·.-
Geeparatordantract
चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला
(ग्रन्थ संख्या ४२)
नम्बर्स १८६-१८७-२०१-२१७-२५९-२६०-२६३-२६४-
२७७-२७८-२८४-२९२-३०१-३१९-३३७-३३१-
३४३-३४६-३४२-३६२-३६५ ।
भEOSRASRADGESDARIGONOPLOADISEASONG
गादाधरी
श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचिता ।
श्रीगड़े शोपाध्यायविरचिततत्वचिन्तामण्या
श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणिविरचित्तदीधित्या च गर्मिता।
१-४खण्डान्तं म०म०प० विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवदिना, म०म०प० वामाचरण.
भष्टाचार्येण च ५-११ खण्डान्त म०म० ५० विन्ध्येश्वरप्रिसादद्विवदिना,
म. म. वामाचरणभट्टाचार्येण न्यायाचार्य श्रीरामशास्त्रिणा च १२-१४
खण्डान्त म०म० ५० वामाचरणभट्टाचार्येण, न्यायाचार्य श्रीरामशा-
स्त्रिणा च; १५-२१ खण्डान्तं म०म०प० वामाचरणभट्टाचार्येण,
न्यायोपाध्याय पं. दुण्डिराजशास्त्रिणा च संशोधितम् ।
కాoperation
प्रकाशक:-
चौखम्बासस्कृतसीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी।
१९८३
masammonion20201000000७ronomy

·हमारे यहां हर तरहकी छपाई वजिल्दसाजीका कार्य भी होता है
हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता---
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्यासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास पेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·अनुमानगादाधर्या उपोद्घातः। (१) न्यायशास्त्रस्य माहात्म्यम् । अथेयं प्रकाश्यते मुद्रयित्वा नव्यन्यायशास्त्रचूड़ामणि-मणिग्रन्थ. व्याख्यानरूपायाः,शिरोमणिरित्यपरसंज्ञया प्रथिताया दीधितेप्टीका गादाधरी । एतस्याः खलु निर्माता तर्ककर्कशप्रज्ञाप्रतिभाप्रभाप्रमाव. विहितानेकनिवन्धो बङ्गदेशीयविद्वन्मण्डलाभ्यहितपादपीठस्तार्किक- कुलनिकरफैरवकलाकरो बुधकुलकलापकमनीयावनितलस्फुरन्मनी- पाविकाशित आगम इव सदा लोकहितपरायणः पुरन्दरोद्यानमिव विमत्सरः विदुरोऽपि धृतराष्ट्रपक्षातः कुलाचारनिरतोपि कौलाचा. रविरतः कारुण्यकेदारङ्कारुण्यकुङ्कमस्य क्षीरसागरो विवेकरत्नविस- रस्याप्रतिमप्रतिभाप्रसारविनिजितप्रतिपक्षावार्यवयों श्रीजीवाचार्यतः प्राप्त जन्मा द्विजवरो नव्यनैयायिकानामग्रणीर्गदाधरभट्टाचार्यः । नव्य. न्यायशास्त्रस्यातिगहनस्य योजभूतं शाडपदार्थतत्वविवेकष्टिसिद्धौ. पधायमान न्यायदर्शनमप्रतिरूपस्वरूपसंसारान्धकृपप्रतिघातविक- लीरतानसुभृतः समुद्दिधीर्पणा करुगाधरुगालयेन भगवता महर्पिणा गोतमेन ब्यरचि । तच्च- अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्यताश्चतुर्दश ॥ इत्यादिनोक्तचतुर्दशविद्यासुन्यायविस्तरपदेन संगृहीतं न्यायवार्ति- कभूमिकायां म०म० पं० विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिभिः श्रुतिस्मृत्यादि- प्रमाणप्रदर्शनपूर्वकं यथा प्रशंसितं, परमतदूपणोद्धारेण चास्य यथा चौ. द्धादिनास्तिकदर्शनेभ्यः प्राचीनत्वं च व्यवस्थापितं तत्तत्रैव द्रष्टव्यम् । तस्यैव व प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाख्यप्रमाणचतुष्टयवादिनो महर्मत. मवलम्बमानेन लोकोत्तरनव्यन्यायप्रपञ्चप्रजापतिना महार्पिकल्पेन श्री. मद्गङ्गेशोपाध्यायेन प्रमाणादिपोडशपदार्थनिरूपणपरस्य पञ्चाध्याय्या. त्मकस्य न्यायशास्त्रस्य प्रमोगप्रकरणात्मकमेकांशमवलम्य प्रमा. पचतुष्प्रयव्यवस्थापनपये युक्तिदीप्तिजालजटिलस्तत्त्वचिन्तामणिर्म- हानिबन्धः सर्वेषां प्रमेयज्ञानसौलभ्याय प्रमाणतत्वावधारणार्थमेव निरमायि । तत्रेदमादिमं पासम्-श्रथ जगदेव दुःखपङ्कनिमग्न. मुहिधोपुरणादशविद्यास्थानेषभ्यर्हिततमामान्वीक्षिकी परमकारुणि.

·अनुमानगादाधर्या को मुनिः प्रणिनाय तत्र प्रेक्षावत्प्रवृत्यर्थ प्रमाणादितत्त्वज्ञानाम्निये. यसाधिगम इत्यादावसूत्रयत् । तेष्वपि प्रमाणाधीना सर्वेषां व्यवस्थि. तिरिति प्रमाणतत्त्वम विविच्यत' इति । न्यायदर्शनस्थं 'प्रत्यक्षानु. मानोपमानशब्दाः प्रमाणानि' इति पञ्चदशाक्षरात्मकं १ अ०१०३ सूत्रमेकमेवावलम्ब्य श्लोकद्वादशसाहस्त्र्यात्मकश्चिन्तामणिमहानिबन्धो (गञशोपाध्यायेन स्वमतिप्रागल्म्येन यथा विदधे तथा नाव्यकं न. व्यन्यायाम्बुधिपरिशीलनपराणां तर्करसिकानाम् । स चेदानों मि. थिला-बङ्ग-द्रविडादिदेशीयमहापण्डितैः साक्षात् परम्परया या व्या- ख्यातः क्रोडपत्रादिमिरलङ्कृतः श्लोकानां लक्षाणामटाविंशत्योप. हितो नव्यन्यायशास्त्रस्येन व्यवहति गमितोऽनेकैारतीयः पाश्चात्यै. श्च विद्वद्भिः । एतेनाऽस्य ग्रन्थस्य नवीनत्वन्तद्याख्यानरूपाणां व दीधिति-जागदीशी-माथुरी-गादाधरी-कोडपत्रादीनां प्रलापत्यमान- त्वं चेति निरस्तम् । शास्त्रतात्पर्यानवयोधात् गोतमीयसूत्राधारेणास्य विनिर्मितस्याश्च । सत्रभाष्यवार्तिकादीन्येवानवस्थितानि नवीनान्य- कर्मण्याणि त्याद्याक्षेपेण न्यायस्य समूलोच्छेदं कर्तुमिच्छन्तोऽ. विज्ञातन्यायागममहिमानः पल्लवमाहिपाण्डित्येनैव नैयायिकमन्याः पाश्चात्या अभिनवदार्शनिकास्वस्माभिः खद्योतभाप्यचन्द्राख्यटीका- द्वयसहितस्य भाष्यस्य भमिकायां दत्तोत्तरा इति विरम्यतेऽत्रास्मा. दशामवर्णनीये न्यायशास्त्रस्य गांभीर्ये । अत एवोकै रघुनाथतार्किक शिरोमणिनाऽनुमानचिन्तामणिदीधितौ- न्यायमधीते सर्वस्तनुते कुतुकानिवन्धमप्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्यं के वन विज्ञातुमीशते सुधियः ॥ एवमुदयनाचार्यश्रीहर्षादिभिरपि तत्रतत्र प्रतिमादितमेवास्य मा हात्म्यम्। (२) न्यायशास्त्रस्य नव्यमाच्यविवेकः । फेचित्त अवच्छेदकावच्छिन्नशब्दादिमियाण्यातत्वेनास्य नवीनत्व. साधनमिच्छन्ति । तदपि शास्त्रतात्पर्यस्थानवगमान युक्तमिति प्रमः । अन्यथा पातजलदर्शनीयसमाधिपादस्य 'पूर्वेषामपि गुणाका. (१) गंगेशोपाध्यायप्रभृतीनां नयनयायियाकानामैतिहा विषय- विवेचनप्रकरणे यथाफममनुपदमेघ टिप्पण्यामुपपादयिष्यते । - ·विषयभूमिका। ३ लेमाऽनवच्छेदात्' इति २६ सूत्रे तद्भाप्यादौ चावच्छेदकादिशब्दाना व्यवहारात् तेषामपि नव्यत्वं स्यात् । इदमत्र विवार्यते । किं तावत् न्यायशास्त्रस्य प्राचीनत्यमर्वाची. मत्वं धा? यद्यपि सूत्रकारीयप्रमाणभागनिरूपकत्वागङ्गेशोपाध्यायप्र- चलितशैलीसम्पन्नानां ग्रन्थानामद्ययावत्प्राचीनेष्वेवान्तर्भावः समुचि- तः, तथा तत्त्वचिन्तामण्यादिगादाधर्यन्तेषु सविवेचनेषु प्रन्थेषु कु. प्रापि आदावन्ते वा नव्यशास्त्रं प्राच्यन्यायशास्त्र चेति व्यपदेशस्योदर्श- नात्सकलमेव न्यायशास्त्रमेकविधमेव भवितुं युक्तम् , तथापि भार- द्वाजकृतस्य न्यायवार्तिकस्य 'अतिजरतीना मित्यादिवाक्येन प्रा- चीनत्वं संस्थापयन्तो वाचस्पति मिश्रादय एव प्राच्यनव्यव्यवहारे प्रमाणम् । नचैवमपि तत्त्वचिन्तामण्यादिनिबन्धानां नव्यत्वं पूर्वोक्त- रीत्याऽसंभवीति वाच्यम् । न्यायसारमारभ्योपलभ्यमानेषु न्यायशा खनियन्धेषु 'इति प्राच्याः इति नव्या' इत्यादिना विद्वत्सूभयव्यवहार स्य प्रचलितत्वेन तनिरासस्याशक्यत्वात् । अत्र केचित्। आत्मादिप्रमेयपदार्थानां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयमङ्गोकुर्वद्भिः गौतमादिमहर्षिभिनिरात्मविज्ञानात्मवादिचार्वाकबौद्धादिपराजयार्थमा- त्मनोऽनुमानेन सिद्धिस्तावत् प्रदर्शिता । परार्थानुमानापरपर्यायस्य च न्यायस्य पूर्वाङ्गोत्तरागसाकल्येनैव वस्तुसाधनक्षमत्वमिति तदनु- सारिणां सूत्रग्रन्थानां शोस्त्रीयसकलपदार्थप्रतिपादकानां भाग्यवा. तिकतात्पर्यटीकादिव्याख्याग्रन्थानां समानतन्त्रसिद्धानां चोकलक्ष- णसम्पन्नानां प्राचीनत्वम् । तदेकदेशप्रमाणव्याख्यानरूपाणान्तु तत्त्वचिन्तामण्यादीनां सव्याख्यानां नियन्धानां नव्यत्वमित्याहुः। तन्मन्दम् । तथासति प्रमाणमात्रविवेचनपराणां जैनचौद्धादिनन्या. नां प्राचीनानामपि नव्यत्वव्यवहार आपद्येत । अपरे तु बाहुल्येन नास्तिकत्वेनाभिमतानां चार्वाकयौद्धादीनामेव तत्त्वचिन्तामणिपूर्वकालीनेषु सूत्रभाज्यादिग्रन्थेषु खण्डनस्योपलस्भा. तेषां पुराणत्वव्यवहारः, तत्यचिन्तामण्यादिषु तु आस्तिकत्वेन गृ. होतोनां मीमांसा-साख्यादिदर्शनानामेवाधिक्षेप इति नव्यत्वव्यपदेश इति वदन्ति। वस्तुतस्तु अलौकिकनूतनप्रतिभाशालिना विद्वद्वरेण गङ्गेशोपा- ध्यायेन भाप्यमन्थं मन्यानं विधाय तात्पर्यटीकादिङ्नागादिनियन्ध- ·, अनुमानगादार्या प्रग्रहायोपिफसूवाम्बुधि मथित्वा तत्सारभूतोऽयं तत्त्वचिन्ता मणिनूतन पचोदपादीति तत्कालमारभ्य चिनिर्मितस्य न्यायशास्त्रनि- करस्य नव्यायव्यवहार इति युक्तमुत्पश्यामः । केचित्तु विद्वानोऽस्य न्यायशारयस्य प्राच्य-नव्य-नव्यनव्यं चेति विविध विभागं वदन्ति। तत्रसूत्रकारमारभ्योदयनात्पूर्वजातं प्राच्यम(१) उदयनादेशादा दोधितिफारात्याग नन्यम्(२) शिरोमणिमारभ्य निवर्द्ध तु सर्व न्यायशास्त्रं नव्यनयमिा३ तितेपामाशयः। अन तृतीयविभागस्य मूलं विमृश्यमाणमचच्छेटकादिप्रवेशनिय. न्धनमेव प्रतिभासते, तश्च व्यमिचरितत्यादयुक्तमित्युक्तमेव । किन्चैवं सति अतिजरतीना' मिति वाचस्पत्यवचनायोतुर्विध्यमन्यापधेत। प्रदर्शितवचनवलेनोद्योतकारान्तानां गौतमकणादादीनामतिप्राचीनत्य. मुद्योतकरभारद्वाजोत्तरफालयतिनां पुराणत्वं स्वस्य स्वसमकाल. स्थितानामुदयनादीनां च नव्यत्यमाविष्कुर्वता तदुत्तरसमयजाताना गडुशोपाध्यायादीनां नव्यन व्यत्वस्य संभवदुतिकतया (१)अतिमा. चीन (२)प्राचीन (३)मव्य (४)नव्यनन्येति चतुर्धा विभागस्य वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मोद्वस्तुतस्वित्यादिना प्रदर्शित पत्र प्राचीनार्याचीन. व्यपदेशः साध्विति कृतं वाग्विचादेन । (३) नव्यन्यायशास्त्रस्य विषयविवेचनम् । स चायं प्राचीनतर्कशास्त्राम्युधिनिर्मन्थनसमुद्भूतो नव्यन्याय- शास्त्रकल्पनायुक्तीनामादिमः कल्पस्तत्त्वचिन्तामणिः प्रत्यक्षा(१)नु मानो(२)पमान३)शब्दा(४)ख्ये सण्डचतुष्टये विभक्तः । तनादि. मे पंडे प्रयोदश विषया विचिताः । तेषु प्रथम धर्मव्यवस्थापन विदधतोपाध्यायेन दृयादृष्टप्रयोजनककर्मणां साफल्यमगीकुर्घताम प्याच्छन्ननास्तिकानां पराजयाथै ग्रन्थारभे विहितस्य मङ्गलस्य सा. फल्यप्रदर्शनापदेशेनाविगीतशिराचारविषयाणां स्पेष्टदेवतोपासनादी- नां श्रद्धया कृतानां पूजनान्तानां साफल्यं व्यक्तीकृतं मङ्गलचादे (१)। (२)प्रामाण्यवादे (३)अन्यथाख्यातिवादे व मीमांसफाना स्वताप्रा माण्यवादिनां निरासो विहितः। (४) (५)लौकिकालौकिक्प्रत्यक्षवादी सर्वतन्त्रसिद्धौ युक्त्या प्रदर्शितौ। (६)समवायचाहे च वेदान्तिना मी. मांसकानामपि मतं दूपयित्वा समवायः साधित.1(७)अभावोऽपि सां. ख्यादिमतविप्रतिपत्तिखण्डनद्वारा स्थापितः। (८)अनुपलब्धिवादेऽनु- .

·पलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं निरस्तम्। (९)प्रत्यक्षकरणवादे BRE विषयभूमिफा। करणानां विवेचन, (१०)मनोणुत्ववादे मनसोऽणुत्वं च स्थापितम् ।' (११)अनुव्यवसायवादेन ज्ञानस्य स्वतो ग्राह्यत्ववादिना मीमांसकानां (१२।१३) सविकल्पकनिर्विकल्पकवादाभ्यां च निर्विकल्पमात्रस्य प्र. त्यक्षत्वमिच्छता वौद्धानां खण्डनं विहितम् । एवमनुमानखण्डेऽपि सप्तविंशतिविषयाणां निरूपणं विवे. चितम् । ते चानुमानखण्डमभ्यस्यतां नैयायिकानां प्रथिता एवानु- मित्यादयः ईश्वरानुमानान्तो विषयाः । तत्रापि द्वौ मुख्यभागी व्या. तिवादो हेत्वाभासवादश्च । अतो व्याप्तिवादे व्याप्तिसिद्धान्त. लक्षणं हेत्वाभासे हेत्वाभाससामान्यलक्षणश्चातीवोपयोगि सर्वेपा- मभिमतं प्रथितं चेति तदुपादाय गंगेशप्रभृतीनां नव्यनैयायिकाना. मुभयत्र लक्षणे निष्कृप्य विवेचयामः॥ श्रीसद्गुरुःशरपाम्। ( ४ ) मएयुक्ते सिद्धान्तलक्षणे मतान्तरप्रदर्शनम् । अत्रोच्यते [१]प्रतियोग्यसमोनाधिकरणयत्समानाधिकरणात्य- न्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्त भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति व्याप्तिलक्षणं श्रीमता गङ्गेशोपाध्या- येन(१ सिद्धान्तितम्। (१) एप खलु नव्यनैयायिकतिलको दरभङ्गामण्डलान्तर्गते कम- लारोधसि वर्तमाने कोरानग्रामे कस्यचिच्छ्रोत्रियस्य सदने समजनि । शैशवांत एव चार्य तर्कशास्त्रे निष्णातो महाकाल्युपासकश्चाभूत्। सच सप्तपदार्शनिबन्धप्रणेतुः शिवादित्यस्योल्लेखात् वैशेषिकदर्शनावलम्बिनो रत्नकोशाख्यमहानिगन्धधृतमतस्योट्टङ्कानाच पञ्चशताधिकैकादशशतई. स्वीयसंवत्सरादूर्ध्वमासीद्भूमण्डल इत्यनुमीयते । यतश्चिन्तामणिग्रन्थे व्याघ्रशिशुक-सिंहशिशुकापराह्वयोरानन्दसूरि-अपरचन्द्रसूरिणोौद्ध- नैयायिकयोर्मतं सिंहव्याघ्रास्यव्याप्तिपूर्वपक्षलक्षणयोरपदेशेनोधृ. त्य निरस्तम् । खण्डनखाधमतखण्डनाच ११४६ ई० समये चर्तमानस्य कन्नौजाधिपतेर्जयचन्द्रस्य राज्ञः सभापण्डितस्य श्रीहर्पस्य समकाली. नोऽयमिति वदन्तीतिहासविज्ञाः । एवं चाद्यमतेन गङ्गेशोपाध्यायस्य समयस्त्रयोदशशताब्द्याः प्रथमभागोऽन्त्येन तु द्वादशशतान्द्या अन्ति. ममाग इति विज्ञायते। २ ·६ अनुमानगादाधर्या तप च नैयायिकशिरोमणिना (१)रधुनाथसार्वमीमेन दीधितिग्रन्थे कालो घटयान् फालपरिमाणादित्यत्राव्याप्तियारणाय [२]साध्यताव. च्छेदकसम्बन्धसामान्ये निरुतप्रतियोगिप्रतियोगिकत्यत्वधिकरणी. भूतयत्यिश्चियक्यनुयोगिकत्वसामान्योमयामावरूपोऽथों विवक्षितः । एवं च कालिकसम्बन्धसामान्ये महाकालानुयोगिकत्वसत्वेऽपि गगन- प्रतियोगिफत्यधिरहात् गगनाभाय एव घटवान् महाकालत्यादित्यादी प्रतियोगिन्यधिकरणतया प्रसिद्ध इत्यव्याप्तिदोपो चारितो भवति । (१)ई०१४७७ परिमितेऽब्देधीमतारघुनाथसार्वभौमेन नदियाशान्ति पुरे जनुहोता याल्य एवतस्य पिता लोकान्तरमगमत् ।जनन्या महता कृच्छ्णरघुनाथस्य पोपणं विहितम् पञ्चवार्षिकोऽयमात्रा कदाचिद- न्यानयनार्थमादिष्ट माधारं विनैव तमानेतुं कस्यांचित् चतुप्पाट्यांमधि. एः। ततश्च भूतिपुजं करे संस्थाप्याग्निंगृहीत्वा गन्तुकामः स चतुप्पा. ठीशिक्षकेन वासुदेवसार्वभौमविदुषालक्षितः तस्य धुद्धिगाम्भीर्यमव- लोक्य जातहार्दन सार्वभौमेन रघुनाथः स्वशिप्यतामानायि । रघुनाथ- सार्वभौमोऽपि व्याकरणसाहित्यादी व्युत्पत्तिमुपलभ्य न्यायशास्त्रेऽपि परिश्रमं विधाय तत्र व्युत्पत्तिमुपलिप्सुगुरोराशया मिथिलां गत्वा पक्षधरमिधाणां छात्रो चभूव । रघुनाथस्त्वेकाशे एवासीदित्यपिचदन्ति तद्वृत्तमाः। एकदा नैयायिकछात्रै पंडितैश्च भूयिष्ठे विद्वत्समाजे चतु प्पाच्या अध्यापक पक्षधरस्ततर्कशास्त्रे व्युत्पन्न रघुनाथसार्वभौमम. न्यमैथिलछार्विवादयित्वा न ते विचारा ग्राम्या इत्यन्तेऽधिक्षिप्तवान्। तदसहमानेन सार्वभौमेन पक्षधरमिश्रोन हन्तुं सासिना तद्गृहसमीपे. ऽपावृतशरीरेणास्थायि । निशि कान्तया सहेन्दोः सुपमा पश्यतो गवाक्षस्थितस्य पक्षधरमिश्रस्य शिरश्छेत्तुं यदा प्रवृत्तो रघुनाथस्तरेल्दोरम्यधिक प्रकाशमानमेकं मुख जगत्यस्मिन वर्तते यदहमहोरा, चिन्तये यदाधारं नैयायिकप्रयरं मिथिलायामध जेतु कोऽपि न क्षम, इति पक्षधरवचनश्रवणमात्रेण तद्धस्ताद- सिर्भूमौ विग्रहश्च चरणयोः पपातत्यपि रघुनाथसार्वभौमानां कीर्तिपताको वंशदेशेऽधुनापि गीयते । तेन च चौद्धाधिकारे [१] किर- णावलीप्रकाशे [२] न्यायलीलावतीप्रकाशे[३] चंडनसंडवाद्ये च[४] दीधित्याल्यारीका कृता।१ पदार्थतत्वनिरूपणम अवच्छेदकत्वनि- रक्तिः ३नवादः ४आण्यातवादश्चेति चत्यारोमूलमन्याश्च निर्मिताः।

·विषयभूमिका। ७ - किन्तु कालस्य जगदाधारतया संयोगसमव याभ्यां गगनादेरवृत्तित्वे. पि स्वरूपसम्बन्धेन चेत् वृत्तित्वं तदोक्तरीत्यागगनाभावोऽपि प्रतियो- गिव्यधिकरणो भवितुं नाहतीति उक्तकल्पं परित्यज्य-[शनिरुक्तप्र- .तियोग्यनधिकरणहेतुमन्निप्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये यत्सम्बन्धा- वच्छिन्नत्वयद्धर्मावच्छिन्नत्वोभयाभावस्तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छि. नस्य व्यापकत्वमित्यर्थान्तरं कृतं तेनैव । तथा चसंयोगेन घटाद्यभाव. मादायैवोकदोपवारणं सम्भवतीति । अनयोश्चाद्यकल्पे उक्ताव्याप्तिवारणेऽपि घटवान्नित्यज्ञानत्यादित्या- दौ विपयितासम्बन्धे गगनप्रतियोगिकत्वनित्यज्ञानानुयोगिकरलोभय- सत्वेन गगनाभावमादायापि प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रसिद्ध्य- सम्भवाव्याप्ति निराकर्तुं श्रीमता (१)जगदीशतर्कालङ्कारेण [४]सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रकृतसाध्याधिकरणतानिरूपितस्वरू- पसम्बन्धे यदभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणतासामा- न्याभाववत्वं हेतुमतस्तदभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यत्साध्यताब- (१) जगद्विरयातस्य चैतन्यमहाप्रभोः श्वशुराणां सनातनमिश्राणा- मात्मजस्य प्रपौत्रोऽयं जगदीशतर्कालङ्कारः ई० पञ्चत्रिंशाधिकशोड. पेऽब्दे जागदीशी लिखितवानिति वदन्ति इतिहासज्ञा. । अयादशवर्ष- देशीयोऽयं मातृकादरग्रहणं विधाय भवानन्दसिद्धान्तवागीशानां चतुप्पाट्यां न्यायशास्त्रमधीतवान्, किन्तु- श्रीसार्वभौमस्य गुरोः पदार्ज विद्यार्थिनां कल्पतरोः प्रणम्य । विनिर्मितः श्रीजगदीशवि.विद्योततामाद्यमणेर्मयखः ॥ इत्याद्युस्त्या सार्वभौमान्तेवासिनमेवात्मानं मन्यते स्म जग. दीशः। शब्दशतिप्रकाशिकायो' इति पुनायरहस्येऽस्मद्गुरुचरणा' इत्युल्लेखदर्शनाचार्य न्यायरहस्य-न्यायकुसुमाञ्जलिकारिकाव्यात्या- पदार्थनकाशादिन्यायप्रथप्रणेता रामभद्रसार्वभौम एवेति सिद्ध्यति । (१) तत्त्वचिन्तामणिदीधितिप्रकाश(जागदीशो) (२) चिन्तामणिमयूस (३) न्यायादर्श (न्यायसाराचली) (४) शब्दशकिप्रकाशिका. (५) तर्कामृत (६) पदार्थतत्त्वनिर्णय (द्रव्यभाग्यटीका) (७) न्याय लीलावतीदीधितिव्यास्यास्याः सप्त नियन्धा न्यायशास्त्रे जगदीशत. लिङ्कारेग प्रणीताः। तल्लेखे शब्दसंक्षेपेऽपि यदर्थगांभीर्य तनाव्यक्त नयन्यायकोविदानाम् ॥

·अनुमानणादार्या च्छेदकमित्याद्यर्थेनैवोक्तदोषढयसमाधानसंभवे निरुक्तप्रतियोगिकन्व- स्यादिरीत्या दोधितकारोक्तायां खण्डशः प्रसिद्धीचैयाक्षेपःप्रदर्शितः। [५]यादृप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिकसंबन्धसामान्ये सा. • ध्यतावच्छेदकसम्यन्धत्वत्यधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यतयनुयोगिकसम्ब न्धत्वोभयाभावस्तादशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्यैव साध्यतावच्छेदके विवक्षणेऽपि उफ्तदोपवारणं संभवतीति कथमेवं नोक्तमित्यादिरीत्यापि दीधितावाक्षेपोऽदर्शिी विश्वनाथन्यायपञ्चाननास्तु गगनादेवृत्तित्व मड्डीकृत्यान्य प्रतियोगिताघटितमुभयाभावकल्पमेयोद्धृतवन्तो न्याय- सिद्धान्तमुक्तावल्याम् । अन्त्यस्य प्रतियोगिताघटितोभयाभावकल्पस्य व्यभिचारिण्य. तिव्याप्तिवारणाय जगदीशनर्कालङ्कारेण-[६ 1 स्वावच्छेदकता. घटकसम्बन्धेन यादशमतियोगितावच्छेदकानधिकरणं हेत्वधि. करण ताशप्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकताक- स्व- यत्सम्बन्धावच्छिन्नाचच्छेदकतोफत्योभयाभावस्तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य व्यापकत्वमित्यर्थः । एवं च वृत्यनियामकस- म्बन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावेऽपि प्रतियोगितावच्छेदक- ताघटकसम्बन्धत्यस्य चैत्रो न पचतीत्यादौ पाकविशिष्टाया: कृतेरभावस्य वृत्यनियामकानुकूलत्वसम्बन्धेन चैत्रादावन्वयानुरो. धेन सर्ववादिसंमतत्वात् , व्यभिचारिणि च सामान्याभावप्रतियो. गितायामेव तादृशोभयाभावविरहानातिव्याप्तिरिति पूर्वकल्पोपरि मध्यमतापदेशेनान्यः कल्पोऽपि उल्लिखितः ॥ (१)मथुरानाथतर्कवागीशास्तु [७] स्वावच्छेदकसम्बन्धेन स्वा. (२)श्रीमान् नव्यनैयायिकावरो मधुरानाथनवागीशः सप्तत्य- विवादाशतायामासति । अस्या व पिता- न्यायाम्बुधितसेतुं हेतुं श्रीराममसिलसंपत्तेः । तातं त्रिभुवनगी तालङ्कारमादरानावा ॥ १ ॥ श्रीमता मथुरानाथतर्कवागीशधीमता ! विशदीकृत्य दर्श्यन्ते प्रत्यक्षमणिफकिका ॥२॥ इति तत्त्वचिन्तामणिरहस्याख्याया माथुर्याः प्रारम्भिकपद्यय- प्रदर्शनेन श्रीरामतर्कलकारनाम्ना प्रधितो रघुनाथशिरोमणेरन्तेवा. सी यभवेति प्रतीयते । मथुरानाथतधागीशस्तु रघुनापशिरोमणि ·विषयभूमिका। वच्छेदकायच्छिन्नसामान्यासम्बन्धिनिरुक्तहेतुसम्बन्धिकां' या या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्न. साध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यादिनोक्तचिन्तामणिसिद्धान्तलक्ष. णस्याथै निष्कृप्य तत्रापि वढिमान् धूमादित्यादावसम्भवस्य प्रति योगिताव्यक्तिसु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्य स्वा. चच्छेदकसम्बन्धेनेत्यत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेत्युक्त्या वा नि. वारणेऽपि कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ अव्याप्ति प्रदर्य, [८]स्वावच्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यासम्बन्धिनि- रुक्तहेतुसम्बन्धिकप्रतियोगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाय च्छिन्नत्व-यद्धर्मनिष्ठपर्याप्तावच्छेदकत्वोभयाभावस्तद्धर्मावच्छिन्नसा. ध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थ कृतवन्तः । इत्थं चोक्तस्थले समवाया. दिसम्बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावप्रतियोगितामादाय प्रसिद्धिसंभवेनाव्या. तिवारणं सुलभमेव । घटवान्नित्यज्ञानत्वादित्यादौ वृत्त्यनियामकविप- तादिसम्बन्धेन साध्यतायामव्याप्तिवारणं च वृत्तिनियामकसम्बन्धवत् वृत्यनियामकसम्बन्धस्यान्यभावप्रतियोगितावच्छेकत्वं स्वीकुर्वद्भिर्म- थुरानाथतर्कवागीशैर्जगदीशतर्कालङ्काराणामुक्त[४]लक्षणार्थफरणप्र- यासो व्यर्थतामापादितः । एवं तादात्म्यादिवृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यत्वे हेतुत्वे वाव्याप्तिवारणायाधिकरणत्वं वृत्तित्वमपहाय सम्ब- धित्वविवेशं शोमनं मन्यानेन मथुरानाथेन दीधितिकारोक्तायाः ताद. समस्य विद्रद्वरस्योक्तश्रीरामतर्कालङ्कारस्यैव सविधे न्यायशास्त्र- मधीत्य माथुरीतिनाम्ना सुप्रथितां मणिग्रन्थस्य व्याख्या चक्रे । स- सुच चिन्तामणिव्याख्यासु अधिकं सरलतया नास्यास्तादृग् प्रचा. रो नवद्वीपेऽभूद्यथा जागदीश्याः । निम्नलिखिता अन्यो मथुरानोथत- कंवागीशेन निबद्धाः- (१) तत्वचिन्तामणिरहस्यम् (माथुरी) (२) मण्यालोकरहस्यम्। (३) दीधितिरहस्यम्। (४) सिद्धान्तरहस्यम् । (५) लीलावतीप्रकाशरहस्यम् । (६) लीलावतोप्रकाशदीधितिरहस्यम् । (७) बौद्धाधिकारहस्यम् ।

·अनुमानगादार्या शसंयोगिवृत्तिधमत्यादिरूपव्याप्तः पण्डनमपि कृतम् । .. (१ गदाधरभट्टाचार्यास्तु सम्बन्धघटितशिरोमण्युक्त शिउभया- भावघटितकल्पे संयोगेन घटादिसाध्यके घटत्यादिहेनरितिव्याप्तिवा. (१) नव्यन्यायशास्त्रप्रेन्याम्बुधिपारङ्गतः श्रीमान् चरतिस्बिदाय. लीसम्पन्नः श्रीगदाधरभट्टाचार्यः पूर्वयादेशावयय-योग्रामण्डलान्तर्गत- लक्ष्मीपासाग्राममधिवसन् सप्तदशशतान्द्यामभूत् इति इतिहासविदा सम्मतम् । तेन च नदियानाम्नि न्यायशास्त्रस्याद्यपीठे गत्वा हरिराम- तर्फवागीशाना सविधे तर्कशास्त्रमधीतम् । किन्तु गुरोः पश्चात् पूर्ववङ्गदेशोद्भवस्यात्प्रथितयुधवंशानुभूतत्वाच्च तत्रस्थैरछात्राय विदां दक्षमतिरप्यसो नात्यान्तोऽभूत्। ततश्च चक्रवर्तिमहाशयेन गुरुवा तुप्पाठी त्यक्ता स्थापिताच स्वकीयाऽन्या चतुष्पाठी आरामवाटिका च। कदाचिदेकेन छात्रेण कुसुमावचयान्तत्रागत्य कश्चित् पादपमेवो. हिश्य पूर्वपक्षसमाधाने कुर्वश्चक्रवर्तिमहाशयो सविस्मयमालोकितः । ततश्च जाता भनेके शिप्यास्तस्य न्यायशास्त्रेऽप्रतिमया प्रतिभया- अगाधपाण्डित्येन वशीभूता॥ एकदा तत्समकालीनस्य जगदीशतर्का- गदाधरभट्टाचार्याणां कश्विच्छानः प्राप्त चान् । तर्कालङ्कारेण स्थलविशेषव्याख्यानार्थ पृष्टः स च्छात्रो यथा धीत व्याख्यातवान् । तर्कालङ्कारस्तु अशुद्धमिदं न सम्यक् गुरये निवेदयेति तमाक्षिप्तवान् । श्रुतवृत्तान्तास्नु गदाधाभट्टाचार्याः-स्स. मतिवैभवेनासङ्गतस्यापि तस्य स्वव्याख्यानानुसारेण मूलपाठमपि संयोज्य लिखित्वा कस्यचिद्धस्तेन प्रेषितवन्तः। दृष्ट्वा तु तादर्श बुद्धिदाढय चकितो जगदीशतर्कालङ्कारमहाशयो मुग्ध इषाभूदित्येपापि किंवदन्ती तद्वदुप्येप्रमाणम्। प्रणोतवांश्चाय(१)तत्त्वचिन्तामणिदीधि. तिप्रकाशिका (२)चिन्तामणिव्याख्या (३)आलोकटीका (४)मुकावलि. टीका (६)रत्नकोशवादरहस्याख्यान व्याख्यानन्थान् । (६)आख्या- तवाद (७)कारकवाद (८)नभ्वाद (९)मुक्तिवाद (१०)विषयतावाद (११)व्युत्पत्तिवाद (१२)शक्तिवाद (१३)स्मृतिसंस्कारवादादयो मौल ग्रन्था अपि तेन नियद्धाः। येनस नव्यनैयायिकेषु प्रधानतया विश्रुतो. भत् । अयं भवानन्दरायस्य ज्येष्टसूनर्निदियाशान्तोन्द्रस्य राधवरायस्य समये सुप्रसिद्धनैयायिको बभूव । नदियाशान्तिपुरमेवातः परं तस्य निवासस्थानमभूद, गौडदेशीयश्चातापरं सोऽगण्यन ॥ लङ्कारस्य समीपे - ·विषयभूमिका। । रणाय संयोगमात्र एव निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणयकि- विद्यत्यनुयोगिकत्वोभयाभावमात्य, -यस्य घटस्याध.स्थितपटे येन संयोगेन घटविशिष्टयुद्धिर्जनिता तैनेव संयोगेन पटेन समं परिवृत्त्य स्थापिते तद्धटे घटविशिष्टवुद्धिरपि जन्यते तत्र संयोगे घटप्रतियो- गिकत्वघटानुयोगिकत्वस्यावश्यकतया संयोगेन घटसाध्यके तट- तत्पटान्यतरत्वरूपेण हेतुतायामतिव्याप्ति निरसितुं [९]साध्यताव. च्छेदकसम्बन्धानुयोगितासामान्य निरुकप्रतियोगिफत्वविशिष्टसम्ब न्धनिरूपितत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनिष्ठत्वोभयाभावरूपमर्थ विवक्षितवन्तः । एवं च स्वस्मिन् स्वविशिष्टवुद्ध्यनुदयेन स्वप्र- तियोगित्वविशिष्टसंयोगनिरूपितत्वस्य स्वनिष्ठानुयोगितायामस- त्त्वात् संयोगीयानुयोगितासामान्ये घटप्रतियोगिकवविशिष्टसम्ब- न्धनिरूपितत्वतद्धष्टनिष्ठत्वोभयाभावोऽक्षत इति नोक्तदोषः । एतेनैत- रकल्प समयायक्षमतेनातिव्याप्तिसमुद्भावनं यथाश्रुताभिप्रायेण बोध्यम् इत्युक्तं तैः । किन्तु 'इदन्तु योध्यामित्यादिना गदाधरभट्टावा- येणापि दीधितिकारोक्तस्योभयाभावघटितोक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्या- नुधावनस्याक्षेपः कृत एव । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिरूपित- त्वविशिष्टसाध्यवनिष्ठाधिकरणताभिन्नहेतुमनिष्ठाधिकरणताकत्वस्य प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिरणेति पदस्यार्थकरणेनैव महाका. लो घटवान् महाकालत्वादित्यादावव्याप्तिवारणसम्भवात् हेतुमनिष्ठ- तदधिकरणतायाःसाध्याभावाधिकरणताभिन्नत्वसत्त्वेन विशिष्टभेदस- स्वात् , कालिकसम्बन्धावच्छिन्नपटाद्यभावस्यैवैतादृशारिशेपणाक्रान्त. तया प्रतियोगिव्यधिकरणस्याभावस्य प्रसिद्धत्वात् । एवं च प्रतियो- गिवैयधिकरण्यस्य 'यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरण- स्वं हेतुमत' इत्यादिक्रमेण निर्वचनेऽननुगमात् तत्तत्प्रतियोगितावच्छे. दकत्वाभावकूटनिवेशने व्याप्तेदुर्शयतेत्यादि दूपणान्तराणामप्यनवकाश इत्यादिनोक्तार्थकरणस्य प्रयोजनान्तरमपि गदाधरेण प्रदर्शितम् । दि. तीयकल्पानुसरणं तु स्वमतेन दीधितिकारजगदीशाभ्योमनुस्तं प्रद. ये मतान्तराभिमतस्य पूर्वोक्त घटवान्नित्यज्ञानत्वादित्यादिस्थलेऽव्या. प्तिवारकस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धे[१०] निरुक्तप्रतियोगिप्रति- योगिकत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चियक्यनुयोगित्वसाध्यप्रतियोगिक- त्वैतत्रित्वावच्छिन्नाभांवरूपार्थस्य कालिकसम्यन्धेन घटादिसाध्यके.

·अनुमानगादाधर्या ऽव्यातिप्रसञ्जकत्वात्कल्पान्तरानुसरणवीजप्रदर्शन 'अत्र केचिदित्यादि. ग्रन्थोक्तमुक्तनैयायिकशिरोमणिनाऽधिकं परिहतम्। अयंचगादाधर्यान मत्र विशेपो द्रश्व्यः । रघुनाथसार्वभौमेन सम्बन्धघटितोभयो- भावकल्पपरित्यागे द्रव्यं जातेरित्यादातिव्याप्तिवारणरूपं यद्वीज दत्तम् । तस्य [११]साध्यतावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदकरूपविशिष्ट- निरूपितानुयोगितासामान्ये निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धनि- रूपितत्व-हेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चियक्तिनिष्टत्योभयाभावरूपाविष- क्षया समवायभेदमते समयायकालिकविशेषणतोमयसम्बन्धेत द्रव्य- त्वस्य साध्यतार्या केवलसमवायादिना द्रव्यत्वादेहे तुतास्थलेऽति. व्याप्तिवारणेऽपि न निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिफसम्बन्धनिरूपितत्व. स्थाने निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिफत्वविशिसम्बन्धनिरूपितावनिये. शेन द्रव्यं जातेरित्यादाघप्यतिव्याप्तिर्वारयितुं शक्नेति वदता गदा. धरमहावार्येण समवायस्यैषयमतेनैव कथमतिव्याप्तिः पूर्वकल्पे दत्ता दीधितिग्रन्थ इति शिरोमणिमतेऽस्वरसा प्रदर्शितः ॥ एवमुक्त प्रतियोगिताधरितोभयाभावकल्पे विषयतादिवृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां ताशसम्बन्धस्य वृत्यनियामकतयाऽभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्याप्रसिद्धतयाऽच्याप्ति- वारणाय वृत्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकतास्वीकारपक्षे म्पन्धस्याभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वमङ्गीकृत्य [१२ प्रतियोगिता- घच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकानधिकरणकामाव. प्रतियोगितावच्छेदकतासामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्यन्धायच्छि- न्नत्य-ताशरूपावच्छिन्नत्योभयाभावरूपोऽर्थी विवक्षितः । तथा उक्तसम्बन्धेन साध्यतायां सद्धतौ तत्सम्यन्धावच्छिन्नाथच्छेदक- ताफसाध्यवदभावो न प्रतियोगितापच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रति- 'योगितापच्छेदकाधिकरणहत्यधिकरणकः, अतोऽन्यसम्बन्धेन सा. ध्यादिमदभावः तत्सम्बन्धेनाायावच्छिन्नाभावो पा तादृश इति तत्प्रतियोगितापच्छेदफतायामुभयाभावसत्यान्नाच्याप्तिरितिसंक्षेपः॥ (५) मण्युक्त हेत्वाभाससामान्यलक्षणे मतान्तरमदर्शनम् । -(१) अनुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्यम् । (२)यद्विपपत्वेन लिङ्गमानस्यानुमितिप्रतियन्धकत्यम् तत्वम्। (३)शाय- मान सदनुमितिप्रतिवन्धर्फ यत्तत्त्वं पा हेस्वाभाससामान्यलक्षणमिनि ·विषयभूमिका। लक्षणत्रयमुङ्कितं 'मणिग्रन्थे। तत्र च प्रतिवन्धकज्ञानविषयव्यभिचारादिघटकसाध्यादीति- प्रसङ्गवारणाय द्वितीयलक्षणमुपात्तमिति रघुनाथ-मथुरानाथादीनाम- भिप्रायः। तत्र च प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशः शिरोमणिना प्रोक्तः । यद्विपयकत्वेने- त्यादिद्वितीयलक्षणस्य तद्धर्माचच्छिन्नतत्पक्षकतद्धर्मावच्छिन्नतत्- साध्यकतद्धर्मावच्छिन्नत तुकानुमितिप्रतिवन्धपत्यार्थकत्वस्य पर्वत. त्वेन पनत्ये वह्नित्वेन साध्यत्वे विशिष्टधूमत्वेन हेतुत्वे पर्वतादेः का. चनमयत्वविरहस्यादोपस्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणायावश्यकत्वेन नि- हिः पर्वतो वह्निमान - पर्वतावृत्तिवहिमान् वा तद्यमिचारिणः पर्व: तावृत्तेर्वा धर्मादित्यादौ तादृशानुमितेरप्रसिद्धतयाऽव्याप्तिवारणार्थ (४)यद्विपयकनिश्चयस्य विरोधिविषयताप्रयुक्तस्तदुत्तरमनुमिती अनाहार्यमानसशाने वा पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षे साध्यताव- च्छेदकविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्यस्य साध्यतावच्छेदकविशि. एसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्यस्य साध्यताच्छेदकविशिष्ठसाध्यनिरूपि. तव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुमत्त्वावगाहित्वस्य च द्वयो- र्व्यतिरेकः तत्वं हेतुदोपत्यम् । (५) प्रकृतपक्षे प्रहतसाध्यवत्व- प्रकृतसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुमत्त्वस्य चावगाहिनो यद्विपयकं ज्ञान विरोधिविषयकं तत्त्वं तादृशज्ञानविरोधित्वं वा हेतुदो- पत्वम् । (६) यादृशपक्षकयाशसोध्यकयादशहेती यावन्तो दोषाः सम्भवन्ति तोवदन्यान्यत्वं तत्र हेत्वाभासत्यमिति मतान्तरेणार्थत्रयं प्रदर्शितम् । तत्र च प्रथमकल्पे प्रमेयत्वविशिव्यभिचारादायतिव्याप्ति नि- राकर्तुं वस्तुतस्त्वित्यादिना (७) यद्विपयफनिश्वयत्यविरोधियादश- योदशप्रतियोगिको निरुतोभयव्यतिरेकस्तदन्ययहिपयफनिश्चयत्वधि- रोधिताद्शविपयिताप्रतियोगिकस्तथाविधविशिष्टाघटितत्वरूपताश. विशिष्टान्तराघटितत्वस्य निवेशः प्रदर्शितोजगदीशतर्कालङ्कारेणासा. ध्याभाववदचित्वरूपाया अन्वयव्याप्तेरेवानुमित्युपयोगित्यात् तादृश- व्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्वावगाहित्वस्यैव लक्षणे निवेशमङ्गीकुर्वतांना व्यानां मतेन तु (८)प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्पक्षे प्रकृतसाध्यावगा. हित्वस्य प्रातसाध्यीयतादृशन्याप्तिविशिष्टप्रस्तहेतुमत्त्यायगाहित्यस्य ३ स्य ज्ञानस्थ ·अनुमानगादाधर्या चत्रित्वावच्छिन्नाभाचो यधर्मावच्छेदेन यादृशधर्मवचानिश्चयत्ववि- रोधिविपयिताप्रतियोगिकस्तद्धर्मावच्छिन्न एव तादृशधर्मविशिष्टस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षकप्रकृतहेतकलाध्यकन्यायस्थले दोप- त्वं विवृतं जागदीश्याम् । अस्मिंस्तु मते जगदीशभट्टाचार्याणामभि. मानः परैरपरिशीलितः पन्था' इत्युक्तः। (९)यादशविशिष्टविषयकनि- श्चयवृत्तित्वविशिष्टाया विरोधिविषयतायाः प्रयुक्तो व्यापक प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यावाहित्वस्य प्रकृतसाध्यन्याप्यप्रकृतहेतुमत्वावगाहित्यस्य व द्वयोन्यतिरेकस्तत्त्वं हेतुदोषत्वम् इत्यादिस्तु, रामभद्रसार्वभौमा- माणां गुरुचरणानामप्यभिप्रेतोर्थः साध्याभावव्याप्यविशेषपक्षात्मकस त्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिप्रसङ्गाद्यापादनेन खण्डितः श्रीमज्जगदीशतालडा. रमहोदयः । कल्पे चास्मिन सर्वत्र सर्ववस्तूनां भ्रमे मानाभावाधन यस्य यद्वाप्यस्य वा भ्रमो नास्ति तत्र तस्य साध्यतायां तदभाव. विशिष्टतद्वस्तुरूपवाधादावव्यापयादिरूपाऽस्वरसवीजस्य वदन्ति' इत्युक्त्या सूचितस्योद्धाटनान्न तत्र शिरोमणेनिर्भर इति जगदीश. अन्थेन वुध्यते । दीधित्युके (२) कल्पेऽपि यत्र स्थलविशेपे साध्यत. ध्वाप्ययो पक्षे समूहालम्यननमो न कस्याप्युत्पन्नः तत्रत्यदोपे पर्वतः पर्वतान्यो धूमादित्यादिस्थलीयवाधादायच्याप्तितादवस्थ्याहीधिति- कारस्यानिर्भर एवेति जगदीशेनोकम् । तृतीयेऽत्वनानुगतेऽपि लक्षणे स्वमतेन फस्यचिदस्वरसस्यानुल्लेपात्तत्र दीधितिकारस्थ निर्भरः सूचितो जगदीशमट्टाचार्यः॥ मथुरानाथतर्फवागीशास्तु चिन्तामण्मुक्त(१)फल्पे दीधितफा- • रवदस्वरसं प्रदर्य यद्विषयकस्वेनेत्यादि(२)फल्पे प्रमेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारादापतित्र्याप्तिनिरासकं जागदीश्यामुक्त विशिष्टान्तरारि. तत्वनिवेश प्रमेयत्वमवृत्ति प्रमेयत्यादित्यादी प्रवृत्तिस्याभायपद्वृत्ति 'प्रमेयत्यादिरूपन्यभिचारेऽध्याप्तिमिया परित्यज्य प्रतियन्धकताया स्थानिरूपितविशिविशेष्यकरयानवच्छेधत्वविशेषण दचयन्तः । तत्र च स्वानिरूपितविशिष्टपिशेप्यकत्वावपच्छिम स्वोनिरूपितविशि टविशेष्यकरयानतिरिक्तवृत्तिप्रतिबन्धकताभिन्नत्यमुकम् । प्रमेयत्यादि. विशिष्टययभावयद्धदात्मकविशिष्टविषयकत्यापच्छिमप्रतियन्धक तायाः स्वानिरूपितेन फेवलपहयभाषचभ्रदविशेष्यफत्वेनाप्यच्छि. परयात् नोक्तदोषापत्तिः । (१०)प्रस्तपक्षतावच्छेदकरूपेण प्रतिपक्षे ·विषयभूमिको। प्रकृतसाध्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिनी प्रकृत- साध्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतसाध्यनिरूपितव्याप्तिप्रकारेण प्रकृतहेतु. तावच्छेदकरूपेण प्रकृतहेतुवैशिष्ट्यावगाहिनी च या बुद्धिः सा यत्र यदवगाहते तत्र तद्वैशिष्ट्यावगाहि यज्ञानं यत्प्रतिवन्धकतानतिरि- क्तवृत्ति यादृशविशिष्टनिरूपितविषयतासामान्य तादृशविशिष्टत्वं हेतुदोपत्वमित्याकारोऽपि उक्तकल्पार्थो निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान बहि- व्यभिचारिधर्मवादित्यादिस्थलसङ्ग्रहाय माथुर्यामुक्तः । गंदाधरचक्रवर्तिनस्तु यद्विपयकनिश्चयस्येत्यादिदीधितिनियद्धप्रथम कल्पस्यावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धिस्थले '(१)यद्विपयकनि- श्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वब्यापको विरोधिविषयताप्रयुक्तों व्यापक- त्वविशिष्टसंयोगसंसर्गकवद्विप्रकारकत्वघटितोमयाभावस्तत्वरूपमर्थ प्रदर्य व्यापकत्वाद्यविशेपितसंयोगसंसर्गकवहिप्रकारकघटितोभया- भावघटितं साध्यसामानाधिकरण्येन साध्यस्थले निर्दिष्वन्तः । अव च्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धौ सामानाधिकरण्येन वाधाव्याप्त्यासामा. नाधिकरण्येन तत्सिद्धौ च सामानाधिकरण्येन वाधातिव्याप्स्या चोभ यसाधारणलक्षणस्यासंभवस्तैः प्रदर्शितः। एवं मेयत्वविशिष्टव्यभिचा. रादिवारणाय यथाश्रुतविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशमुपदर्शितव्यभिचा. रघटितयाधादावव्याप्तिवारणाय परिहत्य विशिष्टान्तरविपयित्वाप्रयो ज्यस्वविपयिताप्रयोज्यतादृशोभयाभावप्रयोजकाभायाधिकरणताकत्यः रूप विशेषणं निवेशितं गादाधर्याम्, तथाच मेयत्वविशिष्टव्यमिचारा. दिविपयिताप्रयोज्याया उक्कोभयाभावप्रयोजकन्याप्त्ययवगाहित्वामा. घवत्तायाःशुद्धव्यभिचारादिविपयिताप्रयोज्यत्वनियमेन न मेयत्वविशि- पृथ्यभिचारादी विशिष्टान्तरविपयित्वाप्रयोज्यस्वविपयिताप्रयोज्यनिरू- तोमयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकत्यमिति नोकदोपप्रसङ्गः। य. स्वित्यादिना रामभद्रसार्वभौमतममपिनियध्य तत्तुच्छमित्यादिना जग. दोशवन्निरस्तम् । पसतावच्छेदकविशिष्टे नियतसाध्यहेतुवेशिष्टयाय- गाहिनिश्चयावृत्तिविषयतायाश्व विराधिविषयतात्वमङ्गोकुर्वता मतेन (१)यनिरूपिततादृशविषयताशालिनिश्चयोचरानुमितित्वव्यापकः उभयामावस्तत्यमित्याद्यर्थश्वोदासीने घटादायतिव्याप्तेर्वारगाया म्यादृशविरोधिविषयताया विवझगीयतया मान्यवृचितदीय विपयि- तासामान्य तादशनिश्वयावृत्ति तदीयविषयताया एय विवक्षणेन नि- ·१६ अनुमानगादधियां वाहसम्भवे विरोधियहिपयताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये यो यतिरेक प्रत्यनभिधाययतिपयकनिश्चयस्यत्यादिवकाभिधानस्यानो. चित्यप्रदर्शनेन निरस्तः॥ दीधित्युक्तद्वितीयकल्पस्य च घटबद्तला. दिरूपोदासीनपदार्थविषयकसम्हालम्बनात्मकपक्षतावच्छेदकावच्छि नविशेष्यफसाध्यतव्याप्यहेतुप्रकारकज्ञानविषयकघटयनलादिशा. मप्रतिवन्धकशानविपयघटाभाववतलादापतिव्याप्ति निरसितुं यद्- पावच्छिन्ने यदूपाचच्छिन्नप्रकारकत्वत्वावच्छिन्नं तादृशमहत्वन्यापर्क तदपावच्छिन्नविशेष्यकतदपावच्छिन्नमकारकमहत्वावच्छिन्न प्रतियः ध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्यावच्छिन्ननिरूपितविपयिताक- धर्मवत्वरूपोऽथों विवक्षितः । तृतीये त्वननुगतफल्पे 'तावदन्या. न्यत्वस्येतरभेदानुमापकत्वमेव न तु दोषपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वम्, किन्तु अभावप्रयोजकभ्रमान्यवृत्तिविपयितानिरूपकत्वमेव, अन्यथा निर्वहित्यनिशिऐ वहिसाधने धूमो दुष्ट इत्यादौ दुष्टपदस्य वन्यभाववि शिएनिहित्वाधवच्छिन्नान्यतमवदर्थकत्वेन निर्वद्वित्वविशिष्टे निर्यहे. साधने इत्यादेः प्रसिध्या तस्य हेत्वन्वयिनि निर्वहित्यविशिष्टविशे- प्यफवयनुमितिप्रयोजकत्वार्थकत्वासम्भवेनान्वितार्थकत्वमसात् इत्यादिना गदाधरचक्रवर्तिभिरुक्तकल्प दोषपदार्थविवेचन विहितम् । पूर्वोक्तेषु च कल्पेषु कश्चित्केविद्वदन्तीत्यादिपदेरस्वरसस्य प्रदर्श जाहीधितिकारस्यान्तिम एव कल्ये निर्भर इति गदाधरवकवर्तिनापि सूचितम् ॥ ()पक्षधरमिशास्त्वालोकाख्ये चिन्तामणिव्याख्याने हेत्वाभास. (१) जयदेवापरसंशाः श्रीपक्षधरमिधा दरभङ्गामण्डलान्तर्गने कोराननाम्नि प्रामे कमलासरित्तटे निवसतोभद्रसेनमिश्रस्य भार्यायो * सुमित्रादेव्या १२७५ ई० वर्षे समजनि । ते च हरिमिश्रविदुपः स्व. 'पितृव्यस्यैवान्तेवासिनोऽभूवन्- अधीत्य जयदेवेन हरिमिश्रात् पितृध्यतः। तत्वचिन्तामणेरित्थमालोकोऽयं प्रकाश्यते ॥ इत्यालोकग्रन्थस्याद्यपद्येनोहाते । तेषां पाण्डित्यविषय एवमा. भण्यते- शङ्करवाचस्पत्योः शङ्करवाचस्पती सदृशौ । पक्षपरमतिपक्षीलश्यीभूतो न च क्वापि । .

·विषयभूमिका। सामान्यलक्षणं दुष्टानां हेतूनामेव न तु दोषाणां तृतीयलक्षणस्येव प्रथ. मस्यापि ज्ञायमानदोपस्य प्रतिबन्धकत्वमते तादृशाभावप्रतियोगिनां यथार्थज्ञानमिति पष्ठीसमासाङ्गीकारेण तादृशाभावप्रतियोगिप्रका रकयथार्थज्ञानविपयत्वरूपस्यार्थस्य सम्भवान्न कश्चिद्दोप इत्याहुः । अत्र च ज्ञानविषयतावच्छेदकस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वज्ञानेप्य. नुमितिप्रतिन्वधकतावच्छेदको विषय एव वेति कल्पद्वयं प्रदन्तिम. कल्पाभिप्रायेणानिमं लक्षणद्वयमित्युक्त्वा विशेषोऽपि तैरयमयोचि । प्रथमेऽनुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकधर्म यथार्थज्ञानविषयत्वमित्यनेन यथार्थपदगर्भमेव तद्वत्त्व लभ्यत इति व्यर्थविशेषणत्वा दृशधर्म- वस्यमानमुपादाय लक्षणान्तरप्रणयनम् । तत्रापि मध्यमे विपयस्यैव प्रतिबन्धकत्व प्राप्यते न च तत्सम्भवति ज्ञानस्यैव तथात्वादिति चरममाश्रित्य सिद्धान्तः । एव च सर्वसामञ्जस्ये प्रथमस्य धमिलक्ष- कत्वमुत्तरयोद्यभिचारादिधर्मलक्षकत्वं वाधितादौ व्यभिचारत्वादि- नैव सामान्यलक्षणेन सङ्ग्रह इत्यादि फल्पनमकल्पनमेवेति । मिश्राणां दुष्टलक्षणपरेऽप्यत्र व्यारयाने यथार्थपदसार्थस्यसम्भवा. भास्वरससम्भावना । अत एवात्र गदाधरमतस्थास्था प्रतीयते । जग. दीशतर्कालङ्कारस्तु पक्षवृत्तितया झायमानस्य वह्नयभावरूपयाधस्य स्वरूपसम्बन्धेनैव यद्यथार्थज्ञान तद्विपयस्यस्य धूमादी वर्तमानत्वात् पर्वतो वहिमान्धूमादित्यादापतिव्याप्तिरूपामरुचि दत्तवान् । तथा च तस्य दुष्टलक्षणपरत्वे निर्भर इति वदामः । (१)प्रकाशझुचिदत्तस्यापिमते हेतुपदयभासमान इति योगाद्दुयो धायेव हेत्वाभासपदयाच्य इति तल्लक्षणमाहानुमितीति' प्रतीकस्य एतेषां तार्किकी सृष्टिः-(१) तत्त्वचिन्तामण्यालोकः (२) द्रव्य पदार्थः (द्रव्याकरणावलीप्रकाश ) (३) लीलावतीविवेकः (लीला. वतीप्रकाशटीका) । तर्ककर्कशमतयोऽपीमे साहित्यकलालडटतवा. ग्विभवा बभूवुरिति तनिर्मिताभ्यां प्रसन्नराघर-चन्द्रालोफाभ्यामय. सीयत इति । (१)रुचिदत्तमिश्रस्तु जयदेवमिश्रस्य प्रधानशिन्यो प्रयोदशश. तान्यामलंचकार मिथिलादेशम् । तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशः न्याया- मुमाअलिप्रकाशमफरन्दश्च तन्पाण्डित्यद्योतफरी रतिरिति इतिहा. सविदां सम्मतम् ।

·१८ अनुमानगादार्थ प्रकरणारम्भे ग्रहणाद्दुष्टमिपरतयेचोकलक्षणानां व्याख्यानमित्यय. धार्यते । तेन च मयुक्तप्रथमलक्षणस्य व्यभिचारादिधर्मऽतिव्याप्ति. चारणायानुमितिप्रतिवन्धकपदेन शानस्यानुमितिप्रतियन्धकतावच्छेद- कधर्माननुमितिप्रतिवन्धकशाने विषयतयाऽवच्छेदकरूपान् व्यभिचा- रत्याधुपाधीनादाय तद्वत्यगोचरयथार्थशानविषयत्वरूपं हत्यामास विवक्षितम् । अब व्यर्थविशेषणताया द्वितीयतृतीयलक्षणानुसरणस्य योजचे प्रदर्य तथापि शानविषयीभूतस्य व्यभिचारादेर्न प्रतियन्धः कत्वं किन्तु तज्ज्ञानस्यैवेत्यपरितोपो द्वितीयलक्षणानुसरणे हेतुः प्रदः शितः। एतेन व्यभिचारादय उपाधय एव लक्षित तद्विपयकत्वेनैव लिङ्गानस्यानुमितिप्रतियन्धकावात् लक्षणद्रये तत्पदस्य च तद स्वपरत्वेन तहत्वमाः, तेन व्यभिचारादिधर्मे नाव्याशिः धर्मिणि लिडे बनासम्मय इति सूचितम् । एवं च रुचिदत्तमते प्रथमस्य लक्षणस्य धर्मिलक्षकत्यमुत्तरयात्र दोपलक्षकत्वं प्रतीयते द्वितीयमादाय च सिद्धान्तत्वामिमानस्तेपाम् । इदं च वर्धमानमतेनोकन्दन पक्षधर मियोक्ततन्मतनिराससहतिः । (१) न्यायसिद्धान्तमुकाबल्यो यतिपयकत्येनेत्यादिना द्वितीय. लक्षणमेवोद्धृतम्। शिरोमण्युकोऽन्त्यकल्पोपियरिगृहीत सत्मतिपक्षा- दोनामनित्यदोपत्याभिप्रायेण 'परे स्विस्यादिना द्वितीयस्यव लक्षणस्य कल्पान्तरप्रदर्शन रुतम् । तत्र यथार्थपवैयर्य प्रथमलक्षणस्य परि. त्यागे हेतुः, व्यभिचारादिनानस्यैव प्रतिबन्धकरवं न तु ज्ञायमानदोपा. णामित्यभिमानेन तु तृतीयं परित्यज्य द्वितीयलक्षणमेव विश्वमाय- पश्चाननेन गृहीतमिति दिक् ॥ (६) उपसंहारः। एवमनुमानान्ते गईशोपाध्यायेनोपमानखण्डचितामणौ उपमिति. तत्करणादीनां विवेचनं कृत्वा चतुर्थे शब्दखण्डे प्रथमं शाब्दबोध. (१)विश्वनाथन्यायपञ्चाननानामतिविपयोन्यायचन्द्रिकोपेतायो काशीसंस्कृतयुस्तकमालामुद्रितायां मुक्तावल्या भूमिकायां सविस्तर मस्माभिनिरूपितस्तत्रैव द्रष्टव्यः । डाक्टरसतीशचन्द्रविद्याभूषणमहो दयनिबधेन (Indian Logic History) पुस्तकेन ज्ञायते यदुता पञ्चामनेन नवादट्टीका-अलङ्कारपरीक्षा-कारकचकन्यायचोधियो स्या अपपिनियन्धा विनिर्मित। P - ·विषयभूमिका। । । प्रमां निरूप्य शब्दप्रामाण्यविचारः सविस्तरमुक्तः । ततश्च शाब्दवोध. कारणीभूतानाकाड्डायोग्यताऽऽसत्तितात्पर्यादीन विविच्य शब्दनित्य- तावादिमीमांसकमतखण्डनाय तदनित्यतास्थापनं विहितम् । उच्छि- प्रच्छन्नवादेन वेदानां पं रुपेयत्वं च व्यवस्थाप्य विधि-अपूर्व-शकि- लक्षणा-समास-आख्यात-धातु-उपसर्गाणां वादास्तदर्थविवेचनद्वारा विप्रतिपत्तिनिरासाय प्रदर्शिताः । प्रामाण्यचतुष्टयप्रामाण्यवादे गौतम मतेन प्रमाणवतुष्टयस्योपसंहारेण ग्रन्थसमाप्तिः कृता श्रीमता गङ्गेशो. पाध्यायेन । (१)खण्डचतुष्टयेप्वप्युक्तमणेाख्यानानां वाहुल्येप्यनु. (१) तत्त्वचिन्तामणेरद्ययावदुपलन्धानां साक्षात्परम्पराव्याख्या- नानां निघण्टुपत्रम्- तत्वचिन्तामणिर्मूलम् । 1 मगिव्यारया (कणादतर्फवागीशभट्टाचार्यकृता ) 1560 A. D. 2 बिन्तामणिदीधितिः (रघुनाथतार्किकशिरोमणिकृता). 1477--1547 A. P [1] मणिदीधितिटीका (रामरुतर्कवागीश०) 1700A.D. दीधितिप्रकाशिका (गदाघरभट्टाचार्य) 1650A.D. [3] दीधितिटीका (रघुदेवन्यायालंकार०) 1650A.D. [4] मणिदीधिनिप्रकाशिका (रुद्रन्यायवाचस्पति०) 1700 [5] दीधितिगूढार्थविद्योतनं (जवरामन्यायपंवानन०) 1700 A. 1515 [6] दीधितिप्रकाशिका (जगदीशतर्कालंकार० ) 1700A.D. [1] दोधितिटीका ( रामभद्रसार्वभौम.) 1680A.D [8] दीधितिरहस्यम् (मथुरानाधतर्फवागीश.) 1570 A.D. [9] दीधिनिप्रसारिणी (कृष्णदाससार्वभौम) [10] दीधिनिप्रकाशिफा (मवानन्दसिद्धान्तवागीश०) 1625A,D. 3 तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशः(हरिदासन्यायालङ्कार०)1460-1540A.D. 4 अनुमानखण्इटीका (पावसतिमिश्र) 1450A.D. 5 चिन्तामणिमयूपः (शङ्करमिधः) 1450 A.D. Gचिन्तामणिप्रकाशः। (वर्धमानोपाध्याय) 12501.D. 7 तत्त्वचिन्तामण्यालोकः (पझपरमिश्र०) 1275A,D.

·ग्रन्थस्य अनुमानगादार्या मानपण्डदीधिरयाः प्रायशः पठनपाठनादौ प्रचारस्योपलभ्यमानत्वात् परीक्षासु तयाख्यानप्रकरणानां व्यवस्थापनाच काशीस्थचौखम्बा. संस्कृतपुस्तकमालायामनुमानजागदीशीसहितोसा पूर्व मुदिता। अनु. मानखण्डदोधिते गदाधरकृतव्याख्यायास्तु प्रालालेख स्वरूपसुपमा गुणपाशवशीभूतताकिंकमण्डलीषु सम्प्राप्तपठनपाठनप्रचाराया अद्या- पि कात्स्न्]नामुद्वितायाः पुस्तकाचेपणे बहु क्लिश्यन्तोऽन्तेवासिनः समीक्ष्य पुण्यक्ललामलालसासमेधितोत्साहवशीकृतान्त.करणः संस्कृतविद्यानुरागी श्रीयुतहरिदासगुप्तमहोदयानामात्मजः श्रेष्धि- कुलावतंसः श्रीजयकृष्णदासगुप्त महोदयः प्रवर्तयामास मुद्रित पत्रमूफपरिशोधनाय महामहोपाध्यायपं०विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदि नोऽस्मद्गुरुवरान् म०म० पं० वामाचरणभट्टाचार्यन्यायाचायाँध । महतोऽस्य परिशोधने भट्टाचार्याणामवकाशाभा- चादस्मत्सहाध्यायिना न्यायाचार्येण पं० श्रीरामशास्त्रिणा दत्ते साहाय्ये गादाधर्याः संशोधनकार्य समीचीनतया प्रचलितमासीत् । किन्यस्माकं देवदुर्विपावशात् केवलान्वयिप्रकरगपर्यन्तं परिशोध्य [1] त० वि० आलोकारहस्यं (मथुरानाथ ) 1570A.D. [2] मण्यालोकटिप्पणी ( हरिदासन्यायालंकार०) 1480~15-40 [3] 1. चि. आलोकटकोद्धारः (मधुसूदनठाकुर०) 1575 [4] आलोकदर्पणः [ महेशठयकुर० ] 1400 [5] त० वि० भालोकपरिशिष्टम् । देवनाथठक्कुर०] 1562 [6] अनुमानोलोकप्रसारिणी [कृष्णदाससार्वभौम० ] 1515 [7] शब्दालोकवियेकः [गुणानन्दवागीश० ] i570 [8] प्रत्यक्षालोकसारमंजरी [ भवानन्द० ] 1635 19J० वि० आलोकटोका गदाधरभट्टाचार्य } 1650 A.D. 8 चिन्तामणिप्रकाशः (रुचिदत्तमिश्र.) 1275 A.D. 9 त चिन्तामणिमयूखः [ अगदीशतालङ्कार।] 1625AD. 10 तचि० आलोकविवेकः { जयरामन्यायपंचाननः । 1700 11 ता चिन्तामणिटीका [ भवानन्दसिद्धान्तवागीश०) 1625 12 DO [हरिरामतर्कवागीश० ] 1625A,D. 13 त दि० गूढार्थदीपिका { रघुदेवन्यायालद्वार०] 14 त चिन्तामणिभ्याख्या गदाधरमहावार्य] 16504.D. 1650 ·विषयभूमिका। पुरन्दरपुरातिथौ संजाते द्विवेदिमहोदये श्रीरामशास्त्रिणि चोक्तगुरुम- होदयेनैव प्रोत्साहितोऽहं यथामति प्रावर्तिपि गादार्याः संशोधने । अस्याश्च वाराणसीस्थराजकीयसंस्कनपाठशालापुस्तकालयस्थितं त. दध्यक्षपण्डितप्रवर श्रीगोपीनाथकविराज एम०ए० महोदयप्रसादेन ल धं प्रायशोऽशुद्धं विश्वविख्यातवेदुपीविभवानामस्मद्गुरुवरपूज्यपाट- श्रीमहामहोपाध्यायवामावरणन्यायाचार्यमहोदयोनां वङ्गाक्षरलिखित च पुस्तक, चिन्तामणेस्तु चौखम्बामुद्रितं, दीधितेः जीवानन्दमुद्रितम- न्यच पुस्तकं समासाद्य हेत्वाभासग्रन्थे केवलव्यतिरेक्पर्धापत्तिप्रकर- णयोश्च गादाधरीव्यास्यापा अभावात् तत्र प्रातःस्मरणीयैः तर्कतीर्णपा. धिसमल इन्कृतैः बटुकनाथशानिमिरस्मत्तातपादैः कृतं विवरणाण्यव्या- ग्यान बसभिवेश्ययोग्यपाठविशेषं च कुण्टल्यन्तर्गतंविधाय यथावुद्धि- वैभवं प्रकाशितोऽसौ महानिवन्धः। दुरवगाहेऽत्र ग्रन्थे अनभवतां ता. तकल्पानां गुरुवर्याणां काशीविद्यालयस्यमुख्याध्यापकानां नैयायिक. प्रवराणां म. म.पं० श्रीमदम्बादत्तशास्त्रिणां साहाय्येनेव मया विष- मस्थलपारावारतरणमकारीति तदुपकाराम कदापि चिस्मरिप्यामि । तदेवमस्मिन्महति नियन्धजलवायुदुम्बरकोटकल्पेन यहपराद्धं स्यादिति सम्भावयन् प्रतिसुभगशिताभिलापान्तःकरणो विद्वन्मण्डलीमण्ड. नायमानान् तार्किकान् साञ्जलिकलिकोपहारं प्रीयतामनेन क्लेशलेशेन ऋताः मर्यान्तर्यामी श्री जगदीश्वर इत्यभ्यर्थयते-- - विदुपामनुचरः दण्डिराजशास्त्री।

·.. गादाधरी-दीधितिसहिततत्त्वचिन्तामणेः प्रकरणानां सूचीपत्रम्। , प्रकरणम् मा० पृ० अ० पू० १ अनुमितिमकरणम् । १-१४० २ व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । १४१-१८२ ३ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपकरणम् । १८३-३३० ४ पूर्वपक्षमकरणम् । ३३१-३९० ५ सिद्धान्तलक्षणभकरणम् । ३९१-४७८ ६ अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । ४७९-५२६ ७ सामान्याभावप्रकरणम् । ५२७-५५९ ८ विशेपव्यातिप्रकरणम् । ५६०-६१८ ९ अतएवचतुष्टयप्रकरणम् । ६१९-६३४ १० व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६३५-६७४ ११ तर्फमकरणम् । ६७०-७३६ १२ व्याप्सनुगमप्रकरणम् । ৩৩-৩৩ १३ सामान्यलक्षणामकरणम् । ७७२-८७६ १४ उपाधिप्रकरणम् । ८७७-१०७८ १५ पक्षतामकरणम् । १०७९-११७६ १६ परामर्शप्रकरणम् । १२७७-१३२५ २७ फेवलान्वयिप्रकरणम् । १३०६-१३८८ १८ फेवलव्यतिरेफिमकरणम् । १३८९-१४३४ ·गादाधरी-दीधितिसहिततत्त्वचिन्तामणेः प्रकरणानां सूचीपत्रम्। भकरणम् मा० पृ० अ० पृ० २१ अनुमितिप्रकरणम् । १-१४ '२ व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । १४१-१८२ ३ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १८३-३३० ४ पूर्वपक्षमकरणम् । ३३१-३९० ५ मिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ३९१-४७८ ६ अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४७९-५२६ ७ सामान्पाभावप्रकरणम् । ५२७-५५९ ८ विशेषव्याप्तिपकरणम् । ५६०-६१८ ९ अतएवचतुष्टयप्रकरणम् । ६१९-६३४ १० च्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ११ तर्कमकरणम् । ६७५-७३६ १२ व्याप्यनुगमप्रकरणम् । ७३७-७७१ १३ सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७७२-८७६ १४ उपाधिप्रकरणम् । ८७७-१०७८ १५ पक्षतामकरणंम् । १०७९-११७६ १६ परामर्शप्रकरणम् । १९७७-१३२५ २७ फेवलान्वयिमकरणम् । १३२६-१३८८ २८ फेवलव्यतिरेकिमकरणम् । १३८९-१४३४ -- 6 ·সংগ १९ अर्थापत्तिप्रकरणम् । २० अध्ययप्रकरणम् । २१ सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । V२२ सव्यभिचारप्रकरणम् । २३ साधारणप्रकरणम् । २४ असाधारणमकरणम् । २५ अनुपसंहारिमकरणम् । २६ विरुद्धमकरणम् । २७ सत्यतिपक्षमकरणम् । २८ असिद्धिप्रकरणम् । २९ बाधप्रकरणम् । ३० असाधकतासाधकत्वमफरणम् । मा० पृ० अ०पू० १४३५-१४६० १४६१-१५७८ १५७२-१६३६ १६३७-१७०१ १७०२-१७२० १७२१-१७३९ १७४०-१७६८ १७६९-१७८३ १७८४-१८३५ १८३६-१८६८ १८६९-१९२८ १९२९-१९४० १९४१-२००१ ३१ ईश्वरवादप्रकरणम् । ३२ शक्तिवादप्रकरणम् । ३३ मुक्तिवादप्रकरणम् । ३३ प्रकरणसंख्या २०५५-२०८४ .पत्र संख्या २०८५ ·गादाधरी-दीधिति-सहितस्य तच्चचिन्तामणेःK अनुमानखण्डस्य ग्रन्थानुक्रमेण विषयसूचीपत्रम् । विषयः। पृष्ठाके (१) अनुमितिप्रकरणे। १ महलाचरणम् । २ मोम्पदस्यार्थविचारः। २ ३ नमःपदार्थविवेचनम् । ३ ४ प्रत्यक्षानन्तरमनुमाननिरूपणे सङ्गतिकथनम् । • ५ प्रत्यक्षानुमित्योरुपजीव्योपजीवकभावविचार। ६ अनुमानापमानयोः प्रसङ्गतः सङ्गतिकथनम् । २० ७ सार्वभौममतेन सद्गतिप्रदर्शनम् । ૨૨ ८ अनुमितिलक्षणकथनपूर्वकमनुमानलक्षणप्रदर्शनम् । २४ ९ उक्तानुमितिलक्षणस्योपाध्यायसंमतव्याख्यामप्रदर्शनम् । १० उपाध्यायमतदूपणम् । ११ प्रमाणनिरूपणमस्तायः। १२ व्यातिविशिष्टश्च पक्षधर्मश्चेति द्वंद्वसमासमंगीकुर्वतां मिधाणां मतम् । ४३ १३ मिश्रमतखण्डनम् ! १४ शानान्तफर्मधारयपक्षेण समाधानम् । ५० १५ मणिमन्त्रादिन्यायनोभयव्यापकताशानस्यैकविधव्यभिचार- ज्ञाने प्रतिबन्धकम्वम् । ५६ १६ व्यापकतानिश्चयहेतुतायाः प्रयोजनान्तरकथनम्। १७ अनुमिति लक्षणस्य शान्दयोधप्रत्यक्षादावतिव्यातिनिरासः।७४ ·- " " { ४३ विपयः। १८ अनुमितिलक्षणस्य प्रत्यक्षानुव्ययलायेतिव्यामिदूषणम् । स्मरणेऽनित्याप्तिप्रदर्शनम्। ८७ २० शानत्वेन स्मृतिसंस्कारहेतुताया युक्त्यन्तरकथनम् । १०१ २१ उक्तस्मरणातिव्याप्तिनिरसनम् । २२ अध्यातिप्रदर्शनपूर्वक चरमशानपदसायेन तन्निरासः । ११२ २३ व्यक्तिधारीतमनुमितिलक्षणम् । २४ मूलोसलक्षणस्य चक्रपर्तिकृत व्याख्यानम् । २५ मिश्रकृत व्याख्यानम् । २६ मिश्रलक्षणे चिन्ताचीजफयनम् । ५७ सत्करणमित्यस्य विचार । २८ अनुमानप्रामाण्यपरीक्षायै चार्वाकमतोत्थापन तत्सण्डनं च १३३ (२) व्याप्तिपञ्चकप्रकरणे । २९ व्याप्तिस्वरूपनिरूपणार! ३० व्याप्ति(१)लक्षणम् । १४२ ३१ व्याप्ति(२)लक्षणम् । ३२. व्याप्ति(३)लक्षणविधारः। ३३ व्याशि()लक्षणम्। ३४ व्याप्तिपञ्चकस्याप्रसिझैकन टुपणनिर्वचनम्। ३५ सिंहव्याघाहपूर्वपक्षव्यातिद्वयलक्षणम् । ३६ सिंहव्यावलक्षणयोरको क्त्यनुवादपूर्वक दूषणम् । ३७ सिंहव्याघ्रलक्षणे सार्वभौममतव्याख्यानम् तदूपण च । (6) व्याधिकरणधमावान्नाभावभकरणो। ३८ स्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमगोहत्य सौन्दडमतेनाशा तनियस ३९ भ्यधिकरणधर्माछिनामावखण्डनपरमधाचताराय. पारिभापिकाव्यामचरिताकथनम् । ४० पारिभाषिक व्यभिचारितापदार्थे यास्पदन्या. पृत्तिप्रदर्शनम्। ३१ साधकरण सम्पन्ध्रयशकथनम्। १४३ १६४ - ·[ ५ ] १ विषयः। ४२ सम्बन्धमेदनिवन्धनदोपनिरासाय सम्बन्धैक्यविवक्षणम् । २०५' ४३ प्रतियोगिवत् तद्वंसप्रागमावयोरत्यन्ताभावेन सहा-. विरोधित्वकथनम् ।। २०९ ४४,प्रतियोगिसामानाधिकरण्यपरिष्कारः। ૨૨૨ ४५ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावांगीकारेण लक्षणान्तरम् । २१८ ४६ चक्रवर्तिमतेन लक्षणान्तरप्रदर्शनम् । २२६ ४७ चक्रवर्तिलक्षणेऽवच्छेदकत्वविवेचनम् । २३९ ४८ प्रगल्भमतीयलक्षणद्वयप्रदर्शनद्वारा तन्निरसनम् । ૨૪ર ४१ मतान्तरेण व्याप्त्यन्तरप्रदर्शनं तत्खण्डनं च । २४५ ५० मिश्रमतसिव्याप्तिप्रदर्शनम् । २५४ ५१ उक्तमिश्रीयव्याप्तिलक्षणेऽभावप्रतियोगित्वस्य. पारिभापिकार्थप्रदर्शनद्वारा निष्कृष्टतलक्षणकथनम् । २६९ ५२ यथाश्रुतमिश्रलक्षणदूषणम् । २७३ ५३ उक्तलक्षणे साजात्यपरित्यागेन लघुलक्षणप्रदर्शनम् । २७५ ५४ कूटाघटितलक्षणकथनम् । २७६ ५५ मतान्तरेण व्याप्तिलक्षणकथनम् । ૨૮૮ ५६ तल्लक्षणीयाभावपदार्थविवेचनम् । २९२ ५७ उक्तव्याप्तिसण्डनम् । ५८ किञ्चत्यादिना तत्रानुपपत्त्यन्तरकथनम् । ३०४ ५९ सार्वभौमलक्षणपरिष्कारयण्डनम् । ३१४ ६० व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावनिराकरणम् । ३१८ (४ पूर्वपक्षप्रकरणे) ६१ पूर्वपक्षव्याप्यन्तरप्रदर्शनम् । ३३१ ६२ तनाधिकरणपदस्य मार्थक्यप्रदर्शनम् । ६३ मिश्रमतेन पूर्यपक्षव्याप्तिस्वरूपव्याख्यानम् । ६४ तत्र चिन्तायीजवर्णनम्। ३४० ६५ पूर्वपक्षव्याप्तिखण्डनप्रकारकथनम् । ६६ अनोपाधिकसम्यन्यरूपन्याप्तिप्रदर्शन तमिरसनच । ३५७ ६७ अनीपाधिकरयान्तरप्रदर्शनद्वारा तन्निरसनम् । ३७३ " ।

·" . 4 विषयः ६८ कारल्यन सम्पन्धादिसपन्यातीनां प्रदर्शन ततखण्डनं च।३७६ ६९ सम्बन्धमात्रस्य व्याप्तिरक्कयनं तनिरसनं च। ३८१ ७० मतान्तरेण व्याप्तिकथनं तत्पण्डनश्च। (५) सिद्धान्तलक्षणप्रकरणे । ७१ व्याप्तिसिद्धान्तलक्षणप्रदर्शनम्। ७२ शिरोमणिमतेन तदर्थकथनम् । ३९२ ७३ दण्डिमान् दण्डसंयोगादित्यप्राध्याप्तिपशरणप्रकारः। ७४ यदूपपिशिएसामानाधिकरण्यनिवेशफलप्रदर्शनम् । ७५ व्यारेक्यप्रदर्शनमा ૪૦૨ ও মরিযাযামানাঘব্যোবধানে। ४०५ ७७ नव्यमतेनोक्तनिवेशफलप्रदर्शनम् । ४१८ ७८ प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यपरिकार। ४२३ ७९ सम्प्रदायमतेनात्यन्तपदोपादानसार्थक्यकथनम् । ४२७ ८० उक्तमतेऽतिध्यातिनिरासः। ४२९ ८१ संसर्गाभावत्वतद्धाटतात्यंतामापत्वयोतिघटितत्वेना. नवस्थाशङ्काप्रदर्शनम तन्निरसनं च । ४३५ ८२ प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्यान्योन्याभावसाधारणोऽधः। ४३६ .८३ अभावान्तार्थस्य निष्कर्षस्वरूपकथनम् । ४३७ ८४ निष्कृयसिद्धान्तलक्षणव्यात. प्रदर्शनम् । ४३९ ८५ तत्र सम्बन्धनिघेश. यदत्यादिकल्पान्तरचा द६ तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिव्यवस्थापनम् । ४४३ ८७ उक्तनिकृष्टलक्षणस्य कालो घटशन्महाकालत्यादित्यादाय. व्याप्तिशङ्काकथनम्। ४४९ ८८ उक्ताव्याप्तिधारणाय पूर्वपक्षप्रदर्शनम् । ८९ सिद्धान्तेनोक्तान्यासिवारणाय कल्पान्तरकथनम् । ४५७ ९० स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्वपक्षे कल्पान्तरम् । ४६४ ९१ उक्तकल्पान्तरस्य प्रयोजनान्तरप्रदर्शनम् । ९२ प्रसङ्गत प्रतियोगित्वाधिकरणत्वादीनामतिरिक्तपदार्थत्व. कथनमू। ४७५ है ·૨૮૮ [७] विषयः॥ (६) अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणे ९३ स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्याक्षेपः । ९४ अवच्छेदकत्वान्तरनिरसनम् । ९५ अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिरूपणम् । ९६ अनतिरिकवृत्तित्वघटकापच्छेदकत्वस्यार्थः । ९७ घस्तुतस्वित्यादिनाऽनतिरिकवृत्तित्वस्यार्थद्वयनिरूपणम् । ४९ ९८ यथाश्रुतानतिरिकवृत्तित्वपदार्थपरित्यागप्रयोजनकथनम् । ५०५ ९९ अव्याप्तिवारणाय प्रतियोगितानां विशिष्योपादानम् । १०० प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपादानशङ्कन तत्खण्डनादि । ५१२ १०१ साध्यतावच्छेदकसम्यन्धानिवेशपक्षे प्रतियोगिवैयधिकर. ण्यद्वयानुपादाननिरूपणमतिव्याप्तिनिरासश्चेति मतम् । १०२ एतन्मतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । . १०३ गुरुधर्मस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमतेन व्या. प्तिपरिकार (७) सामान्याभावपकरणे । १०४ सामान्यामावस्य पार्थक्येन व्यवस्थापनम् । १०५ तदनहीकारेऽवायू रूपयान्न घेति संशयानुपपतिप्रदर्शनम् । ५३१ १०६ नवीनमते उक्तसंशयोपपत्तिकथनम् । ५३८ १०७ उकसंशयस्य प्रकृतोपयोगित्यमुपपादयतामपरेपां मतम् । ५३९ १०८ विशेषाभायफूटस्य सामान्यसंशयप्रतिवन्धकत्येऽतिरिक्तसं. म्भावनाया उतेजकतया संशयोपपत्तिशद्वाप्रदर्शनम् । ५४१ १०९ प्रकारान्तरेण संशयोपपत्या सामान्यामापार्यक्याक्षेपः । ५४२ ११० पिशेपामावसामान्यामाययोर्मेदयादिमिश्रादिमतपण्डनम् । ५४४ १११ प्रतियन्दिमुखन सामान्यामावस्य पार्थक्यस्थापनम् । १९२ सामान्यधर्मापच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं पायद्विशेषामायेपु ध्यासन्यवृत्तीति मतपण्डनम् । १९३ सामीममतेनातिरिक्तसामान्यामायसिद्धिप्रदर्शनम् । (८) विशेपन्याप्तिमकरणे । ११७ विशेषम्याति()लक्षपनिरूपणम् तत्र दोषप्रदर्शनश ।

·५७. ५८६. " विषयः। १५५ अत्र लक्षणे दोषान्तराणां प्रदर्शनम् । १९६ उक्तदोपोद्धारायात्र घदन्तीत्यादिना कस्यचिन्मतस्य प्रदर्शनम् । १९७ विशेपव्या (२)(३) लक्षणम् । ११८ भेदस्याच्याप्यवृत्तित्यमनङ्गीकुर्वता मतस्य मण्डनम् । १३९ भेदस्याच्या यत्तित्यसाधनम् । १२. अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तितानियममुपयादयतां मतम्। ५८३ १२१, नियमाघटिताया अननुगतव्यानेनिस्यानुमितिहेतुत्वम्। .५८४ १२२ व्याराज्यवृत्तिमतियोगिताकामावखण्डनम् । १२३ द्विरायच्छिन्नाभावांगीकारपि अव्याप्तिनिरसनम् । .. ५८९ १२४ अनौपाधिकरवरूपच्यातिनिर्वचनम् । १२५ उक्तव्याप्तमतान्तरेणाथान्तरप्रदर्शनम् ।। १२६ फधितानोपाधिकायस्यार्थान्तरकथनम् । ५९८ १२७ यद्वेत्यादिना अथवेत्यादिना च व्याप्त्यन्तरप्रदर्शनम् । १२८ सम्बन्धितावच्छेदकत्वरूपव्याप्तिप्रदर्शनम् । ६०१. १२९ तावच्छेदकरवपदार्थनिर्वचनम् । ६०४ १३० मिश्रमतनावच्छेदकत्यरूपवर्णनम् । १३१ व्यभिचारधिय उक्तव्याः प्रतिवन्धोवस्थापनम् । १३२ सार्वभौमीयव्याप्तिकथनम् । (९) अतएवचतुष्टयमकरणे । १३३ सोपाधौ साधनतावच्छेदकातिरिकस्य नियताघच्छे- दकत्वात्तद्विशेषस्तत्रोपाधिरित्यभिप्रायकं प्रथममतपव. निरूपणम् । १३४ तवायच्छंदकत्यपदार्थनिरुक्तिः । १३५ यद्वेत्यादिना शिरोमणिमते भिन्नान्तसार्थक्यप्रयो जनक कल्पान्तरम् । १३६ विशेषणात्य-उपाधिनिकृष्टाभदर्शनम् । १३७ मतान्तरेण विशेषणपदार्थ निर्वचनम् । १३८.तन्मतेऽस्वरसप्रदर्शनम् ।, :....: . ६१२ ६१४ ६२२ ·-- विषयः। पृ० १३९ साधनाध्यापकत्वे सति साधनावच्छिन्नसाध्यव्याप- कत्वरूपोपाधिप्रदर्शकम् (२)अतएवप्रदर्शनम् । २४० तत्र विशेष्यदलविशेषणदलयोावृत्तिकथनम् । ६२९ १४१ व्यभिचारेऽवश्यमुपाधिरित्यभिप्रायेण (३) तृतीयमतएव. निरूपणम् । -१४२ गुरुमतेनात एवषयानन्तरं आचार्यमतेन (४)चतुर्थस्यात. एवकल्पस्य कथनम् । ६३० (१०) व्याप्तिग्रहोपायमकरणे । ६४४ १४३ प्राभाकरमतेन व्याप्तिमहोपायप्रदर्शनम् । १४४ तत्र भूयोदर्शनस्य कल्पद्वयप्रदर्शनपूर्वकं प्राभाकरमतेन तत्खण्डनम् । १४५ तृतीयकल्पनिरसनेन भूयोदर्शनस्य व्याप्तिमहोपा. यत्वखण्डनम्। १४६ प्रामाफरमतेन तर्फस्य व्याप्तिप्राहकत्वकथनम् । १४७ नैयायिकमतपण्डनपूर्वकं व्याः सरदर्शनगम्य- त्यस्थापनम् । १४८ तत्र संशयानुपपत्तिप्रदर्शनपण्डनपूर्वकं भूयोदर्शन- स्योपयोगित्ववर्णनम् । २४९ यदेत्यादिना समदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकत्वसंशयो. पपयोजनम्। १५. सहचारदर्शनजन्यलौफिकप्रत्यक्षाविषयत्वरूपसकद्दर्शन- प्राद्या व्याप्तिरिति मतान्तरप्रदर्शनपूर्वकं प्रामाकरमतेन तरखण्डनम्। १५१ प्राभाकरमतखण्डनद्वारा व्याप्तिग्राहकोपायप्रदर्शनम् । १५२ पुरपभेदेन कार्यकारणभाषमेदव्यवस्थापनम् । १५३ सहचारझानस्य स्वातन्त्र्येण व्यापकताप्राहकायमङ्गी- कुर्वता मिधाणां मतं तनिरसनं च। १५४ धूमसामान्य पहिसामान्यव्याप्रतीन्द्रियत्वध्यय. स्थापनम् । ६४५ ६५५ २ ·- . ६८० '६९३ ७० । (१०) तर्कप्रकरणे। धिपय । पू १५५ तर्फस्य च्यातिप्रहमूलकत्वेनाशका तशिवारणं च । १५६ कार्यकारणमायग्रहस्यावश्यकत्वप्रदर्शनम् । १५७ तर्काकारविष्टपदव्यावृत्तिकथनम् । १५८ अपन्हेरेव भविष्यतीत्यादिशहानिराकरणम् । १५९ तदुपादानमियादेरर्थस्य प्रदर्शनम् ।। १६० विशेषतः कार्यकारणभावग्रहस्य लाधरप्रतिसधानासा- मान्यतः परिच्छेदकत्वकथनम् । १६१ अपरे स्वित्यादिना आपाधापाइकभारप्रदर्शनम्। १६२ अन्वयव्यतिरेकानुविधायिमानस्यैव शंकाप्रतिरोध. कत्वात्तस्य नघटकत्वमझीकृर्वतां मिथाणां मतस्योक्त मतेन दूपणप्रदर्शनम् । १६३ अपरे वित्यादिमते चिन्ताचीजप्रदर्शनम् । १६४ व्यधिकरणस्य हेतुत्यशङ्कानिरासार्थकतर्काकारप्रदर्श कमतान्तरम् । १६५ उक्तमतावलम्बिसार्वभोममतप्रदर्शनम् । १६६ उक्तमतद्वयेऽस्वरसकथनम् । १६७ व्यभिचारशकायां तर्कस्यानयत्यप्रदर्शनम् । ७१९ १६८ तत्र च मिश्रमत्तप्रदर्शनम् । ७२१ १६९ 'शंका चेदनुमास्त्ववेत्यादयनाचार्यकारिकाय खण्डन. फारकृतस्य दूषणस्य तानिरासस्य च धर्णनम् । ७२२ १७० स्थापतस्तस्य व्यालिग्राहकावस्थापनम् । ७२४ १७१ तस्य विशेषतः कारणत्वे गौरवप्रदर्शनम् । ৩২ নম্বর ব বন্ধনযবহানাম वादिनां मतस्य प्रदर्शनम् । ৩ নীঘির শঙ্কায়ান্ধাধনী ম্যানিং इति मत तत्खण्डनच। १७४ व्याप्तिम व्यभिचारनिश्चयस्यैव हेतुत्वासकाविर हस्यातुस्वन तस्यानपेक्षिततया नानपस्थति वा. दिनां मतम्। ७१६ ७१८ 1 ७३२ ' ·. " -- विषयः। पृ० ५५ उक्तमतखण्डनम्। ७३४ (१२) व्याप्त्यनुगमनकरणे । १७६ उक्तव्याप्तिप्रकारेषु भेदघटितव्याप्तेरनुभितिहेतुत्य. कथनम्। ७७ भेदघटितव्याप्ती प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यविशेष णानुपादानेन लाघवकथनम्। 1७८ प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्तिशानहेतुतायां तट- स्थाशकाप्रदर्शमम् । ७३८ २७९ तत्र च मैवमित्यादिना समाधानवर्णनम् । ७४३ १८० प्रतिवन्धकताघटितरूपेण हेतुताया:प्रयोजनस्य प्रदर्शनम् ७४७ २८१ गत्यन्नाभायान्योन्याभाषगर्भव्याप्त्यो प्रत्येकशानस्थापि अ नुमिनिहेतुत्वाभिप्रायेण मतान्तरप्रदर्शनम् । १८२ अभाषद्वयघटितव्यभिचारक्षानेऽनुगमय तद्विरोधित्येनोभय. विधानस्यानुमितिहेतुत्वयादिनां मतन्तत्खण्डनञ्च । ७५७ १८३ व्यभिचारज्ञानानुगमेपि व्याप्तिमानस्य समूहालम्पनशान- विरोधित्वेनानुगमसम्भव इति वर्णनम् । ७६० १८४ भेदस्याव्याप्यतृत्तिस्ये मणिकारोक्तव्यासिद्वयस्य दूपणायो. ७६२ १८५ भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽत्यन्तामावघटितव्याप्तेरपि दुर्वच. ७६६ १८६ प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितपारिभापिकानोपाधिकरय. स्य व्याप्तित्वेन सिद्धान्तवर्णनम् । ७६७ (१३) सामान्पलक्षणामकरणे । १८७ व्याप्तिग्रहे सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तेरुपयोगिताप्रदर्शनम् ।७७२ १८८ सामान्यलक्षणापदार्थव्युत्पादनम् । १८९ धूमत्यादिसामान्यम्ये प्रत्यासचित्यव्यवस्थापनम् । १९० सामान्यस्य सखण्डासण्डभेदेन वैविध्यकपनम् । १९१ अनित्यसामान्यस्यातीतादिदशायां प्रत्यासतित्यधिरहा. मिप्रायेण नव्यानां पूर्वपक्षः। पफमः। . त्यकपनमा ७७४ ७८० ·७९. [ १२१, " विषयः १९२ नव्यमते शानलक्षणासामान्यलक्षणयोदप्रदर्शनम् । १९३ सामान्यप्रत्यासत्यनभ्युपगमेपि सर्वसाधारणव्याते सम्म वान तदुपयोग इत्याशयेनोक्तप्रत्यासत्तेः खण्डनम् । १९४, अनुमाने सर्वमानार्थ सामान्यलक्षणाया उपयोगामा. घकथनम्। ७९३ १९५ सामान्यलक्षणाया अनभ्युपगमे आपत्तीनां निराकरणम् । ७९७ १९६ विशेषणशानादेहतुत्वानङ्गीकारे युक्तिः। १९७ उच्यत इत्यादिना सामान्यलक्षणाझीकारे सिसान्त. प्रदर्शनम् । १९८ सिद्धान्त्यभिमतोक्तसंशयानुपपतिरूपसामान्यप्रत्यासति युक्तिदूपकमतप्रदर्शनम्। १९९ सामान्यप्रत्यासत्तौ युक्त्यन्तरमदर्शनमुकमतेन तत्खण्डनञ्च। २०० तदभावबुद्धी तज्ज्ञानहेतुत्वात् यावाप्रतियोगितानस्य हेतु. वाभिप्रायेणापि उक्तप्रत्यासचिन सम्भवतीति धर्णनम् । ८१५ २०१ यावत्तेजोशानग्राधस्तेजासामान्याभाष पचान्धकारस्तथा च तदनुरोधेनापि सामान्यप्रत्यासत्यादर इति मिश्रमत. मण्डनम्। ८९७ २०२ प्रतियोगिविशेपितमागभावप्रत्यक्षेऽनागतप्रतियोगिहानार्थ सामान्यप्रत्यासत्त्यावर इत्यभिप्रायका पूर्वपक्षः। ८२१ २०३ उक्तपूर्वपक्षनिरसनम् । ५२०४ प्रसहात्मागभावस्य लौकिकप्रत्यक्षाविषयत्ययनम् । २०५ श्वसस्यातिरिक्तत्वव्यवस्थापनम् । २०६ महाप्रलयानहीकारे प्रागभावं विनोत्पत्तिपदार्थस्य निर्वचनम् ताचार्यसँचादप्रदर्शनं च। २०७ महाप्रलयालोकारे उत्पत्तिपदाकथनम् क्षणत्यपरिकार- मदर्शन। २०८ अन्योन्याश्रयधारणाय उत्पत्यघोटतस्य पूर्वत्वस्य निर्वचनम्। । ८३० ·। १३ ] - पृ ० T विषयः. २०९ सिद्धान्तिमतमुपेक्ष्य प्रागभावसीधकप्रमाणाशङ्कनन्त. • . खण्डनं च। ८४३ २१० उत्पमस्य पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गवारणाय प्रागमा व्यवस्थापयता. पाश्चित्सामान्यलक्षणास्वीकारप्रयोजनकं मतम्। २११ अन्ये वित्यादिना प्रागभावसाधकमतान्तरस्य वर्णनम् । ८५४ २१२ अत्र मिश्रमतप्रदर्शन तत्खण्डन च । ८५८ २१३ सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तिसाधकप्रगल्भमतस्य निराकरणम्८६२ २१४ समानप्रकारकत्वेनोपस्थिते कार्यकारणभावे सामान्यप्रया. सत्यारदवर्णनम् । ८६४ २१५ प्रकारान्तरेण दीधितिमते सामान्यलक्षणाखण्डनम् । २१६ सामान्य लक्षणानभ्युपगमे संशयानुपपत्तिरिति तदभ्युपगम इति सिद्धान्तवर्णनम् । (१४) उपाधिमकरणे। २१७ उपाधिनिरूपणे सङ्गतिप्रदर्शन तत्स्वरूपकयनं च । २१८ स्थलविशेपे उपाधिषिशेषप्रदर्शनमा ૮૯૨ २१९ पक्षातिरिक्त साध्यव्यापकताप्रहादुपाधेपकत्यकथनम् । ८९३ २२० फचित्पक्षेवरत्वस्यैवोपाधिस्वव्यवस्थापनम् । २२१ उपाधः सत्प्रतिपक्षोरयापकतया दूपकरयासम्भव इत्याशङ्का- तत्समाधानं च। २२२ याधस्थलेप्युपाध्यसम्मषारसोपि नोपाधिरिरयाशदा. समाधान। ९०४ २२३ सत्प्रतिपक्षोस्थापकतारूपदपकताधाजपक्षे पक्षेतरवासमशी. लानामुपाधिस्ववर्णनम्। ९०८ २२४ पूर्वोकलक्षणस्यातिव्यापकरवालणारतरप्रदर्शन तत्खण्डनं च। २२५ जपाकुसुमसापजोपाधिस्यरूपवर्णनं तमिरासश्च। २२६ मन्य रियायादिनापापरतरप्रदर्शनतरसमाधानादि । ९०० ·5 । २४४ [ १४ विषया २२७ पक्षधर्मायच्छिन्नत्यविशेपितलाध्यव्यापकत्वटितस्योपा. घेषणम् । ९२४ २२८ साधनायच्छिन्नसाध्यव्यापकत्यटितस्योपाधे प्रदर्शन तत्खण्डन २२९ तत्र किञ्चेत्यादिना दृषणान्तरधर्णनम् । २३० सरप्रतिपक्षोनायकायापदपकताबीजपक्षे उपाधिस्वरूप अपर्शगम् । २३१ उक्तोषाधे पण्डनम् । २३२ किञ्चेत्यादिना मण्डनान्तरम । २३३ दीधितिकारोक्तमुक्कोपाधिपरिकारवर्णनम् । २३४ उपाधे लक्ष्यप्रदर्शनम्। ૬ર २३५. दीधिती उपाधिस्वरूपान्तरपण्डनपूर्वक यस्तुतस्त्वित्या. 1- ना सिद्धान्तोपाधिवर्णनम्। २३६ सिद्धान्तिमतेनोपाधिलक्षणवर्णनम् । २३७ सद्धेतौ सपदेशवृत्तिपतिप्रसङ्गवारणायोकोपाधिल. क्षण निकृष्टार्थप्रदर्शनम् । २३८ दीधिती सकलोपाधिसाधारणलक्षणप्रदर्शनम् । २३९ मिश्रमतेनोपाधिवर्णनम् । १२४० 'साधनाध्यापकत्वघटितोपाधिलक्षण दूषयता नव्यानां म. - तेनोपाधिप्रदर्शनम्। ९८८ २५९ उपाधिलक्षणघटितधर्मपदार्थनिर्वचनम् । ९८९ २४२ उपाधिफलभूतव्यभिचारानुमानाकारप्रदर्शनम् । २४३ मिनातनयत्वात्यभिचारित्वे सतीत्यमाभ्यभिचारपदार्थ विवेचनम्। २५४ साक्षीपरपरासाधारणव्यभिचारोबायकोपाधिस्वरूप प्रदशनम् । २४५ दीधिती मतविशेषण व्यभिचारोभायकषिचार। १००२ २४६ सोपाध्यनुमाने व्यभिधारोनावनप्रकारवर्णनम् । १००६ २५७ स्थलविशेषेपास्पतिव्यानिनिरसनम् । २४८ भाद्रेन्धनसयोगादरुपाधित्वानुपपत्तिनिरसनम् । m २ १००७ ·[ १५ ] . . । विषयः। 1111 पृ० २४९ आन्धनप्रभववढेधूमोपघायकत्वकथनम् । ११०१६ २५० प्रसंगतः कार्यकारणातिरिकयोरप्यनुकूलतर्केण व्याप्तिग्रह-: स्थापनम्। २०२३ २५१ सोपाधौ उपाध्यनुकूलतकामावयोयोरपि दूषक- स्वकथनम्। १०२९ २५२ पाधानुन्नीतपक्षेतरस्यानुपाधित्वाभिप्रायेणोपाधि : प्रदर्शनम् । २०३१ २५३ साध्यसाधनानुगमेन तदोवानायकत्वस्योपाधित्व. खण्डनमा १०३७ २५४ उपाधेः सामान्यविशेषलक्षणे पृथक् वाच्ये इति मतस्य खण्डनम् । ઉર્ફે २९५ मतान्तरेण सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वपक्षे साधनाव्यापकत्वा. घटितस्योपाधेलक्षणं तत्खण्डनं च । १०४५ २५६ उपाधिविभागप्रदर्शनम् । १०४६ २५७ समानेत्यादिसूत्रानुक्तस्यापि व्याप्यसंशयजन्यव्यापकसं. शयस्य व्यवस्थापनाभिप्रायेण मतान्तरप्रदर्शनम् । १०४७ २५८ उक्तमतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । २०५० २५९ उक्तसंशयस्य साधारणधर्मजसंशयेऽन्तर्भावप्रदर्श नध्यमतम्। २६० उपाधित्यघटफसाधनाव्यापकत्वादिसंशयस्य साध्यव्य- भिचारव्याप्यसंशयपर्यवसानप्रदर्शनम् । १०५३ २६१ उपाधिसन्देहस्याप्युपाधित्ववर्णनम् । १०५८ २२६२ उपाधिदपकतापीजनिरूपणम् । २६३ उपाधेषकतायीजासम्मपादुपाधेहेत्वाभासत्वामिप्रा. यण पूर्वपक्षस्थापनम् । २०६३ २६४ व्यभिचारमानद्वारा व्याप्तिरिरहोसायकतया धोपाधेटूप. कत्यामिप्रायण सिद्धान्तकथनम् । २६५ उपाध्यामासवर्णनम् । ૨૦૭ર (१५) पक्षतापकरणे। २६६ पक्षतानिरूपणे सङ्गतिप्रदर्शनम् । २०७२. " - ·~ " विषय:। पृ० २६७ सदिग्यसाध्यधर्मत्यरुपपक्षताखण्डनम् । २६८ साधकयाधकमानामावरूपपक्षताया विकल्पप्रदर्शन पूर्वक निरसनम् । १.८८ २६९ सिपाधयिपामात्रस्य पक्षतात्यमण्डनम् । २७० सिद्धान्तपक्षतानिपंचनम् । १०९२ २७१ सिपाधयिवापदार्थनिर्धचनम् । २०१३ २७२ इच्छाया अननुगमेपि दोपामावप्रदर्शनम् । १०९७ २७३ धूमादिलिङ्गकानुमितिसाधारणकपक्षत्वासम्म इष्टापतिकथनम्। ११०६ २७४ पक्षतायो धर्मितावच्छेद कादिप्रवेशप्रयोजनकथनम् । ११११ २७५ कचिदमिती सिद्धिमात्रस्य प्रतियाधत्ववर्णनम् । २७६ प्रकारताधिशेष्यतेऽन्तर्भाव्यैव प्रतियध्यप्रतिवन्धक- भाषस्वीकार । २७७ पूर्वच्छानाशे इच्छान्तरेणयानुमितिरित्यभिप्रायक यक्षपतिमतम् । ११२३ २७८ द्वित्रिक्षणान्तरेपि अनुमित्सायामनुमितिदर्शनादनु मित्सा योग्यता चाच्येत्यभिप्रायेण मिथमतप्रदर्शनम् । ११२४ २७९ सिखौ सत्यामनुमित्सानाशे यावत्कालमनुमिति स का लोऽनुमित्सेति वदतामन्येषां मतस्य वर्णनम् । २८० त मतेऽस्वरसप्रदर्शनम्। २८१ इच्छायां तदिच्छाविषयसिद्धानुपाहितत्वविशेषणदानस्य प्रयोजनम्। , २८२ सर्वत्रेच्छानिवेशे प्रयोजनाभावस्य प्रदर्शनम् । ११३० २८३ सार्वभौममते पक्षतानिर्वचनम् । ११३१ २८४ तत्र द्वितीयसिषाधयिषाविरहपदस्यासार्थकत्वशका. निरसनम् । ११३७ २८५ सार्वभौममतखण्डनम् । २८६ सार्वभौमलक्षणघटेकक्षणपदार्थेऽभ्यवहितोत्तरत्वा. दिविचार ११२८ . " ·[ १७ ] प विषयः। पृ० २८७ तन सिद्धीनामभावस्य केन रूपेण कारणत्वमिति- विवेचनम् । २८८ इच्छाविरहविशिष्टसिद्धिसाधकमानान्यतरामावस्य पक्षतात्वमङ्गोकुँवतामुपाध्यायानां मतम्तत्खण्डन च। १९५५ २८९ वस्तुतस्वित्यादिना कल्पान्तरप्रदर्शनम् । १९५९ २९० लाघवात् सिमावस्यैव पक्षताव्यवहारनिमिचत्य- फथनम्। २९१ सिद्धयभावस्त याधामावस्य पक्षतायां निवेशे प्रयो- जनाभावप्रदर्शनम् । १९६६ २९२ सिपाधयिषाया अनुगमासम्मवप्रदर्शनम् । ११७० २९३ सिद्धभावस्य कारणत्वे आक्षेपप्रदर्शनम् तन्निरसनं च। १९७४ २९४ प्राभाकरमते पक्षताया अनुमितिहेतुत्वासम्भव. प्रदर्शनम् । ११७५ (१६) परामर्शमकरणे। २९५ संगतिप्रदर्शनद्वारा विशिष्टज्ञानस्य कारणत्यव्य- घस्थापनम् । २९६ तत्र मीमांसकमतेन पूर्वपक्षग्रन्थप्रदर्शनम् । २९७ शानद्वयस्य कारणतावादिनां मीमांसकानां मतेऽन्यत्र हेती व्याप्तिज्ञानादपरत्र पक्षधर्मताज्ञानाचानुमिति. धारणप्रदर्शनम्। १९८१ २९८ यद्वेत्यादिना मीमांसकमतायधारणप्रदर्शनम्। २९९ इन्द्रियसंनिकृष्टे धूमे व्याप्यधूमस्मरणे धूमस्वरूपसामा। न्यधर्मदर्शनात् व्याप्पोयमित्यभेदप्रत्ययातस्यानुमितिद्दे तुत्वमियाघाशकासमाधानं मीमांसफानाम् । ११८७ ३०० विशिष्टपरामर्शीपपादकनैयायकमतखण्डनम् । १९८७ ३०१ पिशिएपरामर्शस्वीकारे व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तर स्वापत्तिप्रदर्शनम्। १०२ निदादेः प्रमाणान्तरत्यापत्चिभिया संशयस्यमयोः प्रासनि- कंप्रमात्यसण्डनम् । " ·૨૨૨૮ १८ । विषयः पृ० ३०३ शानदयस्यानुमितिहेतुत्यपले संशयाद्यनुपपत्तिकथाम्। १९९९ ३०४ णप्याभेदज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वायश्यकत्येन परामशोऽध. दयं स्वीकार्य इति न्यायमतप्रदर्शन तापण्डनं च। १२०९ ३०५ मंदाग्रहस्य हेतुत्येपि न विशिष्टज्ञानस्याङ्गीकार इति मीमांसकमनोपमंहार। १२११ ३०६ अनोच्यत इत्यादिसिद्धान्तप्रन्यन परामर्शस्वीकारे यु. तिप्रदर्शनम् । ३०७ व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकशानहेतुत्वम्यासम्भव- प्रदर्शनम् । શકર ३०८ अतिरिकपिशिष्टशानस्य कारण गौरवस्यादोपत्य. कथनम्। ३०९ व्यभिचारनिर्णयेन फारणत्वग्रहासम्भषस्य निरासः । १२३७ ३१० स्यादेतदित्यादिना पूर्वपक्षप्रदर्शनम् । ३११ उच्यत इत्यादिना समाधानम् । ३१२ एकैच हि सा व्याप्तिरित्यादि प्रन्यस्य दीधितिकाराभिप्रे. तार्थदर्शनम् । ३१३ व्याप्यपरामर्शस्य हेतुनायामाक्षेपस्वासमाधानं च। ३१४ मतान्तरेण व्यापकताज्ञानस्यानुमितिहेतुधप्रदर्शनम् । १२६२ ३१५ तत्र युक्तिप्रदर्शनम् । ३१६ घस्तुतस्त्यित्यादिना व्यापकत्यव्याप्यत्वयोरन्तर. प्रदर्शनम्। ३१७ परामृश्यमाणलिङ्गस्य हेतुत्वखण्डनाय लिङ्गपरामर्शस्य हेतुत्ववादिनां प्राचीनानां मतस्य स्थापनम् । ૨૨૮૪ । १८ मनोच्यत इत्यादिनोजमतपण्डनद्वारा लिङ्गशानस्यानु. मितिहेतुत्यस्थापनम् । ३९ लिङ्गकरणतापक्षे दोषान्तरप्रदर्शनम् । ३२० धूमप्रागभावादीनां लिहत्यनिराकरणम् । १३०७ ३२१ व्यापाराभावात्परामर्शस्याकरणत्यवर्णनम् । ३२२ परामर्शस्य व्यामिविशिष्टज्ञानत्वेन व्यापारतामानिन मतं तत्वण्डनं च। १२४१ १२४७ १२११ ૨૨૬ १२७१ १३०१ १३०४ १३१२ ·1 १९ ] !" +0 विषयः। ३२३ दण्डत्वविवेकप्रदर्शनम् । १३१९ ३२४ पक्षशानत्येनानुमिति प्रति हेतुत्ववादिनां मतम् । १३२३ ३२५ उक्तमतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । ૨૨૨૯ (१७) केवलान्यायिप्रकरणे । ३२६ अनुमानविभागवर्णनं केवलान्धयिलक्षण च । १३२६ ३२७ सहचारभेदाङ्गीकारे व्याप्तिमेदागदेनान्यथा केवलान्वयि. निर्वचनम्। १३३१ ३२८ गृहीतव्याप्तिमेदाङ्दे प्राचीनसंवादप्रदर्शनम् । १३४२ ३२९ अभिधेयत्वादेव्यतिरिकित्वशंकातनिवृत्यादिकथनम् । १३४७ ३३० लक्ष्याप्रसिया लक्षणासंभव इत्याशयेनाशका. प्रदर्शनम् । १३४९ ३३१ उच्यत इत्यादिना सिद्धान्ते केवलाम्वयित्वनिर्वचनम् १३५३ ३३२ प्रमेयत्वस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिनिरसनम् । १३५६ ३३३ पक्षे साध्यसिद्धिविरोधिन एव संशयस्यानुमानानय. वर्णनम् । ३३४ अत्र वदन्तीत्यादिना केवलान्वय्यनुमानखण्डनारस्भः । १३६१ ३३५ व्यापकताशानादनुमितिरित्यस्य निरसनम् । १३७२ ३३६ अर्थापत्तेः प्रमाणान्तरवस्थापनपूर्वक व्यतिरेकन्यापक. ताया अनुमित्युपयोगित्वखण्डनम् । १३८० (१८) केवलन्यतिरेकिमकरणे । ३३७ फेयलव्यतिरेफिनो लक्षणस्य प्रदर्शनम् ३३८ व्यतिरेक्यनुमाने आक्षेपप्रदर्शन तत्समाधानं च। १३९० ३३९ पदत्यादिकल्रान्तरेण व्यतिकिस्थापनम् । १३९३ ३४० यथाशुनम्यापकामावयत्ताशानहेतुतादृपणम् । १४०१ ३४१ अनुगनरूपाभावाद व्याप्तिशानस्यानुमितिहतुत्याक्षेप. समाधानादिप्रदर्शनम् । १८०५ ३४२ व्यतिरेकिस्थले साध्यायप्रसिध्या व्यतिरेक्यनुपपचिपू. पक्षप्रदर्शनम् ·. त १४२७ [ २० विषयः। ३४३ पृथितिरेभ्यो मियत इत्यादी साध्यसिध्यादिवशेन खण्डनम्। १४०९ ३४ साध्यप्रसिद्धिस्थापनपूर्वक व्यतिरफ्युपपत्तिसिद्धान्तः । १४११ ३४५, यवत्यादिना प्रकारान्तरण व्यतिरेकिणि साध्य प्रसिद्धिप्रदर्शनम्। १४९४ ३४६ व्यतिरेकिण्यत्यन्तामावस्यैध साध्यताभिप्रायेण मतान्तरकथनम्।। वार ३४७ जीवच्छरीरं सात्मकमिपत्र साध्याप्रसिधा कचं व्यतिरकिनिरूपणमित्याशङ्का तत्समाधानादिप्रदर्शनच । १४२० ३४८ कल्पान्तरेणोक्तशफाममाधानम् । ३४९. अन्ययेनेच्छासाध्यकानुमानवादिनः पूर्वपक्षस्त- समाधानश्च। ३५० उच्यत इत्यादिना सिद्धान्तप्रदर्शनम् । ३५१ साध्यामाघध्यापकाभावप्रतियोगित्वस्य प्रयोजकत्व. मगीकुर्वतां मतान्तरम्। (१९) अपत्तिप्रकरणे । ३५२ अर्धापत्ति व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानेनैव चरितार्था मन्यमानाना नैयायिकाना मतेऽरुचिप्रदर्शनपूर्वकमर्यापत्तिस्थापनम् । १४३५ तत्र नैयायिकमतन संशयस्यार्थापतिकल्पकारव- निरसनम्। ३५४ मैवमित्यादिना मीमांसकपूर्वपक्षीयसमाधानम् । ३५५ संशयकारणफार्थापत्तिसिद्धान्तविवेचनम् । ३५६ सत्र मीमांसकाशंका-समाधानादिप्रदर्शनम् । ३५७ अनुपपत्तिकारणकापचिपूर्वपक्षः । ३५८ तत्र नैयायिकाशकासमाधानादिप्रदर्शनम् । ३५२ अनुपपत्तिकारणफार्थापत्तिसमाधानम् । ३६० मवाभिमताया यथाश्रुतगदेन शब्दकल्पनाकपाया নাখাবনামমায়ামাঞ্চ। ३६१ उकाशकासमाधानम् । १४३७ । १४३८ १४४२ " १४४२ १४५० १४५८ १४५७ ·[ २१ ] (२०) अवयवकरणे। विषयः। पृ० ३६२ अनुमाननिरूपणोत्तरं न्यायतदघयनिरूपणे सातिः। १४६१ ३६३ न्यायपदार्यनिर्वचनम् । ३६४ न्यायजन्ययोधस्य परामर्शप्रयोजकत्वकथनम् । १४६२ ३६५ दीधित्युक्तोचितानुपूर्वीकत्यविचारः। .१४६४ ३६६ प्रतिज्ञालक्षणे न्यायान्तर्गतत्वविशेषणेऽन्योन्या.. थयवारणम् । १४६५ ३६७ प्रतिज्ञादावेकवाक्यताव्यवहारप्रयोजककथनम् । १४६८ ३६८ न्यायान्तर्गतत्वघटिताध्ययस्यनिर्वचनम् । १४६९ ३६९ म्यायान्तर्गतत्वनिर्वचनम् । ,१४७१ ३७०. दीधितिकारोक्तस्यावयवत्वघटकस्य प्रतिज्ञाधन्यतमः स्वस्य विचारः। १४७३ ३७१ घस्तुतस्त्वित्यादिना प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वाघटितस्यैवा. घयवलक्षणत्यव्यवस्थापनम् । १४७४ ३७२ मूलोक्ताषयवलक्षणमन्यथा व्याचक्षाणानां केपांचिन्मतम् ॥१४७७ ३७३ प्रत्यकवाफ्यस्य न्यायस्वमिच्छता केषांचिन्मतेन न्यायलक्षणं तन्निरसनं व । १४८० ३७४ मन्ययेत्यादि मूलमन्यथा ध्याचक्षाणानां मतम् । १४८२ ३७. अनुमितिविधेयवाचक साध्यपदस्यांगीकुर्घता मणि. फाराणां मतेन सूधकारीयप्रतिज्ञालक्षणस्य खण्डनम् । १४८४ ३७६ साध्यस्य प्रकृतानुमितिविधेयविशिष्टार्थपरत्यामि प्रायेण दीधितिकारोकप्रतिशालक्षणम् । १४८५ ३७७ मूलोक्तप्रतिशालक्षणनिविष्टपदव्यावृत्तिप्रदर्शनम् । ३७८ मिश्रमतेन प्रतिज्ञालक्षणनिविष्टानतिरिक्तपदव्यावृत्ति- कथनम् सत्खण्डनं च। १४९० ३७९ अन्यूनविषयकत्यस्यार्थान्तरकथनपूर्वकं मतान्तरे- पोक्तच्यावृत्तिसप्रतिप्रदर्शनम् । १४९२ ३८० अयंपदाननुपङ्गाक्षे निगमनेनतिरिक्तविपयकत्व. शहत्यसम्पयामिप्रायेणाशंकासमाधानादिकथनम् । १४९३ ·- " । २२ ] विषयः पृ. ३८१ भन्यूनानतिरिक्तविषयकेत्यस्य यथावताक्षिपस- माधानादिप्रदर्शनम्। १९९७ ३८२ सांध्यतायच्छेदकधिशिष्टसाध्यनिवेशप्रयोजनवर्णनम् । १५०० ३८३ पदयादिसायकप्रतिज्ञायामन्याश्या यथोक्तलक्षणे , याक्षेपप्रदर्शनम्। ३८४ उद्देश्यानुमितिपदस्य यादशपिशितावोधः प्रति प्रया जन्यते ताशविशिष्टार्थचोधपरतेत्यभिप्रायेण समा. धानप्रदर्शनम्। ३८५ मतान्तरण प्रतिज्ञालक्षणप्रदर्शनम् । १५१० ३६ तपास्यरसप्रदर्शनम् । ३८७ पाकाधवछिन्नमत्यादेःसाध्यतास्थले उपनयाकार! ३८८ मणिकारमतेनोपनयाकारवनम् । १५१२ ३८९ तथा चायमित्यादिरेवापनयो न वहिव्यायधूमधाय- मिति मतान्तरप्रदर्शनम्। ३२० अनास्वरसकथनम् । ३१.१ प्रतिज्ञा विशेषेऽध्यातिवारणाय योग्यतानिवेशनम् । ३९२ अन्यूनानतिरिकपदाघटिमप्रतिक्षालक्षणस्यानाकृष्टार्थः । १५१५ ३९३ लिङ्गाविषयकस्यविवक्षणेप्पव्याप्तिसम्मयेन नौतलक्ष ''सम्भव इत्याशङ्का १५१६ ३९४ उक्ताशंकासमाधानायाविशेषकथनम् । १५२० ३९५ तवहिनत्वपदार्थनिधनम् । १५२१ ३९६ अहि तत्वनिर्वचनायासविद्वेषात्कल्पान्तरेण प्रतिक्षा निर्वचनम् । २९७ ताशगमकम्योपयिकत्यपदार्थविचार। १५२३ ३९८ अन्यूनानतिरिक्तपदमिति मूलस्य समुदायपरित्याग- परत्वेनार्थकरणम्। १५२६ ३९९ यथाश्रुतलिकाविषयकत्वनिवेशे व्यतिरेकिंपन्याप्ति वारयता मतेन प्रतिज्ञालक्षणम् । १६२९ ४०० तास्वरसप्रदर्शनम्। ४०१ प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञालक्षणप्रदर्शनम् । " " - ·[ २२ ] - १५०४ १५११ विषयः पृ० ३८१ अन्यूनानतिरिक्तविषयफेत्यस्य यथाश्रुतार्धाक्षेपस. माधानादिप्रदर्शनम् । १४९७ ३८२ साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिवेशप्रयोजनवर्णनम् । १५०० ३८३ यहधादिसाध्यकप्रतिक्षायामन्याप्त्या यथोकलक्षणे आक्षेपप्रदर्शनम्। ३८४ उद्देश्यानुमितिपदस्य यादशविशिष्टार्थवोधः प्रति. श्या जन्यते तादशविशिष्टार्थबोधपरतेत्यभिप्रायेण समा. धानप्रदर्शनम् । ३८५ मतान्तरण प्रतिज्ञालक्षणप्रदर्शनम् । १५१० ३-६ तास्वरसप्रदर्शनम् । ३८७ पाकाद्यवच्छिन्नत्यादेःसाध्यतास्थले उपनयाकार। ३८८ मणिकारमतेनोरनयाकारवर्णनम् । १५१२ ३८९ तथा चायमित्यादिरेवोपनयो न वहिव्याप्यधूमवांश्चाय- मिति मतान्तरप्रदर्शनम्। ३९० अत्रास्वरसकथनम् । १५१३ ३९१ प्रतिक्षारिशेपेऽ.याप्तिधारणाय योग्यतानिवेशनम् । ३९२ अन्यूनानतिरिक्तपदाघटितप्रतिज्ञालक्षणस्यनिष्कृष्टार्यः । १५१५ ३९३ लिगाविपयकत्वविवक्षणेप्यव्याप्तिसम्मवेन नोकलक्ष. णसम्भव इत्याशहा। ३९४ उक्ताशकासमाधानायार्थविशेषकथनम् । १५२० ३९. तद्वहि तत्वपदार्थनिर्वचनम् । १५२१ ३९६ बहि नत्यनिर्वचनायासविद्वपात्कल्पान्तरेण प्रतिज्ञा निर्वचनम् । १५२२ ३९७ तादृशगमक-धापयित्वपदार्थविचारः। १५२३ ३९८ अन्यूनानतिरिक्तपदमिति मूलस्य समुदायपरित्याग- परत्वनार्थकरणम् । ३९९ यथाश्रुतलिङ्गाविषयकत्वनिवेशे व्यतिरेकिण्यम्याति वारयता मतेन प्रतिज्ञालक्षणम् । ४०० तनास्वरसप्रदर्शनम् । ४०१ प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञालक्षणप्रदर्शनम् । AM + । " ·[ २३ ] " विषयः। ४० प्रतिज्ञालक्षणोपसंहारप्रदर्शनम् । ४०३ प्रतिज्ञोत्तरं हेतुलक्षणवर्णने सद्गतिप्रदर्शनम् । १५३५ ४०४ प्रथमहेतुलक्षणकथनम् । ४०५ अतिव्याप्तिवारणाय दीधितौ हेतोलक्षणान्तरप्रदर्शनम् । १५३८ ४०६ साध्यघटितार्थबोधकोक्तहेनावव्याप्ति हेतुविभकिमदु कोदाहरणेऽतिव्याप्तिं च प्रकारान्तरेण वारयता मतेन दीधितो हेतुलक्षणकथनम् । ४०७ चिन्तामणो हेतोः लक्षणचतुएयप्रतिपादनम् । १५४० ४०८ यथाशुद्वितीयलक्षणस्य निगमनसाधारणतया. ऽन्यथा दीधितौ व्याख्यानम् । १५४१ ४०९ तृतीयलक्षण न्यायाघयवत्वदलसार्थक्याय दीधितो जनकपदस्य स्वरूपयोग्यत्वार्थकत्वम् । ४१० तसिलादेः पचम्यनादेशतापक्षे उक्तहेतावव्याप्तिवारणाय पञ्च. भ्यन्तत्वम् (४) लक्षणेऽविवक्षता मतेन दीधितौ तदर्थः।१५४३ ४११ उक्तमतेऽस्वरसादर्शनम् । ४१२ चिन्तामणो पष्ठलक्षणप्रदर्शनम्, दीधितौ तव पंच. म्यन्त पदसार्थक्यकथनं च। ४१३ अवधित्यादौ पचम्याः शक्तिस्थापनम् । १५४७ ४१४ अपादानताघटकविमागत्वज्ञात्पवच्छिन्ने पचम्याः शक्तिमंगीकुर्वतां मतस्य प्रदर्शनम् । ४१५ उक्तमतेऽस्वरसकथनम् । १५४९ ४१६ प्रतिशास्थसाध्यवाचकपदस्य शानलाक्षणिकापात्प्र. तिज्ञायामपि पञ्चम्यन्तपदव्यावृत्तिसम्भव इति मत १५५० ४१७ पञ्चम्या ज्ञापकत्वार्थकत्वे वर्धमानोपाध्यायानां समंतिः। २५५२ ४१८ जन्यत्वस्य पञ्चम्पर्यत्वसिद्धान्तः। ४१९ निगमनस्थपंचम्या लाक्षणिकत्वेनोपसंहारमदर्शनम् । १५५७ ४२० लक्षणाबीजाभावादयमात्मा ज्ञानादित्यादावव्यानिशड्डा तदुद्धारप्रदर्शनञ्चा ४२१ दीधितो प्रकारान्तरेणोक्तप्रतिज्ञादावतिव्यातिनिरासार्थ हेतुलक्षणपरिष्कारः। " वत्खण्डश्च।

·P " १५७८ विषयः। पृ ४२२ पंचम्यन्तेत्यादिलक्षणफतुरनुमताया धूमादिपदस्य शान- लक्षणाया निराकणां नत्र्यानां मतम् । १५६० ४२३ मूलोक्तलक्षणापेक्षया लघूनां प्रतिज्ञाघवयवलक्षणानां दीधिती प्रदर्शनम्। ४२४ हेतुप्रयोगस्य पंचम्यन्तपदोपस्थापरवानावश्यकत्य प्रदर्शनम्। १५७१ ४२५ उदाहरण-उपनय-निगमनानो लक्षणानि । ४२६ अवयघमन्धोपसंहारः। (२१) सामान्यनिरुक्तिप्रकरणे ४२७ अषयधान्ते हेत्वाभासनिरूपणे सतिप्रदर्शनम् तत्मयो. जनकथनं च। ४२८ हेत्वाभास सामान्यलक्षणद्वयम् । १५८० ४२९ तत्र लिगोपधानमतेनानुमितिशब्दार्थवर्णनम् तत्प्रयोजन प्रदर्शनं च। ४३० यथार्थपदप्रयोजनं लक्षणान्तरावतरणकथनं च। ४३१ मतान्तरेणोक्तलक्षणस्य दुष्टहेतुपरत्ववर्णनम् । ४३२ द्वितीयलक्षणे लिङ्गपदस्याविवक्षितत्वकथनम् । ४३३ तघावच्छेदकत्वपदार्थावेचारः । १५९२ ४३४ अतिव्याप्तिधारणायात्र विशिष्टान्तरादितत्वनिवेशः। १५९६ ४३५ मतविशेषेण सजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वस्य यत्पदार्थ विशेषणत्यकथनम् तत्खण्डनं च । १६०० ४३६ पक्षतापच्छेदकाभावपक्षादीनां त्यत्तित्वेपि हतौ दुष्टताध्यवहारोपपादनम् । १६०२ ४३७ साधननिष्ठसाध्याभायवद्धृत्तित्वादेरेव दोपत्वं नतु तद्वि- शिएस्वादेरित्यमिप्रायेण व्याख्यान्तरम । १६०३ ४३८ नास्वरसप्रदर्शनम् । १६०४ ४३९ पूर्वपक्षमतेन विशिष्य पक्षतावच्छेदकादिप्रवेशमयोजन- प्रदर्शनम्। ४४० सिसान्तमतेन निष्कृष्टलक्षणनिर्वचनद्वारोकनिवेश. खण्डनमा १५८५ ।

·[ २५ . . पू० ~ विषयः। ४४१ मतविशेषेण निह्रिः पर्वतो पहिमानित्यादिस्थलीयदोष- साधारणप्रकारान्तरवर्णनम् । ४४२ उक्तमतविशेपेऽस्वरसप्रदर्शनम् । १६२१ ४४३ मतान्तरेण हेत्वाभारूसामान्यव्याख्यानम् । ४४ स्थलविशेषाभिप्रायेण पञ्चविधत्वोतिकथनम् । १६२३ ४४५ दशाविशेपे हेत्वोरनुमितिप्रतिबन्धकत्ववर्णनम् । ४४६ दशाविशेपे हेतोर्दुष्टत्वमङ्गीकुर्वतामन्यथा दोषलक्षणय. .र्णनम् तत्खण्डनं च। ४४७ कार्यानुत्पत्तिव्याप्यतावच्छेदकत्वरूपप्रतिबन्धकतावच्छे. दकत्वे विरोधिसामग्रीकालीनत्वप्यक्षतामायाभिमायका. शङ्कानिरसनम् । १६२९ ४४८ सत्प्रतिपक्षे विरोधिव्याप्यवस्पक्षाप्रसिद्धावपि भ्रमविषय. विरोधिव्याप्यत्वादिरेव दोष इति मतं तत्खण्डनं च। १६३१ ४४९ वाधभ्रमप्रतिवन्धकतामादायातिप्रसङ्गोद्धारणाशङ्का तन्निरालश्च । ४५० बाधसत्प्रतिपक्षयोलिङ्गसाधारणदोषत्वाक्षेप. स्य समाधानम्। ४५१ सामान्यनिरुक्त्युपसंहारः। १६३६ (२२) सव्यभिचारप्रकरणे । ४५२ सव्यभिचारविभागप्रदर्शनम् । ४५३ लव्यभिचारपूर्वपक्षसामान्यलक्षणानि । ४५४ प्रथमतः सामान्यलक्षणाकरणेपि मतविशेषेण विभागस्या- हत्वप्रतिपादनम् । ४५५ अत्रास्वरसप्रदर्शनम् । १६३८ ४५६ साध्यसंशयेत्यादिसामान्य लक्षणस्य दीधितिकारोकं व्याख्यानम्। १६३२ ४५७ उक्तलक्षणीयपदव्यावृत्तिप्रदर्शनम् । १६४२ ४५८ कोटियोपस्थापकत्वांशस्य प्रयोजनान्तरं धर्णयतो मतस्य प्रदर्शनम् । १६५५ ४५९ अतिप्रसङ्गादिधारणाय उक्तसव्यभिचारसामान्यलक्षणस्य निष्कष्टार्थकथनम्। ४६० मिथमतदुषणम्। १६५७ ४६१ लक्षणस्थतयपदेन विप्रतिपत्तिधारणकथनम् । ४६२ विप्रतिपत्तेरकलक्षणलक्ष्यत्वप्रदर्शनम् ।

·[ २६ 11 " " १६७१ । विपयः। पृ० ४६३ अनुपसंहारिययुक्तलक्षणसमन्वयप्रदर्शनम् । ४३४ साध्यसशयफाले साइवयंनिश्चयासम्भपि तवंशे संशया- स्मकतजनकसानमादाय लक्षणसमस्ययं मन्वानानां मतम् । ४६५ तत्र चिन्तायीजप्रदर्शनम्। ४६६ केवलान्यायविशेषे अय पर एनायादित्यादायलक्ष्यवामिल प्रायेणाऽव्याप्तिवारणमा १९६१ ४६७ मतान्तरेणोकदोपधारणप्रदर्शनम्। ४१८ प्रमेयत्वेनाभेदानुमानादायव्यामिरित्यभिप्रायेण पूर्वपक्षस्त- समाधान च। ४६९ मणिकारातस्योपस्थापकत्यादिनानेऽनुमितितजनका. तिबन्धपत्यरूपस्य दूपताथीजस्य शिरोमण्युकं खण्डनम् In ४७० मतान्तरण सव्यभिचारसामान्यलक्षणान्तरप्रदर्शनम् तत्खण्डनश्चा ४७१ तन्मतेन निष्टार्थप्रदर्शनम्। ४७२ तनै चिन्तामणिकारमतेनातिव्याहिवारकप्रकारान्तरा. नुसरणम्। ४७३ उक्तमतेऽसाधारण्यपदार्थविचार ४७४ उक्तसामान्यलक्षणघटकानुमितिपदस्यानुमितितत्करणा- न्यतरपरत्वकथनम्। १६७६ २७५ अतएवेत्यादिना सव्यभिचारसामान्यलक्षणयप्रदर्शनं सन्धिरसन च। ४७६ दधतायुगध्यायमतेन सव्यभिचारसामान्यलक्षणम् । १६७२ ४७७ तत्र चिन्ताधीजकथनम् । ४७८ नापीत्यादिना सव्यभिचारसामान्यलक्षणत्रयखण्डनम् ।१६८२ ४७२ उपदर्शितताधारणालाचारयोः सहाय मिश्रोतया. ख्यानप्रदर्शनम् । ४८० तास्वरसप्रदर्शनम् । ४८१ उच्यत इत्यादिना सत्यभिचारसामान्यसिद्धान्तलक्षण- कथनम्। ४८२ उक्तातिप्रसङ्गस्योक्तलक्षणेपि सत्वात्प्रकारान्तरेण दीधि. तिकारोक्तव्याख्यानम्। ४८३ इद दीधितिकारोकव्याख्यान मूलानपक्ष स्वतन्त्रमिति केपाश्चिदभिप्रायः। ४८४ अत्र प्राचीनमतेन दीधितो करशान्तमिति मदर्शनम् । 12 १६७७ ·[ २७ ] विषयः। ". " पू० ४८५ दोधितौसिद्धान्तलक्षणान्तरोत्थापकावतारग्रन्थप्रदर्शनम्।१६९१ ४८६ लक्षणान्तरव्याख्यानम् । १६९२. ४८७ यद्वेत्यादिनातृतीयसिद्धान्तलक्षणप्रदर्शनम् । १७०० ४८८ अनुमितिविरोधित्वघटितलक्षणप्रयोजनप्रदर्शनम् । १७०१ ४८९ सयभिचारमंथोपसंहारः। (२३) साधारणपकरणे। ४९० पूर्वपक्षीयसाधारणलक्षणपञ्चकमदर्शन तत्खण्डनं च । १७०२ ४९१ चतुर्थलक्षणे दोधितौ मतविशेषप्रदर्शनम् । १७०३ ४९२ तास्वरसप्रदर्शनम् । १७०५ ४२३ साधारणसिद्धान्तलक्षणम् । ४९४ तर विपक्षपदस्य निश्चयाटितं दीधितिकारोक्तव्याख्यानम१७०६ ४९. निश्चयघटितमेव विषक्षत्वमिति मिथव्याख्यानप्रदर्शनम् । १७०९ ४९६ तत्र निश्चयपदार्थविवेचनम् । ४९७ मिश्रमतखंडनव्याख्यानम् । ४९८ साध्यामावयवृत्तित्यादेरेकस्य साधारणलक्षणत्वेऽन्यतरा. व्याप्तिवारणायानुगतविभाजकरूपप्रदर्शनम्। १७१२ ४९९ उक्तानुगतरूपेणानुगमेऽसंभवादिदोपवारणाय समूहा. लम्बनव्याप्तिधीविरोधित्वेन सकलव्यभिचारसंग्रहपरं दीधितिव्याख्यानम्। १७१५ ५०० एकविधव्याप्तिग्रहेन विधव्यभिचारेऽव्याप्तिधारणायो. भयस्य व्याप्तित्यम् । १७१६ ५.१ लघुसाधारण्यरूपदीधियुक्तमकारान्तरस्प व्याख्यानम् ॥१७१९ १०२ विशिष्टसाधनवत्वादिग्रहाविरोधित्वमनिवेशयता मतेन लक्षणप्रदर्शनम् । १७२० ५०३ तत्र चास्थरसकथनम् । (२४) असाधारणमारणे। ५०४ पूर्वपक्षीयासाधारणलक्षणम् । ૨૭૨૬ ५०५ तर सपक्षपदार्थविषेचनपूर्वकं प्राचां मतेन निफार्थप्रदर्शनम् । • ५०६ उक्तलक्षणे विपक्षव्याहत्तेन दोपत्वमित्यभिप्रायेपाशंका । १७२२ ५०७ अ न्यनताभंगायोक्तसंकाया दांधितायभिमायान्तर. प्रदर्शनम्। ૨૭૨૩ ५०८ नादशाभिप्रायनिरसनम् । ५०९ सपक्षपाहत्वयापि दोपधेन अनुदात्यायप्रदर्शना. 11 .

·[ २८ । ‘घिपयः। य किंचेत्यादिपूर्वपक्षमंथः । १७२६ ५१० उच्यत इत्यादिना साधारणसिद्धान्तापक्रमः। १७२७ ५११ बसाधारणस्य साध्यतदभावोत्थापकतया दोपत्यव्यवस्था- परम निपलक्षणं च। ५१२. सत्प्रतिपक्षासाधारणयामदकथनम् । १७२९ ५१३ सत्प्रतिपक्षसत्यभिचारोमयलक्षणाझान्नत्वेनोभयान्तभावे. प्यसाधारण्यस्य दोपता इति मतप्रदर्शनम् । १७३२. ५१६ स्थलविशेष सपक्षव्यावृत्तत्यमानस्योद्भावनीयत्प्रदर्शनम्१७३ ५२५ दीधितो नवीनमतेनासाधारण्यदूषकताबीजवर्णनम् मूल. ग्रंथयोजनश्च। १७३३ ५१६ उक्तव्यमतविवेचनं दीधितिकारोक्तम् । २७३७ ५१७ असाधारणप्रथस्योपसंहारप्रदर्शनम् १७३९ (२५) अनुपसंहारिपकरणे । ५१८ पूर्वपक्षीयानुपसहारिलक्षणत्रयनिरसनम् । १७४० ६६९ द्वितीयलक्षणे सद्धेतुत्वादित्यादिमूलग्रंथसगमनप्रदर्शनम् १७४१ ५२० तत्रैव पक्षत्वविचार । ५२१ द्वितीयलक्षणावतारासंगतिनिरसनम् । १७४२ ५२२ पूर्वपक्षीयचतुर्थपचमलक्षणयोः प्रदर्शनम् । ५२३ चतुर्थलक्षणखण्डन ग्रन्थस्य मिथर्मतेन व्याख्यान्तरम् । १७४३. ५२४ तास्थरसप्रदर्शनम् । ५२५ प्रथमदोपासगतिवारणाय पंचमे लक्षणे विप्रतिपत्ति- पदार्थकथनम॥ २२६ अनुपसंहारीिसिद्धान्तलक्षणम् । ५२७ सिद्धान्तलक्षणीयद्वितीयलक्षणावतरणम् । ५२८ प्रथमलक्षणे यत्रेत्यस्य पटवर्थपरतया दीधितिकारीय. व्याख्यानम्। १७४२ ५२९ तत्र पक्षपदार्थवर्णनम् । १७५० ५३० अनुपसंहारित्वस्य व्याप्यत्वासिद्धिभिन्नदूपकताबीजप्रति. पादनम्। ५३१ दीधितो अनुपसंहारित्वस्य दूपकतावीजविचारः। ५३२ अनुपसंहारिणो हेत्वाभासत्याभावायवर्णनम् । १७५३ ५३३ मिश्रमतेनानुपसहारिणी हेत्वाभासावकथनम् । ५३४ मिश्रमतसण्डनम् । ५३५ अनुपसहारिणो व्यभिचारेऽन्तर्भावसभवात्स्वातमध्येण " १७४७' " ૩૪૮ + - १७५७ ·[ २९ ] ० " . विषयः। तस्यैवानुपसंहारित्वकधनम् । १७६१ ५३६ दीधितिकारोक्तं साधारणादित्रयव्यापकं सामान्यलक्षणम् ,, ५३७ स्वमतेन असाधारणस्य दूषकत्ववर्णनम् । ५३८ मणिकारोक्तासाधारण्यस्य दीधितिमते विरुद्धत्वकथनम्१७६' ५३९ प्रगल्भोक्तानुपसंहारित्वखण्डनम् । १७६७ ५४० गदाघरोक्तमनुपसंहारित्वम् । ५४१ अनुपसंहार्युपसंहारप्रदर्शनम् । (२६) विरुद्धमकरणे । ५४२ पूर्वपक्षीयविरुद्धलक्षणाद्वयम् । ५४३ तत्र साध्यविरोधित्वपदार्थदपाण्यानम् । १७७० ५४४ प्रासंगिकाभावत्वविचारः। १७७१ ५४५ विरोधस्योपजीव्यत्येन दोपत्वस्थापनम् । হও?" ५४६ मतान्तरेण विरुद्धलक्षणानां प्रदर्शनं तपां खण्डनं च । १७७४ ५४७ दीधितौ विरुद्धस्यानकान्तिकलक्षणाकान्तत्वेपि स्वातंन्ये ण तद्विभजनम्। ५४८ उच्यत इत्यादिना विरुद्धसिद्धान्तलक्षणम् । १७७६ ५४९ दीधितो प्रधमसिद्धान्तलक्षणसङ्गमनायाभिप्रायवर्णनम् । १७७७ ५५० अभिप्रायान्तरेण यद्वेत्यादिना सिद्धान्तलक्षणान्तरव्याख्यानमा, ५५१ विरुद्धस्यपरार्थानुमानेऽपार्थक्यशंकातत्समाधानप्रदर्शनम्।१७५९ ५५२ विरुद्धस्य विधिसाधननिषेधसाधनदेनाधान्तरविभाग: ... कथनमा ५५३ सर्वपामुक्तभेदमिन्नानां विरुद्धाणामनुगमकरूपसत्त्वदिक्य प्रदर्शनम्। १०८२ ५५४ उक्तनिखिलविरुद्धविशेषाणां विशेषणनिबंधनत्यम् । १७८३. ५५५ विरोधस्य दोपान्तरत्योपसंहारप्रदर्शनम् । (२७) समतिपक्षपकरणे । ५५६ पूर्वपक्षीयसत्प्रतिपक्षलक्षणचतुष्टयप्रदर्शनं तत्खण्डनञ्च। १७८४' ५.७ दोधितौ प्रथमलक्षणीयबलपदार्थ विचारे मूलाशयप्रणम्१७८१ * ५५८ दोधितौ चतुर्थलक्षणे एकत्र तन्नंगनियमादिति दूपणासं- गतिनिरसनम् । १५८६, ५५२ उच्यत इत्यादिना सत्पतिपक्षसिद्धान्तलक्षणदयम् । १७८७ ५६. प्रथमलक्षणस्य दीधितो सत्प्रतिपक्षितव्यवहारोपयिक- त्यमदनम्।

·" " [ ३० ] र वियः। ५६१ उपाध्यायमतरीत्या समानपदसार्थक्यवर्णनम् । ५६२ मिश्रोकसमानपदव्यावृत्तिखण्डनम् । १७९२ ५६३ प्रथमलक्षणस्य फलितार्थप्रदर्शनम्। ५६४ मतविशेषण फलितान्तरप्रदर्शनम् । १७९३ ५६५ सत्प्रतिपक्षस्य स्वार्थानुमान एव दापत्यमिति मतंत- खंडनं च। ५६६ सत्प्रतिपक्षस्यापि व्यभिचारयदुपजीव्यत्येन दोपत्वमा तिपादनम्। १७९८ ५६७ अस्य पकताबीजवर्णनम् । ५६८ सर्वत्र वादिवाक्यस्य विरोधिना प्रस्तस्वादनुमानोच्छेद- प्रसङ्गवारणम् । २००१ ५६९ मतान्तरेण संशयजनकत्वस्य दूपकताबोजत्वप्रदर्शनम् त. निरासश्च। १८०२ ५७० रत्लाकोशकारमतव्यवस्थापनम् । १८०४ ५७१ दीधितो तदभिप्रायस्य स्पष्टीकरणम् । ५७रलकोशकाराभियतसंशयाकारानुमितावाचीनानां मतम्॥१८०९ ५७३ दोधितौ रत्नकोशवन्मतखण्डनम् । १८२३ ५७४ मिश्रकृतं रत्नकोशकारमतस्य खण्डनम् । ५७५ गदाधरमतेन सशयाकारानुमितिनिरासप्रदर्शनम् । ५७६ वस्तुतस्वित्यादिना संशयाकारानुमित्यनुपपत्तिखण्डनम् १८२१ ५७७ हवामासानां फलद्वारकलक्षणप्रदर्शनम् । ५७८ प्रकरणसमस्य जिज्ञासाजनकत्यव्यवस्थापनम् । १८२४ ५७९ मतान्तरेण दूपकताबीजस्य खण्डनम् । ५८० दीधितो सत्प्रतिपक्षहेतुदोषाणामाभिधानम् । १७२९ ५८१ सर्वसत्प्रतिपक्षसाधारणविभाजकरूपप्रदर्शनम् । ५८२ उन्नेये उन्नायके वाविरोध्यन्तविशेषणस्यसार्थषयप्रदर्शनमा१८३३ ५८३ सत्प्रतिपक्षप्रथोपसहार। (२८) असिद्धिपकरणे ५८४ पूर्वपक्षासिद्धिलक्षणादर्शनम् । १८३६ . ५८५ तत्र व्याप्तिपक्षधर्मताविशिणाभावरूपासिद्धी प्रत्येकामा. वस्प स्वतो दोपरचसम्भवन विशिष्टामावस्यासिद्धिस्वा. १८३८ ५८६ उपातिपक्षधर्मताप्रमितिविरहस्यासिद्धिरवनिरसनम्। .१८४२ १८१५ सम्भवः।

·विषयः। पृ० ५८७ साधनविशेषणासियादी हेतुतावच्छेदकविशिष्टत्वादेरप्र. सिद्धधा तलक्षणस्यासम्भवप्रदर्शनम् । १८४३ ५८८ व्याप्तिपक्षधर्मतानिश्चयरूपसिद्धन्यभावस्यैवासिद्धित्व. मिति मतस्य खण्डनम् । ५८९ अज्ञाताया अप्यसिद्धेहेत्वाभासत्वमिति मतस्य दूषणम् । १८४९ ५९० मतान्तरेण हेत्वाभाससामान्यतद्विशेषलक्षणानां प्रदर्शनमा१८५० ५९१ तन्मतखण्डनम् । ५९२ उच्यत इत्यादिनाऽसिद्धिसिद्धान्तलक्षणनिरूपणम् । १८५२ ५९३ दीधितो चिन्तामण्युक्तसामान्यलक्षणेऽस्वरसप्रदर्शन. द्वारा स्वतन्त्रासिद्धिसामान्यलक्षणप्रदर्शनम् । ५९४ दीधिती आश्रयामिद्धिस्वरूपासियादीनां लक्षणानि । १८५४ ५९५ दीधितौ मतान्तरीयव्याप्यत्वासिद्धिखण्डनम् । ५९६ परामर्पविषयाभावत्वविचारः। १८५७ ५९७ आश्रयासिद्धेन्द्रावनप्रकारविवेकः। १८६१ ५९८ नव्यप्राच्यमतेन नानाविधाश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धयादि- प्रदर्शनम्। ૨૮ર ५९९ व्याप्यत्वासिद्धेर्विभागनिरूपणम् । १८६५ ६०० व्याप्तिपिरहरूपव्याप्यत्यासिद्धरसंकीर्णोदाहरणप्रदर्शनम् १८६६ ६०१ उपाधेाप्यत्वासिद्धत्वमङ्गीकुर्वतां मतस्य खण्डनम् । १८६८ ६०२ प्रतिकूलतर्कानुफूलतर्फीभावयोरसिद्धयन्तर्गत्वमिति मत. विशेषस्य खण्डनम्। ६०३ असिद्धिग्रन्थोपसंहारः। (२९) वाघमकरणे ६०४ पूर्वपक्षीयवाघलक्षणानां निरसनम् । १८६९ ६०५ धाधस्य पृथग्हेत्याभासत्वविचारः । ६०६ बाधस्य हेत्वाभासत्याभावत्वपूर्वपक्षः। १८७५ ६०७ वस्तुतस्वित्यादिना पाधस्यादापत्यव्यवस्थापनम् । ६०८ उच्यत इत्यादिना याधस्योपजीव्यत्वेन पृथक् हेत्वाभासत्य. कथनम्। ६०९ बाधस्य स्वतो न दूपकत्वमिति मतस्य खण्डनम् । ६१० दीधितो वास्तविकराधस्वरूपाणां प्रदर्शनम् विभाजक- रूपकथनं च। ६११ दोपविशेषवारणाय निष्फटार्थप्रदर्शनम् । .६१२ मूलांकसायाभाषपत्यक्षाविज्ञानप्रमात्यस्य यावत्यत्रण्डनम्।। " ·[ ३२ ] " विश्यः ६१३ संशयसाधारणसंसृष्टत्वज्ञानस्यानुमितिहेतुत्यवादिनी मतस्य निराकरण ६१४ उक्तमतेऽप्रसिद्धसाध्यकानुमानानुपपत्तिविचारः। १८९५ ६१५ साध्याभावबुद्धः प्रमावस्य व्यभिचारोपजीव्यतया हेत्वा. मासत्वमिति मूलोकस्य दूपणम् । ६१६ सोन्दडमतपरिष्कारपूर्वकं तद्पणाभिधानम् । १९०४ ६१७ मुले बाधस्य पृथक्त्यव्यवस्थापनम् । १९०९ ६१८ उक्तमूलसिद्धान्ते उपाध्यायोक्तदूषणाशकामदर्शनम् । १९.१० ६१९ यभाधयुद्धविधीप्रतिवन्धमत्यव्यवस्थापनम् । १९२४ ६२० वाधविभागवर्णनम् । १९२५ ६२१ दीधितो बाधस्यासदीगोदाहरणासम्भवान्न पृथक्त्व. 'मित्यभिप्रायेण शङ्कावर्णनम् । ६२२ आशङ्कासमाधानम्। १९२६ ६२३ बाधग्रन्थोपसंहारप्रदर्शनम् । १९२८ (३०) असाधकतासाधकत्वपकरणे ६२४ हेत्वाभासानामसाधकतासाधकत्वनिरूपणे सग- तिप्रदर्शनम्। १९२९ ६२५ असाधतासाधकत्वस्य सदुत्तरत्वे आक्षेपः । ६२६ उक्ताक्षेपपरीहारः । ६२७ कधकत्याविरोधापादनार्थमसाधकता व्याफ्युप- स्थितेरावश्यकत्वम् । १९३३ ६२८ असाधकतासाधकत्व पूर्वपक्षपक्षकथनम् । १९३० ६२९ तत्र चाकिमत प्रदर्शन तत्खण्डन । '६३० पूर्वपक्षीयासाधकांसाधकत्वान्तरनिरसनम् । १९३३ ६३१ उच्यत इत्यादिना सिद्धान्तेऽसाधकतासाधकत्व. विवेचनम्। १८३४ ६३२ स्वज्ञानकालस्य विशेपणत्याभिप्रायेणोक्तसिद्धान्त. सन्दमनम्। १९३७ ६३३ स्वज्ञानकोलस्य साध्ये निवेशमीकुर्चतां मतस्य. खण्डनम् । १९३८ ६३४ अन्येस्वित्यादिनोक्तस्थले मतान्तरप्रदर्शनम् । ६३५ गातार्यामसाधनासाप्रकरणस्य समाप्ति। पिपयुसया ६३५ पनसख्या १९४० ·[ ३३ ] ." " " " " (३१) ईश्वरवादप्रकरणे। विषयः पृ० ६३६ अनुमाननिरूपणप्रयोजनीभूतेश्वरसिझनुमानम् । १९४१ ६३७ उक्तसिद्धान्त्यनुमाने पक्षाक्षेपद्वारेश्वरसिद्धावाक्षेपः। साध्याक्षेपद्वारश्वरेसिद्धावाक्षेपः। १२४२ ६३९ मतान्तरेण पक्षसाध्यनिर्वचनम् । १९४५ ६४० उक्तपक्षसाध्यनिर्वचनखण्डनम् पूर्वपक्षिमतेन | ६४१ व्याप्तिवलेन साध्यसिद्धिप्रदर्शनं तत्खण्डनञ्च । १९४६ ६४२ सद्यकालीनद्यणुकपक्षकानुमानेनेश्वरसिद्धिप्रदर्शनम् । १९५७ ६४३ उकानुमानखण्डनम् । ६४४ उक्तानुमाने कार्यत्वरूपहेतोः खण्डनम् । ६४५ पक्षधर्मतावलान्नित्यज्ञानसिद्धिद्वारेश्वरसाधकानुमानम् । १९४८ ६४६ उक्तानुमानखण्डनम् । १९४९ ६४७ मनःक्रियापक्षकानुमानेनेश्वरसिद्धिप्रदर्शनम् । ६४८ उक्तानुमानाक्षेपकथनम् । ६४२ अत्रोच्यत इत्यादिना सिद्धान्त्यनुमानत्रयनिफर्पप्रदर्शनम् । १९५० ६५० निष्कृष्टसिद्धान्यनुमानत्रयपक्षव्यवस्थापनम् । ६५१ पक्षेऽदृष्टाद्वारकविशेषणवैयाक्षेगसमाधानम् । १९५२ ६५२ साध्ये उपादानपदविचारः। ६५३ पक्षेप्युपादानपदसार्थक्यप्रदर्शनम् । ६५४ साध्यसंदेहवति हेतुनिश्चयस्यादोपत्वकथनम् । ६५५ साध्ये झानादीनां विशेषणत्वेन विशिष्टसाधनविवक्षया- ऽस्मदादिनार्थान्तरनिरसनम् । १५६ उक्तसिद्धान्त्यनुमानत्रयस्य साध्येप्यर्थान्तरत्वशंका। ६५७ उकाशंकानिरसनम् । ६५८ सिद्धान्यनुमाने दृष्टान्ते साध्यवैकल्याक्षेपप्रदर्शनम् । १९५७ ६५९ उकाक्षेपखण्डनम् । १९५८ ६६० मतान्तरेण साध्यार्थप्रदर्शनद्वारेश्वरकर्तृत्वसिद्धिप्रदर्शनम्।१९५९ ६६१ ईश्वर द्वेपोपि स्यादित्याक्षेपस्य समाधानम् । १९६० ६६२ भावकार्य समवेतमिति व्यापया कृतिविशेषकार्यविश- पोरन्ययव्यतिरेकग्रहस्य सामान्येन तद्याप्तिप्रदे उपा. " ·[३४] :पृ० -- १९७० १९७३ १९७५ विषयः यत्वकथनद्वारेश्वरसिद्धिकथनम् । ६६३ दृष्टान्ते विरुद्धकर्तृसहचारदर्शनोसिद्धान्त्यनुमाने वि. रुद्धत्वशङ्कानिरसनम् । ६६४ सिद्धान्त्यनुमाने वाधोपाध्योः प्रदर्शनम् पूर्वपक्षिमतेन। १९६७ ६६५ वाधोपाध्यो खण्डनद्वारा हस्तादिव्यापारनिरपेक्षस्येश्व. रस्य क्षित्यादिकर्तृकत्वसिद्धिकथनम् । ६६६ का शरीयेच ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्तिप्रत्यक्षविरोधा. नाशरीरनित्यमानादिमत्कर्तृसिद्धिरिति पूर्वपक्षः । १६७ उक्तपूर्वपशखण्डनम् । ६६८ उक्तपूर्वपक्षस्य गङ्गेशोपाध्यायाभिमतं पण्डनम् । ६६९ नव्यमतेन ज्ञानमनित्यमेवेति व्याप्तिज्ञानस्याकिंचित्कर. स्वकथनम्। ६७० सिद्धान्त्यनुमाने शरीरजन्यवरूपाधिप्रदर्शनद्वाराक्षेपः । १९७१ ६७१ उक्ताक्षेपसमाधानम् । ६७२ उकोपाध्यभिप्रायेणैव साध्यव्यापकतानाहकाशङ्का। १९७७ ६७३ उक्ताशङ्कासमाधानम् । ६७४ उपाधिखण्डनप्रदर्शनपूर्वकं सत्प्रतिपक्षाशाखण्डनम् । १९७८ ६७५ ज्ञानस्यानित्यतासाधकानामनुमानानो खण्डनम् । १९८० ६७६ सत्प्रतिपक्षानुमाने साध्यादिखण्डनम् । ६७७ सिद्धान्त्यनुमानपि प्रतियन्द्योपाधिशङ्का । ११८१ २७९ उक्तोपाधिनिर्वचनं यत्वित्यादिना । १९८४ ६८० उक्तोपाधिनिरसनमुच्यत इत्यादिना । ३८१ व्याप्यतावच्छेदकविचारः। १९८७ ६८२ नीलधूमे व्याप्यवासिद्धिविचारः । ६८३ प्राची मतेन व्याप्यतावच्छेदकविचारः। ६८४ ईश्वरस्यैकत्वानेकत्वयोः संशयनैकफर्तृसिद्धावाक्षेपः । ६८५ उक्ताक्षेपनिरासद्वारकत्वसाधनप्रदर्शनम् । ६८६ मतान्तरेणककर्तृसाधकानुमानस्य म्यण्डनम् । ६८७ नित्यसर्थविषयज्ञानसिद्धिः। ६८८ नध्याते उकविधज्ञानासिद्धिप्रदानम् । " . " ·[ ३५ ] " . . १९९७ " " " २००२ "विषयः पृ० ६८२ वाचस्पतिमिश्रमतेन नित्यज्ञानसिद्धिः। ६६० ईश्वरस्य जगन्निर्मातृत्वे आक्षेपः । ६९१ उक्ताक्षेपसमाधानम्। ६९२ ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वे भ्रान्तत्यापत्तिरित्याक्षेपलमाधानम् । ६९३ प्रयोजनाभावादोश्वरस्य प्रवृत्त्यभाव इत्याक्षेपस्य खण्डनम् । ६९४ वस्तुतस्त्वित्यादिनोक्ताक्षेपस्य समाधानान्तरम् । ६९५ अशरीरात्कथं वेदघटादिशब्दव्यवहारसम्प्रदाय इत्याक्षेप. निराकरणम् । ६९६ प्रतिसर्गाद्यनन्तसर्वज्ञकल्पने गौरवप्रदर्शनम् । ६९७ ईश्वरज्ञानमूलकशब्दशक्तिग्रहेऽपि भ्रमासम्भवप्रदर्शनम् । २००० ६९. ईश्वरेऽनुमानयत् श्रुतिस्मृत्योरपि प्रमाणत्वेन कथनम् । (३२) शक्तिवादप्रकरणे। ६९९ शक्तिसाधकानुमानप्रकारः पूर्वपक्षिमतेन । २००१ ७२० मण्यभावस्य दाहहेतुत्ववादिनां प्राचां मतम् । ७०२ उक्तमतखण्डनम्। २००३ ७०२ विशेष्यविशेषणोभयाभावव्यापकस्य प्रतिवन्धकामाव. स्यानुगतस्य दाहहेतुत्वव्यवस्थापनम् प्राचीनमतेन । ૨૪ ७०३ उताभावस्य तुरीयसंसर्गाभावत्वांगीकारः। ७०४ तुरीयसंसर्गाभावस्वीकारे विभागव्याघातापरया ध्वंसा. त्यन्ताभावयोस्तस्यान्तर्भावः । २००५ ७०५ पूर्वपक्षिमतेनाननुगतस्यादुक्ताभावयोहहेतुत्वखण्डनम् । , ७०६ तत्तदुत्तेजकाभावानामनुगतत्वाभावाद्धेतुत्वासम्भवन. दर्शनम् । २००७ ७२७ अतिरिक्तविशिष्टामावस्यासम्भवप्रदर्शनम् । ७०८ विशिष्टाभावस्थापनद्वारा प्रतिवन्धकोत्तेजकामाययोःस. म्बन्धाभावस्य दाहहेतुत्यव्यवस्थापनं सिद्धान्तिमतेन। ७०९ प्रकारान्तरेणाननुगमदोपपरिहारद्वारा प्रतिबन्धकामाव- स्य दाहहेतुत्वस्थापनम् । २००९ ७९० प्रतिवन्धकामावस्य दाहहेतुत्वाक्षेपसमाधानम् । २०१० ११ यदेत्यादिना प्रतिबन्धकत्वायच्छिन्नप्रतियोगितामामा- २००८ ·[ ३६ ] " " ." विषयः वस्यैच दोहहेतुत्यकथनम् ।। ७२२ स्वमतेन संसर्गाभावादिनियंचनदाराऽभावस्य दाहहेतु- त्वकथनम्। ७१३ संसर्गाभावविचारः। ७१४ विशेषणाभावादावनुगतहेतुत्यसंभवाहाहवेजात्याङ्गीकारे याधप्रदर्शनम् । २०१६ ७१५ प्रतियन्धकामावस्य कारणतावच्छेदकत्वमङ्गीकुर्वतांमु. रारिमिश्राणां मतम् । २०१८ ७२६ उक्तमतखण्डनम् । ७१७ शक्तिसाधकानुमानप्रयोगाणां पूर्वपक्षिमतेन प्रदर्शनम् । २०२० ७१८ उक्तानुमानानामप्रयोजकत्वामिप्रायेण खण्डनम् । २०२३ ७१९ तृणादीनां वही कारणत्वादेकशक्तिमत्त्याङ्गीकारेण शक्ति सिद्धिप्रदर्शनं पूर्वपक्षमतेन । २०२६ ७२० पूर्वपश्यैकदेशिमतखण्डनं पूर्वपक्षिमतेन । २०२७ ७२१ तृणाद्यानन्यादनन्तशक्तिकलाने गौरवमित्यभिप्रायेणो. तपूर्वपक्षनिरास ७२२ अब तरस्थाशङ्कापरिहारः । ७२३ व्रीहिमोक्षणादिजन्याऽऽधेयशक्तिस्वीकारे पूर्वपक्षिमतेन युक्तिप्रदर्शनम् । ७२४ उकयुक्तिखण्डनद्वाराधेयशक्तिनिरासः। ७२५ यवेत्यादिनोत्तरान्तरम् । २०३६ ७२६ स्वमतेनाधेयशक्तिनिराकरणप्रकारः। ७२७ नैयायिकमतेन शक्तिपदार्थनिर्वचनम् । ७२८ अथवेत्यादिना शक्त्यपरपर्यायस्य कारणत्यस्य निर्वचनम्।२०४५ ७२९ कारणत्वस्य लक्षणातराणां कथनम् । ७३० निधिधान्यासिद्धिप्रदर्शनम् । ७३१ कुसुमाञ्जलिप्रकाशोतपञ्चविधायथासिद्धानामेपवेवान्त- भवकथनम्। २०५१ ७३२ अनन्यथासिद्धनियतपूर्वपतित्वरूपकारणत्वस्म खण्डनम् ।२०५४ ૨૦૨૮ २०२९ २०३९ २०४३ २०४७ ·[ ३७ ] (३३) मुक्तिवादप्रकरण। " विषयः ७३३ अनुमानपरमप्रयोजनस्यापवर्गस्य लक्षणम् । २०५५ ७३४ उक्तलक्षणमोक्षस्य पुरुषार्थत्वाक्षेपः । २०५६ ७३५ उकाक्षेपसमाधिः ।। २०५७ ७३६ मतान्तरेग दुःखप्रागभावासहवृत्तिदुःखसाधनध्वंसस्य मुक्तित्वम्। २०५९ ७३७ उकमुक्ती दुःखप्रागभावसत्त्वे आक्षेपः । २०६० ७३८ उकाक्षेपपरिहारः। २०६१ ७३९ उकमुक्तो दुःखप्रागभावस्वासत्यव्यवस्थापनम् । રંદર ७४० दुःखात्यन्ताभावस्येव मुक्तित्ववादिनामन्येपां मतम् । २०६३ ७४१ प्राभाकरमतेनात्यन्तिकदुःखप्रागभावस्यैव मोक्षत्यप्रदर्शनम्२०६५ ७४२ उक्तमामाकरमतखण्डनम् । ७४३ वेदान्तिमतेन दुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वे आक्षेपः । २०६६ ७४४ उक्ताक्षेपसमाधानम् । ७४५ अवेद्यतया दुःखामावस्यापुरुषार्थत्वमित्याशङ्कासमाधानम्२०६७ ७४६ दुःखाभावरूपमुक्तिसाधकानुमानप्रयोगप्रदर्शनम् । २०६८ ७४७ उक्तमुको श्रुतिप्रमाणकथनम् । ७४८ आचार्यगतना शरीरं वा' इत्यादिश्रुतिप्रमाणकथनं तद- र्थकथनं च। २०६९ ७४९ लीलावतीकारमतेन मुकिपदार्थस्य खण्डनम् । ७५० वेदान्त्येकदण्डिमतोकापवर्गस्य खण्डनम् । २०७१ ७५१ त्रिदण्डिवेदान्तिनां मुक्तनिरसनम् । ७५२ मतान्तरोक्तमुक्तिपदार्थस्य खण्डनम् । ७५३ उक्तमुको सर्वाथमिणामधिकार इति सप्रमाणनिरूपणम्। २०७३ ७५४ शानवत्कर्मणोपि मुकौ हेतुत्वकथनम् । ७५५ शानकर्मणोस्तुल्यतया मुख्यर्थत्वे गीतादिप्रमाणनदर्शनम् । २०७५ ७५६ आरादुपकारकं फर्म संनिपत्योपकारक तत्वनानमेवेत्या. चार्यमतप्रदर्शनम् । ७५७ समुघयवादिमतेनाचार्यमतखण्डनम् । " ४- २०७० २०७२ २०७४ २०७७

·[ ३८
विषयः
७५८ अब बदन्ति इत्यादिना तत्त्वज्ञानमात्रादेवापवर्गइति स्था.
पनम्।
२०७८
२०७२
७५९ कर्मणामपि तत्त्वज्ञानरपेक्ष्येण मुकिहेतुत्वमित्यभिप्राये.
शाक्षेपः।
२०७९
७६० उक्ताक्षेपसमाधिः।
७६१ कर्मस्थलेऽपि तत्वज्ञानस्यावश्यकत्वाचत पापवर्ग इति
व्यवस्थापनम्।
७६२ मुक्तिवादस्योपसंहारः।
२०८१
"
७६२ विषयसंख्या
२०८४ पत्र संख्या

·BHARA .. BBAYAN श्रीगणेशाय नमः। LIBRARY गादाधरी। Pokriver श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवाहिता । श्रीग शोपाध्यायविरचिततत्त्वचिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणिविरचितदीधित्या च गर्भिता। . (गा०) आभिवन्द्य मुहुः समादरात् पदपायोजयुगंमुरद्विपः (२)। विवृणोति गदाधर. सुधीरतिदुर्योधगिरः शिरोमणे.॥ प्रारिप्सितग्रन्थपरिसमाप्तिपरिपन्थिप्रत्यूहव्यूहविध्वंसपटीयसी परमेश्वरप्रणतिमादौ निबध्नाति ओमित्यादि- (दी०) ओं नमः सर्वभूतानि विष्टभ्य परितिष्ठते । *अखण्डानन्दवोधाय पूर्णाय परमात्मने ।। अध्ययनभावनाभ्यां सारं निर्णीय निखिलतन्त्राणाम् । दीधितिमधिचिन्तामणि तनुते तार्किकशिरोमणिः श्रीमान् ।। परजुएनयानिवर्तमाना मननास्वायरसा विशुद्धबोधैः।। रघुनायकवेरपेतदोपा कृतिरेपा विदुमा तनोतु मोदम् ।। न्यायमधीते सर्वस्तनुते कुतुकानिरन्धमप्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्यं केचन विज्ञातुमीयते सुधियः॥ मान्यान् प्रणम्य विहिताञ्जलिरेप भूयो भूयो विधाय विनयं विनिवेदयामि । (1) पुरस-पा०२ पु०किन्तु मुहत्या साधु नत्यानन्दनसमुन्दरपर मिले प्रत्य- पानी वर्तमानवत् । यस्यपरणा इन ति वैसर्षिक रगबाधा पर्तमान लाप। .

·अमुमानगादाधर्याम् दम्यं वचो मम परं निपुणं विभाव्य भाषावबोधविहितो न दुनोति दोपः ॥ (गा०) समस्तैरकारोकारमकारैः सन्धिवशेन प्रणवभावमावहनि रख्ययतया लुप्तचतुर्थीकै प्रत्येकशक्त्योपस्थापितस्य वासुदेवादित्रय- स्याभेदेन परमात्मनो विशेषणत्वमत्राभिहितम् । अत्र च.जगत्पा- लवादिकर्तृत्वं नाकारादिपदार्थतावच्छेदकम् । उद्देश्यतावच्छेदकस्य परमपदार्थोत्कर्षस्यापि तद्रूपतयाऽन्वयानुपपत्तेः(१) अपि तु विग्रह- विशेपवत्वमेव ऑपदार्थस्य परमात्मन एकत्येऽपि पदार्थतावच्छेद कार्ना नारायणादिशरीराणां भेदो द्वन्द्वस्य साधुतामुपपादयति । य. धपि जातिविशेपायच्छिन्नशरीराणां स्वनिष्ठचेष्टानुकूलप्रयतवस्वरू- पपरम्परासम्बन्धेन(२) प्रवृत्तिनिमिततापेक्षया धर्मान्तराविशेषितानां शरीरनिष्ठजातिविशेषाणामेव समवायेम तथात्वमुचितं तथापि सर्वे चेत्ति विष्णुरित्यादिप्रामाणिकप्रयोगानुरोधेन विष्ण्वादिपदस्यात्मनि शर्निरूदलक्षणाया वा आवश्यकत्वात् तत्पर्यायस्याकारादेरपि शरी- रविशेषाधच्छिन्नात्मपरता युज्यत एव । न तूतस्थळे शरीरपरत्वे 'योग्यता कथञ्चिनिर्वहति शरीरस्य समवायेन शानाश्रयत्वविरहात् ईश्वरबुद्धाप्यवृत्तितयाऽवच्छेदकत्यस्याख्यातार्थतास्वीकारेऽप्यप्र- तीकारात् । स्वसमानाधिकरणप्रयत्नासाधारणकारणकचेष्टाश्रयत्वा- देराख्यातार्थत्वे गौरवात(३) शरीरविशेषा एच प्रणवार्थाः तेपाञ्च निपातार्थतया भेदान्वय एव परमात्मनीति तुन साधु ओमित्यस्याद्र व्यपरतायामेव चादयोऽसत्त्व इत्यादिना निपातत्वसम्भवात् । अनि (१) पदो घट इति पाक्यात् शान्दबोधवारणाय सद्धर्मावच्छिन्नाभेदसम्बन्धापरिकारता निविशेष्यताइरसम्बन्धेन शाहको तदर्मभेद्रस्य कारण वाच्यम् प्रकते च तदभावाद शान्दवोधानुपपानिरिति भावः । ৭) বাল্যবয়সীবনী নিবনুকুলবাদী किममिति चेत्र ईश्वरप्रयलस्य कार्यमा प्रत्यनुकूलतया स्वानुकूलमयत्नवत्त्वसम्बन्धेन घटारि मत्त्वस्यारि दिनिगमनाविरहात्रवृत्तितिमिलना स्यादतः स्वनिष्ठपेक्षनुकूलति । स्वनिष्ठपष्टानुकूलत्वं स्वनिष्ठचेष्टावाग्निजन्यतानिरूपितजनकत्वम् । (1) प्रयत्नस्य कार्यमा प्रति साधारणकारणतया भविषपानसमानाधिकरणमग सयनसाधारणकारणकष्टाश्यत्तस्य च सत्यास वेत्ति पत्रे इत्यपि मयोग स्यादतस्तार प्रयत्नासधारणकारयकत्वनिवेश, ·अनुमितिप्रकरणम् । पातत्वेऽध्ययत्वमेव कुत इति चेत् स्वराधन्तर्गतत्योपगमात् घिगृही. तस्याकारादेरनव्ययत्वेऽपि समस्तस्य तथात्वं कल्प्यते वाधकवि- रहात् । इश्वरस्य सर्गादिकर्तृत्वे ब्रह्मादीनां तथात्ववोधकानामाग- मानामपि प्रामाण्यामत्येतत्स्चायतुं तस्य ब्रह्मायभेदाभिधानमिति न तद्वैयर्थ्यमाशङ्कनीयम् । वस्तुतस्तु शरीरविशेपानवच्छिन्न एव भग- वत्योमितिपदस्य रूढिः । ओं तत्सदितिनिर्देशो ब्रह्मणास्त्रविधः स्मृत इति समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमितिपदमित्यादिबहुतरत- साधकसत्त्वात् । कढेधावच्छेदकं जगत्कर्तृत्वमेघ । एवं च(१) ओमि- स्येव विशेप्यपदं तदन्यानि च चतुथ्यन्तपदानि सर्वाण्येव विशेष- णपराणि । नमःपदं स्थापफर्पयोधकप्रयोक्तृव्यापारार्थकं तदेक- देशीभूतापकन्वियि अवधित्वमवधिमत्त्वं घा नमःस्वस्तीत्यादि. सूत्रानुशिष्टचतुर्थ्यर्थः क्रियान्विततादृशार्थवियक्षायामेचापादानप- श्वमीमसक्त्या नमः पदार्थघटकापकर्यान्वितताशार्थविवक्षायां शेषप- ठयेव प्रसज्यत इति सर्वा झुपपदविभक्तयः पष्ठवपवादिका इति न विरुष्यते । वस्तुतस्तु(२) स्वावधिकोत्कर्षवचया शापन नमस्कारः तदेकदेशशानान्वयि विषयत्वं विपयित्वं वा चतुर्थ्यर्थः । गुरुं प्रण- मतीत्यादौ तारशक्षानविपयतया गुरुप्रभृतेः कर्मत्वेऽपि प्रकृते शानस्य धात्वनुपस्थान्यतया न भगवतः कर्मता । नारा- यणं नमस्कृत्येत्यादौ नारायणादेः कर्मत्वं प्रयत्नेनोपपादनीयम्(३)। नमस्करोति प्रणमतीत्यादी सममिव्याहृतस्य फतुरेव स्वाव. धिकोत्कर्षवोधको व्यापारः प्रतीयते न तूधारयितुरेव प्रकृते च केवलानमःपदात् प्रयोक्तुरेव तारशव्यापारः प्रतीयत इति स्याव- धिकोत्करवत्तया भगवमानानुफलो मदीयो व्यापार इत्याफारफः शाब्दयोधः । विष्टभ्येति । विष्टम्भो धृतिः सा च पतनविरोधि- व्यापारः स च ईश्वरप्रयन ईश्वरसंयोगो वा । यथा विहायर्यास माम्यतां विहङ्कमादीनां शरीरधारकायनाधिष्टानान पतनं तथा (७पर पद यौगिकपदं च वर्तते तत्र रूद्रपद विशेष्ययोधक भवतीत्याशयः | (२) गुरु प्रणमतीत्यादौ गुरोधोवतार छेरकर त्वविरहात् स्तिोपानुपपचिरत भार वस्तु. तस्विति। (३) नापर्य नमस्कृत्येत्या नम पदं नापर्यमा मातोरेष नाइसम्पाय इत्येत सीकरपोयामिति।

·अनुमानगादाधर्याम् भूरादिलोकाना गुरुतराणामपि प्रयत्नयदीश्वरसंयोगादेव न पतन- मिति निरुक्तधृतिकतृत्वं भगवतोऽव्याहतमेव । पतनविरोधित्वं पतनानुत्पादप्रयोजकत्वम एवं च धात्वर्थतायच्छेदकपतनानुत्पाद- पत्तथा भूवानां कर्मता मुखं व्यादाय स्वपितीत्यत्रेव समानकालीन- त्वमेव क्वाप्रत्ययार्थः न तूत्तरकालीनत्यं । भगवतो भूतधारकत्वम् उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य वि. भयंत्यय ईश्वर इत्युपनिषदोऽपि प्रमापयन्ति । अखण्डेति । अत्र, नित्यसुखज्ञानयते इति नित्यसुखज्ञानात्मकायेति या व्याख्यानं चैदा- न्तिकानामेव शोभते न तु नैयायिकानां नित्ययस्यात्मनि शान- मुखाभेदस्य चानभ्युपगमादतस्तन्मते अखण्डो दुःखासम्भिन्नः आनन्दो यस्मात् सोऽखण्डानन्दः एवं भूत उपासनारूपो योधो यस्यत्येव व्याख्येयम् । अथवा ग्रन्थकृता नित्यसुखाभिव्यक्तिमुक्ति रितिभट्टमतस्य परिष्कृतत्वात्तदवलम्व्येवैतदाभिहितं तथा चात्र- उस्य निन्यस्यानन्दस्य बोधः साक्षात्कारो यस्मादितिव्युत्पत्या भगवत उपासनाविषयतया मुक्तिप्रयोजकत्वमेवाखण्डेत्यादिना प्रतिपादितम् । पूर्णाय तृप्ताय तृप्तिश्च स्वीयसुखेच्छापदन्यत्वमिति १) कुसुमाञ्जलिप्रकाशे भगवतोऽङ्गपदकव्याख्यानावसरे वर्धमानोपा. ध्यायराभिहितम् । परमेति । परमत्वमुत्कर्षः स चारमान्तराधिका सर्वविषयकनित्यज्ञानादिमत्वमेवेश्वरस्य एवं चार्धत एव तस्यात्मत्व लाभेऽपि आत्मपदसमभिव्याहारगयोत्कर्षपरतालाम इति न तो यर्थ्यम् । वस्तुतस्तु आत्मपदं शानावच्छिन्नस्य वाचकं न तु सुखा. दिसमवापिकारणतापच्छदाभूतद्रव्यत्यध्याप्यजातिविशेषायन्छि । भस्य सुखादिसमवायिकारणतारहितस्येश्वरस्य तादशजातिमत्त्वे मानाभायात् सुखत्यावच्छिन्नं प्रत्यात्मत्वेन हेतुताया अनभ्युपगमे ऽपि धर्मादिविरहेणानात्मनि सुखायुत्पादासम्भवेन ताशमातादेव युफेर्दुलभत्वाच । एपं च यथा परमसुन्दर इत्यादी पदार्थतावच्छे. दकसौन्दयादिगत उत्कर्षः परमपदेन प्रत्याय्यते तथापि आत्मए. दार्थतावच्छेदकज्ञाननिष्ठा सर्वविपयकवादिरूप उत्कर्षस्तत्पदेन धो. ध्यत इति । पयं च भगवत उत्कर्ष प्रतिपादकत्वन स्तुतिरूपतया भयमपि श्लोको मालरूप इतिध्येयम् । (समानाधिकरणत्यसविषयकायोमयसम्बन्धेन मुखाशिरापदम्पत्वमित्यर्थः ।

·अनुमितिप्रकरणम् । नन्धेकानन्तरमपराभिधाने सङ्गतिसत्त्वमपेक्षितं न तु तत्प्रदर्शन तथा च प्रत्यक्षोपजीचकत्वादित्यादिना कार्यत्वरूपसङ्गतिप्रदर्शनम- फलं न च प्रत्यक्षानन्तरमनुमानं निरूप्यत इत्यभिधाने तत्पूर्वमेव कि- मतन्न निरूपितमित्याकाङ्खोदयान्निरूपणपौर्यापर्यनियामकस्य प्रत्यक्षा- नुमानयोरुपजीव्योपजीवकभावस्य प्रदर्शनमावश्यकमिति वाच्यं निरूप्ययोल्पजीव्योपजीवकभावस्य निरूपणक्रमनियामकतायाः स्व- यं दूरणीयतया स्वमते क्रमनियामकाकाक्षया तदभिधानासङ्गतेरि: त्याशङ्कां परिजिहीर्घः सङ्गतिप्रदर्शनस्य प्रत्यक्षानुमानग्रन्थैकवाक्य- ताप्रतिपत्तिप्रयोजनकत्वं निरूपणप्रतिज्ञाया निष्फलत्वशङ्कानिराचि- कीर्पया तस्याः शिप्यावधानफलकत्वं च दर्शयति पूर्वापरेति ॥ (दी०) पूर्वापरग्रन्थैकवाक्यताप्रतिपत्तये शिष्याणामवधानाय च सङ्गति प्रदर्शयन्ननुमाननिरूपणं पतिजानीते प्रत्यक्षवित्यादि। (चि०) प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षानन्तरं यहु- वादिसम्मतत्वादुपमानात् प्रागनुमानं निरूप्यते । (गा) एकवाक्यत्वं साकाहत्वसति एकार्थप्रतिपत्तिपरत्वंतथाच जमिनियम् अर्थक्यादेकं वाक्यंसाकावं चेद्विभागे स्यादिति। एकार्थ- प्रतिपादकयोघंटोस्तिकलशोस्तीत्यादिवाक्ययोरेफवाक्यतावारणाय साफाइत्वनिषेशः तदुत्थाप्याकालानिवर्तकत्वतनिधर्तनीयाका- स्थापकत्वान्यतरवत्वमेव तत्साकाहत्वं प्रकृतेच प्रत्यक्षप्रन्थोत्थाप्या- याः किमस्योपजीवकमित्याकारिकाया उपजीवकज्ञानविषयिण्या आकाहाया विषयसिद्धिसम्पादनेन निवर्तकत्वमनुमानग्रन्थस्यति निरुक्ततत्साकाइतानिह भूतलं घटवदित्युक्त कोघट इत्याकाझ्या प्रयुक्तस्य कम्युग्रीवादिमानित्युत्तरस्य तदेकवाक्यतावारणायार्थक्य- निवेशः यद्यपि ताशवाक्ययोरपि यं कंचिदर्थमादायार्धक्यमस्ति तथापि परस्परसहकारेण विशिएकार्थप्रतिपादकत्वं दलद्वयार्थः प्रकृते च प्रत्यक्षपरिच्छेदानुमानपरिच्छेदयोर्मिलित्वा विशिष्टेकार्थ- विषयकशान्दयोधाजनकत्येपि चत्वारि प्रमाणानीत्यप्रामाण्यशदा- नास्कन्दितनिश्चयं प्रति परिच्छेदचतुष्टयस्यैय कथञ्चिदुपयोगितया तादृशमतिपत्तिमयोजकत्वाभिप्रायविषयत्वरूपमर्थत्यं निरायाधर्म- ·६ अनुमानगादाधर्याम् घ । पताशैकवाक्यताघटकसाफालताशानं सङ्गतिझानाभवति यद्यदर्थसङ्गतार्थकं भवति तत्तत्साकाहमितिव्याप्तेः सङ्गतिक्षा- नस्य साकाक्षत्यानुमितिसामग्रीघटकत्वात् प्रत्यक्षोपजीवकाम- त्यनमिधाय उपजीवकत्वादिति पञ्चम्यन्ताभिधानमुपजीवकत्वस्य सङ्गतित्वलाभाय प्रयोजकजिशासाजनकमानविषयत्वरूपपरम्परया प्रयोजकत्वस्य हेतुपञ्चम्यर्थतया प्रत्यक्षानन्तरानुमानामिधानप्रयोज- फजिशासाजनकज्ञानविषयत्वरूपानुमानसतित्वस्य लाभात् वस्तु तो दर्शितपञ्चम्यर्थस्य जिज्ञासाघटितत्वात्साकाहातालाभायैव पञ्च- म्पभिधानम् मत एव सतित्वेनसङ्गतरेकवाक्यताव्याप्यत्वे उपजीव- कत्वत्वरूपतवान्तररूपेणापि तद्याप्यताया आवश्यकत्वात् साति. त्वज्ञानं विनाप्येकवाक्यताप्रतिपत्तिसम्भवात्सतित्वलाभाय पञ्च- म्यन्ताभिधानमनर्थकमित्यपि निरस्तं नच पक्षम्यान्वययलात्मत्य. क्षोपजीवकत्वज्ञानजन्यजिशासाया अनुमानाभिधानप्रयोजकताला- भेपि जिज्ञासायां प्रत्यक्षग्रन्धोत्थाप्यत्वस्यानुमानग्रन्थनिवर्तनीय- त्वस्य चालाभानिरुक्तसाकाक्षत्वलाभो न सम्भवत्येवेतिवाच्यं जि. शासायां प्रत्यक्षोपजीवकत्वशानजन्यत्वलामे ताशशानप्रयोजकी- भूतप्रत्यक्षप्रन्थप्रयोज्यत्वस्यानुभानाभिधानप्रयोजकत्वलामे ऽनुमा- नप्रतिपादकग्रन्थनिवर्त्यत्वस्य चार्थतो लाभात् । अनुमानप्रन्थे प्रत्यक्षग्रन्थैकवाक्यताप्रतिपत्तिश्च उभयोरेकग्रन्थान्तर्गतत्वज्ञानस. म्पादनेन समस्तचिन्तामणिग्रन्थझानाधीनप्रत्यक्षादिचतुष्टयर्मिक प्रमाणेतरभेदपारच्छेदरूपफलविशेषेच्छावतोऽधीतप्रत्यक्षपरिच्छेद- स्य शिष्यस्य तादृशफलोपयोग्यनुमानपरिच्छेदाध्ययनप्रवृत्तावृपयुः ज्यते। केचित्तु एकवाक्यत्वं निःश्रेयसापैकफलप्रयोजकत्वं तत्प्रतिप- বিশ্রামদিহাবস্থানষ্ঠভাখনবান্ধবি হিয়- प्रवृत्तायुपयुज्यते जायते च सा सङ्गतिमदर्थप्रतिपादकत्वरूपहेतुम. ताशानजनकात्सङ्गतिप्रदर्शनादिति व्याकुर्वन्ति । तसत् उक्कतो. स्ताशेकवाक्यताशून्यनिःश्रेयसानुपयोगिशास्त्रसाधारणतया व्यः भिचारित्वात् । निःश्रेयसत्वं परित्यज्य फलस्वरूपेण फलप्रवेशे फलस्योत्कटेच्छाप्रयोजकरूपविशेषाज्ञानात्प्रेक्षावत्प्रवृत्यनुपयोगिता पत्तेः : एफफलकत्वस्य एकवाक्यतापदार्थताविरहाच । शिष्याणा- मिति अपधानमनुमाननिरूपणात्मकस्य तत्र व्याप्तिविशिष्टत्यादि ।

·. अनुमितिप्रकरणम् । प्रकृतशब्दस्य विशिष्य शुश्रूषा । अनुमाननिरूपणत्वेन सा- मान्यतस्तादृशशब्दे प्रमाणतत्त्वप्रतिपादकज्ञानविषयत्वावगताच- पि विशिष्य तच्छ्वणे वुभुत्सितार्थप्रतिपादकत्वाग्रहाद्विशि- ध्य तच्छुथूपा न सम्भवतीति अनुमानमिदानीं निरूप्यत इति प्रति. प्राय तदभिधाने च विशिष्य प्रतनिरूपणे ऽनुमानविषयकत्वग्रहण चुभुत्सितप्रमाणतत्त्वप्रतिपादकता प्रकृतशब्दश्रवणे विशिष्य गृह्यत- इति तादृशशुश्रुपारूपावधानं निर्वहतीति तत्फलकत्वं प्रतिक्षायाः। तादृशावधानं च विशिष्य तच्छ्रवणे शिष्यप्रवृत्तांबुपयुज्यते विरोधि- न्याश्चाक्षुपादिसामग्ऱ्या विघटनेन शन्दश्रवण एव वा । नच सातिप्र- दर्शनानुमाननिरूपणप्रतिभयोः प्रत्येकमुक्तप्रयोजनद्वयान्वये चका- रासङ्गतिरिति वाच्यं प्रत्यक्षोपजीवकत्वादित्यादिसमुदितवाक्यस्यै- व प्रतिजानीत इति प्रतिझापदेन विवक्षितत्वात् । अन्यथा प्रत्यक्षवि- त्यादीतिक्रियाविशेषणान्वयायोगादेकपदार्थे एव तदुभयान्वयेन त- त्सङ्गतेः एकदेशस्य एकवाक्यतामनिपत्यादिफलकत्वेनापि समुदाये तत्फलकत्वावाधात् सङ्गतिभिन्नांशप्रतिपादनद्वारा नैकवाक्यताप्रति- पादकत्वमुक्तप्रतिज्ञावाक्यस्य किन्तु सङ्गत्यंशप्रतिपादनद्वारेति तस्य सङ्गतिप्रदर्शनरूपताप्रतिपत्तये सतिप्रदर्शयनित्यनिहितं धातुसम्ब- न्धे प्रत्यया इत्यनेन समभिव्याहृतक्रियासमानकालीनतायामनुशिष्ट- शतृपदात्सङ्गतिप्रदर्शनप्रतिशयोरेककालीनत्वलाभेनार्थतस्तदभेदन- तीतेः । प्रतिजानीत इति अव्यवहितोत्तरकालकर्तव्यतया बोधयती- त्यर्थः लप्रत्ययस्यात्र वर्तमानसामीप्यार्थकत्वादितिभावः ॥ प्रत्यक्षोपजीवकत्वादितिपञ्चम्या झापकत्वरूपहेतुत्वपरताभि- मानेन निरूपणक्रमनियामकाकासया उपजीव्योपजीवकभावमद- निमिति साम्प्रदायिका वर्णयन्ति तन्मतमेव प्रथमतोऽनुवर्तमानः 'फलीभूतप्रत्यक्षानुमितिप्रमयोः प्रत्यक्षानुमानप्रमाणयोध कार्यकार- णभावस्य प्रमातकरणनिरूपणक्रमनियामकतामाद थप्रेति । (दी०) अत्रोपजीव्योपजीवकभावः फलतःस्वरूपतय प्रत्य- क्षफलस्यानुमित्यनुव्यवसायादेरनुमित्युपंजीवकत्वेऽपि न सर्वा प्रत्यक्षमितिस्तया अनुमितयस्तु सर्वाः साक्षात्परम्परया वा व्याप्त्यादिप्रत्यक्षोपजीविकाः पुरस्कृतश्चायमुपजीवकतीतर्पः।

·अनुमानगादापर्याम् (गा०) मात्र प्रत्यक्षानुमानप्रायपोर्यापये इत्यर्थः नियामक इति शेष:नियामकत्वमेव वा सप्तस्य फलतः फलंयोः प्रत्यक्षप्रमानुमिति- प्रमयोरितियावत् । स्वरूपतः स्वरुपयोः प्रत्यक्षप्रमाणानुमानप्रमाण- योरिति यावत् । अत्रानयो प्रत्यक्षानुमानयोरित्यर्थः फलतः फलय. टितपरम्परासम्बन्धेन स्वरूपतः साक्षासम्बन्धेन वर्तत इति शेषः तथा चोमयर्थय स निरूपणाममनियामक इति भाव इति केचित् । अत्रेतीदंपदं प्रत्यक्षोपजीवकत्यादित्यादिग्रन्थपरं सप्तम्यर्थः प्रति- पाधत्व तथा च फलयोः प्रमाणयोथ उपजीव्योपजीवकभावः कम- नियामकतया एतद्वन्धप्रतिपाय इत्यर्थः उपजीव्यत्वस्य शब्दतः साक्षादलामेषि उपजीवकतानिरूपकत्येनार्धतस्तल्लामात्र विरोध इत्यपरे । ननु प्रत्यक्षानुमित्योरुपजीव्योपजीवकमावत्य तनिरूपण- पौचापर्यनियामफता तदैव सम्भवति यापजीवकत्वमानन्तर्याभि- धानव्याप्यंभवेत् व्याप्तिश्च यत्मत्यक्षोपजीवकं भवति तत्मात्यक्षः निरूपणाव्यवहितोत्तरनिरूपणधिपय इति विशेषतो यद्यदुपजीवर्क भवति तत्तनिरूपणाव्यवहितोत्तरनिरूपणविषय इति सामान्यतो वा माहा उभयन प्रत्यक्षानन्तरमनिरूपिते तदुपजीवकपदार्थान्तरे व्यः । भिचारः तव्यवहितोत्तरनिरूपणविपयत्वे साति विशेषणं हेतो निवेश्य तादृशव्यभिचारवारणेपि प्रथमे प्यान्ताभावः व्यतिरोकि- दृष्टान्तः सुलम इति चेत् तदाऽनुमानत्वमेव प्रत्यक्षनिरूपणानन्त- रनिरूपणनियामकं किनोच्यते अप्रयोजकत्वशङ्का पुनस्तुल्यैवेति द्वितीय पर पक्ष आदरणीयः तदापि अनुमित्युपजीवकतदनुव्यव• सायतदात्मकोपनयादिजन्योपनीतप्रत्यक्षादेस्तनिरूपणाव्यवहितोत. रमनिरूपणेन व्यभिचारो दुर्वार इति शहां निराचिकीर्षुः प्रत्यक्षन- मानिष्टानुमित्युपजीवकतातो ऽनुमितिनिष्टप्रत्यक्षोपजीयकतायामा नन्तर्यामिधानव्याप्यतावच्छेदकं विशेपमा प्रत्यक्षफलस्येति । तथा अनुमित्युपजीविका अनुमितयस्त्यिति। यारशानुमितिकारणशानमः । सुमित्यादिरूपमेव तत्र साक्षात्प्रत्यक्षोपजीवकत्वासम्भवात्परम्परया चेति । तथा चोपजीवकत्वमत्र अन्यजन्यादिव्यावृत्तं कार्यस्वरूपं न विवक्षितमपि तु तत्साधारण प्रयोजयरूपमेवेति न दोपः अयं निक पणाविषयतावच्छेदकप्रमाविभाजकधर्मावच्छिन्नत्वरूपोपंजीवकता- निष्ठ उत्कर्षः पुरस्कृत भानन्तर्याभिधानप्रयोजफतया आदत इस्प.

·अनुमितिप्रकरणम् । र्थः त्वर्थेन चकारेणाविभाजकावान्तरधर्मावच्छिन्नत्वस्य पुरस्क- तत्वं व्यवच्छिन्नं तथा च प्रत्यक्षत्वावच्छेदेन प्रत्यक्षे नानुमित्युपजी- वकत्वमस्तीति प्रत्यक्षं प्रागेवनिरूपितं तथाविधानुमितित्वावच्छेदेन चानुमितो प्रत्यक्षोपजीवकत्वमस्तीति सा पश्चानिरूपितेति भावः॥ प्रत्यक्षेऽपि निरूप्यतावच्छेदकफलविभाजकधर्मावच्छेदेनादृष्टद्वा- राऽनुमितिप्रयोज्यत्वमस्तीत्याशङ्कते यद्यपीति । (दी०) ययपि सकलमेव प्रत्यक्षफलमुपजीवत्यदृष्टजननी सम- यमकर्तव्यतादि(१)परिच्छेदिकामनुमितिम् ईश्वरप्रत्यक्षन्तु न फलं तथापि दृष्टद्वारकमिह तधात्वमादरणीयम् इतरस्याविनिगम्यत्वा- । सर्व चानुमितिकरणामिन्द्रियापेक्षोत्पत्तिकम् । अनुमिति भाव- यतोऽपीश्वरज्ञानस्य तत्करणतानिर्वाहकमत्यासत्तिविरहेणा- तत्त्वात् । सर्वं पुनरिन्द्रियं नानुमानाधीनजन्म मनःश्रवणयोर- जन्यत्वात् । दृष्टद्वारा वा तथात्वपादरणीयम् । न चोत्पत्तिमदपी- न्द्रियं दृष्टद्वारकमनुमानमपेक्षते ॥ (गा०) अदृष्टजननी स्वजनकादृष्टप्रयोजिका समयः पदसङ्केतः मत्कर्तव्यता स्वकृतिलाध्यता तत्परिच्छेदिकां तद्विषयिणी शब्दाधी- पायामदृष्टजनकयागादिगोचरप्रवृत्तौ प्रवृत्तिपरवाश्याधीनवाक्या- र्थयोधो ऽपेक्षितः तत्र व इदं पदमत्राथें श(२) शक्तिनमाजन्यल: क्षणामहाजन्वतद्विपयकशाब्दयोधजनकत्वादित्यनुमानाधीनशक्ति महो ऽपेक्षितः अन्यत्र(३) च इदं मत्कर्तव्यं मत्कृति विनाऽनुत्प- द्यमानत्ये सति मदिष्टसाधनत्यादित्यनुमानाधीनकृतिसाध्यताधी- रपेक्षितेति प्रवृत्चिद्वारा ऽदृष्टप्रयोजिकाऽनुमितिर्जन्यमानं प्रत्येय प्रयोजिका अदृष्टस्य फार्यमा प्रति हेतुत्वादिति भावः । नन्वेवम- पि प्रमाविभाजकप्रत्यक्षत्वाश्रयस्य भगवत्प्रत्यक्षस्य नित्यतया ऽनुमित्यनुपजीवकत्वाभिमप्यतावच्छेदकधर्मावच्छेदेन प्रत्यक्षे नान- (आदिपरेन मदिष्टसाधनता माना। (२) अपभ्रशेम्पमिधारकरगाय शनिमाजमने । सारणिकपभनिचारारपाय लामामहाजन्येते। (Oशनीनानाविलाई। ૨ ·१० अनुमानगादाधर्याम् मित्युपजीवकत्वसम्भव इत्यत आह ईश्वरेति । न फलमिति तथा तत्साधारणप्रत्यक्षत्वं न फलविभाजकमतिप्रसकत्वादपि तु तधावृत्तं जन्यप्रत्यक्षत्वमेव तदेव च निरूप्यतावच्छेदकं तदव. छेदेन चाहटद्वारा ऽनुमित्युपजीवकत्वमक्षतमेवेति भावः(IIT- एद्वारकं दृष्टमात्रद्वारकं अदृष्टाद्वारकमिति यावत् तेन दृष्टस्य यागादेरनुमितिद्वारत्येऽपि न क्षतिः अदृष्टाद्वारकत्वं च स्वजनका. इष्टजनकानिरूपितत्वं स्वं हेतुमत्तया 5भिमतं तथात्वमुपजीवकत्वम् इह आनन्तर्याभिधाने यादरणीयं नियामकतया स्वीकरणीयं तथा च(२) यस्स्वजनकाटाजनकयाग्निरूपितनिरूपणाविषयतावच्छेदका प्रमितिविभाजधर्मावच्छिन्नोपजीवकतावत्तत्तन्निरूपणाव्यवहितो- सरनिरूपणविषय इत्येव व्याप्तिरादरणीया तत्र चन व्यभिचाराव फाश इति भावः । नन्वदृष्टद्वारकोपजीवकताया आनन्तर्याभिधान- नियामकत्वमङ्गीकृत्य प्रत्यक्षमेव किं पश्चान्न निरूप्यत इत्यत आह इतरस्येति । अष्टद्वारकोपजीवकत्वस्येत्यर्थः अविनिगम्य त्यात् विनियमनाया अविपयत्वात् । द्वारा प्रवृत्त्यापयिकोपादानप्रत्यक्षोपजीवकताया अनुमिती सत्त्वे- नारपद्वारकोपजीवकत्वस्य तुल्यतया आनन्तर्याभिधाननियाम- कत्वं न सम्भवतीतिभावः । प्रत्यक्षप्रमाणस्य चक्षुरादेरप्यदृष्ट द्वारा समयादिपरिच्छेदकानुमानोपजीवकत्वात् स्वरूपनिष्ठोप- जीवफतायाः कथमानन्तर्याभिधाननियामकत्यमित्याशहां परिजिही {रनुमाननिष्ठोपजीवकतायां विशेष दर्शयति समिति । यत्प्रमाणं (1) केचित्तु अय कार्यतावच्छेदकप्रमाविभाजकधर्मावशिव उपजीवकतानिओकई पुरस्कृत आनन्तर्याभिधानप्रयोजकतावच्छेदकतया आदत इत्यर्थ । ननु नित्यानित्यसाधारणधर्म- মঙ্গলবাশ্বার অব কশ্বযুদ্ধে কথা ভয়ই ক্লানি- সমাধিমালকানাঃ সবুৰন্ত্রীপকবারহান বালি। নৰ নিলালিলnoায্য করার নিবিঢ় সব ন্যসহ অন্য খামা- पोदेनानामत्युपजीवकत्वसम्मव इत्यत आह ईश्वरेति । न फल न वादशप्रत्यक्षसाधारयप्रत्यक्षस्य जन्यतावच्छेदक नित्यानित्यसाधारणधर्मस्य तथाचे अपसिद्धान्तप्रसवात् तथा च जन्यमान्यवर मेव कार्यतावोदक दवच्छेदनाद्वारा अनुमित्युपविकवि सम्भवतीति भावः । हात २ पुस्तके अधिका पाट । (२) पूर्वाभिहितार्थे निपतवशिस्त्राधिक्येन तत्परित्यय यत्पदाSाजनकत्व प्राय मामिला तथा घेत्यादिना । तथा ·अनुमितिप्रकरणम् । ११ स्वनिष्ठमामाण्यग्रहार्थ प्रमाणान्तरमपेक्षते तदपि तदुपाचकमु- च्यते प्रकृते च तादृशमुपजीवकत्वं न विवक्षितं नित्येनापी- न्द्रियेण प्रामाण्यग्रहार्थमनुमानापेक्षणादिति स्वोत्पत्तौ तदपे- क्षितत्त्वरूपमुपजीवकत्वमेवेति स्फुटीकर्तुम् इन्द्रियोपजीवकमित्य- नभिधाय इन्द्रियापेक्षोत्पत्तिकमित्यभिहितम् । एतावता एतदेव प. रीक्षाकृता शङ्कोत्तरभावेन यदाभिहित तत्स्वाभिधानसोप्टवमाद- शितम् । एव च निरूपणीयतावच्छेदकानुमितिकरणत्वादिरूपप्रमाण- विभाजकरूपावच्छेदेनोपजीवकत्वमेवानन्तर्याभिधाननियामकं घा- च्यामित्याशयः। नन्वनुमिति प्रति भगवज्ञानस्य उपादानप्रत्यक्ष- त्वेन(१) व्याप्तिज्ञानत्वेन च कारणत्वात् तदप्यनुमितिकरणम् अथ च नित्यतया न प्रत्यक्षोपजीवकमिति कथमनुमितिकरणत्वाव- च्छेदेन प्रत्यक्षोपजीवकतेत्याझ्य तस्यानुमित्यसाधारण- कारणत्वाभाव व्यवस्थापयति अनुामतिमिति । भावयतोऽपि उपा- दानप्रत्यक्षविधया जनयतोऽपि तत्करणतेति अनुमितित्वावच्छि- ननिरूपितकरणतानिर्वाहकतत्समवायिसमवेतत्वरूपप्रत्यासत्तिवि- रहेणेत्यर्थः अतत्त्वात् अनुमितित्वावच्छिनाकरणत्वात् । अयमभि- प्रायः प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीत्यनात्मशरीरादिव्या- वृत्त प्रमित्यसाधारणकरणत्वमेव प्रमाणपदेन विवक्षित तच प्र- मितिविभाजकधर्मावच्छिन्नकरणत्वम् एव चानुमानपदेनापि जनुमि- तित्वावच्छिन्नकरणत्वमेव विवक्षित तदेव विभाजकम् । ईयरशानं न तथा तथाहि फलायोगव्यवच्छिन्नव्यापारवत्कारणत्वं करणत्व न तु कारणत्वमान तथा सति छिदानुपधायककुठा- . रादिव्यरपि तत्करणतामसलेन तत्कुठारेण छिनीतिप्रयोगा- पत्तेः तदर्थव स्वनिरूपककार्यतावच्छेदकसम्बन्धन कार्याधिक- रणे तत्कार्योपधायफव्यापाराव्यवहितप्रारक्षणावच्छेदेन स्वावच्छे- दफसम्बन्धेन वर्तते यत्तवृत्तित्वविशिष्टकारणत्व(२) त्वं कारणता। (समयसम्म धन कार्यमा प्रति विषयन सम्रन उपदनपत्या करणमेनपा- एननत्यविधया स्वरमपचन हेतु रोने भा। (२) अपसीनत्वस-बधेन पशुपन्दरपत्र प्रति कलेक्सम्ब धन पारादे करण- सम्पुरत्पदम् भन्यतत्व स्ना जसाधारण तदुर नपोस कसा तय गन्तवा- ध्यतापदी पधुररे समकमारसतिपिपरेन रधिकरSAs सरममनः । १५ कटरेत निनोत्पादोरम।

·१२ अनुमानगादाधर्याम् ईश्वरमानस्य योपादानप्रत्यक्षाविधया कारणता तदयच्छेदकविषय तासम्बन्धेन तस्यानुमितिसमवायिनि वृत्तावपि तस्या अन्यत्याव- छिमनिरूपिताया अनुमित्तित्त्वावच्छिन्नानिरूपितत्वात् अनुमितित्वाः সালম্বনকনাৰাধিকাৰাবাকানা - समवायसम्बन्धेन तस्यानुमितिसमवायिन्यस्मदाद्यात्मन्यचर्नानुमित तित्वावच्छिन्नकारणत्वमिति तथाच ताशकरणवाचच्छेदेन प्रत्यक्ष माणोपजीवकत्वमक्षतमेवेति एवं जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नकरणस्य मनः- प्रभृतःप्रत्यक्षानुपजोषकत्वेऽपि नक्षतिःउक्तरीत्या तस्याप्यनुमितित्वा- धच्छिन्नाकरणत्वात्। केचितुप्रमाणतावच्छेदकल्पावच्छिन्नोपजीवक- स्वस्थानन्तयाभिधानप्रयोजकत्वाभिमानेनेश्वरधानस्य कार्याधिकर- याप्रत्यासन्नत्वेनाकरणत्वेऽपि अनुमितिकरणतावच्छेदकच्यासिलान त्वयत्तया निरुतोपजीवफत्वस्यानन्तराभिधाननियामकत्वानुपपतिरि- ति पूर्वपक्षयन्ति नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यंभाव इति नियमा. सुरोधानन्यव्याप्तिहानत्यमेवानुमितिजनकतावच्छेदकम् अतस्वादि. त्यस्य च अनुमितिकरणतावच्छेदकरूपाभावादित्यर्थः प्रत्यासत्तिय दितफलोपधायकतायाजन्यत्वविशिष्टतादशरूपव्यापकतया(१) तद- भावस्य तादृशम्पाभावहेतुतेति समादधति च। तदसत् उक्तरीत्यैव सामञ्जस्यात्। सर्वे पुनरिति तथा च प्रत्यक्षत्वावच्छिनकरणायावर च्छेदेन नानुमानोपजीवकेतति नानुमानानन्तरं प्रत्यक्षनिरूपणापचि. रितिभावानानुमानोपजीवकामतिपरित्यज्य नाजुमानाधीनजन्मेत्य- मिधाने वीज पूर्वोक्तमेव अनुमितिस्वरूपयोग्यमानस्यैव तत्फरणत्व- मभ्युपेत्यादृष्टाद्वारकोपजीयकत्यस्यानन्तर्याभिधाननियामकतामही- करोति दृष्टद्वारा येति तथाचेश्वरज्ञानस्यानुमितिकरणत्वेऽपि नक्ष. ति निरुप्यतावच्छेदकलामानाधिकरण्यनाराद्वारकोपजीवकताया एवानन्तर्याभिधाननियामपत्योपगमात् । यावदनुमितिकरणेषु प्रत्य- क्षोपजीयकताविरहेऽपि क्षतिविरहात् । न बोत्पत्तिमदाति । यद्यपि चक्षुर्यर्पणप्रवृत्यौपायकमनुमानं सण्डचरम्याष्टमवारीहत्येप महा- चक्षुनाशफवववपविभागानुफलाययवमियाजनकर्षणसम्पादनेन प्रयोजकं भवति तथापीदानी जन्यत्वरूपस्ययोपनीयकरव- स्यादरणीयतया सण्डचापश्चानुमाननिष्ठान्यथासिद्धिनिरूपक नित्यावशिशिताशरूपमापकतरेति १० ·अनुमितिप्रकरणम् । १३ त्वेन तजन्यताविरहानातिप्रसङ्गः एवं चाहटद्वारकस्य प्रवर्त- कानुमानस्यान्यथासिद्धतया चक्षुरायहेतुत्वेऽपि परमे. श्वरीयव्याप्तिज्ञानरूपानुमाननिरूपितचक्षुरादिनिष्टजन्यतावारणायैव स्वजनकाटष्टाजनकनिरूपितत्वात्मकमदृष्टाद्वारकत्वमुपजीवकतावि- शेषणमुपात्तमितिध्येयम् । अथवा पुरस्कृतचायमिति ग्रन्थ एवं । व्याख्येयः अयं निरूप्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपः उत्कर्षः पुरस्कृतः फलस्य स्वरूपस्य चानन्तर्याभिधानप्रयोजकतावच्छेदकतया आर- तः एवं च प्रमितिविभाजकधर्मावच्छिन्नत्वस्य विशिष्यानिवेशान दृष्टान्तसौलभ्यमपि वोध्यं । निरूप्यतावच्छेदकं च सर्वत्र विभाजकरूप. भेव येन रूपेण विभागकृतस्तद्रूपाचच्छिन्नस्यैव लक्षणादेराकासित. 'त्वात् । यद्यपीत्यादिपर्धवत् । ननु फलस्यानुमितेर्निरूप्यतावच्छेदका- नुमितित्वावच्छेदेन प्रत्यक्षफलोपजीवकत्वेऽपि स्वरूपेऽनुमितिकरणे ताशप्रत्यक्षप्रमाणोपजीवकत्वमसिद्धमीश्वरज्ञानस्यापि शानत्वे. नानुमितिकरणत्वात्तस्य च नित्यतयाऽनुपजीवकत्वादतः प्रमाण- स्यानन्तराभिधाने विभाजकधर्मसमानाधिकरणमुपजीवकत्वमेव. नियामकं वाच्यं तच,न संभवति चक्षुरादौ दीपदानादिगोचरप्रवृत्त्यौ- पयिकानुमानोपजीवकताया अदृष्टाद्वारकत्वविशेषणेन व्यावृत्तावपि खण्डचक्षुरादिनिष्ठायाश्चक्षुघर्पणादिप्रवृत्त्यौपयिकानुमाननिरूपितम- हाचक्षुर्नाशादिद्वारकोपजीवकताया अदृष्टाद्वारकतया अनन्तराभिधा- नव्यभिचारित्वादित्याशङ्कामनुमिति प्रतीश्वरज्ञानस्य करणत्वनिरा- करणेनानुमितिकरणत्वावच्छिन्ने प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवकत्वं व्यवस्था- पयनिराकुरुते सर्वमित्यादिना । अनुमितिमित्यादेः पूर्वोक्त एवार्थः तथा च निरुप्यतावच्छेदकरूपावच्छिन्नोपजीवकत्वमेव सर्वत्रानन्तरा- भिधानप्रयोजकमितिभावः । एतादृशोपजीवकत्वस्य प्रत्यक्षेऽसत्त्वं दर्शयन् शासितव्यभिचारविरई स्पष्टयति सर्वे पुनरिन्द्रियामिति । मनाश्रवणयोरजन्यत्वादिति तथा च प्रत्यक्षममितिकरणत्वाव- च्छेदनाविशेपितमुपजीवफत्वमेव नास्ति सुतरामदृष्टादारकत्ववि- शेपितं तत् तादृशस्य जन्येऽपि इन्द्रिये फचिदेव सत्त्वादिति भावः। यदि परमेश्वरशानस्यापि स्वरुपयोग्यतामात्रेण करणत्वमुपेयते तदा स्वरूपेऽवच्छेदकावच्छेदेनोपजीवक्रमसिद्धमिति अन्यारशमेवो. पजीवकत्वमनन्तराभिधाननियामकं वाच्यं वशानुमाननिरूपितम- ·. १४ अनुमानगादाथर्याम् . दृष्टवारा प्रत्यक्षेऽक्षतमिति व्यभिचार इत्यत आह द्वारा घेति । स्वरूपनिष्ठमरावारकं प्रयोज्यव्यावृत्तं कार्यत्वरूपमुपजीवकत्यमे- पादरणीयमित्यर्थः । चक्षुर्घर्पणादिप्रवृत्योपयिफानुमानस्यान्यथासि: यया चक्षुरादिषु न तत्कार्यत्यमिति भावः ॥ पतावतोपजीवकत्वस्यानन्तयाभिधाननियामकतापक्ष किधि त्परिकल्प तं परित्यक्तुकामो दर्शितसामान्यनियमे व्यभिचारमा- शकते अथेति। (दी० ) अयोपजीव्यं निरूप्येवोपजीवकं निरूप्यत इति न नियमः कचित् कार्य निरूप्यापि कारणनिरूपणादितिचेत् किं चातःन हि सङ्गतिरनन्तराभिधानव्याला । आनन्तर्याभिधान- प्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविपयो यर्थः सङ्गतिः जायते च कार्य कारणे वा ज्ञाते कारणत्वस्य कार्यत्वस्य वा ज्ञानात् किमस्य कारणं कार्य वेति जिज्ञासा अतस्तयोईयोरपि सङ्गति- त्वमित्यञ्चोपजीवकतायास्तुल्यत्वेऽपि न क्षतिरिति मन्तव्यम् । (गा०) उपजीवकमुपजीव्यनिरूपणानन्तरनिरूपणविषय पवे- ति नियमो नेत्यर्थः कार्य निरूप्यापीति कारणनिरूपणात्यागेच कार्यनिरूपणादित्यर्थः यथाऽत्रैवानुमानग्रन्थे ऽनुमानात् पूर्वमेवानु मितिर्निपितेति भावः । व्यभिचारस्यान्ततस्तत्तदुपजीवकतामे दात्मकविशेषणान्तरप्रक्षेपण वारणसम्भवेऽप्यप्रयोजकत्वं दुर्वार मेव अनुमानात् पूर्वमनुमितेरिव बाधकाभावेन प्रत्यक्षात्यागेवानु- निरूपणसम्भवात्तावतापि निरूपणीययोस्तयोरुपजी- व्योपजीवकभावाव्याधातादिति हदयम् । शापकत्वरूपहेतुतायाः- त्यक्षोपजीवकत्वादितिपञ्चम्यर्थतोपगम एवं दर्शितनियमाभावे विरुध्यते स्वशानजन्याजशासाद्वारा प्रयोजकत्वरूपं हेतुत्वञ्च निय- भाभावेऽप्यविरुद्धमेचेत्याशयेन समाधत्ते कि चात इति । अतो दार्शनियमाभाचारिफमानिष्टं न किञ्चिदपीत्यर्थः । नन्वेषमुपजीव- कत्वस्य सङ्गतित्वानुपपत्तिः सामान्यतोऽनन्तराभिधानव्याप्यस्यैष सङ्गतिवादित्यत आह न हीति । सङ्गतित्वम् अनन्तराभिधाननिक- पितदर्शितप्रकारसामान्यच्यातिनिर्वाहां यतो नेत्यर्थः । अत्र पतदे. मानस्य ·अनुमितिमकरणम् । १५ व कुत इत्याशङ्कायर्या यद्यदुपजीवकं भवति तत् तनिरूपणानन्त- रनिरूपणविषय इति व्याप्तिविरहेऽपि उपजविकतायाः सङ्गति- स्वमभिधास्यमामस्तस्यां सङ्गतित्वाभावस्वीकारनिराकरणाय तत् साधारणसङ्गतिलक्षणमाह आनन्तर्येति । हि हेतौ अनन्तरमेवान- न्तर्य चातुर्वर्यादित्वात् स्वार्थे प्यम् यनिरूपणाव्यवहितोत्तरनि- रूपणप्रयोजिका या जिज्ञासा तज्जनकज्ञानविषयो यो धर्मः स तनिक- पितसङ्गतिरित्यर्थः। उपजीवकत्वादावेतल्लक्षणसङ्गमनप्रकारो अन्य. कृताग्रे दर्शयिष्यते।प्रयोजकान्तानुपादाने सङ्गतित्वस्य निरूपकविशे- पनियन्त्रितत्वानुपपत्तिः कथञ्चित्तदुपपादने यथाऽस्य किमुपजीवक- मित्यादिजिज्ञासां प्रति उपजर्जावकत्वादिक्षानं हेतुः घटादिजिज्ञासायां घटत्वादिधीस्तथेति तद्विपयघटत्वादेः प्रत्यक्षादिसङ्गतित्ववारणाय प्रयोजकान्तम् । अथ यत्र प्रत्यक्षादौ निरूपिते स्वसामग्रीवशात्को घर इति कस्यचिन्जिज्ञासया केनचिद्धटो निरूपितस्तादृशनिरूपणप्रयो- जकतथाविधजिज्ञासामादाय घटत्वादावपिप्रत्यक्षादिसतित्वप्रस- गः प्रयोजकान्तमुपादायापि न शक्यते वारयितुं यदि चैवं सति तत्र घटत्वादेः सङ्गतित्वमिष्टमेव प्रसझमध्ये तस्यान्तर्भावनी- यत्वाच्च न सहतेः पोढात्यव्याघातः अन्यथा तत्र सङ्गत्यन्त- राभावेन ताशनिरूपणस्यासम्बद्धप्रलापतापत्तेः न ह्याकासिता. भिधानं तयेत्युच्यते तदा प्रयोजकान्तमनर्थकमितिचेन्न । यनिरू- पणानन्तरं कदाचिदपि कस्यचिद्यधर्मावान्तरधर्मप्रकारकशाने- च्छा न जाता अपि तु कालान्तरे जायते तदा तस्य सङ्गति- त्ववारणायैव प्रयोजकान्तोपादानात् न च कालस्यानवधि- त्वात्पुंसां चासंख्यत्वात् ताशधर्म एव दुर्लभ इति वाच्यं वारशधर्मसम्भावनया ऽतिच्याप्तिसन्देहेन तद्वारकविशेपणदानो. चित्यात् । वस्तुतस्तु जिज्ञासुमेकं पुरुपं प्रति सङ्गतमपि अताश- मन्यं प्रत्यसमतमिति यं प्रतिपादयितुमानन्तर्याभिधानं तादृशा. भिधानप्रयोजकतत्पुरुपीयजिशासाजनकमानविपयोऽर्थस्तं प्रति स. गतिपित पुरुषविशेपनियन्त्रितमेव सङ्गतित्वं निर्वाच्यं तथा च यनिरूपणानन्तरं यद्धर्मावच्छिन्नस्य विशेपजिज्ञासा यस्य पुंसो न जाता ऽपि तु अन्याभिधानानन्तरमेव तस्य धर्मस्य तं प्रति सतित्ववारणाय तदुपादानमावश्यकम् । मानन्तर्याभिधानप्रयोज- ·अनुमानगादाधर्याम् कशानविषयत्वस्य निवेशने पटादिकं निरूप्य प्रतिपाद्यस्य जिशा सामन्तरेणच यत्रासम्बद्धघटायभिधान केनचित्कृतं तत्रास्य घटज्ञानं भवत्वित्याकारकेच्छाजनकीभूतवक्तृघटादिशानविषय- घटत्वादापतिप्रसङ्गः तादृशशानस्यापि घटादिवुवोधयिषाद्वारा पटाद्यभिधानानन्तरघटाभिधानप्रयोजकत्यादतस्तत्प्रयोजकजिला- साजनति(१)। परकीयज्ञानगोचरच्छाच न जिज्ञासामातुमिच्छा जिज्ञासेति व्युत्पत्त्या स्वीयनानगोचरेच्छाया एव तत्त्वात् जिला साया आनन्तर्यामिधानप्रयोजकत्वं च शब्दप्रयोगात्मकाभिधा- नानुफूलवक्तृवुवोधयिषानुकूलं यत्प्रतिपाद्यमानस्यासिद्धत्वज्ञानं तत्सम्पादकीभूतस्यासिद्धत्वव्याप्येच्छाविपयत्वप्रतिपादकस्य किं प्रत्यक्षोपजीवकमित्यादिप्रश्नवाक्यस्य व्यवहर्तव्यज्ञानविधया नि. चाहकं यजिज्ञासाप्रत्यक्ष विषयविधया तदानुकूल्येन । न च जिज्ञासाजनकत्वोपादानेऽपि उक्तस्थले कथञ्चिवक्तृघटादिज्ञानानु. फूलघटजिज्ञासाजनकज्ञानविषयेऽतिप्रसङ्गो दुर्वार एवेति वा. व्यं प्रतिपाद्यपुरुपीयजिज्ञासाया पव तल्लक्षणघटकत्वात् । अथै- धमपि अनुमानायनन्तरोपमानादिनिरूपणे यथा उपमानाजि- शासायाः प्रयोजकत्वं तथा तादृशजिज्ञासानुकूलानुमानादि- शानसम्पादनेनानुमानादिजिशासाया अपीति तजनकज्ञानविषया- नुमानादिनिष्ठप्रत्यक्षोपजीवकत्वादेरप्यनुमानादिनिरूपितसशतित्या. पत्तिरिति चेन्न । जिज्ञासामद्वारीकृत्य प्रयोजकत्वस्यैव विवक्ष- णीयत्वात् प्रतिपाद्यपुरुषशानविपयिणी पतुरिच्छा च न जिज्ञासा अतस्तस्याः प्रतिपाद्यजिज्ञासाद्वारत्वेऽपि नक्षतिः।यदभिधानानन्त- राभिधानमयोजकजिज्ञासायां तदभिधानप्रयोज्यत्वमपि निवेश्यम् अन्यथा घटपटनिरूपणानन्तरंयत्र घटसम्बन्धेन दण्डादिस्मरणे को दण्ड इत्यादिजिज्ञासया दण्डादिनिरूपणं तत्र ताशजिज्ञासाजनक- ()प्रथा आनन्तर्याभिधानमयोजकशाने प्रतिपायपुरुषीयत्वनिवेशनादेवीकदोषयुदास सम्भव जिशासापवैयर्थ्यमितिपेन । पत्र वस्तुर्घटज्ञान प्रतिपायपुरुषायघटादिशानजन्यदुनो- धयिषाधीनं तर पटाभिधानानन्तरघटाभिधानमयोजकीभूतं पदक्तृयुबोधार्यपानुकूलघटइन नरि- पघटत्वादावतिन्यानिवारणाय तत्मार्थक्यात् न च तथापि आनन्नाभिधानमयोजकप्रतिणयपु. रुपीयपटशान नुक्लजिज्ञासाजनकघटत्वादावविन्यातिरिति वाध्य जिज्ञासया भनिरूपित यमय- मक तस्य शिक्षामापामसस्यादिति ध्येयम् ।

·अनुमितिप्रकरणम् । शानविषयस्य पटनिरूपितसङ्गतित्वप्रसङ्गात् (१)जिज्ञासाजनकसुखा- दिरूपफलेच्छाविपयेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानपदम् । अथैवमपि ज्ञान- निष्ठेटसाधनत्वस्यापि जिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वात्तवातिव्याप्तिः न च तस्य कारणतारूपसङ्गतित्वेन लक्ष्यतैवति वाच्यं निरू- प्यनिष्ठकारणत्वादीनामेघ सनतित्वादनुमानादिशाननिष्ठेप्टसाधन- तायाः प्रत्यक्षानुमानादिसङ्गतित्वविरहात् न च जिज्ञासां प्रत्यसा- धारणकारणत्वमेव निवेशनीयम् इष्टसाधनताशानं तु उपायेच्छामा- नं प्रत्येव जनकमिति नेतस्य जिज्ञासायामसाधारण्यमिति न त- जनकतामादायेटसाधनत्वेतिव्याप्तिरिति वाच्यं जिशासायामसा- धारणकारणत्वं हि जिज्ञासात्वघटितधर्मावच्छिन्ननिरूपितकारणत्वं तश्च झानगोचरेष्टसाधनताज्ञानस्याप्यक्षतमेव ज्ञानगोचरेच्छात्वस्यैव तजन्यतावच्छेदकत्वात् एकोपायधर्मिकेष्टसाधनताशानादन्योपाय- विपयकेच्छानुदयादुपायविशेषविपयकत्वमन्तर्भाव्यैव इष्टसाधनता. धिय उपायेच्छाहेतुत्वकल्पनात् यदि च समानविशेष्यताप्रत्यास- त्यैवेच्छां प्रति इष्टसाधनताशानस्य हेतुत्वकल्पनेनोक्तातिप्रसङ्गवार- णसम्भवाद्विशिष्य सानादिरूपोपायविपयकत्वमिष्टसाधनताधीजन्य- तावच्छेदककौटौ न निवेश्यते तथा च जिज्ञासात्वघटितधर्मों नेष्ट- साधनताशानजन्यतावच्छेदकः फलसमानविषयकान्यवृत्तित्वस्य जनकताविशेषणत्वाचा इष्टसाधनताशानजनकताव्यावृत्तिरित्युच्यते तदाऽसम्भयः इष्टसाधनताशानानात्मकस्य उपजीवकत्वादिप्रकारका ज्ञानस्योपजीवकत्वजिज्ञासाजनकतायां प्रमाणाभावेन निरुक्तजनक- ताया एवाप्रसिद्धः न च सामान्यधर्मशानस्य विशेषजिज्ञासां प्रति कारणत्वान्तरमन्वयव्यतिरेफसिद्धमशक्यापहवमेव घटत्वादिशानं चिना को घट इत्यादिप्रश्नमूलीभूताया अवान्तरधर्मप्रकारेण घटा- दिलानेच्छाया अनुत्पादस्यानुभवसिचत्वादिति वाच्यं विशेप- धर्मप्रकारेण घटनानं भवत्वित्याकारकतादृशजिज्ञासाजनकताश. ज्ञानत्यावच्छिनधर्मिकेष्टसाधनताशानस्य घटत्वादिरूपसामान्यधर्म- प्रकारकतानियमात् सामान्यधर्मप्रकारकशानाभावस्थले तादृशेष्ट- साधनताशानाभावनियमात् तत एव तथाविधेच्छानुत्पादापचे- (१) निवासायो तदनिशाननयोग्यत्वानोशारे जिज्ञासामारीत्येनि विशेषवं नास्तीति बोध्यम्। ३ ·अनुमानगादापर्याम् रुक्तयुक्त्या सामान्यधर्मप्रकारकशानस्य कारणत्वान्तपसिद्धरिति चेन्न । जनकशानविषयेत्यनन जनकीभूतेष्टसाधनताशानीयशाननिए विशेष्यतायां विषयितासम्बन्धेन यदवच्छेदकत्वं तभिरूपितावच्छ दकविषयताविशेपस्य विवक्षितत्वात् वादशाविषयताविशेफ्लाभायै- वार्थपदं किमस्योपजीवकमित्यादिजिज्ञासाप्रयोजकीभूतोपजीयक- स्वाद्येकदेशोत्तरवर्तित्वादिवारणाय तादशविषयतापर्याप्त्यधिः करणत्वं निवेश्यं तल्लामायेच या तत् । यद्यपि जिशासानिरूपितक्षा मनिष्ठविशेष्यतावच्छेदकतापच्छेदकत्वविशेषस्यापि लघोर्लक्षणत्वं संभवति तथाप्यत्र लक्षणे तनिवेशास वैयविकाशः इच्छादीनां याचितमण्डनन्यायेन जनकज्ञानविपयतयैव सविपयकत्वमिति प्रा. चीनमताभिप्रायेणैव या जनकज्ञाननिवेशन विपयनिष्ठधर्मितावच्छे. दकतायां येन सम्बन्धेनावच्छेदकीभूतो यो धर्मस्तेन सम्बन्धेन तब त्यमेव सतित्वव्यवहारनियामकं तेन स्वरूपादिसम्बन्धेनोपजीव- फत्वादिग्रकारिका या उपायकशानं भवात्वित्याकारकजिज्ञासा त. विषयीभूतोपजीवकत्वादेः कालिकादिसम्बन्धेनाधिकरणे काला- दो नातिप्रसङ्गः । जायते चेति । कार्य क्षाते कारणत्वस्य ज्ञाना- कारणशानामयसाधनमित्याकारककारणत्वविषयकशानात् किमस्य कारणमिति प्रश्नप्रयोजिका कारणे हाते कार्यत्वस्य ज्ञानात् कार्य ज्ञानमिएसाधनमिति कार्यत्वविषयकशानात् किमस्य कार्यमिति- प्रश्नमूलीभूना जिशासा जायते अतः कार्यकारणाभिधानानन्तरं तत्कारणकार्याभिधानप्रयोजकतादृशताशजिज्ञासाजनकज्ञानविषय- त्वात् कारगत्वस्य कार्यत्वस्य च सतित्वं न तु कार्यत्वस्थैधे त्यर्थः । सप्रसङ्ग उपोद्घातो हेनुतापसरस्तथा। निर्वाहकैककार्यपये पोढा सङ्गतिरिष्यते इति सहतिपरिगणने हेतुतापदमजहत्स्या- थवृत्त्या कार्यत्यकारणत्वोभयसाधारणेन केनचिद्रूपेण तदुभयपरत मिति नाधिक्यमिति भावः । अत्र स्मृतस्योपसानहत्त्वं प्रसङ्ग इति प्रसङ्गलक्षणं तत्र स्मृतस्य पूर्वाभिहितवस्तुसम्बन्धेन स्मृतस्य उपे. क्षानहत्त्वं दुष्यज्ञानविषयताविरोधिरूपं जिज्ञासाविषयतावच्छेदक रूपमिति यावत् स्मृतस्येत्यभिधान जिज्ञासाया पानाताभिधा- नमयोजकतालासाय उपोद्घावादिपञ्चकभिन्नत्ये सतीति पूरणीय त- था चोपोधातादिपञ्चकभिना सङ्गतिः प्रसङ्ग इति पर्ययसितार्थः ·अनुमिनिप्रकरणम् । १२ नाधेयत्वाधिकरणत्वघटत्वादीनामपि स्थलविशेपे सङ्गतिसामा- न्यलक्षणाक्रान्ततया प्रसङ्गाद्यनन्तर्भावे उक्तसङ्गतिपरिगणनविरोध इति निरस्तं तेषां सर्वेषामेव यथान्याख्यातप्रसङ्गसङ्गतिलक्षणाकान्त- तया तत्रैवान्तर्भावात् उक्तरूपं च विभाजकमात्रमतस्तथाविधरूपेण तादृशधर्माणांनिरूपणप्रयोजकजिज्ञासाविषयतावच्छेदकत्वविरहेऽपि न क्षतिः एवं सङ्गत्यन्तरेपि योध्यं यद्यपि भेदमनिवेश्य सर्वा सङ्गतिः प्रसङ्ग एवान्तर्भावयितुं शक्यते तथापि विभाजकस्य स्वतन्त्रेच्छतया न पर्यनुयोगावसरः उपोद्घातश्च प्रकृतोपपादकत्वं तदुक्तं चिन्तां प्र. कृतसियामुपोद्घातं विदुषुधा इति प्रकृतसिद्धर्थी प्रकृतोपपादक- विपयिणी किमस्योपपादकमिति चिन्ताम् उपाद्घातमुपोद्घातसङ्गति- निर्वाहिकां विदुरित्यर्थः तादृशजिज्ञासामादायैवोपपादकत्वे सङ्गति- लक्षणसमन्वयादिति भावः उपपादकत्वं च निर्वाहकत्वं तच्च क्वचि- प्रकृतघटकसाधकतया क्वचिदन्यथापितत्र विशिष्टपरामर्शत्वस्यानु- मितिजनकतावच्छेदकत्वम् अनुमितिलक्षणघटकं तेषां तदुपपादकत्वं तेन विना तद्घाटितलक्षणानिर्वाहादिति युक्त्यभिधानरूपतययस्था- पनेन उपोद्घातसङ्गतिः क्वचित्प्रकृतघटकत्वमेव तद् यथा आचारप्र- योजकत्वं वेदस्य साक्षादप्रवर्तकस्य वाक्यार्थशानजनकत्वगर्भमिति प्रवर्तकशानमाचारप्रयोजकताघटकत्वेन प्रकृतोपपादकमित्युपोद्घा- तसङ्गत्या विधिवादे प्रवर्तकज्ञाननिरूपणं सामान्यप्रत्यासत्तेरनुमि- तिपूर्व नियमतो विशिष्टपरामर्शनिर्वाहकतया विशिष्टपरामर्शत्वा- वच्छिन्नानुमितिकारणतानिर्वाहकत्वादेव तद्घटितानुमितिलक्षणो- पपादकत्वंन तु तादशलक्षणाघटकतया एवमन्यत्रापि द्विविधमुपपा- दकत्वंयथा सम्भवमूह्यम् । अवसरसङ्गतिरप्रे विचारणीया हेतुताचि- वेचितवा निर्वाहकैश्यम् एकनिर्वाहकनिर्वाहात्वं तदन्यन्ये सति तनि- हकनिर्वाह्यत्वमिति यावत् कार्यक्यम् एककार्यप्रयोजकत्वं तदन्य- स्ये सति तत्प्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वमिति यावत् निर्वाहकैककार्यत्वे इति पाठेनियांहकत्वमेकनिर्वाह्यनिर्वाहकत्वं निर्वाहकत्वं च प्रयोजक- त्वम् एककार्यत्वम् एककारणकार्यत्वम्। एतेन यथाश्रुतनिर्वाहकत्व- स्योपपादकतारूपत्वे उपोद्घातेन गतार्थत्वात्प्रयोजकतारूपत्ये हेतु- स्वान्तीय इति परास्तं सर्वत्र तत्तत्यकारकजिज्ञासामादाय लक्षण-. समन्वयः कार्य इत्यलं विस्तरेण । इदं त्यवधातव्यं कि प्रत्यक्षो.

·अनुमानगादाधर्याम् पजीवकमिति जिशासया नानुमानमत्र निरूपितमपि तु किमनुमान मिति जिज्ञासयैव तथा सत्येवानुमानत्वरूपलश्यतावच्छेदकविशिष्टं लक्षणप्रतिपादकस्य तत्करणमनुमानमित्युत्तरस्य सङ्गतेः अन्य थार्थान्तरप्रसन्नात् कि प्रत्यक्षोपजीवकमितिजिशासायाः प्रत्य- क्षोपजीवकत्वविशिष्टेऽनुमितिकरणत्यरूपविशेपधर्मोधकवाक्यादे- वनिवृत्तेःतथा चानन्तर्याभिधानप्रयोजकशिशासाजनकमानविषयत्व रूपसातित्वं प्रकृतेनोपजीवकत्ये संभवतीति ताजिशासाजनकनिः अन्यतावच्छंदकधर्मप्रकारकस्मरणप्रयोजकनिरूप्यनिष्ठः सम्बन्ध सङ्गतिरित्येव लक्षणं युक्तं प्रत्यक्षानुमानपदार्थयोरुपजीव्योपजीवक भावरूपसम्बन्धशानादनुमानपदार्थत्वरूपप्रकृतलक्ष्यतावच्छेदकप्रका- रेणानुमानस्मरणादयुमानपदार्थः क इति जिन्नासयाऽनुमितिकरण मनुमानपदार्थ इति निषणाडुपजीयकत्ये सतित्यनिर्वाहात् एवं सयंत्र पूर्वापरनिरूपणविषययोः सम्बन्ध एव सङ्गतिनं तु निरूप्यता- वच्छेदकधर्मः एतदनुसारेणैव प्रसङ्गादिस्वरूपाण्यूह्यानीति । इत्थ वोपजीवकत्वस्यानन्तर्याभिधानाव्याप्यस्यापि सङ्गतित्वे च तुल्य- स्वेऽपि प्रत्यक्षसाधारणत्यऽपि न व्यभिचारःक्षतिकरः ॥ ननु न्यूनतापरिहारायानुमानोपमानयोरपि सहतिप्रदर्शनमुचि तमिति बहुवादिसम्मतत्वादुपमानात्मागित्यपि सातिप्रदर्शनपरमेव भविष्यति साच कथमुपमाननन्य एव न प्रदर्शितत्याशङ्कायामाह लाधवायेति ॥ (दी०) लाघवायात्रैवोपमानस्य सङ्गविं दर्शयति वहुवादीति। सुप्रसिद्धतया निरसनीयारपवादिविप्रतिपत्तिकत्वेन सुमतिपद- तया चानुमान एव व्युत्पित्सो मथयं जिज्ञासा नोपमानेऽप्रसि. दत्वात् निरसनीयबहुवादिविप्रतिपत्तिकत्वेनातिदुहत्याय । ओसनिकी रीतिमनुरुध्य चेदं तेन प्रथमं कस्यचित् दुरूहे जि. ज्ञासोदयेऽपि न क्षतिः । तथा चावसरसङ्गत्योपमाननिरूपण- मितिभावः । यथा चावसरस्य सङ्गति तथा व्यक्तमाकरे ।। (गा०) अनुमानस्येवोपमानस्यापि प्रत्यक्षसङ्गततया प्रत्यक्षनिरूप; णापवधानेनोपमानमेवाकिंग निरूक्तिमुपमाननिरूपणानन्तरमप्यनु ·अनुमितिपकरणम् । माननिरूपणसम्भवादिति क्रमनियामकाकाहाया इदानीमुदयात्तन्नि- वृत्तये क्रमनियामकमभिधातव्यं तावतैव सङ्गतिलाभोऽपि भवतीति ग्रन्थान्तरे सङ्गतिप्रदर्शनापेक्षया अन क्रमनियामकाभिधानस्य सङ्ग- तिपरत्वे लाघवमिति भावः । वहुवादिसम्मतत्वस्य प्राथमिकजिशा- सानिर्वाहकत्वेन प्राङ्निरूपणप्रयोजकत्वं घटयति सुप्रसिद्धत- येति सुप्रसिद्धत्वसुप्रतिपदत्वे जिज्ञासामार्थम्ये हेतू विप्रतिपत्तिकत्वे. नेत्यन्तं सुप्रतिपदत्वे हेतुःअनुमान एवेति स्वोक्तवकारार्थ विवृणोति नोपमान इति अप्रसिद्धत्वदुमहत्वे प्रथमतो जिशासानुत्पादे हेतू विप्रतिपत्तिकत्वेनेत्यन्तं दुलहत्वे हेतुः सुप्रसिद्धार्थस्य वहुधा प्र. स्तायो भवति अतस्तज्ज्ञानस्य भूयानुपयोगः न त्वप्रसिद्धार्थशानस्ये. ति तज्ज्ञानस्य वह्वायासानुवन्धित्वेन प्रथमतो बलवान् वेपो भवति सूचीकटाहन्यायादिति तेन तत्सामग्रया वा प्रतिवन्धान ताशार्थे प्रथमतोजिज्ञासेति भावः। औत्सर्गिकी प्रायिकीम् इदं दुरूहत्वज्ञानस्य वलवद्देषसम्पादकतया जिप्रासाविरोधित्वं। कस्यचिदिति तज्ज्ञाना- धीनसुखदुःखयोन्यूनाधिकंभावशानरहितस्येत्यादिः । नन्वतावता कमनियामकत्वलामपि सङ्गतिर्न लब्धैव उक्तरूपस्य सङ्गतित्वविरहा- दित्याकालायामाह तथा चेति । अनुमाने उपमानापेक्षया प्राथमिकजि- शासाविषयत्वप्रयोजकबहुवादिसम्मतत्वकथनेन विरोधिभूतानु- मानजिज्ञासाया विपयसिधा निवृत्तौ सत्यामुपमानं निरूपणीयामिति सूचनादिति भावः। ननु विरोधिजिहासानिवृत्तिरवसरः स च नोपमा- नाभिधानप्रयोजकजिशासाविषयतावच्छेदक इति कथं तत्र दार्श- तसङ्गतिलक्षणसमन्वय इत्यत आह यथा चेति । तथा व्यक्तमिति आकरे मूलसूत्रे। अयमाशयः विरोधिजिज्ञासानिवृत्तिर्नावसरः अपि- तु तन्निवृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यत्वमेव तत्र च किमिदानी वक्तव्य. मिति जिज्ञासाजनकज्ञानविषयतामादाय लक्षणसमन्वयः यद्यपि तादृशजिज्ञासाविषयताया जिज्ञासानिवृत्तिघटितं नावच्छेदकमिति तेन रूपेणसङ्गतित्वं नास्ति अपितु निवृत्युपलक्षिततत्तत्कालवक्तव्य- त्वत्वरूपेणैव तथापि न क्षतिः यादृशस्य सङ्गतित्वं ताशस्यैव विभाजकत्वमित्यनियमात जिज्ञासानिवृत्तेर्विभाजकधर्मघटकत्ये चा- धकाभावादिति ॥ सार्वभौमानां मतमाह शब्दान्तरेति ।

·अनुमानगादाधर्याम् (दी०) शब्दान्तरसमयग्राहक समनिनिमिचकत्त्ववाधक सामान्यतो मन्ततो ऽदृष्टजनकमहत्यापयिक चानुमानमपेभने निखिलमेवोपमानर्मितीहाप्युपजीवकत्वमेव मातरित्पपि केचित् । (गा०) द्वितीयान्तस्यानुमानमित्यस्य प्रथमो तथाविधनयं विशेषणं शब्दान्तरसमयबाहकमिति आतदेशवाझ्यस्थस्योपमानमाहाशांक कगवयादिपर्वभिन्नगवादिपदस्य शक्तिमाहकं गोपदं गोत्वविशिष्ठवा. चकतद्विशिष्टविषयकशानिन्नमाधजन्यशान्दाधजनकत्वादित्याका रकमित्यर्थः तादृशानुमानं विना शल्यग्रहेणातिदेशवाक्यजन्यशा- बदबुद्धरनुत्पत्त्या उपमानानयतारात्तस्योपभाने प्रेक्षणीयतेति भावः सप्रवृत्तिानमित्तकत्वति । गत्रयपद सप्रवृत्तिनिमित्त साधु पदत्यादिति सामान्यतो गवयत्वप्रतिनिमितकत्यसाधकमित्य- था इंशानुमानेनेवोपमानाप्रामाण्यवादिनस्तत्फलं विशेषतः प्रवृत्ति निमित्तपरिच्छेदमुपपादयन्ति गोसावश्यगवयत्यजातेश्च प्रत्यक्षत उपस्थिती सारश्यस्य प्रतिनिमित्तत्वे गौरवं जातिविशेषस्य त. थावे लापवामिति लाघवप्रतिसन्धानेन सामान्यत: सप्रवृत्तिनिमि तकत्वस्य व्याप्यतया गृहोतादपिलिङ्गाद्विशेषतो जातिविशेषप्रवृत्ति निमित्तकत्वानुमितिसम्भवात्। सिद्धान्तिभिस्तुव्यापकतावच्छेदकेनै व रूपेण साध्यमनुमिती भासत इति नियममवलम्ज्य उपमानप्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते उपमानेन च गययादिपदे विशेषतो गवयत्वादिप्रवृत्ति निमित्तकत्वना गवयायादिप्रकारकसारश्यज्ञानाचमूपेण पदयाच्या वे गृह्यमाणे तदपच्छेदनैव प्रहाताशनदेगिययपदशक्तिरपश्यं कि- चिदमावच्छिन्ना तयानतिप्रसक्तस्य गोसादृश्यादेस्तयतित्यानांचा वच्छेदकत्वे गोरवं जातिविशेषस्य तथात्ये लायवमित्याकारकस्तोपे- क्षितः अन्यथा तद्यक्तित्वादिप्रकारेणापिसादृश्यशानसम्मवातेषामपि प्रवृत्तिनिमित्ततासिद्धिप्रसङ्गातारशलामवज्ञानसंपादनेन दर्शितसा. मान्यतो रहस्यापित्तथाविधोपमानोपजीव्यायमित्यवधेयम् । उकानु মামীঃ মাহখানকাঘানবকণীৰয বারো- व्यमनुमानमा अन्तत इति अति अरजनिका विहितक्रियादियों- चरप्रवृत्तिस्तत्प्रयोजकं समयादिपरिच्छंदकमनुमानमित्यर्थः उपमान स्थाप्यारजन्यत्वादिति भायः निषिलोपमानस्यैव निरूपणीयतया ·२४ अनुमानगादार्याम् क्षघटितविशेषणपुरस्कारेणानुमाननिरूपणस्येत्यर्थः प्रत्यक्षनिरूपणे. ति विशिष्टज्ञानस्य विशपणशानाधीनत्वादिति भावः।अनुमानभिः भवनेति वैशैपिकादिमतनिराकरणाय तेन रूपेणैचोपमानस्य निक- पणीयत्वादितिभावः॥ (दी०) तत्र लक्षणस्वरूपपामाण्यादिमिरनुमाने निक- पणीये करणस्य क्रियाभेदभिन्नमतिकतया क्रियालक्षणपूर्वक तल्लक्षणमा व्याप्तीत्पादिना ॥ (चि०) तत्र व्यासिविशिष्टपक्षमताज्ञानजन्य ज्ञानमनुमितिस्तत्करणमनुमानं तच लिङ्गपरामर्शों न तु पराश्यमान लिझामिति वक्ष्यते । (गा) तस्यादिराहेत्यन्त एको ग्रन्थः । तत्र प्रतिक्षायां साम्य थों निरूपणान्वयि विपयत्यं । लक्षणेति लक्षणमितरभेदामुमाएका स्वरूपं लक्षणग्रहोपयोगि अनुमितिकरणतावच्छेदकरूपं तच लि. अपरामर्शत्वं प्रामाण्य प्रत्यक्षायतिरिकप्रमितिकरणत्वम् आदिपदा- विमाजकरूपपरिग्रहः निरूपणीये प्रतिपादनीये तलक्षणं अनुमान लक्षणम् बाहेत्यवास्यान्वयः सतिसप्तम्याःप्रयोजकत्यमर्थ लक्षणामि- धानस्य निरूपणात्मकतया प्रयोज्यप्रयोजफभावासम्भयेऽपि सधि- शेषणे होत्यादिन्यायानिरूपणघटकप्रतिपत्त्यशे लक्षणाभिधानस्य प्रयोज्यप्रयोजकमा तात्पर्य स्वरूपादिप्रतिपत्तावपि तदभिधान- योजकाकाडोत्थापकतया लक्षणाभिधानस्य प्रयोजकत्वंयोध्यम्।जनु प्रमाणलक्षणात् प्रागंव कधं प्रमा लक्षिता न च प्रमाणलक्षणस्य ममाघटिततया तामविशाय न तज्ज्ञातुं शक्यत इति प्रमालक्षण थम्ये चीजं तथा सत्यनुमितिलक्षणघटकन्याप्यादेरपि प्रथम नि. কথাবন্ধাক্কায়ামন্তলালসায় যাতায়াহু জ णस्येति । अनुमानस्येत्यर्थः क्रियाया अनुमितयों भेदः प्रत्यक्षविजा- तीयत्वं तद्भिन्नमुर्तिकतया तदर्धानं यत् प्रत्यक्षारणताभिनं प्रमा पान्तरव्यवहारोययिकं प्रमित्यातरकरणतात्मक स्वरूपं तवजया तथा व प्रत्यक्षानन्तरमनुमान निरूप्यत इति प्रतिक्षातः प्रत्यक्षतो ऽनुमान प्रमाणान्तरमिति लामात् तत्र फयन्तानिवृत्तये तापमा. है ·अनुमितिप्रकरणम् । णान्तरतानिर्वाहकप्रामतिवेलक्षण्यलाभाय तल्लक्षणाभिधानमेव प्र. थमतः कृतमिति भावः(१) ॥ केचित्तु तत्रेति मूलपाठधारणं लक्षणेत्यादि निरूपणीय इत्यन्तं तस्य व्याख्येति तत्रानुमाने निरूपणीये इत्युपाध्यायव्याख्यामालो- च्य बदन्ति । तदसत् लक्षणस्वरूपप्रामाण्यादिप्रकारकत्वेन निस्- पणस्याप्रक्रान्ततया व्याख्यामध्ये तृतीयान्तभागकथनविरोधात् । न च पूरणसंवलितेवेयं व्याख्यति युज्यते तत्पदोपस्थाप्यैकदेशे निरू- पणे पूरणीयतृतीयार्थान्वयायोगात् पूरणस्यानुपयुक्तत्वाश्च न च सप्तम्यर्थोऽनुमित्यन्वयि तद्विषयकनिरूपणप्रकारत्वं तल्लाभाय पूर- जमुचितमिति वाच्यं ताशार्थे क्वचिदपि सप्तम्यदर्शनात् मूलस्थ. तत्पदस्यानुमानपदार्थपरतया घटकत्वस्य निरूपणविषयत्वस्य वा तत्रत्यसप्तम्यर्थत्वात् ॥ यत्तु सतिसप्तम्येवेयं तदर्थः प्रयोजकत्वम् एवं चानुमाननिरूपणा. नुमितिनिरूपणयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावलाभायेव पूरणमिति । तद- त्यन्तमसत् निरूपणस्य तत्पदोपस्थाप्यत्वे क्रियात्याभावेन यस्य च भावेनेति सूत्राविषयतया सतिसप्तम्यनुपपत्ते न च नि. रूपणीय इत्यपि पूरणीयमतो नेयमनुपपत्तिरिति वाच्यम् एवमप्यनु. मितिनिरूपणस्यानुपस्थिततया तत्र प्रयोजकत्वान्वयासम्भवात् न च मूलेऽनुमितिरित्यनन्तर निरूप्यत इत्यपि पूरणीयमतो नेयमनुपप- त्तिरिति वाच्यं तदकथनेन दीधितिकृतो न्यूनतापातात् लक्षणमध्ये निरूपणप्रतिज्ञान्तरासनतेश्चेत्यलमसदावेशेन ॥ उपाध्यायव्याख्यामुपन्यस्यति अत्रेत्यादिना आहुरित्यन्तेन । (दी०) अत्र व्याप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वसामानाधिकर- प्यावगाहिज्ञानजन्यत्वमर्थः । कर्मधारयोत्तरभावप्रत्ययस्य पदार्थतावच्छेदकद्वयसामानाधिकरण्यवचनत्वात् । मानपदोप- सन्धानेन च चाधितावाधितसाधारणज्ञानलाभान्न भ्रान्तानु- मितावव्याप्तिरित्याहुः ।। (गा०) अत्र पतल्लक्षणे अर्थ इत्यनेनान्वयः एतल्लक्षणयाफ्यप्रतिपा. (१) अपन मिति भइ पा.पु.।

·अनुमानगादाधर्याम् धार्थ इत्या अथवा व्याचक्षत इत्यर्थ केनारित्यनेनाम्ययः याति न्यासिविशिष्टत्वसमानाधिकरणपक्षधर्मवावगाहिज्ञानजन्यत्वमित्या या प्रकृत्यर्थवापच्छंदकरूपमावार्थ पद तत्प्रत्ययस्यानुशिरवाद सामानाधिकरण्यस्यातयाभूतस्य प्राधान्येन मानावयासम्मकाध थाभुतासहतेः उकाऽपि सामानाधिकरण्यान्तं नोपलक्षणं कि विशेषणमतो शानेन समं सस्यान्चयात्केवलपक्षधमंताविषयकधी- निरास अनोभयसामानाधिकरण्याघणाहित्यमेकर्मिण्युमयसम्म न्धाधगाहित्वंसम्पन्धसम्बन्धस्यापि विशिष्टज्ञानविषयताया प्राची. नैरुपगमात् अनुमितिजनकविशिष्टपरामर्श व्याप्त्यादिसम्बन्धमा मासमानस्यापि तत्सम्बन्धस्य सम्बन्धो हेती मालत इति ध्याति- वैशिष्ट्यपक्षधर्मत्वयोः सामानाधिकरण्यायगाहिता निर्वहतीति क्षणसमन्धया पक्षधर्मवा च पक्षानुयोगिको हेतुतावच्छेदकसम्बन्ध न तु पक्षवृत्तित्व पक्षविशेष्यकपरामर्शस्य पक्षवृतितानवगाहित्वाद तथापि सम्बन्धतया पक्षनिकपिताधेयत्वभानोपगमे पक्षस्य प्रकार तापत्तेः न च पक्षानुयोगिकहेनुतावच्छेदकसम्बन्धविवक्षयापि पा. विशेष्यफपरामर्श ताशसम्बन्धस्य सम्बन्ध पक्ष एव भासते ज्या सिसम्बन्धस्य सम्बन्धश्च हेताविति नकर्मिण्युभयसम्बन्धाषगा- हित्वरूपसामानाधिकरण्यावाहितानिव इति शयं विशिष्टबुझौ विशेष्ये सम्बन्धस्यानुयोगित्वापसम्बन्धो विशेषणे च तस्य मति- योगिस्वरूपसम्बन्धी भासत इति सिद्धान्तात् पक्षविशेष्यकपराम- शेऽपि हेती व्यातिप्रतियोगिकसम्बन्धानुयोगित्वस्य पक्षानुयोगिकस म्बन्धप्रतियोगित्वस्य च भानन एकत्रोभयसम्बन्धायगाहिताया भ- क्षतत्वात् । न चैवं व्याप्यविशेष्यकपरामासंग्रहस्तत्र हि हेतोप- क्षानुयोगिकसंयोगादिरूपहेतुतावच्छेदकसम्बन्धो न पक्षापविशेष- णस्य सम्बन्धतया भासते विशेष्ये सम्बन्धानुयोगित्वस्य विशेषणे व तत्प्रतियोगित्वस्य माननियमात् तादृशज्ञानस्य हेतुपक्षयोधितस योगाद्यनुयोगित्वमतियोगित्वाधगादित्व भ्रमवासनाद तद्वैपरीत्ये च विशेभ्यविशेषणभावपरीत्यप्रसङ्गात् भासमानवैशिष्ट्यप्रतियो- गित्यानुयोगित्वयोरेव विशेषणत्वाविशेष्यत्वात्मकत्वात्परं तु स्वानुयोगिकसंयोगादिप्रतियोगित्वरूपमाधेयत्वमेव, तथा भास ते स च न हेतुतावच्छेदकसम्बन्धः न पा पक्षानुयो- ·अनुमिनिप्रकरणम् । २७ गिक इति वाच्यं सम्बन्धसम्बन्धतया तत्र संयोगादिरूपहेतु- तावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगित्वस्य हेतावभानेऽपि विशेषणी- भवत्पक्षसम्वन्धतया तत्र तगानादेव एकत्र व्याप्तिवैशिष्टया- नुयोगित्वपक्षानुयोगिकहेतुतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगित्वभानेनोभ- यसामानाधिकरण्यावगाहितानिर्वाहात् । अथवा एतन्मते पक्षवि. शेष्यकपरामर्श एव सर्वत्रानुमितिहेतुर्लाघवात् । नन्वेवमपि वहि- व्याप्योधूमः द्रव्यवान् पर्वत इति ज्ञानजन्यतिव्याप्तिः तादृशशान- स्यापि धूमाद्यात्मकैकहेतौ तदुभयसम्यन्धावगाहित्वात् एकविपय- तानिरूपितोभयसम्बन्धविषयतापर्यन्तस्य लक्षणवाक्यतोऽलाभात् तद्विवक्षणे च तथाविधव्याप्तिवैशिष्टयपक्षसम्बन्धविपयतानिवेशेनै- वोपपत्ती मिश्रोतवन्धोपेक्षाया निर्वीजत्वापत्तेःन चोभयसामानाधि- करण्यमेकनिष्ठापरसामानाधिकरण्यं तथा च पक्षसम्बन्धनिष्ठव्या- प्तिवैशिष्ट्यवत्सम्बन्धावगाहिशानजन्यत्वमर्थः तत्सम्बन्धस्तत्प्रति योगिकत्वमेव उक्तसमूहालम्बनस्य केवलपक्षधर्मतादिशानस्य च वस्तुगत्या यो व्याप्तिवैशिष्ट्यवान् धूमादिः पक्षसम्वन्धनिष्ठतत्प्र- तियोगिकत्वावगाहित्वेऽपि न क्षतिः तल्प्रत्ययान्तेन यादृशविशिष्ट- मुपस्थाप्यते तादृशविशिष्टस्यैव वैशिष्ट्यमवगाहित्ये विवक्षणी- यमिति कथितज्ञानस्य च व्याप्त्यादिघटिततादृशविशिष्टनिरूपि- ‘तविषयिताशून्यत्वेन लक्षणाघटकत्वादिति वाच्यं व्याप्तिविशिष्टहे- तुमान पक्ष इत्येतादृशपरामर्श संयोगांशे भासमानहेतुप्रतियोगि- कत्वानरूपितविपायताया व्याप्तिवैशिष्ट्यवत्प्रतियोगिकत्वरूपवि- शिष्टविपयनिरूप्यत्वेऽपि पक्षसम्बन्धनिष्ठत्वस्य विशेषणकोायप्रवि- एत्वेन तद्घटितोकविशिष्टविषयनिरूपितत्वाभावेन तदसंग्रहात् प- क्षसम्बन्धनिष्ठत्वस्योपलक्षणत्वे व तदविषयकशानवारणासम्भवात् भावप्रत्ययेन या अवगाहित्वविशेषणतया एकपदार्थतावच्छेदकनिष्ठा- परतत्सामानाधिकरण्यं कथं प्रतिपादनीयं भावरूपार्थ एव तदनु- शासनात् प्रत्यर्थासाधारणधर्मस्यैव भावार्थत्वात् न हि नीलो. स्पलत्वामित्यादौ उत्पलत्वादिनिष्ठनीलिमादिसामानाधिकरण्यं प्रक- त्पर्थासाधारणधर्मातस्य नीलोत्पलादिरूपप्रकृत्यर्थेऽवर्तमानत्वात्।न वैकपदार्थनिष्ठापरपदार्थतापच्छेदकसम्बन्ध एव पदार्थतापच्छेदक- यसामानाधिकरण्यं प्रकृते च पक्षसम्बन्धप्रतियोगिनिष्ठव्याप्ति- ·२८ अनुमानगादापर्याम् शिष्टयानुयोगित्यमेव तथा तश्च प्रकृत्यर्थासाधारणधर्म एवेतिका ध्यं पृथिवीत्यमित्यादितोगन्धाधप्रतीते प्रत्यर्थतावच्छेदकधर्मस्पैक भावार्थत्वस्वीकारेण कथितस्य प्रकृत्यर्थधर्मत्वेऽपि प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारताविरहेण भावार्थत्वानुपपत्तेः न च कृत्तद्धितसमासभ्य, स. म्बन्धावगमस्त्वतन्भ्यामित्यनुशासनादावार्थभिन्नोऽप्युक्तसम्बन्ध स्तत्प्रत्ययार्य एवेति वाच्यं तथा सति अनोत्पलत्य नास्तीत्या दिवाक्यजन्यपोधे ग्राह्याभावानवगाहितया स्वतो विरोधित्वानु पपत्तेः अनुभवविरोधित्वापचेध । परामर्शचिपयव्याप्तिवैशिष्टयान योगिवस्य विशेषणकाटो पक्षसम्बन्धप्रतियोगिनिष्ठत्वामानात व स्य निरुक्तविशिएविषयकत्वासम्भवेन तल्प्रत्ययेन ताशविशि टार्थप्रत्यायनसम्भवेऽप्यप्रतीकाराच । अथ सामानाधिकरणयान्ते. न व्याप्तिवैशिष्ट्यसामानाधिकरण्यावच्छिन्न पक्षधर्मत्वमेव विव क्षित पदार्थतावच्छेदफसमानाधिकरणापरपदार्थतापच्छेदकबोधक त्यादित्येवार्थ इत्यपिराध उक्त च यक्षपत्युपाध्यायैरेच तदुत्तरत जप्रत्ययो व्याप्तिविशिष्टत्वे सति पक्षधर्मत्व भावमाहेति। एव च सा मानाधिकरण्यान्तर्भावन न भावप्रत्ययार्थता नीलोत्पलत्वमित्यादि- त उत्पलादी नीलाद्यभेदान्वयेन नीलाभिन्नोत्पलादेः प्रकृतितो लाभात ताशोत्पलादीतराचित्यसहितसफलताटशोपलवृत्ति- त्वेन चान्यलभ्यप्रत्यर्थ परिज्यज्य इतरांशे शत्या भावप्रत्य येन वोधनात् नोलाभिश्नोत्पलादिवृत्तित्वरूपनीलिमादिसामानाधि- करण्यस्योत्पलत्यादो लाभानिर्वाहात प्रकृते च तदितरावृत्तित्वांशन साकल्यांशचोपलक्षणतयैव विवक्षितो न तु मानान्वयिविषयविशे- पणतया अतः परामर्शस्य तदविषयकत्वेऽपि न क्षति. व्याप्तिवैशि- एघसामानाधिकरण्य च व्यातिविशिष्टप्रतियोगिकत्वमेव पक्षध- मपदस्य प्रतियोगिताससर्गण पक्षानुयोगिकसमाभिव्याहतन्यातिधर- कहेतुसम्बन्धाच्छन्नपरतया प्रकृत्यर्थतावच्छेदकतावच्छेदकसम्म धेनैव च प्रत्यर्थवृत्तिताया भावप्रत्ययेन बोधनात् प्रतियोगिता सम्बन्धेन प्रकृत्यर्थवृत्तिताया एव तत्पदोत्तरभाषप्रत्ययतो लाभार तस्या एव च तत्प्रतियोगित्यरूपत्वात् सम्बन्धविधया भासमा ने सयोगादौ तत्प्रतियोगिकत्यस्य तदीयसम्बन्धविधया भानाधा- प्सिविशिष्टप्रतियोगिकत्यमपि सम्बन्धविषयताया अवच्छेदकमिति ·अनुमितिप्रकरणम् । व्याप्तिविशिष्टप्रतियोगिकत्वावच्छिन्नपक्षधर्मपदार्थतावच्छेदकपक्षस- म्बन्धविषयताकत्वरूपं विशिष्टविषयकत्वं परामर्शे ऽक्षतमिति चे- त् । एवमपि व्याप्तिविशिष्टो यः पक्षधर्म: तस्य तत्त्वेन तत्प्रतियोगि- कत्वरूपसम्बन्धविशेषणतया ताशपक्षधर्मत्वावच्छिन्नविशंपित- तत्प्रतियोगिकत्वावच्छिन्नविषयताया एव विशिष्टान्वयवलेन ला. भात् । परामर्श च पक्षधर्मत्वावच्छिन्नस्य पक्षांशे ऽप्रकारतया त- दवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वावच्छिन्नसम्बन्धविषयताकत्वविरहेण त- दसंग्रहात् । यदि च पक्षधर्मत्वमप्युपलक्षणमुच्यते तदाप्यभेद- सम्बन्धेन पक्षधर्मत्वावच्छिन्नांशे प्रकारीभवतो व्याप्तिविशिष्टत्वा- चच्छिन्नस्य उपलक्षणत्वे तदन्तर्गतव्याप्तेरपि तथात्वेन तदविषयक- ज्ञानाव्यावृत्तेस्तस्य विशेषणत्वभोव्यात् पक्षाशे प्रकारीभवति हेतो व्याप्तिप्रकारकपरामर्शस्यासंग्रहः अभेदेन व्याप्तिविशिष्टस्य हेतुधि- पयतानवच्छेदकत्वात् एवं भावप्रत्ययार्थप्रविष्टं सकलतवृत्तित्वं त- निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साकल्यघटितस्य तस्यान्यारशस्य दुर्वचत्वात् नानाव्यतिकस्य गुरुत्वादेर्यत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदकता प्र. त्येकं तत्र प्रकृत्यर्थनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकस्यापि तस्यानुगतत- दवच्छेदकावच्छिन्नस्य तारशभेदप्रतियोगितानवच्छदकत्वमभ्युपेय- ते नातस्तदसंग्रहः अन्यथा यथाश्रुते अनिस्तारात् । कस्याश्चिदपि गुरुत्वादिव्यतः सफलगुरुत्यादिमदत्तित्वात् न चैवं गुरुत्वमित्या. दितो गन्धादेरपि योधापत्तिः तस्यापि गुणत्यावच्छिन्नस्य गुर्वादि. निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति वाच्यं गुणत्वावच्छिम्ने त- दितरत्वव्यापकभेदप्रतियोगितायच्छेदकत्वरूपतदितरावृत्तित्वास- स्वेन तदापत्त्ययोगात् तदितरत्वव्यापकभेदप्रतियोगितावच्छेदक- तावच्छेदकावच्छिन्नतनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य च भा. घप्रत्ययप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् तदितरावृत्तित्वं तु न यथाश्रुतं प्रकृत्य- यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन वृत्तर्विवक्षणीयतया सत्यमित्यादी सदितरसमवेतत्वाप्रसिद्धः महानसीयवाहित्यमित्यादौ गुद्धय. हित्वाचनतिरेफिणो महानसीयवाद्वित्यादर्महानसीयवहपादिरूपम- रुत्यर्थतरपर्वतीययद्वयादिवृत्तित्वेन तदितरावृत्चित्वयोधासम्भयाच सपा च कर्मधारयोत्तरभाषप्रत्ययेन विशेष्यपदार्थतावच्छेदके विशे. पणपदार्थतावच्छेदकसामानाधिकरप्पं फथं योधनीयं प्रत्यर्थताय.

·अनुमानगादाधर्याम् च्छेदकनिष्ठाया वृत्तेस्तदर्धाप्रवेशाविति महदसमासम् ।उच्यते मि . रुततदितरावृत्तित्वसहितसकलतवृत्तित्वस्य शक्त्यानन्त्यभयेन र कृत्यर्थमनन्तर्भाव्य भावप्रत्ययप्रतिनिमित्त्वे सामान्यत इतरत्र व्यापकत्वस्य केवलान्यायिमात्रनिष्टतया घटत्वावच्छिन्नभेदसाया- रम्यविरहेण घटत्यादौ प्रथमदलस्य पाधः वृत्तिमझेदप्रतियोगिता नवच्छेदकत्वरूपद्वितीयदलमपि प्रमेयत्वाचनपच्छिन्ने तत्र बाधित घटेतरत्यव्यापकत्वादेश्वाशक्यतया न बोधनिर्वाह: अतो साध पाच धर्मत्यमेव तत्प्रवृत्तिनिमित्तमुच्यते धर्मत्वं च प्रकृत्यर्थताथ- च्छेदकताघटकसम्बन्धेन सम्बन्धित्यमेव घटत्यमित्यादितो द्रव्य स्वादियोधप्रसको रूपादियोधमसङ्गम भवतामपि समानः द्रव्यत्वा । देरपि घटत्वविशिष्टतया घटेतरत्वव्यापकभेवप्रतियोगितावच्छेद कत्वाद घदरूपादेरपि घटरूपत्वायवच्छिन्नस्य घटादिनिष्ठभेदप्रति : योगितानवच्छेदकत्वात् एवं गुरुत्पमित्यादितोऽपि गुरुत्वादिसम- नियतरसादिवोधो भवतामपि दुवीरः तदितरावृत्तित्वादिना भासमाने धर्मे तामकृत्यतावच्छेदफनिष्छाधेयवासम्बन्धेन प्रकृत्यः यस्यान्वयमुपगम्य तारणे व धर्मत्वेन शक्तिमतेऽपि धर्मत्थे प्रत्यर्थतापच्छेदकनिष्ठत्यसहितनिरूपितत्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थान्ध- यमुपगम्य तत्तत्पदार्थतावच्छेदकनिष्ठाधेयताया धर्मान्तरे ऽसावे तादशातिप्रसको धारणीयः एवं च व्याप्तिविशिष्टाभिन्नपक्षधर्म- तियोगिकत्वेन पक्षसम्वन्धे व्यासिविशिष्टपक्षधर्मापदेन बोध्यमाने इभेदेन पक्षधर्मान्धपिनि व्याप्तिविशिष्टेविशेषणताज्यारिवशिष्टय स्थापि पक्षधर्म विशेषणतया मानमुपेयम् एकविशेषणतया उपस्थि: तस्य पदार्थतावच्छेदकस्य स्वातन्त्र्यपैवेदराविशेषणतया भागात अन्यथा घट जानातीत्यादौ घटत्यादिविशिष्टनिलपितविपयिताश- लिशानपर्यन्तस्य तात्पर्यविषयत्वेऽपि लाभासम्भवात् पदार्थतावच्छे- दकपटत्वादेः स्थापच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धन वियितायामन्य येनेव नल्लाभनिर्वाहात् एवं च व्यातिवैशिष्टचाविशेषितन्याधि- विशिष्टामिन्नत्योपलाक्षतपक्षधर्ममतियोगिकत्वमेव विषयतावक तया विवक्षितमिति पक्षध व्यातिविशिधाभेदानवगाहिराम शस्यापि खग्रहः घहिन्याप्पध्मयानिनिशाने व्याप्तिवैशिष्टयस्य धूर्मा- से प्रकारत्येऽपि तदर्श सम्बन्धतपा भानादेव धूमनिष्ठावावर ·३ अनुमितिप्रकरणम् । तारूपविषयतायामवच्छेदकत्वसम्भवात् तद्घटितव्याप्तिधिशिष्टधू- मप्रतियोगिकत्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकसम्बन्धविषयकत्वमव्याहतंन च, व्याप्तिविशिष्टस्य हेतोः संयोगादिरूपसम्बन्धाशे सम्बन्धतया' भासमाने तत्प्रतियोगिकत्वे ताशहेतोः सम्बन्धान्तराभाना. तस्यापि च संयोगादौ सम्वन्धान्तराभानात् तदीयसम्बन्धा- तरघटितव्यातिविशिष्टप्रतियोगिकत्वविशिष्टसंयोगादिविषयकत्वं वहिव्याप्यधूमवानित्यादिवुद्धेर्दुरुपपादमेवेति घाच्यं तदवच्छिन्न- विषयताकत्वरूपतद्विशिष्टविषयकत्वस्य तदीयसम्बन्धाभानेऽप्य- व्याहतेश्च अन्यथा गुरुमते ज्ञानस्य विशिष्टविषयकत्वानुप- पत्तेः तैर्विशिष्टवुद्धौ सम्बन्धमानानुपगमात न च वैशिष्टयांशे वि. शेषणीभवन्त्या व्याप्तेाप्तिविशिष्टत्यादिवाक्यजन्यबुद्धौ सम्बन्ध- सम्बन्धोऽप्येतन्मते विषय इति तद्घटितमेव विशिष्टं व्याप्तिविशिष्ट- पक्षधर्मतापदार्थः एवं व्याप्ति विशिष्टस्य हेतोः संयोगादिसम्यन्धांशे भासमानतत्प्रतियोगिकत्वांशेऽपि सम्बन्धान्तरभानमावश्यकं तथा च तद्घटितव्याप्तिविशिष्टप्रतियोगिकत्वस्य पक्षसम्बन्धनिष्ठविषय- तापच्छेदकत्वं लक्षणवाक्मलभ्यमिति ताशविशिष्टस्य च व्याः संसर्गतया तवैशिष्टयावगाहिपरामर्शायविषयतावच्छेदकत्वात् तत्र वैशिष्ट्यांशे व्याप्तिप्रतियोगिकत्वमात्रस्य तत्सम्बन्धतया भानेन तत्र तदीयसम्बन्धान्तराभानादिति वाच्यं लक्षणवायजन्यवोधे धै. शिष्ट्यांशे व्याप्तिसम्बन्धसम्बन्धस्याधिकस्य भानेऽपि तस्य वैशि. यनिष्ठविपयतावच्छेदकत्वाविवक्षणसम्भवेन सामञ्जस्यात् नहि यस्मिन् विपये यस्य यत्सम्बन्धभानं तनिष्ठाविषयतायां तदीयत. सम्बन्धावच्छिन्नत्वं विशिष्टवैशिष्टयबोधे भासत पवेति नियमः प्रामाणिका घटं जानातीत्यादिवाफ्यजन्यघटत्वादिविशिष्टवैशिएच. बोधे घटादिविषयतायां समवायानुयोगित्वावच्छिन्नत्वमानस्यापि नियमेनानभ्युपगमात् । अथ व्याप्तिघटकहेतुसम्बन्धावच्छिन्नयोधक- पक्षधर्मपदोचरभायप्रत्ययस्य उक्तरीत्या प्रकृत्यर्थतानवच्छेदकस- म्बन्धान्तरल्यावृत्तहेतुप्रतियोगिकत्वयोधकतया सम्यन्धान्तरस्या- शवत्वेन तत्संसर्गकहेतुमत्ताशानधारणेऽपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्ध- संसर्गकनिर्धर्मितापच्छेदकज्ञानवारणमशक्यमेव तस्यापि व्याप्ति- विशिष्टप्रतियोगिफत्वावच्छिन्नताशसम्पन्धविषयकत्वात न ·३२ अनुमानगादाधर्याम् . पक्षपदस्प धर्मितावच्छेदकविशिष्टार्थकतया पक्षधमंतापदेन । मितावच्छेदकविशिष्टधन्यनुयोगिकत्वावचिनसंसाशेधनार । दवचिठनसर्गावगादिशानमेव प्रानान्तार्थ पति निमः तापच्छेदकहानव्यावृत्तिरिति वाच्यं पक्षधर्मवापदेन पक्षधर्म- प्रतियोगिकत्येनैव पक्षसम्बन्धबोधनात् पक्षानुयोगिकत्वेन. र. म्बन्धस्य तदयोध्यत्वात् । मेवम् यतः संशयपारणाय मानपदस्य नि- ध्यार्थकत्वमाययक निश्चयाय च विपरीतकोटिमिता दकतानापन्नधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकशानत्वं तथा च ताशपिशे- ध्यताकत्यावच्छेदेन ध्यातिविशिएप्रतियोगिकत्वावच्छित्रसम्यन्धाव- गाहित्त्वस्य विपक्षणाव हेतुमचशे निर्मितावच्छेदकशानं न लक्षण घटकमिति एवं पक्षपदस्यानुपादानेऽपि सामञ्जस्यातदुपादानं धर्म- पदस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्ध प्रतियोगिपरत्वलाभायेवि विक्ाअथवा धर्मान्तर विशिष्टावच्छिन्नयोधकप्रतिफभाषप्रत्ययः प्रात्यर्थताप च्छेदकधर्मान ताप्येणेच प्रत्याययति गुरुत्यमकत्वामित्यादितो जातिविशेषपुरस्कारेणैव गुरुत्यैकत्यादिगुणयोधनात् उक्तं च गुण- दीधिती प्रतीतिस्तु ताप्येण धर्मत्वेन वेति न व शत्यानन्याः । सहानायं पक्षः साधुरिति वाच्यं तदादीनामुपलक्षणीभूतबुद्धिविष यतापच्छेदकत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तघटत्वाचनुगमेन शक्यवत्मकते- ऽपि प्रकृत्यर्थतापच्छेदकतावच्छेदकत्यापोपलक्षणेन प्रत्यर्थता च्छेदकजातिविशेषादीनामनुगमेन शक्त्यसम्भवात् विशेषकपेण लक्षणाया पर वोपगन्तव्यत्वात् तादशभावप्रत्ययार्थे च प्रत्यय प्रकृत्यर्थतापच्छेदकतापटकसम्बन्धेन सम्बन्धवं संसर्गतया भासते तथा चमझते पक्षानुयोगिकसम्बन्धावच्छिन्नयोधकपक्षधर्मपदोतरमा- चप्रत्ययस्य पक्षानुयोगिकसम्पन्धत्वेनैव ताशसम्बन्धोधकतया पक्षपदस्य धर्मितावच्छेदकविशिष्टार्थकतया धर्मितावच्छेदकविशिष्टा नुयोगिकात्यायच्छिन्नव्यातिविशिष्टमतियोगित्वावच्छिनसम्बन्धा धगाहिशानलामात्सामञ्जस्यम् । सम्बन्धशि विशेषणप्रतियोगिफत्वं । यथा विशेषणस्य सम्बन्धतया भासते तथा विशेष्यानुयोगिकरधमापि विशेष्यस्य सम्वन्धतया भासते अतः पक्षे हेतुसम्बन्धविधया भा. समानस्य संयोगादपियत्ता हेतुमतियोगिकत्वेनेव पक्षतावच्छेदका- वच्छिन्नानुयोगिकत्वेनाप्ययच्छिन्नति न किंचिदनुपपन्नम् । व्यासिकै- ·अनुमानगादार्याम् तथापि व्याप्तिवैशिष्टये धर्मिणि प्रकारतया भासमाने वैशिष्यधि. शेपणतापना व्याप्तिरपि तेन संसर्गेण तत्प्रकारतया भासते,एकर विशेषणतया उपस्थितस्य स्वातन्त्र्येणैवान्यत्र विशेषणत्वानुपगमात् एवं व्याप्यविशोषितस्य प्रतियोगितया सम्बन्धविशेषणत्वे. इतर पदार्थविशेपणतापत्रस्य व्याप्यस्यापि प्रतियोगितया सम्बन्धवि. शेपणत्वमिति स्वीकृत्यैवं व्याख्यातम् पवं च सति व्याप्तिविशेषि. तधर्मिणो ज्ञानान्वयमाप्नुवाने सम्बन्धे विशेषणपं व्यातिवैशिष्ट्य- विशेपितधर्मिणोऽभेदेन व्याप्यविशेपितस्य पक्षसम्बन्धविशिष्टस्य चोपलक्षणत्वसित्यतः सर्वसामञ्जस्यात् । इत्थमेव दण्डांश लो- हित्यप्रकारकशाने विशिष्टविपयान्वयपरस्य लौहित्यविशिष्टदण्ड जानातीति वाक्यस्य प्रामाण्यनिर्वाह इत्यलमतिसूक्ष्मानुधावनेन । पदार्थतावच्छेदकद्वयेति । अन्वयवलेन एकपदार्थतावच्छेदकवि- शिष्टधर्मिसंसर्गोपरागेणापरपदार्थतावच्छेदकयोधकत्वादित्यर्थः । ननु कर्मधारयलभ्यव्याप्तिविशिष्टाभिन्नपक्षधर्मरूपप्रकृत्यान्वितप. क्षसम्वन्धरूपतलप्रत्ययान्तार्थस्य लक्षणवाक्यार्थघटकस्याप्रसिद्ध्या इदो घहिमानित्यादिभ्रमानुमितावव्याप्तिरित्याशङ्कायांसमाधत्तेमान- पदेति । ज्ञानपदोपसन्धानेन ज्ञानयोधकपदसमभिव्याहारनियन्त्रित तव्युत्पत्तिविशेषेण बाधितावाधितसाधारणतज्ज्ञानलाभात् पक्षध- मतांशे याधितायाधितसाधारणस्य व्याप्तिवैशिष्टयसामानाधिकर- ण्यस्य शानलाभात् । अयं भायः । ज्ञानवाचकपदसमभिव्याहतस्य विषयविशेषणतया स्वार्थयोधकस्यापि पदस्य विषये स्वार्थानन्य- यनिधयदशायां विषयाविशेषणतयैव शानविषयतावच्छेदकतया स्वार्थबोधकत्वं व्युत्पत्तिसिद्ध फथमन्यथा विशेषदर्शिनो धान्तिक्षा लोहितवाहिकानयानयामित्यादिवाक्यं प्रयुअते तथा च पहिव्याप्ति. घिशिएप्रतियोगिफत्यविषयतानिरूपितहदसम्बन्धघिपयताशालिशा- मत्वेन भ्रमात्मकपरामर्शस्यापि उक्तलक्षणवाक्यालाभ:(१) पपंच गु- (१)मय कोडिनाई बानानीत्यादी लोहिताहयादिपदास्यभेदनादये तात्ययानुपगमे समामधुलेन तपस्यायासऽपि तापमामायणनिहाय लोडिनपदस्य तम मौहिन्या- दिना भासमानार्थकत्यमुऐपने ना ननानियोऽमि मानविप्रमोधकतनदकपदास्यायन मनमाने रिउतपणे पगमात् । नेन रूपेश भासमानत्व नमकारतनिरूपकाविषयावता- शयनयन पायदेविषयतानिरूपकवं विपनाकापमान समाभियहारद मो- ·अनुमितिमकरणम् । णादिरूपपक्षानुयोगिकहेतुतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धामसिद्धावपि गुणादिरूपपक्षे संयोगादिना हेतुमचाम्रमजन्यानुमितौ' नाव्याप्तिः पक्षानुयोगिकत्वविषयतानिरूपितसंयोगादिविषयताशालित्वेन ता- दृशम्रमस्यापि लक्षणवाफ्यतो लाभात् ! इदं त्वापावतः पदार्थद्वया- भेदविवक्षायामेव कर्मधारयस्य साधुतया अत्र पक्षध व्याप्तिवि- शिष्टाभेदाविवक्षायां कर्मधारयानुपपत्तिः तद्विवक्षायां च भ्रमस्थले विवक्षितलक्षणवाक्यार्थाप्रसिद्धयाऽव्याप्ति. स्फुदैव एतदभिप्रेत्यैव भ्रमानुमित्यव्याप्त्या मतमेतदने दूपयिष्यति उक्तवाक्यस्य चाप्रामा- ण्यमिटमेव किं तु लोहितं चहिं जानातीत्यस्यैव प्रमाणत्वम् ॥ सांसर्गिकवियितायाः सम्बन्धान्तरावच्छिन्नत्वं नियुक्तिक- मित्याशयेन दूपयति परामर्शनेति ।। (दी० ) तन्न परामर्शेन नियमतो व्याप्तिवैशिष्टयादिसामा; नाधिकरण्यग्रहे मानाभावात् गौरवेण तद्विपयत्वेनाहेतुत्वात् । सम्बन्धसम्बन्धाग्रहेऽपि विशिष्टज्ञानत्वस्योपपादितत्वात्भ्रमस्थले यते । अतो वाहि शुक्ल इत्यादिप्रयाया लोहितो पद्धिरित्यार्दिज्ञानान्तरीयलोहित्यादिमकारतानिक- पकविषयताद्वयादिविषयकत्वेऽपि न तज्ज्ञानपरोकवाक्यस्य प्रामाण्यापनि लोहित्यादिविशेष्य- तापत्रबहयायविषयकवड्यादिज्ञाननिष्ठतद्विषयिताया लौहित्यादिविशेष्यतापन्नानिरूपितत्वात् द्रव्य- त्यादिनिघटापनुयोगिकाधिकरणतानिरूपकत्वे घटायाधयतावचोदकतायो यादशमवच्छेदकत्व विषयतानात्मकमपि विषयतायामविरुद्धमेव । एव च प्रकृतेऽपि व्यातिविशिष्टपदं व्याप्तिमकारण भासमानपर तस्य पक्षधर्मेऽभेदेनान्वयः । तस्य भावप्रत्ययार्थे पक्षसम्बन्धे स्वप्रतियोगिकन्वेन भासमानत्य सम्बन्ध यस्य विशेषणस्य येन सम्बन्धन विशेष्येऽन्वय ज्ञानविषयतया भासमाने विशेष्ये स्वीयतत्सम्बन्धोपरागेण भासमानत्वस्यैव तद्विशेषणसम्बन्धतया भानमिति व्युत्पसे अ- राजकीये धननिष्ठस्वत्वे राजकीयरवभ्रमरूपज्ञानपरे राज्ञो धन जानातीत्यादिविशेषदार्श वाक्ये पठायस्वत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेन राज्ञोऽन्वये योग्यतानुपपत्त्या निरूपितत्वनैव भासमानन्यस्य नत्र तत्सम्बन्धताया उपगन्तव्यत्त्वात् । तथा च व्याप्तिप्रकारेण यद्भासते तत्मतियोगिकन्दन भा- समानपक्षसम्बन्धादगाहिज्ञानजन्यत्वलामात्र भ्रान्तानुमिन्य यातिर्न वा तत्र लक्षणवाक्याक्षण- बोधानुपपनिरिति चेत्र । एवमपि पक्षधर्मपदस्य यथाश्रुनाथपरताया आवश्यकत्वादहिन्याप्य- जलवान् हद इत्यादिपरामर्शजन्यक्रमानुमिनिसाहेऽपि वाहव्याप्यधूपवान् हद इति प्रमअन्या- नुमितेई समहत्वात् । तत्र व्याक्षिप्रकारेण भासमानधूमे वास्तवपक्षधर्मनाविरहान पक्षधर्मप- दस्य पक्षधर्मत्वेन भासमानार्थकत्वे पक्षसम्बन्धस्य प्रकृत्यर्थतानवोदकतया तदुत्तरभावप्रत्य- पेन बोधनासम्भवात् तेन रूपेण भासमानत्वरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्य भावनत्ययेन विवाणे परामर्शस्य तदनवगास्तिया असामन्नस्यादिति । पुस्तके अधिक पाठ !

·r अनुमानगादाधर्याम् नाशसामानाधिकरण्यापसिध्या तज्ज्ञानस्यासम्भवाद असत- ख्यातिनिरासात् अवान्तरवाक्यार्यायोग्यत्त्वनिर्णये महावाक्यार्थ- ज्ञानानुदयात् विपाणे शशसम्बन्धाभावनिश्रयदशायां शशषि- पाणजन्यमिदं कार्मुकमिति शाब्दयुद्धब्रह्मणापि दुरुपपादत्वात् ( गा० ) परामर्शत्वस्य व्याप्तिवशिष्ट्यादिसामानाधिकरण्यग्रह स्वव्याप्यते मानाभायादित्यर्थः । व्याप्तिविशिष्टधूमसंयोगी चहिव्या- प्यधूमवांश्च पक्ष इत्यादिपरामर्शस्य व्याप्तिसम्बन्धपक्षसम्वन्धप्रकार- कतया तसम्बन्धाचगाह वं प्रामाणिकमेवेति नियमत इत्युक्तं तथा.. च यम व्याप्तिपैशिष्टयं पक्षधर्मता च संसर्गतयैव भासते तजन्या. नुमितावव्याप्तिर्यथाश्रुतलक्षण इति भावः । ननु तादृशशानाद- नुमितिनं भवत्येव ताशसामानाधिकरण्यविषयकत्वेनैध परामर्श- स्थानमितिहेतुत्वात् तथा च काव्याप्तिरित्यत माह गौरवे- ॥ चेति । व्याप्तिविशिष्टहेतु विशिष्टपक्षज्ञानत्वेनैव लाघन हेतु- त्वात् व्याप्तिवैशिष्टयादिसामानाधिकरण्यविषयकत्वेन हेतुत्वे सामानाधिकरण्याविषयात्वस्याधिकस्य निवेशात् तथा च तदुभ- यसामानाधिकरण्यानवगाहिनोऽपि विशिष्टज्ञानादनुमित्युत्पत्तिनि- प्रत्यूहैवेति भावः । ननु सम्बन्धसम्बन्धायगाहिज्ञानत्वमेव वि. शिएशानत्य न तु सम्बन्धशानत्वमेव दण्डपुरुषसंयोगा इत्यादिस. मूहालम्बनस्यापि तथात्वापातात तथा चानुमितिजनकशाने विंश- पणीभूतव्याप्तिसाधनयोः ससर्गसंसर्गानवगाहित्वं तद्विशिष्टज्ञानत्व- मेव तस्य नोपपद्यत इति कथमनुमितिजनकत्वमित्यत आह सम्बन्धे- ति। अग्रहेऽपि अधिषयोकरणेऽपि।विशिष्टज्ञानत्वस्येति । अयमाशयः सम्बन्धसम्बन्धावगाहिज्ञानत्यमपि न विशिएशानत्वं सम्बन्धसम्व- धमादायापि समूहालम्वनसम्भवात् अपि तु तत्प्रकारकधीत्वमेव तद्विशिष्टधीत्वं प्रकारत्व च विषयताविशेषः न च प्रकारतात्वं सांसर्गिकविषयतानिरूपिताविषयतात्वं यदि तदा विशेप्यताया अपि तथात्वादविप्रसङ्गः अपि तु सम्बन्धविपयतानिरूपितप्र. तियोगिध्वविषय तानिरूपितविषयतात्यमेव विशेष्यविषयता च तादृशानुयोगित्वाविषयतानिरूपितच न तु ताशप्रतियोगित्वपि, ·अनुमानगादाधर्याम् लक्षणवाक्यतः प्रतीयतां तथापि न तदंशस्य लक्षणघटकस्वमु पगम्यते अतिव्याप्त्याचवारकत्वात् अवश्यविवक्षणीयज्याप्तिधि- शिष्टमतियोमिकत्वाविविषयतानिरूपितसंसायविषयतामापनिवेश नैव सामअस्यात् लक्षणवाक्यप्रतिपाद्यताया लक्षपघटकनानियतत्वे शानान्तकर्मधारयपक्षेऽपि अवश्यविवक्षणीयस्य शानविशेषणव्याति- प्रकारकत्वांशे पक्षधर्मताविपयकत्वावच्छिन्नत्वस्य निवेशनेव सा- मञ्जस्यालक्षणवाफ्यलभ्यस्य धानांशे पक्षधर्मताविषयकत्वविशेष- णस्य वैययेन लक्षणदोषात् एवं व भ्रमानुमिती न लक्षणान्या तिश त्याशयेनायोग्यताशानाविशेषदर्शिनां नोकवाक्याद्धमानुमि- तो लक्षणग्रहः सम्भवतीति विशेपदार्शनं प्रति प्रछतवाक्यानर्थ- क्यामिति दूषणान्तरमाह अवान्तरेति । पक्षधर्माधुशे ऽविशेषणस्य व्याप्तिवैशिष्ट्यादेर्न स्वातन्त्र्येण शनान्वयसम्भवः व्युत्पत्तिविये. धात् अपि तु तद्विशेषणतापनस्यैवेति तत्र तदनन्धयनिश्चयो ऽवा- न्तरवाक्यार्थीयोग्यतानिश्चयः तस्मिन् सति समुदायलक्षणवाक्य- जन्यमहावाक्यार्थशानासम्भवादित्यर्थः । महावाक्यार्थयोग्यता- शानस्यायान्तरवाक्यार्थविषयकावनेयत्वेनावान्तरवाक्याथंधीचिरो- धिनोऽयोग्यताशानस्य महापाफ्यायोग्यताशानविरोधित्वादितिः भावः। एतदेव दृष्टान्वेन द्रढयति विपाण इति । शशसम्बन्धाभा- वेति । शशस्य विपाणजन्यमिति वाक्यजन्यसम्बन्धप्रकारकचोधा- भिप्रायेणेदं शशविषाणजन्यामिति पाक्यजन्यबोधस्य विपाणांशे ऽभेदेन शशपदलक्ष्यशशसम्बन्धिप्रकारकातया सम्बन्धिभेदनिश्चय- स्यैव तद्विरोधित्वात् समासव्यासयोः समानप्रकारकानुभवजनक- त्वानुरोधेन पष्ठीतत्पुरुषस्थले सम्बन्ध एप लक्षणा समासे व्युत्प- तिवैचित्र्येण नामार्धयोरपि भेदान्वयवोधाभ्युपगमादित्याशयेनेद. मिति कश्चित् । शशसम्बन्धविशिष्टविपाणपरसर्वनामयटितवाक्य. न्यत्रोधपरतया व्याख्यान पुनरसत् तथा सति विपाणे शशसम्ब- न्धस्य पदार्थतया वान्तरवास्यार्थत्वायोगात् ।। भ्रमानुमितेरलक्ष्यतया नाव्याप्तिप्रसक्तिरित्याशङ्कते न चेति। (दी०) न चात्र प्रमाणप्रस्तावात् ममैव लक्ष्या 1 यदि च सल्लिपरामर्शदपि भ्रान्वानुमिविस्तदा घरमझानपदं प्रमापर-, .

·अनुमानगादाधर्याम् स्वोपपत्तेस्तनासकालामावावित्यभिसन्धाय उकामासारस्प तस्य यक्षपतिनापितत्वात् तन्मते च न सल्लिङ्गपरामशाइनमानुमि- तिरपि तु मिश्रादिमत एवेत्यतो यदि चेत्युकम् । न च बाधितव. द्वौ लाघवज्ञानसत्ये सलिलपरामादपि याधितो बहिर पक्षे भा- सत इति सर्वेषामेवानुमतं परं तु तारशानुमितव्यापकतानवच्छे- दकविशेषधर्मप्रकारकत्वं प्राचीना न मन्यन्ते अत एव सामान्य धर्मावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिबलात्प्रवृत्तानुमाने विशेषवाघस्यादो- पत्यं समानमकारकत्वेन विरोधित्वं व्यवस्थाप्य व्युत्पादितमुपा- ध्याये धनन्थे तावतापि च बाधितविषयलाययशानजन्यानुमि. तेस्तदभावति तत्प्रकारकत्वरूपभ्रमत्वावच्छिन्नभेदघटितप्रमात्वं दुरपवादमेवेति यदि चेत्यसङ्गतमेवेति वाच्यं तद्वच्छिन्नाभा- घघतिर तदवच्छिन्नप्रकारकत्वावच्छिन्नभेदघटितप्रमावस्य ल. भ्यताप्रपोजकाचोपगमेन पर्वतादौ पक्षियादिना वाधितवयादि. विषयकानुमितेर्लक्ष्यतासम्भवेन तत्सङ्गतेः न चोकप्रमात्वस्य हर स्यतानियामकत्वे जलपर्वतो पतिमान् पर्वतो जलपाहिमानित्यान- सुमिती स्वरूपतो भासमानविषयांशे भ्रमरूपायां विशिष्टपक्षाद्य- प्रसियाऽव्याप्तिारैव तत्रापि तादृशममात्वसत्त्वादिति वा- च्यम् । तदभावयति स्वरूपतस्तत्प्रकारकममभेदमपि प्रमाव- शरीरे निवेश्य तद्वारणसम्मयात् । केचित्तु यकिञ्चिविधेयता- घच्छेदकावच्छिन्नवत् पक्षावगाहित्यलक्षणपारिभापिकममात्येनैव ल. स्यताया विवक्षितत्वात लाघवज्ञानाधीनोक्तानुमिती महानसीय- त्वादेः प्रकारत्ववादिमतेऽपि पहित्यस्यैव विधेयतावच्छेदकतया पक्षस्य तदवच्छिनावमेव तारशयमात्यानपायात् । गन्धमाग भावकालावच्छिन्नो घटो गन्धवानित्यादौ नव्यनये तादशकालाच- छिन्नसमवायस्य सम्वन्धरवातेन सम्बन्धन च पक्षे विधेयाभावान लक्ष्यता न दशप्रमायस्प लक्ष्यतानियामकाचे लिङ्गोपधानमते. इयव्याप्यादिलिगकानुमितरलक्ष्यत्वाप्रसक्त्या लिङ्गोपहितत्याध- निमग्रन्थो नायवरतीति वाच्यम् इनानी लापयशानजन्यानुमिते- रलक्ष्यतायां क्षतिविरहात् अमान्यवृत्तिविषयतावत्वमेव लभ्यता- नियामकं पकव्यमित्याशयातयोक्तिसङ्गतेरिति वदन्ति । प्रमापरमि- ति । अवापि लभ्यतानियामकं यारशं, प्रमावं. तदेव विषक्षणी ·अनुमितिमकरणम् । पदार्थयोरिति । पदार्थयोः पदजन्यप्रातिविशेष्यतयाऽभिप्रेतयो। पदार्थतावच्छेदकभेदेनेति । तथा च पदजन्यप्रतीतिविषयतयाऽभि- प्रतत्वरूपपदार्थतावच्छेदकादिसाधारणपदार्थत्वाश्रयस्य भेद एवः द्वन्दनियामक इति भावः । एतेन नानाथेतरसरूपैकशेषस्थलेऽपि विशेष्यघटादिव्यक्तिभेदेन द्वन्द्वप्रसक्त्या सरूपैकशेपस्य छन्द्वाप- पादकताप्रवादसङ्गतिः। घटत्वेनैकघटतात्पर्यकघटकलसपदयोः प्र. तिपाद्यघटघटत्वयोर्भेदेऽपि न द्वन्द्वः एकपदप्रतिपायेऽपरपदप्र- तिपाद्यत्वावच्छिन्नभेदस्यापेक्षितत्वात् । वस्तुतः पदार्थयोर्भेदः प. दार्थवैलक्षण्यं एकपदप्रतिपाद्यविशिष्टार्थस्यापरपदप्रतिपाद्यविशि- टार्थापयर्याप्तविषयताश्रयत्वं पर्यवसितं द्वन्द्वनियामकम् । एतेन मे- यवाच्ययोरभेद इत्यादौ मेयपदप्रतिपाद्ये वाच्यादिपदप्रतिपा. धत्वावच्छिन्नभेदासत्त्वेऽपि न क्षतिः गगनाकाशयोरभेद इत्यादी च गगनादिपदं तबाध्यत्वावच्छिन्नपरमिति पदार्थतावच्छेदक- भेदेन द्वन्द्वः । अथ द्वन्द्ववाधार्थ सरूपैकशेपानुशासनमित्ययुकं समस्यमानपदानामानुपूर्वीभेदरूपवैरूप्यस्य चन्द्रनियामकसां स्वी- कृत्यैव सरूपाणां द्वन्द्ववारणसम्भवादिति चेन्न न हि द्वन्द्वयाध पच सरूपैकशेषफलं किं तु तदननुशासने घटा इत्यादौ यहु- त्वान्वयानुपपत्तिः सझदुशरितः शन्दः समदर्थ प्रत्याययतीति- व्युत्पत्तेरेकघटपदेन पहुघटयोधनासम्भवात् सदर्थं प्रत्याय- यतीत्यस्यानेकशक्तिविषयायोधकत्वार्यकत्वेऽपि इन्द्रोपेन्द्रचन्द्रपरे हरय इत्यादाघगतिः एकशेषानुशासने तु तत्र यहुपदेभ्य एवं पहुनां धोधो यहुपदाभवणं च इतरेषां लोपात् एकशेपस्य इतर. लोपपर्यवसितत्वात् । अत्राहुः सरूपकशेषः कृतद्वन्द्वानामेव न तु सन्दापवादकता तस्य तथा सति सविभक्तिकानामेव द्वन्दस- म्भवात् सविभक्तिकानामेव एकशेषस्य वाच्यतया श्रूयमाणपदो- तरं सुन्धिभक्तरवस्थानापत्तेः लुप्तपदानां श्रूयमाणघहुवचनाप्र- कृतितया तदर्थान्वितस्यार्थबहुत्वयोधकतायास्तत्रानुपपत्तेश्च समा- सोत्तरं बहुवचनोपगमे च समासान्तर्गतसफलपदानामेव स. मासांतरविभक्तिप्रकृतितया सामजस्यात्(१) वस्तुतस्तु नेप्यत नघतानामेकशेषोपगमे पादाः मप्तका इत्यादौ श प्रापितूर्यसेनाद्वाना सामन्तर इत्यादिपरकम्झावप्रसरत्या बहुवचनानुपपत्तिरिति गच्यम् । तप को इम्पदस्य एक- ·अनुमानगादाधर्याम् एकशेषः उक्तव्युत्पत्तेसामाणिकत्वात् सति तात्पर्य युग- पदनेकार्थयोधस्येपत्यादिति । अन्यत्र नील घटयोरभेद इत्यादी अत्र पदार्थतायच्छदफगतमेव द्वित्यादिकं द्विवचनादिना . स्याम्पते साधुत्वार्धकमेष वा द्विवचनादिक उवेश्यप्सरस इत्यादी यदुवचनयत् तत्रापि प्रत्यगतगुणाविकमादाय यहत्वपोधकत्यामिति तु न युक्त गुणादरवकृत्यर्थत्वात् त. साधारणयहुत्वयोधोपगमे ऽतिमसात् मजहत्स्वार्थलक्षणया गु. पादीनामपि प्रकृत्पर्धत्वोपगमे मुख्यार्थपरपदोत्तरहुववनस्य पदसाधुत्वमाप्रार्थतायामविधादादित्यलममस्तुतानलजल्पनेन । न. न्चेकर्मियोधकपदयोरपि चन्द्रोपगमे बन्दस्य कर्मधारयभे- दानुपपत्तिः तारशपद्वपसमासस्यैव कर्मधारयत्वात् इत्यत आइ पदाति । तपा च यस्तुतोऽभिधर्मियोधपदद्वयकसमा- सत्वं न कर्मधारयलक्षणमपि तु एकपदार्थे परपदार्थामे- दबोधकसमासत्वमेवेति भावः। भेदाभेवोदासीनत्वं भेदाभेदहा- नाविपयत्वं भिन्नतया ऽभिप्रतया घा भासमानत्वमेधेतिभावः। भेदोपादानं धान्तविधया अभेदभानव्यवच्छेदेनैव कर्मधार- यविशेपोपपत्तेः कर्मधारयस्थलेऽमेद व इतरेतदन्तस्थलेऽपि प. दार्थस्य तत्वावच्छेदकस्य वा भेवो यथायोग भासत इति भ्रमनिराकरणाय चा तदुपादानं आस्तां पा पदार्थभेदेनैव अन्तः तयापि तल्पत्ययान्तेन विशिष्धान्तस्य इन्द्रोपगमादु- कार्यतासम्भव इत्याशयेनाह विशिष्टपदस्येति । मायकान्ततोप- पमेनेतिशेषः। केवित्तु व्यातिविशिएपदपक्षधर्मपदयोइन्वे पक्ष. धर्मपदस्याल्यान्त्वेन पूर्वनिपातापचिरतः पक्षधर्मतापदेन छ- खमाइत्यवतारयन्ति । धर्मपरतया वैशिष्टयपरतया भानजन्ये अनुव्यवसायादौ अतिप्रसङ्ग इति तारासमूहालम्बनस्यापि, प्यासिवैशिष्टयपक्षधर्मत्योभयागादिताया अक्षतत्वादिति भावः। इदं च यथाशुताभिप्रायेण तत्वेन जनकताविवक्षणे स्व- सम्भवो बोध्यः । अनुमित्यज्ञनकोपदर्शितसमूहालम्पनसा- धारणस्य तदुभयावगाहिशानत्वस्य तजनकतानपच्छेदकत्वा. । एकति पकर्मिविषयकत्वावच्छेदेनेत्यर्थः शेषविश्या पो इन्द्रस्तपरसोगमाद । इति पुस्तके आधिक 31 ३ तथा ·अनुमितिप्रकरणम् । ४७ व्याप्तिवैशिष्टयाचगाहितावच्छेदकविषयितानिरूपकर्मिविष- यिताकत्वावच्छेदेन पक्षधर्मत्वावगाहित्वं पर्यवसितम् । एताद- शार्थस्य लक्षणवाक्ये एकति पदपूरणादिना लामो घोध्यः । ( दी०) तदप्यसत् । एवमपि धूमो वहिव्याप्यो द्रव्यं पर्वतहत्तीतिज्ञानजन्येऽतिप्रसङ्गात् । एकरूपेण तदुभयावगा- हित्वस्योक्तौ च मीमांसकमतानुप्रवेशात् । मिथस्तदुभयोप- इलेपावगाहित्वस्य च परामर्शाव्यापकत्वात् । न च तदु. भयविषयत्वनियतधर्मावच्छिन्न कारणताप्रतियोगिककार्यताशा- लित्वमर्थः पक्षधर्मतापदोपादानवैयात् । (गा० ) एवमपि एकत्रोभयावगाहिताविवक्षणेऽपि ननु एक- धर्मावच्छिन्नधर्मिण्युभयावगाहित्वविवक्षणान्न धूमो पहिल्या- प्यो द्रव्यं पर्वतवृत्तीति शानजन्ये ऽतिप्रसङ्ग इत्यत आह एकरूपेणेति । मीमांसकमतानुप्रवेशादिति मोमांसकैर्यथा चहिव्या प्यवानयमित्यादिव्याप्यतावच्छेदकरूपानगाहिपरामर्शादनुमितिरप• लप्यते धूमो वह्निव्याप्यो धूमवान् पर्वत इत्यादिसमूहा- लम्बनाचानुमितिरभ्युपेयते तेपामेकरूपेण व्याप्तिपक्षधर्मता. शानस्यानुमितिहेतुत्वात् तथोकरीत्या लक्षणं व्याचक्षाणेनापि तत्र तत्रानुमितिरपलपनीया स्वीकार्य च तिव्याप्योः प्रसङ्गादित्यर्थः तथा च विशिष्टपरामर्शत्वेनानु- मितिहेतुतावादिनां नैयायिकानां नोकरूपावच्छिन्नकारणताया लक्षणे प्रवेशसम्भव इति न्यायमते ऽव्याप्त्यादिदोष आवश्यक एवे- ति भावः । यद्यपि धर्मिनिरूपितकविषयितापच्छिन्नतदुभयचि- पयिताविवक्षणे न समूहालम्यनजन्ये ऽतिप्रसङ्गः न या व्याप्यता- पच्छेदकानवगाहिपरामर्शजन्यानुमित्यसंग्रहः तथापि ध्यातिपक्ष- धर्मत्वाप्रसिदिस्थले ऽव्याप्तिरेवैतत्कल्पोपेक्षाधीजमित्यवधेयम् । ननु परस्परोपश्लेषेणोभयावगाहित्वविक्षणाम समूहालम्यनज- न्ये ऽतिप्रसङ्कः तचैकतरसम्बन्धविषयकत्वावच्छेदेनापरावगाहि- वं सम्बन्धः सामानाधिकरण्यमित्यत आह मिथ इति । प. रामान्यापकत्वादिति । सम्बन्धावगाहिताया विशिष्टयुद्धाप- अन्यथाऽव्याप्त्य·opati भनुमानगादाधर्याम् भामाणिकतया व्यातिशियाधप्रकारकपरामर्शस्य तत्सामा नाधिकरण्यानवगाहित्यादिति भावः । यद्यप्युभयसामानाधिक- रण्याषगाहितायाः परामर्शाध्यापकत्वस्यागेवामिहितत्वा- दिदानीम् उकशका नावतरितुमर्हति तथापि पूर्वमुपाया. यमते भ्रान्तानुमित्यव्याप्रेष निर्भरस्य कृतत्वात् सम्ब न्धसम्यन्धावगाहित्वाभ्युपगमेन शहासम्भवो बोध्या परा- मव्यापकत्वावित्युपलक्षणम् । उक्तार्थस्य लक्षणवाक्यादलाभो. ऽपि दोपो वोध्या उभयविषयकत्वाविशिष्टस्य निरूपितत्वेन जन्यतापामन्वयो विवक्षित इत्युमयविषयकत्वस्य जनक- तावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वस्य लामानानुव्यवसायादावतिव्याप्तिरिति शकते न चेति । तदुभयविषयकत्वे तद्विशिष्टज्ञानत्वे चाऽवच्छे- दफत्वपर्याप्तिनिवेश ऽसम्मका संशयात्यत्वादेरधिकस्यानुमिति- जनकतावच्छेदककुक्षिनिवेशादतस्तत्पर्याप्त्यनिवेशसूचनाय घटि- चाकं नियतपदम् एतेनोभयविषयकत्वनिपतत्व यदि वयाप्यत्व तदा व्यातिवशिष्टपतिपयकत्वपक्षधर्मत्यविषयकत्वोभयाभाववदः दृत्तित्वरूपायां उभयविषयकत्वव्याप्ती केचलव्याप्तिवैशिष्ट्य- विपयकत्वाभावघदवृत्तित्वाघटितस्योमयत्वावच्छिन्नाभावस्य निवे- शादग्निमपक्षधर्मत्वांशवैयर्थ्यप्रदर्शनासहतिः यदि र त्वस्य तदुभयाभावहत्तितया विशेषणान्तरविशिएशानत्वरू- पपरामर्शत्वे तदभावो दुर्घट इति स्वव्यापकतत्कवरूपन्या- प्तिरेव निवेशनीयेत्युच्यते तदाप्युभयत्यावच्छिषाविशेषणतया व्या- पकतापाः प्रवेशे ब्याप्तिवैशिष्ट्यविषयकत्ययावच्छिन्नविशेष- णतया तदप्रवेशावैयध्ये दुर्यारमेव । एवमुमयविषयकत्व- नियतफारणतानिवेशेनापि उपपत्तेस्तन्नियतधर्मावच्छिन्नत्यनिवे। शनमप्यफलं नियतत्वांशस्य लक्षणवास्यादनुपस्थित्या त. घटितलक्षपालामधेति दुपणमप्यास्तम् एव केशाश्चिदुभयविषयः कत्वव्याप्यतयतित्वावच्छिन्नविपयादिकारणामादाय परामर्शा- नुव्यवसायादापतिव्याप्तिवारणायानेकवृत्तित्वं विपयितायटितय विच्छिन्नत्य वा कारणतायामधिक निवेश्यामित्यप्पनुपादेय- मेघ याडरविशेषसायकस्थले एक एव परामर्शस्तत्रानेकदृतित्व- দত্ত বৰাৰমিখ ৰ যোৱাৰিীয়া ज्ञान- ·जा- . . । . अनुमितिप्रकरणम् । ११ व तव्यक्तित्वेनैव :हेतुत्वात् । न चे योगिनां तद्विषयकज्ञानस्या- वश्यं सस्त्रात् तत्साधारणतद्विषयकत्वेन हेतुत्वं । कल्पनीयं तच्चो- भयवृत्त्यपोति वाच्यम् । यत्र भ्रमरूप एव तादृशपरामर्श स्तत्र तद्वयक्तित्वेनैव हेतुत्वाव्याप्तेर्दुवीरत्वादिति तत्र •तिघटितलक्षणमेव ' . शरणोयम् पक्षधर्मताविषयकत्वमाः प्रनियतधर्माच्छिन्नकारणताप्रवेशे साधारणधर्मवत्ताज्ञानजन्य- तामादाय संशये प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिशान- जन्यतामादाय च धूमवत्पर्वतो नास्तीत्यभावप्रत्यक्ष घटवानित्या. दिविशिष्टवैशिष्ट्यवोधे चातिव्याप्तेर्व्याप्तिवैशिष्ट्यविपयकत्वोपा- दानमावश्यकमित्याशयेन पक्षधर्मतांशवयीमाह पक्षेति । न व्याप्तिवैशिष्ट्यविषयकत्वानियतधर्मावच्छिन्नकारणसाप्रवेशे पहिव्याप्यो धूमो द्रव्यं न वेत्याकारकसंशय व्याप्तिविषयकर्मि शानजन्यतामादायातिप्रसङ्गः इति वाच्यं पक्षधर्मतापदोपादानेऽपि तहोपतावस्थ्यात् ताशधर्मिशानादेराप धर्मिवृत्तित्वावगाह- त्यात् न च स्वधर्मितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- वृत्तित्वावगाहित्यनिशान दोप इति वाच्यं तादृशसंशय- धर्मितावच्छेदकावच्छिन्ने कोटिद्वयसहचरितधर्मवत्ताझानस्य तथा- वाद्यातिविषयकत्याच तजन्यतामादायातिप्रसङ्गत्य . . दुवार- च तादृशदोपवारणाय विशेपणान्तरप्रक्षेप आव- श्यका तथा च व्याप्तिवैशिष्ट्यविषयकत्वघटितलक्षणे व्याप्त्य- विषयकत्वस्म. चरमझाने व्याप्त्यधिपयकवृत्तित्वस्य जन्यतायां वा निवेशेनेव पक्षधर्मताघटितलक्षणेऽपि यदंशे पक्षधर्मताचगा- हिशानं जनकं तदंशे • पक्षधर्मतानवगाहित्यस्य चरमसाने तदनवगाहिवृत्तित्वस्य जन्यतायां वा .निवेशनेन प्रतीकारः सम्भवति धूमवत्पर्वतो नास्तोत्याद्यभावप्रत्यक्षादी धूमाशे पक्षधर्मताशानत्वेन जनकत्वेऽपि तादृशप्रत्यक्षादेरपि तदंशे पक्षधर्मत्वावगाहित्यात् साधारणधर्माद्यशे पक्षधर्मतावगाहे- शानजन्ये संशयेऽपि सामग्रीचशेन साधारणादिधर्माशे पक्षधर्मता भानात्प्रत्यक्षे उपस्थितरस्तुभानसामग्न्या नियतत्वात् चरमसानप. दस्य निश्चयपरत्वात् संशयत्वस्यार्थसमाजप्रस्ततया कार्यतानव- च्छेदफत्वमतेच न संशपातिव्याप्तिश्चेति एकतरोपादानवैयबीदिन्यू- त्वात् न ७ ·अनुमानगादापर्याम् भिधानमेघोषितामिति बाप्यम् । एवमपि सारश्यांश स्वाविषयधर्मि- हतिताहातजन्यायां तत्र तदनवगाहिन्यामुपमितापतिम्याप्तेः । ननु म्यातिवैशिष्ट्यधीरतलक्षणेऽपि पहिव्याप्यधूमषत्पर्वतसाराम हानसमित्यतिदेशयाक्यार्थशानजन्यायामुपमितावतिन्याशिtोरैवे. ति बेछ । एतादृशातिव्यावरुभयपददानेऽपि सस्थाकेबलपस. धर्मतापदितलसणे धूमपत्पर्वतसदृशं महानसमितिहाम- जन्योपमितायविम्यासेवारत्यात्तदुपक्षितम् । केचित्तु साधारण- शानजन्यतामादाय संशयातिव्याप्तिवारणमेय पक्षधर्मताघटि- तलक्षणोपेक्षायोजमित्याह । एतन्मवे व्याप्तिवैशिष्टपघटितलक्ष. प्रेऽपि पहितवमापोभय सहचरितधर्मव्याप्यधुमवान् पर्वत इति जानजन्यसंशये ऽतिव्याप्तिधारेवेति घोग्यम् । मिभापुतं मानान्तकर्मधारयपक्षमपलम्भ्य समाधातुमुपक्रम- ते म्यातिविशिष्टमिति। (दी.) व्याप्तिविशिष्ट व्याप्तिमकारक यत्पक्षधर्मना- मान तज्जन्यमिति तु स्यात् । यद्यप्पत्रापीन्धनसमा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकवादित्वावच्छिन्नस- मानाधिकरणेन्धनवानित्यादिपरामर्शजन्येऽव्याप्तिरखण्डन्यार- मासिद्धेः भ्रमानुमितेर्लक्ष्यत्वे चात्राकाशमात्मन इत्यादी सुतरां तथा तयापि तावत्पदार्थानां तथाविधपरस्परोपश्लेषावगाहित्वं विवक्षितम् । न च व्यतिरेकिण्यन्याप्तिः व्यभिचारधीविरोधि- पीविषयत्वेनान्वयन्पातिरेकव्याप्त्योरनुगमात् ॥ (गा०) व्याप्तिषिशिष्टत्व यदि व्याप्त्याश्रयत्व वदाम्नुमिति- अनकहानमात्रस्य म तयात्यमपि तु लिङ्गस्यैवेत्यसङ्गतिरत- स्तनपाचष्टे व्याप्तिप्रकारकमिति । व्यातिविशिष्टपदेन प्रकारि- वारूपपैशिष्टयस्य व्याप्तिपदेन धा लक्षणया व्यातिप्रकारिता. पा विवक्षितत्वादिति भावः निन्येव ध्याः पक्षधर्मताया पा भ्रमजन्यानुमितापव्यातिपरीहारेरापि धूमो बहिन्याप्यो । म्यवान् पर्वत इत्यादिशामजपेऽतिव्यातिारैव । अथ व्याप्ति- प्रकारकत्वपक्षधर्मताविषयक्योरवच्छेद्यावच्छेदकभावविवक्षणाभाव ·अनुमितिप्रकरणम् । 'दोषः विगृहलरीत्या भासमानपदार्थविषयतयौरवच्छेद्याप च्छेदकभावविरहात् पक्षधर्मताविषयताकत्वावच्छिन्ने शानरूपोद्देश्ये ध्याप्तिप्रकारकत्वस्य विधेयतया तयोरवच्छेचावच्छेदकभाव- लाभोऽपि व्युत्पत्तिसिद्ध एवेति चेत् । एवमपि वहिव्याप्यका- लोनधर्मवानित्यादिशानन्यावर्तनमशक्यं येन सम्बन्धेन यस्य प्रकारता तत्सम्बन्धविषयकत्वेनैव तत्प्रकारकत्वस्यावच्छेद्या. बच्छेदकभावोपगमे पक्षानुयोगिकसम्बन्धस्यानुमितिजनकझाने व्या- प्यस्यैव सम्बन्धतया भानात् तद्विपयकत्वेन व्याप्यप्रकारकत्वस्यै- पावच्छेद्यावच्छेदकभावः स्थान तु व्याप्तिप्रकारकत्वस्येत्य. सम्भव एव । एवं यत्र अन्यानुयोगिक एव सम्बन्धो व्या. प्यस्य पक्षांशे भातस्तादृशभ्रमजन्यानुमितावव्याप्तिरपि दुर्वारा ता. शम्रमे वास्तवपक्षानुयोगिकसम्बन्धस्य पक्षधर्मतापदार्थस्या- भानात् पक्षांशे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुप्रकारकशानप- र्यन्तं च पक्षधर्मताया झानमिति समासेनाशक्यप्रतिपादन मिति न तस्य पक्षधर्मताहानशब्दार्थता शब्दव्युत्पत्यनादरे घालं समासविशेपमाहत्य व्याण्ययेति । अत्राहुः पक्षे धर्मत. या हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन शानमिति तृतीयासमासगर्भसप्तमी- • समासादरात् पक्षविशेष्यकत्वावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकसम्बन्धा- पच्छिमप्रकारताकत्वविशिष्टज्ञानं पक्षधर्मताहानपदार्थः पक्षध. मंतयेत्यत्र तृतीयाया एवावच्छिन्नप्रकारताकत्वार्थकत्वात् तत्र ज्याप्तिप्रकारताकत्वान्वये हेतुनिष्ठनिरुकमकारकत्वावच्छि- अव्याप्तिप्रकारकत्वयज्यानलामः व्याप्तिहेत्वोः साक्षाविशेष्य- विशेषणभावेन तद्विपयकत्वयोरनुमितिजनकपरामर्श ऽवच्छे- चावच्छेदकभावो क्षत एवेति सर्वत्रानुमिती लक्षणसम- म्बयः। एवमपि व्याप्तिपदप्रतिपाद्यविशिष्टार्थाप्रसिद्धिस्थले न्या. प्तिरित्याशते यद्यपीति । बहिन्याप्येन्धनवानियारकशानविष- यसाध्याभावववृत्तित्वामावरूपव्याप्तिरपि हेत्वन्तरे प्रसिद्ध पातो हेतुसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्तेर्विशेषशब्देनोल्लेखः यह पत्यनेन व्याप्तिघटकहेत्वादिपदार्थानां खण्डशा प्रसिद्धि- मात्रमिति सचितं तापतेव समाधानमप्युपपत्स्यत इत्यपि । मत्र म्याप्त्यमसिसिः साध्यतावच्छेदके स्वविशेषणहेतुसमाना- ·भनुमानगादाधर्याम् भिधानमेघोषितमिति धान्यम् । एवमपि सारश्यांश स्वविषयर्मि शतितावानजन्यायो तर तदनवगाहिन्यामुपमितावातिव्याः । नन् प्याप्तिवैशिष्ट्यधीरतलक्षणेऽपि घहिन्याप्यधूमपत्पर्यवसायंक दानसमित्यतिदेशवाक्यार्थहानजन्यायामुपमितावतिव्याप्तिारैवे- ति चेत्र । एतादृशातिव्याप्तेश्भयपददानेऽपि सवात्केवलपक्ष धमतापाटेतलक्षणे धूमवत्पर्वतसह महानसमिविज्ञान जन्योपमितापतिभ्यामर्दुवारत्यातदुपेक्षितम् । केचित्तु साधारण- जानजन्यतामादाय संशयातिव्याप्तिवारणमेव पक्षधर्मद्रायटि- तलक्षणोपेक्षामीजमित्याहुः । एतन्मते व्याप्तिवैशिष्टघटितलक्ष. णेऽपि घहितदभाषोभयसहचरितधर्मव्याप्यधूमवाद पर्वत इति भानजन्यसंशये ऽतिव्याप्तिारैवेति घोध्यम् । मिभाधुकं शानातकर्मधारयपक्षमवलम्ब्य समाधातुमुपक्रम- से व्याप्तिविशिष्टमिति। (दी० ) व्यासिविशिष्ट व्याप्तिमकारक यत्पक्षधर्मता. मानं वजन्यमिति तु स्यात् । यधप्यापीन्धनसमा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकवहित्वावच्छिमस- मानाधिकरणेन्धनवानित्यादिपरामर्शजन्येऽव्याप्तिरखण्डव्याप्तर- प्रसिद्ध भ्रमानुमितेर्लक्ष्यत्वे चात्राकाशमात्मन इत्यादी सुतरां तया तथापि तावत्पदार्थानां तथाविधपरस्परोपश्लेषावगाहित्वं विवक्षितम् । न च व्यतिरेकिण्यव्याप्तिः व्यभिचारपीविरोधि- पीविषयत्वेनान्वयव्यतिरेकच्याप्स्योरनुगमात् ।। (गा०) व्याप्तिविशिष्टत्वं यदि व्याप्त्याश्रयत्वं तवाग्नुमिति- अनकहानमात्रस्य म तथात्पमपि तु लिस्यैवेत्यसङ्गतिरत. सध्याचष्टे व्याप्तिप्रकारकमिति । व्याप्तिविशिष्टपदेन प्रकारित वारूपवैशिष्टयस्य व्याप्तिपदेन पा लक्षणया व्याप्तिप्रकारिता. या विवक्षितत्वादिति भाषः । नन्वेवं ध्याः पक्षधर्मताया वा भ्रमजन्यानुमितापन्यासिपरीहारेगपि धूमो पहिव्याप्यो इ. म्यवान् पर्वतः इत्यादिशामजन्य तिव्यासिरिन । भय व्याशि- प्रकारकत्वपक्षधर्मताविषयस्योरखच्छेधापच्छेदकभावाविषक्षणासाय ·अनुमितिमकरणम् । दोषः विशुहलरीत्या भासमानपदार्थविषयतयोरवच्छेद्याव- च्छेदकभावविरहात् पक्षधमताविषयताकत्यायच्छिन्ने ज्ञानरूपाइपये व्याप्तिप्रकारकत्वस्य विधेयतया तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव- लाभोऽपि व्युत्पत्तिसिन एवेति चेत् । एवमपि वहिव्याप्यका. लीनधर्मवानित्यादिशानन्यावर्तनमशक्यं येन सम्बन्धेन यस्य प्रकारता' तत्सम्बन्धविषयकत्वेनैव तत्प्रकारकत्वस्यावच्छेचा- बच्छेदकभावोपगमे पक्षानुयोगिकसम्बन्धस्यानुमिविजनकमाने व्या- प्यस्यैव सम्बन्धतया भानात् तद्विषयकत्वेन व्याप्यप्रकारकत्वस्यै- पावच्छेद्यावच्छेदकमावः स्यान तु व्याप्तिप्रकारकत्वस्येत्य. सम्भव एव । एवं यत्र अन्यानुयोगिक एव सम्बन्धो व्या. प्यस्य पक्षांशे भातस्तादृशभ्रमजन्यानुमितावव्याप्तिरपि दुर्वारा ता. रशसमे वास्तवपक्षानुयोगिकसम्बन्धस्य पक्षधर्मतापदार्थस्या- भानात् पक्षांशे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुप्रकारकहानप- यन्तं च पक्षधर्मताया ज्ञानमिति समासेनाशक्यप्रतिपादन मिति न तस्य पक्षधर्मताशानशब्दार्थता शब्दव्युत्पत्त्यनादरे घालं समासविशेषमाहत्य व्याख्ययेति । अयाहुः पक्षे धर्मत. या हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन ज्ञानमिति तृतीयासमासगर्भसप्तमी. • समासादरात् पक्षविशेष्यकत्वावच्छिन्नहेतुतापच्छेदकसम्बन्धा- पन्छिनप्रकारताकत्वविशिष्टतानं पक्षधर्मताहानपदार्यः पक्षधः मंतयेत्यत्र तृतीयाया एवावच्छिन्नप्रकारताकत्वार्थकत्वात् तत्र ज्यातिप्रकारताकत्वान्वये व हेतुनिष्ठनिरुकप्रकारकत्वावच्छि. अव्याप्तिप्रकारकत्वयज्वानलामः व्याप्तिहेत्वोः साक्षाद्विशेष्य- विशेषणभावेन तद्विषयकत्वयोरनुमितिजनकपरामर्श ऽवच्छे- घायच्छेदकभावो क्षत एवेति सर्वत्रानुमिती लक्षणसम- म्वयः। एवमपि व्याप्तिपदप्रतिपाद्यविशिष्टार्थाप्रसिद्धिस्थले भ्या- तिरित्याशङ्कते यद्यपीति । पहिल्याप्येन्धननित्यारकशानविष- पसाध्याभावयवृतित्वामावरूपव्याप्तिरपि हेत्वन्तरे प्रसिदै- गातो हेतुसमानाधिकरणेत्यादिव्याविशेषशब्देनोलेखः बम त्यनेन च्याप्तिघटकहेत्यादिपदार्थानां खण्डशा प्रसिद्धि- मानमिति सूचितं तापतैव समाधानमप्युपपत्स्यत इत्यपि । मा म्याप्स्यसिदिः साध्यतावच्छेदके स्वविशेषणहेतुसमाना- ·अनुमानगादापयाम् धिकरणाभावप्रतियोगितानव छेदकत्वासावेन । पत्र हेतुल्या पकवावदकत्वस्यन्धनत्यादी चाहित्याच्छिन्नसामानाधिक रण्यस्य प्रातहेतावपि प्रसिद्धा व्याप्तिविशिष्त्यनेन साध्यतावच्छे दके परुनहेतुज्यापकतावच्छेदफत्वावगाहित्ये सति प्रकृतदेतो साध्यतावच्छेदकाचच्छिन्नसामानाधिकरण्याचगाहित्यविवक्षया न दोष इत्यतो व्यापकन्याविघटकपदार्थानामपि सण्डशो निवेशाय अवृत्तिसाध्यहेतुफस्यले ऽव्याप्ति शक्ते नमानुमितेरिति । नमस्य पूर्ववदलक्ष्यत्वसम्भवादुक लक्ष्यत्वे चति । भावसाध्यकानुमिती साध्यस्य नियमतो विशेपणतया दमाकाशदित्याकारिकेवानु मितिर्योध्या प्रतिक्षामन्ययोरस्यानुमितिसमानप्रकारकत्वाद्यन्ति यमेन शब्दलाधयायानालाशमात्मन इत्युक सुनरा हेतुध्यापकत्व साध्यसामानाधिकरण्ययो खण्डश उपादानेऽपि तथा अव्याप्ति हे त्यधिकरणसाध्याधिकरणयोरासिया हेतुव्यापकत्वसाव्यसामाना- धिकरण्ययोरप्रसिरिति भाव । अत्र भ्रमानुमितेरलक्ष्यत्वेऽपि वा स्तवव्यापफरवावगाहित्यनिवेशे धूमयत्यादिना पदार्थान्तरावगा हिधूमव्यापकचहिसमानाधिकरणधूमवानयमित्यादिशानजन्याया प्र मानुमितायव्याप्ति धूमाधिकरणाद्यनवगाहनेन तादृशमानस्य वा- स्तवधूमाधिकरणादिघटितव्यापकत्वाद्यनवगाहित्यादिति तु न शय तथा सनि तादृशभ्रमजन्यानुमितावपि प्रमात्मकस्य वहिव्याप्य- धूमवान् पर्वत इत्याकारकवास्तवव्यापकत्वाद्यवगाहिपरामर्शस्य स्वरूपयोग्यतया लक्षणगमनसम्भवात् इद च जात्यघटितयथाश्रुत, लक्षणाभिप्रायेण जातिघटित्तनिष्टलक्षणस्य प्रमारूपपरामर्शजन्या- नुमितिवृचिजातिमादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयात न च परामशानु- व्यवसायावातिव्याप्तिवारणाय व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिशयत्वा- यच्छिन्ननिरूपितजन्यताया विचक्षणीयतया धूमादिलिङ्गकपरामर्श- स्यापि उकन्नमसाधारण्याय व्याप्यादिघटकतावत्पदार्थाना परस्प- रोपश्लेषावगाहिनिधयत्वेनैव जनकत्वस्योपगन्तव्यत्वात् न चास्त- यव्याप्याद्यचगाहितायटितलक्षणसमन्वय. कापीति वाच्य सर्वश विपये भ्रमस्य भ्रमजन्यानुमितेधाप्रामाणिकतया यत्साध्यलिङ्गपक्ष- फपरामर्श अनुमितिजनकपरामशों का प्रभारूप एव तत्साध्य पक्षलिङ्गकानुमितो लाघवेन व्याप्तिघटकतत्वत्पदार्थान् खण्डशो ·अनुमितिप्रकरणम् । ऽनिवेश्य विशिष्टन्याप्त्यादेरेव विपयितया ऽनुमितिजनकतावच्छे- दकत्वोपगमात् ताशजनकताघटितलक्षणस्य व्याप्तिपदार्थघटितस्य निष्पत्यूहत्यात् न च प्रमेयत्यकेवलसामानाधिकरण्यत्वादिना व्या- प्त्याद्यवगाहिशानवारणाय तादृशानुमितिजनकतायामपि त्वादिपदार्थानां परस्परोपश्लेषावगााहत्वमेवावच्छेदकमुपगन्तव्य- मिति वाच्य प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितविषयिताया अनुमि- तिजनकतापच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणहेत्वादिसाध्यसामानाधिकर. ण्यान्तपदार्थस्तोमघटितविशिष्टपदार्थप्रतियोगिकसम्बन्धत्वविरहे-- ण विपयितासम्बन्धन तादृशविशिष्टविपयस्य प्रमेयत्वादिना व्याप्त्याद्यपगाहिझातव्यावर्तकतया ततोऽनुमित्यप्रसङ्गात् स्वर- पतो येपा व्याप्तिघटकता रूपान्तरेण तदवगाहितावत्पदार्थस्तो. मात्मकन्याप्तिज्ञानवारणाय स्वरूपतत्तत्प्रकारकत्वनिवेशनस्थाव- श्यकत्वान्न विशिष्टव्याप्तिनिवेशसम्भव इत्यपि न वाच्य विशेषणा. नच्छिन्नतत्तत्पदावटितविशिष्टनिरूपिताविलक्षणविपयिताया एर विपयितात्वेन जनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणताहशविशि- एविपयसम्वन्धतया तारशविषयेणोक्तशानन्यावृत्ते. अत दोधितिकारोऽपि परामर्शग्रन्थ अन्यथाख्यात्यनभ्युपगन्तृमते व्याप. कताघटकपदार्थानां खण्डश परस्परोपश्लेपावगाहित्यमनिये- श्यापि विशिष्टविषयपुरस्कारेण व्यापकतामानहेतुता सम्भवती- ति अवृत्तिहेत्वनुरोधेन व्यापकत्वस्यापि खण्डशो निरुतिस्तेपां परमतिरिच्यत इत्यनेन दर्शयिप्यति । विशिएविषयस्य प्रमानिष्ठ- जनकतावच्छेदकत्वाभिप्रायेणैव च व्याप्त्यादिप्रकारकत्वमनभि- दधानो वह्निव्याप्यधूमवत्पर्यतनिश्चयत्यावच्छिन्नकारणतेत्यादिना जातिघटितलक्षणमभिधास्यते तत्र च घड्यादिपद दर्शितसाध्य- विशेपपरमित्यल पल्लवितेन । तावत्पदार्थानां तथाविधपर- परोपलेपावगाहित्वमिति । साधनाधिकरणादिपदार्थानाम् अधि. करणाधेयत्वादिपदार्थाशे तत्सम्बन्धावगाहित्वमित्यर्थः । त. दश तेन सम्बन्धेन तत्तत्प्रकारकत्वमितियावत् तेनात्मा. दीना समवायसम्बन्धाप्रसिद्धावपि नोकनमानुमित्यसग्रहः हेत्वादिप्रकारतापि हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेनैव निवेश्या नतो धमत्वादिना धूलीपटलादिन्नमसग्रहः । यद्यप्येवम.. एव ·-- 'उकाता अनुमानगादापर्याम् पि अधिकरणं धूमवत् वृत्तिरधिकरणीयेत्यादिविशलस्था तापपदार्थराशिमवगाहमाना धोर्न प्रयास थापि धूमादिमका रतानिरूपितविशेग्यतावच्छिना या अधिकरणप्रकारता तत्रिक पितविशेष्यतावच्छिन्ना या चित्यप्रकारता इत्यादिरीत्या साभ्याधिकरणवृत्तिरवप्रकारतापर्यन्तनिधशासधावृधि: मूहालम्यनदो विशिष्टमकारकधियो पैलक्षण्याय तत्रान्तरा. भासमानाधिकरणादिपदार्थविशेषणनिरूपितविशेष्यत्वविरोम्यान्तर निरूपितकारत्वयोरवच्छेद्यापच्छेदकभावोपामात् । केचित्त ए. कविशेष्यतापत्रस्य यत्रापरांशे प्रकारता व तनिष्ठप्र. कारताविशेष्यत्ययोरभेद पर तथा च धूमादिप्रकारतानि- सपिता या अधिकरणप्रकारता तषितापिता या वृत्तित्वप्र. कारता एवं रीत्यैव निवेश. एव च एकपदार्धनिष्ठावच्छेद्यावच्छे. दकमावापनविषयतात्रयनिवेशापेक्षया एकविषयतां निवेश्य कारण- तापच्छेदकनिर्वचने लाघवमित्यपि वदन्ति । तश्चिन्त्यं तपासति रक्तदण्डवत्पुरुषवानयमित्यादिशानानां पुरुषादिमकारतानिरूपि. वदण्डादिविशम्यताकत्वेन पुरुषाभावधान दण्ड इत्यादिनि अयप्रतिषभ्यतासङ्गात् तत्र गत्यन्तरानुसरणे गौरवादिति । एवं तु बोय व्यासिघटकसाधनतावादकाविसकलपदार्थानां विषयताविशेषणत्वेन खण्डशो निवेशो न सर्वत्र आत्यक्ष टितलक्षणस्य साध्यादिभेदेन भिन्नत्वात् सलिाजाया कूटलिङ्गजाय पल्लिाकयत्सायकानुमिती व्यापकताघटकसाधनसाव- दकमारभ्य यद्विशेषणपर्यन्तांशे प्रमात्मक एव परामर्शो हेतुस्तबि. शेषणविशिष्टपर्यन्त विषयस्य विशिष्टत्वेनैव विषयिठाधिशेषणतया कारणतावच्छेदकताया लाघवेनोचितत्वात, सकलपदाधिषयि. तानां कारणतानवरछेदकतया तनिवधर्मावच्छिनकारणा- या लक्षणे निवेशासम्भवात् तथा व तापशविशिष्टषि- पयिताघटितधर्मापन्छिनकारणतायटितमेष लक्षण ध्यापकताघटकसाधनतावच्छेदकाशे प्रमादप्यनुमितिस्तत्रैव व सकलपदार्थानां मण्डशो निवेश इति मूलस्पच्याप्तिपद- मपि लक्षणया निरकप्रकारताविशेषपर निरूपकत्वमेव तवैशिष्ट्यमतो नोपदर्शितस्थले ग्यासिपदार्थघटितलक्षणासा ·अनुमितिप्रकरणम् । तिः अथवा इत भारभ्य यथाश्रुतशब्दार्थपरित्याग पधारन्धः विवक्षणीयस्य व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयत्वावच्छिन्नजनक- ताकत्वस्य मूलस्थशब्दव्युत्पत्यलभ्यतया . तत्परित्यागस्याने आवश्यकत्वात् । न च शानपदस्य लक्षणया निश्चयत्वा- पच्छिन्नरूपविशेषपरतया निश्चयत्वावच्छिन्नलामः । निश्चयत्वेन मानलाभेऽपि निश्चयत्वावच्छिन्नजनकताया अलाभात् यदि च वि. शिष्टवैशिष्ट्यविवक्षया तादशनिश्चयत्वविशिष्टनिरूपितजन्यताला- भेन सामअस्यादित्युच्यते झानविशेषणतया ज्यासिप्रकारकत्वा- दीनामेव लाघवेन जनकतावच्छेदकत्वादभेदसम्बन्धेन व्याप्तिप्रका- रकादेरेव च भानविशेषणतया मूलोक्तशब्दतो लाभेन विव. क्षणीयालाभादिति जात्यघीटतयथाश्रुतलक्षणे व्यतिरोकिलिङ्गका- नुमितावव्याप्तिमाशङ्कते न चेत्यादिना । भव्याप्तिरिति व्यतिरेकिणि चिन्तामणिकारमते व्यतिरेकयोाप्यव्यापकभावस्यैव गमकतया तब व्याप्तिप्रकारेण हेतुमसाझानस्य विवक्षणे चान्वयिन्यव्याप्ति- ईटच्या व्यभिचारधीति। सायाभावववृत्तित्वधीप्रतिबन्धकताव- च्छेदकविषयतात्वेन धूमव्यापकवद्धिसमानाधिकरणधूमत्ववन्या- धभावव्यापकतावच्छेदकानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकधू- मत्वविषयत्वे ऽनुगमय्य तारशविपयताशालिपक्षधर्मवानिश्चयस्य निवेशनीयत्वादित्यर्थः । यथाश्रुतविषयानुगमो नादरणीयः भ्रमा. संग्रहात् । रूपान्तरेण व्याप्तिविषयकहानजन्येऽतिप्रसाद प्रतिय- न्धकतावच्छेदकविषयताशालिक्षानस्य ताइशविषयतापतिपयक- त्वेन निवेशस्य शिरोघेटनेन नाशिकास्पर्शतुल्यत्वाच । व्या- प्यपच्छिन्नहेतुविषयतैव वा व्यभिचारधीप्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्वेन निवेशनीया तत्प्रतिवन्धकत्वेन पक्षधर्मताहानमेव न कर्य निवेश्यत इति चेन्न तथा सति पहिल्याप्यो धूमो द्रव्यवान पर्वत इति ज्ञानाव्यावृत्तेः प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपित- विशेष्यतावच्छिन्ना या हेतुविषयता तनिरूपितपक्षविषयताशा- लित्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकहेतुविषयवावच्छिमतत्प्रकारतानि. कपितपक्षविषयताशावित्वेन वा शाननिवेशस्यावश्यकत्वात् । • अत्र व्यापकताहानस्य कवियभिचारधीविरोधित्वेपि सा- याभावम्यापकाभापतियोगित्यानस्य तद्विरोधित्वे माना.

·६ ५६ अनुमानगादायम् मावः माहाभावाधनवगाहित्वात् इत्यभावप्रतियोगिकामाधान हेतौ साध्याभावसामानाधिकरण्यावगाहिनी हेत्वमावे साध्यभावस: मानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वमवगाहमानां धियं प्रति तस्यावा. त्वात् हेवभावाभावाचन हेतुर्मिकन्याभचारधीनिवेशे च हेतुच्यापफसाध्यसामानाधिकरण्यज्ञानासंग्रहः हेत्वभावाभावत्वेन हेतुविषयकतत्समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वमहे तेनैव तविषय कतत्समानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वादि- त्याशय मणिमन्नादिन्यायेन एकविधव्यभिचारधियं प्रति उभयानस्प प्रतिबन्धात्यव्यवस्थापक तत्सरवे फलानुत्पा. दनियममा भवति होति । (दी० ) भवति हि धूमसमानाधिकरणात्यन्ता- भावाप्रतियोगिबहिसमानाधिकरणधुमत्वं অশান্তা- पकीभताभावप्रतियोगित्वे वा. गृहीते नियमतो चह्नि- व्यभिचारधीप्रतिरोधः तथाविधधुमसमानाधिकरणत्वादि- न तथा रासभादौ तद्ग्रहेऽपि ' व्यभिचार रबहाद । व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्यानिग्रहणाश्रयणादा । न.च भ्रमसंशयोत्तरमत्यक्ष प्रति विशेषदर्शनस्य हेतुता. मते तत्रातिच्याप्तिः तथाविधनिश्चयत्वेन हेतुताया विव- क्षितत्वाद विशेषदर्शनस्य च भ्रमादिविरोधित्वेन तत्व- मित्युक्तत्वात् ।। (गा० ) गसभादो धूमव्यापकनिसामानाधिकरण्यग्रहेऽपि व. हिन्यभिचारमहादहिसमानाधिकरणधूमत्वग्रहानुधावन पत्रिव्य- भिचारधीप्रतिरोधा नदप्रहसमानधर्मिकन्यभिचारमानानुत्पादः । नन्वत्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकल्प में स्वरूपसम्बन्धविशयः च्या- লামালাথিকৃষেধকমাহনায়িক্ষায় ব্যানার- व्यापकताविषयकायस्यैव तद्धियो ध्याभि- चारधीविरोधितावीजत्वात् सामानाधिकरण्यविएयताया. प्र. तिबन्धकतावच्छेदकशरीरे उनन्तर्भावेन प्रतिवन्धकताब- - घटकतया ·घा तथा . अनुमितिमकरणम् । च्छेदकतया धूमव्यापकत्वाविषयतायास्तदवच्छिन्नवाहिविषयताया उपादेयतया तारशविषयतया समं पक्ष. विशेषणतापनहेतुविषयत्वादेर्निरूप्यनिरूपकभावविरहेण दर्शितरू- पेग परामर्शनिवेशासम्भवात् अतोऽत्र यारशनिपय- ताकनिश्चयत्वब्यापकं प्रतिवन्धकत्वं ताहशत्वमेव. प्रतिब. न्धकतावच्छेदकत्व घाच्यं च धूमव्यापकवहिसमा. समानाधिकरणधूमसामानाधिकरण्यादिविषयकनिश्चयत्वस्यापि धू- मधर्मिकन्यभिचारधीप्रतिवन्धकताव्याप्यतया तविषयताया अपि त- यात्वमक्षतमेवेति वहिव्याप्यधूमसमानाधिकरणरासभवानितिक्षान- जन्ये ऽतिप्रसङ्गः न च पक्षविशेषणतया भासमानो यादृशो ध. मस्तारशधर्माशे व्यभिचारधानमेव विवक्षितमतो नायं दोप इति वाच्यं तादृशरासभवान् धूमयांश्च पक्ष इति समूहालम्बनस्य तावताप्यवारणादित्याशय पक्षविशेषणता- पमहतोडशविषयता प्रतिवन्धकतावच्छेदिका प्रतिवन्ध. फतावच्छेदकविषयतानिरूपिता वा स्वावच्छेदकावच्छिन्नध. मिकव्यभिचारधानप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयतात्वेन ताशप्रति. पन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपितत्वेन वा सैव निवेश्येत्याशयेन समाधत्ते तथाविधधूमति । वहिव्याप्यधूमसामानाधिकरण्याध. पच्छिन्नरासभादिविपयत्वं तु न स्वावच्छेदकावच्छिन्नधर्मिकव्याभि- चारहानप्रतियन्धफतावच्छेदकत्वादिमदित्यर्थः एवमपि धूमव्याप- कचहिसमानाधिकरणरासभसमानाधिकरणधूमवानित्यादिशानाव्या- वृत्तिरत आह व्यतिरेकेति । ननु चहित्वाद्यपच्छिन्नधर्मिक धूमत्वाद्यवच्छिन्नधापफताग्रहत्येनैव धूमो वहिव्यभिचारीत्यादिव्य- भिवारशानप्रतिवन्धकता लाघवात् आवश्यकत्वाच न तु धू मव्यापफवहिसमानाधिकरणधूमत्यादिरूपव्याप्तिज्ञानत्वेन गौरवात् मानाभावाध तथा च ताशव्याप्तिपिपयता न व्यभिचारग्रह- प्रतिबन्धकमावच्छेदिका । अय इदन्त्वाद्यपच्छिग्ने तादृशधूमत्या- दिरूपन्यातिनहे तदवच्छिन्ने व्यभिचारग्रहानुदयात् समानध. मिकव्यभिचारहानं प्रति तादृशधूमत्वाविरूपव्याप्तिझानत्वेनापि म- णिमन्त्रादिवत्पृथक् प्रतियन्धकता घाच्या तथा च तार- राव्याप्तिविश्यताया न्यभिचारधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमक्षतमे- ·घेति न अनुमानगादापर्याम् व धर्मितावच्छेदकतानिरूपविशेष्यतानिएक विरोविकारताया एवं प्रतिबन्धकतापसकतया , घूमध्यापक पहिसमानाधिकरणचिमत्वक्त्वान् पक्ष इत्याकारकता मत्वात्मकन्याप्यशे.निर्मिवायच्छेदककहानीयताशिव्याप्तिप्रकार ताया व्यभिचारधीप्रतिवन्धकतावच्छेवकावासम्भवाचादशपराम- शासंग्रहः । प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूनप्रकारतावच्छेदकनापर्याप्स धिकरणधर्मावच्छिन्नप्रकारवाशालिपक्षधर्मताशाननिवेशे च धू: मत्यादिना पदार्थान्तरावगाहिपरामर्शासंग्रहः तादृशप्रकारता पछेदकतापर्याप्त्यधिकरणस्य वास्तवधूमादिधरितव्याप्तित्वस्य वादशनममकारतानवच्छेदकत्वादिति वाच्य धर्मिविशेष्यतानि व्यभिचारधीमतिवन्धकतावच्छेदकतापां चित्रपितत्वसम्बन्धे. ने यत्प्रकारताया अवच्छेदकत्वं तदवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकर- गरूपाश्रयीभूतमकारताशालित्वेन सकलपरामर्शसमहसम्मवा दिति चेत् । ताई पहिव्याप्यधूमसामानाधिकरण्यादिविषयत्वेन किमपरावं दर्शितब्याशिवत्तरितधर्मान्तराणामपि व्यापक स्वपटितत्वाविशेषात् किमपराद्धं वा धुमत्वायसहितेन धूम व्यापकपद्विसामानाधिकरण्यत्वादिना तद्विपयिताया अपि व्य- मिचारीप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वोपगमे बहिन्याप्यधूमसमा- नाधिकरणरासमवान धूमव्यापकवसिमानाधिकरणरासभ- धानयमित्यादिशानजन्ये ऽतिप्रसो दुबार इत्याशय माणिमन्त्रा- दिन्यायन प्रतिवन्धकस्यान्तरकल्पनमप्यनुभवानुरोधेनैव धूम व्यापकवहिसमानाधिकरणप्रतिपूमत्वादिरूपन्याप्यत्वग्रहे तमि- तापच्छेदकावच्छिन्ने व्यभिचारधीनोपधत निर्षि वादानुभवाचप्रहस्य समानधर्मितावच्छेदकन्यभिचारधीमति. पन्धमत्वमावश्यक बहिव्याप्यधूमसमानाधिकरणो यसम इत्या. दिशानदशायां रासमादो वहिव्यभिचारप्रहस्यैवानु- भवान्न तथाविधधुमसामानाधिकरण्यहानत्वेनापि मनिवन्धक त्यान्तरमिति विशेषमाइ भवति होत्यादिना रासभादौ तनहे ऽपि व्यभिचारप्रहादित्यन्तेन । ननु धूमन्याएकपहिसमानाधिक रणधुमत्यादिप्रहविषये यदि व्यमिवारमानानुत्पादोऽनुभवसिर स्तदा धामन्यापक स्थाविहानकालीनकेवलधूमस्वादिप्राइवि. व ·अनुमितिप्रकरणम् । षयेऽपि तदनुत्पादस्तथा सामानाधिकरण्यांशस्याकिञ्चित्करत्वा- दिति साध्ये धूमादिव्यापकतामहकालीनधूमत्वादिग्रहत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वमुचितम् वस्तुतो वहयादौ धूमत्वाचवच्छिन्नव्याप- कताग्रहदशायां धूमत्वाद्यवच्छेदेन वढयव्यभिचारस्यापि सुग्र- हतया धूमव्यापकवह्निसमानाधिकरणधूमत्वादिग्रहविपये : ऽव- च्छेदकधर्मदर्शनरूपप्रतिवन्धकवशादेव न व्यभिचारग्रह इति न तादृशधूमत्वादिग्रहविषयताया व्यभिचारप्रहप्रतिबन्धकतावच्छे- दकत्वमिति नोकानुगमः साधीयान् अत आह व्यतिरेफसह- चारेणेतीति व्याचक्रुः । व्यतिरेकसहचारेण अन्वयसहचारग्रहनिरर पेक्षव्यतिरेकसहचारग्रहेणापि । अन्वयेति अन्वयव्याप्तिर्गत इत्या- चार्यमताश्रयणादित्यर्थः। तथा च व्यतिरेकण्यपि अन्वयव्यारेव गमकतया अनुगमासम्भवेऽपि नाव्याप्तिरिति भावः । यधप्येतन्मतं न विचारसहमित्युपेश्य मणिकृता व्यतिरेकव्याप्तेरनुमित्यौपायक- त्वं व्यवस्थापितं तथापि जातिघटितलक्षणादरेणाननुगमानिबन्ध- नाव्याप्तेः परिहरणीयतया आपाततस्तन्मतावलम्बनेन समाहितम् । ननु विपरीतभ्रमानन्तरं प्राधसंशयानन्तरं च विना प्राहव्याप्य. घसाशानं पुरुपत्वादिनिश्चयो नोत्पद्यने सति तु तस्मिन् जायते अतोऽन्वयव्यतिरेकाद्विपरीतज्ञानानन्तरप्रत्यक्षनिश्चयत्वाव. च्छिन्नं प्रत्यपि प्रायव्याप्यवसानिश्चयत्वेन हेतुता कल्प्यते न च प्राह्याभावहानेन प्रतिबन्धादेय विपरीतनमाधनन्तरम् प्रत्यक्ष- निश्चयानुत्पत्तिनिर्धाहे किं विशेषदर्शनस्प हेतुतयेति वाच्यं विपरीतनमादिसस्वेऽपि सति विशेषदर्शने प्रत्यक्षानिश्चयोत्पत्त्या प्रत्यक्षानश्चये प्राधाभावप्रहस्याप्रतिवन्धकत्वात् विपरीतनिश्चय- काले ऽनुमित्यादेारणाय विपरीतनिश्चयस्य विशिष्टधीपिरो. धित्वकल्पनाया आवश्यफत्वेऽपि प्रत्यक्षनिधयान्यत्वस्य तत्मति. पध्यतावच्छेदकत्वोपगमात् । न च प्रत्यक्षनिमयं प्रति विपरी- सवामस्याप्रतिबन्धकत्वे शो म श्वेत इत्यादिपिचादिदोषजन्य- विपरीतनिक्षयकाठे वैत्यव्याप्यशावादिदर्शनासः श्वेत - स्यादिनानुपापत्तिः तारशदोपस्पैय श्वैत्यादिग्रहप्रतियन्धकस्यात् पदिय पिनटेपि दोपे तारशविपरीतनिधयसत्त्वे न त्या- दिमत्यक्षं तदास्तु प्रत्यक्षे समानेन्द्रिपजन्यदोषविशेषजन्योपनी- .

·. भनुमानगादापर्याम् तभानमिनविपरीतनिश्चयस्य प्रतिबन्धकस्वम् । पर्व श घेत हति चाक्षुपनिधयोत्पत्ती सायां यत्र दोपसमवधानं तत्र हा. शनिश्चयसरपे यदि दोपान शो न त इति चाभुपनि अयस्तदा वनिर्याहोगपि समानेन्द्रियजन्यविपरीतनिधयस्य प्रति- पन्धकायादेव मत एव साक्षात्कारिनम साक्षात्कारिविशेषदर्शनमेव विरोधीत्यनेन मणिकृतां दोपविशेषजन्यभ्रमे समानेन्द्रियजन्यलो. किक्रमाह्याभावहानस्य विरोधिता नान्यविपरीतवानस्येत्यानिधान सहच्छते चक्षुपा वंशे उरगत्यभ्रमेऽपि त्वचा तत्र तदभावप्रहा. समानेन्द्रियजन्यत्वानिवेशनं शलो न श्वेत इत्यादिनिश्च- यानन्तरं सति विशेषदर्शने चाचपसामनोविगमे शतः श्वेत इत्यादिमानसशानमिप्यत एष विशेपदर्शनेन तनिश्चयनाशे विशे. पदर्शनेन प्रतियन्धाताशनिश्चयान्तरस्य चानुत्पत्त्या ताशमानसो. त्यावस्यावश्यकतया तत्पूर्वक्षणे न्दुत्पादोपगमे अनुभवविरोधवि. रहात् । अस्तु घा तादृशमानसादिसाधारणं लोकिकनिश्चयान्यज्ञान- त्वमेवानुमित्यादिसाधारणविपरीतनिश्चयप्रतिवध्यतापच्छेदकं यत्र सत्यपि चक्षुरादेः सन्निकर्प फराघदर्शनसहितदूरत्वादिदोपादप स्थाणुरित्यादिवमस्तत्र करादिदर्शने नायं स्थारित्यादिलोकिकनि- श्चयस्तवैव भ्रमोचरप्रत्यक्षे विशेपदर्शनहेतुता । अथ तत्र समोत्प. चिक्षणे न कथं ताशलौकिकज्ञान विपरीतशानोत्तरप्रत्यक्ष एव विशेषदर्शनहेतुतया तदुत्पत्तिक्षणे प्रत्यक्षोत्पत्तेः विशेषदर्शनहेतु. वाविरहेऽपि दूर्वारस्यात् । यदि व दुरत्यादिदोषेण प्रतियन्धाप तदा तदुत्पादापतिरिति तदा भ्रमोतर विशेषदर्शनात्कथं तदुत्पत्तिः तदापि तदोपसरवादिति चेत्र विशेषदर्शनसहितस्पैव दूरत्वादे प्रतिबन्धकत्वेनोभयोपचेः । अस्तु वा वारशदोषसमवधानका- लोनमत्यक्षेऽपि विशेषदर्शनस्य हेतुत्वान्तर विपरीतक्षानवत्तादशदो- पाणां चामतिबन्धात्वमिति मते प्रत्यक्षविशेपेऽतिम्मातिमाशय निराकरोति न येत्यादिना । अमो विपरीतनिधयः । एतच मत्त मिनाणामेवानुमतं न तूपाध्यायानां तैर्विशेषदर्शनाभावविशिष्टसंशय साधारणविपरीतशानप्रतिवन्धकवामुपगम्य संशयागुत्तरं प्रत्यक्ष निश्चयवारणात् । न च विशेषदर्शनाभावविशिष्टमाखामावधानत्वेन विशिधुद्धिप्रतिबन्धकाचे बाधनिश्चयका लिपरामर्शरूपविशेषद- ·६ प्रत्य- अनुमितिप्रकरणम् । शनादनुमित्यापत्तिविशिष्टाभावसत्त्वादेवं निश्चयत्वानिवैशात सं. शयोत्तरं संशयानुपपत्तिः योग्यतासंशयस्य शाब्दबोधप्रतिवन्धः कतापत्तिश्च प्रातेवध्यतावच्छेदके निश्चयत्वप्रवेशन संशयोत्तरसंश- योपपादने वाधनिश्चयोत्तरमाप संशयापात्तरिति वाच्यम् । परोक्ष- भाने वाधनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पनेन वाधनिश्चयदशा. यामनुमित्यापत्तिवारणात् प्रत्यक्षानेधयत्वस्यैव च संशयादिसाधार- णविपरीतधोप्रतियध्यतावच्छेदकतया प्राहसंशयोत्तरं संश. यशाब्दयोधाधुपपत्तेः । न चैवं यापनिश्चयोत्तरं संशयस्या- पत्तिः । अनुमित्यादिसाधारणवाधनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकगर्ने प्रत्यक्षनिश्चयान्यत्वस्य प्रवेशनीयतया संशयस्य बाधनिश्चयप्रति- पध्यतापपत्तेः । न च प्रत्यक्षनिश्चयान्यवुद्धो विपरीतनि. श्वपत्वेन प्रतिवन्धकत्वान्तरस्यैतन्मतेऽप्यावश्यकत्येन सनिश्चये विशेषदर्शनाभावविशिष्टविपरीतक्षानाभावहेतुताकल्पना. पेक्षया विशेपदर्शनस्य लघोहेतुत्वकल्पनमेवोचितमिति वा. व्यम् । व्याप्तेः सम्बन्धादिभेदेन भिन्नतया व्याप्यदर्शनस्या- ननुगमेन व्यभिचाराततुताकल्पनासम्भवात् नानावि. थविशेपदर्शनाभावफ्टविशिएविपरीतक्षानाभावस्य चानुगतत्वाच । भन्यथा अत्रेवान्यवापि. उत्तेजकहेतुतयातिप्रसङ्गवारणसम्भवेन सर्वोचेजकविलयप्रसङ्गात् परमसत्यपि विशेषदर्शने विपरीत- सानासत्य इव विपरीतज्ञानसत्वेऽपि सामग्रीवलात्प्रत्यक्षसामान्याप- तिरैवेति विपरीतक्षानानुत्तरप्रत्यक्षे संशयसाधारणविपरीत- हानाभावस्य विशेपसामप्रीत्वमावश्यफमिति गौरवं न च नाना- विधविशेषदर्शनाभावानां विपरीतधीप्रतियन्धकतावच्छेदकगर्भनि- धेशे एकाभायविशिष्टत्वनैवापराभावस्य निवेशनीयतया ता. बदमाषानां परस्परम अप्रामाण्यप्रहामावादिमिश्ध समं विशे. प्यविशेषणभाये पिनिगमनाविरहेण कारणतायाहुल्यमिति ता- शतारशविशेपदर्शनानन्तरप्रत्यक्षे तारशविशेषदर्शनानां वि. परीतवानानुचरप्रत्यक्षे तदभावस्य च पृथक्शारणत्वं युमिति पास्यम् । मानन्तर्यस्य स्वत्वघटितत्वेन कार्यकारणभावस्य त. जातिविधामापतेः पदि च नानाविधविशेपदर्शनानां विपरी: नानपिरोधित्वेनानुगमाकविशेषदर्शनस्यान्यविशेषदशनजन्यम- ·अनुमानगादाधर्याम् स्पक्षे व्यभिचार इति न तजन्यतावच्छेदककोटायानन्तनिषेश- नम् । अत पवावच्छेदकधर्मदर्शनस्यापि संग्रह इत्युच्यते तदाऽपि विपरीतवानानुचरप्रत्यक्षे पिशेपदर्शनस्य व्यभिचारवारणाय वि- परीतकानाव्यपाहतोचरत्वस्प विशेषदर्शनजन्यतावच्छेदकगर्ने विश्व निवेशनीयतया विशेषदर्शनजन्यतावच्छेदकस्य तत्तद्याकिविश्रामो दुर एव विपरीतहानमातिवध्यतावच्छेदकशरीरेऽव्ययहितोत्तर. त्वप्रवेशस्यावश्यकतया तदननुगमातदभावजन्यतावच्छेदकस्य तत्तद्विपरीतक्षानास्परहितोत्तरत्वामावकटगत्वाद्गौरवं दुर्वार मेव । यतु विशेषदर्शनजन्यप्रत्यक्ष व्याप्यधर्मविशिष्टधर्मिविशे- प्यकमेव तदनुत्तरं तु न तथा तथा च तथात्वातथात्वयोर्विशेषदर्श मविपरीतहानाभायजन्यतावच्छेदकप्रवेशेनैव व्यभिचारवारणे नान- न्तर्यप्रवेश इति। तदपिन करादिमान पुरुपत्यादिनिश्चयकालीनकरा- दिमत्वनिश्चयरूपावच्छेदकधर्मनिश्चयस्य पुरुषत्वादिनिधायकतया तजन्यनिश्चये विपरीतशानाभावव्यभिचारस्यानन्तर्यमनिवेश्य दुर्गा- रत्वात् कराविमत्वावच्छिमाविशेष्यकत्वस्य विपरीतवानाभावजन्य- तावच्छेदकत्वे करादिमान पुरुष इत्यादिनिधन्यकालीनकरादिम- तामहोत्तरजातस्य कराविमानयं पुरुष इत्याविप्रत्यक्षस्थासंग्रहमस- झात् । यत्तु विपरीतधानविरोधित्वनैव विशेषदर्शनादीनां हेतुता तत्वं, विपरीतभानाव्यवहितपूर्वत्यशून्यक्षणीतत्वविशिष्टत्वम् । तवच्छिन्नं च निश्चयपूर्व सर्वत्रैय सुलभामिति सामान्यतो नि- यत्वमेय तज्जन्यतावच्छेदकामिति विपरीतशानानुत्तरप्रत्यक्षे तब- भावहेतुलापि नास्ति । न चैवं विशेपदर्शनोत्पत्रिकाले संशयाथ- नुत्पत्या तत्पूर्वक्षणेऽपि उककारणसत्वाविशेषदर्शनानन्तरमिव त. दुत्पत्तिक्षणेऽपि निश्चयो जायतामिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । न व या संशयाधनन्तरम् असत्यपि विशेषदर्शने न संशयादिस्तक तनिश्चयापचिरिति वाच्यं विपरीतकोदिभाननिवर्वकविशेषदर्श- माद्यसत्त्वे उपस्थिततत्कोटिहानोत्पतेाधकविरहेणावश्यकत्वादि- ति। तदप्यसत् । अव्यवहितपूर्वत्वस्य तत्तवकिदिततया गौ- रवादिति । एवं विशेषदर्शनानां हेतुत्वं दीधितिकाराणामप्य- ननुमवं संशयोत्तरं विशेषदर्शनासचे संशयजनककोट पस्थिति धमिहानादिधरितसामनोबलात्संशयस्यैवोत्पादन संशयान्यज्ञानव- ·अनुमितिप्रकरणम् । रुपनिश्चयत्वावच्छिन्नापत्त्ययोगात् । तत्सामन्यभावसहितहानसा- मान्यसामग्य एव तज्ज्ञानान्यज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पत्तिप्रयोजकत्वा- त् । अथैवं संशयसामग्न्यभावस्य निश्चयोत्पत्तावपेक्षणे संशय. प्रयोजकविशेषदर्शनस्याभावो विशेषदर्शनं तनिश्चये हेतुरित्या- यातामतिचेन्न । तत्प्रयोजकाभावस्य तदन्यत्वावच्छिन्नाजनक- स्यापि तदन्यत्वावच्छिन्नोत्पत्तिप्रयोजकत्वात् । अन्यथा पटझाना- म्यघटज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पत्तावपेक्षितस्य पटाविज्ञानसामान्यभावस्य पटक्षानान्यहानत्वावच्छिन्नहेतुताप्रसङ्गात् विपरीतनिधयानन्तरं च तेन प्रतिवन्धादेव न प्रत्यक्षं विपरीतनिश्चयस्य प्रत्यक्षसाधारणलो. किकसन्निकर्षाद्यजन्यविशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वा. विपरीतनिश्चयानन्तरं विशेषदर्शनेऽपि तन्नाशानन्तरमेव प्रत्यक्षंजा. यते यत्तु भूतले घटो नास्तीतिशाम्दादिनिश्चयानन्तरंलौकिकसनिक पंचशादटावगाही तत्संशयः कथं नोत्पद्यते लौकिकसाग्निकर्पाजन्यत. ज्ज्ञानस्यैव तदभावनिश्चयप्रतिवध्यत्वादतो लैकिकीनर्णयान्यत- तासानत्वं तदभावनिश्चयाभावजन्यतावच्छेदकं वाच्यम् । एव- मपि याहशसामग्रीवलाल्लौकिकप्रत्यक्षे घटो भासते तत्सहितघ. टाभावोपस्थित्यादिसहितघटाभावभानसामग्रीतो वाधकाले संश- त्यापत्तिारैवेति निश्चयेऽपि विशेपसामग्न्यन्तरं कल्पनीयम् । तथ निरकविपरीतज्ञानविरोधित्वावच्छिन्नमवति विशेषदर्शनस्यापि तेन रूपेण हेतुत्वमायातीति । तदसत् लौकिकसामग्य व. लवत्या विपरीतकोटिभानप्रतिवन्धकत्वात् उकसंशयापत्ययो. गात् । तत्प्रतिवन्धकत्वाकल्पने उक्तवाधनिश्चयानन्तरलौकिकस. प्रिकर्षाद्या वास्तवो घटादिनिश्चयस्तत्र घटाभावमानप्रतिवन्ध- कासत्त्वेन तद्भानापत्त्या संशयापादनस्य ब्रह्मणोऽपि दुर्वारत्वादिति विशेषदर्शनहेतुतायां विवादान्मत इत्युकम् । संशयोत्तरप्रत्यक्षनिश्चये विशेषदर्शनहेतुत्ये. घटादिप्रकारकमानसेच्छाविरहविशिष्टघटाभा- पादिशान्दसामग्या योग्यतासंशयात्मकघटादिसंशयघटिताया पदादिमानसं प्रति प्रतिवन्धकत्वं न कल्प्यत इति: लाघवं वदानी घटाभावादिमानसे , तादृशशादसामग्न्याः प्रतिबन्धक- तया मानसघटादिसंशयस्य विशेषदर्शनरूपकारणविरहेणैव च घटादिमानसनिभयस्य च धारणसम्भवाद् विशेषदर्शनसत्वे च ·अनुमानगादापर्याम् तस्य विपरीतकोटिशादधीमतिबन्धकस्यात् सामान्य मावाबापत एक मानसामिति केचित् मिममतं परिकुर्वन्तिाननु दीधितिकारम- रोऽपि पाप्यपदर्भिनिश्चयस्य विशेषणशानाविविधया तदुत्तरप्रत्य क्षे हेतुतपा तथाविधनिश्चयत्वेन हेतुत्याविषशादशायां तार शप्रत्यक्षेऽतिव्यारावश्यकत्याविशेषदर्शनस्य हेनुतामत इत्यभिधा नमयुक्तमिति चेत्र निश्चयत्वेन हेतुत्यविपक्षणे मिश्रान्यमते ना. तिव्यासिमिश्रमते घ तारशनिधयत्वेनापि प्रत्यक्षविशेषे हे तुनेत्याशयेन तथाभिधानात् । अव तादशानिधयत्वेन है. तुसाविवक्षामात्रेण न समाधानम् । अपि तु तद्विवक्षया प्रत्यक्षे तारणानिधयावेन हेतुताविरहप्रदर्शनेन चेति सामञ्जस्यात् । अथवा ताशनिश्चयजन्यताय छेदकानुभवत्वयाप्यजातिमत्त्ववि. पक्षणे नान्यमतेऽतिव्याक्षिरित्याशयेन विपरीतशानोत्तरप्रत्यक्षवाव- छिनं प्रति विशेषदर्शनहेतुतामते ऽतिव्याप्त्यभिधानम् । वि. शेषदर्शनस्प चेति । चस्वयें भ्रमादिविरोधित्वेन पाखाभा. वविरोधित्वेन । तत्वम् प्रत्यक्षविशेषहेतुत्वम् । उकवादि- ति । विशेपदर्शनत्यरूपेण हेतुत्वे अन्धकारे पदसंशये भालोक- समवधानात्तनिश्चयानुपपत्तिः । पचें कुमादौ तैलसंयोगादिक- पण्याकविरहाधीनसौरभादिसन्ददानन्तर व्ययकसमधानेऽपि तनिधपानुपपतिः । न चालोकिकत्वस्य विशेषदर्शनजन्यतावच्छ- दकत्योपगमानेयमनुपपत्तिः । तत्र तत्र घटसोरभादेलौकिकम- स्यक्षस्य विशेषदर्शनं विनोत्पनेरिति वाच्यम् । लौकिक- सन्निकर्पयत्यपि यत्र विशेषादर्शनसहितदूरत्वादिदोषप्रयुक्त पुरुषत्वादिसंशयः तत्र विशेषदर्शने सत्येष लोकिकप्रत्यक्षोल्प- विशेपदर्शनजन्यतावच्छेदकापेण लौकिकस्यापि प्रत्यक्षस्य सं. प्राह्यत्वात् । अत एव विशपदर्शिनामनुमितिसामग्रीसत्पादन मितिरेव भविष्यति न प्रत्यक्षमिति कयं तस्य प्रत्यक्षहेतुतत्याः । क्षिप्य समानविषये प्रत्यक्षसामग्या बलवत्वमिति प्रत्यक्षमेव मायते नानुमितिरिति मणिकारेण समाहितमुत्पत्तिवादे । विशेषद- निस्यालोकिकमत्यक्षमाहेतुत्वे ताइशप्रत्यक्षसामग्या अनुमिति सामग्यूपेक्षया हीनबलत्वासातेः । यदि च विपरीतज्ञानो. चरप्रत्यक्षानिविशेषदर्शनजन्यतावच्छेदकशरीरे लोकिक वनिषेशेऽपि ·गतस्याभावान्न वा अनुमितिप्रकरणम् । न क्षतिः । दूरस्थे धर्मिणि पुरुषत्वादिसन्देहोत्पत्तिक्षण एवं लौकिकसन्निकर्षात्तन्निश्चयवारणाय दूरत्वादिदोषसमवधानकालीनप्र- त्यक्षेऽपि विशेषदर्शनहेतुताया आवश्यकत्वं तत एव दूरस्थे धर्मिणि संशयोत्तरमपि विशेषदर्शनं विना पुरुषत्वादिनिश्चयवा- रणसम्भवादित्युच्यते तदापि सम्बन्धादिभेदाभन्ननानाविधव्याप्त्य- वगाहिविशेषदर्शनावच्छेदकधर्मदर्शनसाधारणविशेषदर्शनत्वस्यानु- तेन रूपेण हेतुतासम्भव इति विपरीतज्ञा- नविरोधित्वमेवानुगमकं वाच्यमिति भावः । अथ यदि आलोकस. योगादिसाधारण्यं विपरीतज्ञानविरोधित्वस्य तदा तत्कथमुप- पद्यतां घटचद्भूतलादावालोफसंयोगसत्त्वेऽपि तत्र चक्षुःसंयो- गाद्यसत्वे तत्सत्वेऽपि च दूरत्वादिदोपाद्घटादिसंशयोत्पत्त्या आलोकसंयोगत्वेन विपरीतझानाविरोधित्वात् । अस्तु लोकिकप्रत्यक्षकारणान्तरसहितालोकसंयोगत्वेन तथात्वं तथापि तस्यात्मनिष्ठोऽन्यः सम्बन्धो ऽन्यश्व विशेपदर्शनस्येति उभयोरनुगतकारणतावच्छेदकसम्बन्धो दुर्वच इति चेन्न । लोकिकप्रत्यक्षकारणालोकसंयोगादिसमवदितात्ममनोयोगस्यैवात्मा निष्ठप्रत्यासनस्य विपरीतज्ञानविरोधित्वोपगमेन तत्साधारण- तद्रूपायच्छिन्नस्य विशेषदर्शनस्य समवायसम्बन्धेनैव हेतु. तासम्भवादित्यलमधिकेन । तथाविधानिधयत्वेन हेतुताविवक्षणस्य प्रयोजनान्तरमपि दर्श- यति अत पवेति (दी०) अत एव लिङ्गवचादिलक्षणातिदेशवाक्यार्थज्ञा- नजन्योपमिती नातिव्याप्तिः तथाविधवाक्यार्थप्रतिसन्धानत्वेन तस्य हेतुत्वात् । न चोपनयार्थज्ञानजन्यन्यायार्थज्ञाने तच्छन्देन सङ्केतितशब्दान्तरेण वा व्याप्त्यादिविशिष्टोपस्थितिद्वारा जनिते शान्दवोधेऽतिव्याप्तिः व्युत्पादयिष्यते च महावाक्यार्यज्ञानस्या- चान्तरवाश्यार्थधीजन्यत्वं तदादेव विशेषरूपेणोपस्थापकत्वमिति वाच्यं । तत्रातिरिक्तस्य पदजन्यत्वस्य कारणतावच्छेदक. ज्नुपवेशानिश्चयत्वस्याप्रवेशाच ॥

·६६ अनुमानगादापयाम् (गाय) लिवरयादिलक्षणः वहिन्याप्पधूमपत्वादिघटितीयोऽतिदेश धाक्यार्थः साहश्यविशिष्टे पदविशेषवाच्यत्वादिवधिकपाक्यप्रति- पायो योऽर्थः तविषयकं यज्ज्ञानं पहिव्याप्यधूमवत्पर्वतसदृशो महा- नसपवाच्य इत्यादिशानं तजन्यायामयं महानसप वाच्य इत्याद्युपमिती वस्तुगत्या साध्यव्याप्यत्यावच्छिन्नहेतुमकारक पक्षविशेष्यकं यतारशंशानं वजन्यन्वेऽपि नातिव्याप्तिरित्यर्थः । तथाविधवाक्याथैति महामसपदवाच्यत्वविशिष्टवाहित व्याप्यघूमवत्पर्वतसादृश्यावच्छिन्नधर्मिशानत्येनत्यर्थः । यद्यपि नमसाधारण्याय तारशविशिष्टयाक्याघटकतत्तत्पदार्थानां पर. स्परोपश्लेषावगाहिज्ञानत्वेनैवोपमितिविशेषे हेतुताया चकन्यत- या पक्षांश व्यातिप्रकारेण तुमत्ताधमाहिझानत्वरूपमुपामिनिजन- कतावच्छेदकं तथापि पक्षाशे व्यायामावानमाहिताश हेतुमत्तावगाहानत्यरूपमनुमितिजनकतावच्छेदकल्याप्यक्रपक्षनिश्च- यत्वं नाकोपमितिजनकतावच्छेदफम् अतिदेशवाक्या- খােব व्याप्यवावस्य धर्मितावच्छेदककोटिनिवियतया भानाद्धर्मितावच्छेदकघटकांशे संशयस्यानभ्युपगमात् उपमितिजनकतायां ताडशनिश्चयत्पनिवेशस्यानर्थक्यादतो न ঘোৰায়নকাব্দষণাৱনাৰ মায়া- तिः अत एव निधयावनिवेशनमप्यर्धवद । अन्यथा नि. भयत्वेनानुमितिजनकल्ये ऽप्यधिक स्वित्यादिन्यायादमिविजन- फताया-पक्षविशेष्यफव्याप्यवचाज्ञानत्वावच्छिन्नत्वात् तारश. ज्ञानत्वावच्छिन्नजनकताकत्वनिवेशमात्रेण प्रमादिविरोधियाय. छिन्नहेतुताकमत्यक्षविशेपे तिव्याप्तिवारणसम्भवेन तदानर्थक्य. मापयेव । वस्तुतस्तु यहिव्याप्ययत्त्वेन पर्वतसरशी महानसपदवा- व्य इत्यतिदेशवाफ्याक्षानसहातव्याप्यवधाघटितसादृश्यज्ञान- जन्यायामुपमितो जनकतावच्छेदककोटो व्याप्यांशे पर्वतादि- वृत्तित्वावगाहित्वस्याधिकस्य निवेशेऽपि धन्येशे स्वाधगाहिनिश्चयत्वरूपानुमितिजनकत्तापच्छेदकावच्छिन्नहेतुताकत्य. ताडशोपमितावक्षतत्वादतिव्यासारणाय ताहानिश्चयत्वर- पर्याप्तदेतुनावच्छेदकताकत्यपर्यन्ताववक्षणमावश्यकम् । तथा चानुः मितिजनकतावच्छेदकता याइशसमुदाये पर्याप्ता तादृशसमुदा- व्यायव ·अनुमितिप्रकरणम् । ६७ यस्येव लक्षणे निवेशनमावश्यकम् । अन्यथा समुदायपर्याप्तावच्छे. दकताया एकदेशापर्याप्ततया असम्भवापातात् । अत एवोकनिश्च- यत्वघटकाभावदलस्यापि सार्थकता । एवं चाप्रामाण्यज्ञानानास्क- न्दितत्वस्य कारणतावच्छेदकतामते तदंशोपि लक्षणे निवेशनीयः। न च सारश्यज्ञानस्योपमितिहेतुतायां पर्वतादिवृत्तित्वावच्छिन्न- व्याप्यादिविषयता पर्वतादिवृत्चित्वावच्छिन्नविषयतात्वेनैव निवेश्या न तु व्याप्यादिविषयतात्वेन प्रयोजनाभावात् । तथा चानु मितिजनकतावच्छेदकधर्मस्योक्तोपमितिजनकतावच्छेदककोटिनिवे- शोऽपि नास्ति किं पर्याप्तिनिवेशेनेति वाच्यम् । व्याप्यवत्त्वघटित- सारश्यावच्छिन्नधर्मिकातिदेशवाफ्यार्थज्ञानस्य तद्घाटितसादृश्य- शानसहकारेण फलजनकतयोभयत्र सादृश्यात्मकधर्माणां विशि- भ्यावश्यं निवेशनीयत्वात् । न च पर्याप्तिविवक्षायामपि धूमव्या- पकवहिमत्सादृश्यात्मकतारशवहिमवृत्तिधूमवत्तानिश्चयजन्योपमि- तावतिव्याप्तिर्न शक्यते वारयितुमिति वाच्यं । सादृश्यघटक- भेदविषयताया अपि प्रवेशेन वियक्षितनिश्चयत्वे तत्कारणताव- च्छेदकतापर्याप्तिविरहात् । लाघवानेदाघटितसादृश्यशानमेवोप- मिती कारणमिति तु न शब्धम् । तथा सति गवादावपि तादृश- सादृश्यनिधयसत्वेन गवयादिपदवाच्यत्वोपमित्यापत्तेः । यदि च वैधय॑हानादप्युपमितिः स्वीक्रियते चैधर्म्यस्य चेतरवैधर्म्यत्वेन शानं नापेक्ष्यते तदा व्याप्यधर्मरूपवैधHझानजन्योपमितावति. व्याप्तिः कारणतावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशेऽपि दुवारैवैति तद्वारण- प्रकारचिन्त्यः । महायाफ्यार्थविषयकशाब्दबोधे ऽवान्तरवाक्या- विपयफनिश्चयस्य ताहशनिश्चयत्वेनैव हेतुता । एवं विशिष्टपदार्य- गोवरशानवोधेऽपि विशिष्टपदार्थोपस्थितेस्तद्विपयकनिश्चयत्वे- नव तुता न तु विशेषणान्तरप्रवेश इत्यभिमानेन शाब्दयोध- विशेषेऽतिव्याप्ति सहते न चेत्यादिना । उपनयार्थक्षानेति । उप. नपवाक्यप्रतिपाद्यसाध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षरूपावान्तरवाफ्यार्थशानेत्य- न्यायार्थशान इति । निगमनसहरुतोपनयजन्ये वहिन्याप्यधू- मवानयं धूमसानहाप्यवहिमानित्यादिमहावाक्यार्थशान यः । तेन प्रतिशादिपज्ञवाफ्यात्मकन्यायस्य विशिष्टकार्थशा- वजनतापाः स्वयं दूपणीयत्वेऽपि न क्षतिः । यद्यपि. वहि- ·৫ বুদানাবা শনাথানব সন্তান যখন মুমি কি না। এ পাথর মামা শাফণাধ্য। সয়া ৪ মাঘগরে বঙ্গ যখঃখগণ পথযাশ। য ফাস যঃ iii শূিন্য য য য প রফ পথangথ থানায় ধর্ম মানায় গালি- মধাধন স্যামসাধ্যঃ বি পাগলা বল্পি fmথায়খানকাসোসি, এ খানাখ নিব বিয়িং শিবানাঘাষ বা বিশাখirufa , যথা- figযবধস্যানিহােমি বই সময় ন ন নয় । বাড়িয়াখা- গঙ্গাস্নান মেষমষাকৃথা যায়- মি যা এখনকাধাগারাগি- খামমাম ও খণ্যিgষমতবাযান- সন্মানাষা সংসাক্ষাখা ৪াপিয়ান সন্ধান বাধানোয়াখায় যােনি মধ্যায় ঘ কােথgণাঞ্চাননবমীবিনযানি মা যাপনা। রায়েখিৰিায্যকাব্যমাকাবে- নামান্তখাব । সনালা দ্বিগ বাঘাণকর। ধৰ এত নগuৰঃ ৰামায়াঙ্কাকে নিমাম ন র অমানুয়িঘনাঘর - iথা নয়নচে যান। মাখিদিছইন্যথায়- যা শনিবকনা গরবিনয়। বেগম। বিড়িবালাগিৰি ৰাযযাম। তোয়া पस्थितिवारा न्याययाउनदेनुपिशिएपसोपस्थितिद्वारा जनित যাধুবান বয়া বাজাকোলাখনিষ? - বুলব্যর্থনাফবামীর ঘনিয়াদি ঘনব্যালয় বৰিাপ্তান্তমকাকোলাইন বন্যয়া সম্যসাচ্চি सत्तापदानवेन तदन्धाधे हेतुत्पादेयानुपस्थितपदार्थान्व- ৯। বৰ দুৱাঃ সুমধামঘনাৰাই - ·अनुमितिप्रकरणम् । न्तरवाक्यार्थशानं विना तद्घटितमहावाक्यार्थज्ञानानुदयात् अवान्त- रवाक्यप्रतिपाद्यो यादशविशिष्टार्थः तद्विषयकज्ञानत्वेन महाधा- क्यार्थज्ञाने हेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । दण्डी कुण्डली वासस्वी: चैत्र इत्यादी .दण्डादिविशेषणान्वितचैत्रादिज्ञानं विनैव ताश- पाश्यार्थघटिततावद्विशेषणान्वितविशिष्टरुपमहावाक्यार्थधियः स. मूहालम्बनरूपतावत्पदार्थावगाहिस्मृतित उत्पत्तमणिकता स्वी कारादित्यत आह व्युत्पादयिष्यत इति । महावाक्यार्थशानस्य. ए. कविशिष्टार्थनापरपदार्थसंसर्गावगाहिज्ञानस्य । अवान्तरेति । ता- दृशविशिष्टार्थविषयकज्ञानत्वावच्छिन्नजन्यत्वमित्यर्थः। अयं भावः। यादशविशेषणविशिष्टस्य विशेप्यस्य विशेषणस्य वा शब्दादुप- स्थितिस्तादृशेनैव विशिष्टेन विशेष्यस्य विशेषणान्तरस्य वान्वयवो. धोनुभवसिद्धः यत्र च युगपदेवैकस्मिन्धर्मिणि समूहालम्बनोप- स्थितानां विशेषणानां तुल्यतया भानानासावेकविशेषणविशिष्टे, विशेपणान्तरवैशिष्ट्यचोधः अतो न तत्र विशेषणविशिष्टविशेष्योप.. स्थितेरपेक्षा एकविशेषणविशिष्टे विशेषणान्तरवैशिष्टयं विशेष्ये या यत्र विशेपणान्तरविशिष्टस्य वैशिष्ट्यं भासते स बोयो विशिएवि- पयफवोधादेवोत्पद्यते न तु विगृहलसमूहालम्बनात् । अत एवेट- विशेष्यफोपायसाध्यताशानस्य प्रवर्तकतामाशङ्ग्य तन्मते विधिवा. फ्याद्वाफ्यभेदभिया प्रतिसाध्ययागसाध्यामिष्टामित्येतारशस्य सम्हा- लम्पनविलक्षणविशिष्टयागविशेषणकयोधस्यैव स्वीकार्यतया..तद- धमन्तरा कृतिसाध्यो याग इत्यवान्तरवाफ्यार्थवोधस्य कल्पनी.. पतया गौरवम् उपायविशेप्यकफलसाधनताधिस्य प्रवर्तकत्वे चा- इत्यैवैका द्वयामिति रीत्या सतिसाध्यत्वेएसाधनत्वरूपविशेषणद्ध- यावगाही यागः कृतिसाध्य इएसाधनमिति योधः स्वीक्रियते इति लाघवमित्युक्तं विधियादे मणिकारेण । विशिष्टेन सममन्या- न्ययबोधे विशिष्टधियो हेतुत्ये वारशान्वयतात्पर्यधीघटितशा. ब्दसाममया भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिप्रतिवन्धकतायां विशिष्टवि- पयकोपस्थितिनिविशते अन्यथा तत्स्थाने तद्विशेषणविशेष्योप.. स्थितिश्पमतो लाघवादपि वदतुतासिद्धिः। एवं चोपनयप्रतिपाद्य. हेतुविशिष्टपक्षविशेष्यकेतगन्ययवोधेतिन्यातिर्दुरिवेति। ननु तदा- पर्विशेषणोपस्थापकताया विचारासहत्वात्कयं वदादिपदजन्या..

·७० अनुमानगादाधर्याम् ब्दयोधेऽतिन्याप्तिसङ्गतिः तथाहि तदादिपदस्य न घटत्वादिरूपविशे. पधर्मविशिष्टे शक्तिर्नानार्थताप्रसझेन गौर गत् । घटादिकं बुद्धिस्थी- कृत्य प्रयुक्ततच्छन्दात्पटादियोधस्य शकिभ्रममन्तरेगापि प्रसमात् । नव वस्तुगत्या यद्रूपावच्छिन्नं बुद्धिरथी सत्य यत्पदव्यकि- प्रयुक्ता तपावच्छिन्ने तस्याः शक्तिरतो नायं दोष इति वाच्यम् । पव- मपि पदव्यक्तिभेदेनानन्तशक्तिकल्पनया गौरवात् । यत्पदव्यक्ति प्रयोज्या प्रयोज्यद्धप्रवृत्तिोपलन्धा तत्पदव्यकिरातेरगृहीतत्वेन ततोऽन्वययोधानुपपत्तिश्च अतः सामान्यतः स्वप्रयोक्तपुष विस्थे तदादिपदसामान्यशकिः कल्पनीया । तथा च तत्वनैवो- पस्थितिः सर्वनामपदाद्भविष्यति न तु विशेषरूपेण । न च . द्विस्थत्येन शश्यानुगमेऽपि तेन रूपेण व्युत्पनी सत्या घटत्यादि- रूपविशेषधर्मपुरस्कारण बुद्धिस्थत्वरूपविशेषधर्मदर्शनादुपलक्ष- णीभूतघटत्यादिप्रकारेण शक्तिहसम्भव इति तेन रूपेण न ताप- दादुपस्थितिर्दुलभा सम्बन्धग्रहमकारताया एव स्मृतिप्रकारता प्रयोजकतया प्रकारांशे शक्तिग्रहानपेक्षणादिति वाच्यम् । द्रव्यादि- पदाद्घटत्वादिप्रकारेण शकिभ्रमशून्यस्य शाब्दबोधानुदयाच्छ- क्यधीनोपलक्षणीभूतधर्मप्रकारकोपस्थितेः शान्दयोपानुपयोगित्या- दित्यत आह तदादेश्चेति । विशेषरूपेणोपस्थापकत्वं व्युत्पायत इत्यनुपङ्गेयान्वयः । अयमभिप्रायः । स्वप्रयोक्तबुद्धिप्रकारत्वेना. जुगतीकृतघटत्यादिरूपविशेषधर्मविशिष्टे तत्पदशक्तिरतो न दि. शेषणभेदेन शत्यानन्यं न वा विशेपर्ममकारकशाम्दयोधो. पयोगिविशेषधर्मप्रकारकोपस्थितेदुर्घटता । न च ताहराबुधिषि- षयत्वविशिष्ट शक्त्येवोपपत्तौ किमेतावता प्रयासेन विशेषरूपेणी. पस्थापकतया विरहेऽपि क्षतिविरहादिति वाध्यम् । विशेषधर्म- प्रकारकसंशयनिकृत्यर्थमपि तदादेविशेषरूपेणोपस्थापकताया अ. यस्योपपायस्वात् । घुद्धिप्रकारत्वेन प्रनिनिमिचटत्यादी- नामनुगमेऽपि ताशधर्मस्थाशक्यतया तवंशपरित्यागेन नि. विशेषणकघटत्वादिप्रकारकयोधोपपत्तिः बुद्धिप्रकारत्वस्याशक्य. स्वेऽपि च तत्पदं बुद्धिप्रकारविशिष्टं बोधयत्वित्याकारकमग- पत्सद्धेतरूपशकौर तेनानुगतरूपेण घटत्वपदत्यादिभानाच्छक्केरै- क्यं बुद्धिप्रकारत्वस्य सङ्केतविषयत्वेऽपि तस्य शश्योपलक्षमता ·अनुमितिप्रकरणम् । ७१ न तु शक्यान्तर्भावेन विशेषणत्वं तदुपलक्षितघटत्वादिप्रकारफ- त्वनैय बोधस्य सऽन्तविषयत्वात् न तु तद्विशिष्टप्रकारकत्वेन शाम्दवोधनकारतायां शाब्दबोधविषयतावच्छेदकत्वेन सङ्केत- विषयत्वज्ञान प्रयोजकं यथा घटपदजन्यशाब्दबुद्धिप्रकारतायां घटत्वावच्छिन्नो घटपदजन्यशाब्दयोधविपयतावान्भवत्वित्याकारक- सङ्केतीयशान्दयोधविषयतावच्छेदकत्वेन विषयत्वस्य ज्ञानं ताह- शसङ्केतग्रहश्च घटत्वावच्छिन्नत्वविषयतानिरूपितसङ्केतीयशान्दवो. धविपयत्वप्रकारतानिरूपितविपयतावान्घट इत्याकारकः शाब्दयो- धप्रकारतावच्छेदकतायां च शान्दवोधविषयतावच्छेदकतावच्छे- दकत्वेन सङ्केतविपयत्वज्ञानम् । यथा लोमत्वस्य पशुपदजन्यशाब्द- वोधमकारतावच्छेदकतायां लोमत्वावच्छिन्नलोमावच्छिन्नः पशु- पदजन्यशाब्दबोधावपयतावान्भवत्वित्याकारकसङ्केतीयशान्दयोध. विपयतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन विषयत्वज्ञानं तादृशसङ्केतग्रहश्च लोमत्वावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नलोमनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छिन्ना याशाब्दयोधविषयत्वप्रकारता तन्निरूपितविशेष्यतावाल्लोमादिमानित्याकारकः । प्रकृते च बुद्धि- प्रकारताश्रयावच्छिन्नस्तत्पदजन्यशाब्दबोधविपयो भवत्वित्याका- रकभगवत्सङ्केतीयशाब्दयोधविषयतावच्छेदकत्वेन विषयत्वं युझिप्रकारत्वस्य किं तु तदंशे सकतेन शाब्दयोधविपयतावच्छे- दकतासामानाधिकरण्यस्यैवावगाहनात् सङ्केतीयशाब्दयोधवि. पयतावच्छेदकतासमानाधिकरणत्वेनैव विषयत्वमिति तस्य त. स्पदजन्यशादयोधप्रकारतानवच्छेदकत्वनिर्वाहः । इदं च विशि- एशकपदस्थल उपलक्षितवाचकगगनादिपदस्थले च यद्धर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य शान्दयोधविषयत्वेन सङ्केतविषयत्वग्रहस्त. धर्मप्रकारक एव योध उत्पद्यत इति तत्र शब्दाशयत्वाद्यान- यतधर्मप्रकारकयोधनिर्वाहः । दीधितिकारास्तु सर्वत्रैव शान्द- योधप्रकारतायां तदवच्छेदकतायां च सङ्केतीयशान्दयोधविप- यत्वप्रकारतानिरुपितविशेष्यतावच्छेदकत्वतदवच्छेदकत्वरूपशक्य- तावच्दकत्यतदवच्छेदकत्यानं हेतुः। यथा घटपदपशुपदस्थले घटत्वलोमत्यादेः। गगनपदस्थले च शब्दाश्रयत्व एप निरुतशक्य. तावच्छेदकत्वसत्यात् शब्दाश्रयत्यप्रकारक एय शकिन्नमाजन्यः ·अनुमानगादापर्याम् बोध इति घटगगनपदयोरपिशेष इति पदन्ति । तम्मते. सिप्रकारत्वस्य शान्धोधमकारतानवच्छेदकत्वं दुरुपपादम् । मा. नाहा विपदस्थले चोपलक्षणोभवता कनाप्यनुगतरूपेण प्रवृत्ति- निमित्तानामभानावशफ्यस्वरूपसानुगतरूपसत्वेऽपि शकिभेदाना नार्थतानिर्वाह: । बुद्धिप्रकारविशिष्वाचकं तत्पदमिति सर्वो- पसंहारेण व्युत्पत्तिसीकर्यादपर्वचैत्रत्यादिविशिष्टे वदादिघाटित- वाक्यात्मवृत्यायनुपलम्भेऽपि न तत्प्रकारकशान्दवाधस्य तदादिप- वादनुपपत्तिः । अथ सामान्यतो व्युत्पत्तेधैवत्वाधपूर्वधर्मविशिष्टगो- चरत्वेऽपि स्वरूपातस्तद्धर्मप्रकारेण शतपमहात्स्वरूपतस्तत्प्रकार: कोपस्थितेस्तारशशाग्दयोधस्य चानुपपत्तिः । जातिमान् हस्तिप- कसम्बन्धीति शानात्स्वरूपतो हस्तित्वादिप्रकारकस्मरणानुद यात्स्वरूपत्तस्तत्प्रकारकस्मृती स्वरूपतस्तत्प्रकारकसम्बन्धिधिय एवं हेतुत्वात् । यवनुगमकर्ममोपयशात्सामान्यव्युत्पत्यधीनं स्वरूपतचत्वादिप्रकारकशक्तिस्मरणं सुघटमिति ततस्तादशच. प्रत्वादिप्रकारकपदार्थोपस्थितिशाब्दयोधयो नुपपत्तिरिति । से. दसत् । स्वरूपतस्तत्प्रकारकस्मृतौ स्वरूपतस्तत्मकारकानुभ- वस्य हेतुताया व्यवस्थापनान्मोपयशेन तविशिष्टतरमकारकानु- भवादविशिष्टत प्रकारकस्मरणानुपपत्तेरिति चेन्न । भकरणादिना निर्विशेषणकचैत्रत्याधवच्छिन्ने वक्तयुद्धिविषयताग्रहे वक्त युद्धिविषयतावच्छेदकविशिएवाचकं तत्पदमिति स्मृतौ स. त्यामपिशिष्टचैत्रत्वादिविशिष्टवाचतायास्वदादिपदेन मानसशान- स्यैवान्ततः सम्भषेन सर्वसामअस्यात् । न च चेत्रोऽस्य. बुद्धिस्थ इति निश्चयऽपि विशिष्य चैत्रत्वादिविशिष्टयाचक- ताया अनिश्चयेन तत्प्रकारकशाब्दबोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । यदिशियविषयकवुद्धिप्रयोज्यं यत्पदं तत्तद्विशिष्टवाचकमिति सा. । मान्यतो व्याप्त्यावधारणेन प्रकरणायधीनस्य चैत्रत्वविशिष्टबुद्धि- प्रयोज्यत्यग्रहस्थ विशेपदर्शनया तद्विशिष्टवावकतासंशयषिघर- कत्वेन विशिष्टवाचतायाः मुनिश्शेयत्वात् । नन्वेवमपि स्वम- योजकचुद्धिप्रकारत्वे स्वपदार्थस्थाननुगमन सकलतापवाघुपसंहारे- प न्युत्पत्तिर्दुर्घटेति यत्पदव्यत्यधीनप्राचिनोपलम्या तस्या व्युत्प सनुपपत्ते तदानशाब्दबोधानुपपत्तिधारणमशक्यमेवेति वाच्यम् ।

·- अनुमितिप्रकरणम् । '७३ तदननुगमोद्धारस्यावहितेः परिचिन्तनीयत्वादित्यलमधिकेन । तत्रातिरिक्तति । शाब्दबोधनिरूपितावान्तरवाक्यार्थयोधपदार्थोप- स्थितिनिष्ठजनकतावच्छेदकगर्भेऽनुमितिजनकतावच्छेदकोक्तधर्मा- प्रविष्टस्य पदवृत्तिज्ञानजन्यत्वस्य निवेशादित्यर्थः । यत्रावा- न्तरवाक्यार्थयोधानन्तरं चरमपदज्ञानं तदुत्तरं चरमपदार्थ- स्मृतिस्तत्र तदानीमवान्तरवाक्यार्थगोचरशान्दयोधस्य विनष्टत्वा- त् । महावाक्यार्थयोधहेतुत्वासम्भवेऽपि यत्र तादृशशान्दवोधो- त्पत्तिद्वितीयक्षण एव पूर्वोत्पन्नचरमपदशानात् चरमपदार्थस्मृति- स्तात्पर्यविषयकसमूहालम्बनरूपा तत्रैव तादृशशाब्दयोधस्य महावा. क्यार्थबोधहेतुत्वम् । अन्यत्र समूहालम्बनरूपतावत्पदशानजन्यताव त्पदार्थगोचरसमुहालम्बनस्मृतिरेव गतिः । तु वो. ध्यम् अयान्तरवाक्यार्थबोधस्य महावाक्यार्थबुद्धी शा. दत्यजातिपुरस्कारेणेव कारणता न तु पदजन्यत्वेन गो. रवात् । न च तथा सति विशिष्टविषयकशाब्दबोधादि- व विशिष्टे गृहीतवृत्तिकपदजन्यावशिष्टस्मृतेरपि विशिष्ट इतरा- न्ययवोधोत्पत्या तत्र विशिष्टविपयकशाब्दधियो व्यभिचारः स्यादिति तादृशस्मृतिसाधारणपदजन्यत्वेनैव हेतुत्वमुचित- मिति वाच्यम् । पदशानजन्यत्वेन स्मृतिशान्दधियोरनुगमे पदम्पलिङ्गशानजन्यार्थविषयकानुमित्या तत्तत्कारणाव्यवाहतो. तरत्वस्य कार्यतावच्छेदकानवेशनष धारणीयत्वात् । घान्तरवाक्यार्थवोधान्महावाक्यार्थधीस्तत्राप्यवान्तरवाक्याथांघट- कार्यान्तरस्य पदजन्यस्मृतरवान्तरवाश्यार्थयोधानन्तरमय- श्यकल्पनीयतया तस्याः सफलपदार्थविषयकत्वोपगमेन दार्थस्मृतेरवान्तरवाक्यार्धधीजन्यशाब्दयोधे व्यभिचारवारणं सम्यक् विशिष्ट गृहीतवृत्तिकपदाधीनयि. शिष्टस्मृतेरिय विशेष्यमात्र गृहीतवृत्तिकपदाधीनाया उद्धा. धमान्तरवशाविशेषणमयगाहमानाया विशिष्टस्मृतितो विशिष्टपक्षादिविषयकेतपन्यययोधवारणाय गृहीतविशिष्टत्ति- कपदजन्योपस्थितित्वेनेय विशिष्टविषयकस्मृतेस्ताहशान्वययो. धहेतुताया विशिष्टकृतिकग्रहानपेक्षावान्तरवा- क्यार्यशादीजन्ययोधे तस्या न्यभिचारस्यावश्यकत्वात् प्रका- यत्रा. व्याप्य- घकन्यतया ·अ. अनुमानगादाथर्याम् uৈ तबारणे तावत्पदाविषयकस्मृतिकल्पनाया किञ्चित्करत्वात् अतोऽप्यवान्तरवाक्याधियः शादित्यपुरस्का- रेण कारणत्वान्तरमावश्यकमिति पदजन्यत्वपदं पदाजन्ययो- धव्यावृत्तधर्मपरम् तप शादत्वादिफमपीतिः । अधिक प्रवेशेन निरकनिधयत्वपर्याप्तजनकतावच्छेदकताघटितस्य ल. क्षणस्य नातिन्याप्तिरित्युक्त्या निश्रयत्वमवेशन पर्याप्त्यनि- घेशेऽपि नातिन्याप्तिरित्याइ निश्चयत्वस्येति । परोक्षसंशयान- भ्युपगमेन संशयान्यत्वस्योक्तयुक्त्या शाम्वत्यादेविशनीयतया ज्ञानत्वस्य पदजन्यबुद्धावव्यावर्तकत्यादिति भावः ॥ व्याप्तिविशिष्टदेनुरूपविशेषणतावच्छेदकविशिष्टस्य तविशेष गर्मितावच्छेदकपर्वतत्वाधयच्छिन्नस्य चैशिष्टशावगाहिनि शा- ध्दयोधादी प्रत्यक्षादिसाधारणविशिणवैशिष्ट्ययोधनिपतविशेषणता- ঘটমাদ্দানখয়রামাযাবৰাৰ অঙ্কন ন त्यादिना- (दी०) न च तत्तद्विशिष्टवैशिष्टयज्ञानं पति तत्तविशे- पणवावच्छेदकमकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वात् तादृशे शाब्दबोधे प्रत्यक्षे चातिव्याप्तिः दण्टो रक्तो न वेति संशये रक्तदण्डवान- यमिति ज्ञानानुदयादिति वाच्यम् । ज्ञानोपरमेऽपि विशिष्ट- विपयोपधानेनेच्छादेपयोः कृतंत्र साक्षात्काराद्विशेषणविषय- काद्विशिष्टसंस्कारादेव विशिष्टस्मरणाच तद्विषयकगुणानां तत्र हेतुत्वे न्यूनचानलस्प तत्राप्रवेशादिच्छादितः संस्काराचा- नुमितेरनुदयात् संस्कारायन्यत्वस्य गुरुतया ज्ञानवेनैव तत्र हेतुत्वात् ।। अवान्तरपाश्यार्थवाभाविनिशान्दयोधा. साधारणकारणतामानायातिव्याप्तेहकरीत्या पारणेऽपि तत्तवि शिवैशियशानं प्रतीति पर्वतत्वादिरूपधर्मितावच्छे दकापच्छिन्नविशेषणतापन्नव्याप्तियिशिधूमादिविशिष्टवैशिएय. सानत्वावच्छिन्नं प्रतीत्यर्थः । तत्तद्विशेषणतावच्छेदकमका- रकनिश्चयत्न पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशेश्यकव्याप्तिविशिष्टः (मा० ) तथापि ·न तत्र अनुमितिपकरणम् । मादिप्रकारकनिश्चयत्वेन । ताशे पहिव्याप्यधूमवत्पर्वत- वानित्यादिविशिष्टवैशिष्टयवोधरूप शान्द्वोधेऽतिव्यासारित त्वात् तस्यैव प्रथममुपन्यासः स्मृतिव्यावृत्तधर्मस्य जन्यताव- च्छेदकत्वे स्मृती नातिव्याप्तिसम्भवः । उपमितेः पदवा- च्यत्वावगाहिन्याः तापशविशिष्टवशिष्टयवोधरूपताप्रयाशो सम्भवत्यतः प्रत्यक्षशाब्दयोधमात्रोपादानम् । अथ किमिदं विशेषणतावच्छेदकप्रकारकधीजन्यतावच्छेदकं विशिश्वैशिष्टय- योधत्वं न तावद्विशिष्टपतियोगिकं यद्वैशिष्टयं तदवगाहित्वं व्यधिक- रणसम्बन्धावगाहिविशिष्टभ्रमे व्यभिचारात् । नापि विशिष्ट- प्रकारकत्वं काञ्चनमयवाद्विमानित्यादिभ्रमप्रकारीभूतविशिष्टापसि- द्धः। काञ्चनमयो पहिरित्यादिशानानपेक्षणीयता. पत्तेः। नापि विशेषगान्तरप्रकारेण भासमानप्रकारकत्वं । रक्तो दण्डः दण्डवान् पुरुष इति समूहालम्बनस्थलेऽपि रको दण्ड इति- शानापेक्षाप्रसङ्गात् । नापि विशेषणान्तरप्रकारतानिरूपित. विशष्यत्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वं रक्तस्वादिप्रत्येकपदार्थापस्थि- तिमूलक रक्तदण्डवानितिशाने व्यभिचारात् । न हि तारशाफारफयोधो रक्को दण्ड इत्यादिविशिष्टशानानन्तरमेव जायत इति दीधिति कारायनुमतम् । वाधग्रन्थे काञ्चनमयत्व. विशिष्टयहरगसियेवोपनीतकाञ्चनमयत्वादिविशिष्टवाद्विवैशिट्यानु- मितिः शुद्धवहित्वाधवच्छिन्नव्याप्यधूमादिमत्वशानादिना पर्वते न सम्भवतीति कथं तद्विरोधितया ब्यधिकरणकाञ्चनमय- त्वावच्छिन्नययभावस्य दोपान्तरासङ्कीर्णवाधस्य हेत्वाभासतेति माणिकारोकेर्विशिष्टविशेपणानं विनापि विशेष्ये विशेषणं. विशेषणान्तरमिति रीत्या तारशानुमितिसम्भव इत्यभिधाय स्वयं दूपणीयत्वात् । विशिष्टव्याप्तिज्ञानं विनापि तघटकप्रत्येकपदापस्थितिभ्यो विशिष्टपरामर्शोत्पत्यानुमि- तिरिति मिश्रेणान्येन चाभिधानात् एकत्वविशिष्टकर्तुः पूर्वमशा- नेऽपि क्षितिरेककर्तृकेत्यनुमितरनेन स्वीकृतत्वाश । अत्राहुः । विशेषणान्तररकत्वादिविशेष्यतापन्नदण्डादिपकारकं झानं विधा रकत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वेन दण्डादिवैशिष्टयावगाहि तद् पानयमितवैशिष्ट्यावगाहि च । तादृशविशिएप्रतियोगि- तत्र ·अनुमानगादाधर्याम् कत्वं च दण्डादिमकारतानिएकसंसर्गतायामबच्छेदकतया भासते सविशिष्टसंयोगादेव दण्डादिसंसर्गतया भानात् । दण्डादिविशेषणतापनरतत्वादेरेय वा स्वावच्छिन्नप्रतियोगि- पसंयोगात्मकपरम्परासम्बन्धेन पुरुपादौ प्रकारता बादशे विशिश्वशिएयवोधे पर विशेषणतावच्छेदकप्रकारकधी: का. रण न तु विशिविशेषणावगाहिन्यपि रकत्यादिक वैशि- व्यप्रतियोगिन्युपलक्षणतयावगाहमाने द्वितीयवोधे एव व प्रतियोगिविज्ञपिताभावयुद्धौ घदो नास्तीत्याकारिका- यां प्रतियोगिने प्रकारीभवतो घटत्वादेः प्रतियोगितावच्छ दफतथैव भानमिति तत्र घटत्यादिप्रकारकशानापेक्षानियमः । यद्यपि विशिएविशेपणाचगाहिशानमात्र एवं विशिष्मानापे क्षायां मणिकारातः स्वरसः । तथापि लाधवोपनी- तैकत्वादिविशिष्टक धनुमितिर्विशिक्षानमनपेस्यैवोत्पयत इत्य. नुरोधादीधितिकारादीनां दर्शितविशेषादरः । दण्डो नास्ति रक्तो नास्तीत्यादिक्षानवायां नियमतो रक्तदण्डो नास्तीत्यादि ज्ञानोत्पादविरह एवोकविशिष्वैशिष्टयोधे विशेषणवारच्छेदकप्र. कारकविशेपणधीहेतुताकल्पकः । दण्डो रक्त इत्यादिक्षानदशाया- मपि कदाचित्वादशसमूहालभ्यनयुद्धायुत्पद्यमानायां दण्डो रक्तो नास्तीतियुद्धरनुत्पादे तवाननुगतस्य कस्या चित्प्रतिवन्धकता कल्प्यत इति विवचनीयं चेदमधिकमन्य- । केचित्तु रकवण्उयानित्यादिज्ञानीया रकत्वादिविशेष्या तापन्नदण्डादिनिष्ठा प्रकारता द्विविधा । काचिदण्डादिविशेष- तापनिरकत्वाद्यन्तर्भावेन पासा काचिकेवलवण्डावावेव । तत्र प्रथमा विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानाधीना नापरा पु. स्पादिविशेष्यतानिलपितमकारताया रकत्वादिवृत्तित्वेऽपि पुरुणेन रक त्यादिधीन तारशकारताकोक्तानविरोधिनी इतरवि. शेषतानवच्छिन्नायाः पुरुषादिविशेष्यतानिरूपितरकावादिप्रका. एव तत्प्रतिवध्यतावच्छेदकवादित्याहुः । अपर तु यथा विशेष्यतानिरूपितमकारतामात्र ने विशेष्यतावच्छेदक ता भूतल घरवदित्यादो भूतलत्यादेर्घटादिधर्मितावदकता. पविपरीत्यस्यापि प्रमात् । अपि तु विलक्षण विषयता साव ऽगत्या रताया ·७७ न अनुमितिप्रकरणम् । प्रकारतामिका तदन्यैव वा! एवं विशेषणतावच्छेदकतापि विलक्ष- णविषयता तन्निरूपकदण्डादिनिष्ठप्रकारताशालिनि योथे विशेषण- तावच्छेदकरकत्वादिप्रकारकज्ञानापेक्षा प्रत्येकोपस्थितिमूलकं रक्त- दण्डवानयमित्यादिशानं च न तथाविधविलक्षणप्रकारताशालाति पदन्ति । तदुभयमपि सम्यगिव प्रतिभाति विशिष्ट- भानपूर्वकतदपूर्वकयोरविलक्षणाकारज्ञानयोोपियभेदमन्तरेण वि. ययतावलक्षण्यस्याननुभवात् । विशिष्टज्ञानकायंतावच्छेदकत- या तसिद्धिरित्याप वालप्रलपितं तादृशावलक्षणावपयतासिद्धा. वेव, तन्नियामकतया विशिष्टज्ञानहेतुतासिद्धेः । यदि विशिष्टप्रतियोगिकविलक्षणसंसर्गावगाहिनि योध एवान्वयव्यतिरे. काभ्यां विशिष्टविशेषणझानं हेतुः तज्जन्यतावच्छेदक यदि विशिष्टप्रतियोगिकत्वावच्छिन्नसंसर्गताकवुद्धित्वं तदा गौरवम् उक्तवलक्षण्यपुरस्कारेण प्रकारताविशेषस्य कार्यतावच्छेदकत्वे च लाघवामिति विशिष्टप्रतियोगिकवैशिष्टयावगाहिन्येव शाने व्यासज्यवृत्तित्यादिरूपवैलक्षण्यासचिरप्रत्यूहेत्यु- च्यते तदा न विवदामह इति प्रकृतमनुसरामः । ननु यथा विशेषणतावच्छेदकरकत्वांश निर्धर्मितावच्छेदककताद्वशिष्टवै. शिप्स्यवोधे तत्प्रकारकमानत्वेनैव हेतुता न तु तत्र संश. यान्यत्वप्रवेशः तथा तदंशे सधर्मितावच्छेदककविशिष्टवैशि. प्ट्यपोधेऽपि तत्तद्धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेप्यकतत्मका. रकसानत्वेनैव संशयसाधारणहेतुता स्वीक्रियते निश्चय स्पेन विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकधीहेतुताया मणिकारादिभि- रनाभधानादिति फथमतिव्याप्तिरतस्तथा हेतुताभनुभवेन दयति रको दण्डो न येति । ननु रको दण्डो न वेति संशयानन्तरं रक्तदण्डवानितिनिश्चयानुत्पाद एवानुभवसिद्धः च विशेपणसन्देहे विशिष्टसन्देहस्यौचित्यावर्जितत्वादुप- पद्यते निधोत्पत्ती संशयसाममध्भावस्यापेक्षितत्वाद्रलदण्डः शान्न घेति विशिष्टसंशयस्त्यनुभवसिद्ध एवेति निश्चयत्वेन हेतुतायां साधकविरहो बाधकस्य च सत्यम् । अत्र के. चित् । पदि विशेपणतावच्छेदकप्रकारकसंशयादपि विशिष्टवैशि- प्टपवाघ उपेयते तदा प्रामाण्यशङ्कास्पन्दितादपि झाना- प्रकारताया .

·७८ अनुमानगादाधोंम् तदुपगम आवश्यक: अप्रामाण्यसन्देहेन विषयसन्देहस्यैर जननात् संशये ऽग्रामाण्यसंशयस्याकिञ्चित्करत्वात् । अतो ऽपामानिधयारसन्दितशानात्फलधारणायामामाण्यनिश्चयानास्क न्दितत्वेनैव हेतुता वक्रव्येत्यमामाण्यमानायगुरुशरीरनिश्चयत्वनिवे- शाद्गौरवामित्यप्रामाण्यवानानास्कन्दितनिश्चयत्वेन हेतुत्यमेवोचि- तामिति विशेषणसंशयाविशिष्टसंशयानुपपत्तिरूपबाधकमपि क- थश्चिदुद्धरणीयमिति बदन्ति । वस्तुतस्तु संशयस्य विशिष्टपै- शिष्ट्यबोधजनकत्वे दण्डो रको न बत्यादिसंशयाक्तत्वतद- भायाधुभयविशिष्टदण्डादिवैशिष्ट्यावगाहियोधोऽपि स्यात् ..न चेष्टापचिः । तादृशक्षानस्यैकत्र दण्डादी धर्मिणि विक्रो- भयप्रकारकतया रसत्वादिनिश्चयत्यासम्भवात् । विशेष्यान्त- रविशेषणतापन्नधर्मिकसंशयस्य भानुभवविरुद्धतया सत्र सं. शयत्वोयगमासम्भवाच्च । अत एव व केवलं विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या रकदण्डवानितिशानेऽपि उक्तसंशयः का. सचितया प्रतिबन्धक इति वदन्ति । न च तत्र संशयस्य प्रतिबन्धकत्वे विशिष्टपैशिष्ट्यबोधसाधारणधर्म एव तत्प्रतिवध्यतावच्छेदकोऽस्तु तावतैव तय संशयानन्तरतद्विशि- एवैशिष्ट्ययोभयारणे तत्र तत्प्रकारकक्षानत्वेनैव हेतुत्वमुचितमिति पाच्यम् । तत्संशयद्वितीयक्षणे कथञ्चित्वत्प्रकारकनिश्चये तद्वि- तीयक्षणे तद्विशिष्टवैशिष्टषधीनिर्वाहाय विशिष्टवैशिष्ट्याविषयता. भिन्नवैशिष्टयविषयताया संशयप्रतियध्यतावच्छेदकत्वं याव्यमितिनिधयत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यवोधाहेतुत्वे संशयातरं विनापि निश्चयं विशिष्टवैशिष्ट्यर्धाप्रसमात् । न च यत्र दण्डे रक्तत्वस्य संशयः पुरुपे च दण्डस्यानुमितिसामग्री रकेतरदण्डस्य पुरुषे बाथमहश्च तत्र संशयसत्त्वपि कपलं विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या रकदण्डवान्पुरुष इत्यायनुमित्युत्पचे कथं ताशयोधे संशयमतिबन्धकतेति वाच्यम् । प्रत्यक्ष प्रत्येव तत्पतिवन्धकताया वकन्यत्वात । अलौकिकत्वमपि तत्र विशेषणं देयं संशयसत्वेऽपि लोकिकसभिकर्याद्रकदण्डवा. नितिज्ञानोत्पत्तः । लौकिकप्रत्यक्षतामप्रथा विपरीतज्ञानविरो- धितयैव व विशेषणमिकलौकिकप्रत्यक्षात्मकसंशयस्य ना. एव ·न अनुमितिप्रकरणम् । ७२ पत्तिः । एवं च विशिष्टवैशिष्टयबोधव्यावर्तकविशेषणानक. च्छिन्ने ऽपि विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधे विशेषणे तद्वि- शेपणसंशयस्य प्रतिवन्धकत्वेऽपि दण्डो रक्तो वेति संशयवलादितरवाधाशुपनौतरत्तत्वादिविशेपितदण्डाद्यनुमिती - क्तत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिताप्रसङ्गस्य तादृशसन्देहानन्त- रजातरक्तत्वादिविशेपितदण्डादिप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षे विशि- टवैशिष्ट्यावगाहिताप्रसङ्गस्य वारणाय तबुद्धो विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुताकल्पनमावश्यकम् । यत्तु निश्चयत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यवोधहेतुत्वे निश्चयत्वघटकयो- स्तदभावाप्रकारकत्वतत्प्रकारकत्वदलयोर्विशेषणविशेष्यभावे वि. निगमकाभावेन कारणतावाहुल्यमिति तदभावप्रकारकशानत्येन सशयस्य प्रतिवन्धकत्वमेव कल्पयितुमुचितं यत्र संशयद्वितीयक्षणे स्मरणादिरूपस्तन्निश्चयस्तत्र द्वितीयक्षणे संशयनाशे सत्येव वि. शिष्टयोध उपेयत इति । तदसत् । तथा सति तुल्ययुक्त्यानुमित्या- दावपि लिङ्गादिसन्देहस्य तदभावप्रकारकज्ञानत्वेन प्रतिवन्ध- कत्वापातात् निश्चयत्वावच्छिन्नहेतुताघटितानुमितिलक्षणे ऽस- म्भवापत्तेः । यत्तु विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति निश्चयत्वेन हेतुत्वे विशेषणसंशयजन्यविशिष्टसंशयानुपपत्तिरिति बाधक वदप्याकिञ्चित्करम् । दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वनि- श्चयरूपकोटितावच्छेदकावच्छिन्नमसिद्धिस्थल चैत्रीयो दण्डो रक्तो न वेतिविशेषरूपावच्छेदेन रक्तत्वाभावावगाहि- संशयाद्रक्तदण्डवान वा चैत्र इति विशिष्टसंशयोदयात् तथाविधनिश्चयस्य तादृशसंशयाविरोधित्वात् यत्त तत्र विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्यैव विशिएकोटरवगाही संशयो न तु विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहीति समाधानम् । त. दसत् धर्मिणि रक्तत्वादिविशेपितदण्डादेरुक्तरीत्या भा- नसम्भवेऽप्यभावांशे विशिष्टप्रतियोगिनो वैशिष्ट्यभाननियमात् । अभावांशे रक्तत्वादिविशिष्टदण्डादिवैशिष्ट्यभानस्यावश्यकत्वा- तदुपपत्तेदर्शितप्रकारं विना असम्भवात् । न च लौकिक- प्रत्यक्ष एवाभावांशे तधर्मविशेषितप्रतियोगिनि प्रकारतया भासमाने वद्विशिष्टवशिष्ट्यावगाहितानियम इति सं. पष ।

·अनुमानगादाधर्याम् शये कोट्योरपनयादेव भानाद्विशिष्टवैशिष्ट्यानवगाहनसम्भव इति वाच्यम् । दण्डसामान्याभावस्यैव रक्तत्याधुपलामतम- तियोमिकत्वादभावांशे रकत्वादिविशिष्टदण्डादिरूपमतियोगिवैशि- ट्यानवगाहने तारशसंशयस्य दण्डादिसामान्याभावावगाहितया दण्डवानितिविशिष्य निश्चयदशायां दण्डादौ रक्तवादिसं. शयाविशिष्टसंशयानुपपत्तारेत्यधिकमन्यत्रानुसन्धेयम् । रको दण्डो नवेति संशयानुव्यवसाय च रकत्वादिविशिष्टदण्डादि. रूपविषयप्रकारेण न शानभानं किं तु दण्डादेविशेषणतानापन्नरक- स्वादिप्रकारत्वेनैवेति न तदनुपपत्तिरिति संक्षेपः । विशिष्ट चैशिष्ट्ययोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकमकारफसंशयान्यत्वेनैव है। तुता न तु तारशसंशयान्यज्ञानत्वेनेति संशयान्यत्वविशिक्षानत्व रुपनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताघाटवलक्षणस्य न तत्राविध्याप्तिरिति समाधचे शानोपरमेऽपीत्यादिना शानत्वस्यामवंशादित्यन्तन । शानत्वस्यावच्छेदकगर्भाप्रवेशे हेतुगर्भविशेषणं न्यूनतेरिति । न्यूनतित्वं चापच्छेद्यत्वाभिमतहेनुताया अध्यापकत्वम् । भा- नत्वानिवेशे ऽनुयुद्धसंस्काराविशिष्टवैशिष्ट्याचगाहिप्रत्यक्षापतिः स्मृतावेचोरोधकस्य हेतुतया प्रत्यक्षे च तद्विरहस्याकिशि करत्वात तेन विनापि ज्ञानेन विशिष्टयशिट्यप्रत्यक्षजननादिति तु न देश्यम् । अगत्योद्बोधकासमवधानविशिष्टसंस्कारत्वाभाव. स्थावच्छेदक कोटी प्रवेशेन तदापत्तेरिणीयत्वात् । कालान्त. रे उद्धोधकसमवहितसंस्काराद्विशिएवैशिष्ट्यावगाहिस्मरणनि- हाय संस्कारभेदमुपेक्ष्य विशिष्टसस्कारत्वाभावानुधावनम् । उद्धोधासमवहिते संस्कारे च विशेपणाभावाद्विशिष्टसंस्का- रस्वाभाव सुलभः । भेदस्याध्याप्यत्तित्वे तूदोधकाभावविशिष्ट- संस्कारभेद एवं निषेश्यः । अत एव ज्ञानवाप्रवेशे लायचासम्भवन न्यूनवृत्तित्वमेव तदनिवेशप्रयोजकतयाऽभिहितम् । तद्विपयफगु. णानां हेतुत्व इति न्यूनवृत्तिताप्रकाशनाय तद्विषयकगुणानां । विशिष्टविशेषणावगाहिनामिछाउपातिसंस्काराणाम् । ननु वि. शिष्टविषयकच्छादिस्थलेऽपि वजनकविशिष्टज्ञानस्यावश्यकत्वात् सर्वत्र ज्ञानमेव हेतुन विच्छादिकमित्याशझायामिच्छादर्वि- शिश्चेशिष्टयोधहेतुत्वे हेतुमाह ज्ञानोपरमेऽपीत्यादिना ! शा.

·अनुमितिप्रकरणम् । ८१ नोपरमेऽपि इच्छादिजनकविशिष्टज्ञाननाशेऽपि । विशिष्टविषयो- पधानेनेति । रकत्वादिविशिष्टदण्डादिरूपविषयप्रकारेणेत्यर्थः । इच्छाद्वेषयोः साक्षात्कारादित्यन्वयः । रक्तदण्डमिच्छामि रक्तदण्डं द्वेष्मि इत्याफारकेच्छाद्वेपसाक्षात्कार इच्छात्वादिप्रकारक इच्छादि. द्वितीयक्षणोत्पन्नेच्छात्वादिनिर्विकल्पकाविच्छातृतीयक्षण एव उत्प. त्स्यते तत्पूर्वक्षण एव जनकशानं नश्यतीति न विशिष्टवैशिष्ट्यावगा. हीच्छाप्रत्यक्षाव्यवहितप्राक्क्षणे ज्ञानसत्त्वमिति इच्छादिकमेव हि तत्र हेतुः । यदि चेच्छात्वादिनिर्विकल्पकेऽपि विशिष्टविषयप्रकारेणेच्छा. दिकं भासते तथा च तदेव निर्विकल्पकमिच्छांशे विशिष्टवैशिष्टययो- धात्मकमिच्छासाक्षात्कारपूर्व स्थास्यतीति तादृशज्ञानस्य न व्यभि- चारः अत एव नरसिंहाकारकं तनिर्विकल्पकमितिसिद्धान्त इत्युच्यते तदापि यत्र विशिष्टविषयकफलसाधनताशानं प्र. थमं तदुतरं च फलेच्छा तदनन्तरं च विशिष्टोपायविपयि- णीच्छा तत्रेच्छात्वनिर्विकल्पकरूपे विशिष्टविषयकेच्छासाक्षात्कारे एवं द्विष्टसाधनताज्ञानानन्तरजातफलद्वेषजन्योपायद्वेषविषयकसा. क्षात्कारे च ज्ञानस्य व्यभिचारो दुर्वार एव द्विक्षणस्थायिनो ज्ञानस्य तत्पूर्वक्षण एव नाशादिति भावः । कृतिसाक्षात्काराव्यवहितपूर्व च शानस्य विनश्यदवस्थस्यापि सत्त्वं सम्भावितमपि नेति सूचयितुं स्वातन्त्र्येण कतिसाक्षात्कारे व्यभिचारं दर्शयति कृतेश्चेति । अगापि विशिष्टविषयोपधानेनेत्यनुपज्यते । ननु विशिष्टयुद्धौ विशेषण- ज्ञानस्य हेतुतया विशेषणशानं विना विषयविशिष्टकृत्यादि क्षात्कार एव न भवितुमर्हतीति अगत्या तत्पूर्व विषयस्मरणमेव कल्पनीयम् । तथा च विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वावच्छि. मस्यापि न तत्र व्यभिचार इत्यत आह विशेपणेति । शानोपरमेऽपी. त्यनुपज्यते। रक्तत्वादिरूपविशेषणशाननाशेऽपि रक्तत्वादिविषयका- द्रकत्वादिविशिष्टदण्डादिविषयकसंस्कारादेव तादृशविशिष्टघिपय- कस्मरणात्पत्तरित्यर्थः । तथा च तत्र व्यभिचारभयेन विशेषणशा- नस्यापि विशेषणविषयकत्वेनैव विशिष्टधीहेतुता वाच्या तथा च विशेषणविषयककृत्यादित एव विषयविज्ञपितकृत्यादिसाक्षात्का- रसम्भवाप्न ज्ञानापेक्षेति विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धावपि विशिष्टविषयक- गुणमात्रस्य हेतुत्वम् इत्थं च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिसंस्कारा- ·अत भनुमानगादार्याम् विशेषणवादकप्रकारकहानं विनय ताइशस्मरणनिर्धाहोऽपी. ति भावः । एवमुपनायकहानस्यापि सविषयकावेन हेतुतातो न विषयोपनया कानापेक्षेति योध्यम् । अनुबुद्धसंस्कारात् उपनीत मानवारणाय शानप्रत्यासतितुवायामविशिरसंस्कारभेद एवं निवे श्यानतुवोधकासमवधानविशियसंस्कारत्याभावादिः कालान्तरी. गोयोधकसमवधानविशिष्टसंस्कारादुपनीतभामानुपगमे क्षतिषि- हात् ततः स्मरणोत्पादे क्षणैकविलम्येनेवोपनातभाननिवाहात् । नम स्मरणकल्पने गौरवाद्विशिष्टसंस्कारवाभावनिवेशनमयोचि- तमिति वाच्यम् । उद्योधकानामननुगततया तदभावसहनस्य निवेशनीयतया महागौरवात लघुरूपेण कारणतासिखी तन्नि हकस्मरणकल्पनागौरवस्य फलमुखत्वेनादोषत्वात् । एष निर्विकल्पकादिस्मरणकल्पनेन विशेषणधियोऽपि विशे. पणज्ञानत्वेन ' हेतुत्वाने व्यवस्थापयिष्यते वानी तु नि. विकल्पकस्मृतिर्न सिमान्तसिद्धा कृत्यादिसाक्षात्कारमान्तरा विषयस्मरणं विनवानुभवसिद्ध इत्याशयेन विशेषणशानादि- हेतुतायो मानत्वाप्रवेशोऽभ्युपगत इत्यवधेयम् । अनुमितावपि सविषयकत्वमात्रेण न ' कुतो हेतुत्वमित्याकाणायामाह इच्छा. दित इति । व्याप्यवत्पक्षविषयकेच्छादित इत्यर्थः । का. नस्य चिरान्तरितत्वविरहेण कदाचिदिच्छादेरनुमित्युत्पादक तायामिष्टापत्तिा सस्भवतीत्याशझ्याइ संस्काराचति । व्याप्यति । शिष्टपक्षविषयकसंस्काराचेत्यर्थः । ननु विशिष्टवैशिष्टयोधा. दिहेतुतायामनुबुद्धसंस्कारान्यत्ववयनुमितिदेतुतायामपि हानत्व- मुपेक्ष्य संस्कारस्येच्छादेश्च व्यापर्तनाय तदन्यत्वमेव किं न नि- वेश्यत इति तटस्थप्रश्न उत्तरयति संस्काराचन्यत्वस्येति । भगत्गा तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकगुणहतुतायामवच्छेदक- गौरपसहिष्णुतेति भावः । अतिम्यातिशया तु संस्कारा. धन्यत्वस्वेत्यादिप्रन्यो भावतरति । संस्काराधन्यवनानुमिति- हेतुत्वापि उभयकरपेणाहेतुतयातिव्याप्तेरनवकाशात | हान. घटितधर्मावच्छिनकारणताघटितलक्षणे सम्मवशानिरासपरो- ऽयं मन्य हत्यप्या। परामर्शभत्यक्षं प्रत्यनुमिताधिष परामर्शयन हेतुता परामर्श ·अनुमितिप्रकरणम् । ८३ विना तत्प्रत्यक्षानुदयादिस्यभिमानमूलां परामर्शप्रत्यक्षातिव्याप्ति- शहां तत्र तेन रूपेण हेतुतां निराकुर्षाणो निरस्यति न चेति ॥ (दी०) न च परामर्शानुव्यवसायेऽतिव्याप्तिः सामान्यतः प्रत्यक्षे विषयत्वेन तत्तद्विषयकमत्यक्ष तत्त्वेन कदाचित् ज्ञाना- दिमत्यक्ष ज्ञानत्वादिना तत्र हेतुत्वं न तु यावानेव तत्त- दितरत्वादिविषयनिष्ठो धर्मस्तेन तद्विषयत्वेन कार्यकारण- भावः मैत्रावलोकितचैत्रनिर्मितनीलेतरघटतद्विषयकत्वादिना त- वेऽनन्तकार्यकारणभावमसान्मानाभावादन्यथोपपत्तेश्च ।। (गा० ) परामर्शादिप्रत्यक्षे साध्यव्याप्यहेतुपकारकपक्षविशे- ध्यकसशयान्यज्ञानत्वरूपपरामर्शत्वेन हेतुतां निराकर्तु वस्तुगत्या यद्यत्प्रत्यक्षनिरूपितविषयनिष्ठहेतुतावच्छेदकं तन्निर्धारयति सामा- न्यत इत्यादिना ! सामान्यतः प्रत्यक्षत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्ने प्रत्यक्षे । विषयत्वेनेति । विषयताया स्वाभयविषयादिभेदेन भिन्नत्वे. ऽपि विषयतात्वमनुगमकं कारणस्य प्रत्यासत्तिस्तादात्म्य'कार्यस्य लौकिकसनिकर्षजवानीयविलक्षणविषयता। अत एयातीतादिविषय- स्प न प्रत्यक्षविषयत्वं कार्याव्यवहितपूर्ववृत्तिविपयरूपका- रणस्य तत्र तादात्म्येबासम्बद्धत्वात् । अव्यवहितप्राक्क्ष- णवृत्तिकारणसम्बन्धस्य कार्यसम्बन्धप्रयोजकत्वात् । अता- नागतघटादिरूपविषये कार्याव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तिचक्षुसंयो- गादरसत्त्वे अतीतानागतशब्दादिरूपविषयविशेषादाविन्द्रियसमः वायतत्संयुक्कसमयाययोः सत्वेन तत्प्रत्यक्षस्य विषयतयोत्प- तिवारणाय विषयस्य हेतुत्वमावश्यकम् । यदि चाव्यवहितग्राक्- भणावच्छिनकारणसम्बन्ध एव कार्योत्पत्तिप्रयोजको न तु तादश- क्षणवृत्तित्वोपलक्षितकारणस्यापि सम्बन्धः तत्क्षणे प्रतिबन्ध- कसमवाहितस्यापि देशस्यान्यदेशावच्छेदेन तत्क्षणवृत्तिप्रतिव- घकात्यन्ताभावस्यान्यकालावच्छेदेनाधिकरणतया तत्र द्वितीय- भणे कार्यापत्तेः । एवं चातीतादिविषयस्य वर्तमानकाला- सम्बन्धितयावच्छेद्याधिकरणसम्बद्धस्यैव चावच्छेदकतया नित्यस्यापि सन्निकर्षस्य वर्तमानकालावच्छेदेन न तष ·प्रथम अनुमानगादार्याम् सत्वमिति , नातिप्रसरः । अधेवमतीतादी, विषये सामान्य प्रत्यासत्यापि प्रत्यक्षं न जायेत , तत्र वर्तमानकालावच्छेदन नित्यस्यापि सामान्यस्यासस्वादिति चेन्न । कारणताघटक व्याप पकत्यं द्विधा किञ्चिद्यत्र यदा कार्य तत्र तदव्यवहितप्राकक्षणा- पच्छेदेन, कारणमित्येवं रूपं कविश्व यत्र यदा कार्य तत्र तद. व्यवहितप्रारक्षणवृत्तिकारणमित्येवं रूपं यस्य कारणता प्रथमोच. व्यापकताघटिता तस्य प्राक्क्षणावच्छेदेन देशे सत्यमेव कार्यालय तिप्रयोजकं यस्य कारणता द्वितीयव्यापकताघटिता प्राक्क्षण वृत्तस्तस्य यदा कदाचिदेशे सत्त्वं देशे कार्योत्पादप्रयो। जर्फ लौकिकसभिकर्यादेः प्रत्यक्षहेतुतायां व्यापकत्व सामान्यमत्यासत्यादेस्तोतुतायां व द्वितीयमिति नातीतादिविषयस्य लोकिकप्रत्यक्षप्रसझो न वा सामान्य त्यक्षानुपपत्तिरित्युच्यते तदापि पूर्वक्षणावच्छिन्नसन्निकर्षाति- पयनाशकाले तत्प्रत्यक्षापचिवारणाय विषयस्य कार्यसहभावेन हेतुत्यमावश्यकम् यदि च विषयनाशोत्पचिकालेऽपि प्रत्यक्षमिप्यते सम्बद्ध वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनेति प्रवा- वस्तु प्राक्क्षणे वर्तमानतापरः अत एवाशुधिनाशिसुखादिश्का- रफलौकिकप्रत्यक्षस्य सुखात्यावतृतीयक्षणे निर्वाहः विशेषण- शानस्य हेतुतयोत्पत्तिक्षणे तद्विरहेण द्वितीयक्षणे तद्विशिष्टवुल्य सम्भपादित्युच्यते तदापि प्रत्यक्षविशेष विषयविशेषस्य हेतु ताया व्यवस्थापनीयतया यदिशेषे यविशेषस्य प्रयोजकता तासामान्ये तसामान्यस्येति नियमारसामान्यकार्यकारणभाव आवश्यकः । तत्तापयति । तत्तयक्तिविषयकप्रत्यक्षात्याध. च्छिन्नं प्रति तत्तद्वयक्तित्वेन हेतुतेत्यर्थः । न चेशविशे. पकार्यकारणभायो निष्प्रामाणिकः तत्ततिविषयकप्रत्यक्षस्य स- निकादिशालिव्य जयन्तरे इएस्वाद यावतीपु सनिकांदिघाट- नसामग्रसिमधानं युगपत्तावद्धयक्तिभासासामा तावसति- विषयकस्यैकस्यैव प्रत्यक्षस्योत्पत्तरिति वाच्यम् । तसक्किमेल देनेन्द्रिय सनिकांदिघाटनसाममौभेदनिहाय तवयक्तित्वेन वि. प्रयस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् । अन्यथा तत्तघटेन्द्रिय- साभारयधर्मपुरष्कारेणैव • हेतुतया तयाक्तिभा- ·तद्य- अनुमितिप्रकरणम् । सकसामनया एतद्यक्तिभासकसामग्रीतो वैलक्षण्यासम्भवात् । ताशहेतुतासत्त्वे तादृशसामग्रयाः पृथक्तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न- घटितत्वेनैव वैलक्षण्यात् । तदवलक्षण्ये च तव्यक्तिविषयक बाधग्रहाभावादिघटितायाः समवायेन तद्यक्तिविषयकविशिष्टप्र- त्यक्षसामग्रया विषयतासम्बन्धेन तत्तद्यक्तिप्रत्यक्षोत्पादकसामग्री मत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टायाः समवायेन तत्तयक्तिविषयकविशिष्ट चुत्पादप्रयोजिकाया व्यक्त्यन्तरमात्रे सभिकर्पदशायामप्यात्मनि सत्वेन तदानीमात्मनि समवायेन तादृशवुयापत्तेर्दुर्वारत्वात् । च सन्निकर्पस्यैव तत्तयक्तिसग्निकर्पत्वेन हेतुत्वमस्तु ताव- नाप्यन्यव्यक्तिमात्रवृत्तिसन्निकर्पवति काले विषयतया क्तिप्रत्यक्षोत्पादकसामग्रीविरहः सुघटः तदानी तादृशव्यक्तिस- निकर्षाभावादिति घाच्यं गुरुणा तत्तधक्तिसनिकर्पत्वेन हेतुता. पेक्षया लाघवात्तयक्तित्वेन विषयहेतुताया पवोचितत्वात् । न चोककाले तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नस्य विषयस्य सत्त्वेन तद्घटि- तसामग्रयाक्षतैवेति न विषयतया तद्यक्तिप्रत्यक्षोत्पादकसाम- प्रीविरह इति विशिष्य विषयहेतुतया नोकातिप्रसङ्गवारणस. म्भव इति वाच्यम् । एकाधिकरणप्रत्यासनकारणतावच्छे- दकावच्छिन्नस्तोमस्यैव सामग्रीत्वात्तादात्म्यसम्बन्धेन तद्यक्ति त्यावच्छिन्नसम्बन्धिन्यां तत्तद्यको समवायादिना ऽप्रत्यासन- स्येन्द्रियसयोगादेः सत्वेऽपि उक्तसामग्रीविरहात् । यदि च त. धर्मघटितधर्मावच्छिन्नजनकसामग्री तद्धर्मवत्ताप्रयोजकसामग्री- समवहिता कार्य जनयति अत आत्मनि तद्यक्तिविषयकशा- नजनकसामग्रयां तापयकत्वप्रयोजकसमवधानमपेक्षीयं प्रत्य. क्षस्य तद्यक्तिविषयकत्वप्रयोजकत्वं च तद्विषयतानियामकसाम- प्रयास्तद्यक्तित्वसामानाधिकरण्यम् उक्तस्थले चेन्द्रियसनिकर्षादी तदभावात्तत्तद्वयक्तित्वेन तत्तत्प्रत्यक्षाहेतुत्वेऽपि नोकापत्तिरित्यु. च्यते तदापि तत्तघटादिव्याक्तिवृत्तितपाद्यात्मकविशेषण- धीघटिता सामग्री तद्विशिष्टवुद्धिजनने तद्घटादिरूपविशे- प्यमासकसामग्रीसापेक्षा वाच्या व्यत्यन्तरभासकसलिक- पादिघटितसामग्रीतस्तद्यक्तिभासकसामनया अविशेपे च व्यक्त्यन्त- रमात्रसन्निकर्षदशायामपि तयक्तिगतरूपादिशानातद्विशिष्टबु- ·८३ अनुमानगादाणम् यापत्तिरिय । न हि तपादिहानजन्यतावच्छेदकारें तरदादिन्यतिविषयकत्वमपि प्रविष्टं येनोक्तप्रयोजकापेक्षया नातिप्रसाः स्यात् । तथा सति तत्प्रकारकमाघसंप्रहप्रस शादिति तत्तद्यकित्येन विषयहेतुत्वमावश्यकम् । तमति विषयकत्वरूपकार्यतावच्छेदकोपलक्षितप्रत्यक्षस्य समूहालम्पनक- पस्य विषयतासम्बन्धन व्यक्तयन्तरे उत्पचापि तविशिष्टस्यानुः स्पत्तेनं तब्यक्तित्वावच्छिन्नहेतुत्तायो व्यभिचारः तादृशकार्यठा. पच्छेदकविशिष्टसमानाधिकरणाभावघटितव्यापकताया अक्षवाया त् । तद्यतित्तिविषयतात्वेनैव कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वो पगमान व्यभिचार इत्याहुः । ननु परामर्शत्वपरामर्शप्रत्यक्ष स्वयोरतिसामान्यातिविशेषोतरूपवहिर्भावेऽपि मध्यविधकार्यकार- णमावस्तेन रूपेणापीति शङ्कामपाकर्तुं मध्यविधकार्यकारणभावस्य प्रामाणिकत्ये तदवच्छेदक विशिष्टानात्मकं लघु रूपं दर्शन यति कदा चिदिति । तादृशकार्यकारणभावस्य नियुक्तिकत्व कदाचिदित्यनेन चितम् । यद्यप्यतीन्द्रियाणां गुरुवार भावनास्थितिस्थापकानां प्रत्यक्षस्य चक्षुराययोग्यस्पर्शा- दीनां च चक्षुरादिना प्रणस्य च धारणाय योग्यजातीयानां स्वविषयकप्रत्यक्षे हेतुत्वकल्पनमावश्यक तथा सति यावविशेषकार- पायाधेनातीन्द्रिये विषयतया प्रत्यक्षवारणसम्भवात् । तथा- प्यादिपदग्राह्यघटादिप्रत्यक्षे घरत्यादिना कार्यकारणभावोऽतिनि- मुक्तिक एव । वस्तुतस्तु अतीन्द्रियविषयाणां तादात्म्येन प्रति बन्धकत्वकल्पनयैवातिप्रसाचारणे योग्यजातीयानां यहूना न प्रत्यक्षहेतुता अन्यत्स्वयम्हनीयम् । इदानी प्रतियन्दि द. शयन् परामर्शप्रत्यक्ष परामर्शत्वेन हेतुता निराकरोति न विति । तत्तदितरत्वादिरिति । व्याप्तिप्रकारकत्वपक्षधर्मवाविषय- कत्वमानत्वसंशयेतरत्वादिघटित इत्यर्थः 1 घटताविषयकत्वा- दिना यदत्वात्मकारकप्रत्यक्षत्वादिना । ननु - हेतुत्वस्य प्रा. “माणिकत्वे गौरवं न दोषायेत्यत आह मानाभावादिति ननु पगमशादिशून्यकाले तत्मत्यक्षत्वावच्छिभापसिधारणात्यथानुपए. स्या परामशादिप्रत्यक्ष परामर्शत्वाविना कारणत्वकल्पनमा- पश्यकामेत्यत आह अन्यथोपपत्तेरिति । प्रत्यक्षविषयताप्रयो- ·अनुमितिमकरणम् । जिकाया विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षोत्पादकसामग्रशा विषय. निष्ठतधर्मसामानाधिकरण्यरूपात् प्रत्यक्षविषयतायास्तधर्मसामा- माधिकरण्यप्रयोजकादेव तत्तधर्मववृत्तिविषयताकप्रत्यक्षत्वाव- छिन्नोत्पत्तिनियमोपपत्तेरित्यर्थः । अत एव प्रयोजकसमाज- नियम्यधर्मान्तराणामपि न कार्यतावच्छेदकत्वमिति भावः॥ पहिल्याप्यधूमवान्पर्वत इतिस्मरणे ताहशनिश्चयत्येन हेतु स्वासपातिव्याप्तिरिति शकते अथेति । (दी०) अथ विशिष्टस्मरणेऽतिव्याप्तिः। न चोपेक्षान्य- त्वेन तत्र हेतुत्वम् उपेक्षात्वं हि न जातिवाक्षुपत्वादिना सङ्क- रमसात् आंशिकत्वोपगमाञ्च ॥ (गा०) विशिष्टस्मरणे व्याप्यविशिष्टपक्षस्मरणे । न च स्मृ. तेजनकतायाम् अप्रामाण्यशानाभाववैशिष्टयानिवेशाद नुमितौ च निवेशानेकरूपेणोभयन हेतुतेति नातिन्याप्तिरितिवाच्यम् । मनुमितिजनकतायामप्रामाण्यवानाभावनिवेशे विशेष्यविशेषण मावे विनिगमनाविरहादप्रामाण्यशानाभावस्य पृथकारणत्वोप- पमात् । अथ धूमत्वादिनकधूमादिविषवकज्ञानातेन रूपेण धू- माद्यन्तरस्मरणवारणाय तत्तधूमादिव्यक्त्यवगाहित्वमपि स्मृतिज- नकतावच्छेदके प्रविष्टं न त्वनुमितिजनकतावच्छेदकतायामिति क- थमपच्छेदकतापर्याप्तिघटितलक्षणेऽतिव्याप्तिः न च पर्याप्त्यनिवे- शाभिप्रायेणैव तदभिधानं न चोपेक्षान्यत्वेनेतिशङ्कानवतारात् न च समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्यवानतिप्रसने तत्तद्यक्तिविपयक- स्वस्य स्मृतिजनकतायां न निवेश इति वाच्यं । वहिव्याप्यघू. मत्वादिप्रकारफविषयतात्वेन विषयतायाः कार्यकारणसम्बन्ध त्योपगमे कारणतावच्छेदकगर्भ व्याप्त्यादिविषयतानिवेशे प्रयो. जनविरहेण तद्रूपावच्छिन्नजनकताधाटतोक्तलक्षणस्यातिव्याप्त्यन- वकाशात् । उक्तविषयतायाः सम्यन्धत्वे ऽप्यभावत्वादिनाभावा- न्तरस्य व्याप्तिशरीरे यत्र भानं तत्रापराभावादिविषयकस्मरणाप- तिवारैवेति तत्तयक्तिविषयतात्वेनैवाभावत्वाधवच्छिन्नविषयताः स्मतिजनकतायां निवेशनीयाः न त्वनुमितिजनकतायामित्यतिव्याः सिरसातैवेति चेन्नायत्साभ्यव्याप्ययोतुविशिष्टयशर्मिविषयक सर्व- ·अनुमानगादापर्याम् मेव जाने ततधर्मप्रकारेण तदर्माधयाशेपव्यक्तिविषयकं तलाय. व्याप्यततुविशिष्टतर्मिज्ञानस्य ताशस्मृतिहेतुतायां तमि- विषयकायस्पान्यावर्तकत्येनानियेशाताशपरामर्शहेतुताघटितला णाभिप्रायेगेवेतदविन्यात्यभिधानात् । जातिटितलक्षणस्य- दानीमकरणात् । न च ताशस्थलेऽपि नानासाधनादि प्रकारेण. नानाधिकरणाधवगादिशानस्य यद्यधिकरणादेयंद- साधनादिप्रकारेण तद्विपयता तसाधनादिव्यक्तिभिन्नतात. द्विषयसाधनादिप्रकारेण तद्विपयाधिकरणादिव्यत्यन्तरविषय- फस्मरणापत्तिर्दुवारैवेति तत्सद्यक्तिप्रकारतानिलपिततत्तयक्तिविशे- यतानां विशिष्य कार्यकारणभावे निवेशनमावश्यकमिति वाच्या म् । तस्थलीयपरामर्शस्य तस्मरणनिएकार्यतावच्छेदकगर्ने तत्तत्साधनादिव्यक्तिप्रकारतानिरूपिततचसाधनाधिकरणब्याक्तिवि. पयतानां विशिएनिवेशादेव स्मृती धैपरीत्येन भानवारणात् कारणतावच्छेदककोटी तत्तद्यक्तिविषयतात्वेन विषयतानिवेशे प्रयोजनविरहात् तावतैव च शहितातिव्याप्तिसङ्गतः। परंतु यधुपमितिविशेषेतिव्यातिवारणाय कारणतावच्छेदकत्वपर्याप्तेः परामर्शवांशे निवेशनमावश्यफमिति मन्यते तदापि परामर्शत्व- शरीरे था या विषयताः प्रविष्टास्तदन्यविषयत्वानवच्छिमत्वरूपं प. रामर्शत्वपर्यास्तावच्छेदकताकत्वमेष लक्षणप्रविष्टकारणतायां नि. वेपं लाघवान तु परामर्शवघटका यावन्त: पदार्थास्तदन्य. पदार्थानवच्छिन्नत्वम् अधिकमेवनिवेशे गौरवात् एवञ्चोपमिति- विशेपे हेतुतावच्छेदकेऽधिकविपयतानिवेशादेव नातिव्याप्यव. काश स्मृतिकारणतावच्छेदेके च तत्तद्विषयाणामधिकानां निवे. शेऽप्यधिविषयतानामनिवेशाचप्रातिव्याप्तिशङ्कासाति तिरिक्तविश्यतानवाञ्छिसत्वयत् उपेक्षान्यत्वानपरिउन्नत्वमपि निवेश्यामित्याशयमूलाया. शशया न चेत्यादिना निगस इत्याहुः तत्तद्विपकस्मृतौ तत्तद्विषयसंस्का. रत्वेन शेतुतयैव स्मृतविषयनियमे शानत्येनैव स्मृतित्वावञ्चि प्रति हेतुता न तु तत्तद्विषयकस्मृतौ तद्विषयकनिश्चयत्वेनति कथमतिन्यासिः । न चैषं. तासंशयातस्मरणवारणाय तत्र , स्मृतौ तन्निभयत्वेन हेतुत्वावश्यकमिति वाध्यम् । ।

·वाच्यम् अनुमितिप्रकरणम् । स्कारस्य तर्मिकतद्धर्मप्रकारकस्मरणे तर्मिकतदभावप्रकारका- न्यतद्धर्मिकतत्प्रकारकसंस्कारत्वेन हेतुतयैव तद्वोचरसंशया- त्तत्स्मरणापत्ययोगात्संशयजन्यसंस्कारस्य विरोधिप्रकारकत्वनि- यमादिति चेन्न । संस्कारस्य संस्कारत्वेनैव हेतुता शानस्य तु तद्वोचरस्मृतौ तत्तन्निश्चयत्वेनेत्यस्यापि सम्भवेन विनिगः मकाभावात् शानहेतुतायामपि विषयादिनिवेशस्याप्रत्याख्येय. त्वात् । न च तद्गोचरझानजन्यस्य संस्कारस्य कालादिना नाशे अन्यगोचरसंस्कारात्तद्गोचरस्मरणवारणाय संस्कारहेतुतायां विषयनिवेशनमावश्यकमिति । संस्कारहेतुतायां विपयानिवेशेऽप्युक्तस्थले तनिश्चयरूपकारणव्यापारविरहेण त- स्मरणापत्त्यसम्भवात् । वस्तुतो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्गो. चरस्मृतौ तद्गोचरनिश्चयत्वेन हेतुत्वसिद्धो तनिर्वाहकतया व्यापारीभूतसंस्कारकल्पना संस्कार प्रमाणान्तराभावादिति कथं संस्कारण तद्गोचरनिश्चयत्वावच्छिन्नस्यान्यथासिद्धिर्यतस्तद्- .पावच्छिन्नमहेतुः न हि यदुपजीव्य यत्सिध्यति तत्तद्याधातकम् । एतेन संस्कारहेतुतायां विपयानिवेशे त. दशे उपेक्षात्मकशानजन्यादन्यगोचरसंस्कारात् तत्स्मरणापत्ति- धारणाय तत्तद्विषयकस्मृतौ तत्तद्विषयकसंस्कारत्वेन हेतुत्वमावश्यक- मिति शानहेतुतायां विपयनिवेशो व्यर्थ इत्यपि प्रत्युक्तम् । फलण्या पारौ प्रति करणस्यैकेनैव रूपेण हेतुतेति प्राचीनसम्मतनियमा- नुरोधेन ज्ञानस्य स्मृतिजनकतायां विषयनिवेशनमावश्यकमित्यपि वदन्ति । यतुं ज्ञानस्य ज्ञानत्वेनैव स्मृतिहेतुता तद्विषयकस्मृतावु. द्वोधकविशेषाणां हेतुताया आवश्यकत्वात्तत एव विपयनियमो- पपत्तेः उद्बोधकानां फलयलकल्प्यत्वात् । न च सम्बन्धिपदज्ञाना. दोनामनुगतरूपेणैव तत्तद्गोचरस्मृतिहेतुतया तद्गोचरक्षानं वि- नापि तत्स्मरणापत्तिरिति वाच्यम् । तत्सम्बन्धित्वेन गृहोतं यत्तशा- नस्यैव तद्विषयस्मारकतया तादृशोद्वोधफसमवधानस्थले तदान- स्याप्यावश्यकत्वादिति । तदसत् । तथा सति ज्ञानत्यमा- प्रेणापि ज्ञानस्य स्मृतिहेतुताया अप्रामाणिकत्वापत्तेः । उद्बोध- केन शानविशेषान्यथासिद्धौ कालान्तरे यज्ज्ञानस्योपयोगिता तज्ज्ञानार्थ विशेपदर्शिनां शास्त्राध्ययनादावप्रवृत्तिप्रसङ्गाच । व- स्यात् ।

·अनुमानगादापर्याम् स्तुतः स्मृती सम्बन्धिहानस्य सम्यन्यायगाहित्येन न हेतुता यत्र सम्बन्धो येन रूपेण गृहीतः सम्बन्धाविषयकादपि तत्प्रकारकहाना• सम्बनयन्तरस्मरणात् । नापि सम्बन्धमहाविषयतावच्छेदकापछि. भविषयकत्येन सम्बन्धप्रहस्योपलक्षणतया भाविसम्बन्धमहषिष- पकवानस्याप्युद्धोधकतापतेः सम्बन्धमहे सामान्यतः पूर्वधम. ग्यावर्तकं तमानपूर्वत्वं चाननुगतम् । सम्बन्धानुद्रोधे च पूर्वस बधाहोऽप्यस्मारकः सम्बन्धोदोधका मप्यननुगता एवं व स्मृत्यु पधायकसम्बन्धिज्ञानानां तसशक्रियेनैव हेतुता घाख्या तथा च पारशसम्बन्धिमानसत्त्वे यस्य पुंसो नियमतोऽनुभूतस्य यद्विष. पस्य स्मृतिस्तवस्तुधानस्य तत्तयक्तित्वेन नानाहेतुत्वकल्पनाम पेल्प तापुरुषीयतद्विषयस्मृती तवस्तुहानत्येनानुगतरूपेणकहेतुतैध कल्प्यते यत्पूर्व च तद्विपयस्य नानुभवस्तत्कालीनतवस्तुमानात । स्य तद्विपयस्मृतिवारणाय च तद्वोचरस्मृती तद्विपयफनिश्चय- स्वेनापि हेतुत्वमावश्यामिति दिक् । उपेक्षाशानात्स्मरणानुत्प स्या तदन्यत्वस्याप्यधिकस्य स्मृतिकारणतावच्छेदके निवेश्यतया नोपदर्शितनिधयत्वपर्याप्तावच्छेदकताककरणताकत्वं स्मृताविति नातिव्याप्तिरिति शहां निरस्यति न चेति । उपेक्षान्यत्वम् उपे. क्षावावच्छिन्नभेदः तस्य तदा स्मृतिकारणतावच्छेदकघटकता स्यात् पधुपेक्षात्वं स्मृतिजनकधीव्यावृत्तो जातिविशेषः स्यात् स्मृत्यजनकशानत्वरूपस्योपेक्षाव्यवहारविषयस्योपाधेः स्मृतिजा मकतायां प्रवेशासम्भपात् स्मृत्यजनकान्यत्वस्य स्मृतिजनकत्वरूप स्वात् । स्थस्य च स्वानवच्छेदकत्वात् न हि ताशजाति: श- क्यकल्पना जातिसकरादिदोषमासावित्याह उपेक्षात्वं होति । अत्र आतित्वाभावानुमाने, उपेक्षात्वस्य स्मृतिजनकतावच्छेद- कभेदमनियोगितापच्छेदकत्वेन पक्षता । अधेत्यादिशद्वितुर्मते- ऽपि स्मृतिजनकतावच्छेदकभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य संशय- स्पे तयटकविरोधिप्रकारकत्वे चामसियत्वान् । तत्र जातिवा. भाषस्योभयमतसित्वेऽप्युक्तपक्षतावच्छेदकावच्छेदेन सिनेमहेश्यत्यानांशतः सिवसाधनं दोषः 1 अघोपेक्षापत्प्रवृत्ति निमित्तत्वेन पक्षता उपेक्षापदप्रतिनिमित्तत्यस्य प्रसिखत्वेऽपि वा. दिनस्तस्य स्मृत्यजनकत्वादिरूपतया तपश्चिमान्यत्वस्य स्मृति ·अनुमितिप्रकरणम् । जनकतावच्छेदकत्वासम्भवेन स्मृतेरनुमितिजनकतावच्छेदक पयांप्तजनकतावच्छेदकताकत्वाक्षतेः । अत्राप्यवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरुदेश्यत्वानोकदोष इत्यपि केचित् । तचिन्त्यम् । उपक्षात्वस्य जातित्ववादिना तस्योपेक्षापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वानभ्युप- गमेऽपि क्षतिविरहात् अंवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वेऽपि तत्र जातित्वाभावासिद्धः ताहशादपि स्मृत्युत्पादाभेत्यग्रिम प्रन्थासङ्गतश्च । तद्रूपवतः स्मृत्युत्पादकत्वे तद्रूपनिष्ठस्मृतिजनकता- वच्छेदकभेदप्रतियोगितावच्छेदकताया पव विरोधित्त्वान्न तूपेक्षा- पदप्रवृत्तिनिमित्तताया इति । यत्तु स्मृतिजनकावृत्तिशानधर्मत्वेन पक्षता तारशधर्मत्वं च तत्तधानान्यतरत्वादी प्रसिद्धमिति तदसत् । एकांशे उपेक्षात्मकमानस्यापि अन्यस्मृतिजनकतयोपेक्षा. त्वस्य स्मृतिजनकावृत्तित्वाप्रसिद्धः अन्यथांशिकत्वोपगमाति या. धकासातेः । स्वीययावद्विषयविषयकस्मृतिजनकावृत्तिधानधर्मत्वेन तु पक्षत्वं सम्भवति । चाक्षुपत्वादिनेति । आदिना शानत्वव्याप्य- निखिलजातिपरिग्रहः तत्तज्जातिनिरूपितसङ्करस्य च पृथगेय हेतुता बोध्या न तु मिलितस्य धैयर्थ्यात् । तजात्यव्यापकत्वे सति तज्जातिव्यभिचारित्वे सति तजातिसामानाधिकरण्यं म्यापकत्वं तत्समानाधिकरणप्रतियोग्यसमानाधिकरणा: भावप्रतियोगित्वं सत्समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं वा । तजातिव्यभिचारित्वं च तद्याक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकतभायसामानाधिकरण्यम् । यद्यपि व्याप्यजातिमत्यनित्ये. ऽपि कालिकादिसम्यन्धेन व्यापकजात्यवच्छिन्नस्य भेदो वर्तते म्याप्यजातेरपि व्यापकजातिशून्ये कालिकाविसम्बन्धेन वृत्तेर्विरु- जातेरपि कालिकादिसम्पन्धेन सामानाधिकरण्यमस्ति पायेन घायच्छेदकत्यं वृत्तिश्च पक्षस्योपेक्षात्वस्य नोमयमते उ. पेक्षात्वस्योपाधित्वमते विशेषणताविशेषेणैव वृत्तरिति स्वरूपा. सियापतिः । पस्तुतस्तु गुणगतजातिसारस्य यत्र हेतुता तर साधनाप्रसिरिरेख गुणे जातिभिन्नस्यासमवायात् । समवा- पघटितवाशुपत्यसारस्प स्यचिदपि प्रसिद्धिविरहात् । तथापि समवायदेशिकविशेषणतान्यतरसम्बन्धेन तथात्वं योध्यम् । पवा समपायेनायझेदकरयस्थाने समयायापच्छिणावच्छेदकता- समः ·भनुमानगादाधर्याम् शून्यं यत्समवेतं तदन्यत्वं समवायेन तदभावादिमति समया- यंग पृत्तिस्थाने समपायेन तवृत्तित्ये सति यत्सम घेतं तदन्यत्वं तजानिसमानाधिकरणत्वस्थाने तज्ज्ञाविम- दसमवंतत्वं सति यत्समवेत तदन्यत्वं च निवेशनीयमिति नासिद्धिः । विशिष्टभेदस्य पक्षस्य 'समवेतत्ये ऽसमवे. तत्वे चाक्षतत्वात । यदि चैतनिरूपकजातिभेदेन मि. प्रमेव तत्तजातीनां विशिष्योपादानादिति चाक्षुपत्वादिसङ्करस्य यत्र हेनुता तत्र व्याप्यजाती व्यामेचारचारक व्यभिचारित्वविशे- पणं व्यर्थं चाक्षुपत्वादेयाप्यजात्यप्रसिद्धः तत्परित्यागे च सानत्यायन्यापफतत्समानाधिकरणचाशुपत्यादरिष चाक्षुयत्वा- यव्यापकतरसमानाधिकरणस्यापेक्षावस्यापि ज्ञातित्वं स्यादित्यप्र. योजकत्वशकापास इत्युच्यते तदा यक्षात्यव्यापकत्ये सति यजातिव्यभिचारि यत्त तजातिसमानाधिकरणजातिरिति सा- मान्यतो व्यापया उपेक्षात्वे चाशुपत्यादिसमानाधिकरणजाति- चाक्षुपत्यादिव्यापकसानत्यादी त्यादिव्यायचाशुपत्यादी व्यभिचारवारणाय दल यम् । यस्तुनस्तु स्वाध्यापकस्वव्यभिचारिजातियव्यापकवि. रोधप्रतियोगि “यत्तछेदकूट हेतूकत्यापेक्षात्यादी जातित शीर्णधर्म जातित्याभायः साधनायः उपेक्षा वाघव्यापकताभि- चारचाक्षुषत्यादिजातो तविरोधासस्नोपेक्षात्वादोरक्तस्थान- तर्भावात् । तादृशभेदकूटस्योभयमतसिदत्वात् । न च स. साव्यभिचारिजातरमसिद्ध्या न तादृशं स्वं सत्तेति तत्र व्य- भिचार इति वाच्यम् । अपरजातिवामावस्यैव साध्यत्योप.. साध्यसत्त्वेन व्यभिचारानवकाशात् तुल्ययुत्या आपादितजात्यान्तरण तित्वयाधता यथा प्राचं भूतत्वमूतत्वयोः परस्परं स. आवित्वखण्डनं तत्र जातिसङ्करहेतोरसिद्धत्त्वेऽपि । व्याप्यव्यापकमावानापनसमानाधिकरणक्यवृश्चित्वेन स्वाधयक मिन्यापकापरवृत्ति यत्तदन्यत्पे सति स्थाश्रयैकविवृत्ति यत्तद- न्यत्वे च मति अनेकानापन या तदुभयत्वे जातिवाभाय. सामानाधिकरण्यं साधनीयम् । विनिगमनायिरगोभयत्र जा. स्वाभावः साध्या ज्ञान- गसात्तर ।। यत्र ·LIBRE तथा अनुमितिपफरणम् । तिवाभावपर्यवसानमिति कृतमतिविस्तरेण । ननु चाहूंपन्या, दिव्याप्यमुपेक्षात्वं नानव स्मृतिजनकतावच्छेदकभेदप्रतियोगिताव च्छेदकमुपगन्तव्यं भेदकूटस्य कारणतावच्छेदकत्वे वाधकाभावात् न जातिसङ्कर इत्याशय बाधकान्तरमाह आंशि- कत्वेति । यत्र समूहालम्बनज्ञानस्यैकविषयस्मारकत्वमपरवि. पयास्मारकत्वञ्च तत्रोपेक्षात्वात्वज्ञात्यनभ्युपगमे सकलविष. यस्मारकत्वं तदभ्युपगमे च सकलविषयास्मारकत्वं स्यादिति यस्य यद्विपयास्मारकत्वं तस्य तद्विपयावच्छेदेनोपेक्षात्वं स्वी- करणीयम् अन्याविषयांशे च तदभाव इति तद्विषयकस्मृती च तद्विषयावच्छिन्नमुपेक्षाम्यत्वं प्रयोजकं वाच्यमिति अव्या- प्यवृत्तित्वापेक्षात्वं न जातिरित्यर्थः । न चांशिकोपेक्षायामपि न विषयान्तरावच्छेदेनोपेक्षात्वाभावः स्वीक्रियते किं तु तद्विप- यकत्वस्योपेक्षात्वानवच्छेदकत्वमात्र प्रतियोग्यनवच्छेदकस्या- भावावच्छेदकत्वानियमात् । तथानियमे दण्डादेव्यत्वादिना घटादिजनकत्वाभावप्रसङ्गादिति नोपेक्षात्वस्याव्याप्यवृत्तित्वं स्वा. भावासामानाधिकरण्यादिति वाच्यम् । जातावभावसामानाधि- करण्यवत् किञ्चिदवच्छिन्नवृत्तिकताया अपि सिद्धान्तविरुद्धत्वा- त् । यद्यपि उपेक्षान्यत्वस्य स्मृत्यजनकत्वादिरूपोपाधित्वमते न स्वाभावसामानाधिकरण्यमवच्छिन्नवृत्तिकत्वं वेति नायमुभयसिद्धो हेतुस्तथापि तन्मतसिद्धहेतुनैव तं प्रति. जातित्वाभावः सा- ध्यते अत एवोपगमादित्युक्तम् । वस्तुतस्तु प्रमेयत्वादिनांशिफ- त्वजातित्वोभयाभावः साधनीयः । उपेक्षान्यत्वेन स्मृतिहेतुतावा- दिना च तस्यांशिकत्वोपगमाजातित्वाभावमादाय पर्यवसान- मित्यांशिकत्वोपगमात्यनेन दर्शितम् ॥ ननु माभूदुपेक्षात्वं जातिस्तद्गोचरप्रयत्नाजनकत्वरूपोपाधिरेव तद्विषयकस्मृतिप्रयोजकं वाच्यम् । अत एवैकज्ञानस्य किञ्चिद्धि- पयास्मारफा किञ्चिद्विपयस्मारकत्वं चोपपद्यते निरुत्तोपेक्षात्व. स्य विपयभेदनियन्त्रितत्त्वात् । अथवा स्वसमानाधिकरणतद्विषय- कजिज्ञासानुत्तरत्वं तदित्याशङ्कां निराकरोति नापीति ।। (दी०) नापि प्रवृत्तिनिवृत्त्यजनकत्वमाजिज्ञासितविपयलं ·अनुमानगादाधर्याम् वा वादशादपि स्मृत्युत्पादात् । नापि संस्काराजनकत्वं तज- नकतावच्छेदकरूपान्तरापरिचयात् अन्योन्याश्रयमसबार । संस्कारानुत्पत्यैवास्मरणसम्भवे स्मृतिजनकतायां वदप्रवेशाच्च । नापनुभवत्वेन तथात्वं संस्कारस्य फलनाश्यतया सकृदनु भूतस्प स्मरणोचरमस्मरणमसबाद समानाकारस्यैव फलस्य नाशकत्वाद । सम्हालम्बनादितो नैकैकगोचरक्रमिकस्मरणानु- पपत्तिः जायते च पुनः पुनः स्मरणादृढ़तरः संस्कारः ॥ , प्रवृत्तिनिवृत्त्यजनकत्यमिति । स्मृतिप्रयोजकभेदमतियोगिता पच्छेदकमुपेक्षात्वमित्यनुपज्यते । तादृशादपीति । तथा चोक्त रुपयोः स्मृतिप्रयोजकमेवप्रतियोगितावच्छेदकरूपत्वे ताशयोः स्मृत्युत्पादकता ने स्यादिति भावः । ननूपेक्षाशानासंस्कारानुः त्पादेन तद्विषयकसंस्कापजनकरवरूपोपेक्षारवावच्छिन्नभदस्तत्सं स्कारजनकत्वपर्यवसितस्तत्स्मृतिजनकतावच्छेदको पाच्या त्याशझ निरस्थति नापीति । तजनकतावच्छेदकति । संस्कार प्रत्युपेक्षासाधारणरूपेण निश्चयत्वमात्रेण हेतुत्वे उपे. सायाः संस्काराजनकत्वं दुर्घटमिति संस्काराजनकत्वस्य तदै. घोपेक्षारुपवा सम्भवति यापेक्षाव्याहत्तरूपेण संस्कारजनक- ता स्याचाशं च, कपमुपेक्षान्यनिश्चयत्वादन्यदुर्वचमतः सं. स्कार प्रत्यप्युपेक्षान्यत्वेन हेतुता याच्या ईशोपेक्षात्वस्य सं. स्काराजनकत्वरूपत्वे आत्माश्रयः स्मृत्यजनकत्यरूपत्वे च संस्कार प्रति स्मृतिजनकत्येन स्मृति प्रति च संस्कारजनकत्वेन हेतुते- त्यन्योन्याश्रय इति नैताक्तमित्यर्थः । ननु सकारजनकताव. फछेदकस्योपेक्षासाधारण्येऽपि उपेक्षाध्यक्तीना तसाधक्तित्वेन सं. स्कारप्रतिबन्धकायोपगमातासां संस्कारानुपधापकत्व निर्वाहः । आंशिकोपेक्षाव्यक्तीनां तचदिपयकसंस्कारत्वमेव प्रतियध्यतावच्छे. दकमिति वासामन्यविषयकसंस्कारोपधायकतया ऽन्यविषयमा रकतोपपत्तिरित्यत आह संस्कारोति । यत्तु ननु तचकित्वेने चोपेक्षाध्यक्तीनां भेदाः संस्कारजनकतावच्छेदकाः । न च मे दसहसस्य विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरह पकैकमेव ·९५ अनुमितिप्रकरणम् । पृथक्पृधनियैश्यैकैककारंणताभ्युपगमात् । एकोपेक्षाज्ञानव्यक्ति- वशायामन्योपेक्षाव्यक्तिभिन्नशानसत्वेऽपि तदुपेक्षाव्यक्तिभिन्नशानरू- पकारणविरहेणैव संस्कारानुत्पादसम्भवात् । न चोपेक्षाद्वयसत्वे सकलकारणसवात्संस्कारापत्तिस्तद्वारणाय तारशव्यक्तिभेदद्वय- स्येकत्र निवेश्यत्वात् तयोर्मेंदयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगम- नाविरहात्कारणताद्वयमिष्टमेव । उपेक्षाव्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वेन प्रतिबन्धकतामतेऽपि तत्कालीनसंयोगादिव्यक्तीनां विनिगमनावि. रहेण प्रतियन्धकतया गौरवात् । एवं च संस्कारानुपधायकत्वरूपो. पेक्षात्वावाच्छन्नभदस्य स्मृतिजनकतावच्छेदकत्वेऽपि नान्योन्याश्र. यः इत्यतः संस्कारतीत्यवतारणं तदसत् । तत्तदुपेक्षाव्यक्तीनां तत्- कालीनसंयोगादिव्यक्तेर्वा तत्प्रतिबन्धकता कल्प्यते इत्यनुयोगस्या- शक्यसमाधानत्वात् । संस्कारानुत्पत्त्येवेत्यस्योपेक्षाशानादित्यादिः। संस्काराजनकत्वस्य तदैवोपेक्षात्वरूपतासम्भवो यधुपेक्षाधीः सं- स्कारं जनयेत् तथा सति संस्काररूपव्यापारविरहेणैवोपक्षाया भस्मारकत्वसम्भवे उपेक्षात्वस्य संस्काराजनकत्वरूपस्य सुनिर्व. चत्वेऽपि तदवच्छिन्नान्यत्वस्य निष्प्रयोजनकतया स्मृतिजनकताव. छेदकगर्ने ऽनिवेशादित्यर्थः । तथा च विशिष्टस्मरणातिव्याप्ति- र्दुवारैवेति भावः । न च तद्विपयकस्मृतौ तद्विषयकसंस्काररूपव्या- पारेण यथा तद्विपयकज्ञानत्वावच्छिन्नस्य नान्यथासिद्धिस्तथो- पेनान्यत्वसहिततपावच्छिन्नस्यापीति तेन रूपेण हेतुता दुर्वा- रैवेति वाच्यम् । संस्कारासिखौ संस्काराजनकत्वरूपोपेक्षा- त्वावच्छिन्नभेदघाटितधर्मपुरस्कारेण कारणताकल्पनासम्भवात् । तादृशधर्मावच्छिन्नकारणतायाः संस्काररूपव्यापारसिद्धावनुपजी. ग्यतया तेन तद्रूपावच्छिन्नस्यान्यथासिद्धावुपजीव्यविरोधरूप- पाधकानवकाशात् । यत्तु ननूपेक्षात्वस्यानुगतस्य निर्वचना- सम्भवेऽप्युपेक्षाशानात्स्मरणानुत्पत्त्या तत्तदुपेक्षाव्यक्तिभिन्नत्वेनैवा- गत्या स्मृतिहेतुत्वमुपेयं तथापि न विशिष्टस्मृतावतिव्याप्तिरि- त्यत आह संस्कारानुत्पस्यैवेत्यवतार्य उपेक्षाज्ञानात्संस्कारो नोप- मन्यते गौरवात् । तनिहाय च संस्कारजनकतायामुपेक्षा- भेदनिवेशस्यावश्यकत्वे स्मृतिजनकतायां न तनिषेशः संस्का- राभावेनैवोपेक्षितास्मरणोपपत्तेः । न चैवं फलम्यापारी प्रति कर.

·९२ अनुमानगादाधर्याम् पस्यैकरूपेणाहेतुतेति नियमपरित्यागे निश्चयत्वमपि - संस्कार रजनकतायामेव निवेश्यतां तथा च कधमतिव्याप्तिरितिवा- च्यम् । संस्कारजनकतायां निश्चयावानियशे उपेक्षान्यत्वेग सह विशेष्यविशेषणमा विनिगमनाविरहास्मृतिकारणतायामे. घ निश्चयत्वनिवेशीचित्यात् । संशया मगोचरसंस्कारस्यावश्य- कतया निश्चयत्वेन विशिष्टसंस्काराहेतुत्वे संशयजन्यसस्कार विशिष्टाविषयकायमाप्रकल्पामुपेक्षान्यत्येन तदहेतुत्वे च उपेक्षा- शानात् विशिष्टविषयकसंस्काररूपधार्मिकल्पनमिति न विनिगम नाचिरहेण वैपरीत्यप्रसक्तिः । यस्तुत उपेक्षाशानानां संस्कारप्र. तिवन्धफत्वमेवोपेयते तथा च फलव्यापारी प्रति करणस्यैकरूपेण हेतुत्वनियमादुभयत्रैव निश्चयत्वप्रवेशः । एतेनाशिकोपेक्षाशा ज्ञानादन्यविषयकसंस्कारस्य प्रामाणिकतया तनेदाः स्मृतिजन कतायामेव निवेश्यन्ते न तु संस्कारजनकतायां तथा सति साशे उपेक्षाभेदैः सह विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारण- तावाहुल्यप्रसङ्गात् इति निश्चयत्वं संस्कारजनकतायामेव निवश्य स्मृतिजनकतायां तनिवेशेऽप्यांशिकोपेक्षाभेदैः सह विशेष्यविशेष. भावे विनिगमनाविरहतादवस्थादित्यपास्तम् । तथा च वि. शिष्टस्मरणेऽतिव्याप्तिः सुरढेवेति व्याख्यानम् । तदसत् व्यmt- रासिद्धिदायां फल्पनीयस्य तत्तदुपेक्षान्यत्वेन स्मृतिहेतुत्व- । स्यात्तरकालकल्प्यव्याशरविरहेण कार्यातिप्रसङ्गवारणसम्भवेऽपि तत्चदुपेक्षान्यत्वेन फारणतामतेऽपि तेन रूपेण ज्ञानस्य संस्कारहेनुता निराकरणासम्भवादुक्तशङ्कया संस्कारानुत्पत्यैवेत्यादिफशिकावतार- णासङ्गतेः । ननु तद्विपयकस्मृतौ तद्विषयकशानत्वन न हेतुता ऽपि तु तचापियकानुभवत्वेनैव । अनुभवत्वस्यापि जातित्वन शानत्यापेक्षया गौरवाभावात् । स्मृत्युत्तरमपि पूर्वानुभवादेव स्म- रणोपपत्तेः स्मृतेः स्मृतिहेनुताया अप्रामाणिकत्वात् । तथा च न शा- नत्यधरितधर्मावच्छिन्नकारणताघटितानमितिलक्षणस्य विशिष्ट- स्मृतावविव्याप्ति । न चानुभवत्यापेक्षया गुरुणा ज्ञानत्वेनापि स्मृतिहेतुताया विनिगमनाविरहेण दुर्यारतया तादृशकारणतामा दायातिव्याप्तिवारवेति वाच्यम् । अगुरुव्याप्यधर्मपुरस्कारेण करण- स्वतन्मये न्यापधर्मस्थान्यथासिद्धिनिझपकत्यादित्याराको नि.

·अनुमितिप्रकरणम् । स्व. रस्यति नाप्यनुभवत्वेनेति । संस्कारस्य फलनाश्यतया जन्यस्मृतिनाश्यतया प्रथमस्मरणेनैव पूर्वानुभवजन्यसंस्कारनाशे सकृदनुभूतस्य स्मरणोत्तरमननुभूनस्य विपयस्यानुभवरूपकरणव्या- पारासत्त्वेनास्मरणप्रसङ्गात् स्मरणान्तरानुपपत्तेरित्यर्थः । स्वज- न्यस्मरणस्य संस्कारनाशकत्वे स्मृतिसाधारणेन ज्ञानत्वेन स्मृति- हेतुत्वेऽपि घटपटादिरूपनानाविषयावगाहिनानुभवेन जनितस्य ता. वद्विपयकसंस्कारस्य घटायेकैकगोचरस्मरणेनापि विनाशात्तदु. त्तरं पटादिस्मरणानुपपत्तिः तद्विपयकसंस्काराभावात्स्मृति- जन्यघटादिगोचरसंस्कारस्य च भिन्नविषयकतया पटादिस्मार- कत्वायोगादित्याशङ्कां निरस्यति समानेति । समानाकारस्य •अन्यूनाकारस्य अतः प्रत्येकगोचरनानासंस्कारजनितसमूहाल- म्बनस्मरणे स्वजनकसकलसंस्कारनाशहेतुतानिर्वाहः । अथात्र ना- शकता यदि स्वजन्यस्वान्यूनविषयकस्मृतित्वेन तदा स्वपदस्य तत्तत्संस्कारव्यक्तिपरताया आवश्यकत्वात्तत्तयक्तिभेदेन कारणता. बाहुल्यं तदुपगमे तत्तयक्तित्वेनैव नाशकताया युक्तत्वात् । यदि च प्रतियोगितासम्बन्धेन संस्कारनाशं प्रति जनकत्वानति. रिक्तविषयकत्वोभयसम्बन्धेन स्मृतित्वेन हेतुना जनकत्वनिवेशात् स्वजन्यसंस्कारस्य स्मृत्या न विनाशः जनकत्वस्थाने तद्धटकं पूर्ववर्तित्वमेव वा निवेश्यं नियमानन्यथासिद्धत्वप्रवेशवैफल्यात् । व्यधिकरणस्मृतेरपि नाशकतापत्तिः । व्याधिकरण- स्मृति प्रत्यपि संस्कारस्य स्वरूपयोग्यतया सामानाधिकरण्य- निवेशस्योभयमते आवश्यकत्वात् वस्तुतः सामानाधिकरण्यसहि- तमनतिरिक्तविपयकत्वमेव तु पूर्वकालीनत्वस्य वा निवेशः ज्ञानादीनां क्षणिकतावार- प्रतियोगितासम्बन्धेन नाशं प्रति पूर्वत्वसम्बन्धे सामान्यकारणताया आवश्यकत्वात् अत एवं स्वजनकस्मरणेन संस्कारस्य स्वोत्पत्तिद्वितीयक्षणे नाशाप- त्यनयकाशात् । तदानी च स्मृतर्विनाशेन ततस्तदुत्तरक्षणेऽपि तनाशापत्त्यसम्भवात् । अनतिरिक्तविषयकत्वं च स्वावृत्तिवि- पयिताशून्यत्वं न तु स्वाविषयाविषयकत्वं प्रमेयत्वादिना सकलप्र- मेयविषयकस्मरणस्याविषयाप्रसिद्धेः संस्कारनाशकतानुपपत्तः । न सम्बन्धः जनकत्वस्य णाय न नाशस्य ·णस्य अनुमानगादाधर्याम् भावत्वादिना सकलमायादिविषयकस्मरणाट इत्यादिनानजन्य संस्कारलाशापत्तश्चेत्युच्यते तदापि सम्बन्धमध्ये तसत्स्मरण व्यक्तिरूपस्यपदार्थमनन्त न्यानतिरिक्तविषयकत्वस्यावृत्तिविषयता या अमसिया दुनिर्षवत्वेन तद्यक्तिविश्रामस्यावश्यकत्वाद स्व निष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशून्यत्वरूपानतिरिकविषयक- स्वेऽपि भेदे तचास्मृतिव्यक्तिनिष्ठत्वनिवेशनमावश्यकम् अन्ययाव- छेदकत्वान्तस्य विषयितायामन्यावर्तकतापतरिति चेत् सत्यम् । तत्मकारकतविशेष्यकसंस्कारनाशं प्रति तत्प्रकारकतविशेष्य. कस्मृतित्वेन कारणता कार्यस्प सम्बन्ध प्रतियोगिता कार पूर्ववर्तित्वसहिनं तदसहितं वा सामानाधिकर- ज्यं तत्तविषयकसंस्कारभेदोऽपि प्रतियोगिप्रत्यासन्नो हेतुः भतो घटत्वप्रकारकपटाविशेष्यकसमूहालम्बनानात्मकस्मत्या यथा समूहालम्बनानात्मकस्तत्प्रकारकतद्विशेष्यकसंस्कारो ना. श्यते तथा समूहालम्बनात्मकोऽपि ताशसंस्कारो नाश्यताम् म. न्यविषयकस्मृतिविरहस्य तद्विपयकस्मृतिघटितसामग्रीविरहार योजकत्वादिति दूषणस्य नायकाशः । समूहालम्बनानात्मकतदि- षयकसंस्कारनाशप्रयोजकसामग्रथा अन्यविषयकसंस्कारभेदरूपका- रणकूटघटितत्यात् । समूहालम्पनसंस्कारनाशमयोजकसामन्या अन्यविषयस्मृतिघटितत्वात्समूहालम्बनसंस्कारे च ताहदयाक. स्या अपि सामनया उक्तस्थले सत्त्वात् । न चैवं गोत्वामाव. धान गोत्वाभाव इत्यादिशानन्यसंस्कारस्य गोत्याभाव इत्याकारक- स्मरणादिना नाशापतिः तादृशसंस्कारनाशे तादृशस्मृतिसहका- र सपनदविषयविषयकसंस्कारभेदानां सत्त्वात्तद्विषयकगोत्या. दिविषयकसंस्कारभेदस्य च तदसहकारित्वाद्गोवाभावादिनिष्ठत- सम्बन्धस्यापि तत्स्वरूपतया ताशस्मृतिनाश्यसंस्काराचेपय- खेन तद्विषयकसंस्कारभेदस्यापि तादृशस्मृतिसहकारित्यासम्भवा- दिति वाच्यम् । तत्तत्प्रकारकान्यसंस्कारनाशे तत्वत्प्रकारकसं. स्कारभेदत्वेन हेतुताया उपगन्तव्यतया गोत्याभाप इत्यादिस्मृति- नास्यसंस्कारसाधारणस्य गोवाभावादिमकारकसंस्कारभेदस्य तादृशस्मृतिसहकारितया गोत्वाभाववान गोत्याभाव इत्यादिधीज. न्यसंस्कारे ताशभेदासत्वेनोकापरयभावात् । दन्यत्वादिनाध.

·अनुमिनिप्रकरणम् । टपटादिविशेष्यकसंस्कारस्य तेन रूपेण घटमात्रविशेष्यकस्मृति. तो विनाशवारणाय तत्तविशेष्यकान्यसंस्कारनाशे तत्तद्विशेष्य- कसंस्कारभेदस्य हेतुत्वमपि वाच्यम् । एवं समानप्रकारकस- मानविशेष्यकनानासंसर्गावगाहिसंस्कारस्यैकमात्रसंसर्गकस्मृतितो विनाशवारणाय तत्तदसंसर्गकसंस्कारनाशे तत्तत्संसर्गकसंस्कार- भेदस्यापि हेतुता वोध्या । वस्तुतस्तादृशधार्मिविशेष्यतानिरूपित- तत्संसर्गावच्छिन्नतादृशधर्मप्रकारताकान्यसंस्कारनाशे तथावि. धवादृशधर्मप्रकारताकसंस्कारभेदो हेतुरित्येवोपगन्तव्यम् अन्यथा द्रव्यत्वपृथिवीत्वोभयरूपेण घटं पटं चावगाहमानस्य संस्कारस्य द्र- व्यत्वमात्रेण च घटं पृथिवीत्वमात्रेण च पटमवगाहमानात स्मरणाद्विनाशापत्तेः तत्र द्रव्यत्वमात्रेण घटं पृथिवीत्वमात्रेण पट- मवगाहमानस्य संस्कारस्य यादृशसामग्रीतो नाशस्तादृशसा- मायास्तत्राक्षतत्वात् तादृशसंस्कारस्यापि द्रव्यत्वपृथिवीत्वो. भयप्रकारकतया घटपटोभयविशेष्यकतया च तन्नाशकसाम- प्रया तत्तत्प्रकारफमेदतत्तद्विशेप्यकसंस्कारभेदाप्रवेशात् तन्ना- शकसामग्रीघटकद्रव्यत्वपृथिवीत्वेतरधर्मप्रकारकसंस्कारभेदघटप- टभिन्नविशेष्यकभेदानां चोक्तसमूहालम्यनसंस्कारेऽपि सत्त्वात् । संस्कारनाशं प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन संस्कारत्वेनाप्ये 'कहेतुता कल्पनीया अतः संस्कारनाशप्रयोजकसागप्रया ना- दृष्टादिसाधारण्यम् । केचित्तु समूहालम्बनजन्यघटपटादि- संस्कारा भिन्नभिन्ना एव संस्कारयोगपद्ये क्षतिविरहात् तथा च स्ववृत्तिविषयतावत्वस्यापि स्मृतिनिष्ठनाशकतावच्छेदकप्रत्या- सत्तिघटकत्वोपगमात् घटादिस्मृत्या पटादिसंस्कारस्य न वि. नाशनं, तस्य तत्स्मृतिवृत्तिघटादिविषयतावत्त्वाभावादित्युत्तरः कालं पटादिस्मरणनिर्वाहः । एवं घटवद्भूतलमित्यादिविशि- खानाद् घट इत्यादिस्मृतिनिष्ठप्रत्येकपदार्थीयविषयताशून्या एवं विशिष्टगोचरसंस्कारा उपगम्यन्ते ते च न तादृशस्मृतितो वि. नश्यन्ति तत्र ताशस्मृतिनिष्ठविषयतायत्त्वविरहादत उत्तर- कालं विशिष्टस्मृतिनिर्वाहः घट इत्यादिस्मृतेरपिः घटा. दिविषयकसंस्कारत्वावच्छिन्नविशिष्टसंस्कारफलतया तयावर्त समानाकारकताकथनसतिरित्याहुः । स्मू- नाय फलस्य ·१.०० अनुमानगादापर्याम् तिवृत्तित्वाभावविशिष्टविषयताविरहः संस्कारप्रत्यासनस्तनाशका एककगोचरस्मृतिदशायां संस्कारनिष्ठषिपयान्तरविषयतायां स्ट तिवृत्तित्याभावसत्वेन तया प्रतियन्धान समूहालम्यनसंस्का रनाश इत्यपरे । नन्वनुगतरूपेण स्मृतेनीकत्वं नियुक्ति भवतां चरमस्मृतिजन्यस्येच ममाप्यनुभवजन्यसंस्कारनाशस्याप्यन- नुगतेनापि कालादिना नाशसम्भवात् । न च यत्र विपर्य चरमस्मृतिव्यक्तय उपेक्षारूपाः तवानुभवजन्यसंस्कारस्यानुगता. रस्मरणरूपनाशकानाशोपगम एवं युकः तत्र चरमस्मृतिजन्यः संस्कारस्याप्रसियाननुगतकालादेनाशकताया अनावश्यकत्वा दिति वाच्यम् 1 शानपेन स्मृतिसंस्कारहेतुतामते घर मस्मातोवेशपाणां संस्काराजनकत्वनिर्वाहाय तत्तयकित्येन नासां संस्कारप्रतिबन्धकतायाः कल्पनीयतयानुभवत्वेन स्मः तिसंस्कारदेतुत्ववादिन उत्तस्थले नुभवजन्यसंस्कारना. शेऽननुगताना हेतुत्वोपगमेऽपि गौरवानवकाशाचरमस्मृति- व्यक्तीलामपि तत्तद्यक्तित्वेन संस्कारवाशकतासम्भवासंस्का. रस्य फलनाश्यताप्रवादसतिरित्यनुभवत्वेन स्मृतिसंस्कारहे. तुतायां नोक्तवाधकाचकाश इत्यत आह जायते चेति । अ- नुभवजन्यसंस्कारापेक्षया स्मरणात रदस्तदुत्तरस्मरणादितश्च ह. ढतरहढतमाः संस्कारा जायन्त इत्यवश्यमेव स्वीकार्य दा. व्यं चोत्कर्पलपो जातिभेदो झटिति स्मृत्युत्पादश्यांजका , देवयशसम्पन्नशाटित्युयोधकसमवधानादेव झटिति स्मृः तिनियमोपाचौ न ताप्रयोजकतया संस्कारगतो जातिविशेषः सिध्यतीति वाच्यं याशसम्बन्धिविशेषज्ञानसत्वे पुनःपुनः स्मर णोतर नियमतः स्मृतिर्न त्वनुभवमानोतरं तादृशोद्वोधकटि तसामग्न्यनुगमाय संस्कारगतजातिविशेषस्यावश्यकत्वात् झ. दिति, स्मृतेर्दैवाधीनत्वमुपगम्य संस्कापतिशयखण्डने शास्त्रा. दावभ्यासोऽपि नोपयुज्यतेति नानुभवत्वेन स्मृतिसंस्कारहेतुता. सम्भव इत्याशयः । इदं तु बोध्यं दृढ़तरादिसंस्कारं प्रति समान- विषयकस्मृतित्वतादशस्मरणोत्तरस्मरणत्यादिना न हेतुता पुनः- पुनरनुभवादपि संस्कारदाढ्यदर्शनात् नापि समानविषयकमा- नोत्तरक्षानत्यादिना उपेक्षोत्तरोत्पन्नोपेक्षातो दृढतरसंस्कारानुदात्' ·जन- कता भत भावनाया: अनुमितिप्रकरणम् । रोगादिना ज्ञातागोचरसंस्कारनाशोत्तरजावानात्तदनुदयाच किं तु समानविषयकसंस्कारत्वेन दृढसंस्कारं प्रति दृढत- रादिसंस्कारत्वेन दृढ़तरदृढतमसंस्कारं प्रति पटुतरभावनाजनकत्ववादः भावनया भावनान्तरजनने चोत्तरोत्तरक्षानं सहकारि तस्य संस्कारवावच्छिन्न प्रत्येव स्मृतिसाधारणज्ञानत्वघटितधर्मपुर- स्कारेण हेतुत्वात् न चेचं स्वजन्यज्ञानसहकारेणेव स्वजनकक्षा. नसहकारेणापि संस्कारः पटुपटुतरसंस्कार जनयत्विति वाच्यं स्वजन्यसंस्कारानुपहितज्ञानत्वेनैव संस्कारहेतुत्वोपगमात् । अन्यथा सर्वत्र विनश्यवस्थज्ञानात पटुतरसस्कारान्तरस्य दुर्वारत्वादन- न्ताप्रामाणिकसंस्कारकल्पनागौरवेण इष्टापत्तेरयोगादिति ॥ ज्ञानत्वेन स्मृतिसंस्कारहेतुत्वे युक्त्यन्तरमप्याह परित्यज्य चेति ॥ (दी०) परित्यज्य च निश्चिताव्यभिचारकं रूपं गृ- घमाणव्यभिचारकेण कारणत्वकल्पनानुदयात् इदमेव चान्पत्र सामान्यस्य च हेतुतावच्छेदकत्वे वीजम् । अभिहितं च तात्प- र्यटीकायां प्रथमसूत्रे ऽवयवविवेचनमस्तावे मिश्रः। स्मृतीनां स्वकार्यसंस्कारविरोधिनीनामसहभावादिति चेन्न । चरमज्ञान- पदस्यानुभवपरत्वात्साक्षातज्जन्यत्वस्य वा विवक्षितत्वादित्यपि कश्चित् । किं च व्याप्यविशेष्यकान् पक्षविशेष्यकाच परामर्शा- दनुमितिदर्शनाच तदुभयवैशिष्टचावगाहिनिश्चयत्वेन तत्र हेतुत्वं लक्षणघटकमपि तदेव ॥ (गा०) निश्चितः कार्यतावच्छेदकावच्छेदेनाव्यभिचारो यदू. पावच्छिन्नस्य तनिश्चिताव्यभिचारकं गृह्यमाणः कार्ये संशय- साधारणज्ञानविषयीभूतो यद्रूपावच्छिन्नस्य व्यभिचारः तद्रूपं गृह्यमापाव्यभिचारक तथा च शानत्वावच्छिन्नस्य स्मृतिसं- स्कारयोर्न व्यभिचारशङ्कापि स्मृतेः संस्कारादिजनकत्वस्य स- न्दिग्धत्वादनुभवत्वावीच्छन्नस्य व्यभिचारः सन्दिग्ध इति न तेन रूपेग कारणतामहः सम्भवतीति भावः । यद्यपि तत्र ·इष्टताव. १०२ अनुमानगादाधर्याम् ध्यमिचारसंशयस्य ग्राह्यसंशयतया कल्पनात्मककारणवाग्रह न विरोधित्वसम्भवः ग्राहसंशयस्य परोक्षशानाविरोधितायाः सर्वसम्मतत्वात् । तथापि कारणतायां सामान्यविशेषरूपाचच्छि- प्रत्ययोः संशये सामान्यरूपस्य नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वं क्लुप्त विशेषरूपस्य तथात्वमसिद्धतया कल्यमिति तस्य कारणतायच्छे. दफत्ये कल्पनागौरयमिति गौरवप्रतिसन्धानेन प्रतिबन्धाद्विशेषरूपे ऽवच्छदकत्वग्रहो न भवतीति चोध्यम् । इदमेव निश्चिताव्यमि- चारकत्वमेव अन्यत्र प्रवृत्यादिकार्य सामान्यस्य च्छेदकप्रकारकप्रवृत्तिविषयविशेष्यकनिश्चयत्वाद्यपेक्षया ऽधिकसं. ग्राहकस्य तदुभयवशिष्टयावगाहिनिश्चयत्वादेः । संस्कारस्य स्मृतिजन्यत्वं लापसिद्धान्त इत्याविष्फत तत्र टोकाकारसंवा- दमाह आभिहितं चेति । प्रथमसूत्र प्रमाणप्रमेयेत्यादिसूत्रे अवयपवि- वेचनप्रस्ताव इति तत्र पूर्वपूर्ववर्णस्मृतिसहित उचरवर्णानुभव एवं पदप्रत्यक्षहेतुरस्तु इत्याक्षेपेसमाधान स्वकार्यति।स्वं स्मृतिः तत्का- यो यः संस्कारः स एव स्वानन्तरोत्पन्नविशेषगुणविधया विरोधी नाशको यासां तासामित्यर्थः। एतच्च तृतीयक्षणानवस्थाननिर्वाहक निचतुरादिव्यकीनामेकक्षणानवस्थानरूपासहभावप्रयोजकतया म. भिहितम् । चरमझानपदस्येति । अनुभवपरत्वात् अनुभवत्वावच्छि- नरूपविशेपार्थकत्वात् तथा च ताशनिश्चयत्वावच्छिन्नज- न्यानुभवत्वं लक्षणं तस्य चानुभवत्वशून्यायां स्मृतावतिन्या- सिर्न शङ्कास्पदमपीति भावः । अन्यस्य समाधानान्तरमुपन्य- स्यति साक्षादिति । साक्षात्तजन्यत्वं तजन्याजन्यत्ये स. ति तजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नाजन्यत्वे सति वा न्यत्वं परामर्शजन्यतावच्छेदकविशिष्टगोचरसंस्कारस्वावच्छिन्नज- न्यायां स्मृती नास्तीति भावः । अत्र गौरवमस्वरसीजं वि. शिष्टवैशिष्टयबोधतुत्तायां ज्ञानत्यनिवेशनव्यवस्थापनाया: श- क्यत्वेन तत्रातिव्याप्तिर्यधा वारणीया विशिष्टस्मरणेऽपि तेनैव प्रकारेण तदारणं सम्भवतीति चरमझानपदस्यानुभवपरत्वं नावलम्बनीयमित्याशयवानाइ व्याप्येति । व्याप्यविशेष्यकात् आ- धेयतासम्बन्धेन व्याप्यरूपविशेष्ये पक्षप्रकारकात्पर्वते पाहिन्या. इत्याफारफात् पक्षविशेप्यकात्. अधिकरणतासम्बन्धेन.

·अनुमितिमकरणम् । सङ्गात् एवं पक्षरूपविशेष्ये व्याप्यप्रकारकात् वाहिन्याप्यवान् पर्वत इ. त्याकारकात्परामर्शात् अनुमितिदर्शनात् अविलक्षणायाः पर्व- तो वह्निमानित्यनुमितेरनुभवात् तदुभयवैशिष्टचावगाहिनिश्चः यत्वन उभयानुगमकेन व्याप्यपक्षोभयनिरूपितवैशिष्ट्यविषयताशा- लिनिश्चयत्वेन तत्र हेतुत्वम् अनुमिति प्रति कारणत्वं न तु विशिष्टवैशिष्टयवोधविशिष्टस्मरणजनकतावच्छेदकेन व्याप्यप्रकार कपक्षविशेष्यकनिश्चयत्वादिना अन्यतरासंग्रहादित्यर्थः । ननु वै- शिष्टयमत्र व्याप्यताघटकसम्बन्धरूपं विवक्षणीयम् । अन्यथातिप्र- च संयोगावच्छिन्नाधारत्वादिकमेव धूमादेवा- प्यताघटकं न त्वाधेयत्वं तत्कुत उक्तरूपेण पक्षप्रकारकस्य पर्वते धूम इत्यादिज्ञानस्य संग्रह. तत्र संयोगावाच्छन्नाधेयत्वस्यैव संसर्गत्वात् न च पर्वते धूम इत्यादावपि व्याप्यताघटक: संयोगादिरेव संसर्गः न त्वाधाराधेयभाव इति वाच्यं पर्वता- दिप्रतियोगिकसयोगादेधूमादिरूपविशप्यानुयोगिकत्वविरहेण ता. दशप्रत्ययस्य भ्रमत्वापातात् आधाराधेयभावानवगाहने सप्तम्युल्ले- खानुपपत्तेश्च न च संयोगाद्यवच्छिन्नाधेयत्वमेव च तत्र सम्बन्धः तत्संसर्गकत्वेऽपि तदन्तर्गतसंयोगादिसंसर्गकत्वमक्षतमिति वाच्यं विशिष्टसंसर्गकत्वेऽपि विशेषणीभूतसंयोगादेः संसर्गतावच्छेदक- तया तद्विपयतायाः प्रकारविशेष्योभयनिरूपितत्वाभावात् अ.' न्यथा संयोगावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन व्याप्यप्रकारकात् व्याप्ये पर्वतः इत्यादिशानात् संयोगावच्छिन्नाधारतासम्बन्धेन पक्षप्रका- रकात् पर्वतधान् धूम इत्यादिनानाचानुमितिप्रसङ्गात् एतेना- धाराधेयत्वयोस्तुल्यवित्तिवेद्यतया संयोगाद्यवच्छिन्नाधारत्वाव. गाहित्वेन तादृशाचेयत्वावगाहित्वेन वा व्याप्यपक्षविशेष्य- कपरामर्शयोरनुगम इति निरस्तं व्याप्ये पर्वत इत्यादिधियो दुर्वारत्वात् व्याप्यनिरूपिताधारत्वावगाहित्येन पक्षनिरूपिताधेय. त्वावगाहित्वेन वाऽनुगमस्यान्यनिरूपिताधारत्वसम्बन्धाद्यवगाहि- भ्रमासंग्रहेनासम्भवात् । अथ पर्वते धूम इत्यादिसप्तम्युल्लेखि- प्रतीतो संयोगावच्छिन्नाधेयत्वमेव पर्वतस्य संसर्गतया भासतां सा च पर्वतधूमयोः संयोगानवगाहितयानुमितावहेतुरेवोक्तरूपे. णानुगमस्तु संयोगसम्बन्धेनैव व्याप्यांशे यः पक्षप्रकारकः यश्च ·अनुमानगादार्याम् पक्षांश तत्सम्बन्धेनव व्याप्यप्रकारका तयोरेव परामर्शयोः स्वी. करणीयः प्रथमशानस्योतयुक्त्या प्रमत्वेऽपि तस्यानुमितिहेतुताया- स्तेनाप्रत्याएयेयत्यात् इति वन व्याप्यतापच्छेदकसंपोर्गन न्या. त्यस्य पक्षवत्तायाः तत्र साध्यासत्त्वेऽप्युपपद्यमानतया व्याप्यां शे तेन सम्बन्धेन चाहानस्य तर पक्ष साध्यानुमितिहेतुताया म. नुभवपिपरपात् । अन्यथा समवायादिना दन्यत्वादिव्याप्ये गुणादी वेन सम्बन्धेन सत्यादिप्रकारकममात्मशानात्सवादो चाधानवतारशायां व्यत्वादिसिद्धिप्रसङ्गः । अत्राहुः आधाराधेयत्व. योस्तुल्पविचिवेधतामते पर्यते धूम इत्पमाघारतानिमपिताधे. यता धूमवान पर्वत इत्यत्र वाश्यतानिरूपिताधारता सम्बन्ध न तु तुल्यमुस्यो। संसर्गतया भानं प्रत्येकमुभयोरुभयप्रकारता- पत्तेः पयं चोभयौपाधारत्यविषयता पर्वतविषयतया आधेयत्ववि. पयवा च धूमविषयतया निलपिता तथा च पक्षविषयनानिरूपि. ता या माधारताविशेषविषयता तविलपितनिपितत्वरिषयता- निरूपिताधेयस्वविषयतानिरूपितव्याप्याधिपपताशालित्वेन द्वयोर- नुगमः व्याये पर्वतः पर्वतयान धूम इत्यत्र च पक्षविपयवानिरूपि. वाधेयत्वविषयता व्याप्यविषयता वाधारस्वविषयतानिरूपिवेति वै. परीत्यानोकानुगमकरूपस्यैतत्साधारण्यमिति नातिप्रसङ्गः न चा. धारत्वावगाहित्यस्य कारणावच्छेदकत्वे तदनवगाहिनी व्याप्य. तापटकशुद्धसंयोगादिना पक्षे हेतुमत्ताशानादमित्यतुदयमस. इति वाच्यं प्राचां मते आधाराधेयभावगर्भस्स हेतुसामा- লাঘিরে মিহর ইবনিবনামাবোধিঘি एकानुनिदिजनका अदि र संयोगादिरेश संतHAR शशि- मविपहेतुसामानाधिकरण्यघटको नाधारत्वं तदा संयोगादेयंत्र है- नुतावच्छेदकसम्बन्धका तत्र तेन सम्बन्धेन ब्याव्यप्रकारकं पक्ष- विशेष्यकशानमेवानुमितिजनकं न तु संयोगाद्यवच्छिन्नाधेयतास- म्बन्धेन पक्षकारकं व्याप्यविशेष्यकशानं हेतुपक्षयोः सम्बन्धविध. या ज्याप्यतावच्छेदकसम्बयनवगाहनात् तस्याधिकविषयत्वेन गौरयस्य पक्षविशेष्यकपरामर्शहतुलायां विनिगकत्याच परं तु यय तादात्म्पसम्बन्धेन हेतुत्ता तव व्याप्यपक्षविशेष्यकपरामर्शयोव्या- प्यपक्षोभयविषयतानिरूपिततादात्म्यसंसर्गताकहानत्वेन देता तत्र ·म अनुमितिप्रकरणम् । न कश्चिदतिप्रसङ्गः निष्कृष्टजातिघटितानुमितिलक्षणस्या वश्यकत्वेन तादृशकारणताघटितलक्षणस्यैव सर्वसाधारण्यस- म्भवात् । न च जातिघटितलक्षणे आतावनुभवत्वव्याप्यत्वस्या- वश्यं निवेशनीयतया स्मृतौ समानाकारत्वेन कार्यकारणभाव- व्यवस्थापनमग्रेविफलं तावतैव स्मृतावतिमसहारणसम्भवादिति वाच्यम् । कार्यतासमानाधिकरणानुभवत्वव्याप्यजातिघटितलक्षणा- पेक्षया लाधवेन कार्यतावच्छेदकजातिघटितलक्षणस्यादरणीय. तया स्मृप्तौ व्याप्यपक्षोभयविशेष्यकपरामर्शद्वयसाधारणरूपेण कारणत्वे ताशकारणताप्रतियोगिफकार्यतावच्छेदकस्मृतित्वजा- तिमादाय स्मरणातिव्याप्तेः प्रसत्या ताइशलक्षणाभिप्रायेणानुभव- स्वव्याप्यजातिघटितलक्षणेऽपि स्मृतावनुगतरूपेणाहेतुत्वेऽनु- भवत्वान्यानुभवान्यासमवेतवरूपानुभवस्वव्याप्यत्त्वमुपेक्ष्य लघोरनु- भवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपस्य निषेशनं सम्भवती- त्यभिप्रायेण वा स्मृतो विशेषरूपेण हेतुत्वव्यवस्थापनस- गतेः लक्षणेऽपि तादृश्येव कारणता विशिष्टवैशिष्ट्यवोधादा वतिव्याप्तिवारणाय निवेश्येत्यवधेयम् लक्षणघटकम- पि तदेवेति । तदेव उभयवेशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वरूपानुगत- धर्मावच्छिन्नकारणत्वमेव प्रकृतलक्षणघटकमुपेयमित्यर्थः अन्य- रूपावच्छिन्नहेतुताघटितस्य लक्षणस्यालक्ष्य एव सत्त्वादिति भावः ॥ विशिष्टस्मृतिकारणता नोक्तानुगतरूपावच्छिन्ना अपि तु वि. शेषरूपावच्छिन्नेति न तत्रातिव्याप्तिरित्याह एकतरेत्यादिना तन विशिप्यैव कार्यकारणभाव इत्यन्तेन ॥ (दी.) एकतरविशेष्यकज्ञानादन्यतरविशेष्यकस्मरणाभा- वात् । अन्यथा नियमेन स्मृतेरुभयविशेष्यकत्वमसङ्गात् समा- नमकारकत्वेनैव ज्ञानस्मरणयोः कार्यकारणभावाच तत्र विशि- प्यैव कार्यकारणभावः । न तूक्तरूपेण गौरवात् मानाभावाच इत्यपि केचित् । एवं च विशिष्टवैशिष्ट्यवोधादी कापि नातिप्रस- गशङ्कापि । वहयाद्यनुमितौ वयादिव्यभिचारधीविराधिधीवि- पयधर्ममकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन हेतुतामते तु नितरां तथैव ·कारणभाव: समा. या अनुमानगादाधर्याम् 'लक्षणे निवेगात् । अत एव व्याप्यवत्पक्षायभावग्रहं प्रति व्या- प्यवत्पलादिज्ञानत्वेन हेतुत्वेऽपि नं क्षतिः । व्याप्त्यविषयकलेन चा जन्यज्ञान विशेषणीयम् । एतेन स्मृति प्रति संस्कारद्वारा अनुभवं प्रति च साक्षाद्विशेपणधियो हेतुत्वस्य निर्विकल्पका- स्मकस्य वा स्मरणस्यानुभवं मत्येव वा तस्या हेतुत्वस्य निय- 'मतः कृतिसाक्षात्कारपूर्वं विपयस्मृतेश्च कल्पनात् व्याप्यवस्था- दिज्ञानेऽतिव्याप्तिरित्यपि परास्तम् ॥ (गा० ) तत्र स्मृतिस्थले विशिष्यय व्याप्यप्रकारकपक्षवि. शेष्यकस्मृतित्वताशनिधयत्वादिरूपविशेषधर्ममुपादायैव कार्य- कल्प्यत इति शेषः । अत्र हेतुमाह नप्रकारकत्यनेच शानस्मरणयोः कार्यकारणभावाचेति । तृतीया- वैशिष्ट्यार्थकत्वात् । समानप्रफारकत्येने यसमानप्रकारकयो। रित्यर्थः । तथा । चासमानप्रकारकशानस्य स्मरणाहेतुत्वा दित्यवधारणार्थः । एतावतानुगतरूपस्य कारणतातिरिक त्तित्वलामः असमानप्रकारकज्ञानस्य स्मृत्यकारणत्वे तस्य फलानुत्पादकत्वं हेतुमाह एकतरेति । व्याप्यादिमात्रावशे- प्यास्मरणानुत्पत्तरित्यर्थः । एतदेव दृढयति अन्यथेति । एकतरविशेष्यकशनादपि अन्यविशेग्यकस्मृतीनां पक्षादिवि. शेष्यफत्वनियमापत्तरित्यर्थः । केचित्तु नियमेनेत्यत्र अ. कारमश्लेपः । तथा चानियमेन नियामकाभावेन स्मृतेः स्मृतिमात्रस्योभयविशेष्यफत्वप्रसङ्गादिति व्याचक्षते विशिष्ट- विशेषणतावच्छेदकप्रकारकाविशेषणविशेष्यफनिश्चयत्वावच्छिन्नज- न्यव्याप्यविशिष्टपक्षवैशिष्ट्ययोधादापित्यर्थः । आदिना विशि- टस्मृतिपरिग्रहः । व्यतिरोकिणि व्यतिरेकव्याप्तेरेव गमकता- पक्षे अन्ययव्यतिरेकव्याप्तिप्रकारतयायभिचारधीप्रतिवन्धकताब- च्छेदकत्वेनानुगमय्य कारणतावच्छेदकत्वमते ताशकारण- ताया एवं लक्षणे निवेशादेकविधव्याप्त्यवगाहिशानादन्यवि. व्याप्तिविषयकविशिष्टधैशिष्ट्यवोधायनुदयात तजनकतावच्छे. छकगर्भ विशिष्यैव समाप्तिविषयतानिवेशेन . एकरूपेणानुमिति.

·अत या अनुमिनिप्रकरणम् । विशिष्टचशिष्ट्यबोधादिहेतुताविरहात् तम च नातिव्याप्तिम. सक्तिरित्याह वलयाद्यनुमितावित्यादिना । विशिष्टवैशिष्ट्यवुद्धौ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयहेतुतानभ्युपगन्तृमिश्रमते व्या- प्यविशिष्टपक्षवैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्षसामान्य तिव्यातिविरहेऽप्यभा- चवुद्धो प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिविशेष्यकनिश्चय- त्वेन हेतुता मिश्रेणावश्य स्वीकरणीयेति वहि. व्याप्यवान्पक्षो नास्तीत्याद्यभावग्रहे तन्मतेऽप्यतिव्याप्तिरस्ती- ति दर्शितरीत्यैव वारणीयेत्याइ । एवेति । अत उक्तरूपावच्छिन्नकारणताया लक्षणे प्रवेशादेव व्याप्यवत्पक्षाद्यभावग्रह प्रतीति । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विशेपणतया व्याप्तिविशिष्टशवच्छिन्ना प्रतियोगिता तनिरूपितानुयोगिताप्रकारकाभावलौकिकं प्रतीत्यर्थः । व्या- प्यधपक्षादिक्षानत्वेन व्याप्तिविशिष्टप्रकारकपक्षतावच्छेदकाव- च्छिन्नविशयकनिश्चयत्वेनेत्यर्थः । दण्डो रको नास्तीत्याद्य- भावग्रहस्य दण्डो रक्तो न वेति संशयादनुत्पत्तैरानुभाव- विशिएवैशिष्ट्यबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकधीहेतु- तावादिनां तद्विशेपहेतुतायामिव मिश्रमतेऽपि सर्मितावच्छे- दककप्रतियोगितावच्छेदकमकारफशानहेतुतायां निश्चयत्वनिवेश- स्यावश्यकत्वादिति भावः। न क्षतिः नातिव्याप्तिः व्याप्यपक्षविशेष्य- फयोरन्वयव्यतिरेकव्याप्तिप्रकारकयोश्च परामर्शयोरनुगमकरूपस्या- भावप्रत्यक्षजनकतानवच्छेदकत्वादिति भावः । यदि चानुमिति- परामर्शयोः समानविशेष्यकत्वानुभवानुरोधात् विनिगमकान्तराद्वा पक्षविशेप्यक एव परामर्शोऽनुमितिहेतुरुपेयते व्यतिरेकिणि च व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तिरेव गृह्यते इति मतं व्यतिरेक- व्याप्तेरनुमितिप्रयोजकत्वेऽपि माणेमन्त्रादिन्यायेन विरोधिताया अप्रामाणिकतयानुगमासम्भवेन पृथक् पृथगेव व्याप्तिशानयोर- नुमितिहेतुता व्यतिरोकिग्रन्थे दर्शनीयरीत्या च व्यभिचा- रवारणं तदा नोक्तरीतिद्वयन विशिष्टवैशिष्ट्यवोधादापति- व्याप्तिवारणसम्भवः । न वा पूर्वोक्तरीत्यानुवुद्धसंस्काराद्विशिष्ट- वैशिष्टयोधचारणाय तद्धेतुतायां ज्ञानत्यप्रवेशस्यावश्यकस्वादि. त्यालोच्य तदतिव्याप्तिवारणाय विशेषणान्तरं प्रवेशयति कतया ·उपगन्तव्यतया - तथा च तत्रा- सानत्यस्य । अनुमानगादापर्याम् व्याप्त्यविषयकखेनेति । लिझोपधानस्य मणिकतामभ्युपगमात् तन्मतेऽसम्भवऽपि क्षतिः उक्तविशिष्टवैशिष्ट्यवो. धविशिष्टस्मरणादेाप्तिविषयकत्वनियमानातिव्याप्तिरिति भावः। नन्धमबुद्धसंस्काराद्विशिएवैशिष्टयावाप्रित्यक्षादिवारणायोद्यो- काभावधिशिष्टसंस्कारान्यत्वमेव विशेषणताचच्छेदकप्रकारक- हेतुनायां निवेश्य तु हानत्वं पूर्वोपदर्शितव्यभि- पारस्य दुर्वारत्वात् अनन्यगतिकनया जनकतावच्छेदकगौरव- स्वादोपत्वात् भेदस्याव्याप्यवृत्तिताया बुद्धसंस्कारे उद्बोधकामावविशिष्टतद्भदत्वात् तादृशात् संस्काराद्विशिष्टवैशिष्टयस्मरणनिर्वाहः संस्कारनिष्ठत्वविशे. पितस्योद्योधकाभाववैशिष्ट्यस्यात्यान्ताभाव एव घा निषेश्यः घ उद्योधकासमवहितशानादिसाधारणोऽपि विशिष्टवैशिष्ट्यधीजनकतायामनिवेशादेव तिव्याप्तिवारणसम्भवे फि व्याप्त्यविषयकत्वनिवेशनेन वि- शिएस्मरणातिव्याप्तरनुभवत्वनिवेशेनापि दित्याशय ज्ञानत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्ययोधनुतायां भिचारमुस्न व्याप्स्यविषयकत्यनिवेशस्य तदतिव्याप्तिवा- रणप्रयोजनकत्वं दर्शयति एतेनेत्यादिना । प्रथमतो विशेषण- शानस्य हेतुताया झानत्वेन ब्यवस्थिती विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकधियोऽपि हेतुत्वे तत्प्रवेशसम्भव इत्याशयेन विशिए- बुद्धौ विशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्य पूर्वपूर्वोपदर्शितविशिष्टवैशि- ध्यस्मरणे, व्यभिचारमुद्धरति स्मृति प्रतीत्यादिना कल्पत्र- येण । संस्कारद्वारेति विशेपणधियो हेनुत्वस्य कल्पनादित्य- नेनान्वयः । तथा च न स्मृतौ ज्ञानत्वावच्छिन्नस्य व्यभि- विशेषणशानन्यसंस्कारोत्पत्तिक्षण विशिष्टा. नुभयस्योत्पत्या तत्र संस्कारद्वारा हेतुत्वासंभवपि न क्षतिः साक्षा. देव तन तथात्वादित्या अनुभवं प्रति चेति । साक्षाखेतुत्वे स्मृती परम्परया हेतुत्वे चानुभवे व्यभिचारात् कथ. मयं. कल्पः संभवदुक्तिक इति वाच्यं स्वस्वव्यापारान्यतरत्या- पच्छेदेन नियतपूर्ववर्तिताया एव कारणताघटकत्वात् त्येक व्यभिचारस्याकिञ्चित्करत्वात् । ननु व्यापारघटिता तस्य घारपासम्भवा- व्य. एव प्र- Su ·कारणता घा अनुमितिप्रकरणम् । तदीयव्यापारमात्रसत्त्वं कार्योत्पत्तावपेक्षितं तथा संस्कारादप्यनुभवसामग्रीसहरूताद्विशिष्टवैशिष्ट्यवोधापत्तिः यदि च झानस्य स्वतः पूर्ववर्तिताया अपि कारणताघट- कत्वात्तत्सत्त्वमपेक्षितं तदा स्मरणेनापि तदपेक्षताम् अतो व्यापारघटितमेकं कारणत्वमायञ्च तदघटितं पाव्यं तथा च दर्शितव्यभिचारो दुर्वार एवेत्याशयेन कल्पान्तरमाह निर्विकल्पात्मकस्य स्मरणस्योति विशिएस्मृतिपूर्व- मित्यादिः कल्पनादित्यनेनान्वयः । केचित्तु विशेषणधिय इत्य- निमस्य विशेषणतावच्छेदकधिय इत्यर्थकतया विशेषणता- वच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैव ज्ञानत्वेन हेतुताव्यवस्थापकोऽयं ग्रन्थः एवं विशेषणविषयकादित्यादिपूर्वग्रन्थोऽपि विशेषण- विषयकपदस्य विशेषणताच्छेदकप्रकारार्थकतया विशिष्टस्मर- णपदस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुतायामिव व्यभि- चारप्रदर्शनपर इति न संदर्भविरोधः न चैवं यद्यपि नि- विकल्पकस्मरणकल्पनया विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिस्मरणोपप- त्तिः निर्विकल्पकस्य विशेषणतावच्छेदकमकारकत्वविरहात् किं तु विशिष्टवैशिष्ट्यस्मरणपूर्व विशिष्टविशेषणकस्मरण- कल्पनयव तदुपपत्तिः निर्विकल्पकात्मकस्य वा इत्यग्नि- मनन्थविरोधः विशेषणतावच्छेदकस्मरणोपपादकतया तद्गोचरनिर्विकल्पकस्मरणोपगमेन सङ्गतावपि अन्तरा विशि- एविशेषणगोचरस्मरणकल्पनीयत्वाकथनेन न्यूनतापत्तिश्चेति वाच्य यतः स्मृतेः निर्विकल्पकतायाः सविवादतया तादृशी स्मृतिर्न संभ- वतीति विशिष्टवैशिष्टयस्मरणपूर्व विशिष्टस्मृतिकल्पनं न सम्भवती. ति विशिष्टवैशिष्टयधीहेतुतायामिव विशिष्टधीसामान्यहेतुतायामपि शानत्वनिवेशे युक्तस्तुल्यत्वादित्युभयात्रैव न ज्ञानत्वप्रवेश इत्यभिप्रा- येणैव पूर्वमतिव्याप्तिसमाधानम् । एवं चेदानीं निर्विकल्पकस्मरणो- पगमेनैव प्रत्यक्षस्थल इय निर्विकल्पकविशिष्टज्ञानविशिष्टवैशि- प्ट्यज्ञानानि स्मृतिस्थले क्रमशो भवन्तीति विशिष्टवैशिष्ट्य बोधं प्रति ज्ञानत्वेन हेतुत्वे पाधकाभाव इत्यर्थतो दन्तराविशिष्टस्मृतिकल्पनाकथनेऽपि न न्यूनतेति ध्येय म् । अथातिप्रसङ्गधारणाय समानप्रकारकत्वेनैव स्मृति लाभा- ·न अनुमानगादापर्याम् प्रति . संस्कारमानयोहे तुत्वान्न निर्विकल्पकरमरणसंभवः, यट- स्वादिविशिएतदुघटादिगोचरसंस्कारादिजन्यतायां, . निर्विकल्प कसाधारणस्य घटत्यादिभिन्नप्रकारतानिसापितविशेष्यवामिन्न- तघटादिविषयताशालिघटत्यादिगोचरस्मृतित्वस्यावच्छेदकत्वे व या व्यत्वेन तद्घटायगाहिनी घटत्येन चैतद्घटावगा- हिनः संस्काराघटत्वतद्घटादिविषयकं निर्विकल्पकं तत्र : टत्वविशिष्टतधविषयकसंस्कारादेव्यभिचारः एवं निर्विकल्पक- स्मरणोपगमे प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षणाजन्यज्ञानाधीनविश्वविश्य- फनिर्विकल्पकस्मरणेन स्वरूपतो निखिलजातिप्रकारकशानं स्यात् ताशं ज्ञानं असर्वक्षस्थानुभवसिद्धं न व स्थरूपतस्तत्प्रकारकस्मृती स्वरूपतस्तत्प्रकारकसंस्कारादेहें। 'तुतया तादृशकारणामाचात् सकलजातिनिर्विकल्पकसाय. ऽपि न स्वरूपतः सकलजातिप्रकारकस्मरणसंभवः तादृश- प्रत्यक्षादरपि युगपत्सकलजातिसभिकर्पविरहेण नापत्तिसंभव इति वाच्यं ज्ञानरूपसन्निकसवेन ताशमानसस्य दुरित्यात तत्कथमिदानीमपि निर्विकल्पकं स्मरणमझीकृतमिति चन्न भनुवुद्धसंस्कारान्यत्वापक्षया लघुना ज्ञानत्वेन विशिष्टधीहेतु. तासिद्धौ तमिहकतया निर्विकल्पकस्मरणस्यावश्यकत्वे . तद्विषयकस्मृतौ तत्तद्विषयकसंस्कारत्वादिना सामान्यतो हेतुत्वा- न्तरस्य कल्पनीयतया विशिष्टसंस्कारादितो विशिष्टस्मरणस्येव तत्पूर्व निर्विकल्पकस्यापि स्मरणस्य सम्मघः न चोकक्रमेण सविष्यापति स्वरूपतस्तत्मकारकोपनीतभाने स्वरूपतस्तत्प्रकार- कहानस्य हेतुत्वोपगमात् । उदोधकाकल्पनेन या प्रमेयत्वादि- सामान्यलक्षणाप्रयोज्ययावत्प्रमेयगोचरसंस्कायद्यावजातिनिर्विकला- फस्यापि • • वारणसंभवात् तदनभ्युपगमेऽपि स्वरूपतो भानयोग्यप्रमावघटकपदार्थनिर्विकल्पमूलकप्रमेयत्वादिविषयक , स्मरणजन्यतत्प्रकारकरिश्चविशेष्यकस्मरणादेव कालादो प्रमेय स्वादिना सकलप्रमेयप्रकारकस्मरणोपपचारित्याशयेनेदानी निर्षिक- स्पकरमरणोपगमात् । ननु विशिष्टझानत्वं परित्यज्य विशियानुभव- त्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वोपगमेनैव विशिष्टस्मृती व्यभिचार- पारणे फि निर्विकल्पकस्मरणादिकल्पनया न च वितिए ·फलसमान. अनुमितिमकरणम् । विषयकानुभवत्यापेक्षया लघु विशिष्टविषयकत्वमेव स्मृति- साधारणं विशेषणधीजन्यतावच्छेदकं तथा च निर्विकल्पकस्म- रणमावश्यकमेवेति योध्यं ज्ञानावनाशेऽपि तद्यापारभूतया इछ. या विशिष्टविषयककृतिजननात्तत्र व्यभिचारेण विशिष्टविपय- कत्वमात्रस्य विशेषणधीजन्यतावच्छेदकत्वासंभवात् न चोपादान- प्रत्यक्षस्य साक्षात् कृतिहेतुतया कृतौ न ज्ञानत्वावच्छिन्नस्य व्य- भिचार इते वाच्यं उपादानप्रत्यक्षस्य विषयकत्वानियमेन सुखत्वादिविशिष्टफलविषयककृती खत्वादिधियो व्यभिचारस्य दुारत्वात् एवं निर्विकल्पक स्मरणोपगमेऽपि कृतिसाक्षात्कारपूर्व विशिष्टस्मृतिकल्पनया न त- दुपपत्तिः कृतिद्वितीयक्षणोत्पन्ननिर्विकल्पकस्मरणेन विशिष्ट विषयकस्मृतिजननकाले कृतिनाशेन विशिष्टविषयोपधानेन कृ. तिसाक्षात्कारासंभवादित्यालोच्य विशिष्टानुभक्त्वस्यैव वि- शेषणधीजन्यतावच्छेदकत्वमाहानुभवामिति । तस्याः विशेषण. धियः अनुभवत्वजात्यनझोकारे विशिष्टप्रत्यक्षत्वस्यैव तथा. त्वं स्वीकरणीयामिति ध्येयम् । इच्छाद्वेपसाक्षात्कारे व्यभिचा- रस्य कथितरीत्यानवकाशात् कृतिसाक्षात्कारे व्यभिचारमुद्धरति नियमत इति । यत्र कृतिसाक्षात्कारस्तत्र कृतिद्वितीय क्षणे विशिष्टविपयस्मृति कल्पयित्वा तदनन्तरक्षण एव कृति. प्रत्यक्षोपगमादित्यर्थः न च कृतित्वनिर्विकल्पकविपयस्मरण- योर्युगपदुत्पादासम्भवात् क्रमेण तदुभयोत्पत्ती कृतेर्विनाशा- द्विषयविरहेण कृतित्वविशिष्टकृतिप्रत्यक्षानुपपत्तिरिति वाच्यं कृतित्वविशिष्टबुद्धौ तज्ज्ञानस्य हेतुत्वानुपगमेन तन्निर्विक- ल्पकस्यानभ्युपगमात् तत्र विशेषणधियो हेतुत्वेऽपि विपयस्म- रणस्यैव कृतित्वविषयकत्वोपगमेनोपपत्तो तनिर्विकल्पक स्यानावश्यकत्वात् अनादौ संसारे सर्वदैव कृतित्वविषयकसं- स्कारसंभवेन कृतिसाक्षात्कारजनकविषयस्मृतौ तद्भाने काभावात् । न चैवमन्यत्रापि निर्विकल्पकोच्छेदः अपूर्वचैत्रत्वादेः प्राथमिकविशिष्टबुद्धिपूर्व तत्स्मरणासम्भवेन तन्निर्विकल्पकस्याव- श्यकत्वात् यत्र विशिष्टान्तरचाक्षुपादिसामग्रीकाले घटादीन्द्रियसं. योगोत्पत्तिस्तत्रैव द्वितीयक्षणे विशिष्टान्तरचाभुपायुत्पत्या तदुत्तरं यत्र बाध.

·.अनुमानगादापर्याम् घटन्यादिविशिष्टधीनिर्वाहाय घटत्वादिनिर्विकल्पकस्यावश्यकत्वाच । जन्यशाने च्याप्स्यविषयकत्वनिवेशे यत्र ज्यातिविशिष्टधूमादेः पक्षतावच्छेदकघटकता तत्यानुमिता वहिवद्याप्यधूमादिविषय- कसमूहालम्बनानुमिती चाव्याप्ति साध्याद्यननुगमनिवन्धनव्या- प्यननुगममयुक्ताऽव्याप्तियारणानुरोधेनावश्यविवक्षणीययहिन्याप्ति विशिष्टपर्वतवृसिताशानजन्यव्यापयविषयकशानजातीयत्वस्य ल. क्षणतया निराकर्तुमाह साध्यादेरिति । (दी०) साध्यादेरननुगमात् एकोपादाने अन्यानुमिती दैवाध्याप्तिविपपिण्यां च तस्यामव्याप्तिः परमवशिष्यते । सा- पि तादृशज्ञानरत्यनुभवत्वव्याप्यजातिपत्वविवक्षया निरसनी- या । एतलाभायैव चानुभवार्थकं चरमज्ञानपदम् । एवं चान्वय व्यतिरेकव्याप्त्योः पृथर प्रयोजकत्वे ऽपि न क्षतिः । पर्व- तद्विव्याप्यवैशिष्टचावगाहिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगि- कार्यताया वहिव्याप्यवत्पर्वतनिश्चयत्वावच्छिन्न कारण- ताप्रतियोगिकव्याप्त्यविषयकत्तिकार्यताया वा अवच्छेदिका ज्ञानचिः सामानाधिकरण्येन वावच्छेदिका या जातिस्तद्- छ वा बोध्यम् । (गा० ) मादिना सम्बन्धविशेषादिपरिग्रहः एकोपादान ए. कसाध्यादिधटितव्याप्यादिविषयकपरामर्शजन्यताबाट तलक्षणे भ- न्यानुमिती अन्यसाध्यकायनुमितो दैवात् देववश- संपन्नसामग्रीविशेषात् तस्याम् अनुमितो परमित्यनेना- तिव्यामेरसंभवस्य च व्यवच्छेदः । ताशमानवृत्तीति पर्व. तहिन्याप्यवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वायच्छिन्नजन्ये व्याप्त्यविषयक बहिन्याप्यधूमविशिष्टपर्वतत्वाचवच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वावच्छिन्न- जन्ये समवतेत्यर्थः । तत्तित्वं तत्सम- चेतत्वम् अतो न सम्बन्धान्तरेण तवृत्तिप्रत्यक्षत्वादिकमा. दाय शानमात्रेऽतिव्याप्तिः सत्तागुणत्वज्ञानस्वानुभवस्वजातिमा- दायातिन्याप्तिवारणायानुभवत्वव्याप्येति । व्याप्यत्यहि या झाने भेद ·अनुमितिप्रकरणम् । ११३ गर्भम् अनुभवत्वान्यत्वे सति अनुभवान्यासमवेतत्वरूपं वि. यक्षितं तेनानुभवत्वानेरासः । यद्यपि अनुभवनिष्ठभेदप्रति- योगितावच्छेदकत्वरूपं यत्किचिदनुभवासमवेतत्वरूपं घा त- दव्यापकत्वं निवेश्यापि अनुभवत्वान्तजातीनां वारणं संभ- यति तथापि ईशव्यापकजातिवारकप्रकाराणां जातिघटितान्य. लक्षणे बहुशो ग्रन्थान्तरे च दर्शितत्वात् दिक्प्रदर्शनायैव ए- कप्रकारोऽत्र दर्शितः व्याप्यपदमेव उक्तभेदगर्भव्याप्त्यपे- क्षया लघुशरीरदर्शिताव्यापकत्वार्थकमिति तु न युक्त यां को चिदित्यादी दर्शितभेदगर्भव्यााप्यपदार्थस्य स्फुटतयोपा- दानेन विरोधादिति । जातिपदं समवायन तद्वत्व- लाभाय जातिभिन्नज्ञानसमवेतधर्माप्रसिद्ध्या जातित्वनिवेशवे- यर्थात् यद्यपि तादशधर्मोऽनुमितित्वं तदेव च तावच्छेदकं तथापि स्वरूपतस्तस्य लक्ष्यतावच्छेदकता दर्शितरूपेण च लक्षणत्वमित्यावरोधः । ननु · व्याप्त्यविषय- कत्वस्य जन्यज्ञानविशेषणत्वे संस्कारवारणायोपात्तं शानपदम. नर्थकं व्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नजन्यसंस्कारस्य व्यातिवि- पयकत्वनियमादित्याशङ्कन्ध तत्पदमुक्तार्थलाभसंपादकतया सा- र्थकयति एतल्लाभायैव चेति । जन्यपदस्य लक्षणया अनु. भवत्वब्याप्यजातिपुरस्कारेण जन्यजातीयत्वार्थे तात्पर्यग्रहायवेत्य- थः । अनुभवत्वोपस्थापकज्ञानपदसमभिव्याहारादनुभवत्वघटि- तोक्तार्थे झटिति तात्पर्यस्य महात् पटो घटजातीयं द्रव्य मितिवज्जलं घटजातीयं द्रव्यमित्यादिवाक्यस्य स्वरसतो ऽप्रयोगात्तत्तजातीयार्थकपदस्य समभिन्याहृतपदोपस्थाप्यधर्मव्या- साजात्यपरताया औत्सर्गिकत्वादिति भावः । जा. तिघटनायाश्च प्रयोजनान्तरमपि दर्शयति एवं चेति । पृथक् प्रयोजकत्वेऽपि अनुमितिनिरूपितविभिन्नकारणतावच्छेदफशरीरे विशेषरूपेण . प्रवेशेऽपि न क्षतिः न एकतरघटितलक्षणका रणे अपरख्याप्तिशानजन्यानुमितावव्याप्तिः एकतरख्याप्तिज्ञानज. न्यजातीयत्वस्यापरव्याप्तिशानजन्यानुमितावक्षतत्वादितिभावः कार्यतासामानाधिकरण्यस्थाने कार्यतावच्छेदकत्वनिवेशने जा. ताबनुभवत्वव्याप्यत्वविशेषणे विनैव सस्वादिवारण संभ- प्यजात्या - ·अनुमानगादाधर्याम् पति तारजातीनां परामर्शजन्यतावच्छेदककोट्यनिविष्टत्यात् मनुमितित्यस्यैव च तयात्वादित्याशयेनाह पर्वतति । ध्याप्यपक्षविशेष्यकपरामर्शयोरनुगतरूपेण हेतुतामते तद्रूपाव- छिन्नजन्यतयेच शालान्तरातिन्याप्त्यनवकाशातादृशशारणता- घटितप्रथमफल्पे व्याप्यविषयकवानिवेशः अपच्छेदकत्वस्य पर्यायनिवेशाद्विपयविशेषविषयकत्वस्याधिकस्य परामर्शजन्यता. सावच्छेदकत्वेऽपि नासंभया समुदायस्य एकदेशानतिरिक्त तया समुदायस्पावच्छेदकत्वे तदेकदेशस्यापि तथावस्याध्याह- तत्वात अत एवावच्छेदककोटिप्रविश्वहित्यादिजातिमादाय 4. हमादिरूपाविषयेऽविन्याप्तिवारणाय ज्ञानवृत्तिरिति बानसमवेते- त्यर्थः । अथ वाहिन्वादिकमवच्छेदकविशेषणतया अवच्छेद- कतायामेवावच्छेदकं न तु कार्यतायां तथा जातिमादायातिप्रसकिः न च स्वावच्छिन्नविधेयताकत्वस- म्बन्धेन कार्यविशेपणतया पहित्वमपि कार्यतावच्छेदकामिति वाच्यं ताशपरंपरायाः । सम्बन्धत्वे मानाभावात विष- पितासम्बन्धेन च वहित्वस्यातिप्रसक्ततया अवच्छेदकत्यायोगा- दिति चेन्न अवच्छेद्याश्रये साक्षात्परंपरया वा यावन्ति विशेषणानि तापत्स्येककार्यतावच्छेदकात्योपगमे याधकाभाधान कार्यतावच्छेदकादिविशेषणस्य कार्यतादौ वदवच्छेदकत्व वा अब- छेदकत्वमित्यत्र चिनिगमकामावेऽपि न ज्ञानवृत्तीत्यादिवैययम् । नच व्यधिकरणस्यानवच्छेदकत्यनियमाद्विपयवृत्तन कार्यतावच्छेद- कत्वसंभव इति वाच्यं साक्षादवच्छेद्याथयविशेषणतया विलक्ष- णावच्छेदकताबामेय सामाधिकरण्यापेक्षा अच्छेहकर- टकानां भेदेऽपि अवच्छेद्यज्ञाननिरूपिताया अवच्छेदकत्वप- याप्त्यधिकरण यादृशं तादृशप्रकारावच्छेद्याश्रयविषयताया अ. भेदादवच्छेद्यकार्यत्वादेरभेद इति चाहविधेयकानुमितिः पराम. जिन्या इत्याफारके कार्यकारणभावग्रहे अनुमितिविपयत्ता- या ऐक्यात कार्यकारणभावस्यम् अनुमितित्वमहित्वादीनां भवच्छेदकतावलक्षण्येन तावत्समुदाये यद्यपि नेरुमवच्छेदकत्वं तथापि तत्कार्यतानिरूपितावच्छेदकतात्वेन तदयच्छेदकतानां म्यासज्यतृत्तित्वे वाधकाभावः । तादृशानुगतरुपावच्छिन्नाव- ·নগ্ন a सा- अनुमितिप्रकरणम् । ११५ च्छेदकत्वाधारतायाः समुदायवृत्तिधर्मनैवावच्छेदादित्यलं पल्लवन । तादृशजातिमज्ञानत्वस्य लक्षणत्वे सामानाधिकरण्यसम्बन्धे. न तादृशजातिचशिष्टस्य ज्ञानत्व इव विषयवृत्तिधर्मेऽपि स- खेन तद्यावर्तनाय ज्ञानत्वत्वरूपेण ज्ञानत्वस्याप्यवश्यं निवेश- नीयतया गौरवमिति तदुपेक्षितं झानत्वाद्यवच्छिन्नसाध्यका- दिपरामर्शजन्यताघटितज्ञानवृत्तिजातिमादाय लक्षणं दुष्करं विषयवृत्तिज्ञानत्वादिजातिमादायातिव्याप्तेर्दुारत्वादिति तादृशपरामर्शजन्यताघटितमपि लक्षणं संभवतीति सू. चयितुं ज्ञानवृत्तित्वविशेषणं परित्यज्य कल्पान्तरमाह मानाधिकरण्येन वेति । कार्यविशेषणतया विलक्षणमवच्छे दकत्वमिह सामानाधिकरण्येनावच्छेदकत्वम् । अतो ज्ञानत्वादेः कार्यतासमानाधिकरणत्वेऽपि न क्षतिः। यत्तु भालोकादिलिगका. नुमितौ धूमादिलिङ्गकपरामर्शस्य व्यभिचारवारणाय स्वसमाना- धिकरणतत्तालिङ्गकपराम व्यवहितोत्तरपर्वतााद्देश्यफवयादिवि- धेयकानुमितित्वमेव तल्लिङ्गकपरामर्शजन्यतावच्छेदकं वाच्यं त- था च परामर्शविशेपणतया शानत्वस्य परामर्शजन्यताव- च्छेदकत्वात्तदादाय प्रत्यक्षादावनिप्रसक्तिवारणाय सामानाधि- करण्यनेति कल्पानुसरणमिति । तन्न साधीयः। अव्यवहितोत्त- रत्वस्य कार्यताक्छेदकत्वे ऽनुमितित्वनिवेशस्य निष्प्रयोजनकतया ऽसंभवप्रसङ्गात् न ह्यव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे कापि व्यभिचार: प्रसज्येत येन तद्वारकतया अनुमितित्वनिवेशनं सार्थकं भवेत् । अथानुमितित्वाप्रवेशे धूमपरामर्शाव्यवहितोत्तरोत्पन्नतत्समाना. धिकरणात्मघटसंयोगद्वित्वाद्याधिकरणे घटादौ परामीभावेन व्यभिचार इत्यनुमितित्वनिवेशसार्थश्यम् । न च विषयविशेषावगा. हिस्वनिवेशान्निर्विपयसंयोगादिव्यावृत्तिरिति वाच्यम् । अव्यवहितो- तरत्वनिवेशे विषयविशेपावगाहितायाः प्रयोजनान्तराभावेनानि- घेशात् । न च कार्यनिरूपितं दैशिकव्यापकत्वं न कारण- ताघटकम् । अपि तु कार्यतावच्छेदकव्यापकसामानाधिकरण्य- प्रतियोगित्वम् । अत एव क्रियानधिकरणोत्तरदेशसंयोगोत्पत्तावपि तस्यास्तकारणत्वमिति वाच्यम् । प्रकृते कार्यनिरूपितदै- शिकव्यापकतायाः कारणत्वाघटकत्वे कार्याधिकरणदेशत्यस्य ·अनुमानगादापर्याम् कारणाधिकरणदेशत्यानियतत्पनिर्वाहात् । क्रियाधिकरणे उ- पधमानः संयोगो यथा तदनधिकरणोत्तरदेशे आयते तथा प. रामशांधिकरणे च तदनधिकरणेऽपि सिञ्चभावादिवटितानु मित्युत्पादस्य दुर्वारत्वादिति चेत् । सत्यम् । अनुमितित्वमनिवेश्य स्वसमानाधिकरणपरामव्यवहितोत्तरत्वस्य जन्यतावच्छेदक- पे संयोगादिविशेपे व्याभिचारो ऽस्त्येव तद्वारणाय स्वाध्यव- हितपूर्ववर्तिपरामर्शसामानाधिकरण्यमेव विशेषणतया जन्यता- वच्छेदकमुपेयता तथा च तनिशिष्टाधिकरणं परामर्शाधिकरणमे- चेति तदुपलक्षितस्य संयोगादेः परामर्शव्यभिचारेऽपि त. विशिष्टाधिकरणताघटितव्यापकतागर्भकारणत्वमक्षतमित्यनुमिति- त्वनिवेशनमफलम् । न स्वत्वाननुगमेन नोकधर्मस्थ कार्यतावच्छेदकत्वमपि तु अव्यवहितोचरत्वसामानाधिकरण्यो- भयसम्बन्धन परामर्शविशेष एष तजन्यतावच्छेदकः तस्य धानुमितिरूपकार्ये विशेषणतया न कारणताघटकत्वसंभवः । परामर्शासमानफालोनविनश्यदयस्थपरामर्शजन्यानुमित्यधिकरण- परामर्शविशिष्टानिरूपितत्वेन कारणत्वाघटकतया ए. रामशंस्य तादृशानुमित्यकारणत्वप्रसङ्गात् । न हि वि- शेष्यनिरूपिताधिकरणतावच्छेदककालावच्छेदन विशेष्ये अस- स्बद्ध व्यावर्तके अधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वरूपमाधि- करणतानिरूपाविशेषणत्वमुपेयते किं तूपलक्षणत्वमेव भू. तलाधाधिकरणे पुरुपादेः सत्त्वदशायां पुरुषाद्यसम्बद्धन त. पावर्तकेनापि दण्डादिना विशिष्टस्य पुरुपादेराधिकरणत्वस्य भूतलादावभावात् । परामर्शोपलक्षितस्य संयोगादेघंटादौ व्यभिचार एवेत्यनुमितित्वनिवेशनमावश्यकामिति वाच्यम् । तदधिकरणताचच्छेदककालावच्छेदेनावृत्तेरप्येककालावच्छिन्नत्या- विशेषितस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तदधिकरणतानिरूप- कतावच्छेदकत्वोपगमात् । एवं सिद्धिसिषाधयिपोभ- यकाले कालान्तरावच्छिन्नतदधिकरणात्मवृत्तिसिपाधयिपाधिर- અસરવેન विशिष्टसिद्धयमाव- अनिर्वाह इत्यालोच्य दीधितिकृतां -पक्षताग्रन्थे 'पक्षणावच्छिन्नत्वविशोषितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सिदौ ताया अत्त .

·अत एच तस्याः अनुमितिप्रकरणम् । सिपायिशविरहवैशिष्ट्यमित्यभिधानं संगच्छते पक्षताया विशिष्टाभावरूपाया अतीन्द्रियक्षणघटितत्वेनातीन्द्रि- यतया प्रत्यक्षासंभवाभिप्रायेण विशेष्याद्यमावरूपाया नुपदं तदभिधानस्यापि संगतिः । एवं चानुमितित्वस्य परामर्शजन्यतावच्छेदककोटावप्रवेशेऽपि नोकव्यभिचारप्रसङ्गः । घटादौ परामर्शाधिकरणतानियतायाः तदुपलक्षिताधिकरण- ताविलक्षणायाः सामानाधिकरण्यघटितसम्बन्धेन परामर्श- विशिष्टाधिकरणताया असत्त्वात् । नापि विनश्यवस्थपरामर्श- जन्यानुमित्यधिकरणतायाः कारणताघटकव्यापकतायामनिवेशे परामर्शरूपकारणनियम्यता न स्यादिति दूषणस्याः प्यवकाशः तदधिकरणताया अपि विशिष्टाधिकरणतात्वेन तादश- ध्यापकतायां प्रवेशात् अस्तु वा स्ववृत्तित्वस्ववृत्तिधूमादिपराम- शाव्यवहितोत्तरत्वोभयसम्बन्धनात्मविशिष्टत्वमेव धूमादिपरामर्श- जन्यतावच्छेदकं तावताप्यन्यलिङ्गकानुमितो तस्य व्यभिचार- धारणात् । आत्मवृत्तित्वविशिष्टस्येवाधेयतयात्मविशिष्टस्याप्य- नात्मन्यवृत्तेरिति झानत्वादिषं निवेश्यापि संयोगादौ व्य. भिचारवारणसंभवात् । विनिगमनाविरहेण तस्यापि कार्य- तावच्छेदकताया दुर्वारत्वादतिप्रसङ्गाघ । न घाव्यवहितप्राक्- क्षणावाच्छन्नतल्लिङ्गकपरामर्माधिकरणताविशिएसमवायस्तल्लिङ्ग- कपरामर्शजन्यतावच्छेदकसम्बन्धः एवं च शुद्धमनुमितित्वमेव तजन्यतावच्छेदकं शुद्धशानत्वादिकं च नित्यसाधारपामिति न तथात्वसंभव इति वाच्यं तथा सति र्यतावच्छेदककोट्यप्रवेशेन तद्वारकविशेषणोपादानानुपपत्तेः । तस्मात् यत्साध्यपक्षकानुमितिरेकलिङ्गकपरामर्शजन्यैव प्रसिद्धा तत्पक्षकतत्साध्यव्याप्यवचापरामर्शजन्यताघटितमेव लक्षणमभि- प्रेतं पर्वतादिपदमपि तत्पक्षादिपरमेव तत्र च न परा- मर्शविशेषणतया सानत्वस्य जन्यतावच्छेदककोटिप्रवेशप्रस- किरिति । तथा च ज्ञानत्वघटितयाशसाध्य कानुमितिरेकलिङ्ग- कपरामर्शादेव तदनुमितिकारणताघटितमपि लक्षणं ज्ञानवृत्तित्ववि- शेषणमुपेश्य सामानाधिकरण्येनावच्छेदकत्वं निवेश्य कर्तुं शक्यते इत्याशयेन सामानाधिकरण्येन येत्यभिहितमिति तत्त्वम् ।। ज्ञानत्वस्य का- ·अनुमानगादाधर्याम् ननु विशिवशिष्टययोधातिव्याप्तिवारणाय नानापदार्थघटित गुरुतरव्याप्त्यविषयकत्वनिमेशनमयुक्त अभावत्वादियवाचिद्याप्ति- घटकपदार्थाविषयकत्वं निवेश्यापि तद्वारणसम्भवात् जातिघटनया अभावाद्यनुमितरपि संग्रहादित्याशयेना प्याप्तिभान इति । (दी०) व्याप्तिभाने ऽवश्यं भासमानो यस्तादृशानुमि- त्यविषयस्तदविषयत्वमा वा ग्राह्यं यां को चिदनुमितिव्य- क्तिमादाय तव्यक्तिसमवेतानुभवत्वान्यानुभवान्यासमवेतधर्म- समयायित्वमिति वा वक्तव्यम् । अनुभवत्वजात्यनङ्गी- कारे तु तद्यक्तिसमवेतस्मरणासमवेनधर्मसमवायित्वं वक्त- ध्यम् व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नकारणतामतियोगिककार्य- तावच्छेदकावच्छिना या विशिष्टपरामर्शत्वावच्छिन्नकारण- ताप्रतियोगिककार्यता तत्समानाधिकरणानुभवत्वव्याप्यजाति- मर्च तत्त्वमित्यपि कश्चित् । (गा०) व्यातिज्ञानविषयतदघटकपदार्थान्तराविषयकत्वनिवे. शेऽतिव्याप्तेढुंवारत्वात् अवश्यमिति ।। अनुमिती नियतभास- मानव्याप्तिघटकसाध्यायविषयकत्वनिवेशस्यासभवसपादकत्वादसं- इत्यतस्तादृशानुमित्यविषय इति प्रकृतसाध्यकयत्कि- चिदनुमित्यविषय इत्यर्थः । यत्किञ्चिदनुमितिविषयतायाः प्र- कृतसाध्यादिसाधारणत्वात् सामान्यतोऽनुमितिविपयतायाः प्रकृतसाध्यकयावत्प्रमेयविशेष्यकसम्हालम्वनानुमितिविषयताया- भ केवलान्ययित्वात् । प्रकृतसाध्यकेति यत्किञ्चिदिति चा. तिव्याप्त्यसम्भपयोरिकतामाविस्कर्तुमेवोक्तभनयाभिधान निवेश- स्तु तादशपदार्थस्य कस्य चिदकस्य विशिष्यवेत्यवधेयम् । अनुभवत्यव्याप्यज्ञातिघटितलक्षणे परामर्शत्वावच्छिन्नकारणता- प्रतियोगिकव्याप्त्यविषयकवृत्तिकार्यताशालित्वेन कतिपयानुमि. निवेशनमयुकं तयक्तीनाम् एकानुमितिव्यक्तिमुपादाया. नुभवत्वव्याप्यजात्या ताकिजातीयत्वस्यापि लघोलक्षणत्व- संभवादित्याशयेन ताशजातिघटितलक्षणं तथैव निक- भव ·अनुमितिमकरणम् । यति यां कां चिदिति। अनुभवत्वस्य तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताक एव भेदो. निविष्टः न स्वनुभवत्वत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताका अनुभवत्वत्वशरीरे सकलानुभवसमवेत- स्वस्य निविष्टत्वात् तदवच्छिनभेदनिवेशनेनैवानुभवत्वज्ञानत्वा- दिसकलव्यापकजातिवारणसंभवे मेदप्रतियोगितायच्छेदकशरीरे अनुभवेतरासमवेतत्वनिवेशनेनान्यत्वान्तस्य शानत्वादिसाधारण्य संपाद्य तद्वारणायानुयोगिन्यनुभवान्यासमवेतत्वरूपविशेषणान्तरण- वेशस्य प्रक्षालनादीत्यादिन्यायविषयत्वात् तद्यक्तिसमवेतप्रत्य- क्षासमवेतधर्मसमवायित्वस्य लक्षणत्वसंभवेऽपि न क्षतिः अ- नुभवत्वव्याप्यताघटितपूर्वलक्षणस्यैवेदानी निष्कर्पणात् तद्यक्ति- पदेन प्रत्यक्षादिव्यक्तिमुपादाय उक्तशब्देन प्रत्यक्षादिलक्षण- मपि संभवतीत्याशयेन प्रत्यक्षाधसमवेतत्वं नोपात्तामति के चित् । तन्न तद्यक्तिसमवेतयत्किचिदनुमवासमवेतधर्मसमवायि- त्यमित्येकशब्देन प्रमाचतुष्टयलक्षणसंभवात्तथानभिधानीजानु- योगस्य तावतांप्यपरीहारात् । धर्मसमवायित्वमिति । समवा. येन तद्वत्त्वमित्यर्थः यथाश्रुते कालिकादिसम्बन्धन तादृशानु- मितित्वसमवायस्यातिव्याप्ततया सम्बन्धविशेपेण समवायव- तानिवेशस्याचश्यकत्वे समवायस्यैव सम्बन्धताया उचितत्वात् । नन्वनुभवचतुष्टयसाधारणी जातिरमामाणिकी प्रत्यक्षत्वस्यैव विशेषणधौजन्यतावच्छेदकत्वसंभवादिति स्मृत्यन्यज्ञानत्वमेवानुभ- ' चत्वं तथा चानुभवत्वान्यत्वविशेषणमयुक्तं स्मृत्यन्यत्वविशिष्ट- स्यापि सानत्वस्थ ज्ञानत्वानतिरिक्ततया विशेषणान्तरेण चारि- तन्वात् । एवमनुभवान्यासमवेतेति स्मरणान्यज्ञानान्यालमवतेत्य- र्थकं तत्र स्मरणभिन्नज्ञानत्यनिवेशनमनतिप्रयोजनकं झानान्य. समतेच्छास्वादेस्तद्यक्तिसमवेतत्वविशेषणेनैव धारणात् स्मर- णान्यान्यत्वेन स्मृत्युपादानमपि न हि घट इत्यादिवक्तव्येऽनघट. इति कश्चिद्धदतीति न्यायेनायुक्तमित्यत आहानुभवत्वेति । अनु- भवत्वजात्यशोफर्तृमते अनुभवत्वान्यत्वविशेषणस्यानुभवत्वघ्यावत- नायावश्यकतया तदनंगीकारे वित्युक्तम् । मूलोक्तलक्षणे च- कार्तिव्याख्यानमुपन्यस्यति व्याप्तीति। व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नेति धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितच्यातिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नेत्य.

·. . अनुमानगादाधर्याम् विशिष्टपरामर्शयावच्छिति वहिव्याप्यप्रकारतानिरूपितपर्व तत्वावच्छिन्नविशेप्यताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नेत्यर्थः धूमो वहिल्या- इत्याकारकन्याप्तिप्रकारकनिश्चयस्थ करणविधया हेतुत्वं तजन्यतावच्छेदकं धूमलिङ्गकवद्विविधेयकानुमितिन्वं यहिव्याप्य- धूमधान् पर्वत इत्यादिपरामर्शस्य च तयापारविधया तत्वं त. जन्यतावच्छेदकं च पर्वतत्याचच्छिन्नपक्षकवहित्वावच्छिन्नविधे- यताकधूमलिङ्गकानुमितित्वम् एवं च धूमन्यावच्छिन्नविशेष्यक- व्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिनकारणतानिरूपितफार्यतावच्छेद- . कीभूतोपदर्शितधर्मावच्छिन्नव्याप्यप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छि. विशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिका च या पर्व- तो चाहिमानित्येतादृशानुमितिनिष्ठा कार्यता ताशकार्य तासमानाधिकरणानुभवत्यव्याप्यजातिश्चानुमितित्वजातिरेव ता. मादाय सकलानुमिती लक्षणसमन्वयः वहिन्यायधूमवत्प. तवानित्यादिविशिष्टवैशिष्टययोधवृत्तितथाविधनिश्चयत्वावच्छिन्न- विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानीयकारणताप्रतियोगिकफायतामादा- यातिप्रसञ्चारणायावच्छिन्नान्तं तथा वहिव्यातिविशि- प्रावछिन्नपर्वतप्रकारताशालिशानत्वावच्छिन्नताशकार्यतायां धूम- বাবাম্বাৰাবৰাৱষাদমাকানৰাৰাম্বালা- निरूपितकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावान तामादायातिप्रसङ्ग व. हिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्येताहशनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताया अपि धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यफवहिव्याप्तिप्रकारकताहशनिश्चयवृत्ति- स्वात्ताशकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नताशकार्यता. मादायातिप्रसङ्ग इत्यतस्तादृशनिश्चयवृत्तित्वमपहाय तादृश- निश्चयत्वावच्छिन्नत्यनिवेशनं तादृशनिश्चयवान्यूनवृत्तित्वं तद- थः अन्यथा घहिव्याप्यधूमवान्पर्वत इत्यादिविशेषणतावच्छेद- कमकारकनिश्चयस्य वहिण्याप्तिमकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्न. प्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन पर्वत. स्वावच्छिन्नविशेषणतापमधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितव्याप्ति. प्रकारताशालिनिश्चयत्वेन विनिगमनाविरहेण हेतुत्याद- धिकं वित्यादिन्यायेन ताहशनिश्चयहेतुताया आप तथावि. धनिश्चयत्वावच्छिन्नतया तनिरूपितकार्यतामादायातिप्रसङ्गवार- ·कारणता अनुमितिप्रकरणम् । १२१ णासंभवात् तादृशनिश्चयत्वान्यूनवृत्तित्वनिवेशे च वहिव्याप्य- धूमवान् पर्वत इत्येतादृशविशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयहे- तुताया वहिव्याप्यो धूम इत्येतादृशनिश्चयावृत्तित्वेन ताह- शनिश्चयत्वन्यूनवृत्तित्वेन न दोषः । वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतवान् देश इत्येताहशविशिष्टवैशिष्टयवुद्धित्वावच्छिन्नकार्यताया अपि धूम- त्वावच्छिन्नविशेष्यकव्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्ना या विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकनिश्चयविधया तत्प्रतियोगिक- व्याप्तिविशिष्टधूमवैशिष्टयावगाहियोधनिष्टकार्यतासमानाधिकरणत्वा त् उक्तातिप्रसङ्गवारणासभवेन ताशकार्यतासामानाधिकर- ण्यमपहाय तदवच्छेदकावच्छिन्नत्यनिवेशनम् । एवं च ताश- व्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेद- कीभूतपहिव्याप्त्यवच्छिन्नधूमविशेषणताकबुद्धित्वेन वहिव्याप्य. त्वविशिष्टधूमावच्छिन्नपर्वतावशेषणताकवुद्धित्वावच्छिशायाः का- यंताया. अनवच्छिन्नत्वान्नातिप्रसङ्ग. अथैवमपि वह्नि- व्याप्यत्वावच्छिन्नधूमविशेषणताकबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतावच्छेदक- घटकीभूतेन बुद्धित्वेन वहिव्याप्यत्वविशिष्टधूमावच्छि- नपर्वतविशेषणताकवुद्धित्वावच्छिन्नजन्यताया अवच्छिन्नत्वा- लोक्तातिप्रसङ्गवारणसभवः न च तद्वच्छेदकावच्छिन्नेत्यत्र तदवच्छेदकपदस्यावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपरत्वात् च्छेदकेकदेशज्ञानत्वावच्छिन्नत्वमादायातिप्रसङ्ग इति समुदायस्य एकदेशानतिरिक्तत्वात् समुदायस्य तथात्वे एकदे- शस्यातथात्वमित्यस्य शब्दमात्रत्वात् इति चेन्न तदवच्छेदका. चच्छिन्नेत्यर तद्वच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधावच्छिन्न- पर्याप्तिनिरूपकतावच्छेदकताकत्व विवक्षितं न्यूनाधिकपदार्था- वंच्छिन्नोक्तजन्यतयोरवच्छेदकत्वे च नैकधर्मावच्छिन्नपर्याप्ति. के न्यूनाधिकवृत्तिभ्यां तावत्पदार्थसमुदायत्वाभ्यामेव तत्प. याप्त्यवच्छेदादिति नातिप्रसङ्गः प्रकृते च व्याप्तिनिश्चयव्याप्यव- तानिश्चयनिरूपितजन्यतावच्छेदककुक्षिनिविष्टपदार्थानां न्यूना- धिकभावविरहेण एकेनैव समुदायत्वेन तदुभयावच्छेदकता. पर्याप्तिरवच्छिद्यते अतो नासंभवः । अथ धूमो वहिव्याध्य इत्येताहशन्यासिनिश्चयस्य धूमलिककवहिविधेयकानुमितित्वमेघ नाव- चाच्य ·अनुमानगादाधर्याम् जन्यतावच्छेदकमुपेयते न तु तत्र पक्षविपयत्यान्तर्भावः तथा सत्यनन्तपक्षभेदेन तत्कारणताबाहुल्यप्रसंगात् वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इतिपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौं च पर्वतविषयत्वा. न्तर्भाव आवश्यकः अन्यपक्षकानुमितौ तदहेतुत्वात् कथं ताशजन्यतावच्छेदकत्वयोरेकपदार्थावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वं न तदवच्छेदकावच्छिन्नेत्यत्र तदवच्छेदकयावत्पदावच्छिन्नत्वमेव निवेशनीयं न त्वेकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपकतारच्छेदकता. कत्वं धूमो यहिन्याप्य इतिविशेषणतावच्छेदकमकारकनि- श्चयजन्यतावच्छेदककोरौ धूमनिष्ठविशेपणताया निवेशात् । पहि- व्याप्यधूमवान पर्वत इति विशेपणतावच्छेदकप्रकारकनिधयजन्य. तावच्छेदककोटौ च तन्निष्ठीवशेषणतायच्छेदकताया एच नि. घेशात् नैताशजन्यतायास्तादृशजन्यतावच्छेदकयावत्पदार्था- वच्छिन्नत्वमिति नातिप्रसक्तः प्रश्ते च परामर्शजन्यतावच्छेद. ककोटौ पक्षविपयत्वस्याधिकस्य निवेशेऽपि तबन्यताया ध्या- प्तिशानजन्यतावच्छेदकयावत्पदार्थावच्छिन्नत्वमन्याइतमेवेति ना- संभव इति वाच्यं धूमो पहिव्याप्य इत्येतारशव्याप्ति- निश्चयजन्यतावच्छेदककोटौ पर्वतविशेष्यतया अनिलपित- महानसादिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितहिविधेयताया अपि द्विविधयतात्यन निवेशात् पहियाप्यधूमवान् पर्वत इत्येताहश- परामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ च पर्वतनिष्ठावेशेप्यतानिलपितदि. विधेयताया निवेशात् परामर्शजन्यताया व्याप्तिनिश्चय जन्यवावच्छेदकयायपदार्थावच्छिन्नत्यविरहात् । एवं व्याप्ति- निधयजन्यतावच्छेदककोटी तव्ययहिताचरत्वमन्याला कानु. मितो व्यभिचारवारणाय निषेशनीयं न नु ध्याध्यक বায়ানাবিধ মতা ব্যানানা- पच्छेदकको न तनिवेशः तन्निवेशेऽपि घूमो पहिच्याप्य इत्ये- ताशानफालीनान्यलिङ्गमानुमितो व्यभिचायत् अपि तु व्याम्यवत्तानिधयान्यवाहतोत्तरत्वमेव परामर्श- जन्यताया न ज्याविज्ञानजन्यतावच्छेदकयावत्पदार्यायमित्या मिति चैन्न । करणब्यापारनिरूपितफलनिष्ठजन्यतयाः प्राचीनमते एकधर्मावच्छिन्नत्यनियमादगत्या पर्वतपक्षकधमलिङ्गकवतिविध.

·अनुमिनिप्रकरणम् । १२३ यकानुमितित्वमेव व्यानिशानपरामर्शयोर्जन्यतावच्छेदकं वाच्यं तथा च ताशजन्यतयोरेकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपकताचच्छेदकताक- त्वमक्षतमेवेति नानुपपत्तिः एतादृशनियमस्याप्रामाणिकत्वात् अय- मेवास्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः । धूमत्वावच्छिन्नधर्मिक- व्याप्तिप्रकारकशानीयकारणताया अपि वहिव्याप्यधुमवान् पर्व- त इत्येताहशनिश्चयवृत्तित्वात तत्मतियोगिककार्यतायास्ता- दृशव्याप्तिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नत्वमादायातिप्रसङ्गवारणाय विशिष्टपरामर्शवृत्तित्वमपहाय तदवच्छिन्नत्वनिवेशः पदान्तरव्यावृत्तिस्तु पूर्ववद्वोध्या । अत्र व्याप्त्यविषयकवृत्तित्वस्य निवेशेनेव विशिष्टवैशिष्ट्यवो- धादिवृत्तिकार्यतामादायातिप्रसङ्गवारणं संभवति गुरुतरव्याप्ति- निश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्व- स्य निवेशाद्गौरवामित्यप्यस्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः ।। मिश्रव्याख्यानमुपन्यस्यति परे स्विति ॥ (दी०) परे तु पक्षधर्मतेत्यत्र पक्षता विशेषणं तथा च पक्षतासहकृततादृशपरामर्शजन्यत्वमर्थः यथोक्ताया कि- शेष्यायभावरूपाया वा पक्षतायाः प्रत्यक्षवारणाय मर्शस्योपादानं तत्त्वेन जनकत्वमेकावच्छेदेन तदुभयजन्यत्वं च विवक्षितं तेन वाधादिकालीनेन दैवात् प्रतियोगिविपय- केन परामर्शेन जन्ये पक्षतायाः प्रत्यक्षे तदुभयसमूहालम्बने वा नातिप्रसङ्गः । तद्वृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्वाविवक्षया चे नाव्याप्तिरित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । (गा०) यथाश्रुतव्याख्येयलक्षणे पक्षताजन्यत्वनिवेशान्मूलोक्त- शब्दात्तल्लाभायाह पक्षधर्मतेत्यति । प्रतिपाद्यकोटिनिविष्टत्वं सप्तम्यर्थः तञ्च पक्षतेत्यवान्वेति तथा च पक्षधर्मतेत्यत्र तत्प. दप्रतिपाद्यकोदिनिविष्टा पक्षतेत्यर्थः तथा च पक्षपदं न ध- मिमात्रपरमपि तु पक्षताविशिष्टधर्मिपरमेवेति भावः । विशे- पणमिति ज्ञानपदार्थ इत्यादिः । धर्मत्वरूपविषय विशेषणवेन ·तथा गा अनुमानगादापर्याम् विषयतया सामान्यायनि धर्मिकपवित्रशेप्याशे न तस्य कि- पणायसंभवः परामर्शाविषयस्य तस्य तविषयविशेषणवा. संभवात् दण्डाविषयकस्य पुरुषादिक्षानस्य पुरुपादेर्दण्डादि- मत्त्वेऽपि दण्डादिविशिएपुरुपाद्यविपयकत्वात् दण्डपुरुषावि- त्यादिशानस्य दण्डादिविषयकत्वेऽपि न तहिशिष्टविषयकन्वं विषयतावच्छेदकस्यैव विषयविशेषणत्वादतः पक्षतोपलक्षितध- मिविषयकमेव मानमिह विवक्षित तथा सत्यपि पक्षता- जन्यत्वसहितं परामर्शजन्यत्वं जन्यान्तात् लभ्यते विशेष्यीभूत- तदन्वायना तदन्यायनो विशेषणत्वात् शानविशेषणपक्षता. शानान्वितजन्यपदार्थजन्यतायामन्ययादित्याशयेन थैव लक्षणार्थमाह चेति । अथारुणया सोम क्रीमातीत्यादी गवादावारुण्यादेः साक्षात् प्रकार- तथा विशेषणत्वसंभवेन गयादिसाध्यतया प्रतीयमाने सोमक्रयादी आरुपयादिसाध्यताप्रतीतिः संभव. तीति प्रकृतस्थले तु पक्षताया हानांशे साक्षादप्रकारत्वाझा नान्यपिना जन्यत्वेन कथमन्वयः । न चारुणयेत्यत्रापि आरण्यं गवि न साक्षात्प्रकारः । अभेदसम्बन्धेनापण्यविशिष्टाया पप तत्र साक्षात् प्रकारत्वात् तथा च परंपरया गधि प्रकारस्थापि आएण्यस्य यथा गवान्वायना तृतीयार्थसाध्यत्वेनान्वयस्तथा प्रशतेऽपि शानविशेषणधर्मतायां प्रभारीभूतधामणि प्रकारीभव- न्त्याः पक्षताया ज्ञानान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नजन्यत्वे ऽन्वयः सभवतीति वाच्यम् । विशेषणविमरभेदार्थकतया अरुणाभेद. स्यारुण्यपर्यवसितस्य साक्षाद्गोविशेषणत्वसंभवात् । मेवं लो- हितोष्णीया ऋत्विजः प्रचरन्तीत्यादौ यथा लौहित्यस्य ऋत्यि- क्मचरणांशे परंपरया विशेषणस्यापि तदन्वायना इष्टसाधनाना- न्वयस्तथा प्रकृतेऽपि परंपरया ज्ञानविशेषणीभूतपक्षताया अपि जन्यतान्वये बाधकाभावात् । एवं विशेषणविभक्तो सार्थकता- २ अरुणयेत्यादावारण्यं गवि परंपरयेव प्रकार इति साक्षात् 1 तदन्वयिना अन्वय . इति नियमाभावात् । अथ "भवतु परपरया स्वविशेष्येऽन्वायनापि स्वान्वयः तथापि जन्य- तायां हानान्वये उपलक्षमता भासमानविषयांशे प्रकारीभून ·तायाः पक्षताया जन्यतान्वयो न संभवतीति उपलक्षARY. अनुमितिप्रकरणम् । १२५ छलग्नस्य विशेषणत्वायोगात् लोहितोप्णीषा इत्यादी लाहिर त्यविशेष्याभूतोष्णोपादावपि इष्टसाधनतान्क्योपगमेन लौहि- त्यस्पारुणयेत्यादावारुण्यविशेष्यतद्धर्मिणोऽपि क्रयसाधनत्यान्वर योपगमेनारुण्यस्योपलक्षणगुच्छलग्नत्वाभावेन सामञ्जस्यात् प्रह ते च परामर्शविषयेऽनुमितिजनकत्वयाधेन तदन्वयायोगात् । उपलक्षणताया एव वाच्यत्वादिति चेन्न । प्रकृतेऽपि जन्यपद- स्य प्रयोज्यपरतया कारणतावच्छेदकप्रविष्टविषयाणामपि अनुमि- तिप्रयोजकतया तेषामपि जन्यपदार्थान्वयः संभवत्येवेति सा- मञ्जस्यात् परामर्शादिप्रयोज्यताया लक्षणघटकत्वेऽपि परामर्शा- धन्वयिप्रयोज्यताशरीरे जनकजनकत्वादिना या अन्यथासि- द्विस्तदनिरूपकत्वस्य निवेशेनानुमितिजन्यप्रत्यक्षादौ अतिव्याः प्तिवारणसंभवात् विषयप्रयोजकतायाश्च लक्षणघटकत्वे. न न विवक्षा अतो न लक्षणे व्यर्थविशेषणता । वस्तुतो शाना. पक्षनाश्रयधर्मिवृत्तिताविषयकत्वस्य साक्षात् प्रकारतया भाने पक्षताया अपि धर्मिपारतन्त्र्येण स्वाश्रयधर्मिवृत्तित्ववि- पयकत्वसम्बन्धेन तदंशेऽन्वयः स्वीक्रियते तथा च ज्ञानांशे परं- परासम्बन्धेन साक्षात् प्रकारीभवन्त्याः पक्षताया जन्यत्वान्व- यो निरावाध एव दण्डिनं पुरुषमानयेत्यादौ अन्तरा भास- माने मत्वर्थसम्बन्धे आनयनकर्मत्वयाधेऽपि दण्डादावानया नफर्मवान्वयो दण्डादेरपि स्वसम्बन्ध्यभेदसम्बन्धेन पारतन्त्र्ये- ण पुरुपादौ साक्षात्प्रकारत्वोपगमेनोपपादनीयः । यत्तु प- क्षतायाः सहकतत्वसम्बन्धेन ज्ञानविशेषणत्वात् पक्षताजन्य- त्वलाभ इति तदसत् । परंपरया विशेषणस्य परंपराधरकत- तत्पदार्थघटितपरंपरासम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धेनान्वये आकासा- विरहात् अन्यथा दण्डी पुरुष इत्यादौ एककालोनत्वादिस- म्बन्धेनापि पुरषादौ पारतन्त्र्येण दण्डदण्डत्वाद्यन्वयापत्तेः । अ- रुणयेत्यादावारुण्यरूपधर्म एवारुणपदार्थः तत्पदोत्तरतृतीययैवा. रुण्यस्य क्रयसाधनत्वं .वोभ्यते न तु विशिष्टान्वयवलात्तल्लाम इति मीमांसासिद्धान्तः । तदुक्तं तृतीयया गुणस्यैव साधनत्वं ऋयं प्रति. विस्पष्टं गम्यते न तु द्रव्यद्वारैव सिध्यति इति । आ.

·तथा १२६ अनुमानगादाधर्याम् सयस मापसाधनत्वं साधनवापच्छदकतया प्रयोजकायमेष धूमावहिमानित्यत्र धूमपदस्य, मुख्यार्थपरतयेति मते यथा हेतु पश्चिम्या धूमस्य कारणतायां विषयतया अवच्छेदकत्वरूप यहि शानप्रयोजफत्यमेव प्रतिपाद्यते तथापि हेतृतीयया साध. नतावच्छेवकत्वमत्यायनसंभवात् । भारुण्यस्य साधनताप च्छेदकावं चाभयतासम्बन्धेन । तनु तच द्रव्यद्वारेवावच्छेदक- ये लाघवं सिध्यति उपपद्यते इति तदर्थः । एवं'च गोक- यसाधनतायां श्रुतिसिद्धायामारुण्यस्य तदवच्छेदकत्ये लाघवं तदाभयद्रव्यान्तरनिष्ठकारणतान्तरावच्छेदकत्ये गौरवामिति प्रति- सन्धानेन गोनिष्ठकारणवायामावण्यस्यायच्छेदकत्यानिधये - रुण्यविशिष्टगोः अयसाधनत्वमर्थात् मतीयते ताशयोधे अ- रुणयतिपदस्य तात्पर्याद्गुणिपरतया अगणपदस्य गुणिपरगो- पदसमानलिगतेति फारिकाभिप्रायः चेति। पक्षताया उपदर्शितविशेषणत्वे चेत्यर्थः । पक्षासहति 14- क्षताजन्यत्वे सति परामर्शजन्यत्यमर्थः परामर्शजन्यसाध्य. व्याप्यहेतुविशिष्टपक्षवैशिएयावगाहियोधतादृशपक्षामावप्रत्यक्षादाव- तिव्याप्तिवारणाय पक्षताजन्यत्योपादानं । परामर्शजन्यत्वोपादा. नस्य प्रयोजनमा यथोजाया इति । यथोकाया सिपाधयिपा. विरहविशिष्टसिद्धभावरूपाया: । ननु तारशाभावस्य लौकिक- प्रत्यक्षमेव न संभवति एकक्षणावच्छिनकात्मवृत्तिवरूपातीन्द्रिय- क्षणयटितधमावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वात् । यदि चैकात्मच्चि- त्यमेव वैशिष्ट्यं सिपाधयिपाकालीनसिदो कालान्तरावच्छेदेन स्वसमानाधिकरणसिपाधायपाभावनिरूपित ताशवैशिष्ट्यसत्त्वेऽपि तदानीं सिपाधायपाविरहात्मकविशेषणाभावाधीनो विशिष्टा- भायोक्षत एवान्यथा एकक्षणावन्छिनत्वनिवेशेऽपि ताश- सिद्धेर्द्धितीयक्षणे सिपाधयिपाया उत्पतिस्तन्नाशो वा तत्र सिपा- धयिपाभावनिरूपितवैशिष्ट्यसत्त्वेन तस्या उत्पत्तिद्वितीयक्षणे तत्क्षणे या विशिष्टाभापासवप्रसंगादिति सि सिपाधयि- पाविरहेण वैशिष्ट्यं एकक्षणावच्छेदेनेकदशत्तित्वमिति यदि म- न्यते तथाप्यनुगवाननुगतसिपाधयिषामावसहनस्य विशिधाभावप्रतियोगितावच्छेदकपटकत्वेन, तस्य , युगसहनेणापि ·अनुमितिप्रकरणम् । १२७ ज्ञातुमशक्यतया न तल्लोकिंकप्रत्यक्षसंभवः सिपाधयिपायोग्य- ताया उत्तेजकत्वमते सुतरां तथा योग्यतायास्तत्तत्क्षणात्म- कतया अयोग्यत्वादित्यत आह विशेष्याधभावरूपाया वेति । सिपाधयिषाभावाविशेपितसिद्ध्यभावरूपाया इत्यर्थः । आदिना सि- पाधयिपाभावरूपविशेपणाभावपरिग्रहः यत्र विषयविशेपे सिपा- धयिषावशात् कदापि नानुमितिस्तत्र सिद्धभावमात्रं पक्षता यत्र च सिपाधयिषां विना कदापि नानुमितिस्तत्र सैव पक्षतेति तयोः प्रत्यक्षस्य न दुरपवादत्वामेति भावः । न च परामर्शानुपादानेऽपि स्थलविशेषीयविशिष्टाभावरूपपक्षताजन्यत्वघटितलक्षणं संभवती- ति परामर्शीपादानमनर्थकमिति वाच्यं मूलोपात्तपरामर्शजन्यत्वांश- सार्थक्याय प्रत्यक्षविपयपक्षताया निवेशयितुं युक्तत्वात् परामर्श- जन्यत्वं परामर्शनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यत्वं तत्र परामर्शनिष्ठ- त्वस्थाने परामर्शत्वावच्छिन्नत्वं तदुभयजन्यतयोरेकावच्छेदकाव- च्छिन्नत्वं च निवेशयति तत्त्वेनेत्यादिना । तत्त्वेन परामर्शत्वेन पक्षताजन्यताघटकजनकतायां च न पक्षतात्वावच्छिन्नत्वनिवेशनं प्रयोजनविरहात तदुभयजन्यन्वं पक्षतापरामर्शोभयजन्यत्वं तथा च पक्षताजन्यतावच्छेदकावच्छिन्ना या परामर्शत्वावच्छिन्न- जनकतानिरूपितजन्यता तद्वत्त्वं पर्यवसितम् । परामर्शत्वेन ज. नकताविचक्षायाः प्रयोजनमाह तेनेत्यादिना । अथ परामर्शसत्त्वे ऽनुमितिरेव भविष्यति न तत्प्रत्यक्षम् अनुमितिसामनया भि. म्नविपये बलवत्त्वात्तथा च कथमतिव्याप्तिरित्याशङ्कापरिहारा- याह वाचादिकालोनेनेति । आदिपदात् साध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञान- प्रत्यक्षेच्छाविशिष्टप्रत्यक्षसामग्रारूपानुमितिप्रतिवन्धकान्तरपारग्रहः च तत्रानुमितिसाममधेव नास्तीति भावः । पक्षताम- त्यक्षे परामर्शजन्यतासम्पादकं विशेषणमाह दैवात् प्रति- योगिविषयकेणेति । दैवात् कदाचित् स्वसामग्रीवशात् प्रतियोगि- विपयकेण केवलसिद्धिविषयकेण तथा च वहिव्याप्यधूमवान् प- र्वतः पर्वतविशेष्यकवह्निनिश्चयश्चेतिसमूहालम्वनस्मरणोत्तरकाली- नैताशनिर्णयाभाववानहामित्यादिप्रत्यक्षे पक्षताजन्यतावच्छेदकी- भूततादृशसियभावप्रत्यक्षत्वाचच्छिन्नायाः परामर्शनिष्ठसिद्धिशान- त्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतायाश्च सत्त्वात्प्रसकोऽतिमसंग तथा ·अनुमानगादाधर्याम् उक्तसिद्धिज्ञानत्वाभिजनकता परामर्शयापन्नित्वावर हान्न भवतीति समुदायाः । एकाधच्छिन्नत्वाधिवक्षायाः फलमाह तदुभयसमूहालम्वनेति । पक्षतापरामर्शीभयसमूहालम्बनप्रत्यो बे- त्यर्थः तादशप्रत्यक्षे विषयधिधया तारापक्षतापरामर्शयोः का रणत्येपि पक्षताप्रत्यक्षत्वपरामर्शप्रत्यक्षवरूपभिन्नधर्मयोरेय तहु- भयजन्यतावच्छेदकतया नातिव्याप्तिरिति भावः । अथ परा- मर्शप्रत्यक्षे परामर्शवेन न विषयस्य हेतुता अपि तु सा. मान्यता प्रत्यक्षे विपयत्वनति प्रागेवोक्तं एवं च एका वच्छिन्नत्वनिवेशनमफलं व परामर्शप्रत्यक्षस्य बहि व्याप्यघूमवत्पर्वतं जानामात्याकारकस्य विशिष्टवेशिष्टययोधन- या विशेषणतावच्छेदकीभूतवाहिव्याप्यधूमप्रकारकपक्षनिश्चयत्वरूप- परामर्शत्वेन तर हेतुत्वमक्षतमेवेति वाच्यं मिविशिष्टदै- शिष्यवोधे विशेपणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वान- युपगमात् । यत्तु शानव्याप्यसुखवदासमिन्नमिदं सिद्धभावा- श्वामित्येतारालौकिकमानसेतिव्याप्तिवारणाय तदावश्यकं तत्र साध्यन्याप्यहेतुमत्पक्षनिश्चयत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकप्रकार कनिश्चयत्वात्मकतया मिश्रमते तथाविधभेदप्रत्यक्षजनकताप- च्छेदकत्वादिति । तर लौकिकमानसायोग्यवहयादिव्याप्यवत्प- क्षविषयकनिश्चयत्वरूपपरामर्शत्वावच्छिनकारणताया एवं क्षणे निवेशनीयतया ज्ञानव्यायसुखवदात्मकपप्रतियोगिशालमा दायातिव्याप्त्यनवकाशात् तद्वत्यनुभवत्वच्याप्यजातिमत्त्वस्या- उपदमेव विवक्षणीयतया ऽव्याप्त्यनवकाशाचति । मैव पराम- शंप्रत्यक्षे परामर्शत्वेन हेतुतायाः स्वयं दूपितत्येऽपि मिशाभ्युप- गततया तन्मते तामादाय स्वमते च उक्तविशेषणतापच्छेद- कप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुतामादायातिप्रसङ्गचारणाय उभयज- न्यतायामकधर्मावन्धिरत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । अर्थकधर्मो- मच्छिन्नत्वं यद्यवच्छेदककोटिप्रविकिधर्मकत्वं तदा उत्तस्थले पक्षतापरामर्शजन्यत्वयोः प्रत्यक्षत्वपैकधर्मावच्छिन्नत्वात् तद्दोप- तावस्थ्यं यदि च एकधर्मपर्याशावच्छेदकताकत्व सभा यदि तल्लिङ्गपरामर्शाव्यवहितोत्तरोत्पभानुमितित्वस्य ए- খসিয়ালৰাৰ বন্ধুবালাবন্ধী ও সুখ ·अनुमितिप्रकरणम् । १२९ प्रत्वान्तानिवेशात पक्षतामन्यतावच्छेदकतापर्याप्त्याधिकरणघ- टितधर्मावच्छिन्नपरामर्शजन्यत्वनिवेशेऽपि न निस्तारपर्वतो पहिमानित्यादिसिद्रिकालेऽपि नीलपर्वतो वहिमानित्याद्यनुमि- त्युत्पत्त्या पर्वतत्वाशे उद्देश्यतावच्छेदकत्वपर्याप्तः परामर्शज- न्यतावच्छेदककोट्यप्रविष्टाया अधिकायाः पक्षताजन्यतावच्छेदके निवेशादिति चेन्न । पक्षताजन्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणघटि- तधर्मावच्छिन्नपरामर्शजन्यतव निवेशीया व्यभिचारविरहेऽपि पक्ष- तापरामर्शयोः सामान्यसामग्रीत्वविशेषसामग्रीत्वनिर्वाहाय पर्वतो वहिव्याप्यधूमवानित्यादिपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ पर्वतत्वादा. खुद्देश्यतावच्छेदकतापर्याप्तेरवश्यं निवेश्यतया उक्तदोषासम्भ- वात् अन्यथा पर्वतो वहिव्याप्यधूमवान्नीलपर्वतो वहिव्याप्य. धूमयानित्यादिसमूहालम्बनजन्यायाः पर्वतो वहिमानित्यादिसिद्धि- कालीनाया नीलपर्वतो पहिमानित्याद्यनुमितेः पर्वतो वद्धिमानि- स्यादिसिद्धयभावजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तायास्तथाविधपरामर्शज. न्यतावच्छेदकाकान्ततयाअन्यलिङ्गकशुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यक. चयनुामेतेस्तादृशपरामर्शजन्यतापच्छेदकानाकान्तायास्तथाविध- सिद्धभावजन्यतावच्छेदकाक्रान्ततया तत्कार्यतावच्छेदकव्याप्यव्या. पकभावविरहेण सामान्यविशेषभावानुपपत्तः रामर्शजन्यतावच्छेदके विषयनिवेशस्यापि निष्प्रयोजनकत्वापातात् यदि चान्यालेङ्गकेच्छाकाले सिद्धिसत्त्वे नुमितिवारणा- य सिद्ध्यनुत्तरत्वं तजन्यतावच्छेदककोदो निवेश्यते तदा प. रामर्शजन्यतावच्छेदककोटावपि ताशसिद्ध्यनुत्तरत्वं निवेशनीयम् अन्यथा सामान्यविशेषभावानुपपत्त्या परस्परसहकारित्वासम्भ- वादिाते नानुपपत्तिरिति संक्षेपः । पक्षतात्वपरामर्शत्वयोरज- नुगतसाध्यादिघटिततया एकोपादानेऽन्यानुमितावव्याप्तिरित्या- शङ्ख्याह तद्वतीति । तादृशजन्यतावच्छेदकाभ्रयवृत्त्यनुभवत्वव्या. प्यजातिमत्त्वविवक्षयेत्यर्थः । नाव्याप्तिः न एकोपादाने न्यानुमिता- वव्याप्तिः । चिन्त्यमिति जन्यताया अभावाविषयकवृत्तित्वनिवे. शेनैव सफलातिव्याप्तिवारणे गुरुतरपक्षतालन्यत्वनिवेशे गौरव. मेव चिन्तार्वाज बोध्यम् ॥ (दी०) तत्करणमिति । न च व्याप्त्यादिज्ञानकरणत्वे- अन्यथा प- ·अनुपानगादाधर्याम् नेतरभेदसाधने व्याप्तिज्ञानवं तादात्म्यसम्बन्पेन व्यानिज्ञान- मेवघा गमकं व्याप्तेरननुगमेऽपि अधिकस्य भागाप्तिद्धिवारणमा- त्रमयोजनकत्वादिति वाच्यं पालोपहितस्य लक्ष्यतया व्याग्नि- ज्ञानत्वादेतिप्राक्तत्वात । करणतानिष्ठव्यास्तादृशच्यातिज्ञा- नत्यत्वाचनवच्छेद्यत्वायतिरेकन्याप्तर्गमकतगा वैयय- झानवकाशाचेति ॥ (गा०) तस्करणमितीति । तत्करणमनुमानमित्यत्र तत्पदेन पक्ष- विशेषणतापन हताविपयकत्यावच्छेदेन व्याप्तिप्रकारकं यज्ज्ञान त. जन्यशानं परामुश्यते तेन वाशशानफरणत्वस्यानुमानलक्षण- स्वं लभ्यते तन घटने इतरभेदानुमापफस्यैव लक्षणत्वात् । ताशलक्षणेन इतरभेदानुमान तरफस्य हेतुविषयकत्वावच्छेदेन व्याप्तिप्रकारकहानत्वस्यैवानुमापातासम्भवण इतरांशस्य वैययन तस्यानुमानेतरमेदातुमाएकरवासम्भवात् । यदि च प्रकृतहेतुताय. च्छेदकपदकधर्मस्थानुमापकत्वावच्छेदकत्वसम्भव एव इतरांशस्य वैययम् प्रकृते च व्याप्तिहानत्वस्यानुमापकत्वे व्याप्तिप्रकार- कत्ववैशिष्ट्यावच्छिवमानस्यत्वमेवानुमापकतावच्छेदकं प्रकृतहेतुतावच्छेदकीभूतताशमानकरण तात्वस्य घटक । उत्शरीरे स्यरूपतो शानत्यस्य निवेशात् सामानाधिकर. ज्यरूपस्य व्यातिप्रकारकत्ववैशिष्ट्यस्य चानिवेशाविति मन्य- ते तदापि व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नस्य तादात्म्यसम्बन्धे- नानुमापकत्वसम्मवात् वैयध्य दुष्परिहरमेव न কামানন্তে सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन ज्यातिमका- रफत्वावच्छिन्नज्ञानत्वं 'नोक्तलक्षणयटकं च्छरोरे झानत्वावच्छिन्न एव व्यातिप्रकारकत्वस्य विशेषणत्वात् पति कथं व्यर्थतेति वाच्यम् उक्कलक्षणघकायोरकत्र वय- मितिरीत्या জানাযায়যাদ্ধাকেয়ানমার व्यासज्यातव्याप्यतावच्छेदकत्यसम्भवन चैयानुदारात्न च साध्यादिभेदेन विभिधानां व्याप्तानामनुगतरूपेण निवेशास- म्भवात् किश्चिद्याप्तिमकारकतानत्वमेव हेतुः कार्यः । तथा चानु. तब्ध .

·मापकत्वसम्भवः अनुमिनिप्रकरणम् । १३१ मानमात्रस्य पक्षीकृतत्वाद्भागासिद्धिरिति व्याप्तिज्ञानत्वादेर्नानु- किश्चिद्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञा. नवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्करणत्वं तु निखिलानुमानसाधार- णमितिवाच्यम् । भागासिद्धिमानवारकविशेषणस्यापि व्यभिचारा. घारकतया तदन्तर्भावेन व्याप्त्यवच्छेदकत्वविरहाद्यर्थताया अनुद्धा. रादित्याशङ्कते न चेत्यादिना वाच्यमित्यन्तेन । इतरभेदसाधने अ- नुमानरूपपक्षे तदितरभेदानुमाने । गमकम् अनुमापकं । तथा चेतरांशस्प वैयमिति भावः । अधिकस्य व्याप्तिज्ञानभिन्नांश- स्य । वारणमाति , मात्रपदेन व्यभिवारवारणप्रयोजनकत्वव्यव- च्छेदः फलोपहितकरणस्य अनुमित्युपहितकरणस्य लक्ष्यतया इ. तरभेदसाधने पक्षतया व्याप्तिज्ञानत्वादेरित्यादिना तादात्म्यस- म्वन्धेन व्याप्तिज्ञानपरिग्रहः । अतिप्रसनत्वात् पक्षातिरिक्त अनुमित्यनुपहितव्याप्तिज्ञानेऽपि वृत्तेः तथा च व्याप्तिज्ञानत्वा- देरनुमितिफलोपहितकरणरूपपक्षेतरभेदात्मकसाध्यव्यभिचारवारक- त्वेनेतरांशस्य सार्थक्यमिति भावः स्वरूपयोग्यकरणमा- अस्य लक्ष्यतामभ्युपेत्य समाधत्ते. करणत्वनिष्ठव्याप्तेरिति । ता- दृशव्याप्तिज्ञानत्वत्वाद्यनवच्छिन्नत्वादिति न्यधिकरणत्वेनेत्यादिः तथा च तन्निपुतत्साध्यानरूपितव्याप्तौ लघोरच्छेदकस्य सम्भवेत द्घटितगुरुधर्मस्य नावच्छेदकत्वं गौरवज्ञानस्यावच्छेदकताग्रहवि- रोधित्वादन्यथोपपत्या तस्यावच्छेदकत्वे मानाभावाञ्चेत्येव व्यर्थ- विशेषणताया दूपफताबीजं यथा वह्निमान्नीलधूमादित्यादौ प्रकृते च करणत्वनिष्ठेतरभेदव्याप्ती व्याप्तिज्ञानत्वत्वस्य व्यधि- करणतया यवच्छेदकत्वासम्भवेन व्याप्तेश्चावछिन्नत्यनियमेनाग्य- थानुपपत्त्या गुरोरपि तादृशज्ञानकरणत्वस्यावच्छेदकत्वं वाच्यमि- तिन व्यर्थविशेषणता दोपः उक्तं च यन्निष्टा यशिरूपिता व्याप्तियन विशेषणेन विना ग्रहीतुं न शक्यते तत्तस्य सार्थकमिति । अत एव वहिमान् धूमप्रागभावादित्यादौ धर्मिभेदान वैयर्थ्यमित्यमिप्रायः।न च व्याप्तिज्ञाननिष्ठकरणत्व न व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नमनुमितिनि- यतपूर्ववर्तित्वं फलानुपधायकव्याप्तिज्ञानासंग्रहात् अपि तु त- नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्वमेव तादृशधर्मश्च व्याप्तिज्ञानत्त्व- मेवेति तन्निष्ठव्याते. कथं व्याप्तिज्ञानत्ववाद्यवच्छेद्यत्वासम्भव इति ।

·. अनुमानमादायर्याम् वाच्यं । स्वरूपसम्बन्ध एव करणत्यमित्यभिप्रायेणेव तलिखनात् । यस्तुतोव्याप्तिानत्वं न निखिलव्याप्तिज्ञानवृत्तिकरणतानिष्ठव्याय- बच्छेदकं व्याप्तिझानस्वरूपाचच्छेदकपटकस्य छानविशेपणतापनः ध्याप्तिप्रकारकन्यस्यापि करणतात्मकत्वात् व्याप्तिहानत्वत्वस्य तववृत्तित्वाज्ञानत्वे सति व्याप्तिमकारकत्वत्वस्य ताशमानत्वात्म- ककरणत्वावृत्तित्वात नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकवरूपकरणतात्वस्य चोभयसाधारण्येन चोभयनिष्ठव्याप्त्यवच्छेदकत्वं निष्प्रत्यूहमेव व्याप्तेः साध्यादिमैदेनाननुगततयापि व्याप्तिप्रकारकत्वत्वस्य न निखिलल्यासिमकारकत्वसाधारण्य तादशज्ञानजन्यज्ञानवृत्त्यनु- भवत्वव्याप्यजातिमत्करणत्वं तु सर्वसाधारणमेवेति नानुपए- तिलेशोपि । धर्मिभेदेऽपि वैयर्थ्यमभ्युपेत्य समाधत्ते व्यति- रेकय्याप्तेरिति । लक्षणस्य केवलव्यतिरेकिहतुतया व्यतिरेकच्या- तिरचे प्रकृते गमकतौपायको तथा च साध्याभावत्वावच्छेदन हेत्वभावव्याप्तमीहतया हेतुतावच्छेदकस्य साध्यव्याप्यतानवच्छे. दकत्वेऽपि न क्षतिरिति भावः। (दी०) लिङ्गस्य नित्यत्वेऽपि अनुमितिकरणस्य स्व- रूपतः प्रत्यक्षोपजीवकावं व्यवस्थापयन्नाइ तच्चेति । अ- नुमितेानाकरणकज्ञानत्वेन प्रत्यक्षमितिमध्यनिवेशे तत्करण- स्यापि प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्भावः स्यादिति तन्निरस्पति तथेती- त्यपि केचित् । (गा०) अथ प्रत्यक्षोपजीवकत्यादिति यदुक्तं तन्न घटते शायमानधुमादरनुमितिकरणतया उस्य प्रत्यक्षानुपजीयकत्वात् धूमादेरद्वारा प्रवृत्तिजनकीभूतोपादानमापक्षापजीवफायपि नि. त्यहेतोरतयात्येत्तानुमानत्वावच्छेदेन तथात्यानुपपत्तेः अनुमान- सामान्यस्यैव निरूपणीयतया ऽनुमानत्वावच्छेदेनोपजीवकत्वस: शतावेष तनन्धतात्पर्यादित्याशोद्वारपरतया तश्चेत्यादिमूल- मवतारयति लिस्येत्यादिना । स्वरूपतः अनुमितिकरणत्याव- च्छेदेन । अन्ये तु अनुमानस्य प्रत्यक्षात वशकापरिहारकतया 1. तन्मतमाह अनुमितेरिति । बाना ."

·अनुमितिप्रकरणम् । करणकशानत्वेनेति । ताराज्ञानवृत्त्यनुभवत्वव्यान्यजातिमत्वे. नेत्यर्थः यथाश्रुते विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानकरणकविशिष्ट- वैशिष्ट्यवोधादावव्याप्तेः तस्यैव प्रत्यक्षलक्षणत्वादिति भावः । प्रत्य- क्षमितिमध्यनिवेशे प्रत्यक्षविशेषात्मकत्वे तत्करणस्य अनुमि- तिकरणस्य प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्भावः स्यादिति प्रमितिवैलक्षण्य. स्यैव स्वतन्त्रप्रमाणन्वनियामकत्वादितिभावः । तत् अनुमितेख- नाकरणकशाननम् अत्र चानुमितेर्शानाकरणकज्ञानत्वेऽपि न प्रत्यक्ष- प्रमित्यन्तर्भावः अनुमिनोमि न साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायय- लात् अनुमिती प्रत्यक्षत्वविरुद्धानुमितित्वसिद्धेः उक्तलक्षणे च चाक्षुषवृत्तित्वादिकं जातिविरोषणमुपगम्यानुमितेयावर्तनसम्भवा- दित्यस्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः ॥ (दो०) अनुमानप्रामाण्यं परीक्षितुं चाकिमतमुत्थापय- ति अथेति। (चि०) अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपाधी- नां योग्यानुपलब्ध्याभावनिश्चयेऽप्ययोग्योपाधिशङ्कया व्यभिचारसंशयात् शतशः सहचरितयोरपि व्य- भिचारोपलब्धेश्च लोके धुमादिदर्शनानन्तरं वहया- दिव्यवहारश्च सम्भावनामात्रात् संवादेन च प्रा- माण्याभिमानादिति नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति । न । अपमाणसाधम्र्येणाप्रामाण्यसाधने दृष्टसाधर्म्यस्थान, मानत्वात् । एतदाक्यस्य सन्दिग्धविपर्यस्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्वात् । तयोश्च परकीययोरप्रत्यक्षत्वात् अ- नुमानमप्रमाणमिनिवाक्यस्थ प्रामाण्याप्रामाण्ययोयी- घाताचा (दी० ) अनुमानम् अनुमानत्वेनाभिमतं धूमादिज्ञानम् असख्यात्युपनीतमनुमानमेव वा संवादेन संवादाभिमानेन ·अनुमानगादाधर्याम् सम्भावितस्यासतो ऽनुगताकारस्य परमार्थसत्स्वलक्षणमात्रसा- क्षिणाध्यक्षेणानुछेसात् अध्यक्षमूलकविकल्पोल्लिखितवादा संवादः अनुमानाप्रामाण्ये च नन्मूलकसमयनिर्णयायधीन- पत्तिकयोः शब्दोपमानयोः मुतराममामाण्यानामत्यक्षं ममा- पमित्याह इतीत्यादि । अपमाणसाधम्र्पण प्रमाणताप्रपोजक- रूपशून्यत्वेन दृष्टसाधर्म्यस्य साधयेदर्शनस्य वा । नन्वभिः हितमेव साधम्र्यदर्शने सम्भावना भावयति संभावनैव च - हुशो व्यवहारहेतुरित्यत आह अनुमानमिति । (गा०) परीक्षितुं परमतं निराकृत्य व्यवस्थापयितुम् अनुमित्या. न्मकप्रमितेश्चार्याकेनानभ्युपमात् तत्करणस्वरूपानुमानत्वावच्छि- ने तपामप्रामाण्यसाधनं न सम्भवति अतो ऽनुमानपदमन्य- था व्यावष्टे अनुमानमिति । अभिमतमित्यस्य, परित्यादिः धूमादिक्षानं धूमादिज्ञानत्वावच्छिनम् अनुमानम् अनुमानपदार्थ इत्यर्थः तथा च धूमादिशानन्येनेच पक्षतेति नानुपपत्तिरिति भाय । अनुमानपदा मादिशामत्याविना बोधो लक्षणयवेत्यभि- प्रेत्य मुख्यार्थपरतामपि सङ्गमयति असदिति । ख्यातिः शानम् उप- नीतं विषयीकृतम् अनुमानमेव वा अनुमितिकरणत्यावच्छिन्नमेव या अनुमानपदार्थ इत्यनुपज्यते तन्मते अलोक एव पदानां शक्ति तु पारमार्थिक सदसत्सम्बन्धाभावन तत्र पदमवृ- त्तिनिमित्तीभूतानुगताकारासम्बन्धात् अनुगताकारस्य गोत्वादेर- तल्यावृत्त्यात्मकत्वेनाभावरूपतया ऽलोकत्वात् असतोऽप्यनुमिति- करणत्वावच्छिन्नस्य तन्मने अनुमानपदार्थताते योध्यम् । एव च चारिजुमित्यनम्युपगमेऽपि असतस्यातिस्वीकर्तृणां तेषां मते अनुमितिकरणत्वावच्छिन्ने अप्रामाण्यसायने नाध्याशानरूपदो- प इति भावः । ननु लिङ्गभानस्य पवनो वहिमानित्याद्यनुमि- त्यजनकत्व लिङ्गपरामर्शानन्तरं वलयर्थिनः पर्वतगमनप्रवृत्त्य- नुपपत्ति पर्वतादौ यद्वयादिनिश्चयं विना तद्गमने बहिमाप्ति- जाधनतावच्छेदकवमिदेशगमनावनिश्चयायोगादित्याराओं पर ·अनुमितिपकरणम् । हरति मूले लोक इति सम्भावनामात्रादिति । यद्यपि लि. नदर्शनेन स्मारितसाध्यस्य मानसनिश्चयोपगमेनाप्यनुमान- स्याप्रामाण्यमायाति तथापि सर्वत्र व्यभिचारसशयसम्भवेन च्याप्तिनिश्चयस्तावन्न सम्भवतीत्याशयेन सम्भावनादरः । न च यत्र संशये कोटेद्वयांशे तुल्यता विपरीतकोट्यंशे एवौत्क- ट्यं ततः प्रवृत्यादिवारणाय तदभावाप्रकारकत्वस्य तत्प्रकार- कशानकरणतायामवश्यं निवेशनीयतया कथं सम्भावनातःप्रवृत्त्या- दिकार्यनिर्वाहातत्कोट्यंशे औत्कव्यरहिततदभावप्रकारकान्यत्वस्य तत्कोटिकसम्भावनासाधारणस्य कारणतावच्छेदकत्व व गौरव- मिति वाच्यम् । अगत्या गौरवस्यादोषत्वात्। वस्तुनस्तु तन्मतेऽनुग- तधर्मस्यालोकतया सर्वत्राव्यवहितपूर्वापरीभावापन्नतत्तयत्योरव हेतुहेतुमभावसम्भवः तन च तद्भावाप्रकारकत्वस्य निवेशो ना. स्त्येवेति तत्त्वम् । ननु सम्भावनायाः प्रमाणान्तरगृहीतग्राहित्यरूप. सम्वादेन प्रमितित्वसिद्धा तत्करणस्य धूमादिज्ञानस्य प्रमाणत्वं से- त्स्यतीत्यत आह मूले सम्बादेन चेनि। यक्ष्यमाणयुक्त्या प्रमाणान्तर- गृहीतग्राहित्वरूपसम्वादस्य तन्मते सम्भावनायामसत्वेन संवादेन प्रामाण्याभिमानादित्यसङ्गतमतो व्याचष्टे संवादेनेति । यथाश्रुत- त्यागे पीजमाह सम्भावितस्येति । सम्भावितस्य सम्भावनाविप यस्यानुगताकारस्य वढेरध्यक्षेण प्रत्यक्षपमित्या अनुल्लेखात् अविषयीकरणादित्यर्थः । अनुगताकारस्य प्रमित्यविषयतासम्पाद- कं विशेषणमाह असत इति । वदित्वादेरतद्यावृत्तिरूपतया अली- कत्वं योभ्यम् । अध्यक्षस्यालोकाविषयत्वसम्पादकं विशेषणमाह परमार्थसत्स्वलक्षणसाक्षिणेति । परमार्थसन् पारमार्थिको लक्षणः स्वतो व्यावृत्तो पत्यादिस्तन्मात्रविषयकेनेत्यर्थः । व. द्वित्वादेरनुगताकारस्य पारमार्थिक वयादावसत्त्वेन तस्य क. थमितरव्यात्तिः न्यावत्तकधर्मादर्शनादित्याशद्वापरोहाराय स्व. लक्षणेत्युकं तथा च ने सम्भावनायाः प्रमित्यन्तरविपयकत्व- रूपसम्याद रति भावः । न चाध्यक्षस्य सम्भावनाविषयानुग- ताकाराविषयत्वेऽपि आयक्षविपयवस्यादिविपयफत्वन धनायाः सम्पादित्यमशतमिति वाच्यं सदसतारेकसानाविषय- तया अनुगताकारविषयिण्या विशिष्टयुद्धः पारमार्थियद्यपादि- सम्मा- ·विषयकत्वाप्तम्भवात् यः अनुमानगादापर्याम् अनुगताकारवीहत्वादिसम्बध्यलोकंव- हयादेरेप विशिष्टीविषयत्वात् भ्रमस्यासन्मानविषयकत्वेन स. दरितस्य प्रमित्यन्तरविषयकत्याएसम्यादस्यामिमानो न भव. तीत्यत पाहाध्यक्षमूलकति । सम्भावितस्यत्यनुपज्यने विकल्पो- लिखितत्वात् तद्विषयकवात् । अनादिवासनामूलकशशविपापा. दिविकल्पव्यावर्तनाययक्षमूलकेति । सम्यादा सम्मापनाया इति शेपा तथा चाध्यक्षमूलकविकल्पोलिसितविषयत्वमेव सम्भावनानि- प्रसंवादः स एप प्रामाण्याभिमानप्रयोजफतथा मूलकृतोक इति भावः । योग्योपाधीनामित्यादिग्रन्येनानुमानाप्रामाण्य पंव हंतुः कथनाविति नाप्रत्यक्षय प्रमाणमित्यनुमानापमानशब्दाना त्रयाणा मप्रामाण्योपसंहारो घटवे याशो' 'परिजिहीर्यु- रनुमानाप्रामाण्यसाधकदेतोरेवोपमानशब्दयोरप्रामाण्यसम्पादकहे- तुपरता दर्शयति तन्मूलकसमयनिर्णयाधीनमवृचिकयो. रिति । सन्मूलोऽनुमाननिर्णयाधीनो समयनिर्ण यादिः शक्तिनिर्णयाविः तदधीनप्रवृत्तियोः ताशसहका- रिससमवधानाधीनप्रमारूपफलोपधानकयोरित्यर्थः । श्रादि- पदातारपयंनिर्णयादिपरिग्रहः समयादिसम्माननात एव - शा. ब्दादिममा भविष्यतीत्यादिशकापरिहाराय निश्चयत्युकं न चैवमनुमानं न प्रमाणमित्यनेनानुमानाप्रामाण्यमानस्य प्रकान्ततया प्रयाणामप्रामाण्योपसंहारविरोध इति वाच्यम् अनुमानमप्रमाणामितिवाक्यस्प वितयाप्रामाण्य पर्यात् अप्रामाण्यसाधने ऽप्रमाणसाधर्म्यस्य यथाश्रुतस्य हुनु ता न घटते प्रमाणेऽपि यत्किञ्चिद्रूपेणाप्रमाणघटादिसाधर्म्य. सस्यादित्याशकोद्धाराय प्रमाणतावच्छेदकापशून्यत्वधर्मण साधर्म्य विवक्षितं तथा च प्रमाणताप्रयोजकरुपशून्यत्वमेव पर्यवसितो हेतुरित्यभिसन्धायाह अप्रमाणेति । अयं च प्रसाध्यागको हेतु: नै- यायिकमते व्याप्तिनिश्चयस्वरूपप्रमाणताप्रयोजकरूपस्यानुमाने स. स्वादिति अत एक पूर्व मणिकतोहास्यैव तदेतोः सिद्यर्थ योग्योपार्धानामित्यादिनन्थेन सर्वत्र व्यभिचारसंशयसामग्रीस. स्वमभिधाय व्याप्तिनिश्चयस्यैव दुर्घटत्येन व्यभिचाराप्रकारकत्वे सति ध्यातिप्रकारकज्ञानत्वरूपस्य व्याप्तिनिश्चयत्वस्या- एव ·धयत्वस्य अनुमितिमकरणम् । सिद्धिः सूचिता । पर्व चानुमानमप्रमाणं प्रमितिकरणतावच्छेदक- रूपशून्यत्वादिति प्रथमतश्चार्वाकः प्रयुज्यते तत्र च व्याप्ति निश्चयत्वात्मकताशरूपस्यानुमाने सत्वा तुरयमस्माकमसिद्ध शते नैयायिकैरसिद्धाबुद्भाविताय. व्याप्तिज्ञानत्वं व्यभिचारा- प्रकारकत्वासमानाधिकरणं स्वावच्छिश्नोत्पत्यव्यवहितप्राक्क्षण. त्वव्यापकव्यभिचारप्रकारकशानसामग्रीकज्ञानमात्रधर्मत्वादिति वै. सद्भावनीयं तावता व निरुकनिश्चयत्वग्रहप्रतिबन्धात्ताशनि- प्रमाकरणतावच्छेदकत्वसन्देहाधानासिद्धिसन्देहनि दृचिरिति ध्येयम् । इष्रेत्यत्रातीतत्वमविवक्षितं तथा च शा. यमानेत्यर्थः शायमानलिङ्गकरणतामत एवोपपद्यते अतः, स्वमताभिप्रायेण पूरयति साधर्म्यदर्शनस्य चेति । भ. भिदतमित्यत्र हेतुरित्यनन्तरोकोतेपदोपस्थाप्यमकृतवाश्यार्थः फर्मत्येनान्वेति संभावनैव परकीयसंशयादिविषयकसंभावनैव व्यवहारहेतुः अनुमानं न प्रमाणमितिशब्दप्रयोगमयोजक इत्य- थः तथा च, परकीयसन्देहविपर्ययज्ञानस्य तन्निवृत्तिसाधन- तारूपेष्टसाधनताज्ञानसम्पादकतया तादृशशब्दप्रयोगप्रयोजकत्यो- पपादनाय नानुमानप्रामाण्यमितिभाषः । इदमुपलक्षणं जल्यस्थ- ले ऽवयवप्रयोगेन मध्यस्थस्य परिगृहीतकोटिविषयकसंभाव- नासम्पादकतयैव वादिजय इति चोध्यं तेन हेतुशानान्मध्यस्था. नुमितेरवश्याभ्युपेयतया अनुमानप्रामाण्य निर्वहतीति प्रागु- कपणम युद्धृतं भवतीति ध्येयम् ॥ अनुमानमममाणामनिवाक्यस्याप्रामाण्योपगमेऽप्रामाण्यस्य भ्र. मजनकत्यरूपतया ऽनुमानस्य प्रामाण्यापातात् अपामाण्याभा. घषति अप्रामाण्यप्रकारकत्वरूपस्य तवन्यज्ञानम्रमत्यस्य विशे- प्यांशे प्रामाण्यवत्पनिर्वाद्यस्यात् इति मूलोक्तम्पाघातमुद्धरति नयित्यादिना ॥ (दी० ) ननु न वयमापाततो भ्रमजनकवलक्षणममा. माण्य निरूपयामो येन भ्रमस्य विपयवायाधीनतया प्रामाण्यं मंभाव्यतापि परंतु प्रमाकरणत्वन्यतिरेकमत आइ अपि चेति।

·+ १३८ अनुमानगादायाम (चि०) अपि चानुमानाप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्था- प्यप्रमाणतापत्तः प्रामाण्यस्पानुमेयत्वात् स्वतच मामाण्यग्रहे तत्संशयानुपपत्तेः । व्याप्तिग्रहोपायम पक्ष्यते। (दी०) स्वत इति । न चानुगताकारासंस्पशिनि पर- मार्यसत्सलक्षणसाक्षिणि संवेदनसविदितमामाण्ये निषि- फल्पज्ञानेनाप्रामाण्यं संदिखते परंतु तदुत्तरभाविनि सपुल्लि खितालीकानुगताकारे सविकल्पक एवेति वाच्यं निर्विकल्पकस्य सन्मात्रावलम्बनस्य स्वविषयत्वमामाण्यावगाहित्वानामनुमाना- धीनसिद्धिकत्वात् । सर्वमिदं सति ययातिनिश्चये स्यात् स एवं तु न संभवत्युपायाभावात् इत्यत आह व्याप्तीति । आपातत इति यादसद्विषयकत्वस्य भ्रमत्यरूपत्व में क्य. घस्थापितं तापदित्यर्थः । तस्य प्रमत्यरूपत्वे तस्य प्रामाण्य- पद्विशेष्यकत्वं विनाप्युपपत्तेरनुमानप्रामाण्यानापादकत्यादिति भावः । निरूपयामः अभ्युपगच्छामः विषययायाधीनतया विशेष्य- तासम्बन्धेन विपयवाचव्याप्यतया संभाव्येत आपायेत प्रमा. करणवस्यतिरेकमिति निरूपयाम इत्यनुपज्यते । तथा च प्र. माकरणयतदारयोरेव तृतीयपक्षा न संभवतीति अन्यत. राभ्युपगम आवश्यकः । न तु ममाकरणत्यनमकरणत्वयोरपी- ति। तदुभयमेव नाभ्युपेयते शब्दस्य विशिष्टमानाजनकत्वेऽपि . दापिस्थितिद्वारा मानसावशिष्टज्ञानप्रयोजकत्वात् । परप्रांत. पत्यर्थ शादप्रयोग उपपद्यते मानसं च शानं निश्चयः स. भावना त्यन्यदेतदितिभावः । स्वतः प्रामाण्यग्रहे लसं- शमानुपपत्तिरूपमूलांकवाधकमुद्धरति न चेत्यादिना । अप्रामा. ज्यसंशयाभावसंपादकहेस्वन्तरसूचकं निर्विकल्पाविशेषणमाहा. सुगताकारेत्यादिना । अनुगताकायसंस्पशिनि वहिवाधापेपयके पतेन निर्विकल्पक प्रामाण्यसंशयसम्पादकानुगताकारविषयक- स्वरूपाप्रामाण्यसहचरितधर्माभायः मूर्चितः । परमार्थसत्स्य.

·अनुमिनिप्रकरणम् । लक्षणसाक्षिणि सन्मात्रविषयके एतेन संशयविरोधिसन्मात्रवि. पयकत्वरूपाप्रामाण्यव्यावर्तकदर्शनं सूचितम् । स्वसंवेदनति स्वात्मकं यत्संवेदनं ज्ञानं तेन संवदितं प्रामाण्यं यत्र त- प्रेत्यर्थः निर्विकल्पकस्य सांशे प्रामाण्यावगाहितायाः स्वतः प्रामाण्येत्यादिपतयवतारार्थ प्रागेवाशङ्कितत्वेऽपि पुनर• मिधानं निर्विकल्पकस्यैव तथात्वं .न तु सविकल्पक स्येति सविकल्पके प्रामाण्यसंशयसम्पादकतसिद्धान्तसम्पा. दनाय । नन्वेवं प्रत्यक्षप्रमायाः प्रामाण्यं सन्दिह्यते इत्य- नुभवः कथमुपपद्यतामित्यत आह तदुत्तरभाविनीति । नि- विकल्पकाम्यवहितोचरभाविनीत्यर्थः । तथा च निर्विकल्प कस्य सविकल्पकादिसान्निध्यात्मकदोपात् भ्रमात्मकस्तादृशा- नुभव इति भावः । एवं. चाध्यक्षस्य स्वतः प्राम प्यग्रहेऽपि न प्रामाण्यसशंयानुपपतिः प्रामाण्यग्रहस्थ भिन्नधर्मिकतया वि. रोवित्वादिति नानुमानप्रामाण्यसिद्धिरिति न वाच्यामिति समुदित. तापयर्थः । निर्विकल्पकस्यति अनुमानाधानसिद्धिकत्वात् त. न्मात्राधीन व्यवस्थितिकवादित्यर्थः । तन्मते निर्विकल्पकस्य स्वप्रकाशतया अनुव्यवसायाभावेन स्वस्य स्वनिष्ठस्वविषय- कत्वाययगाहित्वोपगमे विपयानवस्थामसङ्गेन संभावनायाश्चा- प्रमात्वेन तव्यवस्थापकप्रमाणाभावादितिभावः । सर्वमिदं अनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापकयुक्तिप्रदर्शन व्याप्तिनिश्चये सती- त्यन्वयः । स एव व्यासिनिश्चय पर न संभवति नोत्प- तुमहोते उपायाभावात् निश्चायकाभावात् ।। हवि महामहोपाध्याय गदाधरभट्टाचार्यविचिता अनुमितिविवृतिः समाप्ता ·अनुमानगादाधर्याम् व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । V (दी०) समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणीभूतव्या- सिग्रहोपायप्रतिपादननिदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभते न- वित्यादिना। (चि०) नन्वनुमितिहेतुब्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः म सावदव्यभिचरितत्वं तद्धि न साध्याभाववदसि. त्वं साध्यवाद्भिन्नसाध्याभावववृत्तित्वं साध्यवत्पति- योगिकान्योन्याभावासामानाधिकरण्यं सकलसाध्या- भाववन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यावृत्तित्वं वा केवलान्यपिन्यभावात् ॥ (गा०) अनुमानप्रामाण्योपपादकतया ग्याप्तिमहोपायस्यैवेदा. मीमभिधातुमुचितत्वात् पश्यत इत्यनेन तत्प्रतीक्षा विधाय प्यातिस्वरूपनिरूपणमयुक्तमित्याशझ परिजिहीपुस्तामाथम्ये तस्म ध्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनोपयिकत्वरूपी दर्शयन् नन्वित्या. विपन्धमवतारपति समाराधेति । म्यामिमहोपायाकथनेन मामाण्यव्यवस्थापनस्यानिप्पणत्वात् समाराधेति परोक्षावि. शेषणम् । परीक्षा परमतनिराकरणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापन कारणी. भूतेति प्रतिपादनविशेषणम् । यद्यपि व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपा. बनस्यानुमानप्रामाण्यव्यवस्थापकत्वकथनं न तस्यावश्यकरथम रर्शनाय व्यामिग्रहोपायच पक्ष्यते इत्येतष्प्रन्यावतारणात व्या- सिमहोपायस्यानुमानप्रामाण्योपपादकतालाभेनेय बल्लाभाव तथापि मामाण्यव्यवस्थापननिर्वाहकतया भवतु व्याप्तिमहोपायस्येदा. बीमाकाहितत्वम् । एवमपि तन म्यामिस्वरूपनिरूपणं विना ·प्रथमतः अनुमानगादाधर्याम् सभवतीति प्रथमत पर तदेवाचितमित्येतत्सुचनायैतद मिहि- तम् । निदानमिति । व्याप्तिघटकीभूताव्यभिचारांशमाने या. धाभावमुद्रया व्यभिचारज्ञानामावो हेतुः । साध्यसमानाधि- करणयुत्तिदेतुनावच्छेदकांशग्रह ३ विशेषणशानमुद्रया सहचार- प्रहो हेतुरितिक्रमेण व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्य व्यासस्वरूप- मप्रतिपाद्याशक्यत्यादितिभायः पक्षस्यैवामि धानेन निमण्यतीत्यसलातमत मारमत इत्युक्त निरूपणस्य. परमतनिराकरणपूर्वकस्वसिद्धान्तकथनरूपतया पूर्वपक्षाभिधान- तत्पण्डनयोरपि तदारम्भतेतिध्येयम् । मूले न तावदव्याम. चरितत्यमिति । व्याप्तिरिति प्रश्नस्थमनुपज्यते । तथा चाव्य- भिचारपदाधों नानुमितिजनकहानविपय इत्यर्थः । अनुमि- तिजनकत्वं न भव्यभिचारपदार्थावच्छिन्नहेतुविषयताघटितध. माच्छिन्नमिति 'तु पर्यवसितम् । अत्र हेतुमाह तद्धि न सा. ध्यामायपदचित्वमित्यादि । यतः साध्यामाधवचित्वादिरूपं तव्यभिचरितत्य न व्याप्तिरित्यनुपनेणान्ययः । तथा व सा. याभावववृत्तित्वादिरूपा ये ये अव्यभिचारपदार्थास्तचय- न्छिन हेतुविषयताघटितधर्मावच्छिन्नत्याभाषकुदरत्वादिति निरु. कपर्यवसितसामान्याभावसाधकः फलितो हेतुः । न चान- योजकत्वं विशेषाभावमूटस्य सामान्याभावव्याप्यतायावि. घादात् । अत्र साध्याभाववचित्वादिरूपा ये पञ्चाव्या भिचारपदार्थास्तवच्छिन्नविषयवादितधर्मानच्छिन्नत्यशूटस्य प्रत्येकसाधकं हेतु वक्ष्यति केपलान्वयिन्यभावादिति । सा ध्ये "अत्यन्तामावामतियागित्यान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक- त्वरूपफेवलाम्वयित्वग्रहदशायामत्यन्वान्योन्याभावयोः दवच्छिनप्रतियोगिकत्वमानासम्भवेन प्रतियोगितया साध्यत- वाश्रयविशेषितात्यन्तान्योन्याभाववदवृत्तित्वत्वावच्छिन्नविषयताया- स्तादशदशाविशेषीयानुमितिजनकक्षाने अभावादित्यर्थः । एवं च ताशविषयताशून्यत्तित्वमेव अनुमिविजनकायां दर्शि- तसाध्यसाधको हेतुरभिमत इति नासिद्धशादिः । दशदि- शा अग्रिमाश्रिमतयोऽपि परिष्करणीयाः । दौधिठी अव्या. न्यति । कपिसयोगी एतस्वादित्यादावित्यर्थ } अश्यारिति ·व्याप्तिपश्चकाकरणम् । तत्र हेत्वाधिकरणे . तवृक्षादावप्यन्यदेशकालावच्छेदेन, कपि- मंयोगाद्यभावसत्वादिति भावः । साध्यवभिन्नो , या साध्याभा- घवान् इति कर्मधारये अभेदसम्बन्धेन, साध्यवदामिनीयं य. साध्याभावाधिकरणं तवृत्तित्वमित्यर्थः स्यात्तथा सति.तद्घट- फीभूतस्य अभेदसम्बन्धेन साध्यवमिन यं यत्तदचित्वस्यैव लक्ष- णत्वसंभवात् साध्याभाववत्त्वांशस्य वैयर्थ्यमतः सप्तमीतत्पुरुपं व्याच- ऐ साध्यवभिन्न इति । तथा च साध्यवभिन्नवृत्तियः साध्याभाव- स्तद्वदवृत्तित्वमर्थः तत्र पूर्ववभेदेन साध्यवद्भिश्नपदार्थविशेपि- तधामवृत्तित्वादेर्न घटकता तादशपदार्थस्य धर्मिण्यविशेषण- त्यात् वृत्यादिविशेषणतयैव साध्यवद्भिन्नस्य निवेशादिति, न साध्याभावांशवयर्थ्यमिति भावः । अभाये साध्यीयत्वानिशे इदादिवृत्तिगगनाद्यभाववति पर्वतादी धूमादेत्तरसंभव इति त- द्वारणाय साध्यपदसार्थक्यं न चाधिकरणभेदेनाभावभेदमत एवैतल्लक्षणकरणात्पर्वतादेन इदादिवृत्यभाववत्त्वमिति वाच्यम् अ- व्याप्यवृत्तिप्रतियोगिकामावस्य व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्वादि- रूपविरुद्धधर्माध्यासेन भेदस्य लक्षणकर्तृसंमनत्वात् आकाशाभावा- दे दकाभावेन तस्यैक्यात् अत एवोकधर्माणां भेदकत्वमेतानि चन भेदकानीत्यनेन दीधितिकृन्निराकरिष्यति । अथ वा साध्याभावपदम् अनुयोगिताविशेषसम्बन्धेन साध्यीयपरम् अभा यीयविलक्षणानुयोगितालाभार्यवाभाषपदं न त्वभावत्वापि नि. वेश्यते प्रयोजनाभावात् इत्यं च साध्यवद्भिन्नत्तिर्यस्तादृशवि- लक्षणसम्बन्धेन साध्यीयस्तद्वदत्तित्वमर्थः तत्र यत्पदाविशेषणत्वे इदादिवृचिप्रमेयत्वादिमति हेतोचरसंभवः स्यादिति तनिवेशः । अत्र च साध्याभावः साध्यतावच्छेदका. पन्छिनप्रतियोगिताको योध्यः अन्यथा वहिमान् धूमादित्यादी इदादिनिष्टमहानसीयवाहित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकचह्नयाघभाव. धूमवति सत्त्वेन पृथिवीत्वाभावद्व्यत्वाभाधान्यतरवान् जलवादित्यादौ साध्यवद्भिनपृथिव्यादिनिष्ठस्य इव्यत्याद्यात्म- फसाध्यप्रतियोगिफाभावस्य जलादी सत्वनाव्याप्त्यापत्तेः । सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्वेनापि प्रतियोगिता विशेषणी. या अन्यथा हदादित्तिसमघायादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिता. च साध्यस्य ·- अनुमानगादापर्या कवायाधभावस्य धूमादिमस्यपि पचरसम्भवस्य कालिकस- म्वन्धेन द्रव्यत्वाभावादी साध्ये कालत्वादिहेतौ साध्यवादिन- परमाणुगगनादिवृत्तिदेशिकविशेपणतासम्बधायच्छिन्त्रप्रतियोगिता- कसाध्याभावात्मकद्रव्यत्वादेहत्यधिकरणवृतित्वनाच्या प्रसः। सत्र साध्याभाववत्तायां सम्बन्धविशंपायच्छिन्नत्वानिवेशे बहि. मान् धूमादित्यादौ इदादिदृचिवहयाधमावस्य कालिकादिस- भ्यन्धेन पर्वतादी वृत्तेरव्याप्तिः दैशिकविशेषणताविशेषावच्छिन्न- स्वनिवेशे कालिकसम्यन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाकाशाभावाभावादी वैशिकविशेषणतया साये आत्मत्वादिहेतौ साप्यवभिनकाला. दिराकाशाभावात्मकसाध्याभाषस्यात्मादिषु दृतेर्घटत्याभावा- दिसाध्यकस्थले सद्धती साध्याभावस्य घटत्वादेशिकविशे- षणतासम्बन्धेन हासत्व मानामावेन चाव्याप्तिः अतः सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्ययत्तासानं प्रति यारशसम्बन्धेन स्वप्रकारकनिश्चयः प्रतिबन्धकस्तेन सम्बन्धेनाभाववत्वं निवेश्य संयोगेन वहयादी साध्ये ताशसम्बन्धो देशिकाविशेषणता । कालिकाविशेषणतासम्बन्धेनाकाशाभावाभावे दैशिकविशेषणतया साध्ये कालिकसम्बन्ध एवं तथा समवायादिना घटत्वादे- रभावे दैशिकविशेपणतया साध्ये समयायादिरेवेति न दोष न चैवं वृक्षनिष्ठा या कपिसंयोगाभाचीयमूलावच्छिन्नविशेषण ता तारशसम्बन्धन वृक्षादौ ताशाभाववत्तामानेऽपि कपिमयो. गवतहानोत्पत्तेस्ताशसम्बन्धो न लक्षणघटक इति लाय. वभिनवृत्तित्वविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् संयोगतदभाषयोर. विरुद्धत्वज्ञानामावदशायां वृसः कापसयोगाभाववानिति शा. नस्यापि वृक्षे कपिसंयोगवत्ताज्ञानाबरोधितया वृक्षनिष्ठतदभा- वीयविशेषगताया अपि साध्यवसामानप्रतिबन्धकतावच्छेद- कीभूतसंसर्गताश्रयत्वात् । केचि साध्यात्मकस्वाभावनिरूपित । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन साभ्याभाववस्वं विवक्षितं स सम्बन्धी यत्सम्बन्धावच्छिणप्रतियोगिताका स्वाभाषः सा- ध्यमिति नोकानुएपचिः । अथ समवायेन प्रमेयत्वावच्छिन सायकदन्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादिहतुकस्थले कालिकसम्म न्यस्यापि सम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावरूपममेयनित- ·व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । पितप्रतियोगितावच्छेदकत्यात्तेन साध्याभाववति काले हेतो; वृत्तेरव्याप्तिः न च साध्यनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेद; फसम्बन्धनिवेशानाय दोपः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नघटाभावादि- रूपप्रमेयस्य कालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितायाः घटादावेव सत्वात् कालेिकसम्बन्धस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावा- स्मकस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वविरहादिति वाच्यं ता दृशप्रमेयाभावस्य कालिकसम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको योऽभा- चस्तस्यापि प्रमेयत्वेन साध्यतया तन्निरूपितताशप्रमेयाभावनिष्ठ. प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य कालिकसम्बन्धेप्यक्षततया व्याप्तर्दुर्वा- रत्वात् न च यावत्साध्यनिरूपितप्रतियोगिता निवेशनीया तथा चोपदर्शिताभावात्मकयत्किञ्चित्प्रमेयनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगिताव- च्छेदककालिकसम्बन्धमादाय न दोप इति वाच्यम् असमवेतप्रमे यस्य समवायसम्वन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावोऽत्र नास्तीतिप्रत्यया. विषयतया ताशप्रमेयाभावाभावत्वे मानाभावात् । तादृशम- मेयाभावनिष्ठयावत्प्रमेयनिरूपितमातयोगिलाप्रसिद्योजस्थलऽध्या. सितादवस्थ्यात् न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिम. द्यायत्साध्यनिरूपितप्रतियोगिताया निवेशनीयतया नोक्ताप्रसि- द्विरिति वाच्यं सर्वत्र समवायिन्येकया सत्तयैव ताशप्र. मेयाभावाभाववत्तानिर्वाहे सर्वसमवाय्यसंग्राहकगुणादीनां ताह- शप्रमेयाभावाभावत्वे मानाभायेन दार्शतामासिवेदुरत्वादिति चेन साध्यतावच्छेदसम्बन्धेन वृत्तिमद्यत्किाञ्चत्साध्यनिरूपि- तस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनिवेशेनैवोपपत्तेः कालिक सम्वन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य दर्शितसाध्याभावाभावस्य सा. ध्यत्वेऽपि तस्य साध्यतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेनाचित्वात् । न चवमपि कालिकसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यककालस्वादिहेतावन्या प्तिः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावस्य यः कालिकसम्बन्धाव- छिन्नाभायस्तस्य स्वाभावात्मकस्य प्रमेयत्वेन साध्यस्य प्रतियो- गितावच्छेदकीभूतकालिकसम्बन्धेन कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रम- याभायाधिकरणे हेतोपत्तेरिति वाच्यं तादृशमतियोगितावच्छेदक- यत्सम्बन्धेन साध्यवद्भिनवृत्तित्वमभावस्य तत्सम्बन्धेन तदवृत्ति त्वस्य विपक्षणीयत्वादुऊस्यले च साध्याभावस्य कालिकसम्बन्धेन ·१४३ अनुमानगादाश्र्याम् साध्यवानिवृत्त । अथवं तारशप्रतियोगितायां स्वनिष्ठत्वनिवेशो विफलः तदनिशे घटभिग्नं घटत्यामायादित्यादी घटभेदारम- कसाध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन घटत्वात्म- कसाभ्याभावयति घटत्व हेतोः प्रसकाया अध्यारीश- विवक्षयेय यारणसम्भवात् घटत्वरूपसाध्याभावस्य साध्य निरूपितप्रतियोगितापच्छेदकतादात्म्यसम्यन्धन साध्यवादिने घटे ऽयचेः न चैवं ताशसाध्यस्य तारशसम्बन्धन खा. ध्यवद्भिनचिरभाव एवामसिद्ध इति कथमव्याप्तिपरिहार इति घायं घरभेदस्य घटायाभावसमनियतत्वेन तदामिन्नतया घ- टत्येऽपि समवायसम्बन्धावच्छिन्नायास्तादृशप्रतियोगितायः स. स्वेन तारशप्रतियोगितावच्छेदकसमपायेन साध्यवभिनघरवृ. चिघटत्त्वरूपसाध्याभावस्य प्रसिद्धिसम्भवात् । तादृशामाव- योमैदे स्वनिष्ठत्यस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वेऽपि घटत्यरूपसा. याभावनिष्ठसायनिरूपितप्रतियोगित्वापसिया तद्दोपतादेवस्थ्याद संयोगिभेदस्य व्याप्यवृत्तित्वाच्याप्यवृतित्वरूपवैधय॑ण सयोगाभा. याभेदासम्मवेऽपि संयोगवश्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावामेने वाध. काभावात्स्वरूपसम्बन्धस्यापि साध्यनिरूपित प्रतियोगितापच्छेदक- सम्बन्धतया तेन सम्बन्धन साम्यवाद्भग्नवृत्तः तादृशप्रमा विषयत्वरूपसाध्याभावस्य प्रसिद्धमा संयोगिभिज्ञ गुण- वादित्यादापव्यासरनवकाशादिति वेन्न प्रतियोगितायां स्वनि- छत्वानिवेशे कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके आकाशामा- वाभावादो साध्ये आत्मत्वादापच्याप्तेर्दुरित्वात् । तादृशसाध्यस्य कालिकसम्बन्धावच्छिशाभावः दैशिकविशेषणतासम्ब- धापच्छिन्नतदभावस्य तारशसाध्यस्वरूपतया दैशिकविशेषण- तासम्बन्धस्य साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वात्तेन सम्बन्धेनाकाशामावरूपसाध्यामावस्य साध्यचदिने काले हे. तुमति च वृत्तेः प्रतियोगितायां स्वनिष्ठत्वनिपेशे दैशिकापशे- पणताया आकाशाभावनिष्ठसाध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदक- বরখানালেবান ন ব মালিকবিং- निष्टप्रतियोगितानिवेशे साध्याभावपदोपादानवैयच॑म् अभाया- तिरनिष्ठप्रतियोगिताया साध्यनिकापतत्वविरहणेव पावते ·तत्तत्साध्या- व्या- व्याप्तिपञ्चकप्रकरणम् । रिति वाच्यम् । स्वपदार्थस्य द्विधा निवेशेन साध्याभावनि- ठसाध्यायप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववत्त्वनिवेश- ध्रौव्येण तत्पदवैयानवकाशात् । तादृशसम्वन्धेन साध्यवद्भिन्न वृत्ति यसद्वत्वमावनिवेशे साध्यवद्भिन्नवृत्त्यभावान्तरवति हेतोवृत्त्या. नुपपत्तेरित्याहुः । अत्रेदं योध्यं साध्यवत्त्वग्रहविरोधिग्रह- विपयसम्बन्धेन साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन वा नानुमित्यौपयिकव्याप्तिशरीरेऽभावसम्बन्धनिवेशसम्भवः सा- भ्यभेदेन व्याप्तेर्भेदालाघवेन तत्साध्यकस्थले भाववति देशिककालिकाविशेषणतासमवायादिसंसर्गाणामेव वि. शिम भावसम्बन्धतया निवेशौचित्यात् । उक्तगुरुरूपेण विशेषण ताविशेषादीनां सम्बन्धताया अत्यन्ताप्रामाणिकतया तपा- पच्छिन्नस्य सम्बन्धविधया व्यालिघटकरवायोगाच्च परंतु याशसाध्यकस्थले यादृशसम्बन्धोऽभावसम्बन्धतया तिघटफः तत्परिचयायैव दर्शितोक्तयः तथा च याहशसम्ब. न्धेन प्रकृतसाध्यवति तद्भिन्नवृत्तिसाध्याभावो न वर्तते ताशस. म्बन्धेन तद्वत्वं निवेश्यामित्युक्त्यैव तत्परिचयसम्भवादित्यलं वा- ग्जालेन । तत्र च साध्याभाववत्पदेन साध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणं विवक्षणीयं तेन गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभाववान् गुणत्वादित्यादी विशिष्टस्यानतिरिकतया सत्तारूपसाध्याभावस्य गुणादौ सत्त्वेऽपि न क्षतिः गुणे गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावो नास्तीत्यप्रत्ययात् तत्र तादृशाभावत्वविशिष्टाधिकरणत्वानभ्युपगमात् । अर्थतल्लक्षणे घटत्वघटाकाशसंयोगान्यतराभाववानाकाशत्वादित्यादावव्याप्तिः । घटत्वस्य व्याप्यवृत्तितया तद्घाटतान्यतराभाववद्भिने घटे व. र्तमानस्य घटाकाशसंयोगात्मकसाध्याभावस्य हेत्वधिकरणं ग. गनेपि वृत्तेः निरवच्छिन्नसाध्याभावयत्तानिवेशे च साध्यवाद्रि- प्रवृत्तित्वांशवयर्थ्यादितिचेन्न । एतल्लक्षणकर्तृमने स्वप्रतियोगिसा. मानाधिकरण्यस्वप्रतियोगिवैयधिकरण्यरूपविरुद्धधर्माध्यासो ऽभा. चस्प भेदक इत्येताशयुक्त्या व्यवृत्तिसंयोगाभावगुणचिसं- योगाभावयोर्मेदसिद्धिरित्यनुस्त्याव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलेऽन्याप्तिः समाधीयते तथा च घटाफाशसंयोगस्योकान्यतरामावप्रति- योगित्वेऽपि न तदभावरूपता तथा च सति वाशविरुद्धधः ·अनुमानगादावर्याम् मयोः समावेशापस्तयोचिरोधामाचे संयोगामावस्याप्यधिकर णभेदेन मेदासिवरल्याप्यत्तिताध्यके सर्वत्रयाव्याप्तः तदभि- प्रायेण लक्षणान्तरस्थावतारणापत्यादिति गगने ऽनिरिक्त एव तदभावः स्वीकरणीयः स च न साध्यवद्भिनत्तिरिति न दोपः । साध्ययनिने वर्तते इत्यनेनानपाच्छन्नाया एक वृत्तेविंध- क्षणान्न घटाकाशसंयोगात्मकामायमादार दोप इति तु न श्रदेयं तथा सति सुषुप्त्यादिकालावच्छेदेनास्मदापात्मवृत्तौ स्या- धपाधयत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकज्ञानत्वायभावे साध्ये मु. खादायव्याप्तिस्तत्र साध्यपन्द्रिग्ने ईश्वर ताशसम्बन्धन निरव च्छिन्नतिकस्य शानस्वरूपाभावस्य तेन सम्बन्धेन सुखाय- चिकरणे ऽस्मदाद्यात्मन्यपि वृत्तः उत्पत्तिकालावच्छिन्नघटादि. युत्तिताशसम्बन्धापच्छिमप्रतियोगिताकसत्ताभावादिसाध्यघट- स्वादिहताचव्याप्तिश्च ॥ संयोगाभावनिष्ठयोाज्यवृत्तित्वाव्याप्यत्तित्वयोः प्रतियो. पिसामानाधिकरण्यप्रतियोगिवैयधिकरण्ययोर्वक्ष्यमाणरीत्या विरोध इत्यभिमायेपास्याप्यनिसाध्यकस्थलेऽन्याप्त्या लक्षणा- न्तरमयतारयति कर्मादाविति । (दी०) कर्मादौ संयोगाद्यभावस्य भिन्नत्वे मानाभावादाह साध्यवदिति । हेतोः साध्यात्पक्षभिन्नदृष्टान्तचित्वेनाव्याप्तेराह सकलेति । साकल्यं साध्याभावयति साध्ये च योध्यं साध्या- भावो वा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताको ग्रावस्तेन विपक्षकदेशनिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिणि नातिन्यासित नवा नानाच्यक्तिसाध्यकसदेत्तावन्याप्ति: । अन्याप्पचिता- ध्यकव्याप्यवृत्तिसदेतावव्याभिचारिणि चाव्याप्यसत्ताव- तिच्याप्तेारणाय अभावये प्रतियोगिन्यधिकरणस्वं योध्यम् । हेभायो ऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिव्याधि- करणः तत्मतियोगित्वं न हेतुतावच्छेदकरूपेण बोध्यम् तेन द्रव्यत्वादी साध्ये विशिष्टसत्तादौ नाव्याप्तिः न वा विशिष्टसत्ता- न ·च्यामिपञ्चकमकरणम् । १४९ स्वाद्यभाव न त्वादिना तादृशाभावप्रतियोगिनि सत्तादावतिप्रसङ्गः ॥ (गा०) इदं त्ववधेयम् । द्रव्यवृत्तिसंयोगाभावो न गुणादौ स्वीक्रियते अपि तु क्लसतवृत्तिसंयोगवश्वप्रकारकप्रमाविषय- एच संयोगाभावत्वं कल्प्यते अनन्तगुणाद्य. धिकरणे संयोगामावकल्पनामपेक्ष्य तथाविधकामाचे संयो- गाद्यभावत्वकल्पने लाघवात् संयोगवत्वप्रकार कममाविपयत्वाद्यभावे द्रव्यत्वाभावे द्रव्यभेदे संयोगिभेदादौ वा संयोगाभावत्वं कल्प्यत इत्यत्र चिनिगमकामाव इति वाच्यम् । ताशाभावानां समानयततयाऽभेदात् । एवं च द्रव्यवृत्तिसंयोगा- भावगुणवृत्तिसंयोगाभावयोर्भेदः सप्रमाण एव। अथैवं द्रव्यत्वाभावा- दीनामप्यानन्त्यापत्तिः । फर्मादौ गुणवृत्तिद्रव्यत्वाभावो न कल्प्यते अपि तु फ्लप्ततवृत्तिद्रव्यगुणान्यतरत्वाभाव एव तदभावत्वमि- त्यादितकंगवेषणया कर्मादिवृत्तिद्रव्यत्वाद्यभावस्य गुणादित्तितद- भावतो भेदसिद्धिरिति चेत् । इष्टमैवैतदधिकरणभेदेनाभावभे. दवादिनां न चवं संयोगाद्यभावत्वकल्पनायां धर्मिणामप्यानन्त्या- दुक्तविनिगमकाभावसम्भव इति वाच्यम् । विनिगमनाविर- हेणापि द्रव्यत्वाभावादी संयोगाद्यभावत्वकल्पनाया निष्प्रत्यूहत्वा- दिति । हेतोरिति । नानाधिकरणकस्येत्यादिः। अव्याप्तरिति एतद्रुप- चानतद्रसादित्यादायेतद्पाधिकरणस्थ द्वित्वादिना भेदसत्त्वेऽपि व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वेन साध्यवनिष्ठप्रतियोगितायाः प्र. तियोग्यवृत्तित्वेन या भेदस्य विशेपितत्वेन लक्षणगमनसम्भवानास- म्भवो दर्शितः। साफल्यामिति । योध्यमित्यस्य विशेषणमित्यादिः । अप साध्यामावयति साफल्यविशेषणसत्त्व एव साध्ये नविशेषण- व्यावृत्तिः समच्छते अन्यथा साध्याभाववत्तायाः हेतुमसाधारण्येऽपि साध्याभावपद्यत्किञ्चिद्ध्यक्तिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमादाय नानाध्य- किसाध्यकसद्धेतो लक्षणसमन्वयसम्भवादतः साध्ये तदभावपति चेत्यानुफ्त्या साध्याभाववति साफल्यविशेषणं प्रथमतो दर्शितम् । न च साध्याभावयति साकल्यविशपणासत्त्वेऽपि हिमान् पर्वतान्य. बादित्यादायतिव्याप्तिवारणमेव साध्ये साफल्यविशेषणप्रयोजनम. स्ति उभयत्र साकल्यविशेषगादाने यत्किञ्चित्साध्यामावति प.

·; अनुमानगादापर्याम् चंते इत्यमायसत्वेनातिव्याप्तिः साध्ये साकल्यविशेषणस. ये तु इदादरेय सालसाध्यामायवतया तर हेतुसत्त्वेना. तिव्यापयुद्धारानांजामिप्रायवर्णनं सम्पगिति यायं साध्या- भाषयति साफल्यविशेपणासत्ये साध्ये বান্ধায়মা स्योकातिव्याप्तिवारणप्रयोजनकत्यसम्भवेऽपि साकल्यविशेषणस्य यक्ष्यमाणप्रयोजनस्व वास्तवतया तस्य साध्याभावति सा. फल्पविशेषणसत्य एव सनतेरादी तत्प्रदर्शनस्योचितत्त्वात् । व स्तुतस्तु साध्ये साकल्पाविशेषणं परित्यज्य साध्यामा सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नपातयोगिताकत्वनिषेशरूपकल्पान्तरस्यावल- म्वनीयतया चरममेव तत्प्रदर्शनमुचितं साध्ये तदभावव- ति च योध्यमित्युक्त्वा साध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिता- को वाग्मायो ग्राह्य इत्युके साध्याभावयति च साकल्यं नि. वेश्यते साध्याभावो या एतारशो निषेश्यते इत्येतादशधिक- ल्पः प्रतीयते स चाविवक्षित इति सारम् । अत्याशिवारणा य साध्यामाये साफल्यविशेषणे धूमपान् वनेरित्यादी साध्य. तावच्छेदकीभूतसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसकलसा- ध्याभाषाधिकरणं गुणादिरेव स्थादयोगोलकादेईदासंयुक्त त्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावानधिकरणत्वादित्यतिव्याप्तिः द्विमत्त्वमकारकप्रमाविषयो धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकी. भूतस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्चद्विपक्षावृत्तित्वावच्छि- तत्तद्विपक्षमात्रवृत्तिया सकलसाध्याभावाधिक रणासियाध्याप्तिधेति तदुपेश्य 'साध्ये साफल्याविशेष- णं निवेशितम् । ननु साध्ये साकल्यविशेषणदानेऽपि पर्व. तीयवर्द्धित्वादिना ऽभावसत्वेन सकलसाध्याभावसत्त्वात् व्या. सज्यवृत्तिधमानच्छिन्नत्वेनाभावविशेषणे घहिधूमोमय. चान बहेरित्यादापतिभ्यातिः वहिमतस्तथाविधसकलसा. ध्यामायानधिकरणावात् साध्यतावच्छेदकातिरिको यो च्या सज्यवृत्तिधर्मस्तदनवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिवेशने च. ,ला. घवात्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकायमेवाभावे विशे- पणमुचित किं साध्ये साकल्यविशेषणेनेत्यभिप्रेत्य तथैवाह साध्यतावच्छेदकेति । साध्यामाववति साफल्यविशेपण- च. नाभावस्य ·व्याप्तिपञ्चकाकरणम् । १५१ प्रयोजनमाह विपक्षेति । वैकल्पिकयोः साध्यतदभावयोः सा. कल्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषणयोावृ. तिमाह न वेति । एकव्यक्तिके पतद्रूपवानेतद्रसादित्यादी हेत्व- धिकरणे पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावो न प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणः पूर्वक्षणादिवृत्तित्वविशिष्टैतद्रूपा- देरेतद्रसाधिकरणे वृत्तरेतपतपोभयत्वावच्छिन्नाभाचोऽपि न त- था प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणाप्रीसद्धेरिति तत्र लक्ष. णसङ्गतिरित्यतों नानाव्यक्तिक इत्युक्तम् । अत एवाव्याप्तिरेवो- का नासम्भवः । अत्र च नानाव्यक्किसाध्यकत्वं व्यधिकरणद्वयवृ. त्तिसाध्यतावच्छेदककत्वम् । अत एव एतव्यावृत्तियावद्धर्मवा- नेतत्त्वादित्यादौ नानाव्यक्तिसाध्यके ऽव्याप्तिविरहेऽपि न क्षतिः । अव्याप्यवृत्तीति । कपिसंयोग्येतद्रूक्षत्वादित्यादावित्यर्थः अ. व्याप्तेर्वारणायेत्यन्वयः । व्यभिचारिण चेति । पृथिवी कपिसंयो- गादित्यादौ चेत्यर्थः । अभावद्वये साध्याभावे हेत्वभावे च तथा चाव्याप्यवृत्तिसाध्यकन्याप्यवात्तसद्धतायव्याप्तिवारणाय सा- ध्याभाव व्यभिचारिणि चाव्याप्यवृत्तावतिव्याप्तेर्वारणाय हे. त्वभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यमित्यर्थः यद्यपि हेत्वभावे प्रतियोगिवैयाधिकरण्यविशेपणस्यावश्यकतया कपिसंयोगी कपि- विभागादित्यादी चाव्याप्यवृत्तिहेतुके ऽव्याप्तिवारणप्रयो- जनकत्वं साध्याभावे तद्विशेपणस्य सम्भवतीति व्याप्यवृत्ती- फिञ्चित्करं तथापि हेत्वभाचे तद्विशेषणप्रतिसन्धानं विन- व व्याप्यवृत्तिहेतुकस्थले व्याप्तिनिर्णयो भवतीत्येतदभिसन्धायैव तदुक्तं प्रतियोगिवैयधिकरण्यं च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वम् । अव्याप्यवृत्तिसाध्यके तथाविधहेतुके च ताशसाध्याभावहेत्व- भावाप्रसिधा ऽव्याप्तः अपि तु प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं त- च प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावाधिकरणे- पु यावत्सु प्रतियोग्यनधिफरणवृत्तित्यविशिष्टः सन् वर्तते योऽभा- वस्तत्प्रतियोगित्वमर्थः तेन कपिसंयोग्येतत्त्वादित्यादौ क- पिसंयोगाद्यनधिकरणगुणादिवृत्तित्वोपलक्षिनकपिसंयोगाद्यभावस्य इत्यधिकरणे सत्त्वेऽपि नाव्याप्तिः न वा एतदृक्षत्ववा- र कपिसंयोगादित्यादौ तथाविधकपिसंयोगाभाषस्य सक ·न अनुमानगादार्याम् लसाध्याभावाधिकरणे सत्वेऽप्यतिव्याप्तिः प्रतियोग्यताधिक रणीभूतसाध्याभावाधिकरणयावनिष्टस्वप्रतियोग्यनधिकरणताका- भावप्रतियोगित्यमिति फलितोऽर्थः । प्रथमे साध्यतावच्छेद कसम्बन्धेन चरमे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यन- धिकरणत्वं चोध्यं तेनायमात्मा आत्ममहाकालान्यतरत्वादि। त्यादौ व्यभिचारनिरूपकाधिकरणस्य कालस्थ कालिकस- म्बन्धेनात्मत्याधिकरणात्वेऽपि नातिव्याति: घा वाहमान धूमादित्यादी साध्याभायाधिकरणयावदन्तर्गतकालज्ञानादिषु कालिकविषयित्वादिसम्बन्धेन हेयभावप्रतियोग्यधिकरणतास- स्वऽपि असंम्मचो ऽव्याप्तिवा इत्थं च प्रतियोगित्वे सम्ब. न्धविशेषावच्छिन्नत्वेन न निषेशनाये सम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रति- योगिताकयोः साध्याभावहेत्वभावयोरुतसम्बन्धेन प्रतियोगिस. मानाधिकरणतया सम्भवातिव्याप्त्योरनवकाशात् हेत्वमा- घोडपीति अपिशन्देन साध्यामायेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकाव- छिन्नवैयधिकरण्यं निवेशनीयमिति सच्यते तेन विशिष्टसत्ता- घान् जातेरित्यादौ हेत्वधिकरणादिषु साध्यामावप्रतियो- गिसत्वादेः सत्त्येऽपि नातिव्याप्तिः । अत्र साध्याभावोऽपायुक्ती अ.. निमतत्यदेन हेत्वभावपयमासम्भवः तत्र हेत्वमाषपदोपादाने अक्षराधिक्यगिति तन्त्रोक्तं तत्प्रतियोगित्वं साध्याभाववनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वं हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतुतावच्छेदकावच्छि- ममित्यर्थः। त्वभावनिष्ठप्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे स्वप्रतियो. गितावच्छेदकावच्छिन्ननिवेशस्य प्रयोजनमाह द्रव्यत्वादाविति । विशिऐति गुणकर्मान्यत्वविशिष्टेत्यर्थः । प्रतियोगितायां हेत्वभाव. प्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशस्य प्रयोजन माह न वेति । अत्रापि द्रव्यत्वादौ साध्य इत्यनुपज्यते । विशि- एसत्तात्वादिना गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्यादिना तृतीयार्थ- यात्रावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तस्याभावेऽन्वयः प्रतियोगि- पदार्थकदेशप्रतियोगित्वान्वितमचच्छिन्नत्वं या तदर्थः । तादशा- भावति । सफलताध्याभावनियामावत्यर्थः। न व हेत्वभावप्रतियो. गितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यस्थले हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न- येयधिकरण्यमेव निवेश्यतां ततोऽपि तत्प्रयोजननिया हात् त.

·था . व्याप्तिपञ्चकाकरणम् । १५३ द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ गुणादिनिष्ठविशिष्टसत्ताभाव- स्य' हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणतयैवातिव्याप्तिवारण. सम्भवात्प्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशन- मफलमिति वाच्यं हेत्वभावे हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैय- धिकरण्यनिवेशे सकलसाध्याभाववनिष्ठा या हेतुतावच्छेदका- वच्छिन्नानाधिकरणवृत्तित्वविशिष्टनिरूपिताधिकरणता तन्निरूप- 'काभावप्रतियोगित्वमर्थः स्यात्तदपेक्षया सकलसाध्याभा- वयनिष्ठा या हेतुतावच्छेदकापच्छिन्नयादृशप्रतियोगितावच्छेदका- चच्छिन्नानाधिकरणता तद्वत्त्वरूपास्मदीयफलितार्थस्यागुरुत्वा- ममापि सकलसाध्याभाववन्निष्टं यद्धर्माव. च्छिन्नानाधिकरणत्वं तद्धर्मवत्वमित्येवार्थः स चातिलघुरेवे. ति वाच्यम् । एतादृशार्थकरणे मूलोकं प्रतियोगिताया व्याप्ति त्वं व्याहन्यतेति मूलानुसारेण दीधितिकृता गुर्वानुसरणा- त् उक्तविशेष्यविशेपणभावेनानिवेशे व्यर्थविशेषणतानयका- शात् । केचित्तु हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यनिवेशे सक. लसाध्यामाववनिष्ठविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नव्यधिकरणाभावप्रतियो. -गित्वरूपव्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यशानस्य गुणेऽपि सत्त्वात् घा- धानवतारदशायां तत्र द्रव्यत्वानुमित्यापत्तिः अस्मन्मते तु तत्प्रतियोगित्यं चेत्यतो लब्धस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेदकहेतु. तायच्छेदकस्य व्याप्तितया तद्विशिष्टवेशिष्ट्याचगाहिशानस्य गु. णेऽपि भ्रमत्यादित्याहुः ।। एतल्लक्षणं दूपयित्वोत्तरलक्षणमवतारयति यत्रैकव्यक्तिफामिति ॥ (दी० ) यत्रैकव्यक्तिकं साध्यं विपक्षो वा तत्र निर्धूम- वादिच्याप्पे तत्वेन साध्ये निहित्वादौ चाव्याप्तिः तत्र है- खभावस्य वयादेः प्रत्येकं यावद्विपक्षातिवादत आइ सा- ध्यवदन्येति । अत्रान्योन्याभावस्य साध्यवच्चावच्छिन्नमति- योगिताकत्वं व्युत्पत्तिबललभ्यं न हि भवति नीलो घटो पटादन्य इति ॥ (गा) यत्रकव्यक्तिकं साध्यं तत्राव्याप्तिरित्यन्वयः । एत- ·१५४ अनुमानगादाथर्याम् पवानेतसादित्यादापनकाशेपत्यरूपसाकल्पस्य साध्ये ऽसस्था- दिति भावः । साये साफल्यविशेषणं परित्यज्य कल्पान्तनु नुसरणान तप्रेतदोपाधकाशः इत्यत थाह विपक्षो वेति । विपक्षः साराभाववान् अवापि एकव्यक्तिक इत्यस्य विपरिण- तस्यानुपाः तथा चतवटामिन पदत्यादित्यादी साध्याभाव- घत्येतद्घटादी साकल्याप्रसिद्ध्या ऽव्याप्तिरित्यर्थः । सकलप- दस्याशेपमाणपरत्ये दोपान्तरमाह निधूमत्वादिच्याप्य इति । तत्वेन निघूमत्यव्याप्यत्वेन तथा च धूमत्वावच्छिमाभावव्याप्ययान व हित्यायच्छिनाभावादित्यादावित्यर्थः । धूमत्याचवच्छिन्नाभावे साध्ये एकव्यतिकतया पूर्वदोपाफ्रान्तत्वेन तद्याप्यसाध्यकानु सरणं निघूमत्यव्याप्यजलवादेस्तादूप्येण साध्यतायां सद्धेतु स्वानुपपत्तिरतस्तत्वनेत्युक्तम् । इत्यमायस्येति । यथ वयात्मकई त्वभावस्य प्रत्येकं सपालसाध्यामायवशिष्ठत्वासम्मऽपि सक. लतनिष्पवयभाषादिभेदप्रतियोगितामादायैव लक्षणं सनसनीयं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशादेव व्य- भिवारिणि सम्बन्धातरावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभावमादा. यातिप्रसङ्गानवकाशेन हेत्वभावप्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदक- सम्वन्धापच्छिन्नत्यानिवेशात् । यत्तु वहिमनदहेतुनाभिप्रायको ऽयं ग्रन्थः तत्र हेतुभेवमादायापि लक्षणगमनासम्भवात् में- दभेदस्यानयस्थामयेनाधिकरणस्वरूपस्य स्वीकरणोयतया तस्य च प्रत्येकविधान्ततया यावद्विपक्षवृत्तिवासम्मवादिति तन्न आकाशाभावाद्यधिकरणकभेदभेदस्याकाशाभावायधिकरणस्वरूप- वया तस्य व यावद्विपक्षवृचित्येन तमादायैव लक्षपागमनसम्म- वात् । न चैवारीत्याकाशाभावमादाय भेदहेतुकव्यभिचारि- ग्यतिप्रसक्त्या हेत्वभावत्वेन सकलसाध्याभावाधिकरणावृत्तित्वं विचक्षणीयं तथा सत्यधिकरणस्वरूपाभावस्य स्वस्मिन्नेव त. दभावत्वेन' वृत्तिरिति नातिव्यापत्यवकाशः । एवं चाकाशामा- वमादाय नोक्ताव्याप्तिपरिहारसम्भव इति वाच्यम् । उक्तस्थले आकाशाभावस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकर- ण्यविरहादेवातिव्यानिवारणसम्भवेन ताशविरक्षाया निष्प्रयो- जनकत्वात् चतिम दहेतुकस्थल व साध्याभाषाधिकरणस्य ·चह्नयभावस्यापि सकलसाध्या- व्याप्तिपञ्चकप्रकरणम् । हेतुरूपनतियोग्यनाधिकरणत्वेनाकाशाभावरूपहेतुभेदस्य प्रतियो. गिव्यधिकरणत्वेनाव्याप्तिवारणसम्भवादिति । अत्र केचित् । यत्र वह्नयभावान्यत्वविशिष्टनिघूमत्वव्याप्यं साध्यं वह्वधभावान्यत्व. विशिष्टवह्नयमाचो हेतुस्तत्र भाववदन्तर्गतया तत्र वह्नयभावभेदासत्वेन तमादाय लक्ष. णगमनासम्भवात् । न च तादृशविशिष्टहेतुकस्थले हेतुभे- दस्य सकलसाध्याभाववनिष्ठत्वासम्भवेऽपि अखण्डविशिष्टात्य- न्ताभावस्य तथात्वमादायैव लक्षणं सङ्गमनीयमिति वाच्यं प्राचीनमते विशेपणाभावविशेष्याभावाभ्यामनातरिक्ततया ताह- शविशिष्टाभावस्य वयभावत्ववयुभयरूपत्वेन सकलसाध्या- भाववन्निष्ठत्वासम्भवात् । अथैवमपि विपयितादिसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकस्य वह्नयभावात्यन्ताभावस्याखण्डतया सकल- धूमवनिष्ठतया तमादायैव लक्षणं सङ्गमनीयमिति चेन्न वृ. त्यनियामकतया विपयितादिसम्बन्धानामत्यन्ताभावप्रतियोगि. तानवच्छेदकत्वात् । संयोगादिरूपव्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकवद्यभावात्यन्ताभावस्याखण्डस्य सकलधूमवनिष्ठ- त्वेऽपि तदभावप्रतियोगिता न हेतुतावच्छेदकोभूतवह्नयभाव- त्वावच्छिन्ना तत्र लाघवेनाभावत्वस्यैवावच्छेदकत्वादिति न तमादायापि लक्षणसङ्गतिः । न च गुरुधर्मावच्छिन्नहेतुकस्थले लक्षणसङ्गमनाय पारिभाषिकमेवावच्छेदकत्वं हेतुतावच्छेदके निवेश्यं तथा च वयभावत्वादेरपि तादृशावच्छेदकत्वमक्षतमे. चेति वाच्यम् । एतल्लक्षणस्य परित्याज्यतया निखिलदोषोद्धारा- नावश्यकत्वेन पारिभापिकावच्छेदकत्वं न निविष्टमित्यभिप्रायेण तदोपदानादिति बदन्ति । तदसत् तथा सत्यपि सकलसा. ध्याभावनिष्ठकालिकसम्बन्धावच्छिन्नमातियोगिताकवलयभावाद्य- भावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् । न च कालोपाधितानये साध्याभायवति पर्वतादौ कालिकसम्बन्धेन पदयभावादिसत्त्वात्तव तत्सम्यन्धेन तस्याभावो न वर्तत एवेति वाच्यं कालिकसम्बन्धेन तत्र ययभावसत्वेऽपि प्रतियोग्यनधिकर- णीभूतंपाहिमदवयवावच्छेदेन तत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोमि- ताकतदभावस्यापि सत्वात् । एवं विशिष्टाभावस्य विशेप्याभाव. जन्यमात्रस्य ·'अनुमानगादार्याम् । विशेषणामावाभ्यामनतिरिक्तत्वे द्रव्यं विशिष्टसत्यादित्यादाषा- च्यातिसम्भय तदुपेक्ष्याभावसाव्यकामावहेतुकस्थलानुधायने पीडा- भावात् । तस्मात् प्रतियोगितावच्छेदसम्बनय प्रतियोगिवे. यधिकरण्यं नियिष्टं प्रतियोगिता च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धाव: छिमेव निविष्टेत्याशयेनैव तदोपदानम् । हेतुतावच्छेदकस. पन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यदाने तु अनिमलक्षणापेक्ष- या गौरयमेव तलक्षणावतारे योनं बोध्यम् । एतेन स. कलशब्दस्य व्यापकतार्थकतया साध्याभावव्यापीभूताभाव तियोगित्वमेव निष्कृतल्लक्षणार्थः धूमधान व रित्यादौ प्रमेय स्वादिना वयभायस्य साध्याभावव्यापकत्वपिन क्षतिः यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावत्वं साध्याभावव्यापकतावच्छेदक तद्रूपतत्त्वस्यैव लक्षणत्वात् एवं च हेत्वमाचे प्रतियोगियधि- करण्यं न निषश्यते व्यापकतालक्षण प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवे. शेनाव्याप्यवृत्तिहेतुकव्यभिचारिणि हेत्वभावस्य साध्यामाधव. निष्टहेतुरूपाभावप्रतियोगितया व्यापकत्वासम्भवेनातिप्रसनावर हात् । व्यापकताशरीरे च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यामा- यनिष्ठत्यमभावे निवेश्यते तेन यहयभाववति कालिकादित: म्बन्धेन धूमादिरूपामावस्य वृत्तावपि धूमाभावादेन साध्या- भावव्यापकताक्षतिः सत्तावान् जातरित्यादौ साध्यामावति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्धया व्याप्तिश्च लक्षणपञ्चक एष दोषः अस्तु वा हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमत्ताज्ञानं प्रति याशसम्बन्धेन हेत्वभाववत्ताग्रहः प्रतिवन्धकस्तारशसम्ब. न्धेन स्वावच्छिमाधिकरणभिन्नसाध्याभावाधिकरणकं यद्यत्स्वं तद्धिपत्यमेव साध्याभाषयापकतावच्छेदकत्यम् इत्थं च सत्ता- घान् जातेरित्यादौ पताह स्वं जातिवाभावत्वादिकमेष तद्भिनं च जात्यभावत्यादिकमिति लक्षणसमन्वयः इत्थं च, ए. 'तवृक्षवधान कपिसंयोगादित्यादौ कपिसंयोगाभावत्वाचच्छि. मानधिकरणत्वाप्रसिद्ध कपिसंयोगाभावत्यस्य साभ्याभावच्या परतावच्छेदकावादतिव्याशिवारणाय हेत्वभावे प्रतियोगिवैयधि- करण्पविशेषणं देयमेव न देयमेर था भाधिकरणत्वाभावस्पै. वाधिकरणभित्रत्वस्थाने निवेशनीयत्वात् कपिसंयोगाभावादेरि.

·व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । व तदधिकरणताया अप्यव्याप्यवृत्तितया' तदभावस्य ध्याभाववति सत्त्वनातिव्याप्यनवकाशात् । आधिकरणत्वाभावश्च भावप्रतियोगिकतया ऽतिरिक्त एवेति विशेषणताविशेषेणैव त. द्वत्त्वं साध्याभावचति विशेषणीयमिति । एवं च निघूमत्वव्याप्य- पान् निह्नित्वादित्यादौ हेत्वमावस्य वह्नयादेः प्रत्येकं यावद्विपक्षा- वृत्तित्वेऽपि हत्वभावत्वेन तेषां साध्याभावव्यापकत्वान्नाव्याप्तिरित. पूर्वपक्षो ऽप्याकञ्चित्करः यत्र यावतां साध्याभावयतां सम्भव- स्तत्र प्रातिस्विकरूपेण तत्तदधिकरणवृत्तित्वमेव हेत्वभावविशे- पणतया लक्षणघटकं न तु साध्याभावव्यापकत्वमित्यभिप्रायणेवै. तदोपदानात् प्रकारान्तरानुसारेण परिकारे सकललक्षणानामेव परिष्कारसम्भवादिति कृतं पल्लवितेन । परे तु निघूमत्वव्याप्ये तत्त्वेन साध्ये इत्यस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताकधूमाभावच्याप्ये साध्ये तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- वहयभावादावव्याप्तिरित्यर्थः । तत्र च हेतोरपि सकलसाध्या- भाववदन्तर्गततया तत्र हेतुभेदासत्त्वेन न ववभावभेदमादाय लक्षणसमातिरित्यव्याप्तियारव तथाहि सामानाधिकरण्यसम्ब- न्धेन पर्वतत्वादो वर्तमानस्य बहस्तादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावस्य पर्वतादो सत्त्वेन सामानाधिकरण्यस- म्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाभावसत्त्वात् साध्याभावाधिफर- णत्वमविवादमेवेतिध्येयमित्याहुः । साध्यवद्यक्तिविशेपभेदमादाया. व्याप्ति परिहरति अत्रेति । साध्यवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमिति साध्यतावच्छदकविशिष्टसाध्यवत्यपर्याप्तपतियोगितावच्छेदकताक- त्यमित्यर्थः । तेन यहिमान धूमादित्यादौ तत्तद्वहिमत्त्वावच्छिन्नप्र. तियोगिताफभेदमादाय न दोपः तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदक. तायास्तत्ताविशिष्टवाहिमत्त्व पच पर्याप्तत्वात् । व्युत्पत्तिबललभ्यम् अन्यादिपदसममिव्याहारलभ्यं नादिपदसमभिव्याहारशानस्येव तारशपदसमभिन्याहारतानस्याप्यन्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्र-.. तियोगितामाभाषशाम्बत्वावच्छिन्नं प्रत्येक जनकत्वादिति भावः । व्युत्पत्तियललभ्यमित्यनेन यथाश्रुनलक्षणवाक्यार्थ एवायनिति सू. चितं तादृशसमभिन्याहारस्थले तत्प्रतियोगिताकामावमाययोधे इतिप्रसर सूचयति न हि भवतीति । प्रामाणिकन्ययहार इति तत्र ·૨૯૮ अनुमानगादाधर्याम् रोषः । तथा चान्वयिप्रतियोगिकाभावमायोधे नीलघटेऽपि पी- तघटादिभेदसत्वन ताशव्यवहारोऽपि स्यादिति भावः । द्रव्यं न घट इत्याद्यप्रयोगादनुयोगितावच्छेदकावच्छेदेनैवान्योन्याभा. धादिरल्यादिपदेन प्रत्यारयते अनुयोगितावच्छेदकश्च प्रतियो- ग्यपत्तिष धर्म इति प्रकाश सदाकतव्युत्पत्यन्तरविरोधात् धदो घटादन्य इति प्रयोगवारणसम्भवानील इति । घटाइन्य इत्यादौ प्राचीनमते पञ्चम्याः प्रतियोगित्वमधः । तत्र च प्रकृत्यर्थस्य यदत्वादिविशिष्टस्य घटत्वावच्छिन्नत्वविशिष्टाधेयतासम्बन्धे. नान्ययः । अथ का केवलाधेयत्वमेव घरस्य सम्बन्ध्रः ध. मिपारतव्येण घटत्यादेरपि अवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तत्रान्वयोप- गमात् एकाविशेषणत्येनोपस्थितस्याप्यन्यत्र पारताच्यणान्वयस्य ध्युत्पतिसिद्धत्वात् । प्रतियोगित्वस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्येण अन्य- पदार्थकदेशे भेदे निरूपकतासम्बन्धेनान्वयः घटादन्य इत्यादी च निरूपकतासम्बन्धन घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्ट ल. क्षणया घटादिपदार्थः तत्पुरुषस्थले पूर्वपदस्य तत्तद्विभयन्ता. थेविशिष्ट लाक्षणिस्वात्तादशघटादिपदार्थस्य चामेदसम्बन्धेन भेदे न्ययः । नवीनमते घटादन्य इत्यादावनुयोगित्वं पञ्च- भ्यर्थस्तन व प्रकृत्यर्थस्य घटत्वादिविशिष्टस्य स्वविध दत्यायवच्छि प्रतियोगितानिरूपकतासम्बन्धेनान्वयः । अनुयोगि- तायावाश्रयतासम्बन्धेन भेदेऽन्ययः समासस्थले च घटत्याव- छिन्ननिरूपितानुयोगिताविशिष्टे पूर्वपदस्य लक्षणा तस्य चा. भेदसम्बन्धेन भेदे ऽन्वया । अथैव साध्यवदन्यावृत्तिवमित्ये. तादशलक्षणवाक्यादभेदसम्बन्धेन तादृशमतियोगिताविशिविश- पिवस्तादशानुयोगिताविशिष्टविशेपितो या यो भेदस्तदलित्यमेव प्रतीयते । तथा चानुमित्यौपयिकन्याप्तिस्वरूपजिज्ञासायां ता. दशलक्षणाभिधाने ऽर्थान्तरप्रसङ्गस्तासमतियोगितासम्बन्धे. न तादृशानुयोगितासम्बन्धेन वा साध्यवद्विशेपितभेदबदबू. चिताशानस्यैव लाघवेनानुमितिदेतत्वात् । इति चेन्न । यादृशव्या- तिझानमनुमितिहेतुस्तस्यामेवास्य तात्पर्यात् ! शाब्दयोधविषयत्वे- ऽपि तन्मुलकोदीच्यव्यातिविषयकमानसोपनीतभानस्पैच वादशता- त्पनियोहात्वात । तादृशशाब्दयोधस्यापि कथं चिदुपपादयितुं ·एतादृशा- तत्तत्य सम्बन्धज्ञा- व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । १५९ शक्यत्वाच्च नीलो घटः कम्बुग्रीधादिमदत्य इत्यादिवाक्यस्याप्र. माणत्वात् • पटः, कम्बुग्रीवादिमदन्य इत्यादिवाक्य त्य प्रमाण- स्वात् । अन्ययितावच्छदकनिरूपितपारिभाषिकमवच्छिन्नत्वं प्र. तियोगितायां भासत इत्युपेयम् अतः साध्यवदन्य इत्यादौ मतु- बन्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकस्य साध्यसम्बन्धस्य साध्यापेक्षयाः गुरुतयानवच्छेदकत्वेऽपि नोकलक्षणवाक्यार्थाप्रसिद्धिः पारिभापिकं तवच्छिन्नत्वं च तद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीचा या या प्रति. योगिता तत्तदवच्छेदकत्वाभावक्टवदवच्छिन्नत्वं वच्छिन्नत्वस्य सम्बन्धतया प्रातिस्विकरूपेण तियोगिताव्यक्तीनां दुर्शयत्वेऽपि न क्षतिः नस्य विशिष्टयुद्धावनपेक्षितत्वात् अनुमिति प्रति साध्यावच्छिन्नप्रतियोगितावगाहिज्ञानमेव कारणं लाघवात् न तु साध्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावगाहिज्ञानमित्यनुमित्यौपाय- कव्याप्तिशरीरे तादृश्येव प्रतियोगिता निवेश्यते कम्बुग्रीवादिमत्त्वा. न घटादित्यादौ विशेपदर्शिनामनुमितेः प्रामाणिकत्वे निरुक्तपा- रिभापिकावच्छिन्नत्वमेवानुमित्यौपथिकव्याप्तिघटकं तादृशगुरुध. विच्छिन्नसाध्यकानुमानस्य केवलान्वयिसाध्यकसमशीलतावादि. नस्तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेवावच्छिन्नत्यं व्याप्तिशरीरे निवेशयन्तीति समासः मूले केवलान्वयिन्यभावादित्यादौ एतादृशलक्षणप- शकस्य केवलान्वयिनि अप्रसिद्धरित्यर्थः । न च हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धेन साध्याभावववृत्तित्वस्यावश्यं निवेशनीयतया सत्ता. वान् द्रव्यत्वादित्यादौ अव्याप्तिरस्तीति केवलान्वयिसाध्यकमात्रे अव्याप्तिकथनमसङ्गतमिति वाच्यम् । केवलान्वयिपदेन हेतुताव. च्छेदकसम्बन्धेन यत्किंचिदधिकरणवृत्यभावाप्रतियोगित्वरूपके- क्लान्वयित्वायसाध्यकमावस्योकत्वात् ! अथवा हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धेन वृत्तित्वमनिवेश्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धातिरिको यो हेतुप्रतियोगिता सम्बन्धः तदन्यसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वमेव नि. वेश्यं वद्विमान् धूमादित्यादौ कालिकसम्बन्धेन धूमादेः साध्यामा चवृत्तित्वेऽपि तत्सम्बन्धस्य हेतुतावच्छेदकसम्यन्धातिरिकत्यात् हेतुप्रतियोगिकत्वाश लक्षणाघटकतया तदन्यसम्बन्धेन तवृत्ति- त्वाभावः अस्त्येवेति भावः । एवं च सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादी

·.
भनुमानगादापर्याम्
हेतुतावच्छेदकसम्पन्न साध्याभावपत्तित्याप्रसिद्धावपि है।
तुतावच्छेदकसम्यन्धातिरिक्तहेतुप्रतियोगिकसम्बन्धान्यविशेषणता
विशेषादिना पृत्तित्वप्रसिद्धा नाव्यातिरिति ध्येयम् ॥
इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचिता शिरोमणिकृतम्या-
सिपञ्चकन्याख्याया विकृति समाता ॥

·अनुमानगादाधर्याम् सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । (चि०) नापि साध्यासामानाधिकरण्यान- धिकरणत्वम् । साध्यवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वा तदुभयमपि साध्यानाधिकरणानधिकरणत्वं तच तत्र यत्किञ्चित्साध्यानधिकरणाधिकरणे धूमे चाप्रसिद्धम्।। (दीप) नापीति । साध्यमसमानाधिकरणं यस्य यदधि- फरणानविकरणं माध्यं तत्वं साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्र. तियोगित्वम् । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणचित्वमिति यावत् । तदनधिकरणत्यमित्यर्थः साध्यवभिनस्य च साध्य- निष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वात्तवृत्तौ नातिप्रसङ्गः साध्यनिष्ठाधेयत्वा- निम्पकाधिकरणत्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यक- त्वमिति निष्कपः तेन सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादौ न दोपः। (गा) साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वमित्यत्तल्लक्षणे यदि त. दधिकरणावृत्तित्वरूपमसामानाधिकरण्यं निवेश्यने तदा द्रव्यं सत्या. वित्यादायतिव्याप्तिः सत्तायाः द्रव्यत्याधिकरणवृत्तितया तादृशासा. मानाधिकरण्यानधिकरणत्यात् तदनधिकरणचित्वस्यासा- मानाधिकरण्यपदार्यत्वेऽनन्तरवश्यमाणलक्षणाभेद इत्यतो व्याचष्टे साभ्येति । असमानाधिकरणं यस्येत्यत्रासमानाधिकरणपदस्य स्या- नधिकरणाधिकरणार्थकत्ये द्रव्यं सत्यादित्यादाववातिन्याप्तिः दन्य- यादेः सत्तायनधिकरणाधिकरणत्यविरहेण यत्पदेन सस्यांदरपा. दानासम्भवात् सतावान् द्रन्यावादित्यादायव्यानिध सत्ता. दश्यत्वाचनधिकरणाधिकरणत्वादतस्तदधिकरणानधिकरणकाय.

·. व- भनुमानगादापर्याम् परतया तत्पदं ध्याचष्टे यदधिकरणेति । पदधिकरणानभि. करणकं साध्यं तत्यानाधिकरणत्यस्य व्यामित्व व्यासवि. शिटैकार्थरूपतानुपपत्या विशिष्टपरामर्शस्यानुमितिहेतुत्वानिबाहर यवतत्वाननुगमन तयाधिकरणत्यामावदस्य निवेशनीय. तया गौरव चेत्याशयेन यवतत्त्वाघटित साध्यासा. मानाधिकरण्यपदार्थमाह साध्यनिष्ठति | साध्यनिष्ठं , य. दसामानाधिकरण्यं स्वाधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिवृत्तित्वाभा- घः तत्प्रतियोगित्वं तत्मतियोगिकोटिप्रविष्टाधिकरणकत्वं सा. ध्यनिष्ठाभावीयाधेयत्वनिष्ठप्रतियोगितायां निरूपितत्वसम्बन्धेन यदवच्छेदकं तत्तित्वमिनियावत् । चहिमान् धूमादित्या- दो साध्यनियाभावो बदाधेयत्वाभावस्तदीयप्रतियोगितायामुक्त- सम्बन्धेनावच्छेदको हदादिस्तत्तित्यानधिकरणत्वं धूमादा- विति लक्षणसमन्वयः । अत्र साध्यनिष्ठाभावप्रतियोग्याधेयत्वं साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नं ग्राह्यम् । अन्यथा हिमान धूमादित्यादी पर्वतादिसमवंतत्यायभावमादायानु. पपत्तेः तथा सत्तावान्, समवायित्वादित्यादी सा. ध्यनिष्ठाभावीयसमवेतत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकाधिकरणाप्रसिद्ध. रख्याप्तिः वह्निमान् धूमादित्यादायपि धूमादेरयोगोलफोयय- हयादिनिष्ठपर्वतादिवृत्तित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकपर्वतादिवृत्ति स्वादव्याप्तिश्च साध्यतावच्छेदकव्यापकोभूनाभावनिवेशे च गो- स्वमित्याशयेन फलितार्थमाह साध्यनिष्ठाधेयत्येति । भनिरूपक- त्वमिह साध्यनिष्ठाधेयतात्यावच्छेदन प्रायं तेन पहिमान् धूमा- दित्यादौ महानसादेः पर्वतीयचहिनिछाधेयत्वानिरूपकात्यपि नाव्याप्तिः एवं साध्यतावच्छेदकसम्पन्धावच्छिन्नत्वेनाधेयता नि- घेशनीया तेनायमात्मा आत्ममहाकालान्यरत्वादित्यादी कालस्य कालिकसम्बन्ध वच्छिनात्मत्यादिनिष्ठाधेयतानिरूपत्वेऽरि ना. तिव्याप्तिः ताशाधेयत्वानिरूपकेत्यत्राधिकरणत्वमविवक्षित त. दनिरूपकत्वमा निविष्टम् । प्रथमतो द्रव्यं सरवादित्यादावति. व्यात यशविनतया व्यभिचारिसामान्य एवातिव्याप्तिमुद्धर- ति साध्यवद्भिन्नस्येति । व्यभिचारनिरूपकाधिकरणस्य थे. त्यर्थः । अशाधिकरणतिवं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन ग्राह्यम् अ.

·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । म्यथा वह्निमान् धूमादित्यादौ वह्निनिष्ठाधेयत्वानिरूपकस्वावय- वादी धूमादेः समवायेन वृत्तेरव्या यापत्तेः इत्थं च सत्ता- वान् द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः साध्यनि ठाधेयत्वानिरूपकाधि- करणे सामान्यादो हेतुतावच्छेदकसम्बन्धात्मकसमवायादि- सम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धेः एवं द्रव्यं विशिष्ट सत्कादित्यादा. वपि विशिष्टसत्वादेः सत्तादनतिरिकतया साध्यनिष्ठाधेयत्या. निरूपकाधिकरणगुणादिवृत्तित्वानधिकरणात्वासम्भवाव्याप्तिरित्य- तो निकृष्टार्थमाह साध्यनिष्ठति । अत्रापि पूर्वदोपधारणाय सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेनाधेयत्वं निवेशनीयम् । एवम. धिकरणत्वमप्यविवक्षितं तादृशाधेयत्वानिरूपकत्वव्यापकतैवाभा. वे निवेशनीया तादृशाधेयत्वानिरूपकवृत्तित्वमाप्रनिवेशे धूम- वान् बहेरित्यादौ वयधिकरणत्वसामान्याभाषस्य साध्यनि- प्ठाधेयत्वानिरूपकहदादिवृत्तित्वादतिव्याप्तिरतो व्यापकतानिवेशः व्यापकत्वं च तद्वनिष्ठा योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं न. तु तद्वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं सर्वस्यैव तथाविधद्वित्वा- वच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तदप्रसिद्धः न वा तद्वनिठामा. वप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वं तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकी. भूताभावत्यादिकमादाय घहयधिकरणत्वसामान्याभावस्थापि धूमनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वव्यापफतया धूमवान् वरित्यादापति व्याप्त्यापत्तेः अनवच्छेदकत्वं चावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकर- णत्वम् । अतो नोभयवशदमादाय दोपः । अथवा यदधिकरणता- सामान्याभावत्वं साध्यनिष्ठाधेयत्यानिरूपकवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियो- गितानवच्छेदकं तत्त्यमेव समुदायार्थः । अतो ऽभावत्वादिना व्यापकतामादाय न दोषः । अधिकरणता च हेतुतावच्छेद- कसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राहा तेन पहिमान् धूमादित्यादी वह्नव- नधिकरणधूमावयवादौ धूमाधिकरणत्यसामान्याभावासवऽपि क्षतिः धूनवान् वहरित्यादो यत्किञ्चिद्वयधिकरणत्वाभावस्य धूमानधिकरणत्वव्यापकतया ऽतिव्याप्तिवारणाय सामान्यपदं तथा च तादशाधेयत्वानिरूपकत्वव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छे. दकं ययावच्छिन्नाधिकरणतात्वं यत्पावच्छिन्नाधिकरणतात्या- वच्छिन्नाभावत्वं पा तादृशाधंयत्वानिरूपकत्वव्यापकतावच्छेदक ·अनुपानगादापर्याम् नहायचं व्याप्तिरिति फलितार्थः वेन धूमानधिकरणत्वव्याप- कीभावावधिकरण ययूमाधिकरण योभयसामान्याभायप्रतियोगि- तायाः पराधिकरणवसामान्यनिधन्येऽपि नातिव्याः यदाय- करणामाप्रनिवेशे द्रव्यं गुगकर्मान्यत्वविशिष्टसत्यादिल्यादाव- व्यातिः व्यायाधिकरणगुणादो हत्यधिसरणतात्यापच्छिन्नामा. पासवादतो यट्टपाचच्छिन्नवि । हत्यमावस्य ब्यापकतानिशे व्यापकताशरोरे इंनुतापच्छदासम्बन्धायच्छिन्नं तद्वनिष्टत्वं नि. चेदयम् अन्यथा हिमान धूमादित्यादी साध्यनिष्ठाप्रेयत्वानिरूप. फाधिकरणे इदादी धूमामकाभावस्य कालिकसम्बन्धेन वृ. सेयाप्त्यापत्तः तथा च सति सचायान दन्यत्वादित्यादा. पव्याप्तिः साध्यनिष्ठाधेयत्वानिएकाधिकरणे हेतुतावच्छेदकर- म्वन्धेन वृत्तरप्रसिद्धरतो इत्यधिकरणवाभावस्य व्यापकताघ- टितमेव तल्लक्षणं कृतं तथा चाधिकरणताया विशेषणतावितो. पेग वृत्तिमतया तेन सम्बन्धन तद्वनिष्ठ निवेश्यमतो ग दोपः । पूर्वकल्पपरित्यागे योजमाह तेनेति । न दोप इति सामान्यादी हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन वृत्तेरप्रसिद्धावरि तत्सम्ब- धावच्छिमाया द्रव्यत्वाधिकरणताया द्रव्ये प्रसिद्धाया अभा. यस्य साभ्यामधिकरणत्वव्यापकत्यादिति भावः || साध्यवैयधिकरण्यस्य निरुकार्यकत्ये पुनः पोनरुक्त्यमतस्व. दाच सायवैयधिकरण्यामिति ॥ . (दी) साध्यवैयधिकरण्यं साध्यपनित्राधिकरणत्वं चरमाधिकरणलांशस्थानतिप्रयोजनकतया तदपहाय द्वयमेको- त्या अन्य दूषयति तदुभयमपीति । साध्येत्यादेः साध्यं यद- धिकरणानधिकरणं तचामावः साध्यस्य यदनधिकरणं तद्- चित्वाभावार्थः । तत्र केवलानयिनि साध्यनिष्ठाधेयत्वा- निरूपकाधिकरणाप्रसिद्ध्या नानाव्यक्तिसाध्यके च एकसाध्य- निष्ठापयत्वानिरूपकाधिकरण साधनाधिकरणव्यत्यन्तरस्ये- तिः विद्याभिचारिण्यतिमसङ्गचाय हिचीये च साध्य- ·घरूपतया साध्या- न सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १६५ वैयधिकरण्ये यदि साध्यबचावच्छिन्नमतियोगिताको भेदो वि. वक्षितस्तदां केवलान्वयिनि यदि च यत्किश्चित्साध्यवद्यक्ति- भेदस्तदा नानाधिकरणसाध्यके सर्वत्राव्याप्तिः ॥ (गा०) ननु मूले तदुभयमपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्वमि. करणतात्रयघटितत्वादनुवादे चाधिकरणताद्वयमानस्य निवे. शादित्यनस्तादृशमूलं सङ्गमयति चरमाधिकरणत्वांशस्येति । भनतिप्रयोजनकतयति अनधिकरणत्यस्याधिकरणत्वाभा- तद्घटकाधिकरणत्वांशं पारेत्यज्य सामानाधिकरण्याभावसाध्यवैयधिकरण्याभावनिवेशनैवोपपत्तेरिति भावः। असामानाधिकरण्यायधिकरणत्वाभावस्याखण्डस्यासामाना. धिकरण्याद्यभावाघटिततया वैयर्थ्यमित्यनतिप्रयोजनक- तयेत्युक्त तदपहाय चरमाधिकरणत्वांशं परित्यज्य द्वयं साध्यासामानाधिकरण्याभावसाध्यवैयधिकरण्याभावरूपनिष्कटल- क्षणार्थद्वयं साध्यानधिकरणानधिकरणत्वमित्यनेन सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादाघव्याप्तिवारणाय विवक्षितस्य प्रथमलक्षणनि- फष्टार्थस्य कथञ्चिदपि प्रतिपादनासम्भवात्तदनुवादकतानुपपत्ति- रिति यथाभुतार्धानुवादपरतया सङ्गमयितुम् अनुवादनीयलक्षण- द्वयार्थमाह साध्येत्यादेरिति । लक्षणद्वयस्य क्रमेणेतिशेपः। त. स्वाभाव इत्यन्तेन प्रथमलक्षणार्थकथनम् एवं च साध्यानधिकरणा- नधिकरणशब्देन साध्यं यदधिकरणानधिकरणकं तद्योध्यते तदुचरत्वप्रत्ययेन तत्वं साध्यपदोत्तरसन्निकटना तद्- भाव: प्रत्याय्यत इति प्रथमलक्षणार्थयोधकत्वं साध्या. नधिकरणानधिकरणत्यमित्यस्य । न च साध्याधिकरणान- धिकरणत्यपदेन नगदसमासे सत्येव तदर्थाभावो प्रत्याययितुं शक्यते च साध्यपदोचरनग्निपातो ऽसम्भयो समस्यमानपदपूर्वनिपतितस्यैव ननः साधुत्वात् अ. न्यथा चित्रगुरित्यादी चित्रादिपदोत्तरमपि नग्निपा- तापत्तरिति याच्यं ससम्बन्धिफार्थयोधकांचरपदघटितस- मुरायेन समं नमो मध्यनिवेशस्यापि साधुतासम्पादकत्वात् भन्यथा घटानधिफरणत्यं साध्याभाववात्तित्वमित्यादी च नमा तथा ·भनुमानमादापयाम् पटाधिकरणस्यामापतचित्यामायप्रत्ययानुपपये दि तामधिकरणस्यादिगदानां पादिपः समासे' ताशा- साधनोतिरूपपद्यते अनधिकरणयादिपदजन्यस्तीनिविदोयी- तामायन समय घटादिसंसर्गभानात् समस्यमानपदप्रतिमा- पतापदफकोटिनियटनाएरपदायर्यान्वये राजगदत्य इत्यर्थे राजा युमर इत्यादिसमासाः । एवं नमाऽन्यायतापच्छंदका. परिजनभावस्व बोधनात् यधिकरणसामान्यभेदयानगनधि फरणपदार्थ: स्यात् तस्य चाप्रसिधा नपंदाधिकरणपदयोः प्राथमिफसमासासम्मति साम्यनिष्टाधेयस्यानिरूपकाधिकरण. प्रावयाभायरामघमलक्षणस्य नियथाशुतार्थोपि साध्यान बिफरणानधिकरणत्यमिति शदेन प्रतिपाद्यते तथाहि आ. যখননিগন্ধাখগেন্ধগােঘবেনাঘকােনাঘug- देन अधिकरणमनधिकरणं बाधेयत्वानिरूपकं यस्यति व्युत्प स्याऽधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितायच्छदकीभूतनिरूपकताकाधेयता- पायनान्यपदार्थो बाध्यते बहुमीही विनवाक्याचादशाविशेष. বাবামাবারক ঘাঁধঃ বাঘারাঘৰহ্যায়ন प्रत्ययाचिया गौयस्येति विग्रहवाक्यात् यत्पदार्थसम्बन्धित्वन चिमगोवधगुरित्यतधिनगोनिष्ठसम्बन्धप्रतियोगित्वेन यापदार्थस्य योधनात मस्तस्थले च विग्रहवाक्यादन्यपदार्थनिष्ठाधेपतानिरूप- कत्याजिउनभेदयत्त्वेनाधिकरणप्रतीतेः एवं व साध्यं यद- धिकरणानधिकरणं यदधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूत- निरूपकताकाधेयतापदिति व्युत्पत्त्या साध्यनिष्ठाधेयत्तानिरूपकत्वा- पछिलभेदवदधिकरणवृत्तित्वं साध्यानधिकरणानाधिकरणशब्देन प्रत्याय्यते तदुत्तरत्वप्रत्ययेन तत्त्वं तदभावश्च साभ्यपदोत्तरनि- विष्टन पदयाटितवाक्येनेति । द्वितीयलक्षणार्थमाइ साध्यस्येति । तथा व साध्यानधिकरणमाधिकरणम् माधेयतानिरूपकं यस्येति व्युत्पत्या साध्यानधिकरणाधिकरणत्वशब्देन साध्यानधिकरण- वृत्नित्यं प्रत्याय्यते तदमावश्च द्वितीयनप्रति उक्तशब्दस्यैतदर्थी- नुवादकताते भावः । प्रणसंवलितं तत्रेतिग्रन्थं ध्याचष्टे त. प्रेत्यादिना । मूले केवलान्वयिनि यहिमान् धूमादित्यादौ चा. व्यासदत्वकथनात्प्रथमलक्षणे केवलान्वयिन्यव्याप्तिहेतुं पूरयति सा- ·सिंहय्याघ्रप्रकरणम् । येत्यादिना अप्रसिधेत्यन्तेन । साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकसामा• म्यभेदानवेशाभिप्रायेणेयमप्रासद्धिरमिहिता यत्किञ्चिग्निरूपमभेद- निवेशे च तादृशभेदवदधिकरणे हेतोवृत्तरव्याप्तिर्योध्या व. क्ष्यमाणक्रमेण नानाव्यक्तिसाध्यकत्वन्तरे ऽप्यव्याप्तिसत्त्वात् धू. ममात्रे तत्कथन मूलकृतो न्युनतासम्पादकमतो धूम इत्यस्यो- पलक्षणत्वाभिप्रायेण पाठमधृत्वैव व्याचप्टे नानाव्याक्तिसाध्यकेति । अत्र च यथासम्भवमव्यातियोध्या तेनैतद्वृत्तियावद्धर्मवानेत- स्वादित्यादौ वक्ष्यमाणरोत्याध्याप्तिविरहेऽपि न क्षतिः । अत ए. पाने नानाधिकरणके सर्वत्रेति वक्ष्यति । अथवा नानाव्यक्तिसाध्यक इत्यस्य मिथो व्यधिकरणद्वयवृत्तिसाध्यतावच्छेदकक इत्यर्थः अत्राव्यासहेतुं पूरयति एकसाध्येत्यादिना इतोत्यन्तेन । अनया रीत्या व्याप्तिश्च यत्किञ्चित्साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकत्वावच्छि- भेदनिवेशाभिप्रायेण साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपफसामान्यभेदनिवशे च फेवलान्वायन्यव्याप्तिरेव दोप इतिध्येयम् । क्वचिदिति पृथिव्य- न्यत्वविशिष्टद्रव्यत्ववत् द्रव्यत्वादित्यादौ । अतिव्याप्तिारेति विशिष्ट- द्रव्यत्यस्य शुद्धदव्यत्वानतिरेकितया पृथिव्यादेः साध्यनिष्ठाधेय. त्यानिरूपफत्वासम्भवादितिभावः । आधेयतायां साध्यतावच्छेदका- घाच्छन्नत्वनिवेशे च नैप दोपः अधिकरणतानिरूपकतावच्छे- दकस्यैवाधेयतावच्छेदकतया पृथिवीनिष्ठाधिकरणतानिरूपक- तानवच्छेदकपृथिव्यन्यत्यविशिष्टव्यत्वत्वादेः पृथिवीनिरूपिताधे. यतानवच्छेदकत्वादितिध्येयम् । द्वितोयलक्षणे साध्यवत्त्वाव- छिन्नप्रतियोगिताकभेदनिवेशे च धूमादी नाव्याप्तिरतस्तत्क- पे फेवलान्वयिसाध्यकाव्याप्तिरेव यत्किञ्चित्साध्यवघ्यकिभेद- निवेशे चोभयस्थल एवाव्याप्तिरिति मूलाभिप्रायं स्फु- टयति द्वितीये चत्यादिना । साध्यबत्त्यावच्छिन्नप्रतियोगिताको भे- दः साध्यवैयधिकरण्ये विवक्षितः साध्यवैयधिकरण्यघटकतया विवक्षित इत्यर्थः । केवलान्यायिनि केवलान्यायिन्येव । नानाधिक- रणति । एकव्यक्तिसाध्यपि सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादावेकस्य साध्यवतो भेदस्यान्यस्मिन् साध्यवति सत्त्वादन्याप्तेनानाव्य- किसाध्यकेऽपि एतहतिधर्मवानेतत्त्वादित्यादावव्याप्त्यसम्भवान्नाना- ग्यक्किसायकति नोकं तथा च द्वितीयलक्षणाभिप्रायेण धूम - ·१६८ अनुमानगादार्याम् इति मूलं नानाधिकरणसाध्यकसामान्योपलक्षणमिति मामः । साभ्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वमित्यत्र साध्यासामाना धिकरण्यपदेन साध्याधिकरणवृत्तित्वाभावविवक्षणापि अन्य सवा- दित्यादापतिव्यातिन सम्भवति सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तित. या सत्तायामपि गुणाद्यवच्छेदेन द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्यामाव. सरगत् किन्तु वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः स्वावयवाधव च्छेदेन धूमादी वह्वयादिसामानाधिकरण्याभाषसत्त्वात् सापि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन य तुमत्तदवच्छिन्नत्वेनाभाव विशेष्य धारयितु शक्यते इत्यभिप्रायेण तत्पद तादृशाभावपरतया 4. र्णयतः सार्वभौमस्य मतमुपन्यस्यति केचित्रिवति । (दी० ) केचित्तु साध्यासामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छेद- कसम्बन्धेन हेत्वधिकरणे तेनैव सम्बन्धेन साध्यवत्तित्वाभा- वस्तदधिकरणभिन्नत्वमर्थस्तेन धूमस्य स्वावयवे संयांगेन व- हिमति च समायेनावृत्तावपि न क्षतिः । तादृशाभावश्च स. म्बन्धान्तरेण तत्रैव वर्तमाने सुलभः व्यभिचारिणस्तु व्यभि- चारनिरूपकाधिकरण एर ताशि तादृशाभाववत्वं सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यामित्यनुभवात् । न चैवं गुणक- मान्यत्वविशिष्टसोऽव्याप्तिः विशिष्टस्यातिरिक्तत्त्वात् । अनति. रिक्तत्वे तु विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैव परम्परया व्यासत्वाद केपलान्वयिनि चाव्याप्तरभिधानं द्वितीयलक्षणाभिमायेणेत्याहुः । तचिन्त्यम् । सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यामितिम- सीतिहि द्रव्यत्वे गुण न पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यमितिपती- तिवत्सत्तानिष्ठदव्यत्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य परम्प- रासम्बन्धन सामानाधिकरण्यस्य वा अभावं गुणेऽवगाहते न तु सत्तायामेप द्रव्यदृत्तिवाभावं सत्ता न द्रव्यत्तित्वाभाववती द्रव्यचिवाभावो न सत्ताहानिरित्यदिनजनसिद्धप्रतीतिबा- धिवत्वात् बाधकामावात्तु सयोगतदभावगेरवच्छेदकभेदेनेकर ·सिंहच्याघ्रप्रकरणम् । १९६९ प्रतीत्या तदुभयोरेकत्र सिद्धिः । अतीन्द्रियसाध्यकेऽतीन्द्रिये 'व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गाच । तत्र सामानाधिकरण्याभावस्य प्रत्य- क्षत्वासम्भवनासिद्धेः न च तदभाववद्वृत्तित्वेन तत्र तदनुमेयं तद्वृत्तिभिन्नत्वस्योपाधित्वात् । किञ्चेदमिदानीमितिप्रतीतिनि- यामकविशेषणताविशेषेण हेतुतायां सद्धेतावव्याप्तिः तेन सम्ब- धेनाधिकरणे काले तेन सम्बन्धेन साध्यवहृत्तित्वस्य विरहि- णोऽप्रसिद्धः ।। (गा०) हेत्यधिकरण इति सप्तम्यर्थो ऽभावान्वितमवच्छिन्नत्वं तेनैव सम्बन्धेनेति तृतीयार्थोऽपि वृत्त्यन्वितमवच्छिन्नत्वं वृत्तिप- दस्य सम्बन्धार्थकत्वे तु अभेद एव तदर्थः अनधिकरणत्वपदस्या- धिकरणत्वाभावो ऽभावमात्रं वा यद्यर्थः स्यात्तदा अव्याप्यवृ- त्यधिकरणताया अपि अव्याप्यवृत्तितया सत्त्वादी द्रव्यावच्छे- देन साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणत्वाभावस्य सामानाधि- करण्यरूपतदभावाभावस्य घाक्षतत्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेत्यनधि करणपदमधिकरणभेदवदर्थफतयां व्याकरोति नदधिकरणेति । . यद्यप्यधिकरणभेदेनाभावभेदाभावात्संयोगादिना धूमाधिकरणपर्वता- द्यवच्छिन्नो यः सम्बन्धान्तरेण तद्वतिरूपादिनिष्ठवड्यादिमत्संयुक्त त्याभावस्तस्यैव स्वावयवावच्छेदेन धूमादौ वर्तमानतया धूमा- देस्तादृशाभावानधिकरणत्वं दुर्घट तथापि तादृशहेत्वधिकरणाव. च्छिन्नत्वविशिष्टाभावानधिकरणत्वस्यैव विवक्षणीयतया न दोषः। रूपे पर्वते न वद्विमत्संयुक्तत्वमितिवधूमे पर्वते न घहिमत्संयु. फत्वमिति. प्रतीत्यनुदयात् पर्वताच्छिन्नत्वविशिष्टनिरूपिताया व. हिमत्संयुक्तन्वाभावीपविलक्षणाधिकरणताया रूपादावेयोपगमात् अभावाधिकरणतायामव बाधिकरणविशेषावच्छिन्नत्वं निवेशनीयं तावतापि धूमरूपयोरभिन्नस्याप्यभावस्य परस्परानपच्छेदकावच्छि. नाधिकरणताभेदेन कथितदोपनिराकरणसम्भवात् । उभयत्र हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धमवेशप्रयोजनं क्रमेण दर्शयति तेनाते । स्वा. चयवे संयोगेनावृत्तावपात्यन्वयः । तथा च स्वाययवावच्छेदेन साध्यवत्संयुकत्यासत्त्वेन तदभावस्याक्षततया प्रथमतो हेनुता. ૨૨ ·সনুমানাখা বসে থাকলেডিম্বাণ गुद्वामातापिरामिण योगन पुमदनी . alig anual sit शारिनिसापि बादाम सम्पपिपिपरिपु-यादा फारिकापागनिया : मादापनिrasta दिगुद्वारामारा पता- माधि मायादम्यारिता. पसरव्यं Am लानामिप्रातिनिवासस्थाका यावितिritisनिपानियापकता घळस मे Twr पानापारी मे न पहिमासंपुरत्व f খান্নাবান্না ঘagষাঙােনানয়নমাই एमसी ना । न मानोगधेरदवाया. বিঘায় ফাঁৱস্থান নিয়াম Er aawधानपिउनमेय सम्पापरता. पापापम् । अन्यस्प दुपंचरपात् सथा निधाराण फालिसम्मान ती यतमानसायसामानाधि. करण्यामा पनिवारभिरपहरयाधिकरणापदफनायां का. सिम्यन्यायसिनरयिरहादविम्यातिरितियाध्यम् fাথা ঝাকিয়েইৱানঘাঝাবেন- यसामानाधिकरपे शिकसम्पन्धनात्मत्वाचनधिकरणकालस्य दे. माधिधयेयायच्छेरकत्वा फालविधपा तस्यायचंदफत् ता. सामानाधिकरप्यस्य कालिकाच्याप्ययाचित्यापन: कालिक सम्याधानांच्उन्नत्यादन्यत्व पैलक्षण्यस्य देशविघयाय- दफतायां स्वीकरणीयत्वात् । इत्यधिकरण इत्यप हेनुपदम अ. धिकरणभिप्रत्यानुपागितत्तनुपरम् । अतो धूमाधन्तरसंयुल- स्सायपया अपच्छेदन धूमावस्तारशामापवत्वेऽपि न क्षतिः। पर्व च प्यास प्रतिधूमादिमिन्नत्येऽपि केनापि रूपेशानुगतान तासां घूमत्या. दिकपायच्छदकम् । पनु हेनुतापच्छेदकसम्बन्धेन स्थानुगोपिनो यदाधेफरणं तवनाच्छन्ना याधिकरणता तदन्यत्वेन सा- पसामानाधिकरपयामायाधिकरणताया विशेषणीयत्यानप दो. पः न पा अननुगमः एवं च कालोणाधिविधया त्यधिकरणदे. सस्थापच्चंदकत्वेनाकदोपस्य हेतुवावच्छेदकसम्बन्धापछि ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १७१ भावच्छेदकत्वनिवेशेनापि वारणसम्भवः पर्वतरूपादौ हेतुता- पच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतादिनिष्ठावच्छेदकताकसाध्यसामाना- धिकरण्याभाववत्त्वाप्रसिद्धावपि रूपादिनिष्टसाध्यसामानाधि. करण्याभावाधिकरणतायां धूमादिप्रसिद्धनिरुकाधिकरणतानां भेदस्याक्षततया तदन्यत्वेन धूमादौ लक्षणसमन्वयादिति । तन्न साधु । तथा सति किञ्चेत्यग्रिमदोपासङ्गतेः गगननिष्ठसा ध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणताया एवोकाधिकरणताभि- माया प्रसिद्धः। वहिमति चेति । तथा च तेनैव सम्बन्धेनेत्यनुक्त्वा यत्किञ्चित्सम्बन्धेनेत्युक्ती पर्वतावच्छिन्नवाहिमत्संयुकत्यवत्यपि तवच्छिन्नघहिमत्समवेतत्वाभावसत्त्वात् धूमस्य वहिव्याप्यत्वं नोप- पद्यत इति भावः। साध्यवत्सम्बद्धत्वसामान्याभावनिवेशे वहिर मत्समवेतत्वसामान्याभावस्य लक्षणाघटकत्वेऽपि हेत्वधिकर. णविशेपावच्छिन्नसाध्यवत्सम्बद्धत्वसामान्याभावस्याप्रसिधा ऽस. म्भवो बोध्यः साध्यवदसम्बद्धस्य गगनादेः हेतुमति सम्बन्धास- म्भवादवच्छेद्याधिकरणसम्वन्धिन एवावच्छेदकतया तन्नि- ठाभाव हेतुमतोऽनवच्छेदकत्वात् । न क्षतिरिति नान्याप्तिः ना- सम्भवश्चेत्यर्थः । साध्यवत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन योध्यम् । तेन समवायेन वह्नौ साध्ये संयोगेन धूमे पर्वताद्यवच्छिन्नव- हिमहात्तित्वसामान्यामावस्यासत्वेऽपि नातिव्याप्तिः सद्धेतावपि यत्किञ्चित्सम्बन्धेन यः साध्यवान् तदृचित्वसा. मान्याभावस्यासत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । साध्यं चोपलक्षणविधया भावप्रतियोगितावच्छेदककोटी निवेशनीयं न तु विशेषणविध. या तेनोत्पतिक्षणावच्छिन्नघटादौ गन्धाद्यसत्त्वाचादशघटाद्य- वच्छेदेन पृथिवीत्यादौ गन्धादिविशिष्टवृत्तित्वाभावसत्त्वेऽपि ग. न्धवान् पृथिवीत्वादित्यादौ मुलावच्छिन्नवृक्षादौ कपिसंयोगा' धभावसत्त्वात्ताशवृक्षाद्यवच्छेदेनैतवृक्षत्वादी कपिसंयोगादिवि- शिप्रवृत्तित्याभावसत्त्वेऽपि कपिसंयोगि एतदृक्षत्वादित्यादौ ना. व्याप्तिः तत्तत्कालदेशावच्छिन्नतत्तदधिकरणावच्छेदेनापि तत्र देती ताशसाध्योपलक्षितधर्मिवृत्तित्वसत्यात् चैवम- पि धूमादौ पर्वतादिवृत्तेरनवच्छेदको यो देशः कालो वा तवच्छिमपर्वताद्यवच्छेदेन यद्वयादिनचित्याभावस्य धूमा- वा न ·अनुमानगादाधर्याम् यी सत्याव्याप्तिदुचारेतिवाच्यं नरदेशकालायांच्छनापर्वतावे- धूमायसम्बन्धितया धूमादावमाववृत्तावपि तारशस्यानवच्छेद- कत्वात् न चैवमुत्पचिक्षणादिविशिष्टपर्यते धूमस्य न वहिम संयुकत्यमित्यादिप्रतीत्यनुपपतिः द्रव्याचे गुणे न पृथिवी- त्वसामानाधिकरण्यमित्यादिप्रतीतिवदुक्तप्रतीतः सामानाधि करण्यावच्छेदकात्याभावावलम्बनता न सम्भवति विशे- प्यस्यावच्छेदकत्ये विशिष्टस्यानवच्छेदकत्वासम्मवादितिया ध्यं ताशप्रतातीनां सामानाधिकरण्यं विशिष्टपर्वतायवच्छे- धत्वाभावारगाहितयेवोपपत्तेः उत्पत्तिक्षणे पर्वते धूमस्य नव- हिमसंयुक्तयामित्यादी पर्वतावच्छिन्नं यधूमस्य पहिमत्सयुकत्व तस्योत्पत्तिक्षणो नारच्छेदक इत्यादिरप्यर्थः सम्भवति धूमनि हयद्धिमत्संयुक्त्वाभाव उत्पत्तिक्षणपर्वतोभयावच्छिन्नत्यं तु ना. था पर्वतस्य प्रतियोग्यवच्छेदकत्तया बदन्त धेन द्वयोरभावावच्छे. दकत्वस्थासम्भवात् घटपटोभयोर्घटत्वाभावाधिकरणतावत् । पते. नोकोभयावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्याभाषयायच्यावर्तनाय हे. वधिकरणमाच्छिन्नवप्रवेशनं केपाशिदनुपादेयमेव तथा सति वयादिनिष्ठधूमसामानाधिकरण्याभावस्याप्ययोगोलकस्या- चयोभयावच्छिणतया हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमन्मा- भावच्छेद्यतयाऽतिव्याप्तिप्रसङ्गाश्च । केचिन्नु विशिष्टपर्वतादेरय- च्छेदकतामादायाव्यासिवारणायावच्छेदकान्तरानवच्छिन्नहेत्याधिक रणावच्छिन्नत्वमभावे निवेशनीयम् । एवं च पर्वतादेः कालविध- या धूमनिष्ठवष्ठिमसंयुक्तवाद्यभावावच्छेवकत्वस्यापि व्यावृत्तिः पर्वतादेः स्यूलकालतया बक्षिसत्संयुक्तत्यादिपप्रतियोगिनोप्यव- च्छेदकत्वात् तनिष्ठामावायच्छेदकताया अविरोधायावान्त- रकालावच्छिन्नत्योपगमादित्याहुः । हेतुमदसम्बद्धे साध्य- सामानाधिकरण्यामावस्योच्युस्या हत्यधिकरणाधिनत्य- घिरहाखेतुतानचच्छदकसम्बन्धेन हेनुमत्सम्बद्ध हेतुमदवच्छि. ताशाभावप्रसिद्धिमाह तादृशेति । हेतुतापच्छेदकसम्बन्धन साम्यवत्तित्वस्य तेन सम्बन्धन हेत्वधिकरणारच्छिन्नाभाव. ओत्यर्थः तत्रैव तादृशक्षेनुमत्येव । न च तथाविधरूपादो व. ,हिमसंयुक्तत्वाधभायो व्याप्यवृत्तिरेवेति तत्राधिकरणविशेष- ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १७३ स्यावच्छेदकत्वं नियुक्तिकं प्रतियोगिमत्यभाववृत्तावेव विरो धमलनार्थमवच्छेदकभेदापेक्षणात् धूमघत्कपालादिसमवेतव- हिमन्महानसादिसंयुक्तघटादौ महानसाद्यवच्छेदेन वह्निम- संयुक्तत्ववति हेतुमत्कपालाद्यवच्छेदेन वह्निमत्संयुक्तत्वा- भावसौलभ्येऽपि पतद्रूपवानेतद्रसादित्यादवितद्रूपवत्समवेतत्व. चति हेत्वधिकरणावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्याभाववृत्य- संम्भवात् एतद्रूपादिमति सम्बन्धान्तरेण वर्तमाने साध्य- वत्समवेतत्वाभावस्य व्याप्यहात्तितया हेत्वधिकरणानवच्छि- नत्वात् निरुकाभावाप्रसिद्धेर्दुरत्वादिति वाच्यं पर्वते. रू- पे न वह्निमत्संयुक्तत्वमितिप्रतीतिवलेन व्याप्यवृत्तेरपि सामा- माधिकरण्याभावस्याधिकरणाविशेपावच्छिन्नत्वोपगमात् । यत्तु व्याप्यवृत्तरभावस्याधिकरणविशेषावच्छिन्नत्वानुपगमे हेतुताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवहृत्तित्वाभावाधिकरणतासामान्ये हे. त्वनुयोगिकत्वहेत्वधिकरणविशयावच्छिन्नत्वोभयाभावो विव- क्षणीयः तथा च धूमादिनिष्ठस्वावयवाद्यवोच्छन्नतदधिकर- पतायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमदवच्छिन्नत्वस्थ रूपादिनिष्ठवह्निमत्संयुक्तत्याद्यभाषाधिकरणतायां घटादिनिष्ठधूमव- कपालाद्यवच्छिन्नतदधिकरणतायां हेत्वनुयोगिकत्वस्या- भावेनोभयाभावसत्त्वालक्षणसमन्वय इति । तन । व्याप्यवृत्तेर वच्छेदकत्वानुपगमे पृथिवी रूपादित्यादापतिव्यातिः पृथिवी- वादिव्य भिचारिजायरूपादिनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्याभावस्य व्याप्यवृत्तितया तदधिकरणतासामान्ये निरुकोभयाभाव. क्षतत्वात् हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वस्थाने ऽवच्छिन्नत्यत्वधिकरणानवच्छिन्नत्योभयाभावस्यैव नि- वेशनीयत्वानायं दोपः जलरूपादिनिष्ठपृथिवीसमवेतत्वाभावा- धिकरणतायामयच्छिन्नत्यविरहेणोभयाभावसत्त्वाचावतैव दर्शि ताप्रसिद्धरपि निवारितत्वात्तादृशोभयाभाववदधिकरणतावदन्यत्व- मेव निवेशनीयं न तूकाधिकरणतासामान्ये हेत्वनुयोगिफरवताह- शोभयाभाययत्त्वोभयाभावः प्रयोजनावरहादितिचेत । एवमपि य. स्यमाणायाः कालिकसम्यन्धेन हेतावन्यातेरसङ्गतिर्दुवारय । तत्र कालिफसम्बन्धेनावृत्ती गगनादावेव दर्शितोभयाभावयत्साध्यसा- स्या अथ - - ·अनुमानगादाथर्याम् मानाधिफरपपाभायाधिकरणायाः प्रसिद्धः मवृत्तावर सर्वत्र तारणाभाषपरमप्रसिधा सम्यन्यान्तरण घतमानपर्यन्तानुयावनवि. राघध तिसमाधाप्यतरपच्छेदफत्वमेव प्रत्यकारागुमतमित्य- धंधेयम् । द्रव्य सत्यादित्यादापाशदितातिव्याप्तिमुदरति व्यभिचारि- गधेति । ताशति तुतापच्छेदकसम्बन्धन हेनुमतीत्यर्थः । अवच्छेदफत्वं सप्तम्यर्थः । तादशाभाययत्त्वं हेतुतावच्छेदकसम्य- न्धेन साध्यवृत्तित्यामाधययम् । अन्न प्रमाणाकालायामाह सत्तायामिति । ताराप्रतीत्या व्यावसामानाधिकरण्यवत्यामपि रचायां तदनपच्छेदकगुणायवच्छेदेन तदभावयत्यावगाहनादि. ति मायः । एवं सत्रायां व्यत्वसामानाधिकरण्याभाचोपगमे विशिष्टसत्त्य गुणाधम्पत्पपिशिष्टसचात्यायपच्छिन्ने अव्याप्तिरिति गुणाद्यपच्छेदैन साध्यसामानाधिकरपयाभाववत्यां केनापि र पेण तदनधिकरणत्यासम्भवादितिभावः । विशिष्टस्येति । तथा च विशिष्टसत्त्वं द्रव्यमाप्रवृत्ति तदधिकरणत्वं न गुणादेरिति न इत्वधिकरणायच्छेदन हेती साध्यसामानाधिकरण्याभाववव. मिति नाव्याप्तिरितिभावः । यद्यपि हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेत्वधि. करणावच्छिन्नत्वं निवेश्यापीयमव्यासिन शक्यते चारायतुं तथापि प्रकारान्तरेणाव्याशिवारणसम्भवे लक्षणे ऽधिनिवेश- नमनुचितमित्यभिप्रेत्य विशिष्टस्यातिरिकत्यपक्ष आश्रितः । न च हेतुतापच्छेदकविशिष्टाधिकरणवानिवेशनमावश्यकम् । अन्यथा इदं स्पर्शवत् भूतत्यमूर्तयोभयस्मादित्यादौ भूतत्ये मूतत्वे व हेती स्वाधिकरणे गगने मनसि च साध्यसामानाधिकरण्य- विरहेणाव्याप्तिप्रसङ्गादितिवाच्यम् । उभयत्वस्यैकविशिधापरत्वप तामतमवलम्व्य विशिष्टस्यातिरिकत्येन तत्र स्वाछिसनिलपि- साधिकरणवरूपपरम्परासम्बन्धेनोभयत्वस्यैय हेतुत्यमिति स्वीकृत्येव या तत्राव्या समाधानसम्भवाद द्रव्यं सति सत्त्वादित्यादौ विशिष्ट- स्थातिरिकतापक्षमवलम्ब्याव्यातेर्वारण न विचारसहं याहि गुणादिक्षिसत्त्वादित्तो, गुणाद्यन्यत्वविशिष्टसत्तादेरति- रिकाचे नुसतधर्ममायोच्छेदः एकव्यक्तिवृत्तित्वविशिष्टस्या- परव्यक्तिवृत्त्यन्यवाद च तचयक्तिवृत्तित्वविशिष्टसत्ता- गुणायन्यत्वे न ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १७५ दीनां मिथो भेदेऽपि शुद्धसत्तादिकमनुगतं निरायाधमेवेति वाच्य शुद्धसत्वादी तत्तयक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्याभ्युपगमे भवतां तदेकत्वासम्भवात् तदनभ्युपगमे तस्यावृत्तित्वप्रसङ्गात् 'एवं सर्वेषामेव वस्तूनां तत्तत्क्षणवृत्तित्वरूपविशेपणभेदानेदप्र- सक्त्या क्षणभङ्गापत्तिपर्यवसानं दुर्वारमेव । अथ प्रत्यभिज्ञाद्यनुरो- धेन एकस्मिन्नानादेशकालवृत्तित्ववैशिष्टयं स्वीक्रियत एव । परे तु गुणे द्रव्यवृत्तित्वविशिष्टसत्ता नास्तीदानी पूर्वक्षणवृत्चित्ववि- शिष्टघटत्वं नास्तीतिप्रतीत्यनुरोधेन मिथो भिन्ना अपि तत्तद्वि. शेपणविशिष्टसत्वघटत्यादयः स्वीक्रियन्ते तवलम्वनेनैव ताह- शप्रतीत्युपपत्तिः द्रव्यवृत्तित्वादिवैशिष्टयपुरस्कारेण चानुगत- सत्वादेर्न द्रव्यत्वानुमापकता स्वीक्रियते अपि तु तदन्यता- दृशविशेषणविशिष्टगुणाद्यवृत्तिवस्तुन एवेति तत्र द्रव्यत्वादि- व्याप्तिविरहेऽपि न क्षतिरिति चेत् । तादृशवस्तुना केन रूपेण व्याप्यता न द्रव्यवृत्तित्वादिविशिष्टत्वेन तादृशरूपस्याव्याप्या- नुगतधर्मसाधारण्यात् नापि तादृशविशेषणविशिष्टतत्तव्यक्तित्वा- दिना तादृशविशेषणवैशिष्ट्यांशस्य व्यर्थत्वात् तद्यक्तित्वानुप. स्थितावनुमानानिर्वाहाच्च । एंव विशिष्टसत्ता नास्तीत्यत्र वि. शिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाभावस्य न विधेयतासम्भवः तदूपावली- ढानुगतसत्तावति तद्रूपावच्छिन्नाभावासम्भवात् । नापि तत्तय- क्तित्वावच्छिन्नाभावस्य तत्तद्यक्तित्वस्य प्रतियोगिकोटावनुल्ले- खात् विशेषणावच्छिन्नप्रतियोगिकसम्बन्धो विलक्षणः स च नानुगतसत्तायाः सम्बन्धो ऽपि तु अतिरिक्तविशिष्टसत्ताया ए. घेति प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्य गुणादिवृत्तिसत्तासाधारण्येऽपि तत्र विशिष्टाभावो ऽक्षत एवं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकसम्बन्धशून्यत्वमात्रस्य विशिष्टाभावसत्त्वे ऽपेक्षि. तत्वादिति चेत् । तर्हि गुणादिसाधारणसत्ताया एष ताह- शातिरिक्तः सम्बन्धः स्वीक्रियतां किं सम्बन्धान्तरकल्पनेनेत्यभि- प्रेत्याह अनतिरिक्तत्वे त्विनि । विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैवेति सत्वगुणाद्यन्यत्ववैशिष्टयस्यैवेत्यर्थः । परम्परया परम्परासम्बन्धेन स्वावच्छिन्ननिरूपितसमवायादिसम्बन्धेनेतियावत् । व्याप्यत्वादिति गुणाद्यन्यत्ववैशिष्टयावच्छिन्नाधिकरणताया गुणादावसत्त्वाताह:

·१७६ अनुमानगादायर्याम् शसम्बन्धेन तवशिष्ट्यस्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वादितिभावः । एवका. रेण सत्ताया व्याप्यावव्यवच्छेदः । यत्र विशेषणवैशिष्ट्यावनिकभास- ताहेतुकदव्यत्वाद्यनुमितिरभिमता तर तवैशिष्ट्यानुमितिरेवोपयले वैशिष्टय परम्परासम्बन्धन व्यातिधीचिरहे चानुमितिरसिद्ध वैतिभावः । यद्यपि विशिष्टनिरूपितसम्बधस्य विलक्षणलं तारशसम्बन्धन सत्ताया अपि व्याप्यत्व निर्वहति तथा विशेषणापाच्छन्ननिरूपितसमवायत्यादिना न सत्तादिसम्बन्धत किं तु विशिसत्तावानिति प्रत्यये शिष्यस्येच सत्तादिवि. शेपणतापनस्योकपरम्परासम्बन्धेन धर्मणि विशेषणत्वोपणमामा तिप्रसङ्गशदेत्याशयेनेदमभिहितम् । नन्येवं रीत्या प्रथमलक्षणपरि- प्रकारे वक्ष्यमाणकेवलान्वयिसाध्यकाव्याप्स्यसङ्गतिः तत्रापि सम्ब- धान्तरेण हेतुमहत्तौ हेत्वधिकरणावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्या- भावप्रसिधा लक्षणगमनसम्भवादत आह केवलान्यायनीति । द्विती- यलक्षणेति । न च तयत्यनेनोभयत्वावच्छिन्नस्यैव परामर्शात्मधमल. क्षण ऽव्याप्पभावे ऽसमातिईरिवति वाच्यम् । केवलान्वयिसाध्य- के धूमे चान्यशसिपदर्शनादुमयत्वेनोपस्थितेऽपि लक्षणद्धये यथायोगं तत्तस्थले ऽव्याप्त्यापये तात्पर्यात् । यद्यपि धूमादायपि साध्य- सामानाधिकरण्यसामान्यामावदितस्य प्रथमलक्षणार्थस्य मा. व्याप्त्यरकाश तथापि यत्किञ्चित्साध्ययद्यविनेदनियेशाभिमा- येण द्वितीयलक्षपस्येव यत्किश्चित्साध्यसामानाधिकरण्याभाव. निवेशाभिमायणैव प्रथमलक्षणस्यापि नानाव्यकिसाध्यो ऽच्या- तिमदर्शनमविरुद्धम् । मूले च यत्किश्चित्साध्यानधिकरणाधिकरण इत्युपलक्षणं यफिश्चिासाध्याधिकरणात्ताविन्यपि चोभ्यं तेन प्र- খামাহা বাইন্ধনৰ ৰন্ধাহা বুনি ध्येयम् । सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितायां प्रमाणसिद्धा- यामेव दर्शितातिव्याप्तिर्वारयितुं शक्यते तत्रैव न प्रमाण- मुकमतीतेरन्यविषयकत्यादियाइ सत्तायामिति । प्रतीतिहाति 1 अ- भावं गुणेऽवगाहत इत्यनेनान्वयः । अवच्छेदकत्वस्येति निरूपकत्व- स्वेत्यर्थ न सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तितामते तदप- च्छेदकत्वस्याप्रामाणिकत्येऽपि न क्षतिः उत्ताकारमतीवी. बच्छेदकल्यानुलेखात् अवछेदकत्वाभायायगाहिवान सम्भरती- ·वाभाव एव सत्ता न सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । स्याशझ्याह परम्परेति । ननु उक्तपरम्परालम्बन्धो न वृत्तिनि- यामकः आकाशं द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवदित्यप्रत्ययादित्युकस. ध्वन्धावच्छिन्नामाव एवाप्रामाणिक इति तादशाभावावलम्बन- तानि नोकप्रतीतेः सम्भवति इत्याशङ्कोद्धारायानुरूपं दृप्रान्त. माह द्रव्यत्व इति । गुणस्यावच्छेदकतानियामकद्रव्यत्वस- म्बन्धशून्यतया द्रव्यत्वनिष्ठाभावावच्छेदकत्वं न सम्भवतीत्यगत्या गुणानेष्ठो द्रव्यत्यवृत्तिपृथिवीत्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य परम्परासम्बन्धेत तादृशसामानाधिकरण्यस्य ताशमतीतिविषय इत्यवश्यमुपेयं तबदनापीत्यर्थः । स्वरसतो यादशशब्दायादशोऽर्थः प्रतीयते तादृशशब्दोल्लिखितप्रत्यये ता. शार्थविषयकत्वमेचासति घाधके युज्यते इत्याशयेन दर्शि. तपतीतेः सत्तायां गुणावाच्छन्नद्रव्यवृत्तित्वाभावाचगाहितायां बाधकप्रतीतिमाह द्रव्यत्तित्वाभाववतीति । द्रव्यवृत्तित्वाभावामावस्य द्रव्यवृत्तित्वरूपस्य स. त्तायामस्मन्मतेऽपि सत्वान्तस्याः प्रतीत वाधकत्वं “सम्भवति विरोध्यविषयकत्वादिति वाच्यं तादृशशब्देन द्रव्य- त्तित्वाभावव दस्येव प्रत्यायनात्तदाकारप्रतीतरपि तद्भदावगा- हितया याधकत्वात् भेदस्याब्यावृत्तिताविरहेण सामानाधिकर- ‘ण्यानायव दस्य तदभावविरोधित्वात् यदि च भेदस्याव्याप्य. वृत्तित्वमतमपलम्ब्य ताशप्रतीत्योर्विरोध्यविषयकत्वमुपपाद्यते तदा सत्तायां द्रव्यत्वलामानाधिकरण्याभावेऽपि तदधिकरण- मिन्नत्वस्याक्षततया ऽतिव्याप्तिवारणमशक्यामति भावः । अव्या- प्यवृत्तित्वसाधकदर्शितप्रतोतेरभावरूपविशेष्ये सत्तावातघाय. ‘गाहिताया उपगमात्तत्राभावविशेष्यकसत्तावृत्तित्वविरोधिविपय- कप्रत्ययं बाधकतयोपन्यस्यति द्रव्यदृत्तित्वाभाव इति । यद्यपि द्रव्यवृत्तित्याभावे सत्तावृत्तित्वं सत्तात्यसामानाधिकरण्यरूपं सामानाधिकरण्यस्याध्याप्यवृचितामते ऽव्याप्यवृत्तीति तदनव- च्छेदकगुणत्वाद्यवच्छेदेन द्रव्यवृत्तित्वाभावे तदभावः वत्येवाते न विरोधः तथाप्युक्तयुक्त्या दर्शितप्रतीतः सत्ता- 'वृत्तिभेदावगाहितया वाधक्रत्वं दुबारमेव ! यत्तु सत्तावृत्ताव- 'भावच्छेदकभेदेन सत्तावृचित्वाभावसम्भवेऽपि अवच्छेदका. २३ सम्भ- ·अनुमानगादासर्याम् प्रतीतिदशा जायमानतत्प्रत्ययस्य सत्वावृतित्वमसि बन्धकतया तदुसरं जायमानायाः ससाय गुणे न द्रव्यत्वसा. मानाधिकरण्यमितिप्रतीतेः सामानाधिकरण्यामा सत्साचिवा. वगाहित्यासम्मवन गुणनिष्ठसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वाभावाव गाहित्य सर्वच तदवगाहित्यकल्पनमुचितमिति भाव- घर्णनं तदसत् । एवं सति अवच्छेदकाविपपिण्या: द्रव्यत्वसा- मानाधिकरण्यत्वेन सचायां सामानाधिकरणयविषयकमहोते रपि वाधकता सम्मवेन सत्तान द्रव्यवृत्तित्वाभाववतीत्यादिप्रतीति. पर्यन्तानुधावनस्य निर्वाजतापातात् । नन्वेवं संयोगादिमति संयो- गोदरप्यभावो मा सैत्सीत् मूले न कपिसंयोग इत्यादिप्रतीतेरपि भूलनिष्टकपिसंयोगावच्छेदकत्वाभावावलम्बनतयोपपत्तरित्यत आह बाधाभावादिति । तत्र कपिसंयोगाभावो वृक्षावृत्चिरित्यादि. प्रत्ययस्याननुभवादिति भावः । संयोगाभाये वृक्षावचित्यप्रत्यय इव द्रव्यवृत्तित्वाभावे सत्ताऽवृत्तित्वप्रत्ययेऽपि विवादसम्भवा. पत्र सामानाधिकरण्याभावस्य न प्रत्यक्षसम्भवस्तत्र तत्सत्वे मानामावन तदनधिकरणत्वं निष्प्रत्यूहमिति अतिव्याप्तिरि. स्याह अतीन्द्रियसाध्यकेति । इदं गुरु द्रव्यत्वात् पृथिवा भाकाशाभावादित्यादावित्यर्थः । अथवा स्तम्भादौ पिशाचत्वा- भावस्येच स्तम्भत्वादी पिशावत्वसामानाधिकरण्याभाव- स्य महति धारवादी रूपाभावस्येव महावायुत्वादौ रूपसामा- नाधिकरण्याभावस्यापि प्रत्यक्षत्वादुमयरातीन्द्रियन्योपादानम् । तत्रेति । गुरुत्यादिसाध्यकस्थले साध्यसामानाधिकरण्याभा- वस्यातीन्द्रियप्रतियोगिकत्येनातीन्द्रियतया ऽतन्द्रियेहतुकस्थले ध धर्मिण एव तथात्वेन हेती साध्यसामानाधिकरण्याभाव- स्य प्रत्यक्षासम्भवेन तत्र तदसिद्धरित्यर्थः । तदभावपत्तित्वेन गुरुत्वाभावववृत्तित्वेन तत्र द्रव्यत्वादो तत् गुरुत्वादिमहात- वाभाववस्वम् । अनुमेयमिति तद्विरुद्धधान्तनेत्यादिः । तदिति गुरुत्यादिमदित्यर्थः । उपाधित्वादिति तद्विरुष्यन्ते तदा वृत्तिभिन्नत्वस्य साभ्यव्यापकतायाः पक्षीभूत प्रकृतहेती च भे. दस्य व्याध्यवृत्तिवन साधनाध्यापकतायाः सुग्रहत्वात् पक्षे साभ्यसन्देहेन पक्षावृत्तिताडशोपाधौ साभ्यव्यापकत्यानिधयासाभ.

·उभयथा- सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १७९ घेऽपि सन्दिग्धोपाधित्वस्य दुरत्वात् अनुकूलतकपिरहे सन्दिग्धोपाधेरपि दूषकत्वादिति भावः । नन्वेवमतीन्द्रियसंयो- गादरपि अव्याप्यवृत्तित्वं न स्यात् तद्वति तदभावस्य प्रत्य- क्षासम्भवेनासिद्धः अनुमानस्याप्रयोजकत्वात् । एवं सामाना- धिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितामाश्रित्य मणिकतैव सिद्धान्तलक्षणे हेतुसमानाधिकरणाभावे प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावस्य विशेषणताकल्पे कर्मणि च संयोगाभावः प्रतियोग्यसमाना. धिकरण इति ग्रन्थेनाव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्या- तिरुद्धृता तथा च तन्मते युक्तिर्भवतु मा वा पि तदाश्रित्य पूर्वपक्षलक्षणं व्याचक्षाणो नापराध्यतीत्याश- ड्य दूपणान्तरमाह इदमिदानीमिति । कालिकविशेपणतात्मक विलक्षणसम्बन्धेनेत्यर्थः । अभावादेरिहति प्रत्ययनियामको यो दैशिकविशेपणताविशेषस्तत्र तादृशसम्बन्धवैलक्षण्यस्य माणिकतालाभाय विलक्षणप्रतीतिनियामकत्वाभिधानं न चे- दानोमितिप्रतीतो सम्बन्धलक्षण्याभावेऽपि कालत्वेनाधिकरणा- वगाहनादिहेतिप्रत्ययात्तस्य लक्षण्यमुपपद्यते इति किं सम्बन्धवै. लक्षण्यनति वाच्यं सम्बन्धविशेषानुयोगित्वादन्यस्य काल- त्यस्य दुर्वचत्वात् इदानीं कालत्वाभाव इत्यादिप्रतीत्या काले कालवाभाववृत्तेः प्रामाणिकत्वेऽपि काले कालत्वं नास्तीतिप्रती. त्यनुदयाशास्तीत्याकारकप्रतीतौ कालिकसम्बन्धव्यावर्तकरूपाच- च्छिन्नाया एव विशेषणताया नियामकत्वस्यावश्यकत्वात् दै. शिककालिकसम्बन्धसाधारणसम्बन्धतावच्छेदकस्याप्रामाणिकतया कालिकसम्बन्धतावच्छेदकीभूतस्य वैलक्षण्यस्य सिद्धेर्निष्प्रत्यू: सद्धताविति कालत्वादिसाध्यकघटादिहेतावित्य- र्थः । काल इति कालावच्छेदेनेत्यर्थः । अप्रसिद्धरिति वृत्ति, मतः कालावच्छेदेन कालत्वादिसामानाधिकरण्यवत्त्वादवृत्तिनिष्ठत- दभावस्यः च कालानवच्छिन्नत्वादवच्छेद्याधिकरणासम्बन्धिनोनय. च्छेदकत्वात् । अथ हेत्वधिकरणमहाकालावच्छेदेन महाकाल एवं कालवृत्तित्वाभावः प्रसिध्यति महाकालस्य गगनादिववृत्तितया तत्र कालवृत्तित्वासत्वात् स्वस्य तादात्म्यसम्बन्धेन स्वसम्बन्धितया स्वनिष्ठाभावावच्छेदकारसम्भवात्ानच तादात्म्पसम्बन्धो नावच्छे. हत्वाच्च ·१८ अनुमानगादावर्याम् दफतानियामका रूप पर्वते न वहिमत्सयुक्तत्वमितिप्रतीतिवत् स्व. स्मिन् रूपे न वहिमत्संयुक्तत्वमित्यादिप्रतीतेः सविधादत्वादिति वाच्य तथा सति तादात्म्यसम्बन्धेन व्यभिचारिणितदतिरिक्तसम्ब. न्धेन स्वासम्बद्ध हेतो तेन सम्बन्धन हेतुमत्स्वावच्छेदन साध्यासा- मानाधिकरण्यवत्यविरहादतिव्याप्तेः स्फुटतया तहोपापेक्षाया अनु- चितत्वापातात् । अत्र केचिता कालिकसम्बन्धन गगनादेरपि वृत्तिम- स्वमताभिप्रायकोऽयं प्रन्या तथा च कालावच्छेदेन महाकालेऽपिका- लिकसम्बन्धेनसाध्यवत्तित्वसवात्तद्विराहगो प्रसिद्धिनविरुध्यत इति वदन्ति। वस्तुतस्तु स्वास्मन्सामानाधिकरण्यतदभावयोवृत्ताव- पच्छेदकत्वे स्थाधिकरणत्वमेव नियामकं न तु सम्बन्धितामा स्चाधिकरणाचच्छेदेनैव स्वस्मिन् तत्पतीतरनुभवासद्धत्वात् अत पव सम्बन्धान्तरेण सम्बद्ध इत्युपेक्ष्य सम्बन्धान्तरेण वर्तमान इत्यभि- हितं न चैवं तादात्म्यादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यभिचारिण्य- तिव्याप्त्यकथनान्न्यूनता दुवारैवेति वाच्यं ताशसम्बन्धेन सा- ध्यवद्वात्तत्वस्य हेत्वधिकरणत्वस्य चाप्रसिद्धातिव्याप्स्यस भवात् नः च तेन सम्बन्धेन सबेतौ लक्षणसंगमनाय वृत्तरधिकरणताया स्थाने प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोरेव निवेशनीयत्यादतिव्याप्तेरा- वश्यकतेति वाच्यं प्राचां तेन सम्बन्धेन ज्याप्त्यनभ्युपगमसम्भवेन धृत्यादेरपि निवेशसम्भव इत्यभिप्रायनैवातिव्याप्त्यनुभावनात् ।। एतेन त्यधिकरणबण्डकालावच्छेदन कालिकसम्बन्धेन तदवृत्ती- तद्विषयकशान एव साध्यासामानाधिकरण्यप्रसिद्धिः सम्भव ति न चैवमपि कालत्ववान् सर्पस्मादित्यादी खण्डकालस्या हेत्वनधिकरणतया इत्वधिकरणायच्छिन्नसाध्यासामानाधिकरण्या- प्रसिद्धिर्दुचारैवेति वाच्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्यधिकरणताप- यतानिवशेन वैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नस्य यत्र हेतुत्व:- भिहितं तत्र ताशधमस्यैव तन्मते स्वावच्छिन्ननिकापताधि- करणत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन हेतुत्वस्यानुमततया उक्तस्थले स- स्यैव ताशसम्बन्धेन हेतुतया ताहशसम्बन्धेनावृत्तो का. लिकसम्बन्धेन कालवृत्तौ गगनत्वादावेव ताडशसम्बन्धेन साध्य- बत्तित्वाभावस्य हेस्वधिकरणकालावच्छेदेन प्रसिद्धेरिति निरः स्तं ताशकाले उक्ततज्ज्ञानस्य विपयतासम्पन्धसत्त्वेऽपि ताश:

·सिंहव्याघ्रप्रकरणम्। सम्बन्धस्य वृत्तिनियामकत्वानभ्युपगमेन तज्ज्ञानस्य तत्कालीनता- विरहेण च तज्ज्ञानानधिकरणत्वाचनशाने भाववृत्तौ तत्कालस्या- नवच्छेदकत्वात् महाकालानुयोगिकविशेषणताविशेपेण घटा । दिहेतुकस्थलाभिप्रायकोऽय ग्रन्थः तादृशसम्बधेन हेतुमत्ताया:- खण्डकालेऽभावानोक्तदिशाप्रसिद्धिरित्यपि केचित् । अत्र स्वनिष्ठहे. तुतावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्नसाध्यवदृत्तित्वाभावानवच्छेदकताहश. सम्वन्धावच्छिन्नस्वाधिकरणतावत्सामान्यकत्त्वं विवक्षणीयमिति नोक्ताव्याप्त्यवकाशः स्वावयवपरमाण्ववच्छेदेन घटादौ वर्तमाने. कालत्वादिसामानाधिकरण्याभावे तदधिकरणकालसामान्यस्या- नवच्छेदकतया तत्र लक्षणसमन्वयसम्भवात् केवलान्वयिसा. ध्यके मेयत्वादी सर्वाधिकरणावच्छेदेनैव हेतुतावच्छेदकसम्वन्धा- वच्छिन्नसाध्यवहात्तित्वसत्त्वात् स्वनिष्ठतभावाप्रसिद्ध्याऽध्याप्ति- न क्षतिमावहति मूलकृतैव तत्राव्याप्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । यदि चैव- मात्मभिन्नं . शानवदन्यत्वादित्यादौ हेतोरात्मान्यसकलवस्त्यव- च्छेदेनैव दैशिकविशेषणतया साध्यवहृत्तित्वसत्त्वात् ।आत्मनश्च केनापि सम्बन्धेन हेतुमत्त्वाभावात् तदवच्छेदेन हेतौ साध्यसामा नाधिकरण्याभाववृत्त्यसम्भवात् हेतुनिष्ठताशाभावप्रसिद्या- व्याप्तिरिति विमान्यते तदा हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्स्वाधि. करणं चदवच्छेदेन स्वस्मिन् वर्तते योऽभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छे. कतादृशसम्बन्धाचच्छिन्नसाध्यवहृत्तित्वकत्वं व्याप्तिरित्येव विवक्ष-. णीयं कालत्ववान घटादित्यादौ कालसमवेतत्वाद्यभाव एव प्रसिद्ध स्तत्प्रतियोगितानवछेदकं च कालिकसम्बन्धावच्छिन्नकालवृत्तित्व. त्वादिकमिति लक्षणसमन्दयः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यह त्तिमत्तनिष्ठतत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवहृत्तित्वाभावानवच्छेदकतत्स- म्बन्धावच्छिन्नतद्वस्तुप्रकृतहेतूभयाधिकरणतावत्सामान्यकत्वं वा षकव्यम् आत्मभिन्नं धानवदन्यत्वादित्यादावात्माद्यवच्छेदेन घट-- स्वाभावादिनिष्ठस्यात्मान्यवृत्तित्वाभावस्यानवच्छेदकं घटत्वाभा- वज्ञानवदन्यत्वोभयाधिकरणसामान्यमिति लक्षणसमन्वयः भयाधिकरणत्वनियेशाद्वहिमान् धूमादित्यादी धूमादिसंयोगि- नः कपालादेर्यटादिनिष्ठपहिमसंयुक्तत्वाभावावच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिः कपालादेः • संयोगेन घटानधिकरणतयोकोभयाधिक ·भनुमानगादाधर्याम् दकतानियामक रूप पर्वते न वहिमत्सयुक्तत्वमितिप्रतीतिवत् स्वर स्मिन् रूपे न पहिमत्संयुक्तत्वमित्यादिप्रतीतः सविवादत्वादिति वाच्य तथा सति तादात्म्यसम्बन्धेन व्यामेवारिणितदातरितसम्बर धेन स्वासम्बद्ध हता तेन सम्बन्धेन हेतुमत्स्वावच्छेदन साध्यासार मानाधिकरण्यवत्वविरहादतिव्यातः स्फुटतया तहोगापेक्षाया अनु- चितत्वापानात् । अत्र केचित कालिकसम्बन्धन गगनादरपि वृत्तिम- स्वमताभिप्रायकोऽयं प्रन्या तथा च कालावच्छेदेन महाकालेऽपिका- लिकसम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वसत्यात्तद्विरहिणोऽप्रसिद्धिन विरुध्यत इति वदन्ति! वस्तुतस्तु स्वास्मन्सामानाधिकरण्यतदभावयोवृत्ताव- घच्छेदकत्वे स्थाधिकरणत्यमेव नियामकं न तु सम्बन्धितामात्र स्वाधिकरणावच्छेदेनैव स्वस्मिन तत्प्रततिरनुभवसिद्धत्वात्.अत एव सम्बन्धान्तरेण सम्यद्ध इत्गुपेक्ष्य सम्बन्धान्तरण वर्तमान इत्यभि- हितं न चैवं तादात्म्यादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यभिचारिण्य- तिव्याप्स्यायनान्यूनता दुर्वारैवेति वाच्यं तादृशसम्बन्धेन सा- भ्यवहातत्वस्य हेत्वधिकरणत्यस्य चाप्रसिध्यातिव्याप्त्यस भवात् न च तेन सम्बन्धेन सखेती लक्षणसगमनाय वृत्तरधिकरणतायाश्च, स्थाने प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोरेव निवेशनीयत्वादतिव्याप्तेरा- वश्यकतेति वाच्यं प्राचां तेन सम्बन्धन ज्याप्त्यनभ्युपगमसम्भवन वृत्त्यादेरपि निवेशसम्भव इत्यभिप्रायेनैवातिव्याप्त्यनुनावनात् । एतेन त्यधिकरणखण्डकालावच्छेदन कालिमसम्बन्धन तदवृत्तो तद्विषयकशान एवं साध्यासामानाधिकरण्यप्रसिद्धिः सम्भव-- ति न चैवमपि कालत्यवान् सर्वस्मादित्यादौ खण्डकालस्या विधिकरणतया हत्यधिकरणावच्छिन्नसाध्यासामानाधिकरण्या- प्रसिद्धिदुचारैवेति वाच्यं हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेत्वधिकरणताप- यानिशेन वैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नस्य यत्र हेतुत्वम- भिहितं तत्र ताशधर्मस्यैव तन्मते स्वावच्छिन्ननिलापताधि- करणस्वरूपपरम्परासम्बन्धेन हेतुत्वस्यानुमततया उक्तस्थले स- स्यैव ताशसम्बन्धेन हेतुतया ताशसम्बन्धेनावृत्ती का. लिकसम्बन्धेन कालवृत्तौ गगनत्वादावेव ताशसम्बन्धेन साध्य- बत्तित्वाभावस्या हेत्वधिकरणकालावच्छेदेन प्रसिद्धेरिति निरः स्तं ताशकाले उक्ततज्ज्ञानस्य विषयतासम्बन्धसत्वेऽपि ताश:

·सिंहग्याघ्रप्रकरणम् । १८१ सम्बन्धस्य वृत्तिनियामकत्वानभ्युपगमेन तज्ज्ञानस्य तत्कालीनता- विरहेण च तज्ज्ञानानधिकरणत्वात्तज्ज्ञाने भाववृत्तौ तत्कालस्या- नवच्छेदकत्वात् महाकालानुयोगिकविशेषणताविशेषेण घटा- । दिहेतुकस्थलाभिप्रायकोऽय ग्रन्थः ताहशसम्वधन हेतुमत्तायाः खण्डकालेऽभावानातदिशाप्रसिद्धिरित्यपि केचित् । अत्र स्वनिष्ठहे. दुतावच्छेदकसम्बन्धावांच्छन्नसाध्यवदृत्तित्वाभावानवच्छेदकताइश. सम्बन्धापच्छिन्नवाधिकरणतावत्सामान्यकत्वं विवक्षणीयमिति नोक्ताव्याप्त्यवकाशः स्वाक्यवपरमाण्यवच्छेदेन घटादौ वर्तमाने कालत्यादिसामानाधिकरण्याभावे तदधिकरणकालसामान्यस्या- नवच्छेदकतया तत्र लक्षणसमन्वयसम्भवात् केवलान्वयिसा. ध्यके मेयत्वादी सर्वाधिकरणावच्छेदनैव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नसाध्यवहात्तत्वसत्त्वात् स्वनिष्ठतदभावाप्रसिद्ध्याऽव्याप्ति- न क्षतिमावहति मूलकृतैव तत्राव्यावक्ष्यमाणत्वात् । यदि चैव. मात्माभिन्नं . ज्ञानवदन्यत्वादित्यादौ हेतोरात्मान्यसकलवस्त्वव. च्छेदेनैव दैशिकविशेषणतया साध्यवद्वत्तित्वसत्त्वात् । आत्मनश्च केनापि सम्बन्धेन हेतुमत्त्वाभावात् तदवच्छेदेन हेतौ साध्यसामा नाधिकरण्याभाववृत्त्यसम्भवात् हेतुनिष्ठताशाभावप्रसिद्ध्या- ग्याप्तिरिति विभाज्यते तदा हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्स्वाधि- करणं चदवच्छेदेन स्वस्मिन् वर्तते योऽभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छे- कतादृशसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवहृत्तित्वकत्वं व्याप्तिरित्येव विवक्ष- णीयं कालत्ववान् घटादित्यादौ कालसमवेतत्वायभाय एव प्रसिद्ध- स्तत्प्रतियोगितानवछेदकं च कालिकसम्बन्धावच्छिन्नकालवृत्तित्व- त्वादिकमिति लक्षणसमन्वयः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यद्द- त्तिमत्तनिष्ठतत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवदृत्तित्वाभावानपच्छेदकतत्स. म्बन्धावच्छिन्नतद्वस्तुप्रकृतहेतूभयाधिकरणतावत्सामान्यकत्वं वा घकव्यम् आत्मभिन्नं ज्ञानवदन्यत्वादित्यादावात्माद्यवच्छेदेन घट-. स्वाभावादिनिष्ठस्यात्मान्यवृत्तित्वाभावस्यानवच्छेदकं घटत्वाभा- वधानवदन्यत्वोमयाधिकरणसामान्यमिति लक्षणसमन्वयः भयाधिकरणत्वनिषेशाद्वद्धिमान् धूमादित्यादौ धूमादिसंयोगि- ना कपालादेर्यटादिनिष्ठवहिमत्संयुक्तत्वाभावावच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिः कपालादेः संयोगेन घटानधिकरणतयोकोभयाधिकर ·अनुमानगादापर्याम् रणतायत्सामान्यानन्तर्गतत्वात् अथवा हेतुतावच्छेदकसम्बन्धे- न यत्स्वाधिकरणं तदवच्छिन्नस्यवृत्तिकान्यहेतुतावच्छेदकसम्ब Fधापच्छिन्नसाम्यवदृत्तित्वाभावकत्वविवक्षणान कश्चिदापः स. र्घष सद्धेतावन्ततोऽवृत्ती प्रसिद्ध साध्यसामानाधिकरण्या. पच तादृशस्ववृत्तिकान्यत्वसत्वेन लक्षणसमन्वयात् घहयादिनिष्ठधूमादिसामानाधिकरण्याभाचे प्रयोगोलकादेरिव तहः त्तित्वस्याप्यवच्छेदकत्वात् स्वनिष्ठहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छि- अत्यनवच्छिन्नहेतुतावच्छेदकसम्बन्धापच्छिन्नसामानाधिकरण्या भावकत्व या विवक्षणीयमित्यादयः परिकारस्य पन्थानो द्रष्टव्या: भाव इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचिता सिंहव्याघ्रलक्षणविवृतिः समाता ॥

·अनुमानगादाधर्याम्। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । (चि०) अथेदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ समवायि- तया वाच्यत्वाभावो घट एव प्रसिद्धः व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य केवलान्वयित्वात् न चैवं घट एव व्यभिचारः साध्यतावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताकसाध्याभाववद्वृत्तित्वं हि व्यभिचा- रः न च वाच्यत्वाभावस्तादृशो घटे इतिचेत्तर्हि तादृशसाध्याभावसामानाधिकरण्याभावो व्याप्ति- स्तथा चाप्रसिद्धिः प्रतियोग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियो- गितावच्छेदकस्तद्विशिष्टज्ञानस्याभावधीहेतुत्वात् ॥ (दी०) समवायितयेति । वाच्यत्वं यथा न समवायि तथाग्रे वक्ष्यते । घटादिसमवायितयेत्यर्थ इत्यप्याहुः । प्रमेय- साध्यके च भावत्वेनाभावानामभावत्वेन भावानां वद्वित्वेन निर्वही अवृत्तिमात्रत्तिगगनत्वादिना विरुद्धघटत्वपटत्वाभ्यां च सर्वत्र प्रमेयमात्रस्याभावः सुलभः ॥ (गा०) अथ समवायितयतिमूलं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावाभ्युपगमे एव सङ्गच्छते तादृशाभावाभ्युपगमे सर्वत्र तदभावयति हेतोवृत्तरसम्भवः साध्याभावववृत्तित्वस्य ता. दृशाभावमादाय लक्षणसङ्गमने सर्वत्र व्यभिचारिण्यातिव्याप्तिरिति लक्षणपरिष्कारासम्भवेन सौन्दडमतमवलम्ब्य लक्षणकर्तुरी- दृशाशका इति चेत् । अप्रोपाध्यायानुयायिनः केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धिनियन्धनस्य दोपस्योद्भावि. न सङ्गच्छत ·१८५ अनुमानगादाधर्याम् तरवारमाध्यामावश्य काशितसिखायेय लक्षणस्य निदोष. तेत्यभिमाननेयमारा ताशाभिमानमेव निराकरिष्यत्याने तहीतिमन्न व्यधिकरणधर्मावच्छिमामायोपगमे यथा व्य- भिचारलक्षणे साध्यतावच्छेदकापच्छिन्नसाध्याभावो निवेश्यते तथा ध्यातिलक्षणेऽपि वाहशसाध्यामाघ एवं निवेश्यो ऽन्यधासम्भयस्यातिध्याग प्रसक्तव्याप्तरव्यभिचाररूपतानुप- पवेधेति पुनरप्रसिद्धि नियन्धनाव्याप्तिः केवलान्वयिस्थल ए. घेति तदर्थः । न चैवमपि तत्तवाहियाच्छिन्नाभाव या. वर्तकसाध्यतावच्छेदकायन्छिनप्रतियोगिताकत्यरूपेण साध्याभा. यस्य निवेशनीयतया चाव्यत्वत्यावच्छिन्नसाध्यस्थले स. मवायिस्वायच्छिमतदमावस्याताशयाचाशाभावप्रसिद्धिरनुप- योगिनीति कथामेयमाशा सायप्रतियोगिकामावमात्रनिवेशाम- मानस्याशदावाजत्ये केवलान्यायसाध्यस्थले व्यासज्यवृत्ति रूपावच्छिन्नगतयोगिताकस्य चिशियाभावरूपस्य च शाभावस्य प्रसिद्धिसम्भवेन सौन्दडमतावलम्बनस्य निर्वाज- स्वापातादिति वाच्यं महानसीयवादित्याद्यवच्छिन्नाभाववार णाय साध्यतावच्छेदकापर्याजस्वसमानाधिकरणधर्मनिष्ठापच्छेद- कताकप्रतियोगिताभिनप्रतियोगिताकाभाव निवेश्य स्थभिमानेनारावासतः प्रमेयत्वादिना प्रमेयमात्रं यत्र सा. श्यतावच्छेदकं तत्र प्रमेयत्वादिविशिष्टप्रमेयापर्याप्तं तदविशे- पितघटत्वादिनिधमेशावच्छेदकत्वं प्रसिद्ध स्वसमानाधिकरण- বিৱাৰাবনানিকক্ষবিযানিমিয় ও व्यधिक रणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितामात्रमेव यत्र यादर्श साध्यता- वच्छेदकं विशिष्टमविशिएं या तत्र तदनपच्छिन्नत्वसमाना- धिकरणमावच्छिन्नत्योभयाभावयत्मतियोगितानिशामिप्रारकोsi इत्यप्याहुः । न चैवं प्रमेयत्वावच्छिन्नसाध्यस्थलेपि लक्षणघटकतासम्भवा- त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमारस्यैय दीधितिकृतां तत्र गगलत्वघरवपदत्योभयाधचा सममेया- भावपर्यन्तानुसरणप्रयासो व्यर्थ इति वाच्यं महामसी- साहित्वाधानमाभावधारणाय साध्यतावच्छेदकसमनियतप्र- तियोगिताका साध्यतावच्छेदकापाससायनिष्ठधर्मपर. एव ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । च्छेदकताकान्यप्रतियोगिताको वा भावो निवेश्यस्तदभिप्रायेणैव तैस्तथाविधामावानुसरणात् न च घटत्वपटत्वोभयावच्छि- भाभावप्रतियोगितावच्छेदकता साध्यवृत्तिधर्मनिष्दैव घटत्वपट- स्खयोः प्रत्येक साध्यनिष्ठत्वादिति कथमसी लक्षणघटक वाच्यं साध्यवृत्तिधनिष्ठेत्यनेन यद्धर्मविशिष्टा- धिकरणं साध्यवत्तत्वस्य विवक्षिततया घटत्वपट- स्वोभवपर्याप्तावच्छेदक़ताया अन्यत्वप्रतियोगिकोटावनन्तर्भा. पात् । वस्तुतो वृत्तिमवृत्तयो यावन्तः साध्यतावच्छेदफसम- नियतप्रतियोगिताकाभावकूटाधिकरणवृत्तित्वाभावास्तद्वत्वमेव सा. भ्याभाववदवचित्वामित्यस्यार्थ इत्यभिप्रायकतयायेत्यादिन- ग्धः सार्वभौमैयाख्यातः दीधितिकृतामपि ताहशग्रन्थस्य तदभिप्रायकत्वमेवानुमतं फूटघटितलक्षणस्य स्वयमग्ने दूप- णीयत्वेऽप्यापाततः सम्भवदुक्तिकतयैव तस्याशक्षितुरभिप्रायविप- यत्वौचित्यात् । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नासाववादिमते निर्दो. पस्यापि लक्षणस्य सम्भवन तटुपेक्ष्य सदोष कटघटितल- क्षणमवलम्ब्य प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्याद्यवतारणमनुचितमित्यभिप्रे- त्यैव चाने तल्लक्षणमाक्षेप्यामिति न सन्दर्भविरोधः । यत्समानाधिकरणा इत्यादिलक्षणाभिप्रायकता चात्र न युज्यते ताइशव्याप्तेः साध्याभावववृत्तित्वरूपत्वाप्रसक्तर्मूलोक्तलक्षणप- रिकारासम्भवात् । व्यभिचारशरीरे च साध्यतावच्छेद- काचच्छिन्नसाध्याभावनिवेशावश्यकता प्रदय केवलान्वयि. साध्यकसाधारणसाध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तेरव्यभिचाररूपता सम्भवतीत्याभिधानेनाव्यभिचारपदार्थरूपसाध्याभावववृत्ति- त्वाभावस्य व्याप्तित्वे निराकृते च साध्याभाववदवृत्तित्वपदार्थ- स्य व्याप्तित्वानभ्युपगमेऽपि न क्षत्तिरित्याशयेन नाधिकरणा इत्यादिनिर्दोपलक्षणमवलम्ब्यैव प्रतियोग्यवृत्तीत्या देः स्वयमवतारणीयत्वात् । न च साध्यतावच्छेदकसमनियत. प्रतियोगिताकाभावक्टवद्धृत्तित्वस्यापि व्यभिचारपद्रार्थत्वसम्भवा- दुकव्याप्तेरव्यभिचाररूपत्वमक्षतमेवेति वाच्यं तस्य व्यभिचा- रपदार्थत्वे न चैवं घट एवेत्यादिदर्शिताया शेयत्वादिहेतो याच्यत्वव्यभिचारितापत्ते१र्यारत्वाद्वाच्यत्वादेः समानाधिकरणध. यत्समा- २४ ·अनुपानगादापर्णाम् नावच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावकूटपति चहेतोपत्तरिति सर्वमनाकुलम् । एवं च कूटघटितलक्षणामि- प्रायेणैव प्रमेयसाध्यकस्थले उकाभावानुधावनं मन्यातास फलं घटत्वाचवच्छिनपटायभावस्य साध्यतावच्छेदकसमनि पतप्रतियोगितात्यविरहादितिध्येयम् । ननु वायत्वं पश कि सा च तत्तत्पदयोद्धव्यत्वप्रकारिका भगवदिच्छैच में पदार्थान्तरमपसिधान्तत्वात् । तथा च समवायित्वं स. भवायप्रतियोगित्यरूपं तदनुयोगित्वरूपं वा भवतु उभयर्थध वाच्यत्ववृत्तीति तेन रूपेण तदभावस्य कथं व्यधिकर. णधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं न व भगवदिच्छाया घा. च्यत्वपदार्थत्वे पटादेघंटादिपदावाव्यतानुपपत्तिः घटादाविध पटादायपि घरादिपदवोद्धव्यत्वप्रकारिकाया भगवदिच्छापा विषयतासम्बन्धेन सत्यात्तदिच्छाया एकत्यादिति बाध्य यवयंशे यस्य प्रकारता तस्यैय धर्मिणो विशेष्यता. सम्बन्धेन तद्धर्मप्रकारकत्वविशिष्टवत्योपगमात् पटाघटादि पदयोग्यव्यतया भगवदिच्छयानवगाहनात्तत्र विशेष्यतासम्बर धेन तयोद्धव्यत्यप्रकारकत्वविशिएभगवविच्छाधिरहेण सदर पाव्यत्वोपपत्तेः न चैवं विशिष्टेच्छाया पाच्यापपये कि. शेषणांशे समवायित्वाभापान रूपेण विशिष्टामावस्य प्यधिकरण धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यमव्याइतमेवेति विशिष्ठाभावप्रतियोगिता न विशेषणान्तभायेन पर्याता भगि तु विशम्यांशमा भवच्छिते पुनरियं विपणनति प्रतियो. गिताया भन्यासपचित्वात् । च विशेष्यवृ समचायित्वस्य कथं प्रतियोगिताम्पाधिकरणापामति न प्रतियोगिताया व्यासज्यवृत्तित्यानुपगमे सर्वत्र प्रदान घटपटोभयं नास्तीतिप्रतीतिः कथमुपपपता घटादिमा प्र. तियोगितावच्छेदकपिशिएमतियोगिसत्वेन बाईपयाभावाधम्म- धादिति अभावविशेषीयप्रतियोगित्वमवश्यमेव म्यासपात्युः पेयं तथा सति व तत्र प्रतियोगितापर्यापयाधिकरणस्या. भयत्वावटिनस्य प्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादिविशियास- भ्भधापवर्मावन्धि प्रतियोगितायाः पासिः प्रतियोगिता पाच्यम् यतो तथा ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । अव्या- पच्छेदकविशिष्टतदवच्छिन्नस्यैव चाभावविरोधितया तारशा- भावस्य सार्वत्रिकत्वादिति वाच्यं प्रतियोगिताया सज्यवृत्तित्वेऽपि तकधर्मावच्छिन्नापर्याप्तिरूपविरोधशालिनोर्घ- टत्वघटपटोभयत्वयोः प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य व्यासज्य. तित्वोपगमात्तादृशाभावस्य विरुद्धघटत्वपटत्वाद्युभयावच्छिन्ना- भाववत्केवलान्वयित्वोपपत्तेः यद्यपि घटपटौ न स्त इत्या. दिप्रतीतिविषयसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्वमपि घटत्वाद्यन्तर्भावेण पर्याप्तं तथापि वत्र द्वित्व- धर्मितावच्छेदकतापन्नस्यैव घटत्वादेरवच्छेदकता प्रतीयते अत्र च स्वातन्त्र्येणापीति भेदः आस्तां वोभयाभावप्र. तियोगिताया गत्यन्तराभावाद्यासज्यवृत्तित्वं तथापि विशि- शाभावप्रतियोगितायास्तथात्वमप्रामाणिकमेव दण्डिपुरुषादिम ति पुरुषत्वन दण्डविशिष्टो नास्तीत्यादिप्रतीतेरसिद्धरित्यत आह दीधितौ वाच्यत्वं यथेति । तथा वक्ष्यत इति । अयमाशयः । वाच्यत्वं शक्तिविषयत्वं न तु शक्तिर्धातुनैव शक्तिप्रतिपादनात् । प्रत्ययस्य निरर्थकतापत्तेः विपयत्वं घ पदार्थान्तरमिति नैयायिकैकदेशिसिद्धान्तः तस्य च स- मवायो न सम्बन्धः अपि तु स्वरूपमेवेति समवायितः या वाच्यत्वपदार्थाभावो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाष एवेति एकदेशिमतानुयायितया मणिकारलिखनसङ्गतिरिति । घटादि- समवायितयेति । तथा च वाच्यत्वपदस्य भगवदिच्छापर- त्वेऽपि नासझतिरिति भावः । यथाश्रुतपरतयैवोपपत्तेः समवायिपदस्य विशेषपरतया व्याख्यानमनुचितमित्याहुरित्य. नेनास्वरसा सूचितः । ननु वाच्यत्वादिसाध्यकस्थले सम- वायित्वरूपव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावप्रसिद्धः सम्भवेऽपि प्रमेयत्वादिना प्रमेयसाध्यकस्थले साध्याभावाप्रसिद्धिदुर्वारैव ममेयसामान्यावृत्तिधर्मस्याप्रसिद्या व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्यापि 'तस्यासम्भवादित्यंत आह प्रमेयसाध्यके चेति । भाषामा. घयोरभावी समनियततयाऽभिन्नाविति तत्प्रतियोगितात्वेन प्रमेयत्वादेिसमनैयत्यमित्येतादशाभावोऽपि कूटघटनया परि- फरणीयसाध्याभावववृत्तित्वकपप्रथमलक्षणघटको भविष्यती- ·१८८ अनुमानगादापर्याम्... त्यभिप्राय: न च यदभावीयप्रतियोगितात्येन साध्यता च्छदासमनयत्यगिति विवक्षणे वाच्यत्वादिसापके ब. ६पादिसायफे या नाशामायाप्रसिद्धिः निखिलव्यधिकर- पधर्मायच्छिमाभावानां समानियतत्वनामिन्नतया घटादरपि तथाविधवाच्यत्यामावप्रतियोगित्वात् फिश्चिादेशिष्टस्वाभावा- दरषि पदयायमारतियोगित्यादिति तत्तत्प्रतियोगितात्वेन स. मनयत्यं विपक्षणीयमिति कथमुक्ताभावस्य लक्षणघटकाय मिति पाध्यं समनपत्यशरीर व्यापफतायास्तदभावप्रतियो- गितात्वावच्छिमाया व्याप्यतायाध fাণবানাতায়া निवेशनानुपपत्यभायात् । ननु साप्यनिष्टान्योन्याभावप्रति- योगितानचञ्छंदकावरूपा व्यापकता त्समनयत्यशरीरे निवेदयते तदा व्यधिकरणधमावच्छिन्नयोर्भावाभाववृत्तिप्रतियोगित्वयो. धोरेव प्रत्येकमयनिधान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतया नो- साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वमित्यता ऽभावान्तरमाह पहिवनति । 'प्रसयमात्रस्याभाय: इत्यप्रे- तनेनान्वयः घहित्यन प्रमेयं नास्तीतिप्रतीत्या प्रमेयसा. पहिल्यावच्छिन्नप्रतियोगित्वावगाहनात्ममेयत्वव्या. पिकैव ताशाभावीयवाहित्यापन्छिनप्रतियोगितेति भावः । यदि च तत्र पहिर्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धयतिमात्रनिष्ठप्रतियोगितव प्रमेयत्वसामानाधिकरण्येर भासत इत्युपेयते प्रमेयसामान्यस्येत तत्प्रतियोगितया भानोपमेनुपहिर्नास्तीत्यादावपि तादृशाती- तिसिद्धनिखिलप्रमेयनिष्ठप्रतियोगिताया पहित्यादिविशेपितमतियो- गिवृत्तित्वेन भानोपगमसम्मयात् समानाधिकरणधर्मानच्छिमहि. स्वादिसमनियतप्रतियोगित्वामसिया वह्निभिन्नत्यादिना याधभाचाववाद्विमात्रयत्तिप्रतियोगितामादाय वहिमान प्रमेर- स्वादित्यादापतिज्यास्यापत्तरित्युच्यते तदा ताशामावस्य नोकरूपतत्यारा याभावान्तरमनुसरति अवृत्तिमात्रेति । गगनं नास्तीत्यत्र गानन्यसामानाधिकरपयन या गगनत्वावच्छि- मप्रतियोगिता प्रतीयते सैव गगनावेन गगनभिन्नं नास्तीत्यादी गगनभिन्नत्यादिसामानाधिकरण्येन प्रतीयते अवच्छेद फैक्ये ऽसति बाधक प्रतियोगिताया अध्यक्यस्वीकारात् गगनभिन्ननिष्ठप्रतियो- कामावस्य .

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १८९ पत्त्यसम्भवः भावः - गिताया गगनभिन्नवृत्तित्वेऽपि गगनत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदक- विशिष्ट प्रतियोगिनो ऽवृसित्वेन गगनतया गगनभिन्नाभावस्य केव- लान्वयित्वोपपत्तेः वद्वित्वाचवच्छिन्नघटादिनिष्टप्रतियोगितायाश्च वहिनिष्ठताशप्रतियोगित्वामेदे वयादिमति वह्नित्वादिना. घटाद्यभावसत्त्वानुपपत्या उत्तरोत्या तत्र एकप्रतियोगिता- एवं च गगनवावच्छिन्नैव प्रमेयत्वसम- नियतप्रतियोगिता प्रसिध्यतीति । उक्तविशेष लाभायैवावृत्तिमात्रवृत्तित्वर्तिनम् । नन्वेवमपि यत्र विष- यितासम्बन्धन प्रमेयसामान्यं साध्यम् ईश्वरज्ञानत्यादिकं हे.. तुस्तत्र सत्तावान् जातेरित्यादो साध्याभावकटवति हेतुतावच्छेदक सम्बन्धेन वृत्यप्रसिद्धाऽव्याप्तेरिणायोपादेयसाधनसामानाधि- करण्यविशेपणाकान्तसाध्यतावच्छेदकसमानियतसाध्यतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्धिः गगनादेरपि वि-. पयितासम्बन्धेनेश्वरज्ञानादिसम्बद्धत्वात्तादृशसम्पन्धेन गगनत्या- दिनाप्रमेयसामान्याभावस्य साधनसामानाधिकरण्यसम्भवादित्यतो ऽभावान्तरमाह विरूद्धति । येन सम्बन्धेन घटत्वपटत्व- योर्विरोधस्तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदुभयनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकता- कप्रमेयसामान्याभाव इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकताव: च्छेदकोभयत्वविशिष्टघटत्वपटत्वाद्यपच्छिन्नप्रतियोगिनो प्रसि.. खा विरोधिविरहेणोकाभावस्य केवलान्वयितेत्यवधेयम् । इद- मुपलक्षणम् । ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिनां प्रतियोगिता.. पच्छेदकतावच्छेदकरूपेणेव ताशसम्बन्धेनाप्यवच्छेदकस्य पृ.. त्तिमचाया अवच्छेदकतायामतन्यत्वात्समवायादिसम्यन्धेन गगनाचवच्छिन्नप्रमेयसामान्याभावस्थापि सौलभ्यं योध्यम् । अत्यन्ताभावस्येयान्योन्याभावस्यापि व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नम-: तियोगिताकस्योपगमाप्रमेयसामान्यस्य या तादात्म्येन सा. घटत्वपटत्वाभ्यां समवायेन गगनादिना या. प्रमेयसामान्यभेदो लक्षणघटका प्रतियोगितायच्छेदकावृत्ति समवायित्वाचवच्छिन्नप्रमेयत्यादिना प्रमेयसामान्यभेदो तथेत्यवधेयम् ॥ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसायाभावप्रसिद्धायपि ध्यता चा + ·अनुमानगादापर्याम् মিমােকাধী আয়নাবাবাবাবামাখহয় लक्षणयटकतया प्रसिद्धिनिबन्धनाच्या दुरितयेष निवृतेः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावलण्डनपरप्रन्धानुस्थितिरिः वादिनो त्यतस्तारशग्रन्थमवतारयति नन्वित्यादिना ॥ (दी०) ननु पारिभाषिकमेवाव्यभिचरितत्वं तथाहि य- समानाधिकरणाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छे- दकमतियोगिताका यावन्तो ऽभावाः प्रतियोगिसमानाधिक रणास्तवम् । सर्वत्र वाच्यत्वायभावस्य तथात्वाद् यावच्यो- पादानम् ॥ (गा०) पारिभाषिकामेति तान्त्रिकसइतपपरिभाषया व्यासिय तिपादकं न तु योगनेत्यर्थः । अव्यभिचारतत्व अव्यसि. चरितत्वमदम् । अथवा पारिभापिकमन्यभिचरितत्यं परिभाषया ऽव्यभिचारतत्वपदप्रतिपाधं व्याप्यत्यमिति शंषा न तु यो. गेन तत्पदलभ्यमित्यर्थः । तथा च व्याभिचारघटकस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावस्य व्यातिघटकत्वविरहेऽपि क्षतिरिति भावः । यदिति । यत्पवं यदीवच्छिन्नपरं अग्रे तत्पदा तधर्मावच्छिन्नपरं स धमों हेतुताध- च्छेदकीभूतधूमतेवादिः सतुस्थले हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न- मानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्यादिविशेषणाकान्तो व्य. धिकरणधर्मावासप्रतियोगिताका घटस्वादिना वहया प्रभावाविरव सस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्य- माघश्यकामिति लक्षणसमन्वयः । व्यभिचारिणि ध्यमिचा- रनिरूयकाधिकरणाते हत्यधिकरणे साध्यतावच्छेदकेत्या विविशेषणानान्त: साभ्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकसा. भ्यासावादिरपि च प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामा. ঘৰ নাৱহামান্য प्रतियोग्यधिकरणे फालिकसम्बन्धेन वृत्तावपि विवक्षणामास्वविशिष्टयावद्धत्वाधिकरणान्तर्भावेण प्र. तियोगिसामानाधिकरणविरहान्नातिव्याप्तिः । अयमात्मा मानादि. समानाधिका रणधर्मावनिप्रतियोगिताकसाध्याभावा- च त्यायो ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । पान दिकमादायाच्याप्तेवारणाय हेतुतावच्छेदकविशिष्टलामानाधिकर- ध्यमभावविशेषणम् अभाववृत्तौ सम्बन्धभेदानिवेशेन च. हिमान् । धूमादित्यादौ वहित्वादिना वहयभावस्य प्रति- योगिमति पर्वतादौ कालिकसम्बन्धेन वृत्तेर्लक्षणसम्म तत्राव्याप्तिवारणं तत्फलमिति ध्येयम् । अयमात्मा पृथिव्यायन्यत्वे सति द्रव्यत्वादित्यादौ द्रव्यत्वसमाना. धिकरणात्मत्वत्वाद्यवच्छिन्नात्मत्वाद्यमावानां प्रतियोगिसामा. नाधिकरण्यविरहादव्याप्तिरतो हेतुसामानाधिकरण्यघटकहती हेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यनिवेशः । यद्यप्ययमात्मा शानादित्या- दो समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायाच्यातिरभावे सा- भ्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यविशेपणेनापि वार- यितुं शक्यते धूमयान् यद्धरित्यादौ धूमादिसमाना- धिकरणस्य ताशाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यावश्य- कत्वेऽपि स्वविशिएयापद्धत्वधिकरणान्तर्भावन प्रतियोगिसा- मानाधिकरण्यस्यैच विवक्षणीयतया ऽयोगोलकान्तर्भावेन तारशामावस्यातथात्वानातिव्यातिः स्वविशिष्टत्वधिकरणत्य- यत्पदेनैव हेतोरुपादेयतया तत्यमित्यत्र तत्पदेन तस्यैव परामर्शदव्याप्तेईतुनिष्ठत्वोपपत्तिरिति । तथापि कपि. संयोगाभावयान् जातित्वादित्यादौ साध्यसमानाधिकरणस्य कपिसंयोगाद्यात्मकाभावस्य स्वविशिष्टत्यधिकरणापसिद्ध्या सत्तावानात्मत्वादित्यादौ सत्चाधिकरणकाले कालिकसम्बन्धेन विद्यमानस्य सत्ताभावस्य तदप्रसिखान्याप्तिर्दुवारैवेति हे. तुतावच्छेदकविशिएहेतुसामानाधिकरण्यमेवोपातं यत्तु मात्मा मानादित्यादौ आत्मत्वत्वादिना आत्मत्वादेरभावस्य लक्षणघटकत्येऽपि नाव्याप्तिः तस्य प्रतियोग्यधिकरणीभूता. मादावेकज्ञानविषयत्वस्याथयाश्रयत्वादिरूपपरम्परासम्बन्धेन घा वर्तमानतया प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति सामानाधिक- रण्यान्तविशेषणमनर्थकमिति । तन्न । एकज्ञानविपयत्यादिना विशिष्टयुद्धी प्रमाणाभावेन पा संसर्गत्वाभावात् यदभावो व्यभिचारविरोधीत्युपाधिलक्षणे रहो. पार्धिनहापाधिरिविप्रतीतिव्यपदारानुरोधेनाव्याप्यत्वर अय- न सन्य- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । (दी०) अत एव भूतत्त्वमूर्तत्वोभयवान् मूर्तत्वादि. स्यादौ द्वित्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्येऽपि भूतत्वमनोऽन्यत्वाद्यभावस्यातयात्वान्नातिप्रसङ्गः । साधनसमा- नाधिकरणस्य गोत्वाधभावस्य तत्तत्साध्यन्यात्यभावस्य चात. यात्वात् साध्यतावच्छेदकेत्यादि ।। (गा०) रणे मूर्तत्वरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽपि तथा च यावत्पदानुपादाने साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकतादृशो. भयाभावस्यैव प्रतियोगिसमानाधिकरणतयातिव्यातिः स्यादि- ति भावः । यावत्पदसत्त्वे यादृशाभावमादायातिव्याप्तधरणं ताशाभावं दर्शयति भूतत्वमनोऽन्यत्वाद्यभावस्येति । भूतत्वा- भावस्य मनोऽन्यत्वाभावस्य वेत्यर्थः अतथात्वात् प्रतियोग्य- समानाधिकरणत्वात् यावत्पदे दत्ते साध्यतावच्छेदकव्याप्य. प्रतियोगिताकावनिवेशने पहिमान् धूमादित्यादौ ताशयावद- न्तर्गतमहानसीयवहयाद्यभावमादायैवाव्याप्तिः स्यादिति यथोक्त- विशेषणस्यैवोपादेयतया तादृशाभावयोरपि लक्षणधटकत्वा- दिति भावः । भूतत्वस्य वहिगिन्द्रियग्राहाविशेषगुणात्मरुतया प्रतियोगिस्वरूपाणां तनिष्ठप्रतियोगितानां चालनीन्यायेनोऽप- त्तिकालावच्छेदेन साध्यवमिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- भूतत्वाभावस्य न साध्यतावच्छेदकावच्छिमव्याप- कतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वमित्याशयेनासण्डव्याप्यवृत्तिमनोऽन्य- स्वाभावानुधावनम् । उकरीत्या अत एवेत्यादिग्रन्थावतारात्प्रथम- तो वाध्यत्वाभावमादाय सर्वत्रैव व्यभिचारिण्यातव्याप्तेदर्शि- तत्वात्साध्याभायमादाय व्यभिचारिविशेष ऽतिच्याप्तिमदर्शनं सन्दर्भविरुद्धामेत्याशङ्कानवकाशः । केचिनु यावत्पदानुगाराने वा- च्यत्वादेरुदासीनपदार्थस्याभावमादाय व्यभिचारिसामान्ये तिव्याप्तिर्विश्राम्यतु साध्याभावमादायापि कचिदतिव्यातिः स्गत् सा च यावत्पदोपादानान्न भवतीत्यभिभायकतया नस. न्दर्भविरोध इत्याहुः । परे तु ननु साध्यतावच्छेदकव्यापीभू- तप्रतियोगिताम्यायदभावनिवेशेनवोपपत्तेः साध्यतावच्छेदका. वा फतया ·याव- अनुमानगादायर्याम् धताया प्राथतिय स्वीकृतत्वात्तन सम्बन्धनवात्मवृत्ते रात्मावाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमक्षतमेवेति वाच्यम् । अव्याप्यतायाः सम्यन्यताया विद्यादेन यदभावपदस्थ य. व्याप्यायामायपरतामभ्युपगम्यापि ग्रन्थकता ताशलक्षण- व्याख्यानातासम्बन्धताया अप्रामाणिकत्वाभिमायणैवात्र पत्स. मानाधिकरणा इत्युपादानात् । यावत्पदासत्त्वे साध्यताव- छेदफेत्यादिविशेषणस्प व्यावृचिन सङ्गच्छते यत्किषि दभावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्मवादतश्चरमोत्तस्यापि तत्प वस्य व्यावृत्ति प्रथमतो दर्शयति सर्वति । तथा स्यात् प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् । तथा त्पदादाने व्यभिचारिमात्र एवातिव्याप्तिरित भावः। 2. पपि व्यभिचारिस्थले पर दोषस्य कथनीयतया सर्वत्र ताशामावस्य तयात्यकथनमसहतं तथापि यावत्पदा नुपादाने तिव्याप्तिरव नाव्याप्तिरित्येतत्सूचनाय सर्व त्युक्तम् । अथवा सर्वत्र सर्वाधिकरणावच्छेदेन तथा विवक्षणीयस्य स्वविशिष्यावविधिकरणातर्भावण प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यस्य सत्वं सूचित ननु यावत्पदावान साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताचच्छेदकप्रतियोगिताकत्वं प. रित्यज्य साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकत्वेनैवाभावो वि. शेषणीयः वद्याप्यत्वं स्वव्यापकतत्कत्वमतो नवस्था यहिमान् धूमादित्यादी तत्तद्वयाधभायानां सा. ध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकानां यथाविवक्षणीयसामाना- धिकरप्यविरहेऽपि घटत्वादिना वह्नयाधभायमादायेव लक्ष- सङ्गतिः । इत्थं च धूमयान् वहरित्यादौ स्वाद्यमावमादाय नातिव्यातिसम्भवः तस्य धूमत्वाच्या प्यप्रतियोगितामत्येन लक्षणघटकताविरहात 'पवं सति हेतुस- मानाधिकरणत्यविशेपणमनर्थकमिति चेत् तदापि तहिं त्यज्यतामि. ग्याशद्वापरिहाराय तथाविधाभापनिवेशेऽपि यत्रातिव्यातिस्तर. यावत्पदस्य ज्यावृत्तिमाह अत एवेति । अत एव यावत्पदोपादा. नादेव द्वित्वावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽपि मनसि हेत्वधिक च वाच्या भूतत्वमूतत्वोभयत्वावच्छि- भावम्य.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्वाभावप्रकरणम् । (दी०) अत एव भूतत्वमूतत्वोभयवान् मूर्तत्वादि. त्यादौ द्वित्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽपि भूतत्वमनोऽन्यत्वायभावस्यातथात्वान्नातिमसङ्गः । साधनसमा- नाधिकरणस्य गोताद्यभावस्य तत्तत्साध्यन्यत्यभावस्य चात. थात्वात् साध्यतावच्छेदकेत्यादि । (गा०) रणे मूर्तत्वरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽपि तथा च यावत्पदानुपादाने साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकतादृशो- भयाभावत्यैव प्रतियोगिसमानाधिकरणतयातिव्याप्तिः स्यादि- ति भावः । यावत्पदसत्त्वे यादृशाभावमादायातिव्याप्तेारणं तारशाभावं दर्शयति भूतत्वमनोऽन्यत्वाद्यभावस्येति । भूतत्वा- भावस्य मनोऽन्यत्वाभावस्य वेत्यर्थः अतथात्वात् प्रतियोग्य- समानाधिकरणत्वात् यावत्पदे दत्ते साध्यतावच्छेदफव्याप्य. प्रतियोगिताकत्वनिवेशने पहिमान् धूमादित्यादौ ताशयावद- न्तर्गतमहानसीयवहयाद्यभावमादायैवाव्याप्तिः स्यादिति यथोक्त. विशेषणस्यैवोपादेयतया तादृशाभावयोरपि लक्षणघटकत्वा. दिति भावः । भूतत्वस्य वहिगिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणात्ममतया प्रतियोगिस्वरूपाणां तनिष्ठप्रतियोगितानां चालनीन्यायेनोप- त्तिकालावच्छेदेन साध्यनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- भूतत्वाभावस्य न साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप- फतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वमित्याशयेनासण्डव्याप्यवृत्तिमनोऽन्य- स्वाभावानुधावनम् । उक्तरीत्या अत एवेत्यादिग्रन्थावतारात्प्रथम- तो वाच्यत्वाभावमादाय सर्वत्रैव व्यभिचारिण्यतिव्याप्तदशि- तत्वात्साध्याभाषमादाय व्यभिचारिविशेप ऽतिव्याप्तिमदर्शनं सन्दर्भविपद्धमित्याशङ्कानवकाशः। केचित्तु यावत्पदानुणादाने वा- च्यत्वादेरुदासीनपदार्थस्याभावमादाय व्यभिचारिसामान्ये ऽतिव्याप्तिर्विश्राम्यतु साध्याभावमादायापि कचिदतिन्यातिः स्पात् सा च यावरपदोपादानान भवतीत्यभिप्रायकतया न स. न्दर्भविरोध इत्यातुः । परे तु ननु साध्यतावच्छेदकव्यापकीभू- तप्रतियोगितारुयायदभावनिवेशनयोपपत्तेः साध्यतावच्छेदका. वा फतया ·च याव- सर्व- १९२ अनुमानगादावर्याम् धताया प्रापरतय स्वीकृतत्वाचन सम्बन्धेनैवात्मवृच रात्मत्वाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमक्षतमेवेति वाच्यम् । अव्याप्यतायाः सम्बन्धताया विधादेन यदभावपदस्य य. दव्याप्यायामाचपरतामभ्युपगम्यापि ग्रन्थकता ताहशलक्षण- व्याख्यानात्तत्सम्बन्धताया अप्रामाणिकत्याभिप्रायेणैवान यस. मानाधिकरणा इत्युपादानात् । यावत्पदासत्त्वे साध्यताव- च्छेदफेत्यादिविशेषणस्य व्यावृत्तिन सङ्गच्छते सङ्गच्छते यत्किञ्चि दभावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवादतश्चरमोतस्यापि तत्प- दस्य व्यावृत्ति प्रथमतो दर्शयति सर्वत्रेति । तथा स्वात् प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् । तथा त्पदादाने व्यभिचारिमात्र पवातिव्यासिरिति भावः । य. पपि व्यभिचारिस्थले एवं दोपस्य कथनीयतया सर्वत्र ताशाभावस्य तथात्वकथनमसङ्गतं तथापि यावत्पदा- नुपादाने अतिव्याप्तिरव नाव्याप्तिरित्येतत्सूचनाय त्युक्तम् । अथवा सर्वत्र सर्वाधिकरणावच्छेदेन तथा विवक्षणीयस्य स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तविण प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यस्य.. सत्वं सूचितं ननु यावत्पदादान साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वं प. रित्यज्य साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकत्वेनैवाभावो वि. शेषणीयः तद्याप्यत्वं स्वव्यापकतत्कत्वमतो नवस्था वहिमान् धूमादित्यादो तत्तद्वशाधभाचानां सा. ध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकानां यथाविवक्षणीयसामाना- धिकरण्यविरहेऽपि घदत्वादिना वहशाद्यभावमादायेव लक्ष. वाच्य. सङ्गतिः | इत्थं स्वाद्यमाचमादाय नातिव्याप्तिसम्भवः घूमत्वाचव्या. प्यप्रतियोगिताकत्येन लक्षणघटकताविरहात एवं सति हेतुस- मानाधिकरणत्वविशेषणमनर्थकमिति चेत् तदपि तर्हि त्यज्यतामि- त्याशङ्कापरिहाराय तथाविधाभावनिवेशेऽपि यत्रातिव्याप्तिस्तन यावत्पदस्य व्यावृत्तिमाह अत एवेति । अत एव यावत्पदोपादा. नादेव द्वित्वावच्छिन्नाभावस्य भाभावस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्येऽपि मनसि त्यधिक च धूमवान् यहरित्यादी भूतत्वमूतत्वोभयत्वावन्छि- ·चायम- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १९५ त्यादिविशेषणस्थले साध्यतापच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वं विशेषणं किं नोपात्तमित्याफालोदयादादावेव तादृशविशेषणपरि- त्यागवीजकथनस्यासङ्गतत्वादिति । गोत्वाद्यभावस्यति । प्रतियो- ग्यसमानाधिकरणत्वादित्यर्थफेनातथात्वादित्यनेनान्वयः। तथा च साध्यतावच्छेदफेत्याउनुपादाने ऽसम्भव इति भावः । यद्यपि गोत्वा- भावादेरपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधि- करण्यं तथापि व्यापकताया लक्षणाघटकत्वे साध्यतावच्छेदकस- म्वन्धेनैव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं धूमवान् वहेरित्यादौ धूमाभा- वादेः पूर्वक्षणवृत्तित्वादिविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिक- रण्यमादायातिव्याप्तर्वारणायावश्यं विवक्षणीयं तथा सम्भव इति भावः । साध्यप्रतियोगिकाभावनिवेशेऽपि गो- त्वाद्यभावमादायासम्भवस्य वारणसम्भवादाह तत्चत्साध्यव्यक्तय- भावस्येति अस्य च नानाव्यक्तिसाध्यक इत्यादिः । तथा च साध्याभावनिवेशेऽपि वहिमान् धूमादित्यादायव्याप्तिः स्यादिति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवासिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्ट- सत्ताव्यापकतावच्छेदिकाया अपि द्रव्यत्वाद्यभावप्रतियोगि- ताया साध्यवभिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं वति गुणादौ तादृशप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावसत्त्वांदतो वि. शिष्टसत्ताद्यभाव लक्षणघटका तस्य च गुणादौ सत्तादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादतिव्याप्तिरतः साध्यता- पच्छेदकावच्छिन्नत्योपादानं तथा च सति द्रव्यत्वाभावप्र- तियोगिताया अपि विशिष्टसत्तात्वाद्यवच्छिन्नवनिष्ठामावप्रतियो- गितानवच्छेदकतया तादृशाभावानां गुणादावतथात्वा- नातिव्याप्तिः यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नसाध्यवचानिवेशे त्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्ताव्यापकतावच्छेदकप्रतियो. गिताकद्रव्यत्वाद्यभावादिकमादायाव्याप्तिर्योध्या 'साध्यवत्त्वं सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम् । अन्यथा धूमवान् वढेरि- स्यादी धूमाभावायोगोलकान्यत्वाभावादिप्रतियोगितायाः का- लिकविशेपणताविपयित्तादिसम्बन्धेन धूमादिमति काले शा- भावः न सत्ता..

·एवं अनुमानगादाधर्याम् पच्छिनध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकयावदभावनिवेशनमफलं ताशप्रतियोगिताकत्यविशेषणव्यावर्तनीयस्य तत्तद्वपाद्यमाव- स्य घहित्वव्यापकप्रतियोगिताकत्याभावेनोक्तविशेषणेनायि व्या- वर्तनसम्भवात् यत आह अत एवेति । यत साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावे या. पत्यमुपातं न तु साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताका- भावे अत एवेत्यर्थः भूतत्वेति । साध्यतावच्छेदक- व्यापकप्रतियोगिताकाभावनिवेशे भूतत्वमूतत्वोभयवान् मूर्तत्वा- दित्यादौ भूतत्याभायमनोऽन्यत्वाभाषप्रतियोगितयोः उभयत्वाव्या- पकत्येनोभयत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावादेरेव लक्षणघटकतया. प्रतिव्याप्तिः स्यात् यथोक्तविशेपणाकान्ताभावनिवेशे च भूतत्वमनो । न्यत्वाभावानामपि लक्षणघटतया नातिव्याप्तिरिति भावः नवसा. भ्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावनिवेशेऽपि हेतुसमानाधि- करणस्य मनोभिन्नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यविरहानातिध्याप्तिः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्या- पकताया लक्षणे ऽनिवेसे तादृशव्यापकतायटकसम्बन्धेन प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यनिवेशासम्भवात्प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव तत्सामानाधिकरण्यस्य विवक्षणीयत्वादिति वाच्यं प्रतियोगिताव- च्छेदकसम्बन्धेन तत्सामानाधिकरण्यनिवेशेऽपि वहिमान धूमा दित्यादी हेतुसमानाधिकरणस्य पहित्यध्यापकप्रतियोगिता कस्य पर्वतभिनभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रति. योगिसामानाधिकरण्यं पर्वतान्तर्भायण नास्तांत्यव्याप्त्यापत्त्या तेन •सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य निवेशासम्भवात् सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनैव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमगत्या वा- व्यं च मनोभिन्नभेदस्य तेन सम्बन्धेन मूर्त- स्वादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमक्षतमेवेत्यतिव्याप्त ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यनिशे ध. क्ष्यमाणस्थलान्तरेऽप्यतिष्यासिः स्यादिति तु नास्मा दोष इत्यभिप्राय इति व्याचकु: प्रतिभाति साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशेषणव्यावृत्तेः तधुत्तरमेव साध्यतावच्छेदकावच्छिने तथा सा- तत्तु समीचीनतया भाद्रक्ष्यमाणतया ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १९५ भाव: त्यादिविशेषणस्थले साध्यतापच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वं विशेषणं किं नोपात्तमित्याफालोदयादादावेव तादृशविशेषणपरि- त्यागवीजकथनस्यासङ्गतत्वादिति । गोत्वाद्यमावस्येति । प्रतियो- ग्यसमानाधिकरणत्वादित्यर्थकैनातथात्वादित्यनेनान्वयः। तथा च साध्यतावच्छेदफेत्याद्यनुपादाने ऽसम्भव इतिभावः । यद्यपि गोत्वा- भाषादेरपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिएस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधि. करण्यं तथापि व्यापकताया लक्षणाघटकत्वे साध्यतावच्छेदकस- म्वन्धेनैव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं धूमवान् बढेरित्यादौ धूमामा- वादेः पूर्वक्षणवृत्तित्वादिविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिक- रपयमादायातिव्याप्तर्वारणायावश्यं विवक्षणीयं तथा चायम- सम्भव इति भावः । साध्यप्रतियोगिकाभावनिवेशेऽपि गो- त्वाद्यभावमादायासम्भवस्य धारणसम्भवादाह तत्तत्साध्यन्यक्तय. भावस्योति अस्य च नानाव्यक्तिसाध्यक इत्यादिः । तथा च साध्याभावनिवेशेऽपि वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः स्यादिति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवाधिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्ट- सत्ताव्यापकतावच्छेदिकाया अपि द्रव्यत्वाद्यभावप्रतियोगि. साध्यवानिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं सत्ता- धति गुणादौ ताशप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावसत्वादतो वि. शिएसत्ताद्यभाव लक्षणघटका तस्य च गुणादौ सत्तादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादतिव्याप्तिरतः साध्यता घच्छेदकावच्छिन्नत्योपादानं सति द्रव्यत्वाभावम- तियोगिताया अपि विशिष्टसत्तात्वाद्यवच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकतया तादृशाभावानां गुणादावतथात्वा- नातिव्याप्तिः यत्किञ्चिदूपायच्छिन्नसाध्यवचानिवेश स. तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्ताव्यापकतावच्छेदकप्रतियो- गिताकद्रव्यत्याद्यभावादिकमादायाव्याप्तिर्योध्या साध्यवत्त्वं सा- ध्यतावच्छेदफसम्यन्धेन योध्यम् । अन्यथा धूमवान् बढेरि- त्यादी धूमाभानायोगोलकान्यत्वाभावादिप्रतियोगितायाः का- लिकविशेषणताविपयितादिसम्बन्धेन धूमादिमति फाले शा. ताया न . पव तथा च ·अनुवानगादापर्याम् । नादी च संयोगादिसम्बन्धेन स्वायच्छिन्नाभावसस्यात् के. नापि सम्बन्धेन न व्यापकतावच्छेदकत्वमिति फेवला. 'न्यायवाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितय स्वरूपादिसम्बन्धघटितव्या- पकतावच्छेदिका स्यादित्यतिव्याप्तिः । न च सम्बन्ध सामान्येन धूमादिमनिष्ठो योऽभावस्तदीयविषयतासम्बन्धा- यच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदिका या प्रमानिष्ठप्रतियोगिता त. निरूपकममाभावस्य न विवक्षणीयसाध्यतावच्छेदक- सम्बन्धन साध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगित्वावच्छिन्न. व्यापकताघटकयावत्सम्बन्धेन स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणे प्रति योनिसामानाधिकरण्यं साध्यतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धाव. च्छिन्नसाध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकतायां सं- योगादिसम्बन्धावच्छिन्नधूमादिप्रकारतानिरूपितविशेप्यतासम्बन्ध स्थापि घटकतया तेन सम्बन्धेनायोगोलकादी प्र. तियोगिनो ऽसस्वादिति वाच्यं यतो विषयताया विपयतात्वनैव सम्वन्धता प्रामाणिकी तु तथाविधविशप्यतायेति परत्वेतारशदिशा समवायेन ज्ञानादिसाध्यकद्रव्यत्वादिहेता- वेवातिव्यातिवारणं सम्भवति तत्र ज्ञानामावस्य सामान्येन साध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितविपयतासम्बन्धघटित. व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकयावत्स- स्वन्धान्तर्गतसमवायेन घटादो प्रतियोगितामानाधिकरण्य- विरहादिति न च सम्बन्धसामान्येन धूमादिमनिष्ठो यो. ऽभावस्तदीयसम्बन्धसामान्यापच्छिमप्रतियोगितायां धूमाध भाषीयसम्बन्धसामान्यावच्छिन्नमतियोगित्वमप्यनवच्छेदक सं. योगत्वाद्यवच्छिन्नसंयोगादिसम्बन्धेन धूमादिमत्यभावसत्त्वपि सम्बन्धवलपव्यापक प्रमावच्छिन्नसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो. गिताकतदभावासपात् तथा च धूमाधभावस्थापि लक्षया- साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छितसा. ध्यानछव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापकताघदकसं. प्रतियोगितामानाधि योगत्वाधवच्छिन्नसंयोगादिसम्बन्धेन करण्यविरहानातिव्यातिरिति वाच्यं सम्बन्धत्येन सम्ब. सम्वन्ध घटकतया ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । तथा च साध्यवत्ताया न्धानामभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्वन्धत्वे मानाभावात्तेन रू- पेण सम्बन्धानां व्यापकताघटकरवासम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रतियोगितामानाधिकरण्यशरीरे व्यापकतायाः स्वातन्त्र्येण निवेशस्य प्रतिक्षेप्यत्वाज्ज्ञानवान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्या. प्तिरवाधेति ध्येयम् । वस्तुतस्तु संयोगसमवायादिसाधारणा. नुगतसम्बन्धत्वस्य कथञ्चित्सुवचत्वेऽपि तेन रूपेण संयो- गादीनां सम्बन्धतया भानस्य नियुकिकतया व्यापक- ताशरीरे लाघवानुरोधात्साध्यप्रकारेणाधिकरणस्य भाने सा. ध्यसम्बन्धोऽपि विशिष्य संसर्गतया निवेश्यः विशिष्य साध्यतावच्छेदकसम्पन्धनिवेशनमावश्यकं यत्किञ्चि- सम्बन्धेन व्यापकताघटकत्वे तु पहि- मान् धूमादित्यादौ विपयितासम्बन्धेन साध्य प्रति गुणत्वाद्यभावप्रतियोगिताया अपि व्यापकतावच्छदकतया तादृशाभावस्य लक्षणघटकत्वेन तस्य च पर्वतादौ प्रति- योगिसामानाधिकरण्यविरहादसम्भवो बोध्यः । साध्यवनिष्ठा- भावाप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वनिवेशे सर्वस्यैव साध्यवनिष्ठदि. त्वाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तादृशाभावाप्रतियोगिनोऽप्रति- द्धिरित्यतोऽवच्छेदकगर्भता । तादृशप्रतियोगितानवच्छेदफत्वं च ताशप्रतियोगितायां समानाधिकरणं सद्यद्यवच्छेदकं त- त्तदन्यत्वम् अन्यथा व्यतिरेफिप्रतियोगितामात्रस्यैव व्यधि- करणतया साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया विरु- घटत्वपटत्योभयाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयसामान्याभावस्यैव लक्षणघटकत्वेन व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । यत्तु साध्यता- वच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवानिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिक स्वरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकप्रतियोगिकत्वनिवेशेनेच स. सामजस्य निरुकव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिवेशनमफ- लं वद्विमान् धूमादित्यादौ घटत्वादिना वयाद्यभावप्र. तियोगिनां पढ्यादीनां चालनीन्यायेन साध्यवनिष्ठभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि घटत्वादिना द्रव्यत्वा. द्यमावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवात् व्याभिचारि- णि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणभेदाभावमादायैवातिव्याप्तिधारण- ·१९८ अनुमानगादाधर्याम् सम्भवाच । न व साध्यपन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेद कप्रतियोगिताकत्यापेक्षया तामाविशेषणस्य न लघुशरीरते. ति वाच्यं व्यापकतावच्छेदकताघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदक- तायां स्वरूपसम्बन्धापच्छिमत्वस्याधिकस्य प्रतियोगि ताया सम्बन्धविशेषावच्छिन्नावस्य निवेशनीयतया एतरते तदनिवेशेन लायवात् तन्मत्ते तदनिवदो सर्वासामेव प्रतियोगितानां साध्यवनिष्ठो यो विषयितासम्बन्धेन स्वाव. च्छिन्नस्यामावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकतया ध्यापकतावल्छेद कप्रतियोगिताया एवाप्रसिधापत्तेः भेदप्रतियोगितावच्छेदकता. यां व्यापकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्यस्यैतन्मते निवेशवत भवन्मते ऽध्यभावप्रतियोगितायां तनिवेशस्यावश्यकतया तदंशे साम्या. दिति । तदसत् । यतोऽनवच्छेदकप्रतियोगिफत्वमनवच्छेदकनिष्ठप्र- तियोगिवानिरूपकत्वं प्रतियोगितायां तनिष्टत्वं च स्वरूपसम्बन्धेन पाच्यमन्यथा पहिमान धूमादित्यादायपि विषयतासम्बन्धेन साध्य. व्यापके प्रमेयमित्याकारकविश्वाविषयकशाने विपयितासम्बन्धे. न जलवाद्यभावीयप्रतियोगिताया वृत्तेस्तादृशामावस्य लक्षणवर- 'कतापातात् विषयिताया वृत्यनियामकतया पतहोपानवका- शेऽपि एतवाहिमानेतधूमादेतद्रूपवानेतसादित्यादौ जलवाद्य- भावप्रतियोगितायाः कालिकसम्बन्धेन साभ्यव्यापकसाध्यतत्स. मानाधिकरणकर्मादी धर्तमानतया लक्षणयटकत्वापाता तथा च व्यापकनिरूपितवृत्तौ स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशस्यैत. मते ऽप्यावश्यकतया न लाघवाचकाः चिपरीतमेव गौरवमा- धेयत्वांशनिवेशाधिक्येनेति । न च व्यापकनिष्ठप्रतियोगिताक- नाभावो न निवेशनीयो येनोकगौरवं स्यादपि तु अनुयो. गितासम्बन्धेन व्यापकविशेपित एव तत्र व व्यापकतावच्छे. दकप्रतियोगिताकत्वेनाभावनिवेशापेक्षया लाघवमक्षतमेवेति चाच्य प्रतियोगिनकारीभूतधर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वावच्छिन्ना- नुयोगिताया अमावांशे प्रतियोगिसम्बन्धतया भाने घटादिमति घटत्वावच्छिन्नाभावविषयिण्याः द्रव्यं नास्तीत्याकारकमतीतेरा- - पत्तः तद्वच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताया एव संसर्गतया भानो. पगमात् , व्यापकत्वावच्छिन्नविशेपिताभावस्य , लक्षणे निवेशे . .

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १९९ साध्यव्यापकाभावस्य .म्यापकत्वावच्छिन्ननिरूपितानुयोगितायाः सम्बन्धतया निवेश- नीयतया सद्धेतौ हेतुसमानाधिकरणसाध्यव्यापकत्वाचाच्छिन्न- सम्बन्धविशेषावच्छिन्नप्रतियोगिताक- स्य कथञ्चित्प्रसिद्या लक्षणसमन्वयसम्भवेऽपि व्यभिचारि- ण्यतिव्याप्तिः व्यभिचारनिरूपकाधिकरणेऽपि कस्यचित्साध्यव्या- पकस्य वृत्ते. व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य लक्षणघटकत्वा- नुपपत्तश्चेति एवमनवच्छेदकपदेनावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकर- णत्वमवश्यं वाच्यम् अन्यथा द्रव्यत्वाभावादेरपि घहिमनिष्टपूर्व- क्षणवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्ववद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वप्रतियो- गिकत्वालक्षणाघटकत्वापत्तेः तथा च घटत्वावच्छिन्नघटाभावादे- रपि लक्षणघटकत्वापात्तः वह्निमन्निष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकतायाः घटत्वविशिष्टपर्याप्ततया शुद्धघटस्य तत्पर्याप्त्यनधिकरणत्वात् । अथ निरुक्तव्यापकतावच्छेदकताया निवेशे कपिसंयोगाभावादि- साध्यकस्थले कपिसयोगाद्यात्मकाभावानां लक्षणघरकत्वा- उपपत्तिः कपिसंयोगाभावादिनिष्ठतत्प्रतियोगितानां साध्यवनिष्ठ- कपिसंयोगाद्यात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्यग्रिमग्रन्थवि- रोधः न च व्यापकताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्याविशेषणस.. वात्साध्यवनिष्ठकपिसंयोगाद्यात्मकाभावस्य न व्यापकतालक्ष- णघटकतेति वाच्यं प्रकृतव्यापकतायां तादृशविशेषणप्रवेशस्य निष्प्रयोजनकत्वात् । अत्र केचित् व्यापकताघटकाभावे प्रतियो. गिवैयधिकरण्यनिवेशनमावश्यकम् । अन्यथा अभावे सम्बन्धसा- मान्येन साध्यवनिष्ठत्वनिवेशे कालपरिमाणवान् द्रव्यत्वादित्या. दो व्यतिरोकितावच्छेदकप्रतियोगितामात्रस्यैव फालिकसम्बन्धे. साध्यवद्दत्तियः स्वावच्छिन्नाभावस्तत्प्रतियोगितावच्छे- दकतया घाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताया वच्छेदकतयातिव्याप्त्यापत्तेः दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन निष्ठत्वनिवेशे भावस्य तेन सम्बन्धेन वृत्तेरमामा. णिकतया वहिमान् धूमादित्यादौ पर्वतत्वाद्यभावनिष्ठप्रतियोगि- ताया अपि व्यापकतावच्छेदकत्वापत्त्या पर्वतत्वाद्यात्मकाभाव. स्यापि लक्षणवटकत्वापातात् हेतुसामानाधिकरण्यघटकाभावीय- वृत्तावपि तादृशसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे नानास्थाने ताश- व्यापकता- ·२०० अनुमानगादापर्याम् सम्बन्धनिवेशन प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमित्यत्र च व्यधिक रणधर्मावच्छिन्नामाषीयप्रतियोगिताऽछेदकतावारणाय सामा- नाधिकरण्यप्रत्यासत्यपच्छिमत्वस्य निवेशन च गौरवात् अ. भावे प्रतियोगिवैयधिकरप्पनिवेशनमयोचितं व्यधिकरणधर्मा- वच्छिमाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतयैव तमादाय दोषा. सम्भवादेतन्मते ऽवच्छेदकतापांसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवञ्छि- अस्वस्यानिवेशात् अभावीयवृत्ती सम्बन्धभेदानिशाच लाघवं प्रतियोगियधिकरपर्य च न प्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्वं तया सति तदाद्विसंयोगाद्यभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत या अभावान्तरमादाय सहिसंयोगादिनिष्ठप्रतियोगिताया य. पि वलित्याद्यवच्छिन्तव्यापफतावच्छेदकत्वापत्त्या तदभावमादा याव्याल्यापत्तः किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणदृतित्वं तथा व प्रति- योग्यतधिकरणीभूतसाध्ययमिष्ठामाव इत्यभावान्तार्थनिष्कर्षः । अब च व्यापकताघदकत्वनाभिमतो यः सम्पधस्तन सम्ब. धेन प्रतियोग्यधिकरणत्वं वाच्यं तेन फालपरिमाणादिसाध्य- कस्थले सम्बन्धसामान्येन प्रतियोग्यनधिकरणसायाधिक 'रणामसिद्धावपिन क्षतिः कालः सचान फालपरिमाणादि. त्यादी साध्यतावच्छेदककालिकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरण. साध्याधिकरणाप्रसिद्ध्या तासम्बन्धस्य व्यापकताघरकत्वा - सम्भऽपि न क्षतिः तत्र समवायादिसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छे- दकप्रतियोगिता घटत्यादिना द्रव्यत्वाद्यमाघमादायैव लक्षणसम. अयसम्भवात् । अथवं दैशिकविशेषतासम्बन्धस्य कापि ध्या पकताघटकावं न स्यात् सर्वस्ववाभावस्य पूर्वक्षणतित्ववि- शिष्टस्थाभावात्मकप्रतियागिनस्तेन सम्बन्धेन साध्यवति वृत्तेस्वे. ने सम्वन्धत स्वप्रतियोग्यनाधिकरणीमूतसावधानियामा धेः न च तादृशसम्बन्धस्य व्यापकत्याचटकवापि क्षातविर- ह; सामान्यादिमात्रवृत्तिसाध्यकस्धले विपयतासम्बन्धवादित. व्यापकतायच्छेदकप्रतियागिताकसाध्यपत्यप्रकारकममाभावसादाय. घोपपत्तिसम्मवादिति वाच्यं वाशसम्बन्धस्यातथाचे तेन स- क्यन्धेन कपिसंयोगाभावादिसाध्यफमेयत्यादिहेतुकस्थले है. लिपिसंयोगमाभाचीयप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदक ·. व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायप्रकरणम् । ... २०१ त्वानुपपत्त्या अग्रिमग्रन्थासङ्गतितादवस्थ्यादिति चेन्न लाधवानुः रोधेन येन सम्बन्धेन याहशमतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधि- करणं साध्यवत्ताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव ताशसम्बन्धघ. टितव्यापकनावच्छेदकत्वं वक्तव्यं इत्थञ्च कपिसंयोगाभावादि. साध्यकस्थले सन्निष्ठप्रतियोगिता नोक्ततादृशपदेनोपादातुं शक्य- ते ताशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वस्य साध्यवत्यः सम्भवात् किन्तु घटत्वायभावनिष्ठप्रतियोगितैय दैशिकविशेष. णतया तदवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य साध्यवति घरादौ सत्वात् तदनवच्छेदकत्वं च कपिसंयोगाभावादिनिष्टप्रतियो. गिताया इति कपिसंयोगादेः दैशिकाविशेषणताघटितव्यापकता. चच्छेदप्रतियोगिताकत्व निर्वाहः समनियताभावैक्यमते घटा- द्यभावानामपि घटत्वादिना प्रमेयसामान्याभावाभिन्नतया प्र. मेयमात्रप्रतियोगिकल्वेन प्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्यवतोऽप्र- सिद्धिरतः प्रतियोगितावदनाधिकरणत्वं विहाय प्रतियोगिता. वच्छेदकविशिष्टानधिकरपात्वनिवेशः । न च घटायभावानां प्रमेयमात्रप्रायोगिकत्वेऽपि तदीयघटादिमात्रवृतिप्रतियोगिताव. दनधिकरणत्वमादाय व्यापकतालक्षणसामञ्जस्यमिति वाच्यं तादशाभावानामभेदे घटो नास्तीत्यादिप्रतीतीनामपि स्वादिविशेषितघटादिवृत्तित्वेन यावत्प्रमेयनिष्ठप्रतियोगितावगा- हित्वसम्भवात् घटादिमात्रवृत्तिप्रतियोगिताया अप्रामाणिक स्यात् समनियताभावानामभेदानभ्युपगन्तृनयेऽपि साध्याभाचा- दिप्रतियोगितया साध्यवदवृत्तिपदार्थाभावस्य प्रतियोगितामा दाय ताशप्रतियोगितानां व्यापकतानवच्छेदकत्वापत्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वनिवेशनमावश्यकम् । अथ द्रव्यत्वाद्यभाचीयद्रव्यत्वादिनिष्टप्रतियोगितानामपि संयोगादि. व्यधिकरणसम्बन्धघाटतव्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिः संयोगादिना ताशप्रतियोगितात्मकप्रतियोगितावच्छेदकावशिष्टाधिकरणाप्रसि. या यादशमतियोगितेत्यत्र तादृशप्रतियोगितावच्छिन्नायाः प्रतियो- गिताया उपादातुमशक्यत्वात्प्रतियोगितान्तरमुपादाय नवश्छेदफावान्तसत्त्वात् च यावयापकताघटकसम्ब. न्धान्तर्गतसंयोगादिना द्रव्यत्वाधभाचस्य प्रतियोगिसामानाधि. घट- तत्रा- तथा m ·अनुमानगादायर्याम् सम्बन्धनिवेशेन प्रतियोगितानवच्छेदकत्वामित्यत्र च व्यधिक रणधर्मावन्छिनामावीयप्रतियोगितायच्छेदकतावारणाय सामा- नाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्वस्य निवेशेन च गौरवात् . माये प्रतियोगिपैयधिकरण्यनिवेशनमेवाचितं व्यधिकरणधर्माः यच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतयैव तमादाय दोधा. सम्भवादेतन्मते ऽवच्छेदकतायां सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छि. नत्वस्यानिवेशात् अभावीयवृत्ती सम्बन्धभेदानिवेशाच लाघवं । प्रतियोगिवैयधिकरपयं च न प्रतियोगिसमानाधिकरणमित्रत्व तथा सति तद्वतिसंयोगाद्यभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत. या अभावान्तरमादाय तवाहिसंयोगादिनिष्ठमतियोगिताया 4. पि वह्नित्यायवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वापत्त्या तदभावमादा याच्याफ्यापतेः किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं तथा च प्रति- योग्यनधिकरणीभूतसाध्यनिष्ठाभाव इत्यभावान्तानिष्कर्षः । अत्र च व्यापकताघटकत्वेनाभिमतो यः सम्बन्धस्तेन सम्ब- न्धेन प्रतियोग्यधिकरणत्वं वाच्यं तेन फालपरिमाणादिसाध्य कस्थले सम्बन्धसामान्येन प्रतियोग्यनधिकरणसाध्याधिक 'रणाप्रसिद्धावपि न क्षतिः कालः सर्ववान् कालपरिमाणादि- त्यादौ साध्यतावच्छेदककालिकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरण- साध्याधिकरणाप्रसिद्ध्या तादृशसम्बन्धस्य व्यापकताघटकत्त्वा सम्भवेऽपि न क्षतिः तत्र समवायादिसम्बन्धदितव्यापकतारच्छे. दकप्रतियोगिताकं घटत्वादिना द्रव्यत्वाद्यभावमादायैव लक्षणसम नयसम्भवात् । अयं दैशिकविशेपणतासम्बन्धस्य कापि ध्या: पकताचटकत्वं न स्यात् सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्ववि. शिष्टस्वाभावामकप्रतियागिनस्तेन सम्बन्धेन साध्यवति वृत्तस्ते- न सम्बन्धेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्यवग्निशामावासि- चः न. व तादृशसम्बन्धस्य व्यापकत्वाधरकत्वेऽपि क्षतिविर हः सामान्यादिमात्रवृत्तिसाध्यकस्थले विषयतासम्बन्धघटित- व्यापकतायच्छेदकप्रतियागिताकसाभ्यरत्यप्रकारफप्रमाभावमादायै- वोपपत्तिसम्भवादिति वाध्यं ताशसम्बन्धस्यातधात्वे तेन-स. म्यन्धेन फपिसंयोगाभावादिसाभ्यकमेयत्यादिहेतुकस्थले तु. निष्ठकपिसंयोगात्मकाभावीयप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदक ·( । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २०१ त्वानुपपत्या अग्रिमग्रन्थासङ्गतितादवस्थयादिति चेन्न लाघवानुः रोधेन येन सम्बन्धेन यादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधि करणं साध्यवत्ताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव तादृशसम्बन्धध- टितव्यापकनावच्छेदकावं वक्तव्यं इत्यञ्च कपिसंयोगाभावादि. साध्यस्थले तन्निष्ठप्रतियोगिता नोक्ततादृशपदेनोपादातुं शक्य. ते तादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वस्य साध्ययत्य- सम्भवात् किन्तु घटत्वाधभावनिष्ठप्रतियोगितैव दैशिकविशेप- णतया तदवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य साध्यवति घटादौ सत्त्वात् तदनवच्छेदकत्वं च कापसंयोगाभावादिनिष्ठप्रतियां. गिताया इति कपिसंयोगादेः दैशिकविशेषणताघटितव्यापकता. चन्दकपतियोगिताकत्वनिर्वाहः समनियताभावैक्यमते घटा- धभावानामपि घटत्यादिना प्रमेयसामान्याभावाभिन्नतया प्र. मेयमात्रप्रतियोगिकत्येन प्रतियोग्यनधिकरपीभूतसाध्यवतोऽप्र. सिद्धिरतः प्रतियोगितावदनाधिकरणत्वं विहाय प्रतियोगिता- चच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वनिवेशः । न च घटाद्यभावानां प्रमेयमात्रप्रतियोगिकत्वेऽपि तदीयघटादिमात्रवृतिप्रतियोगिताय दनधिकरणत्वमादाय व्यापकतालक्षणलामञ्जस्यमिति वाच्यं ताशाभावानामभेदे घटो नास्तीत्यादिपतीतीनामपि त्वादिविशेषितघटादिवृत्तित्वेन यावत्प्रमेयनिष्टप्रतियोगितावगा- हित्यसम्भवात् घटादिमात्रवृत्तिप्रतियोगिताया अप्रामाणिक- यात् समनियतामावानामभेदानभ्युपगन्तृनयेऽपि साध्याभाया- दिप्रतियोगितया साध्यवदवृत्तिपदार्थाभावस्य प्रतियोगितामा दाय ताशप्रतियोगितानां व्यापकतानवच्छेदकत्वापत्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानाधिफरणत्वनिवेशनमावश्यकम् । अथ द्रव्यत्वाद्यभावीयद्व्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितानामपि संयोगादि. व्यधिकरणसम्बन्धघांटतव्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिः संयोगादिना ताशप्रतियोगितात्मकप्रतियोगितावच्छेदकाचशिष्टाधिकरणाप्रसि- या यामाप्रतियोगितेत्यत्र तादृशप्रतियोगितावच्छिन्नायाः प्रतियो- पिताया उपादातुमशक्यत्वात्प्रतियोगितान्तरमुपादाय नवच्छेदकत्वान्तसत्त्यात् च यावद्यापकताघटकसम्य. धान्तर्गनसंयोगादिना द्रव्यत्वायभावस्य प्रतियोगिसामानाधिः . तत्रा- तथा ·व संयोगादिना व्यत्यायमा अनुमानगादापर्याम् करण्यातम्भवादसम्मवः न पस्य स्वसमनियतघटत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकवड्याधभावाभि- सतपा संयोगादिना वधादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य- सत्त्वाभासम्भव इति वाच्यम् । एवमपि सत्तावान जाव. रित्यादी इत्याधिकरणावच्छेदेन तादशाभावानां संयोगेन प्र. तियोगिसामानाधिकरण्यासम्भवनाव्याप्तेदुधारत्वात् । मैवं ध्या- पकताघटकत्येनाभिमतो पर सम्बन्धस्तेन सम्बन्धेन वृत्ति मनिष्ठत्येन प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वात् ध्यत्वादः सं. योगादिनाचितया उक्तदोपानवकाश इत्याहुः । वस्तुतस्तु लघुरूपसमनियतगुरुधर्मस्यानपच्छेदकत्वे घटाघभावीयप्रतियो- गिताया अपि वहयादिव्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिः तादशम तियोगिताविशिघटाद्यभावप्रतियोगितायां लाघवेन घटत्वारे वावच्छेदकतया घटाद्यभावप्रतियोगितानां तदनवच्छेदकत्वात च प्रतियोगिताया: तत्चदभावीयप्रतियोगितात्वेनापच्छे- दक्तायां गौरऽपि स्वरूपतोऽवच्छेदकरयाविशेष प्रति योगितायाः स्वरूपतो भानाभावेन तेन रूपेणायच्छेदकताया अध्यसम्भवादिति पारिभाषिकमेवावच्छेदकत्वं व्यापकताशरी. रे निवेशनीयं तथा च साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छिन्नामावदसम्बद्धस्वविशिएसामान्य फ- साध्यपद्यस्फिश्चिात्त्यसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकं यद्य. तस्वं तदन्याचमेव व्यापकतावच्छेदकत्वं तथा संयोगायात्मकामावस्यापि साध्यतावच्छेदकायाच्छिनध्यापकता. बच्छेदकप्रतियोगिताकत्वमनायासेनय निर्वहति यतः संयोगाधभावनिष्ठप्रतियोगिताविशिष्टस्य सर्वव साव्यवति वृत्तेस्तस्याश्च स्वरदेनोपादातुमशक्यत्वात् तादृशं स्त्रं धर्मा. न्तरमेव तदन्यत्वं च ताशप्रतियोगितायामक्षतमेवेति । अ. सम्बद्धत्वशरीरे च व्यापकताघरकत्वेनाभिमती या संयोगा- स पय निवेशनीयः द्रव्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगित्वं च दिसम्बन्धेन · साध्यवदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकमेवातो संयोगादिघटितव्यापकतावच्छेदकत्वं तस्येति नोक्तदोशवकाश इति दिक् ॥ च कपि. कपिल न ·आत्म- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २०३ (दी) येन सम्बन्धेन हेतुस्तेनैव तदधिकरणं वोय ते. नात्मत्वे साध्ये समवायेन हेतोर्ज्ञानस्य विषयतयाधिकरणे घटा- दौ वर्तमानस्य साध्याभावस्यातथाले ऽपि न क्षतिः ॥ (गा०) येन सम्बन्धेन हेतुरिति व्याप्यतावच्छेदकत्वेनाभिमतो यः सम्बन्ध इत्यर्थः । बोध्यमित्यस्य हेतुसामानाधिकर- ण्यघटकमित्यादिः । तेन ताशसम्बन्धविशेषणेन साध्य इति अयमात्मा ज्ञानादित्यादावित्यर्थः । सी- ध्याभावस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावस्य अतथात्वे- ऽपि स्वविशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणस्या- प्रसिया, विवक्षणीयस्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यविरहेऽपि न क्षतिः नाव्याप्तिः । बाहिमान धूमादित्यादौ धूमावयवादिवृत्तेर्वह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य स्व. विशिष्ट पद्धतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणं. तदवच्छे- देन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं सम्भवत्येव तथाविधहेत्व- धिकरणपर्वतादेः कालोपाधितया कालिकस. म्वन्धेन तारशाभावादिविशिष्टत्वात् तदन्तर्भावेन तेन म्बन्धेन तादृशप्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्यापि सत्त्वाच भाववैशिष्टयादौ सम्बन्धविशेषानिवेशादित्यभिप्रायेण नित्यमा. प्रवृत्तिहेतुकस्थलानुधावनम् । अथ पहिव्यापकस्य धरमकियाभा- घस्य योऽभावश्चरमक्रियात्मकस्तस्य कालिकसम्बन्धेन इत्य- धिकरणे महाकाले वर्तमानस्य न विवक्षणीयप्रतियोगिसा- मानाधिकरण्यसम्भवस्तद्विशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसंयोगेन धू- माधिकरणस्याप्रसिद्धः धूमाधिकरमपर्वतादेस्तदसमानकालीन- तया तत्र कालिकसम्बन्धेनापि तद्वैशिष्टयासम्भवादिति भा- स्मत्वसाध्यकपर्यन्तानुधावनमफलं न च वृत्त्यनियामकसंयोगेन धूमसम्बन्धिान परमाणावेव चरमक्रियावैशिष्ट्यस्य प्रसिधा तो चरमक्रियाभावरूपप्रतियोगिनोऽपि सत्वात्सम्भवत्येव वि. वक्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नहे- तुताकस्थलानुरोधेन हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्या हेतुसम्बन्धित्वमा- अस्यैव विवक्षितत्वादिति वाच्यं जन्यमात्रस्य है यादशपरमाणो क.

·न च २०४ अनुमानगादाधर्याम् दापि धूमसंयोगो नास्ति तदीयचरममियात्मकाभाव- शिष्टवस्य हेतुसम्बन्धिवसत्वेग, तमादायवाव्याप्तिसम्मवा. दिति चेत महाकालस्यय वृत्त्यनियामकसंयोगसम्बन्धेन हतुसम्ब- न्धितया तत्र कालिकसम्बन्धेन चरमक्रियात्मकाभाववैशिष्टयस्थ दैशिकविशेषणतया तदभावस्यापि सत्येन विचक्षणायप्रतियोगि. सामानाधिकरण्यसम्भवात् वृत्यनियामकसंयोगस्यापि संयोगत्वेन देनुतावच्छेदकसम्यन्धत्यात् तथापि वृत्तिनि यामसंयोगेन धूमहेतुरुस्थलेऽव्याप्तिरस्त्येवेति वाच्यं तेन रूपेण सम्बन्धतायां मानाभावात् कालस्यावृत्तितया काले धूमसं. योगस्य कालनिष्ठधूमाधेयत्वानियामकत्वऽपि धूमस्य तेन सम्पन्न फाल तित्वमस्त्येवेत्यस्यापि सुवचत्वात् वहिमान धूमादित्यादी सा. ध्याभावमादाय नाव्याप्तिसम्भवः किन्तु चरमक्रियात्मकाभावमा. दापैवेति अव्याप्तेः स्फुटतरप्रतिपत्यर्थमात्मत्वादिसायकस्थला. नुधावनस्य सार्थकत्वाचेति ॥ ननु ज्ञानवान् आत्ममहाकालान्यतरत्यादित्यादौ हेतुसमा• নাঘিমালা साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकम- तियोगिताकयावदभावानामेव स्वविशिष्टहेत्वधिकरणामहाकाले कालिकसम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसस्यादतिव्याप्तिः तादात्म्येन ज्ञानव्यापकस्यात्मनोऽभाव काले न प्रतियोगिसमानाधिकरणः आत्मनोऽवृत्तितया का- ले कालिकसम्बन्धेनावृत्तरिति पाध्यम् । वृत्तित्वे कालवृत्तित्वघटितकारणत्वाद्यनुपपत्या तदुपगमस्यावश्य- कत्वात् नित्यद्रव्याणां कालावृत्तित्वेऽपि महाकालभिन्नो द्रव्यत्वात् वरजानभिन्नं गुणत्वादित्यादावविव्याप्तिः वृत्तिमतामेव महा- कालभेदेश्वरज्ञानभेव्यापकतया तश्भावानां यावतामेध' महाफा: ले ईश्वरमानादौ च कालिकविशेपणनाविषयितासम्बन्धघटि- तप्रतियोगिसामानाधिकरपयसत्त्वादित्यत आह एवं दलान्तरेऽपीति। (दी०) एवं दलान्तरेऽपि सम्बन्धभेदनिवन्धनो दोपः सम्बन्धैक्यविवक्षया निरसनीयः॥ (गा) दलान्तरे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्र. आत्मनः काला- ·.. व्यविकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २०५ व्यापक -1 तियोगिमत्तादले सम्बन्धभेदनिबन्धनो दोपः कालिकादि सम्बन्धमादायातिव्याप्तिरूपः सम्बन्धक्यविवक्षया ताघटकसम्बन्धप्रतियोगिमत्ताघटकसम्बन्धयोरैक्यविवक्षया तथ ज्ञानवान् आत्ममहाकालान्यतरत्वात् महाकालभिन्ने द्रव्यत्वादित्यादी साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठ व्याप्यतानिरूपितव्यापकताघटकसमवायदेशिकविशेषणतादिसम्ब- न्धेन ज्ञानाभावमहाकालभेदाभावादिप्रतियोगिनां कालादाववृत्ते नातिव्याप्तिरिति भावः च येन येन सम्बन्धन स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकत। तेन तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमभावस्य विवक्षः णीयम् अन्यथा इदं नित्यशानं नित्यत्वे सति सविषयकवादित्या. दौ हेतुसमानाधिकरणनित्यक्षानत्वाद्यभावस्य प्रतियोगिनः साध्यं प्रति विपयितासम्बन्धेनापि व्यापकतया तेन सम्बन्धेन हे. त्वधिकरणेश्वरेच्छाकृत्योः प्रतियोगिसामानाधिकरण्येनातिव्याप्तिः येन येनेत्युक्तौ च तथाविधसमवायादिसम्बन्धेनातथात्वान्नाति- व्याप्तिः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप्यतानिरू- पितस्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापकताघटकयावत्सम्वन्धत्वेन ता. दृशसम्बन्धस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरे स्वात- न्ध्येण निवेशस्तथा सति अभावे साध्यतावच्छेदकावाच्छ- नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताफत्यविशेषणवैयापानात् न हि ताशविशेषणानुपादाने गोत्वाद्यभावमादायासम्भवः सम्भवति गोत्वाद्यभावानामपि हेत्वधिकरणे पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वा- भावरूपप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकदैशिकविशेषणतासम्बन्धेन प्र. तियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वात् धूमवान् माद्यभावस्यायोगोलके पूर्वक्षणादिवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूप- प्रनियोगिसामानाधिकरण्येऽपि यावद्यापकताघटकसम्बन्धान्तर्ग- तसंयोगादिना प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहात् घटत्वाद्यभा- ववान् प्रमेयत्यादित्यादौ घटत्वाद्यात्मकामावस्य च तादृशप्रतियो- गिसामानाधिकरण्येऽपि विशेष्यतासम्बन्धघटितसाध्यव्यापकता. बच्छेदकप्रतियोगिताकस्य घटावृत्तिघटत्वाभावादिप्रकारकप्रमाया अभावस्य तादशसम्बन्धेन घटे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहाद- । अत्र वर्तरित्यादौ · धू- ·अनुमानगादाधर्याम् तिव्यापयनवकाशात् अपि तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप्यता. निरूपितयद्यत्सम्बन्धघटितव्यापफतावच्छेदकप्रतियोगिताका ये ये भावास्तत्तत्सम्बन्धन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इत्येवं क्रमेण- पनिवेशायापकताया पधैव लक्षणे निवेश इति । यतु साय- ता यच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशान मान. घानाममहाकालान्यतरत्वादित्यावायतिव्याप्तिः इत्यं च व्यापक तासाध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटिता ग्राह्या अत पर चहिमान धूमादित्यादी घटत्याविना घटयत्तित्वविशिपदव्यत्वत्वादिना चा इयत्वादेरभावस्य समयायादिसम्बन्धघटितसाध्यव्यापकताव- घछेदकप्रतियोगिताफस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यावरहेऽपि न क्षतिरिति तन । तथा सति कालिकषिशेषणतया महाकालान्यत्वविशिष्टघटादौ साध्ये कालत्वादिहेतापतिव्याप्त्यापतेः तत्र महाकालान्यत्ववि- शिष्टघटाभावमहाकालान्यस्वाभावामीनां कालिकसम्बन्धेन महा- काले घटादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरपयसत्वात् यदि च भ. हाकालान्यस्वविशिरोऽपि घटी महाकाले वर्तते अन्यथा सि. द्धान्तलक्षणे महाकाली घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ महा. कालान्यत्वपिशिघटाभावस्यैव प्रतियोगियधिकरणस्य सुलभ. तया उभयाभावरितप्रतियोगिवैयधिकरण्यानचनायासस्य नि. प्रयोजनकावापत्तपिते दर्शितविशिष्टसाध्यस्थले कालत्यादिः सद्धतुरेवेति मन्यते तदापि घटत्वाभावधान् प्रमेयत्यादित्यादौ घटत्यात्मकामावस्य साध्यतावच्छेदकदैशिकविशेषणतासम्बन्धेन किञ्चिविशिष्टस्वाभावारमकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वादति. व्याप्तिस्मन्मते दुरच न च तेन सम्बन्धेन भावरूपप्रति- योगितामानाधिकरण्यस्य विवक्षणीयतया नायं दोप इति वाच्यं तथा सत्यभावसाध्यकसती निरुक्तयायदभावान्तर्गत. भाचरूपसाध्याभावस्य भावरूपप्रतियोग्यपलिया तियोगिसामानाधिकरण्यासम्भवादव्यांत एवं साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धेन व्यापकत्वादिनिवेशे, सर्ववेत्यादिना धूमपान वहरि- स्थादी वाव्यत्वाधभावमादायातिव्याप्तिप्रदर्शनस्यासङ्गत्यापत्तेचे- ति । यत्तु दैशिकविशेषणताधिशेपेण व्यापकता तेनैव सम्बन्धे- भावरूपप्र.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २०७ न प्रतियोगिसामानाधिफरण्यं सर्वत्र साध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाधिपय. वाद्यभावमादायैव लक्षणसङ्गमनमतिव्याप्तिवारणं चेति तदपि • उक्तातिव्याप्तेरात्मत्वादिसाध्यकस्थले साध्याभावमादाय हेतुताव- पच्छेदकसम्बन्धव्यावृत्तिप्रदर्शनविरोधाच्चानुपादेयमेव । केचिनु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यप्रवेश्यान्न मागुक्तातिव्यातिः इत्थं च व्यापकतापि तेन सम्बन्धेन योध्या अतो वह्निमान् धूमादित्यादौ संयोगादिघटितसाध्यव्यापकतावच्छेद- कप्रतियोगिताकस्य समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकच- हयाद्यभावस्य हेत्वधिकरणे समवायादिना प्रतियोगिसामानाधिकर- ण्याविरहेऽपि न क्षतिः ताशाभावानां साध्यतावच्छेदकसम्वन्धघ- टितसाध्यानिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धघ- टितव्यापकतापच्छेदकप्रतियोगिताकत्वाभावेन निरूक्तयापदभावा- नन्तः पातित्वादिति न चैवं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य स. म्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे मानाभावेन तादृशाभावस्य ल. क्षणघटकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यं संयोगेन घटत्वेन पटो नास्ती- 'त्यनुभववलात्ताशाभावप्रतियोगितायामपि सम्बन्धस्यावच्छे. दकत्वात् अनुभवानादरे च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रति- योगितायामपि सम्बन्धस्यावच्छेदकत्वासिद्धः । अथ बाधबुद्धिप्र. तिवन्धकतायाः सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानुरोधन समानाधिकर- णधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वमावश्यकम् अन्यथा एकैकविधघटाद्यभावज्ञानस्य सं- योगसमवायादिरूपनिखिलसंसर्गावगाहिशानप्रतिवन्धकत्वासनात् न च संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटादिप्रकारकवुद्धि प्रति वस्तुग- त्या संयोगादिसम्बन्धेन घटादिमत्ताविरोधी योऽभावस्त- ज्ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वानोकातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् वा. स्तवतादृशाभावत्यादिना प्रतिबन्धकरवे घटाभावत्वेन पदार्था- न्तरावगाहिज्ञानस्य घटादिमत्ताशानाधिरोधित्वप्रसङ्गात् तस्मा- तत्संसर्गकविशिष्टयुद्धौ तत्तत्संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताफामा. चत्वावगाहिज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकताया वक्तव्यतया समानाधिकर- णधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितायां सम्बन्धस्यावच्छेदकतासिद्धिरिति वेचहि घटत्वविशिष्टपटाद्ययनाहिभ्रमघटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिता- ·२०८ अनुमानगादापर्याम् कपरायभावशानयोरपि प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमावसत्त्वात् ताद राप्रतिवध्यप्रतिबन्धाभावस्य सत्यविशेषनियन्त्रितत्यानुरोधे- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया भपि सम्बन्धा. वच्छिन्नत्यायदयफत्वात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमानस्थान- तिबन्धकत्ये बाधग्रन्थे लाघयोपनीतकाञ्चनमयावादिगा वह्नया- धनुमितिविरोधितया काञ्चनमयत्वायच्छिन्नमतियोगिताकद हयाद्यभावस्य हेत्वाभासतोतरसनात्यापत्तरित्यलमप्रातविचार- पति वदन्ति । तदापि न साधीयः निखिलाभावस्थ किञ्चिद्विशिष्ट स्थामावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकीभूतदेशिकाविशेषणतासम्बन्धेन ताशप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसवेन व्यभिचारिण्यतिव्याप्तः । यावत्प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन कचिदपि हेत्वधिकरणे संयोग विषयतादिरूपसफलसम्बन्धन प्रतियोगिनो ऽपचेरसम्भवापत्तेः प्रकारान्तरानुसरणे च गोरवात् ॥ अथ याचवमनुरादाय साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगि- ताकस्य तदुपादाय साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकस्य चाऽभावस्य निवेश उभयत्यावच्छिन्नसायक व्यभिवा- रिण्यत्तिव्याप्तिरका न रूपसामान्यामायसाध्यके प्राचा मते विरुद्ध पृधिवीत्यादिहेतावित्या कि घीजं तथा स. ति तत्रापि रूपसामान्याभावाभावस्य रूपस्य स्वद्धसमागमा वादिरूपप्रतियोगितामानाधिकरण्यसत्येनातिव्याप्तिलम्भवादित्या- शङ्कापरिहाराय तस्य स्वमते लक्ष्यत्वमेयोपपादयति रूपादति। (दी०) रूपादिसामान्याभावे साध्ये पृथिवीत्वादिकं स. द्धतुरेव मलये परमाणावुत्पनिकाले चावयपिनि तत्सत्यात् ।। (गाय) यथोकलक्षणे तिव्याप्तिशङ्कया तु नेतद्ग्रन्थावतारः तन पृथिव्यन्यत्वाद्यमावस्यापि यावदन्तर्गततया नत्य पृथिवीभवरूपप्र- तियोगिसामानाधिकरण्यासम्भवनातिन्यारनवकाशात् । यत्तु उ. त्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामान्यामावस्य पृथिव्यामपि सत्त्वेन पुयिन्यन्यत्वाभायस्य न रूपसामान्याभावव्यापकतावच्छेदका तियोगिताकत्वमित्यभिसन्धिर्विको प्राचीनप्रवादमात्रेणासहेतुत्या. मिमानिनां यथोक्तलक्षणे ऽतिव्यामिशां निराकरोति कयादीति ।

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । सद्धतुरेवेति यादृशत्यिा पृथिव्यन्यत्वाभावस्य लक्षणाघटक त्वोपपत्तिः तादृशरीत्या साध्यवति हेतुमत्ताया अप्यावश्यकत- या सद्धेतुरेवेत्यर्थ इति व्याख्यानं तदनुपादेयमेव तादृशाश किंतुः पृथिव्यां रूपसामान्याभावसत्वेऽविप्रतिपत्ताववातिव्याप्ति- शङ्कासम्भवनाने पृथिव्यां रूपसामान्यामाचन्यवस्थापनौपाय- काकाक्षानुत्पत्त्या तदसङ्गत्यापत्तेः। प्रलये महाप्रलये परमाण- नां नित्यतया तत्रोत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामान्याभावासम्भ- व इति भावः । यद्यपि पाकाद्रूपनाशोत्पत्तिकाले पूर्वरूपात्मक तिवन्धकसत्वेन रूपान्तरानुत्पादेन तदानीमपि परमाणौ रूपसा- मान्याभावसम्भवः तथाप्यविनश्यदधस्थरूपस्य प्रतिवन्धकत्वे पूर्व- रूपनाशोत्पत्तिक्षणे एव पाकजरूपोत्पत्तिसम्भव इत्यभिप्रायेग प्रलयपर्यन्तानुधावनम् । उत्पत्तिकाल इति अवयविद्रव्यस्य जन्य- तया प्रलये सत्त्वात्तदवच्छेदेन तत्राभावासम्भव इति भावः तत्सत्त्वात् रूपादिसामान्याभावसत्त्वात् ।। ननु सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभावस्यात्यन्ताभाया- त्मकतया रूपप्रागभाववत्युत्पत्तिकालीनावयविनि रूपध्वंसवति प्र- लयावच्छिन्नपरमाणौ कथ रूपसामान्याभावसम्भयः ध्वंसप्रागमा- वयोरत्यन्ताभावविरोधित्वादित्याशहां निरस्यति न च प्रतियो- गिवदिति ॥ (दी०) न च प्रतियोगिवत्तद्धसमागभावयोरत्यन्ताभाव- विरोधित्वं मानाभावात् । अत एवान्तराश्यामे रक्तं रूपं ना. स्तीतिमत्ययः । न चैप रक्तिमध्वंसाधवगाही पूर्वापररक्तिम- ध्वंसमागभाववतीदानी रक्तऽपि तथा प्रत्ययाप्रसङ्गात् ।। (गा०)यथा प्रतियोगिन एककालावच्छिन्नकदेशावृत्तित्वरूपस्वात्य- न्तामावविरोधिता तथा स्वध्वंसप्रागभावयोरप्यत्यन्ताभावविरोधि- तेति नेत्यर्थः। मानाभावादिति । ननु रूपध्वंसप्रागभावावच्छिन्नाधि- करणे तदत्यन्ताभावस्य वृत्तौ प्रमाणाभावः घटाद्युत्पत्तिक्षणे तद्- द्वितीयक्षणे च तत्प्रत्यक्षासम्भवेन तदृत्तित्वेन रूपात्यन्ताभाचप्र. त्यक्षस्य सुतरामसम्भवात् द्वितीयादिक्षणायच्छेदेन रूपस्यैव त.

·२१० . मनुमानगादापर्याम् प्रोत्पत्या तवभाषीयविशेषणताया असत्वेन तृतीयक्षणादावपि ताशमत्यक्षासम्मवात् अनुभव विप्रतिपनस्य प्रत्यक्षप्रमाणम. नद्भाव्य निरसितुमशक्यत्वाच अनुमानं चाप्रयोजकमिति ध्वंस- प्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वमर्थायातमित्यत आह अत पवे. ति । समागभाषयोः अत्यन्ताभावाविरोधियादेव अन्तराश्यामे पूर्वापरदशायां रके मध्यदशायां श्याम इत्यर्थः । रक्तं ना. स्तीति प्रत्यय इति ध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वे तत्र पूर्वरकध्वंसमाधिरतमागभावयोः सत्त्वेनात्यन्तामावावगाहिन्या ममात्मकताशप्रतीतरनुपपत्तिरितिभावः । एप रक्त सपं नास्तीति- प्रत्ययः ध्वंसादीत्यादिना प्रागभावपरिग्रहः । पूर्वापरेति । यत्र घटा- दो पाकादेकरकनाशानन्तरं रूपान्तरमुत्पन्न तनाशानन्तरञ्च रका न्तरं तमाशानन्तरोत्पन्नरूपान्तरनाशानन्तरं रकान्तरमुत्पद्यते तत्र मध्यरक्तदशायां रकं रूपं नास्तीति प्रतीत्यापत्तेरित्यर्थः तत्रापि ध्वसरूपप्रागभावयोः सत्यादिति भावः । एतेन भवन्मते रकत्वाव. छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावपत्ताशध्वंसप्रागभावी ताशप्र. तीतिविषयौ अन्तरारतसमानकालीनी पूर्वापररक्तध्वंसप्रागमा चौ च न तथाविधाविति नातिप्रसङ्ग इति निरस्तं ताह- शध्वंसप्रागभावयोरेव रूपान्तरदशायां ताशप्रतीतिनियाम- तयारपि तथात्वस्वीकारस्यावश्यकत्वात् ध्यरक्तसमागभावयोरतथात्वस्वीकारे तु पूर्वापररक्ततादशायां ताशप्रत्ययापत्तेः । ननु रकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकध्वसमाग. भावावेव ताशमतीतिविषयी इत्थं च रक्तरूपतादशायां लो. किकप्रत्यक्षात्मकताशप्रत्यय पापाद्यते अनुमित्यात्मको चा आये रक्तरूपलौकिकप्रत्यक्षसामान्य रकरवावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन तदभावप्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धकत्वान्नापत्तिः अन्यथा भवन्मतेऽपि पान्तरकालावच्छेदेन तवृच्चरकत्वाचाच्छिन्नात्यन्तामावस्यक्तदानी धय॑न्तरघटितसनिकचत्तितया प्रत्यक्षापत्तेः विशेष्यघटितस- निकपत्वेन सन्निकर्षस्याहेतुत्वात् रकरूपग्रहप्रतिबन्धकदोपादि- सत्वे च ताशप्रत्ययस्येष्टत्वात् । नात्यः तद्रूपावच्छिन्नव्या यवत्ता. झानादिसावे आनुमानिकतथाविधमत्ययस्येष्टत्वात् न च ताश- प्रत्ययस्य प्रमावापत्तिः भवन्मतेऽपि तथाविधात्यन्ताभावस्य तत्र कतया " ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २११. सत्त्वात्तादृशप्रत्ययस्य प्रमात्वेन इष्टापत्तेः यदा च तत्र रक्तं रूपं तत्कालावगाहिन इदानीमत्र रकं रूपं नास्तीतिप्रत्ययस्य प्रमा. त्वं पुनरशक्यापादनं तादृशप्रत्ययेन रकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता. कत्ये तत्कालावच्छिन्नत्वावगाहनात् यदा चन तत्र रकं रूपं तत्का- लावच्छेदेनैव ध्वंसप्रागभावयो रकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्वी- कारेण ताशविषयवाधात् तद्धर्मोपलक्षिताभावांशे तत्कालाव- च्छिन्नत्वावगाहिप्रत्ययस्य प्रमात्वं पुनरिष्टमेव न च तद्धर्मिनिष्ठ- ध्वंसादौ तत्कालावच्छेदेन रकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं क- ल्यते कि वा तत्कालावच्छेदेन तद्धर्मिण्येव रकत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावः कल्प्यत इत्यत्र विनिगमनावि. रहात् ध्वसाद्यधिकरणेऽत्यन्तामावसिद्धिनिष्प्रत्यूहैवेति वाच्यं ध्वं. सप्रागभावाधिकरणेऽत्यन्ताभावाकल्पने ध्वंसादेरतिरिकात्यन्तामा. घाकल्पनेन लाघवात् रकरूपात्यन्तामावस्यैव तन्मते रकरूपध्वं- सात्यन्ताभावसमानियततया तस्यैव ध्वंसात्यन्ताभावत्वात् । मैवं त- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वोपगमे विशेषाभावा- नामेवाधिकरणविशेषावच्छेदेन सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्वसम्भवादतिरिक्तसामान्याभावासिद्धिप्रसङ्गः एवमेकस्यैवाभाव- स्याधिकरणविशेषकालविशेषवृत्तित्वावच्छेदेन घटत्वपटत्वादिरूपना- नाधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्भवेनाभावभेदविलोपप्रसङ्गः एवं रक्तानधिकरणकालावच्छेदेन रकध्वंसादेरक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वोपगमे तत्समानाधिकरणतदसमनियतध्वंसाद्यन्तरस्य तत्स- मानाधिकरणकत्वादेरेव वा तादृशकालावच्छेदेन सत्कल्पनमादाय विनिगमनाविरहप्रसङ्गश्चेति ध्वंसप्रागभावाधिकरणेऽत्यन्ताभाव- कल्पनमेव न्याय्यम् । अथैतादृशयुक्त्या रक्तध्वंसादिमति तद- त्यन्ताभावसिद्धावपि रूपध्वंसादिमत्यां पृथिव्यां रूपत्वावच्छि. नाभावो नियुक्तिक एवेति चेन्न रूपोत्पत्तिद्वितीयक्षणे पुनस्तद्- धिकरणे सामान्यसामग्रीवलात् रूपान्तरापत्तिवारणाय रूपं प्रति रूपत्वावच्छिन्नाभावस्य हेतुत्वं कल्पनीयम् । एवं चोत्पत्तिकाले पा- काद्रूपनाशोत्पत्तिक्षणे च रूपत्वावच्छिन्नाभावस्वीकारे तदनन्तरं रूपानुत्पादप्रसङ्ग रूपोत्पादानन्तरं रूपसामान्यस्य पुनरुत्पादश्च प्रागभावहेतुतया दुर्वारः रूपवत्यपि पाफजभाविरुपमागभावस- ·भनुमानगादापर्याम् स्यात् न चवमपि पृथिव्यां पात्यन्तामाको नियुक्तिकः यत्काला- पञ्छन तम अपात्यन्तामायो भयता स्वीमियते तत्कालायच्छंदन अपप्रागमा रुपयायन्छिनप्रतियोगिताकत्यस्योकारेणेवोपासंरिति चाच्यं दनोत्तरत्वात्। इदं त्ययधेयम् उकयुक्या उत्पत्तिकालायच्छे न घटादी पायापर्याच्छनाभासिदापि प्रलयकालापच्छंदन पर माणो तत्सत्य मानाभायः । एवं रूपं प्रति रूपत्वावच्छिन्नामावहे. तुत्यमेव न कल्प्यते स्पशोपयनुरोधेनावश्यकल्पनीयस्पशंसामा• न्याभावस्य तरतुतयेव रूपचति रुपान्तरापत्तेः शम्यवारणत्वात थाया स्पशोत्पत्यनन्तरं स्पोत्पत्तियारणाय स्पर्श प्रति रूपामाव. देनुनाया वक्तुमशक्यत्वात् तत्र स्पर्शभावनुताया आवदय कत्वात् न च रूपं प्रति स्पर्शाभावहेतुत्वे यत्र पाफाट्रपसत्ये सर्श. नाशस्तन स्पान्तरोत्पत्तिकाले रुपान्तरोत्पादमस इति वाच्यम् । एकजातीयस्येवाग्निसंयोगस्य रूपरसगन्धस्पर्शनाशकतया स्पर्श- नाशकाले रूपनाशस्थाप्यावश्यकत्वात् एवं ध्वंसप्रागभावाधिकरणे सामयिका पन्ताभाषाभ्युपगन्तृमते तारशात्यन्ताभावो न तदन धिकरणे कल्स्यते अनन्ताधिकरणेषु ताशाभावकल्पनामपेक्ष्य लाघवादेकेषु तत्सद्धर्मावच्छिन्नत देपु वधीवच्छिन्न प्रतियो. गिठाकत्यफल्पनेनैवोपपत्तरिति । (दी.) तत्सामानाधिकरण्यं व स्वविशिष्टहेत्ताधिकरगा- बच्छेदेन वोध्यं तेन गोत्वजन्यद्रव्यत्वमलयावृत्तित्वादिना ग- वादेरमावस्य गवाघनधिकरणधर्मावच्छेदेन तदति काले महाका- ले वा वृत्तावपि यदा गोत्वं तदा गौर्यत्र कालवंतत्र जन्यद्रव्य मलयानित्यादी नातिप्रसङ्गः । स्वविशिष्टेनिविशेषणात् कपि. संयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ संयोगाधात्मफस्य साध्या- भावस्य सकलहेत्वधिकरणातित्वेऽपि नाव्याप्तिः ॥ (गा.) तत्सामानाधिकरण्यं प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं स्व. विशिष्टेति । स्व यत्रामा प्रतियोगितामानाधिकरण्य ग्राह्य स एव हेत्वधिकरणावच्छेदनेति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुताव. उदकावच्छिन्नाधिकरण यत्तसामान्यान्तभावनेत्यर्थः । तेन ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । वह्नयभावस्य धूमावयवावच्छेदेन द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादौ द्रव्यत्वाद्यभावस्य कचिदपि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्योपपाद- यितुमशक्यतया धूमवान् परित्यादौ अतिव्याप्त्यप्रसकेर्द- शितविवक्षायाः स्थलान्तरे प्रयोजनमाह तेन गोत्वेति। तद्वति गवा- दिमति कालिकसम्बन्धेन गोत्वादिना गवादा साध्ये प्रलया. न्तर्भावेन व्यभिचारिणि गोत्वादिहेतौ लक्षणघटकानां गोत्वाद्यव. च्छिन्नाभावानां गवादिमति एतत्काले गवाद्यनाधिकरणदेशावच्छे- देन महाकाले च प्रलयावच्छेदेन वर्तमानतया प्रतियोगिसामानाधि. करण्यमक्षतमेव । एवं दैशिकविशेषणताविशेषेण गवादिव्यापकप्रल. यान्यत्वादेरभावोऽपि तेन सम्बन्धेन प्रलयान्यत्वादिमति महाकाले वर्तमानतया प्रतियोगिसमानाधिकरण एव प्रतियोगिसामानाधि- करण्यघटकीभूताभाववृत्ती सम्बन्धविशेषानिवेशादित्यतिव्याप्तिः स्यात् । निरकविवक्षणे च स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्गतमल- यान्तर्भावेन ताशाभावानां न प्रतियोगिसामानाधिकरण्य प्रलये तत्प्रतियोगिनोवृत्तरिति समुदायार्थः । गवादिव्यापकस्य च. रमध्वंसादेरभावस्य योऽभावश्चरमध्वसादिस्तस्य गवादिमति खण्डकाले न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं तत्र तस्यावृत्तरतो महाकाले वेत्युक्तं महाकाले च कालिकसम्बन्धेन वृत्तेस्त- थात्वमक्षतमेव गोसाध्यकस्थले ब्यापकतावच्छेदकजन्यद्रव्यत्व प्रलयावृत्तित्वाद्यच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिवारणं न सम्भव- तीति स्फुटीकरणाय तद्रूपावच्छिन्नसाध्यकस्थलेऽप्यतिव्याप्तिमाह यत्र कालत्वमित्यादिना । अथैतादृशविवक्षापेक्षया लाघवात्प्रतियो- गिसामानाधिकरण्यघटकाभावीयवृत्तौ दैशिकविशेषणताविशेपा. वच्छिन्नत्वमेव निवेश्यतां तथा सति दैशिकविशेषणताविशेष. सम्बन्धेन प्रलयान्यत्वादेरभावस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्य. विरहेणातिव्याप्त्युद्धारस्य शक्यत्वात् । न चैवं वहिमान् धूमा- दित्यादौ कालिकविशेषणताविशेषसम्बन्धेन हेत्वधिकरणवृत्ते- ईयत्ववादिना द्रव्यत्वादेरभावस्य दैशिकविशेषणतया द्रव्यवृ. त्तित्वाभावादव्याप्तिरिति हेतुसामानाधिकरण्यश- रीरेऽपि अभावीयवृत्तौ दैशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नत्व. निवेशनीयत्वात् । तावतापि लाघवानपायात् वाच्य स्य ·मनुमानगादाधर्याम् देशिकविशेषणताविशेपेण प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनि- पेशेऽपि उक्तस्थले तिव्याप्तिस्तदवस्थैव प्रलयान्यत्वाभास प्रलयमात्रवृत्तेरभावमात्राधिकरणकतया प्रलयात्मकाधिकरणस्वर पत्वाचस्य च प्रलयान्यत्वरूपप्रतियोग्यधिकरणे परमाण्यादौ दैशिकविशेषणतया वृत्तरितिवाच्यम् । एवमपि प्रलयान्यकालावा. दरभावस्य प्रलयातिरिक्त गगनादावपि वर्तमानस्य प्रलयाना- स्मकतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य दुरुपपादतयातिव्याप्त्य- नवकाशात ! मैवं दैशिकविशेपणतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्य- प्रवेशेऽपि दैशिकविशेपणातासम्बन्धेन प्रलयावृत्तिसाध्यके काल- त्यादिहेतानातव्याप्तिटुरैय तत्र प्रलयमात्रस्य व्यभिचारनिक पकाधिकरणतया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यं प्रति व्याप. कतावच्छेदिका यदभावप्रतियोगिता व्यापकताघटकसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकस्य तस्य प्रलयमात्रवृत्तितया प्रलयात्मक त्वानिरुक्तरीत्येव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् इतरसम्बन्धाव- च्छिन्नाभावस्व प्रलयानात्मकत्वेऽपि प्रलयान्यत्तितया सुतरामेव प्र. तियोगिसमानाधिकरणत्वादिति निरुक्कषिवक्षणमावश्यकम्। पतइ. भिप्रेत्येव प्रलयावृत्तिसाध्यकानुसरणं अन्धकृत इति । वस्तुतस्तु प. लयादिमानवृत्तरभावस्य प्रलयाचनात्मफरवेऽपि दर्शितस्थलेषु उ. कविवक्षामन्तरेणातिव्याप्तिवारणमशक्पं प्रलयान्यत्वादेरभाव- स्थापि स्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकस्वरूपसम्पन्धेन प्रलया. स्मकनानासान्तर्गतयत्किञ्चिद्भसवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रति- योगिना हेत्वधिकरणे ध्वंसान्तरे स्वस्य समानाधिकरणत्यात् य. किञ्चिसान्यत्वाभावस्य तसमात्रवृत्तेस्तइसमाश्वृत्तित्ववि- शिष्टस्वाभावाधिकरणे चंसान्तरे सत्वेऽपि कालिकस- स्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफस्वाभावस्य स्थानधिकरणध्वंसा- वच्छेदेन स्वाधिकरणेऽपि सत्वेन तत्रैव प्रतियोगिसमाना- धिकरणत्वात् मलयान्यत्वविषयकत्वोपलक्षितप्रमायां विष- यतासम्बन्धेन केवलान्वयितया तारशसम्बन्धावच्छिन्नताश. प्रमाभावाप्रसिद्धः प्रलयान्यत्यविपयकत्वविशिष्टप्रमाभावस्य प्र. लये प्रसिद्धावपि प्रलये तदन्यविषयफनित्यप्रमारूपप्रतियोगिस- मानाधिकरणत्वात् मलयाविषयकप्रमामावस्य व जन्यममामा- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २१५ प्रतियोगिकतया कालिकाव्याप्यवृत्तितया प्रतियोगिमत्यपि तन्यकालावच्छदेन वृत्तेस्ताहशामावमादायातिव्याप्तिवारणास- म्भवात् उक्तविवक्षणे तु प्रलये प्रलयाविषयंकप्रमाभावस्य विषयतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादतिव्याप्तिवारणसम्भवः एवमु- करीत्या घटत्वाभाववान मेयत्वादित्यादौ व्यावृत्तिर्वाध्या । हेतुमति प्रलय इति हेतुमत्सामान्यान्तर्गतप्रलयान्तर्भावनेत्यर्थः । तत्सामा- नाधिकरण्याभावात् गवादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् अत्र गवादेरभावस्येत्यनुषज्यते । हेतुमति स्ववैशिष्ट्यनिवेशफलमाह स्वविशिष्तीति । साम्प्रदायिकैव्ये संयोगसामान्याभावानभ्युप- गमात्सखेतुत्वार्थ कपिसंयोगाभावपर्यन्तानुधावनं सकलहत्व. धिकरणावृत्तित्वेऽपीति नित्यगुणादी केनापि सम्वन्धेन कपि- संयोगासत्त्वादितिभाषः । एतेन हेत्वधिकरणसामान्यान्तभावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं नास्तीति सूचितं नाव्याप्तिरिति नि- त्यगुणादेः स्वविशिष्टत्वाभावात्तदन्तर्भावेनातथात्वेऽपि स्वविशिष्ट- हेत्वधिकरणान्तर्भावेन तथात्वस्याक्षतत्वात् । अत्र व्यापकताघट- काभावे उक्तयुक्त्या प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य प्रवेशनीयतया साध्यवद्यत्किञ्चिधत्यसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकभिन्नत्वरूपव्याप. कतावच्छेदकत्वस्य निवेशनीयतया वा कपिसंयोगाभावा. दिनिष्ठप्रतियोगताया अपि व्यापकतावच्छेदकत्व निर्वाह इत्य- भिप्रेत्य कपिसयोगाद्यात्मकाभावमादायाव्याप्तिराशङ्किता अन्य. था पुनः सत्तावान् जातेरित्यादौ काले कालिकसम्ब. न्धेन हेतुसमानाधिकरणानां सत्तात्वाद्यवच्छिन्नसत्ताधभावानां हेत्वधिकरणसामान्यान्तर्गतगगनाद्यन्तर्भावेन प्रतियोगिसामाना. धिकरण्यविरहात्प्रसकाव्याप्तर्वारणाय स्वविशिष्टेति विशेषणमा- घश्यकामिति । आदिपदग्राह्यमपि ताशस्थलमेवेत्यपि बोध्यम् । अत्र साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तो ऽभावाः प्रत्येकं हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणसामान्या- तिभावन तत्प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं तारशा यावन्तो भावा: यपविशिष्टाधिकरणत्वव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाः तद्- पचत्वामित्यादिकं तादशाभावे हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणाघटित इत्याधिकरणे स्वविशिष्टत्वविशेषणाघटितच व्यधिकरणध.

·२१६ भनुमानगादापर्याम् मापच्छिन्नाभायटितं लघुलक्षणं सम्भवतीति पोयम् ॥ ननु धमयान् योरित्यादायतिच्यामि धूमाभावादरपि भयोगो- लकादी गोत्यायगावप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् गोत्याध- भावस्य तत्प्रतियोगित्यं च धूमामा जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्या. भावो नास्तीतिप्रतीतिनियामकाभावस्यामायाधिकरणकामावप्रति- योगिकाभापतया अधिकरणीभूतधूमाभावस्वरूपत्वात् जलवृत्ति त्यविशिष्टगोत्यायभावस्य शुद्धविशष्यानतिरिकायादित्याशयं जलचित्यविशिष्टगोत्याभावाभावस्य धूमाभावातिरिकालभाभा. यस्वरूपता मदर्शयन् तास्वरुपता प्रतिक्षिपति जलेत्यादिना ।' (दी०) जलादित्तित्वविशिष्टगोत्याधभावस्याभावस्तु ज- लवायभावो न तु मायभायो जलादावपि तद्भावमत्यय- मसात् ।। (गा० ) न च धूमाभावस्य स्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघट- फयायत्सम्बन्धान्तंगतसंयोगसम्बन्धन प्रतियोगितामानाधिकरण्य. विरहात्कथमतिव्याप्तिशति याच्यं जलवृत्तित्वविशिष्टनीवाभाव ध्यान्यतरामावस्याप्युक्तयुक्त्या धूमाभावस्वरूपतासम्भवात् सं- योगसम्बन्धेन द्रव्यात्मकप्रतियोगिनैव समानाधिकरणत्यात न चैर्य जलवृत्तिद्रव्यमेव तत्प्रतियोगितस्यैर प्रतियोगितावच्छेद कजलवृत्तित्ववैशिष्टयामान्तत्वात् तस्य च धूमामावविशिष्टता लवहिनि वृत्ती मानाभावान्नातिव्याप्तिः प्रसज्यते यदि च जलवृत्तित्ववैशिष्टयम् अन्यतरत्वपकीभूतभेदप्रतियोगिनि गोत्या. भावत्वावच्छिन्न एव विशेषणं,न त्वन्यतरत्यापच्चिने विशेष णतया प्रतियोगितावच्छेदकामिति जलावृत्तिद्रव्यस्यापि तत्प्र- तियोगित्वमित्युच्यते तवा तादशाभावस्य विशियामायानात्मकतया अन्यतरत्यसप्रतियोगितावच्छेदकविशिएगोवाभावाधिकरणधूमा- भाषाधिकरणकावानुपपत्तिरिति वाच्यं जलवृद्रियं धूमाभावावशि- पृपाशहेत्वधिकरणे नियमतो चर्तते तादृशव्यभिचारिहेनुकस्थल- पद धूमाभावात्मकनियतविशिष्टाभावप्रतियोगिद्रव्यसामानाधिका रायमादायातिव्याप्तिमाराय जलतीत्यादिग्रन्थस्यावतारणीयत्वा- त् । न चैवं तादृशान्यतराभायस्यैव धूमाभावस्वरूपता ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । तिक्षेप उचित इति विशिष्टगोत्वाभावस्याभाव इति प्र. न्थासङ्गतिर्दुवारवेति वाच्यम् । एतादृशग्रन्थस्यापि गोत्वामा- वप्रतियोगिकाभावत्वेन रूपेण जलवृत्तित्वविशिष्टतादृशान्यत- रत्वावच्छिन्नाभावपरत्वात् न चैवपि अयोगोलकभेदाद्यभावस्या- योगोलकत्वादिरूपभावात्मकस्य स्वनिष्ठजलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वा- भावाभावस्वरूपताविरहात्तस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्यं न घटत इत्यतिव्याप्त्यप्रसक्ति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकनायाः ल. क्षणाघटकत्वं प्रागेव दूपितम् अतो नायोगोलकान्यत्वाद्यभावस्य लक्षणाघटरुत्यसम्भव इति वाच्यम् । अयोगोलकभेदामाचादेरपि पू. क्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भवात् न चैव धूमाभावस्य गोल्वाभावाद्यप्रतियोगिफत्वेऽपि पूर्वक्षणवृत्तित्य- विशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वादतिव्याप्तिताद- वस्थमितिवाच्यम् तादृशप्रतियोगिना स्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकता- घटकयावत्सम्बन्धान्तर्गतसंयोगादिना सामानाधिकरण्यविरहात् घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादावपि घटत्वाभावादिप्रकारकजन्यप्र., | मामावस्य यावद्यापकताघटकसम्वन्धान्तर्गतविशेष्यतासम्बन्धेन प्र- तियोगिसामानाधिकरण्यावरहेणातिव्याप्त्यनवकाशात् । न चैवं ज- लवृत्तित्वविशिष्टगोस्वाभावद्रव्यान्यतराभावस्य धूमाद्यभावस्व- रूपतया सयोगेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वेऽपि धूमवत्वा- दिप्रकारकप्रमाभावस्य यावद्यापकताघटकसम्बन्धान्तर्गतविशेष्य- तासम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यासम्भवात् धूमवान् वहे- रित्यादावतिव्याप्त्यसम्भवात्तादृशाभावस्य धूभाभावस्वरूपताप्रति- क्षेपो न युक्त इति वाच्य तादृशाभावस्य तत्स्वरूपत्वे तुल्ययुक्त्या धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाभावनिष्ठस्य जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोत्याभावद व्यत्वप्रकारकप्रमान्यतराभावस्य तत्स्वरूपतया द्रव्यत्वप्रकारका माया अपि तत्प्रतियोगित्वेन तयैव समं विशेष्यतासम्बन्धेन ता. दशाभावस्य सामानाधिकरण्यसवादतिव्याप्तिप्रसक्तिरिति । नन्वे- यमपि धूमवान् चरित्यादावतिव्याप्तिर्दुारा उताभावस्य जलत्या- घभावस्वरूपत्वे तुल्ययुक्त्या धूमवदृत्तित्वविशिष्टतादृशामावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेन द्रव्यसामान्यस्य तत्प्रतियोगित्वानपायात एव धूमाधभावस्य धूमवादिना प्रमेयसामान्याभावसमनियतत्वेन त- ·२१८ अनुमानगादापर्याम् दभिन्नत्वोपगमात् प्रमेयमावस्यैव तत्प्रतियोगित्वात् यदि च धूम त्यादिना प्रमेयं नास्तीतिप्रतीती धूममात्रस्यैव प्रतियोगित्वग्रहान तु प्रमेयान्तरस्य अथवा प्रतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरे न्यू: नवृचिसमानाधिकरणधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगिता निवेशनीया एवं च तादृशप्रतियोगिताको हेतुसमानाधिकरणाभायो ग्राह्यः याव. प्रमेयनिष्ठप्रतियोगिता च तथाविधधूमल्यावच्छिन्नेव ठाइशध- मानवच्छिन्ना च धूमादिमात्रवृत्तिप्रतियोगितैव तदाश्रयसामानाधि- करण्यं च नायोगोलकाधन्तर्भावनेति मन्यते तथापि धूमामावस्य बहिधूमोमयाभावसमनियततया तदभिमत्वेन बढेरपि तदमाव- तियोगितया अयोगोलकात्ययाभावस्यायोगोलकात्यत्तियविशि- काशाभावाभावसमनियततया तदभिन्नत्वेनाकाशाभावस्थापित प्रतियोगितया धूमवत्वादिप्रकारकप्रमाभावस्य धूमयद्विशेष्यकत्य विशिष्टद्रव्यत्यादिप्रकारकप्रमाभावसमानियततया द्रव्यत्यप्रकारक- प्रमाया अपि तत्प्रतियोगित्वेन धूमभेदस्य धूमत्वसदुमयत्वाय च्छिन्नाभावसमनियततया तदाभिनत्वेन सन्मावस्यैव तत्प्रतियो। गितया हेतुसमानाधिकरणताहशाभावानां स्वविशिष्टयावद्ध- त्यधिकरणान्तर्भावेन दर्शितप्रतियोगिभिः सामानाधिकरण्यमक्षः तमेवेत्यतिव्याप्तिः। अथ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छे दिका या या प्रतियोगिता तनिरूपकाभावानां स्वविशिष्टयाव- त्वधिकरणावच्छेदेन तत्तत्प्रतियोगिताध्यसामानाधिकरण्यं वि वक्षणीयमिति नातिव्यासिरिति चेताई तादशी या या प्रतियो. गिता तदाश्रयसामानाधिकरण्यं यत्र विद्यावधिकरणान्त- भीवेन तत्त्वमित्येतावनैव सामञ्जस्ये ऽभाचे यावत्वस्य तत्तत्प्रतियो- गितानिरूपकत्वस्य हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणस्य हेत्वधिकर णे च स्वविशित्वविशेषणस्य वैयर्यप्रसङ्गः एवं सर्वत्र इंतुस- मानाधिकरणनुभयत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताक साभ्याद्यभावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवायधिकरणधर्मावविछनामावस्यामामाणिकत्वे- ऽपि क्षतिविरहेण एतादृशम्याप्तिलक्षणाशङ्कायां प्रतियोग्यवृत्ति त्यनेन ताशामावलण्डनस्यासत्यापतिरित्यतो लक्षणान्तरमाह यत्समानाधिकरणानामिति । (दी०) यत्समानाधिकरणानां साध्यतावच्छेदकापछि.

·व्यधिकरणधर्मावरिछनाभावप्रकरणम् । अव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकानां यावदभा- चानां प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तत्वं वा तत् । ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनामभावः सुलभ एव शेष दर्शितदिशाबसेयमत आह प्रतियोग्यवृत्तिथेति ॥ (गा० ) अत्रापि यत्तत्पदयो; पूर्ववद्यत्तद्धमाच्छिमपरतायोध्या वहिमान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकायच्छिनव्यापकताचच्छेदक- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावा वह्नित्वेन घटाद्यभावा पव तेपणं च स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेण चह्नित्त्वादिरूपप्रतियोगिता- घच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणतया लक्षणसमन्वयः अत्रापि प्रति. योगिसामानाधिकरण्यानवेशे उक्तक्रमेण धूमवान् वदरित्यादाववि- व्याप्तिरतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनसामानाधिकरण्यनिवेशः तथा च धूमाद्यभावानां चद्विधूमोभयत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताथ- यवहयादिना सामानाधिकरण्यसत्त्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकीभू- ततादृशोभयत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्याभावान्नातिव्याप्तिः द्रव्या- त्वेन धूमो नास्तीतिप्रतीत्या च द्रव्यत्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वं न भासते अपि तु धूमत्वादेरेव द्रव्यत्वादेस्तु तृतीयोल्लिखितवैशि घट्यमा धूमादौ भासत इत्युपेयते अतस्तादृशप्रतीतिविपया- भावस्य धूमाभावादिसमनियततया तत्प्रतियोगितावच्छेदक द्रव्य- स्वादिकमपि धूमाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकामिति प्रतियोगिताव- च्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यविवक्षणेऽप्यतिव्याते१रितेत्याश- काया नावकाशः। एतेन धूमकालावच्छिन्नधूमववृत्तित्वविशिष्टस्य वाहित्यरूपेण योऽभावस्तस्य धूमाभावसमनियततया चह्नित्वमपिधूमा- भावप्रतियोगितावच्छेदकमित्यपास्तं वद्वित्वेन तादृशधूमवदृत्तित्ववि. शिष्टं नास्तीतिप्रतीतौ तादृशधूमवढाचित्ववैशिष्टयस्यैव प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वावगाहित्वोपगमात् अन्यथा धूमवदृत्तित्वविशिष्टवह्निमति धूमशन्ये वह्नित्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टवहिरूपप्रतियो- गिसत्त्वेन ताशप्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात् अस्तु वा ताशवैशिष्टयस- हितस्य चह्नित्वस्य तथात्वं तावतापि न अतिः प्रतियोगिताव- च्छेदकपदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्यधिकरणपरत्वात् । अधैवमपि घटभिन्नत्वेन धूमघटान्यतरनास्तीत्यत्र घटधूमान्य.

·२२० . अनुमानगादाधर्याम् तरत्यमानस्यन प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानं धूमशून्ये घटवति ताहशमतीत्यनुपपत्तेः नापि घटामिन्नत्वसहितस्य तस्य गौरवात् किन्तु घटभिन्नत्यमावस्यैव एवं च ताशाभावस्य धूमाभावसमा नियततया धूमाभावस्थापि घटभिन्नत्वं प्रतियोगितावच्छे दकम एवं भेदत्वेनायोगालकमंदघटात्यन्ताभावान्यतराभाव- स्यायोगोलफभेदत्वावच्छिन्नाभावसमनियततया भेदत्वमप्ययोगो लकोदाभावप्रतियोगितावच्छेदकम् । एवं द्रव्यत्वमिन्नत्वेन द्रय- त्वधूमत्यान्यतराभावस्य धूमभेदसमनियततया द्रव्यत्वभिन्नत्वम- पि धूमभेदप्रतियोगितावच्छेदकं तादशधर्मावच्छिन्नानां चायो- गोलमादावपि सत्यादतिव्याप्तिस्दवस्थैवेति चेत् तर्हि प्रतियो. गितावच्छेदकत्यनेन प्रतियोगितावा न्यूनवृत्तिभिन्नं सद्यदवच्छदकं तदेव विवक्षणीय न्यूनवृत्तित्वं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्ये सति स्वसमानाधिकरणत्यं तद्भिन्नत्वं च व्यधिकर- णधर्मसाधारणं घटधूमान्यतरादिनिष्ठप्रतियोगितायाश्च न्यूनवृत्त्येव घटभिन्नत्वादिकं न च यहित्येन प्रमेयं नास्तीत्यत्र प्रमेयसामान्य. वृत्तित्वेन वह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता या प्रतीयते वहिर्नास्तीत्य- प्रापि वहिवृत्तितया सैव प्रतीयत इत्युपेयते एकधर्मावच्छिन्नवि. भिन्नप्रतियोगिताकल्पने गौरवात् तथा च कालिकादिसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकरणबहित्वावच्छिन्नवह्नयाचसावप्रतियोगिताया न्यून- वृत्तिमिन्नावच्छेदकामसिध्याच्यासिरिति चाव्यं वहिवन प्रमे नास्तीतिप्रतीतो प्रमेयत्वविशेपितस्य बढेरेव प्रतियोगित्वं भा. सते नान्यस्येत्यभ्युपगम इति ताशाभावप्रतियोगितायाः प्रमेय. सामान्यवृत्तित्वस्यैवासिद्धः। अथवा प्रतियोगितावच्छेदकपदं प्रति- योगिताया अनतिरिक्तवृत्ति सघदवच्छेदकं तत्परम् अनतिरिक्त- वृत्तित्वं च स्वव्यापकतत्कान्यत्वतरसामानाधिकरण्योमयाभावय त्वं तथात्वं च व्यधिकरणधर्मसाधारणमपि घटधूमान्यतरा- दिनिष्ठप्रतियोगितायाश्चातिरिक्तवृत्त्येव घटभिन्नत्वादिक এমবিষাবোৰা याचद्धटभिन्नादिसाधारण्यामसके चहि- स्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितायाश्च प्रमेयसामान्यवृत्तित्वापि एनतिरिकवृत्यवच्छेदक यद्वित्वादिकमेव न्यत्वस्यापत्तो प्रसिद्धत्वादिति नानुपपचिगन्धोऽपीति प्रति- तार. स्वव्यापकतत्का- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२१ योगितायाः स्वन्यूनवृत्तिभिन्नं यदवच्छेदकं तदवच्छिन्नसामा. नाधेिकरण्यं वा विवक्षितं न्यूनवृत्तित्वं सामानाधिकरण्यघरि- तामिति व्यधिकरणधर्मसंग्रहः तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणं सद्यत्तत्प्रतियोगितानिरूपकाभावववृत्तितावच्छेदकं तदन्यतत्प्रति. योगितावच्छेदकं पा निवेश्यम् एतल्लक्षणे साध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावनिवेशे वह्निमान धूमा- दित्यादौ वहिवादिना घटाद्यभावसमनियतत्वेन घटत्वादिना वयाद्यमावस्य हेत्वधिकरणावच्छेदेन वह्नित्वावच्छिन्नरूपप्रति. योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसम्भवेऽपि वह्निघटोभ- यत्वाचच्छिन्नाभावस्यापि तथाविधतया तस्य प्रतियोगितावा च्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्याभावेनासम्भव इत्यतो व्याप. कतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमुक्तम् अत एव व्य. धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमे हेतुसमानाधिकरणस्य सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावस्याप्र- सिद्धा ऽसम्भवः अयमात्मा झानादित्यादौ केवलान्वयिसाध्यक चाव्याप्तिर्वा भवतीत्यभिमायकतया प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थ- सङ्गतिः न वायमात्मा ज्ञानादित्यादौ पूर्वक्षणादिवृत्तित्वविशि- सात्मत्वत्वादेरात्मत्वादिव्यापकतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नाभाव- स्योत्तरक्षणावच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणतया इदं वाच्यं शे. यत्वात् गुणत्वावत्यादावपि एतत्क्षणान्यक्षणवृत्तित्वविशिष्टवा. च्यत्वत्वादेविपयतासम्बन्धेन जन्यज्ञानत्वविश्वविषयकजन्यज्ञाननि- तव्यक्तित्वादेः साध्यव्यापकतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नाभावस्य चैतत्क्षणावच्छेदेन प्रलयान्तर्भावेन च हेतुसमानाधिकरणतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमेऽपि न ताशाभावाप्रति- द्धिरिति वाच्यं प्रतियोगिवैयाधिकरण्याघटितव्यापकताया एवं निवेशनीयतया निरुतधर्माचच्छिन्नाभावानामपि साध्यवति स- त्वेन तादृशधर्माणां व्यापकतावच्छेदकत्वासम्भवात् न च सा- भ्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एवं किं न निवे. श्यते प्रमेयसाध्यकस्थले संयोगसमयायादिरूपव्यधिकरणस. म्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावमादाय लक्षणसमन्वयादिति वाच्यं तथा सति लघुरूपसमनियतगुरु- ·. २२२ अनुमानगादापर्याम् धर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तयावच्छिन्नसाध्य के त- थाविधाभावाप्रसिधा ज्याप्त्यारत्तेः । अत्र च ज्ञानवानात्ममहाका- लान्पतरत्यादित्यादायतिव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धेन व्यापकत्वं तेनैव सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं विवक्षणीयं महाकालान्यत्वाचशिष्टघटादिसाध्यकस्थले कालत्वा देयभिचारित्वेऽपि तत्र हेतुसमानाधिकरणस्य महाकालान्य- त्यपिशिएघटाधमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसामानाधि- फरण्यामावेनातिव्याप्त्यभायात् तादात्म्यसम्बन्धेन प्रमेयसा- ध्यके ताशसम्बन्धेन साध्यं प्रति ताशसम्बन्धेन व्यापक तायामवच्छेदकीभूती या प्रमेयत्वादिरूपकेवलान्वयिधर्मस्तदव- च्छिमस्य संयोगसमवायविपयितादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादा- येव लक्षणसमन्वयसम्भवात् अभावप्रतियोगितार्या साध्यता घच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रयोजनविरहेणानिधेशात् तनि. पेशेऽपि व्यधिकरणसमवायित्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताक- प्रमेयत्वादिमभेदमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् समवायितया बा- ध्यत्वव दोपि द्रष्टव्य इति मिश्रोचेस्तादृशभेदस्यापि सो. न्दडसम्मतत्वादिति केचित् तदसत् घटत्वाभावधान प्रमेयत्यादि- त्यादौ पूर्वोकदिशाऽतिव्याप्तेः स्वप्रतियोगितावच्छेदकाचच्छि. भव्यापकताघटकयावत्सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्न- सामानाधिकरपयनिवेशनमपि न सत् तथा सति इदं वाच्यं शेयत्वादित्यादी. विषयतासंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता काभावमादाय व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावानभ्युपगमेऽपि लक्षण- सामअस्यात्प्रतियोग्यवृत्तिश्चेतिग्रन्थावतारासगतेः एतेन विषय- तासम्बन्धेन व्यापकता तेन सम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं विवक्षणीयं साध्यवत्वप्रकारकप्रमा. वाद्यवच्छिन्नाभावमादाय सर्वत्र लक्षणसहमनमतिव्याप्तिवारणं चेति निरस्तं ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनामभाव इत्येताह- शनधासङ्गतेश्च शेयत्वस्य ज्ञानविषयतात्मकस्य विषयतासम्य- न्धेनाव्यापकत्वात् किन्तु स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन व्या- पकत्वं तेनैव प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यं विवक्षणीयं व्यभिचारिणि साध्यायभावस्य किञ्चिविशियस्याभाव.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२३ निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकविशेपणताविशेपेण तादृशाभावत्वरूपप्रति. योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्येऽपि तदवच्छिन्नभाव- सामानाधिकरपयासम्भवानातिव्याप्तिः किञ्चिद्विशिष्टस्य स्वस्य यो ऽभावः सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्विशिष्टस्याभावश्च स्वस- मनियतोऽपि स्वस्मादतिरिक्त एव अभावमात्रप्रतियोगिकाभावस्येव तदभावप्रतियोगिरूपतायाः सिद्धत्वात् अतो धूमाद्यभावस्य सा. मानाधिकरण्यसम्बन्धेन इदादिवृत्तित्वविशिष्टधूमाद्यभावाभाववि-, शिष्टत्वावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्येऽपि न क्षतिः । यावदभा- चानामित्यत्राभावपदं भावभिन्नपरम् अतः कालिकादिसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकरणस्य वह्नयादिव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नहद- त्वाद्यभावाभावस्य इदत्वादेः स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- सामानाधिकरण्यासम्भवेऽपि न क्षतिः न च इदत्वाभावाभा- चस्य इदत्याभावप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावसमानियततया स्व. प्रतियोगितावच्छेदकतादृशप्रमाविषयत्वत्त्वावच्छिन्नभावसामानाधि. फरण्यमस्त्येवेति वाच्यं तस्य भावतया भिन्नत्वात् एवं सति क- पिसयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ कपिसंयोगात्मकाभावस्य ल- क्षणाघटकत्येऽपि विवक्षणीयस्वविशिष्टत्यस्य सार्थकता पूर्वदि. शावसेया न च भाषभिन्नाभावविवक्षणेऽपि अयमात्माज्ञानादित्यादौ दैशिकविशेषणतया हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकाव. च्छिन्नव्यापकतावच्छेदकीभूतकालिकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिता- काकाशाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याकाशाभावादेः स्व. प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यासम्भवादत्र ल. क्षणसमन्वयासम्भव इति वाच्यम् आकाशाभाचीयताहशाभावत्वस्य दैशिकविशेषणतया साध्यवहत्तेराकाशाभावस्य प्रतियोगिताव- च्छेदकतया साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वविरहेण लक्षणाघटकत्यात् अस्तु वा व्यापकतावच्छेदकरूप एव भाववृत्तित्वविशेषणम् इदं वाच्यं क्षेयत्वादित्यादौ च व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकचा- च्यत्वाद्यभावस्य प्रतियोगितावच्छंदकं न प्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकमतस्तादृशाभावस्य न लक्षणाघट- कतेति नोक्तप्रतियोग्यवृत्तिवेत्यादिग्रन्थासद्गतिरिति न च प्रतियो- गितावच्छदकसम्बन्धेन व्यापकताविचक्षणेऽपि इदं वाच्यं शेयत्वा.

·च अनुमानगादावर्याम् दित्यादी विपयितासम्बन्धेन याच्यत्वत्वादिमतो दानादेयः स्व- रूपसम्बन्धेनाभावस्तस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्वरूपस- म्यन्धघटितवाच्यत्यनिष्ठव्यापकतावच्छेदकवाव्यत्ववाद्यवच्छिन- तियोगिताकतया हेतुसमानाधिकरणतया स्वरूपसम्बन्धेन • तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नयाच्यत्यादिसमानाधिकरणतया বয় অগিযেমন্নিামালালামাৰ নমাৰ কল- सामजस्थमिति ताशनधासमतितादयस्थमिति वाच्यं धूमवान पहरित्यादी संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाघभावस्थ कालिकसम्बन्धेन धूमत्यादिविशिष्टबयादिना समं संयोगेन समः घायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफस्यायोगोलकावृत्तिजातिवा. घपच्छिमाभावस्य कालिकसम्बन्धेन तारजातियादिविशिष्टायो। गोलकोयरूपादिना समं समवायेन स्वरूपसन्धावच्छिन्नमतियो- गिताकस्य धूमवत्त्वप्रफारफप्रमाविषयत्वाधमावस्य कालिकसम्ब- न्धेन ताशविपयत्वत्यादिविशिष्टसंयोगदिवसेन अनुयागितासं- म्वन्ध्रन तादृशविपयत्यत्वादिविशिष्टताशविषयत्वत्वाधभावेन च समस्यरूपसम्वन्धेन विषयतासम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधू. मयस्त्वमकारकप्रमाद्यमावस्य विपयितासम्बन्धेन कालिकसम्बन्धेन या ताराप्रमात्वादिविशिष्ट यदयोगोलकादिविषयकं ज्ञानं तेन समं विषयतासम्बन्धन सामानाधिकरण्यसत्यादतिन्याहवारणाय प्रतियोगितापच्छेदकताघटकसम्बन्धेनैव प्रतियोगितावच्छेदकवै. शिष्टधस्य चिषक्षणीयता पहिमान् धूमादित्यादो विपपिता- सम्बन्धेन द्रव्यत्वत्यादिमतः समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदफसमवायादिघटितद्रव्यावादिनिष्ठव्यापकता. यां स्वरूपसम्बन्धेनावच्छेदकीभूतो यो द्रव्यत्ययाविस्तदयच्छि- नप्रतियोगिताकस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकताघटकविपयितास- म्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टज्ञानादिना समे हवधिकरण प्रतियागितावच्छेदकसमचायादिना सामानाधिकरण्यं न सम्भदती. ति पापकतावच्छेदकतायामपि स्वप्रतियोगितावच्छेदकतापट. कसम्बन्धावच्छिमत्वस्यावश्यं निवेशनात्वेन इदं वाच्यं शेयत्वा- दित्यादी दर्शितामाधानां लक्षणाघदत्यादिति दिक् । न चा- प्रलक्षणं समवायित्वादिना वाच्यत्वाधभावायसमयायित्वादिरूप.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२५ प्रतियोगितावच्छेदकस्य वाच्यत्वादिव्यापकतानवच्छेदकत्याद्वा- व्यत्वादिसाध्यकस्थले न तादृशाभावानां लक्षणघटकता तथा च ताशाभाव एव दुर्लभ इत्यत आह शेयत्वत्वादिनति । वाच्यत्वादी- नामित्यादिपदाद् घटादेरपि परिग्रहः । शेपमिति स्वविशिष्टयावद्ध स्वधिकरणान्तर्भावेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकर- ण्यविनिवेशन हेतुसामानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेपनिवेशनं तत्प्रयोजनं चेत्यर्थः । अत्र च निरुक्ताभावेषु स्वविशिष्टहेत्वधिक- रणसामान्यान्तर्भावेन प्रतियोगितावच्छेदकाचच्छिन्नसामानाधि- करण्यनिवेशापेक्षया प्रतियोगिवृत्तित्वमेव निवेशयितुमुचितं स- द्धेतौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकानां तादृशाभावानां केवलान्वयितया प्रतियोगिन्यपि वृत्तेलक्षणसमन्वयसम्भवाद- हिमान धूमादित्यादौ कालिकादिसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकर- णरूपान्यत्वप्रकारकग्रमाविषयत्वाद्यभावस्य दैशिकविशेषणतया हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशनेन वयादिभेदस्य प्रतियोगितावच्छे- दकतादात्म्यसम्बन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वविरहेण लक्षणाघटकतया प्रतियोग्यवृत्तित्वेऽपि न क्ष. तिः। कपिसंयोगाभाववान् मेयत्यादित्यादौ कपिसंयोगादेरुक्तरीत्या व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण दैशिक- विशेषणतया हतुसामानाधिकरण्यावरहेण भावभिन्नत्वविरहेण च लक्षणाघटकतया प्रतियोग्यवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । धूमवान् वल्हे- रित्यादौ धूमाद्यभावस्य प्रतियोगिवृत्तित्वेऽपि अयोगोलकान्यत्वा. दिप्रकारकममाविषयत्वाभावस्य भावप्रतियोगिकतया अयोगोलक- वाद्यतिरिक्तस्य प्रतियोगिन्यवृत्तित्वान्नातिव्यासिरित्यवधेयम् (१) (1) नवयोगोलकाम्यत्वप्रकारकममाविशेष्यत्वाभावस्यायोगोलकात्तित्वावच्छिन्नाभावसम- नियततया तदभिन्नत्वेन तादशाभावप्रतियोग्यय गोलकावृत्तौ अयोगोलके अयोगोलकाम्य- नप्रकारकामाविशे यत्वाभाषसत्त्वादतिव्यातिरोिने चैत्र । हेतुसमानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकाव- उिनन्यापक्तावच्छेदकायागोलकत्वप्रकारकामाविषयत्वाभावत्वावच्छित्रप्रतियोगिताकस्यापोगोलक- सप्रकारकप्रमाविषय-वस्वरूपामावस्याभावमात्रवृत्तिप्रतियोगिताकलेन स्नसमनियतादपि भाव- निप्रतियोगिताकन्वेनातिरिकादयोगोलकावृत्तित्वापच्छिन्नाभावादतिरिकस्स यावदतर्गतत्य प्रति- योनिवृत्तित्वविरहेण तिव्यातिविरहात् । हेत्वधिकरणवृतित्व प्रतियोगिनिय च तादशाभावत्वरू- पेण बोम तेनाधिकरणस्वरूपाभावमादाय कुत्राप्यमाश्यतिथ्याप्योनविकाशः । एवमयोगीलकम- ·अनुमानगादायर्याम् चक्रवर्तिलक्षणमाह केचिचिति । .(दी०) केचित्तु व्याप्यचेतुसमानाधिकरणस्थ सा. ध्याभावस्य प्रतियोगिताया अनवच्छेदकं हेतुसमानाधिकरणस्य व्याप्पट मतियोगिव्याधिकरणस्य वा अभावस्य प्रतियोगि- तायाः सामानाधिकरण्येनानरच्छेदकं यत् साध्यतावच्छेदक तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्ति एवञ्च व्यारव्याभिचारि- सम्बन्धरूपतापि सङ्गच्छते। हेतौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- साध्याभाववृत्तित्वस्येव साध्यतावच्छेदके हेतुमनिष्ठाभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वस्यापि व्यभिचारत्वात् ।। (गा०) व्याप्यवृत्तरिति सद्धतौ साध्यावृत्तिघटत्यादिना साध्या- भाष पव लक्षणघटका तत्प्रतियोगितानवच्छंदफत्वस्य साध्यतावच्छे. दके सत्यालक्षणसमन्वयः व्यभिचारिणि साध्यतावच्छेदकार- निसाध्यामावस्यापि लक्षणघटकात्यानातिव्याप्तिः कपिसंयो की एतदृक्षवादित्यादी अन्याारणाय व्याप्यवृत्तेरिति । ब्याप्य. वृत्तिय व निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वं न तु अपच्छिमवृसिकान्य- त्वं कपिसंयोगो सत्त्यादित्यादौ कपिसंयोगत्यायवच्छिन्नकपिसं. योगाभावादेव्ये ऽवच्छितवृत्तिकत्तया तदन्यत्याभावात् घट- त्यादिना साध्यामावस्यैव लक्षणघटकतयातिव्याप्त्यापत्तेः निरु. तंच्याव्यत्तित्वविशिष्टस्य हेत्वधिकरणवृत्तित्व बोध्यम् । अन्यथा कपिसंयोगी एवश्यादित्यादौ कपिसंयोगसामान्यामापत्य द्रव्ये है. नुसमानाधिकरणतया गुणादौ च निरवच्छिन्नतिकतया तमा दायाव्याप्तिवारणासम्भवात् त्यधिकरणानकातिनिरवच्छिन्नाधे. यतावस्वं त्वधिकरणनिधनिरवच्छिाधिकरणताकत्वं वा दल- दयार्यसितार्थः। कवितु व्याप्यवृत्तनुसमानाधिकरणसाध्या- भावस्पति समुदायस्य हेत्वधिकरणे व्याप्यवृत्तियः साध्याभाष- स्तस्येत्यर्थः इत्यधिकरणे व्याप्यवृत्तित्वं च हेत्वधिकरणीभूतय- त्किञ्चियक्तिनिष्ठाभावप्रतियोगितायाः, सामानाधिकरण्येनानव. दत्वेन प्रमेवसामान्याभाशयप्रतियोगितामा यदि यावत्यमेयवृत्ति विचारमा प्रतियोगि- तापपोदकसमानाकरणत्वमेव विश्वासी प्रमत्यरथेपर पाने पुस्तके आपकः पाठः । .

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२७ ‘च्छेदकं यदभावनिष्ठं तद्यकित्वं तत्त्वं न च विशिष्टसचावान् जा. तेरित्यादी गुणादिनिधसत्तादिरूपानावप्रतियोगिताया विशिष्एस. त्ताद्यभावनिष्ठतयक्तित्वस्यावच्छेदकत्वात् विशिष्टसत्वाद्यभाव- व्याप्यवृत्तित्वानुपपत्तिः यदभावाभावत्वावच्छिन्नानधि. फरणत्वं हेतुमतस्तत्त्वमितिविवक्षणे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना. भावासङ्ग्रहप्रसङ्गस्तदभावाप्रसिद्धरिति वाच्यं यत्किञ्चिद्धत्व- धिकरणवृत्तितावच्छेदकानुयोगितानिरूपकतानवच्छेदकं यदभा- वत्वं तत्त्वस्य विवक्षितत्वात् गुणे गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावो नास्तीत्यप्रत्ययेन विशिष्टसत्ताभावत्वायवच्छिन्ननिस्तापितानुयोगि- ताविशिष्यायाः सत्ताया गुणादिवृत्तितानभ्युपगमेन विशिष्टस- स्वाधभावस्य व्याप्यवृत्तितानिर्वाहादित्याहुः । ननु संयोगिभिनं प्रमेयत्वादित्यत्रातिव्याप्तिः संयोगिभेदाभावस्य तन्नेदप्रतियोगिता- वच्छेदकीभूतसंयोगात्मकस्याव्याप्यवृत्तित्वेन लक्षणघटकवाभावा- ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादाय लक्षणसङ्गमनादिति चेन्न सं. योगिभेदस्य व्याप्यवृत्तित्वे तस्य द्रव्यत्वसंयोगमकारकप्रमा. विशेष्यत्वायवच्छिन्नभेदसमनियततया तदभिनत्वेन तन्नेदप्रतियो- गितावच्छेदकद्रव्यत्वादिकमपि सयोगिभेदाभावः तस्य हेत्वधिक- रणे व्याप्यवृत्तितया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य च साध्यताव- च्छेदके सत्वेनातिव्याप्त्यनवकाशात् एवं द्रव्यान्यत्वविशिष्ट सत्ताभाववान् द्रव्यत्वादित्यादौ व्याप्यवृत्तेः सत्तारूपाभावस्य प्र. तियोगितावच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमित्यव्याप्तिरित्यपि नाशङ्क- नीयं सत्तादिसत्त्वेऽपिद्रव्यादौ द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभावो नास्ती- त्यादिप्रत्ययानुदयात् विशिष्टनिरूपिताधिकरणताविशेषस्यैव वि. विशियामाशाभावयोमान ढावनापि नाभावाभावस्य प्रतियो- गिरूपताक्षतिः विशिष्टाभावस्य विशिष्टाधिकरणत्वाभावसमनि- यतत्वेन तदभिन्नठया विशिष्टसत्ताधिकरणताया अपि विशिष्टामा. वप्रतियोगित्वात् । परे तु संयोगत्वेन संयोगनिरूपिताधिकरणतायाः किञ्चिवच्छिन्नत्वेऽपि संयोगिभेदाभावत्वेन तन्निरूपिताधिकरणता निरवच्छिचैव द्रव्ये संयोगिभेदस्याप्रत्ययात् अवच्छेदकमनन्त- र्भाव्य तदभावत्वावच्छिन्नवत्ताप्रतीतेः एवं द्रव्यादौ सत्तात्वा- घच्छिन्नसत्ताधाधिकरणतासत्वेऽपि द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्ता- ·'२२८ १. अनुमानगादापर्याम् न रणता स्वादिनेव तदयच्छिन्नप्रतियोगिताकामावाभावत्वेनापि दृत्तिः तत्र विशिष्टाभाषी नास्तीत्यप्रत्ययात्तथा च साध्य- লিয়ারমনিভাণিক্যালান্নাবান্ধনিৰ্থিৱনিবন্সিয়াঘি हे वाधकरणवृत्तिस्वादशप्रतियोगतानपच्छेदकत्वमेव साध्यतावच्छेदके निवेश्यमिति न कश्चिदोप इत्याहुः । अधात्र हेत्यधिकरणवृत्तित्वं यदि येन केनचित्सम्बन्धेन तदा कालि. फसम्बन्धेन धूमाधिकरणवृत्तिवाहित्यावच्छिन्नववधभावादिक- मादायमाप्तिः यदि च कालिकसम्बन्धेन काले वर्षभावा- देवृत्तिहपनधिकरणदेशावच्छिन्नेति नासौ हेत्वधिकरणे नि. रवच्छिन्नवृत्तिक इति मन्यते तदापि सत्तावान् जातेरित्यादी विपयि. तासम्बन्धेन हेतुमति ज्ञानादी वर्तमानसाध्याभावमादायाच्या दुरिव देशिकाविशेषणतासम्बन्धेन वेत्याधिकरणवृत्तित्यानवेशे च घटत्यामायसाध्यके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः तत्र समानाधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य भावरूपसाध्याभावस्य तेन सः म्यन्धेनावृत्तव्यंधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणघटकत्वात् एवं कालिकसम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके आकाशाभावाभाय साध्ये आत्मत्वादिहेतावव्याप्तिः दैशिकविशेषणतया हेतुसमानाधिकरण स्याकाशाभावस्य प्रतियोगितापच्छदकतायाः साध्यतावच्छेदके सत्वात् कालिकसम्बन्धनाकाशाभावरूपप्रतियोगिमत्ताया पर कालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाकाशाभापामाचो नास्तीति- प्रत्ययनियामकरवादाकाशामावस्यैव ताशसाध्याभावरूपत्ये बा. धविरहादितिचेन्न स्वीययादशमतियोगिताश्रयवत्ताशानं प्रति यादशसम्बन्धेन स्वप्रकारकक्षानं विरोधि तादृशसम्बन्धेन हेत्य. धिकरणवृत्तियोऽभावस्तदीयतादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्यैवनि- पेशीयत्वात् आकाशाभावस्य दैशिकविशेषणतासम्बन्धो न दर्शिताफाशाभावाभाववत्ताशानविरोधिज्ञानविषयः अपि तु कालिकसम्बन्ध एवं न व नेन सम्बन्धेन स मात्मनि धर्तत अत आकाशाभावीयसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताया न या. प्रतियोगितेत्यनेनोपादानसम्भवः अपि तु व्यधिकरणधर्मावच्छि. साध्याभाबीयप्रतियोगिताया एवं तादृशामावतानस्य वैशि- फविशेषणतासंसर्गकस्य व्यधिकरणधर्मप्रकारेण साध्ययापागा. ।

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२९ हिनं भ्रमं प्रति विरोधित्वात् सामान्यतः प्रतियोगिप्रकारक. शाननिवेशे आकाशप्रकारकशानं प्रति दैशिकविशेषणतासम्ब- न्धेन आकाशाभावप्रकारकज्ञानस्य प्रतिवन्धकतयोक्तदोपतादव. स्थ्यमिति यादृशप्रतियोगिताथयेत्युक्तं प्रतियोगिताश्रयवत्ताशानं च तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारकं ग्राह्य तेनाकाशत्वेन ताशसाध्यवत्ताशानं प्रति दैशिकविशेषणतयाकाशाभावप्रकार- कशानस्य विरोधित्वेऽपि न क्षतिः एवं च प्रतियोगिताश्रया- वगाहित्वनिवेशे प्रयोजनाभावात् यादृशप्रतियोगितावच्छेदकाव- च्छिन्नप्रकारताशालिज्ञान प्रतिवन्धकमित्येव वक्तव्यं साध्यव. ताज्ञानविरोधित्वं वा एतल्लक्षणे निवेश्यं न चाकाशत्वादिना साध्यवत्ताज्ञानविरोधितामादाय दर्शितदोषतादवस्थ्यं साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकशानविरोधित्वपर्यन्तनिवेशे व्याधि- फरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभाववत्ताज्ञानस्य व्यधिकर- णधर्मादिप्रकारकलाध्यवत्ताशानं प्रत्येव विरोधित्वेन ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकज्ञानाविरोधितयाः ध्याभावाप्रसिद्धरिति वाच्यं घटत्वविशिष्टवाह्निमदित्यादिशा- नस्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकत्वस्याधिकं वित्या- दिन्यायनाक्षतत्वात् न च तन्मात्रावच्छिन्नप्रकारताकत्यमवश्यं निवे. श्यमन्यथा आकाशत्वनिरुक्तसाध्यतावच्छेदकोभयरूपेण साध्या बचानानं प्रति दैशिकविशेषणतया आकाशाभाववत्ताज्ञानस्य विरोधितया तदोपतावस्थामिति कथं व्यधिकरणधर्मावच्छि- नाभावसङ्ग्रह इति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकमात्रापछि. प्रकारतानिवेशेऽपिव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावासवहात्तदवच्छि- अप्रकारतामात्रनिवेशे उक्तस्थले आकाशाभावीयदेशिकविशेषणता- या वारणासम्भवात् द्वितीयलक्षणे यादृशप्रतियोगितावच्छेदकयाह- शप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकातिरिक्तानवच्छिन्न. प्रकारताशालिशानं प्रति येन सम्बन्धेन स्वप्रकारकं ज्ञानं विरोधीति विवक्षणवदेतल्लक्षणेऽपि साध्यतावच्छेदकप्रकृतप्रतियोगितावच्छेद- कातिरिक्तानवच्छिन्नप्रकारताकशानविरोधितानिवेशेन प्रतीकारस. स्मवाद आकाशत्वादेस्तादृशाकाशाभावाभावत्यादिरूपसाध्यता. वच्छेदकातिरिक्ततया तदवच्छिन्नप्रकारताकज्ञानविरोधितामादाय सा- तादृशसा.

·२३० अनुमानगादाधर्याम् दोपाभावात् । हेतुसमानाधिकरणस्य : व्याप्यवृत्तेहित्या- दिना घटायभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमेव यहित्यादिकए- साध्यतावच्छेदकमतः साध्यामावस्येति । यद्यपि पहिस्खेन घटाभावादेर्घटत्येन पयभायाधभिन्नतया ताशाभावोऽपि सा- ध्याभाव तथापि प्रतियोगितावच्छेदकभेदेनामाव- दमतेनेदं लक्षण समनियतामावफ्यमताभिप्रायेण चाग्रिमं लक्षणं अथवा हेतुसमानाधिकरणाभार्यायसाध्यानिष्टप्रतियोगितानपच्छंद- कत्वनिशान दोषः यहित्यादिना घटाधभावस्य घटत्यादिना वह्नया धमायाभिनयऽपि तदीयघटादिनिष्ठप्रतियोगिताया एव व्यधिकर- णवद्धित्वाचवच्छिन्नत्वेन चढयादिनिष्ठप्रतियोगितायां घहित्वावर नवच्छेदकत्वात् प्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन निवेशनीया तन सम्बन्धान्तरायच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभाव. मादाय नासम्भवः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताया अपि स. 'स्वधावच्छिन्नत्वं व्यवस्थापितमेव प्रतियोगितावच्छेदकत्वं च साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नं पाहां तेन गुणवान् द्रव्यत्यादित्यादी हेतुसमानाधिकरणस्य विषयितया गुणत्वादि. मतः समवायनाभावस्य ज्ञानादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि सा. ध्यतावच्छेदकस्य न क्षतिः सर्वत्र द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकसाध्याभावमादायैव पतल्लक्षणसमन्वयसम्भवायधिकरणध. मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमेऽपि क्षतिविरहेण व्यधिकरणधर्मावच्छि- भाभावखण्डनं मूलकृतोऽकिञ्चित्करमतो लक्षणान्तरमाह हेतु. समानाधिकरणस्येति । अत्र च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्था प्रामाणिकत्वे व्याधिकरणाधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- मादायाव्यातेर्वारणायोपातस्य सामानाधिकरण्येनेत्यस्य वैया- तारशाभावखण्डनं सङ्गच्छते । अत्रापि हेतु. 'समानाधिकरणस्य व्याप्यवृत्तरित्यस्य पूर्वोक एव पर्यवसितार्थः व्यावृत्यादिकमपि पूर्वोक्तमेव कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाकाशाभावाभावधानात्मत्वादित्यादावव्यानिवारणाय पूर्वो- करीत्यनुसरणे गौरवाधाप्यवृत्तित्वं परित्यज्य प्रतियोगिन्यधिक रणत्वेनाभावं विशेषयति प्रतियोगिन्यधिकरणस्य चेति । पूर्वलक्षणे साध्याभावस्य विशिष्योपादानावस्य च हेत्वधिकरणे साध्यरूपप्र- * ·ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । २३१ प्र. तियोगिता सामानाधिकरण्यमावश्यकमेव एकव्यक्तिवृत्तिसाध्यके अतस्तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभावाप्रसिधा ऽव्याप्तिरिति त. जोतं प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वं सं. योगि सत्त्वादित्यादी संयोगाद्यभावस्यातथात्वादभावान्तरमादाया- तिव्याप्तः किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वम् । एवं च तियोग्यनधिकरणीभूतहेत्वधिकरणवृत्तेरितिदलद्वयपर्यवसितार्थः प्र. तियोग्यनधिकरणत्वं च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रति. योग्यधिकरणभिन्नत्वमतः समवायेन शानादिसाध्यकद्रव्यत्वा. दिहेतो नातिव्याप्तिः इत्यं च प्रतियोगिता न सम्बन्धवि. शेपावच्छिन्नत्वेन विशेषणीया विशेषणताविशेषणाभावसाध्य- के सर्वस्यैवाभावस्य तेन सम्बन्धेन किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रीत- योगिसमानाधिकरणतया प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धरतो या. शप्रतियोगिताधयानधिकरणत्वं हेतुमतस्तादृशप्रतियोगितायाःसा. मानाधिकरपयेनानवच्छेदक यत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामाना- धिकरण्यामिति सिद्धान्तलक्षणे वक्ष्यमाणरीत्या निष्कर्पणीयम् । अथ विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यत्रातिव्याप्तिवारणाय यादृशप्रतियोगि. तावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वं हेतुमत इत्यस्यैव वाच्यतया च. हिमान् धूमादित्यादौ वह्नित्वादिना घटाद्यभावीयप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वासम्भवादवच्छेदकवहित्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वस्य हे- तुमत्यसत्वात् तथा च सामानाधिकरण्येनेत्यनर्थकम् . अत्र कचित् याशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टयादृशप्रतियोगिताथयोभयानधिक- रणत्वं हेतुमत इत्येव तत्सार्थक्याय विवक्षणीयं दर्शिताभावीयप्रति. योगितावच्छेदकवद्वित्वादिविशिष्टस्य हेतुमति सत्त्वेऽपि तादृशम तियोगिताश्रयघटादेरसत्वादुमयानधिकरणत्वं हेतुमतो ऽक्षतमेवेति ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वमादाय दोपवारणाय सामानाधि. करण्येनेत्यस्य सार्थकता न च वह्नित्वेन घटाद्यभावस्य प्रतियो. गिता वह्निभिनयावदृत्तिरेफैव स्वीक्रियते न तु घटादिरूपप्रतियोगि- भेदेन भिन्ना अभावस्य प्रतियोगिताचच्छेदकस्य चैक्यात् तथा च घटादिनिष्ठप्रतियोगिताश्रयसाधनादेरेव साधनवति सत्त्वात् तादृशमतियोगिताश्रयानधिकरणात्वं न तोति न सामानाधिक- नेत्यस्य सार्थकतासम्भवः प्रतियोगिभेदेन प्रतियोगिताभेदे तु म.

·अनुमानगादापयाम् हानसीयस्यादिनिष्टायाः पदधादिसामान्याभावीयप्रतियोगितायाः पर्यतीयपदयातितया तारशप्रतियोगिताश्रयानाधिकरणत्वस्य हे. तुमति पर्ववादी सस्वात् वाद्वित्वादेस्तदवच्छदकत्वमादायाव्याप्तिरि- ति पाच्यं यतः प्रतियोगिभेदन प्रतियोगिताया न भेदः, अपि त्व- च्छेदफदेनेव एवमपि पविभिनयान घटादित्यादी पतिभिन्नत्वेन पहषभावोयप्रतियोगिताया पविभिने सम्भाविततया तदाबयान- धिकरणत्यस्य यहिशून्ये तुमत्यक्षततया तादृशप्रतियोगि- तापच्छेद्यात्वमादायाव्याप्तरिकतया सामानाधिकरपयेनेत्यस्य सार्थकता महाकालो घटयान् फालपरिमाणादित्यादी तु महा- फालान्यत्वविशिष्टघटाद्यमावायप्रतियोगिता तारशी महाकालस्थ महाकालान्यत्वविशिष्टयटरवाद्ययच्छिन्नाधिकरणताशन्यत्वात् अ. थया वक्ष्यमाणरीत्या साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये याद. प्रतियोगितांवच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकत्वयारशप्रतियोगिताध्यप्र. तियोगिफत्वइत्यधिकरणीभूतयत्किञ्चिवक्त्यनुयोगिकत्वैतावत्याय- छिनामावस्तदनवच्छेदकत्वमेव वाव्यम् । एवं च तत्रावृत्तिगगना: यभावप्रतियोगितैव तादृशी एवं व वहि:पादिना घटाधभाव. प्रतियोगितावच्छेदकवाहित्यादिविशिएप्रतियोगिकत्वतदाश्रयवहिनि प्रतियोगिकत्ययोरेकस्मिन् सम्बन्धे असत्त्वेन ताशप्रतियोगिताया अपि तथावातद्वारकतयापि सामानाधिकरण्येनेत्यस्य सफलत्व- मयधेयमित्याहुः । परे तु अत्यन्ताभावस्येवान्योन्याभायस्यापि प्रति. योग्यवृत्तिधमाच्छिन्नप्रतियोगिताकत्योपगमात् पर्वतादौ यहि- स्वरिशिष्टायच्छिन्नजलादिमदभेदोऽपि प्रामाणिक. एवञ्च स्थाब- च्छेदकविशिष्टावच्छिन्नस्वाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकमदवद्धत्यधिकर. णकं यत् प्रतियोगित्वं तदनवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदकस्य • निवेशनीयम् । एवञ्च बहिवादिना जलायभावीयप्रति- योगितापि ताशं स्यं कथितभेदस्य तदवच्छदेकयतित्यादि. विशिष्टाचच्छिन्नतदाश्रयजलादिमनिष्ठप्रतियोगिताकत्यादतस्तयः छदकत्वमादाय दोषवारणाय सामानाधिकरण्येनेति । संयो- गी व्यत्वात् बहिमान् घूमादित्यादी. संयोगत्यवहित्वाधव- च्छिन्नसंयोगवयायभावप्रतियोगिताया: गुणत्वद्वदत्वाचवच्छिन्न; संयोगिपर्वतभेदं संयोगवहन्यायपच्छिमगुणइदादिभेदं बादायत ·व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावप्रकरणम् । २३३ थात्ववारणायावच्छिन्नान्तनिष्ठान्तयोरुपादानम् । अथवा यादृशतिः योगितावच्छेदकावच्छिन्नयादृशप्रतियोगिताधयवृतिप्रतियोगिताव. च्छेदकताकभेदवत्वं हेतुमतस्तदनवच्छेदकत्वं विवक्षणायं वाहेत्वादिना घटायभावप्रीतयोगिताप्येतादृशी तादृशप्रतियो. गितावच्छेदकवह्नित्वाद्यवच्छिन्नताशप्रतियोगितासमानाधिकरण- प्रतियोगितावच्छेदकताकस्य वद्वित्वेन घटवानेति प्रती. तिविषयभेदस्य हेतुमति सत्त्वात् व्यधिकरणधर्मस्यात्यन्ता- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्ववदन्योन्याभावप्रतियोगितायामप्यवच्छे- दकत्वात् अत एव समवायितया वाच्यत्ववन्दोऽपि द्रष्टव्य इति मित्रैरभिहितम् इत्थं च तादृशप्रतियोगितावारणाय सामानाधि- करण्येनेति । हेतुमतो वद्वित्वेन घटवभेदवत्वं घटत्वेन वह्निमद्भेद- वत्त्वं वादाय वहिनिष्ठप्रतियोगितायास्तादृशत्ववारणाय प्रकृत. प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वतदवच्छेदकावच्छिन्नत्वयोर्भप्रतियो. गितावच्छेदकतायां निवेशनं । महाकालो घटवान् कालपरिम- णादित्यादौ महाकालान्यत्वविशिष्टघटाद्यभावीयप्रतियोगितामा दायैव लक्षणसमन्वयः न तु गगनत्वपटत्वादिना घटायभावीय प्रतियोगितां तस्याः गगनाद्यवच्छिन्नघटाद्यवच्छिन्नकालभेदं गग- नत्वपटत्वाद्यवच्छिन्नघटाद्यवच्छिन्नभेदं चादाय पूर्वप्रतीकाल्लाम सम्भवेऽपि सामानाधिकरण्येन तदवच्छेदकस्याप्रसिद्धः। अथवा तादृशमतियोगितासामान्ये यद्धर्मसामानाधिकरण्यविशिष्टयद्धर्मा- वच्छेद्यत्वासावस्तद्धर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्येव वि. वक्षणीयम् । एव च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितामादायापि लक्षणसमन्वयस्तत्र सम्भवतीत्यवधेयम् । पहित्येन वहिधूमोभय नास्तीत्येतादृशमतीतिविपयामावस्य पहिमान् वद्वित्वेन यहिधूमो- भयवान्नेतिप्रतीतिसिद्धभेदमादाय प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेऽपि त. स्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं न यद्वित्वमा पर्याप्तं तथा सति घद्वित्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टवाद्विरूपप्रतियोगिमति सुशाभावप्रत्ययप्रसङ्गात् किन्तु यहित्वतदुमयत्ववोरेव तत्पर्या- तिरतस्तादृशप्रतियोगितायां समानाधिकरणतयावच्छेदकत्वेऽपि व. हित्वस्य न क्षतिः । यदि च तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदक चहित्यादिकमेव न तु प्रतियोगिविशेपणतापत्रमुभयत्वं प्रतियो- ३० ता- ·२३६ अनुमानगादाचर्याम् । तीति वाच्यम् धन्यूनवृत्रित्वस्य नानापदार्थघटितस्य संसर्गघटकन या भाने मानान्तरविरहेण स्वरूपसम्बन्धावच्छिभावभानापगमस्यै. योचितत्वात् इत्युच्यते तदा व्याप्यवृत्तितानिवेशपक्षे वहि त्यादेव्याप्यवृचिघटत्वाद्यवच्छिन्नवयाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदक तामादायासम्भवप्रसक्तिरित्यालोच्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यनि- वेशगमनुममार। तदर्थश्च प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकर- पवृत्तित्वमेव तथा सत्यपि हेतुमतो घटत्यादिविशिष्टान धिकरणतया पहित्यादिना घटाधमाघमादाय दोपप्रसत्या सामा नाधिकरण्येनत्यस्य सार्थक्यसम्भवात् । च प्रतियोगि- तावच्छेदकविशिधानधिकरणत्वं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न. तियोगितावच्छंदकताकभेदयत्त्वं तथा च संयोगत्वाधवच्छिन्नघटा. दिमवेदनादाय संयोगात्यन्ताभावस्य प्रतियोगियधिकरण्यापतिः भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायां प्रकृतप्रतियोगितासामानाधिकरपय- निवेशनेन सामजस्यात् । न च (१) परे स्वित्यादिनाभिहितद्वितीय- फल्प 'पचं पर्यवसानमिति घरयादिना वयाद्यमावस्यापि प्रतियोगिवैयधिकरण्यापया पक्षियादेस्तप्रतियोगितायां सामाना. धिकरपयेनावच्छेवतयाच्यातिरेति वाच्यं व्यधिकरणधर्माव- छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदानभ्युपगमेनेवोक्तापत्त्यसम्भवात् घटत्वेन पटवानेत्यादी घटत्वाधवच्छिन्नपटात्यन्तामावस्यैव वि. पयत्योपगमात् प्रतियोगितावच्छेदकं सामानाधिकरण्येन यावच्छेदकं ताशप्रतियोगितावच्छेदकताक भेदो निवेश्य.(२) । अथैवमपि घनत्वाधवच्छिमयदपाधभावस्य यावाधवच्छिन्नघटादिमन्दमादाय घटत्वाधवाच्छन्नघटादि व्यधिकरणस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमादायाव्यातिरिवेति (नच घट-बादिना बहरायभावस्यापि घटत्वाचवधिमवद्यादिमदमादाय प्रतियोगिये। यधिकरप दुवार तादृशभेदीपवनयालिनिवप्रतियोगितारदाताम्मे पदत्यायविनयभाग- पदयादिने प्रतियोगिताम्यधिकरणपटरिद तासमानाधिकारहिवादेरपि सामानाक- পৰাৰঞ্জকনবােৰহাৰাষাৰ নিৰ্মানাসেসপৰা মৰমৰাণী- तारमानाधिकरणमामित्वस्य भेदवारणासम्मवान् इति शाहाबादलत्पानियों गाया मामा- नाधिकरणमाघरदस्मया प्रत्यासिपित वाच्यम् । इति । पुस्तके पाठान्तरम् । (२) पतियोगितावदिशसामानाधिकरण्येन पारशेदकता वारशारदकताकम्पतियोनि- नाकमेद एव या नियम इति र युस्तके पाटन्तिाम् । वा ·ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । २३७ , तथा चेन्न सामानाधिकरण्येन प्रतियोगितायामवच्छेदकं यद्य- तदवच्छिन्नतत्समानाधिकरणप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदस्यैव नि- घेशनीयत्वात् ॥ अथ वह्नित्वादिना घटाभावस्य' यदि घटत्वा- दिक प्रतियोगितावच्छेदकं तदा घटादिमति ताशाभावासत्त्व- प्रसङ्ग इति वहिवघटत्वाधारेवावच्छेदकतापर्याप्तिरुपगन्तव्या चानवच्छेदकपदस्यावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणपरतया व्याख्ययैवं तादृशाभावप्रतियोगितामादाय दोषाप्रसको सा- मानाधिकरण्यनत्यस्य वैयर्थ्यमशक्यवारणमेवेति चेन्न प्रति- योगिविशेषणतापन्नतदनापन्नयोरवच्छेदकतावलक्षण्येन प्रत्येक कमेवावच्छेदकतापर्याप्तः पर्याप्तिविवक्षामात्रेण प्रतीकारास- म्भवात् सामानाधिकरण्येनेत्यस्य सार्थक्यं तदपि तियोगिविशेषणतापन्नस्य यादृशं विलक्षणमवच्छेदकत्वं तत्प- र्याप्त्यनाधिकरणत्वलाभायैव यथा व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियो. गिताकाभावस्यैव तत्प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टविरोधित्वोपगमे- नोकाभावस्य घटादिमति वृत्तौ वाधकाभावात् । अस्तु वा विलक्ष. णापच्छेदकतात्वेन प्रत्येक पर्याप्तयोरप्यवच्छेदकतयोस्ततत्प्रति- योगितावच्छेदकत्वत्वेनानुगतयोः समानाधिकरणब्यधिकरणधर्म- द्वये पर्याप्त्यन्तरं तादृशानुगतरूपावच्छिन्नपर्याप्त्यधिकरणधर्मा- पच्छिन्नस्यैव वाभावविधतेति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिमति सत्त्वोपपत्तिः। एवं च इदत्ववतित्वोभयावच्छि- नवयभावमादाय पर्याप्तिनिवेशव्यावृत्तिप्रदर्शनं समानाधिकर- णधर्मस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावप्रतियोगित- नवच्छेदकत्वपक्षीयव्याप्यवृत्तित्वघटितलक्षणाभिप्रायेणेति वदन्ति । अव्यभिचारिसम्वन्धरूपता अवयवशक्त्या अव्यभिचारिसम्ब. न्धपदप्रतिपाद्यता तथा च पूर्ववन्न तत्पदस्य पारिभाषिक- तेतिभावः । ननु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावववृत्ति त्वरूपस्य व्यभिचारपदार्थस्य तच्छरीरे ऽनिवेशात्कथमेवमि- त्यत आह हेताविति । यथा हेत्वन्वयिसाध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वं व्यभिचारः तथा साध्यतावच्छेद. कान्वयिनो हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायाः सामानाधि- करण्येनावच्छेदकत्वस्यापि तथात्वादित्यर्थः । पहिधूमस्य म्य • ·. २३८ अनुमानगादाधार •भिचारीत्यधाभाषपदवृत्तित्यं व्यभिचारपदा: । तदेकदेशे चा. भावे पयर्थप्रतियोगितामा निरूपयसामधेनान्यया प्रति योगितायां वाधेयतासम्बन्धेन धूमस्यावच्छिनत्वसम्बन्धन धू- । मविशेषणतापमधूमत्यस्यान्वय इति धूमत्यावच्छिन्नधूमाभावव- इष्टचिवलामः साध्यतावच्छेदकावाच्छमसाध्यान्तर्भावेन न व्यभिचारपदार्थता शरधानन्त्यप्रसन्नात् ! साध्यबाधकपदय- •पाताय । पचं समानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां सामाना. धिफरण्यनावच्छेदकत्वं व्यभिचारपदार्थः । सामानाधिकरण्ये व व्युत्पत्तिवैचित्र्यात्प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यापि यहेर्निरूपकत्वसम्ब- न्धेनान्वयः पयावन्तर्भावनैव या शक्तिः धूमपदं लक्षणया धूमत्यपरम् । आधेयत्यं पप्ठ्यर्थः अन्वयश्चावच्छेश्कत्ये निरूपक. स्वमिन प्रन्ययार्थः । तथा च धूमावनिष्ठत्वसमानाधिकरणामावर- तियोगितावच्छेदकतानिकपको चतिरित्यन्वयवोधः । यद्यपि लायवरूपविनिगमकसत्वादभावववृत्तित्व एव व्यभिचारपदशा तिकल्पनमुचितं तथापि शेयत्वं धाच्यत्वस्याव्यभिचायतिप्रा. माणिकव्यवहारानुरोधादुपदर्शितगुरुरूपस्यापि व्यभिचारपदा- थत्वमावश्यकं तत्र वाच्यत्वाभावाप्रसिध्या तदभावपचित्या. भाववोधासम्भवात् उक्तरूपस्य व्यभिचारपदार्थत्वे व्यभिचार- स्थामायो व्यभिचारमित्यव्ययीभावाश्रयपात् । क्षेयत्वसमानाधि- करणामावतियोगितानवच्छेदकत्वमव्यभिचारपदार्थः । इन प्रत्य- यार्थी निरूपकत्वं वाच्यत्वपदं वाच्यत्वत्वपरं पटवर्थवाधेयत्वं तया च वाच्यत्वत्वनिष्ठस्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकतानिरूपकं शेयत्वमित्यन्वययोधः । अथैवमध्यव्यभिचारि- सम्बन्धपदेनोक्तव्यात कथं लाभः न चाव्यभिवारिपदं ताह- शप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाथयारं तदाश्रयता । मानाधिकरण्यमिति तल्लाभ इति वाच्यं वहित्वं धूमाव्यभि- चारीतिप्रयोगामावात उक्तधर्मयोधकाव्यभिचारपदसमभिव्याहते. न्प्रत्ययस्याश्रयत्वाबोधकत्वात् अव्याभिचारपदार्थान्वयितावच्छे- दकं यदा तवच्छिन्नसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकत्यवोधकताया व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् साध्यतावच्छेदफस्याव्य- 'भिचारिपदार्थत्वे हेतुसमानाधिकरणत्यादिव्यावधेिस्याशक्यत्वा- ·व्यधिकरणधर्मावन्छिन्नाभावप्रकरणम् । २३९ चति चन्न अव्यभिचारिसम्बन्ध इत्यस्य अव्याभिचारिहतुनिष्ठं सा- ध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थः। एवं च साध्यतावच्छेदकनिष्ठस्वसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतानिरूपकहेतुनिष्ठसाध्यसामा- नाधिकरण्यमिति पर्यवसितम् उक्तलक्षणस्याप्योवार्थे तात्पर्य न तु यथाश्रुतविशेषणविशेष्यभावे तदापन्नस्याव्याभिचारिसम्बन्ध पदेन बोधयितुमशक्यतया पारिभाषिकताया दुर्वारत्वात् । न च यद्रूपावच्छितस्य यस्य व्यासित्व तदन्यरूपेण तस्याव्यभिचा. रिसम्बन्धपदार्थत्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् एव सति साध्या- भाववत्तित्वमात्रस्य व्यभिचारपदार्थत्वेऽमि व्यतिकिसाध्यको- तव्याप्तरव्यभिचारिसम्बन्ध रूपतोपपत्तेरुक्तधर्मस्य व्यभिचारपदार्थ- त्यव्यवस्थापनानुपयुक्तत्वात् । उक्तलक्षणेऽपि साध्यसामानाधिकर- ज्यमन्त व्याव्यभिचारिसम्वन्धरूपताया व्यवस्थापयितुं शक्य. त्वात् । साध्यसामानाधिकरण्यानन्तर्भावेऽपि प्रतियोगिसमानाधि- फरणस्वसमानाधिकरणनिरुक्तयावदभावकत्वरूपपर्यवीसतपूर्वलक्ष- णार्थस्याव्यभिचारिसम्वन्धरूपतासम्भवात् ॥ (दी०) अवच्छेदकत्वञ्चह तत्पयोप्त्यधिकरणत्वं तेन वि- शिष्टवथभावस्य हृदत्ववतित्वोभयावच्छिन्नाभावस्य च प्रतियो- गितावच्छेदकत्वेपि वद्वित्वस्य न क्षतिः सत्त्ववति गुणादौ सं. योगाद्यभावोऽपि व्याप्यवृत्तिः वक्ष्यमाणं वा मतियोगितावच्छे- दकानतिरिक्तवृत्तित्वमेव तदवच्छेदकत्वमिहापि वोध्यं भवति च गुणत्वगुणात्तित्वद्रव्यमात्रसमवेतत्वाधवच्छिन्नमतियोगिता. कव्याप्यवृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकगुणत्वाधनतिरिक्तवत्येव संयोगत्वमित्याहुः॥ (गा) अवच्छेदकत्वमिति अनवच्छेदकमित्यत्र यदवच्छेदक- पदं तत्तात्पर्यविषयावच्छेदकत्वमित्यर्थः । तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वं पर्याप्तिसम्बन्धेनावच्छेदकतावस्व तथा च पर्याप्तिसम्बन्धेनाव- उदकत्वावच्छिन्नस्य भेदोग्नवच्छेदकपदेन विवक्षित इति भावः । विशिष्टवद्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि वहि- त्वस्यत्यन्श्य. 1 महानसीयत्वादिविशिष्टययभावस्य प्रतियो- ·२४० भनुमानगादार्याम् गितायो महानसीयत्वसहितवाहित्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि यतासम्बन्धेनावच्छेदकतावदन्यत्वस्य पहिल्वे दुर्लभत्वादि. ति भावः । प्रतियोगिविशेषणतापन्नधान्तरसहितवाहित्वावच्छिन्ना- भावमादाय दोषं प्रदर्य प्रतियोगिविशेषणतापन्नधर्मस्यैव प्रतियोगि. तावच्छेदकत्वं प्रतीयत इति नियमानभ्युपगन्तुयाधिकरणधर्माव- छिनाभाववादिनः प्रतियोग्यवृतिधर्मसहिवप्रतियोगिनिधर्म- पर्यासप्रतियोगितावच्छेदकताको भावो ऽस्तीति व्युत्पादनाय तारशामावमादायापि दूपणं दर्शयति इहत्वेति।उभयावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकोभयघटकप्रत्येकस्यावच्छेदकताया अव्याहत. स्वादितिभावः । न क्षतिरिति अवच्छेद्याश्रयविशेषणभावापन्नेषु तद- नापन्नेषु पात पदवच्छेदकत्वं पर्याप्तिसम्बन्धेन तदवच्छिन्नभेदस्य .. तत्पर्याप्पयनवच्छेदकप्रत्येकमात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन सत्त्वावहित्वादे. स्ताहशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य घटत्वाद्यवच्छिन्ने घटपटोम- यत्वाद्यच्छिन्नभेदवानिष्प्रत्यूहत्वादितिभावः । न च पहिनिष्ठइदत्व वहित्योभयावच्छिन्नप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येन यदवच्छेद- कत्वं तदाहित्वमात्र पर्याप्तं हत्वस्य व्यधिकरणतयवावच्छेदकत्वा. दिति कथं वाहित्वस्य तादावच्छेदकत्त्वावच्छिन्नान्यत्वनिर्वाह इति वाच्यं यतः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकमित्यस्य तत्तत्म- तियोगितासमानाधिकरणवृत्तियत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वं त. दवच्छिन्नभेद्कूटवत्वमर्थः इत्थं च इदत्वयद्वित्वोभयावच्छिन्नप्रति- योगितायाः समानाधिकरणवृत्त्यप्येकमेवावच्छेदकत्वम् उभयपर्याप्त तदवच्छिन्नभेदो वह्नित्वे ऽव्याहत एवेति । ननु संयोगादिसाध्यकस. खेतावव्याप्तिवारणाय तदभावव्यावर्तकन्याप्यत्तित्वादिविशेष- णोपादाने तत्साध्यकसत्त्वादिरूपव्याभिचारिहेतावतिव्याप्तिप्रसङ्गः अभावान्तरस्यैव लक्षणघटकत्वादित्याशय व्यभिवारिहतुकस्थ- ले संयोगाद्यभावस्य लक्षणघटकत्वप्रदर्शनेन परिहरति सत्त्ववती. नि। व्याप्यवृत्तिरित्युपलक्षणं प्रतियोगिव्यधिकरणधेत्यपि योध्यम् । अयं भावः। व्याप्यवृत्तित्वमत्र नावन्निवृत्तिकान्यत्वं न वा. स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वसामान्याभावः प्रतियोगि- व्यधिकरणत्वं च न प्रतियोग्याधिकरणावृत्तित्वं किं त्वनवन्छिन विकत्वं स्वाधिकरणयत्किञ्चिवकिनिष्ठामावाप्रतियोगित्वं । * ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २४१ व्याप्यवृत्तित्वं प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं च प्रतियोगिवैयधिक- रण्यं संयोगाद्यभावसाधारणं हेत्वधिकरणे तथात्वस्य, विवक्षित- त्वात्सद्धेतुस्थले न तादृशाभावस्य लक्षणंघटकता तत्र गुणादेहे- बनधिकरणत्वात् सत्त्वादिहेतुकस्थले तस्य हेत्वधिकरणतया तत्र व्याप्यवृत्तिः प्रतियोगिव्यधिकरणश्च साध्याभावो लक्षणघटक एवेति चक्ष्यमाणामति सिद्धान्तलक्षण इत्यादिः । तदवच्छेदकत्वं प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् इहापि एतल्लक्षणेऽपि योध्यं विवक्षणीयम्। अन्यथा लघुरूपसमनियतगुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकन्यभिचारिण्यति- व्याप्तरिति भावः तथा च संयोगादिरूपसाध्याभावस्य व्याप्यत्ति- स्वादिरूपविशेषणेन व्यावर्तनेऽपि न क्षतिः व्याप्यवृत्यभावान्तर- प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्य संयोगत्वादौ सत्त्वेन तदवच्छिन्नसाध्यफव्यभिचारिण्यतिव्याप्त्यमसक्तरिति यथाश्रुना. शयो ऽवगम्यते स च न सङ्गच्छते सत्तावान् जातेरित्यादौ स. तात्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस- तात्वाचनतिरिक्तवृत्तितायाः सत्त्वात्तत्साधारणतयाव्याप्तेर्वारणा- य स्वविशिष्टसम्वन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वरूप- तदनतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव विवक्षणीयतया तद्धटकाभावे प्यवृत्तित्वनिवेशे प्रयोजनविरहेण संयोगादिसाध्यकसद्धेतौ हेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकसंयोगत्वादेर्निरुक्तानतिरिक्त- पृत्तित्वस्य संयोगत्वादिसाधारण्यावरहेणाव्याप्त्यनवकाशेन हेतु- समानाधिकरणामावे व्याप्यवृत्तित्वनिवेशनवैयर्थ्यात् न च स्ववि- शिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावे व्याप्यवृत्तित्वविशेषणादाने संयोगेन द्र- व्यस्याव्याप्यत्तितापक्षे संयोगेन साध्यतायां हेतुसमानाधिक- रणसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकं य- द्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावायसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नम- तियोगितानवच्छेदकं तादृशधर्माप्रसिद्धिः तादृशाभावप्रतियोगिता. वच्छेदकीभूतसकलधर्मावच्छिन्नानामेव संयोगेनाभावानां फेव- लान्वयित्वादिति स्वविशिएसम्बन्धिनिष्ठाभावं व्याप्यवृत्तित्वाव- शेषणस्यावश्यकतेवि वाच्यं संयोगाद्यभावव्यावर्तकस्यावच्छि- प्रवृत्तिकान्यत्वरूपव्याप्यवृत्तित्वस्य ; निवेशने संयोगेन साध्यता- हेतुसमानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावो या ·२४० अनुमानगादापर्याय गितायो महानसीयवसहितवाहित्यल्यावच्छेदकत्वेऽपि आश्र- यतासम्बन्धेनायच्छेदकतापदन्यत्वस्य धहित्वे दुर्लभत्वादि- ति माकः । प्रतियोगिविशेषणतापनधनान्तरसहितवाहिन्यावच्छिमा- भावमादाय दोमवश्यं प्रतियोगिविशेषणतापन्नधर्मस्येव प्रतियोगि. तावच्छदकस्य प्रतीयत इति नियमानभ्युपगन्तुयाधिकरणधर्माव- छिन्नामाययादिनः प्रतियोग्यवृत्तिधर्मसहितप्रतियोगिचिधर्म- पर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताको भायो ऽस्तीति व्युत्पादनाय तारशामावमादायापि दूपणं दर्शयति इहत्वतिाउभयावच्छिन्नाभाव. प्रतियोगितापच्छेदकोमयघटकप्रत्येकस्यावच्छेदकताया अव्याहत स्वादितिमान क्षतिरिति अवच्छेद्याश्रयविशेषणमावापपु सद नापत्रेषु पर्याह यदवच्छेदकत्वं पर्याप्तिसम्बन्धेन तदवच्छिन्नभेदस्य तत्पर्याप्त्यनपच्छेदकप्रत्येकमात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन सत्याग्रहित्यारे- स्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य पदत्वाधवच्छिन्ने घटपटोभ. पत्वावच्छिन्नभेदवनिप्रत्यहत्वादितिभावः। न च पहिनिष्टइदत्व- घहित्वोभयावच्छिनप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येन यदवच्छेद- कत्वं तवाहित्वमात्र पर्यास इदत्यस्य व्यधिकरणतयवावच्छेदकरवा. दिति कथं पवित्वस्य ताशांवच्छेदकत्वावच्छिन्नान्यत्पनिवार इति वाच्यं यतः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकमित्यस्य वचप्र. तियोगितासमानाधिकरणवृत्तियत्ततत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वं त. दवच्छिन्नभेदकटवत्वमर्थः इत्थं व इदत्ववद्वित्वोभयावच्छिन्नप्रति- योगितायाः समानाधिकरणवृत्त्यप्येकमेवावच्छेदफत्वम् उभयपर्या तदवच्छिन्नभेदो घालित्वे ऽव्याहत पवेति। ननु संयोगादिसाध्यकस. खेतावव्याप्तिवारणाय तभावव्यावर्तकव्याप्यत्तित्वादिविशेष. णोपादाने तत्साध्यकसरवादिरूपयमिवारिहेतावतिव्यातिप्रसाः अभावान्तरस्यैव लक्षणपदकत्वादित्याशय व्यभिचारिहेतुफरथः ले संयोगाद्यभावस्य लक्षणघदकत्वदर्शनेन परिहरति सत्ववती. ति । व्याप्यवृत्चिरित्युपलक्षणं प्रतियोगिब्यधिकरणवत्यपि योभ्यम् । अयं भावः । व्याप्यत्तित्वमत्र नापविनवृत्तिकान्यत्वं न पा. स्वसमानाधिकरणामावप्रतियोगित्वसामान्याभावः प्रतियोगि- व्यधिकरणत्वं चन प्रतियोग्याधिकरणावृत्तित्वं किंवनवच्छिमा विकत्वं स्थाधिकरणयत्किञ्चिद्याकिनिष्ठामावाप्रतियोगित्वं या ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् ।' २४१ व्याप्यवृत्तित्वं प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं च प्रतियोगिवैयधिक रण्यं संयोगाद्यभावसाधारणं हेत्वाधिकरणे तथात्वस्य विवक्षित. त्वात्सद्धेतुस्थले न तादृशाभावस्य लक्षणघंटकता तत्र गुणादेहे- वनाधिकरणत्वात् सत्त्वादिहेतुकस्थले तस्य हेत्वधिकरणतया तत्र व्याप्यवृत्तिः प्रतियोगिव्यधिकरणश्च साध्याभावो लक्षणघटक एवेति वक्ष्यमाणमिति सिद्धान्तलक्षण इत्यादिः । तदवच्छेदकत्वं प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् इहापि एतल्लक्षणेऽपि वोध्यं विवक्षणीयम्। अन्यथा लघुरूपसमनियतगुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिण्यति- व्याप्तेरिति भावः तथा च संयोगादिरूपसाध्याभावस्य व्याप्यवृति. स्वादिरूपविशेषणेन ब्यावर्तनेऽपि न क्षतिः व्याप्यवृत्यभावान्तर- प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्य संयोगवादी सत्त्वेन तदवच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्याप्त्यप्रसक्तरिति यथाश्रुना. शयो ऽवगम्यते स च न सङ्गच्छते सत्तावान जातेरित्यादौ सः तात्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस- तात्वाद्यनतिरिक्तवृत्तितायाः सत्वात्तत्साधारणतयाव्याप्तेारणा- य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कवरूप. तदनतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव विवक्षणीयतया तटकाभावे व्या- प्यवृत्तित्वनिवेशे प्रयोजनविरहेण संयोगादिसाध्यफसद्धेतौ हेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकसंयोगत्वादेर्निरुक्तानतिरिक्त पृत्तित्वस्य संयोगत्वादिसाधारण्यावरहेणाव्याप्त्यनवकोशेन हेतु- समानाधिकरणाभावे व्याप्यवृत्तित्वनिवेशनवैयर्थ्यात् न च स्ववि- शिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावे व्याप्यवृत्तित्वविशेषणादाने संयोगेन द्र- व्यस्याव्याप्यवृत्तितापक्षे संयोगेन साध्यतायां हेतुसमानाधिक- रणसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकं य. द्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्नप्र- तियोगितानवच्छदकं तादृशधर्माप्रसिद्धिः तादृशाभावप्रतियोगिता- पच्छेदकीभूतसकलधर्मावच्छितानामेव संयोगेनाभावानां केवल लान्वयित्वादिति स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावं व्याप्यवृत्तित्वाव- शेषणस्यावश्यकतेति वाच्यं संयोगाद्यभायल्यावर्तकस्यावच्छि- । प्रवृत्तिकान्यत्वरूपव्याप्यवृत्तित्वस्य निवेशने संयोगेन साध्यता- हेतुसमानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावो ·२४४ अनुमानगादापयाम् र्थस्य विपक्षणीयत्वान्न दोपः। अव्याध्यवृत्तिसाध्यकव्यभिचारिण्यति. व्याप्तिः साध्याभावस्य साध्यवत्यपि वृत्तरिति तु नाशनायं । व्य. मिवारनिरूपकाधिकरणं यत्तदवृत्तित्वावच्छिन्नाभावस्यापि साध्या भावतया तस्य च साध्यवत्यवृत्तः । यत्समानाधिकरणेति यदूपवि. शिष्टसमानाधिकरणेत्यर्थः । तेन द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति सत्त्वादि- त्यादी सत्तासमानाधिकरणद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वाभावप्रमाया साध्यवत्ताशानप्रतिवन्धकत्वेऽपि न क्षतिः यद्धर्मावच्छिन्नसामा. नाधिकरण्यशरीरे च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिमा- धिकरणत्वं निवेशनीयं तत्प्रयोजनं च स्फुटमेव अधिकरणयुत्ति- त्वं च निरवच्छिन्न ग्राह्यं तेन कपिसंयोगी एतदक्षत्यादित्यादौ हे तुसमानाधिकरणकापसंयोगत्वावच्छिन्नपिसंयोगाभावादिविषयक प्रमाया अव्याप्यत्तित्वज्ञानविरह कालोनायाः साध्यवत्ताशानप्र. विन्धकत्वेऽपि न क्षतिः । ममायां प्रमासामान्ये तेन व्यभिचारि- णि नातिव्याप्तिः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वेन व्यधिक- रणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्ताशानस्यापि विरोधित्वात्सद्धताव. गि लक्षणगमनासम्भव इत्यतो ज्ञानसामान्यमुपेक्ष्य प्रमासामान्य. निवेशनं प्रमापदं च यावद्ममभिन्नपरमत उक्तभ्रमात्मकवानस्या- भावाशे प्रमात्वेऽपि न क्षतिः साध्यवत्ताज्ञानपदं तत्सामान्यप. रम् अतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्ताशानस्य तद्धर्मयः स्वेन साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वेऽपि न क्षतिः एवं च साध्यपद साध्यतावच्छेदकविशिष्टपरं ज्ञानं च स्वसमानधर्मितावच्छेदकक- त्वेन स्वविषयीभूनाभावप्रातयोगितावच्छेदकसंसर्गकत्वेन च वि. शेषणीयं तेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नसयोगसम्बन्धाचच्छिन्नप्रति. को रमादाभान त्साहानस्य साध्यवत्ताज्ञानसामान्यान्तर्ग: तद्रव्यत्वादिना' धूमादिप्रकारकं भिन्नधर्मावच्छिन्नविशेष्यकधूम- त्वावच्छिन्नप्रकारकं समवायादिसम्बन्धेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रकार च झानं प्रत्यप्रतिवन्धकत्वान् कामिनीजिज्ञासादेरेव च शशानसामान्यविरोधित्यादतिव्याप्तेनावकाशः । साध्याभावपवैय. ादिति । अत्र च साध्यतावच्छेदकविशिष्टसामानाधिकरण्याव- छदकत्वं स्वव्यापकतादृशसामानाधिकरण्यकत्वं तथा च साध्यताय- च्छेदकविशिष्टसामानाधिकरण्यत्वंयसमानाधिकरणसाध्यामावत्व ता ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । व्यापकतावच्छेदक तत्वव्याप्तिरित्येतादृशार्थकत्येप्रथमलक्षणे नसा- ध्याभावपदवैयर्थ्य यत्समानाधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्वासावरूपयत्सामानाधिकरण्यव्यापकताचच्छेदकत्वात् यत्समाना. धिकरणसाध्याभावनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावरूपस्य य. समानाधिकरणसाध्याभावंत्वव्यापकतावच्छेदकत्वस्यातिरिक्ततया तघटितलक्षणे यत्सामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकत्वस्यानिवे. शात्तद्घटितलक्षणसम्भवेऽपि प्रकृतलक्षणे वैयर्थ्यानवकाशात् एवं यत्समानाधिकरणसाध्याभावप्रमात्वव्यापकः साध्यवत्ताज्ञानप्रतिय. न्धकत्वाभावस्तत्वमित्येतादृशार्थकत्वे द्वितीयलक्षणेऽपि न तद्वैयर्थं यसमानाधिकरणप्रमात्वव्यापकताघटकाभावाद्यत्समानाधिकरणसा. ध्याभावप्रमात्वन्यापकतायामभावान्तरस्यैव निवेशादित्यवधेयम् । (दी०) यत्तु साध्याभाववति यवृत्ती प्रकृतानुमितिविरो- धित्वं नास्ति तत्वं वा व्याप्तिरिति। तन्न अनुमित्यविरोधित्वज्ञा- नस्यानुमितिजनकत्वे साध्याभावववृत्तित्वज्ञानस्यानुमित्यवि- रोधितया व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् ।। (गा साध्याभाववतीति। यनिष्ठसाध्याभावववृत्तित्वविशिष्टनिरूपि- तविपयितासामान्ये प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाभावस्त- स्वमित्यर्थः वद्धिमान् धूमादिन्यादौ हेतुनिष्ठसाध्याभाचवद्वृत्तित्वत्वधि: शिष्यनिरूपितविपयिता व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववद्धृत्तित्वत्ववि. शिविषयितैव सा च न वह्वयनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदिका तच्छा. 'लिज्ञानस्यानुमित्यप्रतिवन्धकत्वात् व्यभिचारिणि साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नसाध्याभाववद्वत्तित्वविषयितापिताशी तद्वत्ताज्ञानस्य च व्यभिचारमानविधया ऽनुमितिप्रतिवन्धकत्वात् तादृशविपयिताया अनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वान्नातिव्याप्तिः यनिष्ठत्वानुपादाने धूमाद्यंशे वहित्वावच्छिन्नवढयभाववत्तित्वावगाहिभ्रमनिष्ठवडय. भाववत्तित्वत्वविशिष्टनिरूपितविपयिताया अनुमितिप्रतिवन्धकता. यच्छेदकत्वादहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरतस्तदुपादानं तथा व भ्रमविषयवहित्वेन बढयभाववत्तित्वस्य हेतुनिष्ठत्वाभा- घान्न दोपः यनिष्ठपदार्थानरूपितविपयितासामान्ये यनि- उसाध्याभाववत्तित्वविपयितासामान्य इति या · यगुच्यते ·२४६ अनुमानगादाधर्याम् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववशित्वमेय समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभायपत्तित्वत्वेन भातं ता. शक्षानीयहेतुनिष्ठतथाविधसाध्याभावयवृत्तित्वविषयिताया अप्य नुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वादसम्भवो ऽव्याप्तिति साध्यामा घवदृत्तित्वत्वविशिष्टनिरूपितत्वं विपयिताविशेषणं तादृशनमवि. यिता च न साध्याभावववृत्तित्वत्वविशिष्टनिरूपिता तादृशविषयि- तानिरूपकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावपत्तित्वस्य वि. शेपणीभूतं यत्समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाधववृतित्वावं तविशिष्टत्वाभावात् न च तद्विशिधनिरूपितत्वं यदि तदवच्छिन्ननि- रूपकताकत्वं तदा समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववद्- वृत्तित्वत्वस्य तभ्रमविषयवृत्तावसत्त्वेऽपितनिष्ठविपयिवानिरूपकत्वे व्यधिकरणीभूयावच्छेदकत्वात् भ्रमविपपितायास्तद्विशिष्टनिरूपि. तत्वमक्षतमेव यदि च वस्तुगत्या यत्र तद्वैशिष्टयं तनिकपितत्वमेव तद्विशिएनिरूपितत्वं तदा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाववव चित्वत्वविशिष्टनिरूपितत्वमेवोकनमविपयिताया अक्षतमिति कथं तयावृत्तिरिति वाच्यं तदयच्छिश्नतदाश्रयनिष्ठनिरूपकताकविषय- ताया पर तथास्यात् तथाहि विशेषणीभूतधर्मान्तरविशिष्टेन व्या- वय॑मानस्य विशेष्यस्य भाने विशेपणांशे प्रकारीभवन्त्यां व्यको विशेप्यसम्बन्धितावच्छेदकताया विशिष्टचैशिष्ट्यवोधे भानात् सा. ध्याभावववृत्तित्वरूपविशेषणविशिष्टविपयेण निरूपकीभूय विषयि. तव्यावर्तने व्यावर्तकविषयस्याश्रयतया व्यावर्तकं यत्साध्यामाव- घवृत्तितात्यं तस्यापि निरूपकतावच्छेदकीभूय विपयिताव्यावर्तक-' स्वादुक्तसमविपयिताव्यावृत्तिःतद्यावर्तकविषयव्यावर्तकस्य तनिष्ठ- साध्याभावहात्तितात्वस्य ताशविषयितानिरूपकतानवच्छेदकत्वात् ताहशविपयिताया लक्षणाघटकत्वात् एवंचभ्रमविपयिताव्यावर्तक- तयैव साध्याभायवत्पदसार्थक्यं ताविषयिताया उकक्रमेण हेतु. निष्ठसाध्याभावववृत्तित्वत्वविशिष्टानिरूपितत्वेऽपि देतुनिष्ठाधेय- तात्वविशिष्टनिरूपितत्यानपायात् साध्याभावपदमनुपादायाधिक- रणवृत्तितात्वविशिष्टनिलपितविषयितानिवेशे वृत्तौ समानाधिकर. णधर्मावच्छिन्नाभावाधिकरणीयत्वभ्रमावषायतावारणेऽपि चियिः । शेषणे तनिरूपकेऽधिकरणे यत्र समानाधिकरणधावच्छिन्नाभावनm .

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २४७ मस्तद्विषयतावारणासम्भवात्साध्याभावांशनिवेशस्यापि सार्थफ्यात् न च तावत्पर्यन्तनिवेशेऽपि पहित्यावाच्छन्नबढ्यभावत्वेन व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकवड्यभावमवगाह तादशाभाववह त्तित्वावगाहि यशानं तदीयतादृशसाध्याभाववत्तित्वविपयितापि साध्याभाववत्तित्वत्वविशिष्टनिरूपितैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताको यः साध्याभावस्तद्ववृत्तित्वत्वस्यैव तत्र विशेष. णतया भानात्तद्विशिष्टत्वस्य च तादृशज्ञाननिष्ठविपयितानिरूप. फसाध्याभावववृत्तित्वे सत्त्वादिति तहोपतावस्थ्यमिति वाच्यम् । अभावांशे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस. म्वन्धेन साध्यप्रकारकव्यभिचारज्ञानमेवानमितिवि च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावे साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्न प्रतियोगिताफत्वसम्बन्धेन साध्यं प्रकारस्तादृशज्ञानविपय- घटकस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन सा. ध्यविशिष्टस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्याप्रसिद्या तादृशज्ञान- विपयिताया विशिष्टनिरूपितत्वासम्भवात् न चैवमपि समाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाव. द्वयविशेषिताधिकरणवृत्तित्वावगाहिनः समानाधिकरणधर्माव- च्छिन्नाभावांशे भ्रमरूपक्षानस्य विषयिताया व्यधिकरणधर्मावच्छि- भाभावववृत्तितात्वविशिष्टनिरूपितत्वात् समानाधिकरणधर्माव- च्छिन्नसाध्याभावविपयितानिरूपिताधिकरणाविपयितानिरूपिताधे. यत्यविषयतात्वेन प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाव्याप्तिरिति वाच्यम् । हेतुसामानाधिकरण्यविशिष्टसाध्याभावत्वावशिष्टविप. यितायां प्रतिबन्धकतापच्छेदकत्वाभावस्य विवक्षितत्वात्, उक्त- भ्रमे च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावविपयितायास्तादृशचि- शिष्टनिरूपितत्वाभावेन तस्या एव च प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वे- नाव्याप्त्यनवकाशात् । अथ यत्र साने हेतुसमानाधिकरणतया भासमाने व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वसाध्यतावच्छ. दकाचच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वोभयसम्बन्धेन साध्यस्यैफा मकारता तारशनानीयव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावविषयितायां साध्यताव. च्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन साध्यविशिष्टाभावनि- सपितत्यस्य विषयोभयदभावे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- ·२४८ भनुमानगादापर्याम् गिताकत्यासम्मयेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस. म्वन्धन साध्यविशिष्टाभावनिमपिनत्वस्य साध्यतावच्छेदकाव- छिनप्रतियोगिताफत्वसम्बन्धविषयितानिरूपकविषयितात्वेनानुमि. तिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्त्यस्य चाक्षतत्वादच्यातिदुवाश्चेति चन्न, वादशभ्रमस्याप्रामाणिकत्वात् प्रामाणिकत्वे च ससर्गीयविषयि- तादयानिरूपफत्येनामावविपयिताया विशेषणीयतया सामअस्या- त्। अथ साध्यरूपविशेषणविशिष्टस्याभावस्य विपयितानिरूपकनया लक्षणघटकत्वे साध्याभाययोः सम्बन्धस्य सम्बन्धविधया लक्षण- অনেমায, ব য রাখবৰষ্টাকায়েম तियोगिताकत्यत्पः, व्यधिकरण घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यर पश्चाननुगत इति प्रथमस्य निवेश केवलान्वयिनि साध्यविशेषि.' तामावस्येवाप्रसिदिः, व्यतिरोफिसाध्यकसद्धती च तादशहेतुस- মানাধিত্যোবামাল্লাব অনগ্রসর বিনয় ব যখন व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः प्रतियोगितापच्छेदकधर्माणां चोपलक्षणी- भूतेन केन चिपणानुगमव्य तेन रूपेग तेषां निवेशा न सम्भ- धति प्रतियोगितावच्छेदकोपलक्षगस्य सम्बन्धपटतया भाना. सम्भवात् । न घायच्छेदकाचच्छिन्नत्वाविशेपितप्रतियोगिताया ঘন ঘশ্বর নিরহানামনগৰাকৰৰ ফুৰ মায- म् । अवच्छंदकावच्छिन्नत्वाविशेपितपतियोगिताविषयकामावशान. स्य प्रतियोगिमत्त्वज्ञानाविरोधितया तज्ज्ञानाचिरोधिनः , प्रतियो- गिविशेपिताभावशानस्य , चानुभवविरुद्धयावच्छेदकावनिधन स्वाविशेपिनप्रतियोगिताया. संसर्गतयाभानात् । न च स्वाव- च्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशेपित एवा- भावो निवेश्यः, न तु साध्यविशेषितः, बहिन्यादिना घटाघमाय एर पढ़यादिसाध्यकमादिहेतुकस्थले लक्षणघटक इति पा. च्यम् । प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नलाध्यके ताशाभावामसिद्ध एवं स्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्यसम्बन्धेन, वहित्यादिविशेपित घहि. त्यादिना घदादेरभावे भासमाने यत्र सम्बन्धघटकप्रतियोगिताया बाधितषहयादिनिष्ठत्वस्य भानं तादशज्ञानीयाभावविपयिताया उत्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टामावानिरूपिततयानुमिः तिविरोधितया चानुपपत्तेर्दुस्त्यात् स्वावच्छिन्नसाध्यत्तित्व ·F- ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपकरणम् । २४९ विशिष्टप्रतियोगितानिवेशे च सर्वत्र सद्धेतावप्रसिद्धः। एवं प्रति- • योगिविशेष्यतापत्र पवाभावे प्रतियोगिपारतन्त्र्येण समानाधि- करणधर्मस्य स्वायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रकारत्वं प्रामाणिकं न तु प्रतियोगिविशेष्यतानापन्ने वहिर्नास्ति वह्नि त्वेन घटो नास्तीत्येव प्रतीतेः, न तु यहित्वेन नास्तीति तथा. च विशिष्य प्रतियोग्यविशेपितस्योक्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदक- विशेपितस्याभावस्य विषयित्वनिरूपकतया निवेशो न सम्भ- -पत्येवेति । मैवं प्रतियोग्यादिविशपिताभावीयत्वेन विशिएनि- सापितविपयिता लक्षणे न निवेश्यते, अपि तु स्वनिरूपकहेतुसमाना- धिकरणाभावनिष्ठो यः सम्बन्धस्तत्प्रतियोगिसाध्यनिष्ठतत्सम्बन्धा. घच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकतावच्छेदकतात्वेन,यत्र हेतुसमानाधिक- रणघटत्वाद्यवच्छिन्नवद्यभावे वह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्ब. न्धेन वढयादेः साध्यस्य प्रकारताताशज्ञानविपयितानिरूपकाभाव. निष्ठो न निरुकतन्निरूपकतावच्छेदकसम्बन्ध इति तद्विषयिता- व्युदासा यत्र यहित्यावच्छिन्नघटाभावे तनिष्ठवाहिन्यावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वमेघ बढे. सम्वन्धतया भासते तत्र तत्सम्बन्ध. प्रतियोगी न पहिरपि तु घट एवेति साध्ये वास्तवतत्सम्ब. न्धप्रतियोगित्वनिवेशाचाशबानीयामावविषयितान्युदासः साध्य- निवेशाचत्र पतित्वेन घट चहित्वावच्छिनप्रतियो- गिताकत्वसम्बन्धेन तत्सम्यन्धानुयोगिनि वद्वित्वावच्छिनघटा. भावे प्रकारस्तारशहानीयाभावविपयितायास्तत्सम्बन्धप्रतियोग्य. पच्छिन्ननिरूपकताकत्वेऽप्यनुमितिविरोधित्वेऽपि च न दोषः, यत्र घटत्यायच्छिमययभावे घटत्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वमे. च घहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वत्वेन बढेः संसर्गवया भा. •सते तादृशमानस्य प्रामाणिकत्ये साध्यपतियोगिफो हेतुसमाना- धिकरणाभावानुयोगिको यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वत्वविशिष्ट सम्बन्धस्तद्धर्मावच्छिनप्रतियोगितारुत्वत्वविशिष्टसम्बन्धावच्छि- मसाध्यनिष्ठनिरूपकतावच्छेदकत्वं विवक्षणीयमिति।साध्यामाववद्- पृत्तित्यरूपपिपयस्य प्रतियन्धकतावच्छेदककोट्यप्रवेशादतिव्याप्ति रतोषिपयितापर्यन्तनिवेशनं हेतुनिष्ठसाध्याभावववृत्तितात्वविशिष्टे प्रतिबन्धकतावच्छेदफारिपयितापर्याप्त्यभायपिपक्षणे ३२ साध्यम ·प्र. अनुमानगादापर्याम् पच्छिन्नमतियोगिताकत्वरूपश्चाननुगत इति प्रथमस्य निवेशे केव- लान्वयिनि साध्यविशेषिताभावामसिद्धिः व्यतिकिसाध्यकस तो च तादशहेतुसमानाधिकरणाभावाप्रसिद्धिरित्यसम्भवः चरम- स्य निवेशे च सर्वत्र व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः प्रतियोगिताव- च्छेदकधर्माणां चोपलक्षणीभूतेन केनचिट्पणानुगमय्य निवेशो न सम्भवति प्रतियोगितावच्छेदकोपलक्षणस्य सम्बन्धविधयाऽभा. नात् । न चावच्छेदकावच्छिन्नत्याविशोपितप्रतियोगिताया पव स. म्वन्धतया निवेशान्नाननुगमनिवन्धनो दाप इति वाच्यम अव- च्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेपितप्रतियोगित्वविषयकाभावशानस्य तियोगिमत्ताशानाविरोधितया तज्ज्ञानाविरोधिनः प्रतियोगिवि. शपिताभावज्ञानस्य चानुभवविपद्धतया ऽवच्छेदकावच्छिन्नत्वा. विशेपितप्रतियोगितायाः संसर्गतया इभानात् न च स्वावच्छिक प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशेषित एवाभावो निवेश्यः न तु साध्यविशेपितः पहित्यादिना घटाद्यभाव एवं घवयादिसाध्यकस्थले लक्षणघटक इति वाच्यम् । प्रमेयत्वावच्छि- असाध्यकस्थले ताशाभावाप्रसिद्धः एवं स्वावच्छिन्न प्रतियोगि. ताकत्वसम्बन्धेन पहित्वादिविशेपिते चहित्यादिना घटादेरभाव भासमाने यत्र सम्बन्धघटकप्रतियोगितायां बाधितस्य घयादि- निष्ठत्वस्य भानं तारशहानीयाभावविपयिताया उकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टाभावनिरूपिततया अनुमितिविरोधितया चानुपपत्ते१रत्वात् स्वावच्छिन्नसाध्यत्तित्वविशिष्टप्रतियोगि- तानिवेशे च सर्वत्र सद्धतावप्रसिद्धिः एव प्रतियोगिविशेष्यता- तापन पवाभावे प्रतियोगिपारतव्यण समानाधिकरणधर्मस्य स्वातन्त्र्येण व्यधिकरणधर्मस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्य. न्धेन प्रकारत्वं प्रामाणिकं न तु प्रतियोगिविशेष्यतानापन्ने पहि- नास्ति वद्वित्वेन घटो नास्तीत्येव प्रतीतेः न तु वहित्वेन ना. स्तीति तथा च विशिष्य प्रतियोग्यविशेषितस्य उक्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकपिशेपितस्याभावस्य विपयित्वनिरूपकतया नि. शो न सम्भवत्येवेति चन्मैवम् प्रतियोग्यादिविशपिताभावीयत्वेन विशिष्यनिरूपितविषयिता न लक्षणे निवेश्यते अपि तु स्वनि- भएकहेतुसमानाधिकरणामावनिष्ठो यः सम्बन्धः तत्मातियोगिसा.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २५३ ध्यनिष्ठतत्सम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकताकत्वेन यत्र हेतु- समानाधिकरणघटत्वावच्छिन्नवयमावेवहित्वाधवच्छिन्न प्रतियोगि- ताकत्वसम्बन्धेन वह्नयादेः साध्यस्य प्रकारता तादृशज्ञान- विपयितानिरूपकाभावनिष्ठो न निरुक्कतन्निरूपकतावच्छेदकस- म्बन्ध इति तद्विपयिताब्युदासः यत्र यहित्वावच्छिन्नघटाद्यभाये त- निष्ठवहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव वहेः सम्बन्धतया भासते तत्र तत्सम्बन्धप्रतियोगी न बहिः अपि तु घट एवेति साध्ये वास्तवतत्सम्बन्धप्रतियोगित्वानिवेशाताहशक्षानीयाभावविषयिताब्यु. दासः साध्यनिवेशाद्यत्र पहित्त्वेन घट एव वाहत्वावच्छिन्न प्रतियो- गिताकत्वसम्बन्धेन वत्सम्यन्धानुयोगिनि वहित्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकघटाभाचे प्रकारस्तादृशशानीयाभावविषयितायास्तत्सम्ब. न्धप्रतियोग्यवच्छिन्ननिरूपकताकत्वेऽप्यनुमितिविधित्वेऽपि च न क्षतिः। यत्र घटत्वावच्छिन्नवयभावे घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता. कत्वमेव वाहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वत्वेन वढेः संसर्गतया भासते तादृशशानस्य प्रामाणिकरवे साध्यप्रतियोगिको हेतुसमा- नाधिकरणाभावानुयोगिको यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वत्ववि- शिष्टः सम्बन्धः तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वत्वविशिष्टसम्द. न्धावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकत्वं विचक्षणीयमिति दिक् । न च व्यभिचारशानस्यानुमितिकारणव्याप्तिहानं प्रत्येव प्रतिबन्धकत्य- मिति व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं तचनकझानप्रतियन्धक- तावच्छेदकत्वाभावस्यैव विवक्षितत्वात् । अनुमित्यविरोधित्वज्ञानस्य अनुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकत्याभावप्रकारकशानस्यैव । अनुमिति हेतुत्व इति एतन्मते निरकविपयितानिष्ठतादृशावच्छेदकत्वाभा- वस्यैवानुमितिकारणीभूतशानविपयत्वादिति भावः । अनुमि. त्यविरोधितया अनुमितिजनकशानाप्रतियन्धकतया साध्यामाघ- ववृत्तित्वज्ञानस्यानुमितिजनकत्वाभावादिति भावः । मातिप्रसङ्गा- दिति हेतुनिष्ठसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववव. वित्वाविषयितासामान्ये ऽनुमितिजनकज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेद. करवाभावस्याक्षतत्वादिति भावः।नच हेतुनिष्ठसाध्याभाववढ- चित्यविषयिता ऽनुमितिजनकज्ञानमतियन्धकतावच्छेदिका इत्येता. हामायहेतुनिष्ठसाध्याभावववृत्तित्वविपयिताया अपि वाश- ·अनुमानगादापर्याम् पिपयितासामान्यान्तगततया तत्र च प्रकृतम्यातिहानप्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वस्यापि सत्त्वेन नातिव्याप्त्यवकाश इति वाच्यम् एवं सति सद्धतावपि हेतुनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावचति- त्यविषयितायामनुमितिजनकमानविरोधित्वन्नमनिष्ठताशसाध्यामा- वववृत्तित्ववियितायामनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्यसत्वेन ल. क्षणगमनासम्भवात् तद्वारणाय इतराविशेषणत्वेन तारशविषयि. साया एव लक्षणे निवेश्यतया विपयिताविशेषणत्वेन साभ्याभा. पवचित्यविषयितामादायातिव्याप्तिपारणासम्भवादिति ध्येयम् ॥ मियरीत्या साजायघटनेन साध्यामावयत्तित्वरूपी व्याति परिहत्योपन्यस्यति कत्रिविति । (दी०) कचित्तु यावन्तः माध्याभावाः प्रत्येकं तत्तत्स- जातीया ये तत्तदधिकरणनिरूपितचित्वाभावास्तद्वत्वं तत्व साजात्यञ्च समानासमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताक- स्वान्यतररूपेण । साध्याभाक्य पूर्वोक्तद्वितीयरीत्या प्रत्येतव्यो ध्याप्यत्तिश्च भतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिव्यधिकर- णो वा तेन तत्तत्साध्यपक्रव्याप्यसत्तेर्वा साध्यस्याभाववति हेतोचावपि नाव्याप्तिः। (गा०) धूमपान धरित्यादी व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस. जातीयस्य घटत्यादिना तदधिकरणवृतित्वाभाषस्य हेतौ स. स्वादतिन्याप्पिरतो यावन्त इति । तथा च यावदन्तर्गतसमानाधि- करपधावनिमयाभावसजातीयस्य तदधिकरणविमानास्य हेतावसत्त्वानातिव्याप्तिः तत्रैच समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नता- ध्यामावाधिकरणचित्वस्य ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादाया- तिव्याप्तिवारणाय प्रत्येकं तत्तत्सजातीया इति । क्या च पक्ष्यमाण- रूपेण व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यानावपश्चिमाभावस्य स- मानाधिकरणधीवच्छिन्नसाभ्याभावसजातीयत्वाभावान दोपः । यावत्सायाभावत्वेन साभ्याभावानां निरूपकतया साजात्ये ब- ये व्यतिरोकिसाध्यके वहिमान् धूमादित्यादी यावत्साध्या- भावसाजात्याप्रसिधान्यातिरतस्वयकित्वेन तेषां साजाये ·व्यधिकरणधर्मावच्छिमाभावप्रकरणम् । २५५ उन्वयनिवेशलाभाय तचदिति । तचत्सजातीयत्वेनोपस्थितानां स. मानाधिकरणब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावसजातीयानामेक- स्मिन्नधिकरणवृत्तित्वाभावे एकत्र द्वयमिति रीत्या ऽन्वये पुनर्य- सिरेकिसाध्यके व्याप्तिः एकत्रोभयसाजात्याभावात् अत एकै फाभावे एकैकामावसजावीयाभेदान्वय उपगन्तव्यः एतदर्थता. त्पर्यवाहक प्रत्येकमिति प्रथमावहुवचनान्तं तत्तदधिकरणवृत्ति- स्वाभावा इत्यस्य विशेषणम् यावत्साध्याभावत्वेन साध्याभावानाम- धिकरणे ऽन्चये पहिमान् धूमादित्यादौ तत्तद्धदावृत्तित्वावच्छिन्न- साध्याभावधारीतसमुदायाधिकरणतायाः कचिदप्यसस्पेनाध्याप्तिः स्यादतः तत्तयकिरन साध्यामावानामधिकरणे ऽन्वयलाभाय चरमं तत्तदिति । तत्त्वमिति अव्यभिचरितत्वमित्यर्थः । ननु तत्तत्स. जातीयत्वं तत्तवृत्तिधर्मवत्वं तथा च समानाधिकरणधर्मावच्छि. माभाववृत्यभावत्वादिधर्मवत्त्वं व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावेऽपि घर्तत इति तस्यापि तत्सजातीयत्यायभिचारिण्यतिव्याप्तिरत आह साजात्यं चेति । समानासमानाधिकरणेति समानाधिकरणधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वव्याधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्वान्य- तररूपेणेत्यर्थः । तृतीयार्थश्चाभेदस्तस्य च साजात्ये ऽन्वयः वि. घक्षणीयमिति शेषः । तथा च तत्तत्सजातीया इत्यस्य तत्तदभाष- वृत्तितादृशान्यतररूपवन्त इत्यर्थः । यद्यपि चहित्वावच्छिन्नाभा. वनिष्ठं स्वसमानाधिफरणधर्मापच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वं घहित्वा. धवच्छिन्नप्रतियोगि त्वरूपं तदधिकरणवृत्तित्वाभावे उसम्भाविवमेव तथापि स्वासमानाधिकरणधर्मावच्छिना या या प्रतियोगिता तदानिरूपकत्व स्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्वं स्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्ना या या प्रतियोगि- ता तदानिरूपकत्वमेव व्यधिकरणधर्मापच्छिनप्रतियोगिताकत्वमिह। विवक्षितं तथ साध्याभावतद्वात्तित्वाभावोमयसाधारणमेव स- मनियताभविश्यमते च स्वाधिकरणावृत्तिधर्मावच्छिना या प्र. तियोगिता तधिरूपकत्वरूपो व्यधिकरणधीवच्छिन्नमतियोगिता. कत्वेत्यस्य यथाभुतार्थ पवावरणीयः तन्मते व्यधिकरणधर्माव. निसाध्याभावतथाविधतगृतित्वामावयोरेफ्याचारशसाध्या. भावस्य याशप्रतियोगितानिरूपक वाडयमतियोगितानिरूपक तच ·२५६ अनुमानगादापर्याम् । स्वस्य तथाविधतवृत्तित्यामा सत्त्वात् । एतेन समनियताभाषा- नामक्यमते व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य समवायादिसम्बधा- वच्छिनगगनस्वावच्छिभगगनाधभाषाभिनतया तस्य समानाधि. करणधर्मापच्छिभगगनादिनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकतया व्यधिकर- णधर्माचच्छिन्नाभावस्य निकरूपयत्वानुपपत्या स्वसमानाधिक रणधर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणसम्यन्यायच्छिन्नप्रतियोगिताया अ. निरूपकत्वपर्यन्तनिवेशनप्रयासो नोपादेयः समनियताभावैक्यमवे गगनाभावत्वगगनाभावभिन्नत्वान्यतररूपेणापि साजात्यधिवक्षणं सम्भवतीति ध्येयम् । ननु यावत्साध्याभावान्तर्गतानां तत्तत्साध्य ध्ययभायादीनामधिकरणे हेतोवृत्त्या पहिमान् धूमादित्यादाव- ब्यातिरत आह साध्याभावश्चति । द्वितीयरीत्येति यत्समानाधिक- रणानामित्यादिद्वितीयलक्षणरीत्येत्यर्थः ! साध्यतावच्छेदकावच्छि. नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एवं साध्या. भावपदेन विवक्षित इति भावः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्याप. फतावच्छेदकप्रतियोगिताकाभावविवक्षणे तथाविधवाहिघटोभया. भावमादाय दोपतादवस्थ्यमतः प्रथमरीत्यति नोक्तं साध्यता- घच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिताकामावविवक्षणे वाच्यत्वादिसाध्य. कस्थले लक्षणसमन्वयसम्भऽपि स्वरूपसम्बन्धेन तादात्म्य. सम्बन्धेन चा प्रमेयमारलाध्यकस्थले तथाविधाभावाप्रसिधा ऽव्या- प्रिती ध्यापकतावच्छेदकपर्यन्तानुधापनं तथा च क्षेयत्वत्वा- दिना वाच्यत्वाभाव पर तयेति न दोपः साध्यतावच्छेदक- समनियतप्रतियोगिताकाभावनिवेशे च वयादिसाध्यके ताणी- ता|भयाभावादिकमादाय दोषस्य व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छि- त्वं प्रतियोगितायां निवेश्य वारणेऽपि सत्तादिसाभ्यकस्थले विशिष्टसत्ताभावमादाय दोष इति तारशामावो न निवेशिता व्यापकतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिता च न्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्ना अतिरिक्तवृत्तिधर्मावच्छिन्ना या या या प्रतियोगिता तदन्यत्वेन विशेषीया तेन वयादिसाध्यकस्थले घहित्यादिना महानसी. यवहिघटान्यतराभावमादाय न दोपः न्यनवृत्तित्वमतिरिक्त तित्वं च विरुद्धच्यावृत्त वाच्यं नातो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामा. चासग्रहः व्यापकता च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना प्राधा, ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २५७ तेन संयोगादिना यड्यादिसाध्यके समवायादिना वयायभावमादा:- यासम्भववारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन प्रेति योगिताया विशेषणीयतया समवायादिना द्रव्यत्वादिसाध्य के वि. पयतादिसम्बन्धेन साध्यव्यापकस्य ज्ञानादेः समवायादिना भा. वमादाय दोपस्य नावकाशः तादात्म्यसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यक- स्थले समवायित्वरूपन्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगितावच्छे. दकताकभेद एव लक्षणघटकः समनियताभावैक्यमते ताशभे- दस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावाभिन्नतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन तत्साजात्यस्य प्रसिद्धि- सम्भवात् । यत्तु संयोगेन प्रमेयत्ववानेति प्रतीतिसाक्षिकः सं. योगावच्छिन्नम्मेयत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताक पव भेदो ल. क्षणघटकः अत्यन्ताभावस्येव तेन सम्बन्धेन तदवृत्तियों धर्मः तत्सम्बन्धेन तदवच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकताकभेदस्यापि उ- तयुक्तियलासिद्धिरिति तन्न घद्विमान् धूमात् गुणवान् द्रव्य- वादित्यादौ विपयितादिसम्बन्धेन वहित्यगुणत्वादिमतः साध्य. तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य व्यापकताव. च्छेदकताघटकसम्यन्धाधच्छिन्नत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकताया अवश्यं निवेशनीयतया तादृशामावस्य प्रामाणिकत्वेऽपि लक्षण- घदकत्यासम्भवात् । ननु फपिसंयोगी एतदृक्षत्वादित्यादौ कपि- संयोगत्वावच्छिन्नाभावस्यापि लक्षणघटकनया तदधिकरण हे. तोर्चचेरख्याप्तिः न च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्यापकताशरी. रे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशस्य निष्फलतया कापसंयोगत्या. देः साध्यव्यापकतानपच्छेदकत्येन ठारशाभावानां न घटकनेति पाव्यं संयोगन वयादिसायकस्थले यहित्वादीनां संयोगरूपसाभ्यतावच्छेदकसम्बन्धघाटतव्यापकतावच्छेदकत्वसम्प. तये व्यापरुताशरीरे प्रतियोगिवैयाधिकरण्यनिवेशनस्यावश्य. कत्वात् मन्यथा साध्यवत्युत्पत्तिफालावच्छेदेन यद्वित्वद्रव्यत्या. वच्छिन्नस्य संयोगसम्बन्धेनामावसत्त्वात् साध्यतावच्छेद कसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकस्यैवाप्रसिदिनसमात् च तचदधिकरणपदेन तत्तदभार्यायव्याप्यवृत्तितानिरूपकाधि- करणमेय विवक्षणीयं व्याप्यचितानिरूपकत्वं च निरवच्छिना- वारणाय लक्षण तथा ·अनुमानगादापयर्याम् धेयतानिरूपकात्वम् एवं च संयोगाधभावस्य तथाविधाधिकरणं गुणादिरेवेति न दोषः । इत्यं च कपिसयोगाभाववान् कपिसंयोगा. धिकरणत्वाभावधान् वा मेयत्वादित्यादौ कापिसंयोगतदधिकरण स्वादिरूपापां यावत्साध्याभावान्तःपातिनामभावानां तथावि- धाधिकरणाप्रसिधा ऽव्याप्तिरतः साध्याभावं व्याप्यवृत्तित्वेन विशिनटि च्याप्यवृतिश्चेति । तथा च तादशाभावस्य तथाविध यावदनन्तर्गततया तथाविधाधिकरणाप्रसिद्धावपि न क्षतिः व्या- ज्यवृत्तित्वं च निरवग्छिन्नवृत्तिकत्वं न त्ववच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वं तथा सति संयोगेन धूमसाध्यकव्याभिवारिणि संयोगेन घुमत्वा- धवच्छिन्नधूमाघभावस्य महानसादावच्छिन्नवृधिकतया यो. गोलकान्यत्वाधभावे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटितव्यापकताब च्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकावविरहेण व्यधिकरणधर्माव. छिनप्रतियोगिताकाभापस्यैव लक्षणघटकतया तिव्याप्ति एवं व वयभावसंयोगाद्यभावस्यापि कचिनिरवाछमतिकात्यन लक्षयघटकतया तदीयव्याप्यवृतितानिरूपकाधिकरणचित्वाभा. चमादाय दोषवारायाधिकरणपदस्य व्याप्यवृतितानिएकाधि- करणपरत्वमावश्यकमित्यवधेयम्। कालिकसम्वन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताफाकाशाभावाभावे साध्ये आत्मत्यादिहतावव्याप्तिा च्या- प्यवृत्तेः साध्यभावस्थाकाशाभावस्य व्याप्यवृत्तितानिरूपमा- धिकरणे आत्मादौ देतोवृत्तरतस्तदभावीयप्रतियोगितावच्छेद- कापच्छिवयधिकरण्यनिरूपकाधिकरणमेव तत्तदधिकरणपदे- न विवक्षणायं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिसत्यनिवेशात् ए. तमुपान्यत्वावशिष्टगुणत्यवान् गुणयादित्यादी पसाध्यतावच्छेदकसम्यन्धघटितविशिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेदक- विशिएगुणत्वत्याद्यवच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिपधिकरण्यान- रूपकताया हेतुमत्रसत्यऽपि नातिच्याप्ति तथा लिकसम्वन्धावच्छिन्नतियोगिताकाफाशवाभावाभापादिसाध्य- कामवावायच्याप्तिः तत्र व्याप्यचियापत्साध्यामावान्त:पात. न आकाशवाभापादेः प्रतियोगितापच्छेदफावच्छिन्नवैयधिक रण्यनिरूपकाधिकरणाप्रसिद्धः फालेप्याकाशावच्छेदन ताश- साध्यापतभावीयप्रतियोगिसत्वात् सर्वश्रेष ताशामावस्य म.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २५९ तियोगिसमानाधिकरणत्वात् यतो व्याप्यवृत्तित्वमुपेक्ष्य ताशा- भाये प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यमेव निवेशयति प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नति । अत्र च समनिताभावैक्यमते सर्वपामेव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तत्प्रतियो. ग्यनधिकरणाप्रसिद्या तदसंग्रहः विशिष्टसाध्यध्यापकतावच्छेद- कावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतियोगिताश्रयवैयधिकरण्यनिवेशे'च वा. च्यत्वत्वादना घटाधभावस्य घटादिव्यधिकरणत्वेन लक्षण- घटकतानिर्वाहेऽपि प्रतियोगिभेदन प्रतियोगिताभेदमते जन्य. ज्ञानविषयत्वादिसाध्यकस्थले यत्किञ्चित्कालावच्छेदेन परमाण्वा- दो प्रसिद्धस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्य यत्किञ्चित्प्र. तियोग्यनधिकरणवृत्तेः प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिरूपकाधिकर- णाप्रसिद्धा ऽन्याप्तिः तत्रापि यत्किञ्चित्प्रतियोगितान्तर्भावन तादृशाधिकरणत्वप्रसिद्धिसम्पादने यत्किञ्चित्प्रतियोगिताभयप्र- तियोगियधिकरण्यनिरूपकाधिकरणे तत्र हेतोवृत्याव्याप्तितादव- स्थ्यम एवं घहिमान् धूमादित्यादी द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नस्य सं. योगेन योग्भावस्तस्य द्रव्येऽप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमा- नस्य गुणादौ प्रतियोगिव्यधिकरणस्य प्रतियोगवैयधिकरण्य. निरूपकाधिकरणे गुणादौ हेतुतायच्छेदकसम्बन्धेन वृ. तेरप्रसिद्धा ऽव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन फ- स्यचिदधिकरणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यमभावे विशेषणं दे. यम् एवं चैतद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी सम. वायघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वाद्यवच्छिन्नाभाव- हत्याधिकरणे सचादिरूपमतियोगिसमानाधिकरणतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्थैय लक्षणघटकतया तिघ्या. तिरता प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्योपादानम् । अथ केवला- न्वयिसाध्यकस्थले लक्षणधटकानां वाच्यत्वत्वाचवच्छिन्नघटा. धभावानां सर्वेषामेव प्रतियोगितावच्छेदकवाच्यत्वत्वावच्छिन्ना- नाधेकरणाप्रसिद्धिः न च यत्किञ्चित्प्रतियोगितावच्छेदकाव. च्छिमानधिकरणवृतित्वमेव निवशनीय तथा च समनियतामाया- नामयोपगमेन व्यतिरेफितारच्छेदकधर्मत्यापि उकाभावप्रतियो- गितारच्छेदकतया तवच्छिमानधिकरणत्वस्य प्रसिधा तेषां ·२६० अनुमानगादाधर्याम् लक्षणयटकतेति वाच्यं तथा सति संयोगामावसाध्यकस्थले संयोगात्मकामावस्य यत्किञ्चित्प्रतियोगितावच्छेदकसमवेतसा. मान्याभावत्वावच्छिन्नानाधिकरणवृत्तित्वात् तद्यावर्तनासम्भवा. त् विशिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकवि- शेपणे उक्तस्थले तादृशमतियोगितावच्छेदकाचच्छिन्नानाधिकर. णाप्रसिद्धर्दुवारत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यन धिकरणदृत्तित्वनिवेशे च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता फाभाषस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोग्यप्रसिधा ता. दृशप्रतियोगिवैयधिकरण्यं दुर्घटमिति ! अब केचित् स्वप्रतियो. गितावच्छेदकावच्छिन्नस्वप्रतियोगिसमानाधिकरणा ये ये त. दन्यत्वं व्यधिकरणान्तार्थः न तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोग्यनाधिकरणवृत्चित्वं व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य वि. शिप्रतियोग्यप्रसिद्धा ऽसंग्रहात् न चैवं धूमपान वहे. रित्यादौ साध्यतावच्छेदकीभूतसंयोगसम्बन्धटिनव्यापकता. वच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नसयोगसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकानांधू- मायभावानाम् उत्पत्तिकालावच्छेदेन धूमादिमति वृत्त धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्येव মনিযামিনৰেন্ধাৰাঙ্গ- प्रतियोगिव्यधिकरणतयाविव्याप्तिरिति वाच्यं साध्यतावच्छेदक. सम्बन्धेन व्यापकतामनिवेश्य येन सम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्यन्धा. वच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभायं निवेक्ष्य विषयतासम्बन्धेन साध्यव्यापकस्य शानस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादायो. कदोपस्य चारणीयतया अयोगोलकभेदादरभावमादायैवातिव्याप्ति- धारणसम्भवात् यादृराप्रतियोगितावच्छेदको यो धर्मस्तादशि- एतादृशप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यं विचक्षणीयं तेन सम- नियताभविस्यमते वाच्यत्यवादिना घराधभावस्यापि घटत्वादिना वाध्यत्वाभावाभिन्नतया वाच्यत्वादिप्रतियोगित्वेन प्रतियोगिता. वच्छेदकवाच्यत्वत्वविशिष्टवाच्यत्यादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरण. त्वेऽपि न क्षतिः न चैवमपि वाच्यत्वादिसायके संपामेवाभा- धान पूर्वक्षणादियत्तित्वावशिएस्वाभावरूपप्रतियोगिना समानाधि. प्रतियोग्यसमानाधिकरणाभाधामासिद्धिरिति वाच्यं स्वावञ्छंदफविविएस्वाधयाधिकरणकृत्यमाचीयप्रतियोगिताभिन्नत्वे. करणतया ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २६१ न व्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता विशेषीया इत्यत्रैव प्रतियोगिताबच्छेदकेत्यादेस्तात्यर्यात् वाच्यत्वत्वावच्छिन्नघटादि- निष्ठप्रतियोगितायाः स्वावच्छेदकविशिष्टस्वाश्रयाप्रसिध्या नि. रुकप्रतियोगिताभिन्नत्वेन तन्निरूपकाभावमादाय लक्षणसमन्व- यसम्भवात् । न च तथापि एतदभावभिन्नं मेयत्वादित्यादौ सा- ध्यव्यापकतावच्छेदकसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावस्यैतदभावमात्रवृत्तेरभावमात्राधिकरणतया ऽधिकरणस्वरूप- त्वादेतदभावभेदादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणकतया निरुतप्र- तियोगिताभिन्नव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव एवेत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं स्वार- च्छेदकविशिष्टस्वाश्रयाधिकरणे स्वनिरूपकाभावत्वेन वर्तते योऽभावस्तदीयप्रतियोगिताभिन्नत्वेन व्यापकतावच्छेदकावच्छि. नप्रतियोगिताया विशेषणीयतया एतदभावाधिकरणे एतदभा. *वभिने पतभावत्वेनैतदभावरूपैतदभावभेदाभावस्य वृत्तावपि तार- शाधिकरणे एतदभावभेदो नास्तीत्यप्रतीत्या एतदभावभेदत्वाव. च्छिम्नप्रतियोगिताकाभावत्वेन तस्यावृत्तित्वादेतदभावभेदत्वावच्छि- नप्रतियोगतायां निरुतप्रतियोगिताभेदस्याक्षतत्वादित्याहुः । त. ञ्चिन्त्यं व्यापकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नाभावनिवेशे व्यापकता- शरीरे । प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्याभावाविशेषणत्वेऽपि संयोगा- दिसाध्यकव्यभिचारिणि अयोगोलकान्यत्वाभावमादायातिव्याप्ति- धारणसम्भवात् तत्र तनिवेशे प्रयोजनाभावेनाव्याप्यवृत्तिसा- ध्याभावमादायाव्याप्त्यनवकाशात् अभावे व्याप्यवृचित्वविशेष- णव्यावृत्यसगतेः अस्तु वा साध्यव्यापकतावच्छेदकस्यापि सा- भ्यवनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया त- दभावव्यावर्तनाय व्यापकताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवे. शस्तथाप्येतादृशप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यविवक्षणे तस्याश्या- सिवारणप्रयोजनकत्वाभिधानासङ्गतिः अभावे तदनिवेशे व्याप्य. पृत्तिसाध्यफेऽपि यावरसाध्यवाद्विषयरुजन्यज्ञानव्यक्तिविशेपस्य :- तियोगिधैयधिकरण्यघटितसाध्यव्यापकताश्रयत्यात् कालविशे- पावच्छेदेन हेतुमति तदभाववृत्तेरसम्भवस्यैव प्रसङ्गात् । अत्र घदन्ति । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिश्वप्रतियोग्यनाधिकरणवृत्तित्व- ·अनुमानगादाधर्याम् मेव तदर्थः नच व्यधिकरणमापच्छिन्नाभायस्य प्रतियोगितावच्छे. दकविशिष्टप्रतियोग्यप्रसिद्धः कवलान्यायसाध्यके प्रतियोगि- तापच्छदफविशिप्रतियोगिव्याधरणसाध्याभावामसिद्धरत्याप्ति िित याच्यं प्रतियोगितावच्छेदकापच्छिमप्रतियोग्पनाधिकरण वृत्तित्य हि स्वप्रतियोगितावन्दकावच्छिन्नस्यपतियोगित्तिय तियोगितावच्छेदकताफमेदवचित्वं शेयत्वत्यादिना वाच्यत्वा- यभावस्य तादशभेदसमानाधिकरणतया प्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यं सुघटमेव ब्याधिकरणधर्माव- छिमस्वप्रतियोगित्तिप्रतियोगितावच्छेदकशेयत्वत्वादिना यांच्या स्वयझेदस्यैव तथात्वात् कगिसंयोगामायवान्मेयस्यादित्यादी क. पिसंयोगादिरूपसाध्यामावस्यापि यत्यत्यादिना कपिसंयोगा- भावादिम दसामानाधिकरण्यसत्पात् । तस्य च स्वप्रतियोगिता चच्छेदकावच्छिन्नवयधिकरण्यनिरूपकाधिकरणाप्रसिद्धिरतः प्रति- योगितायच्छेदकावच्छिन्नत्वं भेदप्रतियोगिताबछेदकतायां विशे. पणम् । तत्रैच कपिसयोगात्मकाभावीयप्रतियोगितापच्छेदको. भूतसमवेतसामान्याभावत्वायच्छिषसमवेतसामान्यामावयवस्था. पि निरुतप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वात् तत्सामानाधिकरण्य- मादाय कपिसंयोगाद्यात्मकामावानां प्रतियोगितावच्छेदकाव- छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यवारणाय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- व्यापकतावच्छेदकत्येन प्रतियोगितावच्छेदक विशेषणीयं स. मचेतसामान्याभावत्याद कापसंयोगाभावादिव्यापकतानवच्छे- दकतया न दोपन चात्र साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताब- च्छेदकत्वन प्रतियोगितावच्छेदक विशापत तत्तत्साध्यव्यक्त्यमा यादीनामीशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिवैयधिकरण्यं घटते साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकीभूत- स्वप्रतियोगितावच्छेदकामसिद्ध तथा च साध्याभावश्चेत्यादिना साध्याभावपदेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नब्यापकतावच्छेदक- रूपानिप्रतियोगिताकामावविवक्षणासङ्गतिरिति वाच्यं पाभावश्चेत्यादिनन्यस्य व्याप्यतितानिधेशकरपेऽभाये ध्यतावच्छेदकापच्छिन्नेत्यादिविशेषणपरत्वात् द्वितीयकल्पे व प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि त्यत्र प्रतियोगितापच्छेदकस्यः न ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । ताटशव्यापकतावच्छेदकत्वेन विशेषणात्ताशरूपावच्छिन्न. प्रतियोगिताक एवाभावो ऽत्र लक्षणधटक इत्यर्थकत्वात् ए- तत्कल्प चाभावांशे तादृशप्रतियोगिताफत्वविशेषणपिरहेऽपि क्ष- तिविरहात् तत्रैव कपिसंयोगाभावत्यादिना घटादिम दसामान नाधिकरण्यमादाय तहोपवारणाय स्वप्रतियोगिवृत्तित्वं भेदप्रति. योगितावच्छेदकतायां विशेषणं संयोगसामान्यामावादेरपि सं. योगाद्यात्मकाभाचप्रतियोगितया कपिसंयोगाद्यात्मकाभावस्य प्र. तियोगितावच्छेदककपिसंयोगाभावत्वादिना संयोगसामान्याभाव- चद्भदसामानाधिकरण्यमादाय तदोपतादवस्थ्यवारणाय या- शपतियोगितावच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छिन्नतादृशप्रतियोगि. ताश्रयवृत्तित्वमेव भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायां निवेशनीय फपिसंयोगाभावत्वम् च कपिसंयोगामावनिष्ठप्रतियोगितायामेवाच- च्छेदकं संयोगसामान्याभावश्च न तादृशप्रतियोगिताश्रय इति न तादृशभेदमादाय दोपः भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायां स्वप्र- तियोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमपि निवेशनीयं तेन कपि- संयोगाद्यात्मकाभावस्य फपिसंयोगाभावत्वावच्छिन्नकपिसयोगाभा- पादिनिष्ठविपयितासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदसा. मानाधिकरण्येऽपि न तदोपतादावस्थ्य एवं प्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगियाधिकरपयनिरूपकत्ये स्वनिष्ठं यत स्वप्रतियो. गितावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकभेद- मानाधिकरण्यं तनिरूपकत्वम अतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना. भावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ठप्रतियोग्यप्रसिद्धावपि न ता- दृशाधिकरणाप्रसिद्धिः कपिसंयोगि एतत्त्वादित्यादी हत्यधिकर- णेऽपि द्रव्यत्यादिना फपिसंयोगादिमतः कपिसंयोगत्वादिना च दव्यत्वादिमतो भेदसत्यात् तस्यापि ताशाधिकरणत्वाप- तिरतो ऽवच्छिन्नान्तनिष्टान्तयारूपादानम् पूर्वक्षणादिवृत्तित्ववि- शिष्टस्याभावत्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकरूपेण कपिसंयोगादि- मद्भदमादाय तदोपतादवस्य्यमतः तन्प्रतियोगिताश्रयनिष्ठप्रतियो- गितापच्छदफतायां तदवच्छेदकावच्छिन्नत्यं विवक्षणीयम् एवं वि. शिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्यनापि प्रतियोगितावच्छेदकं विशं. पीयं तेन संयोगो द्रव्यत्वादित्यादी. संयोगाभावस्य द्रव्यवृत्ति.

·२६४ अनुमानगादापर्याम् स्यातप्रतियोगितापच्छेदकद्रव्यवृतित्यविशिरत्यायच्छिन्नाभावत्वा- च्छिन्नद्रव्ययत्तित्वविशिष्यत्वावच्छिन्नाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदक ताकमेववत्वस्य द्रव्ये सत्त्वेपि तस्य न प्रति वैयधिकरण्यनि- रूपकत्वापत्तिः एवं सम्बन्धविशेषनिवेशनमपि पूर्ववद्वोध्यं तथा च स्वाश्रयनिष्ठमेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसाध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्ना यावत्यः प्रतियोगिता तदवच्छेदकावच्छिन्नतदाश्रयनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदवद- धिकरणवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकतवत्प्रतियोगितानिएकामा वसजातीयामाययत्त्वमिति निष्कर्ष इति संक्षयः । अमाये यथा- श्रुतसाध्यप्रवियोगिफत्वं परित्यज्य स्वप्रतियोगितापच्छेदके सा. ध्यतावच्छदकावच्छिन्नव्याएकतावच्छेदकत्यविशेषणस्य व्याप्य: त्तित्वादिविशेषणस्य व व्यावृत्तिमाह तेनेति । तत्साध्यव्यक्तरमा ववति हेतातावपि नाव्याप्तिरितियोजना । एतद्रूपवानेतदसा. वित्यादी प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिन्यधिकरणसा. ध्यामावग्निस्साध्यमेव तर हेतोरवृक्केलक्षणगमनसम्भवानास- म्भवः अथ साध्यवति तत्र एतद्रूपतयांभद्यत्वावच्छिन्नाभावसत्वेन तत्रापि लक्षणयमनासम्भवादसम्भवः न च नासो प्रतियोगिता. पच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिन्यधिकरणः । प्रतियोगितावच्छेदकी- भूतोभयत्वन रूपणोभयपन्नेदस्योभयचतोऽसिद्धत्वेनाप्रसिद्धिरिति वाच्यमुभयत्वेनान्यतरवद्भदस्प ताशाभावप्रतियोगितापच्छेदका- वच्छिन्नतत्प्रतियोगिवृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकताकस्योभयत्त्वेनान्यत. राभावयति सस्थात् तस्यापि तारशभेदमादाय तत्त्वादिति चेन्न व्यासज्यवृत्तिधर्मानच्छिन्नमतियोगिताकस्य स्वव्यापकसाध्यता- वच्छेदककप्रतियोगिताकस्य वाऽभावस्य निवेशे तारशामयाभा- ववारण सम्भवतीत्यभिप्रायेणान्याप्तिलिखनात् अव्याप्यवृत्यति । याप्येतद्वन्यस्य स्वयमुक्तस्याभावे व्याप्यवृत्तित्यादिनिवेशनस्य प्रयोजनप्रदर्शनपरत्वे साध्यपद कपिसंयोगाभाचादिपरमेव वाच्यं न तु कपिसंयोगादिपरं कपिसंयोगादिसाध्यकस्थले कपिसंयो गाद्यमावस्य लक्षणघटकत्वेऽपि स्वाधिकरणपदस्य व्याप्यवृतित्वा- दिनिरूपकाधिकरणपरताया अभाव व्याप्यवृत्तित्वादिनिवेशनेऽप्या- वश्यकत्वात् तदीयत्वं न्याम्यवृतितानिरूपकाधिकरणे गुणादौ हतो- ·* व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभकरणम् । रवृत्तरख्याप्पयनवकाशात् कपिसंयोगाभाचावेर्गुणादी निरवच्छि- प्रवृत्तिकत्वादिरूपव्याप्यवृत्तित्वादिसत्त्वेन तादृशविशेषणेन च्या- वर्तनासम्भवाञ्च तथा च कपिसंयोगाभाघादिसाध्यकस्थले क. पिसंयोगायात्मकाभावस्य लक्षणघटकत्वेऽपि तदीयव्याप्यवृत्ति- तानिरूपकाधिकरणाप्रसिद्धिरेवाव्याप्तिप्रयोजिका न तु ताह. शाभावीयाच्याप्पवृत्तितानिरूपकाधिकरणे हेतोवृत्तिरिति वृत्ता- वपि हेतोरिति न सङ्गच्छते तथाप्यभावे व्याप्यवृत्तित्वादिविशेष. णानुपादाने यावदन्तर्गतकपिसंयोगादीनां व्याप्यवृत्तितानिरूपका- धिकरणाप्रसिद्धिः स्यादिति तादृशाधिकरणपर्यन्तं न विवक्षणीयं नया सति अव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थले हेतोः साध्याभावववृत्तित्व- निवन्धनाव्याप्तिः सा च व्याप्यवृत्तिताद्युपादानास सम्भवतीत्य- भिप्रायः । अथवा कपिसंयोगादिसाध्यकस्थले हेतोः साध्याभावीया- व्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वं तत्स्थलीयाव्यातिधारकव्या- प्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणवृत्चित्वनिवेशोपयिकमतस्तद्धीना या फपिसंयोगाभावादिसाध्यकस्थले कपिसयोगाद्यात्मकाभावीयता- रशाधिकरणाप्रसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिस्तत्सम्पादकमीति न ता. दृशग्रन्थासङ्गतिः । एतेन व्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणानिवेशे. व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थले क्षणविशेषवृत्तित्वावशिष्टसाध्याभावस्य प्रतियोगियधिकरण्यघटितसाध्ययापकतावच्छेदकावच्छिन्नमति. योगिताकस्याव्याप्यवृत्तेरधिकरणे हेतोईत्या लक्षणगमनासम्भवा- दसम्भव एवं सम्भवतीत्यव्याप्तिरिति लिखनं न युज्यत इत्यपि निरस्तम् ॥ तत्चत्साध्याभाववत्तित्वस्य हेतुचितानवच्छेदकाविशेषध- मज्यासस्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- स्तत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वावच्छिन्नामावं निवेश्य चेद्वार्यते तदा ग्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाभ्याभावसजातीयस्य तादृशस्य तदनु- चित्यत्वेन घटाद्यभावस्य प्रसिद्धिः गुरुधर्मस्य प्रतियोगितापच्छंद- यात्वाङ्गीकार एव सम्भवति अन्यथा ताशाभावववृत्तित्यत्वस्य . त्तित्यत्वरूपलघुधर्मसमनियततया प्रतियोगितानपच्छेदकत्येन तदव- किउन्नाभायाप्रसिद्धः अन्युनानतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छिन्नत्वनिवेश इत्तित्वहदान्यनिघूमवृत्तित्वोभयाभावादेर्निधूमवृत्तियत्यादिसम- ·अनुमानगादाधर्याम् नियतधर्मायच्छिमप्रतियोगिताकताततति म.. વિક करूपायच्छिमामायादिनिवेशे च निधूमपतित्वत्वादिना पत्तियघटान्यतराभावमादाय तपदविकरणत्तित्वाभायपदन विवक्षति तत्तदिति। (दी०) तत्तदाधिकरणचितामावश्य पत्तिात्वव्यापकन्यासज्यत्तिधर्मानवच्छिन्नमतियोगिताका तत्तत्साध्याभाववाचतात्वातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मानव- छिन्नमतियोगिताको वा वोध्यस्तेन .in वृत्तित्वस्य पार्थिवत्वादिविशेपितस्य द्विवाद्यवच्छिन्नस्य साध्याभाववत्तित्वस्याभावमादाय नातिप्रसङ्गः। (गा०)व्यापकान्तमनवच्छिन्नान्तं च प्रतियोगिताविशेषणं प्रथम विशेषणप्रयोजनमाह तत्तत्साध्याभावपद्यक्तिविशेषति । यद्यकी सुरपि न घर्तते ताशइदादिरूपव्यक्तीत्यर्थः । रूपकहेत्वधिकरणमात्रवृत्तियोऽयोगोलकादिव्यक्तिविशेषावृतित्वा. विरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपाचच्छिन्नामा पस्तद्यक्तिविशेपचित्वाभावस्य हेतावसम्भवात् किञ्चिद्विशिष्टस्य तादशाभावयचित्वस्याभावमादायातिप्रसङ्गं दर्शयति पार्थि पत्वादिविशेपितस्येति अग्रिमेण साध्याभावववृत्तित्वस्येत्यने नान्वितम् । वयादौ पार्थिवत्वादिविशेषणाभावात्तद्विशिष्टनिधूम- तिन्याभावस्यापि तत्र सत्यात्तमादायेत्यर्थः द्वितीयवि. शेषणप्रयोजन दर्शयति द्वित्वाचवच्छिन्नस्योते । घटनिधूमवृत्ति- स्वोभयत्वाद्यवच्छिन्नस्येत्यर्थः । नातिप्रसा इति । इदादिवृत्ति- स्वत्वपार्थिवत्वादिविशिष्टनिधूमवृत्तित्वत्वाद्यांच्छन्नाभावप्रतियोगि- ताया- घहयादिवृत्तिनिघूमवृत्तित्वाद्यवृत्तितया तत्तत्साध्याभाववत्- प्रतित्वत्याव्यापकरवात द्वित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायाः द्वि- त्वादिवद्व्यासज्यवृत्तिताविरहेण निघूमवृत्तित्वादिनिष्ठभेदप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वरूपनिर्धूमवृत्तित्वत्वादिव्यापकत्वसत्त्वेऽपि व्यासज्य. वृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वाचाशाभावानां लक्षणाघटकत्यादिति भावः। ।

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २६७ ग्यासज्यवृत्तिधर्मस्य तत्तत्साध्याभावववृत्तित्वनिष्ठभेदप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वरूपव्यापकत्वविरहात् तत्तत्साध्याभाववृत्तित्वत्व. ध्यापकधर्मावच्छिन्नाभावनिवेशे द्वित्वावच्छिन्नाभावमादायातिप्रस. अस्य धारणसम्भवेऽपि प्रतियोगितायां व्यापकत्वविशेषणाप्रवेशे निधूमवृत्तित्वत्वादिना हदादिवृत्तिन्वघटान्यतराभावमादायातिप्र. सङ्गो न शक्यते पारायतुमिति तत्र तविशेषणप्रवेशस्यावश्यक त्वे व्यासज्यवृतिधर्मावच्छिन्नाभावधारणाय तादृशधर्मानवाच्छ- प्रत्त्वमेव तत्तत्साध्याभाववृत्तित्वत्वव्यापकधर्मावच्छिन्नत्वापेक्षया लावाग्निवेशयितुमुचितमिति तदेव निवेशितं व्यासज्यवृत्तित्वं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । (दी० ) अत्र व हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावक- त्तित्वं वाध्यं तेन वयभाववति स्वावयवे धूमस्य वृत्तावपि न दोपः । इत्थं च साध्याभावोऽपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन कस्य चिदधिकरणे वर्तमानो ग्राह्यः तेन जातिमान् सत्वादि- त्यादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावववृत्तित्वस्यामास- दावपि न क्षतिरिति । (गा० ) साध्याभावयचित्वामेति । साध्याभाववत्सम्बद्ध त्वमित्यर्थः । तेन तादात्म्यसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धावपि न तत्स- म्बन्धावच्छिन्नहेतुफस्थलेऽव्याप्तिः सम्बन्धप्रतियोगित्वरूपसम्बद्ध वैदशे सम्बन्धे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनेति तृतीयाभिदा. न्वयः। वृत्तावपीति सम्बद्धत्वेऽपीत्यर्थः । न दोष इति । हेतुतापच्छे- दकसम्बन्धानिपेशे चढिमान् धूमादित्यत्र पद्वयभाववत्संयुकत्य. त्वावच्छिनाभावप्रतियोगिताया चतुपमाववत्समवेतत्वाद्यवृत्तितया सामान्यतो पदयभावयवृत्तित्वत्वं प्रत्यव्यापकत्वेन ताशाभाव- स्य लक्षणयटकत्यानुपपत्तेर्यवधभावयचित्यत्वव्यापकप्रतियोगि- ताकस्य तवृत्तित्वसामान्याभावस्य पसभापत्समयेतत्यति • धूमे ऽसत्त्याव्याप्तिःप्रसम्पठे हेनुतापच्छेदसम्बन्धनिपेशे च निर्य- हिसंयुकत्यत्यापच्छिन्नाभायस्यापि ताशसम्यन्धावच्छिन्नसाध्या. भापयत्तित्वत्यव्यापफमतियोगिताफायन लक्षणघटकतया त- ·२६८ अनुमानगादाधर्याम् मादाय लक्षणसमन्वय इति भावः । इत्थं च हेतुतावच्छेदक सम्बन्धन साध्याभावववृत्तित्ववियक्षणे च सतीति शेषः। तद विपक्षणे च वक्ष्यमाणाप्रसिद्धिविरहादुपटम्मासङ्गतिः। हेतुतावच्छ. दकसम्बन्धेन कस्यचिदधिकरणे वर्तमान इति अनुयोगितासम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धपत्तिरित्यर्थः । अथवा हेतुतावच्छेदक सम्बन्धेन धर्मयवृत्तिरित्यर्थः । विशिष्य हेतुतायच्छेदकपुरस्का- रेण हेतुमत्त्वनिवेशनसम्भवेऽपि बहुपदार्थघटितहेतुतावच्छेदकस्थले धर्मत्वेन निवेशापेक्षया तेन रूपेण निवेशे गौरवमिति सामान्यतो निवेशलाभाय कस्यचिदित्यभिहितम् । अथ द्रव्यं गुणकर्मान्यत्व सति सत्वादित्यादी समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यापि साध्याभावस्य सत्तादिरूपहेनुसामानाधिकरपयसम्मयेऽपि हेतुतार- च्छेदकविशिष्टहेतुसमानाधिकरणनिरुक्तसाध्याभावानां व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनियमातादृशहेतुसमानाधिकरणत्वे. नामावविशेषणे केवलव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यरू- पेणैव साजात्यविचक्षणं सम्भवतीति तन्निवेशनमेवोचितमिति चेना तथा सति ताशयावत्साध्यामावसजातीयवत्वस्यैव लक्षणत्वं सम्भवतीति व्यभिचारिणि समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्यापि विशिष्टहेतुसमानाधिकरणत्वेन लक्षणयटकतया तयटकयावद- भावसजातीयाप्रसिधैचातिच्याप्तिविरहात् सद्धतौ ताशयावद- भावसजातीयव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकयात्किञ्चिदभाव- मादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवादिति साध्याभावववृत्तित्वाभाव- धत्यधिशेपणयापत्तः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनोति समवाया- दिसम्बन्धेनेत्यर्थः । साध्याभावववृत्तित्वस्य स्थसमानाधिकरणध- विच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वस्य ।न क्षतिरिति । ताहशसाध्या- भारस्य समायसम्बन्धानुयोग्यत्तितया व्यधिकरणधर्मावच्छि- नाभावस्यैष लक्षणघटकत्वात्तद्वति च ताशसम्बन्धेनापि वृत्तः प्रसिद्धरितिभावः अश्व द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति सत्यादित्यादाव. व्याप्तिर्विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्य परम्परया हेतुत्वमभ्युपेत्य चारणी- येत्यभिप्रेत्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन किञ्चिदधिकरणवृत्तित्वमभावे विवक्षितं यदि च सत्तादेरेव विशिष्टसत्तात्वादिना व्याप्यत्वं हेतुतावच्छेदकविशिष्टनिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधि.

·व्यविकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । करणतासामान्ये तत्तत्साध्यामावसजातीयतत्तदधिकरणानुयोगिक स्वाभावं तत्तत्साध्याभावववृत्तितासामान्ये तत्तत्साध्याभावस. जातीयहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकाव- च्छेद्यत्वाभायं वा निवेश्य निवार्यते तदा जातिमान् सत्त्वादित्या- दावुपदर्शिताप्रसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तरुक्तविवक्षामन्तरेणैव निवारण सम्भवतीत्यवधेयम् । मिश्रास्तु साध्याभावववृत्तित्वाभावरूपच्यातेर्जातिमान् स. त्वाद्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादावव्याप्तिमालोच्य सकलसाध्या- भाववन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वरूपां व्याप्ति. साजात्यादिघटनया परि- प्कृतवन्तस्तत्परिष्कृते च यथाश्रुते वक्ष्यमाणदोपमुद्धर्तुमभावप्र. तियोगित्वस्थले स्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकताप्रतियोगिताव- च्छदेककत्वरूपपारिभाषिकतत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाश्रयहेतुताव- छेदकवत्त्वं निवेशयन् तादृशलक्षणमाह यति । (दी०) यद्वा यावन्तस्तादृशाः साध्याभावाः प्रत्येक तेपां सजातीयस्य व्यापकीभूतस्य व्याप्यवृत्तेरभावस्य प्रतियो- गितावच्छेदकेन धर्मेण यद्पावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमवच्छि- यते तद्रुपवत्त्वं तत्वम् । (गा०) तादृशा व्याप्यवृत्तयः साध्याभावाः साध्यतावच्छेद. फायच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकल्पावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाः प्र. त्येकं तेषां सजातीयस्य व्यापफीभूतस्य व्याप्यवृत्तेरभावस्य एकैकं तत्तदभावसजातीयस्य तत्तदभावव्यापकीभूतस्य व्याप्यवृत्ते- रभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकन यद्रूपावच्छिन्नं प्रति व्यापक- त्वमवच्छिद्यते तत्प्रतियोगितावच्छदर्फ यतुतावच्छेदफावाच्छ- ननिरूपितव्यापकतावच्छेदकं तद्पवत्त्वं तत्त्वं तेन रूपेण व्याप्य. त्वं घहिमान् धूमादित्यादी वहित्याचवच्छिन्नवसभावसजाती. यस्तयापकीभूतो धूमावाद्यवच्छिन्नधूमाद्यभावः घहित्वावच्छिनघ- टाभावसजातीयस्तमापकीभूतो धूमत्वाद्यवच्छिन्नघटाद्यमाचस्त. प्रतियोगितावच्छेदकं धूमत्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकमिति ल. क्षणसमन्वयः व्याभिचारिणि धूमत्वावच्छिन्नबद्धर- ·अनुमानगादाधर्याम् भावसजातीयतत्तदभावव्यापकवादित्वावच्छिन्नघटाद्यभावताशव- हित्वावच्छिन्नवह्नयभावसजातीयतदभावव्यापकवादित्वावछिन्नघटा- धभावयहित्वावच्छिन्नवदयभावप्रतियोगितावच्छेदकवहिवादेः वहि- स्वाद्यवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वेऽपिताशयावत्साध्याभावान्तर्ग: तधूमत्वावच्छिन्नधूमाभावसजातीयतद्यापकाभावप्रतियोगितावच्छे. दकस्य कस्यापि बद्रित्वाद्यचच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकत्वामा. थानातिव्यातिः । प्रथमामा व्याप्यवृत्तित्वविशेषणात्कपिसंयोगी एतवृक्षवादित्यादौ कपिसंयोगत्वाधवच्छिन्नमपिसंयोगाद्यभावस्य केवलान्वायनः सजातीयस्य व्यापीभूतस्य व्याप्यवृत्यभावस्यामः, सिद्धावपि न क्षतिः व्याप्यवृतित्वविशिष्टतदभावं प्रति पतदृक्ष- त्याधभावस्य व्यापकत्वात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सा. ध्यव्यापकताया विवक्षणीयतया संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तितामते संयोगेन तत्साध्यके तादृशसम्बन्धेन व्यापकताप्रसिधार्थ व्याप. कताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्यावश्यं निवेशनीयतया साध्ययनिष्ठप्रतियोगिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्या- पि फपिसंयोगत्वावः साध्यव्यापकतापच्छेदकत्वमक्षतमिति ध्येयम् । नानाव्यक्तिसाध्यके तत्तत्सा यन्यस्यमावस्य नानाधिकरण कैकव्यक्तिलाध्यके यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तिपविशिएसाध्यामा- यस्य च्यापकीभूताभायो न हेतुवावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता. घच्छेदकरूपावच्छिन्नमतियोगिताफ इति तारशसाध्याभावच्या घर्तनाय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतापच्छंदफरूपायाच्छ. प्रतियोगिताकत्वनिवेशनं व्यापकता च साध्यतावच्छेदक. सम्बन्धघटिता प्राधा तेन समवायन इयत्यादिसायफगुणादिहेती विपयतया साध्यव्यापफशानादेः साध्यतापच्छेदकसभ्यधाव- च्छिभामा प्रति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धाधच्छिमहत्वभावस्या- व्यापकत्वेऽपि न क्षतिः सायाभावश्च साध्यतावच्छेदकसम्ब. धावच्छिन्नप्रतियोगिताको प्रायः तेन संयोगादिना बहयादिसाध्य. कधूमादिहेती समवायादिसम्बन्धाचच्छिन्नवहुपमा प्रति संयोगा- दिना घूमादेरभावस्याव्यापकत्येऽपि न क्षतिः । व्यभिचारिणि स- मानाधिकरणमांवच्छिनाभापव्यापकच्यधिकरणहेतुतावच्छेदका- वच्छिसमतियोगितामाभावमादायातिप्रसन्नधारणाप सजातीयत्वो- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २७ पादानं व्यतिरेकिसाध्यकस्थले यावत्साध्याभावसजातीयाप्रसिद्ध्या एकैकतत्सजातीयत्वनिवेशनं साजात्यघटकसमानाधिकरणधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिकमनुगतं निरुकभेदकूटरूपमेव ग्राह्यम् । अन्यथा यत्र भिन्नभिन्नसम्बन्धेन साध्यहेतुभावस्तत्र साध्यतावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य यारशप्रतियोगि- तानिरूपकत्वं तस्यैव तद्वत्तया सजातीयत्वेन तत्सजातीयाभाव निरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धः स. जातीयस्यापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य निवे. शे हेतुव्यापकताया अपि तत्सम्वन्धघटिताया विवक्षणे उक्ता- प्रसिद्धिनिवन्धनदोपासम्भवेऽपि व्यापकीभूतस्येत्यादेवैयर्थ्यस्य दुारत्वात् तत्परित्यागे च चरमलक्षण एव पर्यवसानात् । अथ सजातीयाभावे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व- स्यानिवेशेऽपि स्वमात्रनिष्ठयथाश्रुतसाजात्यनिवेशपक्षे नातिप्रस- जः । आत्मत्वादिसाध्यके विषयतादिसम्बन्धेन हेतौ शानादौ समवायादिसम्वन्धावच्छिनशानाद्यभावस्य साध्याभावव्यापकत्वे- ऽपि यथाश्रुतसाजात्याभावेनातिव्याप्त्यप्रसक्त संयोगादिना वह्नयादी साध्ये समवायादिना हेतुं रूपविशेष प्रति हेतुतावच्छेदकसमदायेन बहथायभावरतियोगिनोऽध्यापकत्वेऽपि च न दोपः। साध्यताव. च्छेदकसम्बन्धेनैव हेतुव्यापकताया विवक्षणीयत्वादिति चत्तर्हि सजातीयाभावे साध्याभावव्यापकत्वविशेषणस्य चैयर्थ्यमापयेत । स्वाव्यापकाभावस्य स्वसाजात्यविरहेणैव व्यावर्तनात् व्याभिचारिणि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावसजातीयहेतुतावच्छेदकाव- च्छिन्नहेत्वाद्यभावमादायातिप्रसङ्गवारणाय व्यापफोभूतस्येतिाव्यभि. चारिणोऽभावस्य व्यभिचारनिरूपकाधिकरणसाधारणसाध्याभावा- व्यापकत्वान्न दोपः व्यापकत्वं च न तत्समानाधिकरणाभावाप्रति- योगित्वं सर्यस्यैव द्वित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितयाऽसंभवात् न च तदधिकरणवृत्तित्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनावश्यं वाच्यं तथा च घहयायभायपनि धूमावभावस्य धूमाद्यनात्मकद्वित्वाचवच्छिन्ना- भावस्य संयोगादिरूपहेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनावृत्या न तमादाय दोपायसर इति वाच्यम् एवमपि यत्र स्वरूपसम्बन्धेन हेतुता तत्र तारशाभाषप्रतियोगितया हेत्वभावस्य व्यापकत्यानुपपत्त, ·अनुमानगादापम् . पारत्वात् नापि तादशामावप्रतियोगितानपच्छेदकरूपवश्वम् अमा. पत्वाद्यात्मकतारशरूपमादायामावमात्रस्यैव व्यापकतया व्यापक त्यस्यान्यावर्तकतापत्तेः एवं ययाधभावयति धूमावयवादी स. मचायादिना वर्तमानं धूमादिरूपमभावमादाय तदभावव्यापकता भाभिया हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन सामानाधिकरण्यस्य निवे. शनीयतया सत्सापान जातरित्यादी सत्याधभावयति सामान्या. दी हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तपसिया न्यातिथेति त. मिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव साध्याभावच्या पकत्वं निधूमो घनिशून्यत्यादित्यादी हेत्वभावस्य वहयादेःमः त्येक धूमादिमनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदफत्वेऽपि अखण्डस्य नि- नित्यप्रकारकममाविषयत्वाधभावस्य तादृशव्यापकतासम्भवात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य हेनुव्यापकतयैव लक्षणसम- न्वयः तद्वनिष्ठत्वं देशिकविशेषणतया प्राधम् अतो पथावभाव- यति धूमायभावपट्टेदस्य कालिकसम्बन्धेन वृत्तावपि न क्षतिः अभावाभावस्य प्रतियोगिरफ्त्येऽप्यभावपढ़ेदो ऽतिरिक्त एव अतो धुमाद्यभाववति अयोगोलकादौ दैशिकविशेषणतया चहयाद्यभा. चवद्भेदस्य वृत्तिरव्याहतयेति न वह्नयाघभावस्य धूमाघमायन्या- पकवापत्तिः । अथवा यदीयदेशिकविशेषणतासम्पन्धसामान्य तत्त. साध्याभावयद्यत्किञ्चिद्यत्तयनुयोगिकत्वाभावस्तदन्यत्वमेव तद. भावव्यापकत्वम् अमावस्येति भावभिन्नस्येत्यर्थकं तेन धूमयान् ज. लस्वाभावादित्यादौ जलत्वादिनिरूपितदेशिकविशेषणताया · अम- सिमा तत्र निरुक्तमैदफूटात्मकव्यापकतासत्वेऽपि नातिव्याप्तिः अभावरूपसद्धेतो हेतुमत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतामादायैव लक्षणसमन्वयः धूमवान घहेरित्यादापयोगोलकादाघुत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानस्य वहयाद्य. मावस्य निरकव्यापकतासत्वादतिव्याधिरतो व्याप्यवृत्तरितिायद्यपि ताशाभावा अपि इदादी व्याप्यवृत्तयस्तथापि व्याप्यवृत्तित्ववि. शिष्टस्य व्यापकत्वं विचक्षणीयम् अनवच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धन व्यापकतानिवेशलाभायेव चा तदुक्तम् अवच्छित्रवृत्तिकान्यत्वरूप- व्याप्यवृत्तित्वं तु शक्यते निवेशयितुं संयोगेन सद्धती . हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेयभावस्यातधात्यात् - ·प्राह्या अन्यथा ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभकरणम् । २७३ प्रतियोगितावच्छेदकत्यंत्र प्रतियोगिता हेतुतावच्छेदकप्तस्थ. শ্বাঞ্চদ্মা व्यधिकरणसम्बन्धावच्छि. अप्रतियोगिताकत्वभावस्य. साध्याभावव्यापकस्य समनि- पताभविश्यमते व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावरूपतया समानाधि. करणधर्मावच्छिनसाध्यामावासजातीयत्वेन तमादायातिन्याप्ति विरहेऽपि आत्मत्वादिसाध्यके विषयतया हेतौ ज्ञानादौ साध्या. मावव्यापकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नशानाद्यभावमादायातिव्याप्तिः । अभावे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषणं प्रवेश्यच नातिप्रसङ्गवारणसम्भवः समनियताभावैक्यमते समवाय. सम्बन्धावच्छिन्नशानाद्यभावस्यापि स्वसमवायिविषयकत्वसम्बन्धेन भानादिविशिष्टज्ञानादेविपयतामम्बन्धावच्छिन्नाभावसमनियतत्वेन ताशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात् धूमाभावव्यापकमहान- सीयवयभावप्रतियोगिनो वहित्वादिना घहित्वाचवच्छिन्नव्यापक- स्वादतिप्रसङ्ग इति प्रतियोगिनो व्यापकतामुपेक्ष्य प्रतियोगितावच्छे. चफस्य तदवच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावनं द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादी साध्याभावव्यापकामावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वादेहेतु- तावच्छेदकोपलक्षितहेतुव्यापकत्वासम्भवाद्यं प्रतीत्यनुक्त्वा यद्ग. पच्छिन्नं प्रतीत्युक्त व्यापकता च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना प्राधा अतो महाकालभिन्न फालत्वादित्यादौ साध्याभावव्यापका- भावप्रतियोगितावच्छेदकस्य साध्यतावच्छेदकादेः फालिकादि. सम्बन्धेन हेतुब्यापकतायामवच्छेदकत्वेऽपि नातिप्रसङ्गः व्यापफ- तावच्छेदकताघटकसम्बन्धभेदनिवेशनादिकं स्वयमूह्यं न धूमवान् यहिमत्वमकारकममाविषयत्वादित्यादायतिव्यातिः धूमा- धभावव्यापकस्य धूमाद्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकजलादिवृ. सित्वविशिष्टधूमाभायाभावत्वादईतुतावच्छेदकस्वरूपसम्पन्धघाटेत- हेतुव्यापकतायामपच्छेदकत्वादिति वाच्यं भाववृत्तिप्रतियोगिताव- च्छेदकस्य व्यापकतावच्छेदकताया विचक्षणीयत्वात् । यथाभुतमिधलक्षणं पयति साधनस्यति । (दी.) साधनस्प तादृशाभावप्रतियोगितं तदवच्छेदकले रा साधनतारच्छेदकस्येति तु न वाच्यम् । द्रव्यं सन्चादित्यादी ·अनुमानगादार्याम्- सवादेस्तादृशाभावव्यापकगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसचात्यायवाच प्रतियोगिताकतादृशाभावप्रतियोगित्वादतिव्याः । ज्ञेयं प्रमे यादित्यादी प्रमेयत्वादेस्ताइशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादव्या- श्व ममेयत्वव्याधिकरणप्रतियोगित्वस्याप्रसिद्धः। ? पाय (ব্যৱহানি যুই যমানা মাত্রাঃ বলারী तत्तद्यापकत्यर्थः । तदवच्छेदकत्वं वाशप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । आधे द्रव्यं सत्त्वादित्यादाविति द्वितीय शेयं प्रमेयादित्यादाविति । ननु प्रमेयत्वादेः केवलान्वयितावच्छेदकत्वेऽपि वाच्यत्वत्वारिष साध्याभावव्यापकव्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्वमक्षतमेवेत्याशकां निरस्यति प्रमेयत्वष्यधिकरणेति । प्रमेय. स्वस्य केवलान्वयित्वादिति भावः । धूमावभाव प्रति विपयितास. म्बन्धन वदित्वाधवच्छिन्नस्य. योऽभावस्तस्य व्यापकत्वाचमादाय समयायेनात्मत्ये. साध्ये समवायेन व्यत्वे देती मालमत्वाभाव प्रति विषयितासम्बन्धेन व्यत्ववमानस्य यः समवायसम्बन्धा. बच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्तस्य व्यापकत्वाचमादायातिप्रसवाल प्रतियोगितावच्छेदकतागं हेतुतापन्छेदकताघटकसम्म धावच्छिन्नत्यस्यावश्यं निवेशनीयतया ब्यधिकरणसमवायादि सम्वन्धेन प्रमेयत्वस्यामावप्रतियोगितायामसमानाधिकरणतया ऽवच्छेदकत्वसम्भवेऽपि न निस्तार इत्यवधेयम् । अन्योन्या- भाव एवं व्यधिकरणधर्मापच्छिमायच्छेदफताको ग त्यत्यन्ता. भाव इत्याशयेनेदम् अनाथा घटत्वावनिप्रमेयत्वावच्छिन्नपति- योगितामात्यन्ताभावमादाय लक्षणगमनसम्भवात् । पतदुपलक्षण गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्ये फम्युप्रोधादिमायापछि अहेतुकायातिरपि द्रष्टव्या! पतेन व्यापकीभूताभायप्रतियोगिता हेतुतावच्छेदफानवच्छिन्नत्वयधिकरणधर्मानच्छिन्तायोमयाभावपि- वक्षणे प्रमेयहेतुकस्थले वाच्यत्वत्यादिना घटायभावप्रतियोगिता ताशोभयाभावसत्त्वेन लक्षणसमन्वयेऽपि न निस्तारः उक्तस्थले हेतुतायच्छेदकावच्छिन्नत्वामसिया प्रतीकारात् । उकलक्षणे सजातीयाविपरित्यागेन लघुलक्षणमा यति ।

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २७५ 3 . . (दी०) यद्वा यावन्तस्तादृशाःसाध्याभावाः प्रत्येक तत्म- तियोगितावच्छेदकेन धर्मेण यद्रूपावच्छिन्नं मति व्यापकत्वमव- च्छिद्यते तद्रूपवत्वं वा तत्त्वामित्याहुः । (गा०)व्यभिचारिण व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावादिकमादायाति- व्याप्तेारणाय यावन्त इति वहिमान् धूमादित्यादौ महानसीयवाहित्वा- धच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य धूमत्वावच्छिन्नव्यापकतानव. च्छेदकतयाऽव्याप्तिरिति ताशा इति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- ध्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताका इत्यर्थः अत्र व्याप्य- पृत्तित्वविशेषणं प्रयोजनाभावादनुपादेयं साध्याभावसजातीयत्वादि. विशेषणावच्छिन्नस्याभावान्तरस्य प्रक्रान्तत्वातादृशपदे तत्परत्वन- मस्य झटिति निरासायाभावा इत्येतन्मात्रमनभिधाय साध्याभावा इत्युक्तं यावत्साध्याभावानरूपिता न काचिदपि प्रतियोगितेति प्रत्ये. कपदम् । अत्र च व्यभिचारिणं प्रत्यपि कचित्किञ्चित्सम्बन्धेन साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नस्य व्यापकतया तिप्रसङ्गस्य वारणाय प्रति. योगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव व्यापकता निवेशनीया इत्थं च समवायसम्बन्धावच्छिन्नवहयभावप्रतियोगितावच्छेदकसमवायादि- सम्बन्धेन यहित्याचपच्छिन्नस्य धूमाद्यव्यापकत्वादसम्भव इति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव साध्यव्यापकता विषक्षणीया तथा च केवलान्वयिसाध्यफस्पले व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नसाध्या. मावमादाय निर्वाहो न भवतीति व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभाव. स्योपयोगिता योध्या । धूमवान् वहरित्यादी धूमाद्यभावप्रतियोगिता- वच्छेदकजलाविवृत्तित्वविशिष्टधूमाभायामावत्वेन पद्धपादिव्यापफ- । स्वापि नातिव्याप्ति साध्यतावच्छेदकायच्छिन्ननिरूपितस्यावच्छेद- कसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छदकावच्छिन्ना यावत्या प्रतियोगिताः प्रत्येकं तदवच्छेदकरूपेण तदवच्छेदकसम्बन्धेन यपायच्छिन्नं प्रति ज्यापकत्वमित्येताशार्थस्यैव विवक्षणोयत्वात् साध्यव्यापकता- बच्छेदकं यद्यद्रुपं तेन व्यापकत्वविवक्षणे व्यधिकरणधर्माव- छिनामावोपयोगिता न घटते इति साध्यव्यापकतावच्छेद कापीउभप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन व्यापकतावच्छेदकनिया ·२७६ अनुमानगादापर्याम् यथासनिवेश न वैयध्य प्रतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्ध पत्वे यहित्वायच्छिन्नप्रतियोगितायाः यावरसाध्यन्यतिभेदेन भिन्नायाः धूमत्वाधवच्छिन्नव्यापकतावन्छेवकत्व न सम्भवती ति व्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेद फत्व न निषेशितम्। कृदघटितलक्षणे व्यभिचारिण साध्यामापववृत्तित्वत्वव्याप- कप्रतियोगिताको न निधूमवृत्तित्यत्वाधवच्छिन्नाभाव अपि तु जगवृत्तित्वसामान्याभाव एव स च व्यधिकरणधर्मावच्छि- प्रतियोगिताक एवं वृत्तिमवृत्तिरित्यतिव्याप्तिधारणाय कूटप- दमुपात ताशातिव्याप्तिः समानाधिकरणव्यधिकरणधर्मावच्छि भाभायसाधारणरूपेण साध्यामावस्य व्याप्यतावच्छेदककोटी प्र- घेशन पर प्रसज्यते न तु विशिष्टसाध्याभावनिवेशे तथा सति निधर्मचित्वत्वाद्यवच्छिन्नाभारस्यापि लक्षणघटकता निर्वाहादिति फूटपदमनुणदाय विशिष्य साध्याभाव निवेश्यैव लक्षणमुचित तदुपादाने बहूनां दोपाणां वक्ष्यमाणत्वादिति फूटधाटतलक्षण- पादिनमाक्षेन्तु कूटाघटित मल्लक्षण दर्शयति परे त्वित्यादिना । (दी०) परे तु दृचिमत्तयो यावन्तः साध्याभावववृत्तित्वा- भावास्तद्वत्वं व्याप्तिः येन सम्बन्धेन हेतुता तेनैव दृत्तिमत्व- मपि बोध्यं तेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवयभाववति संयोगेन या वृत्तिस्तदभावस्य जात्यादौ वर्तमानस्य धूमादावसत्त्वेऽपि न क्षतिः । साध्याभावश्च पूर्ववोध्या, तद्वद्वत्तित्वाभावो- ऽपि स्वव्यापकृतचत्साध्याभाववचित्वत्वब्यापकप्रतियोगिताक: तिन समानाधिकरणेन सा- ध्याभाववत्तिवत्तिना वा धर्मेणानवच्छिन्नप्रतियोगिताको वोध्य तेनालोकायत्तित्वेन रूपेण यो वहिसामान्याभावव- द्वत्तित्वस्य यश्चन्धनत्वाधवच्छिन्नववधभावाधिकरणीभूतमहान- सत्तित्वादेरभावस्तस्य धूमादौ स्वनिष्ठसाध्याभावचतित्व- AM ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २७७ विरहस्य च हेत्वन्तरवृत्तेः स्वस्मिन्नसत्त्वेऽपि न क्षतिरित्याहुः ।। (गा०) साध्याभावववृत्तित्वस्य व्यधिकरणधर्माचच्छिन्नाभाव- मादाय व्यभिचारिमाने तिव्याप्तिरतो यावन्त इति। तथा च समा- नाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वस्य समानाधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य यावत्ताशाभावान्तर्गतस्य व्यभिचारिण्यसत्त्वान्नातिव्याप्तिः । वृत्तिमवृत्तित्वानुपादाने समा. नाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- साध्याभाववत्संयुक्तत्वाद्यभावस्यासंयुक्तादी प्रसिद्धस्य हेतावस- स्वात् संयोगादिसम्बन्धेन हेतावव्याप्तिः न त्वसम्भवः यादृशसम्ब- न्धप्रतियोगित्वं वस्तुमात्र एष तादात्म्यविषयतादिरूपतादृशस- म्वन्धेन हेतावेव परं लक्षणसमन्वयो भवति ताशसम्बन्धेन जगत्सम्बद्धत्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धरिति तदुपादानम् । ननु वृत्तिमवृत्तित्वोपादानापि जगत्संयुक्तत्वत्वाव- च्छिन्नाभावस्य जात्यादिरूपवृत्तिमति वर्तमानस्य वारणासम्भ. घात् चहिमान धूमादित्यादावव्याप्तिदुर्गारेच निधूमसंयुक्तत्वाद्यभा. घस्य निधूमवृत्तित्यत्वाव्यापकप्रतियोगिताकतया वृत्तिमन्मात्रस्यव कालादिनिधूमपत्तित्येन च निघूमवृत्तित्वसामान्याभावस्य व्य- धिकरणधीवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव वृत्तिमवृत्तित्वेन धू- मयान् वहरित्यादावतिव्याप्तेारणाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावववृतित्वस्य निवेशनीयतया यत्र संयोगादिना हेतुत्वं तत्र जगत्संयुकत्यत्वावच्छिन्नाभावस्यापि हेतुतावच्छेदकसम्ब- धावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वावन्यापफप्रतियोगिताकत्वेन ल. क्षणघटफत्वात् वृत्तिमत्पदस्य यथाथुतार्थकत्वे कालिकसम्ब- स्धेन गगनादेरवृतित्वमते तेन सम्बन्धेन यत्र हेतुता तर परमव्याप्तिवारफता तेन सम्बन्धेन जगवृत्तित्वाभावस्यावृत्ति- मात्र प्रसिद्धत्वादित्यत आह येन सम्बन्धेनेति । न क्षतिरिति नाव्याप्तिरित्यर्थः । न तु नासम्भवः तादात्म्यकालिकादिसम्बन्धेन हती लक्षणसमन्वयसम्भवादिति । ननु नानाव्यक्तिसाध्यके तत्व- साध्यव्यक्त्यभावववृत्तित्वाभावस्य हेतापसत्याद्व्याप्तिः फूटय- रितलक्षण इय साध्यतापच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकाभावनि- ।

·अनुमानगावाश्र्याम् । पेशे ताणावार्षदहनोमयत्यावधिमाभाषमादाय बाधादिसाध्यक गुणादित्तित्वविशिष्टससाधभायवचिवाभावमादाय च सं. चादिसायके ऽव्याप्तिबोरेव पबमध्याप्यवृतिकषिसंयोगादिसा- ध्यकं हेत्यधिकरणस्येव जगत पर कपिसयोगत्वाद्यवच्छिन्ना. भावयतया तवत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य व्याधिकरण. धर्मावच्छिन्नामावस्येच पृचिमचित्यनाध्यातिविरहेऽपि ताश फपिसंयोगाभावादिसाध्यकद्रव्यत्वादिहेती कपिसंयोगादिरूयसा. ध्यानायववृत्तित्वाभावासस्वादन्याप्तिरित्यत आह साध्याभाव स्वति । पूर्वचदिति । मिधलक्षणे अथा साध्यतावच्छेदकापच्छिन्न- व्यापकतावच्छेदकापायन्छिनप्रतियोगिताको व्याप्यतिरभावो निवेश्यते तथा प्रापि निवेशनीय इत्यर्थः । तत्रादित्वकथितो. भयत्वावनिप्रतियोगिताकामावाला प्रथमविशेषणेन कापसयो. गादिरूपाणां च द्वितीयविशेषणेन व्यावृत्तिः । ननु साध्याभाव. ववृतित्वप्रतियोगिकाभायमापनिवेशे प्रकृतहेतुसाधारणस्य व्यधिभरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववचित्वविशेषस्य समानाधि करणधर्मावच्छिन्नाभावोऽपि वृत्तिमत्तिः सम्भवतीति यावत्ता शासावान्तर्गततत्यस्य हेतावभावादसम्भा एवं समानाधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावववृत्ति यस्य प्रकृतहेतुतितावच्छेदकीभूतकि- विद्धवच्छिन्नस्याभायोऽपि यावचादशाभावान्तर्गत इति तद्वत्य विरद्वादपि व्यतिकिसाध्यकहतनामव्याभिचारित्यानुफ्याचः तच. साध्याभावपत्तित्वत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभायश्च विधाक्ष- तुमशक्या केवलान्यायिनि साध्यामाघपत्तित्यावेन घटाया भावस्य तादृशगुरुधर्मस्य प्रतियोगतावच्छेदकत्वमते प्रसिद्धावपि तस्यातधावते ঘিয়েমাবধিমালামাধবুদ্ধির स्वघटककेवलवृत्तित्वत्यसमनियवतया प्रतियोगितानपच्छे. तवान्नाभावाप्रसिद्धेचारवाद तत्तदभावधवृत्ति त्वत्वघदकधर्मावच्छिन्नामावनिवेशे च हित्वावच्छिन्नपदमा. धन्यवेस्तवभावत्वानिमामावस्यापि तारशतया तस्य च धूर भावावसत्यादन्याशिः साध्याभावयमित्ववृतितारशधर्माव छिनामावनिवेशनेऽपि घशतित्वत्वाधवच्छिन्नसाध्यके डा. वात्म्यम घटत्वन्यापकादिहती ताशसायामायवान् यो ध- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । टत्वाभावादिस्तवृत्तित्वनिष्ठताहशसाध्याभाववत्वरूपतथाविधध: विच्छिन्नाभावस्य घटादिमात्रवृत्तेहेतावसत्त्वादव्याप्तिर्दुवारैव सा- भ्याभावादिव्यावृत्तघटकतानिवेशे च प्रयासगौरवमिति त- तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वसमनियतंप्रतियोगिताकाभावं विवक्ष- ति तद्वदिति । स्वं प्रतियोगिता। अत्र साध्याभावस्य साध्या: भावत्वेन सामान्यतो निवेशे व्यभिचारिण निधूमवृत्तित्वत्वा' द्यवच्छिन्वाभावप्रतियोगिताया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभा- क्वत्साध्याधिकरणवृत्तित्वसाधारणसाध्याभाववत्तित्वत्वाव्याप- कत्वेन तादृशाभावस्य लक्षणाघटकतया वृत्तित्वसामान्यामावस्या तथाविधप्रतियोगिताकस्य च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकस्यैव वृत्तिमवृत्तितया ऽतिव्याधिरिति तचयक्तित्वेनाभावस्य व्याप्यतावच्छेदककोटिनिवेशलाभाय तत्तदिति । यद्यपि यत्कि- श्चित्साध्याभावववृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकवृत्तिमवृत्तिया. वदभाववत्त्वं व्यभिचारिसाधारणं यावन्तः साध्यामावाः प्रत्येक तत्तदधिकरणवृत्तित्वत्वसमानियतैकप्रतियोगितायाः नानाविपक्ष- साधके प्रसिद्धिः तत्तद्विपक्षावृत्तित्वावच्छिन्नाभाववत्तत्त- द्विपक्षवृत्तित्वत्वव्याप्यप्रतियोगित्वाप्रसिद्धः तथापि मभावानां प्रत्येकाधिकरणवृत्तित्वत्वसामनयत्यस्य प्रत्येकप्र- तियोगितान्वयन एतदभावववृत्चित्यत्वसमनियतप्रतियोगि- ताको यो यो ऽभावस्तदभाववचित्वत्वसमनियत- प्रतियोगिताकश्च यो योग्भावस्तद्वत्त्वामित्येवं रीत्या निवेशा- मानुपपत्तिः एतल्लक्षणे साध्याभावसमुदायो न समुदाय- वन प्रविष्टः अपि तु प्रातिस्विकरूपेणेति कूटघटिताद्विशेषः। अथात्र स्वपदं न वचदभावीयप्रतियोगितात्वरूपेण प्रतियोगिः वापरं साध्याभावपत्तित्वत्वातिरिक्तपि तदभावीयप्रतियोगि- 'तान्तरसत्यादिति तत्तत्प्रतियोगिताव्यतिपरं तद्वाच्यं तथा च य- त्किञ्चित्प्रतियोगितानिरूपकाशेपाभावस्यातिव्यापकतया यावत्य- स्तादशप्रतियोगिताः प्रत्येकं तनिरूपकाभाषयत्वं निवेशनीय वथा च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नजगहृत्तित्वसामान्याभावप्र- तियोगितानिरूपफवृत्तिमहत्त्यभावाप्रसिधा ऽन्याप्तिरिति वृत्तिम- इत्यभायो रत्वन यावत्यतियोगिता निवेतनीया तथा च तन्निर यावता- ·२८० 'भनुमानगादाधर्याम् रूपकामाये वृत्तिमवृत्तित्वविशेषणं व्यथै याचववि शेषणमपि तथेति चेत् नोपादायत एव तत्र सद्विशेषणं. वृत्तिमवृत्यमाचीययावत्मतियोगिताविशेष्याभूतामावे वृत्तिमः त्तित्वयावयाभिधानात् । अत्र व गुरुधर्मस्याभावप्र- तियोगितानवच्छेदकावे स्वव्यापकतदभाववचित्वत्वनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्याच्यावर्तकन्यापकतान्तविशेपणघटितत्वे. नामाचप्रतियोगितानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नान्योन्यामावरू- पव्यापकत्य पुरस्कारेण न प्रतियोगितानिशः सम्भवतीति तादृशावच्छेदकभेदकूटात्मकव्यापकत्यपुरस्कारेणैव तनिवेशः नच स्वव्यापकतत्तदभावववृत्तित्वत्वकत्वतचदभाववद्वतित्वनिष्ठान्यो. न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नैकभेदोभयरूपेण प्रतियो- गितानिवेशसम्भवादवच्छेदकभेदकूटनिवेशनमफलमिति वाच्यं घटमेदादिसाध्यकस्थले तदभावव्यक्तित्वेन घटत्वविघटितस्य तदभावववृत्तित्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य स्व. रूपतो घटत्वादिघटितघदवृत्तित्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छे-' दकत्वमपेक्ष्य गुरुशरीरतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदवन्छि. अकभेदनिवेशासम्भवात् । अत्र कल्पे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- साध्याभावववृत्तित्यत्वसनियतप्रतियोगिताकस्य पर्वतवृत्तिवप- घेतान्यत्तित्वोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य पर्वतावृत्तिवृत्तिमवृत्तधूमा- दावभावात् एकमात्रवृत्तिहतावपि ताशप्रतियोगिताकस्य पतत्- क्षणावच्छिन्नवृत्तित्वैतदन्यक्षणावच्छिन्नवृत्तित्वोभयत्त्वावच्छिन्नाभा- वस्यैतत्क्षणावच्छिन्नावृत्तौ वृत्तिमति वर्तमानस्याभावादसम्भ- वः। तादृशामावव्यावर्तनाय व्यासज्यवृतिधर्मानवच्छिन्नति- योगिताकत्वनिवेशे गौरवं पर्वतवृत्तित्वसामान्याभावस्य व्या. स्यसम्भवश्चेत्यतः कल्पान्तरमनुसरति तत्तत्साध्यामापति । अतिरिक्तान्तानिवेश व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमात्रस्य संप्र- हायभिचारिमा तिव्याप्तिरिति तनिवेशनं यद्यपि यथाश्रु. तेनानेन महानसवृत्तित्वत्वादिना ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव. पवृत्तित्वाभाववारणं न सम्भवात महानसादिनिरूपितत्वविशि- वृत्तित्वत्वस्य साभ्याभावधग्निरूपितत्वविशिष्टवृत्तित्वत्वरूपसा: याभावषवृत्तित्वस्वान्यत्वविरहाद तथापि साध्याभाववधि- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८१ - तित्वत्वानिरूपितसमानाधिकरणधर्मनिरूपितावच्छेद्यत्वशून्यत्वस्या- नवच्छिन्नान्तेन विवक्षणान दोषः महानसवृत्तित्वत्वादिनिरूपि.' तावच्छेद्यत्वस्य साध्याभावववृत्तित्वत्वरूपविशिष्टपदार्थानिरूपि. तत्वात् न चैवमपि साध्याभाववन्महानसवृत्तित्ववाद्यवच्छिन्ना- भावधारणमशक्यं तादृशधर्मनिरूपितावच्छेद्यतायां तघटक- साध्याभावववृत्तित्वत्वानरूपितत्वस्याधिकं वित्यादिन्यायेनाव्या. इतत्वादिति वाच्यं गुरुधर्मस्थाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया महानसादिवृत्तित्वत्वसमनियतोपदार्शतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वात् । अथ गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे साध्याभावपदस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक. रूपावच्छिन्नाभावपरतया धूमवान् बढेरित्यादावतिव्याप्तिः धूमत्वा- यच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभाववद्वृत्तित्वत्वस्य स्वसम- नियतधूमत्वावच्छिन्नाभावववृत्तित्वत्वापेक्षया गुरुत्वेनाभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वविरहेण तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धेः धूमत्वाद्य- वच्छिन्नाभाववदृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाश्च धूमत्वावच्छि- अव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाववहत्तित्वत्वरूपविशिष्टपदार्थान- धच्छिन्नतया तन्निरूपकाभावस्य निरुक्ताभावविशेषणानाकान्त- त्वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावववृत्तित्वा भावस्यैव लक्षणघटकत्वात् । यदि च साध्यतावच्छेदकावन्छिन व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नमतियोगिताकाभावस्य तेन रूपेण न निवेशः अपि तु तदभावत्वेनैव एतदेव सूचयितुं तत्तत्पदमुपातम् एवं च तत्तद्यक्तित्वेन धूमाभावघटिततदभावववृत्तित्वत्वावच्छि- भाभावस्य लक्षणघटकतया न धूमादिसाध्यकेऽतिव्याप्तिरित्युच्यते तथापि एतद्यक्तिभिन्नं घटभिन्नं वा मेयत्वादित्यादावतिव्याप्तिः तत्र तयक्तित्वेन करेण घरभेदाभावघटिततद्यक्तिमत्तित्वत्वापेक्षया ल- घोस्तत्समीनयतस्य किञ्चिद्विशेषणानधच्छिन्नघटत्वघटितस्य घ. रवृत्तित्वत्वस्यवाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तद्यक्तिमवृत्तित्व स्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः घटवृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाश्च साध्याभावववृत्तित्वत्वरूपविशिष्टपदार्थानवच्छिन्नतया तनिरूपका- भावस्य लक्षणघटकत्वासम्भवात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्या.. भावयचित्याभावस्यव तथात्वात् यदि चाभावधर्मी विशेषणविध..

·भावस्य २८२ अनुमानगादाधर्याम् या न निवेदयते अपि तु अभावप्रभृतिरेव अभावे तु साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकरूपाचच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमुपलक्ष- णतया निवेश्यते एतल्लाभायैव तत्तत्पदोपादानमपि न तु तत्तद्यक्ति- त्यनाभावनिवेशलाभार्थम् उपलक्षणीभूतप्रतियोगिताविशेषेणैवाभा- पान्तरव्यावृत्तिसम्भवे तत्तद्यक्तित्वस्योपलक्षणतया निवेशे प्रयोजन विरहात् एवं च घरवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभायोपि उक्तस्थले लक्षणय. टका घटभेदाभावस्य घटत्वस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकयटकत्वात् प्रतियोगिताविशेषोपलक्षिताभाववत्तित्वपर्याप्तनिरूपकताकान्यत्व. पर्यन्तानिदेशात् धूभादिसाध्यकस्थले निधूमवृत्तित्वत्वावच्छिन्ना- प्रतियोगितावच्छेदकशरीरे ऽभावविशेषणस्याधिकस्य निवेशेपि न क्षविः न चाभावप्रतियोगिकोटौ उपलक्षणतया भानस्यानुभवविरुद्धत्वात् विशिष्टनिरूपितत्वाभावस्य निरूपि. तत्वसम्बन्धावच्छिन्नविशिष्टाभावरूपस्य वा विशिष्टानिरूपितत्वस्य प्रतियोगिकोटी प्रतियोगिताविशेषस्य कथमुपलक्षणविधया नि. घेश इति वाच्यम् अभावप्रतियोगिप्रकारशरीरे प्रतियोगितावच्छे- दककोट्यमविष्टस्य न भानमित्यस्यार्थः । प्रकृते निरुतप्रतियो- गिताकत्वस्य निरूप्यत्वप्रतियोगिविशिष्टाघटकत्वादेव निरूप्य- त्वप्रतियोगिन्युपलक्षणत्वं न तु निरूप्यत्वाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकघटकतया अप्रवेशात् । तदभावप्रतियोगितावच्छेदकमवि- टाभावस्याभावान्तरव्यावृत्तये ताशप्रतियोगिताकत्वस्थ प्रति. योगितावच्छंदकघटकत्तयैव निवेशात् यथा द्रव्यत्वस्य द्रव्य- त्वोपलक्षितनिरूपितविपयित्वाभावप्रतियोगिनि नोपलक्षणत्वं किन्तु विपयित्तानिरूपकांश एवेति । निर्धूमवृत्तित्वत्वस्य धूमव्यापक- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावववृत्तितात्वसमनियतत्वे पि व्या- पकतावच्छेदकधर्मान्तरावच्छिन्नाभावघटितविशिष्टनिरूप्यत्वे धू- मत्वावच्छिन्नधूमाभावघटितविशिष्टनिरूपितत्वरूपताविरहात् तत्त- विशिष्धनिरूपितत्वयोन समनैयत्यम् इति न ब्यापकतावच्छेदकरू. पावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वघटितधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकनिरूप्य- वाभावाप्रसिद्धिः । प्रतियोगितासंसर्गकशान एव तादृशभान. स्य तथात्वात् जात्य्वच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभाव इत्याकारक- स्य स्वरूपतो घटत्वापच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावभानस्य सर्वस- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८३ म्मतत्वात् प्रकृते च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापंकतावच्छेदक- रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताको योऽभावस्तद्वदृत्तित्वत्वनिरूपितत्वप्रति. योगिकाभाववतः समानाधिकरणधर्मावच्छेद्यत्वस्य योऽभावस्तद्व- प्रतियोगिताका यावन्तोऽभावास्तद्वान् हेतुरित्याकारकव्या- तिग्रहे प्रतियोगिताया विशेषणत्वेनानुपपत्त्यभावात् अत एव व्या- पकतावच्छेदकत्वादेः उपलक्षणविधया भानोपपत्तिः न च तादृश- निरूपितत्वप्रतियोगिकस्य तत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य वाऽभाव. स्य निवेशे निधूमवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानिष्ठावच्छे- घतायामपि किश्चिद्विशिष्टतादृशानरूपितत्वत्वावच्छिन्नाभावसत्वात् तादृशाभावासंग्रह इति वाच्यं तत्तदभाववचित्वत्वनिरूपितत्व. पर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकामावस्यैव निवेशनीयन्वात इत्युच्यते तदापि घटत्वभेदादिसाध्यके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणमशक्यं निर्विशेपणकघटत्वादिवृत्तित्वत्वस्यैव तत्र घटत्वादिवृत्तित्वाभावप्र- तियोगितावच्छेदकतया घटत्वत्वादिरूपसाध्याभावस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकशरीरे ऽनिवेशेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणघटकत्वात न च जातेः समवायेनैव स्वरूपतोऽवच्छेदक- त्वं न तु सम्बन्धान्तरेण अत एव गोत्वादिजातिनिष्ठव्याप्तौ पदविशे- पप्रवृत्तिनिमित्तत्वगवतरासमवेतत्वादेरवच्छेदकत्वं स्वीकुर्वन्ति न तु तादात्म्यसम्बन्धेन लघोरपि गोत्वादिजातेरिति निर्विशेपणकघट- त्वादिघटिततद्वत्तित्वत्वस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व न सम्भ- वतीति वाच्यं तादृशनियमे मानाभावात् यदि चाभावांशस्योप. लक्षणत्वं स्वीक्रियते तदा महानसवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभाववारणम- शक्यमेव यदि च साध्याभावातिरिक्तविशेषणाविशेपिताधिकरण- त्तित्वत्वावच्छेद्यताभिन्नसमानाधिकरणधर्मावच्छेद्यत्वाभावं निवे- श्याविशेपितघटत्वादिवृत्तित्वाभावः संगृह्यते तदा तादृशाभावमा. दाय जातिसाधारणसद्धतावव्याप्तिर्वज्रलपायते। एवं साध्याभावव- हत्तित्वत्वशरीरेऽभावादेविशेषणतया प्रवेशे वृत्तिमत्तिपदमनर्थक मापयेत ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववद्वृत्तित्वस्य यःसमाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव. तत्प्रतियोगिताया लाघवेन चित्वत्वे. नावच्छिन्नतया तदवच्छेद्यताया अभावाघटितविशिष्टपदार्थानिलपि- तत्वात् । अत्र वदन्ति । गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमतेने ·२८४ अनुमानगादापर्याम् दमभिहितं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाववन्महानसवृत्तित्वरया- यच्छिन्नाभाअवारणाय साध्याभाववत्तियत्यपर्याप्तावच्छेदकता- भिन्नसमानाधिकरणधर्मनिष्ठावच्छेदकत्यानिरूपकत्वमेव प्रतियोगि- तायां विशेषणं देयं न चैवं घटत्यादिना साध्याभायवदृत्तित्वाभाव सहफलकं समानाधिकरणपदोपादानं, निधरूपनिवेशनं च वि- फलं तादृशाभावस्थासङ्ग्रहेपि केवलान्यायिसाध्य के साध्याभाव- दृसिवत्येन घटाभावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवादिति वाच्यं विषयितादिसम्वन्धेन यत्र हेतुना तत्र हेतुतावच्छेदकस. म्वन्धेन साध्याभाववति वृत्तेः साध्याभावद्विषयतापाया विषयादिरूपत्वेन साध्याभावयद्विपयतात्यादिरूपसाध्याभाववदृत्ति- त्वत्वस्य केवलान्वयितया तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः ताशाभाव. घटितलक्षणानुपपत्तेः न च साध्याभाववाद्विषयतात्वादिकं येन सम्बन्धेनावृत्ति तेन सम्बन्धेन तदवच्छिन्नाभाषमादाय लक्षणस- मन्वयः सम्भवतीति वाच्यं कालिकसम्बन्धेन साध्याभाववद्ध- त्तित्वत्वावच्छिन्नस्य योऽभावस्वस्य ध्वंसाधिकरणा- इत्वव्यापकतया स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकता- कामावस्यावश्यं निवेशनीयतया व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकताकाभावस्य लक्षणघटकत्वासम्भवात् वि. पयताया जात्यादिरूपत्वेऽपि विषयतात्वविशिष्टस्य न समचा- यादिना वृत्तिः तारशस्य स्वस्मिन्नेव वृत्तेः जात्यादौ च सम- घायाभावात् कि स्वरूपसम्बन्धेनैव एवं च समवायादिस. म्वन्धापच्छिन्नमतियोगिताक एव विषयतात्वाद्यवच्छिन्नाभायो सफापरको भविष्यतीत्यपि न कालंज्ञानादिरूपहेतौ कालिकावि- पवतादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसायाभावववृतित्ययाव- च्छिन्नामावस्यासत्त्वेन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा पस्यैव विवक्षणीयस्यात् । न चैवं साध्याभावयत्तित्वत्वातिरि- कसमानाधिकरणधमानवच्छिनाभावस्यापि तत्राप्रसिद्धिः घट- स्वादेः साध्यामापयशिपयतानिष्ठप्रतियोगितावैयाधिकरण्यासम्म घादिति वाच्यं घटत्यादिना पाथमावस्यैव तथात्वात् । . चैवमपि, सामानाधिकरण्यमुपेक्ष्य साध्याभावववृत्तित्वनिष्पत्येन धर्मविशेषणताकल्पे घटत्यावेः घटादिस्वरूपसाध्याभाववादिष- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८५ यतानिष्ठत्वेन गगनादेराप स्वनिष्ठविषयतात्मकत्वेन साध्या- भाववद्विषयतानिष्टतया साध्याभावववृत्तित्वत्वातिरिक्तवृत्तित्व- पृत्तिधर्मानवच्छिन्नाभावाप्रासज्जा उकस्थले ऽव्याप्तिदुवीरैव येन रूपेण यत्साध्याभावववृत्तित्ववृत्ति तद्रूपविशिष्टतदनवच्छिन्नमा तियोगिताकाभावधिवक्षणे गगनाधवच्छिन्नाभावस्य लक्षणघटकता. निर्वाहेपि हेतुनिष्ठव्याधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्तित्व- व्यक्तेः किञ्चिदविशोपततत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य तथाविधस्य हेतावसत्त्वादसम्भव इति चेन्न । येन सम्बन्धेन यवर्तते तेन सम्बन्धेन तनिष्ठावच्छेदकताकान्यत्वस्य विव. क्षणीयतया सयोगादिसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका. भावमादायवोक्तस्थले लक्षणसमन्वयसम्भवात् उक्तार्थलाभायैव च साध्याभावववृत्तित्ववृत्तित्वोपादान न तु तदपि लक्षण. घटक प्रयोजनाभावात् सर्वत्र दर्शिताभावमादाय लक्षणसमन्व यसम्भवन समवायादिसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नसाध्याभाववत्सं- युक्तत्वाधभावस्य लक्षणाघरकत्वेऽपि क्षतिविरहात् एतेन धूम- त्वत्वाधवच्छिन्नधूमत्वाद्यभावस्य धूमत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाद्य- भावस्य साध्याभाववद्वृत्तित्ववृत्तिधर्मानवच्छिन्नमतियो. गिताकस्य वारणाय साध्याभावववृत्तित्वप्रतियोगिकत्यविशे. पणमप्यनादेयम् अत एव स्वसमानाधिकरणत्वस्य स्वप्रतियोगिता. बच्छेदकाविशेषणत्वकल्पापेक्षया लाघवमेव एतत्कल्पानुसरणवीज. भूतं निष्प्रत्यूहमिति । यदि च गुरुधर्मो नाभावप्रतियोगितावच्छेदक स्तदा महानसवृत्तित्वत्वाद्यवच्छिन्नाभाववारणाय साध्याभाववव. त्तित्वत्वातिरिक्तत्यनेन साध्याभाववद्वात्तित्वत्वाघटकत्वमेव विव क्षणीयं तदर्थश्च स्वाविषयकप्रतीतिवृत्तिसाध्याभावववृत्तितात्व. रूपविशिष्टनिरूपितविषयिताकत्वम् एवं च शुद्धवृत्तित्वत्वावच्छि. प्रवृत्तेरभावोपि लक्षणघटक इति वृत्तिमवृत्तिपदसार्थक्यम् । स्वाविषयकत्वं च इतराविशेषणतानापनस्वविपयिताशुन्यत्वमतो विशेषणविधया साध्याभाववचित्वत्वघटकसाध्याभावत्वादेस्त. दघटकवनिर्वाह इति पूर्वोक्तदोपानवकाशः । चरमापि विपयिता इतरविशेषणतानापन्ननिरूपितैव ग्राह्या तेन वृत्तित्वत्वादिविशे- पणकमाने साभ्याभाववचित्वत्वादविशेषणतया विषयत्वे .

·उक्त- २८३ अनुमानगादाधर्याम् ऽपि वृत्तित्वत्वादेन साध्याभावववृतित्वत्याघटकत्वं न साध्याभाववत्तित्वत्वघटकधर्मपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताको- उभावो निवेश्यता घटकान्तार्थश्च स्वाविषयकमतीत्यवृत्तिसा- ध्याभावववृत्तित्वत्वरूपविशिष्टनिरूपितविपयिताकत्वं तेन सा. ध्यामाचववृत्तितात्यफेवलवृत्तितात्वयोरेव घटकतानिवाहः न तु. स्वाविषयकप्रतीत्यविषयतादृशविशिष्टकत्वं तत्तदभाववत्तित्व त्याघटकमतीतो केवलाधेयतात्यस्य विषयतया तदभाववनिल- पितत्वविशिष्टाधेयतात्ये तदविषयकप्रात्यविषयत्वस्य दुर्घटत. या तभावववृत्तित्वत्वादेस्तद्घटकत्वानिर्वाहात् केवलाय. तात्वस्येव तद्घटकतया वृत्तिमात तेन रूपेण घटा- घभावमादायातिव्याप्स्यापत्तरिति वाच्यं तथा सति रीत्या ' विषयितासम्बन्धेन या हेतुता तत्र तादृशाभावाम- सिद्धः घटत्वभिन्नं मेयत्वादित्यादौ निर्विशेपणकघटत्यादिवृत्ति- तात्वस्य यथा समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावववृत्तितात्वघट- फत्वं वाच्यं शेयवादित्यादावपि ताशस्य विषयकप्रतीत्यविपयव्याधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावधिशोपितघ. टत्वादिघटिततदभावववृत्तित्वत्वरूपविशिष्टनिरूपितविपयताकत- तदभावववृत्तित्वत्वघटकतया वृत्तिमवृत्तितदवच्छि- हेतावसत्त्वेनाव्याप्तः तदभावववृत्तित्ववाघट- कधर्मावच्छिन्नाभावनिवेशनव वारणसम्भवाच्च । तादृशधर्म निरुक्तसाध्याभाववद्वृत्तित्वत्वघटकत्वसत्त्वेऽपि स्वाविषयकाती- तिवृत्तिसाध्याभावघद्धय॑न्तरवृत्तित्वविपयिताकत्वेन वववृत्तित्वाघटकत्वस्यापि सखेन तदवच्छिन्नाभावस्थापि यथानिरुकाभावानात्मकत्वात् स्वाविषयकप्रतीत्य- तितदभावववृत्तित्वत्वनिरूपितविपयितासामान्यकत्वरूपतत्तदभा- वववृत्तित्वत्वघटकतानिवेशे निर्विशेषणकघटत्वादिवृत्तित्वत्य- स्य साध्यामावयवृत्तित्वत्वघटकत्वाप्रसत्या तदघटकधर्माव- च्छिन्नाभावनिवेशोऽपि सम्भवतीति वाच्यं . तथा सति व्या- पकताघटिवसामान्यपदार्थनिवेशने तदघटकधर्मानवच्छिन्नाभाव- निवेशापेक्षयाऽतिगौरवात् समानाधिकरणपदसार्थक्यं तु उकरी- त्यैवेति, ध्येयम् । केचित्तु व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावध तथा स्वा- या साभावस्य साध्याभा- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८७ वृत्तित्वत्वेन पर्वतवृत्तिवघटान्यतराभावधारणाय एतन्मतेऽपि स्वव्यापकतत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वकत्वं प्रतियोगिताविशेष- णमावश्यकं तथा च साध्याभावववृत्तित्वत्वेन घटाभावस्य लक्षणघटकता न सम्भवतीति निषेधद्वयनिवेशनसामानाधिक- रण्यपदोपादानयोः सार्थकतेत्याहुः । प्रतियोगितायां साध्याभाव- वद्वृत्तित्वत्वव्याप्यत्वनिवेशनप्रयोजनमाह आलोकाद्यवृत्तित्वेनेति। वह्निसामान्याभावववृत्तित्वस्य योऽभावस्तस्य धूमादावसत्वे- पीत्यन्वयः वह्निसामान्याभावः वहित्वावच्छिन्नवह्नयभावः । साध्याभावववृत्तिस्वत्वव्यापकतानिवेशनप्रयोजनमाह यश्चेति । इन्धनत्वाद्यवच्छिन्नेति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेद- करूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यैव लक्षणघटकतया घटाभा- घोपेक्षणं महानसवृत्तित्वादेरभाव इत्यत्र महानसवृत्तित्वत्वा- दिनैवेति बोध्यं तादृशामावाधिकरणमहानसवृत्तित्वत्वाद्यवच्छि• नताशवृत्तित्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वं पट्यन्तार्थ इति तु न सत् गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तादृशाभावाविशेपितम- हानसवृत्तित्वत्वाद्यवच्छिन्नाभावपर्यन्तानुसरणे सन्दर्भविरोधात् अधिकरणत्वान्तस्योपलक्षणतया शेषांशस्य विशेपणतया भान- स्य व्युत्पत्तिविरुद्धतया तथाविवक्षितुमशक्यत्वात् । अधिकरण- विशेपानुपरकवृत्तेरभावमादायापि दोपं दर्शयति स्वनिष्ठति । धूमादिनिष्ठसाध्याभावववृत्तित्वव्यक्तस्तद्यक्तित्वावच्छिन्नाभावस्ये त्यर्थः । हेत्वन्तरवृत्तः आलोकादिवृत्तेः । एतेन वृत्तिमद्वृत्तित्वम- स्तीति सूचितम् । स्वस्मिन् धूमादौ । अत्र च लक्षणे सत्ताभाववान् द्रव्यत्वादित्यादौ सत्तावत्समवेतत्वाभावस्य व्यधिकरणधर्माव- छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव समवेतवृत्तित्वेऽपि द्रव्यावृत्तित्वावच्छि- नाभावस्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकर- पावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नमति- योगिताफस्यापि तद्वत्समवतत्वाभावस्य समवेतगुणत्वादिवृत्ति- तया द्रव्यत्वादेस्तद्वत्त्वाभावान्नातिव्याप्तिः । एवमवृत्तिसाध्यकस्थ. लेऽपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकत्वाप्रसिद्ध्या नातिव्याप्तिः कूटयटितलक्षणे च तत्र तत्रातिदयाप्तिवारणाय साध्यसमाना- धिकरणन्वे सतीति विशेषणं देयम् । एतल्लक्षणे चावृत्तिहेतुके.

·૨૮૮ अनुमानगादाथर्याम् ऽतिव्याप्तियारणाय वृत्तिमत्त्वमात्रमुपादेयं कूटधदितलक्षणयद- घापि महाकालान्यो घटादित्यादायतिव्याप्तिदशव्या कि तु त- दन्यदोषाणामेवात्रानवकाश इत्यवधेयम् ॥ (दी०) अन्ये तु तिमत्तयो यावन्तः साध्यामा- घसमुदायाधिकरणत्तित्वाभावास्तद्वत्वं तादृशवचित्वाभावश्च स्वव्यापकतादृशत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताको बोध्यः प्रयो- जनं चोक्तमायम् । साध्याभावाधिकरणयत्तित्वत्वव्यापकपति- योगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्यैवाभावस्य वृत्तिमट्ट- त्तित्वाध्यभिचारिण्यतिव्यापिरतः समुदायेति । साध्याभाव- श्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वोध्यः तेन समवायेन वह्नः साध्यत्वे धूमे संयोगेन च तथात्वे वयवयवत्वे पर्वतव- वयवयवसंयोगे च पर्वतस्य वयवयवस्य च सम्बन्धद्वयाव- छिन्नवदयभावद्वयानाधिकरणत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । (गा०) अन्ये विति। घटत्यादिना निघूमवृत्तित्वाद्यभावमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणाय यावत्योपादानम् एव च केवला. म्वयिनः साध्यस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफस्यैवाभा- पस्य प्रसिधा तत्समुदायाधिकरणजगवृत्तित्वस्यावृत्ती प्रसिद्धः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावोऽपि यावदन्तर्गत इति तद- स्वविरहाताशसाध्यके विपयिताद्यतिरिक्तसम्बन्धेन हेतावन्या- प्तिः साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्याभावविशेषणपक्षे 'व्यतिरोकिसाध्यस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैवा- भावस्य सद्धती लक्षणघटफतवा जगत एव तस्कूटाधिकरण तया व्यतिरेकिसाध्यकऽपि विपयितातिरिक्तसम्बन्धेन हेताचव्या- प्तिरिति वृत्तिमवृत्तित्यमभावविशेषणं तादृशत्तित्वेति सा- ध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तिवेत्यर्थः । प्रयोजनं चेति पूर्वद. लप्रयोजनम् मालोकायवृत्तित्वेन रूपेण निर्वह्निवृत्तित्वाभावमादाय वहिमान् धूमादित्यत्राव्याप्तियारणरूपं पूर्वलक्षणोक्तमेव चरमस्य प्रयोजनं न साधनसमानाधिकरणावस्य साध्याभावाविशेष.

·साध्या- या या तया तस्य भाव: - व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । णत्वे केवलान्यायिसाध्यके शेयत्वादिदेती घटादिवृत्तित्वाभाव- मादायाव्याप्तिवारणमेव न तु वहिमान् धूमादित्यादौ महान- सवृत्तित्वाभावव्यावर्तनं , तत्र महानसादेवहित्वावच्छिन्नवय- भावानविकरणत्वेन साध्याभावकूटानधिकरणत्वात् एतस्य च प्रागनुक्तत्वादुक्तप्रायमिति । समुदायपदप्रयोजनमाह , भावाधिकरणेति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैवेति । नि- धूमवृत्तित्वत्वाचवच्छिन्ननिर्धूमवृत्चित्वाद्यभावस्य प्रतियोगिता- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावाधिकरणमहानसादिवृ. तित्वावृत्तितया साध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वाव्यापकत. जगत्तित्वसामान्याभावस्यै तापकप्रतियोगिताक-, च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- स्यावृत्तावेव प्रसिद्धत्वादिति व्यभिचारिण्य- तिव्याप्तिरिति । तारशस्य जगद्वृत्तित्वाभावस्य सर्वत्रैव सत्त्वा- दिति भावः । अन च स्वव्यापकसाध्याभावसमुदायाधिकरणवृ.' तित्वत्वकत्वे सति साध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वत्वव्या- पकत्वं प्रतियोगिताविशेषणं तत्र च शेपदले समुदायानिवेश- पि निर्धूमवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभायस्य लक्षणाघटकत्वेऽपि नाति- ध्याप्तिः सम्भवति व्यतिरेकिसाध्यके सादृशप्रतियोगिताया * अप्रसिद्धः जगवृत्तित्वसामान्याभावीयप्रतियोगितायाः साध्यामा- घाधिकरणवृत्तित्वत्वव्यापकत्वेऽपि स्वव्यापकसाध्याभावसमुदाया धिकरणवृत्तित्वत्वकत्वरूपपूर्वदलविरहात् धूमाद्यभावसमुदाया- धिकरणवृत्तित्वत्वशून्ये महानसादिवृत्तित्वे तारशप्रतियोगितास. वादिति पूर्वपक्षयित्वा शेषदले समुदायपदाप्रवेशे पूर्यदलमेघ नोपादेयं तदनुपादानेऽपि वह्निमान् धूमादित्यादौ आलोकाद्यवृत्ति- स्वाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वस्य आलोकादिनिष्ठपर्वतादिवृत्ति-. स्वसाधारणसाध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वाव्यापकतया भावमादाय दोपाप्रसक्तः तदुपादाने व्यतिरेकिसाध्यकमात्र एवोक्तरीत्या ताशप्रतियोगित्वाप्रसिधा ऽव्याप्तिसमाध' तथा च धूमवान् बढेरित्यादौ घटत्येनं जगदात्तत्वाभावमादायाति- व्याप्तिरित्याशयेन दीधेितिकृतेदमाभिहितम् ।। अतिव्याप्तिधारणाय शेपदले समुदायप्रवेशने च निर्वहित्तित्वत्वत्पापकमातियोगिताफ- ताशा.

·२९० अनुमानगादाधर्याम् स्यालोकादृचित्वावच्छिन्नाभावस्य घहिमान् धूमादित्यत्र शेषद्- लाकान्ततया पूर्वदलोपादानमावश्यक तय समुदायाप्रवेशे व्य. धिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वन्याप्यप्रतियोगि. * ताकस्यालोफावृत्तिवृत्यमांवस्य धूमे ऽसावादव्याप्तिरिति तथापि तत्प्रवेशनमिति केचित्समारधति । परे तु प्रतियोगित्वव्यापकता. विशेष्यतापत्रमेय साध्याभावसमुदायाधिकरण वृत्तित्यत्व व्याप- फत्वविशेषणविधया निवेदयते न तु तद्दलस्योकरीत्या द्विधा निवेशः एव च पूर्वपक्ष पवाय नावतरति न च गुरुधर्मस्था. भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमते प्रतियोगित्वव्यापकत्वविशेपि- तसाध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वत्वाधिफरणनिष्ठान्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्व नाभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रतियोगित्वे तादृशावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नाभावरूपव्यापकता. निवेशासम्भवाचहलस्य द्विधाविनिवेशनमावश्यकमिति वाच्य व्यापकत्वाशस्योपलक्षणतया साध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्ति- त्वत्वरूपव्याप्यांशे निवेशसम्भवात् व्यापकतावच्छेदकाव- च्छिन्नाभाववानित्यादिज्ञाने व्यापकतावच्छेदकत्वान्तस्यंघोक्ता- वच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावयुद्धो व्यापकताया उ- पलक्षणतया भाने ऽविरोधात् । वस्तुतस्तु गुरुधर्मस्याभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वे साध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वत्वाधि- करणनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वमपि नाभावप्रति- योगितावच्छेदक वहित्वावच्छिन्नवयभाववद्वत्तित्वत्वाधिकर- निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वादिरूपलमनियतधर्मा. पेक्षया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावनाधिकेन घटितस्य गुरुत्यादिति तादृशधर्माचच्छिन्नाभावो निवेशयितुमशक्या कि तु ताशान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्यत्तत्तदेदकूटय- त्वमेव निवेशनीयम् एव च प्रतियोगिताध्यापकत्वघटितोक्तधर्म- स्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमप्याकिञ्चित्करमेवेत्याहु । तेनति समवायेन बढे साध्यत्वे पर्वतस्य सम्बन्धद्वयावच्छिन्नययभा- पद्वयानधिकरणत्वेऽपि धूमे नातिव्याप्ति. सयोगेन बस्तथा- धे बहुधवयवस्य तादृशाभारद्वयानधिकरणत्वेऽपि यहचवयव. त्थे नातिव्याप्ति समवायन घढे साध्यत्वे सयोगेन तस्य त.

·- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २९१ थात्वे च पर्वतस्य वह्नयवयवस्य च ताशाभावद्वयानधिकरण- त्वेऽपि पर्वतवयवयवसयोगे नातिन्याप्तिरिति योजना सम्बन्ध- द्वयावच्छिनवलयभावद्वय सयोगसम्बन्धविच्छिन्नवह्नयभावसम- घायसम्बन्धावच्छिन्नवह्नयभावद्वय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव- छिनप्रतियोगिताकत्वानिवेशने तादृशाभावद्वयानधिकरणस्य पर्व- ताद साध्याभावकूटानधिकरणतया तत्कूटाधिकरणवृत्तित्वाभावा यावन्तस्तद्वत्व धूमादावव्याहतमेवेत्यतिव्याप्ति स्यादेवति भाव ।न च साध्यतावच्छदकसम्बन्धावच्छिनाभावनिवेशेऽपिसमवायेन वहो साध्ये सयोगेन हेतौ धूमे नातिव्याप्तिर्वारयितु शक्यते समपायस. 'म्बन्धावच्छिन्नवह्वयभावकूटाधिकरणसयुक्तत्वस्य व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभावस्यैव सयुकवृत्तित्वात वयवयवमात्रसयुक्तामसि- द्धे सयुक्तमात्रस्येव ताशाभावकूटाधिकरणगगनसयुक्तत्वादि- ति कथमन व्यावृत्तिप्रदर्शन समवायेन धूमहेतुकस्थलपरता तु न युज्यते समवायेन धूमवत साध्याभावकूटवत्त्वानिराकरणा- दिति चाच्य सयुक्रमानस्येव गगनादिसयुक्तत्वेऽपि ताश- सयोगस्य वृत्यनियामकतया तथा यस्य द्रव्यस्य वह्नय. वयव एवाधिकरणत्वप्रत्यय प्रामाणिक न त्वन्यत्र तत्र सयो- गेन गगनादिवृत्तित्वाप्रसिद्ध्या सयोगन वयवयवान्यवृत्तित्वा. भावस्येव सयोगेन वृत्तिमट्टत्ते सुलभतया वृत्तिपदस्य यथा- श्रुतपरतामते तादृशव्यावृत्तिदानसङ्गते वृत्त्यनियामकतादात्म्य- सम्बन्धेन व्याप्तिस्वीकारे वृत्तियदस्य सम्बन्ध्यर्थकत्वमावश्यक मित्यमिप्रायेण एतदुपक्ष्य द्वितीयस्थलानुसरण साधनसमानाधि- करणत्वस्य साध्याभावविशेषणत्वपक्षे समवायादिसम्बन्धावच्छि- भवदयमावस्य वह्नयवयवत्वरूपसाधनसामानाधिकरण्याभावेन न त पातिव्याप्तिसभव पव सत्ताभाववान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्या- प्तिवारणाय साध्यसामानाधिकरण्ये सतीति विशेषणप्रवेशस्याव- श्यकतया सयोगादिना वाहिमत्यवर्तमानवयवयवत्वादौ तेना. प्यतिव्याप्तिवारयितु शक्यत इत्यत पर्वतवयवयवसयोगहेतुका- नुसरण सयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तितासते पर्वतस्य सम्बन्ध द्वयावच्छिन्वयभावद्धयाधिकरणत्वेऽपि न तस्य व्याप्यवृत्तित्ववि- शिएसाध्याभावफूटवत्त्वम् अन्यथा अन्याप्यवृत्तिसयोगादिसाध्यके ·२१२ । भनुमानगादार्याम् व्यभिचारिणि जगत एव साध्यामाक्कूटाधिकरणत्वेनातिव्याति- रिति दर्शितहेतोः पर्वतवृत्तिन्येऽपि तादृशाभावकूटाधिकरणवृत्ति- 'त्याभावो ऽक्षत एवेत्यविव्याप्तिप्रसनः। ::., पूर्ववदा सायाभावपदेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापक- तावच्छेद कावच्छिन्नाभावविवक्षणे नानाविपक्षके. तथाविधतच- विपक्षावृत्तित्वावच्छिन्नाभायकूटाधिकरणामसिया व्याप्तिः ,सा- ध्यतावच्छेदकविशिष्टसमव्यापकतायच्छेदकावच्छिन्नाभावनिवेशने च गौरवमिति साध्यतावच्छेदकसमव्याप्तप्रतियोगिताकाभाव पर विवक्षितुमुचित वाणांतार्णदहनवृत्तिीद्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताका- नां तथाविधसाध्याभावानामधिकरणे धूमादेवृत्तावपि वाहित्वाद्यव- च्छिन्नवाड्यभावघटिततादृशामायकूटवत्यवृत्तेरख्याप्स्यनवकाशादि- त्याशयेन तथाविधमेवाभावं निवेशयति तथेति । (दी.) तथा स्वव्यापकीभूतसाध्यतावच्छेदकव्यापक- प्रतियोगिताकोऽपि वोध्यस्तेन यत्र पृथिवीत्वाभावादी साध्ये तद्विपक्षात्तित्वाधवच्छिन्नाभावकूटाधिकरणममसिद्धं तत्र स- द्धती पृथिवीवादौ साध्ये जातिवाद्यवच्छिन्नाभाववति सा- मान्यादाववर्तमाने द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविपयवादी च नाव्या- तिरतिव्याप्तिर्वा नाप्यभाववादिना अभावादौ साध्ये दत्त साध्याभावकूटाधिकरणमसिद्ध्या अव्याप्तिरित्याहुः ।। (गा०)स्वं प्रतियोगिता समनियताभावैक्यमते साध्याभावप्रतियो. गितायाः साध्याभावसमनियताभावप्रतियोगिपदार्थान्तरवृचित्येऽपि भ्यतावच्छेदकेत व्यधिकरणेन वा धर्मेणाचच्छिन्नायाः साध्य-, मात्रवृत्तिप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकसमनेयत्यमक्षतमेव । घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगिता घटत्वावच्छिचव. यादिवृत्तियोगित्वान्न भिद्यते किं तु घटादिभिनयावस्तु- तिरेकेर स्वीक्रियते न तु · वाच्यत्यादिमात्रवृत्तिस्तथा स- ति घटत्वेन प्रमेयत्वं नास्तीतिप्रतीतिविपयप्रतियोगितान्तरक- ल्पने गौरवादिति ताशप्रतियोगिताया न वाच्यत्वत्वादिरूप ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । साध्यतावच्छेदकसमनयत्यमिति चेत् का क्षतिः वाच्यत्वभिन्न- त्वेन वाच्यत्य नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयमभावमादायैव तत्र ल- क्षणसमन्वयसम्भवात् स्वव्यधिकरणवाच्यत्वभिन्नत्वावच्छिन्नायाः प्रतियोगितायाः वाच्यत्वभिन्नवृत्तित्वस्यासम्भावितत्वात्। वस्तुतस्तु घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वाभावप्रतियोगितायाः व्यधिकरणघटत्वा- देरिव समानाधिकरणवाच्यत्वत्वादेरपि अवच्छेदकत्वमावश्यक घटत्वेन वाच्यत्वं नास्तीतिप्रतीत्या वाच्यत्वत्वादेः प्रतियोगिता. पच्छेदकत्वानवगाहने तादृशप्रतीतेवांच्यत्वत्त्वविशिष्टवेशिष्ट्यान- वगाहित्वेन तत्र वाच्यत्वत्वादिप्रकारकज्ञानानपेक्षापत्तः एवं च घट- त्वेन प्रमेयत्वं नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयप्रतियोगितायाः अतिरि- क्तत्वमावश्यकमवच्छेदकभेदादिति घटत्वेन याच्यत्वं नास्तीतिप्र. तियोगिता वाच्यत्वादावेव. वर्तते न त्वन्यत्रापि मानाभावादिति घटत्वादिना वाच्यत्वाभावोऽपि लक्षणघटकः । अथैव साध्यताव. च्छेदकरूपावच्छिन्नाभावघटितलक्षणे वहिन्यावच्छिन्नसाध्यक- स्थले वद्धित्वादिना घटाद्यभावो लक्षणघटको न स्यात् व्यापकतांव- च्छेदकवह्नित्वादिपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वविरहात् महान- सीयवाहित्वाद्यवच्छिन्नाभाववारणायावच्छेदकतापर्याप्तिविवक्षणस्या- वश्यकत्वादिति चेन्न व्यापकतावच्छेदकपर्याप्तत्व हि व्यापकतानव- च्छेदकापर्याप्तत्वं व्यापकतानवच्छेदकावृत्तित्व तच्चेन्धनत्वाद्यवच्छि. भवह्वयभावप्रतियोगितावच्छेदकतायामक्षतमिति तादृशाभावमादा. यैव लक्षणसमन्वयसम्भव इति अत यश्चेन्धनत्वाव- च्छिन्नवलयभावाधिकरणीभूतमहानसवृत्तित्वादेरभाव इति दीधि- तिग्रन्थः सङ्गच्छते अन्यथा इन्धनत्यादिना घटाद्यभावोपेक्षायां निजत्वमापद्येत एव च सार्वभौमाणामेतलक्षणाभिप्रायकतया समचायितया वाच्यत्वाभावो घट एव प्रसिद्ध इति मूलन- न्थोपवर्णनमपि सङ्गच्छते । अथ पर्याप्तिसम्बन्धेनोभयत्वादिक पर साध्यतावच्छेदकं तत्र प्रतियोगिताया अव्यासज्यवृत्तित्वेन तत्पर्याप्त्यधिकरणप्रत्यकन्यको पर्याप्तिसम्बन्धेनोभयत्वादरत्यन्ता: भावस्य तदवच्छिन्नभेदस्य च सत्त्वाचस्य प्रतियोगिताव्याप- कत्व न सम्भवति न चाव्याप्यवृत्तिसयोगादेर्यत्र साध्यता. बच्छेदकता तन प्रतियोगिताव्यापकत्वनिहाय प्रतियोग्यसा. एच ·२९४ पव अनुमानगादाधर्याम् मानाधिकरण्यं व्यापकताघटकामाचे निवेशनीयं तायता उभय. त्यस्यापि व्यापकत्व निर्वहति पर्याप्तिसम्बन्धेनोभयत्वपयाप्त्य. धिकरणस्य प्रत्येकानतिरिकतया प्रत्येकवृत्तभयत्वाभावस्यापि प्रनियोगिसमानाधिकरणत्वात् इति वाच्यं पृथिवीत्वघटत्योभय. स्वादिना यत्र साध्यता तर जातित्वाधवच्छिन्नाभावप्रतियोगि- तासमानाधिकरणस्य ताशसाध्यतावच्छेदकामावस्य प्रतियो. ग्यधिकरणावृत्तित्वविरहण ताशप्रतियोगिताव्यापकतापाया तादृशामावमादाय तदवच्छिन्नसाध्यकद्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविषय त्यादिहेतावतिव्याप्त्यापत प्रतियोग्यनाधिकरणवृत्तित्वस्यवाभावे निवेशनीयतया उभयत्वाभावव्यावर्तनासम्भवात् तदभाववतः प्रत्येक तदनधिकरणत्वात् तस्येव तदधिकरणताया अपि व्या. सज्यवृत्तित्वादिति चेन्न सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितापक्षे प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावविशिष्टाभावपचाटितव्यापकताया निवेशसम्भवात् पृथिवीत्वादावुक्तोभयत्ववति पृथिवीत्वा. चच्छेदेन तदभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेऽपि जलत्वादे- स्तसामानाधिकरण्याभावविशिष्टतदभाववत्वेनातिप्रसङ्गाभावात् उभयत्यायभावस्य तभाववत्येकैस्मिन्नपि तत्सामानाधिकर- ण्याभावानभ्युपगमात् तत्सामानाधिकरण्यावच्छेदकस्य' प्रत्ये- कानतिरिकत्वात् । अथवा यनिरूपितसाध्यतावच्छेदकताघटक- सम्बन्धसामान्ये प्रतियोग्यधिकरणयत्किञ्चिवक्त्यनुयोगिकत्वामा. वस्तदन्यत्वमेव प्रतियोगिताव्यापकत्वम् उभयत्वनिरूपितपर्याप्तो तु न प्रत्येकानुयोगिकत्वाभावः तदनुयोगिनः प्रत्येकानतिरिक्त स्वादिति । यत्तु प्राचीनमते रूपादिसामान्याभावस्य रूपतच सतत्यागभवितत्रितयप्रतियोगिकतया रूपध्वसादिसाध्यकरूपा- दिहेतावतिव्याप्तिः रूपादिसामान्याभावीयरूपध्वंसत्वावच्छिन्नम, तियोगिताया. साध्यतावच्छेदकसमनियतत्वेन तद्धटिनामा चकूदाधिकरणे रूपादरवृत्तः न रूपस्यापि साभावरूपतया तयादितस्य रूपसामान्यामावाघटितटस्यापि याचतामैकाधिकरण्यमिति विवक्षया लक्षणघटकत्वादिति तन जलपरमाण्वादो रूपध्वंसत्वाद्यवच्छिन्नाभाववुद्धिनिहाय जन्य- त्वाद्यवच्छिन्नाभावे रूपध्वसत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यावश्य- रूपध्व- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । कतया तत एव रूपादिसामान्याभाववत्यपि तत्प्रतीतिनिर्वाहात् रूपादिसामान्याभावस्य रूपध्वंसादिप्रतियोगिकत्वानभ्युपगमात् साधनसमानाधिकरणत्वस्य साध्याभावविशेषणतापक्षे तेनाप्युक्त- स्थले रूपादिसामान्याभावव्यावर्तनात् स्वनिरूपकाभाववत्वसम्ब- न्धेन साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकूटाधिकरणत्वमेव निवेश्य लक्षणस्य परिष्करणीयतया रूपादिसामान्याभावानधिक- रणस्यापि जलपरमाण्वादेरुक्तस्थले तत्कूटाधिकरणत्वेनाति- व्याप्तरनवकाशाच्च प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वमते ना. नाव्यक्तिसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकसमनयत्यस्य प्रत्ये. कप्रतियोगितायामसत्त्वेऽपि स्वावच्छेदकावच्छिन्नतदभावीयप्र- तियोगितात्वेन समनयत्यस्य विवक्षणान्न दोपः तत्तद्व- ह्नितत्तधूमादिस्वरूपप्रतियोगितानामपि स्वावच्छेदकवह्नित्वधू- मत्वावच्छिन्नतद्भावीयप्रतियोगितात्वेन वाहत्वधूमत्वादिसमनैय. त्यात् वनित्वाधवच्छिन्नवयादिस्वरूपप्रतियोगितानां द्रव्यत्वाद्य- वच्छिन्नाभावीयवह्नयादिस्वरूपप्रतियोगितात्मकतया तदवच्छेदक- द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितात्मकतया घटादावपि सत्त्वात् न तत्प्र. तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन वह्नित्वादिसमनैय- त्यमिति तदभावीयत्व विशेषणं तथा सति वह्नित्वाद्यवच्छिन्ना- भावीयप्रतियोगितायाः घटादावसत्त्वान्नानुपपत्तिः । यद्यप्येवमपि वाध्यत्वत्वादिसमनियतप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिर्दुचारैव व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावानामभिन्नतया वाच्यत्वादिस्वरूपवाच्यत्वभिन्न- त्वावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकघदत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियो- गितानां पटादावपि सत्त्वात् यत्किञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नतदभावी- यप्रतियोगितात्वेन समनयत्यघटकव्याप्यत्वविवक्षणे च पृथिवी- त्वाद्यभावादिसाध्यकस्थले घटावृत्तित्वावच्छिन्नाभाचवारणमश- क्य तदभावीयपृथिवीस्वाभावादिप्रतियोगितानां पृथिवीत्वाभा- चत्वाद्यवाच्छन्नाभावीयप्रतियोगितात्मकतया पृथिवीत्वाभावत्वा- दिरूपतदवच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन पृथिवीत्याभावत्वा- दिसमनैयत्त्यात् । तथापि यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन य- दभावनिरूपितत्व तादृशधर्मावच्छिन्नतदभावीयप्रतियोगितात्वेन च्याप्यत्वनिवेशान दोपः पृथिवीत्याभावत्वाचच्छिन्नप्रतियोगिता- ·। २९६ अनुमानगादापर्याम् त्वेन पृथिवीत्वादिरूपाभावमाप्रनिरूपितत्वं न तु घटावृत्तित्वा- वच्छिन्नाभावनिरूपितत्वमिति । यद्यपि पूर्वदलाप्रवेशे 'वद्वयादि- साध्यके धूमादिहती साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यता वच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकतत्तद्धदात्तित्वावच्छिन्नामावकूटी" धिकरणत्वस्य गुणादी प्रसिद्धत्वेऽपि तत्र हेतुतावच्छेदकस- म्बन्धेन वृत्तेरासियाऽव्याप्तिसम्भवः तथापि साध्याभावकूट- धति ताशवृत्तरप्रसिधा व्याप्तिस्तदनिवेशेऽपि सत्तावान् जा. तेरित्यादी वक्ष्यत इति स्थलान्तरे कूटाधिकरणामसिया ऽव्या- प्तिवारणरूपं तत्प्रयोजनमाह पत्र पृथित्वाभावादाविति । तत्तदि- पक्षेति । घटपटादिरूपेत्यर्थः । तत्र सद्धताविति तत्र साध्ये यः सतुर्जलत्वादिस्तप्रेत्यर्थः । नाच्याप्तिरित्यनेनान्वयः यावताम- फाधिकरण्यं सम्भवति तापदभावसमुदायाधिकरणविवक्षायां तदोषासम्भयेन स्थलान्तरे घ्यावृत्तिमाह पृथिवोत्यादाविति । द्रव्यत्वादेः समधायेन हेतुत्वे जातित्याद्यवच्छिन्नाभावघटितक- टाधिकरपो समवायेन वृत्तेरप्रसिद्धा तिव्याप्तेरनवकाशात् स्व- कपसम्बन्धेन हेतुत्वानुसरणं साधनसमानाधिकरणत्वस्य सा. ध्याभावचिशेपणतापक्षे जातिवाद्यचच्छिन्नाभावस्य साधनास- मानाधिकरणतया वारणसम्भवापि प्रत्येक साधनसमानाधिकर- णजलावृत्तित्वतेजोवृत्तित्वाद्यवच्छिन्नसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाभा- वटाधिकरणतायाः सामान्यादावेव सत्यादतिव्याप्तिारैवेति ध्येयम् । द्वितीयदलप्रयोजनमाह नापीति । घटत्वादिना साध्य तायां घटादावेव साध्याभावकूटाधिकरणत्वप्रसिद्धिरत उक्तम- भाववादिनेति । आदिपदात्प्रमेयत्वपरिग्रहः तत्चत्साध्येति घर- त्वाभावादिरूपसाभ्यस्य यः साध्यतावच्छदकव्याप्यप्रतियोगिताको घटत्वपटत्वादिरूपी मावस्तत्समुदायाधिकरणसिद्धेरिया या वतामैकाधिकरण्यं सम्भवतीति विवक्षायामपि ताशाभावसमुदा- यति घटादी इतोवृत्तेरव्यातिरेव न च यावतामभावानामे. काधिकरण्यसम्भवस्तादृशाभावक्टाधिकरणं यद्यत्तावदन्यतमवृ- त्तित्वत्वसमनियतप्रतियागिताकोऽभावो विचक्षणीयः घटवृत्तित्व. वाद्यवच्छिन्नामावश्चापदर्शितस्थले न तथा जगत एष तावद- न्यतमान्तर्गतत्वात् अपि तु घटत्वादिना जगवृत्तित्वसामान्या.

·व्यधिकरणविच्छिन्नाभावप्रकरणम् । भाव एव वृत्तिमद्वृत्तिस्तथाविधाभावः तावदधिकरणान्यतमत्वं च तत्तदधिकरणावृत्तिशून्यत्वं न तु तत्तदधिकरणान्यान्यत्वमतो नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् पवमपि जातिप्रतियोगिकामाक्वान् मेय. त्वादित्यादी जातिमतामेव प्रत्येकघटत्वपटत्वघटिततादृशताह. शकूटाधिकरणतया जातिमवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावस्यापि ता. दृशतया ऽव्याप्तेर्दुरित्वादिति । अत्र साध्याभाववत्तायां स- म्वन्धविशेपानिवशे कालपरिमाणवान् मेयत्वादित्यादावतिव्याप्तिः कालस्यापि कालिकसम्बन्धेन फालपरिमाणाभावाधिकरणतया जगत एव साध्याभावफूटवत्त्वात दैशिकविशेषणतासम्बन्धनिवेशे च घटत्वाभाववान् पटत्वादित्यादावव्याप्तिः घटत्वादेस्तेन स. म्वन्धेनावृत्तेः तेन सम्बन्धेन तद्घटितकूटाधिकरणाप्रसिद्धः तेन सम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वस्याभावविशेषणत्वे च घटत्वाभावसाध्यके व्यभिचारिणि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिः का- लिफसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके घटत्वाभावाभावे , साध्ये आत्मत्वादिहेतावव्याप्तिश्च घटातिरिक्तवस्तुमावस्येव दैशिकविशे- षणतया साध्याभावकूटवत्वात् साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेद- कसम्बन्धनिवेशेऽप्ययमेव, दोपः किञ्चिद्विशिष्टतादृशसाध्यस्य योऽभावस्तस्य दैशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नाभावस्तद्रूप इति दैशिकविशेषणताया अपि निरुक्तसाध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेद- कसम्बन्धत्वात् स्वनिष्ठतादृशप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्वा. धिकरणत्वनियेशे च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य साध्याप्रति- योगिकतया तदसंग्रहप्रसङ्ग इति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियो- गितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताशानं प्रति यत्सम्बन्धावगाहियदभा. पवत्ताशानं प्रतिवन्धकं तेन सम्बन्धेन सदभावाधिकरणत्वं विव. क्षणीय व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववत्तावुद्धिरपि व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिप्रकारकवुद्धि प्रतिवनातीति ताहशाभाव- स्य लक्षणघटकत्वनिर्वाहः यदि चाभाववत्ताशानं प्रति दैशिकवि- शेषणतासंसर्गकमपि तदभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारकं ज्ञानं प्रति. बन्धकम् । अभावाभावस्यातिरिक्ततामते ताशज्ञानप्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वात् तस्य प्रतियोगिस्वरूपतामतेऽपि फलसाम्यानुरो. धन तदावश्यकत्वात् अभावाभावस्यातिरिक्तताग्रहदशायां तत्प्र. , - ·अनुमानगादाधर्याम् : (गा० ) तदुभयेति द्रव्यत्यपृथिवीत्यान्यतरत्वावच्छिन्न प्रतियो. गिताया अपि तदुभयत्वसमानयततया तादृशाभावयतो गुणा• धेरेव निरुतसाध्यामायकूटाधिकरणत्वादिति भावः । प्रतियोगि- वैयधिकरण्याघटितसमव्यापफत्यस्य साध्यतावच्छेदकाविशेषण त्यमुपगम्य तदुभयत्ययति प्रत्येकमुभयत्वाभावसत्त्वेन तस्य प्रति पोगिताव्यापकत्ववारणे तु तद्रूपावच्छिन्नसाध्यकसद्धतावव्याप्ति- प्रच्या व्यासज्यवृत्तित्याव्यासज्यवृतित्वान्यतररूपेण साध्यतावच्छे. दकसजातीया यो धर्मस्तदयच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वो एगमे नेताहशातिव्याप्त्यवकाश इत्यतः स्थलान्तरे ऽतिव्याप्तिमाह अपि चेति । द्रव्यत्वत्याद्यचच्छिन्नेति शुद्रव्यत्वत्याधयच्छिन्नेत्यर्थः पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रध्यत्वत्वसमव्याप्तत्वादिति किञ्चिविशेषणा पच्छिन्नस्य शुद्धविशेप्यानतिरिकत्वादिति भावः । विशिष्टस्या- तिरिक्तत्वेन साध्यतावच्छेदकस्य प्रतियोगिताब्यापकत्वस्थाने प्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेदोन या विशि. पदव्यत्यादिसाध्यस्थले शुद्धद्रव्यत्वाद्यमावस्य धारणस. म्भवादूपणान्तरमाह किञ्चति । रूपाभावेति त्यावच्छिन्नाभावेत्यर्थ । सद्धतावित्यव्याधिसुचनाय | सकलरूप- ध्यक्त्यधिकरणाप्रसिद्धरिति तथा च तद्घाटितसाध्याभावकूटा- धिकरणामसियाऽध्याप्तिरिति भावः । यायतामिति तथा व प्रकृते सकलरूपधटितसमुदायस्य न लक्षणघटकता सफलरूपा- णामैकाधिकरण्यावरहात् । किं तु एकैकरूपव्यधिकरणधर्माध- च्छिन्नाभावघटितफूटानामेव प्रत्येक तदधिकरणता च रूपय- स्वेव प्रसिद्धति नाव्याप्त्यवकाश इति भावः । इदमिति पायो पाथेवीवृत्तिद्वित्वसयोगादिसत्याद्वायुत्वादेरक्तासाध्यव्यभिचारिता गु- सामान्याभावस्य साध्याये वायवीयस्पर्शादिरपि साध्यामा- तद्धदितनिरुक्कामावफूटवदृत्तित्वाभावस्य यावदन्तर्गतस्य वायुत्वादावभावान्नातिव्याप्तिसम्भव इति पृथिवीवृत्तीति घटतद्रायु- वित्वपटतद्वायुद्वित्वादिरूपपृथिवीचिगुणाभावाभावानां यायतामे- काधिकरण्यसम्भवेन तद्घटितफूटस्यापि लक्षणघटकतया . दति वायो हतार्थत्या नातिव्याप्तिसम्भवः । न च द्वित्वादिरू- पसायाभावस्य उत्पत्तिकाले ऽसत्त्वेन कालिकान्याप्यवृचितया ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । ३०१ - L न च स्वस- तञ्च व्याप्यवृत्तित्वविशेषणेन तद्यावृत्तिः पार्थिवपरमाण्वेकत्वादिरेष लक्षणघटक इत्यतिव्याप्तिर्दुवारैवेति वाच्यं प्राचीनमते वि. त्वादिमति तत्प्रागभावादिकालावच्छेदेन तदत्यन्ताभावासत्वात् द्वित्वादेरपि व्याप्यवृत्तित्वादिति । पृथिवीपदमेतत्पृथिवीपरम् इदपदपृथिवीपदयोः कर्मधारयो चाभिप्रेतः मानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वमनवच्छिभवृत्तिकत्वं घा प्यवृत्तित्वं न तु स्वसमानाधिकरणान्यन्ताभाधाप्रतियोगित्वं न द्वित्वादिसाधारणमिति पृथिवीपदस्य पृथिवीसामा. न्यपरत्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । एतदतिव्याप्तिवारणानुरोधे. नात्यन्ताभावघटितव्याप्यवृत्तित्वस्यैव निवशयितुमुचितत्वात् ए. तद्रूपात्यन्ताभाववान् मेयत्वादित्यादावेतद्रूपात्मकाभावस्य लक्षणा. घटकत्वेनातिव्याप्त्यापत्तेः प्राचीनमते ऽत्यन्ताभावघटितव्याप्य. वृत्तित्वनिवेशस्यावश्यफत्वाच । अत एवाग्रेतनरूपादिघटितत्वेने- स्यपि साधु सङ्गच्छते । पार्थिवरूपमाघस्यैवानित्यतया ऽत्यन्ता. भावघटितव्याप्यवृत्तित्वानिवेशे तस्य व्याप्यवृत्तित्वाभावेन तद- सत्यापत्तेः पृथिवीवृत्तीत्य वृत्तिः समवायेन बोध्या तेन घाय- वीयस्पर्शादेः कालिकसम्बन्धेन पृथिवोवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः पृ. थिवीसमवेतत्वावच्छिन्नाभावो गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेद- कत्वे प्रसिद्धः पृथिवीसमवेतत्वावच्छिन्नत्वेनाभिमतायां प्र. 'तियोगितायां केवलसमवेतत्वस्यैवावच्छेदकत्वसम्भवन पृथिवी- समवेतत्वस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् न च पृथिवीस- मवेतत्वावच्छिन्नाया जलत्वादिव्यावृत्तप्रतियोगितायाः अतिप्रस. के समवेतत्वे नावच्छेदकत्वसम्भव इति वाच्यं समवेतत्वाव. छिन्नप्रतियोगितातो अतिरिक्तायाः जलत्वादिव्यावृत्तप्रतियोगि- ताया अप्रसिद्धः गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि पृ. थिवीसमवेतत्वावच्छिन्नाभावसायके नातिव्याप्तिसम्भवः ताह- समवेतत्वावच्छिन्नाभावसमनियततया तदभिन्न- त्वेन समवेतमात्रस्येव तदभावतया घायुत्वादेरपि तथात्वा. र न च पृथिवीसमवेतत्वविशिष्टाभायवति जलादौ समवेत. त्वावच्छिन्नाभाचविरहान तयोः समनैयत्यम् एवं च गुरुधर्मस्था- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि पृथिषीसमवंतत्वस्य ताहावि- शाभावस्य ·रूपप अनुपानगादार्याम् शिधाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमावश्यकं समवेतत्वविशिएषति जलादी तत्सत्वेन तन्मात्रस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकावासम्भवा. दिति वाच्यं विशिष्टाभावस्य साध्यत्वे तस्य वायुसाधारणतया सद्धेतुत्वासनेन पृथियोसमवंतत्वोपलक्षितामावस्यैव साध्यताया उपगन्तव्यत्वादिति गुणपदोपादानं पृथिवींसमवेतगुणत्वाव- च्छिन्नाभानो गुणादिसाधारणत्वान्न समवेतत्वावच्छिन्नाभावसमा नियत इति नोकदोपावसरः ध्वंसप्रागभावाधच्छिन्ने सामान्या- मायमुपगच्छतां चाय्यादेरप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन पृथिवीवृत्ति- गुणसामान्याभावयत्वात् उक्तसाध्यको वायुस्वादिः सद्धेतुरेपेत्यतो नातिव्याप्तिसम्भव इत्यतःसाध्यान्तरमाह सत्तान्येति । सचान्यत्व- निवेशप्रयोजनं पूर्ववत् घायुत्वादेरपि सत्ताव्यसमवेताभावामा चत्वात् पृथिवीति । अन पृथिवीपदं पृथिवीसामान्यपरमेव घटवा. युद्वित्वादेः स्वसमानाधिकरणसत्ताभावप्रतियोगित्वेन व्याप्यवृ. तित्वविशेषणव्यावृत्तत्वात रूपादिघटितत्वनेत्यत्र दोपादानं प्राचीनमताभिप्रायेणोपन्यस्तम् । पूर्वसाध्यमभिमेत्य है. ती साध्यसामानाधिकरण्यविशेषणेन वायुत्वे नातिव्याप्सिरतो द्वितीयहेत्वनुसरणम् । ननु समनियतामाक्यमते सत्तान्यपृथि- घोसमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्य सत्तान्यदन्यसमवेतत्वावच्छिन्नाभा. धाभिन्नतया विभ्वसमवेतपृथिवीसमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्य वि. भ्घसमवेतस्पर्शवत्समवेतत्वावच्छिन्नाभावाभिन्नतया वायुत्वादिर- पि तदभाव इति न ताशाभावसाध्यके ऽतिव्याप्तिः सम्भव तीति पूर्वोत्तरूपाभाववान् घायुवादित्यत्राब्यारेवोक्तविवक्षायां दुरितामाह वस्तुत इति । अत्रायमाशयः । यावतामैकाधिकरण्य तावत्समुदायाधिकरणत्वमित्यस्य यत्किश्चिदधिकरणवृत्तिसकलसा. भ्याभायाधिकरणत्वं यत्किश्चिदधिकरणवृत्तिसाभ्याभावत्वव्यापका. धेयताकत्वपर्यवसितमर्थः साध्याभावाधिकरणाधिकरणकसकल- साध्याभावाधिकरणत्वं साध्याभावसमानाधिकरणसध्याभाव. त्वब्यापकाधेयताक-चपर्यवसितं वा आये व्यभिचारिमाने ऽति- न्याप्तिः जगत पव साध्यवधकिश्चिदधिकरणावृत्तिसकलसा- भ्याभाववत्वादिति समुदायोपादानस्याकिञ्चित्करतया तविवक्षः णासम्भवः द्वितीये च साध्याभावसमानाधिकरणसाभ्याभावत्व ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । ताशय- मुक्तस्थले निखिलरूपाणामेवाक्षतमिति तादृशसाध्याभावत्वव्या- पिका न केनाप्यधिकरणेन निरूपिताधेयतेति तादृशाधिकरणा- प्रसिद्धिस्तदवस्थैवेति । ननु स्ववृत्तिसाध्याभावत्वव्यापकं यद्यद- धिकरणवृत्तित्वं तत्तदधिकरणवृत्तिसाध्याभावत्वव्यापकस्ववृत्ति ताकाधिकरणमेवाधिकरणान्तार्थः धूमवान् वढेरित्यादौ महानसा- दिकं न तथा अयोगोलकवृत्तितायास्तवृत्तिसाध्यामावत्वव्यापक- त्वात् अयोगोलकादिवृत्तिसाध्याभावत्वस्य च समानाधिकर. णधर्मावच्छिन्नसाध्याभावलाधारणतया तदृत्तित्वाव्याप्यत्वादि. त्ययोगोलकाद्येव तादृशं स्वमिति नातिव्याप्तिः किञ्चिदधिकरणहदादिवृत्तित्वाभावस्य वहयादी सत्त्वेऽपि न क्ष- तिः तादृशं यद्यत्स्व तावदन्यतमवृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगि- ताकामावस्य निवेशात् अन्यतमत्वं च तत्तवृत्तिशून्यत्वं न तु त. तदन्यान्यत्वम् अतो न केवलान्वयिसाध्यके अप्रसिद्धिरिति ता. दृशे स्वं ययत्तत्तदधिकरणवृत्तित्वाभावकूटवत्त्वनिवेशेऽपि केवला- म्वयिसाध्यके अव्याप्तिः हेतुमतोपि तथात्वादिति तदुपेक्षितं रूप- सामान्याभाववान् वायुत्वादित्यादौ च सकलरूपवतामेव तथात्वं स्ववृत्तितायाः तत्तद्धटादिवृत्तिसाध्याभावत्वव्यापरुत्वादतो नाव्या- तिः । अथवा स्ववृत्तिसकलसाध्याभावसमानाधिकरणसाध्याभाव- त्वावच्छेदेन यदाधिकरणवृत्तित्वं तादृशाधिकरणवृत्तिसकलसाध्या- भाववत्वमेव यावतामित्यादेरर्थ धूमवान् वढेरित्यादौ च यत्किञ्चि. दधिकरणं न साध्यवत् तदृत्तिसकलसाध्याभावसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावस्य तवृत्तित्वात् । किन्तु अयोगोलकायेवेति जगतोऽ तथात्वानातिव्याप्तिः रूपाभाववान् घायुत्वादित्यादौ च तादृशाधिकरणं तधादिरेव व्यधिकरणध- विच्छिन्नसाध्याभावस्यैव तद्वृत्तिसकलसाध्याभावसमानाधिक रणत्वात्तस्य च तदृत्तित्वनियमानाव्याप्त्यवसरः शेपं पूर्व अथवा व्यासज्यवृत्तिसाध्याभावमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्ना- धिकरणत्वमेव साध्याभावक्टाधिकरणत्वं जगत एव साध्या. भावत्वावच्छिन्नाधिकरणतया व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणाय व्यासज्यवृत्तित्वं धर्मविशेषणं तथा सत्यपि जगत एव व्यधिक- करणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावमाप्रवृत्तितथाविधधर्मायच्छिन्नाधिक. पत् ।

·अनुमानगादाधर्याम् रणत्वात् स एव दोष इति आधेयतावच्छेदकताहराधमन्यूनवृत्ति सधाप्यं यद्यचदन्यत्त्वेन धर्मो विशेषणीयः न्यूनत्तिया स्थसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वमात्रम् उक्तस्थले तद्रूपव्य धिकरणमायच्छिन्नसाध्याभायोभयत्वादिरेव ताशो धर्मस्त- रूपान्तरसाधारणत्रित्यादिन्यूनवृतित्वेऽपि तादृशत्रित्वाध- पच्छिन्नस्य कचिदप्यवृत्तः । तस्याधेयतानवच्छेदकतया आधेय. तावच्छेदकीभूततादृशधर्मन्यूनवृत्तिताविरहात् न च समनियताभा- पैक्ये व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावमात्रवृत्तिव्यासज्यवृत्ति- धर्माप्रसिद्ध्या फेवलान्वयिसाध्य केऽव्यातिरिति घाच्यं तथा सति व्यासज्यवृत्तित्वस्थले ऽव्यासज्यवृत्यनेकवृत्तिधर्मभिन्नत्व स्य निवेशनीयत्वात् केवलान्वयिसाध्यके साध्याभावत्वस्यैव तथात्वादित्यतो दोपान्तरदानाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धं निवेश यति किञ्चति । (दी०) किञ्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन या साध्यामा- ववति वृत्तिस्तदभावो वक्तव्यः अन्यथा धूमादावव्यातिः सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववति कालादौ वृत्तिमन्मा- त्रस्यैव वृत्तेभिचारिण्यतिपसङ्गो वा तथा च सत्तादिसाध्यक संयोगेन समवायेन वा हेतावच्याप्तिः साध्याभाववति तेन स- म्बन्धेन वृत्तेरमासिद्धः साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्याभावा विशेषणीया इति चेद्विशेष्यन्तां तथापि भूतत्वमूर्तखाद्योरन्यतर- त्वेनाभावे साध्ये स्पर्शवदन्यत्वादावतिच्याप्तिः तादृशसाध्याभाव- समुदायवति पृथिव्यादौ तस्याहत्तेः। किञ्च महाकालान्यत्वादि- साध्यके व्यभिचारिणि कालिकविशेपणताविशेपेण हेतावति. च्याप्तिः तादृशसाध्याभावसमुदायवति महाकाले तेन सम्बन्धन तिमन्मात्रस्यैव हवे ( गा० ) धूमावावव्याप्तिरिति वहिमन्मासमवेतघटा. दो वर्तमानस्य निर्वद्विसमवेतत्वाभावस्य तासत्वादिति भावः ॥

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । अन्यथा तस्य एतच यत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नताशवृत्तित्वत्वसमनियतप्रति. योगिताकाभावनिवेशाभिप्रायेण निर्वह्निसंयुक्तत्वा- दिसाधारणताशवृत्तित्वत्वं प्रति तथाविधाभावप्रति योगिताया अव्यापकत्वात् लक्षणाघटकतया वृत्तिमन्मात्रस्यैव साध्याभावाधिकरणकालादी वृत्ते. निवहिवृत्तित्वसामान्याभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकस्यैव वृत्तिमदृत्तित्वादव्याप्त्यसङ्गतः अत एव सम्बन्धमनिवे- श्य तादृशाधिकरणवृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकाभावनिवे- शपक्षे दूषणान्तरमाह साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । एतश्च का. लिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य कालादावस. स्वेऽपितस्य यथाविवक्षितसाध्याभावसमुदायवत्वमक्षतमेवेति सूच- नाय । कालादावित्यादिपदाद्विपयितादिसम्बन्धेन वस्तुमात्रसम्व- न्धिन ईश्वरज्ञानादेः परिग्रहः । व्यभिचारिणीति यत्साध्यके वृत्ति- मन्मात्राधिकरणस्य कालादी विवक्षितसाध्याभावकूटवत्त्वं ता. दृशव्यभिचारिहेतावित्यर्थः द्रव्यत्वसाधनके द्रव्यत्वपृथिवीत्वा. न्यतराभावशुद्धद्रव्यत्वाभावयोवायुत्वादिहेतुके ध्याभावस्य सत्त्वादिसायके संयोगेन समवायेन वा यत्र हेतुता तत्र सत्तात्वावच्छिन्नाभावस्य च साधनवदवृत्तित्वात् साधनसमानाधि. करणत्वेन साध्याभावे विशेपिते न तादृशाभावानादायोक्तस्थलेष्व. व्याप्त्यतिव्याप्तिप्रसङ्ग इत्याशङ्कत साधनोत । सद्धती व्यधिकरण- धर्माचाच्छिन्नाभावानामेव साधनसमानाधिकरणतया तादृशाभाव. फूटाधिकरणं जगदेव व्यभिचारिणि च साध्यतावच्छेदकायच्छिन्न- साध्याभावस्यापि तथात्वात्तादशाभावकूदाधिकरणं निःसाध्यमेव साधनसामानाधिकरण्योपलक्षिताभावाधिकरणत्वमेव निवेश्यं न तु तद्विशियाधिकरणत्वं तेन व्यतिरेकणि हेतौ तद्विशिष्टाधिकरण- त्तित्वत्वावच्छिन्नाभावस्य वृत्तिमद्वृत्तित्वसम्भवेऽपि नाव्याप्तिः साधनसमानाधिकरणत्वं साधनतावच्छेदकसम्बन्धेन साधन- तावच्छेदकविशिष्टववृत्तित्वं तेन द्रव्यत्वादेः कालिकसम्यन्धे. नाधिकरणस्पन्दादौ सचाधिकरणे गुणादी र द्रव्यत्यपृथिवी- स्वान्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्य सत्वेऽपि द्रव्यत्वपृथिवीत्योभयादि. साध्यके द्रव्यदृचित्वविशिष्टसत्वादी नातिव्यातिः रूपाद्यात्मकसा- M ·३०४ अनुमानगादाधर्याम् रणत्वात् स एव दोष इति आधेयतावच्छेदकतादृशधर्मन्यूनवृत्ति सघाप्यं यद्यत्तदन्यत्वेन धर्मा विशेषणीयः न्यूनवृत्तित्वञ्च स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वमात्रम् उकस्थले तपय धिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाचोभयत्वादिरेव तादृशो धर्मस्त- रूपान्तरसाधारणत्रित्वादिन्यूनवृत्तित्वेऽपि तादृशत्रित्वाद्य- वच्छिन्नस्य कचिदप्यवृत्तेः । तस्याधेयतानवच्छेदकतया आधेय. aवच्छेदकीभूततादृशधर्मन्यूनवृत्तिाविरहात् न च समनियतामा घेक्ये व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावमात्रवृत्तिव्यासज्यवृत्ति- धर्माप्रसिद्ध्या फेवलान्वयिसाध्यकेन्याप्तिरिति घाच्यं तथा सति व्यासज्यवृत्तित्वस्थले ऽच्यासज्यवृत्यनेकवृत्तिधभिन्नत्व- स्य निवेशनीयत्वात् केवलान्वयिसाध्यके साध्याभावत्वस्यैव तथात्वादित्यतो दोपान्तरदानाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धं निवेश यति किञ्चेति । (दी०) किञ्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन या साध्यामा- ववति वृत्तिस्तदभावो वक्तव्यः अन्यथा धूमादावव्याप्तिः सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववति कालादौ वृत्तिमन्मा- वस्यैव वृत्तेर्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गो वा तथा च सवादिसाध्यके संयोगेन समवायेन वा देतावव्याप्तिः साध्याभाववति तेन स- म्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धः साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्याभावा विशेषणीया इति चेद्विशेष्यन्तां तथापि भूतत्वमूर्तत्वायोरन्पतर- वेनाभावे साध्ये स्पर्शवदन्यत्वादावतिव्याप्तिः तादृशसाध्याभाव. समुदायवति पृथिव्यादौ तस्यारत्तेः। किञ्च महाकालान्यत्वादि. साध्यके व्यभिचारिण कालिकविशेपणताविशेपेण हेतावति. व्याप्तिः ताशसाध्याभावसमुदायवति महाकाले तेन सम्बन्ध वृत्तिमन्मात्रस्यैव कृतेः। (गा० ) धूमादावव्याप्तिरिति वहिमन्मात्रसमवेतघटा. दो वर्तमानस्य निविसमवेतत्वाभावस्य तपासत्वादिति भावः ।

·अन्यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावप्रकरणम् । पतच यत्किञ्चित्सम्वन्धावच्छिन्नताशवृत्तित्वत्वसमनियतप्रति. योगिताकाभावनिवेशाभिप्रायेण निर्वह्रिसंयुक्तत्वा- दिसाधारणताशवृत्तित्वत्वं प्रति तथाविधाभावप्रति- योगिताया अव्यापकत्वात् लक्षणाघटकतया वृत्तिमन्मात्रस्यैव साध्याभावाधिकरणकालादी वृत्ते. निहिवृत्तित्वसामान्याभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकस्यैव वृत्तिमद्वचित्वादव्याप्त्यसकतेः अत एव सम्बन्धमनिवे. श्य तारशाधिकरणवृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकाभावनिवे. शपक्षे दूपणान्तरमाह साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । एतच का. लिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य फालादावस. स्वेऽपितस्य यथाविवक्षितसाध्याभावसमुदायवत्वमक्षतमेवेति सूच. नाय । फालादाचित्यादिपदाद्विपयितादिसम्बन्धेन वस्तुमात्रसम्ब. निधन ईश्वरशानादेः परिग्रहः । व्यभिचारिणीति यत्साध्यके वृत्ति- मन्मात्राधिकरणस्य कालादी विवक्षितसाध्याभावकूटवत्त्वं ता- दृशव्यभिचारिहेतावित्यर्थः द्रव्यत्वसाधनके द्रव्यत्वपृथिवीत्वा- न्यतराभावशुद्धद्रव्यत्वाभावयोवायुत्यादिहेतुके रूपाद्यात्मकसा- ध्याभावस्य सत्वादिसाध्यके संयोगेन समवायेन या यत्र हेतुता तत्र सत्तात्वावच्छिनाभावस्य च साधनवदत्तित्वात् साधनसमानाधि- करणत्वेन साध्याभावे विशेपिते न ताशाभायानादायोक्तस्थलेय. व्याप्स्यतिव्याप्तिप्रसङ्ग इत्याशते साधनोति । सद्धती व्यधिकरण. धर्मायच्छिनाभावानामेव साधनसमानाधिकरणतया ताशाभाव- फूटाधिकरणं जगदेव व्यभिचारिणि च साध्यतावच्छेदकापच्छिन्न. साध्यामावस्यापि तथात्याचारशाभावकूटाधिकरणं निःसाध्यमेव साधनसामानाधिकरण्यापलक्षिताभावाधिकरणत्वमेव निवेश्यं न तु तद्विशिष्टाधिकरणत्वं वेन व्यतिरेकणि हेतो तविशिष्टाधिकरण- तित्वत्यायच्छिन्नाभावस्य वृत्तिमत्तित्वसम्भवेऽपि नाव्याप्तिः साधनसमानाधिकरणत्वं साधनतावच्छेदकसम्बन्धेन साधन. तावच्छेदकविशिष्टवपतित्वं तेन द्रव्यत्यादेः कालिकसम्बन्धे. नाधिकरणस्पन्दादी सचाधिकरणे गुणादो च द्रव्यत्वपृथिवी- स्वान्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्य सत्त्वेऽपि द्रव्यत्वधिवोत्वोभयादि- सायके व्यतित्वविशिएसत्यादी नातिव्याप्तिः ·अनुमानगादापाम् । सत्तायां साध्याभावकूटबद्गुणादिवृत्तित्वसत्वात् विशिष्टसत्त्वे तन भाषस्य दुर्लभतया नोपदर्शितसाध्यके विशिष्टसत्त्वे इतिव्याति- मसतिरिति वाच्यं साधनतावच्छेदकावच्छिन्नवत्वानिवेशेद ध्यत्वादिसाध्यके विशिष्टसत्वेऽभ्याप्तिवारणाय साधनतावच्छेदके साध्याभावकूटवचितापच्छेदकत्वाभावपर्यन्तनिवेशस्यावश्यकत. या उकस्थले तिव्यातिप्रसके संयोगे साध्ये संयोगेन घटादिहतो संयोगत्यावच्छिन्नसंयोगामावस्य उत्पचिकालावच्छेदेन साधनपति वृत्ताप्यवृतित्वविशिष्टस्याधिकरणे गुणादी संयोगेन वृत्तेरमास- या यातिः संयोगि सत्यादित्यादी जगत एष संयोगाभाव- वनातिव्याप्तेरिणाय व्याप्यचित्वावशिष्टामावरचानिवेशन- स्यावश्यकत्वादित्यतो ऽनवच्छिन्नर वृत्तिरत्र प्रवेश्या । अथ सा. धनसमानाधिकरणत्वेन साध्यामावे विशेपितेऽपि सत्तावान् जातेरित्यादायव्यासिवारणमशक्यमेव प्रत्येक साधनसमानाधिक रणाभ्यां द्रव्यत्वविशिष्टसत्ताभावदन्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभावाभ्यां यटिवाभावसमुदायस्य सामान्यादावेष सत्वात्तम च हेतुताय- वच्छेदकसम्बन्धेन इत्तरप्रसिद्धेः। यत्तु द्रव्यत्वादिविशिष्टसत्ताभा- वप्रतियोगितावच्छेदककोटी सत्तात्वं न निवेश्यते द्रव्यत्यादि- वैशिष्ट्यमावस्यैव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवादिति द्र. व्यत्वादिसाधारणद्रव्यत्यादिवैशिष्ट्यावच्छिन्नतत्प्रतियोगितायाः स. तात्वसमनयत्यविरहान तादशाभावस्य लक्षणघटकतेति स. माधानं तवति तुच्छं द्रव्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादायपि ईशयुक्त्या साध्यतावच्छेदकताहशापोशष्टसत्तात्वस्याभावप्रति. योगितानवच्छेदकत्वात् द्रव्यत्वादिवैशिष्ट्यावच्छिन्नाभावस्य साध्यतावच्छेदकसमानियतमतियोगिताकत्वाभावात् व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तेारतया एतलक्षणवादि ना गुरुधर्मस्याभायमतियोगितावच्छेदकत्वमतस्यावलम्पनीयत्वात् द्रव्यत्वविशिष्टसत्तात्वादेः प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि समयेत- बान् आतेरित्यादी समपायनैतड्पान्यत्यविशिष्टाभाववदूपान्यत्व विशिष्टाभावादीनां समवेतत्वसमनियतप्रतियोगिताकतया प्रत्येक साधनसमानाधिकरणवया च तद्घटितकूटाधिकरणे सामा. न्याशी हेतुतावच्छेदकसम्बन्थेन वृसियाऽन्यासिवारणास- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । म्भवात् । एवं विशिष्टस्यातिरिक्ततामतावलम्बने दर्शितविशि- टामावानां साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वविरहोप- पादनेन समाधानमपि हेयम् उक्तस्थल एव द्रव्यत्वतदन्यसमवेतो- भयगुणत्वतदन्यसमयेतोभयकर्मत्वतदन्यसमवेतोभयाभावानां सा. ध्यतावच्छेदकसमवेतत्वसमनियतप्रतियोगिताकानां प्रत्येक साध. नसमानाधिकरणानां समुदायवति सामान्यादौ समवायेन वृत्तेरप्रसिद्या व्याप्तेस्तावतापि वारणासम्भवात् यादृशाभावसमुदायाधिकरणं साधनाधिकरणं तादशसमुदाया- धिकरणवृत्तित्वाभावस्य विवक्षितत्वात् उक्ताभावसमुदायाधि- करणतायाः साधनवत्यसम्भवाद न तत्समुदायस्य लक्षणघर- कतेति नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् एवं सत्यपि तादृशविशिष्टामा. वाद्येकतरघटितव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्तोमस्य तादृशस्या- धिकरणे फेपाश्चिद्वृत्तिमतामवृत्तेः साधनस्य च वृत्तेरव्याप्ति- ताइवस्थ्यात् एतादृशाविवक्षानुसरणे भूतत्वमूर्तत्वान्यतराभाव- वान् स्पर्शवदन्यत्वादित्यत्र भूतत्वमूर्तत्वोभयघटितसाध्या- भावकूटवति हेतोरवृत्तितया वक्ष्यमाणातिव्याप्तेरसम्भवप्रसङ्गाथ साधनवतो निःस्पर्शस्य कस्य चिदपि तादृशोभयटितस्तो- माधिकरणत्वविरहेण तादृशस्तोमस्य लक्षणाघदकत्वात् प्रतियो- गितायां साध्यतावच्छेदफव्याप्यत्वविशेषणवैयर्थ्यापत्तश्च पृथिवी द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादित्यादी जलावृत्तित्वतेजोऽवृत्तित्वा. वच्छिन्नाभावघटितकूटस्य कचिदाग साधनवत्यसत्त्वेन ताश. क्दस्य लक्षणाघटकत्वात् याशकूटवत्त्वं साधनवतः तद्ववृत्ति- वाभावस्य साधने ऽसम्भावितत्यादित्यातव्याप्यनवकाशादिति चेत् । अत्राहुः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवहृत्तिसमानाधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावाभिन्नत्वेन साध्याभाचविशेषणादुपदर्शित. विशिष्धाभावानेरासः गुणकमान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी विशिएसचात्वायच्छिन्नाभावस्य संग्रहायापन्छिनान्तं वृत्तिनि- रपच्छिन्ना ग्राह्या अन्यथा संयोगी सत्त्वादित्यादौ संयोगत्या. घवच्छिन्नसंयोगाद्यभावस्य साध्ययवृत्तितया व्यधिकरणधर्मा. वच्छिन्नामावस्यैव लक्षणघरकतया ऽतिव्याप्त्यापत्तेः सद्धती साधनसमानाधिकरणस्य साध्यवद्धृत्यन्यस्याप्रसिद्धः समाना.

·३०८ अनुमानगादापर्याम् धिकरणधर्मावच्छिति । तथा च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसा- ध्यामाय पय विशिष्टभेवप्रसिचिन चवं साध्यतावच्छेदकल्या. पकत्यं प्रतियोगिताविशेषणं व्यर्थम् अभाववान् मेयत्वादित्यादी घटत्यादिकपाभावस्य उत्तविशेषणेनैव चारणादिति वाच्यं प्रमे- यसाध्यकस्थले घटत्यपटत्योभयाचच्छिमप्रमेयसामान्याभावस्य गगनत्यायवच्छिन्नगगनाधभाधाभिन्नस्य संग्रहाय साध्यतावच्छे- वफव्यापकत्वेन समानाधिकरणधर्मस्यावश्यं निवेशनीयतया घटत्वपटत्यादिरूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्यामावत्वादेवा- भावत्याव्यापकत्वेन घटत्यादी विशिष्टभेदस्याक्षतत्वात् पतद्वि- शेपणेन तदन्यावृतेः। न च घाच्यत्वादिसाध्यस्थले घटत्वा- चच्छिन्नवाच्यत्वाभावस्य संयोगादिरूपयाधिकरणसम्बन्धावच्छि- भवाच्यत्वाभावाभिन्नतया साध्यतावच्छेदकव्यापकसमानाधिकर- णधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमक्षतमिति तत्संग्रहाय समाना- धिकरणसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य समानाधिकरणधर्माधच्छिन्नाभा- वप्रतियोगित्यविशेषणताया आवश्यकत्वात् प्रमेयसाध्यकस्थ- लीयोकामावस्य व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नगगनाद्यभावाभिन्न. त्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकधर्मे साध्यतावच्छेदकव्यापकत्व. विशेषणमन्तरेणैव विशिष्टभिन्नत्वमव्याहतामिति वाच्यम् एवमपि गगनत्वादिना प्रमेयसामान्याभावस्य समानाधिकरणताशसम्य- धावच्छिनप्रतियोगिताकतयोकाभावस्य तदभिन्नत्वेन तत्र वि. शिष्टभेदनिहाय ताशाविशेषणस्यावश्यकत्वात् समानाधिकरण. सम्बन्धावच्छिन्नन्यविशेषणं परित्यज्य साध्यतावच्छेदकसम्ब- धावच्छिन्नत्यं प्रतियोगितायां निवेश्य तत्कार्यस्य साध्यतावच्छेद- कव्यापकत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकविशेषणसार्थकत्वस्य चोपपाद- नसम्भवाच्च साभ्यवत्तितादृशामावश्चोभयत्वादिना साध्या भाव पव प्रसिद्ध इति न काप्यनुपपत्तिः । एतेन नीलरूपघट- त्वोभयाभाववान् नीलघटान्यत्वादित्यादो साधनसमानाधिकरणं पटीयं नीलस्यं न घटे इति तादृशनीलरूपघटत्वात्मफसाध्या. भावकूटाधिकरणाप्रसिद्ध्या ऽव्याप्तिरित्यपि निरस्तं ताशा- भावे उक्तभेदासत्त्वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्ष. पघटकत्वात् । एवं प्रवृत्तित्वविशिष्टाकाशाभावाभावे साध्ये ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभकरणम् । मेयत्वादिहेती साध्याभावस्य विशिष्टाकाशाभावादेराकाशाभावान- तिरिक्ततया जगत एव साध्यामावकूटाधिकरणतापत्त्या ऽतिव्याप्ति- रिति साध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणत्वमेव विवक्षणीयं तथा च पटे घटवृत्तित्वविशिष्टाकाशाभावाभावो नास्तीतिप्रत्ययाभावात् पटा. देन तादृशविशिष्टाभावाधिकरणत्वमिति न दोपः। एवं च साधना- धिकरणेऽपि साध्याभावत्वेन वृत्तिर्विवक्षणीया अन्यथा जातिमदन्य. त्वविशिष्टाकाशाभावस्याभावे साध्ये समवायेन हेतौ साधनस- मानाधिकरणाकाशाभावस्य साध्याभावत्वविशिष्टस्याधिकरणे सामान्यादो समवायेन वृत्तरप्रसिद्धत्वादव्याप्त्यापत्तेस्तादृशविवक्ष- यापि भयाभावसाध्यकस्थले ऽव्याप्तिवारणं सम्भवति प्रत्येका. धिकरणे उभयाभावाभावत्वेनावृत्तेः । वस्तुतो घट्वृत्तित्वविशिष्टा. काशाभावाद्यभावो घटत्वाद्यभावसमनियततया तदभिन्न इति घटत्वादिरपि तदभावस्तद्घटितक्राधिकरणता च न जगत इति दर्शितातिव्याप्त्यनवकाशात् साध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणत्ववि- वक्षणमफलं साध्याभावत्वेन साधनवदृत्तित्वं तु साध्याभावत्वविशि- टाधिकरणत्याविवक्षणेऽपि घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्याभाववान् घटत्यादित्यत्र साध्याभावस्य व्यत्वस्य द्रव्यत्वत्वादिना साधन- समानाधिकरणतया द्रव्यस्यैव तद्घटितकूटाधिकरणत्वेनाव्याप्ते- रणाय निवेश्यमेव न चैवमपि पृथिव्यन्यद्रव्यत्ययत् द्रव्यत्वादित्यादी साध्यतावच्छेदकविशिष्टपदवृत्त्योः प्रत्येकंसाधनसमानाधिकरणयोः घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावघटेतरपृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभाव- योरधिकरणं गुणायेयेत्यतिव्याप्तिदुर्चारैवेति वाच्यं विशिष्टस्यातिरि- कतामवलम्ब्यय तादृशातिप्रसङ्गस्य समाधातुं शक्यत्वादिति। भू- तत्वमूर्तत्वायोरिति उभयत्यावच्छिन्नाभावस्य साध्यत्वे हेदोव्यभि- चारित्वाभावादन्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्य साध्यत्वानुसरणं पृथि- व्यादाविति माकाशे भूतत्वस्य मनसि च मूर्तत्वस्य साधनसमा. नाधिकरणतया आकाशस्य मनसस्तप्रत्येकं तदुभयानधिकरण. त्येन साध्याभारसमुदायानधिकरणत्वादिति भावः । आदिशब्दात् भूतभेदमूर्तभेदान्यतराभाषयान् भूतमान्यतरत्यादित्यादी भूतमे- दमतभेदात्मकसाध्याभावघटितसमुदाययति कालदिगादी हेतो. रखत्याऽतिव्याप्तः परिग्रहः । ननु साधनाधिकरणे येषां परस्परम ·ता. अनुमानगादाथर्याम् काधिकरण्यं तत्समुदायस्य विवक्षितत्वान्नायं दोपः भूनत्वमूर्त- स्वाद्योः प्रत्येक साधनसमानाधिकरणत्वेऽपि साधनवति परस्पर मेकाधिकरण्याभावेन तदुमयघाटतटस्य लक्षणाघटकत्वात्तदै. कतरघटितकूटस्यैव तथात्वात् तद्वति च हेतोवृत्ते. प्रतियो- गितायां साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्यविशेषणं त्याज्यमेव एवं च. विशिष्टस्यानतिरित्तत्त्वेऽपि पृथिव्यन्यद्रव्यत्वयद्रव्यत्वादित्यादो नोकरीत्याऽतिव्याप्तिः सम्भवति उक्तविशिष्टामावानां साधनय. ति द्रव्यादावफाधिकरण्याभावात् एवं वारशफूटाधिकरणपृथिव्या- दित्तित्वस्य द्रव्यवृत्तित्वत्वादिना योऽभावस्तस्यापि शत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकयावदभावान्तर्गततया तद्वत्ववि. रहादप्युक्तहतो नातिव्याप्तिसम्भवः न च द्रव्यवृत्तित्वत्वावच्छि. भाभावप्रतियोगिताया आकाशादिवृत्तित्वसाधारणतया तादृश. वृत्तित्वत्वाव्याप्यत्वान्न ताशाभायो लक्षणयटक हति वाच्यं साधनसमानाधिकरणत्वस्य साध्याभावविशेपणत्वपक्षे प्रतियोगिता- यां ताशचित्वावच्याप्यत्वविशेषणव्यावृत्यभावेन तारशविशेषण. स्य परित्याज्यत्वात् वाहिमान् धूमादित्यत्रालोकाद्यवृत्तिन्वेन- अपेण निवित्तित्वाभावस्य प्रतियोगिवायांः आलोकादिनिष्ठपर्व- शादिवृत्तित्वसाधारणसाधनसमानाधिकरणसाध्याभावकूटाधिकर प्रवृत्तित्वत्वं प्रत्यव्यापकतयेव तादृशामावन्यावर्तनात् व्यासज्य- विधानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताविशेषणात्पर्वतसंयुक्तत्वपर्वतान्य संयुक्तत्वोभयत्वाद्यपाछन्नाभावस्य पर्वतासंयुक्तपदादी धर्वमानस्य धूमादावसत्तेऽपि न क्षतिः प्रतियोगितायां तादृशत्तित्वत्यव्याप्य- त्वविशेषणेऽपि ताशाभावमादायाच्याप्रायश्यकतया एतस्य विशे- पणस्य तद्विशेषणसत्वेऽव्यावश्यकत्वात् चरमाभावप्रतियोगितायां ताशवृत्तित्वत्वव्याप्यत्वविशेषणपरित्यागे यत्किञ्चित्साधनाधि. करणवृत्तिसाध्याभावसमुदायस्या विवक्षणेपि प्रथमाभावप्रतियो- गितायां साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशेषणं परित्याज्यमेव पृथिवी दव्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वावित्यावी जलाधसमवेतत्वाधव- छिन्नाभावकृटयत्वस्य साधनवत्यसन्वेपि तादृशाभावकूटवत्सा- मान्यादिवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकयावभावान्तर्गतानां पृ.

·. व्यधिकरणधीवच्छिन्नाभावप्रकरणम् । थिव्यन्यवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावानामेव वृत्तिमदृत्तीनां हेतावस. त्वेनातिव्याप्त्यनवकाशात् एवं सत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्ट- सत्तात्वावच्छिन्नाभावघटितफूटाधिकरणसमवेतत्वाप्रसिद्धिनिवन्ध- नाव्याप्तिवारणायोपात्तसाध्यतावच्छेदकव्यापकसमानाधिकरणध. विच्छिन्नाभावभिन्नत्वरूपलाध्याभावविशेषणस्थाने साध्याभा- वप्रतियोगितायां साध्यवहृत्यभावीयसमानाधिकरणधर्मावच्छि- प्रतियोगिताभिन्नत्वं निवेश्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाषी. यगगनादिकिञ्चिविशिष्टतदभवनिष्ठप्रतियोगिताभिन्नव्यधिकरणधर्मा. वच्छिन्न प्रतियोगितामादायेव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसनहे समानाधिकरणधर्मे साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्यानिवेशनीयतया ऽभावसाध्यकस्थल सध्यतावच्छेदकन्यूनवृत्तिघटत्याद्यमाभावत्वा- चपच्छिप्रतियोगितासु साध्यद्धृत्यभावीयसमानाधिकरणधर्मावच्छि- सप्रतियोगिताभिन्नत्वाभावेन घटत्वाद्यात्मकामावल्यावर्तनात् सा. ध्याभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वविशेषणमपि परि त्यजनीयम् उत्तरीत्यापि पृथिव्यन्यद्रव्यत्वाद्यभावस्य हेतुमत्यसत्वे ऽपि घटान्यवृत्तित्वत्वादिना गुणादिवृत्तित्वाभावमादायातिव्याप्तियां. रणीयेत्यतो दोपान्तरमाह किञ्चति । केचित्तु ननु स्ववृत्तिसाधन- समानाधिकरणसाध्याभावसमुदायाणधिकरणं. यद्यत्साधनाधि- करण तत्तिसाध्याभावसमुदायाधिकरणं यद्यत्स्व तदेय सा- ध्याभावसमुदायाधिकरणेत्यनेन विवक्षित सद्धतौ तारशं स्व जगदेव वयधिकरणमहानसादिनिष्ठानां निर्वद्विहदा- दिनिष्ठानां च धूमादिसमानाधिकरणसाध्याभावानां व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकानां समुदायवत् यद्यत्साधनाधि. करण तहत्तिताशसमुदायवत्त्वस्य महानसादौ साध्ययति साध्यशन्ये च दादी सत्वाल्लक्षणसमन्ययः भूतत्वमूर्तत्वान्यतरा- भाववान् स्पर्शवदन्यत्वादित्यादो तारशं स्वं मनो गगनं च गगनवृत्तिभूतत्वघटितसाध्याभावसमुदायाधिकरणत्यस्य रूपसाधनाधिकरणे एवं मनोवृत्तिमूर्तत्वधारीतसाध्यामावसमुदा- याधिकरणत्वस्य मनस्येव सत्त्वेन निरुकसाधनाधिकरणत्तिसा. ध्यामाघसमुदायाधिकरणत्यस्य तत्र तत्र सत्यात्। स्वनिष्ठसाध्या. भाष साधनसमानाधिकरणत्वविशेषणानुपादाने बहमादिशून्यह- गगन- ·अनुमानगादापर्याम् दादिनिष्टसमानाधिकरणधर्मावच्छिमसाध्याभावसमुदायाधिकरण- स्वस्थ साधनाधिकरणे ऽसत्वात् साध्यवदेव तादृशं स्वं तह तित्याभावस्य वृतिमहत्तावसत्याद्व्याप्तिः अतस्तत्र तविशेष णप्रवेशः प्रथमसमुदायपदादाने भूतत्यमूर्तत्यान्यतराभाववान स्य- वदन्यत्वादित्यादी गगर्न मनश्च न तादृशं स्वं तदत्तिव्य- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभायाधिकरणमनोगगननिष्ठभूनत्वमूतत्वोमय- दिवसाध्याभावसमुदायाधिकरणत्यस्य गगनमनसोः प्रत्येकमस. स्यात् किन्तु पृथिव्यादिचतुष्कमेव तथाविधं स्वं तदृत्तित्वामार. स्य हेता सस्यादतिव्याप्तिरिति तदुपादानं धूमवान् चरित्यादा. वपि पर्वतादेः स्पवृत्तिसाध्याभावकूटाधिकरणमहानसादिरूपसाध. फरणवृत्तिसाध्यामायफूटाधिकरणत्वाजगदेव तादृशस्वं, स्यात् अती यद्यदिति तथा च पर्वतादिवृत्तिसाध्याभावकूटाधिकरण यद्यत्साधनपदयोगालफादेरपि तदन्तर्गततया तनिसमा नाधिकरणधर्मावच्छिनाभावघटितकूटस्य पर्वतादावसत्यात् ताशं स्वं धूमादिशून्यमेवेति नातिव्याप्तिः यद्यत्साधनाधि. करणमित्यनुक्का यद्यदधिकरणमित्येतावदुको भूतत्वमूतत्या- न्यतपभाववान स्पर्शवदन्यत्वादित्यादौ गगनादिवृत्तिसाध्याभा- चक्कूटाधिकरणं यद्यत्पृथिव्यादेरपि तदन्तर्गततया तवृत्तिमूर्तत्वा- दिघटितकूटस्य च गगनादायसत्त्यात्तादृशं स्वं न गगनादिकं भवेदपि तु पृथिव्यादिकमेवेत्यतिव्याप्तिरतः साधनाधिकरणनिवे. शः पृथिव्यादेस्तत्र साधनानधिकरणस्यान दोष । धूमवान् वहरि- त्यादावयोगोलकादिनिष्ठत्यधिकरणधर्मावछिन्नसाध्याभावाधिक- रणवस्य वा मायाजगदेव ताशं स्यमिति चरमस- मुदायपदोपादानं पूर्ववचारशं यद्यत्स्वं तावदन्यतमवृत्तित्वत्य- व्यापकप्रतियोगिताको भावो विषक्षणीयः अतो नातिव्याप्तिर- सम्भवो वेत्यतो दोपान्तरमाह किञ्चेतीत्याहुः । महाकालेत्ति काला- न्यवसायके कालिकविशेपणताविशेपेण हेतो साभ्यसामाना. धिकरण्यविशेषणेनातिव्याप्तिधारणसम्भवान्महाकालभेदसाध्यकानु सरणम् । यद्यपि महाकालत्वसाध्य ऽप्यतिव्याप्तिः सम्भवति वृत्ति- मात्र एवं महाकालातिरिककालवृत्तित्वसत्त्वात् तथापि सा. ध्यतावच्छेदकापच्छिन्नाभावयटितलक्षणे तत्कालमानचितत्त.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपकरणम् । ३१३ तत्त- स्कालावृत्तित्वावच्छिन्नाभावकूटाधिकरणाप्रसिद्ध्या नातिव्याप्तिः साधनाधिकरणे सम्भवदैकाधिकरण्यकसाध्याभावसमुदायाधि. करणत्वस्य प्रयोजनान्तरानुरोधेन निवेशे तादृशाप्रसिद्धिविर- हेऽपि साधनाधिकरणीभूतखण्डकालव्यक्तिविशेषावृत्तित्वावच्छि- नामावघटिततादृशकूटाधिकरणतत्तत्कालवृत्तित्वाभावस्य कालावृत्तो वृत्तिमति वर्तमानस्य साधने भावान्नातिव्याप्तिरित्य- प्रिमस्य एतेनेत्यादेरसङ्गतिरिति एकमात्रविपक्षकानुसरणम् । आदि- पदान्महाकालत्वाभावादिपरिग्रहः अवृत्तिहता साध्यसामानाधिकर- प्रयविशेपणेनातिव्यातिवारणसम्भवाद्यभिचारिणीति । वृत्तिमत्व- मात्रमत्र विवक्षितं तन्मात्रस्यैव व्यावर्तकत्वात् समवायादिना द्र- व्यत्वहेतुके ताशसम्बन्धेन महाकालवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावस्य वृत्तिमति पटत्यादी वृत्र्हेताववृत्ते तिव्याप्तिसम्भव इति कालिकस- म्बन्धावच्छिन्नहेत्वनुसरणम् । इदमुपलक्षणम् । ईश्वरज्ञानान्यत्वा- दिसाध्यके विपयितासम्बन्धेन हेतुमाने साध्याभावसमुदायवति ईश्वरशानादौ तेन सम्वन्धेन वस्तुमात्रस्यैव वृत्तेरतिव्याप्तिर्दष्टव्या । पतेन वृत्तिमदृत्तित्वविशेषणस्थले वृत्तिमदवृत्तित्वतादृशवृत्तित्व- त्वव्यापकप्रतियोगिताफत्वोभयाभावस्य वृत्तिमवृत्तित्वसाध्यव- चित्वप्रतियोगिकत्वोमयाभावस्य वा निवेशे महाकालवृत्चित्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावे चरमदलाभावेनोभयाभावसत्वे. ऽपि न निस्तारः एवं यथाश्रुते घटत्वादिसाध्यके व्यभिचारिणि संयोगेन हेती साध्याभाववति संयुक्तमात्रस्यैव संयुक्तत्वात् एतदू- पत्वादिसाध्यके व्यभिचारिणि समवायेन हेती समवेतमात्रस्यैव एतद्रूपाद्यतिरिक्तसमवेतत्वादतिव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । साध्यतावच्छेदकापच्छिन्नव्यापकतावच्छेदफरूपावच्छिन्नाभा- घफूटाधिकरणस्य नानाविपक्षमस्थले प्रसिद्धायपि धनसमानाधिकरणवादशाभावकूटाधिकरणस्य नाप्रसिद्धिरिति साधनसमानाधिकरणत्वविशेषणप्रक्षेपे ताशाभावकूटाधिकरण. त्वगर्भमेय लक्षणं सम्यक् साध्यतावच्छेदकव्यापकत्यापेक्षया साम्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकत्वस्य गुरुत्वेऽपि साध्यतावच्छेद- कव्यापकप्रतियोगिताकाभावघटिनलक्षणे सत्तावान् जातरित्यादी विशिएससामावादिवारकनिरकविशेषणप्रवेशेन महागोरवादविशि- सा- ·सम- भनुमानगादाधर्याम् एस्यानतिरिकत्ये पृथिध्यन्यद्रव्यत्ववत द्रव्यत्यादित्यादी घटान्यत्व. विशिष्टद्रव्यत्वामावादरपि साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नन्यापकताप- छेदकरूपावच्छिन्नमतियोगिताकतया उक्तदिशातिव्याप्तिवा रणाय तारशाभावघटितलक्षणेऽपि साधनयति सम्भवदै- काधिकरण्यकताहशाभावसमुदायाधिकरणस्यावश्यं विवक्षणी- यतया पृथिवी द्रव्यत्वप्रकारकममाविषयत्वादित्यादी वायसम्मन्धावच्छिन्नजलासमेतत्वावच्छिन्नाभावघटितकूटाधिकर- णसामान्यादिवृश्चित्वाभावसत्वेऽपि अतिव्यातेरनयकाशात् सा. धनवति सम्मवदेकाधिकरण्यकत्वविवक्षामन्तरेणैव पृथिव्यन्यः इत्यत्ववत् द्रव्यत्वादित्यादी घटायतित्वत्वावच्छिन्नाभा- धमादायातिन्याप्तिवारणे उक्तस्थलेऽपि ताशाभावमादायाति- व्याप्तिवारणसम्सवात् प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकव्यापक- त्वविशेषणं नोपादेयं यद्यपि साधनवति सम्भवदेकाधिकरण्या ककूटनिवेश द्रव्यत्वविशिष्टसचामावद्न्यान्यायविशिष्टसत्ताभाव- घटितकूटस्य सचावान् आतरित्यादौ न लक्षणघटकतामसक्ति- स्तथापि साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावनिवेशे ता. शाभावकतरव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावघटितकूटस्थ तथात्वा- दच्यातिरिति तदुपेक्षांतरीत्या सार्वभौमलक्षणपरिकारमपि है. तुतावच्छेदकसम्पन्धेन पृत्तिमद्याचद्धिकरणमहाकालमात्रविप. क्षकव्यभिचारिण्यतिव्याप्त्या निराकुरुते पतेनेति ॥ (दी०) एतेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतावच्छे- दकल्पावच्छिन्नमतियोगिताकच्याप्यचिस्वसमानाधिकरणया- चभाषाधिकरणवृत्तित्वाभावा यावन्तो वृत्तिमदत्यस्वदचं व्याप्तिः केवलान्वयिनः संयोगाद्यभावस्याभावाः संयोगादयो न व्याप्यवृत्तयः एवं साध्यस्प गुणसामान्यस्याभावो द्रव्यत्वा- धिकरणे उत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानोऽपि न व्याप्यत्तिः उक्तरूपावच्छिन्नमतियोगिताकाः कचिरसिद्धयादिसम्पादकाः पुनरमावा न हेतुसमानाधिकरणाः उक्तसमुदायाधिकरण- - ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । वृत्तित्वतदभावरत्तिमत्त्वानि पूर्वोक्तरीत्या प्रत्येतव्यानीत्यादि- कमपास्तम् । (गा०) अत्र प्रतियोगितायामवच्छिन्नान्तविशेषणव्यावृत्तिरभाव- वान् मेयत्वादित्यत्रैव पहिमान् धूमादित्यत्रापि वोध्या यादृशसा- ध्याभावकूटाधिकरणं साधनवत् ताणीताणदहनोभयाभावादि। घटितकूटस्यापि तथाविधकूटतया तथाविधोभयादिमवृत्ति- पदार्थे धर्तमानस्य ताशकूटाधिकरणवृत्तित्वाभावस्य हेताव. सत्त्वात । अत्र च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्येनापि प्र- तियोगिता चिशेपणीया अन्यथा पहिमान् पर्वतवयवयवसयो- गादित्यादौ संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवलयभावसम- वायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवड्यभावयोः साधनाधिकरणे सम्भवदेकाधिकरण्याभावेन तदुभयघाटेतकूटस्य लक्षणाधट- कत्वादतिव्याप्तिविरहेऽपि वहिमान् धूमादित्यादौ साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धातिरिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावकूटस्याकक्रमेण ल. क्षणघटकतया तद्वति घयवयवाद्यतिरिके हेतोपत्तेरसम्भवापत्तेः ध्यापकतापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटिता प्राधा अन्वथा समवायेन वाहिसंयोगे साध्ये संयोगेन साध्यव्यापकस्य पहे. समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावघटितफूटाधिकरणययययवातिरिक्त घृत्तो सद्धतावव्याप्त्यापत्तेः इत्थं च संयोगसम्बन्धेन साध्यतायां तेन सम्बन्धेन व्यापकताप्रसिद्धयर्थ व्यापकताघटकाभाचे प्रति. योगिवयधिकरण्यविशेषणस्यावश्यकतया व्याप्यवृत्तिपदोपादानसा- र्थस्पमिति केचित् । वस्तुतस्तु येन सम्बन्धेन व्यापकता सेन सम्ब- न्धेनाभावो ग्राहः साध्यतावच्छेदसम्बन्धस्य विशिष्य निवेशे विच्छित्तिकान्यत्वरूपव्याप्यवृत्तित्वनिवेश संयोगेन धूमादिसा- ध्यके तत्सम्बन्धावच्छिमधूमत्यावच्छिन्नाभावस्य धूमवत्यपच्छिन्नवृ. तिकतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमाप्रस्य व्याप्यचित्वनाति- च्याप्त्यापत्त्या ऽनयन्छिन्नत्तिफत्वरूपन्याप्यवृतित्वस्यैव निये. शनीयतया एवमित्यादिपक्ष्यमाणपङ्गफ्त्यसगन्यापतेः अन्योन्या- मायघटितन्यापकतानिवेशाच्च व्याप्यवृत्चिपदसार्थक्यम् । संयो- गामायसाध्यस्थले संयोगवाटिनक्टाधिकरणताया द्रव्यमाने ·अनुमानगादार्याम् सत्यातहत्तिहेताकव्यातिवारणरूपं तत्प्रयोजनमाइ फेपलान्य. यिन इति । एतेन तत्साध्यफे द्रव्यवृत्तेः सतुत्वमक्षतमिति सुचितं गुणवान् द्रव्यत्वादित्यादौ गुणादावनवच्छिन्नवृतिकगुणा- धभावयति नित्यद्रव्यातिरिक्त हेतोवृत्याव्याप्तिधारणरूपमनवच्छि- भवृश्चिकत्यरूपव्याप्यवृत्तित्वविशिष्टाभावनिरूपिताधिकरणतानिदेश- नफलमाह एवमिति साध्याभाचे उत्पत्तिकालावच्छेदन द्रव्य- वृत्तित्वधनं द्रव्यत्वे तित्वाभावासत्त्वेनाव्यातिप्रसङ्गसूच- नाय न व्याप्यवृत्तिरित्यत्र द्रव्यत्वाधिकरणेऽपीत्यनुपज्यते इति व्याख्यानमसत् अनवच्छिन्नवृत्तिकावरूपन्याप्यतित्वनिवेशे सं- योगी घटादित्यत्रोक्तरीत्याव्याप्तेवारणाय साधनपति च्याप्यवृत्ति- स्वस्यावश्यं निवेशनीयतया तनाव्याप्त्यप्रसके साधनवविव्याप्य- त्तित्यपर्यन्तनिवेशनप्रयोजनप्रदर्शनपरतया पतत्पतिव्याख्यापि न साधीयसी व्याप्यवृत्तित्वविशिष्टाधिकरणत्वानिवेशे संयोगी सत्यादित्यत्र गुणादी व्याप्यवृत्तेः सयोगाभावस्येव द्रव्यत्वाभाव- स्यापि लक्षणयटकतया जगतः साध्याभावकूटानधिकरणत्वात् अतिव्याप्त्यनयकाशेऽपि धूमवान् बढेरित्यादौ साध्यतावच्छेदक- संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्या- पकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाषकूटाधिकरणताया विश्वास्मिन्सत्त्वात् अतिव्याप्तेर्दुवारतया तत्मवेशनस्यावश्यकतया तावताप्युक्ताव्या. तिवारणसम्मवात् तस्माद्याप्यवृत्तित्वमच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वममि. मैतमतोऽपि साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावोपेक्षा त- निवेशे साध्यतावच्छेदकसम्पन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वस्यैव निवेशनीयतया संयोगेन साध्यतायां व्यभिचारिणे व्यधिकर. संयोगेन द्रव्यामावस्यापछि. 'प्रवृत्तिकान्यतया इतिव्याप्तिः तभिवेशनस्यैव वैशिककालिकाव्याप्य. वृत्तिसाध्यभेदेन स्थलवये व्यावृत्तिरमिहिनेति सारम् । स्वसमाना- धिकरणत्वनिवेशनप्रयोजनमाह उकरूपेति । साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकम्पेत्यर्थः । अप्रसिद्ध्यादौति । বাবা जातरित्यादौ মায়াবন্ধু करणे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तित्वाशसिद्धिसम्पादका रूपामावादिसायके रूपाघारमकाभावकूदाधिकरणामसिदिस.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । म्पादकाः सम्भवदैकाधिकरण्यापनसाध्याभावस्तोमाधिकरणत्व. विवक्षणे सत्तान्यपृथिवीसमवेतशुन्यं वायुवादित्यादावादिपद- ग्राहाया अतिव्याप्तेः सम्पादका चोध्याः । पूर्वोक्तरीत्येति । समु- दायाधिकरणवृत्तित्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन तवभावास्तादश- वृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताका हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्ति- मवृत्तित्वं लक्षणघटकं वोध्यमित्यर्थः । अपास्तमिति न च सार्वभौममते सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृचितया साध्याभाव. कूटयन्महाकालवृत्तित्वस्य समानाधिकरणधर्माचच्छिन्नाभावोऽपि सामानाधिकरण्यानिरूपकखण्डकालाधवच्छेदेन घटादिरूपवृत्ति मति वर्तमान एवेति महाफालान्यत्वादिसाध्यके नातिव्याप्ति- सम्भव इति वाच्यं तथा सति वयादावपि स्वावयवावच्छेदन निर्धूमसंयुक्तत्वाधभावसत्त्वेन धूमवान् बहेरित्यादावतिव्याप्तरक- स्थले ऽतिव्याप्तिवारणस्य सुदूरपराहतत्वात् । यत्तु हेतुतावच्छे. दकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणसामान्यावच्छेदेन तद्वत्त्वस्य विवक्षि- तत्वान्नातिव्याप्तिः व्यभिचारनिरूपकाधिकरणावच्छेदेन हेतौ त- द्वत्त्वविरहादिति तन एवं सति स्वावयवावच्छेदेन घटादि- वृत्तेः समानाधिकरणघमावच्छिन्नजगत्संयुक्तत्वाद्यभावस्य पर्व तावच्छेदेन धूमादाक्सवादसम्भवापः वृत्तिमतिपदेन हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेन यस्य यदाधिकरणं तद्वच्छेदेन तद्व- चित्वाधिवक्षायामपि व्याप्यपत्तेरवच्छेदकानभ्युपगमे व्यधिकरण: धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफस्य साध्याभावकूटाधिकरणवृत्तित्वाभा- घस्याधिकरणानपच्छिन्नतया इसम्भवस्य दुरत्वात् यदि च दृचिमत्यनपच्छिन्नवृत्तयो यावन्वस्तारशाभावकूटाधिकरणवृत्तित्वा- भावा अनवच्छिन्नतद्वत्त्वमित्युच्यते तदा सामानाधिकरण्यस्या- च्याप्यवृत्तितापक्षेऽपि न दर्शितदोपनियसः सम्भवति समाना. धिकरणधर्मावच्छिन्नमहाकालवृत्रित्याभावस्य वृत्तिमत्यनवच्छि- प्रवृत्तिकत्वविरहेण लक्षणाघटकत्वात् हेतुतावच्छ दकसम्बन्धेन यस्य यदधिकरणं तदवच्छेदेन तदवृतित्यकिश्चि- दवच्छिन्नत्वोमयाभाववन्तो यावन्तस्तारशाभावकूटरचित्यामा- था भनवच्छिन्नतद्वत्त्वं घ्याप्तिरित्युक्ती न कशिदोपः समा- नाधिकरणधर्मावन्टिनमहाकालवृचित्वामाये किश्चिदवाच्छिमत्व- - ·३१८ . अनुमानगादाधर्याम् सत्यपि कालिकसम्बन्धन घटायाधिकरणखडकालावच्छेदेन घटाद्यवृत्तित्वासत्त्येनामयाभावयतायाः सत्येन महाकालान्यत्व साध्य व्यभिचारिणि ताशाभावस्य लक्षणघटकत्वेनातिव्या- सिपिरहात् समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नजगत्संयुक्जत्वाद्यभावस्य घटादी कपालाद्यवच्छेदन वृत्तेः संयोगादिना यघटायधिकरणं तद- चच्छेदेन घटादावननिस्कोभयानावपश्यविरहाद वाहमान धूमा- दित्यादौनलक्षणघटकता अपि तु अवच्छिन्नत्वविरहेणोभयाभाववतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्येपेत्यव्याप्त्यनवकाशादिति ध्येयम् । सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्ये हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन कि- चित्पदार्थाधिकरणवृत्तयो यावन्तस्ताहशाभावकूटाधिकरणवृत्तित्व निरूपकत्वाभावा यद्धिकरणापच्छेदेन वर्तन्ते तत्त्वमिति वकव्यं महाकालवृत्तित्वनिरूपफत्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नामा चः खण्डकालचिः साधनाधिकरणमहाकाले जास्तीति नाका- तिव्याप्यवकाशः सद्धती तादृशाभावकूटाधिकरणजगवृतित्व निएकत्यस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाय एव हेतुतावच्छे. दकसम्बन्धेन किश्चिदधिकरणवृत्तिः स च हेत्वधिकरणसामा. न्य एवं वर्तत इति लक्षणसमन्धयः । अथवा दृश्चिमवृत्तयो या. धन्तस्तादृशसाध्याभावसमुदायाधिकरणावृतित्याभावास्तद्वत्स्वाधि. करणतासामान्यकर्मवत्वमेव विवक्षणीयम् । वृत्तिमायादिकञ्च दैशिकाविशेषणतासम्बन्धेनैव ग्राथम् । इत्थञ्च कालिकसम्बन्धाव- च्छिन्नघटत्वावच्छिन्नाधिफरणतायां सम्पन्धान्तरावच्छिमाधिकर ताववृर्देशिकसम्बन्धावच्छिन्नमहाकालवृत्तित्वाभावस्यासवा दिति कृतं पल्लवितेन ॥ (चि०) प्रतियोग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगि- तावच्छेदका तद्विशिष्टज्ञानस्याभारधीहेतुत्वात् अ. न्यथा निर्विकल्पकादपि घटो नास्तीति प्रतीत्यापत्ते, गवि शशशृङ्ग नास्तीति प्रतीतरमसिद्धेः शशशृङ्ख ना. स्तीति च शशे शृङ्गाभाव इत्यर्थः । (दी०) तद्विशिष्टेति । विशेषणतावच्छेदकविशिष्टज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्टयमत्यपहेतुत्वान् अभावप्रत्ययो हि घटत्वादिवि- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । ३१९ शिष्टस्य घटादेः प्रतियोगित्वमवगाहमानो विशेषणस्यापि घट- त्वादेस्तदवच्छेदकत्वमवगाइते न तु स्वातन्येण घटो ना- स्तीत्येव प्रतीतेः । तदिहाभावमत्ययो यदि व्यधिकरणधर्मेणा- वच्छिन्नं प्रतियोगिनं नावगाहते नावगाहत एव तदा तस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् अधावगाहते तर्हि भ्रम एव । न च ततोऽर्थसिद्धिरिति भावः । यदि पुनरानु- भविको लोकानां स्वरसवाही घटत्वेन पटो नास्तीत्यादि- मत्ययो न तदा तादृशाभावनिवारणं गीर्वाणगुरूणामपि शक्य- मिति मन्तव्यम् । (गा०) मूले प्रतियोग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदक इति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायनिराकर्तुवादिनः प्रतिज्ञावाक्यं तत्र धर्मत्वमनुपादेयम् । अवृत्तेरपि प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य निराकर्व- व्यत्वात् तत्त्वे साधकाभाव एय हेतुरुह्यः पक्षतावच्छेदकप्रतियो- ग्यवृत्तित्वशरीरे साध्यतावच्छेदके च सामान्यतः प्रतियोगिता योन प्रवेशः सर्वेपामेव किञ्चिदभावप्रतियोगिनि सम्बन्धितया कि. चिदभावप्रतियोगितायच्छेदकतया च विशिएपक्षाप्रसिद्धः। किन्तु विशिष्यवाच्यत्वत्वादिना तथा च वाच्यत्वाद्यवृत्तित्वायच्छिन्ने पाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितानयच्छेदकत्वं साधनीय समूहालम्बना नुमितिराहेश्या तत्तदभावीयमतियोग्यवृत्तित्यावच्छिन्ने तत्तदभावन- तियोगितानवच्छेदकत्वसाधनं न सम्यक् समनियताभावैक्यमते समवायित्वादिना वाच्यत्याद्यभापस्य घटत्याचवच्छिन्नपटायभावा- भिपतया समवायिपटादीनामपि तथाविधवाच्यत्वाद्यभा. घप्रतियोगितया तवृत्तिसमवायित्वादेवांच्यायाधभावीयप्रतियो- ग्यपृत्तिताया दुर्घटत्वात् प्रतियोगिताः विशिष्योपादाय तत्तत्प्रतियोगितावदवृत्तित्वावच्छिन्ने तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्या. भायसाधनमपि हेयं वाच्यत्यादिनिष्ठायाः प्रसिद्धसमानाधि. करणमित्याचयच्छिन्नाभावप्रतियोगिताया उपादाने सिद्धसाधनाद सोन्दोपाध्यायैरपि प्यधिकरणसमयायित्यादिधर्मस्य समाना.

·अनुमानगादाधर्याम् धिकरणधर्मावच्छित्रप्रतियोगितावच्छेदकावानीकाराद न्यधि. करणधर्मावच्छिन्नायाश्च प्रतियोगिताया उभयवासिद्धतया विशिष्योपादानासम्भवात् । केविन विशिभ्य समवायित्वत्वादिक पक्षतावच्छेदकाकत्य वाच्यत्यादिनिष्ठप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं सा- धनीयं ताशप्रतियोगितावदवृतित्वमेव हेतुः यो यदतिःस तनिष्ठप्रतियोगितानवच्छेदक इति सामान्यतो व्याप्तिप्रदर्शक प्रतियोग्यचिश्चेतिमन्यः वीप्साद्यभावपि प्राथम्येन व्याप्लामा सम्भवात् वाच्यत्वाधवृत्तिधर्ममात्रस्यैव व्यधिकरणतया वाच्यत्वा दिनिष्ठप्रतियोगितायां तन्मते ऽवच्छेदकतया यद्यपि अशान्वय- दृष्टान्तदुर्भिक्षं तथापि व्यतिरेकेण वाच्यत्वादिनिष्ठोभयत्वादिक मेष घटान्तः सम्भवतीत्यदोपः । अथवा यो यदात्तः सन. तयच्छेदकः इति सामान्यव्याप्ती कारणत्वादिष्यधिकरण- कारणत्वाद्यनवच्छेदक पवान्वयेन दृष्टान्तः प्रतियोगिता पच्छेदकत्वविषयतावच्छेदकत्वोमयसाधारणावच्छेदकतात्वस्पैक्ये भ्रमविषयताम्यधिकरणवदपच्छेदकरलतत्यादौ उकसामान्यव्या. मशवारणाय विपयतान्यत्वेन यत्पदार्थो विशेषणीय इत्याहुः। अप कालिकादिसम्बन्धेन पटादिवृत्तिघटत्वादेः समवायादिना पटादि- निष्ठमतियोगतावच्छेदकत्वखण्डनाय वचत्सम्बन्धेन प्रतियोग्यः सित्वं तत्तत्सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावसाधने पक्षवा- पच्छेदकतया हेतुतया या विषक्षणीयम् तथा च समवायसम्बन्धेत पाव्यत्वादिवृत्तित्वाप्रसिचोकरीत्या समवायादिसम्बन्धेन घट- स्वाधवच्छिन्नवाच्यत्वाभावखण्डनानुपपत्तिः नवप्रतियोग्यवृत्तित्व. मित्यनेन प्रतियोगिनिष्ठावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नाभावमा तियोगित्यमेव विवक्षणीयं तथा च घटत्वादेरेव वाच्यत्वादिनिष्ठस. 'मवायादिसम्वन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया नाप्रसिद्धिरिति या. व्यम् अध्यायहचे संयोग्यभावप्रतियोगितापच्छेदकस्प प्रतियो. गिनिष्ठाभावप्रतियोगितया उतधर्मस्य पक्षतावच्छेदकत्वे याधस्य हेतुत्वे च व्यभिचारस्य दुवारत्वात् प्रतियोगिनिष्टभेदप्रतियोगित तायामपच्छेदकताघटकसम्बन्धेनावच्छेदकत्वस्थ विवक्षणे व्य. धिकरणसंयोगादिसम्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्नवाच्यत्वाधभावनि- तेन सम्बन्धेन ·ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । ३२१ कत्वस्य धादिनोप्यननुमतत्वात् एवं घटत्वादौ समवायसम्यन्धन पाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितायामवच्छेदकत्वस्याभाषः प्रतियोग्य- प्रसिद्धा साधयितुमशक्यः । मैवं स्वप्रतियोगिकत्वयनुयोगिक- स्वोभयाभाववद्यादृशसम्बन्धसामान्यको यः स स्वनिष्ठत्वतत्सम्ब- धावच्छिन्नत्वोमयाभाववत्तनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकतासामान्यकः इत्यर्थविवक्षायामेव सामञ्जस्यात् संयोगादिसम्बन्धसामान्ये घटत्वादिप्रतियोगिकत्ववाच्यत्वाद्यनुयोगिकत्वोमयाभावसत्त्वात् प्र- यमस्वपदेन घटत्याद्युपादानस्य मतद्वय एव सम्भवात् तत्र स्वनि. ठत्वसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नत्योभयाभावचवाच्यत्वादिवृत्तिपति- योगितावच्छेदकतासामान्यकत्वसाधने नोद्देश्यासिद्धिः । प्रतियो. ग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितायच्छेदक इति मूलप्रन्धस्य तथा- त्वे मानाभावादिति शेषः । ननु समवायितया पाव्यत्वं नास्तीत्या. धाकारकः समवायित्वादेर्वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वा. वगाप्रित्यय एवं मानमिति उकहेतोरसिद्याशङ्कायामाह तदि- शिष्टमानस्यति । अत्र व प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिक्षा- नस्य अमावलौकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नहेतुत्वादित्यर्थः । यद्यपि भ. घटनिर्विकल्पकानन्तरं घटाभावप्रत्ययापत्तरितिमूलदार्श. तयुक्त्या वाच्यत्वं न समवायीतिविशेपदर्शनप्रतियध्यवाच्यत्वत्वा. पन्छिनधर्मिकसमवायित्वप्रकारकमानपर्यन्तापेक्षा समवायित्वा. घच्छिन्नवाच्यत्वाभाषप्रत्यक्षे नायाति तथापि स्वतन्त्रमहान. सीयत्ववाहित्यादिप्रकारकशानान्महानसीयवहिर्नास्तीतियुचनुदयात् महानसीयवाहिास्तीत्यभावबुद्धी महानसीयवहित्यापच्छिन्नत्वे. न वयादिनिष्ठप्रतियोगितावाहिन्यां यथा महानसीयत्वप्र- कारण घहित्वावच्छिन्नविषयकसानं हेतुः यायितया वाच्यत्वं नास्तीत्यादिबुद्धर्वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियो- गितायां समवायित्वाचवच्छिन्नत्यायमाहित्ये समवायित्वादिना पाच्यत्यत्वाद्ययच्छिन्नधर्मिकसानमपेक्षितं तथा च वाच्यत्वं न स. मवायर्यातिविशेषदर्शनशायामप्यनुभूयमाना तथाकारा प्रतीतिः कधमुपपोत तस्याः वाच्यत्वाधनुयोगिकसमयाशिवाभावापल. म्पनत्योपगमे सर्वश्रेय तथात्यमुपेयतामिति गतं व्यधिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनेत्यभिप्राय इति मियानुसारिम्पाण्यानं र. न्यथा तथा सम.

·भनुमानगादाधार प्रेयमनुपपतिरवतरति । वर्मावच्छिन्नतनिष्ठप्रतियोगिताकामा युद्धी तमप्रकारकतहानत्यन हेतुस्वासम्भवा घटत्वेन यतिकाच घरज्ञानादपि यावघटप्रतियोगिकसामान्याभावबुद्धभुत्पत्या च्यभिचारात् सम्भवापि या दर्शितविशेषदर्शनकाले निर्धर्मिताव- च्छेदफकवाच्यत्यादिधर्मिकसमचायित्वादिम्रमसम्भवेन व्याधिक रणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतीतिनिर्याहाताशकारणवाया अकिश्चिक रत्वात् न च वशित्वधर्मितावच्छेदककमहानसीयस्यप्रकारका चिना विशुसलमदानसीयत्ववाहित्यप्रकारकशानसत्वेऽपि महानसी. परहित्वाचवच्छिन्नाभावप्रत्यक्षानुत्पत्या तधर्मसमानाधिकरण धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभावबुद्धौ तधर्मावच्छिनधर्मिकतधर्म- प्रकारकमानत्वेन हेतुता चाव्यत्ति बाध्यत्ववाद्यवच्छिन्नधार्मिकसम- पायित्वप्रकारकशानं विना न समवायित्वाद्यच्छिन्नवाच्यत्वत्वस. मानाधिकरणप्रतियोगिताकाभावभानसम्भव इति वाच्यं महा. मसीयवाहित्याचवच्छिनप्रतियोगितायो द्रव्यत्वादेरपि सामाना- धिकरण्यात् उक्तकार्यकारणभावोपगमे द्रव्यत्याद्यपच्छिन धर्मिकमहानसीयवाहित्यप्रकारकशानस्यापि ताशप्रतियोगिता कामावयुद्धावपेक्षणीयतापचेः । अथ तद्धर्मवचित्वेन भासमानप्र. तियोगिये तवर्मावच्छिन्नत्वावगाहिन्यामभाववुद्धौ तलाव विनधर्मिकवद्धर्मप्रकारकशानत्येन हेतुता महानसीयवहिनास्ती स्यत्र च हित्वावच्छिन्ननिष्ठत्वेन संसर्गघटकतया भासमानप्रति- योगिव महानसीयत्वावच्छिन्नाचं भासते स्वाचदिछन्नचाहिवत्ति. प्रतियोगिताकत्वस्य अमावांशे प्रतियोगिविशेषणतापनमहान- सीयत्वस्य सम्बन्धत्वादिति म पहित्वावच्छिन्नधर्मिकमहान. सीयत्वप्रकारफशानस्यापेक्षा न तु धर्मान्तरावच्छिन्नधर्मिकस्य धर्मान्तरविशेपितवहिवृत्तित्वेन तत्र प्रतियोगिताया अभाना. दिति चेत् तहि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकशानमन्तरेणापि अभावप्रत्यक्षसामान्धापत्तिः प्रत्यक्षविशेष एव तद्धतुत्तायाः स्थी- कृतत्यादेवमध्यनतिप्रसङ्गेन प्रतियोगिविशेषिताभावयुद्धौ विशे- এবারগুসন্ধারাননুম এলিযাগিতাৰকসকাঞ্জে ज्ञानस्य हेतुत्वादेव निर्वाह स्वतन्त्रततुताया निर्बीजवापासा. बसस्तु-या एतादृशरीस्यैव हेतुहेतुमद्भावः तथापि समधायित.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । ३२३ या वाच्यत्वं नास्तत्यित्र वाच्यत्वत्वसामानाधिकरण्यविशेपित. स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव समवायित्वसंसर्गघटकतया भा- नोपगमसम्भवेन वाच्यत्वत्वावच्छिन्नधर्मिकसमवायित्वप्रकारकक्षा- नस्यात्रानपेक्षणीयत्वमुपपद्यत इति । अत्रेदं समाधान तदुभयधर्मा. पच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावबुद्धौ तदुभयैफतरधर्मावच्छिन्नधर्मि- फतदन्यतरप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता समवायितया घाच्यत्वाभावस्य च व्यधिकरणसमानाधिकरणयो. समवायित्ववाच्यत्वत्वोभयारंव प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिरवश्यमङ्गीकार्या समवायित्वमा. प्रस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे वाच्यत्वत्वप्रकारकशानमन्तरेणापि ताशाभावप्रतीत्यापत्तेः यत्र समधायितया वाच्यत्वं नास्तीति- प्रतीत्या समवायित्ववाच्यत्यत्योभयपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकत्वा- नवगाहने तस्याः समवायिवाच्यत्ववदिदमितिभ्रमविरोधित्वानुः पपत्तेश्च तं प्रति समवायितया प्रमेयत्ववाच्यत्वाभयं नास्तीति- निश्चयव्यावृत्तेन तदुभयांश प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यवगा- हिनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वात् न च विलक्षणवाच्यत्वप्रका. रतानिवेशनादेव दर्शितनिश्चयव्यावृत्तिसम्भवे उभयांशे अवच्छे- दकत्यपर्याप्त्यवगाहित्यमप्रयोजकमिति वाच्यं यतस्तद्धर्मे ऽभा. वप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिस्तदवच्छिन्नस्याभावविरोधित्वप्रयो- जिका तदवगाहित्यमेवाभावयुद्धस्तदवच्छिन्नविशिष्टज्ञानप्रतिव. न्धकतायां तन्त्रं समवायितया घाच्यत्वप्रमेयत्वाभयं नास्तीतिप्रतीते समवायित्ववाच्यत्यत्वोभयविशिष्टवत्तावुद्धप्र- तिवन्धकत्वेऽपि उभयांश प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्य. नवगाहित्यमेव पीजं तस्य च समवायितया वाच्यत्वं नास्तीतिधी. साधारण्ये तस्यास्ताहशविशिष्टधीप्रतिवन्धकत्वं न तु उकोभ. याभावयुद्धरिति विशेष एप नोपपद्यत इति यदि चैतस्याः प्रती. तेः प्रतिवन्धकत्वं नान्यस्या इत्यत्र विषयतावैचित्र्यमा वीजमा- स्थीयते तदा समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावविषयिण्या घटो नास्तीत्यादिवुद्धरपि प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहित्वं विलीय- तां न हि तत्र घटत्वादिविशिष्टधीप्रतियन्धकत्वानुरोधमन्तरेण युफ्त्यन्तरं परिस्फुरति स च भवतामफिश्चित्कर एर कपालसम- घेतन्यं नास्ति नीलो घटो नास्तीत्यादिप्रतातिव्यावृत्तप्रकारता.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । तरीत्या भावलौकिकत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतियोगितावच्छेदक- विशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य कारणतया तादृशकारणवाधेन व्यधिक- रणधर्मावच्छिन्नाभावाप्रत्ययादिति मूलं व्याख्येयं तच्चानुचि.' तम् उक्तविशेषकारणताकल्पनोपजीव्यविशिष्टवेशिष्ट्यवोधसामान्य हेतुताश्रयविशेपणतावच्छेदकविशिष्टविशेषणज्ञानामावस्यैव दर्श- यितुमुचितत्वात् अतो मूले हेतुत्वादित्यस्यापेक्षणीयत्वादित्यर्थः इत्याशयेन प्रतियोगितादच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्याभाव. धिया अपेक्षणे विशिष्टवैशिष्ट्यवोधे विशेषणतावच्छेदकविशिष्ट- विशेपणज्ञानकारणत्वमेव हेतुत्वेनाभिप्रेतमित्याह । तथा च जन्यतायामभावविषयकत्वावच्छिन्नत्वमविवक्ष्यं विशेषणता- वच्छेदकविशिष्टविशेषणज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्ययोधत्वावाच्छ- भाभावधीनिष्ठजन्यताप्रतियोगीभूतस्याभावेन समवायितया था. च्यत्वं नास्तीत्यादिमतीतेळधिकरणधीवच्छिन्नाभावावगाहि- त्यासम्भव इत्यर्थपरतया तद्याख्यानमेवोचितं न तु विशि. एवैशिष्ट्यधिदेनुतायामुपर्जाव्यकल्प्यनुत्यान्तरपरतयेत्याशयेनाइ दीधितो विशेषणतावच्छेदकेति । अयं घाच्या 'त्वं समवायोति शानमन्तरण समवायियाच्यत्ववानयमिति विशिएवैशिष्ट्ययोधानुत्पत्त्या वाच्यत्वत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वेन भा. समानवैशिष्ट्ये समचायित्वावच्छिन्ननिरूपितत्वायगाहिचान च्यत्वत्वावच्छिन्नधर्मिफसमवायित्वादिप्रकारकझानत्वेन हेतुता. कल्पनमावश्यकं समवायितया चाच्यत्वं नास्तीतिव्यधिकर- णधर्मावच्छिन्नाभावयुद्धरपि वाच्यत्यत्वावच्छिन्नीयत्वेन भासमाने उनुयोगितारूपवैशिष्ट्ये समवायित्वावच्छिनीयत्वावगाहितया तत्र ताशज्ञानमवश्यमपेक्षणीयमिति । ननु वैशिष्ट्यांशे वाच्य- त्वत्यनिष्ठधर्मितावच्छेदकतानिरूपकविशेपणतापनसमवायित्वाय, छिनप्रतियोगिताकत्यावगाहियुद्धावेव तदवच्छिनधर्मिकसमवा. यित्वप्रकारकज्ञानं हेतुः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावयुद्धी. च वाच्यत्वत्यावच्छिन्ने समवायित्वस्य विशेषणत्वं नोपयते अपि तु तद्विशेपणतानापन्नस्यैव तस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्यसम्बन्धेनाभावांशे विशेषणत्यमुपेयवे वाच्यत्वसंसर्गता. पच्छेदकतयेय वा तथाविधतदवच्छिन्नत्यस्य प्रतियोगिता भाव: L वा- ·अनुमानगादाधर्याम् मानमुपेयते तथा व तत्र नोपदर्शितज्ञानापेक्षेत्याशको परि. जिदीर्घावं व्याचष्टे अभावमत्ययो होति । विशेषणस्य प्रति. योगिघटादिनिझपितविशेषणतापनस्य घटत्यादेः प्रतियोगिताय. छेदकत्वमवगाइते प्रतियोगितया भासमानघटादिनिकांपतविशे. पणत्वावच्छिन्ना या स्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्ना घटस्वादिनिष्ठप्रकारता तच्छाली भवतीति यावत् । न तु स्वा. तव्येण न प्रतियोग्यविशेषणत्वेन घटत्यादेः प्रतियोगितावच्छेद कत्वमवगाहते इत्यनुपरुणान्वयः वाशसम्बन्धावच्छिन्नघटत्या- दिनिष्ठप्रकारता प्रतियोगिनिरूपितप्रकारतानवच्छिना न भवती त्यर्थः । घटो नास्तीत्येवेति अभावांश स्वातन्त्र्येण घट- त्यादिवैशिष्ट्योल्लेखरहिताया एवेत्यर्थः । प्रतीतेरनुभवादिति शेषः । एतावता किमायातमित्यत आह तदिहेति । अवच्छिन्नं विशोषितं तस्यापि प्रतियोगिताचच्छेदकत्वं तस्य प्रतियोगि. तावच्छेदकत्वमपि तथा च मानाभावेन ने व्यधिकरणधर्म- स्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वासिविरिति भावः । अथ व्यधि- फरणधर्मस्य प्रतियोगिविशेषपातयैव व्यधिकरणधर्मावच्छि- भाभावबुद्धौ भानमुपेयते न चैवं सति ताशयुद्धः समवा. यित्वादिरूपविशेषणतावच्छेदकप्रकारकवाध्यत्वादिक्षानजन्यताव. च्छेदकाकान्ततया वाहशज्ञानं विना व्यधिकरणधर्मावच्छिना- भावयुचनुपपत्तिरिति वाच्यं भ्रमात्मकताशमानवशायामेव तबुद्ध्युपगमात् विशेषदर्शनदशायामपि आहार्यतत्प्रकारकशान सम्भवात् अनाहायस्थैव विशेषणताचच्छेदकप्रकारकक्षान. स्य विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्ययहेतुत्ये विशेषदर्शनकालांनायाः स. मवायितया चाच्यत्वं नास्तीत्यादिवुद्धरणत्या त्वाद्यधिकरणकसमवायित्वाधभावाचगाहित्यमुपेयते धाच्यत्वं समधायीत्यादिभ्रमानन्तरं समचायिचाच्यत्वं नास्तीत्या- कारकप्रत्यय एवं व्यधिफरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेद- कत्वे मानमास्तां तत्र तदवगाहितायाः सर्वानुभवसिद्ध स्नापहोतुमशक्यत्वात् ताशप्रतीतर्वाच्यत्वे समवायि. स्वाभावावगाहित्वोपगमे तत्पूर्व वाच्यत्वं समवायोतिम्रमापेक्षानु पपत्तरित्याशयनाशकते अथावगाहत इति । समाध भ्रम पवेडि -- वाज्य- ·ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । यधिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वांशेऽपि भ्रम पवेत्यर्थः शिष्टयभान एवावच्छेदकतायाः भानादवच्छेदकताया वैशि- ध्यनियततया तद्वाधे तस्या अपि याधादिति भावः। न चैवं गवि शशशृङ्गं नास्तीतिप्रतीतेरसिद्धरिति मूलासङ्गतिः तादृश- प्रतीतेः शृङ्गांशे शीयत्वावगाहित्वानभ्युपगमे शशीयत्वे शृङ्ग- निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहनासम्भवासदवगाहित्वे भ्रमत्या. दुभयथापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावासाधकत्वासादृशप्रती- तिनिराकरणस्यानुपयुक्तत्वादिति वाच्यम् । अभ्रान्तानामपि गचि शशशुझं नास्तीति व्यवहारमूलप्रतीतिसत्त्वेनोकनियमस्यैवासिया ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसिधिनिप्रत्यूहैव तादृशप्रतीतों शृङ्गाधिकरणकशशीयत्वाभावावगाहित्वोपगमे तस्या गवाधिकरण- काभावावगाहितायामनुभवविरोध इत्याशङ्कामुत्थाप्याम्रान्तपुरुषीय- गवाधिकरणकाभावावगाहितादृशामावप्रतीतिनिराकरणपरतया त. अन्यस्यावतारणीयत्वात् । ननु अभ्रान्तानां गवि शशशृङ्गं नास्ती- ति प्रतीति भूत् शशशृङ्ख नास्तीतिप्रतीति पहोतुं शक्यते सर्वंपामेव तथाविधव्यवहारदर्शनादित्यारावायां शशशृङ्गं नास्ती. स्यादिमूलावतारो योध्यः यद्यपि शशशुझं नास्तीति शब्देन श. शे शृङ्गाभाव इत्याकारकः शाब्दबोधो न शक्यते जनयितुम् । अनु. योगिवाचकपदोसरं सप्तमीविरहेण निराकाहत्वात् तथापि प- दार्थोपस्थित्यादिमूलकेशमानसयोधजनेनेच्छया व्युत्पन्नानां तथा प्रयोग इत्याशयः । ननु घटत्वेन घटो नास्तीत्याकारकस्या- भावप्रत्ययस्यानुभविकतया प्रतियोगिविशेषणतापम्नस्यैव प्रति- योगितावच्छेदकत्वमभावप्रत्ययो ऽवगाहत इति न नियमः ता. रशप्रतीत्या स्वातन्त्र्येण भासमाने घटत्वादी प्रतियोगिताव. छेदकात्याचगाहनात् अन्यथा घटत्यनत्याफारफतानुरूपचे तथा च घटत्वेन पटो नास्तीत्यादायपि घटत्यादौ पटादीनेष्टमतियो. गितापच्छेदकत्वावगाहनं निरायाधमेवेति व्यधिकरणधर्मावच्छि. भाभावसिद्धिनिस्प्रत्यूहैय नच तत्र व्यधिकरणधर्मस्यायच्छदकत्या. धगाहनसम्भवेऽपि अतिरिकामायकल्पनागौरवभयेन तादशमती. तेः पटायधिकरणकघरत्याभावाचगाहित्यमेव स्वीक्रियत इति बाप्यम् असति याधर्फ तच्चान्दोलखिमतीतेस्तच्छम्वप्रति:

·अनुमानगादापर्या पायाविषयायापत्तियागात् মুখখিতেমা- पण पपटापन पो जास्तीयापिनाकधमप्रात: मी. सिपापायांनामिनी करनागोया पालमुखत्वे नापापा म प्रतियोगितापपदविशिएमतियोगिला. গবাগেধা গামdrধনেমাটিয়ায় যােগ দায়ের যুগ্ন আংডিমধামগ্ৰিন্ধানে काशिनुमाया मानानापा नावानं विनय प्रायन ५ रो मायाकारकस्य परमानितिपादिपशिट्यानवगा. हना उभापायास्य स्वीकारा । पस्तुतस्तु कुवाप्यभावयुसरी स्पारापम मतियोगितापपिशिप्रतियोगिशानस्य तुला नातिन 4 कालगने प्रतियोगिमानन्फाले नास्तीत्या- फारतियोगवियफाभाषप्रत्यक्षस्य घटल्यादिनिर्यिकत्सकानन्त. र पिशंथ विशेषणमितिया घटामायप्रत्यक्षस्यापसिरिति- पापं प्रतियोगिशानदंनुतामंतव्यमा प्रतियोगितया घटा- दितियोगिवानपिगंधियाधादिप्रास प्रतियोग्यविपर फामायापहुंचापयात यदि च निर्मितायउदफाय- लियोगिनाने पाधकामाधान प्रतियोग्यविषयकाभायप्रत्ययो नारा दयितुं शक्यते तथापि वारशाधप्रहदशायां प्रतियोगिधार्मि- तायडेरफानापन्नामावत्वमकारकस्य स्वातन्त्र्यण प्रहदशाणं प्रतियोगिधर्मितावच्छेदकतानापामावत्यप्रकारफस्य स्वातन्येण प्रतियोगिविषयकस्य नास्तिघीयश्चत्याचाकारकसम्दालम्बनप्रत्य- क्षस्यापति एवं घटत्याययिसप्रतियोगिताकामावस्य यदा मा. में तदा निर्विकल्पकोपस्थितद्रव्यत्यादेविशेष्ये विशेषणामितिरी- त्या घटायंशे भानापत्तिः फारणवाधेन न शक्यते पारपितुं ताशामायस्य द्रव्यत्वाद्ययच्छिनप्रतियोगिताकापायरहण तला ने द्रव्पत्यादिप्रकारकमानस्यानपेक्षणात् यदि च शाकारता पने धमें स्वावच्छिन्नपनियोगिताकत्वसम्बन्धा- धच्छिन्नधय॑न्तरनिरूपितमकारतातदन्यप्रकारतानिरूपितविशेषणवि. क्यतानिरूपितसंसर्गतासम्बन्धेन भान प्रति . अभावीया. नुयोगिताधिशेपमदस्य कारणतां फलायित्या रोपपत्तिः प्रतियोगियकारतानिपतावायछपकतापनाचित्रकारतावि- यार ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । शेपसम्यन्धेन' लौकिकप्रत्यक्षं प्रत्यमावत्वभेदस्य का. रणतां कल्पयित्वा पूर्वीपतिर्वार्यते तदा तावतैष सकलांपत्तिवारणादलं. प्रतियोगिशानहेतुतया । न चैवमपि प्रतियोग्यविषयकस्याभावत्याप्रकारकप्रत्ययस्यापत्तिर्विना प्रतियो- गिझान हेतुतो न शक्यते वारायेतुमिति धान्यं प्रतियोगिमानं बिना प्रतियोग्यविषयकस्यैदन्त्यादिना भावप्रत्यक्षस्यदन्नादिरू- पतादृशविशेषणशानासत्त्वे च तारशाभावनिर्विकल्पकस्येष्टत्वात् अभावनिर्विकल्पकानभ्युपगमे प्रतियोगिशानहेतुतथापि तद्वारणा- सम्भवात् इदन्त्वादिना भावप्रत्यक्षे व्यभिचारपारणायामा. पत्वप्रकारफाभावप्रत्यक्षं प्रत्येष प्रतियोगितानस्य हेतुताया मा- घश्यकत्वात् विशेपणानपच्छिन्नविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति- अभावभेदस्य हेतुतां स्वीकृत्य तद्वारणे च मयापि तस्य तथैव धारणीयत्वात् । वस्तुतस्तु आपाधाप्रसिद्ध्यैव तादृशफलापत्यनव- फाशः प्रसिद्धाया घटो नास्तीत्यादिवुद्धर्घटत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्या- घगाहितया सत्र प्रतियोगितावच्छेदकघटत्यादिप्रकारफळानस्य विशेषणतापच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया हेतुतायाः फ्लप्तत्वात्तार• शकारणविरहादेव न तच्छून्यकाले तदापत्तिः । यत्तु अना. हार्यप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रकारकोपलम्भविरही विशेष्यी- भूतधार्मिप्रत्यासनो ऽभावग्रहे हेतुः तथा च यस्य पुंसः समवा- यित्वादिविशिष्टवाच्यत्वादिप्रकारको ऽनाहायनमो ऽप्रसिद्धस्त- दीयः समवाणितया वाच्यत्वं नास्तीत्याकारकप्रत्ययो न च्य. धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमवगादितुमीष्टं तदीयतादृशप्रतियोग्यु. पलम्मविरहरूपतदीयाभाषप्रत्यक्षकारणस्याप्रसिद्धरिति तत्पुरुषी- यताशप्रत्ययस्य वाच्यत्वाद्यनुयोगिकसमवायित्वाद्यभावविषयक त्यावश्यकत्चे सर्वत्रैध ताशप्रकारत्वमुचितम् । एकाकारमतोतेः पुरुषदेन विषयतावैचित्र्यानुचितत्वादिति मिधोकव्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नामावनिराकरणपन्थाः सोऽपि न साधीयान अभावबुद्धी स्वप्रतियोगितापच्छेदकावशिष्टप्रतियोगिमस्योपलम्भत्येन एफफार- पातायाः स्वत्याननुगमेन दुर्वचतया विशिष्य कल्पनस्यावश्यकत्ये यत्र तारशीपलम्भप्रसिदिः तच तारशीपलम्मानन्तरमभावप्रत्य. पयारणाय तदभायहेनुत्योपगमात् म्यापिकरणधर्मायजिनामावा- ४२ ·३३० भनुमानगादाभाम् दो क्वचिवमसिया तवभाषदेतत्यासम्मवापि सत्रिकर्षादिघटित- सामनीतस्तदुरपसौ बाधकामावादित्यत आइ पदि पुन: रिति । स्वरसवाही विवादशन्या घटत्वेन घटो नास्तीति पाठ घटत्वेन पटो नास्तीति पाठो न साधुः तादृशमतीवो पटानुयो. गिकपटत्वाद्यभावावगाहिताया एव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना. भावानभ्युपगन्तमिरुपगमात् प्रतियोगिविशेषणतायनस्यैव प्रतियो. गितावच्छेदकत्वं भासत इति नियमस्य तदाकारप्रतीतिवले. नाशक्यवारणत्वात् आनुभविक इत्यस्य ब्यधिकरणधर्मस्यावच्छे- दकत्वावगाहितया अनुभवसिद्ध हत्यर्थकतया या कथांचास. कमनीयः गीर्वाणगुरूणामपि न शक्यमित्यनेन प्रतीविकारणबाधेन तादशाभावनिराकरणावन्तो मिश्रादय आक्षिप्ताः यदि तदेत्यनेन ताडशमतीतरानुभविकत्वे विवाद प्रदर्य ताशामावस्यापारमा पिकत्वं सूचितम् ॥ इति श्रीगदापरभट्टाचार्यचतिविरचिता व्यधिकरण- धर्मापन्निाभाषदीधितिविवृत्तिः समासा !!

·अनुमानगादाधर्याम् पूर्वपक्षप्रकरणम् । (चि०) अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकर- णत्वे सति साधिकरणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामानाधिकरण्यं निरधिकरणे आकाशादौ प्रसिद्धमिति चेन्न। (दी०) साध्यति । साध्यस्यासामानाधिकरण्यं येपु तेषा- मनधिकरणत्वं तदभाववच मिति यावत् तस्मिन् सति साधि- फरणत्वं तद्वच्छिन्नाधिकरणताकत्वं सतिसप्तम्यावच्छेदकत्व- लाभात् तचेहान्यूनतित्वम् एवं च साध्यवदत्तिसकलपदा- र्थाभाववत्वं यदपिकरणताया अन्यूनवृत्ति तत्वमिति तु फ- लितार्थः। (गा०) साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वे सति सा. धिकरणत्वमितिलक्षणे एलयोः सामानाधिकरण्यं सतिस. सम्यर्थः । तष विशेष्यदलमवृत्तिहेतुफातिव्याप्तिवारणपरमिति यथा तव्याण्यानं न साधु अपृची साम्पाधिकरणावृत्तित्य- सत्वात् सायासामानाधिकरपपपदस्य साध्यानधिकरणाधिकर- णकत्वार्थकतायामेष विशेषणदलस्यावाचिसाधारण्यसम्भवात् तथा च सति केपलान्वयिन्यव्याप्तेः अथ साध्यासामानाधिकरण्यं नोकरूपं किं तु सायाधिकरणानाधिकरणस्वरूपं तदनधिकर- पत्वमप्पपचिसाधारणम् मधिकरणाप्रासिया तवनाधिकरणाप्रसि. हेरवृत्ती तदसत्यादिति चेदेवमपि केयलान्यायमीत्यादिप्रम्पवि-

·अनुमानगादापर्याम्
श्री कचिवप्रसिध्या तदभाषहेतुत्वायम्भवापि सन्निकर्षाविघटित.
सामग्रीतस्तदुत्पत्ती बाधकामावादित्यत आह यदि पुन
रिति । स्वरसवाही विवादशन्या घटत्वेन घटो नास्तीति पाठः
घटत्येन पटो नास्तीति पाठो न साधुः ताशप्रतीतः पटायनुयो.
गिकघटस्वाधमाचायगाहिताया एवं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना
भावानभ्युपगन्तभिरुपगमात् प्रतियोगिविशेषणतापत्रस्यैव प्रतियो-
गितावच्छेदकत्वं मासत इति नियमस्य तदाकारप्रतीतियले.
नाशक्यचारणस्वात् भानुभविक इत्यस्य व्यधिकरणधर्मस्यावन्डे-
एकत्वावगाहिया शुभवसिद्ध इत्यर्थकतया पा कथंचित्स.
अमनीया गीर्वाणगुरुणामपि न शक्यमित्यनेन प्रवीतिकारणबाधेन
वादशाभावनिराकरणावन्तो मिश्रादय आक्षिताः यदि तदेत्यनेन
ताहशमतीतेरानुभविकरये विवादं प्रवर्य ताशामावस्यापारमा
यिकत्वं सूचितम् ॥
इति श्रीगदाधरभावार्यचतिविरचिता व्यधिकरण
धर्मायच्छिमाभावदीधितिवित्तिः समाप्ता ।।

·अनुमानगादाधर्याम् पूर्वपक्षप्रकरणम् । (चि०) अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकर- णत्वे सति साधिकरणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामानाधिकरण्यं निरधिकरणे आकाशादौ प्रसिद्धमिति चेन। (दी०) साध्येति । साध्यस्यासामानाधिकरण्यं येषु तेषा- मनधिकरणत्वं तदभाववत्वमिति यावत् तस्मिन् सति साधि- फरणत्वं तदवच्छिन्नाधिकरणताकत्वं सतिसप्तम्यावच्छेदकत्व लाभात् तच्चैहान्यूनवृत्तित्वम् एवं च साध्यवत्तिसकलपदा- र्थाभाववत्वं यदधिकरणताया अन्यूनवृत्ति तत्वमिति तु फ- लितार्थः। (गा०) साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वे सति सा. धिकरणत्वमितिलक्षणे दलयोः सामानाधिकरण्यं सतिस- सम्पर्थः । तत्र विशेष्यदलमवृत्तिहेतुकातिव्याप्तिवारणपरमिति यथाश्रुतव्याण्यानं न साधु अवृत्ती साम्पाधिकरणावृत्तित्व- सत्यात् साध्यासामानाधिकरण्यपदस्य साध्यानधिकरणाधिकर- पकत्वाधर्यकतायामेष विशेषणदलस्यावृत्तिसाधारण्यसम्भवात् तया च सति फेवलान्वयिन्यन्यातेः अथ साध्यासामानाधिकरण्यं नोकरूपं किं तु साभ्याधिकरणानधिकरणस्वरूपं तदनधिकर- पत्यमप्यवृत्तिसाधारणम् अधिकरणाप्रसिद्मा तदनधिकरणाप्रसि- रेखत्ती तदसत्यादिति चेदेषमपि केवलान्यायिनीत्यादिप्रम्पवि.

·भनुमानगादापयाम् रोधः तेन मधेन गगनादी साध्यासामानाधिकरण्यप्रसि. विदर्शनात् साध्याधिकरणयत्किञ्चिदनधिकरणके साध्यन्यून प्रत्तिदतावध्यातिवारणाय साध्याधिकरणसामान्यानाधिकरणत्ववि- पक्षणस्यावश्यकतया चिमत्यपि फेवलान्यायसामाधिकरण्य- प्रसिञ्चसम्मपात्तत्साध्यके ऽव्यातः सायसमानाधिकरणे व्यभि. चारिणि अतिव्याप्तधेत्यालोच्य लक्षणमन्यथा व्याख्यातुमुपनामते साभ्यस्येति । साध्यपक्षसामानाधिकरण्यपदयोर्यनुप्रीहिबलात्सा. ध्यासमानाधिकरणलाभः तदनाधिकरणत्वं यदि तदधिकरणवाभा. पं. तवा फेंपलान्यायिनि अवृत्तरेय साध्यतितया तवधि- करणस्यासियाऽव्याप्तिरतो निधिकरणपदमभावयदर्थकतया ग्यावष्टे तदभाववरीमति । सतिसप्तम्या सामानाधिकरण्यार्य- तया तदभाववत्वसमानाधिकरणसाधिकरणत्यस्य विवक्षिता धूमादिदेती चढघाद्यसमानाधिकरणधुमत्वादिसत्त्वादच्यातिरत माह तदवच्छिन्नति । अवच्छेद्यावच्छेदकभाष कुता लभ्यत इत्या- शुदायामाह सतिससम्योति । मनधिकरणत्वे सतीत्या या सप्तमी- तया इत्यर्थः । अवच्छदकत्वलामादिति । तदभावयत्यरूपप्रकृत्यर्थे গাধারানিফরমাশ্বব্যানাধিকবার शाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वलाभादित्यर्थः' अवच्छेदकावं घेदनतिरिकात्तित्वरूपं विवश्यते तदा विषमव्याप्ते धूमा- दावव्याप्तिः वहयाधसमानाधिकरणपदार्थाभावस्य हेतुशून्यसा- याधिकरणसाचारपास्य हेत्वतिरिक्तवृत्तित्वात् साम्यव्यापके व्यभिचारिण्यातव्याप्तिश्च तत्र साध्यसमानियतस्य साध्यासमा धिकरणपदार्थाभाववत्वस्य हेत्वनतिरिक्तवृत्तित्यादत आह त. हेति । अन्यूनवृत्तित्व व्यापकत्वं समुदितार्थमा सापववृत्ती. ति। साभ्याधिकरणाधिकरणकत्वरूप साध्याधिकरणानधिकरण- फत्वरूप च साध्यासामानाधिकरण्यं केवलाम्पयिसायके न प्र. सिजतीति सान्यासामानाधिकरण्यपदस्य साध्यवत्तित्वार्थ- कता स्फुटीकृता धूमवववृत्तिइदत्यायभावस्य पाहिव्यापकत्वाव तिध्यातिरतः साध्यवदवृत्तयो य ये पदार्थास्तदभावकूटलामाय सफलेति । इत्यं च साफल्यावच्छिन्नतापत्पदा भाषस्य केपलान्व- मित्यापिन क्षतिः साध्यववृत्तित्वापन्निप्रतियोगिताकसा ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । मान्याभावश्च निवेशयितुमशक्यः येन येन सम्बन्धेन यस्य सान। ध्यवदृत्तित्वं तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावस्य निवेशनीयत्वात्। प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धाननुगमेनामावैक्यासम्भवात् विशे- पणताविशेपसम्बन्धनिवेशपक्ष तु तदननुगमविरहात् एक एवं सामान्याभावो निवेशनीयः साध्यपदं साध्यतावच्छेदक. विशिष्टपरम् अतो विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ गुणत्वादेः शुद्धसाध्यववृत्तित्वेऽपि न क्षतिः तद्वत्वं च साध्यतावच्छेदक सम्बन्धेन योध्यं तेन समवायेन वद्वौ साध्ये पर्वतत्वादे- हिसंयोगिवृत्तित्वेऽपि संयोगेन हेतो घूमे नातिव्याप्तिः यत्पदं हेतुतावच्छेदकविशिष्टपरम् अतो द्रव्यं विशिष्टसत्वादित्यादी नाव्याप्तिः तदधिकरणता हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्या तेन समयायादिना धूमाधिकरणताया निर्वहिसाधारण्येऽपि नाव्याप्तिः ॥ ननु इंतुव्यापकतानिवेशेनैवोपपत्ती ताधिकरणस्वनिवेशवय थ्यमत आह यथासनिवेश इति । (दी०) यधासन्निवेशे अधिकरणत्वस्य न वैयय हेतुता- वच्छेदकसम्बन्धलाभाय वा तन् । येन येन सम्बन्धेन यो यः साध्यवदत्तिस्तेन तेन सम्बन्धेन तचदभावो वोध्यः । एतेन, साध्यादत्तित्वं यदि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षित तदा समवायेन साध्यतायां साध्यवदसमवेतस्य सार्वत्रिक- स्वात् सकलतच्छ्न्यामसिदिः । अथ तदभावोऽपि तादृशेनैव- सम्बन्धेन वाच्यस्तदा जातिमान् प्रमेयत्वादित्यादावतिव्याप्तिः जातिमदसमवेतानां समवायेनाभावस्य फेवलान्वयित्वादत. एव न संयोगेन सपवायेन वा इदं न जातिमत् जातिवादित्या- दौ साध्यवत्समवेताद्यमसिद्धव । नापि साधनतावच्छेदकेन इदमेतद्वपभिन्नं गुणत्वादित्पादावविव्याप्तः। नापि विपयतया पदभिन्न मेयत्वादित्पत्राप्पतिव्याप्तेः सविपयकमात्रस्यैव घट- भिन्नविपयत्वात् । घटनिर्विकसकेऽपि घटत्वादिभानात् । नापि ·३३४ भनुमानगादार्याम् सम्बन्धमात्रेण द्रव्यं सच्चादित्यादापतिव्याप्लेः । तिमन्मान- स्यैव स्वरूपसम्बन्धेन महाकाले वृत्ताहत्तरभावस्य च केवलान्व- यित्वादिति मत्युक्तम् । विशेषणताविशेषण वा साध्यवदचित्रं वक्तव्यं सर्वत्रव तत्तव्यक्तित्वे तत्तदन्यत्वे तत्मकारकममाविषय- त्वे वा तत्सुलभम् । तेनैव सम्बन्धेन तदवच्छिन्नसामान्यामावो बाध्य इति। (गा०) यथोक्तविशेष्यविशेषणभावक्रमेण निवेश इत्यर्थः न पैयमिति हेतुविशीपतव्यापस्तायाः प्रकृतलक्षणाघटकतया सद्घटितस्य लक्षणत्यसम्मधेऽपि न यावसप प्रकृतलक्षण- घटकस्य तथात्वसम्भव एवाधिकांशवयात् । ननु वैयथ्योमा. घेऽप्यनतिप्रयोजनकत्वं दुर्वारभवेत्यत आह हेतुतावच्छेदकस । म्वन्धेनेति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुं प्रति व्यापकताया लक्षणघटकत्वसूचनायेत्यर्थः । सम्बन्धसामान्येन हेतुं प्रति व्यापकताया निवेशे बड्यादेरपि धूमाद्यध्यापकतापतेरिति भावः। यत्किञ्चित्सम्यन्धेन साध्यवदत्तत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिनामा पनिवेशे धूमाघसमानाधिकरणायोगोलकत्वादेव्यधिकरणसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य पहयादिव्यापकत्वादविन्याप्तिः साध्यतावच्छेदकादिसम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वादिविवक्षणे व. क्ष्यमाणदोषाणां दुर्वारतेत्यालोच्य साध्यवरवृत्तितानिर्वाचक- सम्बन्धाभाषप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धयोरैक्यं विवक्षति येन येनेति । संयोगादिना ऽयोगालकत्वावेधूमादिभदवृत्चित्वाचसम्ब- धावनिछन्नतदभावस्य च घड्यादिव्यापकत्वादतिव्याक्षिरतो येन येनेति चीप्सा । तत्तदभाव इति संयोगादिसम्बन्धावच्छि• साध्यवदसंयुक्तवाद्यवच्छिन्नसामान्याभाषा एव यथायर्थ लक्ष- पघटकार ने तु तचापदार्थानां सत्तद्यतित्वावच्छिन्नाभाषा अनन्ताभावनिवेशप्रसादित्यवधेयम् । एतादृशविषक्षाप्रयोजनं ६. यति एतेनेत्यादिना ! साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति अस्प वाभावप्रतियोगितया भासमानायां वृत्तावन्ययः । समवायेनेति स. योगादीनामप्युपलक्षकं साध्यबदसमवेतस्येति । मेयत्वादेरिति ·पूर्वपक्षमकरणम् । शेषः । असमवेतपद्मपि असंयुक्ताधुपलक्षणं सफलतच्छ्न्येति साध्यवववृत्तिसकलपदार्थाभावाप्रसिद्धिरित्यर्थः । एकसम्बन्धेन व्य- भिचारनिरूपकाधिकरणवृत्तेरपि अपरसम्यन्धावच्छिन्नाभावस्य हेतुव्यापकतामादायातिव्याप्तिवारणाय साध्यवदवृत्तेः सम्बन्धसा. मान्येनाभावो ऽवश्यं निवेशनीयः संयोगसमवायस्वरूपादिनि- ठसम्बन्धताविशेषाणां मिथो भिन्नत्वेऽपि सम्बन्धतात्वेनानुगतानां तावन्निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदकत्वे मानाभावात् सामापविशेषभावनावच्छेदकीभूतसम्बन्धतयो देनात्माश्रयविर- हात् प्रत्येकं सफलसम्बन्धावच्छिन्नाभावफ्ट एच पा नि- धेश्य इत्याभप्रायेणेदम् अन्यथा मेयत्वादेरपि समवायादिना भावप्रसिद्ध्या ऽसङ्गत्यापः । तादृशेनैवेति साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धेनैवेत्यर्थः । एवकारेण सम्बन्धसामान्यव्यवच्छेदः तावतैय धूमवान् घहोरित्यादावतिव्याप्तिवारणसम्भवात् अयोगोलकीय- पढ्यादेः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनाभावस्य हेत्वन्यूनवृत्तितावि. रहादिति भावः । जातिमानिति समवायेन जातित्वावच्छिन्नसा. ज्यके व्यभिचारिणीत्यर्थः । फेवलान्वयित्वादिति व्यधिकरणस. म्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकत्वेनेत्यादिः फेयलान्वयित्वे सुतरा- मेव हेत्वन्यूनवृत्तित्वमिति तदभिधानम् । विशिष्य समवायादिस- म्बन्धनिवेशनं निरस्यति अत एवेति एतादृशातिव्याप्तेरेवे. त्यर्थः समवायेन संयोगेन चा साध्यवदत्तेस्तेन सम्बन्धेना- भावः शक्यनिवेश इति शेषः । जातिमदसंयुक्तस्य संयोगेनाभा- घस्यापि फेवलान्वयित्वादिति भावः । एतत्पसद्वरोऽधिकामप्यव्या- तिमाह इवमिति । समवेतादात्यादिना संयुक्तपरिग्रहः । साधन- तारच्छेदफेनेति सम्बन्धमेति शेषः साम्यवदवृत्तिरियादिकमपि पुरणीयम् । एवमप्रेऽपि जात्यादिसाध्यके व्याभिचारिणि स्वरूप- सम्बन्धस्यैव साधनतावच्छेदकतया तेन सम्बन्धेन साध्यवदयु. तिजातित्यादेस्ताइशसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य इत्यव्यापकत्वान- तत्कलो ऽतिव्याप्तिशद्वावतारः । इवमिति पक्षनिर्देशः पतदित्यस्य पक्षनिर्देशतानमपरिहाराय तथा सति रूपत्वावच्छिन्नभेदस्य साध्य. तालाभेन ताइशसाभ्यवरसमवेतरूपत्वादेः प्रसिद्धा तिव्याप्त्यनव- काशात् । भतिव्याप्तरिति एतद्रूपमासमवेतामसिमा एतद्रूपभिन्ना- ·अनुमानगादार्याम् समवेतस्य समवायरूपसाधनतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नामावस्य ज्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नामावतया केवलान्वयित्वादिति भावः। तघटादिमासमवेतस्य पादः प्रसिद्या गुणरूपैकव्यक्तिदि- पक्षानुसरणं नापि विषयतयेति व्यभिचारिणि साध्यपदवि पयकस्य বসিবিকাগিৰিথবঙ্গালাবণঘরাষ- म्यन्धावच्छिन्नाभावमादायाविब्यातिनिराकरणासम्भवात् शङ्का- पवार: । घरभिन्नं मेयत्यादित्यत्रापीत्यपिना पूर्वोकस्थलपरिः प्रहः घटभेदसाध्यकस्य नानाव्यतिविपक्षफवं द्रव्यविपक्षकत्वं च पूर्वकल्यापेक्षया एतत्पक्षस्यातिहेयतासूचनायव तस्याधिकस्य प्रदर्शनमतिव्याप्तिबीजं विषयतया साध्यवचेस्तत्सम्बन्धाव च्छिमाभावस्य केवलान्ययित्वं दर्शयति सविषयकेति । मात्रपट कास्नपरं घटभिन्नविषयकत्वादिति घट इत्याफारस्य घटादिविष. यकतानादेरपि विशेषणीभूतघटत्वतत्सम्बन्धविषयकत्वादिति भावः निर्विषयकस्य ताशसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य व व्यधिकर- सम्बन्धावच्छिन्नाभावत्वादिति शेषः । ननु विशिष्टयुद्धौ वि. शेपणादिविषयकत्वनियमेपि घटामिनाविषयक घटानिर्षिक आपकमेव सम्भवतीत्यत आह घटनिर्विकल्पकपीति । ध. टत्वादीत्यादिना रूपादिपरिग्रहः तदासकसनिकदिघटितसा. मग्न्या अपि तदानीं सत्चात् इन्द्रियाणां स्वव्यवस्थापकगुण- पुरस्कारेणैव प्रपञ्चाक्षुषादौ रूपादिभानस्यावश्यकत्वाश्येति भावः । सम्बन्धमात्रेण साध्ययवृत्तित्वं साध्यवरसम्पद्धत्वसामा. म्यं साध्यपदाधयवसामान्यं वा ताशसम्बन्धेनाभायः स. स्वन्धत्वावच्छिन्नप्रतियोगितारच्छेदकसम्बन्धताक एको भाषः प्रतियोगितावच्छेदकतया ये ये सम्बन्धास्तदयच्छिमाभावकूटो पा. स्वरूपसम्बन्धेन कालिफविलक्षणसम्बन्धेन प्रत्युक्तमिति यत्र साध्यति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनापर्तमानं तेन सम्बन्धेन कचिदपि न धर्तते तत्राणि विशेषणताविशेषण साध्यवद- तेस्तेन सम्बन्धेन व्याभिचारनिरूपकाधिकरणवृत्तस्तुनः प्रसि- या तस्य ताशसम्बन्धावन्छिन्नाभावमादायातिव्यातिनिराकर सम्मवादिति भावः । एवं सति विशेषणताविशेपस्येव वि. शिष्योपादानमुक्ति सम्बन्धान्तपनियेशने प्रयोजनाभावादिस्या- ·पूर्वपक्षमकरणम् । शयेनाह विशेषणताविशेषेणेति देशिकविशेषणतयेत्यर्थः । एवं सति दर्शितातिव्याप्तीनां नायकाश- इति सुचयितुं व्याभिचार- निरूपकाधिकरणे तेन सम्बन्धेन वृत्तिमति तेन सम्बन्धेन सा- ध्यवदवृत्तित्वसौलभ्यमाह सर्वत्रैवेति व्यभिचारिहेतुक इति शेषः । तत्तद्यक्तित्व इति यद्यको हेतौ साध्यव्याभिचार इत्यादिः अयोगोलकादिनिष्ठतव्यक्तित्वं तन्मात्रवृत्तिलपाधात्मकमेव न तु पदार्थान्वरं तस्य च न विशेषणताविशेपेण वृत्तिरिति केवला. न्वायनं तस्य तादृशसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादाय नातिप्रसङ्ग- निराकरणसम्भव इति तत्र तत्सौलभ्यमनुपयुकमित्याशङ्ख्याह तत्तदन्यान्यत्व इति तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नभेदावच्छिन्नभेदोऽपि स्वप्र. तियोगितावच्छेदकतत्तव्यक्तित्वादनतिरिक्त पव तथा च वक्ष्यते न हि घटभिन्नभेदो घटत्वादतिरिच्यते इत्याशङ्ख्याह तत्प्र. कारकेति तत्तद्यक्तित्वादिप्रकारफेत्यर्थः । तत्प्रकारकभ्रमाविषय- स्वस्य साधवत्यपि सम्भवात्प्रमेति । तत् तेन सम्बन्धेन सा- भ्यपदवृत्तित्वं विशिष्य समवायादिसम्यन्धनिवेशे जात्यभावादि- साध्यकस्थले तेन सम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वाप्रसिद्धिरुका विशेप णताविशेषस्य विशिष्य निवेशे तु न तहोपावसर इति सूचयितुं सर्वध सद्धती साध्यवनिष्ठतद्यक्तित्वादौ तन सम्बन्धेन साध्य- बत्तित्यप्रसिद्धिपरमिति तु न सम्भवति शेयत्वयाच्या त्यादिप्येष तत्प्रसिद्धिसम्भवात् तत्तयक्तित्यानुधावनस्य चैय- यापातात् अभावे तत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यानिशे यत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिः न्येनाभावनिवेशे च तेन सम्बन्धेन साध्यववृत्तेः साध्यवस्त. मवेतादेस्तादशाभावस्य हेतुमत्यसत्त्वादसम्भव इति तनिवेश- यति तेनैवेति । इदानी प्रतियोगितापच्छेदफसम्बन्धाधनुगमेन पक एवाभायो निवेशयितुं शक्यत इत्यभिप्रायेणाद तदवच्छि- असामान्याभाय इति । तारशसाध्यपदचित्त्यावच्छिन्नसामान्या- भाव इत्यर्थः। मिधव्याख्यानमुपन्यस्यति फेचित्त्विति । (दी०) केचित्तु नपत्यासेन असाध्यानि साध्यविरो. सम्बन्धसामा.

·अनुमानगादार्याम् धीनि साध्यासमानाधिकरणानीति यावत् तानि सामानाधि- फरण्यानधिकरणानि यस्य तवं साध्यसामानाधिकरण्यामाव- ध्यापकाभावमतियोगिसामानाधिकरण्यसामान्यकत्वमिति के लितार्थः । अत्र च साध्यसामानाधिकरण्यं साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धेन साध्यवति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिः परं च सामानाधिकरय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमति तेनैव वृत्तिः तेन समवायेन पृथिवीत्वादेः साध्यतायां व्य- भिचारिण कालिकसम्बन्धेन देती घटादौ-द्रव्यत्वादेव सम- वायेन साध्यतायां समवायेन हेतौ सत्वगुणत्वादी नाविप्र- सरः । न वा संयोगेन वह्नयादी साध्ये समवायेन तव्या- प्यस्य रूपविशेपादेः कालिकसम्बन्धेनाधिकरणे काले सन्दे च कालपरिमाणस्पन्दलादेः समवायेन तदधिकरणे घटादेः संयोगेन वृत्तावपि चाप्रसङ्गः । सम्बन्धविशेषेण व्याप्यत्वला- भाय साधिकरणत्वमित्याहुस्तचिन्त्यम् । () নয়ন ব্যসল্যাযহয় লসংলা- भिसन्धानेन तथा चासायसामानाधिकरण्यति वक्तव्य साध्या. सामानाधिकरण्यनेत्यभिधानं प्रमादनति भावः । असाध्यपदस्य साध्यभिन्नार्थकत्वे पततिधर्मवान पतत्त्वादित्यायतिरिके सर्वत्र साध्यमिन्नस्य हेतुसमानाधिकरणतया कविध साध्यमिनामसिध्या ऽध्याप्तिरतो नम्पदस्य विरोध्यर्थकतामाद साध्यघिरोधीनीति विरोधस्य तदमावस्याप्यतारूपत्वे केवलान्वयिनि साध्या- भावाप्रसिधा च्यातिरतः साध्यासमानाधिकरणानीति । केव- लान्वयिन्यवृत्तावेव साभ्यासामानाधिकरण्यप्रसिद्धिः व्यमि चारिहेतुकेऽपि साध्यासमानाधिकरणस्थान्ततो ऽवृत्तेरेव हे. स्वसमानाधिकरणतयाऽतिम्याप्तिारति साध्यासामानाधिकरण्यरू- पोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन हेत्वसामानाधिकरण्यरूपविधयान्वयो ऽत्र विवक्षित इत्याशयेन व्यापकत्यरूपमवच्छिन्नत्यमन्त(वयन ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । सामानाधिकरण्याधिकरणत्वाभावे अधिकरणत्वांशमनतिप्रयोजन- कतया परित्यजन् फलितार्थमाह साध्यति । साध्यपदं साध्य- तावच्छेदकविशिष्टार्थकं तेन विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ नातिव्याप्तिः व्यापकत्वं तद्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वं न तु तत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानव- च्छेदकधर्मवत्त्वम् अभावत्वादिकमादायातिप्रसङ्गात् गौरवाच्च साध्यादिनिष्ठतुसामानाधिकरण्यव्यक्तिविशेषाभावस्य साध्यसा- मानाधिकरण्याभावव्यापकतामादायातिव्याप्तिवारणाय सामान्य- पदं व्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्वविशिष्टसामानाधिकरण्य- त्वकधर्मवत्वमिति तु निष्कर्षः तेन व्यभिचारिण हेतुसामा. नाधिकरण्यसामान्यगगनोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य साध्यसामाना- धिकरण्यामावव्यापकत्वेऽपि न क्षतिः स्वपदं हेतुतावच्छेदकपरं तद्विशिष्टसामानाधिकरण्यनिवेशात् द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादी नाव्याप्तिः परं च सामानाधिकरण्यं हेतुसामानाधिकरण्यं सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशनस्य व्यावृत्तिमाह समवायेन पृ. थिवीत्वादेरिति । व्यभिचारिणि हेतौ घटादी नातिप्रसङ्ग इत्य- ग्रिमेण सम्बन्धः । वृत्तिमन्मात्रस्यैव कालिकसम्बन्धेन पृथिवी- त्याधिकरणे काले ताइशहेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्रवृ- चिमात्रनिष्ठतदभावं प्रति हेतुसामानाधिकरण्याभावस्य व्याप- कत्वेपि समवायरूपसापतापच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्पृथि. ध्यादिनिरूपितकालिकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्यभावस्य महाकालादौ हेतुसमानाधिकरणे जन्यपृथिव्यसमानकालीने घरमावंसादौ स. स्वेन तं प्रत्यस्याव्यापकत्वादिति भावः । साध्यवत्तित्वे हेतु. तावच्छेदकसम्बन्धनिवेशप्रयोजनमाह द्रव्यत्वादेश्धेत्यादि । समवा- येन साध्याधिकरणमहाकाले वृत्तिमन्मात्रस्यैव कालिकसम्बन्धेन वृत्तिः साध्यवति सम्बन्धसामान्येन वृचरभावं प्रति हेतुमद्- वृत्तित्वाभावस्य व्यापकत्वेऽपि गुणत्वादिसाधारणं हेतुतावच्छे- सकसम्बन्धेन व्यादिवृत्तित्वाभावं प्रति तस्याव्यापकत्वा. दिति भावः । हेतुमत्वे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशप्रयोजनमाह संयोगेन धयादौ साध्य इति । वहिमानेतपादित्यादावित्यर्थः । समवायेनेति व्याप्यतानयि कालपरिमाणस्पन्दत्वादेर्वृत्तावपि ना- ·३४० अनुमानगादापर्याम् मसन इत्यन्ययः । काले कालपरिमाणावृत्तिकथनेन साध्यता बच्छेदकसम्बन्धन साध्यवति हेनुतावच्छेदकसम्बन्धन पृचे- रमावति तत्र सम्बन्धसामान्येन हेतुमत्समंवतत्वाभावासत्वान्न तस्य वारशामारच्यापकावमित्यच्यातिप्रसकिवीज दर्शितं म- हाकालनिष्ठो यो पहपादिसपोगस्तत्साधारणरूपेण संयोगस्य सा- भ्यतावच्छेदकसम्बन्धये महाकालपरिमाण सामानाधिकरण्या- मावासम्भवात् स्पन्दत्यानुधायनम् । चतुर्थसम्बन्धनिघेशप्रयोजन माह समवायेनेनि । तदधिकरण रूपविशेषाधिकरणे घटादः संयोगेन वृक्षायपीति । एतेन साध्यवत्समवेतत्वामावचति घ. टादी हेतुसमयायिनि सम्बन्धसामान्येन वृत्तरभावसत्वातस्य तारशाभावाव्यापकत्वं दर्शितं सत्यन्तस्यैवातिव्याचव्या साधिकरणत्यमित्यस्य वैयर्थ्यमाशयाद सम्बन्धविशेषणेति । 3. पदर्शितसम्बन्धनिवेशलामायेत्यर्थः । तथा च साधिकरणत्वं लक्षणे न निवेश्यामिति भावः । तचिन्त्यमिति चिन्तावीजम् पतपभिन्न गुणत्वान्महाफालान्यो घटादित्यादाधतिब्याति: हेतुता. पच्छेदकसमवायकालिकसम्यन्धेन साध्यवदवृत्तित्वस्य तेव सम्बन्धेनावृत्तावेव प्रसि वादात्म्येन सर्वविषयकशानसाधारण- साध्य के विषयितया च हेतावव्याप्तिः तेन सम्बन्धेन साध्य पदसम्बन्धित्याप्रसिद्धः यदि च सामानाधिकरण्यद्वयघटक त्तित्वद्वये हेतुतावच्छेदकसम्बन्ध परित्यज्य सम्बन्धैक्यं विशे. पणताविशेषसम्बन्धो या निधेश्यते तदा नेतदोषावकाश इत्यपधेयम् । यथाव्याफ्शतलक्षणस्य निर्दोपतया मुलोकदूषणासमतिमाश- प्रवाह यथाश्रुतमिति । (दी०) यथाश्रुतं यथासम्भवं विकल्प्प पपति नेत्यादि । (चि०) साध्यासामानाधिकरण्यं हि न साध्यान- धिकरणाधिकरणत्वं साध्याधिकरणानधिकरणत्वं वा केवलान्यगिनि परिकश्चित्साध्याधिकरणानधिकरणे धूमे,चाव्याः। नापि स्वसमानाधिकरणात्यन्तामा ·पूर्वपक्षप्रकरणम् ३४१ वाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं पर्वतीयवहे. महानसीयधूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि- स्वात् द्रव्यत्वादेरव्याप्यतापत्तेश्च । न च प्रति. योगिविरोधित्वं व्याप्यवृत्तित्वं वा अभावविशेष- णं देय संयोगादौ साध्ये सत्वादेरनैकान्तिकत्वा- भावप्रसङ्गात् । न हि प्रतियोगिविरोधी संयोगादेर- परो ऽत्यन्ताभावोऽस्ति अधिकरणभेदेनाभावभेदा- भावात् । नापि साधनवनिष्ठान्योन्याभावाप्रतियो- गिसाध्यवत्कत्वं व्याप्तिः मूले वृक्षः कपिसंयोगवाने- त्यवाधितप्रतीतेः तदम्योन्याभावस्थापि तत्र सत्त्वात । न चैवं भेदाभेदः अवच्छेदकभेदेन तत्सत्त्वाभ्युपग- मात् साधनवन्निष्ठान्योन्याभावाप्रतियोगि साध्य- पद्यस्यति षष्ठ्यर्थव्याप्यव्यापकभावानिरूपणात् साध्यसाधनयोाप्तिनिरूप्यत्वात् वाहमपर्वतस्य धूमवन्महानसनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगित्वाच्च वि. शेषाभावकूटादेवाभावव्यवहारोपपत्ती सामान्या- भावे मानाभागत् । नापि साधनसमानाधिकरणया. वद्धर्मनिरूपितवैयधिकरण्यानधिकरणसाध्यसामाना- धिकरण्यं साधनसमानाधिकरणस्य प्रमेयत्वादेय. धिकरण्यापसिद्धेः महानसादौ समवायितया वहि- वहिमतोरत्यन्तान्योन्याभावयोः सत्त्वात् धूमादाव- प्युक्तलक्षणाभावाच । (दी०) नवप्रतियोगिपदेन. मतियोगितानवच्छेद. कावच्छिनं वक्तव्यमत आह द्रव्यत्वादेरिति । प्रतियोगिविरो- ·अनुमानगादावर्याम् धित्वं प्रतियोगितदधिकरणावृत्तित्वं । व्याप्यचित्वं स्वस- मानाधिकरणात्यन्ताभावामतियोगित्वम् । अधिकरणेति । त- था सत्यभाव एव न सिध्येदिति भावः । संयोगाधभावस्य च द्रव्ये प्रतियोगितामानाधिकरण्यमच्याप्यवृत्तित्वं च प्रति- योग्यधिकरणीभूतद्रव्पत्तित्वं स्वाधिकरणीभूतव्यनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वं गुणे च, प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं व्याप्यचित्वं च मतियोग्यनधिकरणीभूतगुणचित्वं स्वा- धिकरणीभूतगुणनिष्ठात्यन्ताभावामतियोगित्वम् एतानि नं च भेदकान्यविरोधात् सामान्यतयाव्याप्यवृचौ प्रतियोगिस- मानाधिकरणे च न तथालव्यतिरेक इति भावः । ननु सा ध्यवान यस्येति साध्यवति सम्बन्धोऽन्वेष्टव्यः स चाधिकरण- त्वं साध्यसाधनयोरपि सामानाधिकरण्यमेवेत्यतो दूषणा- न्तरमाह साध्येति । साध्यत्वसाधनत्वे व्याप्तिपतियोगित्वा- नुयोगित्वे । यत्तयामेव व्याप्तिनिर्वक्तव्येत्यत आह पहिम- दिति । ननु यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिता- वच्छेदकं यदूपावच्छिन्नं न भवति तदूपावच्छिन्नेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यर्थः । न च धूमसमानाधिकरणा- न्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदको पहियावच्छिन्नो पहिः धूपवान् वहिमान्नेत्यमतीतेरत आह-विशेपेति । य एवं प्रत्येक वहिमभेदा धूपसमानाधिकरणास्त एव चैकाधिकरणत्ति- त्वावच्छिना वहिमसामान्यभेदबुद्धिमुपपादयन्ति तहमति- योगितावच्छेदकच वद्वित्वावच्छिन्नो वहिरिति भवत्यव्याप्तिः। साधनेति । वैयधिकरण्यं तदनधिकरणवृत्तित्वं तच्च केवला- न्वयिनः साधनस्यामसिद्धमतिमसञ्जकं च पृथिवी द्रव्यत्वादि. स्यादौ अतः समानाधिकरणोपादानं धूमादेरपि यादि- ·पूर्वपक्षप्रकरणम् समानाधिकरणद्रव्यत्वाद्यनाधिकरणत्तित्वमतो यावदिति । यद्यपि पृथिवीत्वादिममानाधिकरणघटत्वपटत्वाधनधिकरण- वृत्तित्वं द्रव्यत्वादेस्तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वं च निखिलघटप- टादिरूपादीनां तथापि तादृशधर्मानधिकरणमात्रवृत्तित्वानव- च्छेदकसाध्यतावच्छेदकवत्वं बोध्यम् । न हि पृथिवीत्वसमाना- धिकरणस्तादृशः कश्चिदेको धर्मों यदनधिकरणमात्रवृत्तिता- वच्छेदकं रूपत्वादि धुमत्वादिकं तु वद्वयादिसमानाधिकरणा- योगोलकत्वाचनधिकरणमात्रवृत्तितावच्छेदकं तदवच्छेदकत्वं च तदनतिरिक्तवृत्तित्वं तच्च तच्छ्न्यधर्मावत्तित्वं तेन मेयत्व- समानाधिकरणगुणत्वाचनधिकरणमानहात्तितानाधिकरणगगना- दिवृत्तित्वेऽपि द्रव्यत्वस्य द्रव्यसाध्यकमेयत्वे नातिप्रसङ्गः । (गा०) दूषयतीत्यनेन सम्बन्धः। यथासम्भवमिति विकल्प- क्रियाविशेषणं साधनसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वघटित- लक्षणे नानाव्यक्किसाध्यस्य विशेषाभावमादाय दत्तं दोप- मुद्धृत्य दूषणान्तरमवतारयति नन्विति । प्रतियोगितानवच्छेद- केति । न चैव धूमवान् वरित्यादौ धूमादेस्तथाविधद्रव्यत्वा- धवच्छिन्नत्वमादाय दोषः अनवच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छि- भसामानाधिकरण्यं तदूपावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिरिति विवक्षणात् प्रतियोगिविपोधित्वं यदि प्रतियोग्यनाधिकरणवृत्तित्वं व्याप्यवृत्तित्वं च यत्किञ्चित्स्वाधिकरणनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वं तदा संयोगी सत्त्वादित्यादौ वक्ष्यमाणातिव्याप्स्यसङ्गतिः हेत्वाधिकरणान्तर्भा- घेन ताद्ववक्षण प्रतिव्याप्तिपरिहारस्यापि सम्भवादित्यप्रिमग्रन्था- नुरोधेन तदुभयं व्याचष्टे प्रतियोगिविरोधित्वमिति । तथास- तीति । अधिकरणभेदेनाभावभेदस्वीकार इत्यर्थः । अभाव एव अधिकरणस्वरूपातिरिकाभाव एव अभावाधिकरणस्याभावर. पत्वे घटादिशून्यानन्ताधिकरणव्यक्तीनां घटायभावत्वं कल्प- नीयमिति तदपेक्षया घटाद्यभावत्वस्य एकैकष्यक्तावेव कल्प- नमुचित लाघवादिति युक्त्या तत्सिद्धिः। यदि चाभावा अपि ·३४४ अनुमानगादापर्याम् अधिकरणसमसंख्यकास्तदा किमपराद्रमधिकरणानामभावत्यक ल्पनयेति भावः । ननु द्रव्यगुणादिनिष्ठसयोगाधभावस्याभेदे संयोगाभावो द्रव्ये प्रतियोगिसमानाधिकरणो गुणे न तथा गुणे व्याप्यवृत्तिः द्रव्ये न तथेति व्यपदेशो न स्यात्तस्य मिथो विरुद्धधर्मवयविषयकत्वादित्याशय ताहशामावयव हारविषयाणामविरोधं व्युत्पादयितुं तनिक्ति संयोगाद्यमाव. स्प चेति । द्रव्य इति अव्याप्यवृत्तित्वमित्यत्राप्यनुपज्यत यथा- संख्यमुद्देश्यद्वय विधयान्वयः एवमग्रेऽपि । गुण इति व्याप्य- तित्वमित्यत्रापि सम्बध्यते । न भेदकानि सोगाभावस्येत्यादिः पिरोधादिति । प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वतदनधिकरणवृतित्वयो. भीवाभावयताविरहेण एकत्रापि संभवात् द्रव्यनिष्ठाभावन- तियोगित्वगुणादिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वयोरपि नीलघटपीतय. टाभावसमशीलतया तथात्यादिति भावः । उक्तव्यवहाराः पारित भापिका एव अवयवव्युत्पत्त्या ताहशाथालामादिति ध्येयम् । या यशोविरोधस्तारशयोन व्यवहारविषयतेत्या सामान्यत इति तथायव्यतिरेक इत्यनेनास्य सम्बन्धः । अव्याप्यवृत्तो प्रतियो. गिसमानाधिकरणे चति तथावन च व्यवहीयमाणे सयोगा। भाव इत्यर्थः । सामान्यतो न तथात्वव्यतिरको न स्वाधिकरण. निष्ठाभावप्रतियोगित्वसामान्यामावर प्रतियोग्यधिकरणवृत्तिय सामान्याभायः स्पपदिश्यत इति शेपः । स्वसमानाधिकरणान्यो स्याभावप्रतियोगिताध्यपत्कायमित्पत्र साध्यसाधनयोः सम्बन्धो निविष्टः स च व्याप्यव्यापकभाव इत्यात्माश्रय इति दूषणं दूरणा न्तगवतारायोद्धरति नन्विति । यस्पत्त्यनेन साध्यवति साधनस्य सम्बन्धोन्वेष्टव्या विचक्षणीयः स बाधिकरणत्यं नतु ज्याध्य ज्यापकमाव इति शप: । तथा च नात्माश्रय इति भावः। साध्यसाधनयोः सम्बन्धनिवेशेऽपि में क्षतिः तयोरपि सम्ब. धान्तरसंभवादित्याशयनाद साध्यसाधनयोरपीति । सामानाधि. करण्यमेच सम्बन्धः संभवतीति शेषः। तथा च स एव वा वि. पक्षणीय इति भाषः । मूले साध्यबाधनयोः साध्ययसाधन- त्वयोव्याप्तिनिरूप्यत्वात् व्याप्तिघटितत्वात् साध्यत्वसाधनो यदि सिद्धिकर्मवतत्करणत्वरूपं तदा तयोध्योतिघटितत्वाभा.

·पूर्वपक्षप्रकरणम् । ३४५ पात् असङ्गतिरतो दीधितिकारः तदन्यथा निर्वक्ति साध्य. स्वसाधनत्वे इति । द्वन्द्वादिथूयमाणं व्याप्तीत्युभयत्र सम्बध्यते । यत्तद्भयामिति । यत्समानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगी यद्वान् तत्त्वं तद्व्याप्तिरिति क्रमेण साध्यत्वसाधनत्वेऽनन्तभाव्य इत्यर्थः । तथा च न व्याप्तघटकता यत्तत्पदयोधूमत्त्ववहित्यविशेषरूपेण धूमवयादिपरत्वात् इत्थं च साधनतावच्छेदकादिभेदेन व्या. तिभेदस्यागत्या स्वीकारादिति भावः । विशेषान्योन्याभावमादाय उपन्यस्तं दूषणं सामान्याभावखण्डनपरमूलमवतारायतुमुद्धरति नन्विति । यदिति यादृशरूपावच्छेदेन यत्समानाधिकरणान्योन्याभा. घप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्तादृशरूपावच्छिन्नसामानाधिकरपयं तस्य ताहशरूपावच्छिन्ननिरूपिता व्याप्तिरित्यर्थः पर्वतादौ महानसी. यवहयादिमदन्योन्याभावसत्त्वेऽपि श्रुद्धयद्वित्वाद्यवच्छेदेन महानसी- यवहयादावेव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावःसुलभ इत्याह नचेति। नहीत्यर्थः। चह्नित्वावच्छिन्नः शुद्धवाहित्वावच्छिन्नान चावच्छेदकत्व- तभाषयोर्विरोधेनैकत्रावस्थान दुर्घटमिति वाच्यम् विभिन्नावच्छेदेन भावाभावयोरेकत्र वृनावविरोधेनावच्छेदकतानवच्छेदकरूपेणावच्छे. दकत्वाभावसत्वे वाधकाभावात् न च विशिष्टस्यावच्छेदकत्वे एक- देशस्यावच्छेदकतानवच्छेदकत्वमेव न सम्भवतीति कथं दवच्छेदेन वह्नयादावेवावच्छेदकत्वाभाव इति वाच्यं यादृश- स्यावच्छेदकतावच्छेदकत्वपर्याप्त्यनधिकरणत्वं तादृशधविच्छे- देनावच्छेदकत्वाभावोपगमात् विशिष्टवाहित्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि केवलस्य तस्य तत्पर्याप्त्यनधिकरणत्वेनानुपपत्त्यभावः। ननु सामा- न्याभावनिराकरणमनुपयुक्तं तावतापि सामान्यधर्मस्य प्रति- योगितानवच्छेदकतया उक्ताव्याप्तिपरीहारात् एवं विशेषामा- वमात्रेण निर्वाहोऽपि न सामान्याभावानभ्युपगमे यत्किञ्चिद्वि- शेपाभावयति पर्वतादौ नायं पहिमानित्यादिप्रतीतिव्यवहारयोः प्रसङ्गादित्याशयातिरिक्तसामान्याभावासस्वपक्षे दर्शितातिप्रसङ्ग परिहरप्नेव लक्षणाव्याप्तं दृढयति य एवेति । घहिमभेदाः तत्तद्वयवच्छिन्नभेदाः एकाधिकरणवृत्तित्वावच्छिन्नाः तादृशया- वन्दाधिकरणकव्यकिवृत्तित्वावच्छिन्नाः वद्विमत्सामान्यभेदबुद्धि इदो न यहिमानित्याकारकबुद्धिम् उत्पादयन्ति विषयीभूयोप- ·३४६ अनुमानगादार्याम् पादयन्ति तारशाधिकरणतियावच्छेदेन ताशबुद्धिविषयता- घच्छेदकरूपयात प्रत्यर्थः । एतावता ऽतिप्रसङ्को वारितः। तत्प्रतियोगितायच्छेदकश्चेति चकारो वाढत्यावच्छिन्न इत्यन तर योज्यः घहित्यायच्छिना शुद्धवाद्वित्वावच्छिन्ना तस्य त. प्रतियोगितानवोदकाये तेषां न वाहिमानित्याकारकप्रतीतो साहशसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्येन विषयतां स्वी- छत्य उक्तातिप्रसनधारणानुपपत्तेस्तदोपवादयस्थ्यमिति भावः । न च विशेषाभावफूटस्य तादृशप्रतीतिविषयतया यत्किञ्चिविशे- पाभाववति न तत्प्रसङ्ग इति वाच्यं तत्तवाहित्येन सकलवही. नो युगसहनेणापि ज्ञातुमशक्यतया तत्तद्वयावच्छिन्नभेदसमुदा. यस्य भानासम्भवात् पहिमत्प्रतियोगिकभेदत्येन तावद्भेद भानोपगमे तेन रूपेण यत्किञ्चिनेदविषयकज्ञानस्यापि प्रकार- गतविशेषाभावेन तदाकारतासम्भवात्पर्वतो न धहिमानिति प्रतीतेर्दुरित्वात् न हि प्रकारत्वाविशेपे विपयन्यूनाधि- क्येन विचित्राकारता बुद्धीनां घटत्वप्रकारेण शतसहस्रादिव्य. तिविषयकप्रतीतीनां घट इत्येवाकारदर्शनात अधिकम- प्रे वक्ष्याम: । साधनसमानाधिकरणयावद्धर्मनिझपितवैयधिक- रण्यघटितलक्षणे वैयधिकरण्यं यदि तदधिकरणावृतित्वं तदा प्रमेयत्वादेवैयधिकरण्यस्यावृत्तौ प्रसिधा ममेयत्वादवेय. धिकरण्यामसिद्धेरिति मूलविरोध इत्यतो ऽन्यथा व्यावहे यधिकरण्यामिति । ननु साधनवैयधिकरण्यानधिकरणत्व- मेव कुतो न निवेश्यते इत्यत आइ तचेति तादशधैयधिकरण्यं घेत्यर्थः । अप्रसिद्धमिति यद्यपि समानाधिकरणयाचद्धर्मोपादा । नापि केवलान्वयिसाधनके साधनस्यापि ताशयावद्धर्मान्त- गततया उमसिद्धिरस्त्येव व्यतिरेकिसाधनापि तदोपाधिक्यं तथापि समानाधिकरणयावद्धर्मोपादाने व्यत्तिरकिरप धर्म- विशेषणमझौशय वक्ष्यमाणप्रकारान्तरेण परिष्कारः सम्भव. ति नान्यथेत्याशयेनेयं व्यावृत्तिदर्शिता व्याहत्यन्तरमप्याह अतिप्रतक्षकं चेति । पृथियो द्रव्यत्वादित्यादाविति प्रथि- वीत्वावेदव्यत्वादिरूपसाधनानधिकरणावृत्तित्वानधिकरणत्वादिति भाषः । धूमपान धरित्यादौ साधनस्य नानात्यकितया यो.

·पूर्वपक्षप्रकरणम् । गोलकीयवद्विवैयधिकरण्यं धूमे सम्भवतीति तदुपेक्षितं धूमादे। स्पीति तथा च यावत्पदानुपादाने द्रव्यत्वमहानसत्वादिरूपय. त्किञ्चिधर्मवैयाधिकरण्यानाधिकरणत्वमादाय व्यभिचारिण्यति- प्रसङ्गः स्यादिति भावः । यावत्पदोपादानमिति । यावतां धर्माणां प्रत्येकनिरूपितवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं निवेश्यम् । अतो नाना- धिकरणसाधनके तादृशयावद्धर्माधिकरणाप्रसिद्धावपि न क्षतिः द्रव्यत्ववैयधिकरण्यमादायातिव्याप्तिश्च समपायेन साध्यतायां न तु संयोगेन तथात्वे तेन सम्बन्धेन तद्वैयधिकरण्याप्रसि- द्धरित्यवधेयम् । पृथिवीत्वादीति तथा च द्रव्यं पृथिवीत्वा- दित्यादावव्याप्तिः द्रव्यत्वादौ पृथिवीत्वादिसमानाधिकरणया- घद्धर्मवैयधिकरण्यानधिकरणताविरहादिति भावः व्यधि- करणयोर्न व्याप्तिरितिमतावलम्यनेन वह्निमान् धूमादित्यादौ म. हानसीयवह्नयादौ पर्वतत्वादिवैयधिकरण्यसत्वेऽपि न दोष इत्येकव्यक्तिलाध्यकानुधावनम् । ननु तदनधिकरणमात्रवृत्तित्व- मन वैयधिकरण्यं घटत्वादेस्तादृशवैयधिकरण्यं च सत्ता- धिकरणेऽपि वर्तमानदव्यत्वादेरत आह तदनधिकरणमात्रवृत्ति- त्वं चेति । घटत्वपटत्यायनधिकरणमात्रवृत्तित्वं चेत्यर्थः निखि- लघटपटादिरूपाणामिति यथासङ्ख्यमन्वयः तथा घान् पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिस्तावतापि दुवीरैव • कुत्रापि रूपे ताशयावद्धर्मवैयधिकरण्यानधिकरणत्वासत्वादिति भावः । तादृशाव्याप्ति परिजिहीर्षुर्वैयधिकरण्यपदस्य तदनवच्छेदका- घच्छिन्नपरत्वमवलम्बते तथापीति अव्याप्यभावं स्फुटयति न हीति कश्चिदेको धर्मस्तादृश इत्यन्वयः पृथिवीत्यादिसमानाधि. करणनिखिलधर्माणामेव तद्यापकरूपादिसमानाधिकरणतया रूप- त्यायवच्छेदेन तादृशधर्मानधिकरणमात्रवृत्तित्वासम्भवादिति भा- यः। अवच्छेदकाघटितलक्षणे धूमवान् वहेरित्यादौ यावद्धर्मान्तर्ग- तमहानसत्यादिकमादायातिव्याप्तेवारणं सम्भवति पर्वतीयधूमा. देस्तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वात् इदानीं तु न तादृशधर्ममादाय तद्वारणसम्भवः धूमत्वाद्यवच्छेदेन तदनधिकरणमात्रवृत्चित्या- दिति व्यभिचारतिरूपकाधिकरणमात्रवृत्तिधर्ममादाय तत्राति- ध्यातिं वारयति धूमत्वादिकं विति । नन्ववच्छेदकत्य- ·३४८ अनुमानगादाधर्याम् मन्यूनानतिरिकवृत्तित्वं तश घूमत्वादेर्जलादिसाधारणायोगो- लमत्वादियधिकरण्यन्यूनवृत्चित्वादित्यत आह अवच्छेदकत्वं चंति । ताशयधिकरण्यायच्छेदकत्वं चेत्यर्थः । वक्ष्यमाणाप्रयोज. नानुरोधेन तच्छ्न्याचित्यरूपतदनतिरिकवृतित्यपदार्थ तच्छ्न्ये धमत्यमधिकं निवेशयति तश्चेति । धर्मचं वृत्तिमा नाति- प्रसङ्ग इति गगनादेगगनत्यादिवैयधिफरण्यशून्यत्त्वेऽपि धर्मत्वावर हेण तारशधावृत्तित्वस्य द्रव्यत्वादावक्षतत्वादिति भावः । अथ तच्छ्न्यधर्मावृत्तित्वमित्यत्र साध्यतावच्छंदकताघटकसम्बन्धेन धर्मवृत्तित्वं निवेशनीयमन्यथा धूमत्वादेरपि कालिकादिसम्बन्धे. नायोगोलकरयादिवैयधिकरण्यशून्यपद्वयादिचित्येनावच्छेदकस्या- नुपपत्तेः तथा च व्यवान् मेयत्वादित्यत्र गुणत्यादिवैयधिक रण्यशून्ये गुणादिवृतिसत्त्वगुणत्यादी साध्यतावच्छेदकताघर- फसमवायसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिधा द्रव्यत्यादेः गुणत्वादिषैयधिः फरण्यावच्छेदकत्वानुमपत्तिः न च समवायेन तस्य साध्यन्वे साधनसमानाधिकरणघटत्वादिवैयधिकरण्यावच्छेदकत्वं द्रव्य स्वस्य सुघदं तद्वयधिकरण्यशून्ये घटरूपादौ समवायेन वृत्तेः प्रसिद्धोरिति नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । अतिव्याशारणसम्भवेऽपि धर्मपदानुपादाने गुणत्वयधिकरण्यावच्छेदकत्वानुपपत्या इति- ध्यातिप्रदर्शनात् तत्पदोपादानेऽपि तद्वैयधिकरण्यावच्छेदकत्वानुप. पत्या सन्दर्भविरोधस्य दुर्वारस्यात् द्रव्यवान् द्रव्यसमवायि. गुणान्यतरत्यात् सत्तावद्वान्मेयत्वादित्यादायतिव्याप्तरित्वाच तब साध्यतावच्छेदकद्रव्यत्वसत्यादौ द्रव्यदृत्तिधर्मवैयधिकरण्या- वच्छेदकत्यायसः . द्रव्यावृत्तगुणत्वादिवैयधिकरण्यशन्ये सा ध्यतावच्छेदकबाघटकसमयायेन वृत्तेरप्रसिधा तदेयधिकरण्या. वच्छेदकभेदकटस्याव्याहतत्वादिति चेन्न तच्चन्यधीवृत्तित्यसि त्यनेन स्वामधिकरणतच्छ्न्यधर्म सामान्यकत्वस्य तदाश्रयस्थाय- यधर्मसामान्यफत्यस्य या विवक्षितत्वात् । एतेन तदनधिकरणा- मात्रवृत्तित्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वाच्यम् । अन्यथा धूमावे। कालिकादिसम्वन्धनायागोलकवृत्तितयाघूमत्वाद्यवच्छिन्नस्यायोगो- कात्यायनाधिकारणमात्रवृत्तित्वानुपपत्तेः तथा व समवायेन प्रमेय. स्वावछिन्नसाध्यके वाच्यत्वादितावतिव्यातिः तप व्यभिचारनि- ·मान्यस्य पूर्वपक्षप्रकरणम् । रूपकाधिकरणवृत्तिजातिवाद्यनधिकरणमात्रसमेवतत्वशन्ये भा- पादो मेयत्वादेवृत्त्यावच्छेदकत्वानुपपत्तेः साध्यतावच्छेदकस- म्वन्धेन सम्बन्धत्वरूपधर्मत्वनिवेशेपि तदोपतादवस्थ्यं जात्या- दौ समवायेन वृत्त्यप्रसिद्धया जातित्वादिवैयाधिकरण्यशुन्यसमा वेताप्रसिद्धः जातित्वादिवैयधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य साध्यताव- च्छेदके दुरुपपादत्वादित्यपि निरस्तं मेयत्वाश्रयीभूतसमवेतसा. जातित्वाधनधिकरणमात्रसमवेतत्यरूपजातित्वादिवय- धिकरण्याश्रयतया मेयत्वादेस्तदवच्छेदकत्वानिर्वाहात् । केचित्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्सम्बद्धत्वं पश्च तादृशसम्बन्धेन त. दनधिकरणमात्रवृत्तित्वस्याभावस्तदुभयाभाववद्यावत्स्वाश्रयकत्व- विवक्षणान दोपः सम्बद्धत्वं सम्बन्धप्रतियोगित्वं न तु सम्बन्ध एवातो यत्र संयोगः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्तत्रापि सम्बद्धत्वं स्वरूपसम्बन्धेनैव वर्तते अतो वैयधिकरण्याभावानुरोधात् स्व. रूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावनिवेशे संयोगस्य तेन सम्बन्धेनावृत्त्या तदभावतादशसाध्यतावच्छेदकसम्बद्धत्वोभयस्य स्वरूपसम्बन्धा- पच्छिन्नाभावः केवलान्वयोति तमादायावच्छेदकलक्षणातिव्याप्ति रिति निरस्तं न च सम्बद्धत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तावपि स्वरू- पाननुगमेनैकैकस्वरूपसम्बन्धेनोमयाभावस्य केवलान्वयितया सदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यं स्वरूपाणामननुगमेऽपि अनति- प्रसकेन येन केनचिदूपेण तदनुगमसंभवात् अन्यथा विप. यादिभेदेन विभिन्नस्य प्रमाविषयत्वादेः प्रमेयत्वत्वादिनापि केवलान्वयित्वानुपपत्तिः तद्वदकसम्बन्धाननुगमादित्याहुः। अथ तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वं तदधिकरणावृत्तित्वे सति तदनधिकरणवृत्तित्वं तत्र सत्यन्तनिवेशादेव सामञ्जस्ये विशेष्य. दलवैयर्थ्य तत्परित्यागे सत्यन्तस्यावृत्तिसाधारणतया तच्छन्यत्वमात्रस्यैवावृत्तिव्यावृत्ततया धर्मत्वोपादानविरोधः न च तदधिकरणावृत्तित्वमाप्रनिवेशे प्रमेयत्वादेरित्यादिमूलास. अतिरिति विशेष्यदलनिवेशनमावश्यकं तदधिकरणावृत्तित्य- शून्यत्वादन्यस्यावृत्तिसाधारणस्य विशिष्टशून्यत्वस्याभावान्तर- तया चावैयमिति वाच्यं वृत्त्यंशमात्रस्यैव विशेष्यवि- भया निवेशनवाभावान्तरस्य घटकत्वात् तदनाधिकरणत्वांशस्या- ·फत्वस्य अनुमानगादार्याम् ग्यावर्तकस्य निपेशे व्ययविशेषणताया दुरिस्यात् वैययंभिया तदंशस्यैव परित्यागे प्रमेयत्वाद्यधिकरणावृत्तिवृत्तिमनो ऽप्रसिधा प्रमेयत्वादेरिति मूलसङ्गतावपि महानसादाविति मूलस्य वाहत्वा- वो सम्बन्धान्तरावच्छिन्नात्यन्ताभावादिघाटेतवत्यादिरूपसाधन समानाधिकरणधर्मवैयधिकरण्यावच्छेदकत्वोपपादनपरतया दी. घितिकारव्याख्यानासहतेदुधारत्वात् । एतेनावृत्तिव्यावृत्ततदधिक रणताव्यापकभप्रतियोगितावच्छेदकत्यमेव तवैयधिकरण्यमित्या पि निरस्तं तत्रापि साधनसमानाधिकरणधर्मानधिकरण বামহ दीधितिकारीयतन्मूलन्याख्यानासतिरिति चेन तदनधिकरणमात्रवृत्तित्यमित्यनेन स्वव्यापकतदनधिकरणता- विवक्षिततया तन्मूलसमतेर्धर्मपदसार्थक्यस्य चो. पपत्तेः न च तादशमूलसहमनस्य तदनधिकरणेवरावृचित्य निवेशनेनापि सम्भवति निरक्तवयीयकरण्यं निवेश्य धर्मपदो. पादानमयुक्तमिति वाच्यं तदनधिकरणेतरावृत्तित्वमित्यस्य तदनधि करणेतरवृत्तित्वप्रतियोगिकाभावार्थकत्वे ताशव्यक्तिविशेषाद्य भावस्य तत्समानाधिकरणसाधारणतया तच्छ्न्याप्रसिद्धः ताद- शत्तित्वस्वावच्छिन्नाभावार्थकावे ताशवृत्तित्वत्वस्य स्वसमाना- धिकरणतदधिकरणवृतित्वत्यापेक्षया বৃদয়ৰনামাবি- योगितानपच्छेदकतया तारशाभावामसिया तस्य तदर्थकत्वा- नुपपत्तेरिति तच्छ्न्यधर्मावृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशे एकत. सल्यभिचारिण्युभयसाय के विशेष्याव्यभिचारिणि विशिसा ध्यके च व्यभिवारिण्यविषसमस्याग्रे दर्शनीयतया कल्पान्तरमा. ६ वस्तुस्थिति। (दी०) वस्तुतस्तु तादृशधर्मानाधिकरणमात्रत्तिस्वावच्छिन्ना- पिकरणताकत्वं तदवच्छेदकत्वं वाच्यं तेन सचाव्यत्वोभपवान् गुणान्यत्वविशिष्टसचावान् वा जातिमचादित्यादौ नातिप्रस. । सत्ताया गुणत्वाभाववन्मावहात्तित्वविरहेऽपि उभयत्वाय- वच्छिन्नाधिकरणताया गुणत्वाभाववन्यात्रवृत्तित्वात् । प्रमेय- स्वादेरिति । ननु व्यतिरेकित्वेन धर्मो विशेषणीयः वस्तुतस्तु - ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । यावत्पदं तादृशस्य कस्यापि नवैयधिकरण्यावच्छेदकमेतावन्मात्र- स्फोरणाय तथा च साधनसमानाधिकरणधर्मनिरूपितवैयधि- करण्यावच्छेदकं यद्यत्तद्भिनधर्मवता यावत्तादृशावच्छेदकत्वशू- न्यधर्मवता वा समं सामानाधिकरण्यमिति पर्यवसितमतो दोपा- न्तरमाह महान सादाविति । तथा च तदनधिकरणत्वं तदभा- वाधिकरणत्वं तद्भिन्नत्वं वा द्वयमपि दुष्टमित्यर्थः एतेन तद.. धिकरणावृत्तित्वमत्र वैयधिकरण्यमिति निरस्तं समवायितया महानसत्तित्वं वह्नौ नास्तीतिप्रतीतेवयादेरपि तादृशवैयधि- करण्याधिकरणत्वात् सम्बन्धविशेषेण वैयधिकरण्यविवक्षायां तु नोक्त दोप इति ध्येयम् । (गा०) यथप्यत्रापि तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वं स्वव्यापकतदन- धिकरणताकत्वमेव न तु तदधिकरणावृत्तित्वे सति तदनधिक- फरणवृत्तित्वं वृत्तिमत्वं वा तदभावप्रवेशेन उक्तरीत्या विशेष्यसार्थ. क्यस्योपपादयितुमशक्यत्वात् नापि तदधिकरणावृत्तित्वमानं त. था सति गगनादौ प्रमेयत्वादेस्तादृशवैयधिकरण्यसत्त्वेन गगनत्वा- पच्छिन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्धया गगनस्वादौ निरुच्यमानवैयधिकर- प्यावच्छेदकत्वासम्भवेन प्रमेयत्वादेरिति मूलस्य वैयधिकर. प्यावच्छेदकाप्रसिद्धर्थकतया सङ्गमयितुं शक्यत्वेऽपि उक्तक्रमेण दीधितिकारीयमूलव्याख्यानासङ्गतेदुर्वारत्वात् तदनधिकरण- मात्रवृत्तिस्वावच्छिन्नकत्वनिवेशेनैवोपपत्तेरधिकरणतानिवेशो व्यर्थः तदनधिकरणमात्रवृत्तिस्वावच्छिन्नकत्वस्य स्वविशिष्टव्यापक- तदनधिकरणताकत्वरूपतया गुणत्वाचनधिकरणसत्ताद्रव्यत्वोभयः त्वविशिष्टसत्तात्वाश्रयसत्तायाः सत्त्वेऽपि गुणत्वाद्यनधिकरण. त्वपि तारशोभयत्वादिविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नव्यापकताया अन- पायेन तादृशोभयत्वादौ तदनधिकरणमात्रवृत्तिस्वावच्छिन्नकत्व. रूपवयधिकरण्यावच्छेदकत्वस्यापि निर्वाहात् । तथापि वि. शिष्टाधिकरणतागर्भविशिष्टनिरूपितव्यापकतालाभायैवाधिकरणता- पदं वस्तुतो मूलोकदोषाणामनिकृष्टलक्षणे यधाकथञ्चित् स.

·अनुमानगादार्याम् जमनीयत्वेन निष्टलक्षणे तदधिकरणावृञ्चित्वरूपवैयधिकर- प्पमेव भवेश्य न तु स्वव्यापकतदनधिकरणताकत्वरूप- मित्याशयेन तत्राधिकरणापदोपादानं ताशेधाधिकरण्यांशे स्वविशिष्टाधिकरणत्ये ताशवैयधिकरण्यमवश्यं शिष्टतद्विशेषणत्योपगमे यक्ष्यमाणातिव्याप्तिरच दुर्वारा गुण- स्वायनाधिकरणे सत्ताया, वृत्ती उभयत्वविशिष्टसचात्याचब- .च्छिन्नायामपि तस्यां तदधिकरणावृत्चित्वरूपतदनधिकरणमात्र- चित्वस्योपपादयितुमशक्यत्वात् वृत्तव्याध्यात्ततया भिन्नरूपे. णापि तद्वति तदभावात् एवमधिकरणतापदानुपादाने स्वविशि- है सभ्यतावच्छेदकसम्बन्धेनैव तदधिकरणावृत्तित्वस्य निवेश. नीयतया जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वाद्यधिकरणे स. मचायादिना धृत्तेरप्रसिद्धा जातिवादी जातियादिवैयधिकर- ण्यावच्छेदकत्वं दुरुपपादम् अधिकरणतापदमधिकरणासा. मान्यपरम् 1 अन्यथा द्रव्यगुणादित्तित्वविशिष्टसत्तादिनिरूपि- ताधिकरणातविशेपैरेव तत्र शुद्धसत्तात्याययच्छिन घचावुद्ध्युपपत्तः शुद्धसत्चात्याचवच्छिन्ननिरूपिताखण्डाधिकर- पातान्तरानुपगमेन যকিস্নিাপ্তাধিকারোথা गुणत्वा धनधिकरणमात्रवृत्तितामादाय शुद्धसत्तावादरपि गुणत्वादि। वैयधिकरण्यावच्छेदकत्वापत्तिः एयं च धूमादेः कालिकसम्ब- धावच्छिन्नाधिकरणताया अयोगोलकादित्तितया धूमत्यादेश्यो- गोलकत्वादिधैयधिकरण्यावच्छेदकत्वानुपपत्तिरिति साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिनत्वेनाधिकरणना विशेपणीया न च तादात्म्या. दिवृत्त्यानयामकसम्बन्धेन साध्यतायामव्याप्तिः सम्बन्धिताया एवं निवेश्यत्वात् न च सम्बन्धिताया: सम्बन्धरूपतया संयोगेन दण्डा- दे साध्यत्वं समवायेन दण्डसमवेतसंयोगादिहेतावतिव्यातिः स्वस्य स्वामधिकरणत्वेऽपि स्वसमानाधिकरणस्वसंयोगाधिकर- णताया दण्डत्वाद्यवच्छिन्नसंयोगस्य साधनसमानाधिकरणत- ण्डत्वायधिकरणवृत्तित्वेन तद्वैयधिकरण्यापच्छेदकत्वानुपपतेः एवं समवायल्यमत समवायेत साध्यतायां सद्धती साधनाधि- करणे सर्वत्र समवेतमात्रस्यैव समवायसत्त्वादवच्छेदकाप्रतिमा ऽध्यातिरिति वाच्यं सम्बन्धानुयोगिताया एवं सम्बन्धित्यरूपत्वा. तत्र ·पूर्वपक्षमकरणम् । सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकसम्ब...' न्धानुयोगितायास्तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वं तत्त्वमित्यर्थपर्यवसा. नेन सर्वसामअस्यात् स्वप्रतियोगिकसयोगस्य स्वस्मिन् सत्त्वेऽपि बदनुयोगिताया असम्भवात् अन्यथा संयोगेन स्वस्मिन् स्ववि शिष्टयुद्धः प्रमात्वापत्तेः एवं समवायैक्यमते समवायानुयोगिताभेद- स्यातिप्रसङ्गमायावश्यकनया उक्तानुपपत्त्यनवकाशात् । अथै- वमपि महाकालो घट्वान् महाकालपरिमाणादित्यादौ साधा. नसमानाधिकरणमहाकालवृत्तिधर्मवैयधिकरण्यावच्छेदकाप्रसिधा ऽन्याप्तिः. अवृत्तिगगनत्वाद्ययच्छिन्नस्य कालिकसम्बन्धेन सम्ब धित्वाप्रसिधा गगनादेः कालवृत्तिनामते महाकालेऽपि ताइश- सम्वन्धित्वसत्त्वात् गगनत्वादरपि तथात्वायोगात् साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतासामान्ये यद्विशिष्टप्रतियोगिः फत्वतदनधिकरणमात्रवृत्तिवाभावोमयाभावस्तत्वं तदित्युको गग- चादेः कालावृत्चितामते गगनत्वादेरक्तस्थले बच्छेदकत्वोपपत्ताव- पि विपयितादिसम्बन्धेन घटादिसाध्यकनित्यज्ञानत्वादिहेतुके तवमसिद्धिारैव वस्तुमात्रस्यैच नित्यशानवृत्तिविपयिताप्रति योगित्वात् विपयितासामान्ये उसयामावस्य दुर्घटत्वात् न च यद्यद्धावच्छिन्ननिरूपितयद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणता साधन- समानाधिकरणयत्किञ्चिद्धर्मानधिकरणमात्रयत्तिः तधर्मावच्छि.. प्रतत्सम्बन्धाधच्छिन्नाधिकरणताभिन्नत्वं साध्यसामानाधिकरण्य. घटकप्रझतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितसाध्यतावच्छेदकस. म्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतायां निवेश्यं न तु साध्यतावच्छेदके ऽनवच्छेदकत्वम् उक्तस्थले च समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नघटत्या- वच्छिन्नाधिकरपतानां तथाविधानां भेदस्य कालिकवियितास. म्वन्धावच्छिनघटस्वावच्छिन्नाधिकरणतायां सत्याल्लक्षणसम- इति वाच्यम् । उक्तयुक्त्या महानसीयवाद्वित्ववि.. शिष्टसत्तात्वाचवच्छिन्नाधिकरणताभ्यः शुद्धवह्नित्यमुद्धसत्ता, वाद्यवच्छिन्नाधिकरणताया अनतिरेकिनया उक्तरूपावच्छि- प्रसाध्य ऽध्याप्त । मैवं साधनसमानाधिकरगयत्कि- श्विद्धर्माधिकरणमात्रवृत्तितावच्छेदकं यादृशयादृशम्पावच्छिन्नय- घरसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतात्वं तादशरूपावच्छिन्नतत्सम्बन्धा. ४५ स्वय ·३५४ अनुमानगादाधर्याम् पच्छिन्नाधिकरणतात्यापच्छिन्नभेदकूटसमानाधिकरणं साध्यता- यच्छेदकसम्वन्धावच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नाधिकरणतात्वं तद्रूपाय- छिनसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति विवक्षया सर्वानुपपत्ति- ঘাৱাৰাৰ গুৱৰিানভিঘিরোল সব महानसीयत्वपर्वतीयत्वादिविशिष्टवाहित्याधयच्छिमनिरूपिताधिकर- पतात्वायच्छिन्नभेदकूटसमानाधिकरणत्वात् व्यभिचारिणि स. भ्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकायच्छिन्नाधिकर- णतात्वस्यापि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणवृत्तितानवच्छेदकतया तवच्छिन्नभेदस्य निरुतभेदकूटान्तर्गतत्वात् ताशाधिकरण- तात्वं च तद्भेदसामानाधिकरण्यविरहेणातिव्याप्त्यनवकाशादि- ति कृतं विस्तरेण ! पूर्वकल्पपरित्यागे बीजमाह तेनेति । वदनधिक- रणमात्रवृत्तिताशून्यधर्मावृत्तित्वस्थले तारशधर्मापतित्वनिवेश सत्ताद्रव्यत्वोभयत्वादेस्तथाविधसत्तापर्यातत्वविरहेणावच्छेदकत्व- मुपपद्यत इत्याशयेन विशिष्टसाध्यकानुसरणं गुणत्वाभाववन्मा- प्रवृत्तियपिरहेऽपीत्यनेन तवृत्तितया उभयत्वादेः पूर्वकल्पे ऽपच्छे. दकत्वासम्मकः सूचितः महानसादावित्यादिमूलं साधनाधिकर णे पद्वितवदत्त्यन्ताभाधान्योन्याभाषप्रदर्शक सिंहगुहावलोकनन्या- येन पूर्वलक्षपाडयदूषणपरतया साम्प्रदायिका व्याचक्षते स्वयं च तेगमसामर्थ्य सूचनाय प्रकृतलक्षणपरतया समपिप्यन् तदा काक्षांमुत्थापयितुं प्रमेयत्वादेरिवि दूपणमुद्धरति नन्विति । श्य- तिरेकित्येन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन किञ्चिदधिकरणे वर्तमानो यो व्यतिरकस्तत्प्रतियोगित्वेन तेन समवायेन साध्यतायां साधनसमानाधिकरणस्य जात्यादिनिष्ठन्यतिरेकप्रतियोगिनः स. দানেগিয়নাই যাযাবর্ষসােয়াম- सिद्धावपि नान्याप्तिः पवेनाकाशादिरूपव्यतिरेकप्रतियोग्याका- शामाचायनाधिकरणाप्रसिद्धिभयेनान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- परतया केषां चितिरोकिपदव्याख्यानमश्रद्धेयम् यद्यपि प्रमे- यत्वादेरपि किश्चित्सम्बन्धावच्छिन्नध्यतिरेकप्रतियोगित्वमक्षतमेव तथापि येन येन सम्बन्धेन यद्यत्साधनसमानाधिकरण तेन तेन स- म्बन्धेन तदनधिकरणमात्रत्तितानवच्छेदकत्वे विवक्षणीये स्व. निष्ठन्यतिरेकप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य येन सम्बन्धेनेत्या ·पूर्वपक्षमकरणम् । ३५५ सम्बन्धे विशेषणत्वोपगमान दोपः । अत्र चरमनिरुक्तस्यावच्छे. दकत्वस्य स्वत्वगर्भतया तत्तयक्तिविश्रामात् व्यभिचारिण्ये- कधर्मवैयधिकरण्यानवच्छेदकस्यापि साध्यतावच्छेदकस्य धर्माः न्तरवैयधिकरण्यावच्छेदकत्वेन तत्तद्धर्मवैयधिकरण्यावच्छेद- कानामेकैकभेदनिवेशासम्भव इति यावन्तो वैयधिकरण्या. पच्छेदकधर्माः प्रातिस्विकरूपेण तावद्भेदकूटवत्त्वनिवेशनस्या- वश्यकत्वे साधनसमानाधिकरणधर्मे यावत्त्वविशेषणमनर्थक व्यभिचारिणि एकधर्मवैयधिकरण्यानवच्छेदकस्यापि साध्यता- पच्छेदकस्य धर्मान्तरवैयाधिकरण्यावच्छेदकत्वेनातिप्रसङ्गविरहादि. ति व्यतिरेकित्वस्य धर्मविशेषणत्वमन्तरणैव सामञ्जस्यं प्रमे- यत्वादेर्वैयधिकरण्याप्रसिद्धावपि येषां वैयधिकरण्यं प्रसिद्ध तदवच्छेदकभेदकूटमादाय सद्धेतो लक्षणगमनसम्भवादित्याशये. न धर्म यावत्वोत्कीर्तनं यावदवच्छेदकमेदकलाभार्थकतया व्या. चष्टे वस्तुतस्त्विति । तादृशस्य साधनसमानाधिकरणस्य कस्यापि न वैयधिकरण्यावच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमिति शेषः । एतावता लक्षणं कीरशमित्याकाङ्क्षायामाह तथा चेति । साधनसमानाधिः करणेति ताशयत्किञ्चिदेकधर्मवैयधिकरण्यावच्छेदकं यद्यदित्य. थः तेन साधनसमानाधिकरणधर्मत्वावच्छिन्नानधिकरणाप्रसिद्धा- वपि न क्षतिः विशिष्टवह्नित्वादिरूपवैयाधिकरण्यावच्छेदकधर्मभे- दस्य शुद्धवाहित्वादावसत्वाव्याप्तिरतो ऽवच्छेदकानां तत्तंयक्ति- त्वावच्छिन्नभेदकूटनिवेशनपक्षं परित्यज्यावच्छेदकताव्यकीनां तच. यक्तित्वेनात्यन्ताभायकूटं निवेशयति यावत्तादशावच्छेदकत्वशून्य ति।ताशावच्छेदकत्वं यद्यत्तच्छ्न्येत्यर्थः विशेषणविशेष्यान्तर्भावेन : घहित्वादी पर्याप्तं यदवच्छेदकत्वं तदभावः केवलविशेष्ये ऽक्षत एवेति भावः न च यद्यद्धर्मावच्छिनाधिकरणता ताशधर्मानधि- करणमात्रवृत्तिस्तद्वत्त्वरूपमवच्छेदकत्वं विशिष्टवाहित्यादौ विशि- एवहित्वत्वादिरूपमेव यद्यत्पदेन तवाव्यासज्यवृत्त्येवेति कथं तद. भावः शुद्धयहित्वादाविति वाच्यम् यद्पावच्छिन्नपर्याप्तावच्छेद- कतानिरूपकाधिकरणतासामान्यं ताशानधिकरणमात्रवृत्ति ता. हशधर्मवत्वरूपवैयधिकरण्यावच्छेदकतानिवेशान्महानसीयवाहित्वा. पच्छिम्माधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य महानसीयत्वादि- ·अनुपानगादाधर्याम् संमुदाये 'व्यासज्यवृत्तितया तत्पर्याप्स्यवछेदकधर्मस्यापि तथा- स्नानुपपत्यभावात् ।.वस्तुतस्तु यादृशावच्छेदकनानिहाय- काधिकरणतासामान्य ताशधर्मानधिकरणमाप्रवृत्ति तादशाव- च्छे कतारूपमेव वैयधिकरण्यावच्छेदकत्वं लिवेशनीयं महान- सोयधद्वित्वावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकतावच्छंदकत्वं च महान सीयत्यादी व्यासज्यवृत्तीति न दायः तत्तदवच्छेदकतात्यन्तामा चाक्षया .तदयच्छेदकत्वावच्छिन्नमंदस्य मानवशाधियेन गुरु तयान तनिवेशः तत्र विशिष्टस्यावच्छेदकत्वे शुद्धस्यानवच्छेद- कत्यानुपपत्तिमयेन व्यासत्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नात्यन्ताभावस्येव ता. दृशधर्मावच्छिन्नभेदस्यापि एको न द्वानित्यादिप्रतीविषलेन त- धर्मवति - स्वीकारात् विशिष्टपर्याप्तावच्छेदकायावच्छिन्नभेदस्य शुद्धविशष्ये ऽक्षतत्वात् महानतादौ वह्नितद्वतोरत्यन्ताभावान्योन्या भावसायेन प्रकनलक्षणक्षतिमाविकरोति तथा चेति । तदनाधिकर. पात्वं वैयधिकरपयघटक द्वयमपि दुष्टमिति साधनसमानाधिकरण स्थ वहरिव तादृशोभायपत्तदनधिकरणत्वघटितवैयधिकरण्यावच्छे. दत्यस्य यदित्यायच्छिन्ने सत्यादिति भावः। न चैवं सर्वस्यैव वस्तुनो গগনঘিনা মান্নামৰ এৰিায়ন্তি धैयधिकरण्यं दुरुपपादमिति वाच्यं स्वव्यापकतदनधिकरणता. फत्वरूपतदनधिकरणमात्रवृचित्वस्थ सूपपादत्वात् तदधिकरणा- वृत्तित्वरूपवैयधिकरण्यप्रवेशे प्रमेयत्वादेरित्यादिदूषणानवकाशास- न्मूलन्यूनतामाय तत्पक्षेपि दूषणान्तरमाह एतेनेति । सम्बन्ध भेदन वयादिवैयधिकरण्यस्य वह्नौ सत्त्वेनेत्यर्थः तदेव स्फुटीकरोति समयायितयनि । पतच वृत्तिविशेषणं तादृशेति यत्किञ्चित्सम्ब. भावच्छिन्नययधिकरणवृत्तित्याभावरूपेत्यर्थः ताशधर्मवत्स म्वद्धत्वसामान्याभाचानवेशे च कचियभिचारिण्यतिव्याप्तिरव- बदकामसिया कचित्सद्धतावव्याप्तिरपि दृष्टव्या । सम्बन्धविशे पेणेति । साधनवति' येन सम्बन्धेन यद्वर्तते तेन सम्बन्धेन तदधिकरणत्वगर्भस्य उभयर विशेषणताविशेषगर्भस्य या वैयधि. फरण्यस्य विवक्षायामित्यर्थः नोक्तदोपः नोक्तोऽपि दोपः। फेचित्त उक्ततिविशेषणान्महाकालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादी अब ज्छेदकाप्रसिदिरूपदोपो दुर पवेति सूचितमित्याहुः । तम ताइ ·LIBRARY. BH. Fav ५७. पूर्वपक्षमकरणम् । शदोपस्यापि पूर्वमुद्धृतत्वात् । (चि०) अधानोपाधिका सम्बन्धोव्याप्तिः उपाधिश्चन साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः व्यापकत्वं तु तदनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यभिचारे चावश्य- मुपाधिः प्रतियोगित्वं न विरोधित्वं.सहानवस्थाननिः घमलक्षणं गोत्वाश्वत्वयोरतथात्वात् । अन्योन्याभा- घप्रतियोगिन्यसत्त्वाच । किन्तु यथाधिकरणाभावयोः स्वरूपविशेपः सम्बन्धः तथा प्रतियोगित्वमनुयोगिः त्वमपि अभावविरहात्मत्वं चेति चेत् यत्किश्चि- त्साध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मनिषेधो न धूमा- दौ प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मश्च सिद्ध्यसि- द्विभ्यां न निपेढुं शक्यः यायत्साध्यव्यापके, प्रमे- यत्वादी साधनाव्यापकत्वं यावत्साधनाध्यापके च घटत्यादी साध्यव्यापकत्वं निपिध्यत इति चन्न व्य- धिकरणत्वात् । (दी०) उपाधिपदस्य साध्यसमव्याप्तवचनतया आत्मा- श्रयप्रसङ्गादाह साध्यव्यापफेति । व्यापकत्वं व्याप्तिनिरूपक स्वमात्माश्रयादिग्रस्तमत आह तद्वनिष्ठति । योपाधिरव्या- प्यत्ति नान्यक्तिको वा तत्रापि चाप्यत्तिरखण्डश्चान्तत- स्तभिन्नत्वमकारकममाविपयत्वाभावादिरेवास्ति यदि च तस्यापि विशेपणान्तरविशिष्टस्य द्विवाद्यवच्छिन्नस्य वा तत्रा- भावसम्भवस्तदा साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावमतियोगि- वानवच्छेदकीभूतसाधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता- पच्छेदकधर्मवत्वं दलदार्थो योध्यः । अनवस्था निरसि- तुमाह मतियोगित्वमिति । सहेति । एकदेशकालावच्छेदेनेति ·३५८ अनुमानगादापर्याम् पूरणीयं तेन नाव्याप्यरत्तेरभावस्य मागभावादेश्च प्रतियोगि- तायामव्याप्तिः। अन्योन्येति । अत्र समवायादिसम्बन्धावच्छि. मप्रतियोगिताकाभावयति महानसादौ संयोगादिना वयादे- वृत्तेन सम्बन्धेनाभावः तद्वति तेनाचिर्वक्तव्या इत्यश्च ते. न सम्बन्धेनासम्बद्धत्वोक्तों नायं दोषः अन्योन्याभावस्य तादात्म्पसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकतया तद्वति तेन सम्ब- न्धन प्रतियोगिनोऽसम्बद्धत्वात् परं तु समवायेन सत्ताया अ- भावस्य प्रतियोगितायामच्याप्तिः तद्वति समवायेन वृत्र- प्रसिद्धः तादृशस्वसम्बन्धाधिकरणाचितत्कत्वाभिधाने च व्य: धिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायामन्याप्तिः सिद्धा- न्तलक्षणवक्ष्यमाणरीत्या च खण्डशः प्रसिद्ध्या तत्परिहारोऽपी- ति ध्येयम् । अभावविरहात्मत्वमिति । न चान्योन्याभावपति- योगितत्वावच्छेदकयोरप्रसत्यतिप्रसक्ती प्रकृतोपयोगिमतियो- गितामात्रस्य लक्ष्यत्वे तु लक्षणेऽत्यन्तपदवैयथ्य सर्वत्र नित्यस्य नित्यसाधारणरूपावच्छिन्नस्य वा उपाधितासम्भवात् इतरया तु भेदमतियोगितावारणाय संसर्गाभावपरतया तस्य सार्थक- स्वादिति वाच्यम् । विरहपदस्य तज्ज्ञानप्रतिवन्धकज्ञानविष- यार्थकत्वात् । प्रविनाति हि वादात्म्येन प्रतियोगिज्ञानम- न्योन्याभावबुदि प्रतिवन्धकत्वं चात्रैककालावच्छेदेन एकत्रा- वर्तमानत्वम् अभावपदस्य च स्वाभावपरत्वात् । वस्तुतस्त्वे- कसम्बन्धावच्छिन्नायास्वत्समानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया अ- नवच्छेदकमपि भवत्येव सम्बन्धान्तरावच्छिनायास्तस्या अवच्छेदकमतो यत्सम्वन्धावच्छिन्नाया: साध्यसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगिताया अनवच्छेदकं तत्सम्बन्धावच्छि- माया एव, साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया अब- ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । छेदकं तद्वाच्यम् । तथा च संसर्गाभावत्वमनुपादेयमेव । वाशब्दोऽत्रास्वरससूचनाय । स च व्यधिकरणसम्बन्धेन सर्व- स्य प्रतियोगिनस्तादृशभ्रमे मानाभावात् स्वाभावसम्बन्धित्व- स्य स्वाभावज्ञानविपयत्वस्य वा. लयोः सर्वत्र सम्भवित्वा- द स्वाभावत्यादौ पष्ठयर्थप्रतियोगितायाः प्रवेशात् तत्र स्वरू- पसम्बन्धस्यैव शरणीकरणीयतया तस्यैवावश्यकत्वेन तथा- त्वौचित्याच । अभावत्वपतिवन्धकत्वयोः प्रतियोगिघटितत्वाद तथाविधव्यवहारगोचरस्यापि विना प्रतियोगितां निर्वस्तु- मशक्यत्वाच । (गा०) आत्माश्रयेति साध्यसमव्याप्तत्वघटकसाध्यनिरूपितोपा- चिनिष्ठव्याप्तरप्यनौपाधिकरूपतयाऽनौपाधिफत्वशरीरेऽनौपाधिकत्व- निवेशादिति भावः । यद्यप्यनौपाधिकत्वरूपच्याप्तेः प्रकृतसाध. नघटिततया साधनभेदेन भेद आवश्यकः तथा मन्यातोपाधिनिष्ठव्याप्तेः प्रकृतसाधननिष्ठव्याप्तिभिन्नत्वान्नात्माश्रया- घकाशः तयापि सिसिद्धिव्याघातपरिहाराय साध्यसमन्या. तस्य व्यभिचारित्वसम्बन्धावच्छिन्नाभायो विवक्षणीयः तत्र च प्रकृ. तसाधनाप्रवेशात्साधनमेदेन न व्याप्तेर्भेद इत्यभिप्रायेणेदम मात्मान- यादीति यावत्सायन्यापकन्यापकत्वरूपानोपाधिकत्वे यावत्साध्य. ध्यापकान्तर्गत साध्यमपीति व्याप्तिनिरूपकत्वं यदि व्यापकत्वं तदा स्वनिष्ठव्याप्तिनिरूपकप्रकृतसायकत्वघटितं तादृशानीपाधिकत्वं प्र. कृतव्याप्तिघटितमित्यात्माश्रयः । यदि च यावत्साधनाव्यापकाव्या. पकसाध्यसामानाधिकरण्यमनीपाधिकरवं तदा प्रकृतसाध्यावि. रिके साधनव्यापकतां गृहीत्वापि घटादो तव्यापकत्वग्रहसम्म. वेन प्रकृतसाधननिष्ठप्रकृतसाध्यव्याप्तिग्रहस्यानोपाधिकत्यग्रहे नापे. क्षेति नात्माश्रयामपित्वनरस्थैवेत्यभिप्रायेणादिपदमाननुसाध्ययनि- छात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वघटितोपाधिलक्षणस्य एतदूपवान सत्त्वा- दित्यादिस्थलायतरसंयोगाद्युपाधायन्याप्तिः तेपामव्याप्यवृचितया साध्यवति तदभावसत्वात् पपं नानाव्यातकाधनाधुपाधाप- पि तव्यक्तित्वाधवजिन्नाभावप्रतियोगित्वमादायान्याप्तिरित्याशन च साध्यस ·अनुमानगादाघर्याम् ध्याप्तिलक्षणघटकनिरकोपाधियस्य सकलोपाधिसाधारणत्वविर होऽपि सर्वत्र व्यभिचारिणि किञ्चिदुपाधिसाधारण्येनैव ध्याप्ति लक्षणागतिप्रसङ्ग इति तदव्याप्तिर्न दोषायेति परिहरति यत्रोपाधिरिति । तद्धिति । अव्याप्यवृत्तिनानाध्यक्तिक तत्तदुपाधिमानिनेत्यर्थः तद्वत्त्वप्रकारकममाविषयत्वस्य विषय भेदेन भिन्नतया नाखण्डत्यं संयोगाधुपाध्यभावप्रकारकप्रमावि. पयत्वं फेवलान्वयीति तदभावाप्रसिस्दिरतस्तदत्यन्ताभावमुपेश्य तबन्नेदानुरण तबदाभावस्य प्रतियोगितावच्छेद्कात्मकतया स पवदोष इति प्रमाविषयत्वानुधावन साध्यवत्यपि तद्वन्नेदभ्रमविषय- तासम्मवातानसामान्यमुपेश्य प्रगानुधावनम् । आदिपदायभिचा- रनिरूपकाधिकरणभेदादिपरिग्रहः अस्ति निरुकोपाधिस्वाश्रय इति शेषः । एतावतेय तब नानोपाधिफत्वमिति भावः । ननु ता शायण्डोषाधेरपि • किञ्चिदेशकालवृत्तित्वविशिष्टस्य द्वित्वावर च्छिम्नस्य वाभावः साध्यवत्यपि वर्तत इति तस्याप्युशधित्व न घटते यदि चाप्रतियोगिपदं प्रतियोगितानवच्छेदकाव- छिन्नपरं तदा सदती साधनाध्यापकस्य घटादेव्यत्वमेय, स्वादिना साध्यव्यापकतामादायानोपाधिकत्वव्याघात भाह यदि चेति । केचित्तु विशिष्टामावस्य विशेष्यविशेषणसमन्य. प्रतियोगिकत्यमेव स्वीकुर्वन्ति द्वित्वावच्छिन्नामावं च नाझीकु- चंन्ति अत पर मणि कारेणापि ताइशाभावानभ्युपगमादिति सि. द्धान्तग्रन्थे वक्ष्यते इत्यतो यदि सम्भव इत्युक्त दलद्वयार्थ पति तथा च सद्धती घटत्यादिना साधनाध्यापकस्य घटादेः प्रमेय. स्वादिना साध्यव्यापकत्वपि साध्यध्यापकतापच्छेदकस्य साधन- ध्यापकतानयच्छेवकत्वासम्भवास निरुकधर्मवस्वामिति न सोपा. धितापत्तिरिति भाव. ! अध सम्बन्धादिविवक्षा स्वयमूह्या । स. हानवस्थाननियमरूपविरोधिताया, प्रतियोगित्यस्वरूपत्वखण्डन- स्य प्रकृतानुपयुकन्यशङ्काव्युदासाय तत्प्रयोजनं दर्शयति अन- घस्थामिति । सहानवस्थाननियमस्य व्याप्तिरूपतया अनोपा. धिकत्वघटकोपाधिताशयरनिविष्टप्रतियोगितायासनोपाधिकान्त- रस्य निवेशे तटकप्रतियोगिन्तत्वन्तरे वानीपाधिकावस्येत्येवं प्रमेण प्यातिथिपयानवस्वामित्यर्थः । यद्यपि सहानवस्थाननि ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । नियमस्तदधिकरणसामान्यावृत्तित्वं तच तदधिकरणवृत्तित्वत्वा- पच्छिन्नाभावरूपं न व्याप्तिघटितमिति नानवस्थावसरः न.व तदभावव्याप्यत्वरूपसहानवस्थाननियमपदार्थाभिप्रायेणानवस्थाप्र. दर्शनमितिवाच्यम् एवमप्यप्रे सत्ताभाववत्समवेताप्रसिधा सम. वायेन सत्ताभावप्रतियोगितायामब्याप्तिप्रदर्शनस्यासत्यापत्तः । तथापि तदधिकरणावृत्चित्वं यथाश्रुतं यदि च सहानवस्था न नियमपदार्थस्तदा विशिष्टसत्ताधभावप्रतियोगित्वासाहः वि. शिष्टस्यानतिरेकेण तत्र विशिष्टाभाषाधिकरणावृत्तित्वस्य दुर्ल. भत्वादितियदभाववनिष्ठाधिकरणतासामान्ये यद्धर्मावच्छिन्ननिरू- पितत्वाभावस्तद्वत्त्वमेव विवक्षणीयं घटाभावादिमनिष्ठान्यदीया- धिकरणतायां पटादिनिरूपितत्त्वस्याभावसरवादतिप्रसास्य वार- णाय सामान्यपदोपादानं तदर्थश्च व्याप्तिरित्याभिप्रायेणेदं ता. रशाधिकरणतायां प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवे- शस्यावश्यकतया ऽने ऽप्रसिद्धिप्रदर्शनसङ्गतिः कपिसंयोगादेस्त. दभावाधिकरणे भिन्नदेशावच्छेदेन घटादेः स्वध्वंसमागभावा- धिकरणे भिन्नकालावच्छेदेन वृत्याऽन्याप्तिमाशय पूरयति एकेति । तथा च एकदेशावच्छिन्नं सदेककालावच्छिन्नं यदेकाधि- करणावस्थानं तदभाव इत्यर्थः देशकालावच्छेद्यत्वयोरनुगतै- करूपेण निवेशस्तु न युक्तः फपिसंयोगादितदत्यन्ताभाश्योरे. ककालावच्छेदेन संयोगतत्प्रागभावाद्योश्चैकदेशावच्छेदनकाधि. करणवृत्तितया तदोपतादवस्थात् । यद्यप्येकदेशफालावच्छिन्नमि. त्यादेरभावावच्छेदकदेशावच्छिन्नं तदवच्छेदककालावच्छिन्नं यत्तद- धिकरणनिष्ठाधिकरणत्वं तदनिरूपकत्वं तत्सामान्ये यनिरूपितत्वा. भावस्तत्वं चा ग्यों न सम्भवति वृक्षनिष्ठफपिसंयोगापच्छदकशा. खायामपि ताशसंयोगानुत्पाददशायां तत्र तदभायावच्छेदक- स्यात् ताशसंयोगावच्छेदककालस्यापि मूलावच्छेदेन तद. भाववृत्ती तथात्वाव्याप्तेदुरत्वात् तथापि शाधायच्छेदेन कपि. संयोगसत्त्वदशायामपि इदानी शाखायां वृक्षो न कपिसंयोगीति प्रतीत्यापचिवारणाय ताशप्रतीत्या कालविशेषावच्छिन्नस्यैव दे. शस्यावच्छेदकत्वमवगायत इति स्वीफरणीयं तारशदेशका. ब्याईसे भाववृत्ती पृथगवच्छेदकत्वसम्भवेऽपि तत्कालार. ४६ ·अनुमानगादाधर्याम् छिन्नतदेशस्यानवच्छेदकत्वान्नातिप्रसङ्ग तथा च यत्कालापछि भयद्देशस्याभाववृत्ताववच्छेदकत्वं 'तत्कालावच्छिन्नतद्देशावच्छि मत्वमेकदेशकालापच्छेदेनत्यस्यार्थ इति न कोऽपि दोपः का. लपदं क्षणपरं तेन दिवसात्मकस्थलकालावच्छिन्नशामादेः सं. योगतदभावाचच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिः देशपदमवच्छेदकदेशा- न्तरानवच्छिम्पदेशपरतो पिभित्रभागावच्छिन्नस्थलावयवस्य . तियोगितदभावोभयावच्छेदकत्वसम्भवेऽपि न क्षतिः । अथैवम- पि व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकानभ्युपगमाघटत्वाभावप्रतियोगित्वासंग्रहः तदवच्छेदकस्यैवामसिद्धः न चैकदेशकालावच्छेदेनेत्यस्यानवाच्छ- न्नत्यविशेषणे तात्पर्याभ दोष इति वाच्यं संयोगाधभावस्यानव. छिनाधिकरणतावति गुणादी संयोगादेवृत्त्या संयोगाद्यभावस्य प्रतियोगित्वसंग्रहेऽपि संयोगादेरनवच्छिनाधिकरणत्वाप्रसिया तत्प्रतियोगित्वासंग्रहात् न चाभायाधिकरणतायां न तविशेषण- मपि तु तनिष्ठाधिकरणतायामेति नायं दोप इति वाच्यमेवमपि कपिसंयोगादेः स्वसमानाधिकरणगगनायभावप्रतियोगितापतेर्तुः रत्वात् । यत्तु व्याप्यवृचरवच्छेदकानभ्युपगमे यदधिकरणनिष्ठा. भावाधिकरणतायां यद्यत्क्षणावच्छिन्नयदेशानवच्छेद्यत्वं तत्क्षणा- पच्छिन्नतद्देशानवच्छिन्नतदधिकरणनिष्ठाधिकरणत्वानिरूपकत्वे स. ति यदधिकरणमिष्ठस्वाधिकरणतायां यद्यत्क्षणावच्छिन्नयघदेशान पच्छिन्नत्यं तत्क्षणावच्छिन्नतद्देशानधच्छिन्नतदाधकरणनिष्ठाधिकर णत्यानिकपकत्तदभावकत्वस्य विवक्षणीयत्वात् च्याप्यवृत्यभावप्र- तियोगिन्यपि तस्याक्षतत्वात् तथाहि पटादौ घाधिकरणता यद्देशकालानवाञ्छिना तदनपच्छिन्ना व्याप्यः चिपटत्वाद्यधिकरणताप्रसिधा तदानरूपकत्वात् अनवच्छिन्नस्या- धिकरणतावद्घटादिनिष्ठताशपरत्वासाचाधिकरणत्वनिरूपकघट- स्वाद्यभावकत्वाश व्याप्यवृत्तिघटत्वादेः स्वाभावमतियोगित्वनिर्वाह: घटत्वादेरख्याध्यवृत्तिस्वसमानाधिकरणसंयोगादिप्रतियोगिताचार- शाय सत्यन्तं संयोगादेगनाद्यभावप्रतियोगितावारणाय वि. शेष्यं विभिन्नक्षणावच्छिन्नस्य संयोगविशेपावच्छेदकमूलादेस्त- भावावच्छेदकत्वावृक्षादिनिष्ठनदभावाधिकरणतायां न मूला- नवच्छेद्यत्वं किंतु प्रतियोग्यताधिकरणघटायषयवानवच्छेद्यत्व- घटत्वाभा- ·पूर्वपक्षमकरणम् । मेव तदनवच्छिन्ना च वृक्षादिनिष्ठसंयोगविशेषाधिकरणतापीति तत्राव्याप्तिरतः क्षणनिवेशः तनिवेशे च यत्क्षणावच्छिन्नस्य मू- लादेः प्रतियोग्यवच्छेदकत्वं तत्क्षणावच्छिन्नतदनवच्छेद्यत्वम- भावाधिकरणतायां तादृशतदनवच्छेद्यत्वं च न प्रतियोग्यधि. करणतायामिति तथाविधाधिकरणत्वान्तरानिरूपकत्वं प्रतियो- गिन्यक्षतमेवेति नाव्यातिरिति । तदपि न । मूलाग्राविरूपविभिन्ना- वच्छेदन मध्यभागापैकावच्छेदेन च वृक्षादौ वर्तमानयोः सं. योगयोरेकस्यापराभावप्रतियोगित्वापत्तेः एकसंयोगाभावाधिकरण- तायास्तारशमध्यभागाद्यनवच्छिन्नत्वात् अपरसंयोगाधिकर- णतायास्तदनवच्छिन्नत्वेनापरसंयोगस्यतदनवच्छिन्नाधिकरणतान्त. राप्रतियोगित्वेन सत्यन्तदलसवात्तत्र संयोगावच्छेदका. रादिभागस्यापरसंयोगाभावाधिकरणतावच्छेदकत्वेन विशेष्यदल- सत्त्वात् । मैवं याशयाडशावच्छेदकानवच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वोभ- याभाववद्यनिष्ठं यदभावाधिकरणत्वं तनिष्ठं यत्ताहशावच्छे- दकानवच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वोभयाभाववदधिकरणत्वं तदनिरूपक- त्वविवक्षया सामञ्जस्यात् गगनादेः स्वाभावाभावत्वं नोपेयत प्रति स्वाभावनिष्ठप्रतियोगित्वासंग्रहो न दोपाय । अन्योन्याभाव. प्रतियोगिनि मूलोपदर्शितामव्याप्तिमुद्धरति अति । वहयादेवृत्ते- रिति सम्बन्धविशेषमनन्वीव्याभावाधिकरणवृत्तित्वसामान्या- भावनिवेशे ऽव्याप्तिरिति शेषः। येन सम्बन्धेनाभाव इति यः सम्बन्धो यदभावप्रतियोगितावच्छेदकतया ऽभिमत इत्यर्थः ए. वमप्यन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन पृत्यप्र- सिद्ध्या तत्र तेन सम्बन्धेन तदधिकरणावृचित्वं दुर्घटमत आह तेन सम्बन्धेनासम्यक्त्वोक्ताविति । स्वयं दृपणान्तरमाछ परं त्विति तद्वति सामान्यादाविति शेपः । समवायेन वृचः:. तियोगितावच्छेदकीभूतसमवायेन स्वसम्बद्धत्वस्य तादृश इति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्वसम्बद्धं यदधिकरणं तदति- तदभावकत्वाभिधाने चेत्यर्थः तथा सति सत्तासमवाय्यवृत्तित्वस्य तदभाये सवेन उकाव्याप्तिपरिहारासम्भवादिति भावः । व्याधि- करणसम्वन्धेनेति संयोगादिना गुणाधभावप्रतियोगितायां तेन सम्बन्धेन गुणादिसम्यवाधिकरणाप्रसिधान्याप्तिरित्यर्थः। इनमुप- ·अनुमानगादापर्याम् लक्षणं प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिमत्यपिकाले कालि. काविसम्बन्धेनाभावस्य वृत्या अनुयोगिताविशेषरूपाभावत्वावच्छे. वकसम्बन्धेनावृत्तिरवश्यं वाच्या तथा च स्वरूपसम्बन्धेन सत्ताध. भावस्य यासत्तादिरूपोभायस्तत्प्रतियोगित्वासंग्रहोऽपि द्रष्टव्यः सत्तायभावसम्वन्याधिकरणे सामान्यादौ समवायादिकपताश. सम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिदा वस्यमाणरीत्येति यारशसम्बन्धसामान्ये एकदेशकालायच्छिन्नयदभावाधिकरणानुयोगिकत्वस्य यद्रूपषि- शिष्टप्रतियोगिकत्वस्य च वयोर्व्यतिरेकस्तपपत्वं तारशसम्बन्धे न तवभावप्रतियोगित्वमिति रीत्येत्यर्थः न च व्याप्यवृत्तेरवच्छेदक- स्वानभ्युपगमे एकदेशकालावन्छिन्नाभावाधिकरणत्याप्रसिद्धा तद्- घटितोमयामायाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । एकदेशकालावच्छिन्नयदा भावाधिकरणानुयोगिकत्वस्थले यद्यदधिकरणनिष्ठाभावाधिकर- तायां यद्यदेशकालानवच्छिन्नत्यावच्छिन्नत्योभयाभावस्तत्तहे- হাঙ্গালানস্বাৰম্বাৰীৰযমাবনবযানী त्ववयं निवेश्य तदुभयप्रतियोगिकत्ये तनित्वावछिन्नाभावनि- घेशेन सामअस्यात् न चैधमपि समवायक्यमवे वायेन दव्यत्वाभावप्रतियोगित्वासंग्रह. प्रतियोगितावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिनाधिकरणतार्मिकोभयाभावविवक्षया भधि. करणभेदेनाधिकरणतामेवं ध्यवस्थाप्य वत्संग्रहे चान्योन्याभा- घप्रतियोगिन्यव्याति तादात्म्यसम्वन्धेनाधिकरणताया अप्रसिद्ध सम्बन्धिता च सम्बन्ध एवेति तार्मिकोभयाभावविपक्षणे पूर्वोक एव दोष इति धार्य प्रतियोगितावच्छेवकसम्बन्धनिरूपि. तानुयोगिताधर्मिकस्य यत्प्रतियोगिफत्वविशिष्ठसम्बन्धप्रतियोगि- कत्वनिक्कयद्भावाधिकरणवृत्तित्वामयाभाषस्य विवक्षया सम. । चायैक्यमते तिप्रसङ्गवारणाय द्रव्यादिनिष्ठदव्यत्वादिप्रतियोगि- कत्वविशिएसमवायप्रतियोगिकत्यविवक्षयानुयोगितातो गुणादिनि- प्रतयोगिताभेदस्याभ्युपेयत्वेन प्रतीकारसम्भवात् अधिकमझे वक्ष्यामः अवृत्तिगणनादेस्वदभावनिष्ठं प्रतियोगिन्वं नोपयत यवत- स्वीकारे च यस्य येन सम्बन्धेनाधिकरणे यस्य येन सम्बन्धेनाव- च्छिन्ना एकावच्छिन्नावा वृत्तिस्तत्तदुभयावृत्तिः स्ववृत्तियों धर्म स्व. भिन्नत्व सति तद्धर्मववभेष तत्सम्यन्धावच्छिन्नस्वनिष्पानुयोगिता.

·पूर्वपक्षप्रकरणम् । निरूपकं तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वमिति विचक्षणीयं तारर्शधर्म- व घटतदभावान्यतरत्यादिकमेव स्वभिन्नत्वनिवेशात् स्वस्य न स्वप्र- तियोगित्वम् । अवृत्तिवयस्य परस्परप्रतियोगित्ववारणाय वृत्तिमानि. छत्वेन धर्मो विशेषणीयः एवमपि गोत्वादेरश्वत्वादिप्रतियोगिता. प्रसङ्गवघटत्वादी द्रव्यत्वाद्यभावप्रतियोगित्वप्रसङ्गतादयस्थ्यमेव स्वाभावविरोधित्वनिवेशे वक्ष्यमाणमत इव स्वाभावत्यत्र पाठ्यर्थ: प्रतियोगितानिवेशे नात्माश्रयः न च द्रव्यत्वाभावादेर्घदत्वादिप्र. तियोगिकत्वमिष्टमेव द्रष्यत्वाद्यभाववति घटत्वं नास्तीत्यादिप्र- त्ययस्य द्रष्यत्याभावादिविषयकत्वे क्षतिविरहातू घटत्वं द्रव्य- स्वाभावप्रतियोगीतिव्यवहारश्च समनियताभावैक्यमते द्रव्यत्वाभा- वद्रव्यसमेवतत्वविशिष्टाभावादीनामभेवादिनामिवास्मन्मतेऽपोष्ट एव घटत्वत्वेन घटत्वं द्रव्यत्वाभावप्रतियोगीत्यादिव्यवहारोऽपि अ- धिकरणस्वरूपाभाववादिनां प्राभाकराणामियास्माकमपीप्ट एव गोत्वादेरश्वत्वप्रतियोगिकत्वोपगमेऽपि क्षतिविरहः अश्वादौ गो. स्वादिकं नास्तीतिप्रतीतेरश्वत्वादिविषयताया इयत्वात् गोत्वमश्व त्वप्रतियोगीति व्यवहारो घटत्वं पटत्वप्रतियोगीत्यादिव्यवहारवाधि- करणवृत्यसाधारणधर्मस्वरूपाभाववादिभिरिप्यत एवेति वाच्यम् एवं सति सर्वत्र विरुद्धधर्मेणैवाभावप्रत्ययोपपत्तावतिरिकाभावासि- द्धिप्रसङ्गात् एवं विरोधिताघटकोमयाभावेऽपि प्रतियोगितान्तरनि- वेशादनवस्थेति ध्येयम् । तत्वावच्छेदकेति प्रतियोगितापच्छेदकत्य. र्थः अप्रसक्तयतिप्रसक्ती इति घटाद्यन्योन्याभावायभाषस्य तत्प्रति- योगितावच्छेदकघटत्वादिति भावः। ननु नेदं प्रतियोगित्वपवमुख्या. निर्वचनं किंतु व्याप्तिलक्षणप्रविष्टोपाधित्वघटकव्यापकतानिधि टप्रतियोगितास्वरूपनिरूपणमेव तारशप्रतियोगिताया भेदप्रतियो. गिसाधारण्यविरपि न क्षतिः तावतापि व्याप्तिलक्षणस्य निर्दोप. त्यादित्यत आह प्रकृतोपयोगीति । अत्यन्तपदवैयर्थ्यमिति धूमवान् वढेरित्यादी चायोगोलकान्यत्वादिरूपोपाधेः साध्ययनिष्ठभेदप्रति- योगितया व्यापकत्वानुपपत्तिरिति तद्वारणायैवात्यन्तपदोपादानं यदि चाभावाभावत्वरूपमन्योन्याभाषप्रतियोगिव्यावृत्तं प्रतियो. गित्वमुपाधित्यघटफव्यापफताशरीरे निवेश्यते तदा साध्यवभिः ठोपाधिभेदमादाय दोपस्यानकाशाचयर्यमिति भावः । ननु सा.

·समाना- ताशतत्प्रा. अनुमानगादाधर्याम् ध्ययनिष्ठध्वंसप्रागभावप्रतियोगिन आर्दैन्धनादेशपाधितानिहाया. त्यन्तपदोपादानं तस्यापि तवंसायभायरूपत्वादित्यत आह सर्वति शेषः नित्यस्य व्यभिचारनिरूपकाधिकरणमेदादेः द्वित्वाद्यवच्छि. भाभावप्रतियोगितामादायासम्भवधारणाथै प्रतियोगितानवच्छेद- करूपायच्छिन्नत्यविवक्षाया आवश्यकत्वेनार्दन्धनादेरपि ध्वंसादिन. तियोगितानयच्छेदकानेन्धनायागोलकादिभेदान्यतरत्वादिनोपाधि- त्वसम्भव इत्याशयेनाह नित्यसाधारणेति। न च ध्वंसमागमावा. दीनां सामान्यधो न प्रतियोगितावच्छेदक इति साध्यमित ध्वंसप्रागभावादिरूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकं ना:न्धनत्वमिति नित्यसाधारणधर्मपर्यन्तानुधावनमफलमिति वाच्यं धिकरणाद्रधनध्वंसासमानकालीनतत्प्रागभावाना गमावासमानकालीनतध्वंसानामाāन्धनत्वस्येव प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वात् अन्यथा ध्वंसप्रागभावयोरत्यन्तामावधि- रुद्धत्वमते ताशध्वंसप्रागभाषाधिकरणे इदानीमा न्धनं ना. स्तीत्यादिप्रत्ययानुपपत्तेः। वस्तुतस्तु पतधूमयान बहेरित्यादावेतदा ईन्धनादिव्यतीनां नोपाधिता सम्भवति तत्तयक्तित्वादेः सा. ध्यवनिष्ठध्वंसादिप्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्याशङ्कया नित्यस्ये. त्यनेन तत्तद्यकीनां व्याप्तिलक्षणाप्रवेशेपि न क्षतिरित्युक्त्वा ता. इशोपाधीनामपि व्यापकरूपेणोपाधितया व्याप्तिलक्षणे प्रवेश पवेति नित्यसाधारपारूपावच्छिन्नस्य चेत्यनेनाभिहितं नित्यसा. धारण्यं चात्र तद्देशनिष्ठवंसायप्रतियोगिसाधारण्यात्मर्फ तना- ट्रॅन्धनत्वादेरपि संग्रहान्न न्यूनतेति ध्येयम् । उपाधित्वसम्मवादिति वथा चा धनत्वाचवच्छिन्नस्य प्रकृतोपाधित्वानुपपत्तावपिन ध्याप्तिलक्षणातिव्याप्तिप्रसङ्ग इति भावः । इतरथा भेदप्रतियोगि- तासाधारणरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वे भेदभति- योगितेति अयोगोलकभेदादिभेदप्रतियोगितत्यर्थः। अथायोगोलक- भेदादेः साध्यवनिष्ठभेदप्रतियोगितया ऽनुपाधित्वेऽपि अयोगोल- कमेधूमवदन्यतरत्वाद्यवच्छिन्नस्योपाधिता सम्भवाव्यानिलक्षणा- नतिप्रसक्तिर्निवहति न हि तादृशान्यतरत्यावच्छिन्ने धूमवाति तचदवच्छिन्नभेदो वर्तते येन भेदप्रतियोगितामादाय तदवाञ्छि- मस्योपाधिस्वं व्याहन्येत न चेदं जन्यं पृथिवीमादित्यादौ पर ·जन्य. सा- पूर्वपक्षमकरणम् । माणुभेदादेर्जन्यनिष्ठभेदप्रातियोगत्वेन साध्याव्यापकतया परमाणुभेदान्यतरत्वावच्छिन्नस्य परमाणुसाधारणत्वेन साधना व्यापकतया उपाधित्वं न सम्भवतीति तत्रानौपाधिकत्ववार- कतया ऽत्यन्तपदसार्थक्यमिति वाच्यं साधनाव्यापकतायाम- त्यन्ताभावत्वनिवेशस्य निष्प्रयोजनकतया तादृशान्यतरत्वाव. च्छिन्नस्य परमाणुभिन्नस्य साधनाधिकरणपरमाणुनिष्ठभेदप्रति- योगित्वेन साधनाव्यापकतयोपाधित्वं न सम्भवतीति तभानौ- पाधिकत्ववारकतया ऽत्यन्तपदसार्थक्यमिति वाच्यं साधना- व्यापकतायामत्यन्ताभावत्वनिवेशस्य निष्प्रयोजनकतया ताड- शान्यतरत्वावच्छिन्नस्य परमाणुभिन्नत्वावच्छिन्नस्य च साधना- धिकरणपरमाणुनिष्ठभेदंप्रतियोगित्वेन साधनाव्यापकतयोपाधि- त्वसम्भवात् । यत्तु घटाभावभिन्नत्वाद्यवच्छिन्नस्यापि साध्य. यनिष्ठघटायभावस्वरूपघटायभावनिष्ठ स्वभेदप्रतियोगितया •ध्यव्यापकत्वासम्भवेनानोपाधिकत्वापत्या तद्वारकतया ऽत्यन्त- पदसार्थक्यं तत्पददाने घटाभाषभेदादरेवोपाधित्वसम्भवादि- ति तन । घटाभावभेदात्यन्ताभावस्यापि साध्यवनिष्ठघटाभावमात्र- वृत्तित्वेन तुल्ययुक्त्या घटाभावरूपतया इत्यन्तपदोपादानेऽपि त. त्रोपाधेलिभ्यात् नचात्यन्तपइदानादस्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियो- गित्वलाभादुक्तस्थले घटाभावभिन्नस्य घटामापात्मकभेदत्वनि- रूपकमतियोगित्वेपि अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगित्वविरहादु- पाधित्वं सम्भवत्येत्यति धाच्यं घटाभावभिन्नं पटत्यादित्यादा- वुकक्रमेण साध्यव्यापकस्य घटाभावभिन्नस्य साधनसमानाधि. करणघटामापरूपस्वभेदप्रतियोगितया उपाधितापत्या साधना. व्यापकत्वदलेपि अत्यन्ताभावत्यनिरूपकप्रतियोगित्वनिवेशस्याव- श्यकत्वेन उकस्थले प्रमेयत्वादिरूपसाधनव्यापकतया तस्योपा. धित्वासम्भवात विवक्षान्तरेण घटामायभेदस्योपाधित्वोपपा- दने घटाभावभिन्नस्यापि तदुपपादनसम्भवेनात्यन्तपदवयर्य- स्यावश्यकत्यादिति चेन • अखण्डानत्यायोगोलकभेदरूपोपा- धेः साध्यवति कथंचिदपि नात्यन्ताभावः विशिष्टभाव- स्य विशेष्यविशेषणसम्बन्धप्रतियोगिफत्वमतावलम्बनात् द्वी न स्त इत्यादिप्रतीतेः परम्परासम्बन्धेन द्वित्वाद्यभाय एवं विषय ·अनुमानगादाधर्याम् इति मतामयणाय प्यासस्यवृसिधर्मानवच्छिन्नायं षा प्रतियो- मितायां विशेषणं देयं तथा चाप्रतियोगित्वगर्भमेव ध्यापकत्वं धाञ्यंत तु प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नत्वापं मन्यतापि यदि चेत्पनेनानवच्छेदकाचछिन्नविनिवेशे मागनिर्भरो दर्शितः एवं चायोगोलकभेदसाध्यपदन्यवरत्वाद्यवच्छिन्नस्योपाधित्वं दुरुपपा- वमेप तारशस्य साध्ययता साध्यवनिष्ठात्यन्तामावमतियोगिया- दयोगोलकभेदादेव ताटशवप्रतियोगियादित्यत्यन्तपदसा. र्थक्यात् । नन्वेवमपि नित्यसंसर्गाभाववरूपात्यन्ताभावस्वघटक- ध्वंसादिवारकनित्यत्वांशस्यानतिप्रयोजनकत्वमेवेत्याशङ्कायां नित्य त्वांशो न निवेक्ष्यत एवं केवलं संसर्गाभावत्वलामायवारयन्त- पदमिति दर्शयितुं संसर्गाभावेति तस्य अत्यन्तपदस्य भ. न्योन्याभावमतियोग्यव्याति परिहर्तुमाह घिरहपदस्येति तना नेति तदन्धित अभावान्वितं यज्शानं तत्प्रतिबन्धकमानविषया- र्थकत्वादित्यर्थः अभावान्वय उपलक्षणं शानप्रभृतीनामेव , विर- हपदार्थघटकत्व बोध्यं तेन नाभावपर्यम् । एवं च तदभावनः हप्रतिवन्धकग्रहविषयंत्यमेव तदभावप्रतियोगित्वमिति फलितम् । पतचात्योन्याभावप्रतियोगिसाधारणत्याह प्रतिषशातीति । प्रवि- योगितावच्छेदकसम्बन्धेन मतियोगिप्रकारकनिश्चयस्थामावधी • विवन्धकत्वादिति भावः । प्रतिवन्धक यदि कारणीभूताभावमति. योगित्वं तदा मतियोगित्यान्तर्भावण तदनवस्थेत्यतस्तदन्यथा नि. र्यक्ति प्रतिबन्धकत्वं चंति । अत्र प्रतियोगितालक्षणे ऽभावमतियोगि- मत्ताहानयोरपि भिन्नकालावच्छेदेनैकत्रात्मनि एकक्षणायदेन, भिशात्मनि वर्तमानस्वावेककालावच्छेदेनेति एकवेति च । काल- पदं क्षणपरं तेन स्थूलकालावच्छेदेन तयोरेकाधिकरणावृत्तित्वे. पिन क्षतिः अप्रैकोत्यनतिप्रयोजनकम् । अभावशानाधिकरणक्ष- णावच्छेदेन तन्न्यात्मनिवप्रतियोगितानासनवेऽपि तज्ज्ञानाधिका- रणक्षणावृत्तियत्किञ्चित्मातियोगिहानव्यकिमादाय लक्षणगमनस শাখা ন ব স্থানান্তরে মংয়যমাবস্কালাথিক क्षणहतितया मावशानाधिकरणक्षणातिलानामसिद्धिरिति धान ज्यम् । अभावशानायच्छेदकक्षणावच्छिन्नवृत्तिकाव्यवापस्य एक कालापछेदेनावर्तमानत्वस्य निघेशे नित्यस्य भगवज्ञानस्य काल. , ·पूर्वपक्षपकरणम् । विशेषानवच्छिन्नतया सर्वत्र प्रतियोगिशाने ताशवृत्तिकत्वानियमात् घटायभावशानावच्छेदकक्षणानपच्छिन्नपटादिशानव्यक्तिमादायाति- प्रसशस्तु एकक्षणापच्छेदेन घटायभावज्ञानाधिकरणावृत्तिपदादिशा. नस्यापि सत्वेनातिप्रसङ्गपदभावपदस्य स्वाभावपरतयैव धारणीयान चैवं सति एकक्षणायच्छिन्नत्यं परित्यज्य एकाधिकरणावृत्तित्वस्य निवेशेनापि निर्वाहसम्भवः एकपुरुपीयघटाद्यभावशानन्यधिकरण. पुरुषान्तरीयघटादिशानमादाय घटादौ तदभावप्रतियोगित्वोपपत्ते. रिति वाच्यम् । अभावज्ञानस्य हि घटाद्यभावशानत्वेनैव निवेशो न तु तत्तयक्तित्यादिना तथा च घटाभावशानाधिकरणावृत्तिघट- ज्ञानमेव दुर्घ । सर्वपामेवात्मनां कदाचिद्धाभावशानववादित्येक- क्षणावच्छिन्नत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् न च तदधिकरणावृत्तित्वश- रीरे प्रतियोगितायां तदधिकरणवृत्तित्वत्वावच्छिन्नन्वनिवेशनमफलं तदधिकरणवृत्तित्वप्रतियोगिकाभावनिवेशेनाप्युपपत्तेः घटाभाव- झानपद्दत्तिपटादिक्षाने तवृत्तित्वप्रतियोगिकतद्विशेषाभावसत्वेऽपि स्वाभावस्य निवेशनीयतया ऽतिप्रसझानवकाशात् तया च घटा- दिशाने घटाभावशानाधिकरणवृत्तित्वसत्त्वेऽपि तत्प्रतियोगिताका. भावसौलभ्यात् घटादेः स्वाभावप्रतियोगित्वमुपपद्यत एवेति पापं तवधिकरणवृत्तित्यनिष्ठप्रतियोगितायाः प्रकारतया निय. शने प्रतियोगित्ववाने प्रतियोगित्वान्तरमानापेक्षया दुयत्वाप- स्याऽभाषे ताशप्रतियोगितायाः सम्पन्धविधयैव निवेश्यतया मतियोगितायाः यत्र प्रतियोगिसंसर्गतया प्रवेशस्तन प्रतियो- गिप्रकारीभूतधर्मावच्छिन्नत्यभानस्यावश्यकतया तदधिकरणावृत्ति- स्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्यैव प्रतिवन्धकतारूपतया एक- क्षणावच्छिन्नत्वानिवेशे उकानुपपचेरनुसारादित्यवधेयम् । भन्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकति प्रसकिं निराकर्तुमाह अभावप. बस्य घेति । स्वाभावपरत्वादिति । तथा च स्थीयो योऽभायः स्वनिष्ठतद्विरहत्यमेव स्वस्य तदभावप्रतियोगित्वं घटान्योन्यामाया मघटत्वाभाव प्रति घटत्यादिनिष्ठतांवरहत्वं न तामतियोगित्यमिति मायः । घट एतदभावप्रतियोगीत्यादौ प्रभाषपदं लक्षणया घटा. विरूपसमभिन्यारतपदार्थविशपितानापरं प्रतियोगिपदं शानठि- बन्धकमानविपयत्यापच्छिमार्थकं तदेकदेशमाने वाभावविश्यकस्या- ·अनुमानगादापोस् न्चय इति स्वत्वाननुगमेऽपि न प्रतियोगिपदस्य शक्त्यानन्त्यप्रस न वाभावपार्थानन्वयापत्तिरिति ध्येयम् । सम्बन्धविशेषापछि प्रत्वस्थ व्यापकताघटकप्रतियोगितायामवश्यं निवेशनीयतया में बप्रतियोगितामादाय दोपासंभषेन संसर्गाभावत्वनिवेशवैयध्यमि त्यन्तपदं सम्बन्धविशेषावच्छिन्नापलाभार्थकतयैव व्याख्येयं तथा च प्रकृतोपयोगिप्रतियोगितामात्रस्व लस्यत्वेऽपि न सतिरि. स्याह पस्तुतस्वित्वाविना । एकसम्बन्धावच्छिन्नाया इति तथा च साभ्यवनिष्ठाभाचप्रतियोगितासामान्यानवच्छेदकत्वनिवेशे प्र. तियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव साध्यवनिष्ठयत्किधिसम्बन्धावति. प्राभावप्रतियोगितावच्छेदकतया ताशमतियोगितासामान्यानव च्छेदकसाधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकामसिद्धिः न पा. योगोलकभेदत्वादिकमेव तथा धूमादिमति संयोगादिन्यधि- करणसम्बन्धावच्छिनायोगालकभेदामावसत्त्वेऽपि तत्प्रतियोगिता- यां लायवेन शुद्धभेदत्वादेरवच्छेदकत्वोपगमादिति वाच्यं विषय- तासम्बन्धेन कालिकसम्बन्धेन वा अयोगोलकभेदायभावप्रतियो. गितायामेवायोगोलकभेदत्वादेरवच्छेदकतया तस्य साभ्यवधि- प्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्यासम्भवात् अयोगोलकभेदाविष यभेदान्तरविषयकक्षाने विपयितासम्बन्धन भेवत्वापसा मान्यधर्मावच्छिनाभावासम्भवेन तत्साधारणतारशसम्बन्धाध. वच्छिन्नायोगोलकभेदाद्यभावस्य भेदसामान्यानधिकरणदेशाम सिधा काले कालिकसम्यन्धापत्रिभेदत्वावच्छिनाभावासम्भ. नायोगोलकभेदाधनधिकरणायोगोलकाधवच्छेदेन कालवृत्ते कालिकसम्बन्धनायोगालकभेदाधभावस्य प्रतियोगिता शुद्धभेदत्वादेरवच्छेदकत्वायोगात् । यदि च यत्किश्चित्सम्बन्धाय च्छिमप्रतियोगितानवच्छेदकत्यं निवेश्यायोगोलकभेवत्वादेस्ट. थात्वमुपपाचते तरा बहिमान् धूमादित्यादी वहयादिमनिष्ठ संयोगसमवायदेशिकविशेपणतासम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगिता. नवच्छेदकधूमादिमनिटसमवायसंयोगकालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभा- वप्रतियोगितावच्छेदकवाहित्वद्रव्यत्वत्वहरभेदत्वावच्छिन्नस्योपा- धितापत्तिरिति भावः । यत्सम्बन्धावच्छिमाया इति । तथा व सं. योगादिसम्यधावच्छिपववषादिमनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । घहित्वादेः साधनवनिष्ठतत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदक- त्वासम्भवाळूमादिमनिष्ठविशेषणताविशेषादिसम्बन्धावच्छिन्नाभा- घप्रतियोगितानवच्छेदकायोगोलकभेदत्यादेवयादिमनिष्ठतादृशस. म्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाच्च न कश्चिद्दोप इति भावः । संसर्गामावत्यमनुपादेयमेवेति अयोगोलकभेदत्वादे. धूमवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि विशेषणताविशेपसम्ब- धादिघटितनिरुतोपाधितावच्छेदकत्वस्य तत्राक्षतत्वादिति भा च अस्वरसश्च व्यधिकरणसम्बन्धेनेति तथा च यारशव्याधिकरणसम्बन्धेन संयोगादिना यस्य रूपादेः कचिदपि कस्यचिद्रूमो न जातस्तस्य तारशसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगित्वानु- पपत्तिः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव प्रतियोगिप्रकारकशानस्या- भावधीविरोधित्वाधारशाभावधीप्रतिबन्धकमानस्यैवाप्रसिद्धः। य. पपिसमानधर्मिकयोरेवाभावप्रतियोगिमत्ताशानयोःप्रतिवन्धकभाव इति समानाधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्थलेऽपि विरोधिनोर- भावप्रतियोगिहानयोरेकतरस्य भ्रमत्वनियम इति यारशाभाषस्य तत्प्रतियोगिनो या भ्रमो न फदाचिदपि प्रसिरस्तदभावप्रति- पोगित्वाव्याप्तिसम्भवः तथापि समानविशेष्यताप्रत्यासत्या प्रतिव- ध्यप्रतिबन्धकमायोपगमे मिन्नधर्मिकशानस्यापि प्रतियन्धकतावच्छे- दकाकान्ततया ताशप्रमात्मकहानमादाय लक्षणसमन्धयः सम्म, वतीति प्यधिकरणसम्बन्धापच्छिमामावानुधापनम् । ननु प्रति. बन्धकरवं ने कारणीभूताभावप्रतियोगित्वमपि त्येकफालावच्छे. देनेकत्रापर्तमानत्यमिति प्रागेयोकमेवं च या:शव्यधिकरण- सम्बन्धेन यस्य प्रतियोगिनो भ्रमो प्रसिधस्तादशसम्बन्धा- पच्छिमतदभावक्षानासमानकालीनवत्प्रतियोगिविषयकसम्बन्धा- न्तरावगादिप्रमामादायैव लक्षणसन्ततिः सम्भवतीत्यतो दूपणा. न्तरमाह स्वाभाचेति । सम्वन्धत्यस्य नियमघटिततया गौरया. पाह स्वाभावधानति । लघोरित्यस्य स्थाभावशानप्रतिवन्धकक्षा- नविषयत्यापेसयेत्यादिः सर्वन सम्भवित्वादिति । सर्वत्र प्रति. योगितारपत्वसम्भवावित्यर्थः तदभायमानविपयोदासीनेतिप्रस- अस्य स्वांशनिवेशेनेवायोगादिति भावः । ननु तथैया स्त्यित्य. त भाद स्वाभायेत्यति । स्वाभावत्यावाविति पाठे य.

·३७२ अनुमानगादार्याम् थाभुतधिरहत्यनिवेशपक्षे अभावविरहेस्यस्यादिना परिप्रहः । पध्यर्थप्रतियोगिताया इति स्यस्यामाव: स्वाभाव इति पट्यधस्य प्रतियोगित्वातिरिक्तानतिमसकस्य दुर्वचत्वादिति भावः । तत्र स्वरूपसम्बन्धस्यैवेति भन्यथा आत्मायादिति भावः । यद्यपि स्वाभायेत्यत्र प्रतियोगितायाः सम्बन्धविधया निशे सम्बन्धमानस्य विशिरवुद्यहेतुतया स्वाभावत्या स्वाभावा भावत्वम्पप्रतियोगितानिवेशेपि तज्ज्ञानारपूर्व न तज्ज्ञानापेक्षेचि म दुईयता तथापि विशिष्टसम्यन्धे सम्बन्धसम्बन्धस्यापि घटकतया सम्बन्धविधया भासमानस्य तस्य शरीरे तस्य सम्बन्धविधया भानं ताशरीत्या मानान्तर्गतमपि सम्बन्धविधया तदानमिति विषयतानवस्था दुरिय तथात्वौचित्यात् प्रतियोगितात्वौचित्या. त् न च स्वाभावे स्वस्य सम्बन्धो ऽनुयोगिता न तु प्रतियोगि- ता सा च स्वरूपसम्बन्धरूपैवास्ता प्रतियागिता तु निरुतापे। त्याशयम् । अनुयोगिताया स्वरूपसम्बन्धात्मकत्वेऽपि निरुतापे क्षया लघोस्ततिरूपकत्वस्यैव प्रतियोगितात्यौचित्यात प्रकारात रेण प्रतियोगिताप्रवेशमाह अभावत्वति । भभावत्वं द्रव्यादिपद्मति योगिकभेदयत्वं प्रतिबन्धकत्वं एकत्र वर्तमानत्वादिप्रतियोगिकामाव इति भावः । नन्वभावादिव्यवहारगोचरत्वमेवामापर न तु मतियो- गिताघटितं निमकरूपमित्यत माह तथाविधेति । विना प्रतियोगि- तामिति प्रतियोगितान्त वमन्तरेत्यर्थः तथाविधव्यवहारगोचरवम् अभावादिशब्दप्रतिपाद्यत्वं तत्पदशक्तिविषयत्वरूपं वा उभयथापि जन्यताघटितं प्रतिपाद्यत्वस्य तजन्यमतिपत्तिविषयत्वरूपवाद तत्पदशक्तेश्च तत्पदजन्यबोधविषयत्यप्रकारकभगवविच्छारूपत्वात जन्यता व व्याप्तिघटिता तस्याश्व प्रतियोगितायटितत्वादिति भावः। एवं च प्रतियोगिता स्वरुपसम्बन्धविशेष इति पूर्वमत पय मणिकारस्य निर्भर इति सूचितम् । इदं त्ववधेयम् घटो ना- स्तीत्यभावयुद्धावभावाशे प्रतियोगिन एच प्रकारतया मानान्म- ण्यभावादेः कारणत्वे प्रतियोगिनो विच्छेदकत्वाच्च अमावनि. g: प्रतियोगिनिरूपितो ऽनुयोगिताच्या स्वरूपसम्बन्धः श्यमङ्गीकार्यः प्रतियोगिन्यमायविशिष्टबुझात्मको अभावीयो इत्यादिप्रत्ययस्तु नानुभवसिद्ध इत्यभावीयप्रतियोगिः ·पूर्वपक्षमकरणम् । 1 तास्यस्वरूपसम्बन्धे मानाभावः प्रतियोगिज्यवहारस्त्वनुयोगि. तानिरूपकत्वमेवावलम्बते विंसस्य प्रतियोगिनिष्ठप्रत्यासत्या । प्रतियोगिजन्यत्वानुरोधेन तस्य प्रतियोगिनि सम्पन्धोपगम । आवश्यक इति चेदस्तु तथा तथापि अभावान्तरस्य ताशसम्ब. । न्धो निष्प्रमाण एव न च जन्यत्वस्य यत्र कार्यतावच्छेदकता • तन प्रागमावादिनिष्ठानुयोगितानिरूपकत्यापेक्षया प्रतियोगिता- । सम्बन्धेन प्रागभाववत्वस्य तथात्ये लाघवात् प्रागभावस्यापि ता- दशसम्बन्धः सिद्धतीति वाच्यं तत्र निरूपकतासम्बन्धनानुयोगि- ताविशेषरूपप्रागभावत्वस्यैवावच्छेदकत्वोपगमात् अन्यथा प्रागभा- वनिष्ठात्यन्ताभावादिभेदस्याधिकरणस्वस्पतामते जन्यत्वस्यात्य. न्ताभावादिसाधारण्यापतेः गोरवायेति ॥ यत्साध्यस्येत्यत्रकर्मधारयसमासे व्याप्तहेतुनिष्ठत्वालाभाति पष्ठी- तत्पुरुषमवलम्ब्य न्याचष्टे यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावेत्यादिना । (चि०) यावत्साधनाव्यापकमव्यापर्क यस्सा- ध्यस्य यावत्साध्यव्यापकं व्यापकं वा यस्य तत्त्वं तदिति चेन्न । सोपाधेरपि तथात्वात् । तथाहि साध- नस्य वहेरव्यापकं यावदाइँन्धनं तत् प्रत्येकमव्यापक साध्यधूमस्थ द्वितीये साध्यधूमस्य व्यापकमान्धनं तह्यापकं महानसीयपहे। (दी०) यत्साध्यस्य यत्समानाधिकरणसाध्यस्य तया- हीत्यादि । यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेद- कं यावत् साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावपतियोगिताव. छेदकं साध्यसमानाधिकरणात्पन्वाभावप्रतियोगितानवच्छे. दकं यावत् यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावपतियोगितानवच्छे. दकं तत्त्वामित्यर्षे तु नोक्तदोप इति ध्येयम् । प्रतियोगितयों- अझसम्बन्धावच्छिन्नले वियोपणताविशेपावच्छिन्नतं वा व- जन्यम् । तेन प्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव यतिथि:

·अनुमानगादाधर्याम् सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता- बच्छेदकत्वेऽपि एकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणात्य- न्ताभावमतियोगितानवच्छेदकस्य सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसा- धनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि च न क्षतिः । व्यभिचारिणि तु यत्राधिकरणे व्यभिचारो विशे- पणताविशेपावच्छिन्नतान्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं साध्य वत्वमकारकप्रमाविषयत्वत्वं विशेपणताविशेपावच्छिन्नसाध्यस. मानाधिकरणाभावमतियोगितानवच्छेदकमिति नातिमसङ्गः । वस्तुतस्तु हेतुसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक यावयद्धमावच्छिन्नयत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिता- बच्छेदकं तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं साध्यसमानाधिकर- णान्योन्याभावमतियोगितानवच्छेदकं यावत्स्वसमानाधिकर- णान्योन्याभावमतियोगितानवच्छेदकम् तत्त्वं वा व्याप्तिरिति ध्येयम् । (गा०) अत्यन्तपदानि भूले तत्पदमस्तीत्युपाचानि न तु विधाक्षतार्थकानि सम्बन्धविशेषापछिभत्वेन प्रतियोगिताया भने विशेषणीयतया व्यावृत्त्यभावात् । नोकदोप इति आन्धनायो। गोलकान्यत्वावीनां धूमादिनां धूमादिसाध्यभिष्ठतत्तयक्तियो- भयत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगितावत्वेऽपि तत्वस्य साध्यकत्रिष्ठाभाव. प्रतियोगितानवच्छेदकत्वाचाशधर्मस्व महानसीयवहयादिम्पय- किशिसाधनवशिष्ठाभावप्रतियोगितानवेच्छेदकत्वेऽपि नयनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावयवाभावादिति भावः। एकसम्बन्धावच्छिन्नत्यमिति । साधनसमानाधिकरणाभा- घाययद्यत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितावच्छेदकत्वं यस्य तस्य सा. भ्यवषिष्ठाभावीयतत्सम्बन्धावच्छिमप्रतियोगितावच्छेदकत्वं साध्य वनिष्ठाभावीययद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं यस्य तस्प साधनवमिष्ठामीवायतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदक साध- ·साध्यस- न 'पूर्व पक्षपकरणम् । त्वमित्येव · विचक्षणीयमित्यर्थः। विशेषणताविशेषसम्बन्धमात्रनि- वेशनैव सामजस्ये सम्यन्धान्तरनिवेशनमफलमित्याशपेनाह वि. शेषणतेति । प्रथमलक्षणे सम्बन्धविवक्षायाः फलमाह प्रतियो. गितावच्छेदकमात्रस्यैवेति । मात्रपदं कृत्मार्थक तथा च सुतर्रा सा- धनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकसामान्ये मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वामिति सम्बन्धाविवक्ष- णे ऽतिव्याप्तिः स्यादिति भावः । लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्य साध्यनिष्ठाभावमातियोगितावच्छेदकत्वासम्भवाद्धर्ममात्रमुपेक्ष्य प्र- तियोगितापच्छेदकधर्मानुसरणं । यद्यपि कम्युनीवादिमत्त्वादरपि विपयितासम्बन्धावच्छिन्नतविशिष्याभायप्रतियोगितावच्छेदफत्वं सम्भवति घटत्वादिविशिष्टविषयकेऽपि कम्युग्रीवादिमत्वाप्रका. रके ज्ञानादो तरिशिष्टस्य विपयितासम्बन्धावच्छिन्नाभावसत्त्वे. लघुघटत्वावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवात् तथापि विपयिताया वृत्पनियामकत्वेनाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं ना- स्तीत्यभिप्रायेणेदम् । अयोगोलकभेवत्वावस्तु धूमादिमभिष्ठकालि. कादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायामवच्छेदकत्वमिति बो- ध्यम् । द्वितीयलक्षणे सम्बन्धविवक्षाफलं दर्शयति एकसम्बन्धे. ति । तपा च यदि यत्कित्रित्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसमामाधि- करणामावप्रतियोगितानवच्छेदकं यद्यत्तत्र साधनससानाधिक- रणाभावीयप्रतियोगितासामान्यावच्छेदकत्वाभावो विवक्षित- स्तदा ऽसम्भवः स्यादिति भावः । यदि साधनसमानाधिकरणा. भावीययत्किधिसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदफत्वाभा. पो निवेश्यते उभयदले प्रतियोगितासामान्यं वा तवा पुनरति- व्याप्तिरेवेति हृदयम् । उभयळक्षण एवं सम्बन्धविवक्षणे व्यभिचा- रिण्यतिव्याप्तिवारणप्रकारं दर्शयति व्यभिचारिणि त्विति । तनिष्ठा. मावप्रतियोगितावच्छेदकमिति । तथा च साधनवनिष्ठामायप्रति- योगितावच्छेदकपु साध्यवाग्निष्ठामायप्रतियोगितानवच्छेद केषु या यावत्सु साध्यवत्वप्रकारकममाविपयत्वत्वान्तायातय च सा. यनिष्ठाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्यसाधनयाभेष्ठाभावप्रतियोगि- तानपच्छेदकत्वयारभावान लक्षणद्वयातिव्याप्तिरिति भावः । ब. स्यन्ताभावघटितत्वेन गुरुतया तदघटितमन्योन्यामाघगर्भलक्ष- ·अनुमानगादायम् . णयमाह वस्तुत इति । यद्यप्यायोल्पामावलक्षणेऽपि प्रतियो. गितावच्छेदकतयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नावस्य विशेषणवाविशेषा च्छिन्नत्वस्य वा निवेशनमावश्यकम् । अन्यथायोगोलकान्यत्वाई. रपि धूमाद्यास्मकसाध्यवन्निष्ठस्य विषयितादिसम्बन्धेन स्वावरिष्ठ अभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतयातिप्रसशात् अत्यन्ताभाषध: टिवलक्षणे च ताशसम्बन्धेनायोगोलभेदत्वाचवच्छिन्नशामादेयों इत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकतामादायातिप्रसङ्गो सम्भव ति विशेषणताविशेषसम्वन्धावच्छिन्नमतियोगितायां शुभेदमाई रेवावच्छेदकत्यसम्भवेन गुरोरयोगोलफभेदत्वादेरनवच्छेदकत्वा दिति तत्र प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशो नास्थि तथा चान्योन्याभावगर्भव्याप्ती लाघवानवकाशः तथापि गुरुधर्मस्प प्रतियोगितावच्छेदकत्वमते अत्यन्ताभावगर्मलक्षपोपि प्रतियोगिता बच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धनिवेश आवश्यक एवं भेदत्वादेर्षिपन पितासम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्येऽन्ययोगोलकमेदत्वादेर्न प्र. तियोगितानवच्छेदकावनिर्वाहः विशेष्ये पर्याप्तस्यापि विशिष्टानु योगिकामावानभ्युपगमादिति ताशधर्मस्य साध्यव्यापकताब- च्छेदकरवानिहाय द्वितीये त्यन्ताभावघटितलक्षणे तधिवेश. नस्यावश्यकता सर्वथैवेत्यभिप्रायेणेदम् । वस्तुतस्वित्यादि भ्रान्त फरिपतः पाठ इत्यपि वदन्ति । यावदव्यभिचारितदव्यभिचारीत्युभयचैव पहुव्रीहिभ्रमनिरासाय व्याचष्टे यावतां पामिति । (चि०) नापि साध्यं यावदक्ष्यभिचारि तव्य- भिचारित्वमनीपाधिकत्वम् । साध्याव्यभिचारि- स्वस्यैव गमकत्वसम्भवात् । तच्च दूपितम् । नापि कास्न्यन सम्बन्धो व्याप्तिः । एकव्यक्ति के तदभावा- त् । नानाव्यक्तिकेऽपि सकलधूमसम्बन्धस्य प्रत्ये- कवलावभावात् । अत एव न कारस्पैन साध्पेन स- ज्यन्धी व्याप्तिः । विषमक्याप्त तदभावाच तप ·पूर्वपक्षप्रकरणम् यावत्साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्ध । साधना- अयमहानसादौ सकले प्रत्येक चहेराभितत्वाभा. वात् नापि साधनसमानाधिकरणयावद्धर्मसमाना. धिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यम् । यावद्धर्मसामा. नाधिकरण्यं हि यावत्तद्धर्माधिकरणाधिकरणत्वं त. चामसिद्धम् । साधनसमानाधिकरणसकलमहानस- स्वायधिकरणामतीतः । नापि स्वाभाविका सम्य- न्धो व्याप्तिः । स्वभावजन्यत्वे तदाधितत्वादी चा. व्याप्त्यतिव्याप्तः । नाप्यविनाभावः केवलान्वयिन्य. भावात् ।। (दी०) साध्यमिति । यावतां तपामित्यर्थः । दृपितं के- वलान्वयिन्यव्याप्त्या । सा च यथोक्तलक्षणेऽपि । गौरवं पर- मनिरिच्यते इति । कायं साधनस्य साध्यस्य साध्याश्रय- स्य साध्यसमानाधिकरणस्य वा । आये कृत्स्नसाधनसामा- नाधिकरण्यं साध्ये कृत्स्नेषु साधनेषु साध्यसामानाधिकर- भयं वार्थः । प्रधमे एकति नानेति च व्याप्तेश्वाहेतुत्तित्वं । पृथिवी पृथिवीत्वव्यापकजातेरित्यादावतिव्याप्तिश्च । अत एव नेतरः । अर्थाभिधानपूर्वकं द्वितीयं निरस्पति अत एवेति । अत एव एकव्यक्तिमाध्यकाव्याप्तेरेव विपमन्याते समव्याऽपि च संख्यापरिमाणादावेकत्र साधने सकलसाध्यसम्बन्धस्या- भावात् भावाच शब्दवान् द्रव्यत्वादित्यादी । तृतीय सा. ध्याश्रययाववृत्तित्वं चतुर्ये साध्यसमानाधिकरणयावसामा. नाधिकरण्यमर्थः । तत्र च यथासम्भवमेकमात्रवृत्तिसाध्यके वयादौ साध्ये धूमादावव्याप्तिरतिव्याप्तिय सत्तादौ । अर्थ- परिफारपूर्वकं पञ्चमं निरस्पति न चेति । एकमात्रचिसाधने - ·३७८ अनुमानगादार्याम् चाच्याप्तिश्च । तथैव पष्ठं निरस्यति नापीति । तादृशाना सर्वेपां महानसत्वादीनां प्रत्येकनिरूपितान्यपि सामानाधिकर- ण्यानि न कुत्रापि वहौ । अथ यद्धर्माचच्छिन्नसामानाधिकर- ण्यत्वेन साधनसामानाधिकरण्यव्यापकतं तद्धर्मावलीदसा. मानाधिकरण्यं विवक्षितमिति चेत् इतोऽपि लघुतया साधन- व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिरि- तिसिद्धान्तयिष्यते । अविनेति साध्यं विना साध्याभाववति यो भावो वृत्तिस्ताविरहः । साध्यं विना अभावः साध्याभावव्या- पकीभावप्रतियोगित्वमिति वा । . - (गा०)दूषितमित्यत्र केन दोपेणेत्याकाक्षायां हेतुं पूरयति केवलान्ध. यिन्यव्याप्त्येति। ननु साध्याव्यभिचरितत्वमात्रोको केवलान्यायिन्य. व्यातिः प्रसज्यत इत्यत पव शेपसार्थक्यं भविष्यतीत्याशदायामाह सा चेति केवलान्वयिन्यव्यातिश्चेत्यर्थः । यथोकलक्षणे यावतां सा. ध्यमव्यभिचारि तेपामच्यभिचारित्वरूपे केवलान्वयिताध्यं व्य. तिरेकिणो व्यभिचार्येव केवलान्वायनश्च व्यभिचार एवाप्रसि. द्ध इति तदव्यभिचारित्यमपि तथेति साध्यं यस्याव्यभिचारि तारशवस्तुनो ऽप्रसिद्धोरेति भावः । कास्न्येन सम्बन्ध इत्यत्र सा- ध्यसाधनाश्रयसाधनसमानाधिकरणधर्मेषु कास्नस्य विशेष तापक्षा मूलकता दृपिताः न तु साध्याश्रयतत्समानाधिकरणयो. स्तद्विशेषणत्वपक्षी अतो मूलन्यूनताभाय स्वयं तो दूषयितुं तावन्तर्भाव्य वितर्कयति कात्स्नमित्यादिना । साधनसमानाधि. करणस्य वा विवक्षितमिति शेषः । सकलधूमसम्यन्धस्य प्रत्ये- कं पदयादावभावादित्यभिधानेन साध्यानुयोगिकृत्स्नसाधनस. म्पन्धस्य व्याप्तितापक्षदूषणे मूलस्य तात्यये प्रतीयते तथा व कृत्स्नसाधनानुयोगिकसाध्यसम्बन्धस्यादपणेन न्यूनता परिचन तत्पदं दूपायष्यन् साधनस्य कानमन्तर्भाव्य वितर्कयति आद्य इति । प्रथमपक्षे मूला दूषणद्वयं सङ्गमय्याधिपं दोपद्धयमा है . व्याप्तधति, पृथिवीति पृथिवीपत्तिघटत्यपटत्यसफलधः- ·३७९ कृत्स्नसा- पूर्वपक्षमकरणम् । धिकरणाप्रसिधा सफलतत्सामानाधिकरण्याप्रसिद्धिरतः पृथि. धीवृत्तित्वमुपेक्ष्य तत्वव्यापकत्वानुसरण पृथिवीत्वन्यापकत्वं पृथि- वीनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमवृत्तिसाधारणमिति तेन रूपेण हेतुत्वेऽवृत्तेरपि सकलसाधनान्तर्गततया तदधिकरणा- प्रसिधा नातिव्याप्तिरतो जातिपदं समवेतार्थकम् । अत एव एक- व्यक्तिसाधनकाव्याप्तिसहितदर्शितातिव्याप्तेखे इतरः धने साध्यसम्बन्धी व्यातिरिति पक्षः द्वितीयं साध्ये कात्य- विशेषणपक्षम् ।-, एकव्यक्तिके तदभावादित्यत्र एकव्यक्तिकप. दं ताशसाधनपरं तस्य साधने काय॑विशेषणपक्षदूपण परत्वात् तथा चात एवेत्यस्य तादृशदूपणपरत्वासम्भवादेक- व्यकिसाध्यकाव्याप्तिपरतया व्याचष्टे अत एवेति न्यूनताभङ्गा- य पूरयति समव्याप्तेऽपि चेति । संख्यापरिमाणादौ संख्यादिसा- ध्यकपरिमाणादो शब्दवानिति रूपादेः साध्यत्वे सफलतद- धिकरणाप्रसिद्धा नातिव्याप्तिरतः शब्दसाध्यकानुधावनं तत्र गगनस्यैव सकलशब्दाधिकरणत्वात् । तृतीयचतुर्थयोराभिधा- नपूर्वक दूपणमाह तृतीये चेत्यादिना एकमात्रवृत्तिसाध्य यावत्साध्याश्रयाप्रसिद्धिदोपस्तृतीय एव न चतुर्थे पद्धिमान सत्या दित्यादापीतव्याप्तिरपि तव न चतुर्थे यावत्साध्यसमानाधिकरण- पर्वतत्वमहानसत्वाद्यधिकरणाप्रसिद्ध्या तदनवकाशादतो यथा- सम्भवमिति धूमादावन्याप्तिरिति सकले पहिमति प्रत्येक- धूमस्यावृतेः वद्विसमानाधिकरणयावद्धर्माधिकरणाप्रसिद्धेश्चेति भावः। सत्त्वादावित्यन वहयादो साध्ये इत्यनुपज्यते पञ्चमे यथाश्रुते यावत्साधनाश्रयसम्बन्धः साध्ये लभ्यते तावता व्याप्तः साधनान छत्वानिरीह इति तनिहाय तारशसाध्यसामानाधिकरण्य स्थाधिकस्य प्रवेशनमर्थपरिफारः। स्वयमधिकं दूपणमाद एक- मानवृत्तिसाधन इति यावत्साधनाश्रयामसिद्धरिति भारः। त. थैव अर्थपरिकारपूर्वकमेव अत्रापि यथाश्रुते कृत्स्नसाधनस- मानाधिकरणसामानाधिकरण्य साध्ये लभ्यते अतो व्यानई. तुनिष्ठतासम्पादनाय सामानाधिकरण्यस्याधिकस्य निवेशनमेव परिकार इति योध्यम् । ननु साधनसमानाधिकरणानां मियो पिण्डानामेकाधिकरणाप्रसिद्धारपि तेषां प्रत्येफसामानाधिकर- ·३८० अनुमानगादाधर्याम् पयमेव साध्ये निवेश्यमिति न मूलोक्तदोषावसर इत्यत आह ताशानामिति साधनसमानाधिकरणानामित्यर्थः । न कुत्रापि पदाविति साध्यतावच्छेदक तत्तद्धर्मसमानाधिकरणत्तित्वं नि- वेश्येतद्दोपोद्धारेऽपि नानाधर्मावच्छिन्नसाध्यके दण्डिमान दण्डि. संयोगादित्यादी कुत्रापि दण्डादिव्यती साधनसमानाधिकर णानां सर्वेषां प्रत्येकसमानाधिकरणवृत्तित्वासम्भवनाव्याप्तियोध्या। साधनसमानाधिकरणाः सर्वे यारशसाध्यसमानाधिकरणाः त. सामानाधिकरण्यमित्यर्थे न कोऽपि दोष इत्याशङ्काते अ. थेति । तत्तद्यकित्यादिना साध्यं चेद्यापकतावच्छेदककोटौ नि. वेश्यते तदा नानाव्यक्तिसाध्यके व्याप्तिरतो यधर्मपदं प्रकृत- साध्यतावच्छेदकपरं विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्ति- वारणाय विशिष्टाधिकरणतागर्भसामानाधिकरण्यं प्रवेश्यमित्ये- तल्लामायाश्रयपदमुपेश्यावच्छिन्नपदं धूमादिसामानाधिकरण्य- स्थापि प्रमेयत्वादिना वयादिसामानाधिकरण्यव्यापकतया अ. तिप्रसङ्ग इति तादृशलामानाधिकरण्यत्वस्य व्यापकतावच्छेद- कत्यपर्यन्तानुधापनं साधनसामानाधिकरण्यव्यापकत्वं साथ नतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्नं प्रति व्याप. कत्वं तेन धूमसामानाधिकरण्यत्वेन तद्वयादिसामानाधिकर- ण्यत्वावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वेऽपि गुणत्वादिसाधारणविशि. पृसत्तात्वाश्रयसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्नं प्रति व्यत्वादिसा. मानाधिकरपयत्येनाव्यापकत्वेऽपि न क्षतिः परिष्कारस्यावश्या- पेक्षणीयत्ये पतदपेक्षया लघोः कृत्मसाधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्ब- न्धस्य व्यापकत्वरूपकपदार्थमन्तर्भाव्य परिष्कार एवोचितः सब सिद्धान्तग्रन्थ एवं कारयत इत्याह इतोऽपीते तथा चेदानी यथार्थतार्थदूषणपर एव मूलमन्य इति नासलातरिति भावः।म्लोक्तसिद्धान्तलक्षणं तु अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तितानये द्रव्यनिष्ठसंयोगाभावोपि प्रतियोग्यनधिकरणीभूतहेत्वधिकरणवृत्ति रिति संयोगी द्रव्यत्वादित्यादायव्याच्या दुपयित्वा साधनसमाना. धिकरणधर्मिककारल्यविशेषणपक्ष एव दीधितिकारेणाने उचलम्ब नीयः । अभाववदर्थक विनापदमत्र सम्यन्तमित्याशयेन व्याव साध्याभाववत्तीत्यादिना । साध्यामाययवृत्तित्वमिति प्रथमल.

·पूर्वपक्षप्रकरणम् । ३८१ क्षणे साध्याभावपट्टत्तिभेदो विवक्षितोऽत्र तु तत्त्वात्यन्ताभा. व इति भेद इति भावः । सत्तावान् जातेरित्यादौ साध्याभाव- वति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिधा ऽव्याप्तिरतो विना- भावमन्यथा व्याचष्टे साध्यं विना ऽभाव इति । तथा चन- भूश्यत्यासः कार्य इति भावः । तथा च विनाशब्दार्थो ऽभा- व पव न तु तद्वान् तस्य च निपातार्थतया प्रयुक्तत्वसम्ब- धेनाभावे साक्षादन्वयः प्रयुक्तत्वं च व्यापकत्वमेवेत्याशये- नाह साध्याभावव्यापकेति । साध्यस्य संयोगादिसम्बन्धो न तदीयव्याप्तिरतो व्याचष्टे सामानाधिकरण्यमिति । (चि० ) अथ सम्बन्धमानं व्याप्तिः व्यभिचा- रिसम्बन्धस्यापि केनचित् सह व्याप्तित्वात् धूमादि- व्याप्तिस्तु विशिष्यैव निर्वक्तव्यति । तन्न । लिङ्गप- रामर्शविषयव्याप्तिस्वरूपनिरूपणप्रस्तावे लक्षणाभि- धानस्यार्थान्तरत्वात् । न च सम्बन्धमात्रं तथा । त- योधादनुमित्पनुत्पत्तेः । नापि व्याप्तिपदप्रवृत्तिनि- मित्तमिदम् । सम्बन्धज्ञानेऽपि व्याप्तिपदाप्रयोगात् । केवलान्वयिनि केवलान्वयिधर्मसम्बन्धो व्यति- रेकिणि साध्यवदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिः एतयोरनुमि. तिविशेषजनकत्वम् अनुमितिमात्रे पक्षधर्मतैव प्रयो. जिका न चातिप्रसङ्गः विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्रयाः कार्यजनकत्वनियमादिति के चित् । तदपि न । साध्यवदन्यावृत्तित्वस्य धूमेस- त्वात् वहिमपर्वतान्यस्मिन् धूमसत्त्वात् न च सक- लसाध्यवदन्यावृत्तित्वम् वहिमतां प्रत्येकं तथात्वा- त् । सर्वत्र लक्षणे साधनमाभिमतत्वा- ·३८२ अनुमानगादाधर्याम् नां व्यातिनिरूप्यत्वेनात्माश्रयः । साध्यत्वं हि न सिद्धिकर्मत्वं सिपाधयिपाधिपयत्वं वा । महानसी- यवहौ तदभावात् । न च सामान्यतो व्याप्त्यवगमो. ऽस्त्पेच परस्य कथनन्यथा दूपणेनासाधकलां साधये. दिति वाच्यम् । स्वार्थानुमानोपयोगिव्याप्तिस्वरूप- निरूपणं विना कथायामप्रवेशादिति । (दी०) अथेति । सम्बन्धः सामानाधिकरण्यम् । व्यः भिचारिसम्बन्धस्येति केनचित् किश्चिद्रूपावच्छिन्नेन । घूमा- देरपि द्रव्यत्वादिनापहिव्यापकत्वात् । तद् बोधादिति । न च व्यभिचाराग्रह सहकृतस्तद् वोधस्तथा । व्यभिचार तद् व्य- तिरेकयोः अनुपस्थितावपि समानाधिकरण धर्मवचाज्ञानमा. त्रादनुमित्युत्पादस्य सर्वानुभव सिद्धत्वात् । हेत्वन्तरे तत्रैव च रूपान्तरेण व्यभिचारग्रहे हेतुतावच्छेदकाग्रहेऽप्यनुमित्यु- त्पादाच । विवदन्ते च सामानाधिकरण्यज्ञानस्यैव हेतुतायाम् । व्यभिचारज्ञानाभावकारणत्वमपेक्ष्य कारणीभूतसामानाधिकर- ण्यज्ञाने लायवेनाव्यभिचारस्य विपयतावच्छेदकत्वमुचितम् । न च व्यभिचारसंशयेऽनुमित्यनुत्पादाव्यभिचारनिश्चयत्वेन कारणवोक्तौ गौरवम् व्यभिचारज्ञानस्य हि भ्रमत्त्वनिश्चयद- शायामेवाविरोधितया भ्रमत्वेनानिश्चीयमानस्य विरोधित्वं न्यस्म्यम् ।. अभिचारनिश्चयम्य च भ्रमवायामप्यनुमि- त्यजनकतया भ्रमत्वेनागृह्यमाणस्यैव हेतुत्वमिति तवैव गौर. वात् । नानाविधव्यभिचारज्ञानाभावानां नियतपूर्ववर्जिवेन क्लत्पानामपि हेतुत्वमपेक्ष्य वक्ष्यमाणकविधाव्यभिचारज्ञा- नस्यैव हेतुत्वं युक्तमित्यप्याहुः । सामानाधिकरण्यविशिष्टप- क्षधर्मत्वं तु पक्षे साध्यग्रहं विना दुर्ग्रह मिति । केवलान्य- - ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । ३८३ यित्वस्याग्रहे सामानाधिकरण्यमात्रग्रहादनुमित्यनुत्पत्तेस्तद्ग्र- होऽपि वाच्यः । तच वृत्तिमदत्यन्ताभावामतियोगित्वादि- कमन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं वा । तथा च स- र्वसाधारण्याय लाघवात्साधनवतस्तवृत्तित्वस्य वा वृत्ते- रन्योन्याभावस्य वा विशेषणत्वमुचितमिति सिद्धान्तरहस्य- म् । शेपं केवलान्वयिखण्डने वक्ष्यामः । (गा०)मुले व्यभिचारिसम्वन्धस्येति तद्यभिचारिनिष्ठतदीयसम्ब- न्धस्येत्यर्थः केनचित्सह व्याप्तित्वादित्यवान्यदीयव्याप्तित्वं प्रतीयते तञ्च न सम्भवतीति व्याचष्टे किश्चिद्रूपति तथा व रूपान्तरापच्छि- नतयाप्तित्वादित्यर्थः तदेव दर्शयति धूमादेरपीति व्यापकत्वात् व्या. सिनिरूपकत्वात् तथा च वषादौ धूमादिव्याप्तिरिटेवेति भावः। मूले तदोधादिति केवलसाध्यसामानाधिकरण्यप्रकारकहेतुमत्ताज्ञानादि- त्यर्थः अनुमित्यनुदयादिति अनुमित्युदयोपगमासम्भवादित्यर्थः तथा सति द्रव्यत्वादिहेतुना इदादावयभ्रान्तानां वहयाद्यनुमानापतेः उदाहरणे वीप्सितयत्पदप्रयोगे वैयर्थ्यापत्तेः व्यभिचारस्य हेत्वा- भासतानुपपत्तेः सर्वत्र मेयत्वादिना सत्प्रतिपक्षतापत्तेश्चेति भावः । ननु व्यभिचारशानाभावः साक्षादेवानुमितिहेतु च्यस्तथा च साध्यामावव्यभिचारिमेयत्वादेर्न सत्प्रतिपक्षाधायफरवप्रसङ्गः न वा. व्यभिचारस्य हेत्वाभासतानुपपत्तिः व्यभिचारशङ्कानिवर्तनेनैव च उ. दाहरणे वीप्सोपयोग इत्याशइते दीधितो न चेति । तद्वोधः साध्य- सामानाधिकरण्यप्रकारकहेतुमत्तायोधः सर्वानुभवसिद्धत्वादिति तथा च तत्रानुमित्यापत्तिरिति भावः । एवमेतन्मते कोटिद्वयस- हचारितधर्मद्वयदर्शनादुभयत्र व्यभिचाराग्रहे संशयानुमितिप्रसङ्गो- ऽपि दुर्वारः विपरीतकोटेसमानाधिकरणधर्मवत्ताज्ञानस्य विशि. एबुद्ध्यधिरोधित्वात् अन्यथा साधारणधर्मदर्शनाधीनप्रत्यक्षसंश. यस्याप्युच्छेदापचे व्यभिचारमानाभावहेतुत्वं सम्भवदुतिक- मपि नेत्याह हेत्वन्तरेति । द्रव्यत्वादी वह्वयादिव्यभिचारग्रहदशा. यां धूमादिलिङ्गमवयानुमितेरुत्पादादित्यर्थः । तथा साध्यकानुमितेस्तत्साध्यनिरूपितव्यभिचारापहव्यभिचारित्या त- ·अनुमानगादापर्याम् । तत्र त तुतासम्भव इति भावः । ननु तलिङ्गकतत्साश. कानुमितित्यस्य तल्लिङ्गधर्मिकतत्साध्यव्यभिचारहानाभावजन्य- सावच्छेदकत्वोपगमे नार्य व्यभिचार इत्यत आई व वेति हेतावितिशेषः । रूपान्तरणेति द्रव्यत्वादिप्रकारेण व्यभिचारप्रहे धूमत्वाद्यपच्छिन्नतालिकानुमित्युत्पतेरित्यर्थः । ननु तधर्मावच्छिन्नतलिङ्गकानुमितित्वमेव वद्धर्मावच्छिन्नधर्मिकन्या भिचारशानप्रतिवध्यतावच्छेदकं वाच्यम् तथा च नोक्तदोष इत्यत आह हेतुतावच्छेदकाग्रहे इति धूमत्वादिप्रकारेण ५ क्षधर्मताशानं विनापि अयमालोको धूमो वेति सन्देहदशायां वहिव्याप्यवानयमितिव्याप्तिमात्रप्रकारेण पक्षधर्मताशानादनुमि. त्युत्पत्तेत्यर्थः तथा च तादृशानुमितौ व्यभिचारप्रतिवध्यताव. च्छेदकनिरुकधर्मानाकान्तायामव्यभिचारप्रहस्य कारणताया भा. वश्यकत्वेन व्यभिचाराग्रहहेतुत्वं न कुत्रापि कल्पयितुमुचितं न चाव्यभिचारस्य केवलान्वयिस्थले प्रसिध्या व्यतिरेकिस्थले ऽपि केपलान्वयित्वग्रहदशायां दुर्ग्रहतया तब व्यभिचाराग्रहसह कृतसामानाधिकरण्यशानादेवानुमितिमागन्तव्येति वाच्यम् स्व. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदककत्वरू- पस्य सिद्धान्तग्रन्थे निर्वाच्यस्याव्यभिचारस्य सर्वत्रैव सुग्रह स्वात् साध्यस्य केवलान्धयित्वग्रहदशायामनुमितिमनङ्गीकुर्वाणे: साध्याभाववचित्यरूपाव्यभिचारशानस्यानुमितिसामान्यहेतुत्व- स्वीकारेऽपि याधकाभावादिनि भावः । ननु हेतुतावच्छेदका- ग्रहस्थले व्यभिचारमहाभावसहितसाध्यसामानाधिकरण्यप्रका. रकपक्षधर्मताशानादेवानुमितिः सम्भवतीति तनाव्यभिचारशा. नहेतुत्वमसिद्धम् । एवं स्वसमानाधिकरणेत्यादिसिद्धान्तमन्थे निर्वाध्यव्याप्तिज्ञानस्य हेतुतायां रासभादिध्यावर्तकतवद्धता वच्छेदकस्य सामानाधिकरण्यधर्मितावच्छेदकविधया विषय ताया अवश्यं निवेशनीयतया हेतुतावच्छेदकधर्मप्रकारकमान विना भुमितिर्मवत्येव नेत्यत आह विवदन्ते चेति । के. वलान्वय्यनुमानानभ्युपगन्तारो नव्या इतिशेषः । तथा च सा । मानाधिकरण्यज्ञानस्यापि हेतुता यनाव्यभिचारशानदेतुतावादि. भिपगम्यते तन्मतापेक्षया व्यभिचारशानस्थले व्यभिचारा ·५ स्वसमाना- पूर्वपक्षमकरणम् । ग्रहहेतुतां कल्पयतः सामानाधिकरण्यमानस्य व्याप्तित्वं म. न्यमानस्य मत गौरवाभावेऽपि साध्याभाववदवृत्तित्वरूपाच्यभि- चारशानहेतुतावादिनवीनमतापेक्षया कारणताद्वयकल्पने गौरव दुर्वारमेवेति भावः । हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपव्याप्ति- शानहेतुताचादिना सिद्धान्तिनां मतेऽपि तन्मतापेक्षया लाघ- वमाह व्यमिवारज्ञानेति । सिद्धान्तिमते व्यभिचारशानसामा- माधिकरण्यज्ञानयोः न कारणताद्वयम् अपि तु धिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपाव्यभिचारविषयतानिरू- पितत्वं साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानहेतुतावच्छेदककोटिमविष्टसा- ध्यतावच्छेदकविषयतायां निवेश्यते तथा कारणताया ऐक्यालाधवमक्षुण्णमेवेति भावः । इदमत्रावधेयम् पक्षभेदेन साध्य- समानाधिकरणहेतुमत्ताशानहेतुतानामानन्त्यात्तत्राव्यभिचारविषय- तानिवेशे ऽनन्तस्थल ऽवच्छेदफगौरव निरुकसाध्यतावच्छेद- कविपयतायां निरुकाव्यभिचारविषयतानिरूपितत्वं निरुताव्यभि- चारविषयतायां पा साध्यतावच्छेदफविषयतानिरूपितत्वं नि- धेश्यत इत्यत्र विनिगमनाविरहेणानन्तपक्षभेदेनानन्तकारणताधि. क्यं चति पक्षविशेषमनन्तर्भाव्य सामान्यतस्तल्लिङ्गकतत्साध्य. कानुमितौ तल्लिनाधर्मिकतत्साध्यनिरूपितव्यभिचारज्ञानाभावत्वेन- फकारणताफल्पनमेव सम्यक् । अत्र केचित् व्यभिचारग्रहस्य श. रीरनिष्ठप्रत्यासत्या आत्मनिष्ठप्रत्यासत्या वा प्रतिवन्धकत्वं न स- म्भवति परपुरप्रवेशस्थले तच्छरीरे अभिभाव्यस्य व्यभि. चारशानसत्त्वेऽपि अभिभावकभूतादेरनुमित्युदयात् कायव्यूहस्थल एकशरीरावच्छिन्ने आत्मनि व्यभिचारमहसत्येऽपि शरीरान्तरा. चच्छिन्ने तत्रानुमित्युदयादिति शरीरविशेपावच्छिन्नत्वं निवे. श्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्या व्यभिचारग्रहस्य प्रतिवन्धकता वाच्या तथा च चैत्रमैवाविशरीरभेदेन तदभावस्थानन्तहेतुतापेक्षया सामानाधि. करण्यसमानावच्छेदकत्वोमयप्रत्यासत्या थवश्यकल्प्यसामाना- धिकरण्यज्ञानहेतुतायामव्यभिचारविषयकत्वनिवेश एच लधीयान न च समवायसम्बन्धावन्छिनप्रतियोगिताकस्य साध्ययभि- चाराग्रहस्य सामानाधिकरण्यसमानावच्छेदफत्वप्रत्यासत्तिभ्यां कारणताकल्पनेनैव सामवस्याचतुवामतेऽपि शरीरभेदानवे- ४९ ·अनुमानगादाधर्याम् शनं नास्तीति वाच्यं तथा सति तच्छरीरावच्छेदेन तदा त्मनि व्यभिचारधीसत्वेऽपि तदात्मनि तदभावस्यान्यावच्छेदेनान्या. त्मनि तदभावस्य तच्छरीरावच्छेदेन-वृस्तन्छरीरावच्छेदेन तदा स्मन्यनुमित्यापत्ते१रत्वात् उभयप्रत्यासत्यवाच्छन्नकहतुवास्थळे एककारणव्यकेरुभयाधिकरणप्रत्यासचेरुमयाधिकरणप्रत्यासनका. र्योत्पत्तिप्रयोजकतया व्यभिचारविषयकसामानाधिकरण्यशानं वत्र • कायव्यूहस्थले तदात्मनि शरीरान्तरावच्छेदेनतच्छरीरावच्छे - न परपुरप्रवेशकर्तयात्मान्तरे ततच्छरीरावच्छेदेनतदात्मनि अनुमित्यापत्त्यनवकाशः आत्मभेदेन शानव्यकिभेदादिति ज्ञान- हेतुतायां शरीरभेदनिवेशमन्तरेणैवोपपत्तिरधिकरणभेदेऽप्यभाव. व्यक्तिभेदाभावेन व्यभिचारशानामावहेतुतामते शरीरभेदनिव- शनं विना ऽतिप्रसन्नचारणोपपत्तेरयोगात् न च यद्देशाव- च्छेदेन यदा यदधिकरणे कार्य तदवच्छेदेन तदव्यवहितपूर्वक्ष. णे तदधिकरणे कारणमित्येतादृशावच्छेदकीभूतदेशघटितव्याप. ताघटितं कारणत्वं व्यभिचाराग्रहे स्वीक्रियते ताशकारणताश्रय. स्य तद्देशावच्छेदेन तदधिकरणसत्त्वं तद्देशावच्छिन्नतदधिकर- णनिष्ठकार्योत्पादे तन्त्रमिति तच्छरीरावच्छेदेन तदात्मनि व्यभिः चारप्रहदशायां तदपच्छेदेन तदात्मनि सद्ग्रहस्य दुर्लभतया नोकातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि यत्र महाशरीरनाशस्य ख. ण्डशरीरस्य चोत्पाददशायां व्यभिचारग्रहस्तत्र खण्डशरीरोत्पाद द्वितीयक्षणे तदवच्छेदेनानुमित्यापत्तेयभिचाराग्रहहेनुतावादियां दुर्वारत्वाव तच्छरीरस्य व्यभिचारग्रहपूर्वकाले ऽसत्वेन व्यभि- चारमहानवच्छेदकतया तदवच्छेदेन तदग्रहस्यात्मनि सत्वात न च तदा व्यभिचारग्रह एव न सम्भवति शरीररूपकारणविरल हादित्याशङ्ख्यं यतः शरीरावयवसाधारणचेष्टायत्त्वस्यैव शानजन. नोपयिकतया शरीरासत्वेऽपि तदवयवावच्छेदेनैव ज्ञानोत्पत्तिस- म्भवादित्याहुः । व्यभिचाराग्रहस्यानुमितिहेतुतामते अनुमितिसा. मग्न्या अधिककारणवाघटिततया भिन्नविषयकप्रत्यक्षादौ तत्प्रतिव. न्धकतायां गौरवमित्यन्ये । अव्यभिचारग्रहहेतुतामते तत्र संशया- न्यत्वप्रवेशमयुक्तगौरवमाशङ्कते अव्यभिचारीनश्चयवनति । ध्य. भिचाराप्रकारकाव्यभिचारप्रकारकसानत्वेनेत्यर्थः गौरवमिति क ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । व्यभिचाराग्रहहेतुतामते व्यभिचारसंशयस्यापि प्रतिवन्धकत्वेन तत्साधारणव्यभिचारग्रहत्यावच्छिन्नाभावहेतुतया व्यभिचारग्रहे संशयभेदानिवेशेन लाधवादिति भावः । व्यभिचारज्ञानप्रतिवन्ध. कतामते व्यभिचारज्ञाने निश्चयत्वानिवेशेऽपि उत्तेजकीभूतम्रमत्व- शाने निश्चयत्वस्य निवेशनीयतया गौरवामिति समाधत्ते व्यभिचार- शानस्येति भ्रमत्वनिश्चयदशायामेवेत्येवकारेण तत्संशयदशायामनु- मित्यविरोधित्वव्यवच्छेदः अप्रामाण्यशङ्कया निश्चितस्यापि धिप- यस्य संशयोत्पत्तेः तच्छवाकलङ्कितस्य निश्चयकार्यकारित्व- मान नास्तीति तथाविधस्य व्यभिचारग्रहस्य तत्संशयान्तरवद- नुमितिप्रतिवन्धकताधोव्यादिति भावः । भ्रमत्वेनानिश्चीयमानस्य भ्रमत्वनिश्चयत्वावच्छिनामावविशिष्टस्य विरोधित्वं वाच्यं भवता वाच्यं भ्रमत्वशङ्कायामपीति तच्छवास्कन्दितज्ञानस्य विरोध्यप्रकार• कहानस्यापि निश्चयकार्यासमर्थत्वादिति भावः । अपिकारात्तन्नि- श्रयदशासमुरायः भ्रमत्वेनागृह्यमाणस्येति भ्रमत्वज्ञानत्वायच्छि- नामावविशिष्टस्येत्यर्थः एवकारेण तनिश्चयत्वावच्छिन्नाभाव। शिष्टयस्य कारणतावच्छेदकत्वव्यवच्छेदः । तवैवेति 'ध्यभिचारा- ग्रहहेतुतावादिन एवेत्यर्थः । गौरवादिति व्यभिचारव. विशेष्यकत्यावच्छिन्नाव्यभिचारप्रकारकत्वज्ञानाभावविशिष्टव्यभिचा- रामकारकाव्यभिचारज्ञानत्वापेक्षया व्यभिचारयविशेष्यकत्वावं. च्छिन्नम्यभिचारप्रकारत्याभावाप्रकारकाव्याभिचारवद्विशेष्यकत्याध नियभिचारप्रकारकत्वप्रकारकशानत्वावच्छिन्नाभावविशिष्टव्य- भिचारज्ञानत्वावच्छिन्नाभावत्वरूपकारणतावच्छेदकस्य गुरुशरी- रत्वादिति भावः। न च प्रमत्वज्ञानास्कन्दितस्यविषयकनमत्व- शानदशायामव्यभिचारशानस्यानुमितिजनकतया तदवच्छेदका- भावप्रतियोगिनि नमत्याने भ्रमत्वान्तरमहाभावविशिष्टत्वं नि. पेश्य तारशन्नमत्वग्रहस्य निश्चयत्नयाभायो निवेश्यः भ्रमत्वश- दास्कन्दितस्यापि परामशीयभ्रमत्वग्रहस्य ब्रमत्वसंशयान्त. रवदनुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वादित्यव्यभिचारग्रहहेतुतामते गौरव . व्यभिचारग्रहोचेजकीभूतम्रमत्वनिश्चये नमत्वान्तरमहस्य संशय- साधारणतमानस्येनेवाभायनियेशादिति पाच्यम् अप्रामाण्यग्रहे मामाण्यान्तरमहामावनिवेशे तत्राप्यमामाण्यान्तरमहाभारस्प नि.

·३८८ अनुमानगादाधर्याम् वेशनीयतया तर भवतां निश्चयत्वनिवेशेन लाघवविरहात न चापच्छेदककोटिप्रविष्टाप्रामाण्यग्रहधाराया एकैकं परित्यज्य नि. श्शयत्वनिवेशनमुमयमते समानम् । अव्यभिचारग्रहहेतुतामते पुन- रच्याभिचारग्रहे निश्चयायनिवेशनमधिकामिति वाच्यम अव्यभि- चारविशिष्टशिष्यशानवीय हेतुनाया वक्तव्यतया तत्संशये च तद्विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वानुपगमेनवाव्यभिचारसंशयादनुमिति वारणसम्भवे तदंशे निश्चयत्वस्यानिवेशात् अव्यभिचारवि- पयकाप्रामाण्यग्रहे प्रामाण्यग्रहसावेऽप्यनुमित्यनुपगमेनाप्रामाण्य- ग्रहे ऽप्रामाण्यान्तरग्रहामावस्य, न विशेषणत्वमन्यथा विशे- पणानवस्थाप्रसङ्गादित्यपि वदन्ति । गौरवान्तरण न्यभिचार- ग्रहप्रतिवन्धकतामत. दूपयतामन्येषां मतमाह नानावित धेति । हेतुनिष्टसाध्यामावववृत्तित्वसाध्यतावच्छेदकनिष्ठहेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यताशप्रतियोगितानिष्ठ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्यादिरूपबहुविधेत्यर्थः यत्किञ्चिदेक विधव्यभिचारग्रहदशायामेधानुमित्यनुत्पादस्यानुभधिकतया वैविधव्यभिचारज्ञानस्यैव पृथक्पतिवन्धकताया यावश्यक त्वादिति भावः । नियतपूर्ववर्तित्वेन क्लप्तानामपीति । अव्यभिचा- रशानहेतुनामतेऽपि तद्धेतुभूतयावयभिचारज्ञानाभाधानामनुमितो नियतपूर्ववर्तित्वादिति भावः । एतेन यहुप्यनन्यथासिद्धिकल्पनम. क्ष्य एकधर्मावच्छिन्ने नियतपूर्ववर्तितासहिततकल्पने लाघवमिति ध्वनितम् । वक्ष्यमाणेकविधेति । केवलान्वयिखण्डनाघसरे साध्या भावववृत्तित्वरूपलघुशरीराव्यभिचारेत्यर्थः ताशाव्याभिचारज्ञान स्थापि सर्यविधव्यभिचारग्रहप्रतिवध्यतया तद्धतुतयैव सकल. व्यभिचारज्ञानदशायामनुमितिवारणसम्भवात् अव्यभिचारान्त- ওয়ে, বলে৪েইaসিলিম, মিলিনা- रहेण नानाविधाव्यभिचारधियामेव कारणत्यमित्यस्यापि व. क्तुमशस्यत्वादिति भावः । आहुरित्यस्वरसोद्भावनं तद्वाजंतु .असमानाकारतया व्यभिचारान्तरग्रहस्य साक्षादुक्काव्यभिचा- रज्ञानाप्रतिवन्धकतया व्यभिचारान्तरधीदशायामुक्काव्यभिवा- रज्ञानसत्त्वे ऽनुमितिस्वीकारे गुरुशरीरव्यभिचारान्तरमहस्या नुमितिविरोधितया तापतेचोपेक्षितत्वादस्माकमपि लघुशरीरः स ।

·• पूर्वपक्षमकरणम् । ३८९ । साध्याभावववृत्तित्वरूपन्यभिचारग्रहाभाव एव हेतुरिति वक्तुं शक्यतया उक्तलाधवानवकाशात् व्यभिचारान्तरग्रहदशाया- मुक्ताव्यभिचारग्रहसवे ऽनुमित्यनुत्पादो ऽनुभवसिद्ध इति चेत्तर्हि अव्यभिचारग्रहासत्व एव तदनुत्पादो ऽनुभवसिद्ध इति उकास्मदीययुकिरेव जागति किमेतावता प्रयासेनेति । ननु के- घलसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे द्रव्यत्वादिना इदादौ वह्नयाद्य. नुमानापत्तिरेव वाधिका तद्वारणाय साध्यसामानाधिकरण्यवि- शिष्टहेतुमत्ताज्ञानस्यवानुमितिहेतुत्वमुपेयतां किमव्यभिचारज्ञान हेतुतया इदादौ पहिशून्ये वह्निसामानाधिकरण्यविशिष्टवैशि- प्यासत्त्वात् व्यभिचारिण्यपि साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्ट- स्य साध्यवत्येव सत्त्वात् पक्षे विशिष्टवैशिष्ट्यग्रहे हेतौ व्यभिः चारग्रहेऽप्यनुमितिरिष्टैव सामानाधिकरण्यविशिष्टवैशिष्टयस्याव्य- भिचारविशिष्टवैशिष्ट्यतुल्यत्वादित्याशङ्कां परिहरति.. सामा- नाधिकरण्यविशिष्टपक्षधर्मत्वं विति । पक्षे साध्यसामानाधिकर- प्यविशिष्टवेशिष्टयं वित्यर्थः पक्षे साध्यग्रहं विना साध्यनिश्चय विना दुग्रहं दुनिश्चयं पक्षे साध्यसन्देहदशायां साध्यसामानाधि- करण्यविशिष्टस्यापि सन्देह औत्सर्गिकः स साध्यनिश्चयेनैव व्या. वर्तकधर्मदर्शनविधया निवर्तनीय इति भावः । तथा चान्योन्याश्र- 'यात्तत्सामानाधिकरण्यविशिएवैशिष्टयनिश्चयस्य तनिधयहेतु- ता न सम्भवतीत्याशयः । पर्वते बहिसन्देहदशायां निश्रितसाध्य. कमहानसादिवृत्तितया अगृह्यमाणायां पर्वतीयधूमयको पति- सामानाधिकरण्यसन्देह औत्सर्गिक इति तदानीं तत्सामानाधि. करण्योपलक्षितधूमवत्तानिश्चयो दुर्घट इति कथमव्यभिचरितसा- मानाधिकरण्यप्रकारकहेतुमत्ताशानदेनुतापक्ष एवं प्रतीकार इति चेन्महानसीयधूमादौ प्रत्यक्षतो बहिसामानाधिकरण्ये निधीय- माने लाघवशानाधीनात् धूमत्वावच्छेदेन वहिजन्यत्वनिश्चयरूप- विशेषदर्शनतस्तदयच्छेदेनैव तनिर्णयात् धूमत्वदर्शनविषय- पक्षीयधूमेऽपि साध्यसामानाधिकरण्यसंशयायोगात् हेतुन्यापकसा. ध्यसमानाधिकरणवृत्तित्योपलक्षितधूमत्वस्य व्याप्तित्वपक्षे तत्यका- रकहेतुमत्वस्य पक्षे साध्यसन्देहदशायामपि निश्चयस्य निष्प्रत्यू दतया अनुपपत्यनयकाशाच । साध्यस्य केवलान्वयित्यज्ञानकाली. नायामनुमितौ केवलान्वयिसाध्यसामानाधिकरण्यधानमन्या.

·अनुमानगादाधर्याम् का ३१२ गित्ये मदानसीयत्यादिविशिष्वद्धित्वाधनवच्छयान्वं यद्यावच्छिन्न प्रतियोगित्वं तारातियोगिता मवायादिना बादौ साध्ये संयोगादिना ५८० संयोगादिसम्बन्धायनिकटत्यायवान्डिन्नप्रतियोगिता निष्ठाभाषप्रतियोगिताभेदसत्त्वात् इदं वाच्यं च्यातियारणाय हेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितायां सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य : निवेशनीयतया ফারহানাম্বষনাঘৱাৰন্নিৱিাৰিবৰেী ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नभेदोपादानं म्बन्धावच्छिनत्वं तायां निवेश्यातिव्यातिधारणे केवलान्वयिसाध्यक 'योगित्वाप्रसिद्धिारति मिश्ररीत्या परिकारेऽपि गो. भ्यायोपदिष्टनभव्यत्यासपक्षमवलम्ब्य ध्याचष्टे ... 'धिकरणेति। (द) प्रतियोग्यसमानाधिकरणति । न ति नवच्छेदको यो धर्मस्तद्धर्मावच्छिन्नेन येन केनापि ... 'मानाधिकरण्यं तद्रूपविशिष्टस्य व છિન્નપાવ व्याप्तिरित्यर्थः । (गा०)नच नव्यत्यासेन सापाय प्रतियो दकाविषयकप्रतीतिविपयत्वमेव विवक्षीय वदपेक्षया "तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगित्ये तयोगि 'स्थनिवेशपक्षे 7 रियमिति यांच्यं प्रत्येक घटादी पर 'स्वायच्छिन्नभेवपत् शुद्धवहिन्यादौ पर्याप्तविशिएवढ्याधभावीयप्रतिको सुघटत्वात् अपच्छेदकाविपयकमतीतिविषयत्वमन्तरेणैव कारात् अवच्छेदकत्यस्य वाद्वित्वमहानसीयत्वादिनिधस्य न्धभेदेन भिन्नत्वेऽपि aur व्यासज्यवृत्तितायाधयतिलक्षणे यहित्यादेवच्छेदफायपर्याप्त ना. .

·1 सामा- • पूर्वपक्षप्रकरणम् । साध्यामावववृत्तित्वरूपव्यभिचारग्रहाभाव एव हेतुरिति वक्तुं शक्यतया उक्तलाघवानवकाशात् व्यभिचारान्तरमहदशाया- मुक्ताव्यभिचारग्रहसत्त्वे ऽनुमित्यनुत्पादो ऽनुभवसिद्ध इति चेतर्हि अव्यभिचारग्रहासत्व एव तदनुत्पादो ऽनुभवसिद्ध इति उकास्मदीययुक्तिरेव जागति किमेतायता प्रयासेनेति । ननु के- घलसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे द्रव्यत्वादिना इदादौ वयाद्या नुमानापत्तिरेव याधिका तद्वारणाय साध्यसामानाधिकरण्यवि. शिष्टहेतुमत्ताज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वमुपेयता किमव्यभिचारशान हेतुतया इदादौ वद्विशून्ये वह्निसामानाधिकरण्यविशिष्टवैशि- यासत्वात् व्यभिचारिण्यपि साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्ट- स्य साध्यवत्येव सत्त्वात् पक्षे विशिष्टवैशिष्टयग्रहे हेतौ व्यभि. चारग्रहेऽप्यनुमितिरिष्टैव सामानाधिकरण्यविशिष्टवैशिष्टयस्याच्या भिचारविशिष्टवैशिष्ट्यतुल्यत्वादित्याशङ्का परिहरति.. नाधिकरण्यविशिष्टपक्षधर्मत्वं त्विति । पक्षे साध्यसामानाधिकर- ण्यविशिष्वैशिष्टयं वित्यर्थः पक्षे साध्यग्रहं विनां साध्यनिश्चयं विना दुग्रहं दुर्निश्चयं पक्षे साध्यसन्देहदशायां साध्यसामानाधि. करण्यविशिष्टस्यापि सन्देह औत्सर्गिकः स साध्यनिश्चयनैव व्या. वर्तकधर्मदर्शनविधया निवर्तनीय इति भावः । तथा चान्योन्याश्र- 'याचसामानाधिकरण्यविशिष्टवैशिष्टयनिश्चयस्य तनिश्चय हेतु ता न सम्भवतीत्याशयः । पर्वते वहिसन्देहदशायां निधितसाध्य. कमहानसादिवृत्तितया अगृहमाणायां पर्वतीयधूमव्यको पति- सामानाधिकरण्यसन्देह औत्सर्गिफ इति तदानी तत्सामानाधि. करण्योपलक्षितधुमयत्तानिश्चयो दुर्घट इति कथमव्यभिचरितसा. मानाधिकरण्यप्रकारकहेतुमत्तामानहेतुतापक्ष एव प्रतीकार इति चन्महानसीयधूमादौ प्रत्यक्षतो बहिसामानाधिकरण्ये निश्चीय- माने लाघवधानाधीनात् धूमत्वावच्छेदेन यहिजन्यत्त्वनिश्चयरूप- विशेपदर्शनतस्तदवच्छेदेनैव तनिर्णयात् धूमत्वदर्शनविषय. पक्षीयधूमेऽपि साध्यसामानाधिकरण्यसंशयायोगात् हेतुव्यापकसा. ध्यसमानाधिकरणवृत्तित्योपलक्षितधूमत्वस्य व्याप्तित्वपक्षे तत्मका- रकहेतुमत्त्वस्य पक्षे साध्यसन्देहदशायामपि निधयस्य निप्रत्यु- हतया अनुपास्यनवकाशाच । साध्यस्य फेजलान्वयित्वज्ञानकालो. नायामनुमिती केवलान्यायिसाध्यसामानाधिकरणबहानमन्यार• ·भावः अनुपानगादाधर्याम् श्यां च साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञान हेतुरिति मते साध्यवद्य- त्किञ्चिद्यविभिनवृत्ती नानाधिकरणकसाध्यके हेतावन्याप्ति- मूलोका साध्यवदन्यत्वस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टावच्छिन्नभेदक- पत्ये तस्या अनवकाशात् स्वयं सिद्धान्तमतापेक्षया गो. रवेण तनिराकरोति केवलान्ययित्वति साध्य इत्या. अनुमित्यनुत्पत्तरिति साध्यसामानाधिकरण्यमात्र. ग्रहस्य व्यभिचारग्रहाविरोधित्वादिति । तद्ग्रहोऽपि साध्ये फेवलान्वयित्वग्नहोऽपि हेतुर्वाच्यः अनुमितिहेतुर्वा- च्यः यद्यपि स्वमते अवृतिगगनादेः स्वाभावाभावत्वविरहादत्य. arभाचे वृतिमयमनिश्चैव तदभावप्ताधारणं केवलान्वयित्वं सुवचं तथापि सांप्रदायिकानुमततद्घटितकेवलान्ययित्वशरीरे वृत्ती साधनवन्मात्रस्य विशेषणत्योपगमेनैव व्यापकतापर्यन- सानं भवति स्वमते पुनरत्यन्ताभावाशे साधनवदृचित्वविशे. पणप्रक्षेपेणैवेति सांप्रदायिकानुमतमेव केवलान्वयित्वं दर्शय. ति तच्च वृत्तिमदत्यन्तेति । आदिपदानिकृष्टस्य तारशामावप्रति. योगितानपच्छेदकधर्मयत्त्वस्य परिग्रहः अन्योन्याभावघटितव्या. पकतापर्यवसानाय तदूटितमपि केवलान्वयित्वमाह अन्यो न्यामावेति । गगनाः स्यात्यन्ताभाचप्रतियोगित्वानुरोधेन तदभा. घत्वस्वीकारेऽपि तद्वदन्योन्याभावत्वमप्रामाणिकमित्यन्योन्याभा- घे वृत्तिमत्वमव्यावर्तकतया नोपाचं सर्वसाधारण्याय साध्ये व्यतिकित्वग्रहकालीनानुमितिकारणीभूतज्ञानविषयत्वनिहाय लाधवात् साध्यवदन्यावृत्तित्वशाने हेतुत्वान्तरकल्पनालाघवात् । साधनेति साधनवतो ऽत्यन्ताभावविशेषणीभूताया वृत्तेः साध. नववृत्तिताया अन्योन्याभावस्य वा विशेषणत्वमुचितं तथा च उच्यत इत्यादिना वक्ष्यमाणसिद्धान्तमत एवं पर्ववसानम् अन्य था कार्यकारणभावद्वयकल्पनागौरवस्य प्रसङ्गादित्यर्थः शेपमिति साध्ये केवलान्वयित्वग्रहदशायां पक्षे साध्यस्याननुमितावपि न क्षतिः तदानीं केवलान्वयित्वेन हेतुना साध्यपक्षपत्तित्वा. सुमित्यैव पक्षे साध्यवत्तानिश्चयकार्यसम्भवात् तथा च साध्यवद- न्यावृत्तित्वमेवानमित्योपयिक लघुशरीरत्वादित्यादिकमित्यर्थः ॥ रति श्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचिता शिरोमणिकृत- पूर्वपक्षव्याख्याया विवृतिः समाप्ता॥

·अनुमानगादाधर्याम् सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । (चिं.) अत्रोच्यते । प्रतियोग्यसमानाधिकरण- यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नं यन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकर- यं व्याप्तिः। .(गा०) प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न भवतीति यथाश्रुतमू- लाद्यपदार्थे साध्ये प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नान्यत्वं प्रतीयते ततश्च वद्विमान् धूमादित्यादी हेतुसमानाधिकरणमहानसीयव- हित्वाद्यवच्छिन्नाभावमादाय दोषो दुर्वास सर्वेपामेय वयादीनां ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टतया तदन्यत्वासम्भवात् यत्पदस्य यद्पावच्छिन्नपरतया यदूपावच्छिन्नस्य प्रतियोगिताव- वच्छेदका येये धर्माः प्रत्येकं तदवच्छिन्नान्यत्वमित्यर्थे साध्यता- वच्छेदकस्य तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नभेदटेन प्र. त्येकं सामानाधिकरण्यपर्यवसिते वह्वयादिसाध्यकहेतौ चहित्या- देविभिन्नवद्वपादिव्यत्यन्तीवेन महानसीयवहित्वाद्यवच्छिन्नभेदैः प्रत्येक सामानाधिकरण्यसत्त्वेऽन्येकव्यक्तिसत्तादिसाध्यके सत्ता- त्यादी हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वाद्यय. छिन्नभेदसामानाधिकरण्यासत्त्वादव्याप्तिः यद्पावच्छिन्नं प्रति. योगितावच्छेदकावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय इत्यर्थे उकदोपो- धारेऽपि यद्पं प्रतियोगितावच्छेदकभिन्न प्रतियोगितावच्छेदका- विषयप्रतीतिविपयो घा इत्यत एव सामजस्ये प्रतियोगितावच्छे- दकविशिष्टाविपयाप्रतीतिविपयत्वस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टे निवेशनमनुचितम् एवं स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छिन्नस्वस्य विवक्षया यदपावच्छिन्नं प्रतियोगित्वमुकाभावप्रतियोगितावच्छेदकानय. चिउन्नमित्यर्थ शुद्धयाहित्यरूपसाध्यतावच्छेदकायच्छिमप्रतियो- ·अनुमानगादापयाम् गित्वे महानसीयत्वादिविशिष्टवद्वित्वायनपच्छेद्यत्वं सुलभमेव यद्पावच्छिन्न प्रतियोगित्वं ताशमतियोगिताभिवामित्युक्ती स. मचायादिना घटादी साध्ये संयोगादिना घटादिहेतावतिव्यातिः संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघटत्यायवच्छिन्नमतियोगितायां हेतुम. निष्ठाभावप्रतियोगिताभेदसत्यात् इदं वाच्यं शेयत्वादित्यादाय म्यासिधारणाय हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदक- सम्वन्धापच्छिमत्वस्य निवेशनीयतया व्यभिचारिमाने एवं स. म्वन्धान्तरावच्छिन्नसाध्यतावच्छेकापच्छित्रप्रतियोगितायां स. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नभेदोपादानं साध्यतावच्छेदकस. म्बन्धावच्छिन्नत्वं भेदानुयागिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- तायां निवेश्यातिव्यातिवारणे केवलान्ययिसाध्यके ताशप्रति योगित्वाप्रसिद्धिारति मिश्ररीत्या परिकारेऽपि गोरथमित्युपा- ध्यायोपदिएनव्यत्यासपक्षमपलभ्य व्याचष्टे प्रतियोग्यसमाना- 'धिकरणति । (दी) प्रतियोग्यसमानाधिकरणति । मतियोग्यसमा- नाधिकरणयपविशिष्ट समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता- नवच्छेदको यो धर्मस्तद्धर्मावच्छिन्नेन येन केनापि समं सा- 'मानाधिकरण्यं तद्रूपविशिष्टस्य तद्धविच्छिन्नयावन्निरूपिता व्याप्तिरित्यर्थः । (गाव)नच नव्यत्यासेन साध्यतापच्छेदफे प्रतियोगितावडे दकाविपयकमतीतिविपयत्वमेव विचक्षणीयं तदपेक्षया साध्य तावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगित्ये प्रतियोगितावच्छेदकानयच्छेद्य. स्वनिवेशपक्षे न गौरवामिति वाच्यं प्रत्येक घटादी घटपटोभय 'त्यायपच्छिन्नमेदवत् शुद्धहित्वादौ महानसीयत्यायन्तर्भावेन पर्यातविशिष्टचट्याद्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्य सुधरत्वात् अवच्छेदकाविषयकप्रतीतिविषयत्वमन्तरेणैव प्रती- 'कारात् अवच्छेदकत्वस्य वाहत्वसहानसीयत्वादिनिष्ठस्य सम्प न्धभेदेन भिन्नत्वेऽपि तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्याद्यनुगतरूपेण ध्यासज्यवृत्तितापानमायतिलक्षणे वहित्वादेरवच्छेदकाचपपोत्य- ·सिद्धान्तलक्षणभकरणम् । नधिकरणत्वमुपपादितवतो दीधितिकारस्यानुमतत्वात् । सार्य- भोमैस्तु विशेपधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकूटानतिरिक्तसामान्यध. मविच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धस्य विशेषरूपेणाव्यासज्यवृत्तरपि सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धत्वेनानुगतेन व्यासज्यवृ: त्तित्वमिति कण्ठरवेणोक्तम् एवं सति महानसीयवहिभिनयहि- मान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकमहानसीयचह्निभिन्नत्यवति- स्वाद्यो प्रत्येकं धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- तापर्याप्त्यनधिकरणत्येऽपि प्रतानुमितिविधेयतावच्छेदक- ता याशरूपावच्छिन्ने पर्याप्ता तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताक- तादशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्यैव व्याप्तिघटकत्योपगमानाति- ध्याप्तिः उक्तस्थलीयानुमितिविधेयतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छे- ददर्शितधर्मद्वयनिष्ठद्वित्वाचवच्छिन्नहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वपर्याप्तिमति विरोधेन तदवच्छिन्नभेदासत्त्वात् सा- ध्यतावच्छेवकवृत्तिमहानसीयवहिभिनत्यचाहिन्याभयत्वायनुपस्थि. तिकाले तदवच्छिन्ने नवच्छेदकत्वस्य दुर्घहतया नु- मित्यनुत्पादो व्यापकताशानकारणतावादिनामिष्ट एव तेन तेन रूपेणानपच्छेदकत्वग्रहात्तद्रुपायच्छिन्नविधेयतायच्छंदकताकानुमि- त्यनुपपत्तिश्च फेवलान्यायिग्रन्थे ग्रन्थकृतैव वक्ष्यते । यत्रतत्वेन है- तोनिवेशे हेतुव्यक्तिभेदेन व्याप्तिर्भियत सा च नानुमित्युपयों गिनी पक्षीयधूमादिव्यापकतायाः + वह्नयादापगृहीतत्वादिति - यत्पविशिऐत्युक्त तथा च धूमत्यादिरूपहेतुनावच्छेदकधर्मानेय विशिष्य निवेश्य तत्तदूपावच्छिनदेतुफानुमित्योपपिफल्या. तिनिर्याच्या तथा च महानसादो घूमवहयादिव्यभिचाराग्रहाय- हित्यादिना तत्तधूमस्यायवच्छिन्ननिरूपिताया इव पक्षीयधूमा. दिसाधारणधूमत्वावच्छिन्ननिरूपिताया अपि प्रहसम्भवात्तदटिसंख्यातेः पक्षधर्म धूमे, प्रहादमितिनिर्धाइ इति भावः। न च सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वपक्षे हेनुव्यक्तिभेदेन व्या. मिभेदभावश्यक एवेत्यनुगतरूपेण हेनुनिशो व्यर्थ इति वाच्यं हेतुभ्यक्तिभेदेन व्याप्तिभेदेऽपि अनुगतरूपेण हेतुनिशे धूमन्यापकय. हिप्रतियोगिफधूमनिष्ठसामानाधिकरण्यत्वादिना सामानाधिकर. प्रययकीनामनुगमात् सामान्य प्रत्यासत्या. पक्षीयहेतुनिष्ठव्याप्तरपि 7 व्यापकनाया ५० ·अनुमानगादाधर्याम् प्रथममनुगतसामानाधिकरण्यत्वरूपच्याप्तित्वेन प्रहसम्भवेनाः मित्युपपत्तः तत्तमाक्तित्वेन हेतुनिवेशे ऽननुगमा सामान्यप्रत्यास स्यापि पक्षीयहेतुनिष्ठव्याप्तातित्वेन दुर्घहतया ऽनुमित्यनुपपत्ते।। तुताचच्छेदकाश्रयाधिकरणस्यमुपेक्ष्य तद्विशिष्टनिझपिताधिकरणत्व प्रवेशप्रयोजनमग्रे यक्ष्यते । प्रतियोगिवानपच्छेदकत्यमानेण साध्य तावच्छेदकनिवेशेघहित्यत्यादिनाघहित्वादिकमनवगाहमानात्प्रति योगितानवच्छेदकवत्समानाधिकरणधुमानिीतशानाद्वद्विमानित्यनु मितिःस्यात्नचेष्टापत्तिसम्भव कदाचिद्रहित्येन कदाचिद्रव्यत्वादि ना बढ्यनुमितिरितिनियमानुपपत्ते न चानवच्छेदकत्येनतत्तधर्माव गाहित्यमेव व्याप्तिग्रहस्यानुमितो विधेयतावच्छेदकतया तत्तद्धर्ममा ननियामफामिति वाच्यम् अनवच्छेदकत्वेन घहित्वादिमाने द्रव्य स्वादिमानस्थापि प्रायशः सम्भवात् एव तत्तत्साध्यताव च्छेदकावच्छिन्नव्यभिचारितया हेतुभानस्य हेतुसमानाधिकर णाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमाण तत्तत्साध्यतावच्छेदकाब माहिव्यानिशानाविरोधितया विशिष्य साध्यतावच्छेदकानवणा- हिव्याविज्ञानस्य हेतुत्वे व्यभिचारस्य हेत्वाभासतानुपपनिश्चेति विशिष्य साध्यतावच्छेदकस्य व्याप्तिघटकतालाभाय प्रतियो गितानवच्छेदकावच्छिन्नेनेत्यनुफ्त्वा प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मस्तदयच्छिन्नेनेत्युक्त यत्र घहित्यत्वादिविशेषणावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकता तत्र तेन रूपेणेच तत्तद्धर्माणा व्याप्तिध. टकता या स्वरूपत एच पहित्वाचनपरधर्माणां साध्यताप च्छेदकत्व तत्रापि विशेषणावच्छिन्नतत्तद्धर्मघटिततत्तद्धर्मवदि तरावृत्तिवरूपचहित्यत्त्यादिना तन्निवेशो न तु "स्वरूपत व मनवच्छेवकवरूपविशेषणपुरस्कारेण भाने निर्विशेषणकभाना त्मिकस्य स्वरूपतो भानस्यासम्भवात वयादीतरावृतित्वस्य वड्या- दिमात्रवृत्तिधर्मान्तरसाधारण्येऽपि तन्मात्रपुरस्कारेण व्यापकता घच्छेदकत्यग्रहस्यापि चहित्वाद्यवच्छिविधेयकानुमितिहेतुत्वम् पेयते सकलवयादिवृत्तित्वविप्रयतानिवेशे गौरचात् सकलबषा- दिवृत्तित्वस्य पदयादीतरवृत्ति साधारणतया तन्मात्रपुरस्कारण ध्यापकतावच्छेदकत्यग्रहस्यन हेतुतासम्भव तथा सति इन्धना दिवेतुनापि वशित्वावधच्छिन्नानुमितिप्रसङ्गात् सकलवस्यादिवचि ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । द्रव्यत्यादौ इन्धनादिव्यापकतावच्छेदकत्वसत्त्वात् चहित्यादि- निष्ठतद्यक्तित्वधूमजनकतावच्छेदकजातित्वादेहित्यादिमावृत्तिावे. ऽपि तेन रूपेण व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहाद्वाहमानित्याद्यनुमि. तिरनुभवविरुद्धा येन रूपेणोपस्थिते वह्रित्वादी वहयादीतरसा. धारण्यसशयो न जायते तत्पुरस्कारेण व्यापकतावच्छेदकत्व. महादेवोकानुमित्युत्पादानुभवात् अत एव ज्ञानत्वत्वानुभवत्वव्या- पकगुणत्वव्याप्यजातित्वयोरविशेषेण ज्ञानत्यत्वरूपेण व्यापकता- बच्छेदकत्वग्रहात शानवानयमित्यनुमितिर्न भवितुमर्हतीति दी- धितिकारवक्ष्यमाणदूपण प्रत्युक्तम् अधिकमग्ने वक्ष्यामः । तत्तद्यकि- सामानाधिकरण्य न वत्ततिगमकताप्रयोजक पर्वतीयधूमे म. हानसीयवहिसामानाधिकरण्याग्रहेऽपि ततः पर्वते लाघवज्ञानादिव. शान्महानसीयवयनुमितिरिति दर्शयति येन केनापीति यावनिक- पितेत्याभ्याम् । तद्रूपविशिष्टस्य तद्धर्मावच्छिन्नयावन्निमपिता व्या- प्तिरिति तद्रूपावच्छिन्ननिष्ठा तद्धर्मावच्छिन्नयावधकिगमकताप्रयो. जिका व्याप्तिरित्यर्थः । यथाश्रुते एकसाध्यव्यक्तिसामानाधिकरण्य- स्यापरव्यक्तिप्रतियोगिकत्वासम्भवेनासङ्गते । पत्रकैकसाध्यतावच्छेदकव्यक्तिर्न सकलहेतुमवृत्तितावच्छे- दिका तत्रानुगतरूपावच्छिन्नेनापि तेन रूपेण न तादशहे- तुव्यापकतासम्भयः सकलसाध्यतावच्छेदकव्यकीनामेव चालना." न्यायेन हेतुसमानाधिकरणतत्तव्यक्त्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकस्यादित्याशहामिष्टापत्त्या परिहरति दण्ड्यादाविति ॥ (दी०) दण्ड्यादौ साध्ये परम्परासम्बद्धं दण्डत्वादिकमे- साध्यतावच्छेदकमतो नाव्याप्तिः । . (गा०)परम्परासम्बद्धमिति स्थसमयायिसयोगादिसम्बन्धन साम्य- सम्बदमित्यर्थः । एतय साध्यावृत्तितमा दण्डत्वादेर्न व्यापकताय- छेदकत्वसम्भव इत्याशद्वानिराकरणाय साध्यतावच्छेदक दण्डि. सयोगत्यादिरूपनानाधिकरणचितावच्छेदकावच्छिन्नहेतुव्यापफता. पच्छेदकमित्यर्थ. एवकारेण दण्डादिरूपसपण्डधर्मव्यवच्छेदः तथा व तत्र प्रतियोगितानवच्छेदकत्यस्प दुरुपपादत्वेऽपि न क्षतिः ·गादाधर्याम् अनुमानगादा प्रथममनुगतसामानाधिकरण्यत्वरूपव्याप्सित्येन . :प्रहसम्भवेनानु मित्युपपत्तेः तत्तद्यक्तित्वेन हेतुनिवेशे ऽननुगमात् सामान्यमत्यास स्यापि पक्षीयहेतुनिष्ठव्याप्तव्याप्तित्वेन दुर्गहतया निमित्यनुपपत्ता हे. तुतावच्छेदकाश्रयाधिकरणत्यमुपेक्ष्य तद्विशिष्टनिरूपिताधिकरणय प्रवेशप्रयोजनमो वक्ष्यते। प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमात्रेण साध्य. तावच्छेदकनिवेशेवद्वित्वत्वादिना चह्नित्वादिकमनवगाहमानात् प्रति- योगितानवच्छेदकवत्समानाधिकरणधूमवनिीतशानाद्वहिमानित्यनु- मितिः स्यात्नधापत्तिसम्भवःकदाचिदहित्त्येन कदाचिद्रव्यत्वादि नापयनुमितिरितिनियमानुपपत्तेन चानवच्छेदकत्वेनतत्तद्धर्माव. गाहित्यमेव व्याप्तिग्रहस्यानुमिती विधेयतावच्छेदकतया तत्तद्धर्ममा ननियामकमिति वाच्यम् अनवच्छेदकत्वेन चहित्वादिभाने द्रव्य स्वादिभानस्यापि प्रायशः सम्भवात् पर्व तंत्तत्साध्यताव. च्छेदकावन्छिन्नव्यभिचारितया हेतुमानस्य हेतुसमानाधिकर- जाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमात्रेण तत्तत्साध्यतावच्छेदकाव पाहिव्यातिज्ञानाविरोधितया विशिष्य साध्यतावच्छेदकानवगा. हिव्यानिशानस्य हेतुत्वे व्यभिचारस्य हेत्वाभासतानुपपत्तिति विशिष्य साध्यतावच्छेदकस्य व्याशिघटकतालामाय प्रतियो. गितानवच्छेदकावच्छिन्नेनेत्यनुफ्त्या प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छिन्नेनेत्युक्तं यत्र पहित्वत्वादिविशेषणावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकता तत्र तेन रूपेणैव. तत्तद्धर्माणां व्याप्तिध. टकता 'यत्र स्वरूपत एवं घहित्याधखण्डधर्माणां साध्यताच. च्छेदकल्पं तत्रापि घिशेपणावच्छिन्नतत्तधर्मघटिततचद्धर्मवादि। तरावृत्तिावरूपवह्नित्यत्वादिना तनिवेशो न तु स्वरूपत एय अनवच्छेदकावरूपविशेषणपुरस्कारेण भाने निर्विशेषणकभाना सकस्य त्यस्दले भलत्यसयत यहादस्युटिदस्य यतयाः दिमात्रवृत्तिधर्मात्तरसाधारण्येऽपि तन्मात्रपुरस्कारेण व्यापकता पच्छेदकत्वग्रहस्यापि वहित्याचवच्छिन्नविधेयकानुमितिहेतुत्यमु. पेयते सकलवहृयादिवृत्तिवधियतानिवेशे गौरवात सफलवह्नया- दिवृत्तित्वस्य चनयादीतरत्तिसाधारणतया तन्माषपुरस्कारेय व्यापकतावच्छेदकत्वप्रहस्पन हेतुतासम्भवः तथा सति, इन्धना दिहेतुनापि वद्वित्वाधवच्छिन्नानुमितिप्रसङ्गात् सकलबमाविति:

·'सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ३९५ द्रव्यत्यादौ इन्धनादिव्यापकतावच्छेदकत्वसत्त्वात् हित्वादि- निष्ठतद्यक्तित्वधूमजनकतावच्छेदकजातित्वादेर्वहित्वादिमात्रवृत्तित्वे. ऽपि तेन रूपेण व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहाद्वहिमानित्याद्यनुमि. तिरनुभवविरुद्धा येन रूपेणोपस्थिते वाहत्वादौ वह्वयादीतरसा: धारण्यसंशयो न जायते तत्पुरस्कारेण व्यापकतावच्छेदकत्व. प्रहादेवोक्तानुमित्युत्पादानुभवात् अत एव शानत्वत्वानुभवत्वव्या- पकगुणत्यव्याप्यजातित्वयोरविशेषेण ज्ञानत्वत्वरूपेण व्यापकता- वच्छेदकत्वग्रहात् ज्ञानवानयमित्यनुमितिर्न भवितुमर्हतीति दी- धितिकारवक्ष्यमाणदूपणं प्रत्युक्तम् अधिकमने वक्ष्यामः । तत्तद्यक्ति- सामानाधिकरण्यं न तत्तद्यक्तिगमकताप्रयोजके पर्वतीयधूमे म. हानसीयवाद्विसामानाधिकरण्याग्रहेऽपि ततः पर्वते लाघवज्ञानादिव. शान्महानसीयवयनुमितिरिति दर्शयति येन केनापीति यावनिरू- पितेत्याभ्याम् । तद्रूपविशिष्टस्य तद्धर्मावच्छिन्नयावनिरूपिता व्या मिरिति तद्रूपावच्छिन्ननिष्ठा उद्धर्मावच्छिन्नयावद्यक्तिगमकताप्रयो. जिका व्याप्तिरित्यर्थः । यथाश्रुते एकसाध्यव्यक्तिसामानाधिकरण्य- स्यापरव्यक्तिप्रतियोगिकत्वासम्भवेनासङ्गतेः । यधैकैकसाध्यतावच्छेदकव्याक्तिर्न सकलहेतुमात्तितावच्छे-- दिका तत्रानुगतरूपावच्छिन्नेनापि तेन रूपेण न तादृशहे. तुव्यापकतासम्भवः सकलसाध्यतावच्छेदकन्यकीनामेव चालनी-' भ्यायेन हेतुसमानाधिकरणतत्तद्व्यक्त्यवच्छिन्नाभायप्रतियोगिताव-- च्छेदकत्यादित्याशङ्कगमिष्टापत्या परिहरति दण्ड्यादाविति । (दी०) दण्ड्यादौ साध्ये परम्परासम्बद्ध दण्डत्वादिकमे- साध्यतावच्छेदकमनो नान्पातिः। (०)परम्परासमिति स्वसमयायिसंयोगादिसम्बन्धन साध्य- सम्बदमित्यर्थः । एतच सा-यावृत्तितया दंण्डत्यादेनं व्यापकताव- छेदकत्वसम्भव इत्याशहानिराकरणाय साध्यतायच्छेदकं दण्डि. संपोगत्यादिरूपनानाधिकरणवृत्तिावच्छेदकावच्छिन्नहेतुव्यापकता- पच्छेदफमित्यर्थः एयकारेण दण्डादिरूपसमण्डधर्मव्यवच्छेदः तथा र तप प्रतियोगितानवच्छेदकत्यस्य दुरुपपादत्वेऽपि न क्षतिः ·अनुमानगादाधर्याम् दपडत्यादिनैव प्रकारेण तद्धेतुकदण्ड्याउनुमितरुपगन्तव्यत्वात् । दण्डादो व्यापकतावच्छेदकाचभ्रमादेष दण्डादिप्रकारकदण्ज्यनु मितेरुपगमात् स्वाश्रयघाटतपरम्परासम्बन्धेन यद्धर्म व्यापक तावच्छेदकत्यग्रहस्तद्विशिष्टधर्मिप्रकारेण सामानाधिकरण्यप्रतियो गितया साध्यावगाहव्याप्तिमहस्यैव बा तर्मविशिष्टदण्डादि. रूपधर्मिणो नुमितिविधेयतावच्छेदकताप्रयोजकत्वोपगमेन दण्डि मानित्याद्याकारानुमितेभ्रमशून्यतादशाया निर्वाहत्यादिति भाव। अथ महानसीयत्वादिसहितवहित्वादेधूमादिमनिष्ठाभावप्रतियोगि तापच्छेदकत्वेऽपि शुद्धवद्वित्वादिरूपसाध्यतावच्छदकस्य ताहशा- तियोगितानवच्छेदकत्ववत्तत्तादिविशिष्टदण्डस्य तादशप्रतियागि तावच्छेदकत्येऽपि शुद्धदण्डत्वाधवच्छिन्नस्य तादशप्रतियागिना मवच्छेदकत्वस्य सुघटतया तस्य व्यापकतावच्छदकत्वानुपगमो न सहच्छते न च तहण्डी नारतीति बुद्धो तत्वापलक्षित एव दण्डे प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिर्भासत न तु तत्तामन्तर्भाव्य ताया- पलक्षितव्यक्तरेवानतिप्रसततया तत्ताशस्यावच्छेदका-तर्भात गा 'सात अता विशेप्यस्याचच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणतया दण्डत्याय शिष्टस्यापि तस्यानच्छदकत्व दुर्घट महानीयवहयभावप्रतियो गितायां वहिवादेरतिप्रलकतया तन्मात्रेऽवच्छेदकतापर्याप्त्यस भवेन महानसीयत्वादेरवच्उदकान्तीव आवश्यक इति शुद्धव- हिरवादेस्ताहशप्रतियोगितानपच्छेदकत्व सुघटमिति वाच्य स्वरूपतो भासमानस्यैव स्वरूपतो ऽवच्छेदकताया सिद्धान्तसिद्धतया सख. ण्डपदार्थस्य दण्डादे स्वरूपतोऽवच्छेदकत्वासम्भवन ফুলদানিকতা এব্যাকাণ্ড व्य बापच्छेद फत्वपयांतरयागात् अभावप्रतियोगितापच्छेक्कतया भासमाने उपलक्षणीभूतधर्मान्तरस्य मानोपगमे उपलक्षणतया दण्ड त्वमा तत्तद्दण्डावच्छिन्नामावप्रतियोगितावच्छेदकतया भासमान तत्तहण्डाशे विषयोकत्य, दण्डिमति दण्डी नास्तीति प्रत्ययस्य दुरित्याश । भने कचित् - उक्तानुशयनैघ दण्ड्य दावित्यादिप दोपादानम् । माद्विपदाच पृथिवीत्यादिव्याप्पजातिवादिनानुगती 'शतघनत्यपरत्वंतिकापापाणत्यादिमत समवायादिना पृथि 'च्याविहतुकसाभ्यस्य परिग्रह. समयायाविना हेतुभूत ·च महानसीयत्वादेस्तदवच्छेदकतायामयच्छेदकत्वे गौरवान्महान:- सीयत्वादिसहितस्य वहित्यादे. प्रतियोगितायामेवावच्छेदकत्वमु. स्वादिविशिष्टस्य बहित्वादेः साध्यतावच्छेदकता तत्स्थलीये व्य. भिचारिणि धूमादिहेतावतिव्याप्तिरिति स्वविशिष्टसम्बन्धिनि. ठेत्यादिना निवाच्यपारिभाषिकमेवारच्छेदकर निवेशनीय तह शिष्टवाहित्यादिकमेर 'पारिभापिक्मयच्दक उदवच्छिन्नभेदश्च सीयत्वादिविशिष्टस्य चहित्यादेस्ता स्वपदेनोपादानासम्भवात् वि. गुद्धवाहिन्यादायपि दुर्घटस्तथा . चायच्डेदर योदश व वाह- शाविषयफप्रतीतिविपपत्यमेपानपच्छेदछन्वपदेन विवक्षणीय तथा सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ३९७ थिव्यादिमति : तन्तुकपालादौ विशेषणानवच्छिन्नघटत्वपटत्वाद्यव. च्छिन्नाभावस्य, सत्यात् ‘सर्वास्वेय साध्यतावच्छेदकतादृशजा- तिपु तथाविधाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तेस्तासां व्याप. कतावच्छेदकत्वासम्भवेन तदनुगमकाकधर्मस्यैव परम्परास- • स्यन्धेन तथात्वोपगमस्यावश्यकत्वादित्याहुः । अन्ये तु तद्दण्डवा. नास्तीत्यादौ प्रतियोगिविशेपणतया भासमानदण्डादिष्वेव प्रति- योगितावच्छेदकत्यपर्याप्तिीसते तद्विशेषणतत्त्वादौ तु तदवच्छे. दकतावच्छेदकत्वमेव प्रतियोगिताव्यधिकरणस्य तदवच्छेदकत्वा- सभवेन तदन्तर्भावेन तदवच्छेदकतापर्याप्त्यसम्भवात् न चानव- च्छिन्नावच्छेदकत्वमेव निवेश्यामिति वाच्य सखण्डसाध्यतावच्छेद. ककव्यभिचारिण्यतिव्याप्ते तथा च दण्डादेरनवच्छेदकत्व दुर्घट महानसीयवहिर्नास्तीत्यादौ च महानसीयत्वादे. प्रतियोंगिन्येव विशेषणतया भानात्तदन्तर्भावेनैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्ति भासत इति विशेषः । अथ वद्वित्वाद्यश एवं सामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन विशेपणतया महानसीयत्वादिकमवंगाहमाना महा. नसीयत्वविशिष्टयहित्यवान्नास्तीत्याकारिका या प्रतीतिस्तस्या उ. कयुक्त्या घहित्वादावेय प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिविषयकत- या वह्नित्वादेरपि भनवच्छदकत्व दुर्घटमेव स्यात् यदि चव हित्यादेः समवायन प्रतियोगिताया सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन क्तप्रतीतिस्तु कम्युनीयादिनास्तीतिप्रतिवदवच्छेदकत्वांशे भ्रमर पेयेत्युभ्यते तदा यत्र सामानाधिकरण्यसम्बन्धन महानसीय- तालाणे यारशस्य सपदार्थस्य निशस्तादृशयम् ए च महान- ·अनुमानगादापर्याम्. च सति सप्पण्डस्य दण्डादे. स्वरूपतोऽभानात, तस्यादिविशे पणविशिष्टस्यैवापच्छेदकलक्षणस्थस्वपदेनोपादेयतया शियाविषयकप्रतीतिविपयत्यस्य दण्डत्यादिविशिष्टस्य सुघट स्वाध्यापकतावच्छेदकत्वमव्याहतमेवेति चेन पारिमाषिकस्याव छेदकबस्य स्वत्यघटितत्वेनाननुगनस्याभावकूटशानासम्भवेन प्रतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धमपावच्छेदकत्वस्यागत्या गुरुधर्म साधारण्यमीहत्य व्याप्तिलक्षणे तदेय निवेशनीयम् एव च सा. "मानाधिकरण्यसम्बन्धन महानसीयत्वादिविशेषणावच्छिन्नस्य । द्वित्वादे हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि महानसीयत्वा दिविशिष्टनिरूपितसमवायादेरेव प्रतियोगितावच्छेदकताघटकस. म्वन्धत्य वनोपेयते शुद्धसमवायादिना पहित्योदरातिमसकत्वाद शुद्धसमवायादेस्तव छेदकतावच्छदकसम्बन्धये महानसी यत्वादिसामानाधिकरण्योपलक्षितवाहित्वाचवच्छिन्नाभावात्तविशिष्टर हित्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य चैलक्षण्यानुपपचेच तथा च साध्यता- वच्छेदकताघटकशुद्धस्मयायादिना ऽखण्डवाहित्वादेरनव छ दफाय. न दुर्लभ महानसीयत्वादिसामाना धिकरण्यस्य पत्रोपलक्षणता तस्यावच्छेदकको रोन प्रवेश. या विशेषणत्व तत्र तत्प्रवेश इत्यत एव वैलरूपयामिति. वाघ्यम उपलक्षणामयचत्तधर्मावच्छिन्नप्रतियो गिताब छेदकताकाभावयुद्धावपि ततपस्य प्रतियोगितावच्छेद कांशे, प्रकारतया भानात् तत्रावच्छेदकत्वभानस्यावश्यकतया ऽयच्छेदक शरीराप्रवेशरूपोगलक्षणताया उपलक्षणविधयाऽवच्छेदके तासम्ायात् यदुपललितानेरपितसमवायादेपच्छेदकताघटकस- म्वन्धत्व तस्योपलक्षणविधया अवच्छेदकत्व यविशिष्टनिरूपित. २.५ ७२ ॥ तस्य विशेषणविधया ऽवच्छेदकत्वमित्यस्यैव विशेषत्वान् एव च एकत्वमागभावविशिएच. रादे सयोगसम्बन्धेनामावस्य., प्रतियोगितायामप्रसिद्धतया विशिष्टनिरूपितसयोगदेरवच्छेदकत्यासम्मयनागत्या विशेषण विधया प्रतियोगितावच्छेदकरयस्या यथैव वैलक्षण्यस्योपपाद- नीयतया शुद्धसमवायादेव . विशिष्टसत्तायभावप्रतियोगिता पाछेदकसम्बन्धतया - तारशाभावस्य तारशसम्पन्धेन प्रति. न तत्र ·त्व स्वस्य स्वातिरिकवृत्तित्वविरहादिति अखण्डधर्मस्य व्यापकता. पपादयन्तं सार्वभौमप्रभृतिमृतमनुसृत्य एकोनाइरेतु अनुगतरू- पेण नानाव्यतिविधेयतावच्छेदकानुमित्यौपयिकन्याप्तियट्पावछि. दिरीत्या निर्वचनीया तथा सति, दण्डिसयोपानिहतुकापि दण्डि. मानयमित्याकारिकानुमितिविशेषवानामगि निवहति एवमेको सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । योगिसमानाधिकरणतया दीधितिकृतां प्रतियोगितावप्छेदकविः शिष्टासामानाधिकरण्यपर्यन्तनिवेशव्यावृत्तिसङ्गतिः । माभूद्वा- वि. शिष्टनिरूपितसमवायत्वादिना प्रतियोगितावच्छेदकताघट सम्बन्ध 'ता तथापि महानसीयत्वादिसामानाधिकरण्योलक्षितवद्वित्वादेस्त- द्विशिष्टयहित्वादेश्व प्रतियोगितावच्छेदकतयोर्भेदेन बैंलक्षणयम् आद्या तद्धर्मावच्छिन्ना विशेष्यमात्रपर्याप्ता अन्त्या च विशेष्यविशेषण, भावापन्नयोधर्ममिणोद्धयोः पर्याप्तेवं रीत्यैवोपपादनीय, तावता- पि अखण्डस्य शुद्धयहित्वादेर्हेतुमानिष्ठाभावप्रतियोगितानवछेदक- त्वमुपपद्यते धर्मान्तरोपलक्षितवाहित्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य धूमादिमत्य- वृत्तेविशिष्टवहिवाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाश्च वि. शेषणान्तर्भावेनैव पर्याप्तेः तत्त्वोपलक्षितदण्डावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकहेतुमग्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकता च तत्तावच्छिन्ना शु. विशेष्य एव पर्याप्ता साध्यतावच्छेदकताघटकशुद्धसयोग.. सम्बन्धावच्छिन्ना चेति ताशसम्बन्धेन दण्डादेस्तादृशाः भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्व दुरुपपादमिति पदन्ति । बस्तुतो गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे पारिभाषिकावच्छेदकत्वं निये. सनीयं तच्छरीरे यादृश स्वं निविष्ट तादृशधर्मभेदनिवेशे वहित्वा- दो विशिष्टवद्वित्यादिभेदासत्त्वेन तादृशधर्माविषयकप्रतीतिविषयत्वं निवेशनीयमिति गौरवमतः प्रतियोगितावच्छेदकं यादृशयादशरूप स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकतत्कत्वरूपं तत्त. दतिरिक्तवृत्तित्वमेवानवच्छेदकान्तेन विवक्षणीयं तथा च सर्गसामेय दण्डादिव्यक्तीनां हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितान छेदकतया कस्याध्यिदपि दण्डादिव्यक्तेन यावत्प्रतियोगितावच्छेदकातिरिक्तवृत्ति वच्छेदकतानुसरणम्। एतथ एकोक्त्यभिप्रायेण यथाश्रुतमूललक्षणमु. मानवछेदकं यज्ञपं या ऽवच्छेदकतानप्छेदक द्गविशिष्टावाच्छ. असामानाधिकरण्यं तद्रूपविशिष्टायलिननिरुपिता व्यातिरित्या ·..२४० अनुमानगादार्याम या प्रतियोगिताधर्मिकोभगभावघटिताया प्रकारेण - स्प: 'यमुपदर्शनी यायाव्यातेरपि दण्डत्वादिविशिष्टदण्डायवच्छिन्नानि पितत्यनिर्वाह हेतुसमानाधिकरणविशेषाभावप्रतियोगितायां ण्डत्वपृथिवीत्वव्याप्यजातिवादिविशिष्टायछेयत्वाभावस्याव्यात. त्यात दण्ड्यादिसामान्याभावप्रतियोगितायामेवं तद्धर्मविशिष्ट निरूपितविलक्षणावच्छेद्यत्वसत्त्वादिति ध्येयम् ॥ (दी) इत्थं च इदं द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे यति सत्यादि त्यादी सत्यायाधिकरणगुणादिनिष्ठात्यन्ताभावमतियोगिषेऽपि. द्रव्यत्वादेनीव्याप्तिः । साधनस्य विशिष्टसत्तादेर्गुणादायत्तः । (D) इत्य चेति हेतुतायछेदकोपलाक्षतहतुसामानाधिकर'' पयसाधारणरूपमुपेक्ष्य विशिष्टसामानाधिकरण्यत्वेन सामानाधिक रण्यनिधशे चेत्यर्थः नाव्याप्तिरिति न विशिष्टसत्तान्वरूपहेतुता, वच्छेदकविशिष्टचैशिष्टयावगाहिशानजन्यानुमित्योपयिकव्याप्त्यान हि "इत्यर्थः तेन विशिष्टसत्तायाधुपलक्षितहतुमत्ताज्ञानजन्या ? सुमित्योपयिकव्याप्ती तदुपलक्षितहेतुसामानाधिकरण्यमेव निवि एमिति लभ्यते अतो द्रव्यत्वाद्यभावे ताश हेतुसामानाधिक। रण्यसत्त्वातादृशे हेतौ न द्रव्याचादेाप्तिरित्यभ्रान्तानां गुणा- दौं, निशिसत्तात्वाधुपलक्षितहेतुमताज्ञानसम्भवेऽपि.न .. ध्यत्वायनुमित्यापत्तिः या घटपटवृत्तिसंयोगत्यादिना हेतुना, घटपटाद्यन्यतरत्वं, साध्य तत्रोभयवृत्तित्वविशिष्टाधिकरणाप्रास' या हेतुतापच्छेद कोपलक्षितहेतुसामानाधिकरण्यगर्भव्याप्यन्तर, मवश्यं स्वीकरणीयमन्यथा सचेतुरुतत्साध्यकानुमित्युच्छेदमस.." झात् ईशव्याप्त्यन्तरानभ्युपगमे सादृश्यहेतुकानुमितिरप्युछि घेत तुदसामानाधिकरण्यसहिततवृत्तिधर्मत्यरूपसादयत्व विशिष्टाधिकरणाप्रसिद्ध विशिष्टाधिफरणतागर्भव्याप्त्यसम्म वात् । अथैव विशिष्टयैशिष्टयागोहिमान, विशिष्टनिमपित समयायस्य सम्बन्धतया तेन सम्बन्धन, व्याप्ति तुनायच्छेदक सम्बन्धेन हेतुमत्वस्याने विचक्षणीयत ये घनिर्वहतीति कथम प्रविशिषपदोपादान न च विशिवैशिष्टयो, विशिएनिमपि तसमवायत्वोदिनान विशेषणसम्बन्धता'अपि तु 'युद्ध पत्र - ·अनुमानगादार्याम् परामर्शनिष्ठकारणताया उभयवादिसिद्धत्वाद्विशिष्टहेतुकाराम- शान्तरकारणत्वाकल्पनप्रयुक्तलाधवानुरोधेन विशिष्टस्य व्याप्ति ग्रहस्थले. ऽधिफरणे स्वातन्त्र्येण विशेषणवत्त्वभानमुपगम्यविशेष शेऽपि व्याप्तिमानं कल्पनीयमिति वाच्यं शब्दाधीनविशिष्टवत्व. गर्भव्याप्तिग्रह स्वातन्त्र्येण विशेषणवत्वगर्मव्याप्तिभानानियमा- तू तारशव्यासियोधकशब्दस्य स्वातन्श्येण विशेषणवत्वामा. सकत्वात् । अथ तदुत्तरं विशेषणे मानसव्यातिग्रह एवानुमित्या र्थ कल्प्यते तत्कारणतायाः क्लसत्यादिति चेन्न । एवं सति दण्डा धुपलक्षितमिहेतुफानुमितेविलयमसन्नात् ततुकव्यासिंग्रह स्थले परम्परासम्बन्धेनोपस्थितदण्डादौ व्याप्तिग्रहस्य कल्पना सम्भवात स्वान्तध्येण सकलपरम्परासम्बन्धघटितसकलविशेष. गावस्वग्रहस्याप्रामाणिकतया विशेषणहेतुकपरामर्शस्य कारण तायाः फ्लप्तत्वानियमाच । ननु पहिसंयोगिसंयोगाद्यात्मकसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्या. प्तित्वे एफैव हि सा व्याप्तिरिति मूलमन्थविरोधः महानसपर्वः तादिनिष्ठधूमादिगतपहिसंयोगिसंयोगादेरैक्यासम्भवादित्यत आह सामानाधिकरण्यव्यक्तीनामिति । (दी०) सामानाधिकरण्यव्यक्तीनां भेदेऽपि निरूपकता- वच्छेदकस्याधिकरणताचच्छेदकस्य चैक्यायाप्तरैक्यम् । वस्तु- तस्तु धूमत्वादिविशिष्टव्यापकवादिसामानाधिकरण्यस्य रास- भादिसाधारणत्वाचूमत्वादिमति तादृशसामानाधिकरण्यं तद्- ति धूमत्वादिकं वा व्याप्तिः। (ग) भेदेम्पीति । अधिकरणभेदेन धूमादिभेदेन चेत्यादि। निरूपतावच्छेदकं वह्नित्यादिकपसाध्यतावच्छेदकं अधिकरणठा. चच्छेदकं " धूमत्वादिरूपहेतुतावच्छेदकं तदैक्यात् साध्यहेतु. भेदे ऽप्यभेदात्तभेद . तात्पर्येण ऐक्यं भाक्त एकत्वव्य वहारः। ननु लक्षणया तयवहारसमर्थनमसतं सामान्यप्रत्यास- स्यभावपक्षे विशिष्टपरामर्शनिहाथै व्याप्पैक्यकथनात् तनिर्वा- इस्य च सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे धूमत्वादरेक्येऽपि प.

·M अनुमानगादापर्याम् कहामविषयत्वरूपव्याप्तित्वनिर्वाहः द्वितीयपक्षे च धूमव्यापक पहिसमानाधिकरणवृतिधूमत्ववधूमवान् पर्वत इति भानं हेतुः न तु स्वरूपतो धूमत्वाप्रकारकं तादृशधूमत्ववस्वान पक्ष इत्या कारक तारशज्ञानस्य घूमाभाववान् पक्ष इत्याकारकधूमत्वत्या. धप्रकारफासिद्धिज्ञानाप्रतिवध्यत्वात् एतन्मते च हेतुतावच्छेदक पृश्यसाधारणधर्मावच्छिन्ने साध्यसमानाधिकरणावृत्तित्वमेव विरोधः न तु हेतुतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यासामानाधिकरण्य. मुपदर्शितज्ञानस्य हेतुतावच्छेदकं धर्मितावच्छेदकीकृत्य सा. मानाधिकरपयानवगाहितया तथाविधविरोधज्ञानाप्रतिवध्यत्वा. त् यदि विरोधस्यानुमिति प्रति साक्षाद्विरोधितया हेत्वाभा सत्यमुपपादयितुं शक्यते तदा समानाधिकरणवृत्तित्वांशे नि. द्धर्मितावच्छेदकसमानाधिरणवृत्तिमधूमवान् पर्वत इत्येता. दृशमपि शानं हेतुरुपेयते अन्यथा धुमत्वत्वादिविषयितायाः का रणतावच्छेदककुक्षौ प्रवेश गोरवात् सामानाधिकर ध्यप्रकारकत्वापेक्षया समानाधिकरणवृत्तिप्रकारकत्वस्य गुरुत्व. "पि सामान्यस्याप्रत्यासत्तित्वे विशिष्टपरामर्शनियादानुरोधेन ते. न रूपेण हेतुताया अगत्योपगमात् । आद्या हेतुतावच्छेदक- धर्मसहितसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा । भिन्नति प्रतिधूमादिकमि- त्यादिः । द्वितीया साध्यसमानाधिकरणवृत्तिहंतुतावच्छेदकरूपा अभिन्ना सर्वधूमादिसाधारणी अनुगतरूपायच्छिन्ना । नानाव्य. किदण्डादिविशिष्टहेतुकस्थलेऽपि परम्परासम्बद्धदण्डत्वाद्यखण्ड- धर्म एव हेतुतावच्छेदकतया उपगन्तव्य इति भावः । पद्यपि साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपवक्ष्यमाणव्याप्त्यमिमायेणापि . पकेव हि सा व्याप्तिरित्यादिग्रन्थः सङ्गच्छते तथापि स्वयं त- प्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशस्य खण्डनीयतया स्व- विशिष्टाधिकरणागृत्तियावत्साध्यासमानाधिकरणकत्वरूपपारिभा. पिकावच्छेदकत्वस्यैव च विवक्षणीयतया एतदपेक्षया ताहशी प्यासिर्गुरुशरीरति कथं चिदीशव्यारेक्योपपत्तिसंभवेन तस्मा- नमनुमितिहेतुरित्येतापशव्याप्रैक्यमुपपादितम् । मिश्रादिमतमयलम्व्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणपदप्रयोजनमा हभयं कपिसयोमीति।

·TODAY - सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । (दी०) अयं कपिसंयोग्यतवृक्षत्वादित्यादिसंग्रहायास. पानाधिकरणान्तम् । यत्तु इदं संयोगि द्रव्यत्वादित्यत्राच्याप्ति- वारणाय तत् संयोगस्य शाखाद्यवच्छेदन वृत्तक्षत्वावच्छेदेन वत्सामान्यामाववृत्तावविरोधात् । तत्र चातीन्द्रियस्य संयोगस्य सत्चात् परितः प्रतियोग्युपलब्धेोपाद्वा वृक्षे न संयोग इति नाध्यक्षमिति तन्न । द्रव्ये संयोगसामान्याभावे मानाभावात् । (गा०) अथैतदक्षत्वादेरव्याप्यवृत्तिकपिसंयोगादिव्याप्यतोपग- मे कपिसंयोगाधनवच्छेदकमूलादेः पक्षतावच्छेदकत्वे तरच्छे- देनापि पतवृक्षादौ कपिसंयोगादेः सिद्धिप्रसङ्गः न चेप्टापत्तिः सलिङ्गकपरामर्शस्य भ्रमानुमित्यजनकत्त्वनियमात् न च तदव. च्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानस्य तदवच्छेदेन साध्यानुमितिहेतुत्वादे तवृक्षत्वादिरूपव्याप्यवृत्तितोश्च किञ्चिदवच्छेदेनावृत्तेनातिप्रसङ्ग इति वाच्यं यदि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वावगाहिन्यामनुमि- तावपि तादृशहेतुमत्ताज्ञानत्वेन हेतुत्वमुपेयते तदापि तुल्य- युक्त्या एतवृक्षवादोरिव मूलाधवच्छिन्नसंयोगादिविशेपस्थापि कपिसंयोगादिव्याप्यतया तेन हेतुना मूलाधवच्छेदेन फपिसं. योगाद्यनुमितेर्निप्रत्युहत्वादिति चेत् अत्रोपाध्यायाः । साध्यस्य पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यं विना व्याप्यस्य पक्षधर्मत्वम- नुपपन्नामिति पक्षधर्मतायलात्पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनय साध्यं सिद्धति न तु तदवच्छेदेनापि प्रमाणाभावादिति ताट. शानुमितेरप्रामाणिकतया तष परामर्शहेनुताफल्पनमेव नास्तीति न तथापत्तिरिति समादधिरे । मिश्रादयस्तु वाधानवतारे मू. साद्यवच्छेदेन कपिसंयोगादिसिद्धिरिटेवेति वदन्तिः एतत्तत्त्वं अन्यकृद्धत्वाभासे वक्ष्यति । प्राचीनसिद्धब्यावृचिस्थलं दूपयितु. मुपन्यस्यति यरिवति । तत् असमानाधिकरणान्तम् । ननु दन्ये संयोगत्वावच्छिन्नाभावसत्व पथावच्छेदकामाकलक्षणाव्याप्तिः प्रसज्यते तदेव न विरोधात् वृक्षादौ च संयोगानवच्छेदका भूतभागाप्रसिदश तत्सामान्याभावावच्छेदक एव. दुर्लमः शा. मामलादीनां सर्वेषां तत्तत्संयोगायच्छेदकवादित्यत आह . . .

·अनुमानमादाथर्याम् योगस्येति । वृक्षत्वावच्छेदेनेति वृक्षायादेः प्रत्येक सकलसंयो. गातिप्रसकत्वाचस्य संयोगावच्छेदकत्वासम्भवात् बाकाशादि. संयोगस्यापि यायवृत्तरेकस्याभावाक्षत्वे तत्संयोगानतिप्रस- मासम्भवादिति भावः । ननु वृक्षत्वावच्छेदन वृक्षादी संयोगसामा- न्याभावसत्त्वे वृक्ष संयोगो नास्तीत्यादिप्रत्यक्षापत्तिरित्यत आह तन चेति । अतीन्द्रियस्येति अवीन्द्रियप्रतियोगिकतया संयोग- सामान्याभावस्यातीन्द्रियत्वमिति भावः । प्रतियोगितावच्छेदकयो- ग्यत्वस्य तन्यत्वे स्याह परित इति । यद्वा ननु संयोगसामा न्याभावस्य वृक्षे सत्ये महत्त्वोद्भूतरूपवन्मात्रसमवेतसंयोगसामा न्याभावोऽप्यावश्यकः तद्यापकधर्मावच्छिनाभावस्य तद्धर्मापच्छि- नामावनियतत्वादिति योग्यमात्रप्रतियोगिको ऽयमभावः कथं वृक्षे साक्षास्क्रियते इत्यत आह परित इति । प्रतियोग्युपल- ब्धर्विभिन्नावच्छेदेनाभावग्रहं प्रति विरोधिज्ञानमुद्रया प्रति वन्धकत्वं न सम्भवतीति तस्य दोपत्वकथनं दोपविधया प्रतिवन्धकत्वलाभाय । अथ या संयोगाविषयकमेवोपनीतभाना. द्यात्मकं वृक्षादिरूपाधिकरणक्षानं तदनिमक्षणे वृक्षादौ ताड- शसंयोगसामान्याभावग्रहप्रसङ्गः ताशदोषस्य प्रागसत्त्वात् एवं वृक्षे न संयोग इत्यादिलौकिकप्रत्यक्षस्यालीकतया तत्र ताह शप्रतियन्धकत्वकल्पनमेवाशक्यमिति चेन्न वृक्षादी संयोगसा. मान्याभावलौकिकप्रत्यक्षस्याप्रसिद्धत्वेऽपि गुणादी तत्प्रसिद्धमा ऽधिकरणीयविपयतासम्बन्धेन संयोगाभावलौकिकत्वावच्छिन प्रति स्वविषयसंयोगवत्वसम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वेन प्रतिवन्धकत्वकर ल्पनात्सर्वत्र द्रव्ये तत ईश्वरीयप्रत्यक्षस्यैव सर्वदा तारशसम्ब. न्धेन सत्वेनातिप्रसङ्गविरहात् । इदमापाततः द्रव्यरूपाधिकरण- विषयकसंयोगाभावविषयकप्रत्यक्षस्य कदाचिदप्यनुदयेन ताश. प्रत्यक्षसामन्या एवाकल्पनेनापादकामापादेवातिप्रसङ्गधारणस. म्भवेन ताशप्रतिवन्धकताकल्पनस्यायुक्तावात कञ्चिदापति- सम्भवेऽपि लाघवातादाम्यसम्बन्धेन द्रव्यत्वेनैव ताशसम्ब न्धेन संयोगाभावलौकिकप्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धकत्यौचित्यात् । मानाभावादिति लौकिकात्यक्षस्य योग्यानुपलब्धिविरदेणास. म्भवादुपनीतभानस्य संयोगाभायो वृक्षावृत्चिरित्याकारकविष- + ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४०७ रीतविषयकस्याप्युपनयवशेन सम्भवाद्विनिगमनाविरहेण एक- तरस्य प्रामाण्यासिद्धः शब्दस्याप्तोकत्वासिधा तव्यवस्थाप. कत्वात् अनुमानस्य च लिङ्गाभावेनासम्भवादिति भावः। ननु वृक्षादी यावत्संयोगविशेषाभावानामुभयसिद्धतया तत एव हेतोस्तत्राप्रत्यक्षस्यापि तत्सामान्याभावस्य सिद्धिनिष्पत्युहैवे. तिशहां निरस्यति न चेत्यादिना । (दी) न च यो यदीययावद्विशेषाभाववान् स तत्सामा- न्याभाववानितिव्याप्तेर्यावत्संयोगाभावा एत्र मानम् । यचदर्थ- योरननुगमात् एकावच्छेदेन तदीययावद्विशेपाभाववत्त्वस्योपा- पित्वाच । एतेनापं संयोगसामान्याभाववान् संयोगयावद्विशे- पाभावचत्वादितिपरास्तम् । व्ययविशेषणत्वादमयोजकत्वान्नि- गुणत्वादेरुपाधित्वाच्च । न च प्रतियोग्यनवच्छेदकत्तयैव वृक्ष- त्वादेरभावावच्छेदकत्वम् । गुणाधनवच्छेदकप्रमेयत्तादेस्तद- भावावच्छेदकत्वमसङ्गात् । यथा च घटपूर्ववर्तित्वस्य प्रतिदण्ड वहिसामानाधिकरण्यस्य वा प्रतिधूमं भिन्नत्वेऽपि दण्डत्वं धूयत्वं वा तत्सामान्यस्यावच्छेदकं तथैव संयोगसामान्यस्यावच्छेदक द्रव्यत्वादिकमित्यस्यापि सुवचत्वाञ्चेवि सम्प्रदायविदः । (गा० ) यः संयोगीययावविशेपाभायवान् स संयोगसामा- न्याभाववानितिब्यारेवाग्रे व्यर्थविशेषणत्वाश्योजकत्याविदोपेण निराकरणीयतया प्रथमतः सामान्यमुखीव्याप्तिमनुमानोपष्टम्भक- तया दर्शयति योयदीयति । यधर्माश्रयस्य याचांदशेपामावधान यः स तद्धर्मावच्छिन्नाभावयानित्यर्थः संयोगत्वाश्रयस्य विशेष धर्मावच्छिन्नाभायफूट वृक्षादौ वर्तत इति तोकव्याप्तः संयो. गत्वावच्छिन्नाभावसिदिः प्रतियोगिनोर्य स्वतत्येन निवेशे संयो. गवृत्तिकपिसंयोगत्वादिरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावमादाय स. असाधनं स्यादिति धर्मस्य यत्तस्येनोपादानं संयोगादिसम्ब धावच्छिन्नसंयोगत्वावच्छिन्नाभायमादाय समवायसम्बधापच्छिन्नाभाव पप साधनीयः अन्यसम्बन्धा. सिरसाधनवारणाय ·अनुमानगादापर्याम् पच्छिन्नविशेषाभाषकूटस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नसामान्यामावस्य ध्यभिचारित्वे समवायसम्बन्धावच्छिन्नविशेषाभावकूटस्थापित सम्बन्धावच्छिन्नसामान्याभावव्यभिचारित्वं तुल्यन्यायेन स. म्भाव्यतेति प्रतियोगितावच्छेदकसम्यन्धानामपि यवतत्तेन ध्यासावन्तमायः अत एवं समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कयावद्विशेषाभावेन हेतुना तत्सम्बन्धावच्छिन्नसंयोगसामान्या भाषसिद्धिः यधर्माध्यविशेषाभाषच उभयावृत्तियधर्मसमाना- धिकरणधर्मायच्छिनाभावः उभयावृत्तित्वं च स्वप्रतियोगिता तित्वस्वसामानाधिकरणामयसम्बन्धेन भेदघदन्यत्वम् । अतः सं. योगत्वाधपक्षया वृक्षवृतिसंयोगत्वादेः विशेषधमत्वेऽपि संयो. गसामान्याभाचं वृक्षादायमभ्युपगच्छतो ऽवयवविशेषरूपावच्छेदक दुर्भिक्षण वृक्षवृत्तिसंयोगत्वावछिन्नाभावस्य वृक्षादावनभ्युपग- मेऽपि च न सन्दिग्धासिद्धिः वृक्षवृत्तिसयोगत्वादोना- मुभयवृत्तित्वेन तद्वच्छिन्नामावव्यावृत्तेः न च ईतामया पृत्तित्वविशेषणस्यासिधिवारकत्वेपि व्यभिचारावारकतया कै. यथ्य यावत्यविशेषस्य धीविशेषविषयत्वरूपस्य परिवायकमेव ताशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व न तु हेतुविधमिति तु सत् तथा सति यत्तापदार्थस्य हेतुसाध्यशरीराप्रवेशेन सामान्यज्यामित्वानुपपत्तेरिति वाच्यं यावत्पदस्य व्यापकत्वार्थ- तद्धर्मसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावत्वनिक पिताया आधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापफताया पव हेतुतया विशेषधर्मव्यापकत्याघटकाभावान्तरस्यैव च सामान्यधर्मव्यापक- ताघटकतया धैयर्थ्यानवकाशात् न च तारशाभावत्वव्याप कत्वं सादृशामावत्यनिष्ठभेदप्रतियोगितायामाधेयतासम्बन्धेना চলযোৰা, নালি: द्विरिति वाव्यम् । आधेयतासम्बन्धावच्छिनायच्छनकतासम्बन्धेन प्रतियोगिताया अमावस्यय प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्थाने नि. बेशनीयत्वात् उक्तस्थले पधिकरणताशसम्बन्धावच्छिन्नामा. वप्रसिद्धिसौलस्यात् यधर्मसमानाधिकरणेत्यत्र प्रतियोगिताब छदकत्वेन धर्मो विशेषणीयः तेन कम्बुग्रीवादिमत्यादिव्याप्यध. मषिच्छिनप्रतियोगिताकयावदभाववतस्तद्धर्मावच्छिन्नाभावाप्रति न कतया ·सामा- सिद्धान्तलक्षणभकरणम् । या ताशाभावयत्त्वासम्भवेपि न क्षतिः । न च भेदप्रति- योगितावच्छेदकवाच्यत्वघटाद्यन्यतरत्वयाप्यधर्मावच्छिन्नसंयोगा- दिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावभाववतस्तद्धर्मायच्छिन्नम- योगिताकाभाववत्त्वासम्भवाद्व्यभिचारः वाच्यत्यादेः संयोगादि. नावृत्तित्वात् तेन सम्बन्धेन घटादरेव । ताशाभाववि- रोधितया घटत्वादेरेव तत्मतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवेन गुरोरन्यतरत्वस्य तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्यादिति वाच्यं वाच्यत्वादिसाधारणान्यतरनिष्ठप्रतियोगित्वस्य न्यूनवृत्तिघटत्या- दिनानवच्छेदादगत्या गुरुणान्यतरस्वादिनैव तदवच्छेदात् । च. स्तुत यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभावस्य साध्यहेतुघल एकता तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितापच्छेदकत्वेनैव न्यधर्मस्य विशेषणीयतया उक्तसामान्यधर्मस्य भेदप्रतियोगि. तापच्छेदकत्वेऽपि संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानय. च्छेदकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धायपि न व्यभि- पर भेदप्रतियोगितायच्छेदकजातित्वथटकनित्य- त्वादेः समवायसम्पन्धावचिउम्मप्रतियोगितावच्छेदकगर्भ निवेश. स्य गौरयेणासंभवेपि न जातित्यादिसामान्यत्याप्तिभन्नः । व. स्तुतस्तु यद्ध प्रतियोगितावच्छेदकत्यविशेषणमनुपादेयमेव क- मुनीवादिमत्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावनिष्ठमंद- प्रतियोगित्वस्य घटत्वादिघटिततादशधापक्षया गुरुतया तदयच्छिन्नाभावरूपव्यापकत्वाप्रसिर्यदुर्म इत्यनेन कम्युग्रीवा. दिमत्त्वरूपगुरुधौपादानस्य गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छे. दकत्वपक्षे ऽसम्भवन व्यभिचारानवकाशात् । अभावे यावत्त्वादि. विशेषणप्रवेशाधकिचिज्जात्यादिव्यक्त्यभावयति जात्यादिसा. मान्याभावासत्त्वेपि न सामान्यव्याप्तिमः । यद्यपि यत्तदर्थ- घटितसाध्यहेतूनामननुगमेन नेका व्याप्तिरिति संयोगसामान्या- भारतदीयविशेाभाव हटयोध्याप्तो यावत्यादिविशेषगौयर्थ मे- प तथापि एतदोषस्य स्वयममे पाच्यता यथास्यचिना- संगतिः । अध वृक्षाची यायसंयोगाभावयत्यमुभयवाघसिद्धं तत्र पिनुसंयोगाभावापच्छेदफस्यारपयविशेषस्य दिपिशेषस्य पा दुयंचयात् समागभाषयोरस्यन्नामावविरोधिये फालपिशे. चारः अत ·तत्त- अनुमानगादाधर्याम् पावच्छेदेनापि तत्र तदभावासंभवात् तयोस्तदविरोधिवामते. द्रव्ये संयोगसामान्यामावस्याप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन वृत्तावविरो- धातू न च मूलाग्राद्यवच्छिन्नविभुसंयोगव्यक्तीनां भेदादप्रभू लाद्यवच्छेदेनाभावः सुलभ इति वाच्यं तासां भेदस्याप्रामाणिक 'स्वात् न च 'नानावयवावच्छिन्नसंयोगव्यक्तीनामभेदे संयोगव्यको तत्तदवयवव्यक्तीनां तादात्म्यसम्बन्धेन कारण- वायां व्यभिचार इत्यवच्छेदकभेदेन संयोगभेद आवश्यक आवश्यकश्यावच्छेदफव्यक्तीनां विशिष्य स्वावच्छिन्नसंयोगव्यक्ति पु हेतुताभ्युपगमः अन्यथा मूलादिमात्रावच्छिन्नमतान्तरसं- योगानामग्राघवच्छेदेनैतवृक्षादिवृत्तिविभुसंयोगानां च वृक्षान्तः रावयवावच्छेदेनानुत्पत्तिप्रयोजकस्य दुर्लभत्वापातादिति वाच्यं व्याप्यवृत्चेरवच्छिदकानभ्युपगमेन वृक्षादौ यिभुसंयोगस्य व्या. प्यत्तितया मूलाधवच्छिदकानभ्युपगमेन वृक्षादौ विभुसंयोगस्य व्याप्यतितया मूलाधपच्छिमत्यविरहेण तत्र मूलादीनां हेतु ताविरहात् व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकोपगमे तत्तदवच्छेदकस्वरूपतत्त. निष्ठावच्छेदकतान्यक्तीनामभेदेषि व्यभिचारानवकाशात अन्य- था मूलायवच्छिन्नसंयोगस्य दिग्विशेपैरप्यवछिन्नतया तत्रा पच्छेदकतासम्बन्धेन तत्तसंयोगव्यक्तीनामुत्पत्या मूलादेस्तत्र व्यभिचारस्य दुरित्यात् न च मूलावच्छिन्नसंयोगानामगाव- च्छिन्ससंयोगादेरपि भेदः स्पीकर्तुं शक्यते मूल प्राच्या शरी रवृक्षसंयोग इत्यादिप्रतीत्या एकसंयोगव्यवविध मूलमाच्या धवच्छिनत्वावगाहनात् न चासमूलयोः शरीरसंय व तारशप्रतीतेरवि संयोगद्वयावगाहित्यमस्मदनुमतमिति याध्यं यत्र मूलमतीचीमात्रावच्छिन्नः एकशरीरेण संयोगः अप्र- प्राचीमात्रावच्छिन्नच शरीरान्तरसंयोगस्तत्र मूले प्राव्यां शरी. रसंयोग इति प्रत्ययापचेः शपरतरुसंयोगव्यक्तीनामकैकासामे- घ शरीरावयवेन वृक्षावयन चायग्छिन्नतया व्यभिचारस्यापि दर्शितसम्बन्धसंकोचमन्तरेण दुरत्वाच न हि तत्र शरी- रावयवावच्छिन्नशरीरतरुसंयोगमूलावच्छिन्नतदुभयसंयोगयोमदास म्भवः तथा सति मूलावच्छिन्नवृक्षसंयोगस्य शरीरे चर• पावच्छिन्नशरीरसंयोगस्य वृक्षे व्याप्यवृत्तितया तदभावास इत्यस्या ·त्र तत्र सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । त्वप्रसङ्गात् तत्तदवच्छेदकावच्छिन्ननानासंयोगसाधारणं तत्त. दवच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव तत्तद्वच्छेदकजन्यतावच्छेदकं न तु संयोगनिष्ठतत्तद्यक्तित्वम् अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गात् तथा च एकावच्छिन्नसंयोगस्यापरावच्छेदकावच्छिन्नत्वेपि तदवच्छिन्नत्व. विशिष्टस्य नान्यत्रोत्पत्तिरिति न व्यभिचारशङ्केत्यपि बदन्ति । यत्तु संयोगमात्रस्याच्याप्यवृत्तितासिद्धान्तानुरोधेन मूलाग्रायव- छिन्नतरुविभुसंयोगादीनां भेदस्वीकार आवश्यक इति । तद्- पि न सम्यक् तादृशसंयोगव्यक्तीनां गगनादौ दिग्विशेषरूपा- वच्छेदकनियमेनैव तादृशसिद्धान्तसङ्गतः । अत्र वदन्ति । द्रव्यमा- एव संयोगसामान्यामावस्याप्रामाणिकतायास्तन्नेत्यादिनो- केर्ने चेत्यादिना गगनादेरेव संयोगसामान्याभावसाधकमनुमान- माशङ्कितं विभुद्वयसंयोगानभ्युपगमेन तत्र यावत्संयोगव्यक्ती- नामेव प्रतिनियतदिग्विशेषावच्छिनतया तत्तद्यक्तित्वेन तदभावसत्वे ऽविवादासासिलवकाश विभुमात्र संयोगसामान्याभावसिद्धावपि संयोगि द्रव्यत्वादित्यादीव्यातिस- तेक्षादावतयाप्तिवलासंयोगसामान्याभावासिद्धावपि न क्षतिः प्रतियोग्यनयच्छेदकस्य तदभावावच्छेदकत्यनियमसत्त्वे वृक्ष. त्वावच्छेदेन वृक्षादावपि संयोगसामान्याभावसिद्धः संभवेन त. त्रापि तदभावं साधयतां ताशनियमवादिनामाशङ्का न प्रतियोग्यनवच्छेदकवृक्षत्वादेरभावावच्छेदकस्यमित्यादिना निराक. रिष्यति पूर्वमपि वृक्षत्वावच्छेदेन संयोगसामान्याभाववृत्तिरविरोध. मात्रेण प्रतियोग्यनवच्छेदकस्याभावायच्छेदकत्वानेयमेन सेधुमाईतीत्याशयेनेय वृक्षादौ संयोगवसामान्याभावयोवृची म- वच्छेदकभेद उपपादितः वृक्षे न संयोग इति प्रत्यक्षं च वारि- यो यदीयेत्यादिनियमस्य तत्साधफत्वाशयेनेति न सन्द- भविरोध इति । यत्र यत्किश्चिदवयपनाशान्महावृक्षनाशानन्तरं सण्डवृक्षोत्पतिस्तत्क्षणे पूर्वोत्पनियातो ऽवस्थितयार- तदर्यवर्गगनादिसंयोगानां विनाशः द्वितीयक्षणे व पण्डवृक्षस्या- परावयवनाशस्तृतीयक्षणे च तनाशस्ता वृक्षे विभुसंयोगानुत्प. त्या यावद्विशेषाभावसौलभ्यं न चैवं तादृशो मतान्तरमा वि संयोगस्तदयययसंयोगैस्तत्कर्मणा वा न सम्भवति वदपय- चा नतु ·४१२ अनुपानगादावर्याम् पगगनादिसंयोगनाशककर्मणा मूतन्तरतदवयवसंयोगानामपि त. दुत्पत्तिकाले विनाशाययवाचयविनोः संयोगानभ्युपगमेन त. दययवेवेवारम्भकसंयोगसत्ये तेन तनिष्ठसंयोगजननासं भवात् उत्पत्तिकाले च द्रव्ये गुणवत्कर्मसत्वानुपपत्तेरिति सं. योगसाध्यके द्रव्यत्वस्य सतुतैव न निर्वहतीति वाच्यं . ता. शखण्डद्व्ये तदवयवसंयोगजन्यस्य तत्कर्मजन्यस्य च सं. योगस्यासम्भवेपि सर्वत्रैव सतां सदागतिशीलपवनादिपरमाणूनां फर्मभिस्तत्संयोगानुत्पत्ती चाधकविरहेण द्रव्यस्य संयुकत्वनियमा. दित्यपि कश्चित् । यावत्संयोगाभावा एच मानमिति । शायमान लिङ्गस्यानुमितिकरणत्वमताभिप्रायेण । यत्तदर्थयोरिति साध्यहतु. घटकयत्तच्छब्दार्थयोः संयोगघटत्याद्योरित्यर्थः । अननुगमादिति । एकरूपेण निवेशासम्मवादित्यर्थः एकव्याप्तेनिहायतुमशक्यत्वा- दिति शेपः तथा च घटत्वाचवच्छिन्नाभावघटादिविशेषाभावकू टयोप्प्तेः संयोगसामान्याभावसिद्धावनुपयोगित्वाधावत्संयोग- विशेषाभाचे संयोगसामान्याभावीयविशेपव्याप्तेश्चाग्रे तव्यत्वानोकानुमानसम्भव इति भावः । ननु प्रकृतहती प्रकृतसा- ध्यव्याप्सरग्रहेपि यथा यो यत्र प्रवर्तते स कार्यतया तज्जानाती- त्याकारात् स्तनपानादिप्रवृत्तितद्विषयककार्यताशानयोर्याप्तिग्रहा. त् गवानयनादिप्रवृत्तिलिङ्गेन गवानयनादिकार्यताशानस्य सिद्धिः प्रकृते संयोगीययावदिशेपाभाये तत्सामान्यामावव्याप्टे. व्यर्थविशेषणत्वादिना अग्रहेपि घटादिविशेषाभावकूटे तत्सा. मान्याभावव्याप्तिमहादेव संयोगीययावद्विशेषाभावे पक्षधर्मता. शानादगनादौ संयोगसामान्याभावसिद्धिदुचारैव व्यतिरोकिहेतुका. नुमिताविव सामान्यव्याप्त्यधीनविशेषसिद्धौ व्यासिविशिष्टपक्ष. संतानस्य हेतुत्वानुपगमात न च विशेषाभावान्तरेसामान्यामा वान्तरव्याप्तिमहात्संयोगविशेपामावेन तत्सामान्याभाचसिद्ध्युपगमे यावत्वाद्यविशेपितकपिसंयोगादिप्रतियोगिकाभाव कपिसंयोगादिसा. मान्याभाचव्याप्तिग्रहादेव संयोगादिप्रतियोगिकाभावेन तत्सामान्या भावसिद्धिसम्भवाद्यावत्यादिविशेषणमनर्थकं प्रकृतहेतुतुल्यानिखि लहेत्वन्तरेषु प्रकृतसाध्यतुल्यसाध्यव्याप्तिग्रहापेक्षायाः स्वी. कर्तुमशक्यत्वात् ताशसकलहेतुसाध्यानां युगसहस्रेणासर्व निराक तथा ·उपा- सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४१३ बैज्ञातुमशक्यत्वादिति वाच्यम् उपस्थितयावत्ताश. हेतुपु ताशतत्तत्साध्यव्याप्तिग्रहापेक्षया सामञ्जस्यात् ता- वन्मात्रापेक्षायाश्च तचत्साधनधर्मिकतत्तत्साध्यव्याप्तिमहाभाव- विशिष्टतत्तत्साध्यसाधनोपस्थितेरनुमितिप्रतिवन्धकतया सूपपा- दत्यात् एवं सति यावत्त्वविशेषणानुपादाने जात्यादिविशेप. घटत्वाद्यभावे जात्यादिसामान्याभावव्यभिचारोपस्थितिदशायां संयोगादिसामान्याभावसाधनासम्भवेन तादृशविशेषणसार्थ क्यात् गगनाद्यवृत्तिस्वसमानाधिकरणनिरुक्तधर्मावच्छिन्नप्रति. योगिताकयत्किञ्चिदभावकं यद्यत्स्वं तदन्यो यो धर्मः स तनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक इत्येताहशोकसामान्यच्यात्ति- स्थलाभिषिक्तव्याप्त्यैव वा संयोगत्वादौ गगनादिनिष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वं साधनीयं तत्रानुमान उपाधिमाह एफावच्छे. देनेति । अनवच्छिन्नतदीययावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य चित्वादित्यर्थः यथाश्रुते गुणादिनिष्टाया यावत्संयोगाभावा- धिकरणताया व्याप्यवृतितया ऽवच्छेदकविरहेण उपाधेः सा- ज्यव्यापकत्वानिर्वाहात् । न च गुणादिनिष्ठाया यावत्संयोगा. भायाधिकरणताया व्याप्यवृत्तित्वेपि गुणत्वाद्यवच्छिन्नत्वमा. पदयकमन्यथा ऽधिकरणतापच्छेदकमकारकज्ञानासम्भवेन गु. गादौ तदभावग्रहासम्भवादितिवाच्यं व्यनिष्ठयावत्संयोगा- भावाधिकरणताया अपि द्रव्यत्यादिरूपैकावच्छिन्नतयोपाधेः साधनाव्यापकतानिहाय सप्तमीनिर्देश्यं यदव्याप्यवृतित्व निर्वाहकं विलक्षणमयच्छेश्यं तस्यैप विवक्षणीयतया गु. गादिनिष्ठसंयोगायभायाधिकरणतायां वारशापच्छेद्यत्वविरहेण साध्यव्यापकताया यथाश्रुते दुरुपपादत्वात् । अधैवं कपि- संयोगादिसामान्यस्य मूलाधवच्छेदेनाभावयति कपिसंयोगा- दिमवृक्षादौ अनवच्छिन्नतदीययावद्विशेषामायवत्वपिरहेण सा. ज्योपाध्योन सामान्यव्याप्तिनिर्याहः । मन केचित् अच्छि प्रत्येकापच्छेदकानयन्छिन् त्योभयाभाषयद्यायविशेषाभाववत्यमिहो. पाधित्वनाभिमतं गुणे .यावविशेषाभावपत्यमयाच्नत्याना घनोकोभयाभावपत् फपिसंयोगवति कपिसंयोगीययावत विशेषाभाषपत्यं मूदायेकापच्छेदकायच्छिन्नमिति उदनयनि- ·४१४ अनुमानगादाधर्याम् प्रत्याभावादुमयाभावयदिति नोकोपाधिसाध्ययोः सामान्यव्याप्ति- मरः। अथ वृक्षादिनिष्ठानां याचकपिसंयोगविशेपाभावाधिकर- णतानां नैकावच्छेवकावच्छिन्नत्यं सम्भवति वृक्षाद्यवृत्तिकापिसंयो. गादिव्यक्तीला ये ऽभावास्तेषां वृक्षादी व्याप्यवृत्तितया तनिधतदः धिकरणतानामनयन्छिनावात् न च व्याप्यवृत्यधिकरणतानामनव. छिमतया अन्यासां चैकापच्छेदकावच्छिन्नतया सर्वास्वैव तासु उभयामाचो ऽक्षत इति वाच्यम् । एवं सति पक्षनिष्ठसयोगव्य- तीनां दिग्देशविशेषाद्यवच्छिन्नानां यावन्तोऽभावाः पक्षनिष्ठतात. निरूपिताधिकरणतानां सर्घासामेकावच्छेदकपिरहेपि द्विवादीनाम घच्छेदकैक्यसम्भधेन सर्चास्य तादशतादृशावच्छेदकमादा यैकापच्छेदकावच्छिन्नत्वं सम्भवतीत्युभयामावसत्यादुलोपा. धेर्यावत्संयोगाभावरूपसाधनव्यापकतापत्तेः स्वसमानाधिकरण. यावत्तदभावाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य एकावच्छेदका वच्छिन्नत्यरूपत्वे च वृक्षादिनिष्ठमूलाद्यपच्छिन्नकपिसंयोगाय- भाषाधिकरणतास्वपि तथात्वसम्भवस्तत्समानाधिकरण- व्याप्यवृत्तिकपिसंयोगाभावाद्यधिकरणवानामपि ताशयावद धिकरणतान्तर्गतत्वाचवच्छेदकस्य चाप्रसिद्धत्वादिति चेश्व एकावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य स्वसमानाधिकरणकिञ्चिदवच्छिम यावत्तभायाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपस्य विवक्षितत्व नानवच्छिनाधिकरणताभिः सहावच्छिन्नाधिकरणतानामेकाव. च्छेदकावच्छिन्नत्वासम्भवेपि क्षतिविरहात् । अथवा द्विशेषाभाववत्त्वमित्यनेन यावत्तदोयविशेषाभावत्वावच्छिन्ननि. रूपितमेकाधिकरणत्वं विषक्षितं न तु तत्समुदायः एका पच्छेदकावच्छिन्नत्वं च एकमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकाव. च्छिन्नात्वं न त्वमिन्नापच्छेदकत्व वृक्षावृत्तिसंयोगानां वृक्षनिष्ठाभाचा यद्यपि च्याप्यवृत्तयस्तथापि अव्याप्यत्तिसाधारणयावत्वे. न तेपामव्याप्यवृत्तित्वात्तासाधारणयावसावच्छिन्ननिरूपिताधिक एकमात्रवृत्तितत्तन्मुलत्वाद्ययच्छिन्नतत्तन्मूलादिकपाव- यचावच्छिन्नति तत्रोभयाभावो ऽक्षत इति न साध्योपाध्योः सामान्यच्याप्तिभङ्गः पक्षनिष्ठसंयोगसामान्यीययावद्विशेषाभावाधि. करणता व न प्रत्येकापच्छेदकावच्छिन्ना मूले वृक्षो यावत्संयोगा- याव. रणता ·वकूटस्य एकावच्छेदकावच्छिन्नत्यं पूर्वपदुपपादनीयम् । अथ सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । भावधान इत्यादिप्रतीतिविरहात अपि त्वनुगतरूपावच्छिन्नतदव- च्छेदकावच्छिन्ना यावत्संयोगाभाववद्गगनमितिप्रत्ययात् एक- रूपावच्छिन्नस्य प्रतियोग्यभावाधिकरणतावच्छेदकत्वविरोधात् ए. कस्यापि विशेषरूपसामान्यरूपाभ्यामुभयावच्छेदकत्योपगमान तथा च वृक्षनिष्ठसयोगविशेपाभावानां यावत्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकर- णतान निरुकैकावच्छेदकावच्छिन्नत्ववतीति तस्या उक्तोभयवत्त्वा- दुपाधेः साधनाव्यापकत्वमिति वदन्ति । वस्तुतस्तु अनवच्छिन्नया- वद्विशपाभाववत्वमेवोपाधिः तादशोपाधिना साध्यस्यं सामान्य- व्यामिविरहपि संयोगसामान्याभावरूपपर्यवसितसाध्यव्यापकतया तादृशोपाधेः सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वमव्याहतं तादात्म्येन सा- ध्यवतोप्युपाधिव्याप्यतया तादृशोपाध्यभावेन संयोगसामा- न्याभावरूपसाध्यवद्भेदो ऽन्यत्राप्रासिद्धोपि साधयितुं शक्यत एव अभावसाध्यकव्यतिरोकिणि प्रतियोगिमावप्रसिद्धरपेक्षितत्वात् उपाध्यभावेन साध्याभावसाधनं तु न सम्यक् संयोगरूपस्य तस्य साधने सिद्धसाधनात् पक्षावृत्युपाधिव्याप्यत्वेन साध्ये पक्षावृत्तित्वसाधनात्सत्प्रतिपक्षनिर्वाह इति केचित् । सिद्धसा- धनादितः साध्याभावसाधनासम्भवपि प्रतियोगिवैयधिकर- ण्याघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकतया गृह्यमाणोपाधितावच्छे. दकावच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानात्पक्षे साध्यानुमितिप्रतिरोध एवेति सारम् । अथवा प्रतियोग्यधिकरणत्वरूपपक्षधर्मावच्छिलसामान्या- भाषरूपसाध्यव्यापकतया एकापच्छेदेनेत्यादर्यधाश्रुतस्यैवोपाधि. तानिर्वाहः यत्र प्रतियोगिमति यस्य सामान्याभावस्तका- वच्छेदेन तस्य यावद्विशेषाभावयत्त्वनियमेन सुग्रहत्यात् गु. णादायेकावच्छेदेन यावद्विशेपाभावासत्येपि तत्र प्रतियोग्य सत्येनावच्छिन्नसाध्यध्यापकत्याक्षतेश्च द्रव्ये च प्रतियोगिमः स्वविशिष्टयावत्संयोगविशेषाभावाधिकरणे एकापच्छेदेन तदी- ययायद्विशेपामाचासत्त्वात प्रतियोगिमत्त्वरूपावच्छेदकविशिष्टसा. धनाव्यापकत्वं वृक्षादित्तिकपिसंयोगादिविशेषाभावा- धिकरणताफूटान्तर्गतमतिपयाभायाधिकरणतानामनवच्छिन्नत्वपि तस्य एतादृशोपाधयभिचारोमायकत्यं न सम्भवति प्रझवसाध्य- ·४१६ अनुमानगादाधर्याम् च्यापफस्य एकावच्छेदकावच्छिन्नसंयोगीययावद्विशेपाभाववत्त्व स्यामसिद्धेः दृव्ये तदीययावद्विशेषाभावयत्त्वस्यावच्छिन्नावेपि एकावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावात् गुणे च तस्यावच्छिन्नताया एवाभावात् प्रतियोगिमात्वविशिष्टकपिसंयोगादिसामान्यामाव्या. पकस्य तदीयेकापच्छेदकाचच्छिन्नयाघविशेषामायवत्वस्य प्रसि. धत्वेपि तदभावेन प्रशतसाध्ययनेदसाधनं न सम्भवति प्र. कृतसाध्याध्यापकत्वात् प्रतियोगिमत्वविशिष्टकपिसंयोगादिसामा. न्याभाचवन्नेदश्च कपिसंयोगादिरूपप्रतियोगिशून्ये हेतुमति साम्य- मानो न फपिसंयोगादिसामान्याभाववनेदपर्यवसायी तत्र प्र. तियोगिम दस्यायाधात् प्रतियोगिमति चैकावच्छेदकावच्छिन्न- तदीययावविशंपाभाववयसत्त्वेन तत्वामावादिहतोरसिद्धिरि ति न व्यभिचारोनयननिर्वाह इति चेत् । मैवं कचिद्व्ये ज. लादिसंयोगवति तत्सामान्याभावस्य सत्वे एकावच्छिन्नतदी. ययाचद्विशेषाभावसत्त्याचदीयप्रतियोगिमत्त्वविशिष्टतत्सामान्यामा. चव्यापकैफावच्छेदकावच्छिन्नवदीययावद्विशेपाभावयत्त्वं द्रव्ये सर्वावयवावच्छेदेन মিথষিদ্মা दिसंयोगा वर्तन्ते यावत्तविशेषाभावरूपहेतुमति तत्रैकावच्छेद- कापच्छिन्नयावद्विशेषाभाववत्वरूपोपाध्यभावे प्रतियोगिमत्त्व विशिष्टतसामान्याभाववदिस्य सिद्धो वाधकाभावात् प्रतियो. गिमति तत्र विशेष्यवझेदपर्यवसानेन ध्यभिचारसिद्धया सामा. न्यध्याप्तिभङ्गात् संयोगत्व गगनादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वसाधकानुमानोपथिकदर्शितव्याप्तापि एकावच्छेदकावच्छे धस्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधमीवच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभा. चाधिकरणताशून्यगगनादिकं यद्यत्तदन्यत्वस्योपाधित्वं योध्यम् । एतेनेति अनवच्छिन्नयावद्विशेषाभाववत्वस्योपधित्वेनेत्यर्थः । इति विशेपव्याप्त्युपष्टभ्यमनुमानं परास्तं दूपणान्तरमप्याह व्य- थति तन्मत संयोगसामान्याभावस्य फेवलान्वयितया उभा. यवत्वस्यैव तद्याप्यतावच्छेदकत्वेन इतरांशस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः नवभावादित्येव हेतुरस्त्वित्यत आह अमयोजकत्वादिति व्याप्तिग्राहकतर्कशून्यत्वादित्यर्थः । विशेयव्याप्ती उपाध्यन्तरमपि सुलभामित्याह निर्गुणत्वादेरिति । आदिना निप्परिमाणत्वावे यत्र ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । परिग्रहः 'यद्यद्धर्माश्रयानवच्छेदकं तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावावच्छे- दकमिति व्याप्त्युपष्टभ्यं वृक्षत्वादेः संयोगसामान्याभावावच्छे. दकत्वसाधकमनुमानमाशङ्ख्य निराकुरुते न चेति । गुणाद्यनवच्छे. दति । गुणत्वाधयानवच्छदकेत्यर्थः । तदभावेति गुणत्वाधव- च्छिन्नाभावेत्यर्थः तथा च गुणत्वाद्यवच्छिन्नस्यापि अव्याप्यवृत्ति- ताप्रसङ्ग इति भावः । घटादौ द्रव्यत्वावच्छेदेन घटत्वाद्यभावप्रसङ्गो घटत्वादेर्व्याप्यवृत्तितया तदवच्छेदकाप्रसिद्ध्या तदनवच्छेदकत्व- रूपापादकाप्रसिद्धर्न सम्भवतीति नाभिहितः । गुणत्वाद्याश्रय- स्य संयोगादेवच्छेदकप्रसिधा न गुणत्वाधवच्छिन्नाभावाव. च्छेदकत्वापादकाप्रसिद्धिारति भावः । ननु यद्धाश्रयानवच्छे. दकमित्यत्र यत्पदेन अव्याप्यवृत्यवृत्तिधर्मो विवक्षितः गुणत्वादे- श्व व्याप्यवृत्तिरूपादिवृत्तितया तदाश्रयानवच्छेदकत्वस्य न तद. वच्छिन्नाभावावच्छेदकत्वापादकता इत्याशय वृक्षत्वादी सं. योगत्वाश्रयानवच्छेदकत्वरूपसंयोगत्वावच्छिन्नाभावसाधकहेतोरसि- दिमाह यथा चेति । दण्डनिष्ठघटकारणताघटकतदव्यवहितपूर्व- कालसम्बन्धस्येत्यर्थः । प्रतिदण्डं भिन्नत्येपोति दण्डत्वं तसा. मान्यावच्छेदकामित्यन्वयः । प्रतिदण्डं भिन्नत्वेपत्यनेन दण्डत्वं प्रत्येकातिप्रसक्तमिति सूचितमेवमपि । तत्सामान्येति घटपूर्वक तितावावच्छिन्नस्येत्यर्थः । प्रत्येकातिप्रसक्तत्वेपि अवच्छेद्यतावच्छे. दकानुगतरूपावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया तस्यावच्छेदकत्वम् । अन्यथा घटकारणतावच्छेदकत्वमेव तस्य भज्यतेतिभावः । ननु दण्डत्वस्य धनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वं न घटनियतपूर्ववर्तितायाः स्वरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकत्यमपि तु तदव्यवहितपूर्वकालानष्ठामायप्रति- योगितानवच्छेदकत्वरूपपारिभाषिकमेव तचातिमसकेऽपि निराया. धमेय स्वरूपसम्बन्धरूपाचच्छेदकताया एवावच्छेद्यानतिप्रस- चत्वनियतत्यादिति प्रत्येकातिप्रसकस्य सामान्यानतिप्र- सत्तात्येन सामान्यरूपावच्छिन्नावच्छेदकत्वे दृष्टान्तान्तरमा- ६ वहिसामानाधिकरण्यस्येति । प्रतिधूमं भिन्नत्वेऽपि धूमत्वं तत्सामान्यावच्छेदकमित्यन्वयः । तत्पनात्र पहिसामानाधिक- रण्यपरामर्शः धूमत्वस्य तदनवच्छेदकत्ये तस्य बहिन्यान्यताय. छेदकत्यं नोपपत न च व्याप्यतावच्छेदपत्यमपि स्वविशि- ·+ ४१८ अनुमानगादार्याम्" एव्यागकसाध्यकत्त्यरूपं पारिभाषिकमेव तशातिमसकसाधार- णमिति न दृष्टान्तसङ्गतिरिति वाच्यं साध्यसामानाधिकरण्या- पच्छेदकरूपवत्वं व्याप्तिस्तत्रावच्छेदकावं स्वरूपसम्बन्धवि. शेषः अत एव पत्र व्यविशेषणघटितनीलधूमत्यादिना हेतुता व्याप्यत्वासिद्धिरिति प्राचीनमतानुसारंगतदभिधानात् अन्यथा पुनः स्वरूपसम्बन्धरूपकारणत्वप्रतियोगित्वादिनिरूपि. तमनुगत धर्मनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वं दृष्टान्तविध. या योध्यं संयोगसामान्यस्य संयोगत्वरूपावच्छेद्यतावच्छेदकरू पावच्छिन्नस्य सुचचत्वाति प्रत्येकसंयोगादिव्यत्तयतिप्रसका स्यापिं द्रव्यत्वादेस्तद्रूपायच्छिन्नानतिप्रसक्तत्वादिति भावः । यद्यप्येवमपि प्रमेयत्वादेः संयोगसामान्यातिप्रसक्तत्वेन तसा. मान्यावच्छेदकत्वाप्रसत्या उक्तव्याप्तिबलात्तदवच्छेदेन संयो- गसामान्याभावसिद्धिर्न शक्यते चारयितुं तथापि प्रतियोगिमत- सम्यक् देशकालयोरेव प्रतियोग्यनवच्छेदकारभावायच्छेदकत्व नियमस्तयोरेव तदनुभवात् न तु प्रतियोग्यवच्छेदकमात्रस्य मानाभावादित्यत्र तात्पर्य द्रव्ये संयोगसामान्याभावस्य काल. भेदाद्यवच्छेदेन स्वयमनुपदं व्यवस्थापनीयतया सम्प्रदाय विद .इत्यनेनास्वरसो दर्शितः। (दी०) नवीनास्तून्पत्तिकालावच्छेदेन घटादौ गुणस्प मलयावच्छेदेन गगनादौ संयोगस्थ सामान्याभावो वर्तते तथा धूमवत्यपि विरहो दहनस्य इह पर्वते नितम्बे हुताशनो न शिखरे इति प्रतीतेः संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यत्तित्वात् । वृत्ते. रव्याप्यवृत्तिवे पृत्तियतो व्याप्यवृत्तित्वस्यात्यन्तमसम्मावि- तत्वाच । एवं प्रतियोगिमतोरपि कालदेशपार्देशकालभेवावच्छे- देन तदभावः । तथा च तत्तत्साध्यकाच्याशिवारणाय तत् । नोपादेयं च सर्वथैव व्याप्यत्तिसाध्यके व्यातिभेदादित्यपि वदन्ति । (गा०)गुणस्य सामान्याभायो वर्तत इत्पन्धया। समागभावयोर साध्यसाधनभेदेन ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४१९ त्यन्तामावविरोधिताया निराहतत्वादिति भावः । एतेन तदवच्छे- देन संयोगादिसामान्याभावोऽपि सुनरा वर्तते व्यापकधर्माव- च्छिन्नाभाववति व्याप्यधर्मावच्छिन्नाभावसत्यनियमादिति सूचित न चोत्पत्तिकालावच्छेदेन घटादौ गुणस्य प्रागभाव एव न तु तत्सामान्यात्यन्ताभावोपि मानाभावादिति वाच्यं तदा तत्र जन्यैक- त्यहेतुभूतस्य एकत्वत्वावच्छिन्नाभावस्यावश्यकतया तस्यैव स्वप्लम- नियतगुणत्वाद्यवच्छिन्नाभावरूपतया विवादायोगात् संयोगादिसा- ध्यकनित्यद्रव्यमात्रवृत्तिहेतुस्थले व्यावृत्तिदानायाह प्रलयेति । म. हाप्रलयस्य जन्यभावानधिकरणतया तदानीं संयोगाद्यसत्वादि. तिभावः । तदानीं च गगनादौ नित्यैकत्वपरिमाणादिसत्वेन गुण. सामान्याभावस्यासत्वात्संयोगस्येत्युक्तम् । अत्र च प्रमाणे महाप्रल- ये गगने न संयोग इत्यादिप्रामाणिकव्यवहार एव ताशव्य- घहारस्य ध्वंसावगाहित्वे ऽतिप्रसङ्गाद्यवहारानादरे चातीन्द्रिय. गगनादी गोत्वाद्यभावस्थाप्रामाणिकतापत्तेः प्रत्यक्षासम्भवात् अनुमानस्याप्रयोजकत्वात् वद्विमान् धूमादित्यत्रापि व्यावृत्तिदा- नायाह तथेति । दहनस्य दहनत्वावच्छिन्नस्य प्रतीतेरित्यन्तं द्रव्य- स्याव्याप्यवृत्तित्वादित्यत्र हेतुः प्रत्यक्षप्रमाणमुक्त्वा युक्तिमप्याह वृत्तरिति । संयोगरूपसम्बन्धस्येत्यर्थः ।। धृत्तिमतो व्याप्यवृत्तित्व- स्य संयुक्तस्य तत्सम्बन्धेन व्याप्यवृत्तितायाः असम्भावितत्वा- दिति । अयमाशयः सम्बन्धिसत्तायाः सम्बन्धाधीनत्वाद्यवच्छेये. न सम्बन्धो नास्ति तदवच्छेदेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावं. सत्त्वमावश्यक संयोगादेः सम्बन्धस्य समवायस्य व्याप्यवृत्ति त्वेऽपि न संयोगादेाप्यवृत्तिता गुणादौ समवायसत्वेऽपि स. योगाद्यसत्त्ववत्संयोगाद्यनवच्छेदकावच्छिन्ने संयोगादिमति तत्स. मवायसत्त्वेऽपि तदभावोपपत्तेरिति । केचितु वृत्तेरव्याप्यवृत्तित्वे वृत्तिमतोऽव्याप्यवृत्तित्ववत् वृत्तव्याप्यवृत्तित्वे वृत्तिमतोऽपि च्याप्यवृत्तित्वं युक्तितौल्यात् संयोगादिप्रतियोगिकत्यविशिष्टसमः वायोऽपि न व्याप्यवृत्तिरित्याहुः । पहिमान् धूमादित्यादी काल- विशेषावच्छेदेन हेतुमति वर्तमानं साध्याभावमादाय घट. त्यवान् कालत्वादित्यादौ पटाद्यवच्छेदेन काले वर्तमान का- .लिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादाय .व्यावृत्तिदानायाह .

·४२० अनुमानगादाधर्याम् पवामिति । प्रतियोगिमतो देशस्य प्रतियोग्यनाधिकरणकाला. वच्छेदेन प्रतियोगिमतः कालस्य च प्रतियोग्यनधिकरणदेशाव. च्छेदेनाभावयत्वमित्यर्थः । तत्तासाध्यकेति गुणत्वावच्छिन्नसा- ध्यकद्रव्यत्वाद्यव्याप्तियारणायेत्यर्थः .तत् असमानाधिकरणान्तम् । अव्याप्यवृत्तिसाध्यके प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्याप्तरपत्रि. ज्या तद्घटितव व्याप्तिः व्याप्यवृत्तिसाध्यके तु प्रतियोगिचैय- धिकरपयानुपस्थितिदशायामपि हेतुसमानाधिकरणामावप्रति योगितावच्छेदकत्वसामान्याभावग्रहादमित्युत्पत्या प्रतियोगिवै. यधिकरपयाघटितापि व्याधिरस्ति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यय- टितव्याप्तिम्भयत्रैव प्रसिद्धानुमितिप्रयोजिका चेत्याशयेन मूल. मृतस्तदुपादानमित्याह नोपादेयमिति । व्याप्यवृत्तिसाध्यके सा. चत्रिकमुपादानं प्रतिक्षिप्तं न त्वनुपादानस्य सार्वत्रिकत्यमुकं व्याप्यवृत्तेरपि साध्यस्याव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां प्रतियोगिवे. यधिकरण्यघटितव्याप्तिज्ञानादेवानुमित्युपगमात् व्याप्यवृत्तिसा- ध्यके सर्वत्र तादशविशेषणोपादानानियमः तदघटिताया अपि व्याः सर्वत्रानुमित्यौपायकत्वात् अव्याप्यवृत्तिसाथ्यके तु स. वत्र नदुपादाननियम एव तदधातिव्याप्तरमसिद्धरिति वार्थः व्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वं च . स्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिला. ध्यकत्वं सत्तावान् द्रव्यत्वात् फालिकसम्बन्धावच्छिन्नाका. शाभावाभाववान् आत्मस्वादित्यादिकं च न था अतस्तत्र सा. ध्ययति कालात्मादौ कालिकदेशिकविशेषणताभ्यां तदभाव सत्वात् प्रतियोगिवैयधिकरण्याविशेपितहेतुसमानाधिकरणाभा- वाप्रतियोगित्वस्य साध्ये सत्वन व्यासः प्रतियोगिचैयधिक रण्याघटितत्वनियमेऽपि न दोपः । केचित्तु व्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वं यथाश्रुतमेव हेतुमत्यभावस्य न देशिकविशेषणतया वृत्तिविक्ष. णीया अतो हेतुमति कालादो कालिकाविशेषणतादिना साध्या- भावसायेऽपि नाव्याप्तिः भावस्थापि अभावत्वेन दैशिकविशेष- णतया वृत्तिः प्रामाणिकी अतो नाभावसाध्यकव्यभिचारिण्य- तिव्याप्तिः यायतियोगितानिरूपाभावत्वविशिष्टस्य दैशिकवि शेपणतया हेतुमति वृत्तिस्ताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्ववि- 4। कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभावाभाववान् ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । आत्मत्वादित्यादावल्याप्तर्निरासः तत्राकाशाभावस्याकाशाभावत्वे. नैव देशिकविशेषणतया आत्मनि वृत्तिन तु उक्तसाध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन आत्मनि तादृशाभावाभावो नास्तीत्यप्रती- तेः अव्याप्यवृत्तिसाध्यकपि संयोगाभाववान्नित्यगुणत्वादित्यादावनु- त्यौपायकद्विविधव्याप्तेः सम्भवेन सर्वथैवेत्युक्तं तावताप्यव्याप्यवृ. तिसाध्यपि क्वचित्तदघटितव्याः सम्भव इति चितमि त्याहुः । यत्तु व्याप्यवृत्तिसाध्यके ऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहाविषयसा- ध्यके सर्वथैवासमानाधिकरणान्तस्यानुपादेयतया तत्र लाघवेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याघटितव्याप्तेरेवानुमानाङ्गतास्वीकारादि- ति व्याख्यानं तदसत् । तत्रापि शब्दादिना प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यघटितव्याप्तरेव यदा ग्रहस्तदा ऽनुमितेरुत्पादाय ताह- शव्याप्तेरनुमानाङ्गत्वस्योपगन्तव्यत्वात् अन्यथा यादृशव्यतिरे- किसाध्ये न केवलान्ययित्वभ्रमः तादृशसाध्यके लाघवेन सा- ध्याभाववदवृत्तित्वमात्रस्यैव व्याप्तित्वोपगमप्रसङ्गात् केवलाव- यिनो यस्य साध्यस्य न व्यतिरोकित्वभ्रमविषयता तत्साध्यके हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणपरित्यागस्यापि प्रसङ्गाच्च । यत्नु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्येत्यत्र प्रतियोगिपदं स्वप्रतियोगिपरम- वश्यं वाच्यम् अन्यथा प्रतियोगित्वस्य सामान्यरूपेण केवलान्व. यितया प्रतियोग्यसमानाधिकरणामावस्यैव दुर्लभवापत्तेः तथा च स्वपदस्य तत्तदभावपरतया तत्तदभावप्रतियोग्यसामानाधि- करण्यविशिष्टत्वेन हेतुमवृत्तीनां तत्तदभावव्यक्तीनां प्रति. योगितावच्छेदकत्वाभावकूटज्ञानम् अनुमितिकारणं वाच्यं ता. दृशं च ज्ञानमसर्वज्ञस्य दुर्धटम् । अतः प्रतियोगिपदस्य प्रकृत. साध्यार्थकतया साध्याभावनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्याभाववि. शिंष्टः सन् हेतुमवृत्तिरभाव एवानुगतरूपेण निवेश्यः सद्धेती सर्वेषामेव हेतुसमानाधिकरणाभाधानां सर्वत्र हेत्वधिकरणे साध्यसमानाधिकरणतया साध्यसामानाधिकरण्यामावविशिष्टस्य हेतुमदवृत्तित्वं न. प्रसिद्ध्यतीति साध्याभावनिष्ठत्वं साध्यसा- मानाधिकरण्ये विशेषणं सद्धती सर्वत्र साध्याभावभिन्नाभावे तत्प्रसिद्धिसम्भवः व्यभिचारिणि च व्यभिचारनिरूपकाधिक ण एव साध्याभावे साध्यसामानाधिकरण्याभावविशिष्टतया ·४२२ अनुमानगादापर्याम् हेतुमद्वृत्तित्वमिनि साध्याभावस्यापि ' लक्षणघटकतया नाति- व्याप्तिः संयोगेन प्रमेयसाध्यकसद्धती साध्याभावातिरिका. भावाप्रसिद्ध्या हेतुमति साध्याभावनिष्ठमाध्यसामानाधिकरण्या- भावविशिष्टाभावासिद्धिरिति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनि: प्रसाध्यसामानाधिकरण्यस्यामावो निवेशनायः एवं च व्या. प्यवृत्तिसाध्यके साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावनिष्ठसामा বাঘঘোন্দ্রা ব্যাধিৰ মাৰনীৰ বন্ধ प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याघटितव व्याप्तिरित्युक्तं नोपादेयं चत्या ति । तदपि न सामानाधिकरण्यविशेषणीभूतसाध्यामा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यनिवेशे प्रयोज- नामावाद्याप्यवृत्तिसाधकेपि सम्बन्धास्तरावच्छिन्नसाध्याभाव एव साध्यसामानाधिकरण्यप्रसिद्धा तत्राप्युक्तव्याप्तिमसिद्धेः । परे तु ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यगर्भव्याप्तेरनुमितिप्रयोजकत्वे प्र. तियोग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशायों तदसमानाधिकर. ण्याविषयकादेव हेतुसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वज्ञानावन- मितिरुपेयत इत्यनुपपन्नमत आह नोपादेयश्चेति । वृत्तिसाध्यके अनुमितिपूर्वमव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाविपयसाध्यके स. र्वत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्यं नोपादेयम् । अनुमितिप्रयोजकव्या- प्तिशरीरे न निवेशनीयं । तत्र तदघटितव्याप्तिशानमेव हेतुः । सर्वथैवेत्यनेन यत्साध्यके कदाचिदनुमितिपूर्व साध्ये हेतुमत्य- व्याप्यवृतित्वज्ञानं तत्र तदनुमितिनिहाय प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यमुपादायापि व्याप्तेरनुमितिप्रयोजकत्वमुपेयं वक्ष्यमाणरी त्या व्याप्तेरनुगमान व्यभिचार इति सूचितं । साध्यभेदेत्युपलक्षणं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशाभेदेनैकसाध्य के ऽप्यनुमित तिप्रयोजकच्याप्तिभेदोपगमोऽपि योद्धव्य इतिव्याचक्रुः । ज्याप्य- चिसाध्यकस्थले द्विविधा व्याप्तिन त्वव्याप्यवृत्तिसाध्यके इति सा. ध्यभेदेन व्यातिभेदाभायो न सम्भवतीत्यत आह साध्यादिभेदेनेति साध्यतावच्छेदकादेविशिष्य व्याप्तिघटकतया तद्भेदे तद्भदस्यावर, श्यकत्वादित्यर्थः॥ यद्यपि जात्यादी गुणकमान्यत्वादिसामानाधिकरण्योपलक्षितः स्थ सत्वादेव्याप्तिरस्त्येव गुणादौ तदुपलक्षितसत्त्वायनुमितेः व्याप्य- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२३ प्रमात्वादिति तत्र तादृशानुमित्यौपयिकव्याप्तिस्वीकारे सल्लि- कपरामादपि नमः स्यादिति तादृशानुमित्यौपयिकव्याप्ति गुणादिवृत्तिहेतोर्न स्वीकर्तुं शक्यते ऽतः साध्यतावच्छेदक- विशिष्टवशिष्टयविषयकानुमित्यौपायकव्याप्तिशरीरे प्रतियोगिता- वच्छेदकविशिष्टवयधिकरण्यपर्यन्तं निवेश्य तत्र तादृशातिव्याति वारयति प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं चेति ॥ (दी०) प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं च प्रतियोगिताव- च्छेदकावच्छिन्नासामानाधिकरण्यं तेनायं गुणकर्मान्यत्ववि- शिष्टसत्तावान् जातेः भूतत्वमूर्तत्वोभयवान् मृतत्वादित्यादौ नातिममङ्गः । न चोभयत्वमेकविशिष्टापरत्वं विशिष्टं च केवला- दन्यदिति तदभावो मनसि सहजत एवं प्रतियोग्यसमाना. धिकरण इति वाच्यम् उभयत्वं हि न विशिष्टत्वादनतिरिक्तं न वा तदवच्छिन्नाभावः तदवच्छिन्नाभावात् । वैशिष्टयविरहे. ऽपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वस्योभयत्वेन तदभावस्य च प्रत्य. क्षसिद्धत्वात् । न च तत्र व्याप्तिरेवोभयत्वाधिकरणमूर्तत्वस्य मनसि सत्यादिति वाच्यं तथात्वेऽप्पुभयत्वेन रूपेण तत्रासच्या- नात्रोभयमिति प्रतीतैर्दुरित्वात् । (गा०)न च तत्रापि व्याप्तिस्वीकारे क्षतिविरहः गुणो गुणान्यत्वविशिष्टसत्तावानित्यादी तादृशव्याप्तिसत्त्वेऽपि बाधेनैव हेतोदुर्घत्योपपत्तः द्रव्यपक्षकतादृशसाध्यकजात्यादिहेतोश्च स. मीचीनताया एवापगमे क्षतिविरहात् वाधानवतारदशायर्या च गुणादी जात्यादिलिङ्गकविशिष्टवैशिष्ट्यानुमितिभ्रंमरूपा प्रमा. त्मकसल्लिङ्गकपरामर्शादपि स्वीक्रियते अत एव गन्धप्रागभा. चावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यादौ याधानय- तारदशायां प्रमात्मकपरामर्शाविशिष्टानुयोगिकवैशिष्ट्यावगाहि- नो भ्रमानुमितिर्मणिकारेणोपगम्यत इति वाच्यं भ्रमानुामेति. जनकपरामर्शस्य भ्रमत्वसम्भवे तदुपादानमावश्यकामित्याशयात् ·- एव ४२४ अनुमानगादाधर्याम् । गन्धमागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यादौ पराम- शस्य कथञ्चिदपि भ्रमत्यासम्भवनागत्या तत्र प्रमात्मकपरामाद्म मानुमितिस्वीकाराद्गुणो विशिष्ठसत्तावान जातिमत्त्वादिति विशि- एप्रतियोगिकवैशिष्टयविषयकानुमितिस्थलमुपेक्ष्य गन्धप्रागभाववा- र घटो गन्धयानित्यादिविशिष्टानुयोगिकवैशिष्ट्यविषयकानुमिति. स्थलमसिद्धिव्यभिचारासकीर्णवाधोदाहरणत्वेनाभिहितवतो म. णिकतो ऽप्युक्तस्थले व्याप्तिनास्तीत्याशय उन्नीयते । अथ विशि- एनिरूपित एवं समयायादिविशेष्याविरोधिनो विशिष्टामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धः शुद्धसमवायादेस्तथान्ये दण्डा. घुपलक्षितपुरुषादिभवधियोधिताद्दशपुरुपाद्यभायात्तदपिरोधितद्वि- शिष्टपुरुषाद्यभायवलक्षण्यानिर्वाहात् न च तदुपलक्षितपुरुषा• धभावस्य स धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदकः अपि तु মাৰিষাচিনামনাথ प्रतियोगितावच्छेदकस्यैव प्रतियोगिनि विशेषणत्वादतादृशस्यैव चोपलक्षणत्वादिति ता. शाभावयोर्विशेष इति वाच्यम् उपलक्षणेन दण्डादिना व्यावृत्त प्रतियोगिनिष्ठप्रतियोगितायां पुष्पत्वादेरतिधसकतया तन्मात्रे तदवच्छेदकतायाः पर्याप्त्यसम्भवेन दण्डादेरपि तदवच्छे. दककोटाचवश्यमन्तर्भावात् अत एव पुरुषादिमात्रेण द. ण्डाद्युपलक्षितपुरुपायभाषस्य न विरोधः तदवछिन्नाभा- वस्यैव तद्विशिष्टामावत्वे सत्तान्यपृथिवीसमवेतशून्यं वायुत्वादि- त्यादौ ग्रन्थकृतां कूदघटितलक्षणातिव्यासिदानमीप विरुध्येत पृथिवीसमवेतत्वविशिष्टामावस्य वाय्यादौ सत्त्वेन वायुत्वादस्तत्र साध्ये सद्धतुत्वात् तथा च प्रतियोगितापच्छेदकाच्छिन्नासा मानाधिकरण्याविवक्षायामपि नातिव्याप्तिः प्रतियोगितापच्छेदक. सम्बन्धेन गुणादेषिशिष्टसत्तानधिकरणत्वादिति चेन विशिष्ट निरूपितसम्बन्धस्य विशिष्टामावतियोगितावच्छेदकावं सर्वत्र न सम्भवतीति शगुकत्यात अगत्या विशिष्टाभावप्रतियोगिता विशेषणान्तर्भावेन पर्याप्ता उपलक्षितामावप्रतियोगिता तु दण्डा दिरूपापच्छेदकोपलक्षितयिशष्य एव पर्याप्तत्युपगम्य तयोर्षिशे- पस्योपपादनीयत्वात् विशिष्टस्यातिरिक्ततामते शिशिप्रसत्ताभावः सहजत एवं प्रतियोग्यसमानाधिकरण इत्युभयसाध्यकानुसरणम ·न सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२५ नातिप्रसङ्ग इति हेतुमति विशिष्ठाभावादेः शुद्धप्रतियोगिसामा. नाधिकरण्येपि विशिष्टप्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेण भ्रमानुमिनिजनकपरामर्शस्य प्रमात्वप्रसङ्ग इत्यर्थः व्याप्यवृत्तिः साध्यकेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यावगाहिपरामर्शस्यानुमितिहे- तुतया उकसाध्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेऽपि नातिप्रसङ्गाप्रसक्तिः । ननु मूर्तत्वाहिती भूतत्वादिविशिष्टमूर्तत्वत्वादिकपतदुभयत्वा- वच्छिन्नस्यैव व्याप्तिन तु तदुभयवृत्तिवुद्धिविशेषविषयत्वरूप. तदुभयत्वावच्छिन्नस्य तथा च विशिष्टसत्तातिरिकतामते वि. शिष्टसचादिसाध्यकजात्यादिहेताविव उक्तोमयसाध्यकमूर्तत्वादि- हेतावपि यथाश्रुतप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशपक्षे नातिव्या. सिप्रसक्तिरित्याभिमानं न चेत्यादिना निराकरोति न चेति । सहजत एवं प्रतियोगिपदस्थ तत्त्वावच्छेदकविशिष्टपरतां विनैव उभयत्वम् उभयव्यवहारविषयतावच्छेदकं न विशिष्टत्वात् एकविशिष्टापरत्वात् अनतिरिक्तम् अभिन्नम् अतिरिक्तमित्यनुक्त्वा नानतिरिक्तमित्यभिधानम्। उभयपदार्थतावच्छेदकत्वावच्छेदेनाति- रिक्तत्वलाभाय नञ्पदस्यानुयोगितावच्छेदकावच्छेदेनाभावयोध. कत्वव्युत्पत्तेः तावता एकविशिष्टापरत्वमुभयनिष्ठव्यासज्यवृत्ति- धर्मश्च उभयपदार्थतावच्छेदकमस्तु न तन्मात्रं पश्यमाणानुपपत्तेः प्रकृते च उभयत्वमेकविशिष्टापरत्वमेवेति शङ्काव्युदासः। अत्र हेतुः वैशिष्टयविरहेपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति घटत्वपटत्वयोः सामानाधिकरण्यचिरहेपि तत्रोभयव्यवहारविष. यतावच्छेदकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादित्यर्थः अन्यथा तत्रोभयव्य- वहारानुपपत्तेरिति भावः । यद्यपि घटत्वपंटत्योभयमितिमती- तो कालिकसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयस्य विषय तासम्भवः तथापि याव्यत्वघटत्वोभयं समवेतमित्यादिप्रतीति. व्यवहारविरहण उभयं समवेतमिति प्रतीतिव्यवहारयोः समवा. यिसमवेतत्वरूपवैशिष्टयविषयताया अभ्युपगन्तव्यतया घटत्वप. दत्वोभयं समवेतमित्यादौ तादृशवैशिष्ट्याप्रसिद्ध्या व्यासज्यवृत्ति- धर्म एव विषय इति भावः। तथा च तदनुरोधेन व्यासज्यवृत्तिधर्म- विशेषस्य उभयव्यवहारविषयताया आवश्यकत्वे एकविशिष्टापर- त्वस्य तथाव्यवहारविषयत्वमप्रामाणिकमिति न भूतत्वमूर्तत्वोभय.

·४२६ अनुमानगादाधर्याम् घान् मूर्तत्वादित्यादाकविशिधापरत्वस्य साध्यतावच्छेदकत्व- प्रसतिस्तथा सत्यनुमितेरुभयवानित्याकारकतानुपपत्तेरिति नि. न्यूंढम् । ननु मुर्तत्वाधिकरणे मनसि भूतत्यमूर्तयोभयं नास्तीति चुरेकविशिष्टपरामावावलम्बनेनैवोपपत्तिः मनसि प्रतियोगि सत्येनोभयतिधर्मावच्छिन्नाभावासस्वादिति कचिदेकविशिष्टा- परत्वस्यापि उभयव्यवहारविषयतावच्छेदकत्वमावश्यकामित्यत माह नवेति । तदधच्छिन्नाभावः प्रत्येकाधिकरणवृत्तिस्मयव्यवहार. चिपयतावच्छेदकावच्छिन्नाभावः तदवच्छिनाभायात् एकविशिष्टा- परत्वावच्छिन्नाभाचात् नानतिरिक इति विपरिणतेन सम्बन्धः प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टेनर प्रतियोगिना ऽभावस्य विरोधादे फस्याधिकरणेपि व्यासज्यवृतिधर्मावच्छिन्नाभावसरवे वाधका- भावात् इति भावः । पतेन मूर्तत्वस्य व्यासज्यवृत्युभयत्वावच्छिन्न- व्यभिचारितापि व्यवस्थापिता आवश्यकश्च एकाधिकरणे व्या- सज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नतदभावः अन्यथा समवायटितसामानाधि. फरण्येन घटत्वादिविशिष्टपटत्वाद्यसिद्धया घटादो समयायेन घटत्व. पटत्योभयं नास्तीतिप्रतीतेरनुपपत्तेस्तत्र समवायसमवंतत्यपयोश- ट्यावच्छिन्नाभावस्यैव विषयतायाः स्वीकरणीयत्वात् । अन्यथा ए. ककालीनत्यादिपर्वशिष्ट्यायच्छिन्नस्य घटत्यादेः समवायेन घटादौ सस्वेन ताशप्रतीत्यनिर्वाहादित्याह वैशिष्टयधिरहेपि घटत्वपटत्वयो रुमयत्वेनाभावस्य प्रत्यक्षसिद्धत्यादिति । ननु तथापि क्यासल्या वृत्तिनिरुकोमयत्वेन साध्यत्वे न मूर्तत्वस्य व्यभिचारिता सम्भवति एकमनियोगिमत्यपि अभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया मूर्त. त्याधिकरण मनर्सि उभयाभावस्य प्रतियोगित्यधिकरणत्वाभा- वात् हेतुमति प्रतियोगिव्यधिकरणस्थैव साध्याभावस्य व्यभिचार- स्वात् व्यभिचारलक्षणेपि प्रतियोगिताचच्छेदकावच्छिन्नवैयधि. करण्यपर्यन्तस्यानिय शादित्याशहां निरस्यति न च तनेत्यादिना व्याप्तिरेव व्याप्तिरिष्टैव तयात्वेपीति मूर्तत्वस्य मनसि सत्त्वेपीत्य. थः । उभयत्वेनेति उभयत्वविशिष्टवत्ताया मनस्यसत्त्वादित्यर्थः । तथा व तोभयत्वविशिष्टवैशिष्टयविषयकानुमितेनंमतया तरायो- जकहे तोर्न सद्धेतुत्वस्वीकारसम्भवः अत एव व्यभिचारलक्षणेपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यपर्यन्तमेव निवेश्यमि- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२७ ति भावः। एकाधिकरणे उभयत्वविशिष्टासत्त्वे मानमाह नात्रो- भयमितीति । अत्रोभयमिति प्रतीत्यभावो न हेतुतयोक्तः उभयत्वे. नैकस्य सत्योपगमेपि उभयत्राधिकरणचितायास्तादृशमतीति- विपयतया एकस्मिन्नधिकरणदृत्तित्वाभावेन ताशप्रतीतमत्व. स्यावश्यकत्वात्तादृशम्माविरहोपपत्तेः । ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्यामावविशेषणत्वे लक्षणे त्यन्तपदवैयर्थं धूमाद्यधिकरणनिष्ठवड्यादिभेदस्य प्रतियोगिस. मानाधिकरणत्वेनैव साध्यतावच्छेदकस्य तत्प्रतियोगितावच्छे. दकताया अकिञ्चित्करत्वात् इत्याशङ्कया साम्प्रदयिकोपदर्शि- तमत्यन्तपदप्रयोजनमाह अत्यन्तपदं चेति । (दी०) अत्यन्तपदं चात्यन्ताभावन्वनिरूपकमतियोग्यसा- मानाधिकरण्यस्यात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगितायाथ लाभा- य अन्यथा सर्वस्यैवाभावस्य स्वसमानाधिकरणाभावान्तरभि- नत्वात्तद्भेदस्य च स्वस्वरूपानतिरिक्ततया प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्यैव दुर्लभत्वापत्तेः । सर्वेषामेवाभावानां हेतुसमाना- धिकरणात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसपानाधिकरणात्यन्ता भावान्तरात्मकस्य स्वभेदस्य प्रतियोगित्वात् अभावसाध्यका- व्याप्तेश्चेति सम्पदायविदः। (गा०) अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामानाधिकरपयस्येति लाभायेत्यग्रिमेणान्वयः स्वं यस्य प्रतियोगिनो ऽत्यन्ताभावस्ताह- शप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यपर्यन्तस्याभावविशेषणत्वलाभायेत्यर्थः अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगिताया इति प्रतियोगितानवच्छे- दकेत्यत्र या प्रतियोगिता निविष्टा तवात्यन्ताभावत्वरूपानुयो. गितानिरूपकत्वविशेषणस्य लाभायेत्यर्थः । क्रमेण व्यावृत्तिमाह अन्यथेति सर्वस्यवाभावस्येति हेतुसमानाधिकरणाभावत्वे. नोपादेयस्य सर्वस्य गोत्वाद्यभावस्येत्यर्थः स्वसमानाधिकरणामा- चान्तरभिनत्वात् स्वं यस्य समानाधिकरणं ताशघटत्वाभा- चमेदवत्स्वादित्यर्थः । स्वरूपानतिरिक्तत्वात् गोत्वाद्यभावरूपाधि- फरणस्वरूपत्वादभावाधिकरणकाभावप्रतियोगिकामावस्याधिकर . .

·४२८ अनुमानगादापर्याम् णीभूताभावस्वरूपतेति सिद्धान्तादिति माधः । प्रतियोग्यसमानाधि. करमामायस्य दुर्लभत्यापत्तेरिति । गोत्वाधभावानामत्यन्ताभाव. स्वनिरूपकगोत्वादिकपप्रतियोग्रिसमानाधिकरणायेपि स्वनिछमेद त्यनिरूपकघटत्वाद्यभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वनियमादिति भावः । न च भावस्वरूपस्यैवाभावस्य ताशत्वं सुलभमिति वाच्यं तस्यापि स्वसमानाधिकरणमेवभिन्नत्येन तदोपतादवथ्यात् भेदभेदस्यानवस्थामयेनाधिकरणस्वरूपत्याङ्गीकारात् । प्रतियोगि- तावच्छेदफसम्बन्धन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशे सर्वत्र न तादशामायामसिद्धिः किन्तु विशेषणताविशेपेण साध्यता स्थले तन्मतेभावे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिक त्वस्य निवेश्यत्वात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य तब निवेशेऽपि तत्रैव तदप्रसिद्धिद्रष्टव्या। अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामाना. धिकरण्यनिवेशेपि सर्वेषामेवाभावाना किञ्चिद्विशिष्टस्वासावादि. रूपात्यन्तामावत्यनिरूपकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनियमात् तद- समानाधिकरणाभावाप्रसिद्धः । याहशप्रतियोगितेत्यादिना वक्ष्य- माणरीतेरनुसरणे प्रतियोगिन्यत्यन्ताभावत्वनिरूपकत्वनिवेशव पर्य्यमत्रास्वरसीजमेव । हेतुसमानाधिकरणेति । हेतुसमा नाधिकरणस्य भेदत्वनिरूपकाभावान्तररूपमतियोगिसमानाधि. करणत्वेपि विवक्षितात्यन्ताभावत्वनिम्पकप्रतियोग्यसामानाधि- करण्यवान् गोत्वाभावादिर्घटत्त्वाभावादिरूपसाध्यस्य तनिष्ठस्वने- दाकस्य तस्य प्रतियोगित्वादित्यर्थः । अमावसाध्यकतिः घ. टत्यामावादिसाध्यकपटत्वादिसाधनेत्यर्थः । अत्यन्ताभावत्व. निरूपकप्रतियोगितानिवेशेषि सम्बन्धास्तरावच्छिमसाध्याभाव- प्रतियोगितावारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवे. शधोव्ये एतविशेषणमनर्थकं साध्यतावच्छेदकसम्वन्धेन प्रतियो- ग्यसामानाधिकरण्यं निवेश्य सम्बन्धादरावच्छिन्नाभावधारणेपि सर्वघेवामाधेषु बकरीत्याऽत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्यापि सत्वेन प्रकृतप्रतियोगितावदसामानाधिकरपया, स्यैव मिवेशनीयतया साध्यनिष्ठप्रतियोगिताश्रयासामानाधिकर- ज्यस्य सत्वधिकरणपतित्वविशियाभावे ऽसत्त्वेनाल्याप्त्यप्रस.. किरित्यस्वरसबीजम् ॥ .

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२९ सम्प्रदायानुमतात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगितानिवेशपक्षे ऽतिव्याप्तिमाशङ्कते अयेत्यादिना। (दी०) अथ यदा गोत्वं तदा गौरित्यत्रातिव्याप्तिः प्रलय- स्य गोध्वंसवत्त्वेन गवात्यन्ताभावानधिकरणत्वात् । संसर्गा- भावमात्रोक्तावपि यदा स्पन्दः तदा धनुकं यदादृष्टं तदा जन्य ज्ञानं दुःखं वा यदा तस्यादृष्टं तदा तदीयं ज्ञानमित्यादावतिव्या- प्तिः । व्यणुकत्वादेर्वणुकादिशून्यखण्डमलयादिनिष्ठध्वंसमाग- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । न हि तयोः सामान्याभावत्व- वादिमतेऽपि एकविशेषमागभावविशेपान्तरध्वंसवत्यपि समये तत्सामान्यावच्छिन्नध्वंसमागभावयोः सम्भव इति चेन प्रतियोगिमत इव ध्वंसादिमतोऽपि कालस्यात्यन्ताभाववत्वे. ऽविरोधात् । अन्यथात्यन्ताभावस्य कालमात्रावृत्तित्वमसगा. छ । इयांस्तु विशेपो यदेकस्य देशभेदावच्छिन्नं तथात्वमपरस्य. तु स्वरूपावच्छिन्नमिति देशे कालस्येव कालेऽपि देशस्या- वच्छेदकत्वात् । तच्छ्न्ये च काले तदभावस्य प्रतियोग्यस- मानाधिकरणत्वात् । (गा ) यदा गोत्वमिति कालिकसम्बन्धेन गोगोत्वयोर्हेतुसा- ध्यत्वलाभाय गोमानयं गोत्वादिति प्रतिज्ञाहेत् अनभिधाय कालिकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिवोधकदाप्रत्ययघटितोदाहरणाभिधा- नमेवमपि । प्रलयस्येति व्यभिचारनिरूपकत्वधिकरणस्येत्यादि ध्वंसवत्वेनात्यन्ताभावानधिकरणत्वादिति प्राचामनुमतं ध्वंस प्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वमात्य एतदेवाग्रे निराकृत्य समाधेयम् । अथ कालिकसम्बन्धेन ध्वंसादिमत्यपि काले ऽत्यन्ताभाववृत्तावविरोधः महाकालादौ समवायादिसम्बन्धेन रूपात्यन्ताभावस्य सर्वानुमतत्वात् न च कालिकसम्बन्धावा च्छिन्नगवात्यन्तामावस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नगोध्वंसात्यन्ताभाव. सपनाया अत्यन्ताभावस्य प्रितयप्रतियोगिकरवमङ्गीकुर्वाणः मा.

·अनुमानगादाधर्याम् गांसावरवनिवेशे महाप्रलये गोत्वसामान्यधर्मावच्छिमप्रतियो. गिताक,सोरगतमते ध्वंसमादायोकस्थलातिव्याति:शक्यते धा. रयितुमित्याशङ्कयाह संसर्गाभावेति । दैशिकविशेषणतयापि स. स्य कालवृत्तित्वमित्याशयेनोकशासङ्गीतः भन्यथा भावस्य ताशसम्बन्धेन इत्तिनिवेशे अत्यन्ताभावमिव ध्वसमादायाति- व्यासेवारत्वात् न व प्रतियोग्यधिकरणमहाकाले गोवंसस्य देशिकविशेषणतासत्वेपि प्रतियोग्यनाधिकरणप्रलये तस्य ताहश सम्बन्धी प्रामाणिक इति वाच्यं यदुणाधिविशिष्टस्य प्रतियो- ग्यधिकरणत्वं तदन्योपाधिविशिष्टस्यैव महाकालस्य तदभाधा. धिकरणतया महाकालस्य दैशिकाविशेषणतया ध्वंसकत्वे प्रल- यात्मकोपाधेरपि ताशसम्बन्धेन तदाधारताया आवश्यकत्वाद अन्यथा प्रलये गौनास्तीति व्यवहारानुपपत्तेः । अथवा निष्कर्ष णीयप्रतियोगिवैषधिकरण्यकल्पाभिप्रायेणेदं तत्कल्पे प्रयोजना- भावाभाचे वृत्तिविशेषानिवेशार । न चामाचे वृत्तिविशेषानि वेशे फालिकसम्बन्धेन गत्यन्ताभावस्यापि प्रलयजुत्तेः सं. सर्गामावमात्रपरत्वोक्तिविरोध इति वाच्यं प्रतियोगितावच्छ दककालिकसम्बन्धन वत्मतियोगिनो ध्वंसस्य हेत्वधिकरणे याधात् गवात्यन्तामावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणस्वाभावात् च. सस्य तत्प्रतियोगिनो ऽत्यन्ताभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकदेशिक- विशेपणतासम्बन्धेन काले ऽसस्वाद प्रतियोगिवैयधिकरण्यमक्षतमे वायदास्पन्द इति । अत्र च व्यभिचारनिरूपकाधिकरणं खण्डप्रलयो जन्यद्रव्यानधिकरणे तस्मिन् धणुकासत्वाद पुनर्वाणुकोत्पत्यनुरोधे- न परमाणूनां स्पन्दस्वीकारस्यावश्यकत्यात तयार हेत्वधिकरणे व ध्यणुकसामान्यध्वंसप्रागभावयोरसस्वादतिव्याप्तिरिति भावः अणु कनाशानुगुणकियाया उत्तरसंयोगनाश्याया अधिकरणे वरमपर. माणुसंयोगनाशरूपमहाप्रलयवंतृतीयक्षणे ह्मणुकसामान्यज़स. सखादत्राप्यतिन्पातिनं विचारसत्यतो पदामिति । सानत्व मात्रेण साम्यतार्या प्रलये वरीयानसवादयं सद्धतुरेवत्पठो जन्यमिति । नित्यसुखाभिव्यकिमुजिरिति मते मलयेपि म: कात्मनि जन्यज्ञानसत्वात् सहेतुत्वं सम्भवतीति मतो दुखं धति अन्यमा प्रत्यारस्य हेनुतया महाप्रलयाम्पबदितमाम - ·. सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । णेऽपि तजनकोभूतादृष्टस्याऽऽवश्यकत्वमिति तदा, जन्यज्ञानस्व. सुखदुःखत्वाद्यवच्छिन्नध्वंससवानोपर्शितस्थलयोरतिव्याप्तिः स. म्भवतीत्यतः स्थलान्तरमाह यदा तस्येति । यदात्मसमवेतादृष्टं न प्रलयजनकं सतत्पदेन विवक्षितः। व्यभिचारचाऽत्र खण्डपलये सुपु- प्प्यादौ च योध्यः।खण्डप्रलयनिष्ठमणुकादिध्वंसस्य न्यणुकत्वादिरू- पसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वासम्भवं व्युत्पादयति नही- ति तयोः ध्वंसप्रागभावयोः सामान्याभावत्वमपि सामान्यधर्मा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमतेपि ध्वंसप्रागभावयारत्यन्ताभावाविरो. धित्वमते न तयोस्तथात्वमित्येतत्मचयितुं मतेपीति । एकविशेषति। एकविशेषप्रागभाववाति न सामान्यावच्छिन्नध्वंसस्य विशेषान्तर- ध्वंसवति न सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रागभावस्य संभव इत्यर्थः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तिधर्मस्यैवावच्छेदकतया तत्कालीनध्वंसादि- प्रतियोगिताशून्यानागतादिपदार्थसाधारणस्य तादृशप्रतियो. गितावच्छेदकत्वासंभवादिति भावः । यद्यप्येवं महाप्रलयवृत्त- योपि गोध्यसाः प्रत्येकमेकैकगोव्यक्तिमात्रवृत्तिप्रतियोगिता- का इति न कस्यापि ध्यंसस्य प्रतियोगितायाः समनियतं गोत्वं तथापि चरमध्वंसस्य यावद्रोप्रतियोगिकत्वोपगमे त. प्रतियोगितावच्छेदकत्वं गोत्वस्य संभवतीत्यभिप्रायेण संस- गांभावत्वनिवेशे पूर्वोत्तस्थलमुपेक्ष्य घणुकादिसाध्यकस्पन्दादि- हेतुकस्थले तिव्यासिरभिहिता । वस्तुतस्तु ध्वंसप्रागभा- षयोधिकरणप्रतियोगिफत्वविरहाचरमगोध्वंसस्यापि यावदो- प्रतियोगिकत्वं न संभवतीति ध्येयम् । विरोधिनः प्रतियोगि- नो ऽधिकरणे काले एव चेदभावो वर्तते तदा सुतरां वं- सप्रागभावधति काले प्रलयादावसौ वर्तत इति सूचनाय प्रतियोगिमत इवेति दृष्टान्तः । विरोधाभावात् वाधकाभावात् तथा च हेत्वधिकरणे प्रलयादौ गोत्वाद्यवच्छिन्नाभावसत्त्वानोक्त- स्थले ऽतिव्याप्तिरिति भावः । न च प्रलये गोत्वाद्यवच्छिन्नाभा. घो ऽप्रामाणिकः प्रत्यक्षायोगादनुमानस्याऽप्रयोजकत्वादिति चा. ज्यं प्रलये गौनास्तीति शब्दस्यैव प्रमाणत्वात् न हि . ताह- शयाक्यस्याप्रामाण्यं कश्चिदुपैति न च ध्वंसादिरेव तत्र न. अर्थो नात्यन्ताभाव इति वाच्यम् अन्वयितावच्छेदकसमानाधिकर ·अनुमानगादापर्याम् অমনিয়ামরাঙ্গামামায় সামথিংবিমাথায় अप्रतियोगिताकाभावबोधकताया एव यस्य व्युत्पन्नतया इत्यन्तामा वमात्रस्य सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमते साना प्रतिपादनासम्मवात् । अन्यथा प्रतियोगिमति तईसपागमाववाति च काले कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्मात्यवाभावस्था- वृत्ती अत्यन्तामाघस्य ताशात्यन्तामावस्य । कालमात्रावृतित्वेति दैशिकधिशेपणतयेत्यादिः । ननु वसागभावधाते अल्यताभाव वृत्तौ तस्य तदविरोधितावत् प्रतियोगिमति तद्वत्या तस्य प्रतियो- ग्यविरोधिताप्यापयेताविशेषादित्यत आह इयांस्थिति । एकस्य प्रतियोगिमतः कालस्य । देशभेदावच्छिन्नम् प्रतियोम्पनवच्छेदक ইয়াবা ব্যবহিস্কাৰহালয়ানাকৰষ धावच्छिन्नात्यन्तामाघयत्वं वथा व प्रतियोग्यभाषपोरेकायच्छंदन एकरावर्तमानत्वरूपविरोधित्वं तावताप्यक्षतमेवेति भावः । अपर. स्य सादिमतः । स्वरूपावच्छिन्नम् साधिकरणाच्छनक रूपावच्छिन्नम् तथात्यमित्यनुपज्यते । तथा च एकापच्छेदेन एकत्र वर्तमानतया ध्वंसाविधिधमत्यन्तामावस्येति भावः। ननु काले वृत्तौ देशस्यायच्छेदकार कि मानमत आह देशे कालस्ये. घेति यथा देशे शिकसम्बन्धान्निाभावस्य वृत्ती कालस्पाय. छेवकत्वमिदानीमत्र गौनास्तीत्यादिप्रतीतिबलातु तथा कालिकस- सन्धावच्छिन्नाभाषस्य पुत्तावपि देशविशेषस्यावच्छेदकाय तथा विधप्रतीतियलादेव ताशप्रतीतः कालावच्छेदन देशविदेशाब च्छेदेन कालवृत्ति विषय स्पन पिनिगमकाभायात् भवाछेदक- स्वाधिकरणबयोरेव सप्तम्पर्थत्वादितिमायः । प्रतियोगिमत्यपि काले गवात्यन्तामावस्य पुतौ तस्यासमानाधिकरणातन धार णात् कथं तमादायोकातिन्यातिर्यित त्यत माह तन्न्येति । प्रतियोगिशून्ये प्रलयावावित्यर्थः तवभाषस्यमापात्यन्ताभाषस्य । मतियोगिब्यधिकरणत्वात् प्रतियोगितामानाधिकरण्याभाववयात् । सामानाधिकरण्यस्यान्याप्पचितामत यमतियोगितामानाधिक रण्याभावस्थाsभापविशेषणस्यात् अम्पया संयोगी सावादियादाप- तिष्पासितस्य न्यायाचितापक्षे च प्रतियोपिनधिकरमसियस्प पनिवेशनीयतया प्रलयाविधिगत्यतामावस्यायन प्रतियोगि- ·सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । समानाधिकरणत्वेपि लक्षणघटकत्वाव्याघातादिति भावः। 'संसाभावत्वतद्धटितात्यन्ताभावत्वयोाप्तिघटितत्वेनानवस्था- माशङ्कते न चेति । (दी०) न च संसर्गाभावविशेपोऽत्यन्ताभावः । ससर्गा- भावत्वं च संसर्गारोपजन्यप्रतीतिविपयाभावत्वरूपं जन्यताघट- कनियमघटितमिति वाच्यम् । तद्वदन्यावृत्तित्वरूपनियमस्य तत्र घटकत्वात् । एवं नियमान्तरस्यात्र प्रवेशेऽपि न क्षातः व- क्ष्यते च नियमाघटितमपि संसर्गाभावादिलक्षणमनुपदमेव च विवेचयिष्यते संसर्गाभावत्वप्रवेशे प्रयोजनविरहोऽव्याप्तिश्च । (गा०) संसर्गाभावविशेषः सदातनसंसर्गाभावः । संसारोपः तादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धेन प्रतियोग्यारोपः । तद्वदन्यावृत्तित्वे. ति । स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन तद्वतोऽन्यस्मिन् वर्तते य- तदन्यत्वत्यर्थः । तत्र जन्यत्वे । पाठ्यर्थे सप्तमी । नियमान्तर- विशिष्टधीच्यावृत्तविशिष्टधीनियामकत्वरूपसम्बन्धत्वघटक- नियमस्य । अत्र संसर्गाभावत्वशरीरे । न क्षतिरिति । तदन्या- धृत्तित्वरूपनियमस्यैव तत्र प्रवेशनीयत्वादितिभावः । स्वमते नि- यमानन्तर्भावस्यानुपदं घक्ष्यमाणत्वादाहुरित्युक्तम् । नियमाघटि- तमिति । आरोपस्याभावबुद्धिहेतुताया नियुक्तिकत्वात्तादात्म्याति- रिक्तसम्बन्धावछिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वस्यैव संसर्गाभावत्वरूप. त्वादितिभावः।प्रयोजनविरह इति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन या- इशप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नानाधिकरणत्वं हेतुमतस्तारशप्रति- योगितानवच्छेदकत्वस्य निवेशनीयतयाज्योन्याभावत्वादिनिरूपक- प्रतियोगितामादाय दोपाप्रसकेरितिभावः । प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशकल्पमाभिप्रेत्याह अन्याप्ति. धेति। तन्मते सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसाध्याभावमादाय दोषवारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव निषेशनीयत- या तादात्म्यसम्बन्धेन यत्र साध्यता तप साध्यतावच्छेदकसम्बन्धा. धच्छिन्नसंसर्गाभावप्रतियोगित्वाप्रसिया ज्याप्तिरप्यापधत इत्यर्थः।

·'अनुमानगादाधर्याम् ('दी०) अध ज्ञानवान द्रव्यत्वात् विशेषगुणवान् मनो- न्यद्रव्यत्वात जातिमान् भावत्वादिस्यादावतिव्याप्तिः साप- शून्यानामपि हेतुपतां विषयत्त्रविशेषणवैकार्थसमवायः साध्यन- स्यादिति चेन् । मैवम् । मतियोगिताबछेदकसम्बन्धन प्रतियोगिनो यदधिकरणं तत्सम्बन्धि वा तद्वृतिस्वाभावस्पोकत्वात् । भवति चैवमन्योन्यायायोगि प्रतियोग्यसमानाधिकरणः । तद्विशिष्टस्य च हेलधिकरणत्तित्वं वाच्यं तेन नाव्याप्यचिसाध्यकासं- ग्रहः । तत्तिभिन्नत्वं तु नार्थः अपाप्यत्तिसाध्यकन्यमि- चारिण्यतिप्रमशाद । (गा०) जनु विषयताया वृत्त्यनियामकत्ये प्रतियोगिवैयधिकरण्य सम्बन्धित्वानिवेशपक्ष नातिन्याप्तिरित्यत आह विशेपेति । दि. गुणाधीन देशे वृत्ताववच्छेदकत्वमेव न धिकरणत्यमिति मवे मनसो. मूर्चस्वेपि न दैशिकविशेपणतया ऽधिकरणावमिति द्रव्यत्वमात्रस्य हेतुत्व मनोरूपहेत्वधिकरण पर साध्याभावः म. तियोगित्यधिकरण इति नातिव्याप्तिसम्भव इत्यता मनोन्येति । दिफाली नेश्वरादतिरिच्यते इति मते सद्धतुरेवेत्यतः स्थलान्तरे तामाह जातीति । साध्यशून्यानामपोति । साध्यतावच्छेदकसम्ब- धेनेत्यादिः । एवं-अधिकरणत्यस्थाने सम्बन्धिवनिवेशे । भन्यो न्याभावोपीनि। तथा च न तादात्म्यसम्बन्धेन साध्यतायामव्याप्ति- रिति भावःतविशिष्टस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यावच्छिन्नस्य । सेनेति । फपिसंयोगवान् एतदक्षत्वादित्यादी कपिसंयोगाभावक- एसाध्यामावस्य गुणादी प्रतियोगितामानाधिकरण्याभाववत्वपि हेत्वधिकरणीभूतक्षादेर्न फपिसंयोगसामानाधिकरण्याभावविशि- एकापसंयोगामावरवं यत्र सामानाधिकरण्यविशिष्टवत्व तब तद. भावविशिष्टाधिकरणत्याप्रत्ययात् अतः साध्यामावो न लक्षण. घटक इति नाव्यातिरिति भावः। त्वधिकरणावदेन प्रति- योगितामानाधिकरपयाभायनिवेशनेनाव्याप्तियारणस्य विपि मूलोपात्ततुसामानाधिकरण्यांशनिवेशवयय॑भिया ·सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । ४३७ तथा विवक्षितम् । सार्वभौमेनाहतं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यय- टकीभूताधिकरणावच्छिन्नहेतुसामानाधिकरण्यस्याऽभावविशेषण त्वमुपेक्ष्य उपाध्यायमते प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्वरूपविशेषणवै. शिष्ट्यावच्छेदेन हेतुसामानाधिकरण्यरूपविशेषणवौशिष्ट्यनिवेशन एव लाघवमित्यालोच्य तदनुयायिना दीधितिकारेण प्रतियोग्यसा. मानाधिकरण्यावच्छिन्नहेतुसामानधिकरण्यं निवेशित यथाश्रृतम् ललभ्यो ऽयमेवार्थः प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यहेतुसामानाधिकर. ध्ययोरुद्देश्यतावच्छेदकविधेयभावस्य विवक्षितत्वादुद्देश्यतावच्छे. दकविधेययोरवच्छेद्यावच्छेदकभावलाभस्य च व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य हेतुसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यरूपहेतुतावच्छदकावच्छिन्नसंयोगाभा- यादेः सत्यादिव्याप्यत्वप्रसंगः सत्वादिसामानाधिकरण्यावच्छेदक- रूपवत्त्वस्य सत्यादिव्याप्तित्वादिति सार्वभौमोकदूषणमेतन्मते नि- रवकाशं तादृशव्याशावनेन पारिभाषिकस्यैवावच्छेदकत्वस्य विव- क्षितत्वात् अन्यथा विषयितासम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नस्य ज्ञानत्वा दिव्याप्यताया दुर्वारत्वात् तादशसम्बन्धेन शानत्वादिसामानाधि- करण्ये ज्ञानविषयतारूपे घटत्वादेरवछदकत्वात् । नन्वव्याप्यवृत्ति- साध्यकाव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्वरूपप- तियोग्यसमानाधिकरणत्वमेव निवेश्यतां किमुक्तविवक्षया गुणा. दो प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावयतोऽपि कपिसंयागाभावादे प्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्वविरहात भेदस्यान्याप्यवृत्तित्वानु. पगमादित्यत आह तद्वद्वत्तीति । प्रतियोगिमवृत्तीत्यर्थः नार्थः न प्रतियोग्यसमानाधिकरणपदेन विवक्षितः । अव्याप्यवृत्तीति । कपि- संयोगी सत्त्वादित्यादावित्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । कपिसंयोगाभा. परूपसाध्याभावस्य द्रव्यादौ प्रतियोगिसमानाधिकरणतया तद्भित्र- त्वविरहेण लक्षणाघटकत्वादिति भावः । अत्र च सामानाधिकरण्य- स्याव्याप्यवृत्तितायाः प्राक् स्वयं दूषितत्वात्प्रतियोगिसामाना- धिकरण्याभावनिवेशपक्षेप्यतिव्याप्तिधारणमशक्यमित्येतादशानुप- पत्तिमेव यवत्यादिकल्पान्तरानुसरणवीजतया व्याचष्टे अत्र चेति । (दी०) अत्र च सामानाधिकरण्यवतो न तदभाववत्वं ·अनुमानगादाधर्याम् मतीतेरन्यथैवोपपादितत्वादित्यस्वरसात् मतियोगिवैयधिकर- प्पेत्यादिविशेषणं वक्षाति तच्च इवधिकरणे बोध्य मतियो- ग्यनधिकरणीभूतइत्वधिकरणस्त्यभावेति पुनरभावान्तार्य- निष्कर्षः। (गा०) असामानाधिकरण्यनिवेशकल्पे चेत्यर्थः । त्यस्वरसा. दित्यनेनान्वयः । प्रतीता संयोगाभावे गुण न संयोगसामानाधि. करण्यमित्यादिप्रतीतेः । अन्यथा गुणादिनिष्ठसामानाधिकरण्याव- च्छेदकत्वाधभावविषयकतया । फपिसंयोगी पतत्त्वादित्यावावपि फपिसंयोगामायादिरूपसाध्यामावस्य प्रतियोगिवैषधिकरण्यापच्छे- दकगुणादिवृत्तित्वायच्छिन्नतया लक्षणघटकवेत्यव्याप्पिरत माह तश्चेति । प्रतियोगियधिकरण्यं चेत्यर्थः । त्वधिकरणे हेत्वधिक रणनिरूपितं पतत्कल्प च पृथक् हेतुसामानाधिकरण्यं न निवेश्य. मेवेति भावः । एवं च विधिकरणनिरूपितप्रतियोग्यनधिकरण. चित्वमेवाभावे विशेषणं देयं न तु तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वमन- तिप्रयोजनकत्वात् वृत्ती प्रतियोग्यताधिकरणनिरूपितत्ववेत्वधि- करणनिरूपितत्वयोनियेशापेक्षया तत्र त्वधिकरणनिरूपितत्वस्य निवेशे च लायमित्यालोच्य तयैव निष्कर्षयति प्रतियोग्य- नधिकरणीभूतति । प्रतियोगितावच्छेदकापच्छिमानधिकरणेत्यर्थः तेन न दर्शितातिव्याप्तिः। (दी०) ननु मतियोगितावच्छेदकावच्छिमस्य यस्य कस्य चिचत्सामान्यस्य वा प्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिदवचिनस्य वा अनधिकरणत्वमुक्तम् आये ऽन्याप्पवृत्तिसाध्यकाव्याप्ति: एकमतियोग्यधिकरणस्यापि तयत्यन्त रानाधिकरणलान् दि. तीये संयोगसामान्याभायान् द्रव्यताभाववान वा सत्यादि. स्यादावतिव्याशिः साध्याभाववतो द्रव्यस्य तमतियोगिसंयोग- বিমাৰৰণাৰ नित्यत्वादिविशिष्टद्रव्यलाभावात्मकत- मितियोगिनोऽधिकरणवाब स्वाभावाभावात्मकस्य विशिष्ट ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४३९ स्याऽपि द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वाऽनतिरेकात् तृतीये कपिसंयोगाभा. ववानात्मत्वादित्यत्राऽव्याप्तिः साध्याभावानां कपिसयोगानां गुणानामधिकरणस्यात्मनस्तत्प्रतियोगिवावच्छेदकगुणसामान्या- भावत्वावच्छिन्नाऽनधिकरणत्वात् । मैवम् । यादृशप्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नाऽनधिकरणत्वं हेतुमतस्तादृशमतियोगिता- ऽनवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । (गा०)यस्य कस्यविदित्यादिषष्ठयन्तानामनधिकरणत्वमित्यनेना. न्वयः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचिदनधिकरण- त्यम् स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणप्रतियोगिकभेदमा. अम् तत्सामान्यस्यानधिकरणत्वम् स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- प्राधिकरणस्वावच्छिन्नभेदः । प्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिदिति । प्रतियोगितावच्छेदकं तत्तद्यक्तित्वेन निवेश्य तदवच्छिन्नाधिकरण- स्वावच्छिन्नभेदो वा विवक्षित इत्यर्थः । नव्यमते संयोगसामान्या. भावस्य केपलान्वयितया तत्र साध्ये सत्तादिः सद्धेतुरेवेत्यतो द्रव्यत्वाभाववान् वेति । तत्प्रतियोगीति संयोगरूपसाध्याभावप्रति. योगीत्यर्थः तत्तत्संयोगत्वावच्छिन्नाभावाभावस्य तत्तत्संयोगा- देः संयोगसामान्यानतिरिकत्वादिति भावः । द्रव्यस्वरूपाभावस्य पफव्यक्तिकतया व्यक्तिविशेषाभावरूपप्रतियोगितामानाधिकरण्यं घटत इत्यतस्तस्य किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसा- मानाधिकरण्यमाह नित्यत्वादीति । आदिना जन्यत्वाविपरिग्रहः। ननु विशिष्टाभावो विशिष्टस्यैष द्रव्यत्वस्य प्रतियोगी न तु शुद्ध स्य तस्येति कथं शुद्धद्रव्यत्वस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुप. पत्तिरित्यत आह स्वाभावति । न च सर्वस्यवाऽभावस्प पूर्व- क्षणादिवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्र. तियोगिन्यधिकरणाभावाप्रसिद्धा नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशप- क्षेऽ सम्भवस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तवैयधिकरण्य. निवेशपक्षे स्वरूपसम्बन्धावछिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन सर्वपामेवाऽभावानां प्रतियोगिसमानाधिकरणत्याव्या.

·। ४४० अनुमानगादाधर्याम् प्तिप्रसत्या यत्सम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकावडिभान- धिकरणत्वं हेतुमतस्तत्सम्यन्धावच्छिन्नताबीयप्रतियोगिता- या साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यसाध्यतावच्छेदकधर्मा- वच्छिन्नत्यामयाभाव पर विवक्षणीयः एवं चोक्तस्थले स्वरूप सम्बन्धेन प्रतियोग्यतधिकरणत्याप्रसिद्धावपि संयोगादिसम्बन्धे. न घटाद्यभावीयप्रतियोग्यनधिकरणीभूनहेतुमनिष्ठघटाभावीयानि- योगितासु स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न वद्रव्यत्वाभावत्याद्यवच्छिन्नत्वो- भयाभावस्याक्षनत्यादतिव्याप्तिरित्यभिप्रायात् । आत्मनि संयोग। सामान्याभावस्य सर्वमतसिद्धत्यविरहाकपीति जिन्यद्व्यवृत्ति हेतुके हेत्वधिकरणजन्यद्रव्ये गुणसामान्यामाघस्या उत्पत्ति कालावच्छेदन स्वमते सत्यात्तत्र ताशप्रतियोगिवैयधिकरण्यं न घटते यत आत्मत्व हेत्वनुसरणम् । गुणसामान्याभावत्वस्य कपि. संयोगस्वरूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यं स्फुटीकर्तु कपिसंयोगा। नां गुणत्रकीर्तनम् । तत्प्रतियोगितावदच्छेकेति । तथा च ताशा. भावा अपि यत्किञ्चित्पतियोगितावच्छंदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्याधि. करणा एव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् कपिसंयोगामावत्यस्येत्या ग्याप्तिरिति भावा यारशेति। यद्यप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेि. करणत्वावच्छिन्नभेदवास्वमित्यर्थः । कपिसंयोग्यतत्वादित्यादी का पिसंयोगाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणसामान्यभेदष- स्वासम्भवात् स्वपदेन ताशी प्रतियोगितोपादातुं न शक्यत इति ना. व्याप्तिः। द्रव्यत्वाभाववान सत्यादित्यादी हेतुमतो द्रव्यादेः विशिष्ट- द्रव्यत्वायभावरूपप्रतियोग्यधिकरणत्वेपि द्रव्यायामापायावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदवच्छेदकावच्छिशानाधिकरणत्वात् तस्य लक्षण घटकतेति नातिव्याप्ति। कपिसंयोगाभावधानात्मत्यादित्यादौ च फपि संपोगाभावत्वावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तइवच्छेदका उत्राधि. करणमेव हेतुम फिन्तुगुणसामान्याभावत्वायच्छिन्नप्रतियोगिताब च्छड़कावच्छिन्नानाधिकरणमेव तदनवच्छेदकमेव साध्यतावच्छेनक- मिति नाक्याप्तिरिति भावः । न चैवं घटत्वाचवच्छिन्न प्रतियोगिताध. চট্যাগ্নিনিধিতে মুময়নামলিখালিনানা র पहिवामत्याकारकम्याभावकटापगाहिन समूहालम्बनमानस्यैवा- नुमितिहेतुतया विशिष्टपरामशंस्यानुमितिहतुवमनुपपनमभाव:

·- 24 सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । टघटिततया व्याप्तदुर्जेयत्वापत्तिश्चेति वाच्यम्। हेतुमंन्निष्टभेदप्रतियो- गितायां स्वावच्छेदकावच्छिन्नवत्वसम्बन्धेनाऽवच्छेदिका या प्रतियो. गितातदनवन्छेदकत्वस्य एकसामान्याभावरूपस्य निवेशे तात्पर्यान्। तादृशभेदप्रतियोगितायां स्वावच्छिन्नवत्त्वसम्बन्धेनाऽनवच्छेदकत्व. स्थ साध्यतावच्छेदकविशेषणतयैव सामञ्जस्येऽपि यथासग्निवेशे न वैयर्थ्यम् । तथाविधसम्बन्धेन तादृशभेदप्रतियोगितानवच्छेदकसा. ध्यतावच्छदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्तिरिति, पुनरन्यो न्यामावघटितलक्षणनिकृष्टार्थो बाध्यः । सम्बन्धसामान्येन हेतुमस्वनिवेशे ऽव्याप्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् सम्ब, न्धविशेपेण हेतुमत्त्वम् प्रतियोगितायां सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वा. निवेशे चासम्भवस्य वाच्यतया तत्र तच्च निवेशयति । अत्र चेति । (दी०) अत्र च ग्राह्यमामानाधिकरण्ये हेनोर्यादृशः स- म्बन्धः प्रविष्टः तेनैव सम्बन्धेन यो हेतुमास्तत्र वर्तमानत्वम- भावस्य, साध्यस्य च यादृशः सम्बन्धः प्रविष्टम्तत्सम्बन्धाव- च्छिन्नायाश्च प्रतियोगितापा अनवच्छेदकत्वं वोध्यम् तेन धूम- समवायिनिष्ठाभावस्य संयोगावच्छिन्नमतियोगिताया धूमसं- योगिनिष्ठाभावस्य च समवायावच्छिन्नमतियोगिताया अव- च्छेदकत्वेऽपि वद्वित्वस्य न क्षतिः ॥ यद्धा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वं हेतुमतो वक्तव्यम् । तथा च सम्बन्धभेदेन प्रतियोगिता न विशेषणीया । एवं स्थिते सामानाधिकरण्यादौ सम्बन्धित्वं निवेशनीयं न त्वधिकरणत्वम् । तथाच धर्मिणो ऽपि व्याप्यत्वं व्यापकत्वं च निर्वहति । तथाहि तादात्म्येन सम्बन्धेन धूमवतः सम्बन्धिान महानसे वर्तमानो योऽन्योन्याभावस्तस्य तादात्म्य- सम्बन्धावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकवादिपञ्चाव- च्छिन्नस्य. वनिमतस्तादात्म्येन सम्बन्धिनि महानसे धूमवतस्ता.. दात्म्येन सम्वन्धित्वम् । एवं धर्मिणोधर्मव्याप्यत्वव्यापकत्वे बोध्ये।

·. अनुमानगादापर्याम् (गा०) प्राहासामानाधिकरण्ये। अनुमितिकारणीभूतधानविषयहेतु निष्ठसाध्यसामानाधिकरपयशरीरे। साध्यस्य चेति । अत्रापि ग्राहाला- मानाधिकरप्य इति प्रविष्ट इति चानुपश्यते। तथा च तत्सम्बन्धेन हेतुमति वर्तते योभावस्तदीयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता नवच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छिन्नस्य तन साध्यतावच्छेदकसम्ब- धेनाऽधिकरणे तन हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन वर्तमानत्वं तादृश- साध्यतावच्छेदकासम्बन्धेन साध्यानुमितिप्रयोजकमित्यर्थः । ध्यापकताघटकसाध्यीयसम्बन्धेन साध्याधिकरणे ताशसाधनी यसम्बन्धेन साधनस्याऽवर्तमानत्वग्रहदशायामनुमितिवारणाय सा- मानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेषनिवेशनम् । वस्तुतस्तु वि. रुद्धत्वेन झायमानधर्मवचाचानस्याऽनुमितावेव प्रतिवन्धताया থমাস যা যামানাথিঙ্কঃযব ফবশ্ববিহানাহাবি न क्षतिः । सामानाधिकरण्यावगाहितायाः प्रयोजकत्वं च विशिष्टपरामर्शनिर्वाहायोपेयते । पर्वतीयधूमव्यापको वातारेति व्या- पफतापरामर्शस्य हेतुताया दूषितव्यत्वात् । न च स्वव्यापकसाध्य: कहेतुमानित्याकारक: सामानाधिकरण्यानयगादिविशिष्टपरामर्श एव हेतुरास्तामिति वाच्यम् । बहुबौद्यस्य सामानाधिकरण्यपर्य. घसितत्वादिति ध्येयम् । प्रतियोगियधिकरण्यशरीरे प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धस्थाने साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशन एव साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवद्धत्वधिकरणनिष्ठसम्बन्धान्तरा- वच्छिन्नसाध्याभावमादाय दूषणस्याऽपि निराकरणसम्भवै प्रतियो. गितायांसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नविनिवेशनमफलमित्याश- येनाह । यद्वेत्यादि । वादात्म्यसम्बन्धेन व्यापकतानिहाय प्रतियो- म्यानधिकरणत्वमनुक्या प्रतियोग्यसम्बन्वितमभिदिवम् । ननु प्रति योगिवैयधिकरण्ये सम्बन्धित्वनिशेपि तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्ति निर्वहति, तादृशसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिकरणाप्रसि- था तस्तिसामानाधिकरण्यस्थाऽप्रसिद्धरित्यत माह । एवं स्थित त इति । प्रतियोगियधिकरण्यशरीरे सम्बन्धित्वानिवेशे सती. त्यर्थः । सम्बन्धि निवेशनीयामिति तथा व सायसामानाधिक रण्यं साध्यसम्बन्धिसम्बन्धित्वम। अभावस्य हेतु सामानाधिकरण्य. मपि हेतुसम्बन्धिसम्बन्धित्वमादिना मालम् । धर्मिणः । धूम- ।

·सिद्धान्तलक्षणपकरणम् । पदादेवगिमदादेव । तदेव दर्शयति । तथाहीति । तादात्म्यसम्ब- धावच्छिन्नति पूर्वकल्पाभिप्रायेण । धूमवद्वनिमतोाप्ति- मुक्त्वा धर्मिणो धूमवदावहादिरूपधर्मव्याप्यत्वं वाहमदादि- रूपधर्मिणश्च धूमादिधर्मव्यापकत्वं चाह-एवमिति । (दी०) अत एव जलादीनां पृथिवीवाभावव्याप्यत्वं तत्र तत्रोक्तं संगच्छते । यथा च यादृशेन सम्बन्धेन हेतो प्यिता गृहीता तादृशेन सम्बन्धेन तस्य पक्षवि- शिष्टत्वज्ञाने यादृशेन सम्बन्धेन च साध्यस्य व्यापकत्व- मवगतं तादृशेनैव साध्यपक्षयोविशिष्टानुमितिः । तेन न धू- मावयवे संयोगेन नवा समवायेन पर्वते वहिधीः । तथै- वाऽवगतव्यापकताघटकसम्बन्धेन व्यापकस्याऽभावग्रहे गृही. तव्याप्यताघटकसम्बन्धेनैव व्याप्यस्याऽभावः सिद्ध्यतीति । कथमन्यथा समवायेन वह्निविरहिणि महानसे संयोगेन, संयोगेन वा वद्विविरहिणि स्वावयवे धूमः समवायेन नं निवर्तते, निवर्तते च संयोगेन वह्निविरहिणि स्वावयवे संयोगेनेति नियम उपपद्यते । तथाच तादात्म्यसम्बन्धेनैव जलादीनां व्याप्यत्व- ग्रहाद्यापकनिवृत्त्या तादात्म्येनैव तेषामभावः सिद्ध्यति, स एव चाऽन्योन्याभावः । इत्थमेव च तादात्म्यावृक्षशिंशपयोाति- निश्चय इति संगच्छते॥ (गा०) अत एव तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिव्यवस्थापनादेव । तत्र तत्रोकामिति । पृथिवीत्वेनेतरभेदसाधनायेत्यादिः। सङ्गच्छत्ते इति । अन्यथा जलादीनां संयोगादिना पृथिव्यादिवृत्तितया तेन सम्बन्धेन व्याप्तेजलादिभेदसाधनानुपयोगितया च तदुक्त्यसंगतेरिति भावः । पृथिवीत्वाभावस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावेन पृथिवीत्वस्वरूपेण जलादिभेद. सिध्यति नतु तस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावेने त्यत्र, पृथिवीत्वेन व्याप्यस्य जलादेरन्योन्याभाव एव सिद्धति न त्वत्यन्ताभाव इत्यत्र वा किं नियामकमित्याशवायां व्यतिरोकि- ·अनुपानगादापर्याम् णि नत्सम्बन्धघटितव्यापकत्वेन गृहामाणस्य तत्सम्यन्यावच्छि. नप्रतियोगिताकादेवाऽभावाद्धतार्यन सम्बन्धेत यस्य प्यना गृहीता तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक एवं तदभावः सि. धनीति समाधास्यन् अन्वयिनि व्याप्यताघटकसम्बन्धेन ध्या- प्ययत्ताशानात् व्यापकताघटकसम्बन्धेनैव व्यापकं सियतीति नि- यमं पान्तविधया दर्शयति । यथा चेति । तादृशेनैव विशिष्टशाने । पक्षधर्मिकविशिष्टशाने । विशिष्टानुमितिः वैशिष्टयविषयकानुमितिः। व्याप्यताघटकसम्बन्धेनैव व्याप्यवत्ताशानं हेतुरिति नियमस्य व्याप- फताघटकनैव सम्बन्धेन व्यापकम्यानुमितिनियमस्य च क्रमेण प्रयो- जनमाह । तेनेति । अनवतीर्णवाधस्यानान्तस्येति शेषः। धूमावयवे न वद्विधीरित्यन्वयः । तस्य समवायसम्बन्धेन बहिव्याप्यधूमवत्वे- ऽपि व्याप्यताघटकेन संयोगेन तद्वत्त्वाभावादिति भावः । नवा स- मवायेति पर्वतवृत्तिहेतुं प्रति समवायेन वहिरव्यापकत्वादिति भा- वः। प्रस्तोपयुक्तनियमद्वयमाह । तथैवेति । सम्बन्धेन । सम्बन्धेनैव । पतनियमद्रयस्य प्रयोजनान्तरानुरोधेनाप्यावश्यकत्वमिति दर्शयति। कथमन्यथेति। अन्यथा-पताशनियमानभ्युपगमे । इति नियमः कथ- मुपपद्यत इत्यन्वयः। महानसे संयोगन धूमोन निवर्तत इत्यन्वय। महा- नसर्मिकसिद्धिविषयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्ननिवृत्तिप्रतियोगी नेत्य- थः। निवर्तते च।धूम इत्यनुपज्यते। प्रकृतमाह। तथा चेति व्याप्यत्वप्र- हात्।स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नपृथिवीत्वाभावनिष्ठव्यापकतानिरूपित- व्याप्यतामहात् । व्यापकनिवृत्या स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि ताकेनैव पृथिवीत्याभावाभावेन। तेपाम्। अलादीनाम् । न चैतावताऽपि अत्यन्ताभावसिद्धिः कथं निराहतेत्यत आह। स एव चेति सचान्यो। न्याभाव एवेति योजना तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नाभावश्चान्योन्या- भाव पच न त्वत्यन्ताभाय इत्यर्थः । अतो नेतरात्यन्तामावसिद्धि- रिति भायः । तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्ती प्राचां सम्मतिमाहात्यमे- च चेति।तादात्म्यसम्बन्धन व्याप्तिस्वीकारणच । इति मन्या समन्छ- ते इत्यन्वयः । ननु तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्त्यनभ्युपगमे का क्ष- ति. जलादिभेदसिद्धर्जलादिभेदाभावल्याएकीभूताभावप्रतियोगि- त्वेन पृथिवीत्वज्ञानादेव सम्भवात् पृथि येकदेशे जलादिभेदयसि- ज्या तादशम्याग्रिहसम्मवस्य व्यक्तिरेफिणि वक्ष्यमाणत्वात् । ता.

·.४४५ सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । दात्म्यसम्बन्धेन धर्मिणोऽनुमितेरप्यनुभवसिद्धत्ये धर्मितादात्म्य- निष्ठव्यापकताज्ञानस्यैव तद्धेतुतायाः स्वीकरणीयत्वात्, असति प्र- तिवन्धके तत्तादात्म्यादिविधेयकानुमितौ तादात्म्यसम्बन्धेन तस्य विधयत्वोपगमे क्षतिविरहादित्यत आह- (दी.) अत एव गोतवाद्यग्रहदशायां यत्र सानादिः 'सा गौरिति तादात्म्येन गोापकत्वग्रह सानादिना तादात्म्येन गौः, गोय॑तिरेकाच सानादिव्यतिरेकः सिद्ध्यति । एवं च संयोगेन गगनादेरपि द्रव्गत्वव्याप्यत्वम् । वृत्यनियामकसंयोगमात्रस्याऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पतियोग्यसम्बन्धिताभिधाने वा पृ. थिवीत्वादिव्यापकत्वमपि । तदभाववतोऽपि पृथिव्यादेः संयोगेन तत्सम्बन्धित्वात् । सिद्धिपि तस्य तथैव न वृत्तिनियापकसम्बन्धेन । तेनाऽसम्बन्धित्वादव्याप- कत्वाच । व्यक्तीभविष्यति चैतदुपरिष्टात् ॥ (गा०) अत एवेति । तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिस्वीकारादेव । गोत्वत्वाग्रहदशायां गौः सिद्ध्यतीत्यन्वयः। अन्यथा तत्र गोत्वत्वरूप- साध्यतावच्छेदकानुपस्थित्या गोत्वसाध्यकानुमित्यौपयिकन्या- तुग्रहतया गोत्वसाध्यकानुमितेर्गोतादात्म्यस्यापि गोत्वरूपतया तनिष्ठव्यापकताया अपि गोत्वत्वोपस्थितिम तरेण दुर्ग्रहतया तादात्म्यधर्मिकव्यापकताज्ञानाधीनतादात्म्यसंसर्गकगवानुमितेश्चा- ऽसम्भवेनाऽयं गौरित्याकारकानुमितेरनुभवसिद्धाया अपलाप- प्रसङ्गादिति भावः । यद्यपि गोत्वांशे गोत्वत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य व्यापकतावच्छेदकत्वावगाहिग्रह एव गोत्वेन गोसाध्यकानुमि- तावपि हेतुर्याच्या निर्मितावच्छेदककन्यापकतावच्छेदकत्वन- व्याभिचारज्ञानाप्रतिवध्यतयाऽनुमित्यजनकत्वादिति ता- दात्म्येन गोत्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिरपि गोत्यत्वानुपस्थिति- दशायां न सम्भवति । तथापि वक्ष्यमाणप्रतियोगिताधर्मि- कोभयाभावघटितलक्षणाभिप्रायेणेदमभिहितं तन्मते हस्य स्वरूप- ·४४६ अनुमानगादायाम् वः साध्यतावच्छेदकप्रकारिकायामनुमितो स्वरूपतः साध्यतावच्छे दकमकारकस्य साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छेन साध्यता- वच्छेदकरूपावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नत्वोभया- भावावगाहिज्ञानस्य हेतुतया तत्र गोत्वत्वज्ञानानपेक्षणेनाऽनुपपत्त्य- भावात् । ईशयुक्त्या तादात्म्येन ब्यापकतासिधिवत् गोवत्याग्रह दशायां या गौस्तत्र सास्नादिरिति व्याप्तिमहाधीनगवादिहेनुकसा. स्नादिसिद्धनुरोधात् तत्सम्बन्धेन व्याप्यतासिद्धिरपि द्रष्टव्या । फेचित्तु तादात्म्यसम्बन्धेन व्यापकत्वानुपगमेऽपि गवान्यावृत्तित्व- रूपव्याप्तिज्ञानात् गोत्वादिविधेयकानुमितिर्निष्प्रत्यदेव । तथा स- ति अयं गौरित्याकारकताऽप्यनुमिनिर्वहति स्वरूपतो गोत्वाव- गाहिनो गवान्यावृत्तित्वज्ञानात्स्वरूपत एव गोत्वविषयिण्यास्तस्या स्सम्भवात् । न वानवच्छिन्नविधेयताया अक्लप्तत्वात्तादात्म्येन गोरेव विधेयत्वमुचितम् । अयं गौरित्याकारक दन्त्वावच्छिन्नविशे. प्यकगोत्यादिप्रकारकप्रत्यक्षे या गोत्यादिप्रकारता तस्या एवं विधे- यतात्वोपगमेऽनुमितो उत्कल्पनेऽतिरिक्षाविधेयताकल्पनाभावात् । अस्तु वा गवान्यावृत्तित्वरूपन्याप्तिज्ञानादेव तादात्म्येन गवानु- मितिः किं तादाम्येन व्यापकतयेत्याशङ्कानिराचिकीर्पयोकं गोत्व. त्वाद्यग्रहदशायामिति । गवंतरावृत्तित्वस्य हेतुभूतसास्नादावग्रह- शायामित्यर्थ इत्याहुस्तन्न । गतरावृत्तित्वमावस्य गोत्वत्यशम्दार्थ- तापिरहेणोदक्षरताया दुरत्वात्। गोत्वत्वपदं तवृत्तिधमपरमिति तु न सम्यक् । गोत्वत्वस्य विशिएगोवृत्तित्वस्वरूपस्य स्वरूपतो भा- नासम्भवेन तन्झानदशायां तवृत्तिधर्मभानस्याऽवश्यकत्वात्।अपरे तु गोत्वत्वायग्रहदशायामपि गोः सिद्यतीत्यन्वयः । यवा गोत्य- त्यमनुमितो न भासते तदापि त गोर्भासत इत्यर्थः स्वरूपतो गोत्वस्यैव सास्नादिलिगकानुमिती भानस्योपगन्तव्यतया विधे- यतायाश्चाऽवच्छिनत्वनियमेन स्वरूपतो गोत्वप्रकारकानुमितेरतुभ- वसिद्धाया अनुपपत्तिरित्युपष्टम्भसंगतिरिति मातुः । यनु धनव- छेदकांशे तादात्म्यसम्बन्धेन स्वरूपतः साध्यतावच्छेकपकारक शानादनपच्छेदकत्यांश माधेयतासम्बन्धन स्वरूपतस्तरप्रकारक- ज्ञानामा स्वरूपतस्तत्प्रकारकानुमितिरित्युपगमेन गोत्वत्वाग्रहद- शायामपि तावात्म्येन व्यापकतालानादनुमितिनिर्वहतीति नोकानु- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४७ पपत्तिरिति तदसत् । अयंगौरित्यादिशानानुव्यवसाये स्वरूपतो गोत्वादिविशोषितप्रकारिताप्रकारेण ज्ञानभानात् समवायातिरिक्तन निरूपितत्वसम्बन्धेन गोत्वादेः स्वरूपतःप्रकारताया आवश्यकत्वेऽपि समवायातिरिकेनापरसम्बन्धेन स्वरूपतः प्रकारताया अप्रामाणिक- त्वात् अन्यथा व्यापकताशानहेतुतामते स्वरूपतो ज्ञानत्वादविधेयता. वच्छेदकत्वानुपपत्त्या केवलान्चयिग्रन्थे तज्ज्ञानस्या ऽनुमितिहेतुता- खण्डनं दीधितिरुतां विरुद्ध्येत उक्तक्रमेणैव तन्निर्वाहात् । न च तथा सति प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणाभिमायकतयाऽपि नै- तनन्यसंगतिरिति वाच्यम्। प्रकारित्वांश दवाऽवच्छेदकत्वांशेपिनि- रूपितत्वसम्बन्धेन जातेः स्वरूपतः प्रकारित्याभिप्रायणैतन्यसंगमः नात्। तस्याऽप्रामाणिकत्वाभिप्रायेणाऽग्रिमव्यापकताज्ञानहेतुताखण्ड नसंगतेः । अपरे तु गोत्वत्वाद्यग्रहदशायामपि स्वरूपतो भासमानगो. स्वावच्छिन्ने हेतुमन्निष्ठभेदप्रतियोगितानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्नावच्छेदकत्वाभावरूपान्योन्याभावघटिततादात्म्यसम्बन्धार- च्छिन्नब्यापकताज्ञानात्तादात्म्येन स्वरूपतो गोत्वप्रकारिकानुमितिः सम्भवत्येव । एकरूपेणा ऽवच्छेदकेऽपि अवच्छेदकतानवच्छेद- करूपेणा ऽवच्छेदकत्वाभावं स्वीकृत्यैवान्योन्याभाषघटितलक्षणस्य अन्यकता यद्रूपावच्छिन्नमित्यादिना परिष्करणीयत्वात् तदभिप्राये- वैतत्संगतेः । केवलान्वायग्रन्थे च प्रतियोगिनि प्रतियोगितान- चच्छेदकरूपेण तत्त्वाभावस्येवावच्छेदकतानवच्छेदकरूपेणाऽवच्छे. दकत्वाभावस्याऽप्रामाणिकतया व्यापकताशाने साध्यतावच्छेदकस्य स्वरूपतो भान न सम्भवतीत्यभिप्रायेण व्यापकताज्ञानहेतुतामते स्वरूपतो शानत्वप्रकारकानुमितेरनुपपत्तेपेक्ष्यमाणतया न पूर्वा- परग्रन्थविरोध इति प्राहुः । तादात्म्येन गोतिरेकाञ्चेति । तादा- त्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्तादात्म्यसम्बन्धघटितव्यापक- तावच्छेदकगोत्वावच्छिन्नस्य भेदरूपाभावादित्यर्थः । समवाय- सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य साधकत्वेपि तत्प्रतियोगितावच्छेदक; गोत्वत्वायग्रहदशायां तदभावस्य शानासम्भवेन ततः सास्ना- भाषसिद्धसम्भवादिति भावः। एवं च । अधिकरणत्वस्थाने स- म्यन्धित्वनिवेशे च । गगनादेरपीति । तस्याऽधिकरणाप्र- सिद्धावपि सयोगेन तत्सम्बन्धिवृत्तित्वस्याऽभावे 7 ·ति भावः अनुमानगादापयाम् साध्यत्सम्बन्धित्वस्य प्रसिधा यथोक्तन्याप्तिसत्वादि- । वृत्यनियामकसंयोगव्यावृत्तरूपेण संयोगस्याऽभा- पप्रतियोगिताधच्छदकसम्बन्धत्वेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य गगनीयसंयोगस्याऽभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया प्रतियोगिता- यां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यनियशकल्पे तथाविधप्रति- योगित्वाप्रसिध्या संयोगेन गगनस्य व्यापकता न निर्वहतीत्यत उक्त वृत्त्यनियामकसंयोगमावस्येति । तादृशसंयोगसाधारणसंयोग- त्याचच्छिन्नस्यत्यर्थः । यत्याधुक्तकल्पे वृत्यनियामकसंयोग. साधारणरूपेण ताशसम्बन्धत्वविहेपि न क्षतिः तन्मते प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धापच्छिमत्वानिवेशादि- त्याशयेनाह । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । पृथिवीत्वादिव्या- पकत्वमपीत्यत्र संयोगन गगनादेरित्यनुपज्यते । ननु प्रतियो- गितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वानिवेशे पृथिव्यादिनि- प्टसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नाभाषप्रतियोगितया गगनादेन पृथि- वीत्यादिव्यापकतासम्भव इत्यत आह तदभाववतोऽपीति । समवायादिना गगनाद्यभाषवतोऽपीत्यर्थः। तत्सम्बन्धित्यात्। गग. नादिसम्बन्धित्वात् । तथा च ताशगगनाधभावो न साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धिहेतुमनिष्ठ इत्यभावान्तरमा- दाय लक्षणसत्वं निष्प्रत्यूहमेवेति भावः। ननु संयोगेन गगन- स्य व्यापकत्वे वाधानवतारदशायामनान्तस्य वृत्तिनियामकसं- योगेनैव कथं न गगनानुमितिरित्यत आह । सिद्धिरपीति । तथैव । वृत्पनियामफसंयोगेनैव तेनाऽसम्बन्धित्वादिति तथा च तत्सम्य- न्धावगाहनेऽनुमितेर्धमतया तत्र भ्रमात्मकपरामर्शस्याऽपेक्षित- त्वादिति भावः । यड्पावच्छिन्नयत्सम्बन्धस्य ब्यापकताघटकत्वं तदपावच्छिन्नतत्सम्बन्धवाऽनुमितिरिति नियमाभिप्रायेण दो- पान्तरमाह । अव्यापकत्वाचेति । वृत्त्यनियामकेन सम्बन्धेनेव गग- नाद्यभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया वृत्तिनियामकसंयोगेन प्रतियोगियधिकरणाभावप्रतियोगितायाः गगने सत्त्वेन तत्सम्य- न्धस्य व्यापकत्याघटकवादित्यर्थः । तथा च व्यापकत्वाघटकसम्ब- न्धस्याऽनुमिताचभानात् न तेनाऽनुमितिप्रसङ्ग इति भावः । ननु पृत्तिनियामकसंयोगेन गगनादिसम्यन्धिनोऽप्रसिधा कथं - ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४९ तेन सम्बन्धेन गगनाद्यभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमित्यत आह । व्यकीभविष्यतीति । वक्ष्यमाणोभयाभावघटितप्रतियोगिवैय- धिकरण्यं तत्रापि सुलभमिति भावः। कालिकविशेषणतया घटादिसाध्यके महाकालत्वादिहेतौ अ- प्रसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिं शङ्कते नान्वित्यादिना । (दी०) नन्वष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यात्मककालमात्रवृत्तिधर्मस्य विशपणताविशेषणाऽव्याप्यवृत्ति किमपि व्यापकं न स्यात् । स्वावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिनोऽसम्बन्धिनि काले वर्तमान- स्याऽभावस्य प्रतियोगितायां तत्सम्बन्धाऽवच्छिन्नत्वस्य तेन सम्बन्धेन यत् प्रतियोगिसम्बन्धि तदन्यत्वस्य च काले ऽसम्भवात् ॥ (गा०) खण्डकालवृत्त्येतत्कालत्यादिहेतुकस्थले ऽतीतानागतव्यक्ती. नां तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नतादृशसम्वन्धावच्छिन्नाभाव एव हेतुमति प्रतियोगिव्यधिकरणः प्रसिद्ध इति नाऽन्याप्तिरतो ऽटद्रव्यातिरिक्त- द्रव्यात्मकेति। जन्यमात्रस्य कालोपाधितामते द्रव्यात्मकस्याऽपि खण्डकालस्य सम्भवान्न महाकालपर्यन्तलाभ इत्यतोऽतिरिक्तान्तम्। यद्यपि गगनदिगात्ममनसां नित्यतया सण्डकालत्वासम्भवेन चतुर्द्रव्यातिरिकेत्युक्तावपि महाकाललाभस्तथापि यत्किञ्चिचतु. द्रव्यातिरिक्तत्वस्य पृधिज्यादावपि सत्त्वात्पृथिव्यादिचतुष्टयाति- रिक्तत्वस्य च विशिप्याऽभिधान एव तल्लाभः । तान्त्रिकैर्महाकाल- स्यैवाऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यपदेनाऽभिधानात्तथाऽभिधाने विशिप्या. ऽनमिधानेऽपि नाऽन्यपरत्वशङ्केति तथैवा ऽभिहितम् । खण्ड. फालसाधारणमहाकालवृत्तहेतुत्वे खण्डकालरूपहेत्वधिकरण एवं लक्षणघटकोक्ताभावप्रसिद्धिरिति कालमात्रवृत्तीत्यत्र मात्रपदम् । समघायादिना कस्यचित्साध्यत्वे समवायादिना एव महाकाले तेन सम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरणः प्रसिध्य- तीत्यतो विशेपणताविशेषणेति । कालिकविशेषणतयेत्यर्थः । व्याप्य- चिसायके प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपादानेन केवलान्यायवा- , व्यत्वादेयापकतासम्भव इत्यतोऽन्याप्यवृत्तीति । कालिकसम्यन्धे. घटाद्यभाव ·। ४५० अनुमानगादाथर्याम् नास्याप्यत्तित्वं च व्यतिरेकिमानस्यव, केवलान्यायनोऽप्यनित्यस्य विश्पयिषयफजन्यमानाविण्याचादयोध्यम् । एतत्सर्वं वस्त्यभिप्राये- गाभिहितम् । महाकालान्यतिहेतुकेऽन्यसम्बन्धन साध्यतायां च हेनुमति सर्वत्र साध्यतावच्छदफसम्बन्धन वृत्तिमन्मात्रस्यव. तेन सम्बन्धेन चित्पन्नमदशायां अनुमितिजनकमानानुपपत्तिरपि द्रव्या। पवं कालिकसम्बन्धेन व्याप्यवृत्तिसाध्यकेऽपि तेन सम्ब. धन साध्यस्याऽच्याप्यवृत्तित्वम्रमदशायां प्रतियोगियधिकरण्यध- टितायाः प्रतियोगियेपधिकरण्याघटितायाध व्यापकताया दुर्ग- इत्त्वान्महाकालत्यादिहेतुकानुमित्यनुपपत्तिरपि । स्वावच्छेदकस- म्पन्धेन स्वावच्छेदकविशिष्ठानधिकरणहेत्यधिकरणकृत्यभावीयसा- भ्यतापच्छदफसम्यन्धापीच्छन्नप्रतियोगितानिवेशकल्पे तादशप्रति- योगित्याप्रसिमिधानेनाऽच्याप्ति स्फुटीफरोति । स्थापच्छेदकेति । स्थम् । मतियोगिता।काले। महाकाले। तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य । फालिफसम्बन्धावच्छिन्नत्यस्य, यसम्भवादिति योजना। कालिकस- म्वन्धन वृत्तिमन्मावस्येच महाफाले वृत्तेः, अत्तच तेन सम्वन्धेन सम्बन्धिनोऽमसिधा कस्यापि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धिहेतुमद्दत्तित्वास- म्भवेन समयायादिसम्बधापच्छिन्नघटायभावस्येव तथात्वात्तत्र- तियोगितायाश्च समवायादिसम्बन्धनवाऽवच्छिन्नत्वादिति भावः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धिहेतुमहत्त्यभावीयस. म्यन्धावच्छिन्नत्याविशेषितप्रतियोगितानिवेशकल्पे तादशसस्यन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धिहेतुमत पवाऽप्रसिद्धाऽन्याप्तिरित्याह । तेनेति । तेन सम्बन्धेन । कालिकसम्यन्धेन । गगनायभावप्रतियोगिनस्तेन सम्बन्धेन सम्बन्धिरूपप्रतियोग्यप्रसिञ्चा तेन सम्बन्धेन प्रतियोग्य सम्बन्धित्वासिद्धि स्फुटीकत्र्त प्रतियोग्यसम्बन्धित्वस्येत्यनभिधाप यत्प्रतियोगिसम्बन्धि तदस्यत्वस्येत्यसमासेनाऽभिधानम् । अथ कालिफसम्बन्धेन महाफालान्यवृत्तित्वविशिष्टस्य घट- स्य तत्सम्बन्धावछिन्नाभाष एवं महाकाले प्रतियोगिताव छेद- कविशिष्टप्रतियोगिव्यधिकरणः प्रसिद्धस्तमादायैव च लक्षणस. मन्ययात् कथमन्याप्त्यभिधानं न हि महाकालान्यवृत्तित्ववि- शिष्टघटादिनिरूपितः कालिकसम्बन्धोऽपि महाकाले सम्भवति ·অৰুণানারগাঁ शविशिएनिमिताधिकरणताविशेषम्य महाकालेऽ सन्येपि घटादेः घटत्यावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणतासत्त्येनय सर्वाधास्योपपत्तेः। अम फेचित् । फालिरुपयन्नाधारता महाकालस्य न तु स्पेमियादेः, इदानी घट इत्यादिप्रतीत्या क्रियादिरूपकालो- पाधीनां महाफालनिष्ठाधारतायच्छेदकत्यस्यैवाऽवगाहनात् । बत एवं तेषां फलिमविशेषणनया कालोशधित्यप्रवादः। तारशमतीते: मियादाव घटायाधारत्यावगाहित्वोपगमे ताशप्रतीतीनामनु. गताधारतापगाहित्यानुमचविरोधात् । कालत्वेनाखण्डोपाधिना सधैर्य क्रियादीनामनुगमेन तारशानुभयोपपादने महाकालस्य यामामणिकतापरिति , प्राचीनमताभिप्रायेणेयमव्याप्त्याशहा । तथा च मति. कालिकसम्बन्धेन महाफालान्यवृत्तित्वस्यवा- प्रसिद्धया नविशिष्टाद्यमाघमावाय लक्षणगमनासम्भवात् । न च मियादेः कालवानभ्युपगमाभिप्रायेण चेदयं अन्धस्तदा- दिव्यातिरिक्तद्रव्यामफताया मध्यावर्तकतयाऽभिधानासहति- रिति वाच्यम् । तद्रव्यात्मक एव काल इति मत- विशेषसूचनार्थतया तासनतः । तन्मात्रवृत्तित्वं च हेतोलक्ष्यता. संपादकत्येना ऽभिदितम्, इतरवृत्तेभिचारित्वात् । अथवा भवतु फालोपाधिरपि कालिकसभ्यन्धेनाऽधिकरणं तदधिकरणत्वसाधक श्वेदानी घट इत्यादिप्रत्ययो व्यवहारश्च तस्य धाननुगतोपाधिमात्र विषयकत्ये ऽनुगताधारत्वावगादित्यानुपपत्या क्रियादिलोपाधि विशिष्टमहाकालस्य घटाद्याधारतावगाहित्यमावश्यकम, विशिष्टे घटाद्याधारवावगाहित्ये विशिष्टान्तर्गतविशेषणेऽपि तवाहित्य. मावश्यफमिति खण्डकालस्य कालिकसम्बन्धेनाधारतासिद्धिः । एवं चेदानी महाकालान्यत्यधिशिष्ट घट इति प्रत्ययः खण्डकाले विशिष्टाधारतायां मान न त्वन्य इति तत्साधकप्रत्ययवलादेव महाकालान्यवृत्तित्वानिरूपकस्यापि महाकालस्य विशिधारत्व- सिद्धिर्दुरिव । तथा च महाकाले विशिघटामावोऽपि विशिम- तियागिसमाधिकरणः ताशप्रतीत्यनभ्युपगमे खण्डकाले न वि. शिप्रतियोग्यधिकरणत्वसिद्धिरित्युकस्थलेऽव्यासिवारणमशक्य. मित्याहुः। अन्य तु कालिकसम्बन्धः स्वरूपादनतिरिका तथा च खण्ड ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४५३ कालमहाकालानुयोगिकनाशसम्बन्धानां तत्तास्वरूपाणामनुगम- कतावच्छेदकाभावेन प्रत्येकमेव सम्वन्धता । तथा च महाका. लस्वरूपसम्बन्धेनैव घटादेः महाकालत्वादिव्यापकता वाच्यति दुरुद्धरैवाव्याप्तिः तादृशसम्बन्धन महाकालान्यवृत्तित्वस्याऽप्रसिद्ध- रिति वदन्ति । तदसत । स्वरूपाणां प्रातिस्विकरूपेण सम्बन्धत्वे यत्किञ्चित्खण्डकालनिरूपितस्वरूपसम्बन्धेन साध्यतायां ताशख- ण्डकालमात्रवृत्तिहतुकेऽपि प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिसम्म- वान्महाकालमात्रवृत्तिहेतुकानुधावनस्य निर्वाजत्वापातात् । परेतु साध्यतावच्छेदकावशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यविषयकानुमित्यौ. पयिकव्याप्तावेव प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिवैयधिकरण्य- प्रवेशो न तु साध्यतावच्छेदकोपलक्षितसाध्यवैशिष्ट्यविषयकानु. मित्यौपयिकव्याप्तो, अन्यथा महाकाले पृथिव्यादिवृत्तित्वोपलक्षित. जात्यनुमानानुपपत्तेः । तादृशसाध्यतावच्छेदके प्रतियोगितावच्छे. दकविशिष्टप्रतियोगिव्यधिकरणत्वविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्वसत्वात् । इत्थं च यत्र साध्यतावच्छेदकोपलक्षितस्य सा. ध्यता तत्रैवा व्याप्तिशङ्कापरो ऽयं ग्रन्थः, तत्र यथाश्रुतप्रतियोगि. चैयधिकरण्यस्यैव निवेशेन महाकालान्यवृत्तित्वविशिष्टघटाभावस्या- ऽपि लक्षणाघटकत्यादिन्याहुः । तदपि न । अग्रिमविशिष्टपदोपादा. नतच्यावृत्तिप्रदर्शनविरोधात् । (दी०) न च तादृशसम्बन्धेन हेत्वधिकरणीभूतयत्किश्चि- ह्यत्यवृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिसामान्यकत्वमेव वक्तव्यम् । तथा चाऽवृत्तिगगनाद्यभावद्वारिकैव तत्सिद्धिः । स- चायधिकरणकर्मादौ समवायेन ज्ञानसामान्यस्य संयोगसा- मान्यस्य चाऽवृत्ते ऽतिप्रसङ्गः । भूतत्वमूर्तत्वोभयत्वविशि- एगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वविशिष्टसत्तादिकन्तु न मनोगु- णादिवृत्ति, संयोगसामान्यं तु न किञ्चिद्व्याऽवृत्तीति वा- च्यम् । विशिष्टस्याऽनतिरिक्तत्वात् । समवायेन जातेः सा- ध्यत्वे मेयत्वादावतिमसङ्गात् । जातिमन्निष्ठाभावप्रतियोगिता.

·- ४५४ अनुमानगादापयाम् या जातित्वेनाऽनवच्छेदात् , जातिशून्ये च तादृशसम्बन्धेन वृत्ते- प्रसिद्धः । संयोगादिसाध्यकगुणकान्यत्वादी चातिव्या- प्तिः । अद्रव्ये हेतुमति तादृशसम्बन्धेन वृत्चेरपासिद्धद्रव्ये च संयोगादेरपि वृत्तेः । मैवम् । (गा०) ताशसम्बन्धेन । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन साय. तावच्छेदकसम्बन्धन धावक्तव्यम् । अभावविशेषणतया अभाव. पूर्वप्रतोकेन विवक्षणीयम् । गगनाद्यभाववारिकैवेति। तत्प्रतियोगिता ফাকিবাধিকারবিষ্মী বৰুনাথদেমাধৱাৰবি वृत्तिमति प्रसिद्धायाः कालिकसम्बन्धेन महाकालतिताया अमावस्य तत्र प्रसिद्धत्वादिति भावः । ज्ञानवान सत्वात् संयोगी सरवादित्यादौ कमेण सम्बन्धविशेष. निवेशनपत्किञ्चित्पदोपादानयोन्याश्चिमाह । सच्चाधिकरणकर्मादा. विति। सम्बन्धविशेषानुपादाने कर्मादी समवायेन मानाभावप्रतियो. गिनोऽवृत्ताधपि विषयतासम्वन्धेन शानस्य वृत्तेस्ताइशामावो न लक्षणघटका स्यात्, कमादौ संयोगामायतियोगिनोऽसत्त्वेपि हेत्व. धिकरणद्रव्यवृतितया हेत्वधिकरणवृत्तित्वसामान्याभावयत्वासम्म वात् सोपिन तथा स्यादित्यभावान्तरमादायाsविल्याप्तिप्रसक्कि- रिति भावः । यद्यपि यत्किञ्चिपदस्प व्याधिनिसाध्य केऽपि सम्भ वति शानस्य समयायसम्पन्धनान्याव्यत्तिवया तसायकेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशस्यावश्यकत्वात् । तथापि प्रसिया- व्याप्यवृत्तिसाध्यके व्यभिचारिणि संबोगी सस्वादिलादी त दनुक्ती तंत्र व्यावृत्तिर्न सम्भवतीति शहा स्यात् तमिर साय तदर्शनम् । केबिनु संयोगसाध्यके आविपदमाहागुणात्य. स्वविशिष्टसत्ताइतुके साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्यैव व्याधि. प्रदर्शनपरं संयोगसामान्यस्थ चेत्यपि । विषयताया वृत्पनियामक काये प्रतियोगिवैयधिकरण्ये सम्बन्धित्वानिवेशपक्षे पूर्णस्पली. यव्यावृत्यसतिरित्यस्सरसादेननुधावनम् । संयोगाभावस्य का. लिकसम्बन्धेनेच सर्वत्र कर्मणि प्रतियोगितामानाधिकरण्यसत्या ·सिद्धान्त लक्षणप्रकरणम् । ४५५ दतिव्याप्तिप्रसक्तिरिति वदन्ति । तदसत् । उक्तास्वरसेन पूर्वमपि ज्ञानसाध्यकं परित्यज्य स्थलान्तरानुसरणादत्र निर्वाजतादृशस्थ- लपरित्यागे सन्दर्भविरोधात् । आदिपदेन हेतोः साध्यस्य च विशे. पशब्दनापादानस्या ऽयुक्तत्वाच्च । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्योपादानस्य पूर्वोक्तस्थले एव व्यावृत्ति स्मारयति । भूतत्वेति । यद्यपि पूर्व विशिष्टसाध्यक- अतिव्याप्तिप्रदर्शनोत्तरं विशिष्टस्यातिरिक्ततापक्षे तदसङ्गतिरित्य- स्वरसादुभयसाध्यकातिव्याप्तिदर्शिता तथा ऽपि द्वन्द्वेऽल्पाक्षरस्य पूर्वनिपातनियमसत्वे उभयत्वविशिष्टान्तस्य प्रागभिधानम् । अत्र पूर्यस्थले द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितायाः व्यासज्य- तित्वोपगमे ऽतिव्याप्तिन सम्भवतीत्यस्वरसेनैव द्वितीयस्थलाति- व्याप्त्यवतरणं पूर्वाभिप्रायविरोधादनुपादेयम् । न मनोगुणा- दिवृत्तीति । विशेष्ये शुद्ध तवृत्तित्वसत्वेऽपि विशिष्टे तत्र तह- त्तित्वाभावोक्षत एव । एकरूपावच्छिन्न एव तत्तदभावयोर्विरोधे. नावृत्तरित्यभिमानः। न चैवं विशिष्टान्तानुपादानेपि सत्तादौ विशि- पृसत्तात्वादिना गुणाद्यवृत्तित्वसत्त्वेन विशिष्टसत्ताद्यभावस्य लक्ष- णघटकतयाऽतिव्याप्त्यप्रसक्तेन विशिष्टान्तव्यावृत्तिसम्भव इति वाच्यम् । प्रतियोगिनि किञ्चिद्रूपावच्छिन्ने हेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्य- तिवृत्तित्वाभावस्य लक्षणघटकल्वे सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादाव. पि सत्तावाद्यवच्छिन्नाभावस्य लक्षणघटकत्वापत्याऽव्याप्त्यापा, हेत्वधिकरणावृत्तित्वस्य तद्वृत्तिभिन्नत्वरूपस्यैव निवेशनीयतया वि. शिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्ताद्यभावस्य लक्षणघट- कत्वानि हेणा ऽतिव्याप्तिप्रसक्तेः। प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्वो. पादाने प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्वावच्छेदेन हेत्यधिकरणवृत्ति. त्वात्यन्तामावस्यैव निवेशनीयतया विशिष्टसत्ताद्यभावस्य ल. क्षणघटकतानिर्वाहेणाऽतिव्याप्तियारणसम्भवाघ्यावृत्तिसङ्गतेः । सा- मान्यपदप्रयोजनमाह । संयोगसामान्यं चेति । संयोगी द्रव्यत्वा- दित्यादौ संयोगत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिन्यां यत्किञ्चित्संयोग. व्यक्तौ हेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्धादिव्यत्यत्तित्वसम्भवेऽपि तत्पति- योगिसामान्ये तदसत्त्वेन तादृशाभावस्य लक्षणाघटकतया ना. ऽव्याप्तिरित्यर्थः।

·अनुमानगादाधर्याम् विशेष्यवृत्तेविशिष्टानुयोगिकामाचोऽप्रामाणिक इन्याशय. न दूषयति । विशिष्टस्या नितिरिक्तवादिति । तथा चोमयत्यादिवि. शिष्टस्य मूर्तत्वादेः शुद्धमूर्तत्यानतिरिक्ततया मूर्तस्वादिवृत्तमंनो. वृत्तित्वादेरमावस्योमयत्वादिविशिष्टेऽपि तस्मिन्नसम्भवात् भूतत्व. मूतत्वोभयवान्मूर्तत्वादित्यादावातव्याप्तिः विशिष्टान्तोपादानेऽपि दुचारैवेतिभावः । न च भूतत्वमूर्तयोभयं न मनसि, गुणा- न्यत्वविशिष्टसत्ता न गुणे इत्यादेिसर्वानुभवसिद्धप्रतीतिवलादुभ यत्वविशिष्टसचात्वावच्छिन्ने मनोगुणादिवृत्तित्वाभावसिद्धराव- श्यकत्वामतिव्यासिरिति वाच्यम् । तारशप्रतीत्या मनो. गुणाधिकरणकवित्वावच्छिन्नविशिएसत्तात्वावच्छिन्नामावस्यवा- गाहनाद । जातौ न किञ्चित्समवैतीले निधयदशायां जाती न भूतत्वमूतत्वोभयं न वा विशिष्टसत्तेति प्रतीति धत मनासे गुणे न किञ्चित्तमपैतीनि भ्रमशायामपि ताह शमतीतेरानुभविकनया मनोगुणादिसमवेतत्वाभावस्य तविषयत्वा- লবন মাখি কামা রথিনাযা না হয় तादृशभ्रमाभावकालीनतथाकारकप्रतीतावपि तस्यैव विषयत्वौदि. स्यात्, अन्यथा कल्पनागौरवापत्तेः । भूतत्यमूतत्वोमय न मनोवृत्ति गुणान्यत्वविशिष्टसत्ता न गुणवृत्तिरित्यादिप्रत्ययश्च ताहशोभाय. विशिष्टसचात्यादौ मनोगुणादिवृतित्वावच्छेदकत्यामा तादृश. चित्येताहशोभयत्वविशिष्टसत्तावावच्छेद्यत्वाभाव वावगाहते तार शाभावस्य फ्लप्तत्वात् । नच यत्किञ्चिद्धवधिकरणवृत्तिवानवच्छेद- कस्वप्रतियोगितावच्छेवककवमेव विवक्षणीयम्। उभयत्वाद्यचच्छि. भाभावप्रतियोगितावच्छेदकोभयत्वादेश्च मनोगुणादिवृत्तिताधनव- छेदकत्वात्तादशाभावसंग्रहेण नातिव्यतिरिति वाच्यम् । गुणा न्यत्वविशिष्टसत्ताद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य वैशिष्ट्यसीहत. सत्तात्वस्य गुणादिवृत्तितावच्छेदकशुद्धसत्तात्यायनतिरिक्ततया तब- नवच्छेदकत्वासम्भवेनोक्तविषक्षयाsपि तादशाभावसंग्रहासम्मघा. त् । यदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकनायो यत्किञ्चिद्धवधिकरण: सित्तावच्छेदकत्वपर्यास्यवच्छेदकावच्छिन्नपर्याप्ततापिरहस्तादृशाभा- पनिवेशे दर्शितातिन्याप्तिपरिहार: स्यात् इत्याशङ्का दूषणान्तरमाह। समवासनेति । जातिमभिएतादशाभायेति । जातिमनिष्ठा यो घटत्या.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४५७ तथा द्यमावस्तस्यैव पटाद्यसमवेतप्रतियोगिकत्वेन तत्तत्प्रतियोगितायां जातित्वस्याऽनवच्छेदकत्वादिति भावः । जातिमदवृत्ते तित्वाव- च्छिन्नाभावस्य तादृशत्वं न सम्भवतीति स्फुटयति । जातिशून्ये चेति । तादृशसम्बन्धेन समवायसम्बन्धेन । मप्रसिद्धारति । च जातिमदवृत्तियों ऽभावस्तत्प्रतियोगिसामान्ये हे. तुमद्यत्किञ्चित्पदेन जातिशून्यमेवोपादायाऽवृत्तित्वान्तं घटनीयं तच न सम्भवति प्रतियोग्यप्रसिद्धा तदप्रसिद्धिरिति नाऽसो लक्षणघटक इति भावः। जातेाप्यवृत्तितया तत्साध्य के प्रति- योगिवैयधिकरण्यस्य प्रयोजनविरहेणाऽप्रवेशेनोक्तदोपानवकाश इत्यव्याप्यवृत्तिसाध्यके एवाऽतिव्याप्तिमाह । संयोगादीति । अ. तिव्याप्तिरिति । संयोगत्वावच्छिन्नाभावस्य हेत्वधिकरणयत्किञ्चि. ध्यक्त्यसमवेतप्रतियोगिसामान्यकत्वाभावेन लक्षणाघटकत्वादिति । तदसम्भवमेव स्फुटयति । अव्य इति । हेतुमतीति-सामान्या. दावित्यर्थः । अप्रसिद्धेरिति । तथाच यत्किञ्चिद्यक्तीत्यनेन न सामान्याद्युपादानसम्भव इति भावः । द्रव्ये च संयोगादेरपीति । तथा च द्रव्यमपि किञ्चित्पदेनोपादाय ताहशामावस्यं तथात्वं न शक्योपपादनमिति भावः ।। (दी०) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये निरुक्तमति- योगिप्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्यत्यनुयोगिकत्वसामा- न्योभयाऽभावस्य विवक्षितत्वात् । धूमसंयोगे वह्नयाधिकरणायो- गोलकानुयोगिकत्वस्य, चैत्रान्यत्वविशिष्टैतद्दण्डसंयोगे एतद्दण्डा- धिकरणचैत्रानुयोगिकत्वस्य, गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तासमवाये च जात्यधिकरणगुणानुयोगिकत्वस्य विरहान्नातिप्रसङ्गः ।। (गा०) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये उभयाभावस्य वि. घक्षितत्वादिति योजना । तथा च स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट- प्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चित्यनुयोगिकत्वसामान्यो- भयाभाववत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्यमभावे, स्वप्रति- योगितावच्छेदकत्यत्र स्वावच्छेदकत्वं प्रक्षिप्य ताशोभयाभाव. यत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वं प्रतियोगितायां वा विशे.

·अनुमानगादाधर्याम् पणं देयमिति भावः । जलादिसंयोगे वयादिप्रतियोगिक वधूम- घदनुयोगिकत्योभयाभावसत्वेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामा- न्यान्तर्गततचयमाऽधिकरणानुयोगिकवादिसंयोगे बनियतियोगिक- स्वतदधिकरणानुयोगिफावोभयाभाचासत्वान्न वयभावस्य ल. क्षपघटकति घटाभायमादायैव चन्हिमानधूमादित्यादी ल. क्षणसमन्वयः । घटवान्महाकालत्यादित्यादौ पुनरवृचिगगनादे- रभाव एवं लक्षणघटकः, कालिकसम्बन्धसामान्ये तत्तत्प्रतियो. गिकत्यामानोभयाभावसालभ्यात् । यत्किञ्चिद्धत्वधिकरणानु योगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये निसकप्रतियोगिप्रति. योगिकत्वामावनिवेशे आतिमान्मेयत्वादित्यादावुक्कातिव्याप्तिवा- रणमशक्यम् । सामान्यानुयोगिकसमवायाप्रसिद्धया जात्याश्रया. नुयोगिकसमवाये च जात्यादिप्रतियोगिकत्वसत्वेन जातित्वाव. च्छिमाभावस्य प्रतियोगिन्यधिकरणयानुपपत्तेः । पचं निश्कप्र. तियोगिप्रतियोगिफसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये हेत्वधिक रणयत्किञ्चिद्ययनुयोगिकस्वाभावनिवेशे घटयान्महाकालत्यादि. त्यादायव्याप्तिधारणमशक्यम, गगनत्वविशिष्टप्रतियोगिककालि- कसम्बन्धाप्रसिद्धगंगनामावस्याऽपि प्रतियोगिव्यधिकरणत्वानुप- पत्तेरित्युभयाभावानुसरणम् । यत्किञ्चित्पदप्रयोजनमाइ । धूमसंयागे इति । अयोगोलकानुयोगिकत्यस्य विरहाभातिप्रसङ्ग इत्यनेनाऽन्य यः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यान्तर्गतधूमसयोगे धूमप्रति- योगिकत्ववन्दिमदनुयोगिकत्योभयोरेय सत्येन तत्सामान्ये उभ- याभावस्य दुर्घटत्वाद्यस्किञ्चित्पदानुपादाने धूमवान्वलेरित्यादा- पतिव्याप्तिः स्यात् । हेत्यधिकरणस्य हेतुमत्त्वेन न निवेशः किन्तु त. चयक्तित्वेन यत्किश्चिदेकहेतुमद्यकेनिवेश इत्येतलाभाय तदुपा ने पुनहेत्यधिकरणायोगोलकानुयोगिकत्वस्य धूमसयोगे ऽभावादन्य संयोगे व धूमप्रतियोगिकत्वस्याऽभावात् संयोगसामान्यस्यैवोभया भाववत्वाद्धमत्वावच्छिन्नाभावोऽपि लक्षणघटक इति नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टार्थकनिरुक्तपदापादानप्रयोजन योगेन चैत्रायत्यविशिष्टतहण्डत्यनैव चैत्रादिनिष्ठतहण्डसा- ध्यके एतद्दण्डहेतो, समवायेन विशिष्टसत्तासाध्यके जातिभपहेतो चाऽतिव्याप्तिवारणरूपं दर्शयति । चैत्रान्यत्वेति । निरुक्तपदानुपाराने ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । संयोगसामान्यान्तर्गनचैत्रनिष्ठेनदण्डसंयोगे हेत्वधिकरणचैत्रा- नुयोगिकत्वचैत्रान्यत्वविशिष्टैतहण्डाभावप्रतियोग्येतहण्डप्रतियोगि. कत्वयोः, समवायसामान्यान्तर्गतगुणानुयोगिकसचासमवाये च हेत्वधिकरणगुणानुयोगिकत्वविशिष्टसत्ताभावप्रयोगिसत्ताप्रतियोगिः कत्वयोद्वयोरेव सत्त्वेन ताशाभावस्य लक्षणघटकना न स्यादिति प्रसकातिप्रसक्तस्तदुपादानान्नावकाशः। चैत्रे गुणादौ च संयोगेन समवायन च विशिष्टदण्डविशिष्टसत्तावैशिष्ट्याप्रत्ययात्तदनुयो- गिकसंयोगसमवाययोविशिष्टदण्डत्वविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नप्रति. योगिकत्वानभ्युपगमेनाऽन्यानुयोगिकयोश्च तयोश्चेत्रगुणाद्यनुयो. गिकत्वाभावेनामयाभावस्याऽक्षततया विशिष्टसाध्याभावस्याऽपि लक्षणघटकत्वादित्यर्थः। अथा ऽत्र संयोगेन घटादौ साध्ये घटत्वादिहेतावतिव्याप्तिः संयोगसामान्यान्तर्गतघटादिसंयोगे घटाद्यनुयोगिकन्वघटादिप्रतियो. गिकत्वोमयसत्त्वेन घटादिनिष्ठघटाद्यभावस्य लक्षणाघटकत्वात् । न च स्वस्मिन् संयोगेन स्वविशिष्टबुझ्चनुदयात् अन्यत्र वि. शिष्टवुद्धिनियामकघटसंयोगे घटप्रतियोगिकत्वमात्रम्, घटे ऽन्यः विशिष्टधीमात्रानयामकसंयोगे च तदनुयोगेकत्वमात्रमिति घटा- नुयोगिकत्वतत्प्रतियोगिकत्वोभयं न कुत्रापि संयोगे ऽस्ति, न हि समवायन संयोगाधिकरणत्वमेव संयोगानुयोगित्वं येन घटसममवेतसंयोगमात्रस्यैव घटानुयोगिकत्वं स्यात् । तथा सति तत्सम्बन्धानुयोगिताया एव तद्विशिष्टधुद्धिविषयताप्रयो- जकत्वेन स्वस्मिन्नपि स्वविशिष्टयुद्ध्यापत्तेदुवीरत्वात्, किन्तु सम्बन्धान्तरमेवेति वाच्यम् । येन सम्बन्धेन घटे यवि- शिष्टधीस्तेन सम्बन्धेना ऽन्यत्र कदाचिद्धटविशिष्टवुद्धिजननादेक- धैव संयोग घटानुयोगिकत्वघटप्रतियोगिकत्वयोरुभयोरेवावश्य- कत्वात् । यस्मिन्सम्बन्धे यत्प्रतियोगिकत्वविशिष्टे यदनुयोगिकत्वं तत्सम्बन्धेन तस्यैव तद्विशिष्टप्रमितेः । स्वप्रतियोगिफत्वविशिष्टे च संयोगे स्वानुयोगिकत्वानुपगमेन स्वस्मिन् तेन सम्ब- न्धेम स्वविशिष्टप्रमापत्त्यनवकाशात् इति चेन्न । संयोगेना. धिकरणांशे आधेयस्यैव विशिष्टवुद्धिर्जन्यते नत्वाधेयांशे, आ. धाराधेयभावानापन्नयोवृत्त्यनियामकसंयोगिनोश्च संयोगेन वि.

·अनुमानगादाधर्याम् शिष्टयुद्धरप्रामाणिकत्वात् । अधेियत्वानुपस्थितिकालीने भूगले घट इत्यादिमत्यये घटायंशे भूतलादेः प्रकारत्वेऽपि आधेर- ताया एवं संसगतोपगमात्, न तु संयोगस्य । एवं सति - त्यनियामफस्य गगनादिसंयोगस्य सम्बन्धम्यानुपपत्तिः विशिष्ट- बुद्धिनियामकस्यैव तथात्वादिति चेत् का क्षतिः । एवं च येन संयोगेना ऽन्यत्र घटादिविशिष्ट्युद्धिर्जन्यते घटस्य तत्संगोगा- श्रयानरधारत्वेन घटे न तेन सम्बन्धना ऽन्यविशिष्टयुद्धिर्जन्यते इति संयोगमात्र एव तत्प्रतियोगिकत्यतदनुयोगिकत्वोभयाभावस्या- क्षितत्वात् । अथ यस्य घटस्याऽधास्थितपटें येन संयोगेन घटविशिएयुरि- जनिता तेनैव च संयोगेन पटेन समं परिपत्य स्थापित तटे पटविशिष्ट्युद्धिरपि जन्यते तत्र संयोग घटप्रतियोगिकत्यघटा- नुयोगिकत्योभयस्यावश्यकतया संयोगेन घटसाध्यके तहटतत्पटा न्यतरस्वरूपेण हेतुवायामतिव्याप्तिरिति चेत्। पपं सति साध्य. वायच्छेदकसम्पन्धानुयोगितासामान्य निरकप्रतियोगिफत्वावशिए. सम्बन्धनिरूपितत्वहेत्वधिकरणीभूतथाकविकिनिएत्योभयाभार पर वियक्षिणीयः । स्वस्मिन् स्वविशिएयुध्धनुदयेन स्पप्रतिया- गिफत्यपिशिष्टसंयोगनिमपितत्वस्य स्यनिधानुयोगितायामसत्यात् संयोगीयानुयोगितासामान्ये घटप्रतियोगिफत्वपिशिष्टसम्बन्धनिरु- पितत्यतनिधत्योभयाभाचो क्षित पति । एवं च यदेतत्वल्पे समयायम्यमते ऽतिध्याप्तिमुझाययिष्यति तपधाभुलाभिमापोति ध्येयम्। अथ पत्यादिकं प्रति पयोसिसम्बन्धन दिमाई- पकन्यापत्ति हेतुमत पफम्यस्य पपीसिसम्बन्धन विधाप. नधिफरणत्वेऽपि मित्यादिपयांनी त्यधिकरणा- योगिकत्याभावासत्यादिति द्रव्यत्यादिना पयातिसम्बन्धन गग- नादो गित्यापनुमानापतिः । नापत्ति, पापिगम्यकपरि- संसर्गजन्याराज्यवृत्तिप्रफारफयुद्धनमतया मानिकपमा पारशामित्युपगमासम्भयात् । न चैकमाधिमापन दि. त्यादिपोनरकस्मिसापेऽपि उभयविधिमापन - पॉमिमयान सम्मान ताति ATTRALमा दुर्गा ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । मिति वाच्यम् । तद्यावृत्तप्रमालक्षणस्याऽपि कथञ्चिन्निर्वचनसम्भ- वादिति चन्मैवम् । उदेश्यतावच्छेदकानतिरिक्तवात्तत्वाविशेषित- पयांतेः क्वचिदपि सम्वन्धत्वानभ्युपगमेन ताहशपयाप्तिसंसर्गकानु- मितेरापादनासम्भवात् । गगनत्वाद्यनतिरिक्तवृत्तित्वविशेषितपर्या- सेवित्वादिप्रतियोगिकत्वाभावेन द्वित्वादिनिष्ठव्यापकत्वाघटकतया ताशसम्बन्धनापि तदनुमित्यापत्त्यनवकाशात् । यत्तु हेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्यक्त्यनुयोगिकत्वस्थले हेतुमत्त्वप- याप्त्यवच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकत्वनिवेश्यम् । द्वि. त्यादिपर्याप्ती च द्रव्यत्यादिपयाप्त्यवच्छेदकैकमात्रवृत्तिधर्माव- च्छिन्नानुयोगिताकत्वविरहान तेन सम्बन्धेन द्वित्वादेव्यत्वादि- रूपमत्येकपर्याप्तधर्मव्यापकतापत्तिः । हेतुमदृत्तियत्किञ्चिद्धा. वच्छिन्नानुयोगिताकत्वनिवेशे इमे वहस्तित्वादित्यादौ पर्या- प्तिसम्बन्धेन हेतुसाध्यभावेऽव्याप्तिः हेतुमदेकमात्रवृत्तिधर्माव- च्छिन्नानुयोगिताकत्वस्य बहुत्यादिपर्याप्तावसत्त्वेन ताहशसाध्या- भावे निरुतप्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य दुर्वारत्वात् अतो हेतुपर्या- प्त्यवच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मानवेश इति । तन्न मनोरमम् । एता- शरीत्या उक्तकल्पपरिकारेऽपि प्रतियोगिमतेंदे हेतुपर्याप्त्यवच्छे- दकावच्छिन्नानुयोगिताकत्वस्याऽग्रिमकल्पे विवक्षणे आकाश आ- काशघटोभयत्वादित्यादौ अतिव्याप्तेर्दुवारत्वात् आकाशत्वाद्ययच्छि- नमेदस्य दर्शितहेतुपर्याप्त्यवच्छेदकतदुभयवृत्तिधर्मावच्छिन्ने उस- त्त्वात् , प्रतियोगिवृत्तिधर्मस्य भेदाधिकरणतानवच्छेदकत्वात् । न च व्यासज्यवृत्तिधर्मसाध्यके इंडशी रीतिरुपादेयां नाऽन्यत्रेति वाच्यम्। आकाशत्वादेराकाशघटादी व्यासज्यवृत्तित्वन्नमदशायां तदवच्छिन्न- भेदस्य प्रत्येकं हेत्वधिकरणवृत्तित्वमहेऽपिआकाशघटोभयत्वादिहेतु- ना आकाशत्वाद्यनुमित्युत्पत्त्या तनिहाय तत्राऽपि साधनपर्या- प्यवच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणताकप्रतियोगिमद्भदघटितव्याप्तिहान- हेतुताया घान्यतया तत्राप्यनुमित्यापयिकच्यातिप्रसिच्यापत्तः तस्मादित्वादिसाध्यकद्रव्यत्वाकाशत्वादिकं सद्धतुरेव । इमे यहव- स्त्रित्यादित्यादायव्याप्तिवारणाय च पर्याप्त्यतिरिक्तस्वरूपसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणत्वावच्छिन्नस्य भेद एव हेतुमति निवेशनीयो न तु प्रतियोग्यवच्छिन्नभेदः प्रतियोगिमदवृत्तिधर्मवत्त्वं पा तेन ·१६२ अनुपानगादापर्याम् . प्रत्येकवृत्तिवहुत्वाद्यवच्छिन्नभेदमादाय न तदभावस्य प्रतियो- गिवैयधिकरण्यमित्येव सारम् । इदं तु बोध्यम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिरू- पितत्वविशिष्टसाध्यवनिष्ठाधिकरणताभिन्नहेतुमनिष्ठाधिकरणताक त्यमेव प्रतियोगिन्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणेति प्रतीकार्थः । महाकालो घट्वान् महाकालत्यादौ च नेतादृशविशेषणाकान्ता- भावाप्रसिद्धिः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नपटाद्यभावस्यैव तथात्वान् । हेतुमन्निएतदधिकरणतायाः साध्याभायाधिकरणताभित्रत्वसत्वेन विशिष्टभेदसत्वात् 'रत्युभयाभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यानुधा घनं दीधितिकतामफलमेव । एवं च प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्व हेतुमत इत्यादि- क्रमेण निर्वचने ऽननुगमात् तत्तत्मतियोगितापच्छेदकत्याभाय- कुटनिवेशने ब्याप्तेदुर्शयत्तेति दूषणान्तरमनवकाशमिति दिक् । ननु गगनादेरपि कालिकसम्बन्धेन कालवृत्तित्वमावश्यकम्, अन्यथा तेप परमार्थसत्त्वानुपपत्तिस्तस्य कालवृतित्वरूपत्वात् एवं कारणत्वानुपपत्तिश्च तस्य पूर्वकालवृत्तित्वघटितत्वात् अवः त्तित्ववादश्च वत्र फालिकातिरिकसम्बन्धेना ऽत्तित्यपरः । इत्थं च कालिकसम्बन्धसामान्ये गगनादिप्रतियांगिकत्वमदाकालानुयो. गिकत्वोभयाभावोऽपि दुर्लभ इति तदभावेऽपि प्रतियोगिवैयधि. करण्यं दुर्घटम् । एवं स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्वपक्षेऽपि विपयितया घटादिसायकं नित्यमानत्यादिहेतावन्यातिः, विष- यितासम्बन्धेन पदार्थमावस्येच हेत्वधिकरणनित्यज्ञानसम्बद्धत्वात् तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धरित्यालोच्य क- ल्पान्तरमाह-स्वरूपेत्यादिना। अब केचित् । साभ्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये निरुकप्र- तियोगिप्रतियोगिकत्वहत्यधिकरणीभूतयत्किञ्चिधक्तग्नुयोगिकत्व- साध्यप्रतियोगिकत्वैतन्नित्यावच्छिन्नाभावस्य विपक्षणान पिप. यितासम्बन्धेन घटादिसाध्यके नित्यज्ञानत्वादिहेतावन्याप्तिः, प- टाद्यभावस्यैव तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्याधारणत्वात् । घर- पदधिपयित्वयोभिनत्येन विपयितासम्बन्धसामान्ये तानाविध्या- पन्छिनाभाषस्य सत्यात् । न चैतचित्वान्निाभावनिवेशे स्व- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । रूपसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वेऽपि न घटादिसाध्यककालत्वादि- हेतावन्याप्तिः, प्रतियोगिभेदेन कालिकसम्बन्धस्यापि विभि- नतया गगनाद्यभावस्यैव तादृशप्रतियोगिव्याधिकरणत्वादिति वा. च्यम् । कालिकसम्बन्धेन प्रमेयसामान्यसाध्यकस्थले ऽन्या- ः, तत्र सर्वस्यैव साध्यतया कालिकसम्बन्धसामान्ये एव साध्यप्रतियोगिफत्वसत्त्वेनोपदर्शितत्रित्वावच्छिन्नाभावस्याऽसत्त्वा- त् । प्रमेयसामान्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेऽपि तस्या ऽव्याम्यवृत्तित्व. भ्रमदशायामनुभित्युपपत्त्यर्थं तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणत्वघटित- व्याप्त्युपपादनस्यावश्यकत्वात् । एतत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टप्रमेय- सामान्यसाध्यकमहाकालत्वादिहेतोरव्याप्यवृत्तिसाध्यकन्वेन तत्रा- व्याप्तेश्च । न च तथाऽपि विपयितासम्वन्धेन प्रमेयसामान्यसाध्यके नित्यज्ञानत्वादिहतावव्याप्तेः सम्भवात्कथं त्वदुक्तिसङ्गतिरिति चाच्यम् । साध्यप्रतियोगिकन्येत्यनेन साध्यतावच्छेदकविशिष्ट- प्रतियोगिकत्वस्य विवक्षणात् प्रमेयत्वविशिष्टघटविपयितातो घट- स्वविशिष्टघटविपयिताया भिन्नत्वेन घटाद्यभावस्य प्रतियोगि. व्यधिकरणत्वात् । न चेश्वरझानीयप्रमेयत्वविशिष्टघटविपयितायां तादशत्रित्यावच्छिन्नस्य सत्वन कथं तत्र घटाद्यभावस्य प्रति- योगिवैयाधिकरण्यमिति वाच्यम् । निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वे- त्यनेन यदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदक- ताकत्वस्य विवक्षणादीश्वरझानीयतादृशविपयितायां प्रमेयत्व- स्याऽपि निरूपकतावच्छेदकत्वेन घटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छे. दकताकत्वाभावेन घटाद्यभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात् । इत्यं च स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वे कालिकसम्बन्धेन घटा- दिसाध्यकस्थले ऽप्यव्याप्तिः सम्भवति. प्रमेयत्वादिविशिष्टघटनिल- पितकालिकविशेपणतातो घटत्वविशिष्ट्यनिरूपितकालिकविशेष. णताया अभिन्नत्वन कालिकसम्बन्धसामान्ये घटत्वपर्याप्तावच्छेद- कताकत्याभावेन घटाद्यभावस्यापि प्रतियोगिन्यधिकरणतया त- प्रतियोगितापच्छेदकत्वस्य घटत्ये सत्वात् इदानीं प्रमेयघटः इदानी घट इत्यादिप्रत्ययानामेफेनैव कालिकविशेषणत्वेनोपपवेनिस पकतावच्छेदकभेदेन तादशसम्बन्धभेदस्या ऽनभ्युपगमादतः क- ल्पान्तरमनुसरति-स्वरूपसम्बन्धेनेतीत्याहुः । तदसत् । तथा ।

·४६४ अनुमानगादाधर्याम् सति स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्वपिविषयितासम्बन्धन घटा- दिसाध्यके प्रमेयत्त्वविशिष्टघटादिमात्रविषयकशानमात्रवृत्तिहेतावति. व्याप्तेः। स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्वेऽपि नित्यशानीयप्रमेयत्वा- दिशिष्टघटनिसापितविपयितातो नित्यज्ञानीयघटत्वविशिष्टनिरुपित. विपयिताया अभिन्नत्वेऽपि क्षतिविरहेण विपयितासम्बन्धेन घटा. दिसाध्यके ईश्वरज्ञानमात्रवृत्तिहेतावन्याप्तदुरित्वाच्च । एतेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्ब- धसामान्ये निएकोभयाभावस्य विवक्षणान्न घट्वानित्यज्ञानत्वादि. स्यादावप्यन्याप्तिः, तत्र घरत्वविशिष्टनिरूपितविपयितासासान्ये पटप्रतियोगिकत्याभावेन पटामावस्यापि प्रतियोगिव्यधिकरणत्वा. त् । स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेत्तिमत्त्वे तु घटवान्महाकालत्यादि- त्यादायुक्तक्रमेण पर्याप्तिनिवशस्याऽऽवश्यकतया घटामावस्याऽपि- प्रतियोगिव्यधिकरणतया ऽध्याप्तिरतः कल्पान्तरानुसरणमित्य- पि परास्तम् । उक्तस्थले साध्यनिरूपितविपयितासम्बन्धसामान्या- न्तर्गतममेयत्वविशिष्टघटानिरूपितविपयितायां घटत्वपयातावच्छेदक- ताकत्याभावेन शुद्धघटत्वविशिष्टनिरूपितविपयितायां च हेत्वधि- करणानुयोगिकत्वाभावेन साध्यनिरूपितविपरितासामान्ये उभा याभावस्य सत्त्वादव्याप्तेः । तस्मात्माचीनमते वृत्यनियामकविप. यितादिसम्वन्धेन व्याप्त्यनभ्युपगमादुक्तस्थले च्याप्त्यसम्भवात् । कालिकसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तिये तु घटवान् महाकालत्यादि. स्यादावव्याप्तिरतः कल्पान्तरमनुसरति ॥ (दी०) स्वरूपसम्बन्धन गगनादेत्तिमत्त्वे तु निरुक्तमः तियोग्यनाधिकरणहतमनिष्ठाभावपतियोगितासामान्ये यत्स- म्वन्धावच्छिन्नत्वयद्धविच्छिन्नत्योभयाभारस्तेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य तद्धतच्यापकत्व बोध्यम् । समवायसम्बन्धन प्रमेयसामान्याभावस्प सामान्पादौ सचान्मेयत्वादेरप्यभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वं सुलभम् । (गा०)स्वरूपसम्बन्धन कालिकविशेषणतासम्बन्धेन । निरुतपति- योग्यनधिकरणेति । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगितायच्छे- सम्बन्धन ·सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । दफावच्छिन्नानधिकरणेत्यर्थः । एवं च स्वावच्छिन्नन्यसाध्यतावच्छे- दकसम्यन्धावच्छिन्नत्वोभयाभाववत्ताशप्रतियोगितासामान्यकोयो धर्मस्तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तद्धर्मावच्छिन्नविधेयकानुमिन्यौ- पयिकी व्याप्तिरिति पर्यवसितम् । घटवान्महाकालवादित्यादौ सम- वायादिनाघायभावीयप्रतियोगितैव प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकपयनिरूपिका प्रसिद्धा, तादृशप्रतियोगितासामान्ये कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वामावादेव निरुतोभयावत्वमक्षत. मिति लक्षणसमन्वयः। धूमवान् बढेरित्यादौ संयोगादिना घटाध- भावप्रतियोगितायों समवायादिना धूमाद्यभावप्रतियोगितायां च धूमत्वाधवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्योमयाभाव. सत्वेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकायच्छि. नामावप्रतियोगिताया अपि निरुकप्रतियोगितासामान्यान्तर्गतत्वेन तोभयाभावासत्वान्नातिव्याप्तिः । धूमादिसमानाधिकरणस्य स. मवायादिना वह्याद्यभावस्य संयोगादिना घटाधभावस्य च प्रति. योगितायां साध्यतावच्छेदकधर्मापच्छिन्नत्वताशसम्बन्धावच्छि. सत्ययोरेकैकस्य सत्त्वेऽप्यकैकामावेन द्वित्यापच्छिन्नाभाव सवाल- क्षणसमन्वयः। यद्यपि ताशाभावीयसाध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता. सामान्ये साध्यतावच्छेदफसम्पन्धावच्छिन्नत्वमास्याभावनिवेशे. ऽपि सामअस्यम् । इदं घाच्यं शेयत्वादित्यादी वाच्यत्वत्यावच्छिन्न भेदादिप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विर. हमादाय, प्रमेयसामान्यसाध्यके संयोगन जन्यावधिशिष्टघटादिहेतौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नभेदस्य संयोगसमयायकालिकविशेषण. तासम्बन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभावस्य च हेतुमत्यसम्भवति पिपयितासम्बन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नामावस्य, मानमामिहतो च संयोगसम्यन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभावस्य तद्धतिप्रसिद्या त. दीयसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगितायामुकसम्बन्धावच्छिन्न त्यस्य विरहमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवः । तथापि हेतुमति सथै. रेव सम्बन्धैः सायं पतंते न तु फस्यामपि वाहशामावप्रतियो- गिताय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्यमिति बप्रशायामप्यनुमिः तेरानुभविकतया तदानी साध्यतापच्छेदकायक्लिनत्वेन तारामा ·४६४ । अनुमानगादाधर्याम् सति स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्वेऽपि विपयितासम्बन्धेन घटा- दिसाध्यके प्रमेयत्वविशिष्टघटादिमात्रविषयकज्ञानमात्रवृत्तिहेतावति- व्याप्तेः। स्वरूपसम्बन्धन गगनादेरवृत्तित्वेऽपि नित्यशानीयप्रमेयत्वा- दिशिष्टघटनिरूपितविपयितातो नित्यज्ञानीयघटत्वविशिष्टनिरूपित. विपयिताया अभिन्नत्येऽपि क्षतिविरहेण विपयितासम्बन्धेन घटा. दिसाध्यके ईश्वरशानमात्रवृत्तिहेतावव्याप्चरित्याच्च । एतेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धसामान्य निरुक्तोभयाभावस्य विवक्षणान घटवाग्नित्यज्ञानत्वादि- त्यादायप्यव्याप्तिः, तत्र घटत्वविशिष्टनिरूपितविपयितासामान्ये पदप्रतियोगिकवाभावेन पटाभावस्यापि प्रतियोगित्यधिकरणत्वा. त् । स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वे तु घटवान्महाकालत्वादि- त्यादायुक्तकमेण पर्याप्तिनिवशस्याऽऽवश्यकतया घटामावस्याऽपि- प्रतियोगिव्यधिकरणतया ऽव्याप्तिरतः कल्पान्तरानुसरणमित्य पि परास्तम् । उकस्थले साध्यनिरूपितविषयितासम्बन्धसामान्या- न्तर्गतप्रमेयत्वविशिष्टघटनिरूपितविपयितायां घटत्वपयांसापच्छेदक ताकत्वाभावेन शुद्धघटत्वविशिष्टनिरूपितविपयितायां च हेत्यधि- करणानुयोगिकत्वाभावेन साध्यनिरूपितविपयितासामान्ये उभ. याभावस्य सत्त्वादव्याप्तेः । तस्मात्प्राचीनमते वृत्त्यनियामकपिप. यितादिसम्बन्धेन व्याप्त्यनभ्युपगमादुक्तस्थले ऽव्याप्त्यसम्भवात् । कालिकसम्वन्धेन गगनादेरवृत्तित्वे तु घटवान् महाकालत्वादि- त्यादावव्याप्तिरतः कल्पान्तरमनुसरति । (दी०) स्वरूपसम्बन्धन गगनादेत्तिमधे तु निरुक्तप- तियोग्यनधिकरण हेतुनिष्टाभावप्रतियोगितासामान्ये म्वन्धावच्छिन्नत्वयविच्छिन्नत्वोभयाभावस्तेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य तदेतव्यापकत्वं बोध्यम् । समयायसम्बन्धेन प्रमेयसामान्याभावस्य सामान्यादौ सत्वान्मेयत्वादेरप्पभावमति- योगितावच्छेदकत्वं सुलभम् । (गा०) स्वरूपसम्बन्धेन कालिकविशेषणतासम्बन्धेन निरक्तप्रति- योग्यनधिफरणेति।प्रतियोगितापच्छेदफसम्पन्धेन प्रतियोगितावच्छे- यत्स- सम्बन्धन ·सिद्धान्तलक्षणाकरणम् । दफावच्छिन्नानधिकरणेत्यर्थः । एवं च स्वावच्छिन्नन्यसाध्यतावच्छे- दकसम्यन्धावच्छिन्नत्वोभयाभाववत्ताशप्रतियोगितासामान्यकोयो धर्मस्तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तद्धर्मावच्छिन्नविधेयकानुमित्यौ- पयिकी व्याप्तिरिति पर्यवसितम् । घटवान्महाकालवादित्यादौ सम- धायादिना घटाद्यभावीयप्रतियोगितैव प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकण्यनिरूपिका प्रसिद्धा, तादृशप्रतियोगितासामान्ये कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वामावादेव निरुक्तोभयाभयवस्वमक्षत. मिति लक्षणसमन्वयः। धूमवान् वहरित्यादौ संयोगादिना घटाद्य- भावप्रतियोगितायां समवायादिना धूमाद्यभावप्रतियोगितायां च धूमत्वाधवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्योमयाभाव. सत्त्वेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छि- नाभाषप्रतियोगिताया अपि निरुक्तप्रतियोगितासामान्यान्तर्गतत्वेन तोभयाभावासत्यानातिव्याप्तिः। धूमादिसमानाधिकरणस्य स- मवायादिना वहााद्यभावस्य संयोगादिना घटाधभावस्य च प्रति. योगितायां साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्यतादृशसम्बन्धावच्छि. सत्ययोरेकैकस्य सत्त्वेऽप्यकैकाभावेन द्वित्वापच्छिन्नाभायसवाल- क्षणसमन्वयः। यद्यपिताशाभावीयसाध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता. सामान्ये साध्यतावच्छेदफसम्बन्धावच्छिन्नत्वमात्रस्याऽभावनिवेशे. ऽपि सामअस्यम् । इदं धान्यं शेयत्वादित्यादौ वाच्यत्वत्वावच्छिन. भेदादिप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदफसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य चिर. हमादाय, प्रमेयसामान्यसाध्य के संयोगेन जन्यत्वविशिष्टघटादिहेतो साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नभेदस्य संयोगसमयायकालिकविशेषण- तासम्बन्धावच्छिन्नतदयच्छिन्नामावस्य च हेतुमत्यसम्भवति पिपयितासम्यन्यायच्छिन्नतदवच्छिन्नामावस्य, सानमाप्रतिहतो च संयोगसम्बन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभावस्य तद्वतिप्रसिद्धा त- दीयसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितायामुक्कसम्बन्धावच्छिन्न. त्यस्य विरहमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवः । तथापि हेतुमति सर्य- रेय सम्बन्धैः साध्यं वर्तते न तु फस्यामपि वाहशामावप्रतियो. गितायों साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्यमिति नमदशायामप्यनुमि. तेरानुभविकतया तदानीं साध्यतावच्छे काजियनन्येन ताणामा ·अनुमानगादाधर्याम् वप्रतियोगित्वज्ञानासम्मवाचद्विशेषितप्रतियोगितार्मिकसम्बन्धषि. शेपावच्छिन्नत्याभावमानस्याऽनुमिविहेतुना न सम्भवतीत्युभयाभा- धानुसरणम्। वस्तुतस्तु अभायमानज्ञानस्वान्यतमवान्योगिज्ञानत्वादित्यादाव. व्याप्तिवोंध्या । तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणामावी. यसाध्यतावच्छेदकाचच्छिन्नप्रतियोगित्याप्रसिद्धः। एवं निरुतप्रति योग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितासामान्ये निरुतधर्मावच्छिन्नत्वाभावनिवेशे कालो घर- वानित्यादाचव्यालेरणरिहारो वोध्य इति । प्रमेयवाद्यवच्छिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकावच्छि नाभावाप्रसिया तदवच्छिन्नत्वमध्यप्रसिद्धमिति शहां परिहरति । समवायेनेति । यद्यपि विषयतादावपि तदच्छिन्नत्वप्रसिद्धिस. म्भवस्तथाऽपि विषयतादिनिष्ठायास्तत्प्रकारकत्यादिरूपतदवच्छ द्यतायाः प्रतियोगितानिष्ठाया अन्यूनानतिरिकवृत्यगुरुधर्मनिरूपित विलक्षणावच्छेद्यतायाथ एकजातीयत्वस्याऽप्रामाणिकत्वनाऽतिया. तिमयेन प्रतियोगितायां यादृशमन्छिनत्वं तस्यैव लक्षणे निवेशः कार्य इत्यभिप्रायेण ताशाचच्छिन्नत्यस्यैव प्रसिद्धिदर्शिता । अन्य त्सवै स्वयमूह्यम् । पूर्वकलो दोपान्तरमपि दर्शयति । अत एवेति । पूर्वकल्प परित्यज्यैतत्कल्पायलम्यनादेवेत्यर्थः । समवायस्योभयपत्ये हेतु, एकत्वेनेति । उभयवत्वेपीत्यनेन द्रव्यत्वाभावे हेत्यधिकरणगुणादी उभयाभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यासम्भवः सूचितः । द्रव्यं जातेरित्यादाविति । नाऽतिव्याप्तिरित्यग्निमेणाऽन्वयः । यद्यपि प्रति- योगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरण मधियोगि. निरूपितवाशसम्बन्धाननुयोगित्वम् । अधिकरणतानिवेशे तादा- म्येन माध्यतायांव्यभिचारिण्यतिव्याप्त, तथा च समवायैक्ये गुणा वेरपि द्रव्यत्यप्रतियोगिफसमयायानुयोगिता निष्प्रत्यू हैपेत्येतत्कल्पे. ऽपि समयायेन द्रव्यत्वाभावस्य लक्षणघटकत्वानिर्वाहः तथा. ऽपि स्वप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वविशिष्टतासम्बन्धनिरुपितधि. लक्षणानुयोगिताया एघ निवेशनीयतया गुणादिनिष्ठसमवाया- नुयोगितायाश्च द्रव्यत्वीयमिशिष्टानिरूपितत्वेन न दोपः । वस्तुतः ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन विशिष्टप्रतियोग्यवच्छिन्नभेदो हेतुमद्विशेषणम् । एवं च प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकत्व- विशिष्टसम्बन्धाननुयोगिन्येव भेदाभ्युपगमात्समवायैक्यमतेऽपि समवायेन द्रव्यत्वाधवच्छिन्नभेदस्य गुणादावक्षतत्वाद् द्रव्यत्वाद्य- भावस्य गुणादौ समवायेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यमव्याहतमेवेति । इदमत्रावधेयम्। समवायकालिकविशेषणवाद्युभयसम्बन्धेन यत्र द्रव्यत्वादेः साध्यता केवलसमवायादिना द्रव्यत्वादेर्हेतुता तत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धलामान्यान्तर्गतगगनानुयोगिकसमवायादा. युक्तोभयाभावासस्वेनाऽत्तिव्याप्तिः समवायभेदमतेऽपि दुर्वारा । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदकरूपविशिष्टीनरूपितानुयोगिता. सामान्ये निरुकप्रतियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धनिरूपितत्वहेत्वधिक- रणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनिष्ठत्वोभयाभावविवक्षणेन तारशदोपवारणे च निरुतप्रतियोगिप्रतियोगिक सम्बन्धनिरूपितत्वस्थाने निरुक प्रतियोगिप्रतियोगिकत्वविशिष्टसम्बन्धनिरूपितत्वनिवेशेन द्रव्यं जा- तेरित्यादाप्यतिव्याप्तिः शक्यते वारयितुमिति । इदं त्ववधेयम् । म्वसमवायिसंयोगादिसम्बन्धेन यत्र लौहि. त्यादेः साध्यता तत्र सद्धेतावेतत्स्फटिकत्वादावुभयाभावघटित. प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशपक्षे स्फटिकाद्यनुयोगिकजपादिसंयोगे लौहित्यादिनिरूपितपरम्परासम्बन्धघटकसाक्षाल्लौहित्यप्रतियोगिक- स्वाभावेन हेतुमनिष्टसाध्याभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं दुर्वारम् । साक्षात्परम्परासम्बन्धघटक साधारणं तत्प्रतियोगिावं चानुगते दुर्वचम् । तादृशस्य तस्य निवेशे ऽयोगोलकाद्यनुयोगिकवहिसंयो- गादेरपि धूमादेः परम्परासम्बन्धघटकत्वसम्भवेन धूमादिप्रतियो. गिकतया तनिष्ठधूमाद्यभावेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपपत्तेः। न च तादृशसंयोगे संयोगत्वपुरस्कारेण साक्षाल्लौहित्यप्रतियोगिय. चिरहेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदकस्वसमवायिसंयो. गत्यपुरस्कारेण तत्प्रतियोगिकत्वं स्वीक्रियते इति वाच्यम् । माना- भावात्, समवायस्य तत्प्रतियोगिकतयैव तद्घटितपरम्परायाः सम्बन्धतोपपत्तेः । किञ्चिदूपेणाऽपि संयोगादेलौहित्यादिप्रतियो- गिकत्वे संयोगादिना किञ्चित्समवायिनिरूपितत्वविशिष्टसंयोगा. दिना पा साक्षात्सम्बन्धात्मकेन स्फटिकादौ लौहित्यादियुद्ध- ·अनुमानगादापर्याय मत्वानुपपत्तश्च । याशसम्बन्धे यत्प्रकारप्रतियोगिकत्वयद्विशेष्या ऽनुयोगिकरवोमयामावस्तारासम्बन्धेन तत्प्रकारकतद्विशेषकक्षाने भ्रम इति तल्लक्षणात् । स्थसमवासियोगे चौभयसवनीमयाभावा. सत्वात् । न च सम्बन्धमेंदन व्यापकताभेदात्स्वसमवायि. সাগৰিকাৰখন যত্ন বা নয় ঘণঘ विशेप्यांशे स्वप्रतियोगिप्रतिगिकत्वमुपेश स्वप्रतियोगिप्रतियो- गिकपरम्पराघटकविशेषणसमवायादिमत्प्रतियोगिकत्वस्यैवाऽभावो निवेशनीयः । परम्पराभिवृद्धावपि ईशरीत्योह्यमिति ना. नुपपत्तिरित वाच्यम् । यत्र कालिकसम्बन्धघाटनसामानाधिक रण्यसम्बन्धन घटादिकं साध्यं महाकालवृत्तित्वादिकं हेतुस्त कलिकसम्बन्धेन गगनादेरचित्वपक्षे प्रतियोगिव्यधिकरणाभावा' प्रसिद्धेर्दुचारत्वात् । गगनादिनिरूपितस्य तादृशलामानाधिकर पपरूपपरम्परालम्बन्धघटकाविशेषणांशस्य कालिकसम्बन्धस्याऽ. सिद्धः। विशेषणीभूनसम्बन्धं विशिष्यानिवेश्य निरुतप्रतियोगि-- प्रतियोगिकसम्बन्धत्वेन सम्बन्धं निवेश्य तद्वत्प्रतियोगिकत्वनिवेशे कालिकविशेषणतावत्समवेतत्वापपरम्परासम्बन्धेन द्रव्यावादि. साध्य के द्रव्यबृत्तित्वादिहेतापतिव्याभिः, तत्र साध्यतावच्छंदक- परम्परासम्बन्धघटकविशेष्यीभूतसमवेतत्वांशे व्यभिचारनिरुपका- धिकरणशदशानाथनुयोगिकत्वद्रध्यत्वप्रतियोपिकसम्बन्धत्वावच्छि नद्रव्याघसमवायवत्प्रतियोगिकत्वोभयंसत्येन द्रव्यत्वामावासमा तात्यधिकरणानुयोगिकविशीभूतसम्बन्धप्रतियोग्यनुयोगिकत्व- निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिफत्वोमयाभावस्य परम्परासम्बन्धघटक- विशेषणांशे निवेशे स्वसमवायिसमवेतत्यसम्बन्धेन जातिसाभ्यक मेयस्वादिहेतावतिव्याप्तिः, तत्र ताशसम्बन्धघटकधिशेषणांशे ता- शसम्बन्धेन साध्याधिकरणदेत्यधिकरणव्यक्त्यनुयोगिकविशेषी भूतसम्बन्धप्रतियोग्यनुयोगिकत्वनिरुकप्रतियागिकत्योभयसत्वात् । व्यभिचारनिम्पकाधिकरणहेत्यधिकरणानुयोगिकविशेष्यीभूतसम्ब- धापसिद्धेः साध्यामाग्रस्य लक्षणाघदकानाभावान्तरस्यैव ल. क्षणघटफत्वात् । न च परम्परासम्बन्धपदविशेग्यांशे इत्यधि- কথায়নুযাযিকাঘেৰিহালীমূষয়- निरूपितत्यनिरुकप्रतियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धवनिरूपितस्वाना ·अनुमानगादाधर्याम् यत्र साध्यता तत्र परम्परापर्याप्तावच्छेदकताकावरूपं साध्यता. पच्छदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेशनीयम्, उकस्थले चाधिकरण- विशेषणीभूनसमवायस्य प्रतियोगिताचच्छेदकतायामेवावच्छेदकत्त- या प्रतियोगितायां तदन्तर्भावण पर्याप्तावादकताकवाभावा- दिति दिक् । अथैतलक्षणे विषयितादिवृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यवाया. मव्याप्तिः, तादृशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतयाऽभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वेन तासभ्यधावच्छिन्नत्वस्या प्रसिद्धत्वा । न च ar शसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वऽपि प्रतियोगितावच्छेदकता. यामेव तत्सम्बन्धावच्छिनत्वप्रसिद्धिः प्रतियोगिन्वतवच्छेदकत्व निष्ठावच्छेद्यत्वयोन्नित्वेऽपि एकजातीयतया तादशानुगतरूपया निवेशादिति वाच्यम् । तथा सति ताशसम्बन्धन साय- तायां व्यभिचारेण्यतिव्याप्तिः प्रतियोगित्यधिकरणतुमनिष्ठा भावीयान्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायां तत्सम्बन्धावच्छिन त्वामायन तत्सम्यन्धावच्छिनप्रतियोगित्वस्य चाऽसिद्धत्वेन ता. दृशप्रतियोगितासामान्ये तदुमयाभावस्याऽक्षतत्वात् । मैवम् । वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकतास्वीकार ताशसम्बन्धस्या. ऽभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्ये प्रतियोगितावच्छेदकताघटकस- म्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकानधिकरणकामावतियोगितावच्छे. दकतासामान्ये মুনাফাভিয়াববাছাকা- वच्छिन्नत्वोमयाभावस्यय विवक्षगीयतया लामजस्यात् । तथा हि विषयितासम्बन्धेन वाध्यतायां सदेतो तत्सम्बन्धावच्छि- भावच्छेदकताकसास्यवदनायो न प्रतियोगितावच्छेदकताघटक- कसम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकानधिकरणहेत्वधिकरणक, अतो. अन्यसम्बन्धेन साध्यादिमवभावः तत्सम्बन्धेनान्यापच्छिन्नाभायो इति तत्प्रतियोगिताचच्छेश्कतायामुभयाभावसर लक्षणसमन्वयः 1 तत्सम्बन्धाधच्छिन्नसाध्यके व्यमिवारिण्यपि ताशसम्बन्धेन साध्यपदभावोऽपि ताश इति तत्मतियोगिता वच्छेदकतायामुभयप्तत्त्वेन जातिव्याप्तिः । वीडमान धूमादिस्या- दो संयोगादिना घटादिमदभावः समवायादिना पदधादिमदमा घध लक्षणप्रटकः । तत्पतियोगितावच्छेदकतायामुभयाभावस वा तादृश ·सिद्धान्तलक्षणपकरणम् । ४७१ स्वाल्लक्षणसमन्वयः । धूमचान्वहारत्यादौ साध्यतावच्छेदकसम्ब. न्धेन साध्यवतोऽभाव एव तादृश इति तत्प्रतियोगितावच्छेद कतायामुभयस्यैव सत्यानातिव्याप्तिरिति । (दी०) अत एव समवायस्यैकत्वेन द्रव्यत्वप्रतियोगिक- स्वगुणाद्यनुयोगिकत्वोभयसत्त्वेऽपि द्रव्यं जातेरित्यादौ, वनि- धृमोमयवान्वरित्यादौ संयोगस्य द्वित्वावच्छिन्नमतियोगिक- त्वविरहेऽपि च नातिन्याप्तिरित्यपि वदन्ति । (गा०) संयोगस्य द्वित्वावच्छिन्नमतियोगिकत्वविरहेऽपि वहिधूमो. भयवान चरित्यादौ नातिव्याप्तिरिति योजना । अयं भावः । प्रत्येक संयोगस्य द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वविरहेण पहिधूमोभयवान् धूमादित्यत्र संयोगसम्बन्धसामान्ये वह्निधूमोभमत्वावच्छिन्नप्र. तियोगिफत्वहत्यधिकरणानुयोगिकत्वोभयाभाववत्त्वात्तारशोभयत्वा- वच्छिन्नाभावोऽपि संयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नन्यधि- करणतया लक्षणघटक इत्यव्याप्तिः स्यादतः संयोगनोभयसा- ध्यकस्थले प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्व परित्यज्य प्रति. योगिताश्रयप्रतियोगिकत्वमेव निवेशनीयं तथा च वहिधूमोभयवा- न्वन्हेरित्यादावपि वद्विधूमोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटक- तया पूर्वकल्पेऽतिव्याप्तिः स्यादिति । अथ साध्यतावच्छेदकभेदेन चेद्याप्तिपदार्थभेदस्तदेव प्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नत्वपरित्यागः स्थलविशेपे सम्भवति तथा च सा- धनभेदेनापि तुल्ययुक्त्या तद्भन्दाघूमरूपहेतुकवद्विधूमोभयात्मकता- ध्यघटितव्याप्तिपदार्थप्रसिद्धिनिहाय तच्छरीरे प्रतियोगिताश्रयथै- यधिकरण्यनिवेशनस्य वहिदेतुके तदुभयसाध्यकस्थले कथमति. व्याप्तिप्रंसजकत्वमिति चेत् ? यथा संयोगसामान्ये द्वित्वावच्छि. नप्रतियोगिकरवाभावनिश्चयदशायामपि धूमेन पहिधूमोमयानुमिति- र्भवतीति प्रतियोगिताश्रयप्रतियोगिकत्वघटितोभयाभावविपयक- शानं धूमलिङ्गकताइशोभयानुमितिजनकमङ्गोक्रियते, तथा तारश. निश्चयदशायां सफलबाहिमतामेव धूमवत्त्वमिति भ्रान्तानां घड़िहे. तुकतदुभयानुमितिरप्यनुभवसिद्धा । तत्राऽपि प्रतियोगिताभ- यप्रतियोगिकत्वघंटितोभयाभायविषयकशानमेवाऽनुमितिजनकं पा.

·- ४७२ अनुमानगादाधर्याम् च्यम् , तथा च तहेतुकतत्साध्यकानुमितिजनकज्ञानस्य प्रमात्व. सङ्ग इत्येवातिन्याप्त्यर्थः । एवं यथा वहिधमोभयन्येन उभ- यं धूमव्यापकमिति धाक्याद्यथोकनिश्चयदशायाँ शाब्दबोधो जाय. ते. तथा वनिधूमामयत्वनामयं वहिव्यापकमित्यनाप्नोतवाक्यापि योग्यताम्रमाच्छाब्दयोधः सर्वानुभवसिद्ध इति प्रतियोगिताश्रयप्रति योगिकत्वमंच तत्र शादधीविषयः स्वीकरणीयः । तथा च तद्वि. पयधियः प्रमात्वेन ताशवाक्यस्य प्रमाणतापत्तिरित्यपीति । ब. हरित्यत्र धूमादिति नातिव्याप्तिरित्यनन्तरमव्याप्तिश्चेति पाठं के चित्कल्पयन्ति, यथासलयेन च स्थलयेऽतिव्याप्त्यव्याप्ती यो. जयन्ति । इदमत्रावधेयम् । घटद्वयवद्भालमित्यादौ द्वित्वोपलक्षितघटा दिवैशिपथं तद्विशिएवैशिष्ठ, वा भासते । आये एकपटादिमत्यपि 'तत्प्रसनः । न च द्वित्वोपलक्षितस्यापि व्यकिदयस्यैव वैशि. एपद्वयं तत्र भासते इति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एकस्मिन्नपि भे- दभ्रमेण द्वित्वभ्रमातप्रकारकपतीनावुभयभानानियमात् । तादृश- बुद्धेतित्वविशिष्टामावज्ञानविरोधितानुपपत्तिश्च विशिष्टवैशिष्ट्यशा- नस्यैव विशिष्याभाववुद्धिनिरोधित्वात । द्वितीये संयोगसंसर्गक- तादशशानमात्रस्यैव ममत्वापत्तिः, संयोगरूपवैशिएशे द्वित्वा दिविशिष्टप्रतियोगिकवस्य पाधात् । तस्मारित्वादिविशिष्टमतीती संयोगमा न सम्बन्धोऽपि तु द्वित्वावच्छिन्ननिरूपिता संयोगाव. च्छिन्नाधिकरणव । अधिकरणता च पदार्यान्तरं अधिकरणस्य रूपा वा उभयथैव निरूपकभेदेखि निपतावच्छेदकवित्वस्वक्या- तदैक्यमिति संयोगप्रतियोगितावच्छेदकत्ववन्न तत्प्रतियोगितावच्छे. दकताया द्वित्वे ऽनुपपत्तिरित्युपेयम् । एवं च वहिधूमोभयत्वावच्छि- জাষ্ট যানাবকিম্বাঘিনাযা ঘর বাবা- म्बन्धत्वात्तत्र चोभयत्यापछिनप्रतियोगिताकत्वसरवानातिन्याप्ति प्रसक्तिः । अन्यथा द्वितीयकल्पेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकारच्छिन्न निरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धाननुयोगित्वनिवेशादुमयत्या. पच्छिन्नप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिद्धा संयोगेनोमयत्वावच्छिन्नमायके व्यभिचारिणि तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रति- योगिताया लक्षणाघटकत्वेनाविन्याप्तेर्वजलपत्वात् । .

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४७३ वस्तुतस्तु पर्वतो वह्निमानित्यादावपि संयोगावच्छिन्नाधि- करणतैव सम्बन्धो न तु संयोगमात्रम् । अन्यथा पर्वतो पहिमा- नित्यत्रेव पर्वते वद्भिरित्यत्रापि संयोगमात्रस्यैव तथात्वापत्या अविशेषप्रसङ्गात् । तादृशप्रतीत्योर्विशेपाय प्रथमायां संयोगो द्वितीयायां तदवच्छिन्नाधेयता संसर्ग इत्युपेयते, किंवा प्रथमायां संयोगावच्छिन्नाधिकरणता द्वितीयायां संयोगस्तयेत्यत्र विनिगम कस्य दुर्लभत्वात् । न च तादृशप्रतीत्योः संसर्गाशेऽविलक्षणत्वेऽपि विशेष्यविशेपणभावभेदविलक्षण्योपपत्तिसम्भव इत्युभयचैव सं. योगमात्रस्य सम्बन्धतास्थिति वाच्यम् । तावतापि पर्वतो वहि. मान् वह्री पर्वत इत्यनयोः, पर्वते वह्निः पर्वतवान्वह्रिरित्यनयोश्च प्रतीत्योर्विशेषानिर्वाहात् । न चैवं रूपवानियादावपि समवायाव- च्छिन्नाधारव सम्बन्धः स्थान तु समवाय उक्तयुक्तरविशेषादिति वाच्यम् । समवायातिरिक्तायाः समवायावच्छिन्नाधारताया अनभ्यु- पगमात्। अथ समवायावच्छिन्नाधारतायाः समवायरूपत्वे समवायाच- च्छिन्नधेियतावश्यमतिरिक्ता स्वीकरणीया, अन्यथा रूपवान्घटो घट रूपमिति प्रतीत्योः संसर्गौलक्षण्यानुपपत्तेः। तथा च समवाया. वच्छिन्नाधेयता आधारता वातिरिकत्यत्र विनिगमकं दुर्लभामिति समवायातिरिक्तसमवायावच्छिन्नाधारतासिद्धिनिष्प्रत्यूहैवेति चेन्न । घटानुयोगिकरूपप्रतियोगिकसम्बन्धो रूपानुयोगिकघटप्रतियोगि. कसम्बन्धः परस्परं विलक्षण एव, अन्यथा दर्शितस्थले संसर्गः घेलक्षण्यानिर्वाहादिति सत्यम्, तत्र चाधारानुयोगिकः सम्बन्ध एवं समवाय इति परिभापितो न त्वाधेयानुयोगिक, स त्वाधेयतेत्येव परिभाष्यते तत्र को विनिगमफानुयोगः? न चै संयोगिन्यपि संयोग एवाधारताऽस्तु स चाऽनुयोगितासम्बन्धेनाऽऽधारपदमवृत्तिनि- मित्तमिति संयोगस्य द्विष्ठत्वेऽपि नाधेये तयवहार इति चा. च्यम् । संयोगीयसमचायातिरिकाया आधेयव्यावृत्तानुयोगि- स्वीकारे तस्या संयोगिनिरूपिताधारतात्वो पगमेनाऽतिरिकाधारताया निष्प्रत्यूहत्वात् । न चाधारतायां संयोगिप्रतियोगित्वं फल्पनीयमिति गोरवम् । भवन्मतेऽपि संयोगे तत्समवेतत्वातिरितस्य तत्प्रतियोगिफत्वस्य कल्पनीयतया ताया: पव ·अनुमानगादावर्याम् म्वन्धेन साध्यवायां व्यभिचारिपयतिप्रसङ्गात् । भावाभावसाधारण इति।मावेनाऽपि घटे घटत्वामावो नास्ति घटोन घभिन्न इति प्रतो. तेजननादिति भावः । तदवच्छिन्ने चाभावपदस्य सदिशकिः परि- भापैच चा, अतो न भावोऽभाव इत्यवयवव्युत्पत्या तद्धर्माप्रत्ययेऽपि न क्षतिः । स्वरूपसम्बन्धविशेष इति । अभावे तत्प्रतियोगिस्वरूप- निरूपितानुयोगिस्वनामा सम्बन्धविशेष इत्यर्थः । न चा भावत्व- स्थ स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेऽननुगमादनुगतप्रत्यपानुपपत्तिः, तद. नुगमफरूपान्तराभ्युपगमात् । पदार्थान्तरत्वेऽपि निरूपकभेदेन सम्बन्धान्तरवचनेदस्याऽऽवश्यकतयाऽनुगमकरूपान्तरापेक्षणात् । यत्त प्रतियोगिनिरूपितसम्यन्धानामननुगमेऽपि प्रतियोगिधा मितावच्छेदकस्य नभ्पदभवृचिनिमित्ताखण्डधर्मान्तरस्य सत्वादी नास्ति पटो नास्तीत्याद्यनुगतमितिनिर्वाह इति । तन साधीयः । घटादी घटाभायादेः कालिकादिसम्बन्धस्यावि स्वरूपतया तसं. सर्गकमतीतितो घटाभावो नास्तीत्याद्यनुयोगितासंसर्गकप्रतीत लक्षण्याय संसर्गतालक्षण्यस्याऽऽवश्यकतया संसर्गतावच्छेदक- धर्मविशेषस्वीकारस्य तनिर्याइकस्याऽवश्यकत्वात् तेनानुगाकता. नुयोगिताया एव संसर्गतावद्धर्मितावच्छेदकताया अपि सम्भवेना- ऽभावनिष्ठाखण्उधर्मान्तरे मानाभावात् । नम्पदप्रवृचिनिमित्तताया अपि तस्यामेयोपगमात् । अथ नास्तीत्यादावनुयोगितारूपसम्बन्धविशेषप्रकारेणाऽभावभा- लोपगमे तदंश एवं स्वनिरूपितत्वसम्बन्धेन प्रतियोगिता प्रकारत्वस. म्भवादभावांश तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिनो भाने मानाभावादनुयोगि. तायाः सम्बन्धत्वमेव न सिध्यदिति चेन्न । मण्यायभावस्य दा- हादिहेतुतार्या मण्यादिरूपतियोग्यवच्छिन्नानुयोगिताविशेषस्याऽव. च्छेदकत्वापेक्षयानुयोगितासम्बन्धेन मण्यादेस्तथावे लाधवेन तत्सम्बन्धतासिद्धःनि चोभयाभावादिवारणाय मणिवायवच्छिन्न- निरूपितानुयोगिता मण्यादेः सम्बन्धो वाच्या, तथा च तादा नुयोगितायाः स्वाध्यतासम्बन्धेनावच्छंदकत्वेऽपि न गोरघमिति वाच्यम् । उभयत्वाद्ययच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताया मणित्वादिषित शिष्टसम्बन्धवाविरहात्, शुद्धानुयोगितासम्बन्धनैष मणित्यादि विशिष्टस्य उभयत्वाचवच्छिन्नाभावण्यावर्तकतासम्मवेन वाशा ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४७७ योगितात्वेन सम्बन्धतानुपगमात् । न च तादृशस्य विशिष्टमणित्या. द्याच्छन्नामावव्यावर्तकता न सम्भवति, विशिष्टमणित्वाद्यवच्छिन्न- निरूपितानुयोगितायामप्यधिकं स्वित्यादिन्यायन मणित्वादिविशिष्ट- निरूपितत्वसत्त्वेन तस्या अपि तत्सम्बन्धत्वादिति वाच्यम् । कार• णतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपरिसमाप्तप्रतियोगिताकसम्यन्धिन एव कारणतया मणिनास्तीत्याकारकशुद्धमणित्वावच्छिन्नप्रकारक प्रतीत्यविषयधिशेषणान्तरसहितमणित्वाद्यवच्छिन्नाभावनिष्ठताश- मणित्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धे व शुद्धर्माणत्वादिविशिष्ट- परिसमाप्रतियोगिताकत्वविरहेण तादृशाभावव्यावर्तनसम्भवात् । एतेन विशिष्टमणित्वाद्यवच्छिन्नाभाववारणाय शुद्धमणित्वाद्य. वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन हेतुता वाच्या, शुद्धमणित्वाद्यवच्छिन्नत्वं च मणित्वान्यधर्मानच्छिन्नत्यम्, नदपि यदि तादृशधर्मावच्छेद्यत्व. त्वाधवच्छिन्नाभावस्तदा किञ्चिद्विशिष्टतादृशावच्छेद्यत्वत्वावच्छि- नाभावमादायातिप्रसङ्ग इति शुद्धतादृशावच्छेद्यत्वत्वावच्छिन्नाभाव एव निवेशनीयः। मुद्धताहशावच्छेद्यत्यत्वाद्यवच्छेद्यत्वमपि तदति- रिक्तानच्छिन्नत्वामिति विशेषणानवस्थाप्रसङ्ग इत्यपि निरस्तम् । इत्यलमप्रस्तुताधिकजल्पनया। तदपि । तादृशाभावत्वमपि । नोपादेयम् । हेतुसामानाधि- करण्यांशे विशेषणतया न निवेशनीयम्। प्रयोजनाभावादिति। स्वा. वच्छेदकविशिष्टानधिकरणहेतुमन्निष्ठत्वमात्रपुरस्कारेणाभावं निवेश्य तदीयत्वेन प्रतियोगितानिवेशादेव सर्वसामञ्जस्यादिति भावः। प्रसगात्प्रतियोगित्वादीनामपि पदार्थान्तरत्वं व्यवस्थापयति । विषयतेति। तत्त्वम् विषयतात्यम्। प्राचीनकदेशिमिर्विपयताया अति- रिकपदार्थत्वोपगमाद्दृष्टान्तत्वेन तदुपन्यासः।यथा विषयताया विष. यरूपत्वे द्रव्यत्वावच्छिन्नघटविषयफशानाद्धटत्यापच्छिन्नतद्विपयकला. नस्य विषयतालक्षण्यविरहादवलक्षण्यापत्तिः। न च इन्यत्वघट- त्वयोरपि तत्र विषयतया तद्वलक्षण्यादेव वैलक्षण्यामति वाच्यम् । तापताऽपि द्रव्यत्वेन घटविपयकाद्धरत्वेन च पयविषयकाज्या- नादटत्वेन घटं द्रव्यत्येन पटमवगाहमानस्य झानस्य लक्षण्या- धुपपादनस्याशस्यत्वात् । सानस्वरूपत्वे घटपटावित्यादिसम्हा- लम्यनीयघटपटादिविषयतानामभिन्नतापत्त्या तादृशमानस्य पट- ·. ४७८ अनुपानगादापर्याम् त्वाधवच्छिन्नघटादिनिष्ठविषयताशालितया भ्रमावापत्तिः । मानवि- पयोभयरूपत्वे च जातिमान् घट इत्यादिशानीयघटत्वादिविषय. ताया द्वैचिध्यानुपपत्तिः ज्ञानविषययोरविशेषादिति जातिमानि- त्याद्याकारकै कविधघटत्वादिविषयताशालिझानाताशयुद्धविलक्षणा- फारता न स्यादित्यादियुक्त्या विषयताया. विषयादिभेदभिन्नधि- पयतानामनुगमकतया च विषयतात्वस्यातिरिकतासिद्धिः, तथा प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वे घटादिनिष्ठानां घटत्वद्रत्य- त्यादिरूपविभिन्नधर्मावच्छिनानां संयोगसमवायादिरूपविभिन्नसम्ब. न्धावच्छिन्नप्रतियोगितानामवलक्षण्येनाऽभाववेलक्षण्यानुपपत्तिः । अभावस्वरूपत्वे घटाद्यभावीयघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वाकश्चि- द्विशिष्टययाभावाभावत्वाद्यपच्छिमप्रतियोगितानामवलक्षण्यापत्तः । घटत्वादेः प्रतियोगित्यन्यूनगृत्तितया तदवच्छेदकत्वानुपपत्तिः, घटा धभावस्य पटादिसाधारण्येन पटादेरपि तत्मतियोगितापत्तेश्चै- त्यादियुक्त्या प्रतियोगित्वमप्यतिरिकं सिञ्चति । एवमधिकरणत्वं नाधिकरणस्वरूपमाधेयस्वरूपं बा, भूतले घटसंयोगदशाया- मिव परस्परासंयुकघटभूतलसत्त्वदशायामपीदानी भूतलं घदय- दिति प्रत्ययमसगात् । संयोगरूपत्वे आधेयत्वस्यापि नुल्ययुक्त्या तटूपतया आधारस्वाधेयत्वयोरभेदमसङ्गेन वैपरीत्येनाधाराधेय- भावप्रत्ययमसगाविति तदप्यतिरिक्त पदार्थः। सम्बन्धत्वमपि क्ल. तपदार्थान्तर्भावेण दुर्वचमिति पदार्थान्तरमेयेति भावः। आदिपदा. दभावत्यादिपरिग्रहः। इदं तु बोध्यम् । अभावत्वं प्रतियोगित्वान्नातिरिच्यते तदभा- वत्वस्य तत्प्रतियोगित्वनियमात् । न चैवं घटाघटभेदाभाव- त्वापत्या घटादिमति भूतले घरभेदो नास्तीत्यादिप्रत्यापति- रित वाच्यम् । संसगांवच्छिनप्रतियोगिताया एवाभावत्वरूपतोपग- मात् । घटादिभेदस्य घटत्वायत्यन्ताभाषसमनियतत्वेन तदभि. प्रतया घटत्वादी तदीयसंसगांवच्छिन्नप्रतियोगितासत्वात्तेनैव त- दभावप्रत्यायनात् । न चैपमपि घरभेदादेर्घटाद्यभाषत्वानुपपत्तिस्त- दप्रतियोगित्वादिति वाच्यम् । अत्यन्तामावस्वात्मकानुयोगिता- विशेषस्यय प्रतियोगितानतिरिकत्योपगमादिति । इति-अनुमानगादायो सिद्धान्तलक्षणम् ।

·अवच्छेदकल्लनिरुक्तिप्रकरणम् । प्रतियोगितानवच्छेदकेत्यत्र पारिमापिकावच्छेदकत्वं निवेशयि- नुमवच्छेदकपदस्य स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वपरतामाक्षिपति । नन्वित्यादिना। (दी०) नन्ववच्छेदकत्वमिह न स्वरूपसम्बन्धविशेषः । सम्भवति लघौ धर्म गुरौ तदभावात् , प्रमेयघूमत्वकम्युग्रीवा- दिमत्त्वघ्राणग्राह्यगुणत्वादेरतधात्वेन तेन रूपेण साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । नाऽप्यनतिरिक्ततित्वम् । म. तियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वेन घूमत्वादेरपि तदतिरिक्तत्तित्वात् । (गा०)इहा एतल्लक्षणे, घटकत्वं सप्तम्यर्थः। तथा च घटवेन घटो. भावप्रतियोगीत्यादिप्रतीतिसाक्षिको यो घटादिनिष्ठप्रतियोगितया सह घटत्वादेरवच्छेदकभावरूपः स्वरूपानतिरिक्त पदार्थान्तरात्मको वा सम्बन्धविशेषः स इह लक्षणे न शक्यनिवेशन इत्यर्थः । स्वरू- पसम्बन्धविशेषात्मकावच्छेदकत्वाभावघटितं निरुक्तरूपं न व्याप्ति. रूपमिति यायत । तेन रूपेण साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेरि. त्यग्रिममत्रैव हेतुः। प्रमेयधूमत्वाद्ययच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिसाधा- रणत्वादिति तदर्थः । प्रमेयधूमत्वेत्यादिकमतथात्वेनेत्यन्त. हेतुः । स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानिरूपिततादृशावच्छेद. फत्वामाववत्ताशसाध्यतावच्छेदकत्वेनेति तदर्थः । संभवता- इशप्रतियोगितावच्छेदकताकधर्मापेक्षया गुरुत्वं प्रमेयधूमत्यादे- स्ताशप्रतियोगितावच्छंदकत्वाभावसाधकम् । तस्य तत्साधकत्वोपष्टम्भकव्याप्तिमाह-सम्भवतीति । तस्मि- मिति पूरणीयम् । तथा च लघुधर्मे ताशावच्छेदकत्वस्य सम्भवे इत्यर्थः । गुरौ तदभावात्-ताशावच्छेदकत्वाभाधनियमात् । तथा च सम्भवत्तदवच्छेदकताकधर्मापेक्षया यो गुरुः स न तदवच्छेदक तत्र ·४८० अनुमानगादापाम् इनि व्याप्तिरिति पर्यवसितार्थः । सम्भवत्तदवच्छेदकताकन्वं च तदा पच्छेदकत्वयाधफशून्यत्वम् । वाधकं चावच्छेद्यप्रतियोगित्वासम- नियतत्वम् । तथा च तत्प्रतियोगित्वादिसामनेयत्यमेर सम्भवत्त. दवच्छेदकताकत्वं पर्यवसितम्।सामनयत्यघटकदलद्वयनिवेशायट पहायतरत्यमहानसीयवाहित्याचपच्छिन्नाभावप्रतियोगिताया न्यून चिघटत्यादरतिरिकचिशुद्धवाहित्वावरयच्छदकावासम्भवेन ar- दशगुरुधर्मस्य नावच्छेदकत्यानुपपचिः । प्रतियोगिताया सामनेय- त्यं च प्रतियोगिताया अन्यूनवृत्तित्वे सति तन्निएकामावविरोधि. तावच्छेदकत्वरूपमवच्छेदकतानिर्वाहकम् । अतः सन्चात्वादेविशि. एसत्तायभावीयप्रतियोगित्वान्यूनानतिरिकवृत्तित्वेऽपि तदभाव. विरोधितानवच्छदकत्वान्न तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवः। यन्नु स्वावच्छिन्नसमव्यापकतावच्छेदकधर्मापेक्षया गुरुत्वमेवा- ऽच्छेदकत्वाभावसाधकतयाऽभिमतम् । स्वसमनियतसतायाधपे. क्षया गुरोविशिष्टसत्तात्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वनिहाय स्व. समनियतत्वमुपेक्ष्य स्वावच्छिन्नसमव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेश इति तन्न । घटप्रागभावत्वावच्छिन्नसमव्यापकतावच्छेदकपरत्वाय. पेक्षया गुरोर्घटनागभावत्वादेरत्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकतया, जातित्वावच्छिन्नसमव्यापकतापच्छेदकतघटकसमवेतत्यापेक्षया गुरोर्जातिवादप्रतियोगितावच्छेदकतया व व्यभिचारात् । ननु प्रमेयधूमत्वं स्वावच्छिन्नधर्मिविशेषणतापनमेयत्वसदित- धूमत्वम्, सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन मेयत्वविशिष्टधूमत्वं वा, 3. भयथैव तदवच्छिन्नसाध्यके नाऽतिव्यातिप्रसति, शुदधुमत्व- स्याऽवच्छेइकत्ये ताहशानपच्छेदकताया विशिष्टधूमत्ये दुर्घटत्वात् । एकदेशपर्याप्तवृत्तासम्पत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताफाभावस्य वि. शेव्यपर्याप्तवृत्तर्विशेषणान्तरवशिधापच्छिमानुयोगिताकामावस्य चाउनभ्युपगमात् । शुद्धवहिवादी धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितावच्छदकत्वापतिर्मयवाहित्यादौ तदनवच्छेदकत्यसोलभ्येक मेयवलिमान्धूमादित्यादापव्याप्तिविरहादित्यरुचे कम्युग्रीकादिमत्त्वा- धावनम् । नचैवं मेयधुमत्वावच्छिन्नसाध्यकऽतिव्याप्त्यभिधानमत्यन्तास- तमिति वाच्यम् । व्यासज्य विधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकामा.

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । च । घटत्वस्य । वानुपगमेन नानांव्यक्तिदण्डाद्यवच्छिन्नस्य व्यापकतानिवाहाय प्र. तियोगितावच्छेदकापर्याप्तविषयतापर्याप्तिरनवच्छेदकत्वान्तार्थ दर त्याशयनैव तदभिधानात् । कम्युग्नीवादिमत्त्वं च घटत्यव्यक्षक. संस्थानविशेषः । घटत्यापेक्षया तस्य गौरवं संस्थानस्य विजाती- यावयवसंयोगरूपस्यानन्तत्यात, अनुगमकजातिविशेषसापेक्षत्या. चैकस्य जातिरूपस्य निर्विशेषगकस्पावच्छे. दकत्वे लाधधादिति । न च घटसामान्याभावप्रतियोगितायां संस्थानविशेषस्यानघ- च्छेदकत्वेऽपि तत्तसंस्थानवदभावफूट प्रतियोगितासु प्रत्यकं तेषा. मनच्छदकत्वमावश्यकम्, तत्राऽतिप्रसक्तघटत्वस्थाऽवच्छेदकत्वास. म्भवादित्यनुगतरूपावच्छिन्नेपपि तेष्यनवच्छेदकत्व दुर्घटागति तवच्छिन्नसाध्यके नातिव्याप्त्यवकाश इति वाच्यम् तत्तसंस्थानयत्तत्तद्धटाभावप्रतियोगितायामपि घटनिष्ठत्तत्तद्य- कित्वस्येव साक्षात्सम्बन्धेनावच्छेदकन्वसम्भवात्परम्परासम्बन्धेन स्त्रसमवायिसमवेतत्वात्मफेन तत्तत्सयोगानां गोरवेणानवच्छेदकत. या तादृशसम्बन्धेन संस्थानविशेषावच्छिन्नघटादिसाध्यके व्यभि- चारितातिव्याप्तेदुर्धारत्वात् । ननु मृत्पाषाणादिघटसाधारणं घटत्वं नैकम, मृगपापाणवा. दिना सकरप्रसङ्गादिति तत्तजातिव्याप्यं नानैर, तथा च तथा- विधसफलघटानुगमकसंस्थानविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितायां न स्व. रूपतो घटत्वस्यावच्छेदफतासम्भवः, न्यूनवृत्तित्वात् । नाप्यनुगत- रूपान्तरापच्छिन्नस्य, ताशरूपान्तरप्रशेन गौरवादित्यरचंध्री. णप्राह्यगुणत्वानुधाधनम् । प्राणप्राशयं प्राणप्रहणयोग्यता गुण- त्यन्यूनवृत्तिवाणग्राह्यजातिरूपा, सा चातीन्द्रियेऽपि गन्धं रति न दर्शितरूपवासामान्याभावप्रतियोगितासमनयत्यानुप. पतिः । तारशयोग्यतामाघस्योपादाने गन्धायसुरभित्यादिरूपाया- स्तस्याः स्वरूपतो हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद- तारशजातित्याधयच्छिन्नाया अप्यनवच्छेदकत्वं दु. लभमिति तद्विशेष्यतया गुणत्वनिवेशनम् । द्रव्यत्वादिहेतुक- स्थले च गुणत्वस्य गुदस्यापि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितायच्डेदकत्वासम्भवाद्विशिरगुणत्वस्य गन्धस्यसमनियतस्य गन्धत्वस्य कतया ·अनुमानगादाधर्याम् वाशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमक्षतमेवेत्यतिव्याप्तिसतिः । अथ. चा घाणमाहागुणत्यं स्वाश्रयगुणात्यव्याप्यजातिमत्यसम्बन्धन प्राणजन्यसाक्षात्कारविषयतावत्त्वमेव, गुणत्वव्याप्यजातिघटितस- म्यन्धलाभाय गुणपदम्, न तु गुणत्वमपि विशेष्यतया विवक्षितम् । एतेन गुणत्वस्य निरुतजातिवावच्छिन्नगन्धत्वादिविशेष्यतया विवक्षितत्व स्वरूपतो गन्धत्पादेर्गुणत्यविशेषणतायामप्यतिप्रस. शात्ताशजातित्वावच्छिन्नस्य विशेषणत्वानुधावनं निर्वाजमिति दूपणमनवकाशम् । घ्राणग्राह्यगुणत्वं यथाश्रुतमेव ग्राह्यगन्धत्व रूपलघुधर्मसमनियततया न प्रतियोगितावच्छेदकमित्यपि वन्ति । यत्तु अनवच्छेदकत्वमवच्छेदकाविषयकप्रतीतिविपयत्वरूप म् । तथा चावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन विशेष्यांशेऽवच्छ- दकप्रकारकप्रतीतिभिन्ना साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धन या. হাঘর্মান্ধিা प्रतीतिस्तारशधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं ध्याप्तिरिति पर्यवसितम् । एवं च प्रमेयधूमत्वादिप्रकारकाती. तेधूमत्वादिप्रकारकतानियमात् प्रमेयधूमत्वाद्यवच्छिन्नसायकेऽति- व्याप्तिपरिहारः सम्भवति न तु निरुतघ्राणग्राह्यगुगत्याचवच्छि. प्रसाध्यके, गन्धत्त्वादिकमविषयीकृत्यापि सुरमित्यादिकं सुर- भित्यादिकमविषयीकृत्यापि च गन्धत्वादिकं विषयीकृत्य ताइ. शसाध्यतावच्छेदकप्रकारकमतीतिसम्मयादिति । तन्न । तथा सत्युक्तरीत्या दण्डिमान् द्रव्यत्वादित्यादायतिव्याः । प्रत्येक सफलदण्डमविषयोकृत्यैव दण्डत्वाधवच्छिन्नदण्डात्मकमाध्यताव- च्छेदकप्रकारकप्रतीतेः सम्भवात् । अथ प्रतियोगितावच्छेदकीभूता ये ये धर्मास्तत्प्रकारकप्रतीति भेद्कूटस्य साध्यतावच्छेदकतापटकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेद- कप्रकारिफायामेकप्रतीतावसत्त्वात्तथैव च लक्षणे विवक्षितत्वाशेय. मतिव्यातिरिति चेत् ? तहि तादृशरीत्या निष्कघ्राणनाथगुणत्वाव- च्छिन्नसाध्यऽपि नातिव्याप्यवकाश इति । अतथात्वन । प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन । अनतिरिक्तवृत्तित्व. मिति । स्वव्यापकतत्कत्वमित्यर्थः । तच्छून्यावृत्तित्वविचक्षणे समवा. येन प्रमेयसाध्यके व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । प्रमेयसामान्याभावप्रा तियोगिताशून्यासिया प्रमेयत्वादेस्तावशावच्छेदकरवानिर्वाहात्।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । ४८३ महानसीयवाहित्वाद्यवच्छिन्नसाध्यके धूमादौ पहियादेर्महानसीय- घहयाद्यभावप्रतियोगिताशून्यवहयन्तरवृत्तितया विशिऐऽपि तत्र तच्छून्यावृत्तित्वस्य दुर्घटतयातिप्रसङ्गाच । स्वव्यापकतत्कत्वनिवे- शने च विशिष्टस्याऽविशिष्टस्य वा याशस्यावच्छेदकत्वमभिप्रेतं ताशस्यैव स्वपदेनोपादेयतया विशिष्टवह्नित्वादिकं प्रति विशिष्टव. हयाद्यभावप्रतियोगिताया गापकत्वस्याऽक्षतत्वेन तादृशस्याब- च्छेदकत्वोपपत्तेः । ईदृशं यद्यत्स्वं तत्त्वाभावकूटस्य च साध्यताव- च्छेदकविशेषणता योध्य, अतः स्वत्वाननुगमेनैकसामान्याभावनि- धेशासम्भवात् यत्किञ्चिदेकावच्छेदकनिष्टावच्छेदकत्वमादायाति- प्रसङ्गानधकाशः। न च स्वपदस्य तत्तयक्तिपरतयाऽवच्छेदकनिष्ठं तत्तद्यकित्वमेव पर्यवसितमवच्छेदकत्वम्, तथा च विशेषणावच्छिन्ननिष्ठतत्तयक्ति- त्वस्यापि विशेष्यपर्याप्ततया विशिष्टवाहित्वादेरवच्छेदकत्वे शु. द्धस्यापि अनवच्छेदकतादुर्भिक्षामिति वाच्यम् । शुद्धस्य विशेष- णान्तरसहितस्य वा याशस्याधिकरणता अभावप्रतियोगितानि. प्ठव्यापकताशरीरे निविष्टा ताशरूपपर्याप्तावच्छेदफतापर्याप्पयनधि- करणत्वस्थ साध्यतावच्छेदकविशेषणत्वोपगमात् । मेयधूमत्वादिष- र्याप्ताया अभावप्रतियोगितावच्छेदकताया अप्रसिद्धावपि तथावि- धाया विषयतावच्छेदकतायाः प्रसिधाऽतिव्याप्त्यनवकाशात् । महानसीयत्वादिसहितवहित्यादिपर्याप्तावच्छेदकतायाः शुश्वद्धि- त्वादावपर्याप्तत्वाविशिष्टयपाद्यभावमादाय दोपानयकाशात् । अत्र यदि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्यानति. रिक्तवृत्तित्वं निवेश्यते तदा निसिलवयादेरेव धूमादि. समानाधिकरणविशेषाभावप्रतियोगितया घहित्वादेरपि स्वव्या. पकतावच्छेदकतारशप्रतियोगितात्वकस्वरूपताशपतियोगितासा. मान्यानतिरिकवृत्तित्वेन तथापिधप्रतियोगितानपच्छेदक. त्यानुपपचिरिति ताशयत्किञ्चिरेकप्रतियोगिनानतिरिकाति- त्वं स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकताउशप्रतियो. -गिताफत्वरूपं निवेशनीयम् । तथा सति धूमधान बारेत्यादौ धू. मत्वादेरपि तादशावच्छेदकत्वं न स्यात्, धूमादिसामान्याभावप्र. तियोगिताया अपि धूमादिस्वरूपतया मतिधूमादिकं भिन्नत्वेन प्र.

·अनुमानगादाधर्याम् त्येक धूमस्वादिसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति तत्तमत्वादेरेव तथात्वादतिव्यातिरित्याह । प्रतियोगिताया इति । स्वरूपसम्बन्धामिकाया इति । प्रतिव्यक्तिभेदप्रयोजकहेतुगर्भ विशेषणम् । अतिरिकपदार्थरूपप्रतियोगितायाः सिद्धान्तविरुसत्या दिति भावः । ताशप्रतियोगितासामान्यानतिरिक्तवृतित्वनिवे. शेऽपि हेतुसमानाधिकरणाभावत्वेन ताशाभावनिवेश पर पू: घोक्तदोषः, न तु ताशाभावस्य प्रातिस्विकरूपेण निवेशने, तत्तद्वि- शेषाभावप्रतियोगितात्वस्य पद्वित्वादिव्यापकतानच्छदकत्वादि. स्याशयेनाशङ्कते- (दी०) न च तथाविधयत्किञ्चिदेकाभावप्रतियोगितासामा- न्यशून्यायत्तित्वं तत् । अत एवातिरिक्तसामान्याभावस्या; भावे धूमत्वादेरप्यनवच्छेदकत्वापातादये तत्साधनमपि साधु सहच्छते इति वाच्यम् । पहिघटवचिद्वित्वतार्णातार्णदहनत्ति- द्वित्वाद्यवछिन्नमतियोगिताकाभावप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तित्र- हित्वादावतिप्रसङ्गात् । (गा०) न चेति । तथाविधति । प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमदृत्ती. त्यर्थः। यत्किञ्चित्परं तत्तद्यक्तित्वेनाभावनिवेशलाभाय । प्रत्येक निविष्टस्यऽपि तथाविधाभावस्य समलस्य नैकत्रावच्छेदकता. घटकता किन्तु एकस्यैवेति स्फोरणायैकपदम् । तारशप्रतियोगि- तासामान्यशून्यावृत्तित्वं गितात्यकत्यम्, अतो न पूर्वोकदोषः । अत एव । ईशायच्छे- दकत्वस्य मूलाभिप्रेतत्वादेव । अतिरिकति । स्य विशेषाभाषकूटातिरिक्तवानभ्युपगमे इत्यर्थः । धूमस्यादे रपीति । विशेषाभावकूटान्तर्गतमेकमभावमुपादाय धूमस्यादी निरुतावच्छदकात्योपपावनासम्भादिति भावः । तत्साधनमि- ति । सामान्यामावस्याऽतिरिक्तत्वव्यवस्थापनमित्यर्थः । सनच्छते इति । अन्यथा स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेवकावनिवेशे विशेषाभायटा- तिरिक्तसामान्याभावानभ्युपगन्तृमतेऽपि विशेषाभावीयप्रतियोगि ताफूटस्यैव सामान्यधर्मावच्छिन्नतया धूमत्वादावपि यशाविस. स्वव्यापकतावच्छेदकतादृशप्रतियो- सामान्धाभाव- ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । ४८५ मानाधिकरणधूमादिविशेषाभावप्रतियोगतावच्छेदकावेनातिव्या- प्यप्रसक्त्या सामान्याभावपार्थक्यव्यवस्थापनस्य एनल्लक्षणप्रस्तावे. अनुपयुक्तत्वापत्तेरिति भावः। न चातिरिकसामान्याभावाभावे उकरीत्यातिव्याप्तिविरपि ये एव घन्ह्यभाषा इदादी वह्निर्नास्तीति वुद्धिं जनयन्ति प्रत्येकं धूम: समानाधिकरणानां तेषां प्रतियोगितावच्छेदकत्वं वह्नित्वेप्यस्तीत्य. व्याप्तिर्दुवोरैवेति तत्साधनसङ्गत्या उपष्टम्भसङ्गतिरिति वाच्यम् । हेत्वाधिकरणवृत्तित्वावच्छेदेने यारशधर्मावच्छिन्नत्यविशिष्टप्रतियो- गिताकत्वमताशत्वस्य साध्यतावच्छेदकविशेषणतां स्वीकृत्य ताशाव्यातेवारणसम्भवात् । न हि धूमाधिकरणवृत्तित्वावच्छि- नविशेषाभावे वह्नित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम्, धूमपति घहि- नास्तीत्यप्रत्ययातू, अपि तु यावद्विशेषाभाषाधिकरणहदादिवृत्ति- स्वायच्छिन्ने एवेति। इदमापाततः । तथाविधाभावीययत्किञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नप्रति- योगितासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वं निवेश्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाव- च्छेदकताविवक्षापक्षेऽपि धूमत्वादेरवच्छेदकत्यस्य सामान्याभाया. नतिरिकत्वमते शक्योम्पादनत्वात् । हेत्वधिकरणवृत्तिन्यावच्छिन्ने यधर्मावच्छिन्नत्वविशिष्टप्रतियोगिताकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिः तासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षयाऽध्यातेरपि शक्यवारणत्वात् । पद्वित्वस्य वहिघटोभयत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्ति- त्वेऽपि तन्न्यूनचितया अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षया ताहश प्रतियोगितामादाय दूषणस्योद्धारः सम्भवतीति तार्णातार्णदह- नोभयाभावप्रतियोगितानुसरणम् । अतिप्रसङ्गात् । धूमादिसमाना. धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । तार्णातार्णदहनो. मयत्यावच्छिन्नाभावानुसरणप्रयोजनं स्वयमेव स्फुटयति- (दी०) एतेनान्यूनचित्वविशेपितपपि परास्तम् । अत एव नानाप्रतियोगिकृत्येकप्रतियोगिताङ्गीकारे ऽपि न निस्तारः। लघुरूपसमनियतगुरुरूपेण साध्यतायां सद्धेतावव्याप्तिः, वा. दृशतदवच्छिन्नत्वापसिद्धेरिति चेन्न । प्रतियोगितावच्छेदका- नतिरिक्तरचित्वस्य विवक्षितत्वात् ।

·- अनुमानगादार्याम् (गा०) एनेनेति । ताणांतार्णदहनोमयाभावप्रतियोगितामादा- याऽतिप्रसद्गतादवस्थ्येनेत्यर्थः । अन्यूनवृत्तित्यविशेपितम, अन तिरिक्तचित्वमपि । अत एव । दर्शितोभयाभावमादाय बहि. त्यादापतिप्रसङ्गादेव |, नानाप्रतियोगिवृत्येकप्रतियोगिताङ्गीकारे- गति । तथा सनि यत्किञ्चिदेकाभावप्रतियोगितासामान्यपर्यन्ता निवशेऽपि धूमत्यादेवूमादिसामान्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वो- पपादनसम्भवादिति भावः । उमपत्वादिरूपन्यासज्यवृत्तिवर्मा वच्छिन्नप्रतियोगितायाः प्रत्येकमपि प्रतीतेरव्यासज्यवृत्तिया स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तत्वं प्रतियोगितायां.निवेश्याऽपि वाहित्वा. दापतिप्रसङ्गवारणासम्भय इति ध्येयम् । प्रतियोगिताधर्मिकोभया भावघटितव्याप्तिपक्षे मेयधूमवान् धरित्यादावतिव्याप्तिर्न स. म्भवति साध्यतावच्छेदकमेयधूमत्याविरूपगुदधर्मावच्छेद्यत्वस्य कुत्रापि प्रसिद्धिविरहेण तद्घटितोमयाभावामसिद्धेरिति तन्मते मेयवहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिमाह । लघुरूपेनि । तादृशतदवच्छे द्यत्वाप्रसिद्धेरिति । ताशसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्याऽप्रसिद्ध रित्यर्थः । विषयितासम्बन्धस्य वृत्यनियामकत्वेनाभावप्रतियोगिता. नवच्छेदकतया तादृशसभ्यधावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायां तत्म- सिद्धिरित्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अन्यथा मेपधूमवान बहेरित्या. दापतिव्याप्तेष तादवस्थ्यादिति भावः। प्रतियोगितावच्छेदकान. तिरिक्तवृत्तित्वस्येति । तथा च धूमादिसामान्याभायमतियोगिता याः प्रतिधूमादिकं भिन्नत्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वा. देरैक्येन स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक तत्कत्वात्मकस्वव्यापकतत्काविरूपतदनतिरिक्तवृचित्वं धूमत्वादा वक्षतमेवेति भावः । न च प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपतामते सामान्याभाव. प्रतियोगितायाः विशेषामायप्रतियोगितातो न भेदः, प्रतियोगित नामभेदात्, तथा व वद्धिमान् धूमादित्यादावच्याप्तिाप, धूम- समानाधिकरणयिशेपाभावप्रतियोगिताकूटे वहित्यादेरवच्छ च तदनतिरिक्तवृत्तिन्यादिति वाच्यम् । सामा. न्याभावविशेषाभाषयोः प्रतियोगित्याभेदेऽपि सामान्याभावीयमतिः योगितात्वेनैव सामान्यधर्मावच्छेद्यत्वाखेतुसमानाधिकरणाभावप्र. कत्याचस्य ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४८७ - तियोगितात्यावच्छिन्नावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षणेनाव्याप्ति- निरासात् । स्वव्यापकतत्कत्वमित्यत्र स्वस्थ व्याप्यता साध्यतावच्छेदक- ताघटकसम्बन्धेन, प्रतियोगितावच्छेदकस्य व्यापकता प्रतियोगि- तावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन च वोध्या, तेन सम्बन्धसामान्येन धूमत्यादिकं प्रति समवायादिना धूमत्वादेरख्यापकत्वेऽपि समवाया. दिना चहित्यादिकं प्रति कालिकादिसम्बन्धेन घटत्वादेव्यापकत्वे- ऽपि च न क्षतिः । दण्डिमान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकर- पाभावप्रतियोगितावच्छेदकदण्डादौ दण्डान्तरसमानाधिकरणमेव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तत्तदण्डादौ तत्तदण्डादिसमानाधि. करणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्याऽक्षततया सर्वत्रैव दण्डादि- व्यको प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमक्षतमेवेति नाति- व्याप्तिः । दण्डाद्यवच्छिन्नसाध्यकसद्धतावपीशरीत्याऽन्याप्तिरिति तु नाशक यम् । दण्ड्यादौ साध्ये परम्परासम्बन्धेनाऽखण्डस्य दण्डत्वादेरेव साध्यतावच्छेदकतायाः स्वीकृतत्वात् । नन्वेवमपि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकव- द्विघटोभयत्वानतिरिकवृत्तितया वहिवादेरवच्छेदकत्वं दुर्यारमे- चीन चोभमत्वादेरुभयादिपर्याप्ततया प्रत्येकं तदत्यन्ताभावस्तद. वच्छिन्नभेदश्च धर्तते, अयमेको न द्वाविति सर्वजनसाधारणानु. भवस्य दुरपह्नवत्वात् । तादृशप्रतीतेरेकत्वादौ द्विवाद्यवच्छेदक स्वाभावाचगाहित्वोपगमे मूलावच्छिन्नो वृक्षो न कपिसंयोगोत्यादिन- तीतेरपि मूलादी कपिसंयोगाद्यवच्छेदकत्वाभावावाहितास्वीका- रापत्तेः । यदि च तत्र वाधकामावादक्षाद्यधिकरणककपिसंयोगाय. भाषो विपयस्तदा प्ररुतेऽपि एकत्वाद्यवच्छिन्नाधिकरणकद्वित्वामा- धादिविषयकत्वं दुर्वारमेव । एकत्वाद्ययच्छिन्ने द्वित्यादिमत्यप्रत्ययानु- दपेन वाधकविरहस्य तुल्यत्वात् । प्रत्येकमुभयादो द्वित्याभावादि. सत्त्वेऽपि द्वित्वाभावानुयोगितानवच्छेनकतया द्वौन द्वाविति प्रतीते- १रुपपादत्वात् । द्वित्वादिसामानाधिकरण्यमात्रेण तदभावप्रत्ययस्य- एत्वात् । नअपदेनाऽन्ययितावच्छेदकावच्छेदेनाभावोधनात् द्वि- त्यादिसामानाधिकरण्यमात्राचगाहिन्या अभावप्रतीतेद्वी न द्वावित्या- कारकताविरहात् । तदाकारकप्रतीतेरेप चाइनुभवविरुद्धत्वात् ।

·. उमा अनुमानगादाधर्याम् तथा च हित्वाधानतिरिक्तवृत्तिता कथं चहित्वादेरिति वाच्यम् । एवं सति पहिघटोभयवान् धूमादित्यादी, साध्यतावच्छेदकाशि- त्यावरवच्छेदफताया दुरुपपादत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकतामा द्वित्यादिकमुपादायव तस्याऽवच्छंदकानतिरिक्तचित्वस्य सम्पा. अत्यात, तस्य चोक्तरीत्याऽसम्भवादिति स्वव्यापकतत्कवरूप तदनतिरिक्तवृत्तियघटकच्यापकनायां प्रतियोगिताध्यधिकरणस्वस्थ भेदे निवेशनीयतया उभयत्वादावपि वहित्यनिरूपितताशपाय- फनाया अक्षतत्वेन तदवच्छेदकनाप्रसङ्गस्य दुरत्वात् । न हि प्रत्येकवृत्तिभयत्वाधवछिन्नभेदः प्रतियोगितात्यधिकरणः यत्वादासज्यवृत्तित्वेऽपि तवच्छिन्नप्रतियोगिताया अशासाय वृत्तितया प्रत्येकमुभयस्यायनाधिकरणनावत्तदनाच्छन्नभेदप्रतियो. गितानधिकरणस्यस्याऽसम्भवादित्याशय प्रतियोगितावच्छेदका. नतिरिकवृत्तित्वघटकमवच्छेदकं स्वसमानवृत्तिकत्येन विशेषयति- (दी०) स्वसमानचिकं चाऽवच्छेदकं ग्राह्यम् । तत्वं च स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तिष्टचिकत्वम् । यावत्यादिकं तु न तथा । पर्याप्तिश्यायमेको घट इमो द्वाविति प्रतीतिसासिका स्व. रूपसम्बन्धविशेष एव । वित्वादिकमपि न द्वित्वादिसमानः वत्तिकमिति द्वित्वादिना साध्यताया नाव्याप्तिः । घटक चाऽवच्छेदकत्व सरपसम्बन्धविशेषः । एवं च पद्धर्मावरिछने स्यत्र यद्धर्मान्यूनत्तिधर्मावच्छि नेति वक्तव्यम्, वेनोक्ताव्या- विनिरासः। (गा०) स्पेति। तथा च पहिघटोभयत्यादेहित्यादिसमानवृत्ति- फताविरहादाहित्वादेस्तदनतिरिक्तचित्वेऽपि न पारिभापिकापच्छे- दकतापत्तिरिति भावः। अत्र व्यापकताशरीरे स्वसमानाधिकरणत्वस्य स्वाधिकरण तापच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणताकत्वरूपस्याभावविशेषणत्वोपगमे तु नित्यायधिकरणस्य प्रत्येक द्वित्वाद्ययन्छिनभेदाधधिकरणत्वेऽपि द्वित्वादोदित्वदिव्यापकत्वं भेदे प्रतियोगितावैयधिकरण्यमनिवेश्येयो- ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिपकरणम् । ४८९ पपादयितुं शक्यमिति स्वसमानवृत्तिकत्वनिवेशनमयुक्तम् । न चा. व्याप्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्याऽव्याप्यवृत्तितामते सं. योगेन दण्डादेर्यत्र साध्यतावच्छेदकता तत्र व्यभिचारिणि हेतु. समानाधिकरणाभावप्रतियोगतावच्छेदकं दण्डादिकमादाय दण्डा- दिरूपसाध्यतावच्छेदके पारिभाषिकावच्छेदकत्वं व्यापकताशरीरे प्रतियोगितावेयधिकरण्याप्रवेशे न स्यादिति वाच्यम् । अव्या. प्यवृत्चिदण्डादिकमादाय पारिभाषिकावच्छेदकत्वासम्भवेऽपि व्य- भिचारनिरूपकाधिकरणयत्किञ्चिद्व्यक्त्यवृत्तित्वरूपहेतुसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकमुपादाय दण्डादेः साध्यतावच्छेद कस्य तथात्वोपपादनसम्भवात् । तदवृत्ती साध्ये तदत्तित्वाव- च्छिन्नभेदस्य कथमप्यसम्भवादिति तु चिन्तनीयम् । ननु' किमिदं समानवृत्तिकत्वम् ? यद्यन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्यं तदाऽनतिरिक्तवृत्तित्वान्तनिवेशवैफल्यम्, स्वान्यूनवृत्ति यत्तदन- तिरिक्तवृत्तित्वस्य स्वस्मिन्नियतत्वात् । ताणांताणंदहनोभयत्वादिक- मादाय दहनत्वादेरवच्छेदकत्वापत्तेश्च दुवीरता । यदि चैकजाती- यत्तिकत्वमेव तत्, तच स्वनिष्ठव्यासज्यवृत्तित्वान्यासज्यवृत्ति- त्वान्यतररूपवत्त्वम्, द्वित्वादौ च वहिन्वादेर्नतादृशसमानवृत्तिक- त्वं वह्नित्वादरव्यासज्यवृत्तित्वादित्युच्यते तदाऽपि वद्विधूमोभयवान् धूमादित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकवविधूम- घटत्रित्वाद्यनतिरिक्तवृत्तितया साध्यतावच्छेदकस्य तथात्वापत्तेः। द्वित्वत्रित्वाद्योरुभयोरेव व्यासज्यवृत्तितया निरुक्तसमानवृत्तिकताया दुरपवादत्वादित्यत आह । तत्त्वं चेति । स्वसमानवृत्तिकत्वं चेत्यर्थः । पहिनिष्ठयावत्त्वतार्णातार्णोभयत्वादिकमादाय वाहित्वादाव- तिप्रसङ्गाभावं स्फुटयति । यावत्वादिकमिति । आदिना दर्शि. तद्वित्वादिपरिग्रहः । न तथा। न स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तत्वरूप- यद्वित्वादिनिरूपितसमानवृत्तिकत्ववत् । चहित्वादेः प्रत्येकव. यादी पर्याप्तत्वात्तस्य चाऽतथात्वादिति शेषः । तथा च यावत्त्वादेः धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि यहित्वायन्यू- नानतिरिकवृत्तित्वेऽपि च न क्षतिरिति भावः। ननु पर्याप्तिराश्रयत्वमेव वहित्यादिसमानाधिकरणयावत्त्वादे- द्वित्वादिपयांप्त्यधिकरणपर्याप्तत्वमक्षतमेवेत्यत आह । पर्याप्तिश्चेति । .

·अनुमानगादापर्याम् अयमेको घट इत्यनेनाऽव्यासज्यवृत्तिघटत्ववाहित्यादीनां प्रत्येकमेव पर्याप्तिरिति दर्शितम् । इमो द्वाविति प्रतीतिकथनेन व्यासल्यवृत्ति द्वित्वादीनां न प्रत्येकपयांप्तिस्तथा सति अयमेको दावित्यादिप्रती- त्यापत्तेरिति दर्शितम् । यद्यपि समुदायपर्याप्तत्वेऽपि तदेकदेशमत्येकपर्याप्तत्वमनपवा- दम्, समुदायस्यैकदेशानतिरिक्तत्वादिति यावत्त्वादेवद्वित्वादिप- र्याप्त्यधिकरणमत्येकवद्विपर्याप्तत्वं दुर्वारम् । तथापि स्वपर्याप्त्य- पच्छेदकापच्छिन्नपातिकत्वमव विवक्षिवमिति न दोपः । व्यास. ज्याच्यासज्यवृत्योः समानजातीयवृत्तिकधर्मावच्छिन्न पर्याप्तयोरेक- धर्मिणि पर्याप्तिसत्वेऽप्येकधर्मावच्छिन्नेऽपर्याप्तेः । अन्यथाऽयमेको वहिरितिवदयमेको यावानिति प्रतीत्यापत्तेद॑ारत्वात् । अथ घटावित्यादौ यदि घटत्यादिसामानाधिकरण्यमात्रेण द्वित्वादिपर्याप्तिभासते तदा आकाशावित्याकारकप्रतीतेरपि प्रमा- त्वापत्तिः, आकाशत्वादिसामानाधिकरण्येनाऽऽत्माकाशोभयत्वादेः पर्याप्तत्वादतस्तत्र धर्मितावच्छेदकघटत्वाधवच्छिन्नपयांतरेव वि. पयत्वमङ्गीकार्यम् । तथा चाव्यासज्यवृत्तरपि द्वित्वावच्छेदक त्यमायातमिति व्यासन्यवृत्तेरन्यासज्यवृत्तिसमानवृत्तिकत्वं दुः' पारमेव । न चानेकवृत्तेरव्यासज्यवृत्तेरपि व्यासज्यवृत्तिधर्मपर्या- स्त्यवच्छेदकत्वमास्तां तादृशधर्मस्य च नाऽव्यासज्यत्तिपर्या- प्त्यवच्छेदकत्वं किं त्वकैकमात्रवृत्तेरेवेति न व्यासज्यवृत्यव्यास- ज्यवृत्त्योरेकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । घटो द्रव्य- मित्यादिप्रतीत्या तथाविधघटत्वाद्यवच्छेदेन दव्यत्वादिपर्याप्त्यवः गाहनादेकमाववृत्तरेवाव्यासज्यवृत्तिपयर्याप्त्यवच्छेदकत्यमित्युक्त्यस- म्भवात् । तत्र घटत्वादिसामानाधिकरण्यमात्रेण द्रव्यत्या. दिपयांतिभासते न तु तदयच्छेदेनेत्युक्तावयमेको घट इत्या- दावपि इदन्त्यादी घटत्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकताभाने विवादस- म्भवनाऽव्यासज्यवृत्तिधर्मपयांप्रवच्छिन्नत्वस्यैयामासद्धिप्रसङ्गात् । धूमत्यादिपर्याप्त्यवच्छेदकापसिध्या तत्राऽवच्छेदकलक्षणान्याप्ति- मसगात् । न च स्वपर्याप्त्यवच्छेदकताव्यापकपर्याप्त्य- यच्छेदकताकत्वमेव विचक्षणीयम्, अध्यासन्यवृत्तिपर्याप्त्य- पच्छेदककमात्रवृत्तिधर्मे व्यासज्यवृतिपर्याप्त्यवच्छेदकताविरहान ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४९१ तस्या व्या- व्यासज्यवृत्तिपर्याप्त्यवच्छेदकताव्यापकत्वामिति सज्याव्यासज्यवृत्त्योर्न समानवृत्तिकताप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एव सति अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशवैफल्यापत्तेः । न्यूनवृत्तिमहानसीय- चह्नित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकतायाः वाहत्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकताव्या- पकताविरहेणैव तादृशधर्ममुपादाय वह्रित्वादेवच्छेदकतापत्यस- म्भवादिति चेन्न । अनेकवृत्तिघटत्वादेर्हि तत्तद्घटत्वादिरूपेकैकमात्र- वृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकूटम्य घटनिष्ठपयाप्तित्वादिरूपानुगतधर्मा. वच्छिन्नस्याऽवच्छेदकत्वमेवोपेयते न तु घटत्वावच्छिन्ने द्रव्यत्वा- देर्यावद्घटादिपु पर्याप्त्यन्तरम्, मानाभावात् । एवं चैकमात्रवृत्ति- धर्मावच्छिन्नायाः पर्याप्तेरवच्छेदकत्वस्यैव विवक्षणीयतयानुगत- रूपावच्छिन्नपयांप्तिकूटावच्छेदकानेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिमादाय व्यासज्यवृत्तेनाव्यासज्यवृत्तिसमानवृत्तिकतापत्तिरिति । न च कालाकाशावित्यादिप्रतीत्या एकमात्रवृत्तिकालत्वादेर- पि द्वित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकत्वावगाहनादेकमात्रवृत्तिधर्माणामपि व्यासज्यवृत्तिधर्मपर्याप्त्यवच्छेदकतया तस्याव्यासज्यवृत्तिधर्मस- मानवृत्तिकत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । तादृशप्रतीत्या तथाविधधर्म- द्वयादौ व्यासज्यवृत्तरेव द्वित्वादिपयाप्त्यवच्छेदकताया अवगा. हनात् । प्रकृते चाव्यासज्यवृत्त्यवच्छेकदताया एव निवेशेनाति- प्रसङ्गविरहात् । अवाऽऽहुः । भव्यासज्यवृचिघटावादीनां पर्याप्त्याख्यसम्बन्धा- न्तरे मानाभावः समवायादिसम्बन्धेनैवोपपत्तेः । न च समवायस्यै- क्येन पटादावपि घटत्वादिविशिष्टधुद्धिप्रसङ्ग इति प्रतिनियत- प्रतियोगिकपर्याप्तिसम्बन्धस्वीकार इति वाच्यम् । प्रतिनियत- प्रतियोगिकैकविधसम्बन्धेनैवोपपत्तेर्द्विविधसम्बन्धसिद्धः कथमप्य- सम्भवात् । एवं द्वित्वादेरपि पर्याप्तिसमवायादिरूपलम्बन्धद्वयकल्प- नमयुक्तम् , अनेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नैकविधसम्बन्धेनैव निर्वाहात्। न चायमेको द्वित्वसम्बन्धीति प्रतीतेरेकमात्रवृत्तिधमांवच्छेदेना- ऽपि द्वित्वादेः सम्बन्धान्तरस्वीकार आवश्यक इति वाच्यम् । तादृशप्रतीतावपि एकत्वसामानाधिकरण्येनानेकवृत्तिधर्मावच्छिन्न- सम्बन्धस्यैव भानोपगमात् । द्वित्वादिप्रकारकतत्सम्बन्धसंसर्गक- घुद्धावेव तत्सम्बन्धांशे धर्मितावच्छेदकापच्छिन्नत्वभाननियमात् ।

·अनुमानगादापर्याम् सम्बन्धप्रकारकोकयुद्धी धर्मितायच्छेदकसामानाधिकरणयमात्रा- यगाहितासम्भवादिति । तथा च समयायातिरिक्तस्य संसर्गको- टायनन्तयियातिप्रसलवारण मम्म: स्वाधिकरणतावच्छेदका- पच्छिमाधिकरणताफत्वरूपस्य समानवृत्तिकत्वस्य लक्षणं निवेशनो. यस्यात् । व्यासज्यव्यासज्यावृत्तित्यान्यतररूपेण सजातीपत्वपसमान त्तिकत्यमुपश्य स्वर्गापयधिकरणपर्याप्तत्वनिवेशस्य प्रयोजनं सु- चयति । नित्यादिकमिति । द्वित्वादिसमानवृत्तिकम् । द्विन्वादिपर्गा- स्यधिकरणपर्याप्तत्तिकमायो द्वाविल्यादिप्रत्ययविरहादिति भावः वित्यादिना । यद्विधूमोभयत्यादिना साध्यतायाम ! नाऽब्यामिः । न मादायव्याप्तिः । द्रव्ये द्रव्याणीत्यादिप्रतीत्या द्रव्यत्वाद्यकैक धर्मस्य द्वित्वमित्यादिन्यूनाधिकवृत्तिसंप्यापर्याप्त्यवच्छेदकत्वेऽपि ताशस्य प्रत्येकतत्पर्याप्त्यतिप्रसकरवेनाऽनुगमयत्किञ्चिद्रूपा- पच्छिन्नपर्याप्तिकूट प्रत्येकाऽवच्छेदकतया पूर्वविवक्षया सामवस्य. मिति ध्येयम् । आत्माश्रयशका निरस्यति । घटक चेति । स्वरूपस. म्बन्धविशेष इति । ताशायच्छदकताथयसमनियतलघुधर्मानतिरि- कत्तित्यमादायैव कम्युनीयादिमत्वादावपच्छेदकत्वोपपादनसम्म यादिति भाषः । प्रतियोगिताधर्मिकांभयाभावघटनापक्षे गुरुधर्माव- छिन्नसाध्यापद्धती साध्यतावच्छेदकावच्छिनावाप्रसिद्धिनिबन्ध नामव्याहि परिहरति। एपमिति । यमर्मान्यूनवृत्तीति । तदन्यूनवृत्ति व तत्समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्यम्, तत्र पूर्वो. क्तयुक्त्या भेदे प्रतियोगिताधयधिकरण्यनिवेशावद्विषोभयवादे. हिन्याद्यन्यूनवृतित्वमक्षतमेवेति यधर्मपर्याप्त्यधिकरणपतित्वमपि निवेश्यमतो धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां ताशीम- यत्वाधवच्छिन्नत्वसत्वेऽपि न क्षतिः । प्रतियोगितायाः प्रतियो- गिभेदेन भेद धुमादिसामान्याभावप्रतियोगितायाः प्रत्येकं धूमत्या धन्यूनवृत्तिाविरहेणातिव्याप्तिः । नानाप्रतियोगितिप्रतियोगि- ताया ऐक्ये पन्घिटोभयत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिवायां प्रत्येकपर्या. माय बहित्यादिपर्यायधिकरणपर्याप्तत्वसहितयहित्यायन्यून- तित्वसत्वादव्याप्तिरतस्तदन्यूनवृत्तित्वमात्रमुपेक्ष्याऽन्यूनवृत्तिधर्माव- ·अवच्दकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । वाह च्छिन्नत्वपर्यन्तस्योभयाभावप्रतियोगितायां निवेशः। अधात्र दण्डादिनानाव्यक्किसाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारि- विशेपेऽतिव्याप्तिः, निखिलानामेव दण्डादिव्यक्तीनां दण्डा. दिरूपसाध्यतावच्छेदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया हेतुसमानाधिकरणदण्डाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगितायां शभेदप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावसत्त्वात् । तादृशभेद- प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकं यद्पं तद्रूपविशिष्टावच्छेद्य- त्वामावनिवेशे दण्ड्यादिमनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेद- कदण्डत्वादिविशिष्टावच्छेद्यत्वस्य दण्ड्यादिसामान्याभावप्रतियोगि- तायां सत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिपरिहारेऽपि धूमवान् चरित्यादा- वतिव्याप्तिः, धूमाद्यभावप्रतियोगितायां लाघवेन स्वरूपन एवं धूमत्वादेरवच्छेदकतया विशेषणान्तविशिष्टधूमत्वाद्यवच्छयत्वा- भावसत्वात् । न च विशेपणान्तरवशिष्टधूमत्वाद्यवच्छचत्वा. प्रसिद्धा नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । घटावृत्तिजातिम.सामान्या. भावप्रतियोगितायामेव तत्प्रसिद्धेरिति चेन्न । दण्डाद्यात्मकसाध्य- तावच्छेदकस्य साध्यानिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वासम्भवे. ऽपि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणं यत्तवृत्त्यन्यत्वस्याखण्डस्य तथा. त्वात्तदवच्छेद्यत्वाभावस्थापि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तासामान्येऽसवन दण्ड्यादिसाध्यके ऽनतिप्रसङ्गात् । अथ या साध्यतावच्छेदकवनिष्ठभेदप्रतियोगितायां यादशरूपा- पच्छिन्नत्वं नास्ति तादृशरूपावच्छिन्नत्वाभावस्य विवक्षणीयत्वाद द- ण्डादिसाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारिणि दण्ड्यादिनिष्ठभेदप्रतियोगि- तायां तत्ताविशिष्टदण्डाद्यवच्छिन्नायां दण्डत्वादिविशिष्टावच्छेद्यत्वा- भावसत्वाहण्ड्यादिसामान्याभावप्रतियोगितायां च तादृशाभावास. स्वेनातिव्याप्त्यनवकाशात् । अवच्छदकतयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्य सम्बन्धभेदनिवन्धनो दोषो निरस्यः। सत्तावान् जातेरित्यादौ सत्तावादेहेतुसमानाधिकरणाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टलत्तात्वाद्यनतिरिक्तचितयाऽन्याप्तिरि- ति प्रतियोगितावच्छेदकाव्यभिचारित्वरूपस्य स्वव्यापकतत्कत्व. रूपस्य च तदनतिरिकवृत्तित्वस्य निवेशो न सम्भवतीति यद्ध. मंविशिष्टस्य प्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नाव्यभिचा.

·१९४ अनुमानगादाधर्याम् रिना, प्रतियोगितावच्छेदकयाकश्चिदर्मायच्छिन्नस्य वा यपचि- হাশোনা বা এনিখিনান্তানাকিরূমৰ निवेशनीयम, तायनैव च वहिघटोभयत्यादिरूपप्रतियोगितापच्छ दकमादाय वाहत्वादेः पारिभाषिकावच्छेदकत्यनिरासः सम्भवति, घहित्वादिविशिष्टस्य तादृशोभयत्वाधयच्छिन्नव्यभिचारित्यात, ता. सुशोभयत्वादेहित्वादिविशिव्यापकतानवच्छेदकत्वाञ्चति प्रतियो- गितावच्छंदके स्वसमानवृत्तिकत्वविशेषणनिवेशं विनैव निर्वाह एवं यजुर्मान्यूनवृत्तिधमावच्छिन्नत्वाभावस्य प्रतियोगितार्मिकस्य व्यामिघटकतापक्षेपि तदन्यूनवृत्तित्वं यदि तद्यायकत्वं तदा सत्ता- त्वव्यापकविशिष्टसत्तावावच्छिन्नत्वस्य हेतुसमानाधिकरणामाव. प्रतियोगिनायां सत्वादुक्तस्थले वाज्यामिरिति तद्विशिष्ट्रव्यापकता चच्छेदकत्वरूपं तदन्यूनवृत्तित्वमेव निवेश्यम्, लावतैव बहिधरो भयत्वादेह्नित्यादिविशिष्टव्यापकतामवच्छेदकतया धूमाविसमाना धिकरणामाषप्रतियोगितायां तादशोभयत्वाधवच्छिन्नत्वसत्त्वेऽष्य. व्याप्त्यनवकाशात् । यधर्मान्यूनवृत्तिधर्म यद्धर्मसमानवृत्तिकत्ववि. शेषणप्रक्षेपमन्तरेणैव सामअस्यमित्याशयेनाह । वस्तुतस्त्वित्यादि । (दी०) वस्तुतस्तु तवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभानवदसम्ब- दस्वविशिष्टसामान्यकत्वम्, सविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावमति. योगितानवच्छेदकतत्कत्वं वा तदननिरिक्तवृत्तित्वं वक्तव्यम् । (गा०) तदवांच्छति । तत्पदमनविरिकवृतित्वप्रतियो- गितहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वपर्यायधि- स्वपदमनतिरिक्तवृत्तित्वेनाभिमतपरम् धूमवाद्ययच्छिन्नाभाववति मेयधूमत्यादिविशिष्टस्यासम्बद्धतया में यधूमधादेवच्छदकतानिर्वाहः मायभावयति धुमायादिविशिष्टस्य सम्बद्धतया धूमत्वावस्या छेदकत्वानुपपत्या नमत्वादिरूपावच्छेदकभेदमादायातिव्याप्ति- रिति तदायप्रतियोगिकत्वं परित्यज्य तदछिनप्रतियोगिताक. त्यममायविशेषणमुपात्तम् । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां यस्य येन सम्बन्धेनावच्छेदकता तेन सम्बन्धन तदवच्छिन्नस्य निशनीयम्, वेन विपयितया धूमत्याद्ययांच्छन्नस्य हानादेर करणपरम . । थूमत्वाधाधयमहानसीमधू- ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४९५ मावति धूमत्वादिविशिष्टधूमादेः सम्बद्धत्वेऽपि न धूमत्वादेरव. च्छेदकत्वानुपपत्तिः । उत्पत्तिकालावच्छेदेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नाभा. घवति धूमत्वादिविशिष्टस्य संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स. म्वद्धतया तादशं स्वं गुणत्वादिकमेवेति संयोगेन धूमादिसाध्यके व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गस्य वारणाय प्रतियोगिधैयधिकरण्यमभावे वि. शेषणं देयम्। धूमाद्यमावस्यापि इदादो प्रतियोगिव्यधिकरणतया त. दभावधारणासम्भवात् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिम- दृत्तिर्यो यस्तद्भिन्नत्वनिवेशे संयोगेनावृत्तंर्गुणादेरेवाभावस्य प्रसिया तद्वति धूमत्वादिविशिष्टस्य संयोगेन सम्बद्धतया धूमत्वादेरवच्छे. दकत्वानुपपत्या पूर्ववद् गुणत्वादेरेवावच्छेदकत्वादतिव्याप्तिताद. वस्थ्यम् । स्वपदेनानुयोगिभूताभावोपादाने संयोगेन साध्यतायां स. द्धती तादृशसम्बन्धेन गुणाभावप्रतियोगिनोऽधिकरणाप्रसिधा तादृशाभावाप्रसिद्धरव्याप्तिरतः प्रनियोगिवैयधिकरण्यविशिष्टाभा, घाधिकरणासम्बद्धत्वं विवक्षणीयम् । द्रव्यं गुणादित्यादौ हेतु. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकपृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्य- स्ववाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोग्यनधिकरणगुणादौ द्रव्यत्वत्वा- दिविशिष्स्यासम्बद्धतया द्रव्यत्वत्वादेरवच्छेदकत्वापत्तिरि- ति प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यमेव प्रवेश्यम् । तद्धर्मस्थ तद्धमावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनोपादानं शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्शमनुकरोतीति तद्धर्मावच्छिन्नवैयधि.. करण्यविशिष्टत्वमेव निवेशनीयम् । तद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणा- सम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं तु फलितार्थः। तद्धर्मावच्छिन्नानधि: करणत्वं साध्यतावच्छेदकसम्वन्धेन सदसम्बन्धित्वम् । तेन गुणवान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्र. तियोगितावच्छेदकगुणादिविषयकज्ञानत्याचवच्छिन्नस्य विषयतया द्र. व्यादिसम्बद्धस्य सम्बन्धसामान्येनानधिकरणे नित्यगुणादौ गुण- त्वादिविशिष्टस्यासमेवतत्वेऽपि न गुणत्वादेरवच्छेदकताप्रसङ्ग एवं च महाकालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ उभयाभावघटित. प्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगग- नत्वादिविशिष्टस्य साध्यतावच्छेकसम्बन्धेन सम्बन्धिनोऽप्र. सिद्धाऽध्याप्तेवारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये तद- ·अनुमानगादाम् पच्छिन्नप्रतियोगिकावयद्यदधिकरणानुयोगिक योभयाभावस्तवाधि- करणासम्बस्त्रविशिष्टसामान्यकत्यं विवक्षणीयम् । ईशं च स्व तत्र गगनत्यादिकमेव प्रसिद्धमिति नाऽध्याप्तिः। तदसम्बद्धवंच तदनुयोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धाप्रतियोगित्वं तेन संयोगादिस. म्बन्धेन घटत्याद्यवच्छिन्नामावति शान कपालादौ विपयिraa मघायादिना घटत्यादिविशिष्टस्य सम्बद्धत्वेऽपि बद्धिमान धूमादि- त्यादी नावच्छेदकाप्रसिद्धि । तादात्म्येन साध्यतायां साध्यता वच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिधाऽध्याप्तिः स्यादित्यवृत्तिस्वमुपे. यासम्बद्धत्यानुधावतम् । विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ हेतु समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकापच्छिमाभावयति गु. गादौ विशिष्टसत्तात्याद्याश्रयसत्तादेः सम्बद्धतया विशिएसत्ता- न्वादेरछेदकत्वानुपपत्तिरिति स्वाश्रयेऽसम्बद्धत्वमनिह स्व- विशिष्टे तनिशनम् । यद्यपि विशेष्यस्य सम्बन्धित्वे विशिष्टे तदसम्बन्धित्वं दु घंटम्, तथापि स्वविशिष्टप्रतियोगिकवाभाववत्तचिउन्नाभाव. घदनुयोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वस्य तदच्छिमा- भाववदनुयोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगितापछंदकताप- यायधिकरणापर्याप्तविषयतापर्यायाधिकरणस्य वा विषक्षणीयन. यान दोप। स्वविशिष्टप्रतियोगिकत्वानि च विशिष्योपादाय तदा घकूटमेव निवेशनीयम् । तेन मेयधूमत्वादिविशिष्टमानियोगिकन्यत्या चरिउन्नाभावस्य गुरुधर्मस्वाभाषप्रतियोगितानवच्छेदकतामतेम. सिद्धावपि न क्षतिः। वस्तुतों मेयधूमत्वादिषिशिष्टमतियोगिकस्वाभावस्य शुद्धधुमत्या दिप्रकारकज्ञाननिष्टविषयितासम्बन्धसाधारणत्वाद् धूमत्वाविधिशि- एप्रतियोगित्वत्वस्य लघुधर्मस्य न तत्प्रतियोगितायछेदकत्यसम्म य इति न मेयधूमत्यादिविशिधमतियोगिकत्वयाच्छिन्नाभाषा- प्रसिद्धिरिति सामान्यत एकामापनिवेशोऽपि सम्भवतीति ध्येयम् । थेन रूपेण यस्य यदामसम्वन्धिता तदन्यरूपावच्छिरे त. ल्सम्बद्धत्मभावसत्त्वमभ्युपेत्य या एतलक्षणम् । द्वितीय लक्षणं च तदनभ्युपगमेन। धूमादिसमानाधिकरणामाप्रप्रतियो. गितावच्छेदकमहानसीयवाहित्याधयधिनाद्यमावति घहित्यादिषि- ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । ५ , शिष्टमहानसीयवहयादेरसम्बद्धतया वह्नित्वादावतिमसनवारणाय सामान्यपदम्। अथ साध्यतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धेन घटत्वायवच्छिन्ना. भाववति कालिकादिसम्बन्धेन घटत्वादिविशिष्टस्य पटादेः संयोगा- दिसम्बन्धन सम्बद्धत्वादवच्छदकाप्रसिद्धिः । साध्यतावच्छेदकता. घटकसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वनिवेशेऽपि कालिकसम्बन्धेन घटत्वा- दिविशिष्टस्य कालि रुसम्बन्धेन साध्यतायां महाकालपरिमाणा. दिहेतुके ऽवच्छेदकाप्रसिद्धिर्दुर्वारैव गगनत्वाद्यवच्छिन्नाभाववति काले कालिकसम्बन्धेन गगनत्वादिविशिष्टस्य स्पन्दादेः कालि. कसम्बन्धेन सम्बद्धत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकस- म्वन्धेन वैशिष्टयनिवेशे घटत्वादिसमनियतासमवेतगुरुधर्मस्य यत्र साध्यतावच्छेदकता तत्र तादृशधर्मस्य घटत्वादिकमादायावच्छे. दकत्वानुपपत्तिः । घटत्वादेः समवायेन घटाद्यभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वात्तत्सम्बन्धेन च तद्धर्मविशिष्टाप्रसिद्धरिति चेन्न । यत्कि- श्चित्सम्बन्धेन स्वविशिष्टसामान्ये ऽसम्बद्धत्वनिवेशनेन सामञ्जस्यात् । न चैवं वह्निमान् धूमादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकघटत्वाद्यवच्छिन्नाभावयति विपयितासम्बन्धेन वह्नि- त्वविशिष्टस्य साध्यतावच्छेदकसयोगेनाऽसम्बद्धत्वाद्वद्रित्वादेर्गुण- वान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक. सविप्रयकत्वाद्यवच्छिन्नाभाववति घटादौ विषयितया गुणत्वादि. विशिष्टस्याऽसमवेतत्वात गुणत्वादेरवच्छेदकत्वापत्याऽव्याप्तिरिति घाच्यम् । साध्यतावच्छेदके तादृशपारिभापिकावच्छेदकताशुन्य- त्वमनिवेश्य साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन साध्यतावच्छे. दकावच्छिन्ननिकापताधिकरणत्वांशे साध्यसामानाधिकरण्यघटके पारिभापिकावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकावच्छि- सानिरूपितत्वस्य निवेशनीयतया विपयितया वद्वित्वादेरवच्छेदक- त्वेऽपि समवायरूपसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन चह्नित्वाध- घछिन्ननिरूपितायामधिकरणतायां विपयितासम्बन्धेन चहित्वा- अवच्छिन्ननिरूपितत्वाभावसत्वेन लक्षणसमन्वयात् । गुरुधर्मस्यापि प्रतीतिवलेनाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वोपगमान गुरुधर्मा. यच्छिन्नसायकस्थले . साध्यतावच्छेदकाचच्छिनाधिकरणत्याम- सिद्धिः ।

·अत्र अनुमानगादाधर्याम् अथ याचच्छेदकनापदकसम्यम्धनावच्छेदकविशिप्रातिविष. यिताकत्ये साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेद कविशिष्टविशेषणमनीकार्यम् । सवायसम्बन्धेन वहित्वादिवि शिष्ठस्य या विषयता तस्याः सम्बन्धान्तरेण धनित्यादिविशिष्ट- निष्ठविश्यतान्यतया नाव्याप्याशा स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदक ताप्रशमतेऽपि इंशी गतिरेवादरणीया, अन्यथा यद्वित्वादिमि कानवच्छेदकत्यादिग्रहस्य वद्वित्याद्यवच्छिन्नविधेयकानुमितिहेतुने धर्मिताचच्छेदकतया यहित्यत्यादिविषयताया हेतुतावच्छेदककोटौ नियेशाद् गौरवस्य बीहत्वस्वाचनुपस्थितिदशायां वद्धिमानित्याधा- कारकानुमित्यनुपपत्तेश्च दुरित्वात् । व यत्किञ्चिद्धत्यधिकरणासम्बद्धस्वविशिष्टसामा. न्यकलस्य लघोरवच्छेदकान्तार्थत्वसम्भधे हेतुसमानाधिकरणा- भाषप्रतियोगितावच्छेदयत्किञ्चिद्धर्माचच्छिन्नाभाववदसम्यवस्था चिशिष्यसामान्यकवस्य गुरुतरस्य निवेशनं भूलोपात्तप्रतियो. गितान्तस्य यथाश्रुतार्थकत्यानुरोधेन । अन्यथाऽवच्छेदकान्तस. मुदायस्य पारिभापिकैकपदतापत्तेः । यथा निरुक्तावच्छेदकता. निवेशेऽवच्छेदकपदस्यैवावच्छेदकावच्छिन्नाभावदसम्बद्धस्ववि. शिष्टसामान्यकत्ये पारिभाषिकत्वं तद्वत् । अत्रच जातिमान् मेयत्वादित्यादौ जातिवादेरयच्छेदकत्वानुपप- तिः, हेतुसमानाधिकरणाभायमतियोगितावच्छेदकीभूतपदावन्छि नाभाववति साध्यतावच्छेदकसमयापसम्बन्धेन सम्बद्धत्वप्रसिद्धि स्तद्धर्मावच्छिन्नाभाववति जातियादिविशिष्टस्यापि समवेतत्वाद। जातिवाद्यवच्छिन्नामावति च समयतत्वस्यैवासिया तदभाव घदसमवेतत्वस्य जातिस्यादिविशिधादी दुनिरूपयावा एवं यथाथुते विशिवसत्तावान जातेरित्यादी विशिष्टतात्वादेरप्यवच्छेदकाया- सुपपत्तिरतोऽन्यथानतिरिक्तवृत्तिा निर्वति । स्वविशिष्टेति । हेतुस- मानाधिकरणाभाषप्रतियोगिताबच्छेदकशुद्धधूमधादयघूमत्यादि विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया मेयधूमत्वादेर चच्छेदकत्वोपपत्तिः। जातिमान मेयत्वादित्यादी मेयत्वसमानाधिकर णाभावप्रतियोगितावच्छेदकजातिवादेतित्वविशिएसमचायिनि- घामाघमतियोगितानवच्छेदकतया तस्य तथात्वोपपत्तिः। विशिष्ट- ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । सत्तावान् जातेरित्यादौ द्रव्यत्वत्वविशिष्टसत्तात्वादेविशिष्टसत्तात्ग- श्रयसम्बन्धिगुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि विशिष्टस. तात्वादिविशिष्टसम्बन्धिद्रव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक. स्वाद्विशिष्टसत्तात्वादेरवच्छेदकतानिर्वाहः । सम्बन्धित्व साध्यता. घच्छेदकसम्बन्धेन बाध्यं तेन घटत्वादेविपयितादिसम्बन्धेन घट. स्वादिविशिष्टसम्बन्धिज्ञानादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि नावच्छेदकाप्रसिद्धिः। अथैवं महाकालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादाववच्छेद- कामसिद्धिः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन गगनत्वादिविशिष्टसम्ब- धिनोऽप्रसिद्ध्या स्वपदेन गगनत्वाद्युपादानासम्भवात् । न च सम्बन्धसामान्येन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठः सम्बन्ध. सामान्येन प्रतियोगिव्यधिकरणाभायो निवेश्यः। विषयितया ग. गनत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनि तद्विषयकज्ञानादौ सम्बन्धसामान्यत प्रतियोगिव्यधिकरणस्य तादृशज्ञानासमानकालिकतत्तद्घटाभावादेः प्रतियोगितायां गगनत्वादेरनवच्छेदकत्वादुक्तस्थले गगनत्वादिकमव- च्छेदकं प्रसिद्धति, तादृशशानादौ कालिकसम्बन्धेन गगनादेरभाव- सत्वेऽपि तस्य विपयितासम्बन्धेनैव प्रतियोगिसमानाधिकरणतया सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगित्यधिकरणत्वाभावादिति वाच्यम् । वहिमान् धूमादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छे- दकज्ञानत्वादेर्वद्वित्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया चहित्वा. देरवच्छेदकत्वापातात् । ज्ञानस्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य विषयतासम्ब. न्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणतया लक्षणाघटकत्वात् । न च तादात्म्यसम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठभंदप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वं विवक्षणीयम्, कालो घदवान् कालपरिमाणा- दिन्यादौ गगनत्वादिविशिष्टाभिन्ननिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदक- त्वाद् गगनत्वादिकमवच्छेदकमिति वाच्यम्।सत्तावान् जातेरित्यादौ तादात्म्येन सत्तात्वादिविशिष्टसम्बन्धिनि सत्तादौ यो भेदस्तत्प्र- तियोगितानवच्छेदकत्वस्य विशिष्टसत्तात्वादी सत्वेन सत्तायादे- रवच्छेदकत्वापातात् । तादात्म्यसाध्यतावच्छेदकान्यतरसम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणा.

·अनुमानेगादापर्याम् भावस्य निवेदोऽपि घटायाभाववान यदायत्यादित्यादी हेतुस. मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वाभावान्यवृतित्वविशिः एयरत्याभाववादरम्यतरसम्बन्धेन घटत्वाभाववादिधिशिप्रसार म्पन्धिनिष्ठस्यत्यतरसम्बन्धन অনিশিথমবফ বিশ্বামিয়ানট दकत्दव्याप्त्यापत्तेः। घटत्याभावत्वादिविशि- एसम्वन्धिनि पटादी घटत्यामायान्यवृत्तित्वविशिघटवाभाव. যায়ভিগ্নাথ ধাবাজধাগন , ঘষামা- ये च वदवच्छिन्नस्य तादात्म्यसम्बन्धन सत्यात्तनिष्ठतदभाव स्याऽन्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । एतेन यत्किशिलम्बन्धेन स्वविशिएसम्बन्धिनिछो यस्तेन सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणोऽभावस्तामतियोगितानपच्छेदक- त्यधिषक्षापि निरस्ता । तादात्म्येन सत्तावाद्यवच्छिन्नं प्रति तत्स- म्वन्धन विशिष्टसत्तात्वाधवच्छिन्नस्य व्यापकतयोक्तस्थले सत्ता: त्वादेरवच्छेदकताया दुरित्वात् । कालिकसम्बन्धन बहिवा- अवच्छिन्नं प्रति तेन सम्बन्धेन घटत्याद्यपच्छिास्य व्यापकता पद्धिमान् धूमादित्यादौ पहित्यादेरवच्छेदकत्वापाताश्च । नच येन येन सम्बन्धेन यो यः स्वविशिष्टसम्बन्धी तेन तेन स' म्पन्न प्रतियोगिव्यधिकरणो यस्तनिष्ठोऽभावस्तत्प्रतियोगितानव' च्छेदकत्वं विवक्षणीयम्, संयोगसमवायादिना बहिन्यसत्तास्वा. घयच्छिन्नं प्रति तेन सम्बन्धेन त्वविशिष्यसत्तात्वावधच्छिन्न- स्याऽव्यापकतया च नोकदोपावकाश इति वाच्यम् । एवं सति वि: पयितासम्बन्धेन कम्युग्रोवादिनस्यादिविशिष्टसम्बन्धिनि तेन रूपेण घटायवगाहिनि घटत्वाद्यप्रकारकशानादौ विपयितया घटत्वाविधि- शिष्टस्यासत्येन घटत्याहस्तेन सम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकाय च्छिन्नन्यधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदकतया घटत्यादिकमादाय कम्युग्नीधादिमायादेवच्छेदकावनिर्वाहासम्भवात् । न च हेतुसमानाधिकरणाभाषीययासम्बन्धावच्छिन्नयत्किञ्चि- प्रतियोगितायां यदशकं तेन सम्बन्धन स्वविशिष्टसम्बन्धि-- निएस्य तत्सम्याग्छिन्नप्रतियोगिताकस्य साध्यतावाछेदकर सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणामायस्य प्रतियोगितानपच्छेदक- स्यं तस्य वाच्यम्, घटवान् कालपरिमाणादियानो वादारम्य वि.

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । . षयितां च तादृशसम्बन्धमादाय गगनत्वादेरवच्छेदकत्वं सङ्गमा नीयम् । विशिष्ट सत्तास्वादेगुणादिनिष्ठभेदप्रतियोगितायां गौरपेण नावच्छेदकत्वमपि तु शुद्धसत्तात्वादेरेवेति हेतुसमानाधिकरणना- दृशभेदस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वे. न तदुपादानासम्भवात् । सत्तावान् जातेरित्यादौ यत्सम्बन्धेत्यनेन तादात्म्यसम्बन्धमुरादाय सत्तात्वादेविच्छेदकताप्रसङ्गः । वह्नि- मान् धूमादित्यादौ संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धर्मिकोभया- भावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिन उत्पत्तिकालावच्छेदेन धूमाधिकरणवृत्तेः समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकं रूपत्वादिकं वहित्वादिविशिष्टसमवायिनिष्ठस्य समवायन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकम- तो चहित्वादेरवच्छेदकत्वापत्तिरिति प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- न्धं परित्यज्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धः प्रतियोगिवैयधिकर. ण्यशरीरे निवेशितः । तथा च सति संयोगसम्बन्धधर्मिकोभ- याभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिनो रूपत्वाद्यवच्छिन्नाभाव- स्य घहित्वादिविशिष्टसम्बन्धिनि सत्यानायं दोष इति वाच्यम् । चह्निद्यणुकत्वादेर्यत्र सयोगेन साध्मतायामवच्छेदकता तत्र तदव- च्छिन्नसमवायितेजःपरमाणो समवायसम्बन्धावच्छिन्नरूपत्वाद्य. वच्छिन्नाभावासत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानव. च्छेदकत्वस्य कालविशेषावच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकरूपत्वादी सत्येन साध्यतावच्छेदकस्यावच्छेदकता. प्रसहात्। यत्तु स्वविशिष्टप्रतियोगिकत्वतदयच्छिन्नाभाववदनुयोगिकत्यो। भयाभाववत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वस्य विवक्षणीय. तया न कश्चिद्दोपः । जातिमान् मेयत्वादित्यादौ जातित्वाव. छिन्नामाववत्समवेतत्वाप्रसिद्धावपि जातित्वादिविशिष्टप्रतियो- गिकत्वतादशाभावबदनुयोगिकत्योभयाभावस्य समघायसामान्ये सत्त्वेन जातित्वादेरवच्छेदकत्वोपपत्तेः । कालो घटवान् कालपरिमा. णादित्यादी कालिकसम्बन्धेन गगनत्यादिविशिष्टसम्बन्ध्यप्रसि. दावपि ताशसम्बन्धसामान्ये गगनत्वादिविशिष्टप्रतियोगिकत्व. विवच्छिन्नाभाववदनुयोगिकत्वोमयाभावसत्वेन गगनत्वादेरवच्छे. -- -- ·अनुमानगादापर्याम् दकतानिर्वाहादिति तन । तावता मयालक्षणस्यैव परिकारेण द्वितीयलक्षणानुसरणानुपपत्तेः । গল্প মুনির নানানঘন যাহ্মনিয়া सम्बन्धिनः प्रसिद्धिर्यत्र वदवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्ट सामान्यकत्वमेव तत्र तवच्छेदकत्वम् ,तेन घरवान् कालपरिमाणा- दित्यादी गगनावादावरच्छेदकत्वमसिद्धिः, यवच्छेदकविशिष्टे तवच्छिन्नामावति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्परत्वाम सिधा तदभावो दुनिरूपः तत्रापच्छेदका स्वविशिष्टेत्यादिरूपम्, तेन जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वादेवच्छेदकत्वोपपत्तिः। सर्वसाधारणस्यैकविधावच्छेदकत्वस्य दुर्वचत्येऽपि न क्षतिवां- कारो व्यवस्थितविकल्पार्थक प्रति । अत्रेदं चिन्त्यते। ईदृशावच्छेदकत्वयोरभाववयविषयकशानमनु मितिहेतुः, प्रत्येकाभावस्य या वैकल्पिकी कारणता ? आधे, कालो घटवान् करलपरिमाणादित्यादौ भ्रमं विनानुमित्यनुपपत्तिः, द्वि- तीयस्यावच्छेदकत्वस्याऽसिद्धः। द्वितीये, जातिमान् मेयत्वादि. त्यादौ प्रथमनिरुतावच्छेदकत्वाभावस्य जातित्येऽवाधितत्वातज्ज्ञा- नाम विनैवानुमित्यापत्तिः। न च साध्यसाधनभेदेन कार्यकारणभावभेदस्याऽऽवश्यकत्वात् कालिकसम्बन्धेन घटादिसाध्यककालपरिमाणादिहेतुकानुमितो प्रथमानरुकावच्छेदकत्वाभावज्ञानस्यैव, मेयत्वादिलिङ्गकजात्याउनु मिती च चरमनिरतायच्छेदकत्याभावानस्यैव हेतुतास्वीकाराधो- कदूपणक्यावकाश इति वाच्यम् । साध्यसाधनभेदनानुमितिब्याप्ति- भानयोः कार्यकारणभावभेदेऽपि एफसाध्यसाधनस्थले यादृशशाना' दनुमितिस्तादृशशानसत्त्वेऽन्यत्रानुमित्यनुत्पादस्यानुभवधिस्यतया प्रथमनिरकापच्छेदकात्याभापानकालो घटयान कालपरिमाणादि- त्ययाऽनुमितिस्वीकारे ताशमानामेयत्वादिलिङ्गकजात्यायनुमि- तेवश्यस्यीकरणीयतापातात् । अन्यथा सतकानुमितायतिन्या प्तिधारणायोपाचप्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्नत्याविषयकतज्ज्ञान- स्यैव लाधन हेतुत्वापत्तिः । मेयत्वादिलिङ्गकजात्यायनुमितो चरमनिकापच्छकवाभावशानस्येव हेतुत्व समवेतमात्रमेय स. फलहेतुमाति समवेतमिति प्रमदशायामनुमित्युपपादनासम्भवाच ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ५०३ तदानी समवेतवृत्तितया गृहीतघटत्वादिविशिष्टव्यापकतावच्छेदके हेतुव्यापकतावच्छेदकत्वग्रहादसमवेतवृत्तितया गृहीतगगनत्वादि- विशिष्टस्य च समवायेन सम्बन्धिताया दुर्ग्रहत्वात् स्वविशिष्टत्यादि- रूपावच्छेदकत्वस्य क्वचिदपि गृहीतुमशक्यत्वात् । वृत्तिमन्मात्र- मेव महाकाले कालिकसम्बन्धेन वर्तते इति निश्चयदशायां महा- कालत्यादिहेतुकघटाद्यनुमितेरिव तदानीं मेयत्वादिलिङ्गकजात्या- पनुमितेदुरपदवत्वादिति । इदं तु तत्त्वम् । यद्रूपावच्छिन्नस्य येन सम्बन्धेन सम्यन्धिनि व. तमानस्य तेन सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियो- गितानवच्छेदकं हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं ते. न सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नविशिष्टावृत्तिविषयतावान् यः साध्य- तावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्टस्तवृत्तित्वं व्याप्तिः । धूमवान् बहेरित्यादी हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकं धूमत्वादिकं संयोगादिसम्बन्धेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नसम्ब- धिनिष्ठस्य तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगि- तानवच्छेदकं साध्यतावच्छेदकीभूततादृशसम्बन्धेन धूमत्वाद्यव- च्छिन्नविशिष्टनिष्ठविषयता च न तेन सम्बन्धेन धूमत्वाद्यात्मक- तद्रूपावच्छिन्नविशिष्टावृत्तिरिति नातिप्रसङ्गः । महाकालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादी साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो- गिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं गगनत्वादिकमेव तादात्म्यादिना तद्विशिष्टसम्बन्धिनि वर्तमानस्य तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्य प्रतियोगितानव- च्छेदकं तेन सम्बन्धेन तदवच्छिन्नविशिष्टावृत्तित्वं च कालि- कसम्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्नविशिष्टनिष्ठविषयताया इति लक्षण- समन्वयः । धूमादिसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगा- दिसम्वन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक शानत्वादिकं घहित्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य सम्बन्धसामान्ये. न प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकं ज्ञानाद्य- विषयतासम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति धद्वित्वादेरवच्छेदकत्वप्रसङ्ग इत्यतस्तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधि. करण्यनिवेशनम् । संयोगादिना वहधादिमनिष्ठो ज्ञानाचमा. भावस्य ·अनुमानंगादाधर्याम् वश्च संरोगादिसम्बन्धधर्मिकोभयामायघटितप्रतियोगिवैयधिकर- ण्याथय इति न दोषः । साध्यतावच्छेदकसम्वन्धेन प्रतियोगिवेय. धिकरण्यनिवेशे कालः सर्ववान मेयवादित्यादौ सवस्यावच्छे. दकत्वोपपत्तये उमयाभावघटितस्यैव प्रतियोगिवयाधिकरण्यस्थ नि. येशनीयतया तादात्स्यादिना गगनादिसम्बन्धिगानादिनिष्ठगपवा- धावस्य कालिकसम्बन्धधर्मिकोभयाभावटितप्रतियोगियधि. करण्यशालितया कालो घटवात् महाकालत्यादित्यादाववच्छेद- कामसिद्धिताइवस्थ्यमिति ताशसम्बन्धन तनिशितम् । सता. धान जातेरित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकवि- शिएसत्तात्वादेः सत्तात्यादिविशिष्टसम्वन्धिनिष्ठप्रतियोगियधिक रणामाचप्रतियोगितानपच्छेदकतया सत्तावादेरवच्छेदकत्वापति रतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यमेव नि. शनीयम् । न च सर्वत्यावच्छिन्नस्य यत्र विषयितासम्बन्धेन साध्यता झा- नत्वादिकं हेतुस्तन सर्वस्यस्य पारिमापिकावच्छेदकस्यानुपपत्तिः सत्वविशिष्ठम्य विपयितासम्बन्धेन सम्बन्धिनि सर्वविषयक शाने तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिम्पधिकरणामावाप्रसिद्धरिति घा. ध्यम् । घटत्वाधवच्छिन्नविषयक सर्ववामिछानविषयके स्म. दादिक्षाने घटत्वावधच्छिनामावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकस. म्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकघाटन्यावच्छिन्नध्यधिकरणतया सं. त्वस्य ताशाभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्येन सर्वत्यस्पारच्छे. दकत्वोपपत्तेः। व चैवमपि यत्र नित्यत्वावशिष्टसर्वत्वं साध्यतावच्छेदकं तब সন্ধানকে ভায়নাবন্ধী নাম্বয়ালঘিষাধি। স্নান অবত মরিগরিষ্কাৰম্নিবিশেষ ऽप्यसम्भयात्तारासाध्यतावच्छेदके पारिभाषिकावल्छेदकत्यानुप- पत्तिरिति वाच्यम् । नित्यवानधिकरणे नित्यत्वविशियसमिति ज्ञाने विपयितया नित्यत्वविशिष्टसम्बन्धिवाया अनपायात तत्र इसरये तुल्ययुक्या जन्यत्वविशिष्टस्य घटाइरपि परवाना सभ्यन्धितया ताशविशिष्टामावस्यैव ईश्वरमान विशिश्मतियोगि- व्यधिकरणस्य:सुलभत्वसम्भवात् । अन्यत् सर्व पूर्वबोध्यम् ।

·1 नस्य अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । यद्रूपावच्छिन्नस्य येन सम्बन्धेन सम्बन्धिनि पर्तमानस्य तेन. सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानव. च्छेदकं हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्सम्ब. धिनिष्ठतद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वभिन्नं यत्साध्यतावच्छेदकाय- च्छिन्नप्रतियोगिकत्वं तद्वत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धिसम्बन्धी था व्याप्तिः प्रतियोगित्वाद्यन्तर्भावासहिष्णुतायां यदूपावच्छि. यादशसम्बन्धेनाऽसम्बन्धित्वं हेतुमतस्तादृशसम्बन्ध. निष्ठतद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभिन्नत्यमेव साध्यतावच्छेदका. चच्छिन्नप्रतियोगिकत्वे निवेशनीयमिति दिक् । यथाश्रुतानतिरिक्तवृत्तित्वपदार्थपरित्यागप्रयोजनं स्वयमेव द. शयति । (दी०) अत एव सत्तावान् जातेरित्यादौ जातिमनि. ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगुणान्यत्वविशिष्ट सत्तात्वतुल्यवृत्तिक- स्वेऽपि सत्तात्वस्य न क्षतिः । एवं स्सविशिष्टसम्बन्धिनि- ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं वोध्यम् । (गा०) अत एवेति । ईशानतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशादेवेत्यर्थः। विशि. टसत्तात्वतुल्यवृत्तिकत्वेऽपीति । स्वव्यापकस्यपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्त विशिष्टसत्तावकत्वेऽपीत्यर्थः । न क्षतिः । न सत्तात्वादेवच्छेदक- स्वापत्तिः । प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितव्याप्तिपक्षे विशि. पृसत्तात्वादेः सत्तावाद्यन्यूनवृत्तितामादायाऽव्याप्तिवारणाय व्याप- कत्वं परित्यज्याऽन्यादृशमन्यूनवृत्तित्वं निवेशयति । एवमिति । स्वविशिष्टेति । स्वपदं साध्यतावच्छेदकपरम्, तथा च प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभा. घप्रतियोगितासामान्यवृत्तित्सम्बन्धावच्छेद्यत्वस्वविशिष्टसम्बन्धि- निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्योभयाभावकत्वं तेन स. म्बन्धेन व्यापकतावच्छेदकत्वं बोध्यमित्यर्थः। विशिष्टसत्तात्वादे- विशिएसत्तात्वाथयसम्बन्धिगुणादिनिष्ठामावप्रतियोगितायच्छेदक. तया तदनवच्छेदकसत्तास्वाधवच्छेद्यत्वाभावस्य जात्यादिसमाना. धिकरणाभावप्रतियोगिताय सत्वेन विशिष्टसचावान् जातेरित्या. दापतिव्याप्तिरतः स्वविशिष्ठति । स्ववैशिष्टयं च साध्यतावच्छे.

·अनुमानगादाधर्याम् दकताघटकसम्बन्धेन योध्यम्, अन्यथा घूमवान धरित्यादी कालिकादिसम्यन्धन धूमत्यादिविशिष्टवद्धयादिसंयोगिनियाभाव- प्रतियोगितायां धूमत्यादेवच्छेदकतथा तदनवच्छेदकद्रव्यत्वाय- पच्छेद्यावाभावस्य तुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्ये सरयेनाऽतिव्याप्त्यापत्तः। सम्बन्धित्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेना विवक्षणीयम्, अन्यथा कालिकादिसम्बन्धेन धूमादिमति संयोगादि- सम्यन्धेन धूमत्वावच्छिन्नाभायसवात् सम्बन्धसामान्यन धूमा दिमनिष्ठाभाषीयसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानरच्छेदक ताशसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितामामान्यानवच्छेदकयटाभाव- स्वादिकमेव, अभावत्वादे केवलस्यैव संयोगादिसम्वाधावच्छिनाभा- पप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तादृशगुरुधर्मस्या तथात्वान, भेदप्रति योगितायां प्रसिद्धस्य तदवच्छेद्यत्वस्योभयाभावमादाय उक्तस्थले पयानिय्याप्तिः । संयोगेन धूमत्वाधवच्छिन्नाभावस्योत्पत्तिक्षणा घच्छेदेन धुमत्यादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठतया तादशाभावप्रति. योगितानवच्छेदकघटाभाववाद्यवच्छेद्यत्वामावमादाय तयाति- प्यांतर्वारणाय प्रतियोगियधिकरणत्वेनाऽप्यभायो विशेषणीयः 18 घ च प्रतियोगिपदं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नपरमेष, अ. न्यथा सत्तावार जातेरित्यादौ सत्तात्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रति योगिन्याधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकविशिष्टसत्तात्वाधव हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां सत्त्वेनाव्या- स्यापतेः। वहशादिमनिष्ठस्य घटायभावस्य कालिफादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणतया सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगिव्य. धिकरणतनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तदसमानकालीनघटा दिव्यक्तिनिष्ठतद्यक्तित्वादिकमेवेति तदनपच्छेदकटत्याचवठे- यत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां सत्याव्याप्तिर. तः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रनियोगिवैयधिकरण्यं निवे. श्यं न तु साम्यतावच्छेदकसम्बन्धेन, कालो घटवान् कालपरिमा. णादित्यादौ कालिकसम्बन्धेन साध्यतावच्छंदकविशिष्ठसम्बन्धिनि खण्डकाले तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणस्याभावस्प सु. लमत्वापि सर्वधान कालपरिमाणादित्यादौ महाकालस्यैव कालि. फसम्बन्धेन मर्यस्यविशिष्टसम्बन्धितया तत्र शम्बन्धेन धत्वस्य ·अवच्छेदकत्वनिरुक्रिप्रकरणम् । प्रतियोगित्यधिकरणाभावाप्रसिद्ध्याव्याप्त्यापत्तेः । कालिकसम्ब. न्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वपक्षे प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटित. लक्षणकरणात्तन्मते उभयाभावघटनयाऽपि गगनायभावे फालि- कसम्बन्धेन वैयधिकरण्यस्य निर्वाहयितुमशक्यत्वात् । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमग्रंऽभावप्रतियोगिः तायां निवेशयिष्यति, एवं च प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रति. योगिवैयधिकरपयनिवेशेऽपि सर्वत्यावच्छिन्नमाध्यके तदवच्छिन्न- सम्बन्धिमहाकालनिष्ठस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिः व्यधिकरणस्थामावस्यसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- त्याप्रसिद्धिः। फालिकातिरिकसम्बन्धावच्छिन्नामावस्यैव प्रतियो- गितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणत्यात तत्प्रति. योगितायां कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहादित्यव्या- प्तिादवस्थ्यमिति घाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्यन्धेन प्र. तियोगिव्यधिकरणो यः स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावस्वत्प्रतियो. गितासामान्ये यद्यरसम्बन्धावच्छिन्नत्ययद्यद्धर्मावच्छिन्नत्वोभया. भावस्तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वतद्धर्मावच्छिन्नत्योभयाभाववत्ताशहेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्यक यशस्वं तसर्मवत्त्व तेन सम्बन्धेन व्यापकत्वमिति विवक्षया सर्वसामञ्जस्यात् । सर्वत्वधि शिष्टसम्बन्धिनि महाकाले समवायादिना प्रतियोगिव्यधिकरणस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटाघभावस्य प्रतियोगितायां कालिकसम्बन्धा- पच्छिन्नत्वसर्वत्वावच्छिनत्वोमयाभावस्य सत्त्वात् साधनसमानाधेि. करणतथाविधघटाद्यभावप्रतियोगितायामपि तथाविधोभयाभाव. सत्वेन कालिकसम्बन्धेन सर्वत्वावच्छिन्नस्य कालपरिमाणादि. व्यापकत्वोपपत्तेः। न चैवं साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगित्या. विशेषणतया प्रतियोगित्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन याच्यमि. त्यग्रिमनन्धविरोध इति वाच्यम् । तीहशमन्यस्याप्युक्तोभयामा- विशेषणतायामेव तात्पर्यात् । यस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्त्वपिशस्तिप्रति. योगितासामान्ये प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिष्यधिः करणस्वविशिएसम्पन्धिनिष्ठाभावीयत्वयदर्मायच्छिन्नत्वोभयाभाय.

·अनुमानगादाधर्याम् নান্তম যানষ্টান্য ছবি নামিবিঘা ৰ শা महाकालः सर्ववान् महाकालपरिमाणादित्यादावप्रसिद्धिा, प्रसि- बायां फालिकसम्बाधावच्छिन्नघटाभावीरप्रतियोगिताया सर्व त्यविशिष्टसम्बन्धिमहाकालनिष्ठो यः समवायसम्बन्धन प्रतियो. गिव्यधिकरणस्तरसम्वन्यायच्छिन्नपाद्यमावस्तदीयत्वसवायव च्छिन्नत्वोभयाभावस्य सुलभत्वात् । स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं ताशावच्छेदमायावच्छिनप्रतियोगिताको भेदः, यत्किञ्चित्मति योगिकभेदस्य ताशावच्छेदकयत्किविभिन्ननादशावच्छेदकसा- धारणत्वात् । तथा च लघुरूपसमनियतं यद् गुरु रूपं तद्विशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छंदकत्वस्य तादृशलघुरूपविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छंदत्वात्मकस्वसनियतधर्माप- क्षया गुरुत्येन प्रतियोगितानवच्छेदकतया तादृशावच्छंदकरवाय च्छिन्नभेदामसिया द्वितीयायच्छदशलक्षणस्य प्रमपधूमत्वादी प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावटितव्याप्तिलक्षणस्य प्रमेयवहिमान धूमादिस्यादायव्यातिः, प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणे ऽनवच्छेदकान्तेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये यद्रूपाचच्छिन्नत्वसापनावच्छेदकसम्पन्धावान्योभयाभावस्त- दूपविषक्षणे स्मविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक स्वावच्छिन्नभेदाप्रवेशेऽपि सामान्यपदार्थघटतया स्वविशिष्टत. म्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्यावधि नमेदरूपस्य ताशप्रतियोगितात्वव्यापकत्वस्योभयाभायविशेष. णतया प्रवेशार प्रमेयचहित्याचवच्छिन्नसाध्य तद्रूपविशिष्टमम्ब. धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानिष्ठभेदप्रतियोगिताकद वायच्छिन्न- भेदाप्रसिद्धवाव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावछिन्नपतियो- गितासामान्ये स्वविशियसन्धिनिष्ठाभावीयत्वयद्रूपावछिन्यो भयामावस्तपस्यानयच्छेदकान्तार्थत्वे प्रमेयवाहित्यविशिष्टसम्ब धिनियाभावीयत्वघटितोमयत्वावउिमाभावाप्रसिद्धीचाऽन्याप्तिरि- स्पाशश्या। (दी) वारशप्रतियोगिताथ चिशिष्योपादेया, नाची .

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । गुरोरवच्छेदकत्वं विना दुर्वचत्वम् । प्रतियोगित्वं सम्बन्धित्वं च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम्, अतो न सम्बन्धभेदमादाय दोपः । कालिकविशेषणताविशेपेण च साध्यतायां तादृशमति- योगितावच्छेदकत्वमनियतत्तयक्तिले प्रसिद्धम् । अभावश्व प्र. तियोगिव्याधिकरणो बोध्यः । (गा०) ताशप्रतियोगिताश्चेति । स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाव. प्रतियोगितास्त्वित्यर्थः। विशिष्य । नत्तद्यक्तित्वनैवेत्यर्थः । तथा च यस्तुगत्या या याः स्वविशिएसम्बन्धिनिष्ठाभावानरूपताः प्रति- योगितास्तत्तदवच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदकूटंवत्त्वमेवानवच्छेदकान्तार्थ प्रति गुरुधर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे इकत्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानवच्छंदकत्वेऽपि न क्षतिः। यद्यपि घटत्यावच्छिन्नाभावीया या प्रतियोगिता तदवच्छेद- कत्यं घटत्वादिनिष्ठतत्तह्यक्तित्वादिसमनियतमिनि तदपक्षा गुरुत्वेन न प्रतियोगितावच्छेदकामति ताशप्रतियोगिता विशि- प्योपादायाऽनवच्छेदकत्वादिकं दुर्वचम् । तथाऽपि यत्र प्रतियोगि. तायां समशरीरनानाधर्मसमनयत्यं तत्र नानाधमांगामेवैकप्रति. योगितायामवच्छेदकतयावच्छेदकनिष्ठतत्तयक्तित्वानां लघुत्वे. ऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वन्यूनवृत्तितया तत्प्रतियोगिनाय. छदकत्वस्य भेवप्रतियोगितावच्छेदकत्वमव्याहतमेवेति तादृशप्रति. पोगितानां विशिष्य निवेशाभिप्रायको ऽयं प्रन्यः, अन्याशमतियो- गितावच्छेदकानां च तत्तद्यक्तित्वेनैव भेदो निवेश्यः। न चावच्छेदकभेदेन प्रतियोगिताभेदानानाधर्मावच्छिनकप्रति- योगित्यासम्भव इति वाच्यम् । अवच्छेदकासमनयत्यस्य प्रति. योगिताभेदकत्वात्, समनियतनानाधर्माचच्छिन्नप्रतियोगितैक्ये पाधकधिरहात् । एवं यमानुगतफरूपावच्छिन्ननानाध्यक्तीनामे. कप्रतियोगितावच्छेदकत्वंतत्राऽपयच्छंदकनिष्ठरत्यक्तित्वानां न्यू: नवृत्तितया तत्राऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदफत्यस्य भेदप्रतियो. गितावच्छेदकत्वमक्षतम् । न च तत्राऽपि प्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकहत्त्यनुगत.

·अनुमानगादापर्याम् কান্তিষ্টান্বন্তরত্যাবশ্যকৰ মৰমাৰম্বাসির আমন্ব- छेदकत्यसम्भवात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वविशिष्टायच्छिन भेदोऽप्रसिद्धा निवेशयितुमशक्य एवेति वाच्यम् । तारशभेद निवेशासम्भवेऽपि अवच्छेदकतासम्बन्धेन तत्प्रतियोगितावच्छि. अभेदनिवेशेऽविरोधेन प्रतियोगितानां विशिष्य निवेशेनोतिसर तेः । न हि माश्रयतासम्बन्धेन ततधकित्याच्छिन्नावच्छेदक ताया अवच्छे इकत्यापेक्षयावच्छेदकतासम्बन्धेन तत्तक्तित्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताया अवच्छेदकरवे गौरवं येनोक्तभदस्या- सिद्धिः स्यात् । एवं धूमत्यादेरपि धुमत्यादिविशिएसम्वन्धि. निष्ठाभावप्रतियोगितायां Aहानसीयत्यादिसहितस्याऽवच्छेदकतया থমানববিবাহিনিখানিস্তান বলকিন भेदनिवेशो न सम्भवनाति धूमत्वा मत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठ/- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वानुपपत्तिः। विशेषणावच्छिन्नधूमत्वा- विनिष्ठतकित्वस्यापि विशेष्यीभूतधुमत्वादिपर्याप्ततया तदव- च्छिन्नभेदस्य विशेष्यीभूतधूमत्वादावसम्भवादिति तत्तत्प्रतियो- गितावच्छेदकस्य तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेद एव निवेश्यः । तथा सति ताशप्रतियोगितावच्छेदकताया व्यासस्यवृत्तिया धूमस्यादी प्रत्येकं तदच्छिन्नभेदसत्त्वेनोकानुपपत्यनवकाशात् । न च तत्रावच्छेदकताध्यक्तस्तत्तद्यक्तित्वेन भेदमतियोगिताव. च्छेदकत्वं सम्भवतीति दर्शितरूपावच्छिन्नमेदाप्रसिद्धिरिति शङ्का- स्पदमपि । महानसीयत्वधूमत्यादिनिष्ठावच्छेदकतानामवच्छेदक सम्बन्धादिभेदेन भिन्नतया तत्तद्यकित्येन तासामन्यासज्य: तितया धूमत्वादिनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवात, त- तत्प्रतियोगितावच्छेदकतात्वेन च व्यासज्यवृत्तितया तेनैव रूपेण तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । दुर्यवत्वमिति । पारिभापिकावच्छेद्यावच्छेदकभावस्पति शेषः । प्रतियोगिना- धर्मिकोमयाभावघटितलक्षणे स्वविशिएसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति- योगितायां यदि सम्बन्धविशेपावच्छिन्नत्वं न निवेश्य- ते तदा प्रतियोगितापच्छेदकमावस्यैव हित्वादिविशिष्टसम्बन्धि निष्ठकिश्चित्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् नाह- शप्रतियोगितानवच्छेदकापच्छेद्यत्वापसिधासम्भवः, महानसादि- ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । निष्ठसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवयभावस्य साध्यतावच्छेदकसंयो. गादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेऽपि एतल्लक्षणे प्रतियो- गितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्यैव निवेशेन ता- दृशाभावाव्यावर्तनात् । न चाकाशाभावत्वादिकमेव तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छ- दकम्, संयोगसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नाकाशाभावादिनिपुप्रति. योगिनायां शुद्धस्याभावत्वादेरेव लघोरवच्छेदकत्वात् । तादृश- धर्मावच्छेद्यत्व स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाकाशाभावाभावात्म. काकाशादिनिरूपितप्रतियोगितायां प्रसिद्धमिति वाच्यम् । आका. शाभावत्वादेरपि साध्यवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । आ- काशाभाववहिमदन्यतरत्वादेवयादिमनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छे- दकत्वेऽपि विषयितादिसम्बन्धावच्छिन्नतनिष्ठाभावप्रतियोगिताव. छेदकरवं दुर्वारमेव तदुभयकतरमात्रविषयकज्ञानादौ विपयि- तासम्बन्धेनान्यतरत्वावच्छिन्नाभायासत्यात, अभावत्ववाहिमत्वा. धवच्छिन्नाभावस्य सत्वादभावत्ववहिमत्त्वादेस्ताशसम्ब- धावच्छिन्नान्यतराभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवात् । विप. यित्वादेवृत्यनियामकतयाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वानु. पगमे तु धूमवान् परित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रनियोगि- तायामाकाशाभावधूमवदन्यनरत्यादिरूपधूमादिमनिष्ठाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकावच्छिन्नत्वस्योभयाभावमादायातिव्याप्तिरित्येतल्लक्ष. णे प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यम्, दर्शित- प्रयोजनानुरोधेन द्वितीयावच्छेदकलक्षणे च साध्यतावच्छेदक. सम्बन्धात्मकस्थशिष्टमम्मन्यित्वं च निवेशयति । प्रतियोगित्व. मित्यादिना । कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादी घटत्वादि. चिशिष्टसम्यान्धनि महाकाले प्रतियोगितावच्छेहकसम्बन्धेन प्रति. योगियधिकरणो योऽभावस्नदीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धार. च्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धारपि यथाश्रुतस्य प्रतियोगिताधर्मिको. भयाभावघटितलक्षणस्य न तत्राऽव्याप्तिप्रसतिः । सापि तद्विशिष्टमम्बन्धितया तनिष्ठस्यातीतानागतव्यक्तीनामेय ताशाभावस्य तथाविधप्रतियोगिताप्रसिद्धरित्याह । कालिकेति । कल्पये एवाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं निवेशयति । अभा. स्त्रण्डकाल- ·अनुमानगादार्याम् पश्चेति । योय इति । अन्यथान्याप्यवृत्तिसाध्य के व्यभिचारिण्य. तिव्याप्तरिति शेषः। अध्याप्यवृत्तिसंयोगादिसायकम्यभिचारिण्यतिव्याप्तिमवच्छेद कलक्षणघटकामा प्रतियोगिवधिकरण्यविशषणप्रक्षेपमन्तरेणा- पुरस्तादृशाविशेषणस्य तदसावे हेतुसमानाधिकरणाभावे ताविशेषण यापि दर्शितल्यावृत्रासङ्गनेस्तस्य चानुपादेयत्व- माशङ्कने । न चेत्यादिना। (दी०) न च मौलमिदमागं च प्रतियोगिवैयधिकरण्यमनु- पादेयम् , संयोगत्वावच्छिनाभाववति संयोगवादिविशियस्य तेर्गुणादिनिष्ठाभावातियोगितावच्छेदकद्रव्यस्तत्वद्रव्यमानसम चेतत्वाधवच्छिन्नाभावनति चाऽवृत्तेच्यात्यवियाप्योरनरका. शादिति वाच्यम् । (गा०) मौलम् । मूलस्थं हेतुARAIधिकरणाभावे नविशेषणम् । मोलस्यानुपादयत्वे हेतुभूताव्याप्त्यनकाशे हेतुमाह । संयोगत्वाव. जिन्नाभाववतीति । द्रव्यादाविति शेषः । संयोगस्यादिविशिष्टस्य वृत्तेरिति । तथा च तदनुपादानापि संयोगि व्यायादि- त्यादौ संयोगित्यादिरूपसाध्यतावच्छेदके सम्बन्धपोतम तियोगितावच्छेदकत्यसवेऽपि निक्कोभयविधपारिभापिकावच्छे. दकत्यस्यासस्वादुकप्रतियोगितायां तद्विशिष्टसम्बन्धिनिधाभा- वप्रतियोगितानपच्छेदशावच्यत्वाभावस्य , सत्यानाशाति रिति भावः । इदमीयस्य तद्विशेषणस्याऽनुपादेयत्वे हेतुभूताति- व्याप्स्यनयकाशे हेतुमाह । गुणादति व्यतरासमवेतत्यमानस्य व द्रव्यत्वात्यन्ताभाषविरोधितावच्छेदकतया तत्प्रतियोगितापच्छ- दकत्वसम्भवात सकलद्रव्यसमेतत्वरूपाधिकांशघटितद्रव्यत्यत्वं नात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकामियपरितोपाद द्रव्यमासमवे. तस्येति । भवृत्तेरिति । संयोगवादिषिशिएस्थेत्यनुपश्यते । तथा चतरनुपादानेपि सयोगि सत्यादित्यादी नातिव्याप्तिः । अयमले पकलक्षणस्थतत्पदन संयोगत्याधुपादानासम्भवेपि पयावा. दिकमादायैष संयोगवादी पारिभाषिकावरकस्यस्य सुपाद - ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । स्वात् । संयोगत्वादी संयोगत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति. योगितानवच्छेदकत्वविरहेऽपि तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकद्रव्य. स्वत्वावच्छिन्नत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां स. वेन तत्र निरुक्तोमयाभावासत्त्वाचेति भावः । समवायादिनाऽन्या. प्यवृत्तिसाध्यके तेन सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापक- तावच्छदकस्य व्याप्यवृत्तितावच्छेदकधर्मान्तरस्य साधननिष्ठ- व्यभिचारनिरूपकतावच्छेदकस्य सम्भवेनातिव्याप्त्युद्धारेऽपि सं. योगेनाव्याप्यवृत्तेः साध्यतायामतिन्याप्तिारैव संयोगेन किञ्चि. द्रूपावच्छिन्नस्य व्याप्यवृत्तिताविरहात् साधनवनिष्ठसंयोगसम्ब- न्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य साध्यवनिष्ठतत्सम्बन्धा- वच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनियमेन तत्सम्बन्धावच्छिन्न- तदवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वस्यासंयुक्तमात्र वृत्तिगुणत्वादावेव प्रसिद्धेरिति इदमीयप्रतियोगिवैयधिकरण्याव- शेषणोपादानमावश्यकम् , तदावश्यकत्वे च हेतुसमानाधिकर. णाभावे तद्विशेषणस्याप्यावश्यकताऽन्यथा संयोगि द्रव्यत्वादि- त्यादावेवाऽव्याप्तेरिति समाधत्ते धूमवानिति । (दी०) धूमवान् बहेरित्यादावतिव्याप्तेः । न ह्युत्पत्तिकाला- वच्छेदनाऽपि महानसादौ संयोगेन किञ्चिद्वर्तते, येन वह्निमदयो- गोलकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकायोगोलकात्तिद्रव्य- वाद्यवच्छिन्नाभाववदत्तित्वं घूमत्वादिविशिष्टस्य सम्भाव्यत । (गा०) ननु धूमादिमत्यपि पर्वतादौ शिखरावच्छेदेन धूमत्वाद्यय च्छिन्नाभावसत्त्वात्तेन रूपेण धूमादीनां व्याप्यवृत्तिताविरहेऽपि अयो. गोलकावृत्तिद्रव्यत्वादिना तेषां तथात्वमव्याहतमेय,शिखराद्यवच्छे- देनाऽपि तवच्छिन्नद्रव्यान्तरसत्वादिति साधनाव्यापकतावच्छेद. फतादृशधर्मावच्छिन्नाभाववत्त्वमयोगोलकादेरेव, धूमत्वादिविशिष्ट- स्य तदसम्बद्धत्वान्नातिव्याप्तिरित्याशद्वां निराकरोति । न हीति । उत्पत्तिकालेति । तथा च धूमवति किश्चिदेशापच्छेदेनायोगोलका- वृत्तिदव्यत्वाचवच्छिमाभावासत्त्वेऽपि कालविशेषावच्छेदेन तद- पच्छिन्नाभावस्य तर सत्त्वादूमत्वादेरवच्छेदकत्वं दुर्घटमेवेति भावः । द्वितीयकल्पेऽवच्छेदकाप्रसिद्माऽतिव्याप्तिविरहेऽपि प्रथम ·अनुमानगादाधर्याम् कल्पे प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावटिवलक्षणे च धुमत्यादिवि. शिष्टसम्बन्धिनिष्ठसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छे- दफयटामावत्याद्यवच्छेद्यत्वसंयोगसम्यन्धाचच्छिमत्वोभयाभावमादा. याऽतिव्याप्तियांध्या। वस्तुतो द्वितीयायच्छेदकलक्षणेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्याम पेशे संयोगेन साध्यतायां सद्धती तादशावच्छेदकाप्रसिधाऽध्या- तिः स्यादिति साध्यतावच्छेदके स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावम- तियोगितामवच्छेदकहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताबच्छेदककं यवतन्नेदस्थाने स्थविशिष्टसम्वन्धिनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदक ताशप्रतियोगितावच्छेदकसामान्यकत्वं निवेश्येव ताशाव्यासि- रिणीयेति तथैवाऽतिव्याप्तिरसद्धेवी स्यादित्यत्र तात्पर्यम् । अधैवमपि प्रतियोगितारच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यपर्यन्तयि- शेषणमकिञ्चित्करमेय, हेतुसमानाधिकरणाभावे यथाश्रुतप्रतियो- गिवैयधिकरण्यनिवेशनेऽपि गुणान्यत्वविशिष्टसत्तावान जातेरि- त्यादौ हेतुसमानाधिकरणप्रतियोगियधिकरणाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकगुणासमवतावाद्यनतिरिक्तवृत्तित्वस्य साध्यतावच्छेदके स- त्वेनाऽतिव्याप्त्यनवकाशात्। हेतुसमानाधिकरणाभावविशेषणप्रति. योगिवैयधिकरण्यशरीरे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशने धन्यं गुणदित्यादौ पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वाद्यभावस्य प्रतियो- गिताभयानधिकरणत्यधिकरणकवाभावेन लक्षणाघटकतया वि. शिष्टद्रव्यत्यत्वे द्रव्यत्वत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्टस्वप्रतियोगिन्यधिकर- णाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि अव्याप्त्यनवकाशेन इदमीय. प्रतियोगिधैयधिकरण्यशरीरेऽपि तनिवेशनव्यायत्यसम्भवात् । यत्त प्रतियोगितापच्छेदकापच्छिन्नत्वानिवेशे यत्प्रतियोगिताध- यानधिकरणत्वं हेतुमत इत्यादिक्रमेण व्याप्तिनिवांच्या, तथा च प्रतियोगिताया प्रतियोगिस्वरूपत्वे शादिव्यक्तिभेदेन तभिष्टम- तियोगितानां भेदाहित्याधयछिन्नमहानसीयवहयादिनिधपतियो- गिताअयानधिकरणत्वस्य हेतुमति पर्वतादौ सत्याहिमान पूमा- दित्यादाचव्याप्तिरिति । तवसत् । प्रतियोगितायाः प्रतियोगस्द- रूपत्वे महानसीयवदित्यायमितियोगिताया वहित्याचवच्छि- नमहानसीययहयादिनिष्ठप्रतियोगित्वाभिन्नतया प्रतियोगितावच्छे.

·सा- अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । दकावच्छिन्नानधिकरणत्वनिवेशेऽपि वह्नित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगि• तावच्छेदकमहानसीयवह्नित्वाधवच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय तहो. पतावस्थ्यात् । द्रव्यत्वादेरपि धूमादिस्वरूपधूमत्वाद्यवछिन्नप्र- तियोगितात्रच्छेदकत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकसामान्यावच्छिन्नान- धिकरणत्वनिवेशेऽयोगोलकादावपि धूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता. वच्छेदकसामान्यावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य दुलंभतया तथा विव- क्षणासम्भवात्। यदि च याशरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताया अवच्छेदकावच्छि- मानधिकरणत्वं हेतुमतस्तद्रूपावच्छिन्नानपच्छेदकत्वविवक्षया म. हानसीयवहित्वादेवह्नित्याद्यवच्छेद्यतावच्छेदकवहिवृत्तिप्रतियोगित्व- त्वावच्छिन्नानवच्छेदकत्वान्न दोष इत्युच्यते, तदा यद्रूपावच्छिन्न- प्रतियोगिताधयानधिकरणत्वं हेतुमतस्तद्रूपावच्छिन्नानवच्छेदक- त्वविवक्षया प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशेऽपि मञ्जस्यात् । मैयम् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानुपादाने पतद्रूपान्य- त्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तेर्दुरित्वात् । तत्र हेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य एतद्रूपासमवेतत्वादेरे तद्रूपविजातीयरूपान्तरसाधारणमेतद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तात्वाद्यव- च्छिन्नं प्रति समवायेन व्यापकतानवच्छेदेकत्वात् । सम्बन्धभेदानिवन्धनदोपवारणाय हेतुसमानाधिकरणाभाषप्र. तियोगित्वतदवच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वघटकप्रतियोगितयोयदि सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यते तदेव प्रतियोगिवैय- धिकरण्यद्वयानुपादाने संयोगेन साध्यतायां व्यभिचारिणि द. र्शितरीत्याऽतिव्याप्तिरापद्यते । यदि च तदोपवारणाय हेतुमग्नि- छाभावीयतत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायां यदवच्छेदकं तत्सम्ब- धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभाववदसम्यद्धस्यविशिष्टसामान्यकत्वं स्थ- विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छे- दकतत्कत्वं था निवेश्यते, उभयत्र विशिप्य विशेषणताविशे- पसम्बन्ध एवं था,. तदा धूमयान् यद्धरित्यादी सम्बन्धान्तरेण विशेषणताविशेषेण वा प्रतियोगिवेयधिकरण्याघटितसाध्यच्या. पफतायामवच्छेदकस्य तत्सम्बन्धघटितहेत्वव्यापकतावच्छेदकायो। , ·. अनुमानगादायोम् गोलकभेदत्यादेः प्रसिद्या धमत्यादरपच्छेदकत्वोपपत्तेरतिव्याप्य- गपकाश इत्यालोच्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धानिवेशपक्षे प्रतियो. गिधैयधिकरण्यद्वयस्याऽनुपादेयतामाह । प्रतियोगितयोरिति । (दी०) प्रतियोगितयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विशेषणता विशेषावच्छिनत्वस्य वा चित्रक्षण पुनरनुपादेयमेव प्रतियोगि- वैयधिकरण्यद्वयम् । (गा०) यद्यपि पहिधूमादिनिरूपितसंयोगसम्बन्धघटितव्यापकता विशिष्य समवायादिसम्बधापच्छिन्नप्रतियोगिताद्वयघटितपारि- भापिकावरछेदकत्वमन्तभाव्याऽपि निक्तुं शक्यते तथा सत्यः प्पनतिप्रसङ्गात् । तादृशहेतुसमानाधिकरणाभावीयसमवायसम्ब- ग्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकस्य यद्विशिष्टसंयोगिनिष्ठतत्सम्य- न्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं तदन्यत्वस्य तदेवव्या- पकतावच्छेदकसाधारण्याभावात् । यत्राऽधिकरणे तदवच्छिन्नस्य व्यभिचारस्तदसमवेतवस्य हेतुमनिष्ठसमवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकस्य संयोगेन तदर्मविशिष्ट प्रति समवायन व्यापकतायामवच्छेदकतया ताशधर्माणां पारिभाषिकावच्छेदक- ताभोव्यात् । तथापि विशेषणतादिघटितव्यापकतायां समयाग दिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताद्वयघटितावच्छेदकत्वनिवेशे महा नसभेदत्यादिविशिष्टस्य विशेषणताविशेषादिना यः सम्बन्धी सामान्यादस्तनिष्ठाभावीयसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. तानवच्छेदकत्वस्य वयादिसमानाधिकरणाभावीयतासम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदके सम्भावितत्यान्महानसभेदत्वादेरपि व. द्वयादिव्यापकतावच्छेदकताप्रसवात् । तत्र विशेषताविशे. ঘানভিন্সাৰবিষয়বিনষ্টকামালঞ্চঘ फतावच्छेदकत्वमेवाऽनुमित्यौपायक वाच्यम् । तथा च सर्वत्र तादृशाचच्छेदकत्वाभावज्ञानस्येवानमितिहेतुत्यमुचितम्, एकजा. तीपायउदकत्याभावसत्त्वानुरोधादित्याशयेनाह । विशेषणता. विशेषेति । अनुपादेयमिति 1 तथा च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- दिनिवेशाभिमायण मूलकता प्रतियोगिवैयधिकरण्यमुपात्तिमिनि भावः । अंतिव्याप्तिवारणप्रकारं दर्शयति ।

·अवच्छदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । (दी०) यत्राधिकरणे व्यभिवारस्तदन्यत्वत्वतदन्यत्वपकार' कप्रमाविषयत्वत्वमाध्यवत्वप्रकारकपमाविषयत्ववादीनां साध्य. तावच्छेदकविशिष्टसाध्यवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- स्वाद्धतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- धातिव्याप्तरनवकाशात् । तथा च विशेपणताविशेषावच्छिन्नय- द्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावपतियोगि- तासामान्ये नास्ति साधने तद्धर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यं व्या- प्तिरिति पर्यवसितोऽर्थः । यत्र सद्धनौ साध्यतावच्छेदक न प्रतियोगितावच्छेदकं तत्रैवेयं रीतिरुपादेयेत्यपि वदन्ति ॥ (गा०) यत्राधिकरण इति। साध्यतावच्छेदकस्यापि कालिकसम्ब- न्धेन साध्यवहत्तरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया येन सम्बन्धन हेतुमदृत्तित्वमभावस्य तेन सम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठत्वं घाच्यम्, उभयत्र विशेषणताविशेष एव वाभावस्य सम्बन्धः । पतत्कल्पे च घटभिन्न मेयत्वादित्यादौ घटादिभेदाभावस्य घटत्वा. दिरूपस्य तद्यक्तिभेदाभायस्य तदीयासाधारण धर्मरूपाद्यात्मकतय. कित्वस्य च विशेषगताविशेपेपणावृत्तंर्घटभेदत्वादेर्लक्षणघटकावा- सम्भवः । एतद्घटतद्धटान्यतरत्वाद्यवच्छिन्नभेदाभावस्य ताशा. न्यतस्त्वस्य भेदविशेषात्मकतया ताशसम्बन्धेन वृत्तावपि ता. इशभेदत्वानुसरणे प्रयासगौरवम् । गगनभिन्नं मेयस्यादित्यादौ व्यभिचारनिरूपकाधिकरणगगनभेदाभावस्य शन्दात्मकस्य गगन. निष्ठान्स्यविशेषरूपस्य वा समवायनेय गगनवृत्तेस्तन्नेदत्वस्य ल. क्षणघटकत्वासम्भवाद्यभिचारनिरूपकाधिकरणं यत्तदन्यत्वमादा. याऽतिव्याप्तिनिराफरणायोगश्चेति तदन्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वा- नुधावनम् । यत्तु अयं घटो घदन दान्यतरत्वादित्यादौ व्यभिचारनिरूप. काधिकरणघटादिभेदस्य यो भेदस्तस्य भेदधारानवस्थामयेना. प्रधिकरणरूपस्य साध्यपनि घटादौ न विशेषणतया वृद्रिव्या.

·अनुमानगादार्याम् विरूपामागस्य विशेषणतानभ्युपगमादिति तदन्यत्वं न तत्स- म्बन्धेन व्यायफतायामयच्छेदकमिति प्रमाविषयावत्यानुधावन मिति । तदसत् । घटादिरूपभेदस्य घटादो वृत्तिनियामसम्बन्धा. न्तराभावेन भेदत्यरूपेण वृत्तिनियामकस्बासम्बन्धस्शवश्योपे. यत्वात्। अयोगोलकान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वापेक्षया धूमादिप्रका- रफप्रमाविषयत्यत्वे घुमादिव्यापकतावच्छेदकत्वमा प्राहामित्या शयेन तदेवानुपरति । साध्यवत्यप्रकारकेति । साध्यतावच्छेदक सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्यर्थः । प्रतियोगिते. ति । अभाषीयविशेषण तासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगितेत्यर्थः । अ. तिव्याप्तरिति । अयच्छेदकताघटकामाचे प्रायोगिवैयधिकरण्या- निवेशेऽपि धूमवान् बढेरित्यादाचित्यादिः । हेतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकस्य स्वविशियसम्वन्धिनिष्ठाभावपति. योगितानवच्छेदकत्वोरयतः स्वविशिष्टसामान्ये तवच्छिन्ना- भाववदसम्बन्धियं लभ्यते इति कल्पये एवाऽतिव्याप्तिनि- रासो लभ्यते। অগালরক্টাববাদী যথাগুনমখমনিকা पच्छेदकताया निवेशे जातिमान् मेयत्वारियादो सामान्यादि. समवेतत्वाशसिध्या जातिवादेषच्छंदताया दुरुपपादत्वेनाऽति- व्याप्तिः । अपच्छेदकलक्षणे स्वविशिष्टप्रतियोगिकसाध्यतावच्छे. दफसम्पन्धे तयन्छिन्नाभाववदननुयोगिकत्वनिवेशने कालो ध. दंवान् कालपरिमाणादित्यादी अवच्छेदकाप्रसिद्धिः, गगनत्यादि । विशिष्टपतियोगिककालिकसम्बधामसिद्धः । पर चरमनिरुताव च्छेदकतानिवेशपक्षेऽपि तत्रावच्छेदकाप्रसिदिः, साध्यतावद कसम्बन्धन गगनत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनोऽप्रसिद्धदर्शितरीत्या उसरणे च गौरवमिति कालिकसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्व पक्षेऽपि प्रतियोगितार्मिकपारिभाषिकायद्यत्वाभावघटितव्या तिरेषाऽवलम्बनीया इत्याशयन तत्पक्षमालयव निकृष्टार्थमाह ! तथा चेति। प्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशपले तस्यावच्छेयस्वाभावानुयोगविशेषणतान सम्भति, स्वावच्छेद ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ५.९ कसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिनाया दर्शितस्थले प्रसिद्धरिति त. त्पने प्रतियोगिदिशि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं नि. वेश्योभयाभायो निवेशितः । विशेषणताविशंपरूपसम्बन्धनिवे- शे च हेतुसमानाधिकरणकालभेदाद्यभावस्यैव तत्सम्यन्यावच्छि. नप्रतियोगित्वप्रसिद्ध्या तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताधर्मिकताह- शावच्छेयत्वमात्राभावनिवेशोऽपि सम्भवतीत्युभयाभावोपेक्षा। यद्यपि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्ये साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छे द्यत्वनिवेशेनवापेपत्तावभावद्वयानधेशनमनतिप्रयोजनकम् । तथा. पि तदनिवेशे प्रतियोगितायां पारिभाषिकसाध्यतावच्छेदकाव- च्छेद्यस्वाभावस्य लक्षणाघटकतया लक्षणान्तरमेवेदं स्थान मूलोक. लक्षणार्थ इति तदुपादानम् । यथासनिवेशे चावयर्थ्यम् । अन्यथा साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्य साधनसमानाधि- करणसामान्ये वा यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामाधीयत्वं यद्धर्मचिशि- सम्बन्धिनिष्ठत्वं वा तद्धर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्तित्व- सम्भवेन भागान्तरस्याप्यनुपादानापत्तेः । वक्ष्यते च मूलमननु रुद्ध स्वसमानाधिकरणाः सर्वे यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणा- स्तद्धर्मावलीढसामानाधिकरण्यं व्यातिरिति व्याक्तिमहोपायशेष दीधितिरुतव। फेचित्तु सामान्यपदस्य व्यापकतार्थकतया हेतुसमानाधिक रणाभावप्रतियोगितानिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यद्विशिएस. म्वन्धिनिष्ठाभायप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छंद्यत्वाभावत्वं, तारश- प्रतियोगितानिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदको वा यद्विशिएसम्बन्धि निष्ठाभावप्रतियोगितानयच्छदकापच्छेद्यत्वाभाव इत्यय फलिना. थः । तत्र चाऽभावानुपादाने ताररातियोगितानिष्ठामावर. तियोगितानवच्छेदकं यद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छे. दकावन्डेयतात्यमित्यर्थपर्यवसाने मेयधूमधान् बहारेत्यादायति. व्याप्तिः, मेयधूमत्यविशिएसम्वन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद फापच्यतात्वस्य गुरुतयाऽयोगोलभेदाभावप्रतियोगितानिष्ठः ताशावच्छेदकावन्छेपत्याभावप्रतियोगितायामप्यनयच्छेदकरया.

·अनुमानगादाधाम् त । विशिष्य तत्ताप्रतियोगितावच्छेनकायच्छद्यत्वावगेण व या पकत्वमशक्यनिधेशनम्, वयादिसामानाधिकरणहदत्यायमावी- या या प्रतियोगिता तत्तइवच्छेदकावच्छेद्यत्वरूपेण धूमाविसमा नाधिकरणाभावान्तरप्रतियोगितासाधारणनिरुकप्रतियोगतात्यव्या- पफत्याभावादसम्भवापतः । अमावायोपादाने च तत्तत्प्रतियोगित तायच्छेदकमेदादयन्तो ये इदभेदत्यादया धास्तदायत्वा. भावानां प्रत्येकं तथाविधलकलाभावप्रतियोगितासाधरणतया ता- दशावच्छेद्यत्वाभायटस्य प्रातिस्विकरूपेण पापकतानिवेशाद तिव्याप्यनवकाश इत्याहुः। अन्ये तु अभावद्वयानुपादाने प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वार- स्वमते धूमवान् पद्धरित्यादावतियाप्तिः वसिमानाधिकरणायोगो- लकभंदाद्यभावप्रतियोगितामयांगोलकभेदादिरूपाया धमत्यादिविशि- एसम्बन्धिनिष्ठासायप्रतियोगितायच्छदफमहानसवृत्तित्वविशिष्टायो गोलकभेदत्वाद्यवच्छेद्यत्वसत्वात् । विशिष्टभेदत्वाद्यवच्छिन्नविशि- एभेदरूपप्रतियोगितातः श्रुद्धायोगालकभेदादिरूपप्रतियोगिताया अ. नतिरेकात् । अमावद्धयोपादाने चायोगोलकभेदत्वावच्छिन्नप्रति योगिताया धूपत्यादिविशिष्टवनिष्ठो योऽभावस्तनिरूपितप्रतियाँ गितात्यायच्छिमानवच्छेदकशुद्धायोगोलकभेदत्वाचवच्छिन्नस्वाभा- यासत्यानातिव्यातिः। न चैवं पविमान् धूमादित्यादौ धूमादिसमानाधिकरणपर्वताः दिवृत्तित्वविशिएहदभेदायभावीयविशिष्टइदभेदात्मकप्रतियोगितायां वन्यादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकशुद्धहदभेदत्याय- वन्छिनत्यमप्यक्षतम् ।शुद्धहदभेदादिरूपदभावप्रतियोगितातो कि शिहदभेदादिपप्रतियोगिताया अनतिरकादित्यव्यासिरसम्भवो बेति वाच्यम इदभेदाद्यात्मकप्रतियोगितायां शुद्धहदत्वावच्छिन्नाव सत्येऽपि विशेषणवशिष्टयावच्छेदेन तदवच्छिन्नत्वामावोगमादिति । तदसत् । विशेषपशिष्टयावच्छेदनावच्छंचत्वाभायोपगमे धूम- वान् बहरियादातिव्याप्तिधारणस्थाप्यशक्यत्वात् । अयोगोलको दादिरूपायां शुद्धायोगोलभेदत्वाद्यपच्छिनायामपि प्रतियोगितामा किशिद्विशंपणवैशिष्ट्यावच्छेदेन तदयच्छिन्नत्वाभावसम्भवात् । न च याशयाशरूपेण प्रतियोगिताना हेतुसमानाधिकरणा- ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ५२२ भावीयत्वं तादृशताशरूपावच्छेदेन तथाविधावच्छेद्यत्वाभाववि. वक्षणान्न दोष इति वाच्यम् । एवं सत्यभावद्वयानुपादानेऽपि सा. मअस्यात् शुद्ध विशिष्टायोगोलकभेदत्वाद्यवच्छेद्यत्वासत्वात् । वि. शिष्ट तत्सत्वनैव शुद्ध तत्सत्वे विशिष्टेऽयोगोलकभेदत्वाद्यवच्छे- चत्वाभावसत्वात् शुद्धेऽप्ययोगोलकदादिरूपप्रतियोगित्वे ताह. शाभावसत्ताया दुरित्वादभावद्वयोपादानेऽप्यतिव्याप्तितादवस्थ्या- त् । प्रतियोगिताधर्मिकावच्छेद्यत्वाभावघाटितव्याप्तिपक्षे प्रमय- वह्निमान् धूमादित्यादी साध्यतावच्छेदकनिरूपितस्वरूपसम्बन्ध रूपाचच्छद्यत्वाप्रसिद्धा तत्र तदभावघटितलक्षणासम्भवात् , निरुक्त. पारिभाषिकावच्छेद्यत्वाभावघटितलक्षणस्याऽऽदरणीयत्वेऽपि वद्धि- मान् धूमादित्यादी लाघवात्स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद्यत्वाभावघटित. व्याप्तिरवोचिता, साध्यतावच्छेदकभेदेन व्याप्तिभेदात् । न चैवमनवच्छेदकत्वघटितव्याप्तिपक्षेऽपि धूमपति कचिद्ध हृयभावसत्त्वेऽपि प्रमेयवह्नित्वं गौरवाडूमसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितानवच्छेदकमिति भ्रमदशायामनुमितिवारणाय गुरुधर्माः पच्छिन्नसाध्यकव्याप्तिशरीरे पारिभापिकावच्छेदकत्वाभावस्यैव निवेशेऽपि वहित्वाद्ययच्छिन्नसाध्यकन्याप्तिशरीरे स्वरूपसम्बन्ध- रूपावच्छेदकत्वाभाव एव लाघवानिवेशयितुमुचित इति वाच्य- म्।धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वीयस्वरूपसम्बन्धरूपाव- च्छेदकत्वाभावस्य धूमादिव्यापकतानयच्छेदककम्युग्रोवादिमत्यादि. साधारणतया व्यापकतावच्छेदकतानात्मकत्वेन वद्वित्वादिधर्मिकान. चच्छेदकत्वमानस्याऽप्यहेतुन्वादिति केपाञ्चिन्मतमाह । यति । य- दूपावच्छिन्नसाध्य के इत्यर्थः । प्रमेयवद्वित्वादी गौरवप्रयुकानपच्छ. दकत्वग्रहदशायां ब्रान्तानां द्रव्यत्वादिव्यभिचारिलिङ्गन तद्रूपाय- छिन्नसाध्यकानुमितरनुरोधेन सलिङ्गकलघुरूपसमनियतगुरुध. विच्छिन्नसाध्यकानुमितावप्यवच्छेद्यत्वाभावघटितव्याप्तिपक्षे पा. रिभाषिकावच्छेद्यत्याभावशानमेघ यद्यपि हेतुस्तथाऽपि पास्तवि. की व्याप्तिः सतावेवेत्यभिप्रायेण सद्धतावित्युक्तम् । वदन्तीत्यस्वरसः सूचितः । तद्वीजं च यदि गुरुधर्मायच्छिन्न- सायकस्थले पारिभाषिकावच्छेद्यत्वाभावानादनुमितिस्तदा वहि- त्यायच्छिन्नसाभ्यस्थले तानानानुमिनिरित्युत्केरनुभवविरोधे.

·५२२ अनुमानगादार्याम् नाऽसम्मघात् । एकजातीयपरामर्शसत्त्वे विषयस्वभावात् क्वचि. देवानुमितिः फचिस्यानुभवात् । अन्यथा यत्र व्यतिरोकिणि के. बलान्वयित्यनमदशायां नानुमितिस्तादृशव्यतिरकिसाध्यके सा. ध्ययदन्यायत्तित्वमेव व्यानि तु व्यापकसामानाधिकरण्यं गौ. रवादित्युक्तिसम्भवेन मूलतो व्यापकसामानाधिकरण्यमाल- म्व्य सिद्धान्तप्रणयनविरोधापातात् । एवं समवायेन भेदप्रति- योगितावच्छेदकजातिवाद्यवच्छिन्नसाध्यकानुमिती स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेद्यत्याभावानस्य हेतुत्वं हेतुसमानाधिकरणात्यन्तामा वप्रतियोगितायां नित्यत्वादेययन समवेतत्वादिकमेवावच्छे. दकं न तु तद्धटितजातिवादिकमिति ज्ञानदशायां हेतो त. दवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाषसामानाधिकरण्यप्रदेऽपि व्यभिचारिहेतुनामान्तानां जातित्वाधवच्छिन्नसाध्यकानुमित्या पत्तिः, भेदप्रतियोगितायां जातित्वाधवच्छेद्यत्वप्रसिद्धता तदभाव. शानस्य प्रमात्वात् । एवमभावप्रतियोगितावच्छेदकमहानसीयवहि. त्वादेहित्वादिसमनयत्यभ्रमेण गौरवप्रयुकानवच्छेदकत्वन्नमदशायां हेतौ तवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावसामानाधिकर- ण्यग्रहेऽपि महानसीयवहित्वाचवच्छिन्नसाध्यकानुमितिप्रसङ्ग इति तद्रूपावच्छिन्नसाध्य कानुमितावपि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद्यत्वा. भावज्ञानस्य हेतुत्यासम्भवः । वस्तुतो भेदप्रतियोगिनायां प्रसिद्ध स्य स्वरूपसम्यन्धरुपमहानसावृत्तिद्रव्यत्वाद्ययच्छिन्नत्यस्य संयो. गसम्यन्धावच्छिन्नत्वस्य च द्वयोव्यतिरेको धूमादिसमानाधिक- रणाभावप्रतियोगितासामान्ये वर्तते, संयोगादिसम्बन्धापच्छि- नप्रतियोगितायाः शुद्धमहानसात्तित्वादिनवाऽवच्छेदादिति स्वावच्छेद्यत्वघटितीमयाभावयधूमादिसमानाधिकरणाभावप्रति योगितासामान्यकत्वं धूमादिव्यापकतानवच्छेदकमहानसावृत्ति द्रव्यत्वांदिसाधारणतया न व्यापकतावच्छंदतास्वरूपमिति व. हिन्वादावपि तज्ज्ञानं नानुमितिजनकम् । अवच्छेदकत्वामावध- दितव्याप्तिपक्षेऽपि वहित्यावच्छिन्नसाध्यकस्थले स्वरूपसम्ब- न्धरूपावच्छेदकत्वामावग्रहस्य हेतुताया एतादृशयुक्तरेवाऽनवका. शाद-इत्यादिकं बोध्यम् । कचिनु पारिभाषिकायच्छेद्यायच्छेदकमायघटितव्याप्तायुक्त ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । ५२३ रीत्या प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशेन लाघवात् सर्वत्रैव तद्: घाटेतव्याप्त्यादर उचित इत्यस्वरसीजमाचक्षते । गुरुधर्मस्याऽपि स्वरूपसम्वन्धरूपमवच्छेदकत्वं व्यवस्थाप्य तद्घटितव्याप्ति परिष्कुर्वतो मतमाह । (दी०) गौरवमतिसन्धानदशायामपि कम्युग्रीवादिमाना. स्तीति प्रतीतिबलाद् गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकः पतियोगितायाः। न चास्यास्तत्पतियोगिकाभावमात्रमवलम्बनम्, तथाविधय- किश्चिद्यक्तिसत्वे एव तादृशप्रतीतेरनुदयात् । अत एव एक- घटवति भूतले कम्युग्रीवादिमानास्तीति शब्दो न प्रमाणम्, प्र- माणं च घटमामान्यशून्ये । (गा) गौरवप्रतिसन्धानटशायामिति । घटत्वाद्यपेक्षया कम्यु- प्रीवादिमत्त्वादौ गुरुत्वज्ञानदशायामित्यर्थः। इति प्रतीतिवलादिति । इत्याकारिकायाः कम्बुग्रीवादिमत्वाद्यात्मकप्रतियोगिविशेषणांशे प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहिन्याः प्रतीतबलादित्यर्थः । भवति चेति शेषः । गौरवस्याऽवच्छेदकताव्यावर्तकत्ये गौरवज्ञानस्या- ऽवच्छेदकताप्रहविरोधिताप्रसङ्गेन तदशायां तादृशप्रतीत्यनुपप- तेरिति भावः। उकमतीतरवच्छेदकतांशे प्रमावस्य सविवाद- तया तादृशप्रतीतेरवच्छेदकतासाधकत्वमुपेक्ष्य गौरवज्ञानकाली. नताशप्रतीत्यनुपपत्तिः साधकतयोरन्यस्तति ध्येयम् । न च कम्बुनीयादिमानास्तीति प्रतीनायवच्छेदकत्वं न प्रकारः, अपि तु संसर्ग एवेति नदंशे सम्बन्धविशेषावगाहित्यतत्प्रकारफन्व- घटितम्रमत्वमप्रसक्तमिति वाच्यम् । म्रनत्यवत्तमात्वस्याऽपि प्रका. रतादिघटितत्वेन प्रमात्वविधादानपायात् । वस्तुतस्तु कम्बुग्रीवादिमत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमभावे प्रतियोगिसम्बन्धः । कम्बुग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नत्याप्रसिद्धिपक्षऽपि विशेष्यावशेषणभावापनानां प्रतियोगित्वावच्छिन्नत्वकम्युग्रीवादि. मत्त्वानां सम्बन्धघटकता, एवं च तेषां परस्परसम्बन्धभानमप्या. वश्यकम्, तेन विना विशेष्यविशेषणभावानियाहात् । संसर्गसं. सो न विशिएधीविषय इति प्रवादस्य च संसर्गघटकवस्त्य.

·अनुमानगादावर्याम् न्तराविशेषणायन यस्य संसगत संसर्गा न भासते इत्यर्थः तथा चौतापनीतरयच्छिनाये कम्युग्रीधादिमत्वमा गुरुधर्म स्थाऽनवच्छेदकत्वयादिनां निष्प्रत्यूहमेय, संसर्गताविशेषसाधार গহিদাভিয়াবধবা মালায়া সুমন त्योपगमात् । प्रकारतात्वं पुनरयण्डधर्मान्तरं संसर्गताव्यावृत्तमेशा- तो न संसंगविशेषमाने तच्चानापेक्षा, तादृशधर्मपुरस्कारणव विषय ताविशेषस्य विशेषणशानन्यतावच्छेदकत्वात् । इन्य च नोक्त प्रतीनेः प्रतियोगितायां गुरुवर्मावच्छिनत्वसाधकतत्यवधेयम् । गौरवप्रतिसन्धानकालीनायां कम्युग्रोधादिमानास्तीत्याकाए कायामपि प्रनीती कम्बुप्रोयादिमस्यादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्व न भासते, अपि तु तत्सामानाधिकरण्यमापमित्याशङ्कने । न वे ति । तत्प्रतियोगिफेति । कम्युग्रीवादिमत्वाद्याश्रयप्रतियोगिके. त्यर्थः । अवलम्बनम् । विषयः । तथाविधेति । कम्युग्रीवादिम- ज्याश्रय इत्यशः । नाशप्रतीतरनुदयादिति । नया च तस्यास्तत्र तियोगिकाभावमात्रावलम्पनत्ये यन्किश्चिद्धटादिमत्यपि तथाविध- घटायभावस्यायाधेन ताशप्रतीतिः स्यादेवेति मायः । अत ए. वेति । यत पर कम्युग्रीवादिमाशास्तीत्यादिमतीतौ कम्युग्रीवा- दिमत्त्यादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वं नियमतो भासते, गुरुरपि च धर्मः प्रतियोगितावच्छेदकोडत पवेत्यर्थः । एकपटवतीति । प्रतिपादकत्वं शब्दावयितया सप्तम्यर्थः । भूतले इति साना कारान्तर्गतम् । एवघटयति, भूतले, इत्यनयोमियोऽन्वये तदुत्तर मोति ज्ञानाकारान्तर्गतं पूरणीयम् । न प्रमाणमिति । तादृशमनी. तरवच्छदकत्वावगाहित्वानियमे एतादशशब्दजन्यताशप्रतीते: प्रमावस्याऽपि सम्भवेन प्रमाणमपि स्यादित्युपरम्भसङ्गतिः । प्रमाण चेति । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्ये बाधितावच्छेदकात्य- ग्राहकतया तादृशशब्दोऽपि प्रमाणं न स्यादित्युपटम्भः । एतेन गुरुधर्मस्याबच्छेदकतायां युक्तयन्तरमपि दर्शित न च कम्युग्रीवादिमानास्तीति प्रतीती कम्युनीयादिमत्त्वविशिष्टसम्यन्धिः निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकापावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेवसं. सातया भासते इत्युपेयम्, तथा च गुरोरनवच्छेदकत्वेऽपि नात दोपायसर इति वाच्यम् । तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकभेदानामनन्तानां 4.

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । सम्बन्धघटकत्वे मानाभावात, गौरवाच्च । गुरुधर्मस्यानवच्छेदकत्वे द्रव्यं गुणाद् गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वस्य द्रव्यनिष्ठाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वत्वरूपसमनियतधर्मापेक्षया गुरोः प्रतियोगितानवच्छेद- कत्वेन तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धाऽध्याप्तिरपीत्याह । न चेदिति । (दी०) न चेदेवं लघुरूपसमनियतानां गुरूणामव्याप्यता- पत्तिा, गुणादिगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तादिसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनिष्ठायाः प्रतियोगिताया लाघवेन द्रव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेनैवावच्छेदात तत्तदवच्छेदकत्वव्यक्तीनां च प्रातिस्विकरूपेणाभावानां युग. सहस्रेणाऽपि ज्ञातुमशक्यत्वात् । (गा०) एवम् । गुरोरवच्छेदकत्वम् । लघुम्पेति । विशेषणान- वच्छिन्नद्रव्यत्यादीत्यर्थः। अधिकगौरवप्रदर्शनाय विशिष्टसत्तारूपहे. त्वनुसरणम् । लाघवेनेति । गुणत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारेण हेतुमग्निवेशा- पेक्षया निर्विशेषणकद्रव्यत्वादिपुरस्कारेण तान्नवेशे लाघवादित्यर्थः। ननु हेतुसमानाधिकरणाभावप्रनियोगित्वाचच्छेदकत्वानां ता- दृशावच्छेदकत्वत्वेन नाऽभावो व्याप्ती निवेशनीयः किन्तु तत्तद्य. क्तित्वेन सर्वेपामभावकूट एवेति तादृशायच्छेदकतात्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानयच्छेदकत्वेऽपिन क्षतिरित्यत आह। तत्तदवच्छेदकत्वे. तिाप्रातिस्विकेति । तत्चयक्तित्वनेत्यर्थः । ज्ञातुमशक्यत्वादिति। अन. न्तानां तादृशावच्छेदकन्वरूपप्रतियोगिनां प्रतियोगितावच्छंदकतत्त. धक्तित्वेन ज्ञानासम्भवादिति भावः।निर्विशेषणकस्वघटितधर्मापेक्षया विशिष्टस्वाटतस्य गौरवेणानवच्छेदकत्यनियन्धनामप्यव्याप्तिमाह । (दी) एवं द्रव्यत्वत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वादेरव्याप्यतामसङ्गो ऽनुसन्धेयः । उपदर्शितमकारस्यापि स्वत्वादिघटितत्वेन दुर्यो. यत्वात् । अत एव घाणग्राह्यगुणत्वादिना साध्यतायां द्रव्यत्वादे- यभिचारित्वमपि सङ्गच्छते इत्यपि केचिदिति कृतं पल्लवितेन ॥ (गा) एवमिति । रोत्येति शेषः । अन्या याप्यत्वप्रसद्गो अनुसन्धेय ·। अनुमानगादापर्याम् इति । अतो गुरोरवच्छेदकत्वमावश्यकमेवेति शेषः । अय देव न्तरमप्याह । उपदर्शितप्रकारस्थाऽपोति । अपि यत्यादिनन्तरं योज्यः । उपदर्शितप्रकारस्य । मेयधूमवान् यरित्यादावति व्याप्तिधारणायानुसृतस्य पारिभाषिकहेतुसमानाधिरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकत्यस्य । स्वत्यादीत्यादिना प्रातिस्विकरूपावच्छिन्न- तत्तत्प्रतियोगितापरिग्रहः । दुयत्वादिति । तथा च गुरुधर्मस्य प्र. तियोगितानवच्छेदकन्वे गुरुधावच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिव्यावृत्त शक्यज्ञानकव्याप्तिनिर्वचनमप्य शक्यं स्यादिति भावः । उकस्थले हेतुसमानाधिकरणामाचप्रतियोगितावच्छेदकतावस्य गुरुता स्वरूपसम्बन्धरूपप्रतियोगितापच्छेदकावासम्भवेऽपि उक्तरीत्या पारिभाषिकतदीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव व्याप्ती निवेश नीयतया न तदवछिन्नाभावाप्रसिद्धिनियन्धनाव्याप्तिरित्याशय उपदर्शितत्यादिग्रन्धावतरणं तु न सम्भवति । तादृशावच्छेद- कत्वत्वनिष्ठतथाविधावच्छेदकतायां स्यपदेन तन्मात्रस्योपादानात । ताशावच्छेदकत्वत्वविशिष्टव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिये. शस्य पर्यवसितत्वात् । व्यभिचारित्वमपि सङ्गच्छते इति । व्यभि चारस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावयत्तित्वरूरत्वाइ गुरुधर्म- स्थानवच्छेदकत्ये प्राणग्राह्यगुणत्वावच्छिन्नप्रतियोगियाप्रसिधा तदनुपपत्तरिति भावः। न च साभ्यतावच्छेदकविशिव्यापकतापच्छेदकापच्छिन्ना भावसामानाधिकरण्यमेव व्यभिचार इत्युकस्थलं गन्धवाद्यवाञ्छि नाभावमादाय व्यभिचार उपपादनीय इति वाच्यम् । व्यापक নানা যাযৱক্ষার্যহিকবাঘানামায় तियोगिताना विशिष्योपादेयतया तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकभेद कूटस्यान्तर्भायनीयत्वेन व्यभिचारशानस्याशक्यतया भुमितिषि रोधिवासम्भवेन व्यभिचारस्य हेवामासतानुपपत्तेः । पतेन মিন্যায়ানমাঘৱনৰামানাঘাথান साक्षाद्भुमितिहेतुनामतावलम्बनासम्मयोऽपि दर्शितः । इदमुप लक्षणम् । जलं प्राणग्राहागुणयत उत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटी प्राणग्राह्यगुणयानित्यादौ वाधानुपपत्तिरप द्रव्या। इति अनुमानगादायांमरच्छदकत्वनियक्तिप्रकरणम् ॥

·अथ सामान्याभावप्रकरणम् । व्याप्तिलक्षणावसरे सामान्याभायपार्थक्यव्यवस्थापनमुक्कलक्षणा- व्याप्त्यतिव्याप्तिशङ्कानिराकरणपरतया सङ्गमयति । नन्विति । (दी०) ननु ये एव मिलिता वह्नयभावा जलइदादौ ब- द्विर्नास्तीति बुद्धिं जनयन्ति, ते एव प्रसेकं धूमवति महानसा. दो वर्तन्ते, तत्र च तेषां स्वस्वावच्छेदकतत्तद्वन्विावच्छिन्न- यधिकरण्यनिरूपिका याः प्रतियोगितास्तदवच्छेदकमेव वह्निव- मतोऽव्याप्तिः । (गा०अनुगतधर्मस्य घहिन्वादेस्नदमावप्रतियोगितावच्छेदक- ताया आवश्यकत्वप्रदर्शनाय ताशाभावानां चहिनास्तीति धीवि. पयत्वकथनम् । तादृशप्रतीत्या प्रतियोगिविशेषणवाहिन्यांशे प्र. तियोगितावच्छेदकत्वावगाहनात् । अन्यथा प्रतियोगितायामय. च्छिन्नत्वस्यैवासिद्धरिति भावः । विशेपाभावानां ताशवुद्धियिष. यत्वे एकविशेपवत्यपि महानसादौ विशेपान्तराभावमादाय ताह- शधीप्रसङ्ग इत्याशङ्कावारणाय मिलिता इति । समुदिता इत्यर्थः कम् । तथा च महानसादौ वहिप्रतियोगिकयावदभाववत्त्वविरहा. मातिप्रसङ्ग इति भावः। अथ तथाविधयावदभावत्यनाभावानां नोक्तप्रतीतिविषयतास- म्भयः, यावत्त्वस्य बुद्धिविशेषविषयस्वरूपस्याऽनुपस्थितावपि ता. दृशमतीत्युदयात् । नापि ययभावत्वमात्रेण यायतां वहपभावाना- म्, प्रकारावैलक्षण्यन पर्वनीयबाहिनास्तीति प्रत्ययात्तलक्षण्यानु- पपत्तेः । वहपभावानवगाहिनस्तत्त्वनाभावान्तरन्नमस्य बहिर्ना. स्तीत्याफारकतानुपपत्तेश्चेति चेन्न । वहिवायच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वेन ताशसम्बन्धेन वहिप्रकारेण वाऽभावानां तादृशमती. तिविपयत्योपगमात् । न चैयं महानसे वहिनास्तीत्याचाफारि. काऽपि प्रतीतिरयाधितयत्किञ्चिद्विशंपाभावमवलम्बमाना प्रमा ·अनुमानगादाधर्याम् स्यादिति वाच्यम् । ईदृशानिप्रसदस्य अन्यकृतवाने समाधा- स्यमानत्वात । धूमवति महानसादाविति । यथाश्रूतमूललभ्यमभावे हेतुसामानाधिकरण्यमुपपादयितुमुक्तम् । ननु सामान्यधर्मस्य विशेषाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे हेतु मतस्तदवाच्छिन्नाधिकरणत्यनियमेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नानाधि करणहेत्वधिकरणकाभावीयत्वरूपविशेषणाकान्तत्व न विशेषामाव- प्रतियोगितानामिति कथं ता उपादायाव्याप्तिप्रसक्तिरित्याशङ्काया- माह । तत्र चेति । तत्र । धूमपति महानसादौ । वैयधिकरण्यावधि घटितत्वं सप्तम्यर्थः । तेषाम् । अभावानाम्, एतत् प्रतियोगिता इत्यत्र सम्बध्यते । स्वस्वावच्छेदकतत्तद्वादत्यावच्छिन्नवैयधिकरण्य. निरूपिकाः | स्वस्थारच्छेदकतत्तदाहित्वावच्छिन्नानाधिकरणधूमा धिकरणकाः । तथा च स्वस्वावच्छेदकतत्तदहित्वायच्छिन्नानाधि- करणधूमाधिकरणवृत्तितत्तद्वन्धभावीया या प्रतियोगिता इति समु दितार्थः । स्व प्रतियोगिता । सामान्याभावानतिरिक्तनामते तत्तदहि. त्याचवच्छिन्नवद्भेदातिरिक्तस्य वहित्यादिसाधारणतत्तत्प्रतियोगिता धच्छेदकत्वविशिष्टावच्छिन्नवद्भेदस्याभावात् पतियोगिवैयधिकरण्य शरीरे तादृशभेदानवेशेऽपि तत्तहिन्यावच्छिन्नवद्भेदमादाय विशे. पाभावेषु प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य शक्योपपादनस्यादिति भावः । एतच सामान्याभावस्य विशेषाभावकूदानतिरिक्तत्ववत् सा. मान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि विशेषमावच्छिन्नति योगिताकूटानतिरिक्तत्वमित्यभिमायेणाभिहितम् । यदि पुनरमा व एव नातिरिच्यते प्रतियोगिता त्वनिरिच्यते एव, अन्यथा सा. मान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य व्यासज्यवृत्तितामुपगम्याति. प्रसङ्गवारणसम्भवादिति मतम, तदाऽपि तत्तदहित्वावच्छिमबद्भ- दानभ्युपगमेन हेतुमनिष्ठभदप्रतियोगिताकछेदकतावच्छेदकाय छिन्नत्वरूपं प्रतियोगिधैयधिकरण्यनिएकत्वं सामान्यधर्माञ्छि | नप्रतियोगितायामक्षतमेयेत्यध्यातिईच्या । एतदूपानतद्रतादि- स्यादावकवृत्तिसाध्य लक्षणगमनानासम्भव उक्त नानाधिकरण- वृत्येकाक्तसत्तादिसाध्यफेऽपि सत्तात्यायवच्छिन्नाभावस्य तत्त. दधिकरवृत्तित्वविशिष्टतदभावकूटानतिरिकतयाऽध्यातिदव्या । मथ स्वावच्छेदकविशिष्टच दसमुदायवत्वरूपं स्वाय-छेदक ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५२९ स्वविशिष्टावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वविशिष्टप्रतियोगिता.. कत्वविशिष्टभेदवत्वं वाऽनधिकरणान्तार्थः प्रतियोगिवैयधिकरण्य. शरीरे निवेश्यः। धूमवति महानसादौ च तादृशसमुदायान्तर्गतमहा. नसादिभेदस्यासत्त्वान्न तत्र वहृषभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमि- त्याशङ्कते । न चेवमिति। (दी०) न चैवं वह्नित्वावच्छिन्नस्य तद्वृत्तित्वान्न तथात्वम् । तथा सति हुदवृत्तिधूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकद्दावृत्तिताव- च्छिन्नस्य वह्निमदयोगोलकात्तित्वादतिव्याः। (गा०) एवम् । यहित्वादेर्विशेपाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे । तवृत्तित्वात् । महानसादिवृत्तित्वात् । न तथास्यम् । न विशेषभाव. प्रतियोगितानां महानसादौ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधि- करण्यनिरूपकत्वम् । तथा च नोकाव्याप्तिरिति भावः । तथा सतीति तदधिकरणे स्वापच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्न- सत्वे एवं प्रतियोगितायास्तदधिकरणे स्वावच्छेदकावच्छिन्नवैय. धिकरण्यानिरूपत्वमित्यर्थः । इदवृत्तीति धूमाभावान्वयि । तदुक्तिश्च हदे इदावृत्तिर्नास्तीति धीविषयहदनिष्टहदावृत्तितत्तत्प दार्थविशेषाभावकूटस्य धूमाभावघटितत्वलाभाय, तावता इदा- वृत्तित्वस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वे कथन्तानिवृत्तिः । अतिव्या. प्त्यापचेरिति । धूमधान् बढेरित्यत्रेत्यादिः । इदमपि विशेषधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताकूटस्यैव सामान्यधर्मावच्छिन्नत्वमित्यभिप्राये. । अन्यथा इदावृत्तित्वादेबूंमत्याद्यवच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदक- वया धूमत्याचवच्छिन्नप्रतियोगितायाः स्वावच्छेदकावच्छिन्नवैया धिकरण्यनिरूपकत्वोपपत्तेः। न च धूमामावस्येव घटजलाद्यभावस्यापि घटजलादिनिष्ठह. दपर्वताचवृत्तित्वं प्रतियोगितावच्छेदकामित्ययोगोलके प्रतियोगिता. चच्छेदकावच्छिन्नन्यधिकरणाभावाप्रसिधा अतिव्याप्त्यसङ्गतिरिति याच्यम् । संयोगेन गोत्वामावादावेव उभयाभावघटितस्य साध्यता. पच्छेदकसंयोगसम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरण्यस्य प्रसिद्धः। न च गोत्वादेरपि हुदाचितया हृदाधचित्यरूपतत्प्रतियोगि. तावच्छेदकायच्छिन्नस्य वहयादेः संपोगनायोगालकवृत्तित्यान . ६७ ·अनुमानगादाधर्याम् . संयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवधिकरण्यामिति वाच्यम् । संयोगसम्बन्धापच्छिमप्रतियोगिताकस्य गोत्वाधमावस्य केवला. न्ययितयाऽन्यावर्तकत्येन तस्य इदावृत्तिसामान्याभावप्रतीतिवि. पयताया नियुक्तिकत्वात् । धूमाघभावशून्ये महानसादौ वारश सामान्याभावप्रतीतेः प्रमात्यचारणाय संयोगेन वृत्तिमतां धुमादी. নাম নাৱােৰাবদ্যিামানানা মাধবগ্রামতি हदाचिसामान्यामावघरकत्वोपगमात् । फेचिनु पद्विमान् धूमादित्यादावयुक्तक्रमेण प्रतियोगिव्यधिक रणाभावाप्रसिद्धिमयेन प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगि. तावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताधर्मिक साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न त्वोमयाभावघटितव्याप्तिरेवाऽऽदरणीया । तथा च येन सम्बन्धन हेत्यधिकरणे पर्वतादी किमपि वस्तु न वर्तते तारशेन विधि- तासम्बन्धन, जन्यमाप कालोपाधित्वानभ्युपगमे कालिकसम्ब न्धेन च घटायभाव एव प्रतियोगितावादकसम्बन्धेन प्रति. योगितावच्छेदकावच्छिन्नध्यधिकरणः प्रसिद्ध ति तत्पतियो- गितायां साध्यतावच्छेदफसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावेन वद्विमान् धू मादित्यादापिव धूमवान् बहरित्यादावपि लक्षणसमनं सम्भवती- त्याशयेन तदभिधानम्। न चैवमनुगतरूपस्य विशेषाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे . যালামনিধিরাম ষোনা বন্ধুবান্না ज्यके व्यभिचारिण्यग्रेऽतिव्याप्त्यभिधानविरोधा, तद्रूपस्य प्रतियो. गितासामान्यानयच्छेदकत्वे तद्रूपावच्छिन्नत्यस्याप्रसिधा प्रतियो- गितार्धामकोभयाभावटितलक्षणगमनासम्भवादिति वापन् । म नुगतधर्मस्थाभावप्रतियोगितानच्छदकत्वे तदपावच्छिन्नत्वस्या- सिया तदवच्छिन्नलाध्यकेऽध्यातिरिति तन्मते साध्यतावच्छे. दकसम्यन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदकरव- घटितमेव लक्षणमादरणीयम्, तन्मते वहादेः कधीचदपि घटा: यभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्यासम्भवेन घटाघमावस्यैव तदर्वाच्छन्नम्यधिकरणस्य प्रसिद्ध्या अन्यायनकाशादित्याश: येनाने ताहशातिव्याप्यभिधानादिति वदन्ति ।

·सामान्याभावप्रकरणम् । (चि०) सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः पृथगेव । अन्यथा सकलप्रसिदरूपाभावे प्रसिद्धरूपव. दन्यत्वे चाऽवगते वायौ रूपं न वा,वायू रूपवान्नवेति संशयो न स्यात् । विशेपाभावकूटस्य निश्चितत्वात् ।। (दी०) अथानुगतं रूपं तत्तदभावप्रतियोगितानां नावच्छे- दकम् । अनवच्छेदकमेव तहभावप्रतियोगितायाः, अभावान्तरे मानाभावात् । तथा च तद्रूपावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यति. व्याप्तिरत आह । सामान्येति । संशयान्यथानुपपत्तिं प्रमाणय- ति । अन्यथेति । (गा०) अथ वद्वित्वादेरनुगतधर्मस्य प्रत्येकं तद्वयमावप्रतियो- गिताकूटातिप्रसकतया तदवच्छेदकत्वं न सम्भवतीति नोक्तक्रमण वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरित्याशङ्कते-अथेति । अभावप्रतियोगितायाः । अभावप्रतियोगितासामान्यस्य । अभावान्तरे । तत्तविशेषाभावातिरिक्ताभावे । मानाभावादिति । वहि- नास्तीति बुद्धवहिप्रतियोगिकयावभावत्वेन तत्तद्वयभावसमुदाय पव विषय इत्यभिमानः। तद्रूपावच्छिनसाध्यके । अनुगतरूपावच्छि. नसाध्यके । उक्तसाध्ये प्रमाणमनुपन्यस्य तर्कमात्रप्रदर्शने न्यूनता स्यादिति कथमन्यथेत्यादिनन्थस्य सामान्याभावो यदि विशेषा- भावभ्यो नातिरिच्यते तदा विशेषाभावकूटनिश्चयदशायां सा. मान्यसंशयो न स्यादिनि विषयपरिशोधकतर्कपरस्थापि प्रमाणसूच. कतामाह । संशयान्यथानुपपत्तिमिति । संशयस्य । सामान्याभाव. रूपपक्षनिष्ठविशेषाभावकूदनिश्चयकालीनसामान्यधर्मावाच्छन्नकोटि- कसंशयकोटित्वस्य । अन्यथानुपपचिम् । घिशेपाभावपार्थक्या- भावयति असरवरूपां पार्थक्यसाधकव्याप्तिमित्यर्थः । प्रमाणय. ति। प्रमाणमाचष्टे । कृदन्तादाण्यानात् कल्लुक प्रकृतिप्रत्ययापतिः, प्रतिवध कारकमित्यत्र छदन्तपद भायरुदन्तपरमिति प्ररते । प्रमाणपदस्य करणकदन्ततया कल्लुक्प्रकृतिप्रत्ययापतिभ्यां प्रमापयतीत्येवं स्यादिति शानघकाशः । विषयपरिशोधकतर्क ·वा • अनुमानगादाधर्याम् प्रदर्शनात्तत्प्रयोजकव्यातिलाभः । अन्यथानुपाचायमते , पृथ দু মাগনাবিধ ,বান .ঘাষিয়ানবাগানৰিখয়া प्रमाणत्वानासद्गतिः । अनुपपतिपदस्य तज्ज्ञानपरत्वात् । अनुः मानं च रूपत्वाद्यवच्छिन्नामावो उपत्यादिन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिना- भायेभ्यस्तदवच्छिन्नन्यूनवृत्तितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नामावेभ्यो भिन्नः सादृशयावदभावनिश्चयशालीनतनसमानधर्मितापच्छेदकक- समानाधिकरणसंशयकोटित्वात् , घटावभावयदित्यतादृशं वो भ्यम् । व्योतिश्च यत्तभ्यां नपत्यादिकमुपादाय सामान्यतो विशे- पत पव, वा, तथा सत्यपि घटाभावादिष्टान्तसौलम्यात् । अत्र च सामान्याभावो विशेषाभावानतिरिकोऽपि तनिश्चयकालीन- संशयकोटिः स्यादित्यप्रयोजकत्वशङ्काया नावकाशः । सामान्य भावयुद्धविशेषाभावकूटविषयकत्यवादिना पूर्वपक्षिमा विशेषा भाववेव सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य स्वीकरणीय- तया सामान्यधर्मावच्छिमामायविषयनिश्चयत्वरूपस्य ताशपाव दभावनिश्चयस्वरूपस्य वा सामान्यभ्रमविच्छिन्नविशिष्वृद्धिप्रति वन्धकतावच्छेदकस्य “यायो कपं नास्तीति बुद्धाविर थायी पार्थिवादिरूपं नास्तीति पुद्धावपि तन्मते सत्वेन वाइश रि- वेदशबुद्धरपिशायौ रूपंन त्यादिसंशयविरोधिताया दुर्वास्त्वात् । पापी पार्थिवरूपं नास्तीति निश्चयकालीनसंशयकोटिजलीयरूपा. धभावे व्यभिचारपारणाय हावभाव यावत्यधिशेषणम्।सामान्या- मावस्र पार्थोऽपि विशेपामारकूटनिश्चयवशायां घटामायत्व रूपसामन्याभावत्यादिना रूपविशेषाभावकोटिकसंशयोत्पत्या बय भिचार इति व्यधिकरणमानवांछनत्वेन कोटित्यं विशेषणोयम् । अथवा नाशनिश्चयकालीनसंशया स्वप्रतियोगितापच्छेदफायधि. कोरिन्येन विशेषणीयः । विशेषाभावनिधयकालीनस्थ सामान्या भावत्वेन सहिशेषाभाषसंशयस्य सामान्यधर्मपुरस्कारेपेय प्रति योगिकोटिकतया सामान्यधर्मस्य विशेषाभाषपतियोगितानवच्छ दकतया विशेषाभायस्य स्वपदेनोपादानासम्भपात्र व्यभिचार । एतेन विशेाभायाधिकरणसामान्याभावस्याधिकरण अपत्ये सामान्याभावत्वेन विशेाभायनिष्ठकोटितायाः यधिकर गाधर्मानवदिउन्नतया ताशकोटितामाप व्यमिवारस्य पूर्वकल्प ·सामान्याभावप्रकरणम् । दुर्वारत्वेऽपि न क्षतिः। द्वितीयकल्पे स्वप्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन । यद्पावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन स्वस्य स्वभिन्नवृत्तिता तद्रूपस्य विवक्षितत्वाद्रूपत्वस्य विशेषाभावात्मकतन्निष्ठसामान्याभावप्रनिया. गितावच्छेदकत्वऽपि निरुक्तरूपत्वाभावेन तत्कल्पे उक्तदोपाभावात् । न चाभावे स्वभिन्नाभावानुपगमे विशेषाभावाधिकरणकसा. मान्याभावानामपि पक्षतावच्छेदकाकान्ततया अंशतो बाध इति वा. च्यम् । रूपसामान्याभावत्वेन स्वभिन्नवृत्तेरभावस्य पक्षतया सा. मान्याभावपार्थक्यमते विशेषाभावानां सामान्याभावत्वन स्वस्मि- नेव वृत्तेरपक्षत्वात् । सामानाधिकरण्यमात्रेण साध्यसिद्धरुहे. श्यत्वे अंशतो वाधस्यादोपत्वाच्च । न चधमपि सामान्याभावाधिकर. णकविशेषाभावस्य तदात्मकतया सामान्याभावे विशेषाभावभेदो बाधित इति वाच्यम् । रूपवत्तिविशेषाभावानां भेदस्य साधनी. यत्वात् । सामान्याभावात्मकविशेषाभावस्य च रूपवदवृत्तित्वात् । रूपयत्तित्वं रूपविशिष्टवृत्तित्वम्, अतो रूपसामान्याभावस्य स. मयभेदावच्छेदेन रूपोपलक्षितधर्मिवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । न च स्वनिष्ठरूपसामान्याभावाभिन्नो द्रव्यत्वाद्यभावस्तत्तदधिकरणवृत्ति- त्वविशिष्टद्रव्यत्वाद्यभावकूटातिरिक्ता रूपसामान्याभावत्वेन स्व. भिन्नवृत्तिरभ्युपगम्यतां तस्य च तायता स्वनिष्ठरुपसामान्या- भावात्मकतया पक्षतावच्छेदकाक्रान्ततया रूपवनिष्ठाभावभिन्नतया च अंशतोऽर्थान्तरमिति वाच्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्य. सिद्धरुहेश्यत्वात् । वायुवृत्तित्वस्य रूपोपलक्षितमिचित्यस्य या पक्षतावच्छेदकनिवेशेनापि तद्वारणसम्मवात् । घटाभावत्वादिना रूपविशेषाभावकूटनिश्चयकालीनसंशयकोटित्वमादाय विशेषाभावे व्यभिचारयारणाय भ्रमभिन्नन्वेन हेतुघटकनिश्चयो विशेषणीयः। वस्तुतोऽभावेऽनुयोगितासम्बन्धेन प्रतियोगिनमोऽप्रामाणिक एवेत्याशयेनेदमनुमानम् । अन्यथा घटाभावत्यादिना पाभावनि- थयदशायां पसंशयोपपादकरीत्येव पार्थिवत्वादिना रूपाभावकू- रनिश्चयदशायामपि रूपसामान्याभावसंशयोपपत्तरप्रयोजकोऽयं हेतुः स्यात् । न च प्रमात्वेन प्रतिवन्धमत्वमारत्य प्रमात्यघ. टितहतोरप्रयोजकत्वं निरसनीयमिति वाच्यम् । तथा सति रूपा. भावत्वेन घटाभावादिभ्रमस्य रूपसंशयाविरोधित्वमसात् । तथा च ·अनुमानगादाधर्याम् निधये भ्रमभिन्नत्वविशेषणमनुपादेयमेव । परं तु शुद्धाभाववादिना अभावकूटनिश्चयकालीनसंशयकोटितामादाय व्यभिचारतारणाय प्रतियोगिधर्मितावच्छंदकतापनाभावत्वप्रकारको निश्चयो निवेश्या বাহাৰৰমাননিয়ন আমাঘমামাশ্বশান্ধি- शयधिरोधितया नामयोजकत्वशङ्कावसरः । अथैव सिद्धान्तिमते पार्थिव जलीय जसंवरूपं पायौ नास्ती त्याकारकोऽनुयोगितासम्बन्धेना भावांशे प्रतियोगिप्रकारकनिष्यो न पत्यव्याप्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभावविषयका, अभा. घविशेषणे प्रतियोगिनि प्रकारतया भासमानधमें प्रतियोगिताबच्छे. दकत्वभानस्थामवश्यकतया तद्विषयस्य पार्थिवरूपत्वादिसामान्य- धर्मावच्छिन्नाभावस्य तत्तद्रूपत्वाधयच्छिन्नाभावानात्मकत्वात् । प्रतियोगिधिशेपितत्तद्यक्तित्वाद्यनन्तधर्मावच्छिन्नाभावकूटविषयका प्रत्ययो नासर्वक्षस्य सम्भवति, तावरेण प्रतियोगितानामनुपस्थिते, सर्वक्षस्य वन संशय इति हेतुरयमसिद्धः। ব বন্ধনপ্রান্তিয়ানবনিমযালান্ধা स्वेन तत्तधर्मावच्छिन्नाभावभेदा सामान्यधर्मावच्छिन्नाभावे साधनीयः । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यस्य साधनीयतया पूर्वपक्षिणां एकविशेषाभावात्मकसामान्यामा अपरविशेषाभाव भेदसावनांशतः सिद्धसाधनं न दोपायेति वाच्यम सिद्धान्तिमते सकलविशेषाभावनियकाले सामान्यसंशयस्या- सामाणिकतया यादविशेषासायव्यक्तिनिश्चयकाले न सामान्य संशयस्त दसाधकहेतोरप्रसिधा सभेवस्य सामान्याभाषे साधनासम्भवात् । पूर्वपक्षिणा सामान्यसंशय अपादिप्रति- योगिकयावदभावनिधयत्वेने प्रतिवन्धकता स्वीकतंच्या, न त रूपत्वादिसामान्पधर्मावच्छिन्नाभावनिध्यत्वेनैव तथा च सामान्याभावस्यापामयेऽपि पकाविशेषाभावनिमयकाले सामान्यसंशयोपपत्यकाभायनिधयकालीनसंशयकोटिायहेतोरम योजकताया दुर्यारत्या। पतेन विशेषाभावं पक्षीकरय सामसंशयाध्यवहितपूर्ववर्तित समानधर्मितावच्छेदककसमानाधिकरणनिध्यारवेम हेतुना सामान्यामापभेवः साधनीपः, संशयानुपपत्तिमित्यनेनापि विशेषा ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५३५ भावस्य तादृशनिश्चयप्रकारत्वानुपपत्तिरेव विवक्षितेत्यपि प्रत्युक्तम् । उक्तयुक्त्या सामान्याभावभेदस्य विशेषाभावे सत्वेऽपि एकैकामावर कारकनिश्चयमादाय तत्रोकतोरुपपत्तरप्रयोजकत्वस्य दुरित्वात् । यन रूपत्वावच्छिन्नाभावं पक्षीकृत्य पार्थिवजलोयतैजसरूप- स्वावच्छिन्नप्रतियोगिविशेषिताभावनिश्चयकालीनतत्समानधर्मिता- वच्छेदककसमानाधिकरणसंशयकोटित्वेन हेतुना रूपवृत्युभया- वृत्तिधर्मावच्छिन्नामावभेदः साधनीयः। वायुः पार्थिवजलीयतैज- सरूपाभाववानित्यादिनिश्चयकालीनं नीलरूपवान वा वायुरित्या- दिसंशयमादाय नीलत्वाद्यवच्छिन्नाभावे व्यभिचारवारणाय उ- भयावृत्तित्वमेव धर्मे निशितं न तु रूपस्यव्याप्यत्वमिति । तदपि न । उक्तनिश्चयकालीनं तद्रूपवान्न वा वायुरित्यादिसंशयमादाय तद्रूपत्वावच्छिन्नाभावे व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । उच्यते । रूपत्वावच्छिन्नकोटिकसंशयाव्यवहितप्राकालीनतत्स. मानधर्मितावच्छेदककसमानाधिकरणनिश्चयत्वावच्छेदेन धर्मिता. घच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिविशेपितरूपत्वावच्छिन्नाभावाविषयकत्वं साधनीयं हेतुश्च रूपत्वावच्छिन्नकोटिकसंशयाविरोधिनिश्चयत्वम् । तत्समानधर्मितावच्छेदककत्वं च तमितावच्छेदकताव्याप्य. धर्मितावच्छेदकताकत्वं तेन वायू रूपवान वेत्यादिसंशयपूर्वकालीने वाया पार्थिवरूपं नास्ति गगने व रूपं नास्तीति समूहालम्बननिश्चये न घाधासिद्धी। व्याप्तिश्च यत्तयां सामान्यतो विशेषतश्च सुग्रहा। सामान्याभावपार्थक्यमन्तरेण उकपक्षतावच्छेदकाक्रान्तवायौ पार्थि- चादिरूपं नास्तीत्यादिनिश्चये तद्रूपं नास्तीति निश्चये च रूपत्वावच्छि. भाभावाविषयकत्वानिर्वाहादतिरिक्तसामान्याभावपर्यवसानम्। संश. यान्यथानुपपचिमित्यस्य विशेषाभावनिश्चयस्य सामान्यसंशया. विरोधित्वानुपपचिमित्यर्थः । अभावेप्यतिरिकाभावः स्वीक्रियते इ. त्यभिप्रायको मूलमन्य इति विशेषाभावस्य स्वनिष्ठसामान्याभाय. रूपतया याधस्यानवकाशः । अन्यथा सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्वावगाहितायाः सामान्यसंशयप्रतिवन्धकतानवच्छेनफ- त्वे सामान्याभावस्य पार्थक्येऽपि विशेषाभावस्यापि स्ववृत्तिसा. मान्याभावात्मकतया तनिश्चये सामान्यसंशयानुपपत्तेर्दुरित्वात् । तद्वगाहितायाः सामान्यसंशयमातेयन्धकतावच्छेदकत्वं च सामा.

·. कोटिकसंशये तात्पर्यम् । अन्त्यस्तु रूपयाचदन्योन्याभावकोटिक अनुमानगादाधर्याम् न्याभावापार्थक्येऽपि संशयोपपत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । न च सामान्याभावपार्थक्ये तदवगाहित्वमनिवेश्यापि रूपर. दवृत्तिरूपाभावनिश्चयायेन प्रतिवन्धकत्वोपगमे स्वनिष्ठसामान्या- भावात्मकविशेषाभावनिश्चयस्य सामान्यसंशयविधित्वमुपपद्य- ते इति, वाच्यम् । ताशरूपेण प्रतिवन्धकवे विशेषाभावे - मिणि सामान्याभावत्वेन तनिश्चयस्य सामान्यसंशयाविरोधित्व प्रसङ्गात् । अस्तु वा विशेषाभावस्य स्वनियसामान्यामावरूपता, तथापि रूपसामान्यामावत्वेन वायुवृत्तियोऽभायस्तदविषयत्वस्य साध्य वया वाघधारणं सम्भवतीति । वस्तुतः पार्थिवादिरूपाभाषपान वायुरित्याकारकनिश्चयध्यक्ति विशिष्योपादाय तदनन्तरोत्पनस. शयकोटित्वेन तनिश्चयविषयाभावभेदः सामान्याभाव साधनीया भावकोटिरव सुलभो दृष्टान्तः यनिश्चयव्यानन्तरक्षणोत्पन्नतशये विशेषाभावस्य न विषयता सैच व्यक्तिरुपादेया अतो न साधा, न वा व्यभिचार । सामान्यधर्मावच्छिन्नकोटिकसशये यावविशे. पाभावनिश्चयत्वादिना प्रतिवन्धकत्ये सामान्यामावस्य सप्रिय অথিয়াম কৰাৰম্বিকীকৰানববনববরিয়া- वकोटिकसंशयत्वानिर्वाहानात्राप्रयोजकत्यशद्वावकाश इति दिए । (दी०) चायाविति । यद्यप्वयं संशयो न वायुविशेष्यका, तस्य विशेषणत्वेनोल्लंखात् । न वा रूपविश्यका, तथा सति रूपतदभावयोर्विरोधिनोरकोटितार्या प्रकृतामुपपोगम- सजाद । तथाऽपि वायू रूपान् तदभाववान वैति रूपतदभाव. । इति नाभेद इति सम्भदायविदः। (गा०) अयम् । संशयः। यायो न घेत्याकारका प्रथमोक- संशयः। वायुविशेष्यक इति। पतदभायात्मकपिरोधिप्रकारद्वयार छिनवायुनिष्ठविशेष्यताक इत्यर्थः। तस्याबायोपिशंपणावना. खादिति । पाशे परमारया स्थविशेषणकोपजनन शदेना भिलापादित्यर्थः । सप्तम्पन्वयायुपदेन पावधिनसम्पर्षे ·सामान्याभावप्रकरणम् । पायोर्विशेषणतया प्रतिपादनादिति भावः । रूपविशेष्यक इति । वायुवृत्तित्वतदभावरूपप्रकारद्वयावच्छिन्नरूपविशेष्यताक इत्यर्थः । अकोटितायामिति । कोटितायाः प्रकारताविशेषरूपत्वादित्याशयः। प्रकृतानुपयोगः । अतिरिकसामान्याभावासाधकत्वम् । तत्साधको- तहेतौ रूपाभावनिश्चयप्रतिवध्यस्य रूपकोटिकसंशयस्यैव प्रवेशा. दिति भावः । मूलांक्तसंशयद्वपस्येव वायुविशेष्यकत्वेनाभेदमा- शक्य निराकुरुते । अन्त्यस्त्विति । रूपवत्तदन्योन्याभावेति । तादा. त्म्यविशेपणताभ्यामित्यादिः । अत एव मूले प्रसिद्धरूपवनेद- निश्चयोपदर्शनमपि सङ्गच्छते इति भावः । यथाश्रुतपरित्यागनास्वरसः सम्प्रदायविद इत्यनेन दर्शितः । वायौ रूपं रूपाभावो यति धर्मिविशेषणकोटद्वयविशेष्यकसंश- य एवायम् , विधेयताया इव कोटिताया आपे प्रकारत्वानियतत्वा. त् । न चैवमस्य रूपविशिष्टवुधनात्मकतया रूपाभावनिश्चया- प्रतिवध्यतया पूर्ववत्प्रकृतानुपयोगप्रसङ्ग इति वाच्यम् । धर्मिणि रूपविशिष्टयुद्धरिव रूपांशे धर्मिविशिष्टयुद्धरपि रूपाभावनिश्चयप्र. तिवध्यत्वात् । धर्मधर्मिसम्बन्धावगाहिताया एव विपरीतज्ञानप्र. तिवध्यताय वीजतया विशेष्यविशेपणभावविषयासेऽपि ताश- बुद्धरेकस्याः प्रतियध्यता नान्यस्या इत्यत्र विनिगमकाभावात् । न च वायू रूपवानित्यत्र समवायो रूपसम्बन्धः, तदपेक्षया च गुरुशरीरसमवायप्रतियोगित्वरूपं समवेतन्वं वायौ रूपमित्यत्र वा. युसम्बन्ध इति विनिगमना सम्भवतीति वाच्यम् । अधि- फविषयतया अप्रतिवध्यत्वे तदभावनिश्चयापेक्षया अधिकविप. यकस्य तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयादेस्तद्वत्ताग्रहाप्रतिवन्धकत्वापाता. त् । उभयत्रैव समघायस्य सम्वन्धतोपगमाश । एकत्रानुयो । गिता सम्पन्धतावच्छेदकसम्यन्धः,. अन्यत्र तु प्रतियोगिते. स्यभ्युपगमेन रूपवान् वायुः पायौ रूपमिति प्रतीयोविशेषात् । विशेषणे प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगिता- या विशेप्ये च ताशसम्बन्धानुयोगिताया वास्तवसत्वं प्र- तीतेः प्रमात्वप्रयोजकम् । तथा च घटे रूपमित्यादौ समयायस्थ संसर्गत्वे प्रमात्यानुपपत्तिः। रूपे घटप्रतियोगिकसमयायानुयोगित्वा. सत्वादिति वाच्यम् । यत्रानुयोगिता सम्बन्धतावच्छेदकसम्बन्ध ·अनुपानगादाधर्याम् स्तयोक्तस्य प्रमावनियामकताया यत्र च.प्रतियोगिता तार शसम्बन्धस्तथ विपरीतस्य तनियामफतायाः स्वीकरणीयरवाद . न चवं सम्बन्धसम्बन्धो न विशिष्टधीविषय इति सिद्धान्तम प्रसन्न इति वाच्यम् । अनुयोगित्वप्रतियोगित्वयोरविषयत्वेऽपि सम्बन्धतावच्छेदकत्वसम्भवात् । वस्तुतो धर्मिणि धर्मस्येव धर्म धर्मिणःसम्बन्धान्तरमेव न तुध- येनुयोगिको यः सम्बन्धस्तत्प्रतियोगित्वम्, एवं सति विपरीतस्या- पि वक्तुं शक्याचात् । तथा चोभयत्र समशरीर पर सम्बन्ध, एवं सति विशिष्य सम्बन्ध मेदनिवेशस्याऽऽवश्यकतया उपदर्शितोभय- विधवुयारेकरूपेण प्रतिवध्यत्वासम्भवेऽपि न क्षतिः । प्रतिवध्यप्र. तिबन्धकमावस्यस्यैवोपगन्तव्यत्वात् । एवं धर्मिणि तदभाव- प्रकारकस्येव तदंशे धर्मिप्रकारकस्यापिनिश्चयस्य उकशानविरोधि- ता चोध्या । एवं च दर्शितकोटिद्वयविशेष्यकशानस्य स्वनि टककोटिविषयिताघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्ध फतावच्छेदककोटिप्रविष्टापरकोटिविपयितापत्यरूपसंशयलक्षण निष्पत्यूहमिति नवीनमतमाह । विरुद्धयोरिति (दी०) विरुद्धयोरेकर्मिसंसर्गावगाहिज्ञानमेव संशयो न तु तदुभयमकारताऽपि नियता, तथा च रूपतदभावविशेष्य- को वायुविशेषणकोऽसाविति तु नव्याः । (गा०) विरद्धोमयांशे एकर्मिनिरूपितधर्मवावगाहित्वस्य, एकस्मिन् ताशोभयनिरूपितधर्मितावाहित्वस्य च वयोरेकतर- सत्वमेव संशयत्वप्रयोजकमित्यर्थः । तदुभयति । विरुद्धोभयेत्यर्थः । नियता । संशयत्वब्यापिका ! असौ । प्रथमोकसंशयः। न च फोटिद्वयविशेष्यकसंशये मानाभावः । प्रत्येककोटितय. विशेष्यफर्मिविशेषणकशानसामग्रीद्वयसमाजातादृशज्ञानोत्पत्ती याधकाभावात् । विरोधिद्वयनिश्चयस्य चैकदाऽनभ्युपगमेन तस्य सशयताया निष्प्रत्यूहत्वात् । न चैकसामग्या अपरकार्यप्रतिव- न्धकत्वान्न ताराक्षानमिति वाच्यम् । तुल्यवलसामान्या भ' , थात्वात् ।

·वारणासम्म- सामान्याभावप्रकरणम् । अथैवमेककोटौ धर्मिविशेपणको धर्मिणि चापरकोटिप्रकारको वायौ रूपं रूपाभाववान्वायुरित्याकारकोऽपि संशयः स्यादिति चेत् ? स्थादेव । न चैवं आधेयतासम्बन्धेन एकर्मिसाध्यककोटिद्वयपक्ष- कलिङ्गपरामर्शसंवलनदशायां कोटिद्वयविशेष्यकर्मिविशेषणका. नुमिते ह्याभावव्याप्यवत्तानिश्चयप्रतिवन्धकतया वेनानुमितिरपि संशयाफारा स्यादिति वाच्यम् । आधेयतासंसर्ग- कानुमित्यनभ्युपगमसम्भवेन ताशपरामर्शघटितानुमितिसामन्या एवासिद्धेः । धर्मिणि विपरीतकोटिसम्बन्धनिश्चायकत्वाविशेपेण धर्मिणि विपरीतकोटिव्याप्पवत्तानिश्चयस्येव विपरीतकोटौ धर्मि- व्याप्यवसानिश्चयस्यापि धर्मधर्मिभावावगाहिप्रत्यक्षविशेषादिवि. रोधितया क्लप्तप्रतिवन्धपतयैव तादृशानुमितिवारणसम्भवाच । धर्मर्मिभावसंसनकस्येव धर्मधर्मिभावप्रकारकस्यापि ज्ञानस्या- नुभवबलेन धर्मिणि धर्माभावनिश्चयप्रतियध्यता व्यवस्थाप्य रूपर्मिकवायुवृत्तित्वकोटिकसंशयस्य प्रकृतोपयोगित्वमुपपादय- तामपरेषां मतमाह। (दी०) वायुचित्वतदभावकोटिको रूपधार्मिक एवायं सं- शयः, अधिकरणे तत्तदभावान्यतरनिश्चयस्यापि तत्राधिकर- णवृत्तित्वसंशयविरोधित्वात् । अन्यथा भूतले घटतदभावा- न्यतरनिर्णयेऽपि घटो भूतलतिर्न वेति संशयप्रसङ्गादिसपरे । (गा०) वायुवृत्तित्वेति । तत्तदभावान्यतरोति । तद्धमतद्धर्मामा- घान्यतरेत्यर्थः । तत्राधिकरणवृत्तित्वविशिष्टयुद्धी अधिकरणे तदभा. घनिश्चयस्य विरोधित्वे तत्र अधिकरणवृत्तित्वाभावयुद्धावप्य- धिकरणे तनिश्चयस्थ प्रतिबन्धफता स्पादिति प्रतिवन्दिनिरा. करणाय तत्र तत्प्रतिबन्धकतायामिष्टापति दर्शयितुमधिकरणे तव- त्तानिश्चयस्य तत्राधिफरणवृत्तित्वसंशयविरोधित्वाभिधानमिति न तस्य प्रतानुपयोगिना । अपिकारोऽधिकरणवृत्तित्वादिनिश्चय- स्य समुचयपरः। तत्प्रतियन्धकतायाः प्रकनानुपयोगित्वेऽपि ब- वधारणपरत्वशङ्कानिराकरणाय तच्छन्दोपादानम् । विरोधित्वात् । प्रतिवन्धकत्वात् । अन्यथा । तत्र तदविरोधित्वे ।

·स्वतो विरोधित्वे मानाभावः अनुमानगादायर्याम् अपरे इत्यस्वरससुचनाय । तद्वोज व तत्सम्बन्धसम्बन्धादिन- कारक इव तत्सम्बन्धादिप्रकारकशानेऽपि तदभावनिश्चयस्य | पिरोधिवानान्तरसम्पादनाव तविरोधित्वोपगमादिति ।। (दी०) अर्थतांवन्त्येव रूपाणीत्पनिर्णयाद्यावद्रूपाभावा- निर्णये संशयो न विरुध्यते इति चेत् ? यावपाभावानिर्णय इत्यस्य यावन्तो रूपाभावास्तेपाम्, यावत्वेन रूपेण वेगाम्, यावन्ति रूपाणि' तापदभावानाम्, यावद्रूपत्वन तदभावाना वा ऽनिर्णय इत्यर्थः ? न प्रथमतृतीयो, तथा नितत्वात् । नेत- रौ, प्रतियोगितदभावयौवित्त्वानुल्लेखेऽपि योग्यानुपलब्ध्या भूनले घटो नास्तीति निश्चयमात्रादेव घटतदभावसंशयोच्छेदद शीनेन तस्याकिश्चित्करत्वात् । (गा०) एतावन्त्येव रूपाणीति । सर्वाणि रूपाणि आप्यदेजसः पार्थिवरूपानतिरिक्तानीत्यर्थः । इत्यनिर्णयात् । संशयस्थलेऽतिरिक सम्भावनाविरोधिनस्तारशनिश्चयस्यासत्यात् । यावद्रपामावा निर्णय इति । यावत्वेन रूपविषयके तदभावविषयके वारूपाभावनि श्वये चासतीत्यर्थः । रूपे तत्तद्रूपातिरिकत्वसम्भावनायां वायुः निष्ठाभाषप्रतियोगितायां रूपत्वव्यापकताया, लाभावे तत्रित याभावातिरिक्तत्वसम्भावनायां च वायुवृत्तित्वे रूपाभावरपव्यापक ताया दुनिश्चयत्वादिति भावः । संशयो न विरुध्यते इति । सा मान्यधार्याच्छन्नवत्ताशाने प्रतियोगिन्यभाने वा यायस्वावगाहिन एच विशेपाभावनिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वादिति भावः। আমাথালিযত্নবস্ব যাথায় থানায় হান্তি नभिप्रेतत्वेऽपि तस्योपलक्षणविशेषणभावभेदेन यावन्तोऽर्थाः सम्भव न्ति तावत एव विकल्प्य दूपयति । यावदिति । अभावे प्रतियोगिनि च यावत्पदार्थान्वयसम्भवात् प्रत्येकमुभयौवोपलक्षणत्वस्य वि. शेषणत्वस्य च सम्भयात् विकल्पचतुष्टयम् । तेषां पायो केनापि रूपेणानिर्णय इत्येक पक्षः | यावश्येन तेषां चायापनिर्णय ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५४१ यावत्त्वावगा- तस्य इति द्वितीयः । रूपाभावत्वावच्छेदेन वायुवृत्तित्वानिश्चयस्तद- थः । यावन्ति रूपाणि येन केनापि रूपेण विशषितानां तेषां वाया. भावनिश्चय इति तृतीयः । यावद्रूपत्वेन विशेपितानां तेषां वायावनिश्चय इति चतुर्थः । रूपत्वावच्छेदेन वायुवृत्यभावप्रति. योगित्वानिश्चयस्तदर्थः। तथा निर्णीतत्वादेवेति । पार्थिवरूपत्वाव- च्छिन्नाभाववादिना केनापि रूपेण सर्वेषां रूपाभावानां पार्थिवरूप- ' स्वादिना केनचिद्रूपेण भासमानसकलरूपाणामभावानां च नि- श्चितत्वादेवेत्यर्थः । प्रतियोगीति । प्रतियोगिनि घटे तदभावे च यावत्वाभानेऽपीत्यर्थः । घटत्वावच्छेदेनाभावप्रतियोगिताया घटा. भावत्वावच्छेदेन भूतलवृत्तितायाश्वानवगाहनेऽपीति यावत् । यावद्विशेषाभावलिङ्गकसामान्याभावानुमितिस्थले हिविशेषाभावकूटनिश्चयस्याऽऽवश्यकत्वात् । योग्यानुपलभ्येति । । पार्थिवादिरूपाभाववान वायुरिति निश्चयेऽभावायंशे यावत्वानवगाहनस्य । अकिञ्चित्करत्वात् । रूपसामान्यसंशया- नुपपादकत्वात् । विशेषाभावकूटनिश्चयस्य सामान्यसंशयप्रतिवन्धकतायां अति- रिकसम्भावनाया उत्तेजकतया संशयोपपत्तिमाशङ्कते। (दी०) न चातिरिक्तसम्भावनाविरहसहकृत एव तद्वोध- स्तथा। सम्भावना च रूपं पार्थिवादित्रितयभिन्नं न वेत्याकारा । निवर्तते चेयं रूपत्वावच्छेदेनतप्रितयभिन्नत्वाभावनिश्चयादेवेति वाच्यम् । गौरवात् । विनाऽपि अतिरिक्तसम्भावनां विशेपा. भावनिश्चये सामान्यसंशयदर्शनाञ्च । (गा०) न चेति । सहकृतत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्वि- शिष्टत्वम् । तद्वोधः। यावद्याभावनिश्चयः।तथा।रूपत्वावच्छिन्नको. टिकसंशयविरोधी निन्वतिरिकरूपाप्रसिद्धा तद्विषयकसम्भावना न सम्भवतीति कथमतिरिक्तसम्भावनया संशयोपपादनमत आह । स. म्भावना चेति । संशयोपपादिकति शेषः। पमिति । तथा च पा- र्थिवादित्रितयभिन्नरूपाप्रसिद्धावपि प्रसिद्धरूपे रूपत्वेन स्पर्शादौ प्र. सिद्धस्य पार्थिवादिभिन्नत्वस्य सम्भावना सम्भवत्येवेति भावः। ननु । - ·अनुमानगादापर्याम् प्रसिद्धरूप पार्थिवाद्यनतिरिक्तवनिश्चयेन तर्मिकातिरिक्तत्यसंशशे न युज्यते इत्यत माह । निवर्तते इति । इयम् । रूपत्वसामाRT धिकरण्येनातिरिक्तत्यायगाहिनी सम्भावना । निश्चयादेवेत्येव. कारेण रूपत्वसामानाधिकरण्यमात्रावगाहानतिरिकत्यनिश्चयव्यव. च्छेदः । तथा च रूपत्वसामानाधिकरण्येन सकलप्रसिद्धरूपे ऽप्यनतिरिक्तत्वनिश्चयेऽपि तसामानाधिकरण्यमात्रावगाहिन्या अ. तिरिक्तस्वसम्भायनायाः सम्भवात् प्रतसंशयोपपत्तिरिति भावः। गौरवादिति । अतिरिक्तसामान्याभाववादिमते तनिश्चयस्य सामान्यसंशयप्रतिवन्धकतायामतिरिकसम्भावनाविरहानिवेशान्तर नभ्युपगमे च विशेषाभावकूटनिश्चयस्य तत्प्रतिवन्धकतायां तार- शामावनिवेशाधिक्यादिति भावः । अतिरितसम्भावनाया उचेज. कत्वेऽपि न संशयनिर्वाह इत्याह । विनापीति । सामान्यसायद र्शनात् । सामान्यसंशयस्याऽऽनुभविकत्वात् । इदमुपलक्षणम् । कप. सामान्यसंशयं प्रति सदभावनिधयप्रतिबन्धातायां रूपे पार्थिवा वित्रितयभिन्नत्वसम्भावनाया उत्तेजकत्वं वायो रुपं नास्तीत्याका रकनिश्चयदशायामपि ताशसम्भावनया वायौ रूपं न वेवि संशया- पत्तिश्चेत्यपि द्रव्यम् । प्रकारान्तरेण संशयमुपपाद्य सामान्याभावपार्थक्यमाक्षिपति अधेत्यादिना। (दी०) अथाभावस्य सामान्यावच्छिन्नमतियोगिताकत्व- निश्चय एव तादृशसंशयविरोधी । अन्यथा तवाप्यतिप्रसङ्गात् । सचन प्रकृते । अभावस्य च यावद्विशेषाभावाधिकरणचि. त्वेन विशिष्टस्य तदवच्छेदेन वा सामान्यावन्छिन्न प्रतियोगिता- कत्वम् । सम्भवति चेदम्, ताशाभावमतियोगिताया अतिरिक तत्वात् । तेन नैकविशेषवतो विशेषान्तराभाववतन सामा- न्याभाववचप्रसङ्गः। (गाय) अमावस्य सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिश्चय एथे. ति। रूपं नास्तीत्याद्याकारको धर्मिणि सामान्याच्छिन्नमतियोगिः वाकस्यसम्बन्धेन प्रतियोगिविशेषिताभावावगाहिनिधय एवेत्यर्थः ।

·सामान्याभावप्रकरणम् । ५४३ . एवकारेण विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविषयकनिश्चयव्य. वच्छेदः । तादृशसंशयविरोधीति । सामान्यधर्मावच्छिन्नकोटिकसं. शयप्रतिवन्धक इत्यर्थः । तादृशनिश्चयत्वस्यैव तत्प्रतिवन्धकताव- च्छेदकत्वादिति भावः । अन्यथा । सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकत्वीयविषयताविशेषस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदककुक्षावनिवेशे । तवापि । अतिरिक्तसामान्याभाववादिनोऽपि । आतिप्रसङ्गात् । तद्रूपा. भावत्वादिना रूपसामान्याभावावगाहिनो भ्रमाद्यात्मकनिश्चयस्य रू- प्रसामान्यसंशयविरोधिताप्रसङ्गात् । तस्यापि वास्तवरूपत्वावच्छि- नाभावविषयकत्वात् । स च । तादृशनिश्चयश्च । प्रकृते । प्रकृतसंशया- व्यवहितपूर्वकाले । तादृशस्य रूपं नास्तीत्याकारकनिश्चयस्य सत्त्वे रूपवान वेति संशयस्य केनाप्यनभ्युपगमात् । तथा च यावद्विशेषा. भावानां तादशनिश्चयविषयतामतेऽपि नोकसंशयानुपपत्तिरिति फिमतिरिक्तसामान्याभावेनेति भावः। ननु विशेषाभावानामेव सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे पृथिव्यादावपि रूपविशेषाभावसत्त्वादूपं नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्गः । तारशप्रतीतरभावे यावत्वावगाहिताया निराकृतत्वात् पृथिव्यादौ यावद्रूपाभावासत्वस्याकिञ्चित्करत्वादित्यत आह । अभावस्य चेति। विशेषाभावस्य चत्यर्थः । विशिष्टस्येति । सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वमित्यग्रिमेणान्वितम् । तथा च तादृशविशेषणान्तर्भावे- णाभावे तादृशप्रतियोगिताकत्वपर्याप्तिरित्यर्थः । एवं च वायो रूपं नास्तीत्यादिप्रत्ययो वाय्वादिवृत्तित्वविशिष्टाभावे रूपत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वपर्याप्तिमवगाहते पृथिव्यादिवृत्तित्वविशिष्ट च तत्प- तिर्वाधान पृथिव्यां रूपं नास्तीत्यादिप्रत्ययः । ननु विशेषणांशे भावरूप सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वा- सत्वात्तदन्तर्भावेण तत्पर्याप्तिन सम्भवति । न चैवं दण्डी नास्ती. त्याद्यभावप्रतियोगितात्यधिकरणदण्डत्वादेस्तदवच्छेदकत्वासम्भ- वात्ताशविशेषणविशिष्टेऽवच्छेदकत्वपर्याप्तिर्न स्यादिति वाच्य. म् । इष्टत्वात् । तत्र दण्डत्वादिरूपविशेषणस्यावच्छेदकताया- मेवावच्छेदकत्वोपगमात् । एवमन्यत्रापि कुत्रचिद्विशिष्टे पर्या- प्तिनास्त्येवेत्याशयेनाह । तदवच्छेदेन वेति । तादृशाधिकरणवृत्ति त्यायच्छेदेनेत्यर्थः । एवं च वायौ रूपं नास्तीत्यादौ प्रत्यये वाय्वादि.

·अनुमानगादापर्याम् पृत्तित्यायच्छिन्नं रुपयापपच्छिन्नप्रतियोगिताका भासते इति गृषि- व्यापितित्यस्य तदनपच्छंद कायान पृथिव्यां रूपं नासीत्यादि प्रतीतिरिति मावः। विशेषधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताकूटातिरिकसामान्यधर्मावन्ति प्रप्रतियोगितानभ्युपगमे विशेषधमविच्छिन्नप्रतियोगिताकाचायकछ- दाधिव्यादिचित्यस्य सामान्यधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वान घच्छंदकरयं न सम्मयतीत्याशयेन सामान्यधर्मावरिछनप्रतियो- मितापास्तचाप्रतियोगिताकुटातिरिवारयमभ्युपत्यैतदुपपाइयति । सम्भवतीति । इदम् । एकविशेपाभावयतित्यस्य सामान्यधर्मा पच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यानयच्छेदकत्वम् । अतिरिक्तत्वात् । विशेष पापच्छिन्नप्रतियोगिताम्यो भिन्नत्योपगमात्। सामान्याभावस्याति रिकत्येऽपि तथावस्याऽवश्यकत्वात् । अन्यथा सामान्याभावत्वस्थ विशेषाभावसाधारण्येनातिप्रसङ्गस्य दुर्वारस्वादिति भावः । ए*. विशेषतः । पृथिव्याः। सामान्याभावावस । वस्तुगत्या रूपस्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यामावस्याश्रयत्वेऽपि न अपत्याय: चच्छिन्नमतियोगिताकत्वविशिष्टामायाप्रसङ्गः । अतो न पूधियां रूपं नास्तीत्यादिप्रत्ययप्रसाइति भावः। अयं चाभ्युपगमवादः । वस्तुतः सामान्यधर्मावच्छिन्नस्यस्य विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता स्वीकारेऽपि सामान्यधर्मावच्छि नत्यविशिष्टताशप्रतियोगितानिरूपकत्वे पृथिव्यादिवृत्तित्यस्या- नवच्छेदकत्यसम्भोनातिप्रसनवारणसम्भवात् । सामान्याभावविशेपाभावप्रतियोगितावच्छेदकसामान्यधर्मवि. शेषधर्मयोर्भेदाचादशाभावयो दरति मिश्रायुक्तिमाशते । न चेति । (दी०) न च प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदनिया- मकतया भेदसिद्धिः । प्रतियोगिभेदस्य तत्त्वे एकघटमतियोगि. कस्य प्रागभावादिचतुष्कस्याभेदमसझाव । अवच्छेदकं । भिद्यत एव तत्र, कचित् तादात्म्यस्य कचित् संसर्गस्य कार पूर्वापरकालीनतद्धटत्वादेश्च तथात्वादिति वाच्यम् । संसर्गमति योगिविशेषणसाधारणपस्यावादकत्वस्य दुर्वचत्वात् , पूर्वा ·सामान्याभावप्रकरणम् । सामान्य परकालीनत्वादेर्वसादिप्रतियोगितावच्छेदकत्वे मानाभावाच । (गा०) विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकूदस्य धर्मावच्छिन्नत्वोपगमे प्रतियोगिताभेदस्याभावभेदनियामक स्वेऽपि न समीहितसिद्धिरिति प्रतियोगितावच्छेदकभेद. पर्यन्तानुधावनम् । न चैवं दण्डत्वाचनुगतरूपावच्छिननाना. दण्डाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यैक्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अवच्छेदकताभेदस्यैव विवक्षितत्वात् तत्रानुगतरूपावच्छिन्नासु नानाव्यकिषु अवच्छेदकताया एकस्या एवोपगमात् । अत एव महानसीयवहिन्वशुद्धवह्नित्वाद्योरभेदेऽपि न तदवच्छिन्नाभावभेदा. प्रसिद्धिप्रसङ्गः । अथ वाऽवच्छेदकभेदोवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणवैलक्षण्य- म। तथा च याशधर्म यदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकता न पर्याप्ता सोऽभावस्तादृशधर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदफनाफाभाव. भिन्न इति पर्यवसितम् । संसर्गप्रतियोगिविशपणसाधारणमवच्छे- दकत्वमेकमेवातो नैकाभावस्य तदुभयावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वा- नुपपत्तिरित्यभिमानः। ननु प्रतियोगितावच्छेदकभेदो नाभावभेदकः,अपि तु प्रतियोगि- भेद पय । विशेषाभावप्रतियोगिनामेव च सामान्याभावप्रतियोगिः त्वान्न तयगर्भेदः । न च प्रतियोगिभेदस्य तथात्वापि एतद्रूपभिन्नरूप. प्रतियोगिकतया विशेषान्तराभावस्येव सामान्यामावस्याप्येतद्रूप स्वावच्छिन्नाभावभेदसिद्धिवारैवेति वाच्यम् । रूपान्तरविशेषाभाव. स्थापि सामान्याभावतया सिद्धसाधनात् । रूपत्वावच्छिन्नाभाव. त्वावच्छेदेन च नैतद्रूपत्वावच्छिनाभावभेदसिद्धिसम्भवः, एतद पत्वावच्छिन्नाभावस्यापि सामान्याभावत्वोपगमेन भागासिद्धिस. न्देदादित्यत आह । प्रतियोगीति । अभेप्रसङ्गादिति । भेदकविरह- ण भेदानुपपत्तरित्यर्थः । तत्र भेदकान्तरानुमरणे च तदपेक्षया सर्वश्रावच्छेदकभेदस्यैव भेदकत्वमुचितामिति भावः। प्रागभावादिचतुष्कस्य प्रतियोगितावच्छेदकभेदं व्यवस्थापयन् स्वमते तदभेदमुपपादयति । अवच्छेदकं विति । तत्य व छेदः । क्वचित् । अन्योन्याभावप्रतियोगितायाम् । कचित् । अत्य·in -- . अनुमानगादाधयाम् न्तामावादिप्रतियोगितायाम्। संसर्गस्य । संयोगादेः । कचित् । च. समागमावप्रतियोगितयो । पूर्वापरेति । स्वपूर्वकालीनताद- स्वस्योत्तरकालीनतधटत्याचरित्यर्थः । यथासङ्खधमन्वयः । पूर्वा- परकालीनघटादिसामान्यं न कस्यापि ध्वंसादेः प्रतियोगि अत. स्तटस्वानुधावनम् । प्रतियोगितामेदस्य नियामकत्वं तु न नि- राकृतम् । अवच्छेदकभेदेन प्रतियोगिताभेदे तावताऽपि सामा- भ्याभायपार्थक्यसिद्धः, अवच्छेदकमेदेन तदभेदेऽपि ध्वसमाग. भावादिप्रतियोगिताया अप्यभेदसम्भवेन प्रतियोगिभेदपक्षोक- दूपणयासात् । दुर्वचत्वादिति । संयोगेन घटो नास्तीत्यादी योगी घटो नास्तीत्यादी विलक्षणप्रत्यये च संयोगादिनिष्ठघिलक्षणाच च्छेदकत्वयोरेव भानस्याऽनुभविकत्वादित्यर्थः । एवं च प्रकृतति. यमे एकविधावच्छेदकत्वान्तभावेऽयविधावच्छेदकभेदाद् भेदानु. पपतिः । कथंचिश्व इकताद्वयानुगमे एकामावस्यापि संसंगप्रति. योगिविशेषणरूपावच्छेदकयोमैदान भेदापत्तिरिति भावः । अवच्छेदकत्तायां लजातीयावच्छेदकताभेदस्याभावभेदकत्वे नोक्तदोषावसर इत्यतो दोपान्तरमाह । पूर्वेति । मानाभावादिति । अव्यावर्तकत्वादिति भावः । ननु सपागभावयोर्भेदकमन्यदेवोभयसिक्षम, सदातनाभा- घभेदका प्रतियोगितावच्छेदकभेद एवोपगन्तव्यः । प्रतियोगिभेद. स्य च न तथात्वसम्भवः, एकप्रतियोगिकान्योन्यात्यन्तामाययोः संयोगसमवायादिनानासम्बन्धावच्छिन्नैकप्रतियोगिकात्यन्ताभावा- नां चाभेदापत्तरित्यत माह । किञ्चति । (दी०) किश्चावच्छेदकभेदस्याभावभेदनियामकलं न तजनकला, अत्यन्तायावादिस्वरूपस्य तस्थाजन्यावाद । नापि तद्व्याप्यत्वमपि, वैयधिकरण्याद । अत एवं न त. यापकत्वमपि, अभेदेऽप्यविरोधाच । (गा०) तञ्जनकत्वम् । अभावभेदजनकत्वम् । अत्यन्ताभाचादी- त्यादिना प्रागभावान्योन्यामावयोः परिग्रहः। तस्य । अत्यन्ठा. भावादीनां परस्परभेदस्य । अजन्यत्वादिति । तथा च तजना कत्वममसिद्धामति भाषः । धैयधिकरण्यादिति । अपच्छेदक ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५४७ निष्ठस्य मिथस्तन्नेदस्य व्यापकत्वाभिमताभावपरस्परमेदवैय- धिकरण्यादित्यर्थः । यद्यपि अभावप्रतियोगितावच्छेदकयोरपि मिथो भिन्नतया प्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठे अभावप्रतियोगि. तावच्छेदकभेदे नाभावनिष्ठाभावभेदवैयधिकरण्यम् । तथापि अभावान्तरप्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठस्वप्रतियोगितावच्छेदकभेदस्य स्वभेदानधिकरणे स्वस्मिन्नपि सत्वेन व्यभिचारात् । साध्यान- धिकरणवृत्तित्वरूपव्याभिचार एव चात्र वैयधिकरण्यपदेन विव. क्षितः । प्रतियोगितावच्छेदकवृत्तित्वविशिष्टस्य भेदस्य व्याप्यत्व. विवक्षणे च तादृशस्याभावावृत्तित्वेन तत्राभावभेदासाधकत्वं द्रष्टव्यम् । अत एव । वैयधिकरण्यादेव । अभावभेदस्य प्रतियो. गितावच्छेदकभेदानधिकरणवृत्तित्वादेवेति यावत् । व्यापकतापक्षे दोषान्तरमाह । अभेदेऽपीति । सामान्याभावस्य विशेषाभावाभेदेऽपीत्यर्थः । अविरोधात् । प्रतियोगितावच्छेदक. भेदाविरोधात् । व्यापकव्यभिचारस्यादोपत्वादिति भावः । तथा च तस्य व्यापकत्वानुरोधान्न सामान्याभावपार्थक्यमिति भावः। व्याप्यतापक्षमेव परिस्कृत्य शङ्कते । न चेति । (दी०) न च तदितरधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकत्वं तद- वच्छिन्नमतियोगिताकान्यत्वस्य व्याप्यम् । मानाभावात् । अत एव च समनियतसुखदुःखादितत्तत्संख्यापरिमाणव्यक्त्या. दिनानाधर्मावच्छिन्नोऽप्यभिन्न एवाभावः । भेदसिदिस्तु भा. ववदभावस्यापि विरुद्धधर्माध्यासादेव । (गा०) तदितरधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम् । तद्वच्छेदकता- भिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वम् । तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- न्यत्वं च तदवच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगिताकान्यत्वम् । सामान्या- भावत्वावच्छेदेन च उक्तहेतुना विशेषाभावभेदः साधनीय. । अतो विशेषाभावान्तरे सामान्याभावत्वेनाभ्युपगते विशेषाभावभेदस- स्वेऽपि न दोपः। मानाभावात् । विपक्षवाधकतर्काभावात् । अत एवेति । प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदाव्याप्यत्वादेवेत्यर्थः । संख्यादिसामान्यस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न सम्भवति ·५४८ अनुमानगादापर्याम् तत्समनियतस्य लघोदव्यत्वस्यैव तथात्वादिति तत्तसंस्पे- त्युक्तम् । आत्मत्वजातश्विरसाधारण्येन न सुखादिसमनयत्यमिति सुसादिसामान्यस्य प्रतियोगितावच्छंदकत्वसम्भवः । वस्तुतोऽव- छेदकतासम्बन्धेन सुखाद्यवच्छिन्नाभावो विवक्षितः, शरीरनिष्ठा स्य च सुसादिसमनियतलघुधर्मान्तरस्यासम्भवात् तसामान्य- स्य तथात्वमशतमिति सुखादिसामान्यमेवोपात्तम् । अभिन्न एवा- भावः । स्वीक्रियते इति शेषः । अतः प्रतियोगितावच्छेदफमेदे. नाभावभेदमते ताशाभावानामपि भेदादुपष्टम्भासतिरिति दुप. णमनवकाशम् । ननु प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदासाधकत्ये घटत्व. पटत्वाद्यवच्छिन्नाभावानामपि भेदो न सिद्धोदित्यत आह । भे. दसिद्धिस्त्यिति । भावयदिति । माघस्य घटपटादेर्यथा घटत्वपट- स्वादिविरुद्धधर्मसम्बन्धाद् भेदसिद्धिस्तथा घटपटाद्यभावानामपि पकवशकालावच्छिन्नघटपटाधिकरणवृत्तियतवभाधादिरूपधर्मस. म्वन्धान्मिथो भेदसिद्धिरित्यर्थः । घटाभावादेः घटायधिकरणा- वृत्तित्वं च घटवत्ति पटो नास्तीतिवद् घटो नास्तीत्यादिप्रतीति- विरहात् सिञ्चतीति भावः । सामान्यधर्मावच्छिन्नाभावस्य विशे. पधर्माश्रययत्किञ्चिय त्यधिकरणवृत्तित्वेऽपि तत्र ताशाभावप्रका. रकमतीतिविरह इव पटादिमति पटावभाववृत्तावपि पटाधभावप्र. फारप्रतीतिविरहस्तुल्यन्यायेन शमयोपपादन इति प्रतिवन्दिस्तु सिद्धान्तग्रन्थे स्वयमेव दर्शयिभ्यते इति प्रतियोगितावच्छेदकभेदव. त्तद्विरोधो ऽप्यभावभेदाप्रयोजक इति दर्शयति । अत पव चेति । (दी०) अत एव गगनादीनामवृत्तीनां समनियतानां वा धर्माणामेक एवात्यन्ताभावः । युगपदुत्पन्नविनष्टानां समान- देशानामसति वाधके एक एव ध्वंसः प्रागभावो वेति । व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽपि चेदभावः प्रामाणिकस्तदा तस्पैकस्यैव प्रतियोगिताः सर्वेरेव व्यधिकरणैध समानासमानाधिकरणः सम्बन्धैरवच्छियन्ताम्, आकाशाभाव एव वा तथाऽऽस्तामिति । मैवम् ।

·सामान्याभावप्रकरणम् । - (गा०) गगनादौनाम् । गगनत्वाद्यवच्छिन्नानाम् । समनियतानाम? परस्पराभावासमानाधिकरणानाम् ,संख्यात्वपरिमाणत्वाद्यवच्छिन्नार नाम् । एफ एवेति । समनियतानामभावानामभेदे वाधकविरहादिति भावः । प्रतियोगिनामवृत्तित्वे समनयत्ये वा नान्योन्याभावस्य समनयत्यसम्भव इत्यत आह । अत्यन्तेति । अग्रे इवात्राप्यसाते चाधके इति बोध्यम् । अग्रेतनमेव वा योज्यम् । तेनैतद्रूपरसाय. भावानां भिन्नेन्द्रियप्राह्याणामभेदे एतदर्प नास्तीत्यादिवदेतद्रसो नास्तीति चाक्षुषाद्यापत्तेर्वाधकतया तेषां भेद एवेति लभ्यते । न चाभावानामभेदेऽपि रूपत्वरसत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वानां प्रतिनियतेन्द्रियग्रहणयोग्यत्वोपगमानोक्तातिप्रसङ्गः । सम- नियतरूपरसादीनामभेदस्तु नैवमापादयितुं शक्यते, शुक्लत्वमधुर- त्वादिजातीनां सङ्करापत्तेः । नापि रसगुरुत्वादीनाम्, समनयत्य. प्रसङ्गेन रसत्वगुरुत्वत्वादिजातीनामभेदप्रसादिति वाच्यम् । रसाद्यभावस्य चक्षुरादिग्रहणयोग्यत्वे तद्धर्मानुयोगिताविशेषादी. नामपि तदयोग्यताया दुर्वारत्वात् । आश्रययोग्यताया एव तद्यो- ग्यताप्रयोजकत्वात् । चानुपादिविषयविशेषणताया इन्द्रियप्रत्या- सत्तिघटकीभूतायाः सत्वे चाक्षुपादिसामग्रीसत्त्वेन चक्षुराद्ययो- ग्यताया दुनिर्वाह्यत्वाच । पतेनाभावानामिव तनिष्ठानुयोगिताविशेषादीनामपि प्रति- योगितावच्छेदकयोग्यताधीनं योग्यत्वमिति निरस्तमिति केचित् । वस्तुतस्तूक्ताभावानामभेदेऽपि न क्षतिः । भेदेऽपि रसाभावा- देश्चक्षु संयुक्तविशेषणतावलाशानुपादिवारणायाभावचाक्षुषप्रत्यक्षं प्रति चाक्षुषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया निरूपकत्वसम्बन्धेन हेतु- ताया आवश्यकत्वादनुयोगिताप्रत्यक्षेऽपि तद्धतुतां स्वीकृत्यैव रस- त्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितानुयोगितानामपि चाक्षुषादिविषयत्ववारण- सम्भवात् । रसादिसामान्याभावानां चक्षुरादियोग्याभावान्तरास. मनियतत्वेन उभयमते चक्षुराद्ययोग्यतया अभावचाक्षुपादावुक- हेतुताया उभयानुमतत्वेऽपि नानुयोगिताचाक्षुपादौ कारणान्त- रकल्पनाधिक्यम् । अभावतदीयानुयोगित्वयोश्च प्रतियोगितानिरूप. कत्वनानुगमसम्भवेनाभावप्रत्यक्षस्थलीयकारणतयैव निर्वाहात् । युगपदिति । युगपद्विनष्टानां समानदेशानामेको ध्वंसः, युग- ·अनुमानगादाधर्याम् : पदुत्पन्नानां समानदेशानामेका मागभाष इनि योजना । व्यधिकर. मानामेनाशाभ्युपगमे तदनधिकरणदेशान्तरेऽपि तनाशादिन. त्यपास इत्यतः समानदेशत्वानुसरणम् । समानदेशत्वं च . शतः समनयत्यम् । पवित्यादीनां समानाधिकरणानामपि पकना. शाभ्युपगमे तद्रूपाचनधिकरणतद्वित्याधिकरणब्यक्त्वन्तरे तदू पनाशप्रत्ययासमात् । विभिन्नावच्छेदकानयन्छिनत्वमपि समानदे. सत्यघटक बोध्यम् । तेन युगपद्विनष्टानामुत्पन्नानां च मूलाग्रान्छि. शरीमहाराहादिसमवेतविभिन्न संयोगविमागानां व्युदासः । तद्- समागमाधानामभेदे स्वानवच्छेदकावच्छेदेनापि स्वयंसादिन- तीतिप्रसङ्गात् ।तुल्यप्रागभावतरसकलकारणानां पाकजरूपरसादीनां प्रागभावस्ये सामप्रधभेदन कार्यभेदानुपपचिरतस्तत्र मागभावभेद- स्याऽऽवश्यकतया तद्यावर्तनायासति वाधके इति दर्शितबाधकामा. घपरं न तु याधकसामान्याभावपरम् । कमविनष्टकमोत्पन्नानां समा- नदेशानामपि ध्वंसाचैक्ये प्रत्ययातिप्रसङ्गरूपयाधसत्वेन युगप- विमरत्वादेरूपविशेषणवैयध्यप्रसङ्गात् । एवं सति अवयवक- परसायामककारणभेदेनैव विभिन्न सामग्रीकानामपाकजरूपरसा- दीनां युगपदुत्पन्नानां प्रागभावैयमिति ध्येयम् । अभावसमनयत्ये प्रतियोगितावच्छेदकभेदादेर्मेदाप्रयोजकत्वे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफपटत्वघटत्याद्यवच्छिन्नघरप. टाभावादीनामपि न भेदः स्वीक्रियते इत्याह । व्यधिकरणेति । प्र. तियोगिविशेषणतानापन्नस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं नाभायखौ भासते इति नियमानन्युपगमे एवं यधिकरणधर्मापच्छिन्ना- प्रामाणिकतेति मनसि कृत्य चेत् प्रामाणिक इत्यु- कम् । प्रतियोगिताः । घरपटादिनिष्ठा विभिन्न प्रतियोगिताः । ज्यधिकरणैः । पटत्यघटत्वादिधर्मः । अवच्छिद्यन्तामित्यग्रेतने- नान्वयः । धमैरिति तु येन सम्बन्धेन यस्य प्रतियोग्यवृत्तित्वं तेन सम्बन्धेन तस्यावच्छेदकावलाभाय, न तु धर्मत्यं पिव. क्षितम्, गगनादीनामप्यपच्छेदकत्वोपगमात् । प्रतियोगिताब- च्छेदकसम्बन्धभेदेनापि न व्यधिकरणाधर्मावच्छिन्नामावभेद :- स्याह । सर्वधेति । समानासमानाधिकरणैः । प्रतियोगिनिरुपिते. स्तदनिरूपितैः । सम्बन्धैः । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाषप्रति भावस्थ ·सामान्याभावप्रकरणम् । योगिता अवच्छिद्यन्ताम् । तथा च संयोगसमवायादिसम्बन्धाव. च्छिन्नघटत्वाद्यवच्छिन्नपटगुणाद्यभावोऽभिन्न एवेति फलितम् । व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नव्याधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावयोरपि न भेद इत्याह । आकाशाभाव इति । समवायादिना आकाशत्वाद्य. वच्छिन्नाकाशाद्यभाव इत्यर्थः । तथा । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न. प्रतियोगिताकः । एवं च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिनां नाभावकल्पनाधिक्यम्, अपि तु प्रतियोगिताकल्पनाधिक्यमेवे- ति ध्येयम् । पूर्वपक्षिमुखेनैव समाधान प्रकाशयितुं प्रथमतः प्रतिबन्दि- माह । एवं होति । (दी०) एवं हि तत्तद्देशकालाधवच्छिन्नानवच्छिन्नतत्तद- धिकरणवृत्तित्वेन विशिष्टस्य तत्तदवच्छेदेन वा एकस्यैवाभाव- स्य घटपटगोत्वाश्चत्वादिमतियोगिकत्वसम्भवेन तत्तद्भेदोऽपि विलुप्येत । तत्तत्प्रतियोगिकत्वं तत्तत्स्वभावो न च तत्राधिकर- णविशेषवृत्तित्वस्यान्तर्भावोऽवच्छेदकत्वं चेति तु समानम् । (गा०) एवम् । सामान्याभावस्य विशेषाभावाभेदेपि। एकविशे- पाभाववत्यपरविशेषाधिकरणे सामान्याभावत्वविशिष्टवत्ताप्रत्यय. स्य कथितरीत्या वारणसम्भवेन तत्तदिति । यत्राधिकरणे यहेशका- लावच्छेदेन न घटादिसत्त्वं तहेशकालावच्छिन्नं यत्तदधिकरणवृ. त्तित्वं तद्विशिष्टे तदवच्छेदेन वा एकस्मिन्नेवाभावे देशतः फालत. श्चान्याप्यवृत्तिघटपटादिप्रतियोगिफत्वस्य कल्पनया यत्राधिकर• णेन गोत्वाश्वत्वादिकं अवच्छेदकविशेपानवच्छिन्नतदृत्तित्वविशि- टे तदवच्छेदेन वा तत्रैवाभावे व्याप्यवृत्तिगोत्वाश्वत्वादिप्रतियो. गिकत्वस्य कल्पनया घटादिमति तदवच्छेदकदेशकालाव. च्छिन्ने पटो नास्तीत्यादिप्रतीतिवद् घटो नास्तीत्यादिप्रतीतेः, गवादावश्वत्वं नास्तीतिवद्गोत्वं नास्तीत्यादिप्रतीतेश्च वारण- सम्भवेन अभावमात्रभेद एवोच्छिद्यतेत्यर्थः । अवच्छिन्नानवच्छि. नवृत्तिकत्वरूपाव्याप्यवृत्तित्वव्याप्यवृत्तित्वयोरेकस्मिन्नध्यभावे वि. भिन्न प्रतियोगिकत्वावच्छेदकविधया स्वीकारे विरोधविरहादिति - ·अनुमानगादाधर्याम् भावः | घटपटायभावभेदव्यवस्थापकयुक्तः प्रकृते तुल्यतामाह । तदिति । तत्प्रतियोगिकस्यामिति । अभावनिष्ट घटादिप्रतियोगिक स्वमित्यर्थः । तत्तत्स्वभावः । तत्तदभावस्वरूपम् । अधिकरणविशे. पवृत्तित्वस्य । तत्तदेशकालावच्छिन्नानवच्छिन्नतद्देशवृत्तित्वस्य । अन्तर्भावः । स्वाश्रये विशेषणतया प्रवेशः । अवच्छेदकत्यं वा सम्भ. वतीति शेषः । अभावस्य विशेषणादिकमनन्तर्भाव्यैव स्वस्मिन्पर्या. याप्यवृत्तित्वाश्चेति भावः । प्रकृतेऽपीति । सामान्यधर्मावच्छि. नप्रतियोगिताकत्वेडपीत्यर्थः । समानमिति । तस्यापि अमावस्वरू- पानतिरिक्तत्वादिति भावः । धर्मविशेषावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य अभावस्वरूपानतिरिक्तत्वे सामान्याभावस्यानतिरिकत्वमते विशे. पधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेभ्यः सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकत्वस्यातिरिक्तताया अप्यनिर्वाहेन एकविशेषयति विशेषान्तरा. भावत्वेनेव सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनाप्यभाववत्ताप्र. त्ययप्रसङ्गो योध्या। यदि चाभावविशेषणस्यापि सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिता. कत्वस्य तत्त्वेनाधिकरणविशेषवृत्तित्वावच्छिन्नत्वं स्वीकृत्यातिप्र. सङ्गो वारयितुं शक्यते । तदा घटपटादिप्रतियोगिफत्वस्यापि त. वन तथात्वमुपगम्यातिप्रसङ्गवारणसम्भवाद् घरपटाचभावाना. मपि भेदो न सिद्धोत्तस्माद् घटपटाभावभेदवादिनां सामान्या- भावविशेषाभावभेद आवश्यक पवेति । सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याव्याप्यवृत्तित्यादिक मुपगम्य सामान्याभावपार्थक्यनिराकरणे उक्तप्रतिवन्दे१रुखरता. मालोक्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व यावद्विशेषाभा. वेषु व्यासज्यवृत्ति ये मन्यन्ते तन्मतमपि निराकरोति । (दी०) अत एव सामान्यावच्छिन्नपतियोगिताकत्वं व्या. सज्यवृत्तीत्यपि प्रत्युक्तम् । अव्यासज्यसत्तेस्तत्स्वभावस्य त- चानुपपत्तेः, अतिरिक्तकल्पने च किमपरादमतिरिक्ताभावेन । (गा०) अत एवेति । सामान्याभावत्वस्य धर्मिस्वरूपानतिरिका स्वादेवेत्यर्थः । व्यासज्यवृत्तीति । तथा च यत्किञ्चिविशेषयति या- .

·. सामान्याभावप्रकरणम् । वदाश्रय सन्निकविरहेण सामान्यधर्मावच्छिन्नाभावत्वग्राहकाभावान्न तेन रूपेणाभावग्रहप्रसङ्ग इति भावः । अव्यासज्यवृत्तः प्रत्येक स्वरूपस्य प्रत्येकविश्रान्तत्वेनासम्भवद्यासज्यवृत्तिताकस्य तथा- त्वानुपपत्तेासज्यवृत्तित्वस्वीकारायोगात् । ननु सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमतिरिकमेवोपगन्तव्य. मतो न तयासज्यवृत्तित्वानुपपत्तिरित्यत आह । अतिरिक्तति । अतिरिक्ताभावेनेति । अभावस्यातिरिकत्वे सामान्यावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्वं तत्स्वरूपमेव न त्वतिरिक्तमिति हृदयम् । ननूक्तयुक्त्या सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमतिरिक्तसा- मान्याभाववादिनाऽप्यतिरिक्तमेवोपेयम्, तथा चालमतिरिकाभावन, फ्लप्तविशेषाभावकूटे तादृशधर्मस्य व्यासज्यवृत्तितयैवोपपत्तेः । अभावविशेषणस्यापि गुणादिनिष्ठवुद्धिविशेषविषयतात्मकवित्यादि वत् कथञ्चिद् व्यासज्यवृत्तितासम्भवश्चेत्यत आह । किञ्चेति । (दी०) किश्च व्पधिकरणयोर्घटपटवोदित्वमतीतिवद् व्यधिकरणानामपि विशेषाभावानां युगपदिन्द्रियसनिक सा- मान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात्ययोऽपि स्यात् । (गा०)व्यासज्यवृत्तिधर्मग्रहे एकाधिकरणघटितयावदाश्रयसनि. को यदि हेतुरुपेयते तदा वक्ष्यमाणातिप्रसङ्गानवकाशात, तनिरा. करणाय व्यधिकरणयोरित्यादिधान्तप्रदर्शनम् । व्यधिकरणयोः । एकाश्रयघटितसन्निकर्परहितयोः । व्यधिकरणानाम् । पृथिवीजला. दिरूपनानाविशेषाधिकरणे सन्निकृष्टानाम् सामान्यावच्छिन्नेति । रूपत्वाद्यवच्छिन्नेत्यर्थः। अथ रूपत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टाभावयत्तानवगा. हितत्प्रत्यक्षमलीकम्, पृथिव्यादौ च तद्विशिष्टवत्त्वविरहेण तदवगा- हिप्रत्यक्षापादनासम्भव इति चेन्न । पृथिव्यादिघटितसन्निकर्पद. शायां सामग्रीवलादूपत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे विषयतया प्रत्यक्षसामान्यस्थान्यत्र प्रसिद्धस्याऽऽपत्तेदुचारन्यात् । यावद्विशे. पाभावानां सामान्यधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्वविशिष्टानां विशे. पाधिकरणव्यावृत्तविलक्षणाधिकरणतोपगमे अतिरिकाभावादिमः तेऽप्यगौरवात् । ७० ·अनुमानगादापर्याम् नन्यभाववृत्तिधर्मग्रहे प्रत्यासस्यन्तरमिन्द्रियसंयुक्तविशेषणवि. शेषनारूपं वाच्यम्, तब इन्द्रियसंयुक्ततितावच्छेदकत्वमेव प्रत्यासत्तिरपेयते । रूपत्वाद्ययच्छिानपितानुयोगितायों व न पृधिव्यादिवृत्तितायचंउदकत्वमिति याविशेषाभायानामेकान- यघटितप्तानकों व्यासज्यपृष्ठिताशधर्मप्रत्यक्षऽध्यपेक्षित हत्य. त माह 1 यपि चति। (दी०) अपि च रूपान्तरेण सम्बन्धविधा वा व्यास. स्यवृत्तिधर्मस्य झाने न यावदायसनिकपक्षिा, मानाभावात् । एवं चैकाभावसनिकऽपि सामान्याभावयुद्धिमसङ्गः । यादृशे च तस्य ज्ञाने यावदाश्रयाणां सभिकर्पोऽपेक्ष्यते तत्र तेषां तदभे- दस्य च ज्ञानमपि । तदज्ञाने तदभेदज्ञाने च तदग्रहाद, आ- अयभेदभ्रमेण तवूमदर्शनाच । न चात्र यावद्विशेगाभावानां मयममुपस्थितिः सम्भवति, नत्प्रतियोगिनां विशेषतोऽनुपस्थि- तेरिति दिक। (गा०) रूपान्तरेण । मेयत्वादिसामान्य प्रत्यासस्था सम्बन्धवि. धया वेति । असभिरुस्यापि संयोगादेः संसर्गतया भानोपगमा. दिति भावः । मानाभावादिति । सम्बन्धसामान्यप्रत्यासत्यागनी- तव्यायत्तविलक्षणैव विषयता याबदाश्रयसनिकपजन्यतावच्छेदि- फेत्ति शेषः । सामान्याभावबुद्धिप्रसङ्गः । सामान्यावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्यसंसर्गकाभावसाक्षात्कारप्रसङ्गः । नन्यनुयोगिताविशेषसंसर्गकामावलौकिकत्वस्य ताशसंसगा. शे उक्तसनिक विशेषजन्यतावच्छेदकलोकिकरानमाविषयता- विशेषशालिवनियतत्वोपगमान ताशसनिक विना उकापत्तिरि- त्यत आह । याशेति । तस्य । व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य । तेषाम् । यावदाश्रयाणाम्। यपि तेषां परस्परं भेदज्ञानापेक्षयैव तज्ज्ञानापेक्षालामः, तथा- प्याश्रयाणां लोकिकप्रत्यक्षापेक्षालाभाय स्यातव्येण स्वाश्रयक्षाना. पक्षोक्तिः । शानमप्यरते इत्यनुप गान्धः । तईपेक्षायां प्रमाणभूः ·सामान्याभावप्रकरणम् । तावन्वयव्यतिरेकावाह तदशाने इत्यादिना । तदक्षाने । यायदाश्रय सन्निकर्पसत्त्वेऽपि दोषादिवशात्तत्तत्साक्षात्कारविरहदशायाम् । त- दभेदशाने । दूरत्वादिवशादाश्रयाणामभेदभ्रमे । तदग्रहात् । द्वित्वा- धग्रहात् । आश्रयभेदभ्रमेण । एकस्मिन्नेव मध्यपिहिताघदण्डादौ भेदभ्रमेण । एतावता प्रकृते किमायातमित्यत आह । न चात्रति । विशिष्य । तत्तद्रूपत्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकधर्मेण । अनुप स्थितेरिति । यावद्पादीनां युगपदसनिकदिति भावः। प्रतियोगि. तावच्छेदकावच्छिन्नानुपरागेणाभावसाक्षात्कारानुपगमादिति शेपः। यद्यप्यनेनेदन्त्वादिनाप्यभावप्रत्यक्षमङ्गीकरिष्यते । तथाप्यनुभ- वानुरोधेन तमस एव तथा भानं नाभावान्तरस्य । अस्तु वा इद. न्यन यावद्रूपाद्यभावज्ञानं तथापि प्रतियोगितावच्छेदकपुर- स्कारेणानुपस्थितानामभावानां न भेदग्रहः । अनुभवविरोधादि- ति । तद्वतव्यासज्यवृत्तिधर्मग्रहोऽशक्य एवेति भावः । अत्र च द्वित्वादिप्रत्यक्षेऽनुभवानुरोधाद्यावदाश्रयप्रत्यक्षादेर्हेतुत्वेऽपि प्रकृते तद्धेतुत्वमप्रामाणिकम् । एकधर्माश्रयप्रत्यक्षावितोऽन्यस्याग्रहात् स्वाश्रयप्रत्यादिहेतुत्वे ऽनुगतकार्यकारणभावासम्भवात् । सम्भवे. ऽप्यनेकसमवेतसङ्ख्याप्रत्यक्षत्वस्यैव तत्र जन्यतावच्छेदकत्वोपग- मात् । एवमतीन्द्रियसामान्याभावस्य विशेपाभावभेदो नियुक्तिक एव, तत्रोपदर्शिताभेदे वाधकानवकाशादित्यालोच्य दिगित्युक्तम् । दिगर्थस्तु यथाऽनन्ताधिकरणेऽभावो नाधिकरणस्वरूपः, तत्रा. भावत्वकल्पनापेक्षया लाघवात्तदाश्रयैकाभावकल्पनमुचितम् । तथानन्तविशेषाभावे सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिकल्प- नापेक्षया लाघवात्तदाश्रयैकाभावकल्पनमुचितमिति । एवं रूपं नास्तीति प्रतीतिविषयतया सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन यावद्विशेषाभावनिरूपितातिरिक्तैकाधिकरणताऽवश्यं कल्पनीया । अन्यथा रूपादिमति ताशप्रतीतेः प्रमात्वापत्तेरिति किं लाघवम् । न च रूपवति तत्तद्रूपाभावरूपविषयबाधेनैव तादृशमती. तेरप्रमात्वमिति वाच्यम् । घटवद्भूतलमित्यादौ घटत्वादिना या. बद्घटादिभानानियमवदुक्तप्रत्ययेऽपि रूपाभावत्वादिना यावद्रूपा- भावादिभानानियमात् । योग्यतादिवशाच्छन्दादिजन्यतादृशशाने- ऽघाधिताभावमात्रभानसम्भवात् । न च शम्दविशेषादेर्यापदभावाय- ·अनुमानगादाधर्याम् गाहित्य कार्यतावच्छेदर्फ कल्पयितुं शक्यते, येन नियमः स्यात् । तथा सति गारयात् । सामान्यधर्माचच्छिन्नमतियोगिताकत्ये व्या. सज्यवृत्तित्यकल्पनययाच । अतिरिक्ताधिकरणतानभ्युपगमे प्रतिवन्धकसमयदिते ऽपि प्रति- पन्धकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाभाचवलपकारणतावच्छेदकावच्छि• प्राविशेषाभावसम्बन्धस्य कार्योत्पत्तिप्रयोजकस्पाक्षतत्वाचदापत्ति- रिति केचित् । तन्ना सामान्याभावपार्धक्येऽपि यावाभावत्वाद्ययन च्छिन्ननिरूपिताधिकरणताविशेषफलपनमावश्यकम्, रूपचति याव. ताशाभावप्रतीतेरप्रमात्वात् । सैव चाधिकरणता सामान्यायच्छि- नप्रतियोगिताकत्वविशिएनिरूपिता न त्यतिरिकति सामान्या. भावपार्थक्यवादिमिरभ्युपगमात् । घटपटाद्यभावानामभेदे घटा- भावत्वपटाभावत्यावच्छिमाधिकरणतानामतिरिक्तानां कल्पनमा- घश्यकम्, । फ्लप्ताधिकरणतान्तर्भावेण निर्वाहासम्भवादिति द. शितप्रतिवन्धनवकाशात् ! घस्तुतः फारणतावच्छेदकोफ्लक्षितकारणसत्वं सर्वत्र का. योत्पत्ती तन्त्रं न तु विशिष्टसत्त्वं गौरवादिति परामर्श स्वयं 4. क्ष्यते । एवं च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य विशेषा. भावेष्वप्यभ्युपगमे तद्विशिष्टाधिकरणताया विलक्षणत्वेऽपि प्रतिया नधकविशेषाभावात् कार्योत्पतिप्रसङ्गो दुरि एप इत्यादियुक्तिरेक विगित्यनेन दर्शिता। सार्वभौममतमाह। केचित्विति । (दी०) केचित्तु अनन्तविशेषाभावानां सामान्यावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वस्य तद्यासज्यत्तित्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य ला. घवात सामान्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेनैक एवाभावः कल्प्य- ते । कल्पनीयशरीरस्योभयत्र तुल्यत्वेऽपि एतदपेक्ष्य तस्य गुरु- त्वात् । विनिगमकाभावेऽपि च सामान्याभावसिद्धिरसत्यूहैव । धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वं कल्पनीयानेकलपयुक्तम् । (गा०) ननु सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टाभाव. स्यातिरिक्तस्य कल्पनापक्षेऽप्यतिरिक्तयोर्विशेष्यविशेषणयोः कल्पनी- ·सामान्याभावप्रकरणम् । यतया कल्पनीयांशसाम्यमित्याशङ्ख्याह । कल्पनीयेति । शरीरस्य । अंशस्य । एतदपेक्षया। अतिरिक्तसामान्याभाववादिमतापेक्षया। तस्या तदनतिरिक्ताभाववादिमतस्य । गुरुत्वादिति । सामान्याभावत्वक- ल्पनायां धर्मिणामानन्त्याादेति भावः । अभ्युपेत्याह । विनिगमकोति। अप्रत्यूहैवेति । सिद्धिविरोधिनो गौरवस्यानवकाशादिति भावः । ननु धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पना गरीयसीति प्रधादादतिरिक्ता- भावरूपधर्मिकल्पनौरवपराहतमित्यत आह । धर्मति । कल्पनीया- नेकत्वेति । धर्मकल्पनापक्षे कचित्तन्मात्रकल्पना, धर्मिकल्पनापक्षे तु धर्मस्यापि कल्पनीयत्वाचदुभयकल्पने कल्पनीयाधिक्यप्रयुक्तमेव, न तु धर्मिकल्पनामात्रप्रयुक्तमित्यर्थः । तथा च प्रकृते कल्पनी. याधिक्यविरहादतिरिक्तसामान्याभावपक्षे न गौरवमिति भावः । गौरवान्तरमाशङ्कते । न चेति । (दी०) न चातिरिक्ताभावस्य तत्र च सामान्यावच्छि- नप्रतियोगिताकत्वस्यानन्तवाय्वाधधिकरणत्तित्वस्य च क- ल्पनामपेक्ष्य क्लृप्तानन्तवायवाद्यधिकरणवृत्तित्वानां यावद्विशे. पाभावानामेव सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य तद्यास. ज्यवृत्तित्वस्य च कल्पनैव लघीयसीति वाच्यम् । एवं सत्यभा. वमात्रासिद्ध्यप्रसङ्गादित्याहुः ।। (गा०) लघीयसीति । न च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिः ताकत्वे ऽप्यनन्ताभाववृत्तित्वकल्पनासाम्यमिति वाच्यम् । विशेषा- भावानामपि सामान्याभावाधिकरणतया सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति- गोगिताकत्वे यावद्धमिवृत्तित्वं कल्पनीयं तदपेक्षयाऽतिरिक्तसामा. न्याभावे यवृत्तित्वकल्पना तेषां भूयस्त्वेन साम्यानवकाशात । एवं सतीति । एवम् । कल्पनीयेऽभावेऽनन्ताधिकरणवृत्तित्वकल्पनागौर. वस्यातिरिक्ताभावसिद्धिविरोधित्वे । अभावमात्रेति । अधिकरणादा. वभावत्वकल्पनादेवोपपत्तेर्भावातिरिक्तः कोऽप्यभावो न सिद्ध्येदित्य. थः अतिरिक्ताभावस्य तत्रानन्ताधिकरणवृत्तित्वस्यच कल्पनामपेक्ष्य अभावत्वेऽनन्ताधिकरणादिवृत्तित्वकल्पनाया लघुत्वादिति भावः। इति अनुमानगादाधर्या सामान्याभावप्रकरणं समाप्तम् ॥

·अथ विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । . (चि०) यवा प्रतियोगिव्यधिकरणस्वसमानाधिक रणात्यन्ताभावाप्रतियोगिना सामानाधिकरण्यम् । (दी०) यद्वेत्यादि । अथात्र नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकै- कव्यक्तिपृथिवीत्वादावव्याप्तिः । न च तत्र रूपववादिक मेव साध्यम्, तच परम्परासम्बन्धेन रूपत्वादिकमेव, तेन च सम्बन्धेन न तदभावः कापि पृथिव्यादाविति वाच्यम् । रूपादेरसाध्यतापत्तेः (गा०) व्यधिकरणवद्विधूमयोापयनभ्युपगमेन चहिमान् धूमा- दित्यादौ तत्तद्वहयाद्यभावमादाय दोषासंस्पर्शाद्विशेषलक्षणेऽन्यथा- ऽन्याप्तिमाशङ्कने । अथाति । नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकेति। यद्यप्यवच्छेदकत्वाघटितप्रकृत- लक्षणे यथा यावद्धत्वधिकरणवृत्तिसाध्यैक्यविरहेण सकलसाध्य. व्यक्तीनामेव हेतुसमानाधिकरणतत्तयक्तित्वाद्यवच्छिन्नाभावप्रति. योगितया हेतुसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिसाध्यदुर्भिक्षम् । तथा साध्यैक्येऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यधिकरणहेतुनिष्ठ. वित्वाद्यच्छिन्नाभावप्रतियोगितायाः साध्येऽक्षततया ऽव्याप्तिर्दुर्वा- रंश । उभयाभावघटितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यनि- घेशपक्षेच पत(पवानेनसादित्यादावपि, एतद्रूपतपोभयत्वाद्यव. च्छिन्नाभावेऽपि तस्य सत्त्वेन लक्षणगमनाभावादसम्भव एव । तथा- पि यथाश्रुतप्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशंपीत्यस्याऽऽदौ पूरणीय- तया नासङ्गतिः । तनिवेशाभिप्रायेणैवोपाध्यायस्यैतदोषोद्धरणप्रकारमाशङ्कते । न चेति । तत्र । पृथिवीत्वादिहेतुके । रूपवत्त्वादिकमेव सा- ध्यमिति च रूपव्याप्तेस्तनानभ्युपगमानाव्याप्तिरिति । ननु रूपवत्त्वं रूपसमवायः तस्य च समवायक्यमेत साध्यतानिर्वाहेऽपि तन्मते द्रव्यत्वादिनापि शक्यसाधनस्य वाय्या. तथा भाव:

·५६० अनुमानगादाधर्याम् दिसाधारणस्य तस्य सिद्धावपि रूपस्यासिया. तरिसचनुरोधेन पृथिवीत्यादी रूपव्याप्तेरावश्यकतैवेत्यत आह । तचेति । तच । प्रकृ. तसाध्यं रूपववादिकं च । परम्परासम्बन्धेन । साध्यमानमिति शेषः । परम्परासम्बन्धेन स्वसमचायिरूपाद्यात्मकेन रूपत्वादेः पक्षे सिद्धाघव रूपादेस्तत्र सिद्धिनिर्वाह इति भावः । ननु रूपत्वादेरपि समयायादिना हेतुमभिष्ठाभावप्रतियोगि. स्वात् कथं व्यापकत्वनिर्वाह इत्यत आह । तेन चेति । तेन । स्वसम- वायिरूपात्मकेन । न तदभाव इति । तथा च साध्यतावच्छेदकस. म्वन्धाचच्छिन्नप्रतियोगितायास्तारशलम्बन्धेन प्रतियोगियधि- करण्यस्य या निवेशान्नानुपपत्तिरिति भावः । असाध्यतापत्तेरिति । पृथियीत्यादिलिङ्गकप्रमापरामर्शजन्यानुमिती समवायादिना वि- धेयतानुपपत्तेरित्यर्थः । तथा चानुभविकतदुपपत्तये रूपादिव्याप्ते. रावश्यकत्वादव्याप्तिधुपैवेति भावः । नन्यवच्छेदकत्वघटितलक्षणपक्षेऽपि नानाव्यकिदण्डायवच्छिन्न. साध्यकव्याप्त्यनिर्वाहेण प्रातिस्थिकरूपावच्छिन्नसकलदण्डाद्यव. च्छिन्नव्याभिचारिहेतुकानुमितो दण्डादेर्विधेयतावच्छेदकत्वं यथा- उपलप्यते तथैतल्लक्षणपक्षेऽपि पृथिवीत्वादिलिनकानुमितो रूपादेर्वि- धेयताऽप्यपलपनीयेत्यतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकर- ण्यनिवेशावश्यकत्वाभिप्रायेण दोषान्तरमाह । द्रव्यान्यत्वादीति । (दी०) द्रव्यान्यत्वादिविशिष्टसत्ताधभावस्य द्रव्यादित्ति. स्वात् सत्तादिसाध्यकद्रव्यत्वादावव्याप्तेश्च । अन्यथा विशिष्ट- तया सचादेः साध्यत्वे व्यभिचारिणि जातिमत्वादावतिप्रसङ्गात् । 'व्युत्पादयिप्यते च विशिष्टाभावस्य विशेष्यप्रतियोगिकत्वम् । द्वित्वाचवच्छिन्नसाध्याभावस्य तत्र सत्वाच । (गा०) सत्तादीत्यादिना गुणान्यत्वादिविशिष्टसत्तादिसाध्यक- परिग्रहः । विशिष्टप्रतियोगिवैयधिकरपयप्रवेशप्रयोजनं प्रकाशयति। अन्यथेति विशिष्टतया। द्रध्यान्यत्वादिविशिष्टतया । सत्वादेःसा. ध्यत्ये। व्यभिचारिणि । भ्रमविषयतयैव तत्सायके अतिप्रसङ्गात् । भ्रमं विनाऽपि गुणत्यादिना गुणादाविध विशिष्टवैशिष्टयसाधकतामा ·५६१ विशेषव्याप्तिमकरणम् । सात् । न च द्रव्यादी ब्यान्यत्वादिविशिष्टसत्तादिसिद्धिर्वाधादेवा- शक्यापादनेति वाच्यम् । वाधानवतारदशायामापत्तेर्दुवारस्यात् । अन्यथा सामानाधिकरण्यमानस्य व्याप्तित्वापत्ते, । वाधादेव घाय्यादो द्रव्यत्वादिना रूपाद्यननुमानोपपत्तेः । ननु विशेष्यवति विशिष्टाभावप्रतीतिर्विशेषणाभावं सर्वत्र वि: शेषणविशेष्योभयप्सम्बन्धाभावं वावगाहते, न तु विशेष्यप्रति योगिकाभावम् , प्रतियोगिमति विरोधेनाभावासत्त्वाचत्कथ वि. शिष्टाभावमादाय सत्ताविसाध्य केऽन्याप्तिः। न चैव विशिष्टसत्ता- दिसाध्यके जात्यादिहेनावतिव्याप्तिः, जातिमनिष्ठाभावप्रतियोगि- तायाः सत्तात्मकसाध्ये ऽसत्वादिति वाच्यम् । गुणाद्यन्यत्वावशि. एत्वादिनाऽपि सत्तादेः साध्यत्वे जात्यादिहेती व्याप्यत्वोपगमात् । :विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्य साध्यतायामेव ताशहेतोरलक्ष्यतो- "पगमादित्यत आह । व्युत्पादयिष्यते चेति । विशिष्टाभावोऽतिरि- को विशेषणाधभावस्वरूपो था भवतु तस्य विशेषणावच्छिन्न- विशेष्यप्रतियोगिकत्वमावश्यकम् , विशेषणावच्छिन्नविशेष्यज्ञानं विनाऽसम्भवन्त्यास्तस्मतीतेस्तारशविशेष्यांशे तत्प्रतियोगिताव. गाहिताया दुरपयत्वादिति भावः । ननु विशिष्टस्यातिरिक्ततामते विशिष्टाभावमादाय न दूपणा वसर इति एकव्यक्तिसाध्यकेऽपि द्वित्वाद्यवच्छिन्नमाध्याभाव- मादाय दूषणमाह । द्वित्वेति । तत्र । हेतुमति । न च विशिष्टस्याति- रिकत्वे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेपितप्रतियोग्यसा. मानाधिकरण्यमेव निवेशनीयमिति नोभयाभावादिकमादायाव्याप्ति- प्रसक्तिरिति वाच्यम् । सत्तागुणत्वोभयवान् द्रव्यत्वादित्यादावति- व्यातिवारणाय विशिष्टस्यातिरिकतामतेऽपि प्रतियोगितावच्छेदका. वच्छिन्नत्वनिवेशनस्याऽऽवश्यकत्वात् । न च द्रव्यत्वादी सत्तादिव्याप्तिरिटैव, गुणत्वादेश्च तत्समा. नाधिकरणप्रतियोगिव्यधिकरणाभायान्तरप्रतियोगित्वान्न पकतापत्तिरिति किं तद्विवक्षयति वाच्यम् । गुणत्वस्य ताशाभावप्रतियोगित्वेऽपि सत्तागुणत्वोभयत्वसामानाधिकरण्येन ताशाभावप्रतियोगित्वाभावसत्वात् । भ्रम विनय द्रव्यत्वहेतुका. या द्रव्यं सत्तागुणत्वोभयवदित्यनुमितेर्यारणायाभावे प्रतियोगि- ७२ तया- ·अनुमानगादाधर्याम् तापच्छेदकावनियाधिकरपयस्यावश्यं निवेशनीयस्यात् । बहि. स्वाधवच्छेदेन फिश्चिमादिव्यक्सिमानाधिकरणाभावाप्रतियोगि- स्वासत्वेन विधेयतापच्छेदकसामानाधिकरण्येन तारशामावाप्र- तियोगित्ववानस्पवानुमितिहेतुतायाः प्रतियोगित्वामावटिवल- क्षणवादिना स्वीकरणीयत्वात् । मप्र यथा अपच्छेदफदशकालावच्छिन्नपक्षकस्थलेऽपि शुक्स- मचायादिना व्यापकतामहान तविशिष्टानुयोगिकवेशिष्टयानुमिति, रूपाध्यायरल क्रियते । तथा विशेषणान्तरवैशिष्टयावच्छिन्नस.' ताविसाध्यपि विशिएप्रतियोगिकसमवायादिना व्यापकतामह मन्तरण न विशिष्टवैशिष्टयानुमितिस्तरुपगन्तव्येति साध्यता च्छेदकसम्बधेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाविशपितप्रतियो. गिवैयधिकरण्यनिवेशेऽपि नातिप्रसत इति न विशिष्टामायमा दाय द्वित्वाचवच्छिन्नाभायमादाय वा सतावव्याप्तिः । साध्यता चच्छेदफविशिष्टनिरूपितसमवायादिना प्रतियोग्यनधिकरणहेत्व.' धिकरणस्य सद्धतावप्रसिद्धायपि न क्षतिः, उमयाभावघटितप्रति योगियधिकरण्यस्य प्रवेशनीयत्वात् । विशिष्टवैशिष्टयसाध्यक स्थले एप वा विशिशिएयानुमितिरुपेयते । न च रिशिष्टप्रतियोग्यसामोनाधिकरण्यानिवेशे द्रव्यं सत्ता गुणत्योभयवद् द्रव्यस्त्रादित्यादावतिप्रसलो दुर्भार इति वाच्यम् - तत्रोभयत्वोपलक्षितचनानुमितः प्रसारूपतया इष्टत्यात् । विशिष्ट- वैशिष्टयानुमितेश्वोकरीत्या धारणसम्भवादिति यथाश्रुतलक्षणपरि. फारमकारो हेगः । तथापि धूमादिना पर्वतादो अपूर्ववहयाद्यनुमाना- अपने चारमा । कचिदपि चह्नी धुमसमानाधिकरणाभावाप्रति योगिन्वासत्त्वात्। पर्वतीयधूमसमानाधिकरणामावाप्रतियोगित्वस्या. न्यवहावसत्वात् । पर्वतीयवहेरसन्निकण तत्र दुहत्वात् । महा. नसीयधूमसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्यस्य ताइशवह्नौ गृहीत- स्वपि तहस्य ताशधूमे पक्षधर्मतामहविरहेणाकिञ्चित्करत्वात् । न चयाप्तिपदार्थनिर्वचनमिदं न त्वनुमित्यौपायकव्याप्तिस्व- रूपकथनामति वाच्यम् । अर्थान्तरप्रसात । धूनो वह्रिन्याय इत्यादौ तचधूमत्यादिप्रकारेण हेत्वनुपस्थितः, तत्तधूमादिसमा. नाधिकरणाभायाप्रतियोगित्वस्य शब्देन बोधयितुमशक्यत्वाच । - .

·विशेपन्याप्तिप्रकरणम् । ५६३ यत्तु सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितामभ्युपेत्यैतलक्षणम्, तथा च साध्याभावनिष्ठं यत् साध्यसामानाधिकरण्यं हेतुमति तच्छ्रन्योऽभाषोऽभावान्तार्थः । कंवलान्ययिसाध्य के द्वित्वाद्यवच्छि. नसम्बन्धान्तरापंच्छिन्नप्रतियोगिताक एव साध्याभावः प्रसिद्धः । न च स्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयमात्रसाध्यस्थलेभावमात्रस्यैव सा. ध्याभावतया साध्याभावनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यशून्याभावाप्र- सिद्धिरिति वाच्यम् । अमाषप्रतियोगिसाध्यस्य वृत्तिमत्त्वेन वि. शेपणीयतया अवृत्तेरभावस्य ताशस्य प्रसिद्धः । तत्प्रतियोगि- नोवृत्तेरननुमेयत्वाद्यापकताविरहे क्षतिविरहादिति । तदपि न । 'तादात्म्येन प्रमेयमात्रसाध्यस्थले वस्तुमारे एव व्यापकताया उपपादनीयतया उकप्रसिद्धिप्रकारासम्भवात । प्रगल्भसमाधानमाशङ्कते । अथेति । 7 (दी०) अथाप्रतियोगित्वं प्रतियोगित्वाभावः, सच येन रूपेण तद्रूपावच्छिन्नव्याप्यत्वं हेतौ । अस्ति चायं रूपादौ, रूपत्वादि- ना न पृथिवीनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययादिति चेन्न । (गा०) प्रतियोगित्वस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽपि प्रतियोगिनि तद्भेदस्य दुर्घटतया नमोऽत्यन्ताभावार्थकत्वमाह । अप्रतियोगित्वमिति । प्रतियोगिनि प्रतियोगित्वाभावस्वीकारे व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- माशझ्याह । स चेति । येन रूपेणेति । यद्पावच्छिन्नसाध्ये इत्यर्थः । तपावच्छिन्नव्याप्यत्वमिति । तथा च धूमत्वादिना पन्ह्यादि- मभिष्ठाभावप्रतियोगिनो धूमादेव्यत्वादिना तत्वाभाववत्त्वेऽपि न वहयादे—मत्वायपच्छिन्नव्याप्यतापत्तिः । द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नव्याप्यत्वं विष्टमेवेति भावः। ननु तत्चयकित्वादिना पृथिव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगिनि रूपादी प्रतियोगितानवच्छेदकरूपत्वावच्छेदेन तदभाववत्त्वे इत्यत आह । अस्ति चेति । अयम् । पृथिव्यादिनिष्ठाभावप्रतियो- गित्वाभावः । इति प्रत्यया । इत्याकारकप्रतियोगित्वाभावावगा. हिप्रत्ययस्याऽनुभविकत्वात् । (दी०) तादृशमतीत्या हि रूपत्वादौ प्रतियोगिताया अ- . मानामाघ ·५१४७ : 'अनुमानगादाधर्याम् वच्छेदकवाभावो गृहाते, न तु तदभावावच्छेदकत्वम्, सर्वत्रैव रूपे पृथिवीनिष्ठाभावप्रतियोगिलं न तु कुत्रापि रूपे तदभाव इत्यवाधिवप्रत्ययात् । अन्यथा यो यो धर्मो यस्य यस्य ना. बच्छेदकस्त चदवच्छेदेन तत्तदभावोऽयुक्तरीत्या सिक्दैन । प्र.. येयधूपत्वेन न , वहिपनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययात्तद बच्छेदेन ताशप्रतियोगिताभावस्यापि सुवचत्वाच । (गा०) अमिमवत्पदस्य प्रतियोगितापरत्वं स्फुटयितुं प्रतियो- गिताया इत्यसमासाभिधानम् । ननु शब्दव्युत्पत्तिवललभ्यं रूपत्वा- धवच्छिन्नप्रतियोगित्वाभावं परित्यज्य रूपत्वादिनिष्ठतदवच्छेदक- 'त्वाभावावगाहित्वं कुतः स्वीक्रियते इत्यत आह । सर्वश्रे घेति । तद्धर्मे स्वरूपसम्बन्धात्मकतदवच्छेदकतासिद्धी त. धर्मविरोधिसामानाधिकरण्यमाप्रावगादिप्रतीतेरयाधतया प. घे पृथिवीनिष्ठाभावप्रतियोगितात्यरूयानुगतरूपावच्छिन्नप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वावगाहित्वसूचनाय सर्वनेत्युक्तम् । ननूकमतीत्या रूपरवेऽनतिरिकवृत्तित्वरूपं तादृशप्रतियोगिता- त्वावच्छिन्ननिरूपितावच्छेदकत्वमेवावगायते, न तावतापि धाः धकतानिर्वाहः । स्वरूपसम्वन्धरूपयोरेय विरोधिद्वयावच्छेदकत्व योर्विरोधादतो बाधकप्रत्ययान्तरमाइ । न त्यिति । नाशप्रतियो; गित्वाभावा रूपसामान्यावृत्तिरित्यर्थः । ननु तादृशाभावे रूपावृत्तित्यप्रत्ययोऽसिद्धः, स्वयमेव संयोग्य स्योपाभावे वृक्षायुनिस्थापत्यशासद्धिसुद्भाव्यान्योन्यामावस्था व्याप्यवृत्तिताया व्यवस्थापनीयत्वात्, तत्प्रत्ययात् प्रस्तप्रत्ययस्या- विशेषात् । न च रूपत्वेनन रूपे प्रतियोगित्वमिति शब्दाद्रूपत्वाव. चिछन्नप्रतियोगित्वाभाव इव प्रतियोगितानिष्ठो रूपयावच्छिन्नत्वाभा- घोऽपि लसन्युत्पत्तितः प्रतीयते, अवच्छिन्नाधान्तस्य तृतीयान्तेनो. पस्थितस्य नामावेन प्रथमान्तपदार्यान्वितेन प्रतियोगितया. ऽन्वयेऽविरोधात । एवं च वाधकप्रत्ययस्य विवादग्रस्तस्येऽपि प्रतियोगित्ये रूपत्वावच्छिन्नत्वाभाव एवं उभयसिद्धत्यानुरोधा. दुकात्ययाविषया स्वीकार्यः, न तु रूपे प्रतियोगिवाभावोऽक्लप्स- ·-- m विशेषव्याप्तिमकरणम् ।.. त्वेन गौरवस्यैव वाधकत्वादिति घाच्यम् । एवं सति वृक्षे मूले न सयोग इति प्रत्ययस्यापि वृक्षवृत्तिसंयोगे सप्तम्यन्तार्थमूलावच्छि नत्वाभावावगाहितापत्त्या संयोगादेव्याप्यवृत्तित्वानुपपत्तः । न च संयोगवत् प्रतियोगित्वस्याव्याप्यवृत्तित्वे वृक्षे मूले न सं.' योग इतिवद्रूपे रूपत्वे न रूपाभावप्रतियोगित्वमिति अवच्छेदक- 'पदोत्तरसप्तम्युल्लिखितप्रत्ययापत्तिरिति वाच्यम् , । प्रतियोगिताया , अव्याप्यवृत्तिताविरहेऽपि रूपत्वादेस्तदवच्छेदकत्वेन 'रूपत्वे रूपा- भावप्रतियोगित्वमिति प्रतीतिव्यवहारापत्तेर्देशकालादेविलक्षणमेवा- . घच्छेदकत्वं सप्तम्यर्थो न त्ववच्छेदकत्वमात्रमिति समाधानस्या- प्रापि तुल्यत्वात् । तादृशावच्छदकतानिरूपकमेवाव्याप्यवृत्तीति 'नियमस्याप्रामाणिकत्वात् । युज्यते च साध्यतावच्छेदकावच्छेदेन साध्ये प्रतियोगित्या. 'भावावगाहिबानस्यैवानुमितिहेतुत्वम्, न तु साध्यतावच्छेदकध- मिकानवच्छेदकत्वग्रहस्य, धर्मितावच्छेदकतया साध्यतावच्छेद- कनिष्ठवहित्वत्वादिविषयताया अवच्छेदककोटी प्रवेशनीयतया गौरवात् । कदाचिद्वहित्यत्वादिना कदाचिञ्च स्वरूपतो घहित्वा- देर्विधेयतावच्छेदकतया भानमिति नियमस्य कप्रनिर्वाह्यत्वात् । • दण्डिसंयोगादिहेतुकानुमितौ दण्डादेविधेयतावच्छेदकत्वानुपपत्तेः। एतन्मते च तत्तहण्डत्वादिविशिष्टावच्छिन्ने विशेषाभावप्रतियोगि- त्वसत्वेऽपि अवच्छेदकतावच्छेदकभेदेन एकावच्छेदेनापि विरुद्ध यससोपगमाइण्डत्वादिविशिष्टावच्छिन्ने तदभावसत्वेऽविरोधेनै- व तदुपपत्तेः सुकरत्वादित्याशय प्रतियोगितानवच्छेदकरूपेण प्र. तियोगित्वाभावोपगमे प्रतिवन्दिमाह । अन्यथेति । यस्य । कारण- स्वकार्यत्वादेः। उक्तरीत्येति । दण्डे द्रव्यत्वेन न घटजनकत्वमिति प्रतीतियलेनेत्यर्थः । अापीटापत्तिसम्भवेन लक्षणे दूपणान्तर- माह । प्रमेयेति । इति प्रत्ययादिति । अतिप्रसक्ततया द्रव्यत्वादे- रिव प्रमेयधूमत्वादेर्गुरुतया धूमाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽवि- शेषादिति भावः । सुवचत्वाञ्चेति । तथा च प्रमेयधूमवान् वहे. रित्यादावतिव्याप्तिरिति भावः एतदतिव्याप्त्युद्धारमाशङ्कते । अथेति । .

·. . अनुमानगादाम् (दी०) अध प्रमेयधूमत्वं न गौरवण सामानाधिकरण्य- प्रतियोगितावच्छेदकम् विवक्षितं चात्र तथेति चेद ? असमा. नाधिकरणधूमफव्यक्तिचितया वन्हित्वमपि न तदवच्छेदक- म्, कम्युग्रीवादिमवादिना च घटादेरसाध्यतापत्तिरिति घ. हुन्याकोपश्च । अत एव ममेयधुमत्य गौरवण मतियोगिताया इ. व तच्छ्न्पताया अपि नावच्छेद कामित्युक्तावपि न निस्तारः । (गा०) या लक्षणे। तथा साम्यतावच्छेदकस्य हेतुनिष्ठसामा नाधिकरण्यप्रतियोगित्यायच्छेदकत्वम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताफसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्सित्योपगमाविति भावः । चेदित्यनन्तरं नहींति पूरणीयम् । असमानाधिकरणधूमकेति । असमानाधिकरणो धूमो यस्येति व्युत्पत्या धूमनिष्ठसामानाधिकर- ज्यप्रतियोगिताशून्येत्यर्थफम् । न तदयच्छेदकामिति । अनतिम-: सके एव सरूपसम्बन्धपावच्छेदकत्योपगमादिति भावः । तथा च पहिमान् धूमादित्यादाघेवाव्याप्तिरिति माधः । धूमनिष्ठसामानाधिकरण्यप्रतियोगितात्वावच्छिन्नातिप्रसतत्वेऽ. पि हिनिप्रतियोगितात्वावच्छिन्नानतिप्रसकतया ताशपतियो- गितावच्छेदकत्वं पहित्यादेर्युरिमित्याझ्याद । कम्युप्रीवेति । इदं तु गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यतिप्रमनधारणाय गुरुधर्मस्य सम्बन्धप्रतियोगितानपच्छेदकत्वमभ्युपगतमिति तन्मतमनुस्त्यैवा- व्याप्स्यभिधानम् । वस्तुतः सम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदकत्वं गुरोर- पि, अत एव स्वविशिष्टसम्बन्धीत्यादिपारिभाषिकापच्छेदकत्वनिर- तिरपि सङ्गच्छते । अन्यथा स्वविशिएसम्बन्धस्य स्वावच्छिन्नमति- योगिकसम्बन्धरूपतया गुरुधर्मे ताशावच्छेदकताया अप्पनिर्वाहा. दित्यवधेयम् । अत एव । कम्युग्रीवादिमस्वादिना घरादेरसाध्यता- पत्तेरव । तच्छून्यताया अपीति । गौरवरूपवाधकासत्त्वे एव प्रति. योगितानवच्छेदकस्य तदभावावच्छेदकत्यनियमादिति भावः । स्युकावपि । इत्युक्त्या एकातिव्याप्तिविरपि । न निस्तार11 लक्षणस्थादोपता। (दी०) अत्र वदन्ति । अप्रतियोगित्वं मतियोगितानव- - ·विशेषच्याप्तिप्रकरणम् । च्छेदकधर्मवचम् । न चैवं पूर्वस्मादभेदः, तत्र साध्यजातीयस- मानाधिकरणसाधनजातीयत्वस्प, अत्र च साध्यसाधनयोः सा- मानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे तात्पर्यात् । घटकयोस्तादृशमतियोगि. तावच्छेदकतत्वान्योन्यात्यन्ताभावयोर्भेदन भेद इत्यपि कश्चित् । (गा) साध्यजातीयेति । सजातीयत्वं साध्यतावच्छेदकसाध- नतावच्छेदकाभ्याम्, तेन अनवच्छेदकवाहित्वाद्यवच्छिन्नसमानाधि- करणवृत्तिधमत्वादेरित्यर्थः । अत' एव व्यधिकरणयोरपि सामा. न्यतो व्याप्तिनिर्वाहात सामान्यलक्षणानुपगमेऽप्यनुमानोपपत्तिः । साध्यसाधनसामानाधिकरण्यस्य अनवच्छेदकरूपावच्छिन्नस्वसा. 'मानाधिकरण्यसायनतावच्छेदकोभयस्य युक्त्यन्तरेण सामान्य- प्रत्यासत्ती व्यवस्थापितायां साध्यसाधनव्यक्तिभेदन भिन्नानामपि । व्याप्तीनां तया युगपज्ज्ञानसम्भवेन सर्वसाधारणैकव्याप्तावाग्रह- . विरहादिति भावः। कश्चिदित्यस्वरसीजम् । व्यधिकरणयोर्न व्याप्तिरिति ग्रन्थ- कृतवामाभिधानादुक्तरीत्या भेदस्याऽवश्यकत्वम् । (चि०) यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि यन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं वा, स्व. समानाधिकरणान्योन्यानावाप्रतियोगियदकत्वं वा। अन्यत्तिवह्नितद्वतोरन्यवृत्तिधूमवनिष्ठात्यन्ता. भावान्योन्याभावप्रतियोगित्वाद् ठयधिकरणवहि- धूमयोर्न व्याप्तिः, किं तु तत्तमस्य समानाधिक- रणतत्तदहिना । न चैवं धूममात्रे न व्याप्तिरिति -वाच्यम् । सर्वधूमव्यक्तस्तथात्वेन धूममात्रस्य व्याप्य. त्वात् । धूमसम्बन्धिवहिस्तद्याप्य एव । युगपदुत्पन्न- विनष्टयोश्च व्याप्तिरेव । कणि च संयोगाभावः प्रति- योग्यसमानाधिकरणः । यदा प्रतियोगिवैयधिकरण्या- माननियन्वमत्यन्ताभावविशेषणम् । कर्मणि ' ।

·५६८ अनुमानगादायोम् च संयोगाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छेदका- वच्छिन्नत्वम् । न चान्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्वम्, अभेदस्यायाधितप्रत्याभिज्ञानात् । (दी०) अत्यन्तामावगर्भवत्सामान्यविशेषभेदेनान्योन्यामा- वगर्भमपि व्याप्तिद्वयमाह यत्समानाधिकरणेत्पादिलक्षणदपेन । (गा०) भन्योन्याभावगर्भव्याप्तिद्वयामेदमाशझ्याह । अत्यन्तेति। अत्यन्तामावगर्भवदिति । अत्यन्तामावगर्भव्याप्तिद्वयं यथा सा. मान्यविशेषभदेनाकामित्यर्थः । एतेन सामान्यविशपभेदेन भेदगर्भ- व्याप्तिद्वयानभिधाने न्यूनतेति सूवयित्रा उक्तरीत्यैव भेदे अन्य कारण स्थरस इति दर्शितम् । नन्वत्यन्तामावगर्भलक्षणयोः प्रतियोगितानवच्छेदकाचच्छिन्न. *त्वाप्रतियोगित्वमात्राभिधानेन सामान्यविशेषभावः सूचित इत्यत्रा. पि तथा भेदेऽभिप्रेते तधाभिधीयतेति शन्या अन्यथा भेदमाह । प्रथमे इति। (दी०) प्रथमे एकस्य साध्यापिकरणां-शस्याऽऽधिक्या, द्वितीयलक्षणम् । अत्र यद्यपि नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले तत्त. साध्यास्तत्तत्साध्यवत्वस्य च साधनसमानाधिकरणान्योन्या- भावप्रतियोगित्वाचवच्छेदकत्वाचाव्यासः । तथापि यपा: वच्छिन्नं सादृशान्योन्याभावपतियोगितानाच्छेकं तपा. वच्छिन्नसामानाधिकरण्यमित्पन तात्पर्यम् । (गा०) माधिक्यदिति । यवत्यप्रतियोगित्वं तदत्तित्वरूप प्रथमे माध्यवतोऽप्रतियोगितया सामानाधिकरण्यघटकतया च पृथमिशः । द्वितीये च अप्रतियोगिताध्ययत्तित्वरूप अप्रतियो. गित्वविशेष्यतापन्नस्यैव वृत्तिविशेषणत्वमित्येकधैव तन्निवेश इत्या- शयः । इदमुपलक्षणम्। प्रथमे विशिएपरामा निर्वाहोऽपि द्रष्टव्यः । अत्राप्यवच्छेदक स्वमन्तर्भावयितु यथाश्रुतमाक्षिपति । अप्रेति।. नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले इति । नानासाधनाधिकरणे यत्र विभिन्नं ·तथा विशेपव्याप्तिमकरणम् । '५६९ सायं तप्रेत्यर्थः। प्रतियोगिस्वात्तदवच्छेदकत्वात्यस्य साध्यघ. साध्यवत्वयोर्यथासंख्यमन्वयः । साध्येऽवच्छेदकभेदनिवेशेऽपि न निस्तार इति सूचनाय साध्ये प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभिधा- नम् । अव्याप्तिरिति । यद्यपि एकाधिकरणसाध्यके एतद्रूपवा- नेतद्रसादित्यादावपि उभयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगित्वमादायाप्रति योगित्वघटितलक्षणे यथाश्रुतेऽसम्भव एव सम्भवति । 'पि प्रतियोग्यवृत्तित्वस्य भेदविशेषणत्योपगमेन तत्र लक्षणसमन्व. यः सम्भवतीत्याशयः । यद्पावच्छिन्नमिति । यत्पदं साध्यताव- च्छेदकपरम । अनवच्छेदकम् । अवच्छेदकत्वात्यन्ताभाधवत् । तत्तवद्धित्वादिना विशेषान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकस्यापि' चिन्ह्यादेवच्छेदफनानवच्छेदकसामान्यरूपाचच्छेदेनावच्छेदकन्या, त्यन्ताभाववत्वमित्याशयः । न चावच्छेद्यानवच्छेदकररावच्छिन्नेऽवच्छेद्याभावस्योपगमे य- दूपविशिष्टावच्छिन्ने प्रतियोगित्वाभाव इति विवक्षया यथाश्रुत. प्रतियोगित्याभावघटितलक्षणमेव सुपरिष्करमिति कथं तदुपेक्षेति । धाच्यम् । अवच्छेदकताया व्यासज्यवृत्तित्वस्य सिद्धान्तसिख .तया तस्याः स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमव्याप्य- पृत्तित्वमपि सिद्धान्तसिद्धम् । अपच्छेदकैकदेशे पर्याप्तिसम्बन्धेन' तदभावसरवादित्यवच्छेदकतापर्याप्त्यनवच्छेदकलापछिऽप्यः घच्छेदकत्वाभावः स्वीक्रियते इति । प्रतियोगिताया अव्याप्यत्तित्वं स्वपसिद्धान्त इत्याशयात् । '. ननु वहिसंयोगवान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदफवहयायुः पच्छिन्ने तत्तवाहिसंयोगादिमदन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकृत्व सरवादव्याप्तिः । न च तत्तवह्नित्वादिविशिष्टवयाचवच्छिन्ने तत्स. aऽपि पतित्वविशिष्टवयाद्यपच्छिन्ने तदभावः सुलभः । एफस्यापि विभिन्नविशेपणावच्छिन्नस्य विरोधियावच्छेदकत्वोपगमाविति पाच्यम् । एवं सति तद्वहिसंयोगवान् धूमादित्यादावतिव्याप्तेः । तद्वारणायाविशेपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेऽवच्छेरकत्वाभाष. स्य विवक्षणे उक्ताव्याप्ते१रित्वात् । साध्यतावच्छेदकतापच्छे. दफविशिशवच्छिन्नस्यानवच्छेदकत्वविवक्षणे चानवच्छिन्नवाहित्या- दिखाध्यतावच्छेदककस्थलेऽव्याप्तिरित्यत माह । धपादाविति।

·अनुमानगादाधर्याम् (दी०) यादौ तत्संयोगादौ तद्वदादौ वा साध्ये स. र्वत्र साक्षात् परम्परया या अनुगमकं वद्विवादिकमेव साध्य. तावच्छेदकम् , तदवच्छिन्नवत्वस्य च न तादृशान्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति । यद् यदूपावच्छिन्नं यादृशरूपा- वच्छिन्नमनवच्छेदकमिति वा यथायथं वक्तव्यम् । शब्दैक्यस्या- नुपादेयत्वात् । (गा०) चह्वयादिसाध्यस्थले पहित्वादेः साक्षादवच्छेदक त्वाभिधानं दृष्टान्तविधया । पहिसयोगादौ साध्ये स्वाथयप्रतियो- गिकत्वरूपपरम्परासम्बन्धी वहिवादः साध्यतावच्छेदकताघट. कः, वहिसंयोगवत्यानित्यादौ च स्थाश्रयप्रतियोगिकसयोगववादि. रूप इति नानाविधपरम्परायास्तथात्वसूचनाय तदादावित्युक्त में । यहित्वादेरनुगमकत्वाभिधानेन च तस्य विशंपान्योन्यामा. विप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्वं तदवच्छिन्ने ताशप्रति- योगितावच्छेदकत्वाभावोपपादक दर्शितम् । तादृशेति । हेतुम. निष्ठेत्यर्थः । अवच्छेदकत्वमितीति । अधिशेषिततदधच्छिन्ने एव अ. वच्छेदकत्वामावसौलभ्यमिति शेषः । यथादेविधेयतावच्छेदक. तया अनुमिती भानमनुरुध्य कल्पान्तरमाह ! यदिति । एकव्यक्ति- घहित्वादिसाध्यकस्थले एकाधिकरणकहेतुकस्थले च यदनवच्छ- दकमिति वक्तव्यम्। न च वह्निद्रव्यत्वादित्यादौ जातिवाद्यवच्छिन्नघहित्वादेरवच्छे- दकत्वाभावमादाय यथाथुतेऽतिप्रसङ्गः । अविशेषितसाध्येऽनय. च्छेदकत्वग्रहश्च निर्धर्मितावच्छेदककतया नानुमितिहतुराित घा. च्यम् । यतोऽविशेषितस्यानवच्छेदफत्वमित्यस्यानवच्छिन्नोऽवच्छे. दकत्वाभावोऽर्थ, तस्य च साध्यतावच्छेदकप्रकारेण भासमाने. ऽपि ग्रहसम्भवः । वस्तुतो यदनपच्छेदकमित्यत्रावच्छेदकभेदस्यैव विवक्षणानोक्तातिव्याप्तिरिति तत्त्वम् । यदूपावच्छिन्नम् । अनव- च्छिन्नयन्पावच्छिन्नम् । अनवच्छेदकमिति । अनुगतरूपेण नाना. व्यक्किसाध्यफे घहिमान् धूमादित्यादो वक्तव्यम् । साध्यतावच्छे. दफेऽनयच्छिन्नत्वप्रवेशाजातित्वादिविशिष्टवाहित्वाचवच्छिन्नस्यान- .

·" विशेषव्याप्तिमकरणम् । ५७१ पच्छेदकत्वमादाय वह्निमान् द्रव्यत्वादित्यादी, नातिप्रसङ्गः । म. हानसीयत्वादिसहितवहित्वादेयंत्रावच्छेदकतायामवच्छेदकता त.. त्रापि तत्पर्याप्त्यनधिकरणकेवलवाहित्वाद्यवच्छिन्नेऽवच्छेदकत्वा- भाववृत्तावविरोध इति नाव्याप्तिः । यत्रानुगतेकरूपविशिष्टनाना- व्यक्त्यवच्छिन्नानां साध्यता तत्र यद्रूपविशिष्टसाध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नस्यानवच्छेदकत्वं तदूपविशिष्टावच्छिन्नं व्यापकम् ।. यत्र च साध्यतावच्छेदकविशेषणमप्यननुगतं तद्विशेपणं त्वंनुगतं तत्र यद्रूपावच्छिन्नविशिष्टावच्छिन्नस्यैवानवच्छेदकत्वं , तद्रूपावच्छि- नविशिष्टविच्छिन्नं व्यापकमित्यादिक यादृशरूपेत्यादिना दर्शितम् । अंत्रापि सर्वत्रानवाच्छिन्नत्वेन यद्रूपं विशेषणीयम् । तेन नोक्त दोषावकाशः । शब्दैक्यस्येति । साध्यसाधनभेदेन कार्यकार: णभावभेदस्याऽऽवश्यकतयेत्यादिः । व्यधिकरणयोाप्यव्यापक- भावविरहे प्रतियोगित्वादित्यन्तहेत्वसङ्गतिमाशङ्कते । यद्यपीति । (दी०) अन्येत्यादि । यद्यप्युक्तरीत्या सर्वत्र ताशप्रतियो-.. गितानवच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावनस्या ऽऽवश्यकत्वेनाकिश्चित्कर- मेव तादृशाभावप्रतियोगित्वम् । तथापि विशिष्टसामानाधि- करण्यरूपाया व्याप्तेय॑धिकरणासम्भवित्वमात्रे तात्पर्यम् व्याप्तिरेवेत्यस्य कालिकीत्यादिः । (गा०) उक्तरीत्येति । रूपादिनानाव्यक्तिसाध्यके पृथिवीत्वाधे- कव्यक्तित्वव्याप्तिवारणानुरोधेनेत्यर्थः । सर्वत्र । लक्षणे । अकि- श्चित्करम् । व्यधिकरणयोाप्तिघटकसाध्यविशेषणदलविरहाप्रयो .जकम् । विशिष्टेति । ताशप्रतियोगितानवच्छेदकरूपविशिष्टत्य. र्थः । सामानाधिकरण्यरूपाया इत्यन्तं हेतुगर्भविशेषणम् । तथा च यतो न व्याप्तिः साध्यसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वादिरूपा अपि तु साध्यसामानाधिकरण्यरूपैव अतो व्यधिकरणपर्वतीयधूममहा- नसीयवयायोस्तदसम्भवः । सामानाधिकरण्यदलविरहादित्ये. तावन्मात्रे तात्पर्यम् , सामानाधिकरण्यविरहस्यैव प्रतियोगित्वाः दित्यन्तेन सूचनान्न तु साध्यविशेषणदलचिरहस्य तत्र व्याप्ति- विरहप्रयोजकत्वमित्यर्थः। Y .

·. ५७४ अनुमानगादापाम् , कपिसंयोगिभिन्नभेदज्ञानम् । कपिसंयोगिभेदवत्तद्वन्द्वेदस्याप्य- व्याप्यत्तितेनाविरोधात् । नापि मूलावच्छेदेन तज्ज्ञानम् । अ- सिद्धेः । तद्धर्मवद्भिन्नभेदस्य तद्धर्मपात्रपर्यवसिततया कपिसंयो- गिभिन्नभेदात्मनः कपिसंयोगस्य मूलवृत्तिले विरोधाच । न हि घटभिन्नभेदो घटत्वादतिरिच्यते, अवश्यक्लसपटत्वेनैवोपपत्ती अतिरिक्तकल्पनायां मानाभावात् । अन्यथा सर्वत्रामावस्या. भावो अतिरिक्त एव कल्प्येत (गा०) अतएर । कपितयोगिभेदामावस्य कपिसयोगावच्छे. वकमानावच्छिन्नकपिसयोगादिरूपत्वादेय । न तथा । न एका वच्छेदेनामावविषयकत्वेन वाधकतया वक्तु शक्यम् । सयोग रूपत्वपक्षेऽसम्मवादिति । मूलाबच्छदेन कापेसयोगस्थावृत्त वन्मते. ऽपि तादशज्ञानासम्भवादित्यर्थः। अतिरिक्ततामते आह । मसिद्धे. श्चति । मयाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति । नापीति । असिद्धि विवृणोति । तदत्तित्वस्येति । प्रहात् । ग्रहोपगमात् ।। तृतीय वृपयति । नापीति । अव्याप्यवृत्तिवेत । अन्याप्यवृत्तित्वो. पगमेन । अव्याप्यवृत्ति धर्मावच्छिन्नभेदस्येवास्माकमप्यव्याप्यवृत्ति त्वादिति भावः। तज्ज्ञानम् । भिन्न भेदज्ञानम् । भसिद्धेरिति । कपिसयोगावच्छेद- कमावावच्छेदेन तदुपगमादिति भावः । तस्य कपिसयोगरूपतया भवतोऽपि मूलापच्छेदेन नमानासम्भव इत्याह । तद्धति । तद्धर्म. मात्रपर्यवसिततया। तद्धर्मात्यकतानिएन । एतय कपितयोगिभि. प्रभेदकासपेगियास्तादात्म्ये हेतु.। मूलवृत्तित्वविरोधात् । मूलाथ- च्छिन्नत्यविरहात्। उपदर्शितसामान्यनियममेव दृष्टान्तेन द्रढयति न होति । एतदेवासिमित्यत आह । आवश्यकति । भावने कथमभाव. व्यवहाराशुपपत्तिरित्याशङ्कामपनिनीपुराह।अन्यथेति। अत्यन्तान्यो- न्याभावयारमावावपि प्रतियोगितात्यायन्काभ्यामतिरिध्येयाता. मित्यर्थः । तथा चाभायाभावस्थानातेरिकतावादिनां सिद्धारतानु. रोधिनामभाव न भायमिनय तधियत था, किंतु भावसा. धारण स्वरूपसम्बन्धविशेष एवेति भेदावच्छिन्नभेस्य भेदमतियो. -- 3 A ५ ·-- T विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । गितावच्छेदकरूपत्वे न किञ्चिद्वाधकमिति भावः। भेदस्याव्याप्यवृत्तिता प्रकारान्तरण निराकुर्वाणस्य यस्य फस्य. चिन्मतमाशय निराकरोति । अत एयति । (दी०) अत एवात्यन्ताभावप्रतियोगिनोरन्योन्याभावप्रति- - योगितावच्छेदकयोः सामान्यत एव क्लो.विरोधः । तत्र. कपिसंयोगवत्यपि वृक्षे मूले न कपिसंयोग इति प्रतीतेरन्यथा. नुपपत्या तावदाययोः स सङ्कोच्यताम् , न ापा प्रतीतिः फपिसंयोगिभेदविपयत्वेनोपपादयितुं शक्या, नियमतः संपा- गवत्वेन प्रतियोगिनोऽनुपस्थितेः, प्रतियोगिकोटौ तदनुल्लखाच्च । मूले न कपिसंयोगीति प्रतीतेस्तु शिखी विनष्ट इतिवद्भा- समानविशेषणस्याभावमात्रविषयत्वेनोपपन्नत्वान्नान्तिमयोरपीति परास्तम् । (गा०) अत एव । वक्ष्यमाणदूषणादेव । सामान्यतः । सकला- त्यन्ताभावान्योन्याभावसाधारणरूपेण । तत्र । तयोर्विरोधयोर्मध्ये। अन्यथानुपपत्त्या । अन्यविषयकतयोपपादनासम्भवेन । आद्ययोः । अत्यन्ताभावप्रतियोगिनाः । स.। विरोधः । सङ्कोच्यताम् । संयो. गाधभावव्यावर्तकविशेषमन्तर्भाव्यत्यादिः । एतेन संयोगात्यन्ताः भावव्याप्यवृत्तित्वप्रतिवन्दिनिरासः कृतः । अन्यथोपपत्तिमाशङ्कते। न हीति । नियमन इनि । तादृशप्रतीतिपूर्वीमति शपः । सयोगव- स्वेनेति । तथा चाभावयुद्धो प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकयुद्धहेतु- तया सयोगप्रकारकोपस्थितेः प्रागसत्त्वेन जापमानायास्तादृशः तीतेन तदवच्छिन्नभेदविषयकत्वसम्भव इति भावः । तस्योपस्थि- तिविरहदशायां तादृशप्रतीतेरपलापः सम्भवतीत्याशय दूपणा- न्तरमाह । प्रतियोगिफोटाविति । तदनुल्लेखात् । संयोगवतोभा- नात् । तथा च न तदंशे अभावप्रतियागित्वावगाहन सम्भव तीति भावः । भासमानविशेषणस्येति । प्रतियोगिकोटौ भास. मानस्य संयोगस्येत्यर्थः । भासमानत्यनेन पूर्ववो विशेपो दर्शि तः । अन्तिमयोरपि । अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकयोर- - ·५७६, अनुमानगादाधर्याम् पि (न सङ्कोच्यतामित्यनुपज्यत । तथा च याधकप्रतीतिविरहे. ऽपि विरोधसङ्कोचे प्रथमावधारणस्य ममत्वकल्पनमसङ्गरूपयाध. कपलादच दर्शितप्रतीतेर्विशेषणात्यन्ताभावविपयकत्वमिति न त लादन्योन्याभावाच्याप्यवृत्तित्वमिति भावः। सामान्यतो विरोधस्य क्लसत्यमेव निराकुरुते । (दी०) अन्योन्यामावान्तरस्य प्रतियोगितावच्छेदकान्तर' समानाधिकरणतया स्वास्वप्रतियोगितावच्छेदकासामानाधि करण्यपर्यवसायिनो विरोधस्य स्वत्वघटितत्वेन विशेषे,एवं विश्रामात् । अत्यन्ताभावप्रतियोगिनोरिवान्यापाभावप्रतियो- गितावच्छेदकयोरवाधितसामानाधिकरण्यानुभवेन प्रतिरुद्धतया तथाविधविरोधकल्पनाया अन काशाच्च । (गा० ) अन्योन्याभावान्तरस्यति । एफस्यान्यान्यामावस्या- न्यदायप्रतियोगितावच्छेदकसमानाधिकरणतया तवदन्योन्यामाचे तत्तत्प्रतियोगितावच्छवकासामानाधिकरण्यरूप एव विरोधःक्लप्तः । तथा च तत्तदभावत्वरूपाननुगतधर्माणामेव: विरोधितावच्छेद- ‘फत्वम्, न तु घटभेदसयोगिभेदादिसाधारणकधर्मस्येत्यर्थः । तथा च न प्राथमिकनियमावधारणस्य भ्रमत्वप्रसङ्ग इति भावः । नन्यच्छिन्नप्रतियोगिताकावविशिष्टसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन धर्मविशिष्ठान्यत्वमेव भेदस्य. सामान्यत प्रतियोगितारच्छेदक- विरोधः सुवचः । न च सामानाधिकरण्यघटकसम्बन्धवयनि- वेशस्याऽऽवश्यकत्यादिवमपि न सर्वसाधारणमिति वाच्यम् । स्वनिरूपकत्वस्यावच्छेएकताघटकसम्पन्ध्रायग्छिनस्वावच्छेदका धिकरणतावच्छेदकायच्छिना या सावच्छेदकयत्तामहविरोधिता. वच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिस्तववच्छेदकायोमयसम्बन्धेन प्रतियो- गिताधिशिष्टाम्यानुयोगितायत्त्वमेवानुगत अन्योन्यामाधनिष्ट विरो- धित्वम् । द्वित्वायछिनप्रतियोगितानिरूपितभेदनिष्ठानुयोगितायां, द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगितापशिष्टयसत्ताविरोधानुफ्पत्तिवारणाय स्वाधिकरणवृत्तिसापच्छेदकत्वमुपेक्ष्य स्थापच्छेदकाधिकरणताप- च्छेकत्वनिवेश। गोत्याभायाधिकरणकगोत्याभावस्वरूपघदभेदस्य " ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५७७ घटवृत्तित्वाद्विरोधानुपपत्तिवारणायाभावे प्रतियोगितावच्छेदका- धिकरणवृत्तित्वमुपेक्ष्य अनुयोगितायां तदवच्छेदकत्वं निवेशितमि. त्यरुचेरविरोधानुभवप्रतिरोधेन सामान्यतो विरोधकल्पनैव न स- म्भवतीत्याह । अत्यन्ताभावेति । वाधकसत्वमभ्युपेत्यापि दृष्टान्तवैपम्यं प्रदर्शयन्न संयोगीति :प्रतीतेर्विशेषणसंसर्गाभावविषयकत्वं निराकरोति । किञ्चति ।। (दी०) किश्च शिखी विनष्ट इति प्रतीतविशिष्टध्वंसोल्ले- खिन्या विशेष्ये तद्वाधादास्तां विशेषणध्वंसविषयता, न संयोः . गीति प्रतीतेविशिष्टभेदमवगाहमानायाः कथं विशेषणसंसर्गाभा- वविषयकलेनोपपत्तिः । न खलु सहस्रेणापि वाधौरिदं रजत. मिति प्रतीतेरङ्गत्वावलम्बनं व्यवस्थापयितुं शक्यते । न च विशेषणभेद एव तस्या विषयः । अग्रेऽपि न कपिसंयोगीति प्रतीत्यापत्तेः । । (गा०) तद्वार्धात् । ध्वंसप्रतियोगित्ववाधात् । आस्तां वि. शेषणध्वंसविषयतेति । तावतापि यसविषयकत्वमन्याहतमेवेति भावः । ननु तायतापि ध्वंसे विशिष्टर्मिप्रतियोगिकत्वस्य याधित- स्वावगाहनात्ताशप्रतीतर्न प्रमात्वोपपत्तिः, नदवगाहित्वानुभवान पलापे च मूले न संयोगीति प्रतीते दावगाहित्वानुभवापलापा किं पाणिपिहित इत्यत आह । न खल्विति । इति प्रतीतेः । - त्याकारिकाया रङ्गविषयकप्रतीतेः । शक्यते इति । अपि तु तस्याः भ्रमत्वमेव कल्प्यते इति शेषः । अयं भावः । यारशप्रतीतेशव्यवहारजनकत्वं तस्या एव त. दाकारता रगत्यविषयकप्रतीतितश्च न रजतमिदमिति व्यवहारः, अपि विदं रङ्गमित्येव, अतो रङ्गे इदं रजतमिति प्रतीते रजतत्वाव. गाहितामन्तरण इदं रजतामति व्यवहारजनकत्वासम्भवात् त- स्यास्तदवगाहित्यवद् वृक्षो न कपिसंयोगीति व्यवहारजनकप्रतीते. स्तादृशवाक्यप्रतिपाद्यसंयोगिभेदविषयकत्वमावश्यकम् । , तादश- वाक्यस्यानुयोगिवाचकपदोत्तरसप्तमीविरहेण संयोगसंसर्गाभावा. बोधकत्वात, संयोगिभेदावगाहनमन्तरेण प्रतीतः संयोगिभेदयोधक, ७३ ·- M ५७८ 'अनुमानगादाधर्याम् वाक्यप्रयोजकत्यासम्भवात् । शिषी विनष्ट इत्यादिशब्दाच शि. खायामपि नाशप्रतियोगित्वस्य मत्व यार्थाविवक्षयान्वयोप. पादनस्य शक्यतया तदाकारकप्रतीतेः शिखाप्रतियोगिकनाश- विषयकत्वसम्भवः। विशेषणसंसर्गाभावविपयकत्वासम्भवेऽपि शि- घी विनष्ट इत्यादिप्रतीतर्षिशेपणनाशविषयकत्ववत्, प्रकृतमती- तेर्विशेषणभेदविषयकत्वं सम्भवति वाधवलादिति न विशिष्ट भेदस्याव्याप्यवृत्तितासिद्धिस्तत्रेति शङ्कने । न चेति । प्रत्यक्षादिप्रतीतापि तन्मूलकव्यवहारवलेन पिपयव्यवस्थापक 'तेत्यालोच्य व्यवहारवलेनैवान्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तिता साधयि- तुमुपक्रमाते । युज्यते चेति । (दी०) युज्यते चान्योन्गाभावोऽव्याप्पटाना, कथमन्यथा पकतादशायां घटादाचयं न इयामो, दण्डादिविनाशममये चै- त्रादौ नायं तद्दण्डवानित्पादयो व्यवहाराः । न च तत्र विशे- पणसंसर्गाभाव एव प्रतीयते, अनुयोगिनि सप्तमी बिना त-" दनुपपत्तेः । न खलु भूतलं न पट इत्यादीनि वाक्यानि कदा- चिदपि घटसंसर्गामा बाधयन्ति । तथात्वे वा घदो न घट इत्यादेरपि प्रसङ्गात् । ( गा०) पकतावशायामित्यादिसप्तमीदये व्यवहारावीविष- यित्वार्थक न त्वधिकरणायार्थकम्, अन्यकालीनतथाविधव्यव. "हाराणामणि प्रशसाधायात् । पप च ब्यवहाराकार उभयत्रा- घच्छेदककालयोधकपदं प्रणीयम् । इत्यादय इत्यादिपदादेशि- काव्याप्यवृत्तित्वसाधकानां मूले नायं कपिसंयोगोत्यादिव्ययहारा. णां परिप्रदः । इदानीमयं न श्याम इत्यादी इदानीं यः श्यामस्त दः प्रतीयते इत्युक्तिसम्भयात् स्थलान्तरानुधायनम् । तद्दण्डना- शसमये च तद्दण्डवतोऽसिध्या तत्र नायं प्रकारः सम्भवतीति मायः । अत एव च तदण्डपरित्यागमुपेक्ष्य तमाशानुपावनं त. इण्डपर्यन्तानुसरणं च . अनुयागिन ति । भनुयोगियोधकरदे इत्य. यः । तदनुपपत्तेः । संसाभावप्रतीत्यनुपपत्तेः'! नवपदजन्यत.

·विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । ५७९ . दनुयोगिकसंसर्गाभावबोधे तेन समं ससर्गाभावस्याऽधाराधेय. भावः प्रकारतयेव भासते इति नियमेन तदुपस्थापकविभकेरपे- क्षितत्वादिति भावः। ननु नअर्थसंसर्गाभावे आधाराधेयत्वस्य प्रकारतानियमस्या- सिद्धा सप्तमी विनापि प्रकृते श्यामरूपादिससर्गाभावस्य घटा- दौ सम्बन्ध संसर्गमर्यादया वगाह्य प्रत्ययः स्यादेवत्यत माह । न खल्विति । तथा च तादृशनियमानङ्गीकारे भूतल न घट इत्या- दितोऽपि आधाराधेयभावस सर्गकाभाषयोधः स्थादिति भावः । न च ताशनियमस्वीकार ऽपि न कमियमापत्ति, सामग्रीसत्वे नियमभनभयस्य कार्योस्पत्तिविरोधित्वासम्भवादिति वाच्यम् ।. ताशनियमवादिनां फलाभावेन नञ्समभिव्याहारशानघटिता- यास्ताशयोधसामग्न्या पवाक्लप्तत्वात् । उक्तस्थले विशेषणस- सर्गाभावप्रतीतिमङ्गीकुर्वतैव नअपदघटितसामग्यास्ताशयोधोत्प. त्तिप्रयोजकताया वाच्यत्वात् । ननु प्रामाणिकैर्भूतल न घट इत्यादिवाक्यं प्रयुज्यते एव, ततश्च तात्पर्यसत्वे ससर्गाभावप्रतीतिरिवत्यत आह । तथात्वे वेति । तथात्वे । तत्र ससर्गाभायोधकत्वोपगमे । प्रसगात् । प्रामाणिक:- प्रयोगप्रसङ्गात् । घटादौ घटादिससर्गाभावस्यावाधितत्वात्तस्य: च भरतामुक्तवाक्येन योधसम्भवादिति भावः । ननु आधाराधेयभावसंसर्गकसंसर्गाभाववोधने इतर विशेषण. तया स्वार्थान्धयपरपदजन्यप्रतियोग्युपस्थितिरपेक्ष्यते, भूतल न घट इत्यादौ च तदभावानापात्त । न चैवमपि नाय तद्दण्डवानियादी धर्मिणोऽनन्वयन तद्विशेषणतया स्वार्थान्धयबोधपरत्व प्रतियोगिः वाचकपदस्य न सम्भवतीति कथ प्रकृतोपर्यात्तरिति वाच्यम् । तत्र तहण्उघानयमिदानी तद्दण्डाभाववानित्येव बोधोपगमेन धर्मिणोऽपि प्रवेशात् । यत्र धर्मिणि तद्दण्डयत्त्व न कदापि तत्र विशिष्टभदयोध- स्येव स्वीकारात् तावता अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तिस्यासिद्धि- रित्याशझ्याह । अपि चति । (दी०) अपि च विशिष्ट माचकेंदण्ड्यादिपदेभ्यो धर्म्युपम- जनतयोपस्थितस्य दण्डादेः कथं प्रतियोगित्वेनाभावेऽन्वयः ? इ- ·- अनुमानगादाधर्याम् - तरविशेषणतयोपस्थापितस्य निराकातपाऽन्यत्र विशेषणवे. नान्वयायोगात् । (गा०) विशिप्रति । विशिष्टपरदण्डयादिपदान्तर्गनदण्डादिपदे. भ्यो धर्मिविशेषणतया स्वार्थान्ययपरेस्य उपस्थितस्येत्यर्थः । एतेन पदार्थोपस्थिती पदार्थस्य प्राधान्येन भानेऽपि नासङ्गतिः । प्रतियोगित्वेन प्रतियोगिविधया। अनुयोगितासम्बन्धेन विशेषण- 'विधयेति यावत् । इतरविशेषणतयोपस्थापितस्य । एकपदार्यचिशे- पणतया स्यान्वयपरपदभिन्नपदानुपस्थापितस्य । अन्यत्र तत्पदा. नुपस्थितांगे। विशेषणतयाऽन्ययस्य निराकानयाऽयोगादित्यर्थः । अर्थतादृशष्युत्पत्तिकल्पनं निरर्थकम् । न च दण्डिनो रूप. मित्यादौ सम्बन्धिविशेषणतया भासमानदण्डादेविभक्त्यर्थविशे. पणतया भानवारणाय उक्तव्युत्पत्तिकल्पनमाचश्यकमिति वाच्यम् । प्रकन्यथैकदेशन प्रत्ययार्थस्यान्वय इतिव्युत्पत्यन्तरविरोधेन तादशा- तिप्रसङ्गस्याप्यनवकाशात् । दण्डिनापित्यादौ दण्डादेईित्यादाव- न्वयवारणाय ताशव्युत्पतेरावश्यकन्यात् । न च तदकल्पने पहि मानास्तीत्यादौ घयादेरमावचिशेपणतया ऽन्वयापत्तिरिति वा- ध्यम् । प्रातयोगिपदादन्यद्यदन्यत्कारकादपि । वृत्तिशब्दैकदेशस्य सम्बन्धस्तेन नेष्यते । इति व्युत्पत्त्यन्तरविरोधेनैव तादृशान्वय- योधाप्रसक्तः। समासस्येय तद्धितान्तस्यापि वृत्तिशब्दत्वात् । पर्व- तस्य यहिमानित्यादौ पर्वतसम्बन्वादेवयादावन्ध्यवारणाय ता. - दृशव्युत्पत्त्यन्तरकल्पनस्शsवश्यकत्वादिति चेत् ? राज्ञः पुत्रधन- मित्यादी धनांशधिशेषणपुत्रादिविशेषणतया विवक्षितस्य राजस. म्बन्धादेर्धनादिविशेषणतयाऽन्वयवारणायोक्तव्युत्पत्तिकल्पनमावश्य. कम् । एव राजपुरुषादिपदाना यत्र द्वन्स्तत्र समासघरकपूर्व- पदार्थेऽपि प्रत्ययान्वयात प्रकृतित्वघटकमव्यवधान प्रत्ययान्तर- व्यवधानाभावरूप वाच्यम् । तथा च तत्पुरुषस्थपूर्वपदोपस्थाप्ये. ऽपि समुदायोत्तरपठयायस्यान्वयवारणाय तदावश्यमत्वम् । न च प्रतियोगिपदादित्यादिव्युत्पत्तिविरोधेनेव न तदन्वयप्रसक्तिरिति वाच्यम्। समस्यमानपदार्थान्धये एकदेशान्वयित्वविरहात् । अन्यथा वन्द्रोपस्थापितलफलपदार्धानां विभक्तपर्धान्वयानुपात्तरिति भावः।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । LIBRARY Miss अथ घटपटावित्यादौ घटादिविशेषणतया स्वार्थान्वयपरति वचनाद्युपस्थाप्यसख्यादेः, चैत्रस्य घटपटावित्यादौ तथाविधचेत्रस- म्बन्धादेश्च पटादा विशेषणतयाऽन्ययो निर्विवाद इति कथमुक्ता व्युत्पत्तिकल्पनम् ? न च स्वविशेषणविशेषणतयोपस्थापितस्य सा. क्षात्स्वविशेषणतयाऽनन्वय इत्यव व्युत्पत्तिः । अत्राप्युपस्थापिता- न्तार्थः पूर्ववन्निष्कपणीयः । इत्थं च चैत्रस्य घटपटौ पश्यती, त्यादौ फर्मत्वादिविशेषणतया भासमानघटादिविशेषणस्य द्वित्व चैत्रसम्बन्धादः पटादिविशेषणत्वे न वाधक घटादेः पटाद्यविशे- पणत्वात्प्राथमिकविशेषणद्वयं साक्षात्परम्परासाधारणमिति घा. च्यम् । एवं सति नाय तहण्डवानित्यादौ अभावांशे दण्डिनो वि- शेषणत्वानुपगमे दण्डस्य तद्विशेषणतया अन्वये वाधकविरहाद्द. शिंतव्युत्पत्तेः प्रकृतानुपयागप्रसङ्ग इति चेत् । न । एकविशेषणतया स्वार्थवोधकपदमन्यत्र पृथग विशेषणतया न तद्बोधकमित्येव व्युत्प. त्यङ्गीकारात् । घटपटावित्यादौ विभक्त्यर्थद्वित्वादेरेकधैवोभयादि- विशेषणतया भानेनाविरोधात् । राज्ञ पुत्रधनमित्यादौ तत्पुरुषे च पुत्रधनाद्योरेकधा राजसम्बन्धादेनान्वयबोधप्रसङ्गः । तादृशा. न्वयवाधे तयोरेकांशे अपरविशेषणकयोधपरत्वग्रहस्य विरोधित्वा- दिति । आकाडा जिज्ञासारूपा ऽन्वययोधागम् , तत्र च पदविशे- पजन्योपस्थितिः कारणमिति मतानुसारेण निराकासनयेत्यभि हितम् । आनुपूर्वीविशेषस्याऽऽकासात्वपक्षे तु निरुक्तपदभिन्नपद. जन्योपस्थितिरूपकारणविरहो हेतु!ध्यः । यत्तु न दण्ड इत्यानुपूर्वीविरह एव तत्र निराकासति । तद. सत् । तथा सतीतरविशेषणतयोपस्थितिकथनस्यानुपयोगिताप- पत्तेः । तादृशानुपूर्या दण्डादिससर्गाभावयोधप्रयोजकत्वे दण्डा- दिपदस्य मत्वर्थाविवक्षया दण्डादिपरत्वेऽपि दण्डादिससर्गाभाव- बोधानिर्वाणाग्रिमशङ्कानुपस्थितेः । दण्ड्यादिपदस्य विशेषणमात्रपरत्वे आधाराधेयभावस्य प्रका. रतानुरोधेन सप्तम्यपेक्षामनवदधानः शङ्कते । न चेति । (दी०) न चात्र विशिष्टोपस्थापकं पदं विशेषणमात्रपरम् । तथा सति चैत्रो न दण्डो घटो न श्यामं रूपमित्यादापि दण्डा- ·अनुमानगादापर्याम् दिसंसर्गाभावप्रतीत्यापर्युर्यारत्वात् । एतेन नोऽभाववल्लाक्ष- णिकतया विनत्र सक्षमीपवयवोधसमर्थनं प्रत्युक्तम् । एवं च चैनो न पचतीत्यादावाख्याताछत्या लक्षणया वापस्थितस्य कर्तुरेव भेदी भासते इत्यस्तु । (गा०) विशेषणमात्रपरमिति । तथा च दण्डादेर्निरकस्यतर. विशेषणतयोपस्थितत्यस्याभावाप्न तब संसर्गाभावोधे दर्शि. तव्युत्पत्तिविरोध इति भावः । एव च सति सप्तम्यपेक्षा स्मारयति । तथा सतीति । तथा सनि, अधिकरणसंसगीभावाः संसांस्य संसर्गतया भानोपगमे इत्यर्थः। संसर्गाभावबोधप्रसादिति । वि. शेषणमारपरदण्ड्यादिपदेभ्यो दण्डादिपदस्याविशेषादिति भावः। इदमुपलक्षणम् । मत्वर्थाविवक्षायां मतुपोऽसाधुनापत्तिरित्यादि दूपणमपि द्रष्टव्यम् । एतेन । चैत्रो न दण्ड इत्यादौ दण्डादिसंसर्गाभावयोधप्रस- छैन । विनय सप्तमीमिति । नमर्यससर्गाभावेन सममनुयोगिन्याधा- राधेयभाववोधे एव सप्तम्यपेक्षा नअन ससाभावेन समाधारा- धेयभावस्य प्रकारतयैव भाननियमात । नमर्थससर्गाभाववता ऽभे- दान्ययवोधे तु न इत्याशयेनेति भावः । प्रत्युक्तमिति।न दण्डोत्यादी मत्वर्थविरक्षायामितरविशेषणतयेत्यादिव्युत्पत्तिविरोधेन दण्डादे. रभावान्वयासम्भवात् । तदविचक्षायां न ससर्गाभावपदर्थकत्ये; ऽपि प्रतियोगिचाचपदसमानविभक्तिकानुयोगिवाचकपदेन नामा. अयोधोपयिकाकायाकल्पन तत्र सम्भवति उक्तातिप्रसङ्गस्य दु- वरित्यादिति भावः । यद्यपि न दण्डात्या मत्वर्थाधिकरणानुयो. गिककयर्थदण्डादिप्रतियागिकससाभावस्यापि नत्रा चोधनं सम्भवति, न कला भक्षयेदित्यादौ नानुपम्य प्रादुर्भावादित्यादा प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्तरा नमर्थप्रवेशस्य पटवरवाद तथापिन श्याम इत्यादावगतिरेयोति ध्येयम् । ननु न पचति चत्र इत्यादौ पाककृत्यादिसंसर्गाभावस्याऽऽध. यतासम्बन्धेनान्वयानमसंसर्गामाये आधाराधेयभाचा प्रकारतयैव भासते इति नियमासिखा सप्तभ्यपेक्षा कथ प्रकृते इत्यत आई। एवं चेति । एवं च, उक्तातिप्रसञ्चारणाय संसर्गामाययोधे सप्त. - ·अनुमानगादार्याम् धम्र्य चेति । श्यामादिवैधयं चेत्यर्थः । रकत्वादिकमेवेति र तत्वादे. श्यामरूपापलक्षितवृत्तित्वेऽपि तडिशिष्यावृत्तित्वादिति भावः । न च श्यामरूपविशिष्टावृत्तिस्य श्यामरूपावच्छिन्नाधिकरण- ताकत्यामाचधात्वं तल्लामश्च न श्याम इत्यतः सम्भवति, पदा. धैकदेश धर्म्युपसर्जनतया च उपस्थितस्य श्यामरूपस्याधिकर गत्वे विशेषणतया अन्वयासम्भवादिति वाच्यम् । धर्मिणः था. मरूपायच्छिन्नत्वसम्बन्धेनान्वयोपगमादेव तल्लामसम्भवात । स्वस्मिन् विशिष्टवैधर्म्यमाचार्याणामनुमतामत्याह । यदाहुरिति । एवं च मूले न कपिसयोगी वृक्ष इत्यादि तीतेरपि सयोगादिति शिवचैधर्म्यमेव विषयः तव कपिलगोगाधभाव एव तस्य कपिसंयो. गाद्यवच्छिन्नावृत्तित्वात् । विभिन्नकालावच्छेदेनेय विभिन्नदशाव. च्छेदेनापि वर्तमानयोरेकाधिकरणनायामपरस्यानवच्छेदकत्यादिति नोकप्रतीतिबलाइशिकमयागांतर भेदस्पत्यवधेयम् । (चि०) च्याप्यव्यापकभाषाज्ञानेऽपि वस्तुसत. स्नधात्वेनाज्ञायमानस्य सम्बन्धत्वेनैव भानस्य पं. ध्यत्वम् । न चैवमननुगमी दोपाय, कस्प का. व्याप्तिरित्यननुगतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अथ धूमपति वहिहदौ न स्तः, धूमवान् वह्निमसूदी न भवतीति प्रतीतसज्यवृत्तिमतिपोगिकी चहिचाहिमतारत्या तान्योन्याभावौ धूमपति विद्यते इति कथमेते ल. क्षणे इति चेन्न । तादृशाभावानभ्युपगमात् । अभ्यु. 'पगमे वा तत्र तदुभयं प्रतियोगि न बहिवह्निमन्तौ । (मा०) मुले व्याप्यव्यापफभावाशाने पीति । निरुतम्यातिव. व्यापकत्यवाभ्यां व्यातिध्यापकत्वयोरशानेऽपीत्यर्थः । वस्तुसतः । वस्तुगत्या यो क्याप्ययापकभावस्तस्य तथाकेन । व्याप्सित्यादिना । अभायमानस्य । अपिशेषितस्य । षष्टयम्। समासविरणवाक्य- स्था प्रतिपत्तिः। सम्भवतीति शेषः । व्याप्यध्यापकमावस्य विशेषणानविनस्य शदान प्रतितिः सम्भवत्यत माह । 1 ·विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । ५८५ सम्बन्धत्वेनेति । भातस्य | अवच्छिन्नस्य । अतो निरुक्तव्याप्ति- स्वादिना व्यापयादिक्षाने तेन रूपेण.तज्ज्ञानापेक्षाविरहानात्माश्रया. दििित भावः । सम्बन्धत्वस्य नियमघटितत्वमाशयाऽऽह ! निरूपितेति । (दी०) सम्बन्धलेनेति । निरूपिततत्त्वमेतत् । कस्येति । इत्थं चाननुगताया अपि व्याप्ते नं यथाऽनुमितिहेतुस्तथा वक्ष्यते । एते । अन्योन्याभावात्यन्ताभावगर्भे । • (गा०) सम्बन्धत्व विशेष्यत्वादिभिन्नविषयतारूपं पदार्थान्तरं वा तच नियमाघटितमेति भावः । तत्वमस्य निरूपितमित्यर्थः । मूले न चैवमननुगम इति । एवम् । साध्यादिविशेषाटननिरुक्तधर्मस्थ व्याप्तिलक्षणत्वे । अननुगमः । प्रत्येक सकलव्याप्तिसाधारण्यधिरहः । दोपाय । अव्याप्य । कस्य । साध्यादेः । का व्याप्तिरिति प्रश्ने अननु- गतस्यैव तत्तत्साध्यादिनिरूपितव्याप्तित्वरूपाननुगतलक्ष्यतावच्छेद. फावच्छिन्नस्यैव । लक्ष्यत्वात् । निरुकाननुगतलक्षणवत्वेन प्रतिपाद. नीयत्वात् । तथा च लक्ष्यतावच्छेदकैक्याभावान्नाव्याप्तिरिति भावः । ननु लक्ष्याननुगमान्माभूलक्षणाव्याप्तिदोषः, तथाप्यनुमितौ व्या. लिशानहेतुताया अननुगतव्याप्तिघटितरूपावच्छिन्नाया व्यभिचार- "चारणासम्भव इत्याशङ्कायां दैधितिकृदाह । इत्थं चेति । । साध्यादिविशेपघटितत्वेन । अननुगतायाः । अनति- प्रसकेनैकरूपेण कारणतावच्छेदककोटौ निवेशयितुमशक्या- याः । तथा वक्ष्यते इति । सामान्यतोऽनुमितित्वावच्छिन्न प्रति व्या. प्तिमानत्वेन न हेतुता अपि तु अभावधानत्वेन झानत्वेन चा हेतुता विशेषसामग्न्येवानतिप्रसन्नात् । तत्तत्साध्यादिविषयकतत्त- ल्लिकानुमितित्वमेवाननुगततत्तत्साध्यलिङ्गादिघटितव्याप्तिज्ञानज- न्यतावच्छेदकमतो न व्यभिचार इत्याशयः । अधूयमाणाचच्छेद. कत्वांशे लक्षणत्रये एवाऽऽक्षेपसरतेरेते लक्षणे इत्यस्याव्यवहिता- न्योन्याभावगर्भलक्षणद्वयपरताम्रमं निराफुरुते । पते इति । अत्य. न्तान्योन्येति । अन्योन्याभावगर्भवेन लक्षणयोरैक्यमिति द्विवचन. सन्नतिरिति भावः। 1 इत्थम ·५८६ अनुमानगादाधर्याम् ताशाभावानभ्युपगमादिति समाधानस्याभिप्रायवितण वि. चारासहत्वं प्रदाभ्युपगमे वेत्यादिसमाधानमवतारयति । नन्धि. त्यादिना। (दी०) तादृशेति । ननु किं द्वित्वादिकं प्रतियोगितावच्छे. दकमेव न भवति, किं वा भवत्येव, परंतु क्लूप्तानामेव स्वसपा- नाधिकरणतत्तद्धर्मावच्छिन्नमतियोगिताकानामभावानां लाघवा. दित्यभिप्रायः ? नायः, एकैकाभावप्रतीतितो द्वौ न स्त इति प्रतीतेविलक्षणत्वात् । शन्दादिना द्वौ न स्त इति निश्चयेऽप्ये- कैकाभावसंशयाच । विषयानुगर्म विना अनुगताकारमत्यया- योगात् । (गा०) क्लसानामेवेति । घटो नास्ति पढो नास्तीत्यायन- न्यधासिद्धप्रतीतिविषयाणामित्यर्थः । इत्यभिप्राय इति। समाधा. तुरभिप्रायः । एकैकाभावप्रतातितः । घटो नास्तीत्यादिप्रतीतितः। द्वौ न स्त इतीति । तत्र घटपटौ न स्त इतीत्यर्थः । एवम ग्रेऽपि। विलक्षणत्वादिति । तथा च तारशप्रतीतिवैलक्षण्यानुरोधेन घटत्या- धच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं न तद्विषयः, अपि तु घटपटोभयत्यायः वच्छिनप्रतियोगिताकत्वमेवेति,स्वीकरणीयमिति भावः । ननु घटो नास्ति पटो नास्तीत्यत्रेध घटपटौ न स्त इत्यत्रापि घटपटत्याधीच्छन्नप्रतियोगिताकत्वेनाभावय भासते। घटपटांशेऽपि अधिकस्य द्वित्यस्योपलक्षणतया भानेनव प्रतीतिवे- लक्षपयामित्यत माह । शब्दादिनेत्यादि । प्रत्यक्षे घटपटीन स्त इति निश्चयस्थले घरानिशू-ये प्रत्येकघटत्याधच्छिन्नाभावस्यागि निश्चयसम्भवात् प्रत्येकाभावे संशयो नभवत्येवेत्यन आह शब्दादि.. नेति। एकैकाभाषसंशयात। अत्र घटो न येत्यादिसंशयात् ।उकप्रत्य. यस्योकरूपेण प्रत्येकाभावविषयकत्ये तस्य पताशसंशयप्रतिबन्ध कत्वापचिरिति भावः । तत्र ताशसशयानुत्पादे कदाचिदिपाय- त्तिः सम्भवतीत्यतो दूषणान्तरमप्याह । विषयानुगम पिनेति । भभावयरूपविषयस्यानुगतरूपेण भान पिनेत्यर्थः ।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५८७ अभाषद्धयमनुगतरूपेणैव भासते इति शङ्कते । न चेति । (दी०) न चाभावस्य द्वित्वाधिकरणप्रतियोगिकत्वमात्रं द्वित्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं वा द्वयं ना. स्तीति प्रतीतेविपयः । तादृशद्वित्वाधिकरणव्यक्तिविशेषविरहिणि तथाविधीभयशालिनि तादृशौ द्वौ न स्त इत्यप्रत्ययात् । द्वि- स्वसामानाधिकरण्यामानेऽपि प्रतीतेरनुगताकारत्वाच । (गा०) प्रतियोगिकत्वमात्रमित्यनेन विशिष्य घटत्वादेःप्रति. योगितावच्छेदकत्ववि ग्यत्वव्यवच्छेदः । एतावतोक्तसशयानुपपत्ति. रपि परिहता । तदवच्छिन्नकोटिकसंशये तदंशे प्रतियोगिता. घच्छेदकत्वावगाहिन एवाभावनिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वात् । द्वित्व- समानाधिकरणेति । द्वित्वसामानाधिकरण्योपलक्षितत्यर्थः । तेन प्रत्येकाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादौ द्वित्वसामानाधिकरण्य- स्य विशेषणत्वावरहेऽपि न क्षतिः । प्रतियोगिताप्रकारकशाने च उपलक्षणस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकादौ प्रकारत्वोपगमात् । यद्यपि द्वित्वसामानाधिकरण्यं घटपटद्वित्वसामानाधिकरण्यं च तद्घटत्यादिसाधारणमिति तदवच्छिन्नाभावमादाय घटपटोभय. वत्यपि घरपटौ न स्त इति प्रत्ययापत्तिरेतत्कल्पेऽपि यथा- श्रुते ऽवतरति । तथापि घटपटद्वित्वसामानाधिकरण्यं तत्सा. मान्यनिष्ठसामानाधिकरण्यप्रतियोगित्व वा विवक्षितम् । प्रथम- पक्षे दोपमाह । तारशेति । तादृशो घटपटाविरूपो यो द्वि. स्वाधिकरणव्यक्तिविशेषस्तद्विरहिणि तथाविधोभयशालिनि घट. पटाधुभयवति घटपटादिरूपी द्वौ न स्त इत्यप्रत्ययात, तथा च ताशप्रत्ययापत्तिरिति भावः । द्वितीये दोपमाह । द्वित्वसामाना- धिकरण्येति । द्वित्वसामानाधिकरण्येन रूपेण घटत्वाग्रहदशायामपि घटपटौ न स्त इत्याद्याकारफानुगतप्रतीत्युदयादित्यर्थः । (दी०) अत एव न तादृशमतीर्घटत्वपटत्वाद्यत्यतरावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावविषयकत्वम् । अन्यतरत्वानुल्लेखेपि घटपटौ न स्त इसनुगतमत्ययाच । न च परम्परासम्बन्धेन तादशद्वित्व, - .

·- अनुमानगादाधर्याम् । सामान्यामात्र एष द्वौ न स्त इति मतीनविषयः । द्विवार्षिक- रणयोरेय प्रतियोगित्वोले खाद । द्वित्वादेर्यटादित्तिवानुपस्थि- नावपि अन्ततः शब्देनापि घटपटौ न त इत्यादिमत्ययाच । (गा०) अत एव । यक्ष्यमाणताशदोपादेव । अन्यतराधि. ति । अन्यतरत्योपलक्षितावच्छिन्नत्यर्थः । अभावविषयकत्व मित्यन्तस्य तादशामावत्यप्रकारकमित्यर्थः । अन्यतरत्वानुलेखेऽपि । अन्यतरत्वाग्रहदशायामपि । परम्परासम्बन्धेन 1 स्वावच्छिन्ना श्रयत्वसम्बन्धन । द्वित्वसामान्याभावा । घटपटवृत्तिद्वित्वत्वाव जिनामावः । बोन व इतीति । घटपटी गस्त इतीत्यर्थः । द्वित्वाधिकरणयोः । घटपटयोः । प्रतियोगित्वोल्लेपात् । प्रतियोः गित्ववोधकशन्देन विषयाभिलापात् । ननु घटपटौ न स्त इत्यादिवाक्यतो विशेपणीभूतद्वित्वस्था पि प्रतियोगितप्रत्ययः शिपी विनय इत्यादो शिखादोरव कथं- चित्सम्भवतीत्यत आह । द्वित्वादेरिति । (दी) अत एवैकविशिष्टापराभावोऽपि न दालम्ब नम् । विरुद्धयोरपि जलत्वपृथिवीत्वयोदित्वनाभावप्रत्यय इ. त्युक्त्वाच । नान्त्या, तथात्वेऽपि साध्यतद्वतोस्तादृशाभाव- मतियोगित्वानपायात् । (गा. ) अत एव । एकविशिष्टापरत्वेनानुपस्थितावपि तादृश. प्रत्ययस्याऽऽनुमविकत्वादेव । वैशिष्टयाग्रहस्थले प्रतीत्यनुपपत्ति- मुक्त्वा वैशिष्ट्याभावस्थले तामाह । विरुद्धयोरपीति । उकवा. घेति । मयेत्यादिः। श्वमयावधयम् । घटपटौ न स्त इत्यादिप्रतीत्या घटत्वपट. स्वयोस्तदच्छिन्नधर्मिविशेषणतापत्रहित्ये व प्रतियोगितापच्छेद- कत्वपर्याप्तिरयगाह्यते न तु द्वित्वमात्रे केवलघटत्वादी च, यकि. चिदुभयति प्रत्येकघटादिमति च तापशमनीवरदयापातात् । नापि घटपरवृत्तित्वविशिएद्वित्वेऽपि, ताशविशिष्टानुपस्थिता. पपि तथाप्रत्ययात् । न च निरुक्तधर्मत्रयस्यैकत्र प्रतियोगित्याधिक करणे वृत्तः कथमवच्छेदकतापर्याप्तिसम्भव', अबध्द्याधिकरण.

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५८९ - घृत्तियारशसमुदायस्तरच तनियमादिति वाच्यम् । प्रतीतियलेन व्यधिकरणानामपि व्यासज्यवृत्त्यवच्छेदकान्तरधर्मितावच्छेदक- तापनानामवच्छेदक-वोपगमात् । न च प्रतियोगितावच्छदकत्वपर्याप्त्यधिकरणसमुदायवतैषामा घस्य विरोधात्, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिना विरुद्धधर्म- द्वयावच्छिन्नाभावस्येव घटपटोभपत्वावच्छिन्नाभाचस्पापि, केवला. न्वयित्वापत्तिरिति वाच्यम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तियाँ- हशे ताशपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताकाधिकरणतया सममभा- घस्य विरोधाद् घटपटावोति प्रतीतिसाक्षिकद्विस्वतद्धर्मितावच्छेद. कतापनघटत्वपटत्वसमुदायपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकाधिक णतावति अत्र घटपटौ न स्त शति प्रतीतिसिद्धतादृशसमुदायपर्या- सप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावासत्वान्नानुपपत्तिः । द्वित्वविशेष्य. तावच्छेकतापनघटत्वपटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकमधिक- रणत्व न कुत्रापि प्रतीयते इति घटत्वपटत्वाभ्यां किमपि नास्ती. ति प्रतीतिसिद्धतादृशघटत्वपटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताका. भावस्य केवलान्वयित्वमव्याहतमेवेति भावः । तथात्वेऽपीति । द्वि. त्वादेः फलप्तप्रत्यकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपीत्यर्थः । तादृशा- भावेति । वहिदोभयत्ववहिमद्धदोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकहदा. त्यन्तान्योन्याभावेत्यर्थः । प्रतियोगित्वानपायादिति । पर्वते वहिदी न स्त इत्याद्याकारकहदाद्यभावविषयकप्रतीत्या वयादिसाधारणप्र. तियोगिताया द्वित्वाचवच्छिन्नत्वेनावगाहनादिति भावः। अभ्युपेत्यातिरिकद्वित्वाधवच्छिन्नाभाव व्यवस्थापयति । अन्त. रेण चेति। (दी०) अन्तरेण चाभावान्तरमेकैकघटवति जायमानाया यत्किश्चिद्धद्वयवति चानुत्पद्यमानाया घटौ न स्त इति प्रतीते; रुपपादयितुमशक्यत्वादित्यत आह । अभ्युपगमे वेति । तदु- भयत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकं न तु साध्यतावच्छेदकं साध्य- वत्वं वेत्यर्थः । अश्रूयमाणावच्छेदकत्वांशे ऽपि लक्षणे तथैव विवक्षितमिति भावः। s ·विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । ५९१ मिति स्थम। स्वपदार्थः । साधनत्वाभिमतमिति। यद्पावच्छिन्नस्य व्याप्यत्वमभिमतं तद्पावच्छिन्नमित्यर्थः । यथाश्रुतमूलार्थस्याने दुपांयतया प्रतियोगितावच्छदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस. मानाधिकरणं यत् साध्यमिति यथाश्रुनमूललभ्यं विशेषणविशे. ध्यभावं परित्यज्य तद्विपरीतमवलम्ब्य व्याचष्टे । तथा चेति । ई. संशमनौपाधिकत्वं पूर्वपक्ष स्वयमपि निर्दोषतया दर्शितम् । (दी०) एतेन सर्वत्र तादृशैर्यावद्भिवच्छिन्नस्य, तादृशा- वच्छिन्नयावत्प्रतियोगिकस्य चातिप्रसअकात् यावत्वाचवच्छिन- प्रतियोगिताकादतिरिक्तस्याभावस्य अप्रसिद्धिः। तादृशावच्छि. नमतियोगिताकानां यावदभावानामधिकरणस्य प्रायशस्तया, रूपादिसाध्यकपृथिवीवादावव्याप्तिश्च । कापि रूपादिव्यक्ती ताशयावदभावसामानाधिकरण्यासम्भवादिति प्रत्युक्तम् । (गा०) सर्वत्रेति। अप्रसिद्धिरित्यनेन सम्बध्यते । अवच्छिन्नस्ये- त्यन्तमपि । तारशैः । साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकघटत्वपटत्वादिभिः। अवच्छिन्नस्य । विशिष्टस्य । प्रत्येक तदवच्छिन्नप्रतियोगिकाभावसामानाधिकरण्यनिवेशेऽपि न निस्ता. र। साध्यव्यापकतावच्छेदकविशिष्टस्यापि द्वित्वादिना ऽभावेन साध्यसामानाधिकरण्यसत्वादतिव्याप्त्यापत्तेः। अवच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्यनिवेशेऽपि वक्ष्यमाणरूपादि. साध्यकपृथिवीत्वादावव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । अवच्छिन्ने धर्मिणि यावत्स्वस्थ विशेषणतामाक्षिपति । ताशा- पच्छिन्नेति । यावत्प्रतियोगिकस्यामावस्येत्यन्वयः । प्रमेयमात्र स्यैव तथात्वाद्यावत्प्रमेयप्रतियोगिकत्वस्य च कचिदप्यमावे ऽस. स्वात्तथाविधाभावाप्रसिद्धिः । ननु ताशो व्यासज्यवृत्तिधर्मानव. च्छिन्नप्रतियोगिताक पव तत्तत्क्षणविरुद्धक्षणवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिः योगिताको यत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकश्चाभावः प्र. सिद्ध एवेत्यत आह । अतिप्रसञ्जकादिति । तादृशाभावसाधारण. रूपेणाभावनिवेशे तादृशाभावसामानाधिकरण्यमादाय व्यभिचारि. ण्यतिव्याप्तिरिति ताशधर्मानवच्छिन्नसम्बन्धसामामान्यावच्छि.

·. ५१२ अनुमानगांदार्याम् अप्रतियोगिताक पचामावो विचक्षणीयः, सारशस्याप्रसिद्धिरित्यर्थः। द्वितीयामापे याचस्यस्य विशेषणतां मूलस्थसमासान्तर्गनयाध. पवादलामेऽप्युक्तिसम्भवमात्रेण प्रसकां तां निराकुयने ताशेति । अपच्छेदफविशिष्टत्यस्य न प्रतियोगिविशेषणत्वं धूमसमानाधिन फरणामावप्रतियोगितावच्छेदपत्तिस्यादिविशिष्टद्रव्यत्यत्वादि. नामावस्यापि यादमावान्तर्गततया तत्र ब्रहृयादिसामानाधि फरण्यामायेनाव्याप्तिरिति प्रतियोगितायां तच्छिन्नत्वस्य तथात्य नियेशिनम् । प्रायशः । अनेकाधिकरणकहेतुके । तथा । अप्रसिद्धिः। धद्धिमत्पर्वतादीनां धूमवन्महानसादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे. दकतत्वत्वगहानसावृत्तिावाद्यवच्छिन्नाभावानाधिकरणावादिति भावः । एकवृत्तिहेतुके तद्धवधिकरणस्यैव ताशयाचदभाववाचा.. स्मायश इत्युक्तम् । यावतामभावानां प्रत्येकनिरूपिनसामानाधिकरण्यनिरेशे ऽपि ननिस्तार इत्याह रुपादौति । अव्याप्ती हेतुमाह । कापीति । अस- म्भवादिति । घटीयरूशादी नाशघटत्याद्यभावासामानाधिकरण्या- दिति भावः । साध्यतावच्छेदके तत्तदभावसामानाधिकरण्यावच्छे- बकत्वनिवेशे नानाध्यक्तिसाध्यतावच्छेदककस्थले व्याप्तिद्रष्टव्या। ननु आईन्धनाद्युपास्तत्तदादैन्धनत्यादिना धूमादिमनिष्ठाभा- वप्रतियोगित्वेऽपि अयोगोलकान्यत्वादेरुपाधेरतथात्वादवच्छेदका. नुसरण व्यर्थमित्यत आह । सर्वत्रेति । (दी०) सर्वत्र सोपाधौ एकव्यक्तिकस्य सम्भवतोऽप्युपाधे. धर्मान्तविशित्वादिना अभावो भवत्येव साध्यसमानाधि- करण इत्यवच्छेदकानुसरणम् । (गा०) धर्मान्तरम् । हुदवृत्तित्वादिकम् । आदिना द्वित्वादि- परिग्रहः । अभावसमानाधिकरण यत् इत्यत्र अभाचा समानाधि. करणा यस्य साध्यस्यति वहुव्रीहिमवलम्भ्य द्वितीयाभावे याव- श्यस्य विशेषणत्वमुपगम्य उक्तविशेषणविशेष्यभाववपरीत्य वि. नेय मूल वर्णयतामन्येषां मतमाह साधनेति । (दी०) साधनसमानाधिकरणारयन्ताभावमतियोगिताब- ·विशेपव्याप्तिमकरणम् । छेदकोवच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा यदावच्छिन्न: समानाधिकरणास्तद्धर्मावलीढसामानाधिकरण्यामिसर्थः । अभाव. थात्र भावभिन्नो ग्राह्यः । तेन इदं जलं स्नेहववादित्यादौ स्ने- हवत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकरूपसामा, न्याभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावानां सकलरूपाणां जल. त्वसामानाधिकरण्यविरहेऽपि नाव्याप्तिः । (गा०) उकयावदभावानां प्रायशोधिकरणाप्रसिद्धावपि तेषु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसौलभ्याद् घटत्वपट, स्वाधभावसमुदाये रूपत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसौलभ्याध मूलोक्तदूषणयारत्रानवकाशः । न च यावदभावानामेकाधिकरणाप्र. सिद्धिवद्यावदभावानुयोगिकस्य एकसाध्यसामानाधिकरण्यस्यान- सिद्धा नोक्तदूषणोद्धारस्सम्भवतीति वाच्यम् । यावत्पदस्य व्या. पकत्वार्थकतया साध्यसामानाधिकरण्यव्यक्तीनां प्रातिस्विकरूपेण तत्साध्यव्यक्तिसामानाधिकरण्यत्वादिना च तादृशाभावत्वव्यापक- ताविरहेऽपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्वेन व्या- पकत्वाधिवक्षया प्रतीकारात् । तत्पुरुषपक्षे च तादशाभावत्वव्या- पकप्रतियोगिताफसामानाधिकरण्यपर्यवसितयाचदभावसामानाधि- करण्ये प्रतियोगितात्वेन व्यापकत्वविवक्षणे व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गः । साध्यनिष्ठ सामानाधिकरपयप्रतियोगितात्वेन व्यापकत्वं च तेन रूपेण समभिव्याहतपदानुपस्थित्या दुर्लभम् । साध्यसामाना. धिकरण्यत्वेन व्यापकत्वापेक्षया गुरु चेत्यसापेक्षितः । नाव्याप्तिरिति । रूपात्मकाभावानां भावत्वेन लक्षणाघटक- स्वादिति भावः । प्रथमाभावे अनवच्छिन्नवृत्तिकत्वनिवेशे धूमा. दिसमानाधिकरणजन्यरूपात्मककालविशेषावच्छिन्नवृत्तिकाभावस्य लक्षणाघटकत्वाद्रूपत्वावच्छिन्नाभावरूपं हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगि- वहिमान् धूमादित्यादाकव्याप्तेरनवकाशाजलत्वादि. साध्यकस्नेहादिहेत्वनुसरणम् । स्नेहयति जलपरमाणौ नित्यस्य रूपस्यानवच्छिन्नवृत्तिकत्वादुक्तविवक्षया तत्राप्रतीकारात् । सम- घेतत्वाद्यवच्छिन्नाभावमादाय च तऽप्यन्यातेदुरत्वं योध्यम्, नमादाय ·५९४ अनुमामगादाधर्याम् तस्य धूमादिमत्यप्यनवच्छिन्नवृश्चिकन्यत्वाविरूपाभावप्रतियोगि- त्वात् । यद्रूपावच्छिन्नमतियोगिताकामावत्वविशिष्टयत्वं हेतुमतस्त- दूपायच्छिन्नाभावे साध्यसामानाधिकरण्यधिवक्षणा हेतुसमानाधि- करणतेजस्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकजलवाभावतेजस्वाभावो- भयाभायत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताके जलत्वाभाये जलत्वसामानाधि. करण्यावरहेऽपि न क्षतिः। तजलावृत्तित्याचवच्छिन्नाभावाभावस्त. जलवाभाव एव न तु तबलावृत्तिलस्वाभावादिरपि, तजल. स्वाभावेऽपि तथावस्यावश्यकतया तत एवाजले तारशा. भावप्रत्ययोपपवेरिति हेतुसमानाधिकरणतजलावृत्तिस्वरूपाभाव मादाय नाव्याप्तिः । एवं सजलत्याभावजलवाभावान्यतरा. भावत्वाद्यचच्छिन्नाभायोऽपि जलत्वाद्यभाव एच । एवं भूत. स्वाभावमूतत्वाभावान्यतराभावत्वाचच्छिन्नाभाचोऽपि न भूतत्वा. भावमूर्तत्वाभाचौ कि त्यतिरिक्त एको भूतत्यधिशिष्टमूर्तत्वाधभाव एव इति भूत मनस्त्वादित्यादौ मनोनिष्ठभूतत्याद्यभावमादाय शुद्ध- मूर्तत्वाधभावो न लक्षणघटक इति । यद्यपि भावभिन्नत्वविशेषणेऽपि स्नेहसमानाधिकरणाभाषन. বিবাসিরাবটকঘষাবান্নাবান্নানঘাগরাকা- नां निखिलरूपध्वंसप्रागभावानां जलत्यासमानाधिकरणतयाऽन्या- तिदुर्गारैव । तथापि सवातनत्वेनाप्यभावस्य विशेषणीयतया न दोषः। न च स्नेहसमानाधिकरणलान्यत्वविशिष्टसचाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकं यजलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावतेजोन्यत्वादिविशिष्टस- ताभावान्यतराभावत्वं तवयच्छिमप्रतियोगिताके तेजोन्यस्ववि. शिएसत्ताभावे जलत्वसामानाधिकरण्यविरहादव्याप्तिरमावे भा. वभिन्नत्वं निवेश्यापि न शक्यते वारयितुमिति प्रतियोगिनायां भाव वृत्तित्यमेव निवेश्यम् । अभावश्चेत्यादिफकिकाऽपि कथञ्चित् तत्परतया व्याख्येया । एवं वाभायांशे सदातनत्यविशेषणमन- कमिति वाच्यम् । प्रतियोगितायां भाववृत्तित्वनिशेपि स्नेह- समानाधिकरणपार्थिवादितत्तटूपात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदक- तत्तपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तद्रूपमागभावध्वंसेषु जलत्यसा. मानाधिकरण्यविरहेणाभाये सदातनत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात ।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । अलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावतेजोन्यत्यविशिष्टसत्ताभावान्यतराभावो- ऽपि जलतेजोन्यतरान्यत्वविशिष्टसत्तैव तदभाव एव तादृशा- न्यतराभावाभायो न तु जलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावादिरिति प्रतियोगितायां भाववृत्तित्वनिवेशमन्तरेणापि उपपत्तरवक्षरतयो- कान्थस्य तस्य तत्परत्वाभावाच । भावभिन्नत्वं च प्रथमा. भावे न विशेषणम्, तत्र तस्य विशेषणत्वेऽपि द्वितीयाभावे तस्यातयात्वे हेतुसमानाधिकरणरूपमागभावप्रतियोगितावच्छेदक- रूपसामान्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकनिखिलरूपेषु साध्यसा- मानाधिकरण्यविरहाव्याप्तद्धितीयाभावे तद्विशेषणस्यावश्यकतया तत्र तविशेषणस्य निष्प्रयोजनकत्वात् । न च प्रथमाभावे सदातनत्वनिवेशे प्रागभावस्य चातथात्या- नेयमव्यासिरिति वाच्यम् । प्रथमाभावे सदातनत्वनिवेशेऽपि वि. तीयस्यातयात्वे हेतुसमानाधिकरणतत्तद्रूपात्यन्ताभावमादाय द. र्शितदोपस्य दुर्वारतया द्वितीयेतद्विशेषणस्यावश्यकत्वे प्रथमे तविशेषणस्य प्रयोजनान्तरविरहेणानुपादानात। द्वितीयाभावे स. दातनत्वविशेषणेन जन्यरूपव्यावर्त्तनेऽपि तेजःपरमाणुरूपेषु जल- त्वसामानाधिकरण्यविरहेण उक्ताव्याप्तेस्तत्र भावभिन्नत्वविशेषणे- नैव धारणीयत्वादिति । केचित्तु हेतुसमानाधिकरणैतमलत्वरूपाभावप्रतियोगितापच्छे- दकैतजलत्वजलवाभावान्यतराभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकजल. स्वाभावे जलत्वसामानाधिकरण्यविरहेणाव्याप्तर्वारणाय प्रथमाभावे हेतुमनिष्ठतेजस्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकैतत्तेजस्त्वतेजस्वाभावा- न्यतराभावत्वावच्छिनप्रतियोगिताकैतत्तेजस्त्वरूपाभावे जलत्वसा. मानाधिकरण्यविरहाव्याप्तेारणाय द्वितीयाभावेऽपि भावभिन्नः त्वविशेषणमित्याहुः । पतज्जलत्वजलत्वाभावात्यतरा- भाव एतजलान्यजलत्वमेवेति तदवच्छिन्नाभावस्यैतजलान्यजल- स्वाभावरूपत्वादेतजलत्वस्यातथात्वात् । वस्तुत उक्तदोपवारणार्थ द्वितीयाभावे इव प्रथमाभावेऽपि स. दातनत्यविशेषणमावश्यकम् । अन्यथा जलनिष्ठरूपप्रागभावप्रतियो- गितावच्छेदकरूपत्वावच्छिन्नात्वन्ताभावे जलस्वसामानाधिकरण्य- विरहेणाव्याप्तिवारणासम्भवात् ।

·. अनुमानगादाधर्याम् । न च मागमावस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविर हात्तत्प्रतियोगितावच्छेदकतपत्वावच्छिन्नात्यन्तामावस्य च सा- ध्यसामानाधिकरण्यानाव्याप्तिप्रसक्तिरिति वाच्यम् । ध्वंसमागभाव. चोरत्यन्ताभावविधितामते इत्योत्पनिकाले तन पं नास्तीनि सामान्यामाधयुद्धः प्रागमायविषयकतया तथापि सामान्यधर्मा पच्छिनप्रतियोगिताकायस्यावश्योपयत्यात । अन्तराश्याम रकं रूपं नास्तीतियत पूर्वापररक्तिमध्वंसप्रागभावयति रकेऽपि तादान. तीतेः कालविशेषावच्छिन्नत्वस्य सामान्यधर्मावच्छित्रपतियोगि वाफल्ये चित्र स्वीकारण वारणसम्भवात्। एवं च समुपदर्शितदो. पवारणाय द्वितीयेऽपि तद्विशेषणमावश्यकम् । एवं च हेतुसमा- নাধিকরণমালামাগৰযৗনিরাথষ্টকথামা- न्यामावत्वाचच्छियप्रतियोगिताकं तेजापरमाणुरूपमादायाव्याप्ति वारणाय भावभिन्नत्वं प्रथमे द्वितीये घाऽभावे विशेपणमिति। ननु घटध्यसो ध्वंसत्यादित्यावातिव्याप्तिः, हंतुसमानाधिक- रणामावप्रतियोगितावच्छेदकघद्रध्वंसत्यत्वाद्यवच्छिनप्रतियोगिता काभावानां गोत्वाद्यभावाधिकरणकानां अभावाधिकरणकाभावधर्म- प्रतियोगिकतयाऽधिकरणीभूततत्तदभावात्मकानां साध्यसामाना धिकरण्याद् भावपु तदभावत्वेन क्लमगोस्वाभावादिभिरेव घटध्वं. सत्वं नास्तीति घुट्युपपत्तेस्तत्राप्यतिरिक्ततभावाकल्पनात्, पट. ध्वंसादिनिष्ठतदभावस्प पटध्वंसादिरूपत्वेऽपि सदावनस्वाभावेन पटध्वंसादेर्लक्षणाघटकत्वात् । भाववृत्तिघटध्यसत्याभावस्य गोत्या. भावाचतिरिकायेऽपि वह्निमान धूमादित्यादी साध्यासमानाधिकरण- व्यत्वाभावरूपतदधिकरणध्वंसत्वाद्यभावे साध्यसामानाधिकरण्य- चिरहेणाव्याप्तः । एवं जलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावतेजोन्यत्यविशिष्ट- सत्तामावान्यतराभावाभावस्य तेजोन्यत्वविशिष्टसत्ताभावादिरूपत्वे अभावे भावभिन्नत्वविशेषणत्वप्रक्षेपेऽम्यगतेस्तत् परित्यज्य हेतुम. निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिनप्रतियोगिताकयावदनुयोगि- तारखेच स्वाथयाटितपरम्परासम्बन्धेन साध्यवत्तित्वस्य वि- पक्षणीयतया प्रतियोगितावच्छेकैक्ये अभावव्यक्तिभेदेनानुयो- 'गिताभेदानभ्युपगमेन भावादिवृत्यमावानो साध्यासामानाधिक- रण्येऽपि घzध्वसत्ववाद्यवच्छिन्ननिरूपितानां यावदनुथोगिता- ·विशेपच्याप्तिप्रकरणम् । ५९७ । नामुक्तसम्बन्धेन साध्यसामानाधिकरण्यस्याक्षतत्वात् । पटध्वं. साधन्यत्वतत्प्रकारकप्रमाविषयत्वाद्यभावश्च स्वाधिकरणपटध्वंसा- दिरूपोऽसदातनतया लक्षणाघटकः। न च यावत्वस्यानुयोगिताविशेषणत्वे ऽनुयोगितायां सदातन- वृत्तित्वविशेषणमफलम्, हेतुमभिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतत्तः दूपत्वावच्छिन्ननिरूपितध्वंसत्वरूपानुयोगितायां सम्बन्धविशेषाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य निष्प्रमाणकतया सम्बन्धविशेषाय- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषणेनैव वारणात् । ध्वंसादिसाधार. णसम्बन्धविशेपावच्छिन्नतत्तद्रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ता- भाववृत्तितया उक्ताव्याप्त्यनवकाशात् । तथा च पटध्वंसान्य. स्वाभावमादायैवातिव्याप्तिवारणसम्भव इति धाच्यम् । अभाव- प्रतियोगितामात्रस्यैव किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नत्वनियमवत्सम्बन्धावच्छि. प्रत्यनियमः सिद्धान्तसिद्ध इति तद्रूपनिरूपितध्वंसादिरूपानुयोगि- तामादायाव्याप्तेर्दुर्वारतया यावदनुयोगितानिवेशमतेऽपि सदातन- वृत्तित्वस्य अवश्यं निवेशनीयत्वात् इत्यत आह । घटध्वस इति । (दी०) घटध्वंसो ध्वंसत्वादित्यादौ च घटध्वंसत्वादेस्तत्म- कारकममाविशेष्यत्वादेर्वा भावाभाववृत्तिरतिरिक्तोऽभावस्तादृशो न घटध्वंसत्वादिसमानाधिकरण इति नातिव्याप्तिरित्यपि वदन्ति । (गा०) भावाभाववृत्तिरित्यतिरिक्तत्वे हेतुगर्भविशेषणम् । तथा चाभाववृत्तिप्रतियोगिकाभावाधिकरणकाभावत्वं नाधिकरणस्व- रूपत्वे तन्त्रमपि तु अभावमात्राधिकरणकत्वमेवेति भावः । धिकरणीभूताभावान्तरादतिरिक्तत्वं व्यवस्थाप्य तदेव साध्यासामा- नाधिकरण्यप्रयोजकतयोपदर्शयति । ताश इति । यद्यपि घटध्वंसत्वाद्यभावस्य गोत्वाद्यभावरूपत्वेऽपि घटभ्वं- सान्यत्वविशिष्टाभावत्वाद्यभावस्य गोत्वाभावावृत्तितया गोत्वाभा. वानात्मफस्य साध्यासमानाधिकरणतयैव नातिव्याप्त्यवकाशस्त. थापि समाधिसौकर्येण साध्याभावस्यातिरिक्तत्वं व्यवस्थाप्य तमादायातिव्याप्तिर्वारिता । केचित्तु अभावाभावत्वं यन्मते प्रतियोगित्वं तन्मते तबलत्वा. भावजलवाभावान्यतराधभावाभावो जलवाभावादिरपि, अन्य- - अ.

·अनुमानगादाधर्याम् , था तस्य सामान्यतस्तत्प्रतियोगित्वानुपपञ्चेः 1 तथा चाभावे भावभिन्नत्यनिवेशेऽपि दर्शिताव्याप्तिर्दुवरियेति अनुयोगिताया- मुभयावृत्तित्यमेव. तन्मते विशेषणं प्रक्षिप्य ताशानुयोगितावद्या. पदभावे साध्यसामानाधिकरण्यं निवेश्यमिति दर्शितविशिष्टाभावों लक्षणघटक इत्यभिप्रायफतया फझिकामता सङ्गमयन्ति । परे तु नन्वयमभावो धंसत्वादित्यादी हेनुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकं ध्वंसान्यत्वविशिष्ठाभावत्वत्वं तदव. च्छिन्नप्रतियोगिताको ध्वंसवृत्तिरभावो ऽभावाधिरणकाभाववृत्ति- धर्मप्रतियोगिकामावतयाऽधिफरणीभूतध्वंसरूप इति भाववृत्ति- रसायभावत्वाभाव एव । तत्र च निरुक्तयापदभावान्तर्गते साध्य. सामानाधिकरण्यावरहादव्याप्तिरिति सदातनत्वमभावविशेपणं प. रित्यज्यानुयोगितायामेव फादाचित्कात्तित्वं निवेश्य तारशानु. योगितावद्यावदभावे सध्यसामानाधिकरण्यं विवक्षणीयम् । उक्त विशिष्टनिरूपिता च ध्वंससाधारणी पकवानुयोगितेति नाव्यातिः । वस्तुसस्तु प्रथमाभावे स्वभिन्नहेतुमनिधत्वमेव प्रवेश्य दर्शि- तान्याप्तिारणीया उक्तस्यानुयोगिताविशेषस्य निवेशेऽयमभा. घोऽत्यन्ताभाववादित्यादी घटात्यन्ताभावभेदविशिष्टाभावत्वाभा- चमादायोकरीत्या व्याप्तेदुर्यारत्वात् । एवं च घटध्वंसो ध्वंस. स्वादित्यादावतिव्याप्तिः, हेतुसमानाधिकरणस्याभाववृत्तिधर्मामा. धस्य तदधिकरणस्वरूपत्वेन लक्षणाघटकत्वात् । अभावावृत्तिध- मीभावस्य च साध्यसमानाधिकरणत्वादित्याशङ्कायां घटध्वंस इ- त्यादिफकिकामवतारयन्ति । - (चि०) पंतदेव यावत्स्वव्यभिचारिव्यभिचारि- साध्यसामानाधिकरण्यमनौपाधिकत्वं गीयते। यदायावद्यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियो- गिप्रतियोगिकात्यन्ताभावासामानाधिकरण्यं पस्य तस्य तदेवानीपाधिकत्वम् । सौपाधौ तु साध्य वन्नि- छात्यन्ताभावाप्रतियोगिन उपाधेोऽत्यन्ताभावस्तन ·विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । ५९९ समं हेतोः सामानाधिकरण्यम् । उपाधेःसाधनाव्या- पकत्वात्। (दी०) यावदिति स्वं व्यभिचारि येषां तेषां यावतां व्यभिचारिणा साध्येन सामानाधिकरण्यमियर्थः । (गा०) यावत्स्वव्यभिचारीत्यादिलक्षणे स्वस्य व्यभिचारीति तत्पुरुषे विषमव्यासे हेतुव्यभिचारिसाध्यादेः साध्याव्यभिचारित्वा- दव्याप्तिः, साध्यव्यापके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिश्च । व्यापकव्यभि- चारिणां यावतां व्याप्यव्यभिचारित्वात् अतो वहुव्रीहिमवलम्बते । स्वमिति । यावन्तः स्वव्यभिचारिणो व्याभिचारिणो यस्यति बहुव्रीही धूमाद्यव्यापकमहानसत्वादीनां वह्नयाद्यव्यभिचारितया वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति व्यभिचारिव्यभिचारीत्यत्र तत्पुरुपमाश्र- यते । तपामिति । यावत्वं स्वस्मिन् साध्ये वा न विशेषणमिति स्फुटयति । यायतामिति । एवं च निरुक्तयावत्साधनाव्यापका- व्यापककसाध्यसामानाधिकरण्यं पर्यवस्यतीति भावः । यत्समानाधिकरणेत्यत्र यत्पदस्य साधनपरत्वे यस्येति यत्पदस्य च साध्यपराधे साध्यस्य यावत्साधनव्यापकव्याप्यत्वं लभ्यते तच विषमव्याप्तसद्धत्वादावव्याप्तिकवलितमिति प्रथमयत्पदस्थ साध्य- परतामाह । यत्पदमिति । (दी०) यावदिति । यत्पदं साध्यत्वाभिमतपरम् । सोपा- । धिवारणाय यावदिति लुप्तसप्तमीकस्य द्वितीयात्यन्ताभावस्य विशेषणम् । तथा च साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नमतियो- गिताकात्यन्ताभावत्वव्यापकस्वसामानाधिकरण्पसामान्याभाव- कत्वमर्थः । केवलान्वयिस्थले त्वाकाशादिरेव तथाविधो ऽभावः प्रसिद्ध इति सम्प्रदायः । (गा०) एतेनैवानिमयत्पदस्य साधनपरतालाभान सा वर्णिता। तदेवानोपाधिकत्वमिति मूले तदेवेत्यनन्तरं तत्साध्यानरूपितमिति पूरणीयम् । प्रथमाभावादो यावत्यविशेषणे यावदभावप्रतियो- ग्यप्रसिद्धयासम्भवः । यावतां प्रत्येकप्रतियोगित्वनिवेशने ऽपि ·- अनुमानगांदाधर्याम् साध्यव्यापकयत्किचिवमव्याप्यत्वमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- रतो द्वितीयामावे तस्य विशेषणतामाह लुप्तति । अमावस्यासामा. नाधिकरण्यनिवेशे केवलान्ययिनि साध्यध्यापकाभावस्य गगनादे सामानाधिकरण्याप्रसिध्याऽव्याप्तिरनोऽभावे यस्यासामानाधिका रण्यमित्यर्थ सप्टयितुं लुप्त सप्तमीफस्येति । प्रतियोगिप्रतियोगिक स्य यथाश्रुतस्यामसियादिग्रस्ततया तस्य प्रतियोगितानवच्छेद- फावच्छिन्नप्रतियोगिताकार्थकतां दर्शयन् यावत्पदार्थव्यापकतामा न्तव्य व्याप्तर्विशिष्टैकार्थरूपतामुपपादयति । तथा चेति । गगना. देगगनाधभावाभावत्वं स्वयं निराकरिष्यति अतः सम्प्रदाय इति । (दी) केचित्तु तादृशयावदभावशून्यत्वं यदधिकरण. ताया ब्यापकं तस्वमर्थः । न च ताशमतियोगितानवच्छे- दकवन्तमेव यावत्वेन विशिष्य यावत्तादृशाश्रयत्वं यदधिक- रणताया व्यापकं तच्चमित्यर्थलाभादेव सामञ्जस्ये ऽभावद्वयो. पादानमतिप्रयोजनकमिति वाच्यम् । यावतां तादृशाना- मिन्धनादीनामेकाधिकरण्यस्यापसिद्धेः । न चावच्छेदकांशमप- हाय अप्रतियोग्येव पावत्वेन विशिष्यताम् । साध्यव्यापकस्यापि रूपान्तरेण साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यो- पदर्शितत्वादित्याहुः। (गा०) ताशयावदभावशून्यत्वमिति । साध्यव्यापकतावच्छेद- कावच्छिनप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा: प्रत्येकं तच्छन्यत्वमित्य- र्थः। तेन धूमवान् वहेरित्यादौ सर्वत्र वदयायधिकरणे धूमादिव्याप- कतावच्छेदककहित्वाधवच्छिन्नाभावाभावेन यावत्वावच्छिन्नताचद- भावाभावसत्वेऽपि न क्षतिः। यावत्तारशाश्रयत्वमिति । यद्यत्सम्ब. न्धघटितव्यापकतावच्छेदकं यद्यत् तेन सम्बन्धेन तदाश्रयत्वमिः त्यर्थः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकाश्रयणां यावत्यावच्छिन्ननिरूपितं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनाश्रयत्वमिति चार्यः। यथा सनिवेशे ऽवयदिनतिप्रयोजनकमिति । तादृशानाम् । व्यापकतावच्छेदकरूपताम् । ऐकाधिकरण्याप्रसिद्धरिति । तथा .

·विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । चन तावतामेकं प्रति व्यापकत्वप्रसिद्धिरिति । अप्रतियोग्यवेति । तथा च इन्धनादीनां न तथात्व अपि स्वखण्डजल. त्वाभावादीनामेव विशेषणताविशेषसम्बन्धेनैव व्यापकत्वस्य वि. पक्षणात् तेन सम्बन्धेनेव चाश्रयत्वविवक्षया यावत्तारशाश्रय- स्वमेकस्यापीति नाप्रसिद्धिरिति भाव । रूपान्तरेण । द्वित्वादि. ना । प्रतियोगिवनैतदन्धयः। साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्ना- भावान् प्रातिस्थिकरूपेणोपादाय तदभावत्वेन हेतुव्यापकत्वनिवे. शापेक्षया यावयापकतावच्छेदकधर्मान् विशिष्योपादाय तेन रूपेण व्यापकतानिवेशनमवोचितमिति एतन्मते स्वरसवीज बोध्यम् । (चि०) यदा यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वं यस्य तस्य सा व्याप्तिः । तथा हि धूमस्य पह्निस. म्यन्धित्वे धूमत्वमवच्छेदकम्, धूममात्रस्य पहि- सम्बन्धित्वात् । बहेस्तु धूमसम्बन्धे न वह्नित्वमव- च्छेदकं धूमासम्बन्धिनि गतत्वात् । न यतिप्रसक्तम- चच्छेदकम् , संयोगादौ तधात्वादर्शनात् । किंतु चहावाईन्धनप्रभववाहित्वं धूमसम्बन्धितावच्छेदक तादृशं च व्याप्यमेव । अथवा यत्सामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्न यस्य स्वरूपं तत्तस्य व्याप्यम् । वह्निसामानाधिकरण्यं हि धूमे धूमत्वेनावच्छिद्यते सोपाधौ तूपाधिना। (दी) अवच्छिन्नं सामानाधिकरण्यं सामानाधिकरण्याव- च्छेदकरूपं वा व्याप्तिः । इत्थं च धूमत्त्वद्रव्यत्वत्वादेयाप्यता. बच्छेदकत्वं दण्डत्वादेनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मात्मफकारण- तावच्छेदकत्ववदभेदे ऽपि उपहितानुपहितभेदादा समर्थनीयम् । तत्र आद्यमभिमेसाइ । यत्सम्बन्धितेति । (गा०) यत्सम्बन्धितेत्यादिलक्षणयोमेंद स्फुटीचिकी पु. प्रागेय ·-- अनुमानगादाधर्याम् 'निष्ठदं तदुभयार्थ दर्शयति । मयच्छिन्नमित्यादिना । अवच्छिन्नम् । ततधर्मावच्छिन्नम् । साध्यस्य सामानाधिकरण्यं साध्यसामाना. धिकरण्यावच्छेदकतत्तधर्मवत्वं वा तेन रूपेण व्याप्तिः । ननु साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मस्य व्याप्सित्ये धूमत्व.. दव्यत्वत्यादेवद्विसत्चादिव्याप्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तिः, आत्माश्रय प्रसङ्गन स्वस्य स्थानयच्छेदकत्वादित्यत आह । इत्थं चेति । इत्थम् । सामानाधिकरण्यावच्छेदकस्य व्याप्तित्व । नियतपूर्ववर्ति- तावच्छेदकधर्मात्मकति । स्वरुपयोग्यतापकारणताया: पूर्ववर्ति- ताशून्यदण्डादिव्यक्तिसाधारणतया पूर्ववर्तितानात्मकत्वादिति भाषः । अभेदेऽपीति । अन्यूनानतिप्रसक्तस्यैव तत्र तत्रावच्छेत्रक- व्यवहारविषयत्वात् स्वरूपसम्बन्धरूपस्वावच्छेदकत्वस्यैव च स्व. स्मिन्ननभ्युपगमादिति व्याप्त्याविघटकसामानाधिकरण्याविभागा. घच्छेदकतामादायच ताटशव्यवहारसमर्थनादिति वा भाषः । अभ्युपेत्य स्वात्मकय धोक्तव्याप्त्यादरपि स्वरूपसम्बन्धरूपापच्छे. दकत्वं स्वस्मिन् सम्भवतीत्याह । उपहितेति । साध्यसामाना. धिकरण्यावच्छेदकत्वरूपविशेषणावच्छिन्नत्वतदनवच्छिन्नत्वकपवैल. क्षण्यादेवावच्छेद्यावच्छेदकभाव उपपादनीय इत्यर्थः । एकरूपेणैव स्वस्य स्वाधच्छेदकत्वानभ्युपगमाविशेषणीवशेषार्थाच्छन्ने स्वस्मिन् स्वरूपतः स्वस्यावच्छेदकत्वे वाधकाभावादिति भावः । आद्यम सामानाधिकरण्यव्याप्तिपक्षम् । सत्यनेनावच्छेदकरूपपरामर्शासम्भ- धान वैपरीत्यमिति ध्येयम् । सम्बन्धितापदस्य सम्बन्धसामान्यार्थकत्ये जनकतादिसम्ब. न्धमादाय घहित्यायवच्छिन्नस्य धूमादिव्याप्यतातिरतो विशेषः । प्रारिमाण मात्र मानाधिकरण्यति । (दी०) सा । सम्बन्धिता | सामानाधिकरण्यरूपा, जनक- त्यादिव्याहत्ता। अत्र च विशिष्ट सत्तावावच्छिन्नगुणादिसामा- नाधिकरण्याधिकरणसत्वादेः कर्मादौ परापर्शाद् गुणाधनुमि- त्यापत्तेः । साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टहेतुमत्तापरामर्शस्तु 4- क्षे साध्यनिर्णयात् भागसम्भवीत्यनुशयेन द्वितीपम् । अपमा- ·विशेपव्याप्तिमकरणम् । ६०३ लोको धूमो वेत्यादौ विशिष्य सन्देदेऽपि सामान्यतोऽवच्छ. . दकरूपवचनिर्णयः सम्भवत्येवेति हृदयम् । (गा०) विशेषानुसरणस्य फलं स्वयमेवाह । जनकत्वादीति । व्यावृत्ता । भिन्ना । तथा च तदादाय नातिप्रसङ्ग इति भावः । प्रथमे- अनुपपत्तेः सत्त्वात् तामेव पक्षान्तरानुसरणवीजतया दर्शयति । अत्र चेति । परामर्शात् । गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वाधवच्छिन्नलामा- 'नाधिकरण्यप्रकारेण प्रमारूपादेव झानात् । न चेष्टापत्तिः शक्ष्या। परामर्शभ्रमं विना भ्रमानुमितेरनुभवविरुद्धत्वात् । पतत्प्रदर्श- नायव परामर्शस्य प्रमात्वसम्पादकं सत्वादिहेतौ तादशव्याप्ति- सत्त्वमभिहितम् । सामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपस्य व्याप्तितापक्षे. च तद्विशिष्टस्य पक्षेऽसवात्तीद्वशिष्टवैशिष्टशावगाहिपरामर्शो भ्रम एवेति नातिप्रसङ्ग इति भावः। ननु गुणादौ विशिष्टसत्तात्यादिविशिष्टस्येव गुणादिसामाना- धिकरण्यविशिष्टस्याप्यसत्त्वात् प्रथमपक्षेऽपि नातिप्रसन्न इत्याशङ्कां निरस्यति । साध्येति । असम्भवीति । तथा च सामानाधिकरण्य. व्याप्तिपक्षे व्याप्त्युपलक्षितहेतुवैशिष्टशस्यैव शानं कारणं वाच्यम्, गुणादिसामानाधिफरण्योपलक्षितसत्तादिवैशिष्टधं च कर्मादायपी- त्यतिप्रसझो दुर्वार एवेति भावः । न च सामानाधिकरण्यव्यातिपक्षे तद्धर्मितावच्छेदकतापनतदवच्छेदकतद्धर्मविशिष्टवैशिष्ट्यशानस्य है. तुतयाऽतिप्रसङ्गवारणं सम्भवतीति वाच्यम् | गौरवात् । पत. कल्पे पक्षवृत्त्यधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्नं सामाना. धिकरण्यमिति ज्ञानस्यैव कारणत्वे तु न कोऽपि दोषः। ननु साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधूमत्वादेाप्तित्य यत्र पक्षवृत्ती धूमत्वालोकत्वयोर्विशिष्य संशयो व्यर्थविशेषणतया सा. भ्यसम्बन्धितानवच्छेदकस्य धूमालोकान्यतरत्वस्यैव धाऽवधा. रणं तत्रानुभवसिद्धाया अनुमितेरनुपपत्तिः । तत्र विशेषणसन्दे- हेन धूमत्वादिरूपव्याप्तिविशिष्टस्यापि पक्षे सन्दिग्धत्वात् । धर्मि- वृत्तौ यस्य विशेषणस्थ निश्चयस्तविशेषणवत्स्ववृत्तिकत्वरूपतदि- शिष्टाभावव्यावर्तकधर्मस्यापि धर्मिणि निश्चयसम्भवात् विशि- एसंशयों न सम्भवतीति धर्मिवृत्तौ विशेषणनिश्चयविघटकत.

·. ६०४ अनुपानगादाधर्षाम् . या तर विशेषणसंशवस्य धर्मिणि विशिष्टसंशयनिवाहकत्यादि स्पत । अयमिति । अयम् । पक्षवृत्तिः त्यायो । हत्यादिसं. शयस्थले । विशिष्य । धूमत्यादिना । सन्वेहेऽपि । सामा• न्यतः । साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वरूपसामान्यधर्मपुरस्का. रेण । अवच्छदकरूपयस्यनिर्णयः । अचच्छेदकमकारक: पझे हेतुनिश्चयः । सम्भवत्येवति । इदं च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. दकत्वं प्रविमित्यभिप्रायेण । वक्ष्यमाणानतिरिक्तवृत्चित्वरूपावच्छे दकत्वस्य स्वत्वघटिततया घूमत्वालोकत्वादिसाधारणसामान्य- धर्मत्यासम्भवात् तन्निवेशनासङ्गतेः । तन्मते च धूमालोका. न्यतरत्वादेरेवावच्छेदकतया तामकारकनिधयावधानुमित्युप. "पतिद्रष्टव्या । अवच्छिन्नसामानाधिकरण्यादेाप्तित्वेऽपि अतिप्रसङ्गवारणा- य सामानाधिकरण्यधर्मितावच्छेदकतापनसामानाधिकरण्यावच्छे- दकतत्तद्धर्मप्रकारकतुमत्तानिश्चयस्य हेतुतयाऽन्यतरत्यादिप्रकार. कहैतुमत्तानिश्चयादेवोक्तस्थलानुमितरुपपायत्वात् । न चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशपक्षे नीलधूमस्या- दिवारणाय स्वसमानाधिकरणताहशधर्मान्तराघटितत्वं यदि नि. घेश्यते तदा धूमत्यादिघटितधूमालोकान्यतरत्वस्यावच्छेदकत्वा. सम्भपात कथं तत्प्रकारकझानादनुमितिरिति वाच्यम् । तन्मते ऽपि धूमत्वालोकन्यायतरत्वादिशरोरे ऽवच्छेदकताघदफसमवायेन धूमत्वादेरप्रवेशात्तस्यावच्छेदकत्वसम्भवेन तत्प्रकारकपक्षधर्मता- शानादेवानुमित्युपपत्तेः। (दी०) अनावच्छदकत्वं नान्यूनवृत्तित्वम् , अन्यूनान-: तिरिक्तचित्त था। बचादी साध्ये मेयवादावतिमसात, धूमत्वादावमतहाच । किंतु अनतिरिक्तवृत्तित्वम् । तच्च यद्यपि न तदभावपत्तित्वम् । गुणवान् सत्चादित्यत्र सत्तात्वेऽति- मसङ्गात् । न च कदिवाचितावच्छेदेन गुणसामानाधिकर- ण्याभाववसा सत्तायां वर्तमानत्वान्न तथा । तथा सति विशि- एसनात्वे मागुक्तदिशा च धूपत्वादावव्याप्तिमसङ्गात् ।

·tha विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । (गा० ) भन्यूनवृत्तित्वमित्यादिपक्षयोराये दोपमाह ! घयादा. विति । उभयत्र तमाह । धूमत्वादाविति । अत्रापि वह्नयादी साध्ये इत्यनुपज्यते । अप्रसङ्गादिति । तस्य वयादिसामाना. धिकरण्यन्यूनवृत्तित्वादिति भावः । सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गादिति । सत्तायां गुणसामानाधिकरण्याभावविरहादिति भावः । सामाना- धिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितापक्षमालम्ब्य शङ्कते। न चेति । न तथा। न उक्तस्थले सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गः। तथा सति । सामानाधिकरण्य.. स्याध्याप्यवृत्तित्वे मति । प्रागुक्तदिशा । स्वावयवावच्छेदेन धूमार, दावपि पहिसामानाधिकरण्याभावसत्वेन । अव्यामिप्रसङ्गात् । गुणादिवयादिसामानाधिकरण्यानवच्छेदकत्वमसङ्गात् । (दी.) तथापि अतिरिक्त यद्धप्रविशिष्टहेत्वधिकरण तित्वं न वर्तते तत्वम् । साध्यासमानाधिकरणावृत्तिस्वविशि- प्राधिकरणत्तित्वसामान्पकत्वम्, स्वविशिष्टाधिकरणादृचिया- वत्साध्यासमानाधिकरणकत्वमिति तु फलिताः। सत्तात्ववि- शिष्टसत्ताधिकरणकर्मादिवृत्तित्वस्य साध्यासमानाधिकरणे क- मत्वादी सत्वान्नातिप्रसङ्गः । कर्माद्यन्यत्वविशिष्टसत्ताश्रयश्च न कर्मादिरिति नामसङ्गः । एवं च मेयत्वादेरपि केवलान्व. पिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वोपपत्तिः । (गा० ) अतिरित । साध्यासमानाधिकरणे । न वर्तते इत्यने. नान्वयः । तथा च यद्धर्मविशिष्टाधिकरणवृत्तित्वं साध्यासमाना. धिकरणावृत्तीत्यर्थः । यद्धर्मवत्त्वमुपेक्ष्य यद्धर्मविशिष्टत्वस्य निवेशाद् गुणवद् विशिष्टसवादित्यादौ नाव्याप्तिरित्यग्ने स्वयमेव वक्ष्यते । सम्बन्धविशेषलाभाय हेतुपदम् । साध्यसमानाधिकरणवृत्तिहेतुसा. मानाधिकरण्यव्यक्तिविशेष साध्यासमानाधिकरणावृचित्वमादाया- तिप्रसद्गवारणाय सामानाधिकरण्यसामान्यमन्तर्भाव्य एतल्लक्षणा. र्थमेव समासघटितेकवाक्येनाह । साध्यासमानाधिकरणेति । अप्रैकवृत्तेरधिकाया निवेशादितो लघुलक्षणान्तरमाह । स्व. विशिष्टेति । गुणवत् सस्वादित्यत्र सनात्वे लक्षणश्यस्यैवातिप्रस- J ·६०६ अनुमानगादाधर्याम् अमुसरति । सत्तात्यति । इदं वाच्यंः मेयावित्यादो घाच्यत्वादिसा. मानाधिकरण्यशून्ये हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनावृत्ती मेयत्वादेत्या अतिप्रसक्ततया तस्य सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वानुपपत्तिरिति दूपास्यापि यथोक्तानतिरिकवृत्तित्वविवक्षया नावफाश इत्याह । एवं चेति । केपलान्चयीति । तुतावच्छेदकसम्बन्धेन किञ्चिवस्तुनो अधिफरणे वर्तमानस्याभावस्य साध्यतावच्छेदफमम्यन्धावच्छिन्न- •प्रतियोगिताम्यत्वमेव केवलान्वयित्वं तेन समयायादिना द्रव्य त्यसत्यादि साध्यफस्य संयोगादिना हेतोर्मेयत्वाधवच्छिन्नस्य न्या. प्यतोपपत्तेरपि संग्रहः । उपपत्तिरिति ! साध्यासमानाधिकरणमा- प्रस्यैव मयत्वादिविशिष्टासमानाधिकरणत्वादिति भावः । (दी०) यत्तु वृत्तिमत्त्वादिकमेव तत्र व्याप्तिः, तदहश्च मेयत्वादिनेति । तन्न । व्याप्तिविरहितितया गृह्यमाणेन रूपे- ण व्याप्तिग्रहासम्भवात् । अन्यथा अतिमसङ्गात् । (गा० ) वृत्तिमत्वादिकमिति । वृत्तिमत्वं हेतुतावच्छेदकस. म्यन्धेन बोध्यम्, केवलस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धघटितसाय- सामानाधिकरण्यातिप्रसक्तत्वात् । आदिपदात संयोगेन मेयत्वा. घन्छिनहेतुकस्थले द्रव्यत्वस्य परिग्रहः । तत्र व्याप्तिरिति । त- था च मेयत्वादेरतिप्रसक्तत्वं न क्षतिमावहतीति भावः। ननु धूमधान्बह्ररित्यादिप्रयोगविरहात् पञ्चम्याः प्रकृत्यर्थताय.' च्छेदकावच्छदन गमकताबोधकत्वं व्युत्पन्नम् । गमकतावच्छेद कं च व्याप्यतावच्छेदकरूपम्, सामानाधिकरपयावच्छेदकरूपस्य यामित्वमते तदेव रूपं तथा, अभेदेऽध्यवच्छेद्यावच्छेदकभावसमर्थ- नाताव्यापकसामानाधिकरपयरूपव्याप्तिपक्षेव्यापकतानिपकताय. च्छेदकम् । एवं चोक्तस्थले मेयत्वादेर्गमकताजयच्छेदकतया मेया. दिति हेतुप्रयोगानुपंपत्तिरित्यत आह । तद्ग्रहश्चेति । तमदः ताद- शावच्छेदकवृत्तिमत्त्वादिरूपव्याप्तिग्रहः । मेयत्वादिना । धर्मिताव. च्छेदकमेयत्वादिप्रकारेण । अनुमितिहेतुरिति शेषः । अयमाशयः । व्याप्यता यदि गमकतारमकः पञ्चम्यर्थः स्याचदा व्याप्यतापच्छे. दकत्वमेव गमकतावच्छेदकत्वम्, तदेव च न, तथा सति पञ्चम्यैव .

·विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । हेती व्याप्यतावोधनादुदाहरणाकाहानिवृत्तेः । अपि तु साध्यानु- मित्यौपयिकव्याप्तिपक्षधर्मताशानविषयता साध्यगमकता पञ्चभ्यर्थः । तदवच्छेदकं च रूपं यदवच्छिन्ने धर्मिणि व्याप्त्यादिग्रहः ताश च रूपं व्यापकसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे व्यापकत्वनिरूपकताव. च्छेदकधर्म एव । धूमव्यापकवहिसमानाधिकरणद्रव्यवानित्यादिशा- नादनुमित्यनुत्पत्या तद्रूपावच्छिन्ने व्यापकसामानाधिकरण्यग्रह- स्यैवानुमितिहेतुत्वोपगमात् । साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपव्या.. तिपक्षे साध्यसम्बन्धितावच्छंदफवस्यानित्याकारकनिधर्मिताव. च्छेदककव्याप्तिशानादनुमित्यनुत्पत्या मेयत्वाद्यवच्छिन्नधर्मिक- ताशमानस्याप्यनुमित्युत्पादकतया मेयत्वादेरपि वाच्यत्वादिग. मकतावच्छेदकत्वमिति । तद्धर्मविशिष्टयोधकपदोत्तरपञ्चम्या च तधर्मावच्छिन्ने निरुक्तं गमकत्व प्रत्याय्यताम्, तधर्मावच्छिन्नविष- यकव्याप्त्यादिप्रमाधीनानुमितिविधेयत्वरूपं गम्यत्वं वा साध्ये प्र. त्याय्यतामित्यन्यदेतत् । धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन तत्सामानाधिकरण्यमात्रेण धा व्या- प्तिधीरनुमितिहेतुः? तत्र न प्रथमः, तथा सति मेयत्वादेवाच्यत्वादि. गमकतावच्छेदकत्वानुपपत्तिरित्याह । व्याप्तिविरहीति गृह्यमाणेन रूपेण । गृधमाणरूपावच्छेदेन । व्याप्तिग्रहासम्भवादिति । तादृशमे. यत्वादिरूपधविच्छदेन व्यातिग्रहस्य प्रमात्मकत्वमहासम्भवादित्य. थः। तथा च विशेषदर्शिनस्तद्रूपेण गमकतावच्छेदकत्वग्रहासम्भवेन प्रमेयादिति हेतुवाक्यावर्थयोधानुपपत्तेरिति भावः। न द्वितीयः । तथा सति घहित्यादेरपि धूमादिगमकतावच्छेदकत्यप्रसङ्गात् । सामानाधिकरण्येन धूमादिसम्बन्धितावच्छेवकान्धनप्रभव. वाहित्यादिप्रमासम्भवादित्याशयेनाद । अन्यथेति । अधिकरणे साध्यस्य सम्पन्धविशेषानिवेशने अयमात्मा आत्ममहा- कालान्यतरत्वादित्याचतिव्याप्तिः। कालस्य कालिकसम्बन्धेन साध्य. वत्त्वात् साधनसमानाधिकरणत्वस्य साध्यसामानाधिकरण्यनिय- तत्वात् । एवं हेतोः सम्बन्धविशेषानियेशे वहिमान धूमादित्यादी साध्यासमानाधिकरणधूमावयवत्यादेः समघायादिना धूमादिमति वृत्तेरव्याप्तिः । साध्ययति सम्बन्धसामान्येनावृत्तित्वनिवेशे द्रव्यं सत्त्वादित्यादा वृत्तिमन्मावस्यैव साध्यति काले वृचेरवृत्तेच हे.

·६०८ अनुमानगादाधर्याम् त्यसमानाधिकरणत्यनियमादित्यता सम्बन्धपिशेपं निवेशयति । साध्यतेति। (दी०) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन साध्याधिकरणे येन येन सम्बन्धेन अवर्तमानत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वाधि- करणेऽपि तेन तेन तथात्वं योध्यम् । (गा० ) नन्वनतिप्रसकवरूपावच्छेदकत्व विवक्षणे व्यर्थवि. शेपणघटितनीलधूमस्वादावपि तस्याक्षतत्वात्तदवच्छिन्नस्यापि च्याप्यतया व्याप्यवासिद्धिरूपहेत्वाभासविरहेण नीलधूमादिति वाक्यप्रयोक्ता न निगृह्यतेत्यत आह नीलति । (दी०) नीलधूमत्वादेरिणीयत्वे तु स्वसमानाधिकरण. ताशधर्मान्तराघटितत्वेन विशेषणीयम् । सामानाधिकरण्यो- पादानाद् धूमभागभावत्वादिसङ्ग्रहः । तदघटितत्वं च तद- विषयकमतीतिविषयत्वम् । (गा०) धारणीयत्वे वित्यनेन तदवारणेऽपि न क्षतिः । तत्र हेत्वाभासविरहेऽपि आधिक्येन निग्रहोपपत्तेरिति इत्याभासे वक्ष्यमाणं सूचितम् । स्वति । स्वम, अवच्छेदकत्वेनाभिमतम् । पाह- शं रूपं विशिष्टमविशिष्ट वा स्वसमानाधिकरणं यत्तादृशं साम्पस म्वन्धितानतिरिकवृति धर्मान्तरं तदघटितत्वनेत्यर्थः विशेषणीयम। सामानाधिकरण्यानतिरिकवृत्तित्वमिति शेषः । नीलधूमत्यादेव- हयादिसामानाधिकरण्यानतिप्रसक्तत्वरूपविशेष्यदलवत्वेऽपि तस्य तथाविधधूमत्वादिघटितत्याविशेषणदलेन तनिरास इति भावः। स्वस्य स्थाविषयकप्रतीतिविपपत्वरूपस्वायटितत्वासत्त्वाद्धर्मा- न्तरति । तदर्थश्च न स्वभिन्नं धूमत्यादीलधूमत्वाधभिन्नत्वात् , किं तु स्वाधिपयकप्रतीतिविषयत्व स्वावृत्तिविषयताध्यत्वपर्य- वसितम् । शुद्धधूमत्वपर्याप्तविषयतायाः नीलादिसहितधूमधा- दिपर्याप्तविषयताभिन्नत्वेनादोपात् । सामानाधिकरपयपदप्रयोजनमाह । सामानाधिकरण्येति । धूम. प्रागभावत्वादेवूमत्वादिरूपसामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मान्तरध- दितस्यापि सह इत्यर्थः । तत्सवाहात्वं च धर्मिभेदे न वैयर्यमिति ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । प्रवादानुरोधेन । अवच्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे तेन स- म्बन्धेन वृत्तिः स्वसामानाधिकरण्यम्, तेन धूमत्वधूमप्रागभावत्वयोः. स्वाश्रयप्रतियोगिकत्वस्वाश्रयप्रतियोगित्वाभ्यां प्रागभावधूमयोर्वत- मानत्वेऽपि च क्षतिः । येन सम्बन्धन यस्य धर्मान्तरस्यावच्छेदक- त्वं तेन सम्बन्धेन तदघटितत्वं तेन सम्बन्धेन तत्प्रकारकावशून्य. प्रतीतौ स्वीयावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रकारत्वपर्यवसितं विवक्षणीयम्, तेन संयोगादिना वहयादौ साध्ये न तत्सम्बन्धा. धच्छिन्नवहरभाववत्वप्रमाविषयत्वाभावाद्यवच्छिन्नस्य तादात्म्येन व्याप्यताऽनिर्वाहः । ताशाभावादिप्रकारकमतीतो पहिमतस्ता । दात्म्येन व्याप्यतायां संयोगादिना अवच्छेदकस्य वह्नयादेः संयो. गादिना प्रकारकत्वानियमात् । अथैतादृशविशेषणप्रवेशे घह्नित्वादिरूपसाध्यतावच्छेदकघटि- तवहिमदन्यावृत्तित्वाद्यवच्छिन्नस्य वयादिव्याम्यत्वानुपपत्तिः । तत्र चाधिकांशस्य प्रकाशकत्वादवैयर्थेन इष्टापत्तरयोगात् । न च. धर्मान्तरस्य विशेष्यविधया घटकत्वविवक्षा सम्भवति ।धूमान्यान्य- स्वादेर्याप्यतावच्छेदकत्वापचे. । सामानाधिकरण्यस्थाने व्यापकत्वं निवेश्यमित्यपि न युज्यते । धूमालोकान्यतरत्वादेर्व्याप्यतावच्छे., दकन्यापातात्, उद्घटकधूमत्वादेस्तव्यापकत्वादिति । मैवम् । स्वघटकसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकधर्मान्तरत्वेन याशधर्म प्रति अताहशत्वस्य तादृशधर्मापर्याप्तविषयतापर्याप्तिपर्यव. सितस्य विवक्षया प्रतीकारात् । घटितत्वं तदविषयकप्रतीत्यविषयत्वरूपं तदभाषस्य तादृशम तीतिविषयत्वरूपस्य तदभावत्वेन निवेशोऽनघटन्यायादनुचित इत्याशयेनाह । तदद्घटितत्वमिति । मिश्रादिमतमाह । स्वरूपसम्बन्धविशेष इति । (दी०) स्वरूपसम्बन्धविशेष एवावच्छेदकत्वम् । अत एव न ह्यतिममक्तमवच्छेदकमित्यादिकमपि सङ्गच्छते । अन्यथा. ऽतिप्रसक्ते ऽनतिमासक्तत्वस्यामसक्तत्वेन तन्निराकरणायोगात् । विरुद्धयोच भावाभाक्योरधिकरणे एकस्यैकेन सम्बन्धन चि. विरुध्यते, अतस्तत्रावच्छेदकमेदापेक्षा । व्यापकता ·अनुमानगादाधर्याम् .. (गा०) अन्यथा अनतिप्रसकायस्य विपक्षणे। अतिप्रसमितिप्रस. कत्येनोपस्थिते अप्रसक्तत्वनाशवानास्परत्वेन निराकरणायोगात। निराकरणयियध्यप्रसन्नात् । सत्तात्यावर्गुणादिसामानाधिकरण्याव- च्छेवकत्वं निरापुरते । विरुद्ध पोश्चेति । चस्यर्थः । भावाभाययो- रिति स्वरूपकीर्तनम् । एकस्य । एकरूपायच्छिन्नस्य । वृत्तिर्विरखते इति । तत्सामानाधिकरण्यावच्छेदक न तद्विरुद्धसामानाधिकरण्या. बच्छेदकामिति नियम इति पर्यवसितसमुदायार्थः। यद्यपि धूमत्वादेवयादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्ये विरुद्ध पर्यतत्वपर्वतत्वाभावादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमवर्जनीयम्, पर्वतवादिसामानाधिकरण्यस्य तदभावसामानाधिकरण्यस्य च व. हयादिसामानाधिकरण्यरूपत्वादिति दर्शितनियमोन सम्भवति । तथापित सामानाधिकरण्यत्वतद्विद्धसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्न. योनकावच्छेद्यत्वमिनि नियमोपगमान दोपः। वयादिसामानाधिक रण्यत्वरूपेणैव पर्वतत्वतदभावसामानाधिकरण्यस्य धूमत्वाधव. च्छेयत्वात्, लक्षणे ऽपि साध्यसामानाधिकरण्यत्वायच्छिमनिलपि- तमवच्छेदकत्वं निविष्टम् । अन्यथा द्रव्यसामानाधिकरणपत्वादिना धूमादिसामानाधिकरण्यस्य धहित्याचवच्छिन्नतयाव्यमिचारिपयति- प्रसन्नात् । अत उक्तनियमवलेन सत्तात्वादेर्गुणादिसामानाधिकरपय- स्वावच्छिन्नानवच्छेदकत्वासिङ्घय समीहितमिद्धिः । अत इति । तत्र । तत्तद्विरुद्धसामानाधिकरण्ययोः । अवच्छेदकभेदापेक्षा । विभिन्नधर्मावच्छिन्नत्वस्यावश्यकता ! सामानाधिकरपयस्यावच्छि. प्रत्यनियमादिति भावः । (दी०) अत एव व्यभिचारिण साध्यतदभावमामाना. विकारोकियोकपपदसोपविलदभावावरच्छेदकावन मन्यन्ते न्यायाचार्याः । सत्तावं तु गुणाघनावस्व गुणस्पा- पि न सापानाधिकरण्यावच्छेदकम् ।, विरोधात् । अव्या- प्पत्तेश्च कपिसंयोगादेराधिकरणे वृक्षादौ तदभावस्य संयोगेन च चढेरधिकरणे महानसादौ समवायावच्छिन्न प्रतियोगिताकतद. भावस्प सच्चेनाविरुद्धवाद, वद्वियति च संयोगेन वर्तमानस्य ·विशेषव्याप्तिमकरणम् । धूमादेवयंभाववति स्वावयवे संयोगेनावर्तमानत्वाच तदक्षत्व- त्वधूपत्वादेन साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वविरोधः । (गा०) अत एव । विरुद्धसामानाधिकरण्ययोविभिन्नावच्छे. धत्वस्यावश्यकत्वादेव । व्यभिवारिणि । सपक्षविपक्षवृत्तिहे. तौ । विरुद्धयोः । असम्भवदेकावच्छेद्यताकयोः । उपपादनाय । अवच्छिन्नत्वनियमनिहाय । अवच्छेदको । यथा क्रमेणारच्छेद- ककोटिप्रविष्टौ । अनुमन्यन्ते । स्वीकुर्यन्ति । एतावता किमाया- तमित्यत आह । सत्तात्वं विति । विरोधात् । तत्सामानाधिः करण्यावच्छेदकत्वस्येव तदभावसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्या- पि प्रसाद, विनिगमकस्य दुलंभवादित्याशयः । एवं च स. चात्वं न गुणसामानाधिकरण्यावच्छेदकं विरोधिसामानाधि. करपयानतिप्रसकत्वात् इत्यनुमाननानवच्छेदकत्वसिद्धिर्द्रष्टव्या, ता. दशानुमाने च दर्शितप्रतिवन्दिरेष विपक्षयाधिका । उनिया मे भाववाभावत्वमेव विवश्यना किं विरुद्धत्वनिवेशेनेत्याकाक्षायां तत्प्रयोजनमाह । अव्याप्यवृत्तेश्चेति । फपिसयोगादेरधिकरणे त. दभावस्य सत्त्वेनाविरुद्धत्वादतवृक्षत्वत्वादेन साध्यसामानाधिक रण्यावच्छेदकत्वविरोध इत्यन्वयः । विरुद्धत्वं तदनधिकरणवृत्तित्व- विशिष्टत्वम् । तादृशश्च विरोधः कपिसंयोगाभावादी कपिसंयोगाद. गुंगादी, अतस्तादविरोधविशिष्टतदभावाधिकरणगुणादिवृत्ति- स्ववत्यां सत्तायां संयोगसामानाधिकरण्यस्थापच्छेदकं न सत्तात्वं विरोधादिति नातिप्रसङ्गः । अथ वा संयोगतदभावयोरविरोधेपि द्रव्यत्वाद्यभावस्य संयोगविरुद्धतया सत्तात्वस्य संयोगलामानाधि. करण्यावच्छेदकत्वे द्रव्यत्वाद्यभावसामानाधिकरण्यावच्छेदक. त्वस्यापि प्रसक्योकविरोधेन तदुभयसामानाधिकरण्यावच्छेदक. त्यासम्भवान्न कस्यापि सामानाधिकरण्यस्यायच्छेदकं तदिति नातिप्रसङ्गः । द्रव्ये संयोगायभावस्याव्याप्यवृत्तितया व्याप्यवृत्यभावमन्त. भोव्यायव्याप्तिधारणसम्भवाद्विरोधानवेशस्य प्रयोजनान्तरमा । संयोगेन चेति । तदभावस्य । यधभावस्य । सत्येनाविरुद्धवाद् धूमत्योद वादफायघिरोध इत्यन्वयः । तासम्बन्धेन मिति पचे.

·अनुमानगादाधर्याम् स्तत्सम्बन्धेन तद्वत्वविरोध्यधिकरणवृत्तिवनय समं विरोधि- त्वावदयसमायिवृत्तिधमनिष्ठवहिसंयोगिवृत्तित्वस्य धूमावावच्छि प्रत्याविरोध इत्यर्थः। एकेन सम्बन्धेनेत्यस्य प्रयोजनमाह । वनिमति व संयोगेनेति । संयोगेनाधर्तमानत्वात् । विरुद्धस्य संयुकायस्पासत्यात् । न स. मेवतत्वस्य च विरुद्धत्वादिति शेषः । अत्रापि धूमत्वादेने वहिम संयुक्तत्वावच्छेदकावविरोध इत्यन्वयः। नावे साध्यानधिकरणवृत्तित्वादिरूपन्यभिचारस्य हेत्वामा सतानुपपत्ति ह्याभावाचनवाहित्वन तज्ज्ञानस्येशव्याप्तिहाना- विरोधियादित्यत आह । व्यभिचारधीरिति । (दी०) व्यभिचारधीरप्येतद्व्याप्तिबुद्धौ विरोधिन्यैर । तद्धर्मविशिष्टस्य साध्यानधिकरणचित्तग्नहे तदवच्छेदेन सा- ध्याधिकरणवृत्तित्वग्रहायोगात् । अस्तु वा एतन्मते हेतुति- धर्षस्य साध्यसामानाधिकरण्यानवच्छेदकत्वमेव व्यभिचारः। बारव साक्षाद्विरोधिनी, व्यभिचारान्तरधीस्तु परम्परयति । (गा० ) व्यभिचारधीः । साध्यानधिकरणवृत्तित्वधी: {ग्रहा- योगात् । महानुत्पत्तरानुभविकत्वात् । यद्धर्मपिशिष्टस्य तदनधि- करणवृत्तित्वं तत्वस्य तद्ववृत्तितावच्छेदकताविरुद्धत्वेन विष. यविरोधादिति भावः । वस्तुतो विरुद्धस्यापि विरुद्धत्वानवगादिधि- यो ऽविरोधित्वादाह । अस्तु वेति । हेतुवृत्तिधर्मस्य । हेतुता. यच्छेदकतया ऽभिमतस्य । व्यभिचार: । व्यभिचारकपहेत्वामासः । सधर्मितावच्छेदकक एवावच्छेदकत्वग्रहो हेतुरित्याशयनेदम् । ननु तथाप्यनुमितिजनकमाने व्यभिचारान्तधियो ऽनुमति वं विरोधित्व भज्यतेपेत्यत आह । तारेवेति । तदी। इतुति. धर्म तादृशानवच्छेदकत्वरूपव्यभिचारधीः । परम्परया । उक्त व्यभिचारधीद्वारा। एतन्मते नीलधुमत्वादिवारणाय विशेषणान्तरमपि न प्रो. श्यमित्याद । मालेति।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । (दी०) नीलधुमत्वादिकं तु गौरवान्नावच्छेदकम् । ए. वंच लघुघटत्वादिकमेव सामानाधिकरण्यावच्छेदकं व्याप्तिः, न तु तत्सहचरितकन्युग्रीवादिमत्त्वादिकम् । तेन च गुरुणा ऽपि रूपेण व्याप्तिग्रहे कथायां हेतोरुपन्यासे वाऽनुयोगः प्रकारान्त. रन्पाप्तिवादिनामपि समान: (गा०) गौरवात् । सम्भववच्छेदकताकधूमत्वाद्यपेक्षया गुरु शरीरत्वात् । अवच्छेदकम् । वह्नयादिसामानाधिकरण्यनिरूपित. स्वरूपसम्बन्धात्मकावच्छेदकत्ववत् । नन्वेवं ताशधर्मान्तराघटितघटत्वादिसमनियतकम्युग्रीवादि. मत्त्वाचवच्छिन्नस्यापि व्याप्यत्वानुपपत्तिरित्यत आह । एव चेति । ननु द्रव्यवान् कम्बुग्रीवादिमत इत्यादो घटत्यादप्तित्वाऽपि सामानाधिकरण्ये इव तदवच्छेदकघटत्वादिरूपन्याप्तावपि गौर. घेण कम्बुग्रीवादिमत्वादेरनवच्छेदकतया तदवच्छदेन तिग्रहानुपपत्ति, तथा च सति तस्य गमकतानवच्छेदकतया तविशिष्टयोधकपदेन हेतूपन्यासानुपपत्तिश्च । न च तस्यानति. रिक्तवृत्तिवरूपव्याप्त्यवच्छेदकतयचोभयोपत्तिरिति वाच्यम् । एवं सति नीलधूमत्वादेरपि अवच्छेदकधूमत्यादिरूपन्याफ्यनतिरिक्त- पत्तितया नीलधूमस्याधयच्छेदेनापि व्याप्तिमहसम्भवानीलधूमा. दित्यपि प्रयुज्यतेत्यत आह । तेन चेति । अनुयोगः। कथन्ता। प्रकारान्तरख्याप्तिवादिनाम् । धूमव्यापकवहिसमानाधिकरणधूमन्या- दिरूपन्याप्तिवादिनाम् । समान इति । तन्मतेऽपि नीलधूमादित्यादि. प्रयोगवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्यप्रदविषयताया पय गमकतावच्छेदकतानिर्वाहकत्वस्योपेयत्वादिति भावः प्रयोगोऽपि नेप्यते एव यदुपस्थितिनियता स्वस्योपस्थितिस्तदपेक्ष. या गौरवमेव व्याप्यायवच्छेदकत्वविरोधीति समाधानमपि तुः त्पमेवेति द्रष्टव्यम् । व्यक्तिवाहुल्यकृतगौरवेण रूपत्यरसत्वादीनां द्रव्यत्वादिसाध्य. सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमेव न स्यादित्यत्रापीटापत्तिमाह । पषमिति। वथा न ·अनुमानगादाधम् (दी. ) एवं द्रव्यं रूपाद रमादित्यादौ सकलगुणसाधार णाय गुणत्वस्य द्रव्यत्वादिसाधारणस्य गुणासमवेतले सति द्रव्यसमवेतत्वस्य वैकस्यापच्छंदत्वसम्भवे बहुना पलादी- नां न तचम् । विरुद्धधर्मयाधिकरणयोश्च एकस्यैकन स- म्बन्धन वृत्तो कथं विरोधः? कथं वा द्रव्यत्वादी साध्ये हेतु- स्वेन विशिष्य रूपादेः प्रयोगः । तथा परामर्शद्वा अनुमितिरिति विभावनीयम् । (गा० ) द्रव्यादीति । जन्यद्रव्यादीत्यर्थ. आदिपदात् कर्मद्रव्य. त्वादिपरिग्रहः । द्रव्यसमवेतत्यत्र फर्मवादिचारगाय द्रव्यपदम् । अत्र कल्पेऽस्थरस प्रकाशयति । विरुद्धधर्मद्वयेति । कथ विरोध । फिप्रमाणको विरोधः । विशिष्य । रूपत्वादिविशिष्टोधकपदेन । तथा परामर्शात् । विशिष्य रूपादिमत्तापरामर्शात् । अनुमितिरि- ति । कथमित्यनुपज्यते । न च प्रकारान्तरव्याप्तिवादिनामप्ययमनुयोगः समान इति मागे बोक्कमिति धाच्यम् । व्याप्त्यन्तरवादिगत पक्षधर्मताग्रहप्रकारी भूतधर्म तदवच्छेदकत्वभानस्यानपेक्षितत्वात् , नीलधूमादिति प्रया फतुरधिकनैव निग्रहात । एतन्मते तन्मार्गानुसरणे स्वरूपसम्ब- न्धरूपावच्छदकत्वस्य लघुत्वेऽपि सचिवादग्या निवशनानी. चित्यात् । न च कारणत्यादेरिवाऽऽधेयस्योदपि स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छे दकत्व प्रतीतिसिद्धतया दुरपलवमिति वाच्यम् । पहिमति धूम- इति प्रतीत्या धूम घहिसामानाधिकरण्यावच्छदक धागा. हनवत धूमवति वहिरिति प्रतीत्यातिप्रसक्त ऽपि पहिरवे धूमसा. मानाधिकरण्यावच्छेदकायमानस्याविशेषण सिद्धरित्याभप्रायः । सार्वभौममतमाह । अपरेविति । (दी०) अपरे तु यद्धर्मविशिष्टत्वधिकरणत्वं साध्याधिक- रणताया अवच्छेदकं स धर्मों व्याप्तिः । ग्रन्थस्तु धूमस्य धूमकर वा, धूमत्वम्, धूमवर्ष वस्तु वहिमतस्त्वित्यादिप्रकारेण ·विशेपन्याप्तिमकरणम् । व्याख्येयः । अत्र चावच्छेदकत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः । वि. रुद्धदिकालावच्छिन्नत्तिकस्य न्यूनदेशकालवृत्तिकादेचाधिकर- णतायां तदसम्भवात् , तुल्यवृत्तिकधर्मद्वयाधिकरणत्वयोर्मियो- ऽवच्छेद्यावच्छेदकभावस्य च नियन्तुमशक्यत्वात् । नाप्यन्यून- वृत्तिकत्वम् । न्यूनवृत्तिकधूमादेरव्याप्यतापत्तेः । किं त्वनति- रिक्तवृत्तित्वम् , स्वान्यूनवृत्तितत्कत्वमिति यावत् । अतो न ' केवलान्वयिन्यव्याप्तिः । अत्र च यदन्यूनवृत्ति साध्यं तचं स्व. व्यापकसाध्यसम्बन्धित्वपर्यवसन्नमपेक्ष्य गौरवं परमवशिष्यते । तच ग्रन्थकार एवाग्रे विवेचयिष्यते इत्याहुः । (गा) यसर्मविशिष्टेति । गुणवत् सत्यादित्यादौ सत्तात्वा. दिविशिएसताद्यधिकरणत्वं गुणादावतिप्रसकत्वेन न साध्याधि- करणतावच्छेदकमिति नातिप्रसङ्ग इति । एतत्कल्पे झटितिस्फूर्ति कं भूमर पहिसम्बध इत्यादमूलविराधमवच्छदकत्वमनिरु. च्यवोधराते । ग्रन्थस्त्विति । विरुद्धति । एकस्मिन्नेव गृहा. दौ प्राचीप्रतीच्याच्छेदेन वतमानस्य व्यक्तिद्वयस्य एकस्मिन्नेव घटादो स्थित्युत्पत्तिक्षणावच्छिन्नगन्धतत्प्रागभावादेच एकस्मिन् साध्ये हेतुभूतस्यापरस्यत्ययः । न्यूनदशकालात । वन्यादा सा. ध्ये धूमाहारत्यर्थः । तदलम्भवात् । ताशावउदात्यासम्न. चात् । तत्र तश्प्रत्ययादिति भावः । तुल्यवृत्ति केति । तद्गत. द्रसादीत्यर्थः । नियन्तुमशक्यत्यादिति । तथा च विनिगमना. विरदेण प्रयोरंच परस्परावच्छेदकत्वेन अन्यान्याश्रयादुभयोरेवान. घच्छेदकत्वमिति भावः । एवं च लक्षणेऽसम्भर इति इर. ध्यम् । केयलान्यायिसाध्यक साध्याधिकरणताशून्यावृत्तित्यरूपत. दतिरिक्तवृत्तित्वाप्रसिद्धा तसहायाह । स्वान्यनतीति । स्य. व्यापकसायाधिकरणताफत्वमित्यर्थः । नन्वतानातप्रयोजनकाधि. करणताद्वयप्रवेशेन गौरवम्, तत्परित्यागे च प्रार्थामकासद्धान्तल. क्षणाभर इत्यत आह । मत्र चेति । अग्रे । उक्तध्याधीत्यादी। अत्रविक्षरत्वमस्वरसीजम् । " ·- भनुमानगादाधर्याम् (दी०) उपाधिनति । विशेषणतामापनेनोपाध्यनुप्रवेशे- नेति यावत् । वहानान्धनप्रभववाहिलेन रासभाधनादौ च तथाविवरतिविशिष्टरोग धूमसम्मन्येऽच्छियमाने तथाविध- वरप्यनुप्रवेशान् । रासभत्त्वादिकं तु निविद्यते न वेत्यन्यदेतद् । (ग) ननुसोपाधिहेतायवृत्तिना उपाधिना तनिष्ठसाध्यसम्बन्धि ताया अवच्छेदासम्भवादुपाधिनत्यसजनमत आह । विशेषणतेति । अवच्छवफविशंपणतापनेनत्यर्थः । तथा चावच्छेदकविशेषणता : नापन्नीभ्यावच्छेदकत्वे एवावच्छेद्यसामानाधिकरण्यं तन्ममिति उपाधिवैशिष्टघाच्छिमसाध्यतावच्छेदकादिना साध्यसम्बन्धे ऽव. छिद्यमाने ऽवच्छेदकविशेषणकोटिप्रविप्रतया साधनावृत्तेरप्यु- पाधेरवच्छेदकत्वं दुरपवादमिति भावः । ननु धूमधान वढेरित्यादावान्धनप्रभववाहित्यं सामानाधिकर. .ण्यावच्छदकं तश्चान्धनप्रभवत्वविशिएवाहित्यं तत्र च वैशिष्टय. घटकतयवाधिनप्रभययप्रवशो न तु विशेपणतयेत्यत माह । उ. पाध्यनुप्रवेशेनेति । उपाधिघटितधर्मेणेत्यर्थः । विशेषणवत् सम्ब न्धस्यापि घटकत्वान्न दोष इति भावः । सम्बन्धविधया विशे. पणविधया च घटकत्व स्थलभेदेन दर्शयति । वनाविति । ननु घहि हेतुके यथा साधनतावच्छेदकस्यावच्छेदकपटकत्व न तथा रासभाधनहतुके इत्यत आह । रासभत्वादीति । अन्यदेता दिति । तदनिवेशेऽप्युपाध्यनुप्रवेशस्याक्षतत्वाद् उपाध्यनुप्रवेशेन साधनतावच्छेदकस्यावच्छेदकताया अविवक्षणादिति भावः । सोपाधौ तु उपाधिनेत्यवेवकारपूरणन नियमपरतया केपां. चियाख्यानं नियमासम्भवेन दृपयति । अत्र चेति । (दी०) अत्र चेदं स्नेहवत् निःले वा स्पर्शादित्यत्र वि- नाप्युपाधिप्रवेशं शीतत्वेन शीतान्यत्वेन वा साध्यासमानाधिक- रणतया साधनव्यापकतया वा स्वयमनुपाधिना केवलेन विशे- पणीभूय वा शीतान्यस्पर्शत्वेन चोपाधिना स्वत एव स्पर्श सा- ध्यसम्बन्धो ऽवन्छियते इत्युपाधिनति नियमे न तात्पर्यम् ।

·" -- विशेषच्याप्तिप्रकरणम् । परं तु शुद्धस्य साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकतामात्रे । - (गा) नियमे न तात्पर्यमित्यग्निमेणान्वयः । स्नेहवत स्पर्शा- दित्यंत्र विनाप्युपाधिप्रवेशनं साध्यासमानाधिकरणतया स्वयमनु- पाधिना शोतत्वेन केवलेन स्पर्श साध्यसम्बन्धोधच्छिद्यते इत्य- 'फोऽन्वयः। सर्वत्र शीतपदं शीतस्पर्शपरम् । केवलेन । किञ्चिद. बच्छेदफविशेपणतानापन्नेन । एतेन उपाधिपदस्योपाधिघटित. परत्वलभ्ये सोपाधिनिष्ठसाध्यसम्बन्धितायां उपाधिघटितधर्म पव स्वतोऽवच्छेदक इति नियमे तस्य पदस्य यथाश्रुतार्थपरत्वलभ्ये तांशसायसम्बन्धे ऽनुपाधिरेव स्वतोऽवच्छेदक इति नियमे.' .च व्यभिचारो दर्शितः । अवच्छिद्यते इत्यस्य विशेषणतयाऽवच्छे- दकत्वपरतालभ्ये उपाधिभिन्नस्य तदघटितस्य च तादृशावच्छे- दकत्वाभावनियमे व्यभिचारं दर्शयति । निःस्नेहमित्यादिना । निःस्नेह स्पर्शादित्यत्र विनाप्युपाधिप्रवेशं साधनव्यापकतया स्वयमनुपाधिना शीतान्यत्वेन विशेषणीभूय स्पर्श साध्य. सम्बन्धोऽवच्छिद्यते इत्यन्वयः। विशेषणीभूय । अवच्छेदकीभूते स्पर्शत्वे सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशेषणीभूय । व्यभिचार- चंदीशनियमे प्रकृतानुपयोगोऽपि योध्यः । विशेषणतापनेनैवेति पूरणलभ्ये उपाधेः स्वतोऽनवच्छेदकत्वनियमे व्यभिचारं दर्शयति । शीतान्यस्पर्शत्वेन चेति । अस्य च शुद्धनिःस्नेहत्वाव्यापकत्येऽपि पक्षधर्मजलोष्णस्पर्शान्यतरत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकतयोपाधित्वम् । अत्रापि नियमे प्ररुतानुपयोगो द्रष्टव्यः । ननु नियमस्यानभिप्रेतत्वे प्रकृतानुपयोगितेत्याशहां परिहरति । परं विति । अनवच्छेदकतामा इति । यहयादिपदस्य साध्या- दिसामान्यपरतया पूर्वोकस्य साधनतावच्छेदके सायसम्बन्धिता.. वच्छेदकत्वस्य सोपाधी तुकारेण व्यवच्छेदादिति भावः । उपाधिपदस्य साधनतावच्छेदकातिरिकपरतया तुकारस्य चंच- कारार्थतया उपाधिनैवेति नियमपरत्वमपि सम्भवतीत्यपि कोचित । इति अनुमानगादायों विशेषव्याप्तिप्रकरणम् ॥ . ७८ :

·अत. एवचतुष्टयप्रकरणम्। (चि०) अत एव साधनतावच्छेदकभिन्न येन साधनताभिमते साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यते स एवं, तत्र माधने विशेषणमुपाधिरिति वदन्ति । (दी०) यत एव सोपाधौ साधनतावच्छेदकातिरिक्त नियतमवच्छेदकं अत एव तद्विशेषस्तत्रोपाधिरिति वदन्तीत्याह। 'अत एवेत्यादि। (गा०) सोपाधौ साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकत्वोक्तरर्धतः: साधनतावच्छेदकातिरिक्तस्य नियमतोऽवच्छेदकत्वं लभ्यते इति : तदुपटम्भेनात पवेत्यादिकं व्याचष्टे । यत एवेति । तद्विशेषः । साधनतावच्छेदकातिरिक्तविशेषणीभूतसाध्यसम्ब.' धितावच्छेदकधर्मः । उपाधिरित्यस्य नियमेनेत्यादिः । साधनता- वच्छेदकातिरिक्तसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकस्य सोपाधावनियतत्वे यत्र न तत्सत्यं तत्रोपाधेः साधनतावच्छंदकातिरिकसाध्यसम्ब धितावच्छेदकविशेषत्वनियमभटेनीपटम्भसङ्गातः । वदन्तीत्यस्य, प्राभाकरा इत्यादिः। म्युपाधिलक्षणघटकं साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वमन्यून पृत्तित्वरूपं साध्यविशिष्टसाधनव्यापकत्वपर्यवसितमनुपदं नि वक्ष्यते, साधततावच्छेदकस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपं स्वरूपसम्बन्धाः मकं घाऽवच्छेदकत्यमेव च सोपाधौ तूपाधिनति प्रन्थलभ्यम्, ताशावच्छेदकताया एवोक्तव्याप्तिघटकतया साधनतापच्छंदक प्रतिक्षेपात् । तथा च एताराव्याप्तिघटकापच्छेदकताधयमा धनतावच्छेदकातिरिकधर्मसत्त्वानियमेऽपि . उकान्यूनवृत्तिवरूप साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वनियमस्योपाधेः सम्भयनोपरम्भास कविः । तथापि, यत एव सर्वत्र सोपाधी साधनतावच्छेदकाति ।

·- - 'अनुमानगादार्याम् रिक नियतमंचच्छेदक साधनतीवरक नापच्छेदको साध्या- भावविशिष्टसाधनवृत्तीति यांपत्, यता ऐव तविशेषविशेषणी- “ भूतसापसम्बन्धितावच्छेदकधर्म पर 'उपाधिरिति प्राभाकरो कि समच्छने । काँचासोपाधी साधनतापच्छेदकल्प साध्यामा विशिष्टावृतित्वे उपाधः साध्याभावविशिष्टसधिनववृत्तित्व 'उपनिर्वक्ष्यमाणाविशेषणत्यनियममनेन तदसङ्गतिप्रसङ्गादित्यमित्रा 'पालासङ्गतिः । , उपाधेः प्रायशः साधनावृचितया तनिष्ठसाध्यसम्बन्धितायां आश्रयतासम्बन्धेन नायच्छंदकत्वसम्भय इत्यत आह । अत्राव: च्छे पकवामिति । (दी०) अत्रावच्छेदकत्वं सामानाधिकरण्येन, तत्त्वञ्चान्यू: नाचत्वम्, व्यापकत्वमिति यावत् । तचाधिकरणान्तर्भावण। तेन साध्यविशिष्टसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनवत्वव्याप काधिकरणताकत्वं पर्यवस्यति । निरुक्तविशिष्टसाधनव्यापक- समिति तु निष्कर्षः। इत्थं च सत्ताकव्यक्तिकहेतुनिष्ठद्रव्य-' स्वादिसामानाधिकरण्यव्यापकसामानाधिकरण्यप्रतियोगिनि घर ट्रवादी नातिप्रसङ्गः, न वा द्रव्यं जन्पत्वे सति सच्चादित्यादौ द्रव्यत्वविशिष्टसचायव्यापके स्पर्शवत्वादावमसङ्गः । (गा०) अन्यूनवृत्तित्पघटकसामानाधिकरण्याशं परित्यज्य निक टमर्थमाह । व्यापकत्वमिति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्य व्यापक बाघटकत्वचिरहे व्यापकीभूतसामानाधिकरण्याप्रतियोगित्वमेव वि. बक्षणीयम् । द्रव्यं संवादित्यादी घटत्वादावतिव्याप्तिवारणायाद राश्चेति । अधिकरणान्तर्भावेणेति यत्र यत्राधिकरणे हेनोः साध्यसा- मानाधिकरण्यं तत्र यासामानाधिकरण्यं तत्त्वरूपमित्यर्थः । एतावता', सामानोधिकरपयनिरूपकाधिकरणलाव्याभिरेव पर्यवसितेत्यागयेना, ह। तेति।सायनि साध्यतावच्छेदकाचीच्छन्नेत्यर्थः। व्यायदिशि, 'साधुनप्रवेशे व्यापकदिशि वैयर्थेन न तस्य प्रवेशनमू। उभयदिश्य- नतिप्रयोजनकन्या भधिकरणतांशमपि परित्यजति । निरकेति। A ·अत एव चतुष्टयप्रकम्म् ।। साध्यतावच्छेद्कांवच्छिन्नविशिष्टेत्यर्थः । विशिष्टेति । साधनताव च्छेदकविशिष्त्यर्थ । साधनतावच्छेदकविशिष्टत्वनिवेशप्रयोजन माह । न वेति। गुणाद्यन्यत्यविशिष्टसत्तावान्, जातरित्यादौ शु. सत्ताविशिष्टजात्यव्यापकद्रव्यत्वाद. सड्वहाय साध्यतावच्छेदक- 'विशिष्टत्वनिवेशनम्। विशेषणत्वनिवेशप्रयोजनमाह । नि.स्नेहमिति । (दी०) निःस्नेहं स्पर्शाद् द्रव्यं सच्चादित्यादौ शीतस्प- न्यस्वरूपान्यत्वादेर्वारणाय तत्रेत्यादि । तत्र । साध्यविशिष्टे साधने । विशेषणम् । साध्याभावविशिष्टात् साधनात् सामाना- धिकरण्येन व्यावर्तकम् , साध्याभावविशिष्टनिरुक्तसाधनवद: "वृत्तीति यावत् । (गा०) यत्किश्चित्साधनपदवृत्तित्व निवेश्यापि प्रथमे शी- तस्पर्शान्यत्ववारणसम्भवाद्विशपणघटकसाधनवदशे साध्याभाव- विशिष्टत्वविशेपणस्य वक्ष्यमाणस्य व्यावृत्तिमाह । द्रव्यमिति । द्रव्य सत्त्वादित्या रूपान्यत्व विराधामअकत्वान गुरुमते उपा- धिरिति भावः । तत्रेत्यस्य व्याख्या साध्यविशिष्टे साधने इति । वारशंसाधनविशेषणत्वसमुदित निर्वक्ति । साध्याभावविशिष्टेत्यादि । व्यावर्तकत्व भेदानुमितियोग्यत्वम् । योग्यता च प्रकृते व्याप्तिरेव न . तु पक्षधर्मताया अपि प्रवेश, साध्यविशिष्टसाधननिष्ठसामाना- धिकरण्याप्रतियोगिन साधननिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वविर, हेणैवानविप्रसन्नेन तारशसाधनरूपपक्षस्येव समुदितार्थे निवेशात् । अत्र यथाश्रुते पकव्यकिसाधनके साध्याभावविशिष्टस्यापि साधनस्य साध्यवत्युपाधिसमानाधिकरणतया सामानाधिकरण्यस. 'म्बन्धेन नोपाधे. साध्यामांवविशिष्टसाधनभेदव्याप्यत्वमिति यस्य. माणानुपपत्तेनिकृष्टमर्थमाह ! साध्याभावविशिष्टनिएकसाधनेति । न बायोगोलकादायप्यान्धनप्रभवयनुघादेः कालिकाविसम्य- न्धेन वृत्तेपाधिताघटकसम्बन्धेनादृचित्वं विवेक्षणीयम् । तथा च जातिमान् मेयत्यादित्यादी सचाद्यपाधावव्याप्ति , सामान्या- दो समगायन वृत्त प्रसिद्ध , ।, पव विशिष्टस्यानतिरिक्ततपा . - । N ·अनुपानगादापयाम् देवगं जातेरियादी गुणकर्मान्यत्यविशिष्टसत्ताधुगधी गुणादि. पृत्तित्याद्व्यामिरिनि. वाच्यम् । साध्याभायविशिष्टनिस्कसाधन- व्यापकाभावनियोगिनायच्छंदकरूपयत्वस्थ विवक्षिावात् । (दी०) एवं च इयं सत्तादित्यंत्र सचाया अभेदे ऽपि गुणकर्मान्यत्वे नाव्याप्तिः । नापि द्रव्यं कर्मान्यस्वे सति साया दित्यत्र गुणान्यत्वादौ । इत्थं च साधनतावच्छेदकस्यानवच्छे दकत्वयातनाय परं तद्भिन्नत्वमुक्तम्, न तु विवक्षितपेव तन, वैयात् । इदं दधि जन्यं वा दन इत्पादौ दधिवायव्याची (गा०) एवं च । ईदशपर्यवसितार्थविचक्षणे च । साधनाव-- च्छेदकविशिष्टार्थकनिसकपदव्यावृत्तिमाह । नापीति । इत्यच! विशेषणपदार्थस्य साध्याभायविशिष्टसाधनघटितत्वे च । परम् । फेलम् । विवक्षितम्, उपाधिलक्षण । वैयध्यदिति । साध्य विशिष्टहेतुव्यापकस्य सद्धेतावुपाधित्यस्य तत्र साध्याभावविः शिसाधनाप्रसिद्या विशेषणत्वासम्भवेनैव धारणादिति भावः । विवक्षायां विरुद्धफलकत्वमपि दर्शयति । इदमिति । साध्यं च. नोपाधिरिति प्रवादेन दधिय साध्य के तस्यानुपाधियोपगमस: म्भवात् जन्यत्वसाध्यकानुसरणम्, तत्र च साधनावच्छिन्नस ध्यव्यापकतया दधित्वस्योपाधित्वं दनो दंतुता समवायनेति दध्यारम्भकपरमाणी व्यभिचागे बोध्यः । भिनान्तं सार्थकयितुं कल्पान्तरमाह । यति । .: (दी०) यद्वा प्रकृतसाधनतावच्छेदकानवच्छेद्यमकृतसा- धनानिष्ठसांध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वं पूर्वदलार्थः । अनवच्छेद- कत्वं च तस्य साध्याभावविशिष्टसाधनतितया तद्विशिष्टसा. धनस्य साध्याभाववत्तित्वेन साध्याभाववतस्नविशिष्टसाध- -नाचनेति यावत् । (गा. ) स्वातन्त्र्येण साध्यसम्पन्धितांवच्छेदेकार्थकस्य मिनेने. त्यन्तस्यायधारणपरतया साध्यसम्बन्धितायांसा . + ·4 अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । कानवच्छेद्यत्वलाभः । तद्विवक्षणं च सद्धेतौ साध्यसामग्यदेवी- रणाय, निर्वक्ष्यमाणविशेषणत्वस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः । प्रमेयमात्रस्य साधनतावच्छेदकत्वे तदनवच्छेद्यत्वाप्रसिद्धयाऽभ्या- सर्वक्ष्यमाणत्वात् साधननिष्ठमाध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वदलप्रवि. टसाधनतावच्छेदके साध्यसम्बन्धितानवच्छेदकत्वस्यैव निवेशनी- यतया तस्य च स्वरूपसम्बन्धरूपतवच्छेदकत्वाभावरूपत्वे गुरु- धर्मावच्छिन्नहतुकस्थले अतिप्रसङ्गस्य वक्ष्यमाणत्वात् तच्छून्य- वृत्तित्वरूपत्वे द्रव्य सत्त्वादित्यायेकव्यक्तिहेतुकस्थलीयोपाध्यव्याप- नादन्याशं तनिर्वति । अनवच्छेदकत्वं चेति । तस्य । साधनता. बच्छेदकस्य । साधनवृत्तितयेत्यादौ तृतीया अभेदे। अत्र कल्पे गुणवद् गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसरवादित्यादौ स- त्तादेरभेदेन विशिष्टसत्तात्वादेः साध्याभावविशिष्टसाधनवृत्तितया द्रव्यत्वादावतिव्याप्तिरतः कल्पान्तरमाह । तद्विशिष्टेति । सा- धनतावच्छेदकविशिष्टसाधनस्येत्यर्थः। विशिष्टस्यानतिरेके विशे- प्यस्य साध्याभाववववृत्तित्वे विशिष्टस्य न तथात्वमिति न शक्यते घक्तुमित्याशङ्कया निकृष्टमर्थमाह । साध्याभाववत इति । स्व- विशिष्टसाधनाधिकरणसाध्याभाववत्कत्येनेत्यर्थः । विशिष्टनिरू- पितविलक्षणाधिकरणताया निवेशानोळदोषः। साधनतावच्छेदक सम्बन्धनिवेशसूचनाय साधनपदम् । (दी०) एतेन धूमवान् मेयवत इत्यादौ मेयानवच्छेद्य- साध्यसम्बन्धामसिद्धिः । गुणवद् गुणकर्मान्यत्वे सति जाति- मवादित्यादौ जातिवघटकनित्यत्वावैयर्थेन विशिष्टस्यानव- च्छेदकतया गुणकर्मान्यत्वादेरुपाधितापतिथेति निरस्तम् । अवच्छेदकत्वं च सामानाधिकरण्येन । तथा च साध्य- विशिष्टस्य साध्यसम्बन्धितानवच्छेदकसाधनवावच्छेदकावच्छि. नसाधनस्य व्यापकत्वमर्थः पर्यवस्यति । (गा०) जातित्वघटफेति । यद्यपि गुणफर्मान्यत्यवैशिष्टय. मात्रस्ययावच्छेदकत्वसम्भयेन समुदितस्य जातित्वस्यय वैय- यम् । तथापि तदटकसमयेतत्वस्य चैशिष्टयघटकतपय निवे.

·+ अनुमानगादाधर्याम् शीव्या विशिष्य' नित्यत्यादयाभिधानम् । अवच्छिद्यते इत्यत्रावच्छेकत्वमेतत्करपेऽपि पूर्वनिरुकमेव प्राहामित्याह । अब. च्छेदकत्यं चेति । समुदितनिष्टार्थमाह । तथा चति । साध ল্যাপাধ্যায় বিধাননগ্ন - ख्यास्यन् विशेषणस्य पूर्वोक्तमय प्रयोजनमाह । उपदर्शितेति । (दी०) उपदर्शितशीतस्पर्शान्यत्वादिवारणाय तत्रेत्या- दि । तत्र । साधनतावच्छेदकविशिष्ट साधने । विशेषणम् । साध्यशून्यायारत्त्यापीयकम् । यत्सामानाधिकरण्यविशिष्टप्रक- तसाधनवचं साध्याभावाति न वर्तते इति यावत् । साध्या भावविशिष्टकृतसाधनाधिकरणसामान्याद साध्यविशिष्टप्रकृत. साधनाधिकरणसामान्यस्य व्यावर्तकमिति समुदायार्थनि- कर्य इत्याहुः। (गा०) द्रव्यं कर्मान्यत्वे सति सत्त्वादित्यादौ गुणान्यत्वादि. सङ्घहाय साधनतावच्छेदकविशिरोति । साध्यशून्यायावृत्त्योपथि कत्वम्, साध्यशून्यावृत्तित्त्वानुमापकसामानाधिकरण्यप्रतियोगित्व. म् । एकस्यकिकव्यभिचारिहेतौ साध्यशून्यावृत्तित्वस्य याधे- नानुमेयत्वासम्भवात् तत्रत्योपाधापव्याप्तिमाशय निष्कृयार्थमाह यदिति । प्रकृतसाधनवयम् । साधनत्वापच्छेदकविशिष्टसाधना धिकरणत्वसामान्यम् । तेन शीतस्पर्शान्यत्वादिसामानाधिकरण्य- विशिष्टस्पर्शवाद्यवच्छिन्नशीतस्पर्शादिनिरूपितयत्किञ्चिदधिकरण. तायाः नि.स्नेहत्वशन्यजलायत्तित्वेऽपि नोक्तस्थलेऽतिप्रसङ्गः । लाधवाय दलवयनिकृष्टार्थमाह । साध्याभावेति । साध्याभावपत्प्र. कृतसाधनाधिकरणसामान्यभेदव्याप्यत्वे सति साध्यवत्प्रकृतसा. धनाधिकरणसामान्यवृत्तित्वमित्यर्थः । तादृशाधिकरणमेदव्या- प्यत्वं च तादृशाधिकरणावृत्तित्वं तयावृत्तिः स्फुटेवर विरोधमानाक्षमदर्शितशातस्पीन्यत्त्वव्यावृत्तमेवाचच्छेदक स्वमच्छिद्यते इत्यनेन विवक्षितम् । विशेषणपदोपादानं तु सामान नाधिकरण्यप्रत्यासत्या ऽवच्छेदकपरतालाममात्रफलकमिति सार्व- भोममतमुपन्यस्यति । फेचिीवति .

·'अतएवचतुष्टयप्रकरणम् । ६२५ । (दी) केचित्तु विशेषणं सामानाधिकरण्यम् । तथा च सामानाधिकरण्पप्रत्यासत्या पेनावच्छिद्यते अवच्छेदकीभूतसा. मानाधिकरण्यमतियोगीनि यावत् । अवच्छेदकत्वं चेदमन्यूना- नतिरिक्तवृत्तित्वम् । गुरोरप्युपाधिसामानाधिकरण्यस्याक्षतमेव । (गा० ) निर्वाच्यावच्छेदकत्वघटकमन्यूनवृत्तित्वं व्यापकत्व. पर्यवसितम् । तत्र यदि सामानाधिकरण्यस्य वृत्त्यनियामकतया 'न व्यापकताघटकत्वं तदा तेन सम्वन्धेनावच्छेदकत्वमसम्भवी- त्याशयेनाह । अवच्छेदकीभूतेति । शीतस्पर्शान्यत्वादिसामा. नाधिकरण्यस्यापि हेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यान्यूनवृत्तितया तत्रातिप्रसङ्गवारणायानतिरिकवृत्तित्वमवच्छेदकत्वेऽन्तमीषयति । संवच्छेदकत्वं चेदमिति । निःस्नेहत्वादिसामानाधिकरण्यशून्ये शीतस्पर्शादी शीतस्पान्यत्वादिसामानाधिकरण्यसत्याग्न तस्या; नतिरिक्तवृत्तित्वमिति भावः । धूमवान्यरित्यादौ महानसत्वादे. धारणायान्यूनवृत्तित्वनिवेशनम् । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व परित्यागफलं दर्शयति । गुरोरपीति । (दी० ) यधपि प्रत्यक्ष उद्भूतरूपवत्वादित्यत्र महान् अनित्यद्रव्यत्वादित्यत्र महत्वस्य अनित्यद्रव्यसमवेतत्वस्य च वक्ष्यमाणलक्षणाक्रान्तस्योपाधेः सामानाधिकरण्यं साध्यसा- मानाधिकरण्यन्यूनातिरिक्तवृत्ति । तथापि हेतुनिष्ठताध्यमा- मानाधिकरण्यस्य हेतुनिष्ठं यत्सामानाधिकरण्यमन्यूनानप्ति- रिक्तरत्ति तत्वं विवक्षितम् । (ग) पास्य हेतुत्ये प्रत्यक्षमा विशिष्टरूपचति दि शांचादी महत्त्यस्य वर्तमानत्यावश्यमाणलक्षणाकान्तता न स्यादत उद्भूतपदम् । ननु प्रत्यक्ष उद्भूतपरत्त्वादित्यत्रापि महत्त्वं नो. पाधिः सामग्रीविरहेणाप्रत्यक्षघरादाबुद्भूतरूपवति धर्तमानत्वे. न घक्ष्यमाणलक्षणानामात्तत्यादतस्तदसदहो न दोपायस्यत मा. 'ह । मदानित्यादि । अनापि द्रव्यत्वमाप्रस्य हेतुत्वे साध्यविशिष्ट- साधनाव्यापफरयादनित्यसमयेतत्वस्य वापमापलक्षमाझान्तता न 7 ७२ ·अनुमानगादापर्याम् श्यावित्यनित्यपवम् । मइत्यस्येत्यादिद्धयमुक्तस्थलयोयथासायम न्येति । लक्ष्पती इपितुं यश्यमाणालक्षणशान्तस्येति । न्यूनाति- 'रिकरतीति । महत्वसामानाधिकरण्यस्य गुणत्वादापपत्तेः प्रत्यः क्षत्वसामानाधिकरण्यन्यूनपत्तित्वं शन्दादी, वृस्ततिरिक्तवृति • यम् । अनित्यद्रव्यसमयेतत्वसामानाधिकरण्यस्य शब्दादाववृत्त- महत्वसामानाधिकरण्यन्यूनवृत्तित्वं गुणत्वादी वृत्तेस्तदतिरिक्त पूचित्य योध्यम् । तुनिष्ठति । तुतापच्छेदकायच्छिन्ननिष्ठत्वार्थकम् । तेन द्रव्यं जन्यत्ये सति सत्यादित्यत्र शुद्धसतानिष्टसाध्यसामानाधि- करण्यावच्छेदफगगनाधयन्छिन्नवृत्तिकाभावप्रतियोगित्वेऽपि स्प- शंसामानाधिकरण्यस्प, द्रव्यं गुणान्यत्ये सति सत्वादित्य शुर- सत्तानिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्याभावाचच्छेदकगुणाच्छिमवृति कत्वेऽपि फर्मास्यत्वसामानाधिकरण्यस्य नाव्याप्तिः | तारशवि. शेषणस्य चान्यूनवृत्तित्वानुयोगितावच्छेदकतया ऽनतिरिक्तवृति त्वप्रतियोगिताचच्छदकत्तया च न प्रवेशः व्यापफसकांचे प्रयोज- नामावादित्यवधेयम् । तद्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपान्यनवृत्तित्य- स्प तद्वदन्यावृतित्वरूपानतिरिक्तवृत्तित्वस्य च द्रव्यं सत्वादिः त्यायेकवृत्तिहेतुके कर्मान्यत्वपृथिवीत्ययोः सामानाधिकरण्येऽक्षत स्वात्तयोरतिव्याप्तिमाशझ्याह । सत्वनिष्ठति । (दी.) सत्यनिष्ठद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यस्य च त, निष्ठकर्मान्यत्वसामानाधिकरण्यमतिरिक्तत्ति, गुणे तदभा। वावच्छेदकावच्छिन्नचिकत्वात् । पृथिवीत्वादिसामानाधि. करण्यं तु न्यूननि, जलादौ तदवच्छेदकावच्छिन्नवृत्त्य- भावप्रतियोगित्वात् । साध्यच्यापकानां सद्धती उपाधित्ववार- णाय साधनतावच्छेदकभिन्नेनेति तदनवच्छवार्थकमित्याहुः । (गा०) गुणे तदभावायच्छेदकायच्छिन्नत्तिकत्यादिति । तथा नाcिation नोक्तम्पमिति भावः। एतच सामानाधिकरण्यस्याच्याप्यवृत्तित्वारि 14.

·३ ६२७ . अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । प्रायेण । तदभाववदवृत्तित्वमात्रनिवेशे गुणवत्याधुपाधेरप्यसङ्ग्रहः । अन्यावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्याभावयति सत्वेन्यावच्छदेन तरसामानाधिकरण्यसत्यादित्यवच्छेदकावच्छिन्नत्योपादानम् । ज- 'लादावित्यादि । तथा च तदरच्छेदकावच्छिन्नवृत्तिकात्यन्ताभा- धाप्रतियोगित्वमेव तदन्यूनवृत्तित्वं न तूतरूपमिति भावः । गुण- वत्त्वादिसामानाधिकरण्यस्यापि साध्यसामानाधिकरण्यवति सत्वे न्यावच्छेदेनाभावसत्त्वात्तदवच्छेदकाच्छिन्नवृत्तिकत्वपर्यन्तमभावे विशेषणम् । विशेषणपदस्य समानाधिकरप्णत्वार्थकत्वे उदक्षरत्वा. दिफमेवैतत्कल्पे ऽस्वरसीजम् । (चि०) अत एव च तत्र साधनाव्यापकत्वे सति साधनांवच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं लक्षणं ध्रुवम् । व्यभिचारिणि साधने एकत्र साध्यतदभावयोर्विरो- धेनावच्छेदकभेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवयं साध्यसम्यन्धितावच्छेदकमस्ति । तदेव च साधनाच- च्छिन्नसाध्यव्यापकं साधनाव्यापकं तत्रोपाधिः । (दी.) ननु सर्वत्र सोपाधौ सर्वेणोपाधिना साध्य. 'सम्बन्धोऽवच्छियते इति न नियमः । अयं मत्यक्षो मूर्तवा- 'दित्यादावुद्भूतरूपवत्त्वादेस्तदसम्भवादित्यत आह । अत एवं च तत्रेति । यत एवं उद्भूतरूपयत्वादेर्न तथात्वसम्भवः, अत एव तत्र तादृशनियमवादिमते इदं लक्षणमिति । साघ- नाव्यापकत्वमिह साध्याभावविशिष्टसाधनव्यापीभूताभाव- प्रतियोगित्वं तादृशसाधनासामानाधिकरण्ययिह पर्यवसितम् । तेनोपदर्शितोद्भूतरूपवत्त्वव्युदासः । (गा०) पफव्यक्तिविपक्ष के सर्वेपामेवोपाधीनां साम्पसम्बन्धि. तापच्छेदकविशेषणत्यस्याक्षतत्वात् सर्वप्रेति । पक्ष्यमाणस्थल. ऽपि महत्त्वविशिष्टोदभूतरूपायुपास्तथात्वात् सर्वेणेति । अघ. छिपते इत्यस्य विशेपणीभूयेत्यादिः। अतो यस्यमाणस्थळे उद्भूत- ·६२८ अनुमानगादाधर्याम् पसामानाधिकरण्यस्यान्यूनयत्तित्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याव च्छेदताया अक्षतत्वेऽपि नासङ्गनिः, तथापि साध्यशून्यहेतुमति परमाणो तत्सत्त्वेन विशेषणत्वासम्भवात् । तदसम्भवात् । 4. घच्छेदफाये सति विशेषणत्वासम्भवात् । अत पवेत्यत्रैतत्पदस्य परामर्शनीयं व्याचष्टे । यत एवेति | पवकार सम्पातायातः । मत इत्येत्परामर्शनीयमध्ये ऽवधारणानुपयोगात् । न तथात्व सम्भव इति । तथात्वासम्भवन । तस्योपाधित्वानुपगमेन । उपाधि स्वस्य तथात्वनेयत्यमित्यर्थः । अतो नात इत्यस्य प्रकान्तवाचि. त्यानुपपत्तिः शङ्कानुद्धारो घार त्यस्य व्याश्या ताशनिय- मघाविमते इति । लक्षणमित्यन्तस्यानुकरणम् इदं लक्षणमिति । उक्तस्य उपाधित्वे लक्षणस्य तनावृत्ततया लक्षणं सदोपं स्यादि त्युष्टम्भसङ्गमनाय लक्षणघटकसाधनाव्यापकत्वदलं तद्यावृत्तं नि. वैक्ति । साधनेति । असम्भववारणाय साध्याभाचविशिष्टेति । वाशसाधनवनिष्ठत्वमुद्भूतरूपामावादरपीति अभाचे व्यापकत्व. निवेशनम् । लाघचाया | ताशेति । साध्याभावविशिष्टार्थकम् । यद्यप्युपाधिताघटकसम्बन्धेनासामानाधिकरण्यनिवेशधाव्या- जातिमान्मे यत्वादित्यादौ तारशसाधनाधिकरणजात्यादौ समवायेन।' वृत्यप्रसिद्धया समवायेनोपाधेः सत्त्वादेनं सङ्घहो यथाश्रुते । तथापि ' तारशसाधनस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नाभावोऽत्र विव- क्षित इति न दोषः साध्यसाधनत्वभेदेनोपाधित्वभेदादु योरशसाध्य: शून्पयाडशसाधनवति येन सम्बन्धेन पृत्तिरप्रसिद्धा तेन सम्बन्धेन तत्साध्यकतत्साधनकोपाधित्वे एतहलनिवेश एव नास्तीति घाऽभिः प्रायः । तेन । यथाश्रुतसाधनाव्यापकत्वपरित्यागेन । .विशेष्यदलस्य तदन्तर्गतसाधनावच्छिन्नत्यविशेषणदलस्य च फलं दर्शयति । अथेत्यादिना । (दी) अथ प्रत्यक्षो व्यत्वादित्यादी घटवादावतिव्या- प्तिः । साध्यव्यापकत्वेन विशेषणे च स श्यामो मित्रातनय- स्वादित्यादी शाकंपाकजवादावन्पातिरत उक्तं साधना- बच्छिन्नेत्यादि। (गा०)उपदीशतस्थले उद्भूतरूपादीनां व्यभिवारोनयनसमर्था- ·'अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । ६२९ नामपि यतो ऽनुपाधित्वं तद्वीजप्रदर्शनपरतया व्यभिचारिणीत्या. दिग्रन्थस्य प्रकृतोपयोगितां दर्शयति । साध्याभावति । (दी०) साध्याभावसम्बन्धिनि विरुद्धस्य साध्यसम्ब- न्धस्यावच्छेदकभेदं विनाऽनुपपद्यमानस्यावच्छेदकीभूयोपपादन- मुपाधिफलम् , तदसमर्थानां चोपदर्शितोद्भूतरूपवत्वादीनां 'नोपाधिभावः सम्भवतीत्याह । व्यभिचारिणीति । व्यभि- चार: सपक्षविपक्षत्तित्वम् । (गा०) सम्यन्धः । सामानाधिकरण्यम् । विरुद्धस्य । साध्या- भावसम्बन्धविरुद्धस्य । विरोधश्चैकावच्छेदेनैफत्रावर्तमानत्वम् । तदसमर्थानामिति । मूर्तत्वादौ साध्यसामानाधिकरण्यानवच्छेदका- प्वाधवच्छेदेनो भूतरूपादिसामानाधिकरण्यसत्त्वेनातिप्रसक्तया न तस्य साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमित्याशयः। विपक्षगा- मित्वरूपव्यभिचारवति विरुद्ध साध्यसम्बन्धाभावेन साध्यसम्ब. धितावच्छेदकस्यावच्छेदकत्वावश्यकत्वासम्भव इत्यतो व्यभिचा- रिणीत्यत्र व्यभिचारं व्याचष्टे । व्यभिचार इति । (चि०) अत एव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति' सङ्गच्छते । अन्यथा व्यभिचारादेव तत्रागमकत्वेन व्यभिचारेण न तदनुमानम्, अप्रयोजकत्वात् । (दी०) अथ विपक्षगामित्वरूपन्यभिचारोन्नयनमेवोपाधि- फलम् । तच्चोद्भूतरूपादीनामप्यस्तीत्यत आह । अत एवेति । (गा०) सपक्षगामित्वज्ञानस्यानुमानाधिरोधितया तद्घटितव्यभि- चारस्योपाधिनानुमानमफलमित्याशयेनाह । विपक्षगामित्वरूपेति । अस्तीति । तत्कुतस्तस्यानुपाधित्वमिति शेषः । आहेत्यस्य व्य. भिचारोनयनस्योपाधिफलत्वे प्राचीनप्रवादासङ्गतिमित्यादिः। एवं चात पवेति भूलस्य विरोधमझनमात्रस्योपाधिफलत्यादयेत्यर्थः । थन्यथा । व्यभिचारोनयनस्य तत्फलत्वे । व्यभिचारादेव । उपाध्य. नुमापफत्वेनाभिमताध्यभिचारमानादेव । तम । व्यभिचारिणि हेतो।" अगमकत्ये । अननुमापफत्वनिर्वाहे । व्यभिचारेण न वदनुमानम् ।

·J अनुमानगादापर्याम् उपाध्यनुमानम् । उपयुज्यते इति शेषः । अप्रयोजकत्वात् । निष्फ. लत्वात् । तथा च उपाध्यनुमापकतानिर्वाहकस्य व्यभिचारे उपाधि. नियमस्य प्रदर्शनपरोक्तप्रचादोऽसत स्यादेति मूलाशय इति दी. धित्यनुसारण मूलव्यायया। गुरुमतोपाटम्भनातएयप्रयं व्याख्यायाचार्यमतपष्टम्भेन चतुर्थ- मतपवेत्यादि व्याचष्टे । यत एवेत्यादिना । (चि०) अत एव च तस्प साध्यसम्बन्धितावच्छे.. दकरूपलक्षणा व्यासिः साधनताभिमते चकास्तीति स्फटिके जपाकुसुमयदुपाधिरसावुच्यते । लक्षणं तु साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक- त्वम् । चिपमव्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्यः । प्रवृत्तिनि- मित्ताभावात् । दूपकता च तस्य व्यभिचारोन्नायक- तया । न च व्यभिचारोन्नायकत्वमेवोपाधित्वम् । अप्रयोजकसाध्यव्यापकव्यभिचारिणोऽप्युपापित्याप- तेरिति । (दी०) यत एव साध्यसम्बन्धितावच्छेदकं रूपं व्याप्तिः,, सोपाधौ तु स्वाभाविकं हेतुतावच्छेदकं न साध्यसम्बन्धिताव- छेदकम् । यत एव स्वसमीपवर्तिनि स्वसमानाधिकरणे व्यभिचारिण हेतो स्वनिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूप- लक्षणव्याप्तिसङ्क्रामकता साध्यव्याप्यस्यैवोपाधित्वमाचार- नुमन्यते इत्याह । अत एवेति । (गा०) स्वाभाविकम् । शुद्धम । न साध्य सम्बन्धितावच्छेद कमिति । इति न तनोकाव्याप्तिरिति शेषः । स्वसमी. पतिनात्यायुपपदार्थविवरणम् । स्पनिछेत्यादिकमादधाती- त्यर्थः । सङ्क्रामकतया । आरोपजनकतया "व्याप्यस्यैवेति । विपमन्यापकस्य स्वनिष्ठव्यापयप्रसिधा उक्त- योगिकमाचिनिमित्तानाकान्तत्वादिति भावः ।, पवं च मूले अ- साध्य ·अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । सावित्यस्य समन्याप्त एवेत्यर्थः । सोपाधावपि साधनतावच्छे- दकस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्व तत्रापि उक्तव्याप्तिप्रसक्त्या मारोपानुपपत्त्या उपाधिपदस्य यौगिकत्वानुपपत्तेरुपष्टम्भसङ्गतिः। यद्यपि शुद्धस्य साधनतावच्छेदकवद्वित्वादेः साध्यसम्बन्धि. तानवच्छेदकत्वेऽपि विशेषणान्तरावच्छिन्नस्यातथात्वाद्याभिचारि- ण्यपि साधने साध्यसम्बन्धितावच्छदकरूपलक्षणाव्याप्तिरस्तीति तत्सङ्क्रामकत्वानोपाधेः । न च शुद्धसाधननावच्छेदके स्वनिष्ठव्या. प्त्यभेदसङ्क्रामकतासम्भवानानुपपत्तिः शुद्धवहित्यादौ विशिष्टवाहि- त्ववाद्यवच्छिन्नभेदविरहेपिविशेषणान्तर्भावेण वह्नित्वादिपयाप्तायाः साध्यसम्बन्धितावच्छेदकताया व्यासज्यवृत्तित्वेन तदवच्छिन्नभेदस्य ताशसाधनतावच्छेदके सत्वात्तत्र ताशावच्छेदकत्यरूपव्याप्ति- स्वावच्छिन्नाभेदग्रहस्यारोपत्वादिति वाच्यम् । तादृशी व्याप्ति- सङ्क्रामकतामादाय स्फटिके लोहिते जपाकुसुममुपाधिरितिवत् प्रहते वहित्ये धूमव्याप्तावयमुपाधिरित्यस्यैव व्यवहारस्य सम्भ. 'थात्, न तु वह्रो व्याप्येऽयमुपाधिरित्यादेः । एवं येन सम्बन्धेन यत्सम्बन्धिनस्तेन सम्बन्धेनान्यत्रारोपः स एव तत्रोपाधिरिति व्य. घडियते । स्फटिकादौ जपाधारदेशादिसंयुक्तजपादिरूपलोहितपदा. र्याभेदारोपमादाय तथाव्यवहारविरहात् । न च जराधिकरणदेशे न तादृशारोपजनकत्वं अपि तु जपाया एवेति सम्बन्धैश्यानपे. क्षायामपि नेप दोप इति वाच्यम् । एवमपि चक्षुःसंयुक- जपारूपलोहितपदार्थाभदारोपमादाय चक्षुपोऽप्युपाधिव्यवहारस्य दुरितया सम्बन्धैक्यस्यापेक्षणीयत्वात् तत् कथमुपाधिभिने त. शिवव्याप्स्यभेदारोपमादायोपाधिव्यवहार इति । तथापि व्याप्तियो. धकपदसमभिव्याहतोपाधेिपदस्य स्वनिप्रसाध्यसम्बन्धितावच्छेद करूपव्याप्ती स्वभिन्नसमभिव्याहतपदोस्थाप्यतावच्छेदकवाहित्या- दिसम्बन्धेन सङ्क्रामकता तत्प्रत्यायकत्वमेव स्वीक्रियते तथाविध. सम्बन्धेन च वयादौ तथाविधव्याप्तेर्वाधानानुपपत्तिः । तेन सम्बन्धेन तस्या उपाधिनिष्ठत्वचिरहेऽपि न क्षतिः। च्यातियोधक. सममिव्याहारस्थले सम्बन्धैक्यस्यानपेक्षितत्वादिति । अथ स्फटिकलौहित्य जपाकुसुममुपाधिरित्यादौ समीपवर्ति स्फटिकादी स्यधर्मलाहित्यादिसड्झामरत्वं जपाकुसुमादेः प्रती.

·अनुमानगादाधर्याम् यते तत् कथं उगपाद्यताम् । विशिष्य लौहित्यस्फटिकाअन्तर्भाधण शक्तिकल्पने शपत्यानन्त्यान्। उपपदार्थ समीपयतिनि स्फटिकादेरा. धानघटकम्वधर्म लोहित्यस्याप्यभेदान्वयवलाचादशप्रतीतिरित्यपि ना समानविभक्तिकपदोपस्थाप्ये पर नामार्थस्याभेदान्वयव्युत्पत्तेः । स्फटिकादेरितरविशंपणतयोगस्थितयन समीपवर्तिनि विशेषणतया अन्यथासम्भवात् । समासघटकविशेषणपदस्य पदान्तरसापेक्षत्वे. सामर्थेन समासानुपपत्तेश्च । यश स्वधर्मान्वय्यभेदो लोहित्यादि:' पदोत्तरसप्तभ्यर्थ इति तदपि न । अभेदे सप्तम्या अननुशिष्टत्वात् । एवं लोहित्यादौ स्फटिकारेरन्ययेऽयोग्यत्वम्, अनन्यपे चासामध्यन समासानुपपत्तिः। अत्राहुः । स्फटिकस्य लौहित्यमिति पीसमासे स्वविशेष्यता निरूपितप्रकारतारूपसम्बन्ध एप पाठयर्थः । शानसमभिव्यादा रस्थले शानविपयितासम्बन्धयोधकत्वस्य पष्टया व्युत्पन्नत्वात् । लोहित्यादिपदोत्तरसप्तम्या निरूपित्तत्वमर्थः । निरूपकस्याप्या. धारत्वात, अन्यथा पृथिव्यां रूपगन्धयोः सामानाधिकरण्यमित्या- दो सप्तम्यनुपपत्तेः । निरूपितत्वस्य चाधानघटकस्वधर्मप्रकारि- तायामन्ययः । निरूपकप्रकारभेदे च प्रकारिताभेदस्यावश्यकरवात, स्वधर्मनिरूपितप्रकारिताया लौहित्यादिनिरूपितत्वस्य स्वधर्मलौहि- त्याचोरभेदनिर्वाह्यतया अर्थतस्तदभेदलामा, न तु साक्षाच्छन्दतः। सप्तम्यर्थः प्रकारिता तस्याः स्वधर्मप्रकारकनमेऽन्वय इति न साधीय. । स्वधर्मलौहित्ययो देऽपि उभयप्रकारकसमूहालम्पन- प्रतीतिसम्भवात् । प्रतीत्यनेदस्य प्रकाराभेदानाक्षेपकत्वात् । न च स्वधर्मलोहित्ययोरभेदशानं मानसमेय स्वीकार्यम्, तत्र चाऽनुपपचेर्नोपयोग इति वाच्यम् । मानसशाने उपस्थितविपरी- तकोटेरपि भानसम्भवेन निर्णयनियमानुपपत्तेः । एवं स्वधर्मप्रतीतो लौहित्यप्रकारकत्वोपगमे यत्र स्फटिकवये एकस्मिन्नेव वा अंशभेदेन जपापराजिताभ्यां लौहित्यनीलिम्नोर्युगपत् सक्रातिस्तत्र स्फटि. फलौहित्येऽपराजितोपाधिरिति प्रयोगापदुरत्याच । न चैवमपि स्फटिकादिसमीपवर्तिनोरभेदाक्षेपकाभावेन तर लामो दुर्घटः । एवं यत्र स्फटिकव्यको सिन्दूराद्युपाधिसमवधा- नावेव शुक्लस्वाभायादिनमस्तस्यक्तावप्येतदशुक्लत्वे जपोपाधिरिति ३ ·अत एवचतुष्टयमकरणम् । ताशप्रका- व्यवहारापत्तिः । जपाया अपि तदंशे प्रकार परताश्रयस्ववृत्तिशुक्लत्वा. भावस्य अन्यत्र स्वसमीपवर्तिनि सङ्नामकत्वादिति वाच्यम् । समापचतिविशेष्यकत्वावच्छिन्नायां स्वधर्मप्रकारितायां स्फटि- कादिरूपविशेष्यनिरूपितमकारताविशिष्टलौहित्यादनिरूपकत्वेन अ. न्वयोपगमाद् विशेषणीभवन्त्यां प्रकारतायामपि रितानिरूपकत्वलाभात्तद्विशेष्यांशे प्रकारताया एव च तद्विशेष्यक. स्वावच्छिन्नप्रकारितानिरूपकत्वेन अर्थत एव समीपवर्तिनि स्फटि- कायभेदलाभात् । लोहिने स्फटिके जपोपाधिरित्यादौ अभेदेन लोहितसङ्क्रामकत्वं प्रतीयते स्फटिकादिपदं लक्षणया स्फटिकादि. विशेष्यकप्रतीतिप्रकारपरम्, तस्य च अभेदेन लोहितादिपदार्थ- इन्वय इति दिक् । उपाधिपदस्य केवलयौगिकत्वे साध्यन्यूनवृत्तावपि स्वनिष्ठ. न्याप्तिसङ्क्रामकत्यसत्त्वादुपाधिव्यवहारापत्तिरिति शङ्कानिराकर- णपरत्वेन लक्षणं वित्यादिमूलं प्रकृते सगमयति । साध्यति । (दी०) साध्यन्यूनवृत्तावुपाधिव्यवहारं दूपणापयिकरूप- स्यावश्यं वाच्यतयोपाधिपदस्य योगरूदित्वव्यवस्थापनेन नि- राकुरुते । लक्षणं विति । लक्षणम् । लक्षणोपयिक रूपम् । 'साध्येति । अत्र साध्यव्यापकत्वमात्रं विवक्षितं तावतैव साधन. बचितव्यतिरेकेण साध्यव्यतिरेकानुमानसम्भवात् । साधनवति व्यापकनिवृत्या साध्यसाधनसम्बन्धनिचिसिद्धावर्थात्साध्य- निवृत्तिः सिद्ध्यति इति प्रकारान्तरप्रदर्शनाय परं तथाविधी- •क्तिः । रूढ्या न्यूनवृत्तावुपाधिस्वव्यवहारं निरस्य योगेनाधिक- वृत्तौ तन्निरस्यति । विपमेति । प्रवृत्तिनिमित्तम् । यौगिकम् । व्यभिचारोन्नायकत्वमेवत्येवकारेण योगार्थानादरं सूचयति । उपाधित्वम् । उपाधिपदपत्तिनिमित्तम् । उपाधिता । उपाधि- पदवाच्यता । योगादरे तु लाघवात्साध्यव्यापकतामात्रे रू- विरिति भावः ॥ इति ज्याप्तिवादः समाप्तः ॥ A ·. अनुमानगादाधर्याम् (गा०) घाच्यतया । सव्यर्थतावच्छेदकतया। विषमव्याप्तेऽति- प्रसत्या नास्य लक्षणत्वमिति लक्षणपदं व्याचष्टे । लक्षणमिति । सम्बन्धव्यापकत्वपर्यन्तं साध्यव्यभिचारानुमापकतायामनुपयुक्त मिति तस्याविवक्षितत्वमाह । अति । ननु तस्याविवक्षा- यां तदभिधानमयुक्तमत आह । साधनवतीति । प्रकारान्तर प्रदर्शनाय । व्यभिचारानुमानसम्मवप्रदर्शनाय । योगेन । अब- यवार्थान्वयेन । अधिकवृत्तावपि दूपणापयिफरूपात्मकप्रवृत्तिनि- मित्तसत्त्वात् प्रवृत्तिनिमित्ताभाचादित्यसङ्गतमता आइ । प्रवृत्ति निमित्तमिति । यौगिकम् । योगलभ्यतावच्छेदकम । व्यभिचारो. नायकत्वमेवेत्येवकारस्योक्तरूपे रूढ्यर्थतावच्छेदकत्वव्यवच्छेदमा- प्रपरत्वेऽप्रयोजकेत्याधुपाधिव्यवहारापादनमसतं स्यात् तत्र यो. गलभ्यस्यनिष्ठन्याप्तिसङ्क्रामकत्वाभावादित्यतश्च स्वनिष्ठव्याप्तिस. क्रामकत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वव्यवच्छेदपरतापि तस्येत्याह । व्य. भिचारोन्नायकायमेवेतीति । उपाधित्वमित्यस्यार्थी यदि व्यभिचारो. नायकत्वं तदा अभेदेन व्यभिचारोनायकत्ये तदन्वयानुपपत्तिरतो व्याचष्टे । उपाधित्वमिति । उपाधितापत्चरित्यत्र उपाधिता यदि व्यभिचारोभायकता तदेशापत्तिरतो ध्याचप्टें। उपाधितेनि । नन्वेतदतिप्रसनवारणाय योगादरोऽप्यस्तु रूढिस्तु व्यभिचारो. नायकताविशिष्टे एवास्तामत आह । योगादरे इति । लाघवा. दित्यस्य व्यभिचारोवायफतापेक्षयेत्यादिः । साध्यक्यापकतामा- त्रे इति । मात्रपदेन दूपणापयिकरूपान्तर्गतसाधनाव्यापकत्वांशव्य- घच्छेदः । व्यभिचारिसाधनव्यापकस्य साध्याव्याप्यस्पनियमेन स्वनिष्ठव्याप्तिसड्कामकत्वाभापादेयानतिप्रसमादिनि । इति अनुमानगादाधर्यामत एवचतुष्टयप्रकरणम् ॥ इति व्याप्तिवाद: समाप्तः ॥

·अथ व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् ॥ (चि०) सेयं व्याप्तिन भुयोदर्शनगम्या, दर्श- नानां प्रत्येकमहेतुत्वात् , आशुखिनाशिनां क्रमिका. णां मेलकाभावात् । (दी०) व्याप्तिस्वरूपं निरूप्य परमतनिराकरणपूर्वकं स्व. मतेन तद्होपायमभिधातुं प्रथम प्राभाकरमतमुपदर्शयति । सेयमित्यादिना । दर्शनानां प्रत्येकं वा हेतुत्वं मिलिताना वा ? मिलनमपि स्वरूपतो व्यापारतो वा ? आये दर्शनानामिति । द्वितीये आश्विति । क्रमिकाणामपि स्थिराणामस्थिराणामपि सहोत्पन्नानां मिलनमस्तीत्युभयमुपात्तम् । (गा)उपायाभावाद्याप्तिनिश्चयासम्भवेनानुमानप्रामाण्यं न सम्भ- यतीति चार्वाकपूर्वपक्षे भूयःसाध्यसाधनसहचारदर्शन व्याप्तिग्राहक- मिति जरनैयायिकसिद्धान्तः । व्याप्तिन भूयोदर्शनगम्या, अपि तु सझदर्शनगम्येति तु प्राभाकरमतं तदेव मतमादावुपन्यस्तं मूले सेयमित्यादिना । तत्र प्रथम साध्यसाधनसम्बन्धग्राह- कातिरिकानपेक्षग्रहकत्वरूपस्य सदर्शनगम्यत्वसाधकहेतोः सि- धर्य भूयोदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकतानिराकरणम् । यद्यपि व्याप्तिस्वरूपस्य मेयत्वादिना शान न भूयोदर्शनापेक्षा, अपि तु व्याप्तित्वेन तज्झाने एव । तथा च तेन रूपेण ज्ञाने तदपेक्षा. यामपि उपाध्यभावरूपव्याप्टेरधिकरणादिरूपतामुपगम्याधिकरणता. वच्छेदकादिरूपेण सदर्शनग्राह्यत्वे व्यवस्थापनीये न किञ्चिद्वाधक- मिति भूयोदर्शनस्य व्याप्तिप्राहकताखण्डनमनुपयुक्तम् । न च परमतनिराकरणायैव तत्खण्डनं न तु सरदर्शनमा. ह्यत्वसाधकहेतोः परिशेपस्य सिद्धार्थमिति वाच्यम् । तथा सति भूयोदर्शनादीनां व्याप्तिप्राहकतां निराकृत्य तस्मात्परिशेपेणेत्याधु.

·खण्डनमा अनुमानगादाधर्याम् . पसंहारविरोधात् । तस्मादित्यनेन साध्यसाधनसम्बन्धग्राहका. तिरिक्तानपेक्षग्रहकत्वरूपे परिशेपे भूयोदर्शनाग्राह्यताया हेतुत्वा भिवानात् । तथापि व्याप्तिप्रत्यक्षमाने एक कदाचिद भूयोदर्श नापेक्षा परिशेषासिद्धिनिवन्धनां नैयायिको यादतस्तत्र तदपेक्षा सझदर्शनमायन्यं च न भूयोदर्शनानपेक्षग्रहकत्वं भूयोदई नानुत्तरग्रहविषयत्यमेव ला, तधवस्थापनस्य व्याप्तिग्रहोपाय निरूपणानात्मकतया उपायाजशासायां । तद्यवस्थापने E-तर प्रसनात्। एतेन साध्यसाधनसम्बन्धग्रहस्वव्यापफविपयिताकत्वं तदित्या हेयमेव । बपि तु .साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकसामग्रीसामान्य माहात्वमेव तत् । न च तथाविधयत्किञ्चित्सामग्रीग्राह्यत्यव्यवस्थापनेनैव चावांक पूर्वपक्षनिराससम्भवात्ताशयावत्सामग्रीग्नाशत्वव्यवस्थापनमार्क चित्करमिति वाच्यम् । तारशकतिपयलामंग्या अग्राहकत्वे यादश. कारणविरहेणाग्राहकत्व साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकातिरिक्तस्य तस्य नियमानिर्वाहेण च तादृशकतिपयसामग्रीणामपि प्राहकता नोपेये. तेति सकलतादशसामग्रीग्राह्यत्वस्यैव साधयितुमुचितत्वात् । चा! कमतवद् भूयोदर्शनानुत्तरसाध्यसाधनसम्बन्धमहाविषयत्वस्य जर- यायिकमतस्यापि निराकरणस्योद्देश्यत्वाच । अत्र सेय व्याप्तिरित्यस्य दुर्निश्चयतया चार्वाकाभिमतानुमि त्योपयिकव्याप्तिरित्यर्थः । पक्षधर्मताया अप्यनुमित्योपयिकतया तद्यावृत्त विलक्षणमनुमित्यौपायकत्व पक्षतावच्छेदकमित्येतला. भाय व्याप्तिपदोपादानम्, न तु व्याप्तिय पक्षतावच्छेदफकोटि- प्रविष्ट किं तु मतभेदेनानुमित्यौपयिकीनां नानाव्याप्तीनामनुमि. तिजनकतापच्छदकप्रकारताविशेषत्वेन , पक्षवं योध्यम् । अता विशिष्य व्यापकसामानाधिकरण्यरूपमणिकाराभिमतव्याप्त पक्षत्वे अने उपाध्यभावरूपव्याप्तिग्रहे उपाधिज्ञानाद्यनपेक्षाव्यु- त्पादनेन परिशेषसाधनविरोधः । उपाध्यभावरूपव्यासपिशिष्योपा- दाने चानौपाधिमत्वज्ञानस्य व्याप्तिग्राहकतया भूयोदर्शनापेक्षामत. निराकरणविरोध इत्यादिकं समाहितम् ।

·HTMTIANE व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६३७ SARY भूयोदर्शनगम्यत्वं च भूयःसहचारदर्शनापेक्षग्रहकव्वम् । एवं- तकांद्यपेक्षग्रहकत्वमप्यने निराकरणीयमिति साध्यसाधनसम्बी ग्राहकातिारकयावद्विशेषापेक्षग्रहकत्वाभावकूटसिद्ध्या तदति- रिकापेक्षग्रहकत्वसामान्याभावरूपपरिशैपसिाद्धः । तदपेक्षग्रहकत्वं च तदभावप्रयोज्यस्वग्रहत्वावच्छिन्नाभावकत्वम् । विशिष्टयुद्धौ विशेषणानहेतुताया गुरुणानङ्गीकारेऽपि सहचारविशिष्टवैशि- ध्ययोधे सहचाररूपविशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुताया. स्तेनोपगमात् तादृशवैशिष्ट्ये एव तत्प्रसिद्धिः । तद्ग्रहे च भूयस्त्वविशिष्टसहचारदर्शनत्वेनाहेतुत्वेऽपि तद्ग्रहजनकताव. छेदकसहचारप्रकारकशानत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य भूयासह चारदर्शनप्रतियोगिकाभावस्य तद्ग्रहत्वावच्छिन्नाभावप्रयोजकत्या. त्ाव्याप्तिविशिष्टपैशिष्टयवोधस्य सहचारविशिष्टवैशिष्ट्यवोधतया तम सहचारप्रकारकशानहेतुत्वेऽपि तद्विशिष्टवैशिष्ट्यवोधानात्म. फतद्ग्रहसाधारणग्रहत्वावच्छिन्नाभावो न सहचारशानविरहप्रयुक्त इति नाभावसाधने वाधः। यदि च विशेषसामग्यभावकूटस्य सामान्यकार्याभावप्रयोज-. कतया व्यातिविशिष्टवैशिष्ट्यांधसामन्यभावकूटस्यापि व्याप्ति. ग्रहत्यरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावप्रयोजकत्वं सम्भाव्यते तदा व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नमयोजकत्वं निवेशनीयम् । हेतुमुख्य- विशेष्यकव्याप्तिग्रहरूपविशेषसामग्न्यभावसंघलितस्यैव व्याप्तिवि- शिष्टवैशिष्ट्यवोधसामग्यभावस्य व्याप्तिग्रहत्त्वरूपसामान्यधर्मा- चच्छिन्नाभावप्रयोजफतया नोकदोपः । व्यापकधर्मावच्छिन्नसाम. न्यभावस्य व्याप्यधर्मावच्छिन्नाभावप्रयोजकतया व्यापकताग्रह. त्वस्य भूयोदर्शनजन्यतावच्छेदकत्ववादिनां भूयोदर्शनामावस्य व्याप्तिमहत्यावच्छिन्नाभावप्रयोजकत्वमक्षतमेवेति न सिद्धसाधना- घकाशः । सहचारविपयफसमूदालम्यनरूपहेतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञानस्य प्रतियोगितानमुद्रया विशेष. णतावच्छेदकप्रकारकशानमुद्या या व्यापकताग्राहकस्य यस्ता. प्रशावच्छेदकत्व सानत्वेन रूपेणाभावस्तस्य व्याप्तिमहत्यापच्छिन्ना. भाषप्रयोजकतया यावारणाय सहवारमानमात्रप्रतियोगियोऽभायो निवेशनीयः।

·. . ६३८ अनुमानगादार्याम् খ যদি বিবিহিৰাই যিয়ারাসা शानहेतुतापि न गुरुसिद्धान्तस्तदा तन्मते निरुक्तभ्योदर्शनापेक्ष प्रहकायाप्रसिद्धिः। न च सहचारविषयकावनियतव्याप्तिज्ञाननिष्ठकारणताकानुः मितिधिपयसाध्यवरपक्षादी तत्प्रसिदिसौलभ्यम् । व्याप्तिकाना भावस्य साध्यवत्पक्षविषयकानुमितित्वावच्छिन्नामा प्रत्येव प्रयोज. कतया तस्य प्रत्यक्षसाधारणतविषयकमहत्वावच्छिन्नामावेऽवश्य विवक्षणीये तत्प्रत्यक्षावावच्छिन्नाभाये या प्रयोजकत्वादिति चेत् । तर्हि भूयासम्बन्धग्रहानपेक्षग्रहकत्यमेव तैः समर्थनीयं न तु तदपेक्ष. प्रहकत्वाभावः, तदनपेक्षाहकत्वं च तदमायाप्रयोज्यस्वग्रहत्त्वाव च्छिन्नाभायकत्वम् । सहचारग्रहाभावप्रयोज्यत्वप्रसिद्धिरनुमित्यभावे पर सुलभा, परिशेषोऽपि साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकानिरिकला. मात्यानपेक्षग्रहकत्वरूप एवोकरीत्या निर्वाच्यः। एतेन सामानाधिकरण्यविशिष्टवैशिष्ट्यवोधे सामानाधिकरण्य- प्रकारकशानहेतुतायाः उभयसिद्धस्वेऽपि प्रमेयत्वेन तद्विशिष्टवै. शिष्टयग्रहे सहचारग्रहस्याहेतुतया सहचारविशिष्टवैशिष्टधेऽपि सहचारग्रहाभाषप्रयोज्यस्वमहत्वावच्छिन्नाभावकत्वाप्रसिद्धिरित्यनु. पपत्तिरपि समाहिता। यद्यपि । व्यापकसामानाधिकरण्यरूपमणिकाराभिमतव्यामेरपि केवलसाध्यसामानाधिकरण्यत्वादिना ग्रहे भूयोदर्शनापेक्षा नास्तीति निरुक्तभूयोदर्शनामाहात्वं तत्र सिद्धमेव तथापि तन्मतेऽनोपाधि- कत्वमेतन्मते व्यापकत्व येनानतिप्रसकरूपेण सङ्घहीतु शक्यते ताशस्य पक्षतावच्छेदकत्वान्न दोपः। न च व्यापकताया अप्यभावत्यादिमात्रेण आहे सहचारदर्श- नापेक्षाविरहेण सिद्धसाधनं दुर्वारमेवेति चाच्यम् । निरुकभूयोदर्श- नाग्राहात्वे लौकिकरहस्यैव प्रवेशनीयत्वात् नेयायिकैर्व्यापकतासपा- भावस्य केनापि रूपेण लौकिकज्ञानस्य विना भूयोदर्शनमनः भ्युपगमात् । न च तर्हि न्यायमते व्यापकताया योग्यानुपलब्ध्यभावेनाती न्द्रियतया लौकिकप्रत्यक्षगम्यत्वमात्रसाधनेनैव नैयायिकमतस्य चार्वाकमतस्य च निराकरणासाहर्शनगम्यत्वतत्साधकभूयोदर्थ- - ·च्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६४१ (दी०) तृतीयमाशा निराकुरुते । न चेति । ज्यापकसा- ध्यसामानाधिकरण्यात्मिकायांव्याप्त साध्यसामानाधिकरण्यां. शस्य प्रथममेव गृहीतत्वादगृहीतव्यापकत्वांशग्रहे सहचारदर्शन- जन्यसंस्काराणां हेतुत्वं वाच्यं तच न सम्भवति भिन्नविषय- कत्वादिस्याह । समानेति । भ्रमस्त्वगृहीतभेदं ज्ञानद्वयं न तु वैशिष्टयावगाहीति भावः । (गा०) तथा च भूगोदर्शनजसंस्कारस्यापि हेतुत्वकथनं मू. ले संस्कारद्वारा भूगोदर्शनस्य तालाभायैव । एवं च भूयोदर्श. नस्य व्याप्तिग्राहकताप्रवादस्याप्यभङ्ग इति भावः । व्याप्तिप्रत्यक्षे एव भूयोदर्शनं हेतुरिति लाभाय इन्द्रियसहकता इति । प्रत्यक्षात्मक- साने संस्कारो न हेतुरिति नियमखण्डनाय प्रत्यभिज्ञायामिति । समानविषयकमेव मानं संस्कारजन्यमिति नियमाद्भिनविषयक- व्याप्तिज्ञान प्रति सहचारविषयकसंस्कारस्य हेतुत्वं न सम्भव- तीति समानविषयक इति मूलार्थः । तत्र च यदि संस्कारजन्य- शानमवश्यं स्वजनकसंस्काराविषयाविषयफमिति कथितनियमा. यस्तदा प्रत्यभिशाजनकसंस्काराविषयेदन्त्यस्य प्रत्यभिवाविप. .यतया व्यभिचारात् । न चोपनीतभानानीकर्तुर्गुगस्तत्तास्मरणेदन्त्वविशिष्टानुभयरूप- शानद्वयमेच प्रत्यभिझा, न तु विशिष्टविषयकं शानं तप चानुभवस्य संस्काराजन्यत्वात् स्मरणस्य च सस्कारविषयमात्रविषयकत्वान व्यभिचारावकाश इति वाच्यम् । प्रत्यभिज्ञायाः स्थैर्यसाधकत्वान्य. : थानुपपत्या विशिष्टमानस्वमभ्युपेत्यैवैतल्लिपनात् । अन्यथा स. मानविषयके स्मरणे इत्यनेनैव गतार्थत्वात्मत्यभिमायां संस्कारहेतु- तायाः पृथकधनासङ्गने। यदि च संस्कारजन्यं शानं स्वजनकसंस्कारविषयविषयक ताशसंस्कारविषयधिशेयकं या नियमार्थस्तदा हेतुर्मिकस. हचारप्रकाररूसंस्कारायापकसामानाधिकरण्यरूपम्याप्तिझानं हेतु. विशेष्यकं व्याप्तिविशेष्यकं वा भवतु उभययापि ताशसंस्कार. विषयविशेष्यकमेति कयं तारशनियमयलाचथायियसंस्कारस्य .

·६४२ अनुमानगादार्याम् ध्याप्तिग्राहकाप्रतिक्षेपसतिरित्यतः संस्कारोपनीतततापिशिस्य प्रत्यभिज्ञाने मुक्यविशेष्यतेव न तु तदविषयांशे पचित् प्रकारता पीति संस्कारजन्य यज्जानं तत् स्वजनकमस्कारविषयमुख्यविशेष्य. कमेवेति नियमाभिमायकतया मूलं सङ्गमयितुं व्यावष्ट । व्याप- फेति । प्रथममेव गृहीतत्वात् । ताशसंस्कार विनय गृहीत. स्वात् । च्यापकन्यांशस्य प्रहे व्यवधारणार्थः। तथा च साध्यमि- कव्यापकतामहत्यमेव तारशसंस्कारजन्यतावच्छेदकं न तु हेतुय. मिकव्याप्तिमहत्वम्, तथा च सति ताशसंस्कार विना व्यापकता प्रहस्य दुरवात, ताशसम्कार चिना फेवलव्यापकतामहो निष्ट पर तदानी व्यापकता न गृहाते इत्यस्यैव तद्धटिताया व्या. रग्रहे चीजत्वात् तदितरांशस्य तदानीमपि ग्रहादिति भावः । तष । तद्रूपावच्छिन्नहेतुत्वं च । भिन्नविषयकत्वात् । तपा- क्रान्तस्य व्यापकताविशेष्यकप्रत्यक्षस्य भिन्नमाविषयकत्वात् । ताशसंस्कारविषयाविशेष्यकत्वादिति यावत् । न च व्यापकताप्रकारकप्रत्यक्षत्यस्य जन्यतावच्छेदकत्वाधारक- ताप्रकारकक्षानस्य च तारशसस्कारविषयसाध्यविशेध्यकत्वान्न ता. शसंस्कारस्थ व्यापफताग्राहकनामतेऽपि नियमानुपपतिः । सस्कार जन्यशाने तारशमुख्यविशेष्यविशेष्यकत्यनियमस्य घटवभूतलादि. विषयकसस्कारेणापि भूतलाधनद्वोधकदशायां घटादिमुण्यविशे. यस्मरणजनतेन कवयितुमशक्यत्वात् । साध्य मुख्यविशेष्य. कसाधनसहचारशानजन्यनारशसस्कारस्य व्यापकताप्राहकत्वोप- गमेनापि तत्र ताशनियमस्य सस्वाति वाच्यम् । साध्यव्या- पकताविशेष्यकप्रत्यक्षस्य सादर्शनादितो धारणानुरोधातदिशे- ध्यकतत्प्रकारकप्रत्यक्षसाधारणधर्मस्यैध जन्यतावच्छेदकत्वधी- ध्यमित्याशयात। रजतादिगोचरसंस्कारजन्यस्य शुन्यादौ रजतादिभ्रमस्य ता. शसंस्कारविषय विशेष्यकामावादुकनियमे व्यभिचार हत्या- शक्षा निराकरोति । भ्रमस्त्विति । अगृहीतभेदम् । भेदाग्रह सहितम् । शानद्वयम् । रजतादिस्मरणशक्तवाद्यनुमवरूपम् । ते रन्यथाख्यात्यनभ्युपगमादिति भाव पिच च तत्र शुक्याद्यनुभव. स्थ संस्काराजन्यावासस्कारजन्यरजतादिस्मरणे च सस्काराषि: - ·व्याप्तिग्रहोपायमकरणम् । ६४३ पयरजतादिविशेष्यकत्वसत्त्यानोकानुपपत्तिरित्याभप्रायः। अथ संस्काराणां स्वाविषयपदार्थविषयताघटितधर्मावच्छिन्न. न्यवानिरूपकत्वनियमेऽपि व्याप्तिमहत्वस्यापि भूयोदर्शनजसंस्कार. जन्यतावच्छेदकत्वं न सम्भवति व्याप्तिविषयतानिवेशात्, तादृशसं. स्काराविषयव्यापकत्वविषयताया अपि तजन्यतावच्छेदकगर्भे नि. घेशादतस्ताइशनियमपरतया यथाश्रुतस्य सङ्गतर्भूयोदर्शनजन्य. संस्कारस्य व्याप्तिग्राहकतावादिमते व्यापकताग्रहत्वस्य तजन्य. तावच्छेदकताया आवश्यकत्वं व्यवस्थाप्य तदसम्भवपरतया भूल. व्याख्यानमनुचितम् । एवं भ्रमस्य विशिष्टज्ञानत्वेऽपि रजता. दिभ्रमनिरूपिनशुक्त्यादिविषयताया रजतादिगोचरसंस्कारजन्यता- वच्छेदकाघटकत्वादुक्तनियमस्याव्याहतत्वादन्यथाख्यातिप्रतिक्षेपोऽ. प्यनुपयुक्त इति चेन्न । संस्कारस्य व्याप्तिग्राहकतामत व्याप- फतामहत्वस्योक्तयुक्त्या तजन्यतावच्छेदकत्वं वास्तवम् । एवं भ्र. मस्य शानद्वयात्मकत्वमपि गुरुमते तथेति तदभिप्रायेण यथाश्रुत. नियमपरतवोपपत्रीशनियमपर्यन्तपरताया मूलस्यायुतत्वात् । केचित्तु संस्कारस्य तदंशे तद्धर्मवैशिष्टयावगाहिन एव तदेशे तसर्मभासकत्वनियमो गुरूणामभिमतः । अत एव तेषां न पक्ष. धर्मादौ व्याप्तिधानसम्भव इति मानदयरयानुमितिहतुना । तारशस्य च नियमस्यान्यथाप्यातिवादिनां मते ऽसम्भपटुक्तिकतेत्यन्यथा- ख्यात्पनभ्युपगमस्य स्फुटीकरणम् । सहचारदर्शनजन्यसंस्कारस्य गतिवट सहचारमात्रग्राहकत्वे तारशनियमाविरोधाद् व्यापकता. शप्राहकत्वं तस्य प्रागुपदर्शितमित्याहुः । तषिन्त्यस् । संस्कारस्य स्वाविषयमानाप्रयोजकत्वनियमेनैव प्रकृतोपात्तीमघटिनोकनियमे व्यभिचाराशया भ्रमस्वित्यादिनियमस्य फथनायुक्तस्यात् । (चि०) किं च सम्बन्धभूगोदर्शनं भूयासु स्थाने पु दर्शनं भूयसांपा दर्शनं भूयांसि पा दर्शनानि न तथा ? एकन रूपरसयोव्यत्यघटत्ययोश्च व्या. प्तिग्रहात् । एकवच धारावाहिके तद्वीप्रसङ्गात्, भू. यस्त्वस्थ निचतुरादित्वेनाननुगमाच । अपि च पार्थि- ·६४४ अनुमानगादाधाम् अत्यलौहलेख्यत्यादौ शतशो दर्शनेऽपि व्याप्तधग्रहात्। तसहकृतं तथेति चेत? तर्हि सहचारदर्शनव्यभिचा. रादर्शनसहकृतः स एच व्याप्तिग्राहकोऽस्तु आवश्य. कत्वात् , किं भूपोदर्शनेन ? न च तेन विना तर्क एवं नावतरति । प्रथमदर्शने व्युत्पनस्य तर्कसम्भवात् । (दी०) न तया । न च्यातिपादकम् । व्यभिचारादर्शनं व्यापारतया सहकारीति व्यभिचारादर्शनसहचारदर्शनसह- कनस्तर्क एव व्याप्तिग्राहकः । भूयोदर्शनं तु कचित् तर्कवृत्ता- चुपयुज्यते इति निलितम् (गा०) न तधेत्यस्य न भूयोदर्शनपदार्थ इत्यर्थकत्वं न सम्भव तीति व्याप्तिप्राहकत्वाभावार्थकतया व्याचष्टे । न तथेति । तथ च भूयोधिकरणनिरूपितसाध्यसाधनसहचारदर्शनरूपो भूय सा ध्यसाधनसहचारदर्शनरूपः साध्यसाधनसहचारविषयकभूयो. दर्शनरूपो वा सम्बन्धभूयोवर्शनपदार्थो न व्याप्तिग्नाइक इति किं चत्यादिम्लार्थः। ननु व्यभिचारादर्शनस्य हेतुत्वेनान्यथासिद्धतया ब्यभिचा- रशानविरोधिनस्तर्कस्यान्यथासिद्धिरिति भूयोदर्शनसहकृतस्य त. कंस्य व्याप्तिग्राहकत्वापादनासतिरित्यदाह । व्यभिचारादर्श- नमिति । व्यापारतयेति । तत्प्रयोज्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वमेव तयापारत्वम् । प्रयोज्यत्यं च प्रतिबन्धकसत्त्वात्कार्याभाव इति प्रती. तिसाक्षिकः स्वरूपसम्बन्धविशेषो नित्यस्यापि व्यभिचारज्ञानामाव. स्येति तस्य तर्कव्यापारतेनि । तेन तो नान्यथासिद्धो व्या. पारेण व्यापारिणस्तथात्वाभावादिति भावः । न च तर्फस्य हेतुत्वे साक्षादपि तस्य तथात्वसम्भवेन कि व्यभिचारशानाभावस्य तद्यापारतया? न हि तर्कस्य हेतुत्वे व्याप्ति- प्रत्यक्षे सशयसाधारणव्यभिचारज्ञानप्रतियन्धकतायां किमपि प्रमा णमस्तीति वाच्यम्। तर्का व्यभिचारशद्वानिवृत्ती सत्यां तकविना- शेऽपि न्याधिग्रह इति तदाशयात् ।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ननु भूयोदर्शननिरपेक्षतर्कस्य व्याप्तिग्राहकत्वे भूयोदर्शनस्थ व्याप्तिग्राहकताप्रवाव्याघात इति कथं न चैवमेवास्त्वित्यादिने. पत्याशङ्केत्यत आह । व्यभिचारादर्शनेति । क्वचित्तप्रवृत्तावि. ति । गत्र प्रथमद्वितीयदर्शनदशायां धूमे वह्वयसमवहिताजन्यत्वं न गृहीतं अपि तु भूयोदर्शनोत्तरमेव तत्र भूयोदर्शनात् कार्यकारणभा. वनिश्चयेन व्याप्तिग्राहकतर्कप्रवृत्तेरिति भावः। तथा च भूयोदर्श- नस्य व्याप्तिग्राहकताप्रवादः काचित्कन्याप्तिग्रहोपयोगितापर इति तस्य व्याप्तिग्रहकारणत्वपिरहेऽपि न नैयायिकानां स्वमतप- रित्याग इति भावः। (चि०) न चैवमेवास्तु । तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूल- कत्वेनानवस्थानात् । जातमात्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिहेत्व- नुमितिजनकव्याप्तिज्ञानं तर्क विनैवातो नानवस्थेति चेत् ? तर्हि व्यभिचारात् सोऽपि न व्याप्तिग्रहे हेतुन चैतदुद्धाववान्तरजातिरस्ति । सामान्यप्रत्यासत्या सर्वोपसंहारादविनाभावग्रहः सामान्यरूपताच न स- कृद्दर्शनगम्येति भूयोदर्शनापेक्षेति चेन्न । सामान्पस्य हि प्रत्यासत्तित्वं लाघवान्न तु सामान्यतया ज्ञातस्य, तदनभ्युपगमाच । न च काकतालीयत्वादिशङ्काव्यु- दासार्थ द्वितीयादिदर्शनापेक्षति वाच्यम् । द्वितीया- दिदर्शनेऽपि शङ्कातादवस्थ्यात् । न त्वनौपाधिकत्व- ज्ञानं व्याप्तिज्ञाने हेतुः । तद्देशकालतत्रावस्थितघटा- दीनामुपाधित्वशानिरासः कस्यचित् साधनव्याप- कत्वज्ञानेन कस्यचित् साध्याव्यापकत्वज्ञानेन स्यात्, तच भूयोदर्शनं विना नावतरतीति चेन्न । अयोग्योपा- धिव्यतिरेकस्यानुमानाधीनज्ञानत्वेनानवस्थापातात् । (दी०) नैयायिकमतमाशझ निराचष्टे । न चैवमिति । .

·अनुमानगादापर्याम् जातमात्रस्येति । तथा च तन्मूलको व्यामचन्नरग्राहकनका चतार इति भावः । तहीत्ति । न च व्याप्तिप्रत्यक्षं पनि तकों हेतुस्तत्तु स्मरणमिति न व्यभिचारावकाशः, गिनानुभव स्मरणस्पायोगात् । न च जन्मान्तरीणः सः । जन्मान्तरेऽपि पर्यनुयोगवादवस्थ्यात् । अनादित्वेन च परिहारः परतो दि- चारयिष्यते । न चेति । मानाभावात्, तर्कस्य च हेतुत्वासिद्धः । यदि चागृहीतस्यागृहीतपुरोवर्तिसंसर्गस्य वा प्रत्यासतित्त्वे तिप्रसस्तदा पुरोवर्तिनि तद्ग्रहो मृग्या न तु सामान्यत्वे नेत्याह । न विति । (गा०) ननु जातमात्रस्य प्रवृत्यादिजनकातिलाध्यत्वानुमित्यापयि. कच्यातिमहस्य तर्क विनोत्पत्चावपि वद्विधूमादिव्याप्तिप्राइकनमुल. घ्याप्तितन्मूलापरव्यामिपरम्परान्तर्गतानां सकलव्याप्तीनां तर्काधी. नप्रहसामान्यकत्वोपगमेऽपि ताशव्याप्तिग्रहसामान्ये उक्तानिएप्र. दर्शनस्य दुर्गरत्वमित्याशद्वां परिहरति दाधितो । तथा चति । तन्मूलक इनि । तदिव मूलं यस्यति व्युत्पत्या तत्तुल्यतर्कान पेशकाचिकव्याप्तिप्रहमूलक इत्यर्थो यशपतिप्रभृतिव्याख्या नुसारेणैव कर्तव्यः । सः । जातमात्रचालकोयन्याप्तिस्मरणमूलभूः तो ऽनुभवः । पर्यनुयोगेति । तादृशानुभव एव तांपेक्षयानवस्था- सत्यादिति भावः। नन्धियमनवस्था न दोपाय जन्मप्रवाहस्यानादिनया सर्चव जन्मनि स्वस्थपूर्वजावतर्कापेक्षव्याप्तिप्रत्यक्षमूलकस्मरणस्य प्रथ. ममध्यव हतप्राकाले तर्क विनापि सम्भवन कार्योत्पत्ती विरोधा. भावात्, अन्यथा योजारस्थलीयानवस्थाया अपि दोपत्वाप. तरित्यत आह । अनादित्यैनति । जन्मप्रवाहस्येत्यादिः । परतः। सिद्धान्तप्रन्धे । न चैतबुद्धावान्तरजातिरस्तीति मूले हेत्वनुक्ते. ईतु पूरयति । मानाभावादिति । ननु तजन्यतावच्छेदकतयैव जातिः सेत्स्यतीत्यत आह । तक. स्येति। मसिद्धेरिति। तस्य विजातीयव्याप्तिबुद्धी हेतुत्वे तं विनापि ।

·व्याप्तिग्रहोपायमकरणम् । भाव: न्यभिचारग्रहदशायां व्याप्तिग्रहसामान्यापत्तदुरित्वात तत्र व्यभि- चारज्ञानाभायहेतुताया आवश्यकत्वे तर्कहेतुतायां युक्त्यभावादिति । सामान्यत्वेन ज्ञातं सामान्यं प्रत्यासत्तिरित्यभिमानेन सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वमते ऽनुमित्यौपयिकयांवर्धमधर्मि- फव्याप्तिप्रद असभिटाया व्याप्तेर्भानमने कलामानाधिकरण्यवृत्ति त्वेन सामानाधिकरण्यत्वज्ञानादेव भविष्यतीत्यनकसामानाधि. फरण्यज्ञानमक्षितं तदेव सम्बन्धभूयोदर्शनमित्याशङ्कते मूलक त् । सामान्येति । सामान्यस्य हि प्रत्यासत्तित्वं इत्यतः स्वरू- पसत एव सामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वं लभ्यते । तथा च यदा सामा. न्यस्य शानमेव नास्ति कि या मानमस्ति न विन्द्रियसम्बद्धव्यक्ती तदापि नत्नत्यासत्या यावत्तदाश्रयप्रत्यक्षापत्तिरित्याशङ्कावतार इत्यतस्तनिरासाय भावं पूरयति । यादे चेति । सामान्यत्वेन । अने. फव्यक्तित्तित्वेन । न तद्ग्रहो मृग्यतामित्यन्ययः । सामान्यत्य. प्रकारकत्वस्य शानविशेषणत्वांपगमेऽपीन्द्रियसम्बद्धविशेष्यकाय. निवेशस्यावश्यकत्यात्तारशविशेषणोपादानानर्थक्यादिति भावः । मूले काकतालीयत्वशङ्केति । धूमवतो वह्निसम्बन्धे कायगम नकालस्य तालपतनसम्बन्धतुल्यत्वशङ्केत्यर्थः, तुल्यत्वं वानियत- स्वेन । तथा च वह धूमाधिकरणक्यपत्यन्तरनिष्ठाभावप्रतियोगि- त्यशकापर्यवसायिन्यास्तादृशशङ्काया व्यभिचारशङ्काविधया वि. रोधित्वात्तद्विधूननार्थं धूमाधिकरणव्यक्त्यन्तरे पहिसम्बन्धदर्श- नमपेक्षितमिति भावः। द्वितीयादिदर्शनेऽपीति । व्यक्त्यन्तरे य. हिसम्पन्ध्रदर्शनऽपि अपरापरव्यत्यन्तर्भावेण ताशशोत्पादे या. धकामावादिति भावः। (चि०) अथ साध्यसाधनसहचरितधर्मान्तराणामु. पाधित्वसंशये न व्याप्तिग्रहोऽतस्तेपामनुपाधित्वज्ञा. नं भूयोदर्शनाधीनसाध्यांव्यापकत्वज्ञाने सतीत्येत. द भूयोदर्शनापेक्षा । अत एव यायता दर्शनेन तनि- “श्चयस्तावद् भूयोदर्शनं हेतुरिति न वारसयानिय- मो न वाऽननुगमः । यद्यपि चान्यस्य साध्यव्यापक- ।

·IN ६४८ अनुमानगादाधर्याम् स्वसाधनव्यापकत्वसंशयो नान्यव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक स्तथापि तदाहितव्यभिचारसंशयः प्रतियन्धक इति तदिधूननमावश्यकमिति चेन्न । (दी) साध्याध्यापकत्वं साध्यसमानाधिकरणाभावप्र- तियोगित्वं तद्दश्च साध्याधिकरणकन्यक्तित्तितया गृह्यमाणस ताशव्यक्त्वन्तरग्रहं विना न सम्भवतीति भूयोदर्शनापेक्षा। (गा० ) साध्ययापरवाहे भूयोदर्शनोपयोगितामुपपादयति वीधितो । साध्यान्यापकत्यमिति । तच्छ्यसाध्याधिकरण व्यत्यन्तरस्यैव तनिष्ठव्यापकताघटकत्वादिति भावः । भूगोल शनापक्षेति । तथा च भूयोदर्शनस्य व्याप्तिमाइकत्ववादी- कमायाधिकरणदर्शनस्य तथात्यपर इति भावः । मूलस्थतद्यापारपदस्य वहिरिन्द्रियव्यापाराधमत्वे बहिरिन्द्रि यस्य व्यभिचारेण व्याप्तिग्राहकत्वासम्भवाद् भूयोदर्शनाहितसंस्का. रस्य तत्सहकारिता न सम्मयतीति लभ्यते तच नोपपद्यते चाक्षु पत्वादेश्चक्षुरादिजन्यतावच्छेदकतया मानसव्याप्तिग्रहे तभिः चारानवकाशात् । भूयो दर्शनव्यापारार्थकत्वे वाइशसंस्कार विना भूयोदर्शनफारणतावादिना मानसस्यापि व्याप्तिग्रहस्थानुपगमे नासङ्गतिः । स्वत:सिद्धशद्वाविरहस्थले सरुहर्शनादपि व्याप्ति- प्रोपगमे शिव्यभिचारण मनःसहकारिताया अप्यसम्मवे. न तारासंस्कारस्थ प्रमाणान्तरतापत्या मनःसहकारिताप्रति क्षेपपरस्य नापीत्यादेरनुपस्थितिरित्यन्यथा व्याख्यातु वितर्कयति । तदाहित इति । (चि०) अयोग्योपाधिसंशयाधीनव्यभिचारसं. शयस्य तथाप्यनुच्छेदात् । स च न भूगोदर्शनान्नाप्य- नुमानादित्युक्तम् । अपि च भूगोदर्शनाहितसंस्कारी न बहिरिन्द्रिय सहकारी तयापार विनापि च सहचा. रादिज्ञानचतो व्यासिग्रहान । नापि मनसा,इन्द्रिया- ।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । दिघद् भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य तजन्यस्मरणस्थ वा प्रमाणान्तरत्वापत्तेः। (दी०) तदाहितः संस्कारो बहिरिन्द्रियमात्रस्य सहकारी मनसोऽपि वा ? आये तयापार विनेति द्वितीये नापीति । (गा० ) सफलेन्द्रिय सहकारित्वेऽपि वक्ष्यमाणप्रमाणान्तरता. त्तिसत्त्वाविशिष्य मनोमात्रीपादानमयुक्तमित्याशगेनापिकार. तर्भाव्य धितर्फयति । मनलोऽपीति । आद्य इति । पहिरिन्द्रिय- च्यापारं विनापि व्याप्तिग्रहे तत्माधारण धर्मस्येव तारशसस्का. एजन्यतावच्छेदकत्वमुपेयम्, अन्यथा तादृशसस्कारं विनापि तत्म्ध. हीयसामग्रीवलाद्यातिप्रत्यक्षापत्तेः । एव च यहिरिन्द्रियेतरस्य पनसोऽपि सहकारित्वमव्याहतमेवति तन्मात्रसहकारित्वानुपपत्ति. रेति मुलाभिप्राय इति भावः । (चि०) तस्मात् परिशेपात सकृदर्शनगम्यासा। तथा हि उपाध्यभावो व्याप्तिः। अभावश्च फेवला. धिकरणं तत्काल सम्पन्धो या स्वप्रकाशरूपं तज्ज्ञा. में वा ? तच प्रथमदर्शनेनावगतमेव चक्षुरादिना । न चाधिकस्तदभावोऽस्ति । न च प्रतियोगिज्ञानमधि- फरणादिज्ञानजनकं येनोपाधिज्ञानं विना तन्न स्यात् । एवमुपाध्यभावे ज्ञाते फिचिन्न ज्ञातुमवाशिष्यते । उपाध्यभावव्यवहारस्तु तद्धियमपेक्षते, दीर्घत्यादि. व्यवहार इवावधिज्ञानम् । न चवं रासभमन्यन्धतुल्य- वधूिमसम्पन्धज्ञानादेवानुमितिः स्यादिति पाच्यम् । उपाधिस्मरणे सति उपाधितयाप्येतरसफलतदुर- लम्भकसमवधाने चोपानुगलम्भसहिनस्प फेवला. धिकरणज्ञानस्थानुमितिदेतत्वातावहारहेतुत्वाच । (दी०) परिशेपान् । साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकानिरिक्तानः ૮૨ ·अनुमानगादापयर्याम् - पेक्षग्रहकत्वात् । उपाध्यमाक्ग्राहकस्यापेक्षणीयत्वादसिदि निर. स्पति । तथा होति । उपाधिस्परणे इसादि। (गा) ननु स्वाग्राहकभूयोदर्शनकत्वे सति प्राशत्वं परिशेषा, तम्व घटादा निर्धक्ष्यमाणसकहर्शनप्रायत्ययमिवारीति कथं हेतुवे. त्यत आह । परिशेषादिति । साभ्यसाधनसम्बन्धति । ननु साध्य साधनसामानाधिकरण्यग्राहकातिरिकाजन्यग्रहरिपयत्वं घटादेरपि, तारशसामानाधिकरण्यविषयकघटादिविषयकसमूहालम्बनमहस तसामानाधिकरण्यपहाजनकाजन्यत्वात् साध्यसाधनस म्यन्धग्राहकातिरिक्तजन्यग्रहाविषयत्वस्य साध्यसाधनसम्बन्धी विषयकमहाविपयत्वपर्यवसितस्य तदर्थत्वे च साधननिष्ठतत्स्वरूपो. पाध्यभावरूपायां व्यापावसिद्धिः । साधनस्वरूपस्य साध्य साधनसम्बन्धाविषयके हानेऽपि कदाचिदानादुपाध्यभाषषि शिष्टसाध्यसाधनसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्येऽपि साध्यादेरेष दर्शिनल्याप्ती रयान्ततया तदसिद्धितावस्थ्यमेव । एवं साध्य साधनसम्यन्धघटितपदार्थान्तरे व्यभिचारोऽपि दुर्वार इति । एतेन साध्यसाधनसम्बन्धविपयित्वावच्छिन्नजन्यावानिरूपकहेतु स्वादिनिरूपितजन्यतानवच्छेदकारिपयिताकत्वस्य सम्बन्धविषयितानवच्छिन्नजन्यतानपच्छेदकवियिताकत्वस्य का विवक्षितत्वेऽपि न निस्तारः । साधनावि विपयिताया अपि ताश जन्यताविशेषावच्छेवकत्वादिति चेन्न । साध्यसाधनसम्बन्धप्रदत्वावच्छिन्नामाधाप्रयोजकाप्रयुक्तस्वमह- त्यावच्छिमाभावकत्वस्य साध्यसाधनसम्बन्धविषयिनापछि. जन्यतासामान्यावच्छेदकवियिताकत्वस्य वा विघक्षितत्वात् सा. ध्यसाधनमहत्वावच्छिन्नाभावप्रयोजकस्तद्वाहकसामग्न्यभावश्च म साध्यसाधनसम्बन्धमहत्वावच्छिन्नाभायाप्रयोजकः, व्यापकर्माव. च्छिन्नाभावप्रयोजकस्य व्यापकधर्मावच्छिन्नसामान्यभावस्य व्या. यधर्मावच्छिन्नानुत्पादप्रयोजकत्यनियमादित्यतः प्रथमस्प, साध्य साधनसामानाधिकरण्यविषयितान्त:पातिन्याः साध्यादिविषयिता. यास्ताइशसकलजन्यतापच्छेदकत्याच द्वितीयस्य नासिद्धिः। यस्तुतस्तु प्रहपदस्य विषयितार्थकतया सध्यसाधनसम्ब साध्यसाधन- ·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । विषयित्वाप्रयोजकानधीनविषयिताकत्वमेव साध्यसाधनेत्या- विदेतुभागार्थः । एकदेशभानं विना विशिष्टभानानिर्वाहात् सा. यादिविषयिताप्रयोजकस्य साध्यसाधनसम्बन्धविषयिताप्रयोजक- चनियमान दृष्टान्ताद्यसिद्धिः। साध्यसाधनसम्वन्धावगाहिशानज- कातिरिकाजन्ये समूहालम्बने घटादेविपयत्वेऽपि तद्विपयकत्वस्य साध्यसाधनसम्बन्धमानाप्रयोजकघंटेन्द्रियसनिकपादिप्रयोज्यत्यान यभिचारः । प्रयोज्यप्रयोजकमावश्च प्रतीतिसाक्षिका स्वरूपस. बन्धविशेष एवेति सर्वमनाकुलम् । साध्यसाधनसम्बन्धमाहकताव्यापकग्राहकताकत्वं सरदर्शन. ग्म्यत्व बोध्यम्। अनुमितिजनकतावच्छेदकहेतुविषयतानिरूपितप्रकारताश्रयत्वे- । पक्षता मतो व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तः पक्षत्वे या. गासिद्धी तथा हीत्यादिग्रन्थविरोधध, उपाध्यभावरूपव्याः प. तत्वे पादृशष्याभूयोदर्शनमाहता नैयायिकानामभिमता तस्याः कदर्शनमा तासाधनासम्भवेनान्तरप्रसङ्ग इति दूपणमनवका- पम् । तारशप्रकारताश्रयो भूयोदर्शनग्राह्यः सकदर्शनग्राह्यो घेति वि. गदेन तारशरूपावच्छिन्ने सकदर्शनग्राह्यत्वस्याकासितत्वात् । ता. शरूपायच्छिन्नं च नैयायिकानां मते व्यापकसामानाधिकरण्यं स्तन्मते तु उपाध्यभाव इत्यन्यदेतत् । सकदर्शनानन्तरमनुमित्यापत्तिवारणप्रस्तावे व्यवहारसामग्री- कथनस्यानाकासितत्वात्तयवहारहेतुत्वादिति मूलासतिशद्वानि. रासायोपाधियोग्यानुपलम्भस्यानुमितिहेतुत्वे अतीन्द्रियासमिट- हेतुकानुमित्यनुपपचेस्तत्रोपाध्यभावव्यवहारस्यानुपपत्या समं स. रानसमाधानतालाभाय तत्र तयवहारानुपपत्तिसूचक व्यवहारे गोग्यानुपलब्धेईतुताभिधानमिति सूचयितुं तवन्यमवतारयति । वेवमिति । (दी) नवमसनिकृष्टादिहेतुकानुमितिर्न स्यात् , उ. पाधियोग्यानुपलम्मविरहादत आह । तव्यवहारेति । तथा च तयवहारस्य हेतुरेवानुमिति हेतुः । तच्चोपाध्यभारत्वेन द्वा. नम् । उपाधिस्मरणे इसादि तु तत्कारणप्रदर्शनपरम् । अभा.

·अनुमानगादापर्याम् वत्वदामिद नास्तीति मनीति साक्षिकः सरूपसम्बन्धविशपो. "तिरिक्तः पदार्थो पत्यन्यदेवन् । एचोपाध्यभावस्वन मा. नेऽधिकापेक्षा न बारगाम इनि भावः । (गा०) ताशसमाधानस्फुटीकरणाय माचं ध्याचटे । तथा चत्यादिना माय इत्यन्तेन । तथा चाव्यवहारस्याप्पनुपपत्तिसत्वेन तधान्यस्य कारणत्वं च । हेतुः । कारणम् । स एयेत्येवकारेण उपा. घियोग्यानुग्लम्भस्य फारणत्यन्यवच्छेदः । नन्वेवमुपाधियोग्यानुपलम्भस्यानुमितावभावव्यवहारे च इंतु स्वाभिधानमसातमित्यत थाह । उपाधिस्मरणे इत्यादि । ताकार ति। प्रत्यक्षात्मकोपाध्यमावत्यप्रकारकसानकारणेत्यर्थः। तथा च तत्र इंतुपदं योग्यराविरुष्पहेतुकानुमित्यादिविशेषप्रयोजकपरमिति नासाशतरिति भावः। अभावधिस्य भावभिनत्यातिरिक्तस्य दुनिचतया तेन प्रका- रेणाधिकरणस्वरूपाभाववादिनामभावशानइतुता न सम्भवति भा. वभिनयस्य तन्मतऽसिरतोऽभावत्वं निक्ति । अभावत्व चेति । प्रतीतिसाक्षिक इति । ताशप्रतीतो प्रतियोग्यतिरिकस्य नमः पदनिर्दश्यतावच्छेदकस्य वस्तुनो ऽभावांशे प्रफारताया अनुभवा. दिति भायः । स्वरूपविशेषत्वे ऽनुगतप्रात्युपपादकत्यायोग इत्या- शयनाइ । पदार्थान्तर घेति । उपाध्यभावत्यप्रकारकव्याक्षिाने योग्यानुपलम्भवेतुले साध्यसाधनसम्बन्धमा कातिरिकानपेक्षग्रह कत्वत्स्य व्यातायसिद्धिरित्याशकापरिहाराय स्वयव्याचप्टे। पवंचेति । न चारयाम इति । तारताप्पधिकरणतावच्छेदकधूमत्वादिप्रकारेण प्रदेऽधिकापेशाविरहेणासिद्धिशद्वानवकाशादिति मायः । (चि०)नन्येवं प्रथमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयादियो- पदर्शने सति रासभादिसंशयवत् तत्संशयो न स्था. दिति चेत् ? व्याप्तिज्ञानानन्तरं किं विद्यमान एवो. पाधिमयोपाधित्वेन न ज्ञात इति शङ्कया गृहतिव्या- सायपि संशयः । अतस्तत्र भूपोदर्शने नोपाधिनि- रासदारा व्याप्त्यभावशङ्कापनीयते ।

·, व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६५३ (दी०) व्याप्तिस्वरूपे संशयाभाव आपद्यते निरुपाधि- सम्बन्यस्वरूपव्याप्तित्वेन वा ? आये इष्टापत्तिः, द्वितीपमपि किमुपाधिस्मरणादिकं विना तत्समवधाने सति वा सम्बन्धग्रहे ? आधे किं विद्यमान इति । तथा च तदग्रहमानं न तु तदभावत्वे- नापि ग्रह इति समानप्रकारकनिश्चयाभावात्तत्संशयो नानुपपन्न इति भावः । (गा०) उपाध्यभावविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यरूपन्या- स्तत्स्वरूपवृत्तिसाध्यसामानाधिकरण्यत्वप्रकारेण संशयाभावापत्ती समानाकारकनिश्चयाभावेन संशयो नानुपपन्न इति किं विद्यमान : त्यादिप्रन्थलभ्यसमाधानस्यासङ्गतिः, तत्प्रकारकनिश्चयस्य प्रथमतो वृत्तत्वात् अतस्तादृशानुपपत्ति स्वयं समाधातुं अन्याशसंशया- भाघापत्तौ च मूलोकसमाधानं योजयितुं वितर्फयति । व्याप्तिस्वरूप इति । तत्स्वरूपवृत्तिसाध्यसामानाधिकरण्यत्वाधवच्छिन्ने इत्यर्थः । निरूपाधिसम्बन्धस्वरूपेति । उपाध्यभावत्वाचवच्छिन्नविशिष्टसा. ध्यसामानाधिकरण्यस्वरूपेत्यर्थः । उपाधिस्मरणानन्तरोत्पन्नप्रथम- दर्शनोत्तरं संशयाभावापत्ती मूलोक्तप्रथमसमाधानासहतिः। तत्र योग्यानुपलम्मसत्त्वेन निरुपाधिसम्वन्धत्यप्रकारकस्यापि निश्चय. सम्भवात् तदसमवधानानन्तरोत्पन्नदर्शनोत्तरं तदापत्तौ च विरोधिनिश्चयकालीनार्थसंशये एव प्रामाण्यसंशयस्योपयोगितया तदानी च निरुपाधिसम्वन्धत्वप्रकारकनिश्चयानुत्पत्त्या यवेत्यादिना प्रामाण्यसंशयं फल्पयित्वा तत्प्रकारकसंशयोपादनमफिश्चित्करमि. ति द्वितीयपक्ष पुनर्वितर्य समाधानद्वयं योजयति । वितीयमपीति । आपादनमिति शेषः । उपाधिस्मरणादिकं विना सम्बन्धप्रहे इत्या न्ययः । यारशसम्बन्धप्रहपूर्वमुपाध्यभायत्वप्रकारकशानजनकोपा. धिस्मरणादिघटितो योग्यानुपलम्भो नासीत्तदुत्तरमित्यर्थः । तत्समवधाने इति । ताशयोग्यानुपलम्भसमवधानोत्तरजात. सम्पन्धदर्शनोत्तरं चेत्यर्थः । मयात्र इतावुपाधित्येनानुपलम्यमान उ. पाधिरत्र विद्यमानो न येति संशयायाप्तिसंशय इति यथाश्रुतमूलाओं न सरच्छते, उपाधिनिष्ठस्य प्रातहेतु र मानत्वाभावस्याप्युपाधिल- ·अनुमानगादार्याम् पर्मिस्वरूपतया निश्चितत्वेन संशयायोगात् । हेनानुपाध्यभावनिध यस्यापि ताशसशयविरोधित्वात् 1 अप्रामाण्यसंशयातिरिकसंश यस्य विपरीतनिश्चयप्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वे मानाभावाबास मानाकारकनिश्चयामायादेव संशयोपपत्तेस्तमनुक्त्वा प्रकारान्तरा नुसरणे न्यूनतानुद्धाराश्चेति । विद्यमाने । शायमाने हेतौ । उपाधि वेनोपाधिरेव न सात इति मूल योजनीयमित्यभिसन्धिना ता. हशमूलस्य फलितार्थमाह । तथा चेति । तदग्रहमात्रम् । उपा ध्यनुपलम्भमात्रम् । उपाध्यनुपलम्भयोग्यत्वमिह मात्रपदव्यवच्छे धम् । तावच्छेवलम्पमान स्विति । तदभावत्वेन । उपाध्यमा धत्वेन । ग्रह इति । तारशग्रहप्रपोजकस्योपाधियोग्यानुपलम्भस्या- भाषादिति भावः । सायतैय कथ संशय इत्यत आह । समानेति। (चि०)पहा ज्ञानप्रमाण्यसंशपायाप्तिसंशयः, यथा घटज्ञानसामान्यां सत्यां घटज्ञाने सति तत्प्रामाण्य- संशयाहितस्तत्संशयो न त्वग्रिमसंशयानुरोधेन तत्र घटज्ञानमेव न वृत्तमिति कल्प्यते. । तहाप्युपा ध्यभावस्य व्याप्तित्वात्तस्य च केवलाधिकरणरूपस्प प्रथमर्शनेऽपि निश्चितत्वाद् व्याप्तिग्राहकान्तरस्यामा वाच परिशेपेण सकृद्दर्शनस्प व्याप्तिग्राहकत्वात्त- निश्चये प्रामाण्यसंशयादेव तत्संशयः। न चैवं रासभे- ऽपि प्रथमं व्याप्तिपरिच्छेदः स्पादिति वाच्यम् । तत्र व्याप्तेरभावात् प्रत्यक्षज्ञाने विषयस्य हेतुत्वात कचिदसंसर्गाग्रहात् तथा व्यवहारो दोषमाहात्म्पात् । न चात्रापि तथा, आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तीत्यारोप इत्यमुपगमात् । (दी०) द्वितीये ज्ञानमामाण्येति । प्रथमेति । सत्युपापिस्म. रणादायित्पादिः । न चात्रापीति । सर्वत्र रासभादावित्यर्थः । (मा०) ननु प्रथमदर्शनेऽपि निश्चितत्वारप्रामाण्यसंशयादेव है ·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । वसंशय इति मूलमसानं प्रथमदर्शने उपाध्यभावत्वेन व्यारभानात् प्रामाण्यसंशयस्य तदुत्तरसंशयेऽनुपयोगादित्यतः पूरयति । सत्यु- पाधीति । तथा चापाध्यभावत्वप्रकारकशानजनकस्योपाधियो. ग्यानुपलम्भस्य सत्वेन प्रथममुशध्यमावत्वेन सानं सम्भवतीति प्रामाण्यसंशयोपयोग इति भावः। पयं च निश्चितत्वादिति मूल. स्य उपाध्यभावत्वेनेत्यादिः । ननु उपाध्यभावत्वेन शाने उपाधि- योग्यानुपलम्भवत प्रथमदर्शनदशायां दुर्घटमन्यदपि किञ्चित्कार- गं कल्प्यतां तत एव तत्रोपाध्यमावत्यप्रकारकशानाभावोपपत्ती किं ज्ञानप्रामाण्यसंशयकल्पनयेत्यत आह मूले । व्याप्तिग्राहकान्स रेति । भूयोदर्शनादेाप्तिग्राहकत्वासम्भवादित्यर्थः । सरदर्शनस्य। उपाधियोग्यानुपलम्भमाप्रसहकृतस्याधिकरणस्वरूपस्य । प्राहक त्वात् । उपाध्यभावत्वेन व्याप्तिनिश्चायकत्वात् । तनिश्चये । तारश- निश्चयावश्यम्भाधे । न चायापीत्ययात्रेत्यस्य रासभे इत्यर्थकत्ये ऽसन्नतिः कचिद्रासभे व्याप्यव्यवहारस्येप्टत्वाद अनो दीधिति- कृपाचष्टे । सर्वत्र रासभावावित्यर्थ इति । भधिकरणादिस्वरूपातिरिक्तत्वमभाघस्याभ्युपेत्यापि उपाधि सामान्यामावस्यातीन्द्रियस्याशयेन व्यापकसामानाधिकरण्यरूप- व्याप्तिमवलम्ब्य तस्यास्तारशव्याप्सित्येन सहचारदर्शनसामग्री. जन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वरूपसदर्शनमाह्यत्वं व्यपस्थापयतामे. फदेशिनां मतमुपन्यस्यति मूले । केचित्विति । (चिं०) कोचित्तु साधनवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति. योगिसाध्यसामानाधिकरण्यम् , साधनवमिष्ठान्यो- न्याभावाप्रतियोगिताध्यवकत्वं वा व्यातिस्तदुभ- यमपि योग्य प्रत्यक्षेण वहिधूमसम्पन्धानुभवेन प्रथम. मवगतमेव । महानसे योऽत्यन्ताभावोऽन्योन्याभावो वाऽचगतस्तस्य प्रतियोगी न वहिर्न वा वह्निमानि- त्पनुभवात् । रासभेतधाऽवगमेऽप्यग्रेस पाध्यते इति तन्न । एवं हि तवहितधूमगोरेव व्याप्तिः स्यान्न तु ·- ६५६ अनुमानगादाधर्याम् धुमत्यवाहित्यावच्छेदेन न च तदनुमानोपयोगिव- हित्यं पहिमत्व वा न प्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रथमतो ज्ञातुमशक्यमेवेति । मैवम् । ( दी० ) अवगत इति । स्वरूपकथनपात्रम् । महानसे इस्पस्य । अस्मिन्नित्यादि । महति वायो योग्यायोग्योदभूतरूप. सामान्यतद्वतोरिव योग्ये वही तादृशमतियोगित्वसामान्यतः तोरप्पत्यन्तान्योन्याभावयोर्योग्यत्वादिति भाषः । न प्रति. योगितावच्छेदकपिदि । न धूपसामान्यसमानाधिकरणतादृशा- भावप्रतियोगितासामान्यावच्छेदकामित्यर्थः । (गा०) नन्यवरातत्वस्य व्यापकत्वाघटत्याधापकताशानाकार मध्येऽवगत इति कीर्तगमकिञ्चित्फरमित्यत आह दीधिनी । अवगत इतीति । धूमसामान्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्याभाववन्महा.. नससामान्यनिष्ठाभाषप्रतियोगित्याभावोऽपि न योग्यः। विमकृष्टमदा. नसनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसत्वेऽपि अनुपलम्भसम्भवादित्यतः पूर. यति । महानसे इत्यस्येति । अवगतत्वस्य विवक्षितत्वे महानसान्तरे ऽभावान्तरस्यानवगतत्वदशायर्या महानसादाचयगताभावप्रतियोगि. तावच्छेदकत्याभावस्य प्रहसम्भवादस्मिन्निति पूरणमप्रयोजकमतो. ऽधगतत्वांशपरित्यागात्पूर्व नैतत्पूरितम् । ननु तादृशाभावप्रतियोगित्वस्यापि पिशाचादिनिष्ठस्यायोग्य स्वात्तत्साधारणताशप्रतियोगित्वत्वावरिछनात्यन्ताभाषतद्वन्दयो। कथं योग्यतेत्यत आह । महतीति । च योग्य. मात्रप्रतियोगिफत्वं नाभाययोग्यतानियामकं अपि तु योग्या- नुलस्मा, महति चायौ पक्षवृत्तिमहत्यविशेषणविशिष्णोद्भून रूपवत्वं आपादकीकृत्य उद्भूतरूपोपलम्भस्यैष योग्ये बहो योग्यताविशिष्टताहशप्रतियोगिसत्वमापाद्को कृत्य तदुपलम्मा पादनस्य सम्भवात्पक्षावृत्तिविशेषणविशेपितप्रतियोगिसत्यापा. दकफापत्तेर्योग्यप्रतियोगित्वप्रतियोग्युपलम्भाभावरूपयोग्यानुपल- स्मारक्षत पयेति ताशमतियोगित्यततोरत्यन्तान्योन्याभावी तथा ·BHARE SN व्याधिग्रहोपायप्रकरणम् । नायोग्याविति भावः । महत्त्वविशेषितस्यैवोद्भूतरूपस्य तदुपरम्भ- व्याप्यतया वायवीयाणी नोद्भूतरूपतद्वतारत्यन्तान्योन्याभावी. योग्यौ महत्त्वरूपविशेषणस्य तादृशपक्षावृत्तित्वादतो महतीत्युक्तम् । अत्र वाय्यशेऽलौकिकं वायुविशेषणकमेवोद्भूतरूपाभावविशेष्यक प्रत्यक्षं न तु वायुविशेष्यकं तस्यायोग्यत्वादित्यवधेयम् । चक्षुरादौ व्यभिचारेण महत्त्वविशेषणविशिष्टरुपसत्त्वस्थ रूपोपलम्भाव्याप्य. स्वाद अवसामान्याभावो न प्रत्यक्ष इत्येतल्लाभाय उद्भतेति । नच पक्षवृत्त्यनुद्भनरूपसामान्यामावविशिष्टनाशरूपोपलम्भा- व्याप्यत्वाद्रूपसामान्याभावोऽपि प्रत्यक्षः स्यात् प्रातयोगिग्राहका- तिरिकविशेषणाविशेपितत्वस्थ प्रतियोगिसत्त्वविशेषणत्वेऽपि नैत- होपाद्धारो रूपसहितानुभूतरूपसामान्याभावस्य प्रतियोगिग्राहक- स्वादिति वाच्यम् । यतो रूपसहितानुभूतरूपाभावो न प्रत्यक्षकारणं अपि तु अनुभूतरूपभेदकुटविशिष्टमुभूतत्वरूपजातिविशेषांवशिष्ट वा रूपमिति मतावलम्बनेनैनदभिधानात् । वहिवणुके भर्जनकपाल- स्थवही च ताशप्रतियोगित्वाभावतद्वन्दौ च न योग्यौ तद्वद्- वृत्तियोग्यताविशिष्टस्यैव ताशप्रतियोगित्वस्य स्वोपलम्भापाद- कत्वादतो योग्ये धहावित्युक्तम् । इदं तु विशेषव्याप्तिरवच्छेद- कन्याभावाघीटतेत्यभिमानेन तत्प्रतियागी न पहिरिति मूलीय- व्यापकतामानाकारप्रदर्शनमनुरुध्य वही प्रतियोगित्याभावस्य यो. ग्यत्वोपपादनम् । चहित्यादो प्रतियोगितासामान्यानवच्छेदकत्वस्य याप्त्यघटक- त्वावहाधित्युक्तम् । वद्वित्वादिकं न प्रतियोगितावच्छेदकमित्याका- रकज्ञानस्य प्रथमतो ऽशक्यत्वं न सामान्यव्याप्तः सरुदर्शनग्राह्य- वासायोपपादकं अतः प्रतियोगितापदं प्रतियोगिताविशेषपरत. या व्याकुरुते । न धूमेति । धूमव्यक्तिविशेषसमानाधिकरणाभाव. प्रतियोगितासामान्यावच्छेदकत्वाभावस्य सुग्रहत्यामसामान्ये. ति । तादृशाभावप्रतियोगिताविशंपावच्छेदकत्याभावस्य सुग्रह- त्वात्प्रतियोगितासामान्येति । आसन्तयोः सामान्यपदोपादाना- दभावपदस्थापि तत्सामान्यपरतालाभः, अतस्तादशाभावविशेष. प्रतियोगितावच्छेदफत्यागावस्य सुग्रहत्वेऽपि न क्षतिः ।

·६५८ अनुमानगादाधर्याम् (चि०) प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाध्यापको वा साधनस्वाभिमसेन समं प्रसाध्यसम्बन्धिताव. च्छेदकं विशेपणं धोपाधिः । उभयवापि तदभावों न व्याप्तिः । सिध्यसिद्विभ्यां तनिषेधानुपपरीः । किं तु यावत्स्वव्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामाना धिकरण्यमनीपाधिकत्वम् । तस्य च प्रथमं ज्ञातुम. शक्यत्वात । किं च न वस्तुगत्या व्याप्तेानं हेतुः किन्तु व्याप्तित्वेन तथोपाध्यभावत्वम् । न चोपा. घेरज्ञाने तदमावस्वेन ज्ञानं सम्भवति, विशेपणज्ञा- नसाध्यत्वाविशिष्टज्ञानस्य । न च नियमतः प्रथम- मुपाधिधीरस्ति । यथोक्तं प्रतियोगिज्ञान व्यवहारहेतु नामावज्ञाने इति । अस्तु तायदेवम् । तथापि तदा भाषा मा पवहारि । उपाध्य भावज्ञानाधानानुमि. तिः स्यादेव उपाधिज्ञानं विनापि । न चैवम् । बस्तु तस्तु विशेषादर्शने सहचार दिसाधारणधर्मदर्शना- यभिचारसंशयात्प्रथमदर्शनेन न व्यासिनिश्चयः । (दी०) अथ साधनाध्यापकव्याप्यत्वाभाव साध्येऽधि- करणस्वरूपमेव, एवं साधननिष्टसाध्यसम्बन्ध साधनतावच्छे- दकातिरिक्तावच्छेद्यत्वाभावोऽपीत्यनुशयानो येन रूपेण ज्ञाता उपातिरनुमित्यहं तद्रूपविशिष्टा न सकदर्शनगम्पा, सामाना- धिकरण्यमात्रस्य च तथाभावं न वारयाम इत्याशयेनाह । किश्चेति । विशेपणज्ञानसाध्यत्वात् तत्सामग्रीसाध्यत्वाद्वा ! न. चेति । उपलक्षणमेतत् । उपाधेरयोग्यस्यापि सम्भवादु. पाधिसामान्यतद्वत्तमितत्वादिसामान्यतद्वतीरिवात्यन्तान्योन्या- भावयोरयोग्यतया प्रत्यक्षेण गृहीतुमशक्यत्वात् । न च योग्यो।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । पाधिव्यतिरेकाह एवानुमानाङ्गम्, अयोग्योपाधिग्रहेऽप्यनुमि- तिप्रसङ्गात् । यथाश्रुतं दूषयति । यच्चोक्तमित्यादिना । . (गा) तस्य च प्रथमं ज्ञातुमशस्यत्वादिति मूले यद्यपि यावत्स्वव्य. भिचारित्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वेऽपि साध्य- सामानाधिकरण्यत्वेन सकदर्शनमाहत्वं तस्याः सुघटम् । व्याप्तित्वेन ग्राह्यत्वासम्भवस्तु यथाश्रुतोपाध्यभावरूपव्याधित्वपक्षेपि किं चे. त्यादिना वाच्य इति पारिभापिकानोपाधिकत्यस्य व्याप्तित्वं स्वीकार्य सकदर्शनग्राह्यतानिराकरणं न सङ्गच्छते । तथापि साध्यसाधन- सामानाधिकरण्यभागस्य तथात्वे ऽविवादात्साध्यसाधनसामाना. धिकरण्यविषयतान्तःपातिविषयतानिरूपितानुमितिजनकतावच्छे. दकप्रकारताश्रयस्य येन केनापि रूपेण सकृदर्शनमाहात्वं गुरो- मतमित्याशयेन सङ्गनिर्दीधिती साधनाव्यापकव्याप्यत्वाभाव इति । स्वावच्छिन्नसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाधन- तावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदककत्वा. भाव इत्यर्थः । साध्ये साध्यतावच्छेदके । नवच्छेदका यावन्तो धर्माः प्रत्येक तत्तदयच्छिन्नाभाववत्तितान- घच्छेदकत्ववृत्यवच्छेदकत्योभयाभावकूटवत्वं साध्यतावच्छेदके इत्यर्थ इत्यप्याहुः । अधिकरणस्वरूपमेवेति । तथा च तारशा- भाववत्साध्यतावच्छेदकाचच्छिन्नसामानाधिकरण्यात्मकानोपाधिक- त्वसम्बन्धरूपन्याप्तेः सदर्शनगम्यत्वमव्याहतमेघेति भावः साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्यरूपोपाधिलक्षणानुसारेणा- नौपाधिकत्वं निरुव्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकविशेषणरूपो- पाधिलक्षणानुसारेण तनिक्ति । एवमिति । साधनतावच्छेदका. तिरिक्तावच्छेयत्वाभावोऽपीति । अधिकरणस्वरूप एवेत्यनुज्यते । यद्यपि धूमादिनिष्ठयद्विसामानाधिकरण्येऽपि प्रकृतसाधन- तावच्छेदकीभूनधूमत्वाद्यतिरिकचत्तद्यक्तित्त्वावच्छेद्यत्वमक्षतम् । तथापि साधनतावच्छेदकातिरिकमायावच्छेद्यत्यम विक्षितम् । यत्र प्रमेयसामान्यमेव साधनतावच्छेदकं तत्र तदतिरिक्तामसिद्धावपि न क्षतिः । साधनतावच्छेदकानवच्छेद्यत्वविशिष्टावच्छेद्यत्वस्यैवा- घच्छेद्यत्वान्तार्थतया साधनतावच्छेदकातिरिकांशस्यानिवेशात् । साधनव्यापकता- - ·अनुमानगादाधर्याम् प्रमेयसामान्यस्य साधनतावच्छेदकता पत्र तत्रावच्छेगमावस्य सा. धनतावच्छेदकयत्किञ्चिन्मेयायच्यत्यनियमेऽपि साधनतावच्छन फतापर्याप्यधिकरणमेयत्वविशिष्टानवच्छेद्यत्वसहितमवच्छेद्यत्वक पान्तरेण स्वायतो या मेयावच्छेद्ये वस्तुनि प्रसिद्धमेव । महान. सीयवधादिसामानाधिकरण्यस्य वयादिसामानाधिकरण्यस्वेन धूमत्यावच्छेद्यत्वेऽपि महानसीयवाहिमान् धूमादित्यादी नातिव्याशिः। साध्यतावच्छेदकावच्छिनसामानाधिकरण्यत्वे साधनतावच्छेद- कवर्मावच्छेद्यतावच्छताविरदविशिष्टावच्छेद्यतावच्छेदकत्वाभाव स्यैव विधक्षितत्वात् । अमावस्य भायप्रतियोगिकतयाऽधिकरण स्वरूपतानि_हाय प्रतियोगिकोटो विशेष्यदलम् । वस्तुतः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद्यावच्छेदकभावस्य दूषितत्वा. स्पारिभापिकमवच्छेदकत्व निवेश्यं तथा च साधनतावच्छेद कावच्छिन्नसमानाधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्वविशिष्टानिरूपकाधिकरणवृत्तितावच्छेदकसाधनतावच्छेदककत्वं या साधनतावच्छेदकावच्छेयतानवच्छेदफत्वं तदभाव पव साध्य सामानाधिकरण्यत्वे निवेशनीय इति । व्याप्तित्वेर व्याप्तेः प्रथमदर्शनावेद्यत्वेऽपि साध्यसामानाधिकर. पयत्वेन तयात्मानपायात् गुरुणामभिमतं सेत्स्यतीति शङ्काया कि चेत्यादिदूपणोपरि सत्यात्तां निराकर्तुमाशयं पूरयति । येनेत्यादिना। सामानाधिकरण्यमानस्य । केवल साध्यसामानाधिकरण्यत्यावच्छि- मस्य। तथाभावम् । सकदर्शनगम्यत्वम्।नवारयाम इति । अनुमिति- जनकज्ञानोपायमाधिवत्येव विचारातद्विपयस्य रूपान्तरेण ग्रहोपाय. स्याप्रकृतत्वादिति भावः । गुरूणां विशिष्टयुद्धौ विशेषणशानदेतुत्या. नायुपगमाविशेषणशानसाध्यत्वादिति हेतुः स्वमते एव सहच्छतेऽत- स्तन्मते हेतु पूरयति। तत्सामग्रीसाध्यत्वावति उपलक्षणमेतदिति । उपाधिधीरित्यत्रापि उपाधिसामग्रीत्यपि योध्यम् । अयोग्यस्यापि सम्भवाविति । तथा च तत्तामान्यात्यन्तामावत्यादिना ताहशा- भावादिग्राहफयोग्यानुएलम्भो न सम्भवतीति भावः । उपाधि सामान्यततोरिति । अत्यन्तान्योन्यामाषयोरित्यत्र यथासंख्यम- न्वति । इद च साधनाध्यापकरूपस्पोपाधिपदार्थस्य व्याप्यत्वसम्य- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽत्यन्तामावस्तत्सम्बन्धेन तद्वतोऽन्यो।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । न्याभावो चा साध्यनिष्ठो व्याप्तिघटक इत्याशयेन । योग्योपाधि. व्यतिरेकग्रह इति । तादृशव्यतिरेकस्य योग्यतया सुग्रहत्वादिति भावः । अनुमानाङ्गम् । अनुमितिहेतुः । अनुमितिप्रसङ्गादिति । तदानीमपि योग्योपाधिव्यतिरेकस्य सुग्रहत्वादिति भावः । ननु यचोक्कमित्यादिना उपाध्यमावस्वरूपक्षाने उपाधिशाना- नपेक्षामतमुद्भाव्य उपाधिमानशून्यकाले अनुमित्यापादनेन तनि- राकरणं मूलकतो न सङ्गच्छते तादृशापत्तेरुपाधियोम्यानुपलम्भ. हेतुत्वाभिधानेन प्रागेव निराकृतत्वात् । न चासनिकृष्टहेतुकस्थले व्यभिचाराद्योग्यानुपलम्भस्य हेतुता न सम्भवतीति तदसहछत. स्यैवोपाधिज्ञानानपेक्षव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वं गुरुणा वक्तव्यमित्याशये. नैतपणमिति वाच्यम् । व्यवहार इवानुमितावप्युपाध्यभावत्व. प्रकारकमानस्यैव कारणताया उपाधिस्मरण इत्यादिग्रन्थाभिमे. तत्वेन स्वयं व्याख्यानादित्याशब्दां निराचिकीर्षुर्योग्यानुपलम्भस. हस्तमधिकरणतावच्छेदकप्रकारेणेवाधिकरणस्वरूपोपाध्यभावानं देतुरिति यथाश्रुतपूर्वग्रन्थार्थोपर्यवोक्तदोषण योम्यानुपलम्भकार- णत्वं न सम्भवतीत्याशयेन दूपणमिदमिति मूलं सङ्गमयति । यथाश्रुतमिति । उपाध्यभावत्वेन तज्ज्ञानं हेतुरिति निकृष्टमते तु तेन रूपेण समदर्शनग्राहत्यासम्भवादुद्देश्यासिद्धिरित्युक्तपण. स्यैव दुर्वारत्वादिति भावः । (चि०) अध व्याभिचारसंशयो नाव्यभिचार- निश्चयप्रतिवन्धकः, ग्राह्यसंशयस्य निश्चयानातिवन्ध. कत्वात् । अन्यथा संशयोत्तरं कापि निश्चयो न स्या- 'द इति चेत् ? न व्यभिचारसंशयः प्रतिवन्धक इति नमः । किन्तु विशेपादर्शने सति सहचारादिसाधा- रणधर्मदर्शनात् संशयः स्यान्न तु संशयसामग्रीतो निश्चयः । किं च यद्धीसामग्री यत्र प्रतिवन्धिका वि. शेपादर्शने तत्र तीरपीति व्यभिचारसंशयोऽपि प्र. निपन्धकः । एवं भूगोदर्शनमपि संशापकं तस्त्वन- ·अनुमानगादापयाम् घस्थाग्रस्त एवेति कधं व्याप्तिग्रहः । अनोच्यत व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतं सहचारदर्शनं व्याप्तिग्राहकम् । ज्ञानं निश्चयः शक्षा च । सा च कचिदुपाधिमन्देहात कचिद-वि. शेपादर्शनसहितसाधारणधर्मदर्शनात् । तबिरहश्च फचिद् विपक्षबाधकतर्कात् कचित् स्वतः सिद्ध एव ॥ (दी०) व्यभिचारेत्यादि । अब प्रत्यक्षे ग्रामसंशयस्यापि प्रतिवन्धकसमात्य व्यभिचारशङ्कायास्तथालाभिधानम् । अ. न्यथा पुनरमाधारणततत्कारणमेलकरूपा सामग्री प्रतिवन्धिका योध्या । विषेचितश्चेदं प्रत्यक्षमणिदीधितौ । वक्ष्यते चाधिक- मुपरिटात् । (गा०) ननु प्राशसंशस्यापिरोधिताया मूल रुतवाभिधानाव मानं निश्चयः शङ्का चेत्यनेन व्यभिचारशकाया व्यभिचाररूपव्या. सिग्रहप्रतिवन्धकत्याभिधानं तस्य विरुद्यते इत्यत माह । अप्रेति । अत्र प्रन्थे । प्रत्यक्षे । प्रत्यक्षनिश्चये । धारावाहिकसशयोत्पत्या सं. शये संशयप्रतियन्धकताया असम्भवाद् ग्राह्यसंशयस्यति । वि. शेपादर्शनसहकृतस्येत्यादिः । आइत्येत्यनेनास्य विचारासदत्वं सू. चितम् । तद्वा तु संशयोत्पत्तिकाले निश्चयापत्तिवारणाय संशय- सामन्यास्ताप्रतिवन्ध कत्यन्यावश्यफरवाद्विशेषादर्शनसहितसशय. कालेऽपि संशयसामग्रीसत्येन तत्प्रतिवन्धादेव तदुत्तरमपिनिश्चया. सम्मवात्संशयस्य प्रतिवन्धकत्ये मानाभावः । कथचित्संशयस मनीधिगमे व संशयोचरमपीप्यत एप निश्चयः, भवतोऽपि क्षणव्या जेन तत्र तदुत्पत्तेः। यद्धीसामग्रीत्यादिनियमश्चाप्रयोजकः । न च संशयोत्पत्तिदशायां निश्चयवारणाय संशयाभाव एव कार्यसहवर्ती हेतुरस्त्यिति वाच्यम् । संशयोत्पत्रिकाले तद्विष- यकाप्रामाण्यमहसवे निश्चयापत्तेः संशयप्रतिवन्धकतया धारयि- तुमशक्यत्वादिति । एतन्मतमेवानुसत्याह । अन्यथा पुनरिति ।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । प्राह्यसंशयस्याप्रतिवन्धकत्वे इत्यर्थः । कालादिसाधारणकारणा. न्तर्भावस्य निष्प्रयोजनकत्वादाह । असाधारणेति । तत्तत्कारणे- ति । विपरीतकोटयुपस्थितिधर्मिज्ञानविशेषादर्शनादिरूपेत्यर्थः । तेषां संशयकारणत्वेन प्रतिवन्धकनावच्छेदकमध्ये न निवेशो या- घकारणव्यक्तीनां एफदाऽसम्मघात, अपि तु संशयकारणताव. च्छेदकीभूतत्तद्धर्मपुरस्कारणेति सूचयितुं तदित्युक्तम् । प्रत्ये. ककारणस्याप्रतिवन्धकत्वान्मेलकति समुदायार्थकम् । सामग्री। व्यभिचारज्ञानसामग्री। विवेचितं चेदमिति । यत एव निश्चयत्वादेः कार्यतावच्छेदकत्वमत एव तुल्यबलविरोधिशानसामग्यास्तदव. च्छिन्नं प्रति कारणीभूताभावप्रतियोगित्यरूपं प्रतिवन्धकत्वम् । निश्च. यत्वस्यार्थसमाजमस्ततया कार्यतानवच्छेदकत्वमिति निकृष्टमते च तारशसामग्या न तथाविधप्रतिवन्धकत्वमपि तु फलानुत्पाद- प्रयोजकत्वमेव परं तु तद्विशिष्टयुद्धो बलवत्यास्तविपरीतकोटि- भानसामग्न्या एव कारणीभूताभावप्रतियोगित्वं बलवती च सा. मग्री दोपविशेषाद्युपहितेति विवचितमित्यर्थः । उपरिष्टात् । सत्प्रतिपक्षग्रन्थे। (दी०) अत्र च यद्यपि माधनगोचरसाध्याभाववद्वात्ति- त्वग्रहाभावो हेतुरिति न युक्तम् । केवलान्वयिनि ग्राह्याम- सिद्ध्या ग्रहापसिद्धेः । खण्डशः प्रसिद्धया कचित्तादृशभ्रमसम्भ- वेऽपि सर्वत्र तथा भ्रपे मानाभावात् (गा०) साधनगीचरेति । प्रानसाधनतावच्छेदकावच्छिन्न. धर्मिकस्य साध्याभावयत्तित्वग्रहस्याभाव इत्यर्थः । केवलान्वयि. नि। केवलान्वयिसाध्यके । मायाप्रसिच्चेति । साध्याभाषयवृत्ति. त्याप्रसिद्ध्या तब्रहामसिद्धरित्यर्थः । एवं च प्रतियोग्यप्रसिधा ता. दृशनहाभावस्याप्रसिद्धस्तत्स्थलीयव्याप्तिशाने व्यभिचाराग्रहस्य हेतुत्वासम्भव इति भावः, इत्यादिदूपणं च सर्वत्रैव व्यभिचाराग्रह- स्य व्याप्तिप्राहकत्वं मूलाभिप्रेतमित्यभिमानेन । अभिमानश्च च. स्तुतस्त्यिायादिनाऽग्रे निराकरिप्यते । ननु व्यभिचारमानेत्यनेन व्यभिचारघटकपदार्थानां परशरो.

·. ६६४ अनुमानगादाधर्याम् पल्लेपाचमाहिमानमेव विवक्षितं केपलान्वयिसाध्यस्यामावान सिद्धायपि अन्यदीयाभावे साध्यायायमसम्मवाद भ्रमरूपस्तथा विधी मदः प्रसिद्धतीति तदभावहतुतासम्मय इत्यत आह । सगड श: प्रसिध्यति । विशिष्टाप्रसिद्धावपि साध्यादिप्रत्यकपदार्थस्य प्र सिवेत्यर्थः । तारशन्नमसम्मऽपीति । तावत्पदार्थानां परस्परी- पदलेपावगारिभ्रमप्रसिद्धापपि । सर्वति। तथा च यत्र न तादशी भ्रमस्ताशकेवलान्यायसाध्यकव्याप्तिग्रहे व्यभिचाराग्रहस्य हेतु त्यासम्भव इति भावः। ननु फेवलान्वयिनि साथ्याभावववृत्तित्वरूपव्यभिचाराप्रति सावपि साध्यतावच्छेदकधार्मिकसाधनसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितावच्छेदफायरूपव्यभिचारप्रहाभारः प्रसिद्ध एवत्यत आह । अत एवेतिम (दी०) अत एव साध्यतावच्छेदकगोचरसाधनवनिष्ठा भावमतियोगितावच्छेदकत्वग्रहोऽपि प्रत्युक्तः । सकलसाध्यता वच्छेदके तादृशग्रहे मानाभावात् । तथापि साध्यतावच्छे दके तत्पुरुषोयतादृशावच्छेदकत्वग्रहस्य विपयतया मावस्त. द्विषयत्वाभावो वा तत्पुरुपीयव्याप्तिपदे देतुः। . (गा. ) अत एव । सर्वत्र भ्रमे मानाभावादेव । ताशप्रदे मा. नाभावादिति । सद्धतुस्थले साध्यतावच्छेदकस्य ताशप्रतियोगिः तानवच्छेदकरवनियमाचत्र ताशावच्छेदकत्वग्रहस्य भ्रमत्यनिय. मादिति भावः। तथा च याशसाध्यतावच्छेदके न तद्भमस्तद्रूपा वच्छिन्नसाध्यकव्याप्तिग्रहे व्यभिचाराग्रहहेतुत्वासम्भव इति सक लव्यातीनां व्यभिचाराग्रहग्राह्यत्वं नोपपद्यते इति पक्षा । साध्यतावच्छेदके इति । अभाच इत्यनन सम्बध्यते । एवं च ताशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मधर्मिकस्य छेदकत्वग्रहस्य प्रसिद्धा सर्वत्रैव साध्यतावच्छेदकनिष्ठो सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकताशप्रहाभावः प्रसिद्ध एवेति नो. कानुपपचिरिति भावः । अत्र प्रतिसाध्यतावच्छेदकर्मिकनारश 4 .

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । प्रतियोगिता नवच्छेदकत्वमहत्वमेघ कार्यतावच्छेदकं न तु व्याप्ति- प्रहत्वं गौरवात् । तत्पुरुषीयत्वनिवेशादेकपुरूषीयतारशावच्छेदक- त्वग्रहदशायां नान्यस्य पुंसस्तत्समानधर्मिकतादशावच्छेदकत्वाभाव. प्रहस्यानुपपत्तिः । तद्धर्मप्रकारतानिरूपितविषयतैव तद्धर्मप्रकारक- त्वविशिष्टस्य सम्बन्धा, अतो पहित्ये प्रमेयत्वादिकं घटत्वादी च तादृशावच्छेदकत्वमवगाहमानाया धियो वह्नित्वे ताशावच्छेद- कत्यप्रकारकत्वविशिष्टाया विषयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कोम्भावः सुलभ एयेति ताशायच्छेदकत्वप्रकारतानिरूपितविशे- प्यतात्वेन सम्बन्धताविरहेऽपि न क्षतिः।विषयतासम्बन्धस्य वृत्य. नियामकतया प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वे विवादात् कल्पान्तर- माद । तद्विपयत्वाभावो वेति । शानविशिधायास्ताशावच्छेदकत्व. प्रकारतानिरूपितविषयताया अभावो वेत्यर्थः । ज्ञानशून्यकाले ज्ञान- विषयतायाः सत्येऽपि शानविशिष्टतदभावो विशेपणाभाषप्रयुक्तो. ऽक्षत एव । उकसमूहालम्पनीयधर्मान्तरप्रकारतानिरूपित्तविषयता. व्यावर्तनाय निमपितान्तम् । उभयकल्प एव साध्यतावच्छेदकमि- छत्वमभावविशेषणं न तूपलक्षणम्, अतः साध्यतावच्छेदकधर्मिया- तारशावच्छेदकत्वग्रहदशायामपि कालान्तरे तत्र धमिर्माण वर्तमान. स्य ताशमहाभावस्य सत्त्वेऽपि नातिप्रसमः । कालिकात्यासत्यय कार्यकारणभावो न स्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्या तो घहित्यादिवृत्ति. स्वविशिष्टस्यामावस्यात्मन्यसत्त्वेऽपि न क्षतिः। नन्वेवमपि येन पुंसा यारशसाधनघनिष्ठाभावप्रतियोगिताय. च्छेदकत्वं कचिदपि न गृहीतं तस्य ताशावच्छेदफत्वमहामंसि- खा तदीयताशसाधननिष्ठव्याप्तिग्रहे व्यभिचारशानामावस्य - तुत्वासम्भवः । अथ यस्प पुंसो न्यभिचारधीः प्रसिध्यति तस्यैव न्याप्तिमहे ऽतिप्रसङ्गनिराकरणाय ताहशतदभावस्य हेतुत्यमुपेयते अन्यत्र तदहेतुत्वंऽपि क्षतिविरहः, सम्भवस्थलाभिप्रायेणेघ मूल- सातेरिति चेत् ? तदा यरलाध्यकयत्साधनकव्याप्तिग्रहपिरोधिनी व्यभिचारधीः प्रसिञ्चति तत्साध्यकतत्साधनकस्याप्तियुद्धावेव त. दभावस्य हेतुता कल्प्यते नान्यति समाधानस्यैव मुलभतया व्य. भिचारमहाप्रसिद्धिस्थले दर्शितरीत्या प्रसिद्धाया अन्यमिकल्य- भिचारधियो ऽभावस्य नियुक्तिककारणताकल्पनमनुचितम् । त.

·अनुमानगादाधर्याम् रमसिद्धिस्थलीयव्याप्तिमदेऽपि पुरुषनिष्ठप्रत्यासत्येय हेनुका मुचितं न तु विषयनिहस्थामायस्य कालिकात्यासत्या तत्तापुरुषी सत्यनियरोन पुरभेदात कार्यकारणमाघभदापरीरित्याशयेन त. धेय समाधते । यस्तुन इति । (दी.) वस्तुतो व्याप्स: साध्यसाधनभेदभिन्नतया वि. शिष्णा कार्यकारणभावः । तथा च यत्र साधनं साध्यामा वहति साध्यतावच्छेदकं साधनवनिष्टाभावप्रतियोगितात. छेदकमेकविधानेकविध वा व्यभिचारझानं मसिदं तत्र यथा- योग तदभावः पुरुपनिष्ठो ब्यासिग्रहहेतुः । अत एवैकविधव्याभि- चारवानविरहे न्यविधव्यपिचारग्रहायाप्तिधीविरोधः । एवं च कचिद्यभिचारज्ञानस्यापसिद्ध्या तदभावस्याहेतुत्वे ऽपि न . तिः। प्रसिद्धायाः साधनवनिष्ठाभाषपतियोगितावच्छेदकत्वादि. बुद्धः समानविषयतया तदभावबोधविरोपित्वानुरोधेन तु तया- भावं न वयं वारयायः, यदि तत्वत्प्रकारादिविशेपनिवेशन विशेषे न पर्यवस्येदिति दिक् । (गा०)घिशिष्यवेति । तत्साध्यकतत्साधनकव्यातिमहत्वत साधनाविधर्मिकतत्साध्याभावयत्तित्वाविप्रहाभावत्यादिरूपवित शेषधर्मावच्छेदेनेत्यर्थः । सर्वसाधारणव्याप्तिग्रहत्ययभिचारमा त्वयोवंचत्वादेकर साधने एकस्य साध्यस्य व्यभिचारग्रहदशा. यामप्यारस्मिनपरस्य व्याप्तिग्रहोत्पत्तेः सर्वसाधारणेककार्यकारण- भावासम्मयादिति भावः । यथायोगमिति । यत्र याचद्विधव्यभिचा. रधीः प्रसिध्यति तत्र तावाद तवभावः समयायसम्बन्धावच्छिा. प्रतियोगिताक आत्मनिष्ठप्रत्यासत्या हेतुरित्यर्थः । अत एव । प्रसिद्धाशेषव्यभिचारग्रहत्त्वाचच्छिमप्रतियोगिताकाभायहेतुत्वा- देवानच यत्साध्यतावच्छेदकार्मिकसाधनयनिष्ठाभावप्रतियो. गितावच्छेदकत्वज्ञान प्रसिद्ध तत्तद्धर्मिकताशावच्छेदकत्वरहस्य तत्तद्धर्मिकतचदभावमइप्रतिबन्चकत्ये कल्पनीये विशेष्यविशेपान निषेश्यसमानविशेष्यताप्रत्यासत्या प्रतिबन्धकताकलपनमेवोचितम्, ·व्याप्तिग्रहोपायमकरणम् । अन्यथा विशेष्यीभूततत्तर्मिभेदेनानन्तप्रतिबन्धकताप्रसङ्गात् । एवं च यद्धर्मधर्मिकयारशावच्छेदकत्वग्रहोऽप्रसिद्धस्तद्धर्मिकतदभाघ प्रहेऽपि विषयनिष्ठस्य व्यभिचाराग्रहस्य हेतुत्वमायातमिति मि. प्राणां सकलव्याप्तिग्रहे एवं तद्धेतुत्वोपपारनप्रकारमाक्षिपति । प्रसि. वाया इति । तथाभायस् । सकलव्याप्तिग्रहे व्यभिचाराप्रहहेतुभाव. म् । प्रकारादिविशेषनिवेशेनेति । वद्वित्वत्वादिरूपतारशावच्छेदक. त्वत्वादिरूपविशेष्यताप्रकारतावच्छेदकादिनिवेशेनेत्यर्थः । आदि- पदात् सम्बन्धविशेषपरिप्रहः । विशेष न पर्यवस्यैदिति । तद्भदेन फारणता न भिद्यतेत्यर्थः। घस्तुनोऽसमानप्रकारकस्य सम्बन्धान्तरावगाहिनश्चावच्छेद- कत्वज्ञानस्यानयच्छेदकत्वज्ञानविरोधिताधारणाय विशिष्य तषि- घेशनस्यावश्यकत्तया विशेष्पनिवेशस्य चात्मनिष्ठप्रत्यासत्तिक- रूपेऽप्यभावात् । समानविशेष्यताप्रत्यासत्यादरस्तु तत्पुरुषीयत्व- निवेशनप्रयुक्तगौरवायैव, न वा तावतापि व्यभिचारामहदेतुतायाः सर्वसाधारण्यनिर्वाहः, यधर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य यत्साधन. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य ताप्येण स्वरूप. सम्वन्धावगाहिशानं यस्य पुंसो ऽप्रसिद्धं तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्य. फतत्साधनव्यापकतावच्छेदकत्वावगाहितत्पुरुषीयप्रहे व्यभिचारा. प्रहहेतुत्वासिझेरिति भावः । समानधर्मितावच्छेदकत्वमत्यासत्या प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमावस्वीकारेऽपि यस्य पुंसो यत्साधनसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगादिसर्मितावच्छेदककयो. धोऽप्रसिद्धस्तदीयतत्साधनव्यापकतामहे व्यभिचाराग्रहहेतुत्यम- शक्योपपादनमेति ध्येयम् । व्याप्तिग्रहे सहचारग्रहस्य स्वातन्त्र्येण हेतुताया नियुक्तिकतया विशेषणविषयैव तस्य कारणत्वं व्यवस्थापनीयम्, सहचारस्य च विशेषणविधया व्यापिघटकत्वे एवं तदुपपद्यते अन्यथा घ्या. प्तिविशेष्यकप्रत्यक्षे हेतुस्पानिर्वाहात अतस्तस्य तथा व्याप्तिघटकत्वं स्फुटीकर्तुं व्याप्तिरूपमाह । व्याप्तिति । (दी०) व्याप्तिथ धूपादिव्यापकवाहिसमानाधिकरणट- चिधूपत्वादिकम् । तादृशसामानाधिकरण्यमात्रस्य रासमादि- ·६६८ अनुगानगादावर्या साधारणत्वाद् ! अत्र च व्यापकत्वांशग्रई व्यभिचाराग्रहः स- मानाधिकरणत्तित्वाशग्रहे च तद्विशेषणतया सामानाधिकरण्य. स्थ ग्रहो हेतुरिति वक्तव्यम् । साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरू. पवावलक्षणव्याग्रिहे विशेषणतया सम्बन्धस्य ग्रहो तरि- मपि केचित् । (गा०) रासभादिसाधारण्यादिति । तथा च तावन्मास्त्र व्याप्तित्वेऽम्रान्तस्यापि रासभादिलिङ्गकवडयाद्यनुमितिप्रसङ्ग इति भावः ।इच दूपर्प केवलव्याप्तिप्रकारकहेतुमत्ताशानस्य यद्य. नुमित्तिहेतुता तदेव, यदि च धर्मावच्छिन्नध्यापकसामानाधिक- रण्यतमोमयावच्छिन्नहेतुमत्ताशानस्य तथात्यमुपयते तदा नैत. होपावकाशः, ताशसाध्यसमानाधिकरणवृत्तितचधर्मावच्छिन्न- कारकभानहेतुतापेक्षया लाघवं च, तथापि सामान्यप्रत्यासत्यनभ्युः पगमपक्षे विशिष्टपरामर्शानुपपत्यां समानाधिकरणवृत्तिहेतुताव- च्छेदकस्य व्याप्तित्वमावश्यकम् । अथ सामानाधिकरण्यध्याप्तितापक्षेऽपि स्वाश्रयनिष्ठधूमत्वादि. मत्त्वरूपपरम्परासम्बन्धेन तत्प्रकारकमानस्यानुमितिहेतुत्वोपगमाव पक्षनिष्ठधूमादौ तारशसम्बन्धे महानसीयवहयादिसामानाधिकर. सस्य सत्याद्विशिष्परामर्शनिर्वाह इति किं समानाधिकरणवृष्ठिधू. मत्वस्य व्याप्तित्वेनेति चेत् ? तहि स्थाश्रयसमानाधिकरणवृत्ति धूमत्वादिसम्बन्धेन व्यापकतामानस्यैध हेतुना किं नोपेयते । तार- शपरम्परायाः सम्बन्धवे मानाभाव इति चेत ? तुल्य प्रकृतेऽपि । व्यात सर्वांशभाने सामानाधिकरपयशानस्योपयोगितापिरहो - योजकः, व्यभिचाराग्रहस्याप्यतथात्वादिति सूचयितुं व्यभिचारा- ग्रहस्थ व्यापकतांशमात्रग्राहकतामाह । अत्रेति । ईशव्याप्ती थे। त्यर्थः । अशान्वयि घटस् सप्तम्यर्थः । व्यापकत्वांशग्रह रति, सा. भ्यतावच्छेवकर्मिकव्यापकतावच्छेदकालावगादिग्रहत्यायच्छिन्ने । इतरांशग्रहे व्यभिचारग्रहस्पाविरोधित्वादिति भाषः व्यभिचाराग्रहः। साध्यतावच्छे कर्मिकहेतुममानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद- फत्वप्रहाधमाः । विरोधिविषयकशानाभाषमुद्रयेत्वादिः ।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६६९ समानाधिकरणवृत्तित्वांशग्रहे इति । यद्यपि समानाधिकर. णांशग्रहे एवं सामानाधिकरण्यज्ञानस्य विशेषणज्ञानविधया हेतुत्वं सम्भवति तथापि तदंशमात्रभाने हेतुर्मिकसहचारग्र. हुपर्यन्तानपक्षणात्तदुपयोगितानिादाय समानाधिकरणवृत्तित्वां- शानुधावनम् । तदंशग्रहस्य सामानाधिकरण्यविशिष्टदेतुवैशिष्टया. बगाहितया तत्र देतो साध्यसहचारप्रकारकज्ञानस्य विशेषणता. बच्छेदकप्रकारकशानमुद्रयापेक्षितत्वाद् विशेष्य विशेषणमिति रीत्या तदंशस्यापि ग्रहे तादृशसहचारग्रहापेक्षाविरहेऽपि न क्षतिः। विशिष्टवैशिष्टयायगाहिग्रहस्यैवानुमित्युपयोगितयाऽन्यारशव्याप्तिन- इस्यानयात्वात् , अनुमित्युपयोगिव्याप्तिग्रहोपायस्यैव प्रकृतत्वा- दिति । विशेषणतयेत्यपि वामानाधिकरण्यस्येत्यनेन सम्बध्यते । अन्येषां मतमाह। साध्यसम्बन्धितेति । अत्रास्वरसवीजं पा. रिभापिकावच्छेदकत्वघटिततादृशव्याप्तेगुरुशरीरतया ऽनुमित्य- नुपयोगित्वम् । अत एव मणिकताप्यन्योन्याभावगर्भव्याप्तिरेयानुमि. तिहेतुरिति वश्यते। मिश्रास्तु विशेषणसानमुद्रया सहचारग्रहस्य व्याप्तिग्राहकत्वं यदि मूलकृतोऽभिप्रेतं तदा व्यभिचारादेरपि विशेषणतया तज्मा- नस्य तथात्वाकथनेन विरोध इत्यालोच्य सहचारहानस्य स्वांत. व्येणैव व्यापकताग्राहकत्वं व्यवस्थापितवन्तस्तन्मतं दूपयितुमु. पन्यस्यति । यविति। (दी०) यत्तु विरुद्ध सहचारभ्रमेण व्यापकत्वभ्रमा- व सामान्यत एव सहचारज्ञानं हेतुरिति तन्न । असिद्धत्वा. द । विरुद्ध ऽपि हि व्यापकत्वसामानाधिकरण्ययो हकसाम- ग्रीक्रमयोगपद्याधीनं ग्रहणक्रमयोगपधं न तु मिथः कार्यकार- णभाव इति । (गा० ) सहचारनमेण व्यापपत्यनमादिति । व्यापकताबमस्य सहचारचमान्वयन्यतिरेकानुविधायिताया अनुभवसिद्धत्वादिति भावः । सामान्यत पय । भ्रमप्रमासाधारणसहचारमानत्येनेव । हेतुः । भ्रमममासाधारणब्यापकतानानत्यापन्छिन हेतुः । कार्य.

·अनुमानगादाधर्याम् कारणभागयच्छरकोटो चमत्वनिवशे गौरवादिति मा I चफयर्मावच्छिन्नर्मिणि सहचारमहस्यान्यधर्मावच्छिन्नविशेभ्या व्यापकतामहाजनकतया धर्मितावच्छदकविशंपनियन्त्रित कार्य- कारणभाषकल्पनाया आवश्यकत्वावनियावच्छिन्नधर्मिकधूमादि. व्यापकतामहे सदचारमदहेतुता नोकयुज्या सिद्धपतीति पर यम् । धर्मितावउदकनिष्ठरत्यासरया सावधर्मिकदेतुसहवा रशानस्य व्यापफताप्राहकत्वमित्यभिप्रायात् । यदि व्यापकनाचममात्र एव सहचारभ्रमस्य हेतुत्वमविवार स्यात्तदयोकयुक्त्या पापकतामहसामान्ये सहचारप्रहस्य हेतुता स्यात्तदेव नेत्याद । भसिदत्यादिति । नन्यनुभवसिद्धान्वय व्यतिरेकाम्या व्यापकतानमे सहचारम्र महतुतासिद्धिरित्याग मपनतुं नियतान्धयव्यतिरेकानुविधायित्वमेपासयमित्याह । वि. कोडाप होति । क्रमयोगपधाधीन मिति | क्रमयोगपद्य मित्यत्र यथासख्यमन्वयो योध्यः । कार्यकारणभाव इति । नियतपार्षापर्यमित्यर्थः । न च सहचारस्य व्यापकत्वसहचरित ततया तज्ज्ञानस्य दोपविधया व्यापकताभ्रमं प्रति चाकचक्या. दिशामस्य रजतत्वादिभ्रमं प्रतीय हेतुत्वं समतसिद्ध मेवेति षा. व्यम् । कधियापकताभ्रमे दोषविधया ततुत्वादेव तमसामा• न्ये तज्ज्ञानसामान्ये वा तद्धतुतासिद्धी सहचारममं प्रत्यपि उ. कक्रमेण दोपविधया कचियापकताशानहेतुतीयाः सुघचतया परीतस्यापि वक्तु शक्यत्वादिति भावः । प्रसाद धूमसामान्यादा वहिसामान्यस्योसरतीन्द्रयत्वं व्यव- स्थापयति । इद पुनरिति । (दी०) इदं पुनरवधेयम् । यथा विद्यमानमपि पहिले व्यवहितविप्रकटरासमादिदेशनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न गृह्यते अभावदेशविपकर्पादिना ग्राहकाभावात् । तथा धूमयनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सत्त्वेऽ प्यग्रह सम्भ वात् । नानुपलब्ध प्रतियोगिसत्त्वविरोषित्वादिलक्षणा यो- पवेति न तत्सामान्याभावो लौकिकात्यक्षगम्प परंतु क.

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । चिद् विरोधस्फुरणादिवशाद् धूमत्वादौ गृहीतो धूपवन्निष्ठा- पन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाभावो वहिवादावुपनयम- दिया गृह्यते । (गा० ) व्यवहितेति । मध्यवर्तिभित्यादिप्रयुक्तमिन्द्रियसनिक- शून्यत्वं व्यवहितत्वम् । विप्रकृष्टत्वं दूरत्वप्रयुक्तं तथात्वम् । रा- भाविदेशेति । रासभाधधिकरणदेशेत्यर्थः । न गृह्यते इति । पद्रूप्येण नोपलभ्यते इत्यर्थः । एतेन वहिन्वादिनिष्ठनाशप्रतियोगि. विच्छदकत्वस्य स्वरूपानतिरिक्तत्वेऽपि नासङ्गतिः । अभाववेश. है। अभावाधिकरणदेशेत्यर्थः। विप्रकर्यादिनेति । आदिना व्यवधा- परिग्रहः । ग्राहकाभावादिति । ताशाभावाधिकरणतदेशमाहक- हामग्रीघटितायास्तनिष्ठाभारप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्यावच्छिन्नमा. कसामग्न्या अमावादित्यर्थः । सत्वेऽप्यमहसम्भवादिति । न्द्रियसन्निकर्षादिमति घटत्वादी तत्सत्येऽपि घटादिशून्यधूमा. धेकरणविप्रकादिनानुएलम्भसम्भवादित्यर्थः । अनुपलबेरिति । तारशापच्छे इत्यरूपप्रतियोग्युपलम्भाभाय. येत्यर्थः । प्रतियोगिलस्वविरोधित्वलक्षणेति । प्रतियोगिसवप्रस. अतप्रतियोगिकत्यल्पत्यर्थः । पक्षावृत्तिविशेषणाविशेषितस्य ता. शावच्छेरकत्वरूपप्रतियागिनस्तदुपलम्भाव्याप्यतया मूलशैधि- येनानुएलान्धप्रतियोग्यनापादकत्वादिति भाव: । तत्सामान्या. आय इति । धूमाधिकरणसनिकृष्टत देशनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- कत्वामावग्राहकयोग्यानुपलम्भसम्भवात्सामान्यपरम् । उपनीत. जाने योग्यानुगलम्ध्यनपेक्षणात् लौकिकाने । अथैयमीरशी व्याप्तिर्न गृह्यनेय लौकिकप्रत्यक्षासम्भयेन ज्ञाना.' तरसापक्षस्योपनीतभानानुमानादरप्यसम्मवात् । न च तारशा. पच्छेदकत्यस्य लौकिकमविकस्सिामान्याभावस्य धा अभावत्या. देसामान्य प्रत्यासीनतो भाने ताशावच्छेदकावीयायन तत्सा. गन्याभावस्थोपनीनभानसम्भय इति वाच्यम् । एवमपि मामान्य. त्यास स्वयं निराकरणीयतया तदनभ्युपगमरक्षे नदनानुगप: गरत्वादित्याशङ्कामपनिनीपुराह। परं स्विति । विरोधस्फुरणादि- शादिति । धूमत्याचवच्छिमानाचे धूमादिगिरोधप्रहादिवशादिया ।

·उक्त साध्य अनुमानगादाधाम् थः । गृहीतः । भूमविस्वाभायप्रतियोगितारच्छेदकत्यादिरूपयति रोकिदेतुनानुमित: । उक्तविरोध्रग्रहस्य तादृशहंतुगताप्रहसमा वकतनोपयोगिता वाध्या । साध्यप्रसिद्धि विनायमावला ध्यकव्यतिकिपवृत्तेन साध्यप्रसिद्माक्षा, धूमाभावादी धूमबति त्वसामान्यामायास्य विरोधस्याप्युक्तदिशा लौकिकप्रत्यक्षात म्भनेन धूमत्वादिकपाले उक्तहेत्तुग्रहोऽपि दुर्घटः । एवं ता. रामावस्याप्युक्तविशा लौकित्यक्षासम्मन व्यतिरेकामह चारग्रहोऽपि तयेत्यत्त कचिदिति । सिद्धरनपेक्षगारिकञ्चिलिहाव्यतिरेक्यनुमानाचूमरवृत्तित्वम भाव प्रतियोगि एतदटावृत्तित्वादिस्याद्यनुमानेग पक्षतावच्छेदकावच्या देनाभावप्रतियोगित्य सत्स्यति ! पक्ष वर्मताबलन धूमप्रति स्वसामान्यामायाविरोधभाने ताशोपनायछानवलाप धूरा भावादी धूमविरोधमहसम्भवेन नपक्षे उलहेतुमरवग्रह- सम्भव ति । एवमप्रसिद्धसाध्यकानुमानाद धूमविरुद्धाभावप्रतियोगिताव उदकत्वमभावनियोगि घटत्वावृत्तिवादित्याद्यनुमाननीतरीत्या तारशावच्छेदकत्वसामान्यामायभानोपनायकशानवलादपि व्यक्ति रेकदष्टान्ते उक्तदतव्यतिरफग्रहसम्भव इति भावः । यद्यप्युक्तरीत्याऽभावप्रतियोगित्वसाध्यकानुमाने धर्मिणमन्तरे णोपस्थितस्यापि धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक त्यसामान्याभावस्य यहित्वादापुरानतभानसम्भवः । तथापि यकि चिद्धर्मिविशेष्यकमप्युपनायकशान भयनीति व्युत्पादनाया प्रसिद्ध साध्यकानुमानमभिहितम् । न च व्यासिनईऽनुमानान्तरापेक्षाया- मनवीस्थतिरिति वाच्यम् । चिरानुमितव्यापकतावच्छेदकायस्म. 'रणादिनापि प्रकृतानुमित्युपधायकतदुपनीतमानसम्भवनानवस्थि ताविरलव्याप्तिज्ञानानुमितिधारानपेक्षणन दोपानरकाशात । वइय भाधे धूमविरोधस्मामानदशायां तदुभयसामानाधिकरण्यस्यापि भानसम्भवादगृहीतधूमवद्विव्याप्तिकस्य चयभाये धूमविरोधनि थो दुर्घटः । स्वाभावे चोपस्थितिमात्रेणैष स्वविरोध. सुनिल यः । अव्याप्यवृत्तित्वग्रह विना स्वस्मिन् स्वाभावप्तामानाधिकरण्या प्रहादिति वहिवादावित्यनभिधाय धूमावादावित्युक्तम् । फेचिन विरोधस्फुरणवशाद धूमत्वादी धूमवनिष्ठाभावप्रति ·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । योगितावच्छेदकत्वाभावरूपं यत् साध्यं तदभावव्यापलीभूनाभाव- प्रतियोगित्वरूपाविरोधस्फुरणवशाद धूमत्यादौ गृहीतो धूमत्वं धू. मवशिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभायवद् धूमत्वत्वादित्याद्य. नुमितिविषयः । तथा च तादृशविरोधस्फुरणस्य पतदनुमिती व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानविधयोपयोगित्वं निरुतसाध्याभावविरोधस्य साध्यव्यतिरेकव्याप्तित्वान् । कथंचिदित्यस्य प्रयोजनं निरुतप्रायम् । न चैवं वह्नित्वादावुक्तक्रमेण तदनुमितिसम्भवाद् धूमत्वपर्य- न्तानुधावनं व्यर्थमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षत एव प्रथमतस्तद्ग्रहार्थ तदनुसरणादिति वदन्ति । (दी०) अत एवानुमानादिना व्यभिचारग्रहे ऽपि न व्यानिधीः । निर्णयात्मनि साधारणे वा दोपविशेषाजन्योप- नीतभाने संशयादिसाधारणस्य निश्चयात्मनो वा विपरीतज्ञा. नमात्रस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् तत्तस्मादौ देशान्तरदृत्तित्वसम्भा. वनाविरहादिवशाद् गृह्यमाणो वहयाद्यभाववद्वृत्तित्वाभावो धू- मत्वाद्यवच्छेदेन गृह्यते लाघवादित्यपि वदन्ति । (गा० ) अत एवेति । व्याप्तेौकिकप्रत्यक्षासम्भवादेव । व्याप्ते. लौकिकप्रत्यझोपगमे आनुमानिकादिविपरीतशानस्य लौकिकप्र. त्यक्षाविरोधितया आनुमानिकव्यभिचारग्रहदशायामपि लौकिक- व्याप्तिशानमुगेयेतेत्युपष्टम्भसङ्गतिः । उपनीतभाने पुनरानुमा- निकादिव्यभिचारज्ञानमपि विरोधीति दर्शयति । निर्णयात्मनी. ति 1 निर्णयात्मनि । दोपविशेषाजन्योपनीतभाने । संशयादि- साधारणस्य विपरीतमानमानस्यैव प्रतिवन्धकत्वादिति योज. ना । एतश्च प्राधसंशयस्य प्रत्यक्षनिश्चयप्रतिवन्धकतामाश्रित्यो. कम् । संशयस्य सशयाप्रतिवध्यत्यनिया हाय निर्णयात्मनीति । मण्डूकवसाअनादिरूपदोपविशेषजन्यस्योरगत्वोपनीतभानस्यानुमा. निकोरगत्वाभावशानाप्रतिवध्यत्वादजन्यान्तम् । लौकिकसन्नि- कर्पजन्यनिर्णयस्यानुमानिकादिविपरीतमानाप्रतियध्यतया उपनीत. भाने इति । लौकिकसग्निकांचजन्यप्रत्यक्ष इत्यर्थः । प्रत्यक्ष निवेशाइनुमितेः संशयाप्रतियध्यत्वनिर्वाहः । संशयादिसाधारण- ·अनुमानगादार्याम् स्येत्यनेन प्रतिवन्धकतावच्छेदककोटी संशयान्यत्यरूपनिर्णयत्वा- निवेशः चितः। एतन्मत संशयानुमियादी च विपरीतनिर्णयस्प प्रतिबन्धकत्वान्तरं बोध्यम् । विवेचितं चदमधस्तात् । प्राद्यसंशयस्याप्रतियाधफत्यत्रादिनां मतमाह। साधारणे घेति । साधारणे दोपविशेषाजन्योपनीतभाने निश्चयात्मनो विपरीतष्ठान- मात्रस्यैव प्रतियन्धकस्यादित्यत्ययः । साधारणे । संशयनिश्चय. साधारणे । तथा च पूर्ववत् संशयान्यत्वं न प्रतियध्यतावच्छेदकाम- ति भावः । उपनीतभानत्वमप्र कल्पे लौकिकसभिकर्पजन्यनिर्ण- याग्यज्ञानत्यम्, अत आनुमानिकादेरपि विपरीतनिर्णयस्य लौकि- कसनिकजन्यमपि संशयं प्रति विरोधिता । प्रत्यक्षत्यानिवेशाद. नुमित्यादौ न प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पनम् । संशयस्य संशयामति. यन्धकत्वमुपपादयितुं निर्णयारमन इति । शानमात्रस्येति । मान- स्येति कृत्स्नार्थकम् । तदभावघदवृत्तित्वरूपव्याप्तेलौकिक प्रत्यक्षमुपपादयतां मतमाह। तत्तधूमादाविति । देशान्तरेति । व्यवहितविपरदेशेत्यर्थः । ई. दृशसम्भावनाविरहो देशान्तरावृत्तिरयं धूमो यदि वहषभावव. वृत्तिः स्यात्तदा तत्वेनोपलभ्यतेति योग्यानुपलब्धिघटकापत्तिनि- पीडकपक्षतावच्छेदकनिश्चये उपयुज्यते । पक्षतावच्छेदकातिरि. तविशेषणाविशेपितप्रतियोगिसत्त्वापादककापत्तरेव योग्यानुपल- ब्धिघटकतया देशान्तरवृत्ती व्यभिचारवारणाय देशान्तरवृत्ति स्वस्यापादकविशेषणतया भावश्यकत्वेन तस्य पक्षविशेषणत्य. मप्यावश्यकमिति हृदयम् । धृमान्तर व्यभिचारसंशयसत्त्वेन पक्ष व्याप्यवत्तानिश्चयोपयोगी व्याप्ती धूमत्वावच्छिन्नत्वनिश्चयो न म. म्भवतीत्याशङ्कानिराकरणार्थमाह । लाघवादिति । व्यभिचारसंश- यप्रतिवन्धकतायां लायवज्ञानस्योत्तेजकत्वादिति भावः। प्रतियो. गिग्राहकातिरिक्तविशेषणानवच्छिन्नत्वस्यापादकविशेषणताया आ. घश्यकत्वादेशान्तरावृत्तित्वस्य च प्रतियोग्यप्राहकत्वेन तदच्छि. नापादककापत्तेर्न योग्यानुलम्भनिर्वादकतेत्यादिरस्वरसो वदन्ती. त्यनेन सूचितः। इति अनुमानगादायों व्यातिप्रदापायप्रकरणम् ॥

·अर्थ तर्कप्रकरणम् । (चि०) तस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेना(१)नवस्थेति चेत् ? न । यावदाशवं तर्कानुसरणात् । यत्र च व्या- घातेन शव नावतरति तत्र तर्क विनैव व्यासिग्रहः। (गा०)तर्काधनानुमित्यौपायकव्याप्तिनिश्चयविरोधिशङ्कानिवृत्ति- रुपेयते तत्र तर्फकारणीभूतस्यापादकनिष्ठापाद्यच्याप्त्यापाद्यव्यतिरेक- पक्षतावच्छेदकादीनां निश्चयस्य विरोधिनी या शङ्का तन्निवृत्त्यर्थम. पि तात् पूर्व तर्कान्तरमुपेयं तत्पूर्वमपि तजनकनिश्चयविरोधिशद्वा- न्तरनिवृत्त्यर्थ तर्कान्तरमित्यनवस्थिततधारास्वीकारप्रसङ्ग इत्या. इते मूले। तर्कस्यति । व्याप्तिग्रहमूलकत्वेन । व्याप्त्यादिनिश्चयजम्य- त्वेन । यावदाशङ्कमिति । यत्र यत्राशङ्कायास्तत्यितोऽनिवृत्तिस्तव शङ्कानिवृत्त्यर्थ तर्कस्वीकारादित्यर्थः । यत्र । यादशतर्के उत्पत्स्यमामे इति शेषः। यादृसतात्पूर्वमित्यर्थः। व्याघातेन शङ्केव नावतरतीति। प्रवृत्तिव्याघातेन शङ्कानवतारः फारणान्तराभावप्रयुक्तः सिध्यती. त्यर्थः । केचित्तु व्याघातेनैव तद्विरोधिनी शङ्का नावतरति, ता. न्यस्य विरोधितयैव ताशशङ्काविरह रति यावदिति वर्णयन्ति । तर्फ विनैव । तर्कान्तरं विनैव । तर्फकारणव्याप्त्यादिनिश्चयसम्भयो यत इत्यर्थः । तथा च तत्रैव विच्छवामानवस्थितिरिति भावः। कीरशतर्कविरोधिनीनां कीरशशकानां तर्कान्यस्य कस्य प्रति- धन्धकतया निवृत्तिरित्याकाक्षायां तर्कविशेषविरोधिशङ्काविशेषेषु अन्यप्रतिबन्धकताव्यवस्थापकं तेषां दुरपह्नवप्रवृत्तिविशेषानिर्वा. इप्रसबकत्वं दर्शयन्नुपादानस्य तत्प्रतिबन्धकत्वमभिधते । तथा- हीत्यादिना तस्मात्तदुपादानमेव शङ्काप्रतिवन्धकमित्यन्तन । (चि०) तथा हि । धूमो यदि वयसमवहि- ताजन्यत्वे सनि वहिममवहिताजन्यः स्पान्नोत्पन्न: (१)व्याप्तिमूलकत्वेनेति पाठान्तरम् ।

·. ६७६ अनुमानगादावर्याम् स्पादित्य किं धूमोऽरहेरेच भविष्यति ? कचिद् व. हिं बिनापि भविष्यति । अहेतुक एक बोत्पत्स्यते ? इति शझा स्यात् , मर्वत्र स्वक्रियापाघातः स्यात् । यदि हि गृहीतान्वयव्यतिरेक हेतुं पिनापि कार्योत्प. त्ति शङ्केत, तदा स्वपमेव धूमा वह, तृप्त्यर्थ भोज. नस्य, परप्रतिप्रत्यर्थ शब्दस्य चोपादानं नियमत: कधं कुर्यात् ? तेन विनापि तत्सम्भवात् । तस्मात्तत्त. दुपादानमेव तादृशशक्षाप्रतिवन्धकम् । (दी०) हुताशनरासभादिपदार्थमार्थस्यान्वयव्यतिरेकयो- रत्वयगतिरेको धूमस्योपलभमानो ऽवश्यमेतेपामन्यतमं कारणं धूमस्येत्यवधार्य सन्दिग्धे किमतानि सर्वाण्येव कारणानि ! चा कानिचित्तथा कानिचिच्च नेति ! । तत्र च यस्य व्यतिरेके- ऽपि इतरेभ्यस्तथाविधेभ्यो धूपोत्पचिमुपलभते तस्याहेतुत्व- मेवावधारयति यथा रासमादेः। यस्य च व्यतिरेके तादृशापर- सकलान्वयेऽपि धूमानुत्पतिं पश्यति तस्य कारणत्वमेव नि. श्चिनुते यथा बढेः । तत्र चाकारणत्वसन्देहो विरोधितामामा- दपनिवर्तते येन तर्केण तमाह । धूम इत्यादि । (गा०) धूमो यदीत्यादितस्य प्रकृतव्याप्तिग्रहानुपयोगि- त्ये तत्पूर्व तर्कान्तरानपेक्षाव्युत्पादनस्यानवस्थयानुमित्यौपयिक- व्याप्तिग्रहासम्भवाक्षेपोद्धारानुपयोगितेत्याशङ्कां परिजिहीर्घःधि- तिकारी व्याप्तिग्रहोपयोगिनमन्वयध्यतिरेकेण कार्यकारणभावग्रहं प्रत्युपयोगितया मुलोक्ततस्य प्रकृतव्याप्तिग्रहोपयोगिता घटयि प्यन् वधूमकारणताग्राहकान्वयव्यातरक(१) प्रदर्शयति । हुताशने- त्यादिना । अन्वयायतिरंकग्रहविपर्यसमुदायमध्येऽधारणरासभा. दिकमनन्तभाव्य कारणमात्रघटितसमुदायस्यान्वयव्यतिरेकग्रहस. म्भोऽपि तादृशममुदायत्वसामानाधिकरण्यमात्रेण प्रथम कारण- (१) अन्यपव्यतिरेफग्रहमिति पुस्तकान्तरे।

·तर्कपकरणम् । वसन्देहेऽपि तत्समुदायान्तर्गतस्य कस्यापि व्यभिचारज्ञानास. म्भवेनेतत्समुदायव्यभिचारिधूमाकल्पने लाघवमिति प्रतिसन्धा. नेन च तद्धदिनसमुदायत्वावच्छेदेन कारणतानिश्चयातवियर्थ्य स्यादिति तदन्तभावस्यावश्यकत्वमाविष्कर्तुं रासभपदोपादानं वोध्यम् । यद्यप्यकारणघटित समुदायत्वावच्छेदनापि कदाचि. कारणत्वनिश्चयसम्भवात्तवैफल्यं सम्भवति । तथापि विशे- पदर्शिनां न तर्फवैयर्थ्यमित्याविष्कर्नु रासमपदोपादानं बोध्यम् । वस्तुतस्तु तारशान्वयव्यतिरेकग्रहदशायामकारणेऽपि कारणत्व- ग्रहसम्भवाद्वानमवधानकाले तादृशयत्किञ्चिव्यक्त्यसत्वदायां चन्ह्यसमवधानकालीनयह्नितत्समवधानंतरयावकारणकत्वनिश्चया. सम्भवात्त एवानुपपन्न इत्याशङ्कापरोऽयमबधार्य सन्दिग्धे इत्य- न्तग्रन्थः । यस्य च व्यतिरेकेऽपीत्यादिग्रन्धनाकारणे कारणत्वा- भावनिश्चयं सम्पाद्य तर्कसम्भवो दर्शित । तथा च रासभादिरू पाकारणेऽकारणताग्रहसम्भवाय रासभादिघटितसमुदाये व्यतिरेक- व्यभिचारो दर्शित इति ध्येयम् । अवश्यमेतेषामिति । धूमसामग्री पतत्समुदायान्तर्गतैवेत्यवधार्यत्यर्थः । एतदवधारणं च धूमे वह्नयस. मवधानकालीनवाहितत्समवधानेतरयावत्कारणकत्वस्यांपायतिरे. फरूपस्य निश्चये उपयुज्यते । तदनिश्चये वहिनत्समवधानेनरयाव.. दूमकारणवति चन्यसमधानकाले ताशयावदूमकारणव- स्वस्य दुनिश्चयत्वात्तत्समुदायानन्तर्गतम्यपि वस्तुषुधूमकारणत्वसं- शयसम्भवात् । केचित्तु । अवश्यमेतेषामिति । धूमो हुताशनरासभाधन्यत- मकारणक इति निश्चित्येत्यर्थः । सामान्यरूपेण कारणतावगाही ए. तारशनिश्चय अहेतुक एवोत्पत्स्यते इत्येताशशङ्कानिवर्तकतया धूमस्य वह्निकारणकत्वनिश्चायकतर्क सम्पादक इत्याहुः । तधि. न्यम् । कादाचित्कनया सकारणकत्वनिश्चयादेवाहेतुकत्वशङ्का- निवृत्तिसम्भवादुक्कसमुदायान्तर्गतकारणकत्वनिथ्यपर्यन्तानरक्षणा त् । सन्दिग्धे इति । अग्रिमेण इतीत्यनेनान्वयः । किमेतानीति ध. मकारणत्वरूपभावकोटेरुतसमुदायत्वावच्छेदेन भानलाभाय सर्वा, णीति । सामानाधिकरण्यमात्रेण कोटियावगाहने संशयत्यायोगात्, ।

·तर्कप्रकरणम् । ६७९ संशयादित्याशङ्कानिराकरणायोक्तलाघवेनोक्तसमुदायत्वावच्छेदेन धूमकारणतानिश्चयासम्भवप्रदर्शनाय च व्यभिचारनिर्णयेन रास- भवाद्यवच्छिन्नस्य कारणताविरहो निश्चीयते इत्याह । तत्र चेति । यद्यपि धूमान्तरे रासमादेयभिचारदर्शनेऽपि तमत्वाघ- छिन्नं प्रति रासभादेः कारणतासन्देहो नापैति । तथापि यत्सामा- न्ये यत्सामान्यस्य कारणत्वमसति वाधके तद्विशेषस्यैवत्यादिनिय- मात् सामान्यकारणताविरहावधारणादेव विशेषकारणताविरहाव. धारणमित्यवधेयम् । धूमत्वावच्छिन्नं प्रति महानसीयवह्नित्वेन का. रणताग्राहकतर्कावतारसम्भवेऽपि व्यभिचारनिश्चयादेव न तद्रहः । यावद् व्यभिचारो न निश्चीयते वक्ष्यमाणतर्कश्चायतरति तध्दमत्वा. पेक्षया धूमत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्ये लाघवं च प्रतिसन्धत्ते ताव. मत्वावच्छिन्नं प्रति तयापकतानवच्छेदकरूपावच्छिन्नस्यापि कारणतां निश्चिनोत्येव, उत्तरकालं च व्यभिचारे प्रत्यक्षता नि. श्चिते ताशकारणतानिश्चये भ्रमत्वं गृह्यते इति भावः। यस्य चेति । यद्यतिरेकविशिष्टतत्तद्यापारभिन्नसकलधूम- कारणसमवधानक्षणे तदधिकरणनिष्ठधूमोत्पत्यव्यवहितपूर्णत्वा- भावं पश्यतीत्यर्थः । तस्य कारणत्वमेवेति । धमे स्वाधिकरणदे- शावच्छिन्नतदभाववत्स्वान्यहितप्राक्क्षणकत्यामावरूपवयसमव. हितजन्यत्वविशिष्टनदसमवधानकालीनतत्तद्यापारेतरयावत्स्वकार- णकत्वरूपतत्कारणकत्वव्याप्यधर्मनिश्चयेन तत्कारणकत्वाभाषमा- पादकीकृत्य निश्चिनताशधर्माभावापादनसम्भवादिति भावः । ईशक्रमेण कार्यकारणभावग्रह तर्कस्य हेतुत्वे मानाभावात प्रति. वन्धकशङ्काविघटनद्वारा तत्र तर्कोपयोगिता दर्शयति । तत्र चेति । धूमे वह्नि कारणकत्वनिश्चये चेत्यर्थः । अकारणत्वसन्देहः । धूमे वह्नि- कारणकत्वाभावसन्देहः । विरोधिताम् । एकत्रैककालावच्छेदेनानु- त्पद्यमानताम् । निवर्तते इति । तथा च ग्राशसंशयस्य प्रत्यक्षनिः श्चमप्रतिबन्धकत्वमतमवलम्ब्येतदभिहितम् । तदप्रतिवन्धकत्वमते संशयसामग्रीविघटनेन तदभावक्षानप्रतियन्धकस्य तदभावापाद- ककतर्कस्य तनिश्चयोपयोगितेति भावः । अथ तर्कहेतुरापाचव्यतिरेफनिश्चय एवापादककोटिकशङ्कां नि- - ·. অনাঘা वर्तयिष्यति, आपादकस्यापायव्याप्यनया থাবিশ্বে पानकव्यतिरेकव्याप्यतया तनिश्चयस्य विशेषदर्शनत्वादिति कि तर्केण ? न चापाचव्यतिरेफस्यापादकव्यतिरकव्याप्यत्वेऽपि तार- शव्यातिप्रतिसन्धानानियमेन तर्फस्योपयोग इति वाच्यम् । आपाधे आपादकव्यापकतानिश्चयस्य तर्ककारणतया ताशकार. णज्ञाननियमेनापाद्याभाये आपादकाभावव्याप्तिशानामावस्याकि- ञ्चित्करत्वात् । पुरुपत्याभावे कराभावव्याप्त्यग्रहेऽपि फरादि. व्यापकत्वेन पुरुषत्वादिग्रहसहितपुरुपत्याधभावग्रहस्य करादि- संशयनिवर्तकत्यादिति चेन्न। तर्ककारणीभूतशाननाशेऽपि तर्फसखे शङ्कानुत्पत्यनुरोधेन तर्कम्योपयोगित्वात् । न च पूर्वजातस्यापाद्यव्यतिरेकनिश्चयस्य नाशेऽपि तन्मूल. कान्मानसताशझानादापादकव्यापकताज्ञानाश्चोत्तरकालमयि श- द्वानुत्पादनि हात्तस्याकिञ्चित्करतेति वाच्यम् । कुतश्चित्पति. यन्धकात्तारमानानुत्पादेऽपि तर्फेण शङ्कामतियन्धात् । आहार्यशदाया विशेषदर्शनानिवर्तनीयतया ताशशङ्काया अप्रतिवन्धकत्वेऽपि तसामग्रीसत्त्वे निश्चयोत्पत्यसम्भवाचत्सामग्री. विघटनाय तर्कापेक्षति मिश्राः। ननु कार्यकारणभावग्रहस्यैव का प्रतोपयोगिता यदर्थ तद्वाहकतर्फविरोधिशङ्कायां व्याघात उपदश्यते इत्यत आह । (दी०) अनुसन्धेयथावश्यं कार्यकारणभावग्रहः, तदधी. नस्वाद्याप्तिबुद्धेः । सामानाधिकरपेनान्वयव्यतिरेकग्रहाजाय- मानस्य तथैव हेतु हेतुमद्भावं गृङ्गतस्तस्यैव वा व्याप्तिपरिच्छेद- कत्वात् । विपर्य ये तत्कोटिमात्रपर्यवसायिनश्च तर्कस्य तदभार- कोटिकशङ्कानिवर्तकत्वम् । अन्यथा धुमो यदि वहिनच्छुपज- न्यान्यतरो न स्यादित्यादेरपि तथात्वापत्तेः । तथा पर्य- वसायिता च कचिद विशेषतो व्याप्त्या सामान्यतोऽपि क. चित्पक्षधर्मवायला नत्सम्पचये चात्र चद्दयसमवाहिताजन्गत्वेन पक्षो विशेष्यः । विशेषणवत्वेनोपस्थिते विशिष्टाभावयुद्धविशे- E- है ·तदव. अनुमानगादाधर्याम् पदयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टयहिनमघहिताजन्यत्यमापादकम्, जन्यावाभाव आपायः । वयसमयहिताजन्यत्यधिशिधूमनं पक्ष- तावच्छेदकम् । घटादी व्यभिचारवारणाय वासमवाहिताजन्यत्व रूपमापादकविशेषणमुपाचम् । तारशधिशेपणाभाचमावाय विपर्य- यपर्यवसानवारणाय तस्य पक्षविशेषणतयोपादानम् । अतोऽयहे. रेवेत्यादिशकातयनिराकरणमप्युपपद्यते । तदुभयस्यापाव्यात रेकनिश्चयाविरोधित्वेऽपि विशिष्टपक्षमहविरोधितया तर्कविरोधित त्यादित्युपाध्यायमभृतयो व्याचक्षते । तम वन्यसमाहितजन्यव. साधारणविशिष्टामावयाप्रकारेण वदिममवहितजन्यत्परूपस्यापा. दकाभावस्य जन्यानारूपेणापाचामायेन सिमावपि न क्षतिः । तारशसिद्धरसमानप्रकारकतया वहिममवहिवजन्यत्यत्वेन व. विसमवदितजन्यत्वाभावकोटिकराकाविरोधियचिरहेऽपि छिनापादककापत्तेस्तवच्छिन्नप्रकारकमानविरोधिन वहि- समपहिमजन्यत्वामावत्यावच्छिन्नापादककस्य प्रकृततस्य ता. शशङ्काविघटनद्वारा वहिलमवहितजन्यत्वत्वावच्छिन्ननिश्चा- यकतासम्भवादिति दर्शितपक्षविशेषणमनर्थकम् । यदि च शुद्धता धर्मावच्छिन्नापादककतर्कस्पैय तद्रूपावच्छिन्नविशिष्मानप्रतियन्ध- कता, अन्यथा यदि रूप गुगान्यायविशिष्टसत्तावत् स्यातहिं गुणो नस्यादित्यादितविनारदशाय रूप सत्तावदिति शानानुदयप्रसन्ना दिति नोकविशिष्टापादकतर्कस्य वह्निसमपदिनाजन्यत्यकोटिकश. शाविरोधितेति मन्यते, तदा तादृशपक्षविशेषणोपादानेऽपि न तस्य ताशशडाविरोधिता निर्वहतीत्यल ताशपक्षविशेषणोपादानेनेत्या- शन निराळत्य ठावविशेषणोपादानं सार्थकयति । विपर्यये त. कोटिमात्रपर्ययसायिन इति । तत्कोटितारच्छेदकायच्छिन्नसाथ- कविपर्ययप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नापाद्यकस्येत्यर्थः । तदभावशवेति । तदच्छिन्नाभायशङ्केत्यर्थः । तेन धूमजनकतेज- स्वी न स्थानिधूम. स्यादित्याद्यापत्तेमजनकतेजस्वादिना वह्निमा- पर्यवसायित्वेऽपि न वहिमाम्न वेति शताविरोधित्यम् । विपर्ययानु- मानादनाहार्ययाशशङ्काया निवृत्तिस्तकीदप्याहार्यमाधारण्यास्ता. रश्या पवेति तु पर्यवसितार्थः । न तु विशेषिताविशपितसाधार- तधर्मापच्छिमापादकककतर्कस्यैव तवच्छिन्नकोटिकशङ्काविरो- - ·अनुपानगादाधर्याम् न्तरोत्पमत्यरूपवहिसमयहितजन्यत्यस्याधिकरणदेशापच्छिनत्र द्या भायाक्षणानन्तरक्षणोत्पत्यम्पतदसमयहितजन्यत्वसाधारणस्यो. हात्तिन्यस्यानुगतस्याभावन(१) न तारशान्यतरत्यत्वावच्छिमतद- त्यन्ताभावरूपापादकाप्रसिद्धिः। पशिपच्छ्न्यान्यतरजन्यो न स्यादिति पाठे तु तच्छ्न्यपदं वद्वित्य- शून्यपरम् । वालवाहित्यशुन्यान्यतगत्वं च यद्यवृत्ति सद् वद्वित्वशः न्यावृत्ति यत्तच्छन्यत्वं न तु तन्निनमिन्नत्यम् चतिमिन्नत्ये सति बनि त्यस्यभिमत्वस्याप्रसिद्धः । गुरुधर्मस्याभायप्रतियोगितावच्छेदक- स्वोपगमात तदन्यत्रजन्पतात्वस्य जन्यतास्वसमनियतत्वेऽपि न विच्छिमाभावाप्रसिद्धि मादिपदात किचिजन्यो न स्यादुत्पन्नो न स्यादित्यादिनपरिग्रहः । तथात्यापत्तेः। वाहिजन्यत्वाभावशङ्कानिय. तकत्वापत्तेः। वष्टिपदस्य बनिसमवाहिनपरत्वपक्षे वह्निसमवहितजन्य. स्वाभाषशकानिवर्तकत्यापत्तरित्यर्थः । अस्यापि तर्कस्य यहुपसमव- हितजन्यत्वसाधारणरूपेण वणिजन्यत्वपर्यवसायित्वादिति भावः । तथा पर्यवसायिता तु । निरुकतत्कोटिमात्रपर्यवसायिता तु । विशेषतो व्याप्त्या । आपाधामायनिष्ठया तदपावच्छिन्ननिरूपितया : तपसन्मात्रवृत्तिधर्मायच्छिन्ननिरूपितया चा व्याप्त्येत्यर्थः । निर्वह- तांति शेषः । सामान्यत इति । व्याप्त्येत्यनुपज्यते इति । तथा च ता. अश्या तद्धर्मव्यापकधर्मावच्छिन्ननिरुपितया व्याप्त्यापिकविशिवह- तीत्यर्थः। पक्षधर्मतावलात्। प्रकृतपक्षे तद्रूपावच्छिन्नेतरव्यापकताव- च्छेदकरपाक्रान्तस्य बाधवलात् । इतरवाधादिसहरुतपरामर्शस्य व्यापकतानवच्छेदकेनापि विशेषरूपेण साध्यानुमितिजनकत्यादिति । तत्सम्पराये । जन्यत्यव्यापकतावच्छेदकीभूतविशिष्या. भाषत्वानान्तस्य यद्यसमवहितजन्यस्वरूपविशेषणाभावस्य धूम- न्यापन्छिने वाधनिश्चयसम्पत्तये । पक्षः। धूमत्वावच्छिन्नः । विशे- पणीय इति । अन्यथा अन्यत्वस्य पहिसमवहितजन्यत्वत्वावच्छि. प्रासाधकत्वेन प्रकृततर्कस्य तद्धर्मावच्छिन्नाभावशानिवर्तत्वा. नुपपत्तः । उपस्थिते । निश्चित । विशिष्टाभावयुद्धः। पिशिष्टाभा- वत्वावच्छिनसायकानुमितेः । विशेष्याभावमात्रावलम्बितत्वात् । , (१) अभावापीति पाटान्तरम् । भाद ·तर्कप्रकरणम् । विशेष्याभावमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रकारकत्वानियमात् । ताहशध. .र्माश्रयमात्रविधेयकत्वानियमाद्वा, विशेषणवत्तानिश्चयस्यैव विशि. टाभावस्वाक्रान्तविशेषणाभावरूपैकविशेषवाधरूपत्वादिति भावः। नच तर्कस्य ताउशशङ्कानिवर्तकत्वे विपर्ययानुमितिफलोपधानम. तन्त्रम, यत्किञ्चित्कारणविरहेण तदनुपधानस्थलऽपि तस्य तधात्यात् अत आपाधाभावस्य तद्रूपावच्छिन्नासिद्धियोग्यतैय तर्कस्य तद्रूपाव. च्छिन्नाभावशद्वानिवर्तकत्वोपयोगिनी धाच्या । तथा चैतारशेतर- याधनिश्चयशून्यकालेऽपि योग्यताया अव्याहतत्वात् तस्य पक्ष ताशनिश्चयसम्पादकविशेषणदानमप्रयोजकामिति वाच्यम् । पर्वतो निर्वतिः स्यान्निधूमः स्यादित्यादितर्कस्याभौमवनियाधानवतारद- शायां भौमवद्वित्वावच्छिन्नाभावशङ्कानपनायकत्वात् प्रकृततर्कोप. यिकव्याप्त्यवगादिमरुतपक्षतावच्छेदकावच्छिनधर्मिकयद्पायच्छि. नाभावध ताशानाधीनापादकाभावानुमितेरसति प्रतिवन्धके यत्को- टितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानियमस्तद्रूपावच्छिन्नापाद्यविषयक- त्वस्यैव तर्के तत्काटितावच्छेदकावच्छिन्नाभावशद्वाविरोधित्वप्रयो. जकत्वात् पक्षतावच्छेदक वलयसमवहिताजन्यत्यप्रवेशनस्यावश्य- कत्वात् । धूमादिलिङ्गकद्रव्यत्यावच्छिन्नसाध्यकानुमिती वद्वित्यावच्छिन्न- प्रकारताकत्वविरहादुक्तनियमासम्भव इति प्रकृततर्फप्रयोजक- व्याप्त्ययपाहिन्यमाद्याभावशानविशेषणम् । धूमस्तन यरित्युक्ततर्कप्रयोजकन्यतिरेकव्याप्तिमानजन्यायां यह भावलि. अफमाभावानुमिती पहिल्यावच्छिन्नप्रकारताविरदादुक्तनियमा. सम्भव इति प्रतापायाभाववत्तायगाहित्वं व्याप्तिक्षानविशे. पणम् । शुद्धपर्वतत्यायच्छिनपक्षकस्य पर्वतो निर्घतिः स्या- दित्यादितर्कस्याप्यभौमवदिशून्यः पर्वत इत्याधाकारकस्व. तन्वनिश्चयदशायां पर्वतो भौमवद्दिमान वयादिसंशयनिवर्व- फत्वे पुनरसति प्रतिघन्धफे याशनिश्चयसहसनपट्टपावच्छिन्नामा- पत्तासानजन्यापादकाभावानुमितेस्तरकोटितावच्छेदकावच्छिन्नप्रका. रतानियमतारशनिश्चयविशिष्टत्ये सति तद्पावच्छिनापाद्यविषय- कत्वमेव तादृशशङ्काविरोधित्वप्रयोजकं याच्यम् । पक्षतावच्छेदके यहरसमयहिताजन्यत्यविशेषणप्रवेशनं च ताशनिश्चयवैशिष्टय. यत्र ·तर्कमकरणम् । दयसमवाहिताजन्यं च सम्भवतीति वन्दिजन्यलपर्यवसितं व. हिममवहितजन्यत्वं वाच्यम् । तथा च घटादौ व्यभिचारवार- णाय आपायकोटिप्रतियोगिविशेषणार्थक(२) मसन्तम् । अनन्ये जन्ये च नान्तरीयकवतिके व्यभिचारवारणाय जन्य इति । तदर्थस्तु वन्यममवधानकालीनवन्हितत्समवधानेतरयावत्का- रणजन्यत्वम् , तथाविधयावत्कारणकत्वमिति यावत् । तथा च बन्दयसमवाहिताजन्यत्वे सति वन्हयसमवधानकालीनरहि- तत्समवधानेतरयावत्कारणको न स्यादिति पर्यवसितोऽयः । (गां० ) नान्तरीयकचन्हिकं घटादौ स्वसमानाधिकरपव. हिमक्षणवृत्तिसामग्रीजन्यत्वाास्य ताहशक्षणाव्यहितोत्तरक्षणो. त्पनत्वपर्यवसितस्य हिममाहितजन्यत्वपदार्थस्य चन्ह्यममय. हिताजन्यत्वस्य च सवादिति भाव. । वहिनन्यत्वपर्ययसितम् । घनिजन्यत्वस्वरूपम् । यहिममवहितजन्यत्वं याच्यम् । वहिस- मवहितजन्यपदार्थतायच्छेदकं वाच्यम् । अन्यथा यथाश्रुनवनि समयहितजन्यत्यस्य शुद्धस्य बलयसमवहिताजन्यस्यविशेपितस्य च वगिजन्यत्वाव्याप्यत्वन प्रनतकविद्वपसमवहिनाजन्यत्वयि- विशिष्टवादसमयहितजन्यत्वनिश्चयेऽपि ताशनिश्चयस्य तत्स- म्पादकतर्कस्य च वहि जन्यत्याभावशायामविरोधितया ताश- सकायां वाधकविरहेण वह्निधूमयोः कार्यकारणभावनिधयानुत्पत्तेः । न च वनिसमवहितजन्यत्वस्य पनिव्याप्यत्वनियततया तन्नि- धयादेव व्यतिनिधयनिर्वाहात् कार्यकारणभायमहोऽकिञ्चित्कर इति वाच्यम् । स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नवाहमति तारशवहि- शून्ये च यदुत्पत्तिस्तत्साधारण्येन वनिसमवाहितजन्यत्यस्य पनि व्याप्स्यव्याप्यत्वात् । नच यद्यसमयहिताजन्यत्यविशिष्टयहिसमयहिनजन्यस्यस्य य. वशिव्याप्यत्वनियततया तनिधयादेव व्याप्तिनिधय इति वाच्यम्। (१) आपायकोटिप्रतियोगिविशेषणमित्यपि पाटान्तरमिति ज्ञायते व्याख्यानुरोधात् ।

·तर्कमकरणम् । यकवाहिके व्यभिचारवारणरूपप्रयोजनप्रदर्शनेन न्यूनतापातात् । अजन्य व्यभिचारस्य यथाश्रुतजन्यत्वनिवेशेनैव धारणात् पारिमापिकतदर्थविवक्षायाः प्रयोजनमाह । जन्ये च नान्तरीयक- पालिके इति । नान्तरीयकः स्वोत्पत्त्यर्थमनपक्षितोऽपि देवात् स्था- व्यवहितप्राक्क्षणे स्वाश्रयवृत्तिगिर्यस्य स तथा । व्यभिचार. चारणायेति । तत्र पतिजन्पत्याभावस्यापादकस्य वयसमव- हिताजन्यत्वस्य च सत्वादिति भावः । वयसमवधानकालीने- ति । वयसमवधानकालीनानि स्वाधिकरणदेशावच्छिन्नवयमा घवत्क्षणवृत्तीनि वह्नितत्समवयानेतराणि यावन्ति स्वकारणानि तजन्यत्वमित्यर्थः । एतत्प्रसिद्धिश्च वहिजन्ये धूमादौ द्रष्टव्या । अत्र यावत्वविशिष्टेषु वह्नितत्समवधानतरस्वकारणेषु वयसमय. धानकालीनत्वं विधेयम, तेन नान्तरीयवतिके घटादौ यावन्ति घयसमवधानकालीनानि स्थकारणानि तजन्यन्वस्याक्षतत्वे. ऽपि न क्षतिः । यावत्सु वह्निनसमधानेतरतादृशघटादिका. रणेषु वयसमवधानकालीनस्वाभावाद् यद्विलम्बन घहिस. मवधानोत्पत्तिक्षणे तत्पूर्व वा तादृशघटादेरनुत्पादो पन्हिसमव. धानकालीनस्य ताशकारणस्यापि यावत्तारशकारणान्तर्ग- तत्वात् । ईशाभिमतोद्देश्यविधेयभावं स्फुटयितुं व्युत्पत्ति सिद्धपूर्वपदार्थविधेयकान्वयवोधजनकवहुबीहिणोकमेवार्थ विवू. णोति । तथाविधेति । फेचित्तु जन्यत्वानिवेशप्रयुक्तलाघवमनुसृत्याह । तथाविधेती. ति व्याचकुस्तष शोभनम् । एतन्मतेऽपि यहुर्मार्थस्य सम्ब- न्धस्य जन्यत्यरूपत्याव तारशं यद्यत्स्वं तत्वाभावकटस्य तत्चन्द्र दकूटस्य पा विशिष्यवापादनीयतया मापाद्यकोटी तारशयाय- कारणजन्यत्वादेरनिवेशेन लाघवगौरवविचारानवकाशाघ । ना. तरीयवाहिकस्यापि घटादेर्यत्किञ्चित्कारणस्य तत्मागमायादेवट्य. समयधानकालीनत्वात्तदोपतादयस्थ्यमतो यावदिति । ननु यारशघटस्य यत्कारणविलम्येन पूर्व नोत्पादस्तारशः चरमसंयोगादिरूपं कारणं घहिसमवधाननाशकालपर्यन्तमासी. तत्र व्यभिचार ईशविरक्षायामपि दुर्यार एव । न च घदयसमधानकालीनत्वं पहिसमयानप्रागभावकालीनत्यम्, ता.

·अनुमानगादावर्याम् इशचरमसंयोगादीनां चातथान्यान सादी व्यभिचार इति घाच्यम् । तद्वह्निसमवधाननाशकालस्यापि भांविषडयन्तरस. मयधानमागभावकालतया तेषामपि तथात्वादिति चन्न । स्वी. ययावत्कारणत्यावच्छेदेन स्याधिकरणदेशापच्छिन्नयाद्धिसमवधाना- भायवरक्षणवृत्तित्वस्य विवक्षणीयत्वात् । उक्तस्थले यावत्कारणानां प्रत्येकं तथाविधक्षणवृत्तित्वेऽपि मिलितानां न तारशक्षणवृत्तित्वं व.. हिसमवधाननाशक्षणानां तथाविधघटादियावत्कारणान्तर्गततत्प्रा- गभावानधिकरणत्वात् वाह्नसमवधानप्रागमायक्षणानां च तदन्तर्गतच- रमसयोगाधनधिकरणस्यादिति तदीयकारणनिष्ठयावत्यस्य ताशेन फेनचिदपि क्षणेन निरूपितायां वृत्ताववच्छेदकत्वविरहेण ताश- घटादौ विशेष्यदलामावस्याक्षतत्वात् । तत्तद्वयसमवहिताजन्यस्वविशिष्टस्य तत्तदनिसमवधानप्राग- भावकालीनवीनतत्समवधानेतरयायत्कारणकत्वस्याप्राभाव आपा. दनीय इत्यतो न व्यभिचार इत्यपि कश्चित् । अत्रधूमादिजननयोग्यसमुदायस्यासमानकालोनेन्धनादिव्यक्ति घटितस्य यावत्वेन न कुवापि क्षणे वृत्तिरिति आपाधाप्रसिद्धिरतः कारणपदं फलोपहितकारणपर योध्यम् । यावधूमकारणसमुदाया- तर्गतचीततत्समवधानयोबहरसमयधानकालीनत्वाभावाद धूमे- ऽपि नैतहलप्रसिद्धिसम्भव इत्यतो वह्नितत्समवधानेतरत्वं कार. विशेषणमुपातम्। अथ वह्निसमवधानाभावयत्स्वोत्पत्तिक्षणवृत्तित्याद्वद्भेिद. स्य कारणविशेषणत्वमनर्थकम् । न च पहिसंयोगाभावो न वहय. समवधानपदार्थ: किं तु कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफ- घट्नयभाव एव, पशुत्पत्तिक्षणश्च न तादृशः, तस्य कालिक सम्बन्धेन वनिमत्त्वादिति बहेन वद्यसमवधानकालीनत्वं निर्व. इतीति वहिभेदनिवेशनमावश्यकमिति वाच्यम् । घहिमतोऽपि व. दयुत्पत्तिक्षणस्य देशविशेषावा उन्नतदभाववस्त्रात् । न च वाहिसमयहितजन्यचटादिसामग्न्यधिकरणक्षणस्यापि दे. शान्तरावच्छिन्नवद्धभाववत्तपा स्वाधिकरणदेशावच्छिन्नवद्यभा. चवत्वस्थ विवक्षितत्वाद् घद्युत्पत्तिक्षणस्य च धूमाधिकरणा. वच्छेदेन वयभाववत्तविरहाबद्रे बद्गमसमवधानकालानत्वमिति ·तर्कमकरणम् । ६८९ यकवाड़ के व्यभिचारवारणरूपप्रयोजनप्रदर्शनेन न्यूनतापातात् । अजन्य व्यभिचारस्य यथाश्रुतजन्यत्वनिवेशेनैव धारणात् पारिभाषिकतदर्थविवक्षायाः प्रयोजनमाह । जन्ये च नान्तरीयक- चह्नित के इति । नान्तरीयकः स्योत्पत्त्यर्थमनपेक्षितोऽपि दैवात् स्वा- व्यवहितमाक्षणे स्वाश्रयवृत्तिहिर्यस्य स तथा । व्यभिचार- वारणायेति । तत्र पतिजन्यत्वाभावस्यापादकस्य बयसमव. हिताजन्यत्वस्य च सत्त्वादिति भावः । वयसमवधानकालीने- ति । वयसमवधानकालीनानि स्वाधिकरणदेशावच्छिन्नययभा. पपत्क्षणवृत्तीनि पहितासमवयानेतराणि यावन्ति स्वकारणानि तजन्यत्वमित्यर्थः । एतत्प्रसिद्धिश्च पतिजन्य धूमादौ द्रष्टव्या । अत्र यावत्त्वविशिष्टेपु चह्नितत्समवधानतरस्वकारणेषु वधसमय. धानकालीनत्वं विधेयम, तेन नान्तरीयवतिके घटादी यावन्ति वहयसमवधानकालीनानि स्वकारणानि तजन्यत्वस्याक्षतट्वे- ऽपि न क्षतिः । यावत्सु वह्नितत्समवधानेतरताशघटादिका. रणेषु वढासमवधानकालीनत्वाभावाद् यद्विलम्बन पहिस- मवधानोत्पत्तिक्षणे तत्पूर्व वा ताशघटादेरनुत्पादो वन्हिसमव. धानकालीनस्य तादृशकारणस्यापि यावत्ताशकारणान्तर्ग- तत्वात् । ईदृशाभिमतोद्देश्यविधेयभावं स्फुटयितुं व्युत्पत्ति सिद्धपूर्वपदार्थविधेयकान्वयबोधजनकबहुवीविणोकमेवार्थ विवू. णोति । तथाविधेति । फेचित्तु जन्यत्वानिवेशप्रयुकलाघवमनुसृत्याह । तथाविधेती. ति व्याचमुस्तन्न शोभनम् । एतन्मतेऽपि बहुबाह्यर्थस्य सम्ब- न्धस्य जन्यत्वरूपत्यात ताशं यद्यत्स्वं तत्त्वाभावकटस्य तत्तद्भः दफ्टस्य या विशिष्यवापादनीयतया आपाद्यकोटी तारशयाव- कारणजन्यत्वादेरनिवेशेन लाघवगौरवविचारानवकाशाच । ना. न्तरीयवद्रिकस्यापि घटादयत्किञ्चित्कारणस्य तत्प्रागभावादेर्वद्य. समाधानकालीनत्वात्तदोपतादवस्थ्यमतो यावदिति । ननु यादृशघटस्य यत्कारणविलम्येन पूर्व नोत्पादस्ताडश. चरमसंयोगादिरूपं कारण पनिसमवधाननाशकालपर्यन्तमासी. तत्र व्यभिचार ईशविवक्षायामपि दुर्वार एर ययसमधानकालीनत्वं वहिसमवधानप्रागभावकालीनत्वम्, ता.

·अनुमानगादाधर्याम् दृशचरमसंयोगादीनां चातथान्यान्न सदटादी -व्यभिचार प्रति पाच्यम् । तद्वतिसमवधाननाशकालस्यापि भाविययन्तरस. मवधानप्रागभायकालतया तेषामपि तथात्वादिति चन्न । स्वी ययावत्कारणत्वावच्छेदेन स्थाधिकरणदेशायच्छिन्नयहिसमवधाना- भावपक्षणवृत्तित्यस्य धियक्षणीयत्वात् । उक्तस्थले यावत्कारणानां प्रत्येक तथाविधक्षणवृत्तित्वेऽपि मिलितानां न तादृशक्षणवृत्तित्वं व. हिसमवधाननाशक्षणानां तथाविधघटादियावत्कारणान्तर्गततत्मा- गभावानधिकरणत्वात्।बाह्नसमवधानप्रागभावक्षणानां च तदन्तर्गतच. रमसंयोगाधनधिकरणत्याविति तदीयकारणनिष्टयावश्यस्य तादृशेन कनचिदीप क्षणेन निरूपितायां वृत्तावपच्छेदफायविरहेण ताश- घटादौ विशेष्यदलामावस्याक्षतत्वात् । तत्तद्वयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य तद्विसमवधानप्राग- খান্তানাবাদামখানাযাকান্ধবেংগামার আঘা- दनीय इत्यतो न व्यभिचार इत्यपि कश्चित् । अत्रधूमादिजननयोग्यसमुदायस्यासमानकालोनन्ध्रनादिव्यक्ति घटितस्य यावत्वेन न कुनापि क्षणे वृत्तिरिति आपाधाप्रसिद्धिरत: कारणपदं फलोपहितकारणपर यांध्यम् । यावधूमकारणसमुदाया- तातीलतत्समवधानयाबद्घतमवधानकालीनत्वाभावाद धूमे ऽपि नैतहलप्रसिद्धिसम्मथ इत्यतो वह्नितासमवधानेतरत्वं कार- णविशेषणमुपात्तम् । अथ बहिसमवधानाभावयत्स्वोत्पत्तिक्षणवृत्तित्याट्दिभेद. स्य कारणविशेषणत्वमनर्थकम् । न च वह्निसंयोगाभावो न वलय. समवधानपदार्थः किं तु कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफ- यद्यमाव एव, बलशुत्पत्तिक्षणश्च न तादृशः, तस्य कालिका सम्बन्धेन घहिमत्यादिति घन घयसमवधानकालीनत्वं निर्य हतीति पहिभेदनिवेशनमावश्यकमिति वाच्यम् । चहिमतोऽपि च. हृयुत्पत्तिक्षणस्य देशविशेषावा उन्नतदभाववत्त्वात् । न च वडिलमयहितजन्यघटादिसामग्न्यधिकरणक्षणस्यापि दे. বিভিন্ন মাথা স্বিক্ষয়াবল্পিঃখমা- चवत्त्वस्य विवक्षितत्वाद् घट्युत्पत्तिक्षणस्य च धूमाधिकरणा. वच्छेदेन वलयभाववाविरहावल वयसमवधानकालानत्वमिति .

·तर्कप्रकरणम् । ६९१ पाच्यम् । यदा यत्र यस्याधिकरणतानियामकः संयोगादिस्त. दधिकरणमेव तदानीं 'तत्ताववच्छेदकमन्यथा देशान्तरवृत्ती दिनान्तरे चावानेष्यमाणे घटादाविहाद्य स घट इत्यादिप्रतीति. प्रसङ्गात् । एवं च वयादेः स्वोत्पत्तिक्षणवृत्तौ तत्कालीनसम्बन्ध चतः स्वावयवस्यैवावच्छेदकन्वं न तु स्वसंयोगिनोऽपि धुमवत. स्तदा तत्र तत्संयोगाभावादिति, तत्र च धूमवयच्छेदेन वढयभाव- यत्वस्याक्षतत्वाद् पढेरपि तदसमवधानकालीनत्वस्य दुर्वार- स्वात् । मैवम् । यत्र पहिसमवधानदशायां महाघटनाशस्तदुत्त- रक्षणे च पहिसमवधानमाकालानरेवावयवसंयोगादिभिहिमति खण्डघटो जनितस्तादृशस्य खण्डघटस्य यावतां द्रव्याभावसयो- गादिरूपकारणानां वहि समयधानप्राकालीनतया तत्र पहयसमय- धानकालीनयावकारणकत्वमेवेति व्यभिचारः । न च महाघटोत्पत्तिदशायामेव ताशखण्डघटोत्पत्तिवारणाय महाघटनाशव्यकेरपि तदरहेतुताया आवश्यकत्यात तद्धटित. कारणसमुदायस्य च यहयसमवधानकालीनत्वविरहान व्यभिचार इति याच्यम् । यत्र महाघटसामग्रीसमवधानोत्तरं महाघटाधिकरण- कपालसंयुककपालान्तरमन्तभाव्य महाघटारम्भककपालेषु खण्ड- घटोत्पत्तिस्तत्र पूर्व तत्संयोगव्यक्तिरूपकारणविरहादेव तयटोत्प. सिवारणसम्भवेन महाघटनाशव्यक्तिहेतुतायां मानाभावात् । न च तत्संयोगतनाशव्यक्त्योः कस्य हेतुत्वमित्यत्र विनिगम नाविरह इति वाच्यम् । सामान्यरूपेण फ्लप्तहेतुताकत्वस्यैव सं. योगव्यक्किहतुत्वे चिनिगमकत्वात् । एवं चतारशव्यभिचारवा- रणाय स्वोत्पत्तिप्रयोजरुप्रत्यासतिविशिष्टानां कारणानां वाय. समवधानक्षणवृत्तित्वं विचक्षणीयम् । तथा च सति तारशघट- जनकस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्यरूपप्रतियन्ध. तद्घटोत्पत्तिप्रयोजकतत्कपालप्रत्यासत्तिविशिष्टस्य महाघराधिकरणकालेऽसत्येन व्यभिचारवारणसम्भवात् । पवं च स्वोत्पत्तिक्षणं धूमोत्पादप्रयोजकसंयोगरूपप्रत्यासचिविशिष्टस्य पहे. रसत्यात्तस्य न वयसमवधानकालीनतेति परिभेदनिवेशनमर्थवत् । यदि चागन्तुककपालसम्बन्धस्यापि तादृशप्रत्यासचितया त- विशिष्टद्रव्याभायस्य तादृशक्षणेऽनपाय इति मन्यते तदा स्याधिः काभावस्थ ·६१२ अनुमानगादाघर्याम् करणदेशावच्छेदेन ययभाववान या क्षणस्तदन्छिनस्वप्रयोजक- वहितासमवधानेतरकारणाधिकरणतासमुदायकत्वमेव विवक्षणी- यम् । ताशसमुदायान्तर्गतायाः पूर्वघटारम्भककपालनिष्टद्रव्या- भावाधिकरणतायास्तथाविधक्षणानयन्छिनत्वन न व्यभिचारः । एवं धूमोत्पत्तिप्रयोजककारणाधिकरणतासमुदायान्तर्गन- स्य संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवयधिकरणत्वस्य वद्युत्पत्तिक्षणान- पच्छिमतया तारशक्षणमादाय स्थाधिकरणदेशावच्छिन्नवहधमा- वपक्षणाच्छिन्नतत्समवधानेतरकारणाधिकरणतासमुदायकन्वस्थ धूमे प्रसिद्धसम्भवन वहिपदवैयाभावात् । यद्वा यद्यत्कारणं यद्यदधिकरणप्रत्यासनं सत् स्वोत्पत्तिप्रयो- जकं तचदधिकरणवृत्तित्वविशिष्टचत्कारणसमुदायवद्वरसमय- धानक्षणकत्वविवक्षणात सामञ्जस्यम् । यतु ययसमवधानकालीनत्वं स्वसमानाधिकरणवाहिमदन्य- क्षणत्तित्वमेय विवक्षितम् । तथा च वदयुत्पत्तिक्षणस्यापि धूम- समानाधिकणवाहिमचया वहिपदसार्थक्यमिति केचिदाहुस्तद- सत् । स्वाधिकरणवृत्तित्वविशिष्टवहिमदन्यत्वस्य वह्वयुत्पत्तिक्षण- साधारणतया तनिवेशे वहीतरत्वनिवेशनं विनाप्युपपत्तेः स्वा- धिकरणवृत्तियोपलक्षितवहिमदन्यत्वं निवेश्य चीतरत्वनिवेश- नस्यायुक्तत्वात् । एवं स्वसमानाधिकरणवाहिमदन्यक्षणवृत्तित्वं यदि वयसमवधानकालीनत्वं तदा स्वसमानाधिकरणहिमत्स्या व्यवहितप्राक्क्षणकत्यरूपस्य वद्विसमवहितजन्यत्वस्य विशेषणतयैव सामञ्जस्ये बयसमवहिताजन्यत्वरूपनिषेधवयघटितसत्यन्तानुसर. णमनर्थकम् । स्वाशिकरणदेशावच्छिन्नवालिसमवधानामाववत्क्षण. वृत्तित्वं यदि पुनर्वयसमवधानकालीनत्यं तदा एकस्या एव घट- ध्ययन स्वाव्यवहितप्राकालाधच्छिन्नवाहिसमवधानवति तत्स- मवधानाभावयति चोत्पत्तिस्तादृशघटव्यकेर्वह्निसमवहितजन्यतया याकिञ्चिदेशावच्छिन्नवयभाववत्क्षणवृत्तिसामग्रीजन्यतया च तत्र व्यभिचार स्यादिति सत्यन्तनिषेधयोपादानसार्थक्यमिति । चहिसमवहितजन्यपदस्य वद्विजन्यार्थकत्वे जन्यपदस्य यथा- श्रुतार्थपरतामभ्युपेत्यापि नान्तरीययहिक प्रकारान्तरेण व्यभि- चारं पारयतां मतं दुपयितुमुपन्यस्यति । यश्चिति ।

·तर्कप्रकरणम् । (दी०) यत्तु नान्तरीयवाहिके व्याभिचारधारणाय आपा. दककोटाचेव विशेषणं सत्यन्तार्थः । स च वयघटितसामग्य. जन्यत्वमिति । तन्न । प्राक् तदसिद्धेः । (गा०) आपादककोटावेवेत्येवकारेणापाद्यप्रतियोगिविशेपणा स्वव्यवच्छेदः । विपर्यययपर्यवसायितानिहाय पक्षांशेऽपि तस्य, विशेषणत्यमावश्यकमेयेति ध्येयम् । वड्यघाटनसामग्न्यजन्यस्वामि- ति । वहिसमवहितजन्यघटादौ च न ताशसामग्न्यजन्यत्वं वस्त. दकारणतया तदुत्पत्तिप्रयोजककारणसमूहात्मकतत्सामग्न्यघट. फत्वादिति न व्यभिचार इति भावः। प्रागिति । वही धूमजनकतानिश्चयात् पूर्वमित्यर्थः । तदसिद्धः। धूमे वयटितसामग्न्यजन्यत्वानिश्चयाना धूमजनकत्वसन्देहे धूमसामग्न्यां वयघटितत्यस्यापि संशयादिति भावः। ननु वह्नयसमवहिताजन्यत्वस्यापाद्यप्रतियोगिकोोटिविशेषणत्वे. ऽबढेरेर भविष्यतीत्यादिशकाद्वयस्य कथं तर्कविरोधिता, पत- न्मते तस्य पक्षाविशेषणतया तादृशशङ्कायाः पूर्वमते घ विशि. प्टपक्षप्रहविरोधित्वासम्भवादित्यत आह । (दी०) अत्रआया द्वयी शङ्का इष्टापचिपर्यवसायिनी(.)। तृ- तीया पुनरापादकायप्रसिद्धिपर्यवसायिनी। अबः,वद्विशून्यात् । (गा० ) अत्रेति । एतन्मते इत्यर्थः । इष्टापतिपर्यवसितेति । मापाद्यस्य विशिष्टाभावस्य इष्टतापर्यवसिवेत्यर्थः । इष्टरपंच प. क्षेऽचाधितत्वम् , पक्षे सत्त्वमिति यावत् । तज्ज्ञानजनकत्वमत्र त. त्पर्यवसानं बोध्यम, धूमे धत्यसमवहितजन्यत्वस्य सन्देहे तपा- पकस्य तदभावविशिष्टजन्यत्याभावस्थापि संशयादिति भावः । इशपत्तिशङ्कायाश्च कारणीभूतापाद्यव्यतिरेकनिश्चयविघटकनया तविघटकत्वं योध्यम् । नन्वेषमप्यहेतुक एवोत्पत्स्यते इति तृतीयशाया एतन्मते कार्य तर्कविरोधिता? तथा हि सम्प्रदायमते उत्पन्नत्यरूपजन्यत्यामा. यस्यापाद्यतयोत्पन्नत्वरूपतदभाववति अहेतुकत्वशका मूलशेथित्यः (१) पर्यवसितति पाठान्तरम् ।

·व्या- ६९४ अनुमानगादाधर्याम् शब्दापर्यवसायिनी, यतस्तस्यां सत्यां तत्र यसमयहिनाहतुक- त्यसदितपहिसमयहिनादेतुकरवरूपापादककोटिकशङ्का जायते । तद्विरोधिनो यद्ययं यद्दश समयहिताहेतुकत्ये सति बदिसमवदि. ताहेतुफा स्यात्तदा हेतुफः स्याद्वयसमधीहताचसमपहिता. चातिरकस्थाप्रसिद्धरित्येताहशतर्फस्य इष्टापत्या असम्भवात् सा मूलशैथिल्यदेव, ध्यापकाभिमताभावयति प्याभिमतसत्ताया व्यभिचारत्वादिति । एतन्मते चोत्पन्नत्वं ना- पाचव्यतिरेका, अपि तु वधसमवधानकालीनोकयावत्कारणकत्व- म्, तद्विशिष्टे चाकारणकत्वशका नायतरत्येवेति नोकविशाऽहे. तुकत्वशदायां मूलशैयिल्यशद्वापर्यवसानम् । न चापाद्यव्यतिरेकवतया निश्चिते धूमे ऽहेतुकत्वशङ्का व्या. प्यसंशयविधया आपादकीभूतवश्यहेतुकत्वशङ्कामादधती मूलशै. थिल्यशङ्कायां पर्यघस्यति, एकस्मिन् धर्मिणि आपाधाभावनिश्चय. सहिताया आपादकशङ्काया थापादके आपाचव्यभिचारशहा. रूपत्वात् । पक्षे आपाद्याभावनिश्चयस्य च तर्कपूर्वमवश्यमुपेयत्वा- त् । यदि चाहेतुरुत्वशङ्कायां सत्यां धूमे सकारणकत्वघटितापा- द्याभावनिश्चय एव न सम्भवतीत्युच्यते तदा आपायव्यतिरेकनि- श्चयविघटकतया धूमेऽहेतुकत्त्वशङ्का इष्टापतिशकैवेति वाच्यम् । यतो धूमत्वविशिष्टे हेतुकत्वशङ्कातस्तद्विशिष्टे एक बयहेतुः फत्वशङ्का भविष्यति तदानीं तद्विशिष्टे आपाद्यन्यतिरेकनिश्च यसत्वेऽपि तच्छदाताहशापाद्यव्यतिरेफनिश्चययोरापाद्याभावा. पादकौ(१) परस्परोपरागेणाविषया(२)विति न व्यभिचारमहरूप. ता, ताशाभाववत्त्वविशिष्टे ताशापादकसंशये च तेन रूपेण व्या. प्यसंशय एव हेतुर्न तु रूपान्तरेण, भिन्नधर्मितावच्छेदककत्वाता. शनिश्चयो न सम्भवतीति प्रागेधोपपादितम् । एवं धूमत्वादिरूपेण पक्षे वय हेतुत्वसंशयोविनवाहेतुकत्वशङ्कां सुलभ एवं तामंवोच्छन्नु तर्कानुसरणात् सा चेत;मुग्छिन्धात्तर्हि अलमहेतुत्वशानिरा. करणायासेन। (१) आपाद्याभावापादकयत्त्वेनेवि पाठान्तरम् । (२) विषयाविति पाठान्तरम् । .

·तर्कप्रकरणम् । यश्च शद्वितं धूमेऽहेतुकत्वशङ्का आपाद्यव्यतिरेकनिश्चयविघट- कतया इष्टापत्तिशद्वारूपति तदपि न । यत उत्पनतया निश्चित ऽपि धूमे यद्यहेतुकत्वशङ्का स्यात्तदा उत्पन्नमाने एव सा स्यादिति सहेतुकत्वस्य न कुत्रापि प्रसिद्धिरिति तदभावशङ्काया एवास. म्भव इत्यत आह । तृतीया पुनरिति । पुनः शब्देनेष्टापतिपर्यवसा- यित्वव्यवच्छेदः । आपाधाप्रसिद्धिस्थले इष्टापत्तेरयोगात् सा च ध्यक्तीभविष्यत्यप्रे । आपादकेति । आपादकमिह वद्धजन्यत्वं वह्निः कारणकत्वाभावरूपम् । तदप्रसिद्धिपर्यवसानम् । तत्स्वरूपज्ञानवि. रोधः । उत्पनमात्रेऽहेतुकत्यसंशये कचिदपि सहेतुकत्वघटित- घड़िहेतुकत्वरूपप्रतियोगिनोऽनिश्चयेन तदभावज्ञानासम्भवान् । न चाभाववुद्धौ प्रतियोगिनः कुत्रचिनिर्णयो नापेक्ष्यते अपि तु प्रतियोगिनि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकनिश्चय एवंति पाच्यम् । सर्वाहतुकत्वशङ्कादशायां हेतुतायां चह्वयादिवृत्तित्यनिश्चयासम्भ- वेन प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्यापि प्रसने दुर्लभत्मात् । अहेतुकत्वसंशयश्च तदीयनियतपूर्ववर्तिसामान्ये तं प्रत्यनन्यथा- सिद्धत्वसंशयः, त प्रति अनन्यथासिद्धसामान्य च तदीयनियतपूर्व घर्तितासंशयः । अतः प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या ऽहेतुफत्वशद्वानुपपचिर्ना शङ्कनीया । आदिपदादापाद्यपरिग्रहः । आपाद्यप्रतियोगिनश्च सहेतु. कत्वघटितस्य वद्यसमवधानकालीनोकयावत्कारणकन्यस्य सहेतु. फत्वामसिचाऽप्रसिद्धिरिति भावः । अथ कार्यान्तरे सहेतुकत्वप्रसिद्धिदशायां धूमधर्मिकादेतुकत्व. शाया व्याप्यसंशयविधा धूमे ताशयावत्कारणकत्यामाध रूपापायाभावकोटिक(१)संशयसम्पादकत्यादिष्टापत्तिापर्यवसानं सम्भवति, तत्कथमहतुक एपोत्पत्स्यते इति शङ्काया धूमपदानुपण धूममानधर्मिकत्वमुपगम्येप्टापतिपयंयसायिता न व्याख्यातेति चेन्न । उत्पत्तिमत्तयाजधृतेऽपि धूमे यद्यहेतुकत्यसंशयस्तदा कार्यान्तरेऽपि तत्सम्भवेन सहेतुकत्वप्रसिद्धदुर्लभत्यात्, न पत्तिमत्वादन्य. चाशशकाविरोधिरूपं सम्भवतीति । अबइरित्यत्र मुलेऽवद्विपदस्य पहिमिन्नार्थकत्ये पविभिन्नजन्य. (२) मापाचकोटिकति पाठान्तरम् ।

·. ६९६ अनुमानगादाधर्याम् स्वं तन्मारजन्यत्वं या कोटिः स्थात् तरकोटिकाद्वयोश्च न प्रश्ते घिरोधिता सम्भयति प्रधमे पक्षसाधारणत्याद द्वितीये च बहवः जन्यत्यशापर्यवसायिन्यास्तच्छकायास्तकात पूर्व दुरुन्छेदत्यात् तदभावस्यापाद्यप्रतियोगिकोटी निवेशासम्भवादतस्तव्याचऐ। अ. घोरिति । वाहिशुन्यात् । वयसमवहितात । तथा च वयसमवहित. जन्यत्यकोटिकत्वं सवायां लम्धं तादृश्याथापाद्यमतियोगिनोटिवि. एवढयसमवहिताजन्यत्वविरोधिविषयकत्वात्तविरोधितोपपत्तिः। मूले । इत्यत्र । इत्यादितर्फ । उपत्स्यमाने इति शेषः । इति शका स्यात् । इत्यादिशङ्का जायेत । सम्भावनायां लिङ् । सर्वत्र। शङ्कायाम् । स्वक्रियाव्याघातः । धूमादी गृहीतवद्ववाद्यन्वयव्यतिरे. कानुविधानस्य पुंसो धूमाद्यर्थितया वयादी प्रहत्तेर्विरोधः, तदभा- थापादकत्यमिति यावत् । मापादनाकारमेघाह । यदीति । गृही. तान्वयव्यतिरेको यो हेतुहिस्तं बिना। कार्योत्पत्तिम् । धूमे तद- समवहितजन्यत्यं कार्यसामान्ये ऽहेतुकत्वं चेति शेषः । उपादानं कथं कुर्यात् । वयादिसमधाने न प्रवर्तेनेति यावत । तेन विनापि तत्सम्भवादिति । तदसमवहितादपि तत् सम्भवतीत्यादिज्ञानस्थ प्रवर्तककारणताग्रहविरोधिनः सत्त्वादित्यर्थः । तस्मात् ! तादृश. प्रवृत्तिनिर्वाहानुराधात् । तदुपादानम् । वहशुपादानम् । शङ्काप्रति- बन्धकम् । आस्थीयते इति शेषः । अयोपादानपदस्य भावव्युत्पत्या प्रवृत्यादिपरत्वं न सम्भवति प्रवृत्त्यादेः शङ्काप्रतिबन्धकत्वविरहा. दतो व्याचष्टे दीधितौ । तदुपादानमितीति । (दी०) तदुपादानमिति करणव्युत्पत्या तदीयकार्ययोज- कताज्ञानपरम्, तादृशान्वयव्यतिरकानुविधानवोधपरं वा । अग्रेतनमपि स्त्रक्रियापदं तत्परमेव । कृत्यादेः शङ्काप्रतिबन्धक त्वे मानाभावाद, कारणताग्रहोत्तरकालीनत्वाच । (गा) करणव्युत्पत्येत्युपलक्षणम् । तस्य उपादानं यस्मा- दिति बहुवीहिसमासादरात्यपि चोध्यम् । तदीयकायेति । चल्लया. दिकार्यधूमादीत्यर्थः । यद्पादौ धूमादिप्रयोजकतावानस्य धूमादौ पदयादिप्रयोज्यत्वरूपवृदयसमयहितजन्यत्वव्यावर्तकधर्मविषयकतया- तज्छङ्काप्रतिवन्धकत्वोपपत्तिः । एवं तृप्त्यादिकार्य प्रत्यनन्य.. 1 ·. M . तर्कप्रकरणम् । ६९७. थासिमाजवादी तन्नियतपूर्ववर्तित्वाभाचव्याननकतत्प्रयोजकत्य; शानस्य कार्यसामान्ये हेतुकत्वशवानिवर्तकत्वम् । प्रयोजकत्वं च कारणत्वादन्यदेव सम्बन्धविशेष कारणाकारणसाधारण इति पूर्व तनिश्चयेऽपि न कारणताग्राहकतधययम् । ननु, कारणत्वस्येव प्रयोजकत्वस्यापि प्रथम 'दुनिश्चयत्या कथं तनिश्चयाच्छकाप्रतिवन्ध इत्याशदायां प्रकारान्तरमनुसरति । ताह- शान्वयेति । धूमादिर्धामकवद्याद्यन्वयव्यतिरेकानुविधाय्यन्वयव्य- तिरेकवत्वनिश्चयपरं वेत्यर्थः। तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्यानिश्चयध तर्कात् पूर्वमपि सम्भवति, प्रत्यक्षतो यत्र न पहिस्तत्र न धूम इति निश्चये विरोधिशङ्कानवकाशात् तादशनिश्चयो न वयजन्यत्वशङ्का- विरोधी तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्यस्य नान्तरीयकतदकारणक- साधारणतया तदजन्यत्याव्यावर्तकत्वादिति न तर्कवैयर्थ्यमिति भावः । अग्रेतनमपीत्यत्रापिकारः स्वक्रियापदमित्यनन्तर योज्यः । उक्तरीत्या स्वक्रियाव्याघात इति प्राक्तनस्वक्रियापदस्थ प्रवृत्तिपर- ताया एव सम्भवादग्रेतनमिति । फेचित्तु स्वक्रियाव्याघात इति ग्रन्थस्य प्रवृत्त्यभावप्रसअन- परत्वे मिश्रास्त्वित्यादिना वक्ष्यमाणमताभेदः स्यादिति ग्रन्थकार- 'मते ताशप्रन्यस्य सकलशद्वानां स्वक्रियया प्रतियन्ध इत्येवार्थः। 'स्वक्रियायाः शङ्काप्रतिवन्धमत्वे प्रमाणाकाहया यदि होत्यादिना स्वक्रियायाः शङ्कायामप्रतिवन्धकत्वे प्रवृत्यनुपपत्तेरभिधानं तस्मा' तदुपादानमिति ग्रन्थेन स्वक्रियायाः शङ्काप्रतिवन्धमत्वोपसंहार पवकार प्रतिवन्धकमित्यनन्तर योज्यः । इथ चातनमपीत्यपिका.. रो यथास्थानस्थ एप प्राजनस्वक्रियापदसमुचायक: इत्याहु) तन्न । मिश्रमते ताशग्रन्थस्य परार्थानुमानस्थलाभिप्रायफतथा' पतन्मते च स्वार्थानुमानस्थलपरतया विशेषात् स्वक्रियापदस्य य. 'थाश्रुतार्थपरत्वपरित्यागानौचित्यात् । तत्परमेति । तदुपादानपद यत्परं तत्परमेवेत्यर्थः । तदुपादानपदस्य प्रवृत्यादिपरत्वपरित्यागे बीजं स्वयमेवाह । कृत्यादेति । भादिपदाश्चेष्टादिरूपव्यापारपरिग्रहा। मानाभावादिति । विरोधिनिश्चयस्यैव तत्वादिति भारः । ननु तत्तत्फलसाधनतामानजन्या यशिरसि तत्तत्फलसाधनना: -विषयिकैव स्वीकरणीया 'तृप्तये भोजन करामात्या कारकतदनुभ .

·अनुमानगादायोम् धवलात । अत एवं एफफलेच्छासहमतापरफलसाधनताशानात् प्रवृत्तियारणाय विशिष्य तवाफलगोचरेच्छात्वेन तत्चत्फलसाधन ताशानत्वेन च प्रवृत्तिहेतुताया आवश्यकत्वात् पंफलच्छादिजन्य प्रवृत्तायन्यफलेच्छादेव्यभिचारस्य नावकाश.1 तरफलेच्छादिजन्य तावदककोटो तत्तत्फलसाधनत्वावगाहित्वस्य निशानेच घा. रणसम्भवात्। न च तत्तत्फलेच्छादिजन्यनावच्छेदककोटी तत्त-फलोद्देश्यकत्व. निवेशेनेव प्यभिचारवारणसम्भयांसाधनताया कृतिविनयत्वे माना- भाव इति वाच्यम् । उच्छलफलविषयताया अनुभवविरुद्धतया तरफलसाधनत्वेनोपायान्तरविपयकेण फलान्तरसाधनत्वेन चैतदुपा यविषयकेण शानन जनितायां फलद्वयोपायद्वयविषयकंप्रती तत्फल. साधनताधियों व्यभिचारधारकतया च उपायविषयतानमपितफल- विषयतापगमे उपायफलयोः सम्बन्धविधया कार्यकारणभावमा नस्यावश्योपेयत्वात् । न हि ययोः सम्बन्धो न मासत तद्विषयतया, निरूप्यनिरूपकमायो दृष्टचरः । एव च कृतेः कार्यकारणभावविषय- 'कतया तविषयकशानस्यय तस्या अपि शङ्काविरोधित्वमक्षतमें। शा; नत्वमनन्तर्भाव्य सशयान्यविरोधिविषयकत्वनैव प्रनियन्धकस्यात् । निधिशतां.वा. सस्कारख्यावृत्तगुणलाकिकमानसप्याजको जाति: विशेष इत्याशङ्कय कृतेः शवोच्छेदकत्य प्रकारान्तरेणापि निराकरो ति । कारणवाग्रहति । तथा च प्रवृत्तित. शद्वानिवृत्ती तकचितारे सति कार्यकारणभावग्रहः कार्यकारणभावग्रहे च सति प्रवृत्तिरिवि' “अन्योन्याश्रय इति भावः। परीक्षाकारस्तु नास्य तर्कस्य कार्यकारणभावनिश्चयोपयोगिताम: नुमन्यते किंतु प्रथम सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्तिमनन्तभाव्य कार्य- कारणभावे निश्चिते लापशद्वयाधारस्यरूपयतिसमवधानाभावस्या . धूमानुत्पत्तिप्रयोजकत्वे चायधृते पह्वयधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वशङ्क: याऽव्यापयत्वशवासम्भवेन व्याप्तिग्रहो न सम्भवतीति पहुयधिकर- देशोत्पत्तिकत्वनिश्चयार्थमय नर्क इत्याह-दीधितिछतापि ईदमेव पाचोभयेत्यादिना मतमेतत्प्रदर्शयिष्यते। तथा च सति प्रवृत्तः - कार्यकारणभावग्रहसापेक्षत्व नान्योत्याश्रयम्योजकमित्युपादानादि- पदमसौ कतिपरतपय व्यानकार हान वासहितमेव च विरोधि:

·तर्कप्रकरणमे । विषयकत्वं शङ्काप्रतिबन्धकताप्रयोजकमगीचकार । 'तदं चिन्तनीयम् । विरोधिनिश्चयप्रतियन्धकतावच्छेदक- शरीरे ज्ञानत्यानन्तर्भावे..विरोधिविषयकानुबुद्धसस्कारस्यापि शङ्काप्रतिवन्धर्फत्यापत्तिः । संस्कारव्यात्तजातिविशेपनिवेशन न किमपराद्धं शानखेन। न च तादर्शजाती प्रमाणान्तरसत्वे विनिगमनाविरदात्तत्पुर: 'स्कारेणापि प्रतिवन्धकत्वान्तरमावश्यकामित्य याहतमेव फतेस्तथा- त्वमिति वाच्यम् । ज्ञानत्वावच्छिन्नाभविस्य निश्चिनाव्यभिचारक: त्वं कृत्यायनन्तरं शङ्कानुत्पादानिश्चयेन च तादृशजात्यवच्छिन्ना- भावस्य तथात्वमित्यस्यैव विनिगमफल्यादिति । ननु वद्विशून्ये तत्तध्दमत्वावच्छिम्नानुत्पाददर्शनापि धूमत्यावच्छे.. देन वढयाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्व न शक्यतेनिश्धेतुं धूमान्त- रोत्पत्यधिकरणे वयभावशाया दुरुच्छेदत्वात् तथा च सा; मान्यतो धूमत्ववाहिन्याभ्यां कार्यकारणभावावधारण तर्कादपि न, 'सम्भवति वह्वपजन्यतया धूमत्वावच्छेदेनैव वयसमवहिताज- न्यत्वे सति जन्यत्वाभावस्यापत्तिसम्भवात ताशापत्तश्च धूमत्व. :समानाधिकरण्येन पयजन्यत्वसंशयानिवर्तकत्वात् । तादृशसंशः पदशायां चं धूमत्वे तजन्यतावच्छेदकत्वनिश्चयासम्भात् । न हि “पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनापत्तिस्तत्सामानाधिकरण्यमानेणांपादकला. 'न निवर्तयितुमीऐ । यतो यादशापादकज्ञानं याहशीमापत्ति जनयति' सातादृशशाने ऽनिष्टसाधनत्वमुपनयन्ती इच्छाविघटनद्वारा मणिम: नादिवत् स्वत एव या तनिवर्तयति । अवच्छेदकायच्छेदेनापचो, तदवच्छेदनापादकवत्ताशानं हेतु', तदेकदेशे अभ्युपगतस्य तत्साः मान्येऽनिष्टाप्रसञ्जकत्वात् । न घा'पक्षतावच्छेदकसामाधिकरण्यमाः- घेणापादकशाननिधर्तनक्षमस्तृत्स्मानाधिकरण्यमात्रावगाही तर्कः प्रकृते सम्भवति घूमत्वसामानाधिकरण्पमात्रायगाहियद्वपसमवाहि-' तजन्यत्वशताया यत्किञ्चिद्धमे इन्वयव्यतिरंकानुविधायित्यनिध यानिवर्तनीयाया जागरूकतया तादृशतमहतोमत्यावच्छेदेना पाचव्यतिरेकनिश्चयस्यानुदयात् । न. चापचौ समानधर्मितावच्छेदककापायव्यतिरेफनिधः यमाघमपेक्षितं स चावच्छेदकापच्छेन तमामानाधिकरपया ·अनुपानगादाधर्याम् मात्रेण या व्यतिरेफमवगाइनामिति वाच्यम् । विरोधिवि पयकस्यैव निश्चयस्य तहेतुत्वोगामीत् । तया च तयतिरेकसा: मानाधिकरण्यमानस्य तत्सामानाधिकरण्याविरोधियति तद्यतिरें कापच्छेदकत्वस्यैव च तथात्वात् । अत एव तकस्याहार्यारोपरूपता। अत एव च प्रमेयत्वादिसामानाविकारण्येन गुणवत्यादिव्यतिरेकनि- ययेऽपि-द्रव्यत्वादिना तत्सामानाधिकरण्येन न गुणवत्योद्योप- तिरुदेति । तथा चांशतः शापचिशद्वानुच्छेदाद धूमसामाना- ‘धिकरण्येन वयजन्यत्वशानिवर्तकतानुदयेन सामान्यता का र्यकारणभावानिश्चयेन यद्वित्वे धूमसमानाधिकरणामांवप्रतियोगि: तावच्छेदकुत्यसामान्याभावग्रहाविरोधितादशावच्छेदकत्यरूपन्या चारशकायाः कथं निवृत्तिः, धूमत्यसमानाधिकरणजन्यताप्रतियोगि: जनकताया सामानाधिकरण्यस्यावच्छेदकत्वस्य वाताशम: तियोगितावच्छेदकत्वाविरोधियादित्याशङ्कने । यद्यपीति । (द) यद्यपि चैतावता धूमत्वांवच्छिन्नं प्रति वर्ज, नकत्वं नायाति । तृणारणिमणिन्यापेन वैकल्पिककारर्णताया- मपि तथात्वसम्भवात् । तथापि विशेषाणां कार्यकारणभाव- ग्रहस्तकें तद्विरोविशङ्कायामपनीतायो जायमानः. सामान्य- पभिचारानिर्णयानुगतागुरुविशेषरूपान्तरानुपस्थितिलाघापति- सन्धानादिवशात् सामान्यत एव तं परिच्छिनति- 1मामाणि: कौ च तथैवान्वयव्यतिरेको । फलवलेन लाघवादिज्ञानशून्या: या एव सामान्यव्यभिचारशङ्कायाः' प्रतिवन्धकत्वं कल्प्यते । (गा) नायाति । न सिद्ध्यति ननु धूमत्वसमाधिकरणजन्यतायाँ धूमत्वान्यधर्मायच्छिचत्यबाधसदपावच्छिन्नत्वग्राहकजन्यतावा- दिहेतोधूर्मत्वावच्छिन्नत्वं सत्स्यतीत्यत माह । तृणारणीति । यथा तणादीनों पहित्यसमानाधिकरणजन्यताकत्वेऽपि न तंदवच्छिन्न- जत्यताकत्वम्, अपि तु तदवान्तरधर्मावच्छिन्नजन्यताकत्वमेव तथा प्रकृतेऽपि अवान्तरधर्मस्यावच्छेदकत्वेऽपि जन्यताया धूमत्वमा मानाधिकरण्योपपरित्यर्थः । तथा चावन्तिरधर्मस्यापच्छे फत्व- . ." - ·तमकरणम् । ७०१ 4. -- सम्भावनया न जन्यतायां धूमत्वान्यधर्मावच्छिन्नत्वयाध इति भावः । विशेषाणां कार्यकारणभावग्रह इति । विशेष धर्मावच्छदेनान्वयव्या तिरेकग्रहांजायमान. सामान्यधर्मसामानाधिकरण्येन कार्य कारण त्वग्रह इत्यर्थः । सामान्यन पर सामान्यधर्मावच्छेदेनै । तम् । कार्यकारणभारमा परिच्छिन्नति । विपीकरोतीत्यग्रिमणान्वय पूषकारेण विशेषेधर्माणामवच्छेदकत्वावगाहित्वव्यवच्छेदः 1 - ननु विरोधिशङ्कासत्वे सामान्यधर्मसामानाधिकरण्येनापि का. र्यकारणभावनाहरुसामग्री न सम्भवतीत्यत आह । तर्केणेति । उक्त- 'तगत्यर्थः । तद्विरोधिशङ्कायाम् । तादृशकार्यकारणभावग्रहविरो- चिन्यां सामान्यधर्मावच्छेदेन कार्यकारणभावाभावशङ्कायाम् । अप- नीतायाम् । निवर्तितायाम् । सत्या जायमानः । : नन्वेवं कस्यचित्सामान्यधर्मस्योपस्थितौ तदवान्तरधमायच्छोंने कचिदपि कार्यकारणभावग्रहो न स्यादपि तु सामान्यधर्मावच्छदे. नैवेत्यादिशकामपनिनीपुः सामान्यधर्मसामानाधिकरण्येने कार्य- कारणभावग्राहकसामन्यास्तन्मात्रावच्छेदेन तद्ग्रहजनक्षो- यान्तरमाह । सामान्यव्यभिचारानिर्णयेति । सामान्यधर्माछिन्न- विशेष्यताकप्रकृतकार्यत्वाभावानिश्चयेत्यर्थः । एतेन वद्वित्वाद्यवच्छेदन तृणादे. सयागविभागादिविशेषसाधा रणगुणत्वाद्यवच्छेदेन च कर्मादेन्यताग्रहप्रसङ्गो वारितः। तृणादिक विनापि वह्नया युत्पत्तिदर्शनेन घहित्वादिसामानाधिकरण्येन तृणा- धजन्यत्वनिश्चयात् प्रत्येक तृणाद्यन्वयव्यत्तिरेकानुविधायिपु या.. पद्धहिषु अनुगनागुरुविशेषान्तरस्य जातिरूपस्य प्रागसिद्धेः । कि. यान्वयव्यरिकानुविधायिसयोगविभागादिपु सयोगत्वादिना सङ्का- रप्रसङ्गेनानुगतजातेरसम्भवाय तथ द्वितीयप्रयोजकसत्त्वमव्याहत. मेवेति ध्येयम् । प्रकृते सामान्य वर्मधुमत्वसामानाधिकरण्यन 'घढ्यजन्यत्यस्य संशयसत्त्वानिश्चयानावनम् । तस्य च याघ. निश्चयाभावरूपस्य फारणत्वनैनोपयोगिती योध्या। न च गन्धप्रागभावसामानाधिकरण्येन गन्धयत्तानिधयेऽपि तदवच्छेदेन गन्धात्यन्ताभायग्रहाद्धर्मितावच्छेदकांशेऽनतिरिक्त चियरूपाचच्छेदकत्यायगाहिन्यामेय विशिष्टयुद्धी त सामानाधिक- रण्यमानायगादियानिधयो विरोधी न तु स्वरूपसम्बन्धरूप. . .

·40 अनुमानगादाधर्याम् तयगाहिन्यामिति पद्धित्यादी स्वरूपसम्यम्बरपतृगादिजन्यताव. च्छेदकत्वप्रहे कथं नसामानाधिकरण्यमात्रेण तृणाधजन्यत्यनि- भयो 'विरोधीति घाच्यम् । अनुभवानुरोधनान्यूनानतिप्रसक्तत्व नियतविलक्षणस्वरूपसम्बन्धपावच्छेदत्वावगाहिन्यामपि बुद्धी 'सामानाधिकरण्यावाहिग्राह्याभायनिश्चयस्य प्रतिवन्धकोपगमा त्। गन्धप्रागभावादेस्त्ववच्छेदकत्वमन्यादृशमेव ।। कश्चित्तु व्यभिचारानिर्णयपदमवच्छ गावच्छेदकभावपिरहानि- स्वयपरतया व्याकुरुते । तन्न । अपच्छेद्यावच्छेदकभावस्य ससर्ग. विधया माने तद्विरहनिश्चयस्याविरोधित्वात्।। न च घहित्यादिधर्मिकावच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नजन्यत्वा. भावानिश्चयपरमव तदास्तामिति वाच्यम् । घहिन्वाधवच्छंदेन ज. न्यतावगाहिनः। स्वरूपनो घहित्वाधारमाधर्मितावच्छेदकावगा. हिशानस्य ताशाभावग्रह यर्मितापच्छेदकप्रकारेण वह्नित्वत्वाचवि. पयकतया तत्प्रतिवध्यत्यासम्भवात् । अनुगतागुरुविशेषान्तरानुप. स्थितीति । यावत्सु अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्व गृहोतं ताव. साधारणस्य सामान्यधर्मापेक्षया ऽगुरोस्तन्न्यनवृत्तिधर्मस्थानुप' स्थितीत्यर्थः। एतेन विशिष्टानुभयत्वाधुपस्थितिदशायां तयापकविशिष्टज्ञान. त्वविच्छेदन विशेषणशानादिजन्यतामहो निरस्तः । न हि तत्र स्म- 'रणे व्यभिचारनिश्चयः सम्भवति, प्रत्यक्षस्येव स्मरणस्यापि नि- विकल्पकरूपस्य सम्भगत् । प्रझते धूमनिपतत्ताया यावत्सु यय- न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वग्रहस्तावभूमान्यतमत्वस्य द्रव्यत्वादेश्वो। पस्थितिसम्भवात्तदुपस्थितिसत्वेऽपि तदहोपपत्तये विशे- पूर्णप्रयानुसरणम. तादृशधर्मोपस्थितिसत्त्वे च न तदपेक्षया- ऽधिकदेशतिधर्मस्यावच्छेतकव्वग्रहः सम्भवति, सामान्यधर्म- स्यांवचछे कस्वाहेऽवच्छगजेन्प्रतीयास्तदधिकरणीभूनाधिकदेश. त्तित्वकल्पने- गौर विशेषधर्मस्य तथावे तु तदकल्पनेन लायमिति प्रतिसन्धानेन प्रतिवन्धादिति तादृशधर्मोपस्थिति। विरहापेक्षा । एतारशलायनशाने एच धर्मान्तरस्य न्यूनवृत्ति स्थमुपयुज्यते इति तदभिहितम् । एवं धर्मान्तरस्यः शरीरगोर. धे तटकनानायस्तुपु अवच्छेदकतायाः कल्पनीयतया गृहीतान्व- .

·- तर्कप्रकरणम् । ७०३ यव्यतिरेककार्यान्तरावृत्तिवे च कार्यान्तुरे ऽन्यधर्मावच्छेदेन कार्य- स्वान्तरस्य कल्पनीयतया नोक्तलाघवावकाश इत्यतोऽनुगतत्यागुरु. शरीरत्वेऽपि तादृशलाघवमाने उपयुज्यते इति ध्येयम् । लाघवप्रतिसन्धानेति । तत्तमत्वतत्तद्वहित्वादीनां कार्यकार: रणभावावच्छेदकत्व नानाकार्यकारणभावकल्पने गोरयं धूमत्वयहि स्वयोस्तदवच्छेदकत्ये पुनस्तदैकोन लाघवमित्यादिप्रतिसन्धान त्यर्थः । ईदृशं च प्रतिसन्धान एवकारलभ्यविशेषधर्माचच्छंदन कार्यकारणभावाग्रहें उपयुज्यते । आदिपदात् समनियतधर्मान्तराप- क्षया गौरवप्रतिसन्धानाभावपरिग्रहः, तन धूमत्याद्यपेक्षया गुरु- "णा धूमत्वादिसमनियतधूमत्वादिप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादिरूपण वयादिजन्यत्वप्रहनिरासः। ननु सामान्यधर्मसामानाधिकरण्यमांत्रणान्यव्यतिरेकग्रहस्त्र सामान्यव्यभिचारानिर्णयादिसहकारेण सामान्यधर्मावच्छेदन कार्य: कारणभावप्राहकत्वमसिद्धमित्यत आह । प्रामाणिको चेति । अनु- भयसिद्धावयेत्यर्थः तथैव । सामान्यधर्मावच्छिन्न कार्यकारणभार- प्राहकतयैव । अन्वव्यतिरेकाविति । विशेगणमिति शेषः । ननूक्त- जन्यत्वाभावशद्वारूपप्रतिबन्धकसत्वानोकसामग्रीतः सामान्यधर्मा- बच्छेदेन कार्यकारणभायग्रहः सम्भवतीत्यत आह । फलवलेनेति । अनुभवसिद्धफलान्यथानुपात्त्यर्थः । लाघवज्ञानादिशून्याया इति।। फस्यचिद् धूमस्य वाहयजन्यत्वे धूमधापेक्षया गुरुशरीरः कश्चन धर्मो. नानाविशेषधर्मा वा जन्यतावच्छेदकाः स्युरिति गौरयम् । धूमत्वा- पच्छेदेन तजन्यत्वे च न तथेति लाघवमित्यादिलाघवज्ञानाचभाव. विशिष्टाया इत्यर्थः । आदिपदाद्विशेषदर्शनपरिग्रहः । सामान्य- व्यभिचारशहाया।घूमत्वादिसामानाधिकरण्यन चंदवायजन्यत्व- शङ्कायाः।प्रतियन्धकत्यमित्यस्य धूमवायवच्छदेन वयादिजत्यतः प्रह इत्यादिः । न चैवं लाघवज्ञानसत्ये माझा भावनिश्चयदशायामपि प्रत्य. क्षनिधयापत्तिः, संशयविपरीतनिश्चयसाधारणविपरीतीनत्वेनैव प्रतियन्धकतया तस्य प्रतियन्धकत्यान्तराभावादिति वाच्यम् ! विपरीतनिश्चयानन्तरं संशयादिधारणाय सशयादिसाधारणशा.. नत्वावच्छिन्नं प्रति विपरीतनिश्चयत्येन स्वतन्त्रप्रतिबन्धकताकल्प.

·। ७०४ अनुपानगादापर्याप नस्यावश्यकतया तर च लाघवज्ञानाद्यमाववैशिष्ट्यानिशात ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नसायनोक्तापत्त्यनवकाशात् । भ्रमोत्तरं विशेपदर्शने जातेपि मनाशानन्तरमेव प्रत्यक्षनिश्चयो. पगमेन निश्चयप्रतियध्यतावच्छेदफांदी प्रत्यक्षनिश्चयभेदानिवेशा• २ चमत्यानियले माघसंशयस्य प्रनिबन्धकतामन्यु पेत्याभिहितम् । स्वमते तु विशेषदर्शनवलापयशानस्यापि विपरा तफोटिमाननिवर्तकत्वेन निधोपयोगिता पाध्या। इदमत्रावधेयम् । यत्रोपदर्शिततकीवतारपूर्वमेव धूमयसामा- नाधिकरण्येन वपसमवहितजन्यावशवाजनकसाधारणधर्मदर्श- नात्मकदोषाविसमवधानं दैववशाद्भवति तत्र ताशशङ्काविरह- प्रयोजकस्य, दुर्लभतया धुमत्यावच्छेदेनापायव्यतिरेकनिश्चयात. * :म्भवात सामानाधिकरण्यमावावगाहितको नावतरितुमीट इति ताशस्थलभिप्रायकोऽयं सामान्यधर्मावच्छेदेन जन्यतामहोपा. यप्रयासः । यत्र च तात् पूर्व दोषादिपिरहात्ताशशकानुश्यस्तत्र धमत्यावच्छेदेन वयसमवहितासन्यत्यनिश्चयात्तसामानाधिकर- ध्यमात्रेणापादकयचाज्ञानसहितासामानाधिकरण्यमाणापत्तिः सु. लभेति तत पय सामान्यकार्यकारणभावा सुग्रहः । तदभिप्रायणव फैचिद्वहिं बिनापि भविष्यतीत्याकारिकाया अंशत इष्टापत्तिशदा. ज्यास्तविरोधिस्वाभिधानसद्गतिः । अन्यथा पक्षतावच्छेदकावच्छे- देनापती तादशशङ्काया अविरोधित्वात्तदमङ्गतमापयेत। न चैवम- न्वयव्यतिरेकानुविधायित्यज्ञानस्योपादानपदार्थस्य तादृशशङ्कावि- रोधित्याभिधानमसङ्गनमेव, तादृशशङ्काविरोधिनोऽवच्छेदकावच्छ. देनान्धयत्यतिरेफमहत्याशक्यत्वादिति वाच्यम् । उपादानपद- नावयुव्यतिरेकमवत् सचिरहप्रयोजककारणान्तराभावस्थापि विवक्षिवत्वादिति सर्व समञ्जसम् । वस्तुतस्तु कचिद्वधि विनापि भविष्यतीति शङ्कापि धमत्या- पच्छेदेन यहासमवहितजन्यत्रकोरिविषयिष्येय । पूर्वशङ्कायां स्वा. व्यवहितमाकालावच्छिनहयभावयन्मानोत्पचिकत्र द्वितीयायां च - मानार्थानतर्भायेण ताशाभाववदुत्तिर कोटिरित्यत एवं श. कोर्भेदसम्भवादिति । उपाध्यायास्तु सत्यप्यन्वयव्यतिरेकदर्शनेऽतीतानागतधूमे प.

·१. तर्कप्रकरणम् । यसमवदितजन्यत्वशङ्कासम्भवान्न धूमयावच्छेदेन तजन्यो। निश्चयः सम्भवतीति न सामानाधिकरण्येनापादकशङ्काविरोधिनी सामानाधिकरण्येनापत्तिः सम्भवतीत्याशय धूमत्यावच्छेदेन तन्निश्चयमुपपाद्य सामानाधिकरण्यनापत्तिमुपपादयितुं प्रकारान्त. रेण तादृशशङ्काविरहमुपपादितवन्तः । तत्र च वलयसमव- हिताजन्यत्वस्य विशेषत्वे धूमत्वावच्छेदेन तनिश्चयेऽपि नोकतच्छुिद्धधमत्वसामानाधिकरण्येन चयजन्यत्वशानिरासः सम्भवति शुद्धधूमत्वावच्छिन्नपक्षकतर्कस्यैव तन्निवर्तकत्वादिति प्रयासवैयर्यमतस्तदभ्युपगतमपि वयसमवहिताजन्यत्वस्यापाद- कविशेषणत्यमुपेक्ष्यापाद्यप्रतियोगिकोटौ तद्विशेषणनिवेशेन वहिसमा घहिनजन्यादिपदस्य वह्निजन्यादिपरतया च तदेव मत परिष्कृत्य दर्शयति । अपरे विति । (दी०) अपरे तु धूमयावच्छिनास्य वयजन्यत्वेन ज- न्यत्वविशिष्टम्य यथाश्रुतवदयसमवाहिताजन्यत्वस्य व्यतिरे- क एवं आपादनीयः । नचाक्तन्यायेन तादृशवह्नियुक्तकरणक लापजन्यत्वग्रहेण तव्यतिरेकजन्यत्वशङ्कानिरासात् वह्निपिरहे- ऽपि निरतिशयस्यैव तादृशममूहस्य धूमजनकत्वसन्देहस्य च तथाविधाद् धूमानुत्पाददर्शनने गायोगात् तादृशस्यैव चिह्नि कचिञ्चतरदासाथ जनकत्वसम्भावनायाश्च(१) कचिद्- धूमानुपादमयोजकत्वेनावधृतस्य वहिविरहस्यैन तथाविधस. मूहसत्त्वे धूपानुत्पत्तिसामान्य प्रति लीयवात् प्रयोजकत्व निर्ण- येनापनयान्मनसैव सुग्रहम् । बढे, पहिसमवहितस्योपादानम् । अत्र च नियमव्यवच्छेद्यस्य च पशुसमनहितानुपादानस्य म. पोजके तदजन्यत्वज्ञाने परम्परया बदिसमवहिनोपादानस्य वा भयोजक तत्र तात्पर्यम् । (गा) धूमत्वाच्छिास्य यड्यासमवहिताजन्यत्वस्येत्यन्वयः। (१) जनकत्वस्य सम्भावनायाश्चेत्यपि पाठी व्याख्यानुरोधात् । .

·अनुमानगादाधर्याम् सधा च धूमत्यावच्छेदेन निश्चितस्य वयसमयहिताजन्यायस्य ध्यतिरेको धूमत्वसामानाधिकरण्येनापादनीय इत्यर्थः । तथा चोक्त. प्रयासमन्तरगय ताशतर्फाद धूमत्वाचच्छेदेन अहिजन्यत्यं सुनिश्चे. यमिति भावः, न तु धूमयावच्छिन्नस्य वयजन्यत्वनेत्यन्वयाद 'धूमत्यावच्छेदेन निश्चितन यहयजन्यत्वनापादनीय इति, धूम्त्याय. च्छिन्नस्यापादनीय इति अन्ययेन वा धूमत्यावच्छेदनापादनीय इत्यर्थः, तदविच्छेदेनापत्तेस्तरसामानाधिकरण्यमाप्रविषयकापा- प्रकसंशयाविरोधितायाः प्राग व्यवस्थापनेन तादृशापत्तरकिश्चि- करत्वात । जन्यत्वविशिष्टस्येति । तेनाजन्ये न व्यभिचार इति भावः । नान्तरोयवढ़िके व्यभिचारवारणाय वहिलमवाहिताज. भ्यपदस्य वयटितसामान्यजन्यत्वार्थकता नाभ्युगेया, अपि तु जन्यस्यमेव प्राग्यापारिभाषिकं निचिनीयमित्येतत्सूचयितुं घहय. समयहिताजन्यत्वस्य यथाश्रुतत्वममिहितम् । अग्रेतनस्य तोय. स्य वयसमयहिताजन्यत्वपरामर्शकतामाविष्फत् तदा विशेष- विधया प्रबोशितन्, विशेषणविशेष्वभावविपर्यय क्षतिविरहात् । विरोधिशङ्कानिराकरणप्रकारं प्रदर्शयन् धूमत्यायच्छेदेन बढ्य- समवहिताजन्यत्वनिश्चयस्य सुघटतामाह । तच्चेति । मनसेय सुग्रहमित्यनेनान्यः । मनसैवेत्यप उपनयसानोत्पादिः । एता. 'घता वयसमवहितजन्यत्वसामान्याभावस्यायोग्यपिशाचादिजन्य- - त्यप्रतियोगिकतया प्रत्यक्षासम्भव इति सार्यौमाभिहितदूषणमुद्ध. तम् । उक्तन्यायेगेति। हुताशनरासभादोत्याभुक्तपणाल्येत्यर्थः । यहि युक्तकारणकलापजन्यत्वग्रहेण धूमोत्पादकसामान्यां वहिसावधान. नियतत्वरूपवह्निसमपहितत्यग्रहेण तद्यतिरेकजन्यत्वशङ्कानिरासा. दिति धूमसामग्रीत्वावच्छेदेन वयसमवहितत्वशकाया अनुत्पादा- दित्यर्थः । तथा च तादृशङ्काधीनाया धुमत्वायच्छेदेन यहयसमवहि- तसामग्रीकत्वशङ्काया अनवकाशात्तदवच्छेदेन तादृशसामग्रीकान्य. स्वनिश्चयात् बाधिकरणदेशावच्छिन्नवहयभाववत्स्याव्यवहितप्राक क्षणकत्वशङ्कानिवृत्ती तादृशमाक्षणकान्यत्वरूपयमयसमवहितांज स्यत्वनिश्चयः सम्भवतीति भावः । ननु तथापि भूमसामनीयसामानाधिकरण्येन बयसमवहित.

·तर्कप्रकरणम् । त्वशङ्कासम्मवात्तधीना धूनत्वसामानाधिकरण्यन यहयसमवहित. सामग्रीकत्व शङ्का स्थादेवेति कथं धूरत्वावच्छेदेन वहयसमाहिता. जन्यत्वनिश्चयः ? न चन्धनत्वाद्यवच्छिन्नसमूहे धूमोत्पादकसामग्री- त्वस्यान्वयव्यतिरकण निश्चयदशायां तादृशसमूहस्य बहरसम. घहितस्य धूनोत्पादकत्वसंशयात धूमोत्पादकलामग्रीत्यरूपेण प. हरसमरहिनत्वसशयो भविष्यति स च वद्धिविरहे तथाविधाळूमा. नुत्पाददर्शनन वन्समवहिनताहशममूहे धूमोत्पत्यप्रयोजकत्वनिः । श्चयादेव निवर्तते इत्युपाध्यायोकं सम्यगिात वाच्यम् । कचिद्वाद धिना तथाविधसमूहाद् धूमानुत्पाददर्शनेऽपि वाहसमवहितादिव कचित्सहकार्यन्तरसमवहितात्ताशसमूहाद धूमो भविष्यतीति श. ज्ञानपायेन तादृशसम्हत्वारसामान्यधर्मावच्छेदेन धूमोत्तत्यप्रयो- जकत्वनिश्चयस्य दुनिश्चयत्वादित्याशय वयसमवहितताहशसमू. हस्वरूपसामान्यधर्मावच्छेदेन धूमोत्पत्त्यायोजकत्वनिश्चरस्य स- पादके इतरानपेक्षया धूमोत्पादकत्वाभावस्य इतरापेक्षया तथा च मिलित्वा धूमोत्पादकत्वसामान्याभावव्याप्यस्य निश्चये विरोधिन्याः शङ्काया निवृत्तिप्रकारमाद । वहिविरहे. प्रीति । ताहरासमूदस्यत्यनेनान्वितम् । बयसमवहितताश. समूहस्येत्यर्थः । निरतिशयस्यैत्र धूमजनकत्वसन्देहस्यायोगादि- त्यन्वयः। अतिशयः । सहकार्यन्तरसमरधानरूपो विशेषः । तथा घ सहकार्यन्तराघटिततादृशसमूहे धूमोत्पविप्रयोजकतायाः सन्देह. स्यानुदयादिति पर्यवसितार्थः। तथाविधात् । वयतमवहिनताहा- समूहात् । धूमानुत्पाददर्शनेनेति । तथाविधसमूहे धूमानुत्पादाव्य. धहितप्राक्क्षगायच्छदेन तदधिकरणसत्यस्य दर्शनेनेत्यर्थः। तस्ये- तरानपेक्षया धूमोत्पादकास्वव्यानर्तकत्वादिति भावः । तादृशस्यैव । इन्धनादिसमूहस्यैव । आसाथ । सहकारीकरय । जनकायस्य । . उत्पत्तिकोजकत्वस्य । इतरयटिनताशसमूहे धूमोत्पादकत्वस्थति यावत् । क्वार्थ अन मात्वर्थचयो न तु सम्भावनायामिति स्फुरीकर्नुमसमासेन लिसनम् । सम्भावनाया अपनयादित्यन्वयः। कचिदिति । यत्र वहिं विना इन्धनादिसमूहादूमानुत्पादो हटस्तप्रे. त्यर्थः । अयधृतस्य । निश्चिनस्य । एतेन वद्विावरहस्य तारशसमूह- कालीनयूमानुत्पादप्रयोजकत्वं फ्लनमितरविरहस्य च धात्वम- स्वाभावस्य ·-- ३०८ भनुमानगादापर्याम् फ्लप्तमिति तदकल्पनरूपं लाधीशुटीकृतम् । पतिविरहस्यवेत्यादि । तारावधानानन्तर धामा मान्यागुत्पादस्य यहित्यापन्निनहिमामप्रयोज्यत्वनिर्णय नेत्य- र्थः । तत्तध्दमत्यावस्लिमानुपादे तवच्छिन्न हेतुतावच्छेदकत. तदिधनत्यायमच्छिनाभावम्यापि प्रयोजकत्वात् सामान्यपदापा- दानम् । इत्थं चेतरसह कारेण धूमोत्पादकताया व्यावतकस्यतरा. प्रयोज्यस्वसावधानकालीनधूमानुत्पादकम्बार्शनानोकका शवा- स्पदमपीति भावः। अन तदुपादानपदेन वहिममवहितमाजोपादानं विवक्षणीयम्, तश्च तदो हिसमयहिनपरामर्शक एव सम्मति तदर्थ वरुणरा- दानमित्यत्र वद्विपदं वहिममहिनापरतया याचष्टे । यहरिति । उपादानं नियमतः कयं कुर्यादिनि मूल घहिममवहितनिरूपित. नियमार्ध कानियमशयाविशेषणे तृतीयार्थफर्तासलगत्ययेन यहिस- मवहितनियतकृतिमान् कथं भवेदित्यर्थकम । नियनत्यं विषयतावि. शेषसम्बन्धेन व्याप्याचं वहिमारहित रविषयकत्वस्याभावरूपम् । ननु तदुपादानमेव शङ्काप्रतिवन्धकमित्यत्रोपादानपदमेतन्मतेऽपि करणव्युत्पत्या प्रवृत्तिप्रयोजकपरं प्रवृतेः शङ्कायामविरोधि यात्, तथापि चासङ्गतिः, यद्विपमवहितोपादाने बहिसमयहित जन्यत्व. मानस्यैव पहिसमयहितारमकोपाये धूमरूपफलजनकत्वावगाहनेन जनकत्वाद,तथाच वयसमाहितजन्यत्वशङ्काविरोधित्वानुपपत्तिः। तत्समयहितजन्यत्यत इसम्पतिजन्यत्ययोरविरोधादित्याशङ्कामप- नेतुं तदुपादानपदं यहयलमहिनाजन्यस्वनिश्चयपरतया व्याचष्टे । अब चेति । नियमव्यवच्छेद्यस्येति । तस्यैव पहिसम पहितस्पैव उपादानं यस्मादिति लुप्तपदबहुव्रीहेराश्नयणीयतया एवकारलभ्यव्य- घच्छेदरूपस्यत्ययः । वयसम्वहितानुपादानस्य । यसमबंदित- गोचरधूमाप्रित्यभावस्य । प्रयोजक रति । तादशप्रवृत्तिजनकवठय- समवहितधार्मिकधूमजनकतामह विघटय्य निर्वाहक इत्यर्थः । तद- अन्यत्तन। धूमे वयसमाहितासन्यत्यशाने । वयवसमयहितधर्मिक धूमानुत्पादकत्यनिधये इति यावत् । एतेन वयसमयहितजन्यत्य शवानिवृत्तितर्फकारणवयममयहिताजन्यत्यनिश्चयार्थमपेक्ष्यते नातु साक्षादेवत, तादादानिवृविध यदि ताररानिश्चयमपेक्षते तदा. ।

·। तफरणम् । ऽन्योन्याश्रयः, एवं सचोकन्यायेनेत्यादावन्यस्यैव शङ्कानिवर्तकत्वा. भिधानात्सन्दर्भविरोधश्चेति दूषणमनवकाशं वेदितव्यम् । तर्ककार. णीभूते धूमधार्मिकवद्यसमरहितसामग्रीकान्यावनिश्चय ऽपेक्षितायां शङ्कानिवृत्तो ततोऽन्यस्यैव चयासमवहितधर्मिकधूमसामग्रौत्ववि- रहनिश्चयस्यापेक्षितत्वाभिधानात् । प्रागप्येतनिश्चयस्यैव शङ्कानिव- तकत्वमभिहितमिति सन्दर्भविरोधविरहाच । एवकारान्तर्भावमन्तरेणापि विवक्षितार्थलागस्तम्भवतीत्या. ह । परम्परयेति । कारणतानिश्चायकतर्कसम्पादनद्वारेत्यर्थः। तत्र । निरुक्तवलयसमवहिताजन्यत्वज्ञाने । एतन्मतमालम्ब्य मिश्राभ्युपगतमन्वयव्यतिरेकानुविधायित्य शानस्य शङ्कानिवर्तकत्वमाक्षेप्तुमुपन्यस्यति । यचिति । (दी०) यत्तु अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य शम्नमेव वि- शेपदर्शनतया शङ्काप्रतिवन्धकं तदेव तघटकं तदिदमुक्तं यदि गृहीतान्वयव्यतिरेक हेतुमितीति । तन्न । यादृच्छिकस्य तद. नुविधानस्य व्यभिचारित्वानियतस्य च उक्ताभेदसम्पादक- त्वादिति बदन्ति । तचिन्त्यम् । ( गा०) अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य । यत्क्षणे पनि स्तदनिमक्षणे उत्पन्नत्ये सति उत्पन्नत्वे सत्येव वा पूर्वक्षणे वहिव्य. तिरेक अनुत्पद्यमानत्वस्येत्यर्थः । सत्यन्तनिवेशादनुत्पन्नगगनादौ न व्यभिचारः । ज्ञानम् । धूमधर्मिकनिश्चयः । विशेषदर्शनतया । प्राधाभावव्याप्यदर्शनविधया। शङ्काप्रतियन्धकम् । धूमर्मिकय. घयसमवहितजन्यत्वशङ्काप्रतिवन्धकम् । वह्नयन्वयव्यतिरेकानुवि- धायित्वस्य वयसमवहितजन्यत्वाभावव्याप्यत्वादिति भावः । नन्वेवं वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चय एव धूमे वजन्य- वश्ङ्कामपि विशेषदर्शनतया निवर्तयिष्याते फि तस्य प्रतिबन्धक स्वकल्पनेनेत्यत आह । तदेवेति । एयकारोऽप्यर्थे । अन्वयव्यतिरका- नुविधानमपीत्यर्थः । तर्कघटकम् । तर्कप्रयोजकोभूतज्ञानविषयतया तर्कनिधीहकम् । तथा च तात्मके मानसशान प्रागुपस्थितपदार्था- न्तराणामुपनयमर्यादया भाने वाधकाभावात्तदप्यन्वयत्यतिरकार ·अनुमानगादाधयाम् नुविधानज्ञानात्मकमिति तस्य स्वातन्त्र्येण शब्दाप्रतिवन्धत्यधिर- हेऽपि विशेषदर्शन विधयेव तशात्वस्याक्षततया तस्य सवानिवर्त. फत्वामिप्रायेण मुले नदुपन्यासस्य नासंगतिः 1“तर स्वातन्त्र्येण शहानियतकत्ये तात्पर्यानुपगमादित्याशयः । एतच तस्यैवान्वयव्यतिरेकानुविधानज्ञानत्यादिस्यादिमिथ- समाधानमनुसृत्य तदन्ययाधनुविधानशानसा तदजन्यवराकर- प्रतिबन्धकत्याभ्युपगमेनाभिहितम् । वस्तुनस्तु तदन्वयव्यतिरेका नुविधानस्य नान्तरोयकरहिकलाधारणस्प तदजन्यत्वाव्यावर्तक- स्वात्तज्ञानस्य तदनन्यत्वशानियतकानगप्रप्तचामेति परमार्थः। केचितु दर्शितमिथग्रन्धे तपदं तमूलीभूतहानपरतया व्याख्याय तर्ककारणीभूशान्ययाद्यनुविधामियशान लत्तात्तोऽपि दुरपवाद इति हरिदासभट्टाचार्याणां मिथामिप्रायवर्णनमनुसृत्य तदेव तर्कघटकामिति अन्य अन्धयाद्यनुविधानज्ञानमेव शङ्काविघटन द्वारा तर्फसम्पादमित्यर्थपरतगा व्याख्याय दीधितिकतामपि तादृशमेवाभिप्राय वर्णयन्ति । नदसत् । तयांशङ्कायां तो. त्पत्तो वाधकविरहाभिधानस्यानुपयुक्तत्वात् । न च तत्र सामनीवलात्तर्कोत्पत्तेरभिवाने सम्भदे नान्यतरवै. यमिति न्यायेन तर्फस्य सार्थकत्व लभ्यते इति वाच्यम् । अन्ध- याद्यनुविधानग्रहस्थले तस्याशङ्कानिधर्नकतायाः क्लप्तत्वे एव तादृशन्यायावकाशात् । तादृशस्थले च तर्कानुत्पत्त्या तत्र तस्य त. थात्वकल्पनानवकाशात्। न च तर्कपूर्वमन्वयव्यतिरेकानुविधानग्रहस्यावश्यकत्वेऽपि तर्क. वशायां तत्सत्यानियमात्तत्प्रतिवन्धकतया सर्वन तकानन्तरं शङ्का. वारणासम्भवात् तस्यापि प्रतिवन्धकत्यकल्परमावश्यामिति पाच्यम् । एवं सति मूलस्यैव तादृशशङ्कास्थले शहानिवृत्युपयोगि- स्वाभिप्रायकतासम्भवात्तदुरि तर्कवैयर्यशद्वाया एवानवतारात् । यन च कारणान्तरविरहाच्छकानपतारस्तस्य सनस्सिद्धशहाधिर- इस्थलतया मूलस्य तदन्यस्थले एप तस्य शङ्का निवर्तकन्वपरतया उभयसम्भेदस्थले तर्कसार्थक्यप्रदर्शनस्रात्यन्तासङ्गतम्याश।एच मिश्रग्रन्यस्यापि दर्शितदिशा यधाश्रुतार्थपरत्वमेध सम्यगित्यवधेयम्। अन्वयव्यतिरेकानुविवानवांधस्य शब्दाविरोधित्ये मूलस्यापि .

·भावा. - तर्कप्रकरणम् । स्थरम इत्याइ । तदुक्तमिति । यदि हीत्यादेस्तादृशबोधस्य शङ्का- विरोधित्यपरत्वाभावे गृहीतान्वयगतिरेकत्वाभिधानयादिति ।।- वदिन्यतिरकानुविधायित्वं तयतिरेकसमानाधि. फरणन्यतिरेकप्रतियोगत्वं तबांतरेकव्यापकम्यतिरकप्रतियोगित्वं घा तत्र धूमत्वावच्छिन्नाभावे वहयभावसामानाधिकरण्यस्य प्र- स्यक्षमम्भवनायं धूमत्वावच्छेदेन सुग्रहमाप घटादिसाधारणतया घद्यसमवहितजन्यत्वाव्यावर्तकमिति तनिश्रयस्य न तच्छवा- निवर्तकत्वमित्याह । याहाच्छकत्येति । नियमागर्भस्य यत्किञ्चि. दधिकरणे तदन्ययव्यतिरेकानुविधानस्येत्यर्थः । व्यभिचारित्वात् । घट्नय समयहिताजन्यत्वव्यभिचारित्वात् । द्वितीय घटादिव्यावृत्तत्वेन घयसमाहितजन्यत्वविरोध्यपि धूमत्वावच्छेदेन दुग्रहम्, धूमत्या सामानाधिकरण्येन पहिव्यभिचारसन्देहदशायां धूमत्वावच्छिन्ना. भावे वाभावव्यापकत्वग्रहासम्भवात् । लाघवज्ञानादिवशात् कथं. श्चित्तनिश्चये तु उक्तजन्यताग्राहकनकवययम् । नियनान्वयव्यति. रेकानुविधायित्वस्यैव जन्यतात्मकनया प्रांगेय ननिश्चयात् । न चान्यथासिद्ध्यनिरूपकत्वसहितमेष तजन्यतात्मकं तनु प्रागनिश्चितमिति निश्चायकतया तर्फसार्थक्यामति वाच्यम् । अन्यथासिध्यनिरूपकत्वाविशेपितस्यापि नियतान्वयव्यतिरेका- नुविधायित्वस्य व्यभिचारव्यावर्तकतया तनिश्चयस्यच व्याप्ति- निश्चयसम्पादकत्वेन तादृशावशेषणघटितजन्यतापदार्थनिर्णयस्य प्रकृतेऽकिञ्चित्करत्वादित्याशयवानाह । नियतस्य विति । निय- मगर्भस्य वित्यर्थः । उक्तामंदसम्पादकत्वादिति । प्रकृतोपयुक्त- जन्यतांशामिन्नत्यादिन्यर्थः । अन्वयातरकानुविधायित्वज्ञान- स्य शङ्काविघटनद्वारा धूमत्वावच्छेदेन वयसमवहिताजन्यस्व- निश्चायकतावादिनामिद दूग्णमित्यववेयम दीधितिकारमते तु तत्तधूमत्यावच्छिन्ने वहप्तमवाहताजन्यत्वनिश्चयाबरोधिशङ्कानिव. तकं तज्ज्ञानम्, तशिनर्तकत्वं च धूनत्वाकच्छदेनान्वयव्यतिरेका. नुविधायित्वानवगाहिनोऽपि • तत्तधूनत्वावच्छिन्नविशेष्यकतज्ज्ञा- नस्याक्षतम् । तत्तधूमयावच्छिन्नामाये च . व भावव्यापकतायाः सुमहत्वेन तत्तधूमत्वावच्छिो नियतान्ययव्यतिरेकानविधायि- 'त्यं सुग्रहमेव । तादृशग्रहेण जन्यताग्राहकतर्कयैयद्यमित्यपि.ना.

·७१.२ अनुमानगादार्याम् शकनीयम् । तर्फ बिना धूमयावच्छेदेन व्याप्तिनिश्चयसम्पा. दकस्य चूंमत्यावच्छेदन जन्यतानिश्चयस्यानिवादात् । न च त दुमत्वायच्छिन्नधर्मिकान्वयव्यतिरेकानुविधानबोधमूल- कतर्फस्य लाघवानसहकारादेव धूमयावच्छेदेन जन्यताग्राहक त्यम् । एवं च धूमत्वसामानाधिकरण्येन तदन्वयव्यतिरे. कानुविधानरूपजन्यतांशनिश्चायकप्रमाणेनापि लाघवधानसहका. राद् धूमत्वावच्छेदेन तनिश्चयजननसम्भवाचत एव च धूमत्वाय. छेदेन व्याप्तिनिश्चयोपपत्चस्तर्कवेयर्थ्य दुर्धारमचेति वाच्यम् । यतस्तत्तधमत्यावच्छेदेन यहिजन्यत्वकल्पनापेक्षया धूमत्वावच्छ. देन तत्कल्पने लाधीमति लाघवज्ञानमुक्तगण घूमत्वावच्छिन्न- स्य बदिजन्यत्याग्नहे सहकारि ताश च लाघवज्ञानं अनन्य. थासिद्धत्वंघटितकार्यकारणभावकल्पनायामेवोपपद्यते न नु नियत- पौर्वापर्यमाञकल्पने, तत्तधूमत्वरूपविशेषधर्माणां नियतान्वयव्य. तिरेकानुविधायितावच्छेदकत्वस्योनयमतसिद्धत्वादिति । तश्चि- भ्यमिति । धूमत्वाद्यवच्छ नापाद्यव्यतिरकनिश्चये लाघवज्ञाना- पेक्षाया आवश्यकत्ये धूमत्वसामानाधिकरण्येनापाद्यव्यतिरेकज्ञान- मूलकादेव तीलाधरज्ञानवर्शन सामान्यधर्मावच्छेदेन जन्यता- ग्रहोऽस्तु किमुकप्रयासेनेति चिन्ताबीजं योध्यम् । केचित्तु उपादानपद यथाश्रुनप्रवृत्तिपरमेव । न च प्रवृत्तेः का- र्यकारणभावनिश्चयसापेक्षतया तदधीनशङ्कानिवृत्तः कार्यकारण- -भावनिश्चयापेक्षणीयत्वनान्योन्याश्रयः कार्यकारणभावनिश्चयस्य श- द्वानिवृत्यधीनतमूलत्यादित्याशङ्कनीयम् । अन्ययव्यतिरेकदर्शनेन धिनापि तक कार्यकारणभावनिश्चयसम्भवात् तद्विरोधिशङ्काया अन्वयव्यतिरेकनिश्चयेनापि निवर्तनसम्भवात् । न चात्यसिद्धत्वशङ्कां नान्वयव्यतिरेकधीनिवर्तयितुं प्रभ- धतीति तनिवृत्तिस्तकमपेक्षते एवेति वाच्यम् । तो विनापि का. रणान्तरविरहेण कदाचिदन्यथालिद्धत्वशाविरहसम्भवात् । - एतेन धूमत्यावच्छेदेनान्वयाद्यनुविधानस्य निश्चेतुमशक्यतया तरसामानाधिकरण्येन वह्निजन्यत्वशङ्का नियमत एघ जायते तत्कर्थ मधूयावच्छेदेन पनिजन्यत्वनिश्चय इत्यपि परास्तम् । कोटशुपस्थि. स्यादिधिरहेण लाप्रवज्ञानेन वाताइशशाया अपि निवृत्तिसम्भवात्।

·vie सामा. सर्कमकरणम् । '७१३ अध त विनय कार्यकारणभावनिश्चयस्य तर्कविरोधिशङ्का निवृत्त्यर्थमुपगमे तर्कवैयर्थ्य तनिश्चयार्थिमेव तकांनुसरणादितिः चेन्न । कार्यकारणभावे 'निश्चितेऽपि संयोगधोटतसामाना- धिकरण्यप्रत्यासत्या वहिजन्यत्वनिश्चयं बिना यत्र संयोगेन धूमस्तत्र संयोगेन वहिरिति व्याप्तिनिश्चयासम्भवः । न्यतो वहिजन्यत्वस्य वह्निसमवेतरूपादिसाधारणस्य वनयभाव- चढत्तित्वरूपव्याभिचाराव्यावर्तकत्वादिति सामानाधिकरण्यप्रत्या- सत्या वद्विजन्यत्वनिश्चयार्थ दर्शिततर्कस्यापेक्षितत्वात् । प्रत्या. सत्तिविशेषांवच्छिन्नत्वाविशीपतस्येव तादृशप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्य- विशेपितस्यापि जन्यत्वस्य प्रकारान्तरेण निश्चयसम्भवेऽपि यत्र धूमत्वावच्छेदेन तनिश्चये विरोधिशङ्काविरहप्रयोजकान्तरसमव. धान "नासीत्तत्रैवोक्ततर्कस्य सार्थक्यसम्भवात् । एवं च घहिस. मवहितपदमप्यर्थवत् । बद्लयसमवाहिताजन्यपदं च सामानाधि- करण्यातिरिक्तप्रत्यासत्या घड्यजन्यपरम, जन्यो न स्यादित्यस्य च वद्विजन्यो न स्यादित्यर्थः । अवन्हेरेवेन्यस्य च वह्निभिन्ना- देवेत्यर्थः । तथा च तादृशशङ्का द्वितीयशङ्का च वद्यजन्यत्वको- टिकैव, तस्याः प्रकृततर्के इष्टापत्तिशङ्काविधया विरोधित्वम् । श. कयां दः पूर्ववत् । तत्र च कार्यकारणभावनिश्चयस्य ग्राह्याभाव- निश्चयमुद्रयैव विरोधित्वात्तादृशनिश्चयाकार्यकारणभावाविषयकप्र. वृत्तेरपि तद्विरोधित्वम् । न च कार्यकारणभावनिश्चयाधीनप्रवृत्तः शङ्कानिवर्तकत्वक- "धनमसङ्गत कार्यकारणभावनिश्चयार्थमेवान्वयन्यतिरेकदर्शनादितः शङ्कानिवृत्तरावश्यकत्वादिति वाच्यम् । यत्रान्वयव्यतिरेकदर्शना- यधीनशङ्कानिवृत्ति सम्पाद्य कार्यकारणभावनिश्चयव्यक्त्या सह- कार्यन्तरविरहान्न तो जनितस्तदवीनप्रवृत्युत्तरमेव सहकार्यन्तर- सावधानं तदव्यवहितप्राक्क्षणे चान्वयव्यतिरकदर्शनादिकं नासी. तत्र पूर्वोत्पन्नकार्यकारणभावनिश्चयाधीनप्रवृत्तः सवानिवृत्तिमन्त. रेण न पुनः(१) कार्यकारणभावनिश्चयः सम्भवतीति न तर्कानुपपः त्तिरिति ताशस्थलाभिप्रायेण कार्यकारणभावनिश्चयाधीनप्रवृत्तः (१) शकानिवृत्तिसम्भवेन पुनरिति पाठान्तरम् । ९० ·७१४ अनुमानगादाधर्याम् शहाविरोधित्याभिधानसतेरिति सर्वसामञ्जस्यमित्याहुः तेषां म. तमुपन्यस्यति । फेचित्यिति । (दी.) केचित्त कार्यकारणभावग्रहानन्तरं व्यासिग्रहाय ध्यधिकरणस्य जनकत्वशङ्कानिरामार्थमयं तर्कः। तथा च धूमो यदि सामानाधिकरण्यातिरिक्तमत्यासत्या वतयजन्यत्वे सति सा- मानाधिकरण्यमत्यासच्या वह्निजन्यो न स्यादहिनन्यो न स्यात् । अप्रत्यासनस्याजनकत्वाद । ताशाजन्यत्वं च प्रत्यासत्यन्तर. शालिवह्निसत्वेऽपि धूमानुत्पादादिना ग्राहमिति । (गा०) यवतन्मतेऽप्युपादानपदं अन्वयव्यतिरेकानुविधान- शानपरमेच, तरधीनशङ्कानिवृत्तिमूलका , कार्यकारणभावनिर्णय. स्तु शानिवृत्यर्थकतया नाभिहिता, अपि स्वापाचव्यतिरेकनि- श्चयविधया साक्षातोपयोगित्वेनैच, ईशश्च प्रयासः समवहित. पदसार्थक्यायैध, आयादिशि जन्यपदस्य पूर्वोक्तार्थपरत्वापे- क्षया वहिजन्यत्तपरत्वौचित्याचेति । तदसत ! सार्वभौमेन उपा. दानपवस्य प्रवृत्तिपरत्वे कार्यकारणभावनिश्चयस्य तर्कपूर्वमवश्य- गपेक्षणीयतया तर्कवैयमित्याक्षेपे एतन्मतस्य प्रवृत्तिपरत्वोप- पादकतया उपन्यस्तत्वात् एतन्मतस्य तदुपपादकत्त्वविरहे दीधिति- कृतोऽपि तयारयानावसरे एतन्मतमनुपश्यस्य तदुपादानमेवेति प्रन्थव्याख्यावसरे एतदुपन्यासस्य निजित्वाताच । व्यासिन- हायति । यत्र संयोगेन धमस्तत्र संयोगेन धनिरिति व्याप्तिनिश्चया- थमित्यर्थः । व्यधिकरणस्य जनकत्वशानिरासार्थमिति । व्यधि- फरणोऽपि वतिधूम जनयिष्यतीति शङ्काधीनाया धूमे सामानाधिकर, पयप्रयासत्यवाच्छन्नवहिजन्यस्वाभावशङ्कायाप्रतिवन्धामित्यर्थः। स्तो पाक इतिवत् क्रियाविशेषणवाहिनीया। सामानाधिकरण्यातिरिकति । संयोगान्यसम्बन्धायच्छिन्नवनि निष्ठजनकत्वानिरूपत्वे सति वणिनिरूपितसंयोगान्यसम्बन्धाध. छिन्नजन्यताशून्यत्वे च सति संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवाहि. निष्ठजनताप्रतियोगिकसंयोगसम्बन्धापच्छिन्नजन्यताशून्यः स्याव- सिन्यो न स्यादित्यर्थः । सत्यन्त चापादककोटायापाधप्रतियोगि.

·तर्कमकरणम् । ७१५ कोटावेव.वा निवेशनीयम् । संयोगातिरिक्तसम्बन्धेन धूमं प्रत्येव संयोगेन वनिः कारणं संयोगेन धूमं प्रति संयोगातिरिक्तसम्बन्धेन घा वतिः कारणमित्येतादृशशद्वादशायां संयोगेन धूमं प्रति संयोगेन चापकत्वनिश्चयायोगाद्विशेष्यदले जन्यतायां जनकतायां च सं. योगसम्बन्धावच्छिन्नत्वाविशेषणम्। तादृशजन्यताप्रसिद्धिर्वसिजन्या- लोफादौ । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवालिनिष्ठजनकतानिरूपितसंयोगा. वच्छिन्नजन्यताशून्यस्यापि वह्निसमवेतरूपादेः पाकजपार्थिवरूपादेश्च चटिजन्यत्वायभिचार इति चरमसत्यन्तोपादानम् । वहिनिष्टतादृश' 'जनकतानिरूपिततादृशजन्यताशून्यस्यापि संयोगान्यसम्बन्धाय. च्छिन्नवनिनिरूपितजन्यताशून्यस्यापि च धूमस्यान्यसम्वन्धाव. च्छिन्नवह्निनिष्ठजनकतानिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवह्निजन्यता नियतीत्यप्रयोजकत्वशङ्कानिरासाय प्रथमसत्यन्तम् । से न चैवमपि वास्तवव्यभिचारावारकतया तस्य वैयर्थ्य दुष्प. रिहरमेघेति वाच्यम् । तथात्वेऽपि व्याप्तिग्रहीपयिकतया तस्य सा- र्थक्यात् । अत एवासाधारण्यवारकस्य मिश्रमते सार्थस्यम् । वस्तुतो व्यर्थविशेषणतास्थले व्याप्तिसत्त्वेन परार्थानुमान- . स्थले एव तस्याधिक्यरूपनिग्रहस्थानसम्पादकतया दोपत्वं न तु स्वार्थानुमाने इत्यीकञ्चित्करमेतत् । अस्तु वा संयोगान्यस. म्बन्धावच्छिन्नवह्निनिष्ठजनकत्वाप्रतियोगिकत्वसंयोगान्यसम्बन्धान- वच्छिन्नत्वोभयाभाववद्वह्निजन्यताशून्यत्वमेव सत्यन्तार्थः । अखण्ड स्योभयाभावस्य निवेशात वैयर्थ्यसम्भावना । वहिजत्यो न स्यादित्यनन्तरं इति पर्यवसिततर्कावतार इति प्रणीयम् । सा. मानाधिकरण्यातिरकप्रत्यासत्या सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या च घहिजन्यत्वाभावेऽपि वहिजन्यत्वसामान्यामावो न वर्तते इत्यप्र. योजकत्वशङ्कासम्भवात्कथमयं तर्क इत्यत आह । अप्रत्यासन्नये. ति । तथा च जन्यजनकभावस्य प्रत्यासत्यच्छिन्नत्यनियमावधा- रणेन मिलितोक्तविशेषाभावद्वये सामान्याभावव्याप्तिनिश्चयः सु. घट एवेति भावः। ननु धूमे सत्यन्तस्य दुनिश्चयतया नायं तर्कः सम्भवती. त्यत आह । प्रत्यासत्यन्तरशालिवह्निसत्त्वे इति । तादात्म्यादिना पहिसम्यन्धिनीत्यर्थः । धूमानुत्पादादिनेति । धूमानुत्पादादिद- ·अनुपानगादाचर्याम् शेनेनेत्यर्थः । धादिपदेन सम्बन्धान्तरघटितव्यतिरेकन्यभिचार- परिग्रहः। 'सार्वमौमतमाक्षिपति । (दी०) इदमेव च वाचोभद्या परे परिष्फुर्वन्ति । धूमो यदि वहषनधिकणदेशानुत्पनिकत्वे सति चयकिरणदेशो- त्पत्तिको न स्यात् जन्यो न स्यात् । तादृशानुत्पत्तिकत्वग्रहश्य, 'धूमानुत्पत्तिं प्रति यतिसम्बन्धाभावस्य प्रयोजकले ग्राह्य उ- पस्थितत्वाल्लायवाच ताशसम्बन्धाभावस्य तथात्वावधार.. णादिति । तचिन्त्यम् । (गा०) इदमेव चति । अव्यवहितमतमेवेत्यर्थः वाचोभङ्गयति। तथा च ईदशदिशैय कार्यकारणभावस्य तात्पूर्व निश्चितत्वेऽपि तस्यावेयध्यमुपपादितवन्तो न तु स्वातन्त्र्येणेत्याक्षेपः । एतन्मते. ऽपि यथाश्रुतोपादानपदार्थः कार्यकारणभावनिश्चयाधीना प्रवृत्तिरेव शङ्काविरोधिनी कार्यकारणभावनिश्चयः पूर्वमते इवान्वयव्यतिरेकनि. श्चयाधीन एव न तु तर्कमपेक्षते अतो मान्योन्यायय.1 अवहेरेव भवि- ध्यतीति शहाद्वयं बयानधिकरणदेशोत्पत्तिकत्वकोटिकं वहधनधि- करणदेशानुत्पनिकत्वरूपसत्यन्तदलानश्चयविघटनेन तर्फविरोधि । तत्र च कार्यकारणभावविपरिणी प्रवृत्तिः धूमानुत्पत्तिाधारता- विरहयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावनिश्च सम्माध विरोधिनी बयाधा. रताविरहप्रयोज्यानुत्पत्तिकत्वस्य वन्द्यनाधारोत्पत्तिकत्वव्यावर्तक तया तानश्चयस्य तत्संशयविरोधित्वात् । तत्कारणकत्वस्य च तत्स- मवधानविरहाप्रयोज्यानुत्पत्तिकालव्यावर्तकतया संशयान्यतद्विपय. कस्य तच्छङ्काचिघटकनया प्रयोज्यमयाजम्भावनिश्चायकत्वात् । एवं प्रयोज्यप्रयोजकमावनिश्चयविरोधितया किञ्चिदप्रयोज्याभावप्रतियो- ग्युत्पत्तिकत्यरूपाहतुकत्वकोटिकतृतीयशङ्कापि तकस्य विरोधिनी । न च बहुधनधिकरणानुत्पत्तिकत्वनिश्चयस्यैगोत्पत्याश्रयवृत्तित्या विशिष्टे उत्पत्तिविशेषसम्पन्धेन शुद्ध वा धूमे यतिव्यभिचारसंशय- विघटकतया व्याप्तिनिश्चार्यकत्वसम्भवेन तर्कवैयर्यमिति वाच्यम् । व्यभिचारशद्वानिवृत्तावपि धूमेवयाधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वसन्दे- .

·तर्कप्रकरणम् । ७१७ हानिवृत्त्या उत्पत्याश्रयवृत्तित्वविशिष्टे उत्पत्तिविशेषसम्बन्धेन शुद्ध, घा धूमसामान्ये वहिसामानाधिकरण्यनिश्चयासम्भवेन तादृशवनि- सामानाधिकरण्यघटितव्याप्ते१निश्चयतया यद्यधिकरणदेशानुत्प. त्तिकत्वसंशयनिवर्तकप्रकृततर्कस्य तादृशंव्याप्तिनिश्चयोपयोगित्वात्। न इयततर्क विना धूमान्तरे बद्रधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वसंशय- स्थान्यतो निवृत्तिः सम्भवति, नित्यानित्यसाधारणस्य वलयन धिकरणदेशानुत्पत्तिकायादेस्तदव्यावतत्वात्तत्सहितस्योत्पन्नत्वस्य तद्विरोधित्वेऽपि विशिष्टस्य धूमेऽग्रहदशायां तर्कसार्थक्यात् । न चापाद्यव्यतिरेकनिश्चयविधया धूमे विशिष्टोत्पत्तिमत्वग्रहस्य तर्ककारणतया तदावश्यकतेति वाच्यम् । सत्यन्तदलस्यापादक. विशेषणतापक्षे विशिष्टाभावस्यानापाद्यतया विशिष्टनिश्चयस्यानाव. श्यकत्वात् । अपांद्यव्यतिरेकनिश्चयुस्य शङ्काविरोधितया तर्कवै. यर्थ्यस्य विशिष्टाभावापाद्यतावादिनी दीधितिकृतां मते.एव दुरु. द्वरत्वात् । • न च सत्यन्तस्यापादकविशेषणतापक्षे विपर्ययपर्यवसायितानि. हाय तस्य पक्षविशेषणताया आवश्यकतया पक्षे तत्सहितोत्पन्न त्वस्य निश्चय आवश्यक इति वाच्यम् । तावता पक्षे उभयनिश्चयो- व्येऽपि.विरोधितावच्छेदकैकविशिष्टापरत्वेन निश्चयस्यातथात्वात् । एवमेतन्मते विशिष्टे वयधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वविरोधग्रहस्याना- वश्यकतया तन्द्रहदशायामपि तर्कसार्थक्यमवगन्तव्यम् । यद्यधि- फरणेति । उभयत्राधिकरणत्वमुत्पत्तिश्च संयोगेन । प्रयोजनं स्वय. मूह्यम् । ननु वह्निकारणकत्वं सामान्यतो वह्निसमवधानविरहप्रयोज्या. नुत्पत्तिकत्वस्य व्याप्यं न तु संयोगरूपतत्समवधानविरहप्रयोज्या. नुत्पत्तिकत्वस्यापि वह्निसमवेतरूपादिसाधारणत्वादिति कथं तद्वि- पयिणी प्रवृत्तिर्वहिसंयोगविरहप्रयोज्यानुत्पत्तिकत्वं संयोगेन वहया नधिकरणदेशोत्पत्तिकत्वव्यावर्तकं निश्चाययिष्यति ? न च संयोगघटितसामानाधिकरय प्रत्यासत्त्या वहिकारणकत्वं संयोगेन बह्वयधिकरणतापिरहमयोज्यानुत्पत्तिकत्यनियतमिति त. द्विषयकमुपादानमेव तनिश्चाययेदिति वाच्यम् । संयोगघटितसामा. नाधिकरण्यप्रत्यासत्या वहिकारणकत्वस्य प्रानिश्चये तस्यैव विशे. . 4 ·अनुमानगादार्याम् पदर्शनतया संयोगेन पदयाधिकरणदेशोत्पचिकत्वनिधायकनाम: भवन प्रततर्फवैययममन यर सम्बन्धविशेषमनन्तर्भाध्यत स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपकार्यकारणभावः प्रागगनस्तव ता. पयोगितायाः स्वीकरणीयतया वहिसंयोगविरहप्रयोज्यानुत्पत्तिका त्वम्य च तत्र दुनिश्चयत्वेन प्रकृततर्कानुपपत्तस्तत्राशक्यसमाधा- जयादित्यत आह । तादृशानुत्पत्तिकत्वेनि । संयोगेन वान धिकरणदेशानुत्पत्तिात्वनिश्चयस्त्यित्यर्थः । वद्विसम्बन्धाभावस्प... घहिसम्बन्धप्रतियोगिकाभावस्य । ग्राहये । यद्धि चमयोईतु. हेतुमद्भावनिश्चयबलाद गृह्यमाण ! लाघवात् । परम्परासम्बधा- पेक्षया लघुशरीरस्यात् । ताटशसम्यन्धाभावस्य । संयोगरूपसम्ब- न्धाभावस्य । तथास्वावधारणात् । प्रयोजकत्वनिश्चयात् । थन च उपादानपदस्य यथाश्रुतार्थपरतोपपत्यधर्मवत्तावान् प्रयासः, न्यथा उक्तरीत्या धूमत्यावच्छेदेन व्याप्तिनिश्चयविरोधिया धूम. त्वसामानाधिकरण्येन व्यभिचारशङ्काया विरोधिनो धूमत्वावर च्छेदेन वद्विजन्यतानिश्रयस्य जननेनैव उक्ततर्कसार्थक्यसम्भवे तदुपेक्षाया अनुचितत्वात् , सैव च न सङ्गच्छते प्रवृत्तेः श- कोयिसीधत्वस्याभिप्रेतत्वे यदि हीत्यादिना उपादान कथं कुर्यादि. स्यन्तेन शङ्कासम्भावनया तत्सरचे प्रवृत्त्यनुत्पादमसअनस्यासनात्या- पत्तेः। न हि कार्यसत्वं प्रतिवन्धकानुत्पादप्रयोजकम् । कार्यकारण. भावनिश्चयघटितप्रवृत्तिसामग्रीसत्वे तदुत्पचो वाधकाभावात् । • • न च कार्योत्पत्तिपूर्व प्रतिबन्धकाभावस्थावश्यकतया शो. त्पत्त्या तत्पूर्वमुपादानरूपतत्प्रतिवन्धकाभावस्य शक्यापादनतया त. दापत्तिपरतया तदन्यसातिरिति वाच्यम् । एवमप्युपादानस्य शङ्काप्रतिवन्धमतासिद्धिमतरेण ताशापत्त्ययोगात्। ईशापया शहाधिरहं प्रसाध्य तनिधीहकतयोपादानस्य शब्दाप्रतिवन्ध. कत्वव्यवस्थापनपरतया तस्मात्तदुपादानमेवेत्यस्य दुस्सङ्गम. स्वात । एवं धूमत्यावश्छेदेन वहिमदुत्पत्तिकावनिश्चयोग्यकि- चित्करः, हेतुतावच्छे कविच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानस्या- नुमितापनपेक्षितत्वात् । तदपेक्षायामवृत्तिसाधारणद्रव्यत्वापच्छि- नलिकानुमितिविलोपप्रसङ्गात् । धूमत्वसामानाधिकरण्येन वद्धि मदुत्पत्तिकत्वं च प्रागेव निश्चितम् । अन्वयव्यातरेकग्रहस्य तदि.

·, - तर्कप्रकरणम् पयकत्वादिति तर्कवैयर्थ्य दुर्वारमेव । एवं प्रवृत्तेः शङ्काविरोंधित्व मपि प्राग् दूपितमित्यादि चिन्तावीजं वोध्यम् । (चि०) शङ्कायां न नियतोपादानं नियतोपा- दाने च न शङ्का । तदिदमुक्तं तदेव ह्याशङ्कयते य- स्मिन्नाशयमान स्वक्रियाव्याघातो न भवतीति । न हि सम्भवति स्वयं वह्नयादिकं धूमादिकार्यार्थ. नियमन उपादत्ते तत्कारणं तन्नेत्याशक्यते चेति । एतेन व्याघातो,विरोधः स च सहानवस्थाननियम- इति तत्राप्यनवस्थेति निरस्तम् । स्वाक्रियाया एव शङ्काप्रतिवन्धकत्वात् । (गा० ) मिश्रास्तु उपादानपदस्य यथाश्रुतार्थकत्वोपपादनाय एवं वर्णयन्ति । तर्कस्य व्यातिमूलकत्वेनानवस्थेति शङ्कान स्वार्था. नुमानस्थलाभिप्रायिका, क्वचित्कोटथुरस्थित्यादिरूपशङ्काकारणवि. रहेणापि मूलशैथिल्यादिशङ्काविरहसम्भवेन सर्वत्र तर्कानपेक्षया. ऽनवस्थानिवृत्तावातोपदर्शनयादपि तु परार्थस्थले धूमा. दिना कार्येण वयादिसाधनावसरे प्रतिवादिना ऽनुमानाप्रामा. ज्यवादिना चार्वाकेण व्याभिचारशङ्कया व्याप्तिग्रहो मम न जायते इत्यु- के तं प्रति व्याप्तिग्रहं स्वीकारयितु वादिना शङ्कानिवर्तकस्योद्भावने मम तर्कविरोधिमूलशैथिल्येष्टापत्त्यादिशङ्कासत्तात्तर्क एव नावतर. तीति परेणोत्तरयितव्यम् । तच्छङ्काविरोधिनर्कान्तरोपन्यासेऽपि त. तर्कविरोधिशङ्कान्तरं परेणोद्भावनीयमिति सर्वत्रव शङ्कोद्भावन- सम्भवात्तोपन्यासानवस्थया परार्थानुमानोच्छेद इत्येवं तस्ये. त्यादिशद्वार्थः। इत्थं च यावदाशङ्कमित्यादेरनयस्थासमाधानपरमूलस्य यावत् परस्य तर्कादिविरोधिन्याः शङ्काया उन्दावन निरायाधं तावदेव तर्कोपन्यासः, यत्र शङ्कासत्वे परस्यैव प्रवृत्तिव्याघातस्तत्र व्या. घातोपदर्शनेनैव शोद्भावनान तकोपन्यासः इति न तदुपन्यासा. नवस्थेत्यत्र तात्पर्यम् । एवं च तर्कानुसरणादित्यस्य तर्कोपन्यासा. दित्यर्थः । व्याघातेनेति । प्रतिवादिनचार्वाकस्यैव प्रवृत्तेाघातो. .

·७२० । अनुमानगादाधर्याम् पम्यासेनेत्यर्थः । शव नायतरतीति । परेण स्वशकोदायन ने सम्भवतीत्यर्थकम् । तर्फ विनव व्याप्तिग्रह इति तकान्तरमनु. पन्यस्यापि परं प्रति व्याप्तिस्वीकारणसम्भय इत्यर्थकम्, न तु व्याधा. तेनेत्यादेव्यांतिग्रह इत्यन्तस्य यत्र प्रमाणांसदप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्या प्रवृश्चिमतः कारणान्तरामावानिशद्वानयतारसिद्धिस्तत्रतानुपयो- गेन तं विनैव व्याप्तिमहसम्भवान्न तर्फव्याप्तिग्रहधारानवस्थेत्यर्थः । व्याप्तिग्रहमूलकीहशतोपच्यासानन्तरं तद्विरोधिकांशकाया, प्रवृत्तिव्याघतिनोद्भावनासम्मय इत्याशवायां तथा होत्यादिग्रन्थः । इत्यत्र इति। शङ्का स्यादिति। तर्क उपस्यमाने इति मम शङ्का भव तीति परेणोनावनीयमित्यर्थकम् । सर्वत्र शङ्कायां स्वक्रियाव्याचा. तः । स्वीफयाव्याघातकावं स्वक्रियाविरहप्रयोजकत्वमिति यावत् । यदि होत्यादिना ताहशस्वक्रियाव्याघातस्फुटीकरणम् । तेन विनापि तत्सम्भादिति। उक्तशवाविरोधन यहिधूमादीनां देतुहेतुमन्नायनि- थायकतानवतोरण यहचादिकं विनापिधूमादिसम्भवादिति राहा: दयादित्यर्थः। धूमादौ वह्नयायजन्यस्वशङ्कायाश्चानिराकरणादिति या. वत् । तस्मात् । शङ्कायाः प्रवृत्तिविरोधित्वात् । तदुपादान मेवाधूमा द्यार्धनः परस्य प्रवृत्तिरेव । शङ्काप्रतिवन्धकम् । मुलशैथिल्यादिश इया कथं तो ऽवतरेदिति परशहाविरोधि । प्रवर्तमानस्थ स्व. प्रवृत्तिव्याघातकशासत्यादिशवनस्य निप्रदप्रयोजकत्वादिति भावः । तदेव 'याशयते इति । विधारदशायामित्यादिः । यस्मि. नाशयमाने इति । आशामानस्य यस्य सत्वे इत्यर्थः । स्वक्रिया व्याधातः । स्वप्रवृत्त्यनुपपतिः। तदेव द्रदयति। न हि सम्भवतीति । सरकारजम् । तस्य घूमादेः कारणम् । तत्.। वहयादिकम् । इत्याश. झते चेति । तर्कविरोधिशङ्कासत्वन कारणतानिश्चायकतर्फानवता- रादेताशी शङ्का जायते इति विचारदशायां शकते इत्यर्थः । उ. कशङ्कायां शङ्काप्रवृत्याविरोधज्ञान प्रतिबन्धकामत्येय व्याघातेने त्यादिनोचमित्यभिमामिला मनुपन्यस्यति । एतेनेति । तत्राप्यन- पस्थेति । शानिवृत्यर्थ, तनिश्यापक्षायामध्यमवस्थेत्यर्थः । निय. मघटितविरोधीनश्चयाधीमपि तद्विगंधिशद्वानिवर्तकतर्कापेक्षणादिति भायः । स्वक्रियायो एवेति प्रतिवादिप्रवृत्तरेव शङ्काप्रतिवन्धक स्वात्प्रतिवादिनः शङ्कोदाधनप्रतिवन्धकत्वेनाभिधानात, ना.

·तर्कप्रकरणम् । दायां विरोधग्रहस्येत्यर्थः । एतदेव मतमुपन्यस्यति । मिश्रास्त्वितिगा (दी०) मिश्रास्तु परं प्रति व्याप्तिग्रहोपाये प्रदर्यमान व्यभिचारशङ्कानिरासहेतुत्वेनोपदर्शिते तर्के मूलशैथिल्यादिशङ्को- द्भावकं तं प्रति व्याघातोऽयमुपदश्यते, मैवं शविष्ठाः, तथा सति तत्तत्कार्यार्थितया तत्र तत्र कारणे तर प्रवृत्तयो व्या- हन्येरन् । यदाह, न हि सम्भवति स्वयं वह्नयादिकमि- तीति पाहुन (गा०) पर प्रतीति । व्यभिचारशङ्कया व्याप्तिग्रहोपायामा- वेन मम व्याप्तिग्रहो न सम्भवतीति वादिनं प्रतीत्यर्थः । व्यभिचारशङ्कानिरासहेतुत्वेनेति । परोद्भावितायास्तदीयव्यभि- चारशङ्काया निवर्तकत्वेनेत्यर्थः। तं प्रति । पर प्रति । परेण मूल शै. थिल्यादिशकोद्भावनस्य निवृत्तये इति यावत्। व्याघातोऽयमुपदयते इति । सर्वत्र स्वक्रियाव्याघात इत्यादिनेति शेषः । व्याघातोपद. शनाकारमेवाह । मैवं शविष्ठा इति । शविष्ठाः । शङ्कामुद्भावयेथाः। व्याहन्येरन् । नोल्पोरन् । शङ्कया तानवतारेण तपापि कारण- तानिश्चयासम्भवादिति भावः। न हि सम्भवतीत्यादिनापि शङ्का- सत्वे चार्वाकप्रवृत्त्यसम्भव एव उक्त इत्याह । यदाहेति । यदि. ति व्याघातक्रियापरामर्शकम् । प्राहुरिति प्रशब्देनास्वरसा- भावा दर्शितः। मूले स्वक्रियाया एवेति । यद्यपि क्रियापदस्यान्वयव्यतिरेका. नुविधानयोधपरतया तस्य च विशेषदर्शनविधयैव विरोधित्वन व्याप्तिग्रहापेक्षातादवस्थ्यमेव तथापि कालान्तरगृहीतव्याप्त्यवच्छे दकधर्मप्रकारेण व्याप्यदर्शनस्यापि शङ्काविरोधितयाऽविच्छिन्नत. कव्याप्तिग्रहधाराभ्युपगमस्य नावश्यकतेति ध्येयम् । एवकारेण व्याघातबोधव्यवच्छेदः । "शङ्का चेदनुमाऽस्त्येव न बेच्छा ततस्तराम् । व्याघातायधि- राशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मत" इति कारियां शङ्कायाः कचियाघात. प्रयोज्यानुत्पत्तिकत्वमभिहितमाचार्यरित्यभिमानन तदुपरि खण्डन- कृतां शङ्कानिष्ठप्रवृत्तिप्रतियोगिकविरोधरूपव्याधात भाश्रयतासम्ब.

·अनुमानगादाधर्याम् धेन शहाप्रत्यासनीभूय तामतिवन्धक इत्यनुमते तन सम्भवति व्याघासस्य शाभितत्वेन शझोत्पत्तायच तत्र व्याघातरूपप्रतिबन्ध फसम्भवेन तदुत्पत्तेरावश्यकतया व्याघातस्य तत्प्रतियन्धकावव्या. घातादित्याक्षेपमुपन्यस्य निराकरोति । अत एवेति । (चि०) अत एव "व्याघातो यदि शङ्कास्ति न घेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातापधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुत" इति खण्डनकारमतमप्यपास्तम् न हि व्याघातः शङ्काश्रितः, किं तु स्वक्रियैव शङ्का- प्रतिपन्धिकेति । न वा विशेपदर्शनात् फचिच्छङ्का- निवृत्तिरेचं स्यात् । न चैतादृशतकांवतारो भूपोदर्शनं विनति भूयोदर्शनादरः। न तु स स्वत एवं प्रयोजकः । अत एव न तदाहितसंस्कारो न मानान्तरम् । तर्क स्याममात्यात। (ग) व्याधातो यदीति । शङ्काप्रत्यासन्नतथा स्वीक्रियते इति शेषः । शङ्कास्तीति । तदा शहोत्पादोऽवश्यमगीकार्य इत्यः थः। न चेदिति । शकाप्रत्यासन्नो व्याघातश्चेन्नास्ति तदा प्रतिब. न्धकसमवधानाभावाच्छङ्का जायतैयेत्यर्थः । अतो व्याघातावधिः व्याघातप्रयोज्यानुत्पत्तिका 'आशङ्का इति कुतः, तर्कः शङ्कावधिः शकानुत्पादप्रयोजक इति वा कुतः, तर्कविरोधिशङ्काया व्याघातानि- घयत्वेनानवस्थया तर्कस्यैवानवतारादित्यर्थः । अथ वा तर्फः शङ्कावधिः शङ्कायध्ययधिक, यत्र व्याघाताच्छ. हाविच्छेदस्तत्र तर्फान्तरानुप्रयोगात्तर्कधाराया अपि विरह इति यावत्, एतावता नानवस्थावकाश इति कुत इत्यर्थः । न हि सदानितः प्रतिवन्धकवियया शङ्कानुत्पादप्रयोजक इत्युच्यते इति शेयः ।किंतु स्वक्रियघीत । आचार्यकारिकायां व्या- घातावधिराशकत्यस्य यत्र शङ्कोत्पत्तौ प्रमाणसिद्धप्रवृत्त्यनुपपत्ति- रूपो व्याघातस्तवधिका शर्दूत्यर्थः । तादशस्थले स्वक्रियाप्रतिय. धेनव शङ्काया अनुत्पाद इति यावत्, न तूतार्थ इति भावः । . व्याघातः ·तर्कप्रकरणम् । ७२३ केचित्तु व्याघानावधिराशङ्केत्यत्र व्याघातपदं न शङ्कानिएप्र. वृत्तिविरोधपरं अपितु स्वक्रियानिष्ठशकाप्रतिवन्धकतावच्छेदकधर्म. वत्त्वपरं व्याघातस्य शङ्कावधित्वं शङ्कानुत्पादप्रयोजकत्वरूपमा. चार्याभिप्रेतं तत्तव्यवहितपूर्वकाले प्रतिबन्धकस्येवाव्यवहिनप्रा. कालीनानेष्ठप्रतिवन्धकतावच्छदकधर्मरत्वस्यापि कार्यानुत्पादप्रयो- जफत्वादिति नानवस्था शङ्कास्पदामति भाव इत्याहुः । ननु स्वक्रियाया अपि शद्वानिवर्तकत्व विवारासहं तस्याः शङ्काविरोधिने पर तनिवर्तकतासम्भवात् तन च शहामतिपो. गिकविरोधसत्वे विरोधघटशकासत्वस्यावश्यकतया शङ्कानिवर्त- कताया एव व्याघातादित्यत आह । न वेति । क्वचिदपि विरोधिशा- नात(१) शङ्कानिवृत्तिरेव न स्यात् सर्वनैवेदशवितर्कसम्भवादित्यर्थः । तथा च सर्वानुभवसिद्धं करादिदर्शनस्य स्थाणुत्वादिशवानिव- तकत्वमपि भज्येत । यदि च विरोधप्रतियोगिनः कस्यचित्क- चित्सत्वे एव तत्प्रतियोगिकविरोधस्तनिवर्तकस्य निर्वहति न तु यदा यत्र निवृत्तिरभिमता तदा तर विरोधप्रतियोगिसत्त्वमपेक्ष्यते इत्युच्यते तदा तुल्य प्रकृतेऽपीति भावः । ननु व्यभिचारादर्शनसहकृतस्य सहचारदर्शनमात्रस्य व्याप्ति- प्राहकत्वोपगमे भूयोदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकताप्रधादो भज्यनत्यत आह 1 न चेताहशेति । तदादर । भूयोदर्शनस्य तर्कसम्पादनधारा व्याप्तिमहोपयोगितेत्यर्थः । यद्यप्यापाद्यव्याप्तिज्ञानादिसत्त्वे प्रथम- दर्शनेऽप्येताहशतर्कप्रवृत्तिः सम्भवतीति तर्केपि साध्यसाधनभूया; सहचारदर्शनमकिश्चित्फर तथापि यत्र महानसे प्रथम सहचा. रदर्शनेऽपि गोठे वहि विनापि धूम उत्पत्स्यते इति शङ्का जाता गोष्ठे पहिधुमयोः सहचारदर्शने च तन्नित्या कोट्युपस्थित्यादिविरहेण चान्याधिकरणान्तीवेण शङ्कानुदयेन तावतारस्तत्र द्वितीयदर्श- नस्यैव क्रमेण तृतीयादिदर्शनस्यापि कचिदपेक्षासम्भव इति नासङ्गतिः। न चाधिकरणान्तरान्तर्भावेण तथा शङ्कायामणि महानसीयधू. मे वयसमवहिताजन्यत्वनिश्चयसम्भवेन धूमत्वावच्छे देनापत्तिः (१) विशेषदर्शनादिति पुस्तकान्तरे पाठः ।

·। J अनुमानगादाधर्याम् सम्भवत्येयेति द्वितीयादिदर्शनमकिञ्चित्करमेयेति वाध्यम् । ए. वमपि कचिद् धूमत्वसामानाधिकरण्येनापत्तिनिर्वाह कनया लाधव शानासमवधानस्थले धूमयावच्छेदेन वयसमवहिताजन्यवान श्चये द्वितीयादिदर्शनस्योपयोगित्यात् । न तु स स्वत एव प्रयोजक इति । सः भूय सहचारग्रहः । स्वत एव । तर्कमद्वारीहत्येव । न व्याप्तिग्रहोपयोगीत्यर्थः। अत एव न तदा हितेति । तमद्वारीकृत्य तस्य व्याप्तिग्रहोपयोगित्वस्वीकारेएव तज- न्यसस्कारस्य च्याप्तिग्रहजनकताया आवश्यकत्वात् प्रमाणान्तरत्वं स्यात् तर्क द्वारीकृत्य तस्य व्याप्तिग्रहोपयोगित्वस्वीकारे तु वजन्य- संस्कारस्य व्याप्तिमहजनफतायां मानाभावेन न तत्र प्रमाणान्तरता. प्रसक्तिरुतापादकाभावादित्यर्थः । तस्यापि शद्वानिवृत्तिद्वारैव व्याप्तिग्रहोपयोगितया व्याप्तिग्रहकारणत्वाभावान मानान्तरताम- सक्तिरिति भावः । भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य तर्फकारणतया तर्को. पयोगितेत्यभिमानेन ताहशसस्कारस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसति ता. घशसंस्कारस्य तर्फकारणत्वमभ्युपेत्यैव निराकरोति । तस्येति । यत्रापाद्यममाविन बाधनमायापत्तिस्तत्रापि जनकज्ञानविषयापाद्य. व्यतिरेकावगाहित्य स्वीकृत्याप्रमात्यमुपपादनीयमिति भावः । (चि० ) तच्च प्रत्यक्षंठ्याप्तिज्ञाने हेतुः, तदभा घेऽपि शब्दानुमानाभ्यां तहात् । ननु सहचारदर्श- नव्यभिचारादर्शनचद् व्यभिचारशङ्काविरहानुकू- लतर्कयोानं व्यभिचारिसाधारणमिति न ततोऽपि, व्याप्तिनिश्चय इति चेन्न । स्वरूपसतोरेव तयोव्याप्ति ग्राहकत्वात्। सत्ताद व्याप्तिममा तदाभासात्तदप्रमा विशेपदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव । ' (दी०) तचेति । तन् । व्यभिचारादर्शनम् , व्यभिचार- ज्ञानसामान्याभावः । योग्यतादिसन्देहे, ऽपि शब्दादिना अ.' र्थनिश्चयात् । तत् तर्कस्वरूपमिति केचिद । -- ·BHAR तर्कप्रकरणम् । (गा०) तश्चेत्यादिमूलग्रन्थे तत्पदं यदि सहचारदर्शनगेरं. ऽसङ्गातः सहचारशानस्य विशेषणक्षानविधया प्रत्यक्षे इव मानजन्येऽपित्याप्तिज्ञाने हेतुत्वादतो व्यभिचारज्ञानविरहत्यनेन पूधा- तव्यभिचारादर्शनपरतया तद्याचष्टे दीधितौ। तदिति । व्यभिचारा- दर्शनं यदि व्यभिचारानिश्चयस्तदाप्यसङ्गति ह्याभावनिश्चयाभावस्य शान्दादिवुद्धावपि हेतुत्वादतो व्यभिचारादर्शनस्य संशयसाधारण- व्यभिचारज्ञानाभावरूपता ज्ञानं निश्चय इत्यादिना मूलरव सूचितां स्मारयितुं व्याचष्टे । व्याभिचारज्ञानसामान्यामाव इति । व्याप्तिग्रह- विशेषोपादानवीजप्रदर्शनपर व्यभिचारज्ञानाभावाभावेऽपीत्यर्थक तभावेऽपीति मूल यदि व्यभिचारनिश्चयस्थलपर तदाऽसङ्गतिः। तत्र व्याप्तिज्ञानमात्रानुत्पादात् । अतः संशयदशापरतया अधृत्वैव तद् व्याचष्टे । योग्यतादीति । आदिना साध्यपरिग्रहः । शब्दा- दिनेति । आदिनाऽनुमानपरिग्रहः । यद्यपि संशयप्रतिबन्धकतायां व्याप्यदर्शनस्थोत्तेजकतया व्याप्यदर्शनरूपानुमानेन तनिश्चये न व्य. भिचारांवकाशः । तथापि सामान्यव्याप्यवत्ताज्ञानजन्यायां लाघव. शानादिवशाद्विशेषप्रकारिकायां ताशसंशयोत्तरानुमितौ व्यभिचारो योध्यः। तच्चेति तत्पदं तर्कपरतया वर्णयतस्तथा सत्यपि नपुंसक लिङ्गतां कचिदुपपादयतो मतमाह । तदिति । अत्रास्परसो व्याघाताच्छड्काविरहस्थले व्यभिचारेण तर्कस्याहेतुत्वात् । हेतुपदस्थ शङ्काविरहद्वारांपयोगितापरत्वे तदपेक्षया तत्पदस्य शङ्कापिरह- परताया एवोचितत्वाद् चोध्यः । परार्थस्थले ,व्यभिचारशङ्कानुकूलतर्कविरयोरुद्भावनात्तज्ज्ञानं विरोधीते तदभावयोनिमेव व्याप्तिग्राहक व्यभिवारनिश्चया: भावश्च स्वरूपसँस्तथा इत्यभिमानेनाशङ्कते मूले । नन्विति । व्यभिः चारादर्शनवत् । व्यभिचारानिश्चयपत् । व्यभिचारिसाधारणम्(१) । व्यभिचारसन्देहकालीनसाधारणम् । न ततो व्याप्तिनिश्चयः सम्भव तीति शेपः । संशयनिवर्तकस्यैव निश्चायकत्वादिति भावः । स्वरूप सतोरिति । तथा च तथाविधयोः संशयविरोधितया संशयदशाव्या. (१) व्यभिचारसाधारणमित्यपि पाठः।

·७२६ अनुमानगादापर्याम् पर्तकतया व्याप्तिनिश्चापकत्वं सम्भवत्येवेति भावः । एवं च परार्थ. स्थले प्रतिवादिनः स्वव्यभिचारसन्देहोलावन नदुद्रावने व्यभिचारा. व्यभिचारमहचरितव्यभिचारशानविषयत्वज्ञानान्मव्यस्थस्य व्यभि. चारसन्देहो भविष्यति,न तु व्याप्तिनिश्चय इत्यभिसम्धायेव, न तु व्यभिचारसन्देहशाने नदभावशानासम्भवन कारणाभावाद व्याप्ति. निश्चयो मा भूदित्याशयेन, अनुकूलतर्कषिरदोजायनर्माप स्वकी. यव्यभिचारसरायमापनायैव न स्वनुकूलतज्ञानविघटनायेति न व्यभिचारशानाभावानुहलतर्कयोनिईतुता प्रामाणिकीत्याशयः । अथोक्तरीत्यानुलनविरहो दाधन - सगच्छनां स्वरूपसत पवानुकूलतकस्यापादकशद्वानिवर्तकतया तदभावनिश्चायकत्वेन साध्यतद्याप्त्यादिनिश्चयार्थ वादिनोऽनुकूलतकावताराजनकस्तगा. नजनकस्तदुपन्यासः कथमुपपद्यतामिति चेदित्यम् । यद्यय निर्वहिः स्यान्निधूमः स्यादित्याकारेण तर्कोपन्यासः क्रियते तत्र निहिनि. धूमपदसमभिव्याहतभवनार्थकास्थातुभ्यां निर्वद्विनिर्धूमयोरसा- धारणधर्मरूपो भावः प्रत्याय्यते सम्भावनार्थकयदितदाभ्यां हेतु- हेतुमद्भावापन्नतदारोपविषयतायोधः, गाण्यातपदाभ्यां च तद. वितमश्रितत्यरूप कर्तृत्व प्रथमान्तपदार्थ बोध्यते अव्ययार्थद्वा. रापि क्रियान्वितस्य स्वार्थस्याख्यातेन योधने व्युत्पत्तिविरोध. विरहात् । अत एव गुरुमते न फल अं भक्षयेदित्यत्र कलअ- भक्षणाभावविषयकं कार्यमिति बोधः । न्यायमते तु कलअभक्षणं बलवदनिशाननुवन्धित्वविशिष्टेयसाधनत्वामावधदिति । तत्र धा. त्वर्थाख्यातार्थयोरन्तरा नमर्थस्य भानात् । तथा च निर्वहित्या रोपविषयताश्रयोऽय तदारोपविपयताप्रयोज्यनिघूमत्यारोपरिष. यताश्रय इति चौधः । निहित्वारोपस्तककारणमापादकशानं नि. —मत्वारोपश्च तर्फ एच तयोरारोपत्वेनैव भानमुणेयरो न तु ज्ञानस्व. मातो हृदादावाहार्पवयभावप्रमया धूमभ्रमसहकारेण धूमाभावा. पत्तिजननेऽपि तत्तात्पर्यकस्य इदोश निर्वह्निः स्थानिधूमः स्या- दिति चाक्यस्याप्रामाण्य एतादृशस्य तर्कयोधकवाक्यस्य तजन्य. शाब्दबोधस्य च साक्षात् परकीयतकात्मकसानाजनकत्वेऽपि मा. पायापादकयोप्यापफभाचप्रयोजकव्याप्त्याकाढासम्पादनद्वारा 'साक्षाचर्ककारणव्याप्तियोधजनकोदाहरणप्रयोजकतया परकीयतर्क- ·. ६ तर्कप्रकरणम् । ७२७ सम्पत्युपयोगः । अनुमानस्थले साध्यहेत्वोज्ञाप्यज्ञापकभावयोधक- इत्वन्तभागस्यानुमित्युपयोगवत् । न चोदाहरणवाक्याद्याप्तिबोधेऽपि तर्ककारणाहार्यापादकव. ताशानस्य वाक्यंन जननासम्भवात्परकीयतर्कसम्पादनासम्भव इति वाच्यम् । पर्वतो न वहिमानित्यादिप्रतिवादियाफ्याद्वादिन. सा- ध्यनिर्देशेन सहितात्संशयोत्पत्या तजन्यदुःखनिवृत्तीच्छया एकको- टिनिश्चयेच्छातःस्वत एव मध्यस्थस्याहार्यापादकवत्ताशानसम्भवेन ध्याप्तिमुद्भाव्यैव वादिना तस्य तर्फसम्पादनसम्भवात् ननु तर्कस्य सत्यत्वं न प्रमात्वं तर्फस्याप्रमात्वनियमात् । ना. पि प्रमात्मकापाडाव्यतिरकनिश्चयजन्यत्वं व्याप्तिप्रमाजन्यत्वं वा, धूमस्याद्रव्यत्यभ्रमदशायामुत्पन्नाद् ध्मो यदि वह्निन्यभिचारी स्या- द्रव्यं स्थादित्यादितोद्याप्तिप्रमाया उत्पादस्य व्याप्तिभ्रमानुत्पा- दस्य चानिर्वाहादित्याशङ्कानिराकरणपरतया समाधिसाम्यसूच- के विशेषदर्शनेत्यादिमूलोक्तदृष्टान्तं रसमयति । नन्विति (दी०) ननु वस्तुतो व्याप्तिसने नर्कामासात् प्रमाभ्रमयो- रुत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचार इत्यत आह । विशेषदर्श- नेति । तथा च यथा तस्य वोध्यतदभावताद्विपयत्वे सत्य. खासत्यत्वे तथा तर्कस्यापीति । अत्र च सत्यत्वादिसम्पादके धर्मिणो बोध्यादिमत्त्वे वोध्यादिमर्मिसनिक वा तात्पर्यम्, लाघात्, तर्कस्य व्यभिचारेणाहेतुतायाः स्वयमेव दर्शिनवाच । (गा०) प्रमेति । प्रमाया उत्पादादू भ्रमस्यानुत्पत्तरित्यर्थः । व्य- भिचारः । व्यातिप्रमायां सत्तस्य व्यतिरेक व्यभिचारः । तभ्रमे सकीभासस्य चान्वयव्यभिचार इत्यर्थः । यथायोग हेत्वोरवयः। समाधानं स्फुटीकरोति । योध्येति ! बोध्यत्य प्रकृतनिश्चयविषयः त्वम् । सत्यत्वासत्यत्वे इति । न तु प्रमात्वभ्रमत्वे इति शेषः । पुरुष पुरुषत्वव्याप्यतया शाखादिभ्रमात्पुरुषत्वप्रमाया उत्पादाचभ्रमस्य चानुत्पादादिति भावः । तर्कस्थापीति । सत्यत्वासत्यत्वे इत्यन्तम- नुपज्यते, न तु व्याप्त्यादिप्रमाजन्यत्वतदभावरूप इति शेषः । यथा- श्रुतेऽस्वरसस्य वक्ष्यमाणत्वात्तात्पर्यार्थमाह । अत्र चेति । धर्मिणः।

·७२८ अनुमानगादाधर्याम् विशेष्यस्य । योध्यादीत्यादिपदादोध्याभावस्य फलीभूतज्ञानाप्रमा- त्यप्रयोजकस्य परिग्रहः । तथा च विशेष्यतासम्बन्धेन तत्संसर्गक- तत्प्रकारकममान्नमौ प्रति तसंसर्गकचिशेपणताविशेपाभ्यां तद्धर्म- तसंसर्गायच्छिन्नतदभावी हेतू अतो न तदभाववति तत्प्रमायास्त. द्वति च नमस्य प्रसङ्ग इति भावः । विशेष्यविशेषणादिकमन्तव्य कालिकादिप्रत्यासत्या कार्यकारणभावो हेयः । विशेष्यतया अपुरु- पादौ पुरुषत्वप्रमादरमुत्पादस्य फारणामावनिर्वाह्यत्वासम्भवात् । अथ अपुरुपे पुरुषत्वमकारकत्वविशिष्टप्रमादेविशेष्यतया आपा- दन पुरुषत्वप्रकारतानिरूपितपुरुषादिनिष्ठविशेष्यंतापादनपर्यवसितं तच न सम्भवति, पुरुपान्तरे एतत्पुरुषनिष्ठायाः पुरुपत्यप्रकारता: निझपितविशेष्यताया अभावे एतद्यक्तित्वाभावस्येच कारणताव. च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न कारणाभावानात्मकस्यापि समायादिना पुरूपत्वाद्यभावस्य प्रयोजकत्वादिति चेन्न । एव सत्युककार्यकारण. भावफल्पनाया. अपि निष्फलत्वात् । तद्वारणीयातिप्रसङ्गान्तरा- प्रसस्ताशकार्यकारणभावकल्पनमप्रामाणिकमिति ध्येयम् । नवनियावशेषणस्य तत्तत्सम्बन्धावगाहिनमायां विशेषणस्य तत्सम्बन्धस्य वा हेतुता न सम्भवति तस्याविद्यमानतादशायामपि प्रमारूपतदुपनीतभानोदयात्। पवमनित्यप्रतियोगिकाभावस्य तत्सं. ४ सर्गकभ्रमे - स्थाव्ययहितपूर्वकालावृत्तिप्रतियोगिरूपतसंसर्गकवो. ध्याभावस्य तत्ससर्गस्य वा न हेतुतासम्भवः । न चानित्यस्य घटादेर्भूतलादिवृत्तित्वेऽपि तदभावस्य तत्र स- भ्रमसम्भव इति वाच्यम् । स्वचिपयघटाउनधिकरण- कालमात्रस्थायिज्ञानादो विषयितासम्बन्धावच्छिन्नघटाधभावस्य तेन सम्बन्धेन नद्वतो भेदस्य चासत्त्वात्तन तभ्रमसम्भवेन तार- शभ्रम एव चोध्याभावादिहेतुन्वानुपपत्तरिति तत्राप्यन्यत्कारणमा । योध्यादिमदिति । वाफारो व्यवस्थितविकल्पपरः । लित्यप्रमायाँ लाघवेन विशेषणस्यैव हेतुत्वौचित्यात , प्रमात्वस्य विशेषणभेदेन भिन्नतया तद्भेदेन कार्यकारणभाधभेदस्यावश्यकत्वात् । सनिसर्पस्य तवृत्तित्वविशिष्टत्वनैव हेतुता सामान्यतः, आथयत्य तदरच्छेदक. सम्बन्धो ऽतः सन्निकर्षवस्यानुगतस्य दुर्वचत्वेऽपि न क्षति । ज्ञानरूपप्रत्यासत्तेविषयानाधितत्वेऽपि न क्षतिः । नद्विषयत्वस्यै- . घान्न .

·. .. तर्फमकरणम् । बोक्तरूपेण हेतुत्योपगमात्. । धर्मस्येव धर्मिणामप्युपलक्षणतया कारणतावच्छेदकत्वे वृत्तिरेव विशेषणमतो नाविद्यमानधर्मिविशे- म्यकप्रमानुपपचिन वातिप्रसङ्गः । ननु तद्वदृत्तिविषयतासम्बन्धेन तर्कत्वेन हेतुत्वेन द्वितीयकल्पा- पेक्षया गौरवं तर्कत्वं च मानसत्यव्याप्यजातिविशेषः । जातेरना. शिकत्वेऽपि साध्यरूपविषयमावोपरागेणानुमितित्वस्येव लौकिकस.. नियलभातविषयमानोपरागण साक्षात्कारत्वस्येव चापाद्यमानो-. परागेण तर्फत्यस्यापि ग्रहनिर्वाहादित्यत आह । स्वयमिति । उजव्यभिचारगौरवयोः परिहारमाशङ्कते । अथेति । (दी०) अथ विपरीतज्ञानोचरमत्यक्षे तनिवर्तकत्वेन : विशेपदर्शनस्य हेतुत्वं तच्च तर्कस्यापीति चेत् ? अस्तु तावदा.. पाततस्तथा, तथाप्यन्यत्र क्लुप्तमामाण्यादिमयोजकादेव तंत्र मामाण्याद्युपपचौ न तस्यापि विशेपतः कारणत्वं गौरवात् । उक्तं च विशेपणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानकारणत्वमते सर्वत्र विशेष्य- सम्बन्धासम्बन्धविशेपणज्ञानमेव प्रमानमप्रयोजकमिति वदन्ति । (गा०)तनिवर्तकत्वना विपरीतज्ञाननिवर्तकत्वेन । तच्च। विपरीत. शाननिवर्तकत्वं चातकस्य । विपरीतापादकतर्कस्य । तथा च फ्लप्तः । कारणतयैव निर्वाह इति भावः । स्वयं विशेपदर्शनहेतुत्यानुपग: मादाह ! आपातत इति । तथा च विशेषदर्शनसाधारणरूपेण तर्कस्य भ्रमप्रमासाधारणनिश्चयविशेषहेतुत्वम् ।अन्यत्राविरीतशानानुत्तर त्यक्षस्थले । तत्र । विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्षे । तस्यापि । तर्कस्यापि। भपिकारो विशेषदर्शनसमुच्चायकः । विशेषतः । योध्यादिमद्विशे- प्यकत्वविशिष्टेन विपरीतज्ञानविरोधित्वेन विशेषधर्मेण । कारणत्वम्। विपरीतज्ञानोत्तरप्रमादिरूपप्रत्यक्षनिश्चयत्वापरिछनकारणत्वम् । गौः रवादिति । प्रमानमसामान्यप्रत्यक्षप्रयोजकसमाजादेव प्रमादिक- पप्रत्यक्षनिश्चयनिर्वाहादिति भावः । ननु किं प्रमादिसामान्यप्रयोजकम् ? न तावद्धर्मिणि विशेषणाः दिमत्त्वम् । अनित्यप्रमादिसाधारण्याभावस्योकत्वात् । नापि बोध्या: विमर्मिसनिकर्षः, अनुमित्यादौ तदहेनुत्वात् । न च ताइशध- .

·. ७३ अनुमानगादापर्याम् मघवृत्तित्यनैव तद्धतुताया उकत्यादु धनुमित्यादिसाधारण्यसम्भव इति घाच्यम् । सर्वत्र कार्यात्पत्ती कारणतावच्छेदकोपलक्षितप्राक्- सत्तायाः प्रयोजकालमतेऽतिप्रसनातन च वृत्तिमस्वेन तस्य हेतुता योध्यादिमहत्याश्रयत्वं प्रत्यासचिरिति वाच्यम् । वृत्तिमत्वस्यैतार शसम्बन्धन नियतपूर्ववर्तिताया अवच्छेदकं पदभावत्वविषय स्वंत्यादिरूपधर्मान्तरं तयापकत्वनान्यथासिद्धिनिरूपयादित्यत माह । उक्तं चेति । कारणत्वमते इति । कारणत्ववादिनां नैया यिकानां मते इत्यर्थः । तेन वक्ष्यमाणकारणताया निर्विकल्प. फनित्यमानानभ्युपगन्तृमीमांसकमतेऽसम्भवेऽपि न क्षतिः, तैः प्र. मावस्या कार्यतावच्छेदकत्वानुपगमादिति । ध्वनितम् । विशेष्य- सम्बन्धेति । विशेष्यनिष्ठेन स्वविषयतत्तद्विशेषणवत्वतत्तद्विशेष. णवदन्यत्वरूपसम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नमेवेत्यर्थः। प्रमानमंति ! विशेष्यतासम्बन्धन प्रमावभ्रमत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुरित्यर्थः । तहत्तितद्वदन्यवृषिविषयतासम्बन्धेनापि भंगवज्यानसाधारणेन झानत्वेन हेतुतासम्भव इति विशेष्यविषयकस्यापि भगवज्शानस्य नियमतः प्राक् सत्वादित्यवधेयम् । तद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्यका- रफत्वरूपस्य तत्पमात्यस्यार्थसमाजप्रस्तत्वेऽपि तहत्तिविशेष्यता. सम्बन्धन ज्ञानत्वाधच्छिन्नं प्रति ताशसम्बन्धेन स्वविपयत- स्यसम्बन्धेन वा धानत्वेन हेतुताकल्पनमावश्यकम्, अन्यथा दो- पसमवधानं विनापि तद्वत च तदभाधवतस्तत्प्रकारकशानविष. यंतापत्तेkीरत्वात् । प्रमास्थले विशेषसामग्यन्तराभावेन, तद्वत. स्तत्प्रकारकज्ञानविषयत्वे यत्प्रयोजक सन्निकर्षादि तस्य प्रकृत. साधारण्यात् । न चैवमप्यनेकवृत्तिघटत्वादिप्रमायां . घटत्यादिज्ञानस्य उक्त- कारणत्वकल्पनमफलम्, तत्तधक्तिवृत्तिविषयतास. म्वन्धेन शानं प्रति ताशसम्बन्धेन स्वविषयतत्तध्यचित्वसम्यन्धे- न वा ज्ञानत्वेनावश्यकल्पनीयहेतुतयैव पदादी घटत्वादिग्रहातिप्र सवारणसम्भवादिति वाच्यम् । तादृशमम्यन्धावच्छिन्नप्रति योगिताकानामनन्ताभावानां पटादी घटत्वादिप्रहाभावपयोजकत्या- पेक्षया एफैक(१)घटादित्तिविषयतासामान्यसम्बन्धामिछमक्षा- (२) एकैकेपामिति पुस्तकान्तरे पाठः । + प्रत्यासत्या ·तर्कप्रकरणम्। नाधभावानां विषयघटत्वादिसम्यन्धावच्छिन्नाभाधानां घा तथा- स्वे लाघवेन ताशसम्बन्धेन विशेषणशानहेतुनासिद्धिरित्यल प ल्लवितेन। (चि०) अपरे तु यत्र तर्के व्याप्तयनुभवो मूलंत. तर्कान्तरापेक्षा, पत्र त व्याप्तिस्मरणं हेतस्तत्र न सन्तरापेक्षति नानवस्था । अस्ति च जातमात्राणा. मिष्टानिष्टसाधनतानुमितिहेनुव्याप्तिस्मरणं तदानीं व्याप्तयनुभावकाभावात् । तन्मूलानुभवमूला चा. ग्रेऽपि व्याप्तिस्मरणपरम्परेति । यत्तु अनादिसिद- कार्यकारणभावविरोधादिमूलाः केचित्ता इति।तन्न । तत्र प्रमाणानुयोगे ऽनुमाने एव पर्यवसानात । न च व्याप्तिग्रहान्यवानुपपत्त्यैव तर्क स्थानादिसिद्धव्याप्ति. कत्वज्ञानमिति वाच्यम् । अनुपपत्तेरप्यनुमानत्वात् । (दी.) तत्र प्रमाणेति । इदमनादिसिद्धत्वज्ञानस्य प्र. योजकत्वमभिमेत्य, परार्थाभिप्रायेण वा । अनुमानखात् । ध्यासिग्रहाधीनमचिकत्वात् । (गा०)मूले न तन्तिरापेक्षेति । न तर्फभूलोभूनपात्याविग्रहाय तर्फान्तरापेक्षेत्यर्थः । पूर्वपक्षे दर्शित तर्कानपेक्षजातमात्रवालकीय. व्याप्तिकाने तर्कस्य व्यभिचारमुद्धति । अस्ति चेति । सम्भवती. त्यर्थः । व्याप्तिस्मरणम् । तर्क विनवेति शेषः । तस्य तर्कजन्यता- घच्छेदकतयोपेतप्रत्यक्षत्रशून्यत्वादिति भावः । ननु तदपि ज्ञान प्रत्यक्षमूलकमयानुभव विना स्मरणायोगादि. त्यत माह । तदानीमिनि । भनुभावजस्य सहचारदर्शनादेरभावात् । तथा चागत्या जन्मान्तरानुभयसनितसस्कारोवोधकं कल्पयित्वा स्मरणमुपपाद्युमिति भावः। मनु जातमानीयव्याप्तिमा तर्कापेक्षाविरहेऽपि न निस्तारः, तदुप्तरं सुषुप्त्यादिमा प्रघाइचिच्छेदे तावतारासम्भवेन वयादि.

·अनुमानगादाथर्याम् ध्याप्तिप्रत्यक्षासम्मवादित्यत आह । तन्मूलेति । अनुभवमूला ति। एत दयानुभवमूला (१)चेत्यर्थः । अग्रेऽपति। तर्कविनगेति.शेषः। अनादिसिद्धति । अनादिप्रसिद्धिप्रवाहविषयेत्यर्थः । कार्यकारण. भाचो धूमवद्वयादिव्याप्तियाकेत मुलम्,विरोधश्च भेदाभेश्यास्ता. दात्म्यादिना वृक्षशिशपादिव्याप्तिग्राहके शिशपा यदि वृक्षान्यतादा म्या स्यात् वृक्षतादात्म्या न स्यात्, भेदाभेदयाविरोधादित्यादितकें- ऊनादिसिद्धत्वस्य स्वरूपतः शहाविरोधित्वे तज्ज्ञापकप्रमाणानुयोगा सम्भव इत्यतो दीविताविदमिति । अनादिसिद्धवमानस्य । बद्या. वाचनादिसिदकारणताफत्यनिश्चयस्य प्रयोजकत्वम् । विशेषदर्शन- त्या चढदिधर्मिकधूमकारणावादिविरहराकाविरहनिर्वाहकायम् । ननु प्राहामावनिश्चयंतया उक्तनिश्चयेन वयादौ कारणताम फारकानादिग्रसिद्धिविशेग्यत्वस्यैवावगाहनं न तु कारणताया: परा- र्थाभिमायकत्व स्वरूपसद्विरोधित्वेऽपि नासम्मतिः, अनादिसिद्धत्व. साधकान्तराभायेऽनुमानप्रामाण्ये विषदमानं प्रति शकाविरोधितया तस्य उपन्यासानहत्यादित्याशयेनाहु । परेति । वाकारोऽनास्थाया- मास्वरूपसद्विरोधिताया अमामाणिक्वाइन्वयव्यतिरेकमगृहीतवतो बहयाद्रौ धूमकारणत्यसन्देहस्य दुरपह्नवतयासम्भवाच्च । वस्तुत- स्तु स्वरूपसद्विरोधित्व विचारसद भवतु या मा वा मूलं तु परार्था. भिप्रायकमेष, व्याघातेनानुमानप्रामाण्यस्य तदोपयिकव्याप्तनि- श्वयविषयताया श्वावश्यकत्वात्त न्यथानुपपत्यैव कार्यकारणभा. पादेरनादिसिद्धत्यसिद्धिरित्यनिमशङ्काया अन्यथासङ्गतेरिति ध्ये. यम् । मूले । तर्कस्यति । तर्कविषयस्य वद्यादेः। अनादिसिद्धक्ष्या- प्तिकत्वज्ञानम् । ताशकारणताकत्वनिश्चयः । अर्धापत्तः पार्थक्ये. ऽपि व्याप्तिग्रहापेक्षयाग्नवस्थाया दुरुद्धरतया ऽनुमानान्तर्भावाव. लम्बनमनुचितमित्याशयेन दीधितो व्याचप्टे । अनुमानत्वादिति । प्रवृत्तिः! फलोपधानम् । (चि०) अन्ये तु विपक्षवाधकतदिनौपाधिकत्व- ग्रह इति तदधीनो व्याप्तिग्रह इति । तदपि न । तर्क- (१) पत्तद्भयप्रभवानुभवमूळेति पाठान्तरम् ।

·- वर्कप्रकरणम् । स्याप्रमाणत्वात् । व्यभिचारादिशङ्कानिरासबारा प्र. त्यचादिसहकारी स इति चेन्न । अनवस्थाभयेन तर्क बिना व्याघातात् । यत्र शङ्काविरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे तर्कस्य व्यभिचारात् । यत्तु योग्यानामुपाधीनां यो. ग्यानुपलब्ध्याऽभावग्रहः, अयोग्यानां तु साध्या. ध्यापकत्वसाधनव्यापकत्वसाधनादभावग्रह इत्यना- पाधिकत्वं मनसा सुग्रहमिति। तत्तुच्छम् । अनुमानेन तत्साधनेऽनवस्थानातू प्रमाणान्तरस्याभावात् । (दी०) व्यभिचारशङ्केति । द्वारण द्वारिणो नान्यथासिक द्विरिति भावः। (गा०)तर्कस्य प्रमाणविधया अनोपाधिकत्वग्राहकत्व स्वतस्त. सहकारितया(१)चा तत्राद्य दूरयति मूले। तस्येति । द्वितीय शाह- ते। व्यभिचारशङ्केति । व्यभिचारः सोपाधित्वम् । अग्रेतनमपि व्या. प्तिपदमनीपाधिकत्वपरं शङ्काविरहेण तर्कस्यान्यथासिद्धिमाशङ्ख्या- ६ दीधितौ । द्वारेणेति । मूले । व्यभिचारादिति । तस्य व्याप्ति- प्रहकारणत्वमन्येषामनुमतीमत्याशयेन शङ्कानिवर्तकतयाप्रयोजक- स्वस्य तथात्वे व्याप्तिग्रह एव तथास्तामिति भावः । अनौपाधि. कत्वं तर्क विनैव गृह्यते अत एव तर्कानपेक्षो शाप्तिग्रह इति मु. तान्तरमाह । यचिति । साधनात् । प्रमाणान्तरेण निश्चयात् । अभावग्रहः । उपाधित्वाभावग्रह । इति । विरोधिशङ्कानिवृत्ती । अनौपाधिकत्वं मनसा सुग्रहम् । प्रमाणान्तरस्य तनाभावात् । अनुमानभित्रस्य प्रमाणस्य तत्रामावादित्यर्थः । व्यभिचारनिश्चयाभाव एव व्याप्तिग्रहेऽपेक्षितो न तु तच्छदार विरहोऽपि तथा च तर्कस्थानपेक्षणानानवस्थेति वादिनां मतमा. क्षिपति । ये चेति। (चि०) ये चा नुकूलतर्क विनैव सहचारादिदर्शन- (१) व्यभिचारशज्ञानिवर्तकृतयेति पुस्तकान्तरे पाठः।

·, भनुमानगादापर्याम् मात्रेण व्याप्सिग्रहं यदन्ति, नेपां पक्षेतरत्वस्य साध्य. ध्यापकत्वग्रहऽनुमानमात्रमुच्छिता अनुमानमात्रो. च्छेदकत्वादेव पक्षेतरो नोपाधिरिति चत ? भ्रान्तो- ऽसि, न हि वयमुपाधित्वेन तस्य दोपत्यमाचक्ष्महे,मा- ध्यव्यापकत्वेन तयतिरकात् पक्षे साध्यव्याचर्तकतया व्यापकम्पतिरेके व्याप्यच्यतिरेकस्य घनलेपत्याच्च । अपि च करहिमयोगः शत्यतिरिक्तातीन्द्रियधर्म: समवायी जनकत्वादित्यत्राप्रयोजकत्वान्न साधकम् । तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वे किमप्रयोजकं नाम । तस्मा. द्विपक्षवाधरुताभावान्न तत्र व्याप्तिग्रह इति अप्रयोग जकत्वमिति ।। *(दी०) अनुमानमात्रेति । अनिश्चितसाध्यपक्षसे सर्वत्र सम्भवित्वात् पक्षे साध्यनिर्णयेऽनुमानवैयाद उपाधित्वेन स्वन्यमिचारेण व्यभिचारोनायकत्वेनानुमानमानौच्छेदकताज्ञान- मेव साध्यव्यापकतायुद्धि विरुध्यादित्याशझ्याह । अपि चेति । करवीति । परमतेनेदम् । समते तु वाय्यादौ स्पर्शादिना रूपादिसाधने शत्यतिरिक्तविशेपणाप्रक्षेपेण वा तद् बोध्यम् ।। (गा० ) अनुमानमाशोच्छेदे हेतु पूरयति दोधितौ । अनिश्चि. तेति । पक्षे साध्यनिश्चये व्यभिचारनिश्चयेन तदितरत्नेन साध्यया. पकतामहः सम्भवतीत्यतोऽनिश्चितसाध्यकानुसरणम् । सम्भावि. तत्यादिति । पक्षेतरत्वे उपाधित्वग्रहस्येत्यादिः। । नन्वेयमपि नानुमानमात्रोच्छेदः, निश्चितसाध्य एच सिपाध. यिपया तत्सम्भवादित्यत आह । पक्षे इति । तथा च सकलानु- मानप्रामाण्योच्छेद इति मुलार्थ इति भावः । सत्प्रतिपक्षोत्थापक स्वरूपोपाधित्येन पकतायाः फिन्त्यित्यादिना स्वयमपि वक्ष्यमाण. तथा न हि पयमुपाधित्येनेति प्रन्यासतिरित्यतो व्याचऐ । र.

·तर्फप्रकरणम् । पावित्वेनेति । रवव्यभिचारेणेत्यादि । साध्यव्यभिचारानुमापक- ध्यभिचारप्रतियोगित्वेनेत्यर्थः। एवं चे शङ्कास्थले नोपाधिरित्यत्राप्ये. तदेवोपाधित्वं बोध्यम् । मूले साध्यव्यापकत्वेन तव्यतिरेकादिति । साभ्यव्यापकत्वेन निश्चीयमानस्य तस्य पक्ष व्यतिरेकनिश्चयादित्य. र्थः। साध्यव्यावर्तकतया । साध्यबुध्यनुत्पादप्रयोजकतया । ताश. निश्चयस्य किंविधया विरोधित्वमित्याशङ्कायामाह । व्यापकेति । वज्रलेपत्वात । आवश्यकत्वात् । तथा च व्यापकव्यतिरेकनिश्च. यस्य तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानमुद्रयैव तद्वत्ताग्रहविरोधित्वमिति । अनुमानमात्रोच्छेदकताशानं पक्षेतरत्वपक्षकसाध्यव्याप. कत्वापादककतर्करूपम् । परमतेनेति । नैयायिकनये शकेरासिया तदतिरिक्तत्वघटितसाध्याप्रसिद्धेरिति भावः। तत् । अप्रयोजकत्वम्॥ भावः इति अनुमानगादाधर्या तर्कप्रकरणम् ॥

·अथ व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । - * (चि०) उक्तव्याप्तिप्रकारेष्वन्योन्याभावगर्भव, व्याप्तिरनुमितिहेतुलाघवान् । अतो नाननुगमः । अ. नौपाधिकत्वं तल्लक्षणम् । मन्वेवमुपाधिरसिद्धथुपजी: व्यत्वेन व्यभिचारपद्धत्वाभासान्तरं स्यान्न तु व्या- प्त्यभावत्वेनासिद्धिरिति चन् ? तज्ज्ञानमुपजीव्यम. पि न स्वतो दृषकम् । नान्यस्य साध्यव्यापकत्व.. साधनाक्यापकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्तिज्ञान प्रति. बन्धकम् , अतिप्रसक्तः । व्यभिचाराज्ञानस्य तद्धेतु- त्वात्तद्धीस्तथा, न चानोपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञाने हेतुरित्युक्तम् । तथा च व्यभिचारज्ञानद्वारा स दूष- कः । एवं च परमुखनिरीक्षकतया सिद्धसाधनवन्न पृ. थक् । न चैवमव्यभिचारस्य व्याप्तित्वे व्यभिचार- स्तदभावत्वेनासिद्धिः स्यादिति वाच्यम् । साध्या- भाचचद्वत्तित्वं हि व्यभिचारस्तदभावश्च नाव्यभि- चारः, केवलान्वयिन्यभावात् । किं तु स्वसमानाधि. करणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् । न चानयोः परस्परविरहत्वमिति॥ (दी) उक्तव्याप्तीति । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादि. विशेषणविरहेण लाघवात् । अथ संयोगाभावस्येव संयोगवा द्भदस्यापि हेतुसामानाधिकरण्यग्रहे ऽप्यनुमितिदर्शनात्तत्रा. पि तदवश्यं निवेशनीयमिति'क लाघवम् ? (गा०) लाघवादित्यस्य हेतुं पूरयति । प्रतियोगीति ।आदिपदात् प्र.

·। -- . ७३८ अनुमानगादाधर्याम् तियोगिवैयधिकरण्यपरिग्रहः । विशेषण परहेणेति।त्यन्ताभावगर्भ 'व्याप्तिघटकोभूनात्यन्त भावविशेषणस्यात्रामवशेनेत्यर्थः । भेदस्या. व्याप्यत्तितानिराकरणेन.....दर्शितात्यन्ताभावविशेषणस्थलीयस्प प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादैनिवेशादिति भावः विकरगनहे किश्चिदछि हेतुमदृत्तित्वग्रहे । ताहनच इंतुसामाना अत्यन्ताभाव प्रमारपी भेदं तु श्रम इत्य यदतत् तत्रापि । भद- पि.! तत् । विशेषणान्तरम् । अवश्य प्रवेशनीयामेति । अन्यथा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवृत्त्वे भी इनुनिष्टनेदप्रतियोगिताः बच्छेदत्यग्रहसवेन . तदा त ताशावच्छेदकत्वसामान्या भायाग्रहेणानुमितिन स्थाद्विशपणान्तरप्रवेशे तु हेतु मनिष्ठभेदविशे- पंप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावग्रहे ताशापच्छेदकावग्रहस्यैव वि. गधितयां नानुपपांतरिति भावः । कालाघवम् । अधिकाविशेषणाप्र- देशपयुक्तमितिः शेषः । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादिधदितव्याप्तिशान हेतुताया. वर स्थ गते । नन्विति (दी०), नन्वेवं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यायनुपस्थिती हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वग्रहेऽपनामति: न स्यात् । न च प्रतियोगिसमानाधिकरणतनाज्ञायमांना पाय: न्ती हेतुमानाधिकरणां अभावास्तपतियोगितावच्छेदकत्वा: भावग्रहों हेतुरिति वाच्यम् । (गा), अनुमितिन स्यादिति । प्रतियोयनुपस्थित्या. नवा प्रति. योग्यसामानाधिकरण्यस्थाभावे दुर्महतया द्धिरितव्याप्तहिरवा दिति भावः । अत्रोपाध्यायसमाधानमाराङ्कते। .न, चेति ।) प्रति. योगिसमानाधिकरणत्वेनासायमाना । : इति... ... तपाच प्रतियोगितागानाधिकरण्याद्यनुपस्थितिकालीनस्य हेतुमग्निः छाभावप्रतियोगितावच्छंदत्वसामान्याभावग्रहस्यापि सः ता. रासामान्याभावस्थापि प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वनाशायमाना १.ये ऐतुमनिटाभायास्तवमतियोगितावच्छदकत्वप्रतियोगिफावा- .' - ·है - च्याप्यनुगमप्रकरणम्। ७३९. दिति भाव: । अज्ञायमानत्य तत्कालावच्छिन्नतज्ज्ञान विषयत्वाभा १ घवत न तु तत्कालीनतमानस्याविषयत्वम्, प्रतियोगिमामाना. धिकांद्यनुपस्थितिदशायां तत्कालोनतज्ज्ञानाप्रमिद्याऽनुमित्य. नुपपत्ते । । ( नचज्ञानांशे तत्पुरुषायत्वस्याश्य निवेशनीयतया यादृशशरीराचा च्छिन्नस्य पुसः कदाचिदपि क्वचिदंप्यभावे प्रतियोगिसामानाधिकर- ण्यग्रहो न जातस्तस्यानुमित्यनुपपत्ति, तदीयनशानाप्रसिद्धरिति धाच्यम् शरीरविशेषमनन्तभाव्य तदात्मसमवेत वरूपतत्पुरुपीय- वस्येव निरशनीयतयाऽप्रसिद्ध्यन्धकांशात् । तत्कालावच्छिन्नो यः स्वविषयकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यग्रहविरहस्तद्वत्तत्पुरुषकत्वस्य नृत्कालावच्छिन्नतत्पुयित्वस्वविषयकन्योभयाभाववत्प्रतियोगिता मानाधिकरण्यप्रकारकानसामान्यकत्वस्थ तत्कालाघांच्छन्न . नत्पुरुपीयज्ञानानकापतत्वम्बवृत्तियोभयाभावधरमतियोगिसामाना- धिकरण्यप्रकारतानिरूपितविप्यतासामान्यकत्वस्य पा. अभायः विशेषणत्योपगमात् । एतेन यस्मिन्नभावे कस्यापि प्रतियोगितामानाधिकरण्यभ्रमो मासीत्तद्विषयकनज्ज्ञानस्यापसिद्धापपि न साध्यतावच्छेदके है. तुमनिष्ठत प्रतियोगितावच्छदकत्वमानवशायामनुमित्यापत्ति। व्य- भिचारमानदशायामपि तथाविधयत्किश्चिदभावप्रतियागितावच्छ दफवाभावस्य ग्रहादनुमित्यापत्तिरतो यावदिति। यद्यप्यत्र कालपुरुषाणां विशिष्य निवेशेनाननुगमो दुर्वार । एवं सयोगी सत्त्वादिन्यादौ द्रव्ये प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेन .सायमानसयोगाद्यभावभिन्नाभावसामान्यप्रतियोगितानवच्छेदकत्व. स्य सोगत्वादो सुमहत्वादतिप्रसङ्गः । इत्यधिकरणसामा• न्ये. प्रतियोगिपमानाधिकरणत्वेन ज्ञायमानान्यत्वनिवेश का पिसयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादी फसियोगाद्यात्मकाभा. घेऽपि तस्याक्षतत्वादनुमित्यनुपपत्तिरतो यद्धत्वधिकरणे प्रति योगिसमानाधिकरणत्वेन भायमाना यस्तद्धत्यधिकरणनिष्ठतदी; याधिकरणताभिन्नहेनुमग्निष्ठाधिकरणतानिरूपकाभावप्रतियोगितान पच्छदकत्वग्रहो हेतुर्याच्या, तथा च यत्यतत्याननुगमादप्यन- सुगमः । स्वप्रतियोग्यधिफरणत्यनाशायमानइत्यधिकरणचित्य ·है - ७४. अनुमानगादाथर्याम् मभावविशेषणं तु यद्वत्यादिकल्पानुसारेणय सहच्छते । तथापि स्फुटत्वाचमुपेक्ष्यान्यदोपमाह । तादृशाभावत्यादिना । । (दी० ) तादृशाभावग्रहो हि न हेतुसमानाधिकरणामाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन रूपेण प्रतियोगिसमानाधिकरणता- 7 दशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्ग्रडे' तदसम्भवात् । नापि प्राति- सिकरूपेण, जन्मसहस्रेणाप्यसम्भवात् । नापि रूपान्तरेण, वहि: त्वावच्छिनप्रतियोगिताकामावस्य धुमसामानाधिकरण्यभ्रमेऽपि 'वहिवानवच्छिन्नमतियोगिताकधूमसमानाधिकरणनिखिलाभाव- प्रतिपोगितानवच्छेदक वहित्त्वमिति सानादप्यनुमितिमसङ्गात् । (गा०) तादशाभावप्रहः । ताशहेतुसमानाधिकरणयावदभाच प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावग्रहः । अयच्छेदकत्वत्वेन रूपेण । प्रति- योग्यवगाही अनुमितिहेतुरिति शेप । ताशापच्छेदकत्वत्वेन प्रतियोग्यवगाहित्य च तद्धर्मपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताचगा. हित्वम् , अतो न हेतुमनिष्ठघटाभावप्रतियोगितानवच्छेदकाम- त्यादिनानादनुमितिप्रसङ्गः । तदसम्भवात् । तादृशस्य प्रहस्य हेतु: समानाधिकरगाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावावगाहि- त्वनासम्भवात् । सामान्याभावग्रहें सामान्यघटितविशेषरूपाव. च्छिन्नवत्तानियस्य विरोधित्वादिति भावः । तथा चैतावान् प्रयासो विफल एवेति भावः । प्रातिस्विकरूपेण । तत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन प्रति योगिविषयकोऽभावकूटग्रह एव हेतुरिति शेषः । असम्भवादिति । ताशग्रहस्यैवासम्भवादित्यर्थः । तत्तदभावत्वेन तावदभावानों युगपदनुपस्थितेरिति भावः। रूपान्तरेण। येन केनापि रूपेण तावद- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रतियोगिकामावग्रहो हेतुरिति । शेर्प। तथा च विशिष्य प्रतियोगितावच्छेदक न निवेश्यमिति भावः । यद्यप्येवमपि साध्याभावे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यग्रहकाली- नानुमित्युत्पादकस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुमनिष्ठाभाषप्रति. योगितापच्छेदकत्वाभावमात्रमहस्यासह ताशप्रतियोगिता २ ।

·... ." . ज्ञानस्य व्यापपनुगमप्रकरणमा ७४१ पच्छेदकत्वामावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेनीज्ञायमानो यो घस्तुगत्या प्रतियोगिसमानाधिकरणो हेतुमन्निष्ठः कश्चिदन्योभावस्त. प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावत्वविरहात तथापि प्रतियोगिसमाना. धिकरणत्वेनाशायमानुप्रतियोगिसमानाधिकरणाभावान्तरप्रतियो- गितावच्छेदकत्वस्यापि साध्याभावीन्याभावप्रनियोगितावच्छेदक- त्वत्वादिना ऽभावावगाहिना प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमाना, धिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वज्ञानादेव तदानुमितिरवगन्त. ध्यत्यभिमानः॥ तादृशज्ञानस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्यभिचारमा 'नाघिरोधितया व्यभिचारधीदशायामतिप्रसङ्गं पुनः स्वयमाह घहिन्वेति भ्रमेऽपीत्येतेनानुमिताविष्टापत्तिशङ्काव्युदासाय व्यभिचारज्ञानसत्वं दर्शितम् । इति ज्ञानादिति । एतादृश विशेपाभावावगाहिन्वेन दर्शितव्यभिचारग्रहाचिरो- धित्वेन तहशायामुत्पत्तौ वाधकाभावादिति भावः । अनुमिति- प्रसङ्गादिति । वृहित्वावच्छिन्नामावस्य हेत्वसमानाधिकरणतया 'उक्तग्रहविषयस्यायभावस्य हेतुसमानाधिकरणयावदभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वप्रतियोगिकत्वादिति भावः । (दी०) न च हेतुसमानाधिकरणत्वेन ज्ञायमाना इति वाच्यम् । वह्नित्वे धूमसमानाधिकरणरासभाद्यभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वभ्रमेऽप्युक्तरूपेण तथा ग्रहसम्भवात् । धूमाधिकर-: णान्तरानुपस्थितौ वहिरवे रासभत्वादौ च तादृशममोत्पादेऽपि . "रासभादेरिव चढेरप्पननुमानाच । एवं वद्वित्वावच्छेदेन शुक्ल. स्वाभावभ्रमदशायां शुलपतियोगिका वहीतरमतियोगिकाश्च ये 'धूमसमानाधिकरणाभावास्तस्मतियोगितानवच्छेदकं. वद्वित्व- 'मिति ग्रहेऽपि । ''(गा०) हेतुसमानाधिकरणत्वेन शायमाना इति । तथा चौक- व्यभिचारज्ञानदशायां हेतुसमानाधिकरणस्वशून्यस्यापि यहित्वा. पन्छिनाभावस्य तेन रूपेण धायमानस्वादहित्वस्य तत्मतियोगि. तापच्छेदकस्यात्तत्प्रतियोगितापच्छेदकत्यामापानषगाहिन १ - उक..

·माघः तथा , - ७४२ अनुमानगाढाधर्याम्- शानानानुमित्यापत्तिरिति एक्तरूपेण । हेतुमा निष्ठ प्राधानाच्छन्नाभावप्रतियोगिताकत्यावेन । ग्रहसम्भयात् । नाशहेतुममानाधिकरणन्येन शायमानप्रतियोगिसः মানামিসনারাঘরাহমাগমৰিগাওঁৰক্ষনেমায় प्रहसम्भवात् । व्यभिचारग्रह वास्तववाहित्यावाच्छन्नाभावाभानेन हेतुमदृत्तित्वेन शायमानमकला मायानी पनि मानवच्छिन्नाभावत्वेन भानादान भार । नात्य तत्रानमित्यात्तिारेति भावः। घास्तवहेतुसामानाधिकरण्यनियशेपक्षे यत्र नातिप्रसङ्गः तत्रापि तेन रूपेण शायमानवनिवेशपक्षेऽतिप्रसन्न इगह । धूमाधि करणेति 1: तादृशप्रमोत्पादेऽपि । एतधूमाधिकरणकृत्यभाव. प्रतियोगितावच्छेदकरवायेन निरुक्तयायदभावप्रतियोगितावच्छे. दफत्वाभावप्रमोत्पादेऽपि । धूमाधिकरणान्तरानुपस्थित्या-- एत- -धूमसमानाधिकरणाभारानामय हेतुममानाधिकरणनेन ज्ञायमान त्यादिति भावः । प्रमात्यकथनेन रासभादरननुमान दृढीकृतम् ।। घाधितार्थविषयकलाघवज्ञानादिरूपदोष विना अभ्रान्तस्य व्यभिचा- रिलिङ्गकानुमित्यनुदयात् । रासभादेरिवेति हटातेन च तदा व इयनुमिताविष्टापत्तिशङ्का निरस्ता । अनुमितिप्रयोजकाधिशेपे का स्यचिनानुमितिः कस्यचिच्नानुमितिरिति वक्तुम्शयत्यात् हेतुसमानाधिकरणाभावत्वमावण रासभाद्यभावावगाहितत्प्रति. योगितावच्छेदकत्यप्रदेऽपि हेतुसमानाधिकरणवहिवानच्छिन्नामा- चत्वाविनातादशाभावविषयकतत्प्रतियोगितानपच्छेदग्रहादिव वा. स्तववाहित्वावच्छिन्नाभावत्येन तादशाभावविषयकन्यभिचारज्ञानदः शायामपि रूपान्तरेण तादृशाभावविषयकतत्प्रतियोगितानवच्छेदक- त्वग्रहादनुमित्यापत्तिः सम्भवतीति न्यूनताभङ्गाय तामपि दर्शयति । घहित्यावच्छदेनेति । वही शुक्लत्यग्रहे हेत्यधिकरणे हित्वावच्छि'. घाभावे गृह्यमाणे हेनुमनिष्ठशुक्लाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापि घहिन्ये ग्रहसम्भवाद्वक्ष्यमाणग्रहासम्भव इति वहिन्यावच्छेदेन शुषः स्वाभावभ्रमदशानुसरणम्। सति च हेतुमति वह्नित्वावच्छिन्नासावभ्रमे इति पूरणीयम्। प्रकृतग्रहस्य हेतुसमानाधिकरणत्वेन शायमानयाय: दभावान्तर्गतवदित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिनानगम्छेदकत्वावगा. हितानिहाय शुक्ल प्रतियोगिका इति । अभावे हेतुसामानाधिकए .

·“७४३' - अतः पात्यनुगमप्रकरणम् । पयावगाहित्यविशेषणेनाप्यस्याव्यावर्त्यतोपपत्तये धूमसमानाधि- फरणेति।। तत्प्रतियोगितानवच्छेदकम् । तदन्यतरप्रतियोगितान- घच्छेदकम् । ग्रहऽपि। अंतनुमानादित्यनुपज्यते । तथा च तत्र तत्रानु मित्यापत्तिरिति भावः। मन्वित्यादिपूर्वपक्षे समाधमवमिति । ..,,(दी० ) मैवम् । प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधि- करणाभाषपतियोगितावच्छेदकत्वग्रहविरोधिग्रहविषयत्वेन तेपां. तादृशावच्छेदकत्वग्रहविरोधित्वेन तदुदीनां वानुगमात् । (गा०) तेपाम् । साध्यतांवच्छेदकविशेषणतयानुमितिजन- फग्रहविषयाणामभावानाम् । विरोधिग्रहविपयत्व यपविशि: एविषयकंग्रहत्वावच्छेदेन विरोधिता तटूपविशिष्टत्यम् । स्तादृशग्रहविषयत्वस्य यथाश्रुतस्य केवलान्वयित्वेपि नाति- प्रसङ्गः । अत्र यत्त्वतत्वनिवेशनाननुगमाद् विरोधिग्रहविष- यविषयकज्ञानत्वेना विराधिज्ञानहेतुत्वस्य च शिरोवेष्टननेत्या दिन्यायनायुक्तत्वाद्विरोधित्वनेव जनमशानमनुगमयति । ताहशे- ति । यहाप्युक्तव्यभिचारावगाहिसमूहालम्बनधीीयराधित्वमतिप्र- सक्त तथापि तादृशग्रहसामान्यप्रतिवन्धकत्वस्य विवक्षितत्वान दोषः। तच तादृशालोकिकग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यताकत्वम् । ताहशा. पच्छदकत्यविषयितावच्छिन्नप्रतियध्यताकत्वविवक्षयाऽतिप्रसनचार- मनुरादेयम् । मानयोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणवह्नयभा. घेतराभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नविषयकग्रहत्वावच्छि । वनिरूपिता प्रतिबन्धकतामादायातिप्रसद्स्य दुर्यारत्वात् । ताद शावच्छेदकत्वत्वाच्छिन्नविपयितासामान्यावच्छिन्नप्रतिवध्यतानि. वो गौरवात् । तादृशावच्छेदकत्वग्रहत्वपर्याप्तप्रतिवध्यतावच्छेद- कतानिवेशेऽपि पर्याप्तिपदार्थविवेचनाया गौरवात् । हेतुसमानाधिः करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावग्रहस्य प्रतियोगियै- यधिकरण्यानवगाहिशानेऽपि विरोधितया प्रतियागिवैयधिकरण्यः विपयिताघटितधर्मस्य ताप्रतिवध्यतावच्छेदकत्यायोगात्तादशहाना. सपहाच । प्रतिवन्धकस्य च प्रतियन्धकतावच्छेदकीभूता या साध्य. - ·5 । अनुपानगादापर्याम् तापच्छेदकविषयतानिरूपितामाषविषयतानिरूपितानुयोगित्वविष- पता तद्वत्यमती न ताशापच्छेदकत्याभाषव्याप्यवत्ताशानसा धारण्यम्। तारशापच्छेदफयाभावव्याप्यवदयभाधान्याभावप्रतियो. गितावच्छेदकत्वाभावत्यादिप्रकारेण च्याप्ययत्ताशानीयव्याप्तिधर्मि: तापच्छेदकविषयितान्तर्गतानुयोगविपयिताया व्यभिचारखाना प्रतिवन्धकतावच्छेदफकोटी प्रयोजनंजिरहेणानिवेशात् । (१) [नच निरुतमतियोगितावच्छेदकभेदतवाभावयोरिव तथा प्यधर्मस्यापि साध्यतावच्छेदकविशेष्यकशानादनुमितिस्वीकारः, सम्भवति व्यभिचारज्ञानविरोधिताया भविशेषादिति वाच्यम् । व्यभिचारमानविरोधिनो ऽभावप्रतियोगितानपच्छेदकाचादिवाना. दनुमित्यनुत्पादसम्भावनाया यदि चेत्यादिना प्रत्यकृतान दर्शनीय 'तद्वारणप्रकारस्येवोकशानाइनुमित्यनुत्पादे पनद्वारणप्रकारस्याप्य नुसरणीयत्वात् । व्यापकतावच्छेदकत्वमानस्य व्यभिचारज्ञानप्रति वध्यत्वप्रतिवन्धरुत्योभयवत्वेन तज्ज्ञानस्य तदप्रतिवध्यत्वेनापि वि. शेषात् । व्यभिचारनिश्चयाप्रतियध्यस्यानुमितिहेतु व्यभिचारनि- श्वयद्वितीयक्षणे तादृशमानोत्पत्त्या तनृनीयक्षणेऽनुमितिप्रसङ्गात्। अथ व्यापकसामानाधिकरण्यरूपतदभायव्याप्तिज्ञानप्रतिवन्ध फतायां व्याप्तिधर्मितावच्छेदकधर्मविशेषविषयितानिवेशनमावश्य. कम् । व्यापकत्वनिरूपकतावच्छेदकतया भासमानधर्मावच्छि- नांशे पच तादृशसामानाधिकरण्याचगाहिताया. प्रतिवन्धकतायां तन्त्रत्वात् । एव च तादृशव्याप्त्यवगाहिनो दर्शितज्ञानादप्यनुमिति. प्रसङ्गो दुर्वारः। एवमुकावच्छेदकत्वव्यापकाभाववचाज्ञानस्यापि प्रतिवन्धकतावच्छेदकोभूतकथितानुयोगित्वविषयतावत्वात् ततो ऽप्यनुमितिप्रसन्न न चानुयोगित्वविषययितायां अवच्छेदत्वत्वावच्छिन्नविषयिता निरूपितत्वनिवेशान व्यापकाभाववत्ताशानादनुमितिप्रसङ्ग.. इति वाच्यम् । तादृशावच्छेदकत्वव्यापकवह्नयभावातिरिक्ताभावप्रति; योगितावच्छेदकत्वाभावचह्नित्वमिति ज्ञानीयानुयोगित्वविषयिती- यामवच्छदकत्वत्वावच्छिन्नविषयिनानिरूपितत्वस्याप्यक्षतत्वात् । (१)[] पुस्तकातरे पाठोऽय नोपलभ्यते । 16 । . है ·६ -- च्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । ७४५ यद्यपि तत्समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मय- स्वरूपव्यापकताविशिष्टधर्मान्तरावच्छिन्न(१)धर्म्यभाववत्ताग्रहो न तवत्ताग्रहविरोधी धूमव्यापकतावच्छेदकधर्मवन्महानसीयवहिनी स्तीति वुद्धावपि धूमवत्ताशानोदयात् । तथापि तद्वनिष्ठभेदप्रति- योगितानच्छदकत्वरूपव्यापकत्वमहामतावच्छेदकपर्याप्त प्रतियो- गितावच्छेदकताकाभावग्रहस्येव तादृशव्यापकत्वसहिततद्धाम- तावच्छेदकधर्मान्तयवच्छिन्नाभावग्रहस्प तद्वत्ताग्रहविरोधित्वमनु- भवसिद्धमेव । न च तादृशतष्यापकताग्रहविशिष्टतद्धर्मितावच्छेदकावच्छिन्ना- भाववत्ताशानप्रतियन्धकतयैवोपपत्तेापकत्वविशिष्टतमिदावच्छे- वकावच्छिन्नाभावशानस्य पृथक् प्रतिवन्धकम न कल्प्यते, व्या- पकताविषयकशानान्तरविशिष्टज्ञानप्रतिवन्धकतामादाय तिप्रसङ्ग , शानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रतिवन्धकताया एव विवक्षणीय यात् । पय व्यापफसामानाधिकरण्यरूपतदभारव्याप्त्यवगाहि. कज्ञानादपि नानुमितिसरः । ग्राह्याभाव यद्धर्म-यापकता गृह्यते स्वतन्त्रतद्वत्ताशानस्यापि प्रतिवन्धतया तत्प्रति सन्धकतावच्छे दकग्राह्याभावधर्मिकतद्धर्मव्यापकतामहविशिष्टतद्धर्मवत्ताहानत्वस्य व्यापकसामानाधिकरण्यरूपतदभावव्याप्तिविशिष्टवत्ताज्ञानसाधार- प्येन ईशविशिष्टज्ञानस्य पृथक् प्रतिवन्धकत्वाभावात् । शा. नवयसाधारणप्रतिवन्धकताया उक्तविशेषणनेव चारणादिति पाच्यम् । यद्पावच्छिन्ने निरुकव्यापकत्व गृहीत विशपणान्तर. विशिष्टतपावच्छिन्नाभावग्रहवारणाय तद्धर्मनिष्ठप्रतियोगिताय. च्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहित्वस्य तद्धर्मपर्याप्तप्रकारताविशपावच्उदक- ताकत्वस्य वा निशनीयतया व्यापकताविशिष्टतद्धर्मितावच्छेदक- विशेपावच्छिन्नाभावप्रहस्य पृथक् प्रतिवन्धकताया आवश्यकत्वात् । अस्तु चा शानद्वयदर्शितविशिष्टज्ञानयोरनतिप्रसकेन येन केन चिपेणेकमेव प्रतिबन्धकाय तथापि फयितानुयोगित्वविपयि. ताया अयच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नविपयितानिरूपितत्वनिवेशे घश्य माणारच्छेदकभेदासढह । एव शुद्धतदभावव्याप्तिविशिष्टशानतद. (१) धर्मातरायचिउप्नति पुस्तफान्तरे नास्ति ।

·। अनुमानगादाधर्याम् । भावव्याप्तिविशिष्टावच्छेदकताविशेषाभावत्यादिना विशिष्टकानसा- धारणस्य निश्चयत्वादेः प्रकारतापच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणतत्त. धर्मविशेपाननिवेश्य दुर्निवचतया ताग्निवेश्य पृथक प्रतिबन्ध कताकल्पनस्यावश्यकतया । तादृशावच्छेदकत्वाभावव्याप्यावच्छे. दकताविशेषाभावशानीयसाध्यतावच्छेदकविषयतानिरूपिताभाव विषयतानिरूपितानुयोगित्याविषयताया थपि निरुकशानप्रति. यन्धकतावच्छेदककोटिप्रवेशोऽक्षत एवेति ताशज्ञानादनुमिति- प्रसङ्गो दुर्वार पव। अत्राहुः । तादृशापछेदकत्वग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपि तप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नत्वेन ताशग्रहप्रतिबन्ध कताया विशेषणीयतया न ताशावच्छेदकत्वाभावव्याप्यवत्तादि- शानसाधारण्य तदभावव्याप्यवचाज्ञानीयविपयितायास्तद्वत्ताधान प्रतियध्यतानवच्छेदकत्वात् । न चैव ताशप्रतिवध्यताशालिज्ञान- स्वेनैव हेतुतास्तु किं प्रतिवन्धकतानिवेशनेति वाच्यम् । प्रतिव. न्धकत्वानिवेशे सशयात्मकतारशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वग्रहा. दप्यनुमित्यापत्तेः । दर्शितोभयविधज्ञानसाधारणस्य निश्चयत्वस्य दुर्निचतया तनिवेश्य सशयवारणासम्भवात् । न च ताशप्रतिबन्धकताशालिशानत्वेन हेतुत्वे ताशप्रतियो. गितानवच्छेदक घहित्वमित्याकारकात् साध्यसमानाधिकरणहेतुम. पक्षानवगाहिन. स्वातन्त्र्येण तदधमाहिसमूहालम्यनाथ शानादनु मित्यापत्तिा, तद्वारणायैव पक्षविशेभ्यतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपि. तसामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितसाध्यविषयतानिरूपिता यातान उशप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतसाध्यतावच्छेदकविषयता तच्छा- लिज्ञानत्वनैव हेतुता याच्या। तथा च ताउशसशयवारणमशक्य. मेव 1 सशयस्याप्रतिवन्धकत्वेऽपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितार शालित्वादिति वाच्यम् । स्वावच्छेदफताइशसाध्यतावच्छेदयिष यितावस्वविशेषणताविशेषांभयसम्बन्धेनैष तथाविधप्रतिवन्धक- तावत्वेनेय हेतुतायाः स्वीकरणीयतया संशयादितोऽनुमित्यापति. धारणसम्भवात् । तदभावव्याप्यवत्तानिक्षयप्रतिबन्धकतावच्छेदक. गर्ने ब्यामितावच्छेदकीयविषयतानिवेशविरहसम्भवे तु ता. शसाध्यतावच्छेदकनिष्ठविषयतानिरूपिताभाषविषयतानिहापित. है ·याप्त्यनुगममकरणम् । ୨ स्वावछेदकीभूतावच्छेदकत्वत्वातिरिक्तप्रकारत्वानिरूपितावच्छेदक; त्यविषयतावस्वघटितोमयसम्बन्धेनैव(१) तादशग्रहप्रतिवन्धकतायाः कारणतावच्छेदकत्वं स्वीकरणीयं प्रतिवध्यता तु न निवेशनीया । म वच्छेदकभेदनहे चावच्छेदकत्वमपि पारतन्त्र्येण स्वावच्छिन्नप्रतियो. गिताकत्वसम्बन्धेन भेदांशे प्रकारतया भासते। तथा च तादृशभे- दामकामावविषयतानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वातिरिक्त- . प्रकारत्वानिमपिता या प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतावच्छेदकत्व विष. यता तस्वमक्षतमेव । अथ वा स्वावच्छेदकीभूतावच्छेदकत्वविषयतायां. तारशा- भावविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितत्वमेव निवेश्यं न तु ता. रशाभावविपयतानिरूपिवत्वम्, अवच्छेदकत्वात्यन्ताभावग्रहे तार- शाभावधिप्रयवानिलपितानुयोगितात्मकसम्बन्धनिष्ठसांसार्गिकपिः पयतानिरूपितत्वमवच्छेदकत्वाविपयतायामक्षतमेवेति न ताहशन- हासङ्गहः । शानद्वयसाधारणप्रतिवन्धकताविशेषाणां वारणं पूर्ववत् । (दी०) विरुणद्धि च सामान्यामाववोधो ऽपि सामान्य: घटितविशेषवत्ताबुद्धिम् । सत्यां हि घटो नास्तीति युद्धौ जा. त्वपि नीलो घटो ऽस्तीति बोधानुदयात् । तत् कस्य हेतो. ? तद्विशिष्टपतियोगिमचादि मति तदवच्छिन्नमतियोगिताकाभाव. चुदेविरोधित्वात् । अवगाहते च नीलघटवचायुधिरपि घटत्व- विशिष्टतद्वत्ताम् । अत एव अवच्छेदकतत्वयोरन्योन्यात्यन्तामा- वयोरुपसद्धाहः । हेत्वाभासे च वक्ष्यमाणरीतिरिहाप्यनुसन्धेया । • (गा) ननु मतियोगिम्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणामावति- योगितानवच्छेदक वहित्यमित्याकारकशानस्य प्रतियोगियधिकर- ण्याविषयकताउशज्ञानस्य च प्रतियोग्यनधिकरणत्वप्रकारतामिन्ना या हेतुप्रकारताभिन्नप्रकारता तदनिरूपिना या हेतुप्रकारतानिरूपि. ताधिकरणविषयता तदतिरिकप्रकारवानिरूपिता या अधिकरणप्र- (१) स्वायच्छेदफीभूतावच्छेदफत्यविषयतापवघटितोमयस. म्बन्धेनेपेदि..पाठान्तरम् । M ·भनुमानगादापर्याम् कारतानिरूपिता माधेयत्यविषयता तदतिरिक्तप्रकारत्यानिरूपिता साधेयताप्रकारतानिरूपिता या सभापत्याछिन्नविषयतेत्येवं क्रमेण विषयताटं निवेश्यानुगम. सम्भपति, उभयसाधारणनिश्चयायस्या. पिकचिनियंक्तुं शक्यत्वादिति फि प्रतिवन्धकताघटितनिकक' लोग हेतुतयेत्याशश्य तादृशम्पेग हेतुनायाः प्रयोजनान्तरमाह। अत पवेति अन्ययावच्छेदकावविषयतानिरूपितान्त्यन्ता. भायविषयतायाः कारणतावच्छेदकारयेऽवच्छेदकभेदग्रहस्यावच्छे. दफावावच्छिन्नविषयतानिरूपितभेदविषयतायास्तधात्वेऽवच्छेदक स्वात्यन्ताभावग्रहस्यासदस्यसङ्गात् । न चाच्छेदकस्यविषयतानिरूपिता या विषयता तमिन्द्रपिता- मायविषयताशालिशानत्वेन द्वयोरनुगमः सम्भवति, अवच्छेदकरया. ग्यन्ताभावग्रहस्याप्यवच्छेदकत्यविषयतानिरूपिता' या सांसर्गिक- विषयता तनिपिनाभाविपयताशालित्वादिति वाच्यम् । तथा स. त्यवच्छेदकत्वमेदाधवमाहिशानमादायातिप्रसङ्गादिति भावः । ननु साध्यतावच्छेदकधार्मिकताहरप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रह विरोविधिनानुगने हेतुसमानाधिकरणाभारप्रतियोगितानवउद- कद्वित्वादिसाध्यतावच्छेदककस्थले ताशसाध्यतावच्दकधर्म- कताशप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारकमानस्य नियमत आहार्यरू- पतया तत्प्रतियन्यकताया अप्रसिद्या कारणतावच्छेदकाप्रसिद्धिरत आह । हेत्वाभासे चेति । तथा च प्रकृतसाध्यतावच्छेदकर्मिकता- शप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकमहत्वं प्रति यदपावच्छिन्नविषय. तानिरूपितयद्पावच्छिन्नप्रकारितात्वेन व्यापकतातपायच्छिन्नांशे तपायच्छिन्नप्रकारकप्रातियन्धकतावच्छेदकीभूता या अभाव- विषयतानिरूपितमहतसाध्यतावच्छेविषयता तस्याः कारण- वायच्छरकत्वमुपगन्तव्यम्, प्रकृते च शुद्धवाहित्यत्वावच्छिन्नविशे. प्यतारताशप्रतियोगितावच्छेदत्वप्रकारकोऽनाहार्यग्रहोऽपि ता. शस्तत्प्रतिबन्धकश्च ताशविशिष्टवाहित्यविशेष्यकव्यापकतावच्छे. दकत्वग्रह इति न दोषः। शुद्धयहि-वस्वावच्छिमधिशेष्यकव्यापकता. ঘবদ্ধঘ্য বাহামানববন্ধন ল নামায় कतावच्छेदकीभूतताइशानवच्छेदकत्वविशिष्टयहित्यरूपसाध्यताव. छेदकाधिपपताशालित्यमिति न वाशनाद्विशिष्ट गदित्याचठि.

·च्याप्यनुगममकरण । ७९ अर भविधेयताकानुमितिप्रसङ्गः । यारशप्रकृतसाध्यतावच्छेदकविषयताशालिनि. श्चयाव्यवहितोत्तरोत्पन्नानाहायमानससामान्ये, प्रकृतसाध्यताय. च्छेदके तादृशावच्छेदकत्ववेशिएयावगादित्वाभावस्तादृशविषय. ताशालिनिश्चयन्वेन हेतुति रीतिन सम्भवति । तथा सति ता; शविशिष्टचह्नित्यावच्छिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकीर्मक मेयत्वादिनिश्चयस्यापि कारणत्वप्रसङ्गात् । दर्शितरीतावपि यद्पा. चच्छिन्नप्रकारितात्वनैव व्यापकतत्यन्तं परिचायकमात्रम, विशिष्य घहित्यत्वाचवच्छिन्नतिशेष्यकहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता- पच्छेदफत्वप्रकारकमहत्वेन प्रतियध्यीभूतक्षानस्य कारणतावच्छे. दककोटी निवेशः साध्यतावच्छेदकादिभेदेन कार्यकारणभावभेद- स्यावश्यकतया शब्देक्यस्याकिञ्चित्करत्वादित्यवधेयम् । (१ [अथैवमपि यत्र हेतुव्यापकतावच्छेदकत्वमाप्रेणैव वाहित्यादेः साध्यतावच्छेदकता न तु तद्विशिष्टयहित्यवादिना तत्र व्यापक तापच्छे कन्यांशपरित्यागे निर्मितावच्छेदककमेव तानवच्छेदकत्वज्ञानं भवेत् तस्य च व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानाप्र. तिवध्यतया नौमीत्या प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटिततद्धटितव्याप. फताशानयोरनुगमसम्भवः । न च शुद्धन हेतुव्यापकतावच्छेदक- त्वेन विशिष्टस्य वहिवादेर्यत्र साध्यतावच्छेदकता तत्र तदवच्छिन्ने व्यापकतावच्छेदकत्वान्तरानवगाहिनोऽपि शुद्धतदयच्छिन्नविशिष्ट समानाधिकरणहेतुमत्ताज्ञानादनुमितिस्वीकारेण नोकरीत्या व्या- पकताद्वयज्ञानानुगमापेक्षेति वाच्यम् । यहित्वत्यायसहितेन व्या. पकतावच्छेदकत्येन साध्यतावच्छेदकायगाहिनो ज्ञानस्य व्याप. कतावच्छेदकत्वान्तरानपगाहिनोऽपि तेन रूपेण यहित्यादिप्रका. रकानुमितिजनकत्ये घहित्यत्वादिसहितेन तेन रूपेण वहिन्धादि- पिपयकस्य व्यापकतावच्छेदकत्वान्तरानयगाहिनस्तेन रूपेण तमिल पयकानुमित्यजनकताप्रयुक्तफलौपम्यस्याधिक स्वित्यादिन्यायेना- नुचितत्वात् व्यापकतावच्छेदफत्यविशेषितवाहित्याचप्रकारकतत्म- कारकानुमितिपिलयप्रसन्नादिति चेन्न । यत्र गुदव्यापकतावच्छे- व्यापक. (१)[] पुस्तकान्तरे नास्पयं पाठः।

·७. अनुमानगादाधर्याम् दकत्वेन साध्यतावच्छेदकता तत्रापि विशेष्यतया तत्प्रविष्टम भाषमवच्छेदकत्यरूपप्रतियोग्यविशपितं धर्मितावच्छेदकीकृत्याव- च्छेदकापच्छेदन व्यापकतानयच्छदकत्याचगाहिनोऽनाहायज्ञानस्य, सम्भवेन तद्विरोधित्वेनैव व्यापकतावच्छेदकत्वावच्छिन्नधर्मिकद्धि- विधव्यापकताज्ञानस्यानुगमसम्भयात् । ननूक्तरूपेणानुमितिहेतुत्वे रहित्यमभावप्रतियोगितानवच्छेद- कं वह्नित्वं प्रतियोगितानवच्छंदकमित्यादिशानादनुमित्यापत्तिः, aशक्षानानामपि सामान्याभावावगाहितया प्रतियोग्यसमाना- धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपविशेष- धर्मप्रकारकादविरोधित्वादित्यत आह । यदि चेति । (दी०) यदि च साध्यतावच्छेदकस्याभावमतियोगिता- नवच्छेदकत्वादिग्रहान्नानुमितिस्तदा वारशावच्छेदकत्वग्रहाविरो- धित्वेन विशेषणीयम् । अन्योन्याभावस्पान्याप्यत्तित्वपक्षे तु सुतरां विशेपणदानमिति । सत्पम् । तथाप्यन्पान्याभावे मतियोग्यचित्वस्यैव विशेषणत्वम, न वा प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धभेदानुधावनमतो लायचमिति, यथाश्रुतग्रन्थानुरोधिनः । (गा०) ताइशज्ञानानामपि व्यभिचारक्षानविरोधितया तेभ्यो. ऽनुमित्यभ्युपगमे क्षतिविरहात यदि चेत्युक्तम् । अनवच्छेदकत्या- दत्यादिपदात्प्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावावच्छेदकत्वसा. मान्याभावयोः समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामा- ज्याभावस्य च परिग्रहः। ताशावच्छेदकत्यादीति । अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादी- स्पर्थः । आदिपदात्केवलप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिपरिग्रहः ।त: दविरोधित्वं तादशग्रहनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानव: च्छेदकत्वम् । निवेशनीयमित्यस्य निरुक्तव्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धर कतावच्छेदकविपयितायामित्यादिः । ताइशप्रतिबन्धाताशून्य. त्वस्य शानविशेषणत्वेऽभावप्रतियोगितानवच्छेदकं हेतुसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं च पहिस्वमित्यादिसमूहाल. भ्पनासहप्रसन्नात् तारशप्रतिवन्धकतानपच्छेदफत्वस्य विपयि.

·व्याफ्पनुगमप्रकरणम् । ताविशेषणत्यपर्यन्तानुसरणम् । अभावप्रतियोगितावच्छेदकं वाहित्व- मित्यादिशाननिष्ठप्रतिबध्यता च लौफिकसनिकर्षायजन्यवाहित्व. स्वाधवच्छिन्नविशेष्यकसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदका त्वत्वावच्छिन्नप्रकारकग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतात्वेन , निवेशनीया न तु ताशमहत्वावच्छिन्नप्रतियध्यतात्वेन, भेदकूदनिवेशाप. स्या गौरवात् । अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकतादृशमहत्व. व्यापकप्रतियध्यतात्वेन निवेशे तुल्ययुक्त्यानुमित्यनुत्पादकासामा- नाधिकरण्यांशे साधनीयवानवगाहिनस्समानाधिकरणाभावप्रति. योगितानवच्छेदकं वजित्यमित्यादिज्ञानादनुमित्यापत्तिरतोऽभावांश सामानाधिकरण्यावगाहिशानपर्यन्तनिवेशनम् । प्रतियोग्यसमाना. धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमहत्वाद्य- यच्छिन्नप्रतिवध्यतानामपि समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे: दकत्वप्रकारकतादृशमहे एव वर्तमानतया प्रसिद्धिरतस्तादशग्रह. निष्ठत्वमपहाय ताशमहत्वव्यापकत्वस्थ प्रतिवध्यतायां निवेशः । वस्तुतस्तुताउशमहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकता- नवच्छेदकत्वस्य प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितावच्छेदकत्वप्रकारकमहत्वव्यापकप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिया न्धकतावच्छेदकविपयितायां निवेशापेक्षया लाघवात्ताशप्रनिवच्या तायामेव तादशग्रहत्वाव्यापकत्व निवेशनीयंतावतेवाभावप्रतियोगि- तानपच्छेदकं पहित्यमित्यादिज्ञानवारणसम्भवात् तदीयप्रतिबंध्य- तायास्तथाविधमहत्वव्यापकत्वादित्यवधेयम् । एतावत्पर्यन्तेनान्योन्याभावघटितव्याप्तरत्यन्तामावरितव्याप्तेश्व ज्ञानस्य कारणतावच्छेदककोटी प्रतियोगिवैयधिकरण्यविषयतानि. घेशसाम्यव्यवस्थापननान्यान्याभावघटितव्याप्तिधानहेतुतायां ला. घवं निराकृत्य वास्तवताहशव्याप्तिशरीरलाययमपि स्वमतमाधि. त्या निराफरोति । अन्योन्याभावस्येति । सुतरां विशेषणदान- मिति। व्याप्तिशरीरे ऽपि प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यविशेषणप्रवेशा.' घश्यकत्यमित्यर्थः। अप्रेदं तत्वम्।प्रतियोगिवैयधिकरण्याचगादितदनवगाहिशानयोः पृथगेय हेतुता । अन्यलिमकायनुमितौ व्यभिचारयारणाय कारण. धैशिष्ट्यस्यावश्यं निवेशनीयतया परस्परं व्यभिचारानवकाशात् । .

·व्य- कारणताच. स्तारात । अनुमानगादाधर्याम् म च पृथकारणताकल्पनापेक्षयोक्तानुगतरूपेण हेतुनाकल्पनमु. चितमिति घाच्यम् । प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणामा- पप्रतियोगितावच्छेदफावयति ताशावच्छवकरयामाचप्रकारकं हेतु समानाधिकरणामावप्रतियोगितावादकत्ययनि तादशायरछेद- फत्वाभायप्रकारकमित्याफारफोरप्रामाण्यज्ञानयोः पृथगगाववशि- प्यनिशानुरोधन कारणतातयकल्पनाया आवश्यकत्वात् । ন মামগন্নান্ধাবান ঘানারূানাপ্লানমঘ तयेघ ततोऽनुमित्यापत्तियारणसम्भवादप्रामाण्यमानानास्कन्दिता स्वस्य निवेश एव नास्तीति वाच्यम् । अप्रामाण्यवानविशिष्टस्यापि हानस्य तदभावशायां अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टत्वन भिचारकानप्रतिवन्धकत्वात् कारणीभूताभाषप्रतियोगित्वरूपस्य प्रतिवन्धकत्यस्य किञ्चित्कालावच्छिन्नत्यधिरहण च्छेदफविशिष्टप्राक्सत्तायाः फलोपधाने तन्त्रत्वोपगमेनाप्यनि- न च व्यभिचारमदप्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्या त्यधिकरणधर्मविशित्वेन हेतुत्योपगमादेव गाप्रामाण्यग्रहवि. शिष्टज्ञानादनुमित्यापत्तिरिति चाध्यम् । अवच्छेदफताया व्यास ज्यवृत्तित्वस्य दूपितत्वात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकघदकशानत्वादे रपि तत्पर्याप्त्यधिकरणतयाप्रमाण्यादिग्रहकालेऽनुमित्यापत्तेज- लेपत्वात । एवं प्रतियोगिव्यधिकरणदेतुसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितानवच्छेदकाभाववति साध्ये ताशप्रतियोगितानवच्छेदक; प्रकारकं हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकाभावयत्ति ताशप्रतियोगितानवच्छेदकप्रकारकीमत्याकारकाप्रामाण्यग्रहकाली. नशानस्यापि उक्तव्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धकतया ततोऽनुमित्यापत्ति- धारणाय. तादृशाप्रामाण्यग्रहाभावयोः पृथक् पृथगेव निवेशनी- यतया कानुगम इति। प्रतियोगिवैयधिकरण्यविषयकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्व न विचारसहम। तथा हि प्रतियोगिवेयधिकरण्यशरीरे प्रतियोग्य. धिकरणवावच्छिन्नसामान्यभेदो निवेशयितुमशक्यः, सर्वेषामेव .यत्किञ्चिदभावीयप्रतियोग्यधिकरणतया तादृशभेदामसिद्धः संयोगसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणसामान्यमेदस्य गुणादौ प्रसिद- स्वेऽपि धूमादिरूपहेत्वधिकरणे सदसस्वात्प्रमात्मकतादशज्ञानस्य A अथ .

·व्याप्स्यनुगमप्रकरणम् । ७५३ - कचिदप्यसम्भवात्। न च तादृशज्ञानं भ्रमात्मकमेव सर्वत्रानुमितिहेतुरिति वाच्यम् । तथा सत्यव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थले प्रमात्मकपरामर्शजन्यानुमिति- विलयप्रसङ्गात् । यत्किञ्चित्प्रतियोग्यनधिकरणत्वं चाव्यावर्तफम्, स्वप्रतियोग्यधिकरणसामान्यभेदनियेशे च स्वपदस्याभावसामान्य परत्वे दर्शिताप्रसिद्धितादवस्थ्यं यत्किञ्चिदभावपरत्वे च व्यभिचा. रिस्थलेऽपि यत्किश्चिदभावीयप्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभाव. प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्यात्तत्रापि वि. शेषदर्शिनामनुमित्यापत्तिरतस्तत्तदभावीयप्रतियोग्यनधिकरणहेत्य; धिकरणवृतितत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावग्रह एव हेतुर्वा- च्यः। तत्र च तत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वानां येन केनापि रूपेणाभावग्रहस्य हेतुत्वे धूमसमानाधिकरणवाहित्वानपच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावप्रतियोगितानवच्छेदक वहित्यमित्यादिशानादप्यनु- मित्यापत्तिः, तत्तद्भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन तद्भावग्रहस्य हेतुत्वे तत्तदभावत्वेन तादृशसकलाभावानां जन्मसहस्रेणापि ज्ञानं न सम्भवतीति उपाध्यायमतदूपणग्रासः । एवं याशयारशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमतस्तादृशताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्येव सिद्धान्तलक्षणे व्याप्तिशरीरघटकतयाविवक्षितत्वात् तत्तत्प्रतियोगितापच्छेदकत्वा- नां येन केनापि रूपेण तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन वाऽभा- वज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि सुतरामुकदोपप्रसङ्ग इति । मैवम् । स्वाव. च्छकायच्छिन्नानाधिकरणत्वसम्बन्धेन हेत्यधिकरणनिष्ठप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नसामान्याभाव एव व्याप्तिघटकस्तज्मान- मेवानुमितिहेतुः स्यपदं परिचायकमात्रं न तु तदर्थस्यापि नि- वेशः, अन्यदीयावच्छेदकापच्छिन्नानाधेकरणत्यस्यान्यदीयवृत्तिनि- यामकसम्बन्धताविरहान संयोगादिनिष्ठप्रतियोगितायास्तादश- सम्बन्धेन हेत्यधिकरणवृत्तितामादायाव्याप्त्यवकाश इति न स्व. पदार्थस्य तत्तव्यक्तित्वेन तत्तत्प्रतियोगितात्येन वा निवेश इति विकल्पावसरः। अध वा हेतुमग्निष्ठभेदप्रतियोगितायच्छेदकतावच्छेदकावच्छि. प्रत्यरूपमनुगतं. प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिरूपकत्वं भेदस्याव्याप्य .

·" अनुमानगादाधर्याम् वृत्तित्वानभ्युपगन्तुमते प्रतियोगिताविशेषणं देयम्, स्वनिरूप- कानुयोगिताविशिष्टनिरुपितत्वस्वावच्छेदकविशिष्टयनुयोगिकत्वो. भयसम्बन्धेन प्रतियोगितारिशिष्टान्पत्य तुमनिष्ठाभावाधिकरण- ताविशेषण भेदस्याच्याप्यवृत्तिनामतेऽपि सम्यगिति दिक् । अथेत्यादिपूर्वपक्षे समाधत्ते । सत्यं तथापीति । प्रतियोग्यवृत्ति स्वस्यैवेत्येवकारेण प्रतियोगितावच्छेदकाचच्छिन्नाधिकरणावृत्तित्व स्प विशेषणत्यव्यवच्छेदः । तथा चात्यन्ताभाषघटितव्यातो अव- च्छेदकावच्छिन्नांशनिवेशाधिस्थागौरवमिति भावः प्रतियोगिभिन्नत्वं हेत्यधिकरणे निवेशयितुं न शक्यते अन्यो- न्याभावस्याव्याप्यत्तित्वे संयोगी द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुमति संयोगिभेवमतियोगिनः संयोगिनो भिन्नत्वस्वाक्षततया व्यासरशः क्यवारणत्वात्तस्य व्याप्यवृतित्वेऽपि तस्याव्याप्यवृत्तित्वभ्रमदशायां संयोगिभेदप्रतियोगिभिन्नत्वधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक. त्वस्य सयोगे प्रदादनुमित्यपलापापत्तश्चेत्यभिप्रेत्य प्रतियोग्यवृत्ति. स्वस्य विशेषणत्वमुक्तम्। न चैव सयोगी सत्यादित्यादावतिष्याप्त्यापत्तिरिति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमेन गुणाद्यवच्छेदेन सं योगभेदे प्रतियोगिवृत्तित्वाभावसरवात हेत्वधिकरणावच्छेदेन तद्व- सस्य विवक्षणीयतयाऽव्यातेरनवकाशात् । सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यत्तित्वं प्रागेव दूपितमित्यभिप्रायेण चेदमंत्रावधेयमित्यादिनाप्रतियोग्यवृत्तित्वघटितव्याप्तिलक्षणस्य स्व- यमेघदूपणीयत्वात् निरवच्छिन्नहेत्वधिकरणवृत्तित्वमेवाभाधाविशेषणं देय न तु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यमिति नोक्तलाघवावकाश इत्य. भिप्रेत्य लापवान्तरमाह । न चेति । न वेत्यर्थः । अत्यन्ताभावघटि. तव्यातो प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकर- ण्यस्य निवेशे सम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावमा- दायासम्भवधारणायात्यन्ताभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदक. सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य अवश्य निवेशनीयतया गौरवादिति भावः। यथाश्रुतग्रन्धानुरोधिन इत्यस्वरससूचनाय । स चात्यन्ताभाव. प्रतियोगितायामिवान्योन्याभारप्रतियोगितावच्छेदकतायामपि सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वरयेशन लाघवविरहात्। भन्यथा ·व्याप्स्यनुगमप्रकरणम् । -७५५ समवायादिना वह्नयादिमतो भेदमादायासम्भवप्रसङ्गात् । न चात्यन्ताभावघटितव्याप्तावपि प्रतियोगितावच्छेदकतायां { साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया त- दश साम्यम्,अन्यथा विपयितासम्बन्धेन वह्नित्ववज्शानात्यन्ताभाव. मादाय दोपादिति वाच्यम् । यतोऽन्योन्याभावघटितव्याप्तावपि साध्यतावच्छेदके प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्व विवक्षणीय. म्, तादृशावच्छेदकतावच्छेदकत्वं च साध्यतावच्छेदकताच. च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन विशेषणीयम् । • साध्यतावच्छेदक- विशिष्टे प्रतियोगितानवच्छेदकत्वपर्यन्तानवेशने नानाव्यक्तिसाध्य के हेतुमनिष्ठतत्तत्साध्यव्यक्तिमद्भदमादायाच्याप्तेः, अवच्छेदकरूपविशे- ए(१)ऽवच्छेदके अनवच्छेदकत्वस्याप्रामाणिकत्वत् । अन्यथा प्रति- योगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिन्यपि अप्रतियोगित्वस्य सुवच. तया इत्यन्ताभावघटितव्याप्तावपि प्रतियोगितानवच्छेदकत्वपर्यन्त. निवेशनानर्थक्यप्रसङ्गात् । अवच्छेदकतावच्छेदकतायां सम्बन्धभे- दानिवेशे गुणवद् द्रव्यत्वादित्यादो विषयितासम्बन्धेन गुणत्व. विशिष्टावच्छिन्नभेदमादायाव्याप्तः। न चैकव्यक्तिसाध्यकस्थलेऽन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकता. नवच्छेदत्वानिवेशात्तत्साध्यकानुमितिकारणतायां लाघवमक्षुण्णमे- घेति वाच्यम् । नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले एकावच्छेदकत्वांशानिये. शादत्यन्ताभावघटितव्याप्तिशानहेतुतायामपि लाघवसम्भवेन त. स्थलविशेषीयलाघवस्याकिञ्चित्करत्वात् । अथैवमपि प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशापेक्षया प्रतियोग्य- वृत्तिवनिवेशने लायवमक्षतमेव! कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाकाशाभावाभाववानात्मत्वादित्यादावव्यातिप्रसङ्गेन प्रतियोग्य. सामानाधिकरण्यं परित्यज्य निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वस्य निवेशयि. तुमशक्यत्वाद् भवता प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्यावभ्यं नि: घेशनीयत्वात् । न चात्यन्ताभावघटितव्याप्तो हेत्वधिकरणे प्रतियोग्यनाधिकरणत्यं निवेशीयं न स्वभाव तदधिकरणावृत्तित्वं तथा चान्योन्याभावविशे- (१) अयच्छेदकतानयच्छेदकापपिशिष्टे इति २ पु० पाउः ।

·प्र. ७५६ । अनुमानगादाधर्याम् पणप्रतियोग्यचित्वस्य न प्रतियोग्यनधिकरणत्यापेक्षया लघुशरी- रतेति वाच्यम् । प्रतियोग्यनधिकरणत्वमित्यत्र प्रतियोगितावच्छे. दकाचच्छिन्नानाधिकरणत्यस्यैव विवक्षणीयतया तदपेक्षया प्रति: योग्यवृत्तित्वस्य लघुत्वात् । एतन्मते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न स्वानिवेशात् । अन्योन्यामावस्याव्याप्यचित्ये वक्ष्यमाणदोषण प्र. तियोग्यतधिकरणत्वनिवेशासम्मयात् । सामानाधिकरण्यस्याव्या. प्यवृत्तित्वमभ्युपेत्य प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वस्यैचात्यन्ताभाये नि. घेशनीयत्वादिति चेन्न । अत्यन्ताभावप्रतियोगितायटिनलक्षणे स्थावच्छेदकविशिएंववृत्तित्वाभावावच्छेदकहेत्यधिकरणकत्वं तियोगितायां विशेपणं देयम् । अन्योन्याभावीयप्रतियोगि- ताघटितलक्षणे च स्वाधिकरणवृत्तित्याभावावच्छेदकहत्यधिकर. णकत्वं प्रतियोगिताविशेषणमित्येव निष्कपः । तत्र चावच्छेदक. विशिष्टांशनिवेशाधिक्यमस्वत्यन्ताभावीयप्रतियोगिताघटितव्याप्ती, तथापि चरमव्याप्ती तादृशप्रतियोगितानिरूपितसाध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेकतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकताघटक- सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावो विशेषणं साध्यतावच्छेदके, प्रथमव्याप्तौ च ताशप्रतियोगितानिरूपितलाध्यतावच्छेदकताघट- कसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभायो विशेषणम्, तत्र चरमव्याप्ती साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्वांशस्याधि-. फस्य निवशाद्विपरीतगौरवम् अच्छेदकविशिष्टांशापेक्षया एतदंशस्य गुरुत्वात्। न च प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावछिन्नत्वनिवे- शस्य भवतोप्यावश्यकत्वात अवच्छेदकत्वनिरूपितत्वांशस्यैवैतन्मते आधिक्यामिति वाच्यम् । स्थावच्छेदकविशिष्टस्य सम्बन्धतया सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशादेवोपपत्ती प्रतियोगितायां साध्यता- चच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य मयाऽनिवेशनीयत्वात् । न चैवमपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेश उभयमते पवेति वाच्यम् । नथाप्यवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्यस्य तन्मते निवे. 'शाधिक्येन लाघवानवकाशादिति दिक् । •(दी.) अपरे त्वन्योन्यासन्ताभावगर्भव्याप्योरेकतरा.

·व्याप्त्यनुगममकरणम् । ७५७ । ग्रहे ऽन्यतरज्ञानादनुमितेरानुभविकतया तदुभयज्ञानमेव हेतुः । इन्द्रियसंयोगादिवच विशिष्यैव कार्यकारणभावान व्यभिचारः। (गा० ) इन्द्रियसंयोगादिवश्चेति । यथा द्रव्यप्रत्यक्षत्वतत्समवे. तप्रत्यक्षत्वावच्छिनं प्रति इन्द्रियसंयोगत्वतत्संयुक्तसमवायत्वा: दिना सनिकर्पहेतुतायां कारणतावच्छेदकाननुगमेऽपि कार्य- तावच्छेदकाननुगमान्न व्यभिचारः । तथात्र कारणतावच्छेदका. ननुगमेऽपि तत्तद्याप्तिज्ञानाव्यवहितोत्तरोत्पन्नानुमितित्वरूपविशेष. धर्माणामेव तत्तयाप्तिज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वोपगमेन कार्यतावच्छे. दकाननुगमान्न व्यभिचार इत्यर्थः । केचित्तु अत्यन्ताभावान्योन्याभावगर्भव्यभिचारानेऽनुगमय्य तद्विरोधित्वरूपानुगतधर्मेण उभयविधव्याप्तिज्ञानहेतुतां स्वीकुर्वन्ति तेपां मतमुपन्यस्य परे दुपयन्ति । यत्त्विति । (दी०) यत्तु यदपावच्छिन्नमतियोगिताकत्वेनोपस्थितो ऽभावो धर्मिणि गृह्यमाणः साध्यवत्तावुद्धिं विरुणद्धि तद्रूपा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्यावगाहिनो ग्रहस्य विरोधित्वेन च्याप्तियुद्धयो ऽनुगमनीयाः । प्रतिवनीतश्च सा- ध्यतदत्यन्ताभावान्योन्याभावग्रहौ साध्यवचावुद्धिम् । केवला- न्वयिस्थले च भ्रमरूपस्यैव. तद्स्य कथञ्चित् मसिद्धिरिति । तचिन्त्यम् । (गा०) यदूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनोपस्थित इति । यद् पावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिष्ठविषयतानिरूपितविषयताश्रयः। घ. मिणि गृह्यमाण इति । धर्मिविषयतानिरूपितविषयताश्रयः । सा. ध्यवत्तावुद्धि विरुणद्धि । साध्यवत्ताशानप्रतिवन्धकतावच्छेदक- विषयताथयः। तथा च स्वावच्छिन्नयत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वसंसर्गावच्छिन्नयधर्मनिष्ठप्रकारतानिरूपिताया धर्मिविषयता.. निरूपिताभावविपयता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवचाशान- प्रतियन्धकतावच्छेदिका स्वावच्छिन्नतत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियो गिताकासम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मप्रकारतानिरूपिताभावकारतानि- ·अनुमानगादावर्याम् कपितसामानाधिकरणपविषयताशालिनदपिरोधियन च्यातिया. नानुगम इति पयंसिदार्थ: । प्रतियोगितायां यसमाधापच्छिन्न. त्यसभ्यधापविधनत्ययाः प्रकारतायां यानिष्टत्वतदूपनिष्ठत्य योनियशाहित्यापच्छिन्नभदपालमत्तान्छनात्यन्तामायसामाना. धिकरणयप्रदपिरोधिनी ऐतुममानाधिकरण नेदप्रतियोगितानपच्छे. दफ पहित्य ऐनुममानाधिकरणात्यन्तामावप्रतियोगितानवउदक परिमत्यमित्यानिशाना सपनुमित्यापतिः। पहिमेदादिधर्मिता. पच्छेदकफयतणदिमत्तामान प्रति तदाविधर्मितावच्छेदककसंयो- गसम्यन्धावच्छिन्नवसयभाववचाहानप्रतिवन्धफतायां वहगादिभेद- निविषयताया थपिनिवेशादुकसानास्पुनर्वहनुमानापचिरतो ध. मियिषयतानिमापिरोति । विधयस्य धर्मिनावच्दकतापर्याप्या. श्रयो यारशी धर्मस्तविशिष्टविशेष्यतानिरूपितेत्यर्थकम, धर्मिताप. च्छेदकतानात्मिफेोति तु फलिताः। प्रतिवन्धसत्य च तदभावव्या. प्यवसायानादिप्रतियन्धकताविलक्षणमुपादेयम्, मतो नातिप्रसङ्ग । पक्षधर्मवाद्यविषयफव्यापकताशानवारणाय पूर्ववत्प्रतिवन्धफताव. च्छेदिकाया पक्षविशेषणतावच्छेदकसामानाधिकरण्यविशेषणीभव. साध्यविपयतानिरूपिता साध्यतावच्छेदकविषयता तत्वमेव वि रोधित्वपदेन विवक्षणीयम् । साध्याभावपदवृत्तित्वादिधीश्च नानु- मितिहतुरतस्तदसट्टाहो न दोषाय । तादृशी च साध्यतावच्छेदक- विषयता अत्यन्ताभावघटितव्याप्यवगाहिनि परामर्श प्रतियोगि. तावच्छेदकत्वाभावस्य विशेष्यविधयां अन्योन्याभावघटितव्याप्त्य- वगाहिनि च परामर्श विशेष्यतावच्छेदकविधया विषयतैव । वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकांशे प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छे. दफत्वमेव भेदघटितव्याप्तो निविष्टमिति उभयत्रावच्छेकत्या. भावविशेष्यतया साध्यतावच्छेदकविषयतैव व्यभिचारधीप्रति. वन्धकतावच्छेदिका अत. प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतदर्शितसाध्य. तापच्छेदकविषयतावत्वेन हेतुत्वे वद्वित्वत्वादिना पदार्थान्तरेऽत्य- न्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावावगाहिभ्रमासङ्ग्रहः ताश. विषयताया साध्यतावच्छेदकीयत्वमनिवेश्य तत्सव चाभेदप्रति. योगितानवच्छेदकवह्निमत्समानाधिकरणहनुमानिति ज्ञानस्यापि सामानाधिकरण्यविशेषणविषयतानिरूपितव्यभिचारधीप्रतिवन्धक- ·व्याप्यनुगमप्रकरणम् । ७५९ . तावच्छेदकसाध्यविषयताशालित्वात्ततोऽनुमित्यापत्तिः, यहित्यत्वा- धवच्छिन्नविषयतात्वेन भ्रमविषयतासाधारणेन प्रतिवन्धकतावच्छे. दकविषयतानिवेशे च स्वरूपतो चह्नित्वाद्यवगाहिभेदप्रतियोगिता. नवच्छेदकाहिसमानाधिकरणहेतुमानिति ज्ञानासह इति दूषणम. नवकाशम् । साध्यतावच्छेदकांशेऽवच्छेदकतावच्छदकत्वाभावाव. गाहिन एव भेदघटितत्तयाप्तिज्ञानस्यानुमितिहतुतया तस्य च वह्निः. त्वत्वावच्छिन्नविपयतावत्वनियमात्ताशविषयतात्वेनैव प्रतिवन्ध- कतावच्छेदकविषयतानिवेशात् । ननु केवलान्वयिनि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नात्यन्ताभाव- स्याप्रसिद्धस्तत्सामानाधिकरण्यधीरप्रसिद्धति कथं तद्विरोधित्वे. नानुगम इत्यत आह । केवलान्वीति । भ्रमरूपस्येवेति । तद्रूपा वच्छिन्नप्रतियोगिविषयतानिरूपिताभावविषयताया एव निवेशित. त्वाद्वास्तवसाध्याभावाप्रसिद्धागप इतराभावांशे प्रतियोगितया साध्यप्रकारकस्य व्याप्तिधीप्रतिवध्यज्ञानस्य प्रसिद्धयवानुगमनिर्वाह इति भावः । तचिन्त्यमिति । अत्र यत्वतत्त्वनिवेशादननुगमो दुर्वारः। सा. ध्यवत्ताशानप्रतिवन्धकतावच्छेदकाभावविपयतात्वेन च व्यभिचा. रज्ञानीयात्यन्तान्योन्याभावविषयतयानानुगमसम्भरः, व्याभिचार- धियोऽभावांशे निर्धर्मितावच्छेदकतया तदीयाभावविषयतायाः सा. ध्यधीप्रतियन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् । साध्याभायांशे सधर्मिता. पच्छेदककं साध्याभाववन्महानसत्तिईतुरिल्याकारकज्ञान प्रति हे. तुमन्महानसनिष्ठाभाषप्रतियोगितानवच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमि. त्यादिशांनस्यापि विरोधितया भावांशे सधर्मितायच्छेदककशान.. विरोधियेनानुगमै ततोऽप्यनुमितिप्रससात् । एवं दर्शितव्यभिचारशानस्य प्रतियोगितांश साध्यतावच्छेदका. धवच्छिन्नत्वावाहित्येऽपि साध्यतावच्छेदकांश प्रतियोगितावच्छे. दकत्यागादित्वानियमात्साध्यतावच्छेदकांशे अच्छदकत्याभायन- हस्य कथं तद्विरोधिता प्राधाभावानवगाहित्वात् । मणिमन्त्रादि. न्यायेन माहाभावानवगाहिनोऽपि विरोधित्वोपगमे एकामावटित व्यातिप्रहस्याप्पभावान्तरघटितम्यभिचारधीप्रतिवन्धमत्योपगमस- म्भवारिक व्यभिधारमानानुगमेन ।

·. ७६० अनुमानगादाधर्याम् एवमुक्तानुगतरूपावच्छिन्नव्यभिचारमानसामान्यविरोधित्वं नि- यताभावघटितव्याप्तिधीविरोधितामते न कुत्रापि व्याप्तिबुद्धौ, य. त्किञ्चिद्विरोधित्वं च समृदालम्बनव्यभिचारधियमादाय घटाभाव- प्रतियोगितानपच्छेदकं वद्विन्वमिति ग्रहे महानसंवृत्तित्वविशिष्ट- बद्यभावादिसामानाधिकरण्यग्रहमादाय च हेतुसमानाधिकरण- महानसवृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकं पद्वित्वमिति ज्ञानाति- प्रसक्तमित्यादि चिन्तावीजमवसेयम् व्यभिचारमानानुगममन्तरेणापि प्रातिस्विकरूपेण व्यभिचार यमुपादाय तद्विपयकज्ञानविरोधित्वेन व्याप्तिज्ञानानुगमसम्भ वारिक व्यभिचारज्ञानानुगमेनेति पूर्वमतमेवाक्षेप्तुं समूहालम्बनशान विरोधित्वेन व्याप्तिशानमनुगमयति । साध्यतावच्छेदके इति । (दी०) साध्यतावच्छेदके साधनसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छि- नसाध्यवत्वे च साधनसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि तावच्छेदकत्वावगाही यो ग्रहस्ताद्वरोधित्वं साध्याभाचवद्वात्ति- त्वसाध्यवदन्यत्तित्वोभयावगाहिग्रहविरोधित्वादिकं बानुग- मकं वाच्यम् । प्रसिद्धिः पूर्ववत् । अधिकं हेत्वाभासे वक्ष्यमा- णरीत्या बोध्यम् । ग्रन्थस्तूपलक्षणपरो नौपाधिकत्वमात्रव्यव- छेदाय । यद्वक्ष्यति अनौपाधिकत्वं तु तल्लक्षणमित्तीति वदन्ति । (मा.) तद्विधित्वमिति । तादृशग्रहसामान्यविरोधित्वमित्य- थः । तेन घटाभाषप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहिसमूहालम्वनव्य. भिचारशानविरोधितामादाय नातिप्रसङ्गः । अत्यन्ताभावादिधटि- तव्यापकताज्ञानस्य साध्याभावपत्तित्वादिरूपव्यभिचारशानविरो. धित्त्वे साधनर्मिकताशव्यभिवारद्वयग्रहविरोधित्वरूपलघुधर्मेणे. वासुगम उचित इत्याशयेनाह । साध्याभावेति ! पूर्ववदिति । भ्रममादायेर्थः। ननु साध्याभाववदवृत्तिधूमत्वावच्छिन्नहेतुफस्थले प्रेकृतहेतुता- वच्छेदकावच्छिन्नधर्मिमानाहार्यव्याभिचारग्रहप्रतिवन्धकाप्रसिद्धिरि त्यत आह । अधिकमिति । तत्रापि एकदेशविषयकशानविरोधि.

·व्याप्यनुगमप्रकरणम् । ७६० ता निवेशनीयेति भावः। न चात्यन्ताभावघटितव्याप्तिानस्यापि हेतुत्येऽन्योन्यामाषण- भवेति मूलविरोध इत्यत थाह । प्रन्यस्विति । उपलक्षणपरः । मजहत्स्वार्थलक्षणयाऽत्यन्तान्योन्याभावगर्भव्यापकताघटितव्याप्ति. द्वयसाधारणरूपावच्छिन्नपर इत्यर्थः। नन्वेवं व्यवच्छेद्याप्रसिद्धिरत माह । मनीपाधिकत्वनि । मा- प्रपदेनात्यन्ताभावगर्मव्याप्त्यव्यवच्छेदलाभः । अभानिममूलस्वरस: माह । यक्ष्यतीति । अत्यन्ताभावगर्भव्याप्तेरनुमित्यहेतुत्वेऽनौपाधि कत्वत्तस्यापि अनुमित्यापयिकव्याप्त्यनुमापफरथमभिदभ्यादिति भावः। व्यभिचारस्योपाधेश्चाभासत्यानाभासत्वप्रयोजकविशेषदर्शन परमूलस्य समुदिततात्पर्यार्थमधृत्यूष व्याचष्टे । व्यभिचाराशा- नस्पत्यादिना। (दी० ) व्यभिचाराज्ञानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वाद् व्याप्ति; ग्रहप्रतिबन्धकग्रहविषयत्वेन व्यभिचारस्याभासत्वम् । 'सोपा- वित्वज्ञानं तु न साक्षायाप्तिधीविरोधि विरोध्यविपयफत्वात् , किंतु व्यभिचारधीद्वारा । वक्ष्यते चानुमितेस्तत्कारणानस्य साक्षाद्विरोधिन एवामासत्वम् । निरूपाधित्वस्य शानं तु न व्या- विधीहेतुः, मानाभावात् । क्यालेऽप्युपाधेराभासत्वायोगाचेति । (गा०) व्यभिचारामानस्य । व्यभिचारतानविरहस्याव्याप्तिधी. हेतुत्वादिति । विरोधिविषयकशानाभावतयेत्यादिः । साभ्यधर्मिक- साधनाव्यापफव्याप्यत्यमानस्य तद्धर्मिकसाधनव्यापकतासानसमा. नधर्मिफतया मूलोकमुपाधिमानाप्रतियन्धमत्वदी भिन्नधर्मिकत्वं सुपरिहरमतो वीजान्तरमाह !' विरोध् यविषयकवादिति । प्राया. भावत्वादिविशिष्टाविषयकत्यादित्यर्थः। साक्षादविरोधित्वेऽपि विरो- धितामात्रेणैव न फथमाभासतेत्यस माह । पक्ष्यते चेति । साक्षा. विरोधिन एयेति । कारणीभूताभावप्रतियोगिशानपिपयस्यैवेत्यर्थः । अनुमितिप्रयोजकमानविरोधित्वेन देवाभासतेत्यभिमानमूला.

·७६२१ अनुपानगादापर्याम् माशको निराफर्नु मूलझताऽनोपाधिफत्वमानस्य व्याप्तिशानातु स्वमा तदनुस्दस्त हेतुमाह । नियाधीत्यादिना । तद्धतु . मभ्युपेत्यापि स्वयमभिमान निरााण समाधत्ते तथापीत। भाभासत्यायोगादिति । प्रयोजकशान साक्षाद्विरोधित्वेऽपि जनपा नेऽतयात्यात्, जनमशान साक्षाद्विराचिन एघामासत्वादिति भाव । मुहै। परमुग्मनिरीक्षकनयेति । अनुमितो ततुशाने पा सा क्षादविरातियत्यर्थ । सिरसाधनादिति । सिद्धे सिपाधयिषा रूपपक्षताधिवटनद्वारपानुमितिपिरोधितान तुस्त इनि मतमाल म्वेदमभिहित तस्य स्वनोऽनुमितिविरोधित्वे परमुसनिरीक्षावा सम्भवेन शान्तताविरहादाधनन्य तु स्फुटतरमतदभिधास्यति । अन्योन्यानावस्याव्याप्यत्तिये मणिकारोतव्यातिपय दूपाय तुमुपक्रमते । इद पुनरिति । (दी० ) इदं पुनरिहावधेयम् । यदत्योन्याभावस्याव्या- पतित्वे प्रतियोग्यत्तित्त विविशे पितत टिनलक्षणस्य संयोगा- दिसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः ।' संयोग्य-योन्यामावस्य केवलान्वयित्वात् । ( गा.) प्रतियाग्य चित्वधिशापेततहाटेतति । प्रतियोग्यवृत्ति त्यविशेपितान्यान्याभावघटिनेत्यर्थ । केरलान्वयित्वादिति । प्रति- योगि पपि वृत्तलक्षणाघटकत्यादिति शेष । इद'च सयागिभेदप्रति- योगिताया, अयाप्यवृत्तिवाभिमानेन ।, घस्तुतस्तु प्रतियोगिताया. प्रतियोगिस्वरूपत्वे व्याप्यवृत्तित्वासम्भवात् अतिरिक्तत्वेऽपि च तस्यास्तथात्वे मानाभावात । मूले न सयोगीति प्रतीतिपन्नाय सयो गिभेदप्रतियोगीति प्रतीतेरानुभावकत्वविरहात् । प्रतियोगितावच्छ दकरूपत्वेऽपि सयोगादिसणया अपि तस्या प्रतियोगित्वेना(१) व्याप्यत्तित्वे मानाभायात् । एव च स्वप्रतियोगितात्वविशिष्टाव- च्छिन्नमिन्नत्यधिकरणनिष्ठभेदघटिवलक्षण सम्यगेव । न चैवमपि स्यत्वाननुगमो दुर्यार एयति वाच्यम् । हेतुमन्नि (१) प्रतियोगितात्नति साधु ।

·N . व्याप्यनुगमप्रकरणम् । ७६३ ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकभेदप्रतियोगितानपच्छेदकत्वस्यैव साध्यः घत्वे निवेशनीयत्यादित्यवधेपम् । (दी०) अथ व्याप्यत्तिसाध्यके व्यापकसाध्यसामा- नाधिकरण्यमेव व्याप्तिः । अव्पाप्यत्तिसंयोगादिसाध्यके तु स्वव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नमतियोगिताकासन्ताभावेन ता. शरूपविशिष्टावच्छिन्नपतियोगिताकान्योन्याभावेन , वा' सम- मसामानाधिकरण्यमिति चेत् ? स्मृतिसंस्कारजन्यज्ञानविषय- वादिकेवलान्धपिसाध्यकपु का गतिः ।। (गा०) सव्यापयति । अत्र व्यापकता प्रतियाग्यवृत्तित्वाविशेषि- तान्योन्याभावघाटव योध्या अता नोकदोपः । स्वव्यापकनावच्छ. दकाते । स्व साध्यम्, व्यापक सापि पूर्ववत् सयोगादिव्यावृत्ता, अत. स्लयोगादेव्यत्वादेर्वा यत्र सापता तत्रत्यसतो सयोगत्वाचाच्छ- नाभान'संयोगत्वावच्छिन्ननगदन च सामानाधिकरण्यापि नाच्या. प्ति । व्याप्यवृत्तितापच्छदकद्रव्यवत्वादेरेव साध्यव्याकतावच्छेद कतया तवच्छिन्नामावादिना हता सामानाधिकरण्यावरहात् । यत्र द्रव्यत्याच्छिमस्य सोगन माध्यता तनैव च सम्बन्धेन फस्यचिद्ध तुता तन साध्यव्यापकतावच्छेदभावच्छिनामाधवति हेतुनावच्छेद कसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्धादपि न क्षति । स्वाधिकरणादृचितादशा भावकत्वस्य विपक्षणीय वात, मत. सयोगी गुणकर्मान्यत्वे सनि सत्त्वादित्यादावपि नाव्याप्तिः । विशिष्टस्यानतिरिक्ततया वि. शिप्टेंऽप्रि' हेतो 'व्यत्वाभारासामानाधिकरण्यस्य दुर्घटत्वेऽपि द्रत्वाद्यभावे विशिष्टोत्वसामानाधिकरण्यस्थामतत्वात् । अन्याप्यवृत्तिफेघलान्यपिसाव्यके प्रतियोगिवेयधिकरण्यावटि तसाध्यव्यापकतावच्छेदक व्याप्पत्तितावच्छदक केवलान्वयिता वच्छदकरूपमा तदाच्छिन्नाभायादेवाप्रसिद्धिरित्याह । स्मृतीति । स्योगामायादिसायके गुणत्वादो व्याप्यवृत्तिसाध्यस्थलोकस्व- व्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपन्याप्तरक्षमत्याद् दन्यत्वादिरूपहे. तुधिशेषानुसरणपंसद इति यादृशसापकहेनुमात्र पाव्याधिस्ताह- शस्मृतिविषयत्वरूपसायकानुसरणम् स्मृतिविषयन्यादेः स्मृति- .

·-- છે अनुमानगादार्याम् विषयवस्तुन्येव स्वविषयफस्मरणामायदेशांयच्छेदनामाय सस्वातं कालिकमव्याप्यवृत्तित्वम् । ईश्वरज्ञानविपयत्वस्य च्याप्यवृत्सितयां शानविषयतात्वेन ज्ञान विषयत्वाभावों, न कापीति तदुपेक्ष्य स्मृति- विषयत्वत्वेन साध्यत्वमनुमृतम् ।। IITERATE ननु विश्वेपी, स्मृतिषिपयत्वमप्रामाणिकम्, सामान्यलक्षणप्रत्या- सत्त्या विश्वविपयफानुभवसम्मवेऽपि स्मृतम्रोधकाधीनतयोद्वोध कस्य च फलोग्नेयतया यारशवस्तुस्मृतौ प्रमाणान्तरविरहस्तत्रो. बोधकस्याप्रामाणिकत्वेन स्मृतिविपर्यतायां अपि तथात्वात् । तथा च स्मृतिविषयत्वस्य न केवलान्वयितेत्याशयेन, संस्कारविषयत्वा- नुधावनम् । ननु पत्र स्मृतेरप्रामाणिकता तत्र संस्कारोऽप्यप्रामाणिफस्तस्य फलैकप्रमाणकत्वात् । न च तद्विषयकस्मृतेरप्रामाणिकत्वेऽपि तद्वि- पयकानुभवधीटतसामग्री. तद्विपयफसंस्कारे प्रमाणमिति वाच्यम् । संस्कारे प्रमाणान्तरविरहे ताशसामग्या एवाकल्पनादित्यनुश- येन जन्यज्ञान विषयत्वेति । (दी) अथ स्वाविकरणीभूतपत्किश्चिद्यक्तित्तिधर्मान- वच्छिन्नमतियोगिताकान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्य- ववकत्वम्, यद्धर्मविशिष्टयत्किश्चिदधिकरणत्तिधर्मानवच्छिन्न- प्रतियोगिताकान्योन्याभावप्रतियोगिवानवच्छेदकंसाध्यवत्वक- त्वे सति तद्धर्मविशिष्टत्वं वा सेति चेत् ? अब किं यथा कथचि- सम्बन्धन तदधिकरणकृत्तित्वं विवक्षितं साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धेन का? आये गुणः स्पन्दत्वादित्यत्राविव्याप्तिः, गुण- 'स्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन स्पन्दवृत्तिया तद्वत्वस्य स्पन्दनिष्ठ- तादृशान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । द्वितीये समवा- येन जातेः साध्यत्वे मेयत्वादावतिव्याप्तिः, जातिमन्मेयव्यक्तिनि- ताशान्योन्याभावप्रतियोगिताया जातिमत्त्वेनानेवच्छेदाजा. - तिशून्यमेयव्यक्तौ समवायेन वर्तमानस्यापसिद्धत्वात् ।

·व्याप्यनुगमप्रकरणम् । ७६५ । (गा० ) स्वाधेि करणेति । इदं संयोगि द्रव्यत्वादित्यादी हेतुम निष्ठस्य संयोगाचवच्छिन्नान्योन्याभावस्य नावधिकरणयकि- श्चिधातवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं यतः संयोगवत्यादि. रूपतत्तत्प्रतियोगितापच्छेदकस्य सकलहेत्वधिकरण सत्वेन तारशं न किञ्चित्वधिकरणं यदृत्तिधर्मानवच्छिन्ना तदीपप्रतियोगिता स्या- दिति लक्षणसमन्वयः । संयोगि सत्त्वादित्यादी हेत्यधिकरणगुणा- दिव्यक्तिचिधर्मानपच्छिन्नैव साध्यवत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितेति नातिप्रसङ्गः । तत्रैव साध्यवत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितायां द्रव्यादि- घृत्तिधर्मावच्छिन्नायां न हेत्वधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वसामान्या- भाव इत्यतिव्याप्तेारणाय यत्किञ्चिदिति । स्वपदं हेतुतावच्छे. दकविशिष्टपरम्, अतो न द्रव्यं विशिष्टसरवादित्यादीवव्याप्तिः । यादशधर्मस्य हेत्वधिकरणवृत्तित्वं तादृशधर्मपर्याप्तावच्छेदफता. कान्यत्वं प्रतियोगितायां विशेषणीयमतो विशिष्टसत्तावान् जाते. रियादी विशिष्टसत्तावद्भेदस्य प्रतियोगिताया गुणादिवृतिसत्ता. घच्छिन्नाया थपि सत्चात्वविशिएपर्याप्तावच्छेदकताकान्यत्या- घातिव्याप्तिः। अत्र च ताशधीनवच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यवरया फत्वमेव विवक्षितम्, अन्यथा प्रतियोगिताया द्विधा निवेशनान्यो- न्याभावस्य चाधिकस्य निवेशेन गौरवादित्यवधेयम् । तारशप्रति. योगितानवच्छेदकसाध्यवत्वकत्वं च ताशप्रतियोगितानपच्छेदक यत्साध्यतावच्छेदकविशिष्टं तत्सामानाधिकरण्यम् । एवं च विशिष्ट- सत्तावद्व्यनिष्ठधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकगुणत्वादियि. शिष्टसामानाधिकरण्यरूपन्याप्त्युपलक्षितसत्तावत्ताशानात् कर्मादी गुणाधनुमित्यापत्तिरतस्तारशसामानाधिकरण्यसहितहेतुतावच्छे. दफस्य व्याप्तित्वमाह । तद्धर्मेति । हेतुतावच्छेदकविशिष्टवैशि- प्ट्यशानमनुमितिहेतुरिति सुचनाय तर्चमविशिष्टत्वमित्यत्र वि. शिष्टपदोपादानम् । सामानाधिकरण्यस्य विशेषणत्वासम्भवन्ध प्रागेव दर्शितः । स्वरूपसम्बन्धन । कालिकसम्बन्धन । त्यस्य । गुणत्ययस्य । तारशान्योन्याभायेति । यत्किधि- स्पन्दपत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताफघटादिमदन्योन्याभावेत्यर्थः । अप घातिच्यातियापकतालक्षणस्य न तु सामानाधिकरण्वयटि- ·7 है .. ७६६ अनुमानगादाधाम् तव्यामिलक्षणस्य तस्यातिव्याप्तिश्च एतत्स्यन्दभिः स्पन्दत्वा- दित्यादी धांध्या | जातिमन्मयन्यक्तिनिष्ठत्यनंन ताशव्यक्ति पृत्तिधर्मानयच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यरूपं ताशयं पटाद्यन्योन्याभाव: स्य सम्पादितम् । । ननु जातिमभेद एव न कथं ताश इत्यत आह । जातिशू. न्येति । अप्रसिद्धिरिति । तथा च हेत्यधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्ति पदेना जातिशून्यस्योपादानासम्भवानातिमद्भेदो न इत्यधिकरगी भूतयत्किञ्चिद्यक्तिवृत्तिधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताक इत्यर्थः। (दी०) एतेन ग्रहो व्याख्यातः । एवं तथाले अत्यन्ता- । भावगर्भमपि दुर्वचम् । तथा हि; प्रतियोग्यनधिकरणीभूत- हेत्वधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावत्यादिकमन्यापक्रमेव संयोगादि- साध्यकद्रव्यत्वादी, साधिकरणीभूतयत्किंश्चिव्यत्यत्तिपतियो- गिकात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छकसाव्यतावच्छेदकावच्छि नसमानापिकरणहेतुत्व मिसत्रापि पूर्वपद् गुणः . स्पन्दत्वा ज्जातिमान् मेयत्वादियत्रातिव्याप्तिः । एवं स्वमतियोगिनिष्ठा 'धेयत्वानिरूपकत्वधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावमतियोगितानवच्छेद- कमायतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणहेतुतमित्यत्रापि उ. त्पत्तिकालावच्छेदेन जन्याना द्रव्याणामजन्यानां च मलया- चच्छदेन वा संगोगनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वोपगमे संयोगसाध्यक- 'द्रव्यत्वे कालपरिमाणे 'वा' हेतावाप्तिरिति कृतं पल्लवितेन । (गा०) एतेनेति । ग्राहव्याशेरप्रसङ्गातिप्रसङ्गकथनेनेत्यर्थः । ग्रहः । अनुमितिजेनकीभूतोऽग्रह । व्याख्यातः । अप्रसातिप्रसङ्गग्रस्ततया व्याख्यात.। तथात्वे। भेदस्याव्याप्यवृत्तिये । अव्यापकमेवेति, द्रव्य. स्थाप्युत्पसिकालावच्छेदन सयोगामावप्रतियोगिसयोगवद्दवत्तया सयोगाभावस्यापि प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तित्वादिति भाय.। यत्किञ्चित्यवृत्तिप्रतियोगिति । यत्किञ्चियायवृत्तिप्र. तियोगिसामान्यफेत्यर्थः । यत्किञ्चिद्यक्तित्यप्रतियोगिकसि यावत् । - .

·. अनुमानगादावर्याम् । मानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावपतियोगितावच्छेदकत्व व्यापकसाध्यसमानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वकत्वं वा । स्वसमानाधिकरणाः सर्वे यद्धर्मात्र, च्छिनसमानाधिकरणास्तद्धर्मावलीढसामानाधिकरण्यम् । सा. ध्यसामानाधिकरण्याभावव्यापकतावच्छेदकस्वसामानाधिकरण्य- सामान्याभावत्वकरी वा व्याप्तिः । अत्र व साध्यताव.. च्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिकरणं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणं तद्वचिद्वयं च एकेन सम्बन्धेन विशेषणताविशे- पण वा चोध्यमिति॥ (गा०)प्रथमं यावत्साध्यव्यापकतायच्छेदकव्यापकतापच्छेदक कत्वरूपाध्याप्तिमुक्त्या पच्छेदकत्वाभापतयाप्रवेशेन लघीयसी या. पत्स्वव्यापकतानवच्छेदकसाध्यव्यापकनानपच्छेदकत्वको तामुक- धान् । न च समानाधिकरणेत्यादिना संवन्धभेदनिवन्धनदोषवारणाय प्रथमे व्यापकताव द्वितीये चाव्यापकताद्वयं एकसम्बन्धन निवे. शितं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन तन्निवेश या संयोगेन साध्यता तत्र तेन सम्बन्धेन व्यापकताया, अप्रसिधापत्तेः । द्वितीये च तेन सम्बन्धन यस्तुमात्रस्यैव साध्ययापकतया ताशयभिचारिण्यति प्रसङ्गादिना तान्नवेशः स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद. फत्वप्रविष्टसामानाधिकरण्यांशमात्रस्य व्याप्यव्यापकभावनिवेशेने. वोपपत्ती तावदूरपर्यन्तनिवेशनमफलमित्याशयेनाह । स्थसमाना. धिकरणा इति । स्वसामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकसाध्यता- चच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यत्वकत्यमित्यर्थः । सामाना. धिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तित्यानुपगमान तस्य व्यापकतानुपपत्तिः । एतत्कपेऽपि साध्यसामानाधिकरण्याव्याप्यवृत्तित्यभ्रमनायां तत्र व्यापकताग्रहासम्मपात् अनुमित्यनुपपात्तमालोच्य लक्षगान्तरमाई। साध्यति । अत्र साध्यसामानाधिकरण्याभावयति हेतुसामाना. धिकरपामावस्याव्याप्यवृत्तित्वभ्रमस्तादशहेतुसामानाधिकरण्य- भ्रमपर्यवसितस्तत्सत्य चानुमितिरनुभवविरुद्धव हेतोः साध्याभाव- सामानाधिकरण्यनषत् . साध्यविरोधिसामानाधिकरप्रयग्रहस्यापि ·व्याप्यनुगमप्रकरणम् । अनुमितिविरोधित्वादिति तादृशभ्रमकाले हेतुसामानाधिकरण्या. मावत्ये साध्यमामानाधिकरण्याभावव्यापफतावच्छेदकताया दुर्गह. स्वेऽपि न क्षतिः । व्यापकतावच्छेदकत्वमप्रात्यन्ताभावप्रतियोगिता. नवच्छेदकत्वगर्भ न तु भेदप्रतियोगितावच्छेदकतानयच्छेदकत्वगर्भ तथा सति धर्मिणि तत्समानाधिकरणभंदप्रतियोगितानयच्छेदक- स्वरूपव्यापकत्वनिवेशेनैव सामवस्य धर्म व्यापकनायव्छेदकत्यप. यन्तनिवेशविरोधादिति दिए । इति अनुमानगादाधयों व्याप्यनुगमप्रकरणम् ॥

·अनुमानगादार्याम् । मानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगिताबोदकरमा व्यापकसाध्यसमानाधिकरणतत्सम्बन्धावछिन्नाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वकत्वं वा । स्वसमानाधिकरणाः सर्वे यदर्माव- च्छिन्नसमानाधिकरणास्तद्धर्मावलौदसापानाधिकरण्यम् । मा. ध्यसामानाधिकरण्याभावव्यापकतावच्छेदकस्वसामानाधिकरण्य. सामान्याभावत्वावं चा व्याप्तिः । अत्र च साध्यताव. च्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिकरणं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधिकरणं तद्वचिद्वयं च एकेन सम्बन्धेन विशेषणवाविशे. पण वा वोध्यमिति ।। (गा०)प्रथमं यावत्साध्यव्यापकतापच्छेदकव्यापकतावच्छेदक. फत्वरूप व्याप्तिमुक्त्वा पच्छेदकत्वाभावयाप्रवेशेन लघीयसी या चस्वव्यापकतानवच्छेदकसाध्यव्यापकतानवच्छेदकत्वरूपा तामुक्त घान् । न च समानाधिकरणेत्यादिना संवन्धमेदनिवन्धनदोषवारणाय प्रथमे व्यापकताद्वयं द्वितीये चायापकताइयं एकसम्यन्धन निवे. शितं साध्यतावच्छेदसम्बन्धेन तनिवेश पत्र संयोगेन साध्यता तत्र तेन सम्बन्धेन व्यापकताया, अप्रसिधापत्तेः । द्वितीये च तेन सम्पन्धन यस्तुमात्रस्यैव साध्यव्यापकतया तादृशम्यभिचारिण्यति. प्रसङ्गादिना तानवेशः स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद- करवप्रविएसामानाधिकरण्यांशमात्रस्य व्याप्यव्यापकभावनिवेशेने- वोपपत्ती तावदूरपर्यन्तनिवेशनमफलमित्याशयेनाह । स्वसमाना. धिकरणा इति । स्वसामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकसाध्यता. चच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यत्वकत्वमित्यर्थः । सामाना. धिकरपयस्यास्याप्यवृत्तित्यानुरागमान्न तस्य ब्यापकतानुपरत्तिः । पतत्कल्पेऽपि साध्यामानाधिकरण्याव्या प्रवृत्ति वनमव्यायां तत्र व्यापकतामहासम्मघात् अनुमित्यनुपपत्तिमालोच्य लक्षणान्तरमाई। साध्यति । यत्र साध्यसामानाधिकरण्याभावधति हेतुसामाना. धिकरण्भावस्याध्याप्यवृत्तित्वभ्रमस्तादृशहेतुसामानाधिकरण्य- नमपर्यचसितस्तत्स चानुमितिरनुभवविरुद्धव हेतोः साध्याभाव सामानाधिकरण्यासहपत् , साध्यपिराधिसामानाधिकरण्यग्रहस्यापि ·व्याप्यनुगमप्रकरणम् । धनुमितिविरोधित्वादिति तादृशनमकाले हेतुसामानाधिकरपया. भावत्व साध्यसामानाधिकरण्याभावव्यापकतावच्छेदकताया दुग्रह- स्वपिन क्षतिः । व्यापकतावच्छेदकत्यमत्रात्यन्ताभावप्रतियोगिता. नयच्छेदकत्वगर्म न तु भेदप्रतियोगितावच्छेदकतानयच्छेदकस्यगर्भ तथा सति धर्मिणि तत्समानाधिकरणभंदप्रतियोगितानयच्छेदक- स्वरूपव्यापकत्यनिवेशेनैव सामवस्ये धर्म व्यापकतावच्छेदकत्यप. यन्तनिषेशविरोधादिति दिझ् ॥ इति भनुमानगादाधों व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् ॥

·अथ सामान्यलक्षणाप्रकरणम्। (चि०) व्याप्तिग्रहश्च सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्या, सकलधुमादिविपथकः । कथमन्यथा पर्वतीयधृमे व्या- प्स्यग्रहे तस्मादनुमितिः १.सा चेन्द्रियसम्बद्धविशेषण- ता, अतिरिक्तव वा । तदिशेयकप्रत्यक्षेतदिन्द्रिय सन्निकर्पस्य हेतुत्वेनानागतादौ संयोगादेरभावादिति वदन्ति । तदपरे न मन्यन्ते । (दी०) प्रसङ्गान सामान्यलक्षणां व्यवस्थापयितुमाह । व्याप्तिग्रहश्चेति । केचित्तु समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिरिति पक्षे पर्वतीयधूमे वद्विव्याप्तिविशिष्टधीन पर्वतीयवाह्नव्याप्तिग्रह विना, स च न सामान्यलक्षणां विनवि कथितव्याप्तिविशिष्टे- सादिलक्षणोपोद्धातोऽपीसाहुः । (गा०)व्याप्तिग्रहश्चेत्यादिमूलेन व्यांसिग्रहस्य सफलधुमविषयक तायाः पर्वतीयधूमशानजन्यानुमित्यन्यथानुपपत्या व्यवस्थापन कुत्रोपयोगीत्याकाहायां तस्य सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिव्यवस्थापनो- पयोगितां सामान्यलक्षणमत्यासत्तिनिरूपणप्रयोजकसति' च दर्श- । यति । प्रसङ्गादिति । सामान्यप्रत्यासत्या सर्वोपसंहारादित्यादिना ग्रन्थेनाशक्षिततया इदानीं स्मृतत्वादित्यर्थः । सामान्यलक्षणा- मिति । प्रत्यासत्तिमिति शेषः । व्यवस्थापयितुम् । प्रमाणवच्या निरूपयितुम् । व्याप्तिपश्चेत्याधभिधानं चाकाहोत्थापनेन सामान्य प्रत्यासतिव्यवस्थापनोपयोगीति ध्येयम । यद्यपि सामान्य लक्षणप्रत्यासचिं विनानुपपद्यमानं व्याप्ति. ग्रहस्य , सकलधूमादिविषयकत्यमेव तत्प्रत्यासत्तित्ये मानमिति व्याप्तिमहश सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या सफलधूमविषयक इति. .

·७७२ अनुमानगादाधर्याम् याफ्यमय तत्मत्यासत्तिव्यवस्थापकमिति व्ययस्थापयतीत्येय वस्तुं युक्तं तथापि धितमा सफलधूमविषयावं युक्तिमन्तरेणा धारयितुं न शक्यते, फथमन्यत्यादिना वक्ष्यमाणा च युतिः पूर्वपक्षिणा दूपयिष्यते, - उच्यते इत्यादिप्रन्धेन व्यभिचारसंश. यान्यथानुपतिकनमेव तायस्थापकमिति युक्त्या तस्मिन् सा- धित एव तदन्यथानुपपत्या प्रत्यासतिव्यवस्थितिनियंदतीति व्यय स्थापपितुमित्युतम्। मूले सफलधूमविश्यक इत्यस्य धूमनिष्ठसकलव्याप्तिविषयक'' इत्यर्थः । पूर्व पर्वतीयधूमग्रहेऽपि तनिष्टव्याप्यग्रहे तत्र व्याप्त्यवगा. प्रिमाया 'अयाधितच्याफ्युपनायफविरहेणासम्भवात् । तनि- व्याप्तिग्रहे पूर्वं तदापि लोकिकसनिकपीदियलाचस्मिन् भास. माने उपनायकसयन तत्र व्याप्त्युपनीतभानसम्भवात सकलधूम. विपयकत्यस्याकिञ्चित्करत्वात् उपोद्धातसनत्या सामान्य प्रत्यासचि- व्यवस्थापनमिति वदतां मतमाह दीधिती! फेचित्यिति । सफल- धूमसाधारणफव्यातिमते विनापि सामान्य प्रत्यासति विशिष्टपरा- मनिर्वाहत्याग्रे वाच्यत्वात् समानाधिकरणयोरेवेति । पक्षे । मत । व्यातिविशिष्टधीः । व्याप्तिममालक्षणोपोद्धातः ।, लक्षणघटक- स्यानुमितिकारणतायां व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यनिश्चयत्यावच्छिन्नत्य. स्योपपादकत्वं सामान्यप्रत्यासत्तेरिति शेषः । अनुमितिपूर्व नि- यमतो विशिष्टपयम निर्वाहे तत्वनानुमितिहेतुनाया व्यभिचारा. दिनासम्भवाद् गृहामाणव्याप्त्यवच्छेदकताकधर्मप्रकाररुपक्षधर्म- ताज्ञानत्वेनैवानुमितिहेतुताया अगत्या वाच्यत्वादिति भाव: अपिना प्रसङ्गसम्भवोऽपि दर्शितः ।। , पफव्यक्तिहेतुकस्थले विशिष्टपरामर्शत्वेनः हेतुताया । नि- प्रत्यूहत्वात्तादृशकारणतादितमेव । जातिधरितलक्षणं निर्दोप- मिति न फथितलक्षणोपोद्धाताचलर इत्यस्वरससूचनाय चिचिति लक्षणानुपपादकत्वेऽपि सामान्यलक्षणानुपगमे विशिष्टपरामर्शत्येन हेतुत्वानुपपत्ती व्याप्यतावच्छेदकानवगा. हिशाब्दपरामशीदनुमित्यनुपपत्त्या दर्शितज्ञानन्यसाधारणरूपेण च हेतुत्यासम्भवाद् धूमादिज्ञानस्य प्रामाण्यमेव नोपपद्यते इत्यनुमान- प्रामाण्योपोद्धांतो ऽव्याहत एव।। - 1 -- ·सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । ७७३ न च नानाव्यक्तिकहेतुशानस्यानुमितिहेतुत्यासम्भवेऽपि एक, ध्यक्तिकहेतुज्ञानस्य तथात्यसम्भवात्तत्रैवानुमानप्रामाण्य निरावाध:. मिति न तदुग्पादकत्वमणि सामान्यप्रत्यासत्तेरिनि घाच्यम् ! धूमादिदर्शनानन्तरमनुमित्यसम्भवे तत्र यथा प्रवर्तकज्ञाननिर्वा- हस्तथैव सर्वत्र तन्निर्वाणानुमितेरेव विलोपापत्त्या अनुमानमामा- पयानिर्वाहात् । एवं व्यातिविशिष्रेत्यादिलक्षणवाक्यस्य चह्नि- व्यापधूमवत्पर्वतनिश्चयत्वावच्छिनकारणताघटितलक्षणपरत्वे तदु- पोद्धातोपि दुर्वार एवेति ध्येयम् । विकल्पेन प्रन्यासत्तितया स्वीकार्यस्य शायमानसामान्यस्य सामान्यज्ञानस्य च सामान्यलक्षणपदार्थत्यं व्युत्पादयति । अत्र चति। (दी०). अत्र च सामान्य लक्षणं स्वरूपं यस्या इत्य सामान्यमेव प्रत्यामत्तिः । सामान्य लक्षणं निरूपकं यस्या इत्यर्थे तु तज्ज्ञानम् । तत्राद्यमाह । सा चेन्द्रियति । इन्द्रियेण सम्बदं धृमादि तस्य विशेषणं तद्विशेष्यकतानकारीभूतो धूमत्वादिरित्यर्थः । विशेपणतेत्यत्र भावार्थो न विवक्षितः । तत्र विशेषणतं यस्या इति बहुव्रीहिर्वा । सम्बद्धपदस्यैव वा परम्परासम्बद्धस्तत्सम्बद्धविशेष्यकज्ञानमारोऽवः । तथा च सेव विशेपणतेत्यर्थः। (गा) तज्ज्ञानमिति । सामान्यज्ञानमित्यर्थः । विषयनिरूप्यत्वादिति भार: चन्द्रिय सम्बविशेषण नेति प्रन्यस्य सामान्यलक्षणाया इन्द्रियसम्बद्धविशेषणतारूपा- भावनाहकात्यामत्यन्तर्भाचपरत्वं न सम्भवति इन्द्रि सम्परानुः योगिकविशेषणताया अभावग्राहकत्वात् प्रहते चन्दियसम्बद्धनम स्वादिप्रतियोगिकविशेषणतायास्तवैशिष्ट्यरूपाया यापशूमादिप्र. त्यासमाया यावद्ध्मादिमासफतायाः स्वीकरणीयत्वात्, शमसा- भ्यस्याकिञ्चित्करस्यात् । न चन्द्रियसम्बद्धानुयोगिकमामान्यनिम्नपिनरिशेपणतय सा. मान्याधयाणां प्रत्यासत्तिारति प्रत्यासत्यारेकविधत्यमिति वा. च्यम् । अभाव प्राधप्रतियोगिफविशेषणताया अन च प्राधनिष्ठधू. ज्ञानस्य सा .

·. अनुपानगादाधर्याम् मत्वादिप्रतियोगिकविशेषणताया ग्राहकत्वेन विशेषात् । सम्बन्ध. • मात्रस्य विशेषणतापदायत्वे इन्द्रियसम्बद्धानुयोगिककालिकसम्ब. न्धस्याप्यभावग्राहकतोपपत्तेः। अभावीयविलक्षणसम्बन्धपरत्वे प्रक. 'तासदहात् । पतन इन्दियसम्वद्धसामान्ये धर्मिणो विशेपणतासामान्यलक्ष. त्यपि परास्तम् । अत इन्द्रियसम्बद्धयिशेषणतापदं शायमानसाः मान्यपरतया व्याचिकीर्षुराह । तत्राद्यमिति । विशेषणपदस्य वै. शिष्ट्यप्रतियोग्यर्थकत्वे दोपस्य वाच्यतया तदर्थमाह । तद्विशे- प्यकेति । तनिष्ठविशेप्यतानिरूपितज्ञानप्रकारताधय इत्यर्थः। ते. नेन्द्रियसम्बद्धांशेऽन्यप्रकारकात्तदसम्बद्धांशे धूमत्वप्रकारकाद् धूम- कालीनोऽयमित्यादिज्ञानान्न यावधूमादिग्रहप्रसङ्गः। ननु विशेषणपदोत्तरभावप्रत्ययलभ्यसकारताया एच प्रत्यासत्ति. त्वमेतायता लभ्यते न तु धूमत्वादेरित्यत आह । विशेषणतेत्यति । ननु देवनेतिवत्स्वाथै तत्प्रत्ययानुशासनाभावाद्भावार्थावि. वक्षायां तल्प्रत्ययस्यासाधुतापत्तिरित्यतः प्रकारान्तरमनुसरति । तोति । तन्न इन्द्रियसम्बद्धे। विशेपणत्वं पूर्वनिरूक्तमेव। व्यधिकरण- बहुवीहावसंहिष्णुतातः प्रकारान्तरमालम्बते । सम्बद्धपदस्यैव घेति । परम्परासम्बद्ध विवृणोति । तत्सम्बद्धोति । एवं सति विशेषणादिप- देन सप्तमीतत्पुरुपाद्यसम्भवाद् विशेपणतापदेन कर्मधारयमवलम्ब्य व्याचप्टे । तथा चेति । विशेपणतेति । इन्द्रियसम्बन्धात्मिकेत्यर्थः । एतदभिधानं च सामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वप्रवादरक्षणाय । यद्यपि धूमत्वादिसामान्यस्य इन्द्रियप्रतियोगिकत्वविरहात् स्वतस्तत्मत्यासत्तित्वमनुपपन्न तथापि विशिष्टघटकसंयोगादेस्तत्व तियोगिकत्वाद्विशिष्टस्य तत्प्रत्यासत्चिता व्यापारस्तु संयोग एव तस्य न तु सामान्यं तदजन्यत्वादित्यवधेयम् । (दी०) अत्र च वहिरिन्द्रिस्य लौकिका सम्बन्धी ज्ञानस्य तदिन्द्रियजन्यत्वञ्च नियामकम् । एवं चाणुत्वेन यत्किञ्चिद. णपस्थितावपि सकलाणुगोचरो मानसो वोध इति वदन्ति । (गा०) अप्रेति । सामान्यप्रत्यासत्तिहेतुतायामित्यर्थः। भ. वच्छेदकमित्यर्थकेन नियामममित्यनेनास्याभिसम्बन्धः ॥ लो. Y ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७७५ तायाः किकसम्बन्ध इति ।' साक्षात्करोमीतिप्रतीतिनियामकविषय: प्रयोजकः संयोगादिसम्बन्ध इत्यर्थः । तदिन्द्रियः जन्यत्वं तदिन्द्रियजन्यतावच्छेदकीभूतजातिविशेषा तथा. च. धूमत्वादिप्रकारतानिरूपितलौकिकान्यमुख्यविशेष्यतीसम्बन्धेन चा. क्षुपत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगादिममिनिष्ठविशेष्यः वानिरूपितचाक्षुपादिप्रकारतावद्धृमत्वत्वादिना हेतुता स्वादिसामान्यलक्षणाजन्यशाने व्यभिचारवारणाय धूमत्वादिप्रका- ५ रतानिरूपितत्वं विशेष्यताविशेषणं द्रव्यत्वादिसामान्यलक्षणाज- न्ययावयभाने स्मरणाशुपनीतधूमत्वादेलकिकसभिकर्पशून्ये धू. मादौ न प्रकारतया भानमुपेयते अतो न तोकप्रकारताविशिष्ट धूमत्वादेव्यभिचारः । शानलक्षणया धूमत्वाद्युपनीतभानजनने विशे- प्यभासकसामग्न्याः सहकारित्ये कल्पनीये चिशेप्यलौकिकप्रत्यक्ष. तदीयविशष्यान्तरभासकलौकिकसनिकादियटिततदुपनीतभान- सामग्न्योरेव सहकारिता कल्प्यते न तु द्रव्यत्वादिसामान्यघटि- ततहासकसामग्या अतो न तत्रोपनायकशानवलाद दव्यत्वादिना मुख्यविशेष्यतया भासमानधूमाद्यंशे धुमत्यादिभानम् । केचित्तु तत्रानुपस्थितासविरुष्टधमाद्यंशेधूमत्वाभानेऽपिन क्षतिः, धूमत्वान्यसामान्यप्रकारत्वानिरूपितमुख्यविशेष्यताया एव. ताश- धूमत्वजन्यतावच्छेदकत्वोपगमात् ऊकस्थले च धूमत्वद्रव्यत्वोभय. प्रकारकैकविषयताया एवोपगमात् । उभयसामान्यज्ञानं च समूहाल- म्वनरूपमुपेयते । तत्र च प्रकारताभेदेन विषयताभेद इति द्रव्यत्या. धनकारिकैच धूमत्यप्रकारकविपयतेति न तदसा इत्याहुः । लौकिकविषयतान्यत्वस्य विशेष्यताविशेषणत्वात् प्राधमिकधूः मत्यादिप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षे न व्यभिचारः मुख्यविशेष्यतापर्यन्त. निवेशाद्धमत्वादिना धूमाशुपनीतभाने न व्यभिचारः। यावधूम- विपयकत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वानुपगमेऽपि यावत्सु धमेषु फारण. सत्त्वेन तत्र विषयतासम्बन्धेन शानोत्पत्यवार्यतो यावदपविषयकर निर्वाहः। यहिरिन्द्रियस्येत्यनेन मानसत्यले मनसोलौकिकसम्बन्ध. स्य शानस्य मानसताया पयापेक्षणीयत्वं प्रदर्शितं तत्प्रयोजनमा । एवं चेति । तकित्यादिना अणूपस्थिती सफटाणुप्रत्यक्षानुदया, व्यत्यादिना यत्किञ्चिदपस्थितिस्थले च तेन रूपेण वाय. - ·७७६ 'अनुमानगादापर्याम् । दणुशानस्य यत्किञ्चिद्रव्यलौकिकप्रत्यक्षसामग्रोवोसमयावद- व्यप्रत्यक्षमूलफलस्कारात् स्मरणरूपस्यैव सम्मयेन तत एव सकल २ कार्योपपत्तस्तदानीं सामान्यजपायदणुप्रत्यक्षासम्भवेऽपि क्षतिपर- हामीपष्टम्गसझतिरित्यताऽणुत्वेनेति । अणुत्वमाणत्यर्थः । "एतय सकटाणुगोचर इत्यापि सम्पध्यत । तदानी च . : दयत्मादिप्रकारकशानस्याननुभवेन तेन रूपेण यावदशुस्मर णाभ्युपगमासम्भवात् सामान्यजयावदणुझानस्यावश्यफतेत्युपष्टः म्भसङ्गतिः । सफलाणूपस्थितिस्थले सफलाणुगोचरस्य मानसो; पनीतमानस्यैव सम्मयानानुपपत्तिरतो यत्किचिदिति । लीफिकस. म्बन्धवादावणु-चनमदशायां यावदणुप्रत्यक्षानुपपचिविरहादणू- पस्थितीति । इन्दियसम्बन्धादिनिवेशस्य स्वय हेयतया वदन्तीति । तदनुयोगिकशिष्ट्यप्रतियोगित्यरूपतविशेषणत्वं परित्यय तदंशे प्रकारतया भासमानत्वरूपविशेषणत्वपर्यन्तनिवेशस्य ज्ञाने वदिन्द्रियजन्यत्वनिवेशस्य धर्मिणि लोकिकसनिकर्षनिवेशस्य च प्रयोजनान्याह । एतेनेत्यादिना । परास्तमित्यन्तन । (द्दी०) एतेन धूलीपटले धुमभ्रमे तत्र च यद्विव्याप्तिग्रहे तत्रासता धूमत्वेन सामान्यन धूमेषु व्याप्त्यग्रहाद धूमदर्शना- द्वयनुमितिर्न स्यात् , हेलभावन परामर्शनुत्पादान । किच धर्मिणि दोपवशालय मेनागृह्यमाणेन स्मरणप्रकारीभवता सामा. न्येन गृह्यमाणेन या लौकिकसन्निकर्षविगमेऽपि चानुपज्ञानापति- रिति परास्तम् । (गा०) तत्र चेति।धूमत्वेनेति शेषः । तत्रासति । धूलीपटलेऽवतं. माननेत्यर्थः । अग्रहे हेतुगर्भविशेषणमेतत् । धूमत्येन सामान्येन धूमेषु व्याप्त्यग्रहादिति।धूमग्राहकप्रत्यासत्तिविरहेण तद्ग्रहासम्भवादिति भावः। त्यभावेनेति । धूमरूपविशेषणर्मिक यातिरूपविशेपणताच. च्छेदकप्रकारकशानाभावेनेत्यर्थः । परामर्शानुत्पादादिति । व्यानि विशिष्टधूमवैशिष्ट्यावगाहिनोऽनुमितिकारणचरमपरामर्शस्योत्पा- 'वासम्मयादित्यर्थ । माणतत स्मृतव्याप्तः पक्षीयधूमे धूमत्वदर्शनाद्रहे संगैकच्या- 1 ·-- M . सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । जैन पक्षे व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यग्रहसम्भवात् । नच पूर्व यव धर्मिणि यद् गृहीतं तत्रैव तदुपनय इति मते धूलीपटलमात्रे गृहीताया अपि व्याप्तेरिन्द्रियसनिकृष्ट धूमे उपनया सम्भवेन परामर्शासम्भव इति वाच्यम् । विशिष्टवाहमाति. स्वरूपाया व्याप्तः पर्वतरूपधर्मिवृत्तित्वांशस्य लौकिकसनिकदेव भानात् पर्वते घहिमस्वपर्यन्तस्यैवोपनयतया पूर्व धूमाग्रहेऽपि वद्वि. मत्त्वसामान्यलक्षणया वहिमत्त्वप्रकारेण पर्वतस्यापि प्रहात्तदुपनय. सम्भयेनानुपपत्त्यभावात् । यत्रधूमे लौकिकसन्निकर्पो नास्ति तत्र पूर्व धूमाग्रहे पक्षे धूमो. पनयासम्भवन नानुमितिनिर्वाह इत्येतत्परतापि न सम्भवति, एवं सति धूमाग्रहस्यैव वक्तुमुचितनया व्याप्त्यग्रहाभिधानविरोधात् । धूलोपटले धूमत्वग्रहस्थल(२) धूमत्वसामान्यलक्षणया धूमग्रहास. म्भवेऽपि संयोगित्वादिसामान्यलक्षणया धूमग्रहस्य दुवीरत्वाच्च । पतेन यत्र पर्वने धूमे च लौकिकसन्निको वर्तने न तु तदुभय. संयोगग्राहकविलक्षणसनिकपः, असन्निकटस्थापि संयोगस्य संसर्ग: विधया भानोपगमेन पक्षधर्मताशाननिर्वाहः, तत्र पूर्व धूमे व्याप्यग्रह उक्तनियमसत्ये लौकिकसग्निकर्षवत्यपि धूमवहिमत्संयोगात्मक- म्यातिमहासम्भवाचन तस्योपनीतभानस्यैव स्वीकरणीयत्वात् । न च धूलीपटले धूमत्यनमदशायां पक्षीयधूममानेऽपि तविशेष. पतया व्याप्तिमानमुपनयाधीनमेव मुख्यविशेष्यताया पर सामान्य प्रत्यासत्तिप्रयोज्यत्वात् । तथा चोक्तनियमसत्ये प्रागपि पक्षीयधूमे व्याप्त्यमहाज्ञानघटितविशेषणनाया निवेशेऽपि नोकस्थले विशिष्ट परामर्शनिर्वाह इति वाच्यम् । संयोगित्वसामान्यलक्षणयैव उक्तसं. योगरूपव्याप्तिप्रकारेण धूममानस्योकस्थले सम्भवन उकनियम- सत्त्वऽपि शाननिवेशे विशिष्टपरामर्शनिवाहादित्यपि निरस्तम् । संयोगित्वसामान्यलक्षणया दर्शितस्थले तेन रूपेण धूममानो. पगमे धूलीपटले धूमत्यासत्वस्याकिश्चित्करतया धूलीपटल त्या- दिफक्षिकाया दुःसहमत्वात् । तस्मा धमत्वग्रहप्रतिपन्धकदोपादित समयधानदायां धूमत्रेन धूमप्रत्यक्षापतिधारणमेव मानटित. (१)म्यातिप्रहकाले इति २ पु० पाठः। , ·७७८. । अनुमानगादाधर्याम् विशेषणतानिवेशफलमित्यवधेयम् । धर्मिणीति । नयनसग्निमधूमावाप्रित्यर्थः । यस्य चागू घमाणेनेत्यनेन स्मरणप्रकारमयतेत्यनेन गृह्यमाणेनेस्यनेन सम्बन्धः । धूमेन्द्रियसनिकपोत्पचिक्षणे पूर्वसनिकर्षविरहेण सामान्यस्य नयनागृशमाातासम्मवेऽपि नवुत्तरसामान्यप्रकार- फलौफिकचाक्षुपोत्पत्या तस्य यावत्सामान्याश्रयविषयकाले इटाप त्तिसम्भवाहोपरशादित्युकम् । दोपसमवधानस्थलेच प्रत्यासत्य- न्तरेण सामान्यप्रकारकशानाजननात् प्रत्यासत्यन्तराधीनसामान्य- प्रकारकमाने जायमान एव सामान्येन यावसामान्याश्रयज्ञानोत्पत्ते रानुमविकतया नेष्टापत्तिसम्भय इति ध्येयम् । इन्द्रियसम्बई सामान्यस्य शायमानत्वरक्षायै स्मरणप्रका• भिवतेति । सामान्येन चाक्षुपज्ञानापत्तिरित्यन्वयः ! यत्र सामान्य. प्रकारकचाक्षुपोत्पत्तिकाले दोपसमधानं तत्र तदुत्तरसामान्यज:- चाक्षुपापत्तिय सामान्याश्रयचाचप(१)जनकालोकसंयोगनाशोत्तर पक्ष्यमाणसामान्यजन्यचाचपापत्तिरिव दोष एवेतन्मते । गृह्यमाणेन घेत्या नयनेनेत्यनुपज्यते । सामान्येनेति च लोकिकनिकर्षविगमे सामान्यजप्रत्यक्षानुत्पत्तिवीजं पूर्वात बोध्यम् । चक्षुःसयोगा. देव विशेषणतया कारणतावच्छेदकत्वं नोपलक्षणतया अत: कारण. तावच्छेदकविशिष्टस्याव्यवहितपूर्वकालसत्तायाः प्रकृते कार्योत्पत्ति- प्रयोजकतया कालान्तरीयचक्षु सयागादिकमादाय नातिप्रसङ्गः । नन्विन्द्रियसम्बद्ध विशेष्यकज्ञानप्रकारीभवतःसामान्यस्य प्रत्या- सत्तित्वे यहयादिरूपसामान्य प्रत्यासत्या याचतां वहथादिमतां प्रत्य- क्षानुपपत्तिः, इन्द्रियसम्बद्ध गृह्यमाणवयादिव्यक्तेयोपति वह्नयादि- मत्यसत्यादिति महानसीयधूमे व्यातिप्रहदशायर्या पर्वतीयधूमादी व्याप्तिग्रहानुपपत्तिः वहयादिमवेन पर्यतादिग्रहासम्भवात। यदि च तदानी चह्निमत्स्येन पर्वताग्रहेण पर्वतीयधूमे व्याप्त्य- ग्रहऽपि वलित्वसामान्यलक्षणया पर्वतीयवहिग्रहेण पर्वतसन्निकर्पद. शायां स्मरणोपनीतपर्वतीयवहिप्रकारेण पर्वतशे लौकिक एव पर्व तीयधूमे पहिमवृत्तित्वरूपव्याप्तिग्रह' सम्भवतीति मन्यते तदापि यत्र ययारिमत एव साध्यता तत्र वह्नयादिमत्वसामान्य प्रत्यासत्या (२) सामान्यचाक्षुषेति पाठान्तरम् ।

·सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । . ७७९ यावहिमतामभानेन अलग्निकृष्टाया अपूर्वव्यरनुमानानुपपत्तिस्त. घ्यक्तिव्यातेरग्रहादित्यत आह । सामान्यं चेति । (दी०) सामान्यं च सखण्डाखण्ड भेदेन देवा । सखण्टे चाखण्डमेव परम्परया सम्बद्धं प्रत्यासत्तिः । येन सम्बन्धेन चेन्द्रियसम्बद्ध सामान्य ज्ञायते तेन सम्बन्धेनाधिकरणानां प्र. .त्यासातरिति । (गा० ) सखण्डेति । यावतामाश्रयाणां मानमुपपायं तावदवृत्ति- स्ये सति ताववृत्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वमेव सपण्डत्वं यथा वहि- त्याद्यवच्छिन्नस्य, तावशक्तिवृत्तित्वमखण्डत्वं यथा. वहित्वादेः । सखण्डे । ससण्डसामान्याश्रये वहयादिमति । असण्डम् । वदित्वा. दिकम् । परम्परासम्वद्ध प्रत्यासत्तिरिति । स्वाथयघटितपरम्परा. सम्बन्धेन इन्द्रियसम्बद्ध भासमान सत्तेन सम्बन्धेनाश्रयशाने हेतु. रित्यर्थः। वयादिप्रकारेणाश्रयविषयकयाघवयाद्याश्रयभासकशाने च फलानुरोधात् स्वाश्रयवयादिमत्त्वसम्बन्धेन वयाद्याधये वहि- त्वादेरपि नियमतः प्रकारत्वमुपेयत इति भावः । .. यदि च परम्परासम्बन्धेन घहित्वादिप्रकारकशानं विनापि - हयादिप्रकारेण यावतां वह्नयादिमतां भानमानुभविक तदा ताटश- प्रत्यक्षे इन्द्रियसम्पदविशपणतावच्छेदकहित्वादेः परम्परासम्ब- न्धेन हेतुता वाच्या। न चवं तादविशेषणतावच्छेदकरहित्यादिना पहषादेरेव ने , कथं साक्षात्सम्बन्धेन हेतुत्यमुपेयते इति वाच्यम् । तथा सत्यती- तानागतनहघादेराश्रयस्य प्रत्यक्षानुपपत्तेः । दीधितिकारस्तु परम्परासम्बन्धेन प्रकारीभवतो वह्नित्यादेः प्र. त्यासत्तिताया आवश्यकत्वात्तत एवोपपत्ते साक्षात्सम्बन्धावच्छि- अप्रकारतायामवच्छेदकीभवतो पहित्वादः प्रत्यासत्तित्यकल्पन:- युक्तमित्यालोच्य नैवमनीत्रकार। .. न च परम्परासम्बन्धेन वद्वित्वादिप्रकारकशानेऽपि वहयादे. प्रकारत्वोपगमसम्भवात् प्रसारतावच्छेदकीभवतो घहित्वादेरगि सर्वत्र प्रत्यासत्तिवासम्भयन विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । यत्र पहिस्यादिकमेयोपस्थितं न तु वनपादिस्तत्र परम्परासम्बन्धेन, ·अनुमानगादापर्याम् पहित्यादिप्रकारकशाने विशेषणशानविरहेण घहित्वाधवच्छिन्नस्य प्रकारत्यासम्भवेन प्रकारतायच्छेदकवाहित्यादिप्रत्यासत्या या सपायाधयमानानिर्यादात् । ननु यदि सामान्य येन फेनापि सम्पन्धेन स्वाथयमाप्रभासकं सदा धूमत्यादिसामान्यलक्षणया भूमादिमात्रमानवशायां जगदेव भासतां जगत एव स्वप्रतिप्रमेयत्ववत्यादिसम्यन्धन धूमत्यादि- मत्यादित्यत आह । येन चेति । तत्सम्बन्धावच्छिन्नायर्या सामान्य हेतुतायां तत्सम्बन्धेनेन्द्रिय सम्बद्धांश 'प्रकारत्वमवच्छेदकमुपैय- मित्यर्थः । एवं च समवायेन तत्प्रकारीभवतो धूमत्वादेः सम. घायेनैव हेतुतया समवायेन धूमत्यादिप्रकारकशानान्न धूमत्वायसम- घायिनः प्रत्यक्षप्रसाइति भाषः। असण्डमपि यदनित्यं सामान्यं तस्यातीतत्वानागतत्वदशायां स्वाश्रयभासकता न सम्भवतीत्याशङ्कते । नन्विति । (दी०) ननु यत्र नानाधिकरणमत्यासन्न एफव्यक्तिर्यटा- दिस्तत्तत्मागभानादिर्वा अनित्यः प्रत्यासत्तिस्तत्र तदभावदशायर्या तथा प्रत्यासत्या तज्ज्ञानानुदयमसङ्ग इति चेन्न । तत्रापि त. राध्यक्तिद्वारा प्रत्यासनस्य घटत्वादेरेव प्रत्यासत्तित्वात् । एतदस्वरसेनैव वा द्वितीयं पक्षमाह । अतिरिक्तैव वैति । अति- रिक्ता । इन्द्रियसम्बद्धतादृशसामान्यज्ञानात्मिका, अतीतायनुरो- घात् सामान्यज्ञानं प्रत्यासत्तिः। (गा०) एकव्यतर्नानाधिकरणाप्रत्यासन्नता नुगततनिधर्मस्य प्रत्यासतिताया उकन्वात् शङ्कगनास्कन्द इत्यतो नाति । नित्यस्य नाभावदशा सम्भवतीति तत्सम्भव- प्रयोजकविशेषणमाह । अनित्य इति । तद्यक्तिद्वारेति । ताहश- घटतद्धरप्रागभावादिव्यक्तिघटितसम्बन्धेनेत्यर्थः । स च सम्बन्धः स्थाश्रयाश्रयत्वं स्वाश्रय प्रतियोगिफमागभावादिमत्वं च, ईडशपर- म्पराविशेपव्युत्पादनायैवाक्षेपे स्वातन्त्र्येण भागभावाद्युपादानं स्वा- भयप्रतियोगिफप्रागभावादिमति स्वाधयाश्रयत्वसम्भवेऽपि घटादि- मावेनाश्रयाने एव स्वाश्रयघटादिमयस्य घटत्वादिसम्बन्धतया - यित्र तत्रा.

·सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । ७८१ भाननियमो न तु घटप्रागभावादिमत्वेनाश्रयज्ञाने तत्र मागभावा- दिघटितस्यैव तत्सम्वन्धतानियमादित्याशयेन प्रागभावादिघटि- तसम्बन्धेन घटत्वादेःप्रागभावाश्रयभासकत्वाभिधानम् । अत्र कल्पे परम्परासम्बन्धेन घटत्यादिना स्वाश्रयमानं विनापि तदादिमत्त्वज्ञानाद्यायचदाश्रयप्रत्यक्षस्यानुभविकत्वेन निर्वाह इति इममेव दोप द्वितीयकल्पानुसरणवीजतया व्याचष्टे । एतदिति । अ. तिरिकपदस्य फ्लप्तपदार्थातिरिकपरता न सम्भवतीति सामान्या. तिरिक्ततज्ज्ञानपरतामाह । अतिरिक्तति । इन्द्रियेति । तदिन्द्रियसम्ब- सविशेष्यकतदिन्द्रियजन्यसामान्यप्रकारकशानरूपत्यर्थः । इन्द्रिय- सम्बन्धाद्यनिवेशे ऽपीन्द्रियसम्बन्धादिशून्यकाले अतिप्रसनवारणव- मनो दर्शनीयतया स्वयं ताठशविशेषणानि परित्यज्य निकृष्टमत- माह । अतीतेति । सामान्यज्ञानमेव । सामान्यज्ञानत्वावच्छिन्नमेव । प्रत्यासतिः। सामान्यविषयकज्ञानत्वमेव प्रत्यासत्तितावच्छेदकमिति यावत् । पवकारेण इन्द्रियसम्बद्धाविशेष्यकत्वतदिन्द्रियजन्यत्व. सम्बन्धविशेपावगाहित्वानां कारणतावच्छेदकत्वव्यवच्छेद । इन्द्रि यसम्याधादिशून्यकालोचरमिव सामान्यविषयमानशून्यकालोत्तर. मपि सामान्यप्रकारकशानसामग्या अपेक्षयेच सामान्यजप्रत्यक्ष- धारणसम्भात् स्वरूपसत एव सामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वं किं नो- पेयते इत्याफाडायामुकमतीताद्यनुरोधादिति । आदिपदादनागत. परिप्रहः। यद्यपि सामान्यस्येन्द्रियकारणताघटकप्रत्यासत्तित्वे तस्य कार्य कालपूर्वसत्त्वमनपेक्षितं तथापि प्रत्यक्षस्यं इन्द्रियसनिकजन्यत्व. नियमानुरोधेन सामान्यप्रत्यासचेः कारणत्वमावश्यकमित्यभिप्रा. येणेदम् । न च सामान्यप्रत्यासत्यधीनशानस्य यत्किञ्चिविषयांशे लौर किफत्वनियमात् तनिष्ठलोकिकसन्निमर्पजन्यत्वमादायैव तनियमो. पपत्तेः सामान्यप्रत्यासत्तेहेतुत्वमकिञ्चित्करं सर्वाशे ऽलौकिकसा- मान्यजमानसस्थापि फिञ्चिद्विषयनिष्ठशानसन्निकर्षजन्यतया तारा नियमस्याव्याहतत्यात् इति वाच्यम् । प्रत्यक्षविषयताया इन्द्रिय- सनिकरूपकारणप्रयोज्यस्वनियमानुरोधेन सामान्यमत्यासचिहेतु. वाया माघश्यकत्वात् स्थजन्यछानविषयवसामान्यवत्वसम्बन्धे.

·. अन्यथा ७८२ अनुमानगादाधर्याम् नेत्रियत्वेन मनस्त्वेन पा फारणत्वमपेक्ष्य स्वविषयवसामान्य 'स्वसम्बन्धन धानत्वेन हेतुतायां लाघयाथ। मिश्रास्तु संयोगादेरिय सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तेरपीन्द्रियसा. मान्यस्य मनस एव चा फारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वमिति स्वी. कुर्वन्ति । नव तस्या पहिरिन्द्रियप्रत्यासत्तिता मनोमात्रमस्या- सत्तिता वेति मतभेदेन चदं लक्षणव्याख्याने लिसनं तेषामुपपद्यते इत्यवधेयम्। यद्यपि सामान्यभेदेन कार्यकारणभावभेद मावश्यक मतेऽपि, घटत्यादिप्रकारकप्रत्यक्षसामग्रीसहकारण घदत्वादिसामान्यलक्षणयेव तत्सहकारेण द्रव्यत्वादिप्रकारकप्रत्य. क्षसामग्री विनैध द्रव्यत्वादिसामान्यलक्षणया याबद्रव्यादिप्रत्या क्षजननप्रसङ्गात् । एवं च नित्यघटत्वादिसामान्यस्य स्वरूपसतो- ऽपि हेतुतासम्भवस्तथापि घटत्वादिहेतुतायामतिगुरुशरीरं घंट- स्वत्यादिकमवावच्छेदक वाच्यं तदपेक्षया निर्विशेषणकरत्वादि- घटिततज्ज्ञानत्वेन तद्धतुतायां लाघवाच्चापि ज्ञानस्य प्रत्या- सतितोपेयते। न च घटत्वादिज्ञानस्य विषयघटत्यादिकमेव कारणासायच्छेद-' कप्रत्यासत्तिांच्या तर च घटत्यत्वादेः सम्पन्धतावच्छेदकतया. निवेशनमावश्यकम्, स्वविषयत्वस्यातिप्रसक्ततया तन्मात्रस्य तथा त्यासम्भवात् । तथा च क लाघवमिति वाच्यम् । ज्ञानस्यात्म निष्ठप्रत्यासत्येव हेतुताया उपयत्वात् घटादिविषयकवस्य कार्य- तावच्छेदकतयैवाविशेषेण सकलघटादिमानस्य घटत्वादिसामान्य- बक्षणातो निर्वाहात् । यदि च आत्मनिष्ठप्रत्यासत्या हेतुतामते द्रव्याचादिसामा- न्यजघटादिप्रत्यक्षे घटत्यादिज्ञानस्य व्यभिचारवारणाय घट- स्वादिप्रकारकत्वमप्यधिक कार्यतावच्छेदकगर्भ प्रवेश्यम् । एया च: पदविषयकवादिना तस्य विशेषणविशेष्यभाचे विनिगमना- विरहेण गोरयमिति विभाव्यते । तदास्तु घटस्वादिमवृत्तिविषय. तासम्बन्धेन प्रत्यक्षं प्रति भावज्ञानसाधारणेन शानत्वेन हेतुतायां आधेयतासम्बन्धेन निर्विशेषणकघटत्यादिव्यावृत्तविषयतापुरस्का- रेण-घटत्वादेः, प्रत्यासतिता.तरच नोकगौरवायफाशः।

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७८३ 4 घटेन्द्रिय सन्निकर्पादिशून्यकाले घटत्वादिसामान्यजप्रत्यक्षं या- रयितुमाह। (दी०) अपेक्षणीयं च तदिन्द्रियकरणकतत्त्ववोध. सामग्न्यन्तरम् । अत एवान्धतमसे सौदामनीसम्पातजनिते-' ऽपि द्रव्यप्रत्यक्षे चरमे न चाक्षुपो निखिलद्रव्यसाक्षात्कार- सन्तान इति तु नव्याः। (गा०) अपेक्षणीय चेति । घटत्यादिसामान्यप्रत्यासत्त्या समवायादिना घटत्याद्यायचाक्षुप जननीय समवायादिसंसर्ग- कयटत्वादिप्रकारफचाक्षुपादे प्रत्यासत्यन्तरघटितसामग्रीसहका. रिणीत्यर्थः । घटचक्षुःसयोगाद्यसने तत्सत्यऽपि च घटादी घटत्वादिग्रहप्रतियन्धकदापसमवधाने ताशसहकारिधिरहादेव नातिप्रसङ्ग इति भावः । एतन्मते तु घटत्वादिरूपविशे. पणस्य स्मरणाद्यात्मक निर्विकल्पफरूप सम्बन्धान्तरावगादिसवि. फल्पकरूप वा यज्शान ततो जायमान प्राथमिक समवायादिना घटत्यादिप्रकारकं किञ्चिद्धटांशे लौफिकचानुपादिकमेव निखिल- घटादिविषयक न तु क्षणचिलम्बादिकल्पनेत्यपि सौष्ठवम् । स्पा- र्शनादिसामग्रीसहकृतघटत्वादिशानन घटादिविषयकचाक्षुपाद्यज- ननाचदिन्द्रियकरणकेति बोधविशेषणम् । चाक्षुषत्वादिप्रयोजिका- लौकिकत्वप्रयोजकचक्षु सयोगादिमात्ररूपा सामग्न्येव न तु तत्र सामान्यप्रत्यासत्त्यन्तर्भावः सामान्यप्रत्यासत्तिघटितचक्षु सयांगा. दिसमुदायश्च निखिलघटादिभानप्रयोजक इत्यवधेयम् । पटत्वादिप्रकारकस्य कालिकसम्बन्धेन घटत्यादिप्रकारकस्य च लौकिकस्य चानुपादेर्या पटादिसन्निकर्पटिनसामग्री तत्सहकारण घटत्यादिशानस्य घटादिचाक्षुपजनकतावारणाय तत्सम्बन्धेन तत्म. फारकत्वं बोधविशेषणं चक्षु संयोगादिरूपसामग्न्याश्च लौकि. कप्रत्यक्षे हेतुतायाः फ्लसत्यात सामान्य प्रत्यासत्तिजन्यचाभुपादेश्व तत्तस्थलीयकार्यतावच्छेदकाकान्ततया न तन तस्याः स्वातन्त्र्येण हेतुता तदकल्पनेऽपि सहकारित्योपपत्तेः । फेचित्तु सामान्यसामग्न्या यावद्विशेषसामग्न्यन्यतमानपक्षणे. तहभायदशायां सामान्यसचाया यायविशेषाभावविरोधियानु.

·सामान्य ७८४ । भनुमानगादाधर्षामा :- रोधात् यत्किशिविशेषधर्माकान्तस्यैव सामान्य कार्यस्य स्वी. करणीयतया तन विशेपसामान्या व्यभिचारः, विशेषसामन्या सामात्यसामान्यनपेक्षणे च तदसत्वे विशरस्य सामान्याभावन विरोधी व्याइन्यत इति सामान्यात्मकस्यैव विशेषकार्यस्य स्वी. करणीयतया सामान्यसामग्न्या व्यभिचार इति विशेपसामान्याः परस्परापेक्षया फलोपचानम्। सामान्यलक्षणया लौकिकसामग्न्यनपेक्षणेऽपि च लौकिकावशून्ये तदनपेक्ष्य सामान्य प्रत्यासचिजन्यकार्य लौकिकत्वप्रयोजकसामग्या न व्यभिचार प्रसक्किरिति कथं तया सा अपेक्ष्यनामित्यनुयोगसमाधानाय तत्स. म्यन्धाचच्छिन्नसामान्यप्रकारतानिरूपितलौकिकविषयताशालित्वे सति तत्सम्बन्धेन सामान्याश्रयप्रत्यक्षत्वं सामान्यप्रत्यासत्तिज. न्यतावच्छेदकं मानसस्थले च कार्यकारणभावान्तरमित्याहुः । अध चक्षुःसंयोगादेर्घटचक्षु.संयोगत्वादिना न घटत्वसामान्य- लक्षणासहकारितासम्भवः । तन रूपेण तस्य लौकिकप्रत्यक्ष प्रत्य. हेतुत्वात् । सामान्यतो द्रव्यचाभुषत्वावच्छिन्न प्रति विषयनिष्ठप्रत्या- सत्या चक्षुःसंयोगत्यादिनैव हेतुत्वात्तेन रूपेण सहकारित्वोपगमे च घटादौ घटत्यादिप्राइप्रतिवन्धकदोपासत्त्वेऽपि घटादिचक्षुःसंयोगस- हकारणव पटादी घटत्वाविभ्रमजनकदोपासत्त्वे पादचक्षु-संयोग- सहकारेणापि घटत्यादिसामान्यप्रत्यासत्या चाक्षुरजननप्रसङ्ग इत्ति चेन्न।प्रत्यक्ष प्रतिविपयस्य तत्ताक्तित्वेनापि हेतुत्वात्पकाधिकरण. प्रत्यासन्नतत्तदटत्वचक्षुःसंयोगत्वदोपविशेषाभावत्वाचवच्छिन्नसमु. दायादिरूपायास्तत्तद्धटत्वचक्षुःसंयोगत्वदोपषिशेषाभावत्वाद्यवच्छिा नसमुदायादिम्पायाश्च सामग्न्या घटत्वसामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिस- हकारिता कल्प्यते उक्तस्थले च तादृशी कापिन सामग्री पटचक्षुः संयोगस्य घटरूपविपयाप्रत्यासन्नत्वात् दोपासमवहितत्वाच । ताशरीत्यैव घटत्यादिप्रकारकलोकिकचाक्षुपत्वाधवच्छिन्नोत्पत्ति नियमोऽपि निर्वाहणीय इति कृतमधिकेन । तदिन्द्रियकरणकतद्धर्मप्रकारकशानसामग्ख्या अनपेक्षणे इन्द्रि- यसम्बन्धादिनिवेशेऽप्यतिप्रसङ्ग इति दर्शयति । अत पवेति । अ. न्धतमस इत्यनेन इष्टापत्तिशङ्कानिरासाय चक्षुःसनिकर्षसत्वेऽपि द्रव्यत्वादिप्रकारकलौकिकचाक्षुषसामग्रीयिरहो दर्शितः। सौदाम. 1 .

·सामान्यलक्षणामकरणम् । ७८५ नीत्यादिना प्राचीनमतसिचाक्षुषशानरूपकारणं सम्पादितम् । सौ. दामनीति । चक्षुःसंयोगविगमपूर्वागतालोकसंयोगमात्रोपलक्षकम् । चरमम् । तारशचाक्षुपजनकसोदामन्यालोकपिगमोत्तरम् । वादशा- लोकविगमश्चान्धतमसनिवाहकतया अभिहितः । तदानीमपि तमः- प्रत्यक्षप्रयोजकचक्षुर्मनोयोगादिविगमे मानसव्यसाक्षात्कारस्ये- एत्वात् चाहूंप इति । नत्तमोविशेष्य कतत्तदेशावस्थितकिधि- द्रव्योपनीतभानस्य तमश्चाक्षुपदशायामिष्टत्वानिखिलति । सौदाम- नीसम्पातजचाक्षुषसन्निहित होकसाक्षात्कारस्त्रीकारे । अनुभववि- रोधविरहात् सन्तान इति । चाक्षुपधारापत्तिश्च चक्षुःसयुक्तनि. लौकिकसाधारणविषयतामात्रनिवेशाभिप्रायेण योध्या । लौकिक स्वनियामकविलक्षणविषयतानिवेशे तु आलोकविगमोत्तरस्वीरुत- प्रत्यक्षे तादृशविषयत्वासम्भवान्न धारापन्नसाक्षात्कारापत्यव. काश इति ध्येयम्। ननु सामान्यलक्षणाया अपि शानत्वेन प्रत्यासत्तित् ज्ञान- लक्षणप्रत्यासचितोऽस्याः को भेदः? प्रत्यासत्तेः प्रत्यासचितावच्छे. दकरूपस्य चाभेदादित्यत आह । इयं चति । (दी०) इयं च धर्मविपयकं ज्ञानं धर्मिणां प्रत्यासति- रितरा तु यद्विषयकं ज्ञानं तस्य । अत एव सुरभि 'चन्दनमि- त्यादौ सौरभत्वादेरपि भानमिति । 7 (गा०) इयम् । सामान्य लक्षणा । धर्मविषयकम् । घटत्यादि. 'विपयकम् । धर्मिणाम् । घटादीनाम । प्रत्यासत्तिः । भानप्रयोजकस. म्बन्धः । इतरा । शानलक्षणा । तस्य । प्रत्यासत्तिरित्यनुपनेणान्ययः । एवं व घटादिनांनस्य घटादिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति सामान्य. प्रत्यासत्तिविधया कारणत्यस्य घटत्वादिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति बानप्रत्यासत्तिविधया यत्कारणत्य ततः कार्यतावच्छेदफभेदेन भिनत्याचप्रत्यासत्तिभेदव्यवहार इति भावः। ननु शानलक्षणापाः प्रत्यासत्तित्वे फि मानम् ? मुरभि चन्दनः मित्यादिचाक्षुषे सोरभत्वप्रकारफलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीविरहेण सौ. रमत्वसामान्यलक्षपया सौरभमानानिदेऽपि सौरभन्यसामाrय.

·७८४ । अनुपानगादाधम्। रोधात् यत्किञ्चिविशेषधर्माकारतस्यैव सामान्य कार्यस्य स्वी. करणीयतया तन विशेषसामान्या व्यभिचारः, विशेषसामान्या सामात्यसामग्न्यनपेक्षणे च तदसत्त्वे विशेषस्य सामान्यामावेन विरोधो व्याइन्येत इति सामान्यात्मकस्यय विशेष कार्यस्य स्वी करणीयतया सामान्यसामग्न्या व्यभिचार इति सामान्य. विशेपसामान्योः परस्परापेक्षया फलोपधानम्, सामान्यलक्षणया लौफिफसामन्यनपेक्षणेऽपि च लौकिकावशून्ये तदनपेक्ष्य सामान्य प्रत्यासत्तिजन्यकार्य लौफिकत्यप्रयोजकसामग्न्या न व्यभिचार प्रसक्किरिति कथं तया सा अपेक्ष्यतामित्यनुयोगसमाधानाय तत्स. म्यन्धावच्छिन्नसामान्यप्रकारतानिरूपितलौकिकविषयताशालित्ये सति तत्सम्बन्धेन सामान्याश्रयमत्यक्षत्वं सामान्यप्रत्यासत्तिज भ्यतावच्छेदकं मानसस्थले च कार्यकारणभावान्तरमित्याहुः । अथ चक्षुःसंयोगादेघंटचक्षुःसंयोगत्वादिना न घटत्वसामान्य लक्षणासहकारितासम्भवः । तेन रूपेण तस्य लौकिकप्रत्यक्ष प्रत्य. हेतुत्वात् । सामान्यतो द्रव्यचाशुपत्वावच्छिन्न प्रति विषयनिष्ठप्रत्या. सत्त्या चक्षुःसंयोगत्वादिनैव हेतुत्वाचेन रूपेण सहकारित्वोपगमे च घटादौ घटत्यादिग्रहप्रतिवन्धकदोपासत्वेऽपि घटादिचक्षुःसंयोगस. हकारेणेव पटादी घटत्याविनमजनकदोपासत्वे पटादिचक्षु.संयोग- सहकारेणापि घटत्वादिसामान्यप्रत्यासत्या चाक्षुपजननप्रसङ्ग इति चेन्ना प्रत्यक्षप्रति विषयस्य तत्तयक्तित्वेनापि हेतुत्वात्पकाधिकरण प्रत्यासन्नतत्परत्वचक्षुःसंयोगत्वदोपविशेषाभाववाद्यवच्छिन्नसमुः दायादिरूपायास्तचटत्वचक्षुःसंयोगत्वदोपविशेषाभावत्वाद्यवच्छि नसमुदायादिपायाश्च सामग्या घटत्वसामान्य लक्षणमत्यासत्तिस- हकारिता कल्प्यते उक्तस्थले च तादृशी कापिन सामग्री पटचक्षुः- संयोगस्य घटल्पविषयाप्रत्यासन्नत्वात् दोपासमवहितत्वाच । ताइशरीत्येव घटत्यादिप्रकारकलोकिकचाक्षुषत्वाधच्छिन्नोत्पत्ति. नियमोऽपि निर्वाहणीय इति कृतमाधिकेन । तदिन्द्रियकरणकतद्धर्मप्रकारकक्षानसामग्या अनपेक्षणे इन्द्रि यसम्बन्धादिनिवेशेऽप्यतिप्रसङ्ग इति दर्शयति । अत एवेति । अ. 'न्धतमस इत्यनेन इष्टापत्तिशङ्कानिरासाय चक्षुःसनिकर्षसत्वेऽपि न्यस्यादिप्रकारकलौकिकचाक्षुषसामग्रीविरहो दर्शितः। सौदाम. ।

·सामान्यलक्षणामकरणम् । नीत्यादिना प्राचीनमतसिचाक्षुपक्षानरूपकारणं सम्पादितम् । सौ. दामनीति । चक्षुःसंयोगविगमपूर्वावगतालोकसंयोगमानोपलक्षकम् । चरमम् । तारशचाक्षुपजनकसोदामन्यालोकपिगमोत्तरम् । तादृशा. लोकविगमश्चान्धतमसनिर्वाहकतया अभिहितः । तदानीमपि तमः- प्रत्यक्षप्रयोजकचक्षुर्मनोयोगादिविगमे मानसद्रव्यसाक्षात्कारस्ये- टत्वात् चाक्षुप इति । नत्तमोविशेष्यकतत्तद्देशावस्थितकिञ्चि- द्रव्योपनीतभानस्य तमश्चाक्षुषदशायामिष्टत्वान्निखिलेति । सौदाम- नीसम्पातजचाक्षुपसन्निहित कसाक्षात्कारस्वीकारे । अनुभववि- रोधविरहात् सन्तान इति । चाक्षुपधारापत्तिश्च चक्षुःसंयुक्तनि- लौकिकसाधारणविषयतामात्रनिवेशाभिप्रायेण योध्या। लौफिक- स्वनियामकविलक्षणविषयतानिवेशे तु आलोकविगमोत्तरस्वीकृत. प्रत्यक्षे ताशविषयत्वासम्मवान धारापन्नसाक्षात्कारापत्यव. काश इति ध्येयम् । ननु सामान्यलक्षणाया अपि शानत्वेन प्रत्यासतित्वे शान- लक्षणप्रत्यासत्तितोऽस्याः को भेदः? प्रत्यासत्तः प्रत्यासतितावच्छे. दकरूपस्य चाभेदादित्यत आह । इयं चंति। (दी०) इयं च धर्मविषयकं ज्ञानं धर्मिणां प्रत्याससि. रितरा तु यद्विपयकं ज्ञानं तस्य । अत एव सुरभि "चन्दनमि. त्यादौ सौरभत्वादेरपि भानमिति । . 17 (गा० ) इयम, । सामान्यलक्षणा | धर्मविषयकम् । घटत्यादि.. विषयकम् । धर्मिणाम् । घटादीनाम । प्रत्यासत्तिः । भानप्रयोजकस-' म्वन्धः । इतरा। शानलक्षणा । तस्य । प्रत्यासचिरित्यनुपनेणान्ययः । एवं च घटादिशांनस्य घटादिप्रत्यक्षत्यावच्छिन्नं प्रति सामान्य- प्रत्यासत्तिविधया कारणत्यस्य घटत्वादिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति ज्ञानप्रत्यासत्तिविधया यत्कारणत्वं ततः फार्यतावच्छेदकभेदेन भिनत्वात्तत्मत्यासतिभेदव्यवहार इति भावः । ननु शानलक्षणायाः प्रत्यासतित्वे किं मानम् ? सुरभि चन्दन मित्यादिचानुपे सोरमत्यप्रकारफलोकिकप्रत्यक्षसामग्रीविरहेण सौ. रभवसामान्यलक्षपया सौरभमानानि हेऽपि सौरभवसामान्य ९९ ·७८६ अनुमानगादार्याम् लक्षणात एव सौरमभानसम्मवात, तरकार्यतावच्छेदकशरीरे सौ. रभकपसामान्यप्रकारतानिवेशात् . सौरभप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षमा मन्न्याः सौरभसामान्यलक्षणासहकारिण्याश्च तब सत्त्वात् । अथ. सामान्यज्ञानस्येश्वरज्ञानसाधारणभानत्वेन स्वविषय- तत्तत्सामान्यवत्वसम्बन्धेन हेतुत्ये . तत्तत्सामान्यप्रकारकत्वं न त. जन्यतावच्छेदकघटकमन्यप्रकारकतत्तासामान्याध्यप्रत्यक्ष व्यभि- चारानवकाशात् तत्तत्सामान्यानाश्रयविषयकप्रत्यक्षे व्यभिचारस्य च तत्तत्सामान्याश्रयविषयकत्वस्य निवेशेनैव वारणात । तदनिवेश तत्तत्सामान्यप्रकारकत्वनिवेशेऽपि तत्तत्सामान्यप्रकारकभ्रमे व्यभि. चारस्य दुर्धारतया तनिवेशस्यावश्यकत्वात्। तथाच,सौरभादिसा. मान्यलक्षणयान दर्शितस्थले सौरभादिमाननियहि इति चेत् ? अस्तु तर्हि सुरभि चन्दनमित्यादिप्रत्यक्षं मानसमेव न तु, चाक्षुपादिरूपं तत्र च सौरभत्यादिसामान्यलक्षणयापि सौरभादिक्षानं निर्वहति मानस स्थले सामान्यप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षतामनोविरहेऽपि सामान्यलक्ष. णातः सामान्याश्रयभानात् । न हि सुरमित्येन चन्दनं पश्यामीत्यनु व्यवसायःप्रामाणिको यदलादुक्ताकारं चानुपादिकं तत्र च सौरभादि भानार्थ शानलक्षणप्रत्यासत्तिश्च सिद्ध्येत् चन्दनचक्षुःसयोगदशायाम- पिचक्षुर्मनोयोगादिविगम कल्पयित्वा मानसशानकल्प, सम्भवति । वस्तुतः सौरभत्वसामान्यलक्षणात एघ सुरभि चन्दनमित्यादी चाक्षुपादिप्रत्यक्षेऽपि सौरभादिभार्ग निर्वहति सौरभत्वादिप्रकार: कलौकिकप्रत्यक्षसोरभवाद्यचच्छिन्नसौरभादिप्रकारकताशालिप्रत्य- क्षान्यतरसामग्रीसहकारणेय सारभत्वादिसामान्यलक्षणायाः सौ. :रभादिप्रत्यक्षोत्पादकत्यस्योपगन्तव्यत्यादतः प्रकृते द्वितीय सामन्या. एक सहकारिण्याः सखात् । न चं सौरमत्यादिप्रकारकलौकिकविषयतोशालिप्रत्यक्षे इय उक्तस्थलेऽपि यायत्सोरभादिभानापत्तिः । यावत्स्वेव सौरमादिषु विषयतानियामिकाया: सामान्यज्ञानरूपप्रत्यासत्तेः सत्यात् । न... धापत्तिः, सुरभि चन्दनं सौरभमित्याफारकशानसौरभमुख्यवि- शेयकमानस्य तदा अनुभवविरुद्धत्वात् । अन्यथान्धतमसे सौदा- •मनीसम्पातजचाक्षुपानन्तरं अन्धकारविशेषणतया यत्किवि न्योपनीतभानेऽपि याबद्रव्याभागस्वीकारसम्भवन निखिलदस्य- ·अनुमानगादाघम् बदर्शितस्थले सौरमादिमाने सामान्यलक्षणाया: प्रयोजकत्व सम्भये तसहकारिसौरभादिशानस्य प्रत्यासत्तिव्यवहारभाजन- स्वमनुपानमेघेत्यत माह । गत एवेति । अत एव । ज्ञानप्रत्यास. तित एच । सौरभत्वादरपोति । स्वरूपेणैव मासमानस्येत्यादिः । तया च तद्भालकप्रत्यासत्यन्तराभावात शानप्रत्यासचित एवं तदानमिति समुदायार्थः । न हि सौरमत्यादौ तल्लोकिकप्रत्यक्षयो- ग्ग्रे चक्षुरादेलीफिकमत्यासत्तिसम्भवः । न वा सामान्यप्रत्यासते. स्तद्भासकता सम्भवति । अन्यदीयजातित्वादिसामान्यज्ञानस्य स्वविषयसामान्याश्रयत्वसम्बन्धन तत्र सत्त्वेऽपि ताशसामान्य. मानस्या तत्वसामान्यप्रकारेण किञ्चिद्विपयकवन्पुरुपीयज्ञानजनक प्रत्यासत्यन्तरघटितसामग्रीसहकारेणैव तत्तत्सामान्याश्रयभासक त्वात् तत्पुरुषोयजातित्वादिविशेषणसामान्यशानासत्त्वे च तारा. सीमग्न्या अभावात् । नापि सौरमत्यादिसामान्यलक्षणात एव तन्द्रा. नम् । सौरभत्वाविज्ञानस्य विषयताप्रयोजकस्वविषयसौरमत्वादि. मत्वरूपप्रत्यासत्तेः सौरभत्वादावसस्यात्, सौरभत्वादिविषयताया- स्तत्कार्यतानवच्छेदकत्वाश्च तदनिवेशेऽपि क्षतिविरहस्य प्रागुक्तरवा- त् । सौरमत्वादिसामान्यलक्षणायाः सौरभत्यादिभासकत्वानुरोधे- नैव तजन्यतावच्छेदककोटी तद्विपयताप्रवेशे गौरवात् । न च शानप्रत्यासत्तेः स्वतन्त्रतुत्वापेक्षया क्लससामान्यप्रत्या' । सत्तिजन्यतावच्छेदककोटो सामान्यविषयतानिवेशनमुचितमिति घाच्यम् । ज्ञानप्रत्यासत्तेर्चिशेषणानविधया क्लादेनुतयैवोपपत्रे सानुमित्यावी विशेषणशानस्य कारणत्वान्तरविरहेऽपि क्षतिवि. रहात् । प्रत्यक्षत्वस्यैव तजन्यतावच्छेदकत्वोपगमेनासाधारणतया तत्कारणतामादायापि छानस्य प्रत्याससितानिर्वाहात्। फेचित्तुं सौरभत्वादिप्रकारतायाः सौरभत्यादिसामान्यलक्ष. णाजन्यतावच्छेदकत्वेऽपि सौरभत्वादिप्रकारकभ्रमे सौरभत्वादि. भानार्य ज्ञानप्रत्यासत्तेरावश्यकता तत्र सौरभाभानात्ताहशशान. स्य सौरभवादिसामान्यलक्षणाजन्यतावच्छेदकानाकान्तत्वात प्र. कृतप्रन्यो ऽपि सौरभार्थकसुरभिपदचन्दनपदयोः । समासादरेण ताशनमपर एवेति तना तत्रापि. सौरभत्वसामान्यलक्षणया सौ. रमभाने बाधकाभावात् । तत्रापि सौरभभासकसौरभवसामान्य.

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७८९ लक्षणप्रत्यासतिघ्रटितसामग्रीसत्त्वेन सौरमविषयकत्योपगमात् ।। न च चाक्षुपक्षाने सौरभमानासम्भवः, स्वयोग्यमुख्यविशेष्य- कज्ञानस्य अहिरिन्द्रियेणाजननादिति वाच्यम् ।। उपनीतं विशेष. णतयैव भासते इति नियमानुरोधेन शानप्रत्यासत्त्यैव यहिरिन्द्रि- 'पस्य तादृशक्षानाजनकत्वात्, सामान्यप्रत्यासत्या तु तस्य तजना फत्वोपगमात् । अत एव घेदार्थस्य प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षणया प्रत्यासनयहिरिन्द्रियरूपासाधारणकरणजन्यप्रमितिविषयतया ये दलक्षणासम्भवो विशेषणान्तरप्रवेशेन मिनर्वारिता, यनु रजनत्यादिप्रकारकप्रमुएतत्ताकशुत्यादिस्मरणजन्यता: शतन्मानसोपनीतभाने शुक्त्यादिभानार्थ ज्ञानप्रत्यासत्तेरावश्यकता तत्र शुक्तिवृत्तिधर्माशानेन सामान्यलक्षणातस्तद्भानानिर्वाहात् इति तन्न । तत्र तादृशस्मरणमूलीभूतभ्रमात्मकप्रत्यक्षे सामान्यलक्षणया रजतस्यापि भानात्तस्यापि स्मरणसम्भवेन स्मरणाजन्यमानसेऽपि तस्यैव भानोपगमेन शुक्तिभानस्याप्रामाणिकत्यातशुक्तिवृत्तिधर्म- स्मरणस्थले एव शुक्तिभानोपगमादिति । अथोकसामान्यप्रत्यासत्तिहेतुत्वे किं प्रमाणम् ? सामान्यधर्म- शानस्यान्तत ईश्वरीयस्यैव उक्तप्रत्यासत्या सर्वदा सर्वत्र सत्त्वेना- न्वयव्यतिरेकविरहात्। न च स्वविषयघटत्वादिमत्त्वसम्वन्धेन पटादौ छानविरहात् तत्र घटवृत्तिविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षव्यतिरेक इति तत्कारण. त्वमावश्यकम्, अन्यथा तत्र तारशव्यतिरेकप्रयोजकस्य दुर्वचत्वा- दिति ,वाच्यम् । घटवृत्तिविषयतात्वादिना विषयतायाः प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धताया अप्रामाणिकत्वात् तादृशसम्बन्धावच्छि; अव्यतिरेकस्यैवाप्रसिद्धः। न चैवमसग्निहरपटादी घटत्यादिप्रकारकप्रत्यक्षादिविषयता. याकिञ्चित्कारणजन्यवानवच्छेदकत्वावस्या न सामप्रीप्रयोज्य- तानिर्वाह इसि पाच्यम् । घटादिविषयकप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्ट- भिन्नविषयकानुमितिसामग्न्यभावस्यैव ताइशघटादिविषयकत्यपटि- नधर्मावच्छिन्नहेतुतया घटत्वादिप्रकारफलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीस- हरततारशस्यैव तादृशघटादिविषयताप्रयोजकत्वसम्मवातामैवम। घटादिलौकिकप्रत्यक्षेछापलाचलौकिकसधिक .पिनोपनीत- - ·अनुमानगादार्याम् प्रत्यक्षवारणाय उपनीतभानस्थलीयप्रतिबन्धातायां लौकिकरवा- प्रकारकेच्छाया पच उत्तेजकताया उपगन्तव्यत्यात तल्लौकिकप्रत्यक्षे. च्छाविरहविशिष्टसामग्रोविशपाभावस्य तल्लोकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वान्तरमावश्यकम् । उपनीतमानच्छाधीनोपनीतमाने व्य- भिचारचारणाय च तत्र लोकिकत्वनिवेशनम् । एवं च सामान्यज- प्रत्यक्षस्य किञ्चिदशे लोकिकत्वनियमात्तस्यापि सामग्रीविशेष दशायामापत्रककारणतयेव वारणात् ।' सामन्यप्रत्यासत्तिप्रयो- ज्यविषयतासाधारणघटादिविपयतासामान्य जन्यतावच्छेदककोटी निवेश्य सामग्न्यभावहेतुताकल्पनस्य निष्प्रामाणिकल्या सामान्य त्यासत्तरेवातीतादिमानप्रयोजकत्वात्। । 'न च तथापि मनोयोगस्थैव घटादिप्रत्यक्षत्व जन्यतावच्छेदक- माता स एव घटत्यादिप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षसामग्रासहकृता याव सुटादिभानप्रयोजको भवत्यिति वाच्यम् । हेतुत्वान्तरकल्पनस्याव. श्यकत्वेऽपि अन्ततो चिनिगमनाविरहेणापि सामान्यहेतुताया निष्ण. त्यूहत्वात् । वस्तुतो घटादिवृत्तिविषयतासम्बन्धेन झानं प्रति स्वः विषयघटत्यादिमत्वसम्बन्धेन शानहेतुत्वमावस्यकमन्यथा' दोष सत्वेऽपि घटादौ चक्षुःसंयोगादिघटितयादृशमामग्रीयलाचटत्वादि- प्रकारकशानं घटादिवृत्तिविषयतासम्बन्धेनोत्पद्यते तदलात् ताश- सम्बन्धेन पटादौ तदापत्तेर्दुारत्वापातात् तबटादिवृत्तिविषयतास- म्वन्धेन प्रत्यक्षहेतुभूततवटादिरूपविषयभेदकूटस्य ताशसम्बन्धेन शानानुत्पादप्रयोजकत्वे गौरवात् । स्वविषयघटत्यादिमत्त्वस म्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य एकैकस्य शानाभावस्य तथात्वे लाधवात् । अन्यथा तत्तत्कार्यव्यफ्त्युत्पादप्रयोजकविशेषसामग्यैव ' सर्वत्रातिप्रसनवारणसम्भवे सामान्यकारणविलोपप्रसङ्गात् । न चैवमुक्कापतिवारणाय घटादिप्रत्यक्षे घटत्यादिनैव तादात्म्य प्रत्यासत्या हेतुत्वमास्तामिति वाच्यम् । तथा सति घटत्वादिप्रकार प्रत्यक्ष अतीतानागतघटादिविषयभासककारणान्तरकल्पनाया गी. रवादित्यलमतिनिवन्धेन।। 13.चि.) तथा हि धूमत्वावच्छिन्ना, व्याप्तिः सनि कृष्टधूमनिपये.धूमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते ततः स्मृता -- । . म ·, सामान्यलक्षणामकरणम् । ७९१ सा तृतीयलिङ्गपरामर्श पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया ज्ञायते, ततोऽनुमितिः । तदनभ्युपगमेऽपि सन्निकृष्टधूमविपये धूमत्वेन धूमो पहिच्याप्य इत्यनुभवस्तथैव व्याप्ति- स्मरणं ततो. धूमवानपमिति व्याप्तिस्मृतिप्रकारेण, धूमत्वेन पक्षवृत्तिधूमज्ञानादनुमितिः, व्याप्त्यनुभ- वतत्स्मरणपक्षधर्मताज्ञानानामेकप्रकारकत्वेनानुमिति: हेतुत्वात् । (दी०) ततः स्मृता सेति । धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावा- प्रतियोगिवहिसमानाधिकरणरतिधूमत्वम् वहिमदन्यावृत्तित्वम् वहिसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वं वा व्याप्तिः । एकैव च सा सर्व धूमसाधारणीति भावः। व्याप्तिनानास्त्रे तु पर्वतीयवहरसन्निकर्षे तृत्सामानाधिकरण्यग्रहायोगः, अन्यदीयवादिसामानाधिकरण्य- स्य तत्र भानाङ्गीकारे भ्रमत्वापत्तिरिति द्रष्टव्यम् । (गा०) व्याप्त. सामानाधिकरण्यरूपत्वे हेतुभेदेन , भेदात् सामान्यमत्यासत्यनुपगमे विशिष्टपरामर्शानिर्वाहस्य दर्शयिष्य- माणत्वात् . सर्वसाधारणी न्याप्तिं दर्शयति । धूमेति । धूमव्यापकवहिसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वत्वेन व्याप्तिप्रकारकमान. हेतुत्वे गुरुशरीरधूमत्वत्वविषयतायाः कारणतावच्छेदघटक- तयां गोरखमिति ताशवाहिसामानाधिकरण्यत्वेन सामानाधिकर- ण्यप्रकारकाविशेषणान्तरविशोपेतधूमत्वावच्छिन्नविषयकशानहेतुत्वं लाघवात् सेत्स्यति तथा च सामान्यलक्षणायः प्रत्यासत्तित्व निरपवादमतो लघुशरीरसर्वसाधारणव्याप्त्यन्तरमाइ । यहिम- दिति । मीमांसको फेयलान्यय्यनुमानानभ्युपगमादोर्देशव्यक्तिः फेवलात्यायिन्यव्याप्तिस्तेषां न दोपायेति भावः । यद्यपि गुरमते अभावस्याधिकरणापत्या पहिमदन्यवृत्तित्वा- भावस्यैकस्य न सबंधूगसाधारण्यं तथापि नायं प्रन्यो गुरुमतनि- चाहपर०, उपनीतभानमनभ्युपगन्धा गुरुणा विशिष्टपरामर्शहेतुताया T ·७९२ 4 4 पव 'अनुमानगादापर्यायः पमानज्युपगमात । अत एवं सन्मते अनुपपत्त्यनकाशं मित्र धर्मिकव्यातिपक्षधर्मताशानहेतुतां प्रदर्शयनमे व्यक्तीकरिष्यति, कि- त्वयं प्रन्यो मिश्रादिमताभिप्रायक इति नासहतिः। केवलान्वयिसाध्यकलाधारणीमप्यभिन्न व्याप्तिमाह । घ. हिसम्बन्धितेति ।। दण्डादेः सखण्डधर्मस्य यत्र तुतावच्छे. दकता तत्रापि साध्यसामानाधिकरण्यस्य परम्परासम्बन्धेना- घच्छेदकस्तेन सम्बन्धेन हतुवृत्तिश्च दण्डत्वाधखण्डधर्म व्याप्तिरिति पूर्वगृहीतसाध्यसमानाधिकरणावृत्तिपक्ष वृत्तिदण्डादावपूर्मसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमहानुरोधेन सामान्यप्रत्यासत्तेनीवश्यकतेति भावः। व्याप्त्यैपयाभिप्रायवर्ण- नयोजन दर्शयितुं तभानावमाक्षिपति । व्याप्तीति । तसामाना. धिकरण्यग्रहायोग इति । तमक्युपरागेण पर्वतीपघूमे तत्सामा- नाधिकरण्यप्रत्यक्षसम्भवः, तरः पूर्वमगृहीतत्वेन उपनीततमान स्याप्ययोगादित्यर्थः। ननु मा भूत्तत्र पर्वतीययहिसामानाधिकरण्यभानं पूर्वगृहीवमहा. नसीयपहिसामानाधिकरण्यविषयक एक विशिष्परामर्शः सम्मवि- प्यतात्यत आह । अन्यदीपेति । तर । पर्वतीयधूमे । भ्रमत्यापति. रिति । तथा चाम्रान्तस्यानुमितिषिलोपप्रसङ्ग इति भावः । न स्यन्यायपातिस्वीकारापत्तिरित्यर्थः । तद्वन्धस्योपनीतभानाजीक हमिधादिमवाभिप्रायकत्वादन्यथाण्यातेथोपनीतभानानझांकतंगुरो. रेवासंमतत्वात्। (चि०) गवादिपदेष्यपि शक्त्यनुभवतत्स्मरणया. फ्यानुभवानामेकप्रकारकत्वन हेतुहेतुमदाय इस्प- पूर्व वक्ष्यते । तत्र योग्यतादिवलादपूर्वव्यक्तिलाभोऽनुः माने तु पक्षधर्मनापलाद धूमो वाहिव्याप्प इत्यनुभवों न तु सर्वो धूमो वहिन्याप्प इति येन सर्वमानार्थ तस्वीकारः। (गा) ननु सामान्य प्रत्यासत्यनभ्युपगमे अपूर्वगपादेवादिषदा. ध्याम्दयोधानुपपत्ति, शचिधिया पदार्थस्मतेश तमिपयकायानुया .4 4 ·सामान्यळक्षणामकरणम् । १७९३ । पत्ते । अन्पविषयकशकिग्रहपदार्थस्मरणयोरन्यविषयकशान्बयोधा जनकत्वे सति अतिप्रतादित्यत आह. मूले । गवादिपदेवारीति। तत्स्मरणेति । तत्पद पदार्थपरम् । न तु प्रक्रान्तशक्तिपरम् । पदार्थ- स्मृतेः समानवियफत्वेन हेतुताया अप्रतिक्षेपेण न्यूनताप्रसमात् । न च शक्तिस्मृतस्तदप्रतिक्षेपेणापि न्यूनत्वं 'समानमिति' पा. व्यम् । शक्तिस्मृति विनापि गृहीतशक्तिकपदशानरूपोद्धोधमाधी. नपदार्थस्मृतितः शान्दयोधोत्पत्या शक्तिस्मृतः शान्योधानुप: पोगित्वात्। म च पृत्तिशानजन्यपदार्थापस्थितेः शान्दयोधहेतुनया प्राचीन- शक्त्यनुभवस्य च पदार्थस्मृत्यहेतुतया शक्तिस्मृतिजन्यैव पदा. धापस्थितिस्तछेतुवांच्या तथा च शक्तिस्मृतेरप्युपयोगित्व "दुर्वार- मिति वाच्यम् । स्वविषयगृहीतवृत्तिकपदानजन्पपदार्थोपस्थितेरेय शाबरोधहेतुत्वोपगमात् । विस्मृतशक्तिकपदशानेन च पदार्थस्मः तेरेधाजननेनानतिप्रसङ्गात् । । यदि च गृहीतविस्मृतवृत्तिकादगृहीतसम्बन्धन्तिरात् पदात् प. दार्थोपस्थितिवशायामतिप्रसङ्ग इत्युच्यते तदा पचिग्रहाधीनत्वमुपन स्थितीविशेषणं देयम् । अन्तरा शक्यस्मृतावपिप्राचीनशत्तानुभवा. धीनतया पदार्थोपस्थितेः शादजनकत्वमप्पाहतमेघ । मत एवापूर पंवादे पदार्थस्मृतिरेव स्फुटममिहिता दाधीतिकृतापि शक्त्यनुभव शक्यस्मरणे इत्या पदार्थमेव शक्यपदेनोपादाय विकृत शादयोधे शक्तिस्मरणापेक्षायामपि शक्त्यनुभयस्य तद्वारा अपेक्षितस्य समान- विषयकत्वापेक्षाप्रतिक्षेपेणेपार्थतस्तस्य समानविषयतापेक्षाप्रतिक्षेप. सिमेन्यूनतानवकाशाय। पदार्थस्मरणे शयनुभयस्प समानविषयताया मीमांसकमते, अनपेक्षितत्वेऽपि तत्प्रतिक्षेपः प्राते अनुपयुक्तः, तर तदपेक्षायामपि समानप्रकारकान्यविषयकस्मरणावपूर्वगधादिपोषोपपत्तेः । शक्य 'नुभवतस्मरणपोहेतुहेतुमद्रायोऽपि न मूलतः प्रतीयते युगपत् पदः अयस्य द्वन्दे समसमयतापिरहेण यथाक्रम हेतुत्यहेतुमस्ययोरन्वया. सम्भधेन प्रत्येकत्रितपपयोभयान्ययापत्या परस्परहेतुहेतुमद्भापाला. मात् । शक्त्यनुभवतत्स्मरणयोवंन्त रुत्या तमंन्तान्तरेण सम. सापतोपपादने शक्त्यनुभवतत्स्मरणयोईनुता पाक्यार्थानुभयस्य २०० ·0 प अनुमानगादापर्याम्। हेतुमत्ताया.एतन्मात्रलामात् यतो वाक्याथांनुमय प्रत्युभयहेतुता- मानपरत्वं दीधितिकारो विवृणानि । राफ्त्यनुभवेति । ('दी.) गवादिपदेष्वपीति । शक्त्यनुभवशक्यस्मरणे हेतू देतुमान वाक्यार्थबोधः । न नै जातिशक्तिवादविरोधः । जाती व्यक्ती च शक्तिः परं तु जातिविषयत्वेनैव ज्ञात्वा ) तिपक्ति स्मारयति अनुभावयति चेति । तदर्यादिति वक्ष्पा माणत्याद । अनहुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा पश्वादिलिदादिप * दाभिप्रायेण पररीगा त्यपि कश्चित् । (गाय) मत्र हेतुपद प्रयोजकत्वार्थकं तच्च कारणतावच्छेदके प्यक्षतमिति शयनुमवस्य शान्धीकारणताविरहेऽपि नाममाता। यद्यपि शाब्दखो शक्तिशानादीनां समानविषयकत्येनोपयांगि: स्खेऽपि अनुमितो समानप्रकारकतामात्रेण परामस्य हेतुतया क्या हाराधीनशक्त्यनुमिता उपस्थितानामनुपस्थितानामपि सकलगवा. दिव्यतीना भानसम्भवान तत एव अपूर्ववयकीनां पार्थस्मारक णेऽपि भानसम्भवान्न किञ्चिदनुपपनम् । तथापि वस्तुति मनुरुवम्। नेनु जातिशक्तिवादिर्ना परेषां गार्गोपदशक्तनि शक्यांशे शाब्द- धीप्रकारप्रकारकक्षानं न शादधीहंतुः, व्यक्तो शक्तिविरहेण अन्य: 'थाप्यातिस्त्रीकारापतेः । किं तु गोत्वं गोपदशक्यमित्याकारकं शा. म्दयोधप्रकारविशेष्यकमेवेति शक्तिशानस्य समानप्रकारक-वेन न शाब्धीहेतुताकथनविरोधः। नच गोवंशकं गोपदीमत्याकारफशानव तन्मते शायहेतु- 'तयोय तच शस्यशे एव शाब्दप्रकारगोत्वाविप्रकारकमिति न, विरोध इति वाच्यम् । गपूर्वचादे लिड्पदशक्तिमहस्य 'तया नादशशक्तिमहस्य च कार्यत्वमकारण घटादिरूपकार्यविषः, यकस्य शक्य शाब्दीप्रकारप्रकारकत्वविरहेण शक्यांश तत्पका- रकताया एवं समानप्रकारकतत्यनेन विवक्षितत्वादान्यास मानप्रकारकत्वयिवक्षणे इत्यपूर्व वस्यते इत्यनेन विरोधाविति राय, ते। न चैवमिति । कुन्जाकिमते,दयकावपि शकिसत्त्वेनन व्यक्ति , 4 . । ग ·. ३ . सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७९५ विशेष्यकशक्तिधियो ऽन्यथाख्यातित्वमिति समाधत्ते। जाताविति । • नन्वेवमपि विरोध एच, तथा हि कुञ्जशक्तिमते व्यको शक्तिर्विधते एव शक्यशानविपयत्वात् । किं तु तदंशे शक्तिः स्वरूपसती हेतु- र्जातायेंव, सातोपयुज्यते इति व्यक्तौ शकिसत्त्वेऽपि म तस्या घाच्यता अपि तु जातेरवेति मतम्, पतम्मते व्यक्तावपि शक्तिशातापे- साया न्यायमते व्यकिरपि पदार्थो न तु तन्मते इति विशेपानुपपत्ते, + रित्याशल्यान्यथा विशेपमुपादयति । पर त्विति । शाता व्यक्ति स्मा: रयतीत्यत्र शानस्य विशेषणतया विशेष्यशक्ताविव तत्रापि स्मरणाधु- पशेगित्वान्चयः । तथा च तदन्वयिन्यामुपयोगितायां जातिविषय. कत्वेनवेत्यर्थस्थ जातिमानविपयकत्वावच्छिन्नत्वस्यान्वयः। एवं च जातिमात्रविषयकवं व्यक्तिस्मरणाधुपयोगितावच्छेदकं तु व्य. किविषयकत्वमिति पर्ववसितार्थः । तथा च व्यको शक्तिशानापे: क्षायामपि फलोभूतबोधविषयव्यको तदनपेक्षया व्यक्त्यशे शंत कुब्जता यविषयकत्येन शक्तिवानस्प योधोपयोगिता . तदेव धाच्यम् , व्यक्तश्चातधात्यान्न वाच्यता । समानविषयफत्वतन्त्रता- घादिनां च गोन्वादिविशिष्टतद्वादिविषयकशान्दबुखौ -विशिष्य गोत्वादिविशिष्टतत्तवादिधर्मिकशक्तिशानत्वेन हेतुत्वोद्विशिष्टस्य: घाच्यतेति विशेष इति भावः । । पपि गौपिदशक्येत्याकारकस्य गोशक गोपदमित्याकारक: स्य या शक्तिवानस्य हेतुत्वं गोत्या गरिउन्नविषयतात्वेन व्यक्तिपि पयकत्वमप्यवच्छेदकमावश्यक तथापि व्यक्त्युपरागेण तविपयिता नावच्छेदिकेति न तस्याः पदार्थत्वम् । यद्यध्यतन्मतापेक्षया गोत्यशक्तिप्रकारकपदानहेतुनैव युक्ता, यकिशक्तिशानहेतुतामते व्यक्तिविषयताया व्यक्त्यनुयोगिकजातिः। सम्पन्धविषयतायाश्च निवेशाधिक्येन गौरवात् । सम्बन्धविषय-' स्यानिशे कालिकादिसम्बन्धेन गोत्वादिप्रकारकशक्तिमहादपि सः मवायेन तरप्रकारकशान्दयोधापत्तेदुरित्यात् । पवमर्थविशेष्यक स्य पदविशेष्यकस्य च शक्तिशानस्य विनिगमनाविरहेण हेतुतायाः कल्पनीयतयापि गौरवात् । जातिशक्तिप्रकारकडान हेतुत्वे च जा. तिविशेष्यपदशकिसानहेतुताया न विनिगमनाविरदेणा प्रसतिः, विपरीतमानाप्रतिवध्यस्य निर्धर्मितापच्छेदककशक्तिहस्य हेतुत्ये . . ।

·समवायकपत. . . । { अनुपानगादाचर्यामा अनुभवविरोधात 1 जातियाविनोपस्थितिवशायर्या जाती। शक्ति- मंदात शान्दयोधवारणाय च गोत्वस्वाधवाचनविशेष्यकत्वेनेव जातिविशेष्यफधियो हेतुताया वाच्यतया तदपेक्षया अनवच्छि भगोत्वादिविशेपिततिप्रकारकपदविशेष्यमानस्य हेतुत्वे ला. घवाच्छक्तिशागस्य जातिसम्यन्धाविपयकत्येऽपि सम्बन्धस्य, ततो भान : व्यक्तिभानवनिष्प्रत्यूहमेव । जातिशक्ति.. छानजन्यतायां समायेन ,जातिप्रकारफच्याकविषयताया अव च्छेदकत्वात् सम्यन्धान्तरमानप्रसास्य च तद्विपयतायाः शक्ति शामजन्यतावच्छेदकत्वानभ्युपगमेन नावकाशः । शक्तिनमेण . घातिपदादपिकालिकादिसम्यन्धन गोवादिप्रकारकधीरनुभूयते इति चेत् १ अस्तु तर्हि तेन सम्बन्धेन गोत्यादो व्यकिशक्यतावच्छे. दकताया भ्रमस्य तेन सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्व कार्यतावच्छेदकं ता. शभ्रमरपकारणामावादेव नाम्रान्तस्य जातिशक्तिशानात्ताशयो- धापत्ति । भ्रमस्तु विशिशान शानद्वय वेत्यन्यदेतत् ।' :: घस्तुतो गुरूणां व्याप्त्यादिभ्रमस्थले यथा .नानुमितिः किं त्व. संसर्गाग्रहमा तथा. शक्तिभ्रमस्थलेऽपि न शाब्दानुभव, अपि तूपस्थितपदार्थानामसंसर्गाग्रहमात्रमा सम्याधाविषयकशक्तिष्ठानात् 'कालिकादिसम्बन्धस्य न भान तादृशादपि समवायस्य भानमि- त्यनुभवविरोध । सम्बन्धानामविशेपेण तादविशेषयोजविरहा. दिति तु न शयम्, समवायल्पसम्बन्धाशे कुब्जा शतिर्न तु सम्बन्धान्तर इत्यत एव विशेषात् । शक्तिमानाविषयत्वाविशेषे. ऽपि गापदादादिन' भासते. अपि तु गौरित्यत्रापि स्वरूपस. छकितद्विरहरुनविशेषस्येष; चीजत्वात् ।, कुब्जशक्त्यनुपगमे तु स्यसमवायिव्यक्ति विना अभान जाते' स्वभावो न तु सम्बन्ध्रान्तरेण स्वाश्रय स्वासमवायिनमन्तरेण न भानमिति বিয়ায়খ व्यक्तिभाननियमस्तथा सम्बन्धमाननियमोऽपी- ति । तथापि समवायातिरिकसम्बन्धेन जाते. स्वरूपतः प्रकार: स्वमप्रामाणिकमिति शक्त्यशे गोवत्वेन गोत्यप्रकारफमेध शान व्य.. "तिशयनवगादिशानकारणतावादिना कारण वाच्यम् । समानप्र- कारकशानकारणतामते च स्वरूपतो गोत्वप्रकारल्यक्तिशतिचा- नमिति लाधवमित्याशयेनेहशः कुलशक्तिमतनिष्कपः कृतः । मत 4 ·- सामान्यलक्षणाप्रकरणम् ।. ७९७ एष तेषां जातेंव्यक्तिप्रदमात्रयेद्यतासिद्धान्तोऽपि सङ्गच्छते, अन्यथा व्यक्ति विना शक्तिलाने एव आतिभानात्तारशनियमस्यात्यन्तमस. म्भावितत्वात। न च गां जानातीत्यादिविशिष्टवैशिष्टधयोधे,शानाचंशेऽपि स्वा. पच्छिन्नविषयताकत्वसम्बन्धेन गोत्यादेः स्वरूपतः पारतव्येण प्र. कारत्वात् समवायनेय जातेः स्वरूपतः प्रकारत्यनियमोऽसम्मा.. वित इति वाच्यम् । स्वातन्त्र्येण प्रकारतामावायेव तथा निय. मात् । एवं एकसम्यन्धिमानस्य सम्बन्धप्रहप्रकारीभूतधर्मप्रकाः रेणवापरसम्यन्धिस्मारकत्वं क्लप्तं न तु स्वरूपतः, तथा च गोत्व.. सम्बन्धिपनशानात् स्वरूपतो गोत्वस्मरणानुरोधेन सम्बन्धि ज्ञानस्याधिककारणत्वं कल्पयामित्यादिकमपि यथाश्रुततन्मतोपेक्षा. पोजमवधयम् । अधिकमन्यत्र प्रपतिम् । 'प्रकारान्तरेणाविरोधमुपपादयतो मतमाह । अतद्गुगेति । गंवादीत्यत्र गोगदं आदियस्य पश्यादिपदस्येति अन्यपदार्थमात्र परयाबीहिणेत्यर्थः । पश्वावपति । पशुत्य हि 'लोमादिमत्वरूपों पाधिन तु जातिः तैजसोच्च अवःशरीरादिवृत्तित्वेन पृथियोत्यादिना'; सकरात, अतः पश्वादिपदस्य धर्मिण्यपि शक्तिीमादिरूपधर्मस्या, भयविनिर्मो केणापि भानात्तन्मात्रशक्तेस्तनिष्ठकिञ्चित्पदलक्षणाया इंव धर्मिभासकत्यासम्मवादतस्तत्र समानप्रकारकत्वेन शक्तिमानस्य शाम्दयोधहेतुत्वमविरुद्धमेवेति भावः । घटत्यादियत् पशुत्यादपि नानात्वे जातिसङ्करानवकाशेन जातिरूपता सम्भवतीत्याशयेनादा। लिङादीति । लिङादिपदस्य कार्यस्येनोपाधिना अपूपर्धामवा- चकतायास्तत्सिद्वान्तत्वादिति भावः । समाननिपयकत्येन शर किशानपदार्थस्मरणहेतुत्यमादाय गयाविपदमधिकृत्याप्याक्षेपावता. रावतद्गुणविशान रीहिणा समाधानप्रन्यस्य. पदान्तरपरत्ये परिहारन्यूनतेति व्यक्तिशक्त्यम्युपगमवादेन ताहशमन्यस्य पद-7 सामान्यपरतामेवोपपादयति । पररीत्या घेति । परो नैयायिकः। : (चि०) अथ पहिमानयमित्पनुमितिर्विशेषणा नसाध्या विशिष्टज्ञानत्यादिति पर्वतीपयहिभानार्य तत्कल्पने धूमेऽपि तथा फचिद् धूमस्यापि व्यापक- - ·७९८ .६ अनुमानगादायम् , स्वादिति चेन्न । विशिष्टवैशिष्टयज्ञाने विशेषणता वच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यावश्यकत्येन हेतुत्वात; तच्च वृत्तमेव न तु विशेषणज्ञानमपि तधा, गौरवात् । गौरयमिति विशिष्टज्ञाने युगपविशेष्ये विशेषणे स. निकर्ष एवं कारणं न तु निर्विकल्पकं मानाभावात् । विशिष्टज्ञानत्वमेव मानमिति चेन्न । दृष्टान्ताभावात दण्डी पुरुष, इत्यत्र विशेषणधीजन्यत्वानुपगमात् । विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानत्वात् । अपि च प्रमेयत्वेन व्याति' परिच्छिन्दन् सर्वज्ञः स्यात् तथा च परकीयज्ञान- विषये घटत्वं न वेति संशयो न स्यात् प्रमेयत्वेनता दुन्यतरनिश्चयात् । प्रमेयत्वेन' घटं जानात्येव घटत्वं तस्य न जानाति इति चेन्न । तत् किं घटत्वं नं प्रमेयं पेन तन्न जानीयात् । सकलघवृत्तिधर्मस्या प्रमेयत्वेन तदज्ञानासम्भवात् । दी) विशेषणंज्ञानसाध्येति । न च पक्षतावच्छेदक- शाजत्यूतया सिद्धसाधनम्, यद्यविशिष्टज्ञानं तचदीसाध्यमिति सामान्यव्याप्त्यादरादभावत्वप्रतियोगित्वयोरप्पनुपस्थितयोरम- कारत्वात् । (गाय) विशेषणशानसाध्यति मूले विशेषणपदस्य स्वप्रकारी; भूधर्म सामान्यपरतामाधिपति न चेत्यादिना पशतावच्छे दकेति. साध्यतापच्छंदकवहित्वादेरप्युपलक्षकम् । सिरसाधन- मिति । अनुमिती स्त्रकारपर्वतत्वादिविषयकपरामर्शस्य हेतुताया- 'सामान्यमत्यासत्तिमननीकुर्वतापि, स्वीकारात् पर्वतीयवाहमा- नजन्यत्वपर्यन्तसिद्धेश्याया उकानुमानेनासम्भव इत्यर्थः । यचाभ्यां सामान्यतो व्याप्त्या पक्षधर्मतायलादसिसविशेष: सिविरिति प्राचीनमतमालय समाधछे। अदिति । तथा च विशे. - A - ·-- है सामान्पलक्षणामकरणम् । ७१९ पणपद पर्वतीय वहिपर विशिष्टज्ञानपदमपि वििशएज्ञानपरामिति न सिद्धसाधनामिति भावः। ननु अभावसनिक प्रतियोगिझानमात्रादय घटप्रतियोगिका. भावत्वादिना अभारप्रत्यक्षमुत्पनने न तु थभावत्यदिशानमपि तनापक्षित तदुकमभावप्रतीतो प्रतियोगित्वाभावत्वयोरिवति, तथा च अभाव वादिप्रकारफ तारशप्रत्यक्षे अभावत्वादिधानज-पत्यामा वेन व्यभिचारानाक्तसामान्यव्याप्तिलम्भव इत्यत । अभारत्वेति'। अप्रकारत्वात् । प्रकारत्वानुपगमात् । घटा नास्तीत्यादिविशिष्ट- बुद्धिपूर्वमभावत्वस्यापि निविकल्पकापगमात् । प्रतियागिताया, ''ससगतयैव तन भानादिति भावः । यत्वतत्वाननुगमादुक्कातर्न विचारसदेति विशेषता व्याप्ति: मेवावलम्वत । वहीति । • (दी०) घतिविशिष्टज्ञानत्वेन तद्वतिविशिष्ट शानत्वेन , वा तमानजन्पत्वमाधनादा विशिष्टवैशिष्टयेत्यांधभ्युपगमवादः । वस्तुतो विशेषणतावच्छेदकादीनां युगपदिन्द्रियसनिकपत्तिाह शप्रत्यक्षम् , अनुमित्यादेस्तु तादूप्येण व्यायादिग्रहाव । अत एवानेकव्यक्तिकद्रव्यादिविशेषणतावच्छेदककानुमित्या तन्द्रा- 'नार्थे(१) न सामान्य लक्षणादरः । (गा० ) पहिचानजन्यतात्वेन साध्यतायामपि प्रसिपहिला नजन्यस्येन मिरसाधन दुर्वारमेघ इत्यतस्तवह ति । विशेषतो व्याप्स्यैवेति पूरणीयम् । भय च तहिविषयकशानावावच्उिनकार रणताया उभयमते कुत्राप्यसत्वेऽपि साध्याप्रसिविनाशनीया तधिषयकवानसाम्पत्यमिवानी साध्यमित्याशयात् । वादशसाध्या स्यैव विशेषतायन्पीभूनयहित्यप्रकारकवानस्वादिना पत्र त. विमानस्य हतुता तारपिशिशिष्टयोधाबारेच प्रखियत्वात् ।। साध्यत्य चाव्यवहितोचरत्व नात ईश्वरायानमावयार्थान्तरंपरेपा। संधषिशेषपत्य न वापायति ध्येपम् । उत्तानुमानममयोजकापर्नु विशिएपित्वेन विशेषणशानत्याच (१) वसानार्थमिति पाठान्तरम् । . - क ·३ 260 | "" अनुमानगादाधर्याम् छिन्नजन्मता मण्डपितुमुकमते मूले । विशिष्टवैशिष्टयत्यादिना । ननु 'विशिष्टषिशेषणकायशिएवुर्विशेषणतावच्छेदकप्रकारका नरूपहेतुना निषाहऽपि ताशानाइंतुकनिर्विकल्पकाविशेषणधी- हेतुकगारयमित्यादिनिर्विशेषणकविशेषणावगाहिनुरोधेन वि.. शिएबुनियावच्छिनं प्रति विशेषणशानधन हेतुताकपनमाव- कमित्यता पाए । गौरयमिति | मानाभावादिति ।" ताराधिन शिएवुनरपि विशेषणात्यावच्छिन्नहेतुकत्व मानाभावादित्यर्थः । हटान्ताभाषादिति । फिशिपायच्छिमाविशेषणधीहेतुकत्यसाधने गौरघमिति अनुमित्यादेः परामर्शत्वादिना विशेषणविषयकपरामर्शा- विधेतुफस्य दृष्टान्तत्वसम्भयऽपि पिशपणवान धापत्रिदेनुकत्व। साधनातामावादित्यर्थ तथा च साध्यामसियया नानुमानस- म्भवति भाव.ाएर चोककार्यकारणभावाभासदसमसजानका; शात् । पर्वतीयवदिशान पिनापि तत्प्रकारकानुमितिनि प्रत्यूहेव तम- 'विषयीकृत्यापि महानसीयवाहपाविधिपयफस्यव परामर्शस्य सम्भयन परामर्शत्वावच्छिनकारणताया अक्षतेरिति कि सामान्यलक्षणयेति समुदिततात्पर्यार्थः । विशिष्टवैशिएपयोंध विशेषणतावच्छेदकप्रका- . रकसानहेतुत्वेऽपि सामान्यप्रत्यासत्यावश्यकताय वक्ष्यमाणत्वात् तत्रापि मूलकत्ता निर्भर दर्शयति दीधितो.। विशिष्टेति । अभ्युप- गमवावः । आपातत; परमताभ्युपगमेनोक्तिः । तर्हि किं पास्तव "विशिष्वैशिएपबोधकारणमित्यत आइ । घस्तुत एति । अत एव । विशेषणतापच्छेदकप्रकारकक्षानस्य विशिएवशिष्ट्यबोधे हेतुत्या. देव । तज्ज्ञानार्थम् विशेषणतावच्छेदकाभूतापूर्वदण्डादिप्रकारका नायम् । ननु तादीनां इन्द्रियसभिकविसवऽपि तमप्रकार: कहानानन्तरमेव तविशिषधिलक्षणप्रकारताशालिशान जायते न • त्वन्यदा इत्यनुभवानुरोधाद्विशिष्टवैशिष्ट्यवोधे विशेषणतावच्छेद- कप्रकारकशानहेतुत्वमावश्यकम् अत एवाससामवशायामपि कदाचिदण्डपुरुषावित्यादिसम्हालम्पन विशिष्टवैशिष्ट्यवोधानाः । स्मकमनुभूयते । विशिष्टहानस जाससगांप्रदाविवशायामेव ता. रशहानमुपयते। यदि च विशिष्मानासमणीप्रदादिसत्यापिन कदाधि ताश . - ·"सामान्यलक्षणामकरणम् । • मानमानुमविकं तदा तज्वानस्यैव विशिष्टवैशिष्टयबोधप्रतिबन्ध पाच्यम् । एवं कदाचित् संयोगेनेय दण्डादिविशिष्टस्य प्रकारता कदाचित्सम्बन्चान्तरेणैव तद्विशिष्टस्येत्यत्राननुगतनियामककल्पन- मपेक्ष्य तत्तत्सम्यन्धेन तत्तद्विशिष्टविषयकशानस्य तारशविशिएप्र. कारकहानहतुत्वकल्पनमुचितम् । एवं च किञ्चिविशिष्टविषयकमा- नादिकल्पनागौरवं फलमुखतया न दोपायेत्पत्त आह अस्तु घेति । (दी) अस्तु वा दण्डीत्यादिप्रत्यक्षे दण्डत्यादिना दण्ड- संयोगवानित्पादौ च दण्डसंयोगवादिना यत्किश्चियक्ति- . शानं कारणम् । दृष्टान्ताभावादिति । विशेषणशानत्त्वेन हेतुत्वस्य विशेष्यज्ञानादेरपि कारणत्वापच्या मानाभावेन च निरस्त- स्वादिति । (गा०) दण्डीत्यादौ दण्डत्यादिना यत्किञ्चिधतिमान कारणं न तु फलीभूनग्रहविशेषणव्यक्तिशानपर्यन्तम् एतच्च हटान्तविधयो. । कम । नानाव्यक्तिविशेपणतावच्छेदकदण्डसंयोगवानित्यादौ अ- पूर्वदण्डाविज्ञानानपेक्षाया पर प्रकृतत्वात् । दण्डसंपोगत्यादिनेति । दण्डत्यसंयोगत्वादिनेत्यर्थः । तेन दण्डत्वादिना फलीभूतप्रहविशे. पगतावच्छेदकवण्डादिव्यक्तिज्ञानानपेक्षालाभः। यथाश्रुने फलीभूत- शानविशेषणसंयोगादिव्यक्तिमानानपेक्षामाधलाभेनासमतिप्रसाहात्। संयोगवादिना यत्किश्चिमानफारणत्वाभिधानं तु पूर्ववत् हटान्त. विधया विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानहेतुतायां विशेषणविषय- फत्पनिवेशे पछिमानित्यायनुमितो अपूर्व रयाविरूपविशेषणमा. नार्थमेर सामान्यप्रत्यासतेरावश्यकतया तदनिवेशस्प मागेय व्यय. स्थापितस्यादिवानी अन्तता। मूल पिशिएचैशिष्ट्यशानत्वादिति । विशिएप्रकारकमानस्यादि- स्पः । विशेपणान्तरविशेष्यतापनप्रकारकशानत्वादिति यावत् । मतो दण्डत्यादिविशिष्टप्रतियोगिफत्वानवच्छिन्नवैशिष्ट्ययिषयता. शालिनो दण्डी पुरुष इति शानस्यापि सः। तसरे वाहयोग विशेषणशानजन्पत्यानभ्युपगमान् हेत्वनभिधाने न्यूनतापातात् । न यस विशेषणलान म्यतानभ्युपगमोऽपि न विपक्षित इति १०१ + ·अनुमानगादाश्याम् । र, घाम्यम् । तथा सति ताइशबुद्धष्टान्तस्याप्रतिक्षेपात । यद्यपि विशिष्टवैशिष्टयमानस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकहा- नजन्यत्वमेव विशेषणशानजन्यत्वानभ्युपगमे धीजं विशेषणतावच्छे- दकप्रकारकहानस्य च विशिष्टप्रतियोगिफशिष्ट्यावगाहिन्यामध घुसा हेतुतानतु विशिष्टविशेषणकानमा माणिकता भवान्तरवा. क्यार्थशान विनापि युगपत, सफलपदार्थससर्गावगाहिरक्तदण्डवान् पुरुष प्रत्याविशापयोधस्योपगमातू । स्वप्रकाशमन्ये शानत्यनिर्वि कल्पकानन्तर व्यवसायतूतीयक्षणे घिशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या जानामीत्याकारकविशिष्टज्ञानविशेषणकानुव्यवसायस्योपगतत्वाच । काञ्चनमयत्वादिविशिष्टवहिप्रसिधि विनापि काशनमयवहिमानि. स्पादियुवेर्विशे ये विशेषणमित्याविन्याय सम्भयस्य वीथिति फता स्वाभासे पकव्यस्यात् । विशिएव्याप्तिमान विनापि विशिष्टप. रामर्शापादस्थ मिश्रप्रभृतिभिः परामर्शप्रन्धे कथनाता लाघवोपनी- सयदर्थविशिएसाध्यप्रसिद्धि चिनापि तद्विशिष्टसाध्यविशेषणका. मितरुपगमाया तथापि प्राचीनर्विशिरोपस्थिति विनाविशिष्टप्रतियो. गिकवैशिष्ट्याविषयकमपिविशिष्टविशेषणकशाने नोपयते मणिकता विशिष्टाप्रसिग काधनमयत्वविशिष्टयान्यनुमित्यसम्भवस्य हे स्वाभासे कयनादित नासन्नतिः । अत एव साध्यासितिस्थले साविशेपियकवानुमतिरुपयते न तु विशेष्ये विशेषणमित्यादि म्यापेनापि सापप्रकारिफेति । मनु वद्विशिष्शानधेन तज्ज्ञानत्यायच्छिदेतुकत्यानुमाने मूलो. कडधान्तामायोभानमत्यासतिस्वाकर्तृमते नसलच्छते उपनीवमान. स्यैव शान्ततासम्भवात् अतः स्थय तत्र पणान्तरमाह । विशे. पणेति । हेतुत्वस्येति । निरस्तत्वावित्यग्रिमेणावया ! कारणयाप. प्योति । साविशेषणकबुधित्वस्येव तविशेष्यफबुदित्यादेशप त. विशेष्यकोगनीतभाने तयानत्यावछिन्नतुकरवसहचरितत्वालो. किफविशिष्टबुधिपूर्व विशेषणगोचरस्येव विशेष्यगोवरस्यापि नि. विकल्पकस्य नेयायिकसमततया व्यभिचारनिर्णयाविषयायाच्य तजहानत्यानाधिनजनकत्वानुमापकत्यसम्भवाधिति भाषः । प्रतिमन्देरनुपरतया दोपान्तरमाह ! मानाभाधेन चेति । विशिरक्षामत्वे विशेषणशानभरपत्वानुमापकतोपवितकामायन ·ܛܝ सामान्यळक्षणाप्रकरणम् । .4 - वेत्यर्थः । मानाभाम्रपर्यन्तानुसरणधीजं प्रतिमन्देर किधिकरत्व मिटापत्यादिना दर्शयति ।, '. ...(दी०) एतेनास्तु विशेष्यज्ञानमपि कारणम् , जन्यतां नि: विकल्पकमपि सामान्यलक्षणया सर्वज्ञत्वापत्या तस्यास्तदनन- कत्वे तु तत एव वाधकाम तत् कारणमिति निरस्तम् । ' (गा०)पतनेति।ननु विशेष्यमानत्वेन हेतुत्ये सामान्यलक्षणाती- ऽपि निर्विकल्पकस्वीकारप्रसाः अज्ञातातीतानागतघटादिपकीना प्रथमतो विशेष्यतया भानासम्भवादित्यत्रापीटापतिमाए । जन्य- ता चेति । सामान्यलक्षणाया: सामान्यप्रकारकसामान्याभयधिपः पकप्रत्यक्ष अन्यतावच्छेदकं न तु सामान्यप्रकारतानिरूपित. सामान्याभयविषयताफप्रत्यक्षस्वमता धातधभ्यशे सामान्यप्रकारका प्राथमिकसामान्यजबानीयातसामान्याभयनिष्ठप्रकारस्य विशेष्य. तात्मकविपयताया भपि सामान्यप्रत्यासत्तिनियम्यतेति भावः । एतन्मते च संसर्गतानिरूपफतदीपविषयताशालिशानत्वमेघ तया. नस्य जन्यतायच्छेदकं न तु तविशेष्यकशानत्यतत्यकारकमानत्वे कार्यकारणभाषचयापः । संसर्गतानिस्पकरपस्य प्रकारताविशे- प्यतासाधारणत्वेनोक्तधणाभपसङ्घदः । सौरभाचप्रकारक्तन्मान- सानुरोधेनापि शानप्रपासतः स्वतन्त्र कारणत्यमेतम्मते नास्ति- शकारणतयैवोपपः। न च विशेष्यमानाहेतुतामतेऽपि तत्र सामान्यलक्षणया सौरभ- भानसम्भपातदनुरोधेन न पानमस्यासत्तिहेतुतेति वाच्यम् । पत्र नित्यत्वाविना सौरभाषादिकमेषोपस्थितं न तु सौरभादिकमपि तत्र फिशिविशेष्यमासकरपासस्यन्तराभाषन सामाग्यप्रस्पासस्यापि मानससौरभमानाजननाद सौरभस्वादिसामान्पलक्षणया मानस- माने जननीये परिकश्चित्सारमादिशामसहकारिताया मावश्यक- स्यात् तदनुरोधेनैव धानमत्यास स्तन्मते देतुत्यान्तरस्पाययक- स्वादित्यवधेयम्। ननु सामान्पलसणया निर्विकल्पकजननोपगमे जातिवादिसा. मान्यरक्षणमा सहासनिमिळजातिनिर्विकल्पक जनयिस्या स्परपत. -- 1 ·.८०४ . अनुमानगादापर्याय स्ततजातिप्रकारकक्षानं जनयिष्यते स्वरूपतस्तविशिष्टवुविहेतु. भूतस्य स्वरूपतस्तज्ज्ञानस्य सस्यात् । ताशं चहानमसवंश- स्यानुभवविरुवमत आह । सार्यशापत्येति । यावत्प्रमेयभासफनमः यत्यादिसामान्यज्ञानतृतीयक्षणजातसंशयमितापच्छेदकतत्ताविधि- शिष्टधमिवानानन्तरं यत्र घटत्यादिरूपकोटशुपस्थितिस्तदुत्तरं स घटोन पेत्यादिसंशयः तत्र (मज्ञान सामान्यलक्षणाजन्यघटत्यादि निर्विकल्पकात् घटत्याधंशेऽन्याप्रकारकात् स्वरूपतोऽपि धर्मिताव. उछेदकतत्तादिविशिष्ट घटत्यादिमानसम्भवेन समानप्रकारकनिमः यसत्वेन स घटो न घेत्याविसंशयानुपपश्येत्यर्थ इति सम्प्रदायः। मोद चिन्यते । सामान्यलक्षणया निर्विकल्पकाजननेऽपि यत्र धर्मिशानात् पूर्व स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारका उपस्थितिः तप्ताविशिष्टधर्मिधारय या बन्यादिविशिएं घटत्वाशे अन्या. मकारकतत्प्रकारकसमूहालम्पनरूपा तत्रापि धर्मिज्ञानानन्तरं घ. रमेवाघुपस्थिस्या स घटो न पेत्यादिसंशयः कदाचिदनुभूयते त. दनुपपत्तिरिय सत्ताविशिरोऽपि तप घटत्वादः स्वरूपतो भान चाफाभावात् । यदि घ इत्यादिरूपसंशयजनकोपात्तत्र तत्ताविशिष्टे स्प. रूपतो घटत्वादेनं विशिष्टधारित्युच्यते तदा सामान्यलक्षणया निर्विकल्पकजननेऽपि तत एव तचाविशिष्टे घटस्वादेरभानान्न स घटो न सि संशयानुपपत्तिः। घस्तुतस्तूपनीसभाने दूरत्वादिदोषो म प्रतिबन्धकः सति दूरस्पे धर्मिणि घटत्वादिसंशयस्याप्यनुपपत्तेः । न हि नि- भ्यत्वं दोषप्रतियध्यताषच्छकं तस्य कार्यतानवच्छेच करवात् । तथा घ दर्शितस्थले तत्ताविशिष्टे घटत्वादेरुपनीतभानात्मकनिश्चये तथा घाघकाभावः। गच धर्मिशानस्य संशयहेतुनायाः संशयत्वस्य कार्यतावच्छे. दत्यानभ्युपगन्तृभिरनभ्युपगमातुकर्मिशानमेघ संशयरूपं भ. विष्यतीति न संशयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । विपरीतकोटयपस्थितेः - भागसत्वेन प्रथम संशयासम्भवात् । तस्मार्मिविशेषे स्वरूपतो घटत्याापनीतभाने अननुगततत्तदुपनायकहानव्यक्तीनामेष हेतुत्वं स्वीकरणीयमिति सामान्यळक्षणया निर्विकल्पकजननेपि तस्य ·ABRAS सामान्पलक्षणाप्रकरणम् । स्वरूपतो, घटत्याशुपनायकतानभ्युपगमात्रोकसंशयानुपपत्तिरितिमा तस्मात् सार्वज्ञापत्ययस्य प्रमेयत्वादिसामान्यज्ञानतृतीयक्षणे घट. स्वादिरूपयावदसण्डधर्माणां स्वरूपतः प्रकारतया भानापत्येत्यर्थः । येन पुंसा लौकिकसग्निकण घटत्वादिकं कदापि न. गृहीतं घट इत्याचाकारकतदीयशानस्यानुभवविरुद्धतया इष्टापचेरयोगात् । न च उपनायकांनस्योक्तयुक्तता अननुगतरूपेण हेतुत्य अस्या अध्यापत्त वकाराः । स्वरूपता विशेषणविषयकधीसहकृतज्ञान- प्रत्यासत्तिबलादेव ताशशानस्थापादनीयत्वात् । सामान्यलक्ष. णाघटितायाः सामग्न्याः सामान्यायप्रकारताप्रयोजकत्वानभ्यु: पगमात् शातसामान्यायप्रकारकशानस्य शानप्रत्यासत्तित पव सर्वत्र निर्धाक्षात्कथञ्चिदुक्कापतिसम्भषे संशयानुपपत्तेरपि दुवार- स्यादिति वाच्यम् । यतो धर्मिशानात् पूर्व यत्रापिशोपेतघट- स्वादिकमेवोपस्थितं ताशोक्तस्थले संशयधर्मितावच्छदकत- चाविशिष्टे निर्विशेषणकघटायाधुपनीतभानवारणाय समि- तापच्छेदकक एव ताशोपनीतभाने उपनायकवानस्याननु- गतरूपेण हेतुता स्वीक्रियते म तु निर्धर्मितावच्छेदकके तत्रानुगत. सामग्रीस्वीकारे संशयानुपपरयादिरूपानिष्टप्रसङ्गविरहात् । तथा च सामान्यलक्षणाया निर्विकल्पकजनकत्वमते निर्धर्मितावच्छेदक- कोक्तशानापत्तिारैव । न च निर्मितावच्छेदककोपनीतमानसामग्न्या अपि नानुगम. सम्भवस्तथा सत्युपस्थितानां पस्तूनां सनिकृष्टयाषवस्तुप्येवं उप. नीतभानापत्या उपनीतभानमात्रस्यैव भ्रमत्वप्रसङ्गादिति वाच्यम् । एतारशातिप्रसवारणाय यत्र यस्य बाधितत्वं तत्र तदुपनीतभान- सामग्न्या अनुगमासम्भयेऽपि तदाश्रयधर्मिकतदुपनीतभानसामग्या अनुगमोपगमे याधकाभावात । 'पतेन लौकिकप्रत्यक्ष स्वरूपतो घटत्वादिभासकं तयअकस. भिकर्षविशेषादिकमेव केवलजातिमानित्याकारकघटत्वादिलौकि- कप्रत्यक्षानुपगमात् । अन्यथा जातिमत्वाद्युपस्थितिसत्त्वे प्रहराव. धि निरीक्ष्यमाणेऽपि घटे अयं घटो न वेति संशविच्छेवानुपप. तः । उपनीतभानसामग्री चाननुगतैवेति घट इत्याकारकोपनीत. भान अनियम इति स्वरूपतस्तत्प्रकारको स्वरूपतस्वज्यान.

·८२३ अनुमानगादाययाम् हेतुत्वं तदेकयुक्तिक निर्विकरपकं च विलीयेतेति निरस्त चित्तस्थलेऽननुगनत्वेऽपि अशाधितस्थ तस्यानुगतस्यात् । पयं घपपतस्तत्प्रकारकोपनीतभाने स्वरूपातस्तविषयकानातुस्पे सिदेतवलाघवालीफिफान्यस्यमनियेश्य स्वरूपतस्तत्प्रकारकशान. स्वायच्छिन्न प्रति स्वरूपतस्तीतपयकशानत्वेन हेतुत्व फरम्यते प्रथ- मतो जातियाधुपस्थितिस्थले लौकिकसामप्रीतो जातित्वेन घर- स्वप्रत्यक्षेऽपि निर्विकल्पकीपघटत्यविषयस्योगमे पाधफाभावात् तन्मूलिकंचायं पट इति धीः सरूपतस्तद्विपयफरानरयावच्छिन प्रति स्वरूपतस्तविषयकवानस्पन हेतुत्य निर्विकल्पकास्टीफारेप्राथ. मिकविशिष्टयुद्धी व्यभिचारः, निर्विकल्पकस्वीकारे च तत्रैव पर भिचार इति स्वरूपतस्तत्यकारकत्यमेव कार्यतावच्छेदकामति । तस्पा । सामान्यलक्षणापाः। तदजनकत्येतनिर्विकल्पकाजन. फत्वे । तत,एव याचकात् । सामान्यप्रत्यासतिजप्राथमिकाशातषि. शेष्यफप्रत्यक्षे व्यभिचारात् । तत् । विशेष्यवान । न कारणम् । न सम्भवकारणताकम् । तथा व तायतैष प्रतिवन्दयुशार इति वि. शेपणानहेतुत्य निष्प्रत्यूहामति भाषः । निरस्तमिति । यद्यपि विशेषणहानतुत्वे शानलक्षणायाः स्य- तन्त्रकारणता नास्तीति लाधव तन्मुण्यविशेयकमानसतघुपनीतभा. नेऽपि नियमतः स्वाशे तादात्म्यसम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वोपगमात् । सदमकारकत्वे लौकिकविषयतान्यतविण्यतापाएष शानलक्षणाजन्य तायच्छेदकत्वावश्यकत्वात् । सामान्यस्य प्रत्याससितामते सामान्य. प्रत्यासत्तिसातत्तविशेष्यकमानसे व्यभिचारण सानप्रत्यासत्तिहेतुता- पा पवासम्भवात् । तथापि विशिष्टप्रत्यक्षस्यस्यैव विशेषणशानजन्य. तावच्छेदकत्वसम्भवेन विशिष्टयुयित्वस्यानुमिस्यादिसाधारणस्यत; जन्यतावच्छेदकत्वमप्रामाणिकमित्यनुमित्यादावपूर्वमानानुरोधेन न सामान्यप्रात्यासत्यादर इत्ययधेयम् । ननु प्रसिधुमेऽव्यभिवारनि. वयसत्येन तत्र व्यभिचारसंशयायोगात धूमान्तरधर्मिक पव व्यभिः या चाच्यः । तारशस्य ध धर्मिणो भानं न सामान्यप्र- मूलसिद्धान्तो धर्मिज्ञानस्प सशयतुतायामेवो. 4. सैव मीमांसकानां नानुमता अत, एष तेषां स्वतःमामा- ण्यवादिनामप्यात एव ज्ञानरूप धर्मिणि प्रामाण्य सशनिवाह।

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । 7 न च तुरगादी वेगेना गच्छत इन्द्रिय सन्निकर्षादिशालिनामा नन्तधर्मिणां कचिदेव धर्मिणि संशयो न सर्वोति नियमानुरोधा. पद्धर्मिकसंशये तत्र धर्मिज्ञानहेतुत्वमावश्यकमिति 'चाच्यम् । इन्द्रिय सनिकादिसत्वे फायदेव धर्मिणो शानमित्यत्र नि: यामकस्य दुर्घचतया धर्मिझामहतुतयापि उक्तस्थल संशये धर्मिण नियमस्योपपादांपतुमशक्यत्वात् । मच तत्तत्सनिकांदिव्यतीमा तत्तद्धर्मिशाने विशिष्य हेतु साकल्पनार्मिणां संशयजनकशामविषयसानियम' इति याव्यम् । तथा सति संशयीयधर्मिविषयताया अपि तत एव नियमोपपते. धर्मिशानहेतुत्वासिः। न च संशयात्मकर्मिशाने अननुगततरसपिकदिव्यक्तीनां इंतुनापेक्षया लायवेन तत्रानुगतधर्मिसान हेतुत्वे सिखे तदलाय संशयपूर्व तविषयधर्मिविषयकज्ञानान्तरसिौ सत्र संशयाविषय. धाविषयतावारणाय तम तत्तत्सनिक दिव्यक्तीना हेतुताफल्पने गौरवं फलमुखतया न दुपणमिति पाध्यम् । सनिकृष्टेप्चनेकधर्मिषु पर न संशयः तारशधर्मिणां फियतामपि भानस्यानुभविकतया अनुगनर्मिशानहेतुतया संशय धर्मिविषयतानियमानुपपत्तेः। अथ साधारणादिधर्मवर्मिशानं संशये (माघपयतानिया. मकं साधारणर्धमवस्येन धर्मिमाने च निपामकान्तरमुभयसित. मेव अत एव पातेम्वपि धर्मिपु फचिदेव धर्मिणि फस्यचिदेव ध. मस्य संशय इति नियमोऽयुपपद्यते तसवभावसहचरितधर्वता. पानपिपयतायास्तत्सशपविषयताप्रयोजरूत्वात् । । * पतेग न तत्तविशेष्यकत्वावशिष्बुदित्वावच्छिन्नोत्पत्ती तततिः शेष्यमासकसानग्रीणां चाक्षुपस्पार्शनाविभेदेनाननुगतानां गुरुश. रीराणां च प्रयोजकत्वमपेक्ष्य तत्तविशेष्यविषयकशानाव्यवदित. प्राक्क्षगवृतित्वविशिष्टस्यानुगतरूपेण हेतुतां कल्पपिरषा प्रयो. जकत्वकल्पनमेव ततोरेवेति न्यायात् लाघवादुचितमिति तत एय संशपे विशेष्यभाननियम इति मित्रानुसारेण धर्मिशानहेतुता. अपनाप्यास्तम् । तापना साधारणधर्मदर्शनायविपये पायमाने भर्मिणि सशयाविषयत्वानिर्याहात् । न पकिसाधारणधर्मनाशानसामग्रीकोष तर्मिक- ·भनुमानगादाधर्याम् शयहेतुत्यमाप्तामिति .पाध्यम | ताडानसामग्रीत्वापेक्षया ताशहानत्वस्यातिलघुत्यात् । न चनादशसामनीत्वस्य गुरुशरीररावेऽपि तवच्छिन्नस्य नि. यतपूर्ववर्तितायाः पलतत्वात्तदनन्यथासिख़त्पमा कल्पनीयमिति लाव ताशमानस्य तु उभयय कल्पनीयमिति सामग्रीहेतुत्यमे पोचितमिति वाच्यम् । साधारणधर्मदर्शनादिविशिष्टसंशयत्व. रूपतत्कार्यतायावकामिमतधर्मावच्छिनं प्रति ताशमाननियत. पूर्ववर्तिताया अप्युभयवादिसिदत्वात् । न च संशये साधारणधर्माविश्वातस्य हेतुत्वेऽपि उक्तस्थले सनिकपदिशालिसकलधर्मिषु प्रत्येक तत्तत्कोटिविशिष्टयुद्धपाप- तिवारैति तत्तथमिकतत्तयमविशिष्टयुद्धो अननुगतनियामक कल्पनमावश्यकं तत एव च तत्तद्धर्मिकसंशयस्यापि नियमनिर्वाः हात् संशयसाधारणधर्मपत्तासानहेतुताकल्पनमयुक्तम् । अत एवं संशयत्वस्य सामग्रीसमाजनियम्यतया न कार्यतावच्छेदक. स्थमिति नवीनमतनिर्वाद इति वाच्यम् । संशयत्वावच्छिम् प्रति साधारणादिधर्मवत्ताशातस्याहेतुत्येऽपि आरोपसाधारणतत्तयर्मि- कतत्तकोटिविशिदो तत्तकोटिसहचरितधर्मादिमत्तत्तर्मिशा- नस्य देतुताया बारोपे धर्मिभाननियमावश्यंकल्पनीयतया तत्त पर संशये धर्मिज्ञानत्यापेक्षणीयत्वात् । मैवम् । संशये धर्मिता. पच्छेदकमाननियमाय तत्तवर्माधच्छिन्नधर्मिकसंशये तत्तधमीव. छिन्नर्धामकसाधारणाविधर्मशानस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् या. हधर्मावच्छिन्ने क्यनिर्मिणि साधारणादिधर्मदर्शने तत्तधर्मा- श्रयेन्द्रियसत्रिक दिशालिसकलधर्मिणामेव तेन रूपेण संशय. विषयतापगमात्तत्तद्धर्मिविषयकत्वमन्तमाव्य साधारणाविधर्मिशान स्प हेतुतापा अफवशनात् । (चि०) उच्यते । यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदा अनुकूलतर्कादिकं विना धूमादी व्याभिचारसं. शयो न स्यात् । प्रसिद्धधूमे वह्निसम्बन्धावगमात् कालान्तरीयदेशान्तरीयध्मस्य मानाभावेनाज्ञानात् ।

·सामान्यलक्षणामकरणम् । सामान्येन तु सकलधूमोपस्थितौ धूमान्तरे विशेपा- दर्शनेन संशयो युज्यते । (दी०) प्रसिद्धधूम इत्यादि । धर्मिज्ञानस्य संशयहेतुत्वान- ङ्गीकारेऽपि संशये एव धर्मिभानार्थ सा स्वीकार्या धर्मिताव- छेदकपकारकज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वाभ्युपगमे त्वविवादात् । तद्धर्मप्रकारकशानस्य तद्धर्माश्रयप्रत्यासचित्योपगमात् । (गा०) लमानधर्मिफसाधारणारिधर्मशानाधनुरोधेन सामान्य- प्रत्यासत्तितिखेरयोगात् धूमत्यादिना प्रसिद्धधुमादिषु साधारणा- दिधर्मछानादेघाप्रसिद्धधूमादो धूमत्यादिना व्याभचारसंशयोपपसे. रित्यालोच्य धर्मिशान हेतुत्वेऽपि सामान्यप्रत्यासत्तेरावश्यकतामाह । धर्मिज्ञानस्येति । सा । सामान्यप्रत्यासत्तिः । स्वीकार्येति । संश- यस्यापि प्रत्यक्षतया तप्रामस्यासनस्य भानासम्भवादिनि भायः। ननु विशिष्टानुयोगिकवेशिट्ययोधे विशेष्यतावच्छेदप्रका. रफशानहेतुत्यमाघस्यफ तप व सधर्मितापच्छेदकफयुनित्यमेर फा. र्यतावच्छेदकमुपेयते लाघयात् । एवं च सामान्यप्रत्यासत्यनभ्यु: पगमेऽपि न क्षतिः । धर्मितावच्छेदकप्रकारकशानसन्यतापच्छेद कगर्भ पप तत्तवर्मायज्छिनधर्मिपिपपतानियेशातज्शानाय धर्मि- भासकप्रत्यासत्तित्यसम्भवादत माइ । धर्मितावच्छेदफेति । . पियाएमेप स्फुटयति । तसर्मेति । न वैषमपि संशयाम्यव्याप्तियाने पापधूमादिविषयकाय न सियतीति पाच्यम् । धूमस्याफारफडामस्य धूमभासतायां वि. परीतकोटिभानसामग्याः प्रयोजकत्वाकपने निश्चयेऽपि तबलात समाळधूममाने पाधकामापात् विपरीतनिधयस्य धर्मितापच्छेद कसामानाधिकरण्यमानायगाहिपिशिधीप्रतिपन्धकता तत्समा. नविषयफरपमानं राभितायच्रकघटितधर्मावच्छेदेन विरोधि. विषयकापपिशिएं तम्तमानषिपयफत्वं पा न प्रयोकं अपितु गुवर्मितायच्यापच्छेदेन विरोध्ययगाहित्यमेवेति व्ययस्था पपन संशयानुपपत्तिमपलोकसामान्पप्रपालतियुकिं दूपयितुमुप- फमते । मन पदन्तीति । १०२ ·अनुमानगादापयर्याम् (दी०) अत्र वदन्ति । प्रसिदमे धूपन्न व्याप्तिधान- मेत मत्वेन पा ! आधे संशयोऽसिद्धः । दिनीये घूमत्वाव- छेदेन व्याप्तिग्रहस्यैव तदिरोधितया सशयो नानुपपनः । कथ- मन्पया पृधिव्यादिकप चायुत्ताभावव्याप्यतानिर्णयेऽपि रूपं धायुवाभावव्याभिचारि नवेत्यादिसंशयः। न चातिरक्तसम्भाव- नया तया, विशेषतयोपस्थितानामतिरिक्तानां विशेषदर्श: नामान्ततया अतिरिकान्तरोपस्थिवये अवश्य सा स्वीकरणी. येति वाच्यम् । (मा.) धूमत्येन । शुरुधूमस्यायच्छेदेन । एसधूमत्वेन । महा. नसोयधूमत्यापच्छेदेन । च्याप्तिधाममिति । प्रसियधूमर्मिफव्यभि- चारसंशयघिरोधितया अभिमतमिति शेषः । याध । प्रसिधर्मि- फच्याप्ति(१)निधयफा। संशयोऽसिय इति । ताशनिश्चयस्य या. घयूमविपयफावे समानविपयकत्वमाण विरोधितामतेऽपि यनी- शिधूमरूपधर्मिणो दुलंभतया संशयाप्रसके । प्रसिधूममात्र. विषयकस्वेऽपि धूमत्वव्यापकताया विरोधिन्या अवगाहनन धूमत्व. पुरस्कारेण स्याविषयधूमधर्मिकमपि संशय प्रति तस्य विरोधित्वो- धित्यात् । यथा एफर्मिणि विरोधिद्वयसरचे घिरोधमनप्रसास्तप समानधर्मिकविरोधिज्ञानप्रतिवन्धफतायां वीजम् । तथा तलमा- नाधिकरणधर्म प्रति तधिरोधिनो व्यापकत्वेऽपि विरोधभनप्रस. अस्य उक्तवानप्रतिपन्धकतापीजत्वादिति भावः । धुमत्यावच्छेदेन । शुदधूमत्वव्यापफरखेन । पथकारेण ताइश. व्यापफतानवगाहिसमानविषयकवानव्यवच्छेदः । तद्विरोधितया," धूमत्वसामानाधिफरपयमात्रेण व्यभिचारविषयकसंशपधिरोमितपी। स नानुपपन्नः। संशयो नानुपपनः । ननु दर्शितयोजनातव्यापकतामयगाहिनोऽपि समाविषपाया. नस्य विरोधित्वमावश्यफम्, प्रतिमध्यप्रतिबन्धमायाभिमतधियो- विपयविरोधभमसलेपि प्रवियध्यप्रतिबन्धकमावानुपगमे धर्मितो.' (१) प्रथमोजल्याप्तीति २ पु पाठः ·सामान्य लक्षणामकरणम् । वच्छेदकव्यापकताघगायपि · भिार्मिक, ज्ञानमविरोधि तयन- वगाह्यपि .समानधर्मिकं ज्ञानं पिरोधीति विपरीतमेव कुतो न स्यात् ।। व्यापकतायगाहित्येन विरोधित्वे 'अवच्छेदकापच्छेदेने विशिष्टयुती सत्सामानाधिकरण्यमानेण विरोधिनिश्चयस्य प्रति. पन्धकत्वान्तरस्य कल्पनया- गौरयं चेत्याशयाए । कथमन्यथेति । अन्यथा । समानविषयतामात्रेण,.निश्चयस्य संशयविरोधिये । पृथिव्यादिरूप इति । सर्वत्र पार्थिवरूपत्याविनति शेषः । कय संश: य इत्यन्ययः । प्रसियरूपातिरिक्तस्य रूपस्पाप्रसिध्या प्रसिब- रूपाणां च विपरीतनिश्चयविषयतया संशयधर्मिणः सामान्यप्र. त्याससिमतेऽपि दुर्लभत्यादिति भावः । अतिरिक्तसम्भावनया। प्रसिदरूपातिरिक्त तपस्वसम्भाषनया | तथा । विशेषरूपेण सर्प. धः व्याप्तिनिश्चयेऽपि सामान्यरूपेण संशयः । विशेषधर्मपुरस्कारण निश्चयस्य सामाम्पधर्मपुरस्कारेण संशयं प्रति प्रतिबन्धातायां सविशेषधर्मशू-ये सामान्यधर्मसम्भावनाया उत्तेजफत्योपगमादिति भावः । अम्भाषमायाच निश्चयसाधारणेन शानत्वेनेवोत्तेजकत्वात् पार्थियातिरिक्तमपि रुपमस्तीति भ्रमेऽपि रूपं घायुरवाभायव्य. भिखारिन पेति संशयस्योक्तनिश्चयवशायामुत्पत्तेः। नम्येषं सामान्यस्याप्रत्यासतित्वेऽपि व्याप्तिनिश्चपचिपयप्रसि- बधूम पष अतिरिकसम्भावनया व्यभिचारसंशयोपपत्तेः प्रकृता. लिदिरित्यत आह । विशेषतश्चेति । लौतिकसशिकारितः । उपस्थितानाम् । प्रसिधूमरूपासिरितानाम् । घटगुणादिद्रव्यरसा- पीमाम् । विशेषतः । विशेषधर्मघटत्याविपुरस्कारेण । विशेष र्शनाकान्ततया। धुमस्वपरवापभाषनिश्चयविषयतया तेषु धूमत्या पत्यादिसम्भाषनापा असम्भवात् । प्रसिधूमाद्यप्तिरिकत्वेन रूपेणं पिशेषवर्शनाविषयतया अनुपस्थितपस्यन्तरमेवातिरिकसम्भाष. नायो धर्मितया विपयो घाच्यः । ताशातिरिकोपस्थितिश्च सा- मान्यलक्षणां विना मति तदर्थमेव तस्याः प्रत्यासीसत्यं स्वीका- यमित्यर्थः। अतिरिकसम्भाषमापदार्थ यथासम्भवं विकल्प्य यूपयति। यत इति। (दी०.) यतो रूपेषु नातिरिक्तत्वसम्भावना तेषु वि. . । . J ·. ८१२ अनुपानगादाधाम् शेपदर्शनाद । नाप्यतिरिक्त रूपत्वसम्भावना रूपान्गन रूपं द्रव्यादयो रसादयश्च न रूपं प्रसिद्धरूपभिन्नं यदूपभिन्नं द्रव्य रसादि वा तत् सबै न रूपं रूपाभाववचेत्यादिविशेपदर्शनेन तस्पा अप्पयोगात् । तदानीञ्चोकसंशयस्य सर्वजनानुभवसिद्ध- स्वात् अतिरिक्तसम्भावनाया गौरवणामयोजकत्वाच्च । तस्मा- तत्रैव धूमे रूपे वा धूमत्वेन रूपत्वाधवच्छेदेन व्याप्तेरग्रहाद् व्यभिचारमंशयो नायुक्तः । (गा ) अतिरिक्तत्वसम्भावना 1 प्रनियसपानिरिकारपोटि- फसम्भावना । प्रकृते उत्तजिफा. भयितुमईसीति शेषः । तेषु । सपु रूपेषु । विशेषदर्शनात् । विशेषसोऽनतिरिक्तत्यनिश्चयात् । समानविपयफस्वमात्रेण पिरोधितामते रूपधर्मिकसम्भावनाया पवोत्पापासम्भवादिति शेषः । न रूपमित्यन्तप्रयं इत्यादीत्यति. पदेन प्रत्येक सम्बध्यते । रूपान्यरूपमित्यादिविशेषदर्शन सामा• म्पप्रत्यासत्तिपक्षे तबलात् सर्वेषामेवातिरिक्तानां धीमतया रूप. रघसम्भावनाधर्मिणो दुर्लभतया तस्या भयोगादित्यर्थः । रूपमिने रूपभिन्नत्वन सामान्यता विशेषदर्शनमुका विशेषतो द्रव्यत्या- दिनापि तदक्तुं प्रध्यादय इति । समानविशेष्यकस्वेन विरोधिताम- तेऽपि समानप्रकारकत्मस्य तन्त्रत्ये प्रसिद्धरूपातिरिकत्येन प्रकारे; णातिरिकर्मिकसम्भावनायां केवलरूपान्यस्वादिप्रकारेणातिरिक्त धर्मिकविशेषसमस्याविरोधित्वसम्भवात् । सामान्यतो विशे- पतम्य विशेषदर्शने प्रसिद्धरूपभिन्नत्यमपि धर्मितावच्छम्फे अन्ती. घयति । प्रसिद्धोति । प्रसिद्धरूपभिन्न सर्व न रूपमिति विशेष. दर्शने प्रसिद्धरूपेषु सर्वप्र घायुत्वाभाचव्याप्तिनिधये च सति रूपे तयभिचारसंशयामावस्यानुभविकतया तदानीं ताशसम्भा- धनाधिरह इए एवेति रूपभिन्नत्वमपि सामान्यतो विशेषतच विशेषदर्शनस्य धर्मितावच्छेदकेऽन्तर्भावितम् । सर्वमिति च सबैषां विशेपदर्शनविश्यत्वलाभाय न तु नस्य व्यापकताचगाहित्यलाभाय पतन्मते तवगाहिताया भकिञ्चित्करत्वात् ! रूपभेदनिश्चयस्य यदि तादात्म्येन रूपकोटिकमेव संशयं प्रति विरोधिता न तु समया- ·सामान्यळक्षणामकरणम् । 1 पेन रूपत्वकोटिकं तवभिप्रायेण रूपत्वाभावनिश्चयोऽपि दर्शितः। ताशविशेषदर्शनदशायां संशयोऽप्यपलपनीय इत्यत आह । तवाली चेति । उक्तसंशयस्य । रूपं घायुत्वाभाषव्यभिचारिन ति संशयस्य। रूपं घायुस्वाभाधव्यभिधारि न येति संशयस्य अनुभषे विषदमानं गौरषेण निराकरोति अतिरिक्तति गौरवणप्रतिवन्धमत्तावच्छेदक- गौरवेण। तत्तविशेषधर्मपुरस्कारेण निश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतायातत्त- विशेषधर्मशून्ये सामान्यधर्मसम्भावनाया विशिष्य उतजफराया प्र. तिवन्धकताधिक्येन वा । अप्रयोजफत्यात् । अनुचेजकत्वात् । तथा च तधर्मसामानाधिकरण्येन विशेषणावगाहिशाने शुद्धतधर्मावच्छ- येन तद्धर्मावच्छेदेग विशेषणानहे च तद्धर्भसामानाधिकरण्येन घि- परीतनिश्चयो विरोधी न तु तधर्मसामानाधिकरण्यमात्रेण विशेषण- प्रहे तधर्मसामानाधिकरण्यमाप्रेण विपरीतनिश्चय इति भावः । उप- संहरति । तस्मादिति । नायुक्त इति । तथा व नोकयुक्त्या सामा- न्यप्रत्यासत्तिसिद्धिरितिभाषः । सामान्य प्रत्यासत्ती युक्तचन्तरं निराकर्तुमुपस्यस्पति । यरिवति । (दी०) यतु सामान्पाभावभानार्थ सा स्वीकार्यातां विना सफलतत्मतियोगिज्ञानासम्भवादिति । तन । न हि अभा. वस्य ज्ञानमात्रे लौकिकपत्यक्षे वा मतियोगिज्ञानं कारणं तव सामान्यलक्षणया इदन्वादिना च भाने व्यभिचारान्मा- नाभावाच्च । (गा०)सामान्याभाषभानार्थम् । घटादिसामान्याभाषभानार्थम् । घटादिसामान्पाभावभासकसकलघटादिभानाधम् । सा । सामान्यप्र. त्यासत्तिः । सफलप्रतियोगीति । घटादिसामान्यामाधीयसपालमति- योगीत्यर्थः । इदं व सफलप्रतियोगिज्ञानत्वेनाभायधीहेतुता तत्तद्ध- टादिव्यक्तिप्रतियोगिकाभाववुद्धो तत्तद्घटादिव्यक्तिशानत्वेन चा हे. तुतेत्यभिमानेन स चामे निराफरणीयः। प्रथमतः प्रतियोगितागस्य स्वातन्त्र्येणाभाषधीहेतुतामेय खण्डयति । न हीति । शानमात्र इति । लौफिकालोफिफसाधारणप्रत्यक्ष इत्यर्थः । मभावप्रत्यक्षत्य अभाव- नौफिकमपक्षापं पा प्रतियोगितानजस्यतायच्छेदफमित्युभपमपि .

·८१४ अनुमानगादाधर्याम् नेति फलितमा स्वमते सामान्य प्रत्यासत्यभाषेन तज्जन्यामाघप्रत्य- क्षे व्याभिचारोऽसम्भवयुक्तिक इत्यतस्तयेति । सामान्यलक्षणयेति । प्रिमेण भाने व्यभिचारादिस्यनेन सम्य-यो। घितीयपक्षेऽभोयत्यादिसामान्यजप्रतियोगिछाननिरपेक्षाभाषप्र. त्यक्ष लोकिरविरहेण व्यभिचारानप्रकाशात् पशग्रपेदापमा छ । परन्त्वादिनेति । तेजालपमतियोगितानशून्यकालीने इद नी- लमिति तमःप्रत्यक्ष इत्यर्थः । प्रतियोगिविशीषताभाषविषयकप्रत्य क्षयस्य फार्यतावच्छेश्योपगमे उकम्यभिचारानपकाशाप्तन्मते पोपान्तरमाइ । मानाभावाविति । प्रतियोगितानशून्यकाले प्रति योग्यविशेपितामाषविषयफस्य नेत्याकारकामायप्रत्यक्षस्य सवांनु. भवधिस्यस्य वारणायव प्रतियोगितान हेतुतामफरोपि प्रतियोग्युप- रागाधगादित्यस्य प्रतियोगज्ञानजन्यतापच्छेदकत्योपगमे च प्रति. योग्यनुपरक्ताभाषप्रत्यक्षापती प्रतियोगिशानीघरहस्याकिश्चित्करत. या प्रकारान्तरेणैय तस्य यारणीयतया प्रतियोगितानहेतुताय माना- भावादित्यर्थः। गनूकप्रतीतिविषपस्तमोनिष्ठमिवन्स्पं तेजोभावत्यमेय, तेम अपेण भान घ तेजोमानं विना म कस्याप्यनुमतमिति प्रतियोगि. प्रकारकत्यस्य प्रतियागिवानगन्यतावच्छेवकोटायनिवेशेऽपि न व्यभिचार इत्यत आह । (दी०) अत एवेदन वादिनोपस्थिते तपसि भाववा- भायत्वसंशयः तेसोभावत्वेनोपस्थिते तदयोगात् । प्रतियोगि- विशेपिततज्ज्ञानं तु विशिष्टवैशिष्टयवोधमर्यादा नातिशेते, स. ककप्रतियोगिविपयत्वं तु तस्यासिद्धम् , प्रतियोगिज्ञानस्य है- तुस्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टयरिकश्चित्मीतयोगिज्ञाना- देव तत्सम्भवात् यावत्मतियोगिशनत्वेन गौरवेणाहेतृत्वात् । (गा०) अत एवेति । सेजोवान विनापि तेजोभावत्वानात्म- फेन इदन्येन तमाप्रत्यक्षोत्पत्तरेयेत्यर्थः । इदनवाधिनोपस्थिते । इदम्त्यादिरूपधर्मितावच्छेएफप्रकारेण प्रत्यक्षत. प्रतीते । तेसोभा. बत्येनोपस्थिते । तेजोभावत्यरूपयर्मितावच्छेदकविशिष्टे । तदयो- ·सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । ८१५ 2 गात् । भापत्वलंशयायोगात् । तचापर्तकधर्मस्य तत्संशयधर्मिता. बच्छेरकताया अनुभवविरुदत्वादिति भावः। ननु प्रतियोगितामहेतुतामते तान्यतावच्छेदके प्रतियोगिमका. रतानिशे प्रतियोगितानशूम्पकाले न प्रतियोग्यनुपरकाभावप्रत्यक्षा- पतिः, ताशाभावलौफिफप्रत्यक्षस्याप्रसिद्ध प्रतियोगितानकारग. स्थानुपगमे च प्रतियोगिज्ञानशून्यफाले प्रतियोगिहानदशामसिसस्यै. धाभाषप्रत्यक्षस्यापत्तिरित साकारणत्वमावश्यामित्यत याह । प्र. तियोगिविशेपितेति । तद्भानम् । अभावमानम् । विशिष्टवैशिष्ट्यवो- धमर्यायाम् । प्रतियोगितावच्छेपकविशिष्टवैशिष्ट्याषगाहिताम् । नातिशते । नातिझामति । तच्छ्न्य न भवतीति पावत् । तथा च तत्र विशेषणतापच्छेदफप्रकारफतानविधयेय प्रतियोगिताव- च्छेकप्रकारकप्रतियोगितानमपेक्षितं किं तत्र स्थतम्मप्रतियोगि- शानहेतुतयेति भावः। ननु मा भूदभाववुयो स्यातळपेण प्रतियोगिधी कारम तथापि सामान्याभापपुसी प्रत्यासत्पन्तराभाग सफलप्रतियोगिभामम- नुपपक्षमिति तदुपपय सा स्वीकात्यत गाह । सकते । तस्य। सामान्याभाचप्रत्यक्षस्य । अमियनिति । घटो मास्तीति सामान्या. भाववुद्धी घटत्वादिसामान्यधर्मे प्रतियोगितापच्छेदफत्वपर्याप्तिमा- नानीलघटो नास्तीति वुद्धौ च राम तपमायादव तयालक्षपो. पपत्तेरिति भावः । प्रतियोगितावच्छदकविशिष्टप्रतियोगितामस्थ स्वतन्महेतुताम युपेत्यापि पूपिपर्शिवामिनानं मिराछत्य सामा- स्यमत्यासति बस्यति । प्रतियोगितानस्येति । (दी०) न च तदभावयुदौ तज्ज्ञानहेतुत्वात् पापमतियोगि- ज्ञानस्य क्षेतुत्वपर्यायातम् । मानाभावात्, समागभागात्पन्ता- भावाच मतियोग्यादित्रितयमतियोगिकाः पायदेऽप्येकमहादेव गृमन्ते इत्पभ्युपगमाप । अन्धकारस्तु जोषिशेपसामान्याभायो नाभावसमुदायः यावत्तदभावानामेत्रासम्भवात् अननुगमा गौरवाजोषिशेपवादिज्ञानस्प तेनासाम-पाय हिंऽपि तेजोविशेषात्यन्तामामानभावाना प्रत्यक्षानभ्युपगमाच प्राग- ·अनुमानगादाधर्याम् भावप्रत्ययोऽपि च मतियोगित्तिघटत्वादिमकारकज्ञानसाध्यो न प्रतियोगिज्ञानमपेक्षते । (गा०) न चेत्यनन्तरं पायवस्प फारणतायच्छेदफफोटायपेशे- भीति पूरणीयम् । तदभाघवुद्धौ । तत्तयक्तिप्रतियोगिफाभायखौ !' तज्ज्ञानत्वेन हेतुत्वात् । तत्तयक्तिशानरपेन हेतुत्वात् तत्तदभाव- प्रत्यक्षे तत्तदभावीयप्रतियोगिहानत्वेन हेतुन्वे चाभाधानामेकप्र. तियोगिफानामपि सम्बन्धविभेदेन मानास्वेन प्रतियोग्यपेक्षया घष्ट्रतरतया कार्यकारणभाषपाहुल्यमिति भायः। मानाभाषाविति । एफधर्मप्रकारकप्रतियोगिछानादन्यधर्मावच्छिन्नाभायप्रत्यक्षपारणाय तत्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभापधुरो सत्तधर्मप्रकारकक्षानत्वेन हेतुताया आवश्यफरये उक्त कार्यकारणभावे मानाभाषावित्यर्थः । ननु ध्यसमागभाषयोः सामान्यधर्मापच्छिन्नप्रतियोगिताकत्याभा- या घटो ध्वस्त इत्याविप्रत्यक्षानुरोधेन तत्तद्घटादिव्यक्तिप्रतियो. गिफामाघप्रत्यक्षे तद्यक्तिशानन्धेन कारणत्यमावश्यफमित्यत आह । ध्वंसेति । घटध्वंसस्य घटात्यन्ताभाषधिरोधितया स एप घटात्यन्ता. भावस्यात्यन्ताभायः मागमायध्वंसस्य प्रतियोगितध्वंसस्वरूपतया स घटनागभायस्य लोपीति घटतदत्यन्ताभाषतस्प्रागभावप्रय. प्रतियोगिकः । एवं घटनागभावो घटात्यन्ताभावस्यात्यन्ताभाषः घटध्वंसस्य प्रागभापश्च सप्रागभाषस्य योगितत्प्रागभावात्म फत्पाविति सोऽपि घटाविधयप्रतियोगिकः । घटात्यन्ताभायोऽपि तसतत्मागभावास्यम्ताभाषसमनियततया तवभिन्न इति घटादि- प्रयप्रमियोगिक. मध चैकैफप्रतियोगितानादेष गृह्यते इत्यभ्युपग. मेन तत्प्रत्ययो परापरप्रतियोगिज्ञानस्य व्यभिचारादित्यर्थः । स्वमते समनियतसरयापरिमाणाधभावस्थाभितया संख्याविज्ञानजन्य त- भावप्रत्यक्षे परिमाणादिशानस्य व्यभिचारोऽपि योध्यः । तथा चा. गत्या प्रतियोगिधानहेतुतामते सदभापप्रत्यक्षे तत्तदभाषीयप्रतियो. गिज्ञानरयनेष हेतुता पाच्यत्ति न सामान्याभाषप्रत्यक्ष यायस्प्र. तियोगिज्ञानापेक्षाले भावः। मधाभायाभेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकादिभेदेनानुयोगिताभे- याए तण्यतिनिपितानुयोगिताप्रत्यक्षावस्य तत्तयक्तिधानजन्यता.

·८१८ अनुमानगादाधर्याम् हशतजस्पिनि देशे यत्किश्चित्तमोऽभावमादायातिप्रसङ्गः । किं या यायतीमां ताशतेजोव्यक्तीना तत्सद्यक्तित्नाभाघानां तत्यप- भापत्वेन(१) तमाप्रतीतिविषयमा प्रतियोगिनि यापत्यगियेशान तेजोषिशेषाधिकरणे तमाप्रपयः तत्तजोव्यक्तरेघ तप्राभापासस्यात् । व्यासण्यतिधर्मापच्छिन्नस्प फिश्चिविशेषणपिशिएस्य च तेजस- स्तेजस्विन्यप्यभावस्पाक्षतत्वादतिप्रसन्न प्रति सम्सयक्तिस्वति । सप्रागभायप्रतियोगितायो प्रतियोगिचिधर्मविशंपायच्छिन्न- स्वस्याप्रामाणिकत्ये तत्सहाय रासयतित्यान्यधमानपच्छिमत्या मेय प्रतियोगिताय निवेशनीयं सम्यन्धान्तरापच्छिन्नाभायमादाया. सिप्रसङ्गस्य पारणाय संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्यं संयोगान्य. सम्पन्धानच्छिन्नत्यं वा प्रतियोगितायां निषेश्यम्, शनयोः प्रथम पक्षं पयति । यायचदभाधानामिति । एफप्रासम्मषाविति । धंस- मागभाषयो। प्रतियोगिदेशे एव सत्येन व्यधिकरणतेजसोर्षसम्पत्य प्रागमापवयस्य चैहाधिफरण्यासम्भपादिति भाषः । मनु स्ववृत्तिसमानफालीनयाययमायस्प - क्याधिफरणफसम:- प्रत्यपधिपयत्योपगमे नोकपापः समानकालीनत्यनिषेशारस्पवृ. स्पतीतानागतमागभाषभ्यसघटितसमुदायस्य स्वस्मिन्नेकदा सरवे. ऽपि न क्षातरियत माह । अननुगमादिति । तथा च नानाधिकरणे पफाकारतमाप्रत्ययानुपपतिपियाननुगमादिति भाषः । समाग. भाषाविघटिताभाषसमुदायस्य एकत्रासम्भषेऽपि एफैकव्यक्तरेक- कामावघटितसमुदायश्य सर्यन तमःप्रत्यक्षवशायामक्षतत्वाद्विती- यपक्षे नोक्तदोप इत्यतः पक्षाये दोपमाह । गौरवादिति । मगन्तानामभाषाना तमाप्रतीतिविषयताफल्पने इत्यादिः। दोपा- न्तरमाहातेजधिशेषेति । सामान्यप्रत्यासत्याप्यनुपपद्यमान स्थ- प्रतियोगितापच्छदफतेजोनिष्ठतत्तद्यक्तित्वप्रकारकशानमन्तरेण तस. धक्तित्वावच्छिन्नतेजोत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिसामग्रीव्यंग्यतया तेजासामप्रीधिरह तत्प्रागभायस्य च प्रत्यक्षानभ्युपगमादित्यर्थः । तथा च तदानीमप्यनुभूयमानस्य तमःप्रत्यक्षस्य तेजोभाषकूट- विषयकरथासम्भव इति भाषः। (१) तत्वधक्तित्वेनेति-२ पु० पा० ।

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । । ननु सामान्याभाषप्रत्यक्षस्य यत्किञ्चित्प्रतियोगिज्ञानात् सम्भ घेन तदनुरोधास् सामान्यप्रत्यासत्तेरनावश्यकत्वेऽपि प्रागभाव. प्रत्यक्षजनकतत्प्रतियोग्यनागतव्यक्तिशानार्थं तदावश्यकतेति युक्ति प्रतियोगितामहेतुतामनीकुर्वन् दूपयति । प्रागभावप्रत्ययोऽपीति । प्रतियोगिविशेषितप्रागभावप्रत्ययोऽपीत्यर्थः । घटत्वादेः सामान्य. धर्मस्य प्रागभावादिप्रतियोगितानवच्छेदफत्वात् प्रतियोगिवृत्तीत्यु- तम् । घटत्यादिप्रकारकज्ञानस्य तविशिष्टघटाधुपरफागमाय. प्रत्यक्षेऽपि विशिष्टविशेषणफधियो हेतुत्वेनापेक्षा तज्जन्यतावच्छे- दफकोटौ घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छिन्नघटादिनि- प्ठप्रकारताशालिघुद्धिस्यस्य विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या ज्ञान- साधारणस्प तयासस्य घटस्वावाच्छन्नप्रकारताकत्वरूपघटत्व. बिशिष्टमकारताकत्यस्य घटत्वघटोभयपर्याप्तप्रकारताकत्वरूपघट- त्वविशिष्टपर्याप्त प्रकारताकत्वस्य या निवेशात न तु तदधच्छिन्नप्र. तियोगिताकत्वविशिष्टलसर्गकवरूपतद्विशिएप्रतियोगिफवैशिष्ट्या- धगाहित्वस्य येन घटत्वादेरतिपसक्ततया ध्यसप्रागभाषप्रतियोगि- सानवच्छेदकत्वेन तत्प्रतीतो प्रतियोग्यशे उपलक्षणतयैष भामेन तस्या घटत्वपिशिष्टप्रतियोगिफवैशिष्ट्यानवगाहित्वेनासनदा स्पा. विति ध्येयम् । यपि विशिष्टमतियोगिकस्वेन वैशिष्ट्यानवगाहिविशेषणान्तर- विशेष्यतापमप्रकारफेऽपि शाने न विशिष्टविशेषणशानत्येन हेतुता दीधितिफारसम्मता एफत्वषिशिएक दिशानं पिनापि विशिष्ट- प्रकारककाद्यनुमितस्तेनोपगमात्तथापि प्रत्यक्षे विशिष्टप्रकारके पप विशिष्टविशेषणशानं पूर्वोक्तयुक्त्या हेतुः विशिएप्रतियोगिफ- त्येन वैशिष्ट्यावगाहिता कचिद्विशिष्टप्रफारफशानेन सर्वत्यन नियामक याविशेषाभाषादिकमेवेत्यभिप्रायेणेदम् । फेचिनु विशेषणान्तरप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छिन्नप्रका- रता न विशेषणतापच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यतापच्छेविका अत एकत्यविशिष्टकाविज्ञान विनापि लाघवोपनीतैकस्यादिविशेष्यता. पमफादिप्रकारिकानुमितिओनत्यादिनिर्विकल्पकाचविशेष्यतापन्न- शानाविप्रफारकानुव्यवसायश्चोत्पद्यते नापि विशिष्टप्रतियोगिफत्येन धैशिष्ट्यावगाहित्यं तथा घटत्यादिनिर्विकल्पफादुपलक्षणीभूतघट- ।

·अत ८२० अनुमानगादाधर्याम् त्वादिविशेष्यतापनप्रतियोग्युपरागण ध्वंसप्रागभाव(१)प्रत्यक्षाप- ते। कि तु विशिष्टप्रकारफत् तथा यिशिएप्रकारफत्यं च विशेषण- विशेष्योभयपर्याप्तप्रकारताकत्वं विशेषणनिरूपितापच्छेद्यताख्यस- म्वन्धपत्मकारकत्वं पा घटत्याधुपलक्षितघटादिप्रतियोगिकानुयो. गिताविशेषरूपपैशिष्ट्याचगाहिन्यपि प्रागभायादिप्रत्यक्षे तारश्येव घटत्यादिप्रकारितोपेयते अतो न घटादिनिर्विकल्पकाचाहश- प्रागभावप्रत्यक्षमित्याहुः । 'तीयन्त्यम् । तदर्मविशिष्टधिशेषण- शासपूर्वकतधर्मोपलक्षितधैशिष्ट्यावाहिशाने तद्धर्मनिर्विकल्प- कानन्तरजातघटवद्भूतलमित्याविशाने पर्तमानाया व्यासज्य. वृत्यादिप्रकारताया आनुभधिकत्वविरहेणाप्रामाणिकत्यार । प्रा- नवलक्षण्यानुभवविरहे कार्यतावच्छेदकत्वेनातिरिक्तपिपयतास्थी- फारेऽपसिद्धान्तात् । एव पट्लाध्यकानुमानव्याण्यावसरे संवादिप्रवृत्ति- त्वावच्छिन्ननिरूपितजनकनारूपहेतुग्रहः ताशजनकतावच्छद- फममात्वग्रहं पिना न सम्भवतीत्याक्षिप्य व्यी संवादित्वधि- शिएप्रवृत्तिविशेपितजनकताग्रहसामग्री एका विशिष्टीवशेषणशान. घटिता अपरा तवघटिता जनकत्वरूपविशेष्ये प्रवृत्ति प्रवृत्ती चोपल- क्षणतया संवादिस्वमवगाहमानाया धियः सामग्री तत्राद्यसामग्रीज- न्याने जनफतायां संवादित्वविशिष्टप्रवृत्तिप्रतियोगिकनिरूपितत्य- रुपवैशिष्ट्यविषयकत्वेन प्रमात्यापच्छिन्नजनकताया पच विपयतया प्रमात्वाप्रदातदसम्भवेऽपि तद्भई विनापि संवादित्वोपलक्षितप्र. वृत्तिनिरूपितसामान्यजनकताविषयको हेतुग्रहः, सम्भवतीति मि- श्राणां समाधानमपि सङ्गच्छते संवादित्योपलक्षितप्रवृत्तिवे- शिष्ट्याचगाहिग्रहेऽपि विशिविशेपणशानजन्यतावच्छेदकप्रका- रतोपगमे तारशहानसामग्या अपि विशिष्टविशेषणशानघटित- तया विशिएशानघटितसामग्न्याः प्रामाण्यरूपाचच्छेवफामहप्रयुक्ता- सम्भवाभिधानासहतेः । अभावबुद्धो प्रतियोगिवानस्य स्यातन्त्र्येणाहेतुत्वेऽपि प्रति. योगिविशेपितप्रागभावप्रत्यक्षे प्रतियोग्युपनायकतज्ज्ञानापेक्षादुर्वा- (१) स्वप्रागभावेति-२ पु० पा० । , ·LIBI । सामान्यलक्षणामकरणम् । ८२१ . रेघ तथा चानागतप्रतियोगिभानार्थ सामान्यप्रत्यासत्यादर इत्या. शकते । अथेति । (दी०) अथ घटो भविष्यतीति प्रत्यक्ष प्रतियोगिविशेषण पितं मागभावमवगाहते, न च प्राचीनास्तत्मतियोगिनस्त- मतियोगित्वावगाहने च भ्रमत्वम्, न चानागते घटे प्रत्यासत्य- न्तरमस्ति अतः सामान्यप्रत्यासत्या घटत्वेनानुभूतं स्मृत- श्च तं तदालम्बते । न च चरमकारणरूपसामग्रीव्यंग्यः प्रागभावो वाच्यः अन्यदा तदप्रत्ययातस्याः स्वरूपसत्या: स्वरूपेण वा ज्ञातायास्तयात्वेऽतिप्रसङ्गात् व्याप्यत्वेन गृही- तायास्तथात्वं वाच्यम् तथा च तद्धतुका मागमावस्यानुमितिरेव तावत्कालं मागभावस्यासत्वेन प्रत्यक्षायोगाश्चेति वाच्यम् । (गा.) घटो भविष्यतीति प्रत्यक्षमिति । घटो भविष्यती. ति व्यवहारप्रयोजकं प्रागभावप्रत्यक्षमित्यर्थः । तम्घ इदानी- मत्र घटो नास्ति यानीमा घटमागभाव इत्याकारकं तावत. योपनीतानागतघटस्य प्रकारतासम्भवात् तस्य तथाविधव्यवहार- प्रयोजकता यथाकथञ्चिद्वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्यरूपभविष्यत्व. विपयफतया तथाविधप्रत्यक्षस्योकव्यवहारापेक्षणीयत्वाभिधानं । 'चापलापनिराफरणायेत्यवधेयम् । प्राचीनाः । प्रत्यक्षपूर्वकालीना। तत्प्रतियोगिनः । तत्प्रत्यक्षविषयवर्तमानप्रागभावप्रतियोगिनः । येन लौकिफसभिकण तज्शानसम्भवात्तत्सामान्यप्रत्यासत्तिःस्यात् । ननु प्राचीनानामप्रतियोगित्वेऽपि प्रतियोगितया तेषामेव भान- मसीकार्य न स्यनागतानामित्याशङ्कायामाह । तत्प्रतियोगिफत्येति । भ्रमत्वमिति । नियमेन मागभाचप्रत्यक्षस्येत्यादिः । स्यादिति शेषः। प्रत्यासत्यन्तरावेचानागतप्रतियोगिज्ञानं भविष्यतीत्यत आहानधेति। सामान्यप्रत्यासत्या घटत्वेनेति । घटस्वरूपसामान्यलक्षणप्रत्यासत्ये. स्यर्थः। प्रागभायप्रत्यक्षे सामान्यप्रत्यासत्याप्य हातप्रतियोगिना प्रका. रतया भानासम्भवादनुभूतमिति । अनुभवोपनीतमित्यर्थः । प्रत्या. सत्यत्यस्यानुभवनान्धया। घटान्तरेणापि सनिकविरहे घटत्यसा.

·- . - ८२२ । अनुमानमादाधर्याम् । मान्यलक्षणया अनागतयटशानासम्मवात् सर्वत्र प्रानभावप्रत्यक्ष अनुभयोपनीतामागतप्रतियोगिमानासम्मयात् । स्मृतं चनि । क. , चिसामान्यप्रत्यासत्तिजमाचीनानुभयमूलकस्मरणोपनीतमपीत्यर्थः तम् । भनागतघटम् । तत् । प्रागभावप्रत्यक्षम् । मालम्यते । अवगाहते। मागमाय प्रत्यक्षमेयन भवनीत्याशकतेन चेति । चरमकारणरूपे. ति। पिलक्षणकपालसयोगादिरूपेत्यर्थः। अन्यवा। तारशसामग्भ्यस- मघधानवशायाम्। तदप्रत्ययात्। मन घटोभविष्यतीत्यानिश्चयात्। स्वरूपसत्याः । स्वज्ञानानपेक्षाया.) स्वल्पेण झाताया कारणाय- च्छेवफविलक्षणसंयोगत्वाविप्रकारकसानमाप्रापेक्षायाः । तथास्ये। प्रागमाषव्यजकत्ये । अतिप्रसङ्गात् । ताशसामग्या कार्यात्मतः प्रा. गभावम्य या व्यभिचारस्य धयंवृत्तित्यस्य वा प्रहदशायामपि प्राग. भावप्रत्ययप्रसङ्गात् । तत्र चेह घटो भविष्यति न घेत्यादिसशयस्या- नुभविफतया प्रागभावप्रत्यक्षे नेशपत्तिसम्भव इति भावः।व्याप्यस्वेन प्रागभायव्याप्यत्वेन । धर्मित्तित्वेन चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तद्धेतुका । सामग्रीहेतुका । अनुमितिरेव सम्भवति । व्याप्यवत्ताशानघटितन. सामग्रीसत्वादिति शेपः । तथा च किं तत्प्रत्यक्षोपगमेन अनुमिती चानागतभान पक्षधर्मतापलादेयेति न सामान्यप्रत्यासत्तिसिधि- रिति भावः। अनुमितिसम्भवेऽपि साक्षात्फरोमीत्यनुव्यवसायानुरोधेन तत्प्र- स्यक्षमपश्यमष्ट्रीकर्तव्यमित्याशङ्कयाह । तापदिति । तावत्कालम् । सामनोशानपर्यन्तम् । प्रागभावस्यासत्त्वेनेति । प्रागभावस्य प्रतियो. गिकाले असत्त्वनियमात् सामग्रीसमवधानोत्तर तज्ज्ञानोत्पत्ति. समये प्रतियोग्युत्पत्त्यावश्यकतया तत्प्रागभावावस्थानासम्भवे. नेत्यर्थ । प्रत्यक्षायोगादिनि । विषयस्य प्रत्यक्षहेतुत्वादिति भावः । प्रागभावव्याप्यत्वेन सामग्रीशान न व्यक्षक येन प्रागभाधानुमिति- सामग्री नियता स्यात् अपि तु कायोत्पादव्याप्यत्वेनैव न हि का. योत्पत्तिव्याप्यवत्तानिश्चये इह घटो भविष्यति न वेत्यादिसं. शय आनुभावको येन ताहशनिश्चयदशायामपि प्रागभावध्याप्यय. चानिश्चय विनापि प्रागभावप्रत्यक्षस्वीकारो न सम्भवेत् । न च कार्योत्पाव्याप्यघचानिश्चये भिन्नविषयकानुमितिसामग्री. .

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ८२३ सत्वान प्रागभावप्रत्यक्षसम्भव इति धाच्यम् । येन रूपेण व्याप्तिगू होता तेन रूपेण धर्मिवृत्तिताशानस्यैव व्यजकत्वोपगमासादृशव्यञ्जका समवधानस्य च शानद्वयदशायामपि सत्वेन तदानीमय प्रागभाव- प्रत्यक्षसम्भवात् व्याप्तिविशिष्टवत्ताशानस्यैवानुमितिसामग्रीत्वात् । न चेव प्रागभावव्याप्यत्वेन गृहीताया एव सामग्रयाः प्रागमा. घव्यञ्जकता किन्नोपयते इति वाच्यम् । स्वतन्त्रप्रागभावव्याप्तिशान- धमिवृत्तिताज्ञानापेक्षायामपि क्षणकन्याजेन विशिष्टज्ञानोत्पत्या प्राग- भावानुमितिसम्भवेन तत्प्रत्यक्षापलापसम्भवात सामग्या शान- मानं हेतुर्न तु लोकिफप्रत्यक्षमेव अतः सामग्रीपूर्व सामग्रीक्षणे च उपनीतभानादिरूपतज्ज्ञानसम्भवात् न सामग्रीज्ञानपर्यन्तप्रागभावा- नषस्थानरूपोक्तदोषाधसरः सामग्रोपूर्व सामग्रीक्षणऽपि उक्तव्य. अकवलात प्रागभाषप्रत्यक्षमिष्टमेव अन्यथा पुनः स्वरूपसत्या अपि सामप्रथा उक्तव्यजकसहकारिता वाच्यति समाधत्ते । याशेति । (दी०) यादृशकारणकलापानन्तरं कार्योत्पादो दृष्टस्त- दुद्धरेव व्यञ्जकत्वाभ्युपगमात् । अनुयोगिताविशेपरूपमाग. भावत्वादेः कचिदप्रतीती ताद्रूप्यणानुमानासम्भवाचेति चेत् ? (गा० ) याराकारणकलापानन्तरम् । यद्रूपावच्छिन्न कारणक- लापानन्तरक्षणे । इष्ट इत्यस्य नियमेनेत्यादिः । अनन्तरमित्यत्यन्त- संयोगार्थकवितीयायलादेघ या नियमलाभः । तदुखः । तद्पाव. च्छिन्नबुरः। ननु सामग्न्याः कार्योत्पतिव्याप्यत्वपत्मागभावव्याप्यत्वम; पि सुग्रहमिति प्रागभावप्रतीतिपूर्व प्रागभावव्याप्तिशानकल्पना सम्भवतीति किं प्रागभावप्रत्यक्षोपगमेनेत्यत आह । अनुयोगिते. लि। प्रमायस्यातीन्द्रियत्वे, पागभावावस्य, फनिन्दनीया तेन रूपेण व्यापकताग्रहासम्भवेन तद्रूपायच्छिन्नस्यानुमानास. म्भवादित्यर्थः । अत्यन्ताभावादावभावत्व घटादौ च विनाशित्वं प्रतीत्यविनाश्यभारस्वरूप प्रागभावनं सामान्यप्रत्यासत्या प्रती- यमाने तदनभ्युपगमे, कथचिदनुमानेनोपस्थिते प्रागभावे प्रत्येतुं शक्यते इति अनुयोगिताविशेषरूपेत्युक्तम् । विनाश्यभावत्वं न प्रागभावत्वं घटादेर्घटात्यन्ताभावाचभावत्वात् विनाशित्यांच्च घटा- । । - -- ·८२४ अनुमानगादावर्याम् त्यन्तामाषाविप्रागभायत्यापत्ते, किं तु प्रागमापत्यमनुयोगिता विशेष पयति भावः । प्रमेयमादिमामाग्यलक्षणपा प्रागमायत्याद: प्रतीसिसम्भवेऽपि प्रमेयत्वाचनयच्छिन्नताप्रकारकविलक्षणप्रतीति. दुरुपपादति ध्येयम् । घटो भविष्यतीत्यादिव्यवहारविषयकं प्रागमावप्रत्यक्षं न स. म्भवति ताशव्यवहारविषयस्यातीन्द्रिपत्यात किं त्यनुमित्यादिरूप. मेव तज्ज्ञानम्, भानुमानिकादिशाने चाशातस्यापि पक्षधमतापला- द्भानसम्भव इति न दर्शितव्यवहारमूलभूतशानेऽनागतभानानुरो. धेन सामान्यप्रत्यासत्तिरिति दूपयितुं धर्तमानमागमायप्रतियोगि. त्वमात्रस्य तव्यवहारविषयतां निराकरोति । भविष्यत्यं हीति । (दी०) भविष्यत्त्वं हि न घर्तमानमागभावप्रतियोगित्वं व्यो भाविन्यद्य भविष्यतीति प्रत्ययमसगाव, कि तूत्पत्स्यते भ. विष्यतीत्यादेः समानार्थकत्वाद्वर्तमानप्रागभावमतियोग्युत्पत्तिक- त्वं वर्तमानकालोत्तरकालोत्पत्तिकत्वं वा तचम्, न चेदम- ध्यक्षम्, उत्पत्तरतीन्द्रियत्वात् । इहाद्य घटो भविष्यत्यिादी च तादृशोत्पत्तर्देशविशेषः कालविशेपश्चाधिकरणत्वेन प्रतीयत्ते न तु मागभावस्पोत्पत्तिमतो वा । (गा०) अद्य भविष्यतीति प्रत्ययप्रसन्नादिति । एतन्मते च प्राग- भाव एवाद्यादिकालान्वयस्योपगन्तव्यत्वात् श्वोभाविनः प्रागभावे- ऽप्यद्यतनत्वस्यायाधितत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणम्, उपदर्शित- भविष्यत्वस्याख्यातार्थस्य धात्वर्थ एवान्ययस्य व्युत्पन्नतया घटादी नामार्थे तदनन्ययप्रसङ्गोऽपि द्रष्टव्यः । न च कालसम्बन्धरूपसत्ता भूधातोरर्थः तत्रैव वर्तमानप्रा. गभावप्रतियोगिस्वरूपानागतत्वस्यान्वयः स्वीक्रियते तथा च वर्त- मानप्रागभावप्रतियोगिसत्ताकत्यमेघ भविष्यत्वं ताशसत्तायामे- वाद्यादिकालान्वयः । श्वोभाषिनः सत्तार्या चाधतनत्वस्य वा- भानोक्तातिप्रसङ्ग इति घाच्यम् । एवं सत्यपि घोभाविनि परश्व- स्थायिनि घटादो परश्वो भविष्यतीति प्रयोगस्य दुरत्वात् ·सामान्य लक्षणामकरणम् । ८२५ परश्य.कालसम्बन्धस्य वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिनः परश्वस्तत्वात् कालसम्बन्धत्वावच्छेदेन फालान्वयोपगमे च ताशघटादौ श्वो भविष्यतीति प्रयोगानुपपत्तिः । तदीयकालसम्बन्धसामान्ये परश्य:- कालवृत्तित्वस्येव श्वस्तनत्वस्यापि बाधात् । समानार्थकत्यादिति । तथा च उत्पत्स्यमानत्व भविष्यत्त्वं तच्चानागतोत्पत्तिफरवं लट्प्रत्ययेन धात्वर्थोत्पावनागतत्वप्नत्यायनादिति भविष्यत्त्वमपि तथा, अनाग; तत्वं च प्रागभावस्य प्रामाणिकत्ये वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्यंत दप्रामाणिकत्वे वर्तमानकालध्वंसाधिकरणकालीनत्वमिति तदुत्पत्ति; कत्वमेव भविष्यत्वमिति भावः । प्रागभावे वर्तमानत्वं तत्तच्छब्द. प्रयोगाधिकरणक्षणवृत्तित्वं फाले वर्तमानत्वं च तत्तच्छन्दप्रयोगा- धिकरणत्वमेव प्रागभावाघटितानागतत्वे उत्तरकालः क्षणरूपों प्रायस्तेनातीतागुत्पत्तेरपि वर्तमानकालध्वंसाधिकरणमहाकालादि- वृत्तितया अतिप्रसङ्गस्य नावकाशः ध्वंसस्यापि कालोपाधितयाँ वर्तमानकालध्वंसवृतित्वमेघ घा विवक्षणीयम् । उत्पत्तेरतीन्द्रियत्वादिति । तद्घटकस्वाधिकरणकालध्वंसाधि- फरणत्वसामान्याभावस्यातीन्द्रियस्यापि स्वाधिकरणकालस्य स. म्भवनातीन्द्रियतद्धसप्रतियोगिकत्वेनायोग्यस्यादिति भावः ।) अथातीन्द्रियतया भविष्यत्वस्य लौकिफप्रत्यक्षासम्भवेऽपि घटो भविष्यतीति व्ययहारप्रयोजकमानसादिशानेऽनागतघटादि- भानार्थ सामान्य प्रत्यासत्रावश्यकता । न चोत्पत्तिशरीरे उत्पत्ति- मतः स्वपदार्थस्य तत्तव्यक्तित्वेन प्रविएतया अनागतव्यक्तीनां च विशिष्य तेन रूपेण पानस्य सामान्यलक्षणासहनेणाप्य सम्भवा- दुत्पत्तिघटितभविष्यत्वस्य मानसादिक्षानमपि न सम्भवतीति वाच्यम् । सामान्यलक्षणया प्रमेयत्वादिप्रकारेण याववस्तुशानज. न्यसंस्कारात्प्रमेयत्वादिमोपदशायां स्वरूपतस्तत्ताक्तित्वाविना.. नागतस्यापि ।भानमङ्गीकृत्य तन्मूलकमानसादिशानस्यावश्यमुप- पादनीयत्वात् अन्यथा व्यवहारविलोपनसक्लादिति.चेन्न । विशिष्ट. प्रकारकसंस्काराविशेषणमोपवशेनस्वरूपतस्तत्प्रकारकस्मरणस्योप. नीतभानस्य चोपगमे सामान्यलक्षणानुपगमेपि प्रमेयत्यादिनाऽना. गतयावस्तुप्रकारकानुमित्यादिजन्यसंस्कारात्: स्वरूपतस्तद्यक्ति- स्वादिप्रकारफस्मरणसम्भवेनानागतघटादिज्ञानस्य चसम्भवन व्य- १०४ ·, ८२१ 'अनुमानगादाधर्याम् घहारजनकविशिष्टगोचरमानसाविधानापपत्तेः । भविष्यावस्पोत्य- चिटितरपे चोभाषिन्यथ भविष्यतीति प्रयोगातिप्रसर धारयति । इहाच इति । तारशोत्पत्तेरिति । देशविशेषः कालवि. शेषश्च तारशोत्पत्तरधिकरणत्वेन प्रतीयते स्यन्वया देशधिशेषो. पादानं दृष्टान्तार्थ उत्पत्तौ तदन्यपस्योक्तातिप्रसनवारणानुपयुक्त त्यात् । न तु प्रागमायस्येति । येनोक्तातिप्रसन्न स्यादिति शेषः । घटादी देशकालान्यपेऽपि उक्तातिप्रसनवारणसम्मयादुरपचिपटना- नधक्यमित्याशङ्कय तदपि निराकरोति । उत्पत्तिमतो पति । हटान्तवार्थाय भागभावे देशान्वये अतिप्रसङ्गं प्रथमतो. शंयति । कपालनाशेति । (दी०) अत एव कपालनाशजन्यघटनाशस्य घटाधारमा कतत्मागभाववत्यपि तत्र कपाळे नेह घटध्वंसो भविष्यतीति बुद्धिः, न वा भवने वः समुत्पद्य पाणे परश्वो गमिष्यति मैत्रे मारणे परवो भविष्यतीति धीः । (गा) तत्कपालसत्वे घटनाशे तत्र कपाले घटचसो भविष्य. तीति प्रयोगस्य एत्वात् कपालनाशजन्येति । मागमाघमतियोगिनि घटादौ देशकालान्वये मतिप्रसनं दर्शयति । न घेति । प्राङ्गण इति । तादृशमेत्रे प्राङ्गणवृत्तित्वस्य परश्वकालवात्तत्वस्य चा. याधात् अतिप्रसङ्गः, उत्पत्तो देशकालान्वयोपगमे तत्र तत्पदंश. कालान्धयाधानातिप्रसङ्गः। न च प्रागभावे तत्प्रतियागेनि चोभयत्र कालाधन्वयस्चीका- रात कोऽप्यातेप्रसनः अद्यतनत्वस्य श्वोभाविनि विनएकपालवृत्ति स्वस्य तन्नाशजन्यघटध्वंस परश्वस्तनत्वप्राणवृत्तित्वयोर्दर्शितमैत्र- भागभापंऽसत्त्वादिति किमुत्पत्त्यन्तर्भावणति वाच्यम् । कालस्योभय. धान्ययोपगमे दर्शाधक्षण भविंध्यतो मैत्रस्य प्रागभावे दर्शतित्थया. धन दर्श मैत्रो भविष्यतीति प्रयोगानुपपत्त्या उत्पत्त्यन्तर्भावस्यावश्य. कत्वात् उभयत्र देशान्वयापेक्षया लाघवेनोत्पत्तिमा दशान्वयस्या. प्युचितत्वात् निरुक्तभविष्यत्वस्यः भविष्यदर्थफलमत्ययाद्यर्थत्वे धातुयी उत्पत्तेः प्रत्ययाय एवान्तर्भावात्तदुत्पञ्चाबुत्पत्तिमानो- है ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ८२७ पगमे चानुभवविरोध इत्युत्पत्तिघटितभविष्यताया प्रकृतिप्रत्ययो- भयलभ्यतामाह । अत्र चेति । 11 (दी०) अत्र च धातुनोत्पत्तिः प्रत्याय्यते प्रत्ययेन च धा- त्वनिष्ठं ताशप्रतियोगित्वं तादृशकालीनस्वं वा नवयति न. श्यति नष्ट इत्यादौ च प्रत्ययेन यथायथमनागता वर्तमानातीता चोत्पत्तिः तस्यामेव च कालविशेषादिविशेषणत्वेनान्वेति । (गा०) अत्र । निरुक्तभषिम्यत्वे । घटकत्व सप्तम्यर्थः । तादृशम तियोगित्वम् । वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वम् । ताशकालीनत्वम् । वर्तमानकालोत्तरकालोनत्वम् । उत्पत्तिघटितमपि भविष्यत्त्व क्वचित् प्रत्ययार्थ इति दर्शयति । नातीति । कालान्तरविहितलडादेरुत्प. त्तिघाटनार्थकत्व च स्यान्तत्वेनोक्तम् । अतीता। वर्तमानध्वसम- तियोगिनी । तस्यामेवत्येवकारेण नाशादिक्रियाव्यपच्छेदः । तद्य. घच्छेदप्रयोजन दर्शयति । एतेनेत्याविना परास्तमित्यन्तेन । (दी०) एतेन श्वोभाविनाशके परश्वो ननयतीति नष्टे च नश्यतीति च व्यवहारः स्यात् न स्याच्च नाशस्य विद्यमानत्वा- द नष्ट इत्यादिव्यपहारः । न च तत्रातीतकालसम्बन्धित्वं वर्त- मानत्वं वा निष्ठादेरर्थः, चिरविनष्टेऽपि पूर्वेघुर्नयोऽधुना वेति व्यवहारप्रसङ्गादिति परास्तम् । (गा०) व्यवहार स्यादिति । श्वोभाविनोऽपि नाशस्य परश्य. स्तनत्वात् अतीतोत्पत्तिकनाशस्यापि वर्तमानत्वादिति भावः। न स्थादित्यत्रापि नए इत्यनुपस्यते । तथा च नटेऽपि नष्ट इति व्यवहारो न स्यात माशेऽतीतत्वस्य पाधादित्यर्थ । एतदनुपपचे. रुद्वारमाशङ्कते । न च तत्रेति । तत्र ! नए इत्यादौ । अतीतकाल. सम्बन्धित्व वर्तमानध्वंसप्रतियोगिकालवृतित्वम् । लाघवादाह । धर्तमानत्वं वेति । नाशोत्पत्तिक्षणेऽपि नष्ट इति व्यवहारस्ये- टत्वात् इति शुदयम्। व्यवहारप्रसादिति । उत्पत्त्यनन्त वे उक्तनिष्ठायस्येव काल- ·८२८ अनुमानगादावर्याम् रूपाधिकरणस्यापि नाश एवान्यपस्योगातयत्वादाचिरातीतोप- सिकेऽपि च विनाशे पूर्वदिनवृत्तित्यस्प अद्यतनत्यादेवाबाधा- विति भाव. । देशस्य नाशान्वये गृहोपनमागभावनाशात्मकघटा• दिमति मागणे घटप्रागमायो नहपतीति प्रयोगापत्तिध्या । परा- स्तमिति । उत्पची कालान्धयोपगमे स्तनोत्पत्तिकनाशादी पर- श्वस्तनोत्पत्तिकायादेवांधेन नाशस्य विद्यमानत्येऽपि तदुत्पत्तेरती. तत्धेनोक्तातिप्रसङ्गाप्रसङ्गयोरनपकाशादिति भावः। यद्यपि कारकधिभत्त्यर्थस्याग्या क्रियायामेवान्पयो घटस्तथा. पि भगत्या व्युत्पत्तिवैचित्र्येणार क्रियान्वितप्रत्ययाऽपि तदन्धय उपेयते द ध नाशत्वमनुयोगिताविशेषरूपं नशधातुवाच्यमित्या. शपेनामिहितम् । नराधातारुत्पत्तिमदावत्यरूपनाशत्वावच्छिन्नया- चकत्ये तु अनागतत्वादिकमेव नववीत्यादावपि प्रत्ययार्थः, तस्य कालविशपदेशविशेपयोश्चोत्पत्तिरूपधार्थकदेशान्धपैनैव सामझ. स्थात्, तु दन्त्यक्षणाधुत्पन्नप्रतिपदादिपर्यन्तस्थायिस्पन्दा- दिकमादाय प्रतिपदि गमिष्यतीत्यादिव्यवहारस्याप्रामाणिकावेत. पतिप्रसङ्गवारणाय तोत्पत्तिघटित भविष्यवादिकं लडादिप्रत्य. यार्थो वाच्य इत्ययधेयम् । ननु भविष्यति नसतीत्यादी प्रत्ययायस्यानागतत्वादेरनागता. त्पत्तेर्वा धात्वर्थविशेषणत्वनान्वये धात्वर्धस्योत्पत्तेराध्यतासम्बन्धे. न नाशस्य च प्रतियोगितासम्बन्धेन साक्षादेव नामाथें रमाश्रये प्रतियोगिनि चान्वयो वाच्य. स चायुक्त' नामार्थधात्वर्थयोर्मेदे. नान्बयस्याव्युत्पन्नत्वात् प्रतियोगितालस्वन्धस्याभावप्रतियोगि. तानयच्छेदकतया न नवपति इत्यादायगीतश्चत्यत आह । फरि विहितेन चेति । (दी०) करि विहितेनाख्यातेन कृता वा यथायथ- माश्रयत्वातियोगित्वलक्षणं कर्तृत्व आश्रयप्रतियोगिरूपश्व का- ऽभिधीयते । कार्यानुत्पाददशाया चाभावधीः सामयिकात्यन्ता- भावगाहते । न च प्रतियोगिसमवायिनि समयावच्छेदेना- भापिनि नष्टे वा घटे इइ कपाले . त्यन्तामावरती मानाभावा, ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ८२९ ज । घटो नास्तीति प्रत्ययात् । न ह्ययं घटमतियोगिफमभावमात्रम- वगाहते, यत्किञ्चिद्धटवत्यपि तादृशमत्ययप्रसङ्गात् । परंतु घटत्वावच्छिन्नमतियोगिताकम् , न च ध्वंसमागभावी तथा सम्भवतो वा न तत्र कपाले ततः पूर्व परतश्च बहूनां घटाना नष्टत्वादुत्पत्स्यमानत्वाच । (गा० ) आख्यातेन भविष्यतीत्यादावाश्रयत्वरूप नसतीत्यादी प्रतियोगित्वरूपभाक्तकर्तृत्व कर्तरिकता भविष्यन्नित्यादी आश्रयरूपः को नयन्नित्यादौ प्रातयोगिरूप. कर्ता ऽभिधीयते इत्यर्थः । तथा च धात्वर्थविशेषितताहशप्रत्ययार्थयोरेव साक्षाभेदाभेदाभ्यां नामार्थे ऽन्वयानोक्तव्युत्पत्तिविराध इति भावः । ननु मामुद्भविष्यतीत्यादिव्यवहारप्रयोजक लौकिकप्रत्यक्ष तथा. पि कार्यानुत्पाददशायां फपालादौ घटो नास्तादानीमित्यादिली. किकप्रत्यक्षे प्रागभावविषयके घसप्रागभाववत्यत्यन्ताभावासत्व- नियमेनासम्भवघटत्वाधवच्छिन्नसामान्याभावविषयताकानागत. प्रतियोगिभानार्थ सामान्यप्रत्यासत्तरावश्यकतेत्याशङ्कां घसप्राग- भावयोरत्यन्ताभावाविरोधिता व्यवस्थापयभिराकुरुते । कार्यानुत्पा- देत्यादिना'। सामयिकेति । समयविशेषावच्छेदेन प्रतियोगिमवृत्ती- त्यर्थकम् । अत्यन्ताभावमवगाहते इति । प्रतियोगिमत्यत्यन्ताभावस्य विरोधनोऽपि विसादिमत्समयविशेषावच्छिन्नवृत्ती वाधकामा. धादिति भावः । तथा च प्रा नघटादिरेव तत्र प्रतियोगितया भासते तेषामपि घटादिसामान्याभावप्रतियोगित्वादिति नानागत; भानानुरोधेन सामान्यप्रत्यासत्तिसिद्धिरित्याशयः साधकधिरह एव बाधक इति शङ्का निराकुरुते । न चेति । सभाप- म्।वसादिरूपम् । ताशप्रत्ययप्रसन्नादिति ।यसादिकमादाय घटो नास्तीति प्रत्ययप्रसङ्गात् । घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफ अभावम- घगाहते इत्यनुपनेणान्वयः। न च । न हि। तथा च घटत्वावच्छिन्नम- तियोगिताको ध्यसप्रागभावप्रतीयोगितायामतिप्रसक्तस्य सामान्य. धर्मस्थानवच्छेदकत्वात् । प्रत्येफ ध्वंसादिप्रतियोगितायां अतिप्रस. कस्यापि घटत्वादेरनुगतकिञ्चित्पावउिन्मानतिप्रसकतया 'भव·m ८३० अनुमानगादाधर्याम् पछेवकत्वसम्मय प्रतीतियलेनातिप्रसकेऽपि सरूपसम्बन्धम्पाय. च्छेदकत्वकल्पना सम्भरत्येयेत्यत आह । मम्मवतो घेति । तत्र कपाले इति । तथा ध्वसमागमायायित्यनुपअनीयम् । फुत इत्याका छायामाइ तत इति । अत्रापि तत्यनुपखनीयम् । नष्टत्वादुत्पत्स्यमानवाथेति । वसप्रागभाषयोः सामान्यामा पत्यवादिनापि समानाधिकरणसामान्यधर्माधन्सिनसमानकाली. ने ध्यसादी सामान्यधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्य नाभ्युपगम्यते तथा सति तमादाय घटादिसत्यवशायामपि पटो नास्तीति प्रत्ययापतेरिति भावः। नन्यस्मन्मते प्रतियोग्यत्यन्ताभावस्य ध्यसादिविरोधित्वेन ध्यमा. त्यन्ताभावत्वात् तस्यैव ध्वसो नास्तीत्यादिबुद्धिविषयत्व भवन्मते तस्य तदविरोधित्वात् कपालादी पदध्वसो नास्तीत्यादिपुर. को विषय ? न हि तदविरोधिन्यपि तदस्यन्ताभावत्व म्घीकर्तुं शक्यते थतिप्रसवात् यसप्रतियोगिकाभावस्वीकारे चाभाचप्रतियोगिका. ऽतिरिक्ताभावो नाङ्गीक्रियते इति सिद्धान्तभप्रसन्न इत्याश ते । अथेति। "। (दी०) अथैवं कपालादौ कथं घटध्वंसादिशून्यताबुद्धिः, अत्यन्ताभावस्य ध्वंसाधविरोधित्वादिति चेत् ! तत्तदधिकरण- स्वरूपादतिरिक्तादेवानुगतादभावाद्वा इदानी घटमागभाव इति च प्रत्ययो न लोकानाम् । (गा०) एवम् । ध्वसादिविशिष्टेऽप्यस्यन्ताभावोपगमे ध्वसाधविरो- धित्वात् । भवन्मते ध्यसायधिरोधियन तदभावप्रत्ययविषयत्वास. म्भवात् । अनघस्थाप्रसगेनाभावाभाचो(१) नातिरिकाति सिद्धान्त मनुरुध्य समाधत्ते । तत्तदधिकरणस्वरूपादिति।लाधवमनुरुध्याह। अतिरिक्तादेवेति । अनुगतादित्यनेन पूर्वमवे ऽननुगतभूयोधिकर. णे ऽभावत्वकल्पनाया गौरवमिति सूचितम् । नन्वत्यन्ताभावप्रतीतिविलक्षणे इहेदानी घटप्रागभाव इति प्र. त्यये प्रतियोगिमानार्थ सामान्यप्रत्यासत्तेरावश्यकता ताशप्रत्यये "(१) पसात्यन्ताभाव इति-२ पु० पा० । ३ P- ·. सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ८३१ प्रसिद्धस्य प्रतियोगितया भानासम्भवादित्यत माह । इहेदानीमिति । प्रत्ययः । अत्यन्ताभावप्रतीतिविलक्षण । एतावता प्रागभावस्य कथ- चिदपि न लोकिकप्रत्यक्षमिति पर्यघासत प्रागभावे युक्तिप्रदर्शनास- मर्थ प्रागभावस्य प्रत्यक्षतामेव स्वीकरिष्यतीत्यभिसीन्धना प्राग. भावस्याप्रत्यक्षत् तस्याप्रामाणिकत्वं प्रसञ्जयति । अथेति । (दी०) अथैव जातो घट इत्यादिवदुत्पन्नो घटवंस इ. त्पादिविलक्षणमत्यपवन नाशोऽतिरिच्यतां न तु मागभावः, पूर्ववतत्पूर्वत्वादिव्यवहारश्चातीतकालवृत्तित्वतदुत्पत्तिकालीन- ध्वंसप्रतियोगिकालचित्वादिविषयक एवास्तु दुःखात्यन्ता भावस्य' स्वस्मिन्नुत्तरकालानुवृत्ति दुःखसाधनध्वंसं वा समु. विश्य क्रियाविशेषे प्रवृत्तिरन्तु मानान्तरसिद्धं हि प्रयोजनमुद्दिश्य पुमांसः प्रवर्तन्ते न तु भवत्यैव तत्सिद्धिः, उत्पन्नस्य पुनरुत्पा. दमसङ्गाश्च लाघवात् कार्यादेः प्रतिबन्धकत्वेनापि निरसनीयः । (गा०) प्रागभाषो नातिरिच्यतामित्यनेनान्वयः प्रमाणान्तरस्याने खण्डनीयत्वादिति भावः । ननु कार्यानुत्पादयशायामिव कार्यों- तरमपि तदधिकरणेऽभावप्रत्ययस्य सामयिकात्यन्ताभावविनायकरथः सम्भषादतिरिकससर्गामावखण्डनमेव सम्भवति किं तु.सः प्रागभाषान्यतर विना उत्तरत्वपूर्णत्वादिक न शक्यते निर्वषतुमिति भन्यतरस्वीकार आवश्यकस्तथा च विनिगमनाचिरहादुभयमेव से. त्स्यतीति शङ्कायुदासाय घसस्यातिरिक्तत्वमन्तरा व्यवस्थापयति । जात रति । उत्पत्यशे उपनीतभानात्मकादपि प्रत्ययाधथा उत्पत्ति. विशिटो घटादिः सिञ्चति तथा ताशप्रत्ययादुत्पत्तिविशिष्टोऽभाषा सेत्स्थति एतावतैयातिरिक्तध्वसःसिद्ध अत्यन्ताभावस्पानुत्पनत्वात न च सामयिकात्यन्ताभाव एवोत्पादविनाशशील इति मतमपल. म्बनीयम्, प्रतियोग्युत्तरकालीनस्याभावस्याविनाशित्वे बाधकामा. वात्तस्य विनाशकल्पनायां गौरवादविनाशिजन्याभावसिद्धावेष स. मीहितनिर्वाहात्तस्यात्यन्ताभावस्षे नास्येव विवाद इत्यर्थः प्रागभावो नष्ट इत्यादिप्रत्ययश्चासिद रत्याशयः। पूर्ववतत्पूर्वस्वतदुत्तरत्वन्य- । . + ·८३२ अनुमानगादापर्या पहारस्य प्रागभावकालीनत्वतत्यागमायफालीनत्यताकालीनप्राग- भाषप्रतियोगित्यविषयकत्वेन शब्द पवातिरिक्तप्रागभाव मानमिति शकया ध्यसमन्तभाव्य तनिकि । पूर्ववति । अयं पूर्व इति सामा. न्यतोऽयधिधिनिर्मुकन्यवहारस्य वंसप्रतियोगिफालचित्वं च- रमध्वसव्यावृत्तं विषयः, तदृच्चित्वं तदनुयोगिकसम्पन्धप्रतियो. गित्वं स च सम्बन्धः कालिको प्रायः, अन्यथा घंसप्रतियो. गिस्वविषयफज्ञानरूपकालनिष्ठघिपयितामम्यम्धप्रतियोगिनि चर- मध्यसे ऽतिप्रसनः एसल्लाभायच कालपदम् । प्रतियोगित्वं ध्वंस. स्वनिरूपकं प्राधम् । अन्यथा ध्वसम्पकालस्यापि प्रागमावला. स्मकप्रतियोगिरूपप्रागभायप्रतियोगितया अतिप्रससात् प्रागभावा- स्वीकारेऽपि ध्वसस्य स्यभेदात्मकघाविध्वंसप्रतियोगित्वेनातिमस- शात् घटात् पूर्व इत्यादिव्यवहारस्य च घटापुत्पत्तिकालान-सम- तियोगिफालवृत्ति विषयः स्वस्य स्वोत्तरोत्पन्नस्यापि फस्पचि. स्थसमानकालीनभ्यसप्रतियोगिस्योत्पत्तिक्षणादित्तित्वादतिप्रसन इत्युत्पत्तिनिवेशनम् । स्वोत्पत्तिक्षपादपि स्योत्पत्यधिकरणमहा- कालादिवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वादुत्पत्तिकालपदेन उत्पत्यधिकरणक्ष- णो विषक्षणीयः। पस्तुतस्तु महाप्रलयाननीकारे ताधिकरणकालम्साधिक रणकालः तवलीकार तदृत्तिस्वनिष्ठसप्रतियोगिकालवृत्तिस्वाभा- कालस्तदुत्पत्तिकालस्तदुत्पत्तिद्वितीयक्षणपर्यन्तस्थायि. स्थलकालादिस्तु न तथा तथाविधकाले तदधिकरणाक्षणपस. स्य सत्त्वातारशकालवृत्तिध्यसप्रतियोग्याचक्षणादिवृत्तितचटादी तवटादिपूर्वस्यव्यवहारप्रसा ति क्षणत्यमनुपादेयमेव ! (१)तदधिकरणकालध्वंसानाधिकरणत्वं तद्वतिस्वनिष्ठध्वंस. तियोगिवृत्तिस्वाभावकत्यमेव पाकालशतसमुदायधिसस्य का: लतया तदीयाचक्षणादिध्यसेपि तदधिकरणकालध्वसस्य वृत्ते. स्तारराध्यसे न तयाविधतदुत्पत्तिकालीनताप्रसनः।] अत्रः चोत्पत्तिकालीनस्पस्य पृथगेष पूर्वपदार्थत्वमतो- ऽवधिषिनिमुक्तव्यवहारस्य न विषयकरवं. उत्पचिप्रतियोगिनो . . (१)[]पायोऽयं पुस्तकान्तरयोनास्ति ।। भावफ। 4 ·~ । सामान्यलक्षणामकरणम् । ८३३ घटादेवशम्दादेध, लाभ इति तद्विनिफिणय शक्तिः कल्या पञ्चम्यर्थप्रतियोगित्वस्य , घटादिविशेषितस्य निरुतोत्पत्तिकाल. घटकवृत्तावन्धयः । अथ घासप्रतियोगिफालवृत्तित्वमेव पूर्व: पदार्थः, + उत्पत्तिकालीनत्यं पूर्वपदयोगानुशिष्टपञ्चम्या , एवार्थ इति बोध्यम् ।,भादिपदाभ्यां तदुत्तरत्वव्यवहारस्या पसाई धिकरणकालवृत्तित्वतदधिकरणकाल वसाधिकरणकालोत्पत्तिका स्वविषयकत्वस्य,च परिग्रहः ।। ननु प्रागभावानहोकारे प्रायश्चित्तथैफल्यग्रसङ्ग तथा च तत्प्रवृत्त्यनुपपत्त्या, दु.खमागभावसिद्धिः । पापध्वंसस्य सुखदुमा भावान्यत्वेन । स्वतःप्रयोजनतायास्तदसाधनतया...। गौणप्रयोग जनतायाश्चासम्भवात् अतो दु:खानुत्पादस्य तत्मागभावरूपस्यैव, प्रायश्चित्तफलल्यमावश्यफ(१) अत एव दु.ख में मा. भून इति कामनयेय तदाचरण न तु पाप नश्यत्विति कामनया, 11 न च दुःपात्यन्ताभाव एव दु.खानुत्पादः स च सिद्धोऽध्य: निमकालसम्बन्धरूपासिद्धविशेषणविशिष्ट प्रागभाववत् प्रयोजनी; भाषितुमीष्टे अत पवासिद्धस्यत्वाद्युपरागण सिझग्रामादाविच्छे, ति वाच्यम् । तदात्मनि दु खस्यातीततया प्रायश्चित्तानन्तर पुन- निषिद्धाचरणस्थले दु खस्योत्पत्स्यमानतया च तदत्यन्ताभावास म्भवादिति समागभाषयोरत्यन्ताभावविरोधितावादितां प्राचा प्रागभावयुक्ति प्रतियोग्यधिकरणेऽपि समयभेदेनात्यत्ताभाववृत्ताप: विरोधः, अन्यथा प्रतियोग्युत्पादपूर्वकाले तहत्यभावप्रत्ययवलेनैप प्रागभापसिद्ध्या युक्त्य तरानुसरणयात् इत्याशयेन वदविरो; धितामतमालम्ब्य दूपयाते । दु खात्यन्ताभावस्येति । स्वस्मिन्नुत्ता रकालानुवृत्तिम् । स्वारमावच्छेदेनात्तरकालसम्बन्धम् । इद च द्या, भाववत्तलम्वन्धस्यापि स्वत प्रयोजनत्वमित्यभिप्रायेण, स्वस्मिन् उत्तरकालानुवर्तमान साभावमित्येय वार्थ: दु.साभावस्य तत्स्य पतासम्बन्धस्य घा नित्यत्वेऽपि प्रायश्चित्ते क्षेमसाधारणतत्सा धनत्यमव्याहतमेवेति भावः ! आत्मतत्त्वविवेकरीफायां स्वयं क्षे. मसाधारणफललाधनताशानस्य प्रवर्तकता निराकृत्य दुषसाध- नगोचरद्धेपानिष्फलेऽपि तदभाचे इच्छा सम्भवति शनुयनादौ.फा. (१) प्रायश्चित्तफलत्वात्-इति २ पु० पा।'

·. . अनुमानगादाथर्याम् मनाया दुरपयत्वात् इति युनया पापध्धंसस्यापि प्रयोजनताया व्यवस्थापितत्वात् तन्मतमनुवर्तमान माह । तुल्यसाधनेति । प्र. पतनक्रियया समानतकतया उदिश्यति त्याप्रत्ययः प्रायधित- धेफल्ये तत्मवृत्त्यनुपपत्तेः प्रागभावासादरम्यान्याश्रयादसम्मपदुक्ति येत्याह ! मानान्तरेनि । प्रवृत्ती सत्यामेव तदनुपपचिपाशा प्रवृत्ति श्च प्रयोजनासाधीना प्रमाणान्तरात् प्रयोजनसिद्धाय सम्भव- तीति प्रयोजनमन्तरेणानुपपद्यमानापि सा न प्रयोजनकल्पनायामु. पयुज्यते अन्योन्याश्रयादित्यर्थः । न चान्यदीयप्रवृत्तिमधगत्य तदन्यथानुपपत्या प्रयोजनं परि- कल्प्यान्यः प्रपर्यते इति नान्योन्याश्रय इति पाध्यम् । तथाप्यनघ. स्थाया दुरित्यात् अन्यस्य प्रायश्चित्तप्रवृत्तिमजानतोऽपि तत्प्रवृत्त. श्व । इसन्स्वापाततः, प्रपोजनासिखा प्रवृत्युदयेऽपि विधिः प्राय. चित्ते प्रवृत्तिसाध्यतामवगत्य तदन्यथानुपपल्या प्रयोजनकल्पनाया निसयाधत्वात् अन्यथा पापस्याप्रामाणिकरवापतः निषिद्धकर्मणः स्वयंसहारापि दु:ससाधनत्यसम्भवन प्रायश्चितफलध्यसप्रतियो- गितयैव तस्सिद्धः किं तु दुःखात्यन्ताभावादेः फलत्यसम्भवन प्रागभाषरूपफलापर्यवसाने एव निर्भरः । नचैवमपि पापध्वंसस्य फलत्वपक्षे पापे युक्वन्तराभावेन पापंक- व्ययित्वा तद्ध्वंसस्य फलत्वमुपेयते दुखमागभावं कल्पयित्वा तस्य नेत्यत्र विनिगमनाविरहात् प्रागभावसिद्धिरिति वाच्यम् । यतो दुःखमागमायानुवृत्तेः फलत्वेऽपि पापसस्प तन्निर्याहकस्य फ. लत्वमावश्यर्क पापसाचे दुःखोत्पत्तेरावश्यकतया तदनिर्वाहादिति पापध्वंसफलत्वधोव्ये किं प्रागभावेन पापध्वसस्येष्टान्तरासाधन- त्वेऽपीएतोपपत्तेदर्शितत्यात । एवं प्रायश्चित्तोत्तरं निपिद्धानाचरण- स्थले प्रागभायोऽपि न सम्भवति प्रतियोगिनो दुःखस्यानुत्पत्स्प- मानत्वात् । न चान्यत्रोत्पत्स्यमानं दुःस प्रतियोगि, प्रागभावस्य प्रतियोगिसमानदेशवृत्तिवादित्यादि तत्वम् । ननु प्रागभावानङ्गीकारे जातेऽपि घटज्ञानशब्दादिरूपकायें तदुत्पत्पादिप्रयोजकतत्सामच्या अक्षतत्वात् पुनस्तत्कार्योत्पत्तेस्त. कार्यस्यैय या आपत्तिरिति तदानी सामग्न्यभावनिर्वाहकव्यतिरे. कप्रतियोगिनः प्रागभावरूपकारणस्य कल्पनमावश्यकमिति युक्ति ·" सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । दृषयति । उत्पन्नपुनरुत्पादेति। तत्र कार्य तंदुत्पत्यानन्तरोत्पादापत्ति- रित्यर्थः । आपाधप्रसिद्धिश्च कार्यान्तरे । प्रसङ्गाकारस्तु अय घटा यदि तदुत्पत्तिक्षणवृत्तिसामग्रीकः स्यात् तदा तत्क्षणानन्तर मुत्पतेति । न चोत्पत्तेः स्वत्वघटितत्वेनाननुगततया आपादकानुगमे मूल. शैथिल्य आपाइफस्य स्वसामग्रीघाटेततया अननुगमे च दृष्टा. न्तासिदिस्वरूपासियोरन्यतरप्रसम्म इति वाच्यम् । एतत्क्षणावृत्ति स्वसामग्रीकं यद्यत्तन्नेदकूटेमानुगतेन एतत्क्षणानुत्तरस्योत्पत्तिफ पपत्तनेदकूटस्यापादनीयत्वात् । केचितु उत्पन्नस्य कार्यस्य द्वितीयादिक्षणे उत्पादप्रसा उत्पन्न पुनरुत्पादप्रसः। आपादनाफारश्च एतद्घटाधुत्पत्तिद्वितीयादिक्षणो योतदुत्पत्तिप्रयोजकसामग्युत्तर. स्यात् एतदुरपादाधिकरणं स्यात् प्रथमक्षण एव चापाधप्रसिद्धिरित्याहुः । कार्यादेः प्रतिबन्ध- फत्वन कार्याभावादेतुत्वोपगमेन घटादिरूपकार्यस्य सामान्यतः कार्यत्वेन प्रतियन्धकत्वमसम्भघि तत्पूर्वं तदधिकरणे संयोगादिरूप- कार्यस्यावश्यकत्वातू अपि तु समवायेन जन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्यादिना ज्ञानादिरूपकार्य प्रति व ज्ञानरवादिना अनुगतरूपेण प्रतिवन्धपत्यासम्भवादगत्या तत्तद्यक्तित्वनय प्रतिबन्धकता याच्या घटादिनाशोत्तरं तदधिकरणे खण्डवटाधुत्पादश्शायां तदुत्पादाप- प्सेः कार्यप्रतिबन्धकताया दुर्धारत्वात् तत्तद्घटादिव्यकिनाशस्यापि प्रतियन्धकत्वं वक्तव्यमिति कार्यध्वंसपरिप्रहायादरित्युक्तम् । न च यत्संयोगादिष्यक्तिनाशात् महाघटादिष्यक्तिनाशस्त. फेरपि तघटव्यकिहेतुतया तदभावादेय न पुनस्तदुत्पादप्र. सम् इति कि. तत्र नाशप्रतिबन्धपतयेति पाच्यम् । सत्सं. योगादिव्यक्तीनां तनद्यक्तित्वेन हेतुत्वस्य सर्वत्रासिद्धेस्तस्य प्रामा- णिकत्येऽपि धारावहनस्थले प्राथमिकनिर्षिफल्पकस्य चतुर्थीविक्ष- णे आपसिधारणाय तत्र फार्पध्वसस्य प्रतिबन्धकताया माघश्य. कावाति। न वमनन्तप्रतियन्धकताफपनापेक्षया प्रागभापहेतुत्वे लाय. पात् तस्सिविरिति धान्यम् । तत्कायें उत्पन्नेऽपि कार्यान्तरप्रागः भाषवाळत् तत्कार्पोत्पादधारणाय तस्कार्य प्रति सहकार्यमागभा. -- ·। भनुमानगादापर्याम् - पत्येन, प्राभायस्पीकर्याणि । अतत्तकारणतानामनन्नाभायानां च,करानीयाचात्। न च तादात्म्यसम्बन्धेन, कार्यमामान्य प्रति प्रतियोगितामा म्यन्धेन प्रागभावत्वेन एकहेतुतयैव सनात्पन्नपुनरूपानवारण, म. म्भवति उत्पशप्रतियोगिफमागभावस्य विनाशादुत्पन्नकार्य प्रति. योगितया प्रागभावस्यामत्यादिति वाच्यम् । उत्पन-यक्ती प्रतियोगि. तया प्रागभावासन्येऽपि तस्याः, समवायिदेशे, पुनरनुत्पादप्रयो. जकस्य, , दुर्वारस्वात्तदुद्रादप्रयोजकसामग्यास्तत्मागभावविनाशे. ऽध्यक्षतत्वात्। न च समवायन कार्योत्पत्ती सम्पन्धान्तरेण कार्योत्पादक सामग्रीममवधानमप्यपेक्षितमिति तादात्म्येन, कार्योत्पादकलाम: न्यभावातानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशसामग्रोसमनधानस्या. ज्यवहितप्राक्क्षणे एवापेक्षिनत्वात् तदा च, कार्यान्तरमागृभाय. स्वैर सत्त्वात् इति । ननूत्पत्तिराद्यक्षणसम्बन्ध. आद्यत्व व स्त्राधिकरणक्षणवृत्तः स्ववृत्तेर्ग प्रागभायस्य प्रतियोगित्वमिति, प्रागमायघाटतोत्पत्ति. प्रत्यय एव तत्साधक इत्याशय प्रागभावमन्तरेणोत्पत्ति निक्ति। तदुत्पत्तियति। - (दी०) तदुत्पत्तिश्च महाप्रलयमनङ्गीकुर्वता मते स्वाधि- फरणसमयध्वंसानधिकरणसमयसम्बन्धः, तदुक्तम् अध्वस्तक्ष- णयोगस्य क्षणयोगो जनितेति' ! क्षणः समयः ।। (गाय) महाप्रलयाहीफारे चरमध्वसरूपतदुत्पत्तायव्याप्तिस्त- दधिकरणसमयस्य, महाकालस्य सस्य च घसाप्रसिद्धरिति तद. नहीकारपक्षावलम्बनम,। स्वाधिकरणेति । स्वमुत्पत्तिमत्वेनाभि- मतम् । द्वितीयादिक्षणस्य स्वाधिकरणाक्षणध्यसाधिकरणतया न तत्सम्बन्ध, उत्पत्ति तदधिकरणसमयस्य तत्प्रकारेणैव,निवेशो म तु तदीयाधिकरणताप्रकारेण गौरवात् । एव च स्ववि. पयकातीतधानस्यतास्वानधिकरणत्वेऽपि विपयितासम्बन्धेन स्वा- पच्छिन्नतया, तद्वसमावायासम्भयस्य, सयोगादिशा, घटादिमतो यो सस्तवच्छिन्नभेदस्य द्वितीयक्षणादापपि , सत्येनातिव्याप्त ·सामान्यलक्षणामकरणम् । ८३७ धारणाय ,फालिफलम्बधः स्वप्सम्बन्धतया, प्रवेशनीयः तल्लोभायैष प्रथम,समयपदम ध्वंसानधिकरणत्व च,कालिकसम्बन्धन ध्वंसा: घनिछन्नभिन्नत्व.,कालिकसम्बन्धाप्रवेशे द्वितीयादिक्षणस्थापि घि- पयितासम्बन्धेन स्वाधिकरणसमयध्यसायच्छिमशानादिभिन्नतया अतिप्रसन्मादिनि तन्निवेशलाभाय द्वितीयं समयपदम् । स्वात्प. प्रस्वविषयकज्ञानादिनिष्ठस्वायविषयितादिसम्बन्धस्यानुत्पत्तितया ताशसमयसम्बन्धोऽपि कालिको ग्राह्यः तल्लाभोऽपि द्वितीयसम. पदादेय !-, ...... एताहशोत्पत्तिपदार्थ आचार्याणामप्यनुमत इत्याह । तंदु- तमिति । अध्वस्तेति । अध्वस्तः यत्क्षणेऽविनष्टःक्षणयोगः क्षण- निष्ठनत्स्वरूपंसम्बन्धो यस्य यदीयक्षणयोगध्वंसानाधिकरणं यरक्षण इति यावत् तस्य ताहशतत्सम्बन्धी जनिरुत्पत्तिरित्यर्थः । यदायक्ष. गायोगे यत्क्षणनिष्ठध्वंसाप्रतियोगित्वं तस्य तत्क्षणयोग इति यथाथु- तार्थो नादरणीयः । तदीयाद्वितीयादिक्षणयोगस्य द्वितीयादिक्षण. तिवसाप्रतियोगितया द्वितीयादिक्षणसम्बन्धे तिव्याप्तः । योय. क्षणयोगत्यावच्छेदेन यत्क्षणवृत्तिध्वंसाप्रतियोगित्वविवक्षयाऽति. प्रसङ्गधारण गौरवात् महाप्रलयानङ्गीकारे स्वीयक्षणयोगध्वंसाधिक रणत्वसामान्याभावस्यैव लाघवेन लक्षणे निवेशचित्यात तदल्ली- कार तदुत्पत्तावप्रसिद्धिीनघन्धनात्याप्तेर्वारणाय यथाभुतार्थविध- क्षयैव कचिदपीरयादिलक्षणं पश्यते। आद्यक्षणे स्थाधिकरणक्षणवं. सानधिकरणत्वस्येच स्वीयकालसम्बन्धध्यसाधिकरणत्यसा. मान्याभावस्यापि सत्वात् द्वितीयादिक्षणे स्वीयाघक्षणसम्बन्ध धंसवतिः स्वीयकालसम्यन्धध्वंसाधिकरणत्वसामान्याभावस्या सत्यात्प्रथमक्षणस्य द्वितीयक्षणपर्यन्तावस्थायिस्थूलकालस्य स्थी- यकालसम्बन्धध्वंसाधिकरणत्वात “प्रथमक्षणपर्यन्तावस्थायिस्थ- लकालस्य चान्त्यक्षणावच्छिन एच सम्यन्धत्वेन तत्सम्बन्धस्योत्प तित्वव्यवहारस्येप्टत्यात द्वितीयस्यापि क्षणस्य क्षणत्वप्रवेशो वृथे. पाशयेनाह । क्षणः समय इति । अनच ताशस्थूलकालसम्बन्धस्योत्पचित्वे तस्य ताशकाल. स्वरूपस्य स्वपूर्पक्षणेऽपिः सत्वात्स्यस्मिन्स्वपूर्वक्षणोत्पनत्यव्यवहा. रमसः घटादेः कालसम्वन्धस्य घटादिस्वरूपत्वे व द्वितीयादिः ·८३८ अनुमानगादाधयाम् क्षणेऽपि तस्यरूपाचक्षणसम्यन्धसन तत्र तद्वितीयक्षणातुरप. भत्यव्यवहारप्रसः । विर्तापक्षणादेस्तदीयफालसम्ध साधिक रणत्यानुपपत्या मध्यस्तक्षणयोगस्यत्यनेन द्वितीयक्षणसम्यन्धध्या. यसनायोगाथेति पाध्यम् । तदीयकालसम्यन्धस्य तदधिकरणका- लोभयरूपायात पपा स्थानधिकरणकाल स्थाधिकरणकालात्म. कधीयसम्बन्धसत्येन स्वस्मिन् स्वानधिकरणकालवृत्तित्वमसरस्य भवतोऽपि दुपारत्वात्। अधोत्पत्यर्थकपदस्योत्पत्तिमत्तत्तत्पदाधान्तभाषेण शक्यु. पगमे शत्यानम्त्यप्रसनः अपूर्वपदार्थीयोस्पची प्राशयग्रहण सत्प्रतीत्यनुपपविध । न च तत्पदार्थानन्तविणेव शक्तिः तत्ताप पार्थाधिकरणसमयध्यसानधिकरणत्यलाभश्च तत्तत्पदसमभिव्याहा. राविति पाउयम्। घट उत्पद्यते इत्यादी धात्वर्धकदेशसमयधिशेषण- तया नामार्थघटादीनामन्धये आकाशचियेण तवन्धयोपगमेऽपि घटस्वादिनय तस्यान्धयो याच्यो न तु तत्तद्यचित्वेन तेन तेन रूपेण घटादिपवादनुपस्थिते तथा च तत्र सामान्यतो घादिमासमयः पंसानधिकरणत्व समये प्रत्येतव्य तथा च बाधः समयमाघस्पेर पूर्वपूर्वघटाविमासमयध्वंसयत्त्यात् । पतेन समभिन्याहतपदार्थतावच्छेदकरयोगलक्षितधर्मवदधिकर- समयसानधिकरणसमयसम्बन्धत्वेन सर्वनामवदेकशक्तिस्वी. फारेऽपि न निस्तार इति चत् ? सत्यम् । स्थप्रतियोगिवृत्तित्वसम्ब. धावच्छिन्नप्रतियोगिताफसामावविशिष्टस्वप्रतियोगिफसमयस. "म्बन्धोऽनुगत एवोत्पत्तिपदार्थाद्विनीयादिक्षणोत्पत्तिक यसप्रतियो. गिनि काले स्पस्वतः द्वितीयादिक्षणे न स्वस्य ताशसम्बन्धाव. छिन्नभ्यससामान्याभाचविशिएत्वमिति ताशाभावावशिष्टस्त्रप्रति योगिकसम्बन्ध आद्यक्षण एघेति नातिप्रसङ्ग प्रतियोगी च उपल. क्षणविधया सम्बन्धघटक प्रति ध्वसकाले तत्प्रतियोग्यसत्त्वेऽपि न तरितसम्बन्धावच्छिन्नभ्यसाभावो द्वितीयक्षणे। न च वसकाले तत्प्रतियोगिसमयवृत्तित्वस्याप्यसवात् कथ तत्सम्यग्धावच्छिन्नाभावदोलभ्यं तत्सम्बन्धासत्त्वे सम्यन्धापछि. मामायस्थाप्यावश्यकरवात् कालान्तरणसम्यन्धाश्रयेऽपवर्तमान- स्योपलक्षाभूनसम्बधापछिमाभाषस्य प्रामाणिकत्वादिति घा.

·सामान्य लक्षणामकरणम् । ८३९ - क- व्यम् । स्वप्रतियोगिवृत्तितादात्म्यस्थ, सम्बन्धतास्वीकारणानुप. पत्यनवकाशात् स्वतादात्म्यस्य स्वस्मिन्सर्वदेव सत्पात् । (दी०) तदङ्गीकारे तु कचिदपि यदीयसमयसम्बन्धे यत्समयवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वं नास्ति तस्य सत्समयसम्पन्ध तदधिकरणक्षणावृत्तित्तव्याप्यस्वत्तिध्वसप्रतियोगिताकसमय- वृत्तित्वं वा । क्षणत्वं च स्वविध्वंसप्रतियोग्यनाधारत्वं स्व. वृत्तिध्वंसमतियोगिपतियोगिफयावद्धसविशिष्टसमयत्वं स्व- वृत्तियावद्वंसविशिष्टसमयत्वं स्वातियावदभावविशिष्टसमय- व वस्त्रपूर्ववर्तियावत्पदार्थविशिष्टसमयत्वं वा । ।(गा०) तदङ्गोकारे तु । महाप्रलयाशेफारे तु । चिदपीति । यदीयसमयसम्बन्धसामान्ये यत्समयवृत्तिभ्वसप्रति- योगित्वाभाव इत्यर्थ | स्त्रवृत्तिध्वसाप्रतियोगितदीयसमयस- न्धसामान्यकसमयानुयोगिकस्तत्सम्बन्ध उत्पत्तिरिति समु. दायार्थः । तदायसमयसम्यन्धस्य फस्याप्याचक्षणे वसासावास रसम्बन्धसामान्यस्याचक्षणवृत्तिध्यसाप्रतियोगितया आरक्षण एवं- दश स्पमिनि तत्सम्बन्ध उत्पत्तिः । चरमध्वसीयसमयसम्बन्ध- स्थाप्रसिद्धावपि तदीयसम्बन्धसामान्ये प्रलयवृत्तिभसाप्रतियो. गित्वसत्त्वात्प्रलयसम्बन्ध एवं तदुत्पत्ति चिनीयाषिक्षणसम्बन्ध. स्थ द्वितीयाविक्षणवृत्तिभ्वसाप्रतियागितया तरसम्बन्धातिप्रस. अधारणाय सामान्यपद तदुपादाने च सामान्यान्तर्गतप्रथमक्ष- सम्बन्धस्य द्वितीयादिक्षणवृत्तिभ्वसाप्रतियोगित्पविरहान विती. यक्षणादि ताश स्वमिति नातिप्रसङ्गः । तदीयसमयसम्बन्धा प्रतियोगिकस्पतिवससामान्यकसमयानुयोगिकस्तत्सम्बन्ध उ. स्पतिरित्यपि, सम्भवति सामान्यपदमनन्तभी व्य स्यवृत्तिभ्यसप्रतियोगिसम्यन्धाप्रतियोगितत्कसमानुयोगि. कस्तत्सम्बन्धस्तधेरयपि शक्यते वक्तु उत्पत्तिनिर्वचनोपयो. गितयेष क्षणलक्षणमवतारयितु गुरुशरीरामपि क्षणघटितामु- स्पति निर्वति । पदाधेकरणति । व्याप्यत्व स्वव्यापफतकत्व वथा च स्पचित्रसप्रतियोगिताध्यापकतदधिकरणक्षणचित्या. लक्षण ·अनुमानगादार्याम् मायफसमये तत्सम्बन्ध उत्पत्तिरित्यर्थः । तदीयाचक्षणपत्तियां सप्रतियोगिमात्रस्यैव तदधिकरणक्षणे, अतस्तत्सम्पन्धसः । द्वितीयादिक्षणोत्पत्तिकध्यसप्रतियोगिनस्तदधिकरणाक्षणादा, वृत्त नातिप्रसाद्वितीयादिक्षणवृतिभ्यसप्रतियोगिनचिरयिनएस्य तर धिकरणक्षणावृत्तितया अतिप्रसनवारणाय ध्वमप्रतियोगितित्वमः पक्ष्य यसप्रतियोगितादयापकत्वमभावविशेषणमुपात प्रतियोगि। तायां तदप्रिफरणक्षणवृत्त्यविश्वरूपतारशक्षणावृत्तित्यन्यातिनि। पेशे चिरघिनष्टीनष्ठद्वितीयादिक्षणचिध्वसप्रतियोगितायां तत्स. नातिप्रसान्त ताशप्रतियोगितासामान्ये तथाविधव्याप्तिनिशे सामान्यपदार्थस्य व्यापकतादिततया गोस्वमिति स्व-यापकत. स्कत्वरूपव्यतिरेर निवेश । नच याघशक्षणद्वयाधात्मककालमध्ये न कस्यापिपिनाशो जात- स्तथातिव्याप्तिरिति चाच्यम् । प्रतिक्षण फस्र्याचदुपति. काचे. विनाश इति नियमात् पाद्यक्षणवृत्तिध्यसप्रतियोगिनाऽपि तदधिकर- जस्थूलफालवृत्तितया असम्भवादित्यत क्षणनिवेशनम् । तदधिकरण. क्षणावृत्तिव्यस्थल कालिकसम्मन्धेन तदवृत्ति निघशेनाप्युपपत्ती उर्फयुक्त्या क्षणघटनानुरोधेन गुरुतरारम्भ ।। नन्वत्र क्षणत्व स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोग्यनधिकरण स्थति. प्रतियोगिकप्रागभावानाधारत्व पाप्रागमायघोटतम प्रत्यन आहाक्ष. णत्व चति । स्ववृत्तीतियसतत्प्रतियोगिनोरेकक्षणावृत्त्योरधिकरण स्थूल एव काला न तु क्षण इति स्ववृत्तिध्वसप्रतियोग्यनाधिकरणस्य तस्थ सुघटम्। न च क्षणिकपदार्थानीकारे कर्मादेरेव यादृशविशेष विशिष्टस्य क्षणमात्रस्थायिता तादृशविशेपणावशिष्टस्य क्षणतया कलक्षणासम्मवः कालमानस्येव स्ववृत्तिध्यसप्रतियोग्याधारत्या. दिति वाच्यम् । प्रतियोग्यनधिकरणत हि न प्रतियोग्या. धारभिन्नत्य कि तु प्रतियोमाधारताविरह. प्रतियागिविरह एव पा उपान्त्यादिक्षणायच्छदन स्ववृत्ति यसप्रतियोग्यधिकरणस्यापि की. देरत्यक्षणावच्छिन्नस्य ताशाभावविशिष्टत्यान्न दोष तदधिकरणा- क्षणावृत्तियेत्यादिलक्षण च तदधिकरणतावच्छेदकस्वत्तिध्वसन. तियोग्याधारताविरहवैशिष्ट्यरूपक्षणत्वावच्छिनापतित्वमव विये क्षित तेन घटायधिकरणस्थलकाले उक्तविशेषणायरिउसतया क्षणा. - ·सामान्यलक्षणामकरणम् । रूपे तदायाधक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनां वृत्तायपि नासम्भवः स्वः प्रतियोगिफसवत्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोग्यभावविशिष्ट त्वमनुगतं क्षणत्वं सम्बन्धमध्ये स्वपदार्थनिवेश क्षतिविरहादित्यः वधेयम् । अत्र यथाश्रुते स्थवृत्तिध्वंसप्रीतयोग्यनाधारत्व यदि तादशा- धारताप्रतियोगिकविरहो विवक्षितस्तदा स्ववृतिध्वंसप्रतियोगिपूर्व विनपदार्थाधारताविशेषविरहविशिष्टत्वं कर्मादीनां सर्वदैवेत्यति. प्रसङ्गानाशाधारतात्यापच्छिसाभावस्तादृशप्रतियोगित्वावच्छि. नाभावो वा विवक्षणीयः तथा च महाप्रलयात्मकक्षणेऽध्याप्तिः तद्- तिसप्रतियोग्याधारतात्वादेः स्वसमनियतध्वंसप्रतियोग्याधार: तात्यापेक्षया गुरुत्वेन तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः । न च महाप्रलनं, यस्य क्षणत्वाभाष इए एवेति वाच्यम् । तथा सति चरमध्यसा- धिकरणक्षणाप्रसिद्धस्तदुत्पत्तायुक्तलक्षणाव्याप्तिरिति स्ववृत्तिध्वस- प्रतियोगित्वाद्ययन्छिन्नाभावमुपेक्ष्य तादृशमतियोगिकाभाषफूट,नि- घेश्य लक्षणान्तरमाह । स्ववृत्तीति । अभावफूटान्तर्गत वस: भिन्नाभावनिशे प्रयोजनाभावः प्रागभाषस्य प्रामाणिकत्वमते, प्रागभाषादिधटितकूटनिवेशेऽसम्भधात् सर्वमतसाधारण्यानुरोधा. च्च यावन्तो घंसा एवं निवेशिताः स्यबृत्ति यसप्रतियोगि- पूर्वविनष्टप्रतियोगिक,सवैशिष्टयस्थ फर्मादौ सर्वदा साया द्यावर घसविशेषणम् । यावद्ध्वसवैशिष्टयं प्रलयान्यक्षण- मानाव्यातमतः स्पवृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रतियोगिफाय यावत्यावर शेप्यतावच्छेदकतया निवेशित यावद्ध्यसविषयकज्ञानादेर्षिप. यितालक्षणवैशिएवं द्विक्षणावच्छिन्नस्यति कालिकसम्बन्धात्मक' वैशिष्ट्यनिवेशलाभाय समयपदम् । वस्तुतः स्ववृत्तिवलेप्रति. योगिशब्दादिप्रतियोगिकया सविशिष्टत्वं गगनादेरापे महाप्रलये न च तस्य क्षणत्वं कालत्वविरहादिति तद्वारणाय समयपदम् । न च कालिकसम्बन्धेन स्घवृत्तित्यनिवेशादेव न गगनादा. पतिप्रसङ्गप्रसङ्गः तत्र कालिकसम्बन्धानिवेशात तधिवेशलाभस्यैव वा समयपदप्रयोजनत्वात् । एतेन पापध्वंसविपयफत्वस्य शानादी शिक्षणावच्छिन्ने सत्त्वेऽपि अन्त्यक्षणोत्पन्नघसस्य प्रारक्षणेऽसत्त्येनोपलक्षणतया याययस- रूपविशेषणावच्छिन्नस्य क्षणिकत्वमेवति पूर्वोक्तव्यावृत्य सङ्गतापषि ·८४२ अनुमानगादाधर्याम् न क्षतिः । स्ववृत्तियावद्धपवैशिष्ट्यम्य लक्षणत्वसम्मवेऽपि गुरुण्य. प्युक्तलक्षणे यथासन्निवेशे वयर्थ्यावरहः पूर्वलक्षणानुसारेण गुरुल' क्षणमभिधाय पर्यवसितस्योक्तस्येव लक्षणरूपतामाह । स्ववृत्तीति । ध्वंसत्वं यदि जन्याभावत्व तदा मागभाधानीकारे अन्यत्वांशव- यय अत्यन्तान्योन्याभावयोः सर्यदेव सत्वेन तद्यातृत्तविफलत्वात् अन्त्यक्षपावच्छिन्नस्ववृत्तिध्वंसप्रतियोगिस्ववृत्तिभापशिष्टयस्या- नत्यक्षणावच्छिन्नाप्यसत्त्वेनाभावत्वस्य भावभिन्नत्वरूपस्यव सफल. स्वादिति यावदभाषघटितमेव लक्षणमाह । स्यवृत्तीति । अन्त्यक्षणाव. च्छिन्नस्य कर्मादेः क्षणस्वमते लक्षणान्युक्त्वा आक्षणाच्छिन्नामां- तेषां क्षणत्यमतेनान्यल्लक्षणमाह । स्यत्त्वपूर्वति।स्वस्मिन् स्वपूर्वकाले चचतते ये ताशयावद्विशिष्टत्वमर्थः पदार्थत्व न निविष्ट अव्यावत. फत्वात् कर्मादीनो द्वितीयादिक्षणेऽपि स्वस्थपूर्ववर्तियत्किञ्चिवस्तु विशिष्टत्याद्यावदिति । तथा च द्वितीयक्षणे विनष्टतथाविधपदार्थ- धेशिएचस्यायक्ष एव सत्यानातिप्रमः स्वपूर्वधतिनां स्वोत्पत्ति फालीननाशप्रतियोगिनां वैशिष्टयस्य कायसवादसम्भव इति स्पपत्तिय पदार्थविशेषणम्। स्ववृत्तीनां छितीयादिक्षणात्पन्नानामा- . पक्षणावच्छिन्नेऽपि स्वस्मिन्धशिष्टयाभाधाइसम्भव इति स्वपूर्वध. विघं विशेषणम् । मा प्राङ्गिरक्तस्य स्वोत्पतिकालानध्वंसप्रतियोगित्यरूपकाल. निष्ठपूर्णत्वस्य निवेशे उत्पत्तिघटकक्षण उत्पत्तिनिवेशादन्यो- भ्याभय इत्याशय उत्पत्यघटितपूर्वस्य नियुक्ति । स्थपूर्वस्वं चेति । (दी०) स्वपूर्वत्वं च स्वाधिकरणयावकालतिधसम.. तियोगित्वं जन्यमावस्यैव कालोपाधित्वाददापः । यो यत्काल- त्तिध्वंसमतियोम्पाचिस्तस्य तदाधित्वमुत्पत्तिरित्यपि के. चित् इति चेत् ? नेयमपचीयते फिश्चिदस्माकमित्येकदेशिनो वर्णयन्ति । (ग) स्वद्वितीयादिक्षणोपनानामपि वस्तूनां म्याधिकरण. तृतीयादिक्षणावृत्ति पंतप्रतियोगिमितीयक्षणादिपर्यन्तकालतिया- सपलक्षासम्भप इति यावत्वं फालविशेषणम् द्वितीयादिक्षण. ।

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । . पर्यन्तस्थायिकालध्यंसश्च तृतीयक्षणादावेव वरान इति न स्वाधि. करणयावत्कालवृत्तिध्वंसप्रतियोगीति न दोपः । स्थानधिकरणत्वे सति स्ववृत्तिधसप्रतियोगित्वं स्वपूर्वस्वमिति तु ज्यायः । स्त्रवृत्ति- प्रतियोगिकध्वंसाधारत्याभावविशिष्टत्वं. स्वप्रतियोगिमत्तादात्म्य. सम्बन्धावच्छिन्नध्वंसाभावविशिष्टत्वात्मकं प्रलयसाधारणमप्याद्य. क्षणावच्छिन्नकर्मादिसाधारणं क्षणत्वमित्यवधेयम् । ननु क्रियाचरमध्वंसतदुभयमात्रस्य कालोपाधित्वे यस्य द्विती- यक्षणे क्रियाध्यसो न जातस्तस्य द्वितीयक्षणसम्बन्धोऽप्युत्पतिः स्यान् द्वितीयक्षणस्यापि तदधिकरणकालध्वंसानधिकरणयात अन्यक्षणावच्छिन्नवस्तुनः क्षणत्वमते यदुत्तरक्षणे क्रियाधंसो न जातस्तदा क्षणव्यवहारानुग्पत्तिः एतमाद्यक्षणावच्छिन्नस्य क्षणत्वमते यदा कियोत्पत्तिर्न जाता तवाद्यक्षणव्यवहारानुपपत्तिः न हि प्रतिक्षणे झियोत्पत्ति. फियाविनाश इति नियमः किंतु प्रतिक्षणं कस्यचिदुत्पत्तिः कस्यचिद्विनाश इत्येवंत्यत आह । जन्यमानस्येति । फेपाश्चिक्षणाघाटेतं चरमध्वंसोत्पत्तिसाधारणमु. त्पत्तिलक्षणान्तरमुपन्यस्यति । यो यदिति । स्ववृत्तिध्वंसप्रतियो. गिकालावृत्तिनिष्ठं स्थवृत्तित्वमुत्पत्तिरित्युत्पत्तिलक्षणसम्भवेऽपि क्षणव्यवहारानुरोधेनैव मागभावायरितक्षणनिर्वचनमावश्यकमि त्यनादरसूचनाय कचिदिति । प्रागभायोऽपि न स्वीकार्य इत्याश. येन सिद्धान्तिमुखेनैव तत्प्रयोजनमन्यथोपपाय तमाशय स्फुटय- ति। नैमिति। सामान्यप्रत्यासत्ति प्रमाणपघीमारोहन्तीमनुशान्तं प्रागभा. 'घमालोक्यातिव्याकुलं सिद्धान्तितामुपेक्ष्य मागभावमेव साध. पितुं तब प्रमाणमाशइन्ते । अधेति । (दी०) अथ पटप स्वानधिकरणेपु तन्तुपूत्पत्तिवारणाय सहसादीनां तत्तत्तन्तुत्वेन तत्तत्पटजनकत्वं वाच्यम्, तथा च लाघवादेक एव प्रागभावः कल्प्यते स च स्वाश्रय एवं प्रतियो. गिजनक इति नातिमसनः । इत्थं चानेकत्र भागभावसिद्धौ मा. गमावत्वेन प्रतियोगिजनकत्वाद्वितन्तु केऽपि वसिद्धिरिति चेत् ? ' (गा०) पटस्य । सहनादितनवारभ्यस्य स्थानधिकरणेषु ।

·. ८४४ अनुमानगादार्याम् तवानी मिय: संयुकेषु । उत्पादवारणायोति । तत्तन्तुत्वन तटत्यावच्छिन्नं प्रत्यनुत्ये प्रागभावासत्ये सामान्यसामग्री. शालिनि तनयन्तरे नयनयनुत्पादप्रयोजकस्य दुर्वचत्वात् कार्या- नुत्पत्ती कारणतायच्छेदकावच्छिन्नाभावम्यैर प्रयोजकत्वादिति भावः । नत्पटजन करयम् । तादात्म्यसम्यन्धन तस्पटत्याव. च्छिन्नजनकत्यं न च तत्पटल्यावच्छिन्नस्य तत्तत्तन्तुत्वावच्छिन्नव्यभिचारिणः तजन्यतेति वाच्यम् । तत्तन्तुसमवेतत्वविशिष्टस्य तत्चन्तुत्यव्यभि. चारितया ताशविशेषणावच्छिन्नस्य तजन्यत्वे वाधफाभायात् । तत्तन्तुत्यविशिष्टसमवायः कार्यतावच्छेदकसम्बन्धः तेन च सम्ब. न्धेन तत्पटस्य तत्तन्तुत्वव्यभिचारितेवेत्यप्याहुः । । तच्च विशेषरूपेण समपायादेः सम्यन्धतायाः प्रामाणिकत्व पयो. पपद्यते । न च तत्तन्तुत्येन तस्पटहेतुत्वे स्थाधिकरणतन्त्वन्तर एवं तस्पटानुत्पादापत्तिः, तत्प्रयोजककारणतावच्छेदकापच्छिन्नाभावस. स्वात्न हि यायाकारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावसत्वमेघ कार्यानुत्प. तिप्रयोजक दण्डादिमति चकादिविरहिणि घटायनुत्पादानुपपत्तेः कि तु किश्चित्कारणतावच्छदकावच्छिन्नामाव एवति वाच्यम् । यतस्त. सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नानुत्पादे तत्सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्ननिरू- पितफिञ्चित्कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभाव एवं प्रयोजकः स्वा- धिकरणतन्त्वन्तरे तत्तत्तन्तुसमवेतत्वविशिष्टतत्पटत्यावच्छिन्नस्य तत्तन्तुवृत्तित्वविशिष्टसमवायेन तत्पटत्वावच्छिन्नस्य वा अनुत्पाद इष्ट एच । एवं सामान्यधर्मावच्छिन्नकार्यव्यतिरेके सम्वन्धानाच्छन्नतधतिरेके विशपधर्मावच्छिन्नकार्यतानि. रूपितकारणतावच्छेदकसफलधर्मावच्छिन्नतत्तन्तुवृत्तिव्यतिरेकनि- करो बिशेपसम्बन्धावच्छिन्नीयतानिरूपितकारणतावच्छेदकस.. फलधर्मावच्छिन्नव्यतिरेकनिकरश्च, प्रयोजकः स्वाधिकरणतन्त्व. न्तर चैतत्तन्तुभेदसत्येऽपि तत्तन्तुसमवेतत्वविशिष्टपटत्वावच्छिन्न. जनकतावच्छेदकावच्छिन्नस्य तत्तन्तुवृत्तिसमवायसम्बन्धावच्छिन्न- जन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकावच्छिन्नस्य या व्यतिरेकासवान तत्र सामान्यतः समवायेन तापटत्वावच्छिन्नानुत्पादः विशिष्टतत्पर- त्वतत्पदत्ययोरभदेऽपि कथञ्चित्सामान्यविशेपभाषः समर्थनीयः । सामान्य- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ८४५ अथ तद्धर्मावच्छिन्नोत्पत्ती तद्धर्मावच्छिन्नसामग्री तयतिरेके च तद्धर्मावच्छिन्नसामग्रीव्यतिरेकः प्रयोजकः यत्किञ्चित्कारण- तावच्छेदकावच्छिनाभाषस्य च सामग्रीविरहनिर्वाहकतयच का. यांनुत्पादप्रयोजकत्वं तद्धर्मावच्छिनसामग्री च तधर्माश्रययत्कि- श्चिातोगपितकारणतावच्छेदकसकलधर्मावच्छिन्नसमुदायः त. स्ममुदायविरहश्च प्रकृते केवलान्वयोति स्फुटतरो ऽनिर्णाहः यत्कि- चिदकधर्मावच्छिन्ननिरूपितकारणतावच्छेदफसफलधर्मावच्छिन्नस. मुदायश्च न सामग्री सामान्यविशपसामग्योः परस्परापेक्षानुपपत्ते. रिति चेत् ? तत्तन्तुवृत्तित्वविशिष्टसमवायस्य तत्तन्तुजन्यतावच्छ- दकसम्वन्धत्वमत समवायस्यानुयोगिभेदन भेदोपगमे च न फाप्य. नुपपत्तिः । तमवद्यत्किञ्चिदेकव्यक्तिनिष्ठयत्किञ्चिदेकताशसम्ब- धावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकाधच्छिन्नस्तोमस्यैव तादृशतपावच्छिन्नसम्बन्धेन तधर्मावच्छिन्नोत्पादफसामग्रीत्वात तादृश्याः समवायेन तत्परत्वावच्छिन्नोत्पादप्रयोजक सामग्रयाः प्रत्येकं तत्समवायिसफलतन्तुम्वेव सत्यात् समवायेन तदनुत्पची प्रयोजकस्य तादृशसामग्रोविरहाटस्यान्यत्रैव सत्त्वात् । विशि. एतत्परत्वस्य तत्चन्तुजन्यतावच्छदकत्वमते च समवायस्यानु- योगिभेदेन भेदेऽपि समवायत्वनैकतन्तुनिष्ठसमवायस्याप्यपर- तन्तुनिरूपितकार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वादकसमवायसम्बन्धावच्छि. प्रकार्यतानिरूपितफारणतावच्छेदकयावद्धर्मपु सत्पटारम्भकसक- लतन्तुनिष्ठतत्तधकित्वानां चान्तभावात् तदधच्छिन्नसमुदायव्य. तिरेकः सर्वनैवेति दर्शितदोपस्य दु_रतया तधर्मपरिकश्चि- देकव्यक्तिनिरूपिततत्सम्बन्धावच्छिन्नयत्किञ्चिदेफाधिकरणताघटि- ता यावत्यः कारणतास्तत्र तदवच्छेदकावच्छिन्नसमुदायस्यैव तेन सम्यन्धन तद्धमावच्छिन्नोत्पादक सामग्रीत्यमुपेय तत्तत्तन्तुत्वाय. चिनजनकताघटकोत्पत्तिशरीरे तत्तयक्तिसमघेतत्वविशिष्धनिरूपि. ता कार्याधिकरणय नियेश्यते अन्यथा व्यभिचारेण ताडशव्यापक- ग्वानिर्वाहात समयायिभेदभियानां तादृशाधिकरणतानां च एफैका. धिकरणतामुपादाय निरुक्तसामग्रीसमधानं तत्पटारम्भकतत्तत्त. न्तुपु सुघटमेघ । विजातीयसयोगादिरूपसामान्यकारणनिरूपितका. यंताशरोरेपिजन्यद्रव्यमादिरूपसामान्यधर्माचीच्छनाधिकरणता.

·अनुमानगादाययाम् स्वेन दर्शिनविशियाधिकरणतानामस्पर निशः । विशेषधांव. च्छिताधिकरणताभ्य: सामान्यधर्मावनिउन्नाधिकरणताया तिरिकाया भगन्युगगमात् फ्लताधिकरणताकूट एन मान्यधीग्निनिरूपितत्योपगमादिति तवचन्तुरूपविशेषला. । मग्या पटजनने उकसामान्यसामग्न्यपेक्षा तत्तत्फारणाताया अपि तत्चन्तुसमवेतत्वविशिष्टाधिकरणताघटितयायकारणतान्ता. तत्वादित्यल विस्तरेण । यकश्चिदविकरणतामन्तभाव्य दर्शितरीत्या सामग्री निर्वचने च शुद्ध तत्परत्वमेघ कार्यतावच्छेदक गुध एवं समवायः कार्य- तावच्छेदकसम्बन्धः। न चोकव्यभिचारान तत्सम्बन्धेन तदर्पण कार्यस्यानाई इति वाच्यम् । यन कार्यतावच्छेदक तन स्वावच्छिनाट्यवहि- तपूर्ववर्तिनः कारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्य सामानाधिकरण्यमिति नियमस्वैव कार्यकारणभावघटकतोपगमन तारनियममपण्डयत उक्तव्यभिचारस्याकिञ्चित्करावादित्यप्याहुः । लाघवारसदनादिका. रणत्वकल्पनमपेक्ष्य तत्परकारणत्वेन एकतत्प्रागभावफल्पने लाघवा. त् । कल्प्यत इति । कारणत्येनेत्यादिः । तथापि कुतो नातिप्रसन इत्यत आह । स चेति । स्थाश्रय एवं प्रतियोगिजनक इति । सामा- नाधिफरण्यप्रत्यासत्यैव तस्य प्रतियागिहेतुन्यादिति भावः । ननूक्तयुक्त्या द्वितन्तुकपटादेः प्रागभावो न सिञ्चति अप्रातिरि- कैफमागभावस्य तत्रानन्यथासिद्धत्वनियतपूर्ववर्तित्ययोश्च कल्पना- मपेक्ष्य क्लसस्य फ्लप्तनियतपूर्ववत्तित्वकस्य तन्तुद्वयोदरनन्यथा- सिद्धयमारकलपने हायवात् तत्र एकस्याः संयोगपरेप का देश. नियमाय हेतुताफल्पनादित्यत पाए । इत्थं चेति । प्रतियोगिजन- कत्वात् । जन्यत्वायच्छिन्नप्रतियोगिजनकत्वात् । पो विशेषण कार्यकारणभावस्तेषां सामान्यरूपेणापीति नियमानुरोधादितिमाव । ने चोक्तयुक्या सिरस्थ पदार्थस्य विनाश सप्रतियो. गिकरवे च मानभाव इति वाच्यम् ।। सत्तत्पटादिनाशानन्तरं तदा- प्रयतत्तत्तन्तुपु पटान्तरोत्पत्तिसमये पूर्वपटव्यकेरापत्तिपारणानु. रोधेन सस्य विनाशिताया आवश्यकत्यात अन्यथा ताशकारणस्य सामान्य सामग्रीसहितस्य सत्त्वेन तदापत्तेः तस्पटादितिध्वसस्य ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । अन्यथा प्रतिवन्धकतामन्तरेण दुवारत्वात् , एवं च. सप्रतियोगित्वमप्या. घश्यक अनुगनप्रागभावनाशकस्य दुर्वचत्वात् स.. प्रतियोगिकत्वं च स्ववृत्तिप्रतियागकत्वसम्बन्धेन' फालवेनेव सा. मान्यतः प्रागभावनाशकतासम्भवात् ।। न चेत्र प्रतियोगिपूर्वमेव फथः प्रागगावो न नश्येत् प्रतियोग्य धिकरणस्थलकालस्य सर्वदेय सम्भवादिति वाच्यम् । स्वप्रतिर योग्यधिकरणत्यस्ववृत्तिपनियोगिकध्वसवत्वोमयसम्बन्धन ध्वं. सवदन्यत्वस्य , कालविशेषणत्वोपगमात् शिक्षणमायावस्थायिन एय कालस्य तथात्वात् क्षणप्रयाघस्थायेनस्तादृशामयसम्बन्धन द्वितीयादिक्षणोत्पन्नध्वसयस्यात् । प्रागभावहेतुत्यऽपि तावत्तन्तूनां कारणत्वमावश्यकं अन्यथा- ऽतिप्रसङ्गादिति प्रागभावकलानमनधसमित्याह । त्रिचतुरेव्येति । (दी० ) त्रिचतुरेवेव तन्तुपू पन्नेषु संयुक्तेषु च तत्पटो- त्पत्तिप्रसङ्गः । तावत्तन्तुटत्तेः पटस्य कतिपयविरहे कथमुत्पति- रिति चेन्न । कार्यानुत्पादस्य विनाकारणविरहमनभ्युपगमाव, सामग्रीसत्वेऽग्रिमक्षणे कार्यसत्त्वस्यावश्यकत्वाच । .... (गा० ) असमवायिकारणसमवधानाय संयुक्तमिति । न च चरमतन्तुकारणतयैवायमतिप्रसनो धार्यतां कि सक- ल तन्तुहेतुतया ? एकप्रागमायहेतुतयैव च देशनियम उपपद्य- तामिति वाच्यम् । प्रधमोत्पन्नतन्तुद्वयसंयोगोत्तर यप्रापरस. कलतन्तूनां चरमात्मकतत्संयोगानां पा एकदा उत्पादस्तष घि. निगमनाविरहण वावतां तन्तूनां तत्संयोगानां पा कारणताया आवश्यकत्वात् मानमावादिकल्पनामपत्य मामिफस्य तन्तुद्वयस्य तसंयोगस्य वा देशनियमाय हेतुताया एवोचितत्वात् । यद्यप्येवमपि यत्र फ्रमेणेष सहनादितन्तूनां तत्सयोगानां योत्पतिस्तत्र चरमध्यांतहेतुतया पूर्व पटोत्पादवारणसम्म सर्ग- व्यक्तीनां हेतुत्वमनावश्यकमिाते प्रागभावस्थकहेतुनाफल्सनमय दे- शिफातिप्रसाचारगायोचिराम् । एवं यत्र युगपदेय सफलतन्तूनां संयोगानां पोत्पत्या पटोत्पादस्तत्रापि तायतां तन्तूनां संयोगानां .

·- ८४८ अनुमानगादाचर्याम् घा विशिष्य कारणत्वं नावश्यफमिति तत्रापि प्रागाधारणत्वं प्रत्यूहम् । तथापि तत्र तापवृत्तिसंक्याविशेपतुतययाति- प्रसङ्गपारणं सम्भवतीति किं प्रागमायनेति पचायकोमविष्यति । अप या कमेण तन्तूना सयोगोत्पत्या सहनादितन्तुकपटो त्पत्तिस्तत्र फतिषपसंयोगान्तरमेव तपटोत्पत्तियारणाय तत्पदं प्रति तापता संयोगानां हेतुत्वेऽपि तदानी परसामान्योत्पतिदुर्वा. रेख सामाग्यसामग्न्या अक्षतत्यात । न च तदानी द्वितन्तुफादिपटोपाय र पवेति वाच्यम् । तथा सति इष्पति द्रव्यान्तरानुरपाया सहनयन्तुकपटोत्पादानुपप- तेः सहनतन्तुकपटपूर्व द्वितन्तुकादिपटनाशकसामग्रीसमवधाना- नियमात् । न च तत्तत्पट यातिरिकपटसामान्यासिद्धस्तत्र च प्रसिद्ध. पटव्यक्तीनां सामग्नीधिरहेण न पटसामान्पापसिस्सहमतन्तुकपर- नाशे सत्युत्पत्स्यमानद्वितन्तुकादियण्डपटस्य समयायिकारणा. समघायिकारणयोः सत्वेऽपि सहनतन्तुफपटनाशरूपतन्निमित्तकार. जासत्स्येन तत्तामाया महापटपूर्वमसत्वात् महापटनाशस्य प्रति- बन्धकसंसगीमावमुद्रया सामान्यहेतुतावत् खण्डपटादिव्यक्ति प्रति विशिष्य तत्पटनाशत्वेनापि हेतुताया थपि पूर्व तदापत्तिबार- णानुरोधेन कल्पनीयत्वादिति वाच्यम् । तत्तयक्तिसामग्रीवाधेन सामान्यकार्यधारणसम्मन सामान्यकार्यकारणताच्छदापचेरिति चेत १ यत्र सामान्यकार्यकारणभावकल्पनया अतिप्रसङ्गवारणस- म्भवस्तत्र तत्तद्यक्तिसामग्रीविरहफूटस्य सामान्यकार्यानुत्पादप्र. योजकता नोपेयते गत्यन्तरविरहे च ताशविशेषसामग्रोधिरहकूद. स्यापि तथात्यकल्पनं निरायाधमेव । अत एवं स्मृतावुद्वोधकधिशेषा. णामनुगमासम्भवेन तचयकित्येनैव हेतुत्यंऽपि तदभावात् स्मृति सामान्यानुत्पादः । एवं चागत्यातस्थलं तत्परसामग्रीधिरहकूट. स्यैव सामान्यकार्यानुत्पादप्रयोजकत्वमुपगन्तव्यमिति नातिप्रसङ्गः । भस्तु या तत्तन्महापरसामग्रीपूर्वकालावच्छिन्नतत्तत्पटारम्मक संयोगरूपमतियन्धकाभाव एव पटसामान्यसामग्रो पूर्वत्वं च प्रागभावाघटितमय निरुतरूप ग्राह्यमिति दिक् । तायचन्तुवृत्तेःपटस्य तावतन्तुधिरहदशायामुत्पत्तौ तस्य तापत्ता ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । BH SE४९... IA । - न्तुवृत्तित्वानुपपत्चिरित्यत एव न तदापचिरितिशत तावदिति। आपत्ती वाघोऽनुगुण एवेत्याशयेनाह । कार्यानुत्पादस्योत बारा विरहम् । कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावम्, । अनभ्युपगमालित तदभ्युपगमे कार्यानुत्पादे कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावाधीनत्व नियमभङ्गापत्तिरिति भावः । उक्कापत्तिमूलीभूताध्यातिमाह। साम; प्रीति । आपत्तिवारणं पुनः शङ्कते । तत्पटेति। -मा...is - (दी०) तत्पटप्रागभावाश्रययावत्तन्तुत्वेन तत्पटजनकर त्वमिति चेत् ? 'अवच्छेदककोटौ पोंगभावस्य प्रवेशामवे. शयो कारणत्वे प्रमाणाभावः । परस्परासंयुक्तेषु कतिपपतन्तु' तत्पटो जायेत । न च तत्पटपागभावच्याप्ययावत्संयोगाना- मपि जनकत्वं कतिपयतन्तुसंयोगेप्यतीतेपु अनागतेपु या. तत्पटानुत्पत्तिमसङ्गात् । तत्पटपागभावयपेक्ष्य स एव पटो लपी- यान् , यावत्वानिरुक्तेश्च । एतेन त्रित्वायुत्पत्तियाख्यातेति । 4 (गा० ) तावत्तन्तूनामनेन रूपेण हेतुत्वे तावतैव देशि. कातिप्रसनवारणसम्भवेन प्रागभावहेतुताया. अप्रामाणि- फत्वेऽपि. ताशकारणतापच्छेदकतयैव । प्रांगभावः-1 ,सत्स्य- तीत्यभिमानः ।.। अवच्छेदकतया सिद्धस्य प्रतियोग्यजनकत्व प्रतियोगिजनफामावलक्षणः प्रागमायोऽसिच. पवेत्याशयेनाह । प्रवेशाप्रवेशयोरिति । यायत्त्वविशेपस्य तादृप्यणायच्छेदकत्ये प्राग- भावाप्रवेशोऽपि सम्भवतीत्याशयेन प्रागभावप्रवेशेऽनास्था । सू. चिता। उक्तहेतुतयापि न कालिकातिप्रसङ्गवारणं सम्भवतीत्याह । परस्परति।तावचन्तुपु। उत्पनेप्वपीत्यादिःतस्पटो जागतेति। उक. यापत्तन्तुरूपकारणसत्वादिति भाषः ।, • न चेति । विनष्टानामनागतानां च तन्त्यन्तरसंयोगानामुदासीन. तन्तुसंयोगानां च तत्पटपूर्वमसत्त्वेन तरसाधारणयावत्यस्य कार. णतावच्छदकता न सम्भवतीति व्याप्यान्तम् व्याप्यत्यनिवेशेऽपि तत्परारम्भकतन्तुमाघसमवानामपि तत्पटानारम्मकसंयोगानां ·. ८४८ अनुमानगादापर्याम् घा विशिष्य कारणावं नावश्यफमिति तत्रापि मागमायकारणत्वं विप्रत्यूहम् । तथापि तत्र तावदृत्तिसंख्याविशेषतुतयैवाति- प्रसङ्गवारण सम्भवतीति किं प्रागभावनति पश्चाधकीभविष्यति । अथ यत्र कमेण तन्तूनां संयोगोत्पत्या सहवादितन्तुकपटो त्पत्तिस्तत्र कतिपयसंयोगानन्तरमेव तत्पटोत्पचिधारणाय तत्पर प्रति तावता संयोगानां हेतुत्येऽपि तदानी पटसामान्योत्पत्तिा- रैव सामान्यसामग्या अक्षतत्वात । न च तदामी द्वितन्तुफादिपटोत्पाद इष्ट एवेति वाच्यम् । तथा सति द्रव्यधति द्रव्यान्तरानुत्पत्या सहमवन्तुकपटोत्पादानुपप- चेः सहनतन्तुकपटपूर्व द्वितन्तुकादिपटनाशकसामग्रीसमवधाना- नियमात् । न च तत्सत्पटम्यतातिरिक्तपटसामान्यासिद्धस्तन च प्रसिद्ध. पटव्यक्तीना सामग्रोधिरहेण न पटसामान्यापत्तिस्सहनतन्तुकपट- नाशे सत्युत्पत्स्यमानद्वितन्तुकादिखण्डपटस्य समवायिकारणा. समघायिकारणयोः सत्त्वेऽपि सहनतन्तुफपटनाशरूपतन्निमित्तकार- णासत्वेन तत्सामग्या महापटपूर्वमसत्त्वात् महापटनाशस्य प्रति. पन्धकसंसगोमाघमुद्रया सामान्यहेतुतावत् खण्डपटादिव्यक्ति प्रति विशिष्य तस्पटनाशत्वेनापि हेतुताया अपि पूर्व तदापत्तियार. णानुरोधेन कल्पनीयत्वादिति धाच्यम् । तत्तयक्तिसामग्रीवाधेन सामान्यकार्यधारणसम्भधेन सामान्यफार्यकारणतोच्छदापरिति चेत १ यत्र सामान्यकार्यकारणभावकल्पनया अतिप्रसङ्गधारणस- म्भवस्तत्र तत्तद्यक्तिसामग्रीविरहकूटस्य सामान्यकार्यानुत्पादन योजकता नोपेयते गत्यन्तरविरहे च तादशविशेषसामग्रोधिरहकूट- स्यापि तथात्यकल्पनं निरावाधमेव । अत एवं स्मृतावुद्धोधकविशेषा- जामनुगमासम्भवेन तत्तद्यक्तित्वेनैव हेतुत्वेऽपि तदभावात स्मृति- सामाम्यानुत्पादः । एवं चागत्योकस्थल तत्तापरसामग्रीधिरहकूट- स्यैव सामान्यकार्यानुत्पादप्रयोजकत्वमुपगन्तव्यमिति नातिप्रसङ्गः । अस्तु पा तत्तन्महापटसामग्रीपूर्वकालावच्छिन्नतत्तत्पटारम्भक संयोगरूपप्रतिबन्धकाभाव एव पटसामान्यसामग्री पूर्वत्वं च मागभाषाघटितमेव निरुक्तरूपं प्रायमिति दिक् । तायचन्तुवृत्तः पटस्य तावचन्तुधिरहदशायामुत्पत्तौ तस्य तायत. .

·. " सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । S.C४९.... न्तुवृत्तित्वानुपपत्तिरित्यत एव न तदापत्तिरिति शतावदिति। भापती बाधोऽनुगुण एवेत्याशयेनाह । कार्यानुत्पादस्योती चिरहम् । कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभायम् । अनभ्युपगमा तदभ्युपगमे कार्यानुत्पादे कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावाधीनत्व नियमभापीत्तरिति भावः। उक्तापत्तिमूलीभूताध्याप्तिमाह । सामः प्रीति । आपत्तिवारणं पुनः शेकते । तत्पटेति । IIrjar -his । (दी०) तत्पटमागभावाश्रययावतन्तुत्वेन तत्पटजनकर त्वमिति चेत् ? अवच्छेदककोटौ प्रांगभावस्य प्रवेशामवे. शयोः कारणत्वे प्रमाणाभावः । परस्परासंयुक्तंषु कतिपपतन्तु' तत्पटो ,जायेत । न च तत्पटमागभावव्याप्ययावत्संयोगाना- मपि जनकत्वं कतिपयतन्तुसंयोगप्पतीतेपु अनागतेपु या. तत्पटानुत्पत्तिप्रसगात् । तत्पटपागभावमपेक्ष्य स एव पटो लघी- यान, यावत्त्वानिरुक्तेश्च । एतेन त्रित्वायुत्पत्तिाख्यातेति ।" ... (गा० ) तावत्तन्तूनामनेन रूपेण हेतुत्वे तावतैव दैशि. कातिप्रसनवारणसम्भवेन मागभावहेतुताया: अप्रामाणि फत्वेऽपि तारशकारणतापच्छंदकतयेष। प्रांगभावः- सत्स्य- तात्यभिमानः .. अवच्छेदकतया सिद्धस्य। प्रतियोग्यजनकत्व प्रतियोगिजनफामावलक्षणः प्रागभावोऽसिद एवेत्याशपनाह । प्रवेशाप्रवेशयोरिति । यावत्यविशेपस्य ताप्यणायच्छदकत्ये प्राग- भावाप्रवेशोऽपि सम्भवतीत्याशयेनः प्रागमायश्वेशेऽनास्था सू. चिता। उकहेतुतयापि न कालिफातिप्रसङ्गवारण सम्भवतीत्याह । परस्परति तावत्तन्तुषु। उत्पनेप्पपीत्यादिवत्पटो ज्ञागतेति । उक. यावत्तन्तुरूपकारणसत्त्वादिति भाया। ..'न चेति । विनष्टामामनागतानां च तन्त्वन्तरसंयोगानामुदासीन. तन्तुसंयोगानां च तत्पटपूर्वमसत्वेन तत्साधारणयावत्यस्य कार. णतावच्छेदकता न सम्भवतीति व्याप्यान्तम् च्याप्यत्वनिधेशेती तत्पटारम्भकतन्तुमाघसमयवानामपि तत्पटानारम्मकसंयोगाना - ·८५२ अनुमानगादाधर्याम् क्तिविमेतत्पूर्व चक्षुःरायोगादिव्यफ्यन्तरात्तनिर्षिकल्पकापत्तिवा. रणाय, कल्पनीयहतुनाकतया संयोगादिव्यक्तियिरहादेव न चतुर्थ- क्षणे तदुत्पादसम्भव इति प्राथमिकचक्षुःसंयोगादिव्यक्तीनां तावत्प यन्तस्थायितालाभाय: धारावहनानुसरणं रात्तीदशेपणज्ञानव्यक्ति. विनाशेन तत्तद्विशिएबुद्धियक्तीनां चतुर्थक्षणे नापत्तिसम्मय, इत्यतो निर्विकल्पकानुसरणम् । कार्यस्य प्रतिवन्धकतया तृतीयक्षणे उत्पा- दवारणसम्भवात् चतुर्थक्षणानुसरणम् । प्रथमातिप्रसङ्गमारकमाह... एकावच्छेदादिति । तृतीयार्थी वैशिष्ट्यं तथा च तत्तत्काविछेदकावच्छिन्नवादिविशिष्टतात. (कार्याभावस्येत्यर्थः । आदिपदात्सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्यपरिग्रहः । उत्पन्नस्य संयोगांदेरन्यावच्छेदेनाभाषसत्त्वेऽपि तदवच्छेदकापच्छि- प्रत्यविशिष्टनदीवासस्वादतिप्रसन्नधारणासम्मयों वाध्यः । द्विती- यातिप्रसङ्गधारकमाह । उत्तरशानामावस्येति । अत्र तज्ज्ञानभ्वसा. भाव एव तात्पर्य तत्र चैकशाननाशेऽपि पञ्चमादिक्षणे प्राथमिकनि- विकलाकाद्यापत्तिवारणाय उत्तरशानस्य तज्ज्ञानध्वंसविशिष्टज्ञान स्वेनैव प्रतिवन्धकतायाः वक्तव्यत्वात् तदपेक्षया तज्ज्ञानध्वंसाभा. घस्य लघुत्वात् । चकारेण विशिष्टस्य कार्याभावस्यापि निर्विकल्प- करूपच्याप्यवृत्तिकार्यहेतुनासमुच्चयः । तेन सामग्यानन्तर्यम्य कार्याधिकरणत्यमानियतत्वेऽपि न तृतीयक्षणे तदापत्तिः । लाघवादिति ! कारणतावच्छेदकस्य तत्प्रागभावत्वस्य एका. बच्छेदकावच्छिन्नत्वविशिएतदत्यन्ताभावत्वापेक्षया शरीरलाघवात् कारणास्यकल्पनापेक्षया एककारणताकलपन च,लाघयादित्यर्थः । मागभावस्य प्रमाणान्तरासिद्धत्वे, च प्रागभावरूपातिरिकर्मि- णस्तधानन्यथासिद्धत्वनियतपूर्ववृत्तित्वयोध कल्पनामपेक्ष्य संयो: गादौ गुरोरपि नियतपूर्वधर्तियेन कृप्तस्य तदीयावच्छेदकावच्छि; नत्वादिविशिष्टतदभावस्यानन्यथासिद्धत्वमात्रफल्पने ,,निर्विकलाक; स्थले नियतपूर्ववर्तितया , फ्लप्तयोस्तारशकार्याभावोचरज्ञानामा. ययोरनन्यथासिद्धत्वमात्रकलाने च लाघचमिति प्रत्यक्षतः प्रागभावः ननु संयोगादेयच्छेदकतानियमाय. तत्तदवच्छेदकावच्छिन्न: संपोर्ग प्रति तत्तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वविशिपतदभावस्य हेतुत्वमा सिद्धिः प्रागभिहिता ।

·सामान्यलक्षणामकरणम् । ८५३ वश्यकमित्यत आह । स्वभावाधीनत्राच्चेति । इतरानधीनत्वरूपं स्वभावाधीनत्व प्रागभावप्रादेशिकत्यविशेषण प्रागभावस्य देशधि- शेषाच्छिन्नत्य एव किं नियामकमित्यनुयोगसमाधानाय प्रदर्शितम्। अजन्यस्याधिकरणत्वमिवावच्छदकत्वमपीतरानधीनमित्यभिप्रायः । प्रदेशनियम । अवच्छदकतानियमः। एकैकसयोगावच्छेदकनाना प्रदेशनिवेश्य उक्तरूपेणात्यन्तामायहेतुतामपेक्ष्य समानावच्छेदक न्वसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या प्रागभावस्य हेतुत्वमोचितमिति तदवच्छेदकत्वमय प्रतियोग्यवच्छेदकत्वनियामकमिति समुदायार्थः। 'न च' फारणप्रादेशिकत्वस्य कार्यप्रादेशिकत्वनियामकत्वेऽस. मयायिफारणकपालवयसयोगस्य प्रादेशिकत्वाद् घटस्थ प्रादेशिक स्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । यादृशकारणतीवच्छेदकताप्रत्यासंचि- घटिता तत्कारणप्रादेशिकत्वस्यैव कार्यप्रादेशिकत्वनियामकत्वात् कपालयसयोगस्य समवायमाघटितेति न दोपः । अत्र अत्यन्ता. भाषप्रत्यय इस विलक्षणप्रागभावप्रत्यय एंव सिद्ध इत्यस्वरसयी. जम् । एव निर्विकल्पक प्रति तत्तयक्तिप्रागभावावेन नानाकारण- ताफल्पनांपेक्ष्य तत्र विशेषणशानत्वनैकप्रतियन्धकरवकल्पनमे. घोचित प्रतियध्यतावच्छेदक च निष्पकारकशानत्वं संसर्गानव- च्छिन्नविषयताशालिशानाय वेत्यन्यदेतत् । न च संयोगादीनामपच्छेदकरयनिग्माय. प्रागभावस्य समा- नावच्छेदकत्वप्रत्यासत्या हेतुत्यमेवोचितमिति प्रागभावसिद्धिा,एकै- कसयोगस्यैपाने काययवायच्छिन्नतया एकैकव्यकिं प्रति अनेकपा- मेघच्छदकानां तत्तद्यक्तित्वेन हेतुत्ये महागौरवादिति धान्यम् । ता. पदपच्छदकवृत्तिसख्याधिशेषदेतुतयेयापच्छेदकनियमोपपत्तरित्या दिकमपि योध्यम् । आश्रयाणां मोत्पादस्थले कतिपयतन्तुपूत्पनेवेव पटादेवा. रणाप तापत्तन्त्वादिव्यक्तीनां तत्संयोगादिव्य कीनां या विशिष्य कारणत्यकल्पनमावश्यकमित्युक्त्या पटागुत्पादनियामकतया प्रागः भावसिद्धिः पूर्व निराहना तावता युगपदुत्पन्नानानाश्रयसमवेतका. योत्पादनियामकतया प्रागभाषसिद्धिर्न निराकर्तुं शक्यते इत्याशयेन प्रागभाय व्यवस्थापयता मतनुपन्यस्यति । अन्य रियति । -- ·अनुमानगादाधर्याम् (दी०) अन्ये तु सर्वत्र तनसंख्याशिपाणां विशिष्य हेतुत्वोपगमेनैव तत्तद्रव्योत्पादनियमसम्भवेऽपि युगपदुत्पन्ने नित्येषु च त्रिस्वागुत्पत्तिनियामकत्वेन मागभावः कल्प्यते इत्याहुः। (गा०.) तन पटादिस्थलमुपेक्ष्य संख्यास्यलपर्य-तानुधाध. नधीज प्रथमतो दर्शयति । सर्वप्रेति । सर्वत्र । युगपदुपन्नाश्रयक ध्यस्थले । सल्याविशेषाणाम् । स्वसनियतसहनत्यादिसख्याना- म । हेतुत्वोपगमेनेति । कारण यस्य समवाधिकारणतावच्छेदक- त्यस्य वा उपगमेनेत्यर्थः। "पतन समनियतसरयान्यक्तीनां कारणत्व कल्प्यते इत्यन विनिगमनाविरहात प्रागभावसिद्धिः गगनादी असमायिविलक्षण. सयोगविरहेण व्यारम्भकतावच्छेदकस्पर्शत्वादिविरहेण च द. व्योत्पादापत्तिविरहेण तत्साधारणसख्याहंतुतयापि घटादेशनियम उपपद्यत इति निस्तम् । कारणताचच्छदकत्यकल्पे व्यापकसप्याया अन्यथासिद्धिनिरूपकत्वेन चिनिगमनाविरहानवकाशात् । . (१) (कमिकनानावस्तुसमवेतकार्यसमवायिनामसमवायिनां वा तत्तद्यक्तित्वेग हेतुताया. प्रार यवस्थापिततया देशनियामकत्वे. ऽपि अतथाभूतवस्तुसमवेतकार्योत्पत्तेर्देशनियामकतया प्रागभाव. सिद्धिनिष्प्रत्यूहेवेत्यन्येषां मतमुपन्यस्यति ।' अन्येति ! क्रमो. त्पन्नद्रव्यस्थल नैताक्त्यवफाश इति विशेष प्रथमतो दर्शयति । सर्वति । तत्तत्सरयाविशपाणमिति । तत्तपटारम्भकयावत्तन्तु. समवेतसहस्रादिसण्यानामित्यर्थः) । न चानेकाश्रितसरयाया अपेक्षावुद्धधीनतया यन द्रव्योत्पादपूँ- घे तदवयधेपु सरया न जाता तत्र का गतिरिति वाच्यम् । न्यायमते ईश्वरापेक्षायुद्धिजन्यसायाया. सर्वत्र सम्भवात् । मीमासकमते चा- पेक्षावुद्ध सप्यान्यसकतया तामनपेक्ष्येव सप्योत्पत्तेदव्योत्पत्तिपूर्व 'तदाश्रयसख्याविशेषविरहस्य, दुर्घटत्वात् । न चारम्भस्वरूपयोग्य- गगनादिसाधारणत्यापसरयानामपि हेतुत्व घिनिगमनाधिरहेणा- पद्यतेति प्रागभावकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम । सत्याविशेषाणां (१)() एतदमार्गत पाठ. पुस्तकान्तरे नास्ति।" F ·सामान्पलक्षणातकरणम् । th -- समवासिकारणतावच्छेदकताया एवोपगमात्। गगनादिसाधारण- संख्यानां व्यापफधर्मत्वनान्यथासिद्धिनिरूपकतया विनिगमनावित रहानवकाशात् । न च व्यासज्यवृत्तिसरयाविशेपावच्छिन्नानी प्रत्येक न कचि- दपि समवायिनि प्रन्यासन्नतेति कथ तदवोच्छन्नस्य कारणत्व देश- नियामकमिति वाच्यम् । तादृशधर्मस्योपलक्षणतया कारणतावच्छे. दकत्वात् प्रत्येक तद्विशियनिरूपिततादात्म्यस्य सत्वेऽपि तदुपल-' क्षिततादात्म्यस्याक्षततया तस्यैव देशनियामकस्वासम्भवात् । यनु एते दशेत्यादिप्रतीतर्व्यवहारस्य चोपपत्तये शात्यादिपर्या- त्याश्रय प्रत्येकमपि तद्विशिष्टनिरूपिततादात्म्यमवश्यमे गोपगन्तव्य- मिति सख्याविशेषन्य विशेषणतयाप्यवच्छेदकविसम्भवः । एव च झमोत्पन्नवृत्तिकार्यस्थले कतिपयसमवाय्यनुत्पादसमये आपत्तिवार. णमपोरशझारणवलात्सम्भग्नीति तत्र प्रत्येकस्मिन् सत्याविशेप- विशिष्टभेदशाालनि कार्यद्रव्यपर्याप्त्यनुपपत्तेः। (१)(युगपदिति । युगपदुत्पन्नपु च समयेतं यनित्यादिकं तस्यो। त्पाददेशनियमायत्यर्थ । यस्मा सख्याया एक द्वय वा समधायि. द्रव्यमासीत् अनन्तर च युगपदेन समवायिनामुत्पत्तिः तेषामनु. त्पाददशायामेव तत्तत्मण्योत्पादचारणाय चरमोत्पनसमवायिनां तत्र विशिष्य हेतुताया आवश्यकत्वात् देशनियमायातिरिक्त मागभावतद्धेतुत्वकल्पनापेक्षया पूर्वारस्थितस्यकस्याभयस्य वा स- मयायिनी हेतुले लाघनात् तत्त्रागभावासिद्धिरिति । तारशस- ख्यातिरिकनित्यादिसंख्याया परोपलक्षणमेतत् । तेन या क्रमश एव सर्वसमवायिनामुत्पत्तिस्तत्समवेतचतुष्वादो कालनियमाय चर मसमवायना देशनियमाय च प्रोत्पन्नाचतुरादिसमवापिना हेतु. तामपेक्ष्य प्रागभावस्य तचेतुनाकल्पने गौरवाभावात् प्रागभाव. सिद्धनिप्पत्यूहनया यत्र वा युगपदेव त्रिचतुरादिसमगायनां प्रागु. म्पत्तिरनन्तरं चापरस्य तत्रापि प्रागुत्पन्नानां कारणतापेक्षया प्रागः भावस्य ततुताकल्पने गोरयाभावात् तमिद्धरावश्यफतया तत्थः लेऽनुपदर्शनाल्यूनताया जनयकाशः । कमोत्पनेपु यतित्यादिक तत्र समयायिनामसमवाधिकारणानां वा पूर्वोकयुक्त्या विशिष्य हेतुताया मावश्यकत्यात्तत एय तेषां देशनियमापपत्तिसम्भगत युगपदु.

·" . अनुमानगादाधर्याम् पन्नेप्यित्युक्तम् । स्थपूर्वचिदन्यमन्तर्भाग्य युगपदुत्पन्नानि यानि यादिव्याणि स्त्रोत्तरोत्पन्नद्रव्यान्तरमनन्तर्भाग्य प्रतिसंख्यामु. त्पादयन्ति तदन्यध्यादिव्यान्यूनवृत्तिसण्याया नित्यत्रयसमवेतत्रि- स्यादेश्य उत्पादेशनियमायेत्यर्थः । पसेन यत्र प्रथमत एक द्वय घा द्रव्यमासादनन्तर च. व्यत्रय युगपदुत्पन्नं तावत्सु चतुष्ट पञ्चत्वं वा जात तत्र तेषां प्रयाणां विशि. प्य फारणताया आवश्यकत्वात्तत्र प्रागभायालिद्धायपि न क्षतिः यत्र पूर्वावस्थतामय स्वोजरोत्पन्नद्रव्यान्तर चान्तर्भाग्य युगपदुरप- मानि त्रिचतुराणि सख्यामुत्पादयन्ति । तत्र चरमद्रव्याहतुतयेष कालनियमेऽपि देशनियामकतया प्रागभायसिद्धरावश्यफतया ताह- शस्थलसमदाय स्वोत्तरदाव्यान्तरानन्तर्भायो भेवप्रीतयोगिको वा युक्तः । द्वित्वस्थले फ्लप्तनियतपूर्ववर्तिताकसमयायिद्वयानन्यथा. सिद्धत्यकल्पनैवातिरिक्तप्रागभावरूपधर्मितन्नियतपूर्ववर्तिताऽनन्य- थासिद्धत्वकल्पनापेक्षया लघीयसीति त्रित्याधनमरणम् । न च द्वित्वस्थल समवायिनास्तदकत्वयोश्च विशिम्य कारणत्वं विनिगमनाविरहात्कल्पनीयमिति तत्रापि प्रागभावकल्पने लायव मिति वाच्यम् । द्वित्योदरसमवायिकारणानुपगमे एकत्वस्य सामा- न्यरूपेण द्वित्वादायहेतुनया समवायिनः फ्लप्तसामान्यरूपावच्छिन, महेतुताकस्यैव विशिष्य हेतुतायां विनिगमकत्वात् त्रित्वस्थले क; ल्पनीयसाम्येऽपि विनिगमनाविरहात् प्रागभावसिद्धिः चतुष्टादिः स्थले तु प्रागभारहेतुनापक्ष एर लाघय योध्यम् ।। न च तत्तदपेक्षावुद्धिव्यक्तपिपयतासम्बन्धेनैतानित्यादिव्यक्ति- हेतुतयेव तदुत्पादनियमसम्भवे किं प्रागभावकलानयति वाच्यम् । द्रव्यान्तरमन्तभाव्य चतुष्ट्वादिजनकबुद्धरपि न्यूनवृत्तित्रित्वादिसख्या; जनकत्तया अतिरिकायास्तवाद्धविषयतायातजन्यत्रित्यादिव्यम्यु- त्पादीनयामकत्वासम्भवानानापुरुपीयापेक्षावुद्धिभिरकमेव सख्याज- नने वापक्षाबुद्धिव्यस्तत्सख्याव्यक्तिहतुत्य निगमनाविरहाना- नायकीनामव तत्तयक्तित्वन हेतुतायाः फल्पनीयतया ततुतया एकैकप्रागभावकल्पनाया, एवं उचितत्वाच ईशयुक्त्या, सिद्धः, स्य, यस्तुनो भावत्व सप्रतियोगिफाये विनाशिये वा मानाभाय (१)()पतदन्तगतः पाठः पुस्तफान्तरे नास्ति । १ ·सामान्यलक्षशाप्रकरणम् । ८५७ , इत्यस्वरससुचनायाहुरिति ।... सामान्यप्रत्यासचौ युच्यन्तरमुपन्यस्यति । यस्विति । ज्ञानेच्छे ति, इच्छां प्रति :शानस्य कृति प्रतिः छायाश्च कारणत्वप्रह इत्यर्थः । तदुपस्थितिमितिः। तत्कार्योपधायकज्ञानेन्छादयक्त्युप- स्थितिमित्यर्थः । विनेति । सम्भवतीति. शेषः । अन्वयसहचारनि- रूपककारणव्यक्तिग्रह : विना तुद्धटितान्वयव्यतिरेकग्रहस्य, शान. सत्वे तदधिकरण तदग्निमक्षणे इच्छा म तेन विनत्याकारकस्या- सम्भवादिति भावः । सामान्य प्रत्यासत्ति चिनाच नेच्छाद्युपधा- यकशानादिव्यक्तिप्रत्यक्षमिति दर्शयितुमिच्छाद्युत्पत्तिकाले तल्ली- फिकप्रत्यक्ष निराकुरुते । न चेच्छेति.... ! यत्र त्रित्वाश्रयस्य क्रमेणोत्पादस्ता कतिपयायोत्पत्त्यनन्तर- मैव तत्तत्रित्वादेरुत्पादचारणाय तदाश्रयव्यकीनां समवायि- कारणानामसमवायिकारणानां तत्तदेकत्यव्यक्तीनां वा कारणता. कल्पनमावश्यकमिति तत्कारणतयैव देशनियमोपपत्तिरन्यर ता. इशकारणविरहादित्यतो युगपदुत्पनेषु नित्येषु चेति । तत्रोका. तिप्रसङ्गविरहेणाश्रयादिव्यक्तीनां विशिष्य कारणताया अनावश्य देशनियामकैकप्रागभावकैकतत्कारणताकल्पनस्यवोचित. स्वादिति भावः। यद्यपि मोत्पन्नेष्यपि ध्यादिव्यक्तीनां यादिकारणता. पेक्षया चरमोत्पन्नध्यतः कालनियमाय एकैकप्रागभावव्यक्त. - देशनियमाय कारणताकलाने न गौरवं तथापि यत्र एका साश्रयव्यक्तिः प्रथममुत्पन्नाऽनन्तरं च युगपदपरसकलाश्रयो. त्पत्तिरी दशकमोत्पादस्थले चरमोत्पन्नसकलव्यक्तीनां विनिगमना. विरहेण विशिष्य कारणताया । आवश्यकत्यादतिरिकप्रागमाघ. हेतुतामपेक्ष्य प्रथमोत्पन्नव्यक्तरेव विशिष्य हेतुतया देशनियमोपपा. दनमुचितमित्याशयेनेदृशकमात्पादच्यावर्तनाय युगपदित्युक्तम् । हि- त्वस्थले फ्लप्तस्याश्रयदयस्यानन्यथासिद्धत्यमाञकल्पनामपेक्ष्याति- रिकस्य प्रागभावस्य तपानन्यथासिद्धत्वानियतपूर्ववृत्तित्वयोश्च फल्प. ने गौरवमिति द्वित्योपेक्षा । त्रित्वस्थले व्यकित्रयस्यानन्यथासिन. त्वकल्पनं एकस्य प्रागभावस्य तत्रानन्यथासिद्धत्वनियतपूर्वत्ति- त्ययोश्च कल्पनं यद्यपि तुल्यं तथापि विनिगमनाचिरहेणापि माग. कतया M ·- ८५८ अनुमानगादाधर्याम् भाषसिदिचारव चतुष्वादिस्थले च प्रागभाववादिमते लाघवमित्या- शयः। उत्पादनियामकन । उत्पादस्य देशिकनियमनिर्वाहकत्वे. न । अन्ये त्वाहुरिल्यस्वरससूचनाय, स चैतारशयुक्त्या सिद्धस्य पदार्थस्थामावत्वे सप्रतियोगिक-वे विनाशित्वे च मानाभाधे शेयः। मिश्रमतं दूपयितुमुपस्यस्यति । पत्विति । (दी०) यतु ज्ञानच्छाकृतीनां कार्यकारणभावग्रहो न तदुपस्थिति विनेति, न चेच्छाकृतिकाले ज्ञानेच्छासाक्षात्कारी, योग्यविशेषगुणयोगपद्यस्पात्मनि निषेधात् अतो ज्ञानाद्यन्तरसा. 'क्षात्कार एव ज्ञानवादिनच्छाजनकज्ञानादिकं गृहातीत्यभ्यु- पेयमिति । तन्न । (गा. ) तदुपस्थिति विना । इच्छोपधायकज्ञानकृत्युपधायके. छाव्यकीनामुपस्थिति विना । शानसत्वे तदुत्तरक्षणे इच्छा शानं विना नेत्यन्वयव्यतिरेकग्रहस्य कार्यकारणभावप्राहकतया तष च फलोपधायकम्यतिमादायवान्यांशस्य प्राधतया तदुपस्थितेरपे- क्षणीयत्वादिति भाषः । न चेच्छारुतिकाले शानेच्छासाक्षात्काराविति इच्छोत्पादकाले सजनकज्ञानस्य कृत्युत्पादकाले च तजनकेच्छायाः साक्षात्कारो न सम्भवतीत्यर्थः। योग्यविशेषगुणेति। एकयोग्यविशेषगुणोत्पचिक्षणे तद्वत्यात्मनि योग्यविशेषगुणान्तरानुत्पादनियमादित्यर्थः । मदृष्टसं. स्कारोत्पादकाले शानादेर्शानाधुत्पादकाले च अप्रादेखत्पादमादाय व्यभिचारवारणायोभयत्र योग्यतानिवेशः। योग्यत्वं च न लोकिक- साक्षात्कारविषयत्व तथा सति निर्विकल्पफेन समं, विशेषगुणा- न्तरयोरापद्यनिराकरणासम्भवात् किं तु लौकिकसाक्षात्कारविषय. सरकारत्वान्यगुणत्वव्याप्यज्ञातिमत्त्वं तथा चात्मनि संयोगद्वित्या. देयुगपदुत्पादाद्यभिचार इति विशेषगुणोपादानम् । चक्षुरादिना वेगे गृह्यमाणायाः संस्कारस्यजातेभीवनायां सत्त्वात्तद्यावृत्तिन स्यादिति सस्कारत्वान्यत्वनिवेशनम् । न च लौकिकमानसविषयजातिमत्वमेय निवेश्यतो सयोगत्वादे. चाक्षुषादिविषयत्वेऽपि लोकिकमानसाविषयत्वानोक्तव्यभिचार इति ·7 सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । किं विशेषगुणविशेषणेनेति वाच्यम् । मनोयोग्यजातिमत्वनिवेशे आत्मैकत्वप्रत्यक्षत्वमते संख्यात्वस्य मनोयोग्यतया तद्वतां हित्वादी- नामात्मनि युगपदुत्पादेन विशेषगुणान्तर्भाव विना व्यभिचारानु. धारात्। न च योग्यजातिमत्वनिवेशे जीवनयोनिकृतेरपि यत्नत्वादि- रूपयोग्यजातिमत्वासानादिना समं तस्य युगपदुत्पादानुपपत्तिरि- ति वाच्यम् । गुणत्वव्याप्यत्वस्थाने जीवनयोनिकृत्यवृत्तित्वस्यैव जातिविशपणतया निवेश्यत्वात् प्रवृत्तित्वादिजातिमादायैव तदि- तरकतेयोग्यतानिर्वाहात् । विशेषगुणत्वं चालानेकावृत्तित्वमेव मा. त्मपरिमाणादेरुत्पादविरहेण तत्साधारण्यस्य व्यभिचारामसञ्जक- त्वात् । रूपरसादेः शब्दादेश्चैकत्र युगपदुत्पादादात्मनीति । योग्यत्व स्य मनोयोग्यगुणत्वव्याप्यजातिमत्यरूपत्वे तदनुपादेयमेव । मतः । उक्तकार्यकारणभावनहानुरोधात । झानाद्यन्तरेनि । इच्छाधनुपधाय. कक्षानादीत्यर्थः । ज्ञानत्यादिनेति । सामान्यप्रत्यासत्येति शेपः । इच्छादिजनकम् । इच्छाद्युपधायकम् । गृह्णाति । अवगाहते। (दी०) पौर्वापर्यापरिचपे धर्मिस्वरूपग्रहेऽपि फार- णत्वग्रहासम्भवात् । इच्छाकृत्यनुत्पादस्थळे ज्ञानेच्छयो: साक्षात्कारात् ज्ञानेच्छासामान्यव्यतिरेकनियतेच्छाकृतिब्व- तिरेकग्रहे मनसा कार्यकारणभावग्रहस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । क. त्यनुत्पादस्थले ज्ञानेच्छयोः कृत्यनन्तरमिच्छाकृत्योः समू- हालम्बने साक्षात्कारस्य स्मरणेन च ज्ञानानुमानस्य च स. म्भवाद, विंशत्यनुल्यवच्छेदेन युगपदिशतिमयनोत्पादवदि- छातिकाले ज्ञानोत्पादस्याविरोधाच । (गा०) पौर्वापर्यापरिचय इति । ततज्ज्ञानतचदिच्छाव्य. क्योरव्यवहितपूर्वापरीभावाग्रह इत्यर्थः । तद्ग्रहच न न्यलक्षणयापि तत्तयतिनाशाधिकरणसमयसानधिकरणस्य- रूपाव्यवधानशरीरे तत्तध्यकित्वेन कारणव्यक्तीनां निवेशाचा. इशरूपेण उपकीनां ग्रहस्य सामान्यलक्षणयाप्यनिर्वाहादिति भाषः । सामा- ·। . , ८६०. अनुमानगादाधर्याम् फारणत्यनदासम्भयादित्यस्यान्वयांशग्रहस्य कारणताग्राहकवी- पगम इत्यादिः । इच्छाकत्यनुत्पादस्थले शानच्छयोः साक्षात्कारा- दिति यथासंख्यमन्वयो योध्यः। एतच शानत्येच्छात्यावच्छिन्नामा- घग्रहे हेतुः । व्यतिरेके । व्यतिरेकाहस्थले । नियतेच्छाकृति. व्यतिरेकग्रहे । इच्छाकृतिव्यतिरेकस्य नियमठो प्रहे सति । एतेन व्यभिचारग्रहाभावः सम्पादितः मनसेति । अस्वयांशप्र. हनिरपेक्षेणवत्यादिः। कार्यकारपाभावग्रहस्य। उपनीतभानरूपस्य । शानेच्छयोरेकदा लौकिफप्रत्यक्षासम्भवेन तदकार्यकारणभायस्या. पि तदसम्भवात् । तथा चालं सामान्यप्रत्यासत्येति भावः। अभ्युपेत्य फलोपधायकशानच्छयोरपि, प्रत्यक्षमुपपादयति । फुत्यनुत्पादस्थल, इति । झानेच्छयोः समूहालम्बनसाक्षात्कारस्येत्य- नेनान्वयः। विनश्यववस्थस्यापि विषयस्य हेतुत्वोपगमादिच्छोत्परया नन्तरक्षणे शानस्य विनाशेऽपि न क्षतिरित्याशयः। तादृशश्च साक्षा; स्कारो जनकमानस्य. शानत्यावगाहित्वे ज्ञानत्वविशिष्टधीरूपा तस्य सदविषयकत्वे शानत्वांशे निर्विकल्पकरूपः, तदुत्तरमेव चोपनीतमा: नरूपो ज्ञानत्वविशिष्टतज्ज्ञानग्रह इति योध्यम् । एवमग्रेऽपि । विषय. स्य कार्यसहभायेन हेतुत्वेऽपि इच्छोपधायकज्ञानग्रहमुपपादयति । स्मरणेनेति। इच्छाकालोपत्रसंस्काराधीनकालान्तरीणस्मरणरूप- कार्यलिङ्गेनेत्यर्थः । अनुमान चाहं पूर्वकालीनैतद्विषयकानुभववान एतद्विषयेकवर्तमानस्मृतिमत्त्वादित्याकारकं व्याप्तिः सामान्यतो ग्राह्या । नानावयवेषु युगपनानाजातीयचेष्टास्थले तनियामकनाना. जातीयनानाकृतीनां युगपदुत्पादस्य नानावैभववादे मणिकारादिभिः स्वीकारात्तदृष्टान्तेन शानेच्छादियोगपद्यमभ्युपेत्य इच्छादयुत्पाद- फाले सजनकज्ञानेच्छासाक्षात्कारमुपपादयति । विंशतीति । मय विंशत्यमुल्यवच्छिन्नादेकस्मादपि प्रयत्नाद्विशत्यगुलीषु विशतेश्चेष्टानामुत्पादसम्भवाकिमर्थ कातिभेदोपगमः ?' न चैकजातीयचेष्टास्थले प्रयतैक्यसम्भवेऽपि यत्र विंशत्यङ्गुलीषु मियो विलक्षणविंशतिचेटोत्पत्तिर्युगपदेव तत्र प्रयतजात्यस्याs. वश्यकतया प्रयतभेद · आवश्यका एकस्य प्रयतस्य, नानाजाती- यवेटोत्पादकत्येन साङ्गुलीषु प्रत्येक सर्पजातीयवेष्टोत्पादन- सङ्गादिति वाच्यम् । प्रयते पैजायस्वीकारऽपि एफस्यां यजातीयः - ·सामान्यलक्षणामकरणम् । . प्रयन , उत्पद्यते अन्याहुल्यां तदनुत्पादनियामकस्य दुर्ववतया सर्वत्र सर्वजातीयचेष्टोत्पादस्य दुर्वारत्वात् ।। । न च चिकोपावेजात्यात् कृतिघेजात्यनियमः कृतियांशकोर्षा- णामपि योगपद्यस्वीकारादिति वाच्यम् । विज्ञातीयनानाकृतिस्थले तजनकनानाचिकीर्घाणां परस्परविलक्षणानां स्वीकारेऽपि तासांप्र! त्यासत्तः सर्वाङ्गुलीषु तुल्यतया एकजातीयप्रयतावच्छेदकालाप- न्यजातीयप्रयत्नस्यावच्छेदकतासम्बन्धनानुत्पत्ती प्रयोजकामावात् । न च तत्तजातीयकृत्युत्पादनियामक तत्तदगुलीनिष्ठविजा- सीयचिकीपर्यावच्छेदकत्व प्रतिनियतमेवोपयत' इति नातिप्रसङ्ग शति वाच्यम् । तादृशावच्छदफताया नियामकस्य दुर्वचत्वात् पि. जातीयकृत्याद्यवच्छेदकत्वेऽननुगततत्तचिकीर्षातत्तदङ्गुकीनां निया- मात्यै तत्तजातीयचेष्टासमवाय एव तत्तत्वातसहिततचदमु. ल्या नियामत्वसम्भवेन कृतिभेदस्य नियुक्तिकत्वापातात् । चटागोचरकृतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छाधीना कृतिः चेष्टाजननी कृतधोपादाननिष्ठविलक्षणविषयतायां तचदगुल्यां विजातीयचष्टां साधयामीत्याकारकचिकर्षाियास्तत्तद. गुल्यादिनिष्ठविलक्षणविषयता नियामिका । एव च पुरुषान्तरी. यावयवव्यावृत्तमवच्छेदकतासहितं ताशेच्छाविषयत्व जातीयचेष्टाजनकविजातीयकृत्यवच्छेदकत्वनियामकं सम्भवति तत एवानुगततत्तज्जातीयवेटानियमः सम्भवतीति वाच्यम् । एवं सति तत्तजातीयचेष्टानिष्ठसाध्यतानिरूपितोपदर्शितविशिष्टावच्छे- दफतासम्बन्धेन एकस्या एवं कृतेः समवायेन तत्तजातीयचे प्रति हेतुतया तत्तजातीयचेप्टोत्पादनियमसम्भवेन कृतिमदं पिनाप्युपपत्ते. रिति । मैवम् । उपदर्शितोपादानताविशिष्टावच्छेदकतासम्बन्धेन ए. कस्या एव कृतेविजातीयचेष्टां प्रति हेतुत्वे सम्बन्धगारवालाघवेन शुद्धावच्छेदकतासम्बन्धन विजातीयकृतिहेतुतौचित्यात कृत्तिवे. जात्यस्य तन्नेदस्य च सिद्धनिष्प्रत्यहत्वात् अवच्छदेकतासम्यन्घना विजातीयरुति प्रति विजातीयवेष्टाविषयफविकीपीया विजातीय. चेष्टोत्पचिनिष्ठविशेष्यतानिरूपिताधेयतासम्यन्धावच्छिन्नमफारता. विशिष्टापच्छदकतासम्बन्धन हेतुता पाच्या, परकीयाहुल्यादिसा. धारणोगदानताविशेषसम्यन्धेन कृतित्यायच्छिणं प्रत्यपध्दक- कृत्या ·सकलगवा- - अनुमानगादापर्याम् तामनन्तर्भाव्य हेतुताया। अतिरिक्तायाः कल्पनेनैतन्मते गौरवं तु फलमुरातया न दूपणायहमिति सद्वेष । गोत्वादिहेतुफानुमाने गोत्चत्वादिकमेव हेतुतावच्छेदक तच ग- घेतरावृत्तित्वे सति सकलगोवृत्तित्वरूप तच दिव्यत्यविषयकज्ञानाविषय : इति सकलगवादितानार्थ सामा- न्यलक्षणादर इति प्रगल्भयुकिं दूपयति । गोत्वे चेति । (दी) गोत्वे च गोनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वेन स. मवेत्तत्वेन च विशेपितमविशेपितं वा गवेतरासमवेतत्वं व्या. प्यतावच्छेदकं न तु सकलगोत्तित्वविशेपितं सामान्यलक्षण- यापि ग्रहीतुमशक्यत्वात् न तु समानविपयकत्वेनापीति । (गाय) सास्नायत्त्वादी साध्ये गवेतरासमवेतत्वमविशेपितमेव व्याप्यतावच्छेदक गोपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वे साध्ये तादात्म्येन गोत्वे हेती असमयते व्यभिचारवारणाय समवतत्वन विशेपणीय गोनिष्ठरूपादौ व्यभिचारवारणाय गोनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वेन च तद्विशेषणीयम् । न चेव सति समवेतत्वाशवैयर्थ्य असमेवतस्य गोनिष्ठाभावप्र. तियोगित्वेनव धारणादिति वाव्यम् । द्वित्वाद्यवच्छिन्नगोत्वाभाववा- रणाय प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेनाभावस्य विशषणीयतया गगना- भावस्य प्रतियोग्यधिकरणाप्रसिद्धा प्रतियोगिवैयधिकरण्यासम्भवन गानादेरपि प्रतियोगिव्यधिकरणामावाप्रतियागितया वद्वारकतया समवेतत्वाशसार्थक्यादिति । न च सप्रतियोगिसमानाधिकरणो यो यस्तदन्यत्येनाभाव घि. शेष्य द्वित्वाद्यवच्छिन्नगोत्वाद्यभाववारणसम्भवात् गगनामावस्य चासङ्ग्रहात्समधेतत्वविशेषणमनकमिति वाच्यम् । प्रतियोग्यधि फरणवृत्तिभिन्नस्याभावविशेषणत्वापेक्षया गवि प्रतियोग्यनधिकरण. त्वस्य गतरासमवेते समतत्वस्य च निवेशे गौरवाभावात् । ) स्यादेतत् समानप्रकारतामात्रस्य प्रयोजकत्वे कचिदेव रजतत्वप्रकारिकेच्छा कचिन्नेति नियमो न स्यात् ता- दशमकाराश्रये एव तदुत्पादोपगमे कथमरजते रजतत्वप्रका- . (दी ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । रिकेच्छा अनुपस्थिते चासंसर्गाग्रहोऽपि न नियामकः । वस्तु- तोऽसंसर्गाग्रहमपेक्ष्य लघीयमस्तद्विषयतामात्रस्यैव नियामक त्वमुचितं सामान्यतश्च तादच्छायां व्यवस्थितहेतुभावस्य.त; द्विषयकज्ञानस्य तत्प्रकारकत्वमवच्छंदकं कल्प्यते लाघवात् ।। (गा० ) क्वचिदेवेति । रजतत्वादिना रजतादिशानाद्जतत्वा- दिना रजतादिविशेषविषयिण्येवेच्छा जायने न तु तेन रूपेण प्रमेयमांत्रविषायणीति नियमो न स्यादित्यर्थः, शानस्य भवन्मते प्रकारतामाधनियामकत्वादिति भावः। ननु तत्तद्धर्मप्रकारकस्य ज्ञानस्य नत्तद्धर्माश्रयविषयकतत्तद्धर्म; ग्रंफारफेच्छात्वं कार्यतावच्छेदकामिति रजनस्वादिना रजतादि. शानान घटादिविषयकेच्छाप्रसङ्ग इत्यत आह । तादृशेति । तादृश- प्रकाराश्रये । जनकशानप्रकारीभूतरजतत्यादिरूपधर्माश्रये । कथ. मरजत इति। रजतत्वभ्रम इत्यादिः । भ्रमश्च विशिएशानं शानद्वयं घंत्यन्यदेतत् । ननु रजतत्वाधसंसर्गग्रहविषयव्यावृत्तस्तदग्रहविषयत्वाभाय एवं रजतत्वादिप्रकारकेच्छाविषयत्वनियामकस्तस्य॑व विशेषणता- सम्बन्धेन तारशेच्छां प्रति हेतुत्वोपगमात् रजतत्वादिज्ञानमपि त. सहकारि फल्प्यते अतो नानुपस्थितरजतत्वाद्यसंसगांग्रहात् तत्प्रकारकेच्छाप्रसन्न इत्यत आह । अनुपस्थित चेति । अनुपस्थित- विषयनिष्ठो रजतत्वाद्यसंसर्गाग्रहो न तत्प्रकारकेच्छाधिपयताप्रयोज. का सम्भवति किं तु उपस्थितिविपयतासहरुत एव स तथा याच्या अन्यथा असंसगीग्रहस्यानुपस्थितयावस्तुसाधारणतया तादृश. याद्वस्तूनामेव रजतत्यादिप्रकारकेच्छाविषयतापत्तरित्यनागतेच्छा. विपयोपस्थित्यर्थ सामान्यप्रत्यासत्तेरावश्यकतेति समुदिततात्पर्या- र्थः । स्वसिद्धान्तसिद्ध विशिष्टज्ञानस्य हेतुत्वमपि व्यवस्थापयति । घस्तुत इति । लघीयसः। अतिलघुशरीरस्य । तद्विषयतामात्रस्य । रजतत्वादिप्रकारकशानविषयतामात्रस्य । नियामकत्वम् । तत्का. रफेच्छाविषयताप्रयोजकत्वम् । . ननु गौरवेऽपि फ्लप्सनियतपूर्ववर्तिताकस्यासंसगांप्रहस्यैव तः - ·+ . ८६४ अनुमानगादाधर्याम् खेतुत्यमुचित न तु समानविषयकविशिष्टज्ञानस्येत्याशङ्कां मिया करोति । सामान्यतश्चति । असर्गानहाविषयानुपस्थितस्तुनीच्छा. यारणायेत्यादिः । सामान्यतः । सामान्यरूपण | तद्विपयकशानधने. ति यावत् । तदिच्छायाम् । तद्विषयकेच्छायाम् । व्यवस्थित हेतुभा- पस्य । अससानहेतुत्यवादिनापि कल्पनीयकारणताकस्य । तत्त- फारफत्वम् । फलीभूतेच्छाप्रकाररजतन्वादिप्रकारकत्वम् । अवच्छे. दकमित्यस्य कारणतायामित्यादिः। लाघवादिति । फारणत्वान्तरक- पनामपेक्ष्य फ्लप्तकारणतायामवच्छदकाभिवृद्धी लाघवादित्यर्थः । नन्वनुपस्थितस्याप्यसंसर्गमहाविपयस्यच्छाविषयत्वमिष्टमेव, नेप्यते परमससर्गग्रहविषयस्यति तविषयविषयकेच्छायां तद्विषय. कत्वेन शानस्य हेतुत्य नोभयसिद्ध कुत्रावच्छेदकामिवृद्धिरित्यत माह । अस्तु वेति । (दी० ) अस्तु वा समानमकारकत्वेन व्यवस्थिते कार्य- कारणभावेऽतिमसङ्गभङ्गाय सामानाधिकरण्यमिव समान- विषयत्वमपि प्रत्यासत्तिः । असंसर्गाग्रहादेः कारणतामपक्ष्य समानविपयत्वस्यावच्छेदक कोटिनिवेशोऽपि लघीयान् फार- णययित्वायथार्थत्वाधीनस्तु कार्यस्य तथाविधो विशेषः। ( गा०) व्यवस्थिते । उभयवादिसिद्धे । अन्यथानुस्थत रजतत्वादेरपीच्छाप्रकारतापत्तरिति भावः । अतिप्रसङ्गभङ्गायति । यथा एकस्य पुसो रजतत्यादिप्रकारकशानादन्यस्य तादृशे छापा. रणाय एकार्थसमवायरूपसामानाधिकरण्य कार्यकारणभावघटक- प्रत्यासत्तिरुपेयते तथा एकविषयनिष्ठघिपयताद्वयरूप समानविशे. प्यत्वमपि ताशप्रत्यासत्तिरित्युपेयत इत्यर्थ । तायनवाससग. प्रहधिपय इच्छाधारणसम्भवेनाससर्गाग्रहस्य कारणत्वान्तर कल्प्यते तदपेक्षया, प्रत्यासत्तिवृद्धी लाघवात् । •नच प्रत्यासत्तिभेदात्कारणताभेद, आवश्यकताद्वयघटिताया पफकारणवाया मपि सम्भवात् । अन्यत्र यथा सामानाधिकरण प्रत्यासत्तिस्तथा प्रकृते समानविशेष्यकत्वमेव प्रत्यासत्तिरिति तु नार्थः, प्रकृते सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यनादरे समवायेनोत्पत्तिनि- ·सामान्यलक्षणामकरणम् ८६५ m यमाय त-पुरुषीयत्वस्यावश्य निवेशनीयतया पुरुपभेदेनानन्तकार- णताप्रसङ्गात् सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यैव कारणताया, फ्लप्त स्यात्ताइशप्रत्यासपिरित्यागासम्भवाश । न च प्रत्यासत्तिद्वयादेरपि विभिन्नपुरुषयोविभिन्नधर्मिकशानद- शाया पेपरीत्येन प्रत्येकमुभयधर्मिविषयकच्छाप्रसन्न । उभयप्रत्या. सत्तिस्तिककारणताश्रयस्य एकस्य उभयकारणतापच्छेदक- प्रत्यासत्या उभयदेशे प्रत्यासन्नीभूग कार्यतावच्छेदकसम्य-धेन तदुर्भयदेशप्रत्यासनेककार्योत्पादकत्वस्वाभाव्यात् । तत्तदात्मसम- वतज्ञानाधिपये तदात्मसमवेतच्छाया विषयतया उत्पत्यसम्भवात् । न चास्तूभयप्रत्यासत्यैफ कारणत्व तथापि विषयनिष्ठप्रत्यास' त्या व्यापफत्व ज्ञानस्य कल्पनीयम्, अससीग्रहस्य तु तत् फलप्त मिति न लाघवमिति घाच्यम् । गुरुधर्मावच्छिन्ने अससर्गाग्रह अ नन्यथासिद्धत्वकल्पनामपेक्ष्य लघुरूपावच्छिन्ने अनन्यथासिब- शान उक्तव्यापकताकल्पन लाघवस्य दुरत्वात् विपयप्रत्यासभा- ससर्गाग्रहप्रतियोगिनि सत्तत्पुरुपीयत्वस्यावश्य निवेशनीयतया अ- ससर्गाग्रहनिष्ठाघच्छदकस्यानन्त्याच । समानावपयफत्वस्यावच्छेद- फकोटिनिधशेऽपि समीहितसिद्ध. समानविशेष्यकत्वस्य प्रत्यास- तिवेऽतिनिधाऽयुक्त इत्याशयेन समानविषयकायन हेतुताया. मपि लाघव दर्शयति । अससर्गाग्रहादरिनि । आदिना रजत- भेदामहरजतत्याससादिव्याप्यतयच्छेदकनानाधर्माग्रहपरिग्रह । लघीयानिति। यद्यपि समानविशेष्यफत्वस्य फारपतावच्छेदकफोटौ विशेष. तया प्रवेशे धिशेष्यतत्तयक्तिभदेन फारणताभेदस्तथापि रजत. त्याद्विविशिष्टयुद्धिपिरोधिदर्शितनानाविधशानाभाघावा पुरुषभेदेन भिन्नकारणताकल्पनापेक्षया लाघवमधुण्णमयति योध्यम् । नन्विच्छापाः सवादित्वविसमादित्वयोधर्मिण्यविधमानविधमा- नाससर्गमहविरहोऽवश्य प्रयोजको वाच्य इत्यससर्गाग्रहकारणत्वमा- पश्यफमित्याशदां निरस्यति । कारणेति । फारणीभूतरजतत्यादि. प्रकारफतानस्य यथार्थत्य फलीभूतेच्छाया याथार्य तस्यायायाय प तस्या भयाथाय प्रयोजफ तनय रूपेण ज्ञानेच्छयाविशवकार्य- कारणमावाप्नोत्तासातामहविशेषस्य तत्प्रयोजकत्वमिति भार ।

·1 ८६६ अनुमानगादापर्याय (दी०) एतेन रजतत्वमकारफेच्छायां तत्प्रकारक. ज्ञानं संवादिन्पा तस्यां दोपाभावमहितम्, विसंवादिन्यां व. पस्थितरजतगतभेदाग्रहसहितं हेतुरिति परास्तम् । स्वदिशापि च संवादिन्पामुपस्थितरजतभेदाग्रहस्यैव हेतुत्वौचित्यात्, । दोपाणां रजतभेदग्रहप्रतिवन्धकानामभावमपेक्ष्य लघुःवात् । (गा०) एतेनेति । लघीयसोः समानविशेष्यफशानयाथार्थ्या- याथार्ययोरिच्छासवादविसघादप्रयोजकत्वसम्भवेनेत्यर्थः । इति परास्तमित्यप्रेतनेनान्वयः । तत्प्रकारक मानमिति । समान- विषयकत्यविशेषणानयच्छिन्नमिति शेषः । हेतुरित्यप्रेतनेनान्वयः । दोपाभावसहितमिति । अरजते रजतत्वभ्रमजनकदोपाभाव- सहितमित्यर्थः । तथा च सवादीच्छायां तारशदोषाभायो थि. शपसामनीति समानविषयकशानाभावान साहशभ्रमस्थले संघादीच्छाविरहोऽपि तु ताशदोपावेति तारशदोपावेति सपादीच्छा- यामनागतभानानुरोधन नानागतज्ञानापेक्षा, यदा रजते रजतभेदभ्रमः तदापि रजतत्वेन रजतान्तरझाने रजतत्वेन तजतेच्छा स्वीमियते रजतान्तरे रजतत्वग्रहाविरोधिनो थि; परीतमानस्य तदजतेप तद्ग्रहाधिरोधितया व्यवस्थापितत्वात तत्र समानविषयकत्वविशिष्टज्ञानस्यापि सम्भवेन भवतोऽपि तदा. वश्यकत्यादिति भावः । उपस्थितारजतेति । उपस्थित यबरज. त तनिष्ठरजतभेदामहसाहितामित्यर्थः । अनुपस्थितवस्तुमाने रज. तत्वमफारफेच्छाप्रसङ्गस्य पूर्वोपदर्शितस्यैव वारणायोपस्थितेति । म चनावता सामान्यप्रत्यासत्तिसिद्धि विसवादीच्छायां सिद्धस्यै- धारजतस्य विषयत्वोपगमादित्याशय. । रजते घिसंपादिरजतत्वप्र. फारकेच्छाधारणायारजतेति । अन्यथाख्यातिमनङ्गीकुता अरजते रजतन्यविशिष्टज्ञानाप्रसिद्धस्तत्कार्यकारिभेदामहानुसरणम् । भेदान- हथ दोषप्रयोज्यो विवक्षणीयः अतो रङ्गरजतइति(१) समूहालम्वन- स्मरणादिकाले भेदाग्रहमत्वेऽपि नामान्तस्य विसंघादीच्छा, मेदान. इपदेन , भेदप्रहविरोधिदोष एव वा विवक्षित.। उपस्थितरजतेति । (१) भन्यथा ररजतेति-पु० पा० । यन्त्र ·'८६७ -- सामान्यप्र- सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । उपस्थितरजतनिष्ठरजतभेदामहस्येत्यर्थः । रजतभेदग्रहप्रतिवन्ध- कानाम् । रजतभेदग्रहप्रतिवन्धकत्वेनानुगतानाम् । लघुत्वादिति । उक्तप्रतिवन्धमत्वापेक्षया भेवग्रहत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकस्य ल- घुशरीरस्वादिति भावः । लाघवमुपलक्षणम् । दोषाभावस्य ह. तुत्वे प्रमाभ्रमोभयरूपज्ञानात्संवादीच्छानुपपत्तस्तदनुरोधोऽपि द्र. एव्यः । तथा च सवादीच्छायामनागतविषयकम्पनिर्वाहकतदुः पस्थित्यर्थ सामान्य प्रत्यासत्रावश्यकतेति भाव । न चात्रोपस्थिति पक्ष्यत इति वाच्यम् । तथा सति संवादि. मिनाया रच्छाया भेदाग्रहदशायामनुपपत्तेः संवादाच्छासामन्या नियतत्वात् उपस्थित्यपेक्षायां रजतानुपस्थितिदशायामेघ भ्रमाता- शेच्छोत्पत्तेः । एतचापाततः, सवादीच्छायां स्वप्रकारीभूतरज. तत्ववत्वसम्बन्धेन रजतत्वज्ञानत्वेन हेतुताया एवोपस्थितरजत- निष्ठरजतभेदाप्रहदेतुतापेक्षया लाघवात्कल्पयितुमुचितत्वमिति सि. दरजतज्ञानादेवानागतरजतगोचरसपादाच्छोपपत्तेः त्यासत्यसिद्धः। कि तु इदमत्र तत्त्वम्, संवादीच्छात्वादिकं न फस्यचित्कार्यता. पच्छेदकं प्रमात्यादिचदर्थसमाजप्रस्तत्वादतः संवादिविसंपादि- साधारणरजतत्वादिप्रकारकेच्छां प्रति तत्प्रकारकहानत्वेन सा- मान्यतः एकहेतुतैय कल्प्यते अध च प्रमात्मशानाद्विसंवादी- रङ्गादिविषयकशानाच्छुक्त्यादिगोचरेच्छायाश्च रणाय समानषिशेष्यत्वं प्रत्यासत्तिरुपेयते अतो ऽनागतगोचरे- च्छानुरोधेन सामान्यप्रत्यासत्यादरः । समानविषयकत्वं च न विशेषणमुपेयते विपयभेदेन कारणतावाहुल्यप्रसङ्गादिति समा. नविश्यकत्यविशेषणस्य तत्तयक्तिविषयफत्वपर्यवसानेन भ्रमप्रमा. भेदेन कारणताभेदस्यावश्यकत्वात् भ्रमस्यैव तत्तध्यातिवि- पयफत्वात् भ्रमस्यैष उत्तम्यक्तिविषयकत्येन तदयच्छिन्नेच्छाहतु. त्यमुपेयते प्रमायां तु सामान्यतो रजत्वज्ञानयनव रजत. विषयकेच्छात्यावच्छिन्न प्रति हेतुतेति न सामान्य प्रत्यासत्यवकाश इति पूर्वपक्षानयकाश.। न च समानविशेष्यत्वं समानप्रकारकत्वं पा प्रत्यासत्चिरित्या चिनिगमनापिरह इति घाच्यम् । विनिगमनापिरहेणोभयप्रत्यासत्या छाया चा- .

·. . - ८६८' अनुमानमादाधर्याम् शानदेतुत्वेऽपि सामान्यप्रत्यासत्तरायश्यफवादिताच्छायां समानवि. पयफशानापेक्षामलोकत्येव सामान्यप्रत्यासत्ति स्थय प्रकारान्तरण खण्डयितुमुपक्रमते अप्राहुरिति । (दी० ) अबाहुः सिद्ध एव मुखे मुखत्वेन रूपेणेच्छा लाघवात्तत्मकारकेच्छायां तत्मकारावच्छे न सिद्धत्वज्ञानमेव हि विरोधि न च तत् प्रकृते, तत्सच्चे इच्छोत्पत्तस्त्वयाऽय- नकारात । कथमन्यथा' चिरमोपित्तस्याज्ञातकान्तामरणस्य तत्कान्तावलोकनादाविच्छा, जातावलोकनादीनां सिद्धत्व. ज्ञानात अतिरिक्तस्य चासत्वादियादि बहुतरमूहनीयम् । (गा० ) सिद्ध एयेत्येवकारेण अनागतन्यवच्छवः ,भतो न तद्भानानुरोधेन सामान्यप्रन्यासत्तिरिति भावः । ननु सिद्धत्वशानरूपप्रतिबन्धकसवेन सिद्धसु नेच्छासम्भव इत्याशझ्याह । लाघवादिति। मिद्धत्वशानमेवेत्येवकारेण सुपत्यादि. सामानाधिकरण्यमात्राधमाहिसिद्धत्ववुद्धः सुखत्वादिप्रकारकेच्छा प्रतिवन्धकत्वव्यवच्छेदः । तत्सुखत्यादिप्रकारावच्छेदेन सिद्धत्यक्षान प्रहते सुखत्यादिप्रकारकच्छापूर्वकाले कुत इत्याकाक्षायामाह,। त. दिति । तत्सत्थे । तादृशसिद्धत्वज्ञानसत्वे । अनङ्गीकारादिति । अनुः भवविरोधेनेत्यादिः । समानविषयकसिद्धत्वज्ञानमात्रस्य विरोधिये याधकमाह । कथमन्यथेति । ज्ञातकान्तामरणस्य तत्कान्तावलोकन. त्यावच्छदेनापि सिद्धत्वज्ञानसम्भवान्न तत्कान्तावलोकने इच्छा क. स्थचिदप्यनुमता इत्यज्ञातकान्तामरणस्येति । प्रोषितस्येति । फान्तामरणाशाने हेतु। न च कान्तामरणशाने कान्तावलोकनेच्छानुत्पत्तौ विनपुत्रशो- फार्तस्य पुत्रदर्शनेच्छोत्पत्यभिधान मिश्राणां विरुध्यतेति वाच्यम् । तदभिधानस्य पुनो दर्शनाविषयो भवात्वत्याकारकदर्शनत्वावच्छिन्न- विषयफेच्छापरत्वात् तादृशेच्छायांच दर्शनायाचच्छेदेनेव सिद्धत्व. शानस्य विरोधितया तत्पुत्रदर्शनत्वावच्छेदेन सिद्धत्वज्ञानसत्त्वेऽपि याधयुद्धरिच्छायामविरोधिये तदुत्पादे वाधफाभावात् । अतिरिक्त स्य । सिद्धत्वशानाविषयतत्कान्तावलोकनादेः । असत्त्वात् ।अमसि- -- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । *T " द्धत्वात् । तथा च सामान्यलक्षणोपगमेऽपि नेच्छानिर्वाह इति भावः। न च तत्कान्ताविपयकत्वेनान्यावलोकन विषयिण्येवेच्छा भवि. प्यतीति वाच्यम् । तेन रूपेण तद्विषयकभ्रमं विना तदनुपपत्तेः । । :: (दी (दी०) अथ सिद्धत्वनिश्चपाभावापेक्षयाः लाघवाद- सिद्धत्वज्ञानमेव हेतुः । न च सिद्धत्वेन ज्ञाने तत् . सम्भवती- त्यमिद्धत्वज्ञानार्थ सामान्यलक्षणेति चेन्नः। विशेषरूपावच्छेदेन 'सिद्धवेन ज्ञाते एव सामान्यरूपेणासिद्धत्वग्रहसम्भवात् , तदेकं ज्ञानं ज्ञानद्वयं वेत्पन्यदेतत् , सामान्यलक्षणासहस्रेणाप्यसिद्ध- त्वस्य ज्ञातुमशक्यत्वाच । ( गा०) लाघवादिति । निश्चयत्यानिधेशात वर्तमानप्रागभावाः प्रतियोगित्यरूपाद् वर्तमानकालध्वंसानुत्पत्तिकावरूपावा सिद्धया- तू तत्प्रतियोगिनोऽसिद्धत्वस्य लघुशरीरत्वाचेति भावः । तदसि सत्वशानं : सम्भवतीति । विपरीतक्षानस्य विरोधिनः सत्वाः दिति भावः । असिद्धत्वज्ञानार्थम् । असिद्धत्वज्ञाने विशेष्यीभूताः सिद्धव्यक्तिभानार्थम् । यद्यसिद्धत्वज्ञानस्य हेतुत्वे अप्रामाण्यनिश्चयाभावस्याव: च्छेदताया वाच्यत्वात् सिद्धत्त्वज्ञानप्रतिवन्धकत्वे : चानामा ण्यशानाभावस्यैवं तथात्वात् तत्प्रतिवन्धकत्वमेव कल्पयितुमुचित मिति तथाप्यसिद्धत्वज्ञानहेतुत्वाभ्युपगमेनैव सामान्य प्रत्यासत्ति लंण्डयति । विशेषेति । विशेषरूपम् । तत्तत्सुखत्वादिकम् । सामान्यरूपम् । सुखस्वादिकम् । असिद्धत्वग्रहसम्भवादि- ति । तथा.च. सिद्धसुख एवासियत्वभानादिच्छाप्रवृत्तिनिर्वा हान्न सामान्यलक्षणादर इति भावः । नन्वन्यथाख्यातिमनङ्गीकुर्वतां गुरूणां. मते सिद्ध सिद्धत्वज्ञानं न सम्भवतीत्यसिद्ध एव तत् ज्ञानमङ्गीकार्यमित्यत आह । तदेकमिति। एकज्ञानम् । अन्यथाख्यातिरूपम्। ज्ञानद्वयम् । ज्ञानान्तरविषयधर्मिसा. काहासिद्धत्वज्ञानं न तु शायमानधर्म्यगृहीतासंसर्गकासिद्धत्यवि. पयकं ज्ञानान्तरं सिद्धत्वज्ञानाभावहेतुतायाध पर्यवसानप्रसङ्गात् । भाफाहा. च धर्मधर्मिणोविशेष्याविशेषणमावः.., स., 11 ·। अनुमानगादाधाम् न्यायमते एकधीविषययोरेय, गुरुमते च ब्रमस्थले विभिनशान वि. पययोरपि धर्मधर्मिणारित्येव विशेषः स पुनः स्वरूपसम्पन्धविशेषः पदार्थान्तरं घेत्यायदतत् । तस्य च ज्ञानेनापि समं निरूप्यनिरूप- फभावः सम्यरधो न्यायमतसाधारण एव यतो असंसगांग्रह. कालीनधर्ममिधिपयशानयोरपि पस्तुगत्या विशेष्यविशेषण. भायवर्ममिविपयफतया ततो पाच्छाद्यापत्तिरिति परास्तम् । धर्मधर्मिणोः परस्पराकाहानिरूपफमानस्यव पिशिएक्षानकार्यकारि. सोपगमात् असंसर्गग्रहकालीनयानयोधर्म धर्मिसाकारल्यानिरूप- कत्यात् इत्यन्यम् विस्तरः । नन्येषमान्तस्येच्छानुपपत्तिरिति सामान्यप्रत्यासत्तेरापश्यफ- त्यत आह । सामान्येति । अशक्यत्वादिति । सामान्यलक्षणा- सुखत्वादिसामान्यपकारणवासिद्धभानप्रयोजकत्वान्न । त्य- सिद्धत्वेनेति भावः। ननु सामान्यप्रत्यासत्या भासमानेऽसिद्धसुखे सामान्यलक्षणा- जन्यज्ञानोपनीतानामासत्यघटकपदार्धानां विशेष्ये विशेषणामि- स्यादिरीत्या मानेनैवासिद्धत्वप्रकारकासिद्धज्ञाननिर्वाहः । न च इच्छालक्षणक्षणस्य तत्क्षणत्वेन धर्तमानपघटि- तासिनत्वघटकत्वादिच्छापूर्व च तेन रुपण तस्य कश्चिदपि ज्ञान सम्भवतीति वाच्यम् । तथा सतीच्छाक्षणापेक्षायां सिद्धत्वस्यापि माग दुर्ग्रहतया तज्ज्ञानस्य प्रतिवन्धकताया अप्यसम्भपित्यापातात् । क्रियादिरूपताइशक्षणस्य प्रागपि सत्येन तत्तद्यक्तिधेन तदंशे लो. किकस्य तदृत्तिप्रतियोगिकमागभावाधारत्वाभाववरूपतदीयक्ष- णत्ववैशिष्ट्यांशे प्रत्येकपदार्थीपस्थितिमूलकोपनीतभानात्मकसिद्ध- स्वज्ञानस्य कथञ्चित्सम्भवे त्वसिद्धत्वज्ञानस्यापि तथा सम्भवादि- त्याशय विनापि सामान्यलक्षणामनुमानेनासिद्धविषयकासिद्ध त्वज्ञानमुपपादयति। वस्तुतस्वित्यादि। या: (दी०) वस्तुतस्तु सामान्यलक्षणां विनाऽणयं काल: मुखमागभाववान् सुखोत्पादकालीनध्वंसप्रतियोगी या का- लवादेवाशकालत्वादेखनुमानादसिदसुखस्य तदसिद्धत्वस्य ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । , । . च ज्ञानं मुलभमेव, निपुणतरमुपपादयिष्यते चंद शब्दमाण. दीधिताविति कृतं पल्लवितेन । (गा०) अय काल इति । अय क्षण इत्यर्थः । तेन पत्तमानस्ल कालवृत्तिमागभावप्रतियोगित्वस्य सिद्धसाधारण्य. ऽपि न क्षतिः । सुखप्रागभाववानिति । प्रागभावमभ्युपत्य । ता- वतापि सामान्यप्रत्यासत्यसिद्धव्यक्तीकरणीयत्वात् । न चानागतस्यताहशानुमानादव सिद्धावीदृशानुमानपूर्व सा. ध्याप्रसिद्धिरेव दुर्लभा, प्रतियागिभासकामावन सुखप्रागभा- वस्य प्रत्यक्षासम्भवादिति वाच्यम् । अभायत्व विनाशिवृत्ति पदा र्थविभाजकोपाधित्वाद्भावत्वरदित्यनुमानाद्विनाशित्वसमानाधिकर- णानावत्वरूपप्रागभावत्वसिद्धौ सुख प्रागभावप्रतियोगि उत्पत्तिमत्वा दित्यनुमानेन सुखप्रागभावरूपसाध्यप्रसिद्ध । न चानुमाने तुल्यवित्तिवेद्यतया भानस्य नियुक्तिकत्वादुक्तप्र. यासेनापि न साध्यतापच्छदकावच्छिन्नप्रासद्धिनिर्वाह इति पा. च्यम् । उक्तानुमानाविपरीतविशेष्यविशेषणभावापनप्रकृतसाध्यता. पच्छेदफावच्छिन्नघटकपदार्थानां सिद्धो विपरीतशोत्पत्त्यसम्भवे शानप्रत्यासचिसहितमनसैव प्रकृतज्ञानजननसम्भवात् ताशरी- त्यैव प्रकृतानुमाननाप्यसिद्धत्वधीनिर्वाहो बोध्य ।प्रागभाषानगीका रपक्षे स्वीकार्यप्रागभावाघटितमासद्धत्व साधयति । सुखोत्पादति । महाप्रलयोपगमे तत्र व्यभिचार इत्यता हत्वन्तरमाह ! एता शेति । असिद्धावस्या वर्तमानप्रागभावप्रतियोगितादिरूपस्य । श. ब्दमणिदीधिताविति । पाकानुमानव्याख्यायामिनि शा ।सिद्ध प्रय तफेदानीन्तनकृतिसभ्यत्वव्याप्यवत्तायावाधितत्वेन अन्यथाण्याति' मनहीकुर्यतां श्रीसद्ध एर पाके परामर्शस्य स्वीकरणीयत्यादनाग समानासम्भवे प्रवत्तकानुमानस्य दुर्घटत्यादिति भाव । (चि० ) यत्तु पाकादौ चिकर्षाि सुखादौ इच्छा न स्यात् सिद्धे इच्छाविरहात् असिद्धस्याज्ञानात् तस्मात्सुखत्वादिना ज्ञातेषु सर्वेपु सिह विहायासिद्ध इच्छा भवतीत्यभ्युपेयम् । तन्न । असिद्धस्याज्ञा- .

·अनुमानगादावर्याम् नेऽपि सिहगोचरज्ञानादेव इच्छाप्रवृत्तिस्वाभाव्याद- सिद्धे तयोरुत्पत्तः । न चातिप्रसङ्गः, समानप्रका- रकत्वेन जानेच्छाकृतीनां कार्यकारणभावात् न तु समानविषयकत्वेनापि कचिदप्यकल्पनान् , समानवि पयकत्ये .. सत्यपि समानप्रकारकज्ञानाभावेनेच्छा. कृत्योरभावात् तस्यावश्यकत्वन गौरवाचति पर- सिद्धान्तात् । न च सर्वज्ञत्वे सशयो न स्यादिति दोपः, घटः स इति घटत्वप्रकारकं हि जान सशग- विरोधि तच्च न वृत्तं स्वसामग्रीविरहात् अतो घटत्वा. दिसकलविशेपज्ञानेऽपि स घटो न वेति सशय इति ।। (दी०) घटः स इसादिसंशयसमानाकारी हि निश्चय- स्तद्विरोधी घटा न वेति संशयः कोटितावादके घटनांश निष्प्रकारकश्चन च प्रमेयवानिति प्रत्ययस्तथा । अत एव जाति. मानिति निश्चयेऽपि घटो न वेति संशय घटत्ववनिश्चयस्तु घटेत. राबत्तित्वविशिष्टमवगाहमानो घटान्यतासन्देह विरुणद्धि, पुरुषा- वृत्तिवक्रकोटरादिनिश्चय इव पुस्पत्वसशयम् । स्वसामग्रीविरहा- दिति । घट इति निश्चयं प्रति घटत्वाशे निर्विकल्पक ज्ञान कार- ण जातिवादिना घटत्वादिज्ञानेऽपि तदनुदयात् सामान्यलक्ष- णायाथ सामान्यप्रकारकज्ञानजनकत्वानियमात् विशिष्टज्ञान- सामग्रीसत्वात् ।। (गा० ) घटत्यप्रकारकस्य घट स इति ज्ञानस्यैव स घटो न घेति संशयविरोधिता न तु तादृशस्यापि प्रमेयवान् स इत्यस्येति मूलोक्तविशेषस्य चीज स्फुटयति । सशयेति । समानाकार इति । निश्चय | अभेदेन घटत्वावनि प्रकारक समवायेन घटत्वप्रकारको वा समानधर्मितावच्छेदक फनिश्चय । तविरोधी । घटभदसशयविरोधी एकाजातीयविषय ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ताक इत्यर्थः। कोटितावच्छेदके । ग्राह्यघटभेदप्रतियोगिनिष्ठमकारता घच्छेदकांशे तत्प्रतियोगितापच्छेदकांशेवा। घटत्वाद्यंशे निष्प्रकारक इति।प्रकारानवच्छिन्नघदत्वादिविपयताक इत्यर्थः तथा।निष्प्रकारक- घटत्वादिविषयताकः। तथाचनासौस घटोनति सशयघिरोधीति भावः । अत एव । असमानाकारकनिश्चयस्य संशयाविरोधित्वादेव। नव घटोन वेति संशये घटत्ववानयमिति निश्चयस्याप्य. विरोधितया तदुत्तर ताशसंशयस्यापतिस्तस्य कोटितावच्छेदका. शे घटत्वत्वप्रकारकतया तदंशे निष्प्रकारकत्वविरहादित्यत आह.। घटत्यवानिति । अवगाहमान इत्यन्तं हेतुगर्भविशेषणम् । तथा च घटा.. न्यावृत्तित्वविशिष्टवत्तावमाहितया ग्राह्यविरोधविशिष्टवत्तानिश्चयन मुद्रया घटान्योन्याभावकीटकमुक्तसंशय विरुणद्धि न तु प्रतियो- गितापच्छेदकप्रकारकशानविधयेत्यर्थः । तथा च तस्य धर्मिविशे. पणताप कोटीभूनघटभेदप्रतियोगितायाः स्वरूपतो ऽवच्छेदके घ. टत्वे इतरप्रकारकत्वेऽपि विरोधप्रतियोगितया भासमानामाह्यघटभे- वांश संशयीयततिपयतातोऽविलक्षणविषयताकतया बिरोधित्व. मक्षतमेवेति भावः । विरोधप्रकारकशानविरोधितां दृष्टान्तेन छ. ढयति । पुरुषेति । ननु प्रमेयवानित्यादिनिश्चयस्थले विशेषणधीतत्सनिकादि- सस्थाकथं स घट इत्यादिनिश्चयसामग्रीविरह इस्याकालायामाह । घट इतीति । निश्चयमित्यन्त निश्चयत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वम- विवक्षितम्, विशेषणान्तरानवच्छिन्नघटत्वप्रकारताशालिशान- त्वस्यैव । तादृशघटत्वविषयिताशालिज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वा- त् निर्विकल्पकं प्रकारानवच्छिन्नविषयनाकमतो घट इत्यादि। बुद्धरपि ताशवुद्धन्तरजनकत्वोपपचिः। एतादृशविशिष्टबुद्धिवि. शेषणशानविशेषयोः कार्यकारणभावे मानमाह । जातित्वेति । तदनुः दयात् । घट इत्याकारकविशिष्टयुद्ध्यनुदयात् । जच घटत्वांशे समकारकरवप्रयोजकसामन्यभावस्तवंशे निध. कारकत्वमयोजक तत्प्रयोजकाभाषस्य तदभावप्रयोजकत्वादति जातिवायुपस्थितिदशायां घटत्वांचे तत्पफारफत्वप्रयोजक सामग्रीसत्वान तशे निप्रकारकस्य घट इति ज्ञानस्यापत्तिरिति याच्यम् । जातिवादिरूपेण घटत्योपस्थितिघटितसामनोदशायाम- है .

·८७४ अनुमानगादार्याम् पि कदाचिजातिमान् घट इति शानोत्पच्या घटत्यांशे सपा कारफत्वप्रयोजकसामन्यभावस्यानच्छिन्नघटत्वविषयत्वाप्रयोजक तया प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षणयापि प्रमेयः स घट इत्याका रकनिश्चय सम्भवस्य दुर्यात्यात ताशकार्यकारणभाषानभ्युपगमे जातियाधुपस्थितिकोलीनतदधाच्छिन्नघटत्यादिविशिष्टक्षाने। बि. शेषणानपच्छिन्नघटत्यादिप्रकारताविरहप्रयोजकस्य दुर्लभतपाजा. तिमानित्याकारकधियो नियमतो जातिमान्घटस्याकारकतापर वेश्च । न च घटत्यादेः स्वरूपतःप्रकारताकाचशाने समवायनेय कति. च कालिकादिनपत्यत्र न स्वरूपतस्तवान नियामक ताशप्रयो. जकस्य साधारण्यात् भतो अननुगतमेव तन्नियामकं वाच्यं त. था च तापतैय तारशप्रकारतासामान्यनियमोऽप्युपपद्यते विशेष: प्रयोजकसामग्न्याः सामान्यप्रयोजकत्वात् ताइशसामग्न्यभाषा- टस्यैव सामान्यविरहप्रयोजकत्वादिति वाच्यम् । यत्र सामान्यकाल येऽनतिप्रसक्तसामान्यकारणपिरहस्तत्रैवागत्या विशेषसामनीविरह कूटस्य सामान्यकार्याधमाघप्रयोजकत्वात् । एवं च विशेषणशानस्य सामान्यकारणस्य सम्भधेनानन्तानामननुगतायशेषप्रयोजफाभावानां निरुतप्रकारतादिविरहप्रयोजकताया गौरपेणानभ्युपगमात् । न चोककार्यकारणभायोपगमे जातित्वायुपस्थितिकालीनलो. किकसानकपात् जातियाविनैव घटत्यादिशानस्य प्रथम जनने निर्विकल्पकासम्भवाधिरनिरीक्ष्यमाणस्यापि घट इति प्रत्यक्षानुप. पत्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि फलानुरोधेन निर्विकल्पकोपगमात् जातित्यादिविशिष्टयानेऽपि कचिन्नियिकल्पकविषयताभ्युपगमे चा; धकधिरहात् । एतेन विशेषणान्तरविशिष्टविशेषणकवुद्धिसामान्यं प्रति वि. शेषणशानसामान्य हतुतायाः पूर्व निराकृतत्वेन निर्विकल्पकवुद्धौ मानाभाय इति पूर्णपक्षोऽपि निरस्तः। एतादृशकार्यकारणभावानुरो. धेनय निर्विकल्पकोपगमस्यावश्यकत्वात् । न च घडत्वादिन्याकविलक्षणसनिकायधीनघटत्वादिविशि. प्रवुद्धी नियमत एप घटत्वादेः स्वरूपतः प्रकारत्यमानुभषिकमि स्युपनीतभान एप स्वरूपतो घटत्वाविमानस्य प्रत्यासाति ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ८७५ तया हेतुत्वमुपेयते न तु लौकिकप्रत्यक्षेऽपोति न निर्विकलाफसि. द्विरिति वाच्यम् । लायन लौकिकालौकिकसाधारणस्य विशेष. जानवच्छिन्नत्वविशिष्टवुद्धित्वस्य विशेषणानचिउन्नविशेषणशान- जन्यतावच्छदफनोपगमात् गोत्यादिनोंवकल्पकदशायां च जाति- स्वादिविशिष्टगोत्याशुपनातमान गोत्वादः स्मरूपत. प्रकारत्वमिष्ट. मेव निर्विकल्पकोपनायकतावादिनां मतेन तद्वारणाय स्वरूपतो गोत्वायुपनीतभाने स्वरूपतस्तत्प्रकारकधियो हेतुत्वान्तरस्यावश्य. कत्ये किं लौकिकालौकिकसाधारणविशिष्टयुद्धो विशेषणझानहेतुत. येति पूर्वपक्षानवकाश इत्यलमधिकंन । ननु लौकिकतनिफाति सामान्यलक्षणातोऽपि निर्विकल्पक सम्भवन दुष्परिहरमेघ सार्पश्यमित्यत्राह । सामान्येति । सामा. न्यप्रकारकशानजनकत्वनियमात् । सामान्यधमावच्छिन्नविषयता. मानप्रयोजकत्वात् । साशचिपयताया ऎव तजन्यतावच्छेदकत्वा- दिति भावः। ननु सामान्याश्रये धर्मिणि सामान्यधर्मविशिष्टशानसामग्न्य. सत्य सामान्यधमानपच्छिन्नविषयताशालिप्रत्यक्षमपि सामान्यप्र. त्यासत्तितोगत्या स्वीकरणीय तत्कुतस्तारश्येव विषयता तज. न्यतावच्छेदिकेत्यत आह । विशिष्टति। सामान्यज्ञानस्यैध प्रत्यासत्ति. तया सामान्यजप्रत्यक्षपूर्व धामणि: विशेषणक्षानादिघाटतसामान्य. विशिएबुद्धिसामग्रीसचादित्यर्थः । यद्यपि प्रमेयत्वादिसामान्यप्रत्यासत्युपस्थापितघदत्वादेः स्य. रूपतो विशिष्टवुद्ध युपगमेऽपि यदा तस्य परफोयज्ञानविषयत्या. विरूपतत्वादिविशिएबुद्धिमत्पद्यते । तदेव घटान्यत्वादेरपि तर भानं सम्भयति निश्चयस्य प्रागसत्वात् तुल्यवलविरो. धिमासकसामग्याश्चाप्रतिबन्धकत्वादिति संशयोपपत्या उक्तप्र. यासो निष्फलः । तथापि यत्र पूर्व घटान्यत्वमनुपस्थितं प्रमेयधा. निति ज्ञानानन्तरमेव तदुपस्थितिस्तत्र स्वरूपतस्तद्विशिएबुद्धी स्वरूपतस्तज्ज्ञानानपेक्षायां स घट इति निश्चयस्य प्राक् सम्भवेन ताशनिश्चयेऽप्रामाण्यशकामन्तरेणाप्यानुभविकस्य स घटो नति सशयस्यानुपपत्त्या सामान्यलक्षणातः सर्वज्ञादीनामिवास्मवादीनां स्वरूपतो निखिलजातिप्रसारिकाया मानुभविफधियोऽप्यापस्या ·अथ उपाधिप्रकरणम् ॥ . (चि.) उपाधिज्ञानाव्यभिचारज्ञाने सति न व्यातिनिश्चय इत्युपाधिर्निरूप्यते । तत्रोपाधि माध्य- स्वाभिमतव्यापकत्वे सति लाधनत्वाभिमता. व्यापकः । अनौपाधिकत्वज्ञानं च न व्याप्तिज्ञाने हेतुः, अतो व्यापकत्वादिज्ञाने नान्योन्याश्रयः । यदा व्यापा कत्वं तदन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्, तत्प्रतियो. गित्पञ्चाव्यापकत्वम् । प्रतियोगित्वं च तदधिकर- णानधिकरणत्वमिति वदन्ति "तन्न, साधनपक्षधर्मा. पच्छिमसाध्यव्यापकोपाध्यव्यासेः । न च तयो- रनुपाधित्वम्, दूषकतावीजसाम्यात् । (दी.) प्रसङ्गादुपाधि निरूपयितुमाह उपाधीति । 'सोपाधी साव्यत्वसाधनते न सम्भवतोऽत अभिमतेति । यो यद्वया- पकत्चे सति यदव्यापकः स तत्रोपाधिरिति निर्गलितोऽर्थः ।। व्यापकत्वाव्यापफत्वे एकरूपेण विवक्षिते ।। (गा० ) उपाधिज्ञानाव्यभिचारज्ञाने सति न व्याप्तिनिश्च- इत्यत्र मूले व्यभिचारशाने सत्युपाधिशानादिति योजना यो व्यभिचारशानस्य हेतुज्ञानविधया उपाधिज्ञापकायलाभादुपा. धेय मिचारव्यापकताऽर्थतो लभ्यते, तव्यापकतां विना तज्ज्ञान- छाप्यत्वानुपपत्ते, तथासत्युपाध्यभाषस्य व्यापाभावविधयाँ व्य. भिचाराभाषशापकल्यलाभात् उपाधेः प्रतियोगितया तदभावशा- नजनकक्षानविषयतायाः स्वरसत एप लाभेन प्रशनस्य व्यभिचार राभावरूपव्याप्तिज्ञानस्य प्रयोजकज्ञानविषयस्वरूपोपपादकत्वमुपा.

·अनुमानगादाधाम्
तत्र तदपेक्षा तदवस्पेत्यवधेयम् ।
गिरीन्द्रदुहितुर्नमत्सुरवरायनंसोमय.
त्पदाम्मुजरज'कृपाफलिसतीक्ष्णधीसम्पदाम् ।
गदाधरधिनिर्मिता विषमतर्फदुर्गाटवी'
नवीनपदवीमुद विवनुना सतां धीमताम् ।
इति श्रीयुतगदाधरभट्टाचार्यचक्रवत्तिविरचिता सामान्यलक्ष.
णादीधितिटिप्पणी समाप्ता ।
+

·अथ उपाधिप्रकरणम् ॥ . । चिः ) उपाधिज्ञानाव्यभिचारज्ञाने सति न व्याप्तिनिश्चय इत्युपाधिनिरूप्यते । तत्रोपाधिः साध्य स्वाभिमतव्यापकत्वे सति साधनत्वाभिमता व्यापकः । अनौपाधिकत्वज्ञानं च न व्याप्तिज्ञाने हेतुः, अतो व्यापकत्वादिज्ञाने नान्योन्याश्रयो । यदा व्याप- कत्वं तदन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्, तत्प्रतियोः गित्वञ्चाव्यापकत्वम् । प्रतियोगित्वं च तदधिकर- णानधिकरणत्वमिति वदन्ति " तन्न, साधने पक्षधर्मा- पच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तेः । न तयोः रनुपाधित्वम्, दूपकताथीजसाम्यात् । (दी०) प्रसङ्गानुपाधि निरूपयितुमाह उपाधीति । सोपाधी साध्यत्वंसाधनवे न सम्भवतोऽत अभिमतेति । यो यस्याः प्रकत्वे सति यदव्यापकः स.तत्रोपाधिरिति निगलितोऽर्थः ।। व्यापकत्वान्यापफत्वे एकरूपेण विवक्षिते ।। (गा०) उपाधिज्ञानाद्वयभिचारशाने - सति न व्याप्तिनिश्चः इत्यत्र मूले व्यभिचारक्षाने सत्युपाधिशानादिति योजना यां- व्यभिचारमानस्य हेतुज्ञानविधया -उपाधिशापकत्यलाभादुपा- धेय॑मिचारव्यापकनाऽर्थतो लभ्यते, तद्वयापकता विना तज्ज्ञान: शाप्यत्यानुपपत्तेः, तथासत्युपाध्यभाघस्य. व्यापकाभावविधयाँ व्य. भिचाराभाषज्ञापकत्यलामा • उपाधेः प्रतियोगितया-तद्भावना नजनकज्ञानपिपयतायाः स्वरसत एव. लाभेन :प्रशतस्य व्यभिचा. पभावरूपव्याप्तिज्ञानस्य ... प्रयोजकज्ञानविषयत्वरूपोपपादकत्वमुपा: ... य .

·-- .. - ८७८ अनुमानगादाधर्यामू धेलभ्यत इति उपोद्घातस जुगतिप्रदर्शनपरं ताशमूलमिति मिश्राः । तत्र नव्याप्तिनिश्चय , इत्यनेनोपाधिशानस्य व्याप्ति- निश्चयाभावप्रयोजकन्धकथनमनुपयुक्तमिति यथाश्रुतयोजनायां उ. पाधेयातिनिश्चयप्रतिबन्धकम्यभिचारक्षानजनकनिविषयत्वरूप- व्याप्तिनिश्चयसम्बन्धलामेन व्याप्तिग्रहोपाये सा च कचिदुपा- घिसन्देहादित्यादिग्रन्थेन स्मृतत्यलाभात स्मृतस्योपक्षानई- न्यरूपप्रसङ्गसङ्गतिप्रदर्शनपरतेय तादृशमूलस्येत्याशयेन दीधि. तिक्रवाह प्रसट्गादिति । फोचितु व्यभिचारशाने न सतीति योजनया उपाः धिरूपप्रतियोगिनानादपाध्यायशानेन तारशव्यावर्तकधर्मदर्श नरूपप्रतिवन्धयशांद्यभिचारक्षानाभाये सति व्याप्तिनिश्चय इत्य. चलाभात्मकतव्यातिनिश्चयप्रयोजकन्यरूपप्रकृतोपपादकत्यलाभेना- पोशातप्रदर्शनपरता मूलस्येत्याहुः । वस्तुतश्शिष्यस्योपाधिशाने तदुद्भावनेन मध्यस्थस्य व्यभिः चारज्ञान सम्पाद्य चादिसिपाधायपितसाध्यानुमित्योपयिफव्या. प्तिनिश्चयप्रतियधात् वादिविजयो भवतीत्युपांधिनिरूपणस्य प्र. योजनयति मूलाभिप्रायः । सोपाधो साध्यवसाधनत्वे न सम्भवत इति । साध्यत्वं सिद्धिविषयत्ययोग्यत्य सिद्धिविषयता; प्रयोजधर्मघरमपम, ताइशो धरों व्यापकत्वमेव, साधनत्य- मपि . सिद्धिजननयोग्यत्वं तज्जननीपयिकव्याप्तिपक्षधर्मत्वे इति 14. । यद्यपि परस्परनिमपितसध्यिसाधनभावाविषक्षणे नास. 'म्भवः, तथापि सामान्यतस्साध्यत्वसाधनस्वयोरध्यापकतया नदीयूसाध्यव्यापकरवे सति तदव्यापकत्यं तद्धतुकोपाधियम, त. दीयसाधनाव्यापकत्वे सति तद्यापकत्वं तसाध्यकोपधित्वमि. ति यदि विवक्ष्यते तदभिप्रायेणासम्भवप्रदर्शनम् । "ननुधूमादिसाभ्यताभिमानविषयघटादिव्यापकतामादाय तद्वपा: पकघूमाद्यव्यापके घन्यादिसाधनत्वाभिमानविषयद्रव्यायाध- व्यापकतामादाय तव्यापफवल्यादिव्यापके 'बन्यादिसायक- धूमादिहेतुकोपनित्यं दुपारम्, · उपाधिस्वस्य सायसाधनधि- शेषयनियन्त्रिाक्षानुपात्तिश्च, विशिष्य साश्यसाधनयोनिशे च अभिमानपर्यन्तनिषेशो वृधयेत्याशयेनाभिमरात्यनिवेशोऽपि वि. .

·उपाधिप्रकरणम् । गण . साध्यकत्व वा शिष्य साध्यसाधननिवेशाभिप्रायक इत्याशयेनाह । यो यदिति । यत्पदं यधर्मावच्छिन्नपरम् , तत्पदमपि तद्धर्मावच्छिन्नपरम् । अनौपाधिकत्व यदि साध्यव्यापकानां यावतामव्याप्य त्यसम्बन्यावच्छिनाभावः यद्वधापकं व्यापकं तद्भिनप्रहात: तदा धूमादिनिष्ठा→न्धनादिनिरुपितध्यातिप्राह: काईन्धनादिनिरूपितामोपाधिफत्वशरीरे धूमादिनिष्ठान्धमानित च्यातिन निविशते किन्तु आईन्धनादिनिष्ठा द्रव्य यादिव्याप्तिरे. घेत्यन्योन्याश्रयानवकाशात् अनौपाधिकत्यक्षानस्य व्याप्तिप्राहक- वामनुपगम्य मूलकतो ऽन्योन्यायनिराकरणासतिरित्यतो न्यारशानौपाधिकत्वाभिप्रायेण अन्योन्याश्रयाशङ्कया मूलमय- तारयति नन्वित्यादिना । (दी०) ननूपाधिः साध्यव्यापकत्वं साध्यनिष्ठव्याप्ति- निरूपफत्वम्, सा च यावदुपाधिव्यापकव्यापककत्वरूपानोपाधि- फलज्ञानादेव ग्राह्या, उपाधिव्यापकयावदन्तर्गतस्य चौपाधे- साध्यव्यापकत्वग्रहश्च साध्यनिष्ठव्याप्तिग्रहात् इत्पन्योन्याश्राय इत्यत आ६ । अनौपाधिकवेति । व्यापकत्वं व्याणिनिरूपकत्वम्, सा चानोपाधिकत्वग्रहाद् गृहीतव्या, तत्मविष्टव्याप्तिज्ञानमपि अनौपाधिफत्वान्तरग्रहादित्पनवस्थेत्यत आह । अनौपाधि :- त्वेति । अन्योन्यधियपदमनवस्थापरमिति सम्मदाय। (गा०) तत्समानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्यरूपव्यापकता. प्रह नानोपाधिकत्यधों हेतुः किन्तु व्याक्तिशान एव, अत एवं अनौपाधिकावधियो व्याप्तिग्राहकत्याभ्युपगमेने य.. वेत्यादिम्लेन ' ताशव्यापकता निरुता, अतो व्याप्तिघटि- तव्यापकत्वमुपाधिताघटकमिति दर्शयति । साध्यव्यापकत्व सा- ध्यनिष्ठम्यातिनिरूपकत्वमिति ! सा | साध्यनिष्टोपा- धिन्याप्तिच! यावदुपाधिव्यापकच्यापककत्वरूपानोपाधिसत्वज्ञाना. दिति । सिजसिद्धिच्याघातपारणाय तनिरूपितम्याप्तिप्राहक्तया पायत्तव्यापकन्यापक स्वरूपानोपाधिका वस्यैवाहतत्वादिति भारः।

·८८० अनुमानगादापयाम् उपाधीति । आन्धनादिरूपप्रकृतोपाधीत्यर्थः । उपाधेरिति । सदुपाधेरित्यर्थ. साध्यध्यापकत्यहा धूमादिनिष्ठाईन्धनादिनिक पितव्याप्तिप्रहार्थमनोपाधिकत्वमानरूपतया अपेक्षित इति पूरणी. यम् । साम्यनिष्ठव्याप्तिप्रदादिति । प्रातसा धनिष्ठप्रकृतोपात्रि निरूपितध्याप्तिग्रहादित्यर्थः वारशध्यास्ताशिव्याप्तिनिरूपक- स्वरूपप्रकृतसायव्यापकत्वघटकतया विशेषणशानादिविधया त. ज्यानस्य गरशव्यापकस्यमाहफत्वादिति भाषः । अन्योन्याश्रये- ति । धूमनिष्ठन्यानिशानाधीनस्य यापदाधिनम्यापर्धामफधूम- व्यापकताज्ञानस्य धूमनिष्टव्याप्तिहाने अपेक्षितत्वादिति भाव । - न चान्धननिष्ठधूमव्यापकतामहे विशेषणशानादिविधया अ- पेक्षित यद धूमनिष्टव्याप्तिज्ञान तम नानोपाधिकरवधान हेतु प्रति योग्युपरकव्यानिशाने पर तरतुत्वात् , प्रतियोग्यनुपरक्तव्याप्ति शानस्यापि विशेषणशानादिमुद्रया व्यातिनिरूपकत्वमाइकतास. म्भवादिति घाच्यम् । व्याप्स्साध्यमगतर्भाव्य निर्धपतुमशक्य तया प्रतियोग्युपरागेणैध तदानात् । ध्यापकत्वमित्यादि सम्प्रदाय इत्यस्तमयमतम् । व्यापकत्व. मित्याविना गवस्थागतया व्याप्तिपदितव्यापकताप्रदर्शनम् । मनी- पाधिकवेति । भव्याप्यत्वसम्य धावच्छिन्नसाध्यव्यापफामावर पेत्यादिः सम्प्रदाय इत्यनेनोदक्षरतया अस्वरसस्सूचितः • (दी०) अज्याप्पत्तीनो व्यापकत्वमुपपादयितुमाहा मतियो- गित्वं चेति । तदधिकरणानधिकरणतं तदधिकरणाधिकरणस्व- विरोधि यत्' प्रतियोगित्वं प्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियो- गित्वं तदिह गृहीतव्यम् । मतियोगिन्यधिकरणलेनाभावो विशे- पणीय इति फलितोऽर्थः । साधनेति'। अनयोरसङ्घरोध्ये प्रदर्शयिष्यते। (गा०) अध्यायधीनामिति दन्यत्यादिसायकसयो गाधुपाधानामिसि शेष । व्यापकत्वमुपपादयितुमिति । सायप- निभायाप्रतियोगित्यगुपपादयितुमित्यर्धः । इदमुपलक्षणम्, ध गुणादित्यादी सपोगाहीना गुणोऽभिधेयादित्यादौ सयो. , .

·अथ उपाधिप्रकरणम् । ८८१. गामावादीनाञ्च साधनाव्यापकत्वमपि निराकर्तुमित्यपि द्रएव्यम् । ननु संयोगाभायाधिकरणगुणाद्यनधिकरणकत्वस्य संयोगे सन्चात्तदधिकरणानाधिकरणकत्वरूपप्रतियोगित्वनिवेशेऽपि संयो. गस्य द्रव्यत्वादिव्यापकत्वानुपपत्तिः, गुणादिरूपसाधनाव्यापक तापत्तिश्च । तदधिकरणयावदनधिकरणकत्वस्य विवक्षणे च संयो- गादेस्सत्तादिव्यापकतापत्तिः, सत्तादिसमानाधिकरणसंयोगा- भावाधिकरणयावदन्तर्गतस्य द्रव्यस्य संयोगाधिकरणत्वेन ताह- शाभावाप्रतियोगित्वात् । सत्तादिसमानाधिकरणद्गत्वाद्यभावी ग्यावदधिकर- णानधिकरणकत्वस्य सत्येन तादृशाभावाप्रतियोगित्वं दुर्घटमि- ति चेत् ? एवमपि यावत्यरूपन्यापकत्वान्तरघटिततयाऽतिगौरवम्, तदधिकरणावृत्तित्वरूपसामान्याभावविषक्षणे च द्रव्यं सत्त्वादि- त्यादौ पृधिव्यन्यस्वविशिष्टद्रव्यत्यत्वादिना उपाधिताप्रसङ्गः विशिष्टद्रव्यत्वाद्यभावयनि विशिष्टद्रव्यत्यादेव्यत्वत्वादिना वृत्ते- स्साध्यसमानाधिकरणाभाघाप्रतियोगित्वाक्षतेः । । सत्तादिस. मानाधिकरण शुद्धद्रव्यत्वाद्यभावषदत्तिवन साधनाव्यापकत्व. स्यापि सत्स्यात् । न च तस्य चक्ष्यमाणसिद्धान्तलक्षणाकान्ततया लक्ष्पत्वमेवे. ति वाच्यम् । तत्समशीले धूमादिसायकवादिहेतुकमहानस- स्वाद्युपाधौ एतल्लक्षणागमनेन इदानी तादृशमहानसत्यादयुः पारिवोकन्थलीयविशिष्टद्रव्यत्वादेरपि लक्ष्यतानौचित्यात् । एवं जातिमान्मयत्यादित्यादौ समवायेन सत्तायुपाधायव्याप्तिः, उपा. धिताघटकसम्बन्धेन वृत्तरवश्यं विचक्षणीयतया सत्ताधभावाधि. करणसामान्यादौ समयायेन वृत्रप्रसिद्धा साधनाध्यापकत्वस्य दुर्घ. रत्वात्, इत्यतः प्रतियोगित्वं चेत्यादि मूल न प्रतियोगित्यानः पचनपरम् अपि तु स्वरूपसम्बन्धनप यय प्रतियोगित्वेऽ व्याप्य- वृत्यभावीयप्रतियोगित्यव्यायतकविशेषणदानपरमित्याह । तद- धिकरणति । साध्यसामानाधिकरण्यविशियामायाधिकरणं रिकश्चियद्विशिष्टानधिकरणं तदन्यधर्मवर साध्यव्यापकत्वम्, साधनसामानाधिकरण्यवितिष्टाभावाधितरण परिकश्चिद्यपाय- सिमानाधिकरणं तद्पयत्व साधनाध्यापकामित्यागनायफतया य.

·८८२ अनुमानगादापर्याम् यथाश्रुममूलस्यापि सङ्गतिघांध्या । तदधिकरणाधिकरणास्वविरो- धानि । अधिकरणयाविरोधियं स्यावच्छेदक विशिष्टाधिकरण स्वग्रहप्रतिबन्धकमहषिपयत्वम् । स्वं प्रतियोगिता, पिरोधित्यः प्रविष्टकाने विशेष्यतार्थसप्तम्यन्तनदधिकरणपदार्थान्वयः, तत्प. रममावपरम्, तथा च तदभायाधिकरणविशेप्यास्यावच्छेदकर यिशिएवत्तानदप्रतियन्धकप्रमाविषयीभूततदभायीय प्रतियोगित्वं इह गृहीतव्यमित्यर्थः अनघाच्छन्नविशंपणतासंसर्गविषयका. भायमानस्य प्रतियोगिमत्ताशानप्रतियन्धकतया तादृशसम्बन्धा- घाहिन्या द्रव्ये संयोगाभावप्रमाया अप्रसिखा तत्प्रतियोगित्व. मादाय न संयोगस्य द्रव्यत्यायव्यापकतापत्तिः । साध्यसामा. नाधिकरण्योपलक्षितसंयोगाभावस्थाधिकरणे अनच्छिन्नषिशे. पणतासंसर्गकसयोगाभाषप्रमाविधिपयत्वं तदीयप्रतियोगिताया- मक्षतमेवेति साध्यसामानाधिकरण्यपिशिष्याभावाधिफरणत्यमेव साध्यव्यापकतायां निवेश्यम् । एवं साधनाव्यापकत्यशरीरऽपि सा- धनसामानाधिकरयविशिष्टाभावाधिकरणत्वं निधेश्यम्, अन्यथो. तरीत्या साध्यव्यापक संयोगादावतिव्याप्तः । लाघवाय फलितार्थमाह । प्रतियोगीति साभ्याधिकरणे प्रतियोगिव्यधिकरणत्वमवश्यमेव निधेश्यम् अन्यथा द्रव्यत्यादिसमानाधिकरणसंयोगाभावस्यापि गुणादी प्रतियोगिव्यधिकरणतया उक्ताव्याप्तिवारणासम्भवात् । तथा च ता. शाभायीयत्वस्य अधिकस्य प्रतियोगित्वविशेपणत्योपगमे मूलस्था. भाषान्तव्यर्थत्वामेत्याशा निराकरोति । प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेने. ति। अभाव इति । साध्यादिसमानाधिकरणाभाव इत्यर्थः । विशेष. णीय इति । न तु ताशाभावविशेषितं प्रतियोगित्व प्रतियोगिन्यः धिकरणाभावीयत्वेनेति शेपः । प्रतियोग्यनधिकरणस्येन साध्या धिकरणं विशेपणीयामिति तु परमार्थः । उपाधितायटकसम्बन्धसा. मान्ये याहशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रायोगिकत्वसाध्यपद्यतया नुयोगिकन्वामयाभावः तादृशप्रतियोगित्वमेव प्रतियोगितान्तार्थनि. कपा, तेग कालपरिमाणवान् द्रव्यत्वादिस्यादौ कालिफसम्बन्धेन घायुपाधेर्नास सादः, यथाशुते कालिकसम्बन्धेन प्रतियोग्यन. धिकरणस्य साध्यवतो प्रसिया तदसादापत्तेः। था ·उपाधिमकरणम् । सा. ननु मित्रातनयपक्षकश्यामत्यसाध्यकमित्रातनयत्यहेतुके धनावच्छिन्नसाध्यव्यापकशाकपाकजत्वोपाधिः पक्षधर्मावच्छि. मसाध्यव्यापकोऽपि साधनस्यापि पक्षधर्मत्वात । एवं घायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यत्र पक्षधर्मवहिव्यत्यापछि. असाध्यव्यापफमुद्भूतरूपवत्थं साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकमपी- ति मूल उभयो दनोपादानमनुपपन्नमत आह । अनयोरिति । अनयोः । साधनपक्षधर्माधच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्योः । अस. कुरः। भेदः । अग्रे प्रदर्शयिष्यत इति । यत्र साधन शून्यस्य सा. ध्यवतः काकादेः पक्षता तत्र शाकपाफजत्वादेः साधनापच्छिन्न. साध्यं प्रति व्यापकता न पक्षधर्मावच्छिन्नं प्रति, यत्र पक्षधर्मशू. म्ये साध्यपत्यपि साधनं द्रव्यत्यादिरूपं तत्र पक्षधर्मावच्छिन्नमे- व साध्यं प्रत्युद्भूतरूपादेर्यापकता न तु साधनायच्छिन्नं प्रतीति उभयोपादानसझतिरिति भावः। (चि) मित्रातनयत्वेन श्यामत्वसाधने शाक- पाकजत्वस्य प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वेन वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्वस्य च शास्त्रे प्रयोजकत्वेनो- पाधित्वस्वीकाराचेति पक्षेतरेऽतिव्याप्तिश्च । न च व्य- तिरेके पर्वतेतरान्यत्यादित्यत्र इतरान्पत्यस्पासिद्धि- धारणाध पर्वतपदं विशेषणमिति व्यतिरेके पवि. शेषणत्वान स उपाधिः, याधोनीतस्याप्यनुपा- : धितापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, इतरान्यत्वस्पाप्रसिद्धया विशेषणं पिना व्याप्त्यग्रहेण तत्सार्थक्यात् । (दी०) पक्षेत्रेति । पक्ष इतरो यस्मादिति बहुव्रीहिः । भावप्रधानश्च निर्देशः । पक्षमितरयति व्यावर्तपत्तीति व्युत्प- पया तदत्तिधर्मवचन इयपि कधित् ! तादात्म्येन धर्मिण एवं पापफसमिति तु परमार्थः । अत एवाने पर्वतराम्यवादि- ·८८४ अनुमानगादाधर्याम् ति साधु सद्गच्छते । इतरथा तु व्यापकाभावस्येव व्यापकरद- न्योन्याभावस्यापि गपकत्वमाश्रित्य सद्गमनीयम् । व्यतिरेक इति । यद्यपि व्यापकाभावमुद्रया गमफत्वे तथा वैयर्थ्य न दोपाय तथापि वास्तववैयर्थ्यशून्यत्वमेव विशेपण देय- मिति भावः । (गा) ननु दृपकतायोजाकान्तत्वेऽपि शुद्धसाध्याव्यापकस्य सान्त्रिकव्यवहाराविषयतया न लक्ष्यतेत्यत आह मूले मिति । प्रत्य सस्पशधियत्यति । न च प्रत्यक्षस्पर्शाधयत्यहेतुकस्योद्भूतरूपोपाधेस्साधनाय- छिन्नसाध्य प्रत्यपि व्यापकतया द्रव्यत्वादिहेतुफताशोपाधे. रेव पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्योपपादन वीधितिकत्सम्मतम् सतस्तन्मते तस्य लक्ष्यतासम्पादन विरुभ्यत इति वाच्यम् । भव्या प्स्यभिधानस्य प्रत्यकारच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिपरतावत् उभया- वच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिपरताप्यावश्यकी - तनाव्याप्त्यप्रदर्शने न्यूनतापत्तेः, अतस्तस्यापि लक्ष्यतासम्पादनौचित्यात् । उभयाध. छिन्नसाभ्यव्यापकोपाधेस्साध्यप्रयोजकतया उपाधित्वव्यवस्थापने प्रत्येकावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य तथापनापाधिताया. व्यवस्था- पितप्रायतया तदव्यवस्थापनाधीनन्यूनताया अयोगाच्च । मिथस्तु ज्ञानगर्भमादाय उभयोपादानमुपपादितम्, तन्मते सा. धनापच्छिन्नमेव पक्षधर्मापच्छिन्नमेव वा साध्य प्रति गृहीतव्याप- फत्वफस्य शाकपाकजत्योद्भूतरूपायुपाधे शुद्धसाध्यव्यापकता- घटितनिरुक्तोपाधि यज्ञानाविषयत्वादिति साधनपक्षधर्मावच्छिन्न- साध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तरिति मूलार्थः । तयोरनुपाधियमि- ति च तादशताशसाध्य प्रत्येष व्यापकत्वेन ज्ञातयारनुमित्य. घिरोधित्व उपाधिव्यवहाराविषयत्य चेत्यर्थकम् । तयोरिति द्विष. चन नीलघटयोरभेद इत्यय प्रकृत्यर्थतावच्छेकभेदात् । तथा च तत्र निरुतोपाधित्वाग्रहेऽपि न क्षतिरिति भावः । तादृशसाध्यव्यापक ताग्रहदशायामपि व्यभिचाराद्युम्नायकत्वस्य च शास्त्रज्ञोपाधिय. वहारस्य सरवादिति दूपकतेत्यादर.। परंतर इति मूल अतिव्या.

·उपाधिप्रकरणम् । ८८५ तिपदं अनुमानमात्रोच्छेदकक्षानातिव्याप्तिपरम्, इदानी चायमाशयो न स्फुट इत्यानं शकोत्तराभ्यां स्फुटयिप्यते । पक्षेतर इत्यत्र सर्वनामकार्यस्मिन्नादेशाभायमुपपादयति दीधि- तो पक्ष इतर इति । यहुव्रीहिरिति । तथाच न यहुदीहावित्यने. न सर्वनामत्वनिषेध इति भावः । पक्षेतरस्य पर्यतत्वादेः पक्ष स. उया साधमव्यापफत्वेन नातिव्याप्तिरिति शहां निराकरोति । भाष- प्रधानश्चेति । प्राधान्यन पक्षनिष्ठभेदप्रतियोगित्वरूपबहुनौहिल- भ्यतावच्छेदकधर्मपर इत्यर्थः । मिश्रास्तु पक्षभेदरूपभावपरतयैव प्रकृते सर्वनामकार्याभाषः अर्थविज्ञपपरस्यैव सर्यादेः सर्वनामत्वात्, अन्यथाथीन्तरसतित. सर्वादिपदेऽपि तत्कायर्यापत्तिरित्याहुः । तन्न शोभनम् । संज्ञायां सर्वनामत्वनिषेधानुशासनेन तत्काय भाषात्, लक्षणया भाव- प्रधानत्ये सर्वनामकार्यस्य दुर्यारत्वात् । समायां निषेधादाधुनिक सङ्केतसहकारेण अर्थयोधस्थले ताशप्सइंतमूललक्षणास्थलेऽपि सङ्केतस्य लक्षणाघदकस्य सहकारितास्त्वंयति सत्कार्याभायः । यद्यपि दीधितिफारव्याख्यायामपि स्तरपदस्य लक्षणया भेदार्थ- फत्व भेवप्रतियोगित्वार्थकत्ये च उक्तवहुवीयर्थपरित्यागादामोध- नुपपत्त्या असङ्गतिः । तथापि अनेनेघाशयेन भावप्रधाननिर्देशमुपेक्ष्य तादात्म्यसम्बन्धेन धर्मिण उपाधित्यमलोकृत्य साधनाव्यापक त्यस्योपायमीयत्वावदोषः। ध्युत्पत्यन्सरेण सर्घनामका भायं साधनाव्यापकत्यं च साध. पतो मतमुग्न्यस्यति । पक्षमिति । व्यावर्तयतीति । स्वाभयरूपपक्षे भासमानभेदप्रतियोगितया ज्ञापयतीत्यर्थः । तदसीति । पक्षा- वृत्तीत्यर्थः। कधिदित्यस्वरससूचनाय । तीजं तु पर्वतेतरान्यत्या- दित्याप्रमप्रन्पे पर्यतेतरपदस्योक्तव्युत्पत्या पर्वतावृतिधर्मधिक- स्वेऽपि तदन्यत्वस्याश्रयत्यरूपोपाधिताघटकसम्यन्यावच्छिन्नो. पाध्यभावानात्मकतया तेन सम्यन्धेन तदन्यावानात्मकतया च तम्रन्थासङ्गतिः । धर्मिण पवेति । पक्षनिष्ठभेदप्रतियोगिन पयं. त्यर्थः । व्यापत्यम् । साध्यव्यापकत्यम् । तथा च येन सम्यापन साध्यन्यापफता तेनैध सम्बन्धेन साधनाध्यापकायमपि तस्याक्षत. मिति भायः । मत पय । तादात्म्यसम्बन्धेन धर्मिण उपाधित्यस्य ·अनुमानगादानाम् अभिप्रेतत्वादेय ! साधु सच्छत इति । पर्वधरामयत्यस्य उपाधिताघटकसम्बन्धावच्छिन्नोपाधियतिरेकरूपतया साध्यामा. थानुमाने तस्य हेतुनाप्रदर्शनौचित्यादिति भावः । भावप्रधान. निर्देशपक्षेऽपि तादृश हेतुप्रदर्शनं कथञ्चित्सहमयति । एतरथा विति । गमकत्वमाश्रित्येति । गमफतायां विशेषणवैययस्या. नुपाधितायोजत्यपरतामाश्रित्येत्यर्थः । व्यतिरेके व्यर्थविशेष. जरघादिति मूलम, पक्षेतरान्यत्वस्य साध्याभायव्याप्यतानवले. दकपक्षरूपविशेषणस्तित्वादित्यर्थः। अप्रसिद्धिवारकस्यापि ध्य. भिचाराधारकतया व्याप्यतावच्छेदकाघटकत्वमित्यभिमानः अप्रसिद्या पक्षाघटितस्य इतरास्यत्वस्यस्य तम्याप्यतावच्छेदक- स्थासम्भवात् व्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरायटिनत्येन पक्षेतरान्य. स्वत्वस्य व्याप्यतावच्छदकत्वमावश्यकमित्यने पक्ष्यते । पक्षतरव्यतिरेफस्य व्यर्थविशेषणघटिततया साध्यामाषासा- धकरवात तत्र साध्यव्यापकताघटितोपाधियग्रहे नानुमानमात्री. च्छेद इति मूलाशयमाक्षिपति दीधितौ । यद्यपीति । व्यापकामाय- मुद्रयेति । व्यापकनया गृह्यमाणस्याभावमुद्रयेत्यर्थः । गमकत्वे । साध्याभावानुमापकत्ये । तथा । वैययम् । स्वघाटेतस्य व्याप्यताग- पच्छेदफत्वप्रयोजकत्वरूपविशेषणस्य धैयर्थ्यम् । न दोपाय । म सा. ध्याभावानुमापकताव्याघाताय । उपाध्यभाये अन्वयव्याप्तिप्रहस्या. मपेक्षितत्वादिति भाषः । भाशयान्तरवर्णनेन मूलं सङ्गमयति । नथापीति । वास्त- घेति । सापाभावानुमापकताविरोधिधिशेषणानवच्छिन्नेत्यर्थः । बै. यर्थ्यशन्यत्पम् । साध्याभावनिरूपितस्वाभावनिष्ठव्याप्यतावच्छे- दकाघरकाविशेषणाघटितत्वम् । विशेषणमिति । उपाधिता- बच्छेदकस्येत्यादिः । साध्याभावव्याप्यसानवच्छेदफस्धावच्छिन्ना- भावत्यकं यत्साध्यध्यापकतापच्छेदकं तदन्यत्वेन धर्मो विशेष णीय इति फलिनार्थः । भेदप्रतियोगिनि विशेष्यदलप्रपेशात् न साध्यव्यापकत्ये सतीत्यस्य चैयर्यम् । विशेषणान्तरमप्रवेश्येष पक्षतरे , ज्ञानातिव्याहिं पारयतः प्रगल्भरख मतमुपन्यस्यति । यस्थिति।

·- . उपाधिमकरणम् । (दी०) यत्तु ययोर्व्यतिरेकव्याप्तिस्तयोरेव व्याप्यत्तिव्यति- रेकिणोरन्वयव्याप्तिरिति नियमः । इह तु व्पविशेषणतया व्य. तिरेके व्याप्त्यभावादन्वयेऽपि न तथा अतः साध्याव्यापकत्वा- नायमुपाधिरिति भाव इति तन्न । अहेतुकत्वशरीराहेतुकत्तयोर्ग- भिचारात् , एवमपि संयोगादो केवलान्वयिनि च साध्ये पक्षे. ' तरातिव्याप्तितादवस्थ्याच्च । (गा०) ययोयतिरेक व्याप्तिरिति । यद्यतिरेक यद्यतिरेकनि. रूपितव्यातिरित्यर्थः । तयोरेवेति । तस्यैव व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकि- णो व्याप्यवृत्तिव्यनिरोफितध्यापकत्वमिति नियम इत्यर्थः । अन्य- योगव्यवच्छदायकैयकारथलाधाप्यवृत्तिव्यतिरेकिनिष्ठतादृशधर्मनि- रूपितव्यापकत्वस्य तयोर्व्यतिरकव्याप्तिव्याप्यत्वलाभः, घह्नि- मान यस्स एव धूमधानित्यादौ धूमावधादिनिरूपितव्याप्यत्व. लाभवत् । यद्योगप्राथम्यसत्येऽपि यत्पदस्य द्विरुक्ति विना कचित्सामानाधिकरण्यमाप्रबोधात् ययााप्यवृत्तिव्यतिरेकिणो. रस्चये व्याप्तिस्तयोयतिरेकव्याप्तिरित्यभिधाने ऽन्वयव्याप्तो व्य. तिरेकव्याप्तिव्याप्यताया झटिति लाभो न सम्भयतीति एय. फारमन्तव्य वैपरीत्येन लेसन ययोर्ययोाप्यवृत्तिव्यतिरे- किणोरित्याधनभिधानयीजम् । अशोकवनिकान्यायन अघश्यं व्यतिरेकव्याप्तेरभावनान्वयव्याप्तरभारसाधनस्य व्यतिरेफव्याप्तिव्यतिरेके अन्वयव्याप्तिव्यतिरेकावश्यम्भावप्रदर्शनेन तत्साधने झटिति कयन्तानिवृत्तिरित्याशयेन पवकारघटितोकवा. क्येन तत्प्रदर्शनम् । यद्योगेन प्रधमतो व्याप्यभूतान्वयव्याप्त्यभिधाने तनिरूपविशपणव्याप्यवृत्तिव्यतिरफित्वविशिष्टयोध्यतिरेकव्याप्ति- निरूपकयोस्तत्पदेन लाभस्स्यात्. तत्र च ताइविशेषणमपि. वक्षितम; वैयादिति धैपरीत्येन लेखनम् । यत्पदोत्तरतत्पदस्य यपदार्थमानपरामर्शकस्यादुक्तविशेषणस्य च यत्पदानुपस्थाप्य- तया तविशिष्टस्य तत्परामर्शनीयवासम्भयेऽपि प्रथम अन्ययव्या. १ पयभिधाने तयोरित्यप्र व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकीत्यस्य अनुपगामि- मानेन तत्पदाथै उक्तविशेषणप्रवेशः शफ्तेति प्रथमं तदनभिधान- वक्ष्यमाणतया ·U ८८८, अनुमानगादावर्याम् चीजमिति केचित्। यद्यपि व्यनिरकनिएव्याप्तेः घेयधिकरपयेनान्वयध्याप्तिव्या. पफत्यं न सम्भयति तथापि तद्यतिरेक-याध्ययतिरेकप्रतियोगि. स्वस्य तयापकता वाध्या, तयोरेवत्यनेन तापयोपस्थाप्यव्याप्तिति रूपकव्यतिरेकप्रतियोगिभिन्ने अन्वयव्याप्तिव्यतिरेकप्रत्यायनात, उक्तशब्देन व्यतिरेकप्रतियोगिताया पय नियमयोधमात् । यद्यपि पर्वतादिभेदामायस्य तत्वनैष व्याप्यता न समति पर्वताविरूपाप्रसिधिमाधारकाविशेषणघटितत्वात् , पर्वतत्वादि. रूपेण व्याप्यत्वं चाव्याहतमेवेनि व्यतिरेफल्याप्त्यमावेग पक्षेत. रत्वसाध्ययोरत्ययव्याप्तिविरसाधनं न सम्भवति स्वरूपा- सिद्धः, मेयवाभापत्यादिना पर्वतभेदादेरपि बन्यादिव्यापक ताया निर्विवादतया तदभावमाधने बाधश्च । तथाप्युपाधि- तावच्छेदकत्याभिमतपर्वतभेदत्वादी ययाधभावव्यापयतावच्छे. दकस्वावच्छिन्नाभावत्वकत्वविरहेण वन्यादिव्यापकतावच्छेद- कत्यामाचसाधनौपायको यो धर्मः व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकप्रतियो- गितावच्छेदकत्वे सवि तादृशप्रतियोगितावच्छदकयधर्मायच्छि. भव्यापकतावच्छेदकस्सो ऽयश्यं तद्धमायच्छिन्नामावच्याप्यता. पच्छेनकस्यावच्छिन्नाभावत्यक इत्येव पर्यवसिता नियमः । द्र- व्यवाविव्यापकतावच्छेदकवाच्यत्वावादी स्वाघाच्छन्नाभावाप्र. सिया द्रव्यावाद्यभावव्याप्यतावच्छेदकस्वाचाच्छिन्नाभावत्वकत्या- सम्भात् व्यभिचार इति व्यापकतावच्छेदक व्यतिरेकर तियोगितावच्छदकत्वं विशेषणम् । प्रतियोगिता व्यापकता. घटकसम्वन्धावच्छिन्ना ग्राह्या अन्यथा वाच्यत्वत्वादेरपि भेदा- दिप्रतियोगितावच्छेदकतया व्यावृध्ययोगात् । अव्याप्यवृत्तिव्य- तिरेकप्रतियोगितापच्छेदक द्रव्यत्वादिव्यापकतावच्छेदकसंयो। गत्यादी द्रव्यत्वाद्यभावव्यभिचारितावच्छेदकस्वावच्छिन्नाभावत्य: के व्यभिचारपारणाय व्यतिरेके व्याप्यवृत्तित्वं विशेषणम् । व्याप्यवृत्तित्वं च अपच्छिन्नवृत्तिफान्यत्वे सति वृत्तिमत्व न त्वनवच्छिन्नवृत्तिकत्वम्, सयोगाभायादेरपि गुणादायनवच्छिन्न. तिकतया तदव्यवच्छेदात् वृत्तिमाविशेषणान् प्रतियोगिळपा- भावप्रतियोगितायच्छेदके द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकगगनाभावत्या ·उपाधिकरणम् । ८८२ दो द्रव्यत्याधमानव्याप्यतानवच्छेदकस्वावच्छिन्नाभापत्यके न व्यभिचारः । द्रव्य विशिष्टसत्तावद् गुणादित्यादौ द्रव्यादिभेदे वि- शिएसत्तात्वोपलक्षितसत्ताव्यापकनाविरहसाधनमनुपयुक्तम्, सा. ध्यतावच्छेदकविशिष्टनिरूपितव्यापकताया एव उपाधिताघटकत्वा- दिति विशिष्टसाध्यव्यापकताविरहसाधनाय व्याप्यदिशि यशर्मा, वच्छिन्नेति । तादृशधर्म व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकप्रतियोगितायच्छे दफत्वस्य विशेषणात् सयोगत्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकद्रव्य- त्यत्वादी अभावत्वस्यैध फेघलान्वायसंयोगाद्यभावव्याप्यताव. च्छेवफत्वसम्भवेन द्रव्यत्याधभावत्वस्य तद्याप्यतानपच्छेदकर- ऽपि न व्यभिचार , सयागत्वादः व्यतिरंकप्रतियागितावच्छेदकत्वे. ऽपि व्याप्यवृत्तिव्यतिरेफमातयोगितानबच्छेदकस्यात् । न च व्याप्यवृत्तितावच्छेदकत्वमेघ विशेषणमस्तु, तावतेयो- क्तव्यभिचारवारणसम्भवात् , व्यतिरेकप्रतियोगितावच्छेदकायस्य चैयर्थ्यम, केवलान्यायिनापच्छेदकधर्मावच्छिन्नव्यापकतापच्छेद- फस्य व्यतिरेकप्रतियोगितापच्छेदफधर्मम्य अप्रसिद्धया याच्याथ- स्यादिरूपव्याप्यतावच्छेदकधर्ममादाय व्यभिचारामसक्तरिति पा- ध्यम् । व्याप्यवृत्तित्वस्य व्याप्यमाघच्छेदकप्रविष्टव्यतिरेक एष विशेषणतया व्याप्यवृतितावच्छेदकत्यस्य व्याप्यतावच्छेयकविः शेषणतया यथासन्नियंशे भवयात् । व्यर्थविशेषणाघटितफ- म्युग्रीधादिमत्यरूपधर्मावच्छिन्नव्यापकतापच्छेदक घटत्वादी तवष. च्छिन्नाभावाप्रसिधा असम्भवत्तदवच्छिन्नाभायव्याप्यतावच्छेद- कस्थापच्छिसाभायरवकत्ये व्यभिचारपारकत्याश। फेचित्तु व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकिणीरित्या द्वन्द्वाश्रयणात व्याप्ये ध्याप्यत्तित्वमात्रस्य व्यापक च व्यतिरेकित्वमात्रस्य विशेषणत्वम्। न च व्यापफ व्याप्ययीत्तत्वाविशेषण पूर्वापदाशंतव्यभिचारो दुर्वास प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितव्यापफताया एव व्याप्यत्योपगमात, सयागादौ च द्रव्यत्वादिनिरूपितायास्तादशव्यापकताया असत्यात, ध्यतिरेफिनिष्टायाः फेवलान्यायव्यापकताया अप्रसिद्मा व्यापके व्यतिरकित्वधिशेषणादेघ व्यतिरेकनिरूपितव्यापकनाया व्याप्यत्व. पर्यवसानात् , केरलान्यायीनांपतव्यापकतायां व्यतिरकव्याति- च्याप्यत्वासम्भवेऽपि अपिरोधात् । पश्यमाणस्य केरलान्वीयसा- ·८९० अनुमानगादाधर्याम् ध्यकपक्षेतण्यातिप्रसङ्गस्य व्याप्ये व्यतिरफित्वविशेषणं विनापि सातिः न च प्रतियोगिधयधिकरण्यघटितन्यापरुताया 'एव उपाधि- त्यघटकतया तस्या व्याप्यत्वमन्तरेण पसंतरातिप्रामस्य दुर्या- रत्वाद्यापऽपि व्याप्यवृत्तित्वविशेषणस्यायश्यफयामति वाच्य. म् । व्याप्यवृत्ती पक्षेतरत्व प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकत्या. भावसिद्धी व्याप्यवृत्तित्वविशितदभायन प्रतियोगिवैयाधिकरण्य- घटितव्यापकनाया अमावस्यापि सिद्धिसम्भवात् । अव्याप्यवृत्चा. घेय प्रतियोगियधिकरण्याघटितव्यापकताविरहेणेतद्मदितव्याप- फसायाः कचित्सत्येन व्यभिचारात् । व्याप्यवृत्तित्याविशेपिततध. टितव्यापफत्याभाषने तघटितव्यापकत्वाभायसाधनायोगादिति घदन्ति । तदयुतम् । तथाहि सदयस्छिन्नसामानाधिकरण्य- रूपतधर्मावन्छिनन्यासिनिरूरकरूपमाभ्यतावच्छेदकाचच्छिन्न- ध्यापकत्यमेवोपाधिघटकतया मूलाभिमेतमित्याशयनैव प्रगल्माना पक्षेतरातिव्याप्तिधारणसलमानम्, अन्यथा पर्वतभेदादौ द्रव्यभंदा. विसमानाधिकरणामावाप्रतियोगित्वरूपतध्यापकत्ववत्ति पर्चता. दिविशेषणवेयांद्यतिरकव्याप्तिविरहेण व्याभिचाराधतिरेकव्या. सिधिरहेण नसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वरूपव्याप. फत्याभावसाधनासम्भवात् । पर्वतभेदादी द्रव्यभेदादिमनिष्ठा- त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वसत्वऽपि गौरवान् व्यर्थविशेषणघटित. धर्मस्य साध्यसामानाधिकरण्यनिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाच. च्छेदकलाभावबदुकव्यावधनुरोधन द्रव्यभेदत्यादौ ताशपर्व. तभेदादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वाभावोपगमेन दर्शितव्यभि. चाररूपदोपस्योक्तव्यापकत्वाभावसाधने नावकाशः । तथा संयोगादो द्रव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसत्वेऽपि द्रव्यत्वत्यावे. संयोगादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकतया द्रव्यत्वत्वावच्छिन्नव्या- पफरयमक्षतमेवेत्ति व्यापकेऽपि तद्विशेषणमर्थवत् । नवं व्यर्थविशेषणतया यत्र शरािहतुकत्याभावस्तमाहेतुक स्वाभाव इति व्यतिरेकल्याप्त्यसम्भवेऽपि उक्तव्याप्तयनुरोधेन अहेतु. कत्वे शरीराहतुकत्यव्याप्यतावच्छेदकत्वानुपगमसम्भवावुक्त याप्ती दीधितिकारवक्ष्यमाणव्यभिचारसतिरिति वाच्यम् । इद शरीराई- ·+ । न उपाधिमकरणम् । तुकमहतुकत्वादित्यनुमाननिर्वाहायादेतुकत्वस्वावच्छिन्नशरीराहेतु- फत्वव्याप्तरवश्योपेयत्वान् । न चैवमिदं पर्वतभिन्नं द्रव्यभेदादित्यनुमानानुरोधेन प्रत्यभे. दत्वाद्यवच्छिन्नेऽपि पर्वतभेदादिव्याप्त्युपगम आवश्यक इति घा- च्यम् । यः पर्वतस्तव्यमित्यादिव्यतिरेकव्याप्तित एव तादृशानु. मानसम्पत्तः । इद शरीराहतुकमहतुकत्वादित्यनुमानस्य च यच्छ- रोरहेतुक तत्सहेतुकमिति व्यतिरेकव्याप्तेरपि शरीरविशेषणये. যখন असम्भवेनानियांहात् । धूमादिव्यापकतावच्छेदकव- द्वित्वाद्यांच्छन्नप्रतियोगिताकाभावत्वादेः द्वित्वाद्यवच्छिन्नाभाष- साधारणधूमत्वाद्याश्रयप्रतियोगिकाभाचव्याप्यतावच्छेदकत्वं सम्भवति शुद्धस्याभावावस्यैव तघ्याप्यतावच्छेदकत्वसम्भवा- दिति व्यभिचारः स्यात् , अतस्तदायप्रतियोगिकाभावमुपेक्ष्य त. दच्छिन्नाभावप्रवेशनम् । व्याप्यताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेनापि तदवच्छिन्नप्रतियोगिता विशेषणीया, अन्यथा ऽन्यसम्बन्धाव. छिनाभावसाधारणतया धूमत्याचपच्छिन्नाभावत्वस्य फेयला. न्वयितावच्छेदकतया तदयच्छिन्ननिरूपितवह्नयाद्यभावनिष्ठव्याप्तर- भावत्यनेवायच्छेदेन व्यभिचारात् । द्वित्वाचवच्छिन्नाभावसाधार- णयहित्वाद्याश्रयप्रतियोगिफाभावत्वस्य धूमत्यावच्छिन्नाभाचव्या. प्यतानवच्छेदकतया व्यभिचारवारणाय स्वाश्रयप्रतियोगिताकत्व- मुपेक्ष्य स्वायच्छिन्नप्रतियोगिताकन्यनिवेशनम् । तादृशप्रतियोगिता ध्यापकताघटकसम्यन्धावच्छिन्नत्वेनापि विशेषणीया, तेन सम- वायादिसम्यन्धावच्छिन्नवहयाधभावस्य संयोगादिसम्बन्धाचच्छि. नधूमाधभावव्यभिचारित्येऽपि न व्यभिचारः । अथोक्तव्यभिचारधारणाय द्रव्यभेदत्यादेः पर्वतभेदादिव्याप्य- तानवच्छेदकत्वे गुणो व्यभिन्नो घटान्यत्वादित्यादौ पर्वतभेषा- देरनुपाधितापत्तिरिति चेन्न । बाधोनीतपक्षेतरत्ववत्ताहशीपाधेर. व्यसददोषस्य तन्मते सत्येन तद्वारणासम्भयात् , उकविशेए- णपक्षेपि तदावश्यकत्वात् । इदमप्र चिन्त्यते । उक्तव्याप्तिस्वीकारे यत्र आन्धनाभावस्तन धूमाघभाष इति ध्यातिन सम्भवति, व्यर्थविशेषणतया यत्र धूमा- यभावाभावस्तपाईन्धनामावाभाव इति व्यक्तिरेकच्याप्तरसम्भवों- त् तथा च यत्र धूमस्तपान्धनमिति व्यापयापि प्रस्थितम्, तनुष- ·अनुमानगादाधर्याम् तिरकोव्याप्तिविरहादिति उपाधिमानोच्छेदस्स्यात् । यदि चं व्या. पफतावच्छेदकं यद्रूपं तदयच्छिन्नाभावत्वेन व्याप्यता न नियमे नि. पश्यते अपि तु तदयच्छिन्नविरोधितावच्छेदकरूपणैव उक्तस्थले •आन्धनाभावव्यापकतावच्छेदकधूमाभावत्वायच्छिन्नामावत्येन यप्रसिद्धिवारकधूमादिविशेषणघटितन व्याप्यताविरहेऽपि धूमा. भावत्वावच्छिन्नविरोधितावच्छेदकधूमवादिना आन्धना. धभावाभावादिष्याप्यतासधिनाक्तनियममता इत्युच्यते तदा ताशनियमस्य प्रमतानुपयोगप्रसन्नः पर्तिभेदत्वाधवच्छिन्नविरो. धितावच्छेदकपर्वतत्वादिनिष्ठत व्यक्तित्तादिना साध्याभावव्या- प्यताग्रहसम्भवन पर्वतभेदत्वादी व्यापकतानवच्छदकत्वसाध- कत्वसिद्धेः पूर्वोक्ताया दुचारधादिनि । ध्यतिरेके व्यायभायात् । पक्षनरत्वव्यतिरेफत्वावच्छिन्ने सा- ध्याभावव्याप्त्यभावग्रहात् । अन्ययेऽपिन तथा । साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्ने पक्षतरत्वव्याप्त्यभावग्रहः । पक्षेतरत्याभावत्व साध्या- भावव्याप्यतानवच्छेदकत्वग्रहेण यक्षतरवत्वे प्यतानवच्छेदकत्वग्रहेण पक्षेतरत्यत्वे साध्याभावव्याप्यतावच्छे- दकस्यावच्छिन्नाभावत्वकान्यत्वेन हेतुना साध्यतावच्छेदकावच्छि- नव्याप्तिनिरूपकतानवच्छेदकत्वलाधनमिति फलितोऽर्थः । साध्या- व्यापकत्वात् । पक्षतरत्यत्वे साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वाग्रहात् । नायमुपाधिः । नोकरूपावच्छिन्न उपाधिताग्रहविषयः । उक्तनिय- मानयधारणस्थले चौपाधिताग्रह इष्ट प्रवेन्याशयः । अहेतुकत्येति । व्यर्थविशेषणतया व्यतिरेकव्याप्यसत्त्वेऽपि अहेतुकत्ये शरीराहे- तुकत्वय्याप्तिसत्त्वेन उक्तनियमे व्यभिचारादित्यर्थः । अभ्युपत्या. छ। एवमेपीति । उक्तनियमसत्त्वेऽपीत्यर्थः । सयोगादाविति । अव्या. प्यवृत्तापित्यर्थः । अतिव्यासितादयस्थ्यादिति । साध्यव्यापक स्वाभावसाधनासम्भवेनेत्यादिः । अव्याप्यवृत्तिनिरूपितायाः केय. लान्वयिनिरूपितायाश्च व्यापकतायास्तदभावव्याप्यव्यतिरेकप्रति: योगित्याव्याप्यत्वेन तदभावानसिध्या च नाशप्रतियोगित्वाभा. येन तदभावलाधनस्य व्याप्तिविरहण साधनामसिधा चासम्भवा. दिति भावः। साध्याभावव्या- । यद्यपि याच्यवादो केवलान्वयित्वनिश्चयदशायां व्यतिरेकित्व- ·। उपाधिप्रकरणम् । ८९३ घटत्वाद्यभावव्याप्यताव- घटितसाधनाव्यापकतया गृह्यपणे पोतरत्वे न वाच्यत्वादिव्या. पकताप्रहसम्भवः केवलान्वयित्वेन लिङ्गन तप व्यतिरेकिणी व्य. भिचारनिश्चयात् , तथापि तंत्र साध्ये पक्षनिष्ठाभाषप्रतियोगित्व. संशयदायां तत्रातिप्रसङ्ग इति बोध्यम् । व्याप्यवृत्तिव्यतिरेक- प्रतियोगितावच्छेदकत्वे सनि यो यः किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नव्यापक- : तावच्छेदकः स यत्किश्चिदभावव्याप्यतावच्छेदकस्वावच्छिन्ना. भावत्वक इति चाप्तिरुपयते तदा नायं दोषः, संयोगादिव्यापंक. तावच्छेदकद्रव्यत्यत्वाद्यच्छिन्नाभावत्वस्य व्यर्थविशेषणतया सं. योगाद्यभावव्याप्यतानवच्छेदकत्वऽपि छदकनया व्याप्यदिशि व्याप्यवृत्तित्वानिवशे क्षतिविरहात् , भ. व्याप्यवृत्तिव्यापकत्वाभावस्यापि व्यतिरकव्याप्त्यभावेन साधन- सम्भवात् , पक्षेतरत्याभावत्वस्य व्यर्थविशेषणनया केनचिदपि निरूपित व्याप्यत्वे ऽवच्छेदकत्वाभावात् , वाच्यत्वायभावघटित- साधनाप्रसिद्धावपि सामान्यतो व्याप्यतावच्छेदकस्वावच्छिन्ना- भावत्वकत्वविरहेण वाच्यत्यादिव्यापकतावच्छेदकत्वाभावसाध. नासम्भवादिति ध्येयम् । पाधोनीतपक्षेतरस्योपाधित्वानभ्युपगमेऽपि न प्रतीकारः, तथा सत्यपि व्यभिचारवारकस्येव व्याप्तिग्रहोपयिकतया प्रसिद्धि धारकस्यापि विशेषणस्य व्याप्यतावच्छेद के ऽवश्यं प्रवेशादुक्तरी. त्या पाधोनीनपक्षेतरे ऽतिव्याप्तेदुर्यारत्वादित्याद मूलं न चेप्टापत्ति. रित्यादिना। • (चि०) वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पक्षेनर उपा- धिरिति चेत् ? अस्तु तथा, तथापि पक्षातिरिक्त साध्यव्यापकताग्रहादुराधेयकत्यम्, तच तत्राप्य- स्ति, अन्यथा पक्षे साध्यसन्देहादनुपाधित्वे उपा. 'धिमात्रमुच्छिद्येत । विपक्षाव्याचर्तकविशेषणशु. न्यत्वं विशेषणम् , तेन वाधोनीतपक्षेतरस्य प. रिग्रहः, नत्र पक्षस्यैव विपक्षत्वात्, न तु पर्व- तेतरवारिति चन्न । न हि वस्तु विपक्षव्या. -- ·- ८९४ अनुमानगादाधर्याम् वर्तकविशेषणशन्यम् , सर्वत्र प्रमेयत्वादेरसत्त्वात् । तत्रोपातेति विशेषणे सिध्धसिद्धियाघात: (दी०) वस्तुगत्येति । तथा च पक्षे साध्यवति तदितरत्वं साध्या- व्यापक तहिते च वाघोनीतत्वादुपाधिरेवेति भावः । यद्विपयत- या ज्ञानस्यानुमितिमतिबन्धकत्वं तदेव प्रकृते उपाधि वाच्यं नान्यदनुपयुक्तत्वात् , तच्चेदुक्तं रूपं तदा तद्वत्तया पक्षेतरस्यापि ग्रहादनुमिनिमात्रोच्छेद इत्यभिप्रायवानाह। अस्त्विति । उपा- धिमात्रमिाते। सत्पतिपक्षोनायकतया दपकत्वमिति मते। इतरथा तु पक्षावृत्तेरुच्छेदो वोध्यः । विपक्षेति । विपक्षव्यावर्तकधर्मा- न्तरावच्छिन्नपक्षेतरत्ववारणाय निषेधदपगर्भता । (गा०) पक्षनरेऽतिव्याप्तिरिति ग्रन्थस्य ज्ञानातिव्याप्तिपरत्वेऽपिव- स्त्यतिव्याप्तिपरत्वाभिमानेन मुल वस्तुगत्यत्यादिशङ्का तन पर्वतो घह्निमान् धूमादित्यादी पक्षेतरस्यालक्ष्यतया नाक्याप्तिरित्यभिप्रा. यप्रकाशमन्तरेण दोषोद्धारो न स्फुटीभवतानि शब्दतो लक्ष्ने बा- धोनीतपक्षनरत्ये धास्तवसाध्यव्यापकत्वघटितलक्षणसत्त्वमार- लागेऽपि एकधिशेपे तादशलक्षणसत्ताकथनादपरे तवयवच्छेद- लाभो व्युत्पात्तसिद्ध इत्यर्थत औत्सर्गिक साहशाभिप्राय प्रकाश यति दीधितिरुत् । तथा चेति । अत्र स्वाभिप्राय प्रकाशयन् उक्तातिव्याप्त समयति मूले अ. स्तु तथेति । तथा । अलक्ष्ये पक्षेतरत्ये वस्तुतस्साध्यव्यापकताघटित लक्षणासत्वम् । पक्षातिरिके । साध्यवत्तया निश्चिते । उपाधिव्यति रेकाग्रहमाणेति शेषः । साध्यापकताप्रदादिति । साध्यसंश. यविषये उपाधिव्यतिरेकग्रहस्य व्यभिचारसरायरूपतया तस्य च व्यापकतामहाविरोधित्वोपगमेन तहदसम्भवादित्यर्थः । उपाधे।। व्यभिचारदेतुकवास्तवोपाधेः । अनुमितिविरोधियम् । तत्रापि । पक्षतरत्वेऽपि। ननु पक्षेतरवस्य साध्यव्यापकताम्रमकाले दुषकत्यापत्ताध. पि बानागर्भस्योकविशेषधर्मस्य पस्त्वतिव्यासिविरहेणेतरभेवा ·उपाधिमकरणम् । - 'नुमोपकत्वरूपलक्षणत्वं दुरपवादमेवेत्याश निराचिकीर्षुः अ. स्वित्यादेर्भावमाविष्कुरुते दीधिनी । यद्विषयतयेति । विपयतया। यमविशिष्टविषयकत्वेन । ज्ञानस्य । उपाधिताशानस्य । अनुमि- तिप्रतिबन्धपत्यम् । तत्प्रतियन्धकज्ञानसम्पादकत्वम् । तदेवोपा. धित्वम् । तान्त्रिकोपाधिव्यवहारविषयतावच्छेदक तपमेव । प्रक ते वाच्यम् । प्रकृतनिरुक्तिविषयः । अन्यत् । इतरभेदानुमायकम् । अनुपयुक्तस्वात् । अजिशासितत्यात । तच्चेदुक्क रूपमिति । उक्तम् । साध्यव्यापकत्वे सतीत्यादिक यदि तदनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानवि- पयतावच्छेदकमित्यर्थः । प्रहात् । प्रायशो प्रहसम्भवात । अनु- मितिमात्रोच्छेदः । स्वार्थस्थले प्रायशः परार्थस्थले सर्वत्रैवानु- मितेरुच्छेदप्रसा मूले साध्यसन्देहात् । साध्यसंशयरूपव्यभिचारशानात् । अनु. पाधित्वे । पक्षसत्यभावप्रतियोगितया गृह्यमाणे उपाधित्वघट- फसाध्यव्यापकत्वामहे । ननु उपाधिमाधमुच्छिद्यत इति मूलमसजनम्, पर्वतो धूमवा. न्यरित्यादौ व्यभिचारोन्नायकाईन्धनाद्युपाधी सन्देहविषयपर्व- तादिरूपपक्षानिश्चितव्यतिरेके साध्यव्यापकताग्रहसम्भवनोपाधि. स्वग्रहानुच्छेदादित्यत माह दीधितौ । उपाधिमात्रमितीति । सत्प्रतिपक्षानायकतयेति । तथा चोपाधिमात्रस्य दूरसोच्छेद इति मूलार्थः । उपाधिव्यवहारयोजदूषकताांजस्य पक्षावृत्तिन्य. नियतस्य तन्मते उक्कोपाधावसत्येन तत्र साध्यव्यापकतामहस- म्भव पि तत्सङ्गतिः, व्यभिचारोमायकतयोपाधेयकत्वेऽप्युपाधि- पदस्य तद्विशेषपरतया तत्सतिरित्याह । इतरथा विति। पक्षावृत्तः । पक्षनिष्ठाभाषप्रतियोगितया गृहामाणमात्रस्य । विपक्षाव्यापकविशंपणशुन्यत्वं विशेषणमिति मूलम् । विपक्षात् । साध्याभावयतः । स्वविशष्यतावच्छेदकार्याउन्नध्याव- तक यत्तदन्यविशेषणशन्यावमुपाधिलक्षणे निवेशनायमित्यर्थः । तथा च पर्वतभेदपर्वतनिष्ठभेदप्रतियोगित्यादौ नातिप्रसङ्गः, तत्र प्रपिष्टस्य भेवप्रतियोगित्वादिरूपविशेष्मे पर्वतननिष्ठभेदादिकप. पिशेषणस्य हृदादिरूपविपक्षात् स्वविशष्यतावच्छेदभदत्वप्रति- पोगिस्यस्याद्यवच्छिन्नाव्यावर्तकरवात, तद्विशेषणानवांच्छन्नस्येव त.

·अनुमानगादाधार " हिशपायांच्छन्नस्यापि भदावादपष्टिमस इदादिरूपविपक्षति स्पादिति भारः विपक्षात्स्वयिोध्यनायन्छदफायरिउन्नव्यायतकत्र्य स्थयिशिएतविशंप्यतापच्छेदफायच्छिनाभावयद्विपक्षकत्यम्, पर्यतादिकाविशेषणधिशिष्टमेदावाद्यबाच्छन्नाभावयचाया बिग सशस् पर्यताविरूपाविशेषणस्य न विपक्षध्यापकता। । अधधर्माप पर्वतावृत्तित्वायनान्यवृत्तिवादिविशेषणविशिष्टर. जयाये पर्यतपक्षकपदधादिसाध्य कोपाधितापत्तिर्दुबारंच, ताशषि शेषणम्य यहित्याचपच्छिने विपक्षव्यायतकत्यात् । न च स्पप्रतियोगिनायच्छेदफस्य यारशपिंशपणघटितावप्रयुकं विशिधामायस्य विषक्षत्तिय ताशयमेय विशेषणस्य विपक्षघ्या. पतंकत्वम्, पर्यावृत्तित्यादिविशेषणयिशिश्वतयभायस्य विपक्ष नित्य च ताशाभायनियोगितापच्छंदकस्य घहित्यादिघटिनय. मेय प्रयोजकं न तु पर्यतासियादिविज्ञपणम्, पढिन्यादिपरित्यागेन तद्विशिष्टस्य विपक्ष सत्यादिति घाव्यम् । प्रयुक्तत्वस्य दुर्वचस्यात् । न च स्थविशेष्यतापच्छदफायच्छिम्माधिकरणीभूतीवपक्षवृत्ति स्वविशिष्टतविशेष्यनायच्दकावच्छिन्नाभावकत्यमेव स्वस्य विपक्ष च्यायतकायम्, पर्वतावृत्तित्वाविविशेष्यतावच्छेदकोहवाधयन्छिः प्राधिकरणत्वस्य विपक्षऽसत्वादारशविशेषणविशिष्टपहियाधव. च्छिन्नाभायम्य विपक्षपत्तित्वेऽपि न तस्य विपक्षव्याघरीफतेति पाध्यम् । घटाद्यन्तग्वति विपक्षे पर्वतीयघटात्यन्ताभावसत्त्वेन पर्यतमेदादातिव्यामेर्वारयितुमशक्यत्वात् । प्रकृतोपाधिप्रविष्टस्प विशेष्यनायच्छेदकस्य विवक्षणे च याहनोपाधिप्रमिटविशेष्यता- चच्छंदक न किञ्चिद्विपक्षवृत्तिनावच्छेदकं द्विशिणाधिकरणवि. पक्षाप्रसिधा नादृशोपाधावव्याप्तिरिति चेन्न । स्वरिशेयतावच्छे. दकतमीवच्छिन्नाधिकरणविपक्षवृत्तिस्वविशिष्टतसमावच्छिन्नाभा. व, यद्यस्त्यं तदन्यविशेषणविशेष्यतावच्छेदकतापनितधर्माटित. स्वेनोपाधितावच्छपकविशिष्टस्य विशेषणीयतया सामञ्जस्यात् । उक्तरीत्या पनादिविशेषणस्य घटत्वावच्छिने विपक्षम्यायतकत्ये. ऽपि भेदत्वाद्यच्छिने ऽतथास्यात् भेदरूपविशेष्यतावच्छेदका पच्छिन्नस्य यावत्तक हदायेव, तदन्यानरूवशेषणविशंप्यता.. पच्छेदकतापन्नभेदस्वादिघटिने पर्वतभेदादी नातिच्यातिः। वहयादि.

·- उपाधिमकरणम् । ८९७ विशिष्टपर्वतभेदाद्यभावस्य विपक्षवृत्तितया भेदत्याद्यवच्छिन्ने पर्व. तादेविशेषणस्य. विपक्षम्यावर्तकत्वं नाशङ्कनीयम् , स्वविशिष्टत. धर्मावच्छिन्नाभाय इत्यनेन, स्वविशिष्टनर्मपातप्रतियोगिताब- च्छेद दकताकाभावस्य वियक्षणीयत्वात् । आईत्यादिविशेषणश्य इ. धनत्यादिरूपविशेष्यतावच्छेदकावच्छिो । विपक्षाव्यावर्तकत्वा भाषात् नादृशविशेषणविशेष्यतावच्छेदकेन्धनत्वादिघटिते आ. म्धनाथुपाधौ लक्षणसमन्ययः । 'न चयं धूमधान्चरित्यादौ धूमवद्भेदाभावस्य अनुपाधिताप्र. सङ्गः, भेदत्वाद्यवच्छिन्नविशेषणतया तद्घटकस्य धूमबदादिविशेष. णस्य भेदत्यादिरूपविशेष्यतावच्छेदकायच्छिन्ने विपक्षाव्यावर्तक- त्वादिति वाच्यम् । विपक्षाव्यावर्तकविशेषणविशेष्यतावच्छेदकता. पन्नधर्मस्य तरविशेषणतानवच्छेदकतया तघटकत्वस्य विय. क्षणीयत्वात्, उक्तोपाधिशरीरे च धूमयामशेष्यतावच्छेदकताप. नभेदत्यादेः तदभावादिविशेषणतावच्छेदफतयैव प्रवेशात् । एवं पर्वतभेदादेस्तद्वयक्तित्वादिना उपाधितावारणाय विपक्षनिष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनाप्युपाधितावच्छेदकं विशेषणीयम् । तार- शविशेषणेन पर्वतभेदत्वाद्यवच्छिन्नस्योपाधिताधारणसम्भपि प- तभेदविशिष्टहदभेदादिवारणाय निरुक्तपिपक्षाच्यापर्धाकविशेषण. शून्यत्वनिवेशनमिति ध्येयम् । एवं सति पक्षभेदस्य विपक्षहदादिभे. दावशिएतद्यक्तित्वेन विपक्षहदादिभेदविशिष्टभवत्वेन घोपाधिताप्र. समः। एतद्विशेषणेऽपि अणवः सफर्तृकाः कार्यवादिन्यादौ अनर्गु. त्यादस्तत्प्रसङ्गवत् , तथापि लक्षणमतिव्यापकमेवेत्यनिममूलसारप- यविषयतया न क्षतिमावहति । '. विपक्षन्यावर्गकविशेषणवत्वस्य विपक्षनिष्ठाभायप्रतियोगिता- पच्छेदकत्वपर्यवसितस्योपाधितावच्छेदकविशेषणत्वं किमुपेक्षित. मित्याशङ्का निराकुरुने दीधिती विपक्ष-यावर्चकधर्मान्तरावच्छिन्ने ति । विपक्षावृत्तिसाध्यादिविशिष्टत्यर्थः । उक्तविशेषणस्य पूर्वविशेषणवान याधोनीतपक्षेतरव्यावर्तकता तथापि तत्सत्यादित्याह मुले तेनेति । तेन । उक्तविशेषणेन । याधी- भीतपक्षेतरस्पेत्पनन्तरमपिः पूरणीयः।परिग्रहः । आक्रमणम्, स्वाधः यीकरणमिति यावत् । तदेतत्स्फुटयति । तति । तम! वाधस्थले। ११३ +- ·अनुमानमादार्याम् पक्षस्यनि । विशेषतया स्मात्स्यभेदव्यावत्तकस्येत्यादिः । पर्वतेतरत्वादेरिति । ययादिलाध्यकस्धले इत्यादिः । परिग्रह इत्य. नुपज्यते । तत्र पक्षस्य साध्यपत्तया विपक्षवाभावादिति भावः । ताविशेषणाभाववस्वमुपाधी विशेषणतयाऽभिमतमित्यभिमाः, *नेन दूषयतिः। न होति । वस्तु फिमपति शपः । तत्रोपाचवि । प्रश्तापाधितावच्छेदकनिविदेत्यथः17 - . (चि०) तथापि च साध्यव्यापकत्वसाधनाव्याप- फत् तत्र स्त' इति तदधावृत्या पक्षे साध्यव्या वृत्तिरतो हेतोयभिचार एव, व्यभिचारे चार- श्यमुपाधिरिति पक्षेतर एव तत्रोपाधिः स्यात् । तावन्मात्रस्यैव दूपकत्वाच व्यर्थ विशेषणम् । अत एवानुमानमानोच्छेदकतया जातित्वान्न पक्षेतर उपाधिरित्यपास्तम् । दूषणसमर्थत्वेन जातित्वा. भावात् । एतेन पक्षेतरच्यावृत्यर्थं प्रकारान्तरमपि निरस्तम्, उपाधित्वाभावेऽपि दपणसमर्थत्वात् । '(दी०) विपक्षाव्यावर्तकविशेपणानवच्छिन्नसाध्यव्याप: कत्वसाधनाव्यापकत्वशालित्वं तद्विवक्षितमित्याशङ्कय पक्षेतरत्व. स्पोपाधित्वमनहीकुर्वतस्तव मते नातिव्याप्तिरभिहिता । वस्तुतो पकताप्रयोजकरूपवतस्तस्यानुपाधित्वाभ्युपगमः तद्वारणाय च विशेपणोपादानं द्वयमपि न युक्तमित्यभिप्रायवानाह । तथा- पीति । लायन्मात्रस्य साध्यव्यतिरेकोमपनसमसाध्यव्याप- कतामात्रस्य । दूपकत्वात् । दोपोन्नयनोपयोगित्वात् । जाति- स्वादिति । त्वदुत्तरस्येत्यादिः । उपाधिस्वाभावेऽपीति । उपा- धित्वानङ्गीकारेऽपीत्यर्थः। (गा०) अभिमाननिराकरणेनोक्तदूषणमुद्धृत्य तथापीत्यादिदोषम- ·अनुमानगादाधर्याम् पक्षलम्पाफे पक्षे साध्यव्यतिरफोनयनयोग्यत्ये साधनाच्यापपत्या. शानुपयोगात् प्रान्तमाप तदंश विशिष्यानुपादाय साध्यव्यापक तामास्येत्युक्तम् । मानपदेगोक्तविशंपणस्यैव व्यभिचाराघुभयनो. पयोगिताध्ययच्छेदः । व्यभिचारोनयने साधनाव्यापकतायाः सम 'तिपक्षोनयने च पक्षावृत्तिताया उपयोगातध्यवच्छेदायोगासाव्य ध्यापकतेत्यनेनान्यतरसहितव्यापकताया विवक्षणीययात् । दूपक स्वादिस्यनेन स्त्रतो दूपकावविरक्षासम्भवात् । तदर्थमाह । दोपानय- नेति । व्यभिचारसत्प्रतिपक्षान्यतरोन्नयनेत्यर्थ । व्यभिचारस्योन्नयन तदनुमितिः, सत्प्रतिपक्षोनयन च साध्यानुमितिप्रतिरोधप्रयोजक साम्यव्यापकाभाचवत्ताशानसम्पादनम् । मूले अनुमानमात्रोच्छेदकतयेति । सर्वनेवानुमाने पक्षेतरस्यो- पाधितयोडावनसम्भवात् पक्षतरत्वव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारा. नुमानमपि न सम्भवतीति दूषणसमर्थत्वेनेत्यर्थ । अनुमानपदं परायानुमानपरम्, स्वानुमाने सर्वत्र पक्षेतरत्वे साध्यध्यापकता. प्राइकप्तामग्न्या नियतत्वाभावेन अनुमानमात्रोच्छेदासम्भवात् । दूपणासमर्थमुत्तरं जातिरिति जातिलक्षणादुत्तरस्यैव जातिय न तु पक्षेतरोपाधेरिति भूलासङ्गतेारणाय पूरयत्ति दीधिती । त्वदुत्तरस्येति । मुले न पक्षतर उपाधिरिति । जात्युत्तरकत्वस्यालक्ष्यताप्रयो- अकत्यादिति शेपः । तथा च तद्यावर्चनाय विशेषणदानमुचितमे. घेति भावः । अत एवेत्यनेनोक्तमुपाधिताहेतु विवृणोति । दूषणसम- धत्येनेति । उक्त युस्था व्यभिधाराद्यननुमापकावेऽपि पक्षे साध्यव्या. पकाभावशानसम्पादनेन साध्यानुमितिप्रतिरोधसमर्थत्वेनेत्यर्थः । प्रकारान्तरम् । विशेषणान्तरनिवेशनम् । तश धाधोनीतपक्षतर. भिन्नत्वम् । । पक्षेतरस्य लक्ष्यताध्ययस्थापनदशायां उपाधियामावेऽपीति कथनासङ्गतेस्तदर्थमाह दीधितौ । उपाधित्यानङ्गीकारेपति। भवते. त्यादि (चि.) अधोपाधिरस्वव्यतिरेकैण सत्प्रतिपक्षो- स्थापकतया दूपणम् ? पक्षेतरत्यन्यतिरेकश्च न सा- ·उपाधिप्रकरणम् । १९०१ भ्याभावसाधकोऽसाधारणत्वात्, न तु व्यभिचासे नापकतया दूपणम् । यथा हि साध्यव्यापकोपा व्याप्यतया हेतोस्सांध्याव्याप्यत्वं तथा साध्यव्या प्यहेत्वव्यापकतयोपाधेर्न साध्यव्यापकत्वमपि सि. येत्, व्याप्तिग्राहात्योभयत्रापि साम्येन विनिगम. कविरहात् । तस्माद्यया साध्यव्याप्येन हेतुना साध्यं साधनीयं तथा साध्यव्यापकोपाधिव्यावृत्या साध्या- वोऽपि साधनीयो व्याप्तिग्रहतौल्यादिति दूपकता. थीजं सोऽयं सत्प्रतिपक्ष एवेति । मैवम् । एवं हि. सत्प्रतिपक्ष उपाध्युद्भावनं न स्यात्, सत्प्रतिपक्षान्त. रवत् । किश एवं याधानीतोऽपि पचेतरो नोपाधि. स्स्थान, व्यतिरेके ऽसाधारण्यात् । (दी०) दूप तावनिसचे तस्योपाधित्वं पकतानिं च न व्य- भिचारादेरुन्नायकत्वमपि तु सत्प्रतिपक्षस्य तच तन नास्तीत्यतो न स उपाधिरिति शङ्कते अथेति । व्यभिचारोनायकतया व्यभि- चारागुन्नायकतया । अव्याप्यतया। अव्याप्यत्वादिना । अव्या- प्यत्वम्। अन्याप्यत्वादि। सत्यतिपक्षान्तरवदिति। व्याप्तिपक्षधर्मः तापपलसान केनापि यहूनां प्रतिरोधसम्भवात, रहुत्वस्या- बलत्वात् । यत्तु ममाणतत्वोधादी बहुत्वमपि बलमुक्तम् , तन्न सत्मतिपक्षतायां फिन्त्वेकनागभद्रासने । बहुपु तत्क- सपनागौरवं एकर च लायमिति तोत्थापतयेति नोपाल समतिपक्षोत्यापकतया तर पणत्वमम्भव इति भावः । एवम् । सत्मतिपक्षानायकतया दुपफत्ते । (गा०) पभिचारापुमायकत्यस्य दृशकतापोजत्यनिराफरणेन सत्यनिपक्षोनायकत्यस्य व्याय व्ययस्थाप्य तस्य पक्षेवरस्ये ऽस.

·अनुमानगादाधर्याम् चकथनं विशेषणान्तरौचित्यप्रयोजकतदलक्ष्यतानिर्वाहकतया प्रकते • ' उपयोजयितुं मधेत्यादिमूलनात्पर्य सोपेण प्रदर्शयति । दूपकता योजसरचे इति । न व्यभिचारादेकनायकत्वमिति । येन पक्षेतर व्यभिचारादिना साधने असाधारण्यादिदोपविरहेण सोऽपि लक्ष्य. स्यादिति शेषः । मादिना अव्यभिचारविशिष्टसाध्यसामानाधिक- रण्यरूपमा यभावपरिग्रहः । तदुनायकताया दूपकतावीजत्येऽपि पक्षेतरालक्ष्यत्वानिर्वाहात् । उन्नायकत्वम् । अनुमापकव्यभिचारादि. प्रतियोगित्यम् । सत्प्रतिक्षस्यति । साध्यानुमितिप्रतिरोधस्येत्यर्थः । अमानुपज्यमानस्य उन्नायकत्वमित्यस्य प्रयोजकव्यतिरेकप्रतियो. गित्वमर्थः । स्वव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षास्थापतयेति मूलस्थापि प्रतिरोधप्रयोजकस्वयतिरेकतयेस्वार्थः । तच्च । सत्प्रतिपक्षोत्था- पकत्वं च । तत्र । पक्षतरे । न स उपाधिरित्युपलक्षणम्, व्यतिरेके ऽसाधारण्याभावनिर्वाहकाधिपक्षाव्यावर्तकविशेषणशून्यत्वविनिर्मु. कसाध्यव्यापकन्यस्य न दोपानयनोपयोगित्यमित्यपि बोध्यम्, तेन तावन्मायस्थेत्यादिदृपणोधारा । अव्याप्यत्योनायकताया अप्रतिक्षेपे न्यूनता स्यादिति तत्सवाहकादिपदमन्तव्य व्याच । व्यभिचा. रेति । व्यभिचारोन्नायकतया अदूपणत्वस्यापि प्रकृतत्वात्तव्यव- स्थापनेन न्यूनतां परिहर्तुं साध्यव्यापकोपाभ्यव्याप्यतयेत्यादी व्यभिचारपरिणाहकमादिपदमन्तर्भावयति अन्याप्यतयेत्यादिना । साध्याव्याप्यत्वमिति मूले सेघदुमईतीति शेषः । व्यातिग्राहक- । व्यभिचारनिश्चयविरहसहरुतसहचारदर्शनस्य । उभयत्र । सा- भ्योपाभ्योतुसाध्ययोश्च । चिनिगमकपिरहादिति । तथा च हेतो साध्यस्य व्यभिचारादिसाधनाय परोद्भावितोपाधौ घादिनोक्तहेतुना साध्यव्यापकत्ये साधयितुमारब्धे व्यभिचाराद्यनुमापकव्याप्टेरनि- श्चयात् न व्यभिचारानुमाननिहाति भावः। व्याप्तिग्रहविरोधिव्य. भिचारधानस्य गृहीतायां व्याप्ती अनुपयोगाद्याप्तावगृहीतायां यत्रो. पाधौ साध्यव्यापकताप्रहस्तत्रैव व्यभिचारोभायकतयोपाधेदर्षक स्वातीकारात् स्वार्थस्थले व्यभिचारोशायकत्व सम्भवतीति परा- थानुमानाभिप्रायकतया दर्शितम् । अत एवाने साधनीयमित्यायुः ति साधु सनन्छते । साधनीयम् । वादिना साधनीयम् । व्याप्ति- प्रइति न्यातिमहसामग्रीत्यर्थः। सोऽयम् प्रकार सत्प्रतिपक्ष पव। । - ·उपाधिप्रकरणम् । - प्रतिरोधसम्पादनरूप एव । तथा च पक्षेतरव्यतिरेको ऽसाधारण्य. दोषदुष्टतया निग्रहभयेन परणोद्भावयितु न शक्यत इति तेन न प्र. तिरोधसम्भव इति नासायुपाधिरिति भावः । एवं होति । सत्प्रति. पक्षोनायकत्वस्यैव दूपकतायोजत्वे इत्यर्थः । उपाध्युद्भावनम् न स्यात् । नोपयुज्येत । तत्साधनीयस्य साध्याभावाभावरूपसाध्यस्य साधनाय प्रयुक्तात् प्रथमहेतोरेय प्रतिहेतोविरुद्धत्वादिति भावः । सत्प्रतिपक्षान्तरपदिति । प्रतिहेतुदूषणाय प्रातसाध्यसाधकहे- त्वन्तरस्य यथा धाविना मोद्भावन पूर्वोपन्यस्तहेतुनेव तत्कार्यप्रति रोधादित्यर्थः। ननु पूर्वोपन्यस्तहेतोर्हेत्वन्तरसाहित्यरूपाधिकवलनानिहाय उपाधेः सत्प्रतिपक्षान्तरस्य च उद्गावनं युज्यत एवेत्यत आह दी. धितौ । व्याप्तिपक्षधर्मतारूपयलेति । एकेनापि हेतुना बहूनां हेतूनां कार्यस्य प्रतिरोधसम्भवात प्राचीन ग्रन्थे हेतुबहत्वस्य बलत्वोक्तिवि- रोध परिहरति । यत्त्विति । वहुत्वमपि बलमिति यदुक्तमित्यन्धयः । उक्तमिति । उपायरुदुक्तमित्यर्थः। सत्मतिपक्षतायामिति । विरो. धितयेति शेषः । एकनाङ्गभङ्गमस इति । एफसाध्यसाधकहेतु. विपयफव्याप्तिपक्षधर्मताशानाप्रामाण्यस्य अनयोरेकतरं वाध्य. मित्याधनुमानेन सामान्यतस्साधन इत्यर्थः । इति तर्कोत्थापफतये. ति । विशेपपर्यवसानसम्पादकताशप्रतिसन्धानसम्पादकतयेत्य-. र्थः । यहुत्व यलमुक्मित्यनुपज्यते । न चैवं तारशतकवितारार्थमेव सत्प्रतिपक्षे उपाधेः प्रतिपक्षा. न्तरस्य चौद्भावनमुपयुज्यतामिति वाच्यम् । तावतापि अनयोः फस्य पाध्यता कल्प्यतामित्याकालामन्तरेणाप्युपाधेः प्रतिहेतौ ता- त्रिसदायनस्यानुपपत्तेः । फिशेत्यनन्तरमेवमिति मूलं गृहन् व्याचटे । एवमिति । (चि०) ननु याधे नोपाधिनियमः, धूमेन हदे वहि- साधने तदभावात,न तु हेतुमति पक्षे याधे पर्वतरांगा- धिनियमः, प्रत्यक्ष बद्दी कृतकत्वेनानुष्णत्वे साध्धेऽते- जस्त्यादेरुपाधित्वसम्भवदिति चन्न । तेजोमात्रपक्षत्वे ऽतेजस्त्यं पिना'ऽन्पस्पोपाघेरभाषात् । .

·+- *९०४ अनुमानगादायर्याम् ..(दी०) वास्यानिश्चपे ऽसाधारण्यान्निश्चये च वैया- न्मायूत्सोऽपाधिरियमिप्रायेण शङ्कने । नन्विति । हेतुमतीति । न चासङ्कीर्णवाधस्थले व्यभिचारः, म तियोगिव्याधिकरणसाध्याभावस्यैव प्रत वायत्वात् तंदन. भ्युपगमाहा । अजस्त्व विनेति । तत्समशीलं बिना शुद्धसा. ध्यध्यापकस्योपाधेरभायादित्यर्थः । तेन भास्वररूपशून्यत्वा. दे रूपबचावन्छिन्नसाध्यापकगुरुत्वादेश्च सत्वेऽप्यदोषः । ( गा०) ननु नोपाधिः स्यादित्यत्र हेतुतया उक्त व्यतिरेके सा. धारण्यादित्यसहनम, बहावनुष्णत्ववाधावतारे तस्य विपक्षतया वहीतरस्यव्यतिरेकस्य विपक्षव्यावृत्तत्वाभावादित्यतो वाधानय. तारदशाभिप्रायफतया नरसमयितुं पूरयति । याघस्येति । न्यूनताभनाय बाधावतारस्थल उपादीतरत्यस्योपाधितया दूर्व- करवं पूणन निराकुरुते । निश्चये चेति । बाधस्येत्यनुपज्यते । वैय- च्याविति । साध्यामावस्यानिधिततया तासाधकोपाधनिष्फल- वादित्यर्थः। नन्धित्यादिमूले याधे उपाधिनियमखण्डनस्य बाधोनीतपक्ष ठरस्यानुपाधितापत्तिरूपदूषणसमाधानतामुपपादयति । मा भू सोऽप्युपाधिरिति । तस्यानुगाधित्वामिष्टमेवेति न तदापत्तिस म्भव इत्यर्थः । एवं च नापाधिानयम इति मूलस्य येन तनियम रक्षाये वहीतरत्वादेरुपाधित्वमावश्यक स्यादति शेपः । मूले हतुमति पक्षे वाध इति । याधितसाध्यकपक्षवृत्तिहेता- वित्यर्थः । पतरेति नियमे नान्तभीचनीयम् । पक्षतावच्छेदकाप. छिनमैदानात्मकातेजस्वादिरूपोपाधिमादाय नियमस्य अप निर्धाधत्वात्। बाघहेत्वाभासशालिनि पक्षवृत्तिहंती सोपाधिवनियम इति मूलाभिप्रायेण शङ्कने दोधेिती । न चेति । व्यभिचारेणासिया चा- सङ्कीर्णो यत्र याधहत्यामास: पक्षतावच्छेदकावच्छेदन साभ्यास सिविरोधी तयवच्छेदेन साध्याभावयत्वरूपः तादृशे गन्धप्रागभा. पादिपिशिएघटादिपक्षकगन्धादिसायकधिवात्वाविहतावियः।

·उपाधिप्रकरणम् । व्यभिचार इति । ताशहेतोस्साध्यव्याप्यतयाः उपाधेळभिवाद नायकतया दूपकतामभ्युपगच्छत उक्तनियमवादिनो मते खाधना व्यापकत्वस्योपाधिलक्षणे वश्यं - प्रवशात्तादृशलक्षणाक्रान्तस्य उपाधेस्तनासम्भवादिति भावः । प्रकृते पाधत्वादिति । साधपदेन प्रकृते विवक्षपादित्यर्थः । तथा च ताशसाध्याभाववत्पक्षवृत्ति हेतोस्सापाधित्वनियम इति मूलार्थः । उक्तस्थले च पक्षे न तार- शसाध्याभाव इति न व्यभिचार इति भावः । सर्वत्र पक्षतावच्छे. । दकसामानाधिकरण्यनयानुमितिस्साध्यमपगाहते इतरयाघला- धनवानवलादपि न' व्यापकतानवच्छेद करूपण' साध्यभानमिति प्राचीनमते ऽसिद्धिव्यभिचारान्यतरासकीर्णवाधस्थलमेघ • नास्ति, तथा च तन्मते हेत्वाभासमन्थे निर्वक्ष्यमाणाधरेत्वाभासविभाज कधर्मपुरस्कारेण याधोपपादनऽपि न व्यभिचारः, गन्धादिमनि- छगन्धप्रागभाषादिरूपपक्षतायच्छेदकायच्छिश्नगन्धाधभावस्यानुमि. त्यधिरोधितया यात्वविरहादित्याशयेनाह । तदनभ्युपगमावति । असङ्कीर्णवाघस्यैवोक्तनियमवादिनाउनभ्युपगमावत्यर्थः । । ननु तेजस्त्वावच्छिन्नपक्षकानुष्णत्वावच्छिन्नसाध्यस्थले ऽसे. अस्त्वरूपपक्षतरत्व घिना भन्योपाधेरभावादुकनियमानुरोधेम त. स्योपाधित्वमावश्यकम् , ' सत्प्रतिपक्षनायकत्वस्य दूयकतार्याज- स्वमते च वयतिरेफस्यासाधारणतया तस्य दूपत्यासम्भप इति मूलोक्तं न साच्छते अतेजस्वभिन्नरपाणि शुयसाध्यव्यापकमा स्वररूपशून्यत्वावरवच्छिश्वसाध्यव्यापकगुरुत्यादधोपाधेस्सम्भवा. दित्यतो. ऽतेजस्त्यं विनेत्यादि व्याचष्टे । अतेजस्त्वमिति ।-त. त्समलिमिति । असाधारणव्यतिरेकप्रतियोगित्येन तनुल्यमि- त्यर्थः । तथा चासाधारण्यव्यतिरेकप्रतियोगिनः. उपाध्यन्तरस्य सत्वपि पक्षेतरत्वव्यतिरेफस्य तपतिरेकस्य असाधारणत्यन सत्प्रतिपक्षानुमायकत्वात्, सत्प्रतिपक्षोनायकत्यस्योपाधिपकता. वीजयमते उक्तनियमस्य पक्षेत्तरत्वेनेव तारशोपाधिनापि न निर्या. हः पक्षेतरस्येव तस्यापि तन्मतेः उपाधित्वासम्भवाविति मूला- मिप्राय: । शुद्धसाध्यव्यापकस्यति । तथा . चावच्छिन्नसाध्य व्यापकोपाधिसत्येपि उक्तलक्षणस्य शुद्धसाम्यव्यापकताघटितत्वे. म तल्लक्षणकर्टमते...तस्याप्यनुपाधिरयेन तमादायापि नोकनियम- . - -- ·जस्यामावस्य उष्णत्यस्य अनुमानगादाथर्याम् नियां शनि मूलारा भोप इति । ते जन्त्यं विनान्यस्योपा धेयादित्युपतासमतिः । (दी०)न चैतव्यतिरेको नासाधारणः, पसे साध्यस्यासिद्धी सपक्षामाद, सिद्धौ च तत्रैव मपले वर्तमानत्वादिति वाच्य- म् । पक्षमासिरसाधारण इसभिमायात् । जलादायुष्णत्वभ्र- मदशाया तथात्वमित्यपरं । ग्रीमामणि तेजस्वाग्रहदशायाम- प्रतीतसाध्यतदमावसहचाररूपत्वमसाधारण्पमित्सन्ये । (गा०) एतापतिरेक इति । तेस्यायधिनपक्षे. अनु. साधने पक्षमाप्रवतिरप्यतेजस्व ग्यतिरेक प्रत्यर्थः । पक्ष साभ्यस्यासियापिति । राजसि अनुष्ण. त्यानियवशायामित्यर्थः । सपक्षाभाषाविति । स्थमिकतदानी বনরাবিশ্ববাঘষায়িত্ব সায়েম্বনা तत्वदलासत्यादित्यर्थ: । सिद्धी च 1. पक्ष साध्यस्य सिद्धिवशा- यां च तव । पक्ष एव । सपक्ष । स्वस्पिनिधीयमानसाध्यवति । पत्तमानस्यात्। वर्तमानत्वेन तथावृत्तत्वाभाधात् ।पक्षमाप्रवृचिरिति । पक्षर सन्दिग्धसाध्यकत्यम, तथा च चित्तेजसि तदानी उष्ण- त्यानिश्चयेऽपि कालान्तरोणोष्णत्वग्रहजन्यसंस्कारमूलककोटिस्म- त्या यदा तेजोमात्र तत्संशयः तदा तेजस्वव्यतिरेकस्य साध्य. संशयविषयमावृतित्वात् साध्यसहचारमात्रग्रहविरोधितारशा- साधारण्यरूपदोपेण ताशव्यतिरेकस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वास- म्भव इति भावः । अथ वा अनुमितिविशेष्य एव पक्षा, पक्षे साध्यनिश्चयदशायां तन्माप्रवृत्तियस्य सहचारप्रहाविरोधिवेऽपि तदा घाधादव पक्ष विपरीतसाध्यसिद्धः सत्प्रतिपक्षस्याकिञ्चित्करतया नोपाधदूंपकत्व मिति भाषः। अलादावुष्णत्वनमदशायामिति । तथात्वम् । अस्य व्यतिरेफस्य हेतोरसाधारण्यम् । तच्छरीरे धर्मिणि धास्तवसाध्य. पत्यानिशादिति शेषः । तथा च तदानीमेव साम्रतिपक्षाननुमाप. कत्येन तत्प्रतियोगिनो नोपाधिस्यसम्भव इति मूलाशय: । प्राधमो. मणीति । उष्णतया निधीयमान इति शेष तेजस्वठ्यक्षकभास्व. १ ·उपाधिमकरणम् । ररूपप्रहामायलाभापानुभूतरूपवरोजोनुसरणम् । तत्र तेजस्स्याग्रह- दशायामपि वास्तवतद्यावृत्तत्वघटितासाधाण्यायोगादाह । अप्रती. तेति । उष्णत्वामहेऽपि साध्यतदभावसहचरिततया ऽप्रतीयमान- त्वरूपासाधारण्यं यद्यपि निर्वहति, तथापि तदानी साध्याप्रसिद्ध्येय सत्यतिपक्षासम्भवादसाधारण्यमकिञ्चित्करं स्थादित्युग्णयमहानु- सरणम् । अथ वा अप्रतीतसाध्यतभावसहचारत्वमित्यस्य साध्यादि- मचया निधीयमाने धर्मिणि अप्रतीयमानत्वमित्येवार्थः, तथा चासाधारण्यसम्पादक एवोणत्यनिश्चयः, अपरेषामन्येपांच मते दशाविशेष साधारण्येऽपि अन्यदा सरप्रतिपक्षोन्नायकत्वेन मतेज. स्वादेरुपाधिसम्भवेन तदानीन्तनोपाधित्वमादायैप च उक्त नियमनिचाहादसाधारण्यदशायां तस्यादोपत्वं न क्षतिरित्यस्वर- सोजमाहुः। न च पक्षमाप्रवृतित्यस्यासाधारणत्वेऽपि पक्षत्वं यदि सन्दिग्धः साभ्यफत्यं तदाप्यनित्यमिति तुल्पोऽनुयोगः यदि चानुमितिविशे- यवमानं तचदा विपक्षकदेशे साभ्यनिधयदशायां साध्यसहचार- प्राइसम्भवेन व्याप्तिप्रहसम्भयात् पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनातेजस्था- विशानादुकसाध्ययस्यनिधयाप्रतियध्याया एकदेशे साध्यानुमितेः प्रतिरोवादुपाधेापत्यमक्षतमेवेति व्यतिरेक साधारण्यमकिधिः करमेति पाच्यम् । पक्षताघवकायच्छेदेन यत्रानुष्ण यसिद्धि द्देश्या तत्रानुमितिपिशेष्यपक्षमाप्रवृत्तवपाधिपतिरेफहेतोः पक्षक- देशे उष्णत्यनिश्चयवशायर्या उष्णस्यव्याप्तिप्रहसम्भषेऽपि यानिधय. वलादेव उदेश्यानुमितेरसम्भयेन तद्विपरीतस्प्रयोज्ययारशानुमि- तिपिरोधियाधरूपशेषवान् यः पक्षधर्मो इंतुः स उपाधिशानानधी. नशेपसानाप्रपोज्यतारशानुमित्यनुत्पादनयोजकोपाधिमानित्तारश. नियमनि हान्मूलमन्तः। (चि०) फिश पर्वतावयवृत्त्यन्यत्वं पर्वतेतरद्रव्य- • स्वं हृदपर्वतसंयोगानाधारत्वं छदपर्वतान्यत्यादिकमु. पाधिः स्यादेव, व्यतिरेकेऽसाधारण्याभावात, व्यति. रेकिणा सत्प्रतिपक्षसम्भवाच । न चासाधारण्यम्, तस्यापि सत्मतिपक्षोत्थापकतया दोपत्यान, तस्मा. , ·अनुमानगादातर्याम् दुभयोरपि व्याप्तिग्राहकमाम्पे विरोधान्न व्याप्ति- निश्चयः, किन्तुभयत्र व्यभिचारसंशयः । तथा च व्यभिचारसंशयाधापकत्वेनोपाधेर्दूषसत्यम् ,तच पक्ष. तरेऽप्यस्ति । तदुक्तं उपाधेरेव व्यभिचारशति । (दी०) अमाधारणे हि साध्यसहचारग्रहप्रतिवन्धेन व्याप्तिप्र. हमतिवन्धः, व्यतिरेकव्याप्त्यादरे तु.साध्यतदभावयोरपि तदर विशेपासमतिपक्षो दूपकताबीजम् । न चेहाद्यः, व्यतिरेकित्वा- व, न द्वितीयः समतिपक्षे तदनाकाशात् , अतः पक्षेतरोऽपि सत्प्रतिपक्षोनायफतयोपाधिरेनेत्याह । व्यतिरेकिणेत्यादिना । नन्ववं मागुक्तरीत्या व्यभिचाराद्युम्नायकत्वस्य 'सत्मविपक्षे- नुद्भावनीयतापश्या च सत्पतिपक्षोनायकत्वस्य दूपकताया- गचीजत्वे उपाधिषणमेव ने , स्यात् वीजाभावादत आह ।। सस्मादिति । तदुक्तमुपान्यभिचारशकैरेति । (गा०) सत्प्रतिपक्षोत्थापफताया दूपताजत्व स्वीकृत्यापि पक्षे- तरत्वसमशीलानामन्येपामुषाधित्वमुपपादयति मूल किञ्चेति । व्य. तिरेके असाधारपयाभावादिति । पर्वतावरवरूपादो गुणादी हदे च सपक्षे उक्तधर्माणां व्यतिरेकरूपस्य साध्याभावलाधकदेतोर्वर्तमा नत्यादिति भावः । पर्वतेतरस्वस्यापि सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वमुपपा- दयति । व्यतिरेकिणेति । व्यतिरेकिहतुरूपेण पर्वतेतरत्याभावेन साध्याभायसाधनसम्भवावित्यर्थः । }व्यतिरेकितया साप्रतिपक्षोन्नायकत्वमायोक्ती व्यतिरेकित्वस्या- साधारण्यदूपकतानिधारकत्वलाभात्तच्छवानुदयेन न चासाधार- प्रयमित्यनिमग्रन्धानुत्धितिरतोऽसाधारण्यस्य इधकतावीजय व्यतिरेफितया तदेकतरोद्वारे प्यपरतच्छङ्कया न चेत्यादिप्रन्यो- स्थितिरिति दर्शयति दोधितौ असाधारणे हीति । शब्दादी नित्य- स्वादिसाध्यकशब्दत्वादिदेतापित्यर्थ । साध्यसहचारग्रहप्रतियन्धे- नेति । सपक्षव्यावृत्तरित्यादि । व्यातिप्रहप्रतिवन्धः । मन्वयव्याति- - ·पाधिप्रकरणम् । " प्रहप्रतिवन्धः । दूपानाबीजनित्यग्रिमेणान्वयः । व्यतिरेकव्याप्त्या- दरे विति । तारादूषणोद्धारायेत्यादिः। साध्यतदभाव योरपि तय- विशेषादिति। हेतुन्यतिरके साध्याभाषस्येव साध्यस्यापि व्यापफ- ताप्राहकतत्लहवारज्ञानघाटतसामनधास्सत्तादित्यर्धः। सत्प्रतिपक्षः। स्वनेच स्वसाध्यानुमितिप्रतिरोधः । इह प्रतिरोधायोपन्यस्तस्यो. पाधयतिरके हेतौ अन्वयव्यायग्रहरूप आधो दोपो नेत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षे तदनवकाशादिति । प्रतिरोधे प्रतिरोधरूपदोपानवका- शादित्यर्थः । परेण प्रतिरुद्ध कार्यस्यापि परकार्यप्रतिरोधकत्यात् अन्यथा वाशुपन्यस्तहतुना प्रतिरुद्धत्यादेव प्रतिराधफत्यानुपपत्ति रिति भावः । व्यतिरेकिणेत्यादिनेति । दोप्रत्वोदित्यन्तेनेति शेपः । एवं च व्यतिरंकित्यादर अन्वयव्याप्तिग्रहप्रतिवन्धरूपवीजासम्भव पि अन्यदेव,किमपि दृपकताबीजं स्थास्यतीति नाशवयम् उक्तवी- जशून्यस्य असाधारण्यस्यापि सत्प्रतिपक्षोत्थापकतामात्रेण दोष. त्यात् तादृशदोपस्य च सत्प्रतिपक्षे ऽनकाशादिति न चेत्यादिमू- लार्थ इति भावः। पक्षतरस्य सत्प्रतिपक्षानुमायफताव्यवस्थापनन तस्य दूपकतावोजत्वमुपगम्य पक्षेतरस्य अलक्ष्यायमुपपादयतः सि- शान्तिनो निराशतवनस्तस्मादित्यादिना व्यभिचारसंशयाधायक तया तस्य लक्ष्यताव्यवस्थापनमाकाहाविरहेण नावतरितुमतीति तटस्थस्योपाधेरदूषणत्यशकायां व्यभिचारसशायकतया तहोपत्व. व्यवस्थापनमघतार्य तादृशदूपकतायीजस्य पक्षेतरे सत्यकथनं सार- मयति नन्वमिति । प्रागुक्तरीत्येति । न तु व्यभिचारोनायकतये- त्यादिसिज्ञान्तिप्रदर्शितदोपणेत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षे ऽनुगावनीयताप. पा । पूर्वपक्षियर्शितया । मूले उमयोरपि व्याप्तिमाकसाम्य इति । साध्यसाधनयोरुपाधिसाध्यनिरूपितव्याप्तिप्राहसामप्रयाविशेषणे- त्याविरोधाविति । पदयादी प्रााया धूमादिव्याप्त्या आन्धनावी च वहयाद्यक्ष्यापकत्यमाहफसामग्रीसहितया आईन्धनादी धूमादि. व्यापकताग्राहकसामग्रीमाहास्य धूमादिव्यापकाव्याप्यत्यस्य विरो. धादित्यर्थः । न व्याप्तिनिशय इति । एकयापि सामप्रति योध्यम् । उभयन व्यभिचारसंशयः । साध्ये उपाधः साधने च सायस्य व्य. भिचारसशय एय। व्यभिचारसशयाधायकत्येनेति । स्पधार्मिकोपा, धित्यमाहफसामग्रीसयलनाधीनसाधनधर्मिकव्यभिचारसंशयप्रयो- ·अनुमानगादाधर्याम् জন্ধন। ननु उपाधेिरेय व्यभिचारशदेति मूलमसङ्गनम, सहचारादिक- पसाधारणधर्मदर्शनादितोऽपि व्यभिचारसंशयनोपाधिभिन्न तहा च्छेदत्ययाघ्रात्, मत पयकार व्यत्यस्यति दीधिती उपाधेरिति । ईशैवफारेण चानुमितिपिरोधिकार्यान्तरे व्यभिचारनिश्चयावी उपाध्यधीनत्यव्यवच्छेदः। (चि०) भवतु योक्तन्यायन सफलानुमानभद्ग- भियापक्षेनरोऽनुपाधिः, तथापि लक्षणमतिव्यापकम् । नापि साध्यसमव्यासस्वे सति साधनाव्यापकत्वमु. पाधित्वम् , दूपकतापीजस्य व्यभिचारोन्नयनस्य सत्य- तिपक्षस्य वा साम्पेन विपमव्याप्तस्याप्युपाधित्वात् । तधा दूपकतार्या साध्यपाप्यत्वस्पाप्रयोजकत्वाच । (दी०) भवतुवा पक्षतरो नोपाधिः,उपादीयताञ्च तद्वयात्तये विपक्षाव्यावर्तकेत्यादिकं विशेषणम् , तथापि लक्षणमतिव्योप- कमेव । अणवो जन्याणयो वा सकतका कार्यवादित्यादाव- नणुत्वादौ । ननु व्यभिचाराघुनायकतापात्रेणोपाधित्वे व्या. पफन्पभिचारित्वादापतिप्रसङ्ग इत्यत आह । तथेति । तथा । तेन रूपेण । सव्यभिचारेण स्तव्यतिरेकेण वा । दूपकतायाम् । व्यभिचारस्य सत्यविपक्षस्य वोनायकतायाम्, अतिप्रसङ्गमञ्जि- काय साध्यव्याप्यत्वस्य व्यर्थत्वात् । ( गा० ) भवतु येत्यादिना पक्षेतरस्यालक्ष्पत्यमभ्युपेत्य तत्रा- तिध्यातिप्रसअनमसङ्गतम्, अलक्ष्यधे उक्तविपक्षाव्यावर्तकायिशे. पपाशून्यत्वनातिव्याप्तारितत्यास्, अत उक्तविशेषणेऽपि पक्षे. तरविशेपे ऽतिध्यातिरित्यर्थकतां पूरणन प्रकाशति भवतु वेत्या. विना। अणवस्सकनुंकाः कार्यत्वादित्यादी अनणुत्वादिरूपपक्षतर- विशेषणस्याणोः परमाणुरूपविपक्षव्यावर्तकत्वेऽपि पक्षतावच्छेदका. नाकान्तविपक्षाव्यातकतानिघशनातिव्याप्तिरतो जयाणवो घेति । अनणुत्वादाविति । ।

·उपाधिप्रकरणम् । न च अणुत्वेन भेदविशेषणयोः परमाणुध्यणुकयोः परमाणुरूपवि. शेषणस्य परमाणुरूपविपक्षव्यावर्तकत्वेऽपि ध्यणुफरूपविशेषणस्य न तथेति नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । अणुत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन प्रणुफविशेषितस्यापि भेदस्य भेदाधि करणपरमाण्यवृत्तितया झणुकस्यापि परमाणुरूपविपक्षव्यावर्त. फत्वात् । यद्यपि पर्वतो धुमवान् पर्वतो वह्निमानित्यादावपि पर्वतेतरवादी अतिव्याप्तिस्सम्भवति, पर्वतादिरूपविशेषणस्य निर्वह्निपर्वताविरूप विपक्षब्यावर्नफत्वास, तथापि पर्वतादिविशेपे वहयाद्यभावनिश्चये पर्वतादिविशेषणस्य विपक्षव्यावर्तकत्वं दुग्रहम, तत्र च पयायभाव. निश्चयो न सार्वत्रिका,उकस्थले च गजन्याणौ कर्तृजन्यत्वरूपसक- तूंकत्वशङ्काया असम्भवेन तत्र तदभायानिधयस्य परार्थस्थले प्रति. पादिना सम्पादनसम्भधेन अनणुत्वस्यापाधित्वनिश्चयः सर्वत्र सम्भ- धतीतीश्वरसाधकतादृशानुमानस्यवोच्छेच इति विशेषात् उक्तस्थ- लानुधावनम् । व्यभिचाराघुनायकराविशेषणोक्तविषमव्याप्यस्यो- पाधित्वे तथा दूपकतायामित्यादिना व्यभिचारापुनायकत्वे साध्य. व्याप्यत्वस्याप्रयोजकताया हेतुत्वेनाभिधाने प्रयोजकत्याचेति चका. रासङ्गतिः, अतस्तादशग्रन्थावतारयोजशहां दर्शयति.। नन्विति ! व्यभिचारादीत्यादिना सत्प्रतिपक्षपरिग्रहः। व्यापकव्यभिचारादीत्या. दिना व्यापकाभावपरिग्रहः । अतिप्रसङ्ग इति । साभ्यव्यापकस्यो. पाधरुनायफल्याभिचारादिप्रतियोगित्वमिव तधभिचारादेरपि स्वतो व्यभिचाराघुनायफत्वादिति भावः। इत्यतः। उधायफतायां विशेषा- नाभिधानादयतीर्णताशाशकातः । आह । उन्नायकनाविशेपस्योपा. धिस्यप्रयोजकत्वप्रदर्शननातिप्रसङ्गं वारयन् उपाधित्ये साध्यव्याप्य. त्यस्यानुपयोगितां दर्शयति । तथेत्यस्य घ्याख्या तेन रूपेणेति । पतस्यैव विवरणं स्वव्यभिचारण स्वव्यतिरेकेण चेनि । उनायकस्य स्वव्यभिचारस्य स्वव्यतिरेफस्य या मानसम्पादनेनेत्यर्थः । दूपकता. यामित्यस्य व्याण्या व्यभिचारस्येत्यादि । तादृशोनायकताया पाधित्वप्रपोजकायनातिप्रसङ्गलाभाय पूरयति । मतिप्रसाभाञ्जिफा- यामिति । सत्यामिति शेषः । (चि०) अथ साध्यप्रयोजको धर्म उपा- .

·+ . -- अनुमानगादाधर्याम् धि, प्रयोजात्यं च न न्यूनाधिकदेशवृतेः, त- स्मिन् सत्यभवतसोन विनापि भवतातदप्रयोजक- त्वात्, अन्यथा पक्षेतरस्थाप्युपाधित्यप्रसङ्गादिति चेन्न । दूपणापयिकं हि प्रयोजकामिद विवक्षितम् , तय साम्यव्यायकत्ये सति साधनाव्यापकत्वमेपेति तदेव प्रपोजकम्, न त्वाधिक व्पर्धत्वात् । (दी०) साधनाव्यापकधर्मस्योपापित्वे साध्यान्वयव्यनि- रकोनायकान्वयव्यतिकशालित्या साध्यायोजकत्वं निया मकम् , अन्यथाऽतिपसमादित्यागते । अति । अभवतः । असतः। भवतः । सत: 1 व्यर्थत्वादिति। न च पक्षेतरेऽति, प्रसङ्गः, तवापि पक्षेतरसाध्यवचादौ अतिमम्जात् ।। ..., , ' (गा. ) नापीत्यादिलक्षणे साध्यविषमस्याप्तपक्षेतरत्येऽतिव्या. तिवारणाय माध्यात्याप्यत्वोपादाने दूपणानोपयिकत्वेनानुचि. तम्, दूधकतया आवश्यकोपाधिभावे माईन्धनादविद्याप्तिकरं चत्युक्तविषमव्यापकस्य अलक्ष्यतामप्यवस्थाप्य तादृशंपक्षेतरा- दिव्यावर्तकविशेषणान्तरघटितलक्षणाभिधानमयुक्तमित्यतः अप साध्येत्यादिनन्थस्य न लक्षणपरता, किन्नु विषमव्यापफस्य मल श्यत्वव्यवस्थापनपरतेवेति स्फुटयितु तत्तात्पयार्थ प्रकाशयति । साधनाव्यापकेति । सतुव्यापकसाध्यममध्याप्तधर्मसाधारण्यन साध्यप्रयोजकत्वस्योपाधित्वानियामकत्वासम्भवात् साधनाव्यापक धर्मस्यति प्रणम् । प्रयोजकत्व च न न्यूनाधिकदेशवृत्तेरित्यत्र कथ: तानिवृत्तये प्रयोजकत्वस्वरूप निति । साध्यान्वयेति । अन्धयव्य तिरफयोरन्वयंव्यतिरेकोभयनयोग्यत्वस्य गथासयमन्वयः । त. स्मिन् सत्यभवत इति मूले तदधिकरणं अभवत इत्यर्थः । तथा चाधनादपिमध्यापकस्य यत्किञ्चिदाधे करणे धूमादिसाध्यस्या सधेन आईन्धनादेधूमान्ययानुनापकान्वयप्रतियोगित्वघटितधूमा प्रियोजकत्वाभावानोपाधित्यमिति भावः। तत्र च भूधातोरुत्पत्त्यर्थः कत्ये तदीययत्किश्चिदधिकरणोत्पत्तिकान्यस्यति तदीययत्किञ्चिद.

·३ उपाधिप्रकरणम् । धिकरणे यस्य नोत्पत्तिस्तस्येति वाऽभवत इत्यस्यार्थः स्यात्, प्रथमेR नित्यसाध्यस्योपाध्यधिकरणात्पत्तिकान्यस्य उपाध्यप्रयोज्यतापति, द्वितीये नित्यसाध्यस्योत्पत्यप्रसिद्धरनुत्पत्तेरप्रसिद्धा यत्पदेनोपादा नासम्भवान् तत्र विषमल्यापकाप्रयोज्यत्यालाभाचदुपाधित्वनिराफ- रणायोग इति तस्य वृत्त्यर्थकतामाश्रित्य व्याचष्टे दोधितो अभवतः असत इति । तेन दिनापि भवत इति मूलस्य तदनधिकरणे भवत इत्पर्धः, तेन धूमादिन्यूनवृत्तिमदानसत्वावधूमादिव्यतिरेकोनायक- व्यतिरेकप्रतियोगित्वघटितप्रयोजकत्वाभावाचस्यानुपाधितेति लब्ध. म्, तत्रापि भवतेरुत्पत्यर्थकत्व नित्यसाध्यस्य न्यूनवृत्तिधर्माप्रयोज्य. , त्वालाभात् न तत्र तस्योपाधित्वनिराकरणम्, अतस्तत्रापि तदर्घक- तामाह वीधितो भवतः सत इति । मूले इह विवक्षितम् । उपाधित्वे नियामकम् । तच्च । वूपणोप- यिफथ । तदेय । तायदय । प्रयोजकम् । उपाधित्वे प्रयोजकम् । अधिकम् । साभ्यव्यापकत्यपर्यधसिताधिकधर्मसहितम् । पर्थ- स्यात् । तासशस्य व्यर्थत्वात् । वीधितो न चैवमिति । एषम् । साध्यव्यापफत्ये सति साधना- पापकस्वप्रहमाप्रस्य उपाधितानियामकत्वे । अतिप्रसन्न इति । तथा घ तमारणाय उपाधित्वप्रयोजकशरीरे भधिफनिशनमावश्यक- मिति भाषः। तथापि । पक्षेतरत्वन्यावृत्तोक्तधर्मस्य उपाधितानियामकत्य- मतपतोऽपि । पक्षेतरसाध्ययस्वादाविति । पक्षेतरस्यविशिष्टसा- “पवत्त्वादायित्यर्थः। अनिप्रसङ्गात साध्यसमव्याप्तत्यगर्भनिरुक्तरूप. शानस्यातिप्रसक्तत्वात् । तथा चानुमानमानोच्छेदतापवस्थ्ये माद्रे- न्धनादिरूपधिपमव्यापकधर्मस्य उपाधितानभ्युपगमो निरर्थक प्रति भापः। + (चि.) अधोपाधिस्स उच्यते यद्धोऽन्यत्र प्रति. पिम्पते, यथा जपाकुसुमं स्फटिकलौहित्ये उपाधिः । तधा चोपाधिवृत्तिव्याप्यत्वं हेतुत्वाभिमते चकास्ति तेनासावुपाधिः, न च व्याप्यत्वमाप्रेण पिकत्व- " " ·९१४ अनुमानगादार्याम् मिति साध्यध्यापकतापीप्यते । तथा च समव्याप्त एघोपाधिरिति चेत् ? तत्कि चिपमव्याप्तस्य दूषक नापीजाभावानोपाधिशशब्दवाच्यत्वम् , तयारऽप्यु: पाधिपदप्रतिनिमित्तामापाया? नान्यः, तस्यापि व्य- भिचाराघुनायकत्वात्, नापरः, नहि लोके समव्याप्त एवान्यन स्वधर्मप्रतिविम्धजनके एवोपाधिपदप्रयो- गः । लाभाशुपाधिना कृतमित्यादी लाभादायुपाधि- पदप्रयोगात् । किश्च न शास्त्रे लौकिकन्यवहारामु- पाधिव्युत्पादनम्, किन्त्यनुमानदूषणार्थ तच्च सा. ध्यव्यापकत्ये सति साधनाव्यापकत्वमाप्रमिति शास्त्रे तत्रैवोपाधिपदप्रयोगः । (दी०) विषमव्याप्तस्यानुपाधिले योगाभावं नियामकमा- शकते। अथेति । उप । समीपवर्तिनि, आदधाति स्वीय धर्ममित्यु- पाधिक। यदर्पयोधकपदसमभिन्याहारेण चौपाधिपदं प्रयुज्यते तद्धर्मसझामकत्वं तद् बोधयति । यथा स्फटिकलोहिये जपा- कुसुममुपाधिरित्यत्र लौहित्यसइक्रामकत्वम् । प्रयुज्यते च शाने व्याप्यत्वोधकपदसमभिव्याहारेण तत्, यथा अत्र सा- धने असावुपाधिरिति, अतो व्याप्तिसङ्कायकत्वलाभः । (गा०) अथोपाधि से उच्यत इत्यादिना उपाधिपदव्यु पादन वि. पमव्यापफस्यालस्यतासम्पावतया पूर्वातलक्षणे साध्यव्याप्यत्व विशेषणसार्थक्यापपार कमिति प्रदर्शयन् तसङ्गमयति विपनव्याप्त स्पति । योगाभावम् । अवयवार्धान्यपलभ्यस्थनिष्ठव्याप्तिसड्का- मफत्वरूपोपाधिव्यवहारविषयताप्रयोजकधर्माभाधम् । नियामकम् । प्रयोजकम्। योऽन्यत्र प्रतिविम्बते यस्य धर्म: समीपचर्तिनि स्वभिन्न भा- सत इति मूलार्थ । कथ तादशस्य उपाधिपदालाभ हत्याकाहाया माह वीधितौ उपेति । उपेत्यस्य सप्तम्यन्तोषपदस्य व्याख्या समीए.

·. उपाधिकरणम् । यतिनीति। आदधांतरारोपजननात्मकाधानार्थकस्य स्वधर्माधान. रूपविशेषपरत्वाशयेनाह। आदधाति स्वीयं धर्ममिति । उक्तव्युत्पत्त्या सामान्यतः स्वधर्मसंक्रामक चलाभेपि कुतः सनिष्ठतिसा. मफत्वलाभ इत्यत आह। यद्धति । उपाधिपदमित्यस्य यदिन्यादि। तदिति । तदुपाधिपदमित्यर्थः । एतत् दृष्टान्तेन द्रढयति । यथेति । लोहित्यसक्रामकत्वम् । स्फदिक लौहित्यनमजनकत्वम्, यथा_त. स्मकारोऽधस्तात्मदर्शितः । शास्त्रे । शास्त्रीयकथायाम् । व्याप्यत्ववो. धकपदम् । साधनादिपदम, सिद्धिस्वरुपयोग्यताया व्याप्तिपर्यव. सितत्यादिति भायः। (चि०) अन्ये तु यावो गमिचारविरोधी स उपाधिः न च विषमन्याप्तस्याभावो व्यभिचारं वि- रुणद्धि, तस्याभावेऽपि व्यभिचारात्, अस्ति , ह्य- नित्यत्वव्यापकं प्रमेयत्वम्, नदयाप्णं च गुणत्वम्, न चानित्यत्वगुणत्वयोन्याप्तिरस्ति । समव्याप्ति फस्य च व्यतिरेकस्तथा । न हि साध्यव्यापक व्याप्पीभूतस्प व्याप्यं पत्तत्साध्यं व्यभिचरति । व्यभिचारे चान्ततस्साध्यमेवोपाधिः, अभेदेऽपि ध्या- प्यव्यापकत्वात्साधनाव्यापकत्वादिति स्वीचफुः । तन्न । तवापि एव्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं तन्त्रम्, आवश्यकत्वात् लाघवाच्च । न तु साध्यच्या. पफन्पाप्यत्वमपि, भवतैय व्यभिचारस्य दर्शितत्वा. त् । न च साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेवानौपाधिकत्वम् साध्यव्याप्यमित्यत्रापि ह्यनीपाधिकत्वं तदेव पाप- म, तथा चानस्थति। (दी०) यदभाव इनि। अस्ति नावदिह हेताबुरागिनेह देता. पाधिरिति मतीतिर्व्यवहारथ, तावालम्प चेदं लक्षणाक्यम् । तत्र ·अनुमानगादापर्याम् यदि साधने उपाधिव्यभिचाराव्यभिचारी तदव्याप्यत्वव्याप्य- सेवा, यदि वा तेन सम्बन्धेन तत्यची एप तदालम्बनम् उभधापि नेह क्षतिः, यदभावशब्देनापि तथैव वक्तुं. शक्यत्वा- व । तदभावस्य च व्यभिचारविरोधित्वं तत्सत्वेऽवश्यं व्यभिः चारविरहस्तद्विरहिणि धर्म चावश्यं व्यभिचारसयम्, तत्सत्वे. ऽवश्यं व्यभिचारविरहीं, व्यभिचारविरहिणि धर्मे चावश्यं तत्स- चमिति वा । ईशश्च विरोधो न विषमच्यापकाभविस्य, तत्स- वेऽपि व्यापक एव व्यभिचारसवात, नापि विपमध्याप्या- भावस्य, साध्य एवं तद्विरहेऽपि व्यभिचाराभावात् , तादृशध- मस्य चोक्तसम्बन्धेन उक्ततत्सम्बन्धस्य वा यत्र दृत्तिस्तत्रायमु- पाधिः, स एव च सोपाधिः। (गा०) विषमव्याप्तस्य दूषकतार्याजाकान्तत्वेऽपि नोपाधिता, उपाध्यभावरूपस्याप्तौ यस्य प्रतियोगितया प्रशस्तस्यैव दूपफस्य लस्यत्वात, साध्यसमध्याताभावस्यैव साधननिष्ठस्य व्याप्तित्वात, विषमव्यापकाभावस्य व्यभिचारिसाधारणतया ऽतयात्वात् तस्य तत्राप्रपेशादिति सौन्दडोपाध्याया वदन्ति । तन्मतसिद्धलक्ष्यता: च्छेदकं दर्शयति मूले । अन्ये स्वित्यादि । यदभायः । यद्धर्मापछि साभावः । व्यभिचारविरोधी। साध्यव्यभिचारविरोधी। सातवर्मा. धच्छिशः । उपाधिरिति । व्यभिचारिसाधारणस्य व्याप्तित्यासम्म. पेन व्यभिचारिण्यावृत्तस्यैवाभावस्य व्याप्तिरूपतया तत्प्रतियोगिन पसामोपाधिकवरूपण्यासिघटकत्वादिति भावः । तत्रोपाध्यभावरूपव्याप्ती प्रतियोगितावच्छेदफसम्बन्धविशेषा. निवेशे धूमादिरूपसाभ्यसमव्याप्तादैन्धनप्रभययज्ञयादिरूपोपाधेरपि यत्किश्चित्सम्बन्यापच्छिन्नाभावस्य साध्यव्यभियारिवहयादिसाधा. रणतया अतिव्याप्ति, उपाधितावच्छेदफसाधनतावच्छेदकसम्बन्धः यटितसामानाधिकरण्यसम्यन्धावच्छिन्नाभावनिवेशे साधनव्या. पसाभ्यसमन्यातस्य सतुघटितस्याप्रसिद्या साधनाव्यापकत्वं प्रतियोगिविशेषणं परित्यज्य साध्यसमव्याप्ताभावस्यैव निवेशनीयत:

·उपाधिप्रकरणम् । ९१७ या सद्धतावपि साध्यसमव्याप्तसाध्यादिसामानाधिकरण्येनासम्भवः, पारिभाषिकानोपाधिकत्वस्य व्यानित्योपगमे उपाधेयाप्तिघटकत्या नुपयोगः। - अथ साधनाध्यापकसाध्यसमव्याप्तोपाधेरप्रसियावपि व्यधिः फरणधीवच्छिन्नाभावरूपः साधनाव्यापकत्वावच्छिन्नसाध्यलमः व्याप्ताभावः- प्रसिद्ध एव शशीयत्वावच्छिन्नविषाणाभाववत्, सौन्दडमते 'व्यधिकरणधर्मातान्लिन्नामावस्यापि सत्वात, व्यधिक करणधर्मावच्छिन्नामावस्य केवलान्वयितया व्यभिचारिसाधा- रणस्वेपि स्वाव्यापकत्वावच्छिन्नमाध्यसमब्राप्ताभावस्य निष्ठत्वाविशेषितस्य व्यभिचारिठ्यावृत्तनया व्याप्तिरूपता, नि. रायाधव, . धूमादिव्यभिचारिवहयाद्यव्यापकत्वस्य धूमादिसमः व्याप्तोपाधिनिष्ठतया तन रूपेण सामानाधिकरण्यसम्यन्धा. वच्छिन्नसाध्यसमन्त्राप्ताभायस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावा: नात्मकतया वहयादाय सत्यनातिव्याप्तिविरहात् । पवश्व यद- भाय इत्यादावाप यदूपवतस्सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नास्व. व्यापकत्वाधाच्छन्नप्रतियोगिताकाभावस्स्वनिष्ठत्वविशेपितः साध्य- व्यभिचारित्यावृत्तः तद्रूपायच्छिन्न उपाधिरित्ययार्थः, प्रकृतसाध. नाव्यापकत्वस्यापि निवेशनीयतया सखेती साध्यसमव्याप्तस्य नोपा. धिताप्रसङ्ग इति चन्न । असदेतावपि साध्यसमव्याप्तस्योभयत्वादि- ना साधनाव्यापकतया तेन रूपेण तदभावस्य सामानाधिकरण्यस: म्यन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्यामस्थावसम्भवापत्तेः। न च साधनाव्यापकताघच्छेदकत्वरूपेण साध्यसमव्यापकताव च्छदारूपाभावयत्तपाभयत्य व्याप्तिरित्येव वकन्यम् अतो नोक्त- दोष इति वाच्यम् । तथा सति व्याप्तरुपाध्यभायपत्याभावेन पारित भापिकानोपाधिकायरूपतापत्तः । न च. व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकः स्व. व्यापकतापच्छदफायाधच्छिन्नसाध्यसमव्यापमतादच्छेदकापच्छि. प्रतियोगिताकाभाषः स्वस्य व्यातिरित्यस्यिति वाच्यम् । व्यधि. करणमायच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य सत्येऽपि तदछिन्नमति. योगितावच्छेदकताफसंसगांभावस्याप्रामाणिकरयाता केनापि प्रन्य. कारेण तस्यानभ्युपगतत्यापा तत्सत्य फेयलान्वयिस्थले साध्यताय. . .

·अनुमानगादार्याम् . न्धाभावातस्य सोपाधिताप्रमशविरहात्साधनाव्यापकरवानन्तर्भावेऽ पिन क्षतिरिति भावः। यद्यपि चनाचता फेवलान्वयिसमध्यातस्य केवलान्यायिनः कति दप्युमाधिस्वाभावात् तमोपाधिव्यवहारापत्तिविशेषणान्तरमप्रवश्य दुरिय, तथापि व्यतिरकिर्वावशेरणेन तद्वारणसम्भवान साधना- व्यायकत्वनिवेशः, उपाधिपदार्थ व्यतिकित्यनिवेशेऽपि तत्र पृथक शकेरुपगमावभावप्रतियोगितया यत्रोपाधिभान तत्रैव तदन्वयोपा. मेन फेपलान्वयिसाध्यफे नानोपाधिकत्वप्रतियोग्यप्रसिदिः । (दी० ) अन एवं तदभावलक्षणमनौपाधिकत्वं व्या- प्तिरिति गीयते । विरोधघटकदलये च एकैफस्य व्या. प्तिशरीरघटकता दाकता वा न स्यादित्युभयोपादानमिति सर्व सुस्थम् । यदि च समव्याप्ताकाशोभयमात्रवृत्तिधर्मणाका शस्योगधित्वं वारणीयं तदा यत्पदं दृत्तिमत्परं बोध्यम् । अत्र च व्यभिचारस्य घटकत्वेऽग्रे प्रमेयत्वपदं व्यतिरेकिधर्मोपलक्षकम् । : अर्थतादृशोषाध्यभावस्य व्याप्तिलक्षणत्वे यत्र व्यभिचारि- णि नैतत्सम्भवस्तत्रातिव्याप्तिः, तस्यात्यन्तमसत्वेनाभावानि- रूपणे तु तत्रससद्धतावच्याप्तिरत आह । व्यभिचारे चेति । य- स्प यथाभिचारस्य यदव्याप्यत्वस्य वा अभावः साध्यच्या. पके साध्यव्यभिचारविरोधी स साधनाव्यापक उपाधिरित्यपि बदन्ति । यद्वयभिचाराभावस्साधने साध्यव्यभिचाराभावापादक- स्स साध्यव्यापक उपाधिरित्यपि केचित् । । (गा० ) अत एवेति।सोपाधिनिरुपाधिव्यवहारविषयोपाधिपदार्ध साध्यसमव्याप्तमात्रनिवेशादेव तदभावलक्षणम् । उपाध्यभावस्वरू- पम् । अनौपाधिकरयम् । यौगिकानोपाधिकत्यपदप्रतिपायम् । व्या. तिरिति गीयत इति । साधनाध्यापकत्यस्य व्यतिकित्यस्य चाऽधि फस्योपाधिपदार्थ घटकत्ये सर्वप्रैव सद्धती फेशलान्वयिसाध्यके वा प्रतियोग्यमसिया मनीपाधिकरवानुपपत्तिरिति भावः । इतन ·उपाधिप्रकरणम् । क्षणतावच्छेदकंघटकं साध्यव्याप्यताप्रापकं साध्याव्यापकताप्रापर्क च दलं सार्थकयति । विरोधघटकोति । एकैकस्येति । व्यापकतामा- पकदलमात्रस्य व्याप्यताप्रापकदलमात्रस्य वेत्यर्थः । तदवच्छिन्ना- भावस्य व्यभिचारिसाधारणतया व्याप्तिघटकता तत्प्रकारकशान- स्थानुमित्यविरोधितया दूपकता न स्यादिति यथासङ्खयेनान्धयः । ननु साध्यसमव्यापकतावच्छेदकाईन्धनप्रभववहयाकाशान्य- तरत्याधवच्छिन्नामायस्य साध्यव्याभिचाराभावसमनियततया तेन , रूपेणावृत्तंरुपाधितापत्चिरित्यत आह । यदि चेति । तेन रूपेण तस्योपाधित्वे क्षतिविरह इत्यभिसन्धाय यदि चेत्युक्तम् । यत्पदं वृत्तिमत्परमिति । यधर्मावच्छिन्नवृत्तिमद्यदभावो व्यभिचारविरोधी सतन रूपणोपाधिरिति विवक्षणीयमित्यर्थः । ननु यदभावपंदन यद्यभिचाराभावविधक्षणपक्षे अस्ति ह्यनित्य- त्वच्यापकं प्रमेयत्वमित्यग्रिममूलेन सह विरोधः, तादृशमूलस्य हि तत्पक्षेऽनित्यत्वविषमव्यापकं प्रमेयत्वं तद्वयाप्यं तद्वयभिचाराभाव. वद् गुणस्यम्, न चानित्यत्वगुणत्वयोर्व्याप्तिरस्ति गुणत्वेनानित्य- त्वयभिचाराभाव इत्यर्थः, स च प्रमेयस्यव्यभिचारामसिद्ध्या सात इत्यत आह । अत्र चेति । व्यभिचारस्य घटकत्वे ति । अभावप्रति- योगितया प्रांपटव इत्यर्थः । व्यभिचारित्वसम्बन्धावच्छिन्नयदमा. घस्य यदव्याप्यत्याद्यभावस्य या घटकत्ये तु प्रमेयत्वव्यभिचाराप्र- सिद्धापपि व्यभिचाररूपव्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभाव अवृत्ती प्रसिद्धस्य तव्याप्यत्वस्य चामावः प्रसिद्ध एयेति तद्घटकत्वपक्षे नासतिरिति । व्यतिरेकिधर्मापलक्षफमिति । यनित्यगुणान्यतरस्य. तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वादिरूपव्यतिरेकिधर्मपरमित्यर्थः । व्याप्तिलक्ष. णत्वे । व्याप्तिस्वरूपत्वे । यत्र व्यभिचारिणीति । अयमेतत्तियार. समवान् मेयत्वादित्यादावित्यर्थः । नतत्सम्भव इति । न समव्यातो. पाधिसम्भव इत्यर्थः । तत्र साध्यसमव्याप्तावेनाभिमतधर्ममात्रस्यैव साध्यान्तर्गततया तद्भवघटितसमव्याप्तत्यासम्मयादिति भावः। अतिव्याप्तिरिति । न च प्रतियोग्यप्रसिया भभाषाप्रसिद्धिरित्यतिव्यातिन सम्म. पति, यद्यपीयमनुपपत्तिः स्वयमेव तस्यात्यन्तमसत्येनेत्यादिना प्रद. शयिष्यते, तथाप्यसम्भवयुक्तिमतया इदानीमतिव्यातिप्रसशनमनुः - ·'अनुमानगादाधर्याम् ঘিমম্বার বা খামাখ্যমন্তকাই রাখব समन्यातपघटकसाध्यमेवाछिनघटकदलान्तरविशिष्टामावा. नोपाधिकायस्य चक्ष्यमाणाव्यानिवारणाय विचक्षण यमतिव्याति रित्याशयास् व्यधिकरणधमाघछिन्नाभायानुगमन तासवऽपि समव्याप्तत्यघटकभवदलान्तरयोरुभयोरय प्रतियोगिविशेषणतापमा यो प्रतियोगितावच्छंदकविध्या नियंशन या अतिव्याप्तिधारणे ऽध्यारिभिधास्पतं इति सामअस्यात् । न चोपाधिपदस्य साध्यभेदस्वव्यापकसाध्यव्यापफत्योभयवि. शिक्षार्थकतया प्रतियोगिविशेषतानापनमेदस्य प्रतियोगितावच्छ दफतया अनौपाधिकरवशब्दार्थ प्रवेशो न सम्भवति, यन व्यधिकरः माधवच्छिन्नाभावघटकतया यतिव्याप्ति. प्रसस्पेनेति घाव्यम् । भेदे स्वतन्त्रवृत्तिस्वीकारण उपाधिरस्तीत्यादौ दलान्तरविधि- मिणि भवान्योपगमन उभयदलविशिधर्मिलाभेऽपि उपाधिनी स्मीत्यादी नाभाये स्वातमध्येण प्रतियोगितावच्छेदकतया भेद- स्यान्वयसम्भवात् । वृत्तिस्तु शक्तिस्तान्धिकसदेतो चेत्यन्यदेतत् । ईरशरीत्येव साधनाव्यापकत्वस्य उपाधिपदार्थघटकाये व्यधिकर- ताशमावच्छिन्नसाध्यसमन्याताभायस्य उपाध्यमावरूपतानि. र्धा फेविकस्थले भेदघटितसाध्यसमव्याप्रमसिवायपि यस्य समस्या प्रकृतसाधनाव्यापकं तदन्यप्रफुलसायकत्वं प्रकृतसाधन प्रकृतसाध्यनिरूपिताऽनौपाधिकावलक्षणा व्याप्तिरिति चेदानमाव्या. शिवारणाय विवक्ष्यते तदेयमतिव्याप्तिरिति भाषं वर्णयन्ति तथा सत्यनापाधिकरवस्य पारिभाषिकतापत्या साध्यव्याप्यत्वनिवेशवेय. येन विषमव्यापकस्योपाधिताया दुर्यारत्वात् तदनुपादेयम् । आइति । समव्याप्तताया अभेदसाधारणतया साध्यभिन्नतत्सम व्याप्त्यप्रसिद्धिस्थलेऽपि साध्यसमव्याप्स्यसिद्धिमित्यादिः । ध्य. मिचारविरोधित्वं यथाथततदभावव्याप्पत्यमेव, विरोधिन्यभाष साध्यव्यापकनिष्ठत्वनिवेशान्न साभ्यान्यूनवृत्तावतिप्रसा, साधना व्यापकत्वस्यापि प्रवेशनीयतया न साधनव्यापकस्योपाधित्वमिति वर्णयवां मतमुपन्यस्यति । यस्येति । साम्पव्यापके साध्यव्यभिचा रविरोधी साध्यव्यापकनिष्ठस्सन् साध्यव्याभिचाराभावव्याप्यः । सा ·- उपाधिप्रकरणम् । 'भ्यन्यूनवृत्तिव्याभिचारस्य साध्यव्यापकेघश्यं सत्त्वात्तद्व्युदासः । यद्यभिचाराद्यभावे साध्यनिष्ठत्यनिवेशेनैव न्यूनवृत्तिवारणसम्भवात् साध्यव्यापकनिष्ठत्वनिवेशो ऽनतिप्रयोजनक इति नाशयम, उपा. ध्यभायवति सम्बन्धान्तरेण वृत्तित्वरूपव्यभिचारस्य साध्यऽपि स. स्थादुपाधिव्यभिचाराभायस्य साध्यानिष्ठत्यं दुर्लभमिति साध्यताय. च्छेदकसम्पन्धेन वृत्तव्यभिचारशरीरे निवेशनीयतया जातिमान मेयत्वादित्यादौ सत्ताधुपाधायव्याप्तिः, साध्यतावच्छेदकलमवाया. दिसम्बन्धेन सत्ताधभावयति वृत्त प्रसिद्धः। साध्यव्यापकनिष्ठत्व निवेशे च व्यापकतायां व्यभिचारे च विशेषणताविशेषसम्बन्धस्यैव निवेशनीयतया अप्रसिद्धिविरहेण तत्राव्याप्त्यनवकाशात् । कंचित्तु साध्यव्यापके साध्यव्यभिचारविरोधीत्यस्य साध्यया. पकवृत्तिस्तन साध्यव्यभिचारविरोधीति नार्थः, तथा सति साध्या व्यापक इत्यत्र साध्ये साध्याधिकरणस्ये वा इत्युक्तावेव निर्वाहात, अपि तु साध्ययापकान्तनिवेशात्साध्यव्यभिचारस्य विरोधीत्येवा. था, व्यापकान्तभावेण तद्विराधित्व च स्वाधिकरणीभूतसाध्यव्याप. कनिष्ठाभावाप्रतियोगिसाध्यव्यभिचाराभावकत्यम्, तप च व्यापकां. शमनुपादायोक्कदिशा साध्यान्तर्मावणाविरोधित्वनिवेशे घिपमन्या. पकान्धनादिवारणासम्भवः, धूमादिव्यभिचाराभावस्य आईन्धना. दिव्यभिचाराभाववत्साध्यनिष्ठाभानाप्रतियोगित्वादित्यतो व्यापक निवेशः । तथा चाAधनादेरपि साध्यव्यापकतया धूमादिप्यभिचा- राभावस्य आदेंन्धनादिव्यभिचाराभाववदाईन्धनादिनेिधाभावप्रति- योगिस्याना-धनाविव्यभिचारामारस्य साध्यव्यापकान्त येण व्यभिचारविरोधित्वमित्यनतिप्रसङ्गादित्याहुः। अत्र चास्वरसीज साधनाव्यापकन्यस्योपाधिपदा शे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमे विशिष्टप्रतियोग्य. प्रसिध्या व्यारुपयमावरूपत्वासम्भवः । एताप्रकाशनायव व्य. भिवोत्यादिफकिमावतरणोत्तरमेनपाण्यानमुपन्यस्तम् । ताट. शायतरणमध्ये प्रतियोगिनो अत्यन्तासत्त्वे भावहानासम्भवो. केविशेषणान्तरपूणच तद्वीतम् । विरोधिपदार्थविवरणेन साधनाव्यापकावं साध्यव्यापकपदपुर- णेन च साम्यम्पापकत्यविशेषणं घयतां मतमाह। यदपभिचारा- ·। अनुमानगादाधर्याम् भाव इति । साधने साध्यव्यभिचाराभावापादक इति । साथ नपक्षकसाध्यव्यभिचाराभावापत्तियोग्य इत्यर्थः । आपत्तियोग्यता च पक्षे शारोपितत्वे सत्यापाद्यव्याप्यत्वम, तनारोपिनत्य तदा वृत्तिवपर्यवसितम, आरोपितत्वस्य विषयबाधाधीनत्वात् । उप- धिव्यभिचाराधभावस्य साधनावृत्तित्वादिलामे साधने उपाधिव्य- भिचारादिलाभारफलत उपाधेस्साधनाव्यापायलाभ: । अत्रापि दर्शितमेवास्थरसबीजम् । साध्यसमव्यातस्य व्याभिचाराधभावस्साध्यसमव्याप्यव्याप्यत्व पर्यवसितानायाधिकरवरूपा व्याप्तिरुपास्माभ्यव्याप्यत्वव्यापकत्वे ताशव्याप्तिघटकतायामुपयुज्यते, अंतस्तदुभयपर्यवसितविशेषण- द्वयं लक्ष्यतानियामकमित्युक्तलक्ष्यतावच्छेदकनिर्वषतुराशयं मन्वानो व्यापकताया व्याप्तिघटकतया उपयोगिता खण्डयति मूले तयापी-, त्यादिना । साध्यव्याप्यव्याप्ययमव्यभिचारे तन्त्रमित्यन्वयः । अव्य. भिचारे । साध्यव्यभिचाराभावे । तन्नम्। प्रयोजकम् । आवश्यक त्वादिति । तद्व्यभिचारिणि तवयाप्यव्याप्यत्वस्यावश्यं सत्त्वादि. त्यर्थः । लाघवात् । व्यापकताघटितसमव्याप्यत्वापेक्षया लघुशरी. रत्वात्। • (चि०)अनौपाधिफत्वे च व्याप्तिलक्षणे यावदिति पदं साध्यव्यापक विशेषणं दत्तमेव । फिश्च यस्मिन् स-' त्यनुमितिनं भवति तदेष तत्र दूषणम्, न तु यद्वय तिरेके भवत्येवेत्येतद्गर्भम, विरुद्धत्वादेरपदो- पत्यापत्तेः । नापि पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वम्, साधनाव. च्छिन्नसाध्यध्यापकापाध्यव्यापनात् । (दी०) न तु यद्यतिरेक इति । यद्यतिरेकेऽनुमितिमयोजक रूपं व्याप्त्यायन्यतयं भवत्येव, यथाऽसिद्धिव्यतिरेके सिद्धिरि- स्यर्थः।विरुद्धत्वादेरिति । विपक्षमागामित्वसपक्षविपक्षगामित्व. लक्षणविरोधव्यभिचारयोरेकैकाविरहेऽपि व्यालेनियमादित्यर्थः।

·उपाधिप्रकरणम् । ९२९ (गा०) ननु व्याप्यत्वाघटितं साध्यव्यापकव्याप्यत्वमेव किं ना. व्यभिचारप्रयोजकमुच्यते, इत्याकाक्षायामाइ । न त्विति । एवञ्चा. व्यभिचारप्रयोजकतया साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेव अनौपाधिमत्वरूपा व्याप्तिः, न तु साध्यव्याप्ये तयापकावमपि निविष्टम, तथा च अनौपाधिफत्वघटकस्य साध्यविषमण्याप्यस्यानुपाधितावत् तद- घटकस्यापि विपमव्यापकस्योपाधिता स्यादिति भावः । मा भूवशा- पकत्वांशस्य व्याप्तिघटनोपयोगितया लक्ष्यतानियामकत्वम्, दूषफ- तोपयोगितया तु स्यादेवत्याशइते । न नेति । अनौपाधिकत्वमिति । व्यापकस्य तु दूपणोपयिकमिति शेषः। त्यत्रापि। प्रविएं साय. व्याप्यत्वरूपमनौपाधिकत्वम् । तदेव । साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेव । तथा चेति । स्वनिष्ठानोपाधिकरवरूपव्याप्यत्वशरीरे स्वव्यापकनि. ठानोपाधिकत्वस्य, तच्छरीरे च तचापकनिष्ठानोपाधिकावान्तर- स्य प्रवेश रति रीत्या अन्यान्यानोपाधिकावप्रवेशेनेत्यर्थः । अनव. स्थेति । तथा च साध्यव्याप्यत्वाघटितमव्याप्यत्वसम्बन्धावच्छिन्न- साध्यव्यापकाभाषरूपमेयानोपाधिकत्वं सायव्यापकव्यापकत्यपर्य- घसित धक्तव्यम्, तप च विषमव्यापकमपि प्रविष्टमिति कय तस्याः लस्पतति भावः। ननु साध्यव्यापफम्पापफत्यमव्याप्यत्वसम्पन्धापच्छिन्नसाय- व्यापकाभावपत्यं च यत्किशिप्यापकमावाय व्यभिचारिसाधारणमिः तिन तस्प व्याप्तिकपतेत्यत आह । अनौपाधिकत्ये चेति । विशेषणं पत्तमेयेति । तथा च स्यव्यापकतावच्छेदकयावसाभ्यव्यापकताव- कछेदकफत्वपर्यवसितम्, सायव्यापफतावच्छेदका यावन्तो धर्मा अध्याप्यत्वसम्यन्यावच्छिमतदवच्छिन्नाभावयवमनीपाधिकरवव्या भिचारित्र्यावृत्तमति भाषः । ननु स्वव्यापकसाध्यध्यापकामाचो इनोपाधिकत्यम्, तरच नानोपाधिकवरूपध्यातिप्रवेश इति नानवस्था, यद्येन न्यापके पाययं निवेश्य विषमव्यापकसाधारणस्य व्यापकमावस्याभाष पयानोपाधिकत्वमुच्यते । भवतु या विग्मव्यापफसाधारणसाध्य. व्यापकाभाव एवानोपाधिकरयम, वार्यतां च व्यापके यायस्यविशेष. नातिप्रसत, तथापि न विषमव्यापक उपाधिः यम्मतिरेके ऽनुमिः, विप्रयोजकरूपनियमस्तस्यैव दूरणयात् यदभायो व्यभिचारविरोधी ·९२६ अनुमानगादाधर्याम् तदमाये.ऽनुमितिप्रयोजकव्याप्तिनियमेन तस्योपाधित्वात् समस्या सस्यैव च तथास्यादित्यत आह । फिञ्चति । यस्मिन् सति । यहाने सति । अनुामतिर्न भवति । यज्ञानमनुमित्यनुत्पादप्रयोजकमिति समुचितार्थः । तदेष.पणमिति । दूपणत्यं तस्यय व्याप्यमित्यर्थः। प्यकारलभ्यमुक्तव्यवच्छेध स्पश्यति।न विति।. । यस्प यशानस्य या व्यतिरेके ऽनुमितिभवत्येवेत्येतदमें दूषणं तत्यनियतं दूषणत्यमिति यथाभूतं न सङ्गच्छते, असियादेस्तक्षा- नस्य या व्यतिरेकऽपि कारणान्तराभावेनानुमित्यनुत्पत्योकनिया मस्यासम्भव दुक्तिकत्वात् । विषमव्यापकाभावस्थानुमितिश्योजक उपासपनियतत्वेनादृषणत्ववादिनानुमितिमयोजकल्यासपादिनियतव्य तिरेकप्रतियोगित्वस्य दूषणतानियामकताया एव शङ्कितत्वात्, य- थाश्रुतनियमस्य तदनाशातित्वेन तत्प्रतिक्षेपायोगाच्चेत्यतो दधि. छत्ताशमूलं विघृणोति । यवधतिरेक इति । अनुपज्यमानानुमिति- पदं तायोजकं लाक्षणिकमित्याशपेनोक्तमनुमितिप्रयोजफमिति । अब प्रयोजकत्वं यदि जनकज्ञानविषयाध तदा अबाधितत्वाविज्ञान- स्यानुमित्यजनकतया बाधादा व्यभिचारः, अयाधितत्वादिरूपस्य समहसम्भवे विरुद्धत्वादेरित्यादिपदेन याधादिपरिप्रहानौचित्या. स, भावसाधारणव्याप्तिघटकाभावत्वे. तथाविधानुमितिप्रयोजफरव. सत्याविरोधव्यतिरकिण्यपि तस्यावश्यकतया विषयत्वादेरित्यादि- | मूलबिरोधः प्रकृतानुपयोगध, अन्यादर्श चानुगतं दुर्वचमित्या तोऽनुमितिपदम्य न तत्प्रयोजफत्वावच्छिन्नपरता अपि तु व्याप्रया- धनुगतधर्मान्तराच्छिन्नपरतव, अनुमितिप्रयोजकमिनि तु शक्यस. म्यन्धकघनमिति प्रदर्शयति । श्याप्त्याचन्यतमेति । आदिपथात् , क्षधर्मत्यासत्प्रतिपक्षितत्वापाधितत्वरिग्रहः। ईशल्यातरापातत उक्तिसम्भवमाविष्फतु स्वय दृष्टान्तमाह । ययेति । भसिद्धिः । अष. अधर्मता व्यापभावश्च । सिद्धिः । पक्षधर्मत्य व्याप्तिश्च । र मूले विरुद्धत्वादेरित्याविपदेन न याधसत्प्रतिपक्षपरिमः, त पतिरफे अनुमितिप्रयोजकाबाधितावादिरूपसायनियमात, मतो व्यभिचारस्यैव परिग्रह इति प्रदर्शयन् विरोधव्यभिचारयोस्स्वरूप प्रदर्शनेन तदभाषयोः व्याशनियतत्वं स्फुदयति । विपक्षेति विरो धस्प साभ्यासामानाधिकरण्यम्पत्ये व्यभिचारस्य च विपक्षगामि.

·• उपाधिप्रकरणम् । ९२७ स्वमानरूपत्वे व्याप्तिपदेन विशफलितयो विपक्षासत्त्वसपक्षमत्चयो. रुपादाने न तयोरुतनियमभङ्गप्रसङ्ग, तयारकैकस्य व्यतिरके सप क्षसत्यविपक्षासत्वयारकै कसत्चनियमात, अतोऽन्याशयोस्तयोनि- घंचनम् । तथा सति सपक्षावृत्तित्वसहितवृत्तिमरूपविपक्षमात्र गामित्वव्यतिरोफिणि अवृत्ती सपक्षसत्यस्य, व्यभिचारिण च चिप क्षासत्त्वस्याभावाद्विरोधव्यतिरेकेण तदेकतरनियमस्य पक्षविपक्षा- भयगामित्वविरहिणि च विरुद्ध सपक्षसत्त्वस्य विपक्षासत्यस्य घाs भावात् व्यभिचारव्यतिरेके न तदंकतरानयम हात मूलसङ्गतिः । उकाररोधस्यापि व्यतिरंक प्रति सपक्षसत्वविपक्षासत्वयोरन्यतर. स्पेन व्यापकत्वेऽपि न क्षति , अन्यतरत्वघटकभेदप्रतियागितावच्छे वकरूपेण व्यापकताया नियमाप्रविष्टत्वनाभिमतत्वादिनि । (दी०) यत्र पक्षे हेतुमति च साध्यम् , हेतुश्च पक्षावृत्तिः तत्रैका पक्षावृत्तिहेतुसमानाधिकरणः, अपरश्च पक्षनिष्ठः साध्यवति इत्व- समानाधिकरणः, देवसमानाधिकरण एव वा उपाधिः, तत्र साधनपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्पव्यापकयोरसङ्करो योध्यः । यथा घटः प्रसतो नित्यद्रव्यत्वाद विभुत्वात्यादौ साधनावच्छिन्नसा- ध्यव्यापकमात्मत्व पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्पव्यापकमुद्भूतरूपवर्ष प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्व वा मियोऽसङ्कीर्णमुपाधिः । (गा०) पक्षधर्मसाधनायच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वरूपविशेषणद्वयघ. टितलक्षणयोः साधनपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापफापाध्योरव्याप्तमा 'मूलकृतारण तारशविशेषणयोरसकरस्थलसव एव सहच्छते,तदे. फतरस्य विशेषणस्यापर विशेषणव्यापकत्वे व्यापकविशेषणघटित- लक्षणस्यान्यासयनवकाशादतस्तयोरसङ्करं एकपक्षसाध्यसाधनक. स्थले सामान्यतोदर्शयति । यप्रति । काकः रयामा मित्रातनपत्यादि- त्यादौ शाकपाकअत्याधुपाधो पक्षधर्माचाच्छन्नसायव्यापकताया, पायुः प्रत्यक्ष प्रमेयत्वादित्यादौ उद्तरूपायुपाधी साधनायन्छिन साध्यव्यापकताया मसत्त्वेन लक्षणवयस्याव्याप्तिसस्तायपि पक्षादि. भेदेन लक्षणभेदाप्रथमस्थलीयोपाधिलक्षणे साधनापन्छिनत्वस्य, ·९२८ মন্ত্রানাযাহ तापस्थलीयोपापिलक्षणे पक्षधमायनित्यय निशे नाय. तिमसत्पन पत्थदे परस्परासीपाधियानुधावनम् । . पायुः प्राय नियतव्यत्यावियादी पक्षाचसायके साथ नायपिछणसाच्यम्यापकस्पारमत्याद पक्षधर्मामयायुस्थान्यतरस्याव: लिनसायच्यापायसवापक्षधर्माच्यघाटतलक्षणे नाय. सिरता पक्षस्य साध्ययस्यनुसरणम् . । या हंनुमति न साध्य पायुः प्रत्यक्ष भामाशायदत्यादी तम साधनायाउनसायामसि घाम तापकोपाधिसम्मप इत्यता इंतुमतस्साध्ययत्यानुसरणम्। या हेतोः पक्षे सायं घटोऽप्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पधियत्यादित्यादी तत्र साधनस्यापि पक्षधर्मतया साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्याप पक्षधाचच्छिमसाध्यव्यापकत्वनियम यता हेतु पक्षावृत्तिरित ति। तत्रयाः पक्षावृतितुसमानाधिकरण उपाधिरित्यत्ययः । स पय साधनामावच्छिन्नसाध्यव्यापक: 1 पक्षवृत्तित्वे पक्षनिष्ठयकि- चिधर्मापच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वसम्मवात् पक्षावृत्तिरित्युक्तम । हेतु. मत्यत्तिय साधनपिशिष्टसाध्ययायल्यवृत्तन तावशिष्टसाध्यध्याप. फतासम्भव इत्यता हेतुसमानाधिकरण इत्युक्तम् । तुसामानाधि. फरण्य साध्यवत्सकलहेत्यधिकरणवृत्तित्वम् । अपरश्च पक्षनिष्ट इति । भयमेव पक्षधर्ममानावच्छिन्नसाध्यव्यापकः। पक्षावृतित्व त. स्यासम्भवात् पक्षनिष्ठत्युक्तम् । साध्यबद्धत्यधिकरणचित्य साध. नावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वापि सम्भवत्येवेति साध्यति हेत्वसमा- नाधिकरण इत्युक्तम् । वक्ष्यमाणे घटः प्रत्यक्ष नियद्रव्यधादित्यत्रो. दुभूतरूपोपाधी साध्यशून्यहेतुमत्पार्थिवादिपरमाणुवृत्तित्वात्तत्स. झदाय साध्यवतीत्युक्तम् । अन्यस्यापि पक्षधर्मापन्निसाध्यव्या. पकासही!पाधेः सम्भवानोकोषाधेरसहेऽपि क्षतिरित्याशयेनाह।" हेयसमानाधिकरण पव बेति। असङ्करः । मिथो भेदः । वदेव स्थल पिशिष्य वर्शयति । अथेति । शुद्धद्रव्यत्वस्य नित्यायस्य वा हेतुल्ये भात्मत्योपाधेटादौ जन्यद्रव्ये नित्ये च जात्यादो साध्यवत्यवर्तमा. नतया साधनावच्छिन्नसाभ्यव्यापकत्वासम्भवानित्यत्वविशिएदम्य त्वहेत्वनुसरणम् ! उद्भूतरूपोपा] साधनसामान्यावृत्तित्वमप्यु पपादायतुं हेयन्तरमाह । विभुत्यावति । उद्भूतरूपवस्वमसोर्ण- मुपाधिरिति , योजना । मनासङ्कीर्णत्वं साधनापच्छिन्नसायच्या.

·- उपाधिप्रकरणम् । ९२९ पकायम् । आत्मत्वे चासङ्कीर्णत्वं पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापक ग्यम् । उद्भूनत्याविशेपितरूपस्यापि यथोकोपाधित्यसम्भवेऽपि तान्त्रिकस्तद्विशिष्टरूपस्य साध्यप्रयोजकतयोपाधित्वोपगमात्तदु- पादानम् । नित्यद्रव्यत्वहेतुकस्थलेऽपि हेत्वसमानाधिकरणमुपाध्य- न्तरमाह । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्व वेति | स्पर्शे प्रत्यक्षत्वविशेषण तदधिः शेषितस्य हेतुमत्परमाणुवृत्तित्वाद्धत्वसामानाधिकरण्यायोपात्तम् । एतच्च प्रमाया अप्रत्यक्षतामते बहिव्यत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नस्या- पि साध्यस्य व्यापफम्, तत्प्रत्यक्षतामते तु पृथिवीत्वादिधर्मा- वच्छिन्नस्येति योध्यम् । "(चि०)शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राश्रावण- त्वस्योपाधित्वापत्तश्च, शब्दधर्मगुणत्वावच्छिन्नाभिधे. यत्वं पत्र रूपादौ तत्राश्रावणत्वं व्यापक, पक्षे प्रमेय- त्वस्थ साधनस्याव्यापकं हि तत् । आनॆन्धनवत्वादा- बुपाधौ पक्षनियततादृशधर्माभावाच । (दी०) अश्रावणत्वेति । घटो मेयो द्रव्यत्वादियादौ ग. न्धवाद्यवच्छिन्नसाध्यव्यापकपृथिवीत्वादावतिव्याप्तिएव्या । न वानेन रूपेण ज्ञातस्य दूपफरवमित्याह । आन्धनेति ।। (गा० ) शब्दो ऽभिधेय इत्यादावश्रावणत्व मूलकृता ज्ञाना. तिव्याप्तिदंशिता, वस्पतिव्याप्तिमपि स्वयमाह । घट इति । आदि- पदाभ्यां पर्वतो चहिमान् धूमादित्यादौ महानसान्यत्वापछिच. साध्यव्यापकव्यञ्जनवदन्यत्यादिपरिप्रहा। मुले आन्धनवरवाद्युपाधापिति । यधर्मावच्छिन्नसाध्यव्याप. कत्यं प्राह्यमिति शेषः । पक्षनियतेति । पक्षनिष्ठेत्यर्थः । नन्ययोगोलकं धूमपदरित्यावायत्ययोगोलफमहानसान्यतर स्याविरूपतारशपक्षधर्मसम्भव इति मूलासनतिमाशयाई । न घेति । अनेन । पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापफत्यनघ । शासस्य दूपफत्यमिति । शुक्साभ्यव्यापफतया घातस्यापि यकायासाह. शध्यापफतामहरशायामयोगीलकमहानसान्यतरत्यादिरूपपक्षधर्मो. पस्थित्यनपत्येन पक्षधर्मापन्निसाध्यव्यापफसामानयत्यारिति .

·भाषा . - अनुमानगादाथर्याम् । स्याहेति । ताशधाभावादित्यस्य ताशवोप. स्थित्यनियमादित्यर्थकावादिति भावा । केचि गुणत्याधच्छिन्न- साध्यव्यापकतया उक्तातिप्रसनधारणाय पक्षधर्मपदेन पक्षधर्मनि यतधर्मश्चेद्वियक्ष्यते तदा दूषणान्तरमाह । आन्धनेति' । अयो. गोलकं धूमवहेरिस्यादावित्यादिः । तादृशधर्माभावाविति । अयो- गोलकमहानसान्यतरत्वादेः पक्षमावृत्तित्वादिरूपपक्षनियतरवा' भावादित्यर्थ इति मूले व्याकुर्वते । (चि०) अथ साधनावच्छिन्नमाध्ययापकत्ये सति साधनाव्यापक उपाधिः, तेन ध्वंसस्य जन्य- त्वेन ध्वंसप्रतियोगिस्थे साध्ये साधनावच्छिन्नसा- ध्यव्यापकं भावत्वमुपाधिः, श्यामत्वे शापाकजत्व. मुपाधिरिति । तन्न । पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपा- ध्यव्यापनात्, जलं प्रमेयं रसववादित्यत्र रसव. यावच्छिन्नसाध्यव्यापकपृधियीत्वस्योपाधित्वासङ्गा- त सोपाधित्वादसाधकमित्यत्र साधनाधच्छि- नसाध्पव्यापकव्यभिचारित्वे पा साधनावच्छिन्नेत्य- स्प व्यर्थत्वप्रसङ्गाच। (दी०) पक्षधर्मेति । विरुद्धस्थलीयोपाध्यव्याप्तिरपि, द्र. पन्या । साधनावच्छिन्नेति । स्वावच्छिन्नेत्यर्थात्साधनवतीति विशेषणाद्वान व्यभिचारः। (गा०) अपच्छेदकांशप्रयोजनमाह मूले । तेनेति । विरुद्धस्थले साधनावच्छिन्नसाध्यामांसधा सत्स्थलीयोपाधिमात्र पवाव्यातरपि सत्यात् स्थय तदोपमाह दीधितो विरुद्धाने। मूले जल प्रमेयमित्यादिशानातिव्यातिर्दर्शिता, अनच पूर्षल. क्षणवान कापि सद्धती वस्त्वतिव्याप्तिसम्भव, हेतोः.साध्पन्याप्यावे तविशिष्टसाध्यव्यापकस्य तदव्यापकत्वाप्रसक्तंरिति ध्येयम्। येन रूपेणोपाधेरसाधकत्यसाधकता तदेय रूपमुपाधित्यमित्यभिमानेन -- ·उपाधिप्रकरणम् । ९३१ भवच्छिन्नसाध्यव्यापकताघटितमुपाधित्वं निराकरोति मूले । सो. पाधित्वादिति । व्यभिचारित्वे । व्यभिचारित्वरूपसोपाधित्वहेतौ। ननु मियातनयत्वं श्यामत्वासाधकम्, मित्रातनयत्वावच्छिन्न- श्यामत्वव्यापकम्यभिचारित्वादित्यायनुमानमसम्भवदुक्तिकमेव, ता. शहेतुमति काकत्यादी श्यामत्वसाधकत्यसत्वेन व्याभेचारा- दित्यत आह दीधितौ। स्वावच्छिन्नेति । न व्यभिचार इति । हेतु- स्थस्थपदेन हेतुमत एवोपादेयतया काकत्वादी काकत्वाद्यवच्छिन्न- श्यामत्वव्यापकव्यभिचाराधसम्मवादिति भाषः । स्यपदार्थाननुगमेन मित्रातनयत्वादिपक्षकानुमाने विशिष्य मि- जातनयत्यादिकमेवोपादेयम्, तथा च दर्शितव्यभिचारस्तदवस्थ एव, मित्रासनयत्वरूपस्ववृत्तित्वविशिष्टस्य व्यभिचारस्य हेतुत्वे च विशिष्य विशेष्यतावच्छेदकस्य वैयर्थं दुर्वारमेवेत्याशङ्कय समा- धानान्तरमाह । साधनवतीति । विशेषणाद्वेति । मिघातनयत्वादिम- निरूपितत्यस्य व्यभिचारविशेषणात्यर्थः । मित्रातनयत्वादिनिरू- पितवृत्तिमानस्य हेतुत्वे श्यामत्यादापय व्यभिचारस्स्यात् तद्वारफ- तया वृत्तिविशेषणोपाध्यभायाधिकरणपर्यन्तसार्थक्यम् । (चि०) किञ्च पक्षययेऽपि विशिष्टसाध्यव्पभि- चार विशिष्टसाध्यव्यतिरेकं वा प्रसाध्य पश्चात्के- वलसाध्यव्यभिचारः केवलसाध्यव्यतिरेको या सा. धनीयः, तथा चार्थान्तरम्, केवल साध्ये हि विवादो न तु विशिष्टे। (दी०) ननु शुद्धसाध्याव्यापकस्थले एवासिद्धिशङ्कानि- रासायावच्छेदकांशोऽपि निवेशनीयः । अखण्डाभावस्य घटक- तया च न वैयर्यम्, येन रूपेणोपाधिता विशेषणवति तद्- पावच्छिन्नव्याभिचारस्यैव वा देतृत्वम्, शुदमाध्यव्यापक- स्थले तु साध्यव्यापफव्यभिचारो व्यापकतावच्छेदकाधन- स्वायवच्छिन्नव्यभिचारो या हेतुरुपम्पसनीयः, मायशस्तद्ध- मवति तद्धर्मविशिष्टसाध्यव्यापकम्पभिचारित्वस्य हेतुत्वेऽपि ·अनुमानगादाधर्याम् । न चैयर्थम् , अखण्डाभावस्यातिरिक्तत्वात् । वस्तुसस्तु-पा. धिना असायकत्वासाधनेऽपि न क्षतिः, उद्भावितयारदोपरेव तत्साधनीयमिति नियमाभावात् , तदुनीतव्यविचारेण तत्सा- धनसम्भवात् सन्दिग्धोपाधिसमशीलस्सन्दिग्यो व्यभिचार इत्यत आह । किञ्चेति । केवलति । तथा च केवलस्यैव सा. ध्यस्य व्यभिचारा व्यतिरेको वा जिज्ञासितो विरोधिवात, न तु विशिदस्य, अविरोधित्वादिति भावः । (गाय) किश्त्यादिदूरणमयनारयितुं पूर्वदूषणोद्धागयासाधक ताधिकळयभिचारप्रातयोगिन एव उपाधित्वनियमेऽपि तत्साध- फशरीरप्रधिरूपमेव उपाधिस्वमिति नियमो नास्तीत्याशयेन यन साधनावच्छिन्नत्यप्रपंशे व्यापकतायां नाभावान्तरस्य घटकता तत्र तत्प्रवेश एवं नास्ति, यत्र तत्प्रघेशस्तप्राभायान्तरस्य घटफसया सदयययमित्याह नन्धित्पादिना । शुद्धसाध्याव्यापकस्थल एवंति। शाकपाफजत्वाशुपाधिस्थल एवेत्यर्थः । असिद्धिशानिरासायति । मित्रातनयवादी शुद्धश्यामत्यादिव्यापफव्यभिचारहेतोरित्यादिः । व्यभिचारिणि मित्रातनयत्यादिहेतौ शुद्धयामत्यादिव्यापफस्यान्त. श्यामत्वादेरेव व्यमिचाररय सत्येनासिद्धिविरह इति शोपादानं साध्यव्यभिचारस्थ सिद्धिदायां तेनैघासाधकतापादनसम्भवादु. पाधैरनुपयोगेन तत्सन्देहवशायामिव उपाधिव्यभिचारणासाधकरवा स्थ साधनीयतया साधनावच्छिन्नत्वानिवेशे निश्चितव्यभिचारप्रति योगिनश्शाकपाकजयादेरनन्तर्भावनासिद्धिशङ्का, तदन्तर्भाधे च तद्यभिचारनिश्चयसत्वेन हेतुसंशयीनरास इति भावः। अखण्डाभावस्येति । अतिरिक्तस्येति शेषः । शाफपायजत्यादि व्यावृत्ताच्छुद्धश्यामत्वादिव्यापकतावच्छेदकत्वात्तत्साधारणसाधन. विशिष्टश्यामत्यादिव्यापकतावच्छेदकावात्मकामायस्य भिन्नतया तद्घटिस हेतोः शुद्धश्यामत्वव्यापकताघटितत्वघटिततया न वैय- ध्यमित्यर्थः । उक्तनियमाभ्युपगमे ऽधच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिस्थ. लेपि अवच्छिन्नसाध्यव्यापकतावच्छेदकशाकपाफमत्यादिक विशि- ध्योपादाय शाफपाफजत्वावच्छिन्नाभावयतित्वादित्येय हेतुर्वकच्या ·। 4 उपाधिप्रकरणम् । न तु विशिष्टश्यामत्वादिच्यापफतावच्छेदकत्वेन सग्निवेश इति न चैयर्थ्यशकापीत्याह । येन रूपेणेति । विशेषणवतीति । विशेषणम् । साध्यनिष्ठोपाधिव्याप्यतावच्छदक साधन पक्षधर्मा या तद्वनिरूपित. स्येत्यर्थः। शुद्धसाध्याध्यापकस्थले एवेत्यनेन शुद्धसाध्यव्यापकोपाधिस्थ. लीयं विशेष प्रदय विशिष्योपाधितावच्छेदकनिवेशे उभयस्थला- विशेपं दर्शयति। शुद्धसाम्येति । शुद्धसाध्यव्यापकाईन्धनादिव्याभ- चारण घयावेधूमाद्यसाधकस्यसाधने घवघादिविशिष्टधूमाविव्या. पकत्वेनार्दैन्धनादरुपादाने यहचादिविशिष्टत्ववैयध्ये दुरिम, धूमा. धधिकरणस्य घहयादिविशिष्टतदधिफरणत्यनियमेन शुद्धधूमादि. व्यापकताघटकत निष्ठाभाषप्रतियोगिताकदफत्वाभावाद्वाधादि- विशिष्टतदधिकरणनिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्याभावस्पानतिरि- कत्वात् अतस्तप्रावच्छेदकांशो नोपादीयते, तदानियेशेऽपि निश्चित व्यभिचारप्रतियोगिन आन्धनाशुपाधहेतुघटफतया तदसिद्धिश- द्वाया असम्भवात्, व्यापकताघच्छदफपर्यन्तमेव धा ऽनिषेश्य वस्तु- तो व्यापकतावच्छेदफमाईन्धनस्वादिक विशिष्य निवेश्य तदव- छिन्नव्यभिचारो हेतुरुपयसनीयः, व्यापकतावच्छेदफत्यस्य च पहिरूपयक्षवृत्तिव्यभिचारप्रतियोगितावच्छेदक मान्धनत्य यदि धूमासाधफत्वसाधकम्यभिचारप्रतियोगितावच्छेदक न स्यात् धूम. व्यापकतायच्छेदफ न स्यात् व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यध्यभिचा- रनियमादिति तर्फसम्पादनोपयोग इत्यर्थः । शुधसायव्यापका- धनादरपि पक्षधर्मायोगोलकमहानसाम्यतरत्याधयच्छिन्नसाध्य. व्यापकत्वनासाधतासाधफशरीरे निवेशस्सम्भवति, तद्विशिष्ट- साध्यव्यापकताघटकस्याभावस्थ शुद्धसाम्यव्यापकताघटकामाप. भिन्नतयाऽयेयादिश्याह । प्रायश इति । एकमानचितमादिसा. ध्यके विशिएसाध्यव्यापकताघटकस्यामावस्यातिरिकायासम्भवात् प्रायश इत्युक्तम् । साध्यादौ व्यभिचारपारणाय तद्धर्मवतीति व्यः भिचारविशेषणम् । असाधफतासाधकव्यभिचारप्रतियोगिन एव उपाधित्यमिति नियमस्याप्रामाणिकतया व्यर्थविशेषणतया उपाधि व्यभिचारस्य तदसायकत्वेऽपि न क्षतिरित्याह । वस्तुतस्स्यिति । गनूनायितहेतुदोपणासाधकल्पं साध्यते इति नियमानुरोधादुर ·२३४ अनुमानगादाधर्याम् पाधी दोपत योद्भावित तनासायासाधनमाघरपकम, तथा चात्र छिन्नसाध्यव्यापकोपाधि दायितु शक्य: व्यविशेषणतया तेनासाधकापसाधनासम्मवादिति नासी वाप इत्यत आह । उद्गा वितेति । उक्तनियमसत्वेऽपि यावदोषान्तर्भाधेन तथा नियमामा. नोकायाधिनासाधकावासाधनेऽपि क्षतिविरहादित्यर्थः । तईि त- साधफस्तत्र का दांप स्याफाक्षायामाह । तदुनीतेति । व्यभिचार स्योपाध्युग्नीतत्यकथन व्यभिचारे पक्षमताशानसम्पत्तिमुपाभ्यु. भारतस्य सार्थक्यं च सूचयितुम् । अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिना व्यभिचारसाधने व्यर्थविशेषणतापरिहारकोक्तरीतेरादरे यद्यप्यसा- धावसाधनमपि तेन सम्भवति तथापि तदनावश्यकतया मूल. कृतां तद्दूपणमेघायुक्तम्, किं तत्र दूषणोद्धारणेत्याशयेनेदम् । ननु सन्दिग्धव्यभिचारेणासाधफत्वसाधन न सम्भवति, यत्रो. पाधियंभिचारसशयमेवादधाति नग उपाधिमेवासाधकत्वं साध. नीयमित्यत आह । सन्दिग्धोपाधीति । सन्दिग्धोपाधेरेव व्यभिचा- रसंशयाधायफत्यम् निश्चितेन तेन व्यभिचारानुमानस्यैव सम्भया , বখা ৪ মামলাযত ব্যথাৎ ভলিনা নাষায়- फत्वसाधकघसम्भव इत्युपाधिसशयपियत्वमेघ तत्साधनोप. यम्, तथा च तस्येव व्यभिचारसशयविषयत्वस्यापि तत्रासाधकाय. साधकत्वसम्भव इति तस्य निश्चित वाद्वशभिचारावरेव दोपतया तत्सशयस्यादोपत्वेऽपि न क्षतिः, उपाधिसशयम्याप्यदोपतया दोपे. वासाधकतालाधनमिति नियमस्यानभ्युपगमादित्यर्थः । मूले पक्षद्वय पोति । पक्षधावच्छिन्नसाध्यव्यापफस्योपाधिता. पक्षे साधनावच्छिन्नसाध्यापकस्योपाधितापक्षे चेत्यर्थः । मसा. ध्येति । विशिएलाध्यध्यापकस्य उपाधेयभिचारेण व्यतिरेकेण घा साधने पक्षे घेत्यादिः । पवादिति । वारशंपापियभिचारादिना प्रथम शुद्धसाध्ययभिचारादिसाधनासम्भवादिति भायः। साध नीय इति । विशेषणाव्यभिचारविशिष्टविशिष्ठयभिचारण विशेषण- विशिष्टव्यतिरेफेण चेत्यादिः। अर्थान्तरमिति । विशिष्टसाध्यव्य. भिचारारिसाधने इत्यादिः । विशिष्टसाध्यस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वाभावस्य विशिष्टव्यभिचा रादिसाधने अर्थान्तरताहेतुत्व, मूलोक्तमुपपादयति दीधितो! तथा ·1 । - on उपाधिप्रकरणम् । चेति । केयलसाभ्यस्यैव विधादविषयाव इत्यर्थः। विरोधित्वादिति । ताशसाध्यासद्धिविरोधियादित्यर्थः । यारशसाध्य विप्रतिपत्ति- विषयस्तत्साधनायोपन्यस्तहेतौ तहमकताविरोधितोपतदमावयो. स्सन्दिग्धतया ताशसंशयविरोधितदेकतरकोटिनिर्णये निश्चयादया- दिति भावः । न तु विशिष्टस्येति । व्यभिचार इत्यादिरनुपानीय. । (चि०)अथ प्रकृतसाध्यव्यभिचारसिद्ध्यर्थे विशि- टसाध्यव्यभिचारः साध्य इति चेन्न । अप्राप्तफालत्वात्। प्रथमं साध्यव्यभिचार एघोद्भाव्यः, तत्रासिद्धावुपाधि. रिति चेत् ? तर्हि प्रकृतानुमाने नोपाधिपणं स्यात् किश्च साध्यव्यभिचारहेतुत्वेन पक्षधर्मावच्छिन्नमाध्य- ध्यापकव्यभिचार एवोपन्यसनीयो नोपाधिः । (दी०) उद्भाव्यः । विशेषणाव्यभिचारिले सति विशिष्ट साध्यव्यभिचारेण साधनीयः । तत्र । विशिष्टव्यभिचारे असि- दौ उद्भावितायां तत्सिद्धये उपाधिरुद्भाव्य इति । तहीं- ति । प्रकृतानुमितिविरोधिशुद्धसाम्यव्यभिचारासाधकत्वादिति भावः । अथ वक्ष्यमाणरीसाऽवच्छिन्नसाध्यव्यापफेनाप्युपाधिना आहस्यैव साध्पव्यभिचारस्साधनीय इसत आह । किश्चेति । पक्षधविच्छिन्नेत्पादिकमुपाधिमात्रव्यभिचारोपलक्षकम् । न भाधान्पेनोपाधियाप्त्यादिविरहेणाहेतुत्वात् । (गा० ) ननु प्रथम साध्यव्यभिचारादेराकाहितत्वेऽपि तत्साध. फतया विशिष्टव्यभिचारादेरख्याकाशितत्वादुपाधिना तत्साधने नार्थान्तरमित्याशयेन शहने मूल । अथेति । विशिष्टसाध्यव्यभिचार इमि । साधनीय इति शेषः। अप्रातकालत्वात् । शुद्धसाध्यव्यभि. चारमनुदाय उपाधिना विशिष्टव्यभिचारसाधने तदानीमनाफा. हितत्यरूपाप्राप्तफालत्यस्य तावताऽपि दुर्यारत्यादित्यर्थः । उद्भावितव्यभिचारासिदिन दोष, इत्यसिद्धरव दोपत्यादत. स्वत्रासिदाविति तत्पदेन साध्यायभिचारस्य प्रक्रान्तस्य परामर्श ·-- भनुमानगादाधर्याम् বিঃ সামানীয়া (গে টাইরি গোষ্ট पीधिती । उन्नाव्य रात । विशेषणीभूतमिनातायाव्यभिचा- रियसपनुपिशपण ती सिद्धमेति विशेष्यमाप्रपरामशेषतांत. पिपस्याहा तर विशिष्ट्यभिचार इति । सिद्धौ उपाधियित्र सतिसप्तम्याऽऽकाहिस्तस्य सत्यामिति मियान्तरस्य पूरण . 58 तिः, उचाइती पास्तविकासि रसत्यादतः मियान्तर पूरयति । उद्भावितायामिति । उपाध्युझाउनस्य फलमा । तस्सिद्धये इति । पक्षीभूतमातहतो तनिश्चयायेत्यर्थः । उपाधिरिति मूले क्रिया- तराकागपूरणाय पूर्वोत्तरियापदमनुपायति । उद्धाय इति । उपाधे. प्रकृतानुमाने ऽदूषणत्वापती मूलाभिप्रेतमाफाहितहनुमाह । प्रयतेति । विरोधीति : साक्षाधिराधीत्यर्थः । व्यभिचारस्थापि शुद्ध- साध्यध्यमिचारोनयनद्वारा विरोधित्वायथाश्रुतासात , परम्परया विरोधिनस्साघफस्य दापत्ये उपाधिसाध्यतरसाधकपरम्पराया अपि दोपतातेरिति भावः । वयमाणेति । सिद्धान्ते घश्यमापोत्पर्ध । साच रीति. विशिष्टव्याभिचारसाध्यफे विशिष्ट-यापकव्यभिचार- रूपेहता विशेषणव्यभिचारयाधराहित्यम्, व्यभिचारवारणाय विश. पणाव्यभिचारित्यन तारशहेतु विशय शुद्धसाव्यभिचारस्पैव साध्यस्यादरो पा । शुद्धसाध्यसाधनापच्छिमसापच्याएकयो । पायोस्स्पच्यभिचारणवसाध्यव्यभिचारसाधकतयात तभिचा रमात्रस्य उद्गावायितुमुचितत्तया सोचेन पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्य व्यापफोपाधिमानस्योप-यसनीयताव्यवच्छेदो न युज्यते, निस्ता दृशापाधिसामान्योपलक्षणतामाह । पक्षेति । उपाधिव्यभिचारे हे. वावुपाधिविशपणत्वनावश्यापादेयतयातदुद्भावनव्यवच्छेदासङ्गति माशय पूरयति माधान्येनेति । अत्रापमुशाधिरित्याकारण इतरा विशेषणतोय हेतु परयति । व्यायादीति | साध्ययभि- चारध्याप्रयादीत्यर्थः । आदिपदासाधनरूपपक्षधमतापरिमहः । व्यभिचारस्य सम्बन्धत्ये मानाभावादिति भावः । (चि०) स्यादेतत्, पर्पवासितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधि , पर्यवसितं साध्य पक्षधर्म- तायललभ्यम्, यथा शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्तशब्दधर्मा- ·. । उपाधिप्रकरणम् । तिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादिस्यत्र पर्यवसितं यत्साध्यम- नित्यत्वं तस्य व्यापकं कृतकत्वमुपाधिः । (दी.) पर्यवसितेति । भत्र लक्ष्पतानियामकं पकता-- पीजं सत्यतिपक्षोन्नायकत्वम् , व्यभिचारोन्नायकत्वस्य तस्व साध्यवरपक्षावृत्ती व्यभिचारोन्नायकेऽन्याः, वक्ष्पमाणकृतक- स्वोपाधेदपकनापत्तेश्च । न हि तयभिचारेण हेतौ शुद्धसाध्य-: व्यभिचारशक्योन्नयनः, वाधानवतारदवायां तादृशव्यभि- चारापसिद्धः । न च पर्यवसितसाध्यव्यभिचारस्साध्यव्याप्य- तावोधविरोधीति । न चैवमपि कयं सत्र सद्धतावुपाधिसम्भ- वः ? मीमांसकमतेन तदभिधानात् । शब्दशन्दयोभावप्रधानत्वा. द्वा । पक्षतावच्छेदकादेरुपाधितावारणाय पक्षावृत्तित्वे सतीति विशेषणीयम् । (गा०) तस्ये। लक्ष्यतानियामकत्ये। साध्यपक्षावृत्तौ । साध्य. घरपक्षावृत्तितया पक्षधर्मतावलप्यपक्षीयसाध्यव्यापफे काकादिपक्ष. कश्यामस्वादिसाध्यकमियातनयत्वाविहेतुफशाकपाफअत्यापाधी उपदर्शितरीत्या व्यभिचारोन्नायके । मण्यातरिति । सत्प्रतिपक्षो. नायकस्य लक्ष्यत्वे च पक्षस्य सायपत्तया तत्र साध्याभायसाध. कत्वेनालक्ष्यत्वासाव्याप्तिरिति भावः । दोपान्तरमाह | घस्यमाणेति । अनुप सनमनीये तलक्षण प्रत्ययः । अदुषफतापतेरिति । व्यभिचायनायकतया लस्यतानुपए- रित्यर्थः । तथा चानिमम्लपिराधस्स्यादिति भाषः । ताएशो. पाधेस्सत्प्रतिपक्षोत्थापनमधिकलम्, पक्षधर्मतारलेन तानिरय- त्वभाने तयापकरुतकरपाभायधानस्य प्रनियन्धफस्यात्, तरया- पापापफनावच्छेदकरूपेणध विशेषभानमते समानाधिपयकरव.. माप्रस्य विरोधितापीजत्येन विशेषरूपण व्यापकामायक्षाने सामान्य.. रूपेणापि विशेषाशानात् । एवं विशिष्टसाध्यव्यापफाभावशानस्यापि। पिशेषणवचानिश्चयसदकृतस्य शुद्धसाध्याभावानुमितिसामप्रीत्वेन । शुदसाव्यानुमितिप्रतिपन्धफवया यायुः प्रत्यक्षा प्रत्यक्षस्पर्शाभर. ११८ 1 ·- - ९२८१ अनुमानगादाधाम् वादित्यादी उद्भूतरूपादेस्तथास्वमयिकलमित्यवधेयम् । गनु शब्दस्य नित्यतापक्षे प्रमेयत्वमानस्यत्यभिन्नो या शान धर्मस्तशिनधर्मव्यभिचारि शब्दत्यचति कृतत्यव्याभिचारित्वादिति रीत्या पक्ष्यमाणसाभ्यन्यभिचारोनायफत्पं कृतकृत्वस्य सम्भव त्ये व्यभिचारादिघिरहादित्यत आह । घाधति । व्यभिचारा- सिरिति । उक्तसाध्याभावस्य पक्ष पव सत्येन तत्प्रसिचिं. विना शम्दावाश. तवत्तित्वापव्यभिचारसाभ्यस्य प्रमियसम्मवादि त्यर्थः भावसाध्य के साध्यप्रसिरि घिना व्याप्त्यग्रहेण अनुमानायो.. गादिति शेषः । याधावतारदशायांच तंत पयागमफत्वसम्भवाः स्तस्योपाधित्वाव्यवस्थितेरिति भांघः}, गगनूपवर्शितसाध्यतापच्छदफायच्छिन्नाभावस्य पक्षातिरिक्त.म. सिवायष्यनित्यतारूपपर्यवसितसाम्यस्य तत्त्वेनाभाष भामाशादी प्रसिद ति तवभाववत्तित्वरूपव्यभिचारस्य .आकाशादिवृची. याधीनतारीयामपि प्रसिद्धिरस्तीत्यर्त माह । न च िन ही त्यर्थः । साभ्यव्याप्यतेति । उपदर्शितसामान्यधर्मावच्छिन्नलाय. च्याप्यतेत्यर्थः । योधविरोधीति । तथा च ताशव्याप्तिवाधाधाना- यो, पक्षधर्मतायलानित्यवतिची विशेषव्यभिचारस्यादोपतया त. दुनियनन नोपाधेपकावमिति भाषः । न्यायमते शब्दस्यानित्यतया उत्तानुमान सदनुमानमेवेति तत्र कृतकत्ये उपाधिलक्षणसमनं. विरुद्धमिति शकते । न चैत्रमपीति । मीमांसकमतनेति । शम्वनि त्यतावादिनां तेषां मते तदनुमानस्य दुवादिति भावः । स्वम. तेऽपि: तन्मूलं सङ्गमयति । शनशन्दयोरिति । पक्षस्थसाध्यस्थ. शामापदयोरित्यर्थः। भावप्रधानत्वात् । शब्दत्यपरत्वात । तथा च न्यायमते शब्दवस्य नित्यतया नोकरीत्या नित्यत्वसाधकमनुः मानमसदेवेति भावः, सत्प्रतिपक्षानाहायानित्यत्वशून्यशन्दत्यस्य पक्षावे साध्ये शब्दत्वानन्तर्भाव शम्दत्वे पक्षे शवधर्मातिरिक्तस्याः बाधेनानित्यत्यपर्यवसानमिति. तत्रापि भाषप्रधानयादरः । तर मविशिष्टे. तद्धर्मयवृत्तित्वादिविशिष्टस्य . संशयाभावाच्छपत्या. दिविशिष्टे, शवावृत्तिधर्माभावस्य , सुनिश्चयतया :तानित्यत्वस्य घस्तुतो बाधिवस्यापि,सशयसम्मवेन तर पर्यवसानसम्भव ह.. त्यवायम् । पक्षवायच्छेदकादेरिति, I, पर्वतो यद्विमानित्यादौ पर्यः M ·उपाविपकरणम् । ९३९ पसिनरतीयययादिरूपसाध्यव्यापकसाधनाध्यापकपर्वतत्वादावि त्यर्थ । विशषणायमिति ।,इद् च एन-मतेऽपि साधन-यापकस्य नापाधितत्यानेमानेन विशेष्यदलस्यावश्यकतया स्वतन्त्रविशेषण द. त्तम् । वस्तुतो विशेष्यदलस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकतायामनुपयो गितयाऽव्याप्तिकरत्वेन च तेनैव पक्षावृत्तित्व विवक्षणीयमिति । (चि०) यदि च तथैव कृतमत्वमपि शन्दे साध्य- ते तदा अनित्यत्वमुपाधिः , सदुक्तम् चायुक्तसाध्प- नियमच्युनोऽपि फथकैरुपाधिरुद्भाव्यः पर्ययसितं नि: यमयन्दूपकतापीजसान्नाज्यादिति। अनेन पक्षधर्मसा- धनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिस्सगृह्यते, ताहश- साव्यस्य पर्यवसितत्वादिति तन्न । एवं हि घणुकस्य सावयवत्वे सिद्ध ह्यणुक्रमनित्यद्रव्पासमवेतं जन्य- महत्वानधिकरणद्रव्यत्पादित्यत्र निरस्पर्शद्रव्यसमषे. तत्वमुपाधिस्स्यात् । भवति हि नित्यद्रव्यसमवेतत्वं पर्यवसित साध्यम्, तस्य व्यापकं साधनाम्पापक च । (दी०) यदि चेति । एतच्च स्वतन्त्रककत्वसाधनदपायां घोम्पम् । अनित्यत्वसाधनोपयोगितया तु कृतकत्वसाधने यो. रपि सन्दिग्धत्वनैकतरपतिरेकस्यान्यतरव्यतिरेफासाधकता- व । एप होत्यादि । असमवेतत्वेन द्रव्यासमवेतनेन वा, अर्था- न्तरवारणाय मायवत्त इति । साध्ये द्रव्पपदं नित्यद्रव्यत्ति- तायास्फुटतरसिद्धयर्थम्, द्रव्यसमवेते । ऽनित्पद्रव्यासमवे- तत्वस्य निद्रव्यसमवेतवमादाय पर्यवसानाद । हेतौ च जन्यपदं परमाणुनित्यवासिद्धिदशागापाकाशादौ व्याप्तिप्राय। विशिष्टाभावस्यातिरिक्तत्यान्न वैयर्यम् । नित्यमहस्यव्याचा. नित्पपावन्महावत्तिजातिपरिचपाप तदिति तु न । तादृशना. - । -- ·अनुमानगादावर्याम् तो मानाभावात् वैभवापेक्षिकापफव्यवहारस्थाननुगतनातिभिः रेव सम्भवात् । तुल्पन्पायतया त्रसरेणुमहत्वापेक्षिकोत्कर्षेणेक- जात्या सरमसहाच । निशेति | साध्योपाध्योन्याप्तिदा- यमदर्शनाय द्रव्पपदम्, गमकता तु तेन विनापि । पर्पसि- तसाम्पसमयास एकोपपिरिति मतेनेदमित्यपि कथित् । (गा० ) मुले तथैवेति । यत्सिविरुद्देश्या पक्षावृत्तिसामान्य साधारणतत्तिनोकसमशीलरूपेण येत्यर्थः । दोधिती स्वतन्प्रकृतकत्यसाधनेति । कृतकत्यस्यानित्यवसा. धनाप्रयोजनकसाधनेत्यर्थः।। अनित्यत्वासाधने उद्भावितस्य कृत कत्वोपाधेः सत्प्रतिपक्षोत्यापफतानिराकरणाय तत्साधने नित्य. स्पस्योपाधित्वासम्भवमाह । अनित्यत्येति । द्रव्यसमवेतत्वरूपसा- वयषस्वसिद्धिवशानुसरणप्रयोजनमाह । असमवेतत्वेन द्रव्यासमवे- तत्वेन पति । उभयथैव अनित्यव्यासमवेतत्वोपपवेरिति भाव । समवेतत्यमासिसापति असमयेतत्वेनान्तरानवकाशात् द्रव्या- समतावानुधापनम् ! अन्तरधारणायेति । अर्थान्तरेणानित्यव्य समवेत धरूपमाभ्यपर्यघसानासम्भवस्य वारणायेत्यर्थ.। मुले इत्यति । इति रीत्या प्रणुकसमवायिना नित्यद्रव्यस्य साधने इत्यर्थः। जनु पक्षधमतावलाध्यापकतायच्छदकामान्तस्यैध सामान्यसपे. ण विशेषरूपेणापि या सिद्ध कथममायसायफानुमानानित्य ग्यसमवेतत्वसिद्धि ? भर केचित् द्रव्यसमयेतत्वसिद्धौ तदपि पक्षतावच्छेदकेऽन्तभाव्यम्, तय द्विविधम् नित्यव्यसमवेतत्व रूपमानित्यद्रव्यसमवंतत्वरूप च, तत्रानित्यव्यसमवेतवरूपैकधि शेपाभावरूपसाध्यव्याप्य तुमत्तानिश्चयरूपतादृशविशेषभानपिरो. धिसहरुतासामान्यरूपेणोक्तपक्षतावच्छेदकस्य साध्यमिता कछेदकतया भासकात्तादशव्याप्यवत्तापरामानित्यद्रव्यसमवेत. स्वात्मकविशेषरूपेण तदुझावनमविरुद्धमिति तन्ना मूलाता सावय परवस्य पक्षतावच्छदकत्वनानुपादानात्स्वतन्त्रतसिद्धरेवोक्तावात । भवतु वा साधयायस्य पक्षतावच्छेदकप्रवेशो मूलाभिप्रेत, तथापि - - ·M उपाधिप्रकरणम् । पक्षतावच्छेदकतया भान पर्यवसिनसाध्यताविरोध एव । वस्तुतस्तु यथा सामान्यानुमितिसामनो एफपिशेषयासह कृना परविशपरूपेण सामान्य योधयति, तथा विशेषधाधसाम- प्रयपि सामान्यनिश्चयसहरूताऽपरविशेषरूपेण सामान्यवोधिका, सामान्यनिश्चयावशंपान्तरवाधयारेक तरसामग्रघासह परसवलनस्य द्विरूपस्य एकविधानुमिनिजनकत्वानुभवात् । अतो नित्यद्रव्यास- मवेतत्वनिश्चयसहित द्रव्यसमतत्वव्याप्यवत्ताज्ञानमिव द्रव्य. समवेतत्वनिश्चयसहितमनित्यद्रव्यासमवतत्वव्याप्यवत्ताज्ञानमपि नित्यद्रव्यसमवेतत्वेन सामान्य गमयनि द्रव्यसमवेतत्वेनानि- त्यद्रव्यासमवतत्वन च निश्चये नित्यद्रव्यसमवेतत्यसशयानुदयात ईशानुभवानादरे इतरवाधवलाद्वयापकस्यापि विशपरूपेण भा. नविलयप्रसगादिति मूलकृतामाशयः । अत एव भ्रमत्वाभावसाध्य. कानुमानाद्भावरूपप्रामाण्यसिद्धिमतरताकृता। न च नित्यद्रव्यसमवे. तत्वनानुपस्थिती तन रूपेण भानासम्भवः, विशेष्ये विशेपणमिति, न्यायन अनुमिनो विशेषणताघच्छदकप्रकारकक्षानानपक्षणात् । न च यदूपाधीच्छन्नं याध्यते तद्रूपविरोधिरूपणैव विंशपान्त- रमानमानुभविकम्, न तु तत्समनियतरूपान्तरेणापि, उक्तस्थले समवेतत्वद्रव्यसमवेतत्वादिना नित्यद्रव्यसमवेतत्यभानस्य याप्यनभ्युपगमात्, तथा च प्रातस्थले ऽनित्यदन्यसमवतत्या. न्यत्वविशषितन द्रव्यसमरतत्वेन नित्यद्रव्यसमवेतवं भामताम्, नतु भनित्यद्रव्यसमधेतत्वमहाविरोधिप्रदाविषयनित्यद्रव्यसमवेत. स्वेनेति वाच्यम् । विशेष्यघटितसामान्यतया निश्चिते यारशवि. शेपणापच्छिन्नयारशविशेष्यघटितस्य विशेषरूपावच्छिन्नस्य यत्र याधः सत्रापरविशेषसिद्धी तत्र तारशविशेपणाभावविशपितताह- शविशेष्यघटितविशेषधर्मप्रफारकत्वानुभगत, मरुते नित्याय. विशेषणावच्छिन्नद्रव्यसमपेतत्वाधनिश्चयमहिनाऽनित्यत्वाभाय. रूपनियत्यविशेपितद्रव्यघटितविशेषप्रफारफताया निष्प्रत्यूहत्या. एवं घहित्यामावयति यहित्यप्रकारकत्वस्यामाये सिद्धप्रति घनित्यपति पहित्यप्रकारकावस्येन भावरूपप्रामाण्यसि. निर्मूलतोक्ता साउते । य च विशेषणविशिविशेष्यस्य ता. शविशेष्यविशिष्टस्य चा भाचे भासमाने तदुपपादकस्य विशेष्ये । त्व. भत ·. ९४२ अनुमानगादाधर्याम् विशेषणाभावस्य भानं तत्रदर्शितविशिष्टाभावादिप्रतियोगिकोटि- प्रवियतया भासमानतधिशपणमितापच्छेदकायमेव पर्यवसित- साध्यसिद्धी विशेषणामावधर्मितावच्छेदकतानियामकम, दण्डवान् पुरुपो रक्तदण्डाभाववानियादा पुरुषादिकपर्मिणि पर्यवसिना- रक्तवादिविशेषितवण्डादिभाने च दण्डत्वादेरेवारतत्वादिमिता- वच्छेदकनया भानात् । अत पथ पुरोवर्तिनि वहि परफारकंशानं घहित्वाभाववति वाहित्याप्रकारफमित्याद्यनुमिती चहित्यवति वह्नि- प्रकारकत्वादिरूपप्रामापयसानं पाहत्याचशे निर्धर्मितावच्छेद- कमेव, भ्रमत्वाभायघटकतया' भासमानर्धाहत्यामावादेर्धर्मिताय- छेदकाभानादिति घणुके ऽनियासमवेतत्वसाधने तद्घटकतया भासमानानत्यत्वाशे द्रव्यत्वस्य धर्मितानयच्छदकतया . पर्यघास- तनित्यद्रव्यसमवतत्वभानमपि नित्यत्वांशे निर्धर्मितावच्छेदकमेव स्यात्, नित्यद्रव्यसमवेतं द्वषणुकमित्याफारिका.. उद्देश्यभू ता सिद्धिर्न स्यादिति द्रव्यपदोपादानमित्याहं दीधितौ । सा- भ्येति । स्फुटतरसिद्धिः । नित्यद्रव्यसमवेतत्वत्वेन सिद्धिः । तदर्थ- म् । एतदेव स्पष्टयति । द्रव्यसमवत इति । द्रव्यसमवेतुत्वेन निश्चित इत्यर्थः। अनित्यद्रव्यासमवेतत्वस्या अनित्यत्यविशेपितद्रव्यत्वाधव. छिन्नसमधेतत्वाभावभानस्य । नित्यद्रव्यसमवेतत्यम् । नित्यत्ववि- शेपिनद्रव्यत्वावच्छिन्नसमवेतत्वम् । आदाय । अवगाध व्यभि. चारावारकस्यापि महत्त्वविशेषणस्य जन्यत्यस्य च हेतावुपादान मुपपादयितुं तत्प्रयोजनमाह । हेताविति । परमाणुनित्यत्यासिद्धि- दशायामिनि । महत्वानधिकरणद्रव्यमानस्य नित्यतादशायामित्य- र्थः । आकाशादाविति । तदा महत्वसामान्यानधिकरणस्यापि भूत- एररर्मनसच अनित्यद्रव्यासमवेतत्वासायनिश्चयाविषयत्वेन अष्टान्तत्याभाचात् परममहतां आकाशादीनामेय दृष्टान्ततायाः स्वीकार्यतया महत्त्वे जन्यचविशेषणं विना तेषामपि साधनकल्ये- न तत्वानुपपवेरिति भावः । तथापि व्यभिचारावारकत्तया तवैयर्थं दुष्परिहरमवत्याशदां निराकरोति । विशिष्टाभावस्यति । प्रकृत- हेतुघटफस्य जन्यत्वविशेषितमहत्वाभावस्येत्यर्थः। अतिरिक्तत्वात् । शुधमहत्याभावभिन्नत्वात्।भभावान्तरप्रवेशेऽपि चेययाभिमानिनां प्रकारान्तरेण व्यर्थविशेषणतासमाधानमुपन्यस्य दूपयति । नि- ·- उपाविपकरणम् । १४३ त्येति । जातिपरिचयायेति तादृशजातिपुरस्कारेण महत्वस्य हेतु प्रवंशलाभायेत्यर्थः । तन् ।जन्यपदम् । तथा च जन्यत्वस्याप्रवेशाना धैयर्यशङ्का, तादृशजातेः नित्यगगनादिमहत्त्वावृत्तितया गगनादी न साधनवैकल्यम् । भनित्ययावत्महत्त्ववृद्धितया सर्वत्रैवानित्यः द्रव्यसमवतद्रव्ये तदवच्छिन्नसत्त्वेन साध्य शून्ये तदवच्छिन्नाभाव ' विशिष्टद्रव्यत्वासत्त्वान्न व्यभिचार इति भाव । मानाभावादिति । न च द्रव्यचाक्षुपत्यावच्छिन्न प्रति महत्त्वत्वेन हेतुत्वे नित्यस्य स्वरुपयोग्यस्य फलावश्यम्भावाद्गगनादीनामपि चाक्षुपापत्तेरिति, तजनकतावच्छेदकतया नित्यमहत्वव्यावृत्तजातेरावश्यफतेति वा च्यम् । तादशनियमस्याप्रामाणिकत्वात् महत्वयन तहेतुत्वेऽपि सहकारिधिरहेणापरयभावात् । अययविमहत्व चयवम इत्यस्य सा. मान्यता हेतुतायाः प्रामाणिकत्वेऽपि तजन्यतावच्छेदिका जातिः त्रुटिमहत्त्वव्यावृत्तव, तारशजात्यवच्छिन्नाभायस्य च न हेतुतास. म्भव त्रुटी व्यभिचारात् । ननु प्रसरेण्वादिमहत्त्वे गगनादिमहत्त्वापेक्षया अनुगतापकपः व्यवहारानियामकतया तत्सिोरावश्यकतेत्याशङ्कयाद । वैभषेति । अननुगतजातिभिरेवति । आवश्यकत्रुटित्वत्वादिजातिभिरेवेत्यर्थः। सम्भवादिति । विषयाननुगमेऽपि नानार्थशब्दमादायानुगतव्यव. हारे वाधफाभावान्, अन्यथा उक्तजात्याऽप्यणु गरिमाणसाधारपास्य वैभवापेक्षयाऽनुगतापकर्षव्यवहारस्यानुपपत्तिरिति भायो । ताहश व्यवहारेण जातिप्तिद्धो बाधकमप्याह । तुल्येति । तुल्यन्यायतया। तुल्य युक्तित्वात् । सियेति शेषः । उत्कर्पण । उत्करुपया जात्या। मुले निस्स्पर्शद्रव्यसमवेतत्यमुपाधिस्स्यादिति । गगनादौ वा- धुपन्यस्तसाध्यव्यापकतारहितमपि निस्स्पर्शद्रव्यसमवेतत्व पक्षे पर्यवसितसाध्यस्यासिद्धतादशायां मर्षदोपाधित्वेन शक्यो गाधन स्यादित्यर्थः । पर्यवसितसाध्यव्यापकतायास्सुग्रहत्यादिति भावः।" तदेवोपपादयति भरति हीति । तस्प व्यापकम् । द्रव्याहव्यापक- ताकम् । साधना-यापक चेति । गगनादागिनि शेषः । । निस्स्पर्शद्रव्यप्तमवेतायस्य पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वे निस्स्पर्श- समवेतत्वेऽपि तथावस्याऽऽश्यकतया द्रव्यत्यनिवेशययमित्या. शङ्कयाह दोधितौ । साध्योपाध्योरिति । व्याप्तिदायप्रवर्शनायेति । न्याप्तेनिश्चयलाभायेत्यर्थः । निस्स्पर्शद्रव्येत्युको साभ्यघटकनिः " ·-- । - ९४६ अनुमानगादाधर्याम् रिति विवक्षिणीयम्, तन्मते इतरयाधादियलात् महानसीयव. द्वित्वाचवच्छिन्नसिद्धी महामसत्याधभावग्रहस्य विरोधितया महा- नसत्वादेषकतति। न चैध धारवादी सामान्यता प्रत्यक्षविषयत्यादिविवाददशायां सामान्यतस्तसाधन उद्भूतरूपाघुपाध्युनावनानुपपत्तिः, तदभा. यहस्य सामान्यतः स्पानिप्रत्यक्षविषयत्वादिसिखापविरोधि. स्वात्, समानविषय कत्यमाण पिरोधित्येऽपि सामान्यतो मान. सप्रत्यक्षविषयत्वादिसिद्धावतथारवादित पाच्यम् । समानविषयक. स्थमात्रेण पिराधितामते मारवादी प्रमाणान्तरेण मानसप्रत्यक्षा- दिविषयावादियाधप्रहदशायां ताशोपाध्युद्भाधनोगपत्ते., समान- प्रकारफत्वेन विरोधिश्वेऽपि पहिव्यत्वादिविपिताभूतरूपाय. भावन शुद्धसाध्याभावसाधनसम्भवात्तदर्थमेय ताशापाध्युगापः नादिति परिष्कारो द्रष्टव्यः । (दी०) ननु लभ्यत्वं लाभयोग्यता पक्षे यादृश साध्यं सेडुमईति तव्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वम्, पक्षे साध्यसिद्धिवि- रोधिव्यापकताशालित्वमिति यावत् । स्वव्यतिरेकेण पक्षे सा. ध्यसिद्धिविरोध्युन्नायफत्वमिति तु निर्गलितोऽर्थः । भवति च शब्दधर्मातिरिक्तधर्मरहिते शब्दे ऽनिसत्वाभावसिद्धिर्यथोक्त- साध्यसिद्धिविरोधिनी, तथा साधनादिमति साधनाद्यवच्छि- नसाध्याभावसिद्धिरपि । वस्तुतस्तु पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्याप- कत्वे सति पक्षावृत्तित्वमेवोपाधित्वम् । सिद्ध्यति च विशेपणवति विशिष्टसाध्यध्यापफम्पतिरेकेण शुद्ध साध्यव्यतिरेकः । तादृशश्व, साधनव्यापकस्साह्यः, व्यभिचारोन्नायक इव पक्षवृत्तिरितरे- पाम् । अपरेपा सत्मतिपक्षोन्नायकत्य साधनच्यापकस्येवास्मा. कमपि व्यभिचारोन्नायकस्य 'पक्षवृत्तेरसङ्कहो न दोपाय' । परेषा साधनभेदादिवास्माकमपि पक्षभेदादुपाधिभेद इति चेत् ? अत्र वक्ष्यते ग्रन्धकलेव । - , ·. उपाधिप्रकरणम् । ९४७ । (गा०) दीधिनिकृदन्यथैतलनणपरिकारमाशङ्कते। नन्विति । लाभयोग्यतेति । तथा च सोपाधितया निम्धिते पक्षधर्मतापलात् सा. भ्यस्यालाभऽपि न क्षतिरिति भावः। योग्यतामन्तर्भाव्य साधनाव्या- पकत्वस्थले पक्षावृत्तित्व प्रवेश्य समुदितकक्षणार्थमाइ । पक्ष इति ।। पारशम् । यद्रूपाक्रान्तम् । तचापकत्वे । तदवच्छिन्नव्यापारधे । आईत्यर्थस्य दुर्वचत्वात् सत्यन्तस्य फलितार्थमाह । पक्षे साध्य- सिद्धीति । प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवत्तापुचः विरोधिनी या व्यापकता तद्वत्त्वमित्यर्थः । तारशव्यापकतावच्छेदकपक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि. तावच्छेदकधर्मवत्वं दलद्वयार्थः । विरोधित्वं च प्रतिबन्धकताय. छेदकप्रकारताश्रयत्यम् , तथा च यद्धर्मप्रकारकनिश्चयपिशिष्ट- यदयच्छेदकावच्छिन्नाभावनिश्चयत्वेन उपदर्शितसाध्यवत्तावुद्धिवि. रोधिता तादृशधर्मावच्छेदफत्वं व्यापकतावच्छेदकान्तार्थः । एनेन व्याप्यव्यापकताया विशेषघटिततया तविशेषमनन्तर्भाव्य ताप्येण निवेशासम्भवऽपि न क्षतिः, तदनन्तर्भावणाप्युक्तरूपेण व्यापकतानिवेशसम्भवात् । शब्दधर्मातिरिक्तधमरहिवत्वेन निश्चिते शब्दे अनित्यत्यातिरिकशब्दधर्मातिरिक्तधर्मवत्तायुद्धौ अनित्यत्व. व्यापकं कृतकत्वमिति निश्चयसाहितस्य कृतकत्वाभावनिश्चयस्य प्रतिवन्धकतया अनित्यत्यव्यापकताया उकरूपतया शतकत्वे लक्षणसमन्वयः। शुद्धवलिव्यापकतास्वेन महासत्वत्वापच्छिन्नमहा- नसीयघहिन्यापकताग्रहसहितमहानसत्वाभावमानस्य पर्वते वहि- मत्ताशानविरोधितया महानसत्वादावतिव्याप्तिधारणाय प्रतिवन्धः कतायां भ्रमत्वमियतधर्मविशिएशानानवच्छिन्नत्यमपि निवेश्यम्, तेन च पर्वते महानसीयेतरवलपभाववत्तानमदशायां महानसीय- वहिन्यापफताप्रकारेण महानसत्वज्ञानविशिष्टस्य पर्वते महानस. स्वाभावशानस्य सत्वे पर्वते वह्निविशिष्टबुद्धरनुदयेऽपि न पर्वतोय. हिमानित्यत्र महानसत्वेऽतिव्याप्तः, तत्र ताशव्यापकताझानसह- ततदवच्छेदकावच्छिन्नाभावज्ञानप्रतियन्धकताया महानसीयेत. रवहषभाववान् पर्वत इति ज्ञानेन भ्रमत्वनियतधर्मविशिष्टेनाव- च्छिन्नत्वात् । अथ भ्रमवैशिष्ट्यानवच्छिन्नस्यापि महाननीयवाहिन्यापकता- प्रकारेण महानसत्याग्रहविशिष्टस्य पर्यते महानसत्याभाषप्रहस्य .

·-- + ९८ अनुमानगादार्याम् पर्वते महानसीयपहिरूपसाध्यवत्ताग्रहविरोधितया उक्तस्थले ,महा. नसत्वातिव्यातिढुंवारीव । न च पक्षे साध्यवाप्रद.सामान्याविरोधितानियेशान दोप इति वाध्यम् । उक्तकृतकत्योगधेरेवामदात्, अनित्यत्वव्यापककृतक स्वाभावशानस्य शादावृत्तिधर्मवत्ताज्ञानापिरोधित्वात् । नाच शब्दावृत्तिधर्माभावयत्तानिश्चयसहितस्य साध्यतामा न्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकतया तदुाधिसह इति वाच्यम् । तत्त विशिष्टविरोधिनिश्चयप्रसियन्धकतर्ययोपपत्ती । समानविषयकत्वेन घिरोधितामते सामान्यज्ञान एकधिशेपविरोधिनिश्चयविशियापर- विशेषविरोधिनिश्चयप्रतिबन्धफतायां मानाभावात् । मैवम्, प्रति. यन्धकत्वमत्र फलानुत्पत्तिप्रयोजफत्वम्, तथा च भ्रमाविशिष्टस्य यत्प्रकारकनिश्चयविशिएस्य, यवच्छेदकावच्छिन्नाभावनिश्चयस्य पक्षे साध्यानुमितिसामान्यानुत्पादप्रयोजकत्वम तादृशधर्मशालि. स्वमित्यर्थविवक्षया सामअस्यात् । पर्वतो वहिमानित्यादी घहिमा. मप्रमादिनिष्ठवहयादिव्यापफताज्ञानविशिष्टा घहिसामग्रीत्यापच्छि, नाभायस्य पर्वतादौ या धीस्तस्याः पर्वतादौ वधादिशानप्रतिवन्ध. फतया तादृशव्यापकतामादाय घहिसामप्रधादातिव्याप्तिवारणाय पक्षावृत्तित्वनिशा,उक्ताभावज्ञानस्य भ्रमत्वेऽपि तत्प्रतिवन्धफताया भमानवच्छिन्नस्यात् । पक्षावृत्तित्वस्य यथाश्रुतस्य निवेशे. उपाधि ताघटफसस्बन्धेन तत्र वृत्तेर्षियक्षीयतया. जात्यादिपक्षकजा त्यादिसायके समवायादिना सत्ताापाधौ समवायादिना पक्ष. वृत्तित्वाप्रसिध्या अध्याप्तिरतः पक्षवृत्यभायप्रतियोगित्यपरतया त. दुपर्णितम्। पर्वतत्वाविरूपपक्षतावच्छदकसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता छयादिसामप्रधादायतिव्याप्तिभिया पक्षतावच्छेदकन्यापकाभावप्र. तियोगित्वनिश च द्रव्यत्वावच्छेदेन वयादिसाधनेऽपि यहिसा. मग्न्यावरनुपाधितापत्तिरतः समुदितपर्यवसितार्थमाह । स्वव्यतिरे। फेणेति । पक्षे साध्यविरोध्युन्नायकव्यतिरेकीतयोगित्धीमत्यर्थः । पक्षतायच्छेवफसाध्ययोर्याशसम्बन्धावपाहिज्ञानविरोधिनी या अनुमितिस्तजनकतापच्छदफनमान्यपरामर्शविपयतायध्यतिरेकप्र. तियोगितापच्छेदकापच्छिन्नः पक्षतावच्छेदकसाध्ययोस्तादृशसम्या - +4 ·. . उपाधिप्रकरणम्। ९४९ धसाधने उपाधिरिति निष्कर्षः । पक्षतावच्छेदकसामानाशि ण्यमाणानुमितौ तदवच्छेदेन साध्याभावानुमितिरव विरोधिनी तजनकश्चावच्छेदकावच्छेदेन साध्यव्यापकाभावपरामर्श एवेति 'द्र. व्यत्वादिपक्षतावच्छेदकवयादिसाध्यसामानाधकरण्यसाधने वह्निः सामग्रवादिनॊपाधिः, द्रव्यत्वाद्यवच्छेदन भ्रमान्यवाहसामग्न्याद्यभा. वविषयफपरामर्शाप्रसिद्धः अवच्छेदकापच्छदेन अनुमितोच अवच्छे. दकसामानाधिकरण्यमात्रण साध्याभावानुमितिरपि विरोधिनीति द्रव्यत्वादो वयादिसाक्ष्यस्यावच्छेदकत्वसाधने वहिसामप्रचादिरु. पाधिः, तादृशसाध्यकानुमितिजनकभ्रमान्यद्रव्यत्वादिसामानाधिक. रण्यमात्रतिपयफपरामर्शविषयव्यतिरेकप्रतियोगित्वात् । - उपाध्य- भावसमानाधिकरणाभावान्तरस्यापि व्याप्तिघटकतया. विरोध्यनु- मापकपरामर्शविषयत्वात् तत्प्रतियोगिन्यतिव्याप्तिवारणाय विरा- ध्यनुमापकज्ञानीयमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतारूपविषयव व्य- तिरेकविशेषणतया निवेश्या । उक्तकृतकत्वोपाधौ गौरमित्रातनयादिपक्षकभ्यामत्वादिसाप- फशाकपाकजत्वाद्युपाधौ च लक्षणसम्नमनाय तादृशोपाधीनां यार- शसाध्यविशेषव्यापकत्व तादृशसाध्यविशेषाभाषानुमितेः पक्षे सा. मान्यरूपेण साध्यसिद्धिविराधितां दर्शयति । भवति चेति । रहिते। रहितनया निश्चित । यथोक्तसाध्यसिद्धिविरोधीनीति । अनित्य. स्वातिरिक्तत्यादिसाध्यसिद्धिविरोधिनीत्यर्थः । समानप्रकारकाव- स्यातन्त्रत्वादिति भावः । अनापि साध्यतापच्छेदकावन्निसा- ध्यांसाद्धसामान्यप्रतिवन्धकत्वमवश्यं विवक्षणायम, अन्यथा पर्वतो वहिमानित्यादौ महानसत्वादेरुपाधितापत्तिः, महानसीयवहया. दिमत्तानविरोधिमहानसीयवहयाद्यभावानुमापकव्यतिरेकप्रतियो; गित्वात् । तथा चानित्यत्वाभावसिद्धेरुतसाध्यतावच्छेदकामाता- नित्यत्वसिद्धिप्रतिबन्धकत्वेऽपि शब्दावृत्तिधर्मसिद्धिपिरोधित्वाभा, वादनित्यत्वाभावोन्नायकन्यतिरेकप्रतियोगिनोऽपि कृतकत्वस्य .ना. पाधितासम्भव इति पूर्ववत्पक्ष , साध्यसिद्धिसामान्यविरोधिय तसिद्धिसामान्यानुत्पादप्रयोजकत्वरूपं धाच्यम, एवं चैकविशेष सामनोविरहसहकृतापरविशेषसामप्रयभावस्य सामान्यकार्यानुत्पा- दप्रयोजकतया एकविशेषाभावनिश्चयसहितापरविशेषाभाषनिश्चयः - ·+ . अनुमानगादाधर्याम् स्य यथोक्तसाध्यवत्ताप्रहसामान्यानुत्पादप्रयोजकत्वमक्षतमेति नो. कदोपायसरः । एवं पर्वत महानसीयेतरवहपभावनिश्चयसहितमहा. नसीयवहषभावनिश्चयस्यापि हिमत्ताग्रहसामान्यानुत्पादप्रयोजक- तया पर्वता वहिमानित्यादौ महानसत्वादावतिव्याप्तिः पूर्वघदेय चारणीया । साधनादिमतीति । मित्रातनयत्वादिमत्तया निश्चिते इत्यर्थः । मादिगदापक्षधर्मविशपपरिग्रहः । साधनाधयच्छिन्न- साभ्याभावसिद्धिरपीति। मित्रातनयत्वाधवच्छिन्नश्यामावादेरभाव. सिद्धिरपीत्यर्थः । यथोक्तेत्यादिकमनुपज्यते, श्यामत्वादिसिद्धि- सामान्यविरोधिनीति तदर्थः । सत्र कल्पै समानप्रकारकत्वेन विरोधिये न निर्वाहः, एवं सक- लसाध्यस्य तदनधिकरणे सर्वत्र भ्रमे मानाभायात्र पक्षे साध्यस्य विशिष्टज्ञानमप्रसिद्धं तत्पक्षकतत्साध्यकोपाधावव्याप्तिः, एचं स. कलसाध्याभावामितरप्रामाणिकतया यदुपाध्यभापलिङ्गकयत्ला. भ्याभायानुमितिर्यत्र पक्षे न प्रसिद्ध्यति-तत्पक्षकतत्साध्यकतदुपा. धावप्यव्याप्तिरिति दूपणमाशङ्ख्याह । वस्तुतस्त्यिति । पक्षधर्माध. च्छि नि । यत्किञ्चित्पक्षधर्मविशिष्टत्यर्थः । पशिष्ट्यं सामानाधि. करण्यसम्यन्धेन । एनदुपादानाच्छुद्धसाध्याव्यापकोपाधिसङ्ग्रहः । साध्याधिकरणमात्र एव पक्षधर्ममेयत्वाविशिष्टसाध्यसत्त्वाच्छु सा. भ्यव्यापकस्यासह इति यत्किञ्चिदित्युक्तम् । पक्षधर्मविशिष्टच- भत्यन्तरस्य यर पक्षे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिः तत्रत्योपा- धाघव्याप्तिवारणाय साध्येति, साध्यतावन्छदकविशिष्टार्थकम, तेन गुणो द्रव्यत्वविशिष्टसत्ताचानियादी गुणवत्वाधुपाधिसङ्ग्रहः । व्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वम् व्यापकतावच्छेदकपक्षनिष्ठाभा. पप्रतियोगितावच्छेदकरूपवत्वम्, तेन न विभिन्नरूपेण ताशसा. ज्यव्यापफायपक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वे आदाय पक्षतावच्छेदका. दावतिप्रसनः । पक्षनिष्ठत्वं पक्षनापच्छेदकव्यापकत्वमेव यत्र पक्ष. तावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेण साधनम्, अन्यत्र यथाश्रुतमेच, लश्याननुगमेन लक्षणाननुगमस्यादोयत्याच्छदेक्यस्यानुपादेय. त्यात, अतोन पर्योक्तदोपायसरः । उक्तशतकत्वोपाधी शम्मघटा. न्यतरत्यादिरूपपक्षधर्मावच्छिन्नयथोतसाध्यव्यापकतामादायक ल. क्षणसमन्वयः।। 11. 1 ·फलामति भावः . उपाधिप्रकरणम् I नन्वच्छिन्नसाध्याभावव्यतिरेकप्रतियोगिनोऽयच्छिन्नसाध्यव्या- पफोपाधः सत्प्रतिपक्षास्यापकता न सम्भवति, विशिष्टव्यापका. भायशानस्थ शुद्धविशेष्यशानाप्रतिवन्धकत्वादेत्याशयाह । सि. ध्यति चेति । विशेषणवतीति । विशेषणवत्वे सति विशिष्टव्याप. फव्यतिरकेणत्यर्थः । शुद्धसाध्यव्यतिरेक हाते । मित्रातनयत्वादि- विशिएस्य' शाकपाजत्वादिष्यतिरेकस्य 'शुद्धश्यामत्वाद्यभाष. व्याप्यतया तत्त्वज्ञानस्य शुद्धश्यामत्वादिसिद्धिविरोधित्वात्पक्ष- धर्मावछिन्नसाध्यव्यापफस्याप्युपाधेः सत्प्रतिपक्षात्थापकरघमवि- इदमुपलक्षणम्, शुद्धसाध्याभावव्याप्यतया विशेषणविशिष्यो- पाध्यभावशानं विनापि' विशेषणवत्तया निश्चिते पक्षे विशेषण- विशिष्टसाध्यव्यापफतया गृहीतस्योपाधेरभावशानात्. पक्षधर्म- तायलेन शुद्धसाध्याभावसिद्धिसम्भवात् तदवच्छिन्नसाध्यव्याप. कोपाधेः शुद्धसाध्यानुमितिविरोधितादृशसामग्रीसम्पादकतयापि सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्व द्रष्टव्यम् । नन्येवं हृदो वहिमान् धूमादित्यादौ साधमव्यापकवहिसाम- प्रयादिरप्युपाधिस्स्यादित्यप्रष्टापत्तिमाह । तादृशश्चति । उक्तलक्षणा. फ्रान्तश्च यर्थः । सभाह्य इति । लक्ष्यतानियामकसत्प्रतिपक्षान्नायक- त्वाकान्तत्वादिति भावः । तस्य व्यभिचारोन्नायकत्व तन्मते ल. श्यताप्रयोजकम्, व्यभिचारोन्नायकत्वनोपाधदूषकतावादिनां मते सत्प्रतिपक्षानायकतावदिति दृष्टान्तेन दर्शयति । व्यभिचारोन्नायक इति । पक्षवृत्तिरित । धूमवान् बहरित्यावावान्धनादिरित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षानुनायकोऽपीति शेषः । इतरेपाम् । व्यभिचारोनायकत्य- न दूपकतावादिनाम । सभाह्य इत्यनुपज्यते । एतन्मते उक्तस्थले व्य. भिचारोनायकान्धनाव्याप्तमेतन्मते सिद्धस्य कस्यचिदुपाधेरन्य- मतालश्यताहटान्तेनालक्ष्यतां मदर्शयन परिहरति । अपरेषामिति । साधनध्यापकस्येवेति । हृदो हिमान् धूमादित्यादौ पहिसामग्रथा. दरित्यर्थः । उपाधिलक्षणस्य पक्षघटितत्य एकसाध्यकैकसाधनस्थल ले एप एकस्य पक्षभेदेनोपाधिस्यमनुपाधित्वं च स्थादित्यत्र एक साध्यकैकपक्षकस्थलं एफैकस्य साधनभेदे परमते, उपाधित्वानु- पाधिपहप्रान्तेन इष्टापचिमाह । परेपामिति । यक्ष्यते इति । फेचितु ·९५२ अनुमानगादाधर्याम् साधनव्यापकोऽपीत्यादिना । (चि०) अबोच्यते यद्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वं स उपाधिः । (दी०) लक्ष्यतावच्छेदकमाह ययभिचारित्वेनेयादि उ. नीपत इति शेषः । उन्नायकत्वं तधारगता, सा च व्याप्तिपक्ष. धर्मते इति । तथा च यद्यभिचारो यद्धर्मावच्छिन्नाभाराधिकर. णीभूत यत्किश्चिदधिकरणत्तित्वसामान्य साध्यव्यभिचारव्या. प्पं साधनवृत्ति च तद्धर्मावच्छिन्न तत्रोपाधिरित्यर्थः । तेनार्दैन्धः नाभाववत्तित्वेन वह्नौ धूमव्यभिचारसाधनेऽप्यान्धन द्रव्य- स्वादिना न तत्रोपाधिः । तद्रूपावच्छिन्नाभाववद्वृत्तित्वस्य वय. वृत्तित्वात् । शुद्धमा यव्यापके तदभाव वन्मात्रवृत्तित्वं साध्य. व्यभिचारव्याप्यम्, अवच्छिन्नमाध्यव्यापके त्ववच्छेदकाधि. करणीभूततदभाषाधिकरणत्तित्वमित्युभयत्रापि सङ्गतिः । द्रव्य- त्वेन 'रूपवचन साध्ये सत्ताद्रव्यत्वजलत्वमात्रविशेप्यिका या धीस्तद्विशेष्यन्वे जलसमवेतनित्यत्वे वा सति पृथिवीत्ववदत्ति- वादित्यादिना प्रकारेण व्यभिचारोनयनसमोऽपि पृथिवीता, भावादिनॊपाधिः। (गा० ) यद्यभिचारित्वेनेत्यादेलक्षणाचे लक्षण त्वियनिमप्रन्य विरोध इत्यत आह । लक्ष्यतेति । उपाधिव्यभिचारस्य साध्यव्यभिचारोनायक- तालाभाय पूरयति । उन्नीयते इति । एव च मूलं साधनस्येति सप्तम्यर्थ पछी, तथा च साधने पक्षे साध्यव्यभिचारानुमापकव्य. भिचारप्रतियोग्युपाधिरिति मूलार्थ इति भावः । यद्यपि जनकत्यवज्ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वमपि तृतीयापञ्चम्योरर्थ इत्युक्तपूरणमन्तरेणापि व्यभिचारोनायकत्व व्यभिचारस्य लभ्यते। १ ·उपाधिप्रकरणम् । ९५३ । न च धूमावद्विमानयमितिवर धूमेन वहिरिस्यप्रयोगावामधि- शेषणतापनसाध्य एष तृतीयार्थसापकत्यान्वय इति । व्युत्पत्तिः, प्रकने मुख्यविशेष्यतया भासमाने साध्यव्यभिचारे न तृतीपया ज्ञापकत्ववोधनसम्भव इति वाच्यम् । तथा व्युत्पत्ती अस्यैष अनाकाशमात्मन इत्यादिलिखनविरोधात् सम्प्रदायविरोधेन यहि धूमादित्यादिप्रतिशानिराकरणविरोधाम । न घोनीयते इत्यस्यापूरणे तृतीयया साधनविषयोनयनप्रयो- जफत्वं न बोधयितुं शक्यते, तथा च सति साधनस्येत्यस्य व्यभि. चारित्वमित्यनेनैव सम्बन्धात् साधनसम्बन्धिसाध्यव्यभिचारस्यैय उनायकतालाभात । तथा च साधनव्यापकस्यापि व्यभिचारस्या- भ्यान साधनसम्बन्धिसाध्यव्यभिचारोनायकतया तत्रातिव्याप्ति. रिति वाच्यम् । यद्धयुपरागेण भासमानसाध्य तृतीयार्थान्धयस्त. द्धर्मिणि साध्यज्ञापकताया शापफत्वार्थकविभक्त्या योध इति व्यु. त्पत्तेः, अन्यथा पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ पर्वताद्यशे ज्ञापक- ताया अलाभे तदुपपादकपवतवृत्तित्वाधाकासानुदयेन तम्प्रदर्श. कोपनयानुत्थानप्रसङ्गात्, पर्वतो याह्नमान् महानसत्यादित्यादाय. पि योग्यताप्रसनाच, तथापि तृतीयादिना व्याप्तिपक्षधर्मतानि. धीश हेतुविधया झापकज्ञानविषयकायमेव योध्यते न तु शापक- शानविषयतामात्रम्, पर्वतो पह्निमान् वहिव्याप्तेरित्याद्यप्रयोगात्, तथा च तयभिचारस्य पक्षतावच्छेदकहतुसामानाधिकरण्याविधया साधनरूपपक्षतावच्छेदफे साध्याभावरूपसाध्यसामानाधिकरण्य. रूपव्यभिचारोनायकत्वमिति यद्यभिचारित्वेनत्यस्य यदभावेन सा. धनपति साध्याभाव उन्नीयत इत्यर्थपर्यवसानस्याने कर्तव्यस्य विरोधः, उक्तविधया शापकनायास्तृतीययाऽवोधनादित्युनीयत इत्येतत्पूरितम् । तथा सति पर्वतत्वस्य धूमसामानाधिकरण्येन वाह. सामानाधिकण्यमनुमीयत इति प्रयोगाद्धात्वर्थानुमिती उक्कापधया प्रयोज्यत्वस्यापि तृतीयया बोधनान्न विरोधः। नन्वनुपाधिव्यभिचारस्यापि साध्यव्यभिचारव्याप्तः पक्षधर्मताया या भ्रमेण साधने साध्यव्यभिचारानुमापकत्वादतिप्रसङ्गा, एय स. फलोपाधिव्यभिचारस्य सकळसाधने व्यभिचारानुमित्युपधायक. ताया अप्रामाणिकनया ऽव्याप्तिश्चेत्यत मादाउन्नायकत्वामिति । ननु A ·। .. . अनुमानगादाधर्याम् भ्रमेण फलोपधायके स्वरूपयोग्यता वर्तत एवेत्युक्तातिप्रसन्नो दुवार इत्यत आह । सा चेति । व्याप्तिपक्षधर्मते इति। साध्ययभिचारaur प्तिसाधनवृत्तियोगयरूपे इत्यर्थः । ननु शुद्धन यद्यभिचारित्वेन व्याप्यता विवक्षिता, विशेषिता. विशेपितसाधारणव्यभिचारित्वेन चा, येन केनापि रूपेण पा? माघे अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात, श्यामत्यादिव्यभिचारशून्य. काफत्वादी शाकपाकजत्यावच्छिन्नव्यभिचारत्वावच्छिन्नसत्वेन शुद्ध- तद्यभिचारस्यस्य श्यामत्यादिव्यभिचारव्याप्यतानवच्छेदकत्यात, अन्त्ययोः रूपवान् द्रव्यत्यादित्यादौ पृथिधीवाभावादापतिव्यातिः, पृथिवीत्वाभावव्यभिचारस्यापि रूपयन्माप्रतिधर्मव्यावर्तककिञ्चि- विशेषणविशिष्टतधभिचारत्येन रूपव्यभिचारव्याप्यत्वात् । समाना. धिकरणमात्रस्यैष किञ्चिद्विशिष्टत्वेन भयश्यमेव व्याप्यतया व्याप्या. न्तपर्यन्तनिवेशवयाध न च पृथिवीत्याभावव्यभिचारत्यस्य पृथिवीत्याभावाभावव. तित्यरूपस्य गौरवण न व्याप्यतावच्छेदकघरफता, उक्तस्थले पृथि. वीवृत्तितात्यस्यैव निवेशेन व्यभिचारवारणसम्भवादिति न मध्यम- पक्षे अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवं सतीदं जल गुरुत्यादिश्यादावपि पृथिवीवाभावादेरनुपाधितापत्तेः, लघुगुरुसाधारणव्याप्यतावच्छ- वफताया पप विरक्षणीयत्वादित्याशङ्कय निकृष्टार्थमाह। तथा चति । यद्यभिचार इत्यस्य व्याख्या यधर्मावच्छिन्नेत्यादि सामान्यमित्य- म्तम् । यत्किश्चिदधिकरणवृत्तित्वसामान्यम् । यत्किञ्चिदधिकरण. शत्तित्यत्वावच्छिन्नम्, तथा च ताशयत्किञ्चिदधिकरणकृतितात्वं साध्यव्यभिचारव्याप्यतावच्छेदकत्वे सति साधनवृत्तिवृत्तीत्यर्थः । सामान्यपदशून्य,पप फचित्पाठः, तत्रापि अन्धयितावच्छेदकापच्छे- देन व्याप्ययान्वये यत्किञ्चिदधिकरणवृतित्वमित्यस्य यत्किञ्चिद्- धिकरणवृत्तित्वत्वावच्छिन्नमित्यर्थकतया उक्त पदार्थ , भतो ऽयोगो. लकाविव्यक्तिवृत्तित्वसामान्यान्तर्गतान्यनिष्ठतवृत्तित्वस्य तमिठ. पन्यादावसत्वेऽपि म क्षतिः । उपाधेरपि कचित् केनचिटूपेणैव उपोधितेति उपाधितावच्छेदकरूपनिषेशस्य आवश्यकतया या. भिचारशरीरे य प्रतियोगिकाभावत्वेन ,अभावयनिवेश्य यद्धर्मा। पछिमामावरन तनिधेशः। यद्धर्माश्रयप्रतियोगिकाभावत्वेन तनि. ।

·उपाधिप्रकरणम् । पेशे अतिप्रसङ्गमा । तेनेति । आद्रधनेत्यादि । द्रव्यत्वाद्याश्रये. त्यादिः । तारशाईन्धनाद्यभावववृत्ति यस्य द्विधूमव्यभिचारसि- द्धियोग्यत्वेऽतीत्यर्थः । तद्गति । द्रव्यत्यादीत्यर्थः । वयवृत्तित्वात् । धहयवृत्तियन यत्पदेन द्रव्यत्वाद्युपादानासम्भवादित्यर्थः । यतिक- श्चिदधिकरणवृत्तित्वस्य व्याप्यताधिवक्षणात् शुद्धसाध्यव्यापक इव अवाच्छन्नसाध्य-यापफेऽपि लक्षणसमन्वयसम्भव इत्याह । शुद्धति । तदभावयन्मात्रवृत्तित्वम् । तदभाववत्सकलाधिकरणवृत्तित्वम्, तपा च यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तित्वस्य सुतरा व्याप्यतेति भावः। अवच्छे- दति । व्याप्यतावच्छेदकमियातनयत्वाद्यधिकरणीभूता या शाफ- पाकजत्वांधभावाधिकरणव्यक्तिस्तद्वयक्तित्यमित्यर्थः । सामाना- धिकरण्यमुपेश्य व्याप्यतापर्यन्तनिवशस्य यत्किञ्चिदधिकरणवृत्ति- तात्वे व्याप्यतावच्छेदकत्वपर्यन्तानवेशस्य च प्रयोजनमाह । द्रव्यत्वे- नेति । रूपवत्त्वे 'साध्य पृथिवीवाभावादिनोंपाधिरित्यन्वय. । समर्थोऽपीत्यन्तेन यथाश्रुतव्याभचारोनायकत्वं प्रदर्शितम् । पृथिवी. स्थायी रूपव्याप्यधर्मे व्यभिचारवारणाय पृथिवीवृत्तित्वे सत्तादि- प्रयमाविशेष्यकधीविशेष्यत्वजलसमवेतनित्यत्वयोवैकल्पिकविशेष. णयोरुपादानम् । सत्ताया धीविशेष्यतयोपादान तस्या हटान्त. त्वनिहाय, अन्यथा हतोद्रव्यत्वरूपपक्षमात्रवृत्तितया व्यभिचारो- मायकतानुपपत्ते ।। पद्यपि पक्षमाप्रवृत्तित्वेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मतारूपोनयनयोग्यत्य. मपिफलमेव, तथाप्युम्नयनौपयिकसपक्षवृत्तित्वनिषेशेऽप्यतिप्रसङ्गस्प दुर्यारत्वमित्येतत्प्रदर्शनाय तदुपादानम् । विशेष्यस्य विशेष्यतावच्छे. वापृथिवीवृत्तितात्वस्य वा सार्थक्याय जलत्वोपादानम्, तथा सति जलत्वे व्यभिचारवारफतया तत्सार्थक्यात् ।। न च धीविशेषविशेष्यत्वविशिष्यत्वेन पृथिवीत्वाभायव्याभिचा. रस्य साध्यव्यभिचारोनायकतयापि तत्रोपाधिवप्रसक्या पृथिवी. स्वांशसार्थक्यप्रयासो विफल इति वाच्यम् । तद्वयभिचारमात्रवृत्ति धर्मपुरस्कारेण उन्नायकतेति विवक्षणे अतिप्रसनवारणसम्भ विवक्षाया निप्रयाजनतापातात् पृथिवीवृत्तित्वांशसार्थक्यस्यावभ्य- फत्वात् । .: न च व्यर्थविशेषणघटितधर्मपुरस्कारेणोनायकस्य, व्यातिपक्ष- । - * ·7 अनुमानगादाधर्याम् भ्रमेण फलोपधायके स्वरूपयोग्यता वर्तत एवेत्युक्तातिप्रसलो दुर्वार इत्यत आह । सा चेति । क्याप्तिपक्षधर्मते इति । साध्यव्यभिचारव्या: प्तिसाधनवृत्तियोभयरूपे इत्यर्थः । ननु शुद्धन याभिचारित्वेन व्याप्यता विवक्षिता, विशेषिता. विशेपितसाधारणव्यभिचारित्वेन घा, येन केनापि रूपेण घा? आये अपच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात, श्यामत्वादिव्यभिचारशून्य. फाफत्वादौ शाकपाकजत्वावच्छिन्नव्यभिचारत्वावच्छिन्नसत्वेन शुद्ध- तद्यभिचारस्यस्य श्यामत्यादिव्यभिचारव्याप्यतानवच्छेदकत्वात्, अन्त्ययोः रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ पृयिधीवाभावादायतिव्याप्तिः, पृधिचीत्वाभावव्यभिचारस्यापि रूपयन्मात्रवृत्तिधर्मव्यावर्तककिञ्चि. विशेषणाधिशिएतयभिचारत्वेन रूपव्यभिचारव्याप्यत्वात् । समाना. धिकरणमावस्यैध फिञ्चिविशिष्टत्वेन भघश्यमेव व्याप्यतया च्याप्या. न्तपर्यन्तनिवेशवैयाघ । न च पृथिवीत्याभावव्यभिचारवस्य पृथिवीवाभावाभाव तित्वरूपस्य गौरवेण न व्याप्यतावच्छेदकघरफता, उक्तस्थले पृथि. पीत्तितात्यस्यैव निवेशेन व्यभिचारवारणसम्भादिति न मध्यम. पक्षे अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवं सतीदं जल गुरुत्वादित्यादावपि पृथिवीवाभावादेरनुपाधितापत्तेः, लघुगुरुसाधारणव्याप्यतावच्छ. दफताया पप विवक्षणीयत्वादित्याशङ्कय निकृतार्थमाह तथा चति । यद्यभिचार इत्यस्य व्याख्या यधर्मावच्छिन्नेत्यादि सामान्यमित्य- म्तम् । यत्किश्चिदधिकरणवृत्तित्वसामान्यम् । यत्किचिदधिकरण- वृत्तित्यत्वावच्छिन्नम्, तथा च ताशयत्किञ्चिदधिकरणत्तितात्व सास्यव्यभिचारख्याप्यतापच्छेवफर सति साधनवृत्तिवृत्तीत्यर्थः । सामान्यपदशन्य एष फचित्पाठः, तत्रापि भन्ययितावच्छेदकावच्छे- देन व्याप्ययान्वये यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तित्वमित्यस्य यत्किञ्चिद- धिकरणवृत्तित्वत्वावच्उिन्नमित्ययंकतया उक पयार्थ , अतोऽयोगो. लकादिव्यक्तित्तित्वसामान्यान्तर्गतान्यनिष्ठतवृत्तित्वस्य तनिष्ट- पान्यानावसत्येऽपि म क्षतिः। उपाधेरपि कचित् फेनचिदपेणैध उपाधिनेति उपाधितावच्छेदकरूपनिषेशस्य आवश्यकतया यय- भिचारशरीरे यप्रतियोगिकाभावत्वेन अभाषमनिधेश्य यसर्मा. पांउमाभावरपेन तनिषेशः। यद्धर्माश्रयप्रतियोगिकाभावत्वेन तनि.

·उपाधिमकरणम् । येशे अतिप्रसङ्गमाह । तनेति । आन्धनेत्यादि । द्रव्यत्वाचायये. त्यादिः । तारशाईन्धनाधभावयवृत्तित्वस्य हिधूमव्यभिचारसि. द्धियोग्यत्वेऽतीत्यर्थः । तद्नेति । द्रव्यत्वादीत्यर्थः । वयवृत्तित्वात् । यहधवृत्तियन यत्पदेन द्रव्यत्वायुपादानासम्भवादित्यर्थः । यत्कि- चिदधिकरणवृत्तित्वस्य व्याप्यताधिवक्षणात् शुद्धसाध्यव्यापक इव अवाच्छन्नसाध्यव्यापकेऽपि लक्षणसमन्वयसम्भव इत्याह । शुद्धति । तवभाववन्माप्रवृत्तित्वम् । तदभाववत्सकलाधिकरणवृत्तित्यम् तथा च यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तित्वस्य सुतरा व्याप्यतेति भावः। भवच्छे- दकति । व्याप्यतावच्छेदकमियातनयत्वाधधिकरणीभूता या शाफ- पाफजस्वायभावाधिकरणव्यक्तिस्तद्वयक्तित्वमित्यर्थः । सामाना. धिकरण्यमुपेश्य व्याप्यतापर्यन्तनिवेशस्य यत्किञ्चिदधिकरणवृत्ति- तात्वे व्याप्यतावच्छेदकत्वपर्यन्तानवेशस्य च प्रयोजनमाह। द्रव्यत्वे नेति । उपत्ये 'साध्ये पृथिवीत्याभावादिनॊपाधिरित्यन्वय. ,। समर्थोऽपीत्यन्तेन यथाश्रुतव्याभिचारोनायकत्वं प्रदर्शितम् । पृथिवी. स्पायौ रूपव्याप्यधर्मे व्यभिचारवारणाय पृथिवीपतित्वे सत्तादि- प्रयमाप्रविशेष्यकधीविशेष्यत्वजलसमवेतनित्यत्ययोर्वैकल्पिक विशेप. योगदानम् । सत्ताया धीविशेप्यतयोपादान तस्या दृष्टान्त- त्वनिया हाय, अन्यथा हेतोव्यत्वरूपपक्षमात्रवृत्तितया व्यभिचारो- प्रायकतानुपपत्तेः।

·अनुमानगाटाघर्याम् धर्मतारूपोनयनयोग्यत्यमयिकलम्, परायस्थले पथ आधिक्येन निप्रहप्रयोजकपिशेपणयध्यमिति वाच्यम् । व्यर्धविशेषणशु-यत्व गर्भच्याप्यतावच्छेदकताया यध्यमिचागमात्रवृत्तिधर्मस्य विक्ष- ऽपि न प्रतीकार इत्याशयेन विशेषणसार्थक्योपपादनान् । सत्ता मध्ययभिन्नाधिशेष्यकत्वात् त्रिनयभिन्नाविशेष्यकत्यरूप त्रितयमा अपिशेष्यफत्यघटक भाषान्तरमिति जलत्वाशधिययम् । पक्ष- हित्यसम्पतये द्रव्यत्वोपादानम् । घटत्वादिविशेष्यकत्रितयविशे- पकसमूहालम्यनविशेष्ये घटत्यादी व्यभिचारवारणाय मापदम् । वितयमाप्रविषयकधीरप्रसिद्धा, तस्त्रितयनिर्विकल्प केऽपि व्यक्ति माननियमादतः प्रितयमात्रविशेष्यकत्योपादानम् । विशेष्यपदेना मुख्य विशेष्यता विपक्षणीया, अतस्सत्ताद्रव्यत्वजलवानीति बुद्धार घपि सदितराप्तित्यादिरूपसद्धात्वादिघरकसदितराद. सदितर: स्वादिविशेष्यतया न प्रितयमाविशेष्यफयानुपपत्तिः । तादृशक्ति, पयत्यनिवेशे उक्तधौषिपये सत्तात्यादिघटकापायात्मकसदावो न्य. भिचार इति धीविशेष्यतानिवेश । इयमपि विशष्यता मुग्यविशेष्य, ताकपा, अन्यथा तदोषतादयस्य्यात् । लायधमनुसृत्य द्वितीयविशेष. णानुसरणम् । तत्र नित्यपृथिवीवादी व्यभिचारयारणाय जलसमवे. तत्योपादानम् । जलसमवेतजलपृथिवीसयोगादौ व्यभिचारवारणाय नित्यत्योपादानम् । पनद्घटितहेतावपि सत्ता दृष्टान्त । जलवा. दो व्यभिवारवारणाप विशेष्यदलम् । नोपाधि, । नोकलस्यताव. च्छेदकाक्रान्त । साध्यव्यभिचारनिरूपकाधिकरणवाय्यादौ द्रव्य. स्यस्य पृथिवाभाघव्यभिचारविरहात् अस्यासद्धाधना, तदुक्तम्-- "सबै साध्यसमानाधिकरणा• स्युरुपाधय । देतोरेकाभये येषां स्व. साध्यध्यभिचारिते" ति, . ३ - - (दी०)न हि पृथिवीत्वात्मकतदभाषाधिकरणं, तादृशं किश्चिदस्ति यवृनित्वसामान्य साध्यव्यभिचारव्याप्यम् , पृथिवीवादार व्यभिचारात् । न च व्यभिचारोमायकनामाण मकृतोपाधितानिर्वाहः, अपि तु कथकानों तान्त्रिकाणां च तु. पाविधव्यवहारविषयत्वेन, तवच्छेदकञ्चोक्तरूपम् । व्याप्यत्ला- - ·उपाधिप्रकरणम् । . N सिदभ्युन्नायकवादिकं-- सम्भवदपि न तधा, गौरवात् । अत एवंदं जलमाकाशादित्यत्र स्वाव्याप्यत्वेन जलवाव्याप्यत्वोन्ना- यकस्यापि द्रव्यत्वादेरसङ्ग्रदो न दोपाय । (गा०) यथानिरुतस्य तबासत्वं फुटयति । न होति । तदभावेति । पृथिवीत्वाभावाभावेत्यर्थः । यत्तित्वसामान्यम् । यद्वृत्तित्वन्वावच्छिन्नम् । पृथिवीत्वादावति । रूपव्यभिचारवि. रहणेत्यादिः । व्यभिचारात् । पृथिवीत्वाधिकरणव्यक्तिवृत्तित्वत्या. च्छिन्नस्य वादशव्यभिचाररूपसाध्यव्यभिचारित्वात् । तादृशयः रिकञ्चिदधिकरणवृत्तितात्वस्य साध्यव्यभिवारव्याप्यतावच्छेदकत्वं च, स्यावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकसाध्यव्यभिचारत्वकत्वम् , न तु साध्यव्यभिचारशून्यवृत्तितानवच्छेदकत्वम्, अयोगोलकवृत्तिनात्या- दो विशेष्यभूनार्धयतात्वस्य साध्यव्यभिचारशून्यवात्ततावच्छेदक- तया विशिष्टाधेयतात्वरूपे तस्मिन् साध्यव्यभिचारशून्यवृत्तितानय: च्छेदकत्वस्य दुर्घटत्यादिति ध्येयम् । उक्तरीत्या व्यभिचारोग्नायफस्य पृथिवीत्याभावादेः कथमनुपा. धित्यम् ? यतः तद्वारणायायं प्रयास इत्यत आह । न चेति । प्रकृतो. पाधिता । एतच्छाननिर्वाच्योपाधिता। कथकानाम् । वादजल्पादित कथानिपुणानाम् । तथाविधव्यवहारः। उपाधिव्यवहारः । तथा च कथकादीनामुपाधिव्यवाहारविषयताविरहान्न पृथिचीत्वाभावादेरक्त- स्थल उपाधितेति भावः । तद्वयवहारविपयतावच्छेदक यदि व्यभिः चारोनायकत्यमेव तदा तदाक्रान्तस्य पृथिवीत्वामावादेरप्युपाधि- स्यमावश्यकं स्यादित्यत आह । तदवच्छेदकं चेति । उक्तरूपमिति। पृथिवीत्याभावादिष्यावृत्तनिरुक्तधर्म इत्यर्थः । तत्रोपाधिध्यवहार पिरहस्य निर्विवादस्वादिति भावः। मन्ववृत्तिहेतुकं साध्यव्यापकस्यासड्ग्राहकतया ननिरुक्तरूपस्य उपाधिन्यवहारविषयतावच्छेदकत्यसम्भव हत्यव्याप्यत्वोनायकत्व- मेय तथास्तु, तथ यद्धर्मावच्छिन्नाभावाधिकरणयत्किञ्चिद्वपस्त्य. वृत्तित्वविशिष्टचिमत्याभावः। साध्यामायवदत्तित्वविशिष्टवृत्ति. मस्याभाषप्याप्यः साधनवृत्तिध तद्धर्मावच्छिन्नत्वम् अचिहेती ।

·.९५८ अनुमानगादाधर्याम् व्यभिचारासयपि वृत्तिमावामान निरुक्कसाध्योपायोतिथि. रहाऽक्षत पति तचतुफोपाधेश्मनद इस्यत आह । व्याप्यत्वति । व्याप्यत्वासिद्धि. 1 न्याप्पत्यामाय. । सम्भवपीति । पृथिवीत्या. भाषादिव्यावृत्तमित्यादि । न तथा नोपाधिव्यवहारविषयतावच्छे. दफम् । गारपात् । निरुत्तव्यभिचारोनायकावापेक्षया गुरशरीर- स्यात् । अपि तु लघुशरीरं निरुक्तव्यभिचारोनायकत्वमेधेति शप.। अत एव । अव्याप्यन्योनायकत्वस्य गोरवेण तदनवच्छेदकत्वादध। असङ्ग्रह । निरुक्तरूपेण । न दोपायेति । तत्रापाधिव्यवहारस्य स्मारसिकस्य सघियादतया तदनभ्युपगमसम्भय इति भावः। - (दी०) अथैव स्वव्याभिचारेण व्यभिचारोनायकत्वमेव' तथास्तु, लाघवात् , तचोक्तोपाधावप्पस्तीति चेत् ? एवं तर्हि साध्याभाचसाधनोभयाधिकरणकृत्त्यभावमतियांगित्वमेव तथा- स्तृ, अतिलाघवाद , अस्तु च सहायतृतीयाश्रयणेनास्यापि स एस फलितोऽर्थः । एतद्रूपमात्रज्ञाने तेपां नोपाधिव्यवहार इति चेत् ! तुल्यं वदुक्तेऽपि । अत एव शुद्धसाध्याव्यापकस्थले साध्ये व्याप्यतावच्छंदक नियमतस्तादृश धर्ममनुमरन्ति ने यद्वाते साध्या व्यभिचारनियमो भवत्युपाधिव्यभिचारस्य । वस्तुतस्तु यदभा- यावेन यद्वदन्यत्वेन वा साधनवति साध्याभाव उन्नीयते स उ. पाधिलाघवात् । अत एव जलत्वतेजस्वयोन तदुभयत्वेन ,क. चिदप्युपापित्वम् । (०) ननु यदि व्यवहारविषयतावच्छेदकलाघवानुरोधादवृत्तिहे- तुकोपाधी स्वारसिकव्यवहारोन स्पीक्रियते तदा उक्त स्थलीयपृथि. वीत्याभाधादिसाधारणस्य यथाकथञ्चिसाध्यव्यभिचारानायकव्य- भिचारप्रतियोगित्वस्य लघीयसोव्यपहारविषयतावच्दकाचानुरो- धात्तदाक्रान्तोक्तस्थलीयपृथिवीत्वाभावादी उपाधिव्यवहारस्स्वीकि यताम्, तत्र तदन्यवहारस्यासिद्धत्वादित्याशते । अथेति । एवम् ।

·। । उपाधिप्रकरणम् । लाघनादरे । स्वभ्यभिचारेणेति | साध्यव्यभिचारसहितयद्यभिचारा- धिकरण साधन तत्वमित्यर्थः । उक्तीपायो। उक्तस्थलीयपृथिवीत्वा- भावानुपाधो। तादृशधर्मे उपाधिव्यवहारविरहस्य सविवादत्वेऽपि तत्साधारणोक्तरूपादपि लघुतरं तयावृत्त तद्विषयतावच्छेदकरूपा. न्तरं सम्भवतीति तस्यानुपाधिस्त्वमेवयाह । पमिति । यदीति शेषः । यदि लाघवानुरोधेन पृथिवीवाभावादावुपाधिव्यवहाराभावे विप्रतिपद्यामहे इत्यर्थ । त । तदानीम् । साध्याभायसाधनोभया. धिकरणेति । साध्याभाषयलाधनाधिकरणेत्यर्थः । तेन सर्वत्र सा- ध्याभायसाधनयोरेकसम्बन्धासम्भवेन तदुभयत्वावाच्छन्ननिरूपितै- काधिकरणतानिवेशासम्भवेऽपि न क्षतिः। प्रतियोगित्वम् । प्रति. योगितावच्छेदक यद्रूप तदवच्छिन्नत्यम्, पृथिवीत्याभावादेश्व न तथा यम्, नीरूपसाधनाप्रिकरणवाय्यादौ पृथिवीत्वाभावायभाय. विरहादिति भावः । यद्यभिचारित्वेनेति मूलस्यापीरशार्थकत्व. सम्भयाश तदुपेक्षानिवन्धनो मूलविरोध इत्याह । अस्तु चेति । सहार्थेति । एकाधिकरणनिरूपितत्वरूपसाहित्यार्थकेत्यर्थः । स पध फलितार्थः । तादृश एगर्थे पर्यवसानम् । साधने साध्योपाध्योरेका. धिफरणान्तर्भावण व्यभिचारस्य साध्याभाववति साधनाधिकरणे उपाधेरभाववृत्यैव निर्वाहादिति भावः । शङ्कते । एतद्रूपति । मात्र- पदेन व्यभिचारोनायकत्वज्ञानव्यरच्छद । तपाम् । कथकादीनाम् । नोपाधिव्यवहार इति । तथा च लघीयत्वापि नोकरूपस्य तद्यपहा. रविषयतावच्छेदफत्वसम्भव इति भावः । इदम् । नोपाधिव्यवहार इतीदम् । त्वदुकेपि । पृथिवीत्वाभावादिसाधारणयथाकथञ्चिमि चारोनायकव्यभिचारप्रतियोगित्वमाप्रशानेऽणि पृथिवीत्याभावादो .कथकादीनामुपाधि यवहाराभावात् , तत्र विवादे मदुपरर्णितरूप. ज्ञानेनोपाधिव्यवहार इत्यत्रापि विवादसोकर्यादिति भावः। यथा- फयश्चित्स्वव्यभिचारेण व्यभिचारोनायकतरीयोपाधिवेऽवच्छिन्न- साध्यव्यापकशाकराजत्वाधुपाधिस्थले सर्वत्र धीविशेषविपय- स्पेनोपाविन्यभिचार विशेष्यैव साभ्यव्यभिचारानुमानसम्भवे धर्म. विशेषाधच्छिमसाध्यव्यापकतया तेषामुपाधित्वसमर्थनप्रयासोऽन. फ एवापत, तारशसाध्यव्यापकतामप्रतिसन्धायापि साधना- स्यापकतामात्र प्रतिसन्धाय साध्यव्याभिचारसशयविषयहतो उपा. ॥ ६ ·- 1 ९६० अनुमानगादाधर्याम् धिव्यभिचारसामान्यस्य साध्यव्यभिचारानुमापकनायास्सुमहत्वात् यत्किश्चिदधिकरणान्तर्भावणोपाधिव्यभिचारसामान्यस्य साध्यच्या भिचारानयनयोग्यताया उपाधितानियामकत्वे तु यदवच्छिन्नसा. धनाव्यापकत्वमुपाधस्तदच्छिन्नसाधनाध्यापकत्वमतिसन्धान ता. दृशावच्छेदकधर्माधिकरणसाधनवत्युशधिट्यभिचारसामान्यस्या. साध्यव्याप्यता पक्षधर्मता च गृहीतुं शक्यते तदधच्छिन्नसाध्य. ध्यापकाभावयति तद्धर्माधिकरणे साध्याभावस्यावश्यकतति ग्रहण तदधिकरणवृत्तिसामान्येऽवश्यं साध्याभावपत्तित्वमिति महात्, अतस्माधनावच्छिन्नसाध्यठ्यापकताग्रहस्य निरुतोपाधिताप्रयोजक- रूपग्रहोपयोगिनया उपाधितासमर्थनाय व्याप्यतावच्छेदकधर्मयि. शेगनुसरणमित्याह । अत पवेति । निरुक्तव्यभिचारानायकताया उपाधितानियामकत्वादेवेत्यर्थः । शुद्धमाभ्य व्यापकान्धनाघुपाधेः व्याप्यतावच्छेदकधर्माननुसरणात शुद्धसाध्याव्यापकस्थले इत्युक्तम् । साध्ये व्याप्यतावच्छदकम् । साध्यनिष्ठोपाधिव्याप्यतायां सामाना- धिकरण्येनावच्छेदकम् । ते। कथकतान्त्रिकाः । यद्वतीति । यद्धर्मा- वच्छिन्नाधिकरणे इत्यर्थः । साध्यव्यभिचारनियम इति । उपाधि व्यभिचारसामान्यस्य साध्यव्यभिचारव्याप्यतेत्यर्थः । ननु द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति सत्यादित्यादौ गुणवत्वादेरुपा. धिताप्रसङ्गः, गुणवत्त्वाद्यभावाधिकरणगुणादित्तित्वसामान्यस्य साध्यव्यभिचारव्याप्यत्वात् साधनवृत्तित्वाच, साधनस्य विशिष्ट सत्तादेः शुद्धसत्याधनतिरिकत्वात् । साध्यव्यभिचारव्याप्यतावं. च्छेदकीभूनताहशकिश्चिदधिकरणवृत्तितात्याश्रयस्थ . साधनताव- च्छदकावच्छिन्नत्यविवक्षयतदुद्धारेऽपि. महाकालान्यत्वादिसाध्य. कालिकसम्बन्धेन वटादिहेतुक खण्डकालभेदादरुपाधितापत्तिः, ख. पडकालभेदाभावाधिकरणयण्डफालवृत्तित्वसामान्यस्य महाकाल- भेदाभाचाधिकरणमहाकालवृत्चित्यध्याप्यत्वात् ' साधनवृत्तित्वाश, साधने खण्डकालभेव्यभिचारस्य खण्डकालान्तभावेणैव महाका. लभेदव्यभिचारस्य च महाकालान्तभावणैव तत्वातू, एकाधिकरणे उभयव्यभिचारविरहेण रूपवान् द्रव्यवादित्यादी पृधियोत्याभाव- वत्तस्थानुपाधियात् । • न च महाकालमृतित्वरूपमहाकालभेदव्यभिचारव्याप्यताव.

·उपाधिप्रकरणम् । च्छेदक लाघवाद् वृत्तित्वत्वमेव न तु यत्किञ्चिदधिकर करणचिन त्वम् , अतो नोकातिप्रसङ्गः, उपाध्यभायोपलक्षितस्याधिकरणस्या व्या'यतावच्छेदकप्रवेशस्विक्षणादिति वाच्यम् । तथा सत्युक्त स्थलीयोपाधौ महाकालपरिमाणाभावव्याप्तिप्रसङ्गात, उतन्यायन तदभावोपलक्षिताधिकरणस्यापि साध्यव्यभिचारव्याप्यतावच्छेद कानन्तभावात्। न चोपाधिव्यभिचारस्य तादात्म्यसम्बन्धेन साध्यव्यभिचार व्याप्यत्वविवक्षया नेप दोप', आधेयताया निरूपकाधिकरणभेदेन भेदात् सण्डकालमहाकालनिरूपितयोराधेयतयोस्तादात्म्याभावेन ताशसम्बन्धन व्याप्तिविरहात्, एतेनैतद्रूपभिन्न गुणत्वादित्यादी पतपजातीयरूपान्तरव्यक्तिभेदादेरुपाधितापत्तिरपि निरस्तति घाच्यम् । एव सति साधनानष्ठोपाधिव्यभिचारे साध्ययभिचार- तादात्म्यनिवेशेनैवोपपत्ती व्याप्यतानिवेशदैवर्थ्यात्, पृथिवीवृत्ति. स्वरूपे पृथिवीत्वाभायव्यभिचारे वाय्वादिवृत्तित्वरूपसाध्यव्याभि चारतादात्म्यविरहेणव पृथपीत्वाभावातिप्रसङ्गानवकाशात, उपा. धिन्यभिचारस्य तादात्म्यसम्बन्धेन पक्षावृत्तितया तेन सम्बन्धन तस्य साध्यव्यभिचारव्याप्यतायास्साधने साध्यस्य व्यभिचारोनय. नयोग्यतानात्मकत्वाच । एतेन निरूपकतासम्बन्धेन व्याप्यत्वविव. क्षया उक्तातिप्रसद्गारणमपि हेयमेवत्यत आह । वस्तुतस्विति । यदभावो यद्वन्द्रदो वा विशषितोडावशेपितो या हेतुमति पक्ष सा- ध्याभावोनायक इत्यर्थः । अत्राप्युन्नायकत्वमुन्नयनयोग्यता, तथा व साभ्याभावव्याप्यतावच्छेदकरूपेण यद्रूपावच्छिन्नाभावो यद्पाय. च्छिन्नवद्दो पा साधनतावच्छेदकविशिष्टयत्तिः तद्रूपाधच्छिन्न उपाधिरित्यर्थः । द्रव्यं विशिष्टसस्यादित्यत्र विशिष्टसत्त्वाधिकरणी- भूतद्रव्ये द्रव्यत्वाधभावव्याप्यतावच्छदकावच्छिन्नस्यावर्त्तमानत्वान गुणवत्यादापतिप्रसनः । एव महाकालभेदादिसाध्यके खण्डकाल. भेदाद्यभावस्य साभ्याभावव्याप्यताविरहात्खण्डकालभेदादौ रूप- वान् द्रव्यत्वादित्यादो पृथियीत्वाचभागभावस्य पृथिवीत्वादेरुपा. धमावाद्यव्याप्यतया च पृधियीत्वाभावादी नातिप्रसङ्गः । साध्या- भावासामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपेण यदपायच्छिन्नाभायः साधन- पहचिरित्युक्ती वहिमान् धूमादित्यादौ महानसत्वादेरुपाधितापत्तिः, १२१ ·अनुमानगादाधर्याम् पहपभाषसामानाधिकरण्यावच्छेदकमहानसत्याभाधान तपमा. पस्य धूमादिमत्पर्यतादिवृत्तित्वात, यतः साध्याभायथ्याप्यतापर्य- न्तनिवेशः। दादिवृत्तियविशिष्टत्येन पदयाघमावस्याप्यस्य महा- नसत्यापभाषस्य तदभायत्येन साधनयवृत्तित्वाधदूपायच्छिन्नामा. पः साध्याभाषव्याप्यः साधनववृत्तिरित्येतावन्मात्रोक्तो तयाति- ध्याप्तिस्यादिति पाप्यतावच्छेदकरूपेण साधनववृत्ति वि. पक्षितम् । अथ यदभावेन साध्याभाव उन्नीयते इत्येतत्फल्पे धूमपान यहे. पृथिधी द्रव्यत्वादित्यादी साधनव्यापफसंयोगादेरमावस्य उत्पत्ति कालापच्छेदेन अयोगोलकादिवृत्तितया तवृत्तियविशिष्टत्येन साध्याभावव्याप्यत्वात् साधनयत्तित्वाश तपातिव्यातेरणाय य. दभावमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्ना साध्याभावव्याप्यतेति विषक्षणीयम् , तथा चायोगोलकादिवर्तित्वविशिष्टत्वस्य च संयोगाद्यभावभिन्नऽपि पृत्वेन तद्रूपावच्छिन्नव्याप्यतामादायातिप्रसङ्गा, अयोगोलकादिय. चित्यधिशिष्टसंयोगाद्यभावत्वस्य च संयोगांधभावमात्रवर्तित्वेऽपि विशेष्यवैयीन व्याप्यतापच्छेदफतेति तेन रूपेण व्याप्यतामा- पायातिप्रसङ्गस्यापि नावकाशः, द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ गुणादिवृत्ति- त्यविशिष्टत्वेन संयोगादो लक्षणसमन्वयस्य उकन्यायेनासम्भवेऽपि व्याप्यवृत्तियविशिष्टसंयोगाधभावत्वरूपतदभावमात्रवृत्तिधर्मावच्छि- नसाध्याभावव्याप्यतामादाय लक्षणं सङ्गमनीयम । वस्तुतो लघुरूपसमनियतगुरुधर्मावच्छिन्नोपाधौ तदन्छिना- भावाप्रसिद्ध्या, अव्याप्तेर्वारणाय तपविशिष्टव्यापकतावच्छेदकाव. च्छिभाभाषस्यैष उन्नायफताया विवक्षणात द्रव्यं सत्त्वादित्यादी द्रव्यमासमधेतत्वाचवच्छिन्नाभावत्वेन साध्याभावोनायकतया सयोगत्वावधन्छिमस्योपाधितानिर्वाहः, अत एव सचावान् प्रमेय. स्वादित्यादी व्याप्यवृत्तित्वविशिष्टसंयोगाभावत्वाधयच्छिन्नाभाव. स्य गुणादिवृत्तितया सत्ताधभावानुन्नायकत्वेऽपि न संयोगाधुपा- भ्यसङ्ग्रहः, संयोगत्वादिविशिष्टव्यापकतावच्छेदकजातित्वाधवच्छि- भाभावस्य सत्ताधभावोगायकत्वेन साहात् । तथा च व्याप्यताव. च्छेदकरूपेण साधनवदृत्तित्वानिवेशेऽपि वह्निमान् धूमादित्यादौ म. छानसत्याद्यभावस्थेतरसाधारणद्ववादिवृत्तित्वविशिष्टत्येन च्याप्यता- ·उपाधिप्रकरणम् । न्यथा मादाय नातिव्याप्तिसम्गव इति कि तन्निविशेनेति चेन्न । एमपि तदनिवेशे चह्निमान् धूमादित्यादौ संयोगाभावादेः व्याप्यवृत्तित्वयि. शिष्टसंयोगाद्यभावत्वेन वयाद्यभावव्याप्यतया फेवलसंयोगाभाव. त्यादिना च हेतुमवृत्तितया संयोगादेरुपाधिताप्रसङ्गात् । कशि- दुद्धारेपि द्रव्यं गुणादित्यादौ द्रव्यान्यविशिष्ठसत्ताभावादी अति. प्रसन्नस्य दुर्वारत्वात्, तदभावस्य सत्वादेस्तन्मात्रवृत्तिविशिष्टसत्ता. स्वादिना द्रव्यत्वाधभावव्याप्यत्वात, सत्ताधादिना च साधनघर: तित्वादिति तद्विवक्षाया आवश्यकत्वात् । यदभावनेति कल्पे व्यभिचारिणि साध्यव्यापकसंयोगादेरुपा- धितावारणाय यदभावमात्रवृत्तिधर्मपुरस्कारेण व्याप्यताप्रवेशे गौ- रवम्, अतो लाधवाय यद्वदन्यत्वेन वेत्युकम् । न च धूमधान बढेरित्यादौ साध्यविरुवस्य हुदत्वादिविशिष्टद. व्यत्यादेारणाय यवदन्यत्वेन घेति कल्पेऽपि यसविच्छिन्नपढ़े. दमात्रवृत्तिधर्मपुरस्कारेण साध्याभावव्याप्यतेति विवक्षणीयम्, अ. तापशविशिष्टद्रव्यत्यादिमझेदस्यायोगोलकादिवृत्तित्वयि- शिष्टत्वेन साध्याभावव्याप्यत्वसाधनवद्वचित्ववच्या विशिष्टस्य भ. नतिरिकत्वेन विशिष्टद्रव्यत्वत्वादावपि साध्यसमानाधिकरणपत्ति- स्वरूपवक्ष्यमाणविशेषणवत्तया च तदवच्छिन्नवारणासम्भवादिति पाच्यम् । साध्ययत्तितावच्छेदकत्वस्य साध्यपद्पत्तित्वापेक्षया गुर्विशेषणतया विशिष्टद्रव्यत्वादेर्धारणासम्भवेन यवदन्यत्वेन पेति फल्पे तन्मात्रवृतिधर्मपुरस्कारेण उन्नायफत्वाविवक्षणेऽपि प्रतीकारत। अथ यदभावेनेति फल्पेऽपि यदभावमाप्रवृत्तिधर्मपुरस्कारेणोना- पकत्यमिति न विवक्षणीयम्, गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानयच्छेदकत्ये यद्धर्मापग्छिन्नम्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यैवोनायकतायाधि. पक्षणीयतया तसर्मपिशिष्टनिरूपितम्यापकतायां विशेपणताविशेष. सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानिपेशे प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिपेशे क्षतिविरहेण संयोगवादेः संयोगादिव्यापकतानपच्छिन्नत्वेन तदय- च्छिन्नामावस्यायोगोलकादिचित्वविशिष्टत्येन यहपादिमति धूमा- पमायोनायकत्येपि साधनव्यापफसंयोगादावविव्याफ्यप्रसकेः एतेन यदभायनेवि कल्पे द्रव्यवाभावपान् सत्यादित्यादी सं.

·९६८ अनुमानगादाधर्याम् योगाद्यभाषेऽतिव्याप्तिः तदमायस्य संयोगादेः संयोगत्यादिना द्रव्य त्यादिव्याप्यत्वान् अतो द्वितीयकल्पानुसरणमित्यपि निरस्तम् । संयागाभावत्यादी प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटिततद्यापकतावच्छ यफत्वाभावेन तदच्छिन्नाभावस्य सयोगस्याप्रवेशादिति चत् ? सत्यम् । एवमपि गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितायछंदकत्वमते उपा. धितावच्छंदफावच्छिन्नाभावस्यैव यथाश्रुतस्य निवेशेऽपि गुरुधर्मा- वच्छिनोपाधावव्याप्तधनवकाशाद् धूमधान् वहरियादो संयोगाच. तिव्याप्तिधारणायैव यदभावनेति कल्पे व्यापकतावच्छेफावच्छिन्ना- भावस्य निवेशनीयतया गौरवेण यद्वदन्यत्वेन बेति कपाश्रयण. सङ्गरिति। अत एवेत्यादिपाठः प्रामादिकः, धूमादिसाध्य के हृदयविशिष्ट- द्रव्यत्वादावतिव्याप्तिवारणाय सफलकल्प एव साध्यसामानाधिकर- ण्यावच्छेकत्वेन धर्मस्य विशेषणीयतया द्रव्य सत्त्वादित्यादौ जलत्य- तेजस्वोभयावच्छिन्नाभाचाधिकरणगुणादिवृत्तित्वसामान्यस्य द्रव्य. स्वादिगभिचारल्याप्यस्य सत्यादी सत्वेऽपि गुणादिवृत्तिन्वविशि- प्रत्धेन द्रव्यत्याभावव्याप्यस्य तदभावस्य सत्त्वादिमति सत्त्वेऽपि च कचिदपि कल्पे तादृशोभयत्यावच्छिन्नतिप्रसाभावादुपटम्भा. सद्गते। न च धूमधान् हृदयत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्ववान् द्रव्यं जलत्वतेज- स्त्योभयवदित्येष न प्रतीयते, विशिष्टदव्यत्वं धूमपत्ति जलत्व. तेजस्योभयं द्रव्यवृतीति प्रतीयत एव, तथा च विशिष्टद्रव्यत्यवत्ता- दृशोभयत्वादिकं साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकमेव, धूमाधिक रणस्य विशिष्टद्रव्यत्यायधिकरणत्वमेव पर नास्तीति पाध्यम् । विशिष्टद्रव्यत्वत्वादेधूमाधिकरणवृत्तितायामवच्छेदकत्ये तदधि. फरणवृत्तितासमशीलतनिष्ठाधिकरणतानिरूपकत्वेऽव्यवच्छेदकत्व. भोव्यात् तदवच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणताया एव च तविशिष्टा. धिकरणतारूपतया धूमाद्यधिकरणस्य विशिष्टद्रव्यत्वाधधिकरण- ताया अपि दुपारत्वापत्त.। साध्ययनिष्ठाधिकरणतानिरूपकताब- च्छेदफत्वविक्षयाप्युक्तोभयस्यायच्छिन्नेऽतिप्रसनवारणासम्भवाच । यध साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य धर्मविशेषपाट्ये थाAन्धनस्वादिनापि धूमादिसाध्यकोपाधितानुपपत्तिः, सामाना• ·उपाधिप्रकरणम् । धिकरण्यातिप्रसक्तस्य तदयच्छेदकत्यानुपपत्तेः । न च प्रतियोगित्वकारणत्वादेरवच्छेदकतायामेव अवच्छेद्यान- तिप्रसक्तत्वं तन्त्रम, न त्वाधयत्वादेरवच्छेदकत्वेऽपीति वाच्यम् । मणिकृतव व्याप्तिवाद साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपात्मकव्याप्ति- लक्षणे न यतिप्रसक्तमयच्छेदकमित्युक्त्वा वह्नित्वादी धूमसामाना- धिकरण्यावच्छेदकत्व निरस्य अतिव्याप्तेारितत्वात् । अत एव दीधितिकृता विरुद्धातप्रसङ्गवारणाय लक्षणव्याख्याने साध्यसा. मानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमुपेक्ष्य साध्यसमानाधिकरणयत्किञ्चि- धर्मव्यापकतावच्छेदकत्वं धर्मविशेषणं वक्ष्यते । एवं च समानाधि. फरणवृत्तित्वं धर्मविशेषणं तेजो द्रव्यत्वादित्यादी स्पर्शाभावादिचा. रकम् । हदवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वादेर्वारणं च यदभावादिमात्रवृत्ति धर्मपुरस्कारेणानायकत्वचियक्षया । वस्तुतस्त्यित्यादिकल्पे पूर्वकल्प च जलत्वतेजस्वोभयवादिना व्यभिचारमात्रे हृवृत्तित्वविशिष्ट- द्रव्यादिना च धूमादिसाध्यफे उपाधिता धर्मस्य साध्यसमाना. धिकरणवृत्तित्यविशेपणेन दुर्यारेति कल्पद्वयाभिप्रायेणैय अत एधे. त्यादेग्रन्थः सङ्गच्छते । अत्र च जलत्वतेजम्त्वयोरित्यादिकमुपलक्ष. णम् , विशिष्टद्रव्यत्वत्वादिना नोपाधित्वमित्यपि योध्यम् । अथवा साध्यसमानाधिकरणयत्किश्चिद्धर्मव्यापकतावच्छेदकत्वमेव साध्य- समानाधिकरणत्तित्वं धर्मविशेषणम्, तय साध्यवद्यस्फिनिध. किनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव, अत्यन्ताभावगर्भध्यापकता. यामपि प्रतियोगिवयाधिकरण्यनिवेशेन भेदगर्भव्यापकतायामेष पर्यवसानात, तथा च यदभावनेति फलपेऽपि एतादृशविशेषणेन विशिष्टद्रव्यत्वादिधारणसम्भवेऽपि जलत्यतेजस्त्वोभयत्वावच्छिन्नवा. रणमशक्यम्, तारशोमयवदाप्रसिधा तादृशोभयत्वस्य भेदन तियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्वादिति यद्वदन्यत्वेनेति 1. फल्पा- मिप्रायेणेव यत एवेति । न च यदभाषेनेति कल्पे धूमयान् यहरित्यादी. संयोगादावति. व्यातवारणाय यदभावमात्रवृत्तिधर्मेण व्याप्यताया विवक्षणीयत्वात उकोमयत्येनोपाधिताया अपि ततो. धारणसम्भवान्नोपटम्भसङ्ग- तिरिति वाच्यम् । उक्तसंयोगाद्युपाध्यतिव्याप्तियारणायैव तद्धि- तीयकल्पानुसरणेन प्रथमकल्पे- यदभायमात्रवृचिधर्मपुरस्कारेणो- .

·अनुमानगादार्याम् भायफताया अविवक्षणीयस्यात् । तदयिषक्षणेऽपि वस्तुतोऽनयच्छिना या आधेयता तद्विशिष्टत्वेनोपाध्यभावस्य साध्याभाघोबायकता- विपक्षया उकसंयोगान्युपाधियारणसम्मवाच्च, अयांगोलकत्ति- स्वविशिएत्धेन संयोगाभाषस्य धूमामायोनायकतायामुत्पत्तिकाला- चान्छनाया एघ संयोगाभावनिष्ठाधेयताया अयच्छेदकप्रवेशात् । न च महाकालपरिमापाचान द्रव्यत्वादित्यादी कालिकसम्बन्धन साध्यवनिष्ठभदप्रतियोगितायामवछंदकाप्रसिद्धा तेन सम्यन्धन घटादेरुपाधितानुपपत्तिारत्युपाधिताघटकसम्बन्धसामान्य यधर्म- विशिष्टप्रतियोगिकत्वसाध्यवसामान्यानुयोगिफत्वोभयाभाधस्तद. भ्यत्वरूपध्यापकतावच्छदफताया एप निशनीयतया उकोभयत्वे ताशव्यापकतापच्छंदकताविरहेण पूर्वकल्पे यदभावनेति को च तवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गानवकाश रति वाच्यम् । कालिकसम्यन्धेन गगनारेरपि पृत्तिमत्वस्यावश्यकतया कालिकसम्बन्धन महाकाल. पूत्तित्वकिञ्चिद्धमविशिष्टप्रतियोगिफत्वोमयाभावाप्रसिधा उकस्थले कालिकसम्बन्धेनापोधरकरीत्यापि दुस्समहतया साध्यवधकि- विद्यक्तिनिष्ठभेदप्रतियोगितायच्छेदकतासामान्ये उपाधिताघटकस. म्यन्धावच्छिन्नत्ययधर्मावच्छिन्नत्योभयाभावः तत्त्वरूपव्यापकताध. छेदकताया पव निवेशनीयतया यदन्यत्वेनत्येतदन्यफल्पे उक्को. भयत्वस्य ताप्टशविशेषणेनापि खुधारत्वात्, समवायेनोभयत्वाव. च्छिन्नस्य भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन भेदप्रतियोगितावच्छेदता. सामान्ये समवायावन्छिनत्वत्ताशोभयत्वापच्छिन्नत्वोभयाभावस. स्वादिति चेन्न । आईन्धनत्वादेस्साध्यसामानाधिकरण्यानवच्छेद- कत्ये उक्तयुक्त्या साध्यवतस्तविशिष्टयासम्भवेन तत्र तविशिष्टा- भावप्रत्ययापत्तेरतिप्रसकस्यापि सामानाधिकरण्यावच्छेदकताया. स्वरूपसम्बन्धरूपाया अयश्योपेयत्वात्, अनतिरिक्तवृचित्यरूपा. यच्छेदकताभिप्रायेण मणिकृतो न ह्यतिप्रसक्तमित्युक्त शिरोमणि- सम्मतत्यात, तत्र स्वरूपसम्पन्धरूपावच्छेदकरवनिवेशस्य तदस. स्मतत्वात्। (दी०) यद्यभिचारित्वेनेत्यस्यापि स एवार्थः, तथा हि पयभिचारित्वेन हेतुमदृतित्वविधया साधनस्य पक्षवावच्छेदकी- .

·उपाधिमकरणम् । ९६७ भूतस्य साध्याभावरूपसाध्यवत्पत्तित्वं सिद्ध्यतीति । अत्र च साध्यसमानाधिकरणलेनावच्छिन्नो धर्मी साध्यसमाना. धिकरणान्धनादिव्यक्तराद्रधनत्वादिनोपाधित्वे पुनरवच्छेदको धर्म एव साध्यसमानाधिकरणत्तित्वेन विशेषणीयः । तेन ज- लहदत्वाभावाधिकरणायोगोलकवृत्तित्वस्य धूमव्यभिचारव्या- प्यस्य वनिवृत्तित्वेऽपि जलदत्वादी नातिप्रसङ्गः, न वा द्रव्य- तेन तेजस्त्वसाधने शीतस्पर्शजलवाद्यात्मकस्वाभावेन तद्- वृत्तित्वेन वा द्रव्ये द्रव्यत्वे वा साध्याभावस्य व्यभिचारस्य वा' साधके स्पर्शाभावजात्पभावादौ । द्रव्यत्वादिना तु कम्युग्रीवा- दिमत्तादौ साध्ये स्वव्याभिचारेण स्वाभावेन वा हेतौ तद्वति वा व्यभिचारस्य साध्याभावस्य वा साधकं घटत्वादिव्यभि- चारित्वमुपाधिरेव । घटत्वादेस्तदभावस्य वा गमकत्वेऽपि धूम: मागभाववदचैयर्यम् । .(गा०) साधनवति साध्याभायोनायकाभाषप्रतियोगित्वस्य तत्र तदुनायकभेदप्रतियोगितानपच्छेदकत्वस्य च स्वोक्तस्य मूल- लभ्यत्वमुपपादयति । तथा हीति । यद्वयभिचारित्वेनेत्यादि । यद्यभिचारित्वं यदभाघववृत्तिन्यं यद्वदन्यवृत्तित्वं वा । साध. नवान् साध्यव्यापकाभाववान् साध्यव्यापकवद्भेदवान्वेति शाने तुल्यवित्तिवेद्यतया भासमानयदभावादिरूपहेतुसामानाधिकरण्य- विधया साधनरूपपक्षतावच्छेदके साध्याभावरूपसाध्यवत्पक्षवृत्ति स्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्यावगाहिनी साधनवान् साध्याभाववान् साध्यवद्भिन्नो घेति या सिद्धिः तत्प्रयोजकमित्यर्थः । इतीति । तन्मू- लार्थ इति शेपः। साध्यधिरुद्धधर्मस्योपाधितां वारयितुमाह । मन्त्र चेति । पधर्मावच्छिन्नव्यभिचारः साधने साध्यध्यभिचारसाधक इत्यत्र प्रविष्ट इत्यर्थः। अवच्छिन्नो धर्मात्यनेन अवच्छेदको धर्म इत्य- नेन चास्य सम्यन्धः। धर्मात्यस्य विशेषणीय इत्यप्रिमणान्धयः। अत्र फल्पे साध्यसमानाधिकरणान्धनव्यकेरलश्यतैव । वलस्यता.

·१६८ अनुगानगादाधर्याम् पक्षे धर्मिपयुक्तविशेषणदानासम्मवादाह । साध्यति । तपक्तित्वेन ताशव्यक्तरनुपाधित्वं सर्वथैवत्यत आईन्धनत्वादिनेति । पूर्वकल्प एतविशेषणप्रयोजनं दर्शयति । जलदत्यति। वस्तुतस्वित्यादिकल्प यदभावमात्तिधर्मस्योनाय फतावच्छदकत्यांववक्षण अयोगोलक- वृत्तित्वविशिष्टत्वेन जल हदयाभावादः साध्यामावानायकत्वेऽप्यति. व्याप्सयनवकाशादन्यत्रातिव्याप्तिधारकतामाह । न नि । द्रध्यत्वेन तेजस्त्वसाधन स्पशाभावजात्यभावादापतिप्रसङ्ग इति योजना । अतिप्रसक्ति दर्शयति । शीतस्वशति। शीतस्पर्शात्मकन स्पीभाषा- भावेन जलत्वात्मकेन जात्यभावाभावेनेत्यर्थः । ; द्रव्य साध्याभावस्य साधक इति योजना । पूर्वकलोऽप्यतिव्या- हिमसतरसत्वात्तत्कल्पऽपि तामाह । तत्तित्वेन द्रव्यत्वे व्य- भिचारस्य या साधक इति । तद्ववृत्तित्वम्। शीतस्पर्शादिमवृ- त्तित्वम् । उत्पत्तिकाल जन्यतेजस्यपि स्वमते स्पीभावसत्यात्सा. यसमानाधिकरणतया जलतेज.परमाणुयु च साधनाध्यापकतया से उपाधिरेवेति जात्यभावपर्यन्तानुसरणम् । ननु कम्युग्रीवादिमान् द्रव्यत्वादित्यादौ संयोगेन समवायेन वा घटत्यादिव्यभिचारस्योपाधेः सर्वेष्वेव कम्युग्रीवादिमासु घटेपु घटत्याभावधति भूतलादी घटोपर्युत्पन्नविनष्टघटव्यक्तरधस्तनघटा- वयवे संयोगसम्बन्धेन ताहशे च कपाले समवायेन वृत्तिमत्त्वेन सा. भ्यव्यापकत्वापि तव्याभिचारस्य व्यर्थविशेपणतया व्यभिचारानुन्ना- यकत्वाव्याप्तिः, तथा हि साधनपक्षकव्यभिचारानुमाने घटत्वव्याभ- चारित्यव्यभिचाररूपहेतुघटत्वस्येव फम्बुग्रावादिमत्त्वव्यभिचारल्या. प्यतया स्वरूपासिद्धिवारकेतरांशस्य व्यभिचारावारकतया वैयर्यम् साधनवपक्षफमाध्याभावसाध्यकानुमानेऽपि घटत्यव्यभिचाराभा. धादिरूपहेतुघटकघटत्याभावस्यैव ताशसाध्यव्याप्यतया इतरांश. वैयमित्याशङ्का निराकरोति । द्रव्यत्वादिनेति । उपाधिरेवेत्येवा कारः साधफमित्यनन्तर योग्यः । व्यभिचाराधारफविशेपणवत. स्तादृशोपाधिम्यभिचारादः कथं साधकत्वमित्याकाक्षायामाह । घटत्यादरिति । यत इत्यादिः। धूमप्रागभाववदिति । यथा धूमत्वा. धच्चिनस्य बहिगमकत्येऽपि धूमप्रागभाव देतो यनिष्ठा यग्निरूपिते. स्यादिन्यायेन नेतरांशवैयर्थ तथा धर्मिभेदा घटत्यव्यभिचारित्व.

·-- A , उपाधिप्रकरणम् । व्यभिचारादिहेतापितरांशावैयर्यमित्यर्थः । न च साधनपक्षकव्यभिचारानुमाने हेतौ घटत्वव्यभिचारित्या- भावववृत्तित्वे वृत्तिघटीयरूपादिवृत्तिाधात्मके घटत्यव्यभिचारि- त्यभेदाभावात् तद्घटत्वव्यभिचारस्य कम्युग्रीवादिमत्यत्यभिचार- गमकनया इतरांशवेयर्थ्य दुरिमेवेति वाच्यम् । संयोगेन घटत्वव्य. भिवारस्य उपाधिताया हेतुतावच्छेदकसमवायसम्बन्धन तादृशो- पाधिव्यभिचारस्य स्वघटकसयोगावच्छिन्नघटत्यव्यभिचारित्वामे. दाप्रसक्तः समवायघटितघटत्यव्याभिचारस्य ताहशव्याभिचारे स्व. घटकीभूतताहशघटत्वव्यभिचाराभेदाद् वैययन घटत्वव्यभिचारि. स्वव्यभिवारिधेन अगमकत्वेऽपि घटत्यव्यभिचारित्वेनैवोपाधिव्य. भिचारस्य गमकतया उपाधिव्यभिचारित्वेन गमकतायाश्चाविचक्षण. नाव्याप्त्यनवकाशात् । अथ पूर्वकल्पेऽपि उपाध्यभावाधिकरणयत्किञ्चिद्वयक्तिवृत्तित्व. विशिष्टव्यापकत्वमेव साध्यव्यभिचारावशेषणम्, न तूपाधिव्यभि- चारत्ये साध्यव्यभिचारसामानाधिकरण्यनिरूपितस्वरूपसम्बन्ध- रूपावच्छेदकतात्मकतद्वयाप्यतावच्छेदकता, अवच्छिन्नसाध्यव्या पकोपाध्यमहात्, तथा चोपाधिव्याभिचारित्वघटकविशेषणपणे ऽप्यव्याप्तिशङ्कानवकाशः अस्तु वा नादशाभावाधिकरणत्वोपलक्षि. तकिश्चिदधिकरणवृत्तितास्ये तादृशव्याप्यतावच्छेदकत्व विशेषणम् , तथापि तच्छरारे दर्शितघटत्वादेरनिवेशात् तदवच्छिन्नस्य गमक. त्वेऽपिताशवृत्तितात्वस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वाप्रसङ्गः। एवं वस्तु तस्त्वित्यादिकल्पेऽपि उपाध्यभावत्ये न व्याप्यतावच्छदकत्वं विशे. पणम् उक्तदोषात्, किन्तु उपाध्यभावमात्रवृत्तिधर्मस्यैव तथात्वम् , तथा च सति दर्शितस्थले उपाध्यभावत्वस्य विशेषणवैययन सा- ध्याभावव्याप्यतानवच्छेदकन्चापि उपाध्यभावमात्रवृत्तिप्तद्यक्तित्वस्य तयाप्यतावच्छेदकत्वे बाधकविरहात् नाव्याप्तिशङ्कावकाश इति तच्छकया घटत्वादरित्यादिग्रन्धमवताय धर्मिभेदेन लक्ष्यतावच्छे- दफसमन्वयपरतया तद्याख्यानमयुक्तमिति चेन्न । उपाधिव्यभिचा. रित्वे तदभावत्वं च व्यर्थविशेषणटितरूपव्यावृत्तन्याप्यतावच्चा- कत्यनिवेशाभिमानेनाव्यातिशया प्रस्थानस्य निवेशस्य स्थान- भिमतत्वेऽपि तमभ्युपगमसम्भवाभिप्रायेण धर्मिभेदन समाधानस्य રરર ·अनुमानगादार्याम् व सहते। थत पयोपाधिव्यभिचारत्वादिना गमवात्यनिशाभ्यु. पगमे ऽभावस्यानुपाधित्वापत्तिरमावाभावरूपधर्मिणः प्रतियोगि- भेदाभावेन दुर्वारेति तदनिवेशप्रकाशनेनाने तां निराकरिष्यति । घस्तुतस्तु विशेपिताविशेपितसाधारणयद्यभिचारत्वाधवच्छि भेन हेती साध्यव्यभिचारस्य ताशयदभावत्वावच्छिन्नेन हेतुमति या साध्याभावस्य साधने न निग्रहः तस्येवोपाधियनियमात द्रव्यत्वादि- ना कम्युग्रीधादिमत्तादिसाधने घटत्वादियभिचारो व्याख्यातलक्ष्य. तावच्छेदकाक्रान्तोऽपि नोराधि,नयभिचारादिना साध्यव्यभिचारा. दिसाधने व्यर्थविशेषण निग्रहात्, ताशनियमेऽप्यपच्छिन्नल ध्यव्यापकस्योपाधिता निर्घहति,विशेषणव्यभिचारादिविशेपिततध. भिचारत्वाद्यपच्छिन्नेन साध्यन्यभिचारसाधने निग्रहाभावात, तथा च यथाव्याख्यातलक्ष्यतावच्छेदकस्य घटत्वादिव्यभिचारित्वेऽति- प्रसङ्ग इत्याशकां तादृशोपाधिव्यभिचारादौ विशेषणधैयर्यमुद्धृत्य निराकार । एव च साधकं घटत्यादिव्यभिचारित्वमुपाधिरेयेत्या स्य यथाव्याख्यातसाधतावद् घटत्वादिव्यभिचारित्वं लक्ष्यमेधे- त्यर्थः। तथा च यथास्थानस्थ एवैवकारः, घटत्वादेरित्यादी पूर्व. घद्यत इति पूरणीयम् । अवैयर्यम् । अवेययन घटत्वयभिचारि- त्यादिप्रयोक्तुन निग्रह इत्यर्थः। (दी०) न चाभावस्यानुपाधितापत्तिः, प्रतियोगिनस्त. त्तित्वस्यैव वा हेतुत्वादिति वाच्यम् । तदप्रवेशेऽपि वस्तुतो यस्तदभावस्तस्य तद्वृत्तित्वस्य च हेतुत्वानपायात् तदभावाभाववद्वतित्वेनोपस्थितावपि तद्वृत्तित्वेनानुपस्थितेर्य- भिचारसाधने न वैयर्यमित्यपि वदन्ति । (गा०) न चति । तथापीति शेष. अभावस्य । धूमवान् बढेरित्या- दो अयोगोलकावाभावस्य । अनुपाधितापत्तिः । उपाधित्वानुपप- चिः। तथा च लभ्यतावच्छेदकस्य तत्रातिप्रसङ्गा दुर्वार एवेति भावः। प्रतियोगिनः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्या सापामाये साध्ये। तद्ववृतित्वस्य । तद्ववृत्तित्वत्यापच्छिन्नस्य ! हेतुत्वात् । साध्यव्य- भिचारसाधने हेतुत्वात् । एरकारस्य प्रतियोगिन इत्यत्रापि सम्ब.

·उपाधिपकरणम् । ९७१ १ धेन, साध्याभावसाधने ऽभावाभावत्वावच्छिन्नस्य व्यभिचार- साधने ऽभावव्यभिचारत्वावच्छिन्नस्य वैययन हेतुताव्यवच्छेदात् तपेण हेतूपन्यासानुपपत्तिः । उपाध्यभावादेईतोरुपाध्यभावत्या- दिना उपन्यासासम्भवेऽपि येन केनापि रूपेण उपन्याससम्भवादेव उपाधित्वमित्याशयेनाह । तदप्रवेशेऽपीति । हेतुतावच्छेदके उपाधे. रप्रवेशेऽपीत्यर्थः । व्यभिचारसाधने वैयर्थ्य प्रकारान्तरेण परिहरता मतमाह । तदभावेति । अनुपस्थितेः। उपस्थित्यनियमात् । न वैय. यमिति । यद्पावाच्छिनोपस्थितिकाले लघुव्याप्यतावच्छेदका- न्तरोपस्थितिनियमः तद्रूपघटकविशेषणस्यैव वैययमिति भावः । उक्तनियमस्याप्रामाणिकत्वात् वदन्तीति । (चि०) लक्षणं तु पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वम् । यद्धर्मावच्छेदेन साध्यं प्रसिद्ध तवच्छिन्नं पर्यवसितं साध्यम् । (दी०) लक्षणमाह । पर्यवसितेति । पर्यवसितपदार्थमाह । यद्धर्मेति । यद्धर्मवतीत्यर्थः । (गा०) मित्रैः लक्षणं त्विति लक्षणपदं व्यभिचारोनायकता. प्रयोजकपरतया व्याख्यातम्, अतः स्वमते तद्यथाश्रुतार्थकमेवेति सूचनायाह । लक्षणमाहेति । यद्धर्माध देनेत्यत्र धर्मस्या- नतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वविवक्षणे मित्रा तनयत्वादः श्याम- त्यादिसाध्यातिरिक्तवृत्तितया तस्य तादृशधर्मपरत्वाभिमानवि. रोधः, सामानाधिकरण्यमात्रविवक्षयैवोपपत्तौ अनतिरिक्तवृत्तित्व. पर्यन्तविवक्षाया वैफल्यं चेत्यतो व्याचष्टे । यद्धर्मवतीति । सम्बन्धमात्रस्यैवावच्छेदकपदार्थतया विशेषणे तृतीयया धर्मिणीति पूरणेन यद्धर्मसम्बन्धिनीत्यर्थलाभ इति भावः। इत्थं च यद्धर्म- बति साध्यं प्रसिद्ध तद्धर्मस्यैव सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन साध्य निष्ठव्याप्यतावच्छेदकत्वसम्भवात् यद्धर्मावछेदेनेत्यादि न लक्षण- घटकम् , परन्तु धर्मविशेषपरिचायकमात्रम् , किञ्चिद्धर्मविशिष्ट- साध्यव्यापकत्वमेव लक्षघटकमिति ध्येयम् । .

·अनुमानगादार्याम् (दी०) नन्वेवं सद्धेती सपक्षकदेशत्तिधर्मेऽतिमसः। अय यद्धविच्छेदन साधनपति साध्यं प्रसिद्ध तद्धर्मावच्छिन्नसाध्य- व्यापकत्वम्,साध्यसाधनसम्बन्धव्यापफत्वमिति यावत् । विरुद्ध मात्रे चोपाधिविरहेऽपि न क्षतिः । लक्ष्यतावच्छेदके च साध्य- समानाधिकरणत्वेन साधनं तादृशत्तित्वेन वा साधनतावच्छे- दकं विशेपणीयम् । साधनव्यापकीभूतधर्मावच्छिन्नसाध्यव्याप- कत्वं वा विवक्षितम्। विरुद्धेऽपि साधनव्यापकेनान्ततोऽन्यतरत्वा. दिनावच्छिन्नस्य सागस्य व्यापकतमस्त्येवोपाधीनाम् । प्रमे- यत्वादिना च वाय्वादौ प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्वादिक नोपाधिः,लक्ष्यतावच्छेदकवाक्यस्थप्रयोजकत्ववाचितृतीयावला. यद्यभिचारस्थले साधनस्य साध्यव्यभिचारनियम इत्यर्थे पर्य- वसानात् । मैवम् , जनकत्वेन वही कार्यानुकूलत्याद्यात्मकश- क्तिसाधने वहिरिन्द्रियामत्यक्षत्वस्योपाधैर्ग्रन्धकृतवोद्भावयि.. ष्यमाणत्वाव, तस्य च गुरुत्वात्मकसाध्यस्य साधनस्यं चाधि- करणे घटादाववृत्तेरुक्त रूपाभावादेवंविधवहुलग्रन्धविरोधात् । दूपकतावीजस्य तत्रापि सम्भवाच । ( मा०) सचेती । वहयादिसाध्यकधूमादी । सपक्षकदेश. वृत्तिधर्मे । महानसत्वाद्यवच्छिन्नसाध्यव्यापकव्यञ्जनवायादौ । सद्धती यायत्साध्याधिकरणवृत्तः साधनाध्यापफत्वासम्भवादेक. दशेत्युक्तम् । यद्धर्मावच्छेदेन साधनवति साध्यमिति । साध- नवनिष्ठसाध्यवाघे यो धर्मोऽवच्छेदक इत्ययः । अवच्छेदकत्वं चान्यूनवृत्तित्वम्, व्यापफावमिति यावत् । महानसत्यादिश्च साधनविशिएसाध्याधिकरणपर्वतादायवर्तमानतया न ताशसा. ध्यवयव्यापक इति न तदयच्छिन्नसाध्यव्यापके ऽतिप्रसङ्गः। ता- शधर्मावच्छिन्नसाम्यव्यापकत्वस्य साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्व- समनियतस्यालाघवेन तन्निवेशन मेयोचितमित्याशयेनाह।साध्यति । मन्ष विरुद्धस्थलीयोपाधिमात्र एव भव्याप्तिः, साध्यसानस- ·उपाधिप्रकरणम् । . ९७३ म्याधाप्रसिद्धरित्यत आह । विरुद्धमात्रे चेति । मात्रपद कृत्स्नार्थ- कम् । न क्षातरिति । दुष्टहेतुमात्रस्य सोपाधित्वनियमानभ्युपग- मादिति शेप. । तथा चायं गारश्वाचादित्यादी विरुद्ध सास्नादिम- स्वादिरलक्ष्य एवेति न तत्राच्यातिरिति भावः । तस्यालक्ष्य नि रुक्तलक्ष्यतावच्छेदकस्य तत्साधारण्यं दोबायोनि लक्ष्यतावच्छेदके तद्वधावत्तनाय विशेषणान्तर प्रयेशयति । लक्ष्यतावच्छेदक इति । साध्यसमानाधिकरणत्वेन साधनं विशेषणीयमित्याग्रमेणान्वयः ।। धूमवान् घहरिज्यादौ साध्यसमानाधिकरणमहानसीयवह्नयादी साध्योपाध्यायभिचारासत्वात् साध्यसमानाधिकरणसाधन नो- पाधिव्यभिचारस्य साध्यव्याभिचारोनायकत्वसम्भव इत्याशड्याह । नाशति । साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्वनेत्यर्थः । स्वधिशिष्टाधि- करणसाभ्याधिकरणकन्येनेति यावत् । तेन गुणवद् द्रव्यान्यत्वे सति सत्वादित्यादी विरुद्ध द्रव्यान्यत्वविशिष्ट सत्तात्वादेः सा- ध्यसमानाधिकरणशुद्धसचादिवृत्तित्वेऽपि न द्रव्यत्यादापतिव्या- प्तिः। विरुद्धस्थलीयापाधिसङ्ग्रहायान्योपाधिलक्षणमाह 1. सा; धनव्यापकीभूतेति । महानसत्वादेधूमाद्यव्यापकतया न व्यञ्जनका वादापतिप्रसङ्ग विरुद्धस्थलीयोपाधापेव नद् घटयति । चिद्धे ऽपीति । अन्यतरत्यादिनेति । साधनाधिकरणसामान्यसाध्याधि- करणान्यतरत्वादिनेत्यर्थः । आदिना तदुभयविशेष्यकधीविशेष- विशेष्यत्यपरिग्रहः। नित्यं वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादी उद्भनरूपादाचव्याप्ति; साध्यसाधनसम्बन्धस्य साधनव्यापकधर्मावच्छिन्नसाध्यस्य वान धिकरण आत्मादाववर्तमानत्वेन तदव्यापकत्वादिति शङ्कां तस्यार लक्ष्यस्वोयगमेन परिहति । प्रमेयत्वादिनेति । लक्ष्यतावच्छेदकस्या तत्साधारण्यं धारयति । लक्ष्यतावच्छेदकेति । प्रयोजकत्ववाचीति । नियनस्वरूपवैशिष्ट्यवाचीत्यर्थः। यद्यभिचारस्थले साधनस्य साध ननिष्ठयद्यभिचारनिरूपकाधिकरण इत्यर्थः । साध्यव्यभिचारनिय. यमः ! साध्यव्यभिचारनिरूपकस्यनियमः। तथा च प्रमेयत्वादिनि. ष्ठोद्भूतरूपादिव्यभिचारीनरूपकाधिकरणात्मगुणोदो साध्यसत्त्वेना नयभिचारनिरूपकत्वामावादुक्तस्थलीयोदभूतरूपादे ताशय. मिति भावः जनफापेन । जनकत्वहेतुना । वहौ। पक्षे। कार्यानु- प ·अनुमानगादाधर्याम् कूलत्याद्यात्मकेति । स्वकार्यानुकूलाद्विष्ठातीन्द्रियधर्मात्मकशक्त तादृशधर्मत्वेन साधन इत्यर्थः । शक्तिरूपपदार्थान्तरस्येव तस्य घड्यादिकार्यदाहाद्यनुकूलरससिद्धेरप्युद्देश्यतया स्वकार्यानुकूलत्वं धर्मस्य विशपणम् । स्थितिस्थापकस्य पृथिवीमात्रवृत्तित्वमत इद- मनुमानम् । अतोन कियापकार्यानुकूलतद्धर्मवत्त्वेन सिद्धसाधनम्। १ 'केचित्तु दाहजनकल्यन हेतुना दादानुकूल रमसमवायित्वं सा- ध्यम् , अतो न कियानुकूलस्थितिस्थापन सिद्धसाधनम्, यो यत्कार्यजनकः स तदनुकूलाविष्ठातीन्द्रियधर्मसमवायोति सामा न्यमुखी व्याप्तिः, मात्मनो दाहाजनकत्वेऽपि सुखादिजनकतया त. वनुकूलाहशत्मकाद्विष्ठातीन्द्रियधर्मवचया च दृष्टान्ततानिर्वाहः । उ- भयंमत एवानुकूलत्यस्य जनकजनफतावच्छेदकसाधारणतया अह- एस्य जनकत्येन सुखाद्यनुकूलतया रयान्ते राकेश्च वहिनिष्ठदाह- जनकतायामवच्छेदकत्वेन दाहानुकूलतया पक्षे साध्ययस्यनिर्वाह- इत्याहुस्तर। सामान्यमुखव्यायादरे यवतवाननुगमेन व्याप्ति- फुरस्यैव प्रकृतानुमानोपयोगितया बहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्वस्य पतना जनके पतनानुफूलगुरुत्वयति वा सत्रेऽपि मुखाद्यनुकूलातीन्द्रिय. धर्मरूपतास्यव्यापकतया शरीरादी सुखादिजनकत्वरूपसाधनाव्या. पफतया च सुखादिघटितसाभ्यव्यातिविघटफताया दुर्धारतया प्रत्याविरोधनिर्वाहात् एतद्धन्धासलतेः । अन्यथा यहो स्थि. तिस्थापकोपगमपक्षे वक्ष्यमाणरीत्या लक्षणपरिकारेऽप्यगुरुत्व. रूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्येन यहिराि याप्रत्यक्षत्यस्य उपाधित्यसमर्थन नोपपद्यते, तेजस्यगुरुत्वावच्छिन्नभियानुकूल स्थितिस्थापकरूपसाध्यसत्त्येन ताशसाध्या यापकत्वात् । पहि फार्पदाहानुकूलाहएयदात्मसंयोगेन सिद्धसाधनवारणायाद्विष्ठत्व विशेषणम् । दादानुकूलोणस्पर्शन सिद्धसाधनवारणायातीन्द्रि येति । उकरूपाभावात् । साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वाभाषाव। ननु पक्षावृत्रित्वे सति पक्षधर्मापच्छिन्नसाध्यव्यापफस्वमि सहमतिपक्षोनायकत्येन दुपफतायादिनामुपाधिलक्षणाभिमायेण त अन्धसङ्गतिः, पभिवारोनायकरपेन दुपफतायादिना चतलक्षणम् तम्मते घ दर्शिवोपाधोनामलक्ष्यतयेत्यत आह । एपकतेति । दूप कतापीयस्य । स्यभिचारोशायफायस्य । सस्पेन तन्मतेऽप्यलक्ष्य L ·उपाधिप्रकरणम् ।। 4 स्वायोगात्। (दी०) अत्राहुः यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं तद्धपविच्छि. नसाधनाव्यापकत्वम् , अवच्छेदकत्वं च सामानाधिकरयेन। न चैतद्धटोत्पत्तिकालीनत्वसामानाधिकरण्यविशिष्टरूपवति तद्धटे ऽवर्तमानमपि तद्धटान्यत्वं तद्यापकम् ,येन पृथिवीत्वेन रूपे साध्य तद्घटोत्पत्तिकालावच्छिन्नरूपव्यापकतयोपाधिस्स्यात्। स्वानधि करणीभूतसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं वा। (गा०) यद्धर्मावच्छिन्नेति । अवच्छिन्नत्व विशिष्टत्वम् । महान, सत्वादिविशिष्टवढयादिव्यापकव्यबनवत्वादेः तद्विशिष्टधूमादिकं प्रत्यपि व्यापकत्वानोकातिप्रसद्ग। नन्वेवं रूपवान् पृधिधीत्वादित्यत्र तद्धटास्यत्वादिकमुधिः स्स्यात्, आधेयतासम्बन्धन पतघटोत्पत्तिक्षणविशिष्टस्थ आश्रयः तासम्बन्धेनैतद्घटोत्पत्तिक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य पा रूपस्य एतद्घटे सत्त्वेन तद्विशिष्टरूप प्रति एतद्घटान्यत्वस्य व्यापकत्याचारशवित शेषणविशिष्टस्य पृथिवीत्वस्य तद्घटेपि सत्त्वेन तद्विशिष्टमपि पृथिवीत्वं प्रति तस्याव्यापकत्वादिति प्रगल्भोक्तदूषणोद्धाराय मिश्रा समाधानमुपन्यस्यति । अवच्छेदकत्वं चेति । अवच्छेदकत्व विशेष. णत्वम् । सामानाधिकरण्येनेति । तथा च सामानाधिकरण्यसम्बर न्धेन यद्धर्मविशिष्टसाध्यव्यापकत्व न सम्बन्धेना तद्धर्मविशिष्ट साधनाव्यापकत्वमित्यर्थः। तावता न तदोप इति स्फुटयति। न चेति । न हीत्यर्थः। एतद्घटोत्पत्तिकालीनत्वसामानाधिकरण्यवि. शिष्टरूपवतीति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन एतद्घटोत्पत्तिक्षण. वृत्तित्वविशिष्टरूपवतीत्यर्थः। न चोत्पत्तिक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य घटोत्पत्तिक्षण एवं सत्त्वात रूपस्य, तदानीमसत्त्वात् सर्वथैव विशेषणविशेष्ययोरकतराभाव. सत्त्वात् विशिष्टाभाष इति नैतघटस्य विशिष्टरूपवत्वमिति वाच्यः म् । एकक्षणावच्छिन्नत्वाविशेपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन एकः विशिष्टापराधिकरणताया भिन्नकालारच्छेदेन विशेषणविशेष्योभय. यत्यपि स्वीकारात् । विषेचनीयमिदमप्रे।

·। भनुमानगादार्याम् सथ या सामानाधिकरण्यनायच्छेदकन्यमित्यस्य सामानाधिक रएयविशेषणतया धर्मस्थायच्छेदकत्वं विवक्षणीयमित्यर्थः । एवं च यधर्म सामानाधिकरण्यविशिष्टसाध्यव्यापकत्वं सदससामानाधिक रणविशिष्टसाधनाध्यापकत्वमित्यर्थः । इत्थं च सामानाधिकरण्य विशिष्टरूपवतीति लिपनमपि यथाश्रुतमेव सहच्छते । तथा च यद्ध- मसामानाधिकरण्येत्यत्र यद्धर्मोपलक्षितधामवृत्तित्वमेव विवक्षितमि स्येतत्वात्पत्तिक्षणवृत्तिव्योपलक्षितधर्मिवृत्तित्वविशिष्टरपयस्वमेव तघटेश्प्यक्षतामेति ,न तद्विशिष्टरूपश्यापकत्यमेतद्घटान्यत्यस्यति नातिव्याप्तिःतियांपकमिति उतविशेषणविशिष्टरूपन्यागकमित्य- धा धर्मस्थाननुगततया यस्यतत्त्वाभ्यां प्रवेशे एकस्याप्युधेिस्ता रशनानाधर्मभेदेन उपाधित्वं भियत इनि स्वयमन्यत सद्धंतुस्थली. यसाध्यसामानाधिकरणव्यावृत्तलक्षणमाह । स्वानधिकरणीभूनति । स्थमुपाधियनाभिमतधर्मः सद्धेनो व्यञ्जनववाद्यनधिकरणसाधनाधि- फरणवृतिधर्मायच्छिन्नसाध्यस्य तदनधिकरणे अवश्यं सत्त्वान्न नस्य ताशधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकतासम्भव इति नातिव्याप्तिः । साध. नाव्यापकत्वस्यात्र पृथक्प्रवेशी व्यर्थः,साधनाधिकरणस्य साधनव्या- पकधर्मानधिकरणस्याप्रसिद्ध्यैव साधनव्यापकस्य उपाधियया. रणादतो न तनिशितम् । साधनवतः स्वामधिकरणत्वलाभायब मूले साधनाव्यापकत्योपादानमित्याशयः । द्रव्यं सत्यादित्यादी सत्वाचनधिकरणसाधनाधिकरणाप्रसिद्धावपि सत्त्वादेविशिसar. स्पादिना 'उपाधित्वनिर्वाहाय यद्धीच्छिन्नस्योपाधित्वमभिमतं वद्विशिष्टानधिकरणत्वं निवश्यम् । द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादी गुणादरुपाधितावारणाय साधनतावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वं विवक्षणीयम् । स्वानधिकरणवृत्तिधर्मव्यापकतायाः स्वस्मिन्नसम्भ- यात् तादशधर्मविशिष्टसाध्यव्यापकत्वनिवेशः। यादृशधर्मों विधि- प्योपादाय ताहशधर्मत्वन निघशे साध्याधिकरणमात्रस्यैव तारश- मेयत्वादिविशिष्टसाध्याधिकरणतया शुद्धसाध्यव्यापकोपाध्यस हात्। साध्यपदं विशिष्टसाध्यपरम्, तेन श्यामस्वविशिष्टसत्ताव मिपातनयत्यादित्यादौ गौरमित्रातनयादेस्साध्यवापि न तद पृत्तिाकपाफजावादेरसङ्ग्रहः। पहिमान् धूमादित्यादी व्यञ्जनववा अनधिकरणपर्वतादित्तिद्रव्यत्वादिसमानाधिकरणवहादेः समा.

·उपाधिप्रकरणम् । ९७७ भ नाधिकरणव्यानववादावतिव्याप्तिवारणाय तादृशसाध्यसामाना. धिकरण्यमुपेक्ष्य व्यापकवनिवेश. । यद्धर्मविशिष्टानधिकरणत्व सा. धनतस्तेन रूपेण व्यापकत्व बोध्यम्, तेन प्रमेयत्वादिना व्यापक- त्यमादाय न व्यञ्जनववाद्यतिव्याप्तिः। (दी०) यद्यपि शुद्धसाध्यव्यापकस्थलेऽवच्छिन्नसाध्यत्वेन नं व्याप्यता, तथापि तद्धर्माधिकरणीभूतसाध्याधिकरणनिष्ठान्यो- न्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिरूप तयापकत्वमक्षतमेव । गुणत्वादिना प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवच यशुकजन्यवा- द्यवच्छिन्नसाध्यव्यापकं भवत्येवोपाधिः । एव च यत्रैव स्वान- धिकरणे साधनस्य साध्यव्यभिचारो यत्र च स्वाधिकरणे साध्यं तदुभयमात्रवृत्तियों धर्मस्तद्वति व्यभिचारेण साधने सा- ध्ययभिचारसाधनाति वा तद्धर्मवचे सति तदभाववचन साध्याभावस्साधनीयः। साध्यासमानाधिकरणस्य साध्यव्याप- काभावस्य वाऽधिकरणं यत्साधनवत्तनिष्ठमतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेद. कसाध्यसमानाधिकरणत्तिधर्मवत्त्वमुपायित्वम् । (गा०) ननु शुद्धसाध्यव्यापकान्द्रे-धनादो अयोगोलकमहानसा- न्यतरत्वादिरूपताशधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकतामादाय लक्षणं सामनीयम्, तच्च न सम्भवति, शुद्धधुमत्वादेरेव तयाप्यतावच्छे. दफत्वसम्भयेन विशिष्टधूमत्वादेर्याप्यतानवच्छेदकतया तत्र विशि- एव्यापकत्यानुपपत्तेरित्याशद्वां परिहरति । यद्यपीति । अयच्छिन्नसा- ध्यत्वेन । विशिष्टधूमत्वादिना । तद्यापकत्वम् । तद्धर्मविशिष्टसाध्य. व्यापकत्वम् । अक्षतमेवेति । तथा च तादृशमेव व्यापकत्व विध. न तु विशिष्टसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप्तिनिरूपकात्य. मिति नाव्याप्तिरिति भावः। ननु घटरूप प्रत्यक्ष गुणत्यादित्यादौ शुद्धस्य साधनायच्छिन्नस्य पक्षधर्मावच्छिन्नस्य च साध्यस्य व्यापके उद्भतरूपेऽतिव्याप्तिः, तस्यापि स्वानधिकरणीभूतसाधनाधिकरणद्यणुकरूपादितियणुक- क्षितम्, ·. A 'अनुमानगादार्याम् जन्यत्यादिरूपपसधर्मविशिष्टप्रत्यक्षावाति नियमतः सत्न तद्विशि. टसाध्यव्यापफत्यादित्याशदा लक्ष्यतया परिहरति। गुणत्वादिनति। फेचिनु उकास्थले उद्भूतरूपे कयमुक्तलक्षणसमन्वयः, तारशो. पाधिव्याप्यतावच्छेदकवहिदव्यत्वादेस्साधनाधिकरणपत्तित्वात् स्थानधिकरणेत्यादिना तंदुपादानासम्भवात्, अतो याशधर्माय. च्छिन्नमाध्यव्यापकतया तत्र लक्षणसमन्वयस्तं दर्शयति । गुणस्ता. दिनेति । साध्यव्यापकमित्यनन्तरमत इति पुरणीयम् । उपाधि रिति । उक्तोपांधिलक्षणाकान्त इत्यर्थ इत्याहुः।' साध्यसाधनयोरेकरूपेणोपाधिव्याप्यत्वाच्याप्यारस्य उपाध्य. नधिकरणसाधनववृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकताया वा लक्ष- पघटकत्वे यादृशधर्मा लक्षणघटक अनुगतोक्तया तं दर्शयन् ता. शधर्मवत्युपाधिव्यभिचारेण शुद्धसाध्यव्यभिचारानुमानस्य सत्र सम्भवं दर्शयति । एवं चेति । यत्र स्वानधिकरणे साधनस्य साध्य. व्यभिचार इति । स्वाभावसाध्याभाचोभयाधिकरण यत्साधनध. दित्यर्थः । अत्रानेच स्ममुपाधिः । तारशमधिकरण. श्यामो मित्रा. तनयत्वादित्यादो गौरमित्रातनयः । यन च स्वाधिकरणे साध्य. मिति । साध्योपाध्युभयाधिकरण यदित्यर्थः । तादृशमधिकर. ण श्याममित्रातनयः । तदुभयमाप्रवृत्तिः । मित्रातनयत्वादिः । तद्वति व्यभिचारेण । उपाध्यभावाधिकरणतद्धर्मप्रवृत्तित्वेन । साधने । पक्षे। साध्यव्यभिचार, साधनीय इत्यग्रिमेणान्वयः। साधनवति । पक्षे । तद्धर्मयत्वे सति तदभावत्वेन तिर्मविशि. टोपाध्यभावयत्त्वेन । उक्ताधिकरणद्वयवृत्तिद्रव्यत्यादिकमपि तद्व त्युपाधिव्यभिचारादिव्यभिचारेण न साध्यस्य व्यभिचारसाधक- मिति मात्रपदोपादानम, तेन च तदधिकरणभिन्न यदुपाधिशून्यसा. भ्याधिकरण तवृत्तित्यमेव व्यरच्छेद्यम् , तवृत्तिधर्म. तद्वत्युपा. धिव्यभिचारस्यान्ततः साध्य एच, साध्यव्यभिचारित्वात् तदधिक रणभिन्नाधिकरणस्य साध्यशून्यस्योपाधिमतः साध्योपाधिसाधना शून्यस्य च सम्भवेऽपि तवृत्तित्वस्य व्यवच्छेदोऽविवक्षित., तत्सा धारणधर्मस्थाधिकरणे तत्रोपाधिव्यभिचारस्य साध्यव्यभिचारित्वा. प्रसक्के., उभयोरेर साध्यशून्यतया साध्यव्यभिचारनिरूपकत्वात, प्रथमान्तर्भायन उपाधिव्यभिचाराप्रसिद्धश्च । एव च यायुः प्रत्यक्षः ·उपाधिमकरणम् । ९७९ प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यादो प्रत्यक्षत्वशून्योद्भनरूपोपाधिमत पर- माण्यादौ तृतीयशून्यगगनादो वर्तमानस्य वहिद्रव्यत्वादेरपि सङ्ग्रहः, पव चापाधिशू-यसाध्यवद्वचित्वरूपविशपणाकान्ते साध्या- भावोपाध्यभावसाधनैतत्रितयाधिकरणवृत्तित्वविशेषणे साध्याभा. वप्रवेशो ऽनर्थका, उपाध्यभावाधिकरणस्य साध्याभावशून्यत्वे तहत्तरुपाधिशून्यसाध्यत्तित्वासम्भवेन तादृशविशेषणाक्रान्त- धर्माधिकरणे उपाध्यभावसत्त्वे साध्याभावसत्त्वनियमादिति । यत्र मानधिकरणे साधनस्य साध्यध्यभिचार इत्यस्य उपा. ध्यनधिकरण यासाधनवदित्येवार्थः, तथा यत्र स्थाधिकरण साध्य मित्यत्रापि साध्याधिकरणमात्र विवक्षितम् , उक्तविशेषणानान्त. धर्मस्याधिकरणे साध्याधिकरणत्वसत्त्वे उपाधेराधश्यकावात, अन्यथा वृत्तित्वान्तविशपण याघातात् । तथा च व्यवच्छेद्यविशे. पपातयैव तदुपादाना। उपाध्यनधिकरणसाध्यवद्वृत्तित्वे सत्युपा. ध्यनधिकरणसाधनाधिकरणासाध्याधिकरणोभयवृत्तिधर्म एवं वि यक्षितः । सत्यन्तमध्य उपाध्यनधिकरणत्वस्य साध्यपदविशे- पणत्वे साध्याधिकरणमादायोभयवृत्तौ साध्याधिकरणवृत्चित्वान- सिद्धिस्स्यादिति तदुपादानम् । उपाध्यनविकरणवृत्तित्वमावषिशे- पणेऽप्यसिद्धि , उपाध्यनधिकरणसाधनाधिकरणवृत्तौ तदसम्भ- धात्, अतो अवृत्ति वप्रतियोगिकोटौ साध्यवत्वनिवेशः । उद्- भूतरूपाचनधिकरणप्रत्यक्षत्वाश्रयावृत्तिघटत्वादिमति, तारशोपाधि, व्यभिचाराप्रसिद्धा तद्धर्मव्यावृत्तये उपाध्यनधिकरणसाधनाधि- फरणवृत्तिवनिवेशः, । साधनशून्योपाध्यनधिकरणसाध्याश्रया घटादयुभयवृत्तिगगनघटान्यतरत्ववत्युपाधिव्याभिचारस्य, प्रत्यक्षा स्पर्शादिरूपसाधने ऽसिद्धि , अत उपाध्यनधिकरणे साधना. धिकरणत्वविशेषणम् । उपाधिमत्साधनाधिकरणवृत्तित्व न घट- स्वादिव्यावर्तकम् , अत उपाध्यनधिकरण वनिवेशः । उद्भनरूपा. नधिकरणसाधनाधिकरणवृत्तिवायुत्वादिमत्युपाधिव्यभिचारेण सा. ध्यव्यभिचारसाधने घायुत्वादिमवृत्तित्वस्यैव हेनुतासम्भवेनो- पाधिव्यभिचारघटकोपाध्यभाषांशवययमिति तत्सार्थक्याय सा. ध्याधिकरणवृत्तित्वोपादानम् । उक्तलक्षणे स्वत्वेनोपाध्युपादानात् तदननुगमेन साध्यसाध- ·.९८० अनुमानगादाधर्याम् . . नभेदेनेय उपाधिभवादप्युपाधित्वं भिद्यते पति तदसहिष्णुतया एफसाध्यसाधनकसकलोपाधिसाधारणमनुगतमुपाधित्वमाह । सा. भ्यासमानाधिकरणस्यति । धूमाद्यधिकरणावृत्ययोगोलकत्वादेः श्यामत्वाद्यधिकरणाचिगौमित्रातनयत्वादेव मधिकरणं साध. नाधिकरणायोगोलकगौरमियातनयादिः, तनिष्ठस्य प्रतियोगिताव. च्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिव्यधिकरणस्याईन्धनशाफपाकजयादेरभा- यस्य प्रतियोगितावच्छेदक' साध्यसमानाधिकरणवृत्ति आन्धन- रघशाकपाकजस्यादिकम, तदादाय मर्वत्र लक्षणसमन्वयः । सद्धती साध्यासमानाधिकरणाधिकरणसाधनाधिकरणाप्रसिद्धा व्यअनय- स्वादी नानिप्रसन्नः। तदर्थमेव माधनवति साध्यासमानाधिकर- याधिकरणत्वं विशेपणम 1 यद्याप साध्यानांधकरण निये. श्यापि तद्वारणं सम्भवति, तथापि तथा सति उपाधि- लक्षणशानस्यैष हेतौ साध्यानधिकरणवृत्तित्वरूपव्यभिचाविषय. कतया उपाधियानानन्तरमुपाधिना व्यभिचारानुमानमनर्थकमा. पद्यतेति तदुपेक्ष्य गुर्वप्युक्तविशेषणमारतम् । अत्रोपाधिस्वघटकेन साध्यासमानाधिकरणधर्मेणापि हेतुना साधनवति साध्यामावसिया व्यभिचारःसिद्धतीति वक्ष्यते,तत्र ताशधर्मणापि साध्यामाचसाधने ताशधर्मे साध्याभावस्य व्याप्तयन्तरज्ञानमक्षितमतो याहशविशे. पणेन साध्याभायसाधने न व्याप्तयन्तरज्ञानमपेक्षितं तादृशं वैकल्पिक विशेषणान्तरमाह | साध्यव्यापकाभावस्येति । सद्धेतो. साधनवति साध्यव्यापकाभावस्यासत्वात नव्यानववादावतिप्रसङ्गः। साधन- पदं साधनतावच्छेदकविशिष्टार्थकम्, नातो द्रव्यं गुणफर्मान्यावा विशिष्टसत्वोदित्यादी घटस्यादावतिप्रसन्नः न वा द्रव्यं गुणान्यन्वे सति सत्यादित्यादौ साधनव्यापकगुणान्यत्वादी । धूमवान् बढे: पृथिवी द्रव्यत्वादित्यादौ संयोगादिचारणाय व्यधिकरणान्तम् ।. द्रव्यं जातेरित्यादी विशिष्टसत्याद्युपाधिसङ्ग्रहाय प्रतियोगिताव. च्छेदकावच्छिन्नेति। न च साधनवति स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरण- स्वनिवेशे तत्तदुपाध्यभायस्य स्वपदेनोपादानात तदननुगमेन सक. लोपाधिसाधारणमीशोपाधिस्यमपि न 'सम्भवतीति वाच्यम् । सा. धनवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदफतावच्छदापच्छिन्नत्वेन प्रतियो- ·उपाधिप्रकरणम् । ९८१ गितानामनुगमसम्मर- इत्याशयात् । साध्यविरुद्धजलत्वादेरुपाधि- तावारणाय साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्व धर्मविशेषणम् । धर्मिणि साध्यसामानाधिकरण्यनिशे साध्यासमानाधिकरणान्धनादिव्य- कीनामसङ्ग्रहप्रसङ्गात् न तनिवेशितम् । न चैवमपि जलवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वादापतिप्रसज्ञो दुरिम, स्वविशिष्टाधिकरण साध्याधिकरणकत्वन धर्मविशेषणे स्वत्वाननुग- मात् सकलोपाधिसाधारण्यानिर्वाह इति वाच्यम् । साध्यनिष्ठााध. फरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य विषक्षीयत्वात् । ' (दी०) पनं च साध्यसमानाधिकरणन्वेनैव साम्यवत्तिः धारणसम्भवे पर्यचसितसाध्यव्यापकत्वाभिधानं तुज्यापकाभान व्याप्याभावस्यावश्यम्भावप्रदर्शनार्थम् । तत्साध्यकतत्साधनकस- कलोपाधिसाधारणं चेदम् । साम्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकला. वच्छेदकरूपानतिरिक्तवृत्तिमाध्यसमानाधिकरणयत्किञ्चिद्धर्मव्या- पकत्वावच्छेदकरूपवस्वमुपाधित्वम् । अवच्छिन्नसाध्यव्यापको. पाचौ चान्ततस्साध्योपाधिशून्या साधनवती या व्यक्तिस्तद- वृतित्वमेव तादृशे रूपमियपि वदन्ति । रूपादिसाध्यकद्रव्यत्वा: दिहेतौ पृथिवीत्वाभावादेरुपाधितापक्षे तु स्वविशिष्टमाध्यानधि करणीभूतसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वम् । अत्र च पूर्वदलप्रविष्टा या साधनव्यक्ति- स्तदव्यापकत्वं बोध्यम, तेन स्पादिना गुरुत्वादी साध्ये पृ. थिवीवाभावादी नातिप्रसङ्गः। विचयिष्यते चेदमुपरिष्टात् । (गा०) उक्तविशेषणेन लघीयसा विरुद्धवारणात् तन्मात्र. वारणप्रयोजनकपर्यवसितसाध्यव्यापकत्वाप्रवेशात् मूलविरोधमुद्ध- रति । एव चेति । व्यापकामावेनेति । उपाधे पर्यव. सितसाध्यव्यापकतया तदभावे भावेन तेन साधनवति साध्यामायो वक्ष्यमाणरीत्या साध. यितु शक्यते इत्युपापभिचारोनायफतां स्फुटोकर्तुमित्यर्थः । ताशसाध्याभावस्यावश्य.

·- :अनुमानगादाधर्याम् तत्साध्यकेति । तत्संसर्गफेत्यपि योध्यम् ।, उपाधिनाघटकसम्बन्धन प्रतियोगिधैयधिकरण्यस्यावश्यं निवेशनीयतया विशिम्य तारशस. म्बन्ध नवंशावश्यकत्वात्। मूलानुसारेण साध्यव्यापकत्यसाधना व्यापकत्वदितमपि लक्षणान्तरमाह। साध्यति ।,साध्यव्यापकत्व. साधनाव्यापकत्वयोरयच्छेदकं यद्रूपं तदनतिरिक्तवृत्तिः यत्साध्य. समानाधिकरणयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकतावच्छेदकं रूपं तत्वमित्यर्थः । सद्धती :साध्ययापकतावच्छेदकसाधनाव्यापकतावच्छेदकरूपानः सिध्या नातिप्रसङ्गः । आन्धनायुपाधी तादृशान्धनत्वादेरेबा. नतिरिक्तवृत्पादें धनत्वादिकम्, शाफपाकजत्यादौ तु तादृशगौरमि. प्रातनयावृत्तित्वाद्यनतिरिक्तवृत्ति शाकपाकजत्वादिकमादाय लक्षण. समन्ययः । शाकपाकजस्वादस्साध्यव्यापकतानवच्छेदकत्वात तत्स. सहाय ताशरूपानतिरिक्वृत्तित्वनिवेशः। तदनविरिकवृत्तित्वं च न, तच्छ्न्यावृत्तित्यम् , तथा सति द्रव्यं सत्यादित्यादी, तादृशविशि. सत्तात्वादिरूपशून्यावृत्तिसत्तात्वाद्ययच्छिन्नस्योगाधिताप्रसङ्गात्, अपि तु स्वविशिष्टब्यापकतावच्छेदकताराधर्मकत्वम् धूमादिसा. ध्यके व्यभिचारिणि साध्यविरुद्धजलवृत्तिन्वविशिष्टद्रव्यत्वांदिवार णाय साध्यसमानाधिकरणेत्यादि । शाकपाकजत्वादेः साध्यसामाना. धिकरण्यविशिष्टधर्मसामान्य प्रति व्यापकतानवच्छेदकत्वात् यत्कि- श्चिदिति । तथा च साध्यवद्यत्किञ्चिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेद कत्वमवन्छेदकान्तार्थः। यद्यपि साध्यनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्यमेवं तद- पेक्षया लघु, उक्तस्थले विशिष्टद्रव्यत्वत्वादिव्यावृत्तः च, तथापि, विशिष्टद्रव्यत्यादिवारकप्रकारान्तरप्रदर्शनायव तदुक्तम् ! साध्यव- निष्ठाधिकरणत्वनिरूपकतावच्छेदस्य एवं वा तात्पर्यम्, अवच्छिन्न. साध्यव्यापकोपाधो 'साध्यव्यापकत्वसाधताव्यापकतावच्छेदकतया यादशं रूपमादाय लक्षणं सद्गमनीयं तारशरूपमनुगतोफ्त्या,दर्श. यति। अवच्छिन्नति । उपाधिशून्या साध्यसाधनवती. या व्यक्तिः तदवृत्तित्व न साध्यव्यापकतावच्छेदकम् ; साध्यशून्याप्युपाधिमती या व्यक्ति तवृत्तित्यानतिरिक्तवृत्ति नोपाधितावच्छेदकम् , तारशं साधनशून्या या व्यक्तिः तदवांचायं साधनव्यापकतावच्छेदकमेवेति साध्यशून्यत्यादिश्योपादानम् । वदवृत्तित्वामित्युपलक्षणम् । नियक्ता- ·था . अनुमानगादापर्याम् रूपादीनि । स्वविशिष्टेति । वायादेः रूपात्मकसाध्यानधिकरण- त्वेन पृथिवीत्याभाषाधिकरणस्पेऽपि तद्विशिष्टसाध्यानधिकरणत. ताशसाधनाधिकरणवृत्तिवायुजलान्यतरत्वाचवच्छिन्नसा- ध्यव्यापकतया उकस्थले पृथिवीवाभावादिसनाहः । साधनाधिका रण च स्वविशिष्टत्वाविशेपितसाध्यानधिकरणत्यनिवेशे उपाधिशरी. रे व्यभिचारप्रवेशात् तद्भानस्य व्यभिचारमाननियततया उपाधि- स्वज्ञानानन्तर व्यभिचारानुमानस्यानुपपत्तिः । कथञ्चिदुपपत्ताय. पि चैयर्थ्यमतः स्वविशिष्टत्व • साध्यविशेषणम्।। असण्डामाव. घटकतया न तद्वैयर्यम् । स्थानधिकरणत्वस्थाने स्वविशिष्टसाध्या. नाधिकरणावनिवेशे साधनव्यापकमपि तादृश सम्भवति, व्यत्या. देः स्वविशिधूमाधनधिकरणययधिकरणायोगोलकादिवृत्तिधर्मा. वच्छिन्नधूमादिव्यापकत्वादतोऽत्र स धनाध्यापकत्वस्यापि निरेश । नन्धवमिद गुरु रूपादित्यादावपि पृथिवीत्वाभावादेरुपाधिताप. चि, पृथिवीवाभावविशिष्टगुरुत्वानधिकरणतेजोवृत्तिजलतेजोन्यत. रत्वावच्छिन्नगुरुत्वव्यापकत्वात् पृथिव्यां रूपाव्यापकत्वाश्यत्यत आह । अन चेति । वदलप्रविष्टेति । साधनतारच्छेदकविशिष्टयसाधन. व्यक्तधिकरण यत्स्वविशिष्टसाध्यानधिकरणं तदधिकरणविध. माधच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनतावच्छेदकविशिष्टतय. जयव्यापकत्व विवक्षणायमित्यर्थः । नातिप्रसङ्ग इति । तेजसरूप. व्यक्तीना अधिकरणमेव पृथिवीत्वाभावविशिष्टगुणत्वानधिकरणस्वे. नोपादाय तवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकतायः पृथिवीवाभावे सम्पादनीयत्वात् तद्यक्तिव्यापकतायाः पृथिवीवाभावस्याऽवश्यक- त्यादिति भावः । दश गुणकर्मान्यत्वे सति सत्यादित्यादी पृथिवी. स्वविशिष्टद्रव्यत्वाधनाधिकरणसत्ताधिकरणगुणादिवृत्तिगुणघटान्य- तरत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापके गुणाद्यन्यत्वविशिष्टसत्तात्यविशिष्ट सत्ताव्यक्तयन्यापके च पृधित्रीत्वावावतिव्याप्तिवारणाय प्रथम वि. शिष्टान्तम् । इद गुरु रूपविशिष्टद्रव्यस्यादित्यादौ पूर्वदलप्रविष्टः द्रव्यत्वाद्यात्मकसाधनव्यक्तिरूपवेशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रति पृथिवी- त्याभावस्याव्यापकतया अव्याप्तिवारणाय द्वितीय विशिष्टान्तम् । ननु रूपयान् द्रव्यत्यादित्यादी पृथिवीरधामावाद सहाहा. पेि इद गुरु रूपादित्यादौ तदसद्धाहतायां फि वोजमित्यत आह ।

·-- 1 । उपाधिप्रकरणम् । ९८५ विवेचयिष्यते इति । रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतोरेकव्यक्तिकत. या यत्र हेतावुपाधिव्यभिचारः तत्रैव साध्यव्यभिचार इत्युपदर्शि- तविशेषणावच्छिन्नोपाधिव्यभिचारस्य हेतौ साध्यव्यभिचारानुमा; पकत्वसम्भवः, इद गुरु रूपादित्यादी च विभिन्नयोस्तैजसपाधिव- रूपादिव्यत्योरेव गुरुत्वादिसाध्यपृथिवीत्वाभावग्यभिचारयोः सः त्वेन विशेषणविदोपं निवेश्य व्यभिचारसारणसम्भवेपि वाघासि. अघोरन्यतरस्थ दुष्परिहरतया हेतो पृथिवीत्याभावस्य साध्यव्यमि- चारानुमापकत्वासम्भव इति विशेपो वक्ष्यत इत्यर्थः। (दी.) साध्यासमानाधिकरणधर्मस्य साध्यव्यापकाभावस्य चा समानाधिकरणं यत्साधनं तद्वनिष्ठप्रतियोगिनावच्छेदकाव. च्छिन्नमतिपोगिन्यधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकसा. ध्यसमानाधिकरणवृत्तिधर्मवाचं वा । एवं चावगते साधनवति साधन वा साध्यासमानाधिकरणधर्मादिना तत्सामानाधिक- रण्येन वा साध्याभावो व्यभिचारो वा शक्यते ज्ञातुमिति ध्ये- यम् । उपाधिशरीरभानस्य साधननिष्ठमाध्याव्यभिचारादिवि- पयलसार्हष्णुनायां तु साध्यव्यभिचारित्वेन साध्याव्याप्यत्वेन वा साधनं विशेषणीयम् । (गा० ) तत्माध्यकतत्साधनकसकलोपाधिसाधारण समानाधिकरणधर्मस्येत्यादिलक्षणमुक्तोपाधिसहाय परिफरो- ति । साध्येति । घाय्वादी रूपाधसमानाधिकरणवायुत्वादेरुपाधि- व्यापकतावच्छेदफवायुभेदाद्यपाच्छिन्नाभावस्य च समानाधिकरण यरसाधन द्रव्यत्वादिक ताशधर्ममामानाधकरण्योपलक्षिततद- धिफरणे पृथिव्यावी पृधिवात्वाभावत्यायवछिन्नाभावसत्यात् पृथिवीत्याभाचे लक्षणसमन्वयः । इदं गुरु रूपादित्यत्र साध्यास. मानाधिकरणनेजस्त्यसमानाधिकरण यद्पं तद्वति तेजसि तदमा- घासत्त्वान्न तस्योपाधिता । अन्यत्सर्व पूर्ववत् । एव चावगते इति । साध्यासमानाधिकरणधर्मत्यादिना निरुतोपाधित्वेनोपाधी गृहीत इत्यर्थः । उकरूपघटकतया साधनति साध्यासमानाधिकरणधर्मः १२४ साध्या. - ·९८६ अनुमानगादापर्याम् पत्वस्य साधने च ताशधर्मादिसामानाधिकरण्यस्थागृहीतत्वादि. ति शेषः । साधनवति साध्यासमानाधिकरणधर्मादिना साध्यामा घस्साधने या साध्यासमानाधिकरणधर्मादिसामानाविकरण्येन व्यभिचारः शक्यते शातुमिति योजना तथा चोपाधियभिचाररूप. हेतुप्रतिसन्धानमन्तरेणैव व्यभिचारानुमानस्य सौफर्यमिति भाषः। निरकोपाधित्वशरीरे साधनस्य साध्यव्यभिचारनिशेऽपि उक्तो. पाधित्वाशानदशायर्या व्यभिचारोन्नायफताप्रयोजकतवर्मावच्छिन्न. साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वाभ्यां छातस्योपाधयभिचारण साध्यव्यभिचारानुमानं सुकरमेय, येन रूपेण सातस्य व्यभिचारो. नायफत्वं तदेवापाधिलक्षणमिति नियमानभ्युपगमादित्याशयेनाह । उपाधीति । व्यभिचारादीत्यादिना साध्याव्याप्यत्यपरिग्रहः । सा. ध्ययदन्यवृत्तित्वरूपसाध्यव्यभिचारस्य साध्यासमानाधिकरणधर्म- सामानाधिकरण्यापेक्षया लघुतया तनिवेशस्यैव युकत्वादिति भाः । साध्याव्याप्यत्वेन साधनमानेऽपि साध्ययभिचारानुमान सम्भवति सिद्धसाधनानवकाशादिति नदेव विशेषणमाह । सा- ध्याच्याप्यत्वेनेति । साध्यवदन्यावृत्तित्वविशिष्टवृत्तिमत्त्वाभावे. नेत्यर्थः। यद्यप्यस्य साध्यवदवृत्तिमदृत्तित्वापेक्षया न लाघवम् , तथा- प्येतघटितोपाधित्वज्ञानं स्वतो व्याप्तिझानविरोधीत्याशयेन एत- বিঃ। (दी०) मिश्रास्तु यम्यभिचारित्वेनेत्याचेच लक्षणम्,पर्यवसि. सेत्यादिकं तु व्यभिचारोन्नायकतामयोजकरूपमदर्शनम् , तत्र पूर्व प्रती व्याप्तद्वितीयं च पक्षधर्मतायाः प्रदर्शनार्थम् , एवं चाय- मेतत्साधननिष्टसाध्यव्यभिचारोन्नायकव्यभिचारमतियोगीत्यर्थ- के अयमत्र हेतावुपाधिरित्युक्ते कथमस्प व्यभिचारोन्नायकत्व- मित्याशङ्कायां व्यभिचारोन्नयनमपि साधु सङ्गच्छते इत्याहुः । (गा० ) लक्षणमिति । उपाधित्वस्वरूपमित्यर्थः, इतरमेवा- नुमापकमित्यर्थं पर्यवसितसाध्येत्यादरपि इतरभेदानुमापकत्वस्य दुरितया एयकारासमतेः । उक्तस्योपाधिपदार्थतापच्छेदकत्वधि- " ·उपाधिमकरणम् । ९८७ रहे च तस्य व्यभिचारोन्नायकत्वाचोधकतया क यमस्य व्यभिचारो. नायकत्वमित्याकालानुत्थापकत्येन एवं चेत्याद्यनिमग्रन्थासङ्गतेः । एवं सति लक्षणं त्वित्यस्य विरोधमुद्धरति । पर्यवसितेत्यादिक त्विति । व्यभिचारोन्नायकतेति । लक्षणपदस्य ताहशरूपार्थफत्यादि. ति भावः । उन्नायकताप्रयोजकव्याप्तिपक्षधर्मनयोः कस्य कुनो लाभ इत्याकाक्षायामाह । तति । पूर्वप्रतीको व्यापकत्वान्तभागः, उपाधेः साध्यव्यापकत्वे तद्यभिचारस्य तद्यभिचारव्याप्यताया अवश्यम्भा. पायाप्तः प्रदर्शकः, द्वितीयभागोऽध्यापकत्वान्तः, उपाधेस्साधना- व्यापकन्वे साधनरूपपक्षे उपाधिव्यभिचाररूपहेतुसत्त्यावश्यम्भावात् पक्षधर्मतायाः प्रदर्शक इन्यर्थः । लक्षणपदस्योदक्षरव्याख्यानं उपा- धिपदस्य उक्तधर्मार्थकत्वावश्यकतया आवश्यकमित्याह । एवं चेति । इत्थमेवेत्यर्थः। अयमित्यारभ्य प्रतियोगीत्यन्तमर्थकथनम् । इत्युः के । इति वाफ्ये प्रतिवादिना प्रयुक्त सतिं । कथमस्य व्यभिचारो- मायकत्वमिति । अस्य । उपाधिव्यभिचारस्य, व्यभिचारोनायक. ताप्रयोजकाकाहायामित्यर्थः । व्यभिचारोनयनम्, उदाहरणादिना व्यभिचारव्यातचादिप्रदर्शनम् । सनच्छत इति । उपाधिरित्यस्य पर्यघसितसाध्यध्यापकत्वे सति साधनाव्यापक इत्यर्थकत्वे तस्यो- काकाहानुत्थापकतया व्यभिचारानुमाने ऽधान्तरप्रसादिति भावः । मिश्रा आहुरित्यस्वरससुचनाय । अयमुपाधिरित्यस्यो- कार्थकत्वे तत एवोपाधिव्यभिचारस्य साध्यव्यभिचारसापकता. लाभ हत्याकाहाविरहात अयं हेतुः साध्यव्यभिचारी एतदुपाधि. व्यभिचारित्वादिति हेत्वन्तरप्रयोगे ऽर्थान्तरं दुर्वारम् । एवमुलाय. फत्वमुन्नयनयोग्यतारूपमेय वाच्यम्, सा च व्याप्तिपक्षयर्मते इति तल्लाभे तदुनायकताप्रयोजफरूपाकाहापि दुर्धटा। न चोनायकताप्रयोजफत्येन सामान्यरूपेण व्यातिपक्षधर्म- तालामेऽपि किं तत्प्रयोजकमिति विशेपजिज्ञासायां विशिष्य तत्प्रयो. जकप्रदर्शनसन्ततिरिति वाच्यम् । उन्नयनप्रयोजकत्वेन व्यातिपक्ष. धर्मतयारुपाधियघटकरये तदुपाधिव्यभिचारलिजकत्साध्यन्यभि- चारानुमितिरप्रसिद्धा ताव्याप्दुारतया विशिष्यैर व्याक्ति- पक्षधर्मतयोरुपाधिलक्षणे निवेशनीयत्यादित्यादिकं तीजम् । .

·." 1 ५८८ अनुमानगादाचर्याम् ('दी.) नव्यास्तु संयोगवदन्यत्वेन द्रव्यवाभावस्येव सं. योगाभावस्थामावेन संयोगेन द्रव्यत्वाभावाभावस्य द्रव्यत्वस्य साधनसम्भवात् , एकशेपस्य दुष्करत्वात् तस्याप्युपाधित्वम लक्षणं तु साधनवति साध्याभावोनायकव्यतिरेकमतियोगि- तावच्छेदफरूपवयम्, प्रतियोगित्वं च तदभावत्वम्, व्युत्पा. दितं च प्रतियोगितावच्छदकस्यैवान्योन्याभावाभावत्वम्, शेर्प पूर्ववदिति । (गा० ) कचित्साधनव्यापकस्यापि स्वव्यभिचारेण साधने साध्यव्यभिचारोनायकतया उपाधित्वमभ्युपगम्य साधनाध्यापक फत्वघटितोपाधिलक्षणं दूपयां मतमुपन्यस्यति । नव्यास्त्विति । संयोगवदन्यत्वेन द्रव्यत्वामावस्येति । यथा द्रव्यं सत्यादित्य द्रव्यसाधारणतया सयोगाभावत्य गुणादो द्रदयत्वाभावासा- धकत्येऽपि तवभेदेन तत्सम्भव इत्यर्थः । संयोगाभावस्या. भावनेति । द्रव्यत्वाभावधान् सरवादित्यादापित्यादिः ।पक शेषस्य दुप्फरत्यादिति । यद्वदन्यत्वस्य साधनवति साध्याभावो. मायकत्वं यदभावाभावस्य घा तथात्वं तयोरेकस्यैवोपाधित्यमिति नियन्तुमशक्यत्यादित्यर्थः । तस्यापि । उक्तस्थले संयोगामावस्या- पि। उपाधित्वम् । उपाधित्वमेव । साधनवतीति । द्रव्ये साधनवति द्रव्यत्वोन्नायकसयोगरूपव्यतिरेकप्रतियोगिताबछेदकसंयोगाभाव. त्यमादाय संयोगाभाचे लक्षणसमन्वयः । नन्धेवं द्रव्यं सत्यादित्यत्र सयोगस्यासनदा, साध्यामाधोनाय- फसंयोगधदन्यत्वप्रतियोगितायां संयोगत्वस्यानवच्छेदकत्यादिस्यत शाह । प्रतियोगित्वं चेति । व्यतिरेकप्रतियोगित्वं चेत्यर्थः । तद- भावत्वम् । व्यतिरेकाभावत्यम् । कचिचदभावाभावत्वमिति पाठा, तत्र तत्पदाभावपदयोः कर्मधारयः। संयोगत्वस्य संयोगवद्भदप्रति. योगितानवच्छदफत्वेऽपि तदभावाचापच्छेदकत्वाल्लक्षणसमन्वयः । तदेयोपपादयति । व्युत्पादित चेति शेपम् । उपनयनयोग्यतादि. विवक्षणम् ।

·उपाधिप्रकरणम् । ९८९ ..(चि०) स च धर्मः कचिसाधनमेव, कचित् द्रव्य त्यादि, कचित् महानसत्वादि । तथा हि समव्याप्तस्य विषमव्यासस्य वा साध्यव्यापकस्य व्यभिचारेण साधः नस्य साध्यव्यभिचारः स्फुट एव, व्यापकव्यभिचा- रिणस्तयाप्यव्यभिचारनियमात् । -साधनावच्छिन्नए- चधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकयोयभिचारित्वेन साधा नस्य साध्यव्यभिचारित्वमेव, यथा ध्वंसस्यानित्यत्वे साध्ये भावत्वस्य, वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भुत- रूपवत्त्वस्य च विशेषणाव्यभिचारिणि साधने वि. शिष्टव्याभिचारस्प विशेष्यव्यभिचारित्वनियमात् । अत एव नार्थान्तरम् । (गा०) अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेण परंप्रति प्रथम विशिएसाध्यव्यभिचारस्यैव साधनीयतया ऽर्थान्तरमिति.पूर्वपक्षम्र ग्योक्तपणं परिमाटुं प्रथममेव सर्वत्र शुद्धसाध्यव्यभिचारप्रसिद्धि. प्रकारं दर्शयन् सर्वन निरुकव्यभिचारोनयनयोग्यतारूपलक्ष्यताव. च्छेदकसत्वं सूचयति मूले । तथा होत्यादि । प्रथमं विशिष्टसाध्य- व्यभिचारसाधनस्य विशेषणव्यभिचारयाधेन शुखसाध्यन्यभिचा. रसिद्धिपर्यवसानं यक्ष्यति, तथा सति च हेतोरेकाधिकरणे सा- ध्योपाध्योन्यभिचार माघश्यकः, विशेषणाव्यभिचारित्वधिकरणे विशपणसत्तानियमेन यत्र हेत्वधिकरणे उपाध्यमाघस्तत्र साध्य- सत्ये तय विशिष्टसाध्यस्योपाधिव्यभिचारिताप्रसन्नेन उपाधेषि- शिएसोध्यव्यापकत्वानुपपत्त्या शुसुसाध्याभावस्याऽऽवश्यफत्यात्, अतोऽवच्छिन्नसाध्यव्यापकेऽप्युपाधी यध्यभिचारेणेत्यादेयंयाव्या. ख्यातार्यसत्त्वलामा, घरमं च विशेषणवति विशिष्टसाध्यव्याप. फ़ोपाधिम्यभिचारेण हेतुना शुद्धसाध्यव्यभिचारवावच्छिन्नसाय. सिद्धि वक्ष्यति, तथा सत्यपि एकदेवधिकरणे उभयव्यभिचारस्था- ऽऽवश्यकतया , व्याख्यातोपाधितालाभः । साम्यव्यापकस्येति । मुदत्यादिः। साधनस्य । साधने । साध्यन्यभिचारः । साक्षाच्छुः .

·अनुमानगादा पर्याम् (दी०) नव्यास्तु संयोगवदन्यत्वेन दव्यत्वाभावस्येव सं. योगाभावस्थामावन संयोगेन द्रमत्वाभावाभावस्य द्रव्यत्तस्य साधनसम्भवाद, एकशेपस्य दुष्करत्वात् तस्याप्युपाधिस्वम, लक्षणं तु साधनवति साध्याभावोन्नायकव्यतिरेकमतियोगि. तावच्छेदकरूपवत्वम् , प्रतियोगित्वं च तदभावत्वम् , व्युत्पा दितं च प्रतियोगिताबच्छदकस्यैान्योन्याभावाभावस्वम्, शेप पूर्ववदिति । (गा० ) कचि साधनव्यापकस्यापि स्वव्यभिचारण साधा साध्यध्यभिचारोनायकतया उपाधि वमभ्युपगम्य साधनाव्यापं. फरवटितोपाधिलक्षणं दूषयता मतमुपन्यस्यति । नव्यास्त्विति । सोगवदन्यत्वन व्यत्वामावस्येति । यथा द्रव्य सत्यादित्यत्र द्रव्यसाधारणतया सयोगाभावस्य गुणादी द्रव्यत्वाभावासा- धकत्वेऽपि तद्वद्भेदेन तत्सम्भव इत्यर्थ । संयोगाभावस्था भावनेति । द्रव्यत्वाभाववान् सत्वादित्यादावित्यादिः । एक- शेषस्य दुफ्फरत्यादिति । यद्वदन्यत्वस्य साधनवति साध्यामागे- नायकत्वं यदभावाभावस्य धा तथाय नयोरेकस्यैवोपाधित्वमिति नियन्तुमशक्यत्वादित्यर्थ । तस्यापि । उक्तस्थले संयोगाभावस्या- पि। उपाधित्वम् । उपाधिारमेव । साधनवतीति । द्रव्ये साधनवति द्रव्यत्योनायकसयोगरूपव्यतिरेकप्रतियोगितावच्छेदकसयागाभाव. त्वमादाय सयोगाभावे लक्षणममन्वय । नन्येव द्रव्य सत्यादित्यत्र सयोगस्यासद, साध्याभायोनाय- फसयोगधन्यन्यप्रतियोगिताया सयोगत्वस्यानवच्छेदकत्वादित्यत आह । प्रतियोगित्य चेति । व्यतिरेकप्रतियोगित्व चेत्यर्थः । तद- भावत्वम् । व्यतिरेकाभायत्वम् । कचित्तदभाघाभावत्वमिति पाठ, तत्र तत्पदाभाषपदयो कर्मधारयः । सयोगत्यस्य सयोगवद्भदप्रतिः योगितानवच्छद फत्वेऽपि तदभावत्वापच्छदफत्वाल्लक्षणसमन्वया। तदेवोपपादयत्ति । व्युत्पादित चेति । शेषम् । उपनयनयोग्यतादि. धिवक्षणम् । ।

·उपाधिप्रकरणम् । ९८२ (चि०) स च धर्मः कचित्साधनमेव, कचित् द्रव्य. स्वादि, कचित् महानसत्वादि । तथा हि समव्याप्तस्प विषमव्याप्तस्य वा साध्यव्यापकस्य व्यभिचारेण साध. नस्य साध्यव्यभिचारः स्फुट एव, व्यापकव्यभिचा. रिणस्तयाप्यन्यभिचारनियमात् । साधनावच्छिन्नप. नधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकयोर्व्यभिचारित्वेन साध- नस्य साध्यव्यभिचारित्वमेव, यथा ध्वंसस्यानित्यत्वे साध्ये भावत्वस्थ, वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भुत. रूपयत्त्वस्य च विशेषणाव्यभिचारिणि साधने वि. शिष्टव्यभिचारस्य विशेष्यव्यभिचारित्वनियमात् । अत एव नार्थान्तरम् । (गा० ) अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोषाधिव्यभिचारेण पर प्रति प्रथम विशिएसाध्यन्यभिचारस्यैव साधनीयतया अर्थान्तरमिति पूर्वपक्षमा न्योक्तदूपणं परिमार्ट प्रथममेय सर्वत्र शुद्धसाध्यव्यभिचारप्रसिद्धि प्रकारं दर्शयन् सर्वत्र निरुक्तव्यभिचारोनयनयोग्यतारूपलक्ष्यताव. च्छेदकसत्वं सूचयति मूले । तथा हीत्यादि । प्रथमं विशिष्टसाध्य. व्यभिचारसाधनस्य विशेषणव्यभिचारयाधेन शुद्धसाध्यन्यभिचा- रसिद्धिपर्यवसानं वक्ष्यति, तथा सति च हेनोरेकाधिकरण सा- ध्योपाध्योर्व्यभिचार माघश्यकः, विशेषणाव्यभिचारित्वधिकरणे विशेषणसत्तानियमेन या हेत्वधिकरणे उपाध्यभावस्तय साध्य- सत्ये तत्र विशिष्टसाध्यस्योपाधिव्यभिचारिताप्रसकन उपाधेर्वि- शिएसाध्यव्यापकत्वानुपपत्या शुभसाध्यामावस्याऽऽवश्यकत्वात्, अतोऽवच्छिन्नसाध्यव्यापकेऽप्युपाधौ ययभिचारणेत्यादेर्यथाव्या. स्यातार्थसत्त्वलामा, घरमं च विशेषणपति विशिष्टसाध्यव्याप. फ़ोपाधिव्यभिचारेण हेतुना शुद्धसाध्यव्यभिचारत्वावच्छिन्नसाध्य. सिद्धि वक्ष्यति, तथा सत्यपि एकत्यधिकरणे उभयव्यभिचारस्या- व्याख्यातोपाधितालामः । साध्यव्यापफस्येति । गुद्धत्यादिः । साधनस्य । साधने । साध्यन्यभिचारः । साक्षाच्छु- " घश्यकतया ·- अनुमानगादाधर्याम् बमाध्यव्यभिचारग्रहः । व्यभिचारित्वेन । व्यभिचारित्वेनापि • साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमेव । साक्षाच्छुअमाध्ययभिचारि त्यग्रह एव । नदेवोदाहरति । यथेति । विशेष्यव्यभिचारित्वनियमा छ । विशेष्यव्यभिचाररूपतानियमात । . (चि.) विशेषणाव्यभिचारित्वेन ज्ञाते साधने विशिष्टव्यभिचारस्सिद्ध्यन्विशेष्यसाध्यव्यभिचारमा- दायैव सिद्ध्यत्ति, पक्षधर्मतावलात्, अन्यथा प्रतीते- रपर्यवसानात् । न च पक्षधर्मताबलात्प्रकृतसिद्धाव- र्थान्तरम् । (दी०) 'विशेषणाव्यभिचारित्वेनेयादि । सामान्यतो . एमवैकविशेपवाधे भावयति विशेपान्तरमकारिकामनुमितिम् , न चातिरिच्यते विशिष्टाभाचो विशेषणविशेष्याभावाभ्यामिति मतेनेदम् । ( गा० ) ननूगाधिव्यभिचाररूपहेतुव्यापकतावच्छेदकविशिष्ट साध्यव्यभिचारत्वस्य विशेषणव्यभिचारसाधारणतया तमादायैव न कथं पर्यवसानमित्याशङ्का परिहरति । विशेषणाव्यभिचारित्वेनेति शाते । निश्चिते । विशेष्यव्यभिचारमादायैवेत्येवकारो व्यभिचारमि- त्यानन्तरं योज्यः, तेन च विशेषणव्यभिचारसिद्धिव्यवच्छेदः। तत्रैव हेतुस्तदव्यभिचारितया निश्चितत्यं विशेषणतयोपासम् । ननु तथापि विशेष्यव्यभिचारित्वत्वावच्छिन्नस्य न व्याप्तिनि. रूपकत्वम् , अपि तु विशिष्टव्यभिचारित्वस्यैवेति व्याप्तिशानयला. सेनैव रूपेण व्यभिचारसिद्धिर्भविष्यति, सा च न प्रकृतव्याप्तिग्रह विरोधिनी, असमानप्रकारकत्वादित्यत आह । पक्षधर्मतायलादि- ति :! इतरवाधनिश्चयविशिष्टधर्मिवृत्तित्वव्यापकविषयकपरामर्शय. लादित्यर्थः । अन्यथा प्रतीतेरपर्ययसानादिति । इतरयाधवलादपि साध्यव्यभिचारित्वासिद्धी तत्कालीनानुमानिकप्रत्ययस्य साध्य व्यभिचारी न घेति संशयानिवर्चकत्येन तदेफतरकोटिजिशासानि. वर्चकत्यानुपपत्तरित्यर्थः। - ·1 उपाधिप्रकरणम् । एतदेवोपपादयति दीधितो।सामान्यतो दृष्टमिति। सामान्यतः। सामान्यधर्मावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिप्रकारेण I. टम् । गृहीतं लि. ङ्गम् । एकविशेपवाधं । सामान्यव्याप्यैकधर्मावच्छिन्नविरोधिग्रहे। भाधयति । जनयति । विशेषान्तरप्रकारिकाम् । बाधितविशेषातृ- त्तिताशधर्मावच्छिन्नप्रकारिकाम् । तथा च विशिष्टव्यभिचारित्वेन व्याप्तिग्रहादपिशुद्धसाध्यव्यभिचारित्वेन सिद्धिनिष्प्रत्यूहेति भावः । ननु साधनपक्षफोपाधिव्यभिचारलिङ्गकानुमानावशिष्टसाध्य. व्यभिचारसिद्धिःशुद्धसाध्यव्यभिचारत्वमवगाहनाम् ,विशिष्टभाव. स्य विशेषणविशेष्याभावाभ्यामतिरिक्तत्वेऽपि तस्य ताशाभावद्वय. ध्यापकतया तवृत्तित्वत्वरूपस्य व्यापकतावच्छेदकविशिष्टाभाव. बत्तित्वत्वस्य विशेष्यविशेषणाभावयत्तित्वत्वव्यापकतया चि.. शेपणाभावववृत्तित्वत्वावच्छिन्नयाधे विशेष्याभाववत्तित्वत्वरू- पषिशेपधर्मप्रकारेणानुमितिसम्भवात्, तथाप्यवच्छिन्नसाध्यव्याप- कोपाधिना सत्प्रतिपक्षो न सम्भवति, तव्यनिरकण विशिष्टव्यतिरे- कस्यैव साधनीयतया पक्षे विशेषणवत्तानिश्चयेऽपि तत्सिर्विशेष्या. भावविषयफत्वानिवाहात्, विशिष्टभावस्य विशेप्याघमावाद्यति. रिकतया उत्तरीत्यसम्मवादिति पश्चादेव शुद्धसाध्यव्यतिरेकस्य साधनीयतया मूलोपदर्शिताप्राप्तकालताया दुर्वारत्वादित्याशझ्य उतोपाधेस्सत्प्रतिपक्षानायकतां विशिष्टाभावस्यानतिरिक्ततामत- मालम्ब्योक्तरीत्या शुद्धसाध्याभावसिद्धिं सूचयन्नुपपादयति । न चातिरिच्यते इति । नापि भियत इत्यर्थः । इति मतेन इति प्राचीन- मतन। (चि०) यदा प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं प्रत्यक्षत्वन्य: भिचारि द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वे सति द्रव्यप्रत्यक्षत्व- व्यापकव्यभिचारित्वात् महत्त्वयत् । तथा मित्रातन- यत्वं श्यामत्वव्यभिचारि मित्रातनयत्वाव्यभिचारि- स्वे सति श्याममित्रातनयत्ययापकव्यभिचारित्वात् अघटत्ववत् । अव्यभिचारश्च तत्समानाधिकरणात्य- न्ताभावाप्रतियोगित्वम् । तच्चाभेदेऽपि ।

·+ ९९२ अनुमानगादार्याम् (दी.) स्वमतेनाह यद्वति । प्रत्यक्षपश्रियत्वामि- त्यादि प्रत्यक्षसङ्घद्यापरिमाणवत्वाद्युपाध्यभिप्रायेण यथाश्रुतमेव साधु, 'आत्मैकवादेरपि प्रत्यक्षवाद्गीकारात् । उद्भूतरूपा- दिपरत्वे च साध्ये इतौ च प्रत्यक्षपदं बहिरिन्द्रियमत्यक्षा परम्, द्रव्यपदे चा वहिव्यपर, महमपदं च जन्य. महत्वपरपिति । व्यापफव्यभिचारित्वं च 'व्यापकतावच्छे- दकरूपाचच्छिन्नाभाववत्तित्वम् । न च द्रव्यपदवैयर्य- म्, विशिष्टाभावस्यातिरिक्तत्वात् । द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वे सनि उद्भूतरूपादिव्यभिचार एव हेतुः । व्यापकत्वोपन्यासस्तु तमदर्शनायेति तचम् । द्रव्यत्वाव्यभिचारः । द्रव्यत्ताभावव- दत्तित्वम् । मित्रातनयत्वमिति । अनुमानमिदमुपाधेः प्रमाणा- न्तरेण साधनाव्यापकतानिर्णयदशायाम् । (गा०) पक्षधर्मनावलाप्रकृनसिद्धिमवलम्ब्य उभयपक्षे ऽर्थान्तर वारणम् । स्वमतेनेति । विशिष्टाभावातिरिकतावादिग्रन्यकारमतेने- त्यर्थः । माहेति । व्यभिचारोन्नयनपक्षे हेतो सङ्कोचकपिशेषण प्रक्षिप्य विशेषधर्मावच्छिन्नव्याप्तयेव शुद्धसायव्यमिचारसिद्धिप्र- कारं दर्शयन् तद्दिशा सत्प्रतिपक्षोन्नयनपक्षेऽपि पक्षधर्मविशेषादिरू- पविशेषणविशिष्टेनोपाध्यभाव हेतुना पक्ष विशेषव्याप्तचैव शुद्धसा. ध्याभावसिद्धिस्सम्भवतीति दर्शयतीत्यर्थः । फेचित्तु यथाश्रुतासहुतिमालोच्य एवं वर्णयन्ति, इतरवाधव लाच्छुद्धसाध्यव्यभिचारत्वेन व्यापकस्य विशिष्टसाध्यव्यभिचा. रस्य सिद्धिरित्युक्तमुपादयितुं विशिष्टव्यभिचारत्वस्य शुद्धसाध्य. व्यभिचारसाधारण्यं दर्शयति । न चति । विशेषणाभावविशेष्याभा- घाभ्याम् । विशेषणाभावविशेष्याभायाधिकरणाभ्यां विशिष्टाभायो न व्यावृत्तो भवतीत्यर्थ. तथा च विशेष्याद्यभाषयतो विशिष्टाभ वव. स्वनियमन विशेष्यायभायपत्तित्वं विशिष्टव्यभिचाररूपमेघेति भावः । इति मतेन । इतरवाधलायापकतानपच्छेदकप्रकारेणाप्यनुः ·उपाधिप्रकरणम् । ९९३ मितिरिति पक्षाश्रयणेन । स्वमतेनेति । व्यापफतावच्छेदकप्रकारेणै- धानुमितिरिति स्वमतेनेत्यर्थ इति । तदसत । समानविषयकत्वेन विरोधिताया विचारासहत्वात्। पक्षधर्मतावलात्प्रसिद्ध याधान सि. ध्यतीत्यादिना वयमित्यन्तेन मणिकता प्रदर्शितं वाधस्य दूषणा- न्तरासकरं सलमयितुं चैत्रो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणिवा- दित्याद्यनुमानेन पहिस्सस्वसाधकहेतुघटकजीवित्वसिद्धिप्रकारस्य मणिकारांक्तस्यान्यथानुपपत्त्या व्यापकतानवच्छेदकप्रकारेण साध्या नुमितिस्तन्मतसिद्धेति दीधितिरुता प्रदर्शनीयाचात् स्वमतेनेत्य. स्यासनतेः । समानप्रकारकत्वेन विरोधितामते व्यापकतानवच्छेद कप्रकारेणानुमितेरावश्यकत्वाच्च । अन्यथा कर्तुरेकत्ये लाघवमिति शानफालीनसकर्तृत्वानुमित्या क्षितिरेकफर्तृका न वेति सशयनि- वर्तनायोगात् । समानविषयकत्वेन विरोधिये च विशिष्टव्यभिचा. रित्वेन शुद्धसाध्यव्यभिचारसिद्धयापि प्रकृतच्याप्तिग्रहप्रतिवन्धस. म्भवात् ताटूप्येण सिध्यर्थं यद्वेत्यादिकल्पानुसरणानुपपत्तेश्चेति । प्रत्यक्षस्पर्शाधयत्वमित्याद्यनुमानमुद्भूतरूपोपाध्यभिप्रायेण य. धाश्रुतं न सङ्गच्छते, तस्य द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकताया आत्मनि व्य. भिचारणासम्भवात् द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारत्येन तयभिचा. रोपादानासम्भवादित्युपाध्यन्तराभिप्रायेण यथाश्रुतं ससमयति । प्र. त्यक्षेति । यथाथुतमेय साध्वित्यनेन सम्बध्यते । प्रत्यक्षसद्यापरि- माणयोः प्रत्येकमेवांपाधिता। साधनाव्यापकत्यनिर्वाहाय उभयत्र प्रत्यक्षत्वविशेषणम् । तच्च लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वयोग्यतारूपम, तेनाऽऽवरणादिदोपेण प्रत्यक्षद्रव्यविशेषनिष्ठपरिमाणादनियमतो ऽप्रत्यक्षत्येऽपि नोकोपाधेव्यप्रत्यक्षवाव्यापकता। तद्योग्यता च तत्प्रयोजकसन्निकर्पाधयत्वम् वायुगरिमाणादेवि. पयत्वादिना प्रत्यक्षस्थरूपयोग्यस्यापि लाफिफविषयताप्रयोजकली. फिकविषयतावदाधयघटितसातकर्णनाथयवान निरुत्तयोग्यतेति न सत्। पायोः प्रत्यक्षस्वमते तदीयसपापरिमाणयोरपि उकस. निफभियतया यायी प्रत्यक्षयोग्यसत्यादिममोपाधेः सत्त्वेन साधनाव्यापफताया दुर्मियत्यात, भात्मकवादेरमत्यक्षवेऽपि ना. दृशसनिकभियत्वस्वरुपयोग्यतासत्त्वेन भात्मकत्यादेरिति पङ्- पत्त्यनुत्थानाच्च।

·+ अनुमानगादाधर्याम् एतेनोद्भूतरूपशून्यमू नित्यमेव योग्यवेत्यपि परास्तम् । भात्मकत्वादेरप्रत्यक्षत्वेऽपि एताशयोग्यतायास्तत्रानपायादिति । अपि तूभूतरूपवदन्यवृत्चित्वाप्रत्यक्षत्वोभयाभाव एव तद्योग्य. ता, आत्मैकत्वादाव प्रत्यक्षत्वाभावनोभयाभावमुपपादायतुमात्मैक- स्वादेरित्युक्तम् । आश्रयप्रत्यक्षदशायामर्थावरणदोषेण परिमाणादि. गतजातिभेद पव न गृह्यते, परिमापणादिकंगृह्यते एवेत्यभिप्रेतमिति कोचत् । साध्ये हेतौ च प्रत्यक्षत्वं लौकिफप्रत्यक्षविषयत्वमेव तत्र यो. ग्यताप्रवेशे प्रयोजनाभावात, आत्मैकत्वपरिमाणयोरप्रत्यक्षत्वे ईड. शोपाधेरप्यात्मनि साध्याव्यापकत्वं स्यात, अतस्तत्प्रत्यक्षतामतम. पलम्ब्य निरस्यति । आत्मैकत्वादेरिति । पूर्व उद्भूतरूपोपाय- भिचारस्य पक्षधर्मतावलात् शुद्धसाध्यव्यभिचारसाधकताफथनात् इदानी व्याप्तिवलेन तस्य तत्साधफत्वानुक्तौ सन्दर्भविरोधः । एवं पायोः प्रत्यक्षतामते तदीयस ख्यादिकमपि प्रत्यक्षम्, अत एव दी. धितिकता फूत्कारादौ च स्फुटतरप्रत्यक्षास्तत्सख्यादय इत्युक्तमि- त्याशयेनाह । उद्भूतरूपति । साध्ये प्रत्यक्षत्वन्यभिचारि इत्यत्र । देती। द्रव्यप्रत्यक्षवव्यापकव्याभिचारित्वादित्यत्र । वहिरिन्द्रियप्रत्य. क्षेति । बहिरिन्द्रियजन्यलौकिफप्रत्यक्षविपयेत्यर्थः । यहिट्वं मनो. भिन्नत्यम् । हेतो प्रत्यक्षपदस्य यथाश्रुतार्थकत्वे व्यापकान्तेनोभूत. रूपस्यैवासङ्ग्रहः, साध्यस्थतत्पदस्य यथावतार्थकत्वं च प्रत्यक्ष त्याव्यभिचारिणि सुखादाघुभूतरूपव्यभिचारस्य व्यभिचारस्स्या दिति उभयत्र यथाश्रुनार्थपरित्यागः। एवं च वायोः प्रत्यक्षत्व साध्ये इति पूर्वग्रन्थेऽपि प्रत्यक्षपदं दर्शितार्थकमेय, अन्यथा तद्ग्रन्धोपद शिंतानुमाने दर्शितोद्भूतरूपादस्तदीयसाध्यव्यभिचारानुमापकत्वा- कथनन सन्दर्भविरोधापरिहारात्। प्रत्यक्षे मगोभिनेन्द्रियजन्यत्य- विवक्षापेक्षया द्रव्ये आत्मभिन्नत्वविवक्षणमेव लाघवादुचितमित्याश• येनाह । द्रव्यपदे वेति । हेतुस्थद्रव्यपदचयमित्यर्थः । विशेष्यदलस्थ- द्रव्यपरस्य यधाश्रुतार्थकत्वे व्यापकान्तेन उद्भूतरूपस्यैवासङ्ग्रहः, सत्यन्तस्थतत्पदस्य तथा सुखादी व्यभिचारः स्यादित्युभयत्र म. हिप्ट्वनिषेशनम्। नन्य महत्वयदिति हटान्तासतिः, महत्वस्य आत्मन्यपि ·उपाधिप्रकरणम् । सत्त्वेन यहिद्रव्यत्वान्यभिचारासत्त्वात महत्वविशिष्टस्य दृष्टान्त- स्वासम्भवादित्यत आह । महत्वपदं चेति । ननु महत्त्वत्वविशिष्टगगनादिमहत्त्वे एव साध्यसाधनोभयस. स्यात्ताशस्य च दृष्टान्तत्वं सम्भवत्येव, तत्सामान्यस्य, तथात्य. मकिञ्चित्करम्, अन्यथा जन्यमहत्त्वसामान्यान्तर्गतघटादिमहत्त्वे उ- भूतरूपादिव्यभिचाराभावेन तत्सामान्यस्यापि दृष्टान्तत्वासम्भवात्। न च पहिधूमाव्यभिचारोति व्यवहाराभावात् अव्याभिचारस्थ. नर्थसामान्यस्यैवान्वयितावच्छेदकावच्छेदनान्वयनियमान् महत्व. त्यावच्छेदेन यहिदव्यत्वाद्यव्यभिचारान्वयो बाधेन न सम्भवतीति ज. न्यमहत्त्वपरतया महत्त्वपदवर्णनसङ्गतिः, जन्यमहत्त्वत्वावच्छेदेन त. दन्वये बाधातू उद्भूतरूपादिव्यभिचारान्वयस्य च तत्सामानाधिकर- ण्येनेवोपगमादिति वाच्यम् । द्रव्यत्वाद्यव्यभिचारित्वे सतीत्यादितो पहिव्यत्वाव्यभिचारसामानाधिकरण्यविशिष्टोद्भूतरूपव्यभिचार- रूपहेतोरेव लाभात स्वातन्त्र्येण वहिद्रव्यत्वाव्यभिचारस्य महत्त्वे ऽनन्ययात, विशिष्टहतोश्यावच्छेदकावच्छेदनान्वयस्य महत्त्वपदस्य जन्यमहत्वपरत्वेऽप्यसम्भवात् , घटादिमहत्ये विशष्यासत्वात् । मै. वम् । हेतुतावच्छेदकविशिष्टे साध्यव्यभिचार एव दोपो न तु त. दुपलक्षितेऽपि, तथा सति द्रव्यत्यादौ साध्ये विशिएसत्यादेईए. त्वापत्तेः, पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यसाधनं च यद्विशिष्टे हेतु- स्तद्विशिष्टे साध्यमिति व्याप्तयेव, गन्धप्रागभावादिविशिष्टे गन्धा. नुमानस्य सल्लिङ्गतानभ्युपगमात्, उक्तव्याप्तिश्च यविशिष्टस्य दृष्टा. न्तता तद्विशिष्टस्य साध्यसाधनोभयवधादेव निर्यहति, एवं च पहिव्यत्वाभावववृत्तित्वावच्छेदकस्य महत्त्वत्यस्य तदभावानु. योगितानवच्छेदकतया नविशिष्टे न यहिदव्यत्वाव्यभिचार इति तघटितसाधनविकलतया जन्यमहत्त्वस्य हटान्तत्वानुसरणमि. ति केचित् । ननु निरुतप्रत्यक्षत्वब्यापकव्यभिचारित्वं यदि तारशप्रत्यक्ष- त्वव्यापकत्यावच्छिन्नाभायवावृत्तित्यं तदा तम्यापकस्य प्रमेयत्वा. देः केवलान्वयितया ताशाभावाप्रसिद्धिः, उपाधिताघटकसमया- यसम्बन्धावच्छिन्नाभाषस्य सामान्यादी प्रसिद्धायपि साधनयति पायौ तदभावासत्त्वेन प्रत्यक्षस्पशधियत्ये हेत्वसिद्धिः, व्यापफ- ·अनुमानगादाधर्याम् प्रतियोगिकाभावनिवेशे चोद्भूतरूपादिपिशेवाभावयत्तितया घटत्यादी साध्ययभिचारशून्ये व्यभिचार इत्यती व्याचष्टे व्यापफव्यभिचारित्वं चेति । व्यापकतावन्छेदकरपेति । व्या. पकतावच्छेदकत्वोपलातत्यर्थः । तथा चौद्भनरूपत्वावच्छिन्ना- भाववृत्तित्वमादायच हेतुसिद्धिरिति भावः। व्यपक्वैयर्यमिति शुद्धप्रत्यक्षवव्यापसव्यभिचारस्यापि प्रत्यक्षवव्यभिचारव्याप्यतया प्रत्यक्षत्वे द्रव्यत्तित्वविशेषणस्य व्यभिचारावारकत्वात्त, तदनु- पादाने उद्भूतरूपयभिचारस्याप्रवेशेन यदा तयभिचारस्यैव प्र. कृतहेती निश्चयो न तु शुद्धप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारस्य तदा स- न्दिग्धासिद्धिः स्यादिनि तन्माप्रवारफत्वात्तस्येति भावः । विशि- टामावस्येति । द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकताघटकस्य द्रव्यवृत्तित्वरूप. विशेषणविशिष्टप्रत्यक्षत्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक. त्वाभावस्य शुद्ध प्रत्यक्षत्यध्यापकताघटकादवच्छेदकत्वाभावादति- रिक्तवादित्यर्थः । उद्भूतरूपत्वरूपोपाधितावच्छेदकस्योपलक्षणी. भूतव्यापकतावच्छेदकत्वेन| निवेशे प्रयोजनाभावाद्वेयर्थ्यशकैव नास्तीत्याह । द्रव्यत्याव्यभिचारित्व इति । तर्कप्रदर्शनायेति । उ- भूतरूपत्व यदि साध्यव्यभिचारव्याप्य यभिचारप्रतियोगितापच्छे. दक न स्यात् साध्यव्यापकतावच्छेदक न स्यादित्येताहव्याप्ति. प्राहकतर्ककारणापाद्यव्यतिरेकनिश्चयसम्भवप्रदर्शनायेत्यर्थः । अव्य. भिचारपदस्य तदभाववदवृत्तित्वरूपयथाश्रुतार्थ परित्यज्य अव्य. भिचारश्च तत्समानाधिकरणीभावाप्रतियोगित्वमिति मिजातनयत्व मित्याद्यनुमाने ऽघटत्वरूपदृष्टान्तसङ्गमनाय व्याख्यास्यति, यत्रा. नुमाने द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वे सतीत्यत्राव्यभिचारपदस्य यथाश्रुता- र्थकत्वेनैवोपपत्तिरिति तथ्याख्यानमग्रिमाव्यभिचारपदस्यैवेत्यस्य यथाश्रुतार्थकतामाह । द्रव्यत्वेति । ननु शाकपाकजन्य साधनाव्यापकतासन्दहन सन्दिग्धोपाधि. तया उदाहरिप्यत्यने, तथा च तयभिचारस्य साधने सन्दिग्धनया तेनात्र साध्यव्यभिचारसाधनोपन्यासे घिरोध इत्यतो दशाभेदेन उभयाविरोधमुपपादयति । अनुमानमिदमिति । प्रमाणान्तरेण । शब्दादिना । (दी०) ननु तदव्यभिचारित्वं तदसन्ताभाववदतित्वम्, ·उपाधिप्रकरणम् । ९९७ तथा च साधनविकलोऽयं साध्यवान् दृष्टान्त इत्यत आह । अव्यभिचारयति । नन्वेवं विशेष्यवैयर्थ्यम् , धूमपागभाववद्ध- मिभेदादवैगमिति चेत् ? तथापि मित्रातनयत्वव्यापकत्वषि- शेपितं वृत्तिमत्वमेव गमकमिति चेन्न । यत्किञ्चित्तदधिकरणनि- छात्यन्ताभावामतियोगित्वस्प फलतस्सामानाधिकरण्यपर्यव- सितस्योक्तत्वात् । तथा चापमर्थः, पित्रातनयत्वाधिकरणयद्य- क्तिनिष्ठायन्ताभावाप्रतियोगित्वं तत्र शाकपाकजत्वव्याभि- चारित्वात् , मित्रातनये शाकपाकजस्वव्याभिचारित्वादिति या- पत् । तेन श्यामत्वादी न व्यभिचारः । अव्यभि. चारश्चेत्यादि । तथा च बहुव्रीहिः । यद्धर्माव्यभिचारित्वे सति तद्धर्मावच्छिन्नयत्साध्यव्यापकव्यभिचारि तत्तत्साध्यव्यभिचा- रीति सामान्यन्याप्रघटत्वं दृष्टान्त इत्यप्याहुः । (गा) मिनातनयत्वाव्यभिचारित्ये सतीत्ययाव्याभिचारप- दाथस्याव्यभिचारश्चेत्यादिना प्रसिद्धार्थपरित्यागेन वर्णनमघटत्य- यदिति इप्टान्ताविरोधोपपादकतया सलमयितुमयतारयति । नन्धि ति । अयम् । अघटत्यसपो उष्टान्तः । साधनविकलः । घटस्य प. टादी मिपातनयत्वव्यभिचारित्वात , तथा च दृष्टान्तासम्भव प्रति भावः । व्यतिरेकष्टान्तवास्थिति शहा निराफरोति। साध्यवानि- ति । अघटत्वस्य श्यामत्वष्यभिचारित्वादिति भावः । विशेष्यवैय. ध्यमिति । मित्रातनयन्वव्यापफन्वरूपस्य सत्यन्तार्थस्य श्याम- त्वव्यभिचारगमफत्वसम्भवादिति भावः । शडते । धूमप्रागभाव- यदिति । यथा धूमप्रागभावस्य पहिगमकधूमघटितत्वेऽपि तद्भिग्न. तया यनिष्ठेत्यादिन्यायेन विशेष्यावैयर्थ्य तथा मिघातनयावन्या- पत्याधिशिएशाकपाकजाचव्यभिचारस्य स्वघटकमित्रातनयत्व. व्यापकताभिन्नत्वेन विशेष्यावयध्यमित्यर्थः। तथापि । बिशेप्यायै. ययेऽपि । म्यापफ वविशषितम् । व्यापकत्वमापरिशिष्टम् । वृत्ति. मत्वम् । वृत्तिमत्यरूपं उपाधिव्यभिचारित्वम् । गमकम् । गमकमा स्तु, हेतुतया उपन्यस्तमस्त्विति यायत् । विशेप्यतावच्छेदफस्य ·4 अनुमानगादावर्याम् शाफपाफजत्वाभाषयत्तियस्य पैययन श्याममित्राननयत्वव्याप- फव्यभिचारित्वादित्युपन्यासासझतेरिति भावः । यत्किञ्चिनधि करणेति । मित्राननयत्याधिकरणयत्किञ्चिध्यक्तीत्यर्थः । तथा सति श्याममित्रातनयमात्रवृत्तिवस्तुनोऽपि तादृशाभावाप्रतियोगित्वेन तत्र व्यभिचारचारधारकतया विशेष्यसार्थक्यमिति भावः तत्समाना- विकरगमात्रस्यैव यत्किञ्चितदधिकरणनिष्ठाभाचाप्रतियोगितया सामानाधिकरण्य एव पर्यवसानमाह । फलत इति । उक्तत्वात् । विवक्षितत्वात् । श्यामत्यादौ व्यभिचारं परिजिहीऍाचष्टे । तथा चेति । मिनातनयत्वाधिकरणेति । श्यामत्वादः श्याममित्रातन. यव्यक्तिनिष्टाभावाप्रतियोगित्वमेव, तत्र च शाफपाफजत्वनियमान तदन्तर्भावेण शाकपाकजत्यव्यभिचारित्वमिति' श्यामत्यादकहे. तुत्वमिति भावः । उक्तपर्यवसितार्यस्य व्यभिचारवारणाय तस्य निष्फ दर्शयति । मित्रातनय इति । शाकपाफजत्वाभावयन्मिघात- नयवृत्चित्वादिति भावः । मतान्तरमाह । अव्यभिचारश्त्यादीति । विशेष्यसार्थक्यायाऽऽद । तथा च बहुवाहिरिति । तब मित्रातनयत्वं यत्समानाधिकरणाभावाप्रतियोगीति बहुब्रोद्याश्रयणेन स्वव्यापक- मिधातनयत्वकत्वं विवक्षितमित्यर्थः । तथा च तन्मात्रस्य न गम- कता, श्याममित्रातनयमात्रवृत्तिधर्मे व्यभिचारादिति भाव।। नन्वेवमघटत्ववदिति हटान्तविरोधो दुरुधरः, मित्रातनयत्व- स्याघटत्याव्यापकत्वादित्यत आह । यदिति । अघटत्वं दृष्टान्त इति। अघटत्यमघटत्वाव्यभिचारित्वे सति अघटत्वविशिदव्यत्यादिव्या- पककम्युग्रीवादिमदन्यद्रव्यत्वादिव्याभिचारि, अथ च द्रव्यत्वादिव्य- भिचारीति फ्रमेणेत्यर्थः । विशेषणीभूतधर्म यवतत्त्वेन निवेश्य प्र. कृत्तसाध्यं विशिष्य निवेश्य व्याप्तिस्वीकारेऽप्येतटान्तसङ्गति. रिति ध्येयम् । माहुरित्यस्वरससूचनाय, स चैवं तदभाववदवृत्ति स्वरूपंपथाभुतार्थपरित्यागे बीजाभावादचसेयः। केचित्तु विशेषव्यातायव मित्रावनयत्वविशिष्टमघट घटान्तः, तत्र.विशेष्यस्याघटत्वस्य मित्रातनयत्वाभाववत्तितया न विशिष्टे तवृत्सित्वसम्भव इति स्वव्यापकतत्कावरूपाव्यभिचारनिवेशः, वि. शिष्टाघटत्वव्यापकत्वं च मित्रातनपत्वस्याक्षतमेवेति मूलं सहम पन्ति । तत्र स्वत्याननुगमेन हेतुविशेषस्य न शन्तपक्षसाधारण्यम्। ।

·w उपाधिकरणम् । एवं साध्यव्यभिचारोऽपि स्वाध्यापकसाध्यकत्वरूप पव साधनी. य, साध्याभावयवृत्तित्वस्प व्यभिचारिविशेष्यघटितविशिष्ट- रूपसद्धेतुसाधारणतया ऽदोपत्वात् , तथा च मित्रातनयत्वरूपपक्षे साध्यव्यभिचारसन्देहदशायां तद्विशिष्टाघटत्वेऽपि, साध्यव्यभिचा- रस्योक्तरूपस्य दुनिश्चयतया न दृष्टान्ततासम्भवः । न च हेतुतावच्छेदकावच्छेदेन माध्याभावववृत्तित्वस्य दोग- तासम्भवातदेव प्रकृते ऽनुमेयमित्यघटत्वे तनिर्णयादेव विशिष्टस्य तस्य दृष्टान्ततासम्भव इति वाच्यम् । एवं सति याधानवतारदशायां शुद्धसत्तादिकं दृष्टान्तीकृत्य विशिष्टसत्तात्वाद्यवच्छेदेन गुणादि. व्यभिचारण द्रव्यत्वव्यभिचारसाधनेन द्रव्य विशिष्टसत्त्वादित्या. दिप्रयोक्तुर्निग्रहापत्तरित्यादिक चिन्त्यम् । फोवित्तु मित्रातनयत्व मित्राजन्यवृत्त्येककालीनोभयावृत्तिजाति. रूपं समवायेन हेतुः, तत्सम्बन्धघटितयोस्साध्योपाधिव्यभिचारयो. व्यतिरेको ऽसमवेते ऽघटत्ये सुलभ इति व्यतिरेफरष्टान्त पधा. पमित्याः। (चि०) यदा यस्माध्यव्यभिचारी साध्यव्यभि- चारोन्नायकस्स उपाधिः । तत्त्वं च साक्षात्परम्पर• या ति नान्तरम् । (दी.) मेयत्वादावपि विशेषणवनि विशिष्टसाध्यच्यापको- पाधिव्याभिचारेण शुद्धसाध्यव्यभिचारस्साधनीयः। एवं वि- शिष्टसाध्यव्यापकस्यापि साक्षाच्छुद्धसाध्यव्यभिचारोन्नायक- तयोपाधिलं समर्थ साक्षात्परम्परासाधारणतदुन्नायकतामात्रेण तथात्व व्यवस्थाप्रयति । यत्पिादिना । अवापि पूर्ववद्विरुद्धवा- रणाय साध्यसमानाधिकरणेति चोध्यम् । व्यभिचारोन्नायकत्वं च पत्र कचित् । एवं च पृथिवीत्वादिना गुरुवादौ साध्ये दः व्यवादी व्यभिचारोनीयकस्य रूपवत्वादेर्वारणाय साधन- व्यभिचारीति यदुनीदि । न चैवमपि गुरुत्वादिसाध्यके रस.

·" अनुमानगादावर्याम् बच्चादिदेती द्रव्यत्वं गुरुत्वादिव्यभिचारि जलभिन्न पृथिवी: त्वादिव्यभिचारित्वाद्धिति व्यभिचारोनायक पृथिवीवादारति- प्रसङ्गः, सायननिष्ठं यद्यभिचारित्वं माध्यन्यभिचारोन्नायक तत्त्वस्योक्तवाद । उक्तिचित्रघाच पूर्वस्गाद्भद। (गा०) ननु पथाश्रुताव्यभिचारनिघेशेऽपि गौरमित्रातनयमात्र वृत्तिधर्माणां दृशन्तानां सालभ्यात्तदुपेक्षणं मूलतो ऽनुचितमि. 'त्याशङ्का निराफर्तुं यथाश्रुनाव्यभिचारघाटतहेतोर्मिघातनयमात्रवृत्ति हेतुकस्थले सम्भवेऽपि प्रमेयत्यादिहेतुफे स्थरपामिया ऽसम्भ. पादुक्तरीतरावश्यकतेत्याह । मेयत्वादावति । विशेषणवतीति । मित्रातनयत्वादिमतीत्यर्थः । मित्रातनयत्वाच्यभिचारित्वे सतीत्यत एवोक्तरीत्या तादृशालाभादित्यर्थः । व्याप्यव्यापकभावस्य भेदघाटतत्वामिमानेन स्वरूपासिद्धचाश. काया अप्येवं नावफाश इत्याह मूले। तबाभदेऽपीति । तत्त्व च साक्षात्परम्परया घेत्यग्रिमग्रन्थस्वरसेन मा भूदयच्छिन्नसाध्यव्या- पकोपाधिव्यभिचारेण साक्षाच्छुद्धसाध्यव्यभिचारसिद्धि, पि तस्योपाधित्वमक्षतमेवेति परम्परया व्यभिचारोन्नायक्स्प प्रथ- ममुद्भाधनेऽप्राप्तकालत्वेऽपि तस्य निरूप्यमाणोपाधित्वाव्याघातय • स्वादित्यभिप्रायफतया यद्वेत्यादि मूलं सङ्गमयति । एवमिति । उक्तरीत्येत्यर्थः । उपाधित्व समय । निरुकापाधित्वनिर्वाहं सूच. यित्वा । तदुतायफतामात्रेण तथात्वं व्यवस्थापयति । शुसुसाध्य व्यभिचारोन्नायफतासामान्यनैचोपाधित्वं निर्वहताति दर्शयतीत्य र्थः । शाफपाकजत्यादिव्यभिचारत्वेन तद्यभिचारमेव हेतूरुत्य वि. शिष्टसाध्यमिचारत्वानच्छिन्नसाधनसम्भऽपि शाफपाफजत्वा- भावन्मियातनयत्यादिमतित्यरूपस्य तधभिचारस्य तत्वेन शु. असाध्यव्यभिचार-याप्यत्परूपानयानयोग्यताया आवश्यकत्वादिति भावः । पूर्व साक्षाशायकांघटितमुपाधि निरुतम्, इदानी सा. क्षात्परम्परासाधारणामायकनासामान्यघहित निर्वतीति तु नार्थः, तदुन्नयनयोग्यताया अवश्य चियक्षयतया तस्या व्याप्तयादिरूपा- या भविशेषात्। तथा .

·HABARRO उपाधिप्रकरणम् । १००१ । न च साक्षादुनयनयोग्यत्व तद्याप्यत्वम्, परम्परया तथास्य च ताप्यव्यापयत्वमिति विशेष इति वाच्यम् । तथा सति त. योरननुगमेना साधारणोन्नायफताप्रवेशासम्भवात् , उकिपचिच्या- श पूर्वस्माद्भद इत्युत्तरप्रन्यासन्नतेश्च । इत्थ च तत्वं चेत्यादरुपा. धित्वघटकमुन्नायकत्र च साक्षात्परम्परया घेति नार्थ, अपि तु निरकोणाधितानियतमुन्नयन साक्षात्परम्परया पति नार्थान्तर क्ष- तिफरमिति । विरुद्धवारणाय । साध्यविरुद्धजलत्वारिवारणाय । पूर्ववत्साध्यसमानाधिकरणेति योध्यम् । धर्मिणि साध्यसामाना- घिसरण्य धर्मे वा साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्यविशेषण बोध्यम् । साधने साध्यव्यभिचारोनायफत्वविवक्षणे साधनव्यभिचारीत्य- स्य धैयर्यादाह । व्यभिचारोनायफत्व च यत्र कचिदिति । एवं चेति । तत्सार्थक्यं दर्शयति । द्रव्यत्वादी व्यभिचारोन्नायकस्थति। द्रव्यत्व गुरुत्वव्यभिचारि रूपव्यभिचारित्वादिति रीत्येत्यादिः । यद्यपि वहिमान् धूमादित्यादावपि रासभादौ पहिव्यभिचारो- भायफव्यभिचारप्रतियोगिवाहिसामग्यादियारकमपि तत्, तथाप्यप्रे गुरुत्वसाध्यफपृधिवीत्वाधतिप्रसङ्गस्य शङ्कनीयतया गुरुत्वसाध्य- कानुधावनम् । यहुवीहिरिति । साधन व्यभिचारि यस्येतीत्यादिः। तत्पुरुपेण उकातिप्रसङ्गस्यैर दुर्वारस्यादिति भाव.। पृथिवीत्वादा- पतिप्रसा इति । भर्याच्छन्नसाध्यव्यापकसनदाय विशेपिताविशे- पितसाधारणयद्यभिचारोन्नायक इति धक्कव्यत्वादिति भावः । सा- धननिष्ठमिति । उन्नायफत्व तद्योग्यता, सा चाय व्याप्तिरेय, पक्षध. मंतापा अन्तर्भावस्प धैयर्यात्, साधननिष्ठत्वनिवशेनेच साधनन्या. पकधारणात् । अपवान् द्रव्यत्यादित्यादौ पृथिवीवाभावव्यभि. चारस्य वारणाय पूर्वोतव रीतिरादरणीया। नन्येव ययभिचारेणेत्याधभेद इत्यत माह। उकिचिच्यावेति । पूर्वमुन्नयनस्य साधनपक्षकन्योकेपवयभिचारस्य साधनरूपपक्षधर्मः वालाभः, अत्र तु साधनव्यभिचारीत्यत इति पिशेपावित्यर्थः । तथा च पूर्वनिरुकस्यैष उकिभनया ऽनुवादोऽयम, न तु निरुकपन्तरम, पूर्वमुपाधेःसाक्षात्साध्यव्याभिचारानुमापफायरिया हे थामद, दी. नीतु न तथात्वाभ्युपगम इत्येतायतैप फल्पभवादिति भायः।

·. १००० अनुमानगादा पर्याम् यत्वादिइतौ द्रव्यत्वं गुरुत्वादिव्यभिचारि जलभिन्न पृथिवी. त्यादिव्यभिचारित्वादिति व्यभिचारोनायक पृथिवीत्वादारति- प्रसङ्गः, साधननिष्ठं यद्यभिचारित्वं माध्यव्यभिचारोन्नायक तत्वस्योक्तत्वात् । उक्तिवैचिप्रधाच पूर्वस्माद्दा (गा०) ननु यथाश्रुताव्यभिचारनिवेशेऽपि गौरमिघातनयमात्र- वृत्तिधर्माणां हटान्तानां सोलभ्यात्तदुपेक्षण मूलझतोऽनुचितमि. 'त्याशकां निराफर्तुं यथाथुनाव्यभिचारघाटतहतोर्मिघातनयमावत्ति हेतुकस्थले सम्भवेऽपि प्रमेयत्यादिहेतुफे स्वरूपानिया ऽसम्भ. पादुकरीतेरावश्यफतेत्याह । मेयत्वादावीति । विशेषणवतीति । मित्रातनयत्वादिमतीत्यर्थः । मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वे सतीत्यत एयोक्तरीत्या ताशार्थलाभादित्यथः। ध्याप्यव्यापकभावस्य भेदघाटतत्वामिमानेन स्वरूपासिद्धयाश. झाया भप्येवं नाघकाश इत्याह मूले । तबाभदेऽपीति । तत्त्व च साक्षात्परम्परया घेत्यग्रिमग्रन्थस्वरसेन मा भूदयच्छिन्नसाध्यव्या- पकोपाधिव्यभिचारेण साक्षाच्छुद्धसाध्यव्यभिचारसिद्धिः, तथा- पितस्यायाधित्वमक्षतमेवेति परम्परया व्यभिचारोमायक्स्य प्रथ- ममुद्भाधनेऽप्राप्तकालऽपि तस्य निरूप्यमाणोपाधित्वाव्याघात स्वादित्यभिप्रायफतया यद्वेत्यादि मूलं सगमयति । एवमिति । उक्तरीत्येत्यर्थः। उपाधित्व समयं । निरुक्तापाधित्व निर्वाहं सूच- यित्वा । तदुनायफतामात्रेण तथात्वं व्यवस्थापयति । शुखसाध्य व्यभिचारोनायकतासामान्यनेयोपाधित्वं निर्वहतीति दर्शयतीत्य र्थः । शाफपाकजस्वादिव्यभिचारत्वेन तयभिचारमेच हेतूहत्य वि शिष्टसाध्ययभिचारत्यावच्छिन्नसाधनसम्भवेऽपि शाफपाकजत्वा. भाषधन्मित्रातनयत्वादिमात्तित्वरूपस्य तप्यभिचारस्य तत्वेन शु. असाध्यव्यभिचारव्याप्यत्यरूपोनयनयोग्यताया आवश्यकत्यादिात भाव. । पूर्व साक्ष्योभायफांघटितमुपाधि निरुक्तम्, इदानी सा. क्षारपरम्परासाधारणादायकतासामान्यघटितं निर्घक्तीति तु नार्थः, तदुन्नयनयोग्यताया यवश्य विवक्षणायतया तस्या व्याप्तयादिरूपा या अविशेषात्। + -- ·N उपाधिप्रकरणम् । BRARY न च साक्षादुन्नयनयोग्यत्वं तद्याप्यत्वम् , परम्परयाँ तथा च तद्यायव्याप्यत्वमिति विशेष इति धाच्यम् । तथा सति त. योरननुगमेनात्र साधारणोन्नायकताप्रवेशासम्भवात् , उक्तिवैचित्र्या- घ पूर्वस्माद्भद इत्युत्तरमन्धासङ्गनेव । इत्थं च तत्त्वं चेत्यादरुपा- धित्वघटकमुन्नायकत्वं च साक्षात्परम्परया घेति नार्थः, अपितु निरुकोपाधितानियतमुन्नयनं साक्षात्परम्परया वंति नार्थान्तरं क्ष- तिफरमिति । विरुद्धधारणाय । साध्यविरुद्धजलत्वादिवारणाय । पूर्ववत्साध्यसमानाधिकरणेति योध्यम् । धर्मिणि साध्यसामाना- धिमारण्यं धर्मे या साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्यविशेषणं योध्यम् । साधने साध्यव्यभिचारानायकत्वविवक्षणे साधनव्यभिचारीत्या स्य चैयादाह । व्यभिचारोनायकत्व च यत्र कचिदिति । एवं चेति । तत्सार्थक्यं दर्शयति । द्रव्यत्यादौ व्यभिचारोनायकस्येति। द्रव्यत्य गुरुत्यव्यभिचारि रूपव्यभिचारित्वादिति रीत्येत्यादिः । यद्यपि वह्निमान् धूमादित्यादायपि रासभादौ पहिव्यभिचारो- नायकव्यभिचारप्रतियोगिवहिसामग्न्यादिघारफमपि तत्, तथाप्यने गुरुत्वसाध्यफपृथिवीत्वाधतिप्रसङ्गस्य शङ्कनीयतया गुरुत्वसाध्य. कानुधावनम् । यहुव्रीहिरिति । साधन व्यभिचारि यस्येतीत्यादिः । तत्पुरुषेण उकातिप्रसङ्गस्यैव दुवारत्वादिति भावः । पृथिवीत्वादा. घातिप्रसा इति । अच्छिन्नसाध्यव्यापकसङ्ग्रहाय विशेपिताविशे- पितसाधारणयद्यभिचारोनायक इति घक्तव्यत्वादिति भावः । सा. धननिष्ठमिति । उन्नायफाय तद्योग्यता, सा चार न्याप्तिरेय, पक्षध. भंताया अन्तर्भावस्प वैयात, साधननिष्ठत्वनिवशेनेय साधनव्या. पफपारणात् । रूपवान् द्रव्यत्यादित्पादौ पृथिवीरवाभावव्याभि- चारस्य वारणाय पूर्वोकैव रीतिरादरणीया। नन्धेव यन्यभिचारणेत्याधभेद त्यत माद। उक्तिचिच्यायति । । पूर्वमुन्नपनस्य साधनपक्षात्योकेयंयभिचारस्प साधनपक्षधर्म- तालामः, अत्र तु साधनव्यभिचारीत्यत इति विशेषादित्यर्थः । तथा घ पूर्वनिरुकस्यैव उक्तिभाया ऽनुपादोऽयम्, न तु निरुतपन्तरम, पूर्वमुपाधेः साक्षात्सायव्यभिचारानुमापफत्वविहे थामद, दा. नी तु न तयात्याभ्युपगम इत्येतायतध फल्पमेशदिति भायः। १२६ ·* अनुमानगादाधाम् ५ (दी.) केचित्तु व्यभिचारोन्नायकत्वमिह तह्याप्यकाटि- मपितामात्रेण, इत्थं च जललेन करकाते साध्य जलत्वं क. रकात्वव्यभिचारि सेहव्यापकत्वात्, पटेन वा घटले साध्य घटो घटत्वव्यभिचारी जन्यद्रव्यत्वादिति व्यभिचारोनयनस. मर्यस्प नेहस्प दूपत्वस्य च वारणाय साधनव्यभिचारी- सि । अयं घटः सत्वादित्यादौ सत्त्वं घटत्वव्यभिचा. रि'शब्दादिचित्वादिति व्यपिचारोन्नायकस्य शब्दादेरि; णाय साध्यसमानाधिकरणेत्यपि वक्तव्यम्, एवं च रूपेण गुरु. स्वादी साध्ये रूपं गुरुत्वादिन्यभिचारि जलाभिने पधिवीवाभाव- पदचित्वादिति व्यभिचारोन्नायकस्य गुरुत्वव्याभिचारितजस- रूपनिट्रपभिचाराप्रतियोगिनः पृथिवीत्वाभावस्य धारणाय यत्राधिकरणे साधनाव्यापकत्वं तत्र व्यभिचारोनायकत्वं व. कन्यम् । यथाकथश्चित्स्वव्यभिचारेण व्यभिचारोन्नायकमात्रस्य लक्ष्यत्वे यत्साधनव्यक्तवव्यापकत्वं तयक्ती व्यभिचारोमायक वाच्यामित्याहुः। (गा०)ये तु पूर्वकल्पभेदायान्यथा व्याचक्षते तन्मतमाह । केचि- स्थिति । नव्यायकोटिप्रविरतामात्रेणेति । व्यभिचारल्याप्यतावच्छे. कावच्छिन्नघटकत्वरूपमेय न तु पूर्ववध्यभिचारप्रतियोगित्वरूपमि. त्यर्थः । स्नेहव्यापफत्यादिति । व्यभिचारोन्नयनसमर्थस्य स्नेहस्व यारणायेत्यन्वयः व्यभिचारोनयनसमर्थत्वं स्नेहव्यभिचारोन्नयनयो। म्यो यो हेतुस्तखटकायम् । घटेनेति । घटस्य हेतुता संयो. " गेन समयायेन था, उभयथैध व्यभिचारिता ! जन्यदन्यत्या दिति । व्यभिचारोनयनसमर्थस्य द्रव्यत्वस्य चेत्यन्धयः । अवृत्ती ग्यभिचारशून्ये व्यभिचारधारणायं जन्येति । घटरूपादौ व्यभि. चारयारणाय द्रव्येति । स्नेहव्यापकत्वे स्नेहस्य विशेषणतया अन्य द्रव्यत्ये च द्रव्यत्यस्य विशेष्यतया प्रवेशः, उभयथैवातिप्रसङ्गः, प्रवेशे धैलक्षण्यस्य अविषक्षणादित्येतत्सूचनाय स्थलान्तरकथा .

·उपाधिपकरणम् । - . गम् । करका जलवादित्यादी स्नेहादिवारण साधनव्यभिचारीत्यत्र पष्ठीसमासेनापि, घटत्वधान घटादित्यम द्रव्यत्वस्य घटाभावयवृ. स्तितया बावीघनादरे न धारणसम्भव इति तदादरप्रयोजनप्रदर्श- नाय धा द्वितीयस्थलानुधाधनम् । धूमवान् पहरित्यादी साध्यवि. रुवहदत्वाद्यभावाधिकरणायोगोलकत्तित्वत्यादिना, धूमादिव्यभि. चारोन्नयने हइत्यादरप्रवेशेन तवातिव्याप्पप्रसक.पा स्थलान्तरेऽति- ध्याप्तिधारणाय साध्यसामानाधिकरण्यं प्रधेशयति । अयमिति । श. दादीत्याविना ज्ञानादिपरिप्रदः। मद्धता सपकवेशवृत्तिधर्मयार- कतया साध्यव्याभिधारोन्नायकप्रविष्टम्य सार्यक्पं बोध्यम् । इदं गुरु रसववादित्यादौ द्रव्यत्यादी गुरुत्वादिव्यभिचारोनायकजला. न्यपृथिवीवाभावयत्तित्यादघटकांधधीत्वावावतिव्याप्तिधारणाय साधने साध्यप्पभिचारोन्नायकत्वं विषक्षणीयम् । इति व्यभिचारो- भायके । इति रीत्या व्यभिचारोन्नायके, उक्तहेती प्रविष्टस्य पृधियी. स्वाभायस्येत्यनेनान्ययः । तस्यानुगधिताप्रयोजफविशेषणमाह । गुरुत्वादीति । तथा च तद्वयतिरेकेण कश्चिदपि रूपेण न साध्य. व्यभिचारानुमानसम्भव इति भावः । यप्राधिकरणे इति। पत्र साध. नाधिकरण स्थाभावः साध्याभावयत्तदधिकरणवृत्तित्वोमायकत्यमि- त्यर्थः । उकस्थले च तारशसाधनाधिकरणे पृथिव्यां साया. भायासत्यात्पृथिवीरयाभायस्य न तारशत्यमिति नातिव्याप्ति. रिति भाषः। नन्येयं रूपवान् द्रव्याधादित्यादौ पृधियीत्यामाघस्य समाह्यत्वे तपाव्याप्तिरित्यत आह । यथाकथञ्चिदिति । यत्साधनेति । उक्तस्थले पृधियोवृद्धिसाधनव्यकपधिकरणं यावादिकम्पीति तदन्नभायण साध्यव्यभिचारस्य हेतो सचाल्लक्षणसमन्यय, इति भावः । पत्र चाभायरूपोपायः प्रतियोगिमहत्तित्वस्व दयभिचारोनायकतया तवमविष्टत्वादसमहः, गुरुधर्मसाधारणस्योभायातायच्छेदकत्य. स्य प्रवेशनतदोपस्य पारणेऽपि यत्र साधनाधिकरणे स्यामाव: साध्याभाववत्तदधिकरणकत्यस्यसाध्याभावयत्तदीयाधिकरणकाय. स्य पा साधुनया शेषयेयध्यम्, पूर्वनिरूक्तोपाधेियस्यय परम्परया व्यभिचारोनायकत्येऽप्यपच्छिन्नसाध्ययापकोपधिसाधारण्येनाम्या. रशोपाधिस्वनिर्वादानीचित्पमित्यस्परसवीतम् ।

·- १००४ अनुमानगादाधर्याम् (घि०) फिच अर्थान्तरस्य पुरुपदोपतपाभा- सान्तरस्प तत्राभाचानुपाघिरेय भावत्यादि दोपः। (दी०) नन्वस्तु पारिभापिफमुपापित्वम्, तथापि सा- भाद् व्यभिचारानुनायफतया दोपसाभावेन नदुन्नावनेऽन्तिरं स्यादेवेसत आह । किशेति । आमासान्तरस्य । तदानी भागमा नस्प, तया च तस्यावश्याभ्युपेयदोपभारते तद्भााने नार्था- न्तरमिति भावः। (गा०) अपच्छिमसाध्यव्यापफस्य साक्षापभिचारानुनाय. फत्वाभ्युपगमपक्षे कथञ्चिदुपाधि यसमर्थनऽपि ताधिकाणां पराय- स्थले तदुनायनमर्धान्तरादिदोषेणानुपपन्नमति सदानिवतंकतया फिशे-यादिमूलमयतारयति । नन्वस्त्यिति । उपाधत्यम् । ता. त्रिकाणामुपाधिव्यवहारविषयस्यम् । पारिभाषिकम् । स्यफल्पित. परिभाषानिर्धाच्यमित्यतोऽवच्छिन्नसाभ्यन्यापफस्य साक्षात्साया. व्यापकत्यऽपि अस्तु उपाधिस्यनिर्वाद इत्यर्थः । साक्षादिति । पर म्परया व्यभिचारोनायकस्य दोपत्वे उपाध्युनायफारम्पराया अपि तथात्वापचेरिति गूढोऽभिसन्धिः। दोपत्याभावेनेति प्रथममनाका. हितत्वादिति शेषः । आइति । तस्य दोपत्य व्यवस्थापयतीत्यर्थः । मुले अर्थान्तरस्य।मर्थान्तरादेः। पुरुषदोपतया । पादिनां तदु. भावनदशायां आकाङ्क्षाविरहाधीनतया । आमासान्तरस्य । दोषा. म्तरशानस्य । तः । तदानीम्। तदुगाध्युभाषनदशायामिति यावत! उपाधिस्थले व्यभिचारस्याऽऽवश्यकतया आभासान्तरस्य तत्रा- भावादिसि यथाभुतासङ्गति मत याभासपद तमानार्थकमहत्या पूणेन उक्तासङ्गति दीधितिकृव परिहरति । तदानीमिति । मुले उपाधिरेयेति । एषकारव्यत्यासेन उपाधिर्भावत्वादिकं दोष' पव दोषतया उद्भाव्यमेवेत्यर्थः। भर्धान्तरसत्वे उद्भाव्यत्यासम्भवावर्यान्तरप्रयोजकत्वेनाभिः हितस्य आकाहाविरहस्य प्रकृते ऽसत्त्वलामायभासान्तरखाना भाषाभिधानस्य भाषं प्रकाशयति दीधितो। तथा चेति । तस्याव.'

·Lead DYA ARATI उपाधिमकरणम्।। S.N... ...... *. । श्येति परम्परया व्यभिचांगनायकत्वेनापि तस्य अनुमितिधिरो. धिताया अवश्याभ्युपेयत्वेन तेन रूपेणाकाक्षितत्व इत्यर्थः । (दी० ) अत्र वदन्ति साध्योपन्यासानन्तरं तत्साधकस्या साधनोपन्यासानन्तरं तदोपस्प व्यभिचारादेराकासितत्वात्तम- नुद्भाव्य साक्षात्तत्साधकस्प शुद्धसाध्यव्यापकस्पोपाघेरुद्भावने एवाऽप्राप्तकालत्वम् , कैव कथा परम्परया तत्साधकस्पाय- च्छिन्नसाध्यव्यापकस्य, अन्यथा तत्साधकपरम्परायाअपि मथ- ममुपन्यासे तथात्वं न स्यात् । न च निग्रहस्थानत्वेन विशपः, प्रतिज्ञाहान्यादितो हेत्वाभासाच घहिर्भूतस्य तथात्वायोगात् । (गा०) परम्परया व्यभिचाराद्युनायकस्य प्रथममाकाहिनत्य 'उपाध्युन्नायफपरम्परोगायनप्रतियन्देरनुद्धारात स्वयमन्यानुद्भावन- परिपार्टी प्रदर्शयिष्यन् साम्प्रदायिकोद्भावनफम निराकरोति । अन्न घदन्तीति । साम्योपन्यासानन्तरं तरसाधकस्येति । पक्ष साध्य. स्योद्धायने फुते उद्भापयितुरनाप्तत्यशङ्कया उद्भावितार्थेऽप्रमित. स्वशङ्कया मध्यस्थस्य यथा तन्नियतकममाणगोचरनिर्णयेच्छा स. म्भवति तथा साधनोपन्यासे ने तस्य दुष्टत्वादुष्टत्यकोटिकरा. या तनिवर्तकनदन्यतरकोटिनिर्णयेच्छया व्यभिवारादिरूपदाप- स्याफाहितत्यायभिचारादिकमनुन्द्राव्य प्रथममनाकास्तिस्य सा. क्षायभिचारादिसाधनस्यापि शुद्धसाध्यव्यापकोपाधेसमावन एक अप्राप्तकालत्वमित्यर्थः । । अपच्छिन्नसाध्यव्याभिः वाराविसाधनद्वारा । तत्साधकस्य शुद्धसाध्यव्यभिचारादिसाध. कस्यावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य, उन्नापने अप्रातकालतायाः का फया' । फो विपरीतकधारसर । । तदाका घसर एव तत्साधकाकाहायाम् । तत्साधकति । ताशोगाधित भृतिसाधमत्यर्थः। तथात्वम् । अप्रातकालत्वम् 1 निप्रहस्थानत्वे. नेति । उपाधेरित्याधिः। विशेषः । मनथाभूनतसाधकपरम्परातः, तथा च निग्रहप्रयोजफत्येन इत्याभासावीनामिय, उपाधेरपि प्रथम, माफाहितत्वमिप्रिपमं तदुभायने नामाप्तकालत्वम् , यपि परम्परया अन्यथा ·अनुमानगादापर्वाम् साधकोन्द्रायन एवेति भाषः। प्रसिशहान्यादित इति। "प्रविशाहा निः प्रतिशान्तर"मित्याविनपरिगाणतादित्यादिःप्रतिशाहान्यादि उपाधेहि यस्म्फुटतर एव । अनौपाधिस्त्वस्य व्यासियमते उपा धव्याप्यवासिबिरूपतया हेत्वामासान्तोषप्रमपम्भयात् या भासाश्थति परिगणितत्वेऽपि आदिपदार्थ तमनन्तर्भाव्य हत्यामा साधेसि पृथगुपादानम् । अनीपाधिफत्रस्य व्यातिपनिरासाहित्या दिः । तथात्यायोगात् । निग्रहस्थानत्वायोगात् । (दी०),न च विभाजकमूत्रस्थेन हेत्वाभासाश्चेति चका. रेणानुक्तसमुच्चयपरेण साक्षात्परम्परया वाऽनुमितिदोपोन्नायक स्य सहहः, तथा सति व्यभिचारस्येाऽऽश्रयासिद्धचादेरप्युनाय. कस्य तदुभयोन्नायकपरम्परायाश्च तथात्वापातात् । न चाप्रा. सकालनापासादयत्नपि प्रथममुपाध्युपन्यासः कधकर्मम्प्रदाया नुरोधादेव कर्तव्यः, तादृशमम्प्रदायमननुरुन्धानस्य तद्भावकं पराभवतश्शपथनिवारणीयतापतेः । तस्मात्पथमं शुद्धसाध्यव्य. भिचार एनौदाव्यः, तत्र कयन्तायो तहेतुत्वेन शुद्धसाध्यव्या. पकोपाधिव्यभिचारः, विशेषणाव्यभिचारिले सति विशिष्टसा• ध्यव्यापकस्योपार्विशिष्टसाध्यस्य वा व्यभिचारः, अत्र च विशेष्ये विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचार इति । वक्ष्यते च व्यभिचारादोरव तद्व्याप्यवत्वादेरपि ज्ञानं व्याप्तधादिग्रहप्रति- वन्धकम् , तथा च साध्यव्यंभिचारव्याप्योपाधिव्यभिचारवा. नयमिति वोद्भावनीयमिति । (गा०) तदुभयेति व्यभिचाराश्रयासिद्धाशुभयेत्यर्थः । तथात्वा- पातात् । निग्रहस्थानत्यापातात् । तथा चाश्रयासिद्धचायुनायकस्य प्रथममुद्रायनेऽपि तथात्वं न स्यादिति भावः । चकारणोपाधिरेव महर्पिणा सहीत इति नाशङ्कनीयम्, दोपोनायकत्वाविशेषणाश्रया. सिधाधुन्नायकोपेक्षाया नि:जत्तात् । तदुन्द्रावकम् । उपायुद्धा यकम् । पराभवत.1 निगृडतः। . . 4 4 ४ ·- उपाधिप्रकरणम्। १००७ नन्वेवमुपाधिः किमनुन्नाव्य एवेत्याकाहायामाह । तस्मादिति । तप । शुद्धसाध्यव्यभिचारे । कयन्तायाम् । साधकाफ वायम् । तहेतुत्वन शुसाध्यव्यापकोपाधिन्यभिचारः, उद्भाव्य इत्यनुपज्य. ते। एवमुत्तरत्रापि । व्यभिचारादेस्सम्पन्धताविरहे प्राधान्येनोपा- धिद्भाव्यते एवेति भनितम् । भवच्छिमसाध्यव्यापकोपाधिव्य- भिचारस्य विशेषणान्तरानयच्छिमशुद्धसायव्यभिचारासाधक- 'त्वेऽपि विशेषणान्तरविशिएतया तदुद्भावनमपि प्रथमतरसम्भव. तीत्याह । विशेषणेति । अविशिष्टेनापि विशिष्टसाध्यव्यापक- व्यभिचारण विशिरसाध्यव्यभिचारे सिद्धति पक्षधर्मतावलात् शुखसान्यव्यभिधारसिद्धसम्भवेऽपि घिशपणान्तरानवच्छिन्ने वि. शिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारे शुद्धसाध्यव्यभिचारावच्छिन्न. स्य. साधकतयोपन्यस्ते तद्पावच्छिन्नसिच्चीपपिझतद्रूपावच्छिन्न. निरूपितव्यास्तारशोपाधिव्यभिचारहेतावाकाहोदयात् तस्याय ताशहती पानोन्नाचनासम्भयात सस्यन्तविज्ञपितस्पैचोद्भाव्य- त्यमुक्तम् । तादृशविशेषणाधिशेपितेन ताशीपाधिव्यभिचारेणेव तथापिधेन पिशिएसाध्यव्यभिचारणापि शुखसाध्यपभिचार- साधनसम्भवात्तस्याप्युद्भाषनीयतामाह । विशिष्टसाध्यस्य घेति । अत्रापि सत्यन्तमनुपज्यते । वाकारी व्यवस्थितविकल्पार्थः । अत्र च विशेष्य इति । उपन्यस्तस्य पिरोपणाव्यभिचारविशिएसाध्य. व्यभिधारस्य घटके विशिष्टसाध्यव्यभिचार इत्यर्थः । व्यभिचा. रव्याप्यत्वविशिष्टस्य व्यभिचारान्तर्भायात्ताशस्योपाधिव्यभिचा. रस्य प्रथममुद्भावनेऽपि नाप्राप्तकालतेत्याह । पश्यते चेति । व्या. तपादिप्रहप्रतियन्धकमिति । साक्षादित्यादिः । तथा च तथाप्य. पच्यमपि इत्याभास इति भावः । (चि०)न चैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्य- त्राप्रावणत्वम् , जलं प्रमेयं रसववादित्यत्र पृधियी- . स्वमुपाधिः स्यात् , केवलान्वयित्वसाधकप्रमाणेन तत्र साध्यसिद्धपाधेबिशिष्टाव्यापकत्वात् । न च पक्षे- तरे स्वव्याघातकत्वेनानुपाचायतिव्याप्तिः, तत्रानुरू- ·१००८ अनुमानगादाधर्याम् लतर्काभावेनासाध्यव्यापमत्यानिश्चयात, (दी०) साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् । उपाधित्वोपयिक- तदनिश्चयात् । अनुकूलतर्कादिना तादृशव्यापकतनिश्चयेतु चाधानीतबद्भवत्येव निश्चितोपाधिः । न च स्वव्याघातकत्वा. नायमुपाधिः, तद्धि न सर्वानुमानसाधारण्यम् , अनुकूलता दिनिश्चितच्याप्तिके हेतौ तदभात् । नापि तदुव्याभिचारेण व्यभिचारानुमानेऽपि पक्षेतरान्तरस्योपाधित्वसम्भवः, अनुकू लतर्कादिना तस्प साब्यव्यापकत्वनिश्चये व्यापकव्यभिचारिणि च्याप्यव्यभिचारावश्यम्भावेन तदयोगात् । अत एव पक्षेतरस्यो. पाधिवे सर्वत्रैव तादृशोपाधिसम्भवनानुमानमात्रविलोप व्यमि- चारानुपापकत्वगर्भस्योपाधित्वस्याव्याघात इति परास्तम् । कथ. कसम्पदायानुरोधाद्वाधानुनीतः पक्षेतरो नोपाधित्वेन कथाया. मुद्भाव्य इति तु वदन्ति । (गा०) ननु पक्षेतरत्वे व्यापकतामादकतर्काभावेन सापव्यापक त्वानिश्चयात् न तस्य दूषकत्वमिात मूलोक न सङ्गच्छते, तत्र गुखः साध्यव्यापफरवानिश्चयस्यावच्छिन्नसाध्यल्याएकापाधिताधारणतया अदूपकत्वाप्रयोजकत्वात् , किञ्चिावशिएसाध्यव्यापकतायाः पक्षे. तरत्वेऽपि निश्चयसम्भवादित्याशद्वय साध्यव्यापकत्वानिश्चयादिति व्याचष्टे । उपाधित्वोपयिकति । उपाधित्वोपयिकस्य तस्यानिश्चया दित्यर्थ । उपाधित्वोपयिक च साध्यव्यापकत्य निरुत या च्छिन्नसाधनाव्यापकत्व तदवच्छिन्नसाध्यध्यापकत्वरूपम् । स तो च पक्षतरत्न तनिश्चयसम्भव., तदसत्यादिति मावः । ननु तत्र तारशव्यापकताया असत्वेऽपि तकाभासात् स्वत. स्सिद्धव्यभिचाराग्रहाद्वा तनिश्चयः सम्भवत्येवेत्यत आह । अनुक लतर्कादिनेति । तादृशति । उपाधित्वोपयिकेत्यर्थः । चाधोनीतवत् । यहिरनुष्ण इत्यादिस्थलीयवहीतरत्वादिवस् । निश्चितोपाधि । य. भिचारनिश्चयाधायकतया अनुमानविरोधी । अयम् । वाधानुनीत N ~ ·उपाधिप्रकरणम् । १००९ पक्षेनरः। नोगाधिः । न दूषकः । हि । यतः । तत् । अदूपकताप्रयो- जकं स्वव्याघातफत्वम् । सर्वानुमानसाधारण्यम् । सम्वानुमाने पक्षतरत्वस्य साध्यव्यापकतानिश्चयसम्भवन दूपकताप्रसक्तिः । स्व. पदस्यानुमानसामान्यपरतया ईदृशसर्वानुमानसाधारण्यस्य स्वव्या- घातकता । निश्चिनव्याप्ति इति । प्रथमतो हेती व्याप्तिनिश्चये स- तीत्यर्थः । तदभावात् । पक्षेनरत्वे साध्याव्यापकत्वज्ञानेन प्रतिय; न्धात् साध्यव्यापकतानिश्चयासम्भवात् । स्वपदस्य स्वयभिचा. रहेतुकन्यभिचारानुमानार्थकतया अन्याशं स्वव्याघातकत्वपदार्थ. निराकुरुने । नापीति । तद्वयभिचारेण । पक्षेनरव्यभिचारेण । उपा. धित्वसम्भवः । दूपकताप्रसक्तिः । तस्य । पक्षेतरस्य । व्यापापभिः चारिणि । व्यापकतया गृहीनस्य व्यभिचारिणि । व्याप्यति । व्या. प्यस्य । व्याप्यतया गृहीतस्य साध्यस्य व्यभिचारावश्यम्भारनि- श्चयेनेत्यर्थः । पक्षतरो यदि माध्यन्यभिचारव्याप्यव्यभिचारप्रति. योगी न स्यात् साध्यव्यापको न स्यात पक्षेतरव्यभिचारी यदि साध्यव्यभिचारव्याप्यो न स्यात् तचापकव्यभिचारो न स्यात् इति तर्फेण पक्षेतव्यभिचारस्य साध्यव्यभिचारव्याप्यतया निश्च. यनेति यावत् । तदयोगात् । व्यभिचारानुमाने साधनरूपपक्षेतरस्य दूषकत्वोयोगात् । स्वं स्वस्योपाधित्वम् तव्याघातकत्वामत्यर्थः । दूपयति । अत एवेति । अत एव । पक्षतरत्वस्य अनुकूलतर्कादिना यत्र साध्यध्यापकतामहस्तत्रोक्तयुक्त्या तद्वयभिचारेण साध्यन्यमि. चारसिद्धरनपवादत्तादेव । पक्षेतरत्वस्य क्वचिद् दूपकत्वसम्भवेऽपि उपाधितया अनुदावन व्यवस्थापयतां मतमाह । कथकोत । अत्र कथकसम्प्रदायमननुरुन्धानस्य तदुद्भावन दुर्निवारमेवेत्यस्वरसः । (चि०) सहचारदर्शनादेस्तेन चिना संशायकत्वा- दित्युक्तम् । बाधोनीते चानुकूलतर्कोऽस्त्येवेति । एवं पर्वतावयववृत्यन्यत्वादेरपि नोपाधित्वम्, पक्षमात्र- व्यावर्तकविशेषणवत्वात् । अत एव धूमे आर्द्वन्धन- प्रभवचालिमत्त्वम् , द्रव्ययहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वे उद्भूत- रूपवत्त्वम् , मित्रातनपश्चामत्वे शाकपाफजत्वम् , १२७ - ·अनुमानगादाधर्याम् जन्यानित्यत्व भावत्वमुपाधिः । * (दी) पक्षमात्रेति । यद्यपि पर्वतावयवरूपादेरपि व्या. वर्तकं तद, तथापि तस्य व्यावृत्तिोंपाधितायामुपयुज्यते, अपि तु पक्षस्यैवेति तन्मात्रव्यावर्तकत्वमुक्तम् । इदं चानुपाधिताया न वीजं परिभाषामात्रत्वात्, किन्त्वनुकूलताभावेन तादृशसा- ध्यव्यापकत्वानिश्चय इति द्रष्टव्यम् । अत एव । व्यापकताग्राह- कप्रमाणसम्भवादेव । आर्दैन्धनेति । (गा०)पर्वतावयववृत्यन्यत्वादी वृत्त्यन्तस्य भेदविशेषणस्य पक्ष. मिनमपि व्यावर्त्यमस्तीति मूलाक्तस्य पक्षमात्रव्यावत्तकविशषणव- स्वादिति तदनुपाधित्वप्रयोजकहनारसमतिमाशते । यद्यपीति । नोपाधितायामुपयुज्यत इति । उपाधेस्सकोचनं तलक्षणप्रविष्टसाध. नाव्यापकत्वसम्पादकतयोपयुज्यते, तदव्यापकत्यसम्पादकता च सदधिकरणानुपाधिव्यावृत्तिरेय, न तु तदनधिकरणपर्वतावयव. रूपादिव्यावृत्तिरिति भावः । पक्षस्यैवेति । व्यावृत्तिरूपाधितायामु. पयुज्यते इत्यनपज्यते । पक्षस्य साधनववादिति भावः। इति! इत्याशयेन । उक्तमिति। मानदेन उपाधित्वोपयिकपक्षभिन्नव्या. वृत्तिप्रयोजकताया विशेषणे व्यवच्छेदात् पर्वतभिन्नतदययवरूपा. दिव्यापतफावेऽप्युक्तविशेषणे उकव्यावृत्तिविशेपणप्रयोजकत्या. भावस्वाक्षततया मात्रार्थसद्गतेरिति भावः । अनुपाधितायाम् । अदुः पकतायाम् । न बीजम् । न प्रयोजकम् । परिमापति । ताहशविशे. पणवत्येऽपि साध्यव्यापकत्यादिग्रहदूपकताया दुर्निधारत्वादिनि भाया । द्रष्टव्यम् । अनुपाधित्ववीजतया। फेचित्तु पक्षमाव्यावर्तकं विशेषणं यस्य पक्षेतरस्य तत्तथा तवत्वात् तल्यस्यात् । विशेषणवत्त्वादिति । तारशार्थकवतिप्रत्य. यपलान्मूलस्यार्थः । पक्षेतरतुल्यता च व्यापकताप्राहकानुकूलतर्फ राहित्येन, तथा च दीधितिकारोक्तदूपफताबीज पय मूलस्य तात्प. येमिति पदन्ति । मत पति मूलस्याव्यदितोकपक्षतरत्यारानुपाधित्वोपएम्भ परत्यासम्भवादनुपाधिताप्रपोनफामायप्रतियोगितया मकान्तानु ·- उपाधिप्रकरणम् । कूलतर्फसम्भवोपष्टम्भपरतामाह । व्यापकताग्राहकेति । प्रमाणपदं प्रमाणसहकारितत्कारणपरम् । (दी०) अधात्र स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाभ्यामार्दैन्धनत्वेनैव कारणत्वम्, न पुनराइँन्धनप्रभववाहिन्वेनेति चेत् ? किश्चात ? न हि कारणतावच्छेदकमेव व्यापकतावच्छेदकम्, तादशाभावम. तियोगितानवच्छेदकस्यैव तथात्वात्, तदवच्छिन्नप्रतियोगिताका. भावस्य चातिरिक्ततया तवृत्तित्वेन साध्यव्यभिचारसाधने - वैयर्थाभावात् । (मा.) फारणताधगमेनेत्यनिममूलस्य उपाधितावच्छेदकापच्छि. नस्य कारणतानिश्चयेनेत्यर्थाभिमानेन आनॆन्धनप्रभववाहित्न धूम- कारणतया सेन कगण उपाधिस्वानुपपत्तिं शङ्कते । अर्थात । स्वतन्त्रा- न्घयव्यतिरेकाभ्यामिति । आईन्धनस्य वढेश्च पृथगन्वयव्यतिरेक- योधूमान्वयव्यतिरेकप्रयाजकत्यदर्शननत्यर्थः । न पुनरिति । यद्यपि साधनप्रभवह्निस्धेन फारणत्वेऽपि तादृशान्वयष्यति. रेकोपपत्तिः। न च तेन रूपेण कारणस्वे आदेंन्धनप्रभववहिमत्त्वे आईन्धन- विरहे धूमयिरहो नोपपद्यत इति वाध्यम् । कारणतायच्छेदकवि- शिष्टस्य प्राक्सत्तायाः प्रकृने कार्योत्पादप्रयोजकत्वोपगमेनाफार. स्याप्याट्टैन्धनस्य कारणतावच्छेदकतया तदभावेन धूमामाधोप. पत्तेः, तथापि आर्द्वन्धनप्रभवत्ववह्नित्वयोरप्यफविशिष्टत्वनापर- स्थ जनकतावच्छेदकत्वं वाच्यम् । तथा च तयोर्विशेषणविशेष्य. भावे विनिगमनाधिरह इति प्रत्येकमेव कारणत्वम् , अन्यथा घटा- दावपि चक्रविशिष्टदण्डस्वादिना हेतुताप्रसङ्गात् । न चैवमाईन्धनस्य शुष्कन्धनमानजन्यपहेच सत्त्वे धूमोत्पत्ति- प्रसङ्ग इति घाच्यम् । प्रत्येकरूपेण स्वरूपयांग्यत्वेऽपि आवन्धनव. योर्जन्यजनकभावरूपप्रत्यासत्तेः फलोपधाने तन्त्रतया आई-धन. प्रभवह्नित्वस्य धूमोपधायकतावच्छेदकत्वात् । अत एव दण्डत्व. चक्रत्यादिना पृथग्घटादिस्वरूपयोग्याधेऽपि चक्रादिविशिष्टदण्ड. स्वं घटायुपधायकतावच्छेदकम् ।

·अनुमानगादाचर्याम् अथ कारणतावच्छेदकसम्बन्ध कक्षणायच्छिमसामानाधिकार ण्यमेव कार्योंपधाने प्रयोजकम, न तु जन्यजनकभावादिरूपप्रत्यास. तिः, अध्यापकत्वात् , यत्तु कृतिसाध्यताशानष्टसाधनताशानयोः पृथक्पृथक्प्रवृत्तिहेतुत्वेऽपि तयारभेदस्य कार्यापधानप्रयोजकतया कृतिलाध्यताविपयकेटसाधनताशानत्वं फटांपधानरूपकारणताया- मवच्छेद फमिति विधिवाद मिथाणां मणि कारतात्पर्यवर्णनं. तदीप इच्छातमिपयफलसाधनताशानातिसाध्यताबानागं प्रयाणां युगप- दवस्थानासम्भनकक्षणावच्छिन्नसामानाधिकरण्यापेक्षायामेव शा; नयोरभेदापेक्षापर्यवसानमित्यभिप्रायेण सङ्गच्छते, अन्यथा कार- णयोः कचिदभेदरूपाया: कचिजन्यजनकभावरूपायाः प्रत्यासः फलोपधानश्योजकतामभ्युपत्यातिप्रसङ्गवारणे कृनिसाध्यताधिप. यफनिश्चयत्वादिना प्रवृत्त्यादिहेतुत्वे तद्विषयकत्यसंशयान्यत्यक्षा- नत्वादीनां विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण तेन रूपेण पृथ. गेध कारणता, तत्तत्कारणतावच्छेदकावच्छिन्नानामभेदः कार्योप- धाने प्रयोजफ इत्यपि स्यात् । एवं च दण्डचक्रसंयोगादेः कारण- प्रत्यासत्तिविधया न घटाशुपधाने अपेक्षा, अपि तु स्वतन्त्रान्वयः ध्यतिरेफेण तस्यापि घटादिकं प्रति कारणता, इति चेत् ? सत्यम्, इन्धनारम्भकपरमाणुपु वर्नोदनाश्यसंयोगापां कि. या, ततो विभागः, ततो घणुफरम्भकसंयोगनाशः, तमाशा घणु; कनाशः, ततः पाकजविलक्षणरूपयद्भिः परमाणुभिः धूमध्यणुका- युत्पत्या प्रसरेण्यादिक्रमेण महाधूम उत्पयते, सामानाधिकरपय- प्रत्यासत्त्या धूमहेतुरूपविशेषस्याग्निसंयोगेन जनने च परमाणूनों जलसंयोगरूपमाईत्वं सहकारि, अम्लद्रव्यसंयोगः इव. दधिहेतुमू- तरसविशेषस्य दुग्धारम्भपरमाणुषु तेजस्सयोगेन जनने, एवं च बहित्यादिना कारणत्ये वदयार्दैन्धनयोरुभयोस्सत्वे आईन्धनदाई घिना धूमोत्पत्तविकाशः, द्रव्यान्तरारम्भरहितानां रूपविशेषवि- शिष्टपरमाणूनामभावादिति किमाईन्धनप्रभवद्वित्वेन फारणतयेति। न चवं वह्नित्वादिनापि कारणत्वमनर्थकम्, पूर्वद्रव्यविनाशरूप- विशेषोपपादकस्य वस्तनवान्यथासिद्धत्वात् , स्वनाशेन इन्धन- स्यापि तथात्वात, अन्यथाऽन्यत्रापि स्वनाशद्वारा प्रनियन्धकस्य हे। नुताप्रसङ्गादिति वाच्यम् । वहिना इन्धनं विनाश्य परमाणुपु रूप. ..

·. उपाधिप्रकरणम् । '१०१३ विशेपे जनिनेऽपि चहीन्धनपोरसत्त्वे धूमानुत्पादेन तजेतुताया आ- ३श्यकत्वात् । न च रूपविशेषमुत्पाद्य विनष्टे वो परमाण्वादावारम्भकसंयो. गानुकूलक्रियानुत्पादान धूमोत्पत्तिा, तादृशक्रियामुत्पाद्य वह्नो वि- नष्टे च तादशक्रियारम्भमसयोगजनने जायन एवं त्रिचतुरादिसण- मध्ये धूमः, वयवयवेपु संयुक्तपु कारणान्तरविरहात् कार्यद्रव्यं नोत्पद्यते , अवयवसंयोगानां चरमकारणत्यादिति वाच्यम् । एवं सत्यवयवसंयोगसम्पादकत्वात्तरेतुत्वस्याप्रत्याख्येयत्वात्, अन्यथा । घटपटादावपि दण्डवेमादेरन्यथासिधा अहेतुतांपत्तः । न चैवं चहेतुत्येऽपि इन्यनस्य हेतुत्वमप्रामाणिकमिति घा- च्यम् । इन्धनासत्वे धतरनवस्थानेन नदवस्थापनद्वारा तस्यापि हे- तुताया आवश्यकत्यात् । जलसंयोगरूपमार्द्रत्वं रूपविशेषद्वारा पृथ- गेव हेतुः । न हीन्धनकारणतायां तस्मावच्छेदकत्वम् । आन्धन- स्वादिनेव कारणत्वमित्यस्याप्यत्रैव तात्पर्यम् । यत्तु आन्धनप्रभववह्नजीतिर्विशेषपुरस्कारेण हेतुता, न तु ता. दृशवह्नित्वेनेति नोक्तविनिगमनाविरह इति तदपि न सत् प्रामा• •णिकर्वाहत्वजात्या कारणत्वेऽयुक्तदिशाऽतिप्रसङ्गवारणसम्भनावा- न्तरजाती मानाभावादित्यलमाधिकेन । कारणतावगमेन इति मूलस्य आईन्धनप्रभवय हित्वादिरूपोपपा. धितावच्छदफाभिमतरूपण कारणतानिश्चयेनेति नार्थः, परन्तु याह शयाशकार्यकारणभावादिना तत्तद्रूपाधच्छिन्नस्य फलोत्पत्तिमयो- जकत्व ताशकार्यकारणभावपरमेघ तदित्याशयेन समाधत्तः । किचात इति । नन्येयमाईन्धनप्रभववद्वित्वं यदि धूमव्यापकतावच्छेदक न स्यात् तदा तत्कारणतावच्छेदकं न स्यादिति व्यापकताग्राहकतर्क- स्येष्टापत्त्या नावतार इति कथं तद्ग्रहस्सम्भवतीत्यत आह । न ही. ति । यतः स्वरूपयोग्यतावच्छेदकत्वमात्रं व्यापकतावच्छेदकत्वनि- हिमिति न, येन पाईन्धनप्रभवह्नित्वादेरन्यथासिद्धिनिरूपक त्वेन स्वरूपयोग्यतानवच्छेदकत्वस्येष्टतया नदापत्तरसम्भवेनैव व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहो न स्यात्, अपि तु फलोत्पत्तिप्रयोजकता. वच्छेदफत्वमपि तनिधिम, तदभावापत्यैव व्यापकतावच्छेदकत्वं 1 ·. २०१४ भनुमानगादाम् सुप्रदमित्यर्थः । पारशान्गामिया आईन्धाप्रमयरहित्यादिकं म स्परूपयोग्यतावच्छेदक तारशी यदि व्याययतावच्छेदकत्यमपि fazzযা নবনাঘাৰ মাঘিয়াঘাযৗনায় दफत्व व्यापकतापच्छदकत्वानियतं न स्यादित्ति तदमायस्तदभाव न सायेत् , तदेय न, कारणमाघन्छ फत्ये इच घ्यापकतापच्छेद- फाय इनभ्यामिदायप्रवेशस्याभावादित्याद । लाशेति । तथा- त्यात् । व्यापफतापच्छंदकत्वात् । ननु तथापि, मान्धनप्रमययाहित्याधिना वधावनोपराधिनास- गया, घहित्यावच्छिन्नव्यभिचारस्यव धुमादिव्यभिचारध्याय- तया था-धनप्रमयत्वादिविशेषणस्यासिद्धिमात्रचारकतया वैय- र्थेन तघटितरूपायच्छिन्नव्यभिचारस्य साध्यव्यभिचारासाधक स्वादित्यत आह ! तदधच्छिन्नाभावस्य चेनि । विशिष्टरहित्याद्यव. च्छिन्नामावस्येत्यर्थः । अतिरिक्ततया शुद्धहित्यावच्छिन्नाभाय. भिन्नतया । तद्ववृत्तित्वेन । शुद्धयाहित्यावच्छिन्नाभावाघटितेन विशिष्टयौहत्वायच्छिन्नव्यभिचारेण । (दी०) सयपिचाऽन्धने तत्संयुक्त च वहौ दाइप्रतिबन्ध- केसच्चे धूमानुत्पादाद कलाकारणभावस्य वइविंशपरूपेण कार- णत्वकल्पनयैवोपपत्तावक्लप्ततत्कारणभावानां दाइमतिवन्धका- भावानां तत्कारणत्वकल्पनानौचिन्यात् । एकस्यामार्दैन्धनव्यक्ती भतिवद्धायां तत्रैव व्यक्तयन्तरादूमोत्पादाद तत्तदिन्धनजन्यधूमं मति तत्तदभावानां कारणत्वस्य वाच्यत्वेऽतिगौरवाच । महति चाऽऽन्धने तत्मभवे चाणीयसि चौ महति वन्यन्तरे विद्यमाने प्याट्टैन्धनप्रभवमहावदेरनुत्पाददशायां प्रकटधूमानुत्पादादाढ़ें- न्धनमभववाद्वित्वेन कारणत्वमित्यापि वदन्ति । (गा०) आन्धनमभयरहित्वेनापि धूमस्वरूपयोग्यत्वं व्यवस्था. पयतां मतमाह । सत्यपि चेत्यादिना बदन्तीत्यन्तेन । धूमानुत्पादा- वित्याधिक आईन्धनप्रभववाहित्वेन कारणमित्यग्रिमे हेतुः ।आन्धने घटेरसंयोगस्थले पृथक्कारणतामतेऽपि धूमानुत्पादो निर्वहति, कार. ।

·उपाधिप्रकरणम् । १०१५ णानां कारणतावच्छेदकसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यातिरिक्तपः रस्परप्रत्यासत्तेः कार्योत्पत्तावनपेक्षितत्वेऽपि सयोगविशेपसम्बन्धेन धूमं प्रति तादात्म्यसम्बन्धेनाऽऽन्धनस्य संयोगसम्बन्धन च बहः कारणत्वे आईन्धनतादात्म्यवति वह्निसंयोगस्य धूमोस्पत्तावपेक्षा- सम्भवात्, अत उक्तं तत्संयुक्त च बह्राविति । आदेंन्धने वाहसं. योगे सति तस्यापि दाहसम्भवेन धूमोत्पत्तिरिऐवत्यत आह । दाह. प्रतियन्धकसावे इति । एतदुपलक्षणम् , दाहप्रतिबन्धकासावेऽपि दाहोत्तरमेव धूमोत्पादात् तत्पूर्व धूमात्पत्त्यापत्तिरपि पृथकारणता. मते द्रष्टव्या । दाहप्रतिवन्धकसत्त्वे धूमोत्पत्तिस्तदभावस्य धूमका. रणताफल्पनेनापि शक्यते वारयितुमित्याशङ्का निराकरोति क्लते. त्यादिना । क्लत्तकारणभावस्य । आवश्यकल्पनीयकारणताकस्येत्य- र्थ. विशेषरूपेण । आर्दैन्धनप्रभववह्नित्वेन । अक्लतति । उभया; सिद्धत्यर्थः । दाहप्रतिबन्धकाभावानाम् । मणिमन्त्रादिविशेषाद्य- भावादीनाम् । तत्कारणत्वेति । धूमकारणत्वेत्यर्थः । अनौचित्यं कारणतावाहुल्येन । मणिविशेपादीनामपि धूमसामान्यं प्रति नैकप्रतिवन्धकतया निर्वाह इति दर्शयति । एकस्यामिति । प्रतिरुद्धायाम् । दाहप्रतिबन्धकमण्यादिसमवहितायां सत्याम् । तत्रैव । तदिन्धनव्यक्तावेव । सन्निहिता- ट्रॅन्धनान्तरात् । तत्तदभाषानाम् तत्तदिन्धनप्रत्यासन्नमण्याद्यभा. वानाम् । कारणत्वस्येति । एतदुपलक्षणम्, यद्यक्तिजन्यधूमोड प्रसिद्धः तजन्ये धूमे प्रतिबन्धकाभावकारणत्वस्य दुष्कल्पतयाऽस. ति प्रतिवन्धके वन्यादिघटितसामान्यसामग्रीबलात् तन धूमोत्प: तिवारणाय तत्तादिन्धनानां विशेषसामग्रीत्वस्य कल्पनीयतयेत्यपि द्रष्टव्यम् । आदेंन्धनदाहस्य धूमकारणतयाऽप्युक्तापत्तिवारणसम्भः वः, एवमिन्धनस्यादाहे तदारम्भकाणुपु द्रध्यान्तरावष्टम्भरूपप्रति. बन्धकसत्वेन धूमोत्पत्तिप्रयोजकरूपविशेषाभाधेन च न धूमोत्पत्ति रित्यनुशयान प्रकृष्टापकृष्टधूमयोग्यप्रकृष्टापकृष्टान्धनप्रभक्हयन्ध- यव्यतिरेकानुविधायितया तादृशताइशधूम प्रति तादृशतादृशवढे- विशेषरूपेण हेतुताया आवश्यकतया यविशेषयोरिति न्यायन धूमसामान्य प्रत्याईन्धनप्रभववाहित्वेन कारणत्वमावश्यकमित्याह । महति चेति । आन्धनस्य वहिसामान्यस्य च प्रकर्पो न धूमप्रकर्पः व्यक्तचन्तरातू ·। भनुपानगादापयाम् प्रयोजक इत्याविष्फतुम्महाधनमहावयन्तरगोस्वत्वानुधाचनमः । आईन्धनबद्वयोः पृयकारणत्वेऽपि तयोर्जन्यजनकभायमत्यासनेधू. मोपचायक्षिनन्येन शाईन्धनप्रभावहि विना धूमोरयापत्तेः क्रय- श्चिद्वारणसम्भव इत्यतोऽणीयास तदाभवे धदावित्युक्तम् । वदन्तीत्यस्वरससुचनाय, तद्वीजं च धूमनिष्ठमको महत्त्ववि. शेषा, रूपविशेषवदारम्मकसंयोगवदवययभूयस्त्वंदितासामग्री- घशादेव धूमस्य तवत्यनिर्वाहेण तस्य न धूमझनफतावच्छेदकत्वम्, अत्यथा नीलयरत्वादेरपि नीलकरालजन्यतावच्छाकनापत्तिात्, भूयसां परमाणून पाकजरूपाधि शेपे, धूमारम्भानुगुणसंयोगविशेष च व्यापकवरपेक्षयावदन्धयन्यतिरके महाधूमान्यायतिरेक इति । " - (चि.) नदुत्कण साध्योत्कर्षात् । अनन्यथासि- द्वान्वयव्यतिरेकनो वैद्यकात्कारणतावगमन घटोन्म- जनप्रसङ्गेन साध्यव्यापकतानिश्चयात् । (दी० ) तदुत्करेंगेति । आन्धनमभववद्विसामान्य विना धूमसामान्यस्य प्रकृष्टताह शवहिं विना प्रकृष्टयूमस्यानुत्पा- दनियमादान्धनमभवचढेरेव धूपोपधापकत्वम्, 'तपाईन्धनम- भववद्विस्वं कारणतावच्छेदकमयशसम्पनं नान्तरीयकमेवास्तु, फलतो न कश्चिद्विशेष इति भावः । अन्यथेति । शाहशा. न्ययव्यतिरेकाभ्पामुद्भूतरूपस्य तद्वतो अन्यत्र या कारणत्व- म्, उभयथापि व्यापकत्वम, उद्भूतरूपत्वेन तस्य पुनरूपाणि- तमेव । घटोन्मजनेति । ध्वसमागभावानधिकरणकालस्य प्रतियो- ग्पाधिकरणत्वनियमात् । न च भागभावस्म ४ांसप्रतियोगित, इच तमोऽपि प्रतियोगिनो ध्वंस इति वाच्यम् । अमामा.. णिक,सतत्कारणधाराकल्पनातो सानन्तत्वकल्पनाया एषो. चितत्वादिति भावः । (गा०) पोंकमाशयं प्रकाशयन तदुकांपत्यादिमूलं धूमस्वाय. पच्छिन्न प्रत्या;न्धनप्रभवहित्यादिना अकारणत्वेऽपि सङ्गमयति । - ·उपाधिप्रकरणम् । तदुकणेनीनि । अर्थवशसम्पन्नं नान्तरीयकमिति । तेन रूपेणाहे. तुत्वेऽपि प्रत्येककारणतानिर्वाह्यव्यापकतावच्छेदकताकमित्यर्थःचा- स्वादेः प्रत्यक्षवारणाय उद्भूतरूपस्यापि प्रत्यक्षे हेतुतां प्राञ्चो न स्वीकुर्वन्ति अपि तु विषयनिष्ठत तुतायामवच्छेदकत्वमेव तस्ये. तितधाऽपि न प्रकृतक्षतिरित्याह । अनन्यथेतीति । अनन्यथासि. द्धत्वं च कारणत्वं तदद्वच्छदकत्वं च विनाऽनुपपद्यमानत्वम्। अन्ध- यव्यतिरेकाभ्याम् । उद्भूतरूपान्वयप्रतिरकाधीनप्रत्यक्षावशेषा- न्वयव्यतिरंकाभ्याम् । उद्भूतरूपस्य समवायेन तद्वतो द्रव्यस्यैव वा तादात्म्येन कारणत्वम् । तत्त्वं पुनरिति । विषयस्य सामान्यतः प्र- त्यक्ष विषयत्वेन तभ्यक्तिप्रत्यक्ष तद्यक्तित्वेन हेतुना, वहिव्यादिन- त्यक्षे च बहिर्द्रव्यादिरूपविपयस्य कारणत्यान्तरं निष्प्रमाणमेव, कुत उतरूपस्यावच्छेदकत्यम् । न व धाय्वादेः प्रत्यक्षवारणान्यथानुपपत्तिरेव बहिर्द्रव्यप्रत्यक्षे उद्भूतरूपवत्वेन विषयहेतुनायां प्रमाणमिति वाच्यम् । उद्भुत- रूपत्त्येन लघुना हेतुतयेच तद्वारणसम्भवेन अन्यथानुपपत्त्यनव. काशात् । वस्तुत उद्भूतरूपत्वेनापि न हेतुना, उद्भूनत्वस्य दुर्घचत्वात् । न च तद्रूपत्वव्याप्यजातिविशेषः, नीलत्वादिजात्या सकरात् । न च नोलत्वादिव्याप्यं नानवोद्भूनत्वम्, कारणतावच्छेदकाननु गमेन व्यभिचारातू । '' न च नीलादिप्रत्यक्ष नीलत्वादिव्याप्योद्भूतत्वाद्यवच्छिन्नज- न्यतावच्छेदफमिति न वाभिचारः, नीलादिरूपस्य विपयोपलक्ष गत्वे न्यायमते पाफरक्तघटादिप्रत्यक्षे व्यभिचारात तद्विशेषणत्वे निर्विक- ल्पकासङ्ग्रहात्, स्वधिपयनीलादिमत्त्वविशिष्टविषयतासम्बन्धन शु. चप्रत्यक्षत्वावच्छिास्य नीलादिजन्यतेत्युक्त्या निर्विकल्पकसाऽपि नीलायभिभवकालीनतदाश्रयप्रत्यक्षस्य दुस्साहत्वात, नापि लौकि- फप्रत्यक्षविषयत्वमुद्भूतत्वम्, गुणादेः लौकिफप्रत्यक्षतिपयतायां समिष्टायनिष्ठलौकिकप्रत्यक्षविषयतायाः प्रयोजफत्वादन्योन्याश्र. येणाश्रयप्रत्यक्षतायां तस्याःप्रयोजकावासम्मयात् । अनुभूतत्वं जाति: नीलत्यादिव्याप्या नानघ, तदधच्छिन्नभेद- फूट एवोद्भूनत्यमिति चन् ? तर्हि तेन रूपेण रूपस्य हेतुत्वे ताच. १२८ ·- २०१८ अनुमानगादाथर्याम् दाना मिथो विशेषणविशेष्यमाचे विनिगमनाविरहेण कारणता. या बाहुल्यस्य अवच्छेदफगौरवस्य च प्रसादूपत्वन तस्यावच्छिन्न- स्य अनुभूनावावच्छिशान्यन्ताभावत्वेन च पृथक्षारणत्वाकरानमेवो. चितम् , तायता उद्भूतनपत्यावच्छिन्नस्य यहिद्रव्यप्रत्यक्षत्याध. च्छिन्नव्यापकत्वमव्याहतमेव । यदि च अनुभूनत्यं शुक्लन्यव्याप्यं भास्वरत्व विरुद्धमेव, र. संनेन्द्रियादिरूपस्य शुक्लतया घ्राणेन्द्रियादायपि शुलपस्यैव क. ल्पनावित्युच्यते, तवा तवच्छिन्नाभावस्य पृथकारणत्यमेवोचितम् । अन्यथा तदयच्छिशमेव रूपययोर्विशेष्ाविशेषणा भाव विशेष्यविशेष. णतावच्छेदकभावेघा विनिगमनाविरदेण कारणताद्वयस्थाऽऽवश्यक त्वात् , अपच्छेदकगौरवाधिक्यादित्याविकमुपवर्णितधामित्यर्थः । उच्छुकलास्तु पृथिव्यादित्रयनिष्ठजातिविशेष एव बाहेद्रव्यमा त्यक्षजनकतायच्छेदकतया स्वीक्रियते, तवभावादव न वारवादीनां प्रत्यक्षता। न च तारजातः पृधियोत्यादिना सङ्करभयेन घ्राणेन्द्रियावा. पवश्योपेयतया तत्प्रत्यक्षवारणायानुभूतरूपप्रतिवन्धकताया आव. श्यफत्येन अपत्येन हेतुतयैव नीरूपप्रत्यक्षवारणसम्भवे किमुक्त. जात्येति वाच्यम् । स्यत्वेन हेतुत्ये नानाजातीयरूपपदारन्धद्रव्ये अतिरिक्तचित्ररूपस्य नीलपीतादीनां वा कल्पनीयतया गौरवात् । एतन्मते तत्र विजातीयसबलनप्रतिवन्धन रूपानुत्पादस्योपगमात् । अथ वा उद्भनत्ववदेकत्वमेव प्रत्यक्षजनकग, तद्गतमुद्भू तत्वं चैकैव जानिः, सङ्करानपकाशात् । घ्राणेन्द्रियाद्येकत्वमावृत्तव सा जातिः, अतो न तत्प्रत्यक्षता । न च प्रभायाश्चाक्षुषानुरोधेन त. देकत्व तारशजातेरावश्यकतया तस्य स्पार्शनापत्तिरिति याच्यम् । स्पार्शनप्रत्यक्ष अनुभूतस्पर्शविशेषस्य प्रतियन्धकता स्वोरुभ्य त- स्य धारणीयत्वात् । अस्तु वा स्पार्शनप्रत्यक्षप्रयोजकमपि प्रभैका स्वव्यावृत्तं चाक्षुषप्रयोजकजातिव्याप्यं जात्यन्तरम् , न्यायादि. मते पापोरियोमणोऽप्यतीन्द्रियतया तंदकत्व स्पार्शनप्रयोजकजा- तेरप्यनभ्युपगमन तयाप्पतानिर्वाहादित्याहुः । मुले वैद्यकादिति । पैयफशाखत: शाफाबाहारपरिणामजन्य- स्पस्य नरस्यामरूपप्रयोजकत्याधगमेनेत्यर्थः । आठरानलगाम्यवह- ·उपाधिप्रकरणम् । १०१९ तशाकाद्यारम्भकैप्ववयवेपु शरीरगतश्यामरूपसजातीयं रूपमु- त्पाद्यते, तेधावयरिदृष्यावशेषप्रेरिताभ्यन्तरसमीरणसञ्चारितैर्गा. शयं प्रविश्य परस्परसंयुक्तैदशरीरमारभ्यत इति तत्रावयवश्याम- रूपातजातीयं रूपमुत्पद्यते, तब शरीरगतशाकपाकजत्वस्य शा. कपाजत्वेन शरीरस्य वा हेतुनाया निष्प्रमाणकत्वेऽपि जाठरान- लपाकाधीननगविशेषशासाद्यवयवस्य वा तनिष्टविजातीयाग्निसंयो. गस्य वा हेतुतयाऽपि शाकेतरभुलद्रव्ये ताशरूपस्य जाटरानलंग जनयितुमशक्यत्वाच्छाकाययवजन्यत्वस्य मित्रातनयशरीरे श्या- मविशेषोत्पादप्रयोजकताया वैद्यकयोधिताया आवश्यकत्वेन तद. नुपपत्त्या तस्य मिजातनयझ्यामत्वव्यापकतानिधयो निर्वहत्येवति बोध्यम् । घटोन्मजनेति । तद्धटोत्तरकाले तद्धट सत्वापत्त्येत्यर्थः। आपत्तिश्च जन्यत्वविशिष्टं विनाशित्वं यद्यत्यन्ताभावाद्यवृत्तित्वे सति भावत्वत्यभिचारि स्यातू ध्वंसवृत्ति स्यात् ध्वंसत्यवदित्याकारा भा. वत्वोपाधौ विशिष्टसाध्यव्यापकता ग्राह्यति, विशेषणवत्त्वेन निश्चि- ते पक्षे विशिष्टापादकतर्कस्य विशेष्यशङ्कानिवर्तकत्वात् जन्यत्य- विशिष्टे विनाशिन्ये अत्यन्ताभावाद्यवृत्तित्वविशेषणस्थ निश्चयादु- ततके सति जन्यत्वविशिष्टे विनाशित्वे भावत्वव्यभिचारशङ्कानि. सेः, तादृशापत्तिपरिपन्धिन्या विनाशित्वे ध्वंसवृत्तित्वस्येप्टापत्तिशः काया निवृत्त्यर्थमेव तर्कः घटादिध्वंसो यदि किञ्चित्कालवृत्तिध्यसप्र. तियोगी स्थात् स्वानधिकरणतत्कालेः म्यान्, नद्धटप्रागभावानधि. फरणतया निश्चितस्य कालस्य तद्घटध्वंसानधिकरणत्वे इष्टापत्तिश- कायां च स कालस्तद्घटप्रागभावानधिकरणत्वे सनि यदि तदूध. टध्वंसानधिकरणकालः स्यात् तद्घाधिकरणं स्यादिति घटो. न्मजनप्रसङ्गों विरोधिपरम्परया साध्यव्यापकताया ग्राहकः। उत्तातर्फे मूलशैथिल्यशङ्कानिरासाय सामान्यतो व्याप्ति घटयति दीधिती । वसति । तदीयकादाचित्काभाधानधिकरणकालत्यस्य नदधिकरणत्वव्याप्यत्वादित्यर्थः । तदधिकरणत्वं कालिकलम्वन्धेन, थतो विश्वविषयकज्ञानध्वंसस्य ध्वंसाधिकरणत्वेनोभ्युपगते काले विषयतया तज्ज्ञानवति तज्ज्ञानोन्मजनप्रसङ्गे नेटापत्त्यघसरः । गगः नादौ व्यभिचारवारणायाऽऽपादके कालत्वप्रवेशः। यत्र काले यद्घ• दध्वंसादिधसो येनाभ्युपेयते तेनापि तत्र · काले। तद्घटध्वं. ..

·अनुमानगादापर्याम् • सानधिकरणत्यं नोपगम्यते इनि फथमुक्तापनिः, विषयवानुमाने सिद्धसाधनादिति शते । न चेत्यादिना । प्रागमायस्य प्रतियो- गिध्यस इति । यथा प्रागभावप्रतियोगिनो घटादेयसोऽपि तत्मा. गभावप्रतियोगिकः स्वीमियत इत्यर्थः। अन्यथा प्रतियोगिध्वंसकाले प्रागभावोन्मजनप्रसङ्गात, प्रागभावप्रागभायाप्रसिघ्या तत्प्रागमाया- नधिकरणत्वगर्भापादकाप्रसिद्धावपि कायाचिकामावत्पनोमयसमा हपापादकप्रसिद्धिसौलभ्यादिति भावः । तद्धं मोऽपि । प्रतियोगिध. सध्वंसोऽपि । प्रतियोगिनो ध्वंसः। प्रतियोगिनियोगिकः । उपेयत. इति शेषः । तथा च तद्धसध्यसाधिकरणकालस्यापि तत्प्रतियोगिक, ध्वंसाधिकरणत्यमेवेति भायः । एवं कल्पनया घटोन्मजनप्रसनोद्धा, रेऽपि लाघवेन ध्वंसस्याविनाशित्यसिद्धा भावत्वस्प जव्यानित्यत्व. व्यापकत्वं मुघटमेवेत्याह। अप्रामाणिकति। सतत्कारणधाराकल्प- सात इति । नंसप्रतियोगिकध्वंसपरम्परायास्तासे तत्तत्प्रतियोगि. परम्पराया। प्रतियोगितानियामककारणतानां च कल्पनामध्येत्या थः। अन्यत्वम् । अविनाशित्वम् । उचितत्वादिति । लाययेनेत्यादि। अथ विनाशं प्रति जन्यभावत्वेन एककारणत्वस्य जन्यत्वेन भावत्वेन कारणतानुयस्य च फल्पनातो लाघवात जन्यत्वमात्रण प्रतियोगिनां कारणत्यकल्पनेन तदवच्छिन्नमानस्य च लायवान् ध्वंसप्रतियोगितानियामफत्वसिद्धौ ध्वंसेऽपि ताशसामग्न्याः प्रा. माणिकत्वात् ध्वंसप्रतियोगिकध्वंसधारायाः प्रामाणिकत्यामवत्यप्रा- माणिकेत्यसङ्गनम् । अत्र वदन्ति मागभावप्रतियोगित्वरूपजन्यत्यापेक्षा लघीयसा जातिरूपसत्त्वेनैव प्रतियोगितासम्बन्धेन ध्वंसं प्रति तादात्मयसम्य म्धेन हेतुना कल्प्यते, तदवच्छिनघाटेताच सामग्री व धंसे, का. लिफसम्बन्धेन सत्त्वं कारणतायच्छेदक समवायेन वेत्यत्र विनि- गमनाविरहेऽपि समवायेन तदधच्छिन्नहेतुताया निष्प्रत्यूहतया से सामग्रीविरहस्य सूगपादत्वात् । न च समवायसम्बन्धन सञ्चावच्छिन्नस्य - हेतुन्वे नित्यानां द्रव्यगुणानां नाशः स्यादिति कालिकसम्वन्धेन सत्तायो. न जन्यमात्रस्य कालोपाधित्वाभावे च प्रागभावप्रतियोगित्वेन हेतुता याच्येति, धंसेऽपि तत्सत्येनः तस्यापि नाशो भवेदिति ·, उपाधिप्रकरणम् । १२६३१ वाच्यम् । प्रतियोगिमात्रस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन कार्यात्पादन सामग्रोवन जन्यत्वन प्रतियोगिनो हतुन्वेऽपि द्वितीये तृतीयेRAR क्षण घटादनाशः स्यादिति द्रव्यादिनाशे विशेषसामप्रथन्तरस्या- ऽऽवश्यकतया तदभावादेव नित्यद्रव्यादीनां नाशवारणसम्भवे समवायन सत्ताया अपि प्रतियोगिनिष्ठकारणतावच्छेदकावसम्भ- चात् तथा हि आश्रयनाशानाश्यद्रव्यस्य नाशे ऽसमधायिकारणवि- जातीयसयोगनाशा विशेषसामग्री, आश्रयनाशजन्यद्रव्यनाशे व्य. भिचारधारगाय भाश्रयनाशानाश्यत्वं कार्यतावच्छदके नाशप्र. तियोगिविशेषणम, आश्रयनाशानाश्यत्वं च स्वप्रतियोगिसमवेत. स्वकालिकविशपणत्वोभयसम्बन्धन नाशविशिष्टान्यत्वम् , शिरो. मणिमते द्रव्यनाशत्वमेव कार्यतावच्छदकम्, तन्मते सर्वत्रासम. घायिकारणनाशादेव द्रव्यनाशात्, कारणतावच्छेदकप्रत्यासत्तिः स्वप्रतियोगिजन्यत्यम् , तेन च सम्बन्धनासमवायिकारणनाशस्य गगनादौ अभावान्न तन्नाशापत्तिः, आश्रयनाशकालस्थायिगुणक- मणोविनाशे च आश्रयनाशो हेतुः, विभागसंयोगादिजन्ये संयोग- विभागकर्मादिनाशे व्यभिचारवारणाय आधयनाशकालस्थायित्वं कार्यतावच्छदककोदो पतियोगिविशेषणम् , तदर्थश्च स्वप्रतियो- गिसमवेतत्वकालिकविशेषणत्वोभयसम्बन्धेन आश्रयनाशस्य नाशत्वेनैव हेतुता, स्वप्रतियोगिसमवेतत्वं प्रत्या. सत्तिः, तादृशसम्बन्धेन नाशश्च न नित्यगुणे, तदायस्यापि नि- त्यत्वेन नाशाप्रतियोगित्वात, आश्रयनाशानाश्यरूपरसगन्धस्पर्श- नाशे विजातीयतजस्संयोगरूप: पाको हेतुः, कारणतावच्छेदकल. म्वन्धः सामानाधिकरण्यम् , तेन सम्बन्धेन तस्य पार्थिवपरमाणवे. कत्वादिषु सत्येऽपि रूपाविनाशे तादात्म्यसम्बन्धेन रूपत्वादिनापि हेतुत्वात्तेन सम्वन्धेन तेपामेफत्वादिष्वसत्त्वान्न पाकघटितसामग्री- बलात्तद्विनाशापत्तिः रूपाधात्मकप्रतियोगिनां पाकसहकारित्वानु. पगमे जन्यत्वेन प्रतियोगिनां हेतुत्वेऽपि पाकापादिनाशसमये त- समानाधिकरणविभागाादेरूपजन्यगुणानां विनाशप्रसनात, पाय- यनाशानाश्यसंयोगादिनाशे । स्वावच्छंदफावच्छिन्नत्वस्यव्यापक- त्योभयसम्बन्धन विभागो हेतुः, ताशसम्बन्धेन विभागो न नित्यगुणे न चा तत्र तत्सहकारिसंयोगरूपंप्रतियोगी वावा. . नाशविशिष्टत्वम् ।

·. २०२२ अनुमानगादाधर्याम् रम्य सम्पन्न प्रत्यासनः, एवं विभागनाशे स्यजनकसंयोगनाराज- नत्यसम्बन्धेन सयागो हेतु, कर्मनाशेऽपि त्यसम्बन्धन संयोगों हेतुः पूर्वमयोगनाशोत्तरमयोगजनकत्यस्येश्वरज्ञानादिमा- धारण्यवत् तदाश्रयजन्यद्रव्यमाधारण्यान् नदुत्तरसयोगात्तना. शधारणाय प्रापि घिमागर्मरूपनतियागिनोस्सहकारिताया • घश्यकत्वात्ता प्रवेश्वरझानारिल्यावृतिः । अपेक्षाद्विजन्यगुणना. शे अपेक्षायुधिनाशः म्यप्रनियोगिजन्यायसम्बन्धन देतुः, नित्ये नेन सम्बन्धन नाशासत्याग्नानिप्रसङ्गः, शनशानादिकरयोग्यविभुविशे पगुणनाशे स्थपूर्वत्वम्पसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन विशेषगुण- स्वेन हेतुता, स्वपूर्वत्व च कालिक सम्बन्धन स्प्रागभायाधिकर- णत्यम्, गगनैकत्यादी शब्दादिम्पषिशेषगुणस्य सामानाधिकर- ज्यसत्येऽपि फालिफसम्बन्धेन न तत्प्रागभावयत्त्वम् , महाकाले तत्सन्ऽपि न सामानाधिकरण्यमिति न तद्वलात्तनाशापत्तिः । • वस्तुतस्तु तत्रापि तादात्म्येन तादृशप्रतियोगिनां सहकारित्य- मावश्यफम, अन्यथा सयोगादृष्टादावपि नजन्यतावच्छदफावच्छि- नापत्तः, तथा च नित्येतविलम्बादपि तदघटितसामग्रोविलम्यः। एनेनापेक्षावुद्धराप तृतीयक्ष विनाशस्य शिरोमणिना स्वीकृत तत्वात् शब्दादिनाशे च नत्ममानकालीनपदार्थनाश एव नाशत्येन हेतुः, कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिमत्व प्रत्यासत्तिः, नाशत्वमेव जन्यतावच्छदकम्, जन्यमात्रस्य कालोधितया सर्वत्रैर नाशमतियो- गिनि ताहशफारणसत्त्वन व्यभिचारानवकाशात् , तथा च तादृश. कारणवलान्महाकालस्य नाशापत्तिरिति परास्तम् । घटादावपि समकालपदार्थनाशस्योक्तसम्बन्धेन तद्वितीयक्षणे सत्यात् तृती- यक्षणे तन्नाशापत्तियारणाय शब्दादीनां तादात्म्यसम्बन्धन तत्स. हकारिताया आवश्यकत्वात् तत एवानतिप्रसङ्गनिर्वाहात् । - न च सत्त्वेन हेतुत्वमप्यनर्थकम् , सत्ताशून्यानां जात्यादीनां नाशस्योक्तविशेषसामग्रघभावादेव वारणसम्भवादिति वाच्यम् । तत्र स्वप्रतियोगिममधेनत्वसम्बन्धेन नाशहेतुभूताश्रयनाशस्य एकत्व. परिमाणादाचिष जातायपि • सत्येन तादृशविशेषसामग्रीयलात् तस्या नाशवारणाय सत्वेन तादृशप्रतियोगिनां कारणत्यस्याऽsa. श्यफत्वात् । एकस्वादिनाशे एकत्वादीनां पिशिष्य कारणताया अ.

·उपाधिप्रकरणम् । नावश्यकत्वात् , नाशप्रतियोगिनां सर्वेषां स्वनाशे विशिष्य हेतुत्वे. ऽपि यद्विशेपयोरिति न्यायवलात् सत्वेन तपां मामान्यहेतुनाया आवश्यकत्याय अन्यथा नत्ताशयमामनीधिराटस्य जात्यायो प्रतियोगितया नाशमामान्यानुत्पादमयोजकत्वकल्पनायां गीरयात्, अन्यथा तत्तयक्तिस्थलोगविशेषसामग्भ्यभाषेन सत्र सामान्य. कार्यातिप्रसारणसम्भवन सामान्यकारणमात्रीच्छेदप्रसङ्गात् । अथ नाश्त्वावच्छिन्न प्रति स्वप्रतियोगिमत्त्वसम्बन्धेन नाशत्वेन हेतुतामने तादृशसामान्यकारणाभावादेव न जात्यादावाभयनाश. घटिनसमप्रीतो नाशापत्तिः, यद्विशेषयोरित्यासिनियमश्याप्रयोजक इति चेन्न । भागभावस्य कालोपाधित्वाभावेन तत्र फालकसम्ब- न्धेन प्रतियोगिमत्वाभावात्तनाशे व्यभिचारवारणाय समानकाली. नपदार्थनाशस्य स्यातियोगित्तित्यसम्बन्धेनैव नाशत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुताया वक्तव्यतया प्रागभावेऽपि तादशमम्बन्धेन तस्य सत्या- स व्यभिचार हात जातायपि तादृशसम्बन्धन तस्य सत्चात् सत्यन हेतुतां पिना तन्नाशापत्तिवारणासम्भवात् । यदि चासमवायिका रणनाशस्यैव द्रव्यताशकनामतेऽवयवनाशावसमधायिकारणसंयो. गनाशोत्पत्तिक्षण एव द्रव्यनाशस्य पारण य गुणकर्मणोद्रव्यान्यन कारणतां कल्पयित्वा तवाच्छन्नस्याऽऽश्यनाशसहकारिता घाच्या, तथा सति कारणतावच्छदफगौरवाल्लाघवेन गुणणाद्रव्यापृ. त्तिजातिविशेषमङ्गीवात्य तेन रूपेण तयोराश्रयनाशसहकारित्व मुचितम् , ताशसहकारिधिरहादेव न जाते शापत्तिरिति विभा- व्यते, मा भूत् तदा सत्त्वेन हेतुत्वम् , ध्वसध्यसापादकसामनोदुभि क्ष दुर्वारमेघ, चरमसयोगानां विनाशे ऽदृष्टविशेषनाशस्य कालिका सम्बन्धेन हेतुत्वाव , तस्य च ध्वसेऽपि सस्वात् तवला पसः ध्वंसापत्तिरिति चन्न । विजातीयसत्त्वावच्छिमस्यैव तत्सहकारितो पगमेन तदापत्यभावात, चरमध्वंसानिरिक्तस्य ध्वंसस्य कालोपा: धिताया नियुक्तिकतया तत्र, कालिकसम्बन्धेनाधिशेषताशारू- त्याच, चरमध्वंसे च चरमध्यसवृत्तिपदार्थनाशरूपकारणाभावेन सनाशापत्तरयोगादिति फ़त पल्लपितन । (चि०) तत् किं कार्यकारणयोरेव व्याप्तिः, तथा च - ·. अनुमानगादाधर्याम् यहुधा व्याकुली स्पादिति चेन्न । तदुपजीव्यान्येपान. प्यनुकूलतःण व्याप्तिग्रहात् । यत्र साध्योपागोहे- तुसाध्ययोर्वा व्यासिग्राहकसाम्यान्नकत्र व्यासिनि- श्वयस्तत्र सन्दिग्धोपाधित्वम्, व्यभिचारस शवोपचाय- कत्वात् । यदा च तादृश्यकतानुकूलतावतारस्तदा हेतुत्वमुपाधित्वं'चा निश्चितम् । पक्षेतरस्प स्वव्याधा- तकत्वेन न हेतुव्यभिचारसंशायकत्वम्, अतो न स- न्दिग्धापाधिरपि सः। यत्तु पक्षेतरस्य यथा साध्य- व्यापकत्वं तथा साध्याभावव्यापकत्वमपि, ग्राहक- साम्यात्, तथा चोभयव्यापकनिवृत्त्या साध्यतदभा. धाभ्यां पक्षे निवर्तितव्यम्, न चैवम्, तथा च पक्षेतर- साध्यव्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दूपये. दिति, तन्न । तथापि हि साध्यव्यापकतापक्षमालम्ब्य हेतुव्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूपणं स्थादेव । ननु यत्रोपाधिस्तत्रानुकूलतों यदि नास्ति तदा तदभावे- नैव व्याप्तेरग्रहः, अधास्ति तदा साध्यव्याप्याव्यापक स्वेनोपाधिःसाध्याव्यापकत्वनिश्चयानोपाधिरित्युभय- थापि नोपाधिपणम् । न च व्याप्त्याभावव्याप्यनुभ- पमत उपाधिरपि तदभावोन्नयनेन दोप इति वाच्य- म् । उपाधेरात्मलाभार्थमनुकूलतर्कोभावोपजीवकत्वेन तस्यैव दोपत्वादिति चेन्न। (दी०) कार्यकारणयोरेव । कार्यकारणभावनाइकममाणन कोटीकतयोरेव । (गा०) ययोर्न मिथः कार्यकारणभावस्तयोरपि साध्योपाध्योःप्रद- शितत्वात् कार्यकारणयोरेवेति मूलाशङ्काया असङ्गतिः।तपा हि श्या- ·उपाधिप्रकरणम् । .. मरूपे शाफारम्भकावयवसमेवतत्वरूपशाकपाकजत्वं न कारणमपि तु तादृशावयवरूपमेव प्रत्यक्षविषयत्वरूपं, प्रत्यक्षत्वमपि नोद्भूतरूप. कार्यमपि तु मतविशेष प्रत्यक्षमय तत्कार्यम्, परन्तु प्रदर्शितपु धूमा. ट्रॅन्धनप्रभववतयादेरेव कार्यकारणभावः, तादृशवह्नः तादृशवह्नित्वेन वहित्वेन वा कारणत्यमित्यन्यदेत, इत्यनः कार्यकारणयोरिति व्याचष्टे । कार्यकारणयोरेवेति । प्रमाणकोडीकनत्यम् । प्रमाणविषय- त्वम्, तथा च एककारणताप्रविष्टविषयान्तःपातिप्रमाविषयताश्रय- योरुभयोरेवेत्यर्थः । तेन कार्यकारणभाषविषयकसमूहालम्बनप्रमा विषयत्वस्य केवलान्ययित्वेऽपि न व्यवच्छेद्याप्रसिद्धिः । तथात्वं च कार्यकारणयोः कार्यत्वकारणतावच्छेदकत्वयोः कारणतावच्छेदक- कार्यतावच्छेदकयोश्चेति दर्शितसकलोपाधिसङ्ग्रहः । वह्निधूमयोः कारणकार्याभयरूपत्वात् विनाशप्रतियोगित्वस्य भावत्वावच्छिन्नका. रणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वात्, सम्बन्धरूपावच्छे- दकस्यापि कारणताघटकव्यापकताप्रषिष्टत्वेन निरुतप्रमाविषयता. वस्यात्, शाकारम्भकावयवसमवंतत्यस्य चावयवश्यामरूपनिष्ठकार्य- भूतश्यामरूपकारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वात्, प्रत्यक्षविषयत्वस्य च रूपस्य रूपवतो या कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वादिनि ध्येयम् । मूले बहुधा व्याकुली स्यात् । द्रव्यत्वपृथिवीत्वाद्योाप्तिनिश्चया. नुपपत्तिस्यादित्यर्थः । तदुपजीव्यति । कार्यकारणभावग्राहकप्रमाणप- रम्परयोपजीव्येत्यर्थः । अन्येपाम् । द्रव्यत्वपृथिवीत्यादीनाम् । अनु- कूलतर्केति। पृथिवात्वं यदि द्रव्यत्वशून्यवृत्ति स्यात् जन्यगुणशून्यकृत ति स्यादिति तर्कः पृथिवीत्यादौ द्रव्यत्वादिव्यातिप्राहकः, तत्र द; व्यत्वशून्याऽपि पृथिवी जन्यगुणशुन्या न भविष्यतीत्यादिव्यभिचार- शङ्कर विरोधिनी, तां च जन्यगुणा यदि द्रव्यन्वव्याभिचारिणः स्युः द्रव्यत्वावच्छिन्नसमवायिकारणजन्या. न स्युरियादितर्को विरुण द्धि, तत्र चेष्टापत्तिशकाविरोधितया जन्यसत्त्वदन्यत्वादिना कार्य; कारणभावग्राहकनमाणमुपयुज्यते, प्रथमतके त्र नेप्टापत्तिसम्भवः, पृथिव्यादेस्संयोगादिरूपगुणशून्यन्ये मूर्तत्वानुपपत्तः, मूर्तत्वादेः वि. भुसंयोगादिव्याप्यत्वादिति । एवमन्यत्रापि कार्यकारणभावस्योपयो. मित्वमूहम । कार्यकारणभावग्रहोपजीवन प्रायिकं योध्यम् । (दी०) पोतरस्येत्यादि । ननु सन्दिग्धोपाध्यन्तरवः - १२२ है ·१०२४ अनुमानगादार्याम् पहुधा व्याकुली स्वादिति चेन्न । तदुपजीव्यान्येपाल. प्यनुकूलतण व्यासिग्रहात् । यत्र साध्योपाधला. तुसाध्ययोर्वा व्यासिग्राहकसाम्यान्नकत्र च्यासिनि- श्वयस्तत्र सन्दिग्धोपाधित्वम्, व्यभिचारसशयोपधाय. कत्वात् । यदा च तांदकत्रानुकूलतावतारस्तदा हेतुत्वमुपाधित्व या निश्चितम् । पक्षेतरस्य स्वव्याघा. तकत्वेन न हेतुव्यभिचारसंशायकत्वम्, अतो न स- न्दिग्धापाधिरपि सः। यत्तु पक्षनरस्य यथा साध्य- व्यापकत्वं तथा साध्याभावव्यापकत्वमपि, ग्राहक- साम्यात, तथा चोभयव्यापानिवृत्त्या साध्यतदभा. वाभ्यां पक्षे निवर्तितव्यम्, न चैवम्, तथा च पक्षेतर- साध्यव्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दृपये- दिति, तन्न । तथापि हि साध्यव्यापकत्तापक्षपालम्ब्ध हेतुभ्यभिचारसंशयाधायकत्येन दूपणं स्यादेव । नतु यत्रोपाधिस्तत्रानुकूलतर्को यदि नास्ति तदा तदभावे- नैव व्याप्तेरग्रहः, अधास्ति तदा साध्यव्याप्याव्यापक स्वेनोपाधिःसाध्याध्यापकत्वनिश्चयान्नोपाधिरित्युभय- थापि नोपाधिर्दूपणम् । न च व्याप्त्याभावपाप्यनुभ- पमत उपाधिरपि तदभावोन्नयनेन दोप इति वाच्य- म् । उपाधेरात्मलाभार्थमनुकूलतोभायोपजीवकत्येन तस्पैच दोषत्वादिति चेन्न । (दी.) कार्यकारणयोरेव । कार्यकारणभावनाहकममाण क्रोडीकृत्तयोरेन । (गा०) ययोन मिथः कार्यकारणभावस्तयोरपि साध्योपाध्यो प्रद- शिंतत्वार कार्यकारणयोरेवेति मूलाशकाया भसङ्गतिः। तथा हि श्या- . 4 ·उपाधिप्रकरणम् । मरूपे शाफारम्भकावयवसमेघनत्वरूपशाकपाकजत्वं न कारणमपि तु तादृशाययवरूपमेव प्रत्यक्षविषयत्वरूपं, प्रत्यक्षत्वमपि नोद्भूतरूप. कार्यमपि तु मतविशेष प्रत्यक्षमव तत्कार्यम्, परन्तु प्रदर्शितेषु धूमा. ट्रॅन्धनप्रभघवयादेरेव कार्यकारणभावः, तादृशवः तादृशवह्नित्वेन वलित्वेन वा कारणत्वमित्यन्यदेतन्, इत्यनः कार्यकारणयोरिति व्याचष्टे । कार्यकारणयोरेवेति । प्रमाणकोडीकतत्वम् । प्रमाणविषय- स्वम्, तथा च एफकारणताप्रविष्टविषयान्तःपातिप्रमाविषयताश्रय- योरुभयोरेवेत्यर्थः । तेन कार्यकारणभाषविषयकसमूहालम्बनप्रमा. विषयत्वस्य केवलान्वयित्वेऽपि न व्यवच्छेद्याप्रसिद्धिः। तथात्वं च कार्यकारणयोः कार्यत्वकारणतावच्छेदकत्वयोः कारणतावर दक- कार्यतावच्छेदकयोश्चेति दर्शितसफलोपाधिसङ्ग्रहः । वह्निधूमयोः कारणकार्योभयरूपत्वात् विनाशप्रतियोगित्वस्य भावत्वावच्छिन्नका. रणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदक सम्वन्धत्वात्, सम्बन्धरूपाचच्छे- दकस्यापि कारणताघटकन्यापकनाप्रविष्टत्वेन निरुक्तप्रमाविषयता. यत्वात्, शाकारम्भकावयवसमवेत्तत्वस्य चावयवश्यामरूपनिष्ठकार्य- भूतश्यामरूपकारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वात्, प्रत्यक्षविषयत्वस्य च रूपस्य रूपवतो वा कार्यतावच्छेदकमम्बन्धत्वादिति ध्येयम् । मूले बहुधा व्याकुली स्यात् । द्रव्यत्वपृथिवीत्वाद्योाप्तिनिश्चया. नुपपत्तिस्स्यादित्यर्थः । तदुपजीव्येति । कार्यकारणभावग्राहकप्रमाणप- रम्परयोपजीव्येत्यर्थः । अन्येपाम् । द्रव्यत्वपृथिवीत्यादीनाम् । अनु. कूलतर्फेति। पृथिवीत्वं यदि द्रव्यत्वशून्यवृत्ति स्यात् जन्यगुण शून्य तिस्यादिति तर्कः पृथिवीत्यादौ द्रव्यत्वादिव्याप्तिग्राहकः, तत्र : व्यत्वशून्याऽपि पृधिची जन्यगुणशुन्या न भविष्यतीत्यादिव्यभिचार- शङ्का विरोधिनी, तां च जन्यगुणा यदि द्रव्यत्यव्याभिचारिणः स्युः द्रव्ययावच्छिन्नसमवायिकारणजन्या. न स्युरित्यादितों विरुण. द्धि, तत्र चेप्टापत्तिशङ्काविरोधितया जन्यसत्वदन्यत्वशादिना कार्य: फारणभावग्राहकममाणमुपयुज्यते, प्रथमतः ध नेष्टापत्तिसम्भवः, पृथिव्यादेस्मयोगादिरूपगुणशून्धन्धे मूर्तत्वानुपपत्ता, मूर्तत्वादेः वि. भुसंयोगादिव्याप्यत्वादिनि । एवमन्यत्रापि कार्यकारणभावस्योपयो. गित्वगृह्यम् । कार्यकारणभावग्रहोपजीवनं प्रायिक योध्यम् । (दी०) पक्षेतरस्येत्यादि । ननु सन्दिग्धोपाध्यन्तरव- १२२ .

·अनुमानगादाधर्याम् स्पक्षतरोऽपि व्यभिचारशङ्कामादधानः केन वारणीयः, स्वव्या- घातकत्वं च निराकृतमेव । . (गा ) पक्षेतरस्य स्थव्याघातकत्येन न हेतुव्यभिचारसंशायक- स्वमिति न सन्दिग्धांपाधिरपि स इति मूलस्य यथाश्रुताधमाक्षिपति। नन्वित्यादिना ! सन्दिग्धोपाध्यन्तरवदिति । व्यभिचारशकाधायफाये दृष्टान्तः । साध्यव्यापकत्येन सन्दिग्धं साधनाव्यापकधर्मान्तरमेये. त्यर्थः । व्यभिचारशङ्कामावधान इति । व्याप्यसशयात्मकसाध्यध. र्मिकसाधनाव्यापकव्याप्यत्वसंशयद्वारा साध्ये साधनाव्यापकत्व- शहां साध्यब्यापकत्व संशयाधीनसाधनधर्मिकमाध्यव्यापकताब- च्छेदकावच्छिन्नामावत्तित्वसंशयरूपव्याप्यसंशयद्वारा साधन- धर्मिफसाध्याभाववद्वात्तित्वशङ्कां धा जनयन्नित्यर्थः । तादृशशङ्काया जनने स्वव्याघातकत्वं मूलाक्तवाधकमुद्धरनि । स्थयाघानकत्वं चे. ति । निराकृतमेयेति । तद्धि न सर्वानुमानसाधारयमित्या. दिनति शेषः । (दी० ) अधात्र कश्चिदुपाधिर्मविष्यतीति शङ्का शङ्कापि- शाचीत्वाधथा न व्यभिचारशङ्काघायिका, तथा पक्षेतरस्योपा- धित्वशापि, तदादिताऽपि च व्यभिचारशका पक्षे व्यभिचा. रशतव न गतिवन्धिका, अन्यथा निरुपाधिकसहचारभङ्गमसङ्गमा- प्रचलमत्तानामतुमानानां विलयमसङ्गादिति चन्न । सन्दिग्धो- पाध्यन्तरसाधारणभ्यभिचारशङ्काधीनप्रयोजकरूपवता पक्षतरेण तदाधाने प्रयोजनक्षतेः मतिबन्धकत्वासम्भवात् । व्यभिचारता. नवेन च प्रतिबन्धकतायां कारणविशेषजन्यत्वादिकं न निरिश- ते गौरवात् मानाभावाच । कथमन्यथा करवाहिसंयोगः सर्वः संयोगो वा प्रत्यक्षसंयोगधर्मातिरिक्तधर्मसमवायी समनायित्वा- दिस्पादितो न शत्यादिसिद्धिः ? निरुपाधित्वेऽप्यप्रयोजकत्वा- दिति चेन्न। निरुपाधित्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । तथात्वेऽपि चाम- योजकत्व निरुपाधित्वाभिमतानामितरेषामपि तथात्वात्. । - ५ ·उपाधिप्रकरणम् । १०२७ (गा०) अत्र कश्चिदुपाधिभविष्यतीति शङ्केति। विशेषत उपाधिता. वच्छेदकमनुल्लिख्य एतत्साध्यव्यापक एतत्साधनाव्यापको न वा,एन. साधनाव्यापक एनत्साध्यव्यापको न वति शङ्कत्यर्थः । शङ्कापिशा- चीत्वात् । दुरुच्छेदशकात्वात् । पक्षतरस्योपाधित्वशङ्कास्पीति । श. द्वापिशाचीत्वान्न व्यभिचारशङ्कगधायिकेत्यनुपज्यते । अत्र व्यभिचार- शङ्कासामन्याः स्थलान्तरे क्लप्साया अपि सन्चे तच्छवाया अनु- त्पादोऽनुभवविरुद्ध इत्यनुशयानो न हेतुव्यभिचारसंशयाधायकत्य- मित्यस्यानुमितिविरोधिव्यभिचारशद्वानाधायकत्याशयेन प्रकारान्त- रेण पक्षेतरस्यादूपत्वं शङ्कने । तदाहिताऽपि चेति । तस्योपाधि त्वशवाहिता चेत्यर्थः । पक्ष व्यभिचारशकेवेति । पक्षे साध्यसन्देहद. शायामप्यनुमित्युत्पत्त्या पक्षान्तर्भावेण व्यभिचारशहा यथा न प्रति- वन्धिकेन्यर्थः। न प्रतिवन्धिका। नानुमितिप्रतियन्धिका । एतच्चानुमि. तिं प्रत्येष साक्षात्संशयसाधारणव्यभिचारग्रहः प्रतिवन्धक', व्याप्ति. शाने तु व्यभिचारनिश्चय एवति मतेन, व्याप्तिज्ञानविघटनद्वारा व्यभिचारसंशयस्यानुमिातविरोधित्वमने व्याप्तिज्ञानप्रतिवन्धक तायाः पक्षविशेषनियन्त्रितत्वाभावेन तत्र पक्षीयव्यभिचारसंशय. स्थानुमितिविरोधित्वव्यावर्त्तनायोगात् , सामान्यतः पक्षवस्य के. वलान्ययित्वात् । अन्यथा । उक्तव्यभिचारशङ्काया अपि प्रतिवन्ध- 'कत्वे । निरुपाधिकेति । पक्षतरत्वतत्समशीलातिरिक्तोपाधिविरह- विशिष्टसहचारभङ्गापत्तिमात्रवलेन प्रवृत्तानां गगनं परिमाणवत् द्र. व्यत्वाद् घटादियदित्यनुमानानामुच्छेदापत्तेरित्यर्थः। तत्र पक्षे सा- ध्यसन्देहेन तदन्तर्भावेण व्यभिचारशङ्कायां पक्षेतरत्योपाधित्वश- ङ्कोदितव्यभिचारशङ्कायाश्च सम्भवादित्यर्थः । न च तत्र व्यभिचारापादकनिरुपाधित्वभङ्गप्रसङ्ग एव व्यभि. चारशङ्कानिवर्तक इति नोक्तानुमानविलयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अनौपाधिकत्वस्य दुर्निश्चयतया तद्भशापत्तरेयोगात । वलान्तेन च उपाध्यान्तराग्रहसहितव्यभिचारग्रहमासमाधानस्यैव विवक्षितत- या तत्सङ्गनेश्च । प्रथमपक्षं दूषपति । सन्दिग्धेति । रूपयतेति । साध्यव्यापकता. संशयविषयत्वधर्मवतेत्यर्थः । प्रतिवन्धकत्वासम्भवादिति । न हि प्रयोजनक्षतिमिया सामग्री कार्य न जनयतीति न्यायादिति भावः। -- ·अनुमानगादापर्याम् द्वितीयपक्षं दूपयति । व्यभिचारशानन चेति । कारणविशेषत- न्यत्वाजन्यन्यादिकमिति । पक्षनरत्वोपाधिन्यसंशयाघटितसामग्री. जन्यत्यादिकं तत्संशयाजन्यत्वादिकं चेत्यर्थः । आदिपदासाध्या- भावांशे संशयान्यत्वपक्षीयव्यभिचारसशयान्यत्वपरिग्रहः । गनु द्रव्यत्वादी पक्षान्तभावण व्यभिचारसशयेऽपि तस्य परिमाणाधनुमापकतया तदन्यथानुपपत्तिय तारशमंशयान्यत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदककोटिप्रवेश मानमित्य आह । कथमन्यथे. ति । अन्यथा | साध्यामायांशे संशयरूपस्य व्यभिचारसंशयस्य प. क्षान्तर्भावेण व्यभिचारण संशयस्य वाऽप्रतिबन्धकत्ये । साध्यामा- पांशे संशयान्यत्वस्यैव निवेश करघहिसंयोगमात्रपक्षकानुमानादपि शक्तिसिद्ध्यापत्तिः, संयोगान्तरेऽपि कार्यान्तरानुकूलशक्तः सन्दि- ग्धतया साध्यामावाशे निश्चयरूपव्यभिचारज्ञानासम्भवात् , पक्षी. यव्यभिचारसंशयान्यत्वनिवेशे च न तदापत्तिः, पक्षभिन्नसंयोगा. न्तरे व्यभिचारसशयस्य प्रतिवन्धकत्वसम्भवादित्याशयेनाऽऽह । सर्पः संयोगो वेति । संयोगे संयोगधनीतिरिकधर्मस्य वाधात प्रत्य- क्षत्यमतिरिक्तत्वप्रतियोगिविशेषणम् , तथा सति शक्तरतीन्द्रिय. तया तत्र विशिष्टभेदसायन तत्समवायितायाः सन्दिग्धत्वान्न या. धः। पक्षातिरिघटरूपादौ व्यभिचारत्य तत्संशयस्य धारणाय संयोगधति । कालिकादिसम्बन्धन प्रसिद्धातीन्द्रियधर्मवत्तया सिद्धसाधनवारणाय समवायोति । इत्यतः । अनुमानात् । न श. त्यादिसिद्धिारति । पक्षेतरत्वाद्यतिरिक्त तत्रोपाधियाग्रहेण त्व. न्मतसिद्धप्रतिवन्धकनाकव्यभिचारज्ञानाभाधादिति भावः । शकते । निरुपाधिवेऽपीति ! अप्रयोजत्वात् । हेतोर्गमकतीप. यिकरूपशून्यत्वात् । निरुपाधित्वस्यति । त्वदभिमतस्येत्यादिः, स्व- मते पक्षेतरत्वादेरेवोपाधितासम्भवाद्यथाश्रुनासङ्गतः। तथाऽपि । नाशनिरुपाधित्वसत्वेऽपि। अप्रयोजकत्ये। अप्रयोजकत्वस्य त्वया- ऽपि स्वीकारे । इतरेपाम् । द्रव्यत्यादिहेतुकपरिमाणादिसायकानु: मानानाम् । तथात्वात् । अप्रयोजकताया आवश्यकत्वात् । तथा ध तादृशानुमानोपपत्तये व्यभिचारशागप्रतिबन्धकतायां विशेप. णान्तरप्रवेशस्यापि सम्भव इति भावः! (दी०) अत्रच कुत्र पक्षातिरिक्त व्यभिचारशका कश्चार्य, ·उपाधिप्रकरणम् । व्यामोहो यद्याप्तिग्राहकदृढतरप्रमाणविरहिणां निरुायित्वमिति, यतस्तत्र तत्रान्ततः पक्षसपलैकदेशत्तिनविच्छिन्नसाध्यव्याप. कानां सपकदेशत्तियर्माणामुपापित्वं सम्भाव्यते । इत्थं च यथा नातिप्रसङ्गस्तथा तत्र तत्र वक्ष्याम इति । सत्यम् , कथक' सम्भदायानुरोधात् कथायां सन्दिग्धोपाधित्वेन पक्षेतरो नोद्धा- व्य इत्येवम्परोऽयं ग्रन्थ इत्याहुः । (गा०)उक्तशक्तिसाधकानुमाने सिद्धान्तिमनसिद्धप्रतिबन्धकता. फव्यभिचारशङ्काविरहं स्पष्टयति।अन चाते। कुत्र पक्षातिरिक्त इति । पक्षातिरिक्तकिंधर्नान्तर्भावणेत्यर्थः । संयोगातिरिक्त सर्वत्रैव सम. धायिनि संयोगधर्मातिरिक्तधर्मसमवायतारूपसाध्यस्य निश्चितत्वा- दिति भावः । पक्षेतरत्वादेरनुपाधित्वेऽपि सिद्धान्तिनां गगनं परि. माणवत् द्रव्यत्वादित्याद्यनुमानस्य निरुपाधित्वाभिमानं निराका रोति । कश्चायमिनि । कः । कुत्सितः । व्यामोहः । नमः । दृढतरेति। सत्तर्कत्यर्थः । पक्षसपझेकदेशवृत्तिधर्मेति । गगनघान्यतरत्वादी त्यर्थः । सपक्षकदेशवृत्तिधर्माणाम् । घटत्वादीनाम् । उपाधित्वम् । सन्दिग्धोपाधित्वम् । पक्षे साध्यव्यापकत्वसंशयस्य दुर्वारत्वात् । ननूतव्यभिचारशङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वे पर्वतो वह्निमान धुमा दित्यादावपि वह्नयादिसियभावप्रसङ्ग इत्यत आह । इत्थं चेति । तत्र तत्र । व्यभिचारादिग्रन्थे । वक्ष्याम इति । प्रकन हेतुसाध्ययोर्ध्या- प्तिग्राहकतकसत्त्वेन धूमादौ वषादिक्याप्तिनिश्चयात्तत्र तस्य व्याभिः चारसंशयायोगः, तादृशतर्कस्य व्याप्तिनिश्चयस्य च तत्संशयप्रति- बन्धकत्वादिति वक्ष्याम इत्यर्थः । आहुरित्यनेन सम्प्रदायाननुरोधेन तदुद्भावनं दुर्वारमित्यस्वरसः सूचितः । (चि०) सोपाधावेकत्र साध्यतदभावसम्पन्धस्य विरुद्धत्वादवच्छेदकभेदेन तदुभयसम्बन्धो वाच्या, तथा च साधने साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपमनुकूल. तीभावोपजीवनमन्तरेणोपाधिरावश्यकः तथाऽनु- कूलतर्काभाषोऽप्यावश्यक इति उभयोरपि पिनिग. , ·अनुमानगादार्याम् मकाभाचा दृपकत्वम् । ...(दी०) सोपाधावेकवेत्यादि । उपलक्षणमेनत् । व्यभि- चारिण्युपाधेरवश्यम्भावमात्रे तात्पर्यम् । उपजीयोपजीवकभावो हि न कार्यकारणभावः, असम्भवात्. व्याप्यव्यापकभावस्व. किञ्चित्कर एव, विशेषतस्तु ज्ञायमानदूगकतायामेकमविज्ञाया- ऽप्यन्यतरज्ञानाच न ज्ञाप्यज्ञापकभावः,न चानुकूलतर्कविरहादेव व्याप्तेरग्रहे कृतमुपाधिज्ञानेन, विनाऽप्यनुकूलतर्क व्यभिचाराग्रह व्याप्तिग्रहसम्भवादिति भावः । (गा० ) अनुकूलनाभाच उपाधिज्ञानोपजीवक इति तद्य- फतयेयोपपत्तो उपाधेदूंपकत्वं नियुक्तिकमिति पूर्वपक्षे सोपाधायेक त्यादिना मूलकृत उपाधेर्दूपकताव्यवस्थापन न सङ्गच्छते, व्यभि- चारिणि साध्यतदभावसहचारयोरविरोधायोपाधेश्यश्यसत्ताया दूप. कत्याव्यवस्थापकत्वादित्यत आह । उपलक्षणमेतदिति । युक्त्यन्तर. स्यैव उपाधेर्दूषकत्वसाधकत्वपरमेतदित्यर्थः । ननु यथाश्रुने उपाधेरवश्यम्भावस्य तद्रूषकतासाधकत्वेऽस्य तात्पर्यमित्याह । व्यभिचारिणीति । अवश्यम्भावमानेति । मात्रप- देन तदुपकतासाधकत्वव्यवच्छेदः । अनुकूलतामावे उपजी- व्यतायाः तद्पकतायां विनिगमकत्वेनोक्तत्वात तां निराकृत्य उपा- धेर्दूपकतां व्यवस्थापयति । उपजीव्योपजीवकभावो हीति।प्रकृते इति शेषः। असम्भवात्। अनुकूलतांभावस्याऽन्धनादिकारणत्यासम्भ. वात् । आकिञ्चित्करः। सम्भवन्नपि दूषकताया अविनिगमकः। उभयो. रेव प्रत्येकमपरव्यापकत्वादिति भावः । विषयस्य व्याप्यव्यापकभा- वेऽपि व्यापकस्याशानदशायां व्याप्यज्ञानसत्वेऽनुमित्यनुत्पादनिर्वा- हाय व्याप्यज्ञानस्यापि दूषकताया आवश्यकत्यादुपाध्यनुकूलन- ोभाययोर्शायमानयोर्विरोधित्वे तयोाप्यव्यापकभावः सुतराम. चिनिगमक इत्याह । विशेषतरित्यति । दूपकतायामित्यत्राकिञ्चि- स्कर इत्यनुज्यते । झानाचेति चस्यर्थः । अनुकूलतकाभावः स्वरू- पसव व्याप्त्यग्रहप्रयोजका, उपाधिस्तु शायमानः, एवं चौपाधि- त्वशानदशायामनुकूलतर्काभावस्य स्वरूपसतो नियततया तत ·घथा उपाधिप्रकरणम् । १०३१ एव घ्याप्तधग्रहनिर्वाहे उपाधेर्न तत्प्रयोजकत्वमित्याशकां निराक- रोति । न चैत्यादिना । विनाऽप्यनुफूलतर्कमिति । तथा चानुकूलत- र्याभावो न स्वतो व्याप्तयग्रहप्रयोजकोऽपि तु व्यभिचारग्रहद्वारा, स च सोपाधियशानमपेक्षत इति तद्वारोपापकत्वं निरायाधी वेति भावः। (चि० ) अन्ये तु ययावृत्त्या यस्य साधनस्य सा ध्यं निवर्तते स धर्मस्तत्र हेतावुपाधिः, स च धर्मों यस्याभावात्पक्ष साध्यसाधनसम्बन्धाभावः, आन्धनवत्वम् । व्यावर्तते हि तद्यावृत्त्या धूमवत्व- मयोगोलके । अत एव तत्र साध्यसाधनसम्बन्धा- भावः पक्षे । एवं भावस्वव्यावृत्त्या ध्वंसे जन्यत्वा- नित्यत्वयोरसम्बन्धो निवर्तमानः पक्षधर्मतावलाद- नित्यत्वासावमादाय सिद्ध्यति, तथा बायाबुद्भूतरूप- वत्त्व निवर्तमानं पहिव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्वं निवर्तयत् प्रत्यक्षत्वाभावमादाय सिद्ध्यति, तथा चाभयत्रापि पक्षे साध्याभावसिद्ध्या साध्यसाधनसम्बन्धाभावाड स्तीति । अत एघ पाधानुन्नीतपक्षेतरस्यानुपाधित्वं स्वव्याघातकत्वेन तद्व्यतिरेकस्य साध्याव्यावर्तक- त्वादिति । ( दी.) यद्यात्येति । अंत्र पक्ष इति पूरणात्पक्षनिष्ठ- साध्यल्पायुनायकव्यावृत्तिप्रतियोगित्वमर्थः । सत्पतिपक्षो. नायकत्वं चात्र दूपकनाबीजम् । तत्र चाप्रयोजकत्वात्सा- घनाध्यापकत्वं नोक्तम् । साधनस्य सोपाधित्वव्युत्पादनायैव केवलं यस्प साधनस्येति । यद्वा साधनस्ये सनन्तरमधिकरणे इति पूरणात् साधनवनिष्टसाध्य व्यारत्त्युन्नायकव्यावृत्तिप्रतियो. गित्वमर्थः, तथा च यद्याभेचारित्वेनेत्यादेरुपदर्शितानिष्कर्ष ·अनुमानगादाम् एमागम् । दश साधनागरिछनाय च माध्यस्य गारफाना- सुपापीना पक्ष पवनानानि या मायामास्य वगना. पारमाह। स चंगादि । मानवाचन भागमान माप 'सापनसम्बन्धमावसिायमनाचलासाध्याभावमादायत्र पर्यवस्यति । (गा० ) पर्यनो घदिमान् मादिरयादी शादी मायामागी. मागकानिरंकानियोगिनि यामदासातव्याश्यारणाया. IS । अनि । यास्या माध्यं नियत स्त्र निसिम्रनयनं সাধার:, এনগাংquায়ানা, পাথথাঃ বাপ- स्यमयी, तथा व यमाप्रमयुकपक्षविशेष्यकोग्नयनविषयामाभनि गागि साध्यम, पक्षविपकमाध्यामायोननयोग्यासायनियांनी य इत्यर्थः पयमितः, नाशयोग्यता र पक्षगृत्तियघाटनेत्यान प्याचष्टे | पक्षनिष्ठति । पक्षांनष्ठत्यमुशायफयातिविपणम् , 3. पायकत्वं च व्याप्यत्यमेव, तथा च पक्षपतितायडेकरूपण मा. पामायच्याप्यो यो भावस्तरप्रतियोगित्यमित्या, तेनायोगालक धूमधढहारत्यादी पक्षनिष्टसाध्यामायस्य दादायुनायफव्यनिरेकर नियोगिनि पढ़यादी नातिव्यातिः, न पापतो यादमान धूमादित्या. दी हृदादित्तियधिशिएन यायाधमावस्याप्यत्यतिरकस्य प्रति योगिनि महानसत्यादी । अत्र साधनाट्यापफत्वानुपादागान् माध्य. साधनोभयव्यापकपक्षात्तावनिप्रसन्न इत्याराहां नस्य लपत्येन .. रिहरति । सत्यतिपति । यस्य.साधनस्येति भागस्य लक्षणाप्रये. शेऽपि तदुक्ति सार्थकयति । माधनस्यति । सोपाधियति । सोपा. प्रिव्यवहारविषयत्वायज्ञोपाधिसम्बन्धलामागत्यर्थः । साध्य. साधनसम्बन्धकथनेन तदनामसाधरुध्यतिरेफप्रतियोगिन्युपाधा. धपि तस्त्र परम्परासम्बन्धलामादिति भायः। तदंशस्य लक्षण- प्रवेशानिहाय कल्पान्तरमनुसरति । यति । साधनयनिष्ठत्याद- रकरीत्याऽयों निफणीयः। उपदर्शितति । वस्तुतस्तु इत्यादि नाऽस्मदर्शितनिधार्थ इत्यर्थः । तथा च न पौनकागदोप, अस्य यथाश्रुतपरित्यागेन तहक्षणविवरणरूपत्वादिति . भावः ।

·उपाधिप्रकरणम् । शुद्धसाध्यव्यापकान्धनोपाधेः साक्षात्साध्याभावोनायकतयेव ल क्षणसमन्वधे अत एवेत्यादिना शुद्धसाध्याभावसाधकतया साध्यसाधनसम्वन्धाभाषोन्नायकत्वसम्पादनं व्यर्थमित्याशकां नि: रस्यति । शुद्धस्येति' । 'साधनाच्छिन्नस्येति । पक्षधर्माव. च्छिन्नसाभ्यव्यापकस्याभावात् साध्यसाधनसम्बन्धाभावमिद्धरस. म्भवेन वक्ष्यमाणप्रकारेण -साध्याभावोन्नायकत्वं न तस्येति साधा नावच्छिन्नस्येत्युक्तम् । सत्प्रतिपक्षोन्नायकतया उपाधितापक्षे पक्षा- व्यापफविपर्ययस्य उपाध्याभासतया पक्षतावच्छेदफसामानाधिक रण्येन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वे पक्षतावच्छेदकाचच्छेदेन 'साध्याभा- घोन्नयनमेवीपाविनानिर्वाहकमतः पक्ष इनि सामान्यत उक्तम् । व्यः भिवारोनायकतया उपाधेितापक्षे साधनवस्वावच्छेदेन साध्यामा- वोन्नयनमप्रयोजकम, यत्किञ्चित्साधनवति साध्याभाववत्वस्यैव व्यभिचारत्यादतः कचित् साधनग्नीत्युक्तम् । एकमुन्नयनप्रकारम् । साध्यसाधनसम्बन्धाभावं साध्यमाने पक्षधर्मतावलात साध्याभाव- साधकत्वरूपम् । मूले साध्यसाधनसम्बन्धाभावः साध्यसाधनयोरेकविशिष्टाप, राभावः पक्ष इत्यस्य उत्तरकल्पे साधनवतीत्येवार्थः। एवमप्रेऽपि । साध्यसाधनसम्बन्धाभाघसाधकतयाऽपि कथं साध्याभावला. धकत्वमित्यत आह दोधितौ । साधनवत्वनति । (दी०) मनु शुद्धसाध्याभावोन्नायकस्याःन्धनबच्चादेः कथं साध्यसाधनसम्बन्धाभावोन्नायकत्वमत माह । आन्धने ति । अत एवेति । साध्याभावसत्त्वे साध्यसाधनसम्बन्धाभाव: स्पाऽऽवश्यकत्वाचदुन्नायकत्वमक्षतमिति भावः । द्रव्यत्वे इति । द्रव्यत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायेण । अयश्च भायशस्सम्भवतीत्यभिहितः। वस्तुतः प्रकारभेदेऽपि न क्षतिः । तथा च शुद्धसाध्यव्यापको- पाधिस्थले शुद्धसाध्याभावः भवच्छिन्नतापकस्थले 'त्ववच्छ- दकात्यवच्छिन्नसाध्याभावोऽवच्छेदकवत्त्वविशेपितेन चोपाधि विरहेण युद्धसाध्याभावस्साघनीयः, अत एव गनगादौ स्पर्श;

·- १०३४ अनुमानगादाधर्याम् घवेन प्रमेयत्वेन च प्रत्यक्षले साध्ये यदिव्यत्वावरिछन्नसाध्य- व्यापकस्योद्भूतरूपस्य तादृशसाध्याभावोनयन हेतुत्वमिति ।, पक्षे यद्वयात्त्या यस्य साधनस्य सम्बन्धि यत्साधना विशिष्टं साध्यं निवर्तते इत्यर्धस्तु यथाश्रुतग्रन्थस्वरससिद्धः, तत्र दूपकतावीनं यदि सन्मतिक्षोन्नायकत्वं तदा साधनानुभवेशो व्यर्थः, जलं द्रव्यं । गन्धववादित्यादौ पृथिचीत्वादापतिव्याप्तिश्च । ; (गा०) शुद्धसाध्यव्यापकाभावस्य नावच्छिन्नसाध्यामावसाध. कत्वमित्यभिमानविजृम्भितशङ्कावारकतया यथाऽन्धनरस्यमित्या. दिग्रन्धमवतारयति । नन्विति । अत एवेत्यादिना साध्यामाव. स्य साध्यसाधनसम्बन्धाभाषप्रयोजकत्वमुक्कम, तायता तास- स्ये तत्सत्यावश्यकत्वलाभादुतशङ्कानिराकरणमिति स्फुटयति । भत पवेतीति । तदुन्नायकत्यमित्यस्य पाधव्यभिचारयोरप्रसत्ये. स्यादिः। द्रव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्व निवर्तयदित्यस्य साध्यसाधनोभ- यसम्बन्धाभावसाधनपरत्वाभाचे साध्याभावमिद्ध्या साध्यसाधन- सम्बन्धाभावोऽस्तीत्यग्रिममूलस्य यदभावात् पक्षे साध्यसाधन. सम्पन्धाभाव त्यस्य च विरोधः, प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वस्य हेतुत्व च तत्परत्वासम्भव इत्यतो द्रव्यत्यस्येति । मूलकृता तथा चेत्यादिना तदुभयसम्बन्धाभाघस्यावाधो द. शिंतः साध्याभावसिद्धा। साध्याभावस्य प्रमितत्वेन । मूलकृतोऽप्युग्नयनप्रकारैक्ये निर्वन्धमाह । अयं चेति । सत्प्रति. पक्षोनायकस्य उपाधितामते पक्षे साधनस्यासत्वे तत्र साधनव- वानिश्चयादुपाध्यभावेनोभयसम्बन्धाभाषसाधने साध्याभावपर्य- घसानासम्भवात् प्रायश इत्युक्तम् । प्रकारभेदं दर्शयति । तथा चेति । उकप्रकारसम्भवस्थलं दर्शयति । अत एवेति । स्पर्शवत्वे. न प्रमेयत्वेन चेति। प्रथमे उपाध्यभावेन साध्यसाधनसम्यन्या- মায়খ মুহামাযান, মহাকঘনমাতা- पाधेा पक्षधर्मतावलाभावात् , द्वितीये तद्याप्तिचिरहेण साध्य. साधनसम्बन्धे प्रवेश्य उक्तलक्षणव्याख्यानं दूपयितुमाह । पक्ष इति । गौरत्याभाषवान् मित्रातनयत्यादित्यादौ शाकपाकजस्वायु. .

·पाधिप्रकरणम् । पाधेः साधनसामानाधिकरण्योपलक्षितसाध्यव्यापकतयान स्व- ध्यतिरेकेण ताशसाध्याभावसाधकत्यम् , अतो यत्साधनविशि- एमिति घर्णितम् । सत्प्रतिपक्षोनायकत्वम् तदुन्नायकतामात्रम् । लक्ष्यतानियामकमिति शेषः । साधनानुप्रवेशो व्यर्थ इति । शुद्धसा. ज्याव्यापकस्यापि पक्षे उक्तरीत्या शुद्धसाध्याभावोनायकतया तद. नन्तर्भावेऽपि लक्षणसमन्वयसम्भवादिति भावः । अतिव्याप्तिरिति । पंक्षे साध्यसत्त्वेन सत्प्रतिपक्षानुन्नायकत्वात् साधनावच्छिन्नसाध्य- ध्यापकतया यथोकलक्षणसरवाशेति भावः। (दी०) अधासिद्ध्युन्नायकतं तदा साध्यानुप्रवेशो निरर्थ- फा, जलं गन्धवत् द्रव्यत्वादिसादौ पृथिवीत्वादापतिप्रसङ्गश्च । अथ यथासम्भवमसिद्धस्सत्पतिपक्षस्य चोनायकत्वं तदा वायुः स्नेहवान् गन्धवत्वादित्पादौ जलत्वपृथिवीत्वादावतिव्याप्तिः, साधनविशिष्टसाध्यामसिद्धेः। साध्यसाधनवत्वप्रकारकवधिवि. रोधिबुद्धिकाभावोन्नायकत्वमर्थः, विरुणद्धि चैकैकाभावयुद्धिरु- भयवत्तायोधम्, विरुद्धस्थले तु भ्रमादिरूपतथाविधवोधमसिद्ध्या समन्वय इसपि वदन्ति । (गा०) असिद्धधुनायफत्वम् । असिध्युभायफतामात्रम् । एवं सति साधनानुप्रवेशसार्थक्यं भवति, उक्तस्थलीयपृथिवीत्वादेः स्वरूपासिद्धथुन्नायकतया लक्ष्यस्य सङ्ग्राहकत्वात् । साध्यानुप्रवेश इति । आत्मा प्रत्यक्षः स्पर्शाश्रयत्वादित्यादौ शुद्धसाधनाव्यापक- स्योद्भूतरूपादेरभावेन पक्षधर्मविभुत्वादिविशिष्टेन साधनाभा. घोनयनसम्भवेन तदनन्तर्भावेऽपि लक्षणसमन्वयसम्भवात्, पृथि. धीवादी पक्षे साधनसस्वेत स्वरूपासिद्धयनुनायकतया ऽलक्ष्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकतया यथोकलक्षणसत्वेनातिप्रसङ्गः । प्र. त्येकानायकेऽपि यथोक्तलक्षणसवादुभयोनायकत्वस्य लक्ष्यतानि- यामकत्वेऽतिव्याप्तिरिति यथासम्भवमित्युक्तम् । तथा चैकोनायक- तयैव लक्ष्यतया नोकातिव्याप्तेरवकाशः, तदुपाधिसट्टाहकतया चोभयानुप्रवेशसार्थक्यमिति भावः । जलत्यपृथिवीत्वादाविति । प्रथमस्य सत्प्रतिपक्षोचायतया द्वितीयस्यासिघ्युनायफतया :

·अनुमानगाढापर्याम् क्ष्यत्वात् इति भावः । साधनविशिष्टमाध्यस्थामायो न 'प्रविष्टः अपि तु द्वयोरभायद्वयमनुगतरूपेणेति नोक्ताव्याप्तिरिति वदतां मत. माह । साध्यति । साध्यसाधनोभयप्रकारकोधधिरोधिनी चुधिर्यस्य ताशाभायोनायकत्वमित्यर्थः । यत्किञ्चिदेकधार्मिकतादृशोमयप्रका. रफलोकिकसनिकधजन्यज्ञानसामान्यप्रतिवन्धकतावच्छेदकतर मिविशेप्यतानिरूपकप्रकारताथयाभायोनायकत्वं विधक्षितम् । प. दार्थान्तरसहिततदुभयप्रकारकयोधविरोधितावच्छेदकत्वमन्यामा वेऽपीति तदुन्नायफेऽनिध्याप्तिवारणाय सामान्यत्युक्तम् । नानाधर्मि- कोमयप्रकारकशानसामान्यप्रतिवन्धमतावच्छेदकत्वं विशेष्यभेदभिः माया न फस्या अपि साध्याभावादिप्रकारताया इति प्रतिवध्यमा ने यत्किञ्चिदेकर्मिकत्वनिवेशः । विशिष्टयलपादेयत्र साध्यता सा. धनता वा तत्र साध्यादौ तद्विशेपणाभावग्रहस्यापि विशिष्टसाध्या. दिप्रकारकछानविरोधितया प्रानपक्षे तदुशायकस्य वारणाय तद्ध- मिधिशेष्यतानिरूपकत्वं प्रकारताविशेषणम्।प्रकृतपक्षे तादृशाभावो. नायकत्वयिवक्षयाऽन्यत्र तदुमायकेऽनुपाधौ नातिप्रसङ्गः। ननु उभयवत्ताहाननियन्धकमुभयाभावशानम् , नया सति च पत्र एकसम्बन्धेनैव साध्यसाधनभावः तत्र तत्सम्बन्धेनोभयप्रका. रफशानविरोधितत्सम्बन्धावच्छिन्नभियाभावानायकतया सत्प्रति- पक्षाधुशायकसङ्ग्रहेऽपि यत्र भिन्नसम्बन्धेन तथात्वं तत्र विभिन्नतत्स म्वन्धेन साध्यसाधनोभयप्रकारकज्ञान प्रति नैफसम्बन्धाचीच्उन्नाम- याभावज्ञान प्रतिवन्धकमिति कीरशाभावोनायकनया लक्षण सङ्ग. मनीयमित्याशङ्कां निराचिकीर्षुः साध्यसाधनोमयस्य विभिन्नत- रसम्बन्धविगाहिज्ञानस्याधिक स्विति न्यायेन प्रत्येकसम्बन्धावच्छि. सप्रत्येकाभावमानप्रतिवध्यत्वमपीति तदुन्नायकत्वमेवोभयविरोध्य- नुगमकम्, मत उभयत्याप्रकारकोभयशाने उभयाभावज्ञानस्याविरो. धित्वेऽपि न क्षतिरिति समाधते। विरुणद्धीति । विरुद्धसाध्यसा. धनयोरेकर्मिणि प्रमारूपज्ञानासम्भवेऽपि भ्रमरूपस्य संशयरूपस्य घा उभयानस्य विरोधित्वेनैव तघाभावद्वयानुगम इत्याह 1 चिरु. स्थले चतिपत्र च याहशविरुद्धस्य न कुत्रापि धर्मिणि भ्रमः सं. शयो वा प्रसिद्धस्तदेकतरसायकापरहेतुकोपाधावव्याप्तिः, यत्किञ्चि- देकधर्मिणि साध्यप्रकारकं यस्किश्चिदेकधार्मिणि च साधनप्रकारक- ·उपाधिप्रकरणम् । मिति रीत्या निवेशे भिन्नधर्मिफेनदुभयप्रमामादाय वृत्तिमत्साध्यसा: धनकोपाधिसङ्घऽपि साध्यतावच्छेदकादिसम्यन्धेनावृत्तिसाध्या- दिक तेन तेन सम्बन्धेनोभयप्रकारकस्य भिन्नधर्मिकस्यापि प्रमारू- पशानस्याप्रसिद्धा तत्र भ्रमाप्रसिद्धावच्याप्तिः, एवं साध्यामाबोना. यकताया एच मूलकतोपादानादसिद्ध्युन्नायकस्य 'लक्ष्यत्वं न तदा भिप्रेतमित्यादिकमस्वरसबीजम् । - (दी०).यत्तु साध्यात्तित्वे सति साधनावृत्तिर्गस्तच्छ- न्यत्तेन साध्यसापने अनुगमय्प तदभावोनायकत्वं नाच्यामिति तन्न । यत्र. भिन्नभिन्नसम्बन्धेन साध्यसाधनभावस्तव सहेतुके हेतुनासम्पादकेन सम्बन्धन साध्यस्य साध्यतासम्पादकेन च हे. तोरन्यत्रापि च यथा कयश्चित्सम्बन्धनोभयस्याभावानायकेऽनि. व्याप्तः । किञ्च ताशधर्मशून्यत्वेन रूपान्तरेण वा तदभावस्यो- मायकत्वमभिमतम् ! नायः, साध्यसाधनान्यतरवति तदसम्भ- वात् । नान्त्यः, धूमेन पर्वो वही साध्ये महानसीयवदित्वाधव: छिन्नाभायोनायकमहानसत्वादावतिव्याप्तः । (गा०) साध्यसाधने अनुगमय तदभावत्वेनाभावद्वयानुगमनं दूपयितुमुपन्यस्यति । यत्त्विति । यय प्रमेयमात्रस्य साध्यता साधन; ता वा तत्र साध्यसाधनयोस्तदन्यान्यत्वेनानुगमो न सम्भपति, प्रमेयभिन्नाप्रसिद्धेरिति तत्तवृत्तिशून्यत्वेनानुगमः । प्रमेयावृत्ति चावृत्त्येव प्रसिसम् । यति । पर्वतो घहिमान् धूमसंयोगादित्यादा चित्यर्थः । सस्तुक इति । अमायोनायक इत्यनेनान्वितम् । तुता. सम्पादन सन्यन्धेनाभावस्य विवक्षणे तारशेन समवायादिना सा. ज्यस्य पापादेरभावस्योनायक पदपययवत्यादी, साध्यतासम्पाद- फेन सम्य धनाभावस्य विवक्षणे ताहशेन संयोगादिना हेतोषूमसं. योगादेरमायस्योनायके महानसत्यादौ, यत्किञ्चित्सम्बन्धेनाभाय. स्य विवक्षणे च तत्सम्यन्धेन तत्तदमावस्योनायके तत्र तत्रैवाति- म्याप्तिरित्यर्थः । नभायस्य प्रतियोगितायच्छ विफलप्यापि ग यति । किति तासशधर्मति । धर्मपदं स्वमगार्थकम् , तारशान्यत. एवांपरिसनप्रतियोगिताकस्य तासान्यतरस्याययप्रतियोगिता -- - ·१०१८ अनुगानगादागि स्य घाऽभावस्योनायकत्वं विधक्षिनमित्यर्थः। अन्यतरवति । पक्षे। तदसम्भवात् । अन्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्य बाधेनानायकत्वास. म्भवात् । तथा च हुदो वहिमान् द्रव्यत्वादित्यादी वहिसामप्रधादे, पर्वतो महिमान महानसत्वादित्यादौ च व्यजनयत्यादेः सत्प्रतिप. क्षस्यासिद्धेश्व उन्नायकस्यासह इति भावः ।। (दी०) यच पंक्षायत्तित्वे सति ये साधनवदत्त यस्तच्छु न्यत्वेन पक्षमाधनवन्तारिति प्रमाविशेष्यत्वेन वा द्वाचनुगतीकृत्य तत्र साम्यव्यावर्तकत्वमर्थमाहुः। तत्र यदि सत्प्रतिपक्षव्यभिचा. रयोरन्यतरमात्रोनायकत्वं दाकतावीजम् तदा द्वयोरनुगमनम- फलम् । अथ यथासम्भवमुभयोन्नायकत्वम् तदाऽवृत्तिहेतुके सत्पतिपक्षोनायकेऽतिव्याप्ति। (गा० ) सत्प्रतिपक्षव्यभिचारयोरुनायकसङ्ग्रदाय उन्नयनपक्ष. भूतपक्षसाधनयतोरनुगतरूपेणान्तर्भाव दृपयति । ययेत्यादिना । प्रमेयत्वस्य यत्र पक्षतावच्छेदकता साधनता वा तत्राप्रसिद्धिमयेन तत्तदन्यान्यत्वोपेक्षा । पक्षसाधनवन्ताविति । इतरविशेष्यकसम्. हालम्बनव्यावृत्तयक्तित्वेन प्रमाया निवेशो योध्यः, अतः पूर्वप. क्षया लाघवम्, ताहशसमूहालम्बनव्यावृत्तस्य पूर्वापेक्षया लघुरूपा. न्तरस्य दुर्ववत्वात् । साध्यव्यावर्चकत्वम् । साध्याभावोन्नायकत्वम् । अर्थम् । उक्तलक्षणस्यैवेति शेषः। सत्प्रतिपक्षेति। सम्प्रतिपक्षोमायक- स्वमात्रम् । व्यभिचारोन्नायकत्वमात्रमित्यर्थः । अवृत्तिहेतुके इति । हदो वहिमान् गगनादित्यादिस्थले बहिसामग्रयादावित्यर्थः । अव्याप्तिः, साधनवतोऽप्रसिद्धा । (दी०) यदपि च पक्षतावच्छेदके साधने च न वर्तते य. तच्छ्न्यस्य पक्षतावच्छेदकसाधने इति प्रतीतिविशेष्यस्य वाऽऽ श्रये साध्यच्यावकत्वपर्थमाहुः । तत्रापि किं येन सम्बन्धन हेतुता तेन, अथ येन पक्षतावच्छेदकं पक्षे वर्तते तेन, उत.येन फेनचित् तादृशधर्माश्रये साध्यव्यावर्तकत्वमाभिमतम् ? नायः, जलं वहिमपादित्यादौ जलपक्षकवादिसाध्यके संयोगसम्बन्धेन .

·उपाधिप्रकरणम् । साधने धूमादौ वहिसामग्रघादावव्याप्तेः; पक्षतावच्छेदकस्य सं- योगेनार ते, संयोगेन धूमवतश्च वहिमत्यनियमात् । न द्विती- यः, घटो जातिमान्यत्वादित्यादौ समनायित्वादावव्याप्तः, वहिमपर्वतपक्षके पर्वतो यतिमान् धूमादित्यत्र धूमावयवे वहि- व्यावर्तके वह्निसामग्रधादाचतिव्याप्तेश्च । अत एव नेतरोऽपि, इत्यादि स्वयमूहनीयमिति कृतं पल्लवितेन । (गा०) साधनपक्षतावच्छेदकान्यतराश्रयत्वेनोभयोनिवशे सा- धनवतोऽ प्रसिद्धावपि नान्यतराश्रयाप्रसिद्धिरित्याशयेन तन सा- ध्याभावोनायकत्वार्थकत्वेन तलक्षणव्याख्यामुपन्यस्य दुपयति । पदपीत्यादि । पक्षतावच्छेदक इति । प्रमेयमात्रस्य यत्र पक्षतावच्छे- दकता साधनता वा तत्सदहानुरोधेन तदन्यान्यत्वमुपक्षितम् । पक्ष. तावच्छेदफसाधने इतिप्रथमाद्विवचनम् । तेनेति। द्वय तादृशधर्माश्रय इत्यन्वयि। येन पक्षतावच्छेदकमिति। येन सम्बन्धेन पक्षतावच्छेदका. पन्छि सायं साधनीयमित्यर्थः । वहिसामप्रथादौ । सत्प्रतिपक्षो- मायके । संयोगेनावृत्तेरिति । तथा च जलरूपपक्षस्य साधनशून्य. स्यान्यतराश्रयत्वेनोपादानासम्भवात् तत्र साध्याभावोन्नायकतया न लक्षणगमनसम्भव इति भावः । साधनतावच्छेदकसम्वन्धेन सा. धनवतः प्रसिद्धावपि साध्याभायस्य तत्र वाधेनोनायनं न स. म्भवतीत्याह । संयोगेन धुमवतश्चेति । समवायित्वादौ । व्यभिचारो- नायके । अव्याप्तरिति । पक्षतावच्छेदकताघटकसमवायेन मेयत्वा. भयाप्रसिद्धः, पक्षतावच्छेदकघटत्वाश्रयस्य च साध्यवत्त्वनियमा. दिति भावः । अतिव्याप्तिमप्याह । वहिमदिति । पक्षस्य साध्यशून्य. स्खे हिसामप्रमादिः सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया लक्ष्य एव स्यादि. ति वहिमपर्वतपक्षक इत्युक्तम् । धूमावयवे पक्षतावच्छेदकताघट- फसमघायनान्यतरान्तर्गतसायनाश्रये । अत एव । यत्किञ्चित्सम्ब. न्धेन धूमावयवादेधूमाद्याश्रयतया तत्र साध्यव्याव-कवहिसाम- प्रधादावतिव्यतिरेव । (चि०) यत्तूपाधिमात्रस्प लक्षणं व्यतिरेकि- धर्मत्वं पक्षेतरोऽपि कचिदुपाधिः, तत्तदुपास्तु ·अनुमानगादाभर्याम् तत्तत्माध्ययापकर मति तत्सत्सायनाम्यापक स्वम् । न च पहिधूमसम्बन्धोपाधि पक्षेतरत्वं स्या- दिति वाच्यम् । भापाद्याममिवरिति । तन । अनमिल तिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकनुपाधित्वामिह नि- रूप्यम् । तच न ब्यनिरहित्यम्, अनिममहात्, वि. शेपलक्षणल्वे तु पहियूमसम्बन्धे पक्षतरत्वस्योपाधि. त्वप्रसङ्गाच्च।। । (गा०) मूल व्यतिरेकिंधमधामति । तत्सम्यायाच्छिनामा तियोगितापच्छदकत्वे सति तरसम्बन्धानातभत्यायच्छेदको पो धर्मस्तद्वत्त लेन सम्यन्येन नदूपेणापाविमित्य अत: द्वि. स्वाधवच्छिनध्यतिरेकप्रतियागिन्यस्य यत्किञ्चित्सम्बन्धा छिन तत्प्रतियोगित्वस्य वा ऽव्यावर्तकत्येऽपि न क्षति. सयोगादिसम्बन्धन गुणत्वगुणघटोभयत्याधर्वाच्छन्नस्यापाधिताधारणाय विशेष्यदकम् । तत्तदुपाधेस्तु । ततपाधच्छिन्नहेतुकोपाभ्रेस्तु । लक्षणमित्यनुपज्य तेत्तिसाध्यति । तत्तद्रूपावच्छिन्नसाध्यसाधनव्यापकत्वाव्यापक. वायच्छदकरूपवरवामित्यर्थः । पक्षनरम्य वहिधुमसम्बन्धापाधि.. स्यादिति योजना । बहिघूमसम्बन्धोपाधिः ।हित्यावच्छिनसाय. कधूमधावच्छिन्नहेतुकापाधिः। (दी०) आपाद्यामसिद्धः। आपाधस्य वाहव्यापकत्वे सति धूमाव्यापकत्वस्य अमसिद्धेः । अनुमितीति । अस्मदुक्त व्यभि. चारोनापकरवं तदुन्नयनस्वरूपयोग्यत्वं तयाप्तिपक्षधर्मतारूपम् पर्यवसिमसाध्यव्यापकत्वादिकं चानुमितिमवयकज्ञानविषयताच- च्छेदकमेवेति भावः । ननु सामान्यलक्षणमितव्यावृत्यौपायिक म्, विशेपलक्षणं तु दपकतायामुपयुज्यते इत्यत्राऽऽ । विशेषति । (गा. ) तत्साध्यव्यापकत्वे सति तत्तत्साधनाव्यापकत्वस्य । तत्साध्यसाधनकोपाधिव्यवहारविषयतावच्छेदकत्यमुपगच्छवा प. द्विव्यापकत्ये सति धूमाव्यापकत्वस्य वहिसाध्यकधूमसाधनकोपा- धिन्यवहारविषयतापच्छदफरपोपगमात् तस्य तप्याप्यतया बहि- ·4 उपाधिमकरणम् । ध्यापकत्वे सात धूमाव्यापकत्येन तथाविधोपाधिव्यवहारविषय- तावच्छदकयत्वापचिरभिमता, एकस्येवर भिन्नरूपेणापाद्यापाद. फभावाविरोधादित्याशयेनापाद्याप्रसिद्धि दीधितिकृद्याचष्टे । मापाय. स्यति । धूमाव्यापकत्वस्य । धूमाव्यापकत्यरूपताशव्यवहारविषय. तावच्छदकस्य । अप्रसिद्धः । तादृशावच्छेदकत्वेनापि क्वचित प्रसिद्धिविरहात्। 7 मूले, आपायेत्युपलक्षणम्, उक्तधर्माप्रसिद्ध्या आपादकाप्रति धिरपि द्रष्टव्या नादृशव्यवहारविषयवांपादनेऽपि तस्यापादक त्वं आपादकामासद्धिः। भ्रान्तस्य तथा व्यवहारादिष्टापत्तिः। य. थार्थताहशव्यवहारविषयत्वापादने आपाधाप्रसिद्धिरपि । ध्यपहा. रस्य याथा पादने बहिव्यापकत्वसहितधूमाव्यापकत्वरूपम्यवहार रविषयतावच्छेदकाद्विपकत्वस्यैवापादकत्वेनोपगन्तव्यतया आपाद काप्रसिद्धिरित्यवधेयम् । एतेन पक्षेतरत्ये पहिल्यापफवे सात धूमाव्यापकत्वरूपस्याऽऽपादकस्यापि उक्तलक्षणंकोऽनुपगमास्या. उपत्यप्रसत्याऽऽपाद्याप्रसिद्ध्या तन्निराकरणासहुतिरिति परास्तम् । ननु व्यतिरेकिधमत्वस्यय सिद्धान्तिनिरुतव्यभिचारोनायक त्यादिशानस्यापि स्वतो व्यभिचारशानद्वारा वाग्नुमित्यप्रतियन्धः कत्येन सिद्धान्तिनिरुक्तरूपस्यापि न यथोक्तरूपतेति तुल्यानुयोग इत्यत माह । अस्मदुक्तमिति । तय व्याप्तिपक्षधर्मतारूपम् । साध्या व्यभिचारव्याप्यत्वे सति साधनरूपपक्षवृत्तितारूपम् । अनुमिति: प्रतियन्धफेत्यादिनाऽव्ययः । तस्य तथात्व च व्यभिचारानुमितिज. गफशानविषयत्वावच्छेदकतया पर्यवसितसाध्यन्यापफताघटितो; तरूपस्यापि उपाधिव्यभिचारे पर्यवसितमाध्यव्यभिचारन्याश्यादिः प्राहममानविषयतावच्छेदकतया पर्यरसितसाध्यन्यभिचारसिद रेय पक्षधर्मनायलमानामातयिरोपिशुदसाध्यव्यभिचारसिविरूपं. स्पादित्यवधेयम् । नन्यस्यापि, यादिनो-विशेषलक्षणमनुमितिविरोधिज्ञानविषय. तापच्छेदफमित्येतन्मतेभन दोष इत्याशङ्कायां विशेषलक्षणे दो पमयतारयति । नन्धित्यादि । दूषकतायाम् । अनुमितिप्रतिवन्धक म्यभिचारशानजनने। मूले विशेषलक्षणस्ये इति । उतायशेषधर्मस्य लक्षणपे । अनु. * 1 1 H ·- १०४२ भनुमानगादाधर्याम् मितिप्रतियन्धकशानविषयतावच्छेदकत्व स्वीकृते स्वित्यर्थ । वहि- धमेति । पक्षेतरत्व' वद्विमाध्यमधूमदेनु कानुमितिप्रतिबन्धकमान- घिपयतावच्छेदफरूपत्यवत्वापत्तेरित्यर्थः । (दी०) यथाश्रुते ऽवच्छिन्नमाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्त्या य. किश्चिद्धमावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमेव वक्तव्यम्, तथा च वह्निना धूपस्य धूमेन वह्वेर्वा साधने पक्षेतरस्य तद्रूपज्ञानादनुपितिप्रति- वन्धापत्तिरिसर्थः । व्यवहारीपयिकत्वे च तत्रोपाधिव्यवहाराप- ति, पर्यवसितत्याद्यभिधाने चास्मन्नपप्रेवश इति भावः । व्यव- हारौपयिकम् । स्वव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारोन्नायकत्वम् । लक्षण तु तत्तत्साध्यसमानाधिकरणत्वे सति तत्तत्साधनाध्याप- कत्व साध्यसाधनभेदाद्भिन्नमेर । वस्तुतो व्यभिचारिणस्साधन- स्पैवानुप्रवेशाच नातिप्रसङ्गः । न च रूपेण गुरुते साध्ये पृधि- धीवाभावादेरुपाधितापत्तिः, गुरुत्वव्याभिचारिरूपव्यक्तस्तव्या- प्यत्वात् तद्व्याप्यरूपव्यक्तश्च गुरुत्वाव्यभिचारादिति । दूपण, तापयिकं तु यथासम्भवमननुगतमेवेति मतमिद परे परिष्- न्ति । वन्न । तथा हि साध्यसाधनव्यक्तिस्वरूपगर्भ नोपायित्वम्, अपि तु साध्यतावच्छेदकसाधनतावच्छेदकधर्मगर्भम्, तत्तद्गुण- स्वेन सकलगुणव्यक्तिषु सोपाघेरपि दव्यत्तस्य गुणत्वेन सकल गुणेष्वेव निरुपाधित्वात् , गुणत्वेन गुणे साध्ये सत्तारीन रूपेण सोपाधेरपि सत्ताया गुणकर्षान्यत्वविशिष्टसचावेन निरुपाधि- स्वाद । तथा च तुपावच्छिन्ने साध्ये तद्रूपावच्छिन्ने साधने चक उपाधिरित्या तद्रूपावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणलवे सति तळू- पपच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वमनुगत लक्षण वाच्यम्, न तु तद्- पावच्छिन्नतत्तत्साधनव्यक्त्यच्यापफत्वम्, अननुगमाद, तथा च गुरुत्वत्त्वावच्छिन्नसमानाधिकरणस्य रूपत्वावच्छिन्नाव्यापफस्प .

·: उपाधिप्रकरणम् । - ." - पृथिवीवाभावादेरुपाधित्वं दुर्वारम् । व्यभिचारित्वेन साधना विशेषणं तूपदर्शितमेवेति सझेपः । (गा० ) अत्रापि तादृशाप्रसिद्या पूर्ववदापन्यसम्भव इति तत्सम्भवं दीधितिकदुपपादयति । यथाश्रुते इति । शुद्धसाध्यव्या- पकत्वान्तर्भाव इत्यर्थः । तद्रूपवत्ताशानादनुमितिप्रतियधापत्तिरि- ति । यद्यपि नेयमापत्तियथाश्रुनमूलतो लभ्यते, तथापि पक्षेतर- स्वेऽनुमितिप्रतिवन्धकमानविपयतावच्छेदकरूपवत्त्वापची पक्षे- तरत्वनिष्ठयत्किञ्चित्साध्यव्यापकताघटितरूपेऽनुमितिप्रतिवन्धकशा. मविषयतावच्छेदकत्वापत्तिः पर्ययस्यति, तस्याश्च पर्यवसान तपा. पच्छिन्नविषयकवानस्यानुमितिप्रतिवन्धकत्वापत्ताविति न विरोधः। उक्तरूपस्य व्यवहारमानौपयिकत्वेऽपि न निर्वाह इत्याह । उपा- धिव्यवहारापत्तिरिति । पहिसाध्यकधूमहेतुकोपाधिव्यवहारस्य य. थार्थनापत्तिरित्यर्थः। अतो न !क्तव्यवहारापत्तिदूपणायसरः । अत्रापादकं पूर्वोक्तव्यवहारविषयतावच्छेदकवहिविषयकत्वमेव तथ्य रूप नेदानीमप्रसिद्धमित्यवधेयम् । ननु निरुक्तपर्यवसितसाध्यव्यापकताघटितमेव लक्षणमेतन्म. तेऽपि विवक्षणीयम्, अतो नावच्छिन्नसाध्यव्यापकासवदः, न पा पक्षेतरातिव्याप्तिरित्यत आह । पर्यवसितेत्यादीति । एतन्मवं परिः कुर्वतां मतमुपन्यस्यति । व्यवहाराविति । व्यवहारोपयिकम् । 3. पाधिव्यवहारीपयिकम् । लक्षणम् । इतरभेवानुमापकम् । तत्तत्सा. यति । अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिसड्वहाय लाघयाय च व्याप- कत्वमुपेक्ष्य सामानाधिकरण्यनिवेशः । साध्यविरुद्धचारणाय सा- भ्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकसाधनाध्यापकतावच्छेदकल्पपत्यवि. पक्षया धूमवान् वद्वेरित्यादौ हृवृतित्वविशिष्टदम्पत्यादिकं वारणी. पम् । साध्यसाधन योर्विशिप्य निवेशस्याश्यकतया तदादु. पाधिभेद रट एवेत्याह । साध्येति । सद्धेतो सपःदेशवृत्तिधर्मे तिव्याति वारयति । वस्तुन हत्यादि । पस्तुतः। घस्तुगत्या । न्य- भिचारिण इति । साम्यसाधनयोविशिष्य प्रवेशाचसाध्यस्य यत्सा. धनं न्यभिचारि तदुभयघटितमेर लक्षणं कर्तव्यम् , तया च यस्य पद्यापकं तदुभयघटितं नोपापित्यमिति फातिप्रसत इयर्थः । गुरुत्य- ·. 1 १०४४ अनुमानगादाधर्याम् म्यभिचारीति। तेजसरूपव्यक्तीनां पृथिवीन्यामाघच्याप्यावादिस्य थः। तथा च तत्सद्यक्तिम्वनय सा-यामाधनयोनियेशनीयतया तेजस रूपहेतुकगुरुत्वसाध्यकापाधिलक्षणप्रविष्टताव्यापकत्यस्प प्राध घीत्याभावे ऽसत्त्वानातिप्रसन्न इत्यर्थ: 1 नद्रायटिनलक्षणस्य तत्रा तिव्याप्तिपिरहेऽपि पार्थिवरूपात्मकहेतुघटितलक्षणातिव्याप्तिरंति शकामुसरति । तदव्याप्येति । पृथियीत्वामायो यदव्यापकस्तपे. त्यर्थः । गुरुत्वाव्यभिचारादिति । तथा च गुरुत्वनपामयघाटत लक्षणमेघ नास्ति, कातिप्रसन्न इनि मात्र । ननु उक्तरूपक्षानं व्यभिचारानुमानानुपयोगि, 'व्यापकत्याटि- तत्वात् , नापि साध्यव्यापकत्याट्रिनम्, अर्वाच्छन्नसाध्यव्यापका. सादात्, नापि, साधनपक्षधर्मायच्छिन्नसाध्यव्यापकताघटितम्, अननुगमादित्यस्मदुक्तरीतिरेचाऽऽदरणीयत्यत आह । दूपणतेति । दूपणता । व्यभिचारोनायकता। अननुगतमेव । शुद्धसाध्यतत्तद्ध- मांवच्छिन्नंसाध्यव्यापकताघटितमेव, नदननुगमम्यादीपत्वादिति भाव। स्वरूपगर्भम् । स्वरूपमाप्रगर्भम् । मापदेन साध्यतावच्छे. दकगर्भताव्यपच्छद. । धर्मगर्भमिति । तत्कुत इत्यपेक्षायामाह । तत्त. दिति । गुणव्यक्तिपु।साध्यीभूतासु । घटत्याग्रुपाधिना, सोपाधेरपि। द्रव्य वस्य निरुपाधित्वादिति । तथा च साध्यस्य रूपभेदानिवेशे रूपभेदेन एकसायके सोपाधिनिरुपाधिभेदानुपपत्तिरिति भावः । साध्यस्य रूपमैदान्तर्भावफलमुक्त्वा साधनस्य रूपभेदान्तर्भाव फलमाह । गुणत्वेनेति । रूपभदान्तर्भाधेन यदिशं लक्षण तह. शंयति तथा चेति । कपभेदपक्षे हेतुभूनर्मिणोऽपि विशिष्टान्तर्भावे रूपर्ण गुरुत्ये साध्ये पृथिवीवाभावस्योपाधितावारण सम्भवतीति तदन्तर्भाव निराकरोति । न स्विति । अनुगमादिति । हेतुव्यक्तिभे देनोपाधिताभेदस्य निष्प्रयोजनकत्वादित्यर्थः। धूमादो साध्ये बहि. त्याचवच्छिन्नमहानसीयवहृयादिहेतावप्याट्टैन्धनादेरनुपाधित्वानुप- । तायता लक्षण 'को दोष इत्यपेक्षायामाह तथा चेति । पृथिवीत्यामादेरिति । रूपत्वावच्छिन्नतजसरूप ध्ययव्यापकता-यस्यापीति शेष । ननु साध्यव्यभिचारिसाधनाध्यापकत्वनिवेशे नाय दोपो चार- णीय इत्यत आह । व्यभिचारित्वेनेति । तथा चास्मन्नय एवं प्रवेश गर्मादिति भाव. -- ।

·ALALLL BHA SN m । - उपाधिप्रकरणम् । इति भाव । LIBRARY (चि०) केचित्तु साधनव्यापकोऽप्युपाधिः क. चिद् यत्र पक्षावृत्तिहेतुः। यथा करका, पृथिवी कठि- नसयोगादित्यत्रानुष्णाशीतस्पर्शवत्वम् ।। न च मित्र स्वरूपासिद्धिरेच दोप, सर्वत्रोपाधेपणान्तर- सकरादित्याहुः। '। (दी० ) उपाधिलक्षण साधनाव्यापकत्व न विशेषणम्, दपकतायमनुपयोगात्, अन्याप्तिकरत्वाच्चति सत्मतिपक्षोन्नाय: फरवेनोपाधेपकतावादिनामभिमायं प्रकाशयति केचिचिति । ( गा० ) ननु साधनाव्यापकत्वघटितस्यैवापाधिलक्षणस्योक्त- धात फरका पृथिवी काउनसयोगादि यत्र साधनाव्यापकस्य कथम् उपाधित्वस्वीकार इत्याशङ्का निराकरोति । उपाधिलक्षण इति । दुपातायाम् । साप्रतिपक्षोत्थापकतायाम् । व्यभिचारिणि साधने साध्यस्यापि निरुक्तोपाधिलक्षणाक्रान्ततयोपाधित्वे व्यभिचारसाधने सद्यभिचाररूपसाधनस्य साध्याविशेषादिदोपस्याकिञ्चित्करतया साध्य च नोपाधिरिति मूलासगतिपरिजिद्दीपया पर प्रत्युद्भाव्य इति पूरयिष्यन् साध्यतावच्छेदफायच्छिन्नसाध्यस्योपाधितयाना ने पक्ष्यमाणसाध्यविशेषादिदोपानवकाशात तपायच्छिन्नौद्भार. मखण्डनायोगात् साध्यविशेषण पूरयति । साध्यतावच्छेदफावधि- प्रमिति । साध्याविशिष्टत्वादिति मूल धारयन् साध्याधिशिष्टताया दूपकतावीज पूरयति । पक्षे इति । पक्षे साधनरूपे। साधनस्य । सा- यात्मकोपाधिव्यभिचारस्य । अनुमानस्य । सिपाधयिषया सम्म यापि वैयर्थ्यात् । हतुनिश्चयेनेरध्यातिविधानविघटनात् । अनिश्चये। पक्ष साधनस्यत्यनुपज्यते । तस्य । अनुमानस्य । यद्यप्युपाध्यन्तर व्यभिचारलिङ्गकवयभिचागनुमापकपरामर्शस्यापि व्याप्तमान प्रति व्यावफधर्मदर्शनत्येन विराधितया सर्वच व्यभिचारानुमितिये. यर्यम्, तथाप्युपाभ्यन्तरोनायने तादृशपरामर्शसम्पादकतयचाप- युज्यते, साध्यस्य च साध्याव्यापकतापटितोपाधितयोलापनमा ।

·अनुमानगादार्याम् . नुपयुक्तम्, उपाधिव्यभिचारे साध्यव्यभिचारव्याप्तिनिश्चयस्यैवो- पाधौ साध्यव्यापकतोपदर्शनफलत्यान् , साध्यध्यभिचारे तु सा. ध्यव्यभिचार याप्तिग्रहस्यानुपयुक्तत्वात , तहमन्तरेणापि देती सद्ग्रहस्य स्वतो व्याप्तिमानप्रतिवन्धमत्वादित्यत्र तात्पर्यम् । हेती साध्यग्राहकतर्क सद्भावे सन्दिग्धोषाधेनानुमानोच्छेदकत्वम् । श्रतः साध्यस्य सन्दिग्धोपाधितया उन्दावन स्थय निराकरोति,। हेनापिति । कृत सन्दिग्धोपाधिनेति । तत्कर्तव्यस्य व्यभिचार- सशयान्तरस्थानपेक्षणात साध्ये उपाधित्वसशयस्यय साध्ये सा. धनाव्यापकत्वसंशयरूपत्वादिति भावः । कथामति । साध्ये,साध्य. ध्यापकत्वसंशयायोगेन साधने तयभिचारसशयरूपेण तत्र साप. नाव्यापकत्वसशयेनैव सन्दिग्धोपाधित्वनिर्वाहादिति भावः। (चि०) साध्यं च नोपाधिः, व्यभिचारसाधने साध्यायिशिष्टत्वात्, अनुमितिमात्रोंच्छेदप्रमणाच । स, चायं विविधः निश्चितः सन्दिग्धश्च । साध्यव्याप. कत्वेन साधनाव्यापकत्वेन च निश्चितो व्यभिचार- निश्चयाधापकतया निश्चितोपाधिः । यथा वहिमत्त्वे. न धूमधत्त्वे साध्ये आर्दैन्धनप्रभवह्निमत्वम् । यत्र च साधनाव्यापकत्वसन्देहस्साध्यव्यापकत्वसंशयो वा तदुभयसन्देहो वा तत्र हेतुल्पभिचारसंशयाधाप- फतया सन्दिग्धोपाधिः । (गा०) मूले सचेति । उपाधित्वग्रहेणानुमानदूपकम्धेत्यर्थः, ईश्व. रसाधकसदनुमानेऽपि सन्दिग्धोपाधेरुदाहरणीयतया तस्य चानुः पाधित्वेन एतद्वन्यस्य पास्तवोपाधिधिभाजकावायोगात । निश्चितः। उपाधियश्चियधिपय'सन्दिग्धा तत्सशयविषयः। निश्चितोपाधिः। निश्चयविषयतयाऽनुमानदूषकः । तथा दुपकत्वे हेतु व्यभिचारति. श्चयाधायकतयेति । यत्र चेति । यत्र धर्म रिवत्यर्थः । तत्र धर्मे । स. न्दिग्धोपाधिरिति भावप्रधानम् । तथा च सशयविषयतया दूषकत्व मित्यर्थः । तथास्ये हेतुव्यभिचारसशयाधायकतयेति । शाकपाक- अस्वादायुपाधिस्वसशयस्य साधने सोपाधित्वसरापपर्यबासिततया * ·उपाधिप्रकरणम् । १०४७ सत्र साध्यव्यभिचारसशयाधायकतयेत्यर्थ । (दी०) साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नम साध्यं च नोपा. धिः परं प्रत्युद्भापः, माध्याविशिष्टत्वात् पक्षे साधनस्प निथपेऽनुमानस्प वैपाद अनिथपे च तस्यायोगात् । सन्दिग्धोपाधित्वेनापि न तदुद्भावनमित्याह । अनुमिती- ति । इतौ साध्यव्यभिचारस्सन्दिग्पश्च कृतं सन्दिग्धोपाधिना ? असन्दिग्धश्चत्कथं तस्य सन्दिग्धोपाधिचमिति तु वचम् । हेतु. व्यभिचारेति । व्याप्यसंशयस्य व्यापकसशयहेतुत्वादिति भाव । न च तत्र मानाभावः, कोटिस्मरणादित एव तदुपपत्तः, कवि- तदनुविधानस्यापि व्याप्यतदभावयोापकतदभावसाहचर्यस्य गृहीतत्वेन तत्स्मरणे एवोपक्षीणत्वात् । तदग्रह तु तत्संशयाह्याप- फसंशयाभावादिति वाच्यम् । महानसे हुताशनो न जलहदे इति स्मरतां पर्वतादिकमपि पश्यता धूमादिसशयभावाभाराभ्यां हुताशनसंशयभावाभावदर्शनात्तस्यापि तद्धतुत्वात् । अत एवो. कटकाटिकायाप्यस्य संशयाव्यापकस्याप्युत्कट कोटिकः संशयः,, कारणात्कणैव कार्योकर्पात् । समानेयादिमूत्रं तूपलक्षणपरम्, तत्रस्थश्चकारी वाऽनुक्तसमुच्चयार्थ इति वदन्ति । (गा०) तत्सशयस्य व्यभिचारसशायकत्वमेव कयमित्यन माह दीधिताव्याप्यसशयस्येति तथा च व्याप्यसशयविधया व्यभिचा. रख्याप्यसोपाधित्वसशयस्य तत्सशयाधायकत्वमिति भावः। तत्र व्याप्यसशयस्य व्यापफसरायहेतुत्व । तस्य तदहेतुत्वे तहशायो त. दुत्पादः कुतः कारणादित्यपेक्षायामाद । फोोटम्मरणादित इति।। अवश्यकल्प्यतुभावादित्यादिः । तदुपपत्ते । म्यापफससयोगपत। प्याप्यसयासत्ये फचिदनुत्पन्नस्य व्यापकसरायस्य तदनन्तर- मुत्पतेस्तरेतुत्वसिद्धिः स्यादित्यत आह ! कचिदिति । तदनुविधा- नस्य। अन्वयम्यतिरेकानुविधानस्य । तास्मरण एवं व्यापकतद. भावरूपकोटिस्मरण एच । उपतीमत्वात् । उपयोगितया चरितार्थ.

·साधारण- - १०४८ अनुमानगादापर्याम् स्यात् । व्याप्यतदभारयोग्रफतदभायमाहचर्याग्रहस्थले न्याय संशयस्य व्यापकतमाघारमारफतया न फोटियोपस्थापकत. या उपयोगित्यमित्यत माह । तदिति । तदप्रद । साहचर्याप्रहे । तरसंशयात् । व्याप्यसशयान् । व्यापफमयाभावात् । ताशका. रणामायनानुत्पादान् । प्रकारान्तरेण फोटियोपस्थितिस्थले इतर. सकलकारणसचे व्याप्यसशयान्ययव्यतिरेफाम्यां ध्यापकसशया. वयध्यतिरेकनस्ना तद्धेतुत्वं दुरपवादमेर, अन्यथा धर्मदर्शनादेः काटिस्मरणादिनाऽन्यथामिद्धिः स्यादिति समाधते । महानस इति । पर्वतादिकमरि पश्यतामित्यनेन धर्मिशानसायं दशि- तम् । भाषामाभ्यां भावाभावदर्शनादिति यथासायमन्यय. मत एव । तस्य तद्धतुत्वादेय । उत्कटकाटिकात् । व्याप्यांश तदभावांश या उत्कटान, । उत्पादकोटिफा, !, व्यायांशे तदभावांशे, घा उत्कट औकट्य चा याप्यत्तिजातिविशेषा विपरताविठोपाया! फारणोकणति । कारणोत्कर्षस्यैव कार्योन्करप्रयोजकत्यात, त. स्याफारणत्ये कोटिस्मरणादिरूपकारणस्याविशेपेण व्यापकसा. यौत्कट्यस्याफस्मिकतापत्तरित्यर्य । व्याप्यसशयस्य साधारणधः मदर्शनादितरीय समानानेकधर्मापपत्चरित्पादिसुत्रावरांधा, स. शयहेतुसाधारणधर्मदर्शनादित्रयस्यैव परिगणनादित्यत , माह समानेत्यादीति । " तत्सूत्र तु समानानेकधर्मोपपत्तेधिप्रतिपत्तेरुपलभ्यनुपलभ्यः व्यवस्थातश्च विशपापक्षो विमर्श. सशय इति । अस्यार्थः समान एको योऽनेकां तत्कोटितदभावकोटिमतां धर्मः तत्तदभावसह- चरितत्वेन तत्तदभावसहचरितवृत्ति धर्मवत्वेन या गृहीतो गृह्य- माणो घा।यो धर्मी इतिः यावत्र, तदुपपत्ते. धर्मिणि तद्वत्ता- शानात् , तादृशशानस्य कोट्युपस्थिनिहारा, साक्षादेव या हेतुत्वमिति । हत्वाभासे। व्यक्तीभोरप्यति"] विधातपचिर-1 एकमिाण, विरुद्धोटियप्रतिपत्तिजनक ! चाक्यद्वय र शब्दो नित्यो न घेत्यादिरूपम् , "ततः ताशवाफ्ययोमिथो विराधन शाब्दयोधानुपधायकयोधर्मिणि काटिद्वयापस्थितिद्वारा मानसस शयजनकत्वम् , ताशवाफ्यमानस्य तत्तद्धर्मिकतत्तत्कारिसशये तर वमिंधाधकपदसाकाक्षततत्काटियाचकपदानस्वन हतुताता 1 ।

·. . उपाधिप्रकरणम् । १०४९ द्रूपावच्छिन्नजन्यत्वेऽपि संशयस्य न शाध्यत्वापत्तिः, पिरोधिकोटि- गोचरशादसामनयभावादिघटितसामप्रधजन्यत्वात् , तजन्यत्व- स्यैव शान्दत्वप्रयोजकत्वात् । तत्तकोटिप्रत्यक्षे तुल्यवलायास्तद्वि. परीतकोटिप्रत्यक्षसामग्रघा इव तच्छाब्दयोधे विपरतिकोटिशाब्द. सामग्रया अपि प्रतिवन्धरुवं मानाभावात्। तत्र संशयाकार एवं शाब्दांध इत्येकदेशिनः । उपलब्धिः । तत्कोटिनिश्चयः। अनुपल- ब्धिः । तत्फोट्युपलब्धिविरोधिनी तदभावोपलाब्धः । तदव्यय- स्था। धर्मिणि तद्विषयत्ववद्यावृत्तधर्मवत्वधीः, ततश्च तत्कोटिम- घ्यावृत्तत्वविशिष्टवत्ताज्ञानस्य तत्कोटिविशिष्टवविरोपितया कोरि- दयविशिएधोरूपसंशयजनकत्वासम्भवात् तत्तत्काटिमत्त्वमुपेक्ष्य स्वरूपसत्तकोटिनिन्धयविषयवत्व धर्मिणि विशपणतयोपात्तम् । अयं च तत्तत्कालसहकृतस्य तत्तत्कालीनतत्तत्पुरुषायतत्तकोटि- निश्चयविषया ये ये तत्तद्धमिव्यावृत्तत्वज्ञानस्य संशयजनकल्ये तत्तद्धर्मिव्यावृत्तत्वज्ञानाभावविशिएतत्तद्धर्मिकतत्तकोरिनिश्चयस्य' संशयपनियन्धकारे वा गोरयमित्यालोच्य तत्ताकोटिसहचरिता. भावप्रतियोगित्वमेव शानागभंमसाधारण्य संशयप्रयोजकमिति दी. धितिकृता पक्ष्यत । निरुक्तसाधारणधर्मदर्शनादित्रयस्य प्रत्येकमेय संशयोपधायफता, तृणारणिमणीनां बन्युपधायकतावत, चाक्षुप- स्वादिभिः सकरणेह प्रकृते जनकतावच्छेदकजातिकल्पनासम्भवा; ध्यभिचारस प्रकारान्तरण चारणीयः । साधारणधर्मदर्शनादीनां, सं; शयतुत्येऽपि तदसत्ये कोटिस्मरणाविघटिततुल्यबलकोटिभाम. फसामग्रीभ्यां विरोधन इसत्वेऽपि स्वस्त्रकार्यजनने पाधकाभावा; त संशयो दुर्धारः, तादृश्योरपि प्रत्यक्षसामनयोः परस्परप्रतिरोध; फत्वे साधारणधर्मदर्शनादिसत्येा संशपबिलापप्रसङ्ग इति संश. यत्वस्य विषयताविशेषरुपतायामेव निर्वाहः, तथा सति तारशधिः पयताभिनविषयताया एप विरोधिकोटिमहसामग्रोप्रतियध्यताय: च्छेदकत्वोपगमात् ताराविषयनाप्रयोजफसाधारणधर्मदर्शनादिनः संशयनिर्वाहः, विरोधप्रहेण तद्राहकसामप्रभा पा सहिताया एवं विरोधिफोटिमासफसामग्रयाः प्रतिवन्धमत्थान फोटिद्वयसमुश्चया. नुपपत्तिरित्यादि योध्यम् । साधारणधर्मदर्शनादिकमन्तरेणापि नुल्यपलसामग्रीभ्यां संश- १३२ , F ·१०५० अनुमानगादाधर्याम् यो जन्यने, साधारणधर्मदर्शनादेः फोटिवयोपस्थापतयेवोपयोग इति संशयत्यारे कार्यतायच्छदफायपितपिणो नव्या मते मा. यत्व न विषयताविशेषः, परन्तु पफार्मफभासमानविरोधिकोटि- द्वयमानत्वं तत्तत्सामग्रीसमाजप्रयोज्यमेवेति विशेषापेक्ष ति दि. शेष्यते ध्यावय॑ते विशेषदर्शनविषयो ऽनेनेति विज्ञपो विशेषदर्शनम, तदपेक्षस्तजन्यः, ताशविशेषापेक्षत्यं संशयसामान्यस्यैव । यिम. ः । एकर्मिणि विस्यकोटिद्वयानम , तप संशयलक्षणमिति । साधारणधर्मदर्शन पच व्याप्यसंशयस्यान्तर्भावनीयतया तस्य स्वतन्त्रतायामस्सरमा वदन्तीत्यनेन सृचितः। (दी०) काटिद्रयसहचरितधर्मवत्तया धर्मिज्ञानं हेतुः, धर्म- स्यैकत्वं ज्ञानस्य च निश्पत्वं नोपयुज्यते गौरवात् , अवगाहते च लिनसन्देहो लैङ्गिकतदभावसहचरिती लिङ्गतदभाची धर्मि- णः, तथा च साधारणधर्म एव तस्यान्तर्भाव इति तु नव्याः । (गा०) नव्यमतमाह । कोटिद्वयेति । तत्तकोटिसहचरितध. मघद्धर्मिज्ञानत्वेन साधारणधर्मवत्ताज्ञान सशयहेतुरित्यर्थः । पत्र तत्तकोटिसहचरितधर्मयोः पृथगन्तीवन कारणताद्वयम्, न तु कोटिद्वयसाहचर्यावच्छिन्नत्ययं धर्मस्यैकविषयतायां निवेश्यकका- रणत्वं कल्प्यते, येनोभयसहचरितधर्मभेदादेकस्यापि धर्मस्य विष- यतायां साहचर्यावच्छिन्नत्वयासत्येन कोटिद्वयसहचरितव्याप्या- भावोभयावगाहिसशयो न सगृहीतः स्यादित्याह । धर्मस्यैकत्व- मिति । निश्चयत्वेन हेतुत्वे सशयासमाहात् तत्परित्यागमपि स्फुट. यति । ज्ञानस्य च निश्चयत्वमिति । न च शानस्य निश्चयत्वाविवक्षणे फारणतारच्छेयकाभावप्रति- योगिन्यप्रामाण्यग्रहे निश्चयत्वस्य निवेशनीयतया गौरवामिति पा. ध्यम् । भवतामप्रामाण्यनिश्चयाभावविशिष्टत्वेने व्याप्यसशयस्थ इंतुत्वान्तरकल्पनेन महागौरवात् । एतेन तत्चकोटिसहचरितधर्मपत्ताशानस्य हेतुनायां तत्तबम. विषयता अवश्य विशिष्य निवेश्या, साइचर्यावच्छिन्नविषयता- स्पेन सफलधर्मविषयतानामनुगमे सफलधय॑घटितनमत्वमाहाणाम- भाषकूटस्येक निवेशनीयतया एकधर्मघटितभ्रमत्यप्रदविषयधर्माः है .

·उपाधिप्रकरणम् । 2 न्तरग्रहस्य संशाजनकत्वापत्तः, तथा च तत्काटिसहचरिततधर्म- पत्ताज्ञानस्य तदभावसहचरितवद्धर्मवत्ताशानसहकारेणैव फलोप- धायकत्वमुपेयत, न तु तादृशधर्मान्नरज्ञानसहकारेण गौरवादिति धर्मस्य एकत्वापेक्षेत्यादि परास्तम् । व्याप्यसंशयस्य पृथकारणत्वा- दिकल्पनापेक्षया लाघवेन तत्कोर्टिसहचरितकधर्मवत्ताशानेन फल- जनने तदभारसहचरितधर्मान्तरवत्ताशानस्यापि फ्लप्तकारणताफ- स्य सहकारित्वोपगमात् । यनु तत्तत्कोटिसहचरितधर्मवत्तानिश्चयजन्यसंशये ताशध- मर्माणामपि धर्मितावच्छेदकतया भानमुपेयते, तथा च तत्र विशेष्य. तावच्छेदकशानविधयैष तादृशंधर्मवत्तानिश्चयस्य हेतुत्वात्. सं. शये न तस्य स्वतन्त्रतुत्वमिति व्याप्यसशयस्य पृथक्कारणत्वमा घश्यफमिति तदपि न । तरकोटिसंशये तयाप्यतध्याप्याभावोभयप्र. कारज्ञानत्वरूपव्याप्यसशयत्वेन हेतुत्वे व्याप्यतदभावप्रकारकत्व- योर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहात्, सामानाधिकरण्यापे. क्षया गुरुशरीरस्य व्याप्यत्वस्य निवेशे गौरवाच तत्ताकोटिलच. रितधर्मवत्ताशानन पृथक् पृथक् कारण घान्तरकल्पनाया पवाचि- तत्वात् । व्याप्यसंशयस्य कोटिवयसहचरितधर्मावगाहिना स्फुट- यति । अघगाहते चंति । लिलम् । व्याप्यम् । लैङ्गिकम् । व्यापक्रम । लिगतदभावयोलैंगिकतदभाषसहचरितत्वस्य यथासयमन्ययः । व्याप्यसंशयदशायांच्याप्यन्याप्तिघटकसहचरितत्वस्य ग्रहनियमेऽपि तदभावे व्यापकाभादसहचारग्रहो न नियत इति चेत् । एवमेव, परन्तु यदा व्यापकसंशयस्तदा तदोऽपि फलयलात् कल्प्यते, यत्र च तदप्रहस्तत्र व्यापरुसंशयस्यैषापलाप इति भावः । (दी० ) लिङ्गतावयोः मसेकमेकैककोटिसाधारण्येऽपि मिलितयोरमाधारण्यम्, सत्मतिपक्षस्थले विरुदयोरिच हेत्वो.' रिति तु टीकाकारानुपायिनः । :(गा० ) सत्प्रतिपक्षस्थले विक्रतुदयमानस्यासाधारणधर्म: ववाशानविधया साध्यसशायश्त्वम्, तदभावण्याप्यवसाग्रहमतिः पन्धकतायां तशाप्ययचामानस्थोत्तेजकनया न हेतुरूपपरामशंस्य संशयप्रतियाधपत्यामिति रोकाकारमतमनुएत्य व्याप्यसंशयस्या.

·- 7 7 अनुमानगादार्याम् प्यसाधारणधर्मज्ञानान्तभावं वदनां मतमाह । लिति । कोटिसा. धारण्यापि । कोटिसहचरितत्वेऽपि मिलिनयोरिति । उभयत्याव- च्छिन्नयोरित्यर्थः । असाधारण्यम् । तत्तदभावव्यापकाभावप्रतियो. गित्वम्।। उभयत्वावच्छिन्नाभावस्य तत्तकोटिव्यापकत्वग्रह च व्यापकसंशयोऽपलपनीय एवेति भावः । इत्वोरित्यत्र प्रत्येकमित्या. दिकं सर्वमनुपज्यते। अत्रेदमस्वरसबीजम्, शब्बत्वादेःशब्दत्वत्यादिना नित्यत्वादिम- धावृत्तत्वस्य जातिवादिना च धर्मिवृत्तित्वस्य ग्रहे संशयानुदयात् येन रूपेणासाधारण्यग्रहस्तेनैव रूपेणासाधारणधर्मस्य धर्मिणि धी: संशयहेतुरुपेया, धूमादिसंशयस्य च धूमधमाभायाधुभयवन उभ• याधिपयकतया कथं मंशायकता? विरुद्धतया, गृह्यमाणयोरेकवि- शिरोऽपरप्रकारकमियोभयत्वेनोभयप्रकारकमपि शानमनाहार्यमनुभ- पविरुद्धमिति न संशयस्य तथात्वसम्मवः । यदि च तत्तद्रूपावच्छिन्नोभयत्वेनासाधारपयमहसहिततत्त. दरूपावच्छिन्नोभययत्ताशानस्य हेनुतायां तत्तदुरूपावच्छिन्नप्रकार- फत्वमेयावच्छेदकं न तूभयत्वसहिततत्तद्रूपावच्छिन्नप्रकारता. फत्व गौरवादित्युच्यते, तथापि उभयत्वनासाधारण्य ग्रहसहितस्य भावाभावोभयवत्ताझानस्यान्यत्र संशयहेतुताया अलिप्तत्वात्तामव. लम्ब्य व्याप्यसंशयत्वेन पृथकारणताखण्डनानुपपत्तिः, उभयत्वेन तत्तदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वज्ञानसाहित्यं निवेश्य भाषाभावो. भयप्रकारकशानहेतुतापे धूमादौ वह्वयादिव्याप्यत्वग्रहसहितधू मादितदभावप्रकारकशातत्वरूपसशयत्वेन हेतुतायामेव लाघवात्, यदि चोभयत्वेनासाधारण्यग्रहसहितभावाभाचोभयप्रकारकक्षा- नहेतुता तदुभयसमुच्चयस्थले फ्लत्युच्यने, तथाप्येतन्मते संशय- मात्रीयकोटिद्वयमानस्यैव मिलितस्यासाधारणतया व्यभिचारिजल. स्वादिसशंयाधाप्यधूमादिसंशयंस्याविशेपः। न च साधारणधर्मदर्शनान्नांवमतेऽपि जलत्वादेर्वपादाभा- घस्य जलवाद्यभावस्य च घवयादेः सहचरिततया तरसंशयविशेष इति वाच्यम् । व्याप्यत्वस्य व्यापकसामानाधिकरण्यनियततया म्यायामावत्वस्य च व्यापकाभावसामानाधिकरण्यनियततया तत्त. स्कोटिसाधारण्यग्राहकत्वेन सशयोपयोगितया तन्मते व्याप्यसंशय. .

·उपाधिप्रकरणम् ।... • १.०५३ स्य संशयान्तरो विशेषात् , असाधारण्यग्रहे च: व्याप्त्यादिग्रहस्था. नुपयोगात्, एवमेकसम्बन्धेन तत्तकोटिमद्यावृत्तस्य सम्बन्धान्त. रंण धर्मिणि . ग्रह : संशयानुत्पत्त्या सम्बन्धैफ्यमवगमपेक्षणीयम, धूमतदभावयोश्च मिलिनयोः संयोगेन विशेषणताविशेषण वा, व्या. वृत्तत्यग्रहऽपि धूमादिसंशये तादृशेन केनापि सम्बन्धेन धर्मिण्युभय. प्रकारकताविरहेण कथं संशायफता ? * यत्तु अन्यतरसम्बन्धेन भावाभावोभयस्य व्यावृत्ततया, तेन स. म्बन्धेन च सशयस्योभयप्रकारकतया संशायकत्वामाते । तदत्सत् । यद्रूपावच्छिन्नसम्बन्धेन उभयत्यावच्छिन्नस्यासाधारण्यग्रहः अन्य. तरत्वरूफ्तद्रूपावाच्छन्नस्य सतया संशये भानात् । यद्पा. घच्छिनासम्बन्धयटितासाधारण्यग्रहस्तरूपाश्रयसम्बन्धेन , धर्मि- ण्यसाधारणधर्मग्रहमाघस्य संशायकत्वं शब्दत्य निस्यसम्बन्धेनो. मयव्यावृत्तमिति प्रहवशायां समवायस्यानित्यत्यभ्रमेऽपि अप- ण्डोपाधिरूपसमवायत्यावच्छिन्नसम्बन्धेन शब्दत्वज्ञानस्य नित्य- रघादिसंशायफतापातादित्यायुदनीयम् । (दी० ) इत्थं च माधनाव्यापकत्वसंशये साध्यव्यापक- व्यभिचारसंशयात्साध्यव्यभिचारसन्द हो हेनी स्फुट एव । सां: ध्यव्यापकत्वसन्देहे तु साधनाव्यापकव्याप्पत्तमंशयात्साध्ये मांधनाव्यापकत्वसन्देहो वोध्यः । उपाधस्साध्यव्यापकत्वसन्दे- हुनाऽऽहितात्साधने साध्यव्यापकव्याभिचारमन्देहात् साध्यव्य- भिचारसन्देइत्यमेव च दलहये संशयस्थले व्यभिचारसंशय-' स्योक्तिसम्भव इत्यपि वदन्ति । ..(गा), उपाधित्व घटकमायनाव्यापकत्यादिसंशयस्प साध्यव्य. भिचारख्याप्यसंशयपर्यवसानं दर्शयति । इत्थं चेति । साधनाव्याप: कायसंशय प्रति | साध्यव्यापकतावच्छेदकतया निश्चित.शाफगाक- जत्यत्यादौ साधनाव्यापकतावच्छेदकत्यसंशये सतीत्यर्थः । सा: ज्यव्यापकव्यभिचारसंशयात् । स्वस्मिन् । तदव्यापकत्यस्य तस्मिः न स्वाभावयचित्येन तुल्यवित्तिवेद्यतया, साधने ,साध्यव्याप. फतावच्छेदकावच्छिनाभावयत्तित्वसंशयपर्यवसानात् । स्फुट पये.

·अनुपानगादाधर्याम् ति। व्यापकव्यभिचारस्य व्याप्यव्यभिचारव्याप्यन्वादिति माना। साध्यव्यापकत्वसन्देहे विति । साधनाव्यापकताच्छेदकत्वनिश्व- यविषयधर्म साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वसशये स्वित्यर्थः । साधा नाव्यापकव्याप्यत्वसंशयाविति । व्यापफत्वव्याप्यत्वयांस्तुल्यवित्ति. वेद्यतया साध्यतावच्छेदके साधनाव्यापकतावच्छेदकायच्छिन्न- व्याप्यतावच्छेदकत्वरूपसाधनाव्यापकतावच्छेनकत्वव्याप्यधर्मसं. शयादित्यर्थः । साध्ये । साध्यतापच्छंदके । साधनाध्यापकत्वस. मेहः । साधनाव्यापकतावच्छेदकत्वरूपव्यभिचारसंशयः । पत्र साधने उपाधिव्यभिचारस्य निश्चितत्वेन. संशयायोगात् तत्र त- संशयाधीनसाध्याभाववत्तित्वसंशयानवकाश इत्याशयः । तत्रा. पि हेतुधार्मिकसाध्याभावववत्तित्वरूपव्यभिचारसंशयमुपपादयता मत आह । उपाधेरिति । उपाधेः। उपाधितावच्छेदकस्य । साध्य व्यापकत्यसन्देन । विशेषणीभवसाध्यव्यापकत्यसंशयेन । बाहिः तात् । साधने साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वविशेपितोपाधितावच्छे. एकत्वावच्छिन्नाभाघववृत्तित्वसंशयादित्यर्थः । अत्र च संशये, सा. ध्यध्यापकतावच्छदकायस्य उपलक्षणतयैवाभावप्रतियोगितावच्छ- दकतया भासमानोपाधितावच्छेदके भानम् , उपाधितावच्छेदक- तया भानासम्भवास, तादृशभाने तनिश्चयस्यापेक्षितत्वात् । न च व्यापकतावच्छेदकत्वमात्रेणैवोपाधितावच्छेदकभानं न तु नद्गतासाधारणरूपेणापीति ताशसंशयस्य व्यापकतावच्छे- दकत्वांशे निर्धर्मितावच्छेदकतयाऽयच्छेदकतया भानेऽपि न तन्नि- 'स्थयोऽपेक्षित इति वाच्यम् । व्यापकतावच्छेदकमेयत्वादिविशिष्टस्य फेवलान्ययितया व्यापकतावच्छेदकत्वविशिष्टावच्छिन्नाभायस्या- प्रसिया संशयनास्पीत् । न च व्यापकनावच्छेदकत्वोपलक्षिततद्धर्मायच्छिन्नाभावपट्ट- तित्यसंशयोऽपि दुर्घटः, तधर्मावच्छिन्नाभाववदवृत्तित्वनिश्चयस्य तविरोधित्वादिति वाच्यम् । उपलक्षणीभूनव्यापकतावच्छेदकत्वमा. अपुरस्कारेणोपाधितावच्छेदकभानोपगमात् तत्तधर्मावच्छिन्नाभाष. पदवृत्तित्वनिश्चयस्य च विशेषतत्तद्धर्मावगाहितत्तद्धर्मावच्छिन्ना भाववचिस्यसंशयं प्रत्येय विरोधितया व्यापकतावच्छेदकत्वमात्र ण तदधगादिसंशपस्याप्रत्यूहत्यात् ।' .

·अनुमानगादापयाम् शाकाद्याहारपरिणतिजत्वम् । न च तेनैव हेतुना शाकपासजत्वमपि साध्यम, नत्र श्यामत्यस्योपाधि. त्वादुभयम्यापि साधने ऽर्थान्तरम् । श्यामस्यमा वि. धादो न तूभयप्रान चेयं धूमादयनुमानेऽपि घहिसा- मग्न्युपाधिस्स्यात् । तत्र वविनय तत्सामग्रयाऽपि समं धूमस्यानोपाधिकस्यनिश्चपात, अन तु मित्राननयत्व. याप्पश्यामसामग्रया स्थातव्पमित्यत्र कार्यकारण. भावादीनां व्याप्तिग्राहकाणाममाघात् । अत एव साध्यसामग्रया सह हेतोरपि पत्र व्याप्तिग्राहकम- स्ति तत्र सामग्री नोपाधिः, यत्र तु तन्नास्ति नत्र साऽप्युपाधिरित्यनिसन्धाय सामग्री च फचिनापा- बिन तु सर्वत्र इत्युक्तम् । यथा तुल्ययोगक्षेमयोरुषा- धेयापकतामन्देह ईश्वरानुमान शरीरजन्यत्वाणुस्वा- दिः, यो च शाकपाफजत्वस्य साध्यव्यापकता. सन्देहे मित्रातनयत्वे । (दी.) उभयति । एकांशेऽपरस्यैकविशिष्टापरसाव्य. तायान्तु एकैकस्यापाधित्यमिति तु तत्त्वम् । ईश्वरेति । वस्तुतः सद्धतावपि तत्वाग्रहदशायामुपाघिसन्देहन व्यभिचारसन्देह इति भावः । ( गा०) परार्यस्थल सन्दिग्धोपाधितया उद्भावितस्य शाक णकजत्यस्य साधनान्यापरुत्वसशयनिरासाय प्रयामत्वसशयवि पयमिनातनय शाकपाकजत्वसाधन श्यामवस्योपावित्व मणिकार: णोक्तम्, युगपदुभयसाधन साध्यतया न कस्याप्युपाधत्वसम्भर इत्यभिमानेन युगपदुभयसाधनमाशय चार्थान्तरेण तद् दूषित तम् । तत्र च श्यामत्वे इच शाकपाकमऽपि विवादसम्भवानार्था. न्तरमित्यालोच्य एकदा उभयानुमानमुपापिनेर स्वय दूपयति ।

·उपाधिप्रकरणम् । १०५७ -- एकांशेऽपरस्येति । उपाधित्वमित्यग्रिमेणान्वयः । साध्यं च नापो. धिरिति प्रवादस्य तद्पावच्छिन्नसाधने तद्पावच्छिन्नस्य नो. पाधितयोद्भावनमित्यर्थकत्वादिति भावः । नन्वस्तु विभिन्नरूपेणोभयसाधने एकांशे ऽपरस्योपाधित्वम्, उभयत्वेनैकविशिष्टापरत्वेन वोभयं साधनीयमित्यत आह । एकवि- शिधापरेति । उभयत्वावच्छिन्नस्याप्युपलक्षणमेतत् । एकैकस्येति । प्रत्येकरूपावच्छिन्नस्य उभयस्यैवेत्यर्थः । साध्यस्य भिन्नरूपेणो. पाधितायामविवादादिति भावः । मूले न चैवमिति । एवम् । साध्योत्पादप्रयोजकशाकपाकजत्वस्य साधनाव्यापकत्वसंशयन सन्दिग्धोपाधित्वे । वह्निसामग्री । धन्यु. त्पादप्रयोजिका सामग्री। उपाधिः। सन्दिग्धोपाधिः। स्यात् । अनौ पाधिकरवनिश्चयात् । व्याप्तिग्राहकतर्कसम्भवेन तनिश्चयात् । तथा च साधनाव्यापकत्यसशयायोगेन न तत्सामग्रयाः सन्दिग्धोपाधित्वम; पीति भावः। श्यामसामग्रया। शाकपाकजत्वेन । व्याप्य स्थातव्यम्। व्यापनीयम् । इत्यत्र । इति निश्चयविषयतयाऽभिमतयोऽर्मित्रातनय- स्वशाकपाकजत्वयोः। कार्यकारणभावादीनामभावात् । अभाधेन ता. दृशनिश्चयासम्भवात् । अत्र हेतुगर्भविशेषण व्याप्तिग्राहकाणामिति । साध्यव्यापकतासशयेन सन्दिग्धोपाधिमुदाहरति । यथा तुल्य- योगक्षेमयोरिति । सतोरिति शेषः । योगक्षेमयोस्तुल्यत्वे सती- त्यर्थः । साध्ये साधनस्य उपाधौ च साध्यस्य व्यापकतानाहफसा: मग्रीसाम्य इति यावत् । नन्वीश्वरसाधकमदनुमाने कथं शरीरजन्यत्वादेरुपाधित्वमु. कमित्यत आह । दीधितौ वस्तुत इति । वस्तुगत्येत्यर्थः । तत्त्वाप्रह- दशायाम् । अनुकूलतर्कानवतारेण सहेतुत्वामहदशायाम् । उपा- धिसन्देहेन शरीरजन्यत्वादावुपाधित्वसंशयेन,1, व्यभिचारसन्देह. इति । अतोऽनुपाधेरपि तस्य उपाधित्वमशयविषयतया दूषक. स्वमिति शेपः। उभयसंशयस्थलमुदाहरति मूले । ग्रथा चेति । सन्दिग्धानका- न्तिकवदिति दूपकत्वमात्रांश दृष्टान्तः । तथा च व्यभिचारसन्दे. हस्येव उपाधिसन्देहस्याप्युद्गापन युज्यत एषेति भावः । १३३ i0 ·। -- जनुमानगादाधर्याम् (चि० ) यत्तु उपाधिसन्देहो नोपाधिन वा इत्या. भासान्तरमिति तदुद्भावने निरनुपोज्यानुयोग इति । तन्न, सन्दिग्धानकान्तिकवयभिचारसंशयाचायकत्वे- न दूपकत्वात् । (दी.) सन्दिग्धेति । न चानै कान्ति कत्लसन्देहः प्रति. पन्धको न तु तज्ज्ञानमिति तदर्थ तदुद्भावनमफलमिति वाच्यम् । अनैकान्तिकत्वसंशयान्मम व्याप्तिग्रहो मा भूदित्यभिप्रायेण मा. चा हेतुदोपत्वेनासाधतासाधकतया जिज्ञासादिद्वारा परम्पर- या सन्देहोपयोगित्वेन च तदुद्भावनस्य साम्प्रदायिकत्वात् । उपाधित्वस्य संशये निश्चये च जायमानं यज्ज्ञानमनुमिति वि. रुणद्धि" तदेवास्य दूपकतानिमियभिप्रायेणाह । सन्दिग्धेति ।' तव्यतिरेकस्य कचियापकत्वेन फचिच पक्षधर्मत्वेन सन्दिग्धत्वा- द् वाधोनीतेति । (गा०) व्यभिचारसशयोद्भावनमेव न घटत इत्याशते दी- धितौ । न चेति । न तु तज्ज्ञानमिति । न व्यभिचारसशयस्य विष- यो हेतुरिति सशयज्ञान प्रतिवन्धकमित्यर्थः । तदर्थम् । सन्देहशा. नफलकम् । अफलम् । अनुपयुक्तफलम् । तथा च सन्दिग्धोपाधे- यभिचारसशयाधायकतया दूपकत्वेऽपि तत्सन्दहोद्भावन सुतरा- मफलमिति भावः । मा भूत् । न भवति । इत्यभिप्रायेण । एतदर्थ- योधनेच्छया । तवात्र व्याप्तिरनुमता नवेति प्रतिवादिन प्रति मध्य- स्थानुयोग उक्ताभिप्रायेण व्यभिचारसशयोद्गावनसद्गतायपि, ता. दृशानुयोग विना तदुद्भावनमसङ्गतम्, अतस्तदपि प्रकारान्तरेण सङ्गमयति । प्राचामिति । दोपेणैवासाधक वसाधन साम्प्रदायिक- मते उक प्राचा हेतुदोपत्वेनेति । शायमान सद्यदनुमितिविरोधाति तस्येव स्वमते हेतुदोपतया व्यभिचारसन्देहस्य च स्वरूपसत एवं तथात्वेन न तधात्यसम्भव इत्यत उक्त प्राचामिति । एतदनुशयन- प्रकारान्तरमाह । जिज्ञासादिद्वारेति । प्रतियादिना स्वसशयो ·1 उपाधिप्रकरणम् । द्भावने संशयप्रयोजफजिज्ञासोदयेन तत्प्रयोजकरूपप्रतिसन्धाने स. नि सामग्रोवशान्मध्यस्थस्थापि संशयो भवतीति संशयोन्द्रावनस्य संशयोपयोगित्वेन तस्य सम्प्रदायसिद्धत्वादित्यर्थः । परम्परया यदुद्भावनं संशयोपयोगि तस्याप्युद्भावने ऽन्येषामपि तथाविधाना; मुद्भावनप्रसा. इत्याशङ्कावारणाय साम्प्रदायिकत्वादित्युक्तम् । तथा चान्येषां तथाविधानामुद्भावनमसाम्प्रदायिकत्वान्न क्रियत इति भावः। (चि० ) उपाधेरिव व्यभिचारनिश्चयाधांयकतया इदानीमुपाधे पकताबीजं निरूप्यते । नाप्यस्य व्यति- रेकदारा सत्प्रतिपक्षत्वेन दूपकत्यम, तदा हि सत्य- तिपक्षे सत्पनिपक्षान्तरवदुपाधेरुद्भाधनं न स्यात् । न च प्रतिपक्षवाहुल्येनाधिकवलार्थमुद्भावनम्, शतमप्य: न्धानां न पश्यतीति न्यायात्, एकेनापि यहूनां प्रति- चन्धाच । व्याप्तिपक्षधर्मते हि पलम्, तच्च तुल्पमेव, न तु भूयस्त्वमपि, एकस्मादप्यनुमितिदर्शनात् ।स: न्दिग्धोपाधेरदपकनापत्तेश्च, तद्व्यतिरेकस्य पक्ष स- न्दिग्धत्वात् । अपि चैवं बाधोनीतपक्षेतरस्योपाधित्वं न स्यात्, व्यतिरंकेऽसाधारण्यात् । .........; .(गा०) मूळे प्रतिपक्षयाहुल्येनाधिवलामिति प्रतिपक्षः प्रिति- साध्यसिद्धेविरोधी प्रकृतसाध्यसाधको हेतुः, तस्य याहुल्यमने कता, तभिन्न यदधिकपलं तदर्थमित्यर्थः । नायनमित्यत्र न चेत्यस्य सम्बन्धः । अत्र हेतुः व्याप्तिपक्षधर्मते होत्यादि। हि यस्मात् । व्या. प्तिपक्षधर्मते । तयोर्शनम् । बलम् । शतमपीति । व्याप्तिपक्षधर्मता. शानासस्य इत्यादिः । कार्यप्रयोजकस्य कस्याचदिरहे. एफजातीया. नेकफारणान्तरसऽपि फलानुत्पतिरिति न्यायेन भूयोभिरपि प्र- निहेतुभिरनुमितिप्रतिवन्धरूपफलानिर्वाहादित्यर्थः । एफेनापीति । व्यातिपक्षधर्मताभ्यां शायमानेनेत्यादिः । प्रतिबन्धात । कार्यस्य । ग्यातिपक्षधर्मताभ्यो एकमात्रदेनुमानस्थापरानुमितियम्धकतामयो- ·अनुमानगादाधर्याम् जकं घिरोध्यनुमितिसामग्रीत्वं दर्शयति । एकस्मादपीति, ननु सन्दिग्धोपाधेरदपकतापत्तरिति मूलमसङ्गतम्, तस्य सः प्रतिपक्षोभायफत्वासम्भवेऽपि व्यभिचारसंशयाधायकत्येन दूषक. स्वसम्भवादित्याशयाह दीधिती । उपाधित्वस्यति । उपाधित्व- स्य संशयो निश्चयश्चानुमितिविरोधियद्विश्यकशानजनकस्तद्विपयफ- ज्ञानजनकत्वमेवास्य सन्दिग्धोपाधेपफतायोजमिति नियमाभिमा- येणेत्यर्थः । तथा च सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वेने निश्चितोपाधेपकाय. मते , उपाधिवनिश्चयस्य नानुमितिविरोधिव्यभिचारशानजनक त्वमिति न तसंशायकतया सन्दिग्धोषाधेर्दूषकतासम्भवः। अस्ये. त्यंत्रेदशब्दस्य नोपाधिसामान्यपरत्वम्,. तथा सत्युपाधित्वसंशय. स्य साध्यव्यापकाभावज्ञानजनकतया दूपकत्यानिश्चितोपाधेरपि तद्वारा पकवानुपपत्या उपाधिमात्रस्यैवादूपकतापत्या सन्दिग्धे. त्यभिधानासहतेः । सन्दिग्धोपाधेः सत्प्रतिपक्षानुर्धापकाधे तय. तिरेकस्य पक्षे सन्दिग्धत्वादिति मूलोक्तहेतुन साधकः, साधना. ध्यापकत्वेन निश्चितस्य साध्यव्यापकत्वेन च सन्दिग्धस्योपाधेय॑ति. रेकस्य पक्षे सन्दिग्धत्वादिति पूरयन् व्याचष्टे तयतिरेकस्यति । कचिदिति । साध्यव्यापकतासंशयस्थल इत्यर्थः । कचिञ्चति । साधनाध्यापकत्वसंशयस्थले चेत्यर्थः । - (चि०) पक्षवृत्तिश्चोपाधिन स्यात्, यथा घटोनि- त्यो द्रव्यत्वादित्यत्र कार्यत्वम्, अन्धकारो द्रव्यं स्वा- तन्त्र्येण प्रतीयमानत्वादित्यत्राश्रावणत्वम् , तदयत्ति- रेकस्य पक्षावृत्तित्वात्, न च नायमुपाधिः, तल्ल. क्षणसत्त्वात्, अन्यथाऽपि दूपकत्वसम्भवाच, किञ्च साध्यव्यापकव्याप्यत्वेनोपाधेस्साध्याव्णपकत्वे त- व्यतिरेकेण कथं सत्प्रतिपक्षः १ न ह्यव्यापकव्यतिरे- काव्याप्यव्यतिरेकः । नापि व्याप्तिविरहरूपतया, असिद्धत्वनानोपाधिकत्वस्य व्यासित्वनिरासात् । नाप्यनोपाधिकत्वज्ञानस्य, व्याप्तिधीहेतुत्वस्य तत्त्वेन ·उपाधिप्रकरणम् । १०६१ व्याप्तिज्ञानकारणविघटकतया व्याप्यत्वासिद्धावन्त. भर्भावः । न ह्यन्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्या- पकत्वज्ञानमन्यव्याप्तिज्ञानं प्रति प्रतिवन्धकमि- त्युक्तम् । . (दी० ) ननु वाधे ऽवतीर्ण तत एव देतोरसायकत्वात्कृत तमुपाधिना, न वाऽसाधारण्यम्, पक्षस्व सपक्षत्वात्, अवतीणे तु, नोपाधित्वम्, पोतरान्तरवत्सा:यव्यापकताया एवाग्रहात् अनुकूलतर्कादिना कयश्चित्तद्ग्रहे च नासाधारण्यम् व्यतिरेकि- तयाऽन्वयव्याप्त्यग्रहस्य सत्मतिपक्षतया च सत्मतिपक्षान्तरस्या. किञ्चित्करत्वाद, इसरुचराह । पक्षश्चिति । पक्षे तद्ग्रहदशायां तदभावग्रहासम्भवादिति भावः । व्याप्तिविरहरूपतां निरस्प व्याप्तिज्ञानाभावद्वारकतां निरस्पति । नापीति । अनौपाधिक- त्वज्ञानस्य । औपाधिकत्वज्ञानाभावस्य । कारणविघटकतया। कारणाभावरूपताशज्ञानविषयतया । अनौपाधिकत्वज्ञानस्य का. रणत्वं नान्वयव्यतिरेकसिद्धम् , परन्तु सोपाधित्वज्ञानस्य प्रति वन्धकताया विना कारणीभूतज्ञानविघटनमसम्भवित्वेन कल्पनी- यम्, सैव त्वसिद्धति दुपणतात्पर्यायथाश्रुतमेव साधीय इत्यपि वदन्ति । व्याप्यत्वासिद्धाप्यत्वज्ञाने । 'अन्तर्भावः तद्- द्वारा दूपत्वम् । (गा०) घाचोनीतेत्यादि दूषणमुद्धृत्य दूषणान्तरमवतारयति न पित्यादिना । वाथे बयादावुष्णत्यादौ । निश्चित इत्यर्थः। तत एप। वाधावतारादेघ । हेतोः । कृतकत्वादेः। असाधकत्यात् । अनुष्णत्वादेर साधकत्वात् । स्तमुपाधिनेति । तथा च तदा पक्षेतरस्यादपकन्येऽ. पि क्षतिविरहादिति भावः । सपक्षत्वात् । साभ्याभावरूपसाध्य. पत्त्येन निश्चितत्वात् । इतोच तदव्याचत्वादिति शेषः । अनघ- तो विति । याध इत्यनुपज्यते । नोपाधित्वम् । नैप दूपफत्वम् । . - ·१०६२ अनुमानगादधार्याम् पक्षेतरान्तरवादिति । पर्वतो वहिमानित्यादिस्थलीयपक्षेतरत्ध दवे. त्यर्थः । साध्यव्यापकताया एवाग्रहादिति । पक्षे ,साध्यसन्देहस्य व्यभिचारसंशयतया साध्यव्यापकतानिश्चयप्रतिवन्धकत्यादिति भा. व.। व्यापकताग्राहकानुकूलतर्कसचे व्यभिचारसंशयो किञ्चि फिर इत्यत आह । अनुकूलति । आदिपदात स्वतस्सिद्धव्यभिचा. राग्रहपरिग्रहः । नासाधारण्यम् । तदभावस्य दोप इति शेषः । व्य. तिरेकितया । साध्याभावगमकतापयिकसाध्यव्यापकतानिश्चय- विषयप्रतियोगिरूपव्यतिरेकप्रतियोगितया । अन्ययव्याप्तधग्रहस्य । असाधारण्यप्रयुक्तस्य । अकिञ्चित्करत्वादित्यग्रिमेणान्धयः । स. त्प्रतिपक्षतया । प्रतिरोधमानफलकतया । सत्यतिपक्षान्तरस्य । असाधारणतया विरोधिसाध्यसिद्धधापयिकव्यापकतान्तरग्रहयिप. यप्रतियोगित्वकस्य । पक्षवृत्तिश्चेति मूल पक्षवृत्तितया गृह्यमाणपर: मित्याशयेन तस्य दूपकत्वानुपपत्तिचीजमाह । पक्ष इति । मूले तल्लक्षणसत्यादिति । साध्यव्यापकत्ये सति साधनाव्या. पकत्वरूपलक्षणसवादित्यर्थः । साधनाव्यापकत्वस्थले पक्षावृत्ति श्वप्रवेशे उक्तधर्मपु लक्षणासत्वनिर्वाहमालोक्य अन्यथाऽपीति । व्य. भिचाराद्युन्नायकतया ऽपीत्यर्थः । दूषकत्वसम्भवादिति । तथा च नोपाधित्वानभ्युपगमसम्भव इति भावः। साध्याव्यापकत्ये । साध्या- व्यापकत्वग्रहे । अव्यापकोति । अव्यापकत्वेन गृहीतत्यर्थः । अं. व्याप्यति । अव्याप्यतया गृहीतेत्यर्थः । नापिव्याप्तिविरहरूपतयेत्यादिनाव्याप्यत्वासियतर्भावशवाया निराकृतत्वात् । नाप्यनोपाधिकत्वेत्यादिना पुनस्तदन्तविशङ्का- निराकरणस्यासङ्गतिरित्याशकां निराकरोति दीधितौ । व्यातिघिर. हेति । अवानोपाधिकात्वज्ञानरूपव्याप्तिज्ञानकारणविघटकतोपाधि- त्यानस्य व्याप्तिशानप्रतिवन्धकत्य यथाश्रुतार्थः, तदर्थपरत्वे भि- धर्मकतया उपाधित्वप्रकारकशागस्य स्वतो व्याप्तिज्ञानप्रतिवन्ध. फतायण्डनमनाशक्षितनिराकरणमित्याशक्य तगन्ध व्याप्तेरनौगा- धिकत्वरूपताविरहेऽपि व्याप्तिग्रहे स्वत उपाधिज्ञान प्रतिवन्धकमि- त्यर्थकतया व्याचष्टे। अनौपाधिकत्येति । औपाधिकविज्ञान साध्या व्यापफत्वसाध्रनाव्यापकत्याभ्यां कस्यचिद्धर्मिणो ज्ञानम् न तु सा. धनधर्मिक स्वाध्यापकसाध्यापकत्वज्ञानम् , असमानधर्मिकतया १ ·उपाधिप्रकरणम् । १०६३ प्रतिवन्धकताखण्डनपरानिममूलनधासङ्गत्तेः। अभावरूपकारणप्र. तिवन्धकासम्भवाद्विघटकपदस्य प्रतिवन्धप्रयोजकार्थकता न स. म्भवतीत्यन्यथा व्याचष्टे । कारणेति । तादशज्ञानेति । ओपाधिकरव- ज्ञानेत्यर्थः । असिद्धयन्तभावनायोपाधिनिष्ठतासम्पत्तये ज्ञानविषय. तापर्यन्तनिवेशनम् । यथाश्रुतेऽप्याग्रिमदूपणग्रन्थ सहमयतां मतमा: ह ! अनौपाधिसत्वज्ञानस्येति । विनाकारणीभूतज्ञानविघटन सोपा. धित्वज्ञानस्य प्रतिवस्यकताया असम्भवित्वेनेति योजना । सापा- धित्वज्ञानस्यति भिन्नधर्मितासम्पत्तये पूर्वयद्याख्येयम् । असम्भ- वित्वनि । जनकशान विघयत एवेत्यादिनियमादिति भावः । से- घ । तस्य प्रतिवन्धकतैव । असिद्धा । भिन्नधर्मिकत्वात् । सोपाधि. त्वज्ञानप्रतिवन्धकताया अनौपाधिसत्वज्ञानहतुत्वसाधकतया श. किंतुरभिप्रनत्वे उपाधिज्ञानस्य साक्षात्प्रतिवन्धकस्य कारणायिक घटकत्वकथनासतिरिति तत्प्रतिवन्धकतायाः शङ्कितुरनभिप्रेत- तया तन्निराफरणानौचित्यमत्रास्वरसीजम् । व्यायाद्यभावाना- स्मफत्वे व्याप्यत्वासिद्धहेत्वाभासेऽन्तर्भावासम्भवात् व्याप्यत्वासि- द्ध इत्यादिकं कथितव्याप्तिज्ञानाभावद्वारकावार्थकतया व्याचप्ट । व्याप्यत्वासिद्ध इति। (चि.)न च साध्यव्यापकाव्याप्यत्वज्ञाने वि. द्यमाने साधनस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञानं नोत्पत्तुमही- तीति वाच्यम् | न हि साध्यव्यापकन्याप्यत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञानकारणम् , येन तत्प्रतियन्धकं स्यात्, कि- न्तु साध्यव्यापकव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारि- त्वज्ञानटारा । नापि व्यभिचारोन्नायकत्वेन, यथा हि साध्यव्यापफव्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिः। चारित्वमनुमेयं तथा साध्यव्यायपभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वमुपधिरप्यनुमोम् , - व्याप्तिग्राह- कसाम्यात् । नापि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्ति. चिरहोतायतया, साध्यव्याप्पाच्यापरुनोपाये।

·१०६४ अनुमानगादापर्याम् रेव साध्याव्यापकत्वसाधनात् । तस्मादुपाधिईत्या. भासान्तरमिति । (दी०) भिन्नमिकत्वं परिहरन्नाह । न चेति । न हीति । विरोधिविषयकत्वाभानेन साक्षात्मतिवन्धकथासम्भवादिति भा. वः । साध्पव्यापव्यभिचारित्वेन सा-यन्यभिचारित्त्रमित्युभ- यत्रैव बहुव्रीहिः । तस्मादित्यादेरदूपणं वेति शेपः । (गा०) भिन्नधर्मिकत्वापरिहारेण न चेत्यादिना उपाधिशानद. शायां व्याप्तिशानोत्पत्यसम्भवकथनेन तस्य प्रतिबन्धकत्यव्यय- स्थापन न सद्गच्छते, तदशायामन्यत्र व्याप्तिशानानुत्पादस्य परा. सिद्धत्वादिति भिन्नधर्मिकत्वपरिहारेण सोपाधित्वग्रहस्य व्याप्ति. महानुत्पादप्रयोजकत्वदर्शनपरता तद्ग्रन्थस्याह । भिनेति। चाधादिबुद्धविशिष्टयुद्धाविध जनकझानाविरोविपि सोपाधित्व. ज्ञानस्य समानधर्मिकन्याप्तिशाने प्रतिवन्धकत्व सम्भवतीति कथं न हीत्यादिना जनकनानाविरोधित्वेन तत्प्रतिवन्धकतासण्डनमि. त्याशद्वानिराकरणाय प्ररुते वाधादिबुद्धिवेधर्म्य दर्शयति । विरो- धीति । ग्राह्याभावादीत्यर्थः । असम्भवादिति । ग्राह्याभावाद्यविषय- कशानस्य साक्षादप्रतिवन्धकत्वनियमादिति भावः। मूले येनेत्यस्य कारणविघटनद्वारेति शेषः । तर्हि फिन्दारेत्या. काढायामाह । किन्विति । तथा साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वमिति मू लस्य यथाश्रुतासङ्गति, उपाधौ साध्यव्यभिचारज्ञानस्य उपाधि- त्वघटसाध्यव्यापफताज्ञानाधिरोधितया मसक्तत्वात् साभ्यव्या- प्याव्यभिचारस्य साध्य एव साध्यव्यभिचारव्यभिचारितया तदन. नुमापकत्वात् , इत्यतो व्याचष्ट । उभयत्रै बहुव्रीहिरिति । साध्य. व्याप्य यभिचारि यस्येति बहुमोहिणा तृतीयान्तस्य व्याप्याव्या. पकानेत्यर्थ , साध्य व्यभिचारि यस्येति बहुव्रीहिणा चरमपदस्य साध्याध्यापकत्वमित्यर्थः । इति नोक्तदूपणयावकाश इति भावः । फ्लप्तदोपानन्तीचे उपाधेरदूपकात्वमपि सम्भवतीति उपाधिहेत्या- ·7 उपाविप्रकरणम् । भालान्तरमिति निर्भरो नोपपद्यत इत्यतःपूरयति । अदूषण वेति(१) (चि०) उच्यते । आनॆन्धनयवादेस्तर्कादिना साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वे, निश्चिते दूषकता. बीजचिन्तनम् , यदि हि साध्यसाधनसहचारदर्शने. नोपाधौ साध्यव्यापकतानिश्चय एवं नास्ति, तदोपा- धित्वनिश्च्यामावाद् दुपकतैव नास्तीतिक पहिर्भा. वान्तर्भावचिन्ता । किश्च सत्प्रतिपक्षतया व्याप्यत्वा. सिद्धतया स्वातन्त्रवण या यदि दोपत्वं सर्वथा साध्यव्यापकतानिश्चयो वाच्यः, नेन विना तेपाम- भावात् । तस्मादुपाधिनिश्चयायभिचारनिश्चयः तत्सं. शयात्तत्संशय इति व्यभिचारज्ञानद्वारा । साध्य. ध्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहोन्नायकनया चोपा. धेर्दूपकत्वम् । यदा साध्यव्यापकाभाववृत्तिनया साध्यव्यभिचारित्वमुन्नेयम् । न च साधनाभावव. त्तित्वमुपाधिरिति वाच्यम् । उपाधिमानाच्छेदप्रसंङ्गा त् । सत्प्रतिपक्षे पूर्थसाधनव्यतिरेकवत् । अवृत्तिगग नादौ साध्याव्यापकत्वात् संयोगादौ हेतौ साधन व्यापकत्वाच । (दी०) दुपकतावीजचिन्तनमिति निश्चयदशामधिक- त्य । यन्निश्चयद्वारापाधित्वनिश्चयस्य दूपत्वं तत्संशयद्वारा त. संशयस्यापि तथात्वमिति भावः । व्यभिचारज्ञानद्वारेति । मानसे व्यभिचारनिश्चये उपाधिज्ञानं विशेषदर्शनरूपत्वेनोपयु- ज्यते, व्यभिचारानुमान पुन वक्ष्यति । ११) इतः पर समातिपर्यन्त पुस्तकान्तरे पाठा न सक्ष्यते। १३४ ·२०६६ अनुमानगादाधर्याम् (गा०) साध्यव्यापकतायासमाधनाध्यापकताया था निश्चयविर हेपि सन्दिग्धोपाधेषतया तनिश्चयस्थले एव दूपकतावीजवि. चार इति मूलोक्तासगतिमाशदवाद । दूपकनेति । निश्चयदशामिति । उपाधिना दूपत्वदशाभिप्रायणेत्यर्थः । उपाधित्वसंशयदशायां कथ दूपकत्वमित्याकाहापूरणाय भावं व्याचष्टे । यग्निश्चयेति । तत्सशय. स्यापीति । उपाधित्वसंशयस्यापीत्यर्थः । इदानी व्यभिचार संशयद्वारकत्वमुपाधिसंशयस्य सामान्यतोऽभिप्रेतम्, तत्संशयानु तत्संशय इत्यानमग्रन्येन' च विशेषतस्तदभिधास्यत इति न पीन. रुत्यम् । व्यभिचारशानद्वारेति मूले शानपदस्यानुमिनिसंशयो. भयपरत्ये यद्वेत्यादिना वक्ष्यमाणस्य व्यभिचारोन्नायकतापेक्षस्या. नेन सह पौनरुत्यमित्यत आह । मानस इति । उपयुज्यत इत्यत्रो- कम, न तु तदनुमापकत्यमिति शेषः । व्यभिचारानुमानम् । उपा- धिव्यभिचारानुमापकम् । (दी० ) व्याप्तीति । साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपविरहः साधनतावच्छेदके साध्यसम्बन्धितानवन्छेदकत्वपर्यवसन्नः सा- ध्यवदन्पावृत्तित्वविशिष्टसाध्यवत्तित्वविरहो बोनेयः, न तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिसाध्यकत्वम् , स्वत्वस्या- नुगतस्याभावेन तत्तत्साधनपर्यवसाने साध्यप्रासद्धिमात्रेणैव कु- तार्थत्वात् । साध्पव्यापकोपाधिव्यभिचारित्वेन हेती साध्यव्य- भिचारित्वं साधनाव्यापकोपाधिव्याप्यत्वेन साध्ये साधनाव्याप- कत्वमनुमेयमिति तु नव्याः। व्यतिरेकिणि साधने व्याप्तिविरहस्य व्यभिचारस्य चोन्नयने उपाधिः साधनाभावववृतित्वम् । व्य. भिचारास्फुटतादशायामुपाध्यनुसरणाद्यत्राधिकरणे हेतो. सा. ध्यव्याभिचारित्वं तदीयधर्मे नास्य साध्यान्यापकत्वग्रहः । उ- पाधिमात्रेति । तेनापि व्यभिचारानुमाने तत्रापि तथाविधोपा- घिसम्भवादिति भावः । वस्तुतस्तु व्यापकव्यभिचारिणो व्या- प्याव्यभिचारित्वे च्याप्पव्यापकमावव्याघातापत्त्या हेतोः सा- .

·उपाधिप्रकरणम् । १०६७ ध्यपाप्यत्वेन साधनाभावववृत्तित्वस्य साध्याव्यापकत्वानो- पाधित्वामिति तत्वम् । अवृत्तीति व्याप्यत्वाभावसाधनाभिप्रा. येण । साधनाव्याप्यस्योपधित्वे च नैष दोषः । (गा) व्याप्तिविरहानायकतया वेत्यत्र स्वव्यापकसामानाधि. करण्यरूपव्यालेविवक्षितत्वेऽसङ्गतिः, ताशव्याप्तेः सोपाधिसाधनघ. टिनाया अप्रसिद्धा तभावाप्रसिद्धः साधनान्तरघटिततादृशव्याप्ति- विरहग्रहस्य च प्रकृतव्याप्तिग्रहाविरोधित्वात् , तद्वदन्यावृत्तित्वरूप. व्याप्तेर्विवक्षितत्वे तदभावो व्यभिवार एवेति कल्पभेदानुपपत्तिः, अना व्याप्त्यन्तरपरतामाह | साध्येत्यादि । तथा च धूमादावेव धू. मादिरूपसाध्यसम्बन्धितावच्छेदफरूपव्याप्तेः प्रसिद्धया आदे॒न्धना- दिव्यभिचारेण वयादी तदभावसाधने न दोप इति भावः । अव. च्छदकत्वं च स्वरूपसम्बन्धविशेषः, स्वारघटितनया ऽननुगमने विशिष्य साधनतावच्छेदकानां निवेशनीयतया व्यभिचारोणि प्र. तियोग्यप्रसिद्ध्या साध्याग्रसिद्धर्दुवारत्वात् । ननु द्रव्यं सत्यादित्यादौ सत्तादिहेतोः साध्यसम्बन्धितायच्छ. दविशिप्रसत्तास्वादिमत्वादुपाधिव्यभिचारेण तत्रापि तदभावसाध. ने बाध इत्यत आह । साधनेति । साध्यसम्बन्धितानपच्छदकत्येति । तथा च शुद्धसत्तास्यादिकपसाधनतावच्छेदके उपाध्यभावववृत्ति. तापच्छदकत्वेन द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्यानवच्छेदकावं साध. नीयम, तत्र च न वाधावसरः, तत्तत्साधनतावच्छेदकं तदयच्छद- कत्वावगाहिनोऽनुमितिजनकमानस्य विरोधितयोपपत्तरिति भावः। स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकायघटितोक्न्यासाप्तियादे स्वयं इपि- यादव्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपव्याप्त्यमावस्योनायकतामाह। साध्यदिति ।विरहाचेति । एतादशव्याप्तिविरहो न व्यभिचाररूपा, आप तु तदतिरिकाऽवृत्तिवृत्तिः साधनाभावरूपव्यापयप्रसिद्ध्यप्रति- योगिकथति सामसस्यम्। यदि च लाघवासाध्यवदन्यावृतित्वयिशिएपत्तिमपमेय व्या. तिरुच्यते, तदा तदभाव एवात्र विधक्षितः। ननु स्वव्यापकसाय. सामानाधिकरण्यामावस्याप्रसिद्मा साधनासम्मयेऽपि स्याव्यापक- साध्यकत्वस्य प्रसिदस्य साधनं फपमुपेक्षितम् , तभानस्थापि .

·. १०६८ अनुमानगादार्याम् स्वहेतुकानुमितिजनकशाने साभ्यांश स्वव्यापकत्वभानविरोधित योपयुक्तत्यादित्यत आह । न यिति । स्वसमानेति । स्वसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकसाध्यतावच्छेदककत्वमित्यर्थः । उ. भयमिति विपरिणतेन सम्बन्धः। तत्तसाधनपर्यवसाने । विशिष्य तत्तत्माधनानां साध्यविशेषणाद्यव्यापकस्वघटकतया निवेशने। कृतार्थत्वादिति । उक्तसाध्यप्रसिद्धायेव प्रकृतसाध्यविशेषणतया प्रकृतसाधनाव्यापकत्वभानेन तस्या एव तसाध्यसाधनव्याप्ति. ग्रहप्रतिवन्धकतया समीहिते सिद्धेसायो उपाधिव्यभिचारेण स्वा. व्यापकसाध्यान्यानुमानवैयात् । साध्यवदन्यावृत्तित्वविशिष्ट- साध्यसामानाधिकरण्याभावशाधनेऽपि साधने चिशेप्यविशेषण- भावानापन्नाव्यभिचारसाध्यसामानाधिकरण्योभयप्रकारकानुमिति. जनकज्ञानस्य: विशिष्टाभावप्रकारकशानाप्रतिवध्यस्य सम्भवाद्य- भिचारिमाप्रसाधनेनैव चानुमितिजनकज्ञानप्रतिवन्धकमम्मवाद्वि. शिष्टाभावानुमानमफलमित्यालोच्याव्यभिचाररूपव्याप्तिप्रहविघट: नाय व्याभिचारः साधने साधनीयः व्यापकसामानाधिकरण्यरूप. च्याप्तिहानप्रतिवन्धाय परसाध्ये साधनाव्यापकत्वमेव साधनीयम् , न तु साधने स्वाध्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यं स्वाध्यापकसाध्य. कत्वं वा, येन साध्याप्रसिद्ध्यादिरिति निष्कटमतमाह । साध्येति । केवलान्वयिनि साधने व्यभिचाराद्यनुमानेऽप्रसिद्ध्या साधनाभाव. यवृत्तित्वोपाधिशङ्कगनवकाशाद्यतिरेकिमानपक्षकव्यभिचाराद्य. नुमानपरतां शङ्काग्रन्थस्याह । व्यतिरेकिणीति । व्यभिचारानुमाने तादृशोपाधेः साध्यशून्ये ऽवृत्तौ वक्ष्यमाणसाध्याध्यापकत्वासङ्गतेद्य- भिचारानुमान एव च तस्य सम्भवदुक्तिकोपाधिताकतया च श. द्वाया उभयानुमानपरतामाह । व्याप्तीति । ननु व्यभिचारनिरूपका- धिकरणमात्रवृत्तिय साध्यव्यभिचारिणि साधनाभावयत्तित्वा- सत्वात्कथं तस्य साध्यव्यभिचाररूपसाध्यव्यापकत्ववाटतोपाधि- वं ग्राहमित्यत आह । व्यभिचारास्फुटतादशायामिति । साधना. धिकरणे साध्याभावानिश्चयदशायामित्यर्थः । उपाध्यनुसरणात् । उपाधित्वेन व्यभिचारानुमानात । तनिश्चयदशायां तदनुमान- यादिति भानः । अस्य । साधनाभावयत्तित्वस्य । साध्याव्या- पकरपग्रहः । साध्याव्यभिचाररूपसाध्याव्यापकत्वनिश्चयः। ताहश- ·उपाधिप्रकरणम् । . धर्म साध्यव्यभिचाररूपसाध्यानिश्चयादिति भावः। मूले उपाधिमानोच्छेदप्रसद्गादिति । उपाधिमात्रस्येव व्यभिचा. गनुमापकत्वे च्छेदप्रसङ्गादित्यर्थः । साधनाभावनित्यरूपोपाधियभिचारदेतुकव्यभिचारानु. मानमेवास्ति कथमुपाधिमात्रोच्छेद इत्याशकापरिहारायात्र हेतु. माह वाधितौ। तेनापीति । साधनाभाववठ्ठातत्योपाधिनापीन्य. थः। साधनाभावववृत्तिवरूपोपाधिव्यभिचारणति यावन् । व्य- भिचारानुमाने । स्वव्याभिचारद्वारा कर्तव्ये । नत्रापि । तादृशव्यभि. चारानुमानेऽपि । तथाविधेति । उपाधिव्यभिचाररूपसाधनाभाव- घवृत्तित्वरूपेत्यर्थः। व्यभिचारानुमानासम्भवेऽपि तत्संशायफतया उत्कोपाधिदूषण स्थादेवेन्यतस्तदनुपावित्वनिश्चयं स्वयमुगपादयति । वस्तुतस्वि- ति । व्यापकव्यभिचारिण इति । साध्यव्यापकत्वेन निश्चितस्य व्य. भिन्नारामायकोराधेयभिचारितया निश्चितस्य प्रकृतहतो। व्याप्य- व्यभिचारित्व । प्रकृतसाध्याव्यभिचारित्वे । व्याप्यव्यापकभाव. व्याधानापत्या । साध्योपाध्योाप्यव्यापकभावभङ्गापया। उपाधि- व्यभिचारि साधने यदि साध्यव्यभिचारशून्यं स्यात्, उपाधियभि- चारशून्यवृत्ति' स्यात इति यावत् , नदा माध्ययापकव्याभिचारो न स्यादित्याफारा उपाधिव्यभिचार माध्ययभिचारव्यभिचार- शङ्कानियतकात्ति!ध्या । हेतोः । उपाधिव्यभिचारस्य । साध्य- व्याप्यत्येन । माध्यव्यभिचाररूपसाध्यव्याप्यनया निश्चयेन । सा- धनाभाववत्तियस्येति । उपाधिव्यभिचाररूपदेवव्यापकनया निश्चितस्येत्यादिः साध्याव्यापकत्वात् । साध्यायमिचारपसा. ध्याव्यापकत्वनिश्चयात् । नोपाधित्वम् । नोपाधियग्रहः । नेपदोप। नावृत्तो सामान्याप्यत्वरूपसाध्याव्यापकत्वम्, उपाधेरपि तत्र स. स्वादिति शेषः। (दी०) साधनेति यथाश्रुताभिमायण, प्रतियोगिव्याधि- करणसाधनाभावपतित्वस्य साधनवदन्यतिलस्य, चौतो तधात्वासम्भवात् । एवञ्च सत्प्रतिपक्षे निवितोपाधिवत्सन्दिग्धो. पाविरुद्भाव्यः । न च तत्क-व्यस्य व्यभिनारसन्देहस्प पति- ·१०७० अनुपानगादाधर्याम् हेतुममानादेव सिद्धेः किं तेनेति वाच्यम् । परस्परसंचलनेनैवानु- मियनुत्पादे तत्र व्यभिचारमन्देहस्यावश्यमुत्पत्ती मानाभावात् उपाधिसन्देहाद्विशिष्पैकत्र व्यभिचारसन्देहेन तुल्यवललामावा- त् । न चातुल्यबलेन सत्मतिपक्षो व्यभिचारादिशङ्काघानं चा, स्वरसतः सन्दिग्धव्यभिचारादिनापि तथात्वमसङ्गादिति । अत्र च कचिदुपाधस्तुल्यवलत्वे सत्मतिपक्षानायकतया तौदिसा- चिच्यादधिकरलत्वे च वायोनायकतयापि दूपकत्वम् , व्या- सयादिमातेसन्धाने तदुन्नयनस्य ततोऽनुमितिपतिरोधस्य च दु. रित्वात् । परन्तु सार्वत्रिकत्वं न तस्येति ध्येयम् । (गा० ) संयोगादिहेतुफव्यभिचारानुमानेऽप्युपाधेः साधनाव्या. कत्वमुपपादायध्यन्नाह । यथाश्रुतेति । उक्तो उपाधितयोक्तौ । तथा. त्वम् । साधनाव्यापकत्वम् । सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दूपकतापक्षे सन्दिग्धोपाध्युद्भावनप्रसङ्गस्य पूर्वपक्षे उक्तत्वात् प्रमङ्गमुद्धरति एवं चेति । व्यभिचारशानद्वारोपाधेपकत्वे चेत्यर्थः । तत्कर्तव्यस्य । सन्दिग्धोपाधिफलस्य । प्रतिहेतुसमाजादेव सिद्धरिति । एकध. मिगते विरुद्धभावाभावसाध्यकतयोपन्यस्तहेतुझये तत्तत्साध्यता. धनौपयिकव्याप्तिद्वयसत्त्वं साध्यतदभावव्याप्ययोरविरोधप्रसङ्गेना. सम्भवोति प्रतिसन्धानेन सत्प्रतिपक्षसंघलनादुभयत्र हेतौ स्वसा. ध्यव्यभिचारसंशयस्य सिद्धरित्यर्थः । किं तेनेति । किमुपाधिस. न्देहेनेत्यर्थः । तथा च सत्प्रतिपक्षे सन्दिग्धोपाध्युगायनमफल: मिति भावः । परस्परसंवलनेनेति । विरोध्यनुमितिसामग्रयोर्मियो मेलनेनैवेत्यर्थः । अनुमित्यनुत्पादे। साध्यतदभावयोरनुमित्यनुत्पा. दोपपचौ । तस्य व्यभिचारसंशयाकल्पकत्वेनेति शेपः। तत्र । स. प्रतिपक्षसंवलनस्थले । अवश्यमुत्पत्तौ । उक्त प्रतिसन्धानात्तदुत्प. तेरावश्यकत्ये 1 मानाभावादिति । तथा च प्रतिहेतो व्यभिचारसं. शयार्थ सन्दिग्धोपाध्युद्भावनमुपयुक्तमेवेति भाषः । ननु तथापि सन्दिग्धोपाधिरकिञ्चित्करः, प्रतिहेतोरनुमित्यनु- स्पादफतायाः सत्प्रतिपक्षसंवलनादेव सिद्धरित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थ प्र.

·उपाधिप्रकरणम् । तिहेतोर्दुवैलस्ये प्रकृते साध्यसिद्धिनिर्वाह इति तस्य द्दीनबलतार्थ सन्दिग्धोपाध्युद्भावनमित्याह उपाधिसन्देहादिति । एकति । उपाध्युद्भावनविषयहेतापित्यर्थः । तुल्ययलत्वाभावादिति । तस्य हेतोर्हेत्वन्तरापेक्षया हीनवलत्वादित्यर्थः । तदर्थ सन्दिग्धोपाध्युन्ना- वनचित्यादिति शेपः। प्रतिहेतौ हीनयलत्वेन किमुपक्रियत इत्याकाहायामाह । न चे- ति । न हीत्यर्थः । अतुल्ययलेन । हीनयलेन । प्रतिहेतुना । सत्प्रति. पक्षः । अनुमितिप्रतिवन्धः । तुल्यबलविरोध्यनुमितिसामग्रघा एवा. . नुमितिप्रतिवन्धकवादित्यर्थः । तथा च स्वाभिमतसाध्यसियर्थ मेव प्रतिहेतौ सन्दिग्धोपाध्युद्भावनादिति भावः । हीनवलप्रतिहेतुज्ञान. स्य स्वतोऽनुमित्यप्रतिवन्धकत्वेऽपि प्रकृतहतो व्यभिचारशङ्कासम्पा. दनेनानुमितिविरोधित्वमेवेत्याशहां परिहरनि । व्यभिचारशकाधान घेति । विनिगमकवलेन हीनवले व्याप्तिभावधारणे ऽधिकवले व्या- सिनिश्चयादिति भावः । स्वरसत इति । उपाधिमन्देहाद्यदिनला. मग्रीतोऽपत्यिर्थः । तथात्वप्रसङ्गात् । सत्प्रतिपक्षादिप्रसङ्गात् । व्यभिचारोन्नायकनया व्याप्यत्वोन्नायकतया च दृषकत्वमुपाल- कृतोक्तम्, न तु सत्प्रतिपक्षोन्नायकतया, फचिन तदुनायकतया. ऽपि दूपकत्वसम्भवान्मूले न्यूनतति स्वयं तदाह । अत्र चेति । ध्ये. यमित्यनिमेण सम्बध्यते । तुल्यवलन्वे इनि । साध्यमिकहत. हंतुव्यापकताग्राहकसामग्रीतुल्यबलस्वधर्मिकसाध्यव्यापकतानाहक- तायामित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षोन्नायकतयेति । दुपात्वमित्यनि- मेण सम्यध्यते । सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वम् । साध्यानुमिति सामग्री. तुल्यबलसाध्याभावानुमितिसामग्रीसम्पादकत्वम् । अधिकालये इति । निश्चितप्रामाण्यकसाध्यव्यापकतामहविपयत्व इत्यर्थः । तथा सति प्रतहतौ साध्यव्याप्तिग्रहे प्रामाण्यग्रहेण साध्यानुमितिसा. मनया साध्याभावानुमित्यप्रतिवन्धकत्वेन साध्यामावानुमापकतया। दूपत्यम् । साध्या नुमितिविरोधित्वम् । साध्या नुमिनेिसामनया अपूर्णतयाऽपि तदनुमित्यनुत्पादसम्भयात् सम्भेदे नान्यतरपैयध्य. मिति न्यायेन वाधानश्चयस्याप्यनुनितिविरोधिन्यं दुर्वारम् । व्या. फ्यादिप्रतिसन्धान इति । उपाध. निश्चितप्रामाण्यफसाध्यव्यापक वसाने तदभावस्य च पक्षधर्मतानिधये । तदुनयनस्य । पाधोनयन.

·१०७२ अनुमानगादाधर्याम् स्य । तत इनि । तुल्यव्यापकत्यादिग्रहविषयोपाधित इत्यर्थः । अनुः मितिप्रतिरोधस्य । प्रतिरोपम्पसत्प्रतिपश्नोत्थापनस्य । सार्वत्रिका स्व न तस्येति । यथा साधनाव्यापफत्यष्ट्रितोतालक्षणाक्रान्तस्यो. पायभिचारस्याव्याप्यत्वस्य चानायकत्वं सार्वत्रिक तथा न या. धायुनायकत्यम् , पक्षे साध्ययति तदसम्भवादिति भावः। . (चि० ) अयोपाध्याभासाः । असाधारणविपर्य- यो यथा अन्वयव्यतिरेफिगि सारे वाधान्नीतान्यप- क्षेतरत्वम् । अप्रसिद्धमाध्यविपर्ययो यथा केवलान्व- पिनि साध्ये पक्षेतरत्वादिः । बाधितसाध्यविपर्ययो यथा पहिरुप्णास्तेजस्त्वादित्यत्राकृतकत्वम् । पक्षा- व्यापकविपर्ययो(१) यथा क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्य- त्वादित्यत्राणुव्यतिरिक्तत्वम्। अवाणुव्यतिरकस्यक्षि- त्यादरकदेशवृत्त्या भागामिद्धे । पूर्वसाधनव्यानरको यथा शर्करारसोऽनित्योऽनित्यवृत्तिगुणत्वान्, रसो नि- त्यो रसनेन्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविषयत्वात् रसत्व- चदित्यादौ, पूर्वसाधनतायाः प्रयोगानुरोपित्वेनाव्यव- स्थितत्वात् कदाचिन्नित्यत्वसाधनव्यतिरकस्योपाधि त्वं कदाचिदनित्यत्वसाधनव्यतिरेकित्वस्येति वस्तु- व्यवस्था न स्यात्, उपाधेनित्यदोपत्वाच्च । न हि य. धेन सोपाधिसम्बदं त्तेनानुपाधित्वसम्बद्धं सम्भ- वति, न तु सत्प्रतिपक्षोच्छेदः पूर्वसाधनव्यतिरेकस्या- नुपाधित्वे वीजम् । स्थापनाया यत्राभासत्वं तत्र पूर्व- साधनव्यतिरेकस्य साध्यव्यापकत्येनानुपाधित्वात् । न च पूर्वहतोस्तत एवासाधकत्वात् मत्प्रतिपक्षवैयर्य (१) पक्षाविपर्यय इति पु. पा० । .

·उपाधिप्रकरणम् । १०७३ तन्नेति वाच्यम् । अगृह्यमाणविशपदशायां सत्पतिप- क्षसम्भवात् । पूर्वसाधनव्याप्यव्यतिरेको यथा अ- कर्तृकत्वानुमाने नित्यत्वादिः । पक्षविपक्षान्यतरान्यो यथा प्रसिद्धानुमाने पर्वतजलहदान्यतरान्यत्वम् । पक्षतरसाध्याभावो यथा अत्रैव पर्वतराग्निमत्त्वम् । न चात्र व्यर्थविशेषणत्वं दूपणम्, तत्त्वेऽप्युपाक्षेराभा. सत्वात् । तत्तुल्यश्च यथा अत्रैव पर्वतेतरेन्धनवत्त्वम् । एवं वहिसामग्रयादिकमूह्यम् ।। इति तत्त्वचिन्तामणावुपाधिप्रकरणम् ॥ (दी० ) असाधारणविपर्यय इति । इदं च सत्मतिपक्षो- नायकत्वमभिप्रेस । यद्यपि व्यतिरेकेण सत्मतिक्षत्वे सत्पतिप- क्षान्तरस्यादोपत्वान्नासाधारण्यं दोपाय, तथापि सत्मतिपक्षोन- यनीपयिकसाध्यव्यापकत्वग्राहकममाणाभावे तात्पर्यम् । (गा०) ननूपाधेरसाधारणविपर्ययत्वं कथमाभासताप्रयोजक. म्, तध्यतिरेकस्यासाधारण्येन पक्षे साध्याभावासाधकत्येऽपि तद्य. भिचारेण हेतौ सास्यव्यभिचारसाधने असाधारण्यानवकाशेन त. साधफतया दूपकत्यसम्भवात् , दूपकत्वे सदुपाधिताया दुरित्या. दित्यत आह । इद चति । असाधारणविपर्ययस्याऽभासताधान चेत्यर्थः । सत्पतिपक्षोन्नायकत्वमभिप्रेत्येति । यत्र सत्प्रतिपक्षोन्नय. नार्थमुपायुद्भावन ताइशस्थलाभिप्रायेणेत्यर्थः । व्यतिरेफेणेति । उपाविन्यतिरेकहेतुनेति शेषः । सत्प्रतिपक्षत्वे ! साध्याभावसाधने । असाधारण्यम्, न दोपायेत्यनेन सम्बध्यते । ननु व्यतिरेकिणि असाधारणफलस्यान्वयव्यातधप्रहस्याकिचि- स्करत्येऽपि सत्प्रतिपक्षप्रयोजकनया साधारण्यंदाप एवत्पत माह । १३५ ·२०७४ अनुमानगादाधर्याम् सत्प्रतिपक्षे, इति । पक्षोनायकतयेत्यर्थः । अदोपत्वात् । अदोपनाया व्यवस्थापितत्वात् ! प्रमाणाभावे तात्पर्यमिति । असाधारणविपर्यय. स्थ प्रसिद्धानुमानीयपर्वतेतरत्वादेस्ताशप्रमाणाभावेनादपकत्वादु. पायाभासत्वे तात्पर्यम् । यद्यप्येयं व्यभिचारोन्नायकत्वे व्याप्तधनय. काशः, तत्रातिव्यापकतानिश्चयस्यापेक्षितत्वात् , तथापि असाधा. रणविपर्ययतययोपाध्याभासतेति यथाभुताभिप्रायेण सत्प्रतिपक्षोन्ना• यफत्वाभिप्रायेणेति प्रथममुक्तम् । ( दी. ) तदयं निष्कर्षः, यत्र यहोपोन्नायकतया दपण: त्वमुपास्तत्र तदुन्नयनौपयिकरूपवैकल्यमेवाभासत्वे. प्रयोजक- म्, एवं च यत्र स्थापनायां पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धिरुद्देश्या तत्र पक्षाच्यापकविपर्ययस्याभासत्वम् , तद्रि- रहेण पक्षकदेशे सत्मतिपक्षेऽप्येकदेशान्तरे साध्यसिद्धरमत्यूह- त्वात्, यत्र तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन नथा तत्र तादृशस्योपा. धित्वमेव, एकदेशे प्रतिपक्षस्यापि तादृशसिद्धिविरोधित्वात् सा- ध्यविपर्ययस्यासचमनुपाधित्वे प्रयोजकम्, न त्वज्ञातम्, अज्ञा: तस्यापि तस्य व्यापकव्यतिरेकेण सिद्धिसम्भवात् । - . (गा०) उपाधेराभासतावीजं सर्वसाधारणं निर्वक्ति । तद. यमित्यादिना । दूषणत्वमुपाधरिति । उपाधिमुद्भावयतोऽभिमत. मिति शेपः । एवं सति पक्षाव्यापकविपर्ययस्य यत् उपाध्या- भासत्वमुक्त तदपि न सार्वत्रिकमित्याह । एवं चति । सामाना- धिकरण्येन । सामानाधिकरण्यमात्रेण । आभासत्वमिति । अदूपक स्यादिति शेषः । अदुपफत्वमेव विवृणोति । पक्षकदेशे इति । सत्पति- पक्षेऽपि पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रण साध्याभावव्याप्य. वत्ताहानसम्पादनेऽपि। तादशीपाधिव्यतिरेकस्य पक्षतावच्छेदकाप. च्छेदेनाधर्तमानतथा तदवच्छेदन साध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञानासम्पा- दफत्वादिति भावः । एकदेशान्तर इति पक्षतावच्छेदकसामानाधि. करण्यमानणत्यर्थः । उपाधित्वमेव । न तु तदाभासत्वम् । दूषक ब ·. - उपाधिप्रकरणम् । स्वादिति शेषः। तदेव दर्शयति । एकदेश इति । तादृशसिद्धिविरोधि. त्वात् । अवदच्छेकावच्छदेनानुमिती विरोधित्वात् । अप्रसिद्धसा. ध्यविपर्यय इत्यत्राप्रसिद्धपदस्य तदानीमज्ञायमानत्वार्थकताभ्रमनि- राकरणाय साध्यविपर्ययस्याज्ञातत्वरूपमप्रसिद्धत्वं नोपाधेराभास. ताप्रयोजकम्, पोजाभावात, किन्तु अत्यन्तासत्त्यरूपम् , केवलान्व- यिसाध्यके एव उपाधेरसत्साध्यविपर्ययकत्वेनाभासत्यात्, तत्र वि. पर्ययस्यात्यन्तासत्त्वेन साधयितुमशक्यत्वादित्याह साध्यविपर्यय. यस्येति । साध्यविपर्ययस्यासत्वम् । विपर्ययत्वावच्छेदेन साध्यप्रति- योगिकाधम्, साध्यतावच्छेदकविपर्ययप्रतियोगितानवच्छेदकत्व. मिति यावत् । तस्य । साध्यविपर्यस्य । व्यापकव्यतिरेफेणेति । साध्यध्यापकतया गृहीतस्योपाधेळतिरेकेणेत्यर्थः । सिद्धिसम्भया- दिति । पृथवीत्वादिना पृथिवीतरभेदादेरिवेत्यादिः। (दी० ) अथ सिद्धसाध्यविपर्ययत्वेन चाभासत्वम् , व्य- भिचारोन्नायकतया दूपकत्वपक्षे विनापि साध्यप्रसिद्धिं प्रत्येक- पदार्थप्रसिद्ध्यैव घटो नाभिधेय इसादिप्रतिज्ञापत्तेः, व्युत्पादाये-' ज्यते च तत्र प्रतिज्ञाविरहः, व्यापकाभावेनाप्रसिद्ध्यैव व्याप्या. भावस्य सिद्धाभ्युपगमा, पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वन्तु नोगाधित्वे- न नाप्यनुपाधित्वेन नियतम्, वह्निना धूमस्य स्थापनायां पति- हेतावान्धनाभावे वयभावस्पोपधितापा धूमाभावस्य चार्टेन्ध- नाभावेन स्थापनायां प्रतिहेतो वहावाईन्धनस्यानुपाधितायाथ प्रसङ्गात् । परन्तु पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य प्रतिहेतावुपाधिवेनोद्भा. चने सत्मतिपक्षमात्रमुन्छियेत, सर्वत्रैव तत्सम्भवातू । आभास.. स्वेऽपि स्थापनया विशेषाग्रहदशायामेव सत्मतिपक्षोपन्यासात्, वस्तुतः साध्याध्यापकस्यापि पूर्वसाधनव्यतिरेकस्प तदानीं तच्चे- नाग्रहादुपन्याससम्भवात् । अतो बलवत्तरानुकूलतः पिना पू. साधनव्यतिरेको नोपाधितेनोद्भाव्य इदि कयकसमयवशादे- पासायुपाधिस्वेन नोपन्यस्यत इति ।' यशा अफईकतेनि । .

·१०७६ अनुमानगादार्या कादाचित्यत्वेन सकलकत्वस्थापनायामजन्यले प्रतिहताविसर्थः। इति तत्वचिन्तामणिदीधितायुपाधिप्रकरणम् ।। . (गा०) पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वं नोपाध्याभासताप्रयोजकम्, क- चित्तस्यापि सदुपाधित्वात्, परंतु सत्प्रतिपक्षस्थले कथफसम्पदा- यवशासस्पोपाधित्वेन नोद्भावनमित्यव मूलतात्पर्यमित्याह । पूर्व- ति । नोपाधित्वेन नियतमिति दृष्टान्तविधयोक्तम् । एतनियमति प्रस- शमाह । चहिनेति । हेतुनेति शेप' । स्थापनायाम् । वादिना प्रथमसा- धने । प्रतिहेतौ। धूमाभावसाध्यके । वयभावस्येति । धूमाभावक- पसाध्याव्यापकतया अनुपाधेरित्यादिः । पूर्वसाधनव्यतिरेफस्येति शेपः। उपाधिताया। प्रसङ्गादिस्यन्वयः। द्वितीयनियमेऽतिप्रसनमाह । धूमाभावस्येति । प्रतिहेतौ। धूमस्य साधके । आन्धनस्यति । प्रसि. खोपाधेरिति शेषः । परन्विति । अस्य नोपाधित्वेनोद्भाव्य इत्यप्रि- मेणान्वयः । असौ। पूर्वसाधनव्यतिरेकः । उपाधित्वेनानुद्भावने हेतु वश्यति फथकसमयवशादिति । तत्समयधीजमाह पूर्वसाधनव्यति- रेफस्येत्यादिना । सर्वत्रेव । प्रतिहेतुमार एव। तत्सम्भात् । पूर्वसा- धनव्यतिरेफस्योपाधितयोद्भावनसम्भवात् । नन्वयोगोलक धुमघदह , तन्न धूमवदाधनाभावादित्यादो स. त्प्रतिपक्षे यहधभावस्य पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य नोत्तरसाधने उपाधि- नयोनावनसम्भवः, वहे—माव्याप्यत्वन तदभारत्वस्य धूमामावा. व्यापकत्वग्रहादित्यत आह आभासत्वेऽपि स्थापनाया इति। पूर्वसा- धनस्य वस्तुगत्या तत्साध्याव्याप्यत्वेऽपीत्यर्थः । विशेषानहदशाया- मेवातस्य तदव्याप्यत्वाग्रहदशायामेव । सत्प्रतिपक्षोपन्यासात्। सा. ध्याभावसाधकहेतूपन्यासात् । तद्ग्रहदशायां तत एव हेतोरसाध- कनया प्रतिहेतुपन्यासयादिति भावः। यस्तुतः। वस्तुगत्या । त. दानीम्। विशेषाग्रहदशायाम् । तत्त्वेन। साध्याव्यापकत्वेन । उपन्या- ससम्भवादिति । उपाधितया पूर्वसाधनव्यतिरेकोद्भावनसम्भवादि. त्यर्थः । अतः । उक्तरीत्या सत्प्रतिपक्षोच्छेदप्रसङ्गात् । बलवत्तरेत्या- दिनन्दिोव्य इत्यन्तः कथकसमयाकार । इति कथफसमयति । इ. ।

·उपाधिप्रकरणम् । १०७७ त्याकारकसमयेत्यर्थः । वशादेवेति । न त्वाभासत्यादित्येवकारा- र्थः । असौ । पूर्वसाधनव्यतिरेकः । ननु क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यपादित्यत्र स्थापनायां अनित्य- त्वस्य प्रागभाववृत्तः कार्यत्वाव्याप्यत्वेन नित्यत्वं पूर्वसाधनव्याप्य. व्यतिरेककं न भवति, एवं मित्यादिकमकर्तृकं शरीराजन्यत्वात व्योमवदित्यादौ क्षित्यादिव्योमान्यनरत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकावे सति तदन्यतरत्यावच्छिन्नसाधनाव्यापकं नित्यत्वञ्चोपाधिरेवेति कथमाभास इत्यत आह । कादाचित्कत्वेनेति । तथा च क्षित्यादिक सफर्तृक कादाचित्फत्यादित्यत्रानित्यत्वं कादाचित्फत्वव्याप्यम्, त. वधतिरेकश्च नित्यत्वमिति न पूर्वोक्तो दोपः, क्षित्यादिकमफर्तृकम. जन्यत्वादिति प्रतिहेतौ क्षित्यादिव्योमान्यतरत्वावच्छिन्नाकर्तृकत्य- व्यापकं यथा नित्यत्यम्, तथा तदच्छिन्नाजन्यत्वरूपसाधनाव्याप. कमपीति न स उपाधिरिति न द्वितीयोऽपि दोष इति विक् ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिशती तचिन्तामणिदीधितिव्याख्याने उपाधिप्रकरणम् ॥

·अनुमानगादाधर्याम् पक्षताप्रकरणम् । (चि०) व्याप्त्यनन्तरं पक्षधर्मता निरूप्यते। तत्र न तावत् सन्दिग्धसाध्यधर्मत्वं पक्षत्वम् । सन्देहो हि न विशेपणं, परामर्शपूर्व लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिना तस्य नाशात् । नोपलक्षणम् , अव्यावर्तकतापत्तः । (दी०) अनुमितिलक्षणैककार्यानुकूलतासङ्गत्या पक्षध- मतां निरूपयितुमाह । व्याप्तीति । सन्दिग्धेति । यत्र साध्यस्य याशसम्बन्धावगाहिनिर्णयनिवयों यः संशयस्ता स तादृश- सम्बन्धेन साध्यानुमितौ पक्षतेत्यर्थः । तेन न पक्षसाध्याविशेष्य- कसंशयाननुगमो न वा सम्बन्धान्तरेण सन्देहेऽपि निणीतस- म्बन्धेन पक्षत्वम्, न वा तमामभृतिषु समवायेन आकाशादि- साधने तवैकल्यम् । (गा०) मूले व्याप्तिपक्षधर्मतयोः सनत्यप्रदर्शनेन न्यूनतां परि- जिहीपुंस्तयोरेफकार्यकारित्वरूपसतिं दर्शयन् व्याप्स्यनन्तरमि. त्याविमूलमवतारयति । अनुमितीति । अनुमिनिलक्षणं अनुमिति. स्वरूपं यदेककार्य तदनुकूलत्यसात्या तत्प्रयोजकत्यरूपसरत्या, प्रयोजकत्वञ्च कारणतावच्छेदकस्यापीति व्याप्तिपक्षधर्मतयोः प- रामर्शनिष्ठकारणतायामपच्छदकत्वेन अनुमित्यजनकत्येऽपि न क्ष. तिः। यद्यपि पक्षताया न कारणतापच्छेदफघटकत्वं तामनन्ती. व्य पर्वतादिवृत्तित्वमानत्वेनषानुमितिजनकत्यात तथाऽपि पक्षता. या अनुमितो स्यातन्येण कारणतया तदुपलक्षितधर्मितितायाध कारणतायच्छेदकतया तयाटितविशिष्टस्यककायांनुकूलत्यमक्षत. मेति ध्येयमा ·अनुमानगादापर्याम् निरूपयितुमिति । निरूपणं प्रतिपत्त्यनुकूलो व्यापारम् । एवञ्च पक्षमताघटकपक्षतानिरूपणस्थापि पक्षधर्मताप्रतिपत्त्यनुकूल. त्वेन तनिरूपणत्वमक्षतमिति मूल पक्षतानिरूपणेऽपि पक्षधर्मता निरूपयितुमित्यस्य नासङ्गतिः । पक्षे धर्म यस्या इति व्युत्पत्या पक्षधर्मतापदं पक्षीयधर्मविशेषरूपपक्षतापरमिति चित् । तचि. न्त्यम् । तथात्ये लिननसहरूपनिन्धिनो दीधितिकारस्य पक्षतां निरूपयितुमित्यस्य उपेक्षाया वीजाभावात् । व्याप्तीतीति । व्याप्तिनिरूपणानन्तरमिति मूलपाठाभिप्रायेण । व्याप्त्यनन्तरामिति पाठे च तत्रकारामावात् प्रत्यक्षेत्यादीत्युपेक्ष्य प्र. त्यक्षवित्यादि इति रीत्या प्रत्यक्षोपजीवकत्वादित्याविनयधारकस्य तथाविधलिखनासङ्गतः। तोति मूले तत्पदं पक्षधर्मतापरं सप्तम्यर्थश्च घटकत्व अन्चय. श्वास्य पक्षत्वमित्यप्रेत्यवधेयम् । सन्दिग्धेत्यादिमूलग्रन्थस्य सन्दि- ग्धः साव्यरूपो धर्मो यति व्युत्पत्त्या विषयतया साध्याभूतधर्म- सन्देहयत्न, तादृशसन्देहपर्यवासत पक्षनेत्यर्थः । तत्र साध्य धर्म- त्वनिवेशनमफल धर्मपदसार्थक्य, स्वस्मिन् सन्दिग्धं साध्यव. मैत्व सा-य धर्मो यस्य इति बहुव्रीहियलात साध्यनिरूपत. मित्वपर्यवसितं पक्षत्वमित्युको, साध्ये सन्दिग्ध स्वधर्मत्व प- क्षत्वमित्युक्तो च साध्यनिरूपितमित्वस्य पक्षनिरूपितधर्मस्वस्य चाप्रसिद्धिस्थले वक्ष्यमाणानुपपत्तिप्रयोजक तत् । एवं साध्यको. टिकसशयस्य निवेशे साध्य पक्षवृत्ति न वा, साध्य पक्षनिष्ठाभावप्र- तियोगिन वेति सशयासग्रह . तादृशसशयोपादाने च पक्षः साध्य- वान वेति संशयादमित्यनुपपत्तिरतो धर्मत्वाश परित्यज्य करला- न्यायिग्रन्थे मणिरुतैय वक्ष्यमाणतथाविधसकलसंशयानुगमप्रकार दर्शयति । यति । यन इति यद्धर्मावच्छिन्ने, सप्तम्यर्थश्च निणयान्व- यि विशेष्यत्वम्, साध्यस्य। साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्य ! पष्ठ्यर्थः प्रकारत्वं, तस्यापि निर्णयेऽन्ययः । तत्र । तद्धर्मावच्छिन्ने, सप्तम्यर्थो ऽनुमित्यन्वयि विशेष्यत्वम् । तादृशसम्बन्धेन साध्यानुमितौ । तारशसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविधेयताकानुमितो जनकीभूनेत्यर्थः । पक्षविशेष्यफसा याभावविशिष्टयुद्धाविव साध्य धर्मिकपक्षामित्वपक्षनिष्ठाभाषप्रतियोगित्यधिशिष्टयुद्धावपि पक्षः .

·पक्षताप्रकरणम् । १०८१ साध्यवानिति निश्चयस्य प्राचीनमते प्रतिबन्धकस्यात् साध्यं पक्षवृत्ति न येत्यादिसंशयसंग्रहः । एवञ्च शुद्धपर्वतत्वावच्छिनोदेश्यतानिरू- पितशुद्धमयोगावच्छिन्नशुद्धवाहित्वावच्छिन्नविधेयताकानुमिनिस्वा. वच्छिन्नं प्रति पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसंसगाव. च्छिन्नवाहित्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिरन्धक' ताकसंशयो हेतुरिति पर्यवसितम् । तादृशनिश्चयप्रतिवध्यत्वस्य यथाश्रुनस्य घटादिविषयकसमूहालम्बनात्मकवहिमत्त्यादिनिश्चय- प्रतियध्यघटादिसंशयसाधारणत्वात् तादशनिश्चयत्वावच्छिन्नति- धन्धकताप्रवेशः। अवच्छिन्नत्वञ्चान्यूनवृत्तित्वं न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः ! तेन पहिसामान्याभावविशिष्टयुद्धौ महानसीयत्वादिविषयतामनन्त - व्य बहिमान् महानसीयवह्निमानित्यादिसकलझानसाधारणयात- त्यापच्छिन्नवत्तानिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकताफल्पनान्महागसीयवालि- मान् बहिसामान्याभावधान् वा पक्ष इत्याफारकसंशयं प्रति महान- सीयवाहित्वावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वेनाप्रतिबन्धकत्वेऽपि न तथा. विधसंशयस्य महानसीयवद्वित्वावच्छिन्नलाध्यकानुमिती पक्षतात्या. नुपपत्तिः । न वा महानसीयवह्नयभावादिविशिष्टबुद्धिप्रतियन्धकता.. बच्छेदककोटो घहित्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वादनिविष्टत्वेऽपि वधि मानित्याद्यनुमितो महानसीयधहिमान वा पक्ष इत्यादिसंशयस्य पक्ष- तात्यापत्तिः। इत्थचाहार्यस्य भ्रमत्वज्ञानास्फन्दितस्य च निश्चयस्या- प्रतियन्धकतया अनाहायंत्वं भ्रमत्यज्ञानानास्कन्दितत्यश्च निश्चय. विशेषणं देयमतो न तथाविधनिश्चयावान्यूनवृत्तिप्रवियन्धका त्वाप्रसिद्धिः । पर्वतो यहिमान घेत्यादेः कस्यापि सराय- स्य धर्मान्तरापच्छिन्नविशेष्यताकान्यसंसर्गफान्यधर्मावरिछनप्रका. रकनिश्चयसाधारणसंयोगसंसर्गकवदित्वाद्ययच्छिनप्रकारकनिश्चय . स्वायन्यूनवृतिप्रतियन्धकताकवं न सम्भवतीति प्रस्तपक्षताय. छेदकाच्छिन्नविशेग्यतानिकापतत्यादेः प्रकारताविशेषणत्यम् । उ. पनीतभानात्मकचाधनिश्चयस्यापि साध्यवत्तानिश्चयसामान्यनिव नीयतया भ्रमात्मानास्कन्दितस्य च तस्यानुमित्यविरोधियो त. थाधिधयाधदशायामनुमित्यापत्तिरतः संशयत्वनिवेशनम् । न च पक्षणाधिशेष्यकःसंशयसाधारणस्यानतिप्रसकस्प सं.

·१०८२ अनुमानगादाधर्याम् . शयत्वस्य दुर्वचतया पुनरननुगमतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । वाधनि. श्चयनिवर्तनीयस्यैवात्र संशयपदेन विवक्षितवान् केवलान्यायनि च साध्ये पक्षनिष्ठाभाषप्रतियोगित्वनिश्चय पच सुलभो बाधः, एक विधयाधोपादानेनैव विविधसंशयानुगमसम्भवात्तदननुगमो न दो- पाय, अनुगमस्यापि कथञ्चित सम्भवात् । यत्तु साध्यपक्षवैशिष्ट्यावगाहिन्वमेव संशयपदेन विवक्षित. मिति नाननुगमः। साध्यं पक्षवृत्ति न घेति साध्यविशेष्यकसंश- शयस्यापि तथास्यादिति, तदसत् । तथा मति साध्यपक्षवैशिष्ट्या- नवगाहिनः साध्य पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिन येति संशयस्यासंग्र. दात्। न च फेवलान्वयिस्थले साध्यं पक्षवृत्ति न वेत्येताशसंशया- देवानुमित्युपपत्त्या तथायिधसंशयासंग्रहो न दोपाय इति वाच्यम् । प्रमेयत्वं घटनिष्ठाभावप्रतियोगि न वेति संशयस्य फेवलान्वयिग्रन्थे मणिकृतैव संगृहीततया तद्विरोधात् । घस्तुतस्तु तादात्म्यसम्बन्धेन वाच्यसाध्यकप्रमेयपक्षकस्थले च ताशसंशयाप्रसिद्धिः तादात्म्यसम्बन्धेन पक्षसम्बन्धत्वाभावरूप. कोट्यप्रसिद्ध । न च साध्य पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसंशयस्य पक्ष- तात्वेऽपि उकस्थले पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरप्यमात्रेणानुमि. सेरुश्यत्ये पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानभेदप्रतियोगित्यकोटि- फसंशयस्यैव सामानाधिकरण्येन साध्यवत्तानिश्चयप्रतिवध्यतया प. क्षतात्वमङ्गीकर्तव्यं तश्च न सम्भवति प्रमेयत्वाद्यवच्छेदेन वर्तमान- भेदाप्रसिद्धा कोट्यप्रसिध्धेरिति वाच्यम् । प्रमेयत्वाद्यवच्छेदेन य. र्तमानस्य नित्वावच्छिन्नभेदस्यैव प्रसिद्या साध्यतावच्छेकावच्छिन्ने तादृशमेदप्रतियोगित्वकोटिकसंशयस्येव तत्र पक्षतात्यसम्भवात् । तन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवृत्तिकाभाव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वतादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्योभयत्वा. वच्छिन्नतदभावकोटिफसंशयस्य पक्षतात्वोपगमसम्मवाच । एवम- प्रसिद्धसाध्यकव्यतिरेक्यनुमानस्थले पक्षसाध्यवैशिष्टपावगाहिसं. शयानुपपस्तित्र साध्यात्मकाभावप्रतियोगिनि पक्षसम्बन्धित्यसं. शयस्य पृथियीतरत् पक्षसम्पन्धि , वेत्यारफस्यैच पक्षतावनो. पगन्तव्यतया पक्षसाध्यवैशिष्टयायगाहित्यनिवेशासम्भवात् ।

·पक्षताप्रकरणम् । अथ घहिव्याप्यसाध्यकस्थले महानसीयवाहित्याचवच्छिन्नसा- ध्यकस्थले च धह्निमान वा पक्ष इत्यादिसंशयस्य पक्षतावप्रसन्नः साध्यवत्तानिश्चयनिवर्तनीयत्वात् । न च सिद्धिकाले ऽनुमितिवारण- मेव पक्षताहेतुत्वकल्पनफलं एवञ्च उक्तसंशयस्यानुमितिहेतुत्वोप. गमेऽपि सिद्धिदशायमनुमित्यापायसम्भवात् तस्य पक्षातात्वमिष्ट. मेव इति घाच्यम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यतदभावान्यतर. स्मिन् पक्षसम्बन्धावगाहिसन्दहस्यैव प्राचीनः पक्षतात्योपगमात् अन्यथा याधसाधारणरूपेण पक्षतात्वोपगमेऽपि सिद्धिकाले ऽनुमि. तिवारणसम्भवात् वाधवारकसंशयत्वनिवेशनस्यापि निष्प्रयोजन- कतापत्तेः। न च तादृशसंशयस्य वहिव्याप्याद्यभाववत्तानिश्चयरूपवाधाप्रति. पध्यतया नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । वरिल्याप्याभावाभाववान् पर्व. तः पर्वतो पहिमान वा इति संशयस्य तादृशयाधनिश्चयप्रतिवध्य. तया तावताऽपि तद्वारणासम्भवात् । यत्तु प्रकृतसाध्यतावच्छेदकाच्छिन्नविषयतापटितधर्मावच्छिन्न- प्रतियध्यतानिवेशानोक्तातिप्रसन, वह्नयभापविशिष्टज्ञानत्यापछि. भाया वहिण्याप्यवत्तानिश्चयप्रतियध्यताया अयच्छेदककोटी पहिल्या. यत्वापच्छिन्नविषयताया अनन्तभावादिति तन्न । बयभावादिसा. कस्थले यहिमान यंत्यादिसंशयासंग्रहप्रसातयतिविशिष्टवुद्धि- स्वावच्छिन्नाया वयभावादिनिश्चयप्रतिवध्यताया अयच्छेदकगर्भ व. सभापत्यावच्छिन्नविषयताया अनियेशात् यत्र च वहिव्याप्यत्याध. च्छिन्नस्यैव पक्षत्वं साध्यस्यञ्च तत्र वहिन्याप्यो बडिमान पेति सं. शयधारणस्याप्यशक्यत्वात् । यतु साध्यक्त्तासानप्रतियन्धकतापच्छेदकषिपयतापटिनधर्मा- पच्छिमत्येन प्रतियध्यताया निशनीपतया पहिल्याप्यवत्तापानं प्र. ति पहभायादिनिश्चयत्वेनाप्रतिवन्धकतया तद्विषयतायाः साध्य. पावसानप्रतिवन्धफतावच्छेदे फत्वविरहेण नानिप्रसनः तदपि न । सावताऽपि महानसीयवाहित्वायच्छिन्नसाध्यस्थले मदानसीयव. मपभाषामाययान् पर्वतः स पहिमान येति संशपयारणासम्भवात् । अनोच्यते, संशयायं स्वनिष्ठाविषयताघटितधर्मापन्छिनप्रतिय- ग्धकतानिरूपितप्रतियभ्यताशालित्वं पानभेदेन पिपयसाभेदानभ्युप- ·૦૮૨ अनुमानगादार्याम् शयत्यस्य दुवंचतया पुनरननुगमतादयस्थ्यमिति वाच्यम् । वाधनि. श्चयनिवर्त्तनयिस्यैवात्र संशयपदेन विधक्षितत्वात् केवलान्वयिनि च साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्यनिश्चय एवं सुलभो वाधः, एक- विधयाधोपादानेनैव विविधसंशयानुगमसम्भवात्तदननुगमो न दो- पाय, अनुगमस्यापि कथञ्चित सम्भवात् । यत्तु साध्यपक्षपैशिष्ट्यायगादित्वमेव संशयपदेन विवक्षित. मिति नाननुगमः। साध्यं पक्षवृत्ति न घेति साध्यविशेष्यफसंश- शयस्यापि तथास्यादिति, तदसत् । तथा सति साध्यपक्षवैशिष्ट्या नवगाहिनः साध्य पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिन येति संशयस्यासंग्रा हात्। न च केवलान्ययिस्थले साध्यं पक्षघृत्ति न वेत्येताशसंशया- देवानुमित्युपपस्या तथाविधसंशयासंग्रहो न दोपाय इति वाच्यम् । प्रमेयत्वं घटनिष्ठाभावप्रतियोगि न वेति संशयस्य केवलान्धयिनन्थे मणिकृतव संगृहीततया तद्विरोधात् । वस्तुतस्तु सादात्म्यसम्बन्धन वाच्यसाध्यकप्रमेयपक्षकस्थले च ताशसंशयाप्रसिद्धिः तादात्म्यसम्बन्धेन पक्षसम्वन्धत्वाभावरूप. कोट्यप्रसिद्धेः। न च साध्य पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसंशयस्य पक्ष- तात्वेऽपि उक्तस्थले पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेणानुमि. तेश्यत्वे पक्षतावच्छेदकाचच्छेदेन वर्तमानभेदप्रतियोगित्वकोटि- फसंशयस्यैव सामानाधिकरण्येन साध्ययत्तानिश्चयप्रतिवध्यतया प. क्षतात्वमङ्गीकर्तव्यं तच न सम्भवति प्रमेयत्वाद्यवच्छेदेन वर्तमान. भेदाप्रसिया कोट्यप्रसिद्धरिति वाच्यम् । प्रमेयत्वाधवच्छेदेन य. र्तमानस्य द्वित्वावच्छिन्नभेदस्यैव प्रसिद्ध्या साध्यतावच्छेकायच्छिन्ने तादृशभेदप्रतियोगित्वकोटिकसंशयस्यैव तत्र पक्षतात्यसम्भवात् । तापक्षनारच्छेदकाचच्छिमतिकामासाध्यतावच्छेदकस्यच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वतादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वोभयत्वा. वच्छिन्नतदभावकोटिफसंशयस्य पक्षतास्वोपगमसम्भवाच । एवम- प्रसिद्धसाध्यफव्यतिरेक्यनुमानस्थले पक्षसाध्यवैशिष्टयावगाहिसं. शयानुपपत्तेस्तत्र साध्यात्मकाभावप्रतियोगिनि पक्षसम्याधित्वसं- शयस्य पृथिवीतरत् पक्षसम्बन्धि न चेत्यारकस्यैव पक्षतात्वेनो. पगन्तव्यतया पक्षसाभ्यवैशिष्टयावगाहित्यनिवेशासम्भवात् । - ·पक्षताप्रकरणम् । १२८३ अथ घहिन्याप्यसाध्यकस्थले महानसीयवाहित्याचवच्छिन्नसा. ध्यस्थले च हिमान वा पक्ष इत्यादिसंशयस्य पक्षतात्वप्रसङ्गः साध्यवत्तानिश्चयनिवर्तनीयत्वात् । न च सिद्धिकालं ऽनुमितिवारण- मेव पक्षताहेतुत्वकल्पनफलं एवञ्च उक्तसंशयस्यानुमितिहेतुत्वोप. गमेऽपि सिद्धिदशायमनुमित्यापायसम्भवात् तस्य पक्षातात्वमिष्ट. मेव इति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यतदभाचान्यतर- स्मिन् पक्षसम्बन्धावगाहिसन्देहस्यैव प्राचीनः पक्षतात्योपगमात् अन्यथा याधसाधारणरूपेण पक्षतात्वोपगमेऽपि सिद्धिकाले ऽनुमि- तिवारणसम्भवात् वाधवारकसंशयत्वनिवेशनस्यापि निष्प्रयोजन- कतापत्ता नच ताशसंशयस्य वहिव्याप्याद्यभाववत्तानिश्चयरूपयाधाप्रति- घध्यतया नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । बहिन्याप्याभावाभावधान् पर्व. तः पर्वतो वह्निमान वा इति संशयस्य तादृशयाधनिश्चयप्रतिवध्य- तया तावताऽपि तद्वारणासम्भवात् । - यत्तु प्रकृतसाध्यतावच्छेदकाच्छिन्नविषयताघटितधर्मावच्छिन्न- प्रतिवध्यतानिवेशानोकातिप्रसङ्गः, वलयभावविशिष्टज्ञानत्वावच्छि- भाया वहिव्याप्यवत्तानिश्चयप्रतिवध्यताया अवच्छेदककोटी पहिल्या. प्यत्वायच्छिन्नविषयताया अनन्त वादिति तन्न । बढ्यभावादिसा- मकस्थले वहिमान वेत्यादिसशयासंग्रहप्रसङ्गात वह्निविशिएबुद्धि- स्वावच्छिन्नाया वह्नयभावादिनिश्चयप्रतिवध्यताया अयच्छेदकगर्भ व. हरभायत्वावच्छिन्नविषयताया अनियेशात् यत्र च वहिन्याप्यत्याव- च्छिन्नस्यैव पक्षत्वं साध्यापञ्च तप वहिन्याप्यो वह्निमान घेति सं. शयधारणस्याप्यशश्यत्वात् । यनु साध्यवसाझानप्रतिवन्धकतापच्छेदकषिपयताघटितधर्मा- पच्छिन्नत्वेन प्रतियध्यताया निशनीयतपा पहिल्याप्यवत्तासानं प्र. ति घलयभावादिनिश्चयत्वेनाप्रतिवन्धकतया तद्विषयतायाः साध्य- पावसानप्रतिवन्धकतावच्छदेकत्वविरहेण नानिप्रसङ्गः । तदपि न । सावताऽपि महानसीयवाहित्वायच्छिन्नसाध्यस्थले महानसीयय. पभायामावधान् पर्वतः स पहिमाग्न वेति संशयवारणासम्भवात् । मनोच्यते, संशयस्य स्यनिष्ठाविषयताघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिय. न्धकसानिरूपितप्रतियभ्यताशालित्वं शानभेदेन पिपयताभेदानभ्युप.

·१०८४ भनुमानगादाधर्याम् गमात् संशयनिष्ठवहिमपर्वतादिविषयताया अपि प्रत्येक निश्चयवृत्ति स्वात् प्रतिबन्ध तापच्छेदकघटकायोपपत्तिः यलयमावधान् पर्वतो घटवान वेत्याकारकसंशयस्य नाशधर्माकान्तस्य साध्यवरयनिश्च यप्रतिवध्यस्य च वारणाय साध्ययत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धक- तानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन निक्षतसंशयत्यघटक- भनिषभ्यता विशेषणीया, घटादिमत्ताशानस्वावच्छिनप्रतिध्यताया अतथात्वान् नातिप्रसनः । तत्र पक्षे वयमाववान वेति संशयस्य पक्षतास्वमिष्टमेव तस्य यहिः पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगी न वेति संशय- समशीलयात् । स्वनिष्ठविपयतायाञ्च याधप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वं निवेशनीयन्तेन वहिव्याप्यसाध्यस्थले पहिमान वापक्ष इत्येताह- शसंशयस्य व्युदास तत्र पहिव्याप्याभावाभावत्वेन व्याप्यस्य पृथ. ग्भाने ऽपि संशयत्वचटकीभूतस्वनिष्ठघहिमपक्षविषयिताया पहिल्या. प्याभावनिश्चयप्रतियध्यतापच्छदकत्वविरहात् । एवञ्च शुद्धवाहित्या- वच्छिन्नसाध्यकस्थले वह्नयभाववान् पक्ष इत्येताशवाधनिश्चयप्रति. यस्यस्य महानसीयवाद्विमान्न चा पक्ष इत्येतादृशसंशयस्य पक्षताय. वारणाय साध्यवत्तानिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकाच्छिन्नत्वनिवेशन- मित्यवधेयम्। एतेनावच्छेदकावच्छेदनानुमिती पक्षतावच्छेदकसामानाधिक- रण्यमात्रेण कोटिद्वयावगाहिनो निश्चयस्यावच्छेदकावच्छेदन सा. ध्यादिमत्तानिश्चयप्रतिवध्यत्वेऽपि निरुक्तसंशयत्वाभावेन न पक्षता. स्वमिति संक्षेपः। अधावच्छेदकावच्छेदन कोटिमवगाहमानस्य कोटिद्वयावगाहि- नः समुच्चयस्य पक्षतात्वापत्तिः तस्याप्युक्तरूपाक्रान्तत्वात् । न व विरोधावगाहित्यनिवेशात्तद्वारणसम्भवः । कुत्रचित् कि. श्चित्प्रतियोगिकविरोधमानस्थ समुच्चयऽप्यक्षतत्वात् साध्यतदभा- धादिविरोधाचगाहित्यस्य प्रत्येकं सकलसंशयसाधारण्यासम्भवा- दिति चेन्न । सयोगादेव्याप्यवृत्तित्वज्ञानदशायान्तद्वत्त्वग्रहविषयी- भूनर्मिणि तदभावादिग्रहोत्पत्या तद्वत्ताग्रहस्य तदभावग्रहप्रतिब- धफतायामच्याप्यवृत्तित्वझानस्योत्तेजकतामपेक्ष्य व्याप्यवृत्तिताय. गाहित्येनेच प्रतिवन्धतोपेयते । व्याप्यवृत्तिवनानधच्छिन्नाधार. ताफा सर्वत्र प्रतिवन्धकशाने तादृशाधारताया अन्ततः संसर्गतये- ·पक्षतामकरणम् । १०८५ घ भानमुपेयते एवञ्च समुचयनिष्ठकोटिविपयिता न विपरीतधी. प्रतिवन्धकतावच्छेदिका, व्याप्यवृत्तित्वविषयित्वानिरूपितत्वात् अत उक्तसंशयत्वनिरुको स्थपदेन समुच्चयोपादानासम्भवेन तस्य पक्षतात्वापत्तिविरहात्। अथवा स्वघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवश्य- तावच्छेदकीभूता या स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपितविरोधवि. पयितानिलापता प्रकारिता सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्विशिष्ट प्रकारितैव संशयत्वं तच्च समुच्चयव्यावृत्तं समुच्चये विरोधाभा• , नेन कोटिद्धयधिपयितयोर्विरोधविषयित्वानिरूपितत्वात् संशये चा. न्ततः कोट्योः संसर्गतयापि परस्परविरोधभानपिगमेन सकलसं. शयसंग्रहः । यदंशे मंशयत्वं तत्कोटिविरोधस्यैव उक्तरूपेण उपा- दानसम्भवात् न वस्त्वन्तरविरोधभानमादायातिप्रसङ्गः । कोचिनु साध्यनिश्चयसाध्याभावनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकधि- शेष्यताशालित्वं समुदितार्थः संशये च धर्मिणि उभयप्रकारतानि. रूपितकविलक्षणविषयता समुच्चयवलक्षण्यायोपगम्यते इति ता- शस्पियताया विभिन्नरूपण उभयनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकतया नासम्भव इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यफसाध्यतदभावकोटि- कहानत्वादिकमुपेक्ष्य निरुक्तरूपेण संशयानियेशस्य प्रयोजन दर्शयति । तेनेति । न पक्षेति । पक्षविशेष्यशस्य । पक्षः साध्ययान्न त्यस्य । साध्यविशेष्यकस्य । साध्यं पक्षवृत्ति न येत्याकारकस्य सशयस्य, गाननुगमः तथा सति फलस्याविलक्षणतया व्यभिचारे- ण कारणता भज्यतेति भावः। इदमुपलक्षणम, साभ्ययत्तनेदकोटिकसंशयाननुगमोऽपि यो- भ्यः। विशिष्य सम्बन्धनिवेशनप्रयोजनं दर्शयति । न येति । सम्य. ग्धान्तरण । तत्सम्बन्धातिरिकासम्बन्धेन । सन्देदे । सन्दहदशाया- म् । निर्णीतसम्बन्धेन । पक्षांशे साध्यीयसम्बन्धविधया तत्कालीन- निर्णयविषयीभूततत्सम्बन्धेन एतदनन्तरमनुमितापिति पूरणीयम्। तत्सम्बन्धेन संशयासत्त्वेऽपि तत्सम्यन्धेन सिद्धिशून्यकाले इष्टाप- विसम्भवानितित्युकं, सम्बन्धमनिवेश्य साध्यनिर्णयसामान्यनि. पत्त्पनिक्शेऽप्रसिद्धिमसात् यत्किधिनिश्चयनियत्यत्वं यत्किाशि ·। १०८६ अनुमानगादाधर्याम् संसर्गकनिणयसामान्यनिवार्यत्यं वा यदि निवेश्यते तदाऽयमति. प्रसहो योध्यः । धर्मस्यांशपरित्यागप्रयोजनमह । न वा नमःप्रभृति- विति । स्वधर्मत्वसंशयविषयसाध्यकत्वं पक्षावमित्युक्ती धर्मस्वनि घेशेऽप्यवृत्तिसाध्यकघटादिपक्षकस्थले न पक्षतावैफल्यम्, घटादि. समवेतत्यस्य प्रसिद्धा गगनादौ तत्संशयसम्भवादिति तमःप्रभृति. पर्यन्तस्य पक्षत्यानुसरणम, तथा च साध्ये सम्बन्धान्तरेण पक्ष. वृत्तित्वसन्देहदायां निर्णीतसम्बन्धेनानुमितिवारणाय प्रकृतसा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्यवृत्तित्वसंशयस्यावश्यं निवेशनीयतया तमःप्रभृतिसमधेतत्वस्याप्रसिद्धा साध्ये पक्षवृत्तित्वसंशयमादाया- पिन तत्र पक्षतोपपत्तिरिति भावः । स्वरूपसम्बन्धेन तमोवृत्ति. त्यस्य प्रसिद्ध्या तेन. सम्बन्धेनानुमिती नानुपपत्तिरतः समवायेने. ति । पक्षे साध्यीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नधर्मितासंश- यस्य पक्षताये तमःप्रभृतिषु वृत्तिमत्साध्यसाधने नानुपपचिरत आकाशादीति । तद्वैकल्यम् । पक्षतांचकल्यम् । सन्देहोऽनुमितौ हेतुः । विशेषणतथा। पक्षधर्मताज्ञाननिष्ठानुमि. तिजनकतायामवच्छेदको वा । अथ वा उपलक्षणतया ताशजनक- सायामयच्छेदकस्तत्राद्यं पक्षद्वयं दूषयति मूले सन्देह इति । विशेष- णम् । अपेक्षणीयानुमित्यव्यवहितप्राक्सत्ता सत् अनुमितिकारणं विशेषणविधया कारणतावच्छेदकं वेति यावत् । परामर्शपूर्व तस्य संशयस्य नाशादित्यन्वयः । यत्रादौ लिगदर्शनं ततो व्या. प्तिस्मरणं तदभिप्रायेण लिङ्गदर्शनस्य, यत्र तयोपिंपरीतकम- स्तदभिप्रायेण व्याप्तिस्मरणस्थ नाशकत्वमभिहितं, अत एकत्र उभयानाशकत्वासम्भवेऽपि न क्षतिः । आदिपदेन यत्र संशया- नन्तरक्षणे व्याप्तिस्मरणाद्यनुगुणशानोत्पादस्तदनन्तरमेव व्याप्ति स्मरणादिः तनत्यताइशशानसंग्रहः । द्वितीयं दूपयति । नोपल. क्षणमिति । अव्यावर्तकतापत्तेः।सिद्धिस्थलऽनुमित्यवारकतापत्तेः। तत्कालीनपरामर्शस्थापि कालान्तरीयसाविषयधर्मिवृत्तित्वाव. गाहितया सामनया अक्षतत्यादिति भावः। . अथ साध्यसन्देहोऽनुमिता हेतुरेव लिङ्गदर्शनादेः पूर्वोत्पन्नस्य संशयस्य तेन विनाशेऽपि तदनन्तरं परामव्यवहितप्रापक्षण. . जातसशयान्तरादेवानुमितिरिति कल्प्यते ।

·पक्षताप्रकरणम् । १०८७ न चानुत्पन्न एय संशये यत्र स्वसामग्रीयलात् परामर्शपत्ति- स्तत्रानुमित्यनुदयप्रसः परामर्शकाले तदुत्तरश्च विशेषदर्शनरूप. प्रतिबन्धकवशेन संशयोत्पादासम्भवादिति वाच्यम् । फलानुरोधेन सर्वत्रैवानुमित्युपधायकपरामाव्यवहितप्राक्क्षणे संशयांपादक- ल्पनात् । यत्र संशयोत्पादद्वितीयक्षण एव परामशंसामग्रो प्रमाणसि- खा यत्र या परामर्शसामग्रीपूर्वक्षणे संशयजनकर्मिशानाघमावः प्रामाणिकस्तत्र परामर्शानन्तरं साध्यस्य प्रत्यक्षनिश्चय एव उपग. म्यते तत एव प्रवृत्यायुपपत्तेः तत्रानुमिनामीत्यनुव्यवसायस्थाप्य. गत्या ममत्वमेव कल्प्यते अनुगताननुगतसिपाधयिपाभावकूटवि- शिष्टसिद्धभावस्यानुमितिहेतुत्वापेक्षया संशयहेतुतायां लाघघात् । संशयहेतुत्वोपगमे बाधनिश्चयदशायां संशयाभावादेवानुमितिबा. रणसम्भवात् नानाविधवाधाभावस्थानुमितिहेतुत्वाकल्पनेनानुमिति- सामग्रीप्रतिवन्धकतायां तदनिवेशेन च लाघवात् । जनकमानविरो- धितयैव च वाधादीनां हेत्वाभासतोपपत्तेः । संशयस्य च फार्यता. यच्छेदककोटी कारणवैशिष्टय निवेश्य तादृशसंशयत्वनैव हेतुता याच्या, मतो दीधितिकारोक्तप्रफारस्य स्यत्वघटिततया स्वाया. ननुगमेन प्रतियध्यतादीनां स्वस्यायच्छेदकभेदेन भिन्नानामननुगमे. न च शब्दानुगममापर्यवसानेऽपि न क्षतिः । संशयस्य चाधसा. धारणतदमावयत्ताशानत्वन कारणत्वं न तु पक्षधर्मिकसाध्यतद. भावोभयज्ञानस्वरूपसंशयत्वन गौरवात् । याधनिश्चयदशायाच नानुमित्यापत्तिसम्भयः । प्रत्यक्षादिसाधारणालौकिकविशिष्ट्युद्धि त्वावच्छिन्नं प्रति याधनिश्चयस्य प्रतियन्धकताया आवश्यकत्यादि. ति तु न श्रद्धेयम् । वाधनिश्चयेऽप्रामाण्यग्रहसत्वेऽनुमित्यांपत्तेः, अ. प्रामाण्यप्रहाभावस्य संशयजनकतायां प्रयोजनविरहेणानियेशात्, साध्यसन्देहेऽप्रामाण्यग्रहसत्येऽप्यनुमित्युपगमे क्षतिविरहात, स. शयेऽप्रामापयनिश्चयेऽनुमित्युत्पादेऽपि संगये विषयसंशयस्याफिश्चि: करत्वात , तत्राप्रामाण्यनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावस्य॑य नियशनीयः तयाध्यामाण्यशकास्कन्दितयाधनिश्चयादमित्यापत्तेारतापत्ते. रिति चेन्न । प्रत्यक्षादिना निर्मातस्यापि साध्यस्यानुमिसया अनुमिनेरानुभधिकत्वात् संशयस्य पक्षताये - तदनुपपत्तेन भवापलापे पिशेपदर्शनमूलकप्रत्यक्षादेष सम प्रस्पादिसम्भ * ·२०६८ अनुमानगादाधर्याम् अनुमानप्रामाण्यस्यैध पिलयापत्तः संशयानन्तरजातसिवात्मकप- रामदिनुमित्यापत्तेश्य इति संक्षेपः । (चि०) नापि साधकयाधकप्रमाणाभावः, उभ- याभावस्य प्रत्येकसत्वेऽपि सत्वात् । नापि अभाव- दयं तथा, घाधकप्रमाणाभावस्य व्यर्थत्वात्, हृदादेः पक्षत्वेऽपि वाधहत्वसिद्ध्यादेरावश्यकत्वेन अनुमित्य- नुत्पादात् । नापि साधकप्रमाणाभावः श्रोतव्यो म. न्तव्य इति श्रुत्या समानविषयकश्रवणानन्तरं मनन- बोधनात् । प्रत्यक्षदृष्टेऽप्यनुमानदर्शनात् । एकलिङ्गा- छगतेऽपि लिङ्गान्तरेण तदनुमानांच, मन्तव्यश्वोपप. त्तिभिरिति स्मरणात् । (दी०) संशययोग्यतां निरस्यति । नापीति । साधक- बाधकमाने सिद्धिवाधौ । केवलान्यायनि च पक्षनिष्ठाभावप्रति- योगित्वधारेव सुलभो वाधः । (गा०) संशयनाशेऽपि यावन्न निर्णयस्तावत्पर्यन्तं संशययोग्यता- पा अनपायात् तस्या एव पक्षतात्व सम्भवतीति तदानिराकरणे मूल- स्य न्यूनता, अतो नापीति मूलमेव सशययोग्यतानिराकरणपरतया व्याचष्टे । संशययोग्यतामिति । साधकबाधकमानपदस्य सिद्धि- याधहेतुरूपयथार्थतार्थपरत्वे सर्वदैवानमित्यनुपपत्तिः अनुमितिपूर्व सिद्धियाधहेतुचक्षुरादेः सिद्धिहेतुपरामर्शस्थ च सर्वत्रैव सत्यादतः तत्पद सिद्धियाधपरतया व्याचप्टे। साधकेति । यद्यपि बाधकमा. नपदस्य बाधजनकतत्सामग्नीपरत्वेऽपि न क्षतिः वाधसामनयनन्त- रक्षणे कदाप्यनुमितरनुपादात् । तथाऽपि वाघजनकत्वमाण त. सामग्रीपरत्वे तदधच्छिन्नाभावस्य हेतुता लभ्येत तत्र चौक्तयानुए- पत्तिः बाघसामग्रीत्येन तत्परत्यञ्च विना लक्षणां न निर्वहति ल. क्षणाया आवश्यकत्व वाध एव लक्षणोचिता इत्यभिप्रायेण इदम् । ननु पक्षे साध्यामाप्रनिश्चयस्य यातया केवलान्वयिनि सा- ·पक्षताप्रकरणम् । भ्याभावाप्रसिद्धा वाधाप्रसिद्धिरतस्तदभावघटितपक्षनावैकल्यम् अत आह । केरलान्वयिनि चेति । पक्षानष्ठेति । साध्य इत्यादिः धीः । निर्णयः। सुलभो बाध इति । तथा च तादृशवाधाभावस्यैव पक्ष. ताघटकत्यानानुपपत्तिरिति भावः। सुलभ इत्यनेन तनाभावांशे साध्यीयत्वभ्रमात्मवाधस्यापि कदाचित् फस्यचित् पुरुषस्य प्र. सिद्ध्या तदभावघटितत्वमपि पक्षतायाः सम्भवतीति सूचितम् । (चि०) अधे सिपाधपिपितसाध्यधर्माधर्मी पक्षः। तथा हि मुमुक्षोः शब्दादात्मावगमेऽपि मननस्य मो- क्षोपायत्वेन सिद्धिविशेपानुमितीच्छया आत्मानुमा- नम् । अत एव 'प्रत्यक्षपरिफलितमपि अर्थमनुमानेन बुभुत्मन्ते तकरसिकाः । न हि करिणि दृष्टे चीत्कारे- ण तमनुमिमतेऽनुमातारः' इति वाचस्पतिवचनयोर. विरोधः अनुमित्सामद्विरहाभ्यां तदुपपत्तेरिति चेन्न । सन्देहयत्परामर्शपूर्व सिपाधपिपाया अपि अभावात् योग्यतायाश्च अनिरूपणात, सिपाधयिपाविरहेऽपि घ- नगर्जितेन मेघानुमानात् स्वकारणाधीनतृतीयलिङ्गप- रामर्शयलेन अनपेक्षितानुमानदर्शनाचेति । (दी०) ननु तत्रापि पुनरनुमि.सा, ततः परामर्शान्तरं, स्मरणात्मकाद्वा परामर्शदनुमितीसाधनताविपयकादनुमित्सा, ततोऽनुमितिरिति फलवलात् फल्पनीयमियत आह । सिपाध. विपति । न च अनुमितिननिकेच्छा पक्षमा । सा च कचित् स्वनिष्ठेन सर्वत्र ईश्वरनिष्ठेच मुलभेति वाच्यम् । तस्या नित्य- खेन सिद्धौ सत्यामपि पक्षताप्रसाद । न च तस्यास्तदानी न तजनकत्वम् । तद्धि न तयोग्यता, जनपागाद । न च तदुपधा- नम् । अनुमितेः पूर्वं तदभारात् । न च तमामग्रीसमवधानम् । . १३७ ·१०९० भनुमानगादापयाम् कारणमात्रस्य पक्षताकुक्षिनिक्षाप्रसनाच्छेपर्वयात् । त. दानी सामग्रीविरहप्रयोजकव्यतिरेकपतियोगिनः कारणस्य वक्तव्यत्वापाता। (गा० ) व्यासिस्मरणादिना पूर्वानुमिरमानाशस्थलेऽनुमिति- मुपपाच सिपाधपिपाविरदत्यादिप्रत्यमयतारयति । नन्विति । त. श्रपि । परामर्शपूर्वमनुमित्सानाशस्थलेऽपि । पुनरमिासा । परा• मंशानन्तरमनुमिसान्तरम् । मनु रामानन्तरोत्पनन इच्छाजनकशानेन इच्छाअननसमका लं परामर्शस्य विनाशात्तारशेच्छातः कथमनुमिनिरित्यत आह । ततः परामर्शान्तरमिति । विनश्यदयस्थानुमित्सयाऽनुमितिमुप पायाविनश्यदयस्थयाप्युपपादयति । स्मरणात्मकाद्वति । चानुपादि- परामर्शस्यानुमित्यशे इष्टसाधनताप्रकारकममूहालम्वगत्वं नोपy. द्यते स्वायोग्य मुण्यविशेष्यकशाने बहिरिन्द्रियस्यासामर्थ्यादतम्त- स्य तथास्यमुपंक्ष्य तन्मूलकव्याप्यापक्षगोचरसंस्कारात् पूर्वानु. मिसाजनकेटसाधनताशानाहितसंस्कारसहकतारसमूहालम्वनस्म रणात्मकपरामर्शान्तरस्यानुसरणम् । स्मरणत्युपलक्षणम्, तथापि धमानसपरामशॉपि योध्यः । • ननु फल्पकाभायनिताशकल्पनासम्भव इत्याशहा परिहरति । फलपलादिति । सिपाधयिपालपकारणं विना अनुमित्यात्मककार्यानु पपत्तिबलादित्यर्थः । सिपाधयिषाविरहेऽपोति मूलस्यानुमातुरि- त्यादिः, तेन ईश्वरस्य सिराधयिषायास्तत्राक्षनत्येऽपि न क्षतिः । इच्छारूपपक्षताया आत्मनिष्ठप्रत्यासत्यैव हेतुता इत्यभिप्रायेणेदम् । न च तत्रापि पूर्ववत् फलवलादनुमित्सां कल्पयित्या अनुमितिः शक्योपपत्तिका। तत्र तदभावस्यानुभवसिद्धतया कल्पनासम्भवात, पूर्व कदापि यस्य मेघानुमितिनासीत् तेन तष्टसाधनताया अगृ. होतत्वेन तद्गोचरस्मरणस्य तदनुभावकस्य तदानामभावेन त. द्गोचरानुभयस्य चासम्भवेन तदनुमित्सासामप्रथा एव दुर्घटत्या. स विषयनिष्टप्रत्यासत्येचानुमिरसाया हेतुता वाच्या इत्यभिप्रायेण उत्तास्थले पक्षतोपपत्ति दीधितिकदाशते । न चानुमितीति । - छैच । समानाधिकरणब्यधिकरणसाधारणमिच्छामात्रमेव । स्थ.

·पक्षनागकरणम् । कार- निष्ठेय । अनुमातृमम तव । तस्याः । ईश्वरेच्छायाः । पक्षनाप्रसता. दिति । तथा च मिन नन्तरमनुमित्यापत्तिरित्यर्थः । तदानीम् । मि. चिदशायाम् । न तजनकत्वमिति । तथा चानुमिति जनकत्वविशि- टेच्छात्वेनैव हेतुना, कारणतावच्छेदकविशिष्टस्य प्राक्सत्यमेव फ- लोपधाने तन्त्रमिति नातिप्रसङ्ग इति भावः। जनकत्वेन जगकरये मात्माश्रयसत्वेऽपि स्फुरत्वात्तमुपेश्य दूषणान्तरमाह । तद्धी. ति । यता । म्वरुपयोग्यता । अनपायादिति । णतावच्छेदकधर्मरूपयोग्यतायाः सर्वदेव सरवादित्यर्थः । तदु. पधानम् । तद्वेशिष्टयम् । तदभावात् । अनुमिनिवैशिष्टयाभावात् । तथा चानुमित्युत्पादनियामिकाया अनुमितिविशिष्टेच्छायाः प्राग- सत्यादनुमितरेव नुगपत्तिः । इदमुपलक्षणम् । अनुमित्यनन्तरमनुमि. स्यापत्तिरपि इष्टव्या । नन्वनुमित्तिजनकतावच्छेदफा यावन्तो धर्माः प्रत्येकं तदय. च्छिन्नकूटविशिष्टत्यरूपतत्सामग्रीसमवधानमेव इच्छाविशेषणं देणे तश कार्याव्यवहिनप्रारक्षण एव इति नातिप्रसङ्ग रति शहां परिहा रति।न तासामग्रीति। कारणमानस्यति । तथा च परामायस. त्यदशायामीरशपक्षनायिरहादेवानमितिवारणसम्भयात शादीनां हेतुताबिलयप्रस रति भावः। ननु सामग्रीसमवहिनेच्छात्वेन न पक्षनाया हेतुत्यमुपयते साम- प्रोघटकदंतूनां विशेष्याविशेषणमाये विनिगमनाविरहात् तेषां स्थ. तन्त्रकारणतयघातिप्रसद्स्य वारितवान किन्तु इंदरेच्छामादाय सिद्धिकाले पक्षताव्यवहारवारणाय पक्षपदप्रतिनिमित्ताम्मेर ता.. प्येण उपेयते अतो नायं दोष इति दुग्णान्तरमाद । शेपेति । अनु. मितिसामग्या एव पक्षतात्यसम्भयन इच्छामाविशेष्यमागनिश- स्य निष्प्रयोजनकवादित्यर्थः । अष्टापत्ती दूषणान्तरमाह । नदा- नीमिति । तदानीम् । परामशादिसमयहि नसिदिनमायाम्, अन्य पश्चास्प सामग्रीविरदत्यनेन । यारतापातात सामग्रीमध्यान- शापातात् । तथा च ताहराकारणं सिपाधपिगचिरहरिशिष्टमि. प्रभाव एव । एयश तस्यैव पक्षतात्यमनु अलद्वारकान्तरस्य. क्षताकुक्षिनिवेशनेनेति सिद्धान्तलक्षण एष पर्यवसानमिति भावः । पराम- ·अनुमानगादापर्याम् (चि०) उच्यते-सिपाधयिपाविरहमह कृतसा. धकप्रमाणापाचो यत्रास्ति सं पक्षः। तेन सिपाधयि. पाविरहसकृतं साधकप्रमाणं यत्रास्ति स न पचः । यत्र साधकप्रमाणे सति असति वा सिपाधषिपा, य. प्र वा उभयाभावतस्तत्र विशिष्टाभावात् पक्षत्वम् । यद्यपि पक्षत्वस्प केवलान्वयित्वात् नास्थ भेदकत्वं तथापि पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तमुक्तम् । इति चिन्तामणी पक्षताप्रकरणम् । (दी०) सिपाधयिति । यत्र अनुमित्सानन्तरं साध्यव. याप्यचविशिष्टपक्षस्मरणम्, अनुपितीमानताविपयकताश- स्मरणादा अनुत्सिा, अनुमिसापूर्वकालोत्पन्नविशेपणस्मरणादा अनुमित्साफालोत्पन्नेन्द्रियसन्निकर्षसहितात् साध्यतयाप्यवि- शिष्पक्षप्रत्यक्षं तदनन्तरं च अनुमितिस्तत्र पक्षतासम्पत्तये सह- कृतान्त साधकमानविशेषणम् । (गा०) सिद्धान्तलक्षणे मिट्युत्तरक्षणे सिपाधयिषाधीनानु- मितरुपपादनाय सहकृतान्तविशेषणमुपातम्, तच्च तदैवोपपद्यते यदि सिद्धिसिपाधयिपापरामर्शानां त्रयाणां अनुमित्यव्यवहितप्रा. क्षणेऽवस्थितिः सम्भवनि, न चैवमुपपद्यते, आत्मसमवेतयोग्य. विशेषगुणानां द्विक्षणस्थायितया त्रयाणां युगपदनवस्थानात् । न च यत्रापेक्षायुद्ध्यात्मकपरामर्शस्य साध्यनिश्चयस्य वा प्रथम- मुत्गवस्तत्रैव तृनीयक्षणे त्रयाणामेवावस्थानं सम्भवति इति, वाच्य म् । अपेक्षायुद्धेः क्षणश्यावस्थायित्वमट्टीफुणिस्तदव्यवहितोत्तर- क्षणे तदधिकरपा, विशेषगुणोत्पादानभ्युपगमात् । अन्यथा स्वसमा- नाधिकरणस्वानन्तरोत्पन्नविशेषगुणात्मकनाशफबलात् तस्या अपि तृतीयक्षणे पिनाशापत्तरित्याशहापरिजिहीर्पया सिद्धात्मकसमूहा- लम्बनपरामर्शस्थले तादृशविशेषणाप्रयोजनं दर्शयति । यत्रत्यादि. ना। अनुमित्साच्यवहितोत्सरक्षणे विशिष्टपक्षप्रत्यक्ष, न सम्भवति, ·पक्षतामकरणम् । - इच्छोत्पत्तिकाले ज्ञानानुत्पत्या विशेषणशानघटितसामग्रीविरहात, इच्छापूर्वक्षणे तादृशसामग्रीसमवधाने, इच्छासामग्रपेक्षया प्रत्यक्ष- सामन्या बलवत्वेन तस्या एवोत्पादासम्भव इत्यतो विशिष्टस्मर. णानुधावनम् । न्यूनताभङ्गाय परामर्शपूर्घोत्पनेच्छास्थले प्रयोजना मुक्या सदनन्तरोत्पनेच्छास्थल तदर्शयति । अनुमितीति । यत्रेत्यनुः पज्यते । इच्छासामग्रीसम्पत्तयेानुमितीसाधनताविषयकेति । ता- दृशस्मरणात् | साध्यतयाप्यविशिष्टपक्षस्मरणात् । पूर्वोकयुक्त्या चानुपादिपरामर्शस्यानुमिताविष्टसाधनतावगाहित्यासम्भवात्, यन परामर्शाव्यवहितपूर्वक्षणे इष्टसाधनताज्ञान तत्र तत्पूर्वक्षण पय फलेच्छासम्भवेन तस्याः परामर्शोत्पत्तिसमये नाशात् तदुत्तरमा नुमित्साया असम्भवनेटसाधनताविषयकपरामर्शस्याऽऽवश्यकत्वात् स्मरणानुधावनम् । न्यूनतापरीहाराय प्रत्यक्षात्मकपरामर्शस्थले प्रयोजनमाह । अनुमित्सापूर्वति । अत्रापि यत्यनुपज्यते । प्रत्यक्षा- स्मकधूमत्वादियिशेषणशानस्थले तजनकसनिकर्षादितस्तदुत्तरक्षा, णे विशिष्टप्रत्यक्षमेव भविष्यति न विच्छा । विनश्यदधस्थग्निक- पाविशेषणप्रत्यक्षानुधावने च प्रयासगौरघमतो विशेषणस्मरणप. येन्तानुधावनम् । अनुमित्सापूर्वकाले परामर्शजनकसनिकर्षसत्त्वे तस्या एव अनुगपत्तिरतोऽनुमिरसाकालोत्पन्नन्द्रियसग्निकर्षसहिता. दिति । सहकृतान्तम् । सहकृतान्तभागोपस्थाप्यसिपाधयिपाविर. वैशिष्यम् । तस्य अभावविशेषणत्वे सिपाधयिपादशायां तदभा- पविशिष्टस्य सियभावस्थासम्भवात सिद्ध! सायामसायाश्चानुमि. त्यनुपपत्तिरतः साधकमानविशेषामति । (दी) सिपाधयिपा च तत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकत्व: मकारिका अनुमितिविपरिणीच्छा । यत्किचिद्गोवरं ज्ञानं जायतामितीच्छायामपि सिदिसच्चे अनुमित्यनुत्पादात् अनुमि. तित्वाप्रकारिकायामपि प्रत्यक्षायतिरिक्तं पर्वते विज्ञानं जाय- तामितीच्छायां प्रत्यक्षायनन्तरमनुमित्युत्पादाचं ; (गा०) सिपाधयिषापदस्य सिद्धीच्छासामान्यपगत्ये प्रत्यक्ष. स्वादिक्षकारफेन्मापलादसत्यां प्रत्यक्षादिसामान्यां सिदिदशाया.

·- . १०१४ भनुमानगादापर्याम् मनुमित्यापत्तिः, अनुमितिगोचरलछापरत्वे यत्किचिवोचरं ज्ञानं जायतामिनीच्छावलात मिद्धिकालंऽनुमित्यापत्तिः । न चानुमि- त्युत्पत्यापि तादृशेच्छाविपर्यासस्तित्रानुमितिरिष्टैवेति वाच्यम् । प्रस्नानुमित्युत्पत्यैव यादृशेच्छाया विषयसिद्धिस्तादृशेन्छामत्त्वे एत सिद्धिकालेऽनुमिनेरानुभविकत्वात् उक्तच्छायाधान्तत उप. स्थितपदार्थगोचरमानस ज्ञानेनापि विषयसिध्या अफिशित्करत्वा- दित्यनः सिपाधयिपापदार्थ व्याचष्टे । मिपाधयिषा चेति । घटविशिष्टपर्यतविषयकानुमिविजायतामित्येताहशेच्छासन्ये सिद्धिसत्त्वे बयनुमित्यनुत्पादात्तत्साध्यविशिष्टेति । नरसम्बन्धन तत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्टेत्यर्थः । तेन कालिकमस्वन्धेन घह्निविशिष्टपर्वतविषयकानुमितिर्जायतां सत्यापच्छिन्नविशिष्टः पर्वतविषयकानुमिति यतामित्यतादृशेच्छासत्वेऽपि सिद्धिकाले सयोगादिना न वहित्यापच्छिन्नस्यानुमितिः । वह्निविशिष्टमहानस- विषयकानुमिति यतां घडिविशिष्टव्यत्वावच्छिन्नविषयकानुमि. 'तिर्जायतामितीच्छावलात् सिधिसत्व पर्वतो वद्विमानित्यनुमित्यनुः स्पादात् तत्पक्षेति । तत्पक्षतावच्छेदकावन्छिन्नेत्यर्थः । न च यत्किश्चिद्गोचरं शानं जायतामितीच्छायलादिव आलो. कवान् पर्वत इत्याद्यनुमितिसामग्रीदशायां घहिमपर्वतविपथ- कानुमितिजीयतामितीच्छापलादपि सिद्धिसत्वे वद्विविधेयकानु. मिनिन जायते तत्कालीनसिधप्रतियध्यालोकाद्यनुमित्युत्पत्त्येव ता. दृशेच्छाविषयवास्तववाहिमपर्वतविषयकानुमितिसिद्धरित्युक्तरूपे- णापि इच्छाया उत्तेजकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । साध्यविशि. प्रपक्षनिरूपितविलक्षणविपयिताप्रकारकत्येनैवेच्छाया उत्तेजकत्वोप. गमात् । आलोकवान् पर्वत इत्यायनुमितेर्धद्विविशिष्टपक्षनिरूपित- विलक्षणविषयिताशून्यत्वेन तदुत्पत्या ' तादृशविपयिताप्रकारके. च्छाविषयसिद्मसम्भवात् । साध्यविशिष्पक्षनिरूपितत्वञ्च साध्या- धच्छिन्नपक्षनिष्ठनिरूपकताकत्वमतो ह्रदो घहिमानित्यादौ साध्ययित शिष्टपक्षाप्रसिद्धावपि न ताशविषयितायास्तत्प्रकारकानुमित्सा- याचाप्रसिद्धिः । ददादिनिष्ठस्य तादृशभ्रमत्तिचियितानिरूपक- स्पस्यापि हवायंशे प्रकारीभूतघहयाद्यचच्छिन्नत्वात् । यस्तुतस्तु सरसाध्यपिशिएतत्पक्षविपयकत्वत्यनेन साध्यता- ·पक्षताप्रकरणम् । बच्छेदकावच्छिनतासंसर्गावच्छिन्नविधेयतानिरूपिततत्पक्षतावच्छ. दफावच्छिन्नोद्देश्यताकत्वं विधाक्षतं अतो वह्निमान् पर्वतो घटवा- नित्याद्यनुमितिसामग्रीदशायां पूर्वोक्तयुक्त्या वहिमपर्वतविषय. कानुःमति यतामित्याकारकेच्छायलात् पर्वतादिपक्षकवन्यादिवि. धेयकानुमित्यनुत्पादप न क्षतिः । तादृशोदश्यतात्वेन च ता. दृशोदेश्यताकत्यप्रकारकत्वं विचक्षणीयं तेन केवलपर्वतत्वाद्यय. च्छिन्नाद्दश्यतात्वेन तादृशोद्देश्यताकत्यप्रकारकानुमित्सादशायां प. वते अन्यानांमतिसामग्रीसन्ये वढेः सिद्धिसत्त्ये न चन्हानुमित्याप.. तिः(१) । साध्यविशिष्टपक्षांवषयत्वप्रकारकत्वानेवेशप्रयोजनं दर्श. यति । यत्किञ्चिदिति । यत्किञ्चिद्विषयकत्वप्रकारकत्वं निवेश्यापि य- त्किञ्चिज्ज्ञानं जायतामित्यादीच्छाधारणं सम्भवतीति यत्किञ्चि- दंगोचरत्वप्रकारकेच्छानुधावनम् । न चेच्छापूर्व यत्किश्चिद्गोचरज्ञानस्यावश्यं सिद्धत्वात् तादृशं. छैव न सम्भवति ज्ञानगीचरच्छायां स्वरूपसत्याः स्वविषयसिद्ध- रेव विरोधित्वात् । तदुक्तं न हि शाने जाते शानेच्छा भवतीति वा. च्यम् । एतदुत्तरवत्तिं यत्किञ्चिद्गोचरं ज्ञानं जायतामित्याचाकार- फेच्छाया विधक्षितत्वात् । नन्वनुमितित्यप्रकारकत्वं निवेश्येच तथाविधेच्छावारणसम्भवे कि गुरुतरसाध्यविशिष्टपक्षविषयकत्वमकारकत्यनियशननेत्यत आर ६ । अनुमितित्याप्रफारिकायामपीति । प्रत्यक्षादात्मकसिद्धियशा- यां पर्वत हिमानं जायतामित्याकारकेच्छा न सम्भवतीति तद्वि- पर्याभूतप्रत्यक्षादिरूपसिद्धरेव सत्यात् , अतः प्रत्यक्षाद्यतिरिकमिः ति शान्दादिरूपसिद्धौ सत्यां प्रत्यक्षायतिरिकं शानं जायतां इत्या. (१) एवं पक्षतायच्छेदकादिनिष्टानच्छिन्नत्यायगाहित्यमपि निवेशनीयं अन्यथा जातिमान् पहिव्याप्ययानिति परामर्शकाले प. तो वद्विमानिनि सिद्धिसत्वंऽनयच्छिन्नत्यानवगाहीच्छाकाले प. पंत पहिमानित्यनुमित्यापत्तिः, पर्वतो पहिल्याप्ययानिति परामर्श कालीनजातिमान् वहिव्याप्ययानिति परामशंभून्यकालौनानय. च्छिन्नत्यानयगाहीच्छानाच तत्तव्यक्तित्वेनोत्तेजकत्वं इति बोध्यमिः ति पाठः कचित् पुस्तके दश्यते ।

·- अनुमानगादापर्याय दीच्छापा उत्पादासम्भवात् । प्रत्यक्षाद्यनन्तरमिति । प्रत्यक्षादिकपा सिद्धयनन्तरमित्यर्थः । अनुमित्युत्पादाचति । तथा चानुमितित्व प्रकारकत्वं निवेशयितुमशक्यमेव ताशेच्छानामसंग्रहमसन्दा दिति भावः। इदमुपलक्षणम् । अनुमितित्यप्रकारकत्वनिवेशेऽपि वटाद्यनुमि- तिजीयतामित्यादीच्छाकाले सिद्धिसत्ये वयाद्यनुनितिवारणाय प्रातसाध्यादिविषयकत्यप्रकारकत्वनिवेशनमावश्यकम् । न च प्रकृतसाध्यादिविषयिणी या अनुमितिस्तद्विषयकन्यनिधे- शेनापि दर्शितेच्छावारणसम्भव इति वाच्यम् । दर्शितच्छाया अपि घटाद्यनुमितिग्वन वदयादिगोचरसमूहालम्यनानुमितिविषयकत्वात् । न चानमितित्यप्रकारकत्वानिवेशेऽपि अनुमितिरेव यत्र प्रत्यक्ष त्यादिना इच्छाविषयस्तत्रानुमित्यापत्तिरिष्टत्वात् । अनुमितो प्रत्या क्षत्वभ्रमदशायामेव तादृशेच्छाया उत्पादात तस्या अनुमितित्वम- फारफेच्छासमशीलत्वादिति हृदयम् । न चानुमितित्वप्रकारकत्वस्यानिवेशे पर्वते वह्नः प्रत्यक्षतः सि. द्धौ शाब्दसामन्याञ्च सत्यां पर्वते प्रत्यक्षाद्यतिरिक्त वहिज्ञान जा. यतामितीच्छासवऽनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र पक्षतासस्वेऽप्य. नुमिनित्यप्रकारफंच्छाविरहविशिष्टसमानविषयकशाब्दसामग्रयाःप्र तिवन्धकत्वादेवानुमितिवारणसम्भवात् । अथ सिद्धिदायां पर्वते पढेरन्यज् शानं जायतामितीच्छास- स्वेऽनुमित्यापत्तिस्तस्या अन्यनुमितिविषयकत्वात् । न चेष्टापत्तिः, तदुचर पर्वतो वह्निमान् इत्यादिमानसाशुत्पत्यापाच्छाविपयसिद्धे. स्तादृशच्छाया यात्कञ्चिद्गोचर शान जायतामित्येताशेच्छा. तुल्यत्वात् । न च प्रत्यक्षेच्छाविशिष्ट प्रत्यक्षसामग्रीरूपप्रतिवन्धफसत्याना पत्तिरिति वाच्यम् । प्रत्यक्षत्यादिप्रकारकेच्छाविशिष्टाया एव मा. मसादिसामनया अनुमितिप्रतिबन्धकत्वात् । अन्यथा सिद्धिशून्य- कालेऽपि तादशेच्छासत्वेऽनुमित्यनु-पादप्रसङ्गात् । न चोक्तयुक्त्या चह्निविधेयकत्वावगाहित्यनियेशस्यावश्यकत्वात् पहिप कारकत्वावगाहिदर्शितेच्छावलात् नानुमितिप्रसङ्गः, तद्विधेय- करवायगाहीच्छादशायाञ्च जायत एवानुमितिः विधेयतायाः प्रत्य: - ·पक्षताप्रकरणम् । १०९७ क्षेऽप्रामाणिकतया तत्प्रकारकेच्छाया अनुमित्युत्पत्पव विषयसि. देरिति वाच्यम् । विधेयतायाः प्रत्यक्षव्यावृत्तये तत्प्रकारिकायाः प्र. त्यक्षान्यत्वाप्रकारिकाया अपीच्छायाः प्रत्यक्षसिद्धिकाले सम्भधार प्रत्यक्षान्यत्वप्रकारकेच्छापर्यन्तानुसरणस्य निजत्वात् । न च विधेयता प्रत्यक्षव्यावृत्तैव तदवगाहित्वसूचनायैवोपदर्शिते. च्छाकारे प्रत्यक्षान्यत्वोल्लेख इति वाच्यम् । एवमपि वक्ष्यमाणस्य शाब्दसिद्धिकालेऽशाब्दं ज्ञानं जायतामितीच्छायलेनानुमिसिर्जाय. ते न तु प्रत्यक्षसामग्रीकाले इत्यस्य सद्गमयितुमशक्यत्वात् । ता. शेच्छाया: प्रत्यक्षव्यावृत्तविधयताद्यवगाहित्ये प्रत्यक्षसामग्रीकाले.. । इपि तदलादनुमित्युत्पत्यौचित्यात् । तदनवगाहिरवे सिद्धायप्यनु- तेजकत्वात् । अनोच्यते । अनुमितित्वप्रत्यक्षान्यज्ञानत्वादिप्रकारकेच्छानाम- नुमितिविषयकेच्छात्वेनैवानुगमः । पर्वते बढेरन्यज् शानं जायता. मित्याद्याकारकेच्छाकाले सत्यां सिद्धौ तथाविधोपनीतभानसाम. प्रथाञ्चानुमितेरिणाय तथाविधेच्छाव्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वेन प्र. तिबन्धकता कल्प्यते इति न दोपः । न च तासां तत्तद्यक्तित्वेनानन्तप्रतिवन्धकनाफल्पनामपेक्ष्यानु. मितित्यादिरूपप्रकारविशेषमन्तर्भाव्ययानुमित्सानामुत्तेजकत्वमुचिः तमिति वाच्यम् । तथा सति पर्वते पढेरन्यज् शानं जायतामिती. , च्छाकाले तथाविधोपनीतभानविरोधिघटाद्यनुमितीच्छाविशिष्ठत- सामग्रीसत्वे सिद्धौ सत्यां बयाद्यनुमित्युपपत्तये तादृशताशेच्छा. व्यकीनां तत्तयक्तित्वेन सिद्धायुत्तेजकत्वापत्त्या तदभावमहम्नस्य मिथो विशेष्यविशेपणभाचे विनिगमनाविरहेण सिद्धिप्रतिवन्ध. कतानन्यप्रसङ्गात् । (दी०) यादृशगादृशेच्छासचे सिद्धौ सत्यामनुमिः तिस्तत्तदिच्छाभावसमुदायस्य विशेषणत्वादिच्छाया अननुग- मेऽपि न क्षतिः। (गा) ननु साध्यविधेयकापावच्छिन्नपक्षोद्देश्यकत्यप्रकारके. च्छाया उपादाने पक्षाद्देश्यकत्वावच्छिन्नमाध्यविधेयकत्यप्रकारक. छाया असाहः । एवं विषयानुपरक्तानुमितियिषयिण्या अनु.

·अनुमानगादाधर्याम् दीच्छाया उत्पादासम्भवात् । प्रत्यक्षाद्यनन्तरमिति । प्रत्यक्षांदिरूप. सिद्धानन्तरमित्यर्थः । अनुमित्युत्पादाञ्चति । तथा चानुमितित्व प्रकारकत्वं निवेशयितुमशक्यमेव ताशेच्छानामसंग्रहप्रसङ्गा. दिति भावः। इदमुपलक्षणम् । अनुमितित्यप्रकारकत्वनिवेशेऽपि घटाद्यनुमि- तिर्जायतामित्यादीच्छाकाले सिद्धिसत्त्वे वह्नयाद्यनुनितिवारणाय प्रस्तसाध्यादिविषयत्वप्रकारकत्वनिवेशनमावश्यकम् । न च प्रकृतसाध्यादिविषयिणी या अनुमितिस्तद्विषयकत्वनिवे शेनापि दर्शितेच्छावारणसम्भव इति वाच्यम् । दर्शितच्छाया अपि घटाद्यनुमितित्वेन वयादिगोचरसमूहालम्बनानुमितिविषयकत्वात्। न चानुमितित्वप्रकारकत्वानिवेशेऽपि अनुमितिरेव यन्त्र प्रत्यक्ष. त्यादिना इच्छाविषयस्तत्रानुमित्यापत्तिरिष्टत्वात् । अनुमितौ प्रत्य. क्षत्वभ्रमदशायामेव तादृशेच्छाया उत्पादात् तस्या अनुमितित्वम- कारफेच्छासमशीलत्वादिति हृदयम् । न चानुमितित्वप्रकारकत्वस्यानिवेशे पर्वते वह्नः प्रत्यक्षतः सि, दो शाब्दसामन्याञ्च सत्यां पर्वते प्रत्यक्षाद्यतिरिक्त वह्नि जान जा. यतामितीच्छासत्वेऽनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र पक्षतासत्त्येऽप्य. नुमिनित्यप्रकारफेच्छाविरहविशिष्टसमानविषयकशाब्दसामग्रयाः प्र तिवन्धकत्वादेवानुमितिवारणसम्भवात् । अथ सिद्धिदायां पर्वते पहेरन्यज् क्षानं जायतामितीच्छास- स्वेऽनुमित्यापत्तिस्तस्या अप्यनुमितिविषयकत्वात् । न चेष्टापत्ति', तदुत्तर पर्वतो बहिमान् इत्यादिमानसाशुत्पत्त्याऽपोच्छाविषयसिद्धे. स्ताशेच्छाया यात्कञ्चिद्गोचर ज्ञान जायतामित्येताशेच्छा. तुल्यत्वात् । न च प्रत्यक्षेच्छाविशिष्टप्रत्यक्षसामग्रारूपप्रतिबन्धकसचाना पतिरिति घाच्यम् । प्रत्यक्षत्वादिप्रकारकेच्छाविशिष्टाया एव मा. नसादिसामप्रया अनुमितिप्रतिवन्धमत्यात् । अन्यथा सिद्धिशून्य. कालेऽपि तादृशेच्छासत्त्वेऽनुमित्यनुत्पादप्रसङ्गात् । न चोक्तयुञ्या पहिविधेयकत्वावगाहित्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् पहिमकारकत्यायगाहिदर्शितच्छाबलात् नानुमितिप्रसा, तद्विधेय- फायायगाहीच्छादशायाच जायत एवानुमितिः विधेयतायाः प्रत्या ·-- पक्षताप्रकरणम् । वेशनीयतया तत्तदभावत्येन तत्तदभाववैशिष्ट्यनिवेशापेक्षया . महागौरवात् । तादृश्या. यत्किञ्चिद्धियस्तत्तयक्तित्वेन निवेश तथाविवधीसहनस्य विनिगमनाविरहेण निवेशप्रसङ्गात् । यदि च मियो विशेष्यविशेषपभावानापने नानाविशेषणेपु व्यासज्ज्यवृत्तिकमवच्छेदकत्वं सिद्धान्तविरुद्धनिति मन्यते तदा एकाभावविशेषितापरामावस्यावच्छेदकत्वमुपेयम् । तत्र च, विशे- प्यविशेषपनाये विनिगमनाविरहेऽपि न क्षतिः गत्यन्तराभाशत् । तत्तदभायमाप्रविषयकधीविपगत्वेन निवेशेऽपि झाने तत्तदमार. विषयितानां एकविशिष्टापरत्वेनैव निवेशनायनया विशेष्याविशेषण- भावे विनिगमनाविरहस्याऽऽवश्यकत्वादिति इच्छाया अननुगमेऽपि। एकरपेण सर्शसामिच्छानामुरादानासन्मवेऽपिरान क्षतिगन सिपा- धयिपाविरहावशिष्टसिद्धनावस्यानुमितिहेतुत्वानुपपत्तिः । तावद- भावविशिष्टसिझमावस्यानुगतत्वादिति भावः। इदं पुनराबलोकनीयम् । वादविशिष्टपर्वतमहानसोभयानुमि- तिर्जायतामित्याफारकेच्छानामपि तत्साध्यविशिष्टताक्षावगाहि- त्यप्रकारकतया पर्वते वढेः सिद्धिकाले नहानसपक्षकानुमित्यादि- सामन्यानसत्या ताशेच्छायलात् पर्वते यन्ानुमित्यापतिः, अनु- मित्यं तत्साध्यविशिष्टरक्षविषयकत्वान्यांकञ्चिाययकत्वाम- कारकत्वविशेषणस्य इच्छायां निवेशे चहिावैशिष्टं पर्वतं महानस. ञ्चानुमिनुयामित्यादिसमूहालन्यनेन्छाया संग्रहासः। वहिति- शिष्टपर्वतविपयिणी महानसाविषयकानुमितिभिन्नानुमिति यता- मित्याकारफेच्छावलाद उपदर्शितस्थलेऽतिप्रसरत्याशक्यवारणता चेतीच्छाविषयतावच्छेदकतायाः पतिानवेशनमावदयम् । तथा च वद्विविशिष्टपर्वतानुनितिभववित्यादीच्छायास्तत्साध्यविशिष्टन. त्पक्षविषयकानुमितित्वपर्यावविषयतापच्छेदकताकेच्छात्वेनैव उत्ते. जकत्वं पर्यवसिनम्, अनुमितित्यानन्तर्भाये तादृशेच्छायास्तत्सा- ध्यविशिएनपक्षविषयकत्यपरिसमातविषयतावच्छेदकत्वाभाशेना- शक्यसनाइत्वात । एवञ्चानुनितित्यप्रत्यक्षान्यमानत्यादिप्रकारके न्यानामनुमितिविषयकस्वरूपेण सहाभिधानमसनम् । न च तत्कल्प परित्यत्यैव यारसयादृश इत्यानिधानन्, इदा. नीमनुमितित्वप्रत्यक्षान्यहानत्यादिप्रकारकन्धानां पृथक् पृथगना- -- ·. . अनुमानगादाधर्याम् मितिजीयतामितीच्छाया अपि निरुक्तरूपेणासङ्ग्रहः । न च सा अ. सावध, असिद्धसाध्यान्तरानुमितिसामप्रधामसत्यां तहलादपि सिद्धस्य प्रकृतसाध्यस्थानुमितः । तदिच्छाविषयसिञ्चनुरोधेनाव- श्यकत्वादित्यत आह । याशयाशेति । असत्यां सिद्धी यत्किञ्चि. दगोचरं ज्ञानं जायतामित्यादीच्छासत्त्वेऽनुमित्युत्पादात् तासाचा नुत्तेजकत्वात् सिद्धौ सत्यामिति । तत्तदिच्छाभावसमदायस्येति । साध्यधिशेषयिशिष्टपक्षविशेषाद्यवगाहित्यप्रकारकेच्छानां तत्तदय. गाहित्यप्रकारकानुमितिगोचरेच्छात्वेनानुगमध्य एकैकामाषा निवे- श्यन्ते, अतथाविधानाम् अनुमितिर्जायतां प्रत्यक्षान्यज्ञानं जायता- मित्याकारफेच्छानान्तु यद्यद्यक्तिसत्त्वे सिद्धिदशायां अनुमितिस्तत्त, ध्यक्तित्वावच्छिन्नाभाया एव निवेशनीया अन्यथा अतिप्रसंगात् सिं." द्धौ तत्कालीनसिद्धिभेदा एव घा। एतेन तत्कालीनसंयोगविभागार्दिव्यक्तिविशेषाभावनिवेशमा- दाय विनिगमनाविरहोऽपि निरस्तः । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तदत्यन्ताभाववैशिष्टपनिवेशापेक्षया तत्तात्सद्धिभेदानां विशेषणता विशेपसम्बन्धन वैशिष्ट्यनिवेश प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धानि. वेशे च लाघवम् । सिदभ्युनरं तथाविधेच्छोत्पत्तिकालेग्नुमित्याप- सिस्तु इच्छासामनया अनुमितिविरोधित्वादेव न सम्भव. तीति ध्येयम् । इदन्यवधेयम् । ताशेच्छाभावसमुदायस्य नं तत्समुदायावेन , सिद्धो विशेषणत्वं (१) किन्तु तत्तदभावत्वेनैव युगपत्तावदभावा नां सथात्वं तावदभावमात्रविषयकाविषयत्वरूपस्य तायदभाव समुदायत्वस्य तादूप्येण निवेशे तायदभावानां तत्तदभावत्वेन नि- (१) तादृशेच्छाभावसमुदायत्वस्य दुर्वचत्वात, न च तावद भावमाअघिपयफधीविषयत्वं तत, सावत्वस्य दुर्वचत्वात्, तावद भावधिपयकवुद्धस्तत्तभावविषयकत्वेन निवेशे तु तत्तदभाधवि. शिप्रसिद्धरेव निवशयितुमुचितत्वात् तत्तदभावानां मियो विशेष्य- विशेपणभावानापनानां निवेशे च प्रत्येकाभाववैशिष्ट्यस्याति प्रसक्तधनावच्छेदकत्यायोगादिति चेदेकविशिष्टापराभावत्वेनामा वामां नियेशनीयत्वात् । इति काचित्कः पाठः।

·. पक्षताप्रकरणम् ।। शनीयतया तत्तदभावत्वेन तत्तदभायवैशिष्ट्यनिवेशापेक्षया महागौरधान् । तादृश्या यत्किञ्चिद्धियस्तत्तद्यक्तित्वेन निवेशे तथाविधधीसहस्रस्य विनिगमनाविरहेण निवेशप्रसङ्गात् । यदि च मिथो विशेग्यविशेपणभावानापन्ने नानाविशेषणेषु ध्यासज्यवृत्तिकमवच्छेदकत्वं सिद्धान्तविरुद्धमिति मन्यते तदा एकामावविशेषितापराभावम्यावच्छेदकत्यमुपेयम् । तत्र च, विशे. प्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेऽपि न क्षति. गत्यन्तराभावात् । तत्तदभावमाप्रविषयकधीविषयत्वेन निवेशेऽपि शाने तत्तदभाव. विषयितानां एकविशिष्टापरत्वेनैव निवेशनीयनया विशेष्यविशेषण- भाचे विनिगमनाविरहस्यावश्यकत्वादिनि। इच्छाया अननुगमेऽपि। एकरूपेण सर्वासामिच्छानामुपादानासम्भवेऽपि न क्षतिमान सिपा. धयिपाविरहविशिष्टसिद्धभावस्यानुमितिहेतुत्वानुपपत्तिः । तावद.. भावविशिष्टसिद्धयभावस्थानुगतत्वादिति भावः । इदं पुनरावलोकनीयम् । वादविशिष्टपर्यनमहानसोभयानुमि- तिर्जायतामित्याफारकेच्छानामपि तत्साध्यविशिष्टतपक्षाचगाहि. त्वप्रकारकतया पर्वते वढेः सिद्धिकाले महानसपक्षकानुमित्यादि- सामन्यामसत्या ताशेच्छायलात् पर्वते वन्हानुमित्यापत्तिः, अनु. मित्यशे तत्साध्यविशिष्टतपक्षविषयकत्वान्याकञ्चिविषयकत्याम- फारकत्वविशेषणस्य इच्छायां निवेशे पहिावेशिष्ट पर्वतं महानस. शानुमिनुयामित्यादिसमूहालम्बनेच्छाया असग्रहप्रसङ्गः । बहिवि. शिष्टपर्वतविषयिणी महानसाविषयकानुमितिभिन्नानुमिति यता- मित्याकारफेच्छावलात् उपदर्शितस्थलेऽतिप्रसङ्गस्याशक्यवारणता चेतीच्छाविषयतावच्छेदफतायाः पर्याप्तिानवेशनमावश्यकम् । तथा च चद्विविशिष्टपर्यतानुमितिर्भयवित्यादीच्छायास्तत्साध्यविशिष्टन- स्पक्षविषयकानुमितित्वपर्याप्तविषयतायच्छेदकताफेच्छात्वनैव उत्ते- जफत्वं पर्यवसिनम्, अनुमितित्यानन्तर्भाचे तादृशेच्छायास्तत्सा- ध्यविशिष्टतपक्षविपयसत्यपरिसमाप्तविपयनारच्छेदस्त्याभायना. शक्यसाइत्वात । एवञ्चानुमितित्यप्रत्यक्षान्यज्ञानत्यादिप्रकार के च्छानामनुमितिविषयफरवरूपेण सद्हाभिधानमसङ्गतम् । न च तत्फल परित्यज्यैव पारशयादृश इत्याद्यभिधानम्, इदा. नीमनुमितित्वप्रत्यक्षान्यमानत्यादिप्रकारफेच्छाना पृथर पृधगभा- ·। है . अनुमानगोदावर्याम् ..यनिधेशनमयाभिप्रेतामति या-यम् । पक्षान्तरसूचकवाका राधभावात्। थथ अनुमितित्यप्रायमान्यज्ञानत्यादिप्रकारच्छानामनुगम एवं सम्भवति, तथा हि तत्साध्यविशिष्टतापक्षविषयकानुमितित्व. पर्यातावच्छेदकताकत्वं तारधर्मघटकपरिसमातावच्छेदकनाक त्य तत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयमानुमितित्त्वनिष्टाचच्छेदकतामिल नावच्छेदकत्वानिरूपकविषयताकत्वमेव पर्यवसितम्, पपञ्च त- साध्यविशिएतत्पक्षविषयकप्रत्यक्षान्यानत्वादिनिष्टावच्छेदकता- भित्रावच्छेदकात्यानिरूपकविषयताफेच्छात्वादिना प्रत्यक्षान्यज्ञान स्वादिप्रकारफेच्छानां पृथगुत्तेजकत्यापेक्षया निरुक्तधर्मघटकानुमि- तित्यनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाचच्छेदकतायामेष प्रत्यक्षान्यज्ञानत्या. दिनिष्ठावच्छेदकताभिनित्यनिवेशनमुचित लाघवात्, इत्याच तारशरूपेणय प्रत्यक्षान्यज्ञानत्वादिप्रकारकेच्छानामपि सम्भवति । न च घहिविशिधपर्वतविषयक जायामित्याकारकेच्छाया: सि. यधीनसस्कारोत्पत्यय चरितार्थतया धारणाय विषयतायामनुमि- तित्वावच्छिन्नविनिवेशनस्याऽऽश्यकतया न तत्साह इति वाच्यम् । समवायन किश्चिदवच्छिन्नाव निवेश्येव तादृशेच्छावारणसम्भवा. दिति चेत् ? तर्हि पक्षाशे साध्यावाहिस्पेनानुमितिविपय. फेच्छानामुक्तरूपसमशीलरूपान्तरेण उत्तेजकत्यापेक्षया ताहशा. यच्छेदकतायामेव पक्षांशे साध्यावगाहित्वीयावच्छेदकताभिन्नत्वम- पि निदेश्यता तावतैव तत्सहस्यापि सम्भवात् इच्छाया अननुग- माभिधानासहतिः। न च विषयतायां साध्यविशिष्टपक्षावगाहित्वाद्यचच्छित्वनिवे. शनमायश्यफम, अन्यथा अन्यानुमित्तिसामग्रीसमवहितानामनुमि- तिर्जायतामित्याकारकविषयविशेषानुपरकानुमितीच्छानां धारणा सम्भवादिति, अन्यानुमितिसामप्रथसमवाहिततादृशेच्छानां तत्त- ध्यक्तित्वेनैवोत्तेजकत्वस्थोपगन्तव्यतया उत्तेजकानामजनुगमाभिधा. नसम्मतिरिति वाच्यम् । तादृशेच्छानां तत्तव्यक्तित्वेन प्रतिवन्धकत. वैवातिप्रसयारणसम्भवेन तासा वारणानौचित्यात ! साध्यघिशि. एपक्षापगाहित्याच्छिन्नत्वमधिकमनुमितिनिष्ठंविषयतायां निवेश्य ·पक्षतामकरणम् । दर्शिनसामग्रयसमाहिततथाविधच्छाना तत्तद्यक्तित्वेन उत्तेजक ताकल्पने तत्तादच्छाभागाना विशेष्यविशेषणभारे विनिगमनाविर हेण गौरवप्रसङ्गात् । अन्यानुमिति सामग्रीकलीनतादृशच्छाना प्र- तिवन्धकत्वे तत्कालीनवायुलयागादिव्यक्तीना सिनिगमनाविरहेण प्रतिवन्धकताप्रसङ्गत् तादृशसामग्रयभाषकालान 3थाविधच्छाना उत्तजकतामतेऽपि चिनिगमनाचिरहेऽपि तत्तदिच्छाकालानसयाग विशेषाणामुत्तेजकताप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । अथ वोक्तानुगतरूपेणो- तेजकीभूनायामिच्छायामनुमितिर्जायनामित्याकारकान्यानुमितिसा मनीसमवाहितेच्छा यकीना मेदा एव निवेशनीया न तु तासा मनुमितिप्रतिवन्धकत्वमिति, तत्तदिच्छाभेदनिवेशस्थले तत्काली नवायुसयागादिभेदनिवेशनेन नोपपत्ति , इच्छायां तत्तद्नेदस्या-या- वर्तकत्वात्तत्तत्सयोगामावाना वैशिष्ट्यनिवशे च तादृशधैशिष्टय स्य सामानाधिकरण्यरूपतया साक्षात्लम्बन्धेन इच्छाभदनिवेश लाघवस्यैव चिनिगमकत्वात् । अनाहु । उसकलच्छाना निरुक्तरूपेणानुगमेऽपि एततक्षणा- नन्तरक्षणेऽनुमितिर्भवत्तिायाकारकेच्छानामेर निरुक्तरूपेणासङ्ग्रहा. त्तत्तद्यक्तित्वेन पृथगमाया निरोशनीया तारशक्षणवृत्तिाधवच्छ दकतामद उक्तावच्छेदकतायां निवेश्य सतह कालान्तरऽपि तथा विधेच्छाग्लात् अनुमित्यापच , कालान्तर अनामत्युत्पत्या च ता दृशानुमित्साविश्यासिद्धरिष्टापत्ययोगादित्यननुगमाभिधानसगति । न च कालान्तरीणताहशेच्छाना तत्तद्यक्तित्वन प्रतिवन्धकत. या तादृशेच्छावलादनुमित्यापत्तिवारणसम्भर इति वाच्यम् । उप दर्शित कर्मप्रकारकै कानुमित्साव्य कोना तचयक्तित्वेनोत्तेजक त्वापेक्षया तत्समाप्रकारककालान्तरीणपारच्छाना कित्वेन प्रतिवन्धकार गौरवात् । न चेवमपि प्राथमिकस्य सविशिष्टपक्षविपयित्वप्रकारकार. विशेषणस्याभिधानासङ्गतिढुंगारे रोनि वाच्यम् । अनुमितिनिष्ठघिप यताया साध्यविशिष्ट विषयकत्वावन्यप्रकारकत्वानचिउन्नत्वनि वेश एव तत्तात्पर्यात् । वृस्तुत माध्यविशिपक्षविषयमत्यप्रकार कस्यनिवेदनमप्यार. श्यकम्, न्यथा किद्धिजधान जायता याकविगोचर शान जा तत्ता- ·- ११०२ अनुमानगादाचर्याम् यतामितीचमाचारणासम्भवात् तत्सद तादृशीनां सर्वासामि च्छानां तत्तयक्तियन, प्रतिबन्धकार्य गौरवात । अनुमिति यः तामित्यादाच्छानाच पृथगनुमितित्वादिपर्याप्तविषयतावच्छेदकता केच्छाधेनयोत्तजकता अन्यानुमितिमामग्रीसमयहिततादृशेच्छाना च तत्तयतित्वन प्रतिबन्धकस्यमवति सर्व समअसम् । (दी०) धूमेन अनुपिनुयामितीच्छायामालोकपरामर्शाद- ससापपि सिद्धौ यदि नानुमितिस्तदा अन्यमावलिङ्ग कानुमिती. च्छा कामिनीजिज्ञासादिवत् पृथक् प्रतिवन्धिका । यदि च तत्र अनुमितिस्तदा सिद्धिसचे तत्र अनुमितेरणा तल्लिङ्ग- कानुमितीच्छा तदन्यमात्रलिङ्गका मितीच्छातिरिक्तानामेती. च्छा वा वाच्या। (गा०) जनु धूमेन पर्वते वद्विमनुमिनुयामित्याकारकच्छावलाद धूमादिनिकानुमित्युत्पत्या तत्साधारणरूपेणैव सिपाधयिषाणां सिमावुत्तेजकताया आवश्यकत्वात् तत्तत्सिद्धिकालेऽसत्यपि धूः मपरामर्श आलोकादिपरामर्शदनुमित्यापत्तिः पक्षताया अक्षसत्वा दित्यत आह । धूमेनेति । मिन्नलिङ्गकेच्छासत्वेऽपि सिद्धिदशाया मेव यदि नानुमितिस्तदा ताशच्छायाः प्रतिवन्धकत्वं न सम्भ- पतीत्यतोऽसत्यामपि सिद्धाविति, तत्रानुमितेः सन्दिग्धतया यदीति । तदेति । तल्लिङ्गकानुमिताविति शेषः । अन्यमात्रेति । तदन्यमात्रलिङ्गफत्वप्रकारकसिद्धीत्यर्थः । धूम. लिड़कानुमितिरालोकलिङ्गकानुमितिश्च जायतामित्याद्याकारकसमू. हालम्बनेच्छाकाले आलोकादिपरामदिनुमित्युपपत्तथे मात्रति । तदन्यमात्रलिङ्गकत्यप्रकारकत्वञ्च तल्लिगकत्वाप्रकारकत्वे सति कि. चिल्लिङ्गकत्वमकारस्त्वम् । अतः प्रमेयसामान्यलिङ्गकस्थले तदन्याः, प्रसिद्धावपि न दोषः । तल्लिङ्गकत्याप्रकारकत्यञ्च तल्लिङ्गकत्वप्रका- रतानिरूपिततत्साध्यविशिष्टतत्यक्षविषयमत्वायच्छिन्नानुमितिनिष्ठ विशेष्यताकान्यत्वम् । अत आलोफेनेन्धनं धूमेन तु चहिमनुमिनुया. मित्यादीच्छादशायामालाकादिलिङ्गकवद्याधनुमितेनापत्तिः । आ• .

·. पक्षताप्रकरणम् । ११०३ लोकलिङ्गकत्वप्रकारताशरीरे च वास्तवालोकादिप्रकारता न नि- वेशनीया किन्तु आलोकत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारनेव, अन्यथा आलोक- स्वादिना धूमत्वादिना च . धूमादिकमालोकादिकमवगाहमानयोरि- च्छयोरालोकलिङ्गकानुमित्यादी प्रतिवन्धकत्वतदभावयोरापत्तेः। द्रव्येणानुमिनुयामित्यादीच्छाया आलोकादिलिङ्गकानुमित्यधिरो- धित्वोपपत्तये चालोकवाद्यवच्छिन्नत्वस्थले आलोकावृत्तित्वेनाज्ञा- यमानधर्मायच्छिन्नध्यमेव · निवेश्यं द्रव्यत्वादेरालोकत्वादिविरुद्ध त्वम्रमदशायां तादृशेच्छाया विरोधियोपपादनायालोकत्वादेरालो. कादिवृत्तित्वज्ञानशून्यकालोनाया आलोकनानुमिनुयामित्यादीच्छा- या अविरोधियोपपत्तये च पास्तवालोकादिवृत्तित्वस्य तेन रूपेण सायमानत्वस्य चोपेक्षणम् । धूमत्वादेरालोकादिवृत्तित्वग्रहदशायां धूगेनानुमिनुयामित्यादीच्छाया आलोकादिलिङ्गकानुमियविरोधि: 'स्वमिष्टमेव । विरोधित्वञ्च नाशेच्छाया धूमत्वादेरालोकत्वादियि. रुद्धस्वग्रहदशायामेव । घस्तुतस्तु द्रव्यं नालोक इत्यादिज्ञानशून्यकालीनानां आलोको द्रव्यमित्यादिशान कालीनानां वा इच्छानां तत्तयक्तित्येन भेदकूट एव स्वातन्त्र्येण प्रतिबन्धकतावच्छेदकं नुप्रवेशनीयः तेन उक्तकल्पे कालान्तरीणपुरुषान्तरीयज्ञानवारणाय स्वसमानकालीनस्वस्वस. मानाधिकरणत्वयोनिविशेषणतया ध्रीव्य स्वपदेन फलीभूतानु. मित्युपादाने यारशानुमितिदशायां कचिदपि धर्म नालोकादावृति. त्वज्ञान प्रसिद्ध्यति तत्र स्वसमानाधिकरणस्वसमानकालीनालोकः त्वादिविरुद्धत्वज्ञानाविषयधर्मवलिङ्गकत्वप्रकारकानुमिल्साभिन्नानुमि. साभावरूपकारणाप्रसिद्धिः स्वत्याननुगमन कार्यकारणभावस्य तत्तदनुमितिव्यक्तिविश्रामश्च । भेदप्रतियोग्यनुमिस्सोपादाने चालो. फेन द्रण घाऽनुमिनुयामिन्याद्याकारकयादृशेच्छासमानाधिकरण. समानकालीनतादशज्ञानाप्रसिद्धिस्तारशेच्छायास्तथाविधस्वभिन्न त्वेनालोकादिलिगकानुमितिप्रतियन्धकत्यापत्तिरिति परास्तम् । यद्वा ालोको द्रव्यामेत्यादिसानविशिष्टत्येनालोकोन. व्यमि. त्यादिशानविरदविशिष्टत्वनेर या द्रव्यत्वादिमालमत्यप्रकार. फेच्छा अनुगमन तद्भदा एवं प्रतिबन्धकतावच्छेदकको निवेश- नायाः भेदस्य कालिकाध्याप्यत्तित्योपगमाताह शानशून्यकाली.

·१.१.०४ अनुमानगादाधर्याम् नानां द्रव्येणानुमिनुयामित्यादीनानां विशिष्टमिततया प्रतिवन्धक-' त्योपपत्तिः । सामानायिकरण्यसम्बन्धे वैशिष्ट्यनिवेशान्न पुरुषा- न्तरीणमानादिकमादाय दोपः । द्रव्यत्वाच्छन्ननानुमिनुयामित्या. द्याकारिकाणां द्रव्यत्वांश लिङ्गनावच्छंदकत्वावगाहिनीनामिच्छाना• न्तु न द्रव्यत्वादिमद्विषयकपरामर्शजन्यत्वरूपद्रव्यत्यादिमल्लिनमत्य- प्रकारकत्वं विषयितायामेव तत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नावामानात लिहाशे द्रव्यत्वाद्यनवगाहनादतस्तथाविधेच्छानामालोरवाद्यवच्छिन्नलिङ्ग. कानुमितिपिरोनियमक्षतमेव । आलोकत्यावच्छिन्नेनानुमिनुयामि- त्यादीच्छानां तादृशानुमित्यविरोधियोपपत्तये चालोकलिङ्गकत्या. द्यप्रकारकत्ववदालोकत्याद्यवच्छिन्नलिङ्गकत्वाद्यप्रकारकत्वमप्यालो- कत्वाद्यवच्छिन्नलिङ्गकानुमितिप्रतिवन्धकतायां निवेशनीयम् । पर्य. ते वह्निमनुमिनुयामित्याद्याकारकलिङ्गविशेषजन्यत्वानवाहिनीना- मिच्छानामविगधित्वोपपत्तये किञ्चिलिकत्वनिवेशः । तदर्थश्च किञ्चिल्लिगकत्यप्रकारतानिरूपिततत्तत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकत्या. वच्छिन्नविशेष्यताकत्यम् । अतो धूमेन इन्धनमनुमिनुयाम् इत्या. धाकारकेच्छानां नालोकादिलिङ्गकवहयाद्यनुमितिविरोधित्वम् । इदमत्रायधयम् । आलोकलिङ्गकधूमलिङ्गकानमिति यतामित्या- द्याकारकेच्छाकाले केवलालोकलिगकपरामर्शदनुमितिन जायते तथाविधानुमितेस्तादृशेच्छाया अविषयत्वात्, उभयादिलिङ्गका. नुमितेरेव तद्विषयत्वात् । एवं धूमलिङ्गकवह्नयनुमितिरालोकलिङ्गक- वह्निघटोभयानुमितिश्च जायतोमित्याद्याकारकेच्छाफाले घटाद्यनु मितिसामन्यामसत्यां आलोकपरामर्शाद्वयमुमितिन जायते घटाध. विषयकानुमितेरुत्पत्त्या ताशेच्छाविपयासिद्धरतस्तथाविधेच्छा- नां तत्र तत्र प्रतिवन्धकतानिहाय तत्तलिङ्गकत्वतत्तत्साध्यविशि. एतत्पक्षविषयकत्वानुमितित्वादिप्रकारतामिनयकारतानिरूपितथि शंप्यताशून्यत्यमेव तल्लिङ्गकत्याप्रकारकत्वत्यनेन विवक्षणीयम् । उ. कस्थले चालोकलिङ्गमवयनुमितित्वादिप्रकारतानिरूपितविशेष्य- ता तादृशप्रकारतातिरिक्तधूमलिङ्गकत्वादिप्रकारतानिरूपितव, समूः हालम्बन एव प्रकारताभेदेन विशेष्यतामेदात् । अन्यथा समूहाल. म्यनेच्छातस्ताहशेच्छालक्षण्यानुपपत्तेः, तथा च तादृशच्छानां त. थाविधप्रकारचानिरूपितविशेष्यताशून्यत्वेन प्रतिबन्धकायनि । .

·तत्त- पक्षनाप्रकरणम् । ११०५ . हः, आलोकनानुमितिर्जायतां धूमेन च पर्वते चहिमनुमिनुयामि- त्याकारकममूहालम्पनेच्छानां तादृशविशेष्यताशून्यत्वविरह कि थालोकलिङ्गकान्यानामतिसामग्रीकालीनतथाविधच्छानां द्यक्तित्वन पृथक् प्रतिबन्धकन्योपगमेन न तदानीमालोकलिङ्गकानु- मित्यापत्तिः। पर्वने वह्रिमनुमिनुयां धूमेन च बाह्रमनुमिनुयामित्या- द्याकारकसमूहालम्बनेच्छायाः प्रामाणिकत्वे तत्रालोकपरामर्शादनु- मितिर्भवत्येव एवञ्च लिङ्गविशेषजन्यत्वाद्यविषयकच्छाया विशेषण- दलेनैव प्रतिवन्धकत्वधारणे धूमन घटमनुमिनुयामित्यादीच्छावा. रणमेव विशेष्यदलप्रयोजनम, तदर्थश्च न किञ्चिल्लिङ्गकत्यप्रकार- तानिरूपिततत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकन्यावच्छिन्नविशेष्यताकत्वं तथा सति धूमनानुमिनुयामित्याद्याकारकविषयविशेपानुमितीच्छा. नामसंग्रहापत्तेः, किन्तु किञ्चिलित कन्यतत्साध्यविशिष्टनस्पक्ष- विषयकत्वानुमितित्वादिप्रकारताभिन्नप्रकारन्यानिरूपितविशेष्यना. कत्वमेव विशेष्यदलेन विवक्षणीयम् । धूमेन घटमनुमिनुयामिती. च्छावन् धूमेन वह्निघटोमयमनुमिनुयामित्यादीच्छाया अपि आलो. फलिफवयाद्यनुमित्यविरोधित्वमिष्टमंच, सिद्धौ ताशेच्छाया अ. नुत्तेजकतया सिद्धिकाले तादृशेच्छावलादसत्यामालोकलिङ्गकानु- मितीच्छायां न तादृशानुमितिरिति दिक् । एफलिङ्गकेच्छाकालीनोभयलिङ्गकपरामर्शजन्यानुमितो व्याभि- चारवारणप्रकारः पुनरप्रे प्रदर्शयिष्यते। ननु स्ववियसजातीयशाने इच्छाया विरोधिधमाटचरमि. त्यत आह । कामिनीजिज्ञासादिवदिति । यथा कामिनीदिक्षा घटा- दिविषयकवानुवादिप्रतिवन्धिका तथेत्यर्थः। पृथक् प्रतिवन्धिकेनि। पक्षतासमवधानदशायामनुमित्यनुत्पादप्रयोजिफेत्यर्थः, तथा चौ. कस्थले पक्षतासत्वे क्षतिविरहाचदिष्टमेयेति भावः। ननु कामिनीजिशासास्थले कामिनीभिन्नविषयकज्ञानानुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धतया तत्र तस्याः प्रतियन्धकत्वमस्तु, सिद्धसत्त्वे धूमादिलिसकानुमित्सादशायर्या आलोफलिगकवापनुमित्यनुत्पादस्तु नानुभविकः। तथा सति तुल्ययुक्त्या घटाद्यनुमिसाप्रत्यक्षादि- गोचरेच्छादशायामपि तदनुत्पादस्य तथात्वनसके। हाकमपि पिशेषमीक्षामहे इत्यभिसन्धाय उक्कापतिवारफाल्पान्तरमनुसर- ·, ११०६ अनुमानगादाधर्याम् नि । यदि चति । तथा चान्यलिङ्गकानुमिसायाः प्रतिवन्धकव. मसम्भाषितमेवेति भावः । तति । अन्यलिङ्गकानुमित्सास्थले इत्यर्थः । तल्लिङ्गकानुमितीच्छा। तल्लिनकायप्रकारतानिरूपिततासा- ध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकानुमितियाधच्छिन्नविशेष्यताफेच्छा सि. पाधयिपापदेन विवक्षणीयेत्यर्थः । नन्वयं लिङ्गविशेषानुपरक्तानुमित्साकाले सिखौ सत्यामनुमि. मित्यनुपपत्तिरत आह । तदन्यमालिङ्गकति । धूमेनालोकेन चा. नुमिनुयामित्यादिममूहालम्पनेच्छाफाले आलोकादिलिनकानुमि. त्युपपत्तये मात्रेति । तथा च तल्लिङ्गकतत्साध्यविशिष्टनस्पक्षविषय. कानुमितित्याप्रकारिका सती या फिञ्चिलिकतत्साध्यविशिष्टताप- क्षविपयफानुमितित्यप्रकारिकेच्छा तदन्यतत्साध्यविशिरतत्यक्ष- विषयकानुमितिस्वादिप्रकारिकेत्यर्थः । लिङ्गविशेषोपरक्तानुमिच्छासंग्रहाय सत्यन्तम् । आलोफेने. न्धनमनुमिनुयां धूमेन च पहिमनुमिनुयामित्याद्याकारकेच्छावला. दालोकलिमकवहाधनुमित्यापत्सिवारणाय तत्र साध्यादिनिवेशः। लिगविशेषानुपरक्ताचुमिनीच्छाकाले पर्वते वहिमनुमिनुयां धूमेने. न्धनमनुमिनुयामित्याद्याकारकसम्हालम्बनेच्छाकाले चालोकलि- अकानुमित्युपपत्तये तविशेष्यदलम् । यत्किञ्चिद्रोचरं शानं जायता. मित्यादच्छिावारणाय चरमदलम् । यद्यपि आलोकधूमोभयलिनवनिविशिष्टपर्वतविषयकानुमिति- जीयनामालोफेन चह्निघटोभयविशिष्टपक्षविषयकानुमितिधूमेन व. हिविशिष्टपर्वतमहानसोभयविषयकानुमितिश्च जायतामित्यादीच्छा- वारणाय तल्लिङ्गकरवतत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकानुमिनिस्वादिन. कारताभिन्नप्रकारवानिरूपितधिशेष्यताकान्यन्वमेघ सत्यन्तदलेन वियक्षणीयम् । तथा च लिनविशेषानुपरकानुमितीच्छानां ताश. विशेष्यताकान्यत्वविरहात्किञ्चिलिङ्गकत्यादिप्रकारतानिवेशनमफल. मेवेति तथाविधविशेष्यताशालिवनवेच्छाया उत्तेजकत्वमुचितं, तथापि ताशविशेष्यताशालीच्छायामेध तदन्यमाप्रेत्याविग्रन्थता. त्पर्यमिनि । शेषं पूर्वोक्कदिशाऽवसेयम् । (दी०) लिङ्गविशेषेणापि च नियन्त्रितं पक्षत्वम् । तल्लि- ·- पक्षतामकरणम् । १९०७ एकानुमितीच्छाविरइविशिष्टायलिङ्गकानुमितीच्छा एवं वा प्रतिवन्धिका । (गा० ) नन्वेवं धूमालोकादिलिङ्गकानुमितिलाधारणकपक्षत्वा- सम्भव इत्यत्र इष्टापातमाह। लिङ्गविक्षेपणापति । लिङ्गभेदेनापि - पक्षत्वं भिन्नमवत्यर्थः । गपिः साध्यादिभेदसमुच्चायकः । तत्प्रदर्श नञ्च दृष्टान्तार्थम् । तथा च साध्यादिभेदेनेव लिङ्गभेदेनापि पक्षता. भेदी न क्षतिकर इति भावः । नन्द लिङ्गभेदेन पक्षताया भननुगमात् तस्या व्यभिचारेणा- नुमितिरूपानुगतकार्य हेतुत्वासम्भवः । न च तत्तत्साध्यकत्वादि. पत्तत्सलिजकत्वस्यापि कार्यतावच्छेदके निवेशान व्यभिचार इति वाच्यम्। तावताप्यालोकादिलिङ्गकानुमिमीच्छाधीनधूमालोकोभया- विविषयकसमूहालम्बनपरामर्शजन्यानुभिता धूमादिलिङ्गकानुमिती- च्छाविरहविशिएसियभावव्यभिचारस्य दुरित्वात्तादृशानुमिता. पपि धूमादिलिपरामर्शजन्यत्यरूपधूमलिङ्ग त्यस्याक्षतत्वात् । न च यत्र धूमलिङ्गकानुमितीच्छाया उत्तेजकता तत्रालोकलि- कानुमितीच्छानामपि तत्तालिनकपरामर्शायशिष्टानामुजफत्योपग. मात्रोक्तस्थले व्यभिचार इति पाच्यम् । तथा सति तत्र धूमलिन केच्छाया अपि धूमलिहकपरामर्शविशिष्टाया एयोत्तेजकत्वौचि. त्यात, सर्वसाधारणकपक्षताया एव मुबवतया लिन शिंपेणापीति प्रन्यासातिरिति चेन्न । धूमलिङ्गकेच्छामिरहविशिष्टसिद्धिविशिष्टा. न्यानुमितित्यमेव ताशसियभायजन्यतावच्छेदकम् । ताशसि. द्विपिशिएत्यश,स्वसामानाधिकरण्यावच्छिन्नस्याव्ययहितोत्तरोत्प. त्तिकत्वसम्बन्धन, उक्तसम्हालम्बनस्थलीयामित्तिस्तथापिसि- विविशिष्टेवेति तय न व्यभिचारः । सिद्धि कालेऽसत्यां तल्लिक सिपाधयिषायामुक्कस्थल इव न धूमपरामर्शादनुमित्यापत्तिः, धू. मादिलिसकेछापिरहविशिष्टसिद्धभावादिघटितस्थव धूमादिपरा. मशंघटिनकारणस्तोमस्य कार्गोन्पत्तिप्रयोजकम्योपगमात् । समूहा. लम्बनस्थले मालोकपरामर्शादिघाटेतसामग्रीत पव कार्योत्पत्ति नियोहात्। अथानाध्यवाहितोचरस्यमयश्यं तृतीयक्षसाधारणं, स्वध्वंसा.

·११०८ अनुमानगादापर्याम् धिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वे सति स्थाधिकरणपालमाधि.' करणत्यरूपं वाच्यम् । अन्यथा यत्र श्रामण सिध्यात्मकधूमालाको. भयलिङ्गफपरामर्शलोकलिकेच्छानुमिनयस्तत्रानुमित्युत्पत्यधिक रणक्षणस्य धूमलिगच्छाविरहविशिष्सियाधिकरणक्षणध्वंसाधि. करणक्षणध्वंसाधिकरणत्वेन तदुतात्तिकानुमितहकसम्बन्धन ता- दृशसिद्धिविशिष्टान्यत्वात् तादृशसिधभावस्य व्यभिचारतादयः स्थ्यात् । एवञ्च यत्र क्रमेण सिधात्मकधूमपरामर्शधूमलिङ्ग- फेच्छानुमितयस्तवत्यानुमिनेधूमलिङ्गकेच्छाविरहविशिष्टसिद्धिवि. शिष्टत्वेन पक्षताकार्यवानुपपत्तिरिति चैन । तादृशसिद्धिविशिष्ट त्वं स्वाधिफरणक्षणध्वंसोत्पत्त्यधिकरणक्षणोत्पत्तिकायसम्बन्धेन वा. च्यम् । उक्तसमूहालम्बनस्थले अनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणस्यापि धूम लिगकेच्छाविरहविशिष्टसिद्ध्यधिकरणत्वात्तादृशक्षणध्वंसोत्पत्यधि. करणोत्पत्तिकत्वमनुमितेरिनि न व्यभिचारः । एवं सिद्ध्यात्मकधूम- माप्रपरामर्शजन्यानुमितेधूमलिङ्गकेच्छाविरहांवशिष्टसिद्धयधिकरण प्रथमक्षणध्वंसोत्पत्यधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वाभावात् पक्षताकार्यत्व. निर्वाहा। अथ घा स्वाव्यवहितपूर्वकालावच्छिन्ननलिकेच्छाधिरहवि- शिष्टसिमभावाधिकरणताधिशिष्टसमवाय एव arशसिखभावका. र्यतापच्छेदकसम्बन्ध इति न कोऽपि दोपः अथ वा स्ववृत्तितिमत्त्वस्व वृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वस्व- सामानाधिकरण्यैतारशत्रितयसम्बन्धेन वाशसिद्धिपिशिधान्यत्वं तादृशसिद्धभावजन्यतावच्छेदकमिति न कोऽपि दोषः । अथ वा ताशसिद्धिविशिएत्वं तादृशस्वाधिकरणक्षणवाय. च्छिन्नध्यसाधिकरणवसाधिकरणं यस्ताशस्थाधिकरणक्षणच. साधिकरणक्षणस्तदुत्पत्तिकत्वसम्बन्धेन वाच्यम् । उक्तसमूहाल. म्यनस्थले च तारशसिद्ध्यधिकरणक्षणत्वावच्छिन्नध्वसाधिकर. णमनुमित्युत्पत्तिक्षण एवेति तद्ध्वसानधिकरणक्षणोत्पत्तिकरथम- नुमितेरिति न व्यभिचारः । सिद्ध्यात्मकधूममाघपरामर्शजन्यानुमित. धूमालङ्गकेच्छाविरह विशिष्टसिद्धधिकरणक्षणत्वावच्छिन्नध्वंसाधि. करणद्वितीयक्षणध्वंसानधिकरणक्षणोत्पत्तिकावविरहात्, विशिष्ट सिद्धिविशिशयत्यमध्याहतमिति । एवं यत्र धूमपरामर्शस्तदुत्तरं त. ।

·पक्षतामकरणम् । • दप्रामाण्यानगाही भालोकपरामर्शस्तदुत्तरगनुमितिस्तत्रानुमितेरमा. माण्यशानाभावविशिष्टधूमपरामर्शविशिष्टत्वरूपाप्रामाण्यवानाभाव- विशिष्टधूमपरामर्शजन्यतावच्छेदकाकान्तन्वात् , अव्यवदितपूर्वक्ष- ण चाप्रामाण्यज्ञानामावविशिष्टधूमपरामर्शासत्वेन प्रसक्तस्य व्यभि- चारस्य एतादृशैबहुभिः प्रकारैरेव वारणमवलेयम् । लिङ्गोपधानमते च न काचिदनुपपत्तिः । तन्मते धूमविशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नविशे: प्यनांकययनुमितित्यादरेष धूमालनकच्छाविरहविशिष्टसिद्धमा- धादिजन्यतावच्छेदकत्वादुक्तसमूहालम्यनस्थले चालोकवान् पर्व- तो पहिमानित्याधाकारकानुमितेरेवोपगमेन व्यभिचारानयकाशादि- ति । धूमेनानुमिनुयामालोकेनानुमिनुयामित्यादिसकलेच्छासाधार- णरूपेणैव सिराधयिषाणां सिद्धावुत्तजकत्वम् । तथा च धूमार्लोफा. दिलिङ्गमानिखिलानुमितिसाधारणी एकैव पक्षता । उक्तस्थल तिप्र: सङ्गभङ्गाय च प्रतिवन्धकान्तरमेव फलप्यत इत्याशयेनाह । तल्लिङ्ग- केति । असत्यां सिद्धावन्यलिङ्गकानुमितीच्छासायेऽनुमित्युपपत्तये, सिद्धिकालीनेति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सिद्धिविशिष्टेत्यर्थः। समूहालम्वनेच्छाकाले सिद्धिसत्यनामत्युपपत्तये तलिङ्गकानुमि- तीच्छाविरहविशिष्प्रेति । धूमलिङ्गकत्वादिप्रकारतान्यप्रकारत्वानिरू; पितविशेष्यताकच्छाधिरहविशिष्टत्यर्थकम् । तेन न धूमालोकोभय. लिङ्गकवयनुमितिर्जायतामित्याकारफेच्छायलात् सिद्धिकाले केव. लालोकलिनकानुमितिप्रसन्न । न वाऽऽलोकन वह्निघटोभयानुमि. तधूमेन वहथमिति यतामित्येतादृशेच्छाकाले सिदिसत्त्वे केव- लालाकादिपरामर्शात् केयलयलपाद्यनुमित्यापत्तिः। यद्यपि ताशप्रकारत्वानिरूपितविशेष्यताकान्यत्वस्य इच्छा. विशेषणत्योपगम एप समूहालम्पनेच्छास्थलेऽनुमितिरूपपादयितुं शक्यते, तथापि मानेच्छयोर्युगपदुत्पादमीकुर्वतां नवीनामां मते यत्र सिद्ध्युत्पत्तिकाले धूमादिलिनकानुमितीच्छायास्तद्वि- तीयक्षणे चालोकलिङ्गकानुमितीच्छाया उत्पादस्तत्रालोकलिङ्गका. नुमित्युपपत्तये तादशयिशेध्यताशालीच्छाविरदवैशिष्टयपर्यन्तानु- सरणम् । लिगविशेषानुपरकानुमितीच्छानामपि निरुकोत्तेजक तावच्छेदकाक्रान्ततया ताहशेच्छायाः प्रतिवन्धकत्याप्रसरन्यलि. कति सम्पातायातम्। सिद्धिविशिऐच्छामात्रस्य प्रतियन्धकत्व सि.

·१११० अनुमानगादाधर्याम् द्विविशिष्टघटतदनुमित्यादिगोचरच्छाकालीनाननुगनेच्छाम्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वनाभावानां निवेशनीयतया महागारवमिनि तरसाध्य. विशिष्टतापक्षावषयकवप्रकारकानुमितीच्छात्वनैव विशेष्यीभूते. च्छानिवेशो वोध्यः। घस्तुतस्तु तत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविपयकत्यप्रकारकत्वमप्यन्य. लिमकानु मत्सायां न निवेश्यं घटादीच्छाकालीनानंनुगतेच्छानां भवन्मतेऽपि सिद्धावुत्तेजकताया वक्तव्यतयातन्मते नत्र घटादीच्छा, साधारणरूपेणैवानुमित्साया उत्तेजकत्वोपगमादुक्तस्थले पक्षता. निर्वाण ताशाननुगनेच्छानामन्यालाफेच्छायामेवोत्तेजकत्वात् । अत्र चैताशगुरुधमांच्छिन्नाभावस्य लिङ्गभेदनानन्तकार. तानां पक्षताकारणतान्तरस्य च कल्पनामपर लिङ्गभेवेन तत्त. लिङ्गकानुमितीच्छाविरहविशिष्टसिद्धित्वरूपलघुधर्मावच्छिन्नाभा. घहेतुनाकल्पनस्यैव साधुत्वेन पूर्वमतस्यैव सम्यक्तया पाकारो- ऽनिर्भरसूचनायेति वदन्ति । अन्योलनकत्वप्रकारफानुगतानुमित्सासमवहित- सिद्धिदशायामननुगतानामेन्सायलात्तल्लिनकानुमित्युपपत्तये सिद्धी तादृशेच्छाभावकूटवैशिष्ट्यनिवेशेन पूर्वमते गौरवमेतन्मते चान्य- लिङ्गमानुगतानुमित्तारूपोत्तेजकवलादव तत्रानुमित्युपपत्तेः सिद्धी तासामभावानिवेशात् । न चैतन्मतेऽप्यन्यलिङ्गकानुमिस्साप्रतिबन्धकतायामेष तासामु. त्तेजकत्वस्यावश्यकतया साम्यमिति वाच्यम् । यतो यधाननुग- तसाध्यानुमित्तात्मकसमूहालम्बनरूपा एवान्यलिङ्ग कानुमितीच्छा- स्तत्रान्यलिङ्गकानुमितीच्छायां ताशेच्छाव्यक्तिभेदा पव निवेश. नीयाः । सिद्धौ तु सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तत्तदत्यन्ताभावास्तत्र च तत्कालीनसंयोगाद्यभावानां निवेशमादाय विनिगमनाविर- हेण गौरवम् । नच पूर्वमतेऽपि तत्तत्सिद्धिव्यक्तिभेदा एव सिद्धौ नि. घेशनीया न तु तत्तदिच्छाभावा इति न विनिगमनाविरहावकाश इति वाच्यम् । सिद्धरनन्तरं यत्र तादृशसमूहालम्बनेच्छाव्यक्तीना. मुत्पत्तिस्तत्र ताहशसिद्धिभेदानां सिद्धो निधेशे इच्छोत्पत्तिकाले ऽनुमित्यापत्तेः । ज्ञानेच्छयोर्युगपदुत्पादमते इच्छासामग्न्या ज्ञाना. विरोधित्वात् । याशस्थले च सिद्धिजननकाले प्रतिवन्धकोत्तेज- . परे तु ·पक्षताप्रकरणम् । कच्छपारेकस्या अपरब्यक्तेश्च नरपूर्वमुत्पत्तिः नत्र द्वितीयक्षणेऽनुमि- त्युपपत्तये एतन्मनेऽपि तत्तन्सिद्धिभेदा अन्योलङ्गकच्छाविशेषणी- भूतसिधशे निवेश्या न त्वन्यालङ्गकेच्छायां तद्विशेषणीभूनमि. बोधा तदिच्छात्यन्ताभावा अतो न तत्कालीनसयोगादिव्यत्य- भावनिवेशमादाय विनिगमनाविरहप्रसङ्ग इत्याहुः । (दी० ) साधकमानं, साध्यवचनिश्चयः । पापाणमयत्वा- दिना पर्वते तेजस्त्वादिना च बढ़ेः सिद्धावपि पर्वशत्वेन तत्र चहित्वेन च तस्य अनुमितेर्धमित्वसाध्यत्वयोरवच्छेदकावनु- प्रवेशनीयौ। (गा०) साधकमानपदम्य मिद्धि कारणपरत्वे पूर्वोक्तदोपप्रसहात् तयाचशे । साधकेति । साध्यवस्वानश्चयः । प्रकृतमाध्यपक्षवशिष्टया. घमाहिनिश्चयः ।पापणमया यतिमान् पचतस्तजस्वीत्याधाकारफास- मानप्रकारकनिश्चयवशायां पीतो वाहमानित्याद्याफारकानुमित. रानुभविकतया यथाश्रुने तदनुपपत्तेः प्रकारविशपं निवेशयति । पापाणमयत्वादिनेति । तत्र । पर्वते । तस्य । वहः । धमित्वसाध्य. घयोः । उद्देश्यत्वविधेयस्ययोः । अनुप्रवेशनीयावित्यस्य पक्षताशरीर इत्यादिः। तथा च पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितसयोगादिसं. सगावच्छिन्नवाहित्यावच्छिन्नविधेयताकानुमिति प्रति तपावच्छि प्रविशेष्यतानिरूपितत्तत्सम्बन्धापच्छिन्नतायच्छिन्नप्रकारताशा. लिनिघयत्वावच्छिन्नस्य सिपाधयिषाविरदविशिष्टस्याभावो हेतु. रिति पर्यवमितम् । पर्वतो घहिमानित्यादिसिद्धिदशायां यद्विमान् पर्वतो घटपानि- त्याचनामत्युदयात् तत्प्रतिवध्यतापच्छेदकफोटो प्रकारतामुपेक्ष्य विधेयतानिवेशनम् । विधेयता च हिमनमिनोमीत्यनुव्यवसाय- नियामक पक्षतावच्छेदफव्यावृत्तो विपयताविशेषः । स्वरूपतः पर्य. तत्ववाहित्यादिप्रकारकसिद्धिदशायां जातिमान् हिमान् पर्वतो जातिमायानित्यायनुमित्युत्पत्तेः शुद्धपर्वतत्वयहित्यादिप्रकारकास. दिदशायां अधिकायिपपिपयाः सुन्दर पर्वतः सुन्दरयहिमानित्या. पनुमिस्त्पत्त्या च प्रतिपादिशि पर्वतत्वाधयन्टिनेत्यादिना + ·१.१.१२ अनुमानगादार्याम् किश्शिवविशेपिनपर्वतत्वादिषयांमावच्छाकताकत्वमेव वियश्क्षणी- यम् । तथंध पर्वतस्यादिनिष्ठनिरयच्छिनावच्छेदकताभिन्नाथ- च्छेदकत्वानिरूपकत्वम् । पर्वता पहिमानित्पाद्यनुमिता जातिमान पर्वतो जानिमत्यानित्यादिमिरप्रतिबन्धकनया , प्रनिधन्धकदि- श्यपि पर्वतत्वावच्छिन्नत्यानिना किञ्चिदविशपिनतदघच्छिन्नन्यमे. व विवक्षणीयम् । तदर्थश्च निरवाच्छन्नतदृस्यवच्छेदकताकत्व. मिति ध्येयम् । (दी०) यदि च पर्वतत्वसापानाधिकरण्यनैकत्र साध्या सिद्धावपि विनाप्यनुमित्सामन्यत्र तादृशानुमितिरानुभविकी तदा धम्मिविशेषोऽपि निवेश्यो नान्यथा। (गा० ) ननु पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यताकानुमितौ पर्वतत्वाव. च्छिन्नविशेष्यताफसिद्धेः प्रतिवन्धकत्वे पर्यतत्वनैकपर्वतविशेष्यका सिद्धिदशायां तेन रूपेणान्यपर्वतऽपि साध्यानमित्यनुदयापत्तिरत आह । यदि चेति । पर्वतत्वांशेऽवच्छेदकत्वावगाहियत्किञ्चिध्यक्तियि. शेण्यकसिद्धिदशायां तेन रूपण धर्मान्तरऽनुमित्यनुत्पादस्य निधि- वादतया सामानाधिकरण्येनति । एकत्र । एकम्मिणि, अनुमिस्सा- सत्त्वे विशेषणाभावादेव विशिष्टाभावनिर्वाहात धर्मिविशेषनिवेश- नमफलं अतो विनाप्यनुमित्सामिति । अन्यत्र । अन्यधम्मिणि, ध. म्मिविशेषानन्तर्भावेऽपि वक्ष्यमाणरीत्या सामानाधिकरण्येन सिद्धि दशायां अवच्छेदकाचच्छेदनानुमितौ वाधकाभावात् तादृशेति। सा. मानाधिकरण्यमात्रावगाहीत्यर्थः । धर्मिविशेषोऽपीति । तथा च पर्यतत्वादावच्छिन्नतत्पर्वतांदिनिष्ठोद्देश्यनाकानुमिती पर्वतत्वाद्यव. च्छिन्नतत्पर्वतादिविशेष्यकमाध्ययत्तानिश्चयत्वेन प्रतिवन्धत्व क. प्यमिति भावः । अन्यथा। तदानीं तारशानुमितरानुभविकत्वविरहे। नम्मिविशेषोनिविश्य इत्यनुषज्यताअनुमितिद्विविधा पक्षतावच्छे- दफसाध्ययोः सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिनी, तयोरवच्छेद्यावच्छे. दकभावावगाहिनी च, अयच्छेद्यावच्छेदकभायोऽपि कचित् स्व. रूपसम्बन्धविशेषः, यथा मूलावच्छिन्नो वृक्षः संयोगोत्यादौ मूलादिसंयोगायोः । तस्य दुर्वचत्वान् । अथ अन्याहशस्य M 1 ·पक्षताप्रकरणम् । - (१)कनिच्च व्याप्यव्यापकभावः यथा पृधियी रूपवतीत्यादौ पृथि- धीत्वरूपाद्योः । तत्र साध्यांशे पक्षावशेषणापत्रस्य पक्षतावच्छे. दकस्यावच्छंद्यतासम्बन्धेन प्रकारत्वं पक्षनावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन तद्विशिष्टसाध्येन वा विशपितस्य संयोगादेः पक्षांशे साध्यसंसर्गत्व- मित्यन्यदेतत्।तारशी चानुमितिः पक्षनावच्छेदकसामानाधिकरण्य. मात्रावगाहिसिद्धिदशायां जायते, न्यूनविषयकसिद्धिदशायां अनु- मितः सर्वानुभवसिद्धत्वात् । अत एघ यत्रावच्छेदकावच्छेदनानुमि- तिरुद्देश्या तत्र नांशतः सिद्धसाधन दाप इत्यतस्तदेवोपपादयति । (दी०) पक्षतानच्छेदकस्य सामानाधिकरण्यनैकत्र साध्य- सिद्धावपि तदवच्छेदनानुमितिदर्शनात् पातावक्छेदकावच्छेदे- नानुपिर्ति प्रति तदवच्छेदेन सिद्धस्तरसामानाधिकरण्यमात्रेणा- नुमिति प्रति तु सिद्धिमात्रस्य विरोधित्वम् । (गा०) पक्षतावच्छेदकस्यति । सामानाधिकरण्यन । सामाना- धिकरण्यमांत्रण । तदवच्छेदेन । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन । सिद्धः। सिद्धरेव । सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिसिद्धे. प्रतिवन्धकत्वमेवका- रव्यवच्छेद्यम्। अयम्भावः । पर्वतो वाहमानित्यादिसिद्धिदशायां पर्वतः मु. न्दरवहिमानित्याकारकानुमितेरुत्पत्या विधेयतावच्छेदकत्तायाः पर्याप्तिः प्रतियध्यतावच्छेदक कोटी निवेशनाया । एवं संयोगादि. ना साध्यस्य दण्डोपलक्षितपुरुषादेः सिद्धायपि विशिष्टानमपित. संयोगादिना दण्डिपुरुपाद्यनुमित्युत्पत्या संसर्गतावच्छेदकताया अ पि पर्यातिनिधेशनीया । पञ्चावच्छेदकावच्छेदनानुमितो शुद्ध- वहित्वादी शुद्धसंयोगत्यादौ वा विधेयतावच्छेदकतायाः संसर्ग- तावच्छेदकताया था अपर्याप्ततया तादृशानुमितेने सामानाधिक रपयमावगाहिसिद्धिप्रतिवध्यत्यमिति । प्रावस्तु व्यापकतायाः संसर्गतथा भाने मानाभायात् पक्षता- (१) तदयगाहिन्यामेव चानुनिता पक्षतावच्छेदकदेशकालाव. च्छेदेन बाधग्रहस्थ पिरोधितया वाधस्यासिद्धिव्यभिचारासरं म. पियवस्थापयिष्यति इति काचित्कोऽयं पाठः ।, १४० ·अनुमानगादापर्याम् पच्छेदकाक्रान्तयायायक्तिविषयकानुमिनिय पक्षतावच्छेदकायको देनानुमितिरिति । (१)तत्र सामानाधिकरण्यमानायगाहिन्याः सिद्ध- रविरोधितया पक्षतावच्छेदकाम्यापकांदेश्यनाफान्यत्वमेव सिद्धि- सामान्य नियध्यतावच्छेदककोटी निधशनीयम् । न च विषयभेदन विपपताभेदात्पक्षतावच्छेदफायच्छेदनानुमि. तेर्विषयतानामपि नानाध्यविपक्षकस्थले प्रत्येक पक्षनायरछदका. व्यापकत्वमेयेति तर पक्षतावच्छंदफन्यागकोद्देश्यताया अप्रमि. द्धिरिति वाच्यम् । उइंश्यतासम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकव्यापकान्य. त्वस्यैषानुमितिविशेषणत्योपगमेन निर्वाहादिति पदन्ति । दीधितिकारस्य तु अवच्छेदकावच्छेदनानुमिती अयच्छंद्याव- च्छेदकमावस्य स्वरूपसम्बन्धात्मकस्येच व्याप्यच्यापकभावरूप. स्यापि तस्य भानमनुमतम्भागासिद्धीपत्यनिर्वाहार्य पक्षतावच्छ. दकावच्छेदेनानुमिती पक्षतावच्छेदकायच्छेदेन हेतुमत्ताशानकार. णताया आवश्यकत्वात् । शिखरविशिष्टः पर्वतो पहिमान धूमादि- त्यादी शिखरे हेतास्तत्सम्बन्धस्य चावच्छेदकताविरहेण हत्यसि. घरायश्यकतेत्याशय पक्षतावच्छेदके अनतिरिक्तवृत्तित्यरूपायच्छ- दकत्यावगाहिन्यामनुमिती तदयच्छदेन हेतुमत्ताशानस्य हेतुनाया भागासिद्धोपत्वार्थमुपगमेऽपि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वाव. गाहिन्यामनुमिनो पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानापेक्षा नोपे. यत इति समाधानस्य स्वयं अवच्छेदकन्वयोवस्तुनामदादित्यनेना- ग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । एवं व्यापकत्वभानस्य तदननुमतत्वे पर्वताव सामानाधिकरण्येनकनत्यत्र एकत्र साध्यसिद्धावियननवावच्छेद कापच्छेदेन या सिद्धिस्तदभायलाभे तल्लाभप्रयोजनकस्य सामा नाधिकरण्येनेत्युपादानस्यामार्थश्याच्च । युज्यते चैतदेव मतम् । प्राचीनमतेऽपि उक्तयुक्त्या विधेयता. घच्छेदकत्वादिपर्याप्तिनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वात्, तारशोद्देश्यताका. न्यत्वस्याधिकस्य निषशनीयतया गौरवात् । एवं सिद्धिसामान्य शुन्यतादशायामवच्छेदकावच्छेदनानुमितावुत्पद्यमानायां सिद्धभा. (१) तन्मते मणिकारोक्न्यायनांशतः सिद्धसाधनस्यानुगत- रूपायच्छिन्ननानाव्यतिपक्षकानुमितावदोपत्ये ,इति तु पाठान्तरम् ।

·पक्षताप्रकरणम् । १११५ घवलात् तत्ताकार्यतावच्छेदकीभूतपक्षतावच्छेदकव्यापकान्यानुमि- तित्वावच्छिन्नस्यापत्तेः। अस्मन्नये च सिद्धिसामान्याभावकालीनायामवच्छेदकावच्छेदे. नानुमितो विशिष्टवाहित्ये विशिष्टसंयोगे या पर्याप्तविषयताविशेषे इच शुद्ध वद्वित्वं शुद्धसंयोगे या पर्याप्तो विपयताविशेषः स्वीक्रि- यते । एकज्ञानस्यैकत्र विषये विषयताद्वयोपगमे क्षतिविरहादिति सिद्धिसामान्याभावकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नोत्पत्तिरिटेव। न चावच्छेदकावच्छेदनानुमितो व्यापकतायाः संसर्गतया भा. नोपगमे तारशानुमिती अवच्छेदकावच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानस्य पृ. थकारणताकल्पने गौरवम् । एतन्मते तत्तत्पर्वतोद्देश्यकानुमितौ तत्तत्पर्वतविशेष्यकपरामर्शस्य हेतुतयाऽर्थवशादेव यावत्पर्यतविशे. प्यकपरामर्शात्तथाविधानुमितेरुतादात्, तादृशानुमिती परामर्शस्य स्वतन्त्र हेतुत्याकल्पनात् , व्यापकतायाश्च संसर्गविधया भानस्य क- चिदप्यनभ्युपगमादिति वाच्यम् । यत्रैकः परामर्शः कतिपयपर्वत- विषयका, अन्यश्च तदितरयायत्पर्वतविषयकस्तत्रापि अवच्छेदकाव. च्छंदेनानुमितेरुत्पादापत्तेः । न चेप्टापत्तिः, अवच्छेदकाचच्छेदेन हेतु. मचाज्ञान विनाऽवच्छेदकावच्छेदनानुमित्यनुत्पादस्य सर्वसम्मत- स्यात् । तत्र च फस्यापि परामर्शस्य भवन्मतसिद्धाया अवच्छेदका. बच्छेदेन हेतुमत्तावगाहिताया असम्भवः । एवं यत्र पक्षतावच्छेद- कताघटकसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकमवृत्ति तत्र तेन सम्बन्धेन प. क्षतावच्छेदकाकान्ताप्रसिद्ध्या अनुमितिद्वविध्यानुपपत्तिश्च । तन्म. तेऽपि चावच्छेदकाचच्छेदनानुमिती अवच्डेद्यावच्छेदकभावरूपा- धिकाधिपयानवगाहने सामानाधिकरण्यमानेण सिदिदशायां ता. दृशानुमित्युत्पत्ती वीजाभावः । सिञ्चविषयीभूनधर्मिविषयकत्वस्य तद्वीजत्वे तथाविधसिद्धिदशायां सियविषयीभूतकतिपयपर्वता. दिविषयकानुमितेरप्युत्पादौचित्यात् । अथ मणिकता पक्षतायेच्छेदकेक्यऽशतः सिद्धसाधनस्थादोष. त्वोपगमेऽपि तदितरप्राचीनरनुमितिमात्र एवांशतः सिद्धसाधन- स्यापि दोपत्वमुपेयते, अत एव चैतेषां मतमालम्ब्य मणिरुताऽपि शन्दानित्यत्वाचनुमाने ध्वन्यादावंशतः सिद्धसाधनवारणाय वर्णा. स्मफत्वादिविशेषणं पक्षे निवेशितम् । अत एव गन्धादिपक्षताव. .

·अनुमानगादाधर्याम् च्छेदकस्य पृथिवीतरभेदादी साध्ये हेतुता नाचार्यैग्नुमन्यते । व्याप्तिग्रह पय हेतुरूपपक्षतावच्छेदकसाध्ययोः सामाधिकरण्यभा. नेन सिद्धसाधनात् । सफलपृथिवीविषयकानुमितेरप्ययोगात् । न चांशे साध्यसिद्धायपि अधिकर्मिविषयतया यावत्पर्वतादिविषय- कानुमित्युत्पाद उचितः। अधिकर्मिविषयकानुमितेः सिद्धिदशा- यां उत्पादे घाचोऽनित्या इत्यादिसिद्धिदशायां अनित्य वानसी. त्यादिसमूहालम्बनानुमित्युत्पादस्याप्यौचित्यात् । न हि नत्र कस्या- प्यनुमितिः, नवीनरपि पक्षतावच्छेदकैक्य एवांशतः सिद्धसाधन स्यादोपत्वस्योपगमात् । एवञ्च नधीनमत एव अवच्छेदकावच्छिन्न. त्वावगाहितदनवगाह्यनुमितिभेदेन पक्षताभेदस्य स्वीकरणीयत. या गौरवम्। न च विशिष्टयुद्धौ धर्मितावच्छेदकव्यापकत्वभानानुपगमे प. क्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रावगाहियाधदशायां तत्सामा- नाधिकरण्येन तादृशयाधधिपयधर्मिविषयिण्या: कतिपयधम्मिवि. शेष्यकानुमितेरिव सफलधर्मिविशेष्यकानुमितेरप्युत्पादौचित्याद- बच्छेदकायच्छेदेनानुमितावुदेश्यायामप्यंशतो वाधस्यादोपनापत्ति- रिति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यमात्राबगाहिन्यां विशिष्टयुद्धी स. मानविपयकतथाविधविपरीतनिश्चयप्रतिवन्धकतायाः प्राचामनुम. ततयांऽशनो याधस्य दोपतोपपत्तेः । एवञ्च यावत्यक्षविपयकानुमि. तो यावत्पक्षविषयकहेतुमत्ताशानापेक्षया तद्विरोधितया भागासि. धेरपि दोपतानिर्वाहः । यत्र सकलपर्वतानां नैकपरामर्शविण्यता अपि तु परामर्शद्वयविषयता तत्र यावत्पर्वतविपयकीनुमितिरूपाय- च्छेदकावच्छेदनानुमितिः प्राचीनमते इष्टेव । नवीनमतेऽपि तत्र ता. दृशानुमितेरावश्यकत्वादित्यवच्छेदकावच्छेदेनानुमिती तादृशपरा. मर्शस्य हेतुत्वाकल्पनेनापि तन्मते लाववम् । मैवम् । अवच्छेदकाय. छेदेन विशिष्टयुद्धौ व्यापकत्वभानानुपगमे व्यापकत्वभानस्य वि- परीतझानप्रतिवन्धकस्यप्रयोजकत्वासम्भवन तत्प्रयोजकत्वस्य दु. निवेचतापत्तः। न चकरूपेण समानधर्मिविषयकत्वमेव विपरीतज्ञानविरोधिये वीजम् । तथा सति पार्थिवगन्धत्वावच्छेदेन जलावृत्तित्वादिनिश्चय- स्यापि शुद्धगन्धत्वावच्छेदेन तनिश्चयस्येव गन्धो जलवृत्तिन ये.

·पक्षतामकरणम् । '१११७ त्यादी गन्धवादिसामानाधिकरण्यमात्रेण जलवृत्तित्वादिसंशयः विरोधिताप्रसङ्गात् । उभयोरेव निश्चययोर्गन्धवाश्रययावद्धर्मिणि प्राह्याभावावगाहितयाऽविशेषात् । विरोधिविषयकत्वाविशेपे धर्मि- तावच्छेदककोटावधिकभानस्याविरोधितायोजत्वाभावात् । नव्यमते उभयनिश्चयविपयव्यापकतयोर्भेदाद्विशेषसम्भवात् । पतेनावच्छेदकावच्छेदेनानुमिती व्यापकत्वभानापेक्षया लाघवाद्या. पद्धमिवृत्यखपढेकविषयत्वाभ्युपगम एवाचितः । तदन्यविपयतैय सिद्धिसामान्यप्रतिवध्यतावच्छदिका, सिद्धिसामान्याभावकालीना. नुमितावेतादृश्य ककर्मिविषयता अपीप्यत इति परास्तम् । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन तदवच्छेदेन च सिद्धिदशा- यां सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिन्यनुमितिर्न जायते, उभयोरेव सि. योः पक्षतावच्छेदकवति साध्यसम्बन्धरूपत दुभयसामानाधिकर. ण्यावगाहितया तादृशानुमितेस्तदतिरिक्तानवगाहित्यात् , अतस्त. थाविधानुमितो उभयविधसिद्ध्योरेव प्रतिवन्धकत्य दर्शयति । तत्सा- मानाधिकरण्येनेति । तत्सामानाधिकरण्यमात्रेण । पक्षतावच्छेदक- सामानाधिकरण्यमात्रेण । अवच्छेदकावच्छेदनानुमितावपि सामा- नाधिकरण्यावाहितया तयावर्तनायायच्छेद्यावच्छेदकमाचावगा- हित्यव्यवच्छेदार्थ मारपदम् । अवच्छेद्यायच्छेदकभावानयाहि- स्वञ्च न सिद्धयभावजन्यतावच्छेदकफोटो निवेशनीयम् । उक्तदिशा आपत्तिसम्भवात्, पर्याप्तिनिवेशादेवोपपत्तेयाच्चेत्यवधेयम् । सिद्धिमात्रस्येति । मारपद शरार्थकम । तथा च पक्षतावच्छे. दकसामानाधिकरण्येन तदरच्छेदेन च सिद्धरित्यर्थः। प्रतियन्ध. कता चोभयविधसियोः संसर्गादीनां पर्याप्तिमनिवेश्येकरूपेणैव य. गुभयसाधार निश्चयत्वं शमयते निक्तुं, अन्वया पुनः पृथक पृथगेयेति ध्येयम् । यनु सामानाधिकरण्येनानुमिनौ तथाविधसिद्धरयच्छेदकाय- च्छेदेन सिद्धिव्यावृत्तरूपेण प्रतिवन्धमत्वेऽपि तत्रावच्छेदकावच्छे. देन सिद्धन प्रतिवन्धकताधिक्यं जवच्छेदकायच्छेदनानुमिती तस्याः प्रतियन्धकत्ये कल्पनीये अवच्छिन्न संयोगदिपर्याप्तसंसर्गताकायस्य प्रतियध्यतावच्छेदकेऽवश्यं नियशनीयतया अवच्छिन्नत्यातिरिक्रध- मानच्छिन्नसंयोगादिनिष्ठसंसर्गताफत्वस्यैष च तदयतया तस्य ·१११८ अनुमानगादाधर्याम् शुद्धमयोगादिसंसर्गकानुमितिसाधारण्येन ताशप्रतिबन्धकतययो. पपत्तरिति तदसत्, सामानाधिकरण्येनानुमिनुयामवच्छेदकावच्छे. देनानुमिनुयामित्याद्याकारकेच्जानां पृथक् पृथगुत्तेजकताया वक्ष्य- माणतया पृथम् पृथक प्रतिवन्धकताफल्पमस्याऽऽवश्यकत्वात् ।। (दी०) इत्थञ्च लिगभेदन्यायो ऽनुसरणीयः । साध्य विशेष्यकसिद्धयनन्तरं पक्षविशेष्यकानुमितेः प्रामाणिकत्वे तां पत्ति पक्षविशेप्यिवि सिद्धिविरोधिनी । (गा०) ननु तादृशसिद्धिदशायां पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमि. नुयामित्याकारकसिपाधयिपासत्त्वेऽसति चावच्छेदकावच्छेदेन हे. तुमत्तापरामर्श सामानाधिकरण्यमानावगाहिपरामर्शातादृशानुमि- तेरापत्तिः, तथाविधसिपाधयिपासत्त्वेन पक्षताया अक्षतत्वादित्यत आह । इत्थश्चेति । इत्थञ्च । तुल्ययुक्त्या पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्व- तत्सामानाधिकरण्यमात्रावगाह्यनुमित्योः सिद्धे. पृथक् पृथक् प्रति. यन्धकत्वे च । लिङ्गभेदन्याय इति । यथा तल्लिनकानुमितौ सिद्धः प्रतिवन्धकतायां तत्तलिगकानुमितीच्छैवात्तेजिका, न त्वन्यलिङ्गका- नुमितीच्छापि, तथा पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमानायगाह- नीमनुमिति प्रति सिद्धः प्रतिवन्धकत्तायां ताशानुमितीच्छैचोचे- जिका न त्वन्यविधानुमितीच्छेति स्वीकरणीयमिति नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । यदि पर्वते वहिरित्याद्याकारकसाध्यनिश्चयानन्तर पर्वतो घहिमानित्याद्याकारकानुमितिर्जायते तदा साध्यविशेष्यकानुमिती साध्यविशेष्यकसिद्धरेव प्रतिवन्धकत्वेन सामान्यतः साध्यपक्षवैशि. प्याचगाह्यनुमिती तादृशसिद्धित्वेन नैकं प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् अपि तु विशिप्येव प्रतिवन्धकताद्वयम् , अगत्या गौरवस्यादोषत्वा. दित्याशयवानाह ! साध्यविशेष्यति । द्वयोः समानावपयकत्व वि. शेप्यविशेपणभाववपरीत्यमकिञ्चित्करमित्यभिप्रायेणानिर्भरसूचनाय प्रामाणिकत्वे इत्युक्तम् । पक्षविशेष्यिकेति। तथा च प्रकारताविशे. प्यते निवेश्यैव प्रतियध्यप्रतिवन्धकभावः कल्पनीय इति भावः । त- प्रतादृशानुमित्यभावस्य प्रामाणिकत्वे तु उभयविधज्ञानसाधारण. पक्षसायवैशिष्टयाचगाहिनिश्चयत्वस्यानतिप्रसक्तस्य सुवचत्वे उ• ·पक्षताप्रकरणम् । १११९ भयविधसियोरनुगतरूपेणैव प्रतिवन्धकता, प्रतिवध्यतावच्छेदक- न्तु पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकानुमितित्वादिकमेव न स्वनुगतम् । पक्षविशेष्यफसाध्यमकारकानुमितिर्जायतां साध्यविशेष्यकपक्षप्र. कारकानुमितिर्जायतामित्याकारिकोरिच्छयोः पृथक् पृथगुत्तेजक- स्वानुरोधात् । (दी० ) एवञ्च पक्षविशेष्यकसिद्धयनन्तरमपि साध्यवि- शेष्यकानुमितिर्जायते तुल्यन्यायात, समानाकारायाः सिद्धः प्रतिवन्धकत्वे पर्यवसानात् । तादृशानुमितिं प्रति सिद्धिमात्र विरोधि साध्यप्रसिद्धिरेव वा । अत एव प्रसिद्धसाध्यकस्थले पक्षविशेष्पिकवानुमितिरनुभूयते इति । (गा०) एवञ्च । साध्यविशेष्यकसियनन्तरं पक्षविशेष्यकानु- मित्युत्पत्तेः प्रामाणिकत्वे च । तुल्यन्यायादिति । पर्यवसानादित्य- न्तस्य हेतुः । समानाकारायाः सिद्धेरिनि । अन्युनाकारसिद्धरित्या र्थः । पर्यतः सुन्दरवह्निमानिन्यादिद्धिदशायामपि न्यूनविषायेण्या: पर्वतो वह्निमानित्याद्यनुमितेरनुत्पादात् । अधिकविषयकसिद्धर- विरोधित्वेऽवच्छेदकावच्छेदेन सिद्धेः मामानाधिकरण्येनानुमिती प्रतिबन्धकतालिसनस्यासङ्गनेः । एवं जातिशक्तिवादे गोत्वत्वेन गोवृत्तित्वानुमानं सिद्धसाधनान्न सम्भवतीति अविशिष्टहेतुना वि- शिष्टसाध्यसाधन पय सिद्धसाधनानवकाशो न तु विशिष्टेनावि- शिष्टसाधनेऽपीति जात्या व्यक्त्यनुमानपक्षमाक्षिप्य मिश्रा अर्थाप- त्या वा वत्सिद्धिरिति मूलमवतारयामासुः। ननु माध्यविशेष्यकानुमितिस्तायन सर्वानुभवसिद्धा पर्वतो वहिमानित्याद्याकारिकाया एवानुमितेरनुभवात् किन्त्वप्रसिद्ध. साध्यस्थले विशेषणशानादिविरहेण साध्यविशेषणकानुमितेर. नुपपत्या साध्यधिशेयकानुमितिरपेयते एवञ्च पक्षविशेष्यकसि. द्धिदशायामपि तादृशानुमितेरप्रामाणिकतया तदनभ्युपगमे ऽपि क्षतिविरहाव । तां प्रति साध्यपक्षवशिष्टयावगाहिज्ञानत्वेनोभयवि. धमिद्धिसाधारणेनापि प्रतिबन्धकत्वं सम्भवतीत्यभिप्रेत्य मतान्तर माद । तादृशानुमितिमिति । साध्यविशेष्यकानुमितिमित्यर्थः ।

·११२० अनुमानगादावर्याम् सिद्रिमात्र । पक्षाशयिका साध्यविधिका चमिद्धिरित्यर्थः। ननुहारलपाध्यशानदशागामपि साध्यविज्ञप्पिकाऽनुमित्तिर- प्रामाणिकी, तर साध्यविशेषणकानुमिनेरेय सम्भवादिति, वार शामितिप्रतियन्धकतायां पक्षादिविषयतायाः सिपायिवाधि इम्य निश्चयत्यस्य च नियशनं गौरपायोमिमन्धाया | साय. प्रसिद्धिरिति : साध्यतावच्छेदकप्रकारकशानमित्यर्थः । तनेतरच्या. .पीभूताभावप्रतियोगिधिचीत्यवती गृधित्यादिपरामानंद स्यादिना साध्यमानसत्त्वेऽपि पृथिव्यामितरभेद इत्याधाकारकानुः मितानुपपत्तिः । न च तत्र पृथिवी इतरभिन्ना इत्यनादृशानुमि- ते सम्भयः, विशंपणतायच्चदकीभूतंतरभदत्यादिप्रकारकशान. विरहात् । अथेतरभेदत्वादिप्रकारकमानस्य यदीतरभेदत्वाद्ययच्छिन्नमुः। ख्यविशष्यफशानत्वं प्रतिवध्यतावच्छंदकं तदा तथाविधमानदशा. यां इतरभेदादिपक्षकप्रमेयत्वाद्यनुमितेरनुपपत्तिः । तद्धर्मावच्छिन्न- विधेयकत्वस्याधिकस्य निवशेऽपि इतरभेदः प्रमेयः पृथिवी इतर. भिनन्यादिसमूहालम्बनानुमितेत्वाभावो गोत्याभाववानित्याध. नुमितेश्चानुपपत्तिः । अन केचित् । पृथियो इतरभिन्नत्यादिसाध्यविशेषणकानुमिनो तथाविधप्रत्यक्षादिसाधारणी विशेष्यत्वाद्यवच्छेदकतामिना प्रका• रतैव विधेयना, साध्यविशंप्यकानुमिती च ततो न्या, तथा च प्र. कारताभिन्नविधेयतव साध्यप्रसिद्धिप्रतिवध्यतावच्छेदिकति ना. नुपपत्तिरित्याहुः । तन्न । प्रकारताविशेषस्य विधेयतात्योपगमे ज. लभेदे तेजोभेदः इत्याद्याकारकतजोभदादिसाध्यविशेष्य कानुमि. तेजलभेदादिविधेयकत्यापातात् । न चाधेयतासम्बन्धावच्छिन्नप्र. कारताव्यावृत्तं तदिति वाच्यम् । तथा सत्यावयतासम्बन्धेन जल. भेदादिप्ताध्यकतादृशानुमितेरपि तद्विधेयकाचानुपपत्तेः । यदि च यत्राधियत्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्तष विधयत्यमतिरिक्तमि. त्युच्यते, तदा तत्मम्वन्धेन जलभेदसाध्यकानुमिता प्रकारता भिन्नविधेयताशालिन्यां साध्यप्रसिद्धभावव्यभिचारो दुर्थाः । वस्तुतस्तु तद्धावच्छिन्नाप्रकारकत्ये सति तावच्छिन्नवि. कानुमितित्वमेव तद्धर्मप्रकारकहानप्रतियध्यतावच्छदक, साध्य - ·पक्षताप्रकरणम् । १,१२१ प्रसिद्धिस्थले च साध्यप्रकारिका एवानुमितिञ्जयते न तु तदा प्रकारिकति न तत्र व्यभिचारः । अत एव । साध्यविशेष्यफानु- मितो साध्यप्रसिद्धेः प्रतियन्धकत्वादेव । प्रसिद्धसाध्यकस्थले । अ. भावरूपसाध्यप्रसिद्धिस्थले न तु भावसाध्यकस्थळे - इत्यर्थः । तत्र परामर्शस्य नियमतः साध्यघटितव्याप्तिविषयकतया साध्य; विशेष्यकानुमितेरप्रसिद्धा साध्यप्रसिद्धिप्रतिवन्धकत्तायाः - कल्प: यितुमशक्यत्वात् उपष्टम्भकत्वासनतेः, स्वनिरूपितप्रकारतानव. च्छेदकत्वविशिष्टविधेयतावच्छेदकतापयाप्त्याश्रयत्वसम्बन्धेनानु..' मिति प्रति विषयतावच्छेदकतारूपविषयनिष्ठप्रत्यासत्त्या ज्ञानस्य सर्वसाधारण्येन प्रतिवन्धकताया आपातत उकिसम्भवेऽपि सा. ध्यघटितव्यतिरेकच्याप्तिविषयकपरामर्शघटितसामान्या एव साध्य- विशेष्यकानुमित्युत्पादप्रयाजकतायाः क्लप्तत्वादावसाध्यकस्थले साध्यविशेष्यकानुमितेरप्रसक्त्या अनुमितेः साध्यविशेष्यफत्ये ता. शप्रतिबन्धकताया अप्रयोजकन्यात् उपष्टम्भासनतितादयस्थ्यात । । यनु यत्र महानसीयवाहिमात्रविषयकः परामर्शः तन पक्षधर्म. तावलात् पर्वते पर्वतीयवहि समानः विशेषणशानावरहेण विशेष्य, तयैव भासत इति भावसाध्यकस्थलेऽपि साध्यविशेष्यकानुमिति- सम्भव इति तत्तुच्छम् । सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासचित्यमते महा- नसीयवह्निविषयकपरामर्शे पर्वतीयवह्नयभानप्रयोजकस्य दुर्लभ त्वात । न च स्मरणात्मकपरामर्शे कदाचिदुद्धोधकविरहात्तदभान. सम्भव इति वाच्यम् । उद्बोधकस्य फलवलकल्प्यत्वाद्विशिएविशे; पणकबुद्धी विशेषणशानहेतुताया निर्मुक्तिकत्वाद, विशेष्यतावच्छे- दकमकारकज्ञानस्य चाक्षतत्वात् , पर्वतीय वयविषयकपरामर्शादपि पहिवन तद्वह्निविशेषणकानुमितिसम्भवाच ।। इदमत्रावधेयम, साध्यप्रसिद्धिप्रतिबन्धकतायामपि साध्यवि. शेष्यकानुमितित्यप्रकारकेच्छाया उसेजकत्वमावश्यकम, अन्यथा पक्षविशेष्यकसिद्धिदशायांताशेच्छासत्वे साध्यविशेष्यकानुमित्य: पलापापत्तेः । सिद्धसमवाहितसाध्यप्रसिद्धिदशायां साध्यविशेषण- फानुमिते. सम्भवेन तत एवं उद्देश्यसंशयनिवृत्यादिसम्भव सा- ध्यविशेष्यकानुमित्यनभ्युपगमोऽपि न क्षतिकर इत्यभिप्रेत्येव सायप्रसिद्धस्तद्विरोधित्वमुररीकृतं ग्रन्धकता, प्रशते घ साध्य १८१ - - ·१.१२२ अनुमानगादाधर्याम् विशेषणकानुमित्यालापानाचित्यात् । तथा च यत्र सिखसमव. हिता साध्यसिद्धिरथ चानुमिामा तत्र व्यतिरेफिपगमति सा• ध्यविशेषिका तविशेषणिका चानुमिनिरापयेत । न हाकविधादव परामर्शदेकदा द्विविधाऽनुमिनिरानुभविकी तस्माभिरकिपराम- शीत् सायप्रसिद्धिदशायामपि साध्यविंशयिकाया एवानुमितेः स्वीकारः समुचिनः सिद्धिमनियन्धकापेक्षया साध्यसिद्धिप्रति यन्धकतायामवच्छेदकलाधवमप्यकिञ्चित्करमेय,व्यतिरकिपराम- त कचित्साध्यविशेषणमानुमितिस्वीकारे तादृशानुमिति पनि व्य- तिरोकिलिङ्गकत्वान्वयिलिनकत्वप्रकारकानुमित्सां पृथगुत्तेजकीकृत्य सिद्धःप्रतिवन्धकताद्वयनैव गौरवात् । परे तु अप्रसिद्धसाध्यकस्थलेऽपि साध्यविशेषणिकेवानुमिति. र्जायते इतरभेदत्यादिरूपविशेषणतावच्छेदकप्रकारकमानविरहेऽपि विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेपणान्तरमिति न्यायेनैव पृथिवीतर' भिन्नत्याद्यनुमितिसम्भवात् । न च लाघवानयकाशः तादृशानुमिति प्रत्येय साध्यप्रसिद्धि. प्रतिवन्धकताया अवश्यकल्पनीयन्यादिति वाच्यम् । तथाविधा. नुमिती याहशी विषयता तस्याः साध्यप्रसिद्धिकालीनविशिष्टये. शिष्ट्याचगाह्यनुमितिसाधारण्योपगमात्, साध्यविशेष्यकानुमित्य- नुपगमेन साध्यप्रसिद्धिप्रतिबन्धकताया एव कल्पनात् । न च सिद्धिकाले तथाविधानुमितेधारणाय तत्र सिद्ध प्रति- यन्धकताकल्पनाधिक्यमावश्यकमिति वाच्यम् । विशिष्टवैशिष्ट्या- घगाह्यनुमितिस्थलीयसिद्धिप्रतिवन्धकतयैवोपपत्तेः । इनरभेदत्वा, दिना इतरभेदादिविधेयकानुमितित्वस्य तत्स्थलीयप्रतिवध्यताव- च्छेदकस्योभयसाधारणत्वादिति । यत्त विशिष्टवैशिष्ट्यावगाह्यनुमिती विशिणवैशिष्ट्यावगाहिनी सिद्धिरेव विरोधिमी न तु केवलं विशेष्ये विशेषणम् तत्र च विशेष णान्तरमिति रोत्या जायमानापि सा तथा तस्याः संसर्गाशे विशि. एनिरूपितत्वानवगाहितया न्यूनविषयकत्यात्। एवच केवलं विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेनानुमितरुपगमे तादृशसिद्धिदशायां तस्या घा. रणाय तत्र तारशसिद्धर्विरोधित्वकल्पनाधिक्यमावश्यकमवेति कि. मपराद्ध- साभ्यविशेष्यफानुमितिस्वीकारेण । विशिष्टवैशिष्ट्यान- . - - ·पक्षताप्रकरणम् । :- घगाहिसाध्यविशेषणकानुमितेरभ्युपगमेन प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमा- ‘वसाम्यादिति । तदपि तुच्छम् । विशिष्टवैशिष्टयभानमात्र विरोधि. याधादिकाल केवलं विशेध्ये विशेषणमित्यादिल्यायनानुमितेः स- वसंमततया तत्र तादृसिद्धः प्रतिवन्धकताथा आवश्यकत्वेन साध्यविशेष्यकानुमितिस्वीकर्तुरधिकप्रतिबन्धकताकल्पनस्य दुर्धा- रस्यादिति । यदि ' च, विशिष्टप्रतियागिकविलक्षणवैशिष्टयानय गाहिन्यपि विशिष्टविशेषणज्ञानमपेक्षितं तदा तुल्ययुक्त्या विशिष्ट- विशेष्यकझानेऽपि विशिष्टविशेष्यमानहेतुतया साध्यतावच्छेदक विशिष्टविशेष्य कानुमितिरप्रसिद्धसाध्यकस्थले त सम्भवति ।। न च विशेष्यमानस्य विशिष्टयुद्धावहेतुतया तद्विशेषस्यापिन तद्विशेषतुतेति वाच्यम् । सामान्यप्रत्यासतिजन्यशाने विशेष्य. ज्ञानस्य व्यभिचारेपा सामान्यहेतुत्वासम्भयेऽपि तुल्यरूपोभयवि. शेपणावगाझिानस्याप्यकविशिष्टापरविशेषणकत्ववारणाय विश- पहतुताया यावश्यकत्वात् , अन्यथा विशेषणशानस्यापि विशप- हेतुताया उच्छेदात् । अत एव विशिष्टवाक्यार्थविशेष्यकशाब्दबोधे अवान्तरवाक्यार्थशानापेक्षा । न च साध्यविशेष्यकानुमितौ तुल्य- रूपयोरेव पक्षविधेयतावच्छेदकयोः साध्यांशे प्रकारता न त्वेकषि- शिष्टांशेऽपरस्येति न विशिष्टसाध्यज्ञानापेक्षेति वाच्यम् । निर्विशे. ग्यतावच्छेदकानुमितेरनुभवविरुद्धत्वात् प्रत्यक्षस्य च निर्धर्मिताव. च्छेदककस्याभ्युपगमात् प्राथमिकाभावप्रत्यक्षे प्रतियोग्याधिकरणयो- रभावविशेषणतया मानोपपत्तिः। तथा च साध्यविशेष्यकानुमिति- नियुक्तिकैवेति वदन्ति । अथ जलव्यापकीभूताभाषप्रतियोगिपृथियात्ववनी पृथियीत्या. दिपरामर्शान्द्रदत्वरूपविशेषणशानं विना स्यरूपतत्तत्कारिका पृ. थिव्यां जलभेद इत्याद्याकारिका अनुमितिरेय कथनुत्पद्यते इति चेन्न। कञ्चित्तत्र जलीयत्वादिगात्रपुरस्कारणेवाभावानुमित्युपगमा. दिति कृतं पल्लवितेन। · · (दी) अब च व्याप्तिस्मरणादिना पूर्वानुमित्तानाशे प. • समकाले च सिद्धिसऽनुपित्सान्तरोत्पत्यैव अनुमितिस्तथैव - कारणीभूतस्य विशिधाभावस्य सम्परित्युपाध्यायाः। - 1 ·. - . २१२४ अनुमानगादाधर्याम् (गा०)ननु मिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धभावस्य पक्षनात्वेऽपि सन्देहवापरामर्शपूर्वमित्यादिग्रन्थेन सिपाधयिपापक्षतापक्षातस्य व्यभिचारस्य सिद्धिकालीनानुमितिस्थले तावस्थ्यम् । सिपाधयि. पानाशे विशिष्टप्रतिवन्धकस्यानुमित्यव्यवहितग्राफालेऽक्षतत्वादि. त्याक्षेपे यक्षपतिसमाधानमाह । अत्र चति । व्याप्तिस्मरणादीत्या. दिनाऽनुमित्साद्वितीयक्षणे यध पक्षधर्मताशानं सत्स्थलीयताश- झानपरिग्रहः । पूर्वति । व्याप्तिस्मरणादिपूर्वकालीनेत्यर्थः । परामर्श दशायामसत्यां सिद्धौ विशेष्याभावादेव विशिष्टाभावनिर्वाहेण ना. नुमित्यनुपपत्तिरतः परामर्शकाले च सिद्धिसत्ये इति । अनुमित्ला- न्तरेति । परामर्श द्वितीयक्षणे तदव्यवहितप्रारक्षणे वेत्यादिः, तदु- स्पचिप्रकारचाधस्तादर्शितः । एवञ्च मिपाधयिपापक्षतापक्षः सि. पायिवाविरहऽपीत्यादिवोपादेव हेय इति भावः। ननु सर्वत्र पुनरनुमित्सोत्पत्ती मानाभाव इत्यत आह! तथैवेति। अनुमिसान्तरोत्पत्यवेत्यर्थः। कारणीभूतस्येति । तथा च तादृशीव. शिष्टाभावात्मककारणं विनानुपपत्तिरेव सिद्धिस्थलीयविशिष्टाभा. पनिर्वाहकानुमिन्सान्तरोत्पत्तौ मानमिति भावः । एतन्मते एव दी. धितिर तोऽपि निर्भरःमिक्षादिमतस्य गौरवकवलितत्वादिति ध्येयम् । (दी०) अन्ये तु द्वित्रिक्षणान्तरितायामपि अनुमित्साया- मनुमितिदर्शनात् अनुमित्सायोग्यता वाच्या । सा च न स्वो. स्पत्यनन्तरं स्वविपयसिद्ध्यनुत्पादः । अनुमित्सानन्तरमन्तरा: नुमित्यनुत्पादे दिवसादिविलम्बेनेन्द्रियादिना निीतेऽपि साध्ये लिङ्गपरामर्शदनुमितिप्रसङ्गात् । किन्तु अनुमित्सानन्तरं लिङ्ग- दर्शनादिक्रमेण यावता कालेन उत्सर्गतः परामर्शो जायते तावा- फलवलेन तथा कल्पनात् । (गा०) मिश्रमतमाह । अन्ये रिवति । द्वित्रिक्षणान्तरितायाम. पीति । द्विक्षणव्यवहितायां क्षणत्रयव्यवहितायाञ्चेत्यर्थः । अनुमि. सायाम् । अनुमित्सोत्पत्तौ । तेन एफक्षणान्तग्तिायामप्यनुमित्सायां यभानुमितिस्तत्राप्यनुपपत्तिसत्त्वेन नदनभिधाने न्यूनता । एवं प्रथ. मकटगे सिपाधयिषोत्पत्तिक्षणमारभ्य क्षणचतुष्टयात्मफकालस्यैव नेव काला, ·११२५ . पक्षताप्रकरणम् । विषक्षणीयतया त्रिक्षणान्तरानुमित्सास्थले नुमित्यनिर्वाहश्चेति पणद्वयानवकाशः । एवञ्चानुमितिदर्शनादित्यस्यानुमित्सोत्पत्तेश्चतु, र्थक्षण पञ्चमक्षणे वा अनुमितिदर्शनादित्यर्थः । वाच्या। सिपाधयि- पापदेन विवक्षणीया। सा च । योग्यता च । स्योत्पत्त्यनन्तरमिति । स्वप्रागभावोत्तरमित्यर्थः । स्वस्योत्पत्तियस्मादिति व्युत्पत्त्या स्वो- त्पत्तिपदस्य प्रागभायपरत्वात्, अन्यथा सिपाधयिपोत्पत्तिकाले योग्यतानुपपत्या तावनीयक्षणे अनुमितेरनिर्वाहात् । सियनुत्पादः । सिद्धिप्रागभावः । तथा च स्वप्रागभावध्वंसविशिष्टस्वविषयसिद्धि- प्रागभाव एवानुमित्सायोग्यतेति पर्यवसितम् । अनुमित्सापूर्व तद्वि- पयीभूतसिधनन्तरञ्चानुमितिवारणाय दलद्वयोपादानम् । न चानागतानां यावदनुमितीनामेवानुमित्साविषयत्वसम्भ. वात् स्वविषयीभूतकानुमितावुत्पन्नायामपि भाविन्यत्यन्तरप्रा. गभावमादाय योग्यताप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स्वविपयसिद्धित्वा- वच्छिन्नप्रागभावस्य विवक्षितत्वात । अत एव स्वविपयेत्युक्तम्, यत्किञ्चिद्विशेषध्वंसवति काले सामान्यधर्मावच्छिन्नमागभावास- म्भवेन सिद्धित्वावच्छिन्नप्रागभावस्य कदाऽप्यसत्वात् । सामा- न्यधर्मस्य प्रागभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यानगीकारे पुनः स्व. विषयसियसमानकालीनत्वमेव प्रागभावे विशेपण देयम् । वय- नुमितिघटानुमितिश्च जायतामित्यादीच्छानन्तरं घटानुमित्या- दिरूपविषयसिद्धावपि वयाद्यनुमित्युत्पत्त्या सिद्धीति, प्रकृतसा. ध्यपक्षवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयार्थकम् । अनुमित्सोसरं दिवसादिवि. लम्येनाप्यनुमितिप्रसङ्गादित्यन्वयः। अन्तराऽनुमित्युत्पादे स्वधि- पयसिद्धित्वावच्छिन्नप्रागभावासत्त्वेन योग्यताक्षते पत्तिसम्भव इत्यतोऽन्तरानुमित्यनुत्पाद इति । द्वित्रिक्षणादिविलम्चनानुमिते. रिष्टत्वात् , दिवसादिविलम्वनति । सिधसत्त्वे अनुमितेरिएत्वा. दिन्द्रियादिना निर्णीत इति । लिङ्गेन निर्माते साध्येऽन्तराऽनुमित्य. नुत्पाद एव न सम्भवतीत्यत इन्द्रियादिनति । आदिना शब्दादि. परिग्रहः । अनुमित्सति । अनुमित्साधिकरणक्षणाव्ययहितोत्तरक्ष. णे फ्रमेण पक्षविपयकलिनमानव्याप्तिस्मरणयोरूपत्तौ सत्यामुत्स. नेता यावता कालेन परामर्शोत्पत्तिः अनुमित्सोत्पत्तिक्षणमारभ्य तत्क्षणपर्यन्तं यापन्तः क्षणा यो या तावदधिकक्षणानवस्थायी ·अनुमानगादार्याम् स्थूलकालः तासमुदाय पर सेत्यर्थः । एवञ्च क्षणचतुष्टयं तदधिः कक्षणानवस्थायिनः स्थूलसमयाश्च योग्यतति पर्यवसितम् । तदः नुगमश्च स्वप्रागभावानधिकरणत्यस्वनाशाधिकरणसमयध्वंसान- धिकरणत्वोभयसम्बन्धेन सिपाधयिपाचकालवन न तु अननु गतेन तत्तकालत्येन गौरवात् , तवाकालोत्तेजकत्यापेक्षया तत्तः सिद्धियक्तिभेदानामेव निवेशनौचित्यात् । याग्यताया उत्तेज. कत्वकल्पनेऽपि वक्ष्यमाणायाः पूर्वानुमित्सायलादनुमित्युत्तरमनुमि. त्यापत्तेरसङ्गत्यापाताच्च तत्रानुमितिक्षणस्योत्तेजकताकलपका. भावादिति विभावनीयम् | अनुमित्सोत्तर या विलम्बन लिङ्गदर्श- नादिकं ततश्च परामर्शः तत्रानुमित्सोत्पत्तिक्षणमारभ्य परामर्शी- त्पत्तिक्षणपर्यन्तस्थायी दण्डादिरपीति तद्वारणाय लिङ्गदर्शनादेर. नुमित्साक्षणाव्यवाहिनोत्तरक्षणोत्पत्ति कत्यमनुसृतम् । यदानुमित्सो. त्पत्तिद्वितीयक्षणे पक्षलिङ्गव्याधिविषयकमेकं स्मरणम्, तदनन्तर- क्षणे परामर्शात्पत्तिस्तत्र क्षणत्रयमध्ये एव परामर्शोत्पत्त्या तदन- विरिक्तकालमात्रस्य तथात्यम्रनवारणाय क्रमेणति । अनुमित्लोत्प त्तिद्वितीयक्षणतृतीयक्षणयोर्लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणयोः कोणत्पत्ता. धपि कुतश्चित्प्रतिबन्धकात यत्र विलम्बन परामोत्पत्तिस्तत्राधि कक्षणानामपि तथाविधतया नद्वारणाय उत्सर्गत इति । ताश- व्याप्तिस्मरणानन्तरक्षण परामर्शोत्पत्तावसति विरोधिनीत्यर्थः । अनुगित्यननुगुणक्षणव्यवधानविरहेण पञ्चमक्षणेऽनुमितिरुत्पद्यते न तु तदनेऽपि तथाविधक्षणव्यवधानादित्येतत्सूचनाय भङ्गया ता. दृशकालविशेषोपादानमित्यवधेयम् । ननु तथाविधकालस्योत्तेज- फरवे गौरवमित्यत आह । फलबलेनेति । अनुमित्तानाशे अनुमि त्यात्मककार्यात्पत्त्यनुरोधेनेत्यर्थः। तथा कल्पात् । तादृशफालस्यो- चेजकत्वकल्पनात् । (दी०) अथ वा अनुमित्सोत्पच्यनन्तरमनुमित्सानाशे- ऽपि सिद्धौ सत्यां यावत्कालपध्ये ऽनुमिति यते तापाने व कालोऽनुमित्सया उपलक्षितः । यदि च सिद्ध्यनन्तरं त. माशेऽपि द्विविक्षणमध्ये विना अनुमित्सामनुमित्यनुत्पादोऽनु- भवसिद्धस्तदा सिद्धयाऽपि तावानेव समय उपलक्षणीयः । - ·पक्षतामकरणम् । ११२७ - विशिप्य क्षणनियमस्ववहितः करणीय इति वदन्ति । - (गा० ) यत्र तथाविधपरामर्शोत्पत्तिक्षणे अनुमितिप्रतिवन्ध. कवाधादिसमवधानमासीत् , तदपगमश्च तद्वितीयक्षण तत्र सिद्धौ सत्यां तदनन्तरञ्चेदनुमितिः प्रामाणिकी । एवं यत्रानुमित्साद्विती. यक्ष लिङ्गदर्शनसामग्रीसमवधानं, तदनन्तरं लिङ्गदर्शनादिक्रमेण परामर्शोत्पत्तिस्तत्र सिद्धौ सत्यामनन्तरक्षणे अनुमिति , तदा उक्तापेक्षया अधिकस्य कालस्योजकत्वमावश्यकमित्याशयंना. ह । अनुमित्सोत्पत्त्यनन्तरमिति । अनुमित्सोत्पत्तिक्षणमारभ्य तदुत्त- रमित्यर्थः । यावत्कालमध्ये अनुमिनिर्जायते इत्यनेतनेनान्वयः । अनुमित्सोत्तरमनुमित्सान्तरोत्पत्या दिवमादिविलम्वेनापि सिद्धा. नन्तरममित्युत्पत्त्या तावत्कालस्य चानुत्तेजकत्वादनुमित्सानाशे- पीति । प्रागनुमित्सायामसत्यामपीत्यर्थः । असत्यां सिद्धी अनुमि- सोत्तरं दिवसादिविलम्बनाप्यनुमित्युदयात् , सिद्धौ सत्यामिति । प्रागित्यादिः । यावत्कालमध्ये । यावत्क्षणानन्तरक्षणे। तावानेव का. लः । तायतक्षणाधिकक्षणानवस्थायी म्धुल झालः । अनुमित्सया । अनुमित्सार्थकसिपाधयिषापदेन । उपलक्षितः। विधक्षितः। अनुमित्सायोग्यताया उत्तेजकत्ववत् तुल्ययुक्त्या सिद्धियो. ग्यताया अपि प्रतिवन्धकत्वमुचितमित्याशयनाह । यदि चेति । सिद्ध्यनन्तरमिवनि शेषः । तेन नास्य वैयर्थ्यम् । द्विविक्षणमध्ये इति। द्विक्षणमध्ये त्रिक्षणमध्ये वेत्यर्थः । सिद्धश्चतुर्थक्षणे पञ्चमक्षणे घेति फालतम् । सियाऽपि । सिद्धिपदेन । तावान् । तन्नाशानन्तरमपि द्विक्षणस्थायी विक्षणस्थायी वा । उपलक्षणीयः विवक्षणीयः । ननु सिद्ध्युत्तरं कियाक्षणमध्य अनुमितिनं जायते कियत्क्षणा. नन्तरं वा जायत इत्यस्य विशिष्य निर्णतुमशक्यतया कालस्य प्र- तिवन्धकत्वकल्पनमसम्भवि । एवमुत्तेजककालस्यापि विशिष्य निर्णतुमशक्यतया तदुत्तेजकत्वमपि तधत्यत आह । विशिष्यनि । अवहितः । सावधानः । नियमः । निर्णयः । तथा च येषां बिशिष्य तावत्कालनिर्णयो भवति तेगमेव तत्र विशिप्य प्रतिवन्धकवाय. गो भविष्यति अन्येपां तु सामान्यत एयेति भावः। केचित्तु ननु कालविशेषाणां सिद्धिसिपाधयिपाधिकरण- ·५१२८ अनुमानगादाधर्याम् फालत्येन चेन्प्रतियन्धकोत्तेजकमावः तदा अधिकाधिककालस्यापि तथात्वप्रसङ्गः, अनतिप्रसक्तानुगतधर्मान्तरञ्च दुयमेवत्यत आह । विशिष्यति। अनतिप्रसकानुगतविशेषणविशपं निवेश्येत्यर्थः । क्षण. नियमः । कतिपयक्षणानामेय तथात्वं न त्वधिकाधिकक्षणानामिति नियमनिर्वाहः । भवहितः । निरुक्तिकुशलः । सिद्धाद्युत्पत्तिक्षण- मारभ्य क्षणचतुष्टयादेः स्वप्रागभावानधिकरणत्वस्वनाशाधिकरण- समयनाशाधिकरणसमयनाशानधिकरणत्वोभयसम्बन्धन सिञ्चादि. मत्त्वमेयानुगमफमनतिप्रसक्तञ्चति भावः । इति व्याचक्षते । घदन्तीत्यस्वरससूचनाय । स च उक्तपरम्परायाः सम्यन्धत्ये मानाभावात् तत्तद्यक्तित्वन उत्तेजकत्याभ्युपगमे च उकदोपापा. तादिति। (दी० ) अत्र च यत्र साध्यनिर्णयेच्छानन्तरं पूर्वोक्त- न्यायेन साध्यतयाप्यविशिष्टपक्षस्य प्रत्यक्षं स्मरणं वा । यत्र वा साध्यतयाप्पधर्मतादृशव्याप्यधर्मान्तराविशिष्टपक्षस्य त- स्पक्षकसाध्यतयाप्यवत्वानुमित्योरिटसाधनतायाश्चकं स्मरणं, ततस्तयोरनुमित्मा, ततः साध्यतयाप्यवचानुमितिस्तत्र तद- नन्तरमनुमितिप्रसङ्गः । योग्यताविवक्षणे तु मुतरामेवेति त- दिच्छाविपयसिद्ध्यनुपहितत्वं तद्विशेषणम् । (गा०) इच्छाया विपयासिद्धौ सत्यां चरितार्थतया नोत्तरका. लमनुमितिर्जन्यत इति तद्वारणाय स्वविषयसियनुपहितत्वेने च्छा विशेषणीया । तत्र तद्विपयसिद्धिदशायाम् परामर्शा. नुमित्सासमधानसम्भव एय तद्विशपणमर्थवद्भवति, आपाततो घटते इच्छापरामर्शयोर्युगपदुत्पादासम्भवे. नानुमितिकाले एकतरविनाशावश्यकत्यादित्यतस्तद्धटयति । अत्र चेति । सिद्धिप्रतिवन्धकतावच्छेदककोटी चेत्यर्थः । तदिच्छा- विषयसियनुपहितत्वं तद्विशेपणमित्यग्रिमेणान्वयः । निर्णयच्छा। निर्णयत्वप्रकारकेच्छा । अनुमितित्वप्रकारकेच्छायाः प्रत्यक्षाधात्म. कासिद्धा अचरितार्थतया तदलासारशसिध्युत्तरमप्यनुमित्युत्पा से सा नोपात्ता। अनुमिरसोत्पत्तिकाले विशेषणज्ञानोत्पत्यसम्म तच 7 ·पक्षताप्रकरणम् । ११२९ घेन तत्पूर्वमेव तद्धटितविशिष्टपक्षप्रत्यक्षसामग्रीसमवधानस्य घा- च्यतया प्रत्यक्षसामग्रथा बलवत्वेनेच्छोत्पत्तिरेव न सम्भवतीत्य- तः पूर्वाकन्यायेनेति । अनुमित्सापूर्वकालोत्पन्नत्यादिप्रकारेणेत्यर्थः । स्मरणे विशेषणज्ञानापेक्षाविरहादुक्तप्रयासं विनधेच्छाद्वितीयक्षणे विशिष्टपक्षस्य स्मरण निर्वहतीत्यभिमन्धायाह । स्मरणं वेति । अनुमितित्वप्रकारकेच्छायामपि तद्विशेषणदानस्य सप्रयोजनकत्वा. दाह । यत्र वेति । साध्यव्याप्यविशिष्टपक्षस्य स्मरणानन्तरमनुमि. तिरेव भविष्यति न विच्छेत्यतोऽनुमितिसामग्रीविघटनाय तथा. विधस्मरणस्य साध्यविशिष्टपक्षविषयकत्यानुसरणम् । तृतीयक्षणे साध्यस्य तयाप्यस्य च अनामते िनीयक्षणे साध्यतयाप्ययोरनुमि- त्सायाश्च निर्वाहाय साध्यतद्याप्थतदुभयानुमितिनिष्ठष्टसाधनता. विषयकत्वानुसरणम् । साध्यानुमितेस्तदनन्तर पुनस्तदनुमित्या. पत्तेश्च सम्पादनाय साध्यानुमित्सायाः, साध्यव्याप्यस्यापि निश्चित. तया तदनुमितेः सम्पादनाय च साध्यव्याप्यानुमित्सायास्ततस्तयो- रित्यादिनानुसरणम् । अनुमित्साद्वितीयक्षणे साध्यस्याननुमिनी तदनन्तर तदनुमितिरिट्रैवेति, साध्यव्याप्यस्याननुमितौ च परा- माभाघानापत्तिसम्भव इत्यतस्तदनन्तरमुभयानुमित्यनुसरणम् । अनुमित्सोत्पत्तिक्षणावधिकक्षणचतुष्टयादिरूपयोग्यताया उत्ते. जकत्वमते यत्र पर्वते वह्रिमनुमिनुयामितीच्छा ततो वहिव्याप्यवान् पर्वत इति परामर्शस्तदनन्तरञ्च पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिस्तत्रापि तारशानुमित्यापत्तिः सम्भवतीत्याह । योग्यतेति । तदिच्छाविप यसिद्धनुपहितत्व तदिच्छायां विशेषणं देयमिति शेषः । प्रत्यक्षा• द्यात्मकसिद्धिसमधहितानुमितित्यप्रत्यक्षान्यज्ञानत्यादिप्रकारकच्छा. वलादेवानुमित्युत्पत्त्या तदिच्छाविषयेति सिद्धिविशेषणम्, विशेष्य- तयाऽभिमता या इच्छा तद्विषयेत्यर्थः । अथ ताहशेच्छाया उत्तेजकीभूनसकलेच्छासाधारणेनानुमिति. गोचरेच्छात्वेन निवशे प्रत्यक्षाद्यात्मकसिद्धरपि निर्णयत्वादिप्रकार. कानुमित्साविषयतया विषयान्तस्याध्यावर्तकतापत्तिः । तत्तयक्ति. त्येन विवेशे च उत्तेजकीभूनेच्छाव्यक्तिसमसंख्याकाभावानां सिद्धी विशेषणतया गौरवम् । तत्तदिच्छाविषयसिद्धनुपहिततत्तदिच्छा. वनोत्तजकतामपंक्ष्य लाघवात तत्क्षणावच्छिन्नेच्छात्येन तथात्व.

·. अनुमानगादार्याम् कल्पनाप्रसनधेति चेन्न । प्रागुक्तयुक्तया इच्छाविषयतावच्छेदकता. याः प्रकृतसाध्यविशिष्टप्रकृतपक्षविषयकानुमितित्वादिपर्याप्तिनिवेश- नस्याऽऽवश्यकतया इच्छाविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणरूप.. भेदेनेच्छायाः पृथक् पृथगुत्तेजकताया आवश्यकत्वात् । तत्सद्धर्मा. धच्छिन्नानुपहितत्वं तत्तद्धर्मप्रकारकच्छायां निवेशनीयमित्यत्रैव तात्पर्यात् । अत एव चानुमितिद्वयं जायतामित्येतादृशेच्छावलात् क्रमिकानुमितित्यमुत्पद्यते, एकानुमित्युपधानदशायामपि द्वित्वा- धच्छिन्नानुपहिनत्यस्याक्षतत्वात् । अथ धा स्वविषयकत्वस्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन प्रक- तपक्षीमकप्रकृतसाध्यनिश्चयविशिष्टान्यत्वमेवानुपहितत्वान्तार्थः । भेदस्याव्याप्यवृत्तितया अनुमितिदशायामिच्छायाः सिद्धिविशि- प्रत्वेऽपि तत्पूर्व विशिष्टान्यत्यमप्यव्याहतं प्रकृतपक्षकप्रकनसाध्य- कानुमितिविषयकसमूहालम्पनेच्छायां यत्रान्यपक्षकानुमितेरन्यसा. कानुमित विषयता तत्र तदलादन्यानुमित्यान्तर प्रस्तानुमि- तिनिहाय प्रकृतपक्षप्रकृतसाध्यावाहित्वं निश्चयधिशपणम् । एतद्विशेषणमनन्तर्भाव्य द्वित्वादिप्रकारकेच्छायाः पृथगुत्तेजकन्वा. गीकारान्न नादशेच्छावलादनुमित्यनन्तरमनुमित्यनुपपत्ति । द्वित्वप्र- कारकेच्छायलाच्च नानुमितिद्वयानन्तरमनुमित्यन्तरं तावत्पर्यन्त- मिच्छाया एवानवस्थानात् । योग्यताया उत्तेजकतामते च द्वित्वा. दिप्रकारफेच्छायोग्यताया द्वित्वाद्यवच्छिन्नानुपहितत्वेन एव पृथ. गुत्तेमकता वाच्या इति कृतं विस्तरेण । (दी०) पक्षसाध्यभेदेन च पक्षताया भेदात् पृथक् पृथगे. व कार्यकारणभावः । तथा च यत्र सिद्ध्यनन्तरं कदाऽप्यनुः मितिन जाता तत्र सिद्ध्यभावमात्रं कारणं न तु तत्र इच्छानि- वेशोऽपि गौरवात् प्रयोजनाभावाच्च । तेन यत्पक्षयत्साध्यका- नुमितो कस्यापि इच्छा न जाता तत्र उक्तिसाधारण्यमात्रस. म्पादनाय ईश्वरेच्छानिवेशनायासो नोपादेयः । (गा० ) नन्विच्छाया इच्छाघटितनिरुक्तयोग्यताया वा अभावे. न घिशिष्टायाः सिद्धरभावस्य पक्षतात्वे यत्साध्यकयत्पक्षकस्थले कदाचिदपि कस्यचिदिच्छा न जाता तत्र पक्षस्थाप्रसिद्धिरित्याश·t पक्षताप्रकरणम् । दायां विश्वविषयिणी भगवदिच्छामादाय केपाञ्चित् समाधानमा- क्षेप्तुं तादृशस्थले इच्छाविरहाविशेपितः सिध्यभाव एव पक्षतेति समाधत्ते । पक्षसाध्येति । पक्षतावच्छदकसाध्यतावच्छेदकादिभेदेने- त्यर्थः । पक्षताभेदादिति । सिद्धिपदार्थस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदका. दिघटितत्वादिति भावः। यत्रेति । यादृशपक्षायाद्दशसाध्यकस्थले इत्यर्थः । सिद्धनन्तरं कदाप्यनुमितिन जातेति । सिद्धिकाले परा- मर्शादिसत्त्वेऽनुमित्साया असमवधानादिति भावः । सिद्धभावमा- अमिति । इच्छाभावाविशेपिताया एव सिद्धरभाव इत्यर्थः । सिद्धि- कालीनानुमित्यनुरोधेनैव विशिष्टसिद्ध्यभावस्य पक्षतात्वोपगमा- दिति भावः । तेनेति । यत्रानुमित्सोत्पत्तिरप्रसिद्धा प्रसिद्धा. ऽपि वा नानुमित्युत्पादोपयोगिनी तर विशिष्टाभावस्य पक्षता. त्वस्वीकारप्रयोजनविरहेणेत्यर्थः । उकिसाधारण्येति । सर्वत्रय पक्षतायाः सिपायिपाविरहविशिष्टसिध्यभावपदार्थत्वसम्पादनाये- त्यर्थः । नोपादेय इति । शब्दैक्यस्यानुपादेयतया कारणताषच्छे. दकगौरवसहिष्णुताया अन्यायत्वादिति भावः । (दी०) यनु सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवाहितोच. रक्षणोत्पचिकानुमितिकभिन्ना या सिद्धिः सिपाधयिपाविरह- विशिष्टायास्तस्या अभावः पक्षता । . (गा० ) परामर्शपूर्वकालोत्पन्नानुमित्तानाशेऽनुमित्सान्तरमक लायित्या योग्यतापाश्चोत्तेजकत्वमनाहत्यानुमितिमुपपादयतः सा- चभौमस्य मतमाह । यत्विति । सिपाधयिपानाशे सति यारशसि- यनन्तरमनुमितिस्तस्पाः सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यपदि. तोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकतया भिन्नान्तनिवेशात्तदप्रतिवन्धक- त्योपपत्तिः । सिपाधयिपाविरहविशिष्टत्वं स्थक्षणस्य स्वाधिकरण- देशावच्छेदेन योध्यम् । तेन सिपाधयिषायतोऽपि कालस्य सिपा. धयिपानधिकरणदेशावच्छेदेन सिपाधयिपाविरहविशिष्टतया यत्र क्रमेण सिपाधयिपालिद्धिपरामर्शानुमितयस्तत्र सिपाधयिपाविर- हविशिष्टत्यविशेषणेनोपपायस्यानुमित्युत्पत्तिक्षणाव्यवधानस्यैवानुः पपत्तितादयस्थ्यं निरस्तम् । स्वपदेनापि भेदप्रतियोगिनी सिद्धिरे चौपादेया। प्रतियोगियधिकरण्यस्वाभाषीयशपणतामात्य सिपा.

·মনুমানাযা infruরা এখ। নিযin fox থামাথাপিও শিষ্টায় মায়াখা খiarধন শিit iৰাৰথিবছiri কাগ agণ গানগণ্য। ফি এবানানো যাযsiথবা ganjanuছ। ব্যায় না বাবধiugu ছাকামি না পারানাঘানালামাল ঃ নিথাগাথিuag থালি। মানখানাবলিথিন। রিমিঃn - fuাঘাষানাঘলঙ্কানধা বঞ্চি। বিষয়ছি যারোধাপাখান নংঘা শামৰ মানুশিরাসূৰাব যতোমামat নামিবির সামৰিাভাবিয়াঘাষgষা fuগাধরা রাঘিাষায়ঃuােলাগ্রন্থা খল।বাবা মনিষি না নিরি, মিনা ঘনিনমাযয যয়নপথমনুনিধিঃ বিশ্বব্যাগ। সথ মা রাযাযানগতানসুলম ভয়াৱামান্নান যন্ত যানারে নিমস্কানরা বিৱা যামাননসোমনিঃ নিয়ামাত্তানান্যকৰি রাখা যথানিনিনির বায়োমিলিয়ে সিবাণিবিধিষ্ঠুিরিয়াদনানির কানাখাৰানমঘনাঘীঘিরথামামাবদ্ধান্ত নানা আয নিখাঘাযথ।aখা নি সুমিত্মায় দ্বিধা বিবিঘিারাঘুষাঘষিয়াবধি। নারায়ণমন যাবিলনিন্ধ যমন যা নঃ বাঃলাঘৰ, কন্যা স্যায়বিদgয়ামাহার ঘনঘাষসয়া বিশ্ববিদ্যাবিঘিামাঘা নামাযদানপূণ ধার तत्रानुमितिनिहाय सामान्यापक्षणम् इति तु न साधी ·पक्षतामकरणम् । ११३३ यः । घटेच्छोत्पत्तिर्यत्र क्षणे दर्शिता तत्पूर्वमनुमितिसामग्रीसत्वे त- दानामनुमित्यनुत्पादयीजस्य दुर्घटत्वात् । न चानुमित्सापूर्वकालो. त्पन्नापेक्षाबुद्ध्यात्मकवाधादिवशात्तदानीमनुमित्यनुत्पादसम्भवः अपेक्षावुधनन्तरक्षणे विशपगुणानुत्पत्तावेव तस्याः क्षणयावस्था- नसम्मवातू। यत्त यत्रानुमित्सानन्तरं घटेच्छा तदनन्तरंसिद्ध्यात्मकपरामर्श स्तदनन्तरश्चानुमितिस्तत्रानुमित्युत्पादक्षणा नेच्छाविरहविशिष्टसि- अधिकरणक्षणाव्याहतोत्तर इति तादृसिद्धस्तदनुमित्यप्रतिव. 'न्धकत्याय सिपाधयिषापर्यन्तानुसरणमिति । तदप्यसत् । इच्छा- विरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवाहतोत्तरवशरीरउव्यवधानप्रतियोगिस्व. क्षण एवेच्छाविरहविशिष्टत्वनिवेशस्य प्रयोजनवत्तया तदुत्त- रत्वप्रतियोगिनि स्वक्षणे तद्विशिष्टत्वस्यानिवशनीयतया उकानु. मित्युत्पत्तिक्षणस्य इच्छाविरहविशिष्टतात्सधांधकरणक्षणाव्यवहि- ततया तादृशसिद्धयुत्पादक्षणोत्तरतया च तादृशसिद्धरिच्छाविरह- विशिष्टस्वक्षणाव्यवाहतोत्तरक्षणोत्पन्नानुमितिकतया अनुमित्य- निर्वाहविरहात्। प्रथमविशिष्टान्तव्यावृत्तिस्थले सिपाधयिषापूर्वस्थायिनः क. स्यचित् स्थूलकालस्य परामर्शोत्पत्तिकाल विनाशे पूर्वकालाव. च्छेदेन सिपाधयिपाधिरहविशिष्टसिद्धयधिकरणतादृशकालवं साधिकरणपरामर्शोत्पत्तिक्षणध्वंसाधिकरणस्यानुमित्युत्पत्तिक्षणस्य सिपाधयिपाधिरहविशिष्टसिमधिकरणकालाव्ययहितोत्तरत्वानुपप- त्तिरतः कालपदमुपेक्ष्य क्षणपदोपादानम् । न च सिपाधायपाविरहविशिष्टस्वनिरूपिताधिकरणत्यनिवेशे. ऽपि उकस्थलकालस्य विभिन्नक्षणावच्छेदेन सिपाधयिपाधिरह- सिद्ध्युभयाधिकरणाऽपि संयंदेव विशम्यामाविशेषणामावा. न्यतरप्रयुक्तविशिष्टाभावयचया विशिष्टाधिकरणत्यासम्भयात् क्षण. त्वनिवेशमन्तरेणेव व्यावृत्ति सम्भवतीति वाच्यम् । सिपाधयिपा. पूर्वक्षणादः सिद्धिक्षणादेश्च प्रत्येक विशिष्टाभावापच्छेदकत्वेऽपि तदुभयानुगमकान्यतरत्यावच्छिन्नस्य एकक्षणावच्छिन्नत्वाविशेपि. तसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सिपाधयिपाविरहविशिष्टायाः सिद्ध- रधिकरणतावच्छेदफत्वे याघकाभायात् । एकरूपावच्छिन्नस्यव ·११३४ 1 अनुमानगादाधर्याम् विरुद्धवयायच्छेदकत्वविहात् ।' न च सिद्धनाधिकरणस्य स्थूलकाले सिद्धिवृत्तौ नावच्छेदकता. सम्भवः। देशे वृत्तौ कालस्येव काले वृत्तायवान्तरकालस्याप्यधिक रणीभूतस्यैवावच्छेदकत्वात् । तथा च विशयीभूतसिध्यनवम्छर- कस्य विशिष्टसिद्धनयच्छेदकतया तत्साधारणरूपावच्छिन्नायच्छे- देन स्थूलकालस्य विशिष्टाधिकरणत्यं न सम्भवतीति घाच्यम् । एवं सति विभिन्नावच्छेदेन उभयवति फाले उभयत्वविशिष्टवत्ता- या अपि दुर्घटत्यापत्तेः । प्रत्येकाधिकरणक्षणस्य उभयत्वविशिष्टा- नधिफरणत्वेन उभयत्वविशिष्टायच्छेदकत्यासम्भवात. प्रत्येकाधि- फरणक्षणयोरनुगतरूपेणाप्यवच्छेदकत्वानुपपत्तः । न हि एकरूपा- पच्छिन्नस्य तस्याधिकरण रूपान्तरावच्छिन्नस्य तस्यानधिकरण- मध्यवच्छेदक भवितुमईति, दण्डाद्यनधिकरणपुरुपाद्यधिकरण दिवसाद्यवच्छेदेन मासादौ दण्डविशिष्टपुरुषत्वाद्यवच्छिन्नस्या- त्तित्वात् । यदि चागत्या उभयत्वविशिष्टानधिकरणयोरपि प्रत्ये. काधिकरणयोरनुगतरूपण उभयत्वविशिष्टावच्छेदकर यमुपयते त. दा उक्तस्थले सिपाधयिपाविरहक्षणसिाक्षणोभयान्यतरायच्छे. देन सिपाधयिषाविरहसियुभयाधिकरणतावतः स्थलकालस्य त. दघच्छेदेन सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्ध्यधिकरणत्वमनपधादमेव, उभयाधिकरणत्वस्यैव लाघवेन एकविशिष्टापराधिकरणतारूपत्वोप- गमात् । अत्र विभिन्नकालावच्छेदेन उभयाधिकरणे विशेष्यमात्रस. स्व एव न केवलसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन एकविशिष्टापराभा- वोऽपि तु एकक्षणावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसम्यन्धेन , एकवि- शिष्टापराभायः, अत एकक्षणावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वं सिपाधयिषा• भावस्य सिद्धौ चैशिष्टयमित्यग्रिमदीधितिकारोक्तिरपि सङ्गच्छते । एकक्षणावच्छिन्नत्यनिवेशेनैव सिपाधयिपाकाले सिद्धिस्खे सिषाध. यिषाभावविशिएसियभावनिर्वाहान् । न चेवं विशिष्टाभावस्यानतिरिक्ततामते केवलसामानाधिकर ण्यसम्बन्धेन एकविशिष्टापराभावस्य विशेषणाभायसत्त्वेऽप्यसत्वा. दो विशेष्याभावरूप एघ वाच्यः । तथा च तादृशसम्बन्धेन रूपा दिविशिष्टद्रव्यत्याधभावः, पवनादौ मा वर्चिष्ट विशेष्याभावासस्वा. दिति घाच्यम् । तादृशद्रव्यत्वाभावस्यानतिरिकत्वमतेऽपि तस्य ·पक्षताप्रकरणम् । U पादिमनिष्ठदव्यत्वाद्यधिकरणत्वाभावरूपताया एवोपगमेन नीरूप- द्रव्यादौ तत्सत्यनिर्वाहात् । एवञ्च उकस्थूलकाले केवलसामाना- थिकरण्यसम्बन्धेन सिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धमावासत्यात, विशिष्टसिद्धिसत्वमध्याहतमेव । एकक्षणावच्छिन्नसामानाधिकर- ण्यसम्बन्धेन विशिष्टस्याधिकरणत्वनिवेशापेक्षया च सिपाधायपा- घिरहविशिष्ट सिद्ध्यधिकरणकाले क्षणत्वनिवेशनमेव सम्यगित्यपि प्रतिभाति ।। यद्यपि सिपाधयिपाविरहवैशिष्टयावच्छेदेन स्वाधिकरणत्वनि वेशेऽपि ताशकाले कालान्तरीणसिपाधयिपाविरहवैशिष्ट्यस्य त. । निष्ठसियधिकरणतानवच्छेदकत्वांदतादृशकालमादाय उक्तदूपण- स्थानवकाशस्तथाऽपि सिपाधयिपाविरहवैशिटयोपलक्षिते सिद्ध- धिकरणस्वनिवेशाभिप्रायेण क्षणत्वोपादानम् । यद्यपि क्रियादिरूपतादृशस्थलकालस्याप्यन्त्यक्षणावच्छिन्नस्य क्षणतया क्षणत्वनिवेशेऽपि तहापनादयस्थ्यम् । तथापि स्ववृत्ति. यावद्धमविशिष्टत्वरूपक्षणत्वावच्छेदेन सिपाधयिपाविरहविशि- एत्वनिवेशनाप्न दोषः। मिपाधयिपाविरहविशिष्टक्षणे स्वाधिकरण. स्वमवश्यं सिपाधयिपाविरहवशिष्ट्यावच्छिन्नम्, स्थूलकाले स्वा- धिकरणत्यस्य च न तदवच्छिन्नत्यनियम रति सिपाविरहवशिष्ट्या. चच्छेदन स्वाधिफरणत्वलाभायेव क्षणपदोपादानं न तु क्षणत्व. माप निषिष्टमिति तु तत्वम् । अव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिः स्वाधिकरणावच्छेदेन चोध्या। अ. नुमितिपदं वा स्वसमानाधिकरणानुमितिपरम् । तेन महाप्रलयान. भ्युपगमे सफलसिद्धीनामुत्तरमेयासंख्यानामात्मनां कस्मिश्चिद. घश्यमनुमित्युत्पत्त्या सिपाधयिषाविरहविशिष्टताइशक्षणानन्तर- क्षणोत्पन्नानुमितिकभिन्ना सिपाधयिपाद्वयोत्पत्तिमध्यमक्षणोत्पन्ना ईश्वरीया च सिद्धिरेच, सिपाधयिपाविरहविशिष्टतदधिकरणक्ष. णाप्रसिद्ध्या स्वपदेन तस्या एवोपादातुमशक्यत्याचस्याश्च सिपा. धायपाविरहविशिष्टत्वाभावात्, सिपाधयिपाविरदविशिष्टनिरक- सिद्धिभिन्नसिद्धरप्रसिद्धः महाप्रलयस्य प्रामाणिकत्ये तु यदुत्तरम. नुमितिः कचिदपि नोत्पत्स्यते । तादृश्याधरमसिद्धरय प्रतियन्धक. स्पं न त्वत्पस्या स्पनुपपत्तनविकाशः।

·११३६ भनुमानगादापर्याम् গাবখানা এবিঘাণিতিনাঘা বাঘ फरणे अनुमित्युवाचायपि न तस्याः प्रतियन्नमयानुपपति स्व. पूर्वसकलक्षणानामय . स्याधिकरणक्षणायंसाधिकरणक्षणध्वंसान धिकरणस्यास्यक्षमाइपयाइनाबाफ्रान्ततया अनादी संसार स- पांसामय मिद्धानां पूर्य कदाचित स्थाधिकरणे ऽनुमित्युलाया, सिपाधयिषयोस्तरोन्नमिचिरंय सिपाधायपापिरहपिशिष्टस्व. क्षणात्ययहिनक्षणापत्रानुमिनिकभित्रा, तस्याश्च सिपाधयिषा. पिरपिशिष्यामायादप्रसिद्धिरत उत्तरति, स्थाधिकरणक्षण, साधिकरणार्थकम् । सकलांसद्धानामेय स्वक्षणाव्यय हितोत्तरत्याफ्रान्तस्यतृतीयक्षः णविनष्टानुमित्युत्पत्तिक्षणपर्यन्तस्यपूर्वस्थायिम्थलकालोपनानुमि- तिकतया पूर्वपदप्रसिद्धिरिति द्वितीयक्षणपदम् । अनुमित्यात्मक सिद्धीनां स्वाव्यवहिनीचरक्षणत्तिस्वात्मकानुमितिकतया यप्रात. यन्धकत्यापत्तिरत उत्पत्तिनिवेशः। यद्यपि स्वान्यत्वस्यानुमितिविशेषणत्येऽप्येतदोश्यारणसम्मः । तथाऽप्यपेक्षावुद्धः क्षणत्रयावस्थायित्वस्य ददुचरं समानाधिकरण- विशेषगुणान्तरोत्पादस्य चोपगमे यापेक्षायुयारमकानुमितिद्वि- तीयक्षणे ताशी प्रत्यक्षादिरूपसिद्धिस्तस्याश्चतुर्थक्षणऽनुमित्यु त्पादचारकं तत्प्रतिवन्धकत्वं नोपपद्यतेति गुरुशरीराया अप्युत्प. चनियशनम्। अथानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृचिसिद्धिभिन्नत्वं निरुतक्षणोत्प. त्तिकानुमितिकसिद्धिभिन्नत्यापेक्षा लघीयः कथमुपेक्षितमिति च त् ? तथा सति यत्र क्रमेण सिद्धिसिपाधयिषानुमितयस्तत्र इच्छा जनकलाममधा अनुमितिप्रतिवन्धकत्वनैव इच्छोत्पत्तिक्षणेऽनुमिः तिवारणसम्भवादव्यवहितपूर्वत्वघटकानुमित्युत्पत्तिक्षणे तदव्यव. हितप्राक्क्षगे वा सिपाधयिपाविरहविराटत्वस्य तद्वारणानुरोधेन निवेशवयात् । ताशस्थलीयसिद्धेस्तृतीयक्षणेऽनुमित्युत्पत्य विरोधितायाः सिद्धौ सिपाधायपाविरहवैशिष्ट्यनिशनमन्तरण. वोपपत्तेः भूलोपातं सिद्धिविशेषणं सहकृतान्तं निप्रयोजनक स्थादिति मूलचिरोधः । तथा चेच्छाजनकसामग्रथा अनुमितिप्रति बन्धकत्वमतेऽपि मूलाधिरोधोपपादनायोकगुरुरीतेरादर। अत्र क ।

·पक्षताप्रकरणम् । ११३७ ल्पे वक्ष्यमाणानुपपत्ति तृतीपक्षणसाधारणाव्यवहिनोत्तरत्वं विनि। घेश्योद्धर्नु मागस्त्वगत्या इच्छासामग्रया अनुमित्यप्रनिबन्धकत्वमा तमाश्रित्येव गुलोपात्त सहकृतान्तं सार्थकायष्यतीत्यवधेयम् । अनुमितव्याहतपूर्या पन्नस्याव्यवहितपूर्वस्थायिनो घटज्ञानादे. रविधियोपपचय सिद्धिपदी (दी०) अथ तृतीयक्षणव्यवधायकाद्वतीयक्षण एव अव्यव.. हितत्वपर्यवसानाद् यत्र अविरलक्रमेण सिद्धिापेषाधयिषानुमि- - तयस्तत्र द्विनीक्षणे पक्षतासम्पत्तये द्वितीयः सिपाधयिपाविरहों विशेषणमस्तु सिद्धेः, पाथमिकस्तु स्वक्षणस्प किमर्थमिति चेत् ?' । यत्र क्रमेण सिपाधयिपापात्यक्षिकसिद्विपरामानुपितयस्तव तृतीयक्षणे पक्षतापम्पत्यर्थमिति । तन्न । यत्र अनुमित्सानाश- काले प्रात्यक्षिकी सिद्धिरथ च परामर्शानुमिती तत्र पक्षतावि.' रहामङ्गात् । (गा० ) अवगतद्वितीयसिपाधयिपाविरहविशेषणप्रयोजनं तत्र समतिपत्ति प्रदर्शयन् प्रथमसिपाधयियाविरहावशेषणप्रयोजनं पृ- च्छति । अथेति । तृतीयक्ष स्वाधिकरणक पकालध्वंसाधिकरणका लध्वंसाधिकरणत्यमामान्याभावरूपाव्यवधानाभावस्फुटीकरणाय तृतीयक्षणव्यवधायकत्वं द्वितीयक्षणस्यामिहितम् । तृतीयक्षण- व्यवधायकत्यम् । तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वं सति स्था. धिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वम् । सिद्धिनाशक्षणे सिपाधयिषो प. तौ सिद्ध्युत्तरसिपाधयिपानाशक्षणेऽनुमित्युत्पत्तो था विशेष्या. भाया देवानुमितः पूर्व पक्षता निर्घहति अतोऽविरलेति । पक्षनाम- म्पत्तये इति। सिद्धी सिपाधयिपाविरहस्याविशेषणत्वे उक्तस्थले सिद्धद्वितीयक्षणेऽनुमित्यनुत्पश्या नस्याः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्ष. णोत्पत्तिकानुमितिकभिन्नत्वेन सिपाधयिपोत्पत्तिक्षणेऽपि च तारश. सिद्धिमत्वन तदभावरूपपक्षताया अनियादादिति भावः। प्राध. मिकस्स्यिति । सिराषिपाधिरह इत्यनुपाने । स्वक्षणन्येति । विशेषणमित्यनुपज्यते । उत्तरयति । यति । शानेन्छयोयुगपदुत्पा ·११३८ अनुमानगादाधर्याम् दमते सिपाधयिपोत्पत्तिकाले सिद्ध्युत्पादे सिद्धया परामर्शरूप- त्वे परामशात्पत्तिकाले सिपाधयिपासवादेच चिशिष्टाभावो नि. पहतीति क्रमेणेति । अविरलक्रमेणेत्यर्थः । सिपाधयिपासियोरन्तरा क्षणकपिलम्बे सिपाधयिषाविरहेण क्षणं विशिष्यापि पक्षतानि. हस्य वक्ष्यमाणत्वात् । सिद्धिपरामर्शयोः परामर्शानुमित्यो का.' लव्यवधानेनोत्पत्ती विशेष्याभावादेव विशिष्टामावसम्पत्तेश्च । सि. पाधयिपा । अनुमितित्यप्रकारिकच्छा'। अनुमित्यात्मकसिद्धावि. च्छायाः स्वविपयसिद्ध्युपहितत्वात् तदुत्तरमनुमित्यन्तरोत्पति. रेव न सम्भवतीति प्रात्यक्षिकेति । पक्षतासम्पत्यर्थमिति । सिपा. धायेषाधिरहस्य क्षणविशेषणस्यानुपादाने तत्रानुमित्युत्पादक्षण: स्य सिद्धिक्षणध्वंसाधिकरणपरामर्शात्पत्तिक्षणध्वंसाधिकरणत्वेन सिद्धिक्षणाव्यवहितत्वविरहाताशसिद्धरपि प्रतिबन्धकतापत्या पक्षतानुपपत्तिः । तद्विशेषणोपादाने च सिद्ध्युत्पत्तिक्षणस्य सिपा. धयिपाविरहविशिष्टस्वक्षणः परामर्शत्पित्तिक्षण एव, तवंसाधिकरः णकालभ्यंसानधिकरणस्वरूपमव्यवधानमनुमित्युत्पादक्षणस्याक्षतमे वेति पक्षतोपपत्तिरिति भावः 1 यत्र परामर्शात्मकसिद्धनन्तर घटेच्छा तत्रानुमितिवारणाय इच्छासामान्यमुपेक्ष्य द्वितीयसिपा. धयिपाया उपादानम् । पक्षताविरहेति । सिद्ध्युत्पादक्षणस्यापि सिपाधयिपाविरहविशिष्टतयाऽनुमित्युत्पादक्षणस्य तादृशक्षणध्वं' साधिकरणकालध्वंसाधिकरणतया तत्सामान्याभावात्मकतादश क्षणाव्यवधानविरहादिति भावः। यद्यपि सिपाधयिपाविरहविशिष्टानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृति- सिद्धिभिन्नत्वविशिष्टसियभावस्य पक्षतात्वमङ्गीकृत्याप्युक्तानुपपः त्तिः शक्यते वारयितुं तथाऽपि अव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिघटितपक्षा- तापक्षस्याक्षिप्तत्वाचत्रैव दोपोद्धारः । (दी.) अथ प्रथमक्षणमपेक्ष्य द्वितीयस्ये। द्वितीयमपेक्ष्य तृतीयस्यापि अध्यवहितोत्तरत्वम् । स्वध्वंसाधिकरणकालय सानधिकरणले सति स्वाधिकरणकाळध्वंसाधिकरणत्वं वा जाहशाव्यवाहितोत्तरत्वं वाच्यम् । तथा च यत्र क्रमेण सिद्धिसि- ·११३९ पक्षताप्रकरणम्। पाधयिषानुमितयस्तत्र प्रथममक्षणे पक्षतावारणाय उत्तरक्ष- णस्य विशेषणं प्रयमं विशिशन्तं । द्वितीयन्तु सिद्धेस्तत्रैव द्वि. तीयक्षण पक्षतासम्पत्तये । यदि पुनरिच्छाजनिका सामग्री प्रतिवधासनुमितिं तदाऽनुमित्यव्यवहितपूर्ववत्तिसिद्धिभिन्नास- ध्यभावमा पक्षतेति चेत् । (गा० ) तृतीयक्षणसाधारणमव्यवधानं निधेश्य शकते । अथे- ति । तृतीयस्यापि क्षणस्याव्यवहितोत्तरत्वमिति क्षणद्वयानुगमक- स्वक्षणत्वेन स्वक्षणमनन्तर्भाव्य प्रातिस्थिकरूपेण स्वक्षणस्याव्य. घधानशरीरे निवेशनीयत्वात् । तृतीयक्षणे च स्वोत्पत्तिक्षणध्वंसा. । धिकरणद्वितीयक्षणध्वंसाधिकरणत्वेऽपि स्वाधिकरणद्वितीयक्ष- । ध्यसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वेन स्वक्षणाव्यवधानस्या- क्षतत्वामेति भावः । द्वितीयतृतीयक्षणसाधारणस्वक्षणध्वंसाधिक- रेणकालध्वंसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वरूपानुगताव्यवधान- निवेशनं न सम्भवति । अपेक्षायुद्ध्यात्मकसिद्धिचतुर्थक्षणसिपाध. यिपापञ्चमक्षणोत्पन्नानीमतौ (१)व्यभिचारतादवस्थ्यात् । चतुर्थक्ष- णसाधारणानुगताव्यवहितोत्तरत्वस्य कथञ्चिग्निवेशे चतुर्थक्षणोत्प- नानुमितिकापेक्षाबुद्धनात्मकसिद्धेरप्रतिवन्धकत्वापत्तेरिति ध्येयम् । अपेक्षावुद्धिद्वितीयक्षणावधिकक्षणश्यतदितरयुद्धिद्वितीयतृतीय- क्षणसाधारणमनुगताव्यवहितोत्तरत्वं प्रकारान्तरण निर्वक्किा स्वध्वं. सेति। उभयन कालपदं कालिकसम्बन्धन स्वध्वंसवत्वलाभाय। तेन सर्वस्यैव क्षणस्य स्वनाशविषयकपूर्वपूर्वमाननाशयत्वेऽपि न सत्य- ताप्रसिद्धिः। न वा स्वर्वकालस्य तत्पूर्वकालीनस्वविषयकशान. नाशवत्वेऽप्युत्तरत्वस्य तत्ताधारण्यप्रसन्नः । एवं सति यत्र सिपा- धयिषासिद्धिपरामर्शानुमितीनां क्रमेणोत्पादस्तवत्यसिद्धम्तक्षणे सिपाधायपाविरहविशेषणमन्तरेणापि अव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्ना. नुमितिकस्यनिर्वाहादुक्तमयमविशिष्टान्तव्यामृत्यसतः स्थलान्तरे तपावृत्तिमाह । तथा चेति । प्रथमक्षणे पक्षतावारणायेति । ता. (१) तृतीयक्षणसाधारणाच्यवहितात्तरत्वकरपे सिरायपा. विरह उत्तरक्षणस्यैव विशेषणमिति ध्येयम् ।

·२१४० अनुमानगादावर्याम् हुशमिद्धम्तृतीयक्षणात्पश्चानुमितिकतया निमकमिद्धिभिन्नत्ववि. रहण पक्षताप्रसक्तरिति भावः । प्रथमक्षण पूर्ववत सिपाधयिपाधिर- हविशेषणसत्त्वेऽपि म्वनाशाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वघटि- ताव्यवहितांचरत्वनिवेशकल्प नोकातिप्रसारणसम्भवः । अ. नुमित्युत्पत्तिक्षणे तत्सिद्धिनाशाधिकरणकालध्यसानविकरणत्यस्य मिपाधयिपाविरहविशिष्टतत्सियधिकरणप्रथमक्षणध्वनाधिकरण स्वस्य च सत्यादतोऽज्यवहितोत्तरक्षणे तस्य विशेषणतामाह । उत्तरे- ति । तथा च उक्तस्थले सिवन्ययहितोत्तरतृतीयक्षणेऽपि सिपाध. यिपासचात् सिपाधायपाधिरहविशिष्टतादृशक्षणोत्पत्तिकत्वं नानु. मितरिति तारशसिद्धरनुमिति प्रतिवन्धकत्वनिर्वाहः । द्वितीयविशिष्टान्तस्य यद्विशेषणत्व यत्प्रयोजनकत्वं वा प्राग- भिहितम् इदानीमपि तस्य तद्विशेषणत्व तत्प्रयोजनकत्वं न तु प्रथा भविशिष्टान्तवदन्यारशमिति दर्शयितुं पूर्वोकमप्यनुवदति । द्विती- यन्विति । सिद्धेर्विशेषणमित्यनुपज्यते । तत्रैवेति । यत्र क्रमेण सि. द्धिसिपाधयिषानुमितय. तत्रैवेत्यर्थः। द्वितीयक्षण इति । तृतीयक्ष. णेऽनुमितिनिर्वाहार्थमित्यादिः । पक्षतासम्पत्तय इति । विशेषणा भावेन विशिष्टामावरूपपक्षतानिहायेत्यर्थः । अन्यथा उक्तकमेण तारशसिद्धेनिस्तासिद्धिभिन्नतया विशेष्यसत्वेन पक्षतानुपप. तरिति भाव । ननु दर्शितस्थले प्रथमक्षणे पक्षनासत्वेऽपि न क्षतिः। सिपा. धयिषाकालेऽनुमित्युत्पादस्य इन्छासामग्रया. प्रतियाधेनाप्यसम्भ. वात् । इत्यञ्च निष्प्रयोजनकतया प्रथमविशिष्टान्तानुपादाने द्विती यमपि निप्रयोजनक, ताशसिद्धः स्त्राव्यवहितोत्तरतृतीयक्षणात्प: मानुमितिफतयैघाप्रतिवन्धकत्वेन तृतीयक्षगोत्पन्नानुमितिनिर्वाहा- दिन्याशयन इच्छासामग्नया अनुमितिप्रतिवन्धकत्वमते तदुभयं परित्यजति । यदि चेति । इच्छासामप्ररपेक्षयाऽनुमितिसामनारा हिानयलन्येऽपि अनुमित्साधिशिष्टाया अनुमितिसामग्या इच्छा प्र• ति प्रतिवन्धकताकल्पनस्याऽऽवश्यकतया नस्या एव बलवत्वकल्पना मुचितम् , अन्यथा इच्छासामन्यवक्षया वाधादिरूपानकप्रतिबन्ध माघटिततया गुरुशरीराया अपि अनुमितिसामन्या. प्रतिव ग्घकनायामिच्छानिवेशेन गौरवादिति युच्चा शानेच्छयोर्योगप- ८ ·पक्षताप्रकरणम् । ११४१ धस्वीकारसम्भवन च इच्छासामग्न्या मनामनिविरोधिताव्यवस्था- पनं न सम्भवतीत्याशयेन यदि चत्युक्तम् । सिपाधायपाविरहवि. शेषणसार्थक्यस्याशक्यत्वेऽनुमित्यव्ययाहतपूर्ववर्तित्व परित्यज्या- व्य पहिनोत्तरक्षणोत्पात्तकानामनिकापरूपगुरुविशपणोपादानमनुचि- तमित्याशयेनाह । अनुमित्यव्यवाहनति । अनामतिपदं स्वसमाना. धिरकणानुमितिपरमतो व्याधकरणानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिसि. द्धराथयऽनुमित्यनुत्पादोपपादकतानिर्वाहः । यन्नाशानन्तरमनुः मिनिरुत्पत्स्यते ताशसिद्धेरप्रतिवन्धकतावारणाय अव्यवहित. त्वोपादानम् । तच्चानुमितिपूर्वकालीनध्येसाप्रतियोगित्यरूप पूर्वक्ष- णे सिद्धावेव चा विशेषणम् । पूर्वकालीनत्वञ्च कालिकसम्बन्धन प्रागभाववररमेव । ध्वंसस्य कालोपाधितया तदुगपत्तिः । सर्वा- सामेव सिद्धीनां पूर्वजातकिश्चिदनुमितिनिरूपितनिरुक्ताव्यवधान- पत्तयाऽनुमित्यव्यवहितसिद्धिभिन्नसियसिद्धिरतः पूवंक्षणवृत्तित्वं विशेषणम् । पूर्वत्वं प्रागभाववत्वम् । अनुमित्यादिपर्यन्तावस्थायि- स्थूल कालमहाकालसाधारणामत्युक्तदोपतादयस्थ्यमतः क्षणावपर्य. न्तनिवेशः । प्रागभावावच्छिन्नत्तित्वनिवेश चक्षणन्वमनुगादेय. मेव । जन्यमात्रस्य कालोपाधित्वे तु कालिकसम्बन्धन प्रागभाव. वावं सिद्धेरेव विशपर्ण देयम् । पागभावानभ्युपगमे वक्ष्यमाणं त. दुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्यरूपमयवहितपूर्वत्यमेव क्षण. विशेषणम्, तद्धटफदलाना व्यावृत्ति व्यक्तीभविष्यति । अनुमि. स्यव्यवहितप्वात्तनो मनोयोगादेस्तादशसिद्धिभिन्नतया प्रसक्त- प्रतिबन्धकनाधारकद्वितीयसिद्धिपदसार्धक्याय प्रधमसिद्धिपदम् । न च प्रक्षालनाद्धोत्यादिन्यायन उभयपरित्याग उचित इति घाध्यम् । तथा सति बाधघुयादेरपि निरुक्तरूपेणय प्रतिवन्धक- तया स्वतन्त्रताप्रतिवन्धकताव्याघातात् । न च व्याइन्यता प्रानयन्धकत्वान्तरं न हि तत् क्षतिमावति, किन्तु तायता लाघयमेवेति चैयर्यदोषो दुर्धार एयेति वाच्यम् । एतद्वापस्य घेरप्याच्च सिद्धरित्यनेन स्वयं दर्शनीयावात् । यद्यप्येव प्रथमसिद्धानुपादानेऽपियाधादेव स्वतन्त्रप्रतिबन्ध कतापिलोपभीमणां मितीयमिदिग्दोपादानं न विवो, माता- भाषसम्पादकत्येन लक्षणदोषासंस्पर्शादिति प्रथमतदुगवान मनु- ·- ११४२ अनुमानगादाधर्याम् चितम् । तथाऽपि अनुमित्यव्ययहितपूर्वयचिना स्वत्वघटितत्वेन निरुक्तरूपेणानुगमासम्भयेन तत्तद्यक्तित्वन भेदकूटस्य निवशनीय- तया सिद्धौ सियतिरिक्तनाशपदार्थ भेदानामव्यावर्तकानां निवे. शे गौरवात् । सिद्धिव्यक्तीनामेव भेदा निवेशनीया इत्येतत्सूचनाय प्रथमसिद्धिपदोपादानम् । अत एव तत्तद्यक्तित्वेन सिद्धिव्यक्तीनां भेदनिवेशे च भेदानां विशेष्यविशेषणभावं विनिगमनाविरहेण म. हागौरवात् फलानुत्पादनियतसिद्धिव्यक्तीनां तत्तयक्तित्वेन प्र. तिवन्धकतापक्ष एव साधीयान्, सिपाधयिपाविरहविशेषणपरि- त्यागश्चानुचितः । सिपाधयिपाकालीनसिद्धिव्यक्तीनां अनन्तानों तत्तयक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटनिवेशापेक्षया तद्विशेषणदानस्यैव यु. तत्वादिति कश्चिदनुगमप्रकारः परिचिन्तनीय इति । (दी०) तादृशसिद्धीनां तत्तद्यक्तित्वेनाभावः कारणम् , निरुक्तरूपविशिष्टत्वेन वा ? नायः, अनन्तकार्यकारणभावप्रस- ङ्गात् । तादृशसकलसिद्धौ अनुमित्साविरहविशेषणदानस्प वैय- र्थ्यात् । तत्तत्समयसम्बन्धव्यक्तीनां तत्तत्ममयावच्छिन्नतत्त. न्मनोयोगादीनां वा प्रतिवन्धकत्वप्रसङ्गाच । (गा०) सिद्धेयर्थ्यमित्याशयेन यांच्चसिद्धरिति घश्यति। तारशसिद्धीनाम् । भिन्नान्तपरिचेयसिद्धिव्यक्तीनाम् । निरकरूपे ति । निरुक्तसिद्धिभिन्नत्वविशिष्टसिद्धित्वेनेत्यर्थः । अगत्या कार्य कारणभावानन्त्यमदोषायेत्यत आह । तादृशेति । तत्तद्यक्तित्वेन के. दप्यमानप्रतिवन्धकताकेत्यर्थः । यादृशसिद्ध्युत्तरं सिपाधयिषोत्प तावनुमितिःसिपाधयिषोत्पत्तिक्षणेऽनुमितिवारणाय कल्पनीयप्रति. यन्धकताकतादृशव्यक्तौ सिपाधयिपाविरहवैशिष्ट्यानिवेशस्याऽऽ. श्यकतया सकलेति । ननु फचित सिपाधयिपाविरहविशेषणस्याऽऽवश्यकनया तदभिः प्रायेणैव मूलोक्ततदुपादानसङ्गतिरतोदूपणान्तरमाह । तत्तत्समयेति । तत्तदात्मनिष्ठायाः सिद्ध्यभावातिरिक्तसकलकारणसमवधानाधिक- रणीभूनक्षणसम्बन्धव्यक्तयः तासां विनिगमनाविरहेण ऋमिकसि. द्विसिपाधयिषानुमित्युत्पत्तिस्थले सिपाधयिपोत्पत्तिक्षणेऽनुमितिः' ·-पक्षतामकरणम् । १.४३ -- । वारणाय सिद्धेः सिपाधयिषाविरदविशिष्टतव्यक्तित्वेन प्रतिवन्धक स्वापेक्षया लाघवेन च प्रतिवन्धकतापत्तरित्यर्थः तथा च मूलोक्तस्य सिपाधयिपाविरहविशिष्टसियभाषस्य पक्षतात्वव्याघात इति भावः। ननु तत्तत्समयैः समं तत्तदात्मनां सम्बन्धाः स्वरूपानतिरिकाः तथा च तत्तदात्मस्वरूपस्य तत्तत्समयस्वरूपस्य वा सम्बन्धस्य प्रतिवन्धकत्वे तत्तदात्मन्यन्यदा तत्तत्समये चान्यत्रात्मनि अनुमि- त्यनुपपत्तिरतोऽन्यस्य प्रतियन्धकतां प्रसञ्जयति । तत्तत्समयेति । सिद्ध्यनन्तरं सिपाधयिपाद्वितीयक्षणेऽनुमितिस्थले इत्यादिः । सि. पाधयिपाविरहविशिष्टसिद्धभावेतरसफलकारणाधिकरणतत्तत्क्षणा- घच्छिन्नानां तत्तदात्मनिष्ठतत्तन्मनोयोगादिव्यक्तीनामित्यर्थः 1 सा. मानाधिकरण्यसम्बन्धेन सिपाधयिपाविरहावच्छिन्नायास्तत्तत्सि. द्विव्यक्तः प्रतिवन्धकत्वापेक्षया लाघवादिति भावः । (दी.) नान्त्यः, सत्यपि परामर्शादौ कस्याश्चित्सिद्धर- नन्तरमनुमितिः कस्याश्चिन्नेत्यत्र नियामकाभावात् । न वा कारणतावच्छेदकावच्छिन्नसमाजाधीनकार्योत्पादादिकं कारण- तावच्छेदककोटौ निविशते । तथा सति उत्पत्तिकालावच्छि. नत्वविशेपितेन स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकस्वसमाना. धिकरणानुमितिकसविषयकत्वेन, स्वसमानाधिकरणानुमिसव्य- वहितपूर्वक्षणोत्पन्नसविपयकत्वेन, स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणांनु. त्पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितिकभिन्नसविषयकत्वेन चा। कि वा स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टज्ञा- नत्वादिना कारणत्वं स्यात् । अव्यवहितोत्तरश्च तृतीयक्षण एवेति नातिप्रसङ्गः । (गा०) नियामकाभावात् । नियामफाभावप्रसङ्गात् । सिपाध. यिपाविरदविशिष्टसिद्धिसत्त्वे द्वितीयक्षणेऽनुमित्युत्पत्तिनिर्वाह्याया निरुकसिद्धिभिन्नासिद्धभावरूपपक्षताया अनुमित्यनुत्पादनिहा. तभावस्य चान्योन्याश्रयभियाऽनुमित्युत्पादानुत्पादप्रयोजकत्वा- सम्भवादिति भावः । ईशान्योन्याश्रयस्यादोपतावादिनं प्रतिय. .

·+ १२.४४ अनुमानगादाधर्याम्. ध्या निरस्पति । न घेत्यादिना । एवार्थे वा । कार्यात्पत्तेः कारण. तावच्छेदकावच्छिन्नसावधाना नित्यकथनेन तस्याः फारणताव. च्छंदकफुक्षिानवशेऽन्योन्याश्रयः सूचितः। तथा सत्ति प्रायशः का- रातावच्छेव माच्छिन्नसमवधानस्याप्यग्रेनकारिपत्यधीनत्वापा. तात् । निविशते । निविशमानमदूपणायहम् । अथ वा उतपक्षतायाः कार्यात्पत्तिनियामकत्वमेव न वेत्यादिना निराकृतम् । कारणनावच्छेदककोटावित्यादेः कार्योत्पत्तिनियामक तावच्छेदकघटकमित्यर्थः। याप स्वक्षणाव्यवाहनोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वं स्वत्वघटितत्वेन तत्तद्यक्तिचिधान्तामति भंदप्रतियोगितावच्छेदकगर्ने ननिवेशान. र्थक्यातू , तत्परिचयव्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वनैव भेदाः सिद्धी निवे. शनीयाः । तथा च कारणतावच्छेदकस्य नोत्पत्तियाटतत्वम् । त. थाऽपि भेदकटनिवशे विशष्यविशेषणभावे .घिनिगमनाविरहण का. • 'रणतानन्य दुष्परिहरमेवेति भावः । कार्योत्पादादिकमित्यादिप- देन ईशगोरवप्रयोजकभेदकूटस्यापि सङ्ग्रहः । तस्य कारणताव. च्छेदकन्ध पय तृतीयप्रतिवन्ध सङ्गनेः । अत्रान्यान्याश्रयदोषं प्र. तिघन्ध्या म्धीकारयति । तथा सतीति । अनुमित्यव्यवहिनपूर्वोत्प. नपरामांदितोऽनुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तेर्वारणाय उत्पत्तिकाला. धच्छिन्नत्यविशपिनेनेति । स्थाधिकरणममयध्वंसवदन्यकाल सम्ब. धविशेपिनेनेत्यर्थः । तादृशध्वंसवत्वं कालिकसम्बन्धेन । तेन उत्पत्तिक्षणस्यापि प्रतियोगित्वादिसम्बन्धेन स्वाविकरणकालवं सावच्छिन्नत्येऽपि न क्षतिः । एवञ्च कालिकसम्बन्धेन ताश. ध्वंसवदन्यात्मसम्बन्धविशिष्टस्य ज्ञानादेद्वितीयादिक्षणे सरचातु कातिप्रसङ्गतादयस्थ्यमतः कालपदम् । ईदृशफालसम्बन्धस्य उ- पलक्षणविधयाऽवच्छेदकत्ये स एव दोष इत्यतो विशेषणविधया तथात्वलाभाय उत्तरत्रानुपगाय चावच्छिन्नान्तस्य कर्मधारयमध्ये प्रक्षेपमुपेक्ष्यावच्छिन्नत्वविशषितनत्युक्तम् । विशेषणत्वश्चास्य सा- मानाधिकरण्यसम्बन्धेन योध्यम् । धर्मिणा विशेष्यत्वात् । काला- न्तरीणानुमितिसमानाधिकरणघदशानादितोऽनुमित्यापत्तियारणाय' स्वक्षणाव्यवाहतोत्तरक्षणोत्पन्नत्वमनुमितिविशेषणम् । तदर्थश्च स्वा. धिकरणकालयसाधिकरणकालवंसानधिकणत्वे सति स्वाधि- ·. पक्षताप्रकरणम् । . १९४५ + . करणकालध्वंसाधिकरणं य. क्षणस्तदुत्पनत्यम् । सत्यन्तनिवे. शात् स्वोत्तरदिवसाद्यन्तरितक्षणोत्पन्नानुमितिकशानादितस्ताह- ' तीयक्षणे नातिप्रसङ्गः । तादृशानुमितिकसंस्कारद्वितीयक्षणेऽनुमिति- वारणाय स्थाधिकरणत्वे सतीत्युपेक्षितं तृतीयादिक्षणस्य ज्ञानाद्य- नधिकरणत्वेऽपि संस्काराधिकरणत्वाक्षतेः । तादृशापेक्षावुद्धि द्वितीयक्षणेऽनुमितिवारणानुरोधस्तु न तदुपेक्षायोजम् । तदानी स. मानाधिकरणविशेषगुणान्तरस्याप्यनुत्पत्त्या तत्प्रयोजकादेवानुमि- स्पनुत्पादोपपत्तेः । अपेक्षाधुद्धिद्वितीयक्षणे समानाधिकरणाचशेष- गुणोत्पादोपगमे त्वपंक्षाबुद्धस्तृतीयक्षणावस्थायिताया एवानुपपत्तेः। घस्तुतस्वपक्षाबुद्धद्धितीयक्षणावस्थायितामत एवैतत्प्रतिवन्दि. प्रदर्शनम् । अन्यथा सियादिद्वितीयक्षणोत्पन्नापेक्षाबुच्चात्मकपराम- तृतीयक्षणेऽनुमित्यनुपपत्तेः । तस्यास्तृतीवक्षणपर्यन्तायस्थानमा ते नद्वितीयक्ष विशेषगुणानुत्पत्या तदानीमुत्पत्तिकालावच्छिन्नस. विषयकत्वस्य दुर्घटत्वादित्यवधेयम् । अनुमितेः स्वसमानाधिकरणानुमित्युत्तरोत्पन्नशानान्तराद्वाऽनु. मितिप्रसनवारणायाधिकरणान्तं क्षणविशेषगम् । स्थपूवकालोप- नानुमितरपि स्वाव्यवहितोत्तरत्वाकान्तस्वद्वितीयक्षणपर्यन्तस्था- यिस्थलझालोत्पन्नतया तद्दोषतादवस्थ्यमतः क्षणस्वनिवेशः । अनु. मितः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्थसमानाधिकरणस्थात्मकानु- मितिकतया तद्वारणायोत्पत्तिनिवेशः । वस्तुतस्त्वपेक्षाबुद्धिद्वितीयक्षणे विशेषगुणानुत्पादेन अमिती स्वान्यत्वस्य निवेशादपि उत्पत्तिनिवेशप्रयोजननि हो योध्यः । तथा सति अपेक्षायुयात्मानुमित्यनन्तरोत्पन्नशानादनुमित्यागते. रसम्भवात् । पुरुषान्तरोयानुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पन्नशानात्तद्वतः . सोऽनुमितेर्वारणाय स्वसामानाधिकरपयमनुमितिविशेषणम्, एक- पुरुपीयानुमित्यव्यवहितपूर्घात्पनीह-वादितस्ततः पुरुषान्तरस्यानु- मितारणाय सविषयकत्यनिवेशनम् । अनुमित्यव्यवाहनपूर्वक्षणे ज्ञानोत्पत्यनियमाशदया ज्ञानत्यमुक्षितम् । व्यतीभविष्यति चद. मुपरिधात् । पहुचाहिप्रतिपायसम्बन्धांशस्याधिकस्यात्र निवेशादोहिं प. रित्यज्य लघुरूपान्तरमाद । स्वसमानाधिकरणेति । अप्राप्युत्पत्ति १४४ ·११४६ . अनुमानगादार्याम् कालापच्छिन्नत्यविशेपितेनेत्यनुपज्यने । अन्यथाऽनुमित्यव्यवहिन पूर्वोत्पन्नशानादेरनुमित्युत्पत्यधिकरणक्षणेऽपि सत्त्वात् तदनन्तर मप्यनुमित्यन्तरापत्तः। न चानुमित्यव्यवहिनपूर्वक्षणात्पत्तर्विशपणतयैव सामञ्जस्ये उ. त्पत्तिकालावच्छिन्नत्वस्य पृथग्विशेषणत्वमनुपयुक्तमिति वाच्यम् । अव्यवहितपूर्वक्षणोत्पत्तेर्विशेषणत्यं तदघटकवृत्त्यंशस्य विशेषणत. यैव सामञ्जस्ये लक्षणे स्वाधिकरणकालध्वसानधिकरणरूपम्ब उत्प. तिघटकांशस्य वैयापातात्प्रक्षालनाद्धीति न्यायेन तदंशमपि परि- त्यज्य स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टक्षा. नत्येन कारणताप्रसङ्गोऽग्रे प्रदर्शयिष्यत एव । तदनुमिनी सामाना. धिकरण्यविशेषणप्रयोजन पूर्ववत् । अनुमित्यव्यवहितपूर्वत्यं प्राग• भावसत्त्वे तत्यागभावाधिकरणकालप्रागभावानधिकरणत्वे सति त. प्रागभावयत्त्वम् । अनुमितिपूर्वधिनस्य तदुत्तरोत्पन्नस्य च घटशा. नादेवारणाय दलद्वयम् । अव्यवहितोत्तरत्वघटकस्बाधिकरणकाल- ध्वंसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वरूपसत्यन्तादेतदीयसत्यन्तस्य लघुत्वादप्येतत्कल्पे लाघवं योध्यम् । प्रागभावानगीफारे तदघटितवक्ष्यमाणाव्यवहितपूर्वत्वमेव निवे. अनुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पन्नतदुत्तरस्थायिस्थूलकाले अनुमित्यु तरमुत्पन्नस्य घटादिज्ञानस्य वारणाय क्षणत्वनिवेशनम् । अनुमिति प्रागभावविशिष्टात्पत्तिकत्वविवक्षणे क्षणपदं कालपरमेव । अनुमित्या व्यवहितपूर्वक्षणपर्यन्तस्थायिनस्तत्पूर्वजातघटशानादितो ऽनुमिति पूर्वमनुमितेारणाय उत्पन्नत्वनिवेशनम् । पूर्ववद् द्वित्वादिवारणाय- सविषयकत्वनिवेशनम् । ज्ञानत्वोपेक्षाबीजमपि पूर्ववोध्यम् । अत्रोभयत्र स्वत्वघाटेतत्येन तत्तव्यक्तिविश्रामादननुगम इति प्र. तियोगिनि स्वत्वमन्तभाव्यानुगतभदफूटघटितधर्मण कारणतां प्रस. अयत्ति । स्वक्षणति । स्वक्षणाव्यरहितोत्तरक्षणानुत्पत्तिकस्यसमा- नाधिकरणानुमिनिकं स्वं अनुमितिसामग्रथसमयधानक्षणोत्पन्न घटा- दिज्ञानादिकमेव तदन्यसविपयकोऽनुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पन्नतत्समा नाधिकरणपरामर्शादिस्ततोऽनुमित्युपपत्तिः । तादृशादेव परामर्शा. दनुमित्यनन्तरमनुमित्यन्तरवारणायात्राप्युत्पत्तिकालावच्छिन्नत्याव- शेपितनेत्यनुपज्यते।। श्यम, ·+- पक्षताप्रकरणम् । ११.४७ -- ' , न चैवं स्वोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नन्यस्यानुयोगिनि निवेशेनाननुगम- स्याऽऽवश्यकतया प्रयासोऽयमफल इति वाच्यम् । तत्तद्वस्तुनिष्ठत. दधिकरणसमयध्वंसाधिकरणसमयसम्बन्धानामभावकूटविशिष्टत्व- स्यैवात्र उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वार्थकत्वात, तादृशस्य चानुगतत्वात् । स्वसमानाधिकरणानुमितित्वावच्छेदन स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणा- नुत्पत्तिकत्वं विषक्षणीयमतोऽनुमित्युत्पादकपरामर्शाद्यधिकरणक्ष. णानुत्पत्तिकत्वस्य तत्परामर्शसमानाधिकरणकालान्तरीणानुमितौ सत्वेऽपि न जन्यसविषयके भेदकूदाप्रसिद्धिः । स्वक्षणाव्यवाहितो- त्तरत्वं पूर्वनिरुके ग्राह्यम् । तत्पुरुपीययादृशघटज्ञानाद्युत्तरं तदीया- नुमितावनुत्पन्नावामेव तस्य पुंसा मुक्तिस्तादृशघटज्ञानादिकं स्वाधि- करणसमयोत्तरक्षणानुत्पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितिसामान्यक. मिति परोमर्शाद्यसमवहितात्तदन्यघटज्ञानादितोऽनुमित्यापत्तिः, तस्य स्वपदेनोपादानासम्भवादतोऽव्यवधाननिवशः । निरुक्ताव्यवधान स्यानुमित्यनुत्पादकघटज्ञानादे. पूर्व कदाचिदुत्पन्नाया अप्यनुमितेरु- त्पत्यधिकरणक्षणे अव्यवहितात्तरत्वस्य च तादृशानुमित्युत्पत्तिमति ताशघटज्ञानादिद्वितीयक्षणपर्यन्तस्यायिस्थूलकाले सत्वात् ताह- शं स्वमप्रसिद्धमेव स्यादत उत्तरत्वक्षणत्वयोर्निवेशनम् । अनुमितेः स्वाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्वात्मकानुमितिकतया स्वपदेन उपादा- नासम्भवात् ततोऽनुमित्यन्तरापत्तिरत उत्पत्तिनिवेशः । व्यधिक रणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणोत्पन्नघटज्ञानादिवारणाय सामानाधिक- रण्यमनुमितिविशेषणम् । द्वितीयकल्पेऽनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणो- त्पत्तिमुपलक्षणीकृत्य पृथगुत्पत्तिकालस्य विशेषणतया निवेशापेक्ष- या तादृशक्षणोत्पत्तिघटकनाशक्षणवृत्तित्वस्य विशेषणतया निवेश- नमेवाचितम् , तायतेवातिप्रसङ्गभङ्गादित्याशयेनाह । किं वेति । पद. व्यावृत्तिः स्फुटेव । यादशपरामर्शद्वितीयक्षणे किमपि ज्ञान नोत्पन्नं तृतीयक्षणेऽप्यनुमितिर्जाता तत्र परामर्शरूपज्ञानस्यैवानुमित्यव्य- घहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्यानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणे ज्ञानत्यमुपेक्ष्य सविषयकत्वनिवेशनमफलमित्यतो ज्ञानत्वमेवात्र निवेशितम् । तत्रानुयोगिनि स्वत्वान्तर्भावेनाननुगमस्तु नाशकनीयः। पूर्वकल्पद्वयेऽपि तत्सत्त्वात् गौरवस्म चाधिक्यात् । अननुगमास हिष्णुतायाञ्च तत्चद्वस्तुनिष्ठतत्तद्वस्तुसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहि- सत्त्वात् ·- न ११४८ अनुमानगादाधम् तपूर्षयानधिकरणक्षणसम्बन्धानाममायकूटविशिष्टशावत्येन कार. णत्यप्रसक्कियोध्या। न चापदर्शितसकलरूपापेक्षया लिङ्गपरामर्शत्वम्य लघुतया ते. नैव रूपेण परामहेतुत्यमुचितमिति न प्रतिवन्धयकाश इति वा. च्यम् । उक्तरूपेण हेतुत्व कारणान्तरविरहदशायाम् उक्तरूपावच्छि• पत्वविरहेणानुमितिवारणसम्भवात् कारणान्तरस्याकल्पनीयतया लिङ्गपरामर्शत्वापेक्षया तत्तच्छगरगौरवस्याकिञ्चिन्फरत्वात् । ननु यत्र घटशानादिद्वितीयक्षणे लिङ्गपरामर्शस्तदुत्तरमनु. मितिस्तत्र परामर्शोत्पत्तिक्षणेऽप्यनुमितिप्रसङ्गः । प्रथमक्षणमपेक्ष्य द्वितीयस्येव द्वितीयक्षणमपेक्ष्य तृतीयस्यापि क्षणस्याव्ययहितोत्तर. त्वेन ताशघटज्ञानादेः स्वक्षणाव्यवाहतात्तरक्षणोत्पन्नानुमितिका त्यादित्यत आह । अव्यवहितोत्तरश्चेति । द्वितीयक्षण एवेति । अ. व्यवहितात्तरत्वमध्ये स्वक्षणस्य प्रातिस्विकरूपेण निवेश: किन्तु स्वाधिकरणकालत्वेन, तथा च स्वाधिकरणकालध्वंसाधिक रणत्वसामान्याभावस्य स्वतृतीयक्षणेऽसत्वान्न तस्याव्यवहितोत्तर स्वमिति भावः। (दी० ) न च आदिमेषु परामर्शस्थितिक्षणे यत्र विरो- घिसियादिविनाशस्तत्र उत्तरक्षणेऽनुमितिनं स्यात् परामर्श- स्य अतथात्वादिति वाच्यम् । अनुपितिसामग्रथा विरोधिया विरहेण तदानीमुत्पन्नादनुव्यवसायादेरन्ततः संस्काराद्वा त. सम्भवात् । संस्कारजन्यत्वेन स्मृतिस्वस्य द्रागेव निरासात् । (गा०) पूर्वकल्पनये ज्ञानत्वमुपेक्ष्य सविषयकत्वनिवेशनप्रयो. जनं स्फुटयितुमाशङ्कते। न चादिष्विति । शेपकल्प विनश्यदध. स्थपरामर्शजन्यानुमितिस्थलेऽप्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टपरा मर्शस्यैवानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणे सत्वान्नानुपपत्तिरित्यन आदि. मेयित्युक्तम् । अतथात्वादिति । द्विनीयक्षणेऽनुमित्यनुत्पत्त्या तत्का• रणतावच्छेदकानाफ्रान्तत्यादुत्पत्तिक्षणावच्छिन्नस्यानुमिस्यव्यवहि: तप्रापक्षणेऽसत्यायेत्यर्थः । अनुमित्युत्पत्तिक्षण इव दर्शितस्थलेऽनु मिनिमपि परामर्शन प्रतिबन्धादनुध्ययसायादिनात्पत्तुमईतीति , ·। . पक्षतामकरणम्। : शहानिरासायानुमितिसामग्रया विरोधिन्या विरहेणेति । परामर्शः मात्रं न प्रतिवन्धकम् अपि त्वनुमिनिसामग्येव, तदानीन्तु न त. सामग्री तस्याः फलाव्यवहितप्राक्क्षण एवं सत्त्वादिति । तदानीम् । ताशपरामर्शद्वितीयक्षणे । अनुय्यवसायादारेत्यादिना सनिकृष्टव. स्त्वन्तरज्ञानपरिग्रहः। '. ननु यत्र परामर्शात्पत्तिकाले समानविषये लौकिकचानुपादिप्र. त्यक्षस्य भिन्नविषये च शाब्दयोधस्य सामग्यासीत्तत्र द्वितीयक्षणे विनिगमनाविरहेण किमपि ज्ञानं न जायते सकलझानमामग्रीपु प्रतिवन्धकसमवधानस्य तुल्यत्वादतस्तद्वितीयक्षणे प्रत्यक्षादिसाम. ग्रीविगमेऽपि तृतीयक्षणे नानुमितिः स्यात् । उक्तकारणनावच्छेद: काकान्तज्ञानाभावादित्यत आह । अन्तत इति । कथञ्चिज् शाना- नुत्पादेऽपीत्यर्थः। संस्कारादिति । तस्यापि सविषयकत्वघटिततत्त- कारणतावच्छेदकाकान्तत्वादिति भावः । न च यत्र परामर्शादिरुपेक्षात्मकस्तत्र का गतिरिति वाच्यम् । फलानुरोधेन तत्र संस्कारकल्पनाया आवश्यकत्येन परामर्शादरुपै. क्षात्वस्यैवासिद्धः। नन्वनुमितेः संस्कारजन्यत्वोपगमे तस्याः स्मृतित्यापत्तिः, सं. स्कारजन्यज्ञानत्वस्य स्मृतित्यप्रयोजकत्वादन आह । संस्कारजन्य. त्वेनेति । निरासादिति । संस्कारत्येन सस्कारजन्यत्वस्यैव स्मृतित्व- प्रयोजकत्वात् , अन्यथा कालोपाधिविधया शानान्तरेऽपि, शायमा. नलिङ्गकरणतामते संस्कारलिङ्गकानुमितौ च संस्कारस्य जनकत्वे. नातिप्रसारिति भावः। (दी) स्यादा स्खसमानाधिकरणानुमिसव्यवहितपूर्व- क्षणत्तिभिन्नत्वेन, स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्ववा- नधिकरणक्षणत्तित्वविशिष्टत्वेन वा स्वसमानाधिकरणानुमि. त्युत्पत्यानधिकरणसमयाच्यवाहिनपूर्वक्षणचित्वविशिष्टत्वेन वा प्रतिबन्ध कत्वम् । तदव्यवदितपूर्वत्वञ्च तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकचं. सप्रतियोगित्वम् । (गा०) प्रकृतसाम्याय • कार्यानुत्पचिनियतापरकरूप. - -- ·- ११५० अनुमानगादावर्गा ण प्रतिवन्धकत्वमेव प्रसञ्जपति । स्वसमानाधिकरणेति । पदव्या. पृत्तिनुमित्यव्यवहितपूर्वपतिसिद्धिभिन्नसिद्धभावपक्षनावाध्या। सिद्धातमकपरामर्शानन्तरसिपाधयिषोत्पत्तिकाले सर्वत्र तत्त. दात्मसमवतधर्मनाशस्याप्रामाणिकत्वं यत्र न तनाशस्तन प्रथम क्षणेऽप्युक्तप्रतिवन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नस्यासत्येनातिग्रसङ्गसम्भ- धात् कल्पान्तरमाह । स्थसमानाधिकरणेति । उक्तस्थले परामर्शा- देरनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वेऽपि तदुत्पादक्षणस्यानुमित्यव्य. घहितपूर्वत्वानधिकरणतया तद्वृत्तित्वविशिष्टत्वेन परामादरेव प्रतिवन्धफत्वान्नात्र कल्पे तादृशस्थले सिपाधयिपोत्पादकालेऽनु: मितिप्रसङ्ग इति भावः । 'अत्रानुमिनेरव्यवहितपूर्वत्यं वक्ष्यमाणनदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिक-वं. सप्रतियोगित्वम् । तत्र-क्षणत्वानिवेशेऽनुमित्युत्पत्त्यधिकरणमहाका- लाजुत्पत्तिकध्वंसमादायातिप्रसक्तमिति क्षणत्वनिवेशनमावश्यकम्। एवञ्च एतदपेक्षया तादृशानुमित्युत्परयनधिकरणसमयोत्पत्तिकम्य- संप्रतियोगिक्षणपृत्तियविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वमेवोचितम्, अनुः मित्युत्पत्यनधिकरणसमयस्य क्षणत्वेनानिवेशेऽपि क्षतिविरहात । अनुमित्युत्पत्यनधिकरणस्थूलकालोत्पन्नध्वंसप्रतियोगित्यस्यानुमि. त्यव्यवहितपूर्वक्षणभिनक्षण एव सत्त्वात् । चरमक्षणत्वनिवेशनञ्च उभयत्रैवावश्यकम् । अनुमित्यव्यवहितप्रापक्षणेऽपि तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रति योगित्यानधिकरणमहाकालादिवृत्तित्वविशिष्टसत्त्वेनानुमित्युत्पत्यन धिकरणसमयोत्पन्नध्वसप्रतियोगिस्थलकालविशेपवृत्तित्वविशिष्टस- स्वेन चानुमितिमात्रानुत्पत्तेरित्याशयेनाह । स्वसमानाधिकरणेति । यदि च पूर्वकल्पे क्षणत्वानिवेशेऽनुमित्युत्पत्त्युपलक्षिनकालोत्पत्ति फत्यनिवेशन एवान्यकालावच्छेदनानुमित्युत्पत्यधिकरणमहाकाला- द्युत्पत्तिकध्वंसमादायातिप्रसङ्गः, न तु तदुत्पत्तिविशिष्टसमयोप- त्तिकत्वनिवेशे, तथा च क्षणत्वमुत्पत्यधिकरणकाले न निवेश्यमेवे- त्युच्यते तथाऽपि उपलक्षितोत्पत्तिकत्यापेक्षया तदुत्पत्तिकास्ववि. शिष्टोत्पतित्यस्य गुरुशरीरतयैव कल्पान्तरानुसरणसङ्गतिः । न चैतन्फरपेऽप्यनुमित्युत्पत्यभावविशिष्टसमयोत्पत्तिकत्वमेव ध्य. से निवेश्यम् , अनुमित्युत्पत्त्यधिकरणभिन्नोत्पत्तिकापनिवेशे यत्रानु ·* पक्षताप्रकरणम् । मित्यात्मकपरामर्शानम्नरजातानुमित्यन्तरेच्छायलात पुनरनुमितिः तत्रानुमित्सोत्पादकालस्य तत्पूर्व परतो वाऽवस्थानावश्यकतयाऽनु। मित्युत्पत्यधिकरणत्वनियमेन प्रथमानुमित्युत्पत्तिक्षणस्थानुमित्युत्प. त्यनधिकरणसमयोत्पन्नध्वंसप्रतियोगिताया दुर्घटतयाऽनुमित्सोत्प- त्तिकालंऽनुमित्यापत्तेः । अनुमित्युत्पत्यभायोपलक्षितसमयोत्पत्तिका त्वनिवेशेऽनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणस्यापि तदुत्पत्यभावाधिकरण- स्थूलकालोत्पत्तिकभ्यसप्रतियोगितया तहसिपरामर्शादेरनुमिति- विरोधितापत्तेः, तथा च साम्यमिति वाच्यम् । क्षणिकक्षणाभ्यु: पगमेऽनुमित्युत्पत्त्यनधिकरणत्योपलक्षितसमयोत्पत्तिकत्वनिवेशेऽपि दर्शितस्थल नुमित्सोत्पत्तिक्षणस्यानुमिन्युत्पादानधिकरणतयोक्तदो- पानवकाशेन तत्कल्पे लाघवसम्भवात् । अनुमित्यनधिकरणत्यस्य समयविशेषणत्वेऽनुमित्युत्पत्तिक्षणस्याप्यनुमित्यधिकरणसमयवि- शेपं प्रत्येवाव्यवाहनपूर्वतया तदुत्तरमनुमित्यापत्तिरतस्तदुत्पत्यन- धिकरणत्वपयन्तनिवेशः। समयाव्यवहित पूषत्व समयोत्पत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमेव न तु वक्ष्यमाणतदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम्, तदुत्पत्तिक्षण- निवेशे प्रयोजनाभावात् । प्रागभावानभ्युपगन्तृनये तदुत्पत्तिकाली. नध्वंसप्रतियोगित्वं नत्पूर्वस्वम् । तथा च तदुत्पत्तिकालीनध्वं- सप्रतियोगिकालवृत्तिभंसाप्रतियोगित्वरूपाव्यवहितत्वस्य स्वात. न्येण निवेशनमफलम्, तदुत्पत्तिकालीनत्वस्थले तदुत्पत्तिकालो- त्पत्तिात्वनिवेशन एवं व्यवहिनपूर्वकालवारणसम्भधादित्याशये. नानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वमनुमिन्युत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकम्यसप्रतियोगि- त्वम्पमेव घाच्यमित्याह । तदव्यवहितेति । अनुमितिस्थिति- कालोत्पन्नध्वंसप्रतियोगित्वमनुमित्युत्पत्तिक्षणसाधारणमतस्तवृ. तित्वविशिष्टस्य विरोधित्वोपपत्तये प्रथमोत्पत्तिनिवेशः । उत्पत्ति- विशिष्टोत्पत्तिकत्यनिवेशे तल्लाभायैव क्षणपदम् । (दी.) न चात्र प्रथमे यत्र सिद्ध्यात्मकपरामर्शानन्तरं सिपाधयिपाया उत्पत्तिकाले तत्पुरुपीयस्य कस्यापि धर्मस्य न विनाशोऽनन्तरं पुनरनुमितिः, तत्र तदुत्पनिसमयेऽपि सा स्यात्, तत्पूर्वकालीनानां सर्वेषां ताशपूर्ववर्णित्वेन अविरोधि- ·१ ११५२ अनुमानगादापयाम् । त्वादिति वाच्यम् । अनवरतपरिस्पन्दमानापरिमिनपवनादि- परमाणुचेतनसंयोगसन्तानान्तःपातिव्यक्तीनामविरतमेवोपरमात्, फलानुत्पादवलेनापि तादृशकल्पनासम्भवात् , कारणान्तररु- रूपने गौरवाच अवयव्यभिवारसन्देहस्य च कारणत्वग्रहा विरोधित्वात् । ' (गा) द्वितीय कल्पानुसरणधीजीभूतप्रथमकल्पदोषं कथञ्चि दुद्धर्जुमाशङ्कते। न चात्रेति । सिपाधयिषादपत्तिकाले कस्यचित्त दात्मधर्मस्य नाशे तस्यैवानुमितिपूर्वपत्तिभिन्नत्येन विरोधितया न सिपाधयिपोत्पादकालेऽनुमित्यापत्तिसम्भव इति तदविनाश स्थलानुधावनम् । अन्यदीयधर्मनाशेऽपि तेन धर्मणाप्रत्यासन्नतया अन्यदीयानुमितिप्रतिबन्धासम्भवात्तत्पुरुषायस्येत्युक्तम् । यद्यपि परामर्शानन्तरं सिपाधयियोत्पादस्थले परामर्शाध्ययहि. तक्षणं फलेच्छा अवश्यमेव स्वीकार्या, तथा च तम्या पर लिपाध- यिपोत्पत्तिकाले अवश्य विनाशस्तथाप्यपेक्षावुयात्मकफलज्ञानात यदि पराप्रीत्पत्तिकाले फलेच्छा म्धीक्रियते. तदा रामोत्य- त्तिद्वितीयक्षणे न आत्मधविनाश सम्भवतीत्यभिमायेणेदम् । अनुमितो सुखन्धनमदशायां फलान्तरेच्छामन्तरेणेव सुसत्वप्रका- रेणानुमित्सा सम्भवतीत्यभिप्रायेण वा । सिपाधयिषानन्तरमनुमित्यनुत्पाई ततपूर्वोत्पन्नपरामदिरेवा नुमित्यव्यरहितपूर्ववर्तिभिन्नतया विरोधित्वेनापत्यसम्भव इत्यतो ऽनन्तरमनुमितिरित्युक्तम् । अनवरतेति । अनवरतपरिस्पन्दमाना. नामपरिमितपवनादिपरमाणूनां चेतनात्मना सह यः संयोगल- न्तानः संयोगधारा, नदन्तर्गतव्यक्तीनां प्रतिक्षण मय नाशादित्यर्थः । अपरिमितानामपि घटादीनामिव स्थिरत्वे, सदागतिस्वभावानाम पि एकत्यादिरूपत्व प्रतिक्षणं न सयोगोत्पादविनाशसम्भव इत्यपरि- मितान्तम् । प्रतिक्षणमात्मसमवेतसंयोगादिनाशस्य सम्भवऽपि न प्रामाणिकतत्याशङ्कयाह । फलानुत्पादेति । कल्पनासम्भवादिति । अनुमित्युत्पत्तवक्तकारणसत्यस्यावश्यकनया तदनुत्पादस्य ताश सयोगादिनाशमन्तरेणानुपपद्यमानत्यादिति भावः ।

·पक्षताप्रकरणम् । ११५३ ननु तप्रानुमित्यनुत्पादनिर्वाहाय सिद्धभावादिरूपकारणान्तर- मेव कल्प्यतां तद्विरहेणापि तत्र तदुपपत्तरित्यत आह । कारणा- न्तरेति। ननु अनुमितिपूर्ववर्तिभिन्नत्वावच्छिन्नाभावस्य कारणतासिद्धी - उकस्थलेऽनुमित्यनुत्पादानादाय · तादृशकारणाभायोपपादकसं- योगादिविनाशः कल्पनीयः। प्रथमञ्च तादशग्रह एव न सम्भवति उक्तस्थले नदानी तादृशाभावरूपकारणसत्त्वस्य सन्दिग्धतया अ. न्चयव्यभिचारसन्देहादित्यत आह । अन्धयव्यभिचारेति । कारणत्व- ग्रहाविरोधित्वादिति । कारणतायाः कार्यव्यापफताग या महे माह्याभावाचगाहितया व्यतिरेक-यभिचारग्रहस्यैव विरोधिवात, सामग्रीनिष्टकार्यव्यातेध कार्यकारणभावाघटकतया ताराव्याप्ति. विरोध्यन्वयव्यभिचारमहस्य कार्यकारणभावग्रहविरोधित्वे माना- भावादिति भावः। (दी०) उपादीयन्तां वा तत्तदात्मसमयविशेषसम्बन्धा एव तादृशपूर्ववत्तिभिन्नाः । भवेद्वा तत्त-पुरुपीयानुमिति प्रति तत्तदीयानुमित्यव्यवदितपूर्वक्षणतादिना तादृशक्षणवर्तित्ववि- शिष्टत्वादिना वा कारणत्वम् । तथा च उपमानादेः प्रमाणान्तर. वं भज्येत सर्वत्र अनुमिनिसामग्रीमम्भवात् । विलीयेत च पगमर्शवादिना कारणत्रम् वाचत्वादिना च प्रतिवन्धकत्वम् । अनय रीत्या कार्यान्तरेग्नपि क्लृप्तानां कारणानां प्रतिवन्ध- कानाच अतथासमक्लप्तानाच तथा प्रमज्येत । अत एव न न द्वितीयोऽपि प्रकारः याच सिद्धेः । (गा०) ननु प्रतिक्षणमात्मनि संयोगादिविनाशेऽपि यत्र दर्शि. तम्धले सिद्धिरनुमितिरूपा नत्र तहिनीरक्षणपिनटसंयोगादेरनुमि- तिपूर्वमपि सत्वेनाविरोधितया उकापत्तिस्तदवस्यैवेत्यत आह । उपादीयन्तामिति । प्रतियन्धकतया स्त्रीक्रियन्तामित्यर्थः । समयवि. शेषः । यदा तयात्मनि भनुमितिनात्पयने तत्क्षणाव्यवहितपूर्वक्षण- रूपः । तत्सम्यन्यस्यानुमित्यव्ययदितपूर्वमभावात् । पयं सति प्र. + ·. १.१५४ अनुमानगादापर्याम् तिवन्धकता स्वरूपसम्बन्धेनैव वाच्या । सर्वत्र क्षणविशेषसम्बन्ध 'स्यैव प्रतियन्धकतासम्भवेन सियादिसाधारण्यविरदेऽपि क्षतिविरः 'हात् । क्षणमम्बन्धस्य स्वरूपातिरिक्तत्वमभ्युपेत्येदम् । अनतिरिक्तत्वा. भिप्रायणानुगतेन भेदकूटाघटितलघुरूपान्तरण कारणतां प्रसञ्जय- ति । भवेद्वेति । एकपुरुपीयानुमित्युत्पादक्षणे सर्वात्मन्यनुमित्यापत्ते- रिणाय तत्तत्पुरुपीयत्वनिवेशः 1 क्षणस्य कारणता व यदा ता. इशक्षणः तदुत्तरं कार्यमिति फालिफप्रत्यासत्या वोध्या । परामर्श साधारण्यानुरोधेनाह । तादृशेति । तदीयानुमित्यव्यवहितपूर्वव. तीत्यर्थः। • यद्यप्यत्र पूर्वोपदर्शितस्वसामानाधिकरण्यस्यानुमितिविशेषण तयाप्यतिप्रसङ्गः शक्यवारणस्तथापि तत्र स्वत्वान्तवनाननुग- ममाशय तत्पुरुषोयत्वघटितैतत्कल्पानुसरण योध्यम् । न चचं पुरुषभेदेन कारणताभेदात् सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या लिङ्गपरामर्शत्वसिद्ध्यभावत्वादिना कारणताकल्पनमेवोचितमितिघा.' ध्यम् । लिङ्गपरामर्शादेरपि लिङ्गादिभेदेन कारणताभदस्याऽवश्य- कत्वात् पुरुषापेक्षया लिङ्गादीनामेवं भूयस्त्वात् । उक्तरूपेण कारणतास्वीकारे अनिष्ट प्रदर्शयति। तथा चेति । उ- पमानादेरित्यादिना शब्दपरिग्रहः 1 प्रमाणान्तरत्वम् । अनुमितिब. हिर्भूतप्रमाणत्वम् । सर्वत्रैवेति । उपमानादिस्थले लिङ्गपरामर्शादि. घटितानुमितिसामग्रधनियमात् तत्र प्रमित्यन्तरमुपेयते अत उपमा नादेः प्रमाणान्तरता अनुमित्युत्पत्तिमात्रनिर्वाह्यस्य उक्त कारणस्या- नुमितिसामग्रीत्वे तु तस्याः सर्वत्रैव सम्भवेनोपमित्यादिरूपविलक्ष. णप्रमितेरेवासियापत्तरिति भावः। ननु सर्वजातीयप्रमितिसामग्रीसम्भवेऽपि उपमिनोमि शा. ब्दयामि अनुमिनोमीत्यनुभवसाक्षिकं प्रमितिलक्षण्यं दुरपह्नवमेवे ति नोपमानादः प्रमाणान्तरताभङ्ग इत्यतोऽन्यदापमाह | विलीयेते. ति । उक्तरूपेण परामर्शादरपि कारणत्वात् परामर्शत्वादिनेति । अ. नुमित्यव्यवाहितपूर्तिभिन्नत्वादिना चाधादेरपि प्रतिबन्धफत्वात् याधत्यादिनेति । कार्यान्तरेषु। प्रत्यक्षादिपु । कारणानाम् । सर्वधादि सिद्धकारणतावच्छेदकेन्द्रियसन्निकर्पत्वाद्यवच्छिन्नानाम् । प्रतिबन्ध कानाम् । सर्वसम्मतप्रतिवन्धकतापच्छेदफदोषविशेषत्वाद्यपच्छि.

·पक्षतामकरणम् । ११५५. है . - नानाम् । अतथात्वम् । अकारणत्वमप्रतिवन्धकत्वञ्च । अक्लप्तानाम् । अकारणत्वादिना सर्वानुमतानां कार्याव्यवहितपूर्ववर्तितद्भिनाना- मुदासीनवस्तूनाम् । तथात्वम् । फारणत्वादिकम् । प्रसनयेत । ते. पामप्युक्तकारणतावच्छेदकादिरूपाक्रान्तत्वादिति भावः । अत एवेति । अनुमित्यव्यवहितपूर्ववतिसिद्धिभिन्नसिद्धीनां तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नाभावस्य हेतुत्वेऽनन्तकारणताप्रसङ्गात्,तादृश. सिद्धिभिन्नसिद्धित्वावच्छिन्नाभावहेतुत्वे तस्यानुमित्युत्पत्त्यधीनतया अन्योन्याश्रयात्, तत्तत्सिद्धिभेदकूटसिद्धित्वावच्छिन्नाभावहेतु- स्वे मेदानां विशष्यविशेषणभाये विनिगमनाविरहादेवेत्यर्थः। एत- न्मते अधिकदूपणमाह । वैयश्चेिति । अनुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिभि- नत्वावच्छिन्नाभावस्यैव कारणत्वसम्भवात्, बाधवुद्ध्यादेरभावस्य परामर्शादेश्च कारणतान्तरताविलयप्रसङ्गस्येप्टत्वादिति भावः। एत- मते इव दर्शिततृतीयक्षणसाधारणाव्यवाहितोत्तरत्वघटितस्वक्षणा- व्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्नसियभावरूपपक्षतापर्खेऽपि पूर्वोक्तसिद्धिपदव्यावृत्त्यसगतस्तद्वयर्थ्य योध्यम् । न च शानेच्छयोयोगपधे सिपाधयिषाफालोत्पन्नानुमिनिपूर्वव. तिपरामर्शादेः सिपाधयिषाविरहविशिष्टाव्यवाहनोत्तरक्षणोत्पन्ना- नुमितिकभिन्नतया पूर्व सिपाधयिपाविरदविशिष्टतया चानुमितिवि- रोधिता स्यादिति तत्सार्थकता इति वाच्यम् । शानेच्छयोर्योगपये सिद्धचुपादानेऽपि यत्र पूर्वोत्पन्नसिपाधायचतुर्थक्षणे सिद्धानन्तरं पुनः सिपाधयिषा अनुमितिश्च युगपत्तत्र सिद्धिविरोधितापत्तहूँ। चीरत्वात्। न च तत्र सिद्ध्यनुपादाने सिपाधयिपाधिरडविशेषणस्यापि वै. यर्यमापतितं यत्र क्रमेण सिद्धिसिपाधयिषानुमितयम्तत्र सिद्धर- नुमित्यधिरोधित्वेऽपि सिपाधयिपोत्पत्तिकालविनष्टफलच्छादीनां विरोधितयैव सिपाधयिपोन्पत्तिक्षणेऽनुमितिवारणसम्भयादिति वा. ज्यम् । मिद्धरनुमितिरूपत्वे इच्छाकालावनष्टफलेच्छादेरनुमित्यव्य. घहितपूर्ववर्तितया विरोधित्यासम्भवादिति । (दी०) सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्य मिशनुमानानि रिक्तसाधकमानयोरन्यतरस्याभावः कारणमिति तु केचित्तन्न । .

·. .. ११५६ अनुमानगादार्याम् माधकं हि मानं सिदिस्वरूपयोग्यं तदुपहितं तत्सामग्री वा ! नाद्यः, चक्षुरादिसचे विनाऽनुमित्सामनुमित्यभावप्रमङ्गात् । न द्वितीयः, सिद्धेः पूर्व तदुपहितत्वाभावेन प्रत्यक्षसामग्रीसत्वेऽप- नुमित्यापत्तेः, अनुमानातिरिक्त्यस्य वयोच । न तृतीया, अनुमितिसामग्रघभावत्वेन प्रत्यक्षकारणत्वम् अनुमित्साविरह- विशिष्टप्रत्यक्षसामग्रघभावत्वेन चानुमितिकारणत्वमित्यन्योन्या- श्रयात् । स्थाणुताभावव्याप्यदर्शनक्षणे प्रतियोग्यारोपविरहेणा- भावप्रत्यक्षसामग्रीविरहात् पक्षतासचे स्थाणुत्वारोपक्षणे तद- भावानुमित्यापत्तेरित्यपि कश्चित् । (गा० ) समानविपयकप्रत्यक्षसामग्रीकाले पक्षताविरहेणानुमि- विचारयतो मूलस्थसाधकमानपदं सिद्धिसाधकमानविशेषान्यत. रपरतया वर्णयत उपाध्यायस्य मतमाह । सिपाधयिति । सिद्धाविव साधकमानेऽपि अनुमित्साया उत्तेजकत्वात् प्रत्येक तदभावविशेषणत्वे गौरवमित्यन्यतरत्वावच्छिन्ने साविशेषणताला । भाय समास उपेक्षितः । अनुमितिपूर्वमनुमानरूपस्यैव साधकमान- स्य नियमेन सत्यात सिपाधयिषा विना कदाऽभ्यनुमितिनं स्यादि. स्यनुमानातिरिक्तत्वं साधकमानविशेषणम्, साधकमानपदार्थघटक सिद्धावनुमित्यन्यत्वविशेषण पर्यवसितम, इदञ्च लाघवमाशङ्ख्याने निराकार्यम् । साधकमानपदार्थ वितर्य दूषयति । साधक होति । तदुपहितम् । स्वजन्यसिद्धिविशिष्टम् । तरसामग्री सिद्धे. कारण समुदायः । अनुमित्सासत्त्वे तदभावविशिष्टसाधकमानाभावस्थाक्ष. तत्वाद्विनाऽनुमित्सामिति । अनुमित्यभावप्रसङ्गादिति । कालिकप्र. त्यासत्या प्रतिवन्धत्वाभिप्रायेण । समवायन प्रतिवन्धकत्वे आ- स्मनि सर्वदेव चक्षुरादिप्रमाणाभावादतिप्रसङ्गो योध्यः । प्रत्यक्षसा. मग्रीसत्ये अनुत्पने प्रत्यक्ष इति शेषः। ननु तत्रानुमितिवारणायान्यदेव प्रतिवन्धकमास्थयं सियभाषप- क्षतामतेऽपि तदावश्यकत्यादित्यत आह । अनुमानातिरिक्तति । तथा सति पक्षताशरीरोनुमानातिरिकसाधकमानान्तभावस्य निष्फल- . - ·t पक्षताप्रकरणम् । ११५७ त्यादित्यर्थः । सियसमवहितप्रत्यक्षादिसामग्रीदशायां अनुमिति. धारणस्यैव ततफलत्वात्, साधकमानपदेन सिद्धयुपहितविवक्षणे च तदनिर्वाहादिति भावः। केचिनु यथाश्रुनानुरोधनानुमानातिरिक्वेति तन्माप्रपरमेव । न च सामनयाः पृथक् प्रतिवन्धकत्वे साधकमानपदार्थस्य सिद्ध्युपहितस्यापि निवेशनमफलमेवात वाच्यम् । यत्र विषये प्र. स्पक्षादयुपहितसन्निकर्षादिघटितप्रत्यक्षादिसामग्रीदशायामेव परा- मशाविसमवधानं तत्रानुमितिवारणाय तादृशसाधकमानस्यैव पक्ष- तायां निवेशयितुमुचितत्वात् । न च-तत्रापि सिद्धिप्रतिबन्धकतयैव उपपत्तौ सिद्ध्युपहितनि- पेशनमफलामति वाच्यम् । शाब्दसिद्धिकाले अशान्दं ज्ञानं जायता. मितीच्छावलादनुमित्युपपत्तये सियो ताशेच्छाया अवश्यमुत्तज. कत्यांपगमात् । तथाविधेच्छावलादुपदर्शितप्रत्यक्षसामनयनन्तरम: नुमितर्वारणाय साधकमानान्तर्भावसार्थक्यात् । न च सिद्ध्युपहितचक्षुःसयोगादिसत्त्वे आलोकसमवधा: नासत्ये ताशेच्छावलात् अनुमित्युत्पत्त्या साधकमानेऽपि ता. रशेच्छाया उत्तेजकताया आवश्यकत्वात् पक्षतायां तदन्तर्भावे- ऽपि उक्तापत्तिवारणासम्भव इति वाच्यम् । यत्र प्रत्यक्षोपहितच. क्षुःसंयोगादिसत्त्व इतरकारणसमुदायसत्त्वे एवाशाब्दं शानं जाय. तमितीच्छा न तु इतरकारणाभाचविशिष्टचक्षुःसंयोगादिसत्त्वे तत्र तारशेच्छाभावस्य प्रत्यक्षोपहितचक्षुसंयोगादिरूपसाधकमानवि. शेषणत्वानुपगमात् तादृशविषयविशेषीयपक्षतायामेव तथाविधसा. धकमानान्तर्भावस्य सार्थकत्वादित्याहुः । अनुमितिसामनयमावत्वेन प्रत्यक्षकारणत्यमिति । अन्यथा अ. नुमित्साधीनानुमित्युत्पत्तिकाले प्रत्यक्षापत्तरिति भावः । प्रत्यक्षसा. मप्रभावत्वेन । सिद्धिप्रत्यक्षसामप्रपन्यतराभावत्वेन । अन्योन्याय- यादिति । अनुमितिसामप्रपभावं प्रत्यक्षकारणकलापान्तर्गतममा. त्या प्रत्यक्षतामा अज्ञानात तदशाने च तदभावघटितानुमिति. सामग्रपा अमानात् तदभावादिज्ञानाभावादिति भावः। अध पा कारणसमुदायत्वेन सामप्रपा निवेशे समुदायमेदस्य प्रत्येक सकलकारणयव सत्वात् ग्यासज्यवृत्तिधर्माधिनानुया.

·११५८ अनुमानगादाधर्याम् गिताकाभावानुपगमे सामनया(१) सामग्रीमिन्नभिन्नत्वं दुर्घटमिति कार्याध्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्नत्यनेय सा निवेश्या, अव्याप्यवृत्तिधः विच्छिन्नभेदस्याच्याप्यवृत्तितामभ्युपेत्य अन्यदा कार्याव्यवहितपूर्व क्षणायच्छिन्नमेदवत्य, कार्याध्यवाहिनप्राक्क्षणे च नाशभेदायच्छि- नोंदवत्वं फटोप गायकस्योपपादनीयम्। तथा च परामर्श सत्ये प्रत्य. क्षोत्पत्तिकालेग्नमित्यनुत्पादा प्रत्यक्षात्पादनिर्वाहः उक्तानुमिति- प्रतियन्धकत्वस्य प्रत्यक्षोत्पत्तिमन्तरेणानिर्वाहात् प्रत्यक्षोत्पत्तिरपि अनुमित्यनुत्पादमपेक्षते, तदुत्पादे अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणावच्छि. मस्य प्रत्यक्षप्रतिवन्धफस्यावश्यं सत्यादित्यन्योन्याश्रय इति भावः। अत्रैव करणे अन्या दृषणमुपन्यस्यति स्थाणुन्याभावेति । स्वोक्तदोपस्याप्येतदनुमततया चकारमङ्गतिः (२) यन विशेष- दर्शनानन्तरक्षणजातप्रतियोग्यारोपात् स्थाणुत्वाद्यभावप्रत्यक्ष तत्रेत्यादिः । तदभावानुमित्यापत्तेः । स्थाणुन्वाभाषानुमित्यापत्ते । तथा बानुमित्यन्यसिद्धिसामनयभावस्य कार्यकालवृत्तितया पृथ. गेव कारणत्वमावश्यफमिति भावः। न च प्रतियोग्यारोपम्यामावप्रत्यक्षकारणतामते यत्र विशेषद- निकाले तत्पूर्व वा प्रतियोग्यारोपस्तत्रैव विशेपदर्शनाधीनमभा. पप्रत्यक्ष न तु विशेषदर्शनोत्तरप्रतियोग्यारोपानस्तरमिति वाच्यम् । प्रतियोग्यारोपस्याहेतुतामते विशेषदर्शनपर्यन्तं प्रतियोग्यारापानु. त्पादस्थले विशेपदर्शनोत्तरमभावप्रत्यक्षोत्पत्त्या फलसाम्पाय त. सेतुतामतेऽपि क्षणैकव्याजेनाभावप्रत्यक्षस्वीकारस्याऽऽवश्यकते. त्याशयात् । न च विशेषदर्शनानन्तरमाहार्य एवं प्रतियोग्यारोपो भविष्य. ति तत्सामग्रवाश्चन्छाघटिताया चलवस्वानोक्तस्थल नुमित्यापतिः रिति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्राचगाहिवि. शेषदर्शनोत्तरमिच्छां विनय प्रतियोग्यारोपसम्भवात(३) । प्रतियो. (१) "सामग्रधा" मिति पाठोऽभ्यस्मिन् पुस्नफे नास्ति । (२) दोधितौ "इत्यपिं" इत्यत्र “इति च" इति पाठः कचित् पुस्तके स्यादिति भाति । (३) "न च प्रतियोग्यारोपस्ये" इत्यादिः "प्रतियोम्यारोपसम्भ या" दित्यन्तः पाठस्तु सर्वस्मिन् पुस्तके न दृश्यते । - ·पक्षताप्रकरणम् । ११५९ + ग्यारोपकारणतायाः स्थासम्मततया "कनिदिति" (१)। (दी०) वस्तुतस्तु स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकशालिवानियमे- न प्रथमोपस्थितत्वाल्लाघनाच प्रत्येकमेव तथात्वमन्यथा वाधा. देरपि अत्रवान्नर्भावप्रसङ्गात् , न चानुमित्साविरहस्य प्रत्येक विशेषणत्वे गौरवं शान्दसिद्धो मत्यापशाब्दं ज्ञानं जायतामि- तीच्छायामनुमितेरुत्पादान सिद्धावनुमितिविपयकेच्छाविरहस्य, प्रत्यक्षसामग्रीसचे च तादृशेच्छायामप्यनुमित्यनुत्पादात् सा-' धकमाने अनुपितित्वादिमकारकेच्छाविरहस्प पृथगेव विशेषण- तायास्त्वयाऽपि वाच्यत्वात् । (गा०) ननु पक्षनाघटकप्रत्यक्षसामग्री नानुमितिसामग्रयभा- , वघटिनकारणसमुदायरूपा, अपि तु तदतिरिक्ता प्रत्यक्षासाधारण- कारणसमुदायरूपैव वाच्या, अनुमित्साविशिष्टसमानविषयकानु- मितिसामनोदशायां सिपाधयियारूपात्तजकयलादेवानमित्युपपत्तः । एवं प्रत्यक्षं प्रत्यनुमितिसामग्रीप्रतिवन्धकतायामपि निरुक्तपक्षता न निवेश्यते, अपि तु लाघवादनुमित्सावैशिष्टपमेव, असत्यामनुमि. । सायां समानविपये प्रत्यक्षोत्पत्तेरावश्यकत्वात्तत्सत्वे च पक्षनाया अपि आवश्यकत्वात् । तथा च न प्रथमोक्तान्योन्याश्रयायकाशः, एवं सामप्रयाः कार्याव्यवहितप्रारक्षणावच्छिन्नत्वेन प्रतिबन्धक त्वेऽपि समानविषयकप्रत्यक्षं प्रति प्रतिवन्धकतायामनुमित्सावे. शिष्टय निवेश्यते । तथा चोकस्थले प्रत्यक्षोत्पत्तिर्नानुमित्यनुत्पाद. मुपजीवति अनुमित्युत्पादेऽप्यनुमित्सापिरहेण प्रत्यक्षप्रतियन्धः फासत्वात् आप तु अनुमित्साविरहमेयेति नापरोऽप्यन्यान्याथ. यः । अन्यथा सामनया पक्षतायामनन्तर्भावेऽपि पृथक् प्रतिवन्ध. फताया आवश्यकत्वेनानिस्तारादित्यत आह । वस्तुतस्विति । पतन्त्रान्वयव्यतिरेफशालित्वं सिद्धित्यादिरूपप्रत्येकवृतिधर्मा. पच्छेदेन कार्यानुत्पाद प्रत्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वम् । ननु अन्यतरत्वेन प्रतियन्धकत्येऽपि तनियतसिद्धित्वाधयति. १२) दीधितो "कधित्," इत्यस्य स्थाने केचिदित्येय पाठोम. हाचार्यसम्मत इत्यतः फेचिदितीत्युक्तम् । - ·है ११६० अनुमानगादापर्याम् अस्य बायांनुपावापयनियनत्वं तदधच्छिन्नम्यतिरेकस्स गान्तरपरामाधिसहितस्य कार्योत्पादनियन व सम्मति सावता सिद्धित्यादिना प्रतिबन्धकतामिद्धिरित्यतो नियमेनेति । प्रथमोपस्थित वात् । प्रत्येकरूपावच्छिनास्य छिमान्यतरत्यापेक्षया प्रथममुपस्थितत्यात् 1. क्या शरीरलाघवमाह । लाघवादिति । उक्तरूपद्धयमपय नाना टितस्याधिकमेदादिघटितनया गुरुत्वादिति भाव । सिद्धित्वादिना । तथास्यम् । प्रतियन्धकस्यम् । अन्यथा प्रतिमा कत्वेक्यानुरोधेन नानाधर्माचच्छिन्नाना तत्तववच्छिामि त्वेन प्रतिवन्धकत्ये। राधादेरित्यादिना सत्प्रतिपक्षादेप्रहपरिम- 1(0) अत्रय । पक्षतायामेव । अ-तभारप्रसङ्गात् । वटकतामा तू । सिद्धिवाधसामग्रीविशेषाद्यन्यतमानावच्छिन्नाभावस्य स्वप्रसङ्गादिति समुदायार्थः । अन्यथा पाधयुध्यायभावस्य कारण तान्तरकल्पनापत्तरिति भावः । न च वयादिनिश्चयाप्रतिषध्यायामपि वह्निमान् पर्वना घट धानित्याद्यनुमितो वहयभावादिनिश्चयस्य प्रतियन्धकतया यहधारित प्रकारताघटिनरूपावच्छिन्न प्रति वह्नपभावादिनिश्चयस्य प्रतिक न्धकतान्तरकल्पनमावश्यकमिति कथ साध्यतदभानादिनिखा. नामकरूपेण प्रनियन्धकताप्रसक्तिरिति वाच्यम् । घयादिप्रकार कानुमितो धयभावादिनिश्चयस्य पृथक् प्रतिवन्धकत्वेऽपि मान् पर्वतो घटगान इत्याद्यनुमितिहेतुपक्षतायामाश्रयासिचादितिः श्चयान्तर्भाधणेव ताहशनिश्चयदशायां तथाविधानुमितिवारण. म्भवात, अवच्छेदकगौरवस्य तारतेवाप्रयोजकीकृतत्वात् । न च तथाऽपि बाधकाले प्रत्यक्षादेरप्यनुत्पत्त्या विशिष्टाति सामान्य प्रति बाधवुद्ध प्रतिवन्धकतान्तरकल्पनमावश्यकमिति पक्षताया तदन्नभावो निरर्थक इति वाच्यम् । तत्रापि भिवषिष कानुमितिसामग्रधादीनामवश्यकल्पनीयप्रतिबन्धकताया बाघसा- धारणान्यतरत्वादेरवच्छेदकतयैवोपपत्तांधवुद्ध सामान्यप्रतिपर न्धकावासिद्धे, प्रत्यक्षस्थले इच्छानामुत्तेजकतयापि तदसिद्ध (१) स प्रतिपक्षादिपरिग्रह इत्यपि क्वाचिक पाठ । .

·पक्षतामकरणम् । . कचित्तु । अत्रेवाशप्रतिवन्धकतायामेव प्रतिवन्धकान्तरसा. धारणान्पतरत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतायामेवेति यावत् । अन्तर्भावप्र- सहात । अवच्छेदकघटकताप्रसङ्गात् । तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानादि. साधारणान्यतरत्वेनैव बाधादेः प्रतिवन्धकताप्रसङ्गादिति समुदाया. थः। तथा च पक्षतायां बावान्तर्भावपरत्वाभावानोकासतिरिति व्याचक्रुः। कांचन तदभावनिश्चयदशायां यादृशाङ्करविशेषधर्मितावच्छे- दककाधनामतः कारणान्तरविरहादेव नियमतोऽनुत्पादस्तत्साध्य. फस्थलाभिप्रायकोऽयं ग्रन्थ इन्याहु । ननु सिद्धिसामग्रीविशपयांरुभयोरेवानुमित्माया उत्तेजकतया तयोरनुगतरूपेण प्रतियन्धकत्ये अनुमित्साविरहस्यान्यतरत्वाव- च्छिी सद्विशेषणतया लाधयम्, अनुमिन्माविरहविशिष्टसिद्धि- सामप्रपन्यतरत्वापेक्षया तद्विशिष्टसिद्धित्वतद्विशिष्टसामग्रीत्वयो. रेकस्यापि विशेषणस्य द्विधा निवेशन गौरवात्, भन्यतरस्वघट- कांशापेक्षया सिपाधयिपाविरहांशस्य गुरुतायाः स्फुटत्वात् । अत एघ याधाधन्तर्भावप्रतिवन्धेपि नावकाशः। वाधसिद्धितद्विशेष- सामनयन्यतमत्वन प्रतिवन्धकत्वे अनुगतरूपावच्छिन्नांशे सिपाध- यिपाविरहावशेपणतायां सियादिकाल इव याधकालेऽपि अनुमि. सावलादनुमित्यापत्तः, सिद्धित्वाद्यवच्छिन्न एव पृथक् तद्विशेषण. तया उकलायवानवकाशात् । विशिष्टबुद्धिसामान्ये वाघतदभाव- व्याप्यवत्तासानादीनामेकरूपेण प्रतियन्धकत्वे उक्तदिशा लाघवास- म्भवेनावच्छेदकगौरवस्य दुष्परिहरत्यात् । न च प्रत्यक्षस्यले वाधबुद्धी तदभावव्याप्यवत्तावुद्धी च इच्छा. या उत्तेजकतया तत्रानुगतरूपेण तयोः प्रतिवन्धकत्वे इच्छाविरह. स्थ सद्विशेषणतया लाघवमक्षुण्णमेवेति वाच्यम् । वाधादी. त्यक्षेच्छाया उत्तेजफत्ये नानाप्रतिवन्धकताप्रसङ्गेन तदनभ्युपगमा व, अनाहायंत्वस्य प्रतियध्यतायच्छेदकत्वमङ्गीकृत्यैव याधादिस. मये पाहायप्रत्यक्षस्योपपादनीयत्यादित्याशहां निरस्यति । नचे. त्यादिना गौरवमित्यन्तेनाराङ्कन । अनुमितेरुत्पादादिति । प्रत्यक्ष. सामप्रयसत्त्वेऽनुमित्युत्पत्यैव तादृशेच्छाविपर्यासरिति भाव । अनुमितिविपयफेच्छाविरहस्य । अनुगिवित्वाप्रकारकतारशेच्छा.

·- अनुमानगादार्याम् साधारणानुगतरूपावच्छिन्नविरहस्य । ताञ्च रूपं प्रागवायेदि. तम् । अनुमित्यनुत्पादादिति । प्रत्यक्षोत्या ताशेच्छाधिपसि. रिनि माषः । अनुमितित्वादिप्रकारकेच्छाविरहस्य । अनुमिति- स्वप्रत्यक्षान्यज्ञानत्यादिप्रकारकेच्छापिरहस्य । पृथगेय । यथायोग सिद्धित्वप्रत्यक्षसामग्रीत्वाधवच्छिग्ने एव । ( दी.) स्वनिवर्तकप्रत्यक्षादिसामग्रीसमवहितान्यत्वादि- ना च तादृशेच्छयोरनुगमेऽतीव गौरवम् , अन्यतरत्वघटकयो- रन्योन्याभाषयोमियोविशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावश्च । . आत्मनिष्ठश्च समयायेन सिद्धेरभावः कारणम् , भिन्नभिनेन च सम्बन्धेन तत्तदसाधारणकारणम्पायास्तसामग्रया, पणिवि. शिष्टस्य वह्नरिव इतररिशिष्टस्य मनोयोगादेः प्रतिवन्धकत्वायो. गात् । तथा च कथमनुगतरूपेण तयोरभावः कारणम् । ( गा० ) ननु अनुमितित्वादिप्रकारकेच्छातदप्रकारकेच्छानाम- नुगतरूपावच्छिनाभाव पयान्यतरत्वावच्छिन्ने विशेषणं वाच्यम् । प्रत्यक्षादिसामग्रीदशायामुक्तेच्छावलादनुमितेवारणाय चानुमिति भिन्नालौकिकप्रत्यक्षान्यस्वविषयतावच्छेदकावच्छिन्नसामग्रीसमध. हितान्यत्वेनेच्छा विशेषणीया । अनुमितिसामग्रथा, उपनीतभानसा- माया च समवहिताया इच्छायाः सङ्कादाय भेदद्वयमवच्छिम्नान्त विशेषणम् । अनुमितित्वादिप्रकारकायाः प्रत्यक्षादिसामग्रीसमवदि. तेच्छायाः सग्रहायाचच्छिशान्तम् , एवञ्चोकलाघवमक्षुण्णमेयेत्यत आह । स्थनियतकति। नियतकत्वं विषयतया योध्यम् । भतीव गौरवमिति । अतिगु. शरीरताचशेच्छाविशेषणस्याधिकस्य निवेशादिति भावः । नन्वेवमपि प्रतिबन्धकतैक्यानिवन्धनं लाघवं दुधारमेष, प्रति बन्धकस्यान्तराकल्पने एकत्रावच्छेदकगारवस्याकिञ्चित्करत्वात् । म नेकत्र पक्षनाईतुतायाम् एकैविधधहयभाषादिनिश्चयानामन्ती. घेऽनन्तस्थले अवच्छेदकगारघात स्वातन्त्र्येण पफैफप्रतियन्धकता. कल्पनरयोचिततया वाधादेः पक्षतान्तावप्रतिबन्ध्यनवकाशात् । प्रतिबन्धेरनुत्तरस्यात्यायनान्यतरत्वेन प्रतिबन्धकत्वमनेऽपि ·पक्षताप्रकरणम् । . विनिगमनाचिरहेण प्रतिवन्धताद्वयमापादयति । अन्यतरत्वेति । अन्योन्यामावयोः । सिद्धिभेदसामग्रीभेदयोः । तथा च सिद्धिभेद. विशिष्टसामग्रीभेदावच्छिन्नभेदः सामग्रीभेदविशिष्टसिद्धिभेदाय. च्छिन्नभेदश्च विनिगमनाविरहात् प्रतिवन्धकतावच्छेदक इत्यवच्छे- दफभेदात् प्रतिवन्धकताभेद आवश्यकः । न च तादृशमेदयोः समनियतयोरभेदानावच्छेदकभेद इति वा- च्यम् । तादृशभेदाभेदेऽपि तस्य सिद्धिभेदविशिष्टसामग्रीभदाव. छिन्नभेद स्वेन सामग्रीभदविशिरसिद्धिभेदावच्छिन्नभेदत्वेन च वि- निगमनाविरहेणावच्छेदकताया: स्वीकरणीयतया विशिष्टस्यावच्छे. दकस्यावश्यं भेदात्। न चाखण्डस्य तस्य स्वरूपत एवावच्छेदकतासम्भवादुकवि. शेषणपुरस्कारंण नावच्छेदकत्वमिति कथ विनिगमनाविरह इति धाच्यम् । अभावस्याखण्डत्वेऽपि स्वरूपतोऽवच्छेदकतायाः सिखा- न्तविरुद्धत्वात् , यस्य स्वरूपतो भानं तस्यैव तथाऽवच्छेदकतायाः सिद्धान्तसिद्धत्वात् , विशेषणपुरस्कारेणोपस्थितेऽवच्छेदकत्वन. हस्य विशेषणावच्छिन्ने अवच्छेदकतायगाहित्यनियमात् स्वरूपतो (१)ऽभासमाने स्वरूपनोऽवच्छेदकस्यस्य प्रमाणेनास्पर्शात। न च तम्यक्तित्वनैव भेदस्यावच्छेदकाच स्वीकरणीयं न तु स्व. रूपतः, तथा च नोपदर्शितविनिगमनाविरहावकाश इति वाच्यम् । भेवनिष्ठतद्यक्तित्वस्य भेदस्वरूपातिरिकस्य दुर्वचत्वात्, भेदरूपस्य च तस्य स्वरूपतो विशेषणत्वासम्भवात् । पतनाखण्डस्थान्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्य तद्यक्तित्वनैव हेतु- त्वमित्यपि परास्तम्। यत्तु सिद्धिभेदसामग्रीभदयोः सामानाधिकरण्येन मिथो वि., शेष्यविशेषणभावापन्नयोन भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं पेन विनि. गमनाविरहः स्यात्, अपि तु धर्मिविशेषणतापनयौरव व्यासज्य- वृत्यवच्छेदफन्वं तथाविधयोरप्यवच्छेदकतापर्याप्तमहानसीयवाहि- नास्तीति प्रतीत्याध्वगाहनादिति, तदपि न । महानसीयवाहिनास्ती. त्यादिबुद्धो वद्वित्वायेमधर्मितावच्छेदकावच्छिन्न एव महानसीय- स्वाद्यपरचिशेपणभाननियम इत्येकत्रानेफे गमयच्दकत्वे ग्राहो ध. (१) किञ्चिदपेण भासमान इत्यपि पुस्तकान्तरे पाठः । -- ·११०४ अनुमानगादार्याम् मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेपणतापनस्यैवायच्छेदकत्वग्रहो न तु धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेषणतानापन्नस्यावच्छेदकताग्रह इति नियमेन प्रकृने कस्य धर्मितावच्छेदफनापनस्य कस्य वासवच्छि नविशेषणतापनस्यायच्छदकत्वमित्यत्र विनिगमनाविरहेणावच्छेद फताभेदस्याऽऽवश्यकत्वादवच्छदकविषयतालक्षपयस्यापच्छेदक तावलक्षण्यनियतत्वादित्यन्यत्र विस्तरः। अन्यतरत्वेन उभयोरनु- गमेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धाननुगमान तयोरेकाभावस्य कारणतासम्भव इत्याह । आत्मनिष्ठश्चेति । समवायसम्बन्धाव- छिनप्रतियोगिताकासिध्यभाष आत्मप्रत्यासग्नतया कारणम् , प्र. त्यक्षासाधारणकारणचक्षुःसंयोगादिरूपसामग्यास्तु स्याश्रयसं- युक्तमनःसंयोगादिरूपपरम्परात्मकभिन्नभिन्नसम्यन्धावच्छिन्नाभाव आत्मप्रत्यासन्नतया कारणं याच्यमित्यर्थः । विषयचक्षु.भयांगादेः समचायनाभावस्य सर्वदेवात्मनि सत्त्वात् । तादृशाभावकारणता- या अतिप्रसङ्गावारकत्वादिति (१) भावः । ननु विषयचक्षुःसंयोगादेन प्रतिवन्धफत्वं स्वीक्रियते येन सम्ब. धाननुगमः स्यात्, किन्तु चक्षुःसंयोगादिविशिष्टस्य मनोयोगस्यैव समवायन प्रतिवन्धकत्व वाच्यमित्यत आह । मणति । चरित्या नन्तरं प्रकृते इति, पूरणीयम् । प्रतिवन्धकत्यायोगादिति। मनोयोग- स्यानुमितावपि हेतुत्वातकारणस्थ प्रतिबन्धकत्वायोगादिति भावः। यद्यपि कारणस्थापि रूपान्तरेण प्रतिवन्धकत्ये क्षतिविरहः, दा. हप्रतिबन्धकावे वहः प्रयोजनाधरहादेवानिवेशः, प्रकृते तु सम्बन्ध फ्यानुरोधादेव मनायोगादरेनुप्रवेश इत्यकिञ्चित्फरमेतत् , तथाऽपि मनोयोगस्याधिकस्य निवेशनीयतया गौरवमेव वाधकं बोध्यम् । न च सामग्रधाः . स्वतन्त्रप्रतिवन्धकतामतेऽप्यात्मनिष्ठतासम्प- तये चक्षुःसंयोगादेः सम्वन्धतया मनोयोगादिप्रवेशस्याऽवश्यक स्वान्नाधिक्यमेतेन्मतेऽपि, कालनिष्ठतया सामन्यभावहेतुत्वे तत्तव पुरुषीयस्यनिवेशस्यावश्यकतया गौरवादिति वाच्यम् । तथाऽपि मनोयोगादिसम्बन्धस्याधिकस्य निवेशनीयतया गौरवस्य दुर्वार- त्यात् , विषयभेदेन प्रतियन्धकताभेदविरहानुरोधेन विषयप्रत्या. (१) अंतिप्रसङ्गयोधकत्यादित्यपि पुस्तकान्तरे पाठः । .

·पक्षतामकरणम् । सनतया चक्षुःसंवोगादिप्रतियन्धकतापक्षस्यैव स्वतन्त्रसामग्रोप्रति- बन्धकतावादिभिराश्रयणीयतया तप मनोयोगादेनियेशाभावाच । तथा चेति । एवं रीत्या प्रतिवन्धकतावच्छेदकसम्बन्धभेदस्याऽऽत्र- श्यकत्वे च इत्यर्थः। (दी) एवं सिद्धेः सिपाधयिपाविरहेण वैशिष्टयमेक. फालावच्छेदेनैकात्मशत्तित्वं प्रत्यक्षादिकारणचक्षुःसंयोगादेस्त्व- न्याशमिति सामग्रीविशेपाभावस्प हेतुत्वेऽपि लाघवात् सि- ध्यभाव एच पक्षव्यवहारनिमित्तम् , एतदेवाभिसन्याय प्रवृत्ति- निमित्तमुक्तमित्ति वक्ष्यति । (गा०) पूर्व प्रतियोगितावच्छेदकभेदेन सिद्धिसामग्रीविशेष. णयोः सिपाधयिपाविरहपदाथयोर्भेदात्तद्विशेषणप्रवेशपार्थक्यं ध्य. विस्थापित इदानी सम्बन्धभेदन तद्विशेषणताभेदं व्यवस्थापयति । पककालेति । एकक्षणावच्छिन्नमेकात्मसमवेतत्वमित्यर्थः । यद्यपि सम्बन्धमध्ये एकक्षणावछिन्नत्यानन्तर्भावेऽपि सिपा- धायपाकाले तद्विरहरूपविशेषणाभावाद्विशिष्टाभावोऽक्षत एव । न च तत्र कालानन्तभीव सिपाधयिपाकालेऽपि सिद्धौ काला. 'तरावच्छिन्नतद्विरहवत्यात्मनि वृत्तित्त्वरूपवेशिष्टयं वर्तते, अन्या. त्मनि घटादौ च तारशविशेषणञ्चति विशिष्टसिद्धिसत्वमव्याहत- मिति कथं विशिष्टाभावेन चर्तितव्यं कालान्तर्भावे तु तादृशकाला. भावान्न तदानीं तद्धटितवेशिष्टयमिति विशियाभावोऽक्षन इति चा. च्यम् । सिपाधयिपाकालस्य तदधिकरणनिष्ठतदभावाधिकरणतान- बच्छेदकतया तादृशाधिकरणताघटितसामानाधिकरण्यरूपतदि. च्छासमानाधिकरणसिद्धिनिष्ठवैशिष्टयऽप्यनवच्छंदकत्वात् तत्तत्का. लावच्छेदेन सिद्धिमत्यपि तदिच्छाधिकरणे इच्छाविरहविशिष्टसि. द्धिसत्त्वानुपपत्तेः । अन्यथा स्वाधिकरणकालायच्छिन्नत्वस्य स्वा. "धिकरणवृत्तिताविशेषणत्वेऽपि तत्कालस्याप्यन्याधिकरणावच्छि. नस्वाधिकरणतया फालविरहप्रयुक्तवैशिष्टयधिरहस्यानिर्वाहात् । विशेयीभूततत्सियाधिकरणायच्छिन्नस्याधिकरणकालत्वेन काल- स्य सम्बन्धघटकाये चाननुगमादिति । तथापि विभिन्न काले विशे- - ·११६६ अनुमानगादापर्याम् पणविशेष्ययोः सामानाधिकरण्यसत्यापि एकक्षणायच्छेदेन नाधिकरण्यस्यैव विशिष्टसत्यनिदिकत्वमित्येतत्सूचनायव एक फालावच्छिन्नत्वकथनम्। केचित्तु कालस्य विशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छत्वघटकस. म्वन्धाघटकत्वे तदुपलक्षितामावातद्विशिष्टामावलक्षण्यानिर्वाहः, प्रतियोगितावच्छकादधलक्षण्यात् सर्वदा दण्डरहिमपुरुषाधिकर णक्षणे दण्डोपलक्षितपुरुषामावस्य सत्वेन पुरुषत्वादिमात्रस्य तत्त्र तियोगितावच्छेदकत्यासम्भवात् तारशपुरुषान्तरब्यावकानुगतः धर्मान्तरविरहेण, सत्वे वा प्रतियोगिफोटा तस्याभानेन, प्रतियो. गितावच्छेदके तदन्तर्भावासम्भवादित्याहुः तांयन्त्यम् । अन्याशामति । स्थाश्रयीभूनात्मन्युक्तपरम्परासम्बन्धन सम्ब भूत्वरूपमित्यर्थः। ननु पक्षताशरीरे प्रत्यक्षादिसामन्यनन्तर्भाव तदभावस्थानु मिती स्वतन्त्रतुताकल्पनमावश्यक, तथा च तस्यैव पक्षपदप्र त्तिनिमित्तता स्वीक्रियतां न तु सिमावस्य, तथा च पक्षपदप्र. वृत्तिनिमित्तमिदमिति मूलविरोध इत्यत माह । सामग्रोनि । हेतु- स्वेऽपि । अनुमित्यसाधारणकारणत्वेऽपि । लाधवात् । लघुशरी• रत्वात्। (दी.) फलानुपहितसिद्धीन्छाविरहविशिष्टासियभावा- पेक्षया बाधाभावस्य लघुत्वेऽपि सिद्धसाधनस्थले पक्षव्यवहा- रविरहेण तादृशसियभावस्याऽऽवश्यकत्वे वाधाभावो न नि. विशते गौरवात् । विशिष्टसिद्ध्यभावस्य चाऽऽत्मनिष्ठस्यैवानु- मितिहेतुत्वेऽपि तस्य परम्परासम्बन्धादेव पर्वतादौ पक्षव्यवहा- र इति ध्येयम् । (गा०) ननु लाघवस्य पक्षण्दप्रवृत्तिनिमित्ततोपष्टन्भमा यात्रा भावस्यैव तथात्वमुचित तत्र सिपाधायपाचिरहाप्रवेशात् , यदि च सिद्धसाधनस्थले पक्षव्यवहारो नास्तीति सिद्ध्यभावस्य तथात्यः ध्यते, तदा वाधदशायामपि तद्विरहात् सोऽपि निविशतामित्यत आह । फलानुपहितति । स्वविषपसिचनुपहितेत्यर्थः । एतच्चाति- ·-- पक्षतामकरणम् । ११६७ गौरवसूचनाय । सिद्धसाधनस्थल । साध्यनिश्चयदशायाम् । पक्ष. व्यवहारपिरहण । पक्षम्यवहारविरहस्य सर्ववादिसिद्धत्वेन(१) । गौरवादिति । वायस्थले पक्षव्यवहारस्य सविवादतया गोरवस- हिष्णुताया अन्यायत्वादिति भावः। ननु समवायसम्बन्धाच्छिन्नासयभावस्यात्मप्रत्यासनतयैवा- नुमितिहेतुतया तस्य पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वे आत्मन्येव पक्षव्यव. हारप्रसङ्ग इत्यत आह । विशिष्टति । सिपाधयिपाविरहविशिऐत्य- थः। एतदभिधानञ्च सिद्धे. पक्षनिष्ठाया उद्देश्यनासम्बन्धेनानुमि- ति प्रात प्रतिवन्धकत्यासम्भवप्रदर्शनाय, पवत वह्रिमनुमिनुयां म- हानसे यहिमनुमिनुयामित्याकारिकाणामनुमित्लानामंकत्रोत्तेजक- स्वेऽतिप्रसङ्गन पृथ्गवोत्तजकतया पाभेदन कारणनाभेदस्याऽऽव. श्यकतया आत्मनिष्ठप्रत्यासत्तरेवाचितत्वात् । अन्यथा पुरुषाविशे. पाणामन्तर्भावनीयतापत्या गौरवात् समानप्रकारिकाया असमान. विशेष्यसिद्धरनुमितिप्रतिवन्धकतयाऽपि पक्षनिष्टप्रत्यासत्यस- म्भयो योध्यः (२) । परम्पगसम्बन्धादिति । स्वप्रतियोगितावच्छ- दफकोटिप्रविणविशेष्यतावच्छेदकयत्वरूपादित्यादिः। न च सिद्धकालऽपि एतादृशसम्बन्धन पक्ष सिखभायो वत्त- तेऽत्यन्ताभावस्य नित्यत्वादित्यतिप्रस इति वाच्यम् । तत्तदान्म- वृत्तित्वविशिष्टस्यैव सियभावस्य तादृशसम्बन्धेन तत्पुरुपं प्रति पक्षव्यवहारनियामफत्वात् । (दी०) एकस्य पुंसोऽनुमित्सासत्वेऽपि अन्यस्य तद्वि- रहिणः प्रयक्षादिसामग्रीसत्वेऽनुमित्यनुत्पादाद तत्पुरुपीयानु मिति प्रति तत्पुरुपीयानुमित्ताविरहकालीनतत्पुरुपीयसिद्धिसा- मग्रीविशेषविरहोऽनन्यगतिफत्वेन हेतुरुपतव्य इति वदन्ति । (गा० ) ननु विषयचक्षुःसंयोगाविरूपायाः प्रत्यक्षसामप्रया मात्मनिष्ठप्रत्यासत्या न प्रतिवन्धकतासम्भव उक्तपरम्पराया अति- (१) पक्षव्यवहारस्य सर्ववायसिद्धत्वनेत्यपि पुस्तकान्तरे पाठः । (२) सामानाधिकरण्येनानुमितो धम्यंन्तरविशेष्यकसिद्धरपि प्रतिवन्धकस्यादिति भावः।

·१९६० अनुमानगादायाम् + प्रसकत्यात सम्बन्धत्य मानामावाय, तथा च यदा तारशमामः श्री तदुत्तरक्षण नानुमितिरिति कालिकात्यासस्यैव मनिपन्ध्रकत्व फल्पनीयम्, तथा च पुरुषान्तरीयप्रत्यक्षसामनपाापि पुरुषान्तरी- यानुमितिप्रतिवन्धः स्यात्, एवं कालिकसम्बन्धावच्छिन्नानुमि. साविरहस्यैव दैशिकसम्बन्धघटितसामानाधिफरण्यसम्बन्धन वामनपा विशेषणत्वं स्वीकार्यम्, तथा च पुरुमन्तरीयानुमिस्सा फालीनाया अपि पुरुपान्तरीयप्रत्यक्षसामग्यास्तदीयानुमित्यप्रति बन्धकन्यापत्तिरित्याशङ्का चक्षुःसंयोगादी तत्पुरुषीयत्वमन्तर्भाव्य निराकरोति । एकस्यति। अनुमित्यनुत्पादादित्यन्तमुपलक्षणम् , अन्यस्य प्रत्यक्षसामग्री- सत्वेऽन्यस्य तद्विरहिणोऽनुमित्युत्पादाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् (१)। न त्पुरुपीयानुमित्सायाः कालिकसम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकामा वस्य देशिकसम्बन्धेनाधिकरणं य: कालस्तत्र कालिकसम्यन्धन . समानत्वं कालीनान्तार्थः सामग्रीविशेषणम् । अथ पा समयायसम्धन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदात्मवृत्ति त्यविशिष्टाभाचावच्छेदकक्षणे कालिकसम्बन्धेन वृत्तित्यमेव नद. र्थः । तेन तत्पुरुपीयानुमित्साक्षणस्यापि अन्यदेशापच्छेदेन दैशि फसम्बन्धेन कालिकसम्बन्धावच्छिन्नतदिच्छाभाघवत्येऽपि नक्ष. तिः । तत्पुरुपीयसिद्धिसामग्रीविशेषविरहति । कालिकसम्बन्धा• वच्छिन्नप्रतियोगिताका पक्षनिष्ठतदीयेन्द्रियसन्निकर्षादिविशिष्टसा ध्यनिष्ठतदीयेन्द्रियसनिकादिविरह इत्यर्थः । वैशिष्टशमेकफाली. नत्वमेव । विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहानांनाकारणताक- ल्पनमगत्या न दोपाय । यावत्वेन तदसाधारणकारणसमुदायस्य प्रतिबन्धकत्वं पुनरनुपादेयमेव यावत्वस्य दुर्यचत्यात् । पर्वतो घहि मानित्याधनुमितिममानविपयचाक्षुपादिसामग्याः प्रतिवन्धकता. यां रूपादिकं नान्तर्भावनीयं तव साध्यपक्षयो रूपादिमत्तानियम- न तनिवेश प्रयोजनामावात्, किन्तु पर्वतो द्रव्यवान , व्यं वह्नि- मत् , द्रव्यं इव्यदित्याद्यनुमितौ वाय्वादीन्द्रिय सन्निकर्षम्याविः (२) "अन्यथा प्रत्यक्षसामग्रीसत्ये अन्यस्य तद्विरहणानुमित्युः त्पादाञ्चेत्यपि द्रष्टव्य"मिति पुस्तकान्तर पाठः। +AN ·पक्षताप्रकरणम् । रोधितोपपत्तये यथायोग्यं साध्यपक्षादौ रूपादिसत्त्व निवेशनीयम् । अथ प्रतिवन्धकसामग्रीमत्यपि काले तदनधिकरणदेशावन्छे. देन तदभावस्य सौलम्यादनुमित्यापत्तिः ? न च प्रतिबन्धकसत्ता. या कार्यानुत्पादप्रयोजकत्वात् तत्सत्त्वे कथं कार्यापत्ति(१)रिति वाच्यम् । सामग्न्याः कार्योत्पत्तिप्रयाजिकायाः प्रतिवन्धकसत्त्वेऽपि तदभावसत्त्वेनाक्षतत्व कार्योत्पत्तदुरित्वादिति चेन्न । यारशकार. णताघटकनियमे देशान्तरावच्छदेन कार्यसमानाधिकरणकारणा. भावव्यावर्तकं देशभेदानाच्छन्नत्वमन्यद्वा विशेषणममावे निधि शते यथा समवायादिसम्वन्धावच्छिन्नसयोगज्ञानादिनिष्ठकारणता. घटकनियमे तदन्यकारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्य देशभेदानवच्छि. नवृत्तिरवाधिकरणे कार्योत्पत्तिप्रयोजिका उक्तप्रतिवन्धकामावस्य च कारणता न तादृशी, किञ्चिदवच्छेदंग तत्प्रतिवन्धकसत्व एव तत्र कार्यानुत्पत्त्या तादृशाभावे विशेषणप्रवेशे प्रयोजनाभावात् , तथा च देशभेदावच्छिन्नप्रतिवन्धकामाववलान्नानुमित्यापत्ति.। पतेनात्मनि शरीरविशेषावच्छेदेन सियादिरूपप्रतिवन्धकस. चे घटायर्वाच्छन्नतदभाववलादनुमित्यापत्तिराप निरस्ता। न च सिद्धयादिमत्यात्मनि तत्काले घटाधवच्छिन्ना या तदभा. घवृत्तिस्तदन्यदेशभेदानवच्छिन्नतद्वृत्तरप्रामाणिकतया सिद्धादास. स्वेऽप्यनुमित्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशवृत्त्यनभ्युपगमे सिचा- धसत्त्वदशायां तदभावस्यात्मनि दैशिकव्याप्यवृचिवायाः सर्यानु. भवसिद्धाया अनुपपत्तेः। यदि च कायव्यूहस्थले एफनात्मनि शरीरान्तरावच्छेदेन सि. यभावाद्यभाषस्य सिद्धादेः सत्वऽपि अन्यशरीरावच्छेदनानुमि- त्यादयुत्पत्तिः प्रामाणिकी नदा सियाधभावनिष्ठकारणताघटक- नियमशरीरऽभावांशे उक्तविशेषणप्रवेशस्याऽऽवश्यकत्वात् घटा. वच्छिन्नसिद्धभावयलात् सिद्धादिदशायामनुमित्यापरिणाय गत्यन्तरमेवानुसरणीयमिति दिक् । (दी०) अथ सिद्ध्युत्तरानुमितौ सिपाथिपा हेतुरस्तु ? न चैवं मण्यादिस्थलीयदाई प्रति उत्तेजकस्य हेतुत्वापत्तिः, उत्ते. (१)कार्योत्पत्तिरित्यणि पुस्तकान्तरे पाठः। १४७ . 4 ·१९७० अनुगानगादार्याम् - । जकानामननुगतत्वात, तावदभावविशिष्टपण्याद्यभावस्य चानु. गतत्वादिति चेत् ! इहापि दर्शितोऽननुगमः सिपाधयिपायाः। (गा) उत्तेजकत्वा(१) मिमतसिपाधयिपाकारणतां स्वीकृत्य सिधमाघस्य कारणतामाक्षिपति अथेत्यादिना, चदित्यन्तेन । एतायतैव विना सिषाधयिषां सिद्धनन्तरमनुमितिवारणस. म्भवादिति भावः । प्रतिवन्धिमाशडन्ते । न चैवमिति । उत्तेजकस्य । मन्त्रीपधिविशेषादः। प्रतिवन्धिमुद्धरति । उत्तेजकानामिति । म ण्यादिस्थलीयोत्तेजकमन्त्रोपधिविशेषादीनामित्यर्थः । अननुगत. स्वादिति । तथा चानुगतकार्य प्रति व्यभिचारेण कारणत्वासम्भ. घादिति भावः । इदापि । सिद्धिस्थलेऽपि । दर्शित इति । यादृश. यारशेच्छालव इत्यादिनेत्यादिः । सिपाधयिपाया इति । उत्तेजकी भूताया इत्यादिः । तथा च तुल्ययुक्त्या उत्तेजकाभाषकूटविशिष्टा. याः सिद्धेरभाव एव दाहादौ मण्याद्यभा प्रभावबद्धतुर्भविष्यतीति भावः। (दी० ) सिद्ध्युत्तरानुमितित्वञ्च अनुगतानतिप्रसक्तं दु. चचम , सिद्धिस्थितिकालीनां स्वेतरसिद्धिकालीनां चाऽनुमिति प्रति हेतुत्वकल्पने च विनाऽपि सिपाधयिषां सिद्धिनाशकालेऽनु- मित्युत्पादो दुर्वारः, एकस्य च पुंसः सिद्धिसत्वेऽन्यस्य सिपा- धयिपाशून्यस्यानुमित्यनुत्पादप्रमङ्गः, तत्तत्पुरुपीयतादृशानु मिति प्रति तत्तत्पुरुपीयसिपापयिपाया हेतुत्वेऽनन्तकार्यकारण- भावप्रसङ्गः । अपि च सिद्धौ सत्यां चिनाऽपि सिपाधयिषा सा. मान्यसामग्रीतोऽनुमितिसामान्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । (गा० ) ननु तावदभाव कूटविशिष्टसाध्यनिश्चयाभावत्यापेक्ष या लघीयसा अन्ततस्तावदन्यतमत्वेनेचा(२)नुगमः सम्भवति सि. पाधयिषाणामित्यत आह । सिदभ्युत्तररानुमितित्वञ्चति । अनुगतस्य तस्य सिद्धिसमानकालीनप्रागभावप्रतियोगित्वरूप. (१) प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूताभाचप्रतियोगित्वम् उत्तेज. कत्वम् । (२) तापदन्यत्वनयपि यचित् पाठः।

·पक्षताप्रकरणम् । ११७१ स्थानतिप्रसक्तस्य च"तत्तत्सिद्धिनाशकालीन प्रागभावाप्रतियोगि. त्वे सति तत्तत्सिद्विसमानकालीनप्रागभावप्रतियोगित्यात्मकस्यैव सम्भवादनुगतानतिप्रसत्युभयमुपात्तम्। तथा च प्रथमधर्मस्य का. तावच्छेदकत्वे सिपाधयिषामन्तरेण सिद्धिनाशोत्तरकाले जायमा- नायामनुमिती सिपाधयिपाव्यभिचारः, उत्तरस्य तथात्वे चानन्त. कार्यकारणभावप्रसङ्ग इति भावः। सिद्धिस्थितिकालीनामिति । स्वक्षणवृत्तिप्रागमावप्रतियोगित्वम्वक्षणवृत्तित्वोभयसम्बन्धन सि- यवच्छिन्नामित्यर्थः । लाघवादाह । स्वेतरेति । स्वभिन्नत्वस्वक्षण: तित्वोमयसम्बन्धेन सिचवच्छिन्नामित्यर्थः । दलद्वयव्यावृत्तिस्तु स्फुटैव । सम्बन्धविधया स्वक्षणवृत्तित्वादीनां निवेशान स्वाननु. गमनियन्धनो दोषः, सम्बन्धमध्ये स्वपदार्थानियशेऽप्यन्याधिकर. णवृत्तित्वादेरन्यसम्यन्धत्वाभावेनातिप्रसङ्गविरहात्(१)। यदि च उत्पत्तिमध्ये स्वपदार्थविशेषणान्तर्भावस्याप्रसिद्धिवारणायावश्यक. तया अननुगमः शक्यते, तदा स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वस्वक्ष- णवृत्तित्वामयसम्बन्धेन सिद्धिविशिष्टत्वम् अनुमितौ श्वेश्यम(२)। नाशकालें । नाशोत्पत्तिक्षणे । अनुमित्युत्पादो दुरि इति । सि. द्धिनाशसमयोत्पन्नाया अनुमितः उक्तसिपाधयिषाकार्यतावच्छेद- फानाक्रान्तत्वादिति भावः। ननु स्वक्षणवृत्तिप्रागभाषप्रतियोगित्वस्वनाशक्षणवृत्तिप्रागभाया- प्रतियोगित्वोभयसम्बन्धेन सिक्षांच्छन्नानुमितित्यमेव सिपाध. विषाजन्यतावच्छेदकं वाच्यम् ? एतच्च सिद्धिनाशकालोत्पन्नानु- मितिसाधारणमेवेति नातिमसः । न च मामान्यतो नाशक्षणवृत्तिप्रागभावाप्रतियोगित्वं जन्यमा- अस्यैव न सम्भवतीति यदधिकरणक्षणवृत्तिप्रागभावप्रतियोगिवं तपकिनाश एवं विशिष्य निवेश्य इत्यननुगमतादयस्थ्यमिति था. व्यम् । सम्यन्धाननुगमस्यादोपत्वात् , स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियागिः (१) अन्यसम्बन्धत्वाभानातिप्रसङ्गविरहादित्यपि पुस्तकान्त. रे पाठः। (२) यदि वेत्यादिःप्रवेश्यमित्यन्तः पाठस्तु सपु पुस्तके न रश्यते। ..

·2.१७२ अनुमानगादाधर्याम् स्वस्थवृत्तिकृतिमात्योभयसम्बन्धेन सिद्धिविशिष्यत्वेन कथञ्चिदनुः गमस्यापि सम्भवाञ्चत्यतो दोपान्तरमाह । एकस्यति । सिद्धिस. त्व इति । अव्यवहितपूर्वकाले इत्यादिः । अनुमित्यनुत्पादप्रसन्न इति । पुरुपान्तरीयसिद्ध्यव्यवहितोचरोत्पन्नपुरुषान्तरीयानुमिठेर- प्युक्तसिपाधयिपाजन्यतावच्छेदकधर्माकान्तत्वादिति भावः । सा. मानाधिकरण्यस्याधिकस्य दर्शितफायनायच्छेदकताघटकसम्ब. धमध्ये निवेशेन पुरुपान्तरीयसिध्यानन्तरोत्पन्नानुमिती सिपाधयि. पाया व्यभिचारवारणसम्भवात् दोपान्तरमाह । अपि चति । सामा- न्यसामग्रीतः । अनुमितिसामान्यहेतुभूतपरामर्शादितः । (दी०) न हि ईदृशविशेपसामी विना मामान्यसाम- ग्या अनुमितिजनकत्वं नास्ति, न चान्यत्रापि विशेषसामग्य- न्तरमस्ति सत्कल्पने चातिगौरवम् । इह जायमाना सा लि. द्ध्युत्तरैव स्यात् , सा च न जायते कारणाभावादिति चेत् ? सा मा जनिष्ट अनुमितिसामान्यन्तु स्पादेव, कार्यानुत्पादस्य विना कारणविरहमसम्भवात् । (गा० ) ननु विशेषतामग्रीसहिताया पय सामान्यसामग्रयाः कार्योत्पादकत्वानापत्तिसम्भव इत्याशङ्कायामाह । न हीति । ईड. शेति । सिपाधयिपारूपेत्यर्थः । जनकत्वम् । उपधायकत्वम् । नास्ती. ति। न हीत्यन्वयः । सियसत्त्वे सिपाधयिपां विनापि परामर्शाद. रनुमित्युत्पादकत्वादिति भाव । तथा च तत्रेय सिद्धिदशायामपि परामर्शादिसत्त्व सिपाधयिपाविरहो नानुमित्यनुत्पादप्रयोजको भवेदिति पर्यवसितम्। ननु विशेषसामग्रोविरहकूट एच सामान्यसामग्रीदशायां सा- मान्यकार्यानुत्पादप्रयोजकः, सिसवस्थलीयविशेपसामग्रोविर घटितस्य फूटस्य च सिपाधयिपापिरहसहकृतसिद्धिस्थल एव सत्व न तु सिद्धसत्यस्थले इति न दोप इत्यत आह । न चेति । अन्यत्रापि । सियसत्यस्थलेऽपि । विशेषसामनयन्तरमिति । सि. यभावस्यैतन्मतेऽहेतुत्वादिति भावः । तत्तदनुमितिव्यक्त्युत्पादक तत्तापरामर्शव्यांना विशेषसामग्नीत्वेऽपि अनुमित्युत्पत्तिकालेऽपि ·पक्षताप्रकरणम् । ११७३ . सत्वेन तदनन्तरमनुमित्यनुत्पादे प्रयोजकविरहः, तत्तद्यक्तिविर. हाणामनन्तानां सामान्यकार्यानुत्पादप्रयोजकत्ये गौरवञ्च, अन्य. था बहुनरसामान्य कारणताया उच्छेदप्रसङ्ग इत्याशयः । अत्राहुः, सिचनुत्तरानुमितौ सिमावस्य हेतुत्वान्तरकल्पना येव शातिप्रसनवारणसम्भवात विशिष्टसियभावहेतुत्वमयुक्तम्, सिद्धिसिपाधयिपाविरहयोर्विशेषणविशेष्यभाव विनिगमनाविरहेण प्रतिवन्धकताद्वयस्य तन्मतेऽप्यावश्यकत्वात्, प्रतिवन्धकतावच्छ. दकगौरवस्याऽऽधिक्यात् । न च सिपाधयिपाहेतुतापक्षेपि कार्यतावच्छेदककोटो अव्य. षहितोत्तरत्वादिनिवेशाधिक्यन गौरवामित्याशयम् । तल्लिगकेच्छा. विरहविशिष्टसिद्धभावस्य पूर्वोपदर्शितसम्हालम्वनजन्यानुमितो व्यभिचारवारणायाव्यवाहतोत्तरत्वसम्बन्धेन तादृशसियनवच्छि. नानुमिति प्रत्येव हेतुताया भवनाऽपि वाच्यत्वादिति सिद्धिस्थले विनापि सिपाधयिषां सामान्यकार्योत्पत्तावपि तदृशकार्यस्योकपि. शेषसामग्रीकार्यतावच्छदफाकान्तता स्यात् तथा च विशेषसामग्री विना तदुत्पत्तौ तस्याव्यभिचारात् कारणतैव व्याहन्यत इति न तघ तदुत्पत्यापत्तिरिति शङ्कते । इहेति । कार्योत्पादप्रयोजकसामग्री. सत्ये प्रयोजनक्षतिर्न कार्योत्पत्तिं चिरुणद्धि, तथा च प्ररुते सिपा. 'धयिपाऽघटितायाः सामान्यकार्यप्रयोजकसामग्न्याः सिद्धिकाले- ऽपि सत्व विशेषसामग्रीविरहेण तत्कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नापत्त्य- सम्भवेऽपि सामान्यधर्मावच्छिन्नापत्तिर्दुवारवेत्यत आह । सा मा जनिति । सा । सिद्धयुसरानुमितिः । कार्यानुत्पादस्य । तद्धर्माय. पच्छिन्नानुत्पादस्य । बिना कारणघिरहम् । तधर्मायच्छिन्नोत्पाद- प्रयोजकसामग्रीधिरहं विना। (दी.) करणन्यापारतेनावश्यककारणभावस्य पराम- स्य कारणतापच्छेदिका पक्षता न कारणमिति तु भ्रमः, पति- बन्धकान्तराभाववदन्वयव्यतिरेकशालित्वेन हेतुत्वात् । अन्य- था यथासम्भवं निमिचकारणस्य समवायिकारणत्वाधवच्छे. दकत्वमसात् ।

·११७४ अनुमानगादाम् (गा० ) अनुमितिं प्रति पक्षतासहितपरामर्शत्वेन हेतुना, न तु पक्षतापरामर्शयोः पृथकारणनावयं गौरवात् । न च विशेषणविशेष्यमाय विनिगमनापिरहः । परामर्शस्याहेतु त्वे तस्य व्याप्तिज्ञानरूपकरणव्यापारस्वासम्भवात्, व्यापारतायाः फलजनतागर्भत्वात् इत्यस्यैव विनिगमकस्य सम्भवादिति केपा. चिन्मतं दूपयात । करणेत्यादिना । परामर्शस्येति पाठ्यों वृत्तिस्तस्याः कारणतायामन्ययान नि. मित्तकारणस्य दण्डादेः। समवायिकारणत्वात् । फलादिनिष्ठघट स्वाधवच्छिन्नकारण नेत्यर्थः । समवायनियमाय तत्कारणताया आव. श्यकत्वादिति भावः । जन्यसायावच्छिन्ननिरूपिनायाञ्च समया. यिकारणतायां दण्डादेव्यभिचारेण प्रवेशासम्भवायथासम्भवमित्यु. कम् । कारणतातदवच्छेदकत्वयारुतविनिगमकन्वेन नियतत्वेऽपि सिद्धाभावसाहित्यपरामर्शत्वयोरेकविशिष्टस्यैव , एकविशेष्यता. च्छेदकतापन्नस्यैव वाऽपरस्यावच्छेदकत्व वाच्यम्, तत्र विनिगम नाविरहो दुरि इति तु तत्वम् । (दी०) अथानुमितिसाधारणसिद्धः प्रतिवन्धले तद. भावस्प मण्यायभाववत् प्रतिवन्धकासावत्येन कार्यकालवृत्तेरेव हेतुत्वात् अनुमितिकाले च तदसम्भवाव सा नोत्पद्यतेति चे. द ? न, यस्य मण्याद्यभावादेः कार्यसमकालतया अन्वयव्यति. रोकित्वं तस्यैव तथात्वेन हेतुत्वं न तु सर्वस्य गौरवात् । अन्य था समवायिकारणस्य कार्यसहभूतस्यैव हेतुत्वात् कारणतामा. त्रस्य तथात्वप्रसक्तौ प्राभाकरा एव विजयेरनिति । (गा०) ननु सियभावस्थानुमितिहेतुत्वेऽनुमित्सां विना कदा प्यनुमिति पपोत मणिसमवधानोत्पत्तिकाल दाहानुत्पत्या प्रति. यन्धकाभावस्य कार्यकालसत्तायाः फलोपधानप्रयोजकत्वात् , अनुः मितिकाले च सिद्ध्यभावासत्त्वादित्यगत्या तस्य कारणावच्छेद कत्वमेव, न तु कारणत्वमिति शङ्कने । अथेति । कार्योत्पत्तिक्षणावच्छेदेनापि कार्याधिकरणे नियतसत्व यत्का- रणतायट तत्कारणताश्रयस्यैव कार्योत्पत्तिक्षणसत्यं कार्योत्पात. + ·+ पक्षताप्रकरणम् । ११७५ प्रयोजकं यथा मण्यभावादेसियभावस्य च प्रतिबन्धकामावरूपत्वे. ऽपि नियतप्रामत्वमेव कारणताघटकं न तूतमपीति तस्य 'स्वप्राक्सत्वमा फलोत्पत्तौ तन्त्रमिति नानुपपांतरिनि समाधत्ते । यस्येति । अन्यथेति । सहचारदर्शनमात्रेणैव प्रतियन्धकाभावे कार्य सहभावेन तुतासिद्धौ इत्यर्थः । प्रामाकरा इति । सहवर्चिन एघ कारणतावादिन इत्यादि । यतु अनुमितो प्रत्यक्षसामग्न्याः प्रतिवन्धकान्तरकल्पने गौर- धात् तत्सामग्रीदशायाम् अनुमित्यापत्तिवारणायानुमित्यन्यसिद्ध भावस्य कार्यकालवृत्तितया हेतुत्यमेव युक्तम् अनुमित्यभावस्य प्राफ्सत्वमात्रेण हेतुत्वान्तरं कल्प्यताम् इति तदसत, सिपाधयिषा- नन्तरजातसिद्धिद्वितीयक्षणेऽनुमित्यनुत्पादप्रसङ्गात्,' कार्यकालेज्नु- मिलानाशेन तदभावविशिष्टासद्धिमत्त्वात् । प्रत्यक्षादिसिद्धिसत्वेऽ सत्याञ्च तत्सामग्न्यां चाहिज्ञानान्तर जायतामितीच्छावलादनुमिन्यु- स्पत्या अनुमित्यन्यसिद्धो तादृशेच्छाया उत्तेजकत्वात् तादृशेच्छा बलात् प्रत्यक्षसमिग्न्यनन्तर प्रत्यक्षाधुत्पादसमयेऽप्यनुमिन्यापचः, सिद्धावप्रामाण्यमहसत्वे प्रत्यक्षाधुत्पादसमयेऽनुमित्यापत्तेध इति । (दी०) माभाकारास्तु विनाप्यनुमित्सां कचित् पराम- शीनुमितिप्रगहस्याविरललग्नस्याऽऽनुभविकत्वात् कालभेदकल्प- नायाश्च मानाभावात् मानाभावाच पक्षता नानुमितिहेतुः ।, प. रार्धानुमाने तु सिद्धसाधनमर्थान्तरविधया पणमित्याहुः ।। इत्यनुमानचिन्तामणिदीधितौ पक्षतानिरूपणं समाप्तम् ।। (गा०) पक्षताया अनुमितिहेतुतामनहीकुर्वतां गुरुण मतमाह। प्राभाकरास्थिति। अनुमित्सायोग्यताया उचेजकत्वे द्वित्यत्रित्वादिप्रकारफेच्छा- पलात् अनुमितिद्वितीयक्षणोत्पन्नपरामर्शात् तृतीयक्षणेऽनुमित्यन्त- रोत्पादस्य पक्षतामतेऽप्युपपत्तबिनाऽनुमित्सामिति । कचित् । प्रति. यन्धकान्तरासायस्थले । परामर्शानुमितिप्रवाहस्य । फमोत्पानपरा- मर्शानुमितिप्रवाहस्य । अपलापनिराकरणाय सम्हपर्यन्तानुसर- .

·अनुमानगादाधर्याम् एपम् । पूर्वपूर्वानुमितिनाशे द्वितोयादिपरामशविनुमित्यन्तरोत्पत्ती बाधकामावादाह । अधिरललग्नस्यति । • ननु तनागत्या एकैफक्षणविलम्वेनैवानुमितिः स्वीकार्य इत्यत आह । फालभेदति। मानाभावात् । पक्षताया हेतुत्वस्यासिया गत्यन्तरविरहस्यैवासिद्धरिति भावः । नन्येच सिद्धसाधनस्यादूपणतया परार्थस्थले तदुन्दावनानुप- पचिरित्यत आह । परार्थति । अर्थान्तरेति, सिदेऽर्थे साकाहा. विरहादिति भावः । न च पक्षताया अनुमित्यहेतुत्वेऽनुमित्यनन्तरं जातव्यक्तिरेव कथ नात्पद्यते ? तद्वारणाय तत्तद्वयको तत्तत्प्रागभावव्यक्तीना वि. शिप्यानन्तहेतुताकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । तदनुमितिव्यक्तः पूर्व तानाशात् परतो वा कदाचित् तत्समानविषयकानुमित्यन्तरी त्पादसमये तवक्त्यापत्तियारणाय तत्र परामर्शव्यक्तीनां विशिष्य हेतुताया आवश्यकत्वात, तत एव तयकीनां पुनरुत्पादवारणस. - भवात्। न च परामर्शानां तत्तयक्तित्वेन तदनुमितिव्यक्तिहेतुत्वेऽपि विनश्यदवस्थात्तदनुमित्यव्यवहित पूर्वोत्पन्नपरामर्शात् पुनस्तदनु- मितिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पतन्मते कार्यासहवार्चनः फलाजनक स्वात् अनुमितित्वावच्छिन्नाभावहेतुतयाऽपि तादृशापत्तिवारणस. म्भवात् तदनुरोधेन गुरुणा प्रत्यक्षाविसाधारणनिश्चयत्वेन प्रति- पन्धकत्वासिद्धः। अत्र केचित् पक्षताया अनुमित्यहेतुत्वमते विनापि वयादि लिगकरहयाद्यनुमिन्सां ताशानुमित्युत्पत्या तारशानुमिती ताड. शानुमित्साविरहविशिष्टप्रत्यक्षादिसामग्न्यभावस्य कारणताधि फ्यात् गौरव पक्षताहेतुत्वमते तादृशानुमितेरिच्छानियततया त. छाया लघीयस्या हेतुतयैवोपपत्ते पक्षतापित्तत्रेच्छेवेत्याहु ॥ इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचितायाम. नुमानचिन्तामणिदीधितिगादाधों पक्षता. निरूपण समाप्तम् ॥

·अनुमानगादार्याम् परामर्शप्रकरणम्। (चि०) पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टज्ञानमनुमिति- हेतुः । ननु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण व्यासिस्मरणं पक्षधर्मताज्ञानं तथा, लाघवात्, परामर्श हेतुत्वेना- वश्यकत्वाच्च । (दी०) लक्षणोपोद्घातेन विशिष्टज्ञानस्य कारणत्वं व्य- वस्थापयति । पक्षेत्यादि । व्याप्तिस्मरणमिति । स्मरण त्वमविव. क्षितमव्यापकत्वात् । लाघवात् । प्रथमोपस्थितत्वलाघवात् । कल्पनालाघवमाह । परामर्शति । परामर्शहेतुत्ववादिनाऽप्यनुमितेः पूर्व तादृशज्ञानमवश्यं मन्तव्यम् । तथा चातिरिक्तधर्मिणस्तत्रा. नन्यथासिद्धत्वनियतपूर्ववत्तित्वयोः कल्पनामपेक्ष्य उभयवा- दिसिद्धनियतपूर्ववर्चिनोऽनन्यथासिद्धत्वमात्रकल्पना लघीयसी- ति भावः। (गा० ) पक्षता निरूप्य विशिष्टपरामर्शत्वेन हेतुतां शानद्वयका. रणतावादिमीमांसकरिप्रतिपत्ति निरस्य मणिकारण व्यवस्थापि- ता तत्र सङ्गति दर्शयति । लक्षणोपोद्धातेनेति । विशिष्टपरामर्श स्वावच्छिन्न कारणताघटितानुमितिलक्षणोपपादकतयेत्यर्थः । वि. शिष्टज्ञानस्य । विशिष्टपरामर्शत्वावच्छिन्नस्य । कारणत्वं व्यवस्था. पयति । अनुमितिकारण युक्तिमर्भिधातुं. प्रतिज्ञानति । तारशयु. केरनुमितिलक्षणघटककारपातानिठविशिष्टपरामर्शत्वावच्छिन्नत्वसा. धकतया लक्षणोपपादकत्व बोध्यम् । इदानीमपि विशिष्टपरार्श- स्यस्यानुमितिकारणतावच्छेदकत्वे मीमांसकविप्रतिपत्यप्रतारणना. प्रामाणिकत्वरदया(१) तदुपपाद्रप्रमाणाकालासम्भयन तदुपपा- (१) अवतारवशेनामामाणिकत्वराच्या इति पाठोप्यास्ति । १४८ ·११७८ अनुमानगादधिर्याम् दकत्वस्य लक्षणनिरूपितसतित्वम् । मूले पक्षधर्मस्येति । हेतुताचच्छेदकसम्बन्धेन पक्षविशेषण.. तापन्नस्येत्यर्थः । व्याप्यविशेष्यकपरामर्शस्य साधत्वे विशेषण- तेत्यत्र विशेष्यतोऽप्यन्तर्भाव्या । व्याप्तिविशिष्टज्ञान व्याप्तिप्रकार कशानम् । तथा च पक्षविशेषणतापनहेतुविषयकत्यावच्छेदेन व्या. तिप्रकारकत्ववज्ज्ञानत्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वलामः, उइंश्यताका च्छेदकविधेयभावमहिम्ना ताशहेतुविषयकत्यन्याप्तिप्रकारकत्व. योरवच्छेदद्यावच्छेदकभावलाभात् ।पक्षतावच्छेदकतादृशशानवांश कारणत्वरूपसाध्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकासिद्धिरप्यु. हेश्या अतो व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मतानानत्यादिना विशि. परामर्शस्याप्यनुमितिहेतुताया मीमांसकसंमतत्वेपि न सिद्धसा. नावकाश:। व्याप्तिस्मरणमित्यत्र स्मृतित्वस्य हेतुतावच्छेदकत्वाभिमानं नि." राकरोति । स्मरणत्वमिति । अविवक्षितमिति । हेतुतावच्छेदकत्वे. नेत्यादिः । अविवक्षावीजमाह । अव्यापकत्वादिति । हेतुत्वाव्यापक:- घादित्यर्थः । व्याप्त्यनुभवस्यापि हेतुत्वादिति भावः । अवच्छन। कलाघघस्य नैयायिकमत एव सत्त्वात् कल्पनालाघवस्याग्ने धा. व्यत्वाल्लाघवादिति प्रन्थस्य तत्परत्वायोगात्तमन्यथा व्याचष्टे । ला. घवादिति । प्रथमोपस्थितत्वेति । शानद्वयस्य विशिष्टपरामर्शापक्षया प्रथममुत्पन्नतया स्वप्रकाशवादिनां गुरूणां शानद्वयस्यैव शानद्वयो- पस्थितिरूपतया । तस्य प्रथमोपस्थितत्वमिति भावः । ननु परामर्शतुतया शानद्वयस्याऽऽवश्यकत्वमनुमितिहेतुताक ल्पनेऽनुपयुक्तमित्याशही निराचिकीर्षुराह! कल्पनालायचमिति पि. रामर्शहेतुत्वेनाऽऽवश्यकत्वाञ्चति मूले परामर्शहेतुत्वेनेत्यानन्तरंतवा- पीति पुरणीयमित्याशयेन तदर्थमाह । परामर्शहेतुत्वेति । ताडश ज्ञानम् । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्त्यादिक्षानम् । मन्तव्यमिः ति । अन्यथा कारणविरहेण परामर्शस्यैवानुदयापचेरिति शेषः । यद्यपि धूमधान पर्वत इति ज्ञानं विनापि घूमो वहिव्याप्य' इति ज्ञानेन पर्वतत्वरूपविशेषणशानसहकृतेन पहिल्याप्यधूमवान् पर्वत इति विशिष्टधेशिष्टधयोधजननसम्भवात् परामशंहेतुतया पक्षधर्मता मानस्य नाऽऽवश्यकता, तथाऽपि पर्वते धूमदर्शनात्मकोबोधकाद ।

·परामर्शप्रकरणम् । ११७९ धूमो वहिव्याप्य इति स्मरणं ततः परामर्श इति क्रमस्यौत्सर्गिकतया इदानी तारशरीत्येव परामर्शोत्पत्तिः सर्वत्रेत्यभिमानेन शानद्वयस्य' परामर्शहतुताया आवश्यकत्व मूलकृताभिाहनम्, एतदभिमानेनैवा. नुमितिपूर्व विशिष्टपरामर्शस्यासिद्धिः । परामर्थ शामवयोपगमे अनुमितिसामग्रीसत्त्वेन परामर्शोत्पत्त्यसम्भवादित्यभिधायाने प. रामर्शतुतायामवच्छेदकलाघवमप्रयोजकी करिष्यते । एताएशा. भिमानञ्च नैयायिकमतमालम्ब्य । अथ वहिव्याप्यो धूम इत्यादिना निराकृत्यानुमितिपूर्व विशिष्टपरामर्शसिद्धिरुपपादनीया, तावता च परामर्शतुतया शानद्वयस्यावश्यकत्वनिराकरणेऽपि घह्निव्या- प्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शस्येव व्याप्यतावच्छेदकप्रकारका व्याप्तिज्ञानत्वतन्प्रकारकपक्षधर्मताशानत्याक्रान्ततया तत्तद्रूपाव: च्छिन्नस्य नियतपूर्वपर्तिताया उभयसिद्धत्वेन कल्पनालाघवमनुः पणमेव । अत एव तदुत्तरं व्याप्यतावच्छेदकानवगाहिशाब्दपराम- दिनुमित्युत्पादाभिधानमंव दीधितिकृता एतादृशकल्पनाला- घनिराकरणपरतया व्याख्यास्यने । फेचित्तु परामशंहतुतयेति मूलस्य परामर्शस्यानुमितिहेतुतया. : ऽपि व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्तिधानन्यायच्छिन्नस्य न्यायम- तसिनियतपूर्ववर्तितावत्त्वादित्यर्थः । परामर्शन स्वार्थ व्याप्यता- , । घच्छेदप्रकारकव्याप्त्यादिविषयकज्ञानान्तरमपक्ष्यतां मा रामर्श एव तादृशशानात्मक इत्यतोऽपि परामर्शस्य नियतपूर्ववर्ति- । तायादिनाऽपि तचपावच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्तित्वानुमतमेवेति भाव इत्यप्याहुः। तदसत्यम धूमत्यसामानाधिकरण्येन यदिव्याप्त्यवगाहिरिशि. एपरामर्शस्तत्र व्याभचारेण मीमांसफमतसिद्धकारणतावच्छेदक व्यस्य विशिष्टपरामर्शत्वव्यापकत्वाभावात्, द्रव्यत्वादिसामाना- धिकरण्यमात्रेण वहधादिव्याप्तिहानात् द्रव्यत्वादिना च जलादे. हंदवृत्तितामानादन्यथाख्यात्यापत्तिमयेन धूमत्यायच्छेदेन व्याप्ति प्रकारकमानस्यैध तन्मते हेतुरमादिति । न चैतत्समशीलदोपस्य च्याप्यतावच्छेदकानयगाहिशान्दप. गमस्थले मणिकृतव दास्यमानत्वान्न दोष इति वाच्यम् । एवं स. स्येतधास्यापक्षेऽपि मीमांसकमतमिदकारणतावच्छेदकवयस्य वि. घाप- ·अनुमानगादाधर्याम् शिष्टपरामर्शत्व-यापकत्यमित्यभिमानस्यानुसरणीयतया ताशा नवयस्य विशिष्टपरामर्शदेतुत्वमित्यभिमानमूलकत्वमेव सम्यक् । फेचिनु निश्धयत्वानिवेशप्रयुक्तलाघधानुरोधेन वहिव्यायधूम- घत्परतधानित्यादिविशिष्टपैशिष्टयावगादिक्षानमंत्र यायिक्रमानु मितिकारणम, तत्र च धूमवान् पर्वत इति ज्ञानस्य विशेषणताच च्छेदफप्रकारकमानविधया हेतुत्वम् । पक्षमुख्यविशेष्यकशानस्येव हेतुत्ये चद्विव्याप्यधूमवत्पर्वताभिन्नः पर्वत इत्याकारज्ञानस्येव हेतु: त्वमित्यभिप्रायफतया परामर्शदेतुत्वेनावश्यकत्यादिति मूलं घर्णयन्ति । परे तु मानसत्वव्याप्यारामशंयमते उपगीतभानात्मकपरामर्श एवानुमितिहेतुः, यो यत्र पूर्वमवगत इति नियमोऽप्यस्ति ताश नियमयलात वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञाने धूमवान् पर्वक इति ज्ञानस्यापि हेतुत्यमित्यभिप्रायफतया परामर्शदेतुत्वेनेत्यादि वर्णयन्ति। तदसत्, ताडशनियमवादिमते धूमवान् पर्वत इति ज्ञानस्य य. दा कदाचिदपेक्षितत्वेऽप्यव्यवहितप्राकालेऽनपेक्षणात् । न च ताशनियमनिहाय तत्प्रका प्रकारकद्विशेष्यफशानस्य स. स्कारद्वारा इंतुत्वं ताडशसस्कारस्य वा हेतुत्य कल्पनीय, तत्प्रका. रकोपनीतभाने तद्विषयकशानस्य साक्षाद्धतुत्वं कल्पनीयमिति गो. रवम्, तथा च लाघवात्तत्प्रफारकतद्विशष्यफोपनीतभाने तत्प कारकशानस्य साक्षादेव हेतुत्वं तार शनियनिर्वाहाय फल्पयितुमुचि तमिति वाच्यम् । तादृशनियमवादिमते यदा कदाचित् तत्प्रकारक- तविशेष्यज्ञानसत्तयैव तत्प्रकारकतद्विशेष्यफोपनीतभाननिर्वाह इत्यनुभवमपलप्य लाघवानुसरणे गत तारशनियमेन, तत्प्रकार कोपनीतभाने तद्विषयकशान नैव हेतुत्वस्यौचित्यात् , ताशनि यमस्यापूर्वधर्मिफसशयान्यथानुपपस्या दीधितिकृता दुपितत्वावे. ति । कारणतायाः स्वरूपसम्बन्धादिरूपत्वे कल्पनालाघसम्भा. दनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्व कारणत्यम् इत्यभिप्रायकतया क ल्पनालाधरमुपपादयितु भावमा । तथा चेति । अतिरिक्तधर्मि: प. शानवयानन्तरमुभयवाद्यसिद्धविशिष्टपरामर्शस्य कल्पनामित्य- नैनान्वयः। तत्र । विशिष्टपरामर्शत्वाचच्छिन्ने । , .

·. - - परामर्शकरणम् । ११८१ (चि०) एवं धूमो वहिव्याप्यो धूमवांश्चापमिति ज्ञानद्वपादेवानुमितिरस्तु ? न चानुमितिं प्रति व्या. प्यत्वज्ञानमेव हेतुर्लाघवादावश्यकत्वाचेति वाच्यम् । तस्यानुमितेः पूर्वमसिद्धौ युगपदुपस्थित्यभावात् । (दी०) ननु धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तेरालोकतेन च पक्ष. धर्मनाया ग्रहेऽप्यनुमितिः स्यादित्यत आह । एवमिति । यद्ध- विच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तेन रूपेण पक्षधर्मताज्ञानं हेतुरिति ना- तिप्रसङ्गः । ज्ञानद्वयादिति । द्वित्वमविवक्षितम् । लाघवात् । अवच्छेदकलायात् । आवश्यकत्वात् । व्याप्यतावच्छेदकाका. रकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वे व्याप्तिज्ञानहेतुताया आवश्यकत्वात् । कचिदुपजीव्यत्वादिति पाठः । उपजीव्यत्वञ्च व्याप्तिज्ञानं विना । यद्धविच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तत्मकारकपक्षधर्मताज्ञानस्यासम्भ- वात् । एवश्व सिद्ध व्याप्तिज्ञाने हेतावत्तिप्रसङ्गभङ्गाय पक्षधर्म- ताविपयकत्वमवच्छेदकं कल्प्यते लाघवात् न तु करणान्तरं गौ- स्वादिति भावः । सिद्धस्य व्याप्तिज्ञानस्य न पक्षधर्यताविषयक- स्वामित्याशयेनाह । तस्येति । (गा ) व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकशानन्येन सामान्यतो हेतुत्वे विभिन्नव्याप्यतावच्छेदकप्रकारफम्याप्तिपक्षधर्मताशानाभ्यामनुमिति- प्रसन्न इत्याशकानुद्वारे मूलस्य न्यूनतेति तन्निराकरणपरतया एव. मित्यादिमूलमुत्थापयति । नन्विति । अनुमितिः स्यादिति । तत्रापि शानद्वयघटितसामग्रीसत्त्वादिति भावः । एवञ्चवमित्यादिम्लस्य धू, मत्याधयच्छेदेन व्याप्तिशान तत्प्रकारकपक्षधमतावाना मिलिसः मनुमित्युत्पादप्रयोजकसामग्री, न तूकं ज्ञानद्वयं तथेत्यर्थ । सामा. न्यरूपेण हेतुत्वे विशेषरूपेण सामग्रीप्रवेशो न सम्भाति कारणता. घच्छेदकावच्छिन्नस्तोमस्यैव सामग्रीत्यादित्याशद्ध विशेषरूपेण हे. तुतामाह । यधर्मायच्डेदेनेति । व्याप्तिज्ञान यत्रानुमितो हेतु. स्तति, विद्यत इति चा, पूरणीयम् । द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्येन - ३ ·११८२ अनुमानगादाधोम् चयादिव्यातिनानात् द्रव्यत्वादिना च जलादईदादिवृत्तितासाना- दन्यथाख्यात्यात्मकानुमित्यापत्तेारणाय यद्धर्मप्रकारेणेत्युपश्य धर्मावच्छेदेनेत्यभिहितम् । अन्यथाख्यात्तिमनगोकुर्वतां । घच्छेदेन व्याप्तिशानाप्रसिद्धा नोक्तापत्तिसम्भवः । द्वित्वस्य फलो. पधायफतावच्छेदकत्वे उभयविषयकैकज्ञानादनुमित्यनिर्वाह, स. पत्र भेदाभेदसाधारण कारणस्य मेलनमेव कार्योत्पत्तिमयोजक तु भेदनियतं तद्वित्यमपि क्वचित्तथेति, द्वित्यस्य तथात्वमसम्भ पक्तिकञ्च, (१)इत्यभिसन्धाय शानद्वयादित्यत्र द्वयपदं व्याप्तिपक्ष, धर्मताज्ञानयोरभेदानपेक्षामानसूचकतया व्याचष्ट शानद्वयादिनीति। कल्पनालाघवस्याऽऽवश्यकत्वादित्यनेन वाच्यतया पानरुत्य निरा. चिकीपुर्याच लाघवादिति । अवच्छेदकलाधवादिति । व्याप्यता पच्छेदकप्रकारफव्यातिज्ञानत्वापेक्षया व्याप्तिप्रकारकमानत्वरूपात च्छेदकस्य लघुशरीरस्वादिति भावः । व्याप्तिमानस्येति धर्मपरम् हेतुत्वे । कारणतावच्छेदकत्वे । व्याप्तिज्ञानहेतुतायाः । व्यातिज्ञानत्व स्य कारणतावच्छेदकतायाः । आवश्यकत्वादिति । उभयसिद्धत्वा. दियर्थः । तस्य तदन्तर्गतत्वादिति भावः । व्याप्यतावच्छेदकप्रका. रफव्याप्तिक्षानादेव्याप्तिप्रकारकक्षानानुपजीयकत्वात् । फाचित्के उपजीव्यत्वादिति पाठे असङ्गतिरिति उपजीव्यपद विशिष्टसत्तानिर्वाहकपरमित्याशयेन विशिष्टसत्तानि हकत्वमुपपा दयात । उपजीव्यत्वञ्चति । असम्भवात् । ससानुपपत्तेः । विशिष्टस ताया विशेषणव्याप्तिानसत्त्वनियतत्वादिति भावः । एतावतापि कल्पनालाधवमित्यवधेयम् । ननु व्याप्तिप्रकारकशानत्वेन हेतुत्वे सिद्धेऽपि व्याप्तिप्रकारक पक्षधर्मतासानत्वरूपपरामर्शत्वस्य हेतुतावच्छेदकत्वासिद्ध्या-नया- यिकानां नाभिमतसिद्धिरित्यत आशयं पूरयति। एवञ्चति । व्याप्ति- शाने व्याप्तिानत्वावच्छिन्ने । अतिप्रसङ्गमनाय । पक्षधर्मताधीशून्य काले अनुमितिवारणाय । व्याप्तिानकारणायामेव पक्षधर्मतावि. पयकत्वमवच्छदकम् अन्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । यद्यपि व्याप्तिानत्वावच्छिन्नहेतुतायां पक्षधर्मताविषयकत्व (१) व्यासज्ज्यवृत्तिधर्मस्य कारणतानवच्छेदकत्वादिति भावः - ·परामर्शप्रकरणम् । १९८३ स्थावच्छेदकत्वोपगमे प्रस्थितमवच्छेदकाघवादिना, तथाप्यतिप्र. सज्ञानवतारदशायां व्याप्तिानत्वस्य लाघवात् प्रथमतोऽवच्छेद. कत्वसिद्धिरुत्तरकालमवच्छेदकाभिवृद्धिश्च निष्प्रत्यूहैवति भावः । ननु पक्षधर्मताधीत्वेन कारणत्वान्तरकल्पनयाप्यतिप्रसङ्गमङ्ग नान्यथानुपपत्त्या अवच्छेदकाभिवृद्धिकल्पनं कथमित्यत आह । लाघवादिति । कारणतान्तरकल्पनापेक्षया लाघवादित्यर्थः । अनति. प्रसझोपपादकत्वाविशेषेऽपि गौरवादेव न कारणत्वान्सरसिद्धिरि- स्याह । न स्विति । व्याप्तिमानस्वावच्छिन्नमनुमितेः पूर्वमुभयवादि. सिद्धमेवेति तस्यानुमितेः पूर्वमसिद्धावित्यप्रिममूलासङ्गतिरतस्त- दाशयं व्याचष्टे । सिद्धस्येति । न पक्षधर्मताविषयकत्वमिति । तथा च क्लमहंतुनायां तदवृत्तेः पक्षधर्मताविषयकत्वस्यावच्छेदकत्वमग्र ऽपि कल्पयितुमशक्यमिति भावः । (दी) यद्वा व्याप्यत्वज्ञानं व्याप्यत्वप्रकारकं पक्षधर्मः ताज्ञानमित्यर्थः । ननु विशिष्टज्ञानान्यथानुपपत्या ज्ञानद्वयस्या- वश्यं वाच्यतया तस्यैव हेतुत्वं युक्तं तदिदमुक्तमावश्यकत्वादि. त्यन आइ । उपजीव्यत्वादिति । विशिष्टज्ञानस्यान्यधानुपपत्त्या 'तत्कल्पने विशिष्टज्ञानस्योपजीव्यत्वादित्यर्थः । स्वसंवेदनास- मेव ज्ञानद्वयम् आवश्यकत्वञ्च तस्योभयवादिसिद्धत्वमित्या. शयेनाह । तस्येति । (गा.) आशयमपूरयित्वाऽपि व्याप्यत्वासानमित्यादिमूलं व्या. करोतियति । एतन्मतेऽपि लाघवादित्यस्यावच्छेदकलाघवादित्य. थः। धूमत्यादौ व्याप्तेरनतिरिकवृत्चित्वरूपायच्छेदकत्यावगाहिताया मीमांसके कारणतावच्छवके निवेशनीयतया तन्मते ऽवच्छेद फगोरघादिति भावः। . अवच्छेदकगौरवेऽपि मीमांसफमते दर्शितफल्पनालाघरमा- पणमिति शङ्कायामुपजीव्यत्वादिति मूलमयतारयति । नन्विति । वि. शिष्टमानान्यथानुपपत्यति । तथा च मानमयकल्पफतया विशिष्ट शानमप्यनुमितेः पूर्व मीमांसकमतसिमिति न नैयायिकमते क. लानागौरवामिति भावः।

·११८४ अनुमानगादापर्याम् ननु मुलझता अनुमितिपूर्ये विशिष्टज्ञानम्यासिविमुदाय पर पच्छदकलाघधमप्रयोजकीकृतं तन्न सङ्गच्छते विराट कल्पकविरहण शानद्वयस्याप्यसिद्धिप्रसादतस्तदाशय प्रकाशयति । स्वति । स्वात्मकं यत् संवेदनं प्रत्यक्ष (१)तरिममित्यर्थ, तथा च न तत्कल्पफया विशिष्टपरामर्शस्य तदभ्युपगतत्वमिति भावः। नन्वेवं तेषां सानदयस्यावश्यकत्याभिधानविरोधः ? . शिष्टमानाम्यधानुपपस्या अवश्यकल्पनीयत्यस्यैावश्यकत्वपदार्थ- स्यादित्यत आह । आवश्यकत्वञ्चति । उभयवादिसिद्धत्वामिति ! त. था च नोक्तरूपमावश्यकत्वमिति न तदभिधानविरोध इति भावः। (चि०) अध यथा तत्ताविशिष्टस्मरणे सती. न्द्रिय सन्निकृष्टे स एवायमित्यभेदप्रत्ययो भवति तथे- न्द्रियसनिकृष्टेधूमे वहिव्याप्यधूमस्मरणे धूमत्वसाधा. रणधर्मदर्शनात् व्याप्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् सा मरच्या वृत्तत्वादिति स एवानुमिनिहेतुरिति चेन्न। प्र त्यक्षसामग्रीतो ऽनुमितिसामग्रया बलवत्वादनुमिति रेचोत्पद्यते न तु व्याप्याभेदप्रत्यनम् , (२)अन्यथा त वापि परामर्शानन्तरं तदनुव्यवसापा वा भवेन्न स्वनुमितिरेव । (दी०) असिद्धिं परिनिहीपुराशङ्कते अथेति । अयम् । पक्षटत्तिः । हेतुरिति । लाघवादिनि शेषः । अनुमित्तिसामग्रथा इति । स्मृतिदेतुतावादिनां नये पणमिदं, न तु संस्कारकार- णतावादिना भाचामिति । (गा०) अथ यथेत्यादिना मूलकतो विशिष्टपरामर्शसामग्री दर्शनस्य प्रकृतोपयोगितां दर्शयति । असिद्धिमिति । मीमांसकोद्रा चितां विशिष्टपरामर्शस्यासिद्धिमित्यर्थः । व्याप्योऽयमित्यभेदप्रत्यय (१) प्रत्यक्षामिति पाठः कचिन्न इश्यने । (२) व्याप्याभेदप्रत्ययमिति मथुरानाथसम्मतपाठोऽप्यनास्ति।

·परामर्शपकरणम् । ११८५ स्य विशिष्टपरामर्शत्वं स्फुटीचिकीपुरयामित्यस्याथै व्याचक्षाणः प- क्षवृत्तितावगाहितां स्पष्टयति । अयमिति । स पचानुमितिदेतुरित्यत्र न्यूनताभङ्गाय हेतुं पूरयति । लाघवादितीति । संस्कारसाधारणेन सविषयकत्वेनोपनायकतामते व्याप्त्युपनये तत्स्मरणपर्यन्तस्यान- पेक्षिततया न विशिष्टपरामर्शपूर्षमनुमितिसामग्रनियत्यं संस्कार- स्यानुमितावहेतुत्वादिति सानत्यनोपनायकत्ववादिनयऽनुमितिसा. मनीनियन्धनपरामर्शासम्भवरूपदूपणं सङ्गमयति।स्मृतीति। स्मृति- हेतुतावादिनाम् । संस्कारस्यानुपनायकतया उपनयानुरोधेन स्मृ- तिं कल्पयताम(१)। (चि०) अथ पहिव्याप्यो धूम इति स्मरतः पर्व- तीयधूमन्द्रियसन्निकण प्रथमत एवं व्याप्तिधूमत्व. योवैशिष्टयं यत्र भासते विशेषणज्ञानस्य पूर्व वृत्त. त्वात् तत्र, पत्र पाऽऽप्तवाक्याबहिन्याप्यवानयमिति ज्ञानं तत्रोभयत्रापि लाघवात् पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञा- नस्य हेतुत्वकल्पनादन्यत्रापि तथेति चेन्न । इन्द्रिया- सनिकृष्ट नीन्द्रिये च लिने प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसाम- ग्रीविरहात् , तेन विना अनुमित्यनुत्पादापत्तेः, अ- स्मदुक्तसामग्रयाश्च तत्रापि सत्त्वात् । न चानुमाना- दिना तत्र परामर्शः, अनवस्थानात् । (दी० ) अधेत्यादि । अब यत्र मथमं पक्षाग्रहे गृहीतधूमे स्मृतव्याप्तिनैशिष्टयभानमनन्तरच गृहीते पक्षे तादृशविशिष्ट धीस्तोत्पपि द्रष्टव्यम् । प्रथमत इति । विशिष्टज्ञानात् पूर्वमनुमि. तिसामग्रीविरहदर्शनाय । एवञ्च सिदे पूर्ववर्जिनि विशिष्टज्ञाने तत्वेन हेतुत्वं गुरुधर्मयावच्छेदेनानन्ययासिद्धत्वकल्पनामपे- (१) तनुतया कम्पयतामित्यषि फाचित्कः पाठः । उपनपहे- नुनया कल्पयतामिति तदर्थः। .

·११८३ अनुमानगादाधर्याम् क्ष्य लवकरूपावच्छेदेन नियमानन्यथासिद्धत्वकल्पनाया एवं न्याय्यत्वात्, गृहमाणव्याप्त्यवच्छेदकताकधर्मप्रकारकपक्षमता." ज्ञानत्वेन पक्षधर्मताग्रहकारीभवद्धविच्छिन्नव्याप्तिज्ञानलेन वा एफरूपेण कारणत्वं चातिगौरवात, विनिगमकाभावाच । तवा- पि च नियतपूर्ववर्तित कल्प्यपित्याह । यत्र वेति । तेन वि. नेति । तथा च व्यभिचारात् कारणत्वं वाधितमिति भावः । स्वतो व्यभिचारं निरस्पति । अस्मदुक्केति। अनवस्थानादिति । न च घूमान्तरसन्निकर्पे तत्तद्व्यक्तिवृत्तिधमत्वं वहिव्याप्तिव्या- प्यमिति लिङ्गविशेष्यकपरामर्शायाप्तयनुमितिसम्भवः, धूमपा- त्रासन्निकऽपि तत्र वह्नयनुमानात् तब्यक्तित्तित्वधूमत्वत्त्ववै. शिष्टयग्राहकविरहाच्च । (गा० ) यत्र पक्षीयधूमदर्शनात् प्रागेच उद्बोधकान्तरामाप्ति स्मरण तत्र तदुत्तर पक्षधर्मतामहस्यैव विशिष्टपरामर्शरूपता मुल. कृतोता, तम न्यूनताभनाय पक्षधर्मत्वाविषयकपक्षीयहेतुदर्शनो. द्वोधितव्याप्तिस्मृतिस्थलेऽपि विशिष्टपरामर्शमुपपादयति । अत्रेति । तत्यपि द्रष्टव्यमित्यन्वयः। प्रथम पक्षप्रहे पक्षधर्मतामहोत्पत्या विशिष्टपरामर्शपूर्वमनुमितिसामग्री सम्भवतीति पक्षाग्रह इत्युक्तम् । सामान्यलक्षणानुपगम व्याप्तिस्मरणस्य पक्षीयधूमाविषयकतया विशेषणतावच्छेदकविशिष्टविशेषणशानविरहेण विशेषणतावच्छे. वकविशिष्टधूमवैशिष्टयशान पक्षे न सम्भवतीति अन्तरास्मृतल्या से पक्षीयधूमे विशिष्टझानस्वीकारः । पक्षविशेष्यकेऽपि परामर्श प. क्षग्राहस्य पक्षतावच्छेतकरूपविशेषणविषयतया विशिष्ठविशेष्य कक्षाने विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकधीहेतुत्वे तत्वेन वा उपयो- गात् गृहीते पक्ष इत्युक्तम् । तादृशविशिष्टधीरिति । तादृशस्य व्याः तिविशिष्टस्य हेतोर्विशिष्टधीरित्यर्थः । मूले प्रथमत इत्यनन्तरं प. क्षधर्मतया भासमान इति पूरणीयम् । ननु उक्तरीत्या जायमानस्य विशिष्टपरामर्शस्य व्याप्तिस्मरण- पक्षधर्मताशानापेक्षया प्राथम्याभावात् प्रथमत एवेत्युक्तमसतमः ·परामर्शप्रकरणम् । त आह । प्रथमत इतीति । विशिष्टज्ञानात् पूर्वमिति । तथा च मथ- मत एवैत्यस्यानुमितिसामप्रधामसम्पन्नायामेवेत्यर्थ इति भावः । नन्वेवं कचिद्विशिष्टपरामर्शसिद्धावपि विशिष्टपरामर्शत्वरूपाव. च्छेदकस्य लघुत्वेऽपि च तेन रूपेण हेतुतामते तद्रूपावच्छिन्नस्य नियमकल्पनाया आधिक्येन गौरवं दुरिमेवेत्यत आह । एवञ्चे- ति । गुरुधर्मयावच्छेदेनेति । यद्यपि व्याप्तिविशिष्टवेशिष्टपज्ञानत्यापेक्षया धूमवाद्यशे अप. छेदकत्वाचगाहिव्याप्तिनिश्चयत्वस्य गुरुत्वेऽपि धूमत्वादिप्रकार- पक्षधर्मताज्ञानत्यस्यानयात्वाधर्मवयस्य गोरवाभिधानममङ्गतम, तथापि गुरुधर्मद्वयेत्यस्य गुरुधर्मघटितद्वयेत्यर्थत्वान्न दोपः। न्याय्यत्यादिति । न्यायमने कल्पनीयस्य द्वित्वं परमते कल्पना. धर्मिणोचिमिति कल्पनासाम्येऽपि न्यायमतेऽवच्छेदकलाघना. दिति भावः । परमते एकमेव शान कारणमन्यदवच्छेदकमिति न धर्मद्वयावच्छेदन फारणनाफल्पनामिनि शङ्कां निराकरोति । गृह्यमा- णेति । गृह्यमाणव्यायवच्छरकताकत्वञ्च वर्तमानव्याप्त्यवच्छे- दकत्वग्रहविषयत्वम् । पक्षधर्मताग्रहप्रकारीभवदिति विद्यमानए- क्षधर्मतामहप्रकारार्थकम् । अतिगोरयादिति । तत्तकालविद्यमाः नत्वप्रवेशेन कालभदनानन्न कार्यकारणभावप्रसङ्गादिति भावः । ननु फारणतावच्छंदफविशिष्टकारणस्य प्राक्प्सत्तायाः प्रहते फलोपधानप्रयोजकत्योपगमे विद्यमानत्यनिवेश विनाप्यतिप्रसा: शफ्यधारणः। न चैवमपि समानप्रकारफपुरुपान्तरीयव्याप्तिधानकालीनपक्ष- धर्मताशानादितोऽनुमित्यापत्तियारणाय तत्तत्पुरुीयानुमितिजन- कतायां तत्तत्पुरुषीयमानमेवाषच्छेदकं घाच्यमिति पुरुषभेदेन का. रणताभेदो दुर्वार पवेति याच्यम् । स्वसामानाधिकरण्यस्यवि. पयधर्मप्रकारकस्यांमयसम्यन्धेन व्याप्त्यवच्छेदकताप्रदविशिष्टप. क्षधर्मतासानत्वेन, स्वसामानाधिकरण्यसप्रकारधर्मविषयकवो. भयसम्यन्धेन पक्षधमंताप्राविशिष्टव्याप्त्यवच्छेदकत्वमहत्येन या हेतुत्योपगमे व्यधिकरणमान गदनुमितिगारणस्य तत्तायुरूपोय. त्वनिषेशमन्तरणय सम्मवादित्यत आह । चिनिगमकामावानि । दर्शितरूपयोरेफतरस्य हेनुतावच्छकार इत्यादिः । तथा च पि. १ ·. १९८८ अनुमानगादावर्या निगमनाचिरहाधर्मद्वयावन्छेदेनानन्यथासिद्धत्वकदानमावश्यकमे घेति भाव । वहिव्याप्यवानयमिति शाब्दपरामर्शस्थले व्याप्यता चच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मतादिग्रहविरहेण परमतेनुमित्यनुत्पादाना नुमितिपूर्व विशिष्टपरामर्शस्योभयघादिसिद्धतास्थलामति व्या. प्यतावच्छेदकप्रकारकम्यातिपक्षधर्मताग्रहत्यानुमितिनियतपूर्ववा. तायाः कथितोभयसिद्धत्वासम्भवप्रदर्शनपरतया यत्र वेत्यादि मूलं सङ्गमयति । तथापि चेति । तब ! मीमांसफस्य । मुले तेन चिनेति । विशिएपरामर्शामावेनेत्यर्थः। विशिष्टपरामर्शशुन्यकाल. ऽनुमित्यनुत्पादापत्तिर्विशिष्टपरामर्शदेतुतायां किंविधया त्याकाहायामाह दीधित्तौ । तथा चेति । अनुमित्यनुत्पादापचा थे- त्यर्थः । व्यभिचारादिति । अनुमित्यनुत्पादापत्तिकथनादर्थतोऽनु मित्युत्पादलाभेन मूलग्रन्थाद्वयतिरेकव्यभिचारलाभः । स्वमतसि, द्धानुमितिसामग्रीसत्वकथनप्रयोजनं स्फुटयत्ति । स्वत इति । स्वत. स्वमते। यदा चातीन्द्रियादिहेतुके शब्दादिजन्यज्ञानयघटितसाम. प्रचपि नास्ति तदाऽनुमितिन केनाप्यनुमन्यते इति न मीमांसक- मते व्यभिचाराधकाश इत्यवधेयम् । मूले अनस्थानादिति अनुमित्यात्मकपरामर्शार्थमपि प्रत्यक्षसा. मनीविरहेणानुमानादेवपरामर्शान्तरस्याभ्युपगन्तव्यत्वादिति भावः। पक्षतहत्तिहेतोरसन्निकर्षेऽपि तवृत्तिधूमो वहिव्याप्य इति व्याप्ति साध्यकानुमित्यात्मकविशिष्टपरामर्श प्रत्यक्षात्मकपरामर्शादुपपाद्य अनवस्थापरीहारशङ्कां निरस्यति दीधितो। न चेति । विशेष्यसनि कर्पविरहेण पक्षीयधूमरूपपक्षविशेष्यकव्याप्तिव्याप्यवत्तापरामर्शा- सम्मवाद्याप्यविशेष्यकपरामर्शानुधावनम् । धुममात्रासन्निकर्षऽपी ति । तथा च तदानीं धूमत्वासनिकर्षण वद्विशेष्यकोक्तपरामर्श स्याप्यसम्भव इति भावः । विशेष्यसनिकपवद्रिशेपणसनिकोऽपि विशिष्टप्रत्यक्षे हेतुरित्याशयेन धूमान्तरसन्निकर्पस्थलेऽपि पर्वती- यघूमरूपविशेषणसन्निकविरहेण धूमत्ये तवृत्तित्वायगादिदर्शित परामर्शासम्भवमा । तद्यकीति। यद्यपि विशेषणसन्निकर्पस्य प्रत्यक्षतेतुत्वेऽपि पक्षीयधूमादिसः निकर्षस्थलपि साभ्यासनिक शानप्रत्यासत्तिं विना विशिष्टपरा: मासम्भवादसनिकटतुकस्थलानुधावनमफलं शानमत्यासति.

·-- परामर्शप्रकरणम् । ११८९ | सत्त्वे च तत्रापि विशिष्टपरामर्शसम्मवस्तथापि चाक्षुषादिशाने उपनीतस्य भानोपगमे मनोभिन्नप्रमाणासहकारित्वघटितापादक. कवश्यमाणप्रमाणान्तरतापत्तेः । प्रत्यक्षप्रमासामग्रीविरहकालीनप्र. मोत्पादकत्वापादककप्रत्यक्षविजातीयप्रमोपधायकतापत्तेश्चानवका. शाद । यत्र मानसान्योपनीतभानासम्भवस्तारशस्थलानुधावनमि- त्यवधेयम्। (चि०) अथ यथा स देवदत्तो गौरो न वा पर माणुर्गुरुत्वाधिकरण(१) न वेति संशयो बहिरस्था- तन्त्र्येणापि मनसा कोटिस्मरणाविशपादर्शनादिसह. कारिवशाजन्यते, यथा वा निद्रासहकारेण बाह्यस्व- भानुभवस्तधेहापि ज्ञानान्तरोपनीतविशेष्ये व्याप्सिस्स- रणसहकृतेन मनसा परामर्शो जन्यते,तदनन्तरमनुमि- तिदर्शनादिति चेन्न । व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तरता- पत्तेः। तदेव हि प्रमाणान्तरं यदसाधारणं सहकार्या- साद्य मनोवाहिगोचरप्रमां जनयति, यथेन्द्रियादि । • (दी०) असाधारणमिति शरीरादिव्युदासाय । आलो. कादिवारणाय प्रमाणान्तरासहकारीति वाच्यम् । तदपि प्रमा- णान्तरं भवत्येव प्रसक्षादिप्रमाकरणत्वेन विभागान्न तयाघात इत्यपि कश्चित् । यद्वा असाधारणसप्तमवहितं, तथा च यज्जा- तीयममाया मनोन्यकरणेनासमवहितं सत् यदहिर्विपयकममो- त्पादकं, यज्जातीयममासामग्रीविरदे वा यत्समोत्पादक, तद्वि- जातीपप्रमाहेतुरित्येव व्याप्तिस्ततः सिद्धायां विलक्षणमायाँ विलक्षणे च तत्करणे कल्पनीये आवश्यकत्वात् वाधकाभावा- च तस्यैव तयात्वं पर्यवस्यतीति । (गा०) मुले यदसाधारणमिति । मनमा यहिगोचरप्रमाजनने (१) परमाणू रुपाधिफरणामिति पाठोऽप्यत्रास्ति । : M --- ·११९० गनुमानगादाधर्याम् । . यवसाधारणं सहकारि भवतीत्यर्थः। तेन यहिताच धारणकारणत्वमापदकमिति फलितम् । सुम्मादिगोचरप्रमाजनके सुसादिनिष्ठमनःसनिक व्यभिचारवारणाय पहिगोचरति । हिवच लौकिकमानसाविषयत्वम् । स्मृतिजनकसंस्कारादी चारवारणायानुभवार्थकं प्रमापदम् । असाधारणपदप्रयोजनमा दीधितावसाधारणमितीति । शरीरादीत्यादिपदात् आत्ममनोयोगादिपरिग्रहः । हिर्गोचरप्रमाजनकत्वेऽपि जन्यज्ञानसामान्य प्रत्येव तेषां ताशप्रमा प्रत्यसाधारणकारणत्वविरहादिति भावः । अत्र ताश प्रमाऽसाधारणकारणत्वं यदि स्मरणावृत्तिताशप्रमावृत्तिकार्यता निरूपकत्वं तदा स्मृतिजनफसंस्कारादिवारकप्रमात्यनिवेशवैफल्यम, विशिष्टवैशिएयानुभवत्वावच्छिन्नहेतुभूनविशेषणतावच्छेदकप्रकार फशानादौ व्यभिचारश्च । अत एवं मावृत्तिकार्यतानिरूपकत्वं तदित्यपि निरस्तम् । यदि चानुभवत्यव्यापकजातेघाटतधर्मावच्छिन्नकार्यत्वानिक पकत्वे सति ताशप्रमाजनकत्व तत्, नुमपत्य ॥५नु व्यापकतया तीच्छन्नजनक विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशाने म. भिचारवारणसम्भवऽपि जन्यसत्वावच्छिन्न प्रति व्यत्येन हेती चक्षुरावावापादकासत्त्वेन इन्द्रियादियादिति दृष्टान्तासङ्गतिः । रूपा. पृत्तित्वेन सत्वान्यत्वन या तादृशजाति विशिष्येतहापोद्वारेऽपि व्याप्तविशिष्टवशिष्टयानुभवत्वाद्यचच्छिन्नं प्रति विशेषणतावच्छेद कप्रकारकशानमुद्रया व्याप्तिस्मरणादेहेतुतायाः सर्वमतसिद्धता तत्रापादकासिादारवेति अनुभवत्वव्याप्यजातिघटितधर्मावच्छि। ना या ताशप्रमावृत्तिकार्यता तन्निरूपकत्वमेव ताशप्रमाऽसाधा- रणकारणत्व वाच्यम् । अनुभवत्वव्याप्यत्वञ्च अनुभववृत्तिभेदमतिः योगितावच्छेदकत्वं, तच्च ज्ञानत्वादरिवानुभक्त्वादेरपि व्यावृत्तमः तो न विशेषणतावच्छदकप्रकारकशाने व्यभिचारः । एवं ताश मस्य स्मृतित्वेऽप्यक्षततया तदवच्छिन्नहेतुभूतसंस्कारादो व्यभिचा- रघारणाय प्रमात्वनिवेशस्याप्यावश्यकता । व्याप्तिस्मरणादेविधि: घेशिपयानुभवत्वावच्छिन्नजनकत्वेऽपि नैयायिकः सन्निकर्षविधया अलौकिकमत्यमस्यापच्छिन्न प्रति तस्य कारणतान्तरोपगमान्न तत्रा ·। परामर्शप्रकरणम् । ११९२ पादकासिद्धिः, तनिरूपिनाया अलौकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकार्यता. या एवानुभवत्वव्याप्यजातिवटितधमावच्छिन्नत्वात्तामादायैवापा. दकसत्तायास्तत्रोपपादनीयस्वात् । अलौकिकप्रत्यक्षत्वस्योपाधित. या तदवच्छिन्नजन्यताया जात्यवच्छिन्नत्वविरहादापादकासिद्धिः -स्यादतो जातिघटितेत्युक्तम् । ताशजाताधवच्छेदकतापर्याप्य. निवेशस्फोरकमेवात्र घटितपदं न तु विवक्षितार्थकमित्यवधेयम् । आलीकादेरपि अनुभवत्वव्याप्यचाक्षुषत्वादिजातिघटिनधः विच्छिन्नजनकतया निर्वाच्य प्रमाणान्तरस्वरूपापाधविरहेण च व्य. भिचार इति तद्वारणायापादककोटौ विशेषणान्तरं प्रयति । आलो. फादौति । आदिना सनिकादिपरिग्रहः । प्रमाणान्तरासहफारित्व. मिति । मनोभिन्नप्रमाणासहकारित्वमित्यर्थः । स्वभिन्नतजन्यजनक- त्वमव तत्सहकारितापदार्थ इति चक्षुरादेः स्वात्मकप्रमाणअन्यज- नकत्वसत्त्वेऽपि न दृष्टान्तासिद्धिः। न च चक्षुरादेः स्वमिनचक्षुरादिव्यत्यन्तरजन्यतावच्छेदक- चाक्षुपत्वाचवच्छिन्नजनकत्वसत्यात् स्वभिन्नत्वविशेषगदानेऽप्य. निस्तार इति वाच्यम्। स्वभिन्न-वरूपप्रमाणविशेषणं परित्यज्य प्रमा- णजन्यतायां स्वानिरूपितत्वस्य विशेषणनयेव तहोपानवकाशात् । उपनायकसानस्य मनोरूपप्रमाणसहकारितया आपादकासिद्धिरतो मनोमिन्नति । अथ सहकारित्वमत्र न तजन्यजनकत्वं, तथा सति चक्षुरादेर. पि त्वगादिजन्यचक्षुष्वगायुभयवृत्तिद्वित्वादिजनकतया दृष्टान्तासि. थे। नापि तजन्यज्ञानजनकत्यम, चक्षुरादेरपि इन्द्रियत्वेन त्वगादि. जन्यप्रत्यक्षादिस्वरूपयोग्यतया तहोपनादयस्थ्यात् । फलोपतिज. नकवादीनां तद्गर्भनिवेशननतापोद्धारऽपि शरीरादेरपि निरुक्त- प्रमाणान्तरसहकारित्वसत्त्वेन तद्वारकमूलोकासाधारणपदवेयर्य मतस्तजन्यतावच्छेदकजातिघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपकत्व. मेव तत्सहकारिन्वं वाच्यम् । तथा च मनोभिन्नत्वरूपप्रमाणविशे. पणवेयर्यम्, उपनायकशानजन्यताया मनाजन्यतावच्छेदकमान. "सत्यघटितधर्मानयच्छिन्नत्वात्, नैयायिकैचीहरिन्द्रियजन्योपनीत. भानसाधारणालीफिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रत्येच उपनायकशानहे. नुत्वोपगमात् । m ·. १९९२ भनुमानगादार्याम् न च प्रत्यक्षत्यतातिरपि मनोजन्यतावच्छेदिका प्रत्यक्षमा छिन्नं प्रति इन्द्रियत्वेन सामान्यकारणतासत्वादिति वाच्यम्। तादशसामान्यकार्यकारणभावस्य प्रामाणिकत्ये (१)मनोभिनवषिशे पणोपादानेऽपि तथाविधवक्षुरादिप्रमाणजन्यतापच्छेदकप्रत्यक्षाय. मादायतोपप्रसत इति निरकसहकारिताघरकजाती प्रत्यक्षामिह . भेदप्रतियोगितावदकत्वनिवेशनस्याऽऽवश्यकतया मनोभिनया निवेशेऽप्युक्तदोपाभावात । न च न देयमेव मनोभिन्नावरूपं प्रमाणविशेषणं दीधितिस्था. न्तरपदस्प स्वभिन्नपरतयेव सार्थकत्वादिति वाच्यम् । मनोभिन्न स्वानुपादाने मनःसहकारिसुसादिमनासनिक व्यमिवाराप्रस. के मूलस्थवहिःपदयापत्तरिति । मैवम् , उपनायकसानस्य जन्यतावच्छेदक मानसन्यमेव वहि. रिन्द्रियजन्यमाने उपनीतस्य विशेपणतया तत्र विशेषणानावि धयेयोपनायकज्ञानस्य हेतुत्वात्तत्साधारणधर्मस्य तजन्यतानवच्छे दकत्येऽपि क्षतिविरहात्, तथा च निरुकमन-सहकारित्वमुपनाय. कमानस्पर्शितमेयेति मनोभिन्नत्यरूपप्रमाणविशेषणमाघश्यकम् । अथ वा मनोभिन्नत्वन न प्रमाणं विशेषणीयमपि तु इन्द्रियस्वा. चच्छिन्ननिकापिसतजन्यतामादायोक्तदोपस्य वारणाय निरुक्तजाति विशेषणं परित्यज्य प्रमाणजन्यतायां मनोऽनिरूपितत्यमेव निवेश्यम्। तावतैव बहिःपदसार्थक्यादिति । आलोकादिसहकारितया व रादावसिद्धिरतः प्रमाणेति । प्रमाणत्यञ्चानानुभववृत्तिजातिपर्याप्त कार्यतावच्छेदकताकत्वम् । चक्षुरादेश्वभुष्टवादिना शुद्धचाक्षुषस्त्रा धयन्छिनं प्रत्येव सामान्यतों हेतुतासत्त्वात्तत्रेदमक्षतमेवेति । आ' लोकस्य च भावचाक्षुपत्य 'द्रव्यचाचपत्वादिकं वा जन्यतावच्छर कम्चक्षुःसंयोगादिरूपविपयेन्द्रिय सन्निकर्षस्थापिद्रव्यचाशुपत्यादि कमेव तथा, न तु शुद्धचाक्षुषत्वादिकमिति न तत्सहकारितामादाय चक्षुरादावसिद्धिः । न चैवमपि चक्षुर्मनोयोगादिजन्यतावच्छन् फोटो विषयादिनिधेशे प्रयोजनविरहेण शुद्धचाक्षुपत्यादिकमेव ज्जन्यतावच्छेदकमुपयते एवञ्च तेषामपि निरुक्तप्रमाणत्वशालि. हो तत्सहकारितामादाय इन्द्रियम्वसिद्धिरिति वाच्यम् । संयोगा (१) प्रमापकत्ये इत्यपि कवित् पाठः ।

·परामर्शप्रकरणम् । ११९३ । न्यत्वस्यापि प्रमाणत्वशरीरेऽन्तर्भावनीयवाद । । न चोकममाणान्तरासहकारित्यनिवेशेऽपि उद्भूतरूपे व्यभिचार 'रस्तस्य मूर्तप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रत्येव जनकतया चक्षुरादिजन्यता. बच्छेदकावच्छिन्नजन्यताकत्यरूपतत्सहकारित्याभावादिति वाच्यम्। मीमांसकायो प्रत्यक्षत्याभ्युपगमेन मूर्चचाक्षुपत्वस्यैव तजन्यतावच्छेदकत्योपगमे तस्य चक्षुःसहकारिताया अक्षतत्त्वात् । एवं महत्वस्यापि द्रव्यचाचपत्वमेव जन्यतावच्छेदकं न तु द्रव्यप्रत्य. क्षत्वमतो न व्यभिचारः । जुटरस्पार्शनत्वोपपत्तये द्रव्यस्पार्शनं प्रति त्रुटिमहत्वव्यावृत्तविजातीयमहत्त्वत्वेन हेतुत्वान्तरस्याऽऽवश्यकतया चाक्षुपत्वस्य महत्त्वजन्यतावच्छेदकत्वेऽपिन परमाणुधणुकस्पाशना. पत्तिः, विषयस्य च हेतुत्वममाणिकमेति न तत्र व्याभिचारः। अथ व्याप्तिस्मरणस्यापि योग्यताज्ञानविधया शब्दप्रमाणसह- . कारितया तत्रापादकासिद्धिरिति चेन्न । सहकारिताशरीरे चरम- सन्यतायाः फलोपधानरूपाया एव विवक्षणीयत्वात, शाब्दफळानु- पधायकव्याप्तिज्ञानस्यैव पक्षत्वेन आपादकासिद्धनवकाशाद । इदन्त्वयधयम्। प्रमाणान्तरासहकारिन्यस्य निरुतस्य स्वात. न्त्र्येणापादककोटौ न निवेशो गौरदाद थपि स्वनुभवत्वव्याप्य. जातिघटितधर्मावच्छिन्नयहिगोचरप्रमानिष्ठ कार्यतानिरूपकत्वात्मक तादृशामासाधारणकारणताघटकजातावेष प्रमाणान्तरजन्यतान. घच्छेदकत्वं निवेशनीयं, तच्च स्थानिरूपिता मनोऽनिरूपिता च जन्यता तदवच्छेदकतापर्याप्यनधिकरणत्यम् । पर्याप्ति. निवेशात् चाशुपत्यादेरालोकादिजन्यतावच्छेदकघटकत्वेऽपि न दृष्टान्तासिद्धिः। मनोऽनिरुपितेत्यस्य मनस्स्वघटितधर्मापछि. नानिपितार्थकतया मनस्वघटितचक्षुर्मनोयोगत्वाद्यवन्छि. मजन्यतामादायोक्तदोपस्यानवकाशः । एवञ्च स्वानिपिता मन- स्त्वटितधर्मावच्छिन्नानिरूपिता च या जन्यता तदवच्छेदकता- पर्यापनधिकरणं या अनुभवानष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदेकजाति- स्तद्घटितधर्मावच्छिन्ना या पहिर्विषयकानुभवनिष्ठकार्यता तनिरूप. कत्वमापादकदलसमुदायार्थः । आपायं प्रमाणत्व प्रमाया असाधा. रणरणत्यम् । असाधारणकरणत्वञ्च व्यापारवदसाधारणफलो- पदितफारणत्वम् । व्यापारनिवेशात प्रतीकान्तरयस्युपनायकाने ·अनुमानगादाधर्याम् आपाद्यविरहनिर्याहः । असाधारण्यप्रवेशावापादके. शरीरादि: धारफासाधारण्यविशेषणसार्थक्यम् । फलोपधाननिवेशाधातिमा नस्यानुमित्यात्मकप्रमास्वरूपयोग्यतामादाय नेष्टापतिः अनुमित्य नुपधायफस्य तस्य पक्षत्वात् । घस्तुतः प्रमाणव्यवहारविषयत्वमेवापाद्यं दीधितिकृतोऽभिप्रेत. म्, अन्यथा मालोकेऽप्युक्तापाद्यसत्त्वेन लोकादिवारणायेत्यादि तग्रन्थासङ्गतिः। प्रमाणन्यवहारविषयतावच्छेदकच प्रमाणान्तरा सहकारित्वगर्भम, मालोकादौ व्यापारयत्यपि प्रमाणव्यवहारविरः हात, अतो व्यवहारापादनपक्षे थालोकस्य धारणीयत्वाभिधान. सङ्गतिः । वहिव्याप्यधूमवान् पर्यत इत्यादिविशिएपरामर्शात्मकब. हिविषयकप्रमायां व्याप्तिधानस्य कारणत्वे तत्पश्चममेय प्रमाणं स्या. त्, तारशप्रमायां साक्षात्याग्रहेण तदसिध्या तत्करणस्य प्रत्यक्ष प्रमाणानन्तर्भावाद मत प्रापतिर्न सम्भवतीति सूचनाय अन्तर पदं न तु तदर्थस्यापायकोटिप्रवेशः। एतेन प्रमाणान्तरत्वं यदि क्लप्तप्रमाणभिन्नमाणत्वं तदा आ. पाचाप्रसिधिः, यदि प्रत्यक्षप्रमाणभिन्नप्रमाणत्वं तदापि चक्षुरादे ईटान्ततयोपन्यासविरोधः, यदि च मानसान्यप्रमाकरणत्वं तदा पि मानसान्यत्वस्य चैयर्यम् इति परास्तम् । प्रमाणव्यवहारविष- यत्वस्यैवानिष्टतया तन्मात्रापादननैवोद्देश्यसिद्धः । न च मानसजनके उपनायकशाने मानसप्रमाकरणत्वं ताकर व्यवहारश्चेष्ट इति इशापत्तिवारकतया तस्सार्थक्यम् , 'स्य व्यापारगर्भतया इष्टापचेरनवकाशात् । न चास्तु करणत्वं व्यापारगर्भ तथापि प्रकृते तमनन्ताव्य मानसान्यप्रमाऽसाधारणफलोपहितकरणत्वस्यापादनसम्भयेन . देव मूलाभिप्रेतमस्त्पिति वाच्यम् । तथा सति सिद्धान्ते व्यापा राभावेन प्रमाया करणत्वाभिधानस्य मूलकतोऽलग्नकतापत्तेः। आलोकादौ व्यवहारमभ्युपगम्य प्रमाणान्तरासहकारित्वविशेषण मन्तरेणैव तत्र व्यभिचार धारयतः कस्यचिन्मतमाह । तदपीति ननु प्रमाणव्यवहारविषयस्यालोकादेः प्रत्यक्षानुमानत्यादिसूत्रे ऽपरिगणनात्तविरोध इत्यत आहा प्रत्यक्षेति । विभागात् । आलोका दीनामपि विभकत्वात् । तयाघातः । विभाजकसूत्रविरोधः। करणत्व .

·परामर्शप्रकरणम् । ११९५ अत्रेदमहचिवीजम् , आलोकस्य सव्यापारस्य प्रमाकरणत्वोप. गमसम्भवेऽपि नियापारस्यः तत्सयोगादेस्तदुपगमासम्भवेन उ- क्तविशेषणप्रक्षेप आवश्यकः, अन्यथा शरीरादेरपि प्रमाणावापग- मसम्भवेनासाधारण्यविशेषणस्यापि परित्यागापत्तेः । तान्त्रिका- गों प्रमाणव्यवहारश्च तुल्य एवेति प्रमाणान्तरासहकारित्वविशेष. णपणं विनव निर्वाहाय प्रकारान्तरेण व्याप्तिं व्याचष्टे । यद्वेत्या दि । यजातीयेति । यजात्यवच्छिन्नत्यर्थः । तद्विजातीयेति । तजा; तिमदवृत्तिजातिमदित्यर्थः । ईदृशम्यातिपलाच्चानुमित्याद्यनुपधा- यकव्याप्तज्ञानादौ प्रत्यक्षत्वविरुद्ध जातिमत्प्रमाहेतुत्यमापादनीयम् । यत्प्रमाया मनान्यकरणेनासमवहित सत् यद्वाहविषयप्रमोत्पादक तत्तदवृत्तिजातिमत्प्रमाहेतुरित्युक्ता मानसप्रमाया मनोन्यकरणाप्र; सिधा यत्पदेन चाक्षुपादिप्रमाया एवोपादेयतया मानसप्रमाहेता. वुपनय तदवृत्तिजातिमद्धेतुत्वमेवापाद्यम् , मानसप्रमायाः तदवृति- जातिमत्वात्तत्रेप्टापत्तिरिति यत्त्वतत्त्वेन जातरुपादानम् , तथा च सति यत्पदन प्रत्यक्षत्वंजातिमादाय तद्विरुद्धजातिमत्प्रमाहेतुत्वापा. दनेन नेष्टापत्यवसरः। प्रकृते प्रमानिष्ठजातिमादायवापादनमित्ये. तत्सूचनाय प्रमाया इति । तजातीयप्रमाविजातीयप्रमाहेतुत्वमेवा- पाद्य, एत्रञ्च यजातीयेत्यनेन स्मृतित्वायुपादाने तत्तत्यमाया अ. सिद्धा सामान्यव्याप्तिभङ्ग इत्यत प्रमाया इति इति केचित् । प्रत्यक्षकरणमनासहकारेणैवोपनयस्य प्रमोत्पादकत्वोपगमा- दापादकासिद्धिवारणाय मनोन्येति । मनोभिन्नप्रत्यक्षकारणमनो. योगादिसमवधानस्यावश्यकत्वादसिद्धिरिति करणेनेति । तदसम- घहितं सत्प्रमोत्पादफम, । तदजन्यममोत्पादकम् । बहिर्विपयक- त्वनिवेशव्यावृत्तिः पूर्ववत्, मनोन्यकरणेनासमवहितस्याप्युपन. यस्य मनःसहकारेण वाह्यविषयकप्रत्यक्षजनकत्ये वाधकाभावाद प्रयोजकत्वशका स्यादित्याशङ्ख्या कल्पान्तरमाह । यजातीयेति । वजातीयसामग्रीविरहे तजातीयोत्परप्रसक्त्या प्रमायां जन्यसा- नायां विजातीपैव सा जनयितु शक्येति नामाप्रयोजकत्वशङ्कन । न च नैयायिकरुपनीतभानस्थले उपनयघटितायाः प्रत्यक्षसा- मनपा उपगमादापादकासिद्धिरिति वाच्यम् । उपनीतविपयोपरा. JA ·प - H ११९६ अनुमानगादापर्याम् गेण (१)साक्षारयस्याग्रहात्तदभायग्रहात् तारशधिपये इत्यादिन- स्यक्षपेतुभूतेन्द्रियसयोगादिविरहाधोपनयजन्याने प्रत्यक्षावास म्भवनापादकस्य प्रसाध्यत्वात् । अप च पायाभ्यन्तरप्रत्यभिशादी (२)लौकिकसन्निकर्पध. द्विपयोपरागण साक्षात्वस्य उपनीतविषयोपरागण च तदभाव. स्य महात् साक्षाचं विषयताविशेष एव न तु प्रत्यक्षायजातिः, स एव लौकिकसग्निफजन्यतावच्छेदका, एवञ्चोपनीतमानस्य प्रत्य. क्षत्वे न किञ्चिद्वाधकं याधफविरोऽपि साधफविरहान्न सोशोप. नीतशाने प्रत्यक्षत्वजातिरिति नाशनीयम् । लौकिकान्यप्रत्यक्ष- त्यस्यवोपनायकछानजन्यतावच्छेदकतया तत्र तत्सिद्धः, लौकिका. न्यमानत्वस्य तथात्वे अप्रसिद्धसाध्यकानुमिती स्मृतौ च व्यभि चारप्रसङ्गात् । न च प्रत्यक्षत्वविरुद्ध जात्यन्तरमेव तथाऽस्त्विति वाच्यम् । आ शिकोपनीतभानासनहाद, तत्र तादृशजातिस्वीकारे तस्याः प्र. त्यक्षत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्यव्यापकमावस्यावश्यकत्वाद, ऑशिकोपनीतभाने च चाक्षुपत्वमानसत्यादीनां प्रत्यक्षत्वसा. धकत्वात, इत्यादयो नैयायिकसिद्धान्तप्रकाराः अग्ने ग्रन्थकारणे. घ स्फुटीकरणीया 'नन्यायातक्तव्याप्तिबलात् विजातीयप्रमा, तत्करणमन्यदेवास्तां कुतो व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तरतत्यत आह । तत इति । ततः । उकव्याप्त्यनुरोधतः । सिद्धायाम् । स्वीकृतायाम् । आवश्यकत्वा- स् । अवश्योपेयकारणताकत्वात् । वाधकामावादिति । अकरणत्व इत्यादिः । तस्यैव । व्याप्तिस्मणादेरेव । तथात्वम् । ताशप्रमा करणत्वम्। (चि०) संशयस्वनौ तु न प्रमे इति न निद्रादेः प्रमाणान्तरत्वम् । न च कथं तवापि स 'धूमो वह्नि- (१) उपनीतविपयोपधानेन- इति पाठान्तरमप्यत्रास्ति। (२)सोऽय चैत्र इति याह्यप्रत्यभिज्ञा, आभ्यन्तरप्रत्यभिशा तु सुः धी सोऽहमधुना दुःखीत्याकारिका। - . - .

·परामर्शमकरणम् । ११९७ व्याप्य इति व्यवहारस्तदानीं तयाप्यत्वानुभावका- भावादिति वाच्यम् । तत्र स्मृतधूमे धूमत्वेन चहि- व्याप्यत्वानुमानात् । न च त्वन्मते धूमत्वेन व्याप्य- त्वानुभवः सम्भवति । अत एव यो वहिव्याप्यवान सोऽवश्यं वह्निमानिति व्याप्तिज्ञानवतोऽनुमिति - न्यथा। (दी०) संशयस्वमौ च न विशिष्टानुभवरूपी येनोपन- यादिवशादाहिर्विपयानुभवजनने क्लसशक्तिकेन मनसा दोपवंशा- दप्रमेव तदभावादिवशाद प्रमाऽपि जनयितव्येत्याशक्यत, कि न्तु पम्मिज्ञानकोटिस्मरणादिरूपौ, धमिज्ञानं पुनरनुभवरूप, यथासम्भवमक्ष्यादेः, स्मरणश्च संस्कारादित्याशयेनाइ संशयेति । व्याप्यत्वानुपानादिति । धूमत्वादौ वहिव्या. प्तिव्याप्यत्वं जानतो धूमत्वत्वादिना तद्वत्तानिश्चयदशायां अ- न्यदा स्वसंसर्गाग्रहादेवेति अतीन्द्रियादौ लिने व्याप्यत्वप्रकार-' कज्ञानस्य सम्भवेऽप्यनुमितेः सर्वानुभवसिद्धतया तस्य कारण- त्वे वाधिते परिशेपाद् गुरोरपि व्याप्यतावच्छेदकमकारकज्ञान- स्प हेतुत्वे सिद्ध शान्दव्याप्यवत्तावोधस्थलेऽपि कल्प्यते, कार- ण विना कार्योत्पत्तेरसम्भवात् । तेन विना तत्रानुमितेरमासद्ध- स्वात् न तस्यापि हेतुतावापः । तवातीन्दियलिङ्गादौ सर्वानुभ- वसिद्धाया अप्पनुमितेः सर्वथैवापलापः, मम फचित् कालविल- मादिमात्रकल्पनमित्याशयेनाह । अत एवेति । (गा०) ननु संशयस्वमौ तु न प्रमे इति मूलमसातम् । तयो. रप्ययाधिविपये प्रमात्वात् । अथ सर्वाशे प्रमात्वमा विवक्षितम, स्वमस्य किञ्चिदशे ब्रमत्व नियमतः स्वीमियत इति चेत् । मा भूत साशे तयोः प्रमात्वं, तथाऽपि तत्र इन्द्रियसयोगादिरूपमत्या- ·J " " १२०० अनुमानगादार्याम् (दी०) तुल्यमित्यभ्युपगमवादः। यत्र । यदवच्छिन्ने । यथा हि तदभावेन तदभावव्याप्यतया गृहीतेन चा विशिष्ट न तत्संशयः, तथा, यदवच्छेदेन तव्यावर्चकधर्मदर्शनं तद्विधि- ऐऽपि अनुभवबलात् । व्यावकश्च तदभावो यदवच्छेदन वा तदभावोऽवगतः, यो वा तदभावव्याप्यत्वेन गृहीतः। यथा स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छेदेन ग्रहे पुरुपत्वस्य स्थाणुत्वा- भावव्याप्यत्वेन गृहीतस्य करादेर्वा इदन्त्वावच्छेदेन 'ग्रहे पुरु- पोऽयं स्थाणुर्न चेति न संशयः । तदभावादिवच तदन्योन्या- भावादिः, तादात्म्पेन वत्संचये च तदन्योन्याभावादिरपि दृष्टव्यः । एवं समोऽपि न, विशेषदर्शनस्य विपरीतज्ञानमात्र विरोधित्वादिसग्ने स्फुटीभविष्यति । (गा० ) तुल्यमित्यनेन मूले पक्षध व्याप्तिसशयस्य प्रतिबन्ध कत्वमुक्त(१), तन्न युकं, विशेषदर्शनेन शानद्वयानन्तर संशयानु स्पादेन तत्पतिवन्यकतायो मानाभावादित्यत आह । तुल्य मितीति। अभ्युपगमवादः । शानद्वयानन्तर संशयोत्पादाभ्युपगमेनोतिः तथा च सशयस्यानुमितिप्रतिवन्धकतायां न निर्भरः किन्तु विशे पदर्शनात् सशयानुत्पत्तावेच । अत एवाने सशयोत्पत्त्या शवपिस अच्छत इति भावः। मूले सामान्यनिश्चयस्येति । सामान्यधर्मपुरस्कारेण विरोधि । निश्चयस्येत्यर्थ । धूमसामान्ये सशयः, शुद्धधमत्वपुरस्कारेण व्या प्यत्वसशयः 1 मा भूदिति । तत्प्रकारेण व्यासिनिश्चयसत्त्वादिति भावः । विशेषसशयः । विशेषधांवच्छेदेन तद्वत्ताशया। विशेपनिश्चयनियत्तनीयः । विशेषधर्मपुरस्कारेण विरोधिनि श्रयमाननिवर्तनीय. । धूमविशेष सशयनिराखार्थम , " पर्व तीयधूमत्वपुरस्कारेणाव्याध्यत्वसशयस्थलेऽनुमितिनिरासार्थम (१) अनुमिति प्रतीत्यादि...

·१२०१० परामर्शप्रकरणम् । पृथग् घ्याप्तिनिश्चयः । पर्वतीयधृमत्वपुरस्कारेण व्यातिनिश्चयः । पाच्यः । अनुमितिहेतुतया स्वीकार्यः। यद्यपि पूर्व धूमत्वदर्शनस्यैव व्यावर्तकधर्मदर्शनविधया संशय विरोधित्वमुकं न तु व्याप्तिनिश्चयस्येति धूमसामान्ये व्याप्तिनिश्च. यात्तसामान्ये संशयानुत्पादोपगमेन विशेषसंशयोपपादनंन युज्यते, तथाऽपि पर्वतवृत्तित्वसामानाधिकरण्येन धूमत्वदर्शनात्तदधच्छे देन व्याप्त्यभावसशनिवृत्तावपि पर्वतीयधूमत्वावच्छेदेन व्याप्त्य. भावसंशयो दुर्वारः पर्वतीयत्वावच्छेदेन धूमत्वनिश्चयासम्भवा. दिति शङ्काया धूमत्वज्ञानस्य विशेषदर्शनत्वनेत्यादिसिद्धान्तोपरि- सम्भवाद् धूमत्यपुरस्कारेण व्याप्तिनिश्चयस्य पर्वतीयधूमत्वावच्छे. देन तदभावसंशयनिवर्तकत्वमपि तादशग्रन्थतात्पर्यविपयस्त. वेयं शङ्का । अथ पर्वतवृत्तित्वावच्छेदेन तत्सहितधूमत्वावच्छेदेन चा व्या. प्तिविरहशङ्का नैयायिकसिद्धानुमितिहेतुताकस्य व्याप्तिविशिष्टे धूमे पक्षधर्मतावैशिष्टयावगाहिनिश्चयस्याप्यनिवा, असमानधर्मिता. घच्छेदकत्वात्पक्षधर्मताविशिष्टे व्याप्तिनिश्चयश्च तच्छवानिवर्त- कोऽपि नानुमितिहेतुः, व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टययोधस्यैवानुमितिहे. तुताया वक्ष्यमाणत्वात् । उभयविधपरामर्शस्य तथात्वेऽपि व्याप्ति विशिष्टवैशिष्टययोधघटितानुमितिसामग्रीदशायां तादृशशङ्काया दु. रच्छेदतया तत्सत्वे नैयायिकैरनुमितिस्वीकारे मीमांसकानामपिता- नवयसत्वे तच्छकासचंऽप्यनुमिनाविष्टापतिसम्भवेन तादृशशहो. च्छेदोपायानुसरणप्रयासवैयर्यात् । यत्तु व्याप्तिविशिष्टधुमे पर्वतवृत्तित्वशद्वादशायां मीमांसकमते. अनुमित्यापत्तिपरतया मूलशङ्कावर्णनेनोक्तापत्तिसमाधनं 'पृथग्व्या तिनिश्चयो वाच्य' इत्यस्यापि व्याप्तिविशिष्टधूमे पक्षधर्मतानिश्च- यस्यानुमितिहेतुत्यस्वीकारपरतया वर्णनम् , तदशुदम्, मीमांस. फमते धूमत्यावच्छेदेन पक्षधर्मत्यासत्यनान्यथाण्यातिस्वीकारप्रस. भयेन भूमत्वसामानाधिकरण्येनेय पक्षधर्मतानिश्चयहेतुताया घा. च्यतया विशिष्टंधूमत्यापच्छेदेन पक्षावृत्तित्वशङ्कायाः शुरधुमत्व- सामानाधिकरप्रयेन पक्षधर्मतानिश्चयाप्रतिरभ्यतया मी.मांसकाना- मनुमितिजनकपक्षधर्मतानिश्चयस्य ताशाद्वोच्छन्फत्याभिधाने.

·१२०२ अनुमानगादाधर्याम् न समाधानासतिरिति चेन्न । पक्षवृत्तिधूमत्वविशिष्टे व्याप्तिहान- मात्रस्यानुमितिहेतुत्वेऽपि नेयायिकानामुद्देश्यसिद्धस्तरभ्युपगमे नैव तादृशपरामर्शप्रतिवध्यायाः पक्षवृत्तित्वावच्छेदेनाव्याप्यवश काया शानद्वयसम्भवशङ्कनसङ्गतः। घस्तुतः पक्षवृत्तिधूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिविरहशङ्कायां व्याप्ति विशिष्ट पक्षधर्मतानिधयो विरोधी, यज् शानं यदुभयधर्मसामाना. धिफरण्यमवगाहते तस्य तदेकतरावच्छेदेनापरधर्माभावशङ्कामिय ताया अनुभवसिदायात, पक्षवृत्तिधूमत्वस्य उक्तपरामर्शधार्मि तानवच्छेदकत्वेऽपि तदवच्छेदेनाव्याप्यत्वशङ्कायाः पक्षवृत्तिधूम- (यच्याप्यत्वसामानाधिधारण्यावगाहिकधितपरामर्शसरे उत्पस्या सम्मवादित्यभिप्रायकतया यथाश्रुतप्रकृतमूलसङ्गतिः। सामान्य टितविशेषधर्मपुरस्कारेण संशये सामान्यधमंसामानाधिकरण मानायगाहिनिधयस्यापिरोधित्वेऽपि सामान्यधर्मावच्छेदन विरो धिनिधयस्य पिरोधिधमापश्यकमवच्छेद फावच्छेदन. विपरीत- नप्रतियध्यतापरफकोटी तमितावच्छेदकपर्यासमित दफायपर्यन्तानिपेशादित्यभिप्रायेण समाधत्ते । यत्र दौति । व्याय तकधर्मपर्शनस्य धर्मितायच्छेदफायच्छिन्नत्यागादितां स्फुटपि. नु प्याएं दीधिती । यत्र यदयच्छिन्ने इति । परे तु धूमसामान्य सरायो मा भूपिति । ध्यावधूिमावेनानि धिते पर्वतीयवसामान्यधर्मविशिष्टं तदयच्छदेनाध्याप्रयसभाको मा भूदिस्पर्धः । विशेषसशस्विम्यादेः पूर्व पाधः । सगानविय यक्त्यमेव पिरोधिनायां तन्मन नु समानप्रफारफस्यमपीस्याशयम समाधसे । यत्र दीति । यधाश्रुताधमेति । समानक कधर्मदर्शन। सामान्य । सामान्यधर्मचिमिविशेष्यका मापिशष वा विरयितिपिपरपा नाच पर्वतीय धूमे पयंमीपरयमाण मानिधयेऽपि पर्वतीयधूमस्यपुरस्कार न सापसमावति गाय । पाप मस्य व्याप्स्यपदयात्यागादिनिधरय धूमधार नधमाधचिनीयताकमकायापाशनिश्चयात प्रहन मायनित सानि नपाप गुरुपयनीयस्थापना प्यापरवानिरासाघम् मायनिधपस्यादरणीय ntrol ·परामर्शमकरणम् । १२०३ पर्वतीयधूमस्यावच्छिन्नविशेष्यकसंशयनिवृत्तिरुपपादिता, समानवि- षयकत्वेन विरोधितावादिनां धर्मितावच्छेदकेऽवच्छेदकत्वावगाहि. नोऽपि भिन्नर्मिकशानस्याविरोधित्वाभिप्रायेण वेति स्वातन्त्र्येण मूलं वर्णयन्ति । सामान्यप्रत्यासत्तिमननीकुर्वतां व्याप्तिनिश्चयस्य पर्वतीयधूमा- विषयकतया धूमत्वे व्याप्त्यवच्छेदकत्यावगाहित्येऽपि धूमत्वघटि. तधर्मावच्छिन्नपर्वतीयधूमधर्मिकसशयविरोधिये विवादःसम्भवतीति दृष्टान्तेनानुभवं द्रढ़यंस्तं निराकुरुते । यथा होति । तदभावेन विशि- न तत्संशय इति योजना । धर्मिविशेषणत्वञ्च तदभावादीनां ध. मितावच्छेदकताख्यं विषयत्वम् । स्थाणुत्वाभावव्याप्य फरादीति स्वतन्त्रशानदशायामपि शुद्ध करत्वाधवच्छिन्नं धर्मितावच्छेदकी. कृत्य स्थाणुत्वादिसंशयानुदयाद् व्याप्तिविशिष्टेनेत्युपेक्ष्य व्याप्यत- या गृहीतेन' इत्युक्तम् । तदध्यवहितप्राक्क्षगे तत्क्षणे वा तस्य - सो व्याप्यतया निश्चयविषयेणेत्यर्थः। तदभावेन तवभावव्याप्ति- विशिष्टन च विशिष्टे तद्वत्मानमाहार्य मेव प्रसिद्धमिति तादृशशा. न इच्छाया एव हेतुत्यातदभावादेव नाहार्यतादृशसंशयप्रसनः । फरादिमाने स्थाणुन वेति सशयश्च करत्वाधवच्छिन्ने स्थाणुत्वाद्य. भावव्याप्तिनिश्चयशुन्यकाले इच्छां विनापि प्रसिद्ध इत्यनाहायना- रशमाने तथाविधव्याप्तिनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतां कल्पयित्वा ताशनिश्चयदशायामसो निरसनीयः । तथेत्यादि । तद्विशिष्टे- ऽपि न तत्संशय इत्यनुपनगान्वयः । यदवच्छन्न तदभावादिनिश्चय. स्तस्यापि तदमावादितुल्यत्वादिति भावः । अनुभवयलादित्यग्रिम. हेत्वन्वयानुरोधेन 'इत्यविवाद' इति प्रणीयम् । ननु धूमत्वाद्यवच्छेदेन व्याप्त्यभावव्यावर्तकधर्मः प्रकृते न गृ. हीतः अपि तु तदभावो व्याप्तिरेवेति व्यापकपदस्य तदभावाय. च्छेदकमानपरत्वाभिमानिनामाशङ्कां निराकरोति। "व्यावर्तश्चे. ति" । स्थाणुत्वाभावव्याप्यः फरः फरवांश्चायमिति शानद्वयस्थापि अयं स्थाणुन येति संशयविरोधितया व्यातिविशिष्ट इत्युपेक्ष्य व्या- प्यतया गृहीन इत्युक्तम् । अथ यदवच्छेदेन तदमायोऽवगत इत्यस्य यस्तदभावायच्छेद. फरवनायगत इत्यर्थः अपच्छेदकरपञ्चानतिरिक्तगृत्तित्वमेव न तु ·१२०४ अनुमानगादाधर्याम् .. स्वरूपसम्बन्धधिशेषः, पुरुषत्वादी स्थाणुन्या माघादेस्तारशापच्छे. दफताया भप्रामाणिकत्वात् मीमांसकानामपि धूमत्यादी ध्यायः नतिारेक्तवृत्तियज्ञानमेवानुमितिहेतुत्वेनापगतमित्यभिप्रायेण मूर्छ सनमनायम, एवञ्चानतिरिक्तवृत्तित्वस्य व्याप्तिरूपतया व्याप्यत- या गृहीत इत्यनेन पानरुत्वम् । न च यवच्छेदेनेत्यादेयंत्र यदभावस्य व्याप्तिः संसर्गतयात्र- गतेति व्याप्यतयेत्यस्य व्याप्तिप्रकारणेत्यर्थ इति भेदः । पुरुषो न स्थाणुरित्याकारके पुरुष यावच्छेदेन स्थाणुस्वाभावनदे च पुरु. पत्वांशे व्याप्तिः संसगतयेव भासते न तु प्रकारतया तविशिष्टया- चफपदानुल्लेखात् संसर्गतया प्रकारतया च भानस्य पृथकधन र तिवन्धकताया भेदसूचनाय तत्प्रकारकशानस्य तदीयससगविशे. पावगादित्वेनैव प्रतिवन्धकताया अनतिप्रसङ्गाय कल्पनीयतया संसर्गकशानस्य च तदीयसंसर्गानवगाहितया तेन रूपेणासङ्ग्रहा दिति वाच्यम् । संसर्गतासंसर्गविशेपावच्छिन्नप्रकारतयोः संसर्ग. विशेपानपच्छिाप्रकारतान्यविषयतात्वनानुगमेनातिप्रसाधिरहा- दिति चेन्न। अवच्छेदकावच्छेदेन स्थाणुत्वाभावादिशाने अवच्छेदकांश व्या. ति: संसर्गतयाऽपि न भासते, पुरुषो न स्थाणुरित्यादिशानस्य पुरु पत्याद्यंशे निष्प्रकारकतया अनुभवसिद्धत्यात्, किन्तु धर्मितावच्छे. दकपुरुषत्वादिव्यापकताविशिष्टविशेषणव स्थाणुत्वाभावादेः पुरु पादौ संसर्गतया भासते, एवच यद्यापकताविशेषणतासंसर्गेण स. वभावो धर्मिण्यवगत इत्येव यदित्यादेरर्थ इति न पौनरुत्वम् । यदि च विशेषणतात्वादिना व्यापकतायाः संसर्गघटकत्वे प्रमे यत्वाद्यवच्छेदेन स्थाणुत्वामावादिज्ञानमपि ममा स्यादिति स्थाणु स्वाभावीयविशेषणतात्वेन व्यापकत्वमेव तथा घाच्यम् तथा र स्थाणुत्वाद्यभावस्यापि संसर्गान्तःपातित्वे तदंश एच व्यापकरव भानमुचितम् । तथा सति स्थाणुन्याभावः पुरुपनिष्ठाभावाप्रतियो गी अयञ्च पुरुष इत्यादिझानस्य स्थाणुत्वाभावादिमिकपुरुषह- ध्यापकताग्रहसहितपुरुषत्वादिप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकताया अयं स्थाणुन घेति संशयं प्रति फ्लप्तत्वात पुरुषो न स्थाणुरया पुरुष इत्यदिशानस्य तद्रूपाफ्रान्ततया न पृथक् प्रतिवन्धकत्व, उक्त .

·परामर्शप्रकरणम् । १२०५ ज्ञानप्रतिवन्धकतायां व्यापकत्वीयससविशेपावगादित्वानिवेश न क्षति, व्यापकताविशिष्टटितससगंकज्ञानेऽपि वशिष्टघटकस्य वैशिष्टयस्यावश्य भानादिति मन्यते तदा यदित्यादरपि यद्या- *पकतया तदभावोऽवगत इत्येवार्थः। न च व्याप्तिघटकसामानाधिकरण्यांशभानस्याप्रयोजकतया यो त्यादेरपि उक्त एवार्थ इति पोनरुत्य दुर्वारमेयेति वाच्यम् । व्याप्तिपदेन तद्वदन्यावृत्तित्वस्यैवाभिहितत्वात, व्यापकसामाना- धिकरण्यज्ञानस्य यदवच्छेदनेत्याद्यन्तभावेऽपि क्षतिविरहात् । वस्तुतस्तु ग्राह्याभावांशे तधर्मव्यापकतायाः संसर्गघटकवि शेषणविधया भानमात्रं न विरोधितायां प्रयोजकम, तथा सति यत्र पुरुपो न स्थाणुरित्यादिशाने करादिव्यापकताविशिष्टस्थाणु- स्वाधभावीयविशेषणतादेः संसर्गतया भानम, तार शशानसहि- तस्य करादिमानयमित्यादिशानस्याप्ययं स्थाणुर्न चेत्यादिवानवि- रोधिताप्रसङ्गात् । अतस्तधर्मविशिष्टे ग्राह्याभावावगाहित्वसहित. । मेव तद्धर्मव्यापकतायास्तथा मान विरोधिताप्रयोजकमित्युपेयम्, तथा च ग्राह्याभावांशे तधर्मव्यापकताप्रकारकस्य तद्धर्मविशिष्टे ग्राह्याभावाप्रकारकस्यापि शानस्य तधर्मवत्ताशानधर्मितावच्छेदक विशिष्टविशेष्यकमानविरोधितया न तदभावव्याप्यतदभावाव- छेदकधर्मदर्शनयोरेकरूपेण प्रतिवन्धकतासम्भवः । न च माह्याभावांशे तद्धर्मव्यापकताप्रकारकस्येव संसर्गघट- फतया तद्विषयकस्यापि तधर्मविशिष्टे ग्राह्याभागानवगाहिनो विरो. धित्वमिष्टमेव संसर्गघटकविशेषणविषयतायाः प्रकारतातुल्यत्वा. दिति वाच्यम् । तथा सति पुरुषत्वाद्यवच्छेदेन स्थाणुत्यायभा- घायगाहिनः पुरुषः स्थाणुर्न वेत्यादिसशयस्यापि स्थाणुत्वाद्यभा- घांशे पुरुषत्वादिव्यापकत्त्वविषयफतया तत्साहितपुरुषत्वादिप्रका. रकशानस्य स्वसमानधर्मितापच्छेदककस्थाणुत्वादिविशिष्टशाना. विरोधिनाया निजितापातात् । न हि त्वन्मते तारशसशयस्य सशयत्वमेवाविरोधितावीजमिति सम्भवति, पुरुषत्वादिविशिष्टे स्थाणुत्वाभाघारगाहिताया विरोधितायामप्रयोजकत्येन स्थाणु. त्याभावाशे संशयत्यस्य घटादिरूपोदासीनविषयांशे सशयत्वतुः उपस्वाद .

·१२०६ अनुमानगादाधर्याम् एतेन पुरुषत्वादिसामानाधिकरण्येन स्थाणुत्वादिविशिष्टयुद्धी पुरुषत्वाधवच्छेदेन तद्विपरीतनिश्चयस्य विरोधितायाममावांशे पुः रुपत्यादिव्यापकतावगाहित्यमेव पीजं न तु पुरुषत्यादिविशिष्ट अः भाषायगादित्वमपि, तत्र तदनवगाहिनोऽपि tuls पुरुषत्वं पुरुषत्वव्यापकः स्थाणुत्योभाव इत्यादिव्यापकताप्रकारका ज्ञानस्य पुरुषः स्थाणुरित्यादिधीविरोधियात् । तया व तार शव्यापकताप्रकारफशानस्य ताशव्यापकनाविषयकत्येनैव प्रति यन्धकतासम्भवादवच्छेदकावच्छेदेन वाधघुसेः पृथक् प्रतिबन्ध कतायां मानाभाव: तस्या अपि उकरूपाक्रान्तावात । एवं धर्मितावच्छेदकामानाधिकरण्येनाभावविशिष्टयुद्ध धर्मितावच्छेद के प्रतियोगिव्यभिचारधीयतया अवच्छेदकावच्छेदेन प्रतिः योगिविशिष्टज्ञानस्य तत्प्रतिवध्यत्वे प्रतियोगिन्यवच्छेदकव्यापक तावगाहित्यमेव घीजम, तथा च व्यापकताप्रकारकतत्संसर्गमा नसाधारणानुगतरूपेणैव तत्प्रतिवध्यताकल्पनसम्भवादयच्च का. घच्छेदन घिशिएबुद्धाधवच्छेदकसामानाधिकरण्यावगाहियाघवुद्ध रपि पृथक् प्रतिवन्धकत्वे मानाभावः । न च ताशव्यभिचारज्ञान स्य व्यापकताशानविरोधित्वमेव नास्तीति वाच्यम् । लाघरेनष त विरोधितास्वीकारौचित्यान् प्राचीनसिद्धान्तसिद्धत्वाच इति परास्तम् । संसर्गतया व्यापकतामात्रावगाहित्यस्य विरोधितायोजत्वे 52 च्छेदकावच्छेदेनाभावावगाहिनः पुरुषः स्थाणुन घेत्यादिसशयः स्य पुरुषः स्थाणुर्न वेत्ति ज्ञानाविरोधिताया निर्योजत्वापातात् । ता. रशव्यापकताधगाहित्यस्य व्यापकतानिरूपकधर्मविशिष्ट प्राहा भावाचगाहित्वस्यैव विरोधितावीजनया करादिव्यापकताविशि एस्थाणुत्वाद्यभावं ससर्गघटकतयाऽवगाहमानस्य पुरुपो न स्थाणुः रित्यादिझानस्य करादिमान स्थाणुरित्यादिज्ञानाप्रतिवन्धकत्वनि हाय तधर्मावच्छिन्नर्विशेष्यकग्राह्याभावावगाहिशानत्वेन बाध. धुद्धग्राह्याभावांशे व्यापकताप्रकारकबुद्धश्च व्याप्यधर्मधातावच्छे. दफकयुद्धौ ताशव्यापकताप्रकारकत्वेन पृथक् प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्यात् व्यभिचारधियो व्यापकतामहविरोधित्ववादिनां प्राचां तत्संशयस्यापि तद्विरोधिताया अनुमतनया संसर्गविधया ·परामर्शप्रकरणम् । १२०७ व्यापकताचगाहित्वस्य तत्प्रतियध्यतावीजत्वे पुरुषः स्थाणुन घे. त्यादिसंशयेऽवच्छेदकावच्छेदेन स्थाणुत्वाधभावावगाहिनाया पवानुपपत्तेधेति। यदि चावच्छेदकसामाधिकरणमात्रेण नदवच्छेदेन विशेष. णमयगाहमानयोवुयोर्वलक्षण्यनिर्वाहायावच्छेदकावच्छेदेन बुद्धी व्यापकतायाः ससंगघटकतया भानमुपेयते पुरुषत्वादिधर्मिता. वच्छेदककवुद्धौ च करादिव्यापकतायाः संसर्गघटकतया भानमप्रा. माणिकं तदा पुरुपो न स्थाणुरित्यादिधीसहितस्य करादिमत्ता- शानस्य स्थाणुत्वादिविशिष्टाविरोधित्वाप्रसक्तरेनुगतरूपेणैव ग्राह्याभावांशे तद्धर्मव्यापकताप्रकारकशानस्य तद्धर्मावच्छ- देन ग्राह्याभावज्ञानस्य च तद्धर्मदर्शनप्रतिवन्धकतायां निवेशः पुरुषः स्थाणुन घेत्यादिसंशयकालीनपुरुपत्वादिग्रहस्य चाविरो. धितोपपत्ये व्यापकताज्ञाने पुरुपत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकस्थागणु- स्वादिसंशयभेदो निवेशनीयः । स्थाणुत्वाद्यभावांशे व्यापकताम. फारकनिश्चयश्च तादशस्थाणुत्वादिसंशयरूपो नास्त्येव तादृशनि. ध्ययस्य स्वकालेऽपि ताशसंशयविरोधित्वादतो न ताशसंशय. रूपव्यापकताप्रकारकनिश्चयास भयेन ताशसंशयभेदस्य प्रतिय. Fधकत्वावच्छेदकत्यासम्भवस्यावकाशः । एवं ताशसंशयभेदें नि. घेश्य पुरुषत्वाद्यवच्छेदेन स्थाणुन्वाद्यभावनिश्चयसाधारणेन रूपे. ण स्थाणुयाद्यभावः पुरुपत्यादिव्यापक इति युद्धः पुरुषः स्था. गुरित्यादिधीप्रतिवन्धफतासम्भव इति ध्येयम् । अत्रापि शानजन्तमुपेक्ष्य अवगतो गृहीत इति कान्तप्रयोगी यदा संशयानुत्पादो निर्वाह्यः तदव्यवहितप्राक्क्षणे तज्शानस. स्वमपेक्षितं न तु तदेव इति लाभाय । पत्तेन चिरविनष्टसानजोवुद्धसंस्कारसत्वेऽपि संशयानुत्पाद- लाभाय तथाऽभिधानमिति हेयम् । उबुद्धसंस्कारमानयोरनुग. मासम्भवेन पृथक् पृथक् प्रतिवन्धकताया वाच्यतया गौरवात, उद्बुद्धसंस्कारात् स्मरणस्याऽऽवश्यकतया तेनैव कार्यकालवा. ना संशयप्रतिबन्धसम्भवाघ। यदच्छेवेग व्यावर्तकधर्मदर्शनं तसर्मविशिष्टे न संशय इत्यु- 'कमेय विशेष्य दर्शयति । यथेति । स्थाणुत्यामावस्य पुरुपत्याय.

·1 . N १२०८ अनुमानगादाधर्याम् च्छेदेन प्रहे पुरुषोऽयं स्थाणुन वेति न संशय इत्येकोऽवया ! स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छेदून पुरुषत्वस्य प्रहे अय स्थाणुन घति न संशय इत्यपरः । घरमः स्फुट एव । वन्योन्याभावादिरित्यस्य व्यावर्तकनया याचन्य मेण एव्य इत्यनेन सम्बन्धः । सर्वत्रादिना तदरच्छेदकतधाय कियोः परिग्रहः । तत्पदं सर्वत्र ग्राह्यम् । संशयत्वस्य व्याव- फर्शनप्रनियध्यतावच्छेदफावनम निराफरोति । एवमिति । तद भ्रमोऽपीत्यस्य व्याघकधर्मदर्शनदशायामित्यादिः । तथा व स. शयानिश्चयसाधारणमानत्वमेव तत्प्रतिवध्यतावच्छेदकामिति भा' पः। विशेषदर्शनस्य । तद्यावर्तकदर्शनस्य । विपरीतक्षानमात्रेति । तज्ज्ञानसामान्येत्यर्थः । अप्रे।धूमत्वपुरस्कारणेत्यावी । (चि०) ननु भाचोऽभावो था उभयथाऽपि मेयम् इत्यत्र भापत्वाभावत्वयोप्यतावच्छेदक- योरग्रहादनुमानं न स्यात् तदन्यान्यत्वरूपस्थान्यतर. स्वस्थ लिङ्गत्वाभावादिति चेन्न । भावत्वाभाषत्वा न्यायधर्मवत्त्वस्य लिङ्गत्वात् । एवं धूमालोकान्यातर स्वमपि लिङ्गम् । (दी०)नन्वियादि । इदं नीलत्वेन प्रतीयमान भावोऽभावो पा । भावत्याभावत्वयोः । तत्वयोरिसर्थः । लिङ्गत्वाभावात् । अप्रसिद्धत्वेन तचासम्भवात् । भाववाभावत्वेत्यादिकं कर लान्वय्यनुमानमतिरिक्तश्चाभावमभ्युपेय । केवलान्वयिनः सा- ध्यस्य धर्ममात्रमेव व्याप्यमिति तु मन्तव्यम् । एवमिति । छि. व्याप्यते, लिङ्गतावच्छेदकं वा वह्नौ । (गा० ) प्रमेयमित्यस्य समानलिन पक्षरूपविशेष्यवाचकप प्रयति । इदमिति । वन्यस्य तेजोऽभावत्वात्मकाये तदन्छिने मावाघसंशयायागात्तद्विवृणोति । नीलत्वेनेति । मूलेऽनुमानम् । भ. सुमिति । उभयथाऽपात्यनेनेदं प्रमेयमिति शानस्यायधारणत्वला:

·. । परामर्शगकरणम् । भात्ताशशानस्यानुमितिहेतुत्वावश्यकत्वं लभ्यते, तथा च इदं माधोऽभावो वति संशयस्थले जायमानमिदमुभयथापि प्रमेयमित्यनुमितिस्तव नये न स्यादित्यर्थः । अनुमित्यनुपपत्ती हेतुरग्रहादित्यन्तम् । श्रग्रहादित्यस्य पक्षधर्मतानिश्चपप्रकारत- • येत्यादिः अग्रे तादात्म्यसम्बन्धेनान्यतरवतो लिहत्व. मुपेक्ष्यान्यतरस्य धर्मस्य लिङ्गतायां सिखान्तयिष्यमाणतया अत्रापि भावत्वादिधर्मवृत्चरेव लिनतावच्छेदकस्याप्रहे मूल- तात्पर्यमवगम्यते इत्यभिसन्धाय भावत्वादिपदं भावत्वत्वादिप. रतया ब्याचष्टे दीधितौ । भावत्वेति । अप्रसिद्धानुयोगिकामावस्य दुर्निरूपतया लिङ्गत्वाभावादित्यसम्भवपरतया हेतुं पूरयन् व्याचष्टे। मप्रसियत्वेनेति । भावभेदवैशिष्ट्यस्याभावभेदावृत्तितया तदिशे. पणतया लिगतावच्छेदकवाधकत्वासम्भवादिति पर्यवसितोऽर्थः । ननु मीमांसको केवलान्वय्यनुमानानङ्गीकाराद्भावभिनपदा. यांनङ्गीकाराव मायभिन्नत्वरूपामावत्यघटितान्यतरत्वावच्छिन्न. लिङ्गकप्रमेयत्वानुमानोपपादनं विरुद्धमिन्यत आह । भावत्वामावत्वे. त्यादिकमिति । अतिरिकञ्चेति । यद्यप्यभावस्याधिकरणरूपत्वेऽपि स्वरूपसम्बन्धादिरूपामा. बत्यघटितान्यतरस्य हेतुत्वसम्भवस्तथापि दर्शितसंशये भाव. भेदस्य फोटितया तदर्थाटतान्यतरस्य हेतुत्वं मूलाभिप्रेतमित्या- शयेनेदम् । साध्यस्य केवलान्वयित्वज्ञानकाले यत्किञ्चिदूपावच्छि. लस्यैव वृत्तिमतो लिग्नता सम्भवतीति मूले तदकधनात् न्यूनता. भङ्गायाह । फेवलान्वायन इति । अयमालोको धूमो घेति सन्देह धूमालोकान्यतरत्वस्पानुमापफरवरूपं लिङ्गत्वमुकं पढो साध्ये व्यधि- फरणतया न सम्भवतीति साध्यं पूरयति । व्याप्यत्व इति । पदपा. दिव्याप्यत्वे साध्य इत्यर्थः । लिङ्गपदस्थाव लिहतावच्छेदफपरत्वे - ययादिसाध्यपरतया मूलसतिरित्याह । लिङ्गगतावच्छेदक वति । (चि०) अथ यातिरेकज्ञान पदुत्पत्तिप्रतिय- न्धकं तत् तनिश्चयसाध्यम्, तथा च पक्षधर्मस्य * व्याप्यभेदज्ञानमनुमितिमतियन्धकम्, अतो पाप्या- । 'भेदज्ञानं तहेतुः सिध्पीति चेन्न । धूमत्यपुरस्कारण १५२ ·ह अनुमानगादार्याम् व्याप्तिस्मरणपक्षमताज्ञाने सति विशेपदर्शनान व्याप्यभेदज्ञानम् , किन्यनुमितेरेव तत्रात्पत्ति त्सामग्रीसत्वात् । अतो न व्याप्यभेदज्ञानम् अनुमि- तिप्रतिबन्धकं येन व्याप्याभदज्ञानं तरतुः स्यात् । न च धूमत्वपुरस्कारेण इयं धूमव्यक्तिद्विाप्या नेति भ्राम्यतोऽनुमित्याप- त्तिरतो विशिष्टज्ञानं तद्वैतुरिति वाच्यम् । धूमस्वस्प विशेपस्य दर्शनेन तादृशभ्रमानुत्पत्तः तत्रानुमिति- सद्धावादेव । अन्यथा निश्चयसामग्न्यां सत्या भ्रमान: न्तरं परामर्श एव कुतो न भवति । (दी.) यव्यतिरेकति । यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयाविस- प्र व्याख्याततत्त्वमेतत् । यदा यद्ध्यतिरेकनिश्चये कार्यानुत्प- नी तव्यतिरेकनिश्चयाभावस्य कारण तामपेक्ष्य तन्निश्चपस्यैव कारणत्वं युक्तं लाघवादित्यभिप्रायकमिदम् । अन एवं क्लुप्तनियतपूर्वभावतया भेदग्रहाभाव एवानुमितिहेतुरित्यभिषे. स अस्तु वेत्यादि वक्ष्यति । सामान्यतो विशेषदर्शनाद सामान्यतो भ्रमो न स्यात् विशेषतस्तु स्यादेवेत्यभिप्रायि. कीमाशङ्का निरस्यति । न चेति । (गा०) ननु यद्धर्मिफयद्यतिरेकज्ञानप्रतिवध्यं तद्वार्मिकतनि. श्चयत्वावच्छिन्नजन्यमित्येताश्यां पक्षीयधूमधर्मिकसाध्यव्याप्ति- निश्चयवनानुमितिहेतुत्वसाधिकायां मूलोकव्याप्ती ग्राहान्यति रेकनिश्चयप्रतियध्ये घटशानादी व्यभिचारशानसामान्यप्रतिवध्या व्यभिचारज्ञाने च व्यभिचार इत्याशझ्याह । यत्संशयति । व्याख्याततस्वमिति । तश्च तत्त्वं संशयसाधारणव्यतिरेकहा• नत्येन प्रतिबन्धकाच व्याप्तिघटकम्, माहासंशयस्य सर्वत्रेवाप्रति- पन्धकत्वोपगमात् । अव्यभिचारग्रहेऽपि व्यभिचारनिश्चयत्वेनैष प्रतिबन्धपत्यमिति । अथेत्यादिशङ्काया व्याप्तिपरत्वे स्थयमनुष ·- परामर्शपकरणम् । १२११ . प्रत्तेप्रमाणतया फलानुत्पत्तिनियनत्यरूपमतिवन्धकत्वनिवे. शनन मूले वक्ष्यमाणस्वरूपासिद्धेः परिहारसम्भवेन समाधाना- सन्तेः लाघवेन विशिष्ठपरामर्शकारणताव्यवस्थापनपरतया तां व्याचष्टे । यद्वेनि । व्यतिरेकसंशये कार्यानुत्पत्त्यनुरोधेन निश्च. यत्वेन हेतुनायाः पूर्वमाशदिनत्वात् पौनरुक्त्याशवायाः परिहा. राय मूलस्थव्याप्यभेदज्ञानपदस्य निश्चयपरतां स्फुटयितुं व्य. तिरेकज्ञानसामान्यमुपेक्ष्य तनिश्चयकथनम् । कार्यानुत्पत्तौ । का- यानुत्पत्तिनियमे । इत्थञ्च मूले यदुत्पत्तिप्रतिवन्धकम् इत्यत्र प्रतिबन्धकावं गुरुधर्मावच्छिन्नभेदाग्रह कारणताप्रसञ्जकं का. यीनुत्पत्तिनियतत्यरूपमेवेति बोध्यम् । लाघवात् । अवच्छेदकला. धवात् । संशयसाधारणशानत्वावच्छिन्नाभावहेतुत्वेऽप्यमामा. ण्यनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावस्य विशेषणत्वाद्रोरवं योध्यम्। अत एव । उक्तग्रन्थस्य लाघवप्रदर्शनपरत्वादेव । अनुमितिहेतुः । कल्पनाला. घवादिति शेषः । वक्ष्यतीति । उक्तग्रन्थस्य व्याप्तिपरत्वे भेद- ग्रहाभावस्य हेतुत्येऽपि व्याक्तियलाद्विशिष्टपरामर्शकारणतासिद्ध. "रावश्यकत्वात् तामनिराकृत्य भेदाग्रहकारणत्वोपगमस्यासङ्गत्याप. : चेरिति भावः । एवञ्च समाधाने अनुमितिप्रतिवन्धकमित्यस्य भयोच्यत इति शेषः । येन । यदपेक्षया लाघवेनेत्यर्थः। विशेष- दर्शनाद् भ्रमात्पत्यभावस्य प्रागुक्तत्वान्न चेत्याद्याशङ्कानुत्थितेस्तदा. शयं प्रकाशयति । सामान्यत इति । धूमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेने मूलस्य उनमे ग्राह्याभा. चावच्छेदकतया भातस्य धूमत्वस्य धर्मितावच्छेदकतया स्फुर- नेत्यर्थो दीधित्यनुसारेण योध्यः । (चि०) अस्तु या व्याप्यतया पक्षधर्मतया चाव- गतस्य भेदाग्रह एवानुमितिहेतुः, परामर्श हेतुतया त. स्पाऽऽवश्यकत्वात्। अत एवासनिकृष्टधूमज्ञानादप्यनु- मितिः । न चैवं गौरवम् तदा विशिष्टज्ञानानुपस्थितः । न जनकज्ञानाविरोधिनी ज्ञानस्याप्रतिवन्धकत्यात भेदग्रहो न प्रतिपन्धक इति वाच्यम् । अभेदज्ञान- .

·१११२ अनुमानगादापर्याय स्पाजनकत्वात् त्वयाऽपिलिङपरामर्श ताशपति- यन्धकत्वस्वीकाराच । अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजा- तिर्वा लिङ्गं न स्यात् तद्गतधर्मान्तरस्पाभावात, अत एव तस्य विलक्षणत्वात् इति चन्न । व्यक्तरेव सत्र प्रका. रत्वात्, न हि गीगाँत्वमिति ज्ञानयोरविशेषा, अन्य था गोत्वमिति ज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वापत्या व्याप्य. स्वग्रहे परामर्श चानुपयोगात् गवतरावृत्तित्वे सति सकलगोवृत्तित्वं गोत्वत्वमित्यनुभवाच । न चैवमन- वस्था, तदितरावृत्तित्वे सति तवृत्तित्वस्थानुभना पलापासम्भवात् । इति परामर्शपूर्वपक्षचिन्तामणिः । + । (दी०)अस्तु वेत्यभ्युपगमवादः। न चेत्यादि.। अभेदज्ञान- स्याहेतुत्वे भेदग्रहो न प्रतिवन्धको भवितुमहतीत्यर्थः । अझै देति । तथा चातयाभूतस्यापि प्रतिवन्धकत्वमनायत्या वक्तव्य- मिति भावः । अतयाभूतत्वस्य सन्दिग्धत्वे व्यभिचारमाहात्व यापीति । विशेषणान्तरदाने चामयोजकत्वमिति भावः । गोत्वे गोपदशक्यतावच्छेदकत्वमविशेषितं विशेपितं वा तदस्तीत्यतः मधुरत्वेति । मधुरतश्याप्यो धर्मों जातिरखण्डोपार्विति फळतो न विशेषः । गौरिति ज्ञाने गोत्वमकारकत्वं विशेषमाशकाइ । अन्यथेति । व्यक्तः प्रकारत्वेऽपि लिङ्गतावच्छेदकत्वासम्भ- वादाह । गतरेति । गोत्वत्वस्यावाप्रवेशानात्माश्रयः, अत्र च यथासाध्यं गवेतरसमवतेत्वादिकमेवोपादेयं कालादौ व्यः, भिचारवाणाय समवायेन सम्बन्धेन हेतुत्वस्यावश्पवाच्यत्वे. नाभावादिसाधारण्येऽप्यदोपात् , व्यतिरेकेऽपि रूपान्तरेण सम्ब.

·परामर्शप्रकरणम् । म्धान्तरेण च गोवाभावस्यापि व्यभिचारितगांगतरासम..... चेतस्य तत्वेन समवायसम्बन्धेनाभावस्यैव गमकत्वात् । FONTY UBRARE इति परामर्शपूर्वपक्षदीधितिः । (गा०) विशेषदर्शने संशयवद् भ्रमस्यापि न सम्भव इति भेदाग्रहहेतुत्वाभिधानासातिरत आह अस्तु घेति । ननु व्याप्यपक्षधर्मयोर्मेदाग्रहस्यानुमितिहेतुत्वे तेषां कारणयाधेनानुमित्यात्मकान्यथाख्यातिनिराकरणं विरुध्यते हरवृत्ति बाप्पादौ वहिव्याप्यधूमादेर्भदाग्रहण इदादी बवाद्यनुमिते?ार- वात् । न च फलासिद्ध्या इदादिपक्षं वहयादिरूपसाध्यञ्चान्तर्भाव्य कारणत्वाकल्पनानापत्तिरिति वाच्यम् । पक्षमनन्तर्भाव्य पक्षनिष्ठप्र. त्यासत्या कारणत्वकल्पनेनापत्तिसम्भवादिति चेन्नाएतन्मतानिर्भरे- तापस्याकिश्चित्करत्वात् । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकस्यैव पक्षध. मताज्ञानस्य मेवाग्रहहेतुतावच्छेदकत्वोपगमेनान्यथाख्यातिवार. णसम्भवाच[१] इतरसकलकारणसावे यत्सत्त्वे कार्यानुत्पादस्त. स्यैव प्रतिवन्धकताया आवश्यकत्वादिति भाव । न च जनकशा- नेत्यादिमूलशङ्काया भेदग्रहे नैयायिकानामनुमित्यप्रतिवन्धकाव. साधनपरत्वऽसङ्गतिः जनकशानाप्रतिवन्धकस्येय हेतुतायाः स्वीकरणीयत्वात् तस्य च स्वमतेऽसिद्धत्वात् इत्यतस्तस्या आ. पत्तिपरत्वं स्फुटीकरोति । अभेदशानस्यति । मूले 'अमेदवानस्या- जनकत्वात' अतीन्द्रियहेतुफानुमितायुक्तक्रमेण व्यभिचारेण जनक- त्यासम्भवात् तथा च विपर्ययानुमाने याध इति भावः । नन्वेषम. प्युकव्यासिविरोधानेदग्रहस्य प्रतिबन्धकत्यानुपपचिर्दुवारवेत्यत आह दीधितौ । तथा चेति । अतथामृतस्यापि । जनशानाविरोधि- नोऽपि ।भेदग्रहस्थति शेषः। अनायत्या वक्तव्यमिति । अन्यथा भेद. प्रहदशायां अनुमित्यापचेरिति शेयः । तथा च ताशव्याप्तिरेव [१] पक्षमनन्तर्भाव्य पक्षनिष्ठप्रत्यासत्या कारणत्वकल्पनेना. पत्तिसम्भवादित्यभिसन्धायास्तु वेत्यादिको मनिर्भरमाह अस्तु घेत्यादि-इति पुरु पा०॥

·१२१४ अनुमानगादाधर्याम् प रव वाधितेति भावः । सन्दिग्धत्व इति । स्थले मानसविशिष्टज्ञानोपगमेन व्यभिचारानिर्णयादिति मावा मनु लिङ्गपरामर्श भेदग्रहस्य जनकशानाविरोधिनः प्रति फत्वेऽपि न व्यभिचारः ग्राह्याभावानवगाहित्यविशिष्टस्य जन नाविरोधित्वस्याप्रनिवन्धकत्वव्याप्यत्वोपगमादित्यत आह । शेषणान्तरदाने चेति । ननु गोपदयाच्यत्वे साध्ये गोपदशक्यतावच्छेदकत्वस्य तावच्छेदकत्वसम्भवेऽपि सास्नादिसायकस्थले न व गोपदस्य नानार्थतया अन्यत्रापि तच्छ इत्यत आह । विशेपित वेति । सास्नादिमवृत्तित्वादिविशेषितं त्यर्थः। वाकारो व्यवस्थितविकल्प। ननु गुणगतजातिमनजीकुर्वतां भावाचल्लिमतानुपपचिरित्यत माह । मधुरत्वेति । फलत इति । शधर्मस्य क्षीररसत्याद्यनुमापफताया: सर्वसम्मतत्वादिति घः। गोत्यप्रकारकत्व विशेषमिति । गोत्वमिति शाने तद भाषः । मूले अन्यथेति । गोत्वमिति साने व्यक्तेरप्रफारस्व अनुपयो गात् । उपयोगानुपपत्ते । अवच्छेदकप्रकारकज्ञानविधयैव तस्याव- च्छेद्यच्याप्तिग्रहे सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकशानावेधयापा. फत्वेनेवच तस्य परामर्श उपयोगादिति भावादीधितो लिङ्गताबळे दफत्यासम्भवादित्यस्य गोपदप्रवृत्तिनिर्मित्तत्वादिसाध्य तादात्म्य न गोत्यादिहेतावित्यादि.। आध्यतया गोविशिष्टस्य गवाधयत्व विशिष्टस्य च द्रव्यत्यावेरपि गोमात्रवृत्तितया सामादिसाध्यकस्थले । ध्यकेटिंगतावच्छेदकत्वं सम्भयत्येय इत्यवगन्तव्यम् । ननु उक्तगोत्वत्वशरीरेऽपि भेदप्रतियोगितावच्छेदकमुद्रया त्यस्यानतिप्रसकगोत्वानेव निवेशनीयतया माह गोत्वत्वस्येति । अप्रवेशादिति स्वरूपत एव दिति भावः । मूले न चैवमिति । स्यतो व्यापत्ते गोत्वादावपि धर्म न्तरस्वीकारे अनवम्याअश्धिान्त धाराप्रसन्न । î पनवस्था म छोपाति ममाधत्तातदिनाति । सलादो साध्ये स्वघरकसफलगांसमवंतत्यांशस्य यात तत्र त आत्माश्रयस्थत ।

·परामर्शप्रकरणम् । १२१५ दीधितौ । अमावेति । अन एतद्धटकं यथासाध्यमिति । सास्नादौ साध्ये गवेतरासमवेतत्व विशेषणीभूतं गोसमवेतत्वञ्च, सामाव्या. पंकजातिवादी साध्ये तादात्म्येन हेतुतायां सकलगोसमवेतत्वं केवलं व्याप्यतावच्छेदकं वाच्यं न तु विशिष्टं, विशिष्टन्तु(२) गो. पदप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिसाध्यके तादात्म्येन गोत्वे हेतावित्यर्थः । ननु गवेतरासमवेतत्वस्थामावमेयत्वादावपि सत्वात् सानादि. व्यभिचारितया सानादिसाध्यक एवं कथं तद्याप्यतावच्छेदक इत्यत आह । कालादाविति । सम्बन्धसामान्येन हेतुत्वे सकलगो. समवेतत्वांशनिवेशऽपि गोत्ववति सानादिशून्ये कालादो व्यभि- चारस्याऽऽवश्यकतया समयायेन हेतुत्वस्यावश्यं स्वीकरणीयत्वात् गवेतरासमवेतत्वस्याभावादिसाधारणस्यापि समवायेन व्यभिचा- रितायामनवच्छेदकत्वादित्यर्थः(१) । एतच्च साध्याभावववृत्ति त्यमेव व्याप्तिरित्यभिप्रायेण । यदि च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेना- वृत्तिव्यावं तेन सम्पन्धेन वृत्तिमत्त्वमपि तत्र निवेश्यते तदा अ- वच्छेदकस्यानतिप्रसतत्त्वनियमेन गवेतरासमवेतत्वमानस्य स. मवायसम्बन्धेन वृत्तिमत्वमात्रयस्निव्याप्तरतिप्रसकतयाऽनवच्छ. दकन्वात् समवेतत्वांशोऽपि तद्रिशेप्यविधया हेतुतावच्छेदककोटी निवेश्य इति ध्येयम् । सानाभावसाध्यकगोत्याभावादिहेतुकस्थ. लऽपि समयायसम्बन्धावच्छिन्नमवेतरासमवेतत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावत्वमेर व्याप्यतायच्छदकं न तु सकलगोसमवेतत्व. मपि हेतुभूनाभाषप्रतियोगितावच्छेदके निवेश्यं धैयर्यात् (२)। न च गवेतरासमवेतपस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया निशे तद्वैयध्येऽपि प्रतियोगित्वसमानाधिकरणतया निवेशे न तथात्वं गतरासमवेततद्रूपाधभावस्य गोसाधारणत्वेन व्यभिचारित्या दिति शङ्क-यम् । सकलगोसमवेतगोत्वस्यापि द्वित्यादिना अमावस्य गोसाधारणत्वात् सफलगोसमवेतवनिवेशेऽपि तादृशम्पावच्छि. नाभावस्येव हेतुनाया वाचनया तदंशवेयध्यस्य दुर्यारत्वात् । वि. शिष्टस्य गौरवेणाभायप्रतियोगितायामप्यनवच्छदफतया तदव- : (१) गवंतरावृत्तित्यविशिष्टं सकलगोपत्तियमित्यर्थः । (२)समयायेनाव्यभिचारितायामयच्छेदकस्यादित्यर्य इति पुमान

·अनुमानगादावर्याम्
च्छिन्नागावाप्रसिद्धत्यात याव्यतिरेकडोनि ।
गोवाभावस्य व्यभिचारितया समवायेति दृधान्तविधयोक्तम् ।
यत्तु गवेतरासमनस्य मेयत्वादेः केवलान्ययितया
सामान्यन तस्याच्छिन्नाभाघाप्रसिद्धिरतः समतत्व :
येत्याशङ्कानिराकरणाय तदिति तनुच्छम् । सम्बन्धसामान्येन
तरासमवेतसमवेताभावस्याव्यभिचारितयाक्तनन्यस्य
म्बन्धावच्छिन्नाभावहतुतायामेव व्यभिचारप्रदर्शनपरतया
तायाचाप्रसिद्धिविरहेण तामादाय
..
तारेण तत्र नभिचारप्रदर्शनस्यानौचित्येनासमतेः
सम्बन्धसामान्यन गोत्वामावस्यापि व्यभिचारितया
पक्षाचे स्वरूपासिद्धतयति व्याख्यायामुदक्षरत्वात् ।
इति परामर्शपूर्वपक्षविवृतिः समाप्ता ।
(चि.) अनोच्यते, अगमालोको धूमो वां
भयथापि वहिव्याप्य इति ज्ञानं ततोऽनुमितिः ।
न च धूमत्वेनाऽऽलोकत्वेन वा तत्र निश्चयः। अथ तद
'न्पान्यत्वमेव तत्र लिङ्गम् । न च तदज्ञानद्शाया
मनुमितिदर्शनात् न तथेति वाच्यम् । धूमालोका.
न्यान्यत्वज्ञानं विना तवापि तत्र व्याप्यत्वानिश्चयेन
तदर्थं तद्वोधावश्यकत्वादिति चेन्न। न हि धूमालोका
न्यान्यत्वं धूमान्यान्यत्वं वा व्याप्यतावच्छंदकं गौर
चात् व्यभिचाराचारकाविशेषणवत्त्वाच किन्तु धूम
त्वादिकं तच्च तत्र सन्दिग्धमेव । ननु तदन्यान्य
(१) तदा अवच्छेदकस्यानतिप्रसक्तत्वनियमेन गवंतरासमवे.
तत्वे सति समवेतत्यमेव सामादिव्याप्यतावच्छेदकं वाच्यं गो-
त्वामा • सानामावादिसाध्यति प्रतियोगिविशेषणतया गवे.
तरासमवेतत्यस्यैव निवेशो न तु सकलगोसमतत्वस्यापि वैयों
..
त् इति गुरुगा।

·परामर्शप्रकरणम् । १२१७ . दहिव्याप्यमेव व्यभिचाराभावेन व्याप्तिविरहसा. धनस्य बाधितत्वात् पुरुपस्तु तत्र नीलधूमववादि- त्पत्रेवाधिकेन निगृह्यते न तु व्याप्यत्वासिद्धयति चेन्न। तदन्यान्यद धूमालोकस्वरूपमेव तच्च व्याप्पमिति सत्यम् , न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानादनुमितिः अतिप्रसङ्गात् किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञा- नात् । न च तदन्यान्यत्वं वह्विव्याप्यतावच्छेदक- मित्युक्तम् । (दी०)लिङ्गम् । लिङ्गतावच्छेदकम् , तथा च न व्यभिचारः। न तथा । न तेन व्यभिचारवारणम् । न हीति । धूमान्यान्यत्व. पिति- दृष्टान्तार्थम् । न चैकधर्मस्यावच्छेदकत्वापेक्षया धर्मद्व- यस्य तत्व एव गौरवामिति वाच्यम् । तारशैकधर्मघटका. " नेकभेदादिघटकतया धर्मद्वयस्यैव मयमोपस्थितत्वेन चाव- च्छेदकत्वौचित्यात् । अन्यथा वह्नयादीनामपि व्याप्यतया ताचदन्यतमत्वस्यैवावच्छेदकत्वं स्यात् । (गा०) मूले अयमिति । पर्वतवृत्तिरित्यर्थः । आलोको धूमो चेति । स्वरूपतो धूमत्वालोकत्ययोरत्र कोटिता न तु धूमत्यालो. कत्वत्वाच्छन्नयोः, तथा सत्युक्तसंशयस्य स्वरूपतो धुमत्वा. दिप्रकारेण पक्षमतानिश्चयाविरोधितया असमतेः। न च संशय. स्य भावद्वयमात्रकोटिकस्यानभ्युपगमे धूमत्वाभावालोकत्यामाध. योर कोटितायाः स्वीकरणीयत्वात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकधूम- स्वत्वादेरपि भानमावश्यकं इति वाच्यम् । धूमत्वाधभावस्यैष धूमादिभेदस्यापि कोटितया धूमत्वादिसंशयनिर्वाहात् धूमादिमे. दनाने व धूमत्वत्वादिभानानावश्यकत्वात् । न च धूमत्यादौ धूमा. दिभेदविरोधमाने सर्मितावच्छेदकतया धूमन्वत्वादिभानमाव- श्यकमिति धूमत्वधूमादिभेदयोटिकसंशयेऽपि धूमत्वत्त्वादिनेव धू. 'मत्याः कोटित्वमाश्यक संशये कोटिविषयताया विरोधमहम ·व 4 १२१८ अनुमानगादार्याम् कारावच्छिन्नत्यनियमादिति वाच्यम् । संशयस्थले कोट्योः स्परविरोधमानानियमात धूमभेदादी दिघिरोधमानेन स्वरूपतो धूमत्वादिकोटिकसंशयनिर्वाहात, ख रूपतो भासमानधूमत्वाधवच्छेदेन धूमादिभेदाभावमानस्यापित मत्यादी धुमादिर्भवाविरोधानतया तादविरोधमानेऽपि ५ मत्वत्वादिभानानियमा। वयैवमपि पर्वतवृत्तित्वविशिष्टे धूमत्वापिसन्देहः त्यविशिष्टे धूमत्वादिनिश्चयस्यैव विरोधी न त्वनुमितिजनकता अभिमतस्य घूमत्वादिविशिष्टे पर्वतवृतित्वनिश्चयस्यासमानधर्मि- ताचच्छेदकत्वात प्राहामायानयमाहित्यापति न ताशसंशयद. शायामनुमित्यनुपपत्तिः, पवं न्यायमतसिद्धपरामर्शनिहाय 3. भयथापि वहिव्याप्य' इति इदम्पदार्थे व्यातिनिश्चयाभिधानमय अतं पक्षचित्यधिशिष्टे व्याप्तिनिश्चयस्यानुमितिहेतुत्वे व्याप्तिवि. शिष्टवैशिष्यज्ञानस्य व्याप्तिप्रकारकमानरूपकरणव्यापारस्य उप- संहारप्रन्थेऽनुमितिहेतुत्वाभिधानविरोधादिति चेन्न ।पक्षवृत्तित्वा- वच्छिन्ने धूमावादिरूपविशेषणसन्देहे पक्षे धूमत्वादिविशिष्टकोटि- कसंशयस्पौचित्याचर्जिततया पक्षे व्याप्यतावच्छेदकविशिष्टप्रका- रकनिश्चयो न सम्भवति पक्षविशेष्यकनिश्चय एवं प्रक्षविशेष्यि. कायामनुमिती हेतुरित्याशयेन धूमत्वादिसंशयामिधानस्य पक्ष त्तित्वावच्छिन्ने व्याप्यत्वाभावावगाहविशेषणसन्देहे च पक्षे व्या तिविशिएकोटिकसंशयस्यैवौचित्यावर्जिततया पक्षविशेष्यकव्या तिविशिएप्रकारकानुमितिहेतुनिश्चयासम्भवेन तारशविशेषणसं. शयविरोधिपक्षवृतित्वविशिष्टविशेष्यकव्याप्तिनिश्चयाभिधानस्य च सकते। पस्तुतः पक्षवृत्तिधूमो न वेति सशयस्य पक्षवृत्तिधूम इति नि: थय इष घुमत्वविशिष्टधर्मिकपक्षवृत्तितानिश्चयेऽपि विरोधित्व दुरपहषं धूमत्वावच्छेदेन पक्षावृत्तित्वस्य पक्षवृत्तित्वावच्छेदेन धूः मभेदनिर्वाहतया तदवच्छेदेन धूमभेदसंशयाद् धूमत्वावच्छेदेन पक्षावृत्तिवसशयस्यौचित्यावर्जितत्वात । एवं पक्षवृत्तित्वविशिष्ट व्याप्यत्वनिधयो व्याप्तिविशिष्टे पक्षवृत्तित्वनिश्चये व्याप्तिविशिधे पक्षचित्यसशायकपक्षवृत्तित्वाच्छिषर्मिकव्याप्त्यभावसशय- ·4 परामर्शप्रकरणम् । १२१९ विरोधितयोपयुज्यते इति पक्षवृत्तिधर्मिकधूमत्यादिसंशये व्याप्ति. निश्चयाभिधानसङ्गतिः । फेचित्तु व्याप्तिसम्यन्धेन • चन्हिसाध्यकपुरोवर्तिधूमादिपक्षक स्थले तादात्म्यसम्बन्धेन धूमादेहेतुत्वे तावात्म्यसम्बन्धेन धूमत्या. दिरूपव्याप्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्य यत्र पक्षे संशयस्तत्र व्याय- स्वेन धूमादेः पक्षे तादात्म्यसम्बन्धेन निश्चयादनुमित्युत्पत्त्या व्याप्य. तावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयस्य व्यभिचारप्रदर्शनपरतया ए. तन्मूलमुक्कानुपपत्तिशङ्काव्याफुलचेतसो घर्णयन्ति ते पुनः प्रसि- स्थल पर्वत धूमत्वाद्यवच्छिन्नपचासंशयस्थलीयव्याप्तिविधि- एवत्तानिश्चयजन्यानुमितो व्याप्यतावच्छंदकप्रकारकपक्षधर्मता. निश्चयव्यभिचारोपेक्षाबीजं सम्यगपश्यन्तः कथ निईतिभाजो भ. 'घन्तीति चिस्यम्। मूले 'उभयचापि पहिव्याप्य' इति निश्चयकयनं स्वमते ऐतु. रक्षणाय । अत्र वढे माध्यस्योपादानाद धूमालोका पतरत्वं लिङ्ग- मित्यत्र लिङ्गपदस्य यथाश्रुतार्थकत्यानुपपत्तेस्तवधाचटे। लिमि- ति । व्यभिचारवारणस्याप्रकान्तत्ये 'न तथे' त्यत्र तथापदस्य य. श्यमाणतदर्थकत्वानुपपत्तेः पूरयति । तथा च ने व्यभिचार इति । 'न तथेत्यस्य न लिङ्गतावच्छेदकमिति नार्थो युज्यते धूमत्वादे- रमाने आलोकत्वाधपच्छिन्नेनानुमितावपि तस्य लिलावच्छेद- फताया एव तदन्यान्यत्वस्य लिनतावच्छेदकत्वसम्भवेन त्यस. छतेः अतो व्याचहे। न तेनेति । तेन । तस्य लिङ्गतावच्छेदकत्येन । प्रकृते धूमत्यस्येव धूमान्यान्यत्वस्यापि सन्दिग्धतया तस्य घ्या. प्यतावच्छेदकत्वमण्डनमनुपयुक्तमित्यत आह । धूमान्यान्यत्व. मिवीति । एकधर्मस्य । अन्यतरत्वरूपस्य । धर्मवयस्य । घूमत्वालो. फायरूपस्य । तत्त्वे । व्याप्यतावच्छेदकत्वे । तथा च गौरवस्य व्या- प्यतायच्छेदकतायाधफत्वे वैपरीत्यमेघ स्यादिति भावः । एक स्यातिगुरुशरीरत्वेन लघुशरीरावच्छंदकयोतित्वमयाधकमित्या. शयेनाह। ताशकेति । धर्मवयस्येवायच्छेदतोचित्यादित्यन्वयः। शरीरलाघवमुक्ता उपस्थितिलाघवमप्याह । प्रथमोपस्थितत्वेन चे. ति । तापदन्यतमत्वस्य । पहिधूमालोकान्यतमत्यस्य विच्छेदकरवं स्यात् । न तु धूमालोकान्यतरत्वस्प, तथा च कुतो घेपरीत्या. - * ·. + १२२० अनुमानगादापर्याम् पादनमिति मावः। अन्यतरत्याश्रये च्यातिय नास्ति अत एव तेन रूपेण हेतुम. योगे व्याप्यसियादिना वादिनो निग्रह इत्येवान्यतरत्वस्य न्या. प्यतानवच्छेदकत्वा तदाश्रयस्थ व्यायवे तस्यावच्छेदक्षता. या आवश्यकत्वादित्यमिप्रायोज्यतरत्वस्य व्याप्यतावच्छेदकता निराकरिति ब्रमेण उदते मूले नि त्यिति । ममं निराकरोति । तदन्यान्यदिति । न च तदन्यान्यत्वं वाहिन्याप्यतावच्छेदकं इत्युक्त- मिति, यन्यवरनिष्ठयोविभिनव्याप्त्योधूमत्वालोकत्वाम्यामेवायच्छे. दात प्रत्येकानवच्छेद्यान्यतरत्यापच्छेद्यतया साधारणातिरिकव्या. सेवानभ्युपगमात् इति भावः। (चि०) न चैवं तदन्यान्यत्वादविव्याप्यत्वमपि तत्र नानुमेयं व्यर्थविशेषणत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यक्ष हि तदन्यान्यत्वविशपदर्शनाव्याप्पत्वज्ञानं जनयति, विशेषणज्ञानविशेषणविशंप्यसम्बध- विशेपणायशप्पेन्द्रिपतन्निकर्पतदसंसर्गाग्रहाधिशेप-' दर्शनानां सत्वेन पतिव्याप्यत्वप्रत्यक्षसत्त्वात् । नचैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यान्यत्वज्ञानं सहकारीति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुरोरपि तस्य विशेषदर्शनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् तस्मात्तदन्या- न्यत्वज्ञानं तत्र व्याप्यताज्ञानोपक्षीणं न तु साक्षा. दनुमितिहेतुरिति । (दी.) अन्वयेति । विपदर्शनं हि विपरीवज्ञानविरो- पितया प्रत्यक्ष उपयुज्यते तत्ववान्पतरत्तदर्शनस्यापि व्या- वर्चकधर्मदर्शनत्वेनाक्षवम्, अत्र च वदन्यान्यत्वस्यातिरिक्तत्वे धूमत्यत्वादेस्तदद्याचत्वात् घूमत्वादिरूपत्वेऽपि च घनत्वत्वा- देरमवेशालिगत्तेऽपि न वैयर्थ्यमित्यपि द्रष्टव्यम् । एवञ्चान्य. वरत्वस्य व्यायनवच्छेदकते स्थिते तदवच्छेदेन तद्ग्रहोपगमे ·परामर्शप्रकरणम् । १२२१ . तवाप्यन्यथाख्यातिस्वीकारप्रामङ्गः । (गा० )व्यर्थविशेषणघटितधर्मस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वे धूमा- लोकभिन्नभेदवत् तत्वमपि न व्याप्यतावच्छेदकं तथा च व्याप्त रवच्छिन्नत्यनियमात् तादृशभेदे वहिव्याप्तिनिरूपिता क्याप्तिरेव न सम्भवतीति तेन वहिव्याप्यत्वमपि नानुमातुं शक्यते पति व्याप्तिव्याप्यत्वेन पक्षधर्मतानिश्चयस्थाप्ययोगात् इति भवन्मते चह्निव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयोऽपि तत्र दुर्घट इत्याशङ्कने। . न चमिति। विशेषदर्शनसहकृतं प्रत्यक्षं तत्र व्याप्तिनिश्चायकं इत्य. युक्तं तदन्यान्यत्वस्याप्यव्याप्यतया तज्ज्ञानस्य विशेषदर्शनत्वा. सम्भवादिति पुनः शङ्कते। न चैवमिति । विशेपदर्शनत्वेन प्रत्य- सहकारित्वादिति समाधौ विशेषदर्शनत्वनेत्यस्य व्याप्यदर्श- नत्वेनेत्यर्थकतोतक्रमेण न सम्भवतीति व्याप्यदर्शनसाधारणवि. परीतशानविरोधित्वेनेत्यर्थकतां तस्याह दीधितौ। विशेपदर्शन. मिति । व्यावर्तकधर्मदर्शनत्वेनेति । ग्राह्यविरोधिधर्मदर्शनत्वेने. त्यर्थः । स्वसमानाधिकरणव्याप्यतावच्छेदकान्तरघटितमेव व्याप्यतावच्छेदकमित्याशयेनान्यतरत्वत्यस्य व्यातिव्याप्यतावच्छे. दकत्वं स्वयं व्यवस्थापयति । अत्र चेति । अन्यतरत्यस्य धूमत्वा- दिरूपत्वे तत्त्वस्यानवच्छेदकत्वेऽपि धूमत्वत्वादिना व्याप्यतया व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताधी तुतावादिनां व्याप्त्यनुमानं निरावाध. मित्यपि बोध्यम् । अन्यतरत्वस्य व्याप्त्यनवच्छेदकत्वेऽपि तदव. च्छेदन तद्धमादनुमितिर्भविष्यतीति शङ्का निराकुरुते । एवञ्चेति । ननु गौरवमान व्याप्त्यवच्छेदकत्वे वाधकं तथ सति सानादि- नागवाहतुताविलयप्रसङ्ग किन्तु व्यर्थविशेषणघाटितत्वमेव धूम- त्वावश्च प्रत्येकमुभयासंग्राहकत्वात् उभयसंग्रहप्रयोजकस्य धर्म- स्थ न वैयर्थ्यम् । वस्तुतस्तु अनतिरिकवृतित्वरूपावच्छेदकावा. गाहिशानमेव कारणं अत पवानुमित्तिजनकतया तन्मतसिधा. नयकाले धूमत्वदर्शनस्यावच्छेदकदर्शननया अयं धूमो पहिल्या. प्यो न घेति शङ्काविरोधित्वमप्युपपद्यने गुरोरपि च तादृशावच्छे. दकत्वमक्षतमेवेति ।

·१२२२ - अनुमानगादाधर्याम् (चि०) किञ्च चविल्याप्यवानपमिति शाब्दज्ञाने व्याप्यत्वज्ञानं कारणमित्पन्पनापि तथा । अथ वसि- व्याप्यत्वमपि पतिव्याप्यतावच्छेदकं तथा हि पहिनि- रूपिता धूमादिप्रत्येकवृत्तिरिय च्यातिव्याप्तित्वेन स. फलधूमादिवृत्तिव्याप्त्यवच्छेदिकाआश्रयभेदेनावच्छे दकोदेन च व्याप्तिभेदादिति चन्न । सफलधूमादियः त्तिव्यासौ मानाभावात् यत्र वद्विव्याप्यस्तत्र वति- रिति व्यासिवुद्धौ शान्दव्याप्यत्ययुद्धौ. च प्रत्येक वृत्तिव्याप्त्याश्रयत्वस्यैव विपयत्वात् प्रत्येकवृशिया- सिज्ञानं विना तपोधाभावात् । (दी०) अस्तु वा गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकस्तथापि शुद्धव्यातिपकारकज्ञानस्यले व्यभिचारान्न तस्प हेतुत्वमित्याह । किञ्चेति विहीत्यादि। व्याप्तियनपच्छेद फत्वादिति भावः। मा नाभावादिति । वस्तुतो विशेषव्याप्त्यवच्छिन्ना महाव्याप्तिरतिरि- च्यता किं तेन ? न. हि वस्तुतो व्याप्त्यवच्छेदकमकारकं पक्ष- धर्मताज्ञानं हेतुरतिप्रसङ्गात् परन्तु यदवच्छेदेन व्याप्तियते तत्यकारकम् । न च तदानीं व्याप्तयवच्छेदेन व्याप्तिगुह्यते । न च तदग्रहेऽनुमितिरपळपनीया, मानाभावात् कल्पयत्वाविशेपे लघुरूपावच्छिन्नस्यैव नियतपूर्ववर्चितायाकल्पयितुं युक्तत्वात् । (गा० ) अयमालोको धूमो वेत्यादिसन्देहदशायां नानुमित्य- नुपपत्तिरित्याशङ्कायाः प्रथमकल्पे सत्त्वात तदेव " कित्यादिदू पणान्तरानुसरणे पीजमिति सूचयितु प्रथमोपाभावाभ्युपगम प्रकाशयन, ' फित्यादेवयाप्यतावच्छेदकप्रकारकशानहेतुत्यासम्म- घपरत स्फुटयति । अस्तु वेत्यादिना । पपञ्च मूले 'च्याप्यत्वज्ञान मित्यस्याधारणपरतया व्याधिमकारकपक्षधर्मताशानमवेत्यर्थः । कारणम् ! फलोधायकम् तथा व्याप्यतावडेकाकारकशातम्या ।

·परामर्शमकरणम् । १२२३ घच्छेदात् तद्धे तुतायां व्यभिचार इत्यर्थो लम्पते व्याप्तेयाप्त्यव. च्छेदकत्वोपगमेनेतहोपस्थ प्राक् समाहितत्वात् तस्यास्तथात्व- मनिराकृत्य प्रथमत एच तदोपदानमयुक्त इत्यत आशयं प्रयः ति । व्याप्तरिति । आत्माश्रयेणेत्यादिः, एतच स्वरूपसम्वन्धरूपाच. च्छेदकत्वाभिप्रायेण, तदभिप्रायेणेष सामान्यविशेषव्याप्यो दं व्यवस्थाप्य अयेत्यादिमूले तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावशङ्का । मूले सकलधूमादिवृत्तिव्याप्ती मानाभावादिति । विशेषव्याप्तीनां धूम. ध्यापकवहिसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वादीनां अनुगमकस्य व्याप्ति- त्वस्य दुर्निर्वचतया तासां व्याप्त्यन्तरावच्छेदकत्वासम्भवादिति भावः। ननु व्यभिचारधीविरोधित्वमेव सकलविशेषच्याप्तीनामनुग तक व्याप्तित्व वहिव्याप्यवानयमित्यादिशब्देनापि तादृशव्याप्ति वन व्याप्तयः पक्षधर्माशे प्रकारतया प्रत्याय्यन्ते, एवं साध्या- भाववदवृत्तित्वमपि स्वविशिष्टव्यापकताघटितव्याप्तरवच्छेदकमि- ति तेन रूपेण यत्र शब्दाव्याप्त्यवगतिस्तत्राप्यनुमितिरुपपद्यत एव । एवं अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्य स्वसाधारणतया तदनुसरणे न काचिदप्यनुपपत्तिरित्याशङ्कय व्याप्तिाप्यतावच्छे. दकत्वमभ्युपेत्यापि शाब्दपरामर्शजानुमितो व्यभिचारमुपपादयति । वस्तुत इति । अतिरिच्यतामित्यस्य स्वसाधारणमनतिरिक्तवृत्तित्व रूपमवच्छेदकावमाश्रीयतामिति शेपः । अतिप्रसङ्गात् । धूम- स्वावच्छेदेन व्याप्तिशानरहितस्यापि धूमवानमिति शानादनुमि- तिप्रसङ्गात् । गृह्यते । तत्कालीनग्रहविषयः । न च तदानीमिति । यदा घहिव्याप्यवानमिति शब्द. श्रूयते इत्यर्थः, गृह्यत इत्यस्य पक्षधमंताग्रहकाले व्याप्ती व्याप्यतावच्छेदकत्वग्राहकशब्दाभा. पादिति शेष । अनुमितिरपलपनीयेति । अनुमित्यभावः कल्पनीय इत्यर्थः । मानाभावात् । तत्कल्पकाभावात्, उकरूपेण कारणताया अमसिया कारणामावासिद्धरिति । ननु तत्रापि स्मरणादिरूपताशव्याप्तिज्ञानसम्भवात नव्य. भिचारनिश्चय इत्यत आह । कल्पयत्वेति । 'लघुरूप व्यासिमका. रकपक्षधर्मताझानस्य, अयच अपि चेत्यादिमूलस्यैवार्थः, इति तत्फल्प एव निर्भरो दर्शितः ।

·. १२२२ अनुमानगादार्याम् (चि०) किञ्च वहिल्याप्यवानयमिति शाब्दज्ञाने व्याप्यत्वज्ञानं कारणमित्यन्यत्रापि तथा। अध बति- व्याप्यत्वमपि वहिव्याप्यतावच्छेदकं तथा हि बहिनि- खपिता धूमादिप्रत्यकतिरेव व्यातिव्याप्तित्वेन स. फलधूमादिवृत्तिव्याप्त्यपच्छेदिका आश्रयभेदेनावच्छे- दाभेदेन च व्याप्तिभेदादिति चेन्न । सफलधूमादिष्ट तिव्याप्ती मानाभावात् पत्र वहिव्याप्यस्तत्र पति- रिति व्यासिवुद्धी शान्दम्पाप्यत्ययुद्धौ च प्रत्येक- वृत्तिव्याप्त्याश्रयस्यस्यैव विषयत्वात् प्रत्येकवृत्तिपा- सिज्ञानं विना तर्याधाभाषात् । (दी०) अस्तु वा गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकस्तथापि शुद्धव्याप्तिकारकशानस्थले व्यभिचारान्न तस्य हेतुत्वमित्याह । किश्चेति वदीत्यादि । व्याप्ततियनवच्छेदकत्वादिति भावःमा- नाभावादिति । वस्तुतो विशेपव्याप्स्यवच्छिन्ना महान्याप्तिरतिरि- यता किं तेन ? न हि वस्तुतो व्याप्स्पाच्छेदकपकारक पक्ष- धर्मवाज्ञानं हेतुरविमसगाव परन्तु यदवच्छेदेन व्याप्तिर्गप्रते वत्सकारकम् । न च तदानीं व्याप्तधनदेन व्याप्तिधने । न च तदयदेऽनुमितिरपलपनीया, मानाभावात् फरपयत्वाविशेष लगुरुपावचित्रस्व नियतपूपिर्चितायाकल्पयितुं युक्तत्वात् । (गा) अयमालोको धूमो पेत्यादिसन्देहदशाय नानुमित्य- नुपपत्तिरियातायाः प्रधमफल्पे सखात नदेय 'फिशेत्यादि पान्तरानुसरण योजमिति सूचयितु प्रथमोपाभायाभ्युपगम प्रकारापन कियादेचाप्यतापच्छेदकमकारकशानहनुत्यासम्भ. qurat पुष्टपति । अस्तु पत्यादिना । एक मूले 'व्याप्यायशान- मिपिस्पावधारपपरवया व्यातिप्रकारकपक्षधर्मताशानमवेत्यर्थः। कारणम् । फलोधायकम् तथा रापतापच्छेदकाकारकशानध्या -- ·परामर्शमकरणम् । १२२३ घच्छेदात् तद्धेतुतायां व्यभिचार इत्यर्थी लभ्यते व्याप्तेात्यव- च्छेदकत्वोपगमेनैतद्दोपस्य प्राक् समाहितत्वात् तस्यास्तथास्य- मनिराकृत्य प्रथमत एच तदोपदानमयुक्त इत्यत आशयं पूरय. ति । व्याप्तरिति । आत्माश्रयेणेत्यादि, एतश्च स्वरूपसम्बन्धम्पाव. च्छेदकत्वाभिप्रायेण, तदभिप्रायेणेष सामान्यविशेषव्याप्यो दं व्यवस्थाप्य अथेत्यादिमूले तोरवच्छेद्यावच्छेदकभावशङ्का । मूले सकलधूमादिवृत्तिव्याप्ती मानाभावादिति । विशेपव्याप्तीनां धूम- व्यापकवह्निसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वादीना अनुगमकस्य व्याप्ति स्वस्थ दुर्निवचतया तासां व्याप्त्यन्तरावच्छेदकत्वासम्भवादिति . भावः। साध्या- ननु व्यभिचारधीविरोधित्वमेव सकलविशेषव्याप्तीनामनुग मक व्याप्तित्व वह्निव्याप्यनयमित्यादिशब्देनापि ताशव्याप्ति वन व्याप्तयः पक्षधर्माशे प्रकारतया प्रत्याय्यन्ते, एव साववदवृत्तित्वमपि स्वविशिष्टव्यापकताघटितव्याप्तेरवच्छेदकमि- ति तेन रूपेण यत्र शब्दाद्वयाप्त्यवगतिस्तत्राप्यनुमितिरुपपद्यत एव । एव अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्य स्वसाधारणतया तदनुसरणे न काचिदप्यनुपपत्तिरित्याशय व्याप्ताप्यतावच्छे. दकत्वमभ्युपेत्यापि शाब्दपरामर्शजानुमिनो व्यभिचारमुपपादयति । वस्तुत इति । अतिरिच्यतामित्यस्य स्वसाधारणमनतिरिक्तवृत्तित्व. रूपमवच्छेदकत्वमाश्रीयतामिति शेषः । अतिप्रसङ्गात् । धूम- स्वावच्छेदेन व्याप्तिशानरहितस्यापि धूमवानमिति शानादनुमि. तिप्रसङ्गात् । गृह्यते । तत्कालीनग्रहविषयः। न च तदानीमिति । यदा घहिव्याप्यवानमिति शब्द श्रूयते इत्यर्थः, गृह्यत इत्यस्य पक्षधमंताग्रहकाले व्याप्ती व्याप्यतावच्छेदकत्वग्राहकशवाभा- धादिति शेष । अनुमितिरपलपनीयेति । अनुमित्यभावः कल्पनीय इत्यर्थः। मानाभावात् । तत्कल्पकाभावात्, उक्तरूपेण कारणताया अप्रसिद्धघा कारणाभावासिद्धरिति । ननु तथापि स्मरणादिरूपताशव्याप्तिज्ञानसम्भवात न व्य. भिचारनिश्चय इत्यत आह । कल्पयत्वेति । 'लघुरूप' व्याप्तिमका- रकपक्षधर्मताहानत्य, अयञ्च अपि चेत्यादिमूलस्यैवार्थः, इति तत्फल्प एव निर्मरो दर्शित. ।

·२२२४ अनुमानगावाधर्याम् (दी०) एतेन व्याप्तिग्रहविषयमिमात्रवृत्तिधर्मप्र. फारफ पतधर्मताज्ञानं हेतुरित्यपास्तम् । सामान्यलक्षणान- श्रीकारे धूमत्वादरपि तथात्वायोगात् वद्विव्याप्पं सर्व प्रमेयं धूमवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमितिमसहाच । व्याप्ति- समानाधिकरणलेन तादृशधर्मभानोक्तौ च सा धूमव्यक्तिर्ष- हिव्याप्यति ज्ञानसहितादुक्तज्ञानात्तत्मसङ्गो बहिव्याप्यवानिति शाब्दज्ञानासंग्रहः । (गा०) एतेन ! कारणीभूतसफलपक्षधर्ममताशानासंग्राहकत्वेना. तिप्रसक्तत्वेन च । व्याप्तिप्रहेति । एतादृशश्च धम्मों व्याप्यतावच्छद कधूमत्वादिरिय व्याप्तिरपीति न शाब्दपरामर्शासग्रह रति भावः ! धूम वहिव्याप्य इति निश्चयसहितान् द्रव्ययानिति ज्ञानादनुमिति पारणाय मात्रेति । प्रमेयसामान्यहेतुकवाच्यत्वाद्यनुमितिस्वीकार स्वव्यापकतनविपयताकत्वमेव तद्विषयमात्रचित्य, केरलान्य प्यनुमानानभ्युपगमे तु तद्विषयान्यावृत्तित्वमेव, यारशरूपेण ध्या तिमहाविषयतानियतत्व ताशनिष्ठावच्छेदकत्वान्यावच्छेदकत्या. निरूपकत्यं प्रकारतायां निवेश्य अतो न धूमो रहिव्याप्य इति शानदशायां जातिवादिना धूमत्वादिप्रकारकशानानातिप्रसङ्गः । स्वरूपतो धूमत्वादिप्रकारकज्ञानसग्रहाय ताशरूपापच्छिन्नत्वमुपे- क्षितम् । तथात्वायोगात् ।वहयादिवराप्तिग्रहविषयमाप्रचित्यासम्म• घात, सामान्य प्रत्यासत्ति बिना सकलधूमादीनां व्याप्तिग्रह माना- सम्भवादिति भावः । आदिपदेन सफलधूमादिवृत्तिव्याप्तेरपि प. रिमद', एतावता धूमत्यादिप्रकारकस्य व्याप्तिप्रकारकस्य च पक्ष. धमंताग्रहस्यासग्रहो दर्शितः। अतिप्रसङ्गं दर्शयति । पहिच्याप्यमिति । धूमत्वे व्याप्तिग्रहविषयता- नियतत्व निर्वाहकस्य व्याप्तिग्रहे सकलवाहिन्याप्यविषयकत्वस्य लाभाय सर्वमिति । एतच झानमनुमित्यादिरूप, सत्तिमननीकुर्वतां तेपा प्रत्यक्षे सफलवाहिन्याप्यमानासम्भवात् । सामान्य प्रत्यासत्यभ्युपगमपक्षं घा दूपणमिदं, अन्यथाख्याति. मनलीकुर्वतां सर्वन्मिन् पहिण्याप्तिविषयकशानासम्भवात । सामान्य प्रत्या- ·परामर्शमकरणम् । १२२५ अन्यथाख्यातिस्वीकारे च तादृशान्यथाख्यातिकाले धूमवान् पर्वत इत्यादिशानानुमितरिष्टत्वात् । वहिव्याप्यत्वस्य स्वसमानियता सर्वत्वधर्मितावच्छेदकतापनस्य उद्देश्यवायच्छेदकत्वं सूचयि. तुं प्रमेयमिति विधेयवाचकपदान्तरनिर्देशः, धूमत्वावच्छेदेन व्या- प्तिहानदशायां तजमानादनुमितेरिटत्वात् धूमत्वांशे व्याप्तेः सा. मानाधिकरण्यमानायगाहिनां सूचयितुं धूम इत्यनभिधाय सा धूमव्यक्तिरिति । शाब्दज्ञानासंग्रह इति । घहिव्याप्यवानित्यादिश. ब्दस्य न्यासी व्याप्तेरवच्छेदकताया इय सामानाधिकरण्यस्था. प्यबोधकत्वादिति भावः। (दी०) अत एवं व्याप्तिभानाशे प्रकारतया यस्तारशो धर्मों भासते . तत्प्रकारकं पक्षधर्मताज्ञानं हेतुः वहिव्याप्यवा- नित्यत्र च वहिव्याप्यत्वमेव तथा, धूमवानित्यादौ च धूमत्वा । दिक धूमसमानाधिकरणत्यादिव्याप्तिज्ञाने तस्यापि प्रकारवा. दिति परास्तम् । धूमसमानाधिकरणबहिव्याप्यं सर्व प्रमेयं धू. मवानयं प्रमेयत्वव्याप्यं सर्वमभिधे समानाधिकरणांश्चाय- मित्यादिज्ञानादप्यतुमित्यापत्तिः । न च धूमत्वादेरतिरिक्तवृत्ति- स्वग्रहे स एव प्रतिबन्धकस्तदग्रहे स्वनुमिनाविष्टापत्तिरिति वा. च्यम् । एवंविधेष्टापस्पैच सर्वत्र प्रतीकारे विशेपणानुसरण- वैयर्थात् व्यभिचाराग्रहपक्षधर्मताज्ञानयोरेव हेतुत्वस्य सुच. त्वात् । (गा०) अत एव । भतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादेव । व्याप्तिभानांशे इत्यादेाप्तिप्रकारतान्तर्गतप्रकारताश्रयो यो व्याप्तिग्रहविपयता. नियतो धर्म इत्यर्थः । यदिव्याप्यं सर्च प्रमेयं धूपवान् पर्वत इत्युक्तशा. नवारणाय निरुकप्रकारताश्रयत्वं धर्मविशेषणम् , धूमो पहिव्यायः अभाववानयमित्यादिज्ञानवारणाय च व्याप्तिमहविषयतानियतत्वं उपात्तम् । तथा । तारशो धर्मः,व्याप्तिप्रकारतान्तर्गतत्वस्य भेदाभे. दसाधारणत्वादिति भावः । 'धूमत्वादिकं' 'तथेत्यनुषझे गान्वयः । धूमसमानाधिकरणेत्यादीति । साध्याभावववृत्तित्वरूपव्याप्तिाह- १५४ ·P १२२६ अनुमानगादापर्याम् स्थले च शानयादमितिर्मपापि न स्वीक्रियते इति मावः। घहि व्य प्यं सर्वमित्यर तदभाववृत्तित्वरूपव्यातिशानमेष विधक्षित धूमव्यापकवहिसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वादिरूपव्याप्तिभाने धूमत्या- दिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानादनुमितेरिएन्चात्, तथा च चहित्यमात्र स्य साध्यतावच्छेदकत्वे धूमत्यादेन व्याप्तिप्रकारतान्तःपातिप्रका- रताश्रयत्वमतो धूमसमानाधिकरणवाहित्यापच्छिन्नस्य साध्यत्वा- नुधावनम् । साध्यतावच्छेदकप्रकारतानन्तःपातित्वेन व्याप्तिकारताविशे. पणे उक्तस्थले दोषाभावादाह प्रमेयत्वव्याप्यमिति अन चाभिधय. स्वाद्यवच्छिन्नव्यापकप्रमेयत्वसमानाधिकरणाभिधयत्वरूपव्याप्तिर- भिप्रेता न तु साध्याभावयत्तित्यविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्य- रूपा साध्याभावस्याप्रसिद्धीमांसकैरन्यथाख्यात्यनभ्युपगमात् .. मात्मकताहशव्याप्तिज्ञानमादाय तन्मनेऽतिप्रसंङ्गामायात् न पा स. मानाधिकरणत्वाधच्छिमव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा ताह- शव्यापकताग्रहदशायां(१) समानाधिकरणस्वप्रकारकज्ञानादनुमि- तेस्तेषामिष्टत्वात्। अतिरिक्तवृत्तित्वग्रहे ।व्याप्तिशून्यवृत्तित्वग्रहे। अनु. मिताविति । वहिव्याप्यं सर्वप्रमेयं धूमवान् पर्वत इत्यादिनानादित्या. दिः । एवंविधेष्टापत्यवेति । व्याप्तिग्रहविषयधर्मिवृत्तिधर्मप्रकारक- पक्षधर्मताझानत्वनैवानुमितिहेतुता पहिव्याप्यो धूमो द्रव्यवान् पर्वत इत्यादौ द्रव्यत्वादावतिरिक्तवृत्तित्वग्रह स एव प्रतियन्धकः तदन- हेऽनुमिताविष्टापत्तिरित्यपि वक्तुं शक्यतया व्याप्तिप्रदविपयर्मि- मात्रवृचिधर्मप्रकारकत्वादिविशेषणवैयापातादित्यर्थः । अापत्तो प्रतिवन्ध्यन्तरमाह । व्यभिचाराग्रहेति । पयकारेण ध्याप्तिशानहेतुताव्यवच्छेदः । व्याप्तिधानशून्यतादशायां व्यभिचा- राग्रहे तद्देशानुमिताविष्टापत्तिसम्भवात् । यदि च व्यभिचाराव्य- भिचारयोईयारेय यत्राग्रहस्तत्रानुमितेरनुभवविरुद्धत्वान्न तया- पत्तिः सम्भवतीत्युच्यत तदा प्रमेयत्वव्याप्यं सर्वमित्यादिज्ञाना- दयनुमितरनुमवविरुक्षुत्वात् प्रकृते ऽपोटापत्तिन सम्भवती. ति भावः। (१) तारशव्याप्तिग्रहदशायामिति पु० पा० ।

·परामर्शप्रकरणम् । १२२७ (दी०) फिश्च पुरुपान्तरस्य तस्यैव वा कालान्तरे वर्त- मान व्याप्तिग्रहमादायातिप्रमङ्गस्य भङ्गाय स्वसमानकालीनस्व- समानाधिकरणव्याप्तिग्रहविषयधर्मिपात्रवृत्तिधर्मप्रकारक क्षधर्मताज्ञानं वाच्यं तथा च स्वत्वस्याननुगतत्वात्कारणताव- च्छेदकस्य तत्तव्यक्तिमात्रपर्यवसायित्वे मियो व्यभिचारः त- तत्पक्षधर्मताज्ञानत्वेनैव हेतुत्वसम्भवेऽधिकवैयर्यञ्च । (गा०) ननु व्याप्तिप्रकारतानिरूपिता या संसर्गता तनिक- पिता या विशेष्यवृत्तिविषयता तन्निरूपिता या विषयता तनिक- पकीभूतो यो व्याप्तिग्रहविषयमात्रवृत्तिधर्मस्तत्प्रकारकपक्षधर्म: ताज्ञानत्वेन हेतुता वाच्या तादृशधर्मो व्याप्तिः धूमव्यापकवह्नि. समानाधिकरणधूमत्वादिरूपव्याप्ती हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्यादि- श्व न तु तद्धटकसामानाधिकरण्यादिकम्, साध्याभाववद वृत्तिस्या- दिरूपन्याप्तिघटकाभावमादायातिप्रसङ्गभङ्गाय व्याप्तिग्रहविषयमा. प्रवृत्तित्वोपादानमिति नोकापत्तीनामवकाश इत्यतो दुपणान्तर माह । किञ्चेति । कालान्तर इति । कारणतावच्छेदककोटिमविधलि. गादीनां अतीतत्वदशायामपि अनुमितेरुत्पत्त्या प्रछते कारणताय. च्छेदकविशिष्टप्राक्सत्तायाः कार्यजनने नियामकत्वासम्भवादति- प्रसङ्गो बोध्य. । स्वसमानकालीनेति । स्वक्षणवृत्तीत्यर्थः । स्वपद फलोषधायकत्वेनाभिमततत्त्पक्षधर्मनाज्ञानव्यक्तिपरम् । मिति । हेतुतया स्वीकार्यमित्यर्थः । तादृशपक्षधर्मताज्ञानत्वेनेत्यादिः व्याप्तिशानोत्पचिद्वितीयक्षणोत्पन्नपक्षधर्मताज्ञानात् व्याप्तिज्ञानता. शेऽपि अनुमितिरेतन्मते स्वीक्रियते इति बोध्यम् । तत्सत्पक्षध. मताज्ञानत्वेन हेतुत्वसम्भव इति । फलोपधायकीभूतपक्षधर्मताना- ननिष्ठानां तत्तद्यक्तित्वानां किञ्चिदविशेषितानामेव हेतुतावच्छेद- फत्वसम्भव इत्यर्थः । यथाश्रुने तत्तद्यक्तित्वनिवेशस्याऽवश्यकत्वे पक्षधर्मताज्ञानत्वनिवेशे प्रयोजनविरहादसगतेः। अधिकचैयर्यच. तिताशधर्मप्रकारकत्वादिविशेषणवेयश्चेत्यर्थ । इदमुपलक्षणम्, ताशरूपेणे हेतुत्वेऽनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गेन महागौरवमपि बोध्यम् । घान्य- ·१२२८ अनुमानगादाधयाम् (दी०) एतेन गृवमाणच्याप्तयवच्छेदकताकेत्याग्रुपदशि- तप्रकारद्वयमपि प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । एवं यद्धविच्छेदेन व्या विज्ञानं तद्धर्मप्रकारकं पक्षमताज्ञानं हेतुरित्यपि परास्तम् । तत्तद्धर्मविश्रान्तमूर्तिकत्वेनाप्यननुगतत्वाचः। (गा०) एतेन । उक्तरीत्या कारणतावच्छेदकस्य तत्तयक्तिमा अपर्यवसायितापातेन । एवमिति । स्वसमानकालीनत्वस्वसमानाधि. फरणत्वयोरन्यतरप्रवेशस्यावश्यकतया अननुगमेनेत्यर्थः । यद्धर्माव. च्छेदेनेति । तद्धर्मावच्छिन्नव्याप्तिशानसहिनतद्धर्मप्रकारकपक्षधर्म- ताज्ञानत्वायच्छिन्नमित्यर्थः । परास्तमिति । साहित्यस्य समानका. लीनत्वात्मकन्धे स्वसमानाधिकरणत्वस्य सामानाधिकरण्यरूपत्वे स्वसमानकालीनत्यस्य व्याप्तिशानेऽवश्यं निवेशनीयत्वादिति भावः । एकक्षणावच्छिनकात्मवृत्तित्वसम्बन्धेन तद्वत्त्वं यदि तत्सा. हित्यं तदा नैतादृशाननुगम इत्यतः प्रकारान्तरेणाननुगममाह । त. चद्धमेति । विशिष्य तत्तद्धर्मघटितत्वेनेत्यर्थः । अननुगतत्वादिति । व धूमत्यादिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानस्यालोकत्वाद्यवच्छिन्न- लिङ्गकानुमिती व्यभिचारः तत्तद्धर्मावच्छिन्नलिगकानुमितित्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वोपगमेऽपि हेतुतावच्छेदकभेदेन कारणतावाहु- ल्यमिति भावः। तथा यद्यपि हेतुतावच्छेदकघटितव्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्ति- ज्ञानस्यैव हेतुतायाः केवलान्वयिसाधारपयानुरोधेन वक्तव्यत्तया तस्य च हेतुतावच्छेदकमनन्तर्भाव्य कारणताया दुकल्पयतया नैयायिकमतेऽपि हेतुतावच्छेदकभेदेन परामर्शकारणताभेद भाव. श्यकः व्याप्यतावच्छेदकानवाहिशाब्दपरामादूनुमित्यनुत्पादश्च समानः, तथाऽपि निरुक्तधर्मापक्षया व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानि. श्वयत्वस्य लघुतया तेन रूपेण कारणताफल्पनमवाचितमित्यत्र तारपर्यम् । (चि०) अपि च यत्र धूमत्वव्याप्त्योवैशिष्ट्य प्रथममेव प्रत्यक्षेण युगपत्पक्षधर्म भासते तत्र लाघ- ·परामर्शप्रकरणम् । १२२९ वात् व्यापयत्वज्ञानत्वमय कारणतावच्छेदकम् । न चै- वमतिरिक्तविशिष्टज्ञानकारणत्वे गौरव दोषाय, सम- माणकत्वात्, कारणताग्रहदशायां फलमुखगौरवस्य सियसिद्धिभ्यामदोपत्वात् । (दी०) यनेच्छा तत्साधनताज्ञानस्येच्छाहेतुत्वेऽपि समा- नमिति चेत् ससम्, प्रतिवक्ष्यते हि तत्र लघुगुरुरूपाभ्यां युगप- दुपस्थितौ लघुरूपावच्छेदेनैव कारणत्वं कल्प्यते लाघवाद नि- यमादरेकतररूपावच्छे देनाप्यालुस-वात् इत्याशयवानाह । अपि चेति । ननु स्वसमानाधिकरणाभावत्यादिव्याप्ती स्वपदार्थस्यै- कस्यामावन धूमादिकमेव विशिष्य उपादेयं तत्र च धूमसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवतित्वावच्छिन्नवाविसमा- नाधिकरणेधनवानयमिति ज्ञानादप्यनुमितिप्रसङ्गेन तादृशव- विसमानाधिकरणधूमत्वं व्याप्तिस्तत्यकारकमेव च पक्षधर्मता ज्ञानमननुगतमपि हेतुरिति वक्तव्यं तथा च यद्धपविशिष्टसमा- नाधिकरणाभावमतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके गृ. ह्यते तत्मकारकपक्षधर्मनाज्ञानत्वेनैव हेतुत्वम् अयं वहिव्याप्य. वान् धूमो वद्विव्याप्योऽयं धूमवान्, वद्विधूमव्यापकोऽयं धूम- वानियादिसकलवित्तिव्यापकत्वात् न तूपदर्शितव्याप्तिमकार- कज्ञानत्वेनाव्यापकत्वात् । (गा०) ननु यत्वतत्वाननुगमस्य दोपत्व इष्टत्वेन फलसाध- नतामानस्थ उपायेच्छाद्यहेतुत्वेन यत्रेच्छा तत्साधनताज्ञान हेतुरि- तीष्टसाधनताशानहेतुतापरिष्कारो मणिकता विरुधेत इत्याशङ्कते। यत्रेच्छेति । प्रतिवश्यत इति । तत्र गत्यन्तरविरहेण सुखदु याभाव- स्वादिप्रकारकफलगोचरेच्छायास्तवच्छिन्नलाधनताशानस्य चा- ननुगनेनापि तादृशेव्डात्वेन तादशशानत्वन च हेतुता सीक्रियते कार्यतावच्छेदककोटो चाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तत्तकारण- ·१२३० अनुमानगादापर्याम् तावच्छेदकावच्छिन्नवैशिष्ट्यं निवेश्य व्यभिचारो धारणीया, डा. गता जातिविशेपा एप घा तत्तत्फलेच्छाजन्यतावच्छेदकतया स्वीक्रियन्ते नानाफलगोचरेलास्थलं च नानवेच्छान्यतया स्यी. क्रियन्ते प्रयतदिच्छायोगपद्यस्वीकारेऽपि क्षतिविरहात् इति भावः। ननु पर्वतवृत्तिधूमत्ययहिन्यापयोवशिष्टप या युगपदेव पक्ष- धर्म भासते तर पिशिएपरामर्शत्यापच्छिन्नस्यैव व्याप्यतापद. कप्रकारकपक्षधर्मताझानत्याच्छिन्नस्याप्युपस्थितिरस्ति तथा च तेन रूपेणैव किन्न हेतुत्वमुपेयते, एतन्मतेऽवच्छेदकलाघवयत् त. न्मतेऽपि नियमांशाकल्पनेन लाघवसस्यात् इत्याशद्धां परिजिद्दी. पुः अपिचेत्यादिमूलाशयमाह । लघिति । नियमादेरिति । आदिना अनन्यथासिद्धत्यपरिग्रहः । एकतररुपति । उकशाब्दपरामर्शस्थले यद्धर्मावच्छेदेन व्यानिशानं तद्धर्मप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानस्य नया. यिकमतासिद्धत्यादिति भावः । हेतुतावच्छेदकभेदेन फारणतामे नैयायिकमतेऽप्याक्य मीमांसकमते लाधयमाशते । नन्नित्यादि. ना। विशिष्य । धूमत्वादिना । ननु धूमत्वादीनां विशिष्य व्याप्तिघटकन्येऽपि किञ्चिद्धर्मावः च्छिन्नविषयतात्वेनैव सामान्यतस्तद्विषयता कारणतावच्छेदकको- टी निवेशनीयेति न कारणतावच्छेदकाननुगम इत्यत थाइ । तत्र , चेति । धूमादिविषयतानां विशिष्य कारणतावच्छेदकेऽनिवशे चेति शेषः। धूमादिविषयतानां विशिष्य निवेशेऽपि व्याप्तिशरीरे सामा. नाधिकरण्यानुयोगितावच्छेदकतया धुम वादीनामनिवेशे उक्त- शानादनुमितिप्रसङ्गो दुर एवेति तत्र धूमत्वादिक तथा निधेश्य विशिष्य तत्प्रकारकत्वेन हेतुतां दर्शयति । तादृशेति । यद्धर्मपिशिष्टे- त्यादि । तद्धर्मावच्छिन्नलिनकानुमितौ तदर्मविशिष्ट-यापकता. च्छेदकताविशिष्टसाध्यतावच्छेदकविषयताशालिग्रहविशिष्टतद्धर्म। प्रकारकपक्षधर्मताशानत्वेनैवत्यर्थः । सकलपित्तिव्यापकत्वादिति । तथा च तद्धर्मावच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्जित्वमुभयमतसिद्धमेवेति एतन्मते कल्पनालाघवमक्षुण्णमेघ, ध्याप्यतावच्छदकानवगाहिशा- नशानावयुमित्तिथ नैयायिकानामप्यसिद्धवानुमित्तिप्रयोजिकाया उकव्यापाप्यतावच्छेदकघटितत्वादित्यभिप्रायः।

·परामर्शप्रकरणम् ।। १२३१ दी०) फिञ्चान्ययाख्यातिवादिभिधूमादिसमानाधिक- रणात्यन्ताभावाप्रतियोगिगगनसमानाधिकरणधूमादिमानयमि- ति ज्ञानादनुमित्यङ्गीकारादखण्डव्याश्वाप्रसिद्धतया प्रकारत्वा- सम्भवात् साध्ये साधनव्यापकत्वग्राहकमधिकरणादौ च सा. ध्यीयत्वाधवगाहि पक्षे च ताशसायनवचावगाहि यज्ज्ञानं त- स्वेन कारणत्वं वाच्यम् तथा च लापवातादृशव्यापकत्वपक्षधर्म- स्वावगाहितयोरेव कारणतावच्छेदकत्वमवृत्तित्वनुरोधेन व्या. पकत्वस्यापि खण्डशो निरुक्तिस्तेपां परमतिरिच्यते, यथा च सामानाधिकरण्यज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि न क्षतिस्तथा वक्ष्यते इति चेन्न । गृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकताकेत्यादिमकारद्वयोक्तदूपणन- तत्वात् वह्वयत्यन्ताभाववदानधर्मवानयमित्यादिज्ञानादप्य- सुमित्युदयाच्च व्यभिचारज्ञानाविरोधिज्ञानविषयत्वेनैव व्याप्तीना. अनुगमात् । (गा. अत्र च कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाव्यवहितोत्तरत्वघ. दितधर्मस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वोपगमात् , तदवच्छिन्ननियतपूर्वव. तिताविशिष्टपरामर्शत्वावच्छेदेनाप्युभयवादिसिद्धव ज्ञानद्वयस्थलेऽ. तिरिक्तविशिष्टपरामर्शकल्पनागौरवस्य फलमुखत्वेनादापत्यं मूलरू.. तैव वाच्यमित्याशय मीमांसकमते कारणतावच्छेदकलाघवप्रणाली. माहाकिश्शेति । अखण्डव्याप्तैरिति । उत्कविशिष्टपदार्थरूपाया व्याप्तरि. त्यर्थः।प्रकारत्वासम्भवादिति।तथा च विशिष्टव्यातिप्रकारकावेन कार- णतापि न सम्भवतीति भावः। साध्ये। साध्यतावच्छेदके व्यापकत्व. प्राहकम् । व्यापकतावच्छेदकत्वावगाहि । तादृशव्यापकत्वपक्षधर्म. त्वावगाहितयोरेवेति । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छे. दकत्वविशिष्टसाध्यतावच्छेइफरूपव्यापकत्वावगाहित्यहेतुतावच्छे- दकायच्छिन्नहेतुविशिष्टपक्षावगाहित्वयोरेवेत्यर्थः। एवकारणाधिकर- पायंशे साध्याघवगाहित्यव्यवच्छेदः, कारणतावच्छेदकत्वम्। उचि. तमिति शेपः। - ·१२३२ भनुमानगोदार्याम् यद्यपि वयादिसाध्यकधूमादिइनुकस्थलेऽग्रण्डव्याने प्रसिय व्याप्तिरिशिष्ट तुमचाहानत्येन कारणत्यं सुवचमेय साध्यमाधन भेदन कारणभेदस्यावश्यकत्यात् । न चवमाप माध्यसामानाधिकर ण्यांशस्य व्याप्तियटकतया कारणतावच्छेदफफोटी निवेशाधियों गारवं दुष्परिहरपति वाच्यम् । भवन्तंऽपि पक्षणावीन्छन्नसा मानाधिकरण्यसम्बन्धेन एकसानयशिष्टयस्यापरवानांशे निशा धिक्यात अन्यथा असण्डव्याप्तिप्रकारकत्वन हेतुत्येऽपि गौरवार तत्प्रतिक्षेपस्य अनुचितत्वात् । तथापिथन्यथाख्यातियादिनां चढ़या घधिकरणत्वादिना तदनधिकरणादिमात्रविषयकमानादप्यनुमित्यु स्पत्या अखण्डव्याप्तिविषयकवन बहधादिसाध्यकानुमितावपि । हेतुतासम्भवतीत्यभिप्रायः। व्यापकत्वस्यागीति । व्यापकतावच्छेद कल्यावदित्वस्यापीत्यर्थः । पण्डशो निकिरिति । मधिकरण शे साधनावमाहि थाधेयत्वांशे ऽधिकरणीयत्वावगाहीत्यादिक्रमेर कारणतावच्छरकगर्भ निवेशनमित्यर्थः । अघण्डव्यापकायाप्रसि या तदवमादित्यस्य यधाश्रुनस्य निवेशासम्भवादिति भावः तेषाम् । अन्यथाख्यात्तिवादिनां नैयायिकानामित्यर्थः । मीमांसकान तत्र व्यापकतामानासम्भवनानुमितेरसिरिति भावः। न च फेघलाभावत्वादिना साधनसमानाधिकरणाभाषप्रतियो- गितानवच्छेकत्यादिशानादनुमितिवारणायाधिकरणांशे धूमादिप्रका- रफमाधेयत्वांशेऽधिकरणप्रकारकमित्यादिकमेण व्यापकताज्ञान- निवेशनं मीमांसकानामप्यावश्यामिति वाच्यम् । हेतुसमानाधिक रणाभावप्रतियोगितानवच्छेद कसाध्यतावच्छेदकविशिष्टपदार्थस्य । विषयतासम्बन्धन कारणतावच्छेदकत्वोपगमात् विशेष्यविशेषण भावापन्नतावत्पदार्थानवगाहिशाने विशिष्ट्रनिरुपितचिपयतापिरहेग विषयतासम्बन्धन तारशविशिष्टयवाभायादुकानिप्रसङ्गासातेर, याविशिष्टपदार्थस्य कारणतावच्छेदका तादृशविशिष्टाधिकरण. स्यैव कार्योत्पादकत्वात् । नन्वत्र तन्मते साध्यसामानाधिकरण्यमानस्यानुमित्यहेतुतया विरोधस्य हेत्वाभासतानुपपत्तिः अनुमितिजनकनानाविरोधित्वा- वित्यत माह । यथा चेति । वक्ष्यत इति । व्यापकतापरामर्शविचार इति शेषः । गृह्यमाणेति । व्यापकताज्ञानविशिएपक्षधर्मताशानावेन - M ·+ परामर्शप्रकरणम् । पक्षधर्मताशानविशिष्टव्यापकताहानत्वेन वा हेतुत्वम् इत्यत्र विनिगः मनाचिरहरूपदपणमस्तत्वादित्यर्थः । नन्वनुमिति प्रति तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितव्यापकताज्ञानत्वेन त. धर्मावच्छिन्नहेतुमत्पक्षशानत्वेन च कारणता स्वीक्रियत दण्डचका. दिवत् परस्परसहकारेण फलजननानातिप्रसङ्गः । न च विशिष्टप- रामर्शत्वेनैककारणत्वकल्पनापेक्षया कारणत्वद्वयकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । विशिष्टपरामर्शत्वन हेतुतामते कारणतावच्छेदककोटिप्र. विएस्याधिकरणाद्यशे साध्याद्यवाहत्वतंदशीयाप्रामाण्यवानविशे. पानास्कन्दितत्वरूपाधिकविशेषणस्य तथाविधविशेषणान्तरः समं मिथो विशेष्यविशेषणमाये विनिगमनाविरहेण कारणतावाहुल्य स्य दुरित्वादित्यतो दूषणान्तरमाह । वह्नयत्यन्ताभाववदवृत्तीति । अनुमित्युदयादिति । तथा च तदसंग्राहकतया नोकरूपेण हेतुतास. म्भव इति भावः। ननु तादशज्ञानान जायत एवानुमितिर्नेयायिकमतेऽपि केवला. न्वयिसाधारण्यानुरोधन व्यापकसामानाधिकरण्यरूपन्याप्तिज्ञानस्यै. व हेतुताया वक्तव्यत्वात् तत्रानुमित्यनुत्पादस्य तुल्यत्वादित्याशङ्का परिहरति।व्यभिचारेति ।अन्वयव्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेद- कत्वन नानाविधव्याप्तिप्रकारता अनुगमय्य कारणतावच्छेदकगर्भ प्रवेशनीया इत्यर्थः। तथा चास्माकं तत्रानुमितिभवत्येव इति भावः। इदनत्वापाततः, तन्मतेऽपि तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकव्यभिचारज्ञान- प्रतिबन्धकत्येन व्यापकताज्ञानस्य हेतुताया वक्तुं शक्यतया सा. ध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिज्ञानस्य संग्रहसम्भवात् तादृशव्याप्त्यशे निर्धर्मितावच्छेदककवानन्तु नैयायिकानामपि दुःसंग्रहं तारशज्ञानी. यव्याप्तिप्रकारतायां व्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदकनाविरहात ताशप्रतिवन्धतावच्छदकप्रकारितानिरूपकवर्मप्रकारतात्वेन व्या. तिप्रकारितायाः कारगतावच्छेदकत्वे प्रमेयत्वादिना व्याप्तिप्रकार. ताकशानादप्यनुमितिप्रसनः । एवं व्यापकताशानस्य साध्यामाय- चढत्तित्वरूपव्यभिचारज्ञानं प्रति साध्याभाववत्तित्वज्ञानस्य सा. धनव्यापकताज्ञान प्रति विरोधित्व मानाभावादनुगम पचासम्भवः । साध्यसामानाधिकरप्यविपताया व्यापकतामहनिष्ठप्रतिवन्धकता. बच्छेदककोटावनिवेशेन व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिकारि- ·अनुमानगादार्याम् नाया व्यभिचारमानप्रतियन्धकतापच्छेदकत्यञ्च दुर्घटम् । अनतिरि- कत्तिावापावच्छेदकावनिवेशेऽपिच धूमव्यापकवाद्विसमानाधिक- रणेन्धनकालीनधूमपान् पर्वत इत्याविज्ञानावमिस्यापत्तः । यतु व्यापकत्वशानं व्यापकत्वनिरूयकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- विशेष्यफव्यभिचारज्ञान प्रत्येव प्रतिवन्ध तत्प्रतिवन्धकतया च धूमादिन्यापकसाध्यसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्यादिरूपव्याप्तिशानध. मितावच्छेदकधर्मान्तरावच्छिन्नविशेष्यताकव्यामिचारशानस्य ता- शव्याप्तिशानदशायां दुर्धारतया समानधर्मितावच्छेदकत्वप्रत्या. सत्या व्यभिचारधियं प्रति तारशव्याप्तिप्रकारकमानत्वेन पृथक प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते इति ताशव्याप्तिप्रकारतायाः साध्याभाव- वत्तित्यरूपव्याप्तिप्रकारतायाश्च व्यभिचारीप्रतिबन्धकताव. च्छेदकप्रकारतात्वेनानुगमय्यानुमितिकारणतायछेदकर, सम्भ चति एवञ्च व्याप्यशे निर्धर्मितावच्छेदकताकशानीयप्रफारताया अपि तारशरुमेण मद्धाहः सम्भवति, धर्मितावच्छेदकताया प्रत्या सत्तित्व धर्मितावच्छदकतानिरूपकत्यस्य क्याप्तिप्रकारतायाम निदेशाविति । तदपि न सम्यक् । धूमादिव्यापकसाध्यसमानाधि करणवृत्तिधूमत्यादिशानवशायां तद्विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्ने सा ध्याभावयत्तित्वशानोपगमे क्षतिविरहादिति । घस्तुतस्तु यदि ज्ञानस्यहेतुताधाविना व्यापकताधी तुरुपेय. तदा व्यापकत्वमपेक्ष्यापि लघुशरीरा साध्याभाववववृत्तित्व. कपा यातिरेवानुमितियोजिका न्यायमते स्वीकार्या तत्मकारक. पक्षधर्मताझानस्यन हेतुनावच्छेदकधर्माननिवेश्यय हेतुतोपगन्त- यातच हेतुनावच्छेदकमेन तेषां न कारणताभेदः, शानद्वय- हेतुतावादिना तारशव्याप्तरनुमतिप्रयोजकत्वोपगमेऽपि साध्य. व्याप्यो धूमः आलोकधान् पर्वत इत्यादिशानदयावनुमितिप्रस. अचारणाय देतुतावच्छेदकानां विशिष्य निवेशनीयतया तद्भदेन कारणतायाहुल्यमिति विशिष्टपरामशस्वन हेतुत्वमेव सम्यक् । यदि च फेवला-यप्पनुमान नैयायिकानामनुपक्षणीयमिति ध्या. पकसामानाधिकरण्यज्ञानमयनुमितिकारणं प्राच्यमित्युच्यते त. दा फेयलान्वय्यनुमानपदार्पणभीरुमिमीमांस कथं तारशल्या. ते ·परामर्शप्रकरणम् । प्तिमुपेक्ष्य व्यापकताया लाघवेन तज्ज्ञानपक्षधर्मताज्ञानयोः पृ. थकारणत्वं व्यवस्थापयिष्यते इत्यादिरीत्या परमतं निराकार्यम् । आधिकमन्यत्रानुसन्धेयम् । (दी० )नन्वत्र कारणे कार्यमेव प्रमाणं तच्च कार्यकार- णभावग्रहे सति स्याव स एव तु न सम्भवति गौरवज्ञानेन प्रतिवन्धादिसत आह । कारणताग्रहेति । कारणतानिणयं विना सत्फलस्य धर्मान्तरानिर्णयस्वाभावेन तद्धटितगौरवस्यानिर्ण- यादित्यर्थः । सम्भाव्यते तावदिदं धर्मान्तरकलपनं विना कारण- त्वस्यैवाशक्यनिर्वाहत्वादिति चेत् ! सम्भाव्यतां न तु तत् ग- तिवन्धकम् , सामान्यतः कार्यकारणभावग्रहस्य प्रायशो विलयप्र. सद्भात् । तव तत्र क्लानियतपूर्ववर्तितावच्छेदकरूपान्तरविर- हेणागत्या गौरवमप्यास्थीयते इति चेदिहापि तद्विरहस्यास- ईदावेदितत्वादिति कृतं पल्लवितेनेति । (गा० ) विशिष्टपरामर्शरूपर्मिणः सप्रमाणकत्यात् न तत्क- ल्पनं गौरवायेति यदुक्क सप्रमाणकत्वादिति मूल तत्राशय युक्त्य- तिरमवतारयति । नन्विति । तथ। कार्यस्य प्रमाणत्वञ्च । कार्यका. रणभावग्रहे सतीति । अन्यथानुकूलतर्फानवतारेण व्याभिचारशङ्कया स क्षणो विशिष्टपरामर्शवान् अव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेनानुमिति. मत्वादिति रीत्या अनुमित्या शानद्वयस्थले विशिष्टपरामर्शानुमा- नासम्भवादिति भावः । तत्फलस्य । कारणतानिर्णयाधीनस्य । त. दुघटितेति । धर्मान्तरघटितेत्यर्थः । विशिष्टपरामर्शत्वावच्छेदेन का रणतामहे विशिष्टपरामर्शत्वर्मिकगौरवज्ञानं विरोधि तय गौरव प्रमाणान्तराप्रसिद्धतत्तदनुमित्यव्यवहितपूर्वकालीनस्वाश्रयकवाद. न्यत् दुर्वचमेवेति गौरवस्य तादृशधर्मिघटितत्वमित्यभिप्रायः(१) । गौरवनिर्णयासम्भवेऽपि गौरवस-देहेन प्रतिबन्धात् न कारणताग्रहः सम्भवतीति आशकते। सम्भाव्यत इति । सन्दिद्यत इत्यर्थः । इदम् । (१) तादृशधर्मान्तरघटिनत्वमित्यभिप्राय पति पु० पा० ।

·११३६ अनुपानगादाधर्याम् गौरवम् । संशयप्रयोजकमाह।धय॑न्तरतिसशक्यनिर्वाहत्वादिनि । तथा च कारणतासंशयात्तदुपपादकर्मिणोऽपि संशयो भविष्यति, तत्संशयाहितगौरवसंशयन प्रतिवन्धाचन कारणतानिर्णयः सम्भ. घतीति भावः। तन् । सम्भावनम् । सामान्यतः । घटत्यण्डत्वादि- सामान्यरूपेण । कार्यकारणभावग्रहस्येति । तन्निर्णयस्येत्यर्थः । मा- यशो विलयप्रसङ्गादिति । यत्र दण्डादिरूपकारणं कार्यान्नियं तत्- स्थलीयमिघटित्तगौरवसंशयेन प्रतिबन्धसम्भवादिति भावः। यत्र च कार्याव्यवहितपूर्वकाले कारणतावच्छेदकाचच्छिन्नसत्वं प्र. माणान्तरसिद्धं तत्र ताशगीरवाभावात् प्रायश इत्युक्तम् । तब तति । घटत्वदण्डत्यादिना कार्यकारणभावस्थल इत्यर्थः। गौरवमप्यास्थीयते । गोरक्सन्देहोऽविरोधितया स्वीक्रियते । (चि०) न चासनिकृष्टे धूमे तदभावः, भवन्म. तानुमितिहतुव्याप्तिस्मरणधूमत्वज्ञानसहितेन मनसा तदुत्पादात् , यथा परमाणुर्निरवयवद्रव्यं नित्यपरि माणवश्वात् आकाशवदित्यादी प्रत्येकानुमानोपनी तातीन्द्रियसाध्यसाधनयोराकाशवृत्तितया स्मरणे व्यभिचाराज्ञाने मनसा व्याप्त्यनुभवः, अनुमानयोः प्रत्येकतदुभयसहचाराविषयत्वेन व्याप्त्यग्राहकत्वा. त् । न चातीन्द्रियव्याप्यत्वमतीन्द्रियेऽनुमेयम् । तत्रापि व्याप्तिग्राहकाभावात् । न च तदुपनयसहि- तस्प मनसो पहिरर्थममाहेतुत्वे उपनयस्य प्रमाणान्त- रत्वम् , इन्द्रियादेः सन्निकर्षवदुपनयस्य नियतव्यापा- राक्षावन प्रमायामकरणत्वात् सहकारिता च तद- भावेऽपि भवति यहिरिन्द्रियलिङ्गसादृश्यादिव्यापार विनापि चिन्तोपनीतपदार्थानां वाधकानवतारे मन- सा संसर्गानुभवस्य सकलजनसिद्धत्वात् कथमन्यथा कविकाव्यादिकमिति । .

·ouri ग परामर्शप्रकरणम् । (दी०) व्यभिचारनिर्णयेन कारणत्वग्रहासम्मवर निर स्यति । न चेति । अनुमानयोरिति । अनुमितैकसाध्यविशिष्टे साध्यान्तरानुमित्या सहचारग्रहोपगमेऽपि नियमांशग्रहासम्भ- वादिति भावः । नियतव्यापारेति । एकसम्वन्धिज्ञानाधीनस- म्बन्ध्यन्तरस्मरणादितः कचिद्विशिष्टज्ञानोत्पत्तावपि नियतत्वेन न तस्य व्यापारत्वं, यं जनायित्वंय यस्य यज्जनकत्वं तस्यैव तत्र तव्यापारत्वादित्पर्यः । वस्तुतस्तु तदुपनयव्यक्त्यादेस्तत्प्र- माव्यक्ति प्रति कारणलेऽपि न क्षतिः प्रमावेजात्यस्यैवात्र प्र. माणान्तरनिमित्चत्वात् । (गा०) विशिष्टपरामर्शत्वेन हेतुत्यसिद्धये न चेत्यादिना अस. भकृष्टधूमादौ विशिष्टपरामर्शासम्भवशङ्कानिराकरणस्य(१) त. सद्धथुपयोगितामाविष्करोति । (२)व्यभिचार निर्णयेनेति । सति लाघवं व्यभिचारसंशयस्याकिश्चित्करत्वानिर्णयोपादानम् । ननु निरवयवद्रव्यत्वनित्यपरिमाणयोरेकतरं दृष्टान्ते प्रसाध्य तद्विशिष्टेऽपरानुमित्या तटुभयसामानाधिकरण्यावगाहनं, सुघट- मेव, अनुमितेः पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यावगाहित्वस्य नि- यमादित्यनुमानयोरित्यादिमूलासतिरित्यत आह । अनुमितैकेति । उपगमेऽपात्यनेन व्याप्तिप्रकारकधियोऽनुमितिहेतुतया ससर्गमर्या- दया ताशसामानाधिकरण्यावगाहिग्रहस्यानुमित्यनुपयोगित्वं सूक्तिम् । पतेन पक्षतावच्छेदकसाध्ययोरवच्छेद्यायच्छेदकभावस्यानुमि- तौ संसर्गतया मानोपगमेऽपि न निर्वाहा, व्यापाराभावेन उपना. (१)विशिएपरामर्शाभावशङ्काया निराकरणस्येति पु० पा। (२) विशिष्टपरामर्शत्वेन हेतुतामते लाघवेन व्यवस्थापिता. या मूलोपदर्शिताया असनिकृष्टधूमादौ विशिष्टपरामर्शाभावशड्डा. या अकिञ्चित्करावं परिजिहीर्षुरादेति पु० पा० ।

·१२३८ अनुमानगादार्याम् यफनाने प्रमाणत्वतधरहारयोपिरहेऽपि उक्तापादकसस्वाधिरो- धाधभिचारेण व्याप्त्यसिद्धिरित्याशयेन निधीपदर्शितापत्तिम- खरति मूले नचैवमित्यादिना ! नियतव्यापारामानेति मूलमसरत नियतव्यापारत्वपर्यन्तस्य करणलक्षणेऽप्रवेशादतो व्यापारामाव एवात्र विवक्षितः । व्यापारस्वन्तु नियतव्यनिर्वाह्यमित्यान्तरालि. कस्य कुत्रचित्सम्भोऽपि न तस्योपनीतप्रमात्यावच्छिन्ने उपनयेन जननीये व्यापारतेत्येतत्सूचनाय मुले नियतपदमिति सूचयितु व्याचटे । एकसम्बन्धीति । इत्यादिनानतजन्यहस्तिपकस्मरणा- भ्यां हस्तिपकादिविशिष्टहस्त्यादिविषयकोपनीतक्षानजननेऽपीत्यर्थः । तस्य मध्यवर्तिनः स्मरणस्य अनियतस्पेऽपि कथं न व्यापारतेत्यत आह । यमिति । य यद्रूपायच्छिन्नमा यस्यायपावच्छिन्नस्यायजन. कत्यम् । यद्रूपावच्छिन्नजनकत्वम् । तस्यैवा तदूपावच्छिन्नस्यैव । तदू. व्यापारस्वात् । तदपावच्छिन्नजनने तद्रूपावच्छिन्नव्यापारत्वात् । ६. तावतापि तदुपनयव्यक्तस्तत्तदुपनीतभानव्यक्तित्वावच्छिन्नजनने तनियततत्तत्स्मरणादिव्यक्तिव्यापारकत्व दुरमेयेत्यालाच्यो पनयस्य प्रमाफरणायमभ्युपेत्य प्रमाणान्तरत्व निराफरोति । वस्तु तस्विति । न क्षतिरिति । प्रत्यक्षप्रमाण एव तदन्तर्भावण प्रमाणचा. तुर्विघ्याव्याघातादिति भावः । नन्विन्द्रियात्मकप्रत्यक्षप्रमाणे तदनन्तर्भावात प्रमाणान्तरस्व तस्य दुरिमेवेत्यत आह । प्रमावैजात्यस्यैवेति एवकारेण प्रमाक- रणतावच्छेदकभेदत्यवच्छेदः । प्रमाणान्तरत्वानिमित्त्वात्। विभिन्न प्रमाणव्यवहारप्रयोजकत्वात् । (दी)न चात्र(१) प्रमावजात्यम् , अनुपलम्भवाधितत्वात् मानाभावाच, उपनयस्य च विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानत्वेन प्रत्य. क्षे च सन्निकर्पविधयोपयोगितया जात्यव्यवस्थापकत्वात् । अत एव वायाभ्यन्तरप्रत्यभिज्ञासादृश्पाभावादिप्रत्यक्षाणां तचाप- तियोग्यादिविषयत्वमन्पया जातिसङ्करप्रसङ्गात् , ज्ञानद्वयकल्पने [१] नचातापीति पाठान्तर तनु न भटाचार्यसम्मतमिति अत्र प्रमावेजात्यमितीति पाउधारणेनानुमितम् ।

·परामर्शमकरणम् । १२३९ च स्थैर्यमात्रमुच्छियेत, व्यवस्थापितञ्च विशिष्टज्ञानस्य व्यव. हारहेतुत्वम् । न च प्रमाणान्तरासहनोपनयजन्यतावच्छेद- कतया बैजात्यसिद्धिः, इनरासहकृतत्वेनाजनकत्वात् असिद्धे- श्व, उपनयात्मकसनिकर्षवशेन मनसा प्रत्यक्षजननस्यैवो- पगमात् ( गा० ) ननु उपनयहेतुनावादिना तजन्यज्ञाने तजन्यतावच्छे- दकधर्मस्वीकार आवश्यकः स च लाघवाजातिविशेषरूप एवेति प्रमावेजात्यं दुर्वारमित्यत आह । न चेति । अत्र प्रमाजात्यमिति । उपनीतशाने प्रत्यक्षव्यावृत्ता जातिरित्यर्थः । सम्भवतीति शेषः । युक्तिसत्वे योग्यायामपि व्यको व्यञ्जकविरहेण उपपद्यमानो जात्य. नुपलम्भो न जातिवाधकः, अन्यथा सयोगादौ क्रियादिजन्यताव- च्छेदकजातेरपि चिलयप्रसङ्गादित्याशङ्ख्य उपनयस्य जात्यन्तरा. व्यवस्थापकत्वं व्यवस्थापयन् युक्त्यभावमेव वाधक दर्शयति । मा. नाभावादित्यादिना। विशेषणशानत्वेति । उपयोगितयेत्यग्रिमेणा- चय । तथा च विशिष्टझानत्वं तजन्यतावच्छेदकं न तु जात्यन्त- समिति भावः। उपनेयविशेष्यकमानसानुरोधेन कल्प्यकारणत्वा. न्तरनिरूपितकार्यतावच्छेदकतया जात्यन्तरसिद्धरावश्यकतेत्या- शझ्याह । सग्निकर्पविधयेति । तथा च प्रत्यक्षत्वमेतजन्यतावच्छेद कमिति माघः। ननु सयोगशानादिसाधारण सनिकर्षवमनुगतानतिप्रसक्त दुर्वचमिति विशिष्येव हेतुता वाच्या तथा च ज्ञानजन्यतावच्छद. क यदि प्रत्यक्षत्वमाप्रमुच्यते तदा लौकिकप्रत्यक्षे व्यभिचार इति सयोगाधजन्यप्रत्यक्षत्वमेव तथा वाच्यम् पवच संयोगाधजन्य. स्वानिवेशप्रयुक्तलाघवेन वैजात्यसिद्धिदुर्वारैवेत्यत आह । अत एवे. ति । उपनयस्य जातिविशेषावच्छिन्नाजनकत्वादेवेत्यर्थः । पाहा. प्रत्यभिशा । स एवाय चत्र इत्यादिका। भाभ्यन्तरप्रत्यभिज्ञा। स एवाहमित्यादिरूपा । आदिपदाभ्यां नानादिविपयादिपरिग्रह , यथायोगमन्वयः। अन्यथा। उपनयस्प जातिविशेषावच्छिन्नजनाये। जातिसरेति । किञ्चिद्विषये चक्षुःसयोगादिजन्यतया न चाक्षु: पत्वादेरेवावश्यकत्वाचेन च समं उपनयजन्यवायच्छेदकजातेा.

·अनुमानगादापर्याम् प्यव्यापकमावासावादिति भावः । जातेरनांशिकतया विशे. प्यीभूततत्तविषयकशानस्य प्रत्याभिशादी व्यभिचारमसात्यपि योध्यम् । तत्तेदत्वादिविशिष्टविषयकं तत्र ज्ञानवयमेव भेदाग्रह सहकृतं विशिष्टव्यवहारादिनिमिचं त्वकं ज्ञानं सतो न जातिस इरादिप्रसङ्ग इत्यत आह । शानद्वयति । स्थैर्य मात्रमिति । तस्य पूर्व. गृहीतानुभूग्मानयोरभेदप्रत्यमिशकमाणकन्यादिति भावः । अनुः मानादपि कुतश्चित् स्थर्यसिद्धिसम्मवादाह । व्यवस्थापितञ्चेति । अन्यथाख्याताविति शेपः। प्रत्यक्षमामयसमाहितशानजन्यताव. छेदक चैजात्यातुन प्राथमिशानादाविति न सदर इत्याशङ्कते। न चेति । अजनकत्यादिति । प्रत्यभिशादी तत्तादिमानार्थे चक्षु सं. योगादिजन्यप्रत्यले ज्ञानस्य स्वतन्त्रतुताया भाषश्यकत्वात सत एष सशोपनीतभातस्योपपत्रुक्तरूपेण हेतुत्व मानाभावादि. ति भावः। ननु तदानीमिन्द्रियसंयोगादिधदितप्रत्यक्षसामग्रया अमावात सर्वोशोपनीतभाने प्रत्यशनसम्धनीति यजातीयप्रमासामग्रीवि. रहे इत्यादिव्यापिलात्प्रमाजात्यापत्तिर्दुरिच न च तादृशाशती मानामावतादृशोपनीतभाने प्रत्यक्षत्वासम्भवात्तत्रोपनायकशानस्य स्वतन्त्र हेतुताया भावश्यकत्वानन्यतापच्छेदकधर्म विना तदनुपपत्ते. रेवमानत्वात् शानस्य जनकतायोमेव प्रत्यक्षादिसामग्रघसमवाहितस्व. मवच्छेदकं भवतु तत्सहकारि घेत्यन्यदेतदित्यत आइ । असिद्धेश्वे. ति। उपनीतभानस्थले प्रत्यक्षादिसामग्रयभावस्यैवत्यादिः असिद्धि- मेव विवृणोति । उपनयेति । लोकिकन्निकर्पस्य विपयिताविशेपाय 'च्छिन्नं प्रत्येच जनकतया उपनीतभाने ताशाविपयिवाधिशपातम्यु. पगमेन न व्यभिचार इति भावः। न चशिकोपनीतमान उपनीत- स्य प्रकारतयैव भानोपगमाद्विशेषणशानविधयेव तत्रोपनयज्ञानस्य हेनुत्वात सोशोपनीतभाने जातिविशेषस्यैव जन्यतावच्छेद फतया कल्पनमुचित्तम् अलौकिकप्रत्यक्षत्वस्य गुरुत्वात तथा व प्र. स्पक्षत्वंतत्र नियुकिकमिति वाच्यम । सुरभि चन्दनमित्यादी मान- ससर्वोशोपनीतभाने विशेष्यचन्दनादेस्तादात्म्यसम्बन्धन स्वांश प्रकारताया अभ्युपगमेन विशिवुद्धो विशेषणज्ञानहेतुतयैव नि- हादुपनीतभाने उपनायकशानस्य स्थातव्येण हेतुताया अक M ·परामर्शप्रकरणम् । १२४१ रूपनात । सिध्यतु वा सर्वोशोपनीतमाने जातिविशेषः सोऽपि, प्रत्या क्षत्वव्याप्य एव न तु तद्विरुद्ध इति नोपनयस्य प्रमाणान्तरता। न च ताशनाने प्रत्यक्षत्यममामाणिकम् । प्रत्यक्षत्वादन्यस्था अनु- भवत्वजारप्रामाणिकतया तत्प्रकारकशानत्वस्य स्मृतिसाधार- ण्येन व्यभिचारात् प्रत्यक्षत्वस्यैष विशेषणज्ञानजन्यतावच्छेदकतया तत्र प्रत्यक्षत्वानुपगमे तस्य विशेषणशानजन्यत्वानुपपत्तेन चो- पनयविधयैव तत्र विशेषणहानस्यापेक्षणीयतया विशिष्टप्रत्यक्षवा. धच्छिन्नाया विशेषणधीजन्पनायास्तवासस्वेऽपि न क्षतिरिति वा- च्यम् । स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकोपनीतभाने घटत्वादिविषयक- ज्ञानस्य.उपनायकविधयाऽपेक्षायामपि स्वरूपतस्तत्प्रकारकवानपर्य- तानपेक्षायां जातित्वादिना घटत्वादिशानात् घट इत्येताशोपनी. तमानापत्तेः स्वरूपतस्तद्विपयकमानजन्यतावच्छेदकस्य स्वरूपत. स्तत्प्रकारकप्रत्पक्षत्वस्य (१)स्वरूपतस्तत्प्रकारकोपनीतभानसाधार णताया आवश्यकत्वात् । अथ स्वरूपतो घटत्वादिविषयकं यत्र निर्विकल्पक जाति- वादिना घटत्वज्ञानञ्च तत्र स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकोपनीतभान- धारणाय तादृशोपनीतभाने स्वरूपनस्तत्प्रकारकशानहेतुत्यमावश्य: के तथा च तस्य प्रत्यक्षसाधारणविशेषणशानजन्यतावच्छेदकाना. मान्तत्वेऽपि न क्षतिः। न च ताशस्थले तथाविधोपनीतभानमिष्ट- मेवेति वाच्यम् । येन रूपेण यस्य प्रानं तेन रूपेणैव तस्योपनयः न तु तदविशषितस्येति नियमादिति चेतर्हि, स्वरूपतस्तत्प्रकारकोप- नयस्यापि स्वरूपतस्तत्प्रकारकालौकिकप्रत्यक्षत्वमेव जन्यतावच्छे- दकं वाच्यं न तु सर्वोशोपनीतभानवृत्तिवैजात्यं तथासत्युक्तस्थले घट इत्याद्याकारकचाक्षुपायुपनीतभानापत्तेः तथा च सर्वोशोपनी- तमानस्यापि ताशोपनयजन्यतावच्छेदकाकान्तस्वनिर्वाहायव तत्र प्रत्यक्षत्यस्वीकार आवश्यकः। वस्तुतो येन रूपेणेत्यादिनियमो निर्वि- फल्पकस्य अनुपनायकतामते, निर्विकल्पकम्य उपनायकतामलीकुर्य- तान्तु न तादशनियम इत्युक्तस्थले दर्शितोपनीनभानमिटमेवेति (१) स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारक घट-इत्येताशोपनीतभाना. पवेरिति पा०।

·१२४२ अनुमानगादाधर्याम् छतं पल्लपितेन । (चि०)स्यादेतत् पक्षधर्मस्य व्याप्यताज्ञानं नेन्द्रि- येण वहेरसनिक तनियतसामानाधिकरण्यस्थ व्या. प्यत्वस्यायोग्यत्वात् । न च धूमत्वेन सकलधूमव्या- प्यतावगमात् धूमविशेपे संस्कारात् स्मरणाबोपनी- तव्याप्याभेदग्रहः प्रत्यभिज्ञाने तत्ताविशिष्टस्पेवेति वाच्यम् । एवं हि घूमवत्वेन पहिमत्वज्ञानात् धूमव- द्विशेपे पर्वते संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिज्ञानापे- क्षेण वदिमदभेदग्रहो बतिमत्त्वसंसर्गग्रहो वास्तु कि- मनुमानेन । पृथक् वद्विमत्त्वस्मरणं तत्र नास्ति किन्तु व्याप्त्यवच्छेदकतयेति चेन्ना वद्विमान्न वेत्ति संशयानुरो- धेन स्वतन्त्रवहिमत्वस्मरणात् । न च विशिष्टज्ञाने स्वतन्त्रविशेषणज्ञानत्वेन हेतत्वम्, गौरवात् । (दी०) पृथगिति । न चैवं धारावाहिकोच्छेदः, इतरमा- त्राविशेषणत्वेनोपस्थितेरेव तन्त्रत्वाद, कोटिस्मरणस्य संशयेन तस्य च व्याप्तिस्मरणादिना नाशात् विशेषदर्शनकाले च संश- यायोगादाह । न चेति । गौरवादिति । न चैवमभावविशेषणत्वेनो- पस्थितस्यापि भावस्य ग्रहापत्तिः, अभावग्राहकसामग्रथा चल- वसा प्रतिबन्धात् , अभावाविशेषणत्वेनोपस्थितिस्तन्त्रमित्यपि कचित् । वस्तुतस्तु स्वतन्त्र विशेषणज्ञानस्य विशिष्टधीहेतुत्वेऽतु. मित्यर्थमेव त्वयाऽपि तस्वीकरणीयं, न हि विशिष्टप्रत्यक्षं प्र- त्येव तथात्वम्, मानाभावात् । गा) किश्चिदशे तदप्रकारकं विशेषणक्षानमेव पृथग्विशेषण- शानमित्याशयेन शकते । न चैवमिति । धारावाहिकोच्छेद इति। वि. शिष्टधुद्धिधारान्त पातितृतीयादिविशिष्टयुद्धधनुपपत्तिरित्यर्थः तपः ·. परामर्शमकरणम् । १२४३ पनिर्विकल्पकात्मकस्य विशेपणानस्य विनाशाद्विशिष्टबुद्धिरूपस्य तस्य विशेषणप्रकारकनया स्वातन्त्रयविरहादिति भावः। समाधत्ते। इतरमात्रेति । तत्तदितरोभयांशे तत्प्रकारकज्ञानात्तदंशे तद्विशिष्टशा- नोपपत्चयेमानपश्म, तेन यद्धार्मणि विशिष्टज्ञानं फलं तद्धर्मयशेत- दप्रकारकं यत् तत्प्रकारकं तदन्यतद्विषयकोपस्थितरित्यर्थः। यत्तुतदितरविशेग्यतानिरूपिततत्यकारतान्यतविषयताकोपस्थि. तरित्येवार्थः, विशेष्यताभेदेन प्रकारताभेदादुभयविशेष्यकविशिष्ट द्धिसंग्रहात् । तन्ना घटौ पटावित्यादिसमूहालम्बनविलक्षणे घटपटौ द्वावित्यादिक्षाने उभयाशे एकत्रैव द्वित्वादिविशेषणमवगाहमाने विशेष्यभेदेऽपि द्वित्वादिप्रकारताया अभिन्नतया घटादीतरपटादि. विशेष्यतानिरूपितत्यसवेन तज्ज्ञानस्य घटपटो द्वावित्यादिवाना- न्तराजनकरवप्रसङ्गात् (१)। स्वतन्त्रविशेषणक्षानस्य विशिष्टधीहेतुत्वमभ्युपेत्य संशयार्थ स्वीकार्येण स्वतन्त्रताद्विस्मरणेन परामर्शोत्तर पक्षे तदुपनीतभाननि- र्वाहे अपरितोपवीजं दर्शयन् विशेषणशानहेतुतायां स्वातन्त्र्यप्रवेशे युक्तिविरहप्रदर्शकं त चेत्यादिमूलमवतारयति । कोर्टीति । संशयेन नाशादित्यग्रिमेणान्वयः। स्मरणनाशेऽपि संशयात्मकतादृशविशेषण- शानादेव निश्चयो भविष्यतीत्याशङ्ख्याह । तस्य चेति ।व्याप्तिस्मरणा- दिना इत्यस्य परामर्थमुपगन्तव्येनेत्यादिः व्याप्तिस्मरणानन्तरं पक्षधर्मतावानकाले विशिष्टज्ञानकाले वा पुनः संशयो भविष्यति ततो निश्चय इत्याशङ्याह । विशेषदर्शनेति। विशेषदर्शनम् व्याप्यतया गृहीतस्य पक्षे निश्चयः। संशयायोगादिति । तदभावस्य कार्यसहभा- वेन हेतुत्वादिति भावः। यद्यपि परामर्शानन्तरं वहिरित्याकारकस्मरणं कल्पयित्वा पक्षे उपनीतवाहिनिश्चयः शक्योपपादनस्तथापि ताशकारणता. या:प्रामाणिकत्व एव तत्कल्पनमुचितं तदेव नेति वस्तुगतिम- (१) तदन्यतद्विषयकोपस्थितरित्यर्थः इति पाठादनन्तरं त. दितरविशेष्यतानिरूपित्तप्रकारतान्यतद्विषयताकोपस्थिनेरिति वा, विशेष्यताभेदेन प्रकारताभेदादुभयविशेष्यकविशिएबिसंग्रहात् इति पाठः कस्मिाश्चिदादर्शपुस्तके वर्तत इति ।

·१२४२ अनुमानगादाधर्याम् छतं पल्लपितेन। (चि०)स्यादेतत् पक्षधर्मस्य व्याप्यताज्ञानं नेन्द्रि- येण वरसनिक तन्नियतसामानाधिकरण्यस्य व्या- प्यत्वस्यायोग्यत्वात् । न च धूमत्वेन सफलधुमन्या- प्यतावगमात् धूमविशेपे संस्कारात् स्मरणावोपनी- तव्याप्याभेदग्रहः प्रत्यभिज्ञाने तत्ताविशिष्टस्पति वाच्यम् । एवं हि घूमवत्वेन चह्निमत्त्वज्ञानात् धूमव- विशेषे पर्वते संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिज्ञानापे- क्षेण चदिमदभेदग्रहो वद्धिमत्यसंसर्गग्रहो वास्तु कि- मनुमानेन । पृथक् चहिमत्त्वस्मरणं तत्र नास्ति किन्तु व्याप्त्यवच्छेदकतयेति चेन्ना वह्निमान वेत्ति संशयानुरो- धन स्वतन्त्रवतिमत्वस्मरणात् । न च विशिष्टज्ञाने स्वतन्त्रविशेपणज्ञानत्वेन हेतत्वम्, गौरवात् । (दी० ) पृथगिति । न चैवं धारावाहिकोच्छेदः, इतरमा- नाविशेषणत्वेनोपस्थितेरेव तन्त्रत्वाद, कोटिस्मरणस्य संशयेन तस्य च व्याप्तिस्मरणादिना नाशात् विशेषदर्शनकाले च संश- यायोगादाह । न चेति । गौरवादिति । न चैवमभावविशेषणत्वेनो- पस्थितस्यापि भावस्य ग्रहापत्तिः, अभावग्राहकसामग्रथा वल- वसा प्रतिबन्धात्, अभावाविशेषणत्वेनोपस्थितिस्तन्त्रमित्यपि फचित् । वस्तुतस्तु स्वतन्त्र विशेपणज्ञानस्य विशिष्टधीहेतुत्वेऽनु- मित्यर्थमेव त्वयाऽपि तस्वीकरणीयं, न हि विशिष्टप्रत्यक्ष प्र- स्येव तथास्वम्, मानाभावात् । ( गा) किञ्चिदशे तदप्रकारकं विशेषणशानमेव पृथग्विशेषण- शानमित्याशयेन शङ्कते । न चैवमिति । धारावाहिकोच्छेद इति। वि. शिएबुद्धिधारान्त पातितृतीयादिविशिष्टयुद्धधनुपपत्तिरित्यर्थः ।तत्पू: - ·परामर्शमकरणम् । १२४३ पनिर्विकल्पकात्मकस्य विशेषणशानस्य विनाशाद्विशिष्टवुद्धिरूपस्य तस्थ विशेषणप्रकारकनया स्वातन्त्रयविरहादिति भावः। समाधत्ते । इतरमात्रेति । तत्तदितरोभयांशे तत्प्रकारकज्ञानात्तदंशे तद्विशिष्टज्ञा- नोपपत्तये मावपदम्, तेन यद्धार्मणि विशिष्टज्ञानं फलं तद्धमयशेत- दप्रकारकं यत् तत्प्रकारकं तदन्यतद्विपयकोपस्थितेरित्यर्थः । यतु तदितरविशेष्यतानिरूपिततत्प्रकारतान्यतविषयताकोपस्थि. तेरित्येवार्थः, विशेष्यताभेदेन प्रकारताभेदादुभयविशेष्यफविशिष्ट- द्धिसंग्रहात् । तन्ना घटौ पटावित्यादिसमूहालम्बनविलक्षणे घटपटौ द्वावित्यादिशाने उभयाधंशे एकत्रैव "द्वित्वादिविशेपणमवगाहमाने विशेष्यभेदेषि द्वित्वादिप्रकारताया अभिन्नतया घादीतरपटादि. विशेष्यतानिरूपितत्वसत्त्वेन तज्ज्ञानस्य घदपटो द्वावित्यादिशाना- न्तराजनकत्वप्रसङ्गात् (१)। स्वतन्त्रविशेषणशानस्य विशिष्टधीहेतुत्वमभ्युपेत्य संशयार्थ स्वीकार्येण स्वतन्त्रवहिस्मरणेन परामर्शोत्तर पक्षे तदुपनीतभाननि. वाहे अपरितोषवीजं दर्शयन् विशेषणशानहेतुतायां स्वातन्त्र्यप्रवेशे युक्तिविरहप्रदर्शकं न चेत्यादिमूलमवतारयति । कोटीति । संशयेन नाशादित्यंग्रिमेणान्वयः। स्मरणनाशेऽपि संशयात्मकतादृशविशेषण- शानादेव निश्चयो भविष्यतीत्याशङ्ख्याह । तस्य चेति ।व्याप्तिस्मरणा. दिना इत्यस्य परामर्शामुपगन्तव्येनेत्यादिः व्याप्तिस्मरणानन्तरं पक्षधर्मताशानकाले विशिष्टशानकाले वा पुनः संशयो भविष्यति ततो निश्चय इत्याशङ्याह विशेषदर्शनेति। विशेषदर्शनम् व्याप्यतया गृहीतस्य पक्षे निश्चयः। संशयायोगादिति । तदभावस्य कार्यसहभा. वेन हेतुत्यादिति भावः। यद्यपि परामर्शानन्तरं वहिरित्याकारकस्मरणं कल्पयित्वा पक्षे उपनीतवहिनिश्चयः शक्योपपादनस्तथापि ताशकारणता. याःप्रामाणिकत्व एव तत्कल्पनमुचितं तदेव नेति वस्तुगतिम- (१) तदन्यतद्विषयकोपस्थितरित्यर्थः इति पाठादनन्तरं त. दितरविशेष्यतानिरूपितप्रकारतान्यतद्विषयताकोपस्थितरिति वा, विशेष्यताभेदेन प्रकारताभेदादुभयविशेष्यकविशिष्टयुधिसंग्रहात् इति पाठः कस्मिश्चिदादर्शपुस्तके वर्चत इति ।

·अनुमानगादाधर्षाम् नुरुभ्य तादृशकारणत्यं मूलछता निरामनमिति भावः । मूले न चेति । न घेत्यर्थः। युफिसवे उक्तकारणतायाः स्वातन्त्र्यस्याधि फस्यावच्छेदकत्वं गौरवेण दुरपयादमिति युक्ति दीधितो शकते। न चेयमिति । एवम् । विशेषणशानहेतुतावच्छेदकतायां स्वातन्त्र्या निवेशे।भावस्या घटादेः । प्रहापत्ति। भूतल घटाभाववादित्यादिनि- श्चयकाले भूतलादौ ग्रहापतिः। तारशापत्ति परिहरति । अभावमा हकेति । यलवत्येति । तुल्ययलसामग्रीवशायर्या सशयोत्पत्या इशाप तिरेवेति भावः । न च ताशसामन्याः प्रतिवन्धकत्वमप्रामा. णिकमिति रायम् । सतविशेषणशानसत्त्ये कदाचित् (१) त. थाविधनिश्चयकाले घटादिग्रहापत्तेः। फस्यचित् समाधानमुपन्यस्यति । अमावति । उक्तक्रमणेव (२) उपपचावभावविशेषणत्वप्रवेशे गौरवमन्याय्य तथा सति (३) व. यभावपदवृत्तित्वरूपस्याप्तिघटकतया बहिविषयकज्ञानावयुप. नीतभानानिर्वाहश्चात्रास्वरसवीजम् । विशिष्टद्धिसामान्य हेतुता- यां स्वातन्यानवेशन स्वतन्त्रविशेषणशान धिनानुमितिमनीकु र्घाणस्य शङ्कास्पदमपि नेति प्रत्यक्षे तनिवेशेन कारणत्वान्तरचा. तिनियुक्तिकमित्याह । वस्तुतस्त्यिति । मानाभावादिति । अथ शानत्वस्य स्मरणेश्वरमानवृत्तितया अनुभवावस्य चेश्व- रशानवृत्तितया जन्यतावच्छेदकत्वासम्भवात तयावृत्त विशि- विषयकविजातीयप्रत्यक्षत्वमेव विशेषणानजन्यतावच्छदक वा. ध्यमिति कथ मानाभाव इति चेत् ? अनुभवावजातरीश्वरज्ञान- दृत्तित्वे मानाभावादनुमितिसाधारणविशिष्यानुभवत्वेनैव विशेष- धीजन्यत्वोपगमात् अन्यथा अनुमितो कारणत्वान्तरकल्पनापतेः प्रत्यक्षत्वस्यापि ईश्वरज्ञानवृत्तित्वे मानाभावाच न सकरप्रसङ्गः । न चेश्वरशाने प्रत्यक्षत्यानङ्गीकारे तस्य जन्यमात्र प्रति उपादानगी- चरलौकिकप्रत्यक्षत्वेन हेतुत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । उपादान- प्रत्यक्षहेतुतायां लोक्किविषयताया: प्रत्यासत्तित्वावश्यकत्वेन (१)विशेषादर्शनकाल इत्यर्थ । (२) सामग्रीमतियाकतवत्यर्थः। (३) गौरवस्य न्याय्यत्वे । Man ·परामर्शमकरणम् । १२४५ ज्ञानत्वस्यावच्छेदकत्वसम्भवात् ममयक्षाने प्रत्यक्षत्वानङ्गीकारे ऽपि क्षतिविरहात् लोकिकविषयतायाः प्रत्यक्षध्ववन्माननिरूपि. तत्ये मानाभाषादीश्वरक्षाने प्रत्यक्षत्वव्यवहारस्य लोकिकविषय- तावत्त्वनियन्धनत्येनौपचारिकत्वादिति । (चि० ) अथ यो यत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स त. व संस्कारवशाद्यथार्थप्रत्यक्षे भासते यथा तत्ता प्रत्य- भिज्ञाने । न च पर्वते विशिष्य पुरा वहिरवगतः। प त्रचन्दने सौरभमुपलब्धं तत्र संस्कारवशाच पा सु रभि चन्दनामिति ज्ञानमन्यथानुमितिरिति- चत्तर्हि, पक्षधर्मधूमेऽपिन पुरा विशिप्य व्याप्तिरवगतति कथं संस्कारवशात्तद्गतव्याप्तियोधः प्रत्यक्षेण । (दी० )तहीत्यादि । वस्तुतो यत्र काचिदपि गृहीतस्य ध- मिणि साधारणधर्मदर्शनात् स्मृतस्य संशयादिसाधारणी वि. शिष्टधी । इयांस्तु विशेषो यत्कोटिद्वयसहचरितधर्मदर्शनात् को- टिद्वयस्मरणे संशयोऽन्यथा त्वेककोटिनिश्चय इति । एतेन धूम- त्वादिना पक्षधर्म व्याप्तिमनुमाय बदयायनुमितिरिति परास्तम् । धूमत्वाद्यनुपस्थित्या धूमत्वादेर्वहिव्याप्तिव्याप्यत्वाग्रहे वयननु- मितिमसङ्गाच । एतेन यद्धविच्छेदेन यद्वत्वं गृहीतमुपनयव- शाद तद्धर्मविशिष्ट एव तद्भासते धूमवच्चावच्छेदेन च वद्विम- स्वग्रहामवानेव वतिमानिति बुद्धिः स्याद न तु पर्वतो वहि- मानित्यपि परास्तम् । मानाभावाद, चन्दनवायवच्छेदेन गृही. तस्य सौरभादेः पुरोपर्तिनि चन्दनत्वादिदर्शनादिदं सुरभि इत्यादिबुद्धौ व्यभिचाराच्च । यदि चावच्छेदकधर्मवैशिष्टयमपि तत्र भासत इति नियमोऽपि तत्र प्रामाणिकस्तदा धूमपानयं पर्वतो वह्निमानित्येव धीरस्तु, न हि लिङ्गोषधानभाने वाधक- - ·१२४६ अनुमानगादार्याम् • मन्पत्, साधकविरहात् । (गा० ) नर्नु तहत्यिादिमूलमयुतं तथा हि यो यत्र विशिष्ये. त्यादिनियमे विशिष्यत्यस्य तन्माप्रवृत्तिधर्मप्रकारेणेति नार्यः, प. रन्तु फलीभूनप्रहधर्मितावच्छेदप्रकारेणेत्येव,पवञ्च पर्वतीयधूम- त्यादिना व्याप्त्यग्रहेऽपि धूमत्वेन पर्वतीयधूमे सामान्यलक्षणया ध्या- प्तिग्रहात पहिव्यायधूमधान पर्वत इति परामर्शो नानुपपन इत्याश• द्वय उक्तनियमे वाधकान्तरमाह । वस्तुन इति । यत्र कचिदपीति । फलीभूतमानाविपये धर्ममात्रे इत्यर्थः । धम्मिणि । फलीभूतग्रहविः पयमिणीत्यर्थः । संशयादीत्यादिना निश्चयपरिग्रहः । नन्वपूर्व धम्मिणि संशय एव स्वीक्रियते न तूपनीतधर्मनिश्चः यः, यश्च संशय इव तत्रैव सति व्याप्यदर्शने निश्चयोऽनुभूयते स तु आनुमानिक एव व्याप्यदर्शनस्यास्माकमनुमितिदेतुत्वादिति निश्च- यात्मकोपनीतभाने कथितनियमो निरायाधं पवेति कदाचित् घूया दिति शङ्ख्या यारशसामनया कोट्यन्तरभासकलामग्रीकाले संश पात्मकतत्कोटिविशिष्टधीर्जन्यते तादृशसामग्रीतः असत्यां विपरीत कोटिमानसामग्रघां तत्कोटिनिश्चयोऽनुभवसिद्धतया दुरपह्नवः विप तिकोरिभानसामग्रीविगमश्च विशेषदर्शनादिव तकोट्यस्मरणादपी- ति एककोटिमात्रस्मरणे व्यायदर्शन , विनाप्येककोटिनिश्चयोत्पत्या नोकनियमो निश्चयदशायर्या (१)सम्भवतीत्याह । इयांस्त्विति।तुर घधारणे। तथा चेतावानव संशयनिश्चययोरुत्पनी विशेष इत्यर्थः । एतेन । अपूर्वधम्मिविषयकसंशयादौ व्यभिचारस्य दुरित्वेनाव्या. तिमनुमायेति। तथा च पर्वतीयधूमे विशिष्य प्रागगृहीताया व्याप्तेस्त. भोपनीतमानानभ्युपगमादुक्तीनयमो दुर्वार एवेति भावः । सर्वत्र ध्याप्त्यनुमितिरपि न सम्भवतीति मूलोकदूपणं दर्शितरीत्या दुरु सुरमित्याह ।धूमत्वत्वेति । व्याप्तिव्याप्यत्वाग्रह इति । व्याप्तिव्याप्य. त्येनानिश्चयस्थले इत्यर्थः व्याप्यतावच्छेदकनिर्णय विना व्याप्तेर्दुर्मि- वयवादिति भावः। वह्नयननुमितीति । व्याप्त्यनुमानासम्भवादिति भावः । एतेन । दर्शितसंशयानुपपरयोक्तनियमस्वेव (२)तत्समशी- (१) निश्चयमावायापति पु० पा०। (२) दर्शितसंशयाधनुरोधेन उकनियमस्येवेति पु० पा०। .

·परामर्शप्रकरणम् । १२४७ लस्य नियमान्तरस्याप्यनभ्युपगमेन । यद्यद्धम्मावच्छेदेनेति पर्वतीय- धूमे विशिष्य व्याप्त्यग्रहेऽपि धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तेहान्न विशिष्टप- रामर्शानुपपत्तिरिति भावः। अवच्छेदकधर्मदर्शनाधीनोपनीतभान- मादाय नियमोपगमादर्शितसंशयादावपि व्यभिचारोऽपि शक्यते धारयितुमित्याशय अप्रयोजकतामन्याह।मानामावादिति। भवच्छे. दकधर्मदर्शनाधीन अपूर्वधर्मितावच्छन्दकविशिष्टविषयकनिश्चये व्यभिचाररूपं वाधकमप्याह । चन्दनत्वेति । सौरभादेः। बुद्धावित्य- प्रिमेणान्वयः । व्याप्तिप्रकारेण चन्दनत्वादेरग्रहान्न तत्र सौरभानु. मितिसम्भव इति भावः । ननु तधर्मविशिष्ट एव तद्भासते इत्यस्य तदन्यधर्मविशिष्टे न भासते इति नार्थः, किन्तु तद्धाविशिष्टे न भासत इत्ये- पार्थः, एवञ्चोकस्थले इदं चन्दनं सुरभीत्येवोपनीतभानमुपेयते इत्यतो न व्यभिचार इत्यत आह । यदि चेति । इत्येव धीरस्स्वि- ति । उपनीतप्रत्यक्षरूपा एतारशी धीरेवानुमितिकार्यकारिणी भ. त्वित्यर्थः । ननु लिङ्गोपधानमवस्य बाधकग्रासान्न ताशोपनीतभान. स्वीकारसम्भव इत्यत आह । न हीति । साधकविरहादिति । उप- नतिभानोपगन्तृणां दर्शितनियम एव लिनोपधाने साधक इति भावः । (चि०) न च सहचारदर्शनजन्यसंस्कारसहिते. नेन्द्रियेण व्यभिचारज्ञानाभावे सति महानसीयधूम- वत् पर्वतीयघूमे व्याप्त्यवगमो वद्वेस्तु न प्रत्यक्षसाम- ग्री सन्निकर्पाभावादिति वाच्यम् । हेतुसाध्यसाक्षा- कारं विना प्रत्यक्षेण व्याप्त्यग्रहात् । न च पर्वते घ.. हिसाक्षात्कारः । न च पक्षधर्मस्प साध्यसामानाधिक- रण्पविशेपो व्याप्तिः पक्षे साध्यग्रहं विनेत्युक्तम् । उच्यते । विशेषणज्ञानं तस्य विशेष्ये सम्बन्धस्त. योरसंसर्गाग्रहो विशेषदर्शने विशेषणविशेष्यन्द्रिय.

·१२४६ अनुमानगादाधर्याम् 'मन्पत् , साधकविरहात् । (गा०) नर्नु नहीं यादिमूलमयुनं राधा हि यो यत्र विशिष्ये त्यादिनियमे विशिष्यत्यस्य तन्मात्रवृत्तिधर्मप्रकारेणति नार्यः, .प रन्तु फलीभूतग्रहधर्मितावच्छेदकप्रकारेणेत्यव,एवञ्च पर्वतीयधूम त्यादिना व्याप्पग्रहेऽपि धूमत्वेन पर्वतायधूमे सामान्यलक्षणया व्या तिग्रहात पहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शी नानुपपन्न प्रत्याशः दय उकनियमे बाधकान्तरमाद । वस्तुत इति । यत्र कचिदपीति फलीभूतमानाविपये धर्ममाने इत्यर्थः । धम्मिणि । फलीभूतग्रदवि पर्धामणीत्यर्थः । संशयावीत्यादिना निश्चयपरिप्रहः। नन्वर्व धम्मिणि संशय एव स्थीक्रियते न तूपनीतधर्मनिश्च या, यश्च संशय व तत्रैव सति व्याप्यवर्शने निश्चयोऽनुभूयते सर आनुमानिक एव व्याप्यदर्शनस्यास्माकमनुमिति हेतुत्वादिति निश्च यात्मकोपनीतभाने कथितनियमो निराधाधं एवेति कदाचित् पूँया दिति शङ्कया यारशसामनया कोट्यन्तरमासक सामग्रीकाले संश यात्मकतत्कोटिविशिष्टधीजन्यते तादशसामग्रीत: असत्यां विपरीत कोटिभानसामग्रघां तत्कोटिनिश्चयोऽनुभवसिद्धतया दुरपह्नवः विप तिकोटिभानसामग्रीविगमध विशेषदर्शनादिव तकोट्यस्मरणादपी ति एककोटिमात्रस्मरणे व्यायदर्शनं . विनाप्येककोरिनिश्चयोत्पत्य नोकनियमो निश्चयदशायर्या (१)सम्भवतीत्याह । इयांस्त्विति। तुर घधारणे। तथा चेतावानव संशयनिश्चययोरुत्पत्ती विशेष इत्यर्थः । पतेन । अपूर्वधम्मिविषयकसंशयादौ व्यभिचारस्य दुरित्वेन । व्या. तिमनुमायेति। तथा च पर्वतीयधूमे विशिष्य प्रागगृहीताया व्याप्तेस्त. प्रोपनीतभानानभ्युपगमादुकनियमो दुर्वार एवेति भावः । सर्वत्र ध्याप्रयनुमितिरपि न सम्भवतीति मूलोक्तपणं दर्शितरीत्या दुरु' सुरमित्याह धूमत्वत्वेति । व्यासव्याप्यत्वाग्रह इति । व्यातिश्याय- त्येनानिश्चयस्थले इत्यर्थः व्याप्यतावच्छेदकानणयं विना व्याप्तेनि- यावादिति भावः। वयननुमितीति । व्याप्त्यनुमानासम्भवादिति भावः । एतेन । दार्शतसंशयानुपपरयोकनियमस्वेव (२)तत्समशी. (१) निश्चपमादायापति पु० पा०। (२) दर्शितसंशयाधनुरोधेन उत्कनियमस्येवेति पु० पा।

·परामर्शप्रकरणम् । १२४७ लस्य नियमान्तरस्याप्यनभ्युपगमेन । यधद्धम्मावच्छेदेनेति पर्वतीय धूमे विशिष्य व्याप्त्यग्रहेऽपि धूमत्वावच्छेदेन व्याग्रहान्न विशिष्टप. । रामर्शानुपपत्तिरिति भावः। अवच्छेदकधर्मदर्शनाधीनोपनीतभान- मादाय नियमोपगमाहर्शितसंशयादावपि व्यभिचारोऽपि शक्यते धारयितुमित्याशङ्य अप्रयोजकतामप्याह।मानामावादिति। अवच्छे. दकधर्मदर्शनाधीन अपूर्वधर्मितावच्छदकविशिष्टविषयकनिश्चये व्यभिचाररूपं वाधकमप्याह । चन्दनत्वेति । सौरभादेः । बुद्धावित्य- ग्रिमेणान्वयः । व्याप्तिप्रकारेण चन्दनत्वादेरमहान तत्र सौरभानु. मितिसम्भव इति भावः । ननु तधर्मविशिष्ट एव तद्भासते इत्यस्य तदन्यधर्मविशिष्टे न भासते इति नार्यः, किन्तु तद्धाविशिष्टे न भासत रत्ये- गर्यः, पवचोकस्थले इदं चन्दनं सुरभीत्येवोपनीतमानमुपेयते त्यतो न व्यभिचार इत्यत आह । यदि चेति । इत्येव धीरस्त्वि- ति । उपनीतप्रत्यक्षरूपा पतारशी धीरेवानुमितिकार्यकारिणी भ. पवित्यर्थः । ननु लिगोपधानमतस्य वाधकमासान्न ताशोपनीतभान. स्वीकारसम्भव इत्यत आह । न हीति । साधकविरहादिति । उप- नतिभानोपगन्तृणां दर्शितनियम एव लिलोपधाने साधक इति + भावः । (चि०) न च सहचारदर्शनजन्यसंस्कारसहिते. नेन्द्रियेण व्यभिचारज्ञानानावे सति महानसीयधूम- वत् पर्वतीयधूमे व्याप्त्यवगमो वह्वस्तु न प्रत्यक्षसाम- ग्री सन्निकर्षाभावादिति वाच्यम् | हेतुसाध्यसाक्षा- कारं विना प्रत्यक्षेण व्याप्त्यग्रहात् । न च पर्वते पर, हिसाक्षात्कारः। न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधिक- रपचिशेपो व्याप्तिः पक्षे साध्यग्रहं विनेत्युक्तम् । उच्यते । विशेषणज्ञानं तस्य विशेष्ये सम्बन्धस्त- पोरसंसर्गाग्रहो विशेपदर्शने विशेषणविशेष्यन्द्रिय- ·* २२४८ अनुमानगादापर्याम् सन्निको गौरयमित्यादियधाविशिष्टप्रत्यक्षकारण- म्, अस्ति चात्रापि व्यासिस्मरणं स्मृतव्यात पक्ष. वृत्तिधूमे सश्चात् । ( दी०) हेतुसाध्येति । सम्बन्धिपानरूप्यपदार्थप्रत्यक्ष प्र. ति सम्बधिद्वय प्रत्यक्षस्य हेतुतायाः संपोगादिस्यले स्वयैव क्ल तत्वात् तदनादरेऽपि साध्यघटितमूर्तिकन्यासिप्रत्यक्षस्य साध्य प्रत्यक्षसामग्री विना असम्भवादिति भावः । विशेपणेत्यादि विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्तदंशे प्रमावे लौकिकत्वे वा विशेषदर्श नश्च विपरीतज्ञानप्रतिवन्धकतया कचित् कचित्सहचरितधर्मद नित्वेन विशेपणस्मारकतया विशेषणस्य च ज्ञानसत्वेऽप्यतिरि- क्तसन्निकर्पस्तदंशे लौकिकतायामुपयुज्यते । ( गा० ) व्यभिचारादर्शनसहरुतसहचारदर्शनरूपव्याप्तिप्राहक सद्भावान्महानसीयधूम इव पक्षीयधूमेऽपि सनिकृष्टे व्याप्तेलौकिका प्रत्यक्षमेव स्वीक्रियते न तूपनीतभानमिति कथं यो यत्रेत्यादिनिय मे सत्येव विशिष्टपरामर्शानुपपत्चिरित्याशङ्कां निरस्यति मूलेन चे. त्यादिना । हेतुसाध्योभयसाक्षात्कारस्य व्याप्तिप्रत्यक्षातीयता मूलोकामुपपादयति दीधितो सम्बन्धीति।मीमांसकमते संसम्ब.ि फवस्तुव्यवहार एव सम्बन्धिप्रत्यक्षस्य हेतुता न तु प्रत्यक्षेऽतः त्वयैवेति नैयायिफेनैवेत्यर्थः। क्लप्तत्वादित्यस्य यत्किञ्चिदैकसम्ब. निधनदविरोधीन्द्रियसभिकर्षदोपसमवधानादिदशायां प्रत्यक्षवार- णायेत्यादिः। ननु सम्बन्धिद्वयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वेऽपि यत्र सम्बन्धिप्रत्यक्षोत्प. तिक्षणे तत्सामग्रीविरदस्तत्र तद्वितीयक्षणतृतीयक्षणयोः संयो। गादिप्रत्यक्षापत्तिः सम्बन्ध्यशे लौकिकप्रत्यक्षानात्मकस्य सयोगादि. लौकिकप्रत्यक्षस्यानुभवविरुद्धतया इष्टापत्तेरयोगादिति सम्यन्धि. ग्राहकसामग्रया हेतुताया आवश्यकत्वे सम्बन्धिसाक्षात्कारहेतुता. यां मानाभाय इत्यपरितोषासम्बन्धिप्रत्यक्षसामनयभावस्यैव प्रकृते व्याप्तिप्रत्यक्षविरोधितामाइ। दनादरेऽपीति र साध्यटितमूर्तिके.

·परामर्शप्रकरणम् । १२४९ त्यनेन ध्याप्तिप्रत्यक्षे साध्यभानानुरोधेनापि साध्यसत्रिकर्षाद्यपेक्षे. ति सूचितम् । भ्रमात्मकविशिष्टज्ञाने विशेष्ये विशेषणसम्बन्धस्या- नपेक्षणात् प्रमात्वोपयोगितथा तत्परिगणनं सन्नमयति।विशेषणेति। तदेशे। विशेषणविशेष्यसम्बन्धांशे, न तु विशषणांशे, संयोगेन द्र. व्यविशेषणस्थले विशेष्ये विशेषणसयोगस्य संयोगसम्बन्धेन विशेषणप्रमात्वनिर्धाहकत्वेऽपि इन्द्रियासंयुक्तविशेषणसंयोगस्य लौकिकसन्निकर्षानात्मकतया विशेषणांशे लौकिकावानुपयोगित्वेन लौकिकत्वे वा इन्यत्रैतदन्वयानुपपत्तेः । सम्बन्यांचे प्रमात्वच सम्बन्धघटितं प्रमात्वम्, अत्र व विशेष्यविशेषणसम्बन्धस्य त. जानीमविधमानत्वेऽपि दण्डययमासीदित्यादिप्रमोत्पते प्रमात्वे पदा कदाचित् सम्बन्धस्य उपयोगितापरमिदम् । विद्यमानसम्ब. धस्य उपयोगितापरत्वाभिप्रायेण कल्पान्तरमाह। [१]लौकिकन्ये ऐति । उपयुज्यते इत्यप्रिमेणान्या । लौकिकत्यमपि सम्बन्धोशे यो. पम् । विशेष्ये विशेषणसम्बन्धस्य सम्बन्ध विशेष्यघटितलो. किकसन्निकर्षसम्पादकतया लोकिकन्योपयोगिना । अथ धा वदंश इत्यस्य विशेषणांश इत्येवार्थः । विशेष्ये विशेषणसम्बन्धस्य विशेषणांशे लौकिकन्योपयोगिता तु समरायेन गुणादिविशिष्ट बुद्ध्यभिप्रायेण । द्वितीयकल्पे विशेष्यपदश्च सनिकृष्टधर्मिमाप्रपर, अतोनुभूयमानारोगे विशेष्यविशेषणसम्बन्धासत्वेऽपि विशेष- मांश लौकिकत्वादसतनावकाशः । लौकिकपदस्य प्रमास्वघट- कलाकाविषयतापरतया यथाश्रुतमेव वा समर्थनीयम् । वि- शेषदर्शनस्य स्वमते निश्चयविशेषस्याहेतुतया उपयोगितामकार- माह । विशेषदर्शन वेति। कचिदिति। विपरीतकोटिमासकतदुपस्थि- त्यादिकालीननिश्चय इत्यर्थः । अत्राप्युपयुज्यत इति सम्बध्यते । कचिदिति । प्रकारान्तरेण यत्र न विशेषणानं तवत्यविशिष्टक्षा- ने इत्यर्थः । दर्शनत्वनेत्यन्तं स्मारकतायां हेतु-स्मारकतया उ. पयुज्यते इति सम्बन्धः । एवञ्च विशिष्टप्रत्यक्षनिर्वाहकाणामेय कीर्तनमिदं न तु तत्कारणमात्रस्ययेति भावः विशेषणशानस्पै. (१) दण्डययमासीदित्यादिप्रमोत्पचिरित्यपरितोपात फल्पा- स्तरमाहेति पु. पा० ।

·१२५० अनुमानगादाधर्याम् य विशेषणमासकसनिकपत्वात् सनिकान्तरकथनं किमर्थमि- त्यत आह । विशेषणस्य चेति । तदेशे। विशेषणाशे लौकिकताया. मिति । इत्यच मूले सन्निकर्पपद लोकिकपत्रिकपरमित्यपि यो. श्यम् । व्यातिप्रविश्चरमाशस्य पात्येक्यमते धूमस्वरूपस्य सन्निकदेव मानात्प्रकृते व्याप्तिविशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीघटकत्वमः पि विशेपणलौकिकसनिकपस्येत्यविरोधः । (चि०) एकैच हि सा व्याप्तिः तयोरसंसर्गाग्रहो धूमत्वविशेपदर्शनं व्याप्तिविशिष्टधूमेन्द्रियसन्निकर्षश्च च्यातिविशिष्टज्ञानकारणम् । न च चह्निविशिष्टज्ञान- सामग्री, बहेरसन्निकर्षात् । कश्चित्तु धूमत्वे परम्परा सम्बन्धेन वहिव्याप्यत्वं पूर्व गृहीत तथा व संस्का. रोपनीतं वहिव्याप्यत्वं परम्परासम्बन्धन पक्षवृत्तिधू- मत्ये प्रत्यभिज्ञायते तद्वत्तित्वेन पूर्वमनुभवात् एवञ्च धूमत्वम्पाप्यपदेवानमितिारेति माह। (दी० ) एकैच हीति । वस्तुतो व्यातिभेदेऽपि न क्षतिः । सामान्यतो व्याप्तित्वेन गृहीतानां सकलव्याप्तीनां सधैव स्मरण सम्भवात् । वदेरसन्निकर्षादिति । ननूपनयात्मकसन्निकणैव न- यनेन निरूप्यता हुताशना, न हि पहिरिन्द्रियेण. द्रव्यस्याधेय. तपा तत्त्वस्य वा ग्रहे तत्संयोगों हेतुः दण्डी पुरुपो नास्तीत्या. दो व्यभिचारात , कथमन्यथा पक्षधर्मे वनिमयभिता व्याप्ति- रेव गृह्यते । न चाधेपतया मुख्पविशेष्यं साक्षात् द्रव्यग्रहे तत्सं- योगों हेतुः अभेदारोपे च नाधेयतया रजतादिक प्रकारो दण्डा- धात्मकतत्ताचगाहिमसभिज्ञायाञ्च तचापदभेदो भासत इति दण्डादेः साक्षात्कारतेति वाच्यम् । मानाभावाद, धूमवान् २० द्विमानिति सामान्यलक्षणया ग्रहे व्यभिचारात् तत्तासंसर्गस्पा- ·परामर्शप्रकरणम् । पि मत्यभिज्ञायां भानसम्भवात् प्रकृतेऽपि वह्निपदभेदग्रहेणैव कृतार्थत्वाच । एतेन तत्चाकारानुपनीततादृशद्रव्यग्रहे स हेतुरि- ति निरस्तम् । चैत्रपदवाच्योऽयमित्यादिवत् दण्ड्ययमासीदयं द. पडोसादिग्रहस्यानुभविकत्वात् तत्तात्वस्पातिरिक्तस्याभावात् त- च्छब्दप्रयोगजननाभावस्य च निमित्तान्तरविरहप्रयुक्तस्य जन्य- तानवच्छेदकत्वात् तज्जननयोग्यतायाः प्रकृतेऽपीटत्वात् । अत एव तदिन्द्रियग्राह्यविद्यमानद्रव्यस्य तेन ग्रहे तत्संयोगो हेतुरिति रास्तम् । नयनादिना रजतादेरभावग्रहाभेदारोपादौ व्यभि- बाराचा (गा) एकैव होत्यादिमूल परमतसिद्धसामान्यप्रत्यासत्य- भावमभ्युपेत्य, सामान्यलक्षणासरचे व्याप्त्यैक्यस्यानुपयोगिता दीधितिकदाह । वस्तुत इति । परमार्थत इत्यर्थः । एतेन यदि लामान्यप्रत्यासत्यभावोऽभ्युपगम्यते तदा क्षतिरेवेति सूचितम् । न च यो यत्रेत्यादिनियमोपगमेनैव पर्वतीयधूमे वहिव्याप्तिविशि. टप्रत्यक्षसामग्री सम्भवति न तु पर्वते वहिविशिष्टप्रत्यक्षसामग्री. ति विशेषव्युत्पादन मूलकृत उपपद्यते नियमानभ्युपगमे ज्ञानस. निकर्षघटितसामग्रया उभयत्राविशेषेण विशेषोतरत्यन्तासम्भ. घात् तथा च व्यालेधूमधादिरूपत्व एव पक्षीयधूमे तदंशस्य लो. किकसग्निकर्षादेव भानात् धूमत्वांशे पहिसमानाधिकरणधूमवृत्ति त्वस्यैव धानसनिकर्पग्राह्यतया तत्र च तथाविधमहानसीयधूम. प्रचित्यस्य तन्मात्रवृत्तिधुमत्यत्वप्रकारेण पूर्व गृहीतत्वादुनिया मो निर्वहति, न तु व्याः सामानाधिकरण्यरूपत्वे तथा च व्या- रैक्ये मूलस्तो निर्भर एवेति दीधितिकृतां व्याप्तिभेदपक्षे क्षत्य- भावाभिधानविरोध इति वाच्यम् । मूलाना स्मृतव्याप्तेः पक्षध. मधूम सस्यहेतुतया व्यारेक्याभिधानात् न क्षतिरिति ग्रनो क्षति पदस्थ पक्षीयधूमे स्मृनव्याप्यावरूपक्षातपरतया व्यानानात्वे उनियमभहरूपक्षतिसायेऽपि तान्याविरोधात् । केचिनु ननु व्याप्तिभेदेऽपि सामान्पप्रत्यासत्या सकलन्या... - ·अनुपानगादार्याम् पयनुभवात् स्मृतव्याः पक्षवृत्तिधूमे सत्त्वमुपपद्यत इति किमर्थ- म पकैव हीत्युक्तमित्पनुशयस्य स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वादाह । व. स्तुत इति । वस्तुगत्येत्यर्थः । भेदेऽपात्यनेनान्वयः। सामान्यतः सा. मान्यप्रत्यासचिवलात् । तथैव । व्याप्तित्वेनैव । तथा च धूमनिष्ठस्थ व्यापकवहिसामानाधिकरण्यरूपैव व्याप्तिरिहामिप्रेता, प्रतियोगि तावच्छेदकादीनामैफ्याश्च उपचारादेकपदप्रयोग इति व्याप्तिवा दोक्तमेवानुसरणीयम् । न च प्रतियोगितावच्छेदकानामैक्यस्या कञ्चित्करतया तत्प्रतिपादनमात्रफलस्योपचारस्य वैयर्यमिति पाच्यम् । सखण्डे परम्परासम्बन्धेन अखण्डस्यैव प्रत्यासीत्तत या तारशवृहिमत्त्वादिउपसामान्यप्रत्यासत्या निखिलवहिमवादि भानेन व्याप्तित्वेन व्याप्तिप्रत्यक्षस्य सकलव्याप्तिविषयकत्वलामा उपचारानुसरणात् अन्यथा जातिलिङ्गतावादिमतोकसामान्यल. क्षणानुपयोगरूपदोपस्य स्वमतेऽपि सत्त्वादसन्नत्यापत्तेः । पञ्च सिद्धान्तलक्षणे पतन्मूलग्रन्थसगतार्थतया वस्तुत इत्याविफकि कावर्णनं श्रमविजृम्भितमेवेत्यानुः (१) । उत्तनियमसत्त्वे पक्षवृत्तिधूमासग्निकर्षदशायर्या धूमत्वत्पव्याप्ते रपि तत्रोपनयेनैव प्रहस्य स्वीकरणीयतया तत्स्थलीयमानस विशिधपरामर्शानुरोधेन उक्तनियमो ऽनुमानप्रामाण्यवादिनापि न स्वीकरणीय एवेत्याशयेन सामान्यप्रत्यासतिपक्षमालम्बध, पूर्वप. सयति । नन्विति । निरूप्यताम् । निश्चीयताम् । मिश्रमतं निराफरोति । न हीति । बहिरिन्द्रियेण द्रव्यस्याधे. पतया प्रहे । आधेयत्यविषयितावच्छिन्नद्रव्यविपयिताशालिवहि. रिन्द्रियजन्यमानसामान्ये । प्रतियोगितया उपनीतघटादिविषयके घटो नास्तीति चाक्षुपादौ व्यभिचारवारणाय आधेयतयेति । मानसे या इस्त्पश्चादिविषयकस्वपशाने व्यभिचारवारणाय बहिरिन्द्रिः येणेति । गुणादिगोचरचाक्षुषादौ तद्वारणाय द्रव्यस्येति । आ. धारत्याधेयत्वयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वाभाचे पर्वतो वहिमानित्यादि। मानसंग्रहाय तद्वत्त्वस्य घेति । द्रव्याधारत्वस्येत्यर्थः । अत्रापि च. हिरिन्द्रियेण इत्यनुपज्यते । तथा चैतन्मते आधारस्वविपयिता- (१)केचिदित्यादिराहरित्यन्तःपाठ केचिदादर्शपुस्तफेपुनास्ति। .

·परामर्शप्रकरणम् । १२५३ निरूपितदन्यविषयिताशालियहिरिन्दियजन्यशानत्वं कार्यतावच्छे. दकम् । वस्तुतस्तु त्वगिन्द्रियादिसंयोगाश्चाक्षुषणाद्यनुत्पत्या चक्षुःसं. योगत्वादिनैव हेतुता वाच्या, तथा च चाक्षुषत्वादिकमेव कार्य: तावच्छेदके निवेशनायं न तु बहिरिन्द्रियजन्यज्ञानत्यम् । इत्यादा. विति । इत्याद्युपनीतदण्डादिमत्त्वावगाहिनि तद्विशिष्टविशेषण- कामावचाक्षुपादावित्यर्थः । फलापलापमाशझ्च निराकरोति । कथमिति । अन्यथा । असनिकृष्टद्रव्यवत्वस्य विशेषणांशेऽप्यभा. ने । मुख्यविशेष्ये चिनियामकसम्बन्धेन साक्षात् द्रव्यप्रकारक- त्वं कार्यतावच्छेदकं वक्तव्यमतो विशेषणांशे द्रव्यवत्त्वावगाहि- न्युक्तस्थले न व्यभिचार इत्याशङ्का निराकरोति । न चेति । पक्ष. धर्म व्याप्त प्रकारत्वे परम्परया व्याप्तिघटकवरपि प्रकारत्वात ' तत्र व्यभिचारवारणाय माक्षादिति । आधेयतयेत्यस्य व्यावृत्ति- माह । अभेदारोप इति । स्मर्यमाणरजतस्याभेदेनारोप इत्यर्थः । आधेयतया । वृत्तिनियामकसम्बन्धेन । भूतले घटाभाव इत्याद्यभा. घचाक्षुषेऽपि व्यावत्तिर्योध्या। नन्वेयमपि इवन्त्वविशिष्टमुख्यावशेष्यकदण्डाद्यात्मकतत्ताप्र- त्यभिज्ञाने व्यभिचार इत्यत आह । दण्डेति । तत्वावदभेदो भास. ते न तु तत्तादिसंसर्ग इति शेषः । तावतापि सोऽयमित्याकार- कतानिर्वाहादिति भावः । मानाभावादिति । ताशकारणताया- मित्यादि। सामान्यप्रत्यासत्यजन्यत्यस्य कार्यतावच्छेदके निवेशे- म सामान्यप्रत्यासटिजन्यप्रत्यक्ष न व्यभिचार त्यत आह। तत्तेति । भानसम्भवात् । भाने युक्तिसम्भवात् । तदनुपगमे तत्तासंसगी- भावसंशयनिहरयनुपपत्तरिति भावः । यदि तत्ताचदभेदग्रहोऽपि ताशसंशयादिविरोध्युपेयते तदाह । प्रझते ऽपीति । अनुमितिस्थ. लेऽपीत्यर्थः । ममेदग्रहेण । अभेदोपनीतभानेन । कृतार्थत्वात् । व. हृषभावसंशयनिवृत्याधुपपत्तेः । प्रकारान्तरेण प्रत्यभिज्ञायां व्य- भिचारोद्धारं निरस्यति । एतेनेति । व्यभिचारस्य दुर्यारत्वेन । त. चाकारानुपनीतत्वं तत्तात्वेनाभासमानत्वं, तच्छन्दनाव्यवाहिया माण वा, आये तत्तात्वाधनवच्छिन्नवृत्तिनियामकसम्बन्धाय. उिन्नद्रव्यविषयिताविशिष्टं चाभुषत्वादिकं कार्यतावच्छेदकं द्वि. तीये तच्छन्दप्रयोगाजनकत्वसहितताररासंसर्गायच्छिन्नद्रव्ययि.

·11 अनुमानगादाधयाम् पयिताविशिष्टमिति घोध्यम् । अयोग्यस्येपासनिकस्याप्युपती- तस्य चाक्षुयादी भानमविशेषेण दुरपयामिति सूचयितुं चत्रपरे त्यादिरशान्ताभिधानम् । दण्ड्ययमासीदिति शाने व्यभिचार- स्यातीतत्यानवाहित्यविशेषणेन शक्यवारणतया तदनवगाहिनि व स्तुतोऽतीतदण्डादिशाने व्यभिचारमाह । अयं दण्डीति । निरुक- कार्यतावच्छेदकयोराचं दूपयति । तत्तात्वस्येति । अतिरिक्तस्येति । दण्डत्ववद्धित्वाद्यतिरिक्तस्येत्यर्थः । तथा च तदनवच्छिन्नद्रव्यमा फारतवासिद्धेति भावः । न च तत्पदप्रतिपायतावच्छेदकत्वमा न्यता किशिदीदशं वहयादिनिष्टतात्यं न तु चहित्यादिकमिति घाच्यम् । तदप्रहेऽपि यहित्वादिना बहयादिमत्वग्रहे सोऽयमिति व्यवहारात्। द्वितीयपक्षे ऽजनकल्यं फलानुपधायकस्य स्वरूपायोग्यत्वं वा? तमाय दूपयति । तच्छदेति । निमित्तान्तरविरहेति । प्रयोगेच्छा विरदत्यर्थः । तथा च ताशधर्मस्य कार्यतावच्छेदकत्वे यत्र जातेऽपि प्रत्यभिज्ञाने निमित्तान्तरविरहान तच्छन्दप्रयोगः नन व्यभिचार इति भावः । द्वितीयं दुपयति । तजननेति । प्रकृतेऽपिाय. हिमानित्यादिघानेऽपिाइएत्वादितिातच्छब्दस्य द्वित्वाचवच्छिन्नव- दर्यकतया व्यवहर्तव्यज्ञानविधया तत्प्रयोगे वह्नित्वादिप्रकारकशान. " मानस्यैव स्वरूपयोग्यत्वादिति भावातथा चतदयोग्यप्रकारकज्ञानमे. घाप्रसिद्धमिति भावः । अत एव । विद्यमानदण्डाद्यात्मकतनाव. गाहिमत्यभिनायां व्यभिचारादेव । चाक्षुपाद्युपनीतप्रमादिगोचरा- दिस्पार्शनादौ मानसे वायविषयकस्वप्नाउनुभयं च व्यभिचारवा. रणाय तदिन्द्रियग्राोति । तदिन्द्रियासाधारणकारणकलौकिकप्र. त्यक्षयोग्याकम्, घटस्पार्शनादी चक्षुरादिसंयोगस्य व्यभिचार धारणाय तेनेति । त्वगादिसयोगाद् घटादेवाशुपादेरणाय त. स्सयोग इति । एतन्मते आधेयतयेति कार्यदिश्यनिवेशादन्यत्रा. पि व्यभिचार दर्शयति । नयनादिनति । (दी०) अथैवं व्यवाहितदण्डे पुंसि न कथं नायनो द- पदीति निश्चय इति चेत् ? कचिचत्सहचरितधर्मादर्शनात् तद- स्मरणात् कचिच साधारणधर्मदर्शनादिना संशयास्पैव जननात् A ·परामर्शप्रकरणम् । १२५५ - अन्यथा सति च विशेपदर्शनादाविष्टत्वात् । युक्तञ्चैतत् कथमन्यथा द- ण्डी न वेत्यादिका संशयः । न हि नासौ तद्विशिष्टधुद्धिः, न त- निश्चय इति चेत्, किं तेन? उक्तं हि संशयत्व निश्चयत्वञ्च न जन्यतावच्छेदकमिति । अस्तु वा तथा, तथापि विशेपस्या- दर्शनात संशयस्यैव दर्शनात् निश्चयस्यापि सम्भवात् । मा भू- द्वा नायनादिरयं हुताशनादिनिर्णयो मानसस्तु स्यात् तत्र ता- दृशनियमस्यात्यन्त बाधितत्वादिति । (गा० ) उक्तकार्यकारणभावानभ्युपगमेऽनिष्टमाशङ्कते । अथेति । मानसनिश्चयस्य इष्टत्वात् उक्तकार्यकारणभावेनापि तद्वारणासम्भवात नायन इति । संशयस्यानुभवसिद्धतया नि- श्चय इति । निश्चयानुत्पचिप्रयोजकाभिधानेनोत्तरयति । कचिदित्या. दि । तत्सहचरितेति । दण्डसहचरितेन्यर्थः, अदर्शनादित्यन्तं तद. स्मरणे हेतु । तदस्मरणादिति । तथा च विशेषणहानाभायादेव तत्प्रकारकनिश्चयाभाव इत्यर्थः । साधारणधर्मदर्शनादिना । कोटि- यसहचरितधर्मदर्शनादिना । कोटिवयस्मरण इति शेषः । संश. 'यस्येव जननादिति । तथा च निश्चय प्रयोजकविपरीतकोटिभा. नसामग्रोविरहस्यासत्यान्न निश्चयापत्तिरिति भावः । ननु कोटियोपस्थितावपि यत्र विशेषदर्शनवशात् विपरी. तकोटिभानसामग्रीविरह., यत्र च तत्कोटिमात्रसहचारतधर्मदर्श. नात् तत्कोटेरेयोपस्थिति तत्र तनिश्चया दुर हत्यत आह । सति च विशेपदर्शनादाविति । आदिना कोट्यन्तरोपस्थित्यभावस्य विक. ल्पेन परिग्रहः,सशयनिश्चयसाधारणद्रव्यविशिष्टवुद्धिविशेषे इन्द्रिय- सयोगहेतुताया. सशयानुपपत्या उक्तिसम्मयोऽपि नेत्याह । यु. कञ्चतदिति । एतत । व्यवहितस्यापि दण्डादे सति विशेषदर्श- नादावुपनयात् निश्चयजननम्, कथमन्यत्पनन्तरं विशेषादर्श. न इति पूरणीयम् । असौ । संशयः। तविशिष्टयुद्धिः । पहिरिन्द्रि यजन्यद्रव्यविशिष्टयुनिः। निधार जन्यतावच्छेदके निवेदयामि- त्याशयेन शहते । न तनिश्चय इति । निश्चयायस्यार्थसमाजमासे. न जन्यतावच्छेदके प्रवेशासम्मय इति कथयिष्यन् निश्चय. स्वाभावस्थ व्यभिचाराभायेऽकिञ्चित्करतामाद । किन्तेनेति ।

·अनुमानगादार्याम् ननु व्यभिचारधारणान्यथानुपपाया अर्थसमाजप्रस्तस्यापि कार्यतावच्छेदकत्वमुपेतव्यामित्यन माह। अस्तु घेति। तथा च निश्चयत्वस्यापि जन्पतापच्छेरफत्वस्वीकारः । दर्शनादित्यत्रासम स्ततयाविशेषस्येत्यनुपज्यते। सम्भवाव उत्पचे। उक्त कार्यकारण. भावस्य नियुक्तिमत्वादिति भाषः । यद्यपि प्रागेव निश्चयत्वस्येष्ट त्वमुक्तं तथापि तदा युक्त्यनभिधानादनुभवकलदानिवृत्तरिदानी यारशसामप्रीतो विशेषादर्शनवशायां संशयः तत एव विशेषतः निकाले निश्चय इत्यनुभवसिद नियममयलम्ब्य निश्चयोत्पचिर्ट ढीकता । अभ्युपेत्याह । मा भूदेति । तत्र ! मानसे। तादृशनिपमस्य वहयादीन्द्रियसंयोगापेक्षानियमस्य । (दी० ] उच्यते । अस्ति तावदनुमिनोमात्यनुव्यवसाय- साक्षिको छानविशेपो यत्र कारणमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्यप- रामर्शः, मानसमत्यक्षविशेपाऽसाविति चेत् ? कुतोऽस्य प्रत्य. क्षत्वम्?अनुभवत्वादिति चेत् किमेवमनुभवत्वमन्यत्,मत्यक्षत्वान? स्मृत्यन्यज्ञानत्वमिति चेन । अप्रयोजकत्वात् अनुमिती साक्षात्का- स्कारित्वमहासङ्गाश्च । तयजकलौकिकसन्निकर्यादिजन्यत्वविर- हान्न तथेति चेत् ? आत्मानुगितौ तस्यापि सम्भवात् वाद्विमनु- मिनोमि न तु साक्षात्करोपीत्यवाधितसाक्षात्कारवाभावग्रहाच, अगत्या तु सौरभं न पश्यामीत्यादावन्यथात्वकल्पनम् ,सामान्य लक्षणानदीकर्तृनये चामसिद्धवह्वयादिव्यक्तिकानुमितौ न प्र- स्यक्षत्वसम्भावनाऽपि, सन्निापासम्भवात् । एतेन शान्दादिकं व्याख्यातम् , व्यवस्थापयिष्यते ताचदमसिद्धाभावसाध्यकानुमि. तिः । न च साक्षात्कारिणी, तत्रोपनयस्यासम्भवात् । एवञ्च प्रसिद्धसाध्यकानुमितेरपि न साक्षाचम्,जातिसङ्करप्रसङ्गादित्यपि फेचित् । तत्र भेदत्वादिनोपस्थिते जलादिप्रतियोगिफत्वग्रह इ. त्यपरे । पानाभावादिति । वनिष्ठावच्छेदकान्तरग्रहमन्तरेणास- म्भवाचस्पपि द्रएव्यम् ।

·परामर्शप्रकरणम् । १२५७- है प्रमा- (गा०)ज्ञानविशेषा। प्रत्यक्षविजातीयज्ञानम् । तथा च तत्करण. तया अनुमानस्य प्रमाणतेति भावः । न च व्याप्यदर्शनानन्त- रजातालौकिकप्रत्यक्षावं तादृशानुव्यवसायविषय इति वाच्यम् । साध्यनिश्चयायुत्तरकालं तादृशानुव्यवसायानुदयात् । न च सा- ध्यनिश्चयाद्यनुत्तरत्वमपि निवेशनीयमिति वाच्यम् । तदनुपस्थि. तावपि तथाविधानुव्यवसायोदयात् । अस्त्वनुव्यवसायवलादनुः मितित्वं जातिः सा प्रत्यक्षवव्याप्यैवेति न तत्करणस्य णान्तरतति शङ्कते । मानसेति । अनुमिती प्रत्यक्षत्वस्याप्रामाणिक- तया अनुमितिः प्रत्यक्षविजातीयवेति तत्करणं मानान्तरमिति. समाधिस्सुः प्रत्यक्षत्वे मानं पृच्छति । कुत इति । पूर्वपक्षी शादो. पमित्योरपि प्रत्यक्षत्वमङ्गीकुर्वाणो अनुभवत्वमेवं प्रत्यक्षरवे साध. फं इत्युत्तरयति । अनुभवत्यादिति । अनुभवत्वप्रत्यक्षत्वयोः समनि. यतत्वे समनियतजातिद्वयाननीकारेण अनुभवत्वं यदि जातिस्त- दा प्रत्यक्षत्वमेघ तदिति साध्याविशेष इति दूपयति । किमेवमि. ति । स्मृत्यन्यज्ञानत्वरूपोपाधिरेवानुभवत्यं प्रत्यक्षयसाधकमतो न 'साध्यापिशेषः इत्याशते । स्मृत्यन्येति । ननु विशेषणशानजन्यतावच्छेदिका अनुभवचतुष्टयसाधार- णी, जातिरेव साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायसाक्षिक प्रत्यक्षत्वं न घनुमित्यादिप्रयव्यावृवा अन्यापि जातिश्च प्रामाणिकी तथा च प्र. त्यक्षानुमानयोने पृथक् प्रमाणता । न च विशेषणशानजन्यताय. च्छदकजातेरनुमित्यादिसाधारण्ये मानाभावः विशेपणशानासस्ये परामर्शादिपिरहेणैवानुमित्याधापत्ययोगादिति वाच्यम् । धि- व्यामितरभेद इत्याफारकाप्रसिद्धसाध्यकानुमित्युत्पादकाले सा. ध्यविशेषणकानुमितिवारणायं विशेषणर्धाजन्यतावच्छेदकस्य . साधारणताया आवश्यकत्यात्. । यदि च पृथिवीतराभिन्नत्यनुमितिः विशिष्टे घेशिष्टयविपयि. णीति विशेषणतापच्छेदकप्रकारकधीविरहान तस्याः साध्यविशे. यकानुमित्युत्पत्तिदशायामापत्तिरित्युच्यते तदापि अनुमितर्विशे. पणतावच्छेदकप्रकारकधीजन्यतावच्छेदकाकान्ततपेय, प्रत्यक्षानु- मित्योः स्मृतिव्यानृचकजातीयायमावश्यकं स्मृतिच्यावृतजातेरेप तजन्यतायामप्ययच्छेदकत्वात् यदि चान्वयिपरामर्शपकारपरि ' ·१२५८ अनुमानगादाधर्याम् रहादेव नासिवसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टप- विषयकानुमितिः स्वतन्त्रसाध्यतावच्छेदकप्रकारकहानदशायाम- प्यप्रसिद्धसाध्यकव्यतिरकिपरामर्शात् साध्यविशेव्यिकवानुमिति- रुपयते साध्यप्रसिद्धस्तर प्रतिबन्धकत्वानुपगमात् । यदि चा अप्रसिद्धसाध्यकस्थलेऽपि साध्यविशेष्यकानुमित्या नुपगमे क्षतिविरहात् ताशव्यविरकिपरामर्शात सर्वत्र विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या साध्यविशेषणिकैवानुमितिश्पेयते,इत्युच्यते सदापि समानविषयकशाब्दयोधचाक्षुपादिसामग्रीकाले अनुमिति धारणायानुमितियावच्छिन्नं प्रति ताशसामग्रधाः पृथक् प्रतिबन्ध फत्व सिद्धान्तिना वाच्यम् अनुमिती प्रत्यक्षविशेषत्वमते (१) मानसत्याच्छिन्न प्रति तादशसामग्रथाः फ्लप्तप्रतिवन्धकतयेवो. पपत्तौ न तत्कल्पनमिति लाघवादनुमितो प्रत्यक्ष वसिद्धिनिप्पू. त्यूहैव । न च कथितशाब्दादिसामग्रीकाले(२) मिन्नविषयकानु. मित्युत्पत्त्या अनुमितेमानसत्यनये समानविषयकमानसत्वमेव ता. इशसामीप्रतिवध्यतावच्छेदकं वाच्य तथा च भिन्नविषयका- नुमित्यन्यमानसासग्रह इति वाच्यम् । भिन्नविषयकमानसामुचे. जकीकृत्य भिन्नविषयकमानसस्थले पृथक् प्रतिय-धकताया भव. तोऽप्यावश्यकतया समानविषयकमानससाधारणप्रतियध्यतया त. दसग्रहे क्षतिविरहात् । न चानुमित्यन्यमानसस्थलीयप्रतिवन्धकतायामनुमितित्वप्रका. रफेच्छाया अतिप्रसङ्गमयेनानुत्तेजकतया अनुमितित्वप्रकारकेच्छा. मुत्तेजकीकृत्यानुमितिस्थले पृथक् प्रतिवन्धकत्यमुभयोरावश्यक मिति नक्तिलाघवाचकाश इति वाच्यम् । यद्विपयकशाध्दादिसाम. प्रकिाले अनुमितित्वप्रकारच्छया न कदाप्यनुमितिांता तत्रैव दर्शितलाघवसम्भवात् । न च तत्र लाघवेऽपि यत्रानुमितित्वप्रकारकेच्छावलादनुमि- तिर्जाता तत्स्थलीयानुमित्यन्यमानसनिष्ठप्रतिवध्यतायामनुमित्या (१) पृथम्पतिवन्धकत्वकल्पने गौरवमनुमितो मानसत्वस्वीका. रेति पु. पा०॥ (२)तत्र शाब्दादिसामग्रीकाल इति पु० पा०।

·परामर्शमकरणम् । १२५९ न्यमानसत्वमेवावच्छेदकं वाच्यम् अन्यथा असत्यां मानसत्वप्र. फारकेच्छायां सत्याञ्च कथितशाम्दादिसामग्रयां अनुमितित्वप्र- कारकेच्छासत्वेऽप्यनुमित्यनुपपत्तरिति गौरवमिति वाच्यम् । अ. नुमित्यन्यमानसे सर्वत्र लौकिकसनिकपबलादात्मत्वभानोपगमेन लोकिकवियितासम्बन्धेनात्मत्वस्यैवानुमित्यन्यमानसस्थलीयस्य (१)ताशप्रतिवध्यतावच्छदकत्वोपगमेनानुमितरुपपादनादिति नो. ताप्रयोजकत्वशङ्कत्यतोऽनुमितो प्रत्यक्षत्वस्य बाधकमाह अनुमिता. विति। साक्षात्कारित्वप्रसङ्गवारणप्रकारमाशङ्कोतव्यजकेति। सुर- मि चन्दनमित्यादिचाक्षुपादेः सौरभादिसाक्षात्कारित्वनानुव्यवसा. यवारणाय विशेष्यतासम्बन्धेन तद्विपयधर्मितावच्छेदकतापनसा- क्षात्कारित्वप्रकारकप्रत्यक्ष प्रति स्वरूपसम्बन्धेन तत्तद्विषयनिष्ठलो. किकसग्निकादिजन्यत्वस्य हेतुत्वाचद्विरहानुमित्यनन्तरं न हि साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायापीचरित्यर्थः । लौकिकसनिकपादीत्या- दिना दोपविशेषपरिग्रहः। आत्मानुमिताविति । तस्य । आत्मनिष्ठमनःसंयोगरूपलौकिकस- 'निकर्पजन्यत्वस्य । न चैवमात्मोपनीतभाने भवतामपि न कथं सा. क्षात्कारित्वग्रहः अनुमितेरिव तस्यापि आरममनोयोगासमवायिका- रणकत्वादिति वाच्यम् । मानसत्वावच्छिन्नाया एप मनोयोगजन्य- तायास्तवयजकत्वोपगमात मानसशाने आत्मनो लौकिकसनिकपीदे- घ भानात् चाक्षुपादावेव तस्योपनीवस्य भानात् तत्र च मानसत्वा- वच्छिन्नजन्यताया अभावात् अनुमितो मानसत्ववादिताच आत्मानु- मिती ताश्या अपि जन्याताया अनपायादिति भावः । ननूकलाघवेनानुमितेमौनसत्वसिद्धौ उकातिप्रसङ्गवारणाय सा- क्षात्कारित्वग्रह प्रत्यनुमितिभेदस्य कारणत्वमेकं कल्पनीयमित्यतः प्रत्यक्षप्रमाणेनानुमितो प्रत्यक्षत्वाभावं व्यवस्थापयति । बह्निमिति । यद्यपि वहिन साक्षात्करोमीति प्रतीतररात्मनिष्ठो वर्तमानका- लावच्छिन्नो घहिसाक्षात्काराभाव एव विषयः न त्वात्मनिष्ठयत्तमा. नवद्विशाने साक्षात्कारत्वाभावः स्वरूपतो भासमानसाक्षात्य- जातेः पदार्यतावच्छेदिकाया अभ'वस्य तादृशशद्वेनाप्रत्यायनात, (१) अनुमित्यन्यमानसत्यप्रकारकेच्छास्थलीयस्येति पु०पा।

·H १२६० अनुमानगादाम् तथाप्येकविशेषणविशिष्टाधिफरणे विशेषणयविशिष्टाभाषप्रतीत: तद्विशेषणपति विशेषणान्तरामावस्यवसमत्वमिति यहिविषयकत्व. घर्ति ज्ञाने साक्षात्कारित्वरूपविशेषणाभावः प्रहते पर्यवस्थतीत्याश. येनोक्तं साक्षात्कारित्वामावति । ननु सुरभि चन्दनमित्यादिचाक्षुपदशायां जातस्य सौरभ न प- श्यामीति प्रत्ययस्येवोकप्रत्ययस्यापि चमत्वमस्वित्यत आह । अग स्येति । चन्दन पश्यामीत्यादिप्रनीत्या सुरभि चन्दनमित्यादिक्षाने चाचपत्वादेरावश्यकतया तत्रं गत्यन्तरविरहणेव सौरभ न पश्यामा- स्यादी चाचपत्याधभावांशे भ्रमत्वकल्पनमित्यर्थः। अनुमितौ च स. क्षारवानभ्युपगमेन न साक्षात्करोमानि प्रतीतः प्रमात्वसम्भवात न तत्परित्यागः धियां प्रमावस्यौरसागकत्वादिति भाव। अत्र नव्या.-सौरभं न पश्यामि न साक्षात्करोमीत्यादिप्रतीतः प्र- मात्वानुरोधेन लौकिकत्वाख्यो विषयताविशेषः कल्पपते, तद्विशिष्ट घाक्षुपत्वाद्यभाचो न पश्यामात्यस्य, तदभाव एव न साक्षात्करामी- स्यस्य विषयः । न च तथापि सौरभनिरूपिततापशविपयिताविशि एचाक्षुषाप्रसिधा सौरभं न पश्यामीत्यत्रागतिरेवेति वाच्यम् । चा. क्षुपनिष्ठविषयितायां सौरभनिरुपितत्वाभावस्यैव ताशयत्ययविपन यत्वोपगमात् , अन्ध आकाश न पश्यतीत्यादावपि कथञ्चित्प्रमा. स्वमुपपादनीयम् । न चातिरिकवियितापसिद्धान्ततया न स्वी- करणीयेति वाच्यम् । प्रतीत्यनुरोधेन तत्कल्पनेऽपसिद्धान्तभयस्या- विरोधित्वात् । अत एवाभावत्वप्रतियोगित्वादीनामतिरिक्तपदार्थत्वं अन्यकृतामनुमतम् । न चैव प्रत्यक्षत्वजातिरेव प्रामाणिकी स्यात तत्कार्यस्य लाफिक्त्वेनैवोपपादनसम्भवादिति वाच्यम् । विशेष णज्ञानादिजन्यतावच्छेदकतयैध तत्सिद्धः, विषयिताविशेषापेक्षया जातेस्तथात्वे लाघवात् सर्वोशोपनीतज्ञानस्य प्रामाणिकत्वं तदस. प्राहकतयापि लौकिकत्वस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानादि. जन्यतावच्छेदफत्वासम्भवाच । एवञ्चानुमितेः प्रत्यक्षतामतेऽपि न तत्र साक्षात्वाभावप्रहानुपपीतरिति तस्या प्रत्यक्षवाभाषे युक्त्य न्तरमेवानुसन्धयम् । सन्निकर्पपिरहादित्यनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापिका मूलयुक्ति सा. मान्यलक्षणानभ्युपगमपक्षे सद्गमयतिः सामान्येति । अप्रसिद्धबयादी. ।

·परामर्शप्रकरणम् । ति। पूर्वाशातपर्वनीयवहयादीत्यर्थः । व्याख्यातम् । प्रत्यक्षविजाती- यतया व्यवस्थापितम् । अन्येषांयुक्तिमुपन्यस्यति । व्यवस्थापयिष्यत इति । केचिदित्यस्सरसोदावनम्, तद्वीजन्तु असनिकृष्टस्यामावस्य साध्यतया अनुमितो भानेऽपि तस्याः प्रत्यक्षत्वं निरायाधमेव य. किञ्चिद्विषयसनिकर्षजन्यतयैव प्रत्यक्षत्वनिर्वाहात् , साध्यांशे प्र. कारतया भासमानस्याभावत्वादेः सामान्यस्गपि सन्निकर्षतया अ. ज्ञातत्वमात्रेणाप्यसनिएत्वानिर्वाहाच । न चाशातस्य साध्यस्यानु. मिती शाने ताशाभावविषयकोपनायकस्य तत्र व्यभिचारप्रसक्तिः रेव तस्याः प्रत्यक्षायवाधिकेति वाच्यम् । प्रकारताया एव उपना. यकशानजन्यतावच्छेदकत्योपगमेन व्यभिचारानवकाशात् । तन्मु. ख्यविशेष्यकमानसोपनीनभानेऽपि तस्य स्वांशे अभेदसम्बन्धेन प्र- कोरतोपगमेन तत्सग्रहात् । अन्यथा सामान्यप्रत्यासत्तिजन्याशात. विशेष्यकवोधे व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । वस्तुतःसाध्यतावच्छेदकप्रकारेणाक्षानेऽपि अभावत्वादिना सा. भ्यस्य सामान्यप्रत्यासत्यैव शानं प्रार सम्भवतीति नोपनयस्य ध्यभिचार इत्यनुसरणीयम् (१)अप्रसिद्धसाध्यकानुमितिमनभ्युपग- म्य ताशयुक्ति दूपयतां परेषां मतमाह। तति।भेदत्वादिनापृथि- धीनिष्ठभेदत्वादिना । आदिना हदे धूमात्यन्ताभाव इत्याद्यनुमितिमा कारस्यात्यन्ताभावत्वस्य परिग्रहः । जलाविप्रतियोगिकत्वग्रहः जि. लादिप्रतियोगिकत्वानुमितिः। जलादिप्रतियोगित्वं साध्यतया अनुमितेविषय इति यावत् । वृत्त्यनियामकसंसर्गस्य व्यापकताघट- कत्वे तु जलादिरूपसाध्यस्य संसर्गतयाऽपि तत्प्रतियोगिकत्व विषयः सम्भवतीति द्रष्टव्यम् । एतावतैव जलादिभेदस्य तादू- प्येणाशानदशायां पृथिव्यादिनिष्ठजलादिभेदसिद्धया कृतमप्रसिद्ध साध्यकानुमितिस्वीकारेण इति भावः । जलादिप्रतियोगिकत्वानु. मापकान्वयिनोऽनुपस्थितिवशायामपि व्यतिरोकणा तव्यक्तित्वा दिनापि तदनुमानसम्भवो घोध्यः। अत्राप्यपर इत्यस्वरससूचनाय, तद्वीजन्तु पृथिवीनिष्ठभेदत्वा. दिना भेदमात्रानुपस्थितायपि जलादिव्यापकाभावप्रतियोगित्या. दिना भावेन पृथिव्यादी जलादिभेदसिद्धेरप्रसिद्धसापकानुमिति- (१) इत्यनुसन्धेयमिति पु० पा० ।

·१२६२ अनुमानगादाधर्याम् मग-युगम्य दुरुपपादता, तदपलाप पक्षकदेशे जलादिभेदस्य प्र. सिद्धथैव कदाचित् तत्तत्साध्यकानुमितरप्युपपादनसम्मवाद ता.' रशानुमित्यवाप्रसिद्धसाध्यकानुमानमण्डनीचित्यादिति । अनुमितिकारणविशिएपरामर्शानुपात्तिरूपपूर्वपक्षमध्यकथित धाधफमुत्य यो यत्र विशिष्य पूर्वमित्यादिनियमं स्थापयित्वा अनुमितिस्थले पक्षे साध्योपनीतज्ञान सामान्यप्रत्यासीचमतऽपि निराकुर्वाणस्य कस्यचिन्मतं निरसितुमुपन्यस्यति मूले कश्चिदिति । परम्परासम्बधेन व्याप्यत्वम् । परम्परासम्बन्धघटितव्याप्यत्वम् । (चि०) भवतु तावदेवं तथापि जातिरेव लिङ्ग स्यात् न तु व्यक्तिः तथा च सर्वोपसंहारेण व्यक्ती व्याप्तिग्रहा सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिव्युत्पादनमफ- लं (१)स्यात्, दृश्यते च परम्परासम्बन्धज्ञानं विना जातिव्याप्तिमविदुपोऽपि धूमादधनुमानम् , न हि व्याप्यतावच्छेदमाया ममानस्यावश्यं व्याप्यता ग्रंहा,मानाभावात् ,तस्मात् पक्षधर्मेव्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तरविशिष्टवैशिष्टयज्ञानं पक्षे वा तृतीयलिङ्गप- रामर्शः अन्ये तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रति- योगित्वं व्यापकत्वं तत्सामानाधिकरण्यञ्च व्याप्यत्वं तथाच लाघवात् व्यापकताज्ञानमनुमित्तिहेतुः, साध्य- स्प पक्षधर्मव्यापकताज्ञानन परामर्शः, न तु साध्य व्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञानं साध्यव्याप्यवत्पक्षधर्मताज्ञानं या गौरवात्। (दी)उपसंहरति । तस्मादिति । वाशब्दोऽनास्थायाम् उभ. यथापि प्रकृताक्षते। वस्तुतो व्याप्यपक्षयाँवशिष्टयावगाहिज्ञानत्व. नहेतुत्वम्,विनिगमनाविरहेणान्यतरराविशेषणविशेष्यभावस्यानन्त्र- (१) सामान्यलक्षणप्रत्यासत्युपादानमफलीमति पु०प० । ।

·परामर्शप्रकरणम् । १२६३ : स्वात् । लाघवादिति । अधाव्याप्यवृत्तापकत्वसम्पत्तयेऽभाव. स्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं वाच्यं तच स्वप्रायोग्यनाधिकर- णवृत्तित्वम् एवञ्चातिगगनादेर्धर्मपात्रव्यापकत्वं स्यात् तादृशघ- उत्वाद्यभावाप्रतियोगित्वात् तदधिकरणामसिद्धया च तदभाव. स्य स्वप्रतियोग्यनधिकरणत्तित्वासम्भवात् तथा च तद्वशास्त्तये व्यापके हेतुसामानाधिकरण्यं वाच्यम् । न चैवं हतोयापकसामा- नाधिकरण्यापक्षपा लाघवमिति चन अस्तु तावदेवमापाततस्तथापि वृत्तिमत्वमात्रमुपादेयम् । न चैवं हेतोः साध्यसामानाधिकरण्य. स्य संशय व्यतिरेकनिश्चये वा अनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । संशये इष्टत्वात् , व्यतिरेकनिश्चये च पक्षधर्मत्वाग्रहे परामशविर- हात्, तद्ग्रहे च साध्यासमानाधिकरणधर्मान्तरग्रहस्येव तस्यापि विरोधित्वात् अन्यथा त्विष्टत्वात् , पर्वतो वहिव्याप्यधूमवान् पा- पाणमयः पापाणमयात्तिश्च वहिरिति ज्ञानेन च तुल्पयोगक्षेमं पर्वतवृत्तिधूमव्यापको वह्निधूमवदत्तिश्चेति ज्ञानम् । न च सा- ध्याप्रतियोगिकस्वसमानाधिकरणयावदत्यन्ताभावकत्वं साध्या- प्रतियोगिकत्वावच्छेदकस्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावत्वकत्वं वा व्याप्तिःसाध्यप्रतियोगिकत्वञ्च केवलान्वयिनि साध्यस्यान्योन्या- भावे सम्बन्धविशेषावच्छिन्नात्यन्ताभावे वा प्रसिद्धमिति वाच्य. म। गौरवात्, व्यापकत्वाद्यनन्तभीवन यावत्तस्य दुर्वचत्वात्, प्रमाणाभावेन स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपत्वासम्भवेनावच्छेदकत्व- स्थानतिरिक्तवृत्तिवपर्यवसायित्वाच । व्यापकतायाञ्च प्रतियो- गित्वादेः सामान्याभावस्योक्तत्त्वात् सम्बन्धादिनिष्ठसाध्यपति- योगित्वक्तरभावस्य व्यभिचारिसाधनसमानाधिकरणयावद- त्यन्ताभावत्तितया त्वयापि तस्यावश्यं वाच्यत्वात् साधनसपा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्वरूपव्याप.

·- १२६४ अनुमानगादापर्याम् फलज्ञानपपेक्ष्य साध्यदन्यायत्तित्वलज्ञानस्य लघुलांद । (गा० ) सामान्यप्रत्यासत्तिव्युत्पादनम् ।सामान्यनत्यासचिव स्वीकारः । जातिमायस्य लिहत्वोपामेऽनुभवाविरोधमप्याइ । “श्यते चेति । ननु धूमस्येन धूमे बयाप्तिप्रहदशायां धूमत्योपस्थिरावण्यकतया तत्रापि परम्परासम्बन्धघटिना व्याप्तिः शक्यपहा, अधिकरणे धूम- स्वायच्छिमपस्यघटितधूमव्यापकताप्रद्दे धूमघोटनसम्बन्धन धूमक स्थाप्यधिकरणत्वांशे भानसम्भवेन धमत्वव्यापकताया अपि वही भानसम्भवात् । धूमत्ववति संयोगेन पहिमवृत्तित्वे भासमाने धूः मत्वेऽपि यहिमतः स्वसंयोगिसमवायरूपपरम्परासम्बन्धमानसम्म चायति व्यक्तिव्यातिज्ञानदशायां जातिव्याप्त्यग्रह एपाप्रसिद्ध इत्यत्त माह । न हीति । मानाभाघादिति । धर्मिणः साक्षात् सम्बन्धमाने धर्मस्य परम्परासम्बन्धमाननियमासिद्धेरिति मायः । अनुमित्यन्यथानुपपत्तेर्मानसत्यसम्भवनावापारितोपात तारशनियमे वाधक पूरयति दधितौ। तनिष्ठति । अवच्छेदकधूमस्यादिनिष्ठम् । अ- पच्छेदकान्तरम् । धूमत्वत्वादि । असम्भवात् । अवच्छेदकधुमत्यादी अनुमित्यौपायकव्याप्तिग्रहासम्भवात्। अमावे हेतुतावच्छेदकविशिए. हेतुसामानाधिकरण्यस्य व्यापकताघटकतया हेतुतावच्छेदकस्यापि तथात्वात् प्रात अधिशेषितधूमत्यादिविशेषिताधिकरणस्य व्यापक ताघटकोपगमपि धूमत्वत्यादिप्रकारेण व्यापफसामानाधिकरण्य. प्रकारफशानमेषानुमितिहेतुर्याच्य, सामानाधिकरण्यांशे निर्मि- तावच्छेदककमानस्पानुमित्यहेतुत्वात् तथा सति परम्परासम्बन्धेन धूमत्वादिशून्यतया निश्चीयमान हृदांदायपि वयाद्यनुमानापत्ते, व- द्विसामानाधिकरण्यसामान्याभावस्य तत्राप्रहे कंवलन वह्निसमाना. धिकरणत्वेन धमत्वादेस्तदा तत्र ग्रहसम्भात् धूमत्वत्वायच्छिन्ने सामानाधिकरण्यग्रहूः कथ धूमत्ववाद्युपस्थिति विना संम्भवति, . साध्याभाववदवृत्तित्वरूपाध्याप्तिरपि पक्षवृत्ती व्याप्यतावच्छेदकनि. श्चय विना प्रायशो दुनिश्चयतया उपनीतविपरीतकोटेरपि भानसम्म वैन संशयसम्भवात, निमितावच्छेदकासशयासम्भवन(१) सा. (१) संशयानुपामेनेति पु. पा० ।

·परामर्शप्रकरणम् । १२६५ ध्यामाधवत्तिमानिति निश्चयसम्भवेऽपि पक्षपत्तित्वावच्छेदेन ज्यभिचारसशये च पक्षः साध्याभायवदवृत्तिमानिति निश्चयोऽपि दुर्घट इति भावः । मानाभावादित्यस्य मानस्यावच्छेदके व्याप्ति- मितिजनकस्य तनिष्ठावच्छेदकान्तरमहस्याभावात् नियमेनासत्या. दित्यर्थसम्भवेन पुरण विनापि निर्वाह इति द्रष्टव्यम् । तस्मादित्यादे- रव्यवधानव्यवस्थापितानुमानप्रामाण्योपनयप्रत्यासत्तित्वयोरुपसंहा- रत्वासरभवात प्रागव्यवस्थापितविशिष्टपरामर्शहेतुरवोपसंहारत्वमा विष्कत्तुंमाह । उपसंहरतीति । मूले पक्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानमिति। विशेष्यतायां विशेषणतायां वा अवच्छेदिकया व्याप्त्या प्रकारेण विशेष्यस्य विशेषणस्य वा पक्षीयहनोनिं प्रथमत इत्यर्थः, एतज्. शान सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तित्वमते स्मरणमेव अन्यथा तु महान. सीयधूमादिविशेष्यफव्याप्तिस्मरणाधीनं प्रत्यक्षं तत्र च व्याप्तिपक्षध- मैतयोरेका द्वयामित्यादिरीत्या भानेऽपि न तस्य व्याप्तिविशिष्टधूमे पक्षधर्मतायाः पक्ष वा तादृशधूमस्य वैशिष्ट्रघावगाहित्वं सम्भवति ताशबुद्धौ व्याप्तिविशिष्टधूमशानस्य विशेष्यतावच्छेदकविशिष्ट विशेष्यादिज्ञानविधया हेतुत्वात् । अत एव न तस्यानुमितिहेतु. ताऽपि, तत्साधारणेन एकत्र ध्यातिपक्षधर्मतोभयावगाहिशानत्वे. नानुमितिहेतुव्याप्त्यंशे संशयादनुमितिवारणाय तदन्यत्वस्थानुमि- तिजनकतावच्छेद के निवेशापातात् विशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वे. नैवानुमितिजनकत्वोपगमादिति । तदनन्तरमिति । तदनन्तरजात- मित्यर्थः । विशिष्टवशिष्टयमानम् । व्याप्तिविशिष्टे पक्षवैशिष्टयाधगा. हिज्ञानत्वावच्छिन्नम् । पक्षे वा तृतीयलिङ्गपरामर्शः । पक्षे व्याप्तिवि- शिष्टप्रतियोगिकवैशिष्टयज्ञानत्वावच्छिन्न धा । अनुमितिहेतुरिति शेषः। उभयोः पक्षयोस्तुल्यतया पूर्वत्रापरितोपाभावाद्वाकारः एक. मानिर्भरसूचकतया व्यावष्टं दीधितौ । वति । ननु पूर्वमेकविधस्यैव परामर्शस्यानुमितिहेतुतायाः प्रतिशात. त्वादत्र विकल्पेनोभयविधस्य तहेतुत्वोपसंहारविरोध इत्यत आ. ह । उभयति । प्रकृताक्षरिति । अनुमितिलक्षणनिर्वाहादित्यर्थः, यादृशस्य हेतुता तादृशपरामर्शजन्यताया एवानुमितिलक्षणे निवे. श्यत्वादिति भावः । एवञ्च पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टज्ञानम् य. नुमितिहतुरित्यस्यापि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यक व्याप्य.

·अ- १२६६ अनुमानगादाधर्याम् प्रकारकं व्याप्त्यवच्छिन्नविशेष्यकं पक्षप्रकारकं वा बानमनुमिति: हेतुरित्येवार्थ इति नोपक्रमविरोध इत्याशयः। उक्तपरामर्शयोरेक स्मादेवानुमिति न्यस्मादित्यत्र युक्तिविरहेण प्रत्येकरूपावच्छि. नस्य न जनकत्वम् उभयासग्राहकत्वादिति मूलोपर्यस्वरसं प्रका• शयन् उभयानुगमकं कारणतावच्छेदकमाह । वस्तुत इति । अथ चा मूलस्थवाकारः समुश्चये, तथा च प्रत्येकरूपेण हेतुत्वं न विव. क्षितम् अपि तूभयोरनुगतरूपेणैवेत्याह । वस्तुत इति । विनिगमना. विरहेण । विनिगमनाभायात, हेतुभूतयोरुभयोरसद्धाहकत्वेन । सन्त्रत्वात् । विशिष्य जनकत्तानवच्छेदकत्वात् । इदमत्र योध्यम, व्याप्यपक्षयोवशिष्टयावगाहित्वं न वास्तवं प. क्षानुयोगिक व्याप्यप्रतियोगिकं यद्वैशिष्टपं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धः तदवगाहित्वं भ्रमस्थलासद्धहात् व्याप्त्याधनवगाहिज्ञानसाधार. ण्याच्च । नापि व्याप्यप्रतियोगिकत्वपक्षानुयोगिकत्वोभयोपरागण ताशसंसर्गावगाहित्य सम्बन्धसंसंगकझानासनहात् ससर्गानुयो. गित्वप्रतियोगित्ययोर्विशिष्टयुद्धविषयत्यात्, समूहालम्बनलक्ष. पयस्य विषयतावलक्षण्यनवोपपत्तेः । नापि व्याप्यपक्षोभयोपरागे. ण तारशसंसर्गावगाहित्य तत्, तच तदुभयनिरूपितहेतुतावच्छे. दफसम्बधीयसंसर्गताफत्वं, भ्रमस्थले उभयांशे संसर्गाप्रसिद्धा. यपि ससर्गताया विशेष्यविशेपेणोभयनिरूपितत्वानानुपपत्तिरि- ति, एवं सति पर्वतयान व्याप्य इत्यादिज्ञानादप्यनुमित्यापत्तेः । न च तत्र संयोगरूपहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधारत्वं सम्बन्धः न तु संयोगस्तस्य उभयनिष्ठत्वात् तारशवुद्धरपि प्रमात्वप्रसन्नात् । यत्र सयोगो व्याप्यताघटकसम्बन्धस्तत्र पक्षे संयोगावरिछनाधार. तया व्याप्यप्रकारकाद्वाप्ये च संयोगावच्छिन्नाधेयतया पक्ष- प्रकारकाञ् शानाम्नेष्यते एवानुमितिरपि तु सयोगमात्रेण तदेकत. रांशेऽपरफारफशानादेयेति वाच्यम् । एवमपि यत्राधारत्वादिरेष व्याप्यताघटकम्यन्धस्तत्रोकज्ञानादनुमित्यापत्तेरस्यात् । अथ संयोगो यत्र हेतुतावच्छेदकसम्बन्धस्तवैध व्याप्यपक्षोभ- यशिपयायमाहित्येन हेतुना स्वीक्रियते न तु सयोगावच्छिन्नाधार तादियंत्र तुतायच्छेदकसम्बन्धस्तत्रापि तन तेन सम्यन्धेन हे. नुप्रकारकपक्षविशेष्यकपरामर्शस्यैपानुमितिदेनुतया वादशपरा.

·१२६८ अनुमानगादाधर्याम् पस्तुतः सम्बन्धानुयोगिनि सम्बन्धप्रतियोगिमस्तन सम्बन्धन विशिष्टयुद्धिः प्रमा धूमपर्वतसंयोगस्य धूमपर्वतयोः प्रतियोग्यनुयो. गिभावो न विपरीतयोरिति पर्वतयान धूम इति शानस्याधारतान', घगाहित्येऽपि न प्रमावसष्ठ इति संयोगमात्रस्यैर सम्ब-धायन रघाधारत्वस्याधिकस्य, तस्यापि सम्बन्धात्यानुपपरया द्विष्टतायाः स्वीकरणीयतया विशेषणविशेष्ययोः तदीयप्रतियोगित्यानुयोगित स्वयोः प्रमात्वनियामकता पिना भवतोऽप्यतिप्रसप्तस्य दुरत्वा. त् । सम्बन्धविशेषानुयोगित्वमेघाधारत्यमिति चेन्नयतु तथापि स्वरूपसत एव तस्य प्रमात्पनियामकतया न तस्य सम्बन्थिस. म्वन्धतेति । अघ वदन्ति, संयोगमात्रस्य संम्वन्धत्व पर्यतवार धूमः पते घूम रत्यनयोः को विशेषः? आधे धूमांशे पक्षस्य संयोगः सम्बन्धः परत्र च पक्षसंयोगस्य प्रतियोगित्य तथेति चेत् ? आधे संयोगा- नुयोगित्वं सम्बन्धः परत्र च संयोग एव पक्षस्य तथेत्येव किन स्यात् ? अनुयोगित्वान्यसम्बन्धस्थले विशेष्ये प्रतियोगित्वस्यापि प्रमावनियामकताया वक्तुं शक्यत्वात् शब्दानुगमस्यानपेक्षणी- यत्वात् तस्माद् यत्र सयोग एवं सम्बन्धस्तत्र प्रतियोग्यनुयोगिभा. यो धर्मर्धामणोस्तत्सम्बन्धतया भासत इत्युपगम्यैव उतप्रत्यययो. लक्षण्यमुपेयम् आधाराधेयभावस्य तुल्यवित्तिवेद्यतामवादोऽप्ये. वं समच्छते (१)। तथा च व्याप्याशे सम्बन्धस्य प्रतियोगित्वं प. क्षांश चानुयोगित्वमवगाहमानतैय व्याप्यपक्षवैशिष्टंचायगाहिति म कश्चिदतिप्रसङ्गः। इदन्तु तत्वम् , तद्वानयमित्यत्र विशेष्ये विशेषणस्य संयोग एव सम्बन्धः, तदम् इत्यत्र च संयोगावच्छिन्नाधेयत्वमि. श्येव विशेषः, प्रथमे सयोगावच्छिन्नाधारत्वं परत्र च स्योगमा सम्बन्ध इति वैपरीत्यस्य न प्रसक्तिः । विशेष्ये सम्बन्धानुयोगि. तायाः प्रमावनियामकतया धूमे पर्वत इत्यादिवुद्ध प्रमात्वापाता स, एवज्ञ सम्बन्धविधया भासमानसंयोगादेः प्रतियोगित्वानुयो- (१) मधेत्यादिः सरच्छते इत्यन्तः पाठ. केपुचिदादर्शपुस्त- केषु मास्ति। ।

·परामर्शप्रकरणम् । १२६९ गित्वभानमप्रामाणिकम् । एवञ्च पक्षविशेष्यकपरामर्श एवानुमितिः हेतुर्न पर इत्यत्र विनिगमकमपि सुलभं व्याप्यविशेष्यकपरामर्शस्य संयोगांवच्छिन्नाधेयतासंसर्गकत्वेनैव हेतुनाया वाच्यतया तदपे. क्षया पक्षविशेष्यकाधिय. संयोगसंसर्गकत्येन (१)हेतुत्वे लाघवादि. ति । हेतुसाध्यसामानाधिकरण्याघटितत्वेन मूलाक्तव्याप्त्यपेक्षया व्यापकत्वस्य लाघवं निराका व्यापकत्वे तन्निवेशयितुमाशङ्कते । अथेति। तच्च स्वप्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वमिति । स्वम्। वृत्तित्वा. न्तविशेष्यतया विवक्षितोऽभावास्वप्रतियोग्यधिकरण वृत्तिर्यो यस्त. दन्यायनिवेशे संयोगि सत्यादित्यादावतिव्याप्तिरिति भावः । धर्म: मात्रस्य व्यापकत्वं येन येन सम्बन्धेन यद्यत् कचिदपि सम्बद्धं तेन तेन सम्बन्धेन तत्तत् प्रति येन येन सम्बन्धेन स्वमवृति तेन तेन सम्बन्धेन व्यापकत्वम् । तादृशेति । प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तीत्यर्थः । गगनादेईतुमानिष्ठस्वाभायप्रतियोगित्वमकिञ्चित्करमित्याह । तदधि. फरणेति। तदधिकरणम्। गगनायधिकरणम् । तदभावस्यागगनाभाव. स्यातव्यावृत्तये । उक्तापत्तिवारणाय! हेतुसामानाधिकरण्यं व्याप- फताघटकं वाच्यम् । न चैवम्। एयञ्चना समाधत्ते। अस्तु तावदिति। एवम् । गगनाद्यभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याविशेषणेन च्या. पृत्तिः,वस्तुगत्या उभयाभावघटितस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य गगनाद्यभावसाधारणतया व्याप्तिवादे दर्शिनत्वान्न तघ्यावृत्तिरित्या भिप्रत्य उकम्। आपातत इति। वृत्तिमत्वम् । व्यापकताघटकसम्बन्धे. न सम्बन्धित्यंन तु तेन सम्बन्धन हेतुसामानाधिकरण्यापर्यन्तमि- ति शेषः। हेतुसाध्ययोरसामानाधिकरण्यशानं जनकज्ञानारघरकावे. नैवानुमितिविरोधि तय सदैवोपपद्यते यदि तयोः सामानाधिकर. प्रयज्ञानम् अनुमितिजनकं भवतीति शाते । न चैवमिति । एवम् । हेतुसाध्यसामानाधिकरण्यशानस्याहेतुत्ये । पक्षधर्मत्याप्रहे । तदन. हदशायाम् । परामर्शविरहात् । पक्षधर्मतया हेत्ववगादितयाप कतावानरूपानुमितिकारणविरदेण तदापत्ययोगात् । तनहे। तर ग्रहवाशायाम् । साम्पसमानाधिकरणधर्मान्तरमहस्येवेति । साध्या- समानाधिकरणतया निशिजलत्यादी पक्षवर्मतामहस्ययेत्यर्थः त. ( संयोगविषयकत्येनवेति पु० पास ·१२७० अनुमानगादावर्याम् स्थापि । प्रकृतदेती पक्षधर्मतारहस्यापि।विरोधित्वात् । तदवृत्ति स्वस्य तदभावच्यातिपर्यवसिततया साक्षादेयानुमितिविधिवाद, साध्यववृत्तितया धर्मान्तरस्य ग्रहो न साध्यामापव्याप्तित्वेन तपासिविषयक इति तद्विपयधर्मान्तरस्य पक्षे आहेऽप्यनुमितिरि- प्यत एवेति यदि तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमित्याह । अन्यथेति । एतन्मने च विरोध: साध्याभावव्याप्यत्त, असाधारण्यञ्चात्तित्वं, गगनादे.. रेव अनुशलतीघरहणासाधारण्यसम्देहादेव शदत्यादिक शब्दा. दौ नित्यत्वाद्यसाधकमित्यवधेयम् । भस्तु हेतौ साध्यवचित्वग्रहसहितः पक्षधर्मतामहो विरो. धिधर्मवत्ताशानाविधया साक्षादनुमितिविरोधी तथापि साध्ये हे. स्वसामानाधिकरण्याग्रहकाले अनुमित्यापचेर्दुर्यारतया साध्ये हेतु सामानाधिकरण्यधीरनुमतिहेतुरवश्यमेव वाच्यत्यत आह । पर्वत इति । शानेन तुल्ययोगक्षेममिति । ज्ञानमिति । प्रथमशानकाले अ. नुमित्यनुत्पादे ग्राह्यविरोधितया गृह्यमाणधर्मग्रहस्येच ग्राह्य यहि रोधितया गृहीतं तद्धर्मग्रहस्याप्यनुमिती साक्षाविरोधितया वयो. रेव तथात्वं, तदा अनुमित्युपगमे च प्रकृतेऽप्यनुमितिरिष्यत एवे. त्यर्थः साध्यहेन्वोरसामानाधिकरण्यग्रहात् कदाचिदनुमित्यनुत्पा. दानुभवश्वासामानाधिकरण्यस्याव्यापकत्वव्याप्यतया तदूग्रहदशा. यामसामानाधिकरण्यप्रहस्य व्यापकताधीविरोधित्वादिति भावः । ध्याप्तिव्यापकतयोः साम्याय व्याप्तावपि न साध्यहत्वो सामr. नाधिकरण्यान्तर्भाव इति शङ्कते । न चेत्यादिना । साध्येति । साध्य तावच्छेदकावच्छिनाप्रतियोगिकस्वावच्छिन्नसमानाधिकरणलाध्य. तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभावकधर्मवत्वमि. त्यर्थः। साध्यतावच्छेदकानवाच्छन्नस्वावच्छिन्नसमानाधिकरणाभा. घीयसाध्यतावच्छेकसम्बन्धावच्छिन्नयावत्पतियोगिताकधर्मवत्य. मिति तु परमार्थः (१) मतो पहिमान् धूमादित्यादौ हेतुमनिष्ठस्य संयोगेन गुणाधभावस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवदित्वावच्छिन्ना भावसमानियततया तदभावाभिन्नत्वेऽपि न क्षतिः, अभावैक्येऽपि प्रतियोगिताभेदात् । यावदर्थस्य लघोबत्वमाशङ्कयाह । साध्यप्र: तियोगिकत्वति । अत्रापि साध्यतावच्छेदकानवच्छिन्नत्यावच्छवकर. (३)रति तु फलितार्थ इति पु. पा।

·परामर्शप्रकरणम् । १२७१ विशिष्टसमानाधिकरणाभावीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगितात्वकत्वमिति पर्यवसितोऽर्थः (१) अवच्छदकत्वञ्चद स्वरु पसम्बन्धात्मकमनतिप्रसक्तत्वनियतम् इत्यभिमानाबहुवीह्यर्थः सम्ब- न्धः उभयत्रेव यः कश्चन सम्बन्धत्वेन सम्बन्ध विधया प्रविष्ट, प्रमेय. सामान्यसाध्यकस्थले अन्योन्याभाचेऽपि न साध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वप्रसिद्धिरतः सम्बन्धविशेषावच्छिन्नात्यन्ता- भावे घेति । सयोगादिसम्बन्धावाच्छन्नाभाव वेत्यर्थः । प्रथमे गौरवं प्रकाशयति व्यापकत्वाद्यनस्तर्भावनेति। तथा च तदन्तर्भाव आवश्य- क इति भावः। द्वितीय गौरव प्रकाशयति प्रमाणाभावेनेति। प्रतियो- गित्वादिभिरेव समं अनातप्रसक्तधर्मस्य स्वरूपसम्बन्धात्मकावच्छे. धावच्छेदकभावस्यानुभविकवादिति भावः । अनतिरिकवृत्तित्वप. यवसायित्वात् । अतिरिकवृत्तित्वरूपत्वात । ननु व्यापकतायामपि स्वसमानाधिकरणाभावीययत्किञ्चित्प्रतियागिकत्वाद्यभावमादाय . तिप्रसद्गवारणाय यावत्तदभावकूटा निवेश्य इति यावत्त्वनिवेशस्तुल्य इत्यत आहाव्यापकतायाञ्चेति। प्रतियोगित्वादेरित्यादिना निकृष्टल. क्षणघटकतदवच्छेदकत्वपरिग्रहः । सामान्यामावस्य। तादृशप्रतियो. गितात्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य । इदज्ञावच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वे सर्वमत एव स्वरूपमम्वन्धः न तु व्यापकत्य,अन्यथा दर्शितव्याप्तिलक्षणप्रवि. एसाध्यप्रतियोगिकत्वसामान्याभावस्यापि व्यापकतान्तरघटिततया महागोरखापत्तेरित्याह । सम्यन्धादिनिष्ठेति। आदिपर सम्बन्धान्तरा. यच्छिन्नाभायपरिग्राहकम् सम्बन्धप्रतियोगित्वाभावप्रतियोगिन्वयो. लक्षण्याव्यतिप्रसगस्य दुर्वारताव्यशकम्। तस्य।सामान्यामावस्य। स्वसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितानयच्छदकसाध्यतावच्छेदकक- स्वाभिधानेऽपि तारशसाध्यतावच्छेदकीयसम्बन्धस्याधिकस्य देतो. विधा विषयतायाश्च कारणतावच्छेदक निवेशनीयतया व्याप्यवत्ता. परामर्शहेतुतागौरवं दुष्परिहरमेवेति भावः । व्यापफसामानाधिकर- ज्यरूपव्यानिधीहेतुतामतेऽपि व्यापकताप्रदर्शकोदाहरणप्रयोगसरते. रत एवेत्याशुपष्टम्भासनतिरत आह । साधनेति । (चि०) अत एव यो यो धूमान् स सोऽग्निमानि, (१) इति फलितार्थ इति पु० पा०।

·- मनुमानगादाधाम् त्युदाहरणवाक्ये साध्यायोगव्यवच्छेदेम धूमव्यापक ता वहरुपदश्यते, अन्यथा वाहिमानय धूमधानित्यन्य- योगव्यवच्छेदनोदाहरणशरीरं स्यात् दोपोऽपि ब्यान चारादिन पक्षवर्मव्यापकं साध्यमित्येवोझापः। (दी० ) तद्धतुनावादिनं निरस्यति । अत एवेसादिना । वीप्तासमभिव्याहारादिवशादुद्देश्यधर्मपदृत्तेरत्यन्ताभावस्पान्यो- न्याभावस्य वा मतियोगिवाभावो विधेयधों तद्वति वा भासते, न तु विधेयधर्मतदत्तोरस्यन्वान्पोन्याभावानाधिकरणसमुदेग- धर्मवति, यद्यदभिधेयं तत्प्रमेयमित्यादावसम्भवादिति भावः । साध्येति । अयोगः। अभावप्रतियोगिलम् ,तथा च साध्ये साधन. चनिष्ठाभावप्रतियोगित्यव्यवच्छेदनेत्यर्थः । स्यादिति। न स्थाच केवलान्वय्पनुमानमित्यपि द्रष्टव्यम् । न पक्षेति । एतच विरोध. स्यातिस्फुटत्वमभिमन्याय, सापामावयवृत्तित्वयुद्धरपि व्यापक- ताधीविरोधित्वादिति बदन्ति । . ( मा० ) ननु चीप्साशात उद्देश्यधर्मधूमादी विधेयवाहिम भ्याचित्यमेव प्रतीयते, न तु विधेयधर्म उद्देश्यगतधर्मव्यापकत्वं इत्युपेयमतोल साध्यदवदन्यावृतित्यज्ञानहेलतामतेऽप्युक्तोदाहरणास. अतिरित्यत आदाबीसेति पिसासमभिव्याहासावीप्लितपदसम- भिव्याहार उद्देश्यधर्म। उद्दभ्यतधर्मः, सथचोदिसतयत्पदेतरोद्देश्य बाचफपदयटितवाक्ये प्रामो ग्रामो रमणीय इत्यादो तत्पदोपस्थाप्यो ग्रामत्यादिरूपोहायताबादकधर्म पथ यत्पदवीप्सास्थले यो यो धूम ।

·. परामर्शप्रकरणम् । यानित्यादी तु यत्पदाविधेयतया विवक्षितो धूमादिः तस्यापि थ- तद्घटितवास्यद्वयोदेश्यधर्मिसम्बद्धतया विषक्षितत्वात् । अन्यो.. न्याभावघटिनव्यापकताया लघुत्वादन्योन्याभावस्य चरममुपादान. म्। प्रतियोगित्याभावः।प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नत्वम्।विधे- यधर्म विधेयकोटिनिविष्टधर्मे।स व धर्ना ग्रामो ग्रामो रमणीय इत्या- दौ यथायोग द्विरुकोद्देश्यवाचकपदसमभिव्याहतपदोपस्थाप्यो वि. धेयतावच्छेदकरमणीयत्वादिः विधेयो रमणीयाभेदादिश्च, यो यो धूमधान् स घहिमान् स न हद इत्यादौ च घीसितपदघटितवाक्या. स्तरस्थपदोपस्थाप्यो वह्यादिरूपविधेयतावच्छेदको दभेदादिरू. पो विधेयश्च विधेयधर्मततोरत्यन्तान्योन्याभावप्रतियोगित्वा- भ्यां यथासंख्यमन्वयः । उद्देश्यविधेयधर्मो वीप्सितपद्घाटित. घास्योपस्थाप्योद्देश्यतावच्छेदकविधेयावित्यपव्याख्यानम्, यो यो धूमवान् स घहिमानित्यादौ धूमवहयाद्योविभिन्नवास्योपस्थाप्य. यार्यत्तत्पदार्थाशे विधेयत्वात्, धूमादेवव्याधुद्देश्यवावच्छेदकत्य. विरहात् । यत्तु यत्तत्पदयोस्तारपर्यग्राहकत्वमेव, धूमधान पहिमानित्य- नयोरवोद्देश्यविधयभावेनान्वय इति, तदशुद्धम्, यो य इच्छति स जानाति इत्यादावाल्यातार्थस्य व्युत्पत्तिविरोवेन धर्मानुपस्थित्या च उद्देश्यतावच्छेदकत्वासम्भवात् । यत्पदाभ्यां विरूपेणोपस्थित. योरपि तत्पदेन परामशीदिति मणिफारलिखनविरोधाय । पतेन पूर्ववाक्यमेव निरर्थकं उत्तरवाक्यस्थतत्पदं धूमाद्यप- छिन्नपरमित्यपि निरस्तम् । अप्रकान्तस्य तत्पदेन परामर्शायोगा. च्च । विधेयधर्मतनोरत्यन्तान्योन्याभावाभ्यां यथासंख्यमन्वयः । उद्देश्यधर्मयतीति । न तु भासते इत्यनेनान्ययः । धूमवति पहित. द्वतोरत्यन्तान्योन्याभावानधिकरणत्वमान अर्धाद् घूमे यहिमदन्या. धिकरणत्याभाषपच्याशिलाभः सम्भवतीति न परानभिमतम. तिक्षेपशद्धा । अत एव यद्विमानेय धूमयानित्यादिमूलस्यापि सह. तिः, घहिमदन्यतादात्म्यव्यवच्छेदवरन धूमयत पर ताशया. फ्यात प्रतीतिः । असम्भवादिति । विधेयधर्माधभावाप्रसिद्धरि- यर्थः । इदमप्रावधेयम् , ग्रामो ग्रामो रमणीय इत्यादी ग्रामत्यच्या. पकत्वविशिष्टाभदादेरुद्देश्शे रमणीयादिसम्बन्धयोगगमाघारफता.

·१२७४ अनुमानगादाश्याम बोधनिदः, व्यापकावस्यापदार्थत्वेन प्रकारत्यायोगात् । न च द्विरुकग्रामपदं प्रामत्यव्यापकतापिशिधिक तस्य वाम दसम्बन्धन विधेयान्वयः शक्तिमाहफन्तु द्विरुक्तानुशासनमेवेति का ध्यम् । तथा सति उद्देश्यतया मामादीनामन्वयानुपपत्ते. स्वातन्यो जानुपस्थितत्वात्। न वैकग्रामपदं उद्देश्यवाचकमपरोकाधक्रमिति वाच्यम् । कपदस्थाने उभयारमफपदद्वयादेशात् (१)पदद्वयस्यैवाभावात् , हि' तीयाधर्थकर्मवादी प्रत्यर्थस्थाधेयतयैवान्वयस्य न्युरपनाया, ग्राम ग्राम दवातत्यादौथीप्सितपद्स्य व्यापकतार्थ करवे व्यापकादि- कर्मकदानादेः प्रत्ययापत्तश्च । न चोदेश्यविधेयमावस्थले वीप्सा विनापि उद्देश्यतावच्छेदकायच्छन विधेयभानाद्यापकताबोधार्थ द्विरुकप्रयोगो व्यर्थ पय यदि व्यापकताया न प्रकारतेति वाच्यम् । उद्देश्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेणापि कचिद्विधेयबोधायाप- कतापरत्वस्फुटीकरणाप द्विरुक्त्यादरात् । भस्तु Pr-मणायादिपदस्पे५ पामत्वव्यापकरमणीयत्वादिना निलक्षणा निबद्धलक्षणाया द्विरुकोद्देश्यकावकपदसमभिप्रा. हारनियतत्यान्न तन्निवचनवैयर्यम् , माम माम दानीत्पादौ क- मत्यादिरूपविधेयवाचकविभवस्तु न लक्षणा सम्भवति सुधिभ तित्यादतस्तत्र व्यापकत्व सम्बन्ध पध, दानमंतात्यादिना क मत्वादेरनुपस्थितावपि तद्रूपायच्छिन्नध्यापकत्वं कर्मत्वादी मा. मादेः सम्बन्ध न तु शुद्धकर्मतात्यावच्छिन्नमतिप्रसङ्गात् । यो यो धूमधान स यहिमान इत्यादौ तु द्विवक्तयत्पदस्य व्यापकत्वम- था, तत्र प्रतियोगित्वेन धूमस्यानुयोगित्वेन बहेरन्वय इति प्रल. पितमपितुच्छम् नामार्थयोर्मेदान्वयायोगात यत्पदस्य धूमवत्यवसा সনায়িকতার মামার বাব', য য ধুম इत्यादी आधारयल्यानन्ययेन सप्तभ्यनुपपत्तेथ । यो यो धूम पानियादी तु यहशादिपदस्य भूमध्यापकहित्यादिना निकदल क्षणैव उद्देश्यतावच्छेदकस्य व्यापकताया पर विधयक्षसर्गधर- काया भानस्य प्रामाणिकतया पूर्वाकयुक्त्या व तत्र धुमादेशद्देश्य (१) सनापादेशादिति पु० पा० ।

·परामर्शमकरणम् । . १२७५ तावच्छेदकताविरहेण सद्यापकतायाः संसर्गघटकरवासम्मवात् । प्रावस्तु धीप्सास्थले व्यापकताया न शाब्दवोधः किन्तु दि. रुक्तप्रामादिपदाद् ग्रामत्यादिनोपस्थितेषु सफलनामादिपु विरुक्त- यत्पदाच्च महानसत्वमहानसान्यत्वादिना उपस्थितेषु, तत्पदेन च तेन तेन रूपेण परामृऐपु सकलधूमादिमत्सु विधेयसम्बन्धः श. ब्दात् प्रतीयते, तायता कचिदपि व्यायाधिकरणे व्यापकामाव- शकाया अभावात् (१) व्यभिचारशानाभावसहकृतसहवारदर्शन. सस्वात् , तदुत्तरकालं मानस एव व्यापकतावोधः । सकृदुच्चरिते. स्यादिनियमस्य प्रामाणिकत्वेऽगत्या तस्य सङ्कोचः। अथ ताशनियमासस्ये द्विरुकवैयर्थ्य मिति चेन्न । सकलव्य- किपरत्वप्राहकतया तदुपयोगात् यो य इत्यस्य पदद्वयन मेण म. हानसत्वरादिरूपमिद्वयमात्रपरत्वभ्रमसम्भवादातस्फुटत्वाय न्या- यातिरिक्तस्थले तत्पदेऽपि वीप्सा दृश्यते एकतत्पदेनापि धर्मिद्व- यपरामर्शसम्भवात्तन्मात्रपरत्वे तत्पदान्तरवैयमिति प्रतिसम्धा- नेन तादृशभ्रमनिवृत्तिसम्भवात, एकदा यावद्यक्तिप्रत्यायनेच्छ. घ पाप्सापदार्थ, युगपद्याप्तुमिच्छा वाप्सा इत्यभियुकेरिणात्, न तु व्यापकत्वप्रत्यायनेच्छा युगपदित्यस्य चयापत्तेः । यो यो धूमवानित्यादौ यत्पदार्थव्यापकत्वायोधात् यत्पदे विचनानुपप- वेश्चेत्याहुः । अत्र व्यापकतायाः शाब्दयोधानुपगमे यत्पदेन महा- नसत्यादिना सकलव्यक्तिपु चपादिमत्तायोधेऽपि धूमादिमत्त्वेन तेवेध वड्याधभाववावशङ्कासम्मवान मनसा व्यापकतानिश्चय. सम्भवतीत्यनुपपतिः समानविषयकत्यमाप्रेण विरोधिताव्यवस्था- पनमन्तरेण दुरवेति चिन्त्यम् । साध्यायोगव्यवच्छेदपटेन व्यापकतालाभाथै व्याच। प्रयोग इति । धभावप्रतियोगित्वर । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगत्वम, विरोभ्यर्थकन- भा तदधिकरणयोगविरोधिनोऽयोगपदार्थत्वं योध्यत इत्यभिप्रायः । साध्यस्थायोगान्यये तनिष्ठश्यापफत्यालाभाषयच्छेदान्ययितयाध्या. चटे । तथाचेति ।म्यवच्छेदेनेति । व्यापकतान्वयी यमदस्तृतीयाः, म्यूनतामवाय साध्ययदन्यावृत्तित्वधीहेतुतायो (२)केपलान्वय्यनुमा. (१) असम्मघात् इति पु० पा। (२) साध्यपदन्यावृतित्वधीतुनामत इति पु० पास ·१२७६ अनुमानगादाधर्याम् नानुपातिदोपमपि दर्शयति । न स्याचेति । ती साध्यप्रतियो- गिकाभावसामानाधिकरण्यरुपच्याभिचारधियः साध्ये हेतुमनिष्ठा भावप्रतियोगित्वावपयकतया समानविपयकत्येन विरोधितामते व्यापकताधीविरोधित्वमावश्यकमिति हेतु साध्यव्यभिचारीत्यु द्भावनस्यापि युक्तरवाहोपांडपीत्यादिमूलालगतिरत आह ! एन- थेति । विरोधस्य व्यापकताधाप्रतिवन्धकत्वस्य। (१)अतिस्फुटत्व म्। सर्वचादिसिद्धत्व, अभिसन्धाय न तु हेतुर्मिक यभिचार- धियोऽविरोधित्वम् । अव हेतुमाहासाच्याभावेति। समानविषयः स्वेन विरोधितामतमवलम्ब्योति भावः। स्वय समानप्रकारकधिय एष घिरोधित्वोपगमाद् वदन्तीति । (चि०) अथ पर्वतवृत्तिधूमव्यायको पहिरिति परामर्शी यदि तदा पर्वतीयधूमं प्रति व्यापकतायाः पर्वतधूमसामानाधिकरण्यनयत्यात् पर्वतवह्निः परा- मर्शविषय एवेति फिमनुमेयमिति चेत् तर्हि पर्व- तीयधूमे नियतसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्व स्थ भानं साध्यसामानाधिकरण्यभाननियतामिति व्याप्यत्वभानेऽपि तुल्पम् । यदि च स्मृता व्याप्ति—- मेऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि समानम् । वस्तुतस्तु व्यापकत्वं तद्वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं न तु धूमसामानाधिकरपयं, व्याप्पत्वन्तु सामानाधिकर- पविशेष इति तवैवानुमितिरफला स्यात् । न चैवं । परामर्शस्य चाक्षुपत्त्वं न स्याह्यापकस्य विशेष्पस्यन्द्रि- यासनिकादिति वाच्यम् । इष्टत्वात, असन्निकृष्टधू- मादाविच मानस एव हि सर्वत्र परामर्शः, चक्षुरन्व. पव्यतिरेकानुविधानञ्च पक्षवृत्तिधूमोपनयोपाणम् । (१) 'विराधस्य' अव्यापकताधियो व्यापकताधीप्रतिरोध स्य इति पुष्पा ·परामर्शप्रकरणम् । १२७७ न (दी०) मानप्त एवेति । प्रायिकत्वाभिप्रायेण, तेन कचि.. च्छन्दादिना कचिच्च साव्येन्द्रिय सन्निकर्षात् परामर्शेऽपि न क्ष- तिः, पक्षे साध्यसम्बन्धस्याग्रहात् ग्रहेऽप्यनुमित्सया अनुमितिस- म्भवाद। (गा०) मुले किमनुमेयमिति सर्वत्र वास्तवपक्षीयसाध्यभा. नमेवानुमानफलमित्यभिमानेन, स्मृता च्यातिः पक्षतावच्छेदकवि- शिष्टे साध्यसम्बन्धमगृहत्वैिव धूमेऽवगम्यते पक्षतावच्छेदकानय. च्छिन्नपि पक्षे साध्यसम्बन्धग्रहादनुमानवैफल्ये वैपरीत्यमेव इत्या- ह । वस्तुतस्विति । न तु धूमसामानाधिकरण्यमिति । येन पर्वती यधूमसामानाधिकरण्यस्य वह्नौ भाने तादृशधूमाधिकरणपक्षसम्व- न्धस्य तम भानमावश्यकमिति शक्यतेति शेषः । मानस एव पराम. र्श इति योजना, सर्वत्र हेतुरिति शेषः । अत्र सर्वपदस्यानुमितिसा. मान्यार्थकत्वेऽसङ्गतिः सायविशेष्यकस्यापि परोक्षरूपस्य कदा. चियाक्षुपादिरूपस्य च परामर्शस्यानुमित्तिजनकत्वसम्भवादत आ. ह दीधितौ । प्रायिकत्वाभिप्रायेणेति । इन्द्रिशासनिकृष्टसाध्य- फप्रत्यक्षपरामर्शजन्यानुमितिसामान्याभिप्रायेण इत्यर्थ , साध्ये. न्द्रियसन्निकर्षसत्ये प्रत्यक्षतः साध्यसिद्धेः कथ परामर्शनानुमिति- जननीयेत्याकालायां तदुपपादक हेतुमाह । पक्ष इति । (चि०) अध जनकज्ञाने उपसर्जनतया भातस्प पक्षस्य पर्वतादरनुमितौ प्राधान्येन भानं न स्यात्, न हि जनकज्ञाने उपसर्जनतयाऽवगतं जन्यज्ञाने प्राधा- न्येन भासते,तथा दर्शनात्ान चानुमितेस्तथात्वमसि- द्धम्, पर्वतोऽयं वहिमानित्यनुमितेर्लोकसिद्धत्वादिति चेन्न । पुरुपस्य दण्ड इनि ज्ञानानन्तरं दण्डी पुरुष इति ज्ञानजन्यज्ञानदर्शनात् अन्यथा तवापि कथं पक्ष- विशेष्यकत्वनियमः, न हि कारणीभूत ज्ञाने यदु विशे- प्यतया भासते तत्कार्थीभूतेऽपि तथा, इह भूतले घ- ·- १२७८ अनुमानगादाधर्याम् टो नास्तीति ज्ञानजन्ये घटाभाववद् भूतलमिति ज्ञाने मत्र च व्यभिचारात् तस्मात् पक्षवृत्तिलिङ्गपरामर्श- स्यायं स्वभावो यत्स्वाश्रयविशेव्यिकामनुमिति ज. नयति नातथाभूतामेवं ममापि तुल्यमिति । (दी० ) व्यभिचारादिति । नच यत्र यदुभयवैशिष्टया- चगाहि ज्ञानं कारणं तत्र तेदकतरोपसर्जनस्यान्यतरस्य जन्यज्ञाने प्राधान्यन न भानमिति वाच्यम् + मानाभावात् अत्र चेदमस्वरसबीजम्, पक्षधर्मसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गित्वत्वेनामावज्ञानं वयादावभ्रान्तमसम्भवि तादृशमतियो- गित्वप्रतियोगिताकाभावावगाहि चातिप्रसक्तं पक्षधर्मधूमसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वेन च तज्ज्ञानं न व्यापकं येन रूपेण पक्षधर्मताग्रहः तद्रूपावच्छिन्ने व्यापकताज्ञानं च मीमांस- कमतनिरासेनैव निरस्तमिति । स्वर्गकामो यजेतेत्यादावचयबो- धं शब्दमणिदीधितौ विवेचयिष्यामः । (गा० ) जनकशान इत्यादिनियमे विशेषणपूरणेन व्यभिचा. रोद्धारमाशते । यदुभयेति । यदुभयनिरूपितवैशिष्टयविषयताक. च्छिन्नस्थजनताश्रयाने तयोरेकतरांशे उपसर्जनतया भातस्य तदुभयान्यतरस्य न प्राधान्यन स्वविषयतेत्यर्थः । दण्डी पुरुष शत ज्ञाननिरूपितायां पुरुषे दण्ड इति ज्ञाननिष्ठजनकतायां व द. ण्डपुरुषोभयवैशिष्ट्यविपपिता नापच्छेदिका अपि तु दण्डदण्ड त्ववशिष्टपविषयतैवेति पुरुषे दण्ड इति क्षाने दण्डोपसर्जनतया मा. सस्यापि पुरुषस्य फलीभूत दण्डी पुरुष इति ज्ञाने प्राधान्येन भा. मेऽपि न क्षतिरिति भावः। चैत्रानुयोगिकदण्डवैशिष्टपज्ञानत्वेन दण्डविशिष्टचैत्रानुयोगिः ककुण्डलवैशिष्टयशानजनके दण्डिचैत्रे कुण्डलमिति ज्ञानं कुण्ड लांशे उपसर्जनतया भातस्य चैत्रस्प फलीभूतझाने प्राधान्येन हानात् तयोरेकतरांश इति दण्डानुयोगफरकत्यवैशिष्ट्यशान- ·न परामर्शप्रकरणम् । १२७९ न रक्तदण्डवान् पुरुष इति विशिष्टपैशिष्ट्यधीजनके पुरुषे रक्तद. ण्ड इति ज्ञाने दण्डोपसर्जनतया भातस्य पुरुषस्य फलीभूनशाने = प्राधान्येन भानात्तदुभयाग्यतरस्येति । अथैवमपि व्याप्यविशेष्यकपक्षविशेषणकपरामर्शात्पक्षविशेष्य. कानुमिनेरुत्पत्त्या व्यभिचारः। यदि चानुभवे विषदमानस्तत्र साध्यविशेष्यकानुमितिमव स्वीकरोति तथाऽपि व्याप्त्यंशे उपसर्जनतया जनकशाने भातसा. ध्यस्यानुमिती प्राधान्येन भानाद्यभिचारो दुर्धार एय यदि चा. तुमितेः पक्षविशेष्यकत्वनियमानुभवस्य उक्तनियमम्य थानुरोधा. पक्षविशष्यक एव परामर्शोऽनुमितिहेतुरुच्यते तदापि यत्र प. क्षस्यैव हेतुता तत्र पक्षांशे उपसर्जनतया भातस्य हेतुरूपपक्षस्या- नुमिती प्राधान्येन भानाध्यभिचारः । अभावादिपक्षकानुमितौ प्राधा. म्येन भासमानस्याप्यभावादेर्जनकीभूतव्याप्तिझाने प्रतियोगितांशे उपसर्जनतया भानाच व्यभिचारः । एवं च दण्डिचैत्रे दण्ड इति ज्ञाने दण्डांशे प्रकारीभूतस्य चैत्रस्य तजन्ये दण्डी चैत्रः कुं. डलीति ज्ञाने प्राधान्येन भानादपि व्यभिचार इति चेत् ? मैवम् । उपसर्जनतयेति सावधारणं तथा च तदेकतरांश उपसर्जनत. या भातस्येत्यस्य तदेकतरविशेष्यतया भातस्येत्यर्थः। विशेष्य. त्वं च साक्षात्परंपरासाधारणमतोऽभावादिपक्षकानुमितिजनकपरा. मर्शेऽभावादिरूपपक्षस्य व्याप्त्यन्तर्गतप्रतियोगिताचशे प्रकारतयेव परंपरया विशेष्यतयाऽपि शानान्न तद्विशेष्यतयाऽभातत्वरूपहेतुस- त्वमिति न व्यभिचारः। न च परामर्श ताशपक्षस्य परम्परया विशेष्यत्वेऽपि कारणी. भूतव्याप्तिक्षाने उपसर्जनतयैव भानात् व्यभिचारस्य दुरिता, जन. कहानसामान्य तद्विशेष्यत्वनिवेशे च व्यापकतापरामर्शहेतुतामते. ऽपि क्वचित्समूहालम्यनरूपशाने पक्षस्य विशेष्यतया तत्र हेतुस. स्वदुर्भिक्षमिति घाच्यम् । फलोपधायकशानसामान्ये साक्षाजन- कयत्किञ्चिज्ज्ञाने चाऽविशेष्यकरयस्य विवक्षणात गाप्यविशेभ्य- कपरामर्शश्च नानुमिती हेतुरित्याशया पक्षस्य व्यापकतापरामर्श प. क्षतावच्छेदकांशे विशेष्यत्वेऽपि तदुभयेत्यनेन पक्षहेतुभयमुपादाय तदफतराविशेष्यतया तस्य हेतुमत्व सुघटम् ।

·+ 4 १२८० भनुमानगादाथर्याम् न चरमणि रक्तो दर इति ज्ञान विशेषणतया मातस्थर फत्वस्य तजन्ये रक्तदण्डवान पुरुषः रतस्य प्रमेयमित्यादी प्राधा- म्येन भानायभिचार इति वाच्यम् । न प्राधान्येन मानमित्यस्थ न तज्ज्ञानीयफारतापच्छिन्नत्ये सति तद्विपयामित्यधकत्वात । यत् यदुमयवैशिष्ट्यति धर्मितारच्छेदकार्याउनधिषयता- निरूपितप्रकारतात्वेन यजनकतायामयच्छेदिका निरूपितरिशेप्यताव्यधिकरणप्रकारता तदाश्रयस्तजनकताप्रतियो. गिफजनताचच्छदकीभूता या विशेष्यता तदनाश्रय इत्यर्थः । सास्नाभावव्याप्यगोत्याभावधान् गोत्वाभाव पनि ज्ञानजन्ये गॉ. स्वाभाव. सास्लामावागिति ज्ञान विशेष्यतया भासमान गोरबा. भाये गोत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रकारतात्वेन जनक. तावच्छेदिका या प्रकारता तदाश्रये व्यभिचारधारणाय स्वनि- रूपितविशष्यताव्यधिकरणत्व हेतुघटकप्रकारताया निवेशिनम् । पहिव्याप्य पर्वते इत्याकारकशानजन्यानुमितिविशय्ये व्याप्यत्वा- पच्छिन्नविषयतानिरूपितविपयतात्येन जनकतावच्छेदिका - या प्रकारता तदाश्रये व्यभिचारवारणाय प्रकारतास्येन 'जनकता. च्छेदकत्वविवक्षणम् । व्याप्यपक्षविशेष्यकपरामर्शयोरनुगमर. क्षार्थ उकपरामर्शीयपक्षविषयतायाः प्रकारतात्येन जनतास च्छेदकत्वानुपगमात् तथा विवक्षणे तादृशव्यभिचारानवकाशात गोत्वाभायच्याप्यसास्नाभाववान् गोत्वाभाव इति पक्षविशेष्यका तादृशशानजन्यानुमितिविशेष्ये गोत्वाभाचे व्यातिविशिष्टसामा- नाधिकरण्यान्तर्गताधिकरणांश प्रकारतायाः स्थाधिकरणविषय- तानिरूपितप्रकारतात्वेन जनकतावच्छेदिकाया आश्रये व्यभि- चारवारणाय धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविपयनानिपिनत्येनावच्छे. फसाध्यभानस्यानुमित्यनुपयोगितया धर्मितावच्छेदकावच्छि- - नवनाधिकरणविषयताया अनुमितिजनकतानवच्छेदकत्वान्न तत्र यभिचार.! साध्ये जन्यमानीयविशेष्यतामुपेक्ष्य जन्यतावच्छेदकी. भूनविशेष्यतानिवेशात् दण्डी पुरुष इति ज्ञानप्रकारताश्रये दण्डि. पुरुप दण्ड इति तजन्यज्ञानविशेष्यताश्रये दण्डे न व्यभिचार। ताइविशेष्यतायाः दण्डी पुरुप इति विशेषणतावच्छेदकप्रकारक. शानजन्यतावच्छेद फरकामावादिति । तच्चिन्त्यम् । पर्यतविशष्य- ·परामर्शप्रकरणम् । १२८१ कपरामर्शजन्यपक्षीयधुमत्यावच्छिन्नलिङ्ग पर्वतपक्षकानुमितिविशे. ध्यपर्वत स्थनिरूपितविशेष्यतासमानाधिकरणविशेष्यतावच्छेदकी- भूतधूमत्यावच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रकारमाश्रये व्यभिचारादिति । अत्र । व्यापकतापरामर्शस्थानुमितिहेतुत्वं । पक्षधति । प. क्षधर्मसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाभावस्य ज्ञान पक्षधर्मरासभादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्यवति वयादौ प्रमात्मकं न सम्भवतीत्यर्थः । तथा च तस्यानुमितिहेतुत्वेऽभ्रान्त- स्याऽनुमितिः स्यादिति भावः । तारशप्रतियोगित्वप्रतियोगिकत्ये. न धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाभावशानस्य हेतुतायामुक्तदोपाभावात्तत्र दोपान्तरमात । तादृशेति । अवगाहिते. स्यत्र ज्ञानमित्यनुपञ्जनीयम् । अतिप्रसक्तमिति । व्यभिचारात् साधा. रणमित्यर्थः । पक्षधर्मधुमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छि• प्रतियोगिताकत्वावगाह्मभावज्ञानहेतुतां दूषयति । पक्षधर्मेति । त- द्भानम् । अभावावगाहित्वम् । अव्यापकम् । विशुद्धधूमत्यादिरूपहे. तुतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताशानासङ्ग्राहकम् । पक्षधमधूमावा. धच्छिन्नव्यापकतात्मकाभावाद् धूमत्वावच्छिन्ननिरूपितव्यापक तात्मकस्य सामान्यामावस्यान्यत्वादिति भावः। न च तादृशंज्ञानासाहो न दोगय सर्वत्र पक्षीयधूमादि- समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाभावज्ञानादानुमिति. रुपेगन्तव्यति वाच्यम् । ईशव्यापकताया ग्रहे यत्र पर्व. तीयधूमस्तत्र वद्विरिति सहचारमहस्यापेक्षिततया महानसादौ सहवारदर्शनेमास्यागृहीतत्वेन पक्षीयधूमदर्शनदशायामुपनयासम्भ. पात् । कश्चित् उपनयसम्भवेऽपि पूर्वगृहीतव्यापकताया अनुर- योगितापत्या तज्ज्ञानादनुमितिस्वीकारेनुभवविरोधात । न च पक्षीयधूमत्वावच्छिन्नव्यापकताशानाद्भपतामपि कचिदनु. मित्युत्पत्या तजेतुत्वे कथमनुभवविरोध इति वाच्यम् । पक्षीयधूम- त्वेन पक्षधर्मतावगादिन एतारशव्यापकताघटितव्याप्तिविषयकप- रामर्शस्य मयाऽनुमितिहेतुत्योपगमात् । तेन रूपेण पक्षधर्मताशानं विना तायशव्यापकताशानावनुमितेरनुमवविरुद्धोत्पादत्वात् । यतु धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- वाफत्वसम्बन्धेन, पक्षधर्मधूमसमानाधिकरणामावप्रतियोगित्यत्वेन ·+ १२८२ अनुमानगादापर्याम् ताशासायप्रतियोगित्यप्रकारकममायश्चानमनुरिमतितुरिति । तई. सत् । यारशधर्मप्रकारेण प्रतियोगिनाऽमावांशे प्रकारता तारा स्पैच प्रतियोगित्वावच्छेदकत्वभान न न्यूनेऽधिक चेत्यनुभषेन प- क्षीयत्वघटितधर्मप्रकारेण प्रतियोगिनि मासमान पक्षीयत्वांशं प. रित्यज्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य विरुद्धत्वात् । न हि नालो, घटो नास्तीत्याधाकारका कदाचिदपि घटादिसामान्यामावलिः । मा घा तादृशं प्रतियोगितावच्छेदकत्वमानमनुभवोऽपिरोल्सीत् । तथाप्युक्तशानस्य तादृशज्ञानत्वरूपेणानुमिति हेतुत्वे धूमसमानाधि करणामावाद्यशस्य सम्बन्धविधया विषयतायाः प्रकारत्वेन वि. पयतायाश्चावच्छेदकतयाऽनुप्रवेशागीरवम् । व्याप्यवत्ताधीहेतुनामते च प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्व त्वाधच्छिसप्रकारकस्यैव लधौरवच्छेदकत्वात् । न चोभयावायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्य सम्बन्धविधया धूम. समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्यत्व च प्रतियोगित्वांशे प्रकारत. याऽधगाहमानां युधि धारयितु व्याप्यपरामर्शहेतुतावादिनाऽपि धू. मसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गक त्वपर्यन्त निवेश्यमिति फ लाधवमिति वाच्यम् । प्रतियोगिप्रका. रतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्योपरागणैव प्रतियोगितायाः ससर्गत्वो. पगमेनोकझानस्यैवासिद्धः। अथ व्यापकताधीहेतुनामतेऽपि प्रतियोगितालसर्गकत्वमा नि. वेश्यम्, शुद्धप्रतियोगित्वत्यावच्छिवप्रतियोगिताकत्यसतर्गना. नादनुमितिरिष्यत एव, उभयत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस. म्बन्धेन पक्षीयधुमसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नम- फारक ज्ञान तेनापि नेप्यते प्रतियोगिनि प्रकारीभूतो याहशो धर्म स्तदन्छिनत्यतघटकधर्मावच्छिन्नत्वान्पतररूपेणैव प्रतियोगिताया संसर्गतोपगमात् इति चेत् ? माभूदेव गौरवम्, तथापि किशिद शपरित्यागेन प्रतियोगितकारीभूनधर्मे प्रतियोगितावादकत्वप. र्याप्त्यरगाहनोपगमे बाधादिवुद्धः प्रतिवन्धकतायो गौरवण . स्य हेतुतया उक्तपरामर्शहेतुत्वासम्भवस्तथा हि घटत्वाचवच्छि सविशिष्टयुधि प्रति घटादिसामान्यामाघशानस्य नाशज्ञानत्वेन न प्रतिवन्धकता घटादिसामान्याभाववाभाषान्तरावगाहि.

·परामर्शपकरणम् । १२८३ प्रमासंग्रहात् । माऽपि प्रतियोगितासम्बन्धेनामावांशे शुद्धघट. त्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकशानत्वेन शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता कत्यसंसर्गकनीलघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकभवन्मतसिद्धनानासङ्ग्रहा. 'नापि शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गेण प्रतियोगिप्रका. रकामावधानत्वेन, शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नतया तदनवच्छिन्नप्रति- योगित्वावगाहिभ्रमासाहात् । किन्तु संसर्गघटकतया घटत्वाशे प्रतियोगित्वावच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहिज्ञानत्वेनैव अस्मन्मते च प्रतियोगितासंसर्गकघटत्वादिपर्याप्तप्रकारतावच्छेदकताकज्ञानत्येन स्वरूपसत्पर्याप्तिनिवेशापेक्षया च पर्यायवाहितानिवेशमते ऽने. फपियतावनिवेशाधिक्यागौरयमिति सर्वत्र पक्षीयत्वविशिष्टतत्त. वेतुनिरूपितव्यापकतापरामर्शादेवानुमितिः, तादशव्यापकवाया: मागग्रहेपि तदूधटकप्रत्येकपदार्थज्ञानाद्विशिष्टविषयकोपनीतमा. नात्मकस्तविषयकपरामर्शः सुघटः । धूमादिसामान्यव्यापकताग्रहः पक्षीयधूमाद्यव्यापकत्वशङ्कानिरासद्वारा उपरामर्श उपयुज्यत इति तु समीचीमतया प्रतिभाति । मनूक्तव्यापकताशानवत् स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविधिवास्यज. म्यस्वर्गजनफताघटकव्यापकताबोधोऽपि वितग्रस्त इति भवता. मपि का गतिस्तथा हि तत्र स्वर्गव्यापकत्वं स्वर्गसमानाधिकरणा. भावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाभावः तदा यागत्वावच्छिन्ने तद्वाधी गङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गस्य यागव्यभिचारात् । नापि स्वर्गसमाना. धिकरणामावप्रतियोगित्वप्रतियोगिकोऽभावः अतिप्रसक्तस्य द्वित्या. धवच्छिन्नतदभावस्थापि तथान्वात् । नापि विजातीयस्वर्गसमा. नाधिकरणामावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाऽभावः । कार्यकारणभावे गृहीत एव तदन्यथाऽनुपपत्त्या कार्यतावच्छेदकजातिकल्पनात् प्र. थमं मानाभावेन साशजात्यनुपस्थित्या तद्घटितरूपावच्छिना. भावस्य विधिना बोधयितुमशक्यत्वादित्यत आह । स्वर्गेति । अय- म्भायः, स्थावच्छेदकक्षणाव्यवाहितोत्तरक्षणावच्छिन्नत्वस्वानुयोग्य. नुयौगिकत्वोभयसम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नाभाषाधिकरणताविशि. प्रस्वक्षणावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपफतानवच्छेदकतपारच्छिन्ननि. छाऽन्यथासिद्धिनिरूपफतानवच्छेदकधर्मवत्तकत्यमेव तद्पावच्छि. अस्य सजमकरवं ईशं तु यागत्वाद्ययच्छिन्नं स्वर्गादिजनकत्व ·२२८२ अनुमानगादावर्याम् तादशामावप्रतियोगित्यप्रकारकममायझानमनुमितिहेतुरिति । सर. सत् । यारशधर्मप्रकारेण प्रतियोगिनोऽभावांश प्रकारता तारश. स्यैव प्रतियोगित्वावच्छेदकत्यभान न न्यूनेऽधिक चत्यनुभवेन ग- क्षीयत्वघटितधर्मप्रसारण प्रतियोगिनि मासमान पक्षीयत्वांशं प. रित्यज्य प्रतियोगितावच्छेदकायस्य विरुद्धत्वात् । न हि नीलो घटो नास्तीत्याधाकारिका कदाचिदपि घटादिसामान्याभावः। मा या ताशं प्रतियोगितावच्छेदकत्वमानमनुभवोऽघिरौत्सीत् । तथाप्युक्तमानस्य वादशज्ञानत्वरूपेणानुमितिहेतुत्वे धूमसमानाभि- करणामावाद्यशस्य सम्बन्धविधया विपयतायाः प्रकारत्वेन वि. पयतायायावच्छेदकनयाऽनुप्रवेशाद्वौरवम् । व्याप्ययत्तानहेतुनामते च प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्य. स्वावच्छिन्नप्रकारकस्येव लघोरवच्छेदकत्वात् । न चोभयत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व सम्बन्धविधया धूम- समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्व च प्रतियोगित्वांशे प्रकारत. यावगाहमानां घुद्धि वारयितु व्याप्यपरामर्शहेतुतावादिनाऽपि धू. मसमानाधिकरणामावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गक स्वपर्यन्त निवेश्यमिति क लाघवमिति वाच्यम् । प्रतियोगिप्रका- रतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्योपरागेणैव प्रतियोगितायाः ससर्गत्यो पगमेनोकज्ञानस्येवासिद्धेः। अथ व्यापकताधीतुनामतेऽपि प्रतियोगिताससर्गकत्वमा नि- वेश्यम्, शुक्षप्रतियोगित्वत्याचच्छिन्नप्रतियोगिताकापससकिया. नादनुमितिरिष्यत एव, उभयत्वाद्यवछिन्नमतियोगिताकत्वस. म्वन्धेन पक्षीयधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नम फारक ज्ञान तेनापि नेप्यते प्रतियोगिनि प्रकारीभूतो यादृशो धर्म लवच्छिन्न पतयटकधर्मावच्छिन्नत्वान्यतररूपेणे प्रतियोगिताया: ससर्गतोपगमात् इनि चत् ? माभूदेव गौरवम्, तथाऽपि किञ्चि शपरित्यागेन प्रतियोगिप्रकारीभूनधर्म प्रतियोगितावच्छेदकत्वर- याप्त्यवगाहनोपगमे बाधादिबुद्धः प्रतिबन्धकतायां गौरवण त. स्य देतुतया उक्तपरामहेतुत्वासम्भवस्तथा हि घटत्यावधिक भषिशिप्युद्धि प्रति घटादिसामान्याभायमानस्य तादृशमानत्वेन न शीतयन्धकना घटादिसामान्याभावत्वेनाऽभाषान्तराधगाडि ·परामर्शप्रकरणम् । १२८३ प्रमासंग्रहात् । माऽपि प्रतियोगितासम्बन्धेनाभावांशे शुद्धघट. स्वावच्छिन्नप्रकारकज्ञानत्वन शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्यसंसर्गकनीलघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकभवन्मतसिद्धशानासङ्ग्रहा. नापि शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गेण प्रतियोगिरका. रफाभावशानत्वेन, शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नतया तदनवच्छिन्नमति. योगित्वावगाहिभ्रमासाहात । किन्तु संसर्गघटकतया घटत्वाधशे प्रतियोगित्वायच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहिज्ञानत्वेनैव अस्मन्मते च प्रतियोगितासंसर्गकघटत्यादिपर्याप्तप्रकारतावच्छेदकताकज्ञानत्वेन स्वरूपसत्पर्याप्तिनिवेशापेक्षया च पर्याप्त्यवगाहितानिवेशमते ऽने. फपियतावनिवेशाधिक्यागौरयमिति सर्वत्र पक्षीयत्वविशिष्टतत्त. खेतुनिरूपितदयापकतापरामर्शादेवानुमितिः, ताहशव्यापकताया: मागप्रहेऽपि तघटकप्रत्येकपदार्थशानाद्विशिष्टविषयकोपनीतभा. नात्मकस्तद्विषयकपरामर्शः सुघटः । धूमादिसामान्यव्यापकतामहः पक्षीयधूमायब्यापकत्वशङ्कानिरासद्वारा उकारामर्श उपयुज्यत इति तु समीचीनतया प्रतिभाति । ननूक्तव्यापकतामानवत् स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविधिवाक्यज. भ्यस्वर्गजनकताघटकव्यापकताबोधोऽपि वितर्कग्रस्त इति भवता- मपि का गतिस्तथा हि तत्र स्वर्गव्यापकत्वं स्वर्गसमानाधिकरणा. भावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाभावः तदा यागत्वावच्छिन्ने तद्वाघो गङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गस्य यागव्यभिचारात् । नापि स्वर्गसमाना. धिकरणाभावप्रतियोगित्वप्रतियोगिकोऽभावः अतिप्रसक्तस्य द्वित्या. धवच्छिन्नतदभावस्यापि तथात्वात् । नापि विजातीयस्वर्गसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाऽभावः । कार्यकारणभावे गृहीत एव तदन्यथाऽनुपपत्या कार्यतावच्छेदफजातिकल्पनात् प्र. थमं मानाभावेन ताशजात्यनुपस्थित्या तद्घटितरूपावच्छिन्ना. भावस्य विधिना बोधयितुमशक्यत्वादित्यत आह । स्वर्गेति । अय- म्भावः, स्वावच्छेरफक्षणाव्यवाहितोत्तरक्षणावच्छिन्नत्वस्वानुयोग्य. नुयोगिकत्वोभयसम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नाभायाधिकरणताविशि- प्रस्वक्षणावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकतपावच्छिन्ननि- छाऽन्यथासिद्धिनिरूपफतानवच्छेदकधर्मवत्तकत्वमेव तद्रूपावच्छि. नस्य सजगकरवं ईदशं तु यागत्वाद्ययाच्छिन्नं स्वर्गादिजनकत्वं ·१२८४ अनुपानगादाधा जन्यतावच्छेदकजातेविशिष्यापरिचयेऽपि सुग्रहम, केयलान्वयि. मीयरशानादापनाशकारणमासम्मवेऽपि न क्षतिः । प्रवृत्युर- योगिकारणताया एच निस्करूपत्वात् । স্মথ এ কথাবাৰ বৰ কাৰ নৰনা- नियतपूर्वतित्वम्, अन्यथासियभावकटस्य' दुशेयवाद । एवं च प्रमाणान्तरावेद्यजातिविशेषस्य यागादिनिष्ठजनकतापच्छेदक- घटितस्य निरुक्तरूपस्य दुर्ग्रहत्त्वेऽपि न क्षतिरिति दिक् । (चि०) एवं लिङ्गपरामर्शः कारणं न तु परामः श्यमाणं लिङ्गम् । अथ परामर्शमात्रं न हेतुरपि तु लि. अपरामर्शः । तथा च लिगमपि हेतुः विशिष्टकारण- तानाहकमानेन बाधकं विना विशेषपास्यापि हेतुत्व. ग्रहात् । न च लिङ्गं परामर्शपरिचायकत्वेनान्यथा- सिद्धम् , परिच पिशेषणान्तराभावेन लिङ्गमव वि. शेप तथा चामन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः अन्य- था परिचायकतया संगोगेनान्यथासिद्धमिन्द्रियमपि कारणं न स्यात् । अपि च धूमचान घहिमानिति धू- मसमानकालचह्निविपया धूमविशेषणिकाऽनुमितिः ज्ञापमानविशेषणजन्या विशेषणसमानकालतया विशेष्यविषयेऽशान्दविशिष्ठभानत्यात् दण्डी पुरुष इति विशिष्टपत्ययवत् । अत एव ज्ञायमानविशेष- गजन्यत्वेन विशेषणकालवृत्तितथा विशेष्यतानने- यत्पं यथा दण्डी पुरुप इति प्रत्यक्षे तेन धूमसमानका लीनचाहसिद्धिः । अन्यथा तत्तधूमकालवृत्तिवधनुः मानं न स्यात् समयविशेषमन्तर्भाव्य व्याप्स्यग्रहा- त् । किं च लिगकर गत्वपक्ष परामर्श एव तयापार: परामर्शप तुन व्यापारान्तरमस्ति परमकारणत्वा- ।

·परामर्शप्रकरणम् । १२८५ दिति न तत् करणम् । (दी) परिचायकत्वं परिचयव्यावर्तकलं तच्च नोपल क्षणतयेत्याह । परिचय इति । विशेपणतया तचे पुनराह । तथा चेति । अवच्छेदकतामात्रेण चान्यथासिद्धावाह । अन्य. थासिद्वावाह । अन्यथेति । अपि चेत्यादि । या यद्विशेपणस- मानकालीनत्वेन तादृशी बुद्धिः सा ज्ञायमानतद्विशेषणजन्ये. ति सामान्यव्याप्तौ पक्षधर्मतासम्पत्तये धूमविशेषणिकेत्यादि । ताप्यस्यानुभविकत्वमदर्शनाय धूमवानित्यादि । ज्ञायमानेति च तज्ज्ञानस्यापि जनकत्वलाभाय । साध्यविशिष्टानुमितेः सा. ध्याजन्यत्वात् विशेषणसमानकालतयेति । धुपकालीनवहिमान् धूगध्वंसादित्यनुमितेधूमाजन्यत्वाद्विशेष्येति । विशेष्ये विशेषण भावापन्नं यत्समानकालीनस्वेन धर्मान्तरवशिष्ट्यावगाहीत्यर्थः । (गा०) उपलक्षणस्येव परिचायकत्वेन प्रसिद्धतया परिचा. यकत्वाप्रतिक्षेपण लिगमेव विशेषणमिति विशेषणत्वोपगमो मूले. ऽसङ्गतः। न च परिचायकत्वप्रतिक्षेपक एवायं ग्रन्थः । अग्रिमस्येन्द्रिय. संयोगपरिचायकत्वाभिधानस्याऽसङ्गतः, अत एवोपलक्षणविशेष. साधारणपरिचायकत्यपरतां प्रशते दर्शयति । परिचायकत्व. मिति । परिचायकत्वमन्यथासिद्धिप्रयांजकत्वेनाभिहितमिति त. निराफरणमाकाशितमिति परिचय इत्यादेरुपलक्षणतया परिचा- यकत्वनिराकरणपरतामाह ! तथेति । विशेषणमपि परिचायकत्वेनान्ययासिद्धमेवेत्याशङ्कायां अन्य. थासिद्धिप्रयोजकं उपलक्षणतया परिचायकत्वमेवेति भावं स्फुटीक- तु तथा चेति मूलमवतारयति । विशेषणतयेति । तत् । परिचाय. फत्वे । अवच्छेदकतयाऽन्यथासिद्धिरुपलक्षणतयेव 'विशेषणत- यापि परिचायकस्याविशिष्टेत्याशङ्कायामन्यधेत्यादिप्रतीकमवता- रपति । अवच्छेदकतेति । माप्रपदेन विशेषणत्यस्याप्रयोजकत्व. .

·१२८६ १२८६ अनुमानगादाधर्याम् मुक्तम् । शायमानलिङ्गमन्यवसायकानुमाने विशेषणजन्यत्वेन सामान्यतः साध्यत्वे पक्षतावच्छेदकादिजन्यतयाऽन्तिरम् । अ. सुमिता च व्यभिचारवारकान्यहेतुविशेषणानां च वैधथ्य सर्वत्र पानुमिती किंचिद्विशेषणजन्यत्वेन साध्यसत्यात धूमजन्यत्वत्वेन साध्यत्ये दृष्टान्ताभिधानपिरोष इत्यतः सामान्यव्याप्त्या पक्षधः मतायलात् धूमजन्यत्वसिद्धिरिति प्रदर्शयन् पदप्रयोजनान्याह । या यदिति । समानकालीनतयेति । विषयतारूपवैशिष्टय तृती. थार्य, तस्य च बुद्धावन्धयः । तारशी । अशाब्दी । पक्षधर्मतास. पसये। धूमजन्यत्वसियोपयिकविशेषणामधूमकालीनत्याचगा- हिवर्धाटतहतो पक्षवृत्तित्वलाभाय । अनुमिती धूमस्याविशेषणत्वे, तत्कालीनताया वहयादायभाने च तत्र तारशहेतुसरवानिर्वाहादिति ६ भावः । धूमविशेषणिकेत्यादीति । मादिपदाद् धूमसमानकालय हिविषयेत्यस्य परिग्रहः । पवश धूमविशेषणिकेत्यस्य यथादतुल्या. ख्यान विशेष्ये धूमविशेषणिफेत्यर्थकत्वमयसेयम् । ताप्यस्य । य. थाव्याख्येयधूमविशेषणकत्वस्याआनुभविकत्वप्रदर्शनायति । अन्यथा • सत्र प्रमाणानुयोगानिवृत्तरिति भावः। धूमयानित्यादीति । धूमवान् वह्निमान इत्याकारफशानमित्यर्थः। ननु साध्ये विशेषणस्य शायमानत्वकथनम् न तेन रूपेण जन. फतासिद्धये प्रत्यक्षविशिष्टवैशिष्टशवुद्धो विशेष्यतावच्छेदकस्य विषयविधयैव हेतुत्वस्य सर्वमसिद्धतया शायमानत्वेन हेतुता. या असिद्या दृधान्तविरोधेन तद्रूपावच्छिन्नजन्यत्वस्य साध्यत्वा. सम्भवादिति तद्वैयमित्यत आई । शायमानेतीति । तज्ज्ञानस्य । लिशानस्य । जनकत्वलाभाय । जनकत्वे एतदनुमतत्यलाभाय, न तु तद्विशिष्टमन्यत्वस्य सिधा सस्य जनकत्वसिद्धी इत्यर्थस्तत्राधि. पादात । साध्यविशिष्टानुमितेरिति । यद्यपि यद्विशेषणकत्वमाप्रस्थाशाब्दबुद्धिविशेषणचे पक्षताव. च्छेदकादिविशिष्टविषयकानुमितिः पक्षतावच्छेदकाद्यजन्यतया इपि व्यभिचारः प्रसन्ज्यते तपाऽप्युद्देश्यतावच्छेदकविशिष्टे यहि शेयकेन्युक्तौ न तथा व्यभिचार प्रति साध्यमायोपादानम् । धूमेति । धूमस्यानीततयाऽनुमित्यजनकरयं सूवयितुं धूमध्यसस्य हेतुवा- नुसरणम् । । - .

·परामर्शप्रकरणम् । १२८७ विशेष्यविषयकत्वस्य बुद्धिविशेषणत्वेऽपि दर्शितव्यभिचार. स्य दुर्वारतया विशेष्यविपये यद्विशेषणं तत्समानकालतयेति योजनामात्य व्याचष्टे । विशेष्य इति । मुख्यविशेष्यतानिरूपितवि. शेषणतयाऽवच्छिन्ना या विशेषणान्तरांशे भासमानसमानकालीनत्व. विषयतानिरूपिता यदीयविशेषणता तत्प्रतियोगीत्यर्थः । धूमवा. न पर्वतो वह्निमानित्याद्यनुमितो घन्ाशे भासमानसमानका. लीनत्यसम्बन्धेन विधेयांशे घिलक्षणप्रकारत्वमेवासिद्धमिति कथ तस्य प्रतियोगितया हेतुभानं धर्मिपारतन्त्र्यणैव न तु स्वातन्त्र्येण धूमसमानकालीनवद्विमानित्याकारकतापत्तेः । तत्पारतन्त्र्येण भान घ तनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणतावच्छिन्नं विशेषणत्यमिति । तादृशानुमितेर्यत्पदोपादेयधूमघटितहेतुमत्त्वमव्याहतम् । यत् एकधर्मिपारतन्त्र्यणाऽन्यांशे विशेषणत्वं तम्मिनिरूपि. तविशेषणत्वाभिन्नविशेषणत्वमेव, तथा चावच्छिन्नत्वस्थलेऽभेद एव निवेशनीय इति, तदसत् । तथा सति तुल्ययुक्त्या विशिष्टप्रतियोगिकवैशिष्ट्यबुद्धावपि विशेषणपारतंत्र्यण विशेष्यांशे परंपरासम्बन्धेन विशेषणतावच्छेदक- भानस्य विशेषणनिरूपितविशेषणत्वाभिन्नविशेष्यतानिरूपितविशेष. णत्वात्मकतया पर्वतो धूमकालीनवह्निमान् धूमध्वंसादित्यादिस्थली. यधूमाजन्यानुमितेः पर्वतनिरूपितप्रकारत्वाभिन्नसमानकालीनत्व. विषयतानिरूपितधूमनिष्ठप्रकारताप्रतियोगित्वेन व्यभिचारस्य दुर्वा- रत्वापत्तेः । अस्मन्मते च तत्र मुख्यविशेष्यांशे या धूमीयप्रकारता सा विशेषणांशे धूमीयप्रकारतयाऽवच्छिन्ना न तु वैपरीत्यमिति व्य- भिचारानवकाशः। (दी०).तदानी धूपवान् धूमकालीनवाहिमान् धूमध्वंसा- दिसादौ च विशेषणे विशेषणतापन्नस्य धूमस्य समानकालत्वं वहौ भासते न तु · विशेष्ये तथात्वापन्नस्य, अनुभवसिद्धो ह्ययं विशिष्टबुद्धीनां विशपणताविशेषः, विशेषणं धर्मितावच्छेदक विशेष्यं च विधेयम् । तथा च विधेयतावच्छेदकावच्छिन्नं यद्ध- मविशिष्ट तत्समानकालनिस्सनावगाहते या अशाव्दी बुद्धिः ·१२८८ भनुमानगादावर्याम् सा तद्धर्मजन्पति पर्यवसितोऽर्थः । धूमकालीनयहिमानित्यादी च विधेयतावच्छेदकधूमकालीनवाहित्वावच्छिन्नं न धूमकालीन स्वेन भासते परं तु बहित्वावच्छिन्नम् ! धूमवानयं धूमकालीन घहिमान् पर्वतो वद्विमानालोकादियादौ च न धूमदत्तविशिष्टे धूमकालीनवाहिम भासते किं तु तादृशविशिष्टपक्षतावच्छंद. कति पमित्व सम्बन्धमर्यादया यत्समानकालीनत्वगवगाइते इत्यपि वदंति। (गा०) मुख्याधिशेष्यांशे या विशेषणता तत्सामानाधिकरपय- मुपेक्ष्य तदवछिन्नत्यनिषेशनस्य मुख्यविशेष्यतानिवेशनस्य च प्रयोजनमाह । तदानामिति ! धूमस्य मुख्य विशेष्यांश विशेषणता. माधिकर्तु धूमधानित्यंतं पक्षविशेषणम् । वर्तमानवैशिष्ट्यस्य म. तुपा प्रायशी बोधनात्तदानीमित्यनुक्ती धूमस्यानुमितिसमये विद्य- मानतालामसंभवात्तस्य तत्र जनकत्वमपि संभाव्यतोतं तदुतिः । विशेषण इति । दिविषयतानिरूपितसमानकालीनत्वसंसर्गावनिछ- का धूमविशेषणता विशेपणीभूतकालनिरूपितविशेषणतावनिय न तु मुख्यविशेष्यतानिरूपितविशेषणताचांच्छन्नेत्यर्थः । इदं च वि. शेषणविशपणधीरतपरंपरासम्यन्धेन तद्विशेष्यांश विशेषणात्वमित्या. शयनोकम् । ननु पर्वतविशेषणतापन्नस्य धूमस्य कालीनत्यसम्बन्धन विधांशे विलक्षणप्रकारत्वमेवासिद्धमिति कथ तस्य हेतुघटकाव. मित्यत आह । अनुभवेति। अयमाशयः एकत्र द्वयमितिरीत्या दण्डकुंडलवैशिष्ट्याचगाह- शानविलक्षणे तयोरेकविशिष्टेऽपरवैशिष्ट्यज्ञाने विशेष्यतावच्छेदक धर्माधिकरणतावनिष्ठतदवच्छेदककालावच्छिन्नाधिकरणकत्वं वि. धेये भासते। अत एवासमानकालीनयोरेकविशिष्टेऽपरवैशिष्ट्य. छानस्य भ्रमत्वम् निरुतरूपमेय च समानकालोनत्वमित्युच्यते यथा श्रुतस्य धयंतर पव समानकाले वर्तमानयोरतिप्रसकतया ता. रशयोस्तधाविधज्ञाने भ्रमत्वानिर्वाहकत्वात् निरुकसमानकालीन- स्वभानोपगमे च तद्रूपविशिएविधेयवैशिष्ट्यस्य च धान्तरे एव स..

·६ परामर्शप्रकरणम् । १२८९ त्वनान्यर्मिकज्ञानस्य तदवगाहित्येन भ्रमत्वोपपत्तेः । समानका. लीनत्वस्य नियतोपस्थितिविरहेण संसर्गतयैव भानमुपेयम् । अ- नुपस्थितस्य विशेषणत्यायोगात् एवं च दण्डी कुण्डलीत्यादि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य दण्डकालीनकुण्डलीत्याकारकनावारणाय प्रकारतविलक्षण्यमावश्यकम् । यदि च लाघवाद्विशिष्टवैशिष्ट्य. योधे विशष्यतावच्छेदकाधिकरणकालावच्छिन्नाधिकरणतेच वि. धेयस्य सम्बन्ध इत्युज्यते तदा तदनुसारणान्यथैव हेतुर्निर्वाच्य इति पक्षतावच्छेदकसाध्ययोः सामानाधिकरण्यमात्रमनुमितिीव. पयः न त्वेकविशिष्टऽपरवशिष्ट्यमिति प्राचीनमतानुसारेण पक्ष- तावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वमेतद्विशिष्टानुयागिकवैशिष्ट्य भा. सते न तु निरुक्तरूपामत्यभिप्रायणैवेदमनुमानं नातः पक्षतावच्छे. दकमादाय कापि व्यभिचार इत्यने व्यक्तीभविष्यति । विशेष्यविषय इत्यस्य व्यत्यासमसहमानः प्रकारान्तरेण हेतु मुपक्रमते । विशेषणमिति । धर्मितावच्छेदकम् । स्वधर्मितावच्छेद- कम । विधेयम् । विधयतावच्छदकावच्छिन्नम् । विशेष्यविषय इति सप्तम्याश्च बुद्ध्यन्वयिविषयित्वार्थकतया विधेरतावच्छेदकावच्छिन्नं स्वधर्मितावच्छेदकयद्धर्मसमानकालीनतयाऽवगाहने या वाद्धरित्या थों लभ्यते तत्र च धूमकालीनवाहिमा पर्वतो वह्निमान धूमध्यसादि त्यादौ व्यभिचारवारणायोपात्त स्वधर्मितावच्छेदकत्वं धर्मविशेष. णमव्यावर्तकं धूमादेर्शानान्तर एव तस्य घहित्वावच्छिन्नधर्मिता. बच्छेदकत्वात् स्वनिरूपितत्तज्ज्ञानीयधर्मितावच्छेदकतानिपेशेऽपि तत्रैव धूमस्याधिकस्य पक्षताच्छेदकप्रवेशेन व्यभिचारो दर्शयिष्यत इति स्वममानकालीनतया विधयतावच्छदकावच्छिन्नमानांश ध- मितावच्छेदकत्वं निवेशयनि । तथा चेति । यद्धर्मविशिष्टे यद्ध धर्मितावच्छेदकीकृत्य तत्समानकालीनत्वन विधेयतावच्छेदका- पच्छिन्नमवगाहते विधेयतावच्छेदकतापयर्याप्त्यांधकरण यद्रूपं य. समानकालीनत्यमितायउदकतापन तद्पावच्छिन्नावगाहिनी या बुद्धिरित्यर्थः । विधेयतावच्छदकतापर्याप्यधिकरणे समान- कालीनत्वधर्मितावच्छेरुतापनत्वपर्यतानयेशप्रयोजनमाह । धूमका- लीनति।धूम धर्मितावच्छरकीकृत्य साध्यतावच्छदकधूमकालीनत्वेन विधेयमवगाहमानायामपि धूमवानय धूमकालीनवह्निमानित्यन्य.

·१२९० अनुमानगादाधार लिगकानुमिती विधयतावच्छेदकतापात्याधरणमा सहितं घहित्वं न धूमकालीनत्यधर्मितावच्छेदकतया भासते अपि तु शुद्धवाहित्यमेवेति न तत्र व्यभिचार इत्यर्थः। यद्यपि शुरुचरित्यमप्यनुमित्यन्तरस्य समूहालंघनरूपधूमवि. शिष्टपक्षाशुद्धवलियावच्छिन्नधूमकालीनहिन्यायच्छिनाभयसाध्य. कप्रकृतानुमितेध विधयताया अवच्छेदकत्यपर्याप्पयाधिकरणं भवती- ति व्यभिचारी दुरः। अथ तत्कालीनत्वधर्मितावच्छेदकतापनपर्याप्त विधेयतावच्छेद कताकत्वनिवेशात् नायं व्यभिचारः समूहालम्बनानुमिती धूमका. लीनत्वधर्मितावच्छेदकत्वेन विधेयान्तरावच्छेदकत्वेन च शुधव. हित्यस्य भाने ऽपि धूमकालीनत्यधर्मितावच्छेदकतानापन्नस्यैव तस्य विधयत्यान्तरावच्छेदकत्वादिति चेत्?एवं सति यधर्मविशिष्ट इत्यस्य चैयर्य वक्ष्यमाणधूमकालीनधयाच्छिन्नपक्षकानुमिती उद्देश्यताच- च्छेदकमध्य एव धूमकालीनत्वधर्मितावच्छेदकतया पहित्यभानात विधेयतावच्छेदकतया तस्मिन् भासमाने तदवच्छिन्ने समानका. लीनत्वाभानेन ताशविषयत्वस्येतरधर्मितावच्छेदकतानवच्छिन्न एव तत्र पर्याप्तव्यभिचाराप्रसक्तः । यतु विधेयत्वसमानकालीनवर्धामतावच्छेदकतापन्नतदवच्छे. दकावच्छिन्नविषयतयोरेकविषयतानिरूपितत्त्वनिशानोक्तसमूहा. लम्यनानुमितो व्यभिचारः। तत्रशुद्धवहित्वावच्छिन्नविधेयत्वधूमस. मानकालीनवर्मितावच्छेदकतापनवाहित्यावच्छिन्नविधेयत्वनिरूप. कर्मिविषयत्वयोः परस्परपरिहारेण प्रत्यकसाध्यकानुमितिसम्ब- द्धयो दादिति । तदपि न साधु । धूमवान् धूमकालीनहिमान्पर्वतो घहिमानिति वक्ष्यमाणानुमितावपि धूमसमानकालीनत्वधर्मितावच्छे- दकतापनियतित्वावच्छिन्नविषयत्तानिरूपकशुद्धपर्वतत्वायच्छिन्नधर्मि- विषयतातो विशेषणद्वयविशिष्टपर्यतत्वाधच्छिनाया विधयत्तानिरूप- फर्मिविषयताया भेदेन विशिष्ट इत्यस्य चयापरिहारात्तथापि स्वानिरूपकज्ञानानिरूपितविधेयतायच्छेदकतापर्याप्त्याधिकरणं य- दूपं समानकालीनत्यमितावच्छेदकतापन्नतदवच्छिन्नविषयतानि घेशानीको व्यभिचारी न वा यद्विशिष्ट इत्यस्य धैयर्य. समु. हालम्पनरूपोक्तानुमिती समानकालीनत्यधर्मितावच्छेदकताप 4 प ·परामर्शप्रकरणम् । यहित्वं याविषयतायामवच्छेदक ताशविषयत्वानिरूपकशुद्ध- वाहित्वावच्छिन्नमात्रसाध्यकानुामीतीनरूपितविधेयताया एवावच्छे. फत्वपर्याप्तिस्तन न तु स्वनिरूपकशानमात्रयिविधेयताया इति निरु- कहेत्वसत्त्वात् धूमत समानकालीनरहिमितावच्छेदकतापनपर्वत. त्वावच्छिन्नपक्षकशुद्धवाहित्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितौ च शुद्धव हित्वावच्छिन्नविधयताया. स्वनिरूपितोद्देश्यतावच्छेदकतारूपधूम- कालोनत्याच्छिन्नवाहविषयतानिरूपकमात्रनिरूपितत्वेन हेतुलत्वात्। यद्विशिष्ट इत्यस्य प्रयोजनमाह । धूमवानयमिति । अन चधूम. धुमकालीनवहयोः परस्परविशेषणविशष्यतावच्छेदकभावानापन्न- योधियधर्मितावच्छेदकत्वमिति सूचायतु मध्येऽप्ययमिति विशेष्य. वाचकपदनिर्देशः । विशिष्टपक्षतावच्छेदकवतीति । तदुभयधर्मिता. धनछेदकतापनपर्वतत्वावच्छिन्न इत्यर्थः । वद्धिमत्वमिति । भासत इत्यनुपज्यते । एकधर्मावच्छिन्नविशेषगतापनयोर्विधयधर्मितावच्छे. दकयोरेव तथात्वं न तु कापि विशेषणविशष्यतारच्छेदकभावाप- त्रयोरिति हृद्यम् । अथ स्नेहगधविशिष्टस्य द्रव्यत्वस्य यत्र पक्षतावच्छेदकता तत्राथयासिद्धर्दोषत्वानुरोधेनान्यतरविशिष्टद्रव्यावस्यान्यतरधर्मिता. बच्छेदकत्वमावश्यकम् , अन्यथा शुद्धद्रव्यत्वावच्छेदेनान्यतरामाय- स्याप्रसिद्धयातासामानाधिकरण्येनान्यतराभावस्याविरोधितया तत्र दोप एव दुलभ. स्यादिति एकधर्मावच्छिन्नविशेषणतापन्नस्य वि. धेयधीमतावच्छेदकत्वे एव विशेषणमितावच्छदकभार इति नियमासम्भव इति चेत् ? तादृशनियमाभावेऽपि ताशधर्मदये व. मितावच्छदकविशेषणभावस्याप्यनियमाव यातयाभूतयारेव ग. धस्नेहयो. द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेषणविशेषणतया पातावच्छेदक प्रवेशस्तवासिद्धेर्दुघटतयाऽनुभवानुरोधेन उनयत्वारचारकार द्रव्यत्व धर्मितावच्छेदकीकृत्य एकत्र द्वयनिति न्यारन गंधलेल्या कारक ज्ञान प्रति उभयाभावप्रकार स्नानत्य विरोधिन्वनुमान्य दन्यत्यापच्छेदेन तदुभयाभावयत्वस्व तत्र दोषचनुमायानयुद्ध- नियमऽपि सामजस्यात् । न चैधपि यत्र पर्वतत्वस्येव धूमवैर घूमनमानसो. द्विधर्मितायच्छदकतापन्नस्य शुद्धपवित्वावरियलिई ·. १२९२ अनुमानगादार्यान कानुमिती पक्षवायच्छेदफता धूमाजन्यायां तप निरुतहेतुसत्त्वेग व्यभिचारो दुर्वार एवंति धान्यम् । यद्धर्मविशिष्ट इत्यस्य किधि धर्मावच्छिन्नविशेषणतापनयद्धर्मविशिष्ट इत्यर्थकतापगमात् । विशेषणसमानकालतया विशेष्यविषयक समानकालीनन्द सम्यन्धेन यशिपणविशिष्टविषयकत्वरूपं विवक्षिनं धूमकालीन घहित्यापच्छिन्नस्य यत्र साध्यता पक्षतापच्छेदकतावत् तत्र समा नफालीनत्यं प्रकारो न तु संसर्गः भगत्या तल्लिंगकानुमितायेव स . समानकालीनत्वस्य साध्यांश सतातोपगमात् अन्यत्र तत्सम र्गतायाः अप्रामाणिकत्यादिति केचिदाहुस्तन्मतमुपन्यस्यति । संस: गति । अन्यत्र समानकालीन वस्य न संसर्गतत्यत्र विवादादस्वरसा उक्तफल्पे पर्वतत्वावच्छिन्नविशेषणतापनधूमस्य धूमसमानकालीनव. लिमितावच्छेदकतापन्नस्य यन पक्षनावच्छेदकघटकता तत्र व्यमिः चारो दुरासुन्दरनोलपर्वतां वह्निमानित्यादौ नीलादेः सौंदर्यादि- धर्मितावच्छेदकताया आनुभविकन्वन उक्तनियमासिद्धः। भवतु या तथाविधशानान्तरे नालसीदयादर्विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावा. नापन्नस्यघ पर्वतत्वाधवच्छिन्ने प्रकारताताशिवाक्यजन्यशाब्दयाधे तु प्रथमफर्मधारयल यनालपदार्थविशिएपर्वतादौ सुन्दरपदास्य कर्मधारयांतरबलादन्यये नीलादेः सुन्दरादिपदार्थधर्मितावच्छेदक- तापन्नस्यैव विधयधर्मितावच्छेदकतया भानान्न ताशनियमः। न चानुमिताव किञ्चिद्विशिष्टविशेषणतापनकोद्देश्यतावच्छे. दफस्यापराश्यतावच्छंदफर्मितानवच्छेदकत्वनियम इति वाच्यम् । घ्यायवत्तापरामर्श हेतुधर्मितावच्छदकतया पक्षतावच्छदकस्य यार. शं भानमनुमितावपि तस्य साध्यधर्मितावच्छेदकतया च नाश भानमित्यनुभवस्य दुरपह्नवत्तया यत्र परामर्श धूमकालीनहिनर्मि- तायव्छेदकतापन्नधूमस्य पर्वतत्वविशिष्टविशेषणतापन्नस्यालोकादि- रूपहेतुधर्मितायच्छदकता तत्रानुमितावपि धूमस्य ताशस्यैव सा. ध्यधर्मितावच्छदकताया अवशनीयत्वात् । न चौतनियमाभावेऽपि न व्यभिचार, इतरधर्मितावच्छेदकता. मापन यद्धर्भ धर्मितायञ्छनकीशरयेति विवक्षणीयत्वात् । धूमस्येष धूमकालीनपष्ठिधर्मितावच्छेदकतापन्नधूमावच्छिन्नपक्षकस्थले विधे. पतिापच्छेदफतापनघूमस्यैप धूमकालीनत्वेन भासमानचहि. .

·परामर्शप्रकरणम् । धर्मितावच्छेदकतया विवक्षणीयहेतोस्तनासत्यादिति वाच्यम् । एवं सति धूमवान् पर्वतो धूमकालीनयहिमानालोकादि- त्यादौ पक्षतावच्छेदकधूमस्य हेतुर्मिनगावच्छेदकतापन्नस्यैव सा- ध्यमिताचच्छेदकतया व्यभिचारामावेन विधेयतावच्छेदकाय. च्छिन्नत्यनिवेशस्य फंथितव्यावृत्यसगतेः । न चोक्तव्याख्यायामपि धूमकालीनवहिधर्मितावच्छेदकतापन. धूमवत्पर्वतादिवृत्तित्वादिना वयादेर्यत्र साध्यता तादृशानुमिता. वितरधर्मितावच्छेदकत्वेन धूमाभानात तत्र व्यभिचारवारणाय वि. धेयतावच्छदकावच्छिन्नत्वनिवेशनमावश्यकमिति वाच्यम् । एवम- पि यत्समानकालीनतयेत्यशधैयर्थ्यस्य दुर्वारत्वात् । धूमघटित. पक्षतावच्छेद कावच्छिन्ने विधेयतावच्छेदकावच्छिन्नावगाहिन्याम- न्यलिङ्गकानुमितौ धूमस्य हेतुधर्मितावच्छेदकतापन्नस्यैव विधेयध. मितावच्छेदकत्या साध्यतावच्छदकघटकधूमस्यान्यधर्मितानव. च्छदकत्वऽपि तस्य विधेयतावच्छेदकावच्छिन्नधर्मितावच्छेदकत्वा- सम्भवत व्यभिचारानवकाशादित्यनुशयेन प्रकारान्तरेण हेतुं व्या. ख्यातुमुपक्रमते । अथ वाते । (दी०) अथ वा विशिष्टत्वं व्यायत्तत्वं तञ्च तत्समानका- लीनत्वग्रहाजन्यत्वं विशेषणविशेष्यपदे च धर्मयमात्रोपदर्शक । तथा चैकस्मिन् धर्षे यद्धर्मसमानकालत्वग्रहाजन्या या अशा- ब्दी तद्धर्मसमानकालीनत्वबुद्धिः सा ज्ञापमानतद्धर्पजन्येत्पर्थः । एवं न कापि व्यभिचारशङ्का । साध्यस्य पक्षतावच्छेदकसमा- नकालीनत्वं न काप्यनुमितिविषयो मानाभावात् । नवीननये तु कालादेः पक्षतावच्छेदकत्वे तदवच्छिन्नत्वं साध्यस्य भासत इत्यन्यदेतत् । दण्डी पुरुषो गच्छत्तीत्यादिशाब्दधविारणाय अ. शाब्देति । तुल्यन्यायतयोपनीतभानवारणाय तदन्यत्वमपि चा-- च्यामित्यपि वदन्ति । एतन्नये चातीतत्वाग्रहेऽप्यतीतादिलिङ्ग- ज्ञानान्नानुमितिरिति नातीतलिङ्गकालीनवावगाहनुमितौ व्य- भिचारः । कालोऽत्र वर्तमानो विवक्षितः तदैशिष्टयां च म.

·१२९४ अनुमानगादधिर्याम् मात्वं वाच्यं वर्तमानत्वं वा तादृशुर्मविशेषणमित्यपि कश्चित् । कैचित्तु विशेषणं विशेष्यतावरद तथा च वर्तमान विशष्य- तावच्छेदकसमानकालीनतया धर्मान्तरवैशिष्टघावगााशाब्दज्ञान- वादित्यर्थः । सतश्च पक्षतावच्छेदकस्प हेतुत्वमिष्टमेव । समा- नकालीनत्वानुमरणं तु ताप्यविषयत्वे प्रतिज्ञायमानविशेष्य- तावच्छेदकजन्पत्वस्य प्रयोजकत्वसूचनायेसाहुः । परामर्श एवे. ति । न च कारणतावच्छेदकस्य तस्य न व्यापारता परामध्य- माणत्वेन पराम जननादिति वाच्यम् । व्यापार प्रति रूपा- न्तरेण हेतुत्वेऽपि फलं गति तादूप्येण हेतुतायां विरोधाभावात् । लिगत्वेनैवानुमितिहेतुता परामर्शस्तु व्यापारमात्रमिस पि फेचित् । (गा० ) व्यावृत्तत्व विलक्षणत्यं धूमकालीनवह्नित्वाद्यच्छिन्न- साध्यकालिकानुमितेरपि केनचिद्रूपेण कुतश्चिद्विलक्षणतया न व्यावृत्तिसम्भय इति समानकालीनवग्रहजन्यानुमितिघ्या. तधर्मवत्वरूपतया तयाकुरुते । तच्चीत । समानकालीनत्वेति । किञ्चिद्धर्मविशिष्ट किंचिद्धर्मसमानकालीनत्वग्रहाजन्यत्यमित्यर्थः । विशेषणत्यविशेष्यत्ययायथ्याशक्याह । विशेषणेति धर्मद्वयोपदः शक इति । विशिष्टपदार्थघटकर्मयास्तद्धमत्वन चोधक इत्यर्थः । समुदितार्थमाह । तथा चेति । एकस्मिन् धर्म इति । यद्धर्मस. मानकालीनत्वग्रहाजन्या या अशाब्दी तद्धमें तद्धर्मसमानकालीन- त्यबुद्धिरित्यर्थः । आलोककालीनमहिमानय पहिमान धूमाद धूमका लीनालोरुपानय घहिमान् धूमादित्यादेः सग्रहाय समानकाली. नत्वप्रतियोग्यनुयोगिधर्मयोििशष्योपादानम् । रूपान्तरण धूमव. हुयोर्पन समानकालीनतानिरूपतया पक्षतावच्छेदकारश: धूम स्वावच्छिन्नलिङ्गकहित्वावच्छिन्नसाध्यकतादृशानुमितिसग्रहाय य. धर्मावच्छिन्ने यद्धमीवच्छिन्नसमानकालीनतामहाजन्येत्यादि वि. पक्षणीयम् । एव चाय धूमकालीनहिमान् धूमादित्यादेरपि समहः धूमकालीरहित्यावच्छिन्ने धूमकालीनत्वावगाहिन्यास्तादृशानुमिते. स्ताशयहित्वावच्छिने धुमकालीनत्वग्रहाजन्यत्वात् । धूमकाली- ·परामर्शप्रकरणम् । १२९५ . नवहिमानयं पर्वतो वह्निमान् धूमादित्याद्यनुमितिस्त्वगत्या पक्षाद्वहि- विनीया । समानकालीनत्वविषयत्वाप्रयोज्यसमानकालीनत्यधि- पयतां निवेश्य तादृशानुमितिसंग्रहे एकस्मिन्धर्म इत्यादेवैयात् । 'वस्तुतस्तु समानकालीनत्वविषयत्वाप्रयोज्यत्वं न समानका. लीनत्यविषयकशानजन्यतानवच्छेदकत्वं धूमकालीनवह्निमान धू. मादित्यादौ धूमकालीनवहित्वावच्छिन्नांश धूमकालीनविषय- ताया अपि धूमकालीनत्यविषयकपरामर्शजन्यतावच्छेदकत्यात्तदसं- महापत्तेः । नापि समानकालीनत्यविषयताघटितधर्मावच्छिन्नका. रणतानिरूपितावीशष्टानुभवत्वावच्छिन्नकार्यतानवच्छेदकत्वं काली- नत्वसम्बन्धेन धूमविशिष्टवह्निसाध्यकान्यलिङ्गकानुमितौ संसंग- विधया समानकालीनत्वविषयतायाः विशेषणशानजन्यतानवच्छे- दिकायास्ताहशत्वातत्र व्यभिचारापत्तेः । न च ताशविषयताया आप वह्निविशयकसमानकालीनत्व. संसर्गकधूमरूपविशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानजन्यतावच्छेदकत्वा- न तादृशानुमिती व्यभिचार इति वाच्यम् । विशेष्ये विशेषण- मिति रीत्या तथाविधज्ञाने तादृशविशेषणतावच्छेदकप्रकारकधियो हेतुत्वाद्यभिचारस्य दुरित्वात् । न च प्रयोज्य वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः धूमकालीनवाहित्याव- च्छिन्ने हेतुभूतधूमकालीनत्वविषयतायास्तद्विग्यकपरामर्शजन्यता. पच्छेदकत्वेऽपि न परामर्शीयसमानकालीनत्वविषयतायाः स्वरूप- सम्बन्धरूपं प्रयोजकत्यं परामर्शस्य व्यापकतावच्छेदकतया धूम. कालीनत्वविषयकत्वेऽपि लिगतया धूमानवगाहने साध्यतावच्छे. दकावच्छिन्ने धूमकालीनत्वाभानाल्लिङ्गतया धूमविषयताया एच तादृशभानप्रयोजकत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकाचच्छि. ननिरूपितव्याप्त्यादिमस्वरूपलिङ्गत्वविशिष्टविषयतायाः प्रयोज- फत्वे तदन्तःपानिसाध्यतावच्छेदकघटकसमानकालीनत्वविषयताया अपि प्रयोजकताया दुर्वारत्वात् । न च वयादिपक्षकधूमादिकालोनत्वसाध्यकान्यलिङ्गकानुमितो घवयाद्यशे धूमादिसमानकालीनत्वप्रहाजन्यायां तदश धूमसमान. कालत्वावगाहिन्यां धूमजन्यायां व्यभिचार इति वाच्यम् । इतरविशे- पणतापनधर्भाशे समानकालतावगाहिनाया विवक्षणेन सामंजस्यात्।

·० १२९६ अनुमानगादाधर्याम् ननु गंधप्रामभावादिपक्षतापरवकविशिष्ट पृथिवीरवादिदेतुक- गन्धाधनुमिति. कदाचित्तविशिशानुयोगिकंसाध्यवैशिष्ट्याधगाहिनी 'कदाचित्तदुपलक्षितानुयोगिफसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिनी जायते सयो- थैलक्षण्यायाधायां विधये पक्षतावच्छेदकसमानकालीनत्वभानोपगम आवश्यका तथा च साध्यांश पक्षतावच्छदककालीनस्यावाहिशाना, जन्यायां नशे तत्कालीनत्यायगाहिन्यातजन्यवामान व्यभिचार! अप पक्षतावच्छेदकविशिष्टानुयोगिकवशिष्ट्याचगाहिन्यामनु, मिती विशिष्टानुयोगिवैशिष्ट्यं साध्यस्य सम्बन्धतया भासते त. द्विशिशानुयोगिकत्वं च तदवच्छिन्नानुयोगिताकर एकक्षणावच्छ. देन एकदेशवृत्तिकयोरेव परस्परापच्छिमाधिकरणनात्यमिति गंध. प्रागभायादेगेधाधिकरणतानवच्छदकतया गादिसम्बन्धानुयोगि. तायां गन्धप्रागभावाचवच्छिन्नत्वयाधेन तत्र तदयगहिन्याः स. लिङ्गजाया अप्यनुमितेभ्रमत्यनिर्वाह तथा च तस्याः साध्याशे तत्स. म्यन्धांशे वा पक्षताच्छेदकसमानकालीनत्वानवगाहितया हेस. स्वान्न व्यभिचारः। यदि चकधर्मस्य तदधिकरणत्वस्य वाऽपरनिरूपिताधिकरपात्वे स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वं न कुत्रापि अत एव हेत्वधिकरणत्वस्य स्वाधिवरणतावच्छेदकतापरतया साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्वं व्याप्तिरिति व्याप्तिलक्षणं व्याकुर्वता मतं न्यूनाधिकवृत्तिधर्मद्वयाधि. करणतयो नाधिकवृत्तित्त्व तुल्यवृत्तिधर्मद्वयाधिकरणतयोचावच्छे यावच्छेदकभावविनिगमनाविरहेण स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकभा- वासम्भव दीधितिरुवाहेति मन्यते तदा पक्षतावच्छेदकविशिष्टानुयो. गिकधैशिष्ट्यविषयकानुमिती स्थसमानानुयोगिकपक्षतावच्छेदक धर्माधिकरणतावच्छेदकक्षणापच्छिन्नाधिकरणतेव साध्यसम्बन्ध तया भासत इत्युपगतव्यम् |तादृशाधिकरणनैव विशिष्टानुयोगिकवै. शिष्ट्यमिति चेत् एवं सति लिङ्गोपधानमतेऽपि धूमाद्याच्छिन्नं स्व. समानाधिकरणधूमाधिकरणतावच्छेदकक्षणावच्छिन्न वाऽधिकरणस्व घरादे सम्बन्ध दण्डी चैत्रो गच्छतीति प्रत्यक्षेऽपि ताइश दडा. दिविशियानुयोगिक वैशिष्ट्य विधेयसम्बन्ध इत्येव स्थात तद नुसारणेच प्रकने हेतुर्याख्येयः युक्तं चैतत् विधेय अनुयोगिता छदकसमानकालीनत्यभाननेवैका द्वयामिति रीत्या-बोधात वि.

·३ परामर्शप्रकरणम् । १२९७ शिष्यानुयोगिकवैशिष्ट्यवोधलक्षण्यनिर्वाहोपगमे यस्मिन्धमिणि दण्डकुण्डलयोर्विभिन्नकालावच्छेदेनेव सस्वमन्यत्र वा एककालाय. च्छेदेन सत्यं तदेकतरविशिष्टतद्धर्मानुयोगिकापरवैशिष्ट्यवोधस्य प्रमात्यापत्तेः । तयोरेव दण्डकुण्डलयारेककालीनताया सफावच्छे. देनैकदेशचितायाश्चावाधितत्वात् । तथा च तद्धर्मावच्छिन्नपक्षका- नुमिती तद्धर्मघटितहेतोयभिचारो दुर्वार इत्याशंक्य धूमगध. भागभावादिविशिष्ट पहिगंधादिसाध्यकानुमितौ पक्षतावच्छेदकस. मानकालीनत्वं साध्यांशे पक्षतावच्छदकाधिकरणत्वावच्छेदकका- लापच्छिन्नत्यं वा साध्यसंबंधांशे कदाचिदपि न भासते अतोना. नुमिती पक्षधर्मघटितहेतुसत्त्वम् न चानुमिती साध्यपक्षतावच्छेदकयोरेका व्यमिति रीत्येव माने तारशानुमितेः पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्याभावशानाप्रति. पध्यतया गंधप्रागभावादिविशिष्टे गंधदिसाधनेऽसिद्धिव्यभिचारा. भ्यां यास्यासंकरो मूलदर्शितो विरुद्ध इति वाच्यम् । गंधमागभाव. कालरूपपक्षतावच्छेदकविशिष्टे गंधादिसाधने ताशकालावच्छिन्न- स्वस्य गंधाचंशे तत्संबंधांशे वाभानोपगमेन तत्र तदवच्छेदेन साध्या. भाववुद्धविरोधितया तत्रैव पाधासंकरस्य निष्पत्यूहत्वात् । माणि. कृतापि गंधप्रागभावादिपक्षतावच्छेदकस्थले एकधर्मस्य तदधि. करणतायाघापरधर्माधिकरणतावच्छेदकत्वेऽविवादेन एकधर्म- विशिष्टेऽपरसाधने तधर्मस्य तदधिकरणतायायावच्छेदकत्वभाना. निर्यादमाफलस्य कालापच्छिन्नपक्षकस्थले एप याधासकरे निर्मः छतःतधाचन व्यभिचारप्रसक्तिरित्याशयेन समाधत्ते।साध्यस्येति। नन्येषमपि धूमकालावच्छिन्नपर्वतपक्षकान्यलिंगकानुमिती धूम. कालापच्छिन्नत्वमानेन व्यभिचारो दुर्वार पवेत्यत आह । नवीननये इति । भन्यदेतादात । हेतुसमानकालासेत्वस्यानुमित्या नवगाहने तदयगाहित्यघटितहेतोः न ताकालायच्छिन्नत्यावाहिन्यामनुमिती ध्यभिचाराधेयायाधरच्यत्वयोराधारस्वावच्छेदकत्ववन्दात्य. दिपिशिष्टानुयोगिकवैशिष्ट्ययोधमान एव कालावच्छिन्नत्वं भासते तदा तलिंगकानुमिती तलिंगकालावच्छिन्नन्यमानेऽवच्छिन्नत्वांशेत. विशेषणफालस्य संबंधांतरंभासते धूनादिकालस्य पक्षतावच्छेदकाये चापच्छिन्नत्वस्य फालसंबंधतया मानात् तत्र कालसंधामानेन ·१२९८ अनुमानगादाधर्याम् वैलक्षण्याप्न व्यभिचार। यदिच धूमादिलिंगकानुमिती धूमाधिकरणतावच्छेदककालाशि नाधिकरणता विधेयस्य संयधस्तदापि तत्रोचराधिकरणतायां प्रथः माधिफरणतासमानदेशस्याप्यधिकस्य भानाद धूमाधिकरणतावच्छे. दफकालावच्छिन्नपक्षकस्थले तादृशकालावच्छिन्नाधिकरणतायाः साध्यसंपधपत्ये स्माधिकरणतायांसमानदेशत्वाभाचन घेलक्षण्यात सामंजस्यमिति भावः। ननुधूमरूपपक्षतायच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्टयाचगाहिन्यामन्य- लिंगकानुमितो व्यभिचारः पक्षतावच्छेदकोपलक्षिते साध्यवैशिष्टया. घगाह्यनुमितितो वेलक्षण्याप तस्यास्साध्यांशे पक्षतायच्छदकसमा नकालीनत्वमानस्यावश्योपयत्वात् । जनकशाने च तदभानादित्यत आह।साध्यस्येति। मानाभापादिति । पक्षतापच्छेदफसाध्ययोरेका द्वयमिति रीत्येव भानं न तु कापि विशिष्ट वेशिष्टयमिति रीत्या तथा भानऽपि पक्षताघरछेदकावच्छिन्नत्वमेव तत्र भासते न तु तत्समान- कालोनत्यम् । अवच्छिन्नत्व तु समानकालीनत्वादिनियतं स्वरूपसय. धविशेषः अतो विभिन्नकालीनपक्षतावच्छेदकविशिष्ट साध्यवैशि. प्स्यायनानुमितेर्न प्रमात्यप्रसगो ऽनुभवरलेन चानुमित साध्यांचे लिंगसमानकालीनत्वाधमाहितासिद्धिरिति भावः। ननु धूमकालस्य यत्र पक्षतावच्छेदकता तत्रत्यायामवच्छेदकाव. च्छेदेन साध्यवरवायगाशयलिंगकानुमिती व्यभिचार: साध्यांशे धूमकालापच्छिसत्वात्मकतत्कालीनत्वावगाहिन्यास्तादृशानुमितेस्त. दशे तबदाजन्यचादित्यत आह । नवीननये इति । अन्यदेतदिति । पतत्कालावच्छिन्नत्वभान तत्कालीनत्वभानादन्यदित्यर्थः। तत्काली. नघघटकाधेयतातोऽवच्छिन्नस्यस्य मेदादिति भावः । शान्दधीवारणायति । अन्यथा दण्डादिसमानकालीनत्वावगाह- न्या अपि तारशशाब्दबुद्धस्तदजन्यतया व्यभिचारापत्तेरिति भाव. यद्यपि पक्षतावच्छेदकविशिऐ साध्यशिष्ट्यविषयकानुमिताधिष वाहाशावुद्धावपि सर्सर्गतया विशेष्यतावच्छेदकसमानकाली नत्वभाने मानाभावः । मतुपा गमनादिरूपविधेयसमानकालीनत्यस्य दण्डादी योधनेऽपि तादशवुद्धस्तदशे समानकालीनत्वावगाहियो- ग्यतावानजन्यतया न निरुक्तमत्व तथाऽपि एकपदार्थऽपाप' - ·अनुमानगादापयाम त्यमेय धूमादिजन्यतापच्छेदकमिति तवच्छिन्नविशयकतका- लीनत्यावछिन्नसाधकान्यलिनकानुमितावपि तरजन्यावस्याध्याह ततया तत्र व्यभिचारवारणाय विशेषणान्तरप्रदेशो व्यर्थ इति दतां मिधाणां मतमाह । केचित्यति विशेषणपदस्य यथाश्रुतपर, त्ये . धूमानच्छिन्नविशेष्यकान्यलिंगकधूमकालीनवहपनुमितधूमज- न्यतावच्छेदकोकरूपानामांततया व्याभिचार इति तद्याच। विशे. पणमिति । अतीतादिधूमावच्छिन्नविशेष्यकतत्कालीनत्वावच्छिन्न- साध्यफ्रानुमिती व्यभिचारवारणाय विशेष्यतावच्छेदके स्वाध्या पहितप्राक्क्षणसत्त्वमधिकं प्रवेश्य समुदितार्धमा । तथा चेति । सत स्वाध्यचाहतप्राकाले सतः। नन्येवं धर्तमानतद्विशेष्यतावच्छेदकाचगाहित्यमेव हेनुरस्तु धूम- कालीगवानवगाहिन्या अपि वर्तमानधूमावच्छिन्नविशेष्यकानुमितेः दर्शितधुमजन्यतावच्छेदकरूपाक्रांततया व्यभिचारानवकाशात् कि समानकालीनत्वावगादित्वानुसरणेनेत्यत आह । समानति । तादू प्यविषयकत्ये । तत्समानकालीनत्यग्रहाजन्यानुमितेस्तदरगाहत्वे । विशेष्यतावच्छेदफेति । विशेभ्यतावच्छेदकतर्मत्यर्थःप्रयोजकत्व सूचनायेति । तथा च तल्लिङ्गकानुमितेस्तद्जन्यत्वे तत्कालीनत्वाय. गाहितानियामकाभावन तदवगाहितानियमो न स्यादिति विपरा. परिशोधकतर्फस्फोरणायेव तदुक्तिर्न तु हेतौ तत्प्रवेश इति भावः । न च समानकालीनत्यविषयताया लिङ्गजन्यतानवच्छेदकत्वेत. ज्जन्यताया न तत्प्रयोजकत्वसम्भव इति तस्यास्तथात्वमावश्यक तथा प्रतिबंधकवशेन विद्यमानविशेष्यतावच्छेदकफालीनत्वमनव.. गाहमानाया अनुमितेस्तजन्यतावच्छेदकानाक्रांततया व्यभिचार. वारणाय समानकालीनत्वाचगाहिताया हेतुघटकत्वमाघश्यकामिति घाच्यम् । समानकालीनत्वविषयताया लिङ्गजन्यतानवच्छेदकरपि । तद्धारीतसामाघटकाविरोधिज्ञानाधभावजन्यतावच्छेदिकायर्या तस्या- तवघटितसामग्रीघटकविरोधिज्ञानाद्यभावजन्यसामग्न्याः प्रयोज फत्यसम्भवात् । एतन्मते चासति विरोधिनि अविद्यमानपक्षता- पच्छेदकसमानकालीनत्यमपि नियमेनानुमितिविपयः । प्रयोजकस:- स्वात्प्रमात्मकादपि परामर्शकचिद् भ्रांतानुमितिरिष्टये। अन्न चैव विशेषणपदस्य विद्यमानाविशेषणमात्रपरत्वेनाप्युपपत्ते .

·" परामर्शप्रकरणम् । विशेष्यतावच्छेदकारतयोपवर्णनमकिञ्चित्कर विद्यमानधूमादिवि पयकानुमितित्वस्यैव धूमादिजन्यतावच्छेदकत्वसम्भवात् विद्यमान- धूमादिसाध्यकानुमितरपि • धूमादिजन्यत्वसम्भयेन व्यभिचारान. घकाशात् । न चैव तत्साध्यकाधनुमितेरपि तत्कालीनस्वावगाहिता- स्या- सत्प्रयोजकतजन्यत्वसत्वादिति वाच्यम्। तदवच्छिन्नविशेष्यकत्व योजकतलिङ्गकपरामर्शतदवच्छिन्नविशेष्यकपरामर्शान्यतरघटितसा: मप्रोजन्यत्वसहितस्येव तजन्यत्वस्य तत्कालीनत्वभानप्रयोजकतया. ऽतिप्रसारणसम्भवात् । एवं पक्षतावच्छेदकसमानकालीनस्वस्थाः नुमितिविषयत्वे धूमादेः पक्षतावच्छेदकत्वेनैव धूमकालीनवान्हिसि. द्विनिर्वाहात् लिंगोपहितमानस्य नियुक्तिकतापत्तिरित्ययरसजिम्। 'करणतावच्छेदकरूपावच्छिन्नजन्यस्यैव व्यापारतेति नियमामि- प्रायेण शकते । न चति । परामृश्यमानत्वनेति । विषयनिष्ठयावधर्म स्य शानकरण तापच्छेदकत्वे मानामावादिति मावः । नियम निरा. कुर्वन् समाधत्ते । व्यापारमिति । रूपान्तरेण । विषयत्वादिना।तादू प्येणोपरामृप्यमाणत्येन । विरोधाभावात् । याधकाभावात् । मतान्तरमाद । लिङ्गत्वेनैवेति । पवकारेण परामर्शस्यावच्छेदक व्यवच्छेदः । तथंपरामृश्यमानात्कुतो नानुमितिरित्यत आह ।.म: • रामस्त्यिति । तथा च व्यापाराभायानातिप्रसङ्ग इति भावः । अत्र. उक्तनियमसत्त्व लिङ्गत्वेनापिन कारणतासम्मः तेन रूपेणापि पराम- शहतुवाया अप्रामाणिकस्यादित्यस्वरसः । (चि०) अत्रीच्यते अतीतानागतधूमादिज्ञाने- • ऽप्यनुमितिदर्शनान्न लिङ्गं तहेतुः व्यापारपूर्ववर्तित. योरभावात् । न च विद्यमानं लिङ्गान्तरमेव तहेतुः । नदा तस्यापरामर्शात् । परामर्शाविपयस्य कारण- जाग्राहकाभावात् । भाविनि पक्षे व्यक्त्यैक्यमेव वा पत्र लिङ्गं तत्र लिङ्गान्तराभावाच्च । यदि च वर्तमा. नमेव तत्र लिङ्गं तदा वर्तमानवद्वयनुमानोपपत्तिः। अप भावि भने या धूमादि न लिङ्गं किन्त तस्माग. - - A ·. अनुमानगादाधर्याम् भावस्तद्वंसश्च वर्तमान एवं तपारपि वसिमानदेश- स्वादिति चेन । अतीतभाचिदिनवृत्तितया निविताः वर्तमानतया सन्दिग्धाद् धूमादनुमितो हि न प्राग- भावध्वंसौ लिङ्गे, तयोः सन्दिग्धत्वात् । नापि धूम स्तस्यावर्तमानत्वात् । किश्च भूतभाविवर्तमानरवा. विषयात् पर्वते धूम इति ज्ञानाचत्रानुमानं तत्र का गतिः सर्वत्र प्रागभावाद्यन्यतमवत्वं धूमावस्यन्ता भावाभाववत्वं चा लिलमिति चेन्न व्यविशेषणत्वेन सेपामलिङ्गत्वात् । अन्यतमत्वाज्ञानेऽपि धूमज्ञानाद- नुमितिसत्त्वाच्च। (दी०) परामर्शाविषयस्येति । विनिगमनाविरहो विशेष- णत्वं वा तस्य हेतुत्वे वीजं न चेदमज्ञायमानेऽस्तीति भावः। न च विशिष्टस्य कारणत्वं गृह्णन् प्रमाणं विशेषणतावच्छेदका- पच्छेदेनापि वपरिच्छिन्नत्ति तथा चापरामृष्यमाणस्यापि लि.. इत्वेन हेतुत्वमविरुद्धमिति वाच्यम् । यतो हि लिङ्गत्वं न सा- ध्यव्याप्यत्वादिकं तदमसिद्धावपि गगनाद्यनुमानान् । ना. . पि परामर्शविपयतावच्छेदकत्वमा तथा सति वस्तुमात्रस्यै- वानुमितिहेतुतापतेः । न चेदं प्रामाणिकम्, तथाऽवयन्य: तिरेकादिविरहात् । अन्यथेच्छाशाब्दबोधादिकं मतीसाधनत्वा- कासादिकुक्षिनिक्षिप्तस्य जगत एवं हेतुनापत्तेः । न वा वास्तवो.. विनिगमनाविरहोऽपि, प्रमेयत्वादिना ज्ञातादपि लिङ्गादनुमिसाप- चे। व्यातिपक्षधर्मत्वेन ज्ञायमानयोक्तौ च लायवानादशहा- नवनव देतुत्वात् । (गा०) मूले न लिङ्गं तहेतुरिति व्यभिचारेण नानुमितिहेतुरिः त्ययः । व्यापारेति । व्यापारपदं स्वव्यापारपूर्वधर्तितापरं पूर्वपर्ति . + ·परामर्शप्रकरणम् । ता च स्यस्य पूर्वकालवर्तिता तथा चस्यस्य स्वव्यापारस्य च निय. ताव्यवहितपूर्ववर्तिताविरहादित्यर्थः । तद्धतुरिति । अतीतादिलिङ्ग ज्ञानजन्यानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तीत्यर्थः । तदा । उक्तानुमित्यव्यवहि. तपूर्वकाले । तस्य । विद्यमानलिङ्गान्तरस्य । कारयाताग्राहकाभावा- दिति । अनुमितेरझायमानलिङ्गान्तरसमानकालीनतानवमाहित्येन हत्त्वसिद्धया उक्तानुमानस्य तत्कारणत्वाग्राहकत्वादिति भावः। ननु दर्शितानुमानात्परामृश्यमानलिङ्गस्य हेतुतासिद्धो अपरामः श्यमानसाधारणलिङ्गत्यस्येव तत्कारणतावच्छेदकत्योपगमादपराम- श्यमानस्यापि लिङ्गस्य कारणत्वं दुर्वारमवत्याशक्य दीधितिकृत्त. स्याकारणत्वं व्यवस्थापयति। विनिगमनाविरह इति। लिङ्गतस्परामः शेयोः कस्य वा कारणत्वं कस्य वा तद्यच्छंदकत्वमित्यप्रेत्यादिः । विशेषणत्यम् । परामर्शकारणताग्रहे विपयितया विशेषणत्वन भास. मानस्वम् । अस्य । लिंगस्य । इदम् । एतद्वीजद्वयम् । अज्ञायमान इति। तस्य विषयतया परामर्शरूपतुतावच्छेदकानाकान्ततया विशेषणत्य. स्यासम्भवादिति भावः। यद्यपि तदा तस्यापरामर्शऽपि विनिगमनाविरहेण परामर्शस्य हेतुनावच्छेदकरले कालान्तरणपरामर्शीवपयनयर कारणत्वसम्भ. घः विशिष्टकारणमाम्सचायाः फलोपधानप्रयोजकत्वेनातिप्रसनश- रणसंभवात् तत्कालीनपरामृश्यमानावनाहेतुत्वात् । एवं त. स्कालीनानुमित्युपधायकपरामर्श विद्यमानतानाइकप्रमाणविषय. कालांतरीणपरामर्श विद्यमानलिङ्गस्याविशेषणत्वेऽपि लिलपरामर्श. सामान्येऽनुमितिसामान्यकारणतानाहकममाणविषयकालान्तरीणप- रामर्श विद्यमानलिंगस्य विशेपणतया द्वितीययुयापि तस्य कार• जत्वमावश्यफमिति तथा तस्पापरामर्शादित्यादिमूलमसहत तथापि विशिष्टस्य नियतमासाचं कारणताघटक तय विशिष्टसत्वं फलो. पानिप्रयोजक अचन तारशस्य प्राफ्सत्चनियम इति न विशि. टापेक्षणीयताप्रयोजाकारणतासमो लिंगस्येति तत्कालपरामृश्श. मानत्वेन हेतुत्वं वाच्यम् । एव विशिएकारणताग्राहकप्रमाणेन वि. शेयपिशिष्टस्येय विशेषणस्य नियंतस्यवर्तिताघटितं कारणत्वं 'प्रत्याप्यते तथा च कालान्तरणारामशरिषयनामादाय न वि. पमानलिमस्य तापसकारणतानियाद इत्यत्र मूलतात्पर्यम् ।

·१३०४ अनुमानगादाधर्याम् न च सति परामर्शाविषयमात्रस्य कारणतानाहकाभावकथन. विरोधः, लिङ्गमात्रकारणतावाकव्यभिचारस्यैव सत्वादिति वाच्य- म् । कारणताप्राहकपदेनाव्यभिचारनिर्वाहकस्य तत्कारणतावच्छेद कवैशिष्टपस्यैव विवक्षितत्वात् । विशेषणतावच्छेदकावच्छेदेनापीति। विशेष्यवैशिएयमनन्तभव्य केलविशेषणतावच्छेदकतावच्छेदेना. पीत्यर्थः । साध्यव्याप्यत्वादिकमिनि । साध्यव्याप्यत्वविशिष्टपक्षः धमंतावत्यमित्यर्थः । तदप्रसिद्धाविति । साध्यव्याप्यत्वापसिद्धा. वित्यर्थः। दमुपलक्षणम् । व्याप्स्यादिनमविषयादप्यनुमित्युत्पत्या ध्यापयादिविशिष्टत्वविशेपितस्य कारणत्यासमन व्याप्तर्षियनि- एयिशेषणतायामपच्छेदकत्वासम्मयोऽपि द्रष्टव्यः । घस्विति । वस्तुमात्रस्यैष परामर्शविपतापच्छेदकाधिकरणत्या- भायायादिमादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । परामविषयता. पच्छेदकयामनायेनादेनुन्याचदयच्छेदफायस्यापि विशेषणतावच्छे. पकायामाची पोभ्यः । इदम् । उकलित्वेन हेतुत्यम् । तथा । तेन रूपेण । अन्यथा । तेन रूपेशान्यायतिरेकविरदेशपि जनशामधि- पपतापच्चरकत्वन हेतुत्व। अतीतादिलिशानादनुमित्यपलापे पर- मुश्यमानत्वेन तुता सम्भवतीत्यत माहान चैति । परामृश्यमान भापमानापमानम्यामिरक्षधर्मता जायमानस्य याआधं दूपयति। पामोति । लाययात् । अयाकलायात् । व्याप्तिक्षमतावान. स्य हेतुतापच्दकत्ये धर्मिणोऽधिकस्य निवेशेन गौरवाविति भायः। (दी.) किं च कालान्तरीयताशमानविपयादपि लि. मादनुमिविप्रसङ्गः । फारणतावच्छेदकारलीढकारणसवस्यै. व कार्पोत्यचिनियामकतान्न त तद्विशिष्टसत्तस्यैव गौर. वात् । इनोऽपि च प्रतिबन्धकामातादीनां न कारणतावच्छेद- फवं परामर्शरिशिष्टमत्तस्य चात्र प्रयोजकस्माभिधाने लापता- दाकताच परामर तगाव तत्र च नातिप्रसाशा. ऽपि । भौवं संयुक्तन्द्रियादीन्द्रियसंयोगायों: कारणतायापपी- मेर विनिगमकं स्यादिनि चन् ! स्यादेव पदि न स्याता- ·S.N. ....... # BH ratrina LIBRARY मिन्द्रियादेः स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेको । स्याच व्यापारेण ध्याग परामर्शप्रकरणम् । पारिणोऽव्यवधानम् । न चानुपितिमात्रे तो लिङ्गस्य, न चाती- न्द्रियस्यापि तस्य परामर्शो व्यापार इति । अपि च चैत्रेण प- रामृश्यमानाल्लिङ्गादपरामृशतोऽपि मैत्रस्यानुमितिप्रसङ्गः । तत्त. स्पुरुपीयानुमिति प्रति तत्-पुरुषपरामृष्यमाणलिङ्गत्वेन हेतुत्वे चानन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गः । इच्छाकृतिसुखदुःखस्मरणविशि- ज्ञानशाब्दबोधादिषु ज्ञानेच्छाधर्माधर्मनिर्णयविशेषणभानपदा- थज्ञानादीनामिवानुमिती परामर्शस्याप्येकार्थप्रत्यासत्या हेतु- स्वान्नातिप्रसङ्गशङ्कापीति कृतं पल्लवितेन । (गा०) ननु व्याप्तिपक्षधर्मत्वविषयतानिरूपितविषयताविशिष्टशा. नत्वेन हेतुत्वे विशेष्यविशेपणभावे विनिगमनाविरह इति ताशवि. पयतासम्बन्धेन शानस्य कारणतावच्छेदकत्वमेवोचितमित्याशङ्कायां लिङ्गकरणतापक्षे दोपान्तरमाह । किञ्चेति । गौरवादिति । विशिष्टस- स्वस्य विशेषणविशेष्योभयसत्त्वगत्वादिति हृदयम् । इतोऽपि । कालान्तरे प्रतिबन्धकाभावविशिष्टात्प्रतिधकसमवहिताकार्याप. तितोऽपि । न कारणतावच्छेदकत्वम् । अपि तु सहकारित्वमव । म. पिकारेण विनिगमनाविरहोऽपि सूचितः। अत्रापत्तिवारणाय विशि. एसत्वमेव प्रयोजकमन्यथानुपपत्त्या वाच्य तघाह । परामर्शति । तत्र चापरामर्शसत्वस्य प्रयोजकत्वे च । नातिप्रसाशङ्कापीति । परामर्श. शून्यकाले नानुमितिप्रसङ्गशङ्कापीत्यर्थः । एवं सति विषयेन्द्रियसयोगस्य हेतुत्वकल्पे विषयसयुक्तन्द्रिय स्यापि विनिगमनाविरहाद्धेतुत्वमित्यपि न स्यात्तत्रापि संयोगस्य कारणतावच्छेदकत्वे कालान्तरे संयुक्तादिन्द्रियात्संयोगविरहद.. शायां प्रत्यक्षापत्तिः। संयोगविशिष्टसवस्य प्रयोजकत्वाभिधाने च लाधवादावश्यकत्वाच संयोगसत्यस्यैर तथात्वमुचितमिति विनि. गमकसम्भवादिन्द्रिय हेतुरेव न स्यादित्याशद्वते । अथेति । यदि न स्यातामिति । तथा चन्द्रियनाशे सयोगसचेऽपि प्रत्यक्षा- नुत्पादानुरोधेन तस्य हेतुत्वमिति भावः । इन्द्रियनाशं ततो द्विती.

·अनुमानगादाधर्याम् . यक्षणे तसंयोगोऽपि नश्यति गधिमकक्षणे प्रत्यशोत्पाद इयत एयेत्याशयाद । स्याति । व्यवधानम् । अन्यथासिद्धिः । तारी हेतुताव्यवस्थापकयुक्ति प्रशते निराकरोति । न चेति । लिङ्गशून्ये धर्मिणि भ्रमात्मकपरामर्श सत्वेऽपि लिनव्यतिरेका भ्रमानुमिति. व्यतिरेक इत्यनुमितिविशेष लिङ्गस्यान्वयव्यतिरेकी सम्भवत इति अनुमितिमात्र इत्यत्र मारपदोपादानम् । नौ । सन्चयव्यतिरे- को । मतीन्द्रियस्येति । तत्परामशंजनकेन्द्रियसंयोगरहितस्येत्यर्थः । तेनातीतादिपरिग्रहः । परामों व्यापार इति । तादशस्य परामर्श विषयीभूतस्यापि तदजनकत्वात् परामर्शस्य तदंशे लौकिकत्या. मावादिति भावः। ननु विशिष्टसत्यं विशेषणाचच्छिन्नविशेष्यनिरूपित विलक्षणा- धिकरणत्यं न विशेषणसत्यार्भमपि तु विशेषणसत्यनियतमेव तथा च विशिएसत्त्वस्य प्रयोजकत्ये कचिदिशपणसत्वस्य तदावश्यकस्य तथा च पूर्वोत्तयुक्त्या ज्ञानस्य जनकतावच्छेदकत्वमेवाचितमित्या- शय दोपांतरमाह । चैत्रेणेति । परामर्शहेतुतामते तत्पुरुपीयत्वानिये- शेऽपि अतिप्रसङ्गमुद्धरति । इच्छेति । इच्छादिकार्यसप्तके यथासख्य शानादिकारणसप्तकस्यान्वयो वाध्य । एकार्थप्रत्यासत्या सामाना. धिकरण्यप्रत्यासत्यानानिप्रसाशकापीति । कारणतावच्छेदकसाया- न्धन स्वाधिकरण एव कारणस्य कार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन का- कार्योत्पत्तिप्रयोजकत्वादिति भावः । मूले व्यक्त्यस्यमिति । विद्यमा नान्यव्यक्तिरित्यर्थ । तथा च विद्यमानपक्षे तन्मात्रवृत्तिरूपादि. व्यक्तरेव लिङ्गत्वावच्छिन्नस्य विद्यमानतासम्भवात् पक्षस्य विद्य. मानतालाभैनातीतपक्षपरिग्रहः । (दी० ) एकान्योन्याभावधिशिाएरायोपाभावादिन- मान एव सर्वत्र हेतुः सम्भवतीत्यत आह । यदि चेति । किंतु तत्यागभाव इति । तस्य च विरोधिकालावच्छेदेन व्याप्यत्व. ग्रहान तत्कालीनसाध्यसिद्धिरिति भावः । (गा०) भाषिनीत्यादिना यत्र पक्षस्य भाषित्वगतीतत्पं वा तत्र तापक्षवृत्तिवघटितलिङ्गत्वावच्छिन्नस्य विद्यमानस्यासम्मघोकेस्तत्र ·परामर्शप्रकरणम् । ५३०७ विद्यमानस्य लिगत्वाप्रसक्तर्यदि चैत्यसङ्गतमतः लिङ्गत्वशरीरे न पक्षवृत्तित्वं विशेषणविधया निविष्टं किं तूपलक्षणतयेत्याशयेन उक्तविद्यमानलिदासम्भवं दूपयन् यदि चेत्यादिकमवतारयति दी. धितो। एकेति । इदादिभेदविशिष्टहदान्यनिर्वाह्रभेदादिरित्यर्थः । निर्वन्ह्यादिसामान्यभेदस्य वन्द्याद्यनतिरिक्ततया विशिष्टविशेषभेदा. नुधावनं मूले धर्तमानवह्नयनुमित्यापत्तिरिति अपरामृश्यमानस्या- हेतुत्वेन विद्यमानीलङ्गस्यापरामर्शदायामनुमितिमपलप्य तत्प. रामर्शदशायामेवानुमितेः स्वीकरणीयतया तद्विशिष्टपक्षानुयो. गिकसाध्यवैशिष्टयस्यानुमितो भानेन तत्समानकालीनो विद्यमानो वहिरनुमिती भासतेत्यर्थः । वस्तुगत्याऽतीतानागतहेतुकानुमिती अतीतानागतलिङ्गमानस्यैव जनकत्वादतीतानागतवाहिरेव सिद्धपति तत्र यदि व्यभिचारवारणार्थमुक्तस्य वर्तमानलिंगस्य हेतुत्वमादृतं तदा शायमानस्यैव तस्य हेतुत्यं स्वीकरणीयमिति तत्कालीनो वर्तमानोऽपि पहिर्भासतामिति भावः । वर्तमानस्य प्रागभावादेलि- अत्वेऽपि कथितवतमानवन्ह्याद्यनुमानापत्तितादयस्थ्यादथेत्यादिशं. काया असङ्गतिरतस्तादृशापत्तिमुद्धरति दीधितौ । तस्य चेति । वि. रोधिकालावच्छेदेनेति । यदा यत्र धूमप्रागभावस्तदुत्तरं तत्र वह्निः रिति विभिन्नकालमन्तव्य व्याप्तिग्रहादित्यर्थः। न तत्कालीनसा- ध्यसिद्धिः । न वर्तमानप्रागभावादिकालीनसाध्यस्यानुमितिरित्या र्थः। विभिन्नकालाघटितव्याप्तिविषयकपरामर्शस्यैव हेतुसमानकाल- तया साध्यभासकत्वादिति भावः। (चि०) अपि च न धूमप्रागभावादि लिङ्गं न घा तहीरनुमितिकारणम्, प्रागतावादीनां व्यर्थत्वात् आ- घश्यकधूमादिज्ञानादेवानुमितिसम्भवाच्च । किञ्च लिङ्गं नानुमितिमाने हेतुः, लिङ्ग विनाऽपि धूलीपट- लाल्लिङ्गभ्रमेणानुमित्युत्पत्तेः । नापि लिङ्गं प्रमानुमितो, परामर्शोऽनुमितिमाने हेतुः, तद्रिशेपममात्याप्रमा- त्वाभ्यामेवानुमितितधात्वात् । पत्सामान्ये पत्सा- मान्यं प्रयोजकं तविशेष तदिशेपस्य प्रयोजकत्या.

·१३०८ अनुमानगादाधर्याय त् । अथ परामर्शस्य प्रमात्वं विद्यमानलिङ्गविषय- त्वं तथा चायात लिङ्गस्य प्रमानुमितिहेतुत्वमिति चेन्न । भाविना भूतेन वा यदा कदाचिदिद्यमानेनापि लिनेन परामर्शप्रमात्वसम्भवान्नानुमितिपूर्वसमये तत्प्रमात्वानुरोधेन लिङ्गस्य सत्त्वं कारणत्वं वा । धूमकालीनवह्नयनुमानं च यदा यत्र धूमस्तदा तत्र वह्विरिति व्याप्तिज्ञानादेव । अथ या धूमकालः पक्षता चच्छेदका पक्षतावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणं च.पक्ष- धर्मवलात् साध्यं सिध्यतीति धूमकालीनवद्विसिद्धिः॥ (दी०) अपि चेत्यायभ्युपगमवादः । नियतसामानाधि- करण्यरूपाया व्याप्तेः प्रागभावादी दुरपवादत्तात् । धूमपाग- भावत्वादिकं नावच्छेदकमिति चेत् ? किं चातः न चैतदपि, च्याप्तेरवच्छिन्नत्यनियमात् परिशेपेण तस्यैव तथात्वात् अन्यथा धूमादिवृत्तिच्याप्तीनामपि धूमत्वादिकमवच्छदकं न स्यात् । अ- थ स्वव्यापकसमानाधिकरणं व्याप्यं व्यापकतं च तद्धर्मविशिष्ट--- समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नमतियोगिताकाभाव- ववादिकं स च विशेषणं धर्मों व्याप्त्यवच्छेदकः । (गा०) धूमनिश्चयं विनाऽनुमितेरसिद्धिरतो मुले ऽतीतभाविदिन- चितया निश्चितादिति । अतीतदिनावच्छदेन भाविदिनावदेन घा पक्षवृत्तितया निश्चितादित्यर्थः । धूमस्य वर्तमानतया निश्चये भाग- सावध्यसयोनिश्चयसम्भवेन लिंगत्वसंभवावर्चमानतया संदिग्धा- दिति।पक्षवृतितया निश्चितत्वेनप्रागभावादेरलिगत्वमुका पक्षवृत्ति तयाऽज्ञातत्वनालगत्वस्थलमाह ! किं चेति । भूतभाविवर्तमानत्वा. पिपपात् । पर्वते वर्तमानध्वंसप्रागभावप्रतियोगित्वाविषयकात् त- कालावच्छिन्नपर्वतीचयपियकारीत्यर्थः । धूमस्यावर्तमानत्व- माय वर्तमानत्याविषयकत्याभिधानम् । तस्य वर्तमानत्वे वत.

·परामर्शप्रकरणम् । मानत्वाभानस्य अनुमित्यविरोधित्वात् । धूमप्रागभावादरलिंगत्वस्य विचारासहत्वात् अपि चेत्यादि- दूधणे मूलकृतोऽनिर्भरं दर्शयति । अपि चेत्यादीति । अभ्युपगम- वादः । धर्मिभेदेऽपि वैयाभ्युपगमेनोक्तिः । साध्यसामानाधिक रण्यापच्छेदकरूपायाः व्याप्तेः धूमप्रागभावत्वादेः सामानाधिकर। *ण्यानवच्छेदकत्व धूमप्रागभावादावसस्वसम्भवेनाह । नियतसामा- नाधिकरण्यरूपाया इति । शंकते । धूमप्रागभावत्वादिकमिति । नावच्छेदकमिति । गौरवेण व्याप्यतानवच्छेदकमित्यर्थः । तथा च न तदवच्छिन्नं ' लिंगमिति भावः । किं चेति । धूमप्रागभाव. त्वादेलिगतानवच्छेदत्वेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मतावत्वरूपलिंगत्वेन प्रा- गभावादेरनुमितिहेतुताया दुरित्वादिति भावः । प्रौढ्या तत्त्व. स्यापि लिंगतावच्छेदकत्वं व्यवस्थापयति । न चैतदपीति । परिशे- पण। धूमप्रागभावाद्यवृत्तिधूमत्वावच्छिन्नत्वयाधसीहतावच्छिन्नत्वहे. तुना मागभावादिनिष्ठव्याप्तौ धूमप्रागभावत्वाचवच्छिन्नत्वसिया । तस्यैव । धूमप्रागभावत्वादेरैव । तथात्वात् । तथात्वसिद्धाप्यता. वच्छेदकत्वसिद्धेरिति यावत् । अन्यथा। व्याप्तेरवच्छिन्नत्वानियमे । व्याप्ति व्यभिचारतसामानाधिकरण्यं किं तु स्वव्यापकसाध्य. सामानाधिकरण्यं तथा च धूमप्रागभावादिनिरूपिता व्यापकता न प्रसिद्ध्यतीति न तस्य व्याप्यतेति शंकते । अथेति । अभावत्वादि- कमित्यादिना स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- त्वत्वावच्छिन्नाभावपरिग्रहः । विशेषणमिति । व्यापकताघटकसा; मानाधिकरण्यप्रतियोगिनि विशेषणमित्यर्थः । ज्याप्स्यवच्छेदक इति । व्यवह्नियत इति शेषः। एवं च व्याप्तः स्वरूपसंबंधात्मककि- चिच्छिन्नताया अप्रामाणिकत्वेऽपि न धूमत्वादीनां व्याप्यतावच्छेद दकत्वानुपपत्तिः। (दी) न च धूमभागभावसमानाधिकरणाभावमतियोगि- तात्वादिकं प्रतियोगितावच्छेदकं, गौरवादपि तु धूमसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितात्वादिकमेव लाघवात् । एवं च न घूपमा गमावो व्याप्यो न वा तत्वं व्याप्यतावच्छेदकम् । अत एव प्र- मेपघूमत्वादिकमपि नावच्छेदकमिति चेतं तहि जातिसमनि- ·अनुमानगादाधर्याम् यतोपाधिगुणादीनां व्याप्यत्वेन, लाघवेन गोजलादिनिष्ठामावर तियोगितात्वादेरवच्छेदकत्वात् न तु सास्नास्नेहादिगनिष्ठा- भावप्रतियोगितावादगीरचात् । -प्रस्थितं च गोत्यादिनिधर्मा- णामवच्छदकत्वेन, आपतितं च ते नीलमत्वादेव्यत्यिक च्छेदकत्वेन नीलधूपसपानाधिकरणाभावनियोगिताधभाव- स्यातिरिक्तत्वात् प्रमेयधूपत्वादिना वयाद्यव्यापकत्वार्थमिव स्नेहत्तादिना व्याप्यत्वार्थमपि लघुगुरुसाधारणस्यावच्छेदकत्व- स्योपादाने कुतस्तद्व्युदास इति । तथा चेति । तत्रैव क्लासा- मान्यकारणस्प विशेषरूपेण हेतुत्तं यत्र कल्यकारणतावच्छेदक- मपेक्ष्य न गौरवम् अन्यथा विशेषकारणकलापविलयप्रसङ्गादि. ति भावः । धूमकालीनत्यादि । सामानाधिकरणथे कालचिशे- पस्यापि सम्बन्धघटकतया प्रविष्टवादित्यर्थः । पदा यति । कालिकदैशिकव्याप्तिद्वयज्ञानात्कालदेशयोः साध्यं सिध्यदसति वाधक लाघवादेकमेव सिध्यतीत्यपि बदन्ति । पक्षतावच्छेदके. ति । पक्षतावच्छेदककालाधवच्छिन्नमियर्थः । (गा) न चेति । धूममागमावसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गितात्यादिक च न प्रतियोगितावच्छेदकमित्यन्वयः। तथा च ता. शिप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावरूपध्यापकत्वस्याप्रसिद्धिरिति भा• धः गौरवावधि दर्शयति । अपि स्विति । अत एव । प्रमेयत्वविशिष्ट समानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्यादेौरवेण प्रतियोगितानवच्छे. दकत्वादेव । तहाँति । स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्वस्य गुरुतयाऽनवच्छेदकत्वेन स्वस्वनिष्ठधर्मयोाप्यत्वतदवच्छेदकाया. भाव रत्यर्थ: । जातिसमनियतोपाधिगुणानाम् । गोत्वजलस्वादिस:- नियताना सानामहादीनाम्। व्याप्यत्वेन । गोत्यजलवादिव्याध्यत्वेन गतमित्यनेनात्मयः गोत्वादिवृत्तिधर्माणामागोत्ववादीनाम् । अब च्छेवफत्येन व्याप्यत्तावच्छेदकत्वेन स्वरूपत एव गोत्यादीनां प्रति योगितापच्छेदकशरीरनिवेशसभषेन गोत्वत्यादीनामनिवेशात। मा.

·परामर्शप्रकरणम् । 'पनिनं चेति । नीलधूमत्वाधवाउनेऽपि स्वयं व्याप्त्युपगमादाधि. क्यने नीलधूमादिति प्रयोक्तुनिग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वानेत्युकम् । अस्य च वैयथ्यस्थल व्याप्तिमनगीक रित्यादिः । अतिरिक्तत्वात् । धूमादिसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावान्यत्वात् । तस्य न्यूनवृत्तित्वादिति भावः। ननु ताशप्रतियोगितात्यादौ पारिभाषिकमभावप्रतियोगिता. बच्छेदकत्य निवेशनीयं तच्च गुरुधर्मसाधारण तथा च तादृशप्र- तियोगितात्वविशिष्टसंयधिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकापच्छि. नाभाववादिरंच पर्यवसित व्यापकत्वमिति सानास्नेहादीनां व्या. प्यतोपपत्तिरित्यत आह । प्रमेयति । यथा प्रमेयधूमत्वावच्छिन्नस्य घयाद्यव्यापकता प्रतियोगितानवच्छेदकत्यत्र पारिभार्पिकमवच्छे. दकत्यं निवेशितं तथा प्रतियोगितात्वे तदवच्छेदकत्व वा उक्तपारि भाषिकायच्छेदकत्वविवक्षणे इत्यर्थः । तदव्युदास । धूमप्रागभावा. देरल्याप्यत्वव्युदासः। मूले लिंगं विनापि। पक्षे वद्विव्याप्यमानासोऽपि । लिंगम्रमेण । व्याप्तिभ्रमेण । परामर्शस्य प्रमात्ये विद्यमानलिङ्गविषयत्वमिति पा. करके श्यामोऽयमिति धियः श्यामत्यांशे भ्रमत्यमित्यभिमानेन आयातं लिंगस्य प्रमानुमितिहेतु-वमिति लिनप्रमाया नियतपूर्व- यत्तित्व लिनस्यापि तथात्वादिति भावः । ननु लिङ्गस्य नियतपूर्व यतिधेऽपि यत्सामान्य इत्यायुतनि- यमात्ममापरामर्श एव प्रमानुमिती हेतुरावश्यफ इति कथमेपा श. कैति शहां निरसितुं माय प्रयति दीधितो। तवेति । न च यत्सामान्ये इस्पायुक्तनियमात्ममानुमिती परामशंस्य हेतुतासत्येऽपि तस्य कारणतापच्छदक विधमानलिङ्गविषयक त्यमेवेति विशिष्टकारणतानाहकमानेन लिनस्यापि कारणत्वं प्र. दातव्यं तथा चायातं लिस्य हेतुत्वमिति मूलस्य नासतिरिति पाच्यम् । यतो विद्यमानालिङ्गविषयकपरामर्शत्वेन न हेतुत्य गौर. पात् अपि तु लिपरामर्शस्वेन लाघराविति मुलानिमाया दीधिनियता भायो वर्णित इति । अन्यथा विशेषलघुरूपायन्टिने फारणान्तरसम्मयेऽपि. गुरविशेषरूपेण सामान्य कारणस्य देव. पे विशेषकारणविलयमसनात् शानादिविशेषप्रत्यक्षानुमियादी स.

·. अनुगानगादार्याम् निकर्षपरामर्शादिविशिष्टमनोयोगत्याविनय हेतुत्वापत्या सन्निक- पपरामर्शादीनामहतुवप्रसङ्गात् । तथा च लिङ्गत्यापेक्षया विद्यमा- नलिशानत्वेनैव कारणतोचितेति भावा। मूले पक्षीयधूमकालीनत्वपर्यन्तस्प साध्यांशे भाननिहाय य. दा यत्रेत्यादिसामान्यव्याप्तिराहता तत्र यत्तत्पदार्थस्थाननुगततया पर्वते यदा धूमस्तदा तत्कालावच्छिन्नो वहिरिति सहचारस्याग्रही तत्वेन तादशवह्रितिदिन सम्भवतीत्यालोच्याह । सामानाधिकरपय इति । कालविशेषस्य स्वसमानाधिकरणधूमकालस्य । सम्बन्धघट कतया । साध्यसम्बन्धघटकंतया । ताशकालावच्छिन्नसंयोगः साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध इति भावः। एतारशसम्बन्धेन पर्वते घहिसिद्धायेव फलतः पर्वतीयधूमका- लीनवाहिसिद्धिः। एतावताऽपि अतीतानागतपक्षीयधूमकालीनत्व. भानमादायातरनिरासासभयात् तत्तधूमकालस्य पक्षतावच्छेद फत्वं मूलकारोऽतीकरिष्यति । मतान्तरमाह । यदा यति । व्याप्तिवयशानादिति । एवं च यदा धूमस्तदा पवित्र धूमस्तत्र पहिरिति मूलस्य योजना । कालदेशयोः पक्षीकृतयोगधूमकालपर्वतयोः कालिकंदशिकसंव. धाभ्यामिति शेषः । एकमेव । एकत्वविशिष्टमेव । अत्र कल्पे स्काले पहिसिद्धः पूर्व पनत्कालीनयहि नावच्छिन्नस्यासिद्ध्या तद- भेदरूपमेकत्व लाघवज्ञानादप्यनुमिनिः कथं विषयीकरिप्यतीत्यस्वर. ससूचनाय घदतीत्युक्तम् । पक्षतावच्छेदकसमानाधिकरणसाध्य- सिचा नोद्देश्यासाद्ध. तदसमानकालीनस्यापि तत्समानकालसंब- धिपक्षसबंधिनया तत्कालसामानाधिकरण्यसिद्धावपि साध्ये तत्का. लीन वासिद्धरत. समानाधिकरणपदमवचिजनार्थकतया दयाच। पक्षतावच्छेदति । कालादीत्यादिना नितयादिरूपदेशपरिग्रहः । (चि०) यत्तु व्यापाराभावान्न परामर्शः कर. णमिति तय किं तु व्याप्तिज्ञानं करणं पराम- शी ब्यापार न च परामर्शस्य संस्कारो व्यापारः, परामर्शस्प चरमकारणस्पेन सस्कारोत्पादनसमये . .

·" परामर्शप्रकरणम् । ऽनुमित्युत्पादनात् । नापि तकः, व्याप्तिग्राहकस्य विप- यपरिशोधकस्य वा तस्य तदजन्यत्वादिति ।। इति परामर्शचिन्तामणिः। (दी०) किं तु व्याप्तीति । न च स्मरणात्मकपरामर्शस्व. ले तदसम्भवः । तत्र व्याप्तिविशिष्टानुभवस्य संस्कारद्वारा परा- मशहेतुत्वाद , फलाजनकव्यापारस्य फलजनकव्यापारजनकत्वे विरोधाभावात् । न च विशिष्टपरामर्शत्वेन न कारणत्वं व्याप्तिजा- नत्वेन च न तद्विशिष्टस्मृतिहेतुत्वं न पा विशिष्टस्मृतित्वेनानुमिति- हेतुत्वमिति वाच्यम् । व्याप्तितिपयकज्ञानत्वस्मृतित्वाभ्यां वि- शिष्टविपयकतचाभ्यां चा हेतुहेतुमद्भावेऽपि व्यापारव्यापारि- भावाविरोधात् । न हि द्वारद्वारिणोः फळजनकत्वं येन होण तेन रूपेण तयोमियो हेतुहेतुमद्भावेऽपि नियमो मानाभावात् । इ- न्द्रियतत्संपोगपदज्ञानपदार्थोपस्थियादिषु प्रत्यक्षशान्दादिकरण- व्यापारेषु व्यभिचाराच । न चैवं धारावहनस्थले पूर्वपूर्वेपी विशे- पणज्ञानानामुत्तरोत्तरतद्वारा विशिष्टप्रत्यक्ष प्रति करणत्वापतिः। यंजनयित्वैव यस्य यजनकत्वं तस्यैव तत्र व्यापारत्वात् । (गा)तदसंभवः । व्याहि स्य कारणत्वासंभवः। अनुभवात्म फपरामर्श प्रत्येव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकहानविधया व्याप्तिप्रका. रकशानस्य हेतुत्वादिति भावः । स्मरणे विशेषणतावच्छेदकविधया व्याप्तिधियोऽहेतुत्वेऽपि स्मरणस्य समानविषयकानुभवजन्य त्यात प्राचीनानुभवात्मकपरामर्शस्य व्याप्तिशानन्वन कारणत्वमक्षतमेवेति समाधते। तति। ननु तत्फलजनकव्यापारे तत्फलकरणव्यापारविधया तत्फ- लाजनकस्य न हेतुतेति नियमः । आचार्यमतेऽपि लिंगव्यापारतयाऽ नुमितिजनके परामर्शऽनुमित्यजनफस्येद्रियादिव्यापारस्प हेतुतया व्यभिचार इति तत्फल करणव्यापारविधयेति । एवं चानुमित्यजन. फस्य संस्कारस्थानुमितिजनकपरामर्श फयमनुमितिकरणस्य न्या.

·अनुमानगादाधर्याम् परितया हेतुतत्याशंकानियमं प्रतिक्षिपनिरस्यति । फलाजनकेति । ननु स्मरणात्मपरामर्शद्वारा प्राचीनपरामर्शस्य कारणत्वं तदा संभवति यदि तयोमिथा कार्यकारणभावावच्छेदकाभ्यां विशिष्यव्या. तिविशिष्टपक्षशास्वतस्मृत्तित्वाभ्यां करणव्यापारमावास्यात्स्या- द्वा कारणतावच्छेदकव्याप्तिक्षानत्यायपच्छिन्ननिरूपितजन्यतायामनुः मितिजनस्तायां च विशिष्टस्मृतित्वमवच्छेदकं यद्वारा यस्य यत्कारणं तनिष्ठतत्फलजनकतावच्छेदकावच्छिन्नतत्फलकारणताकमिति निय. मस्य तावतैय निर्वाहात् तदेव नेत्यांशंकत । न चेति ।न कारणत्यमि. ति। अपि तुव्याप्तिहानत्वेनैवेति शेपः। विशिष्टस्मृतिहेतुत्वम् । विशि एस्मृतित्वावच्छिमहेतुत्वम् अपितु व्याप्तिस्मृतित्यापच्छिन्नहेतुत्यमेवेति शेषः । नानुमितिहेतुत्वमिति। व्यभिचारादिति शेषः। व्याप्तिविषयक- स्मृतिझानत्वाभ्याम् । व्याप्तिविषयकस्मृतित्वव्याप्तिविषयकहानत्वा- भ्याम् । विशिष्टविषयकतत्त्वाभ्याम् । विशिष्टविषयकज्ञानत्वविशिष्ट- विषयकस्मृतित्वाभ्याम् । वाशब्दोऽनास्थायाम् । उक्तनियमस्य मामाणिकत्ये विरोधोऽस्स्येवेति तं प्रतिक्षिपति । न होति । साधकाभावमुक्त्वा नियमे याधकमप्याह । इंद्रियेति । द्रियं इंद्रियस्येन चक्षुष्वादिना या प्रत्यक्षे कारण व्यापारीभूनतत्संयोगःतत्त. संयोगत्वेन तद्धतुरतेन तेन च रूपेण न तयोमिधः कार्यकारणभावः अपितु संयोगत्वेन द्रव्यत्यनवा एवं शाब्दबोधे पदशानं तत्वेन कर व्यापारभूता पदाधापस्थितिः पदक्षानजन्यार्थीपस्थितित्वेन हेतु तयोस्तत्सम्बन्धिज्ञानत्वेन तत्तत्स्मृतित्वेन परस्परं हेतुहेतुमद्राव इति व्यभिचारादित्यर्थः । न चैवमिति । एवम् । यद्यद्रूपेण मिथो न हेतुहेतुमद्भावः तत्त: द्रूपेणापि करणव्यापारभावे । धारावहनस्थले । विशिष्टबुद्ध्यनन्तरं विशिष्टंयुध्यन्तरोत्पादस्थले । पूर्वपूर्वपाम् । प्रथमविशिष्टशानजनका नाम् । उत्तरोत्तरतद्वारा । स्वस्वजन्यविशिष्टचात्मकविशेपण. शानान्तरद्वारा विशिष्टप्रत्यक्षं प्रति । विशिएबुद्धित्वेन तदुत्तरविशि एप्रत्यक्ष प्रति । फरणत्यापत्तिः । विशेषणज्ञानत्वेन फरणत्वापत्तिः । समायत्ते! यमिति । यम् । यदपावच्छिन्नम् । यस्य । यद्वपा. वच्छिन्नस्य । यजनकत्वम् । यदपायच्छिन्नजनकत्वम् । तस्पैच । सदूपावच्छिन्नस्यैष । तत्र । तपावच्छिन्ने ! व्यापारत्वादिति । त.

·परामर्शप्रकरणम् । २३१५ था च विशिष्टज्ञानजनकतावच्छेदकविशेषणशानत्यस्य कारणत्वा. भिमततपावच्छिन्नविशेषणशानजन्यतावच्छेदकत्याभावो न तद्रूपे. व्यापारताविरहप्रयोजकः अपि तु तद्पावच्छिन्नमजनायत्यापित- दूपावच्छिन्नस्य विशिष्टधीजनकत्वमेव उत्तरोचरविशिष्टवुद्धिव्यक्ति प्रति पूर्वपूर्वविशिष्टयुद्धघात्मकविशेषणज्ञानव्यक्तिद्वारा वजनक- विशेषणशानन्यक्तीनां तत्तयक्तित्वेन कारणत्वस्य च नापत्तिः व्यव. हितव्यकीनां तत्तद्यक्तित्वन कारणताया अप्रामाणिकत्वात अन्यथा उकनियमोपगमेऽप्यप्रतीकारादिति भावः। (दी०) यत्तु तथा नियमेऽपि न क्षतिः विशिष्टस्मृतेरपि व्या. तिविशिष्टज्ञानतया विशेषणव्याप्तिविषयकेण पूर्वानुभवेन संस्का- रेण वा जननाद्याप्तिविषयकत्वेनैव करणत्वादिति । वन्न । जन्य- त्वविशेपितेन संशयसाधारणेन व्याप्तिविशिष्टज्ञानत्वेन तज्ज- न्यत्वात् नित्यसाधारणेन च व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिपक्ष- निश्चयवनानुप्रितिहेतुत्वात् । यदि च विशिष्टव्याते:मयममनुपस्थि- तावपि विशेष्प विशेषणं तत्रापि विशेषणमिति रीत्या परामर्शाद- नुमितिस्तदा नियतपूर्वोपस्थितिकपदार्थोपस्थितेरेव कारणलं वा- च्यम् । यत्तु परामर्शजनकत्वेन तत्तद्विशेषणज्ञानानां कारणत्वमिति तन्न । अन्य प्रति पूर्ववृतित्वं गृहीत्वैव तथात्वग्रहेणान्ययासिद्ध- साव । न च तत्र फलाननुगुणमन्यं प्रतीति वाच्यम, गौरवा. त् । नचैवं भ्रमिजनकत्वलक्षणं दृढत्वमपि दण्डे घटजनकताव- उदकं न स्पादिष्टत्वात् । दण्डत्वेनैव तथात्वात् । कचिटानुत्पादो भ्रमिरूपद्वारविरहाद । भुद्रचक्रभ्रगिजननसमन्महाचक्रसपत्र- हिताद्दण्टाटानुत्पची तत्प्रयोजकताया आवश्यकत्वात् । भ्रमि- विशिष्टत्वेन च जनकले चक्रादीनामपि पृथकारणत्वं न स्यात् । नस्याच घटाया दण्डे निष्कम्पा प्रहचिः, प्रथम भ्रोरुपया- नानिर्णयात् । , ·१३१४ अनुमानगादार्याम् परितया हेतुतत्याशंकानियम प्रतिक्षिपनिरस्यति । फलाजनकेति । ननु स्मरणात्मकपरामर्शद्वारा प्राचीनपरामर्शस्य कारणत्वं तदा संभवति यदि तयोमिथः कार्यकारणभावायच्छेदकाभ्यां विशिष्य व्या. प्तिविशिष्टपक्षशानत्यतत्स्मृतित्वाभ्यां करणव्यापारभावास्यात् स्या- द्वा कारणतावच्छेदकव्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्ननिरूपितजन्यतायामनुः मितिजनकतायां च विशिएस्मृतित्वमवच्छेदकं यद्वारा यस्य यत्कारणं तनिष्ठतत्फलजनकतावच्छेदकावच्छिन्नतत्फलकारणताकमिति निय. मस्य तावतैव निर्वाहात् तदेव नयाशंकत । न चेति । न कारणत्यमि ति।अपि तुव्याप्तिज्ञानत्वेनैवेति शेषः। विशिष्टस्मृतिहेतुत्वम् । विशि- पुस्मृतित्वावच्छिन्नहेतुत्वम् अपितु व्याप्तिस्मृतित्वापच्छिन्न हेतुत्वमेवेति शेषः। नानुमितिहेतुत्वमिति। व्यभिचारादिति शेषः। व्यासिविषयक- स्मृतिज्ञानत्वाभ्याम् । व्याप्तिविषयकस्मृतित्वव्यातिविषयकशानत्वा- भ्याम् । विशिष्टविषयकतत्याभ्याम् । विशिष्टविषयकज्ञानस्वविशिष्ट- विषयकस्मृतित्वाभ्याम् । बाशब्दोऽनास्थायाम् । उक्तनियमस्य प्रामाणिकत्ये विरोधोऽस्त्येवेति तं प्रतिक्षिपति।न होति । साधकाभावमुक्त्वा नियमे पाधकमप्याह । इंद्रियेति । इंदिगं इंद्रियत्येन चक्षुष्ठादिना वा प्रत्यक्षे कारण व्यापारीभूततत्संयोगः तत्त. संयोगत्वेन तद्धतः तेन तेन च रूपेण न तयोमिधः कार्यकारणभाषः अपि तु संयोगत्वेन द्रव्यत्वेनैव । एवं शाब्दयोधे पदशानं तत्त्वेन करण व्यापारभूता पदार्थोपस्थितिः पदधानजन्यार्थोपस्थितित्वेन देता तयोस्तत्सम्यन्धिमानत्वेन तत्तत्स्मृतित्वेन परस्परं हेतु देतुमझाव इति व्यभिचारादित्यर्थः । न चैयमिति । एवम् । यद्यद्रूपेण मियो न हेतुहेतुमन्नावः तत्त- दूपेणापि करणव्यापारमाधे। धारावहनस्थले । विशिष्टयनन्तरं विनिवुध्यन्तरेत्पादस्थले । पूर्वपूर्वपाम् । धमपिशिष्टमानजनका नाम् । उत्तरोत्तरतद्वारा | स्वस्वजन्यविशिष्टयुधात्मकधिशेषण. मानान्तरद्वारा विशिष्टप्रत्यक्षं प्रति विशिष्टबुद्धित्वेन तदुत्तराविशि. एप्रत्यक्ष प्रति । फरणत्वापत्ति । विशेषणज्ञानत्वन करणत्वापत्तिः । समायत्ते। यमिति । यम् । यदूपावच्छिन्नम् । यस्य । यदपा. वच्छिन्नस्य । यजनकत्वम् । यष्टूपापच्छिन्नजनकायम् । तस्यैव । तपायच्छिन्नस्यैघ । वत्र । तद्रूपावच्छिन्ने । व्यापारस्यादिति । त.

·परामर्शप्रकरणम् । था च विशिष्टशानजनकतावच्छेदकविशेषणशानन्यस्य कारणत्या. भिमततपायच्छिन्नविशेषणशानजन्यतावच्छेदकत्वाभावो न तदपे- ण व्यापारताविरहप्रयोजकः अपि तु तद्रूपावच्छिन्नमजनायित्यापित- दूपापच्छिन्नस्य विशिष्टधीजनकत्वमेव उत्तरोत्तरविशिष्टवुद्धिव्यक्ति प्रति पूर्वपूर्वविशिष्टबुद्धधात्मकविशेषणझानव्यक्तिद्वारा तजनक विशेषणशानव्यक्तीनां तत्तयक्तित्वेन कारणत्वस्य च नापत्तिः व्यव. हितव्यक्तीनां तत्तभ्यक्तित्वेन कारणताया अप्रामाणिकत्वात अन्यथा उक्तनियमोपगमेऽप्यप्रतीकारादिति भावः । (दी०) यत्तु तथा नियमेऽपि न क्षतिः विशिष्टस्मृतेरपि व्या- तिविशिष्टज्ञानतया विशेषणव्याप्तिविषयकेण पूर्वानुभवेन संस्का- रेण वा जननाद्याप्तिविषयकत्वेनैव करणत्वादिति । तन्न। जन्य- खविशेपितेन संशयसाधारणेन व्याप्तिविशिष्टज्ञानत्वेन तज- न्यत्वात् नित्यसाधारणेन च व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिपक्ष- निश्चयवनानुमितिहेतुत्वात् । यदि च विशिष्टव्याप्तेःप्रथममनुपस्थि- तावपि विशेष्ये विशेषण तत्रापि विशेषणमिति रीत्या परामर्शाद. नुमितिस्तदा नियतपूर्वोपस्थितिकपदार्थोपस्थितेरेव कारण वा- च्यम् । यत्तु परामर्शजनकत्वेन तत्तद्विशेषणज्ञानानां कारणत्वमिति तन्न । अन्य प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृहीत्वैव तथात्वग्रहेणान्यथासिद्ध- सात् । न च तत्र फलाननुगुणमन्यं प्रतीति वाच्यम, गौरवा- व । नचैवं भ्रमिननकत्वलक्षणं दृढत्वमपि दण्डे घटजनकनाव. च्छदकं न स्पादिष्टत्वात् । दण्डत्वेनैव तथात्वात् । कचिद्धटानुत्पादो भ्रमिक्ष्पद्वारविरहात् । क्षुद्रचक्रभ्रमिजननसमन्मिहाचक्रसमन- हिताद्दण्डाद्धटानुत्पची तत्प्रयोजताया आवश्यकतान् । भ्रमि- विशिष्टत्वेन च जनकले चक्रादीनामपि पृथकारणत्वं न स्यात् । न स्याच घटातिया दण्ड निष्फम्पा मचिः, प्रथमं भ्रमेरुपया- नानिर्णयात् ।

·- १३१६ अनुमानगादापर्याम ()तथा नियमाभ्युपगमेऽपि घ्यामिहानपरामर्शयोः करणन्या- पारभायमुपपादयतां परामर्शस्य च्यातिविशिष्टशानत्वेन व्यापारताभिः मानिनां मतमुपन्यस्यति । यस्विति।नक्षतिःनि प्रमते क्षतिःध्याति- विशिधानतयाऽनुमवेन संस्कारेण घाजननादित्यत्ययः विशिक्षा- नतयेति । तृतीयायोऽयच्छिन्नत्यम् । अनुभवेनेत्यादी वृत्तीयार्थी नि. रूपितत्वं जननं जन्यता तथा बानुमघादिनिरूपितविशिएशानवाय छिन्नजन्यतापत्यादित्यर्थः स्मृति प्रति संस्कारद्वारा अनुभवं प्रति साक्षाविशेषणधियः पूर्ववतिया स्मृति साधारणविशिष्टयुद्धित्वाव. च्छिन्नं प्रति विशेषणशानहेतुत्वमिति मते पूर्वानुमधेनेति। तद्पावच्छि. प्रति विशेषणविषयकत्वेन संस्कारादिसाधारणेन हेतुतेति मतमनु. सत्य संस्कारेण वेति । यिशिएचिं प्रति विशेषणपिपयफत्वेन देतु. त्वे प्रहत्ते व्याप्तिशानत्वेन करणत्यमुक्तनियमसत्ये न निवहतायुक्ता तन्मते फरणतावच्छेदके हानत्वं परित्यजति । व्याप्तिविपयकत्यने. पेति । व्यापारनिष्ठकरणजन्यतावच्छेदकेऽधिकनिषशं दर्शयति । जन्यस्वविशेपितेनेति । जन्यनित्यसाधारणधर्मस्य जन्यतानवच्छ. एकत्यादिति भावः। तत्र न्यूनता दर्शयति । संशयसाधारणेनेति । तथा च निश्चयत्वा. निवेशान्न्यूनता। व्याप्तिविशिष्टज्ञानत्येनेत्यतोऽपि विशिष्टवशिष्टपाध... घेशान्न्यूनता लभ्यते। तनिष्ठानुमितिजनकतावच्छेदके न्यूनताधिप वर्शयति । नित्यसाधारणेनेतिनित्यसाधारणेनत्यनेन जन्यत्वाप्रवेशो दर्शितः। नित्यस्यापि स्वरूपयोग्यस्य सहकारिविरहात्फलानुपधाय- फत्वमिति भावः। व्याप्तिमकारकत्वेन करणत्वोपगमे विशिष्टचैशिष्ट्या. बगादिताया: परामर्शनिष्ठानुमितिजनकतावच्छेदककोटिनिवेश. नाधिक्यं विशिष्टवैशिष्टावरहिताय विशेपणतावच्छेदकप्रका. रकत्वावच्छिन्ननिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वादिति संशयान्यत्वनि. वेशादेवाधिक्यम् । समवायघाटतसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या हे. तुहेतुमद्भावे पक्षविषयकत्वनिवेशाधिक्यं चेत्ययधातव्यम् । प्रथमम् । परामर्शपूर्वम् । विशेषणतावच्छेदकविशिष्टविशेषणानं विना विशिष्टवैशिष्ट्यांधासंभवादा । विशेष्ये विशेषणमिति।ताह- शयोथै विशेषणहानाधया प्रत्येकपवार्थीपस्थितेरेव हेतुतया विद्य- 1 ·परामर्शप्रकरणम् । १३१७ कलिताना व्याप्तिघटकपदार्थानामुपस्थित्या परामर्शसमवादिति भा. धः । व्याप्तिघटकपदार्थाश निश्चयत्वपर्यन्तानिवेशेन लाघवाद व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यवोधत्वेनैवानुमितिहेतुता व्याप्त्याशे संश- पाकारबुद्धश्च न तद्विशिष्टवैशिष्ट्याषगाहिता तत्पूर्व तविशिष्टवै. शिष्ट्यवोधजनकतनिश्चयासत्त्वनियमात् । यत्र च विशेष्ये विशे. पणमित्यादिरीत्या परामर्शस्तत्र तदनंतरोत्पनविशिष्टवैशिष्ट्यावगा- हिपरामर्शादेवानुमितिरित्युतिसंभवाद्यदि तदेत्युक्तम् । इदमापाततः । विशिष्टवैशिष्ट्यविषयितायाः कारणतावच्छेदके निवेशेऽपि व्याप्त्यभावप्रकारकं ज्ञानं जायतामितीच्छाधीनव्याप्यं. शेऽनाहायंसंशयात्मकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहियोधस्य दुर्वारत्वाद तदंशे निश्चयत्वनिवेश आवश्यक: न च तारशेच्छासरचे तटितसामग्या बलवत्यात व्यारेव मानासंभवाकथं संशयः, व्याप्तिव्याप्यभावाभयप्रकारकं भानं जाय. शामितीच्छायां व्याप्तेरपि भानसंभवादिति। नियतपूर्वोपस्थितिकेति । तारशपदार्थाः। व्याप्तिघटकाभावत्वा. दयः । करणत्वम् । तत्तत्पदार्थज्ञानत्वेन वाच्यम् । परामर्शजनकत्वे. नेति । अभावत्वज्ञानत्वादिना हेतुत्वे नानाकारणताप्रसंगात् विनि. गमनाविरहेण एकमात्ररूपेण हेतुत्वासंभवात् । परामर्शजनकत्यस्य सर्वसंग्राहकतया विनिगमनाविरहानव फाशादिति भावः । अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वं गृहीत्वैवेति । परामर्शजनकत्वरूपावच्छेद- काहस्य परामर्शपूर्ववर्तित्वमहात्मकतया तं विना तेन रूपेणानुमि. तिपूर्ववर्तित्वमहासंभवादिति भावः । फलाननुगुणमिति । तथा च परामशंस्यानुमित्यनुगुणतया तत्पूर्ववर्तित्वप्रहं विना परामर्शजन. फत्वेनानुमितिपूर्ववर्तित्वाग्रहेऽपि न तेन रूपेणान्यथासिविरिति भावः। एवम् । अन्यथासिनिशरीरे सामान्यत पवान्यं प्रात्युको । न स्यादिति । उकान्ययासिधि निरूपकत्वादिति भावः । एापत्या समाधत्ते । इष्टत्वादिति । तदा फेन रूपेण घटजनकतेत्याकांक्षायामा. हा दण्डत्वेनात। नववं भ्रमिजननायोग्यात्कोमलादपि दंडादट उत्पघेतात या. ६ । कचिदिति । कोमलदंडे घटार्थिनोऽप्रवृत्तिध फलानुपधाननि- घयाविति भायः। भ्रमियोग्यत्वेन हेतुत्वेऽपि मिपिरहस्प घटानु. - .

·। १३१८ अनुपानगादाधाम् त्पादप्रयोजकतां दर्शयति । क्षुदेति । दंडात् । क्षुद्रदंडात् । तत्प्रयोज. फतायाः। मिविरहस्य घटानुत्पादनयोजफताया। मावश्यकत्वा- त् । भवतापि स्वीकारात्। ननु म्युपहितत्वेन हेतुतीच्यते तथा च भ्रमिविरहस्य न घटा- नुत्पत्तिप्रयोजकत्वमुपेयते उक्तस्थले भ्रम्युपहितदण्डव्यतिरेकणव घटानुत्पादसंमवादित्यत आह । म्रमिविशिष्यत्वेनेति पृथक् । वक्रत्वा- दिना । भ्रम्युपधानसंदेहेन सकंपप्रवृत्तिसंभयादाह | निष्कपेति । ताशप्रवृत्ती स्वरूपयोग्यतानिश्चयस्य हेतुत्वादिति भावः। प्रथमम् । प्रवृत्तिपूर्वम् । (दी.) अस्तु वा भ्रमिप्रयोजकोऽवयव विशेषादिरेव तथा, प्रथमोपस्थितत्वादावश्यकत्वाच । अन्यया घटजनकत्वेनैव भ्र. पिजनका किपिनि न रोचयेः। अत एव सौवर्णवणवादिद- ण्डेष्वनुगतदण्डत्वविरहेऽपि न क्षविः । किं चैवं मचिं प्रति इ. एसाधनताज्ञानजनकत्वेन शब्दादीनां शान्दवोध भति च तजन- काकासादिज्ञानजनकत्वेनानुमानसंस्कारतत्तविशेषणज्ञानादीनां कार्यान्तरं प्रति च तज्जनकतचपदार्थकारणानां तत्तत्पंदा. कारणत्वेन हेतुत्वप्रसङ्गः । तजनकतेन हेतुत्वे तत्वेनैव हेतुत्वं प्रथमोपस्थिनवादावश्यकत्वालायवाचेति चेत् ? कि- मिदं प्रकृते पाणिपिहितम् ? इदं पुनरिहावधेयम्-विशिष्ट विषयकत्वेन कारणवे केवल विशेषणादिविषयकत्वेन न हे. तुत्वं तदवच्छिन्नकार्यजनकतावच्छेदकान्तराव्यापकरूपेणव त- दवच्छिन्नं प्रति जनकत्वात् । दर्शयिष्यते हि तथाऽन्यथासिद्ध त्वम्, अन्यथा घटत्वावच्छिन्नं पति कपालतत्संयोगादीनां ज. न्यत्तविशेपितेन शुद्धन वा द्रव्यत्वगुणतादिना विशिष्टवैशिष्ट्य. यो मति च विशेषणतावच्छेदकविषयसेन हेतुत्वपसङ्गात् । अनु. मितिशाम्दयोधचिकीर्षादिकं प्रति च परामर्शकाङ्ग्राकृतिसाध्य. सादिशानविषयविशिष्टाविशिष्टतचत्पदार्थविषयत्वेन हेतुतेऽन- ·परामर्शप्रकरणम् । न्तकार्यकारणभावप्रसाच्च । (गा०) ननु सौवर्णादिदंडसाधारणं दंडत्वंऽन जातिः जातिसंक- रादिति भ्रमिजनकत्वमेव तदित्यत आह अस्तु वेति । भ्रमिप्रयोजका भ्रमिजनकतावच्छेदकः । भवयवसंयोगविशेषादिरिति । दायाख्यवि. जातीयावययसंयोगादिरित्यर्थः। तथा। घटजनकतावच्छेदकः। तस्य त्ववच्छेदकत्वमुभयत्रैव स्वसमवायिसमवेतत्वसवंधन समवायेनैव पा दंडावयवानामेच तेन रूपेण हेतुत्वोपगमात । दंडावयविनोऽहेतु. स्वेऽपि क्षतिविरहात् । यत्र च परस्परसंबद्ध हुभिः कोमलदंडर्नु चकं म्यति तत्र तेपामेव संयोगे तारशी जातिरिति । तत्र तेषां तेन रूपेण हेतुता तत्र तदवयधानामपिताशसंयोगस्याऽऽवश्यकत्वा- त् । परंपरासंबंधन नेपां दंडादावपि सस्पेन तेन संघवेन हेतुतावच्छे- दफत्वपक्षेऽप्यदोपः । अधैवं तारजातन्यानारंभकसंयोगसाधारणतया तदारंभक- तावच्छेदकजात्या संकरप्रसः । तन तायडे दंडांतरारंभापगमे. अनुभवविरोधात् । दारुवेण्याचारग्यस्य दारुण्यादित्वनियमन दासत्ववेणुत्वादिजातीनां संफरभिया कोमलदास्येण्यादिसंबलनस्थ. लेऽवयव्यंतरोत्पादोपगमासमवाच्च । अत एव गृहादानां मेकावय. घत्वमिति सिद्धांतः। एतेन कोमलदंडैकत्यव्यावृत्तकत्वगतजातिभद एच नम्यादिप्रयो. जक इत्यपि निरस्तम्। न चानारंभकसंयोगेष्वेव मिजनकघटप्रयो. जिका जातिलोपते एकैकदण्डात्तदुत्पादस्थले च तदेकावयवापरा. घयययोः संयोगस्य द्रव्यानारंभकता तस्यैव घटापुत्पादप्रयो. जकत्योपगमादिति. नारंभकतापच्छेदकजात्या संकरमसंग इति पाच्यम् । एवमपि यत्र याहशकोमलदंडवयसंघलनादेव घटायुः त्पति तु तदुभयमासंपलनात। तदुभयसंघलनादपि तदुत्पा. दप्रसंगो दुरि । व्यवंतरसंयोगसहकारेण तदुमयसंयोगाचदु. त्पादनिहाय तारशसंयोगे जातिभेदोपगमस्यावश्यकत्यात् । एतेन दंडचासयोग पय तारशी जातिस्तद्वन्धेन घटादिजनक तेति निरस्तम् । दंडांतरसंपोगसापेक्षयारशचदंडसयोगाच्च माम्मति तनिरपेक्षनरसंयोगव्याकिती घटायापचंद्रत्वात् । प्रथम- ·१३२० अनुमानगादापर्याम् तयासंयोगादिमत्यनिधयाभावेन प्रदत्यनुपपत्तेति चेव ! बाहिं कोमलदंडादिसाधारणेन पृथिवीत्येनैव अम्यादिजनकता स्वीक्रियते मतिप्रसंगमंजका सहकारिविरह पय प्रवृत्त्वतिप्रसंगमपि फलानुपः धाननिश्चय एव निराकरोति । यदि च बलवता मारतेनाभिहतमपि चक्रं नांवा घरं जनयति तदा पवन दुग्यत्वेन या वयात्वं मूर्व स्वजातिपक्षे तु तयैव,तापरिग्रहायैवाविपदमुपातमिति बोध्यम् । पर कारण समिजनकत्व व्यवच्छिद्यते । प्रथमोपस्थितत्वादिति । जनक ताप्रहे तदवच्छेदकम हस्यापेक्षणीयतया भ्रमिजनकतामपेक्ष्य तदध- च्छेदकस्य प्रथममुपस्थितत्वादित्यर्थः। आवश्यकत्वादिति । नियत. पूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मस्यैव जनकतात्मकतया प्रमिजनकताया घट. जनकतावच्छेदकत्ये भ्रमिजनकतावच्छेदकस्य तथात्वावश्यकत्वा. दित्यर्थः । तथा च अनफतात्वेन वारशधर्मस्य तथात्वापेक्षया विशिष्य तथात्ये लाघवमिति भावः। अथागत्या भ्रमि प्रति अत्यंताजनकसाधारणेन स्पर्शवत्वादि. ना हेतुत्वेऽपि घटं प्रति न तेन रूपेण हेतुत्वमुपेयते अत्पंताजनक व्यावृत्तेन नम्युपधायफत्वेनव हेतुतासंभवात् कथंचिसम्युपधायक- निश्चयवशायामेव घटार्थिनां निकपाया अन्यदा तदथिनां सकंपाया प्रवृत्तेरुपगंतव्यत्यादित्यत आह । अन्यथेति । अन्यथा । अत्यंताजन- फव्यावृत्तये एकजनकत्वेनापरजनकत्वोपगमे । घटजनकत्वमेवेति । चिनिगमनाविरहादिति भावः । अन्योन्याश्रयेण च परस्परजनकत्वेन उभयजनकता न सभवतीति घोभ्यम् । दण्डत्वन कधितहेतुतामतेऽनिभरवीजं स्वयमेवाह । अत एवे. ति । अनुगतदंडत्वविरहेऽपि सुवर्णत्ववेणुत्यादिजातिसंकीर्णतया साधारणदंडत्वजातिविरहेऽपीत्यर्थः । ननु अन्य प्रतीत्याधन्यपासि. रिकवलिततया घटजनकत्वेन भ्रमिजनकप्तान संभवति तत्र चान्य- स्मिन्फलाननुगुणत्यषिशेषणाद्धट प्रति प्रमिजनकत्वेन हेतुत्यमवि. समामित्याशंक्य फलानमुगुणत्वविशेषणप्रतिक्षेपाय प्रतिबंदि दर्शय. 'ति । किं चीता एवम् । फलाननुगुणफार्यजनकत्येनानन्यथासिद्धत्व। कार्यातरम् । यदादिकम् । तसत्पदार्थकारणानाम् । दंडचक्रकुलासादि कारणानाम। तजनकत्वेन ! एसाधनताबानादिजनकरचना हेतुत्वे।

·। परामर्शमकरणम् । १३२१ प्रसके। तत्वेनैव । इष्टसाधनताशानवादिनैव ! लाघवाचेति । न तु तज्जनकत्वेन गुरुतया अन्यथासिद्धिानरूपकत्वादिति शेपः । प्रकृते। दण्डघटयोतुहेतुमद्रावस्थल। मनसोऽनुमितिकरणां ध्यपस्थापयिष्यन्मलोकव्याप्तेस्ता- टकपदार्थानां च धियोऽनुमितिकरणत्वं निराफरोति । इदं पुनरित्या- दिना । तत्तद्यत्यादिजनकतावच्छेदकतत्तशक्तिवादिव्यापकसामा. न्यधर्मेण सामान्यधर्मावच्छिन्नतत्तयत्यादिहेतुत्वाचवच्छिन्नत्व: वयं फलतः कार्यताविशेषणम् । स्वस्पापि स्वव्यापकत्वादवच्छेद कान्तरेति। न च व्याप्तिसानकारणतायां विभिन्नपक्षसाधारणधूमनिष्ठतार• शव्याप्तिधानाव्यवहितोचरवहधनुमितित्वं परामर्शकारणतायां तु तत्पक्षकतत्साध्यकपरामर्शाव्यवहितोचरानुमितित्वं कार्यतावच्छे. दकमिति कथमेककार्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रति प्रयोजनकत्व मिति वाच्यम् । धुमनिष्ठम्याप्तिशानस्य पर्वतपक्षकानुमिति प्रत्येक नियतव्यापाराभाघेनाकरणत्वात । (१)न च धूमव्यासिकानाव्यवहितोत्तरं तत्पक्षकतदनुमिति तथा: ऽस्तु तथाऽपि नैकमुभयजन्यतापच्छेदकमिति वाच्यम् । पहिव्याप्यों धूमो वहिव्याप्यालोकवान् पर्वत इति समूहालंयनपरामर्शजन्यानु. मिती धूमव्याप्तिकानकरणिकायां व्यभिचारात् व्यापारसंबंधेन तद भावात् तस्माद धूमपरामर्शाव्यवहितोचरपर्यतपक्षकवापनुमितित्वं परामर्शस्पेय वस्यापिजन्यतावच्छेदकं वाच्यं तथासतीदमिति भाषः। ननु जनकतावच्छेदकांतरन्यापफस्यापि नियतपूर्वपार्वतावच्छ- दकरवान्न कथं तस्य जनकतावच्छेदकत्वमित्यत आह । दर्शयिभ्यते हीति । तथा। व्यापकरूपेण । अन्यथासिद्धत्यमिति । तथा चान्य. थासिरिनिरूपकवान तस्य तयात्वमिति मायः। व्यापकरूपेणा. न्यथासिद्धत्वे युकिमाइ । अन्ययेति । नित्यस्य स्वरुपयोग्यस्य फलावश्यंभावनियमपक्षमपलंच्याह । जन्पत्वविशेपितेनेति । तार- नियमानभ्युपगमपक्षमवलंन्याह । शुद्धन घेति । हेतुत्यप्रसंगादिति । नियतपूर्ववर्तिताया अन्यथासिझन्वरविहस्य च तदूपायउने. प्रपि सत्त्वादिति भायः। (१) नि त्यादिमाय'त्यन्तः पाठः पुस्तकान्तरे नास्ति ।

·भनुमानगादापर्याम् तधासंयोगाविमत्यानिधयाभावेन प्रवृत्मनुपपत्ति घेत ? लाई फोमलदंडादिसाधारणेन पृथियात्यनेय भ्यादिजनकता स्वीक्रियते अतिप्रसंगभंजक सहकारिविरह एप प्रत्यतिप्रसंगमपि फलानुप: धाननिश्चय एव निराकरोति । यदि च यलवता मारतेनाभिहतमपि चक नांवा घरं जनयति तदा स्पर्शवस्येन दम्पत्वेन या तथात्वं मूर्व. स्वजातिपक्षे तु तयैव तत्परिप्रहायवादिषदमुपात्तमिति बोध्यम् । पर्व फारेण भ्रमिजनकत्वं व्यवच्छिद्यते । प्रथमोपस्थितत्वादिति । जनक तापहे तदवच्छेदकपदस्यापेक्षणीयतया भ्रमिजनतामपेक्ष्य तदष. च्छेदकस्य प्रथममुपस्थितत्वादित्यर्थः । आवश्यकत्वादिति । नियत- पूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मस्यैव जनकतात्मकतया मिजनकताया घट. जनकतावच्छेदकत्ये भ्रमिजनकतावच्छेदकस्य तथात्वावश्यकत्वा- दित्यर्थः । तथा च अनकतात्वेन तारशधर्मस्य तथात्यापेक्षया विशिष्य तथात्ये लाघवमिति भावः । अयागत्या भ्रमि प्रति अत्यंताजनकसाधारणेन स्पर्शवत्वादि- ना हेतुत्वेऽपि घट प्रति न तेन रूपेण हेतुत्यमुपेयते अपंताजनक व्यावृत्तेन प्रभ्युपधायफत्वेनैव हेतुतासंभवात् कथंचिशम्युपधायक- निमयदशायामेव घटार्थिनां निकपाया अन्यदा तदर्थिनां सकंपाया प्रवृत्तेरुपगंतव्यत्वादित्यत आह । अन्यथेति । अन्यथा । अत्यंताजन. फव्यावृत्तये एकजनकत्वेनापरजनकत्वोपगमे। घटजनकत्वेनैवेति । पिनिगमनाविरहादिति भावः। अन्योन्याश्रयेण च परस्परजनकत्वेन उभयजनकता न सभवतीति बोध्यम् । दण्डत्वन कथितहेतुतामतेऽनिभरची स्वयमेवाह । अत एवे. ति । अनुगतदंडत्वविरहेऽपि सुवर्णत्वघेणुत्वादिजातिसंकीर्णतया साधारणदंडत्वजातिविरहेऽपीत्यर्थः । ननु मन्य प्रतात्यायन्यासि सिकलिततया घटजनकत्वेन भ्रमिजनकप्तान संभवति तत्र चान्य स्मिन्फलाननुगुणत्वषिशेपणाइट प्रति भ्रमिजनकत्वेन हेतुत्यमवि रुग्रामत्याशंक्य फलाननुगुणत्यविशेषणप्रतिक्षेपाय प्रतिबंदि दर्शय 'ति । किं चेति। एवम् । फलाननुगुणकार्यजनकत्वेनानन्यथासिद्धत्ये कार्यातरम् । घटादिकम् । तसत्पदार्थकारणानाम् । दंडचकुलालाति फारणानाम्। सजनकत्वेन । इष्टसाधनताशानदिजनकत्वेना हेतुत्वे ·परामर्शप्रकरणम् । १३२१ प्रसके । तत्त्वेनैव । इष्टसाधनताशानत्वादिनैव । लाघवाशेति । न तु तजनकत्वेन गुरुतया अन्यथासिद्धिानरूपकत्वादिति शेषः । प्रश्ते। दण्डघटयोहेतुबेतुमद्भावस्थले। मनसोऽनुमितिकरणता व्यवस्थापयिष्यन्मूलोकव्याप्तेस्तद्ध- टकपदार्थानां च धियोऽनुमितिकरणत्वं निराफरोति । इदं पुनरित्या- दिना । तचमत्यादिजनकतावच्छेदकतचकित्वादिव्यापकसामा. न्यधर्मेण सामान्यधर्मावच्छिन्नतत्तद्यक्त्यादिहेतुत्वात्तदवच्छिन्नत्व. वयं फलतः कार्यताविशेषणम् । स्वस्यापि स्वध्यापकत्वादवच्छेद- कान्तति। न च व्याप्तिमानकारणतायां विमिन्नपक्षसाधारणधूमनिष्ठताह- शव्याप्तिशानाव्यवहितोत्तरवपनुमितित्वं परामर्शकारणतायां तु तत्पक्षकतत्साध्यकपरामर्शाव्यवाहितोत्तरानुमितित्वं कार्यतावच्छे. एकमिति कथमेककार्यतावच्छेदकावच्छिन्नं प्रति दयोजनकत्व मिति वाच्यम् । धूमनिष्ठन्यातिज्ञानस्य पर्वतपक्षकानुमिति प्रत्येव नियतव्यापारामानाकरणत्वात । (१)न च धूमव्याप्तिमानाव्यवहितोचरं तत्पशकवदनुमितित्वं तथा ऽस्तु तथाऽपि नैकमुभयजन्यतापच्छेदकमिति वाच्यम्। घद्विव्याप्यो धूमो वहिव्याप्यालोकवान् पर्वत इति समूदालंयनपरामर्शजन्यानु. मिती धूमव्याप्तिमानकरणिकायां व्यभिचारात् व्यापारसंबंधेन तद- भावात् तस्माद् धूमपरामर्शाव्यवहितोत्तरपर्यतपक्षकवयनुमितित्वं परामर्शस्येय तस्यापिजन्यतापच्छेदकं वाच्यं तथासतीदमिति भावः। ननु जनकतावच्छेदकांतरख्यापकस्पापि नियतपूर्ववर्तितावच्छ- दकत्याल कथं तस्य जनकतावच्छेदकत्वामित्यत आह । दर्शयिष्यठे हीति । तथा । व्यापकरूपेण । अन्यथासिद्धत्वमिति । तथा चान्य. थासिद्धिनिरूपकत्वान तस्य तयात्वमिति भावः । व्यापापा. न्यथासिसत्वे युकिमाह । अन्ययेति । नित्यस्य स्वरुपयोन्यस्य फलापश्यंभावनियमपक्षमपलंय्याह । अन्यत्वविपिदेनेति । वाइस नियमानभ्युपगमपक्षमवलंन्याह । शुद्धन वेति । नुवरसंगादिति । नियतपूर्ववर्तिताया अन्यथासिद्धन्तरारिहस्स व दपावच्छिन्- पपि सत्वादिति मायः। • (१) चैत्यादिाय' इत्यन्तः पाठः पुस्तधन्वर नास्ता ·२१२२ अनुमानगादापर्याम् विशिष्टाविशिष्टेति । विशिष्टपदार्थोऽभावादिः अविशिष्टप दार्थोऽभावत्वादिः। (दी० ) न चात्र करणान्तरासम्भवादगत्या परामर्शज- नकज्ञानस्य तथात्वं कल्भ्यते । चिकीपी प्रसपि कविसाध्यता- ज्ञानजनकज्ञानस्य तथात्वापत्तेः । तत्र मन एव करणमिति चेत् ? इहापि तदेवास्तु । मनोऽसाधारणकरणकज्ञानवेन मानसत्वाप- चिरिति चेत १ चिकीर्षादिसाधारणतकरणकत्वस्येव ज्ञानव- विशेपितस्यापि तस्यामयोजकत्वात् । किं तर्हि मानसत्वे प्रयो- जकामिति चेत् ? किं नाम प्रपोजकम् ? कारणं चेत् ? न कि- श्चित् , कार्य चेत् । तत्सत्यक्षम् । व्यापकं चेत् ? प्रयेयत्वादि । व्याप्यं चेत् ? तत्सामग्रीजन्यत्वादि । तदवच्छिन्नोत्पत्तिनिया- मकं चेत् ? तरसामग्री । करणाभेदे कथं कार्पदैनात्यमिति चेत् ? सामग्रीवैलक्षण्यात् । यथा मनःकरणकानामेव चिकीर्पासुखादी- "नाम, यथा वा अमिकरणकान पाकजानाम् । कथं तर्हि ममा. विभाग इति चेत् १ करणे विशेषफक्रियावजात्यविशेपादिति विभाव्यताम् । (गा.) परामर्शजनकशानस्य । व्याप्त्यादिशानस्य । तथात्यम् । करणत्वम् । चिकीर्पा प्रत्ययाति । तत्रापि करपांतरासम्भवादित्या. शयः॥विकीपीयां करणान्तरसम्भवमाशते । तति । इदापि । अनु- मितावपि तदेवशन्तु मन पव करणमस्तु । शकतामनो साधारणेति। चाक्षुपादेरपि इन्द्रियत्वेन मनाकरणकत्वान्तद्वारणायासाधारणपदम्। मनोऽसाधारणकरणकत्यं च मनस्वावच्छिन्नकरणताकत्वं ज्ञानस्व. नियेशाश्चिमीपासुखादिव्यावृत्तिः । अप्रयोजकत्वात् । निम्नमाणक. मानसत्वत्याप्तिकत्वात् । न किञ्चिदिति । मानसत्यस्य जावित्वे. नाजन्यत्वादिति भावः । फरणभेद पर कार्यवैचित्र्यमिति नियमा. भिमानेन शकते । करणाभेद इति । कार्यवैचित्र्यम् । अनुमितिमा- नसचिकीदियेजात्यम् । सामग्रीभेद एव कार्यपजात्यप्रयोजको न तु करणभेदमानामति समापचे। सामग्नीति । एतदेव यान्तेन ·ए .परामर्शप्रकरणम् ।। १३२३ ढयति । यथेति । पाकजानां रूपरसादीनां फरणामेदेऽपि साम. मोवैजात्यात् कार्यवैज्ञात्यमित्यनुपंगेणान्ययः । तर्हि । मनसोऽनुमिति- फरणत्वे । कथं प्रमाणविभागः प्रत्यक्षप्रमाणतः पार्थस्येनानुमान. प्रमाणस्य परिगणनं मनस इन्द्रियत्वेन प्रत्यक्ष एवांतभावादिति भावः। विशेषकति करणताभेदकेत्यर्थः । एतम क्रियावजात्यवि. शेषणम् । क्रियावजात्यात् । प्रत्यक्षप्रमितितोऽनुमितिजात्यात् । क. रंणतामेदस्येव प्रमाणपार्थस्यप्रयोजकत्वादिति भावः । अथ या फरणविशेषकेति। करणविशेषणीभूताया क्रियायाःपा. थक्यादित्यर्थः । तथा च क्रियारूपविशेषणभेदेनैव विशिष्टभेदव्यप- देश इति भावः। (दी.) अपरे तु व्याप्तिज्ञानत्वेन विशिष्टपरामर्शत्वेन वा नानुमितिमा प्रति हेतुता साध्यादिभेदेन व्याप्ते दांत् किं तु पक्षज्ञानखेनाभावज्ञानत्वेन ज्ञानत्वेन वा । पक्षोऽपि धर्मिमा प- क्षताया अप्यननुगमात् । तत्तत्पक्षतावच्छेदकविशिष्टे वह्नयनुमिति प्रति तत्तद्विशिष्टे वहिन्याप्यवत्तापरामर्शत्वेन हेतुताया आवश्य. फले वचनुमितिमात्र प्रसपि न तादृशपरामर्शत्वेन हेतुता गौ- रवात् , किं तु वहिव्याप्तिज्ञानत्वेन लाघवात् । वस्तुतो पहिना- नत्वेनैव तथा अतिलाघवात् । एवं वदयभावानुमिति प्रसपि । एवेनानुमित्यन्तरं व्याख्यातमिति वदन्ति । कृतं पल्लवितेनेति ॥ इति परामर्शदीधितिः । (गा०) अनुमितिमा प्रति । अनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति । व्या- दादिति । करणाननुगमेन व्यभिचारादिति शेषः । ममावधान- त्वेनेति । अमावस्यमानत्यनेत्यर्थः । तेन च्याप्तिशरीरे सर्वधामाय. त्येन पदाधान्तरमानस्थलेऽपि नानुपपत्तिः । न वाधर्मिनिवेशाधि. फ्यादौरवं विशेषसामन्या अतिप्रसंगवारणस्यावश्यकत्ये विषयनि. पेशो विफल इत्याशयेनाह । सानत्वेन येति । ननु पक्षशानत्यस्य पक्षताघटितत्वातच्छरीरे च साम्पादिविशे- पांतर्भावात्कथमनुगम इत्यत माह पक्षोऽगीतिापक्षपदार्थोगीत्यर्थः। ।

·• १३२४ *अनुमानगादोधर्याय र्धाममात्रमिति । तथा च पक्षतानन्तर्भावानाननुगम इति भावः। म चैधं धर्मित्वस्य केवलान्वयितया धर्मिविपयकत्वमव्यावर्तकं तथा च कारणतावच्छेदककोटी निवेशानमिति वाच्यम् । एतदालोक्वेष कल्पांतरानुसरणात् । सानत्वादेरनुमितिकारणतावच्छेदकपरामर्श त्वव्यापकत्वेऽपिनतेन रूपेणान्यथासिद्धिः परामर्शत्यस्याननुगततया विशेषरूपावच्छिन्नं प्रत्येव जनकतावच्छेदकतया शानत्वाचवच्छिन्न जन्यतावच्छेदकत्वाभिमतशुद्धानुमितित्वावच्छिन्नजनकतानवच्छेद कत्वात् एतदभिप्रायेणैव परामर्शत्वादेरनुमितिसामान्यजनकताव. छदकत्वनिराकरणात् । अथ ज्ञानरचनानुमितिहेतुत्वे संयोगत्वविभागत्वादिनैव कथं न हेतुता विशेषसामग्रीतोतिप्रसनवारणस्याश्यकतया विनिगमः कस्य दुर्लभत्वादिति चेदगत्या विनिगमनाचिरहेण नानाकारणता. या उपगमाद। पतु विनिगमनाविरहेण नानाकारणत्वकल्पनापेक्षया परामर्श स्वायजातिविशेष कल्पयित्वा तेनैव रूपेणानुमितिहेतुत्वकल्पनमु- चितम्। तेन रूपेण हेतुत्वे च न चिनिगमनाविरहावकाशः कारणता. घच्छेदकतयैव तसिद्धः । न च ताशजातेधाशुपत्यादिना सङ्करप्र. सनः । मानसशान पर तदभ्युपगमात् । चानुपादिपरामर्शस्थलेऽपि तदुपनीततत्तत्पदार्थविषयकमानसपरामर्शकल्पनया क्षणेकव्याजेना- नुमित्युपपादनसम्भपात् । पक्षादिना समं चक्षुरादिसन्निकर्षसत्वे अपि चक्षुमनोयोगायभावस्य फलयलेन फल्पनात् चानुपादिसामग्री- पिरहोपपत्तेःचाक्षुपादिपरामर्शानन्तरंतबन्यसस्काराधीनस्मरणा- स्मकमरामशंकल्पनेनानुमित्युत्पादनासम्भवेन स्मृनिन्यव्याप्येव कथं न सा जातिरिति तु न घाच्यम्।लाघवाऽभावेऽधिककक्षणवि. लम्बस्याऽन्याय्यत्वात् अनुमितिः स्मृतिकल्पने उभयपाद्यसिद्धत- उम्पलीयम्मृतिहासप्रथा उम्पयासि मानसं प्रति प्रति. बन्धफत्वकल्पनाधिपयेन गौरवाच । उदोधकानामननुगमेन स्मृति. सामग्न्यननुगमाद उभयसिसस्मृतिसामग्रीस्थलीयप्रतिबन्धकतया. अनि हात् । नच परामर्शत्वस्य स्मृतित्यव्याप्यत्ये विशेषकारणतायामपितजा. सेरवच्छेदकपटकतया तत्र सशयान्यत्वानिवेशेन लाघव संशयरूप स्मृतेरमापन वनिप्पत्तिमसम्तापिरदादिति वाच्यम् । परामर्श ·परामर्शमकरणम् । १३२५ स्वस्य मानसत्वम्याप्यतामतेऽपि संशये तदनभ्युपगमादेव ततोऽनुः मितिप्रसङ्गविरहावी तन्मतेऽपि विशेषकारणतावच्छेदकगर्ने संशः यान्यत्वानिवेशादिति । तदसता झान इव संयोगादावपि अनुमितिजनकतापच्छेदकतया जातिवि- शेषकल्पनसम्भवेन विनिगमनाविरहानुद्धारात् ।परामर्शत्वावच्छि- नस्य व्यापारविरहेण करणत्वासम्भवात् । शानत्वेन कारणताया आ- घश्यकत्याचाअत एव विभागत्वादिकमादाय विनिगमनाविरहस्यापि नावकाशः विभागादीनां परामर्शाजनकतया कारणत्वासम्भवात् । पतेन विशेपकार्यकारणतावच्छेदकेग्नुमितित्वनिवेशस्यावश्य- कत्वेन तत एव तदवच्छिन्नोत्पत्तेराकस्मिकतावारणादनुमिति. स्वावच्छिन्नं प्रति सामान्यतो ज्ञानत्वेन हेतुत्वं नियुक्तिकमित्य- पि परास्तम् । विशेषकारणस्य परामर्शादेरनुमित्यकारणतया मान. त्वेन तत्कारणताकल्पनस्याचश्यकत्वादिति कृतं पल्लवितेन । विशिष्य पक्षतावच्छेदकमनिवेश्य घयायनुमिति प्रति वहि- व्याप्यवत्तानिश्चयन्वेन किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतनिधयत्वेन या सामान्यतो हेतुत्वं कस्यचिदभिमतं तद् दूपयति । तत्तत्पशतावच्छे. दकेति । तर्हि केन रूपेण वन्ानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति हेतुतत्या. कांक्षायामाइ । किन्त्यिति । विशेपसामग्रया अतिप्रसन्मस्य वारण. स्थाऽऽवश्यकत्ये व्याप्तिविषयकत्वनिवेशनमफलमित्याशयेनाह । व. स्तुत इति । पहिचानत्वनैवेति। न च मानत्वेनैव न कथं हेतुतोपेयत इति याच्यम् । सामान्य विशपयोरेकरूपावाच्छन्नजन्यतावच्छेदकत्वामावनियमात् । वयमा. वानामति प्रत्यपि घन्हिमानत्वेनैव हेतुतेत्यनुपरणान्वयः। तत्पूर्व वहय. भावहानस्याऽवश्यकत्वे बन्दिशानस्याप्यावश्यकत्वादिति मायाययं चाभ्युपगमधादः चित्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यफवदयाधन- मितित्वरूपविशेपकारणफार्यतावच्छेदकगर्भ धरपनुमितित्वादिनिये. शादेवोपपत्तेस्तवच्छिनं प्रति हेतुत्वान्तरस्य नियुक्तिकत्यात, सुम्रा. दिसाधारणजन्यात्मविशेषगुणत्यायनिंप्रति मनस्त्वेन फारणताफ. रूपनाचत पवानुमितेःसकरणकत्यनिर्वाहपाऽनुमितित्वायच्छिन्नम्प्रति शानस्वादिना हेतुत्वमपिनियुक्तिकमित्याचस्परसपीजमत्र योध्यमिति। इति गावाधयों परामशंफरणम ॥

·अंथ केवलान्वयिग्रन्थः। (चि०) तच्चानुमानं विविधं फेवलान्यापिकेव- लव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरोकिभेदात् । तत्रासद्विपक्ष केवलान्वयि, तथा हि केवलान्वयिनोऽभिधेयत्वस्प न विपक्षः, अभिधानेऽनभिधाने च विपक्षत्वव्याघातात् । (दी०) केवलान्वयीत्यादि । केवलान्वयिसाध्यकादी- त्यर्थः । तत्र । तेषु मध्ये । असद्विपक्षम् अत्यन्ताभावामतियोगिः साध्यकं केवलान्वाय, एवमगृहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्य केवल. व्यतिरोक, गृहीतान्वयव्यतिरेफिसाध्यकमन्वयव्यतिरेकि । (गा०) अनुमानविभागपरमूलमन्थे केवलान्यायपदस्य प्रसिद्धा. र्थकत्ये ज्ञानकरणतापक्षे शानस्य फेवलान्ययित्वाभावादसंगतिः । लिंगकरणतापक्षेऽपि केवलान्वपिसाध्यकव्यतिरेकिहेतोरसंग्रह इति तस्प तुरीयतापत्तः । अथाऽन्वयव्यतिरेकिलक्षणे व्यतिकिपदस्य यथाश्रुतार्थकत- या गृहीतसाध्यसहचारव्यतिरेकमतियोगित्यमेवाऽन्वयव्यतिरोकि- त्यमस्तु तथा चोक्तहेतुरपि अन्वयव्यतिरेकिम्वेवाऽन्तर्भवतु । न चैवमसद्विपक्षं फेवलान्वयोति मूलोकलक्षणविरोध | वि. पक्षपदस्य साध्यामाववर्थकतया प्रसिद्धत्वेन साध्ये केवलारवाय. वस्यैव ततो लामादिति वाच्यम् । तथा हि केवलान्यायको ऽभिधेयत्वस्य न विपक्ष इति लक्षणसंगमने विपक्षपदस्य साध्या- भाववदर्थकत्येऽभिधेयत्वस्यानन्ययेन तस्याऽभावयन्मात्रार्थकताया आवश्यकत्यात लक्षणस्थतत्पदस्याऽपि तदर्थकतौचित्यात् । न च साध्यस्य फेवलान्वयितायाः केवलान्यस्यनुमानानंतर्भावे तत्र सा. भ्यसदेहरूपपक्षताया: साभ्याभावाप्रसिद्याऽसंभवादनुमित्यनि । दशकापा अमिमाया असगतिरिति वाच्यम् । हेतोः फेवलान्वयित्वे साध्यस्याऽपि नयाधमावश्यकमन्यथा सचेतुत्वानियां हादिति तदा ·फेवलान्वपिप्रकरणम् । १३२७ शासनतेरिति चेन्न। तारशहेतोरन्वयव्यतिरोफत्ये तारशहेतुकानु. मानस्य मीमांसकरभ्युपगन्तव्यतया तेषां साध्याभाववत्तित्वस्य ज्यामित्वाभ्युपगमे विरोधादतो व्याचष्टे । केवलान्वयोति । साध्य- कावीत्यादिपदात्केवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिसाध्ययोः संग्रहः । तत्र व्यतिरेकित्यविशेष्यतया साध्यानन्तर्भावे फेघलान्यायिलक्षणे साध्यान्तर्भावेण केवलान्यायसाध्यकव्यतिरेकिहेतोः केपलान्वय्य. नुमानतया तत्र साध्यसहचाराग्रहदशायर्या फेयलव्यतिरेकिलक्षणं तद्रहदशायाचाऽन्ययव्यतिरेफिलक्षणमविष्यातं स्यादिति तदुभय. लक्षणेऽपि साध्यनिवेशः। यद्यपि केवलान्ययिप केवलान्वयिसाध्यकार्थतया मुल.. कृतव विचक्षणीय मुलस्थाऽसद्विपक्षपदस्य तदर्थकताया असदि. पक्षं अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकमित्यनेन स्ययं व्याख्येयत्वात् । अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वस्यैष केपलान्यायसाध्यकत्वरूप- त्यादित्येतद्याख्यानमनुपयुक्तम्। न च मूलकृतोऽव्याप्यवृत्त्यत्यन्ता. भाषादेरभाषप्रतियोगितया केवलान्ययित्वासम्भव इत्याक्षिप्य वृ. त्तिमदत्यन्ताभाषाप्रतियोगित्य केवलान्यायित्वमिति साध्यनिष्ठ के पलान्वयित्वनिरुक्त्या सिद्धान्तप्रणयनं फेवलान्वविपदेन साध्ययि- शेषणप्रतिपादने एव समच्छते इति तदर्थमेय ताशव्याण्यानमु. चितमिति वाच्यम् । फेवलान्ययिपरेन साभ्यारिशेपगप्रतिपादनस्य मूलेऽभावादीधिविस्थतत्पदार्थनिर्वचनस्य मुलझतोऽसम्भवाचा- शासातदुपरिहारतया तारशासंगतिपरिहाराय च पूर्वपक्षे न फेवलान्योत्यस्य न केवलान्वय्यनुमाने साध्यमियकतया वृत्ति- मदत्यन्ताभावाऽप्रतियोगित्वं फेवलान्ययित्वमिति सिद्धान्तप्रायस्य च वृत्तिमदत्यन्तामायाप्रतियोगित्वं साध्यविशेषणतया केरलाययि. लक्षणघटकमित्यर्थपरतया व्यारयेपत्यादिति । तथापि केयलान्य. विपदन्न मुख्याधपरं किन्तु भाकमेवेति सूचयितुं केवलान्याय- साध्यकतिशन्देन तवों व्याख्याता । सप्तम्या साधाराधकत्यासम्भानिर्धारणार्थकत्वमाह । तेषु मध्य इति । तत्पस्य समभ्येकवचनाम्तन्ये एकानुमानपरामर्श- कत्वमेण वर्णनीयनिधारणायकत्यानुपरिशंका स्थानिधारणस्य समुदायगर्भयादित्यतो पाचष्टे । वेपिति। . . + ·१३२८ भनुमानगादार्याम् पद्यपि तमेत्यस्य तस्मिनित्येकवचनान्तत्वेन वर्णनमपि सं. गच्छंते फेपलान्यग्याविषयस्प तत्पदपरामर्शनीयस्यैकवचना- फत्वविरदेऽपि तदधिवक्षया सामंजस्यात् । अत एव घटा देरामद्रव्यस्य परमाणी पाक इति भाष्ये पाठ्यकवचनस्य निर्धारणार्थकतया भाचायल्याएपानमपि संगच्छते । तानु मानमिति प्रकृतमूलेऽपि एकायाविषक्षया एकवचनसंगतिः । तथापि तथाऽनुमानमित्यपेक्षया सग्निहितकेवलान्यस्यादिपरे न प्रत्येकमुपस्थापितस्याऽनुमाननयस्योपस्थापकं तत्पदमित्याश. येन याहुवचनादरः । उद्देश्यतावच्छेदकशन्ये सामान्यधर्मात्मक त्रितयत्वायच्छिन्ने फेवलान्यायव्यवच्छेदयोधकतयेव निर्धारणत्य- सम्भयात् । त्रित्वार्थकबहुवचनं बिना ताशसामान्यधर्मानुप. स्थितेः प्रत्येकपर्याप्तधर्मस्य सामान्यत्वामावेन एकवचनासमतेः। अत एवं घटपटयोर्मध्ये यटो दण्डजन्य इत्यादौ निर्धारणानुरोधेन नियमतो द्विवचनापेक्षेति । असद्विपक्षमित्यत्र विपक्षेऽसत्त्वस्याऽप्रसिद्ध्या दुर्ग्रहत्त्वमाशङ्कय व्याचष्टे । अत्यन्तेति । अत्यन्ताभावाप्रतियोगितत्तत्साध्यकानुमिति. करणं तत्तत्सावककेवलान्धय्यनुमानमित्यर्थः । यद्यपि विपक्षपदस्य साध्याभाववदर्थकतया ताऽभावा. धिकरणत्यप्रवेशेन वृत्तिमदभावाप्रतियोगित्यमेव केवलान्वयित्व. मिति लभ्यते । तथाऽप्याकाशरूपाभावप्रतियोगितयाssका- शामावस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तेः पूर्वपक्षे शकनीयवया तच्छ काया विपक्षपदस्य साध्याभायमानपरत्वाभिमानमूलकतयैव सं. गमनीयतया तदाशयेनैव वृत्तिमत्यानन्तर्भावः । वृत्तिमदत्यन्ता भावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वमिति च सिद्धान्तमन्थे मूलकृता वाहशाभिमानो निराकरिष्यते । असत्सपक्ष केवलव्यतिरेकीति व्यतिरेकिग्रन्थे पमाणके. पलव्यतिरेकिलक्षणस्याऽससिपक्षो निश्चितसाध्यवान् यस्ये. ति यथार्थतार्थेऽपि अप्रसिद्धिमाशष्ट्य प्रसंगादधृत्वव तद्विः घृणोति । एवमगृहीतेति । अगृहीतस्तदाऽनिश्रिता, अन्वयो हेतुसहचारो यत्र एवंभूत व्यतिरेकप्रतियोगि प्रकृतं साध्य यत्र तत्कालावच्छिन्नप्रकृतहेतुसहचारनिश्चयविषयत्वाभाषवाद्यति.

·केवलान्यायप्रकरणम् । रेकप्रतियोगप्रकृतसाध्यकानुमितिकरणमिति तु फलितार्थः । अयो- गोलकमाने वहिप्रसिद्धिदशायर्या धूमहेतुकतदनुमानस्य संग्रहा- य निश्चये प्रातहेतुसहचारविषयकत्वनिवेशनम् । अन्वयसहचा. रनिश्चयदशायामपि कालान्तरीणतनिधयविषयत्वाभावमादाया. तिप्रसनवारणायाभावे तत्कालावच्छिन्नत्वविशेषणम् । तत्काली. नहेतुसहचारनिश्चयस्य यो विषयस्तदन्यत्वस्य च न साध्यविशे. पणत्वसम्भव । यदा कुनाऽपि प्रतहेतुसहचारनिश्चयो नास्ति त. दाऽप्रसङ्गात् । निश्चये तत्पुरुपीयत्वमपि निवशनीयम् अतो व्यतिरे- कितादशायामप्यन्ततो भगवतः सहचारनिश्चयस्य सत्त्वेऽपि ना. ऽसभवः । कालविशेषसाध्यविशेपैरिव पुरुषविशेषैरपि नियत्रित व्यतिरेकित्यमिष्यत पर । न चेन यस्य पुसः प्रकृतहेतुसहचारनि- ययः कचिदपि कदापि न प्रसिद्ध्यति त प्रति ततुकं फिमप्यनुमा. न व्यतिरेकि न स्यादिति वाच्यम्।एवं सति तत्कालावच्छिन्नस्ववि. पयकतद्धतुसहचारनिश्चयाभावयवत्पुरुषकत्वस्य साध्यविशेपणत्यो. पगमात् । ताइश च सदनुमाने साध्यमप्रसिद्ध यद्विपयकमकृतहेतु. सहचारनिश्चयो न प्रसिध्यति, सर्वेपामेध साध्यानामन्ततो भगवतः प्रकृतहेतुसहचारनिश्चयस्यावश्यकत्वात् । एतत्कल्पे तत्कालीनता- शनिश्चयवदन्यत्वेनापि पुरुपविशेषण सम्भवति तत्कालीनतादृश- निश्चयस्याऽन्ततो भगवत्येव प्रसिद्धिः। साध्येत्यतिरेकप्रतियोनित्यनिरेशश्चाऽपसहचाराग्रहदशायाम विकारलान्यायसायकस्यक्तिकेवलान्वय्यनुमानलक्षणाकान्ततयाऽ. पाऽलक्ष्यरात्तद्वारणायान च यत्र व्यतिरेकसहचारमात्रेण व्याप्तिप्र. हस्त केवलव्यतिरक्यनुमान तदुक मणिरता यत्र व्यतिरकसहचारण व्याप्तिग्रह इति । एपञ्च यदाऽन्वयव्यतिरेकसहचारयोईयोरेवाऽग्रहः तदापि हेतास्त सानस्य या केवल यतिरेकितापत्तिरकलसणसाच्या दिति वाच्यम् । अगृहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्यकेत्यनेनाऽन्वयसहचा- रग्रहानधीनत्यतिरफिसाध्यकानुमितिफलोपहितकरणायस्य विपक्ष जीयत्वात् । उक्तत्यले चाऽनुमित्यनुत्पत्या फलोपधायकताविरहेणा- नितिप्रसङ्गात् । अनुमितेस्तबहानधीनत्य तनहाधीन-यापकतामहान- धीनत्यम् तेन फेवलव्यतिरकिनादशोपनाया अप्यनुमिते प्रातसा. यसाधनसहवाररूपाऽन्ययसहचारगर्भव्याप्तिमानप्रयोज्यत्वेऽपि म ·अनुमानगादाघम्ि क्षतिः। अन्ययप्सहचारनिश्चयः सर्वत्र सर्वस्व प्रसिद्ध तदनधी. नत्वं सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नजन्यनाशून्यत्वम् अतोऽनुमि. तिमात्रस्येश्वरीयान्वयसहचारग्रहाधीनत्वेऽपि न क्षतिः। यत्साध्या साधनसहचारो नास्मदादिशशनविपयस्ता परमेश्वरीयतासहचार शाननिरूपितनिरुतजन्यावाप्रसिद्धावपि योगिमानीयनिरुकतारश- जन्यसायास्तदीयानांगरे प्रसिद्धा सामंजस्यात् । एवं च सहचा. रशाने तत्कालीनत्वं न निवेशनीयं कालान्तरीयान्वयसहचारशान. स्य केवलव्यतिरोफतादशाप्रभवानुमितावप्रयोजकत्वात् । तादृशा. नुमितिमादाय लक्षणसमन्वयस्य कालानिवेशेऽपि सम्भवात् । अ. न्वयव्यतिरेकसहचारणानयोरनुगतरूपेण ख्यातिप्रदतुत्यसम्भवे केवलव्यतिरेकसहचारतानं ययाप्तिपदोपधायक वन कालान्तरी- णान्वयसहचारग्रहस्य स्वरूपयोग्यत्वेऽपि न क्षतिः, फलोपधानरूप- प्रयोजकताया निवेशनीयत्वाम् ।ायमानलिगकरणतामते तत्पु. रुपीयत्वमप्यनुमिती निवेश्यमन्यथा एकस्य पुसोमवयसहचारा- दन्यस्य च व्यतिरेकसहचारमात्रात्रैफलिङ्गकानुमिमितिस्तत्र तल्लि. अस्य व्यतिरेकसहचारमात्राधीनानुमितिमादाय द्वावेध पुरुपौ प्रति केवलव्यतिरेकितापतेः । हेतुज्ञानस्यानुमानतामते तत्पुरुपीयत्वम- पि न निवेश्यते। तत्साध्यकत्वेन तद्धेतुकत्वेन चानुमितिविशेषणीया मतो द्विधूमसहचारज्ञानानधानान्यसाध्यकान्य हेतुकानुमितिकरणे. उन्धय्यनुमाने नातिध्याप्तिः । फलोपधानस्य विशेषणत्योपगमाद लिङ्गकरणतापक्षे कालान्तरीणानुमितिफलोपधानमादायान्वयिताद. शायां तस्य हेतोर्न व्यतिकिपत्तिः । एवं च साध्ये व्यतिरेकित्य- विशेषण यदा केवलान्वयिसाध्यकस्थले भावांश साध्यायवाद. घगाहिनमात्मफव्यतिरेकसहचारमहादमित्युपधान तदाऽतिप्रस- धारणायेति बोध्यम्। अन्वयध्यतिरेकिलक्षणस्य मूलानुकत्वात्स्वयं तदाह । गृहीतेति। पूर्वद्विमहेण तत्कालीनतत्पुरुषीयप्रकृतहेतुसहचारनिश्चयविषयव्य- विरेकप्रतियोगिप्रकृतसाध्यकानुमितिकरणत्वमिति फलितार्थः । प्रकृतहेतुसाध्यसहवारनिश्चयाधीनव्यापकतामहप्रयोज्यव्यतिरेका तियोगिप्रकृतसाध्यकानुमितिकरणत्वमिति तु निष्कर्षः । अत्रापि केवलान्वय्यनुमानेऽतिव्याप्तिवारणाय व्यतिरेकप्रतियोगित्वं साम्ये ·केवलान्वयिमकरणम् । विशेषणम्। ननु व्यतिरेकसहचारमानेण यत्र व्याप्तिहस्तस्य केरलव्यति- कित्ये तुल्ययुक्त्यायनान्वयसहचारमात्रेणध्याप्तिग्रहस्तस्यैर केवला- न्वयिसाध्यकस्य व्यतिरोफसाध्यकस्य च केवलान्वय्यनुमानत्वमु. चितमिति मूलोपदर्शितकेवलान्वयिलक्षण तथाविधकेवलव्यतिकि- साध्यकाव्यापकमेव । (२)[पर साध्ये व्यतिरेफित्वघटित केवलय. किलक्षणमपिनमान्मकव्यतिरेकसहचारग्रहदशायां केवलान्वयिसा ध्यककवलव्यतिरेक्याापव्यापकम्। एवमन्वयन्यतिरोकिलक्षणमपि व्यतिरेफिसाध्यकऽन्वयसहचारमात्रग्रहदशायां केवलान्वयिन्यति.. व्यापकमित्यन्यथैव केवलान्वयित्वादिक निर्वस्तुमुपकमते । व्या सिग्राहकेति । (दी०) व्याप्तिग्राहकसहचारभेदानेदे सन्वयसहचारमात्रगृ. हातव्याप्तिकत्वं केवलान्वयित्वम् । तच्च प्रकृतव्याप्तिग्राहकज्ञान- विषयसहचारत्वव्यापकान्वयप्तहचारत्वकत्वं तादृशसहचारवव्या- पकप्रकृतव्याप्तिघटकसहचारत्वकत्वं वा । गृहीतव्याप्तिभेदाद्भदे तु मकृतहेतुकम कृतसाव्यानुमितिहेतुज्ञानविषयव्याप्तित्वव्यापकम- तसाध्यान्वयव्याप्तित्वकत्वं तत्वम् । जलं निर्गन्धं पृथिवीत्व- व्यापमाभावमतियोगिमचादित्यादौ हेतुतारच्छेदिका च व्याप्ति- ने मकृतसाध्यानुमित्यौपयिकी, तद्विशिष्टपक्षधर्मताज्ञानेऽपि न्या. प्यन्तरवोधं विना निर्गन्धत्वानुमित्यनुदयादिति नाच्यातिः । (गा.) सहचारभेवात् । सहचारस्यान्वयभ्यतिरेकनिरूप्यत्वा. पवलक्षणयात् भेदे। अनुमानस्यान्वयित्वव्यतिरेकित्यरूपलक्षये। केवलान्वयितायां व्याप्तिग्राहकसहचारस्य व्याप्तेषयनिरूपि- तत्वाधीनत्व मणिकारानभिमत साध्यस्य केवलान्वयित्वनिर्वचन- विरोधादिति तस्य तथास्याभिधान स्वातन्यरेत्यवधेयम् । अन्वयसहवाग्माति । लिङ्गकरणतापक्षेऽन्ययसहचारमाडा- नजन्यव्याप्तिमहाधीनतदातनतत्पुरुपीयानुमितिकरणत्व तदा त पु. (१) कुण्डलित. पाठः पुस्तकान्तरे नास्ति।

·4. १३३२ अनुमानगादाधर्याम् रुपं प्रति केवलान्ययित्वमित्यर्थः । अन्धयव्यतिरेकिण्यतिव्याप्तिवार णाय मापदम् । यत्र च पदार्थान्तरीयसहवारविषयकसमूहालंब नरूपप्रकृतसाध्यसाधनसहचारग्रहादन्यदीयव्याप्तिविषयकः प्रकृत. व्याप्तिग्रहो व्यतिरकसहचारग्रहं चिनव तत्राच्याति शंकनीया प्र. कृतसाध्यसाधनसहचारमात्रविषयताघीनव्याप्त्यवाहिताप्रयोज्य. तत्साध्यविषयकत्वाचच्छिन्नतत्पुरुपीयानुमितिकरण तत्साध्यक- फेवलान्वय्यनुमानत्वमित्यस्य विवक्षितत्वात् । तत्साध्यतदितरसा. ध्यविषयकसमूहालम्चनानुमितिकरणत्वं यथा तत्साध्यककेवला. म्वयि हेतोस्तधान्यसाध्यकस्य व्यतिरेकिणः केवलान्वायनो धा हेतोरिति तस्य तसाध्यककेवलान्वय्यनुमानतावारणाय तत्साध्य- विपयकत्वस्य फरणत्वनिरूपकत्तावच्छेदकतया प्रवेशः । वस्तुतस्तु तत्साध्यायत्वमिव तत्साधनीयत्वमपि सदचारे नि. घेश्यम्, तथा च तत्साधनयटितलक्षणे करणत्वविशेष्यतयापि तत्साधनवप्रवेशादुकातिप्रसङ्गवारणसम्भन तत्साध्यकानुमानल. क्षणे तत्साध्यविषयतायधनुमितिकरणमेव निवेशनीयम् । करणत्व. विशेष्यतया सहचारनिरूपफतावच्छेदकतया च तत्साधनत्वनिवेश भावश्यकः । अन्यथाऽन्ययासहचारमात्रगृहीतच्यासिकेन घेतुना व्य. तिरेक सहचारगृहीतध्याप्तिकेन इत्वंतरेण च यत्रेफसाध्यानीमीतर्ज- निता त तासाध्यविषयकवावच्छिन्नतदनुमितिकरणत्यमादाय ध्यतिरकिहेतायतिव्याश्यापत्तः ।व्याप्स्यवगाहिताप्रयोज्यविषयतायाँ तासायीयत्वनिवेशायमान्वयसहचारमात्रग्रहाधानपहिधूमव्याटिन झाद धूमेन पहिग्यातिविशिष्टधूमस्थानुमितिर्न तु वस्तदनुमिती प्यातिविशिष्टधूमविषयतायाः साध्यतावच्छेदकवहिव्यामिविषयता. प्रयोज्यत्वेऽपि च न तकरणतामादाय तदानी धूमस्य हिसायक कंवलायम्पनुमाना। व्यामिशानस्यानुमानतापक्षे तासायसाधनसहचारमाविषय- साप्रयोज्या या व्यामिविषयता नये सति तसाध्यांनुमितिकरण. पितासायकतरेनुकफेपलाघप्यनुमानत्यमित्यर्थः। फलानुपाहित. व्याप्तिधानधारणाय विशेष्यदलम् । धूमधर्मिकविन्याप्तिविपकं य. SAIRATकाम्यसायकव्यानिविषयकसमूहालम्पनरूपं कारणा- रामायन न पाहानुमितिमीजगदपि तु अन्यामितिमेप तय ·कवलान्वयिप्रकरणम् । तस्य वहिसाध्यककेवलान्वय्यनुमानतावारणाय तत्साध्यकत्वमनु मितिविशेषणम् । न चैवं धुमालोकयोर्वह्निन्याप्तिविषयकेण यज्ज्ञानेन सहकारिवि. 'शेपधिरहाद् धूमपरामर्शी न जनितोऽपि त्वालोकलिङ्गकपरामर्श एव तस्यालोकलिङ्गकवयनुमितिकरणत्वमादाय धूमलिगकानुमानत्वप्र. सहः धूमलिङ्गकपरामर्शरूपव्यापारोपधायकस्यैव धूमलिङ्गकानुमान- व्यवहारविषयतयेष्टापत्तेरयोगादिति वाच्यम् । स्वकरणकानुमितिनि. तत्साध्यविषयकत्वप्रयोजकप्रकृतहतुनिष्ठतादृशव्याप्त्यवगाहिताया एव निवेशनीयत्वात् । स्वमनुमानत्वेनाभिमतं ज्ञानम् । अनुमित्युप- धानप्रयोजकव्याप्त्यवगाहिताकतृतीयलिपरामर्शधारणाय स्वकर- णकत्वमनुमितिविशेषणम् । ननु मात्रपदेन व्यनिरेकसहचारत्वावच्छिन्नो यदि व्यवच्छिद्यते तदा केवलान्वयिवाच्यत्वादिसाध्यकानुमानासग्रहः व्यतिरेकाप्रसि. द्धः। साध्यसाधनसहचारातिरिक्तसहचारत्वावच्छिन्नस्य व्यवच्छ- देऽपि प्रमेयवानभिधयादित्याद्यनुमानाव्याप्तिारैव । वस्तुमात्र सहचारस्यैव साध्य साधनसहचारत्वात् । न च साध्यसाधनतावच्छेदकसम्बन्धघटितसाध्यसाधनसह- चारातिरिक्तसहचारानधानन्याप्तिग्राहकत्वविवक्षया न दोपः स्व. रूपादिसम्बन्धेन प्रमेयादेः साध्यसाधनभावस्थले समवायादिना. तत्सहचारस्यैव निरुकसहचारतिरिक्तस्य प्रसिद्धेरिति वाच्यम् । पवमपि सम्वन्ध्रसामान्येन प्रमेयादेः साध्यतास्थले ऽतिरिकसहः चाराप्रसिद्धेर्दुरत्वात् । अथ यावत्सम्बन्धसाधारण सम्बन्धतावच्छेदकं दुर्लभम्', अस्तु धा तावदन्यान्यत्वादिकं तथा, तथाऽपि व्यतिरेकसहचारघटकताच. पदार्थानां परस्परोपरागेण या सहचारविषयता तदनधीनत्वस्य, यत्र प्रमेयाभाषस्तत्राभिधेयत्वाभाव इति भ्रमासिद्धौ च साध्यता- घच्छेदकतापर्याप्यधिकरणधर्मावच्छिन्नोपरागेण या सहचारविप. यता तदन्यसहचारविषयतानधीनत्वस्यैव तदनुरोधेन विवक्षणी- यतया नानुपपत्तिः । प्रमेयवानभिधेयादित्यादौ यत्र धूमस्तन पहि- रित्यादिसहचारझानीयसहचारविषयताया एवं निरुक्कसहचारवि. पयतातिरिकायाः प्रसिद्धेरिति चेत् ? एवमपि यत्र प्रथममन्वयस.

·अनुमानगादावर्याम् हचारधीजन्यका व्याप्तिधीरनन्तरं च सहचारान्तरविषयकज्ञानाधी नापरा व्याप्तिधीस्ततो इनुमितिस्तत्रानयासहचारमात्रज्ञानाधान. ध्याप्तिधियमादायानुमानस्य केवलान्वयित्वप्रसंगः। स्वप्रयोजना प्त्यवगाहतात्कव्यापकताहशसहवारविषयतातिरिकसहचाराविषयः त्याप्रयोज्यतामानुमितिकरणत्वविवक्षणेन तत्स्थलीशानुमितिप्रयो. उहितीयज्ञाननिष्ठस्याप्त्यवगाहितायां व्यतिरेकसहवारविषयत्या. प्रयोज्यताविरहेण तस्याः स्वपदेनोपादानासम्मवादतिव्याप्तियारणे ऽपि गौरयमिति मात्रपदस्य तदतिरिकानधीनतार्थकता परित्यज्य व्यापकत्वान्तर्भावेण समुदितमन्यथा ब्याचष्टे । तश्चेति । प्रशतेति। स्वनिष्ठसाध्यविधेयकत्यप्रयोजक(१) प्रकृतव्याप्त्यवगा. हिताप्रयोजकत्सहवारविषयतास्वव्यापकान्वयसहचारविषयतात्वका नुमितिकरणत्वमित्यर्थः, स्वमनुमितिः । प्रकृतसाध्यसाधनसहचा- स्वनान्यवस्तुज्ञानस्यापि व्याप्तिग्राहकत्वात्प्रमेयत्वादिना सहचार. विषयकशानस्य चातथास्यादन्य यसहचारादपियस्य न व्याप्ति. भानप्रयोजकतेति सहचारस्थले तद्विषयतानिधेशः । साऽपि सहनारत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन प्रवेश्या अन्यथा सहचारत्वेन व- स्त्वंतरावगाहिझमाधीनव्याप्तिग्रहस्थले वास्तवसहचाराविषयतायाः ध्यातिभानामयोजकतयाध्याप्त्यापत्तेः । अन्धयसहचारविषयतात्व. भपि साध्यसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपिताविषयतात्व रूप योध्यमन्यथा उक्तन्नमस्थलस्यैवासमहात् । यत्र च साध्यता घच्छेदकरूपेण साध्यादिभिन्नमेवावगाहमानासहचारमहायाप्तिधी स्तत्संग्रहानुरोधेन वास्तवलाध्यसाधनसहचारविषयतामुपेक्ष्य सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतापर्यन्तनिवेश: । अत एव सह चारपटकसम्बन्धविशेषानिवेशेऽपि समवायविपयित्वादिना प्रमे याभिधेययोः साध्यहेतुभावस्थले व्यतिरेकसहचारे साध्यसाधन सहचारस्यसत्त्वेऽपि व्यतिरेकिणि नातिप्रसशसम्भवः । पर तु भावाभावसाधारणेनाभावत्वेन पत्र सयोगसमवायाभ्यां हेतुसाध्यमावस्तत्र व्यतिरेफिणि व्यतिरेफसहचारविषयतायामु. कान्चयसहचारविषयतावसाचनातिव्यावारणार्यवसाध्यतावच्छे. (१) स्यप्रयोजकति पु०पा।

·केवलान्यपिप्रकरणम् । दकसम्बन्धसाधनतावच्छेदकसम्बन्धयोरन्यतरः प्रवेशनीयः । अत्र साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नयोरे. फतरोपरागेण सहचारविषयताया निवेशादेव घ्यतिरेकसहचार. विषयतायाः प्रायशो वारणसम्भवेऽपि जन्यज्ञानविषयत्ववान् ज. न्यज्ञानविषयवाभावादित्यत्र यत्र जन्यज्ञानाविषयत्वाभाषस्तत्र ज. न्यज्ञानविषयत्वाभावाभाव इति स्वाभावरूपहत्वभावत्वेन सहचा. रप्रतियोगिसाध्यविषयकव्यतिरेकसहचारग्रहात् गृहीतव्याप्तिके कपि. संयोगाभाववान् कपिसंयोगादित्यत्र यत्र कपिसंयोगाभावामावस्तत्र कपिसंयोगाभाव इति स्वाभावरूपसाध्याभावत्वेन सहचारप्रतियो- गिहेतुविषयकव्यतिरेकसहचारग्रहाद् गृहीतव्याप्तिके व्यतिरेकिण्य- विव्याप्तिवारणायोभयोपरकसहचारविषयता निवश्या । उक्तातिव्या- प्तिवारणमपि विषयतापर्यन्ननिवेशनफलम् । सहचारस्य निरूपक तावच्छेदकभेदेऽपि अभेदाजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नविषयत्वाभावाभा: घत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितसहचारस्यापि जन्यज्ञानविषयतात्वाद्यवच्छि. ननिरूपिततया यथाश्रुने सहवारनिवेशेनोक्तातिव्याप्तेदुवारत्वात् । अथ प्रतियोगियधिकरण्यावच्छिन्नयोरेव व्यतिरेकयोस्सहचा- रस्य व्यतिरेकव्याप्तरिवान्वयव्याप्तेरपि ग्राहकत्वादुत्तस्थले च ता. शविशेषणावच्छिन्नव्यतिरेकसहचाराप्रसिद्ध व्यतिरेकितासम्भवः। प्रतियोगियधिकरण्यावच्छिन्नध्यतिरेकयोरनुमित्यौपाय- कव्यतिरकव्याप्तिघटकतया तादृशयोस्सहचारस्तद्वाहकोऽस्तु व्य. तिरेकसहचारादन्वयव्याप्तिग्रहमते तु तादृशविशेपणावच्छि. नयोरेव व्यतिरेकयोस्सहचारग्रहस्य तदाहकत्य नियुक्तिकामिति याच्यम् । व्यतिरेकव्याप्तर्गमकतापक्षे यादृशसहचारग्रहस्थानुमि. तापेक्षणीयता व्यतिरेकसहवारेणान्वयव्याप्तिरेव गृह्यते इति मतेऽपि फलसाम्यानुरोधेन ताशसहचारज्ञानापेक्षाया आवश्यक वाताअधिकरणविशेपे व्यभिचारशानविरोधिन एव सहवारशानस्य व्याप्तिग्राहकतया प्रतियोग्यधिकरणे व्यतिरेकसहचारस्यातथाभूत- स्य व्याप्तिग्राहकत्वासम्भवाति चेन्न । प्रतियोगिव्यधिकरणव्यति. रेकाप्रसिद्धावपि भ्रमात्मकताहशव्यतिरेकसहचारग्रहाधीनशानविष. . ययाप्तिकतया व्यतिरेकित्वसम्भवात् । अन च साधननिष्ठसाध्यसहचारसाध्यनिष्ठसाधनसहचारान्य- ·अनुमानगादाधर्याम् तरत्वस्य तदन्यतरविषयतात्वस्य वा व्यापकत्वं विवक्षणीयमन्यथा एकविधसहचारमानोपादाने न्यपिघलहचारगृहीतव्याप्तिकऽध्यात पत्तु अन्ययव्याप्तिघटसाधननिष्ठसाध्यसहचारस्यैवान्वयव्याप्ति- माइकतोपयते न तु साध्यनिष्ठसाधनसहचारस्येति साधननिष्ठ साध्यसहवारत्वस्यैव व्यापकता विचक्षणीया चारग्रहस्य व्यापकताग्रह स्वातन्त्र्येण इतुतामत पवेदं लक्षणम. न्यथा व्यतिरेकसहचारस्यान्वयव्याप्त्यवटकतया तहस्य तद्राहक स्वानुपपत्या ऽतिप्रसङ्गापातात् । तथा च साधने साध्यसह चारखानमिव साध्ये साधनसहचारज्ञानमध्यविशेषया व्यापकतां प्रायेविति साध्यप्रतियोगिकसाधनप्रतियोगिकसहचारद्वयान्यतर. त्वेनानुगमय्यैवावश्यं निवेशनीयमिति घाच्यम् सहचारयोरनुगमकरूपस्यागुरोर्दुचतया लाघवारसाध्यप्रतियो गिकसहचारज्ञानत्वेनैव व्यापकताबुतुत्वोपगमात । साध्यध. मिकसहचारग्रहस्य व्यापकत्वाग्राहकत्वात् अव्याप्त्यनवकाशात् । न च विनिगमनाचिरहात्प्रत्येकमेव सहचारग्रहयोईनुत्वं दुर्धार.. मिति वाच्यम् । व्याप्तिमहे तद्धटकसाध्यप्रतियोगिकसहचारग्रहस्या. वश्यापेक्षणीयत्वेन साधनप्रतियोगिकसहचारवुद्धापकताग्राहक त्वेऽनुमितिपूर्व नियमतो विविधसहचारशानकल्पने गोरवाल्ला. घवस्यैव साध्यप्रतियोगिफसहचारयुद्धापकतानाहकत्वे चि. निगमफत्वादिति । तन्नो व्यापकतामहे साधनधर्मिकसाध्यसहचार. प्रहस्य हेतुत्वेऽपि यत्र साधनसामानाधिकरण्यविशिष्टसाध्यस्य कचिद्वैशिष्ट्यावगाही व्यापकताग्रहस्ता साधनधर्मिकसाध्यसह. चारग्रहस्य कल्पनीयतया विनिगमनाचिरहस्य दुरित्यात् । नन्यन्वयव्याप्तिघटकाभावनिष्टहेतुसहचारग्रहस्य तद्विशिष्टये शिष्ट्याधमाहिव्याप्तिबुद्धी हेतुतया तादृशसहवारस्यापि व्याप्तिग्राह- फतयातन च प्रकृतसाधनसहचारत्यासत्येन न तस्य व्याप्तिग्राह. फसहचारत्वव्यापकत्वम् । एवं यत्र साध्यतावच्छेदकं साधनलाय. च्छेदकं चा पदार्थान्तरसहचारघटितं तत्र पदार्थान्तरसइचारस्यापि च्यातिमाहकतया तत्साधारणव्याप्तिग्राहकसहचारस्वव्यापकत्वं नान्वयसहवारस्यत्यतो ऽभावनिष्ठसाधनसहचारसाधारणत्याशि- घटफसहचारपनान्ययसहचारनिवेश्य लक्षणान्तरमाह। तादृशेति।

·केवलान्यापप्रकरणम् । ताशसहचारझानजन्य- . पद्यपि पदार्थान्तरीयव्यापकताविषयफरकृतव्यापकतालान- जनकग्रहविषयपदार्थान्तरीयसहचारवारणाय प्रकृतव्यापकत्वभान. प्रयोजकसहचारोऽवश्यं विषक्षणीयः। तत्त्वं च प्रकृतव्यापकताविष. यकत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकविषयताकत्वमाएवं थाभावादिनिष्ठदेतुसहवारमादायोक्तकल्पापि न दोषावकाशस्ताह- शसहचारविशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धित्वस्यैव तापच्छेदकत्वात् प्रकृतव्यापकत्वावगाहिताया अतथात्वात् । प्रकृत. ध्यापकत्वविशिष्टसाध्यवेशिष्टयावगाहिबोधादिनिष्ठमकतव्यापकता. विषयकत्वघटितधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतायां प्रकृतव्याप. कताविषयकत्वावच्छिन्नायां तद्धटकामावादिनिष्ठहेतुसहचारादिवि. 'पयताया अवच्छेदकत्वेऽपि जन्यतायां प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नत्वं निवेश्य 'विशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वावच्छिन्ननिरूपितजनकतावच्छेदकविषयता- कोकसहचारवारणं सुकरमेव । तथाऽपि कालांतरीणप्रकृतव्या- तिमहजनकशानीयव्यतिरेकसहचारविषयताया अपि इदानीतना- नुमितिप्रयोजकप्रकृतव्यापकत्वविषयताशालिप्रत्यक्षवावच्छिन्ननि- रूपितजनकतावच्छेदकत्वं दुर्वारमेव कालान्तरीणव्याप्तिधानवि- • पयताया इदानींतनव्याप्तिशानविषयतातो भेदविरहात् । न च तदनुमितिव्यक्त्युपधायकप्रहनिष्ठा या व्यापकत्वाविषयता. शालिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकार्यता तत्प्रतियोगिककारणतावच्छेदकत्व. विवक्षया नायं दोपः। इदानींतनानुमित्युपधायकेदानतिनव्यापकता. प्रहेन्वयसहचारमात्रग्रहाधीने कालान्तरीणव्यतिरेकसहचारग्रहका- र्यताया असत्यादिति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकसहचारशानयोःप्र. स्येकमुक्ततत्तत्सहचारमानाव्यवहितोत्तरत्वं कार्यतावच्छेदकोटी नि. घेश्य हेतुताफल्पन एव व्यतिरेकसहचारशानकार्पवाया अन्वयसहचा- रमात्रमहाधीनव्याप्तिग्रहावृत्तित्वोपपत्तेः । अव्यवहितोत्तरत्वनिवेश च व्यभिचारावारकव्यापकत्वविषयकवादीनां कार्यतावच्छेदक नि. घेशस्याप्रामाणिकतया व्यापकत्यविषयकप्रत्यक्षत्वापच्छिन्नकार्यता- घटितलक्षणेऽसम्भवात् । कार्यतावच्छेदकेच्यवाहितोत्तरत्वमनिवेश्य व्यभिचारधारणायान्वयव्यतिरेकसहचारविषयत्वान्यतरवत्वेन स. पचारशानस्य व्यापकतानाहकत्वे व्यतिरेकसहचाराविषयताया + । .

·अनुमानगादापर्याम् अन्षयसहचारमात्रमहाधीनव्याप्तिप्रहनिधकार्यताप्रतियोगिककारण. सापच्छदकताया दुरपह्नवत्वात् बता स्वापघामप्रयोजकस्य म्यार. फत्वाविषयतासम्बन्धस्य प्रयोजकं याहशसहचारविषयकत्व ताश सहचारविषयतात्यव्यापकाययसहचारविषयतात्यकरवमनुमितो वि. शेषणम, प्रयोजफत्य व स्वरूपसम्बन्धविशेषः न तु पूर्वनिरकमित्युः पगतव्यम् । एप च कालान्तरोयज्ञाननिष्ठो व्यतिरकसहमाराविषय. ताप्रयोज्यो व्यापकत्वाविषयतासम्बन्धो नेदानींतनानुमिरयुपधाम योजक इति सकलकेवलान्यय्यनुमानेऽप्युक्तलक्षणनिर्वाहः, स. न सम्भधान, व्यापकत्वयिषयतांतर्गतसाधनसहचारविशियामा पशिष्ट्यविषयतासम्बन्धप्रयोजकामावनिष्ठसाधनसहचारादिविषः यताया अपि अनुमित्युपधानप्रयोजकन्यापकत्वाविषयतासम्बन्ध प्रयोजकस्वादित्याशयनान्षयसहचारत्वघटितलक्षणेऽनिर्भर तादशसहचारः । प्रकृतव्याप्तिग्राहकज्ञानविण्यसहचार । यहू पायच्छिन्नपतियोग्यनुयोगिधिषयतानिरूपितसहचारविषयता प्रह तध्यातिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतांत:पातिनी तपा. वच्छिन्नप्रतियोग्यनुयोगिविषयनानिपितविषयतात्वस्य प्रकृतव्या. प्तिग्राहकसहचारत्यायच्छिन्नविषयतात्वव्यापकत्व विषक्षणीयमतो न पूर्वलक्षणोकदोषः । केवलान्वयिन्यपि व्याप्तिप्राहकसहचारा दिक्षानीयसाध्यविषयतायां निरुकविषयतावासत्त्वादसम्भव पति व्याप्यदिशि सहचारत्वांशनिवेशः। यदपावच्छिन्नसहबारविषयता ग्यातिविषयतांत.पातिनी त. दूपाधच्छिन्नविषयतात्वस्य व्यापकत्वोक्ती व्याप्तिघटकतावच्छेदकस. हचारत्वस्य व्यतिरेकसहचारज्ञानीयसहचाराविषयतावच्छेदकत्या- दतिप्रसङ्ग इति व्यापकत्वदिशि प्रतियोग्यनुयोगिनाविषयताविशेष निवेश.1 प्रतियोग्यनुयोगिनोरेकतरमाननिवेशे जन्यज्ञानविषयत्व चान् जन्यज्ञानविषयत्वाभावादित्यायुकव्यतिरेकिणि व्यतिरकस इचारविषयतायाः साधनताद्यवच्छेदककतररूपावच्छिन्नविषयता निरूपितत्वेनातिप्रसङ्ग स्पादिति उभयरूपावच्छिन्नविषयतानिवेश (१) हेतुनावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितसहचारविषय (१) पुस्तकान्तरे नास्मेष पाठः।

·१३४० अनुमानगावाधाम प्तिप्राहकताप्रयोजकत्वोमयाभावपास्वनिष्ठावच्छेद्यतासामान्यकम- तियोग्यनुयोगिविषयताया व्यापकदिशि निवेशन सामंजस्यात! प्रकृतल्याप्तिनहसामान्यनिष्ठप्रतिबंधकतावच्छेदकविषयतात्वस्य वा विषक्षणीयत्वात् । वाशप्रतिवन्धकता च प्रतियोग्यनुयोग्यनुप. रागेण सहचारविषयकशानावृत्तित्वेनापि विशेषणीया, तेन धूमा भाववान वहयभाषादित्यादौ यत्र धूमाभावाभावस्तत्र पहषभाषा: भाव इत्यादिसहचारशानीयसहचारविषयताया याधेयत्व नामा याधिकरणीयमित्याविज्ञाननिरूपितव्याविज्ञानसामान्यनिष्ठमतियध. कतावच्छेदकत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । अभाधाधिकरणावृत्तिरभाष इति शानस्य चाहार्यतया तत्प्रतियन्धकतावच्छेदकत्वं व्यतिरेकस. हचारविषयतायां असम्भावितमेय । ननु व्यतिरेकिणि व्यतिरेकसहचारादेवान्वयव्याप्तिधते तदेवध व्यतिरेकित्वप्रयोजकमिति मत तन्नयुकम्। व्यतिरेकसहचारस्य स्वा. तव्येण व्याप्तिग्राहकत्वे मानाभावादधिकरणविशेपे व्यभिचारशंका. निधर्तनद्वारेव फचिचदुपयोगादन्वयसहचारप्रह घिना तद्धटिताया अन्वयव्याप्तेदुर्ग्रहतया केवलव्यतिरेकिविलोपापत्तेश्च । न च विशिष्टसहचारानुपस्थितायपि तद्धटकपदार्थानां पि. शृखलानामुपस्थित्याऽन्वयव्याप्तिधीविशेष्ये विशेषणमित्यादिन्या. येन सम्भवत्येवेति वाच्यम् । पच सति व्यतिरेकसहचारान्वय. यसहचारयोरुभयोरप्यप्रदे उकरीत्या व्यासिग्रहसम्भवेन तदनुमा. नस्य तुरीयतापचः। अस्तु धा ऽन्यतरसहवारस्य स्वातन्त्र्येणेष व्यापकताग्राहकत्वं तथाऽपि तत्प्रत्यक्ष एव तोतुतया शब्दादिना व्याप्तिग्रहे तदपेक्षावि. रहात् शब्दादिजन्यप्रत्येकपदार्थोपस्थितिमूलकमहाविषयव्याप्तिका. नुमानस्य तुरीयतापत्तिदुरिवति व्यतिरेफिणि व्यतिरेकव्यारेषगम कता याप्तेरन्ययादिनिरूप्यत्वमेवान्ययित्वादिप्रयोजकमिति मणिका. रयिमतमेव साधीया तन्मतमेवायलम्यमानः केपलान्ययित्व निर्वक्ति। गृहीतव्याप्तिभेदार । तत्कालीनतत्पुरुषीयानुमित्योपयिकन्यारवं. यादिनिरूप्यत्वरूपपैलक्षण्यात महतहतुकेति प्रकृतसाध्यतावच्छे. एकास्टिटनमाध्यविधेयकत्यघटितधर्मावच्छिन्नतत्कालीनतत्पुरुपी. यादशरूपाचछिमप्र- H ·अनुमानगादाधर्याम् पच्छेदकत्वासंभधात् किं त्वनतिरिकवृत्तिन्वम् । एवं च निर्गन्ध. त्यव्याप्यनयगाहिशानसाधारणस्य दर्शितहेतुतावच्छेदकविशिष्ट- पत्तानिश्चयत्वस्य निर्गन्धत्वानुमितिजनकतातिरिकत्तिस्वात् तत्र घन निरुतम्यातित्वमिति । यद्यपि धूमत्यावच्छिन्नवत्तानिश्चयत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपाय- च्छेदकत्वाश्रयत्वमादाय धूमत्वापच्छिमाहतुकान्वयिन्यपि लक्षः णानुपपचेः व्यतिरेकव्याप्स्यच्छिन्नहेतुकान्वयिपर्यन्तानुसरणमनु. चितम् । तथाऽपि यत्किञ्चिद्यापकताघटितत्वरूपमन्वयव्यतिरेक- व्याप्त्यन्यतरत्वरूपं वा व्याप्तित्वं यदि जनकचानविषये निवेश्यते तदा धूमत्यादी तद्विरहेण न तदवच्छिन्नहेतुकेज्नुपपतिरिति व्य.. तिरेकच्याप्स्यच्छिन्नहेतुकस्थले दर्शितरीत्याऽनुपपत्युबारः। इदमुपलक्षणम् । प्रकृतसाध्यायव्यतिरेकव्याप्यवच्छिन्नहेतुके तु केवलान्ययिन्यव्याप्तिधारणाय यक्ष्यमाणयाऽपि रीत्या एतदो. पोद्धारो बोभ्यः। ननूकरीत्या साध्यान्तरीयव्यतिरेकन्याप्तिहेतुतावच्छेदककके. घलायिन्यव्याप्तिपरिहारेऽपि वन्ह्यभाववान वहिव्यापीभू. ताभावप्रतियोगिन इत्यादी केवलान्वयिन्यव्याप्तिवीरैव । तत्र हेनुतापच्छदकरूपाया व्यतिरेकव्याप्तरपि प्रकृतसाध्यकानुमित्या. पयिकत्वात् । तविशिष्टयचाज्ञानसत्त्वे व्याप्त्यन्तरयोकं विनाऽपि मतसाध्यफानुमित्युत्पादादत आह । वन्धमावघानिति । (दी०) चन्द्रभाववान वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिम- चादियादावन्वयव्याप्तेरवच्छोदका व्यतिरेकच्याप्तिर्न तु सैवेति नामसङ्गः । अत एवेतरव्यापकामावतियोगित्वेनाभावप्रतियो- गित्वेन पा पछिकशानं न प्रकृतप्तध्यानुमितिहेतुस्तत् केव- लान्वयीत्पपि पदन्ति । एवं केवलव्यतिरेकित्वादिकमपि नि- वाच्यम् । अभिधेपत्वं 'शब्दशक्पत्वम् । विपक्षत्वव्याघातो विपक्षवासिदि।

·१३४४ अनुमानगादाधर्याम् न च धूमध्यापकवहिसमानाधिकरणरासभयानित्यादिशानाद:- नुमितिवारणाय हेतुनावच्छेदफसाहितस्यैव व्यापकसामानाधिकरण्य- स्य हेत्वंशे भानमनुमितावुपयुज्यतां साध्यामायव्यापकामावर. तियोगित्वस्य च केवलस्यैव भानमुपयुज्यतामिति वाच्यम् । त. था सति द्रव्यत्वाभावव्यापकविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाभावप्रतियो. गिसत्तादिमत्ताशानाद् गुणादी पाधानवतारदशायां द्रव्यत्याधन. मानापत्तेः । हेतुतावच्छेदकस्य च व्याप्तिधर्मितावच्छेदकतया भानं यदि नोपयुज्यते तदा नोपयुज्यतामिति । पतेन कपांचियतिरेकव्याप्तिरनुमित्यापयिकी।न तु सेवा अन्वय. ध्याप्तिरेव । पवकारोऽप्यथें । एवं च तत्र केवलान्वयिता नाभ्युपेयते ए. घान्वयव्याप्तिमानस्याकिञ्चित्करत्वादि(१)(त्यत्रालस्यतया नाव्याप्ति. रिति भावः)ति व्याकारोऽव्याकार एव । तन्मते उक्कानुमानस्य वह्नि- व्यापकाभावप्रतियोगित्वावच्छिन्न देतुककेवलान्वय्यनुमानत्ववत्तद- वच्छिन्नहेतुकव्यतिरेक्यनुमानत्वमपि न सम्भवति तद्रूपावच्छिन्ने व्यतिरेकच्यातेरग्रहेण तस्य हेतुतानवच्छेदकत्वात् । न च तारशानुमानस्य वहिव्यापकामावप्रतियोगित्वावच्छिन्न- लिङ्गफव्यतिरेफित्वासम्भवेऽपि तद्रूपशरीरे यदपावच्छिन्नाभावत्वा. वच्छिन्न-यापकत्वं निविणं तद्पावच्छिन्नहेतुकव्यतिरेकित्वमव्या- इतमिति तदेयोपगाव्यमिति वाच्यम् । तथा सति प्रन्यकृतो यहि- व्यापकाभावप्रतियोगिमत्त्वादिति हेतुनिर्देशासङ्गतेरिति चिन्तनीयम्। सांप्रदायिकास्तुः जलं निर्गन्धमित्यादिकं प्रकृतसाध्यकत्यस्य व्यावृत्तिप्रदर्शनपरम् धन्ाभावधानित्यादिकं तु प्रकृतहेतुकत्यस्य व्यावृत्तिप्रदर्शनपरमिति घदन्ति । तदसत् । जलं निर्गमित्यादी हेतुतावच्छेदकीभूतषियीत्यामावानुमित्यौपयिकव्याहृयभावसा-- ध्यके हेतुताषच्छेदकीभूतवाहिव्यापकाभावप्रतियोगित्वरूपव्याप्तरिय प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुफव्याप्तित्याभावादेव घारणे तत्र प्रकृतसाध्यकत्वनिवेशम्यावृत्त्यसगतेः। मदवच्छिन्नाभावत्येत हेत्वमायनिष्ठा साध्याभावव्या. तद्धर्मावच्छिन्न हेतुका व्याः में ·ता- केवलान्यायप्रकरणम् । प्तिः ।.एवं. जलत्यत्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नव्यापकताघटित. ध्याः पृधित्वव्यापफाभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नहतुकत्वविरहेऽपि पृथिवीत्वव्यापकाभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नध्याप. कताघटितव्याप्तेस्तादशाभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नहेतुकतया दृश्याः पृथिवीत्वव्यापकताघटितव्याप्तेरेव प्रकृते विवक्षणान प्रकृत. हेतुकेत्यनेन तयावृत्तिरिति वाच्यम् । एवं सति पृथिवीत्कया. पकाभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावत्वरूपपृथिवीत्वव्यापकतावच्छे. दकस्य पृथिवीत्वव्यापकताघटितत्वेनारमायादवच्छेद्यावच्छेदक- भावानुपपत्तेः। अवच्छेदकप्रविधा पृथिवीत्वव्यापकता जलत्यत्वावच्छिन्नाभा- वत्वावच्छिन्ना अबच्छेद्यीभूतपृथिवीत्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वा. पच्छिन्नाभावत्वायच्छिन्नपृथिवीत्वव्यापकतातो भिवेति नात्मा- श्रय इति चेीई हेतुतावच्छेदकीभूतपूधियीत्वब्यापकामावप्रतियो. गित्यात्ताशाभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नामावत्यावच्छिन्नन्यापकता. घटितात्तद्यापकतावच्छेदककोटिप्रविष्टजलस्वत्वावच्छिन्नाभावत्वाव. छिन्नव्यापकताधाटतं पृथिवीत्वव्यापकाभावप्रतियोगित्वमन्यदेवेति कथं हेतुतावच्छेदकीभूनव्याप्तेः प्रकृनहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न- हेतुकव्याप्तित्यम् । तथा च प्रातहेतुतावच्छेदकगर्ने तच्छिन्ना. भावत्वाद्यवच्छिन्नव्यापकतायास्तद्रूपघटितत्वेन कथंचिदपि नि- वैशासम्भवात् । प्रकृतहेतुतावच्छेदकरूपव्याः प्रकृतहेतुतापच्छे- दकावच्छिन्नहेतुकव्याप्तित्वं दुर्घटमेव । अन्ये तु यहयभावधान वहिव्यापफीभूताभावप्रतियोगिमत्यादि. त्याविका प्रकृतहेतुकत्वव्यावृतिप्रदर्शनपरा फकिकैव प्राथमिकी त. दुपरि जलं निर्गन्ध पृधिचीत्वव्यापकाभावप्रतियोगिमत्यादित्यादि प्रकृतहेतुकेत्यस्य व्यानिस्थलं किमर्थमुपेक्षितमित्याकांक्षायां चरमा, जलं निर्गन्धमित्यादिफाफ का जल निर्गन्धमित्यादौ हेतुतापच्छेदक- व्यतिरेकव्याप्तः प्रकृतसाध्यकानुमित्योपयिकत्वाभावादे पारणे प्रकृतहेतुतावच्छेदकत्यस्य न तद्वारणप्रयोजनकत्यमिति तदर्थ . स्याहुः । तदपि न सम्यक् ! वाहमान धूमादित्यादे. फेवलान्वय्यनुमा. नस्यय तहयक्तित्यादिना धूमादेव्यतिकितादशायां सहाय प्रकृतहे. नुकत्यस्यायश्योपादेयतया तयालिस्थलान्तरानुसरणानौचित्यात् ।

·अनुमानगादार्याम् गृहीतव्याप्तिभेदाभेदे प्राचीनसंवादमाह । अत एवेति.। यील- गशानम् । यदूपावच्छिन्नलिंगविषयता।न प्रकृतसाध्यानुमितिहे. तुः । न प्रकृतसाध्यानुमितिजनकतावच्छेदकीभूना तथा चेतरव्यात. पकाभावप्रतियोगित्यपकारतानिरूपितयद्रूपायच्छिन्नलिनविषयता. सामान्यमभावप्रतियोगित्यप्रकारतानिरूपितयदपायच्छिन्नलिङ्गावि- तासामान्यं वा तत्कालीनतत्पुरुपीयप्रकृतसाध्यानुमितिजनक- तापच्छदकत्वशन्य तारशानुमितिकरणं तदूपायच्छिमतत्पुरुपी- यतत्कालीनप्रकृतसाध्यककेवलान्वय्यनुमानमित्यर्थः । इतरत्वमुपलक्षणमतो वन्ह्यभायव्यापकाभावप्रतियोगित्वरूप- व्याप्तिग्रहेणेतरत्वानवगाहनेऽपि न क्षतिः। यद्यपि यत्र साध्याभावातिरिक्तयत्किञ्चिधापकाभावप्रतियोगित्व- स्यान्वयव्याप्तेश्च विशेष्यविधया लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैफर्धव समूहालवनवेलक्षण्येन भानं तत्र केवलान्ययिन्यव्याप्तिस्तत्र तादशा- भावप्रतियोगित्यप्रकारतानिकापताशेष्यताया एव अन्धयव्याप्ति- प्रकारतानिरूपिनतया प्रकृतानुमित्यौपायकत्वात् । केवलान्ययिसा- ध्यके साध्याभाषाप्रसिद्ध्या प्रकृतसाध्याभावव्यापीभूताभावप्रति. योगित्वपर्यन्तनिवेशासम्भवान् । तथाऽपि ताशप्रतियोगित्वप्रका- रतानिकापेतलिङ्गविपयतास्थले लिङ्गीवपयतानिरूपितताशप्रति- योगित्यप्रकारनाया विचक्षणान दोपः । एवं चाभावप्रतियोगित्व. प्रकारतामात्रनिवेशेनाप्युपपत्तेरभावविशेपणव्यापकताप्रवेशनमानर्थ. कमित्याशयेनाभावप्रतियोगित्वेन घेत्युक्तम् । 'साध्यसामानाधिक- रण्यरूपाया अन्वयध्याप्तेरपि साध्यसम्बन्धिनिष्ठसम्बन्धप्रतियोगि- स्वरूपतयाऽसम्भय इत्यतोऽभावोपादानम् । केवलान्यायमेयत्वादि. हेतुकस्थले चाभावप्रतियोगित्वेन लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविषय- ताम्रम एक प्रसिद्ध इति नाध्याप्तिरिति सर्वत्र भ्रमस्याप्रामाणिकत- या स्वयमन्यथा फेवलान्वयित्वं निरुकमिति बोध्यम् । एवं केवलव्यतिरेकित्वादिकमिति । यथायथमन्वयसहचारान्व. यव्याप्तिस्थले व्यतिरेकसहचारख्यतिरेकव्याप्ती निवेश्य केवलम्पति- रेफित्वमुगयव्याति निवेश्य चान्वयव्यतिरेकित्वं निर्वाच्यमित्यर्थः। केवलान्ययिनोऽभिधयत्यस्य न विपक्ष इत्यभिधेयत्वसाध्यक- फेरलापय्यनुमानलक्षणसंगमनपरे मूलथे ऽभिधेयत्वं यदि श.

·केवलान्यायप्रकरणम् । ब्दयोध्यत्वरूपं विवक्षितं तदा यथा आकाशशब्दाच्छन्दाश्रयत्व मनभिधेयमप्युपतिष्ठत इत्यानमग्रंथविरोधः। प्राचीनमते शन्दा- ध्रयत्वस्याकाशपदाशस्यत्वेऽपि शब्दयोध्यत्वरूपाभिधेयत्वेऽवि. वादात् । अन्यथा शम्बादुपतिष्ठते इत्यस्यैव व्याघातादित्यतो व्याचष्टे। अभिधेयत्वमिति । अनभिधाने । अभिधेयत्वशन्यत्वात्म- केऽभिधयत्वशून्यत्वरूपाभिधेयत्वविपक्षताविरहप्रसंजकत्वरूपं त. याघातकत्वं न सम्भवतीति व्याघातपदमन्यथा व्याचष्टे । वि. पक्षावासिद्धिरिति विपक्षादिपदेन विपक्षतयाऽभिमतस्पानभिधाने तत्र शब्दप्रमाणाप्रवृत्तेस्तवप्रवृत्तौ च न्यायसाध्यपरार्थानुमानस्या- नवकाशात् परं प्रति तस्य विपक्षत्यसिद्धरसम्भव इति भावः। (चि०) अथ यथा आकाशशब्दाच्छन्दाश्रयत्व. मनभिधेपमप्युपतिष्ठते तथाऽभिधेयत्वधिपक्षस्पान- भिधेयत्वेऽपि पदादुपस्थितिः स्यात् । एवं चाभिधेय- त्वं कुतोऽपि व्यावृत्तं धर्मत्वात् गोत्ववदिति चेन्न । व्यावृत्तत्वस्पाम्पावृत्तत्वे व्यावृत्तत्वमेव केवलान्यपि, व्यावृत्तत्वे यत एवं व्यावृत्तं व्यावृत्तत्वं तदेव केव- लान्वयीति धर्मत्वस्थानकान्तिकत्वात् । एवमत्यन्ता. भाषप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वेऽत्यन्ता. भावप्रतियोगित्वमेव फेवलान्वयि, अत्यन्ताभावप्र. तियोगित्वे यनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगि अत्यन्ता. भावप्रतियोगित्वं तदेव फेवलान्वयि । न चात्पन्ता. भावप्रतियोगित्वं व्यावृत्तत्वं च नानेति वाच्यम् । अनुगतप्रतीतियलेन गोत्ववत्तयोः सिद्धेः। (द)ननु व्यायत्तत्वमन्पोन्याभावप्रतियोगिताप. दकत्वं तच लघुगुरुसाधारणं गगनादिनिष्टान्योन्पाभावप्र- तियोगितावच्छेदकं चेति न व्यभिचार इत्यत आह । एपिति। (गा)मूलेनभिधेयमिति तच्छन्दानभिधेपमिापर्धा उपविष्ठत ·१३४८ अनुमानगादावर्या भावः।- इति । संवन्धिस्मृती प्रकारांशे संवन्धनहस्यानपेक्षिततया शब्दा- श्रयत्वस्याशक्यत्वेऽपि तत्प्रकारेण धर्मिणि शतिप्रहादेव तत्प्रकारेण धमिस्मरणस्य तधर्माशे द्रव्यत्वादिव्यावर्तकानतिप्रसकत्यरूपश- क्यतावच्छेदकत्वग्रहादेव तत्प्रकारकशाब्दयोधस्य च सम्भवादिति एतचोपलक्षणम्, लक्षणयाऽनभिधेयस्योपस्थितावपि रान्त. त्वसम्भावात शब्दादनभिधेयस्य विपक्षस्योपस्थितावपितविपक्षत्ये मानाभावः, शब्दस्य परं प्रति आप्नोकत्वासिद्धः, अनुमानं च सा. याद्यप्रसिधा न सम्भवतीत्याशंक्याभिधेयस्यविपक्षसिद्धिपर्यय. सायिसाध्याप्रसिद्धयाचनास्कदितमभिधेयत्वपक्षकमनुमानमाह । एवं चेति । अनभिधेयत्वेऽपि । शब्दादुपस्थितिसम्भचे चेत्यर्थः । एतेन विपक्षस्योक्तानुमानेऽपि सामान्यतः सायघटकतया शब्दादनुपस्थितौ शब्देन साध्यादेः प्रतिपादनासम्भवात्परार्थानुमा. नासम्भवो निराकृतः। प्रातानुमाननैव विपक्षत्वधर्मिपर्यन्तस्य सिद्धये धर्मिणमन्त. भीषयति । कुतोऽपाति । इत्यनुमानात् । विपक्षसिद्धिरिति शेपः । अव्यावृत्तत्वे । सार्वत्रिकत्ये । केवलान्वयि । व्यावृत्तस्वरूपसाध्यवि. रहि । एवमग्रेऽपि । ननु व्यावृत्तत्वस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपत्वे "पचमत्यन्ता. भावप्रतियोगित्वस्ये"त्यादिना सह व्यावृत्तत्वस्येत्यादेः पौनरुक्त्यमतो व्यावृत्तत्वमन्यथा व्याचक्षाण एवं व्यावृत्तत्वस्येत्यादिना दर्शितं व्य- भिचारमुद्धत्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे व्यभिचारप्रदर्शनपरमेवमि. त्यादिप्रथमवतारयति दोधितौ । नन्विति । अन्योन्याभावेति । अन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं फेघलान्वयित्वमित्याशयेन निरुकन्यावृत्तत्वसाधनमित्याशयः । लघुरूपसमनियतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्येऽन्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यरूपव्यावृत्तत्वसाध्यकानुमाने कंधु- ग्रीवादिमत्यादाघेव धर्मत्यहतोर्व्यभिचार इत्यतस्तन्निराकरणाय गु. रोरप्यवच्छेदकत्यगीकरोति । लधिति । व्यावृत्तत्य यतो व्यावृत्तं तस्य केवलान्वायत्पनिबंधनमुक्तव्य. भिवारं निरस्यति । गगनेति । इति न व्यभिचार इत्यत्रतिना अत- ·. केवलान्वयिप्रकरणम् । १३४९ इत्यर्थक नोकोभयमेव परामृश्यते प्रथमे साध्यसत्वात् । गगनादी च धर्मत्वरूपहेतुविरहायभिचारनिरासो योध्यः । मूले केवलान्वयीति । अत्यंताभावाप्रतियोगिनोऽन्योन्याभाव. प्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपच्यावृत्तत्याप्रसक्तरिति भावः। 'नानेति । तथाचकधर्मनिष्ठं व्यावृत्तवादिकं तद्पवद्धर्मातरा. धावृचं तस्य च न केवलान्वयित्वसम्भव इत्यतो न व्यभिचार इति भावः । तयोः । अनुगतयोः सिद्धिः। (चि०) तत्र न तावव्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभाव: केवलान्वयी, तस्य प्रतियोग्यवच्छिन्नेऽप्यत्यन्ताभा- पात्, अत्यन्ताभावाप्रतियोगिनश्च केवलान्वयित्वात्, नापि आश्रयनाशजन्यगुणनाशात्यन्ताभावः तस्य नाशस्य सर्वत्रात्यन्ताभावादिति वाच्यम् । यत्र हि प्रतियोगिप्रागभावो वर्तते तत्र न तदत्यन्ताभावो वर्तते, तथा च नाशस्य प्रागभावो यत्र नाशप्रति. योगिसमानदेशे वर्तते तत्र कथं नाशात्यन्ताभावो वर्तताम् । तहिं नाशस्य तत्र वृत्ति स्यादिति चेन्न । पूर्व तन नाशप्रागभावस्यैव सत्यादुत्तरकाले आश्र- यस्वाभावात् । नाप्याकाशात्पन्ताभावः केवलान्य- यी, तस्यापि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वात् । अभावात्यन्ताभावस्थ भावत्वात् । (दि०) नवभावमातियोगित्वादिकमभावादिव्यक्तिभे- दानानैव, अनुगतव्यवहारस्तु कथं चिद्विशेषणतावच्छेदकधर्मा. नुगमादेवं च लक्ष्यामसिद्ध्या लक्षणासम्भव इत्पाशंकते। तत्रेत्यादि । यत्र हीत्पादिरभ्युपगमवादः । वस्तुतस्तु भूतला- दिदेशे समये च तस्य वर्चमानत्वादाकाशाभावतुल्यत्वाच । (गा०) ननु भन्याप्यपत्यभायाः फेवलान्यपित्याकथनाचभिरा- ·. अनुमानगादापर्याम् करणं मुले युक्तम् । यदि च लस्याप्रसिद्ध्या लक्षणासम्भवं दर्श- यितुं यस्य यस्य केपलान्चयित्वं सम्भावितं तस्यैव यावं निराकर्तुमयमुधमस्तथाऽपि अभावप्रतियोगित्वादेस्तथात्वस्य प्रव. शिंतत्वात्तदनिराकरणेन न्यूनतेत्यत आह दीधिती नन्विति । प्रति- योगित्वादिकमित्यादिनाऽन्योन्याभावप्रतियोगिताबच्छेदकत्वपरिन. छ. । अभायादीत्यादिनाऽवच्छेदकारिग्रहः । विशेषणतावच्छेदकेति। स च धर्मोऽभावत्वादिकः । एवं चोक्तरीत्या भावप्रतियोगित्वादेर्य- निष्ठात्यन्तामावप्रतियोगित्वं तस्य च न केवलान्यायेत्वमिति भावः। एवं चेति । अत्यन्ताभाषप्रतियोगित्यादेः केघलान्वयित्वासम्भव चेत्यर्थः । अभ्युपगमवादः । ध्वसमागभाषयोरत्यन्तामावविरोधिया.. भ्युपगमेनोक्तिः। सादृशविरोधस्य स्वयमयभ्युपगमात्प्रकारांतरेणाश्रयनाशजन्य. गुणनाशात्यंताभावस्य केवलान्वयित्वं निराकरोति । वस्तुत इति । तुल्यत्वाच्चत्यनंतर नोक्तामा केवलान्वयीति पूरणीम् । देशः । स्वप्रतियोगिसमवायिघटाद्याश्रयो योध्यः । स्थप्रतियोग्याश्रयसत्व- दशायामुत्पन्नस्य नाशस्य स्वप्रतियोगिसमवाविनो पाऽऽश्रयनाशा. धीनगुणनाशस्य स्वप्रतियोगिसमवायिनोऽधिकरणे प्रत्ययस्थानुभ- विकतया तत्र वर्तमानतेति भावः । ताशप्रत्यये विवादसंभवात्समयेच कालिकविशेषणताया एवं सम्बन्धतमा दैशिकधिशेषणतासंबंधेन तादशनाशाभाषस्य केष- लान्वयित्वाक्षतेराह ! बाकाशामाषतुल्यत्वाच्चेति । यथा आकाशा. भावस्यावृतिप्रतियोगिकत्वेऽपि प्रतियोगिस्वरूपाभायमतियोगितया न केवलान्वयित्वं तथा तनाशस्यावृत्तित्वेऽपि तदभावस्य तदात्म काभावप्रतियोगित्वान केवलान्यायित्वमित्यर्थः । (चि०) अधाभावात्यन्ताभावो न प्रतियोगिरू- पस्तथा सत्यन्योन्याभावात्यन्ताभावः प्रतियोगिरू. प इति प्रतियोगिसमानदेशोऽन्योन्याभाचो न स्या- दिति चेन्न ! अत्यन्ताभावात्यन्ताभावः प्रतियोग्येव, अन्योन्याभावात्यन्ताभाषस्तु प्रतियोगिवृत्तिरसाधा- रणो धर्म इति] ·. . केवलान्वयिप्रकरणम् । १३५१ (दी० ) अभावाभावस्पेति सावधारणम् । भावत्वात् , यदाहुराचार्याः 'स्वाभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिता' इति । प्रतियोग्यवेति । प्रागभावादेरत्यन्ताभावाभावरूपत्वनयेऽपि न क्षतिः, तन्मतेऽयन्ताभावस्थापि तदभावरूपतया तस्यापि प्रति- योगित्वात् । असाधारण इति । प्रतियोगितावच्छेदक इति तु तत्वम् । (गा०) प्रतियोगिनोऽभावाभावत्यनियममंतरेणाफाशस्य प्र. तियोगितया स्वाभावाभावत्वव्यवस्थापनं न संभवतीति अभावाभा. घस्यति मूलमभावाभावस्वेत्यर्थकतया वर्णयति । अभावेति-पा- च्यत्वादेः किंचिद्विशिष्टस्वाभावाभावत्वेऽपि भावत्वस्याभावाभाव. त्वव्याप्यन्वं नियुक्तिकमतो भावपदं प्रतियोगिपरतया व्याचप्टे।माव. त्वादिति । प्रतियोगित्वस्याभावाभावत्यनियतत्वं निष्प्रत्यूहमेवाभावा. भावत्वस्यैव प्रतियोगिताकात्यात् । अत्रवाऽऽचार्यसंवादमाह । यदा. हरिति । ननु ध्वंसप्रागभावयोरत्यंताभावविरोधितामते प्रागभावदशा. यामपि तदधिकरणऽत्यंताभावविरहसत्यात्तस्य च प्रतियोगिरूर- त्यासंभवात्प्रागभावादरेव तद्रूपता तथा चात्यन्ताभावाभावः प्रतियो. ग्येयति मूलासंगतिरत आह । मागमावादेरिति । तदभाधरूपतया । मागभावाद्यभावरूपतया । तस्यापि । प्रागभावादेरपि । प्रतियोगित्वा. त् । अत्यंताभावप्रतियोगित्वात् । घटाद्यसाधारणधर्मरूपादिविशे. पकंयुग्रीदिमत्त्वाभेदाभावत्वविरहादसाधारणो धर्म इति मूलस्य यथाश्रुनाथसंगनेराह । प्रतियोगितावच्छेदक इति । (दी०) अयान्योन्याभावात्यन्ताभावसाधारणः मतियो- गितावच्छेदकसम्बन्ध एवाभावाभावः, स च कचिचादात्म्य कचिच्च संयोगादिरिति चेत् ? यदत्ते हि झाते यत्त न पती- यते तदभाववर्ष च व्यवाहियते तस्यैव तदभावात्मकत्वमुपेयते, प्रतियोगितदभाववत्तबुझाश्च मिथस्तथात्वमानुभविकम् । न च तत्सम्बन्धनं च तद्विपयः सम्बन्धसम्वन्धवाचदिवत् ·अनुमानगादावर्याम् कचित् सम्बन्धवत्तौद्धर्विशेषदर्शनतयोपयुज्यते न च स्व- वो मानाभावात् । अब सम्बधान्तरावच्छिन्नाभाववति सम्च- न्धान्तरेण प्रतियोगिनो यत्न तदभावविरोधित्वमिति चेत् । प्र- तियोगित्तावच्छेदकसम्बन्धस्याभाववति सम्बन्यान्तरेण वृत्त तयातम् सम्बन्धविशेपेण च विरोधित्वं तुल्पमेव । अनति मसक्तये च स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्येनामावत्वकल्पने कानुगपसम्भावनाऽवीति । पधिकरणसम्बन्धस्यापि प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वात् तद्वत्यभावविलयासको भवतां तदभावविलोप- प्रसङ्गों वेति ।" (गा० ) प्रतियोगितावच्छेनकतंबंध एवायंताभावान्पोन्या- भावसाधारणोऽभावाभाव इति योजना । अन्योन्यात्यंनाभायसाधा- रणः अन्योन्यात्यंताभाययाः साधारणः । स च संबंधविधयाऽवच्छे. दफः। कचित् । भेदप्रतियोगितापाम् । कचित् । संसगीभावप्रतियो. गितायाम् । प्रतियोगिसंबधवत्ताशानस्यामायवत्ताज्ञानाप्रतिबंधकतया न प्रतियोगिसंबंधस्याभावाभावत्यमिति समाधत्ते । यदत्ये होति । शात इत्यतं न प्रतीयत इति व्यवहीयत इत्युभयान्वयि । तथा च यद. भावव्याप्यत्वादिनाऽगृहीनयद्धर्मवचाक्षानं यत्प्रवीत्यनुत्पादे यदभाव. चत्ताच्यवहारे वा प्रयोजकमित्यर्थः । यदधिकरणे कदापि कस्यापि तदभावनमो न जातस्तदभावप्रतीतेः प्रतियोगिमत्ताप्रतात्यनुत्पाव अप्रयोजकत्वात्तस्यैव तदभावात्मकत्वमिति नियमासम्भक अतो. ऽभारव्यवहारस्थापि निवेशः। व्यवहारश्च सामान्यतः सर्वत्र संभव तोति न व्यवहारविषयत्वाभाचे नियमभंग इति शंकापि। मिथस्तथात्वमिति । परस्परप्रतीत्यनुत्पादप्रयोजकत्वं परस्परा- भावपत्ताच्यवहारप्रयोजकत्वं चत्यर्थः । तथा च न प्रतियोग्यभावयोः परस्पराभावत्वानुपपत्तिरिति भावः तत्सबंधवस्वम् । प्रतियोगिसं. धवत्यम् । तद्विषयः । अभाचप्रतीत्यनुत्पादादिप्रयोजकधीविषयः । ननु प्रतियोगिसंवधमकारकसिद्धिसरनेऽपि अभावप्रत्ययानुत्पादस्या- नुभाविकतेत्यत आह । कचियेति । विशेपदर्शनत्तया ध्यावर्तकधर्म- दर्शनतया । न स्वतः। न व्यायतकधर्मदर्शनमपुरस्टत्य । न तस्याभा- ?

·- केवलान्वयिप्रकरणम् । घविरोधित्वाम् । किं तु तत्संबन्धस्यैवेति शेषः । तत्संबंध एष तद- भावाभाषः विरोधिन पवाभावाभावत्वादिति भावः । प्रतियोगिताव. च्छेदकसंबंधस्य । घटसंयोगादेः । अभाववति । घटाद्यभाववति कर्मादौ । संबंधान्तरेण । कालिकादिना । न तथास्वम् । न संबंधसा- मान्येन विरोधिस्वम् । तुल्यमेव । प्रतियोगिताधारणमेव । कचित्प्रतियोगिनः कचित्तत्वावच्छेदकस्याभावाभावत्वकल्पने फल्पनाभेद इति कल्पनैक्यानुरोधात्संबंधस्याभावाभावत्वमित्युकं दूपयति । अनतिप्रसक्तये चेति । अनतिप्रसक्तये । घटसंयोगादेः पटा- धभावाभावत्वधारणाय । अनुगमसंभावनाऽपि अनुगमय्यैककल्पना. पि । स्वान्तर्भावादिति शेषः। तद्वति । गुणाद्यभावप्रतियोगितावच्छेद- संयोगादिसम्बन्धवति । अभावधिलयमसनः। स्वाभावसत्येन तद्- भाषासत्त्वमसः। प्रतियोगिनिरूपिततादृशसम्बन्ध पवामावाभाव इति याच्यते तदाह । भवतामिति । भवताम् । प्रतियोगिरामाय- प्रतियोगितया व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य केवलान्वयित्वं सण्डयताम् । तदभावेति । व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नगुणायभावा. भावेत्यर्थः। विलोपप्रसङ्ग इति । प्रतियोगिनिरूपिततादृशसम्बन्धा. प्रसिद्धरिति भायः । तादृशगगनायभावस्याभावाप्रतियोगित्वं स्वगते इएमेवेति भवतामित्युकम् । (चि०) उच्यते-वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगि- त्यं फेवलान्वयित्वम्, आकाशात्यन्ताभावो पद्यपि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगी तथाऽपि न स वृत्तिमान् इत्याकाशात्यन्ताभाव एव केवलान्वयी तथा प्रमेयत्वाभिधेयत्वादि केवलान्यायि वृत्तिमतो अत्यन्ताभावस्याप्रतियोगित्यात् । (दी.) लक्षणं परिष्कुरुते । निमदित्यादि । आकाशस्य तद- भावाभावत्वमित्यभ्युपगमगात्रम्, भावति तदभावासत्तपतीत्या हि भावस्य स्वाभावाभावतं कल्यते न चेह तया, अभावपति- गोगिलं स्वरूपसम्बन्ध एवेत्युक्तमधस्नात् । अभावमतियोगि ·अनुमानगादाधाम. चामयोजकम् । एवं च यत्सम्बन्धावच्छिन्नपतियोगिताका. भावामतियोगित्वं यस्य तस्य तेन सम्बन्धेन फेवलान्यायित्वमिति सूचयितुं यत्तिमदिति । अत एव ज्ञानस्य मानत्वस्य च समवायेन ज्ञानविपयत्वादेश्च व्यधिकरणसमवायादिना सम्बन्धेनाभाव. प्रतियोगित्वेऽपि विपपतया परम्परासम्बन्धेन स्वरूपसम्ब- न्धेन च केवलान्वयित्वम् । संयोगाथभावोपसङ्कादाय च मति- पोग्यसमानाधिकरणत्वेनाभावो विशेष्यः । आकाशाभावोऽपि च यया प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्तयोक्तमधस्तात् । वृचिमत- स्तादशाभावातियोगित्वमिति वाऽर्थः । व्याप्यत्तित्वार्थक वृत्तिमत्पदमभावविशेषणमित्यपि कश्चित् । तादात्म्येनाभिधे. यस्य केवलान्वयित्वसम्पत्त पाप्तिपदखिलपालोकनीयम् । (गा०) पूर्वपक्षिणा लक्ष्यासिया लक्षणासम्भवस्योक्तत्वात लक्ष्यप्रदर्शनमेवोचितं न तु लक्षणाभिधानं लक्षणस्य प्रागेवोक्ता स्वादत आह । लक्षणमिति । गगनामाधादिसायकानुमानानां ल. स्यतानिहाय लक्षणे विशेषणांतरं प्रक्षिपतीत्यर्थः । आकाशा दे याभावाभावत्वस्य नियुकिकतया आकाशाभाधादिसंग्रहा- याभाव वृत्तिमत्त्यविशेषणदानमयुक्तमित्यालोच्य तत्र मूलमतोऽनि. भैरमाह । आकाशस्येति । घटादेरियाकाशस्यापि स्थाभावाभाव. त्यमविशेषात्स्यादिन्याशय तद्विशेष दर्शयति । भावयतीति । भाचो घटादिरूपः प्रतियोगी। तदभाषासत्वप्रतीत्या। तदभावाभावयत्वप्र- तीत्या । इह । अवृत्तिस्थले । न तथा। न प्रतियोनिमत्यत्यन्तामावा. भाधवत्यप्रत्ययः सम्भवतीति शेपः । प्रतियोगिमत एवाप्रसिद्धरिति भाषः । अधिकरणविनिर्मोकेण च नझुल्लेखी प्रत्ययो न सम्भवति अभाषाविपदोलखी सम्मवानपि प्रकृतेऽसिद इति नाधिकरणा- नुपातगगनामावाभावप्रत्यययलाद्गनस्य तथात्वमिति शंकावसर। ननु गगनस्य स्याभाषाभाषत्वानुपगमे तस्य स्थाभावप्रतियोगि- स्वानुपपत्तिरित्याशंकायामाह ! अभायप्रतियोगित्वं च स्वरूपसम्ब. ग्ध पवन तकाभाषामावत्यम्। अधस्तात्त । व्यातिवाद । 4 -- ·- केवलान्वयिप्रकरणम् । ननु प्रतियोगित्वमभावाभावत्वानात्मकमपि तयाप्यतया तत्ता. धयेदेवेत्यत आह । अभावप्रतियोगित्वं चीन । आकाशादेः स्वाभा- घाभावत्यधिरहेऽपि प्राचां कवलान्वयिलक्षणे वृत्तिमत्पदोपादानं सम्बन्धविशपनिवेशसूचकतया सङ्गमयति । एवं चेति । सम्बन्धवि. शेषनिवेशप्रयोजनमाह । अत एवेति । ज्ञानस्य । सर्वगोचरज्ञानस्य । समवायेति । सम्बन्धेनाभावप्रतियोगित्वेऽपास्यग्रिमेणान्ययः । अवच्छेदकत्वघटितलक्षणमनुसृत्याह । छानविषयत्वादेश्वेति । विष. यतया बानस्या परंपरासम्बन्धेन । स्वसमवायिविषयस्वरूपेण शान. स्वस्थ, स्वरूपसम्बन्धन चश्चानविषयत्वाद। केवलान्वयित्वम् । तेषां केवलान्वयिताघटकतत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावाप्रतियोगित्वादिति भावः। प्रतियोगिनायां केवलान्वयिताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्यनिवे. जनं च प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकर- पयस्य निवेशाभिप्रायेण । तत्र प्रकृतसम्बन्धनिवेशने च प्रतियो- गितायां सम्बन्धावच्छिन्नत्वं न निवेश्यम् । ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं यदि स्वप्रतियोगिसमाना. धिकरणो यस्तदन्यत्वं तदा संयोगावेरपि केवलान्वयित्वापत्तिः सं. पोगाभाषच्य द्रव्ये प्रतियोगिसमानाधिकरणतया तदन्यत्वामा. घात् । नापि तत्तदभावनिष्ठं यत्तदभावप्रतियोगितामानाधिकरण्य तंदत्यन्ताभाववस्वम, तसामानाधिकरण्यस्थाच्याप्यवृत्तित्वानुपगमे तहोपस्यैव दुर्वारस्यात् । किं तु स्वप्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्यमेष पवं च तद्विशेषणकस्याभावस्यैव स्वपदार्थतया गगनापभावप्रति. योग्यधिकरणाप्रसिद्ध्या न तदभावस्य तत्त्वमिति तथाविधाभावान्त. राप्रतियोगित्वमादाय गगनादेः केवलान्वयित्वापत्तिरत आह... आकाशेति । अधस्तात । स्याप्तिवादे । केपलान्चयितावच्छेवफ. सम्बन्धसामान्ये यदभावप्रतियोगिप्रतियोगिफत्वयात्किंचिदधिक- रणानुयोगिफत्वोभयाभावस्तत्त्वम्, यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तिान घच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपप्रतियोगियाधिकरण्यं या वि. पक्षणीयं तच्चाफाशाभावादिसाधारणमिति भावः। मूलोक्तविशेषणस्याप्रतियोगिविशेपणतयैष गगनादिवारणे उ. भयाभावघटितप्रतियोगियधिकरण्यप्रवेशो गौरवादयुक इत्याशये. नाह । पृत्तिमत इति । वृत्तिमचं प्रकृतसम्बन्धेन योध्यं तेन संयो. .

·। अनुमानगादाधम गादिना संयोगादेन केपलान्वयित्वम् । तादृशाभावेति । प्रतियोग्यन- धिकरणवृत्त्यभावेत्यर्थः । याशप्रतियोगिताश्रयानधिकरणं किंचिद् वृत्तिमत्वे सति तच्छ्न्यस्वमिति फलिनार्थः । अतो जगत एव किंचिदेशकालादिवृत्तित्वविशिएतदभावात्मकप्रतियोगिमत्तया स्थ- रूपसम्बन्धस्य केवलान्वयिताघटकत्वस्थले प्रतियोगिवैयाधिकर. ण्याप्रसिद्धििित दोपानवकाशः। प्रकारांतरेण सयोगाचभावस्य केवलान्वयित्वमुपपादयत आ. काशादिकं च वारयतो वृत्तिमस्पदमपि सार्थकं कुर्वतोऽन्यस्य मत. माह । व्याप्यवृत्तित्वार्थकामति । अभावविशेषणम् । अभावविशेषण- वोधकम् । व्याप्यवृत्तित्वं चद यद्ययाच्छन्नवृत्तिकान्यत्व तदा संयोगा• द्यभावस्यातयात्वासंयोगादापतिप्रसंगः यद्यनवच्छिन्नवृत्तिकत्वं तदा कालिकसंवधावच्छिन्न प्रतियोगिताकघटत्वाद्यभावस्य तद्वति कालेऽपि तदनधिकरणदेशावच्छेदेन वर्तमानतया केवलान्ययिनो. इसंग्रहप्रसंगः । तदभावस्य घटत्वादेः समवायेन व्याप्यवृत्तित्वात् । येन सम्बन्धेनाभाववत्ताशानं यत्प्रतियोगिमत्ताज्ञानविरोधि तेन सम्बन्धेन व्याप्यवृत्यभावीयतत्प्रतियोग्यन्यत्वनिवेशे च गौरवमि. त्यस्वरसः। ननु तादात्म्यसम्बन्धन प्रतियोग्यधिकरणतायाः वृत्तिमत्वस्य चाप्रसिद्ध्या तेन सम्बन्धेनाभिधेयत्वाद्यवच्छिन्नस्य केवलान्वयि. त्यानुपपत्तिरत आह । तादात्म्येनेति । अभिधेयस्य अभिधेयत्वाव. च्छिन्नस्य । व्याप्तिवदिति । यथा व्याप्तिशरीरेऽधिकरणत्वादिस्थले सम्वन्धित्वमात्र निवेशितं तथाऽत्रापि तन्निवशनीयमित्यर्थः। (चि०) ननु प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच्च न केव- लान्वयि प्रमाया विपयत्वस्य चाननुगमादिति वा-' च्यम् । प्रमात्वमेव हि परम्परासम्बन्धाद्धटादी प्रमे- पत्वमनुगतं प्रमाजातीयविषयत्वं वा । तथापि केव- लान्वयिनि संशयाभावात् कथमनुमिति:ो प्रमेयस्व- मत्र वर्तते न येति संशयश्च न प्रमेयपक्षका किं मेयत्यपक्षको भिन्नविषयकः । प्रमेयत्वपक्षके चास्ति- - ·केवलान्नागिप्रकरणम् । त्वसाध्यस्यान्वयव्यतिरेकित्वम् । तथा च घटः प्रमेयो न चेति संशयो मृग्यते स च नास्त्येव । (दी०) प्रमाजातयिति । तथा च तादृशाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकधर्मवचमर्थः । इत्थं च प्रतियोगितापच्छदकाव- छिन्नासामानाधिकरण्पमेवाभावविशेषणं तेन द्रव्यगुणभेदयो- त्विादिना न केवलान्वयित्वम् । न चैवं विरुद्धयोधर्मयादि- स्वेन केवलान्वयित्वापत्तिः, तदवच्छिन्नाधिकरणापसिद्धया तदवच्छिन्नाभावे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्यासम्भवादिति वाच्यम् । तादृशधर्मावच्छिन्नस्य यत्किश्चिदधिकरणतिता. या विवक्षितत्वात् कचिदपि तादृशोभयवचामतीतेस्तस्यात. । सन्दिग्यसाध्यवत्वं पक्षत्वमित्याशयेनाशङ्कने । तथाऽपीति । अस्तित्वसाध्यस्य । घटचित्वसाध्यस्य । (गा० ) ननु प्रमाजातीयविषयत्वरूपत्वेऽपि प्रमेयत्वस्य फेव- लाम्वयितानुपपत्तिर्दुवारैव अनुगतधर्मस्याभावप्रतियोगितानयच्छेद. कत्वेऽपि तदवच्छिन्नव्यक्तीनां विशेषरूपेणाभावप्रतियोगित्यापत्ते- रतोऽनवच्छेदकत्वघटिततया लक्षणं परिकार्यमिति मूलाशयं प्र. काशयति । तथा चेति । मनवच्छेदकं यद्रूपं तेन रूपेण केवलान्वयी. ति विवक्षणायं तेन घटादेनं घटत्वादिना केवलान्वयित्वं किं तु मेय. वादिनैवेति नियमापपत्तिः। इत्थं च । अप्रतियोगित्वस्थाने प्रतियो- गितानवच्छेदकत्वनिवेशने च । अप्रतियोगित्वघटिनलक्षणे द्रव्य. गुणभेदयोः प्रतियोगिच्यधिकरणद्रव्यभेदत्वावच्छिन्नाभावप्रतियो. गित्वेन केवलान्वायत्वापत्तिविरहान् प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- नासामानाधिकरण्यपर्यन्तनिवेशवयर्थ्यमित्युपर्यभसगतिः। द्वित्वादिना न केवलान्यायित्वमिति उमयत्याचवच्छि नाभावस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्येऽपि तदवच्छिन्नासामाना- धिकरण्यन लक्षणयटकत्वादिति भावः । अन्यतरत्वेन क्रेपलान्वयि. स्वस्येष्टत्वाद्वित्वादिनेत्युक्तम् । आदिना धर्मातरसाधारणत्रित्वा. विपरिग्रहः । इदमुपलक्षगम् । गगनाभावादेवटादिवृतित्वविशिष्टये. -- ·भनुमानगादाम गादिना संयोगादेन फेपलान्वयित्वम् । तादृशामायेति । प्रतियोग्यन- धिकरणवृत्पमावत्यर्थः । यारामतियोगिताधयानाधिकरणं किंनिद वृत्तिमत्वे सति तन्यत्वमिति फालनार्थः । अतो जगत एवं किंचिदेशकालादित्तित्वाधीशएतदभावात्मकप्रतियोगिमतया स्व. रूपसम्बन्धस्य केवलान्यपित्ताघटकायस्थले प्रतियोगिपैयाधेकर ण्यामसिद्धिगित दोपानवकाशः। प्रकारांतरेण संयोगायभावस्य केवलान्यायस्यमुपपादयत या. काशादिकंच वारयतो वृत्तिमत्पदमपि सार्थक कुर्वतोऽन्यस्य मत. माह । व्याप्यत्तित्वार्थकामति । अभावविशेषणम् । अमावविशेषण- बोधकम् । व्याप्यवृत्तित्वं चद याचाच्छन्नवृत्तिकान्यत्व तदासंयोगा- द्यमावस्यातयात्वासंयोगादापतिप्रसंगः यद्यनवच्छिन्नसिकत्वं तदा कालिफसंयधावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटत्वाधभावस्य तद्वति कालपि तदनधिकरणदेशावच्छेदेन वर्तमानतया केवलान्ययिनो संग्रहासाः । तदभावस्य घटत्त्वादेः समयायेन व्याप्यवृत्तित्वात् । येन सम्बन्धेनाभावयत्ताशानं यत्प्रतियोगिमत्ताज्ञानविरोधि तेन सम्बन्धेन व्याप्यवृत्यभावीयतत्प्रतियोग्यन्यत्वनिवेशे च गौरवमिः त्यस्वरसः। ननु सादात्म्यसम्बन्धन प्रतियोग्यधिकरणतायाः वृत्तिमत्त्वस्य चामसिया तेन सम्बन्धेनाभिधेयत्वाद्यचच्छिन्नस्य केवलान्यथि- स्वानुपपत्तिरत आह । तादात्म्येनेति । अभिधेयस्य अभिधेयत्वाव. च्छिन्नस्य । व्याप्तिवदिति । यथा व्याप्तिशरीरऽधिकरणत्वादिस्थले सम्बन्धित्वमात्र नियेशितं तथाऽत्रापि तन्निवेशनीयमित्यर्थः । (चि०) ननु प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच न केव- लान्वयि प्रमापा विपयत्वस्य चाननुगमादिति वा. ध्यम् । प्रमात्वमेघ हि परम्परासम्बन्धाद्धदादी प्रमे- पत्वमनुगतं प्रमाजातीयविषयत्व वा । तथापि केव- लान्वयिनि संशयाभावात् कथमनुमितिः? प्रमेयत्व- मत्र वर्तते न वेति संशयश्च न प्रमेयपक्षका किं तु प्र. मेयत्वपक्षको भिन्नविषयकः । प्रमेयत्वपक्षके चास्ति- * ·केवलान्वगिप्रकरणम् । त्वसाध्यस्थान्धयव्यतिरेकित्वम् । तथा च घटः प्रमेयो न चेति संशयो मृग्यते स च नास्त्येव । (दी०) प्रमाजातीयति । तथा च तादृशाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकधर्मवचमर्थः । इत्थं च प्रतियोगितापच्छेदकाव- च्छिन्नासामानाधिकरण्यमेवाभावविशेषणं तन द्रव्यगुणभेदयो- विवादिना न केवलान्वयित्वम् । न चैवं विरुद्धयोधर्मयोढ़ि- स्वेन केवलान्वयित्वापत्तिः, तदवच्छिन्नाधिकरणामसिद्धया तदवच्छिन्नाभारे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्यासम्भवादिति वाच्यम् । तादृशधर्मावच्छिन्नस्प यत्किश्चिदधिकरणदृत्तिता. या विवक्षितत्वात् कचिदपि तादृशोभयवत्वामतीतेस्तस्यात. थात्वात् । सन्दिग्धसाध्यवरवं पक्षत्वमित्याशयेनाशते । तथापीति । अस्तित्वसाध्यस्य । घटत्तित्वसाध्यस्य । (गा०) ननु प्रमाजातीयविषयत्वरूपत्वेऽपि प्रमेयत्वस्य फेव. लान्वयितानुपपत्तिर्दुवारैव अनुगतधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेद. कत्वेऽपि तदवच्छिन्नव्यक्तीनां विशेषरूपेणाभावप्रतियोगित्वापत्ते. रतोऽनवच्छदकत्वघटिततया लक्षण परिकार्यमिति मूलाशयं प्र. काशयति । तथा चेति । अनघच्छेदकं यद्रूपं तेन रूपेण केवलान्धयी. ति विवक्षणाय तेन घटादेर्न घटत्वादिना केवलान्वयित्वं किं तु मेय. स्वादिनैवेति नियमापपत्तिः। इत्थ च । अप्रतियोगित्वस्थाने प्रतियो- गितानवच्छेदकत्वनिवेशने च । अप्रतियोगित्वघटितलक्षणे द्रव्य- गुणभेदयोः प्रतियोगिव्यधिकरणद्रव्यभेदत्वावच्छिन्नाभावप्रतियो- गित्वेन केपलान्वायत्वापत्तिविरहान् प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- भासामानाधिकरण्यपर्यन्तनिवेशवैयर्थ्यमित्युपष्टभसगतिः। द्वित्वादिना न केवलान्वयित्वमिति उभयत्वाद्यवच्छि साभाषस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्येऽपि तदवच्छिन्नासामाना. धिकरण्यन लक्षणघटकत्वादिति भावः । अन्यतरत्वेन फ़ेपलान्चयि- त्वस्येटत्वाद्वित्वादिनेत्युकम् । आविना धर्मातरसाधारणनित्वा- दिपरिग्रहः । इदमुपलक्षगम् । गगनाभावादेर्घटादिवृतित्वविशिष्टये- है ·१३५८ अनुमानगादापर्याम् - नन केवलान्ययित्वमित्यपि द्रष्टयम् । तारधर्मावच्छिन्नस्य प्रतियोगितानयनदफयमावच्छिन्नस्य। मधिकरणतिताया। अधिकरणसम्बनिधतायाः विवक्षितत्यादि ति। तथा च ताशाभावप्रतियोगितानघच्छरक यत्किचिधिक- रणनिष्टफेघलान्ययिताघटकसम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदक तदू पवयं तेन रूपेण फेपलान्वयित्यमिति लक्षण फरणीयमिति भावः । ताशोमपेति । विरुद्धोभयेत्यर्थः । तस्यातयात्यात् । घियदयोरुभय. स्वस्य सम्यन्धप्रतियोगितानवरकत्वात् । सिद्धभावरूपपक्षता- मते साध्यसंदेहस्यानरोक्षणात तथापीत्याक्षेपासगराहा संदिग्धेति। मूले-न प्रमेयपक्षकः । न प्रमेयधर्मिक.। तर्हि किंधार्मिक इत्याशंका- यामाह । फित्धिति । भिन्नविषयका । प्रकृतानुमितिधिलक्षणवि. पपतावान् । तथा- धाविलक्षणविषयताशाालेसाव्यसंपदस्थ. पानुमितिहनुतया सोऽनुपयुक्त इत्यभिमानः । प्रमेयत्वसाध्यकानुमा. नासम्भवेऽपि प्रमयत्वपक्षकास्तित्वसाध्यकानुमानमेष फेवलान्य. स्यनुमानं निष्प्रत्यूहमेवेति शको निरस्यति । प्रमेयत्यपक्षकेति । अस्तित्वस्य पदार्थसाधर्म्यरूपस्य फेवलान्ययितया तत्साध्यकानु- मानस्यान्वयव्यतिकित्वाभिधान न घरत इत्यत आद दीधिताव- स्तित्वेति । घटास्तित्वम् । घटवृचित्वम् । केवलान्चापिनोऽस्तित्वस्य पर साध्यता तसशयानुपपन्याऽनुमित्यनिर्वाहतादयस्यादिति (चि०) अध पक्षः साध्यवान्न वा पक्षे साध्यम स्ति न वेति संशयो समानविषयकाचेव तदस्यास्त्य. स्मिन्निति मतपणे विधानादिति चेन्न । विशेषणवि- शेष्यमावभेदेनाभदात् । मैवम् । प एव हि संश- यः पक्षे साध्यसिद्धिविरोधी स एवानुमानाङ्गमाव- श्यकत्वात् लाघवाच, न तु समानविषयकत्वमपि त. त्र तन्त्रं गौरवात् । प्रमेयत्वं घनिष्ठामावतियो- गि न वेति संशयश्च घरः प्रमेघ इति साध्यसिद्धिवि. रोधी भवत्येघ । पबा संशययोग्यतैयानुमानांगं सं. भावः।

·केवलान्वयिप्रकरणम् । शयस्य तदानीं विनाशात् । न च साऽपि साधकया- धकमाणाभावः, प्रमेयत्वाभावासिद्धौ तत्प्रमाणा- सिद्धेस्तदक्षावासिद्धिरिति वाच्यम् । पक्षनिष्ठात्य- न्ताभावाप्रतियोगित्वज्ञानस्यैव साध्यसाधकत्वेन त. दभावस्यैव योग्यतात्वात् । प्रमेयत्वमत्यन्ताभाव- प्रतियोगीति भ्राम्यतः संशय इत्यन्ये । नन्वेकरूपवि- कलमिदं कथं गमकं तत्वे वा व्यतिरेकविकलवद्रूपा- न्तराविकलमपि गमकं स्यादिति चेन्न । अन्वयव्यतिरे- कव्याप्त्यारन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनुभवात् । युगपदु- भयव्याप्त्युपस्थिती विनिगमनाभावेनोभयोरपि प्र- योजकत्वे व्यतिरेकोपासना । व्यतिरेकश्च विपक्षवृत्ति- त्वशङ्कानिवृत्तिद्वारा व्यतिरेकव्याप्तायुपयुज्यते, अत्र तु विपक्षाभावेन शङ्खच नोदेति । इति केवलान्वायचिन्तामाणः । (दि. साध्यसिद्धिविरोधी । साध्यसिद्धिनिवपः। वि- शेषणविशेष्यभावभेदेऽपि विरोधिविषयतापात्रेण प्रतिवन्धकत्व- मनुभववलादास्थीयते, न हीदं साध्यवदन वा साध्यामित्येकतर- निश्चयेऽत्र साध्यं न चेदं साध्यवन्न वेति अन्यतरः सन्देह इति । पक्षनिष्ठेत्यादि । पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानविरोधिज्ञानस्य साध्यसाधकत्वेन । कथंचित साध्यसिद्धयनुगुणत्वेन पक्षनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वज्ञानाभावस्य वा साध्यस्य साधकलेन । तद- भावस्य । तस्य साध्ये पक्षनिष्ठाभावमतियोगित्वज्ञानस्य साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वावगाहिज्ञानत्वेन साध्यविशिष्टपक्षज्ञान- विरोधित्वेन वा रूपेणाभावस्य योग्यतात्वात । व्यतिरेकः । वि.

·१३२० अनुमानगादाधर्याम् पक्षे हेतोरभावः । व्यतिरकन्यालो । साम्यामावदेवभावयोर्यो व्यतिरेको साध्य हेतू तयोाप्तौ । (गा० ) विषयालक्षण्ये विषयत्यावलक्षण्यामित्याशयनाशं. कते । मूलेऽधेति । समानविषयकायेवेति तथा चैकस्यानुमित्यविः लक्षणविपयताकत्वेऽन्यस्यापि तथात्वमावश्यकामिति प्रमेयत्वध. र्मिकसंशयादपि तत्साध्यकानुमितिर्निपत्यायेति भावः । अर्थभेदा- त् । विपयतावलक्षण्यात् । ग्राह्य संदेहस्याप्रतिबंधकतया विरोधि. पदं प्रतियध्यपरतया ज्याचट दीधिती । साध्यसिद्धति । साध्यं प. क्षनिष्ठामावप्रतियोगि न घेत्यसमानविशेष्यका संशयः कथं सा. ध्ययत्तानिश्चयप्रतिवध्य इति शङ्कायामाह । विशेष्यति । विरोधि. विपयतामात्रेणेति । ग्राह्यविरोधिधर्म प्रकृतधर्मिसम्बन्धविपयता. मात्रपुरस्कारेणानुभवं द्रढयति । न होति। तदभावस्येत्यत्र तत्पदे. न पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य परामर्थमप्रतियोगित्वज्ञानान्तं प्रतियोगित्वज्ञानान्तर्भावेण व्याचटे 1 पक्षेति । तज्ज्ञानप्रतिवन्ध. कत्वरूपं तद्विरोधित्वमेवायाप्रतियोगित्वमित्यत्र नार्थ इति भावः । अथ घा प्रतियोगित्यपदमेव प्रतियोगित्वज्ञानपरं प्रतिवन्धकत्वमेव ननर्थ इत्याशयः । अतस्तत्पदस्य नअर्थविरोधिप्रविष्टज्ञानपरामर्श कत्यासम्भवेऽपि न दोपः। अबाधितत्वज्ञानस्यानुमित्यहेतुनया साधकपदस्य सिद्धिका. रणपरता न सम्भवतीत्यतस्तद्याचष्टे। साध्येति । कथंचित् । तादृश- विरोधिनिश्चयाभावसंपादनेन । साधकपदस्य सिद्धिकारणपरत्वमु- पपादयितुमन्यथा व्यावहे । पक्षनिष्टेत्यादि । तत्पदस्प विशेष्पीभू. कर्मधारयोपगमेऽभावपवैयर्थ्यमतः पष्ठीतत्पुरु पाभिप्रायेण व्याचटे । तद्भावस्येति । केचित्तु तस्येत्यनिमेऽभावस्येत्यत्र सामानाधिकरण्येनान्वयि । तथा च स्वकल्याभिप्रायेण कर्मधारय एवावलम्बनीयस्तच्छन्दस्य विशेषणपरामर्शकताया अपि यहुशो दर्शनात्तच्छदानिरासायाभा. चपदमित्याहुः। अभावप्रतियोगित्वप्रकारकशानत्वेन तज्ज्ञांनाभावस्य पक्षताघटः फत्ये साभ्याभावान्पक्ष इति निश्चयदशायां पक्षताव्यवहारप्रसन ताभावपरतया - ·साध्या- केवलान्यायिप्रकरणम् । इत्यतस्तत्साधारणप्रतियोगितावच्छेद दर्शयति । साध्यति । साध्य- विषयतानिरूपितनाशप्रतियोगित्वविषयताशालिनिश्चयत्येनत्यर्थ । प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वानुपगमे भावान्पक्ष इति नानस्य न साध्याशे प्रतियोगितावगाहित्वं किं त्वभावांश एव तदनुयोगितावगाहित्वमतो नोक्तरूपेण तत्सङ्ग्रहः। एवं साध्यांशे कालिकादिसम्बन्धेन प्रतियोगित्वप्रकारकधीवार- णाय साध्यांशे प्रतियोगित्वप्रकारकधियः सम्बन्धविशेपावगाहित्वे. नैव निवेशनीयतया प्रतियोगितासंसर्गकवुद्धौ च तदीयससर्गा- भानादपि न तयोरुकरूपेणानुगमसम्भवः । एवमभावसाध्यके. तियोगिमत्त्वावगाहियाधबुद्धरसङ्ग्रहश्चेत्यतः प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकत- साध्यविशिष्टवुद्धिप्रतिवन्धकत्वेन तदुभयमनुगमयति । साध्यविशि. ऐति । तत्प्रतिवन्धकतावच्छेदक चागत्याऽननुगतमेव घाच्य- मिति ध्येयम् । सपक्षसत्वादिरूपगमकतौपयिकगणने व्यतिरेकपदेन विपक्षा- सत्त्वस्यागणनाद्यतिरेकायकलवदित्यत्र व्यतिरेकोपासनेत्यन व्य- तिरेकश्चेत्यत्र च व्यतिरेकपदस्य तद्रूपार्थकतां स्फुटयति । व्यतिरेक इति । व्यतिरेकव्याप्तेरनुमितिप्रयोजकतां व्यवस्थाप्य व्यतिरेकस्य सहचारविधया तादृशव्याप्तिग्राहकत्वेनानुमित्युपयोगित्वं व्यतिरेको. पासनेत्यतेनाभिहितमतः पुनर्विपक्षवृत्तित्वशंकानिरासमाषवारा व्यतिरेकव्याप्तिग्रहोपयोगिताभिधान विरुध्यते व्यतिरेकव्याप्तेर्वि शिष्योपादानेनैवान्वयव्याप्तिग्रहे तदनपेक्षालाभात् केवलान्यायन्यु- कशंकानुदयेन तदनपेक्षाभिधानमप्यसंगतमतो व्यतिरेकव्यासाविति मूलस्यान्वयव्याप्त्यर्थकतामाह । व्यतिरेकेति। (दी०) अत्र वदन्ति-साध्याभाववदत्तित्वमेव व्याप्ति. लाघवान प्रायशः साधनभेदेऽप्यभेदाच । यत्सम्बन्धावच्छिन्न- साध्याभाववति हतारत्तित्वं गृह्यते तेन सम्बन्धेन साध्यसिदिः फलम् | साध्याभाववति येन सम्बन्धेन देतोरतिवं गृह्यते तन सम्बन्धेन पक्षधर्मताधीः कारणमिति नातिमसङ्गः । आकाशादेस्त- धात्वेऽपि पक्षधर्मनाज्ञानविरहान्नानुमितिः । निविशतां वा तत्र सा. २७२ ·अनुमानगादापर्याम् ध्यसामानाधिकरण्यं वृत्तिमत्वं वा । अथ साध्याभाववदति- स्वं तदत्तिभिन्नत्वादिरूपं व्यभिचारज्ञानविरोविज्ञानविषयत्वना- नुगमनीयं तच व्यापकसामानाधिकरण्यसाधारणमिति चेत् ? स्या- देवं यदि व्यापकताज्ञानं व्यभिचारबुद्धिं विरुध्यात् । न चैवम्, वहयभाववद्गृत्तिधूम इति ज्ञाने हि वहितं स्वरूपेण प्रतियोगित्वं तदवच्छेदकत्वं च सम्बन्धमर्यादया भासते। धूपसमानाधिकर- णासन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वदित्वमित्यत्र च वद्वित्व- त्वेन बद्वित्वे प्रतियोगितात्वविशिष्टतदवच्छेदकत्वत्वविशिष्टाभाव इति विपयविरोधविरहात । विशिष्टम्य वह्नित्वस्यावच्छेदकत्वेन प्रकारान्तरानुसरणेच सुतराम् । मणिमन्त्रादिन्यायेन च प्रतिबन्ध- कतापां मानाभावाद। (गा०)केवलान्वय्यनुमान स्वातंत्र्येण सदयितुमुपकमते । अत्र पर्द तीति। व्याप्तिः। अनुमित्यौपयिकीत्यर्थः । एवकारेण केयलान्यायसा- ध्यकसाधारणव्यापकसामानाधिकरण्यस्यानुमित्योपयिकत्यव्यवच्छे. द। लाघवादिति । व्यापकसामानाधिकरण्यापेक्षया लघुशरीरत्वा- दित्यर्थः। व्यापकतागर्भव्यातो बहित्यादिरूपसाध्यतावच्छदकाविशे. पणहेतुमग्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकन्वाभावस्य हेतुषिशेपणता. ध्यतावच्छंदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववत्तित्वाभायतुल्यशरीर. त्वेऽपि अनयच्छेदकत्वर्मितावच्छेदकरहित्वत्वादेः साध्यसामाना- धिकरण्यस्य चाधिकस्य निवेशेन गौरवं बोध्यम् । एवं च ताश- व्यातिविशिष्टहनुमत्तामानहतुवामतेऽधिकधिपयविषयतानां विधा हेतुविषयतायाश्च निवेशात्कारणतावच्छेदकगौरयान्न विनिगमना- विरहेणोमयन्याप्योरनुमितिप्रयोजकतेति भावः एतन्मतेचच्छेदकलाधवमुक्त्या कल्पनालाघवमाह । प्रायश इति। साधनभेदेऽपीति। साधनतावच्छेदकभेदादिनि भाच. तथा च धूमस्यालोकायापन्छिम्नलिंगकवहुपियपरामशाना बह्नपभावषदः चित्वावच्छिन्नप्रकारकपक्षानश्चयत्वेन एकमेव हेतुत्वं कल्प्यते व्या- पकसामानाधिकरण्यरूपयोहिनुतावच्छेदकविशेषाटिततया उद- .

·4 केवलान्वयिमकरणम् । पच्छिम्नप्रकारकशानहेतुतायाश्च हेतुतावच्छेदकधूमत्वादिभेदेन भेद इति गौरवम्। नच व्यापकताया हेतुतावच्छेदकधूमत्वाधवच्छिन्नघटितत्वेऽपि व्यापकताघटकपदार्थानां विषयताकूटे निवेश्यमाने हेतुतावच्छेदका. वच्छिन्नविषयतायाः सामान्यतः किंचिदविच्छिन्नविषयतात्वेनैव कारणतावच्छेदककोटी निवेशनीयतया व्यापकताज्ञानहेतुतामतेपि, न धूमत्वालोकत्वादिभेदेन तन्नेद इति वाच्यम् । धूमव्यापकवहि- समानाधिकरणद्रव्यवानित्यादिज्ञानवारणाय तद्धविच्छिन्नव्याप- कसामानाधिकरण्येन तद्धर्मेण चावच्छिन्ना या प्रकारता तद्वत्त्वे .हेतुतायाः कल्प्यतया ऽनुगमासम्भवात् । स्वावच्छिन्नव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छिन्नत्वस्वाव. च्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन सामान्यतो धर्मविशिष्टत्वेन निविष्टपराम. र्शप्रकारतानामनुगमः संभवतीति तु न सम्यम् । ताशपरंपरायाः सम्वन्धत्वे मानाभावात् जातिविशेषत्वादिना धूमत्वावगाहिनो जा. तिविशेपवद्यापकवहिसमानाधिकरणधूमवानित्यादिवानादनुमत्या- पत्तिश्चेति भावः। घयभावति धूमादेः समायादिना वृत्तेः साध्याभाववद तित्वरूपव्याप्तावपि हेतुतावच्छेदकीभूतसंयोगादिना धृतित्वस्य प्रवेशनीयतया एकसम्बन्धेन साध्याभाववदवृतित्वमपरसम्बन्धेन पक्षधर्मवमवगाहमानज्ञानादनुमित्यापत्तेर्वारणाय विशिष्य सम्ब. न्धी निवेश्य एकसम्बन्धघटितव्याप्तिपक्षधर्मताविषयकवानस्य हे. तुतायाः कल्पनीयतया विभिन्नसम्बन्धेन व्याप्येषु धूमरूपविशे- पादिपु व्याप्ते दस्तद्विषयकपरामर्शकारणताभेदश्वावश्यक इति प्रायश इत्युक्तम्। अथ हेतुतावच्छेदकमनिवेश्यं व्याप्तिप्रकारकहानत्येन हेतुत्ये व्यभिचारशानकालेऽपि निर्धर्मितावच्छेदककव्यासिकानोत्पत्याउनु- मित्युरपचेरावश्यकतया व्यभिचारस्य हेतुदोपतानुपपत्तिरिति चेन्न । किंचिद्धर्मावच्छिन्न हेतुप्रकारक (१)निश्चयत्वेन हेतुत्यात । वस्तुतः पक्षवृत्तित्वेन निश्चीयमानधुमत्वाद्यवच्छेदेनाव्यभिचारानिश्चयं विना (१) किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नधर्मिताक-इति पु० पा०॥ -- ·अनुमानगादाधर्याम् ध्यसामानाधिकरण्यं वृत्तिमा वा । अथ साध्याभाववदत्ति- त्वं तद्वतिभिन्नत्वादिरूपं व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वेना- नुगमनीयं तच्च व्यापकसामानाधिकरण्यमाधारणमिति चेत् ? स्या- देवं यदि व्यापकताज्ञानं व्यभिचारखुद्धिं विरुन पात् । न चैवम्, वहयभाववदृचिम इति ज्ञाने हि वद्विस्वं स्वरूपेण प्रतियोगित्वं तदवच्छेदकतं च सम्बन्धमर्यादया भासते। धूमसमानाधिकर- णासन्ताभावप्रतियोगितानवच्छदक वहिवामित्यत्र च बद्वित्व- वेन पवित्वे प्रतियोगितात्वविशिष्टतदवच्छेदकत्वत्वविशिष्टाभाव इति चिपयविरोधविरहात । विशिष्टम्य वद्वित्वस्यावच्छेदकचेन प्रकारान्तरानुसरणेच सुतराम् । मणिमन्त्रादिन्यायेन च प्रतिवन्ध- कतायां मानाभावात् । (गा०)केवलान्वय्यनुमान स्वातंत्र्येण खंडयितुमुपक्रमते । अत्र चदं. तीति। व्याप्तिः। अनुमित्योपयिकीत्यर्थः। एवकारेण केवलान्यायसा- ध्यकसाधारणव्यापकसामानाधिकरण्यस्यानुमित्योपयिकत्वव्यपच्छे. दः । लाघवादिति । व्यापफसामानाधिकरण्यापेक्षया लघुशरीरत्वा- दित्यर्थः । व्यापकतागर्मव्याप्ती वद्वित्वादिरूपसाध्यतावच्छेदकविशे. पणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य हेतुविशेपणसा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्तित्वाभायतुल्यशरीर. त्वेऽपि अनवच्छेदकत्वधर्मितावच्छेदकवहित्वत्वादेः साध्यसामाना. धिकरण्यस्य चाधिकस्य निवेशेन गौरव बोध्यम् । पवं च तादृशः व्याप्तिविशिष्टतुमचाज्ञानहेतुतामतेऽधिकविषयविषयतानां विधा हेतुविषयतायाश्च निवेशात्कारणतावच्छेदकगौरवान्न विनिगमना. । विरहेणोमयन्याप्योरनुमितिप्रयोजकतेति भावः एतन्मतवच्छेदकलाघवमुक्त्वा फल्पनालाघवमाह । प्रायश इति। साधनभेदेऽवीति। साधनतावच्छेदकभेदादिति भावः। तथा च धमत्वालोकत्यावच्छिन्नलिंगकयविषपरामर्शानां चहयभावपट्ट- चित्यायच्छिन्नप्रकारफपक्षनिश्चयवन एकमेष हेतुत्वं कल्प्यते व्या- पकसामानाधिकरण्यरूपयातहतुत्तायच्छेदकविशेषघटिततया तद- ·. केवलान्वयिप्रकरणम् । पच्छिन्नप्रकारकशानहेतुतायाश्च हेतुतावच्छेदकधूमत्वादिभेदेन भेद इति गौरवम् । न च व्यापकताया हेतुतावच्छेदकधूमत्वाद्यवच्छिन्नघटितत्वेऽपि व्यापकताघटकपदार्थानां विषयताकूटे निवेश्यमाने हेतुतावच्छेदका. वच्छिन्नविषयतायाः सामान्यतः किंचिदविच्छिन्नविषयतात्वेनैव कारणतावच्छेदककॉटौ निवेशनीयतया व्यापकताज्ञानहेतुतामतेऽपि न धूमत्वालोकत्वादिभेदेन तद्भेद इति वाच्यम् । धूमव्यापकवहि समानाधिकरणद्रव्यवानित्यादिशानवारणाय तद्धर्मावच्छिन्नव्याप- कसामानाधिकरण्येन तद्धर्मण चावच्छिन्ना या प्रकारता तद्वत्त्वेन हेतुतायाः कल्प्यतया ऽनुगमासम्भवात् । स्वावच्छिन्नव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छिन्नत्वस्वाव: च्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन सामान्यतो धर्मविशिष्टत्वेन निविष्टपराम- शंप्रकारतानामनुगमः संभवतीति तु न सम्यक् । ताशपरंपराया। सम्बन्धत्वे मानाभावात् जातिविशेपत्यादिना धूमत्वावगाहिनो जा. तिविशेषवद्यापकवहिसमानाधिकरणधूमवानित्यादिधानानुमित्या. ..पत्तिश्चेति भावः। वह्नयभाववति धूमादेः समवायादिना वृत्तेः साध्याभावववृ. तित्वरूपव्याप्तावपि हेतुतावच्छेदकीभूतसंयोगादिना तित्वस्य प्रवेशनीयतया एकसम्बन्धेन साध्याभाववदवृत्तित्वमपरसम्बन्धेन : पक्षधर्मत्वमवगाहमानशानादनुमित्यापत्तेारणाय विशिष्य सम्ब. न्धी निवेश्य एकसम्बन्धघटितव्याप्तिपक्षधर्मताविषयकशानस्य हे. तुतायाः कल्पनीयतया विभिन्नसम्बन्धेन व्याप्येषु धूमरूपविशे- पादिपु व्याप्तेéदस्तद्विषयकपरामर्थकारणताभेदश्चावश्यक इवि प्रायश इत्युक्तम् । अथ हेतुतीवच्छेदकमनिवेश्यं व्याप्तिप्रकारकमानत्वेन हेतुत्वे व्यभिचारशानकालेऽपि निर्धर्मितावच्छेदककव्यानि-नोत्पत्यानु- मित्युत्पतेरावश्यकतया व्यभिचारस्य हेतुदोपतानुपपातरितिवे। किंचिद्धर्मावच्छिन्नहेतुप्रकारक (२)निश्चयत्वेन हेतुत्वा वस्तुतः पक्षवृतित्वेन निश्चीयमानघूमत्वाद्यवच्छेदनाव्यभिवानश्वयं विना (१) किधिधर्मावच्छिन्नंधर्मिताक-इति - ·ग १३६४ अनुमानगादापर्याय पक्षवृत्तित्वावच्छेदेन व्यभिचारसंशयस्यानिवृत्तेः पक्षेऽप्यव्याभिचा. रिसामान्याभावकोटिकसशयस्यौचित्यापर्जितस्य सम्भवनाव्यनि- चारांशे निमितावच्छेदककस्यापि पक्षेऽच्यभिचारिनिश्चयस्यास, म्भवेन धूमत्यादिविशिष्टे व्यभिचारमहस्यानुमित्युत्पत्तिविरोधित्वात अथ धूमालोकादिपरामर्शानामेकरूपेण हेतुत्वे धूमलिंगकेच्छा- विरदविशिष्टसिद्धभावरूपपक्षता धूमलिंगकपरामर्शस्येव सहकारि- णी नालोफलिंगफपरामर्शस्येति नियमानुपपत्तिः । तथा च सिरि काले धूमलिंगकानुमितीच्छासरचे धूमपरामर्शसत्त्वे च यद्यत्कारण. तावच्छेदकावच्छिन्नस्तोमात्मिका सामग्री फलं जनयति तस्यास्त. दानीमसति धूमपरामर्श सति चालोकपरामर्शऽप्यावश्यकतया ऽनु- मितेर्दुारत्वादिति चेन्न । एतन्मते हि पक्षता लिंगविशेषनियमिता नोपेयते अपि तु तत्तल्लिंगकपरामर्शविशिष्टतचल्लिंगकानुमितीच्छा- विरहकुटविशिएसियभावरूपा एकैच पक्षता नानालिंगकपरामर्श सहकारिणी तत्र च नातिप्रसङ्गशंकापि । न चैवमेकत्रानंतानो परा. मशविशिष्टेच्छाभावानां निवेशे तेषां मिथो विशेष्याविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण यहुतरकारणताधिक्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । सि. द्धिकाले विनाऽपि धूमलिंगफेच्छामालोकलिंगकेच्छावलाद धूमालो. कोभयलिंगकसमूहालंचनपरामर्शाद धूमलिंगकानुमित्युत्पत्या व्य. भिचारेण तलिंगकानुमिती तत्तलिंगकानुमितीच्छाविरहविशिष्ट सिद्धमावत्वेन हेतुत्वासम्भवादुक्तरीतेः सरवादरगायत्वात् । तत्तीलङ्गकपरामर्शविशिएतत्तालिनकानुमितीच्छानां स्वीय. च्यातिपक्षधर्मत्यविषयतानिरूपितविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नलि- कत्यप्रकारकत्वसम्यन्धेन परामर्शविशिष्टानुमिती छात्वेनानुगम. म्यक पवाभाषः सिद्धो विशेषणतया निवेश्य इत्ययाहुः । वस्तुतस्तु यत्पक्षकयत्ताध्यकस्थले सिद्धिफाले कदाऽप्यनुमि- तिर्न जाता नत्रेच्छाविरदाविशीपतसिद्धयभावस्यैव पक्षतात्वम् । यत्र घा सिदिकाले एकलिङ्गकपरामर्शमात्रसत्वेऽन्यलिङ्गकानुमित्सासा. धारणरूपेणवेच्छा जाता तत्र तत्वेनवेच्छाया उत्तेजकत्वसम्भवाल्लि. ङ्गभेदेन न पक्षताभेद इति तत्रैव परामर्शस्य साधनभेदेन कारणत्वा- भेद इत्यभिप्रायेण प्रायश इत्याघभिहितम् । अत एव लिविशेषेणा- 1 ·कैवलान्वयिप्रकरणम् । १३६५ पीत्यादिपूर्वगन्धाविरोधः । (१) ननु धूमालोकादिपरामर्शानामेकरूपेण हेतुत्वे तदवच्छेदकानि- খ্রহাই धूमत्वालोकन्वाधवच्छिन्नकोटिकसकलसंशयाना- मनुगतनाननुगतेनैव वा भेदस्य एकत्र निवेशनीयतया वह्नि- व्याप्यधूमवनयं वहिव्याप्यालोकयान्न घेत्यांशिकसंशयादनुमि- त्यनुदयापत्तिः । न च संशयत्वघटकव्याप्यविषयताभिन्नत्वमनुमि- तिजनकतावच्छेदकव्याप्यविषयतायां निवेशनीयमित्युक्तमानीयधू- मादिविषयतायाः संशयत्वाघटकतया तत्संग्रह इति वाच्यम् । प्र. त्येककोटिनिश्चयीयविषयतातिरिक्तविपयतायाः संशयेऽप्रामाणि- कतया निश्चयीयव्याप्तिविषयताया एव विपरीठकोटिविषयतासहि- तायाः संशयत्यघटकत्वात् । स्वनिष्ठसंशयत्वघटकीभूतविषयतान्य. व्याप्यविषयताशून्यं यद्यत्तदन्यव्याप्यवस्वमानत्वेन हेतुत्वोपगमे तत्तत्संशयव्यक्तीनां प्रातिस्विकरूपेण भेदकूटपर्यवसानात्तावतां भे. दानां विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कारणताया याहु- ल्यप्रसङ्गादिति चेन्न । व्याप्यत्वावच्छिन्नाभावकोटिकसंशयभेद पव निवेशनीयो न तु धूमत्वालोकत्वाद्यवच्छिन्नाभावकोटिकसंशयानां तत्तटूपेण भेदकूटं धूमवाद्यवच्छिन्नाभावकोटिकव्याप्यान्तरनिध- यानात्मकव्याप्यवत्तासंशये उपस्थितव्याप्यत्वावच्छिन्नाभावविप. यकत्वमपि कल्प्यते ताशाभावभानविरोधिनो व्याप्यवत्तानिश्च यस्य व्याप्यव्याप्यवचानिश्चयस्य वा प्राक् सत्त्वे तदुत्तरं जायमानो धूमत्वाद्यवच्छिन्नाभावकोटिकोऽपि संशयो व्याप्यत्वपर्याप्तप्रकारता- बच्छेदकताकनिश्चयरूप एवेति तारशनिश्चयसामग्न्यास्तत्राक्षतत्वा- दिति ततो जायत एवानुमितिरिति न कश्चिद्दोप इति। केचिनु विरोधानुपस्थितिकालीनभावाभावसंशयस्य, तदुभय. समुश्शयलक्षण्यनिहो न विरोधिविषयकतया सम्भवति अनु. पस्थितविरोधस्य प्रकारत्वासम्भवात् तत्संसर्गतायाश्चाप्रामाणिक- त्वात् । एतदनुरोधेन तदुपंगमे संशये कोटिविषयताया एव विल- क्षणाया उपगंतुमुचितत्वात् । तथा च संशयत्वघटकविलक्षण. कोटिविषयताभिन्नत्वमेवानुमितिजनकतावच्छेदकव्याप्यविषयतायां (९) पस्तुतस्त्यित्यादिः पाठः पुस्तकान्तरे न दृश्यते । + ·. अनुमानगादापर्याम् निवेशनीयम् । चैलक्षण्यं च तस्या. पदार्थातरकर क्लतांतर्गत घरया न्यदेतत् । न च विरोधानुपस्थितिवशायां न मावाभावयोः संश. योऽपि तु तदुभयसमुच्चय एवेति विरोधस्य निखिलसंशये प्रकारत. यैच भानमिति वाच्यम् । भावाभावारविरोधानमन्तरेण तदुम- यसमुच्चयस्यानुभवविरुद्धत्वात् । न च तदानी संशयसमुच्चयो वावर नाभ्युपगसव्याविति वाच्यम् । प्रत्येक स्वकार्यजनने वाधका- भावात् तुल्यबलसामान्योः परस्परफलाप्रतिवन्धकत्वात् । अन्यथा संशयोच्छेदात् इत्याहुः । अन्ये तु संशय भावाभावोभयप्रकारतानिरूपिता एका विशे- प्यता समुच्चये तु प्रकारताभेदेन त द इत्युभयोपलक्षण्यमेवं चा- भाषत्वावच्छिन्नप्रकारत्वानिरूपितव्याप्यप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- कत्वमेव सर्वसाधारणव्याप्यवत्तानिश्चयत्वम् । भावद्वयकोटिकः स. शयो न प्रामाणिकः धूमधान जलत्यवान्या ऽयमित्यवाभावदयस्या. पि भानोपगमातू अभावमासफसामग्न्यसत्त्व विरोधाग्रहे समुच्च- यस्यैवोपगमात् । विरोधग्रहदशायां तस्यैव विरोधिप्रकारकनिश्च. यसामग्रीसहितस्य तत्प्रकारकालौकिकविषयताशालिवानप्रतिवन्ध. कतयोभयप्रकारकशानस्यैवासम्भवात् । निश्चयसामग्री च तदभाव- प्रकारकशानसामग्न्यसमवाहिततत्प्रकारकशानसामग्री न तु निश्चय- स्वाच्छिन्नसामग्री निश्चयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वात्तसिद्धः पीतत्वशवयोर्विरोधित्वेन शायमानयोपिविशेषलाकिकसामग्री- वशादेकर्मिण्येकनिश्चयविषयतयाऽभावद्वयकोटिकसान सशयत्या. सम्भवात् । असति दोपविशेष लौकिकसन्निकर्पादौ च उपनयम- शात् एकधर्मिणि तादृशयोनिश्चयासम्भवेन च ताशप्रतिवध्या प्रतिवन्धकमावस्य प्रामाणिकत्वादिति घदन्ति । तदसत् । अभाववघटितधर्मावच्छिन्नहेतुमानापरामस्थ तानिपतीवशेष्यतायामभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिकापतयसत्त्वेन ताशपरामर्शस्य निश्शयत्यानुपपत्तेः । न च व्याप्यत्वावच्छिन्नम- फारताभिन्नाकारतावेन विरोधिप्रकारतानिवेशानाय दोष इति वाच्यम् । यत्र विरोधिकोटेरपि साध्यव्याप्यतया भान संशयस्य दुरत्वात्। एव शुद्धपर्यतत्यापच्छेदेनाभाषप्रकारकस्य नौलपर्वतत्वादिवि. तादृश- ·केवलान्वपिमकरणम् । शिष्टे व्याप्यवत्तावगाहिनस्संशयस्य न्यूनाधिकधर्मावच्छिन्नयोर्भावा-, भावोभयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतयारक्यासम्भगत् । नीलक- पवत्त्वावच्छेदेन वहिव्याप्यवत्तानिश्चयदशायामपि ताशसंशयो- त्पत्या तत्र नीलपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताया वह्निव्याप्याभावप्र- कारतानिरूपितत्वाभ्युपगमासम्भवात् । न च ताशसंशय एवा. सिद्धः । एकधर्मपर्याप्तकोटिद्वयमितावच्छेदकताकवुद्धेरेव संशय. स्वादिति वाच्यम् । यदंशभानप्रयुकं संशयत्यं तद्भानेऽधिकस्य एकतरकोटिमितावच्छेदककोटी भानेऽप्यधिकं स्विति न्यायेन संशयत्वस्यावश्यकतया तुल्पवलसामग्रीभ्यां तादृशशानजनने बाधकविरहेण तथाविधज्ञानमेव न जायत इत्युक्त्यसम्भवात् । संशये कोटिद्वयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतयोरवच्छेद्यावच्छे- दकभाषः समुचये तु न तथा एवं चाभावप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तानवच्छिन्नत प्रकारकविशेष्यताकत्वं निश्चयत्वमित्यपि न युक्तम् । अविरुद्धतया शायमानद्वंद्वोपस्थितभावाभावोभयविशिष्टधर्मिविष- यकशाने विशृंखलधर्मिविषयताद्वयोपगमे शानस्य समूहालंबनतया एकवाक्यताविरहेण समासानुपपत्या धर्मिविपतावपस्यावच्छद्याव- छेदकभावधेोव्येण तादृशज्ञानस्य निश्चयत्वानुपपत्तरिति दिक् । भावद्वयमावकोटिकोऽपि सशयोऽभावमानसामग्न्यसत्त्वेऽनुभव. सिद्ध. समानवलसामग्रीसंवलनसिद्धश्च उक्तसामग्रीप्रतिवन्धकताया अप्रामाणिकत्वात् । संशयत्वे च कोट्यशे लौकिकविपयताविरहस्य प्रयोजकतया कथितदोषविशेषजनितनिश्चये तदभावान हात् । लौकिकविषयता च साक्षात्त्वजातिव्यंजकविपयता सा च दोषविशे. पजन्यज्ञानेऽप्यस्ति, शङ्खः पीत इत्यादिभ्रमानन्तरं पीतिमानं साक्षा- करोमीत्यनुव्यवसायोदयात् । एवं चाभावप्रकारज्यानिरूपितत्वादि: ना व्याप्यप्रकारकाविषयताया निश्चयत्यघटकत्वेऽतिप्रसगो दुर्वार पवेत्यपि वदन्ति । इदं तु बोध्यम् । संशयसमुयोर्वेलक्षण्याय संशये कोटितय. प्रकारितयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावः स्वीक्रियते एवं च किञ्चित्प्रकार- फत्यानवच्छिन्नध्याप्यप्रकारकहानत्यमेव व्याप्यवत्तानिश्चयत्वं धूमा- लोकादिपरामर्शसाधारणमनुमितिजनकतावच्छेदकम् तत्र च न का- चिदनुपपतिः । अभेदेऽवच्छेद्यावच्छेदकमावविरहान्न तत्प्रकारक- . है ·१३६८ अनुपानगादायोम् त्यस्य तत्प्रकारित्वावच्छिन्नत्वशंकाऽपि । संशयत्वं धा मानसस्व व्याप्यजातिव्याप्यवृत्तिः सर्वध संशयस्थ मानसताया एबोपगमा तु । चक्षुःसनिकादिमद्धार्मकसंशयदशायां पर्वतं पश्यामीत्यनु. व्यवसायच संशयस्य पूर्व परतो या जायमानतविषयकचाक्षुपादि. धानस्य कल्पने तविषयकतयेयोपपादनीयः । संशयत्वस्य चापच्छे. दफ तत्तद्धर्मिविषयकवावच्छिन्नतत्कोटिपिपयकन्यमेव । एवं च पक्षविशेष्यफरवावच्छिन्न-याप्यत्वावच्छिन्नप्रकारकत्वावच्छदेन(१). संशयस्यामाययपत्यमेव पक्षे व्याप्यवसानिधयत्वं वाच्यम् । चहिव्याध्यधूमवान् पर्वतो चहिव्याप्यालोकवान वा पर्वतो पहिव्या. प्यधूमधान भूनलं पहिल्याप्यधूमवन वेत्यादिसंशये च पर्वतविशेय. कत्त्वावच्छिन्नधूमप्रकारकत्वावच्छेदन संशयत्यामायोऽनुभवसिद्ध एव, पर्वते धूमं न सन्देलीति प्रतीतेस्तत्र सर्वानुभवसिद्धत्वादिति नानुपपत्तिः । चाक्षुषादिक्षानस्यापि सशये सङ्करमयेन नानघ संश- यत्वानि म्वीक्रियते तदभावकूटयत्वमय निश्चयत्वघटकमनंतहेतुता. वच्छेदक देनानंतकारणत्वकल्पना पक्षपा कतिपयसंशयत्वज्ञात्यभा- वघटितनिध पवन सर्वसाधारणकारणताकल्पने लाघवात् । जातेल्याप्यवृत्तिता च मिश्रादिभिरपि स्वीकृतेति नापसिद्धांत- भवतु या संशयत्यजातियाध्यवृतिरेय तद्विशिष्टनिकापितत्वं संशय कोटिविषयताया पयोपेयते । भवतु वा संशनिश्चपयोवि. पयताभेदः तं विना संशयसमुश्शययोवलक्षण्यानुपपत्तेरुतत्वात । एवं च संशयत्वविशिष्टानिरूपितत्वम्य पक्षविषयतानिरूपितच्या. प्यविपयतायां निवेशात्सर्वसामजस्यमित्यादिकमालोचनीयम् । धूमत्वालोकवाधवच्छिन्नाभाघटितभ्रमत्ववानाभायादीनां पृ. थक् पृथक् परामर्शविशेपणताया: सहकारिताया का अनुरोधात् साधनतावच्छेदफभेदेन परामर्शज्ञारणताभेद आवश्यक इति कंचि- दीधितिकारानाक्षिपन्ति । तत्र विषयतासम्बन्धेन तत्तदप्रामाण्य. महविशिष्टधूमादिप्रकारतामेदकूटविशिएत्वन व्याप्यचिपयतानां कारणतायच्छेदकत्यम् । आलोकादिविषयताया धूमामाधादिघटि- (१) पक्षविशेष्यकत्वावछिन्नवत्प्रकारकत्वावच्छेदेन-इति कचिरपाठ ·केवलान्वयिप्रकरणम् । तनमत्यग्र स्वातन्त्र्येण भानेऽपि तारशभ्रमत्यग्रहविशिष्टधूमादिवि. पयताभेदसत्त्वाचदानीमालोकादिपरामर्शादनुमितिः । अप्रामाण्यग्र. हासत्त्वे च कालान्तरीणतद्रहविषये तद्विशिष्टभेदोपगमानानुपपत्तिः। घस्तुतस्तु कारणतावच्छेदकव्याप्यप्रफारतायां किञ्चिद्धर्मविशिष्ट विषयताविशिष्टान्यत्वं निवेशनीयम् । विषयतायां धर्मवैशिष्ट्यं च स्वावच्छिन्नत्वाकारतानिरूपितत्वस्वावच्छिन्नाभाववद्विशेष्यतानि- रूपितत्वप्रकारतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन । विषयतावैशिष्ट्य च स्वनिरूपकज्ञानसमानाधिकरणशाननिरूपितत्व-स्वनिरूपकज्ञान: विशेषयीभूतज्ञाननिरूपितत्व-स्वाश्रयप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्नत्वे. तत्रितयसम्बन्धेन घाच्यम् । ताशी व विषयता धूमाद्यप्रामाण्य- शानीयधूमादिप्रकारतानिठेति ज्ञानभेदेन विषयताभेदमते न कश्चि. होप इति केचित्समादधति । परे तु जनकतावच्छदकप्रकारतायां यद्धर्मापच्छिन्नत्वं फलोत्पा. दाप्रयोजकं तदवच्छिन्नाभावघटितभ्रमत्वज्ञानमकिञ्चित्करम्, एवं च हेतुतावच्छेदकानवगाहिशानहेतुतावादिना व्याप्यप्रकारतायामवच्छे. दकतया धूमत्वाद्यभानेऽपि व्याप्यवानयमिति ज्ञानादनुमित्युत्पत्त्या घहिव्याप्यधूमवानयमित्यादिशानाधूमामावति धूमप्रकारकमिदं ज्ञानमित्यप्रामाण्यग्रहदशायां वहिव्याप्यत्वावच्छिन्नाभावघटितन. मत्वाग्रहे जायत एवानुमितिः, यत्र नानुमितिस्तत्र तादृशभ्रमत्वग्रह पय कल्प्यते व्याप्यधर्मान्तरानिश्चपस्थले व्याप्यधूमादिनिश्चयेऽप्रा. माण्यग्रहसत्वे व्याप्यत्वावच्छिन्नाभावस्य धर्मिणि संशयसमवेन तद्धर्मिविशेष्यकज्ञाने ताशाभावघटितभ्रमत्वसंशयस्यौचित्याव- र्जिततया प्रायशः संभवात् । एवं च व्याप्यत्वावच्छिन्नाभावटित. भ्रमत्वज्ञानाभाव इति परामर्शस्य विशेपणं सहकारी वा न तूदा- सानधूमत्वाद्यवच्छिन्नाभावघटितम्रमत्वज्ञानाभाष इति न किञ्चि- दनुपन्नम् । यसाध्यपक्षकस्थले व्याप्यतावच्छेदकधर्मविशेपाव- च्छिन्नाभावघटितनमत्वग्रहदशायामित्तरानुमित्तिकारणसमुदायस- वे व्याप्यत्वावच्छिन्नाभावटितनमत्वग्रहनियमस्तत्साध्यपक्षक- रुघलाभिप्रायकर्मवैतल्लाघवाभिधानमिति वदन्ति । ननु सामानाधिकरण्यघटितव्याप्तिपक्षे सामानाधिकरण्यप्रवि. एसाध्यसम्बन्धत्वमेवानुमिती विधेयतावच्छेदकसम्बन्धताप्रयोजक ·अनुमानगादाधर्याम् तदघटितोक्तव्यातरनुमितिहेतुत्वे च सम्वन्धमाननियामकस्य दुर्वच तेत्याशंका निरस्यति यत्सम्यन्धेति । उक्तव्याविघटफसाध्याभावप्र. तियोगितायामवच्छेदकतया भानमेव विधेयतावच्छेदकतया सम्व. न्धमाननियामकमित्यर्थः। ननु व्या लाभ्यसाधनसामानाधिकरण्याघटितत्वे पक्षे कदा. चित्सयोगेन हेतुमत्ताज्ञानादेवानुमितिः कदाचिासमवायादिनेत्यत्र किं नियामकम्?व्याप्तेस्तद्धटितत्वच तादृशसामानाधिकरण्यघटक साधनीयसम्बन्धेन पक्षेसाधनवत्ताशानस्यानुमितिहेतुतया तनियम इत्यत आह साध्यामायवति येन सम्बन्धेनावृत्तित्वमिति । यत्सम्य- • धावच्छिन्नवृत्तेरभाव इत्यर्थः । नातिप्रसङ्गः-नाम्रान्तस्य समवायेन धूमादिमति बयाधनुमितिप्रसंगः । ननूक्तव्यातरवृत्तिसाधारणतया तीतुकाऽप्यनुमितिरम्रान्त- स्य स्यादित्यत आह आकाशादेरिति । तथात्वेपि-साध्याभायपद- तित्येपि । अनान्तस्य तत्र पक्षधर्मताशानविरहानानुमितिः। नन्वेषमपि व्याप्तिभ्रमं विना नावृत्तिहेतुकानुनितिरित्यनुभयो न्याहन्येतवत्यत आह निविशतां वेति । पाशब्दोऽनास्थायाम्, उका- नुभवस्य सवियादत्यात् । तत्र-ताशव्याप्तापपि। लाध्यसामानाधि. करण्यामिति । तथापि दर्शितलाघवाक्षतेरिति भावः। वृत्तिमत्वनियेशेनयोकानुमितिवारणसंभये साध्याधिकरणांश- निवेशो निरर्थकः, देतोः साध्यासामानाधिकरण्यनिश्चयदशायामनु- मित्यापत्तेर्यापकतापरामर्शहेतुताविचारोपदर्शितरीत्या निराससंभ- धादित्याशयेनाह पुत्तिमत्व घेति । वृत्तिमा च्याप्यताघटकसम्ब. धन संबंधित्वम्, अतस्तादात्म्यसंबंधेनाकाबादेरपिद्रव्यत्वादिव्या. प्यतोपपत्तिः। साध्याभाववविधात्यन्ताभावसायाभावयत्तिभेदरूप-सा. ध्याभाचवदात्तत्यस्य प्रत्येकं हेतुत्वेऽननुगमः । एकतरस्यैव हेतुत्वं चिनिगमनाविरहात दुर्वचम्। साध्याभावयत्तिभिन्नत्वशरोरेऽधिक. स्पाधिकरणस्य निवशेन गौरवापि तेदहेतुत्वानुभवपिरोधा, अनु. मितिहेतुनाप्रयोजफस्य व्यभिचारशानविरोधित्वस्याधिशपादिति, ताच्याप्योस्तद्विपयधियोर्याऽनुगमे व्यापकसामानाधिकरण्य. 'स्य थियो ।ऽनुगतरूपाकाततया व्यापकसामानाधिकरण्यधीर- 1 ·केवलान्वयिप्रकरणम् । १३७१ d नुमितिहेतुः स्यादित्याशंकते अथेति । व्यभिचारधीरिति । साध्या- भाववद्वृत्तित्वधीरित्यर्थः। विरोधिधीविषयत्वेनेति।उक्तरूपेण व्याप्ति- यमनुगमय्य तद्विपयकत्वेन ज्ञानानुगमः शिरोवैप्टनेन नासिकास्पर्श- तुल्य इति व्यभिचारज्ञानचिरोधित्वेन ज्ञानानुगमकरूपेण हेतुताया- मेव तात्पर्यम् । व्यभिचारबुद्धिम्-साध्याभाववद्वृतित्ववुद्धिम् । नचै. घमिति । व्यापकताधियः साध्याभावयत्तित्वधीप्रतिवन्धकत्यमेव नेत्यर्थः, मानाभावादिति भावः। ननु वन्ह्यभावपत्तिधूम इति शाने तुल्यवित्तिवेद्यतया घहित्ये • धूमववृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वभानाद्वतित्वधर्मिकताहशाप- च्छेदकत्वाभावरूपव्यापकतावच्छेदकत्वावगाहिनो ज्ञानस्य ग्राह्याभा- वावगाहितया विरोधित्वमविधादमेवेत्याशंक्य ग्राह्याभावावगाहि- नोऽपि शानस्य विशेष्याशे समानप्रकारकस्यैव विरोधिता, जातिवादिना भासमानव हित्वादी अवच्छेदकत्वावगाहिबुद्धि प्रति पह्नित्ववाद्यवच्छिन्न तत्रानवच्छेदकावधियोऽप्रतियन्धकत्वात्, एवं प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावगाहिप्रतियोगिशानं.प्रत्येधाभावज्ञानं विरोधि अन्यथाऽतिप्रसंगादित्याशयेन प्रतिवध्यप्रतिबंधकभावाग्रिम तज्ञानयोरसमानप्रकारकत्वं व्यभिचारज्ञाने ग्राहस्यावच्छेदकत्वस्य सम्बन्धताप्रदर्शनेन तत्संबंधानवगाहित्वं च दर्शयति वह्नयमावयव- तिरति। वहित्वं स्वरूपेणेति। भासते इत्यग्निमेणान्वयः। स्वरूपेण भानं निष्प्रकारकभानं न तु सप्रकारकमानं वह्नित्यवदभाववृत्तिधूम इति चह्नित्यत्वावच्छिन्नविषयकधीविरोधित्वेनाभुगमे च स्वरूपतो घहित्वावगाहिनो वह्नयभाववदवृत्तिधूम इति ज्ञानस्यासंग्रहो वोध्यः। - सम्बन्धमर्यादयेत्यनेन तदंशे निष्प्रकारकत्वमपि दर्शितम् । विषयविरोधिविरहादिति। विरोधिताप्रयोजकविषयताविरहादि. त्यर्थः अवच्छेदकत्वतदभावरूपविषययोर्विरोधस्य निर्विवादतयाय- थाश्रुतासंगतः। विशिष्टस्य महानसीयत्वादिरूपविशेषणान्तरधर्मिता पच्छेदकतापनस्य । अवच्छेदकत्येन-धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियो गितावच्छेदकत्वेन ताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्यानुपपत्त्या प्रका. रान्तरानुसरणे-अयच्छेदकतापर्याप्स्यवच्छेदकानवच्छिन्नफिञ्चिद्धर्मः पर्याप्तिमत्त्वविवक्षणे।महानसीयत्यादिसहितयहित्यादिपर्याप्तावच्छे. दकतायाः पर्याप्त्यवदको न शुद्धघहित्वादिमात्रवृत्तिधर्मः न्यूमवृ.

·. १३७२ अनुमानगादाचर्याम तित्वात्। तथा च ताशधर्मानपछिन्नबुद्धिधिशेषविषयत्वावच्छेदक स्वादिधर्ममादाय वद्वित्थादेधूमादिव्यापकतायच्छंदकत्वमिति भा- पः। घहित्यादिरूपसाध्यतावच्छेदकदितरानवच्छिन्नप्रतियोगिता- निवेशे वा। न च विशिएपर्याप्त्यवच्छेदकतायाःघहित्ये प्रत्येक द्वित्वादिव. दभावसौलभ्येन यथाथुतमेय साध्विति वाच्यम् । एवं सति महान सीयवहिभिन्नघहिमान धूमादित्यादावतिव्याप्तः। साध्यतावच्छेदकघटकयोमहानसीयवाद्विभिन्नत्ययहित्वयोःप्रत्ये. कमवच्छेदकत्वपर्याप्तिविरहेण तदनतिरिक्तस्य विशिष्टस्याप्यनय. च्छेदकताया दुर्वारत्वात् । सुतरामिति । विषयविरोधविरहादि. त्यनुपज्यते। उकव्यभिचारझाने दर्शितरीत्या परिकरणेऽपि व्या. पकताप्रविष्टामावस्य धर्मितत्प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नवत्या. भानादिति मावः। ननु व्यभिचारव्यापकताशानयोर्मणिमत्रादिन्यायेन परस्परविरो- धिता न तु प्राह्याभावावगाहित्येनेति समानप्रकारकत्वमनपेक्षि- तमत आद मणीति । इदमुपलक्षणम्-व्यापकताशानस्य व्यभिचार- धीविरोधित्वेऽपि सामानाधिकरण्याविषयतायास्तनिरूपितहेतुविषय- तायाश्च प्रतिबंधकतानवच्छेदकतया पक्षविषयतानिरूपितहेतुविषय. तायाः तादृशधीप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेन परामर्शकारणतावच्छे. दके निवेशासभवावहिव्याप्यो धूमो धूमवान् पर्वत इत्यादिसमू. हालम्वनरूपाव्यभिचारधीविरोधिज्ञानादनुमित्यापत्तिारेत्यपि योध्यम् । (दी.)व्यापकताज्ञानादेवानुमितिरिति च नानुभविकं न था यौक्तिकम् । झानस्वत्वादिना ज्ञानत्वादापकतावच्छेदक- स्वग्रहे ज्ञानादिमानित्यनुमितेरयोगात् ! अन्यथा जातित्वेनाऽनु- भवत्वव्यापकगुणत्वव्याप्पजातिवादिना-चा तयात्वग्रदेऽपि तत्मसङ्गात् । एतेन केवलान्वयिसाध्यकत्वज्ञानमेवानुमितिहेतु. - रिसपि परास्तम् । सर्वजनानुभवसिद्धानुमितिभाचे धूमादिदर्श- नानन्तरं जायमाने गृपमाणब्यतिरेकवदयादिज्ञानेऽसम्भवाच ।

·। - केवलान्वयिप्रकरणम् । १३७३ प्रमेयत्वादेश्च घटादिवृत्ति केवलान्वयित्वेन कथञ्चित्तवृत्ति- धर्मव्यापकत्वेन वाऽनुमेयम्, न तु ज्ञेयत्वादिहेतुका तदनुमिति- रानुभविकी। (गा०) ननु केवलान्वयिसाध्यकानुमितेमं विनोपपादनाय गुरुशरीरापि व्यापकसामानाधिकरण्यरूपा व्याप्तिरेवानुमितिप्रयो. जिका वाच्येत्यत आह व्यापकतेति । ज्ञानादिमानित्यनुमितेरिति । स्वरूपतो झानत्वादिविधेयतावच्छेदकावगाहानुमितरित्यर्थः । अयो- मादिति । यद्धर्मावच्छिन्ने साध्यतावच्छेदके व्यापकतावच्छेदक. स्वग्रहस्तेन रूपेण साध्यतावच्छेदकमनुमितिविषय इति नियमस्य भवनाऽभ्युपगन्तव्यस्वादिति भावः। व्यतिरेकिसाध्यकस्थले सा. ध्याभावपदवृत्तित्वज्ञानम् केवलान्वयिसाध्यकस्थले तु व्यापकसामा- नाधिकरण्यशानं हेतुरित्युको वह्नयभावववृत्तित्वाशानात्स्वरूपतो वह्नित्वादिविषयिण्या वहिमानयमित्याद्यनुमितेर्निर्वाहात् विषयतया केवलान्वयिनो शानस्य साध्यतानुसरणम् । वाच्यत्वत्वादेरखंडधर्म- स्वाभावेन स्वरूपतोऽभानात्तदवच्छिन्नसाध्यकोपेक्षा। निर्धर्मिताव- च्छेदककव्यापकतावच्छेदकत्वग्रहस्य व्यभिचारग्रहाप्रतिवध्यतया समितावच्छेदकस्य स्वरूपतो ज्ञानत्वानवगाहितया च न तस्य शानवानित्यनुमितिहेतुतासंभव इति ध्येयम् । रूपान्तरेण व्यापकतावच्छदकत्वावगाहिपरामर्शस्य स्वरूपतो विधेयतावच्छेदकभासकत्वोपगमे याधकमाह अन्यथेति । तन्मात्र. वृत्तिधर्मपुरस्कारेण तत्र व्यापकतावच्छदकत्वग्रहस्य स्वरूपतस्तद्ध. मभासकत्वोपगमे । जातित्वन-जात्यन्तरसाधारणेन, व्यापकताव. च्छेदकतावच्छेदकत्वमहानातिप्रसंग इत्याशयेनाह अनुभवत्वस्या- पकेति । प्रत्यक्षत्वानुभवत्वसाधारण्यवारणायानुभवत्यध्यापति अनुभवतदन्यवृत्तीत्यर्थकम् । स्मृतित्वव्यावर्तनायानुभववृत्तित्वनि- घेशः। सत्तागुणत्वव्यावर्तनाय गुणत्वव्याप्येति फिञ्चिहणावृत्यर्थः कम् । तथास्यग्रहेऽपि-व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहेऽपि। तत्प्रसंगात्- स्वरूपतो शानत्वविषयकानुमितिप्रसंगात् । न चौतरूपेण व्यापक. तावच्छेदकत्वरहस्य स्वरूपतो ज्ञानत्वप्रकारकज्ञानानुमित्यजनकत्व. ऽपि मानत्वत्वेन तहस्य तादृशानुमितिजनकत्वमविरुद्धमिति ·1 अनुमानगादार्याम् पाच्यम्, तथासत्यसति सिद्धिविशेषादिकपतारशानुमितिप्रतिवं. धके मानत्यपरवानयमित्येतावन्मात्राकोरिफाया अनुमितेपिलोपप्र. संगात्। यनु-स्वरूपतो यत्र शानत्वादिकं सामानाधिकरण्यनिरूपकताव- च्छेदकतया भासते ताशाद्व्यापकतावच्छेदकत्यवज्ञानसमानाधि- फरणहेतुमानयमित्यादिपरामर्शमानवानमित्याधनांमत्तिः, यत्र च शानस्यत्वाविनैव तत्तथा भासते ताशाधापकतावच्छेदकशानत्यव. रसमानाधिकरणहेतुमानयमिति परामर्शाज्यानत्ववद्वानयमित्याका- रानुमितिरिति-कैश्चिदुच्यते । तदसत्-ध्यापकतावच्छेदकजातिधि. शेपयशानसमानाधिकरणहेतुमानयमित्यत इव तादशहानत्यय. ज्ज्ञानसमानाधिकरणहेतुमानयमित्यतोऽपि शानवानयमित्यनुमि. 'तेरयोगात् । तादशपरामर्शयोरविशेषणैकस्मादेव तादशानुमि. तिर्नान्यस्मादिति फल पम्यस्यानुभवविरुद्धत्यात, अन्यथा वैपरी- त्यस्यापि सुपचत्वात् । हानत्ववमानवानयमित्याकारानुमितिविधा- शानवधिपयिणी कदाचित् कदाचिज्ज्ञानवानयमित्यनुमितिरिति नियमस्य तावताप्यनिहाय । तधर्मावच्छिन्नेतरावृतित्वेन व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानाच मप्रकारेण साध्यानुमितिस्तवेतरत्वप्रतियोगितावच्छेदकतया तद्ध. मस्ययार भानमभुमितावपि तस्प तादशं भानमिति नियमः । अतो ध्यापकतावच्छेदकशानत्ववदितरावृत्तिधर्मवत्समानाधिकरणहेतुमा. नयमित्यादिशानात शानन्यवानयमित्यनुमितिः, व्यापकतावच्छेद- कक्षानेतरापुत्तिधर्मवत्समानाधिकरणहेतुमानपमित्यादिपरामर्शाच शानघानयमित्यायनुमितिरिति तु सूक्ष्मदर्शिनः। प्रतियोगितार्मिफसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नत्वघटितोभयाभा. धमानसनुमितिहेतु, तत्र साध्यतावच्छेदकस्य स्वरूपतोऽपि भानसं. भयानवीयसाध्यतावच्छेदकतुल्यानुमिती तद्विषयतति नियमान विचिदनुपपनमित्यपि बदन्ति । तत्तदहित्यरूपेण प्रतियोगिवेऽपि वहिपापण प्रतियोगित्याभा. पमम्युपगच्यतः प्रगल्भस्य मते साध्यतावच्छदकारिखनप्रतियो. गित्यशानमेवानुमितिहेतुः तत्र स्वरूपतोऽपि साध्यतावच्छेदकभा. नसभवात्सर्वसामजस्यमिति ध्येयम्।

·केवलान्वयिप्रकरणम् । १३७५. ननु साध्याभाषपदवृत्तित्वज्ञानमात्रस्यानुमितिहेतुत्वे भ्रमं विना केवलान्वयिसाध्यकमनुमानं नोपयम् , तथा च केवलान्वयिसाध्य. फहेतुमचापरामर्श एवानुमितिहेतुरास्ताम् व्यतिरेकिसाध्य केव. लान्वयित्वभ्रमादेवानुमितिरिति विपरीतं कुतो न स्यादित्यत आह- अत पवेति । शानत्यत्वावच्छिन्ने केवलान्वयित्वापच्छेदकत्वज्ञानात्. स्वरूपतो शानत्यादिप्रकारकज्ञानाद्यनुमितेरनुपपद्यमानत्यादेवेत्यर्थः । उक्तरीत्या तदुपपत्तिमाशंक्य दपणान्तरमाह-सर्वेति । गृह्यमाणव्य. रेकवह्नयादीनां न मानसमेवात शंकानिरासाय सर्वजनानुभव. सिद्धानुमितित्वकथनम् । केवलान्वयित्वभ्रमासंभवाय गृह्यमाण- व्यतिरेकेति। नन्वेवं केवलान्वयितया गृह्यमाणवाच्यत्वादेरनुमितिनिर्वाहाय व्यापकज्ञानहेतुताकल्पनमपि दुर्वारमेवान च वाच्यत्वत्यमभावप्रति- योगितानवच्छेदकमिति ज्ञानकालेऽपि सम्बन्धविधयाऽभाव वाच्य. त्वत्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगाहि असमानप्रकारकं व्याप्तिशानं संभवत्येवेति न व्यापकताधीहेतुतेति वाच्यम् । अभावत्वावच्छेदेना. नुयोगितात्यावच्छेदेन या स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवाच्यत्वत्वावच्छि. मप्रतियोगिताकत्वसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावशानदशायां साध्याभावववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिग्रहस्य दुरुपपादत्वात् समानप्र- कारविरोधिज्ञानसत्वात् । स्वरूपसंबंधावच्छिन्नवाच्यत्वत्वाद्यव. च्छिन्नमतियोगिताकत्यापसिद्धावपि भ्रमात्मकयाधज्ञानसंभवात् । अ- भावबुद्धी प्रतियोगितावच्छेदकस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसं. बंधेन प्रकारत्वे तारशव्यधिकरणसंबंधावच्छिन्नवाच्यत्वाभावविप.. यकप्रमात्मकविरोधिज्ञानस्यापि सुलभत्वात् । वस्तुतस्तु स्वरूपसंबन्धन वाच्यत्यत्वावच्छिन्नप्रकारकशानादि- निष्ठवाच्यत्वविषयतायामेव तादृशप्रतियोगिताकत्वं प्रसिद्ध्यतिानच विषयतानिष्ठ सप्रतियोगिकत्वमभावादिनिष्ठन्ततोऽन्यजातीयमेव न स्वजातीयमिति वाच्यम्, मिशो वैलक्षण्यस्यामामाणिकतया एक. जातीयताया आवश्यकत्वात्। अत एव संयोगसाधारण्यात्सप्रतियोगि.. कत्वमेवाभावत्वमित्यस्यासंभवं वक्ष्यति विरोधमन्य। यत्तु-अभावत्वाविषयकं साध्यरूपप्रकारांशे निर्मितावच्छेदक दर्शितविपरीतज्ञानाप्रतियध्यं साध्यीयवदत्तिमानित्याकारकं व्याहि- ·.१३७६ अनुमानगादार्याम् शानं तदापि संभवतीति-कस्यचिन्मतम्। तदशुद्धम्-तावलापमान्त स्य केवलान्वयिसाध्यकानुमितिदुरुपपादेव व्यापकताधीहेतुत्वमन्त- रेण ।एवं तद्वत्ताज्ञान प्रति तदीयत्वसहिताभावत्वनाभावविषयकमन: तिप्रंसकेन तदीयत्वसहितानुयोगिताविशेपत्वेनानुयोगिताविशेषरूपा भावत्वविषयकं वा तनास्तीत्याकारकज्ञानमेव यथा विरोधिनतु वि. पयितादिसाधारणतयाऽतिप्रसकेन तदयित्वादिनाभावमनुयोगिता विशेष चावगाहमानं तथा हेतुमति साध्यं नास्तीत्याकारकं सा. ध्यीयत्याभावत्वाभ्यामभावविषयक तदीयत्वानुयोगिताविशेष. त्वाभ्यामनुयोगिताविषयकं वा व्यभिचारज्ञानमेवानुमितिजनकशा. नविरोधि न त्यतिप्रसक्ततदीयत्वमात्रेणाभावादिविषयकम्। एवं चा- भावत्यानयच्छिन्नेऽनुयोगिताविशेषत्वानवच्छिन्नानुयोगितायां वा त- दीयत्वावगाहि अमावत्वावच्छिन्नेऽनुयोगिताविशेषत्वरूपेणानुयोगिता. यां धाऽतवीयत्वज्ञानाप्रतिवध्यं शान नानुमितिहेतुः संभवति तदी- यायमाणाभावविषयकसाध्याभावर्मिकहेतुसामानाधिकरण्यज्ञान- ‘दशायामनुमित्यनुपपत्तेरिति उपदर्शितकेवलान्वयित्वमेहेऽनुमिति. दुरुपपादेयत्याशंक्य तत्र केवलान्वयित्वग्रहदशायां तत्साध्यकानुः मित्यसंभवऽपि तत्र पक्षवृत्तित्यानुमित्यैव तत्कार्यस्य पक्षे साध्यसं. शनिवृत्यादेः संभव इत्याशयनाइ प्रमेयत्वादरिति । ननु केवलान्वयित्वस्य प्रमेयत्वादावग्रहदशायां घटादौ तत्संश- यनिवर्तिफाऽनुमितिः कथमभ्रान्तस्योपपायतामित्यत आह कथञ्चि सदुनिधर्मव्यापकत्यनेति । लिङ्गनेति शेषः । पापफताशानाद्धटादी मेयस्वादिसाध्यकानुमितियादिमते प्रमेयत्यादी घटादिवृत्तित्वानुमा.. पकोतलिशानस्यावश्यकत्वादिति भावः । ननु यत्र स्थले यत्र घरवृत्तिक्षेयत्वादिहेतुस्त प्रमेयत्यमित्यादि. सहचारवानाभावात्घटवृत्तिवाद्यांच्छन्नव्यापकता मेयत्वादीन पू. गृहीताऽपि तु यत्रशेयस्वादिछतुस्तत्र प्रमेयत्वमित्यादिसहचारमा नात् शेयत्वमेयत्वाद्ययपिउनानरूपितध्यापकतामा नत्र सिद्धान्ति. मते घटादी प्रमेयत्वानुमितिः संभपति न तु प्रमेयवादो घटादिवृत्तिः स्यानुमिनिएकलित ग्रहादित्यत्त उक्तं कश्चिदिति । व्यापफत्वनिरूण कनया भासमान वेयत्ययावच्छिन्ने उपलक्षगविधया घटादिवृत्ति स्वप्रहरति रीत्याऽभावप्रतियोगिफोटायुपलेक्षणतया भानस्यामामा.

·फेवलान्वयिप्रकरणम् । . भावः णिकन्ये तु विशिष्टव्यापकताघटकप्रत्येकयावत्पदार्थोपस्थिती विशि. एव्यापकताव्यावर्तकविशेष्यव्यापकत्वे निश्चीयमाने विशिष्टस्य सहचारग्रहमनपेक्ष्येव विशिष्टव्यापकतानिश्चयस्य संभवेन तद्वः त्तिधर्मव्यापकत्वरूपलिङ्गस्य प्रमेयत्वादो निश्चयोपपत्तरित्यर्थः। (१)व्यापकताज्ञानाद्धटादौ प्रमेयत्वसाध्यकानुमितिवादिमते मे. यत्वादो घटादिवृत्तित्वानुमापफोकलिनमानस्यावश्यकत्वादिति । ननु प्रमेयत्वादावुक्तलिङ्गसम्भधेऽपि .तारशलिले घटा. दिवृत्तित्वसहचारग्रहासत्त्वे तद्याप्तेदुर्ग्रहात्तदनुमित्यसम्भवेन केव. लान्वयिसाध्यकानुमितेरावश्यकतेत्यतः कथंचिदिति । उक्तलिङ्गे वि. शिष्य घटवृत्तित्वादिष्याप्तिग्रहासम्भवेऽपि यद्यदृचितावच्छेदकाव. छिन्नव्यापकं तत्तद्वत्तीति सामान्यमुखव्याप्तिग्रहः सुलभ एव । घटवृत्तितावच्छेदकावच्छिन्नन्यापकमपि घटावृत्ति स्यादित्यप्रयोज. फत्वशकया च नोक्कलिने घटवृत्तित्वव्याप्तिग्रह इति तु न शं. क्यम् । घटवृत्त्यधिकरणघनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसत्वेन निरुकलि- अस्यैव व्याघातादिति भावः । इदमप्रावधेयम् । केवलान्वयिसाधारणव्यातः साध्यसामाना- धिकरण्यरूपाधिकांशटिततया गौरवेण तत्साध्यकानुमाना भ्युपगमोऽनुचितः। पक्षवृत्तिहेतुव्यापकं साध्यमिति सानादेवानु. मितेः स्वीकरणीयत्वात् । यदि च व्यापकताशाने प्रतियोगि- त्यादिकं प्रकार साध्याभावववृत्तित्वशाने तु संसर्ग इत्यतः किमपि लाघवं स्यादिति मन्यते, तदा पक्षीयहेतुमत्तावच्छेदेन साध्यवत्तावगाहिनः साध्यांशे व्यापकतारूपससर्गावगाहित्वेन हेतुता किं नोपेयते ? व्यापकतासाने धद्वित्वत्वादिविषयतानिशेन गौरवादिभेषि, तदा प्रमादिरूपसाध्यतावच्छेदकांशे प्रमात्वादि. रूपविशेपणावच्छिन्नम्यापकतावच्छेदकत्वावगाहिज्ञानस्य प्रमेय- स्वादिसाध्यकानुमितिहेतुतां किमुपेक्षसे प्रमाव्यविषयतानिवेश. स्योभयमते तुल्यत्वात् । एकरूपेणावच्छेदकत्वेऽप्यन्यरूपावच्छिन्ने ऽवच्छेदकत्वाभाघस्य सुवचावात् । असर्वविषयकप्रमाव्यक्तीनां तत्तयक्तित्वेन हेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि प्रमा. (१) इत आरभ्य भाव इत्यन्त. पाठः पुस्तकान्तरे नास्ति। १७३ ·१७८ अनुमानगादाधर्याम् स्यायवच्छिन्ने व्यापकतावच्छेदफतायाः सुघटत्यात । केवलान्वयि. हेतुकस्थलेपि सर्व विषयकेश्वरीयप्रमायाः,दयतिरेकिहेतुकस्थले तु हेतुमद्यावद्विषयकान्यतमप्रमायाश्च फेनाऽपि रूपेण हेतुमनिष्ठाभा. वप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवाश प्रमात्यसामानाधिकरण्येन व्यापकतावच्छेदकत्वस्याक्षतेः । विशिष्य हेतुविषयतामनन्तभाव्य फारणताकल्पनं व्यापकतापरामर्शहेतुतावादिनापि शक्यमिति फेवलान्यायव्यापत्तव्याः साधनभेदेऽप्यभेदोऽकिञ्चित्करः । व्यधि. फरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताचच्छेदकताकाभावस्य प्रामाणिकत्ये साध्याभायवदनित्यशानहेतुत्यमतेऽपि फेवलान्वययनुमान निरा. पाथमेव । साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्याभावस्पाप्रामाणिकस्वपि {१यधिकरणसमधाघिस्याचवच्छिन्नवाच्यत्वादिमझेदधत् व्यधि- फरणवाच्यत्वत्वविशिष्टावच्छिन्नाभाषनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकता- कामावरूपव्यात प्रसिद्धिसम्भधात् । न च व्यधिकरण- साध्यापच्छिन्नाभावपत्तित्वाभावस्य व्यातिये व्यभिचारिता. पपि साध्यापच्छिमान्यदीयाभावयत्तित्याभावमादाय सलिनक- परामर्शसम्मय इति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकविशियसदिता. मावत्यमाप्रायच्छिन्नाभावनिष्ठावच्छेदकताया पर व्याप्तिघटकरवात, धूमीयत्यादिना घाभावादिमदृत्तित्वाभावीयप्रतियोगितायां अभा. पनिटापच्छेदफनायां व्यधिकरणतया धूमावेरिय समानाधिकर- णतया घटादेरव्यवच्छेदकस्यात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रति. योगितायच्छेदकताबदतदभावप्रतियोगितापच्छेदफतावच्छेदकनाया आधिकरण व समानाधिकरणेऽपि स्वीकारादिति नवीनः पन्था । अथ समवायित्वन वाध्यत्ववानायमिति प्रतीतियलानेद पर प्यधिफरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेरफताको न व्यत्यन्तामा षोऽपि तथा, अतएव दीधितिरता प्रमेयत्यादिकेयलावयिधर्माव. निउनहेतुफस्पले तपस्य व्यधिकरणतया प्रतियोगिताया अब. ज्छेवफरयासम्भपेन सायाभरवसजातीयतयापकामाघप्रतियोगि- [१] व्यधिकरणसमयापित्याचपच्छिन्नवाच्यत्ययाशिवाय टिनामायनिछातियोगितावच्छेदकताझामायरूपव्याप्त:-तिपुस्त. कारपाद: । + ·१३८० अनुमानगादापर्याय स्वनिष्ठं यत्साम्यवतिन्यं तन्देदनिवेशनेन सामंजस्या | दा यत्र हेनुध्यक्ती लक्षणं संगमनीयं तदा स्वपदेन वस्ययोपाय. तया तत्प्रमेयव्यक्ती साध्यवभिरूपिततसभिष्टतिमिन्नप्रमेयान्सर निष्ठवृत्तिशून्यायमादाय लक्षणसमन्वयात् । अयच्छदभेदेनाधेयता भेदे हेतुनित्यस्थाने हेतुतावच्छेदकाच्छन्नत्वं निधनीयम्, एवं चौकस्थले- रूपान्तराचीच्छवसाध्यवृत्तिय पर विशिष्टान्यत्वप्र. सिद्धिः । देतो तुतावच्छेदकाचच्छिन्नसाध्यचिवान्यरूपान्त. रावच्छिन्नसाध्यवधोक्तवृत्तिवसायेऽपि न क्षतिः ताशसाध्यवह वित्वाच्या पा धृत्तिस्तवनयच्छेदकहेतुतावच्छेदकत्वस्य विपक्ष- जायावाद ! अबच्छेदकभेदेऽप्याधेयताया अभेदे हेतुतावच्छेदक- निष्ठं यत्साध्यत्तित्तावच्छेदकर, तदन्यवृत्तितावच्छेदकता-यत्वं हेतुतावच्छेदके निवेशनीयमित्याहुः । केचित्तु साध्यतावच्छेदकत्वशून्यत्वं देती निवेश्यम् । स्वा. वच्छिन्नसाध्यतावच्छन्दकसम्बन्धावच्छिधप्रतियोगिताकामावसामा ঘিঘোনান্ধবিঘাযনাথষ্টা घबरवमेव स्वावच्छिन्ननिरूपिता व्याप्तिः। वाच्यत्वाचस्पैच तार- शसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्तु व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभाव इति बदन्ति। (दी०) एवं साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिस्वमपि नानुः मित्यौपपिकं गौरवात् , व्यभिचारज्ञानाविरोधित्वाच्च । व. प्रधभावसमानाधिकरणाभावामतियोगी धूमाभाव इति ज्ञान पूमाभावाभावत्वेन तन्त्र बचभावसामानाधिकरण्यबुद्धिं कदा- चिद्विरुध्यात्, न तु धूपत्वेन भिन्नपकारकत्वात् । व्यतिरेक- व्याप्तिग्रहाधीना च धीनानुमितिस्तसेनाननुभवाद , क्लुप्तका रणाभावाच, सामग्रीभेदकल्पनायाथानुमकाधीनत्वाई, किन्तु विजानीया । तत्करणपपि प्रमाणान्तरमापत्तिरेव । कलुप्तप्रपा. गद्वयसमाहारसमशीलं च युगपदन्वयव्यविरकिधमद्वयमतिस- धानम् । (मालपर्यापत्तेः प्रमाणान्तरत्वं व्यवस्थापयिष्यन्ध्यतिरेकस्याप ·-- भावः। केवलान्वयिप्रकरणम् । १३८१ फताया अप्यनुमित्युपयोगितां खण्डयति एषमिति । गौरवा. दिति । अस्थ साध्याभावच दृत्तित्वापेक्षयेत्यादि। ताहशप्रतियोगित्व. ज्ञानस्य विजातीयप्रमितिहेतुताया भवतोऽप्यावश्यकत्वाच्छरोर. गौरवमकिञ्चित्करमत आह व्यभिचारशानेति । व्यभिचारशानघ. टितसामग्या अनुमितिप्रयोजकत्वे आकांक्षादिशानघटितसामग्या अपि तथात्वापातेन शब्दादीनामपि स्वतन्त्रप्रमाणतामगप्रसङ्ग इति ननु हेत्वाभावामाये हेतो साभ्याभावसामानाधिकरण्यग्रहरूप. व्यभिचारझाने हेन्वभावे साध्याभावव्यापकताधीविरोधिन्येव व्याप. फाभिमतस्याभावे व्याप्याभिमतसामानाधिकरण्यग्रहे व्यापकता. शानस्य प्रतियन्धकस्यादित्यत आह वन्ह्यभावेति । तत्र-धूमे। कदा. चिद्विसन्ध्यादिति। धूमाभावाभावत्वेन वन्यभावसामानाधिकरण्यग्रहे तुल्यवित्तिवेद्यतया वन्यभावसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया धू. मामाचे भानात्तत्र तादशाभावाप्रतियोगित्वज्ञानस्य प्राह्याभावावगा- हित्वादिति भावः । प्रतियोगिस्वस्य संसर्गविधया शाने प्रतियोगिः • त्वाभावशानस्य प्रतिबन्धकत्वं न वास्तवमित्याशयेन कदाचिदित्यु: क्तम् । न तु धूमत्यनेति । तय यहयभावसामानाधिकरण्यवृद्धि विरु- गद्धीति विपरिणतमनुपज्यते । भिन्नप्रफारकत्यादिति । धूमामाया- भावत्यप्रकारकत्येन तुल्यवित्तिवेधतयाऽपि धूमाभाचे प्रतियोगि- त्यानयगाहनादित्यर्थ ननु व्यतिरेकल्यानिशानादपि पक्षे साध्यनिर्णयो भवति, वस्य च प्रत्यक्षादिरूपत्यासम्भवेनानुमितित्वमावश्यकमित्यत आह व्य. तिरेकेति । तस्येन-अनुमितित्येन । अननुभवादिति । अर्थापया. मीत्यनुव्यवसायस्यैव तत्रोत्पत्तरिति भावः । ननु तत्रानुमितित्यानुभयस्य सविधादत्वेऽपि अनुमितिसाम. प्राजन्यतयाऽनुमितित्वमायश्यकमित्यत आह फ्लनेति । साध्यामा: यवदचिवमानस्यैव लायनानुमितिहेतुतायाः फ्लप्तत्यानिति मा. घः । ननु व्यतिरेकव्यामिशानघटितसामग्रीजन्यायमपि पृथगनुमि- तित्यप्रयोज घाच्यामित्यत माह सामग्रीभेदेति । पतस्या थपि. नुमितिसामप्रपन्तरत्वकल्पनायाश्चेत्यर्थः । अनुमति । अनुमिति- स्वानुभपेत्यर्थः । न तु तदश्यत्तित्यवानाजन्यस्यानुमितियामित्या.

·१३८० अनुमानगादार्याम स्वनिष्ठं यत्साध्यपद्धतिघं तन्नेदनिवेशनेन सामंजस्यात् । य. दा यन हेतुव्यक्ती लक्षणं सगमनीय तदा स्वपदेन तस्यैवोगादेय. तया तत्पमेयव्यको साध्यवनिरूपिततत्तनिष्ठवृत्तिमिनप्रमेयान्तर निष्टवृत्तिशून्यत्वमादाय लक्षणसमन्वयात् । अवच्छदभेदनाधेयता: भेदे हेतुनिष्टत्वस्थाने हेतुत्तावच्छेदकार्याच्छन्नाव निवेशनीयम, एवं चोक्तस्थले रूपान्तरावच्छिन्नसाध्यवदृचित्य एव विशिष्टान्यत्वना सिधिः। तो इतुतावच्छेदकाचच्छिन्नसाध्यवहृत्तित्वान्यरूपान्त- रावच्छिन्नसाध्यवधोकवृत्तित्यसायेऽपि न क्षतिः तादृशसाध्यवाह तित्वान्या या धृत्तिस्तदनपच्छेदकहेतुतावच्छेदकत्वस्य विषक्ष- णीयत्वात् । अवच्छेदकभेदेऽप्याधयताया अभेदे हेतुतावच्छेदक- निष्ठं यत्साध्ययत्तितावच्छेदकत्वं तदन्यत्तितावच्छेदकताशून्यत्व हेतुतावच्छेदके निवेशनायमित्याहुः । फेचितु साध्यतावच्छेदकत्वशून्यत्वं हेतौ निवेश्यम । स्वा. वच्छिन्नसाध्यतावच्छदकसम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाक्सामा. नाधिकरण्यसम्बन्धानपच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्यतावच्छेदकाभा. पावत्यमेव स्वावच्छिन्ननिरूपिता व्याप्तिः । वाच्यत्ययस्यैव तार- शसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्तु व्यधिकरणसम्बन्धाग्छिन्नाभाव इति चदन्ति। (दी०) एवं साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वमपि नानु: मित्यौपयिकं गौरवात् , व्यभिचारज्ञानाविरोधित्वाच । व- इयभावसमानाधिकरणामावामतियोगी धूमाभाव इति ज्ञान घूमाभानाभावत्वेन तत्र वयभावसामानाधिकरण्पबुद्धिं कदा. चिद्विरुध्याद, न तु धूपत्वेन भिन्नमकारकत्वात् । व्यतिरेक- ग्याप्तिमहाधीना च धीनानुमितिस्तसैनाननुभवात् , क्लृप्तका- रणाभावात, सामग्रीभेदकल्पनायाश्चानुभकाधीनत्वात् , किन्तु विजातीया । तस्करणमपि प्रमाणान्तरपर्धापत्तिरेव । कूलप्तप्रमा- णद्वयसमाहारसमशीलं च युगपदन्वयव्यतिरेकिधमद्यप्रतिस- न्धानम् । (मा)मपत्तेः प्रमाणान्तरत्वं व्यवस्थापयिष्यन्व्यतिरेक-याप.

·भावः। केवलान्वयिप्रकरणम् । १३८१ फताया अप्यनुमित्युपयोगिता खण्डयति एघमिति । गोरखा. दिति । अस्य साध्याभावयत्तित्वापेक्षयेत्यादि। तादृशप्रतियोगित्व. ज्ञानस्य विजातीयप्रमितिहेतुताया भवतोऽप्यावश्यकत्वाच्छरीर. गौरवमकिञ्चित्करमत याह व्यभिचारानति । व्यभिचारवानघ टित सामग्या अनुमितिप्रयोजकत्वे आकांक्षादिक्षानघटितसामग्या- अपि तथात्यापातेन शब्दादीनामपि स्वतन्त्रप्रमाणतामङ्गप्रसङ्ग इति ननु हेत्वाभावाभावे हेतौ साध्याभावसामानाधिकरण्यग्रहरूप- व्यभिचारमाने हेत्वभावे साध्याभावव्यापकताधोविरोधिन्येव व्याप- फाभिमतस्याभावे व्याप्याभिमतसामानाधिकरण्यग्रह व्यापकना- ज्ञानस्य प्रतियन्धकस्यादित्यत आह वन्ह्यभावेति। तत्र-धूमे । कदा- चिद्विसन्ध्यादिति।धूमाभावाभावत्वेन वन्यभावसामानाधिकरण्यग्रहे तुल्यवित्तिवेद्यतया पन्ह्यभावसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायाधु. माभावे भानात्तत्र ताशाभावाप्रतियोगित्वज्ञानस्य प्राह्याभावावगा. हित्वादिति भावः । प्रतियोगित्वस्य संसर्गविधया शान प्रतियोगि. त्वाभायमानस्य प्रतिबन्धकावंन वास्तवमित्याशयेन कदाचिदित्युः कम्। न तु धूमत्यनेति । तब वहधभावसामानाधिकरण्यवृद्धि विरु. णद्धीति विपरिणतमनुपज्यते । भिन्नप्रकारकत्वादिति । धूमाभावा. भावत्वप्रकारकत्येन तुल्यवित्तिवेद्यतयाऽपि धूमाभाचे प्रतियोगि. त्यानघगाहनादित्यर्थः। ननु व्यतिरेकच्याप्तिझानादपि पक्षे साध्यनिर्णयो भवति, तस्य व प्रत्यक्षादिरूपत्वासम्भवनानुमितित्वमावश्यकमित्यत आह व्य. तिरेफेति । तस्वन-अनुमितित्वेन । अननुभवादिति । अर्यापया. मीत्यनुव्यवसायस्यैव तत्रोत्पत्तरिति भावः । ननु तत्रानुमितित्वानुभवस्य सविधादत्वेऽपि अनुमितिसाम- प्रोजन्यतयाऽनुमितित्वमावश्यकमित्यत आह फ्लप्तेति । साध्याभा. यवदवृतित्वज्ञानस्यैव लाघवेनानुमितिहेतुतायाः फ्लसत्यादिति भा. घः। ननु व्यतिरेकच्यासिसानघटितसामग्रीजन्यत्वमपि पृथगनुमि- तित्वप्रयोज पाध्यमित्यत आह सामग्रीमेदेति । एतस्या अपि य. नुमितिसामप्रयन्तरत्वकल्पनायाश्चेत्यर्थः । अनुभवेति । अनुमिति. त्यानुमत्यर्थः । न तु तदनवृत्तित्वाधानाजन्यस्यानुमितित्वमित्येवा.

·अनुमानगादाधर्याम् ह किन्त्वित्यादिना । विजातीयेति । अनुमितित्वविरुद्ध जातिमती. त्यर्थः । अनुमिनोमान्यनुव्यवसायाप्रत्यक्षविजातीयाऽनुमितिप्रमा वत् शाब्दयामीत्यादिप्रतीतिवलातूशाब्दाख्यप्रमित्यन्तरवार्थापया. मीत्यनुव्यवसायपलादपि विजातीयप्रमासिद्धरित्यात् । तस्या अनुमितित्वाननुभवेऽपि अनुमितित्ये शान्दादिवुद्धपि तथावर सप्लायतिरेकव्याप्तिशानघटिताया वाकांक्षाविद्यानादिघटिताया अ. पि सामप्रथा अनुमित्तिप्रयोजकतासम्भवादिति भावः । नन्धेवं तत्करणस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्ग इत्यापतिमाह त. रफरणमपीति । अर्थापसिः प्रमाणान्तरमेवेति योजना। अर्थाप. चि:-अनुपपद्यमानो योऽर्थस्तवानम् । नन्वेवमन्वयव्याप्तिप्रकारेण साध्याभावव्यापकामाघप्रतियोगि. स्वप्रकारेण च पक्षे हेतुमत्ताशाने शानयोगपद्यानुगमे उभयजातीय. मेफहानमेघ स्वीकरणीयमिति जातिसंकरप्रसङ्ग इत्यत आह क्ल- तिाक्लप्तप्रमाणद्वयसमाहारम् शब्दानुमानादिरूपप्रमाणद्वयसम्बल- नम् तत्समशीलं, युगपदन्वयव्यतिरेकिधर्मयप्रतिसन्धानम्-अर्थ- पत्यनुमानयोः संवलनम् तथा च यथा तौकसामग्या बलवत्या. कदा मियो विजातीयद्वयसामग्रीसमावेश इति न फ्लप्तानुमिति- त्वशाब्दत्वादीनां सङ्करस्तथा प्रकृतेऽपि सामग्या यलयवकल्पने चानुभयानुरोध एव विनिगमकः । फलसन्देहे च या सामग्री गुरु- शरीरा तस्या एव बलवत्त्वं कल्प्यते, तस्या दुर्यलत्वे स्वीयफले. पछाविशिएवेन तत्प्रतिवन्धकतायाः कल्पनीयतया इच्छया समें तत्प्रविष्टकारणानां विशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण गुरुसामग्न्याः प्रतिबन्धकतावामुल्येन गौरवात् । न चोभयेच्छासत्व स्वभावतो बलघरसामग्न्यैव फलजननात्तदानीमुत्तेजकवलेन स्वभावदुर्यलसा. मनीफलवारणाय स्वफलेच्छाधिरहविशिष्टाया दुर्वलसामग्रीफले. छाया एव बलवत्सामग्भ्यामुत्तजकत्वं पाध्यं, दुवर्ल सामान्य च पलवरसामग्रीफलेच्छाधिरहविशिष्या स्वफलेच्छा विशेषण वाच्यम्, तथाच दुर्यलसामग्न्यां नाधिकप्रवेश इति कि तस्या गौरवेणेति पाच्यम् । इच्छापिरहविशिष्टाया इच्छाया यत्र विशेषणत्वं तच्छा. तद्विरहयोर्मिषो विशेष्यधिशेषणभाष घिनिगमनापिरहण प्रतिब. पन्धकताधिक्यम्,वेच्छाविशेषविरक्षावशिष्टेच्छाया उत्चेजका ·फेवलान्यायिप्रकरणम् । १३८३ न तु विशेषणत्वं तत्र तयोरेव मिथस्तथात्वे पिनिगमनाविरह र. ति प्रतिबन्धकत्वस्याल्पतात्वमिति गुरुसामग्न्या एव बलवत्त्वीचि. त्यात्। वस्तुतो बलवत्याः सामग्न्याः प्रतिवन्धकतायामिच्छाविरह. विशिष्टाया इच्छाया नोत्तेजकत्वं किन्तु विनिगमनाविरहमयेनेच्छा. मुत्तेजकीकृत्य एकप्रतिवन्धकत्वं स्वफलेच्छावैशिष्टयं निवेश्यचा. न्यप्रतियन्धकत्वं कल्प्यते तावतव उभयदिशीच्छादशायां दुर्बल. 'सामग्रीफलप्रतिवन्धीपपचिरिति दुर्यलसामग्यामिच्छातद्विरहयो। रेकर निवेशन प्रतिवन्धकतावाहुल्यमतिस्फुटमेव । प्रकृते च व्यति. रेकव्याप्तिशानघाटनासामग्री गुरुशरीरा पतादृशम्याधिकपदार्थ, घटितत्यात अधिकपदार्थोशे भ्रमत्वशानाभावादिनिवेशाचेति दिन् । (दी.) अथ निर्णीत विना सिद्धीच्छामधापत्तनु- त्पादात् पक्षताजन्पत्वात् साऽप्यनुमितिलायन पक्षताजन्यत. स्यैवानमितित्वे प्रयोजकत्वात् । न चै पक्षतामत्यक्षस्यापि तया- वापत्तिः । इच्छासत्वेऽपि कालान्तर वा तद्विरहसवेनैककाली- नत्वायतीन्द्रियघांटतप्रतियोगित्वेन तस्या अतीन्द्रियवादिति चे- न । अनुमितावेव पक्षवापा हेनुत्वस्य निरस्तत्वात साध्यादिभे. देनाननुगतत्वात् तवन्पत्तस्याप्योजकताच । प्रयोजकत्तं च न जनकत्वमसम्भवात, न व्याप्यत्वं मानाभावादित्यादरमकृदावे- दितत्वाच । एतेन व्याप्तिमानादिजन्यवमनुमितिले प्रयोजक- मित्पपि परास्तम् । साध्याभावव्यापकाभावपतियोगिधर्मत्वेन ब्याप्यतानुमानात् प्रसिद्धसाध्यवानुमातारसपि केचिन् । (गा)साऽपि-अन्यथानुपपत्तिमानजन्यधारपि। अनुमितिरिति । तथाच न तत्करणं प्रमाणान्तमित्यर्थः। नन्यन्वयव्यप्तिशानाजन्यतया पक्षताजन्याऽपि सा न करतानु- मितिसामप्रोजन्यति न तत्रानुमितित्यप्रयोजकरूपरत्यमित्यत थाह लाययेनेति सामग्रीजन्यत्वापेक्षयेत्यादिः । परामजन्यायस्य व्या.

·. है अनुमानगादाधर्याम् छ किन्त्वित्यादिना । विजातीयेति । अनुमितित्वविरुद्ध जातिमती. त्यर्थः । अनुमिनोमीत्यनुव्यवसायात्प्रत्यक्षविजातीयाऽनुमितिप्रमा- वत शाब्दयामीत्यादिप्रतीतिवलात् शादायममित्यन्तरसञ्चायपिया मीत्यनुव्यवसायपलादपि घिजातीयप्रमासिद्धद्धारस्यात् । तस्या अनुमितित्याननुभवेऽपि अनुमितित्ये शान्दादिवुद्धरपि तथात्वप्र सनाधतिरेफव्याप्तिशानघटिताया इवाकांक्षाविज्ञानादियटिताया भ. पि सामनया अनुमितिप्रयोजकतासम्भवादिति भावः । नन्येवं तत्करणस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसन्न हस्यष्टापचिमाह त. स्करणमपीति । अर्थापतिः प्रमाणान्तरमेवेति योजना। अाप. ति:-अनुपपद्यमानो योऽर्थस्तज्वानम् । नन्वेवमन्वयव्याप्तिप्रकारेण साध्याभावव्यापफामाघप्रतियोगि. स्वप्रकारेण च पक्षे हेतुमत्ताशाने शानयोगपद्यानुगमें उभयजातीय. मेकमानमेघ स्वीकरणीयमिति जातिसंफरप्रसङ्ग इत्यत आह क्ल- तिफ्लिप्तप्रेमाणद्वयसमाहारः-शब्दानुमानादिरूपप्रमाणद्वयसम्वल. नम वत्समशीलं, युगपदन्वयव्यतिकिधर्मवयप्रतिसन्धानम्-अर्थी. पत्यनुमानयोः सवलनम् तथा च यथा तत्रैकसामग्या वलया. कदा मियो विजातीयवयसामग्रीसमावेश इति न फलप्तानुमिति- त्वशाब्दत्यादीनां सङ्करस्तथा प्रकृतेऽपि सामग्न्या यलयत्वकल्पने चानुभवानुरोध एव विनिगमकः । फलसन्देहे च या सामग्री गुरु- शरीरा तस्या एव बलवत्त्वं कल्प्यते, तस्या दुर्यलत्ये स्वीयफले. पछाविशिष्टत्वेन तत्प्रतिवन्धकतायाः कल्पनीयतया इच्छया समं तत्प्रविएकारणानां विशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण गुरुसामग्न्याः प्रतिवन्धकतावाहुल्येन गौरवात् । न चोभयेच्छासत्त्व स्वभावतो पलबत्सामन्यैव फलजननाचदानीमुत्तेजकवलेन स्वभावदुर्यलसा. मप्रीफलवारणाय स्वफलेच्छाविरहविशिष्टाया दुर्वलसामग्रीफले. छाया एव बलवत्सामग्न्यामुत्तजकत्वं बाध्यं, दुवलसामग्यो च पलकत्सामग्रीफलेच्छाविरहविशिष्ट स्वफलेच्छाविशेषण वाच्यम्, तथाच दुर्वलसामान्यां नाधिकप्रवेश इति किं तस्या गौरवेणेति वाच्यम् । इच्छाधिरहविशिष्टाया इच्छाया या विशेषणत्वं तत्रेच्छा. तद्विरहयोमियो विशेष्यविशेषणमाघे विनिगमनाधिरहण प्रतिव. यन्धकताधिक्यम्,यत्रचेच्छाविशेषविरहावशिष्टेच्छाया उत्तेजकत्वं 4 A ·। स्यात्। . फेवलान्यायिप्रकरणम् । १३८३ न तु विशेषणत्वं तत्र तयोरेव मिथस्तथात्वे पिनिगमनाविरह . ति प्रतिबन्धकत्वस्याल्पतात्वमिति गुरुसामग्या एव बलवत्त्वौचि- वस्तुतो बलवत्याः सामग्न्याः प्रतिवन्धकतायामिच्छाविरह- विशिष्टाया इच्छाया नोत्तेजकत्वं किन्तु विनिगमनाविरहमयेनेच्छा- मुत्तेजकीकृत्य एकप्रतिवन्धकत्वं स्वफलेच्छावशिष्टयं निवेश्य.चा. न्यप्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते तावतच उभयदिशीच्छादशायां दुर्वल. सामग्रीफलप्रतिबन्धापपत्तिरिति दुर्वलसामग्यामिच्छातद्विरहयो। रेकत्र निवेशन प्रतिवन्धकतावाहुल्यमतिस्फुटमेव । प्रकृते च व्यति. रेकव्याप्तिशानघाटनासामग्री गुरुशरीरा एतादृशव्याप्तेरधिकपदार्य- घटितत्वात अधिकपदार्थोशे भ्रमत्वमानाभावादिनिवेशाचेति दिक। (दी. ) अथ निर्णीते विना सिद्धीच्छामयापत्तनु- पादात् पक्षताजन्पत्वात् साऽप्यनुमितिलाघवेन पक्षताजन्यत. स्पैवानुमितित्वे प्रयोजकत्वात् । न चै पक्षतामत्यक्षस्यापि तया- वापत्तिः । इच्छासत्वेऽपि कालान्तरे वा तद्विरहमाचेनैककाली. नत्वायतीन्द्रियघांटनप्रतियोगित्वेन तस्या अतीन्द्रियत्तादिति चे- न । अनुमितावत्र पक्षतापा हेनुत्वस्य निरस्तत्वाव साध्यादिभे- देनाननुगतत्वात् तजन्यत्तस्याप्योजकत्वाचा प्रयोजकत्वं चन जनकत्वमसम्भवात्, न व्याप्यत्वं मानामावादित्यादरमदान- दितत्वाच्च । एतेन पाप्तिनानादिजन्यतमनुमितिले प्रयोजक- मित्पाप परास्तम् । साध्याभावव्यापकाभावपतियोगिधर्मतनव्याप्यलानुपानात् प्रसिद्धसाध्यवानुमिारियपि कचिन् । (मा०)साऽपि-अन्यथानुपपचिकानजन्योरपि। अनुमितिरिति । तथाच न करणं प्रमाणान्तरमित्यर्थः। नन्यन्वयव्यतिमानाउन्यत्या पक्षताजन्यापि सा न ातानुः मितिसामप्रोजन्येति न तथानुनिवित्वायोजकम्पयत्वमिसन आहे साघवेनेति । सामीजन्यावापेक्षयेत्यादि । परामजन्यायस्य व्या.

·तेस्याः- १३८४ अनुमानगादापर्याम् . यवत्पक्षशिष्ट्यप्रत्यक्षादिसाधारणतयाऽनुमितित्वप्रयोजकत्वास- म्भवाद् पशताजन्यत्वनिवेशस्यावश्यकत्यादिति भावः। एवम्-पक्ष ताजन्यत्षमायस्य तथात्वे । तथावापत्ति-अनुमितित्वापतिः । तत्रापि विषयतया पक्षताया देतुत्वादिति भावः। पक्षताया प्रत्यक्षमेव न सम्भवतीया इच्छेति । एककालीन. त्वादिति । एकक्षणापच्छिन्नसामानाधिकरण्यरूपातीन्द्रियानुमि- साविरहसम्बन्धघटितप्रतियोगितायच्छेदकत्येनेत्यर्थः । पक्षताया. अनुमितिहेतुत्वमभ्युपेत्यापि संनियतस्येव प्रयोजकत्य. मित्याशयन दूषयति साध्यादीति । च्याप्यत्वमेव प्रयोजकत्वे त- न्यम् , अन्यथा सामग्या अध्यननुगमेन तजत्याचस्यापि प्रयोशकापा. सम्भवादित्याशक्य प्रयोजकत्यस्य दुर्वचता परामर्शग्रन्थोक स्मा- रयति प्रयोजकत्वं चेति । एतेन-प्रयोजकताया दुर्वचाधेन । क्याप्तिशानजन्यत्वम् अनुभव. त्यन्यनवृत्तिधर्मायच्छिन्नव्यापकतावानजन्यत्वम् । अनुभवत्यन्यून. तिधर्मावच्छिन्नत्वविशेषणाद्विशिष्टवेशिष्टयावाहिप्रत्यक्षादिव्युदा. सः। अन्यव्यतिरेकव्यापकतयोरनुगमासम्भवादाह-आदीति । ते- नाभावशानजन्यतालाभः। न चैवमप्यभावादिज्ञानानुव्यवसाये तति- पयकत्वघटितधर्मावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यताविवक्षणेप्यभा- धादिघटिताकाक्षादिशानजन्यशाब्दयोधेऽतिप्रसन्नो दुरि इति पा- च्यम् । तजन्यस्वपदेन तत्करणकत्वविवक्षणात् । शाब्दबोधे च पद. ज्ञानत्वेनैव करणतयाऽतिमसनविरहात् । व्यत्तिरेकिस्थलेऽपि अन्वयव्याप्तिज्ञानादेव साध्यनिश्चयो न तु -- व्यतिरेफव्याप्तिज्ञानात् , अन्वयसहचाराभावेनान्वयध्यातिप्रायक्षानु। पपत्तावपि व्यतिरेकव्याप्त्या तदनुमानसम्मवात् इति पलतानुमिति- रेघेति न प्रमाणाधिक्यामिति सिद्धान्तं समर्थयतां मतमुपन्यस्यति सध्याभावति। न साध्याप्रसिद्धिस्थले देतो साध्यव्याप्यत्वानुमानसम्भोऽपि अप्रसिद्धाभावसायकस्थले साध्यच्याप्यत्वस्यापि प्रसिध्यभाग नानुमिति सम्भवतीत्यत माह प्रसिद्धसाध्यकैवेति । साध्याप्रसि. दिस्थले वग्निश्चयस्यैवानभ्युपगमासग्निश्चयस्थले प्रतियोग्यादीनां खण्ड प्रतिमधीनसाध्यप्रसिंवाद, कल्पनादिति भावः । न चा- ·केवलान्वयिमकरणम् । १३८५ न्वयव्यतिरेकव्याप्त्योः व्याप्यव्यापकभावाशानदशायामपि व्यतिरे. फिहेतुना साध्यनिश्चयस्यानुभविकत्वादनुपपतेः प्रमाणान्तरत्वमा. वश्यकमिति वाच्यम् । तद्याप्यव्यापकमावघटकसकलपदार्थोपस्थित तिसत्त्वेन मानसतज्ज्ञानस्य प्रकृतहेतुनिष्ठप्रकृतसाध्यान्वयन्याप्तिमा नसस्यापि व्यतिरेकन्याप्तिशानदशायां सर्वत्र सम्भव इत्याशयात् । अनुमितिस्थले साध्यस्य मानसनिश्चयसंभवेऽप्यनुमिनामीत्यनुव्य- घसायवलादनुमानस्यैव साध्याभायव्यापकाभावप्रतियोगित्यरू. पान्यथानुपपत्तिमानकालीननिश्चयेापयामीत्यनुभवयलादर्थापत्तेः प्रमाणान्तरत्वं दुर्वारमित्यस्वरसः केचिदित्यनेन सुचितः। (दी० ) अथ वह्नयाघभाववति धूमादेः समवायेन तन्तु- स्वाद्यभाववति च पटादेः संयोगन वर्तमानत्वात् साध्याभाव- वति च संयोगेन समवायादिना वर्तमानस्य विशिष्यवाभावो वा- च्यः, तथा च जलं जातिमगुणववाद, गुणवच घटादेरित्यादिक विलीयेत-जातिगुणाभाववतोः समवेतत्वसंयोगित्वयोरमास- देरिति चेत् । उपदर्शयनमपि केवलान्वयिनः सराणिम् , स्वीकुरु चा स्वाधिकरणात्तिसाध्याभावादिकत्वमेव व्याप्तिम्, स्वचा - गमस्य मागव स्वहस्तितत्वादिति । (गा० ननु सायाभावयत्तित्वस्य न्यासित्ये व्यतिरेकिसापक स्थलेऽपि यत्र तुतावच्छेदकसम्बन्धशुन्य एयाधिकरणे साध्याव्य. तिरेकप्रसिद्धिस्तन माध्यामावति हेतुतायच्छेदकसम्बन्धेन युत्तर प्रसिया भ्रमं पिना तानुमितिपिलीयेत्याशेप्तुं प्रथमती हेतुताय. न च्छेदकसम्बन्धमुक्त्या व्याप्ती निवेशयति अथेति । विशिष्ययामाव:- तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभावयत्तित्वत्वेन रूपेणाभायःपाच्यः- तत्सम्बन्धावच्छिन्नध्यातिरूपतया स्थीफार्यः । इत्यादिकम्-समवाय. संयोगादिना गुणघटादिहेतुकानुमानम् । अप्रसिद्धेरिति । न च सा. ध्यामावरदनुयोगिकत्याभायचसम्बन्धमतियोगित्यविवक्षया नायं दोष इति वाच्यम् । वामन्यसंयुकघरादीनामपि संयोगादिना पनवाविव्याप्यतापची पहाविमदनुयोगिकतासंयोगादी वयाच भायवदनुमोगिकत्याभायसवातावारमामाययदनुयोगितामाध. २७४ ·१६८३ अनुमानगादार्याम् घत्स्वप्रतियोगिकसंयोगादिसामान्यकत्यानिधेशे च सामान्यपदार्यस्य - व्यापकताघटितनया व्यापकसामानाधिकरण्यापेक्षयापिगौरवात् । सामानाधिकरण्यसम्बन्धन साध्याभावाभाव एच व्यानिःजाय. भावादेःसमवायघटितसामानाधिकरण्याप्रतिक्षायपि तादृशष्यधिक रणसम्बन्धावच्छिन्नतदभावःसुलम एवेति यरियासकतया सामा. नाधिकरण्यस्याभायप्रतियोगितावच्छेदकसम्वन्धतानुपपत्या हेयम्। एनमपि-उत्तानुमानापि केवलान्ययिनः सरनिमिति । तथाच विशपदर्शिनां तत्र जात्याद्यनुमिति पपद्यत एव किन्तु जात्यादविध सम्वास्यत्यभावकत्यादिना तम गुणादिसमवेतत्वानुमितिः, सा. ध्याभाववत्समवेत्तत्वग्रहविरोधिनः साध्याभापति समवायादिधि- रहस्य सत्ये उक्तहेतोः मुग्रहत्यादिति भावः। स्थाधिकरणावृत्तिसाध्याभावकत्यमित्तिा तथाच साध्यामावति सवायाधसत्वग्रहेऽपि साध्याभाचे हेतुसमवाय्यवृत्तिवप्रहसत्या- नोकानुमानानुपपत्तिरिति भावः । न चात्रापि सधाभाववान् जा- तिवादित्यादी हेतुमति विरोधिताघटकसम्बन्धेन वृत्रमसिद्धिन. वशायामनुपपत्तिर्दुवारवेति वाच्यम् । तत्र साध्याभावयत्ति. समवेनस्वादिशानादेवानुमित्युपगयात् । व्यापकताशानहतुतावादि. नाऽपि भेद-वायच्छदेन हेतुमदवृत्तित्वप्रहदशायां तारशव्याप्तिधाना. दवानुमितेरुपगन्तव्यत्वात् । प्रतियोग्यधिकरणभिन्नत्यविशक्तिहे. स्वधिकरणघटितव्यापकतायास्तदा दुहत्यात । न च संयोगसम्बन्धायच्छिन्नघटाभावे साध्ये विषयितया घटा विवेतुकानुमान का गतिः ? तर हेतुमति दानादौ साध्यरूपाभार- प्रतियोगितावच्छेदकसयोगेन वृत्तेरसिद्ध, साध्यामावति च से. पीगिरि विपायतारूपंहतुतायच्छेद सम्बन्धी प्रसिद्ध, उपदार्शता व्याप्तिब्यस्यासम्भवादिति वाच्यम् । वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्याप्तेः प्राचीनैरप्पनभ्युपगमेन तत्र विषयितादिहेतुफानुमानस्यवांपगमात् । नन्वय स्वन्यानलुगमासाधनतावच्छेदकभेदेन व्यासभंवग्रसर राधापत्तिमाद स्वाति । स्वहस्तितत्वादिति । स्वव्यायकसा• भ्यसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिवादिनापीत्यादिः। तथाऽप्येतन्मते प्र. तियोगिताबन्दकत्वाशस्य सम्पन्धतया निवेशेन लाघवस्यानपा. यादिति भाषा।

·केवलान्वयिप्रकरणम् । २३८७ (दी०) एतेन नीलेतररूपवान् नीलासमवेतले ति गोवा- दित्यादिकं पिलीयेत-विशेष्यस्य व्यभिचारित्वात् , विशिष्टस्य चानातरिक्तत्तित्वादित्यपि परास्तम्। साध्याभावस्य विशिष्टहे. त्वधिकरणात्तित्वात् परम्परासम्बन्धेन विशेषणविशेष्यसम्ब- न्यस्व बा तव हेतुत्वादिति ।। इति केवळाचयिदीधितिः ।। (गा०) साध्याभाववदवृत्चित्वलपत्याप्तिपक्षेऽप्यनुपपद्यमाना- याः साध्यव्यभिचारिण्या विशेष्यव्यक्तविशेषणान्तरविशिष्टत्वेन व्याप्यताया निर्वाहरूपमतकल्पावलम्बनप्रयोजनं दर्शयति पते. नेति । नीलरूपवान् व्यक्तिवव्यभिचारसत्येन विपरीतविशेषण विशेष्यनीलरूपवरसमवेतत्वे सति द्रव्यत्वादित्यादिक नौल रूपामा. वति चित्ररूपवति व्याभिचारणासदनुमानमतो नोलेतररूपसाध्य. फनीलरूपवदसमवेतत्वविशिष्टगोत्यहेत्वनुधावनम् । गौत्वरूपविशे. प्यप्रवेशागुणकर्मविशेषणदो गगनादौ च न व्यभिचारः। नीलान्यस- मेयतत्वविशिष्टगोत्वे शुद्धगोत्यानतिरकिणि नीलेतररूपव्यभिचारवि. रहस्यादुर्धरत्वेऽपि समवेतत्यस्य समवेतभेदेन मिन्नत्ये गोत्वविशिष्ट त्वेन गुणादिच्यावृत्तनीलाम्य समवेतत्यव्यतिष्यव्यभिचारसत्वेन विपरीतविशेषणविशेष्यभायापनहेतु कानुमानमेव सुथटं तद्विशिष्ट गोत्यशानदशायां गोत्यावशिष्टतज्यानस्यापि सम्भवादिति विशिष्ट- गोत्वहतुकानुमानविलोपे क्षतिविरह इत्यालोच्याखण्ड नीलसम- वेतत्त्वाभाव विशेषणतयोपात्तवान् । न च साध्याभावयत्तितानव- च्छदकधर्म एव व्याप्तिीच्या, नालासमवेतत्वविशिष्टगोत्वत्वन च गोवन्य. न. नोगोनिस्वमतो विशियाय नदनाउन कति वाच्यम् । विशिष्टस्यानतिरेकितया साध्याभाववत्तिनारच्छेदकवि- शेयोभूनगोत्यत्वे विशेषमान्तरराविशिष्टऽपि तदनपच्छेदकत्यासम्म. पात् । एतदभिसंधायव द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति साचादित्ययाव्या. सिनोपदर्शिता। तब स्वाधयसमयतत्वसम्बन्धेन गुणकमान्यत्व शिष्यमात्रस्य साध्याभाययत्तिनानयच्उदकतया तदादाय दि. शिएसत्रस्य व्याप्यतोपपत्नीलासमयतावस्य तारसम्बन्धन वैशिष्ट्य च दन्यत्वादिनिष्ठसाध्याभायवाचतायामयच्छेदकमि ·अनुमानगादाम १३८८ तिन तन्मात्रमादायापि विशिष्टगोत्यादेव्याप्यत्वोपपत्तिः । अर्थतत्कदाऽपि द्रव्यान्यस्वविशिष्टसचाभावधान द्रव्यत्वादि त्यादावव्याप्ति: साध्याभायस्य विशिष्टसचायाः शुद्धसत्यानतिरकि तया हेत्वधिकरणवृत्तित्वादिति चेन्न । अनुयोगिताविशेषरूपसा. ध्याभावत्व स्वाधिकरणवृत्तितानवच्छेदकत्यस्य विधक्षितत्वात् । अनुयोगितायाः प्रतियोगितावच्छनकादिभेदेन भिन्नतया शुद्धसत्ता. भावादिनिरूपितामावत्वस्य द्रव्यादिवृत्तितापच्छेदकत्ये विशिष्टामा- वनिरूपितामावत्ये तदभावसोलभ्यात् । एतन जात्यभाववान् गुणत्वादित्यादौ साध्याभावस्य द्रव्यत्वा- वेत्यधिकरणगुणाद्यवृत्तित्वेऽपि साध्याभावसामान्यमनिवेश्यापि तदुपपत्तिः । प्रतियोगितावच्छेदकायॆक्येऽभावव्यक्तिभेदेनानुयोगि- ताभवानभ्युपगमात्, गुणत्वादिसाधारणतया साध्यनिरूपितामा. यत्वे स्वाधिकरणवृत्तितानवच्छेदकत्वस्य दुर्घटत्वात् । अथैवमपि सत्ताभाववान् गुणफर्मान्यत्वे सति द्रव्यान्यत्वादि. स्वादावातिरेव विशेटहेतुमति साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकस. मचायेन वृत्तरप्रसिद्ध । साध्याभावधति गुणादौ हेतुघटकविशेष्य- वृत्तव्याप्तित्यस्येवानिर्वाहादिति चेत् । एतदभिसन्धायैव विशिष्टहे. तुफस्थले विशेष्यविशेषणसम्बन्धस्थ हेतुत्वमनुमृतं परंपरेत्यादना । कोचिनु अमावस्येव भावाभावस्याप्यभावत्वेन वृत्तिविशेषणता विशेषणैव नास्तीति प्रत्यये सर्वनैकजातीयसम्बन्धावगाहिताया आनुभविकत्वादिति स्वाधिकरणे विशेषणताविशेषेणैवावृत्तित्वमा भाषस्य विवक्षणीयम् । आकाशाभावादेरास्मादी आकाशाभावत्वे. नैव वैशिकविशेषणतया वृत्तिः न तु कालिकसम्बन्धावच्छिन्नस्या. मायामापत्येन काल पवाकाशाभावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्ना- मायो नास्तीति प्रत्ययात् । कालिकसम्बन्धावच्छिन्नस्वाभावस्या- भावरूपाकाशाभाव आत्मनात्याद्याधाराधेयभावे प्रत्यये तादशाभा- पाभापत्यश्योपलक्षणतयैव भानापगमादित्याकाशाभावादे: कालि कसम्बन्धावच्छिन्नाभावे साध्य आत्मत्वादिहेतौ नाव्याप्तिरिति तच. विशिटहेनुकस्थले स्वाधिकरणेत्यादिव्याप्तिस्य निर्वहतीत्याहुः॥ विनीगाधरभट्टाचार्यचचिविरचितानुमानगावाधर्या केवलान्ययिप्रकरणम् ॥

·अनुमानगादार्याम् । केवलव्यतिरेकिप्रकरणम् । (चि०) केवलव्यतिरेकी त्वसत्सपक्षः । यन्त्र व्यतिरेकसहचारेण व्याप्तिग्रहः । (दी० ) व्याप्तिग्रह इति साधारणोक्तिः । तर केवलाय यिन्यभावाच । साध्यव्याप्यत्वं तदन्यात्तित्वादिरूपमन्ततः साध्य एव मसिद्धम् । (गा० ) फेलव्यतिरेकी यससपक्ष इति मुलम् । यथाश्रुतैत- लक्षण साध्यसाधनोभयवत्तया निश्चीयमानधर्मिरूपसपक्षपदार्थस्य सिद्ध्यसिद्धिभ्यां पराहतमिति तदर्थमाह यत्र व्यतिरेफसहचारे- णेति । व्यतिरेफसहचारणेवेत्यर्थः । तथाचागृहीतव्याप्तिक केवल. व्यतिरेक्यनुमानलक्षणमिति पर्यवसितम् । तत्र व्याप्तिपदस्यान्वयव्याप्तिपरत्वे गृहीतव्याप्तिभेदानेदः व्या. तिरेकिनि व्यतिरेकव्यासरेव गमकतेति स्वमतसाधारण्यानुपपति- रत आह दीधिती व्याप्तिग्रह इतीति । साधारणोतिरिति-मतभेदे- नान्वय.याप्तिव्यातरकन्याफ्युभयपरमित्यर्थः । मतभेदेन लक्षणभे- दात् अनुगतरूपेण व्याप्योरुपादानमनुचितमिति सदस्यच साधार जस्यमुकम्।स्वमते व्यतिरकव्याप्तेरय व्यतिरेकसहचारमाधतया व्य. तिरेकसहचारेण व्यातिप्रद इत्यस्य व्यतिरेकन्याप्तिग्रह पनानुमित्या नमित्यर्थे पर्यवसानानातानुमित्यापपिकव्याप्तित्वव्यापक-पतिरक- च्यामित्वकत्वमित्या पच घपलव्याप्तिरफित्वादिकमपि निर्याच्यमि. त्यनेन सूचित लक्षणे पर्यवसानमित्यरधेयमापूर्वपक्षिणा मीमासकेन केवलान्यस्यनुमानानभ्युपगमासन केरलान्ययिन्यमानत्यनेन केयलान्यप्पनुमानानुपातप्रदर्शनमसतमतस्वयेत्यादी पूरयति त. तिनैयायिकस्येत्यर्थः। तथाच नेपाधिकस्य समतसिद्धयला. न्यप्पनुमानानुपपत्या व्यतिरेकच्यातिधियोऽनुमितिहेतुत्योपगमो न युक इति मुलाभिमाय । पृथिवीरगरिंदतावितरमेदरूपसायनि- ·अनुमानगादापर्याम् पितस्वव्यापफसाध्यकरूपान्वयव्याः स्वत्वघटितायाः पक्षातिरि. केऽसत्वात् अप्रसिद्ध्या नानुमानसम्भव इति व्यतिरेकव्याप्त्यान्वय. व्याप्त्यनुमानाशङ्कया असगतिरतो व्याचष्टे साध्यव्याप्यत्वमिति । तवदन्यावृत्तित्वमिति । अस्यापि साध्यार्मिकान्योन्याभावगर्भहतु. व्यापकनाग्रहप्रतिवध्यव्यभिचारग्रहविरोधित्वेनान्वयव्याप्तिरूपता व्य. तिरेकव्याप्तिबुद्धेश्य हेत्वभाये साध्यभाववाग्निष्ठाभावप्रतियोगित्ययु. सावेव विरोधितेत्याशयः। वस्तुतो यद्धर्मावच्छिन्नाभावव्यापकामायप्रतियोगितावच्छे. दयद्रूपवान यः स तद्पावछिन्नव्यापकतावच्छेदकतधर्माव- च्छिन्नसमानाधिकरणरितद्रूपवानिति सामान्यतो व्याप्त्या 4 क्षधर्मतावलादप्रसिद्धाया अपि पृथिवीत्वत्यायोच्छन्नव्यापकताव- च्छेदकेतरभेदत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणवृत्तिपृथिवीत्वत्वरूपान्वय न्याप्तेः पृथिधीत्ये ग्रहसम्भय इति मूलाशयः। ननु पृथिवीतरभिन्नावृत्तित्यरूपसाध्यस्य पृथिवीमात्रवृत्ति धर्मान्तरे प्रसिद्धिरुपान्तव्या । तथापि चेदतिरेकन्याप्तिहे. तुकानुमाना तत्प्रसिद्धिरित्युच्यते तदाऽनवस्था। मानान्तरादि तत्प्रसिद्धिस्तदा पृथिविपि सा मानान्तरं च नानुमानान्तरं तत्रापि साध्यप्रसिद्धपेक्षणात् । न प्रत्यक्ष तत्र विपरीतकोटेरप्युपनीतभानसम्भयेन तनिश्चयासम्भवादित्यत आह अंततः साध्य एवेति । साध्ये साध्यचदन्यवृत्तित्वस्य विरोधेन भानासम्भवावुपनयसहरतन तेन न तत्र साध्यवदन्यमात्रवृत्तित्व निश्चय. सम्भवतीति भावः । उपस्थिताभावानामन्यनापि कदाचि. मानसात निश्चयसम्भवनांतत इत्युक्तम् । (चि.) ननु व्यतिरेकि नानुमान व्यातिपक्षध- मताज्ञानस्थ तडेतुत्वात् । अत्र च व्यतिरेकिसहचारा- -तत्र पाप्तिरन्ययस्य न पक्षमता। न च व्याप्तिप- क्षधर्मत्वं साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं दयम- नुमितिप्रपोजसमिति वाच्यम् । अननुगमात । चान्यतरवत्वं तथा, एकप्रमाणपरिशपापत्तः । न . समाना । न ·केवलव्यतिरेकिमकरणम् । न च तृणारणिमणिन्यायेनानुमितिविशेषे तत्कारण- त्वमिति वाच्यम् । व्यतिरोकिसाध्येऽनुमितित्वा. सिद्धेः-उभयसिद्धक्लप्ततत्कारणस्थाभावात् । च साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वमेवानमिति- प्रयोजकमिति वाच्यम् । गौरवात् , केवलान्वयिन्य- भावाच्च । अथ साध्याभाचव्यापफाभावप्रतियोगि. स्वन साध्यव्याप्यत्वमेवानुमीयते, एवं व्यतिरेकव्या. पत्याऽन्यपव्याप्तिमनुमाय यत्रानुमितिः स एव व्यति. रेकीत्युच्यते इति । तत्रान्वयव्याप्तर्गमकत्वे व्यतिरे- कव्याप्त्युपन्यासस्यार्थान्तरतापत्तेः। अन्वयव्याप्त्य. नुकूलतया च तदुपन्यासेऽन्वयव्यासिमनुपन्यस्य त. दुपन्यासस्याप्राप्तकालत्वादिति । उच्यते निरुपाधियतिरेकसहचारेणान्वयव्या- प्तिरेय गृह्यने प्रतियोग्यनुयोगिभावस्प नियामक- त्वात् । न चैवं व्याप्तिग्रह एव पृधिवीतरभिन्नति भा. सितं, नियतसामानाधिकरण्यरूपत्वायाप्तैरिति चेत् । सत्यम् । गन्धयत्यावच्छेदेनतरभेदस्य साध्यत्वात् । अत एवाचार्यः पक्षतावच्छेदके न हेतुत्यमनुमेने | पृ. धियीत्वमितरभेदव्याप्यमिति प्रतीतावपि सर्वा पृधि- घी इतरभिन्नति पृथिवीविशेष्यफवुद्धपतिरोक सा- ध्यत्याच्च । (दी०) निरुपापीति । उपाधिज्ञानादितव्यभिचारज्ञाननिरा- साप पृथिवीत्वमिति । पृधिवीलामितरभेदव्याप्यमित्यत्र हि पृधि- चीत्वत्वविशिष्टे पृथिवीले इतरभेदसामानाधिकरण्यं भासते। पृधिवीनरभिन्न-पत्र शुद्धपधिपीत्वविशिष्टे तदवउदेनेतरमेद ·. १३९२ अनुमानगादावर्याम् इति न सिद्धमाघनमित्यर्थः । सति च पृथिवीत्वस्यावच्छेदक- स्वस्फोरणाय । अत्र च पृथिवारवत्वं पृथिवीतरासमवेत्वमा न तु पृथिवीरचित्वघटितमित्यतोपि नोपनयवैयर्यम् । (गा०) निरूपाधीति मूलं उपाधिज्ञानामावसहितेत्यर्थकं तदभा. घस्य च्याप्तिमानकरणतया तत्सत्यप्रदर्शनस्य व्यभिचारवानाभाव. रुपफारणसमवधानप्रदर्शनपरतया समयति निरुपाधीति । व्यक्ति चारशाननिरासाय-व्यभिचारशानाभावमादित्यलाभाय। पृथिवीत्वरू- पपक्षतावच्छेदके साध्यसामानाधिकरण्यविषयकस्य तद्धतुफव्याप्ति- महत्यानुमित्यप्रतिवन्धकत्वं तदुभयविषयतावलक्षण्याप्रयुक्तमिति पृथिवीत्वमितरभेदव्याप्यमित्यादिमूलाभिप्रेतम्। तत्रानुमितेः पृथिवी- यिशष्यकत्वकथनात्व्याप्तिग्रह पृथिवीत्यस्य विशेष्यता अनुमितीत- विशिष्टस्येत्येतावदेव तदभिप्रेतमिति भ्रमनिरासायदर्शिताकारसुचि- तमन्यदपि चैलक्षण्य स्पष्टयति शुद्धति । स्वरूपतो भासमानेत्यर्थः । तुभिन्न सर्वत्वस्य पक्षनापच्छेदकत्वे हेतुपक्षतावच्छेदकभेदेन सिद्ध. साधनपरीहारकत्वान्नास्य कल्पान्तरतासम्भव इति सूचनाय सर्व- स्वस्य पक्षतावच्छेदफत्वाभिप्रायेण न सर्वपदोल्लेख इत्याह सति चेति । अवच्छेदकत्वस्फोरणायेति । अपच्छदकत्वेन विषयतासूचना. येत्यर्थः। ननु पृथिवीत्वावच्छिन्नपक्षकस्थले पृथिवीत्वत्वावच्छिन्नस्य हेतुत्धे पृथिवीवृत्तित्वरूपपक्षधर्मताया हेतौ लाभात्परार्धस्थले उपनयधैय- ध्यम् । न च हेतुतावच्छेदकपृथिवीवृत्तित्वघटितधर्मविशिष्ट पृथिवीव. तित्यस्योपनयादेव भानान्न तद्वयर्थ्यमिति वाच्यम, तथाप्युहेश्यता. चच्छेदकविधेययोरक्येनोपनयाधीनशाब्दबुद्धरसम्भघादित्यत माह पत्र चेति । नोपनयवयध्ये-पृथिवीवृत्तित्वघटितधर्मविशिष्ट पृथिवी- वृत्तित्वस्य निराकांक्षतयान्ययासम्भवन उपनयस्वार्थावोधकत्येने. स्यर्थः पृथिवीत्यत्य पृथिवीनिष्ठान्योन्याभाषप्रतियोगितानवच्छेकत्व. रूपसकलपृथिवीवृत्तित्वरितमेवेत्यतोपि नोपनययर्यमिति सूच. यितुमतोऽपात्युक्तम् । यस्तुतो व्यभिचाराधारकतया हेतुतावच्छेदकगर्भसफलपृधि- चीवृत्तियांशस्य घेगयेन तदनिवेश एव निर्भरा।

·केवलव्यतिकिप्रकरणम् । १३९३ (चि०) पहा व्यतिरेकव्याप्तरेचान्वयन गम्यग- मकभावः। साध्याभावव्यापकसाधनाभावाभावेन साधनेन पक्षे साध्याभावाभावस्य साध्यस्थ साधना- त् । व्यापकाभावेन व्याप्याभावावश्यंभावात् । (दी.) अयान्वयव्याप्तियटकतावत्पदार्थोपस्थित्यादिक बिना न तद्ग्रहसम्भवः, तत्सत्त्वे च तत एव व्याप्तिग्रहसम्भवे । व्यतिरेकसहचारज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावः । न च व्यभिचार• शङ्कानिवर्तकत्वेनैवान्वयव्यतिरेकसहचारग्रहयोरुपयोगित, त. ग्रहेऽपि शकातादवस्यात् । अधिकरणविशेपे च तनिवृत्ती साध्यवत्त्वसाधनाभाववत्वयोरन्यतरग्रहस्यैव तन्वत्वाद , व्यति- रेकव्याप्त्युपन्यासेऽर्थान्तरादितादरस्थ्याच्च । यत्तु सहचारमा. प्रलाभायैव सर्वत्रोदाहरणोपन्यास इति । तन्न । अर्थान्तराद्या- पत्तनारत्वात् , यच्छन्दादियाच । व्युत्पादयिष्यते च त- स्य व्याप्तिबोधकत्वम् । न चान्वायन इव व्यतिरेकिणोप्युदाह- रणात् स्वरससिद्धान्वयव्याप्तिधारानुभविकी येन तदर्थमपि। मकारान्तरमास्थयमत आइ यति । साध्याभावति । नन्विच्छादिसाध्ये आत्मत्वादतिरेफिर्तन स्यात् , स्याच संयोगादेरात्मत्वे तथात्वमिति चेन्नासाध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नमाध्यासमानाधिकरणत्वेन साध्याभावस्य साधनता. वच्छेदकावच्छिन्नसाधनाममानाधिकरणत्वेन च साधनाभावस्य विशेपितत्वाद । संयोगामासाध्ये विभागाभाव केपलान्वयी। प्रतियोगियधिकरण्यावच्छिन्ने च तर सताशो व्यतिरक्यपि । व्यापच्यापकभावन साध्याभावत्वसाधनाभावताभ्यां वोध्या, वेन न व्यभिचारिम्पत्तिमसः । साध्याभावत्वादिकं चा.

·अनुमानगादापर्याम् निकं न तु वास्तवं तेन मेयत्वाभिधेपत्वयोन्यतिरकव्यातिज्ञा नादनुमानम् । ध्यापकीयत्वेनाभावस्य ज्ञानाम्याप्यायत्वेनामावस्य सि. दि पुनरमसिद्धसाध्यकसाधारणीमा व्यापकाभावेनेत्यादि । अभावौ-अभाववचनिश्चयी, अवश्यंभाववासति प्रतिवन्धके । अत्र च यत्रूपावच्छिन्नं प्रति व्यापकता गृह्यते तद्रूपाचच्छि. भीयत्वेनाभावमिद्धिः फलम् । येन रूपेण व्यापकता गृह्यते त. पावच्छिन्नीयत्वेन व्यापकत्वावशिष्टतत्तद्रूपावच्छिन्नीयत्वेन चा. । भाववत्ताज्ञानं हेतुरिति मन्तव्यम् । (गा० ) पोत्यादिकल्पमवतारयितुं पूर्वकल्पेऽस्चरसयाज दर्शय. ति अवेत्यादिना । न तद्दसम्भवः-नान्वयव्यातिप्रहसम्भवः, विशेः पणज्ञानाभाषादिति मायः। तत्सत्त्वे-तावत्पदार्थोपस्थित्यादिसत्ये । तत पवेति । व्यतिरेकसहचारमानसहकतत्वव्यवच्छेदक एवकार। मानाभाव इति । अन्वयव्यतिरेकानुविधानासिद्धरिति भाव व्यति. रेखासहचारेणान्वयव्याप्तिरवत्यत्र व्यतिरकसहचारज्ञानस्य प्रयोज- कत्वमेव विवक्षित न तु कारणत्वमित्यभिप्रायिकामाशंकां निरस्यत्ति न चेत्यादिना । अन्वयव्यतिरेकसहचारग्रहयोरिति । हेतुमत्स्येन गृहह. माणर्मिणि साध्यवस्वग्रहोऽन्ययसहचारग्रहः तत्सत्त्वे ताशे ध. मिणि साध्यामावग्रहासम्भवान्न तदात्मकम्यभिचारग्रहो भवति । एवं साध्यामाववत्वेन गृह्यमाणे धर्मिणि साधनाभावावगाहितो व्य- तिरेकग्रहस्य सत्त्वे तारशर्मिणि साधनवत्यावगाहिनो व्यभि- चारहानस्यैव न सम्भप इत्युभयोरेय व्यभिचारशद्वानिव- फत्यम् । अत्रान्वयसहचारग्रहस्य तत्रिवर्तकत्व दृष्टान्तविध. या दर्शितम् । अन्वयसहचारज्ञानस्यापि न स्वातन्त्र्येण व्याः तिम्राहकता न वा विशेषणक्षानविधपा-तघटकपदार्थानां पिशुख- लोपस्थितितोऽपिविशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या तहसम्भवादिति, यथा तस्यापि व्यभिचारशद्वानिवर्तकतयेच व्यापकतामहोपता तथा व्यतिरेकसहचारग्रहस्यापि इति पर्यवसितार्थः। उपयोगिता मित्यय न चायस्य सम्यन्धः । तदेपि-किञ्चिदधिकरणान्तर्भाव. - ·केवलव्यतिरेकिमकरणम् । ज ण सहचारग्रहेपि, शकातादवसध्यात्-अन्याधिकरणान्तर्भावण व्य- भिचारशङ्कासम्भवाद। नन्वेकाधिकरणे सहचारग्रहस्याधिकरणान्तरे व्यभिचारशहा. निवर्तकत्वाभावपि तदधिकरणान्तर्भावेन व्यभिचारशङ्कानिवर्तक- ता तिष्ठत्येव तावतापि च्याप्तिग्रहोपयोगिस्यमक्षतं ताशशहाया अपि तद्रहपरपन्धित्वादित्यत आह अधिकरणविशेष इति । साध्यव- स्वसाधनाभाववत्त्वयोरिति । अन्वयसहचारघटकसाध्यवरांश. भानस्येव व्यतिरेकसहचारघटफसाधनाभाववत्त्वांशभानस्यैव व्य- भिचारशङ्कानिवृत्युपयोगित्वादित्यर्थः । तथा चांशान्तरघटिततत्स. हचारग्रहपर्यन्तस्य नोपयोगित्वसिद्धिरिति भावः। न च साधनधदिदं साध्याभाववदिति व्यभिचारप्रहप्रतिबन्ध. कतायां साध्यवत्वांशस्पेव तद्धर्मिताघच्छेदकतया साधनवत्वांश. स्यापि भानमुपयुज्यते, निर्धर्मितावच्छेदकमानस्य विपरीतमाना. विरोधित्वादव साधनवदिति व्यभिचारग्रहप्रतिवन्धकतायो साध. नाभावांशस्येव तसर्मितापच्छेदकतया साध्याभावयत्वांशग्रहोप्युपयु. ज्यत इति वाच्यमासमानविषयकत्वेन विरोधित्वमते धर्मितावच्छ. दकमानस्यानुपयोगित्वाव,समानधर्मितावच्छेदकरवन विरोधितामते साधनादिमत्वसमानाधिकरणत्वमात्रेण साध्यादिमत्त्वग्रहस्य तत्सा. मानाधिकरण्यमाण साध्याभावादिभानाविरोधितया सहचारद- शंनस्यकाधिकरणान्तीयेनापि व्यभिचारप्रहविरोधित्यायोगात् । अयमेव घाऽनुशयो दपणान्तरानुसरणाचीजम् । एवं व्यभिचारशद्वानिवर्चकत्वेन सहचारपानस्य व्यापफतान. होपयोगित्येऽपि कदाचित्स्वतःसिव्यभिचाराप्रहामापकतामदेण ध्यातिमाहकसहचारभंदादनुमानभेदो नोपपद्यत इत्यपि द्रष्टव्यम् । व्यतिरेकव्याप्तिशानस्यानुमित्यजनफरवे पूर्वपशोका व्यतिरेक- व्याप्तियोधकोदाहरणप्रयोगानुपपधिरपि दुर्वारवेत्यत थाह व्यति. रेकैति । अन्तरावीत्यादिना उकाप्राप्तकालत्यादिपरिग्रहः । यत्र न साध्यं तत्र न साधनमित्युदाहरणं न व्याप्तिप्रदर्शनपरं अपि तु सहचारमाषप्रदर्शनार्यय तापता व्यभिचाराहनानिवृत्ती स्वत पर मानसो व्याप्तिग्रह इति नाना कांक्षितव्यतिरेकच्यातिपदा शननार्यान्तरापपरकाश इति फस्यचित्समाधानमुपन्यस्यति प.

·अनुमानगादाधर्याम यिति । अन्तराधापत्तरिति हेतुप्रयोगानन्तरं गमकतापयिकव्या. मेरेवाकांक्षितत्वादिति भावः । यच्छदादीति । भादिना वाप्सादिप्र. Eः । वैयर्यादिति । तदसत्त्वेपि साध्यामावति न साधनमिया दित एव सहचारलाभसंभवादिति भावः । उदाहरणस्य व्यामिप्रद शनपरत्ये तरोधार्थमेव तदुपयोग इत्याहुः । व्युत्पादयिष्यत इति ! तस्य-पच्छब्दादेः, व्याप्तियोधकत्व-व्याप्तिाधोपयोगित्वं, यपदार्थी- शे यविधेयं तधापकतायास्तत्पदोपस्थापितांगे यद्विधेयं तत्रभानस्य व्युत्पत्तिलिचत्वादिति भावः । नन्वताशव्याप्तिधानस्य व्युत्पत्तिसिद्धऽपि तस्यापदार्थ- त्वे शाब्दबुद्धौ भानासम्भवाद साध्यवाचकपदस्य समभिव्यापक- ताविशिष्टस्वार्थलक्षणयैव व्याप्तियोध उपपादनीयः, तथाच व्य- तिरेफ्युदाहरणादपि लक्षणया कचिदन्वयव्याप्तिलाभो भविष्य- तात्याशयाहन चेति । तदन्ययव्याप्तिबोधार्थ प्रकारान्तरं-तदन्त. गंतवयादिपदे हेतुव्यापकत्यादिविशिष्ट स्वार्थे निरूढलक्षणा। व्यतिरेकव्याप्तिप्रविष्टसाध्याभावसाधनाभावयोः प्रतियोगिवैया धिकरण्यं निवेशयितु शकते नन्विति। आत्मत्वादेतोयतिरेकित्वं न स्यादिति । व्यतिरेकिलिङ्गतयाऽभ्रान्तपुरुषीयानुमितिप्रयोजकत्वं न स्यादित्यर्थः। जन्येच्छादेव्याप्यवृत्तितया आरमादायपि तदभा. यसस्वेन तं प्रति व्याप्यवृत्त्यात्मस्वादिहेत्वमावस्याव्यापकत्येन व्य. तिरेकटमाप्तिप्रमाया अयोगादिति भावः। संयोगादेः-व्यभिचारितो, आत्मत्वे-साध्ये, नथात्वं-व्यतिरेकित्व,अव्याप्यवृत्तेः संयोगादेरभा. यस्यात्मत्वाभावव्यापकत्वादिति भावः। यद्यप्यात्मत्वाभाववत्ति वृक्षादौ संयोगाधभावस्याप्यमावसत्या. तस्थात्मत्वाधभावव्यापकत्वं व्यापकताव्याप्तिलक्षणप्रविष्टतद्वभिः प्राभाये प्रतियोगिपैयधिकरण्यविशेषणस्यात्र प्रयोजनविरहणानि. घेशात् । न च तत्र तदनिवेशे द्रव्यभिन्नं संयोगिभेदादित्यत्राव्यात संयोगिभेदाभावस्य संयोगस्य साध्यामाधवति द्रव्येऽभावसत्वेन साध्याभावव्यापकत्वासम्भवाविति वाच्यम् । संयोगादिभेदाभाघ- स्य संयोगलपत्यपि संयोगिभेदाभावत्वन व्याप्यवृत्तिताया मा. पश्यकत्वात्, भन्यथोत्पत्तिकाले घटादी संयोगो नास्तीतिवत् संयो. गिभेदाभायो नास्तीति प्रतीत्यापत्तिरिति, हेस्वभावत्वेन साध्याभा- ·केवलव्यतिरकिप्रकरणम् । १३९७ . . - वव्यापकतायाः आवश्यकत्यात् । तथापि तद्वनिष्ठाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकहेत्वभावत्वरूपव्यापकतानिवेशे घटाभावादिरले व्यः । भिचारिण्यतिप्रसनः घटाभावाद्यभावत्वस्य समनियतघटत्वाद्यक्ष. या गुरुत्वेनाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्यात् , अतस्तद्वद्यत्किञ्चि- त्यवृत्तिस्वविशिष्टसामान्यर्फ यद्यत्तदन्यप्रकृतहत्वभावत्वमेव त. यापकत्वं प्रकृते विवक्षणीयम् तथाच संयोगाभावादेः साध्याभावव. यत्किञ्चिवक्त्यवृत्तिस्थविशिष्टसामान्यकत्वासम्भवाचन रूपेण व्यापकत्वमक्षुण्णमेवेति अतिव्याप्तिसम्मतिः। साध्यतासाधनतापच्छेदकयोः साध्यतासाधनतावच्छेदकाव. च्छिन्नाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वेन निरेशः शिरोवेष्टनेनेत्यादि. स्यायनानुचित इत्याशयेन ताप्येणव तनिवेशयन् तदवच्छिन्नय. यधिकरण्यमभावश्ये निवेशयति साध्यतेति । तदवच्छिन्ना- सामानाधिकरण्यं-तदवच्छिन्नानधिकरणकृतित्वविशिष्टत्वम् , एवञ्च साध्याभावत्वादिनिवेशवयात् साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नानाधि. करणवृत्तित्वविशिष्टव्यापकतावच्छेदकसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नान- धिकरणवृत्तित्वविशिष्टत्वाश्रयप्रतियोगित्वमिति पर्यवसितार्यःवि. शिष्टसचावान् जातेद्रव्यं विशिष्टसत्यादित्यतातिव्याप्त्यव्याप्यो. वारणाय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनतावच्छेदकायच्छिन्नयो. निवेशः। नन्वेवं संयोगाभावधान विभागाभावात एतासंयोगामाययान एतविभागामाचादित्यादौ प्रतियोगिरूपसाध्यहेतुव्यतिरेकयो-तिन हादभ्रान्तस्यानुमितिनं स्यात्-सायाद्यसामानाधिकरण्यरूपविशे. पणावनियतिरेकाप्रसिद्धरित्याशामिष्टापत्या निराकुरते सं. योगामार इति । अत्र संयोगायन्याप्यवृचिमात्रप्रतियोगिकामावो विवक्षितः, न तु संयोगवायच्छिन्नाभावः-तत्संयोगाचभावस्य साध्यत्वे व्यतिरकित्यानुपपन्नताप्रसन्नात् , विक्षणमात्रस्थायि. द्रव्यस्य सत्ये संयोगवति तत्र विभागस्य संयोगाधीनस्यासन प्रतियोगियधिमरण्यानवनियोरपि. उयतिरेकोव्याप्यन्याप भायासन व्यतिरकिताया अप्राप्रसपत्याऽच्यातिशया एयानु- दयाच्या केपलान्ययोति । अत्रान्तपुर प्रतिबन्यव्याप्स्या गम. यत्वः। विशेषमान्तरानवनियोग्य संयोगपिनामामाययोः - ·+ १३९८ अनुमानगादार्याम् साध्यहेतुमावो व्यतिरकव्याप्त्यसम्भवनियतः न तु विशेषणान्तर- विशिष्टयोरपि तथाभाव इत्याह प्रतियोगीति । तत्र-संयोगाभावे साध्ये, सः-विभागाभाव,ताशा प्रतियोगियधिकरण्यावच्छिन्नः। व्यतिरेक्यपीति । व्यतिरेकल्याश्यापि गमक इत्यर्थः । तत्र साध्या भावहत्वभावयो। साध्याद्यसामानाधिकरण्यासम्भवेऽपि साध्यता घच्छेदकावच्छिन्नाद्यसामानाधिकरण्यस्य द्रव्ये सम्भवात् , साध्यतावच्छेदकप्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नयोस्तयोरसत्यात्, विक्षणमाप्रस्थायिद्रव्यस्य प्रामाणिकत्वे अत्रापि संयोगविशेषाभा. घस्य साभ्यता बोध्या। यद्यपि यत्रैककपालक्रियया कपालयोरारम्भकसंयोगकाले कपालान्तरे मिया तवनन्तर कपालयोविभागस्तदनन्तरं कपा- लद्वयसंयोगनाशस्तत्र घटोत्पत्तेः प्रामाणिफत्वे घटो द्विक्षणावस्था. यो स्थान सघामामाणिकी उत्पत्तिक्षणे इन्द्रियसयोगासम्भवेन वि. तीयक्षणे घटप्रत्यक्षासम्भवास । तृतीयक्षणे तस्यैषासत्त्वात् विप. यनाशकाले प्रत्यक्षस्य सविवादत्वात । फलसन्देहे सामान्या अध्य- प्रामाणिकत्येन तल्लिनकानुमानस्याप्यसम्भवात् । न च कपालत. संयोगादिघटितसामन्या अप्रत्यक्षेपणापि ग्रहान्न फलकममाणकत्व. मिति धान्य, विजातीयसंयोगस्यैव द्रव्यजनकतया ताशपैजा- त्यस्य फलामायेनानभ्युपगमसम्भवेन फलांनिश्चये सामान्यासि. द्धरिति । तथापि यत्र महाघटनाशकाले तदारम्भककतिपयसंयोगा धन्ते तत्र द्रव्यारम्भकतावच्छेदफजातेराघश्यकता, अन्यथा त. दुत्सु कपालेपु महाघट एघ नोत्पद्येत, पवञ्च तत्र घटोत्पतिः साम. ग्रीपलसिद्धा। तत्र खण्डघटोत्पत्तिपूर्वकालीनैककपालीक्रयया तदु. त्पत्तिफाले कपालमयविभागो द्वितीयक्षपणे च तत्सयोगनाशे तयुधट स्य तृतीयक्षणे नाश आवश्यक इति दिक्षणमात्रस्थापिगच्यं प्रामा. पिकं भवति । साभ्याभावत्वसाधनाभावत्वाभ्यामिति । साध्यानधिः करणातत्यविशिएसाधनानधिकरणचित्वविशिष्टत्याभ्यां इत्यर्थः। ध्यभिचारिण्पतिप्रसन्न इति । धूमाद्यभावस्थापि इश्चित्वादिविशि- एम्पन वयाधभावक्ष्याम्यत्यानयाधमावत्यादिना धूमावभावत्वा परियापकत्वादिति भाष.। नन्यभाषे प्रमेयापादिप्रतियोगिफत्यभ्रमदशयों प्रमेयत्याभावो.

·केवलव्यतिकिप्रकरणम् । १३९९ १ ऽभिधेयत्वाभावव्यापक इत्यादि भ्रमात्प्रमेयत्वादिनाऽभिधेयत्वाध- नुमितेरनुपपत्तिः साध्याभावहेत्वभावयोरप्रसिद्ध्या तत्त्वेन व्याप्य- प्यापकभावग्रहरूपकारणासम्भवादित्यत आह साध्यामावत्वादिकं . चेति वैज्ञानिफमिति साध्यीयत्वाभावत्यादिना भासमानयरूपतया ज्ञानघटितमित्यर्थः। तथाच साधनीयत्वधर्मितावच्छेदकतया मा. समान भावत्वे साध्यधर्मितावच्छेदकतया भासमानाभावत्याव. च्छिन्ननिरूपितव्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानं हेतुर्न तु वास्तवसाध्या- भावत्वावच्छिन्ननिरूपितव्यापकताशानमित्यर्थः। मूले साध्याभावव्यापकसाधनाभावाभावेनेति । साध्यामावन्या. पकतया भासमानो यः साधनाभावस्तदभावतया तत्प्रतियोगितया घा पक्षे झायमानेनेत्यर्थः । साध्यभावामावस्य-साध्याभावविरोधि- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नस्य, साध्यस्य साधनात्-सिद्धरानुभविक- त्वात् । व्यापकामावेन व्याप्याभावावश्यंभावादिति नोकार्य हेतुः-य. *दूपावच्छिन्नसत्वे यदपावच्छिन्नसत्यावश्यंभावस्तद्रूपाच्छिन्नशाना. त्तट्पावच्छिन्नसिद्धरनियमाव! केवलधुमत्वावच्छिन्नाशानावद्वित्वाव. च्छिन्नासिद्धाध्यापकाभावत्वेन निम्धितात् व्याप्याभावनिश्चयाययं. मावादित्यस्य तदर्थत्येपि तसिद्धौ तसिद्धयवश्यंभावस्य हेतुत्यास: म्भवादुक्तहेतुत्वेन तदभिधानासन्ततिः। अन्वयेन व्यतिरकन्यातगम्य- गमकमायपि नास्य हेत्वन्तरता अस्यैवार्थस्य माधनादित्यन्तेनांक- त्यादित्यतः पूर्व साध्यामावस्वसाधनाभावत्वाभ्यां व्याप्यव्याप काभावशाना तुमत्त्वेन शातपक्षे साध्यसिदेगनुभाविफत्वम् व्य. तिरेकव्याप्तर्गमकताहेतुत्वेनोक्तम् । इदानीमप्रसिद्धस्याप्यभावरूपसाध्यस्य प्रतियोगितापच्छेनको. यो धर्मस्तदवच्छिसन्यापकतावच्छेदकावन्छिनीयत्यनाभायरूपये. नाभावरूपहनुमत्तामानातधर्मावच्छिनीयत्वेनाभापसिद्धस्तथात्य- मित्याद व्यापकीयत्येनेति । अप्रसिद्धसाध्य कसाधारणीमिति । तेन पृथियोतरमेदादिरूपसाध्यस्य पक्षमायत्तितया प्रसिध्यसम्मा याद साध्यामाययन हत्यनायव्याप्यनामहो न सम्भवतीति सा- मन्यन्तरकल्पनमापश्यामिति सूचितम् । यद्यप्येकदेण्यनुमताप्रसिद्धसायमानुानेतिप्रकारस्याय मूल. काराभिमेतत्येनु पृथियावरन्यो निचले पृपिपापा.

·भनुमानगादापर्याम् दिति व्यनिरोफिणि सायमप्रसिमित्यादि-पूर्वपक्षानयताम पक्षकदेश सायमसिद्धिमान्य समाधानासंगतिश्च । तथापि सा. ध्यानावर पडत्यमावत्याभ्यां यातिमहसपा प्रयतसामग्री तत्र न सम्मपति प्रतियोगितानं विना व्यतिरकस्यातिनिरूपणासम्म वात । द्वितीयतामोतोणि न तप्रानुमितिसम्भवः साध्यान्ह रुपपक्षताविरहात् । अप्रसिद्स्य विशेषणस्य शानविरदेष प्रकारतया भानासम्भवनानुमितः साध्यविशेषणकत्यानुभपपिरोधधेति पूर्व पक्षाशयेन सन्दर्भशुद्धिीनतः । साध्यसन्देहो न पक्षता मपि तु सियभाय. अनुमितेः साध्यवि. शेयकत्य नानुभयधिकरम् । यदि चाम्ययच्यालियोधमनरेणापि पूथियात्तरामिन्नत्यायनुमितिरानुमाविकी, तदाऽमायधिशेयकानुमि- स्यनन्तरमेव सायशानुमितिरुपगम्तम्या पूर्वानुमितेरेव विशेषण. सानत्वात् । यथा प्रतियोग्यधिकरणशानसत्त्वज्ञातोऽभावः प्रत्यक्ष विशेष्यतयैव भासते अनन्तरं च विशेषणतया विशेषणवानस्प वृत्तवादित्येकदेशिमतस्याप्यन्ये स्वित्यादिना उपन्यामः सङ्गच्छत ति व्यापकामायनेत्यादिमूले व्यापकामावनिश्चयामाप्याभाव. सिद्धिलाभायाभाचपदद्वयमभावनिश्चयापकतया व्याच अभावावि- तिध्यापकामावनिश्चयेऽपि प्रतिवन्धकाचवुयादिसध्याच्याभा. यानिश्चयाननिश्चयावश्यभावकथनासद्गतिरत प्रयति अवश्यमाव: श्चेति । व्यापकत्वावच्छिन्नमतियोगिताको मावा व्यापकामावनिश्च. 'यारिसध्यतीति मूलाशयममनिरासायाइ यद्पावच्छिन्नं प्रतीति। यद् पावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्ववियणीत्यर्थः फलमिति व्यापकमायनि- श्चयफलमित्यर्थः । प्रतियोगितायां व्याप्यताघटकसम्बन्धापन्छिनत्व माननियमश्च न्याविवाद सिद्धान्तलक्षणन्याएयाक्सरे ग्रंपश्चिम इति ना. प्रतत्कथनम् व्यापकस्यदित्वावच्छिन्नाभावनिश्चयात व्यायामावा- सिद्धराह येन रूपेणेति । यदूपे व्यापकतावच्छेदकत्वं गृद्यत र पर्यः । तपावच्छिन्त्रीयत्वेनाभाववत्तासानमिति योजना । सम्बन्धविधश तपायच्छिमप्रतियोगिताकत्यायगावभावयवाशानमित्यर्थः । एवं सति तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिमिकव्याप तोशानं पृथक् तद्धर्माव- जिन्नाभाववत्ताहानमप्यनुमितिजनकम प्रतिष्परावस्यवानु मितिहेनत्यमिति नैयायिकामिमवनियमचान्यायस्थले हत्याय ·s १४०१ - । पर Lam फेवलव्यतिरोकिप्रकरणम् । सर्वत्रैव ताशनियममुपपादयितुं प्रकृतेपि विशिष्टपरामर्श, व्यापकत्वविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नीयत्वेन वेति । व्यापकतावच्छदक- त्वविशिधवहित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रतियोगिधि- शेषिताभाववत्तावान वेत्यर्थः।व्यापकत्यसहितवाहित्यावच्छिन्नति. योगितासानं हेतुरिति-यथाश्रुतार्थो न, साधु-वहित्वन्यापकता. नवच्छेदकत्वग्रहदशायामपि द्रव्यत्वादिना यहयादेधूमादिन्यापक तामहाधूमव्यापकवड्यभाषवानिति चातसम्भयेन धूमाधभा. घसिद्धिप्रसङ्गात् , महानसीयवहिन्वादो धूमादिल्यापकतानव च्छेदकत्वमहे धूमादिव्यापकतावच्छेदकद्रव्यत्ववन्महानसीयव. यभायवान् पर्वत इत्यादिशानादिय र धूमाभावानुमिवेरनु. भवृविरोधेनेष्टापत्रयोगात्। परामर्श पपादनप्रकारच-गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वोपगमेन प्रदर्शितः, अन्यथा स्वरूपतो पछि त्वादे प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवेन व्यापकतावच्छेदकृत्यापशि एत्वत्यादिना वद्वित्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्यानुपपतेः । न च व्यापकतावच्छेदकत्वादिकमुपलक्षणतया प्रतियोगितावच्छेदकय; हित्यांशेवगाहमानमेव सानमनुमितिहेतुः सम्भवतीति गुरुधर्मस्य, प्रतियोगितावच्छेकत्वामावपि निस्तार इति घान्यम् । प्रतियोगिनि तद्विज्ञपणे चोपलक्षणतया प्रकारभावानुगगमात् । एतन्मते च का. रणतापच्छेदके वहिवादेर्षिपयिता न विधिप्य निरेक्ष्यते किन्तु व्यापकतायच्दकत्वसहिततर्मितावच्छेदकारच्छिन्नविषयिवारये. नेय, मतोघूमच्यापफतापच्छेदकेन्धनस्यपदभायानित्यादिशानदार णाय व्यापकतावच्छेदकत्यसहितवद्धर्मितायच्छेदकतापनधर्माव; उिन्ने प्रतियोगिविषयतावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेश्या । यत्र व्यापकतावदकत्वधर्मितावच्छेदकतया वहिन्यांशे पूर्वक्षणचिः त्यादिधैशिष्टय भासते तत्रानुमितिरिष्यत एर, तत्र विशिष्टपहि त्यारेव व्यापकतापच्छेदकतया भानन पहित्वाचविशेषात् । (दी०)च्यापरुपतियोगिफस्याभावस्यातिमसक्तवान् । व्या- पफत्वावरिछनातियोगिताकस्य च सम्बन्धविशेषावरिउन्नस्य सम्भवतोऽप्यमार्वत्रिकत्वात् । कारणानुगमः परं परिचित नीयः । एपश्च पनि मन्यापको वापभाववाचापमिनि माना:

·. १४०२ '. अनुमानगादाघर्याम् धुमव्यापकवन्ताभाववानयमिति ज्ञानाद्वा निधूपोऽयमिति धीरिति । धूमव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकाभा- क्वानयमिति ज्ञानादित्यपि कश्चित् ।।, (गा०) यथाश्रुतव्यापाभाववत्ताज्ञानहेतुतां दूपयति व्याप कप्रतियोगिकस्येति । व्यापकत्वघटितधर्मावच्छिनप्रतियोगिविशे- पितस्येत्यर्थः। अतिप्रसक्तत्वात-अजनकविशिरव्यापकाभावादि- ज्ञानविषयत्वात्। ननु व्यापकत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहिशानहेतुत. या विशिष्टव्यापकामावज्ञानावमितिधारणीयत्यत आह व्यापफ. स्वायच्छिन्नेति । धूमादिव्यापफत्यापन्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्ये. त्यर्थः । असार्वत्रिकत्यादिति । धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितानवच्छेदकद्रव्यत्याचवच्छिन्नाधिकरणे इदादावसरवादित्यर्थः । तथाचानान्तानां हुदादी पन्हाभाधेन धूमाभावाद्यसिद्ध्या तादशा. भायशानस्य न हेतुतासम्भव इति भावः । ननु सर्वत्र व्यापफताव. च्छेदकप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नसत्त्वेन व्यापकत्वावच्छिन्नाभावः प्रसि. प्रत्येच न कथ तस्थालार्यत्रिकाधाभिधानमित्यत आह सम्बन्धवि- शेपेति । व्यापकतावच्छेदकीभूतसयोगादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियो. गिताकस्येत्यर्थः । सम्भवतोपि-गुणादी प्रसिद्ध्यतोऽपि । ननु प्रथमकल्पे व्यापकतावच्छेदकधर्माणां यत्ततत्वेन निवेशा चदननुगमेन द्वितीयकल्पेऽपि व्यापकताघटकसम्बन्धानां चिशिष्य निवेशनीयतया तदननुगमेन कारणाननुगमाद्यभिचार त्यत आह फारणाननुगम इति । कारणाननुगमप्रयुकदोपोद्धार इत्यर्थः। चि. स्तनीय:-प्रयासेन फर्त्तव्यः । तथाच कारणस्यानुगमासम्भये वि. शेषधर्माणां कार्यतावच्छेदकतामुपगम्य व्यभिचारो धारणीयः । विशेपधर्मश्च जातिविशेषरूप. तत्तकारणानन्तर्यरूपो घेति भावः। प्रथमकल्पानुसारेण जनकज्ञानाकार दर्शयति वहिपूंमध्यापक इति । इति पानात-इत्याकारफात् समूहालम्बनात् शानद्वयावेत्यर्थः । द्वितीयकशानुसारेणाद धूमव्यापति । धूमव्यापकतावच्छेदक पहिवादमाययानित्याविधानादित्यपः । निधूमायमिति । यद्यपिनि धूमोऽयमिति युद्धे धूमामायपिशिधुद्धितया प्रसिद्धसायक- - ·केवलव्यतिरेकिमकरणम् । २४०३ परामर्शाप्न तादृशानुमितिः प्रथमं सम्भवति । तथापि अन धूमाभा- घ इति साध्यविशेष्यकानुमित्यनन्तरोत्पन्नानुमितेरेवाकारप्रदर्शनप. रमिदम् , आनुभविफसाध्यविशेषणकानुमित्यनुरोधेनैव साध्यवि. शेष्यकानुमितिकोयते न त्यनुभवसिद्धा सेति न तदाकारप्रदर्शनम् । अथवा विशिष्टविशेषणकेऽपि विशिष्टप्रतियोगिफविलक्षणवै. शिष्टयानवगाहियाने न विशिष्टविशेपणज्ञानापेक्षा झानत्वादिनिर्वि कल्पकानन्तरं जानामीत्याकारकतानत्वादिविशिष्टप्रकारफानुव्यव- सायं स्वीकृतवतो मणिकारस्याप्यनुमतमिदम् । काञ्चनमयत्वादि. विशिष्टयः प्रागप्रतीत्या उपनीतकाञ्चनमयत्वविशिष्टयहिप्रकारका- नुमित्यसम्भवकथनं च तस्य विशिष्टविशेषणकशानमान एव विशि. एविशेषणशानं हेतुरिति प्राचीनमतानुसारेण । अत एव तत्र दीधि- तिकृता विशिष्टप्रसिद्धिमन्तरेणापि विशेष्ये विशपणमिति न्यायेन विशिष्ट प्रकारकानुमितेः सम्भवो दर्शितः । तथाच धूमव्यापकय- हयभाववानित्यादिझानाधूमाभावयिशिएविषयकवानमन्तरेणापि धूमाभाववानयमिति शानं विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या सम्भवति अभावत्वादिसामान्यलक्षणया अभावत्यादिना कदाचिबूभाभाष. स्य सानाचन्मूलकतत्स्मरणेन विशेषणशानघटिततत्सामग्रीसम्भ- अनुमितिसाधारण्यास्वरूपतस्तदविशेषणकतद्विशिष्टयुद्धी तज्ज्ञानदेतुताया अप्रामाणिकाचाच । तथाच तन्मतानुसारेणैव नि. धूमोयमित्याफारमदर्शनम् । यहित्येन्धनत्वद्रव्यत्यादिनानाधर्मावच्छिन्नाभावानामुपलक्षणीभू- तव्यापकतावच्छेदकत्वेन भासमानं यदहित्यन्धनत्वादि तत्पर्यासमा तियोगितापच्छेदकताफत्यरूपानुगतधर्मप्रकारेण पानं व्यायामावा. , नुमिती ऐतुः, प्रतियोगिताससगंक एव छाने प्रतियोगितामच्दका दावुपलक्षणधर्मभावानुपगमात् , अतो जात्यवच्छिन्नमतियोगिता. काभावो भूतल रति पाक्यं प्रमाण अप्रमाण तु जाविमाचास्तीत्या. येपेत्युपपात रति घुया मतमाह धूमन्यापति । अप्रेदमस्यरसजिम्-गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकताया ५- स्थापितत्यानिलकण धुमन्यापकतावन्डेदफयरित्ययदभाया. नित्यादिप्रतियोगितासंसर्गकवानकारपस्यमयोचितं न कभनियोणि. वामकारकशानदेतुत्वं तद्धेतुतावच्छेदकगमें प्रतियोगितावच्छेदकता. घात्, ·-- . १५०४ अनुपानगादापर्याय पोप्रयवाहितानिवेशेन गौरवाव, अन्यथा महानसीयवाहित्वाव- छिमाभायस्यापि धूमव्यापकतापच्छेदकवलित्वरितधावच्छिन- प्रतियोगिताकतया व्यापकतावच्छेदकाचच्छिन्नमतियोगिताकरवेन al- शामावविषयमानावनान्तस्य पर्वतादौ निमत्यसिद्धिमसात् । प्रतियोगितासंसर्गकशानहेतुतामते. पापकतावच्छेदकत्वतद्धर्मिता चच्छेदकतापनधोमयावच्छिन्ने प्रतियोगिनिष्टप्रकारतावच्छेदकता. याः स्वरूपतः पर्याप्तिनिवेशेनैव प्रतियोगितावच्छेदकगर्भे प्रतियो. मितावच्छेदफनविष्टस्य वैशिष्ट्यादेरधिकस्य विशिष्टामावादिवुद्धौ भानेत प्रतियोगिविषयतावच्छेदकताया उकामयधर्मविशिष्टऽपर्या, सत्पादनसिप्रसङ्गेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहित्यानि- वेशात् । यत्तु महानतीययहित्वावच्छिन्नाभावस्यापि धूमादिव्यापकता. पच्छेदकपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वं दुरुपहवं-उत्पतियोगि- तापच्छेदकप्रविष्टयोहित्यमहानसीयवहिभिन्नत्ययोरेव धूमव्यापक तावच्छेदकत्यात् , तथा चोकरपेण महानसादौ तादृशामावताना- निधूमवसिद्धिमसला तद्वारणाय धूमसमानाधिकरणामाचप्रतियो. নিয়ারণ্যঘিযােগ্নীৰমানসিল্প অমাফোন तत्यमेव व्यापकतावच्छेदकत्व तदाधयपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदक तावकारणाभावशानमेव हेतुरुपेयते । तादृशव्यापकतावच्छेदक त्वं च यत्त्वतत्वगर्भतया न विशिटैकार्थरूपमिति न विशिष्टपरामर्श सम्भव इत्यस्वरसचीजम् । तदसव-एवं सति ब्यापफत्वविशिश्वहिन्वाधवच्छिन्नविषयक- शानस्यापि विशिष्परामर्शत्वासम्भवात्। एवमायिस्थले विशिष्ट परामर्शनि हो न स्यात्-तत्रापिधूमादिहेतुना महानसीयर्वहिभित्र- पहित्याचवच्छिन्नस्य महान सादौ सिद्रियारणाय निरुक्तयत्वघटित. व्यापकतावच्छेवकत्वप्रकारकसाध्यतावच्छेदकशानस्यैवानुमितिहेत. ताया उपगन्तव्यत्पात् । यदि व हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगि तावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणापर्याप्तधर्मपर्याप्त्यधिकरणत्वमेव व्या. पतावच्छेदकाय मिलितयोमहानसीयवानिभिनवपतित्वोस्ताह- प्रतियोगितापच्छेदकस्यपर्याप्त्याधिकरणयोरपात यो धर्मस्त. এখায়াবাহায্যথা সাৱধায়ালংয়াবিয়ান সুম ·SN.. AP १४BR. । केवलव्यतिरेकिमकरणम् । एवेत्यभ्रान्तस्य महानसादौ ताशसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसिद्धि. प्रसो यवतयाघटितोकव्यापकत्वावगादिविशिष्टपरामर्शदेतुत- यापि शक्यवारण इत्युच्यते । तदा व्याप्यामावानुमिती निरुक्तव्या.. पकतावच्छेदकताथयपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताकत्वेनाभावाच- गाहिनो विशिष्टपरामर्शस्य हेतुतोपगमेन'महानसीयवाहिभिन्नयहि- स्वाद्यवच्छिन्नाभावेन धूमत्याद्यवच्छिन्नाभावसिद्धिारयितुं शक्य त इति। (चि० ) अथैवं न साऽनुमितिः क्लप्ततद्धेतुलिङ्ग परामर्शाभावात् , अन्यथाऽननुगम इति चेन्न । अनु- मितिमात्रे व्याप्तिज्ञानस्य प्रयोजकत्वात् । न चैवमः तिप्रसङ्गः, अनुमितिसामान्यसामग्न्यां संत्यामप्य- नुमितिविरहादनुमित्यनुत्पत्तेः, विशेपसामग्रीसापे. क्षाया एवं सामान्यसामग्न्या जनकत्वात् । . (दी.) व्याप्तिशानस्पेति । अत्र व्याप्तिपदेनान्वयव्यतिरे- कव्यापकताग्रहानयाविषयताकोऽधोऽभिमतः । पक्षस्य पक्षताव: छदकस्प वा ज्ञानमनुमितिमात्र हेतुरित्यपि वदन्ति । (मा०) नन्वन्ययन्पतिरेकन्यापकतासाधारणब्यापकताकत्वस्या- जुगतस्य दुर्वयतयाऽनुमितिसामान्ये व्याप्तिधानत्वेन हेतुत्याभिधानं न सान्छते प्रत्याशवाह अप्रेति । अन्वयेति । अन्ययव्यापकत्वे व्य. तिरेकम्यापकत्वे च मासमानश्यश्यं भासते योऽयोऽमावत्यादि से विक्षित इत्यर्थः । अन्ययव्याप्तिमानेऽयथ्यमासमानस्य साम्यताय. उदफस्यामसिवसायफव्यतिरेफपरामर्शासाहतया व्यतिरे. कव्यापकत्योपादानम्, साध्यामायव्यापकतारमकप्रतियोगित्यामाय. स्य व्यतिरेफव्याप्तेिशानेऽपक्ष्य मानेऽपि तद्विपपरपस्यान्वयव्याप्ति शानासंग्राहफतयाऽन्वयव्याप्तरुपादानम् । पस्तुतस्तु यमायायादिपिपयका उभयच्यातियानानुगमकामा स्येवास्फोरपाय उभयध्यापकतायटफापेन तारार्थोपादानम् । मतान्तरमाद पक्षस्पेदि । स्वपिशेष्यस्याययः । स्पं फलीभूना. ।

·१४०६ अनुमानगादाधर्याम् नुमितिः । समानविशेष्पकत्वस्यातन्त्रत्वेऽनुमितिपूर्व तद्विशयकाना: नियमात, पक्षतापछयकस्यति । स्वविशेष्यतावच्छेदकधर्मस्येत्या थः । अनवच्छिन्नप्रकारताश्रयस्यति परमार्थः । - , सत्र चास्वरसः स्वपदार्थान्तभाये तदननुगमात् । तदनन्तभावे व पक्षादिविषयकत्वस्याव्यावर्तफवाद वस्तुमावस्यैव पक्षत्वात्।। (चि.) अन्वयिव्यतिरकिविशेषदयसामग्रीच नास्त्येव दी) अन्वयोति । अन्वयिनि तायेण वहित्यादिना, व्यतिरोकीण त इतरप्रतियोगिकत्वेन वयभावादिनिषेधतयां सिद्धिरित्यनुभवसिद्धा कार्यगतो विशेष कारणविशेपजन्यताव- च्छेदकम् । अत एव तत्र तत्र सर्वत्र व्यविरेफिणि तस्मान्न तये. स्येव निगमनशरीरम् । अन्वपिना बघभावेन धुपाभावसिद्धौ धूपाभावत्वं प्रकार: ध्यतिरेफिणि तु तत्सिद्धौ प्रसक्ष इव मतियोगित्या धूमः प्रकार इति वदन्ति । इत्थं च हदो धूमीभावधान वा पर्वतो वर्तिमान वैसादिजि. झासायां विप्रतिपत्ताबुद्देश्यायाः साध्यतावच्छेदकरूपेण साध्य. बचप्रतीतरनुपयोगिनो व्यतिरेक्युदाहरणादेः कथमवतार इति- विभावनीयम् । . 1 फैचित्तु , अन्वयव्याप्तिज्ञानानन्तरत्वादिकमेवानन्यगतिकव: या जन्यतावच्छेदकमित्याह । अपतरत्वन तादृशपरामर्शपोः कारणत्वमित्यपि काश्चित । 'इति फेवलल्पविरोकिदीधितिः । ......गा) पक्षतावच्छेदकत्वाञ्चः पिशेषसामग्रीरुपयोरन्वयव्य. रिकव्याप्तिहानयोः परस्परंव्यभिचारः कार्यानध्यादेव निरसनी. मा अनुमित्योपैचित्र्यं न जातिविशेषाभ्यामन्वयध्यतिरकपरामर्श ·केवलव्यतिरेकिमकरणम् । १४०७ यजन्यानुमिती संकरेण तेचपरामर्शजन्यतावच्छेदकतयाजातिवयक कल्पनासम्भपात, अतस्तादृशानुमित्योर्विधेयाविषयतावलक्षण्येन वै. वित्र्यमुपपादयति मन्वायनीत्यादिना। ताप्येण पद्वित्यादिना सिद्धि- रित्यग्रिमेणान्धयः व्यतिरेकिणि वितरप्रतियोगिकत्वेनेति । इतरभेद- साध्यकऽनुयोगितासम्बन्धेनेतरप्रकारणेत्यर्थः। न च तेन सम्बन्धनेत. रावच्छिन्नस्य हेतुव्यापकताशानादपिताशरूपेणानुमित्युत्पत्या तत्र व्यतिरेकव्याप्तिशानभ्यभिचार इति वाच्यम् । तारशहेतुन्यापफता. शानादनुयोगितयेतरविशिष्टस्य वैशिष्टयभानायतिरोफिपरामर्शात्सा- ध्यप्रसिद्धनन्तरं केवल विशेष्ये विशेपणमित्यादिरीत्यैवैतराविशेषि- तभेदानुमितेः, साध्याप्रसिद्धिदशायां घेतरप्रकारेण भेदविशेष्यकप. क्षप्रकारकानुमितरुपगमेन घेलक्षण्यात् । न घेतरव्यापकीभूताभाध. प्रतियोगिमतावानजन्येतरभेदानुमितेरन्वयिहेतुकानुमितित उकरी. त्या लक्षण्यापपादनेऽपि इतरभेदाभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगि. मान्पक्ष इति शानजन्येतरभेदत्वविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिन्या अनुमि. तेरितरभेदत्यावच्छिन्नव्यापकतासानजन्यानुमितितो चैलक्षण्य दुर्य. चमिति वाच्यम् । तत्रानुपदवक्ष्यमाणरीत्या व्याप्यतावच्छेदकतया गृहीतेतरभेदाभावत्वावच्छिन्नामावत्येनैवानमित्युपगमात् । यहयाः दिभावसाध्यकन्यतिरेकिलिङ्गकानुमितलक्षण्यमाद चढयभावादी. त्यादिना पदयभावादिनिषेधतया-यहयभायाधभायत्वेनेत्यर्थः। ते. न रूपेण व्यापफतासानजन्यानुमितस्तद्विशिष्टशिष्टयचोधरूपतया व्यतिरेकिाणे च तदपेणानुमितेस्तद्विशिष्टपैशिष्टयानवगाहिया विशेपो योध्यः। - इति धीमहदाधरमहाचार्ययमयतिविरचितानुमानगादायों फेवलव्यतिरेफिप्रकरणम् ॥ १ ·१४०८ अनुमानगादापर्याम् .. (चि०)ननु पृथिवी इतरेभ्योभियते पृथिवीत्या- दिति व्यतिरेकिणि साध्यमसिहं, तथाच न व्यतिरे- किनिरूपण न घा पक्षत्वं न वा लिङ्गजन्यसाध्यवि. शिष्टतज्ज्ञान-तेषां साध्यज्ञानजन्यत्वात् । अथ सा. ध्यं प्रसिहं, तदा यत्र प्रसिद्धं तत्र हतोरवगमेन्व- यित्वं, अनवगमे असाधारण्यम् । किश्च इतरभेदो नं स्वरूपं अधिकरणप्रतियोगिनोः पृधियीजलाधोरनुमा- नात् प्रागेव सिद्धेः । नापि चैधयं जलादिनिष्ठात्य- ताभावप्रतियोगिमत्वं,, ताद्ध पृथिवीत्वादिक तच्च. सिद्धमेव । न च जलादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि. वेन प्रथिवीत्वं न सिद्धमिति वाच्यम् । जलादौ पृथि- पीत्वात्यन्ताभावग्रहदशापां, पृथिवीत्वेऽपि तत्पति- योगित्वग्रहात् । अन्योन्याभावस्तु भेदो यद्यपि सा- ri सम्भवति-धर्म्यज्ञानसाध्यत्वादन्योन्याभावन- हस्य, तथापि जलादिप्रतियोगिकान्योन्गाभावस्प प्रसिद्धिः । न च जलादिप्रत्येकान्योन्याभावः साध्या, असाधारण्यप्रसङ्गात् । बटुकनाथशास्विकृतं व्यतिरेकिविवेचनम् । यरकृपालशतो मूको जायते वाग्विदांवर । तनत्या श्रीगुरु कुर्ने व्यतिरेकिविवेचनम् ॥ नन्विति । यद्यपीतराप्रतियोगिकभेदाभाचे साध्ये विशेष्यति विशिभावस्य विशपणाभावपर्यवसायित्वनेतरप्रतियोगिकमेवानु. मित्तिविशेष्ये विशेषणमित्यादिन्यायेनापि विशिष्टपशिष्ट्यनिर्वाहण साध्यविशिष्टशानस्य पक्षताघटफसदेहस्थ च सभवात् व्यतिरिकिनि- पणस्य च यदितराप्रतियोगिकदापच्छिन्न वन पूधियीत्वावच्छि. r ·7 फेवलव्यतिरोकिप्रकरणम् । ११०९ ममित्याकारकस्य सम्भवात इतराप्रतियोगिकभेदावच्छिन्नयोर्जला; दिघटयो पृथिवीत्वानवच्छिन्नत्वात् एकत्र तस्यावृत्तेरन्यत्र वृत्ता. घयसमाते; तादृशावच्छिन्नत्वस्य च हेतुत्वात् । तथापि विशिष्टा- भांवप्रकारकैव धीः स्यात न वितरभेदप्रकारिका । विशिष्टाभाव. स्य विशेषणाद्यभावुरूपत्वेऽपि. विशिष्टाभावत्वप्रकारिका धीः स्यात् । भावे वा इतुराप्रतियोगिकाभावत्वं प्रकारः स्यात, न वित- । रमतियोगिकत्वमतश्चदशप्रतीतिरीशसाध्यप्रसिद्धावेवेति असे. यम् । अन्वयित्वमिति । तथाच अन्वयसहचारज्ञानादेव तत्र निर्वा. हे गुरुतरव्यतिरेकसहचारज्ञानस्य हेतुत्वकल्पने किं, प्रयोज- नमिति भावः । नन्वनवगमे कथमसाधारपयं ? किन्तु तद्ग्रह एवे. त्याशंकायामाह किश्शेति । नन्वन्योन्यामावरूणे भेदः साध्य, इत्यत आह अन्योन्यामावस्विति । असाधारण्येति । जलभेदवचयनि- श्चिते वारयादी पृथिवीत्वस्यासत्वादिति भावः। (चि०)अथ पृथिवी तेजोभिन्नान पेति संशयेनते.. जोभिन्नत्वेऽवगते पृथिवी तेजोभिन्ना सती जली- दिवादशभिन्ना न वेति संशये तेजोभिन्नत्वे सति' जलादिदादशभिन्नत्वं प्रसिद्धं तदेव साध्पम् , एक- विशेषणविशिष्टे विशेणान्तरवुद्धेरेव विशिष्टवैशि- प्ट्यज्ञानात, एवञ्च संशयप्रसिद्ध साध्यमादाय प.. तिरेकादिनिरूपणम् । यदा पृथिवी जलादिभिन्नाम: ति प्रत्येक प्रयोदशसंशयपियाणां त्रयोदशान्यो- न्याभावानां समुदायः पृथिव्यामवगतो व्यतिरेका- दिनिरूपकः । न चैवं पृधिव्यामेव साध्यप्रसिद्देव्यति. रोक्वैियर्यम् ,साध्यनिश्चयाव्यतिरोफिप्रवृत्तः न पा. साधारण्यम् , समुदितान्योन्याभावानां साध्यत्वे सपक्षासावादिति चन्न । साध्यनिश्चये हि सांध्यव्यतिरेकनिश्चयो भवत्येव ·१४१० अनुमानचिन्तामणी साध्यसन्दहे तयतिरेकसं शयस्य चंवलेपत्वात् , तथा 'च संशयरूपा साध्यसिडिरिनि. शिष्यपन्धनम् ! ए. 'तेन पृथिवी जलादिभ्या भिन्नति विप्रतिपत्तिरूपा दिवाक्यादाकाहादिमतोऽधिप्रतिपादकत्वात् सा. ध्यप्रसिद्धिरिति परास्तम् । चायादेयं पृथिव्यां मा. ध्यसितिरकियात् । न च तदुद्धी वादिया. क्यजन्यत्वेनाप्रामाण्यसंशयात निश्चपेज संशय इ. तितनिश्चयार्थ व्यतिरेकीति वाच्यम् । तहि संशयन सिद्धं साध्य, तस्य च न व्यतिरं कनिश्चायकत्वमित्युक्त त्वात् , स्वार्थानुमाने तदभावाच । "(च)मनु तेजोमेदविशिष्टं जलादिभिन्नत्यमुऊसशये नकथं प्रसि. वेजोभिन्नत्वस्य जलादिद्वादश मिनत्यस्य च पृथग्भूतरयोक्ताशये. नाबगाइनेपि विशिष्टस्य पूर्वमप्रसिद्धरत आह एकेति ।. योति पूर्वमेकसशयविपये सशयान्तरोत्पत्तिरित्युकम्, अधुना समू "हालंचनवदेकदेव सशये तापभेदा कोटय इति भेद.। साध्यनिश्चयाप- *চিনি। কাঘমাৰ মহাখাবিৰি না। কাঘায়েমি ति-अनुमितिविपयतावच्छेदमयच्छिन्नसाध्यवतः सपक्षावेन वि वक्षितवान्नायमसाधारण इत्यो वक्ष्यमापत्यादिति भाव. साध्या निश्चय इति ! यद्यपि यर लदेवः तत्र व्यतिरेकसदेह उपापयते, न धन्यत्र संदहेनान्यत्र तत्सदेह. अनुच्छेयतापते तथाच पक्षे संशः | येऽप्यन्यवास्तु व्यतिरेकनिरूपणम् , तथापि निथापकाभावेन सं. शयस्य बनलेपत्वमुक्तम् । न च तदभाया, कचिदपि निश्चयामावेन निधायकापसिया सदगुर्भयोग्पानुपरभागांचाच । च यावदुप- लस्संगी मास्तु प्रतियोगिताविरोधित्वगभस्त्यिति वाच्यम् । तथापि प्रतियोगिसत्वसजिलोपलम्मप्रतियोगिकत्वमित्याने वक्ष्य माणपात न च निश्चयामसिद्धया तिश्ययापादन भवतीति । योग्या नुपरयोस्यार एवरफुदत्यात न च तल जलादिश्योवा न्योन्याभस्यसमायामाचा तदेकरेशामाप्रवत्यादिति सामान्यता दृशानुमानाविधंय इति वाच्यम् । यत्तभ्यामनुगतधर्मस्य व्या - ·.. केवलव्यतिरेफिमकरणम् । १४११ प्यतावच्छेदकस्याभावे तादृशसामान्यतोदष्टस्य दुष्टत्वात् । अन्य. था यद्वेधवत्तत्तद्भिनमिति सामान्यतो दृष्टादर्थसिद्धः सर्वत्र व्य तिरविलयापत्योकसमर्थनस्याच्यनौचित्यात् ,मास् नास्ति तानुमा. नमपि तद्वत्तयाऽम्मर्यमाणये सति स्मर्यमापत्वनोरन्वयाप्रतीतो व्यतिरेक्येव तदुभयानघतारे प्रास्नास्तीतियुद्धरसिद्ध । किञ्चोक्त सशयप्रसिद्धस्यासदस्यापि सिद्धिप्रसग । न च यद्यतिरेकेऽनिष्ट प्रसङ्ग सशयोपस्थितस्यापि तस्येय हतौ व्याप्तिग्रह, सशयोपस्थि तस्य व्याप्तयप्रदेण तन्मूल कानिष्टप्रसजनाभवान् । यत्तु अनुव्यव- सायोपनयन निश्चयरूपाप्रसिद्धिरिति । तन यारशो निश्चयो व्या. प्तिप्राहको अनुपसायस्य तथावाभावादिति मल विस्तरेण ॥ (केवलव्यतिरोकिसिद्धान्तः) (चि०)उच्यते घटादातरसकलभेदस्प प्रत्यक्षतः प्रसिद्धिः घटो न जलादिरिति प्रतीतेः । नन्वयमन्यो- “न्योभावो न प्रत्यक्षः अतीन्द्रियप्रतियोगिका भाव- त्वात् परमाणुससर्गाभाज्यत् चोग्यानुपलब्धेरभाव.. ग्राहकत्वात् नयनोन्मीलनानन्तर स्तम्भः पिशाचो न भाताति-प्रतीने पकयलेन घायुर्मातीतिलज- ग्रहोपक्षीणत्यादितिचेत् । न। यो झनुपलम्मोऽधिकरण प्रतियोगितत्वविरोधी सोऽभार ग्रारयति न तु यो. ग्यानुपलब्धिमानम्, अन्य मा वायो ८पामारपतीति जलपरमाणो प्रपिवीत्तामानमसात् । अधि- करणे प्रतियोगिसत्य-च. ततिं-यदि हि स्तम्भः पि. शाचः स्यात् स्तम्भग्नुपलभ्येत न पिशाचानुलामः स्यात् । न च पृरियोजलाहियत जलावृत्ति पाया न जोत्, पपमन्ये गोषि भेदसिनी यारशभित तिविशेषण उत्पा समापनंदमापनादन्यपिन पर चत् ·. अनुपानचिन्ताममो पृथिव्यां त्रयोदशभेदसिद्धिरिति किं व्यतिकियेति वाच्यम् । जलादिमिना सती समयायिभिन्नति बुद्धावपि त्रयोदशभिन्नति वुडेतिरेकिसाध्य- स्वात् । न च घटस्थापि पक्षवादंशतः सिद्ध साधनम्, ,सर्वा पृथिवीतरभिन्नत्युद्देश्यमतीतरभा. 'चात् , पक्षतावच्छेदकनानात्वे हि तत्, अत एवा- नित्ये वामनसे इत्यत्रानित्या चागिति बुद्धरुदेश्याया। सिहत्वादशता सिद्धसाधनम् अन्यथानुमानमात्रीच्छे. दात् पक्षस्य सिद्धस्पैच साध्यत्वात् । न च घटः कथं पक्षः साध्यनिश्चयेन संशयसिपाधयिषयोरभावादि- ति वाच्यम् । सर्वा प्रधिवी इतरभिन्ना न चेति सं. शयस्य तत्मकारकसिपाधयिपायाश्च सामान्यतो घटविषयत्वात् घटत्येन विशेपदर्शनं सिद्धिर्चा, अ. तस्तेन रूपेण संशयसिपाधीयपे न स्तः, पृथिवीत्वेन ते भक्त एव धूमवान् वद्विमानिति धूमवरवेन वह्नि- निश्चयेषि पर्वते पहिसशयवत् । (वि०)अयोग्यधर्मानवच्छिन्नयोग्यमाधिप्रतियोगिताकत्यमभाव प्रत्यक्षे त-मित्याशयनाशकवे नन्विति । योग्यानुपलब्धेरिति प्रतियो गिनी योग्यस्यायुपलब्धेरित्यर्थ । तथाचाधिकरणेषु मध्ये निरुतनिध याभावविशिष्टो यो दश प्रतियोगिमत्यविरोधी प्रतियोगितावच्छेद- सम्बन्धितसंगकाधिकरणत्यसम्बन्धन प्रतियोगितापच्छेदकाव. नप्रतियोगिमच्या आपादितसाक्षाकारक' स देशोऽभाव प्रा. पति अतीन्द्रियप्रतियोगिकस्याप्यमायुस्य लोकिफप्रत्यक्षविपयत्यात इत्यर्थ । नत्यिति । तुशब्द तत इत्यर्थे । नाती निरकयोग्यतास. हितच नियक्तानुपलब्धिरमावलौकिक प्रत्यक्षे कारण व्यतिरक व्यभिचारादित्वर्थः । भ-पथा-योग्यप्रतियोग्यनुपलब्धिरूपयोग्य. वाया अमापलोशिकपत्यक्ष हेतु ये । प्रसहादिति । उझयोग्यताया ·तथाच केवलव्यतिरेकिमकरणम् ।। स्तत्र सत्त्वादिति भावी ननु अत्यन्ताभावादिग्रहे अधिकरणे प्रतियोगिसत्त्वमसिद्धम, कथं तद्विरुद्धगर्भानुपलब्धिः प्रसिद्धत्यत आह अधिकरण इति । तर्कित-प्रसञ्जकीकृतम् । तथाचाधिकरणे यंत्र प्रतियोगिसत्यें: नापादकेने प्रतियोग्यापलम्भः आपाधत तत्र तदभावः प्रत्यक्ष तेन योग्यप्रतियोगिको योग्याधिकरणको वाऽन्योन्याभाव संसाभार वोवा यत्रैव यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसत्वनापादितेन त. थोपलम्भ आपाद्यते तत्र तथाऽनुपलंभस्तदवच्छिन्नाभावं गमयति चा: यौ रूपाभाववत् रूपयदन्योन्याभावस्य घंटे मनोन्योन्याभोवत् मः नस्त्वात्यन्ताभावस्यापि तुल्यवदाभासमानत्वात प्रतियोगिसंस्वस: जितप्रतियोगिकोपलम्भाभावविपयत्येनेवाभावस्य योग्यत्वात् । न तु योग्यप्रतियोगिकत्वेन संसर्गाभावे योग्याधिकरणत्वेनान्योन्यांमावे. योग्यता गौरवात उकतुल्यानुभवव्याघाताच्चेति तात्पर्यम् । यदि हीति । स्तम्भः पिशाचः स्यात्-चक्षुःसंयुक्तः कश्चित् पिशाचा स्त- म्भः स्यात् । उपलभ्येतेति । सोपि पिशाचः पिशाचस्तम्भान्तरवच्चा. क्षुपः स्यादित्यर्थः । स्तम्भत्वस्य महत्त्वोद्भतरूपवत्यनियतत्वादिति भावः । न-पिशाचानुपलम्भः स्यात्-न सर्वः पिशाचो लौकिकसा. क्षात्काराविषयः स्यादिति यावत् । तथाच स्तम्भत्वं न पिशाच चीति नियमोऽनिर्वाध एवेति भावः ॥ जलादिभिन्ना सतीति । विशि- प्राधिकरणकवैशिष्ट्यबुद्धी सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशेष्यता. पच्छेदकस्य विधेये प्रकारत्वादित्याशयः। व्यतिरेकिसाध्यत्यादि.. ति । यद्यपि जलावृचिधर्मवत्त्वादिभ्यो युगपत्सम्हालम्बनरीत्यो अन्वयिभ्यो तथाऽनुमितिः सम्भवत्येव, तथापिएकहेतुफावन्नेदसा: ध्यका मितिन व्यतिरेकिणं पिनेति द्रष्टव्यम् ॥ घटस्यांपीति मः योगे. दोपोऽयम्-यसिद्धांशस्यापि पक्षत्येनोपादानादंशतः सिद्ध- साधनमर्थान्तरमिति यापदनांकांक्षिताभिधानात् अन्यथाऽसतत स्वार्थानुमिती हि घटस्यापि पक्षत्वमित्येवासदतं निधितस्यापि पक्षत्वेऽनुमित्युत्पते, अपक्षये उदासीन इव सिद्धसाधनानवकाशा.. त्-इति । इतरेति । साध्यनिश्चयस्य न', साक्षादनुमितिविरोधित्वं फिन्तु पक्षताविघटनद्वारा सा चंदस्ति फिमनेन । न च सा नास्ति सिपाधायेपाविरहसहछता यादृशी सिद्धिस्तदभावस्वत्सिची पक्ष ५ ।

·- भनुमानचिन्तामणों तेति सामान्यतत्मिदी तत्मयादिनि भाकः ।अन्यथेति । यद्यनुमि. तिविषयेकवेशसिध्या सिद्धसाधनन्तदेत्यधः। मिस्यैव-सहचार घटतया निश्चितस्यैव, साध्यस्यातू-तादृशानुमितो विधेयत्वात् । न च घट इति । एतच्च यथाश्रुतस्य, सविधिसाध्यवत्वस्य सिम धयिपितसाध्यवत्वस्य च पक्षयमासमेत्य बोध्यम I, ननु घटे विशेषदर्शनसिद्धिसत्वेन कथं संशयसिपाधयिषयो। स्तद्विपयत्यं शानादेः स्वरूपसत पर स्वविषयकेच्छाविरोधित्वादि- त्यत आह घटत्वेनेति । धूमपान वहिमानिति । यद्यप्ये सामान्यतो निश्चिते विशपत: संशय उपपादितः इह तु विशेषतो निश्चये सामा. न्यतः सशयः, स च दुरुपपादः इन्दपर्वतत्वेन वद्विनिधये पर्वतत्वेन तरसंशयावर्शनात, तथापि भिन्नप्रकारकनिश्चयस्यापि यत्संशयप्र. तिवन्धनत्य वाच्यम् , उप किमयच्छेदक ? न तावत्समानविषयत्वं तत्रातिप्रसंग प्रतियादयति-धूमवानित्यादि । न तु धाता येतो. कवेपम्पमाद्रियेत । अन्यच्च समानप्रकारकत्वमपहाय न । अतएर दंपर्वतत्वेनापि वहिनिधयेऽग्निसशयः पर्यते भयत्येय । पदि च ना. स्ति तदा तदर्धे समानप्रकारकनिश्चयत्व विशेषप्रकारकनिश्चय चोभय प्रतिबन्धकतावच्छेदक कल्प्यमिति गौरवम् , तामा चलध्विति तदेव कल्प्यते नान्यदिति भावः ॥ . (चि०)यदासर्यत्वेन रूपेण न पक्षनासर्वत्राविति.. पत्तेः-घटायेकदेशे इतरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान् तथा- चैकदेशे विप्रतिपत्तौ सामान्ये इनरभेदसायने अर्था- न्तरम्, किन्तु सामान्येन पृथिवीत्वेन पावदेव विप्रति. त्तिविषयस्तापतामेव पक्षता विशेष्याननुगमात् । तर्हि पृथिवी इतरविन्ना पुधिषीन्यावदित्यन्ययिनैवैतर- भेदस्य सिद्धत्वात् किं.म्पत्तिरेकिणा, घटसाधारणप. क्षत्वेप्यभेदानुमानयत् पक्षस्यापि दृष्टान्तत्वाविरोधा. पक्षान्यत्वं हि तनातन्त्रं किन्तु साध्यवत्तया नि. चितत्वं प्रपोजकम् । न च पृधिवीत्वाग्रहे पूर्व गृहीतं यत्र समानप्रकार ·केपलव्यतिरेफिमकरणम् । १४१५ साध्य पश्चात् स्मयते तत्र हेतुसाध्यसामानाधिकर. प्याग्रहाध्यतिरेक्यचतार इति वाच्यम् । हेतारंय पक्षता- वच्छेदकत्वेन घटे पृथिवीत्वग्रहदशायामिनरभेदसामा- नाधिकरण्यग्रहावश्यम्भावादिति चेत् । सत्यम्, अन्य- यितुल्यतया व्यतिरोकिणोऽपि सागविन्धयाप्रति. सन्धानदशायां व्यतिरेक्युपन्यासस्यापर्यनुयोज्य. स्वात् , तदुक्तम्-'आस्तां तावदयं सुहृदुपदेशः केवल. व्यतिरेकिलक्षण तापन्निव्यूढम् । घात् । (वि०)ननु यदपच्छेदेन यत्र यत्कोटिनिश्चयत्तदवच्छिमात्वज्ञानंत. कोटिकतशयविधि,न तु तत्प्रकारकतत्कोटिकसरायविरोधि-गोर- अत एच धूमत्वन व्याप्तनिश्चये धूमत्यनारस्थितायां धूमव्यक्ती विशपनोपि न व्यासितशय , अन्यथा विशेषप्रकार. फसशयापत्ते । धूमवत्वेन बहिनिश्चयेऽपि पर्वते तावदेव वह्नि- सशयो पावन धूमवत्यनापस्थितिः । तदिह घटत्वेनेतरभेदनिश्च यदशायां पृथिवीत्वनापि नेतरदसशय इत्यस्वरसादाह यदे- ति 1. पृथिवीन्वेन-घटादिभिन्नधिवन । शकते तहोत्या. दिना चेत् इत्यन्तेन । अभेदानुमानयत्य घट तद्घटामिनः तद्धवृत्तिविलक्षणसस्थानकवादित्यादिस्यता प्रकाभेदानुमान साध्यवत्तया निश्चितत्व-साध्यवनिश्चयावच्छेदकध. मंधत्त्वम् । अन्यथा पक्षतावच्छेदकायच्चिनस्यापि दृष्टान्तत्यापा. तान अभेदानुमानेपि भिनभिनावच्छेदेन पक्षपातत्वव्यवस्थिते. रिति भावान चंति । यत्र स्थले पूर्व गृहीत साध्यमुबोधकरशात पृशिवीत्याग्रहे पश्चात् स्मयत इत्यर्थ-। अन्वयेनि । ननु व्यभिचा. साध्यसाधनामयसहचारप्रहेन्वयव्यातिप्रहावश्यफत्यन फथमन्वयाप्रतिसन्धानमिति चेन, तत्समानाधिकरणात्यन्तामावा- प्रतियोगित्वादिषदार्थानुपस्थित्याऽपयाप्रातसन्धानसम्भवात् । अ. पर्यनुयोध्यावादिति । बन्ययोपन्यासदशायां अधिकेन निग्रहान् प. यनुयोगः स्यादिति भावः ॥ नि-यूनिति । अवयाप्रतिसन्धानकाले चत । राशान

·अनुमानचिन्तामणौ
ध्यतिरेकिव्याप्तिशानादनुमितेरनुमघसिद्धतया तस्यापि हेतुत्व नि-
धिमेवेति भावः ॥
(चि०)अथ वाजलादीनां त्रयोदशान्योन्याभावाः
प्रयोदशसु प्रसिद्धाः पृथिव्यां साध्यन्ते,अत एवाकाशे
व्यतिरेकिणा जलादिमिलितप्रतियोगिकान्योन्याभा.
बाप्रतीतावपि त्रयोदशान्योन्याभावाः साध्या इति
नान्वयित्वासाधारण्ये।
यदा जलं तेजामभृतिबादशभिन्नमतियोगिका.
न्योन्याभाववत् द्रव्यत्वात्तेजोपदित्यनुमानाचपोदश.
भिन्नरूप सामान्यतः सिौ पृधिव्या प्रयोदशभिनत्वं
माध्यम् । न चान्यपिस्वमसाधारण्यं पा, पक्षादन्यत्र
साध्यापसिद्धः। पस्तुगत्या धिक्ष्यामेप साध्यसिद्ध
किंव्यतिरेकिणेति चेत् ।न। पृथिवी प्रयोदशभिनेति
नतिरेरिणं बिना अप्रतीतेः । नन्येपं पृधियी जलादि-
प्रयोदशभिन्न प्रतियोगिझान्पान्योभाववती द्रव्यत्या.
दिति पृथिवीभिनतनिनादिसिद्धिः स्पादिति चेत् ।न
अप्रपोजात्यात, प्रकृते चानुभयमानजलादिधर्मास्य
पृधिधीत्याअयशदाश्रयत्वादेरतिरिक्त चिनानुपपत्तः।
वितरभंदो पद्यन्योन्याभायस्तदा भावाडेदो न ।
सियत अभावस्पामावान्तराभावात् । यदि च सेन
समस्यरूपभेद एप साध्या, तदाऽननुगमादनुमाना
- प्रवृत्ति भापोऽमायो न भवतीत्यपाधितपतीतियला.
दभायस्यापि अन्योन्याभारोऽस्तीति केचित् । तर,
अपसिद्धान्तात् । अनतिमसकाधिकरणसरूपमाणे-
पाभावप्रतीत्युपपत्ती चाधिमाभाषे मानामापाचन

·. फेवलव्यतिरेकिमकरणम् । इति चेत् । न ।..इतरभावान्योन्याभावस्य साध्य. स्वात् । न चैवमभावादविवेकतावस्थ्यम् , तेन सम" स्वरूप दस्यान्वपिना व्यतिरेकिंणा या साध्यत्वात् । (वि.)अप्राप्यथवेति नस्विरसात् किन्तूपस्थित्यनियमेन कदा चिदयमपि कल्प इति व्यवस्थितविकल्प.तथा चान्यत्र कल्पद्वयेऽपि यथोपस्थिति, आकाशादी त्वष एवेति व्यवस्थितविकल्पार्थो योध्य.॥ একাৰামারাবি । গান্ধারবাগ্নিমারখামিরাঙ্গামা पानुमित्यसम्भवादित्यर्थः । आफाशस्यैकव्यकित्वेन तंत्रकदेशे सा. ध्यप्रसिद्ध्यसम्भवादिति भावः ।। प्रयोदशभेदानां प्रयोदशप्रत्येक प्रसिद्धिमुफ्त्वा एकत्रैव तत्प्र. सिधिमाह यति । अत्र तेज-प्रभृतिद्वादशभिन्ननिष्ठभेदप्रतियो-' गीति साध्यार्थी विवक्षित, यथाश्रुते पृथिव्यां साधनीयस्य प्रयोदशभेदस्यास्मादसिद्धः जलभेदस्यैवासिद्धत्वात् ।। शहते' प्रस्तुगत्येति । प्रयोदशभिन्नति । जलादिषयोदशभिन्नत्यर्थः। प्रकृत-यद्वा जलमित्यत्र । अनुभूयमानेति । तेजःप्रभृतिद्वादश.. भिनधिव्यादी अनुभूयमानस्येत्यर्थः । पृथिवीत्वति-तेज.. प्रभृतिद्वादशभिन्नपृथिवीवृत्त्यन्योन्यामावानुमानाभिप्रायेण, शब्दा श्रयत्वेति च आकाशेतरभेदानुमानस्थले तेज.प्रभृतिद्वादश- भिन्नगगनवृत्यन्योन्यामावानुमानाभिप्रायेण योध्यम् । अतिरिक्त चिना-पृथिव्यादेजलाद्यतिरिक्तत्वं चिना । अथवेति द्वितीयक: शते नन्धिति । अभावान्तरति । अधिकरणातिरिकभेदेत्यर्थः। स्थ. रूपभद इति । अधिकरणस्वरूपभेद इत्यर्थः । अननुगमादिति । भ. धिकरणानामनन्तयन चतुर्दशरूपेण साध्यत्यासम्मादिति मा. पः फस्यचिदर समाधान पूर्वपक्षपति भायो न भवतीत्यादि 13. चरयति तति । नायकदेशिनं प्रत्यपसिद्धान्त इस्पन आद मनति. प्रसकेति । समाधत्ते इतरमायेति । पूर्वोकयुफ्त्येतरत्येन भाषस्य... पभेदसाधनादित्यर्थः । मन्वयिना व्यतिरेकिणा येति । ननुभयमय. सम्बद्धम्-अभावस्वरूपभेदस्य पृथिवीजलस्यरूपस्यनाननुगमताद. वस्थ्यादन्ययासम्मयात् । न चानारभेदत्वमनुगतो धर्म इति या. व्यम् । तस्य तद्धर्मियान्यस्य दुर्यचत्वात् । पृशियामभावभेद .

·. त्यन्ताभाववदिति प्रत्यक्षादेः कचित्तत्तद्वैधयोदेव प्रसिद्धा इति नाप्रसिद्धिः । तावतामभावानां वैशि- प्रयन प्रसिद्धमिति चेत् । किमंतावता, न हि ताव. वैशिष्टयमन साध्यते, किन्तु जलत्यादीनां यावन्तोs. भाषा इह साध्यास्ते च तत्र तत्र प्रसिद्धा एव, ताव. वैशिष्ट्यधीस्तु फलम्, अन्यथा सिद्धसाधनात् । मिलि. तानामपि साध्यत्वे नाप्रसिद्धिः किञ्चिदेकधर्मावच्छेदो हि-यलादिवन्मेलकाः, स च नासिद्धः । न च हेतो. रसाधारण्यम् , तावदभावपोगी मंत्र सपक्षो भवति, • तु तदेकदेशकतिपयाभावधान-साध्यतापास्ताव. स्पपर्याप्तः॥ १४१८ | भनुमानचिन्तामणौ स्य पृधिनस्यरूपत्वेन यत्र, नाभावभेदः तत्र पृथिवीत्वाभाव इति व्यतिरेकस्याभावेन व्यतिरेकिणोऽप्यसंभवात , अभावमेदाभावस्य पृथिवीविरहपर्यवसानेऽन्त्याययव्यादौ व्यभिचारादिाते चेन्न । उभ- यत्राप्यदोपात्-अभावभिन्नत्यबुद्धिजननयोग्यत्वस्यानुगतस्य भावात भावत्वादेश्च योग्यतावच्छेदकस्य सत्त्वेन तद्योग्यतावच्छेदकधर्म- घत्त्वस्यानुगतत्यादन्वयिनः सम्यक्त्वात् । व्यतिरेकिण्यपि व्यभिचा. राभाधात् तयाहि-पृथिव्यभावभिनेति भेदधीन पृथिव्यन्तरव स्वेन त्वदुकान्त्यादौ व्यभिचारात् । स्वयमेष भेदत्वन स्वस्मिन् वर्तते न तु स्वत्वेनेति प्रतीतिधैचियादवश्य मन्तव्यम।' तथा चान्त्यावयव्यादेरपि स्वात्मना पृथिवीरूपाभावभेदेन तदभावाभा. घान्न व्यभिचार इति लक्षणस्य व्यतिरोकिणो न केवलमितरभेद एवं साध्या किं नाम पृथिर्शत्वव्यधिकरणधर्मात्यन्ताभावादिरपि अविशेषादिति तत्वम्। (चि०) अन्ये तु पृथिवीत्वभिन्नधर्मात्यन्ताभाव - एवं साध्यः जलत्वादिप्रतियोगिकास्तावन्तोऽत्य.. न्ताभाषा वा, तत्तदसाधारणतत्तद्धर्मात्यन्ताभायो. -गोवा, एते चाभावा जलत्वं न घटादी घटादि जला- 0

·केवलव्यतिरेकिमकरणम् ।
१.४.१९
पदा जलत्वात्यन्ताभावस्तेजस्वात्यन्ताभावाधिः
करणवृत्तिः अत्यन्ताभावत्वात् घटत्वात्यन्ताभाववत्,
एवमत्यन्ताभावान्तरसामानाधिकरण्यमपि तत्र सा;
ध्यमिति काप्रसिद्धिः॥
किचेनरे तावत् प्रसिद्धा एव,ते च भेदप्रतियोगि-
नो मेयत्वात्, इतीतरभेदोऽपि सुग्रह एव । ननु पृथिवी
नेतरभेदवती गुरुत्वादिभ्यो जलवदिति प्रतिरोध इति
चन्न । इतरभेदनिधो हीतराभेदान तुतेजामभृत्यभेदो.
• जल इति दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात्। चतुर्दशाभेदानां
चैकत्र विरोधेनासम्भवात् । चतुर्दशभेदानां चैकत्र'
घृत्ती न विरोधः। यत्तु साध्यप्रसिद्धौ पृथिवीतरभिन्ना
तत्साध्याधिकरणधिव्यन्यतरत्वात्तदधिकरणवत् पृ.
थिव्यां तत् साध्यमन्वपिन एव सेत्स्यतीति । तन्न ।
अन्यतरत्वस्यालिङ्गत्वादियुक्तत्वात् , लिङ्गत्वे चा
जलादावपि तत्सिद्धिप्रसङ्गात् । एवं तर्हि पृथिर्वी
जलं पृधिवीत्वात् यन्न जलं तन्न पृथिवी यथा तेज
इति सत्प्रतिपक्षोऽस्त्यिति चेत् । न । अजलस्प घटादेः
प्रत्यक्षत एवं पृधिवीत्वनिश्चये पतिरेफव्यभिचारादस्प.
न्यूनत्वात् , तदनवधारणे तु सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेव ।।
(वि०) ये त्यत्यन्तामाय एवं व्यतिरेफिणः साध्य इति पदन्ति
तमतमाह अन्ये स्विति । पृथिवीत्वमिन्नति । पृथिवीयव्यधिकरण :
स्यर्थः। आफाशादी उकप्रकारामायादाद जलत्यादीति । तचाप.
न्ताभावयोगखयोदशाभावरूपतत्तत्यन्तामायमेलनमित्ययः । प्रत्ये.
कपसिया समुदायप्रसिरसायप्रसिद्धिमाह पते इति । शकुने ता.
पतामिति । प्रत्येकसाध्यतापदफायनिउमानां युगपत्तावमाप्तिप्र.
हे सायहिण्यकैफानुमियुरपारे तायतामफाधिकरण्यरूपमेळफस्यानु-

·'१४२० अनुमानचिन्तामणी . मितिविषयतया मेलकधीः फलम्, न च मेलकेन च्यासिनह इति निगलितार्थः । अन्यथा--प्रत्येकमेपानुमिती । प्रत्यक्षादिना प्रत्येक साध्यप्रसिधधमाप सिध्युपगमेनसिद्धसाधनं स्यादिति भावः। ननु संख्यारूपं तत्तापेक्षाधुद्धिविषय वा मलकत्वं तथाच प्रत्येक प्रसि. द्वानां तेषां पते त्रयोदशभेदा इनि बुद्धिसम्भयन मिलिततत्प्रसि. धिरपि सुलभति तृनीयकल्पमाह मिलितानामिति । ताव दमापयोगीति । तापदभाववक्षया निीत इत्यर्थ । अपांतरिति साध्यतावच्छेदकाचच्छिन्नयतया निश्चितः सपक्ष इति मायः॥ সবনৰাময়ৰামাণার্মানঘাঁলিঙ্কানরাময় सेन तेजस्वयधिकरणधर्मोत्यन्ताभावादी न व्यभिचार: सन-जलत्वात्यन्ताभावे । अप्रसिद्धिारति ।, तेजस्वायतामाव- घायुत्वायत्ताभावादिसमानाधिकरणजलस्यात्याताभावस्य साध्य- स्यादिति भावः। अन्योन्यामाचेप्यत्यताभाववन्मेलकप्रसिध्या कल्पान्तरमाह किश्चेति । भेदप्रतियोगिन -एकाधिकरणभेदप्रतियोगिनः । शकते नन्विति | गुरुत्वादीत्यादिना तत्र दृष्टान्तपक्षसाधारणधर्मक- न तेन तत्तदभेदसाधनाचतुर्दशाभेदः समूहालम्पनविषयः । प्रति रोधा-सत्प्रतिपक्ष अब चतुर्दशाभेदत्वेन साध्यता योध्या न चाने सर्वत्र मेयवादिना सत्प्रतिपक्ष इत्यनेन पोनरुत्य, दोषान्तरदानाय व्यति किमानदांपाय च तवाक्षेपादिति । साध्यवेकल्प दृवान्ते दत्या बांधमप्याद चतुर्दशाभेदानामिति। अभावमादाय चतुर्दशन्य बो. म (स्थमते घाधाभाव दर्शयति चतुर्दशमदानामिति । तत्सिद्धि. प्रसङ्गात् इतरभेदसिद्धिप्रसवान , जलादावपि तत्साध्याधिकरण- लायन्यतरयस्य लिनस्य सत्यादिति भावः । एवं व्यतिरेकल्या. विज्ञानस्य कारणत्वे । व्यभिचारादिति । असाधारण्यादित्यपि दृष्टः व्यम् । तदनयधारणे रियति । पृथिवीत्यस्यानवधारणे वित्यर्थः । वन प्रकृतमा साधनं, मायुक्तसत्प्रतिपक्षतामागीद समाधान (चि०) ननु जीपच्छरीरं सात्मक प्राणादिमन्यात इच्छादिकार्पयत्यावति व्यतिरेकिणि साध्याप्रसिद्धी द्रष्टव्यम् ॥ - ·- - केवलव्यतिरेकिमकरणम् । १४२१ कथंव्यतिरेकादिनिरूपणम्। नैरात्म्पञ्च घटस्यन प्रत्यक्ष. घेद्यं तस्य तत्रासामर्थ्यात् । नानुमानगम्यं, नैरात्म्या. प्रतीतावन्वयिनोऽभावात् , सात्मकत्वप्रतीति विना व्यतिकिणोऽनुपपत्तिः। अधेच्छा समवापिकारण- जन्या कार्यत्वात् , तच्च समवायिकारण पृथिव्याधष्ट- द्रव्यभिन्न पृधिव्यादित्वे पाधकप्तत्त्वात् इति पृथिव्या. दिभिन्नात्मसिद्धौ तदत्त्वं जीवच्छरीरे साध्यत इति चेत् । यदि सात्मकत्वमात्मसंयोगवत्वं तदा घटादौ तदस्तीति ततो हेतुव्यावृत्तावसाधारण्यम् । ज्ञानसमा- नाधिकरणज्ञानकारणीभूतसंयोगाश्रयकार्यत्वंसात्मः फत्वं शरीरात्मसंयोगस्य ज्ञानकारणत्वात्, आत्म; मनसोस्तधात्वेऽपि अकार्यत्वात् इति चेत् । न । शरी: रादपत्रासिः । तत्र प्रसिद्धी सिद्धसाधनात् ।.इ. छाया असमवापिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्याभा. वो घटादौ दृष्टः तव्यतिरेकः शरीरे साध्यत इति चेत् । न । इच्छाया असमवापिकारणसंयोगावच्छेद- कत्वस्थ शरीर एव प्रसिद्धेः सिद्धसाधनात्, अन्यथा असिद्धिपतिरेकाद्यनिरूपणात् । अप्रसिद्धसाघ्पसंस- गमिय साध्यमप्रसिद्धं साधयति पतिरेकीति चेत् । . नव्यतिरेकायनिरूपणात् असाधारणधर्मेणाप्रतीतप. दार्थानुमाने घटत्वादिनापि स्वेच्छाकल्पितडित्पाद्यनु. मानप्रसङ्ग इति ॥ उच्यते इच्छाऽसमवापिकारणसिद्धाविच्छात्वं संयोगासमवाधिकारणवृत्ति निवेन्द्रियग्राम्यविशे. पगुणवृत्तिगुणत्वसाधाह्याप्पजातिस्वात् शन्दत्ववत्, ·१४२२ अनुमानचिन्तामणी , स चासमवाधिकारणं संयोगः किदिवच्छिन्न। संयोगत्वात् , आत्मसंयोगमावस्येच्छाजनकत्वे सारम- कत्वं शरीरे साध्यते॥ (वि०) साम्पप्रिसिद्धाषिति । सात्मकायस्थ पक्षमात्रवृतित्वा नित्यर्थः । तत्रंति ! प्रत्यक्षविषयाभ्यां प्रतियोग्यधिकरणायाममाघ प्रहः प्रत्यक्षतो भवति । न च तदुभयग्राहीन्द्रियमस्ति मनसो घटा. पग्राहकत्वात् इन्द्रियान्तरस्यामाग्राहकत्वात् । न चौमाभ्यामुभय प्रहोम्भावग्रहो उभयेन्द्रियप्रवृत्तेरयोगपद्यात इति भावः । कार्य त्वादिति । भावकार्यपादित्यर्थः । बागेत्यादिपूर्वपक्षः । तत्र शानका. रण चक्षुर्घटसंयोगोऽपीति ज्ञानसमानाधिकरणयन संयोगो पिच क्षितः । तादृशश्चात्मसयोग एवं सोऽपि घदादिसाधारण पति शनिकारण विशेषणम् । आत्ममाणसंयोगस्तु शरीराबाउमा रममाणसपोगो याच्या अन्यथाऽतिप्रसंवादित्यावश्यकतया शरी. राणसयोगेनान्यथासिद्धो न हेतुरिति द्रष्टव्यम्। कार्यवपदस्य व्यावृत्ति स्वयमेवाह आत्ममनसोरिति । नेत्यादि समाधानम् । , शकते इन्छाया इति । अमसिद्धति । कुतोऽय व्यतिरोफिनियम, इति अन्वयिनि सोध्यसाधनसहचारमृते व्याप्त्यज्ञानात् । यति रफिणि साध्यमात्रप्रसिध्यैव साध्याभावसाधनाभावयोन्यतिग्रहण साध्यससर्गस्यानुमित्येक विषयत्वात् इति विद्धि । इच्छात्यमिति । व्यतिपक्षे विभागजशब्द व्यभिचार स्यादिति जाते पक्षत्यमुक्तम् । नित्येन्द्रियेति । नित्येन्द्रियग्राह्यस्य च तन्मात्रमाह्यत्वम अन्यथा स्नेहवत्तस्यापि मनोग्राहयेन त भिचारवारणार्थोशदानविरोधात् । तदपि गुणविशेषण न जाति. विशेषणम्, तथासत्यात्मकरवे ताशज्ञात्यभायेन व्यभिचाराभावे. विशेषगुगोपादानविरोधात । साक्षापदं शचमात्तिशमनवा. धान्तरजाती व्यभिचारनिरासाय | जातिपद च मयादिमित्रगुणा वायुपायौ व्यभिचारवारणाय स हि मनोमायग्राहो शानादावस्ति गुणत्यसाक्षाप्राप्यश्च गुणत्यन्यूनवृतिजात्यन्यूनवृत्तित्वात् । न च सायसवान व्यभिचार इति पाच्यम् । वृत्तिपदेन समवेतत्वस्यों- करवादिति । स चेति । भन किञ्चिवच्छिन्नः सयोगोऽसमयामि ·फेवलव्यतिरेकिमकरणम् । १४२३ कारणमिति उद्देश्यविधेयच्यत्यासेन गारपेयम, तेन संयोगे पक्षे वि. शिष्टस्य जनकत्वं साध्यं लभ्यते अत एव तादृशं साध्याभावेऽनिष्टप्र- संजनमाहात्मसयोगमावस्येति । किश्चिदवच्छिन्नसंयोगस्येत्यर्थः । अन्यथेच्छाजनकपर्यन्तस्य तर्क उपन्यासविरोधात् । न चैवं हे- स्वसम्मतिः, असमवायिकारणसंयोगत्वादिति हेत्वर्थात् । सचेत्यनेना- समवायिकारणसंयोगस्यैव परामर्श तनिष्ठसंयोगस्यैव हेतुत्वात् । इति भावः। (चि०) यदा आत्मनीच्छाधारता महत्संयोगाव. च्छेद्या जन्यविभुविशेषगुणाघारतात्वात् वाय्यादि. संयोगाद्यवच्छेद्यशब्दाधारत्ववदिति सामान्यतः सिद्धमिच्छाधारताघटकच्छासमवाधिकारपाद्रव्यसंयो- गवत्वं सात्मकत्वम् । अत एव ज्ञानसमानाधिकर- णज्ञानकारणीभूतसंयोगाश्रयकार्यत्वं वा सात्मकत्व- स्वशरीर प्राणादिमत्त्वस्य इच्छादिमत्त्यस्य च चेष्टावयापचयादिव्पाप्यत्वग्रहात् , घटादौ चेष्टादि. - विरहण प्राणादिमत्वेच्छादिमत्त्वविरहानुमानम्, इ- च्छादिधिरहात इच्छादिप्रयोजकेच्छायाघारताघटके- च्छाद्यसमवापिकारणसंयोगविरहानुमान कार्याभार- चति कारणाभावनियमात् । न च सात्मकत्वं शरीर- पृत्ति शरीरे पाधाभावात् शरीरत्ववदिति अन्वपि- नैव साध्यसिडेः किं व्यतिरेकिणेति वाच्यम् । शरीरं सात्मकमिति शरीरविशेष्यरुयुर्व्यतिरकिणं विनाऽ नुपपत्तेः। उपायान्तरस्पोपायान्तरादूपत्वाच ॥१२॥ यद्वा चेष्टा संयोगासमवाधिकाराणिका संस्का- राजन्य क्रियात्वादिति चेष्टाया असमयायिकारण. सयोगसिडी प्रयत्नयदात्मसंयोग पय पर्यवस्थति प्र.

·1 १४२४ अनुमानचिन्तामणी पत्नान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् । एवं चेष्टाया अ. समवापिकारणसंयोगाश्रयत्वे सति शरीरवं सात्मक स्वं जीवच्छरीरे साध्यं चेष्टावत्यादिति हेतुः । चेष्ठा. विरहश्च घटादी प्रत्यचसिद्धः। चेष्टाविरहात्तदसमवान पिकारणसंयोगचिरहे।ऽपि सुग्रहः ॥ या जीवछरीरं तदवयवो वा आत्मभिन्न वे सति आत्मविशेषगुणकारणभोगानधिकरणा- त्तिसंयोगवत् प्राणान्यत्वे सति ज्ञानकारणीभूताणस- योगवश्चात् यन्नैवं तनयं यथा घंटा, आत्मप्राणसंयोगः प्राणनासंयोगो वा शरीरमाणसंघोगेनैवान्पासिद्धो न कारणं, भोगाधारत्वं भोगसमवापिकारणातिरिक शृत्ति सकल भोगाधिकरणत्तित्वात् मयत्वादिवदि. ति तार्किकी रीतिः ॥ (वि. ) अत्राप्युपस्थितिनियमाभाघात व्यवस्थितो विकल्प न पूर्वास्थरलेनेति नविस्मर्तव्यम्। महदिति। मनोयोगाद्यपच्छेद्यत्यना:- निवृत्यर्थ महत्पदम्। ईश्वरज्ञानादव्याप्यवृत्तेगधारतायाधारपाय जन्येति रूपाचाधारताधारणाय हेती विनितिपद च बोध्यम् । भा. स्मतिद्वित्वाधाधारताधारणाय पिशपतिइच्छाधारताघटकेति। इच्छाधारतावच्छेदकः य इच्छासमयायिव्यनिरुपितसयोगस्त स्थमित्यर्ध. अत पव-उकानुमानयलात्तादशमहत्सयोगाश्रयस्य मह. तो द्रव्यस्य प्रसिद्धिसम्भवादेवाननूकरीत्या सात्मकायसाध्यस्य प्र. सिवायपि नेरात्म्यस्य साध्याभावस्य घटादायसिम्या कथ व्यति कियाप्तिग्रह इत्यत माह स्वशरीर इति । शकते नचेति । शरीरे योधकाति।शरीररित्याभायव त्या अमितत्मादित्यर्थः। ननुसा' THE शरीरवृत्तीत्पनुमानानन्तरं शरीर सारमकमिस्यनुमान सुफरमि. चराह उपायेति । अवधृतसामर्यधोरप्पन्यतरास्फुरणवाया। मन्यतरापायानुसरणस्यापर्यनुयोगादिश्ययः ।

·केवलव्यतिरोकिमकरणम् । १४२५ . .:. (वि०)यति पूर्ववत् । गजक्रियायां व्यभिचारनिरासाय अ. अन्यान्तं हेतुविशेषणम् । न च. गुरुत्ववत्वजन्यक्रियायां व्यभिः चारः, क्रियापदेन -कमत्यव्याप्यपतनस्पन्दनव्यायुतगमनस्वरूपा तिविशेषस्य विवाक्षतत्वात् । एवशति । 'भात्मधारणाय शरीरत्वमि. ति विशेष्यम् । अन्यत्स्पष्टम् ॥ आत्मभिन्नत्वे इति । सत्यन्तमिवमात्मनोऽपि.सध्यिक्ष स्वेनासाधारण्यनिरासाय । आरमविशेषगुणकारणपदं च मृतदेह- स्थापि भोगाभंयतया तत्राप्युक्तसंयोगतत्वेन सपक्षतया ततथेष्टा. घरवस्य व्यावृत्ततया चालाधारण्यधारणाय बोध्यम् । न च कदा. चिद्भोगाश्रयत्ववत्कदाचिश्चेष्टावत्यमपि तत्रास्तीति घाव्यम् ।। मृत. शरीरव्यावृत्तस्येव वर्तमानचेष्टायत्त्वस्य सात्मकत्ये लिहत्वात् । न । चामगुणपदेनै तन्निवादाविशषपदानर्धक्य, मृतशरीरात्मसंयोग- जनकतदघययात्मसंयोगमादाय मृतशरीगवयये साध्यसत्येनासांधा- रण्यप्रसङ्गवारकत्वात् । भेदीदण्डसंयोगवच्छब्दजनक मृतशरीरे शरीरान्तरसयोगमादाय मृतशरीरे सात्मकत्यनिरासायात्मेति । मनसःसारमफत्सवारणाय भोगानधिकरणावृत्तीति साध्य घटकपदा. नां व्यावृत्तिः ॥ हेती प्राणे व्यभिचारधारणाय सत्यन्तम् । नाड्यावी तद्वारणाय शानकारणीभूतेति। चक्षुराविसयोगमादाय तोपताद घस्थ्यादाह प्राणेति । नन्वात्ममनसोरपि हेतुत्वेन व्यभिचार त्यत आह आत्मेति । अतिप्रसनानसच्उिन्नात्ममनसोः प्राणसयोगस्य शानाहेतुत्ये शरीरायच्छिन्नमदुमयमाणसयोगो पाच्य इत्यावश्यक त्यात् तत पधान्यथासिद्धौ न तदेतू स्यर्थः । नन्वनामवया शरी- रस्यापि भोगानधिकरणनया तदचिसयोगवा तत्र याधितमतो. नात्मनापि भोगाधिकरणत्वं साधयति भोगाघारत्वमिति ।नच व्यर्थविशेषणत्वम् । व्याप्यतायउदफरिफासफरिशेपणे तदभावात् सकांचफपिशपणे तथात्वादिति पक्ष्यमाणत्वाव । नन्यत्र मोगान. धिफरणत्यमुपाधिः, अन्यथा पाधारयादीनामध्यय रूपसमयायि- भिन्नत्वानुमानं स्यादव आह तार्किफोति । नया चात्र शरीरे सुखमि. त्यादि-तवाधारयानुभयो न स्यात् इत्यानिएप्रसन्नात्मकतण व्या. तिमहसत्यादुपाधः साम्पान्यापफस्यम् सपाधाररे तु न ता. त इति गायः। .

·T अनुमानचिन्तामणी.. १.. (चि०) अधेच्छां अष्टद्रव्यांतिरिकव्पाश्रिता अ. टद्रव्यानाधितत्वे सति गुणत्वात् पनैवं तन्नैवं यथा- नाश्रितमष्टदल्याश्रितं वैति कथं व्यतिरेकी ? अष्टद्रः व्यातिरिक्तद्रव्यस्य तद्वृत्तित्वस्प चाप्रतीतेव्यतिरेका; 'धानिरूपणाती...' स्पादतत् इच्छाया, 'द्रव्यांश्रितत्वेऽनुमितें प्रधिव्यावी बाधानवतारदशायां। विप्रतिपत्तिवा क्यादाभितत्वादिसाधारणधर्मदर्शनादा तद्पा मष्टद्रव्यांतिरिक्तं न वेति सन्देहेनाप्टद्रव्यातिरिक्तद्र- धापस्थिति यदा इच्छाऽष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रितान वेति संशयातः इच्छाया अष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रयोपः स्थिती पश्चादिच्छाश्रयोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यं नये ति संशयादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्योपस्थितिः । अधवा - व्याश्रिता इच्छा "अष्टद्रव्यांतिरिक्तद्रव्यतिन वति पूर्ववत् संशयादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वं प्रसिद्धम् इच्छाया साध्यते, संशयप्रसिद्धमपि- साध्यं व्यति. रेकादिनिरूपकं साध्यज्ञानमात्रस्य · कारणत्वात् । न संशयादव पक्षसाध्यसिद्धपतिरेकिंवैयर्यम् नि: भयाथ तत्मवृत्तरिति । मैत्रम् , संशपेन साध्यप्रसिद्धावपि तव्यतिः रेकनिश्चयासम्भवात् -- साध्यव्यतिरेकताप्तिनिश्च- यस्थ साध्यनिश्चयसाध्यत्वात् साध्वसन्देहे तव्य तिरेकादिसंशयावश्यम्भावात् । किञ्च संशयोप: स्थितसाध्यस्य व्यतिरेकिनिरूपणं : न. योग्यानुप. लम्भात्, साध्यनिश्चयं पिना योग्यानुपलम्भास. . -11. ICT" - ·केवलच्यतिरेकिप्रकरणम् । २४२७ - .. म्भवात् । नापि व्यापकाभावात् , साध्यनिश्चयं विना तयापकत्वनिश्चयाक्षावात .1 न च यदीच्छा अष्टद्र, च्यातिरिक्तद्रव्याश्रितान स्यादृष्टानाश्रिता सतीद: पाश्रिता न स्यात, रूपवदिति साध्यविपर्ययकोटी प्रतिकूलनसहकृतः साध्यसंशध एव निश्चयकार्य करोति, अत एवैतादृशसंशयोपस्थितकल्पितडित्थाः दिसाधनमधपास्तम्, तद्विपर्पये प्रतिकूलतर्काभावादि- ति:चाच्यम्। साध्यनिश्चयं विनासाध्यव्यतिरेकनिश्चः यंतन्मूलतर्कानयतारात् , अन्यथा अष्टद्रव्यातिरिक्तः द्रव्पवृत्तित्वनिरूपणे नोंदयस्तोंदये, च, तत्सहकृ तसाध्यसंशयस्य साध्यव्यतिरेकनिश्चायकत्वमिति । -(वि) पूर्वपक्षी शङ्कतेऽधेति । सिद्धान्न्याह स्यादेतदिति । अनुमिते इति । गुणत्वेनेति शेगा। आधिनत्यादीति । भानयत्वादीत्यर्थः । यहे. ति। पूर्वमेकांशे निश्चयादपरांशे संशयाद्विारोएस्यैकशानविषयतया साध्यप्रसिद्धिरत्र तु एकसंशयानन्तरमपरसंशयन पिशिष्योपस्थित विरिति योध्यम् । तृतीयेऽयवेत्यादिकल्पे - विशिष्टस्य प्रथमव-पष संशयविषयाचादेकसंशयरूपैय प्रसिद्धिः कोटिप्रसिद्धिश्च केवलादा- दिवाफ्यादित्यवधेयम्। पूर्वपाद मैवमिति । नन्येकन सन्देहे- रत्र सन्देहाभावात हरुछायां साध्यसंशयेऽपि. रूपादौ तपतिरेफनि श्चयः सम्भवति वायो पार्थिवादिरूपसन्देदाप तदभावनिश्चर्यस्यानुभ. विकत्वात् इत्यत आंद फिश्चेति। व्यापकाभायात-साध्ययापका. भावात । साध्यव्यतिरेकिनिरूपणमिति शेषः । शहते न चति। साध्यविपर्ययकोटौ-अष्टद्रव्यानाधितत्यपक्ष। मत पव-साध्यसंशयेन. निधयोत्पाद तद्विपर्यये प्रतिकूलतर्कस्य सहकारित्वादेय । साध्यव्य तिरेकनिधरोति । भापादकनिर्णयस्य तर्फकारणत्यादिति भायः . न्यथेति। तथा च अन्योन्याधय इति पर्यवसितमिति पूर्वपक्षाशय (चि.) , उच्यते-इच्छानयद्रव्यसिद्धौ. प्रधिः ज्यादापिच्छाधारताऽभाये तद्रव्यं शधिव्याचटवरपः ·अनुमानचिन्तामणी भिन्नम् अष्टद्रव्यावृत्तिधर्मवयात् पृधियोदित्व षाध कसावादेसष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यासिहाविच्छापामष्ट. इन्पातिरिक्तद्रव्यवश्वमष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वं वा साध्यते, साध्यप्रसिद्धिपत्ये इच्छाविशेष्यकाटद्र- व्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्यप्रतीतेतिकिसाध्यत्वात् । तथापीच्छादम्पातिरिक्तद्रपाधिता अष्टद्रव्याना- भितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वात् अष्टद्रव्यातिरिक्तद्र. व्यत्ववदिति साध्यमसिद्ध्यैव दृष्टान्तप्रसिहरन्वयी हेतुः स्यादिति चेत् । न । अन्वयव्याप्स्यप्रतिसन्धाने व्यतिरकव्यामिप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरकिसम्भ- यात् । न च द्रव्यत्वादेः सपक्षात् व्यावृत्तावसाधार. प्पम, तद्धि साध्यतदभावोभयसाधकत्वेन सत्पति- पक्षोत्थापकतया दीपावहं प्रकृते च न हेतोः साध्या. भावसापकत्वं विपक्ष पाधकाभावात् साध्यसाधकत्वे तत्सत्त्वाच्च । अत एव पावदेकवानुकूलतको नायत- रति तावदेव दशाविशेषऽसाधारण्यं दोप इत्युक्तम्। सुवर्णतेजसत्वसाधकव्यतिरेकिणि शब्दोनित्यः श- ब्दत्वादित्यादावपि तथा । (वि०सिद्धान्त्याए उच्यत इति । सिद्धाविति । इच्छा द्रव्याधिता गुणत्वाद्रूपवदित्यनुमित्येति शेषः । प्रसिद्धिरिति । पन समि व्याश्रयाश्रितति यदि सामान्यतोदृष्टानन्तर इच्छाधयों - व्ययायो न पृथिवीति बाधावतारस्तदेति इटव्यम् । द्रव्यानि तेव्त्यनुमाने तु द्रव्यत्वस्य प्रकारतया तदाधितत्वस्य वैशिष्ट्यमा नाभितत्यत्वरूपसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नसाध्यस्य द्रव्यत्वेन सितया तत्र सिम्युपदर्शनेन विरोधात् । एव चान्ययित्वापादन- मसाधारणपापादन वापतन विरुध्येत नयोः सपक्षवामावाद । पदव्याधितेत्येषानुमान तदा प्रसिद्धिरिच्छायां द्रष्टव्या यति ।

·केवलव्यविरकिमकरणम् । १४२९ रेकिण, इच्छाविशेष्यकानुमित्यर्थत्वमित्याकरेणैव. स्फुटत्वात् । म. धुरानाथस्तु-उक्तानुमानान्तर मनसेव ताइशद्रव्य वृत्तित्वत्वेन सा- यतावच्छेदकप्रकारेण साध्यप्रसिद्धिद्रव्यत्वे इत्यर्थः-इत्याह । नंनु तथापीच्छायां द्रव्यवृत्तित्वात् साध्यसिद्धिर्जातेति किं व्यति- रेकिणा? तत्राह इच्छति । दृष्टान्तसिद्धरिति। दृष्टान्ते द्रव्यत्वे सा. ध्यप्रसिद्धरन्वय्ययं हेतुरित्यर्थः। तथापीत्यत्रोत्तरयति नेति । व्या. वृत्ताविति । द्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वस्य हेतोावृत्तावित्यर्थः । असाधारण्याभावे युक्तिमाहं तद्वीति । असाधारण्य होत्यर्थः। विप. क्षे-साध्याभावसाधकत्वाभावे । तत्सत्वादिति । अपद्रव्यानाधित. स्य द्रव्याधितत्व तदतिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वं विनाअनुपपन्नमिति सा. ध्यसाधकतर्कस्याप्रतिहतत्वान्नोभयसाधकत्वेन सत्प्रतिपक्षोत्थाप. कतयाऽसाधारण्यमिति तात्पर्यम् । इत्युक्तमिति । आचार्येत्यर्थः। सुवर्णेति । सुवर्ण तेजसमसति प्रतियन्धकेऽत्यन्ताग्निसयोगेप्यनु. च्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वादिति व्यतिरेक्यनुमितावित्यर्थः । तथा-नासाधारण्यमित्यर्थः। | - (चि०)अथारद्रव्याधारत्ववाघानन्तरमिच्छादौ गु- णत्वादेवाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वं सिद्ध्यति पक्ष- धम्मतायलात् प्रसिद्धविशेषवाधे सामान्यज्ञानस्य त- दितरविशेपविषयत्वनियमात ,अत एवाऽसर्वषिपया. नित्यज्ञानयाधानन्तरं क्षित्यादौ कार्यत्वेन ज्ञानजन्य: त्वं सिद्ध्यन्नित्पसर्वविषयत्वं ज्ञानस्यादायैच सिद्ध्य- तीति चन्न । पाधानन्तरमष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यविषया. प्यनुमितिद्रव्याश्रितत्वमकारिका स्यात्-अनुमितेा पकतावच्छेदकमात्रप्रकारकत्वनियमात्, न त्वष्टद्रव्या. तिरिक्तद्रव्यत्तित्वप्रकारिफा-तस्य पूर्वमप्रतीतत्वेन प्रकारत्वासम्भवादिति तत्कारिकाऽनुमितिर्व्यतिरेकि- जैव । अनाद्यनन्तगणुकादियावत्पक्षीकरणेऽनाद्यनन्त. तावदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानत्यमेव नित्यसर्ववि- ·१४३० { अनुमानचिन्तामणी पयकत्वमेतदन्यनित्यसविपयत्वं · व्यतिकिण एवं सिच्यति, पक्षधम्मतायलेनापि व्यापकतावच्छेदकम: कारेण साध्यसिद्धिर्भवति न तु साध्यगतविशेषतः कारिका अतिप्रसङ्गात् ।। नन्धद्रव्यानांश्रितेच्छा द्रव्याश्रितेति यदि सा ध्यते, तदाऽष्टव्यातिरिक्तदव्याश्रितत्वमन्तरेण प्रति ज्ञार्थ एवं नोपपद्यतः ।... ..... •15.. : सत्यम् एवमप्यष्टद्रव्यानाश्रितेच्छायां..द्रव्या 'श्रितत्वं" सिद्ध्यतु तस्याप्टद्रव्यातिरेक्यं 'कुंता सि. यत्।। (वि)शकंते अथेति । गुणत्यादेवेति। तथा चेच्छादौ पृथिव्याय- एव्यवृत्तित्वाधसहकारेण इच्छा द्रव्यानिता गुणवादित्यत्वायन- पाण्द्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वासद्धी किं. व्यतिरेकिणेति शङ्काः । तंत्र दृष्टान्तमाह अत एवेति । क्षितिः कर्तृजन्या कार्यादित्यनु मित जीवानां तदुपादानंगौचरापरोक्षशानाद्यसम्मेवाताध नि. त्यसविपयशानधर्वाश्चरस्यैव तत्कर्तृत्वसिद्धिरम्वयिनैव यत्यभिः प्रायउत्तरयति नेति । बोधानन्तरमितिः बाधायतारोत्पूर्व सो. मान्यतोहएपर्यवसाने व्यक्तिरेकिणं. विना गत्यन्तर नास्तीति. दयम् । द्रव्याचित्तत्यप्रकारफत्ये हेतुमाह अनुमितेरिति । येन रूपेण व्यापकस्वंशानं तेनैवानुमितो भाननियमादित्यर्थः। पूर्वमप्रतीतत्वे नेति । व्यापकतावच्छेदकतयति शेपः । ननु तर्हि ईश्वरानुमाने नि. सब संधिपयकत्वं च छाने कथं सियेदत आहे अनाद्यनन्तति । पदन्येति । ईश्वरज्ञानस्य आफाशादिनित्यसर्यविषयत्यान्वयह- पाताभावान व्यतिरेकिविषयोऽन्यथेश्वरस्य सर्पसत्यहानिरित्यभि प्राया। अतिप्रसङ्गादिति । तथा चेच्छायामद्रव्यातिरिक्तात्मवृत्ति वन सिद्धयेवं द्रव्याभितत्वमागुणत्वेन सिद्धयेचदर्थ व्यतिरिकिस्वी. कार इति भाया। वमेधाराक्ष्योत्तरयति । नन्विति। - ·केवलन्यतिरेकिप्रकरणम् । :- (चि०)अथ सामान्पाव्यभिचारमादायामानान्तरो. पनीतं तत्तदन्यत्वमुपजीव्याप्टद्रव्यान्यद्रव्यवृत्तिवे. च्छादेः परिच्छिद्यते, ज्ञानान्तरोपस्थापितविशेषणवि, शिष्टज्ञानस्य.सुरभिचन्दनमित्यादौ दर्शनादिति चेत् । न। मानान्तरान्नियमेनानुपस्थितः ।।... । जाये चेच्छाश्रये पृथिव्यादिभिन्नत्वं न जानन्ति इच्छायाश्च पृथिव्याद्यनाश्रितत्त्रं न जानन्ति , तेपाः मयनुमानादित्यप्याहुः ।। : अथ व्यतिरेकी नानुमानं सर्वपमेयत्वादिना सत्प्रतिपक्षग्रस्तत्वादिति चेन्न। विपक्षयाकन न्यतिरे: किणो बलवत्यात् ॥51; (वि)पुनरन्धयेनैवच्छानुमानयादी शकते अथेति । सामान्याव्यभि- चारो गुगत्वनिष्ठद्रव्याधितत्वसामान्यन्यातिज्ञानम् ।मानान्तरोपनी. तन्तत्तदन्यत्वम्-छा, न पृथिवीवृत्तिरित्यादिाधकानुमानान्त- रम उपजाब्य-विशेषणत्येन विभाव्य । तथा चेच्छा द्रव्याधिता गुणस्यात्, इत्यादिप्राथमिकसामान्यतोटानुमाननांप्टद्रव्यातिरि- कात्मवृत्तित्यमिच्छायामन्वयिनैव स्यादिति शहाजानान्तरोप- नातधिशेषतविशिरमाने दृष्टान्तमाह सुरभि चन्दनमिति । समा. प्रत्ते : ,मानान्तरादिति । उकयाधकानुमाने उक्तसामान्यतोर- पानुमानपूर्यकत्यस्पानियनत्यादुपनीतभानस्यासम्मयाने युकमि- ति समाधानाध मानान्तरादित्यापाततश वाध्यम् । वस्तुतो या. धकानुमानैस्तदुपस्थापननियमेनापि नानुमितो स विशेष व्या. तिपक्षताभ्यामेवोपस्थितेस्तवात् न तु प्रकारान्तरोपस्थितस्या- अनुमितो भानमिति वाधे वक्ष्यमाणत्वात् । अप्रैय समाधानान्तर फेचिदाद ये चेत्यादिना । त्यपीत्यस्त. रसोनावनम्।तद्वाजंतु यदीच्छाश्रयस्राएद्रव्यभिग्नद्रव्यत्वासानं त. वा साध्याप्रसिध्यैव न्यतिरस्यनवकाश इति तत्समधनपरठदु. वनमेय प्राप्तमिति महत्कालिमिनि एन्यम् । । 7 - ·- । अनुमानचिन्तामणी (चि)अन्ये तु व्यतिरेकिणभाव पर साध्यास चांप्रसिद्ध एवं सिद्धयति, यस्याभावस्थ व्यापको हेस्वभावो. गृहीतस्तस्याभावः पचे व्यापकाभावा. भावरूपेण हेतुना. सिद्धयति, व्यापकाभाववत्तया ज्ञाते व्यायामारज्ञानावश्यम्भावात् । तथा हि~ पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते' पृधिवीत्वादित्यत्र इतरस्प' जलादेयापकः पृथिवीवाभावो गृहीत इति पृथि. धीत्वाभावाभावरूपेण पृथिवीत्वेन पृधिव्यामितरा: न्योन्याभावोऽप्रसिद्ध एप . सिद्ध्यति प्रतियोगिः ज्ञानस्य : वृत्तत्वात्, प्रत्यःण भूतले घटाभावव. त । एवमन्यत्राप्यव्याप्यवृत्तीच्छायाः स्वाश्रयत्वे सि- हे स्वाश्रये योऽत्यन्ताभावस्तदवच्छेदकं घटादि सर्व-तदवच्छेदेनेच्छानुपलम्भात् , जीवच्छरीरन्तु न तथा-तवच्छेदेन तदाश्रये इच्छोपलम्भात्, तथाचे. छात्पन्नाभावाश्रयतावच्छंदकत्वरूपस्य नैरात्म्पस्य घटादौ प्राणादिमत्त्वाभावो व्यापको गृहीत इति जीव- च्छरीरे प्राणादिमत्वेन इच्छात्यन्ताभावाश्रयत्वावच्छे. दकत्वस्याभावः सात्मकत्वं साध्यते । एवं प्रामाण्य. साधकम्पतिरेकिग्यपि व्याधिकरणपकारावच्छिन्नत्वस्थ व्यापकः समप्रवृत्तिजनकत्वाभावोऽप्रमायां गृही तोऽतो विवादाध्यासितानुभवे समर्थप्रवृत्तिजनक स्वेन पधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वस्याभावः सिध्यति, ध्यधिकरणप्रकारानवाउिन्नत्वमेव-प्रमात्वम् । तनु साध्याप्रसिद्वौ कथं साध्यविशिष्टज्ञान विशेपणज्ञान- 'जन्यत्वादिशिष्टज्ञानस्येति चेत् । न । पक्षे साध्यानुमि 5 ·केवलम्पतिकिमकरणम् । १४३३ (चि०)तिसामग्रीसत्वात्पक्षविशेषणका साध्यविशेष्यक एव प्रत्ययोजायते भूतले घटो नास्तीत्यभावविशेष्यक- प्रत्ययवत् । तथापि साध्याभावव्यापकाभावाभावरूपहेतुम- तथा पक्षज्ञानं व्यतिकिणि गमकतापयिकम् , न च साध्यप्रसिद्धिं चिनैतादृशप्रतिसन्धान सम्भवति । न च वस्तुगत्या यः साध्याभावस्तयापकामावप्रति- योगिमत्तया ज्ञानं मृग्यत इति वाच्यम्, व्यतिरक्या भासानुपपत्तेरिति चेत् । न । योऽभावो पस्य भाव- स्य व्यापकत्वेन गृहीतः तदभावाभावेन तस्य व्या- प्यस्याभावः पक्षे साध्यत इत्यनुगतानतिप्रसक्तस्य ग. मातोपयिकत्वात् । अयश्च व्यतिरेकिप्रकारः स्वार्थ एव-परं प्रति साध्यामसिध्या प्रतिज्ञाचसम्भवादिति सर्व समयसम् ॥ चिन्तामणेरर्धापत्तिप्रकरणम् । (वि०)साध्याभावत्वेनोपस्थितसाभ्यामावप्रतियोगित्यापेक्षया पा. स्तवसाध्याभाचव्यापफामायप्रतियोगित्यस्य लघुत्वेन प्रयोजकत्वमा गोकुर्वतांमतान्तरमाहान्ये विति। ननु अभावस्याप्रसिद्धत्ये हेत्वमाये तदभाषव्यापकत्वमहासम्भवात्कथमनुमितिरत आह यस्येति । गृहीत इति । तथाच तय हत्यभावे प्रतियोगिव्यापकतामान हेतुरिरपर्यः । दृष्टान्तमा तयाहीत्यादिना । एवमन्यापीति । प्ररुते. छानुमाने इत्यर्थः । तदेचाहान्याप्यवृत्तीत्यादिना । स्याश्रयत्व सि- दे-गुपत्ये द्रव्याधितस्ये सि । स्थाथये-द्रव्यत्याधये घटादी । यो. प्रयन्ताभाष:-इच्छात्यन्ताभावः। तदाथ-द्रग्यस्यायये जीपरी- सापत इति। तथाच स्पतिरकिसिसिरिति मायः। प्रामाण्य. साध्य कस्यतिरेकिणि-विवादास्पद इदंशानं प्रमा समर्थप्रवृत्तिजन करवात पय तनय यथाऽपमा रठि ग्पतिरफिनि। सिमतीति। यत्र ·- भनुमानचिन्तामणी ततः किमत माह व्यधिकरणप्रकारेति । पक्षविशेष्यकरति । मन्त्र घ परामशॉपि पक्षविशेषणक एवेति ध्येयम् । अतएव च विश्वना थेन मुकापल्यामपि विविधपरामर्शस्वीकार प्रदर्शितः अनुमिति. व पक्षविशेषणकापि स्वीकृतेत्यवधेयम् ॥ अनास्वरसमाह चिन्तामणिकाः स्वयमेव तथापीत्यादिना । तदीजन्तु-अस्तु लाघपादुक्तप्रकारेण प्रयोजकता, तथापि यत्र वस्तुतः साध्यामापं जलतादात्म्येनोपस्थितं यत्र चेतरमेदामावर नोपस्थितं प्रति साधनामाधो व्यापको गृहीत उभयथापि उक्तन कारस्थान व्यापकत्येन सपत्राभाव एव साध्य इत्यवधारणविरोध याधता वयादेरपि व्यतिरेकिंगम्यस्यात् । इयांस्तु विशेष:- सा. ध्यप्रसिद्धिरन नान्यत्र । न चोदाहतव्यतिरेकिण्यभाव पर साध्य इत्यवधारणार्थ -सात्मकत्यादेभावरूपस्याप्युक्तकमेण सिध्यविरो धादिति । अस्मिन्नस्वरसे शकते न च वस्तुगत्येति । व्यतिरेक्या. मासानुपपत्तरिति । आधेयत्वादेः अभावाप्रसिद्यति शेपः 1 अप्र. सिसाध्यवादी आह योऽभाष इति । पुनरपि तत्र व्यतिरोकिण्य- भाव पत्यपधारणेऽनास्थयोत्तरमाह अप चेति । अयमपि कचित् , तो भिन्नस्य प्रकारस्य भावाभावसाधारणस्य सार्वत्रिकस्य सत्या- दयधारणमनुपपन्नमेवेति भावः। प्रतिझादीति। आदिपदेन निगमनप. रिग्रहो योध्यः॥ इतिधीषटुकनाथतर्कतीर्थविरचिते तावचिन्तामणिविवचने . केवलव्यतिरोकिप्रकरणम् ॥ - ·अर्थापचिप्रकरणम् । १४३५ (चि०)व्यतिरेक्यनुमानसिद्धावपत्तिन माना. न्तरं-तेनैव तदर्थसिद्धेः। स्यादेतत, ज्योतिःशास्त्रात्तत्कथितलिङ्गादा देव- दत्तस्प शतवर्पजीवित्वमवगतं चरमं शतवर्पजीवी गृह एवेति नियमे प्रत्यक्षेणावगने पश्चाद्योग्यानुपल- ध्या निश्चितो गृहाभायो जीवननियमग्राहकप्रमाण. योर्यलाबलानिरूपणाद्वहिासत्वकल्पनं, विना निय- मदयविपयकं संशयं जनयित्वा जीवति न वेति संशय. मापाद्य जीवनसंशयापनुत्तये जीवनोपपादकं यहि:- सत्वं कल्पयतीति-यधोक्तसामग्यूनन्तरं पहिरस्तीति प्रतीतेः, तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां संशपयारागृहाभाव: तदुत्पादितनिपमदपविषयकसंशयो वा करणं जीवन- संशय एव चा, करणे सव्यापारकत्वानियमात् । प्रमा. णयोर्विरोधज्ञानं तदाहितसंशयद्वारा करणमिति क- श्चित् । तदा जीवित्वस्य लिङ्गविशेषणस्य सन्दिग्ध- त्वेनानुमानासम्भवादापत्तिर्मानान्तरम् । ननु संशयस्य कल्पकत्वे स्थाणुपुरुपसंशपादपि तदेककोटिनिर्वाहकल्पनापत्तिः । न च प्रमितसंश- पः कल्पनाङ्गम्, जीवनस्य तदानी प्रमितत्वे संशयामा. वप्रसगात, जीवित्वनिश्वयेऽनुमानादेव यहिःसत्त्व निश्चयाच । कदाचित् प्रमितत्वे च प्राक्प्रमितपुरुषत्व. स्यान्तरा तत्संशये कल्पना स्यात् । किश्श जीवनसं- शयस्प मृतेऽपि दृष्टत्वान व्यभिचारेण पहिःसत्त्वग. मकत्यमिति चेत् । न । यथोक्तसामग्रीप्रभवसंशयस्य ·१४३६ अनुमानचिन्तामणी कल्पनाङ्गत्वात्। अत एव मृतजनिष्यमाणयोहामा- वनिश्चयो न पथोकसंशयमापादयतीति न यहि सत्य कल्पकारागृहाभावश्च योग्यानुपलब्धिनिश्चितोन संशप इति । अथ जीवननियमग्राहकप्रमाणपोयदि च तुल्यय लत्वमवगतम्, कतर्हि यहिःसत्वकल्पना? विशेषदर्श नविरहात्, कल्पने वा पमितजीवननिर्वाहकहिास- श्वगृहनियमनिर्वाहकमरणस्याप्युचितवन तत् कल्पनापि स्यात्-जीवनमरणयोः संशयाविशेषात् । अथ तपोरकं यलीयोऽपरमयलम्, तदैकेनापरस्प बाध एवेति न संशयः । तस्माद्यत्र शतवर्षजीवित्वमवधा- रितं गृहाभावश्च निश्चितः तत्र बहिःसत्वकल्पनं, न तु जीवनसंशये। एवञ्च देवदत्तो पहिः सन् जी. वित्वे सति गृहनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिति व्य. तिरकिणा वहिःसत्त्वज्ञानेनार्धापक्या लिङ्गविशेषण- जीवित्वसंशये बहिःसत्त्वकल्पना प नास्त्येव । कि- अ गृहाभावनिश्चयः प्रमाणदयविषयसंशयं जनपि. स्वा जीवनसंशयमापाद्य पहिःसत्वं कल्पयतीति न युक्तम्, न हि यत्त एव यतसंशयः स एव तनिश्चयाप प्रभवति-अतिप्रसङ्गात् । (वि०) अपार्थापत्तिविधेचनम्। ध्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिहेतुन्य प्रतिपाय तेनैव चारितार्य- इपित्तिर्मीमांसकाभिमता नाङ्गीकार्येत्यभिप्रायेण प्रसङ्घसरल्यार्थाप. तिनिराकरणमारभतेव्यतिरेक्यनुमानसिद्धावित्यादिना व्यतिरेक्या नुमानसिद्धौ-व्यतिरेक पातिज्ञानस्यानुमितिजनकृत्यसिदौ। अर्था- पति-भापतिशम्दघाव्यं ज्ञानम् । न मानान्तरम्-मानुमितिभिः भम् । तत्र हेतुमाह तेनैवेति । तथा चावमिनिसामीभिन्नसामान्य ·अर्थापतिप्रकरणम् । १४३७ । अन्यत्वे सति जन्यत्वादिति हेतुरित्यर्थः। तथा चात्र-अपचिश- ब्दवाच्यं शानमनुमितिभिन्नं न यति विप्रतिपत्तिः । तत्र विधिकोटि- मीमांसकानां निषेधकोटिनैयायिकानां योध्या ॥ देतीस्वरूपासिदिमाशंकते मीमांसकमतेन स्यादेतदिति ज्योतिः. शास्त्रस्य व्याप्तिग्राहकमात्रतया न देवदत्तीयशतवर्पजीवित्वनिश्चाय- कत्वमत आह तत्कायतेति । गृह पवेति । गृहान्यावृत्तिरित्यर्थः । निधितो गृहाभाचो-गृहाभावनिश्चय इत्यर्थः । जीवननियमप्राहक प्रमाणयोः-जीवित्वनिधयगृहान्यावृत्तित्वनिश्चययोः । वलायलानि. रूपणात्-प्रामाण्याप्रामाण्यान्यतरानिश्चयात् । पहिस्सस्य कल्पन- मिति । यहिःसत्यनिश्चयाभावेन चेत्वर्थः। नियमद्वयविषयकमिति । नियमद्वयविषयकनिश्चयद्वयविषयकं प्रामाण्यसंशयं जनयित्वेत्यर्थः। जीवनोपपादक-शतवर्षमध्ये गृहे सतः शतधजीयित्वस्य व्याप. फम् । कल्पयतीत्यत्र मानमाह यथोकेति । गृहाभावः-गृहवृत्चिदेव. चामावनिधयः । शनिश्चयस्य प्रामाण्यसंशयेऽहेतुत्वेन द्वारत्या. संभषादाद तदुत्पादितेति । तत्प्रयोज्यनिश्चयद्वयविषयकप्रामाण्य. संशय इत्यर्थः । सोऽपि न जीयने हेतुः जीवनसंशयेनान्यथासिद. त्यात्तस्य तद्यापारत्वे मानाभावादत आहे जीवनसंशय पय. घेनि । ननु जीवनसंशयस्य व्यापाराभायात्कयं करणत्वमित्या. शायाह फरण इति । तथाच फलायोगव्ययच्छिन्नत्वमेयात्र कर. णत्यं न तु व्यापारपदमाधारणत्यमित्यर्थः । प्रमाणयोः-शतवर्ष- जीयित्वगृहान्यावृचित्यनिश्चययोः । तदाहितसंशयद्वारा-तारशवि. रोधमानाहितप्रामाण्यसंशयद्वारा। विरोधमान विना प्रामाण्यसंश- यासंभयेनोपजीव्यत्यादिति भावः । मध्यपर्तिप्रामाण्यसंशये म्यापा. रत्यममामाणिफमिति कश्चिदित्यनेनास्थरससूननम् । अर्यापचियापु. पसंहरति तदेति । जीवित्वे सति गृहासस्यस्यय नैयायिकहतूकरणी. यावादिति मायः॥ तनैयायिक आक्षिपति ननुसंशयस्येति । कदाचित प्रमितत्वे-पदा कदाचित निधितविषयकसंदेहस्यैप कल्पनात्ये । कल्पना स्यात्- जीवनतदुपपादकल्पना स्यात् । म्यभिचारण-सभ्ययम्पमिचा- रंणामीमांसका समापचे न पयोति। किरयुकदोषमुरति मत पपेति । यधोकसामग्रीजम्यसंशपस्य कल्पनाहापादेययः। यपी.

·१४३८ अनुमानचिन्तामणौ केति । यथोकरूपेण जीवित्वसंशयं न जनयतीति न मृतत्वेन अनिः प्यमाणत्वेन निश्चितयोः गृहासत्त्वनिश्चयः यहिःसत्वापादक इति भावः ॥ ननु योग्यानुपलब्धिजनितगृदाभावनिश्चये प्रामाण्यसंश- यात भविष्यति गृहामावसंशय इत्यत आह गृहामावश्चेति । तथाच योग्यानुपलब्धिजन्यज्ञानस्य विशेषदर्शनतया प्रामाण्यसंशयाभाव इति भावः ॥ तुल्यबलत्यमिति सन्दिग्धामामाण्यवमित्यर्थः । वि. शेषदर्शनति । वहिःसत्वव्याप्यस्य शतवर्षेषु गृहासत्त्वे सति शतवपंजीवित्वनिश्चयस्य विरहात् कथं पहिःसत्वनिश्चय इति भावः ॥ यदि च-सशयहेतुकाांपत्तिस्थले व्याप्यनिश्चयो न हेतुः किन्तु व्याप्यसंशय पवेति मन्यते तदाप्या कल्पने पेति । तक रूपनापति । भयदभिमतसंशयरूपसामग्रीसत्वात् मरणकल्पनावि स्यादिति भावः । एक-गृहाम्यावृत्तित्वज्ञानम् । पलीयः-निश्चितप्रा. मापयकम् । अपर-शतपर्पजीवित्वज्ञानम् । अवलं गृहीतामामाण्य. कम् । तदेति । तदा न शतवर्षजीवित्वसशय इत्यर्थः । नन्वेवमेवो. व्यतामत माह पपञ्चेति । व्यतिरेकेन्युपलक्षणम् । विद्यमान वि. शेषणेऽघरपपि द्राच्या तथा चोक्तव्यतिरेकिणय यहिःसत्त्वज्ञान न तु लिगविशेषणजीयनसंशयेऽर्थापत्या यहिःसत्त्वकलानमिति नया यिकाशयः । दूपणान्तरमा फिश्चेति । अतिप्रसाङ्गादिति । सर्वश्रेय तत्संशयोचर तनिश्चयापत्तरिति भावः ।। (चि०)मैवम्। पधोक्तसामग्रीजनितसंशयचाने तर्कयति योग्यानुपलब्धिगृहीतो गृहाभाव इति तनिश्च यः सुद इति जीवननियमग्राहकयोरेक याध्यं विरु उयोरममाणत्वात् तदिह मरणं कल्पयित्वा जीवनग्राह. कपाध्यतां नो घा, यहिःसत्त्वं कल्पयित्वा गृहनिया मग्राहकम्, तत्र पहिःसत्वकल्पने गृहनियमग्राहकमा. बपाधा मरणकल्पने तु शतवर्पजीवी गृह एवेति नि. यमदयस्पापि याधास्पात, तदाह-जीवनयाधे तनिय. मयाधस्पावश्यकत्वात्-इति। किश्च भद्य जीवति श्यो ·अर्थापत्तिप्रकरणम् । १४३९ जीविष्यतीत्यादिघहुतरक्षणलवमुहू दिसमयोपाधि. नियतं जीवनमुपलब्धमिति तहाधे घहुनरव्याप्तिया- धः, देवदत्ततवपवगृहसत्वव्याप्तिश्वाल्पा,तथाऽभाष- स्वरूपमरणापेक्षया बहिःसत्त्वस्य भावस्थ लघुत्वम् । यदि च गृहाऽन्योन्याभावाश्रययहिःपदार्थवृत्तिसंयो- गाश्रयत्वं यहिःसत्वमिति तदपेक्षया मरणमेव लघु, तथापि मरणापेक्षया जीवनमानं लध्विति तदेव कल्पयितुमहम् । ततोऽर्धापत्तिकाल्पितं जीवित्व- मुपजीव्यानुमानादपि यहिःसत्त्वज्ञानं भविष्यतीत्य. तो व्यावर्तकसहकृतो यथोक्तसामग्रीप्रभवः संशयो वहिःसत्वं कल्पयति । न च वाच्य-ताणां विपर्यया. पर्यवसायित्ये आभासत्वम्, तत्पर्यवसाने च तदेचा. नुमानमेतत्तर्कसहायं महिःसत्वमनुमापयिष्यति इति, यतो लाघवगौरवताणां विपर्ययापर्यवसायिनामेव प्रमाणसहकारित्वमत एव प्रत्यक्षशब्दादायपि सह- कारी सः। न तस्यां दशायाच प्रमाणान्तरम. स्ति ततोऽर्थापत्तिसहकारित्वं तर्कस्य । ननु स्वकारणाधीनस्वभावविशेपात्तानुगृहीत. यधोक्तसंशयस्य पदि बहिःसत्त्यमापकत्यं तदा मृते गृहस्थिते वा तादृशसंशयाद्यत्र पहिसरच. कल्पना सापि प्रमा स्पादिति चेत् । न । य. पाहि प्रमापकस्पोन्द्रियस्थ दोपेण प्रमाशक्तितिः रोधानादेन्द्रियानमः पधोकमंशपस्यापि दोपेण प्रमाशक्तितिरोधानादग्रहरूपन्नमसम्भया. त् । परोक्षज्ञानानां जनज्ञानाविभ्रमत्ये पधाधिय. तधा ·- + अनुमानचिन्तामणी नियम इति चेत् । सत्यम्, प्रकृतेऽपि जीवनगृहाभाव नियमग्राहकप्रमाणयोरन्यतराभासत्वेनाभासत्वसम्म यात् । यदा दोपाभावसहकृतस्य यधोक्तसंशयस्य व हिःसपचप्रमापकत्वमिति ॥ - (वि०)उक्तनैयायिकाक्षेपेसमाधचे मीमांसको मेघमित्यादिना एवं तर्कपति-एवं लाघवगौरवात कमवतारयतीत्यर्थः । विरुद्धयो:-शत पर्पजीवित्वगृहान्यायरित्ययोः। एतेन किमत आह तदिहति । बा. ध्यतामिति । तथाच मरणसत्वेन जीवनानमप्रमा स्यात् पहि सत्त्वसत्वेन गृहान्यावृत्तित्वनिधयो पाप्रमा स्यादित्यर्थः। बाधा अप्रमात्वम् । नियमतपस्यापीति जोवित्यगृहान्याचित्ययानिधय- यस्येत्यर्थः । मनोकार्थे वृद्धसंमति प्रदर्शयति तदाहेति । देवदत्तेति । देवदसतदषयवादि व्यवस् तावत्यवश्या प्रभृतिनियमसंभवेन जी. वनप्राहकस्य घहुन्व गृहनियमप्राहकस्थापत्वं द्रष्टव्यम् । अभाव. स्परूपेति। तत्पुरुपीयशरीरसंयोगाधिकरणक्षणावृत्तितापुरुषीयश. रीरमाणसंयोगवसरूपेत्यर्थः । गृहान्योन्याभावाश्रयेति । गृहतदभा. धान्योन्याभायटघटितत्वेन च यहिःसत्व गुर्विति भायः। तथा. पीति । मरणापेक्षया जीवनं लघु इति तरकल्पयित्वाऽर्थापतिकल्पि- तजीवित्पलिमकानुमित्या यहिःसरवं साध्यमित्यावश्यकतया गुपि तदेवार्थापत्या कल्प्यते न मरणमिति तर्कशरीरमेवेदं द्रष्ट- रूपम् । तेन एतापत्तसहकाराहिःसर कल्पयतीति नोपसहारपि. रोधोऽन्यथाऽस्य प्रन्यस्यापित्त्या जीवित्वं कल्प्यते इत्यर्थे उपसं. संहारविरोधादित्यवधेयम् ॥ बहि सन्वं कल्पपतीति । मरणे च ला. घवज्ञानाभावान्न तनिश्चयं जनयतीति भावः 1 एतेन किञ्चेत्याधुक्तं प्रत्युक्तं तत्संशायकमात्रस्य तनिश्चायकत्वे एवातिप्रसमात् सहका रिविशेषेण तस्य तथास्वे चातिप्रसङ्गामायादिति भावः। शहरो मत्यारभ्य इतीत्यन्तेन । विपर्यय:-गुर्वेविपरीतो लाघवार्थः । तदपर्यवसापित्वे-तदनुमितिजनकसामग्न्यसहकृतये । भाभासत्व- लध्वनिश्चयाजनकत्वम् । ईश्वरानुमानादी दर्शनादिति भावा । ततः किमत आइतपर्यवसाने चंति । समाधत्ते यत इत्यनेन ननु लाधपक्षानस्य प्रमाणावरसहकारित्वे तेनैव पहिःसत्वज्ञानं भवित .

·11 अर्थापचिप्रकरणम्। यति किमर्थापत्ययता आहन चेति। तस्या दायां-लाघवहान. दशायाम् PT.. -- नयायिका शंकते नन्विति । :: उत्तरयति न यथाहीति । पेन्द्रियकम्रम इति । नेत्रे कामलादि. रोगप्रस्ते पीतः शंख इति भ्रमदर्शनादित्यर्थः । अंग्रेहरूपति! धर्म- धर्मिणाभदायहरूपेत्यर्थः । सत्यमिति । जीवनगृहाभावनियमना कप्रमाणयोः शतवर्षजीवित्वनिश्चययोग्यानुपलब्धिजनितगृहाभावनि श्ययो।"मृतस्पले जीयन निश्चयस्यामावसत्वादिति माव। प्रेमा पकत्यामतीति । यथा दोषण प्रमाशकिनाशस्तथा दोपामावस्य प्रमाजनफत्यमिति यद्वैत्यादिसमाधानतात्पर्यम् ।। - इति संशयकारणकार्यापत्तिपूर्वपक्षविवेचनम् ॥ (चि०) उच्यते । अनयोरेकं वाध्यं विरुद्धार्थ ग्राहक खादिति, सामान्यतो दृष्टादेव तर्कसहकृताद्गृहनि: यमग्राहकवाधे लिङ्गविशेषेण जीवित्वनिश्चपेऽनुमा नाद्वहि सत्त्वसिद्धिः। तथाहि-जीवनप्रमाणाधे गृह- नियमप्रमाणोत्थापितलिङ्गेन मरणानुमानात प्रमा: णत्वाभिमतयोर्दयोरपि बाधा स्यात् 1: गृहनिः यमग्राहकवाधे च निष्परिपन्थिजीवनप्रमाणालिङ्ग विशेपणजीवित्वनिश्चपे, पहिःसत्वानुमानादेकममा: णपाधवेत्यादितर्कसहकृतात् सामान्यतोदृष्टादेवान- योरेक गयाध्यमिति : जापमानानुमितिः परम्पराम- रणज्ञापर्क प्रिप्रयीकरोति, न तु यहिःसत्यपरम्प- रासाधकं जीवनप्रमाणम् । तथा च सामान्यताष्टा- देव गृहनियमग्राहकयाधे जीवनप्रमाणाल्लिङ्गविशेष. जीवित्वनिश्चपेऽनुमानादेव ::, पहिःसत्यज्ञानमिति किमर्धापत्या . - ·• १४४२ अनुमानचिन्तामणी (यि) मंच संशयकारणकार्यापतिसिद्धास्वविवेशनम एफ याध्यमिति । देवदत्ते शतचर्पजीयित्वगृहान्यावृत्चित्वनिय पायान्यतरत्वं उकम्रमद्वमान्यवरतिशतयपंजीवित्वगृहान्यावृत्ति যীমযিনিবন্ধৰিসৱহয়নালসিন্ধান্ধেয়া "नवृत्तित्ये सति विशेष्यफगृहान्यावृत्तित्यप्रकारकहानवृचित्यादि त्यर्थः । गृहनियागाइयोधे-गृहान्यावृत्तिनिश्चयस्यामात्य निश्चये । अनुमानकार मेघाह तथाहीत्यादिना गृहनियमप्रमाण- व्यापिवेन लिन-गृहाम्यवृत्तिवपिशिएंग्रहासत्वेन हेतुना बाधा स्यादिति । मरणयोक्तरीत्या मानसिद्धत्वात् दयदचे शतवर्ष- जीवित्यगृहसत्यनिश्चययोरप्रमाव स्थादित्यर्थः । निष्परिपन्थीति । प्रतिबन्धकाभावविशिष्रेत्यर्थः ।, जीयनप्रमाणात ज्यातिशास्त्रंगृही. तजीविश्वव्यातिनिश्चयात् । यहिःसत्वानुमानात-यहि सानुमानम माणसिद्धस्यात् । एफप्रमाणयाधैयेति । गृहान्यानित्यनिधयस्या- प्रमात्वमित्यर्थः । मरणापकमिति । गृहान्यावृत्तित्वनिश्चयमित्य- थः । एतावता- किमायात प्रकृते इत्यत आह तयांचेति । बाधे- -अमात्य ... (चि०) ननु महिःसत्त्वज्ञानं विनाजीचीगृह एवेत्यस्य * ब्रह्मणापि बाधितुमशक्यत्वात् प्रथम यहि सत्वज्ञा नंन तु गृहनियमग्राहकराधानन्तरं तत्, यो निष्प रिपन्धिजीवनग्राहकाजीवित्वनिश्चयेऽनुमान.स्पात्, न प्राथमिकवहिःसत्वज्ञानमर्धापत्ति विना। न च गृहः नियमग्राहिणि तुल्ययले जागरूके कथमपियापि पहिःसत्त्वज्ञानमिति वाच्यम्। तसहकारेणार्थीए. सर्थलवनवाहिासत्वज्ञानमुत्पाद्य गृहनियमग्राहकः मानयाधादिति चेत् । न... तर्फसहकारेण सामान्यतोदृष्टाप पलव. स्ने गृहनियमग्राहकयाधसम्मवात्, तस्माद्यो- तसंशयदशायां जीवनयाधे ताग्निपामाश्याव- , , ·. अर्धापजिमकरणम् । २४४३ श्यकत्वादिति तर्कानन्तरमेव पहिःसत्वज्ञानमित्यं विवादम् । तत्र कल्पनीयप्रमाणबाधे पधोक्तसंशय तर्कस्य न सहकारित्वं गौरवात् , किन्तु नियमग्राह- कयाधद्वारा पहिासत्वपरम्परासाधके सामान्यतोदष्टे लाघवात् । न च सामान्यतो दृष्टावतार एवात्र' नास्तीति वाच्यम् । अनि रितकयाधमाप्तौ कया. धानुकूलकल्पनायां विनिगमफस्तकों भवति, .न चैकषाधमाप्तिः सामान्यतोदृष्टं विना । किञ्च विरोधज्ञानानन्तरमेकमप्रमाणमिति पदि धी स्ति, तदा प्रामाण्य संशयो न स्यात् , न स्याच जीवनसं.. शपः पोरपि जीवनमरणनिश्चापकत्वात् ।। (घि) मत्र मीमांसकः शङ्कते नन्विति । नव-देवदचे पहिःस- स्वज्ञानम् । अन नैयायिकाक्षेपं प्रदर्य निरसितुमाह न चेत्यादिना । जीवियसशयफालिफप्रामाण्यसशयाहितगृहान्यायत्तित्वसशयात्म. फकोटियोपस्थितिसत्पात्कथम पत्यापियहि सत्वज्ञानमिति : क्षेपाशय । अर्थावत्र्यलय स्यादिति। अर्धापत्तिजनकजीषियसं. शयस्य गृहान्यावृत्तिवसरायप्रतिरोधकत्वात् गृहनियममाहकमान- याधसंभवादिति भाव । नैयायिका समाधत्ते नेति। जीयनयाधे-जीवित्यनिश्चयामा.. भाग्य । तनियमति। शतवर्पजीविनि देवदते गृहमाप्रवृत्तिपनि याप्रमास्यस्यारश्यकत्यावित्यर्थः। किरियति । नियमप्राहकयाध. द्वारा-गृदाम्यावृत्तित्वनिधप्रामाण्यद्वारा। सामान्यतोष्ट इति'। पूर्वोक इत्यर्थः । भनिर्धारितफेति । सामान्यतोऽन्यतनिधयस्या. मामाण्यनिर्णयेत्यधी। कानायामिति । गृहान्यावृत्तिस्यनिधयस्या. प्रामाण्योत्पादकरहि सत्यकल्पनायामित्यर्थः । एकपाधप्राप्ति:- सामान्यतोऽन्यतरनिधयस्याप्रामाण्यनिश्चयः । नन्विदमप्रमाणमिति सण्या सामान्य तोऽन्यतरनिधय पिनेयाकतर्फसहकारात् यदि सावधानमुसायिभ्यतीति किं सामान्यतोरऐनात्याफ्याह वि- ·'१४४४ १४४४ अनुमानचिन्तामो श्वेति ना प्राभूत् भामाण्यसंशयो जीवनसंशयाद्रेवः वहि.सा. कल्पना स्यादत माह न स्यायेति । द्वयो-जीपनमाइकप्रमाणगृहा. न्यायत्तित्यग्राहकप्रमाणयो। जीवनमरणनिश्चीयकत्यात-जीवि- स्वग्रहान्यायतित्यनिधयोपस्थितया । तथा चागृहीताप्रामाण्यक जीवियनिश्चयस्य पर्चमानत्वात फथं तत्संशय इति भावः। " (चि०) अधैकमनपोरममाणमिति ज्ञानं जनपि. त्या. सामान्यतोष्टस्प.पवसितत्वातजनितनियम- दयसंशयाहितजीवनसंशयानन्तरं तावतारे यहि- रस्तीति ज्ञानं जायमान संशयस्य कारणत्वं व्यवस्था- पर्यतीति चेत्। TR... ...न । यदेव हि विरुद्धार्थग्राहकत्वं तर्कविनाकृतमनि- धारितैकापामापानुमितिमजीजनत्तदेव तर्कसह कृतं “पुनरनुसन्धीयसानं गृह नियमग्राहकप्रमाणमित्यनुमिति पहिःसत्त्वज्ञानानुकूलां जनयति सहकारिवैचित्र्येणैः कस्यापि विनित्रफलजनकत्यात न घ जापन संश. यानन्तरं तदनुसन्धानमसिद्धम् , गृहनियमनाहास्य जीवनग्राहकविरुद्धार्थग्राहकत्यानुसन्धान विना यहिः- सत्त्वकल्पनेऽप्यवाधप्रसङ्गात् ।. (वि०) आक्षिपति अथेति । पर्ययसितत्वात-विनाशात् । व्यय शापयतीति । जथाचाप्रामाण्यसशया पूर्व सामान्यतोरयामा ऽपि पहिःसत्वाने सशयकारणकत्व निर्विवादमवत्याक्षेपार्थ।। समाधत्ते नेति । अनिर्धारितेति । सामान्यतोऽन्यतरनिश्चयस्याः प्रामाण्यानुमितिमित्यर्थः । पुनरिति । जीवनसशयानन्तरामित्यादि। एकस्य विलक्षणोभयजनकत्वे हेतुमाह सहकारीति अबाधप्रस शादिति । इदमत्रानम् । तीवतारकाले पूर्वोत्पन्नतशयोपि तुलस. तावत्पर्यन्तमजयस्थानात, तथाच पुनः सशवासजनमपि । पाच तस्य कल्पप्रमाणभावतपा प्राप्तप्रमाणभावस्य सामान्य. तोदरस्वावतारो लाघवारकल्प्यत इति ।। 101 .

·. अर्यापत्तिमकरणम् । चि०) अथः यदि पर्यवसन्नमपि प्रमाण पुनर- नुमन्धीयमानं सहकारिविशेषात् फलान्तरजनकम्; तदेच्छा-त्याश्रिता कार्यत्वादिनि सामान्यतोदृष्टद्र- पाश्रितत्वानुमितोल पश्चादृष्टद्रव्यवृत्तित्वयाव्यति रेकिणात्ममिद्धिरिति भज्येता: अष्टद्रव्यवृत्तित्वयाध; सहंकृतात् सामान्यतोदृष्टोदय- पुनरनुसन्धीयमानान तत्सिद्धेरिति चेत् । न। अनुमितव्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमेन • तत्प्रकारकबुद्धय॑निरेकिसाध्यत्वात, व्यतिरोंकणोंड: '. प्यन्यत्र 'सामावधारणेनोपायान्तरस्पादोपाच्च । अपि च देवदत्तो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी माणिः 'स्वान्मददिति सामान्यतोदृष्टं लाघवसहकारेण जीप:- नप्रतियोगित्यं विपयीकरोति, तथा च लिङ्गविशेषण; निश्चयादनुमानादेव यहिःसत्वसिद्धिः। (वि.) आक्षिपति अथेति । अष्टद्रव्यवृतित्वयाधे-अष्टद्रव्यवृत्ति ; त्यामापनिश्चये। व्यतिरेकिणेति । इच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या. शिताऽपद्रव्यानाधितावपिशिष्टगुणत्वादित्युख्यतिरकिणत्यर्थः।। समाधत्ते नानुमितेरिति।तत्प्रकारकति। अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्य- प्रकारफेत्यर्थः । नन्वीश्वरानुमानादी लापरवाघसकारण व्यापकता. नपच्छेदकमपि प्रकारीभून श्यते त्यतो हेत्वन्तरमाद व्यतिरिकिणो. पोति । अदोपाति । एततुद्वयमुपलक्षपम् । सामान्यतो रहस्य पुनरनवतारे व्यतिरोफणं बिना प्रकारान्तराभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । म चैतदसिद्धम्-इजलाया गुणत्वेन द्रव्याधितत्वानुमिते प्रसिद्धया. धेऽएद्रपानाधिनत्ये माधितत्यस्यापि तदनाधिनत्ये सति गुणत्या. दितिय व्यतिरेकिलिलावात् । न च गुणत्यपदाधिसत्यमपि सामान्य. पोरए पूर्वमुपस्थित येन पुनरपनार, व्यतिरेमिणोऽन्यथासिद्धिः स्यात् । तद सामान्यतोरएस्य गुणत्वस्य साध्यं न साधनतपो. पस्थित प्रापित्यलम् ॥ ननु पिस्दार्यप्राहायप्रतिसन्धान पिना ·१४४६ . अनुमानचिन्तामो पहिःसत्यनिधयस्यासावमसिद्धम् पुनरनुसन्धानामावेऽपि यथो. कसामग्रीजन्यसंशयानन्तर लाघवाददिसत्यनिश्चयस्यानुभवसिद्ध स्वादित्यस्यरसेनाहाऽपि चेति । (चि०) अथ लाघवसाचिम्पात सामान्यतो. 'दृष्टस्पापि विशेषविषयत्वात् 'नियमग्राहकप्रमाणी- स्थापितलिङ्गकमरणानुमानन जीवनग्राहकस्येवास्यापि सत्मतिपक्षत्वम् एकेनापि भूयसामपि प्रतियन्धस- म्भवात् । न च तो सामान्यतोदृष्टस्य बलवरपम्, व्याप्तिपक्षधर्मते हि यलम्, तच्च तुल्यमेव ज्ञातं ला. घवाख्यत्तस्य विशेषमानपर्यवसायकत्वेन व्याप्ति- ग्राहकत्वस्प तुल्पत्वादिति चेत् । - तर्हि पक्षतावलाविशेपासीद्धः कापि न स्यात्,. सर्वत्र सामान्यमुखप्रवृत्तपमाणस्य विशेषपर्यवसा- नेऽपसाधम्र्पण सत्प्रतिपक्षसम्भवात् । अप्रयोजकत्वा- नविपरीतसाधनमिति तुल्यं नियमग्राहकस्पाप्रपोज- कत्वान् । जीवनग्राहकुस्य तु सामान्यतोदृष्टस्य पो. तिशास्त्राबधार्यत्वमेव विपक्षवाधकं व्याप्तिग्राहक- मस्ति। तस्मात् सामान्यमुखप्रवृत्तस्य सहकारीिविशे: पाविशेषपरस्पानुमानस्प तविशेषविलक्षणग्राहकम- माणेन सत्प्रतिपक्षत्वम् । न च प्रमाणविरोधेनास्थ तर्को न सहकारीति वाच्यम् । तानवतारे विशेष परत्वाभावनाविरोधात्, तदवतारे तदधिकवलत्वादेव, अन्यथा तानवतारे सत्पतिपक्षस्य तदवतारेऽपित. न निवर्तते । किश्चैवमीपत्तावपि तबिरोधेन न सहकारी स्पात् । यदुक्त-मरणकल्पने शतवर्षाव छिन यी ग्रह. एवेलस्पापियाध-इति, तत्र विशि.

·+ 4 Y - अर्थापत्तिप्रकरणम् । १४४७ याधो न विशेष्यवाधात्-मरणेऽपि जीवी गृह एवें. त्यस्य विशष्यस्यावाधात् । किन्तु विशेषणयाधात् । सच शतवर्षजीवित्वयाध एव। विशेषणाभावापत्तो, विशिष्टाभावोऽप्यस्तीति चेत् न। विशेष्यवति विशि, टाभावस्प केवलविशेषणाभावात्मकत्वात् विशिष्ट- स्थातिरिक्तस्थानभ्युपगमात् । (वि:) पुनराक्षिपति मयेति । विशेषविषयत्वात-जीवनविष- यत्वात् । अनुमानेनेति । देवदत्तो मरणधर्मी गृहान्यावृतित्वे सति, : गृहवृत्तित्वस्याप्रामाणिकत्वादित्यनुमानेनेत्यर्थः । जीवनप्राहकस्य- देवदचः शतवर्षजीवी ज्योति शास्त्रगृहीतव्याप्तिकत्यादित्यादेः। ननु जीवनग्राहकस्य केवलप्राणित्यादिरूपतया भूयस्त्वेन पलवस्यान्न सत्प्रतिपक्षितत्यमत आहेफेनेति। '- विशेषपर्यवसाने-इति। लाघवादिसहकारेण विशेपप्रकारेणा. नुमित्युत्पाद इत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षसभवादिति । पर्वतो पहिमानिय. प्रापि पर्वतो न पर्वतीयवहिमान् पर्वतीयपद्विमदन्यत्वात शति सत्म- 'तिपक्षसंभवादित्यर्थः । अप्रयोजकत्वात-अनुमितिप्रयोजकरूपशून्य. त्यात् । न विपरीतसाधन न पक्षधर्मवावललभ्यविशेषविरह-याप्य. वत्तानिधयः। तुल्यमिति । गृहान्यावृतित्यस्य देवदत्ते सन्दिग्धत्या. दिति भायः । अप्रयोजकत्वादिति । पूर्वोत्पन्नगृहान्यावृत्तित्वनिम्ध- यस्य प्रामाण्यसन्देवादनुमित्यजनकत्वादित्यर्थ । ननु नैयायिकस्या- पिजीयित्वसहरुतगृहासस्पेन यहि सत्यानुमितिरप्यनुपपना जोषि. त्वविषयकानुमितेरपि गृहान्यायचित्यनिश्चयपत् प्रामाण्यसायेन लिपिशेपणजीवित्यसन्देदात् परामशासभयादित्याशवायामाह जीधनप्राहकस्येति । जीयनप्राहकस्य सामान्यठोरएस्य विपक्षयाध. कज्योति-शास्राचयापत्यमेव व्यातिप्राइकमित्यन्ययाध्यातिप्राहक मस्तीति। जीवित्वलितकयहि.स.चानुमाने परामर्शनिधायकमस्तीति भाय.निनु गृहान्याचियनिश्चयासपि मरणच्याप्यस्येन धर्मान्त: निमय एय प्रतियन्य: स्यादित्यभिप्रायेणाक्षिपति न घेता प्रमाणान्तरविरोधन-मरणयाप्यमेयत्याविरूपधर्मान्तरनिमयेनात .

·१४४८ अनुमानचिन्तामणी । याताशधर्मान्तरतिधयसोऽर्थापचिरिति मीमांसकाराया।* विरोधादिति । विशेषप्रकारकानुमितिजनकत्वाभावेन मरणव्यायः सानिश्चयस्याप्रतिधफवादित्ययः । अधिकपलयावावेच-द पेक्षया सामान्यतोरस्याधिकयलयत्वात् । तद्विरोधिनेति । अहिःसं. चोभाषव्याप्यत्वन यत्किञ्चिद्धर्मस्य प्रतियधिकत्वनेत्याध इति । अप्रामाण्यमित्यर्थमा न, मिशेप्ययाधादिति । न गृहान्याधि स्वाभावयति गृहान्यायतित्यप्रकारकत्यादिति भावः। अवाधाव; गृहान्यावृत्तियांशे याधाभावात् । फिन्त्यिति । शतवजीवित्वामा चपति शतधपंजीयित्वमकारकत्वादिस्यर्थः । शतवपंजीवियाध ए. वेति । तयाचं निधययस्याप्रमावस्यकल्पनानवकाश इति माया। विशेषणामांबायत्त इति । तथाच विशिष्टामावति विशिष्टप्रकारक- स्यरूपाप्रमावळ्यकलपनापत्तिरिति भावः। विशेऽपयतीति । एतच परमतेऽस्माते विशिष्टामावस्यातिरिक्तत्त्वात् । वस्तुतो लाघवं विनिगमकमेय न किन्तु ज्योतिशास्त्रस्य प्रामापयमिति दयम् । (चि०), अन्ये तु शतपर्पजीवी देवदत्तो जीवी गृह एव नास्तीति प्रमापोपु योरविरोधेपि.तृतीय- मादाय विरोधज्ञानमस्ति, तत्र जीपीगृह एपेत्य माणघटितप्रमाणदपविरोधज्ञानजनिताप्रामाण्यसंश- योहितजीवनसंशयोत् प्रमाणपोरविरोधोपपादकंप्रमा: विरोधि,बहिःसत्य कल्प्यते । यथोकसं शेषस्थाय: मेव स्वभावो यदस्तुगत्या अप्रमाणं तद्विरोधि, कल्पः. यति, विरोधघटकस्य वस्तुगत्या अप्रमाणत्वमेव वि. निगमकत्वमिति । - तनुच्छम् । अप्रमाणस्यापि प्रमाणत्वेन ज्ञानात् । तकादिभिर्पिशेपदर्शनं विना यथोक्तसंशयानन्तरं य- हिरस्तीति ज्ञानमसिद्धमतो न फलवलेन तधार्धापत्ति कल्पतम्। किञ्च, मृते गृहस्थिते बहिःस्थिते ताशसं.

·अर्थापत्तियकरणम् । शयादेव पहिःसत्वं गृहसत्व मरणञ्च कल्पेत कस्य- 'चित-कचिवस्तुगत्या प्रमाणत्वात् अर्थापत्याभा- संश्चैव न स्यातीgihinp THE मोthriRE Timilam विमीमांसक्रमतान्तरमुत्याप्य पयितुमाहाऽन्यो वित्या. दिना प्रमाणेषु निश्चयत्रयेपु मध्ये वयो। गतवर्षजीवित्वशतवर्ष मध्यगृहासचनिश्चययोः वन्तस्मिन (गृहे जास्तीति,).तृतीय- शाते सति । अप्रामाण्यसंशयेति ! देवदत्ती अतपर्पजीषियगृहा. न्यावृत्तित्वनिश्चयदेयनिष्ठामामाण्य संशयीत्यर्थः।" एतन्मेत दूषयति तनुच्छमितिः फलवलेनेति तक बिनापि बहिःसत्वज्ञानापत्तियलेनत्पर्यन किञ्चेत्यायपामासान स्थादित्येको मन्या हापमाणत्वादित्यस्यानन्तरंः इति पुरणीया, तेन हेतुत्वं लभ्यते । यद्वा कल्प्येतेति पूर्णपादने यदीष्टापति को. चदा दोपान्तरमाहाऽति । का इति संशयकारणकार्धापत्तिसिद्धान्तविपेचनेमांनी (वि) स्यादेतत्मात संशयः करणमर्धाप- सावनुसंपत्तिस्तु स्यात्, तथाहिजीवी देवदत्तो गृहे नास्तीति ज्ञाने सति पहिःसत्वं विना जीवतो गृहा- सचमनुपपन्नमिति ज्ञानानन्तरं यहिरस्ताति, धीरस्ति तंत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यामनुपपत्तिज्ञान करणम् नि च देवदत्तोल्पहिरस्तिा विद्यमानत्वं सति गृहासत्वात् घदयादित्यनुमानामिद्यमानत्वं सति पत्र "यन्नास्ति तदन्पदेशेतदस्ति गयी गृह एक- कोणेऽसन्नह मध्ये तिष्ठामीतिपातिएभवानुमानावा पहिसिस्वासदें। किमीपत्त्यति वाच्यम् । हेतुसाध्ययो सहचारज्ञिान. दशोगामनुपपत्तिज्ञानेऽपि यहिःसत्वज्ञानात् । सामा- पतोपाप्तिश्चानुमाने उपसंह मशक्पेति तदन्यदेश- सिद्धिरर्यापस्यैव ।

·१.४५० 1 अनुमानचिन्तामणी 1.pl... भयानुपपत्तिकारणकापचिपूर्वपलविवेचन || . ' : (पि०) संशयदतुकाांपत्तिनिराकृत्यानुपपत्तिकरणकामापति- माश इते स्पादेवदिति प्रमयेति। पूर्वानुमानेसवे सति यदगृहासत तहिःसदित्येव हेतुः, इह तु सामान्यतो 'व्यातिरिति भेदादिः फल्प इति भावः । विशेषज्याप्तिमूर्लकमनुमान दूषयति हेतुसाध्य योरिति । सामान्यतोव्याप्तिमूलकानुमानें दूपपति सामान्यत इति अशक्येति । सामान्यमुखी व्यामिन नुमितिकरणमित्ययः ।। 1. (वि) ननु जीविनों, ग्रहासत्वमनुपपन्नं किं देवदत्तवाहिसावं विना उता यहिःसत्वमा विना । नाय:-प्रामादेवदत्त यहि सत्त्वाप्रतीतो तेन विनेदम- 'नुपपन्न मिति ज्ञानाभावात प्रतीतौ वा किमर्धापरया, अर्धापतित एवं तत्प्रतीतायन्योन्याश्रय तदुक्तंन्य; तोन्यत्वंतत्सिद्धरमे तदसिद्ध इति नान्य-अन्य. दीपयहि सत्मज्ञानं, विनाऽनुपपत्यभावात् , पहि:- सावमात्र सिद्धावपि , देवदत्तवहिःसत्वासिद्धेरिति चतान सामान्येन हि विनाऽनुपपत्तिज्ञानं कारणं सामा. न्याकारणाशेषज्ञानं फलम् , तथाहि-जीवतोबहिःसत्त्व विना, गृहासरचमानुपपत्रमिति ज्ञानीपस्य गृहासत्व मानुपपन्नं तत्र यहिःसत्त्व, कल्पयति नान्यत्र, देवदत्त- स तथेति सिद्धे देवदत्ते बहिःसत्व कल्प्यत इति दे. घदत्तपहिःसत्वं पर्यवस्पति, न. तु तेन रूपेणे कल्प. नान पातेन विनाऽनुपपत्तिज्ञानं कारणम्, गधा बहि- मात्रव्यासाधुमात् पर्वते परिसिदिरेव पर्वतीय- हिसिडिन तुपव्यतीयत्वेनैव धूमात्तत्सिद्धिा-तेन . पेण व्यापकत्याग्रहात्। -- -

·अर्यापत्तिप्रकरणम् ।
(पि) नेयायिका शङ्कत नन्विति शानाभाषादिति प्रतियो.
निशानं. पिना, व्यतिरेकचानासंभवात् इनिभाषा अन्योन्याश्रय
इति । अर्थापतिस्तत्प्रतीतो तेन विना नानुपपत्तिशानमनुपपत्ति
ज्ञानेश्र्थापत्चिरित्यन्योन्याश्रय इत्यर्थः । स्वीक्तदो श्रीहर्षसमतिमाह
तंदुक्तमिति । यतोऽन्यत्वमिति ।" अनुपपत्तिः अन्यथानुपपत्तिः
देवदत्तवहिःसत्त्यादन्येन प्रकारेण जीविगूशासत्त्वानुपपत्तिरित यो
धत् । तथाच यता देवदत्यहिःसत्वादन्यत्वं तबुद्धरणे देवदत्तवादि
सत्त्वसिद्धेः पूर्वं तदसिद्धरकानुपपविजानासिद्धः । पहिःसत्त्वमात्रा
पदेन यावद्वहिःसत्वं यहिःसत्वत्वावच्छिन्नवं'धा प्राधम् ! नाघ
त्याह अन्यदीयेति । नात्य इत्याह यहि सत्तमात्रेति ।
मीमांसकः समाधत्त नेति । पर्यवस्पतीति पक्षधर्मतापला:
दिति शेषः । तेन पेण-देवदत्तवहिःसत्यत्वरूपेण ... कल्पना
ज्ञानम् ॥
T
(चि०)अपोपपादकाभाववत्युपपायाभावनियमो.
ऽनुपपत्तिनं त्वभावमात्रमतिप्रसङ्गात् । एवञ्च व्यति
रेकव्याप्तिमत, उपपायायतिरेक्यनुमानमुद्रयैव साः
ध्यसिद्धः किमर्धापच्या? तथाहि-देवदत्तो यहिः सन्
जीवित्ये सति गृहासत्वात् पनैवं तन्नैवं, यथा मृतो
गृहस्थितो वा । न चान्पव्याप्त्याऽन्यस्प-गमकत्वेऽतिः
मसङ्ग-साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वस्य: नि
पामकत्वात् । न चार्थापत्तौ स्वरूपसती व्यासिलिक
नानुमान इति वाच्यम् । अनुपपत्तीनं,विना कल्प:
नानुदयात, अर्थापत्याभासानवृकाशाघ '
. मैवम्-अत्र हि व्यतिरेकम्पातिरत्वमस्य पक्षधर
मत्वामीत. व्याप्तिधीजन्यमपि पहिःसत्त्वज्ञानं. ना:
नुमितिः तस्या व्याप्तपक्षधर्मताज्ञानजन्पतानियमा.
तू । न च साध्याभावव्यापकाभावमातियोगिरवेन प.

·-III.ini १४५२ । अनुमानचिन्तामणौ क्षधर्मस्या ज्ञानमनुमिर्तिप्रयोजकमिहाप्यस्तीति चा; यम् केवलान्वपिनि तदसम्भवात् तदपेक्षया सा. ध्यव्याप्यंत्वज्ञानस्य लघुत्वाच्चEriwitzFi; (वि.) नेयायिक पुतराक्षिपति अथेति। उपपादकासावक नति । उपपादकामायव्यापकभिवाभावप्रतियोगित्वमापायस्यात्या थः- अभावमात्रम् उपपाद्याभावमात्रम् । अतिप्रसमादिति । घल धूमाभाषनानादपि धूमस्या पत्त्यापतिरिति भावः । अर्थापत्यांभा: सति । कथं व्यभिचारिणाऽर्थापतिरिति भावः!TPSm मीमांसक समाधत्ते मैवामिति । व्याति । अन्नयव्याप्तिप्रकार: कपक्षमताज्ञानेत्यर्थः किचलोन्वयिनि तदसम्भवादिति । साध्याभा- घस्यैवाप्रसिद्धरितिभावान साध्य ब्याध्यत्वेति । साध्यस्यान्वयच्या; विज्ञानस्येत्यर्थः iihisrOFP-02 (चि०) अथ व्यतिरेकसहचारावेतोरेव व्याप्ति- दृश्यते एवंश्चान्वयस्य व्यतिरेकस्य उभयस्य वा सह- चौरायाप्तिग्रहषिध्येऽनुमानविध्यम् , अत एच. मो दशाविशेषेऽन्वया व्यतिरकी अन्वयव्यतिरंकी चतिन35vs-TITER : TFTrivrite अस्तु तावदेवतापि जीविदेवदत्ताभावी गृहे पत्तमानोनि यहिःसत्वे लिङ्ग देवदत्तावृत्तित्वात हिसरवगृहनिष्ठाभावयोव्यधिकरणत्वन मानाधिकरण्परूपव्याप्त्यभावाच्च । उपरि सविता भूमेरोलोकववादित्यत्र भूमेरुपरिसन्निहितसंक्तिक त्वेनानुमानात् । नापिं गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वम् तत्प्रतियोगित्वस्य देवदत्तधर्मेतयातदसन्निकांप्रत्य: क्षेण ज्ञातुमशक्यत्वात् । अत एक विशेष्यासनिक तृतीपलिङ्गपरामर्शोऽपि न प्रत्यक्षेणानि च व्यतिरे कव्याप्तिहं निष्ठाभावयोनि सहकार्यासाय मनसैव iTE'नियतसा- ·अर्धापरिमकरणम् । १४५३ स जन्यत इति वाच्यम्। सहकारिण एवामानान्तर- I PERIFIST | FFir वप्रसङ्गात् । THE IMPETITIFINI TIRETIRIT - अथव्याप्तिज्ञानानन्तर समयमाणधूमात कथमनु; मितिः उक्तव्यामेज तत्रापि.लिङ्गपरामर्शाभावादितिः चेत् । न कश्चित् । कथं तर्हि चिहिज्ञानम् पक्षधर्मधून मस्मृतिसहितात धूमो वहि विना नास्तीत्यर्नुपपत्ति ज्ञानादिति गृहाण, अत एव दृश्यमानो धूमों वाहि, विनाऽनुपपन्न इति पदो-ज्ञायते तदाऽर्थापतिरेव, यदा स्वनुपपत्तिज्ञानं विना व्याप्यत्वेन प्रतिसन्धीयतेस्तर दाऽनुमानम् त्वयापि त्रिविधानुमानस्वीकारात्। त. स्मायतिरेकव्याप्तिमुपजीव्य जीविदेवदत्तगृहीमावा RSAEEFIT पहिःसत्वं कल्पयति । EiARIES (वि०) पुनराह नैयायिका यथेति। भमिासक माहोऽस्तु तावदेव मिति । देवदचावृत्तित्वादितिा पक्षाभूतदेवदत्तस्य तदनधिकरणः त्यादित्यर्थः वहिःसत्त्वगृहनिष्टामावयोः यहि सत्याग्रहवृत्तित्वविशि: टामाययोः।यधिकरणलेनेति । गृहाधिफरपादेशभेवस्यापि यदि पदार्थयटकस्वादिति भावः । नियतेति मन, एवं गृहतिद्वेषदत्ताः भायोपि न लिगं गृहमात्रवृत्तिपदायें तस्य सत्येनाव्याप्यत्वादिति भायः । ननु भूमिनिष्ठालोकसयोगस्योपरिर्दश सयोगसम्बन्धेनास वित्रनुमापकत्व न संभवति पक्षावृत्तित्वादत आहोपरीति। वयाच तत्र भूमेः पक्षत्वम् सवितृसंयुकोपरिदेशकत्यस्य-सापत्यम् उप्रयंका च्छेदनालोकसंयोगस्य देतुत्वमिति नोकशेपानयायिकस्य इत्य. स्तरमाशंक्य निराकरोतिापीति, वातुमशफ्यायादिवि वधाच लिंगमानामावातान यांप्तिप्रह.इति भावानुगृहनिष्ठामापति- योगित्यंन हेतु, किन्तुामतियोगितासम्बाधेने गृहनिष्ठाभाव एवो सच देवदास्यासंनिझपरमेऽपि गृहस्प संनिस्टतया गृहीतुं शक्य एयेत्यतो व्यासिग्रहामाववि देववचस्यांसंनिसटतया न पंचविशेष्य- परामर्शसंमद इत्याहात पयेविं मीमांसक्रमते च व्यतिरेकन्या.

·१४५४ । अनुमानचिन्तामणौ विस्मरणं. जोपिनो देवदत्तस्याभापनिश्पश्चार्यापतिहेतुक इति यो भ्यम् ॥ जन्यत इति । पशमर्श इति शेयः । स्मर्यमाणधूमात-पक्षचिधूमस्मरणात् । उक्तम्पायेति विशेष्य स्थासनिकटत्य त्या धूमो हि विनति बहुपमान्यापकीभूता- भावप्रतियोगी धूम इति व्यतिरेकम्पानिशानादित्यर्थः त्वयापति। मैयायिकेनापत्य-तत्र-विमा धूमादित्यत्र- निषिधति व्याप्ति: भेदेनत्ययः यद्यतिरेक्यनुमितियेन नेयायिकानामभिमतं तदेय मीमांसकानामस्माकमपिचिरिति मायाव्यतिरेकव्याप्तिमिति । रुपतिरेकन्यानिशान सहकार्यातायेत्या कायतीति । निश्चाय- यंतीत्यर्थः, न तु व्यतिरेकपरामर्श:-पिशष्पीभवदेवशासनिकर्षण परामर्शासाभवादिति मावा (चि.) उज्यते । देवदत्तासत्रिकर्षऽपि तस्य गृ. हनिष्ठाभावमतियोगिटवं प्रत्यक्षेण, गृथते । तथाहिं गृहे देवदत्तस्याभाव इति प्रत्यक्षं देवदत्त पष्ठ्यश्चा: भावसम्पन्धं प्रतियोगित्वलक्षणं गोचरयति सम्बन्ध ज्ञानस्प, सम्पनिधम्पविषयत्वात । प्रतियोगिना सममः भावस्य सम्पन्धान्तराभावात् । गृहनिष्ठाभावप्रतियो- गिस् च प्रत्यक्षापस्थिते स्मृतव्याप्तिवैशिष्ट्यमपिमा त्पक्षण सुग्रहम् । न च देवदत्तविशेष्यक पहिःसत्व' व्याप्यगृहनिया भावप्रतिपोगित्वज्ञानं नास्तीति, वा ध्यम्। पक्षवृत्तिलिङ्गपरामर्शमात्रस्पानुमितिजनकत्वात अधिकस्य गौरवपराहतत्वात् । , मनुपपत्तिकारणकार्थापचिसियातिपिश्चनम् ॥ .. (वि०)गदे देघदस्याभाय इति। अत्र देववनस्पति प्रतियोगिरवं षषः प्रकारो,न तुनेह देवदत्त तिवत् संसर्गमर्यादया। प्रतियो गिवान वेन प्रतियोगिरबत्यसपव्याप्यतावकारीचन्नप्रति योगित्यरूपलिङ्गलामाइनुमानावतारोऽन्यथा वैशिष्टयविधया नविन योगिलामेपि व्याप्यतावच्छेदकावछिन्नलिशानुपस्थिती, नमाने भयेत् । न वै . यत्र नेहा देवदया इस्याकारकोनुभवावरे कथा- ·अर्थापत्तिप्रकरणम् । - वानुमानाषतारपर्धापत्तिःसाधकाशेति घाध्यम् अर्थापत्तायपि रहि.सत्व विना गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्यैवानुपपन्नवुद्धिर्गमिकेति प्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नोपस्थिति 'विना तेनापियनवतारानभ्यु. पगमात् ॥ नन्वनुपपत्तिर्न व्यतिरेकव्याप्तिः किन्तूपपादकाभावे उप. पायाभावावश्यभावः, स च व्यधिकरणयोरपि.सुकरः। यदि देय. चस्यान. यहिःसत्वं तदा, गृहे सत्त्वावश्यभाषः, यदा घा, गृहे देवदत्ताभावस्तदा देवदत्तयहि सत्यावश्यंभाय इत्यनुपपत्तिज्ञानस्य वैयधिकरण्येपि सम्भवादतो न प्रतियोगित्वेऽनुपपत्तिमान कारणं येन प्रतियोगित्यधीरपेक्ष्यति । मैवम् । अपश्यंभावशानस्य गमकत्वे धूमादावपि तात्योपवेधूमे सत्यवश्य पहिरिति शानात,त्तथापि नार्धापत्तिर्मानान्तरम् अवश्यभावनैव गमफत्येऽनुमानविलक्षणप्रका- राभायात् । इयांस्तु विशेष.-यदेकत्र व्यधिकरणे नानुपपत्तिरपत्र सामानाधिकरण्येन यदधिकरणेन यदेधिकरणान्तर्भाधेनावश्यंभाव- धीस्तदधिकरणे ततः साध्यसिद्धिरित्यनुगतस्यैव गमकत्वप्रयोज. कत्वात् , तस्मादवश्यम्भायमानं न गमफंधूमावस्यश्यस्भाय इत्यस्य फलपर्यवसायितयाऽनुमितिस्वान्नानुमानत्वमिति सामानाधिकरण्य. धीरेवं गमिका वाच्या, सा च व्याप्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगि. स्वेन सभवतीति सुष्टकं स्वयापि तस्मकारिकैष धीरुपेया। इति॥ ननुकप्रत्यक्षस्य देवदत्सविषयकत्ये प्रमाणाभाव, देषच, साक्षात्का रोमीस्यनुव्ययसायाभावात् अभावं साक्षास्करोमीत्यनुल्यसायात , किन्तु तदव्ययहितपूर्वधर्तिस्मरणस्पैच देवदत्तों" विषय इत्यत आह सम्बन्धमानस्येति । ननु संबन्धप्रत्यक्ष पप सम्यन्धिवयं विषयः प्रतियोगित्य तु न प्रतियोग्पमाययोः सम्बन्ध, इस्यत प्रति. योगिनेति । तथा चान्यसम्बन्धेन इदमिह नास्तीति प्रतीत्यसम्भवात् प्रतियोगित्यस्य सम्बन्धत्वमायश्पकमिति भावः। एककालीनन्यादि धन तम्नियामक इति रिभाम्पम । अधिकस्य-पक्षविशेष्यकत्वस्य । (चि.) अधषा अनतिप्रसक्तसहकारिवशान्म- नसैव स्मृतदेवदत्तपिशष्पकस्तृतीपलिद्गपरामर्शाय- था च न सहकारि मानान्तरं तथोपपादितमस्तात् । ननु मयूरः पर्वतेतरे न नृत्यति नृत्यति चतिज्ञा.

·1353inuts पर्वतत्याप्रति Tru ITTER P । अनुमातर्षितामणी नानन्तरं पर्वतेनुत्पतीति ज्ञानमस्तिनाव व्यति रोकिणस्तत्सम्भवति-पवतन्त्यस्य साध्यस्याप्रतीती IFI महाशा व्यतिरकव्यापानिरूपणातील दौ तेन विनाउनुपपत्तिपतिसन्धानमपि नेतिकामात पत्तिरपीति वाच्यम् अधिकरणं विनाऽनुपपद्यमान नृत्य सिद्धाधिकरणयाचसहकृत प्रसिद्धतरमधिक लागीतREMEIPE र कल्पयतातित WATERMENT मयूर नृपंसाधिकरण नृत्यत्वादिति सामान्य "सहिष्टप्रसिद्धाधिकरणवाघसंस्कृत प्रसिदेतरी पर्व तमधिकरणमादाय नृत्यज्ञानं जनयति ।। •if(वि) ननु गृहनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्यस्यापि,देवदत्तधा- तयाऽसनिरुवातविशेष्यकोपिशवानुमापदामोऽसंभवीत्यस्व. प्रसादा मवेति I5THIS FIFFERIETTE मीमांसाशंकते जन्विति। अधिकरणं, विति। समानुपायमान- अनुपपनत्वेन भायमान यं-स्यनित्यत्वम् ॥ Hit insis (चिन) या पर्वतेतरे न नृत्यतीतिशन्देन न. त:मयूरा त्यतीतिशदाजायमान ज्ञान पर्वतदत्यं गोचरपति, प्रसिद्ध विशेषयाधसः महकृतसामान्यज्ञानजनकप्रमाणस्य प्रसिडेतरांगपर्थ तमधिकरणविशेषमादाय ज्ञानजनकत्वनियमात -HTTERTAUDIETrianRD त. एव.नि.पजानवाधानन्तर क्षित्यादी ज्ञानजन्यत्व सिद्धनित्यत्वमादाय सिध्यतीत्याचा .: सदा मयूरदत्य पर्वताधिकरणकं पर्वतेतरान- धिकरणरये सति साधिकरणात्वात् पर्वतत्ववदित्य AIITauriSTER Fथाभ धानन्तर 1269 11 - Emat विपत्पतिरेकी । मा ·... अर्यापत्तिमकरणम् । १४५७ (वि०) यति।नृत्याभाववोधानन्तरमिति। पर्वतेतरनृत्याभावयो. धानन्तरमित्यर्थः । इतरणाधसहकारेण पदानुपस्थितमपि शाम्दयोधे प्रकटीभूय भासत इति गुरुमंतेनेदंम्, अन्यथा मयुरो नृत्यतीति श. दात पर्वतेतराधिकरणकनृत्ययाधिसहकारेण नृत्यविशेषसिद्धावपि नृत्यस्य पर्वतवृत्चित्वं तदुपस्थापकपदाभावादनुपपन्नमेष स्यादि. ति ध्येयम् ॥ DIS -स्वमते त्याह यद्वेति । अन्धयव्यतिरेकी पर्वतनृत्य गोचरयंती. Trir.HIPPIPI त्यनुपचनीयम्। (चि०) अथ वा यः सम्भाविततत्तदितरावृत्तिःसन् तदतिरिक्तवृत्तिन भवति न तद्वृत्तिर्भवतीति सामा. न्येनः पत्तदर्थान्तर्भावेन ब्याप्त्या मृत्यस्पा पर्वत. त्तित्वं सिद्ध्यति । एवं पीनो देवदत्तो दिवा न भुढे इत्यत्रापिाअप्रसिद्धरात्रिभोजनसाध्यपीनत्वज्ञानं रा. त्रिभोजनमादाय सिद्ध्यति।।।। (वि०)अथवेति। ननु पीनो देवदत्तो दिवा न भुंके इति शनानन्तरं पीनत्वं भोजनयस्य विनाग्नुपपनमिति शानात दिवाभोजनयाधस- वामदेवदत्तो रानी मुक्त इति पानं जायते तत्रानुमागासंभवा. दापतिरिष्यत' इत्यत-आह एवमिति । देवच शत। भमसि. राधिभोजनदेवदत्त इत्यर्थः। रात्रिभोजनमिति । पत्रिभोजना- नुमिति जनयतीत्यर्थः॥ (चि०) अथ यथा अभोजी पीन इत्यनायोग्यता. ज्ञान तथा पीनो दिवा न भुङ्ग इत्यत्रापि दिवाभोज- 'नस्य पाधा योग्यतांघदकरात्रिभोजनस्याप्रतीतः, अतो योग्यताघटकोपस्थिति पिना अन्वयमलभमानमिदं पाययोग्यताघटकरात्रिभोजनोपपादकं रानी मुद्धा ति याक्पं कल्पयित्वा तेन सहान्यपंपोधं जनयति । न चेय.लाघवांद्राभिमोजनमेव कल्पयितुं युक्तम्। 'शा दी. धाकाला शन्देनैव प्रपूर्यत' इति न्पायेन शन्दो. .

·१४५८ । अनुमानचिन्तामणी पस्थापितमादाय शब्दस्यान्वययोधजनकत्वात् । एक ‘श थूपमाणशब्दस्यान्वययोधकत्वं योग्यताघटकोप- स्थापकेन शब्देन विनाऽनुपपद्यमानं तं कल्पयित्वा प. प्रान्वययोपं जनयति तत्र श्रुनार्धापत्तिः बारमित्या- दो पिधेहीतिशब्दकल्पनं श्रुतार्धापत्तिरेव । शब्दश पद्यपि श्रूयमाणों याषितस्तथाप्यभिप्रायस्था कल्प्यते। पधा गुरुमते'स्वर्गकामयजेते सत्रः साचात्साधनता- पाधे परम्पराघटकस्पानुपस्थित्या परम्परासाधनताज्ञा नचिरही योग्यताज्ञानाभावात् प्रसिद्धपदसामानाधि- करण्यानुपपत्तिरिति योग्यताज्ञानाय: परम्परासाधन- .ताघटकमपूपी लिडादिवाच्यं कल्पपति, ततः स्वर्ग- साधनं याग इति ज्ञान जायते, अन्यथा अपूर्वमपि पाच्यं न स्पादिति ।.! " .. (वि०) महाभिमता यथानुनशम्देनाशब्दकपनापां श्रुतार्था- पतिमाशहवे अति। दिवाभोजनस्य याधादिति योग्यताघटक BAN हेतु । योग्यताघटकोपस्थिति विना-योग्यतात्मकराविमोजि- त्योपस्थिति विना । इद वाक्य-पीनो देवदत्तो दिवा न भुत इति वाक्यम् । उपपादक-उपस्थापकम् । तेन सहेति । तदुपस्थापित भाजित्येना सहेत्यर्थ । अन्यथयोघं-पीनो देवदत्तो विधान भुक्तं किन्तु रात्रौ भुक्त इत्यन्ययवोधम् । तामते योग्यतायाः शा. दयोधे भानादिति भावः। आशंकते न चेति । शब्दकल्पनेऽपि अपिस्थितेरावश्यकत्वादिति भावः । उत्तरयति शाब्दीति । तथा केवलार्थकलानया योग्यताशाननिर्वाहापि शन्दजन्योपस्थिति विना पत्रिभोलित्यरूपयोग्यताया शब्दयाधे मानासभषाच्छन्दः पलप्यते, तन्मत्ते शब्दयोग्यताविश्यकस्यैव, शाब्दयोधस्पोत्पत्तिनि. मादिति भावः। द्वारमित्यादाविति । एवमित्यादि तथा चावा. पि विधानविशेष्यकद्वारकर्मकान्वयबोधजनकत्वं पिधेहीतिशन्दा ध्याहार विनाऽनुपपन्नमिति शानात् विधेहिशब्दकल्पन श्रुताधापच्चि - ·अर्थापतिमकरणम् । १४५९ रित्ययः। ननु पिधेहीविशब्दस्य बाधितत्वादर्थापत्या द्वारामिति वाक्य पिधेहीतिशब्दधदिति शानं कथं स्यादत आह शब्दश्चति । बाधितः-नास्ति । अभिप्रायस्थ इति । द्वारमिति वाक्य पिधेहीति शब्दन सहान्वययोधं जनयत्विति पताशाभिप्रायविषयः कल्प्यत इत्यर्थः । तथा च ताशाभिप्रायविषयत्वसम्बन्धेन, तद्वत्ताशानमर्था- पत्या जननीयमिति भावः। योग्यतावच्छेदकरूपेणोपस्थिति विना शब्दान्वयबोध इत्यंत्र प्रभाकरसमतिमाह यथा गुरुमत इति । साक्षात्साधनतावाध इति । यागस्याशुतरविनाशित्वादिति भावः। परंपराघटकस्यति ।"अपूर्वस्येत्यर्थः । योग्यताशानाभावादिति। यागे : विध्यर्थस्येएसाधनत्वस्यान्वये योग्यताशानामावादित्यर्थः । साक्षादसाधने साधनस्यान्वये परपरासाधनत्वस्य योग्यतात्वा- दिति भावः । प्रसिद्धति प्रसिद्धपदस्य विधेयेन इटसाधनावे. नान्वयवोधानुपपचिरित्यर्थः । योग्यतासानाय-परम्परासाधनता- शानाय । अन्यथेति । योग्यताप्रकारकोपस्थितेरपि हेतुत्व इत्यर्थः ।' (चि०) उच्यते । यधिक प्रमाणाभावोऽन्वयवि. रोधिरूपविरहो वा योग्यता। अतो दिवा अभोजने रात्रिभोजनाप्रतीतावपि भोजनसाध्यपीनस्वादिया न भुक्त इति शब्दाधीरुत्पद्यते न प्रतीत्यनुपपत्तिा, किन्तु प्रतीतानुपंपत्या रात्रिभोजनं कल्प्यते अत एवापूर्वमपि नेवाच्यमिति पक्ष्यते । तस्मान्नार्थापत्तिरनुमानादति. रिच्यत इति । (वि०) वस्तुतो योग्यतावच्छेदकर्मिणि योग्यताहाने शब्द धीने तु तद्धर्मवत्वधीस्तत्र तम्यमित्यभिसंधाय सिद्धान्तयति वाय. केति । धाधकप्रमाणाभाष:-प्राह्याभावनिश्चयाभाव इत्यर्थः। अन्यय- विरोधीति प्राह्याभावव्याप्यधर्मेत्यर्थः। प्रतीतानुपपत्येति । प्रती. तस्य दिवाऽभौजित्वे सति पीनत्यस्य रात्रिभोजित्वं विनाऽनुपपत्या रात्रिभोजिस्वमनुमीयवेत्यर्थः। इति धीततीर्थोपाधि समलङ्कत बटुकनायशानिविरचित मर्थापत्तिायवेचनम्। , 1 ·अययप्रकरणम्। hon * -- . 17 एष समाहितवान् । तत्रदं चिन्त्यते । यदि व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मधमाकासितं तदा ध्यातिविशिष्टविषयक एव;योधस्तादृशाका निवर्तयिष्यतीति त. थाविधयोधे.एवोपनयतात्पर्य मावश्यकम । न चैवमप्याकाङ्गानिवृत्तये अवान्तरवाक्यार्थयोधस्य विशिष्टवैशिष्ट्याघगाहित्योपगमेऽपि.ज्या- यजन्यमहावाक्यार्थयोधे उपनयाद्याप्तिभानं नोपेयते. उदाहरणादेव तद्भानादवान्तरपाम्याधियः परामर्शरूपत्वेऽपि निगमनजन्याया- वितत्वादिप्रतिपचरनुमितावपेक्षितत्वात्तावत्पर्यन्तं तदसवन, परा. मन्तिरस्यापेक्षेति वाच्यम् । अवान्तरवाफ्यार्थयोधे, व्याप्तिमाना. नुरोधेन तवंश युनयतात्पर्यकल्पनाया आवश्यकत्ये महावाक्यार्थ- बोधे तन्द्रानेऽपि,याधाभावादिति । न्यायजन्यछानस्थ वादियाश्यजन्यस्येनामामाण्यशङ्काकवालेत. तया अनुमितिजननायोग्यतया परामर्शान्तरस्वीकार प्रति मिश्रा। '' जदयास्तु:पक्षांश: व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्ट्यावगाहिशानमेवानु- मिति देतुः। ननु च्याप्यामिन्नहेतुमदाभिनयानं ताइवैशिष्ट्याषगा हिता च न न्यायजन्यशाब्दबुद्ध नामार्थयो भेदेनान्यसयोधस्याव्यु. स्पस्यात्, अतो- व्याप्यावावच्छिन्नवाक्यसमुदायत्वस्या ताबराय. किञ्चिच्छान्दयोधनिकातिशमशाननिष्ठा, या या.कारणता तत्तदय. जछेदककोटिमाविष्टयत्किञ्चिजमानीयविषयताधयवर्णत्वव्यापकहेतुनि. प्रकारतायोधहेतुहेतुविशेष्यकव्याप्तिरूपविशेषणवावच्छेदकमकार- कमानसमानान्मानस.एव वारशपरामर्शोऽवश्यमढीकर्तव्य त्यभि- प्रायेण, नेन चेत्याचभिहितम् ।.विशिष्टवैशिष्ट्यायमाहिमानान्तर- विशिएशिष्ट्यबोधजनकं विशेषणतावादकोभूनस्यातिनकारक मत्वावच्छिन्नविशेष्तकमाग, उरयाप्यते-जन्यते, तेन वारशपिy- पणतावच्छेरफमकारकसानमा पपमों जन्यते इत्यर्थः । न चैवं वेत परामस्य अननादिति प्रन्यासन्नतिः, अत्र परामर्शपदस्य. पाया. भिप्रदतुमदभदयोधपरस्यारियादुः। ... गुरहनुतापच्छेदकाधिने पक्षधर्मत्याकाठ्या तत्र पक्षघमं. स्वयोधमानतात्पर्य कं व्याप्त्यर्थपदापदितमेयोपनययास्पं. प्रयुज्यत इति प्राचीनमताभिनायकमिदम्, अत पर च दीधितिकता ममता. भिनायवोदाहरणोपनयपोरेख वापर्ययस्यवीरयोदाहरणान्तर्गये.. " ·+ १४६४ अनुमानसादापर्धाम् नैव परामर्शप्रयोजकत्वपर्यवसानमुक्तं न तूपनयमात्रस्यत्यपि । दन्ति ..... अत्र परामर्शप्रयोजकन्येन शाब्दज्ञानस्य लक्षणघटकरवे स्वय. भनुपपर्वक्ष्यमाणतया शावधानपदं प्रतिक्षाविप्रतिपाद्यता शानपञ्चकपरम जनकचाक्यपई प्रत्यक तत्तद्रोधजनकवा पञ्चकपरम्,अतःप्रतिज्ञादिवारपञ्चकलाम प्रयोजकान्तं च बांधषि शेषाणां परिचायकमाघम् । यद्यप्येवं प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्परेकशाना ननेऽपि एतादशलक्षणनिर्वाहः, तथापि प्रतिक्षादिजन्यबोधानां पर मर्शप्रयोजकतालाभायधासम्भवाभिप्रायेण तावदविषयकमेकं शान परामर्शप्रयोजकत्वनाभिहितमित्याभपत्य दीधितियात्पर्यवसितम्या यलक्षणमाह उचितति । उचितानुपूर्वीकानि प्रतिवादीनि पश्यत्र समुदाये' तत्त्वम् नाशपञ्चपर्यातसमुदायत्वमिति यावत् । पशुप निगमनान्तानां विशिष्य निवेशलाभाय न तु पञ्चत्वेनापि तेषां नि. धेशा प्रयोजनाभावात्। व्युत्माममतिमादिपञ्चकेऽतिव्याप्तिवारणाय उचितानुपूर्वीति । उचितानुपूर्वी-प्रतिशोत्तरहेतूचरोदाहरणासंग पनयोचरनिगमनत्वरूपा ननु किमिदमुचितानुपर्थीकत्वन तायत्तादशानुपूर्वीघटकर घटकताया दुर्निवत्यात् । तद्धि न स्वाविषयकंप्रतीत्यविषयमा शानुपूर्वीकन्यमा प्रतिभागीयपयकप्रतीत्या शुद्धनिगमनावस्प विषयी करणात विशिष्ठनिगमनत्ये ताशप्रतीत्यविषयत्वानुपपत्त विशे ज्यवृत्तेविशिधानुयोगकाभावानभ्युपगमाता नापि ताशानुपूर्वाधि: पपिताव्यापफविषयिताकत्वम् , शम्बव्यकिभेदेना प्रतिक्षादेशित कस्याश्चिदपि प्रतिशादिव्य केषियितापास्तादृशानुपातिषयितामा मान्यध्यापकत्वासंभवात् । प्रतिपादिम्पतयन्तरघटितत्यायविषयक झानेऽपि तारशानुपूर्वाविषयितासस्यात् । यत्किञ्चिचामशानुपूर्वाडि बपिताव्यापकायस्य व्युत्क्रममयुजमतिझादिषिपपितासाधारणायात इशप्रतिक्षाविषयकन्यायशानीयतथाविधानपििवशेषविषयिताया ताविषयिताव्याप्यत्वात् । .. शानभेदेन चियिताभवान gথানাপানি ধা। স্বাভাবিঞ্জাবিকিৰমৰান্ধি स्वादिना आनुपूर्वाविशेषामियायविषयकशानीयानुपूर्वाविशेष विषयितायास्तादशप्रतिवादिष्यक्तिपिपपिताशून्यावृतियारस्यार TE ·" . अवयवमकरणम्। धाप्यत्वानपायात् । अथ निगमनपूर्वोपनयपूर्वोदाहरणपूर्वहेतुपूर्व- त्वरूपानुपाश्रयत्वेन प्रतिज्ञायास्तादृशोदाहरणपूर्वत्वे सति प्रतिक्षो. त्तरत्वादिरूपानुपूयाश्रयत्वेन च हेत्ववयवादीनां निवेशानानुपपत्ति। अथवा तादशैकविधानुपूर्वीविशेपावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेद. कत्वमेव ताशानुपूर्वाषटकत्वमिति चेत् । एवमप्येकैकन्यायघटक यत्प्रतिज्ञाद्यकैकवाक्यं तत्समुदायेऽतिप्रसङ्गो दुर्धार एवेति चेत् । मैवम्-स्वाश्रयाभूतप्रतिज्ञाद्यव्यवहितोत्तरत्वशून्यहेत्वादितिय- धासमुदायत्वं तत्चदन्यत्वस्य समुदायत्वविशेपणत्वे तात्पर्यात् । व्यु. क्रमप्रयुक्तप्रतिशादिनिष्टस्य नानान्यायान्तर्गतप्रतिशादिपञ्चनिष्ठस्य च समुदायत्वस्य तत्तदन्यत्वविरहानातिप्रसङ्गः । एचच घटमानये. त्यादिवाक्यवृत्तिसमुदायत्ववारणाय प्रतिशादिचित्वरूप समुदायत्व. विशेषणमपि सार्थकमित्यवधेयम् । प्रतिमादिवृतित्वं च प्रतिशादिपर्याप्त्यवच्छेदकयत्किञ्चिधर्मप. अकल्यापकत्वमतः प्रतिक्षादिपञ्चकेकदेशसमुदायेनाऽतिप्रसङ्गः । प्र. तिशात्यादेव्यासज्यवृश्चित्वात्तदाश्रय देशमाघवृत्स्तत्पर्याप्यनवच्छे. दकत्वात् । समुदायत्व चानेकपर्याप्तधर्मस्तस्य च पर्यातिसम्पन्धन न्यायपदमचिनिमित्तत्वनिकदेशे न्यायव्यवहारप्रसन्न इति तु विभा. यनीयम् ॥ ननु प्रतिसादिलक्षणे न्यायान्तर्गतत्वविशेषणस्य प्रवेशनीयत- याऽन्योन्यायप्रसङ्गत्यत माह प्रतिक्षात्यादिक विगि। उदासीनता फ्यधारफेति। न्यायानन्तगतवाक्यधारणमामप्रयोजन केत्यर्थः । एतेन न्यायान्तर्गतप्रतिशादिशरीरतारशविशेषणानुपादाने न क्षतिरिति ः । चितम्। कामप्रयुक्तविभिन्नपक्षसाध्यहेतुकप्रतिवादिपवकेऽतिच्यातिय ।दा निराकरोति साध्यादीति तत्तत्साध्यपक्षदेतुकन्यायलक्षणे तरसा. ध्यपक्षकप्रतिशातत्साधनकहतुतरसाम्यसाधनकोदाहरणतत्साध्यप. पक्षसाधनकोएनयतासाच्यसाधनझनिगमनानि निवेशनीयानीत्यर्थः। नन्धेव न्यायपदार्थस्याननुगततयाम्यायपदस्य नानार्थकतापचिपिया पिष्टापत्तिमाह व्यारयादेरियेति। व्याप्त्यादिपदार्थस्येपेत्यर्या साध्या. चिननुगमात्-स्वघटकसायादीनां भिन्नभिन्नरूपेण निर्वशनीयाया। आननुगमः-अनुगमप्रतिनिमितविरहः न्यायादे.न्यायादिपदा- यस्य । आदिपायययपरिग्रहः । रयत पयेति । गत्यन्तराभाया. - ·अनुमानचिन्तामणी दितिभावः। यथाश्रुतमृलस्वरमसिद्धवाक्यपशकजन्यमहावास्यार्थ- योधमादाय लक्षणसमन्ययं निराचिकीर्षुः वाक्यपञ्चकस्यैकविशिष्ट- थियोधकतां खण्डयति प्रतिमानिगमयोरिति। न सम्भूयकार्यप्रतिपा. दकत्यमित्यप्रेतनेनान्वयः। प्रतिज्ञार्थे पहिमति पर्वते निगमनार्थस्य विशिष्टज्ञानशाप्यसाध्यवस्वस्यान्वयवोधोपगमे। साध्यवस्वांशमादाय पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । दण्डवान् रक्तदण्डवानियादाविध विधेयांशेऽ. धिकावगाहिनस्ताशयोधस्य सम्भवेऽपि शुद्धपक्षतावच्छेदकविशि- ऐऽवाधितत्वादिविशिष्टसाध्यवत्वावगाहिन्याः प्रतीतेरेवोपयोगित्वेन साध्यविशिष्टपक्षे तारशसाध्यवत्वान्वययोधस्यानाकालित्ततया वा. दितात्पर्याधिपयाचाच! , यतु, यतिविशिष्टपर्वतोद्देश्यकयोधे पहिमत्यदोत्तरपर्वतपदोप- स्थितिरपेक्षिता नीलो घटः सुन्दर 'इत्यादाधिव घटो नील सुन्दर इत्यादौ नीलान्वितघटाद्यशे विधेयाभानादुद्देश्यतावच्छेदकवाचक- पदस्योद्देश्यवाचकपदपूर्ववर्तिताया अपेक्षणीयत्वादतो नैतादृशान्व. यवोधसम्भव इति । न च शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्न एव शुद्धयहिमस्वनि- गमनोपस्थाप्यविशिष्टचाहिमत्त्वयोर्युगपद्विधेयतयाऽन्वयोपगमे नेकवा. क्यत्व निर्वहतीति वाच्यम्। "गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः सम- त्वात्स्यादिति" न्यायेन विधेयतया भासमानयोः शुद्धवहिमत्त्वधि. शिष्टवाहिमत्त्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नविषयिताकावरूपसम्व- न्धाभावनैकवाक्यस्यानिर्वाहात, अतएव विधेयभेदेन सर्वत्र वाक्य- भेदः केवलोपनयजन्यवोधे पक्षे साध्यव्याप्यहेतुमत्स्यविधेयत्वे. प्युपनयननिगमनाधीनयोधे उद्देश्यपदपूर्वनिर्दिष्टस्य व्याप्यवत्पदार्थ. स्योद्देश्यतावच्छेदकतयैव भानेन तद्विपयकत्वनिगमनार्थविपयक- त्वयोरवच्छंद्यावच्छेदकभावात्तदुभयैकवाक्यतेति । • तन, तात्पर्यसत्व योजनयापि तादृशयोधसम्भवात् । उद्देश्यचा. चकपदस्य , विधेयवाचकपदपूर्वत्वेन प्रतिसन्धानस्यापेक्षणीयतया योजनयैवोपनयन पक्षे पदार्थ साध्यव्याप्ययत्त्ववोधनात् तात्पर्य- सत्त्वे यादिवाक्ये योजनाया दुपणानहत्वाचात्पर्यविरहस्यैव तत्र धीज- स्यात् । इदमुपलक्षणम्। उपनयेनापि सम प्रतिज्ञाया न विशिष्टकार्थ- प्रतिपादकत्वं वह्निमति पर्वते उपनयार्थस्य साध्पव्यायहेतुमत्पक्षस्या. प्राप्तताइनहेतुमायांशघटिततया विधेयस्यसम्भवऽप्यनुमित्युपयोगि- , ·अवयवप्रकरणम्। नः पक्षतीपच्छेदकविशिष्टे हेतुमत्त्वस्थाकाङ्क्षयैवोपनयप्रतिपादनादना- काशिनस्य पर्वते पर्वताभेदवोधस्य तात्पर्याविषयत्वात् । उदाहरणा- षयवान्तरयोरिति । उदाहरणघटकयोयत्तत्पदघटितभागयोरपि नै- कविशिष्टार्थयोधकत्वं तत्र द्विरुक्तयत्पदेन महानलत्वमहानसान्यत्या दिनोद्देश्योपस्थापनात् तत्पदेनापि तद्रूपावच्छिन्नपरामर्शान्महानर्स धूमवद्वह्निमञ्च महानसान्यधूमवद्वह्निमञ्चति वाक्यार्थचतुष्टयविषय- कसमूहालम्बनबोधस्यैवोदयात् । न च वीप्सया व्यापकत्वयोधना- धूमव्यापकवह्निमानित्याकारक एकविष्टार्थबोध एव तत्रोत्पद्यत शति वाच्यम् । यो य इत्यादरनन्वितार्थकत्वप्रसङ्गात्। न च द्विरुक्तयत्पदन स्यैव व्यापकत्वमर्थः स च साध्यांशेऽन्वेतीति वाच्यम् । नामार्थ योर्भेदान्वयभेदस्याव्युत्पन्नत्वात् । व्यापकत्वावच्छिन्नस्य। तदर्थस्या भेदेनान्वय इत्यपि न सम्भवति, सुन्दरो इण्डोत्यादौ सुन्दरामभेदा- नन्वयवत्समानविभक्तिकत्वाभावेन मत्वर्थीयप्रकृत्युप्रस्थाप्येऽर्थेऽस. मस्तनामार्थाभेदान्वयस्यासंभवाद, अभेदान्वयप्रतियोगिसापेक्षत- याऽसामयन साध्यवाचकपदोत्तरं तद्धितासम्भवाच, तत्पदस्य, तावतापि सार्थक्यासम्भवाच । तस्माद्यत्पदायें हेतोस्तस्पदार्थे च। तस्मिन्साध्यस्य विधेयतया भानमेव समूहालम्वनरूपं तत्रजायते तदुत्तरं व्यापकतावोधो मानसः स एव चा शाब्दबोधः साध्यवाच- कपदस्य प्रकृतसाधनव्यापकताविशिष्टसाध्ये लाक्षणिकतया तत्पदा- थै व्यापकताविशिष्टसाध्यवत्तामवगाहत इत्युपेयम् । वीप्सांसमभिव्या- हारस्थले व्यापकत्वतात्पर्यस्यानादितया ताशलक्षणाया निरुढल:- क्षणात्वेन वादिवाक्ये तत्स्वीकारे क्षतिविरहात । न च व्याप्रफता. योधस्यावश्यकत्वे नानाहेत्वधिकरणे वहादिमारवोधनस्य प्रयोज- कतया धूमादिकमुद्देश्यतावच्छेदकीकृत्य समूहालम्बनानात्मक एव । व्यापकताविशिएशाब्दयोध उपयताम्, यतत्पदंतु तादृशलक्ष्यार्थता. पर्यग्राहकमेवास्त्विति वाच्यम् । अर्थवधिकत्वसम्मवेन तत्परित्या गायोगात् यो यो न वह्निमानस न धूमधानित्यादौ व्यतिरेक्युदाहरणे वाढिमद्भवादिसाधनके तादृशान्वय्युदाहरणे वा यत्तत्पदार्थाविव- क्षायां प्रतियोगिवाचकपद समानविभक्रिकपदोपस्थाप्यस्यानुयोगि- नोऽप्रयेशेन नमाऽन्योन्याभाववोधनासम्भवाच्च । एवं चैत्रो जाना. ति कर्तृत्वादित्यादिन्यायान्तर्गते यो यः करोति स, जानातीत्युदा- ·१४६८ अनुपानचिन्तामणी धरणे यापायांविषायां धामणोऽलाभग साध्याधयविला. योबाहरणामासामनायेति । परं चाहाहरणसमुदायस्याधयमा न्तरेण सम पिशितासंप्रतिपादकम्य मुनामधन मन्मयताति मायः। एतेन ईतवादरणयोधूमधान धूमाधिमानिराशय शिपायाधजनकत्यसमाया दाहरणाययपान्तरियनुपनमित्य पिपरास्तम॥ दागेय-सुतरामेय न सम्भूफायतिपादकत्यमियनुपज्यते । प्रतिसादयोरिस्यप्रापि नकार यिाय ताम्य पर्वती धूमाद हिमानित्यताहशविधिमानजननादिति माय भय प्रतिमान्य. बोधानन्तर कुत इति साध्यापकाकांक्षायां तनिषक हेनुघाक्यं भयुज्यते सनिपकता पक्षपिशेषणतानापन्नानुसान. वाप्ययोधनावि नियंतीति पक्षांश छतुल्यायविशिष्टसा. गशिपायमाहियोधस्यानुपयोगिया-म तापिपत्वमिति वेष। पर्वते पहियोभानन्तरं पर्वते यहिशापक संवाकांक्षा जाप तन्निवृत्तिय साध्ये धूमादिमानजन्यपर्यतविशेष्यफसानाविषयत्वप्रति. पादनेन धूमावहिमन्महानसमित्यादिघाफ्यस्य पर्वते यहित्यं कुत प्रत्याकांक्षानिवर्चकायामापात पञ्चमोतस्ताशपर्वतधिशेयकशानपि. पवमान तु तद्विशेषणतापनसाध्यांशे पर उकयायामहानसा- दिविशेषणतयोपस्थिते तदप्रतीतः एफधर्मिविपणतापनान्यविश- यकाहेतुधिरोपानाधीनमरनविषय-ययोधकतायाः पञ्चम्या अत्युत्प प्रत्यादिति धूमाहिमान् पर्वत इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयोधस्यावश्य. फत्यात कियचिदिति । निगमनेऽयपदाननुपनपक्षे हिच्याप्यधूमय- पर्वतादिरूपोपनयाथै निगमनार्थधूमशानमाप्यवद्विमत्यायन्वयसम्म धादिति भावः । अनुसनरक्षे तु ताशयन्धादिमत्यक्षरूपनिगमनार्यः मात्रघोधनवाकांक्षानिवृरुपनयाथै विशिष्टरक्षे निगमनार्थीभूतदि शिष्टपक्षयोधस्थानुपयुकस्य न तात्पर्यविषयतति कोचदित्युक्तम् । पद त्यषधेयम् । अनुपङ्गाक्षेप्युपनयैकदेशायपदार्यपक्षमा निगमना. धान्वयमाघणय तात्यतया तत्समुदायार्थविशिष्टपक्ष निगमना. धविषयकयोधेऽपि तात्पर्यसप्रामाणिकामति ॥ नन्येच प्रतिसादीना पचानां कथमकवाक्पताब्यबहार इत्यत आ. ६. एकेति । विशिष्टैकार्यप्रतीवीच्छाप्रयोज्यत्वमात्रेणेत्या मात्रपदेन ·"अवयवप्रकरणम् । १४६९ ताशप्रतातिजनकत्वव्यवच्छनः । ताशी च, प्रतिपत्तिनिगमनरूप- चरमवाक्यार्थबुद्धिरुदीच्या वा मानसः, परामर्शः तत्परता च ताम: जनयतीपि उतरोत्तरवाक्यप्रयोजिकामाकांक्षामुन्थापयतः प्रति- शादोरिह धूम इत्यादिवसाानुमानिकवयादिधीपरतावनिर्वहत्येव तत्प्रयोजकतयेव । ननु तावद्भिरवयवैः सम्भूयैकमहावाक्यार्थवाधा- जननेऽपि परामर्शप्रयोजकीभूतस्वीयतत्तद्विशिष्टार्थधाजनकतायाः सर्वावयवेवेव सत्त्वेन निरुक्तलक्षणसमन्वयो नानुपपन्न इत्यत आह परामर्शप्रयोजकत्वं चेति । परामर्शप्रयोजकशानजनकत्वं चेत्यर्थः। तः द्रिपयति । परामशविपयेत्यर्थः। तत्तत्पदार्थमापिस्थापकतयति अ. भेदे तृतीया, तथा तेंदुपस्थापकत्वरूपमित्यर्थः। विवक्षितमिति शेषः । तथाच यादृशयोदशवाक्ये परामर्शविषयसकलपदार्थी उपस्थाप्यन्ते तावत्समुदायत्व विवक्षितमिति पर्यवसितोऽर्थः । उदा: हरणोपनययोरेवेति । उपनयस्य व्याप्त्ययोधकत्वमताभिप्रायेणोदाह: रणान्तर्भावः। तत्-समुदायत्वं । पर्यवस्थतीति । ताभ्यामेव पराम- शविषयसकलपदार्थोपस्थापनादिति भावः। अथ यथाकथञ्चित्प. रामर्शानुकूलत्वं यादृशोदृशवाक्यानां तादृशाक्यसमुदायत्वं विवक्षितमतो नोदाहरणोपनयमात्रेऽतिव्याप्तिरित्याशङ्कते- अथेति । तदानुकूष्पमात्रेणेति पूर्ववदभेदे तृतीया। परामर्शप्रयोजकत्वमित्यनु. पज्यते । इत्यादेः-इत्यादिसमुदायस्य, तथात्व-न्यायत्वं, स्यादिति शेषः। को वह्निमानित्यादिवाक्यानामपि जिज्ञासाशानद्वारा अवयवप्र. योजकत्वेन यथाकथञ्चित्परामर्शानुकूलत्वसम्भवादिति भावः। हत्या. दीत्यादिपदात् व्युत्क्रमप्रयुक्तपतिशादावतिव्याप्त्यादेः परिग्रहः ।। - (चि०) अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयो. जकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वमवयवत्वम् । अन एवं घतिव्याप्यधूवानयामिति वाक्ये तदधयवे च न न्याय; तदवयवलक्षणातिव्याप्तिः तेन परामर्शस्य तवयवेन परामर्शजनकस्य जननात् । यत्तु संक्षेपतः परामर्शप्रपोजकवाक्यत्वेन विशे- पाभायात् सोऽपि न्याय एवेति । म ·- + अनुमानगादापर्याम् तन्न, कथायामाकाजामामेणाभिधानमिति प्रथम विशिष्टवैशिष्टय आकाशा नास्तीति तदभिधाने नि. ग्रहादिति वक्ष्यते । अन्यथा चक्षुरादेरपि परामर्शज- नकतया न्यायत्वापत्तिः प्राकाद्वाचिरहस्तुल्य एव । अन्ये तु पश्चावयववाक्पादिजातीयमेव शान्द- ज्ञानमुत्पद्यत इति तद्धीजनकवाक्यत्वं न्यायत्वम् । एवं प्रतिज्ञाद्यवयवादपि प्रत्येक विजातीयं शाब्दज्ञा-' नामिति तत्तडीजनकशब्दत्वमेव तत्तल्लक्षलणमिति । तन्न, ज्ञानविशेषजनकत्वं तत्तज्ज्ञानजनकत्वं या न्याय प्रतिज्ञादौ चानतिप्रसक्तमनुगतरूपमन्तरेण दु. निरूपमिति तत्स्वीकारे तस्यैव लक्षणत्वात्, अन्य.' था जातिसङ्करप्रसङ्घः । (दी०) अवयवत्वन्तु न्यावान्तर्गतत्वे सति मातवाद्य- न्यतमत्वम्, प्रतिज्ञायघटकत्वे सति उभयपटकभागयाघटितत्व वा वक्तव्यम् । उभयञ्च' प्रतिज्ञाहेतुहेतूदाहरणे उदाहरणोपनया- चुपनयनिगमने इति ,विशिष्य वक्तव्यमिति । प्रतिज्ञादिप्रतिपा- द्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयकज्ञानपञ्चकान्यत्मज्ञानजनकवाक्यत्व त. स्वामित्यपि कचिव ।। : तस्यैवेति । तथाच तादृशजातौ साधाभाव इति भावः । वाधकमप्याह अन्यथेति । न्यायजन्यज्ञाने पञ्चावयवजन्यत्वात पञ्चविन्यादिजन्ये द्विव्याथा एकैकजन्य चैकैका जातयः इति स. दुर इत्यर्थः । तत्र तत्र भिन्नभिन्नजातिकल्पने सुतरां मानाभा- वादिति भावः। केचित्तु यदि चानुगतं कारणमन्तरेणापि तादृशजातिमत्व- सम्भवस्तदा कदाचित प्रतिज्ञादिजन्येऽपि , इत्वादिजन्यत्तिहे- । १ . LA - ·-- अवयवप्रकरणम् । .१४७१ स्वादिजन्ये च प्रतिज्ञादिजन्यवृत्तिर्जातिः स्यादिति सङ्कर इत्य- यः । एवं सर्वेषां सर्वजातीयत्वमेकजातीयत्वं 'वा स्पादित्यपि द्रष्टव्यमित्याहुः। (गा०) मूलोकावयवलक्षणे शाब्दशानस्यानुमितिचरमकारण- लिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकत्वाभिधानं,पञ्चवाफ्यानामेकमा हावाक्यायधीजनकत्वाभिमानेन प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थ. गोचरशाब्दधीविशेषाणां परिचयायैव । तेषां निवेशस्तु विशिष्य त. तदर्थविषयकशाब्दबुद्धित्वन नतु तादृशशाब्दबोधजनकत्वेन, तथा. सत्येकैकावयवजन्यशाब्दबुद्धरपि परामर्शप्रयोजकतया तजनकावा. न्तरवाक्यार्थशामजनकवयवावयवेऽतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । न च साध्यविशिष्टपक्षादिविषयकशाब्दबुद्धित्वेन बोधपञ्चकनिवेशेs. ननुगमः जनकान्तस्य तत्तदोधजनकान्यतमत्वादिरूपानुगतधर्माव- च्छिन्नपरत्वात् । न चैवं सति न्यायानन्तर्गते पर्वतो वह्रिमानित्यादि. वाक्येऽतिव्याप्ति: वाफ्यपदस्य न्यायान्तर्गतार्थकत्वादित्याभिनत्य .पर्यवसितं तल्लक्षणार्थमाह न्यायति । ..: अथ किमिदं न्यायान्तर्गतत्वम् ? न तावत्स्वाविषयकप्रतीत्यवि- पयन्यायकत्वम्-प्रतिक्षाद्यविषयकप्रतीत्यापि हेत्वादिरूपन्यायैकदेश. स्य , विषयीकरणात्तद्धटितसमुदायात्मकन्याये प्रतिज्ञाद्यविषयकप्रः तीत्यविषयत्वस्य दुर्घटत्वात्, एकदेशवृत्तव्यासज्यवृतिधर्मावच्छि- नानुयोगिताकाभावानङ्गीकारात् । नापि न्यायविपयिताव्यापकविप. यिताकत्वम-उच्चारणभेदेनेकानुपूर्व्यवच्छिन्नवाक्यानामपि भेदात्क. स्थाश्चिदपि. प्रतिज्ञादिव्य तर्विपयिताया एकविधमपि न्यायमव- गाहमानेपु सर्ये पुज्ञानेपु वृत्यसम्भवात् । मैवम् । स्वाविषयकप्रतीत्यविपयन्यायकत्वमेव तत, न्यायत्वसा. मानाधिकरण्यमात्रेण तादृशप्रतीत्यविषयत्वं विवक्षणीयम् । एकैकप्र. तिज्ञादिव्यक्त्यविषयकप्रतीत्या व्यक्त्यन्तरघटितन्यायस्य तन्यायै- फदेशहेत्वादेश्वावगाहनेऽप्ति न्यायत्याधिकरणे तत्प्रतिज्ञाव्यको तत्प्रतिज्ञादित्यक्त्यविषयक प्रतीत्यधिपयत्वसत्त्वेन तासा तथात्व- मध्याहतमेव । अथवा न्यायत्वाश्रयत्वमेव तथा पर्याप्यविवक्षया एकदेशस्यापि तथात्वोपपतेः । वस्तुतो न्यायवघटकस्य समु.

·- १४७० अनुमानगादार्याम् · तन्न, कथायामाकासाक्रमेणाभिधानमिति प्रधर्म विशिष्टचैशिष्ट्य आकाक्षा नास्तीति तदभिधाने नि- ग्रहादिति वक्ष्यते । अन्यथा चक्षुरादेरपि परामर्शज- नकतया न्यायत्वापत्तिः प्राकालाविरहातुल्य एव । अन्ये तु पश्चावयववाफ्यादिजातीयमेव शान्द- ज्ञानमुत्पद्यत इति तदीजनकवास्यत्वं न्यायत्वम् । एवं प्रतिज्ञाद्यवयवादपि प्रत्येक चिजातीयं शाब्दज्ञा- नामिति तत्तदीजनक शब्दत्वमेव तत्तलक्षलणमिति । तन्न, ज्ञानविशेषजनकत्वं तत्तज्ज्ञानजनकत्वं वा पाये प्रतिज्ञादी वानतिप्रसक्तमनुगतरूपमन्तरेण दुः निरूपमिति तत्स्वीकारे तस्यैव लक्षणत्वात्, अन्य- था जातिसङ्करमसङ्का ! (दी. ) अचयक्त्वन्तु, न्यायान्तर्गतत्वैः सति प्रतिज्ञाय- न्यतमत्वम् , प्रतिज्ञाद्यघटकत्वे सति उभपयटकभागयाघटितस्त्र वा वक्तव्यम् । उभयञ्च प्रतिज्ञाहेतुहेतूदाहरणे उदाहरणोपनया- तुपनगनिगमने इति ,पिशिष्य वक्तव्यमिति । मतिज्ञादिप्रतिपा- उतचदिशिष्टायविषयकज्ञानपश्चकान्पत्तमज्ञानजनकवाक्यत्वं त: त्वमित्यपि कचित् ।। तस्यैवैति । तथाच तादृशजातो साधकामाव इति भावः । वाधकमप्याह अन्पयति । न्यायजन्यशाने पञ्चावयजन्यवाद पञ्चदिव्यादिजन्ये द्विव्याचा एकैकजन्यै चैकैका जातयः इति स- इर इत्यर्थः । तत्र तत्र भिन्नभिन्न जातिकल्पने मृतरां मानाभा- वादिति भावः। केचित्तु पदि चानुगत कारणमन्तरेणापि तादृशजातिमच- सम्भवस्तदा कदाचिन् प्रतिज्ञादिजन्येऽपि देवादिजन्यनि- ·wr -- , अवयवप्रकरणम् । १४७१ त्वादिजन्ये च मतिज्ञादिजन्यत्तिर्जातिः स्यादिति सङ्कर इत्प- यः । एवं सर्वेषां सर्वजातीयत्वमेकजातीयत्वं 'वा स्पादित्यपि द्रष्टव्यमित्याहुः। (गा) मूलोकावयवलक्षणे शाब्दज्ञानस्यानुमितिचरमकारण- लिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकत्वाभिधानं पञ्चवाक्यानामेकम- हावाक्यार्थधीजनकत्वाभिमानेन प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थ. गोचरशाब्दधीविशेषाणां परिचयायैव । तेषां निवेशस्तु विशिष्य त. चदर्थविषयकशाब्दबुद्धित्वेन नतु तादृशशाब्दयोधजनकत्येन, तथा. सत्येकैकावयवजन्यशाब्दबुद्धरपि परामर्शप्रयोजकतया तज्जनकावा. न्तरवाक्यार्थशामजनकेवयवावयवेऽतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्।। न च साध्यविशिष्टपक्षादिविषयकशाब्दवुद्धित्वेन योधपञ्चकनिवेशेऽ. ननुगमः जनकान्तस्य तत्तद्वोधजनकान्यतमत्वादिरूपानुगतधर्माव- च्छिन्नपरत्वात्। न चैवं सति न्यायानन्तर्गते पर्वतो वह्निमानित्यादि- वाक्येऽतिव्याप्ति -वाक्यपदस्य न्यायान्तर्गतार्थकत्वादित्यभिप्रत्य पर्यवसितं तल्लक्षणार्थमाह न्यायेति । अथ किमिद न्यायान्तर्गतत्वम् ? न तावत्स्वाविषयकप्रतीत्यवि. पयन्यायकत्वम-प्रतिज्ञाद्यविषयकप्रतीत्यापि हेत्वादिरूपन्यायैकदेश. स्य विपयीकरणात्तद्धाटतसमुदायात्मकन्याये प्रतिज्ञायविषयकमा तात्यविषयत्वस्य दुर्घटत्वात् , एकदेशवृत्तव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छि- मानुयोगिताकामावानडोकारात । नापि न्यायविषयताव्यापकविप. यिताकत्वम-उच्चारणभेदेनैकानुपूर्व्यवच्छिन्नवाक्यानामपि भेदात्क- स्याश्चिदपि प्रतिज्ञादिव्यतर्विपयिताया एकविधमपि न्यायमव. गाहमानेपु सर्येषु शानेपुवृत्त्यसम्भवात् । मैवम् । स्वाविषयकप्रतीत्यायपयन्यायकत्वमेव तत्, न्यायत्वसा. मानाधिकरण्यमानेण तादृशप्रतीत्यविषयत्व विवक्षणीयम् । एकैकप्र- तिज्ञादिव्यक्त्यविषयकप्रतीत्या व्यक्त्यन्तरघटितन्यायस्य तन्न्याय. फदेशहेत्वादेशावगाहनेऽपि न्यायस्वाधिकरण तत्प्रतिज्ञाव्यक्ती तत्प्रतिज्ञादिव्यरायविषयक प्रतीत्यविषयत्वसत्त्वेन तासां तथात्व. मच्याहतमेव । अथवा न्यायस्वाश्रयत्वमेव तथा पर्याप्यविवक्षया एकदेशस्यापि तथात्वोपपत्तेः । वस्तुतो न्यायत्वघटकस्य समु. - - r ·सहयारणाय कारणवायां वारधर्मव्याप्यत्यव्यापकत्वयोनिदेश- १४७२ अनुमानगादापर्याम् दायत्वांशस्यात्र' नियोजनकत्वेनानिवेशाडुचितानुपूर्वीकत्वमा प्रविवक्षितम् । तदेव च न्यायान्तर्गतत्व एकदेशसाधारणम् । 3. चितानुपूर्णकत्वं च प्रतिकोत्तर हेत्वादिघटितवाक्यपञ्चकानुपादित शेषावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदका विशिष्टधर्मावच्छिन्नप्रक्ति. योगितावच्छेदकतायास्तद्घटकसमुदायपर्याप्ततया एकदेशस्यापि तदायत्वात्मतिज्ञादेस्तथात्यमक्षतम् । उपनयविशेषोत्तरत्वविशिष्ट- निमनवशरीरे च चैशिष्टयघरकतया निगमनस्याप्यन्तर्भावासा. धारण्यमक्षतमेवोऊधर्मस्य । विशिष्टस्पायच्छेदफतास्थले एकमय- च्छेदकं अपरं च तविशेषण तनिष्ठावच्छेदकत्वावच्छेदकं न तु समु- दाऽवच्छेदकत्वं पर्याप्तमित्युपगमे च तादृशानुपूर्वीविशेपप्रकारक निश्चयवसमनियतकारणतावच्छेदकावतायताकत्व विचक्षणीयम् । ताशी च ताशानुपूर्णविशिष्टवैशिष्टपबुद्धिवायधिसकार्य- तानिरूपितकारणता तयच्छेदकाय च देवादिनिधानन्तर्यप्रकार तातिशादिविषयितानामप्यन्याहत विनिगमनाविरहादितरविप. यितानिरूपितत्वेन निधयत्यविशिष्टत्वेन च कारणीभूतज्ञानविष. यसकलानकापितविपयिताना कारणनावच्छेन कस्यात् । प्रतिज्ञोचर इत्यादिविशिष्टपैशिष्टपायगादिलित्यापच्छिन्नकार्यतानिरुपितप्रति- शोतरी हेतुरित्यादिशानसाधारणकारणता ताशानुपूर्वपच्छिन्न- भित्रवाक्यस्यायच्छिन्नधैशिष्टयायगाहिबुद्धिवायच्छिन्नकार्यतानिरू- पिताशवाफ्यत्यादिप्रकारकशानकारणतां पादायोदासीनातिम नम् निच ताशानुपूयिशेषावच्छिन्नवैशिष्टयावसाहिबुद्धित्या. उनकार्यतानिरूपितकारणताया अपि न तादृशानुपूविशेष. प्रकारकनिश्चयापसमनयत्यसम्मयः-प्रतिमात्पादना पदार्थान्तर বোরহানুসন্ধাকেঞ্চালনাঙ্কাকোলাঘাসো,বা- আয়নহ একারিয়ালবিন্ধাইন বহিরাঘুষমকা कराविति घाख्यम् । प्रतिमायाद्ययाउन्नप्रकारतानिरूपितहेतुवा- परिसप्रकारतेति प्रमेण निगमनत्यापछि विषयतापर्यन्तं नि. पप तस्यालिनिश्चयवसमनयायस्यैव विवक्षितस्यात् , तारशनि- अवस्योकत्रमसाधारन क्षतिविरहात् । न चयमुदासीनप्रति. मायानन्तर्य देण्याचा उपमाहत यो नमस्तमिष्ठताशप्रतिकादिविष ·- अवयवप्रकरणम्। १४७३ पताया अपि निरुक्तकारणतावच्छेदकतयाऽतिप्रसको दुर्वार इति घाच्यम् । भ्रमावृत्तिविषयिताया एव निवेशनीयस्वादिति कृतं वि. स्तरेण । अवयवैकदेशस्यावयवद्वयात्मकसमुदायस्य च वारणाय प्रति- शाद्यन्यतमत्वामिति । अथ धूमादालोकवान्पर्वतो । पहिमान्धू.' मादित्यादिन्यायान्तर्गतमतिकदशे' धूमादित्यादिभागेऽतिव्याप्ति तस्यापि हेतुप्रतिपाद्यो यादृशविशिष्टार्थस्तन्मात्रवधिकत्वेना हेतु. लक्षणाक्रान्ततया प्रतिवाद्यन्यतमत्वाकान्तत्वात । न च सद्धटक पञ्चम्याः प्रकृतसाध्यान्वितस्वार्थवोधकत्वाभावान वक्ष्यमाणहेतुल- क्षणाक्रान्तत्य तस्येति वाच्यम् । एवमपि धूमावहिम सधर्मा पर्वतो घहिमानित्यादिप्रतिज्ञाघटकतादृशभागेऽतिप्रसास्य दुर्वा- रत्वादिति चेन्न । प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेषणतापनप्रक- तसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नान्वितस्वार्थबोधजनकवाक्यत्वरूपहेतु- त्वस्यैव निवेशनीयतयाऽनतिप्रसङ्गात् । तिगमनघटकस्य तस्मादि. तिभागस्य वारणाय विशेष्यदल तजन्यवोधे तादृशविशिष्टविषयि. तावहि तव्याप्त्यादिविषयितासत्त्वेन तद्वारणात् । ननु प्रतिज्ञाधन्यतमत्वं प्रतिक्षादिभिन्नभिन्नत्वरूप प्रतिज्ञाधेक- देशसाधारणम् भेदस्याव्यासज्यवृत्तितया समुदायवृत्तिवे एक देशवृत्तिताया अपि दुरित्वात् । अथ मतिज्ञादिभिनभेदानुयोगिताव. च्छेदफरूपवत्व तत् तादृशं च रूप प्रतिज्ञात्वादिकमेव न तु तदेक. देशपर्यातपर्वतपदत्वादिक तदवच्छिन्ने व्यासज्यवृतिप्रतिज्ञात्वाधव- च्छिन्नभदसत्त्वादिति चेन्न । प्रतिवाफदेश. प्रतिज्ञात्वाधवन्छि. नभेदसत्त्वे तादृशभेदावच्छिन्नभेदस्य प्रतिक्षात्वाधर्वाच्छन्नेऽपि सावासम्भवात् प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधिकरणसमुदायस्यैकदेशानतिरि. तत्वात् । न हि व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताक एकदेशभेद: प्रामाणिक-घटपटौ न घट इत्यादिप्रतीतेरसिद्धः । प्रतिशादिमे दपञ्चकानुयोगितावच्छेदक यद्यद्रूप तद्वच्छिन्नानुयोगिताकभेदप्रः तियोगितावच्छेदकधर्मवत्त्वाधिवक्षण च प्रतिज्ञाहेत्यादिसमुदाये। ऽतिव्यामिः तादृशसमुदायत्वाद्यवच्छिन्ने प्रतिज्ञात्वाद्ययच्छिन्नभेदा- सवात्तादृशसमुदायत्वस्य निरुक्तरूपानन्तर्गतत्येन ताशसकलध- विच्छिन्नानुयोगिताकदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाता प्रतिछात्वाया ·१४७२ अनुमानगादाधर्याम् दायत्वांशस्याब' निष्प्रयोजनकत्वेनानियेशादुचितानुपूर्वाकत्वमा विवक्षितम् । तदेव च न्यायान्तर्गतत्वं एकदेशसाधारणम् । 3. चितानुकत्वं च प्रतिशोचर हत्यादिघटितथास्यपचकानुपाव शेशवच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छवयं विशिष्ट धर्मावच्छिन्नमति. योगितावच्छेदकतायास्तघटकसमुदायपर्याप्ततया एकदेशस्यापि तदाश्रयत्वासतिसादेस्तयात्यमक्षतम् । उपनयविशेषोत्तरत्वविशिए- निगमनत्यशरीरे च वैशिष्टयघटकतया निगमनस्याप्यन्तावाचसा. धारण्यमक्षतमेवोक्तधर्मस्य । विशिष्टस्यावच्छेदकतास्थले एकमव. छेदक अपरं च तविशेषण तनिष्ठावच्छेदकायापच्छेदक न तु समु- दायेऽवच्छेदकत्वं पर्याप्तमित्युपगमे च तादृशानुपूर्वीविशेषप्रकारका निधयत्वसनियतकारणतावच्छेदकाविषयिताकरवं विवक्षणीयम् । ताशी व तादृशानुपूर्वीविशिष्टवैशिष्टपद्धित्वावच्छिन्नकार्य: सानिरूपितकारणता तव्यच्छदकत्वं च हेत्वादिनिष्ठानन्तर्यप्रकार: নাম্বাৰম্বাৰাবাযানানয়াহুর বিনিমন্বিgiৱবৎ पितानिरूपितत्वेन निधयत्वविशिष्टत्वेन च कारणीभूतझानविप. सालनिरूपितविपयिताना कारणतावच्छेदकत्वात् । प्रतिमोत्तर स्वादिविशिएपशिष्टयागादियुद्धित्यावच्छिन्नमार्यतानिरूपिताति- तरी हेतुरित्यादिज्ञानसाधारणकारणता बादशानुपूर्व्यवच्छिन्न वायत्वाद्ययच्छिशवैशिष्टयावगाहियुद्धिवायच्छिन्नकार्यतानिक पिताशवाक्यस्यादिप्रकारकशानकारगनां चादायोदासीनातिप्र. ব্যথায় স্কানাযা রাহায়্যাঘশাবকখানি तारशानुपूपिशेपाचीच्छन्नवैशिष्टयागाहिबुद्धित्वा. वछिप्रकार्यतानिरूपितकारणताया अपि न तादृशानु पूर्वी विशेष प्रकारकनिश्चयत्वसमनयत्यसम्भवः प्रतिक्षात्यादिना पदार्थान्तयव বাৱহাৰ্যগন্ধকেৱনৰয়ানাক্ষৰফানভাযায্য,বা- হায়াত খাবথমবয়খাকন রহিয়াঙ্কা कत्वादिति वाच्यम् । प्रतिक्षात्वाधवाच्छन्नप्रकारतानिरूपितहेतुत्वा- अवच्छिन्न प्रकारतेति क्रमेण निगमनत्यावृश्छिन्नविषयतापर्यन्तं नि. यत्वस्योकभ्रमसाधारण्येन अतिविरहात् । न चैवमुदासीनप्रति. माद्यानन्तर्य हेत्वाशेऽवगाहते यो भ्रमस्तनिष्ठतारशप्रतिशादिविष- नम् ।तच छालिनिश्चयत्वसमनयत्यस्यैव विवक्षितत्वात , ताशनि- ·. अवयवप्रकरणम् । १४७३ यताया अपि निरुक्तकारणतावच्छेदकतयोऽतिप्रसङ्गो "दुर्वार इति पाच्यम् । भ्रमावृत्तिविषयिताया एव निवेशनीयत्वादिति कृतं वि. स्तरेण । अवयवैकदेशस्यावयवद्वयात्मकसमुदायस्य च वारणाय प्रति- शाद्यन्यतमत्वामिति । अथ धूमादालोकवान्पर्वतो पिहिमान्धू. मादित्यादिन्यायान्तगतप्रतिदशे धूमादित्यादिभागेऽतिव्याप्तिः तस्यापि हेतुप्रतिपाद्यो यादृशविशिष्टार्थस्तन्मात्रयधिकत्वेन हेतु लक्षणाक्रान्ततया. प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वाकान्तत्वात् । न च सद्धटकर पञ्चम्याः प्रकृतसाध्यान्वितस्वार्थयोधकत्वाभावान वक्ष्यमाण हेतुल- क्षणाक्रान्तत्व तस्येति वाच्यम् । एवमपि धूमावहिमतः सधर्मा पर्वतो घह्निमानित्यादिप्रतिज्ञाघटकतादृशभागेऽतिप्रसङ्गस्य दुर्वा- रत्वादिनि चेन्न । प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेषणतापनप्रक- तसाध्यतावच्छदकावच्छिन्नान्वितस्वार्थवोधजनकवाक्यत्वरूपहेतु- स्वस्यैव निवेशनीयतयाऽनतिप्रसङ्गात् निगमनघटकस्य तस्मादि: तिभागस्य वारणाय विशेष्यदल तजन्यवोधे ताइशविशिष्टविषयि. तावहिर्भूतव्याप्त्यादिविषयितासत्वेन तदारणात् । ननु प्रतिशाद्यन्यतमत्वं प्रतिक्षादिभिन्नभिन्नत्वरूपं प्रतिशाधेक- देशसाधारणम् भेदस्याव्यासज्यवृत्तितया समुदायवृत्तित्वे एक देशवृत्तिताया अपि दुरत्वात् । अथ प्रतिशादिभिन्नभेदानुयोगिताव. च्छेदकरूपवत्वं तत् तादृशं च रूपं प्रतिक्षात्वादिकमेव न तु तदेफ. देशपर्याप्तपर्वतपदत्यादिक तदवच्छिन्ने व्यासज्यवृत्तिप्रतिज्ञात्वाधव च्छिन्नभेदसत्वादिति चेन्न । प्रतिवाद्येकदेशे..प्रतिज्ञात्वाधवच्छि. प्रभेदसत्त्वे तादृशभेदावच्छिन्नभेदस्य । प्रतिक्षात्वाचवच्छिन्नेऽपि सावासम्भवात् प्रतिशत्वपर्यायधिकरणसमुदायस्यैकदेशानतिरि, कत्वात् । न हि व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताक एकदेशभेदः प्रामाणिक.-घटपटौ न घट इत्यादिप्रतीतेरसिद्धः । प्रतिक्षादिमे दपञ्चकानुयोगितावच्छेदकं यद्यपं तवच्छिन्नानुयोगिताकभेदमा तियोगितावच्छेदकधर्मववाधिवक्षण च प्रतिज्ञाहेत्वादिसमुदाये- ऽतिव्याप्ति:-ताशसमुदायत्वाद्यवच्छिन्ने प्रतिज्ञात्वाचवच्छिन्नभेदार सत्वात्ताशसमुदायत्वस्य निरुक्तरूपानन्तर्गतत्वेन तादृशसकलध- विच्छिन्नानुयोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । प्रतिज्ञात्वाद्या - ·अनुमानगादाधाम धात् । न चैकदेशमात्रविपयिकाया अपि प्रतोतेः प्रतिक्षात्याद्याश्रया विषयत्वासम्भवेन वाधयसमुदायाविषयकत्वविवक्षणे एकेकमा तिक्षादिविषयिफाया अपि प्रतीतेः प्रतिज्ञात्वाद्याश्रयापरव्यक्त्यविष- यक्त्वेन तदाश्रयसमुदायाविषयकतया एकैकप्रतिक्षादिव्याकपर्या. मप्रतिकात्वादिक ताशप्रतीतिविषयतावच्छनकमेव तदनतिप्रसका स्यादिति धाज्यम् । स्याधयाविषयकप्रतीत्वपिपयता याशप्रति. छात्वाद्याश्रये ताशप्रतिशात्याद्याध्यवर्णसमुदायाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकायविवक्षया प्रतिज्ञादिघिषयकसकलप्रत्ययानामेव ताशसमुदायविषयकत्वेनादापात् । अवच्छेदकत्वं चहानतिरिक्त- वृत्तित्यमेव न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषा, वन प्रतिज्ञात्वादिना तदे. कदेशमात्रविषयकशानविषयतार्य प्रतिज्ञात्वादेस्तथाविधावच्छेद- कत्वसवपिन क्षतिः । तथाविधयत्किञ्चिदेकज्ञानविषयतात्याय- विधानतिरिक्तवृत्तित्वमिद निवेशनीयम्, तेन प्रतिज्ञादिघटकेषु सफलवर्णप्वच प्रतिज्ञाद्यविषयकप्रतीतिविपयत्वसत्त्वेन तारशविषय- १ तासामान्यशून्याभासद्धायपि स्वव्यापकतारशविषयतात्वायच्छिन्न- कत्वस्य प्रतिज्ञात्वादिसाधारणत्वेपि न क्षतिरिति वदन्ति । तदसत् । एतदपेक्षया उक्तप्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वस्येच लघुत्या. मानिर्भरस्यानिजितापातात । एतेन प्रतिशादिघटकतारच्छेद- कत्व स्वसमानाधिकरणस्वानधिकरणवृत्तिप्रतिशत्वादिकत्वमित्यपि हेयम्-स्वाचाननुगमेन तादृश स्वं यद्याद्वीशष्य तायतामनन्तभेदानां निवेशनीयतया महागौरवात् । प्रातशाहेत्यादिसमुदायवारणाय उभयेत्यादि उभयघटकभाग- यावृत्तिधर्मयत्वार्थकम्, तथाच प्रतिज्ञादिघटकतानवच्छेदकावे स. ति भयघटकभागद्वयोवृत्तियों धर्मस्तत्व दलद्वयार्थ प्रतिज्ञाये. कैकापयघटकभागमयस्यापि यत्किञ्चिदुभयघटकारवादसम्भव रत्य. उ. प्रतिज्ञाहेत्वाभयचतुष्टयस्य विशिष्योभयपदार्थतामाह उभयं वेति इति विशिष्य यकव्यमित्यधिमणान्वय. इति इतिरीत्या,प्रति. शाहेत्वाद्योरपि प्रतिक्षा हेतूभयत्वादिना न घरकत्वांशे विशेषणता ताशमयघटकमागामसिद्ध किन्तु प्रत्येक प्रविज्ञात्वहेतुत्वादिना, तथा प्रतिज्ञाघटको यो भाग यश्च हेतुघटकस्तदुभयाघटितत्यमि- तिप्रामेणाघटितस्यचतुष्य निवेशनीयमा प्रतिक्षात्यायेकदेशघटित.

·. अवयवप्रकरणम् । १.४७७ समुदायवारणाय घटकभोगनिवेशनम् । प्रतिक्षादिघटकत्वं चैकदेश- साधारण प्रतिज्ञात्वाद्याश्रयत्वं नान्यत् गौरवात्, तथाच प्रतिज्ञात्वाद्या. श्रयहेतुन्धाश्रयोभयावृत्तिवादिरूपविशेषणचतुष्टयं - "धर्मविशेषणं पर्यवसितम् । न चैवं धूमावहिमतः सधर्मा, पर्वतो हिमान् धूमा. दित्यादिन्यायघटकप्रतिज्ञायामव्याप्तिः तस्याः, हेतुलक्षणाक्रान्तभा- गघटितत्वेनोभयघटकभागळयघटितत्वात्चद्यावृत्तस्य, पूर्वोपदर्शित- हेतुत्वस्य निवेशेऽपि निगमनेऽयंपदानुपङ्गपक्षे तत्रोपनये चा. व्याप्तिर्वारैव तस्थोपनयघटकेनायंपदेनोपनयस्य चः तदध- टकन तेन घटितत्वादिति वाच्यम् । अनुषङ्गरक्षे उपनयघटकभाग- निगमनघटकभागद्वयाघटितत्वशरीरे उपनयाघटकत्वेन निगमनघट- कस्य निगमनाघटकत्वेन चोपनयघटकस्य भागस्य. विशेष्यवाचका पदातिरिकत्वेन वा भागद्वयस्य विशेषणीयत्वात् । अयं तस्मादिन त्यादिभागस्य च सत्यन्तेनैव वारणात् । स्वानाश्रयान्तरितभागद्व- यवृत्त्यन्यत्वेन च धर्मो विशेषणीयः, तेन हेत्वाद्यशपंरित्यागेन प्र. तिशोदाहरणादिसमुदाये नातिप्रसङ्गः । वस्तुतस्तु प्रतिक्षा हेतुः इत्यादौ हेत्वादिपदं प्रतिज्ञाद्यतिरिक्तपरम् तथाचोदाहरणादेः प्रतिज्ञाद्यतिरिक्तत्वान्न दोषः। प्रतिज्ञाद्यतिरिक्त त्वं च प्रतिज्ञाद्येकदेशव्यावृत्तं प्रतिक्षात्याद्यनाश्रयत्वमेव पर्यवसितं योध्यमिति दिक्। मूलस्थं शाब्दशानजनकशाब्दशानान्तमन्यतमत्वेनानुगतरूपेणाव. यवप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयकशाब्दयोधपरमतो नाननुगमः,ताह- शोधजनकानां वाक्यानामन्यतमत्वनानुगमे व्यासज्यवृत्तिधर्माव. च्छेदनेकदेशवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकान्योन्याभावानभ्युपगमे. पूर्वोक्तानुपपतिप्रसङ्गात शाब्दयोधानामेयान्यतमत्वनोपातुं युक्तत्वा- दित्यभिप्रायेणमूलोकाययवलक्षणमन्यथा व्याचक्षाणानां कपांचिन्मत. माह प्रतिज्ञादिप्रतिपाति विशिष्य निवेश्यानां विशिष्टार्थविशेषाणां साध्यविशिष्टपक्षादीनां परिचायकमात्रमेतत्, न तु प्रतिक्षादिप्रतिपाद्या त्वेन तेषां निवेशः विशिष्टार्थविशेषमनन्तर्भाव्य प्रतिक्षात्यादीनां दु. निर्वचतया तेषां विशिम्य निवेशनस्यावश्यकत्वे तत्चद्विशिष्टार्थविषय. कयोधजनकवाक्यप्रतिपाद्यखेन तद्विशिष्टार्थनिवेशनस्य शिरवे. एनेन नासिकास्पर्शतुल्यत्वात् एतत्सूचनायैव तदित्युक्तम् । न ·। १४७८ अनुमानगादाधर्याम् चात्र नानावयवजन्यसमूहालम्बनयोधं प्रविशाइत्यादिजन्यावशिष्टा. यबोध चादाय तजनकसमुदायेऽतिव्याप्तिः तत्तद्विशिष्टार्थबोधनिष्ठ तत्तदेकदेशबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताश्रयावयवैकदे. शे चातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्तद्विशिष्टार्थविषयकशाम्दवुद्धिवा- पच्छिन्नजन्यता अन्यतमत्वनोपादाय तत्तनिरूपितजनकतावच्छेदक. धर्मपर्याप्त्यधिकरणताया निवेशनीयत्वात् , ताशी धर्मः पर्वती घहिमानित्यादिवाक्यत्वमेव ताशवाक्यत्वस्य . व्यासज्यवृतितया नेकदेशेऽतिव्याप्ति. ताशशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नत्वं च तादृशशाब्द- बुद्धित्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्यम्, गतःप्रतिज्ञाहेतुसमुदायादे. सा. খৰিহিgথায়গাছিয়াৰমাহবথমাবরিনথি নানঃ- सन वाक्यज्ञानस्य जनकतामते तु ताशजनकतायां विषयिता. सम्बन्धेन यादृशधर्मावच्छिन्नं याशधर्मावच्छिन्नविषयकावं वा यवच्छेदक ताशधर्मपर्याप्त्याश्रयत्व विवक्षणीयमिति नासम्भवः । तारशापि धर्मः पर्वतो वह्निमानित्यादिवाक्यत्वमेव । अथाकांक्षादिमत्पदसमूहत्वरूपमेव वाक्यत्वं व्यासज्यवृत्तितद प्रच्छिन्नविषयकशानत्वन चन शाब्दबुद्धिजनकत्वं समूहत्वज्ञानस्या- भुपयुकत्वात् , किन्त्वानुपूर्वीविशेषात्मकाकांक्षावच्छिन्नविषयकशा- नवनव तथात्वम् । मानुपूर्वविशेपश्चैकवर्णनष्टापरवर्णानन्तर्यो व्यासज्यवृचिरित्येकदेशाऽतिप्रसङ्गो दुर्वारः। नव ताशजनकता. पच्छेदकीभूतविषायेतानिरूपकवर्णसमुदायत्यमेव विवक्षणीयमती नाऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्प्रतिक्षादिव्यविभिन्न प्रतिक्षादिध- टकवर्णानामपि ताशसमुदायघटकतया कचिदप्यवयवव्यको ता. शसमुदायत्वापर्याप्तः प्रत्येकमवयवव्यवहारानुपपत्तेः। मैवम । तारशयोधजनकतावच्छेदकीभृतयत्किञ्चिज्ञानीयविप. पितानिरूपकवर्णसमुदायत्वस्य धिवक्षणीयत्वात् । तादृश च ज्ञान तथाविधजनताद्वयशून्यत्वेन विशेपणीय, तेन प्रतिज्ञात्वादिसमु. दाय नाऽतिव्याप्तिः । न चैव हेत्वर्थप्रतिपादकभागघटितप्रतिज्ञाषि. शेपेऽव्याप्ति: वद्विषयकशाने हेत्वयोधकतानियमादिति वाच्यम् । ध्यायव्यापकभाधानापनजनकताव्यशून्यताया निवेशनीयत्वात् । वस्तुतस्तु स्थानयच्छेदफपिपयिताविशिष्टताशजनकतानाश. यत्यं शाने विशेषणं देयम् । स्व-जनकता प्रतिमाहेतूभयादिविषयक ·. अवयवप्रकरणम् । १४७९ ज्ञानं च प्रतिज्ञार्थवोधजनकतानवच्छेदकीभूनहेत्वादिविषयिताविं शिष्टतादृशजनकताश्रय एव, धूमाढालोकवान् पर्वतो वहिमानित्या- दिप्रतिज्ञामात्रविषयकशानं चन, ताशविशिष्टजनकताश्रयस्तन्नि- प्ठत्वर्थबोधजनकतावच्छेदकविषयिताया अपि विशिष्टप्रतिशार्थ. योधजनकतायामवच्छेदकत्वात् । पतेन व्याप्यव्यापकभावानापन्नतथाविधजनकताद्वयशुन्य. त्वप्रवेशे धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादिसमु. दायेऽतिव्याति:-तारशसमुदायविषयकज्ञाननिष्ठप्रतिज्ञार्थवोधजन. कत्वहेत्वर्थयोधजनकत्वयोाप्यव्यापकमावसत्त्वात् व्याप्यव्याप. कभावानापन्नतथाविधजनकताद्वयशून्यत्वादिति', .निरस्तम् । ताशवाक्यविषयकशानीयप्रतिज्ञाघटकहेतुसमानाकारकवाक्यविष- यिताया विशिष्टप्रतिज्ञार्थयोधजनकतावच्छेदकत्वेऽपि प्रतिक्षा. वाक्यीवपयितानन्त-पातिन्या हेतुविषयितायास्तादृशजनकता- नवच्छेदकत्वात् । यदि चोदासीनपदार्थविषयितानियतविप- यिताकावयवव्यक्तिः प्रामाणिकी तदा स्वानवच्छेदकविषयिता त! थाविधजनकतावच्छेदकत्वेन विशेषणीया। तादृशावयवव्यक्तिविः पयकज्ञानेऽवयवान्तरविषयितानयत्यस्य प्रामाणिकत्वे त्वगतिरेवेति ध्येयम् । समानाकारकप्रतिज्ञाद्वयाद्यात्मकसमुदायत्वस्यावयवत्वप. र्याप्याश्रयत्वमिष्टमेव तस्यातथात्वे तद्वारणप्रकारोऽपि चिन्तनी, यः।न्यायान्वगतत्वस्यापि निवेशनीयतया नोदासीनवाक्यसाधार रण्यमिति बोध्यम् । च यत्किञ्चित्वनिवेशादननुगमो दुर्वारः। एवं प्रति. शाघटकहेत्वर्थप्रतिपादकभागेऽतिव्याप्तिः। एवमुदाहरणस्प वाक्य. द्वयात्मकस्य सग्रहाय तत्प्रतिपाद्यसाध्यावशिधार्मविषयकशाम्द- त्वावच्छिन्नजन्यता तथाविधहेतुविशिष्टधर्मिकशाब्दत्वावच्छिन्नज- न्यता च अन्यतमजन्यतागर्भ निवेशनीया, तथाच तद्धटकप्रत्येकवान क्येऽतिच्याप्तिः। तादृशार्थद्वयविषयकवुद्धित्वं च समुदायस्यापि जन्य. तावच्छेदकमिति तदवच्छिन्नेकजन्यतानिवेशासम्भवात् । न, च जा नकता एवान्यतमत्वेन निवेशनीयाः तच्छरीरे चोदाहरणप्रतिपाद्यत. तद्विशिष्टार्थबुद्धित्वावाच्छन्ननिमपितजनकताद्वय द्वित्त्वेन निवेशनीय अतः एकैकजनकताश्रयप्रत्येकभागाविषयकशानमादाय न प्रत्येकमा. । अन - ·. १४८० अनुमानगादापर्याम् मेऽतिव्यासिरिति वाच्यम् । उमयभिन्नत्यस्य प्रत्येकमुमपर सवाद उभयमितभिन्नत्यस्योभयत्रासम्मशात अन्यतमत्वेनोमयोपादानास. म्मयात् । व्यासज्यपृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकभेदापगमे तु ता. शान्यतमत्वाययरत्येकजनतामादायातिएसमस्य दुधारत्वात् । पूर्वकल्प तु प्रतिशाधघटकत्वविशेषणेनेव नातिप्रसझावकाश यो यो धूमयानित्यादिप्रत्येकवाक्यस्या पाण्यामकोदाहरणधटकवाद । नव चाफ्यद्वयपर्यावमुदाहरणत्वं दुर्यचं स्वघटकयापदोपस्थायध. मिणि हेतुमत्ववोधक यद्वाक्य यच्च तदनन्तरमयुक्त स्वधदकत. स्पद्रोपस्याप्यतादशर्मिणि साध्ययचायोधक पाक्य तदुभयत्व स्यैव तथावात् । अथात्रापि प्रतिज्ञायघटकत्वं निवेशनीयमिति च. तहिं गुरुशरीरस्य ताधिषयतानिरूपकवर्णसमुदायत्वस्य निर्व- शापेक्षया निसकोमयघटकभागतयाघटितस्वनिवेशनमेवोचितमित्यः रुचियोजसबसेयम्। ननु न्यायजन्यज्ञानस्याप्युपनयार्थसाध्यव्याप्यवरपक्षावगाहित- या परामर्शरूपत्वात्परामर्शजनकवाक्यत्यमेव न्यायत्व कुतो नोच्या ते, एवं नाशवाक्यघटकवाक्यमेवावयायमस्तु किमुकगुरुतरन्या. यतवयवलक्षणानुसरणेनेति प्रतिज्ञादिपञ्चकस्य विशिऐकाप्रति पादकत्वाभिमानिनां शहां मूलनिराकरोति अत एवेति। ताल- क्षणमुपेक्ष्य यथोक्तलक्षणकरणादेवयर्थः । परामर्शस्य-परामर्शमा- प्रस्य । परामर्शजनकस्य-परामर्शजनकमानस्य । मात्रपदापूर्वोपव. चिंतन्यायतदषययलक्षपघटकशाब्दयोधविशेषो कमेणत्यवच्छेदी। पाक्यपञ्चकसमुदायस्येव प्रत्येकवाक्यस्यापि न्यायवमिष्टमेवय- रामर्शप्रयोजकवाक्य एवं न्यायव्यवहाराचस्वस्य समुदायवत्प्रत्यक- मात्रेऽपि सत्वात् । एवञ्च परामर्शप्रयोजकवाक्यत्वमेव न्यायलक्षण- मिति केचित् । सन्मतमुपन्यस्यति यस्थिति । सोपतः लायवतः । सोपि न्याय एवेत्यनेनान्वयः । परामर्शप्रयोजकति । वहिव्याप्यधूम. पानयमित्यादिवाक्यस्यापीत्यादि । विशेषेति । वाक्यपञ्चकात्मक समुदायादित्यादि। याशिवाक्यप्रयोगो नार्धान्तरादिनिबन्धननिममयोजकस्त. देव न्यायव्यवहारविषय इति नियमाभिमायण दूपयति तति । कथायां-विवारसमये । माकांक्षाफमेणेवामिधान निमहाप्रयोजक- ·- अवयवभकरणम्। मिति शेषः। इति-अतः, तदभिधाने निग्रहादित्यग्रिमेणान्वयः। विशिष्टवैशिष्ट्ये-पक्षस्य व्यातिविशिष्टहेतुमत्वे । आकांक्षा-जिज्ञासा, नास्तीति । विप्रतिपत्तितः साध्यतदभावसंशयवतस्तदेकतरकोटि. जिज्ञासा प्रथममुदेति ततः प्रतिज्ञावाक्याचन्निश्चये तद्धतीतत्प्रतीतो च तद्गमकतापयिकन्याप्ती तदनन्तरमेव व पक्षस्य तारशहेतुमत्स्य इति भावः । तदभिधाने-विशिष्टवैशिष्टयप्रतिपादकवाक्योचारणे । अत्रापि प्रथममित्यनुपज्यते । अन्यथा-लाघवमात्रमात्य तस्य लक्ष. णत्वोपगमे। परामर्शजनकतयति । लाघवाद्वाफ्यत्वमप्यनन्तर्भाव्य प. रामर्शजनकत्वमात्रस्य लक्षणत्वौचित्यादिति भावः । ननु मध्यस्था- काक्षा यनो निवर्तते स एव न्यायः सा च शाब्दत्वप्रकारिका विष. यसिद्धिनिर्वाहकशब्दादेव निवते न तु प्रमाणान्तरादिति न चक्षु. रादेयत्वमत आह आकांक्षेति । आकांक्षानिवृत्तिविरह इत्यर्थः। तुल्य एवेति । व्याप्यवत्ताबोधफवाक्यस्य प्रथमप्रयोगऽपि साध्यस. न्देहाद्यधीनानां मध्यस्थाकांक्षानामनिवृत्तरिति भावः । दुनिरूपं- असम्भवि । जनकताया अवच्छेदकनियतत्वातज्ज्ञानस्यावच्छेदक- ज्ञानाधीनत्वादिति भावः ॥ लक्षणान्तरसम्भवस्य लक्षणे दोषतया- तस्यैव लक्षणत्वादितिमूलमसङ्गतमतो दीधितिद्भाव्याचप्टे तथा. चेति । तादृशानुगतरूपस्वीकारे चेत्यर्थ । साधकाभाव इति । तादृश. धर्मस्यैव न्यायादिपक्षप्रवृत्तिनिमित्तत्वसम्भवेन तत्प्रवृत्तिनिमित्ततया ज्ञाननिष्ठजातिविशेषसिधसम्भवाद्युक्त्यन्तरस्य चासत्वादिति भा. वः। बाधकमित्यस्य प्रतिवादिजन्यतावच्छेदकजातावित्यादिः । तेन न्यायजन्यतावच्छेकजातावसम्भवऽपि क्षति । अन्यथेति मूलस्य प्रतिक्षादिजन्यतापच्छेदकजातिस्वीकारे सकर्णिजातिस्वीकारप्रसङ्ग इत्ययंकत्वमभिप्रत्य संकर विवृणेति न्या. येति। न्यायजन्यं च ज्ञान विशिष्टैकार्थविषयकं तावद्वाक्यार्थविषय. कसमूहालम्बनरूपं घेत्यन्यदेतत् । पञ्चति । जातय इत्यग्रिमेणान्वयः । तथाच तत्रैव प्रतिज्ञादिजन्यतावच्छेदकपञ्चजातीनां समावेश इति भायः। अन्यत्रापि सामानाधिकरण्यमाह द्विषादीति । मिथो व्यभिचा- रितामाह एकैति । नन्वेकैकजन्यनानाययवजन्यवोधगततत्तदवयव. जन्यतावच्छेदकजातीनां नानात्वोपगमान संकरावकाश इत्यत माह तत्र तत्रेति । सुतरां मानाभाव इति । प्रतिमाहेत्वादिनानावयवजन्य. वक्ष्यमाणसकरस्य ·१९८२ अनुमानगादाम् घिमिप्रतिहादिजन्यतायच्छेदकजाईत्यादिजन्यतावच्छंदकतया इत्यावावीप प्रतिवादिलक्षणातिव्यापापया तारजातिवाटतला. ওমন রায়ালাবারুঘণনায়ার। ৫ कैकाययवजम्पयोधपत्तिजातीरूपांदाय स्वरूपयोग्यतघटितलक्षणस्य मिदापत्यपि तदुभपादिजन्यपोधे तत्चजात्यभायनिघाहकप्रतिवध्य বিমাৰাৰ মাৰীবােৰু। নবলব্যালনকায়ন একামিমরান খামাযগাকgaiণনাঃ सिनिमितयोचियेन ततजातिफल्पने प्रतिक्षादिपप्रवृत्तिनिमित्तला. घपरूपाय अपि युक्त रनवकाशादिति भावः । धननुगमन तत्तत्रा. तिधारतलक्षणासम्मयालक्षणानुपपत्तिरुपयुक्तेः सुदूरपराहतत्वादिति भाववर्णनमनुपादेयम् । एकैफजम्योधवृत्तिजातिमादायेव स्वरूपयो- ग्यताघटितलक्षणकरणसम्भवति । अन्यथत्पादिमूलमन्यथा ध्याचक्षाणानां मतमाह केचित्विति । तदे. त्यन्तमन्यथेत्यस्यार्थः। कदाचिदिति हेत्वादिजन्य इत्यत्रापि अनुप 'स्यते, तेन व्यभिचारितादिलामः । स्यादिति । पर्सतत्यर्थः निया मकामावादिति भावः। ननुनियमेन सवत्रेय प्रतिशाजन्यवोध हेत्यादि- अन्यव्यकिवृत्तिजातिमयसम्भवेन परस्परन्यभिचारिवाया दुर्घटल्या. त्न सकरायफाश इत्यतो वाधकान्तरं पुरयति सोपामिति । सजातिसत्वेसर्वजातीनां समनयत्वाद्धेद एव दुलम इति सर्व- जातीयवसोऽसङ्गात प्रत्यत आह एकति । इधं च विजाती. यशान्दयोधजनकत्वघटितप्रनिशादिलक्षणमसम्भवदुक्तिकमेवेति মান। অল্প নুসন্ধাবলামাইঘণনা অমারণাসঙ্গীত जातिविशेषनियामकत्वं सम्भवतीति नोक्तरीत्या जातिसकरापय काश, अन्यथाऽनुमितित्वादिजातेरप्यनियमेन प्रत्यक्षाविसाधारण्याप- तत्रापि वहिव्याप्यवत्तापरामर्शादीनामननुगतत्यानुगतस्य कस्य विकारणस्य सम्भयेऽपि तस्यातिप्रसत्यात् तारशस्य प्रस्तेपि सम्भवाच । न च व्यभिचारेण तादृशजात्यवच्छिन्नशाम्दयोधं प्रत्य- मनुगतस्य कारणत्वासम्भवासाइशजातीनां कारणनियत्वं च सम्म वतीत्येकस्यान्यजातीयताप्रसनो दुरि इति वाच्यम्। अनुमिती परा. मर्शस्व प्रश्तेऽननुगतकारणस्य कार्यतावच्छेदकसकाचेन व्यभि. चारवारणसम्भवादिस्यस्परसबोजमवसेयम् । नचानुगवनियाम ·" अवयवमकरणम् । काभावस्याकिंचित्करत्वेऽनुगतानतिप्रसक्तरूप दुर्निरूपमिति मुला- सङ्गतिरिति वाच्यम्। स्वमतेऽनुगतनियामकाभावे न निर्भर अपि तु न्यायजन्यवाधादौ सकररूपवाधक एवेति वक्तु शक्यतया ताशयाधकस्य विचारासहुत्वेपि क्षतिविरहात् । इद पुनरिहावधेयम् प्रतिज्ञाद्यवयवादित्यादिमूल न जातिविशेष. घटितप्रतिज्ञालक्षणाभिप्रायफ तथासति वाशप्रतिक्षादिलक्षणस्या- त्रैव निराकृतत्वेन प्रतिज्ञाग्रन्थे प्रतिज्ञाजन्यविजानीयातमित्या दिना जातिघटित लक्षणमाशयानेनैव दोपेण तन्निराकरणस्य पौनरुत्वापत्तिः, किन्त्ववयवसामान्यलक्षणापर प्रत्येकमिस्यस्यावय. वातरासहकारणेत्सर्थ तेत न्यायजन्यबोधतो वाक्यैकवाक्यत्वाधीनर प्रतिज्ञाहेत्वादिजन्यबोधतश्च वैलक्षपयलाभेन तदात्मकसमुदायेऽति, व्याप्तिशङ्कानिरास विजातीयत्व च प्रतिज्ञायेकदेशजन्यवाधावृत्ति जातिमत्त्य,तेनावयवैकदेशातिव्याप्तिशङ्कानिरासामुले तजनकशब्दत्वं तल्लक्षणमित्येव पाठ तिल्लक्षणमित्यस्यावयवलक्षणमित्यर्थ । एवं चा- न्यथेत्यादिमूलस्थ प्रतिझाहेत्वादिजन्यतावच्छेदकजातीनां परस्पर- सकरपरत्व न घटत इति । यदि लक्षणनुरोधमात्रेण जातिस्वी. कारस्तदा तत्साध्यपक्षहेतुकन्यायादिलक्षणानुरोधनापि पिभित्रसा: ध्यकन्यायजन्यशाब्दवोधेषु विभिन्नानां प्रतिज्ञाद्येकदेशजन्यबोधा. वृत्तिनानाजानां स्वीकरणीवतया तासा च तथाविधदित्रा- दिन्यायजन्यवोधे समावेशन सकीर्णजातिस्वीकारप्रसङ्ग इति तार- शमूलार्थ । यदि.च सकररूपयाधकभयेन जातिकल्पनासम्भवाजाति- घटितन्यायविशेषादिलक्षण न सभात्यन्यथैव तत्साध्यपक्षहेतुक- भ्यायादयो निर्वचनीया इत्युच्यते,तदा व्याप्त्यादिपदस्येवन्यायादिप दस्यापि नानार्थत्वे क्षतिधिरहात, सर्वसाधारणत्यायवादिनिर्वचनानु. रोधेन जतिस्वीकारोप्यनुचित इति भावः । दीधिोतकारस्तु तत्वनीः जनशब्दत्व तत्तलक्षणमिति मूलपाठाभिप्रायण प्रतिवादत्वादिजन्य तावच्छेदक जातीनां न्यायजन्यवोधादौ सकरपरतया जातिसंकर प्रसङ्ग इति मूल व्याख्यातधान् तादृशपाई तद्ग्रन्थस्यावयवसामान्य. लक्षणपरत्वानुपपत्तः । एव ष सत्यगत्या भिन्नप्रस्तावे जातिघटित प्रतिक्षालक्षणदूपण विस्मृत्य प्रतिक्षामन्थे पुनस्तदाराङ्केति यथा- कपक्षिनिमग्रन्थावतारो बाध्यः ।

·१४८४ अनुमानगादाम (चि०) तत्र प्रतिज्ञा न माध्यनिशा साध्यप- देऽतिव्याप्तः, किन्तूदेश्यानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शप्रयो- जकवाक्यार्थज्ञानजनकत्वे सत्युद्देश्यानुमित्यन्यूनान- तिरिक्तविषयकशान्दज्ञानजनकं वाक्यम् । (दी०) साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेति सूत्रम् | साध्यो-विधेय- धर्मविशिष्टो धमी, तथा च पक्षतावच्छेदकपर्वतत्वादिशिष्ट साध्यतावच्छेदकवादित्वादिविशिष्टनैशिष्ट्यज्ञानजनको न्याया- वयव इति पर्यवसितोऽर्थः । उदाहरणाच्च साध्यतावच्छेदक- विशिज्ञान न पक्षतावच्छेदकविशिष्टे उपनयाच पक्षतावच्छे. दकविशिष्टे न साध्यतावच्छदकविशिष्टौशिष्टयज्ञानमिति तयो. युदासः। किन्वित्यादि । प्रकृतन्यायवहि तवाक्यवारणाय सत्य- - प्रकृतन्यायावयवत्वपर्णवसितार्थकम् । उद्देश्येति । प्रकृते- त्यर्थः । वहिसाध्यकन्यायोपनयस्य वहिव्याप्पधूमसाध्यकानु- मित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकज्ञानजनकस्य वारणाय प्रकृतद्वगम् , तथाच यादृशमाध्यपक्ष न्यायावयत्वं वादशसाध्यपक्षकानुमि. स्पन्यूनानतिरिक्तविपरकशाब्दज्ञानजनकत्वं पर्यवसितार्थः । मादालोकवान पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यादावनतिरिक्तविष पकज्ञानजनकस्य हेनोरिणाय अन्यूनेति । निगमनकारणाय अनतिरिक्तति । यद्यपि निगमने साक्षात्यक्षवाचकं पदं न भूपते, तथापि न्यूनतामझायोफ्नयस्थायमादिपदस्यानुपाचया बोध्यम् । इस्थमेव च प्रसक्तामतिप्रसाः निगमनश्चेत्यादिना निराकरि- ध्यति । तदर्य निगमनपन्यूनानतिरिक्तविषयकशानजनक सन्न परामर्शहेतुन निरुक्तापायावयवत्वरूपं प्रतिभावं वदपि ·अवयवप्रकरणम् । १४८५ व्याप्नुपात् अबाधितत्वादेस्तद्वोधौपयिकविशिष्टहेतुसम्बन्धस्य वा बोधकतया तस्यातिरिक्तविषयकज्ञानजनकलादिनि। (गा०)साध्यपदमनुमितिविधेयवाचकपरमित्यभिप्रायेण मणिकार- दूषितं सूत्रकारीयप्रतिज्ञालक्षण साध्यपदस्य प्रकृतानुामेतिविधेयवि, शिष्टार्थपरतां स्वीकृत्य परिकत्तुंमारभते साध्यति । सामान्यतो विधयत्वस्य धर्मित्वस्य च केवलान्वयितयाऽवयवान्तरे विधयविशि-, धर्मियोधकत्वमतिप्रसक्तम, एवं च प्रतिज्ञासमानाकारे न्यायवहिy, तघाक्येऽपीत्यतः साध्यपदस्य तद्विशेषपरत्व निर्देशपदस्य च घोघ. जनकन्यायावयवरूपवाक्यविशेषपरत्वमनुस्मृत्य पर्यवसितार्थमाह, तथाचेति । पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकयोनं तत्त्वेन निवेशा, अपि तु विशिध्यैवेति सूचनाय पर्वतत्वादीति वन्हित्वादीति च । ताशविशिष्टवैशिष्टयावगाहिशाब्दयोधत्वावच्छिन्नजनकयत्किञ्चि ज्ज्ञानविषयवर्णसमुदायत्वमिह विवक्षणीयमतो हेत्वादिविषयक- प्रतिक्षार्थयोधजनकताया हेत्ववयवादिमात्रविषयकवोधसाधारण्येऽ. पिन हेत्वषयवादावतिव्याप्तिः । न्यायान्तर्गतस्वमुपेक्ष्य न्यायाव. यवत्वनिवेशात्प्रतिज्ञार्थवाधजनकप्रतिज्ञाहेत्यादिविषयकमानमादाय प्रतिज्ञाहेत्वादिसमुदाये नातिव्याप्तिः । पक्षतावच्छेदकविशिष्ट. स्वादिनिवेशनप्रयोजनमाह उदाहरणाच्चेति । यद्यपि साध्यता. वच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयज्ञानजनकत्वमात्रस्येव निवेशे उपनयनिग- मनयोरप्यतिव्याप्तिः, तथापि यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टे शुद्धसाध्यता- बच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयबोधजनकत्वनिवेशने न तत्रातिप्रसङ्ग। उप- नयजन्यबोधे उपनयार्थव्याप्तिशरीरघटकसाध्यस्य धर्मितावच्छेदका. प्रवेशात , निगमनजन्यवांधे च साध्यांशे हेतुशानशाप्यत्वस्याधि- फस्य भानात् , अन्यथा पक्षतावच्छेदकान्तर्भावेऽपि अनुपापक्षऽ. प्यनिस्तारादिति उदाहरणमात्रानुसरणम् । तदप्युदाहरणजन्ययोधे ध्यापकत्वं न विधेयतावच्छेदकतया भासते अपितु शुद्धवन्हित्याच- वच्छिन्नवत्वमेव सकलहेत्वाधकरणे भासत इति प्राचीनमसमर्नुसत्य। निगमनेऽयंपदाननुषणपक्षेतु शुद्धसाध्यतावच्छंदकविशिष्टत्वं न निधि एमाविशेषणान्तरावच्छिन्नवहादसाध्यकन्यायान्तर्गतप्रतिक्षाया शु. वलित्वावच्छिन्नसाध्यकप्रतिक्षालक्षणानिप्रसकेप्रकृतन्यायान्तर्गत याभावेनैव वारणादित्यभिप्रायकमिदम् भतो व्यापकत्वस्याधिकस्यो.

·१५८६ अनुपानगादाम् दाहरणवाधे मानेऽपि न क्षतिरिति केचित् । तन्मते निगमनापेदायोज चिन्तनीयम् (१) यत्तरदस्योदाहरणस्थस्य न पक्षतावल्छेदकायच्छिन्नगरस्यम,अपि तु पक्षान्यसाध्यवसाधारणरूपावछिन्नपरत्वमव पक्षतावच्छेदकाव च्छिन्ने हेतुमस्वस्य तता लाभेन उपनयानुरधानाचवच्छिन्ने साध्य वस्यस्य च प्रतिशात एच लाभेनानासाक्षितत्यराति पक्षनावच्छेद फप्रयेशे नोदाहरणातिप्रस | अथ यत्किञ्चिधर्मायच्छिन्नविशेष्यका साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवेशिष्ट्यावगादिशुद्धित्वावच्छिन्नजनrrar मुदाहरणेकदेशे स चहिमानित्यादिवाक्य एव न तु तस्य न्यायाक्यय य, तश समुदाय एव न तत्र नाशजनकत्वमिति विशिष्य पक्षता. चच्छेदकामतर्भावेऽपि नोदाहरणातिप्रसङ्ग इति चन्न । जनकत्यस्य जनकयत्किञ्चिज्ज्ञानविषयवर्णसमुदायत्यरूपस्य चिवक्षितत्वोत्, उ. दाहरणविषयकसानविषय-वमादाय समुदाय एवाऽतिप्रसक्तः । एवम" तलक्षणप्रविष्टन्यायावयवत्वशरीर प्रतिमाहेत्वादिसमुदायातिमस. गधारणायोभयघटकभागद्वयाघटितत्यमेव निवेशनीय नतु प्रतिज्ञा पघटकायमपि प्रयोजना-तरविरहादुदाहरणकदेशे ताशपाये (१) न च पर्वतो भाद्रधनभरहिमान्धुमाया धूमधान् सवहि- मानित्यादिवास्यपचकान्तर्गतभूमवाक्येतियाशिवारणाय यदूपा. पच्छिमसाध्यकोदाहरणादधदिनन्यायान्तर्गतत्व यक्षे शुद्धतगाव शिएवैशिष्ट्यावगादित्वमवश्य निषेशनीयमिति वाच्यम् । तद्धमाव छिन्नसाध्यकोदाहरणादिघटितन्यायलक्षण शुद्धतधर्मावच्छिन्न য়্যিাখ্যাথলনসঙ্গমণৰিহ্যানিয়া ताश न्यायान्तर्गतत्वाभायनयोकातिरसगविरहात्, दुलान्तरे शुदहि, स्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यवोधनपश प्रयोजनविरहात् । तथा च भ्याप- कत्वाधिकस्पोदाहरणजन्ययाधे मानपिन क्षति । न चैव निगमनेऽपि व्यावृतिसम्भयेन तापक्षापा योजविरह इति पाज्यम् । पर्वतो व. हिमानित्यादिवाक्यस्यं पर्वते पद्विवैशिष्ट्यावगादियोधजनकल्न मनुष्प्रतितामार्यस्थ नामार्थे भेदान्वय, एय. मतुष्प्रत्ययो निरर्थक पर भेदान्ययाकालानिर्वाहक इत्यभ्युपगमे एव निर्वहतीति नयाभ्यु पामे केवलनियमनासा:विशिष्टयोधानुदयेन तर व्यायसगति- रिति ध्ययमिति पातरम् ॥

·अवयवमकरणमा १४८७ ܕܐܝ तिप्रसङ्गस्य लघुतरपक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यनिवेशेनैध धारयितुमु- चितत्वात् । यद्यप्येवं नीलपर्वतो वह्निमानित्यादिभागेऽपि व्यावृत्तिः सम्भवति, तथापि सकलप्रतिझैकदेशे न तथेति विशिष्योपादान प्र. योसाधिक्यनोदाहरणानुधावनमिति ध्येयम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्वनिवेशनप्रयोजनमाह उप. नयाचेति । साध्यवैशिष्ठ्यमात्रनिवेशेपि पर्वतो. द्रव्यवान् धूमादि- त्यादिन्यायान्तर्गत उपनये तत्स्थलीयप्रतिज्ञालक्षणातिव्याप्तिरिति साध्यतावच्छेदकविशिष्टवौशिष्ट्यावगाहित्वानवेश इत्यवधेयम् ।।. 'यथाश्रुतसत्यन्तार्थस्योदासीनवाक्यसाधारण्यमक्षतमेव न्याया- न्तर्गनाक्य(जन्यस्येव तदनन्तर्गतताशवाक्यजन्यस्यापि शाब्द बोधस्योपनायफशानादिविधया परामर्शपयोजकत्वावतस्तदर्थमाह प्रकृतन्यायावयवत्वेति । वहिव्याप्यधूमसाध्यकानुमितेरपि कदाचिदुद्देश्यतया वक्ष्यमा. णातिप्रसङ्गवारणासम्भवादुद्देश्यपदं प्रकृतार्थकतया व्याचष्टे उद्दे. श्येतीति । बहिसाध्यकोपनयस्य-तत्साध्यकन्यायान्तर्गतोपनयस्य, पतेन(अन्यसाधकन्यायमादाय)सत्यतदलसत्त्वमाविष्कृतम्बाह्नव्याप्य. धूमसाध्यकत्यादिना(अन्यसाध्यकानुमितिमादाय)विशेष्यदलसाव स्फु. टीकृतम्। धारणाय-प्रतिज्ञाव्यवहारविषयतावारणाय।प्रकृतद्वयं-प्रति- झापदार्थप्रविएन्यायानुमित्योरेकसाध्यादिकत्यप्रापक प्रकृत(पद)वयम् प्रकृतन्यायावयवत्वपर्यन्तानिवशे वहिव्यायधूमसाध्यकप्रतिज्ञानुराधेन। तत्साध्यकानुमितेरपि प्रकृनानुमितिपदेन विवक्षणीयतया तामादाय दर्शितोपनये प्रकृतानुमितिपर्यन्तानिवेशे चाहिसाध्यकन्यायस्यापि प्र. कृतन्यायत्यनेन विवक्षणीयतया तदवयवत्यमादाय तत्र प्रतिज्ञाव्यव- पहारस्य दुर्वारत्वादत उभयत्र प्रकृतत्वनिवेशः । तथाच सति तत्सा. ध्यपक्षकन्यायान्तर्गतत्वघटितप्रतिज्ञापदार्थगर्भ तत्साध्यपक्षका- नुमितेरेवान्तर्भावानातिप्रसगस्तदेवाह तथाचेति(१)। यनु ताह- शोपनये वहिसाध्यकप्रतिज्ञाव्यवहारवारणाय न्याये पहिसाध्य. कप्रतिज्ञाव्यवहारवारणायानुमिती प्रकृतत्वनिवेशनमिति प्ररुतद्वय- मित्यन्तार्थ इति । तश्चिन्त्यम् । तत्साध्यपक्षरुप्रतिझाव्यवहारविषय. (१) तथा सत्यभिन्नसाध्यपक्षकानुमित्यन्तर्भावे याशो लक्षणा यस्तं स्फुटयति तयाचेति । इति पाठान्तरम् ।

·अनुमानगादापर्याम् चेत्यतः पूरयति धीमयिकति अपाधितत्वादियोभापयिकस्यर्थी विशिष्टदेतुसम्बन्धस्य-व्यातिपक्षमताविशिष्टदेतुशानवाप्यायस्य । अस्य चायाधितत्यादिव्याप्यतया तापापयिकत्वं वाध्यम् । (दी०) यत्तु पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवी स्वादित्यादी यत्र पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते न तत् पृथिवीन्दाहरणवारणा- य तदिति। तत्तुच्छण- पृथिव्यामितरभेदस्याविषयीकरणाद वारपर्य- भ्रमेण ताशवोषजनकत्वस्यातिमासक्तत्वात् । न च तावताप्यु. दाहरणस्य तपास्वसम्भवो, यन्नेत्यादेरनन्वयात् । पदि च निगा मनायमादिपदं निविशते वाक्यैकवाक्यतयैव विशिष्टलाभादि- ति विभाव्यते, तदा तो सापसामानाधिकरण्यमाने सामान्य त: पक्षेऽपि साध्यवत्वमानात् पक्षे हेतुल्यापफसाध्यसामानाधि- करण्याविशिष्टतुमचावाधकस्योपनयस्य यत्र साध्पयोस्तादृप्पेण दृष्टान्तस्त्र हेतुलाभ्यामुपन्यासस्तारशसिपाय- विपया च न्यायायोगस्तत्रोदाहरणोपनययोर्यत्र वा पर्वतत्त्वा- यवच्छेदेन साध्यसिद्धद्देश्यत्तायामेतपर्वतत्यादिना दृष्टान्तस्यो- पन्यासस्तत्रोदाहरणस्य सत्यन्तस्य चारयायकन्यायान्तर्गत स्वपरतया हेत्वन्तस्यायमादिनिगमनान्तभागस्य वारणाय तव । यद्यपि सर्वमभिधेयं प्रमेयमित्यादावतिरिक्तामासिदिन च कोव्यासिध्या प्रमेयं न वेति विप्रतिपत्तेः संशयस्य चायोगान तासी प्रतिज्ञा प्रकृतानुमितिविपयत्तासमपातविषयताकत्व प्र. कृतानुमितिप्रकारतासमन्याभकारताकत्वं वा उपलव्यमिति वाच्यम् । सकलाभिधेयतिधर्मावत्सकलाभिधेयनिष्ठात्यन्ता- भावामतियोग्गाकाशाभाववदा इदं व्यमित्यातौ विधिपक्षो.

·अव्याकरणम् । धके उपनयेऽतिव्याप्तेम- तथापि प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्याविषयत्वं तदन्यून- विषयत्वम् । मिश्रमतमुपन्यस्थति यरिवति । पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते इत्यस मस्तमितरपद पृथिवीतरपरम् इतरादिससम्बन्धिकार्ययोधकपदानां समभिव्याहततत्तापदोपस्थाप्यतत्तदर्थेतरवादिना निरूढलक्षणा- अतो वादिवाक्ये स्मारसिकलक्षणाविरहेऽपि क्षतिः । प्रतिज्ञापदादौ सर्वकेनैव पदेन साध्यादिनिश इति न नि- यमः, तेन नाने यन्त्र पृथिवीतरेभ्यो भिद्यत इत्युदाहरण- प्रयोगविरोध.। विशेष्यवाचक वृधिचीतिपदान्तर पूरणीयम् । धुत- पद समस्तमित्येव वा । उदाहरणधारणायेति । तजन्यवोधेऽपि पक्षसाध्याश्रयत्वात्मकतत्सम्बन्धरूपानुमितिविपयसकलपदार्थभाने. नान्यूनविषयकत्वसत्त्वादित्यभिमान. । तत्-गनतिरिक्ततिपदम् । अन्यूनविपयकत्व हि न प्रहतानुमितिविषयताव्यापकविषयता- कत्यम्-सर्वस्मात्कालत्ववानय कालपरिमाणवान् सर्वस्मादित्यत्र हे. स्ववयवेऽतिव्याप्ते , नापि पक्षतावच्छेदकविशिएपक्षविषयकत्वम्- देतुत्व प्रमयत्वाहाव्यत्ववत्प्रमेयत्वादित्यादी हत्ववयवेऽतिव्याप्तः। नापि पक्षताचच्छदकविशिष्टविपकत्ये सति साध्यतावच्छेदकविशि- प्टसाध्यविपकर तशिष्ट्यविषयकत्व घा-प्रमयनिष्ठ हेतुत्व प्रमेय प्रमेयादित्यत्र हेतावतिव्याप्ते-तजन्यवोधे प्रमेयत्वत्वरूपसाध्यता- चच्छेदकविशिष्टस्य प्रमेयपदार्थतावच्छेदकस्य धर्मिणि वैशिष्ट्य- भानादिति, पक्षतावच्छदकविशिष्टे साध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशि. पट्यावगाहित्व तत् वाच्यम्, तथाच नोक्तोदाहरणातिव्यामिरित्या- शयेन दूपयति तत्तुच्छमिति । ननु भ्रान्त. पृथिवीपदस्य वि- शेष्यपरत्वमितरपदस्य पृथिवीतरपरत्वमवगम्य तादृशोदाहरणात् पृथिवीत्वविशिष्टे साध्यवस्य प्रत्यतीति तत्रातिव्याप्तिप्रसक्तिरित्यत आह तात्पर्यनमेणेति । ताशेति । अन्यूनविषयकेत्यर्थः । यतिप्रसक्त- वात-तथाचायामित्याद्याकारकसाध्यवत्वपरत्वनमविपयसर्वनामप. दधदितोपनयतिव्याप्त पाना तात्पर्यभ्रमदशायासपि नातिव्यातिप्रसी. .

·अवयवाकरणम् । धके उपनयेऽतिव्याप्त- तथापि प्रकृतपक्षे मकृतसाध्यवैशिष्ट्याविषयत्वं तदन्यून- विषयत्वम् । मिश्रमतमुपन्यस्यति यत्तिते । पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते इत्यस मस्तमितरपद पृथिवीतरपरम् इतरादिससम्बन्धिकार्यवोधकपदानां समभिव्याहृततत्तत्पदोपस्थाप्यतत्तदर्थेतरत्वादिना निरूढलक्षणा- श्रतो वादिवाक्ये स्मरसिकलक्षणाविरहेऽपि न क्षतिः । प्रतिज्ञापदादौ सर्वकेनैव पदेन साध्यादिनिश इति न नि. यमः, तेन नाग्ने यन्त्र पृथिवीतरेभ्यो भिद्यत इत्युदाहरण- प्रयोगविरोध.। विशेष्यवाचक पृधिवीतिपदान्तर पूरणीयम् । शुत- पद समस्तमित्येव वा। उदाहरणधारणायेति । तजन्यबोधेऽपि पक्षसाध्याश्रयत्वात्मकतत्सम्बन्धरूपानुमितिविपयसकलपदार्थभाने. नान्यूनविषयकत्वसत्त्वदित्यभिमान । तत्-गनतिरिकेतिपदम् । अन्यूनविपयकत्व हि न प्रतानुमितिविषयताव्यापकविषयता.. फत्वम् -सर्वस्मात्कालत्ववानय कालपरिमाणवान् सर्वस्मादित्यत्र हे. त्ववयवेऽतिव्याप्ते , नापि पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षाविषयकस्वम्- हेतुत्व प्रमयत्वाहाव्यत्वत्प्रमेयस्वादित्यादौ हत्ववययेऽतिव्याप्तेः। नापियक्षतावच्छदकविशिष्टविषकत्वे सति साध्यतावच्छेदकविशि- प्टसाध्यविपकत्वं तवशिष्ट्यविषयकत्व घा-प्रमेयनिष्ठ हेतुत्य प्रमेय प्रमेयादित्यत्र हेतावतिव्याप्त-तजन्यवोधे प्रमेयत्वत्वरूपसाध्यता- चच्छेदकविशिष्टस्य प्रमेयपदार्थतावच्छेदकस्य धर्मिणि वैशिष्ट्य- भानादिति, पक्षतावच्छदकविशिष्टे साध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशि. प्ट्यावसाहित्व तत् वाच्यम्, तथाच नोक्तोदाहरणातिव्याप्तिरित्या. शयेन दूपयति तत्तुच्छमिति । ननु भ्रान्त. पृथिवीपदस्य वि- शेष्यपरत्वमितरपदस्य पृथिवीतरपरस्वमवगम्य तादृशोदाहरणात् पृथिवीत्वविशिष्टे साध्यवस्य प्रत्यतीति तत्रातिव्याप्तिप्रसतिरित्यत आह तात्पर्यत्रमेणेति । तादृशेति । अन्यूनविषयकेत्यर्थ. अतिप्रसक्त- वात-तथाचायामप्याद्याकारकसाध्यवत्वपरत्वभ्रमविपयसर्वनामप. दधदितोपनपविण्यात यावा तात्पर्यभ्रमदशायासपि नातिव्यातिप्रसी. .

·अनुमानगादार्याम् नविरोधः अनुगोपमिशिननमान्दयोधस्यान्युत्पन्नतया तन्मा- प्रस्यायोधमलेन, वाक्यस्वाभावादिति वाच्यम् । परम्मत तादानित गमनान-युपगमात् । ययापनतिरिकविश्यकत्वानिवेशे अन्यूनधि पयकवाधजनकत्व तज्जतकानविषयत्वं वा न्यायाधयववनिशेषि. त प्रतिज्ञाहेत्वादिजन्यवोधमादाय हावादापतिप्रसक्तम, तथापि प्रा कृतपक्ष प्रसतसाध्यशिष्ट्यायगाहित्यरूपान्यूनविषयकवावच्छि. नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकयत्किञ्चिन्शनविषयतापर्णसमु. दायत्वनिवेशे नायं दोष इति स्थलान्तरे व्यावृतिमाह तदेत्यादिना । भाने-शाने, सामान्यत.-अधिकरणत्यरूपसामान्यधर्मावच्छिन्ने विशे परूपानपच्छिन्न इलिवासाध्यवमानाव-साध्यवस्वविषयकस्यात्, उपनयस्य वारणाय तदिति योजना। पक्षेसाध्यायशिएवावगादिस्यमे घान्यूनविषयक यंग तु पक्षहावच्छेदकोशिष्टयाभाव-इत्यभिप्राये. पदमप्रमेयावाव्यत्ववानयं प्रमेया प्रमेयादित्यादिदेतुधारणाय पक्ष. तावच्छेदकवैशिष्ट्यान्तर्भाव कायश्यक इति तदन्तर्भावाभिप्रायेण. स्थलान्तर यातिमाह यत्र चेति ।पक्षेति पक्षस्य ताब्धेण पक्षवाय- छकप्रकारेण Egaतया यत्रोपच्यासातघोदाहरणस्य साया वाप्येण साम्यतायफप्रकारेण हेनुनया योपन्यासः तत्रोपनया स्य धारणाय दिय:। रूपान्तरेण पक्षसापयोपासतुन्याभ्या. मुपपासे दर्शितान्यूनविषयकत्यासम्भव हति तान्यति। ननु पक्षे বনযাযামঘ নাইgয়নধনুয়ের নগ্ন ওহাখামা- पानन्याय पयन सम्भवतीत्यत आह तारशसिपापिपयेति । . म्यस्थले संशयस्यावश्यकन्येऽपि धायस्थले न यति संयमात. रेगापि अनुमित्साधानानुमितिनिहाय न्यायप्रयोगसम्भया. दिति मायः। ननु सिपाधयिषया न्यायमयोगोधगमे पञ्चम्यर्षदेतुपे यादवस. वनसत्यधस्पान्ययस्तासम्मपन शहिसायफतुवपक्षमपछि. न्यायासगंन हेत्त्य तिव्याशिदुपारयति सिपापियामा. प्रयोगो नानीकर्तव्य त्यस उकाचिन सपन: गला रमनुसरति पत्र चनि । पयंत्रायसामानाधिकारन Anसिय. प्रयता ananatr reTAI AGEमति पतसंवत्पन ·अवयवप्रकरणम्। १४१५ साम्यवत्तानिश्चयस्यापि तादृशानुमितिविधित्यादतः पर्वतत्या. च्छेदेनेति । तत्रोदाहरणस्येति । यद्यपि पंवंतत्वावच्छेदेन वाहिमत्तात्र- गाहिन्यामनुमितौ पर्वतत्वव्यापकत्वस्य बढ्यशे भानाचादृशान्त. घटितोदाहरणजन्यवोधे च तदभानादुद्दश्यानुमितिन्यूनविषयकत्वमे. व, तथापि पक्षतावच्छेदकविशिष्टसाध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टया- घगाहित्वरूपं निर्वाच्यमन्यूनविषयकत्वमक्षतमेवेति भावः । यद्यपि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यतावत्र्छेदकावच्छिन्नवैशिष्ट्या. वगाहित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयतानिवेशे उदाहरणकदेशे एव तादृशविषयता न तु समुदाय इति न्यायाश्य- घत्वनिवेशानातिव्याप्तिप्रसङ्गः, तथापि प्रतिक्षामात्राघटकत्वगर्भ न्या. यावयवत्वं प्रकृतलक्षणे प्रविष्टम, तश यथायं पर्वत इत्युदाहरणकदे- शेपीत्याशयः । अवच्छेदकावच्छेदन अनुमितिस्थलीयन्यायनिवि. टप्रतिज्ञालक्षणेऽवच्छेदकावच्छेदेन साध्यवैशिष्टयावगाहित्वरूपान्यू- नविषयकत्वनिवेशने नैतद्यावृत्तिसङ्गतिरित्यपरितोपेण व्यावृत्यन्त रमाह सत्यन्तस्येति । अयमाशयः । एतल्लक्षणघट न्यायावयवत्वश- रीरे उभयघटकभागद्वयाघटितत्वं न निवेशनीयम्-अनतिरिक्तविषय- कत्वविशेषणेने ताशभागद्वयघटितसमुदायेऽतिप्रसङ्गवारणात् । न च शब्दज्ञानस्यैव शाययोधजतकतया जनकत्वमा जनकज्ञानविषय. त्वमेव वाच्यम्, एवञ्च तादशसमुदायविषयकज्ञानमप्येकदशप्रतिशा. विषयकत्वेन तथाविधयोधजनकमिति समुदायेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् ताशवोधजनकतावच्छेदकीभूनयत्किञ्चिदेकज्ञानविपयितानिरूपक. वर्णसमुदायत्वस्यैव विवक्षणीयत्वात । न च ताशवर्णसमुदायत्वं वादशवर्णत्वव्यापकसमुदायत्वम्, तादृशंच प्रतिज्ञाहेतुसमुदायत्वमा पीति तत्समुदायेऽतिप्रसङ्ग एवेति तादृशभागद्वयाघटितत्वमवश्यमेव निवेश्यमिति वाच्यम्। अनतिरिक्तपदसार्थक्याच ताशयत्किञ्चिज्ज्ञा. नविषयताशालिवर्णत्वसमनयत्यमेव निघेश्य प्रतिज्ञाहेत्वादिसमुदाय. त्यस्य वारणीयत्वातु । समानार्थकप्रतिज्ञास्यादिविषयकयत्किञ्चि- ज्ञानविषयताश्रयवर्णलसमनयत्यस्य तादृशप्रतिक्षाद्वयादिपर्याप्तस. मुदायत्वे सत्वेपि न क्षतिः-तदुभयादायपि- प्रतिक्षाव्यवहारात् । थ. पि तु प्रतिजैकदेशस्यापि ताशयोधनिष्ठवदिसम्बन्धिबुद्धिवाद्यय. छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकाभूतयत्किश्चिदेशज्ञानपिपय. .

·१४९६ अनुमानगादाधर्याम् ताधवर्णसमुदायावमादायैव प्रतिशात्यप्रसङ्ग इति प्रतिभावपटकत्वं प्रतिशामात्राघटकत्वं पा निवेशनीयम् । अन्यूनानतिरिक्तविषयकशा. धुद्धित्वस्य मिश्चिजन्यतानपच्छेवकतथा तदवन्छिननिरूपितजन- फतानिवेशासम्गवात् । स्थ चाननुपापक्षेऽप्ययं तस्माद्वढिमान् इति भागे प्रतिशादित्वन्तभागे व व्यावृत्तिः सम्भवतीति यव. यवाघटकेति । न च तदुपादानेऽपि धूमादालोकवान् पर्व- तो चहिमानित्यादिप्रतिज्ञार्थमाप्रविषयकयोधनिष्टधूमविशेपितहेतुत्व विषयकशाब्दत्वावच्छिन्नकारणधूमादित्यादिहेतुविषयकज्ञानविषय- तामादायावयवाघटके .. तारशदेतापतिभ्याप्तिचारणायानतिरिक्त विषयफयोधनिष्ठपक्षतायच्छेदकोवच्छिन्नविशयकसाध्यतावच्छेद कविशिष्टवेशिष्ठयाधगाहित्यरूपान्यूनविषयकत्वावच्छिन्नजनकतावच्छे दकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयाविषयतानिरूपकवर्गसमुदायत्वनिवेशस्यावश्य. फतयाऽचयवाचक पनिवेशन निष्प्रयोजनकमिति वाच्यम्।ताहशहे. नुवारणायाधयपाघटक इत्यनेनावययैकदेशमात्रविषयकशामनिधन नकताव्यावृत्तावयवत्यपर्याप्स्यवच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मव्यापमविषयता. कान्यज्ञानवृत्तित्वापच्छिन्नभेदस्यैवान्यूनानतिरिक्तविषयकयोधजन- कतायां विचक्षणीयत्वात् । भवयवत्य चेह न्यायान्तर्गतत्वविशेषण शून्यम् , तेग प्रतिहासमानाकारोदासीनवापयशाने प्रतिज्ञाशानीयका- रणतायाः सवपि सङ्ग्रहः तादृशोदालीनवाक्येऽपि तथाविधाय. यवत्वपर्याप्तरिति। घस्तुतस्तु अवयवत्वघटकविशेष्यपरित्यागमात्रेणेव व्यावृत्ति सनच्छत इति ताशजनकतापर्यन्तनिवेशने प्रतिज्ञायघटकत्वदलप. रित्यागसम्मयेऽपि तत्परित्यागस्य प्रकृतानुपयुक्तत्वमित्येतलाभायै- कायराघटकेपभिहितमिति । केविनु यत्र प्रतिकदेशस्यापि कश्चित्प्रतिक्षासमानार्थकत्वं सम्भवति तत्रैकदेशेऽतिप्रसवारणायावयवाघरफत्वनिवेशनमावश्य- कामित्याहुः । तदसता प्रतिसाप्रतिपायपिशितार्थप्रतिपादकताया ए फदेशे सम्भधेऽपि तन्मात्रस्य तथाचिश्चोधपरत्वाभावात् तथात्वे समुदायप्रयोगानुपपत्तेः, कथंचित्त प्रयोगापि समुदायमन्तव्य न्यायाधानानीकारात् । भरतार्थपरपाक्यवारणाय च पास्तपतथा - ·अवयवमकरणम् । २४९७ विधतात्पर्यपरतायास्तलक्षणेऽवश्यं निवेशनीयतया एकदेशमात्रस्य ताशार्थपरस्वाभावनाऽतिप्रसङ्गानवकाशादिति । हत्वन्तस्यात। काथतान्यूनविषयकत्वाच्छिन्नजन्यतानिरूपि. तजनकतानिवेशन तत्तद्गागप्रातपाद्यविशिष्टार्थबोधजनकत्वमादाय फेवलहत्वादावातव्याप्तिन सम्भवति ताशजनकताश्रययत्किञ्चि- ज्ज्ञानविषयवर्णसमुदायत्वस्य तत्रापर्याप्तरतो हेतुमात्रनिगमनमा उपेक्षिते ॥ अन्यूनानतिरिक्तविषयकस्यस्य प्रकृतानुमितिविषयस्यान्यूनः स. सनतिरिको विषयोयस्येति व्युत्पत्तेरनुमितिविषयनिष्ठभेदप्रतियोगि. तानपच्छेदकत्वे सत्यनुमितिविषयातिरिक्तावृत्ति यद्विषयत्व तत्त्वमि. ति यथाश्रुतार्थमाक्षिपति यधपीति । यद्यपि प्रकृतपक्षतावच्छेदकावर च्छिन्नरक्षककृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यकयस्किश्चिदनुमि- स्यविषयविषयकावं पर्वतो पहिमानित्यादिप्रतिशाजन्यनिखिलबोधा. नामवति तारशानुमितिविषयत्वसामान्याभावो विवक्षणीयः त. थाच केंवलाभिधेयत्वाद्यवच्छिन्नपक्षकस्थलेप्यतिरिकाप्रसिद्धिर. स्त्येव, तथाप्यप्रसिद्धिं स्फुटीक माभिधेयत्वाद्यवच्छिन्नपक्षकप्रमेय. त्वत्वाद्यवाच्छन्नसाध्यकस्थले विश्वमेवानुमितिविषय इत्येतलाभाय सर्वमित्युक्तम् । 'सर्पेभ्यो दर्शपूर्णमासावित्यव प्रशान्तकतिपयप: दार्थमात्रवृत्तिसर्धत्वावच्छिन्नतात्पर्येणापि विशेष्यवाचकपदान्तरा. समभिव्याहतसर्वपदप्रयोगसम्भवात् सर्व प्रमेयमित्युकावनुमितिवि. पयतायाः केवलान्वयित्वालाभादभिधेयमित्युक्तम् । एवञ्च फिञ्चिद्ध. विच्छिन्नांशेऽभेदेन स्वार्थविशेषणकवाधपरसर्वशन्दस्य तधर्मव्या- पकविधयव्याप्यसर्वत्वयोधकताव्युत्पतेरभिधयस्वव्यापकसर्वत्वला. भानानुमितेः कतिपयवस्तुमात्रविषयकत्यशङ्केति भावः । अति. रिक्ताप्रसिद्धिः-प्रकृतानुमितिविपयतातिरिकाप्रसिद्धिः । प्रमेयत्व पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि वेति संशयसम्भवेन तादृशप्र. तिशासम्भव इत्यतस्तत्समहायान्यूनानतिरिकविषयकत्वमन्यथा निक्ति प्रकृतेति । स्वविषयताव्यापकपकतानुमितिविषयता. व्यापकविण्यताकत्वमर्थ:-स्वविषये अनुमितिविषयान्यूनत्वस्य स्वविषयत्वे तद्विपयताव्यापकत्वपर्यवसितत्वात् । स्वविषयानु. मितिविषयानतिरिकत्वस्य च तद्विपयत्ये स्वविषयताव्यापक- न ·दत्य समायत द्रव्यमन चा बोध्यम् । गुणांदस्तथाधे हेतुता- १४९८ अनुमानगादाधाम् स्वपर्यवसिनत्वदिति भावः । यद्यपि समुहालम्बनापर्वतपक्ष कंचहिविधेयकानुमितिविपयितायाः विश्ववृत्तितया पर्वतो वह्निमा- नितिप्रतिशामाग्रजम्पयाधो न ताशानुमितिविपयतासमानियत বিগঘনা যায়রিয়নুরাতনঘন যদি विज्ञानविषयवर्णसमुदायत्व चन तन्मानपर्याप्तम, यत्किञ्चित्ताता- नुमितिव्यक्तिविषयतासमयत्या विचक्षणेपि च निगमनातिव्याप्ति टुरिव-तजन्यग्रोवस्यापि पर्वतो वद्विमान् घुमशानशाप्यहिमां- त्याकारकसमूहालम्वनानुमितिसमनियतविषयताकत्वात् , तया- पि प्रतिपक्षकप्रसाध्यन्यायवचापरामर्शत्वावच्छिन्नजनकता. निरूपितजन्यतावच्छेदकविषयतात्येन यविषयतासगनेयत्यं सत्त्व- स्य विवक्षितत्यान्न वॉपः । नन्वसत्युक्तस्थलीयापनयेऽतिध्याति नक्षन्यवोधम्पपि विश्वविषयकत्वेन तथाविधानुमितिविषयतास- मनियाधिषयताकत्वादिस्यतो विषयपदस्य प्रकारस्वाभिप्रायेणा- यथा तद नियक्ति प्रकृति । ताशोपनयजन्यवोधे प्रकारीभव- तोऽमावस्यादेखताशानुमितावप्रकार यान्न तत्यकारतायाः समने- यत्यमिति गानिध्यातितिरिति भावः । सफलेति । सफलाभिधे. यत्तिधर्मवदिदं द्रव्यामिति योजना नादशानुमिताचिव पतस्थली- गोपनगजन्यबोध विश्वस्याभिधेयायेन प्रकारतया तत्प्रकारताया: समयत्यमक्षतमेवेति भवत्यतिव्याप्तिरिति भावः । ननु विशेष. मानवच्छिन्नप्रकारताना समनयत्यं विवक्षणीयमतो नातियातिः. मियजन्ययाधऽभावत्वादो तारशम्फारतालयादुकानांमतस्तादृश- प्रकारताय श्च तासायादित्यतो अनुमित्रावपि तेषां तथाविधप्र. करतापदनाय स्थलातरतिव्याप्तिमाह सफलाभिधयेति । प्राभा- यत्वप्रतियोगित्ववादीनां स्थापता पक्षतावच्छेदकघरकत्यादयति तथायमिति भ वा । त्यमिति विपरीतकोटिप्रसिध्यर्थ । विशिष्टप. बोधक इनि । उपनयस्थदंपदेन विशेष्यमापरामर्शेऽन्युनविषय- फत्थं न सम्भवति भ्रमनिराकरणाय गरिशर साधनसाध्य कारणव तदधिकरणान्तभीयः, न त्यधिकरणयनारीत्यनुमिनी तस्य तवसा या स्वरूपतः प्रकारत्यावरदेऽपि नासनिः हेतुर- छेदक गुणरत्या सरूपत उपनयनन्ययाधे माने कथितकारता- ।

·अवयवरकरणम् । १४९९ समनयत्यानुपपत्तेः। न चाभेदेन विषयतासमनयत्योक्तो अनुमिति विषयतात्यसमनियतस्वाविषयतात्वकत्वोक्तो बानायं दोष इनि याच्यम् हेत्यर्थघटितार्धकप्रतिक्षाघटिनन्यायान्तर्गतहेतु जन्ययोधविषयतायाः मनुमितिनिरूपितविषयतात्वाभावात् अनुमितिविषयतात्वव्याप स्वविषयतात्वकत्वाभावादेव ताशयाधधारणसम्भनान्यूनधि पयकत्वांशवयांपत्तेः, न हि साध्यतावच्छेदकावच्छिन. साध्यविशिष्टप्ररुतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतावहि तविषयता अनुमितिनिरूपिता । समूहालम्बनानुमितिनिरूपिाविषयत्वमादाय तु नातिप्रसझावकाश.-प्रकृतपरामर्शजन्यतावच्छेदकविषयताद- स्यैव नियेशनीयत्वात् , अन्यथा ऽसम्भवापातादिति । उपनय. विशेषातिव्याप्त्याभिधानं चोपलक्षणपरम् । अन्यूनविषयकत्वस्य निरुक्तार्थकत्वे सर्वस्माकालत्ववानय कालपरिमाणवान् सर्व. स्मादित्यत्र हेत्ववयवेष्यतिव्याप्तियोध्या-तजन्यबोधविषयतायाः वि श्ववृत्तित्वेनानुमितिविषयताब्यापकत्वात् । एवं तादृशान्यूनविषय- कत्वस्य किश्चिजन्यतानवच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नजन्यतावियक्षणा. सम्भवेन प्रतिमाहेतुजन्यसमूहालम्बनवोधमादाय तनिष्ठहेत्वर्थविप. यकत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपतजनकताये धूमादालोकवान् पर्वतो चह्निमान धूमादित्यादौ हेत्यवयव निव्याप्तिर्दुर्वारा। तस्या अनवच्छि. नप्रकारताव्यापकनाशप्रकारताकत्वविवक्षयापि वारणासम्भवादि. त्यपि वोध्यम् । एतद्दोषवारणाय प्रथमतोऽनुमित्यन्यूविषयकत्वमन्यथा निर्व- क्ति तथापि प्रकनेति । एतच्च पक्षतावच्छेदकविशिष्टार्थकम् , तदनु. पादाने प्रमेयावाच्यत्वयानयं प्रमेयः प्रमेयादित्यादौ हेत्ववयवेय. किञ्चिद्धर्मावच्छिनत्योपादानऽपि घटान्यत्ववद्रूपघटान्यतरस्मा- दुघटान्यत्ववत्सधा घटो घटान्यत्वधानित्याकारिका या सामा. नाधिकरण्यसम्बन्धेन घटान्यत्वसाध्यकपतिशा तघटितन्याया. न्तर्गते रूपघटान्यतरत्यावच्छिन्नांशे सामानाधिकरण्यसम्बन्धन विशे पणतापन्नघटान्यत्वघटिततादृशसम्बन्धावच्छिन्नहेतुके विशिष्टान्य तररूपहेतुप्रतिपादकत्ववयवेऽतिव्याप्तिः । घटत्वादो सामानाधिक रण्यसम्बन्धेन रुण्यति व्यभिचारयारकतया घटान्यत्वात्म विशेष यस्य धामभेदन च विशष्यस्य घटान्यवनमानाधिकरणसत्तासमा- ·- अनुमानगादाप्रयाण माधिकरणे घटरूपादी व्यमिवारयारकतया तन विशेध्यतावच्छेदः कस्य सार्थकत्यमित्ययधेयम् । सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्य वृत्य नियामकतया शापकत्याघटकरवऽपि नित्यद्रव्याचिधर्म अन्यत्वा. भिरवयव गगनं नित्यद्रव्यावृत्तिधर्मशुन्यत्वात् बृद्धिमतातावृत्तिधः मशून्यत्वादालोकधान पतिो बहिमान् घहिमपंतातिधर्मशून्य- स्यादित्यादी विषयवेऽतिव्यामधारणाय पक्षतावच्छेदकोश- घनिषेशनमावश्यकम् असण्डामावघरकतया हेतुघरकव्यत्वपूर्व- तत्वादीनामवैयर्थम् ॥ (दी०) प्रकृतपञ्चम्पपक्षकप्रतिज्ञादिस्यले तु पक्षे प्रकृत्य: थस्य वैशिष्ट्यबोधको हेतुर्न तु प्रकृतसाध्याय, ताशविषयता- विलक्षणविषयताशून्यत्वं प्रकृतहेतुककृतसाध्यसि ब्यापयिक- कल्याप्त्पतिपयकत्वं वा तदनतिरिक्तपिपयत्वम् । प्रतिव्याप्यालो- फवासमा पातो चदिपान धूमादिन्धनव्याप्यथूपवान् पर्वतो बहिमान धूमादित्यादौ तस्याः सङ्ग्रहाय प्रकृतहेतुमाध्ययोरुषा- दानम् । वहिच्याप्यधूमवान् पर्वतो वहिपान धूमाव मचादिघ्या. पद्रव्यत्ववदिदं सत्तादिमव्यवादित्यादिस्तु न मयोगः-विशि- एपशोपाधापकादेड नाशव्याप्तिपत्तीताचाकालाविरहेणोदाहर- गानुत्यानात् , अन्यथातिमसनात् । अत एव नैकदोभयन्या- प्रत्युपन्यासोऽपि । यदि च मैत्रः पचति अयं गौरित्यादेरेव प्रतिज्ञाया ययोप. वणितविशिष्टज्ञानजनकरवं तादात्म्येन गोः साध्यत्वाव गोत. स्वायनुपस्थित्या गोवादः साध्यत्वानुपपचे पदार्थतावच्छेदक- जातो हेवर्यान्वयायोगाच, वहिमानित्यादौ पुनरनुमिती पसे माध्यस्य बके संयोगात्मक सम्बन्धो भासते तव वहिपा- पधूमवानित्याशुपनयसङ्गमात् शाब्दभाने तु वहिमतोऽभेद एवं भेदै साध्ये भियते भिन्नमित्यादापि वैलक्षपपिति सूक्ष्म ·अवयवप्रकरणम्। १५०१ मक्ष्यिते, तदा यादृशंपक्षसाध्यिकाः पक्षे यादृशय दृशविशिष्टार्थ वोधिकाः प्रतिज्ञाः सम्मदायमसिद्धाः तादृशानां वोधानामन्यत- मेनापनिवर्त्यस्य , संशयस्यांनिवर्तको यस्तावदोधानामन्यतमों 'वोधस्तजनकत्वं वक्तव्यम् । एनश्च तादात्म्यन गविः साध्ये पक्षे. 'गवादस्य संयोगेन समयायेन वा वह्नौ वह्निादभेदस्य' समवा- येन पाकस्य कृती पाककृतिमत्वस्य पाककर्बभेदस्य विशेषणत: तयेतरेभ्यो भेदे इतरभेदवववस्येतरान्याभेदस्यतरभदवावस्ये. तरभिन्नाभेदस्य च पौधा विशिष्य वक्तव्या इति दिक् । ताबदोधानिवर्यसंशयानिवर्चकतावद्वोधनिवर्थयावरसंशय- निवर्तकवोधजनकत्वं याच्यामित्यपि कश्चित् ॥ (ग) साध्यतावच्छेदफविशिष्टसाध्यनिवेशप्रयोजनमाह प. चम्यति । हेतुत्वं प्रमेपाद्वाच्यत्वयत्प्रमेयादित्यादौ हेतुजन्यवोधस्य विभक्तवर्थहेतुत्वे प्रमेयाद्यात्मकप्रकृत्यर्थवैशिष्ट्याधगाहित्वेऽपि प्रातसाध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्यानवगाहित्यान्नातिव्याप्तिरि- त्यर्थः । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छे- 'दकायच्छिन्नप्रकारताकत्वमेव पर्यवसितार्थः । , सम्बन्धविशेष. 'तहले न प्रवेश्या प्रयोजनविरहादतः पञ्चम्यर्थे प्रकृययस्य याह. 'शसम्बन्धनान्ययस्तस्य वृत्यनियामकरया व्यापकायाघदकत्येऽपि नतध्यापत्यसङ्गतिः । यदि, च अन्यग्रहविषयत्यरूपपञ्चम्पर्धकदेशज. न्यत्वे प्रत्यर्थस्य हेतुमानस्यान्वयः नतु परम्परासम्बन्धन ताशय. 'पयत्ये, तदा जन्यस्यपक्षकोक्तसाध्यहेतुकस्थले व्यावृत्तियांध्या-पक्ष. मुख्यविशेष्यफत्वपर्यन्तानिपेशात्, न तु तारशविषयत्यत्वापच्छि- अपक्षकस्थले हेतुजन्ययोधस्य तारशविशिएपक्षे नरवैशिष्ट्यान. 'यगाहित्यात् । तारशविश्यताविलक्षणेति । साध्यतावच्छेदकसम्य. धापजिनसाध्यतावच्छे कायरिउनाकारतानिरूपितपक्षतायच्छे. दकापच्छिन्नविषयतायिलक्षणस्पर्थकम् । तद्विलक्षणत्यं च न तद्भिः 'मा प्रतिशाजन्ययोधीयसाध्यातिविपपतापास्तभिनत्यनासमायापा. तात्। वारशविषयताभिनमुण्यविशेष्यताम्यत्यनिमेशनासम्मपया.

·- १५०२ . 'अनुमानगादावर्याम् रणेऽपि निगमनानिपातितावस्थ्यात् अन्यूनविषयकन्यदलवैयध्या धूमादालोकयान पर्वता हिमान् धूमादित्यादी इत्यत्रयरजन्ययो. धीयहेतुत्वनिष्ठमुख्यविशम्यतायास्तादशविषयताभिन्नत्वात् । एतेन ताशविशिष्टविषयतानन्तःपातित्वं, प्रकृतपरामर्शजन्यतानवच्छे. दकत्वं वा तदित्यपि निरस्तम्-उक्तस्थले. आलोकायंशे इंतुत्वप्रका. रताया, एष ताशविषयनान्तमातियात्मकृतपरामर्शजन्यतावच्छे. दफाचाच हेतुजन्ययोधीपतद्विययताया यतयात्यात् । न च तथा विधविषयतावच्छेदककोट्यप्रविष्टधर्मावच्छिन्नविषयताशून्यत्यनिये. शान दोप, इत्यपि न साधु-यत्र प्रमेयसामान्यस्य पक्षतावच्छेदकादि- घटना तप ताशविषयतावच्छेदकोश्यप्रविष्टाप्रसिद्धः पिलक्ष. णायच्छेदकतानिवशेऽपि द्रव्यध्यायधूमादालोकवान पा वहिमान धूमादित्यादिन्यायान्तर्गतनिगमनादायतिव्याप्तिस्तजन्यवोधविश्यता. चच्छेदकधूमत्वादेस्तादृशविषयतावच्छेदककोदिनविष्टस्वानियमात् । अपि तु तादृशविषयताशालिनिश्चयत्यावच्छिन्नानिय संशयनिवर्त.. कतावच्छेदकायमेव तत् निगमनादिजन्ययोधीयशानशाध्यत्वादिवि. घयायास्तापशनिश्चयत्वावच्छिन्नानियय॑ज्ञानशाप्यावादिसंशयनिव. किवावच्छेदकतया तद्वारणम् । उक्तत्वधययजन्यबोधनियय॑स्य है। तुल्यं धूमीयं न घेत्यादिसशयस्य धूमादिशानशाप्यायादिघटिनपक्षता. যাবধিবরাষ্টৰাতিটোকনিবনি वर्यतया ताशवोधविषपतायां न तथाविधविपयताविलक्षणत्यन्यू. नपदस्य यावृतिसङ्गति । सर्वपामेव सशयानस्पविरोधिविषयकता খাবধাযহাকিমূহুতানখযনিৰনাথবা ব্যাব- यानिधायसंशयाप्रसिद्धिरतस्तादशनिश्चयत्वापछिन्नेति । এঘিষামাদি নিনায়ার ঘরে दावच्छिन्नसाध्यविशिष्पक्षतावच्छेदकावाच्छन्नपक्षविषयकत्वरया धूपशानशाध्यत्वादिसंशयस्य ताविषयताशा लिनिश्चयानिवय॑त्वानुपपत्तिरित्यपि समाहितम , अधच्छिन्नावं चान्यूनवृत्तिना व्यापात्यायवसितम् । अतो शानशाप्यावं, धूमाय नति संशयनिरूपितप्रतिवन्धकतायां धूमशानशाप्ययातिरिक्तप्रति माधिपायमागशिपयत्ताघटिवधर्मस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेक' स्वविरपि नान्यूनपव्यावृत्य सङ्गतिः भप्रामाण्यमानास्कन्दितस्य क्षसिया ·"अवयवमकरणम् २५०३ निगमेनादिजन्यबोधस्य संशयाप्रतिवन्धकतया तेजेनत्यमादाया- तिप्रसस्य वारणाय तादृशसंशयानिवर्तकत्वमुगेक्ष्य तनिवर्तकता. घच्छेदकविपयतोशून्यत्वेन बोधो विशेपितः। पक्षनावच्छेदकाद्य- निवेशे तदनवच्छिन्नपक्षादिविपयनाशालिनिधयसमुदायस्य कमपि संशयं प्रत्यप्रतिवन्धतयातादृशानिवाप्रसिद्धिरतस्तनिवेश इति। इत्थं चानतिरिक्तविषयकत्व घटकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्य- विशिष्टपीतावच्छेदकावाच्छन्नविषयतायां स्वनिष्टत्वनिवेशेनैव न्यूनविषयकदर्शित हेतुजन्ययोधवारणसम्भवे पृथगन्यूनविषयकन्य- विशेषणमनर्थक्रमित्यपि समाहितम्-तार शविषयतायां स्वनिष्ठम्य- विशेषणे निगमनादिजन्यवोधस्य ज्ञानशाप्यत्वविशेपितसाध्यविशिष्ट- 'पक्षविषयताशालित्यनियमात्स्वनिष्ठनिरुकावपयताशालिनिश्चमत्व. । 'व्यापकप्रतियन्धकताकतानशाप्यत्यादिसंशयान्यसंशयाप्रतिवन्धकत. . यानतिरिक्तविपनाकत्वापचेर्दुर्वास्त्वात् । सत्यन्तस्य न्यायावय- चत्वमर्थः। निगमने च पक्षवाचकं पदमनुपज्यत इति तद्वारणमनति- रिक्तपदप्रयोजनमिति मतमनुसृत्य लघुशरीरमनतिरिकविषयफत्वं 'निर्वक्ति प्रकृतेति । प्रकृतहेतुका या प्रकृतसाध्यसिधापयिकी व्या. तिस्तदविषयकन्यमित्यर्थः । यदपावच्छिमविशोपितप्रकृतहेतुनाय. च्छेदफावच्छिन्न हेतुविशिष्टप्ररुतपक्षतावच्छेदकायच्छिन्नविषयकनि- घयत्वं प्रातसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यकानुमितिजनकता नतिरिकवृत्ति तपायच्छिन्नाविषयकत्वमिति तु पर्यवसितम् । ताशं रूपं ततुतावच्छेदकावच्छिन्नतद्धतुव्यापकप्रतसाध्यस. मानाधिकरण्यत्वं तत्तत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावच्याप काभावप्रतियोगितात्वं च । निगमनस्थतत्पदस्य च व्याप्तिपक्ष. धर्माविशिष्टहेतुपरतया तज्जन्यबोधस्य तारारूपायच्छिन्न- विषयपत्यानातिध्यातिः । अन्ययन्यतिरेकल्यायोपिशिध्यकनर. नियोऽन्वयिनि व्यतिरेकिार्ष वा निगमनेऽतिव्याप्तिरिति नि. रकरूपायच्छिनायेन द्वयोरनुगमः । यदि च यत्यतत्ययो. शिवशानानुगमसम्मर विमान्यने, तदाऽभारद्वयमेर योधे निषेशनीयम् । एतल्लाभापय चौगायफान्तमिति यम् । यय. दादरपजन्ययोधस्थ न नियकरूपावच्छिन्नविषयकत्यं तथापि सिपायरियाधीनन्यायप्रयोगानुपगमेन उप्र पक्षतावच्छेदकविशिष्टे ।

·१५०४ + अनुमानगादापर्याम् যায়াভক্ষবিrিছায়ায় যোনথিযবি हादेव नातिप्रसाः। त्वतमागे च सत्यताभावानातिव्यासिरिता धेयम् । पहिव्यातिविशिष्टस्यालोकस्य पर्वतयाचच्छिन्नविशेषणत्वे तविशिष्टेऽपि पर्वते तहत्तरर्थतो लामेमार्थतस्तत्र प्रस्तसागम तालाभान हेत्यपयाभिधानप्रयोजकाकांक्षायसर ल्यतः सधर्म- ति । तस्याः-प्रतिशाया। । नन्वयमपि या प्रशतहेतुकमरुतसाध्यकव्याप्तिरवान्तर्भवति प. क्षगर्म तश्त्यप्रतिक्षाया, असमद इत्याशा परिहरति वहीनि । विशिष्ट्रपति । पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षेन्यर्थः । ठारशव्याप्तीति। मतदंतुकमशतसायसियापयिफक्यातीत्यर्थः । उदाहरणेति । यद्यपि दर्शितस्थले . विशिष्टपक्षोपस्थापकपदात्मकृतहतो . विशिष्ट. पक्षवृत्तित्वस्याप्यर्थतः प्रतीत्योपनयादिप्रयोजझाकांक्षाया अध्यनय. काशा, तथापि,धूमवरवस्थाने धूमयसाधर्म्यनिवेशे तस्याः सम्भव इति उदाहरणमात्रोपादानम् । अन्यथा-5sमांक्षाविरहेणाभिधाने । अतिप्रसाद-हेतुध्यादेरप्यभिधानप्रसङ्गात् । अत एव भनाकांक्षिता. नमिधानादेघ । एकदा-एकन्यायप्रयोगदशायाम् । उभयव्याप्तीति । अन्नध्यातिव्यतिरेकच्याप्तियेत्यर्थः । व्याप्तिद्वयस्य क्रमेणवानिधातु शक्यतया प्रथमोपन्यस्तव्यातिप्रतीत्येव समीहितनिर्वाण व्याप्त्य- तिराकांक्षानुयादिति भावः । एतेनान्वयम्यतिरेक्युदाहरणाकांक्षा घटितान्यायव्यतिरकिहेतुलक्षणानन्तरमपरतल्लक्षणमभिधास्यतो म- गिकारस्य प्रधमलक्षणानिर्भरबीजमाविष्टतम् । अतएव तादृशाति. मसहस्थ पृथगभिधानम् । पाहुन्यादिसाध्यकप्रतिभाशयास्या यथोपर्णितलक्षणमा क्षिपति यदि चेति । अन्न चासम्भवाभावमाविकर्नु कतिपय प्रतिशाजन्योधस्य योपर्णितानुमित्यन्यूनानतिरिकविषयकत्वं ध्ययस्थापयति मैध इत्यादिना । अय गौरित्यत्र गोत्वस्य साध्याचे पले साध्यतायच्छेदकगोत्यस्वविशिष्ट प्रकारकक्षानजनकत्वासावा. दाहनाशाम्येन गोरिति । ननु भवतु गोसाध्यकप्रतिशा ताशी शापि यदि समवायेन गोत्वस्य साम्पत्वेऽपि तथाविधप्रतिज्ञा संप्रदायानुमता तदा तलाध्यकताशप्रतिज्ञाया दर्शितबोधन वासम्भवासामान्यतस्तदाकारप्रशिक्षापास्तधायाभिधानमसालान ·२ अवयवमकरणम् । . त्यांशङ्कायो तस्या गोत्वादिसाध्यकत्वं निराकरोति गोत्वत्वाधनुपः स्थित्यति । ताइशप्रतिज्ञावाक्यादित्यादिः । अत्रेति शेषः । अनुपपत्ते- रिति।प्रतिज्ञायाः साध्यतावच्छेदफोपस्थापकत्वनियमादन्यथा सुन्दर- विहित्वावच्छिन्नसाध्यकस्थलेपि वाहमानित्याकारकप्रतिज्ञाप्रसङ्गा- दिति भावः । यद्यपि समवायेन रक्तावविशिष्टदण्डावच्छिन्नसाध्यकर. कदण्डिमानित्यादिप्रतिझाया न समवायेन रकत्वविशिष्टसाध्यताव- च्छेदकयोधकत्वसम्भवः, तथापि तत्र साध्यतावच्छेदकपटकसकल- पदार्थानामेव विशकलितानां तादृशप्रतिज्ञावाक्यादुपस्थितेस्तद. धीनसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविपयकमानसयोधनापि तत्र वि. शिष्टसाध्यसंशयप्रयोज्यजिज्ञासाविषयसिद्धिसम्भवः, प्रकृते तु विश- कालतानामपि गोत्वत्वादिघटकपदार्थानां नोपस्थितिरिति विशेषः। गोत्वादेः साध्यत्वे दोषान्तरमाह पदार्थेति । जातेः पदार्थतावच्छेद- फत्वं पदार्थान्तरान्वयित्वासम्भधप्रयोजकत्वेनाभिहितम् । इदमु- पलक्षणम् । अन्वयितावच्छेदकरुपेणानुपस्थितत्वमपि तथा योध्यम् । ननु पर्वतो घहिमानित्याद्याकारकप्रतिक्षा न पांढसाध्यिका अपि त्यभेदन हिमतसाध्यकैव, तथाच तजन्ययोधषिपयिताया अभे. देन धहिमत्साध्यकानुमितिविपपितातो न चॅलक्षण्यमतो न वत्रा. व्याप्त्ययकाश इत्यत माह तथैवेति । तादृशप्रतिक्षाया बहिसा. ध्यकत्येनत्यर्थः । इत्युपनयसनमात-इत्याफारस्यापनयस्य ता. शप्रतिज्ञा_टतन्यायान्तर्गतत्वांपपत्तेः। वहिमतःसाध्यत्वे वाहमद्या. प्यवानित्याकारस्यैवोपनयस्य सम्भवादति भावः शादभाने-पति- मानित्येताहशवाफ्यजन्यशाने । अभेद इति । भासत इत्यनुपज्यते । न तु धरः संयोग शने शेषः। नामार्थयाभदान्वयस्याव्युत्पन्नत्यादिति हृदयम्। तथाच तादृशप्रतिशाजन्ययोधं निरुकमन्यूनविषयकत्वमन. तिरिकविषयकत्वं च न सम्भवतीति भावः । भेदे-शुद्ध प्रतियोगिवि. शेपित धा साध्ये, इत्यादी-त्यादिप्रतिमायाम् , आदेिपदादतरेभ्यो भियते इतरभिन्नमित्यादिपारमहा लक्षण्यम्-अनुमितिविलक्षणयो. धजनकत्वम् । भेदसायकानुमिती भेदस्यानुयोगितया इतरापन्छि- प्रभेदसायकानुमितानुयोगितया इतरांशेपितस्य तस्य विशेषण मियत इति प्रतिसाजन्ये च घोचे आपयातान्तोपस्थाप्यस्य भदाय. स्वस्प इतरेन्यो भिपत इत्यादिजन्ये पोधे च पक्षम्यन्तातरम. .

·१५०६ अनुमानमादापर्याम् तियोगित्पविशेषितमैदाश्रयत्वस्य स्यरूपसम्बन्धेन भिनमित्यादि. जन्ये च निष्ठातोपस्थाप्यस्य भेदाश्रयत्वायच्छिन्नस्य इनरभ्यो मि. भमित्यादिजन्ये च इतरतियोगित्यविशेपितभेदाश्रयत्वावच्छिन्न स्थेतरभिन्नामित्यादिजन्ये चाभेदेनेतरप्रतियोगिकाधिशेषितमंदाश्रय- स्यावच्छिन्नस्यतरेभ्योऽन्यदित्यादिजन्ये चतरप्रतियोगिमावविशेषि. तभेदायच्छिमस्यंतरान्यदित्यादिजन्ये चाभेदेनेतरप्रतियोगिकार्यशे. पितभेदावच्छिन्नस्य भेदेन पक्षांश- विशेषारयादिति अनुमितेस्ताह- शबोधलक्षपयादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । ईदृशदिशा प्रकृते विधेयांश मान इयोद्देश्यतावदकांश भानेऽपि चैलक्षण्यमवसेयम्। गन्धाधवविछन्नपक्षकानुमितो गन्धादेः साक्षाविधेयधर्मितावच्छेद. फत्वात् , गन्धवती इतरेभ्यो भियत इत्याकारकप्रतिशाजन्य- योधे च गन्धादिलम्बन्धस्यैव तथात्यादिति ।। उद्देश्यानुमितिपदस्य यादृशविशिष्टार्थबोधः प्रतिश्याजन्यते ता. शविशिधार्थचोधपरतेत्यभिमेत्य समाधचे यादृशेति । হাথগ্নিৎযাৱােৰগ্নিলিয়াকানির शा यारशरूपावच्छिन्नपक्षे याइशयारशरूपावच्छिन्नप्रकारकयोध. অনিকা ব্যৱহাৰুণাবষ্টি নাঃহাঃহাম্বিন্ধ্যা- निवयंसशयानिवर्तकताइशयोधान्यतमयोधजनकत्वे सति बादशा- पावाच्छन्नपक्षकताइशरूपावच्छिन्नसाध्यकन्यायान्तर्गतत्वं प्रतिक्षाव- मित्यर्थः । अत्र व अनित्यन्तं बोधयिशेपपरिचायकमा न तु तद- यस्य लक्षपो निवेश योधाश्च विषयविशेषानिवेश्य विशिष्यैवोपा. देया न तु मतिज्ञाप्रतिपाद्यत्वेन अतो नामाप्रयशङ्कायकाशः। एवञ्च प्रतिपाप्रतिपाद्यविशिष्टार्थानामननुगमेकधर्मावच्छिन्नपक्षलाध्यकनि. खिलप्रतिशासाधारणमपि प्रतिधात्वं नैक सम्मयतीति बोधानाम: स्यतमन्येनानुगमस्तन रूपेण जनकतांश पप याधानां विशेषणता न तुनिवर्त्यत्वांशपत्ति घोधानामननुगमपि तादशताशवोधनिवयं- स्याभावफूटघटितधर्मस्थानुगतत्वात्ताशोधभेदमूटपानिनवापा. न्यतमत्यवानियवसामान्यभाषस्थले ताहरातारशोधनियत्यत्वाभा चमूटस्यैव लाघवेन निवेशयितुमुचितत्वात् । एवञ्च ताशाभावः फुटनिवेशचनारवायतमेनापीत्युक्तम् । एतेन सामान्यामापनिवेश- सबनायापिकार रति व्याख्यानमनादेयम् । विशेष्यदले ·अवयवप्रकरणम्। १५०५ कत्वस्य . मत्वनिवेशनमपि यत्र प्रतिज्ञार्थानां नानाविधत्वं तत्रैव पर्वतादि. पक्षकवह्वयादिसाध्यकस्थले पर्वतादी वहधादिमदभेदरूपेणैकविध वोधस्यैव , प्रतिज्ञया. जननान्न तत्र तन्निवेशः । प्रतेनैकमादाया- न्यतमत्वस्यासम्भवेऽपि न क्षतिः-शब्दाभेदस्याप्यप्रयोजकत्वात् । वहिल्यावच्छिन्नसाध्यकप्रतिज्ञया घटवभूतलादिघटितधर्मावन्छि, नविशेष्यकः पर्वतत्वावांच्छन्नपक्षकप्रतिज्ञया च तादृशधर्मावच्छिन्न: प्रकारकोऽपि चोधो जन्यते, तन्निवय॑श्च भूतलं घटानवेत्या दिसंशयोऽपीति प्रतिज्ञायां प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्ष. प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यकत्वस्य घाः ऽनुपादाने उक्तयांधानिय॑संशयाप्रसिद्धिरतस्तदुपादानम् । यत्किश्चिदूपावच्छिन्नपक्षसाध्यकप्रतिज्ञाप्रतिपाद्यतद्विशिष्टांधयो-, धानिवयंसंशयानिवर्तकवोधजनकत्वस्य यत्किश्चिदपावच्छिन्न- पक्षसाध्यफन्यायान्तर्गतत्वस्य निवेशनेऽतिप्रसङ्गः प्रागुपद. र्शित एवेति यादृशरूपावच्छिन्नपक्षसाध्यकप्रतिशाप्रतिपाद्य-, विशिष्टार्थयाधानिवर्यसंशयानिवर्त्तफयोधजनकत्वं ताशरूपाय: च्छिन्नपक्षसाध्यकन्यायन्तर्गतत्वं निवेशितम् । यधिकं त्वि: त्यादिन्यायेन साध्यांशे हेतुशानशाप्यत्वमवगाहमानेऽपि निग: मनादिजन्ययोधे प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशिष्टार्थविषयकत्वस्याक्षततया निगमनाद्यतिव्याप्तिवारणाय तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतपावच्छिन्न. प्रकारकोधानिवयंसंशयानिवर्तकत्वरूपताशयोधानतिरिकविप- यकत्वं बोधविशेषणम् । इत्थं च प्रतिशाजन्ययोधानिवार्यस्य वहि धूमशानवाप्यो न वेत्यादिसंशयस्य निवत्तकतया तादृशोधधारणम। नचप्रतिसाजन्यवोधस्य पर्वतत्वाद्याच्छन्नविशेष्यफवाहमत्याध. पन्छिन प्रकारकाधयनयोपादेयतया निगमनादिजन्ययोधस्यापि तधात्वानियत्यत्वमुक्कसंशयस्याक्षतमेवति वाच्यम् । अप्रामाण्य. शानानास्फन्दिततारशविशिष्टार्थविषयकनिश्चयायावच्छिन्नानिवयं- त्यस्येय निवेशनीयवादुकसंशयस्य धूमसानमाप्यत्याविषयकय. हिमपर्वतनिधयानिययायन तथाविधनिश्चयत्यावच्छिन्नानिवार्य- स्वाक्षतेः । एतेन सर्वेषामेव संशयानां वद्धिमत्पर्वतादिविषयक सम्हालम्यनारमफस्यविरोधिनिश्चयनियत्तनीयतया वारशयोधानि. पत्यसंशयामसिद्धिरित्यपि निरस्तम् । वाइयनिधपायनिष्ठं नियत.

·कविषयकत्वदलयैयर्थ्यमित्यवधेयम् । भेदादिसाध्यस्थले पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यत इत्यादिप्रतिज्ञाप्रतिपाद्यभेदाधयत्यादिरूपयत्किञ्चि देकार्थनिश्चयाप्रतिवध्यभेदादिकोटिकसशय प्रति पृथिवी नेतरा. कस्पाश्चिदपि प्रतिक्षायास्ताहशसंशयानिवर्तकयोधजनकत्वमतस्त. १५०८ अनुमानगादाचर्याम् कतावच्छेदकत्यं च न स्यरूपसम्बन्धविशेष: किचनतिरिक्त त्तित्वम् । तेन सम्बन्धी घहिमान घेत्याकारकैकदेशसंशयं प्रति पछिसम्बनयभिन्नपर्वतार्दािनश्चयत्वनाप्रतिवन्धकत्येऽपि तामास. शयनियतफप्रतिशाजन्पयोधस्य नासमहः । अत एव धूमादालोक- घान् पर्वतो पहिमानधूमादित्यादी हेतुजन्ययोधनिय-हेतुत्व धूमीय न घेति-संशयं प्रति प्रतिक्षाप्रतिपाद्यधिशियार्थविशेषविषयकनिश्चय. घनाप्रतिवन्धकत्येपिनविशेष्यदलवैयर्यम् । चन्हिमाचप्रकारकनि- श्चयत्वावच्छिन्ननिवर्त्यस्य पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशेष्यकनिश्चयावा. छिन्ननिवर्त्यस्य चाप्रसिद्धिरतो विशेष्य प्रकारोभयनिवशनम् । यद्यप्यत्र प्रतिछाप्रतिपाद्यस्यविधेयविशिष्टधर्मिण एव याशविशि- धार्थपदेनोपादानसम्भव इति यादशावशिवार्थवाधिका इत्युपेक्ष्य चि. शेष्यप्रकारयोः खण्डश उपादानसूचनाय पक्ष यादृशविशिष्टार्थ. वत्ववाधिका इत्यभिधानमनुचितम् । तथापि धूमादालोकवान् पर्वतो यन्दिमान धूमादित्यादौ प्रतिशार्थद्देत्यर्थविषयकसमूहालम्यनयोधज. नके हेत्वन्ते हेतौ वा न्यायाययवत्वं परित्यज्य न्यायान्तर्गतत्वनि देशप प्रतिशाजन्यबोधनिष्ठएकदेशविपयाधुद्धित्वावच्छिन्नजन्य. तानिरूपितजनकतामादायैकदेशे चातिप्रसङ्गवारणाय विशिष्टायवि. षयकवुद्धित्वावच्छिन्नजन्यताप्रतियोगिकजनकत्वनिवेशे पर्वतो. हिमानित्यादिप्रतिक्षाया असङ्ग्रहः, यदधादिशून्यपर्वतादी दि. मस्वाधवगाहिनमात्मकशाब्दबोधसाधारण्यानुरोधेन तत्तापदार्थानां परस्परमुपश्लेषावगाहित्वस्यैव तादृशप्रतिझाजन्यतावच्छेदकत्वो. पगमात् तविशिष्टायपिपयकत्वस्यातयात्वादिति अनतिरिक्तदि- षयकयोधनिष्ठताशपरस्परोपरलेपावगाहित्वावच्छिन्नजन्यताप्रति- गोगिकजनकताया निवेशसूचनाय तथाभिधानम् । तारपरस्परोप. पायगाहिशाब्दत्वे जन्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनिवेशानानतिरि- जोत्यादिप्रतिक्षाजन्यभेदादिप्रकारकनिश्चयस्य प्रतियन्धकतया न farविषयकनिश्चयनियत्यत्वाभावकूटनिवेशनम् । प्रतिभाजन्य.

·अवयवप्रकरणम् । १५०९ योधस्यम्वसमानाकारानुमितौसिद्धिविधया प्रतिवन्धकत्वात्ताहशारा नुमितश्च सिपायिवाकालीनतादृशवोधाप्रतिवध्यतया तादृशामा माण्यज्ञानानास्कन्दितप्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशिष्टार्थविषयकनिश्चयत्वाव. छिनप्रतिवन्धकताकान्यत्वादसम्भव इत्यतो ज्ञानसामान्यमुपेक्ष्य संशयपर्यन्तानुधावनम् । न चानुमितेस्ताहशनिश्चयत्यावच्छिन्नप्रति- यन्धकताकान्यत्वेऽपि तदप्रतिबन्धकासपाधायपाकालीनयोधजनक: त्यमादाय प्रतिक्षायां लक्षणसमन्वयः सम्भवतीति संशयपदमनर्थक स्वरूपयोग्यतारूपजनकताया एव निवेशनीतयाऽध्याप्तेरप्यनवकाशा: दिति वाच्यम् । अनिघत हि प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतविपयि. ताशून्यत्वं न तु प्रतिवन्धकत्वाभावः तथासत्यप्रामाण्यज्ञानास्क न्दिततादृशरोधमादाय निगमनातिव्याप्तिनादवस्थ्यात्, तथाच सि. पाधयिपाकालीनसिद्धरप्रतिवन्धकत्वेऽपि प्रतिवन्धकतावच्छेद कीभूतविषयिताशालित्वनानुमित्यनिवर्तकत्यासम्भवात् । न चसि. खेः पूर्व परतो वा सिपाधायचाया उत्पादस्थले द्वितीयक्षणे प्रथ. मक्षणेचा सिपाधयिषाचिरहविशिष्टत्वमक्षतमेवेति सिपाधीयपा- विशिष्टाया अपि सिद्धरनुमितिप्रतियन्धकत्यमक्षतमेघेति कये तस्या अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिततारशविशिष्टानिश्चयत्वावच्छि प्रतिवन्धकताकान्यत्वमिति वाच्यम् । यारशसिद्धेः पूर्व परतश्च सिर पाधपिपाया उत्पादस्तारशसिद्धरेवाप्रतिवन्ध कत्वात्। प्रत्यक्षनिश्चये विशेषदर्शनकालीनविपरीतनिश्चयस्याप्रतियन्धकतामते तस्यापि-प्र. तिक्षार्थनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतयोतदिशाऽसम्भव इति प्रत्यक्ष. सामान्यमुपेक्ष्य सशयपर्यन्तानुधावनम् । अघ्र च तत्तद्विशियायवि. पयकनिश्चयत्यानवच्छिन्नसंशयप्रतिवन्धकावशून्यत्वस्य शानविशे. पणत्यांपगमेनैवातिरिकविषयकस्य हेत्यन्तादिभागजन्ययोधस्य तथा. विधधूमशानशाप्यावादिसंशयप्रीतयन्धकताश्रयस्य धारणसम्भवाद ताशप्रतिवन्धकतात्यनैव तथाविधनिश्चयत्वायच्छिन्नप्रतियन्धकता- कान्यसंशयप्रतिबन्धकतानियेशः न तु तथाविधनिश्चयत्वावच्छिप- प्रतियन्धकताकान्यसंशयप्रीतयन्धकतात्येन गौरयादित्यवधेयम् । उकहेतुधारणाय ताशयोधान्यतमेति । प्रकृतप्रतिमाजन्यतापच्छे. दकीभूतं यारशयारशवुद्धित्वं तातारशवुद्धित्वावच्छिन्नान्यतम. जन्यतानिरूपितजनकतापर्यन्तस्य पियक्षणीयतयोकसम्हालम्बनपो.

·प्रतिहार्यबोधनिपत्यतया पावरसंशपान्तर्गततयातापासयनियर तमपत्किचिदोधनिपार्यायसंशयेत्यर्थः । तेन भेदादिसायस्थले भेदतदाधयत्यादिकोटिफनानाविधसंशयानामेय प्रसतसापपक्षक. अनुमानगादाघम् । धमादाय न तत्रातिप्रसङ्ग इत्युक्तप्रायम् । ' गवाभेदस्यत्यादि सफलपश्यन्तः समं वोधा विशिष्य धर्च- व्या इत्यनिमस्यान्वयः यद्यपि तादात्म्येन गोलाध्यकस्थलेऽनुमित्य- न्यूनानतिरिक्तविषयकचोधजनकत्व प्रतिक्षायाः सम्भवतीति प्रागमि हित तावतैव च गाभेदः प्रतिक्षाप्रतिपाद्य इत्यस्य लाभाचत्रताशयो. घमादाय लक्षणं कर्तव्यमिति स्फुटमेव, तथापित ताश पव बोधो लक्षणघटको न त्वन्यविधी योध इति स्फुटीकर्तुं तदुपादानम्। तादा- त्म्येन वहा साध्येऽयं घहिरित्येव प्रतिज्ञा जायते तत्र च न वह्निमझे बोधो लक्षणघटक इत्यतः संयोगेन समवायन वेति तादाभ्यातिरि- रुसम्बन्धेनेत्यर्थः। वो इत्यादि सप्तम्यन्तमय साध्य इति प्राक्तनेना. वितमाहिमदभेदस्यतिमित्राप्ताशयोधस्य तारशमतिक्षाजन्य- वायाः प्रागुपदर्शितत्वप्यन्यावेधोधासम्भवमाविष्कमेतदुपादानम् । पाककृतिमयस्येति । पाककृतिसमघायस्येत्यर्थः । पचतीति प्रतिज्ञा तस्तद्वोधादिति भावः। पाककर्षभेदस्यति। पाकरात्यच्छिन्नाभेदस्य पाककृतिमच्यापाउन्नामेदस्य चेत्यर्थः । पक्का पाककृतिमानित्यादि. प्रतिक्षातस्तदधादिति भायः। इतरभेवत्वस्येत्ति।इतरभदाशयता- सम्वन्धस्पेत्यर्थः । इतरेक्यो भिधत इत्यादितस्ताहशवोधादिति भा. चतरायाभवस्यति । इतरभेदायच्छिनाभेदस्यत्यय इतरात्यति प्रतिज्ञातस्तद्वाधादिति भावः। इतरभेदपत्त्यस्येति । इतरभेदसंसर्गस्य- स्या निराणात्यतस्तदोधादिति भावः। तरभिन्नाभेदस्येति । इतर भेदाशयत्यायच्छिन्नामेदस्येत्यर्थः। तरभिनेति प्रतिमातस्तबोधादि तिभावः अतिरिक्तविषयकत्वार्यः पूर्ववदेष। अन्यूनविषयकत्यं तु तापनो धनिवर्पयायसंशनियतफत्यम्,दर्शितदेनुजन्ययोधस्य बननाप्यावं धूमीयं भवेत्यादिप्रतिमाजन्ययोधनियत्तनीयसंशयप्रतिपन्धफरयेऽपि ताशपावसंशयान्तर्गतपर्वतो पढिमान वेत्यादिसंशयानिपक नधारणसंमवादिति घक्तो गतमा तापदिति। तदशियापि पकाया तायद्वोधनियत्ययायासंशयति । तबिशिष्टयोधाभ्यः ·अवयवप्रकरणम् । १५११ क(१)(तायाः पृथिवी नेतराणि पृथिवीतरेभ्यो भिद्यत इत्यादिप्रतिष्ठा. जन्यवोधेऽसत्वेऽपि तादृशसकलवाक्यजन्यसम्हालम्बनयोधस्य तावसंशयनिवर्तकत्वात्तत्र च निरुकानतिरिकविपयकत्वसत्त्वात् तजनकत्वमादायैव प्रत्येकप्रतिज्ञासु लक्षणसमन्वयो चोध्यः।) अत्र च स्वमतापेक्षया गौरवमेवास्वरसीज बोध्यम् ।। (दी०) चैत्र: पचति घटो नेतराणोति मतिज्ञायां साध्ये विपयित्वानुयोगित्वयोः सम्बन्धविधयैवानुमवेशाधोपदर्शित- साध्यगमकतापयिकव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्त्वस्य च पक्षे उपनेयत्वा तथा चायमित्याकारः सुवच एव माचामुपनयः । नव्याना पुन. रनन्यगतिकतया तयाप्यहेतुमास्तद्वान् वेत्याकारः, योग्यतावशाच तदा साध्यस्य तयाप्यस्य वा परामर्शः। केचित्तु वह्निमान्नवेति विमतिपत्तौ तदधीनसंशये च पति- मत्तदन्योन्याभावयोस्तादात्म्पविशेषणत्वाभ्यां कोटित्वेन जिज्ञा- सितत्वातादात्म्येन वद्विमानेव साधयितुमुचितो न तु वह्निः-अजि- ज्ञासितत्वाद , तथा च तथा चायमित्याकारो वह्निमयाप्यो धूमः वांग्यायमित्याकारो वा उपनयो, न तु वहिव्याप्यधूमबांधापमि. त्यांकारोऽर्थान्तरत्वादिति माहुः । यंत्र चान्तरा तादृशवोधो न जातस्तत्रापि तादृशाकाङ्कायो ग्यतादिशालिवरूपं तजननयोग्यत्वमक्षतम् । तल्लाभश्च जातिविशे- पोपस्थापकशान्दवाक्यशब्दयोरुपसन्दानादेवेति। (गा०)ननु वियितादिसम्बन्धेनपाकाचवच्छिन्नकृत्यादेः यत्र सा. ध्यतात कीदृश उपनयः? नतावत्पारुतिव्याप्यवानित्याफारका तन तत्पुरुपघटकपाकादिपदस्य पाकविषयकादिलाक्षणिकतया पाकविष. यकाभिनतित्यायग्छिननिरूपिमव्याप्तरेव लाभात,प्रकृतसाध्यता- पच्छेदकावच्छिन्ननिरूपिताया व्याप्तेरलाभेनार्यान्तरप्रसादित्यत (२) त्यं न फस्यापि योधस्यैत्यतिव्याप्तिरिति निरस्तम्-अप्रति पाठान्तरम्।

·1 घद्वरप्युपस्थिततया ताडशविप्रतिपतिवाफ्याद्वतिकोटिकोऽपि सं. शयो भवितुमर्हति तथापि स्वातन्त्र्येण कोट्युपस्थितिः सशयप्रयो. जफेत्यभिप्रायेणेदमित्यवधेयम् अथवाचिप्रातघाक्याच्छान्द एष सं. वस्तुतो वहयभावस्य कोटितायामेष पाहिकोटिकसशयतोपपद्यते १५१२ अनुमानगादाधर्याम् माह चैत्र इति । साध्ये-विशिष्टसाध्यशरीरे विषयितानुयोगित्वयो. रिति । कृतिमेवांश इत्यादि सम्बन्धविधयत्ययकारण विशेषण. स्यव्यवच्छेदः विषयित्वायुपस्थापफपदाभावेन तयोर्विशेषणत्वासंभ- भवादिति भावः निपाताधन नामार्थस्य भेदान्वयधियो व्युत्पत्य विरुद्धतया नेतराणीत्यादी प्रथमाया अनुयोगितार्थकत्वमसिद्धमिति हृदयम्। यधोपदार्शतेति।प्रतिद्धोपस्थापितेत्यर्थः उपनेयत्वात्-उपन. ययोधनीयत्वात् । ताशव्याप्तरेवाकांक्षितत्येन यः पाककृतिसामग्री मान् स पचतीत्युदाहरणेन प्रतिपादनासाशव्याप्तिविशिष्टस्य पक्ष. धमताकालायवोपनयप्रयोगादिति भावः । सुवच एवेति । तथाशब्देन ताशव्याप्तिधिशिएहेतुमत एवोपस्थापनादिति भावः। ननुमणिकृताथाल्प्रत्ययार्थ वितपर्य तस्मातथेतिनिगमनस्य निरा. करणीयतया तथापदघटितोपन येऽपि तहोपनास इत्यस्याननुमतस्ता- इशोपनयत्यतन्मतमनुस्त्या नव्यानामिति। तत्पदेन यथोपदर्शित. साध्यस्येव ताशसाध्यच्यातिविशिष्टहतोरपिपरामर्शसम्भव इति व्या. प्यादिपदप्रयोगवयर्थ्यमित्याशयवानाह तद्वान्पेति । ननु पक्षादेरपि प्रकान्तवात्तस्यैव कथं नोपनयस्थतच्छन्देन परामर्श इत्यत आह योग्यतेति । तात्पर्यवशादित्यर्थः । व्याप्तिविशिष्टहेतुमत्तस्यैवाकां. क्षितत्वेन तत्परताया एव तत्र प्रहादिति भावः । तदा-चच्छन्देन । साध्यस्यति प्रथमकल्प तधाप्यस्येति द्वितीयकल्पमभिप्रेत्या पर्वतो चह्निमानित्यादिन्यायस्य वहिसाध्यकावं निराकृत्य वद्धि- व्याप्यधूमवांश्चायमित्याकारकोपनय निराकुर्वतां मतमाह केचित्वि विप्रतिपत्तौ कोटित्य तजन्यस्मृतिविषयत्व तजन्यमत्येकशाब्द- बोधप्रकारत्व वा न तु तदधीनसशयप्रकारत्वमतो न सशय चाय. स्थ धैयध्यम्, तत्मदर्शन च संशयकोटितानिर्वाहकत्येन तस्य स्वतो सायामतन्त्रत्वादित्यवधेयम् । यद्यपिहिमत उपस्थितिदशायां शय इति मतानुसारेणेदम् । न तु चमिदस्य स्वस्धाभावप्रकारस्यैप स्वसशयत्वाते व ·111 अवयवमकरणम् । '१५१३ घलयभावो नोपस्थित., अपि तु तद्वद्रेई एवेति वह्नयभावस्य को. टित्वासम्भवाद्वहिसशयो न सम्भवतीत्यभिप्रायः। एतत्सूचनाम्य च वह्निमद्भदस्य कोटित्वमभिहित तदभिधानस्य प्रयोजनान्तरा. भावात् । यद्वा धामणि तत्प्रकारवोधापयिकाकाहावापदजन्यत दुपस्थि- 'तिरेष धर्मिणि तत्कोटिकसशयजनिका पर्वतो पहिरभाव इत्यादितो वाक्यावयाद्युपस्थितौ पर्वतादौ वह्रिसंशयानुदयात् । तथाच पर्य- तो चह्निमानित्यादिवाक्यस्थवह्नयादिपदमपि न पर्यनादो वन्ह्याद भेदान्वयोपयिकाकाक्षावदिति न तादृशविप्रतिपत्तियाक्याव-द्या- दिकोटिकसशय इति परमार्थः।। नवनिमनमनुसृत्याद वहिमद्याप्येति । माहुरिति प्रशब्देनात्रा- स्वरसभाव साचतः। फलोपधायफतारूपजनकतारूपनिवेशशाया प्रसक्ता तादश. शाब्दयोधानुपधायकप्रतिक्षायामव्याप्ति योग्यताधिवक्षया निराक- रोति यत्र चेति । अन्तरेति । हेत्वादिविषयकशाब्दयोधसामग्य. नुत्तमित्यर्थः । एतेन फलोपधानविपक्षणे अवयवान्तरार्थविषय- फशाब्दयोधमात्रोपधायकप्रतिक्षायामप्यन्याप्तिः प्रसज्यते मनति- रिकविषयशाब्दवाधानुपधायकत्वादिति सुचितम् । ताहशेति। ताह शशाब्दयोधजनकमानविपयेत्यर्थः । आकांक्षानिवेशापर्वतो धद्धि. सम्यन्धीत्यादिनिराकांक्षवाक्यव्युदासः । न च पर्वतो वाहमादि- त्यादिशाब्दशोध प्रति निराकाक्षताशवाक्यविषयकज्ञानत्वनाजद कत्वात्तादृशशाब्वाधजनकतावच्छेदकविषयिताकत्यनिवशननाए. पत्तावाकाक्षानिवशनमफलमिति वाच्यम् । पर्वतोदिमानित्यादिना फ्यानुपूर्वाप्रकारकभ्रमात्मकताशनिराकांक्षविषयकशानस्यापि त. याविधशान्दधीजनकतया तदीयविषयिताया भपि तजनस्ताप. च्छेदकत्वेन तजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयानुरूपाकाक्षाशालि. स्वनिवेशस्यावश्यकत्वात्। तच्छालित्व च तद्धटकरणसमुदायासमा तजनकतावच्छदकीभूतनमान्ययत्किचिज्ज्ञानत्तिविषायनानिक घर्णसमुदायत्वमिति तु पर्यवसितोऽर्थः । हुदो पहिमानित्यादिनमा मितिसमानविषयाताशयोधजनकवाक्यस्य वारणाय योग्यतानि पेशनम् । योग्यत्यं चाराधितार्थकत्वम्। प्रतिसाव्याशियमनपक्ष.

·२५१४ अनुमानगादावर्याम् योधयमिति पायत् । वैशिष्टपं च धास्तप न तु वैज्ञानिकम् । यद्यपि स्वातन्त्र्येण योग्यतानिवेशो निरर्थका अन्यूनाविषयकवावच्छिन्नज- भ्यताप्रतियोगिकजनकताया अवश्यं धिवक्षणीयतया वास्तववैशि- ঘরোযাথামাথাব্যথানাবন্ধৱনৰয়াৰ- म्भवेन्ययोग्यवाक्पप्रतिप्राथपिशिष्टाधाप्रसिधा सम्प्रदायसिसमति- शाप्रतिपायविशिवार्थयोधानिवर्यसंशयानिवर्तकस्वरूपानतिरिकवि. पयकत्वोटवलक्षणस्य तत्रातिज्या त्यासतो, तथापि वास्तववैशि- एपपटितानतिरिक्तविषयकायसूचनाय योग्यतोपादानाम् । आदिपदा. चापविशेषपरिग्रहः । तेन निस्तारपर्यकस्य शुकाधुच्चारितप्रति शासमानाकारवाक्यस्यार्थान्तरपरवाशवाक्यस्य च व्युदासः। नन्याकांक्षादिनिवेशे 'शान्दयाक्यपदयोयर्यम् आकांक्षादेर्शा. नान्वरोपपिकायविरहाचाफ्यातिरिकेसायाच्चानुमितिजनकपराम.. दौ शादधीजनकयोग्यताज्ञानादावतिप्रसानवकाशादित्यता. कांक्षाविमत्सलाभार्थकतया तादशपदोपादानं सार्थकयति तलाम- अंति। लाभ-शाब्दयोधं प्रति आकांक्षादिमत पय वाक्यस्य ज. नकतया आकांक्षादिमत्यलाभः । ताशपदद्वयोपादानादित्यर्थः । शाब्दपदस्य योगेन शब्दजन्यायकत्वेन तलाभा आकांक्षादिरहित- स्थापि शनस्य शब्दजन्यस्मृतिहेतुत्वादतो 'जातिविशेोपस्था- कात । सल्यानुभवनिष्ठशाब्दस्वरूपजात्यवच्छिन्नोपस्थापकार्यकम् । शानयोधं प्रात याकांक्षादिरादितस्यापि योग्यताशानादेहतु तथा वा- क्यपदानुपावाने केवलशाब्दपदान तलाभ इति वाफ्यपदोपादा. नापेक्षेति भावः। यत्तु-तल्लाभश्चेति अन्यूनविषयकशालत्यावच्छिन्नौपायकाका. क्षादिमायलाभनयः । शान्दपदस्यायययशक्त्या दोन्दजन्यशान নাস্তিক হবানৰথঘিাথা तदहिउन्मजन्यताप्रतियोगिकजनकतालाभो न भवतीत्यत उ जातिविशेषोपस्थापकेति । तथाच कार्यदिशि शाम्दपदेन शाब्दः स्वजात: कारणादिशि च वाश्यपदेनाकालादिमयस्य लाभात्ताश. यावच्छिन्नीपयिकाकाहादिमत्यलाभ इति-व्याख्यानम्, तदा ধ-সুষরাঘাঁহনিয়ন্তিকালুথবদ্ধামে ·। अवयवाकरणम् । २५१५ जन्यतानिवेशमात्रेणोपपत्त्या शाब्दत्वनिवेशने प्रेयाजनामावात्तदु- पस्थितेरप्रयोजकत्वात् । न च तदर्थविषयकत्वस्य शाब्दत्वनिष्ठजन्यतावच्छेदकतायामे- धावच्छेदकतया जन्यतायां तदवच्छिन्नत्वविरहात् अन्यूनविषयक. शाब्दस्यावच्छिन्नत्वेनैव जन्यता निवेशनीयेति वाच्यम् । विनिगम- नाविरहेण शाब्दत्वविशिष्टतत्तदर्थविषयकत्वस्यापि जन्यतावच्छे. दकत्वात् । (चिं०) अन्यूनानतिरिक्तपदं विहाय लिङ्गाविषयक- त्वं वा ज्ञानविशेषणम् , तेनोदाहरणादिव्युदासः। निगः मनश्च न परामर्शहेतु:-अबाधितासत्प्रतिपक्षत्वज्ञानज- नकत्वात्। (दी.) अन्यूनत्यादि । तथा चोद्देश्यानुमितिसमानवि- पयकशाब्दज्ञानजनकन्यायावपवत्वमर्थः । व्यतिरेकिणि इदो निघूम इत्यादौ निर्वतित्वहेतुके यथा ह्रदभिन्नमित्यादिदृष्टान्त- वतो दावीत्तमशुन्यत्वादिहतुके बोदाहरणस्य वारणाय स. मानविषयकान्तं पक्षविशेष्यकार्यकम् । उपनपवारणाय लिङ्का- विषयकेति । यद्यपि मतलिङ्गाविषयत्वं पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते पृथिवी. त्वात् गन्धपती तथा गन्धादित्यादावव्यापकम् । न चात्रोपनया- सम्भवः इदमा गन्धवत्वेन परामृष्टे हेतुभुतगन्धवत्वान्वयायोगा- दिति वाच्यम् । साध्याभावव्यापकगन्धाभावाभावत्वेनान्व- यात् । अत एव व्यतिरेकिणि न च नेयं पृथिवीत्यादिकः प्रा- चां प्रयोगः। यदि च दण्डवान् रक्तदण्डवानिसस्यान्वयो नानु. पपन्नस्तद्विशिष्टे शुद्धतविशिष्टान्वयस्यैवाव्युत्पन्नतादित्युन्यते, तदा नानुपचिगन्धोऽपि । पक्षाविशेषणत्वेन तदविपयत्वञ्चाये वहिसामग्रोमान् वहरियादी पक्षाविशेषणत्वेन साध्याविशेषण- ·अनुमानगादापर्याम् वेन च तदविपयलम् दधि द्रव्यं नः प्रमेयत्वमभियं प्रमेष- सात् गोत्यमानो न सानादिमान् गोवाभावादियादायव्याप- कातिव्यापकचोपनयस्य'। तथापि पक्षतावादकविशिष्टपक्ष यत्साध्यतावच्छेदकविशिष्टमा पशिघ्यावाहित्वं तदहि वेन लिगविषयवस्यभायो वाच्यः ।। (गा०) नन्वन्यूनानतिरिक्तपदपरित्यागे अनुमितिविषयकशा. धाजनकमित्यवशिष्यते, तथाच पर्वतां वद्धिमानित्यादप्रतिज्ञावाक्य. स्थानमित्यबाधकतयाऽव्याप्तेरित्याशङ्का परिजिहीपुरर्नुमितिविपयो विपयो यस्येति-मध्यमपदलोपिसमांसामिप्रायेण समुदितलक्षणप. ययसितार्थ क्याचष्ट तथाचति । दृष्टान्तवत इति । अस्याग्रिमणो. दाहरणस्ये यादिनाचय.1 अन्ययुदाहरणस्य लिइयोधकत्वाम्यत्ति- रोकिपर्यन्तानुधावनम् ।यो यो धूमवान्स स पहिमानितिव्यतिरक्युदा- हरणस्य धन्यभावादिरूपलिङ्गापोधकत्वात्पक्षविषयकत्वमात्रनिषश. ने ताइशोदाहरणवारणसम्भयेन,' पक्षमुख्यविशेष्यकत्वपर्यन्तस्य विषक्षणीयस्य याचिदानाय यथा । इदभिन्नमित्यादिष्टान्तटि- सतदनुलरपाम् । दृष्टान्ताघटितप्युदाहरणे व्यावृत्तिमा इदावृत्तीति । उपनयवारणायेति । पक्षतापच्छेदकावच्छिन्नपक्षविशेष्यकत्वनिवेश स्य प्रयोजनान्तरविरहेप्येतदर्थमेव तनिधशेऽननुपद्पक्ष निगमनावि. ध्यातिन सम्भवतीयमिप्रायेण निगमनोपेक्षातस्मादतोयो भिद्यत इत्यादिनिगमनस्य पक्षविशेष्यकोषजनकल्याभावानिगमनसा- मान्य नातिव्याप्तिसम्भय इत्यभिप्रायेण वा । घस्तुत पक्षमुण्यधिशे- इयका वनिपेशेऽपि गावं सास्नाभायधदात्यामायादित्यत्र यत्र सा. तत्र गोयमित्युदाहरणे पक्षमुख्यविशेष्यकयोधनतिध्याप्ति- दुधीरेय पक्षमाधमूत्यविशेष्यकत्यांनवेशे च विश्वपक्षस्थळे मा. घार्थाप्रसिद्ध व्यासिरिति पक्षतापच्छदकच्छिन्नमुण्यविशेष्या वानिस्पकत्वमेव विवक्षणीयम् । तथा च निगमनेऽननुपनपक्षेऽति. च्यातिन सम्भवत्येवेति ध्येयम् । लिलवस्थ फेपलान्ययितया सामान्यतो लिङ्गाविषयकत्व शाने प्रसिद्धमिति प्रकृतलिङ्गाविषयकस्य विपक्षणीयम, तथापि न निस्तार स्यायेनाद यद्यपि प्रकृतेति । लिहताचच्छेदकावच्छिमाविषयक- ·अवयवप्रकरणम् । त्वविवक्षणे पृथिवीतरेभ्यो भिद्यत इत्यादिप्रनिशाया नासन -ना.. जन्यबोधे स्वरूपत एव पृथिवीत्वादिलिङ्गभानादित्याशयन स्थला न्तरे दोपमाह गन्धवती तथेति । तथा-इतरेभ्यो भिद्यते।। न चात्र उपनयासम्भव इति । तथाच तादृशप्रतिज्ञाघाटतन्याय एव न स. म्भवतीति वाव्याप्तिशङ्कति भावः । इदमा-इद्मशब्दन । गन्धवत्त्वे. नेति । उपनयस्थेदशब्दस्य प्रतिज्ञोपदर्शितपक्षतावच्छेदकावच्छि- नपरत्वादिति भावः । गन्धवत्वान्वयेति । गन्धवदभेदाम्बयस्यत्य. र्थः । अयोगादिति । उद्दश्यत्वाविधेयन्वयोरवच्छेदकमोरक्येऽभेदा. न्वयवोधप्रसङ्गादिति भावः | साध्याभावेति । साध्याभावव्यार. को यो गन्धाभावस्तदभावत्वेनेत्यर्थः। तथाच भिन्नरूपेण गन्धा देण्इंश्यत्वविधेयत्वावच्छेदकगर्भान्तर्भावानात्यययोधानुपपत्तिरित। भावः - - ननु हेत्वभावाभावन्वेन हेतूपस्थापकपदाभावात्कथमुपनया क्यात्तेन रूपेण पक्षे हेतुभानमन आह अत एवेति । साध्याभाव- व्यापकतावच्छेदकत्वभावत्वाद्यवच्छिन्नाभावत्वेन हत्वन्वयानुरोधा. देवेत्यर्थः । न च नय पृथिवीति । नद्वयेनाभावाभावत्वेन हेतुवाध. नादिति भावः। । यद्यपि पृथिवीत्वहेतुकस्थले ताहशोपनयप्रयोगो न युज्यते : थिवीपदार्थतावच्छेदकस्य नर्थाभावेऽन्वयासम्भवेन हेत्वभावाभा. वत्वेन हेत्वलामात् । न च हेतुमद्भदाभावोऽपि हेतुरेवान्योन्याभावा. भावस्य प्रतियोगितावच्छेदकरूपत्वात् , पव हेतुमद्भेद एवं साध्या. भावव्यापकता यत्र नेतरभेदस्तन्न पृथिवीत्युदाहरणन योध्यत इति पृथिवीभेदाभाघवेन पृथिवीत्ववोधकस्तादृशोपनयो युज्यत इति बाच्यम् । एमपि पृथिवीत्वादिति हेतुबाक्यापस्थितपृथिवीत्वत्व. विशिष्टहेतुकानुमित्यापयिकतटूपविशिष्वदित्वावच्छिन्ने साध्या- भावव्यापकताया एवा कांक्षिततया तस्या एव यत्रंतरभेदाभावस्न. न पृथिवीत्ववदिति उदाहरणेनोपदर्शनीयतया तद्रूपविशिष्टयतें. दत्वावचिछन्नाभावत्वेन हेतुमत्ताया एत्र उपनेयत्वात्तादृशापना यासहतेः, अन्यथा पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धसमवायिकारणताव. च्छेदकरूपयत्यादित्यादावपि तथपिनयप्रयोगापत्तरिति । तथापि वादात्म्येन पृथिवीहेतुकस्थलाभिप्रायेणेदम् । नादिपदान च नेयं ग. , ·१५२० अनुमानगादायर्याम् शमन्धसगमनम्। अन्वय्युपनये तपोधे व्याप्तिधरकतया लिङ्ग विषयकत्यसयतातिध्यातिन सम्भवतीत्यभिमानेन फेपांचिन्मत-त. देवनाश्रद्धेयम् । पक्षाविशेषणोन साध्याविशेषणत्वेन चेति । पक्षापच्छेदकमा फारतानिपकविशेष्यतानिरूपित्तप्रकारताभिनाये सातः साध्य. ताबछेदकप्रकारतानिज्ञपितविरोध्यतानिरूपितप्रकारताभिन्न या लिनविषयकत्व सच्चन्यत्यमर्थः साध्याविशेषणतयेत्यस्य • य. थाश्रुतार्थकत्वे निगमने परम्परया साध्यविशेपणतयैव लिडमाना. इतिच्याप्त्यापत्तेः । वैचाप शानविषयवान धूमादित्यादिन्या. पान्तर्गत निगमनातिव्याप्तिस्तदवस्य -शानविषयस्यरूपसाध्यताव. মারালিথিয়ামালিয়াবৰথৰঃযবাদ स्य हेतुप्रकारवायां समादि(१.ति वाच्यम् । शुद्धसाध्यतावच्छे. वकपकारतनिरूपविशप्पताया पव चिवक्षणीयत्वात् । ननु पक्षधर्मलिङ्गरविषयकावविवक्षणे दधि द्रव्यं दध्न इत्यादी नाध्याप्रयवकाशः दधि व्यमित्याकारकाधस्य दधिहाणुमविष- पकस्य दधिसमतदध्यविषयकत्यसम्भवात् अवर स्थलान्तर माह प्रमेयत्वमिति । ननु प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्व, तच विषयभेदा. गिन्नम्, एवञ्च घटादिनिष्टप्रमेयत्वाधिषयकस्य प्रमेयत्वमाभिधेयमिति बेधस्य प्रमेयत्वरूपपक्षानेछनमेयत्वाविपकस्य सम्भवानाधाव्या- प्तिरतः स्थलान्तरमनुसरति गोवाभाव इति । ननु पक्षतावर कविशिष्टपक्षविषयतालraपातिलिङ्गविपयत्ताशुन्यत्वनिवेशेनोपदर्शि- तहेतुपक्षकप्रतिशाया असद । तदन्तःपातित्वं च पक्षतावच्छे. दकाकारतानिरूपितससातानिरूपकत्वं पक्षतावरुदफाकारता- पक्षविशेष्यनासाधारणमित्यालोच्यातिव्यातिमाह भतिव्यापक चेति। पक्षतायच्छकपिएति । पक्षतावादावच्छिन्नपक्षविशेष्यता (१) त-पव बहिसाध्यकनिगमानजन्यवोधीयहेतुमानाप्यविधि- शिवाहत्यादिप्रकारघटकाविषयतायाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ना- दिनापितप्रकारात्वत्याधिक रिपत्यादिन्यायेनाक्षतता तादृशप्र. ফায়াৰথবন্যা নিঝনিধিরালাবা- हातियातिवादयस्यमिति पाठोऽधिक. पुस्तकान्तरे। पर ·अवयवमकरणम् । १५२१ निरूपिता या साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नसाध्यप्रकारतानिरूपितवै- शिपथविषयता तद्वहिर्भूतलिङ्गविषयताशून्यस्वमित्यर्थः अथ तद्वहिर्भूतत्वं न साक्षात्परंपरासाधारणतनिरूपकत्वशुन्य. त्वं-पक्षतावच्छंदकप्रकारताया उत्तयुक्त्या तदनिरूपकत्वात् । कथं. वितभिरूपत्वोपपादनऽपि यत्र संयांगेन बढे साध्यत्वं वह्निसंयोग- स्वेन हेतुता तत्रत्यप्रतिक्षायामव्याप्तिः-हेतुभूतवैशिष्ठयविपर्यतायाः स्वनिरूपकन्यविरहात् । एवं साक्षात्परंपरासाधारणानुगतनिरूप्य. निरूपकभावोऽपि दुर्घचः-परंपरया निरूपितत्वस्य तन्निरूपितनिल- पितत्वाधात्मकत्यात । पतेन ताशवैशिष्टयविषयतानिरूपाविष. यत्वानिरूपितत्वं तादृशविषयतायहिभूनत्यम् , तच्च । वैशिष्ट्यवि. पयतासाधारणं तनिरूपकप्रकारताविशेष्यतानिरूपितत्यमादाय त. निरूपकप्रकारतासाधारणं चेन्युक्तावपि न निस्तार इति चेत् । न । तथाविधवैशिष्टयविषयताशालिनिश्चयत्वसमनियत(व्याप)प्रति. पन्धकतानवच्छेदकत्वमेव तद्वहि नत्वम् । निगमनजन्ययोधीयहेतु- विषयताच यादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौनिवेश्यते न तारशी का. पि प्रतिवन्धकता तादृशनिश्चयत्वव्यापिका हेत्वविषयकतादृशवैशिएच. विषयताशालिज्ञानासाधारण्यात, अतस्तथाविधहेतुविषयतायास्तद्ध- हिभूतत्वोपपत्तिरित्यनुपरपक्षेऽपि न निगमनातिव्याप्तिः। ताशनि. श्चयतव्यापकत्वमात्रस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्वे धूमादालोकवान पर्वतो घहिमान्धूमादित्यन हेत्वरयपेऽतिव्याप्तिः तारशहेतुनिष्ठाया हेतुत्वं धूमीयं न वेति संशयप्रतिबन्धकतापच्छेदफताशयोध- विषयताया निरुतविषयतायहि तत्वानुपपत्तेरतस्तारशनिश्चय. स्वव्याप्यत्वमपि प्रतियाधताविशेषणम् । न च पक्षतावच्छेदफाव. छिन्नमुख्यविशेष्यतानियेशस्यावश्यकतया नैतादशातिव्याप्तिसं. भावनेति व्यर्थ व्याप्यत्वनिवेशनमिति वाच्यम् । तथाप्यनुपङ्ग पक्षे धूमावद्विमतस्सधौ पर्वतो पहिमानधूमादित्यादिस्थलीय- निगमने हेतुत्वं प्रमेयाद्वाच्यत्यवत्प्रमेयादित्यादिस्थलीयहेत्यययये चातिव्याप्तेर्दुरित्वातन्निवेशस्यावश्यकत्वादिति । न च धर्मिताय. च्छेदफनिष्ठ प्रकारचं न प्रतिवन्धकतापच्छेदकमीप तु तनिष्ठविशे. 'व्यसायच्छेदकत्वमेघ तथाच गन्धयतीतरेभ्यो मिद्यत इत्यादिप्रति. शाजन्ययाधीयहेतुप्रकारवायास्तदहिभूतत्याच्यातिरिति वाच्यम् ।

·-- २५२२ । अनुमानगादापर्याम् विशेष्यतावच्छेदकताया पर प्रकारतातोपगमेन ताशवोधे तदन्य. प्रकारतानभ्युपगमात् । एवं चातिमलकाप भूनल घटवदित्यादि. ज्ञानस्य भूतलत्वा तद्धर्मितावच्छेदफत्यस्य प्रकारान्तरेण वारण सम्भवात् । अनु याविशेभ्यतावच्छेदकतास्यविषयताप्रकारतातो. न्येय तथापि न क्षति ताशविषयतायादिभूतविषयताशून्यत्व हान विशेषणमुपेक्ष्य ताशाविषयतामहि तविषयतानपच्छिन्नजन्यतानि. रूपितजनकताया वाक्यविशेषणत्योपगमेन विशेष्यतावच्छेदफतामि. गधाविषिषपत्तायाः प्रतिशाजन्ययोधे सत्वेऽपि तस्याः प्रतिशाज- न्यतापच्छेदककोटिनिवेशे प्रयोजनाभावेन तनिष्ठधर्मितावच्छेदकता. या पात निवेशनीयतयायाप्रयनबफाशात् । तादृशवधिभूतविक- यतासामान्यन्यत्वनिवेशेऽनुमितिसमानविषयक वनिवेशनस्य : लोपात्तस्य धेयर्थ्यप्रसङ्ग इति तारशलिहविषयतासामान्यशूपप- निवेशनमिति अयण्डाभाषघटकतया न लिहाशययम् ।। (दी०) वस्तुतो लिग-लिङ्गत्वं, तथाच प्रकृतहेतुनावच्छेद- कावच्छिन्नस्य प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नगमकतापयिक य. व्याप्तिविषयत्वं तच्छ्न्यत्वमर्थः । तच्च हेतौ साध्यव्याप्यताब- गाहित्वम् ' हेतुभुताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने साध्या- भावच्यापकतावगादित्वश्च । द्रव्यत्वव्याप्यसयोगवद्वतिधर्मवा- नपं द्रव्यत्ववान गुणात् गुणव्यापरुपवानयं स्पर्शवान रूपादि; त्यादौ प्रतिज्ञासंग्रहायावच्छेदकद्वयोपादानम् । अन्यूनानतिरिक्तपदमिति च मूलमुद्देश्यानुमित्पन्यूनानति रिक्तविषयभागपरम् । हेतुत्वपभिधेयं मेयवादित्यादौ पञ्चम्यर्थ- पक्षकहेतुवारणाय पञ्चम्यन्ताम्यवस्प विन्यस्वरूप वाऽवश्य वा. च्यवाद । संख्यातिरिक्तसुवयमाविपदिकार्थे विशेष्यत्वेनैवान्य- पाहा प्रातिपदिकार्थयोः क्रियामातिपदिकार्थपोश्च भेदेन साक्षाद व्यस्याव्युत्पर्वक्ष्यमाणत्वाद । चैत्रस्येदं न मैत्रस्य मैत्रस्येदं न चैत्रस्य दयोरिदं नेदमेकस्यापीत्यादौ चैत्रादिसम्बन्धाभावोधाप ·WH -अवयवप्रकरणम् । १५२३ विना विभत्त्यर्थविशेष्यतामनुपपत्तेः चैत्रो न पचतीत्पादौ तिङ- र्थस्येव विनाप्यनुयागिनि सप्तमी सुवर्थस्याप्यभावान्वयात् । हेतुविषयकज्ञानजनकत्वव्याप्यावयवावच्छेद करूपशुन्यत्वे सत्युदाहरणान्यन्यायावयवत्वं तत्त्वम् , तादृशञ्चावच्छेदकं हेतुत्वा- दिकमिति केचित् । (गा०) उक्तरीत्या वहिर्भूतत्वनिर्वचनायासविद्वेषात्कल्पान्तरमा. श्रयते वस्तुतस्त्विति । लिगत्वमिति । व्याप्तिरित्यर्थः । नन्वत्राननु. गनयोरन्वयव्यतिरेकव्याप्त्योस्तघटकव्यापकत्वयोर्वा एकतरमात्र. विषयताया उपादानेऽन्यतरोधकोपनयादावतिव्याप्तिरित्याशङ्कया ताशव्याप्तिघटकव्यापकताद्वयीवपयतयोरनुगतरूपेणाभाव निवेशय. ति तथाचेति । प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नस्येति गमकत्वान्वितम्। व्याप्तिविपयकम्वमित्यत्र व्याप्तिपदं व्यापकत्वविषयतानिष्ठसाध्यताव. च्छेदकादिविषयताच्यावृत्तविलक्षणोपयिफतानिवेशसूचनाय ॥ अथ किमिदं नाशगमकतोपयिकत्वं ? न तावत्प्रकृतहेतुताय. च्छेदकाचच्छिन्नहेतुकारुतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यकानुमि. तित्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकत्वम्-पक्षधर्मत्वाविषयकोदाहरणज- न्यबोधीयव्यापकत्वादिविषयताया अनुमितिजनकतावच्छेदकको. ट्यप्रविष्टतया तत्रातिव्याप्तेः । न च हेतुव्यापकत्वादिविपयतात्वेनैव तविषयताया जनकतावच्छेदककोटी निवेशदिनुमित्यजनकस्यापि तादृशज्ञानस्य विषयतानां तादृशरूपाक्रान्तानां तथात्वमक्षतमेवेति पाच्यम् । तादृशविषयतात्वेन पक्षविशेषणतापनहेतुविशेषणतापन. सामानाधिकरण्यविशेषणतापन्नसाध्यादिविषयतानिरूपितव्यापकत्व- विषयताया एव कारणतावच्छेदकयटकत्वादतादृश्या तदवच्छेदक. स्वाभावात् । यद्पावच्छिन्नविषयताजनकतावच्छेदिका तद्रूपायच्छि- नविपयताशुन्यत्यनिवेशे च साध्यतावच्छेदकाचवच्छिन्नविषयताया अप्यनुमितिजनकतावच्छेदककोटिप्रविष्टतया तादृशविषयताशुन्य- स्वस्थ प्रतिशाजन्यबोधेप्यसत्यादसम्भवः । यद्पावच्छिन्ननिरूपि. तव्यापकावविषयता जनकतावच्छेदिका तगावाच्छन्नव्यापकतान- यगाहित्यनिवेशे च फिश्चिद्रूपावच्छिन्नव्यायकत्वं साध्यस्य पक्ष.

·- साध्यादिविषयत्तायाः सग्रहो चाभ्यः । अनुमितिजनकवायदक- परानीयलाध्यादिविषयताया हेतुक्यापरवादिविषयतानिनपित. अनुमानगादाधर्याप स्य या घदकं यत्र तत्त्थलीयप्रतिशाया असष्टः, यत्रतरपनि शादतुगमानवकाशवेति चेपापक्षतावच्छेदफायच्छिमामुपपविशेष्य सानिरूपितविषयतानिरूपिता या विषयता तनिरूपितविपयतानिक पितविषयता विशेषणविधया प्रकृतानुमितिनकतावच्छेदक तावच्छेदफतायाःपर्यायधिकरणधर्मपत्वेन हेतुव्यापकताधिशि- एसाध्यविषयवसाध्याभावव्यापकताविशित्वमारविषयत्ये अनुग. मयर ताशधर्मावच्छिन्नतदभावस्य निवेशननानुपपत्यभावात् । त. थाहि-मरतानुमितिजनकतावच्छेदिकाया अन्यायपरामर्शीयहेतुव्या. पकतावच्छिन्नसाध्यविषयताया पक्षतावन्दकावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपित हेतुविषयतानिपताधेयत्यविषयवानिरूपिताधिकरणविष. चतानि पितत्वात, व्यतिरेकिपरामर्शीयसाध्याभावव्यापफरवावच्छि स्वभावयियताया अपि ताशविशेष्यवानिसापितलांसर्गीयधि. प्यतानिरूपित देतुविषयतानिमपितप्रतियोगित्यधिषयतानिन्नपितत्वेन साध्यामाययापकताविशिष्टदेवभावविषयतात्वस्यापि हेत्तुन्या- पकताधिशिष्टमाध्यविषयूतात्पपनिरक्तपिपयत्यधिशेषणविधया - नुमितिजनकतावच्छेदकतायाः पर्याप्त्यधिकरणयात् । यद्यपि पक्षविशेष्यतानिरूपितोदाहरण. अायवोधायदेतुव्यापकताविशिष्टसाध्यादिविषयता नानुमितिजना कतावच्छेदिका तथा तनिरूपित्तव्यापकत्वादिविषयतागि न तथेति नवदीयसाध्यादिधिषयताविशेषणतया व्यापकत्वादिविषयतानिरूपि. नवस्यानुमित्तिजनकतावदकतावच्छेवफे प्रयेशीन सम्भवति ज. ममतावच्छदकविषयतावृत्तरेवधर्मस्य ताराविषयताविशेषणतया जनकतावच्छेदकतापच्छेदकत्वसम्भवाविति निदक्तपक्षविषयतापञ्च. মৰিবৰাহনিহৎযাথবা ধাতুক্ষনাগাযোগ Mसाधनादिव्यापकत्वविषयतानिरूपितत्वसहित साध्यादिविषय. HTTE तनीदाहरणजन्यपोधीयसाध्याविषिपयवासाधारणं तथा चोदाहरणेऽतिव्याप्तिारैव, तथापि निरुक्तजनकतापच्छेवकता दकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नविपपत्ताउिन्ना या तिबन्धकता तदयच्छेवकाविषयतात्वनोदाहरणयोधीयहेतुध्यापक परपरया - ·अवयवप्रकरणम् । १५२५ साध्यादिविषयतात्वेन साध्या हेतुन्यापर्क न वेत्यादिसंशयप्रति- बन्धकतावच्छेदकत्वात्, तादृशप्रतिवन्धफनायां ताशरूपेणोदाहर- जन्ययोधीयसाध्यादिविषयताया अप्यवच्छेदकत्वात् । मुख्यवि. शेयतानिवेशाद् गोत्वाभावः प्रमेयत्वष्यापकवाच्यत्यक्त्सास्नाभा. घवान् गोत्वाभावादित्यत्र तारशविशिष्टसाध्यफप्रकृतानुमितिजन. फपरामर्शायस्वात्मकपक्षविशेषणतापनगोत्वाभावविपयतानिरूपिता.' धेयत्वविपयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपितसास्नाभावविषय. तानिरूपितवाच्यत्वविषयतांशे विशेषणविधंयाऽवच्छेदकतावच्छेदक- वायाः पर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्प्रमेयत्वव्यापकवाच्यत्वविषयतात्यवद्धि- पयतायाः प्रतिग्राजन्यवोधे सत्वेऽपि न क्षतिः।जनकताच साध्यच्या. प्यत्वावच्छिन्नधर्मिताकान्यपरामर्शीया ग्राह्या तेन तद्धर्मिकपरामर्श मादायापि नोक्तप्रतिज्ञायामव्याप्तिः । न च साध्याभावव्यापकत्वमा. चप्रतियोगिहेतुमानितिपरामर्शीयपक्षविशेष्यतानिरूपितहेतुविषयता. निरूपिनप्रतियोगित्यविषयतानिरूपिताभावविषयतानिरूपितव्याप- कत्वविषयताया अपि निरुक्तविषयतात्वात्तादृशविपपत्यविशेषणत. याऽवच्छेदकीभूतं साध्याभावव्यापकताविपयतात्वमपीति वह्नयभावः व्यापकमेयत्ववान् पर्वतो वहिमानित्यादिप्रतिक्षायामव्याप्तिरिति वा- च्यम् । किंचित्व्यापकत्वविशिष्टविषयतांशे विशेषणतया अवच्छेद. कतावच्छेदकत्वस्यैव निवेशनीयत्वात् • व्यत्तिरकिपरामर्शीयपक्षधि पयतापञ्चमव्यापकत्वविषयतायाश्चातयात्वात् । 'वस्तुतस्तु चतुर्थविषयतायामभावनिष्ठप्रकारताभिन्नत्वस्य निये. शनीयत्वान्न कोपि दोपः । अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिघटकव्यापकताद्वय. विषयताया विशिष्टाभावद्वयनिवेशपरोऽयं ग्रन्थः। तथासति हेतुताव. च्छेद केत्याद्यनुगतशब्देनोभयोत्कीर्तनवैयापातात | विशिष्यापि तदुभयोवगाहित्वस्य तच्चेत्यादिना दर्शनीयतया प्रथमत एव विशि. 'ज्य तदुभयानवगाहित्वार्थकत्वोपवर्णनानौचित्यात् । तच्चेति । तादृशगमकत्वोपयिकत्वं चेत्यर्थः । हताविति । हेतु. 'ध्यापकताधिशिष्टसाध्यविषयकत्वमर्थः । अतो नोकानुगमाविरोधः । 'हेतुभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकेति। तादृशप्रतियोगितावच्छेदकंच 'धूमादिभावहे तुकस्थले धूमाभावत्वादिकं वयभावादिहेतुमस्थले च वदित्यादिकम् । एतदसंग्रहमयेनैव हेत्वभावत्यावच्छिन्न इति नजम्, . .

·! अनुमानगादार्याम् तपासति भय निर्धेमो निहित्यादित्यादौ यत्र धूमस्तत्र पहिः धूम ध्यापकघमाययांवामित्याद्याकारकयोरेवादाहरणोपनपयो प्र. योगाद्वहिन्याचवच्छिन्न एव साध्यासापच्यापातायास्तता प्रती. तिन तु वयभावाघमाययावच्मि इति . तनातिव्याप्त्यमावा. तिपादनेन न्यूनतापत्तेः । हेतुतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकनिवेशमा योजनमाह द्रव्यत्वेति । प्रतिशासंग्रहापेति । प्रथमोपदर्शितप्रतिज्ञा विषयसंयोगत्यायच्छिम्पनिसापितव्यापकताया अपि संयोगत्वेन गुण- हेतुकद्रव्यत्यत्वाधवच्छिनानुमितेः दिनीयप्रतिज्ञाधिपयगुण वाद्यवर पिछव्यापकतायाः गुणत्वेन स्पशंसाध्यकरूपत्यावच्छिन्नहेतुकानु. मितेः प्रयोजकतयापच्छेदकानयानुपादाने तत्रताध्यातेरिति भावः । नन्वेर लिगरवाविषयकावविशेषणेनवोदाहरणस्यापि धारणे पूर्वोक्तानुमितिसमानविषयकवयिशेषणस्य व्यावृत्तिर्न सहयते इति सत्यस्तोत्तरविषयान्तभागपरित्यागस्यैवावश्यकत्वेनान्यूनान- तिरिकपमानपरित्यागरमूलविरोध इत्यालोच्य तादृशमूलस्य तथाविधसमुदायपरित्यागपरत्वमेवाह अन्यूनेति । नन्वेतकल्प हेतुधारणायव पक्षविशेष्यकत्वपर्यवसिततादृशविशेषणोपादानमा. चकम्-तज्जन्यबोधस्य व्यापकत्याविषयकायेन लिहत्याविषयकाय. दलेगाधारणादिति कथं समुदायपरित्याग इत्यत आह हेतुत्वमिति । पञ्चम्यर्थक्षक इति । तथाच पक्षमुख्यविशेष्यकायमपि ताश. देतुजन्ययोधेऽशतमिति न तेन तद्वारणसम्भव इति भावः । पञ्च न्यतावस्य निवेशे घटो दण्डारपटो न दण्डादित्यादिपञ्चम्य. तप्रतिशानामसंप्रहमालोच्य कल्पान्तरमाह वन्यस्यस्येति ! अ. वश्यं धाच्यवादिति । तथाच तत एव सफलतुधारणे उक्तसमु. दायदलपरित्यागे न क्षतिमायहचीति भावः। - ननु शापकत्वं पञ्चभ्यर्थः, स च प्रकृत्यर्थस्य विशेषतयैव भासते न तु विशेप्यतया, तथाच कथं पञ्चम्यर्थपक्षकन्यायान्तर्गत. नो पक्षमुख्यविशेष्यकयोधजनमत्यमत साह संबयेति । वि. भयर्थस्यैकत्वादेः प्रकृत्यर्थविशेषणापा बोध अनुभाविका विशेष्यत्वे घटमित्यादित एकत्वं करवं च घटीयमित्या- कारकसानुभवविरुदसमूहालम्पनबोधस्यापत्तेरतः संख्यातिरि- सात सुवर्थविशेषणम् । लिङयस्येप्रसाधनस्यादे प्रत्यर्थविशेषण -- ·अवयवप्रकरणम् । १५२७ न्या भानात्प्रत्ययार्थसामान्योपेक्षा । विशेष्यत्वेनैवेत्यत्र युक्तिमाह प्रातिपदिकार्थयोरिति । समानविभकिकनामार्थयोः क्रियाविशेषणी. भूतद्वितीयान्तनामार्थधात्वर्थयोश्चाभेदान्वयबोधोत्पत्त्या भेदेनेति । तयोरग विभक्त्यर्थमन्तरात्य परंपरया भेदान्वयबोधात्साक्षादि. ति। अव्युत्पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वादिति । भूतलं घट इत्यादावाधाराधे. यभावादिसम्बन्धेन घटभूतलयोः तण्डुलः पचतीत्यादौ च क्रियाक. मादिभावसम्बन्धन तण्डुलपाकाद्योरन्वययोधानुदयादिति भावः । त. थाच सुयर्थस्य प्रातिपदिकार्थविशेषणत्वे विभक्त्यर्थस्यान्तरा. भानेन प्रातिपदिकार्थस्य भूनलतण्डलादेः घटपाकादौ आधारा- धेयत्वकर्मवादिसम्बन्धन साक्षादेवान्वययोधस्य भूतले घटः तण्डुलं पचतीत्यादितः स्वीकरणीयतया तादृशव्युत्पत्तिविरोध इत्याशयः । न च भूनले घट , इत्यादी घटाधिकरणं भूनलमित्या. धाकारक एवान्वयबोध उपेयने नातो दर्शितव्युत्पत्तिविरोध इति घाच्यम् । तथासति शाब्दयोधे अनुभवसिदस्य प्रथमान्तार्थमुख्य. विशेष्यकत्वस्य भङ्गप्रसङ्गात् । ननु विभक्त्यर्थः संसर्गतयैव भासते न तु विशेष्यतया घटादा. पाधयत्वादिसम्बन्धेन भूतलादिप्रकारकयोधे च सप्तम्यादिविभ. त्यन्तभूतलादिवाचकपदसमाभिव्याहारस्य नियामकत्वानोक्ताति. प्रसनः । न चैवं भूतले धूमादित्यादिभागमात्रस्याननुभावकत्यप्रस. श, इष्टत्यात । अस्तु वा विभक्त्यर्याधिकरणत्वज्ञापकत्वादिविशेषि. तस्यैव प्रत्यर्थस्य तुल्यवित्तिवेद्याधेयत्वज्ञाप्यत्यादिसम्बन्धेनान्वय इत्यतो विभक्त्यर्थस्याविशेष्यत्वे नेद् मैत्रस्येत्यादौ मैत्रादिपिशेपित. .स्सावादिरूपस्पाभावप्रतियोगिनोऽवान्तरवाफ्यादनुपस्थित्या नत्र. न्वययोधानुपपत्तिमाह चैत्रस्येदमिति । मैत्रादेरेवाभावो ना यो. .ध्यते न तु स्वस्वस्येत्याशङ्का निराचिकीर्षुणा तदुपामे चैत्रीयधने. ऽपि संयोगसमवायादिना चैत्राद्यभाषसत्वेन यत्र चैत्रस्येदमिति व्य. पहास तत्र न चैत्रस्येदमित्यपि व्यवहार: स्यादिति सूचयितुं चैत्रस्ये. त्युक्तम् । न च स्वत्वादिसम्वन्धेनैव प्रकृत्यर्थस्याभावो दर्शितस्थले नमा योध्यते, तथा च नोकातिप्रसन्न इति वाच्यम्। वृत्शनियामकत- या स्वत्वावेरभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धवाभावात नामा. प्रतियोगिकामावस्यानुयोगिनि सप्तमी बिना नमा योधयितुमशक्य.

·-- १५२८ अनुमानगादार्याम् पाच्च । पृत्यनियामकसम्यन्धस्याभाषप्रतियोगितावच्छेदकरवेऽपि स्थयादिसम्यन्धापच्छिमामायस्य पधाधन्तमादिपदसमभि- ध्याहनामा योधनानुयोगिनि सतम्या अनपेक्षणेऽपि च योरिछ ने मेफस्येत्यादायगतिः । तपाहि-स्ययस्य विशेष्यत्ये स्थनिरूपकनिष्ठ सेदाप्रतियोगिनिरूपितं यास्था तदभाधो धननिष्टस्तत्र प्रतीयते । भरतियोग्यतमेपदार्थः सर्वस्वसममिव्याहतपदार्थसमिनिष्ठ भेदामतियोगित्यरूपस्य सजातीयद्वितीयरहितत्वस्थ एकपदार्थ स्यात् । स्यस्य पायर्थः । तथाविधं च स्वमेकमात्रनिरूपितं स्वावं न तूमयनिरूपित तनिरूपकस्यैकपुरुषस्य तग्निरूपकपुरुषान्तरनिष्ठ भेदप्रतियोगितया तथाविधमेदाप्रतियोग्यत्र सिद्धरिति ताशस्य. चामाव उभयधनेऽवाधित। स्वायसंयन्धेन एकपदार्थस्यामायो यदि नमा योध्यते तदा स्वस्वामिनिष्ठभेदाप्रतियोग्य कंपदार्थो वा- व्यः । तत्र यदि स्वमभावस्यानुयोगि धनं तदाऽप्रसिद्धि प्रमेयमात्र. स्ययोभयस्यामिकं यद्धनं तत्स्वामिनिष्ठभेदप्रतियोगित्यात् । यदि ध. नान्तरमेकमाननिरूपित स्वत्वयत् तदा तस्य समभिव्याहतपदाया. भावादेफपदस्य ताशार्थसम्बन्धिनिष्टमेवाप्रतियोगियोधकत्वम्युत्प. तिमतः एकमात्रस्यत्त्वपद्धनान्तरस्वामिचैत्रमैत्रोभयधने नेदमेकस्ये. ति व्यवहारानुपपत्तिश्या पतदभिप्रायेणैव द्वयोरित्याउनुसृतम् । इदमत्रावधेयम् । नेदमेकस्येत्यतः स्वनिरूपकनिष्ठभेवाप्रतियोगि- निरूपितयत्किश्चित्स्यस्यस्यामाययोधे एकमात्रधनेऽपि तथाविधधना. न्तरनिस्वस्वाभावसवाचाहशपयोगप्रसङ्ग तादृशस्वस्वसामान्य स्य काभावो न सम्भवति प्रतियोगितावच्छेदकस्य स्वविघटित. •वनाननुगमात् ! अभावफूटस्य चासर्यशदुर्शयत्वमित्येकरवसंख्याव- छिन्न एवैकपदार्थस्तदन्वितस्यत्वस्य उभयस्वस्यानिरूपितविशे. पणताविशेषणा स्वत्वस्य समवेतत्वे तादृशसममायेन वाभायः प्रती. यतात्युपगन्तव्यम् । तथाचोमयानिरूपितस्पत्यसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थः स्थामांवोधोऽपि सम्भवति । उभयानिरूपितत्वं च स्वनिरूपितत्व स्वाभिननिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन किसिविशिष्टं यत्तदन्यत्यमिति । ननु स्वत्वस्य विशेष्यत्वेऽपि नेदं मैत्रस्यस्यादितः कथं स्वत्व संसर्गाभावधोधः संसर्गाभाषयोधमात्र एष नना अनुयोगिनि स. सम्पपेक्षणादित्यत माइ चैनो न पचतांति ! नामार्थमतियोगिमामा.

·अवयवपकरणम् । १५२९ षधोधे एवानुयोगसप्तम्यपेक्षणादिति भाषः । यथाशुतलिङ्गाविषयकत्वनिवेशे गन्धवतीतरेभ्यो भिद्यत इत्या- दायन्याप्ति प्रकारान्तरेण वारयतां मतमाह हेतुविषयकेति । क. स्थाश्चित् प्रतिज्ञाया हेतुविषयकज्ञानजनकत्वेऽपि प्रतिशात्वस्य हेतु. विषयकज्ञानजनकत्वानियतत्वात्तनियतान्यवयवतावच्छेदकानि हेतु. त्वोपनयत्वनिगमनत्वान्येव नतु प्रतिज्ञात्वमिति नाव्याप्तिः। हेतुयोध. कप्रतिशानिष्ठप्रतिज्ञात्वादेःतारशक्षानजनकत्वनियतत्वादन्याप्तिताद्व- स्थ्यमतोऽवयवतावच्छेदकेति।अभावहेतुकव्यतिरेक्युदाहरणस्य लि- झाविषयकशानजनकस्य सम्भवादुदाहरणत्वस्य ताशज्ञानजनक. स्वानियतत्वादुदाहरणेऽतिव्याप्तिरत उदाहरणान्येति । प्रतिक्षात्वादेः हेतुसाध्यपक्षभेदेन भिन्नत्वाद्गन्धवतीतरेभ्यो भिद्यते गन्धादित्यादा. वव्याप्तिः तदवस्थैव-तादृशपतिशानिष्ठस्य प्रतिज्ञात्वस्य हेनुविषयक ज्ञानजनकत्वनियतत्वात्, हेत्वादिभेदेपि प्रतिज्ञात्वाद्यभेदे तु प्रकृतहेतु. विषयकशानजनकत्वनियतावयवतावच्छेदकस्यैवामसिद्धिः नानाहे. तुहेत्ववयवादिसाधारणहेतुत्यादेरप्यतथात्वादित्यस्वरससूचनाय के चिदिति ॥ . (चि०) हेत्वभिधानमयोजकजिज्ञासाजनकवा. क्यत्वं वा लिङ्गाविषयकलिङ्गिविषयकज्ञानजनकन्या- यावयववाक्यत्वं वा इतरावयवानां लिङ्गविषयकज्ञान- जनकत्वात् ॥ प्रतिज्ञात्वं जातिः अनुगतानतिप्रसक्ततान्त्रिकव्य. वहारादिति केचित् । तन्न। देवदत्तप्रभवत्वादिना जातिसङ्करप्रसङ्गान् । प्रतिज्ञाजन्यं विजातीयं ज्ञानं व्य. वहारादिति तज्जनकं वाक्पं प्रतिज्ञेत्यपि न, तज्जनक- त्वं जनकत्वज्ञानंवा नानुगतरूपमन्तरेण सम्भवतीत्यु- तस्थानमरणीयत्वात् । एतेन शब्दोऽनित्य इति लि. निधीपरवाक्यजन्यज्ञानवृत्तिकृतकत्वादित्यादिवाक्प- जन्पज्ञानावृत्तिजातियोगिज्ञानजनकवाक्पं प्रतिज्ञेति ·-- अनुमानगादाधर्षाम् निरस्तम्। ननु प्रतिज्ञा न साधनाझं विप्रतिपत्तेः पाक्षपरि- ग्रहे तत्र प्रमाणामालायां हेत्वभिधानस्य प्राथम्यादि- ति चेन्न. । विप्रतिपयले समयवन्धानन्तरं शब्दानि स्पर साधयेति मध्यस्थस्य वादिनी बाऽऽकाढायां शब्दानित्यत्वं साध्याम् । न च साध्यनिर्देशं विना हेतुवाक्यं निष्पतियोगिकमन्वयं बोधयितुमीष्टे । नच वादिवाक्पेऽनुपस्थितमणि योग्यतया अन्वति-अति- प्रसङ्गात् । न च विप्रतिपत्तितः साध्योपास्थितिः त. स्पाः प्रतिवादिधिपतिया प्रमाणादिव्यवस्थया चा. न्तरितत्वाल, परविप्रतिपत्तिं समवन्धश्च विना स्था- पनाया अभावात्, विप्रतिपत्तियारपस्य पक्षग्रहेण प- यवसिततया निराकाङ्क्षस्वाच्च । आवृत्तौ तु सैव प्र. तिज्ञा। न चावयवान्तराविन्यपग्रोग्या. साध्योग- स्थितिः । नाप्पवयवान्तरेणाक्षपात् साध्यान्वये तद- भिधाने च साध्यान्वय इत्पन्पोत्याश्रयात् । तामा प्रतीत्पनुपपया मतीतानुपपत्या वा नेहांक्षेपः। अन्ये, तु शब्दानित्यत्वे प्रमाणं वदेति यदि मध्य. स्थस्यानुयोगः: तपाति प्रमाणाने नाकासा, किन्तु विशिष्टे। विशिष्टन्तु विशेषर्ष साध्यमनभिधाय न पाभिधानम् । न च यस्तुतो पत्साध्यम् तत्र प्र. माणं वदेति मध्यस्थानयोगः वादिद्वयमध्ये तदस. म्भवात् । तस्मात्साध्याभिधानं विना न हेतारा. काहान वान्वययोधकत्यमिति प्रतिज्ञा साधना जमिति॥

·अवयवप्रकरणम् । १५३. . (दी) हेवभिधानेति। जिज्ञासाजनकत्वं-तद्योग्यता, वा. क्यत्वं-न्यायावयवत्वम् । लिनेयादि । लिङ्गाविषयकेति पूर्वोपदर्शितार्थकम् । अभाव- हेतुकव्यतिरेक्युदाहरणवारणाप लिङ्गीति। लिगि-साध्यं, तद्विप.. यक-तद्वद्विशेष्यकम् , तेनेदं जलं निम्नहत्वप्रकारकममाविषयत्व- शून्यत्वात् इदं द्रव्यं जलान्यत्वप्रकारकममाविषयत्वशून्यत्वादि. सादौ यन्न जलं तनिःस्नेहत्वप्रकारकामाविषय इत्पाघुदाहरणे नातिप्रसङ्गः। लिङ्गाविषयेत्यस्य पूर्वोक्तव्याप्यत्वाविषयार्थकत्वे हेतुबार- णाय लिङ्गीति । लिङ्गिविषयत्वञ्च प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिा नहेतुविशिष्टदेवविपयतावहिवन वाच्यम् , तेन वह्निमान् व. हिमामग्रीमत्वात् अयं हेतुरिदं वा हेतुत्वं तत्त्वेन प्रतीयमानत्वा- दियादी हेतौ नातिमसङ्गः। लिङ्गविषयकज्ञानजनकत्वानियत- लिङ्गिविपयकज्ञानजनकत्सानियतावयवतावच्छेदकरूपवत्वं तत्व. मित्यादिकं तादृशावच्छेदकरूपान्तरापरिचये दुहत्वादनु. पादेयम् ।। (गा०) जिज्ञासाफलोपधायकत्वस्याव्याप्तिमाशयाह जिज्ञासे- ति । उदासीनेऽतिव्याप्तिवारणाय न्यायावयवत्वस्यावश्य निवेश. नीयतया वाक्यभिन्नातिव्याप्त्यप्रसकेफ्यिपदोपादानमनर्थकमित्या. शङ्कया वाक्यपदस्यैव न्यायावयवत्वार्थकतामाह वाक्यत्वमिति.। गन्धादित्यादावस्याप्तवारपाय लिङ्गाविषयकेतीति । पूर्वोपद- शितार्थकमिति। साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यविशिष्टपक्षताव च्छेदकावच्छिन्नपक्षविषयतावहिर्भूतलिङ्गविषयताशून्यार्थकमित्यर्थः । अभावहेतुकेति । व-हाभावादिहेतुकेत्यर्थः । तत्र यो यो धूमवान् सस वहिमानित्याकारकोदाहरणस्य लिङ्गाविषयकत्वादिति भावः । माव. हेतुकस्य व्यतिरेकिणोप्युदाहरणस्य हेत्वभावत्वनेव व्यतिरेकयोध- कतया न लिङ्गाविषयकत्वसम्भवः, एवमभावहेतुकस्याप्यन्वय्युदा ·अनुमानगादापर्याम् हरणस्य न तथात्वसम्भव इत्यमावहेतुकव्यतिरेकित्वानुधावलम् ।। लिङ्गि साध्यमिति लिङ्गमस्यास्तीति व्युत्पत्या लिङ्गिपदस्य लि. तानिरूपकत्वार्थकावादिति भावः। वक्ष्यमाणादाहरणे साध्यविषय- कायसवादतिव्याप्तेराह तद्वद्विशेष्यकामिति। तद्विशेष्यकं तद्वन्मुख्य विशेष्यकमा निःस्नेहत्वं-स्नेहत्वशून्यत्वम्, स्नेह एव तद्धेतुत्वे उदाहरण स्य न लिङ्गाविषयकत्वसम्भव इति तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वशून्याचा धावनम् तच्च भावप्रतियोगिकतयातिरिक्तमिति हृदयम् । जलस्वस. देहदशायां जलान्यत्वस्य सन्दिग्धतया तत्प्रकारकममाविषयत्वमपि सन्दिग्धमिति तच्छून्यत्वस्य हेतुतयोपन्यासो न सम्भवतीतिप्रथमसा- भ्ये तटुपेक्षितम् । उत्पत्तिकाले जलस्थापि निःस्नेहतया द्रव्यत्त्वसा- भ्याजलान्यत्वप्रकारकममाविषयत्वशून्यत्वहेतुफस्थलान्तरमनुमा तम् । अत्रोक्तयुक्त्या जालन्यसाध्योपेक्षा। यतु जलान्यस्वप्रकारकप्रमाविषयत्यशुन्यत्वमपि लायवाजल. स्वस्वरूपति जलत्वस्य साध्यत्वे उदाहरणजम्ययोधस्य साध्यवि. पयफस्य न लिङ्गाविषयकत्वसम्भव इति द्रव्यत्वसाध्यकानुधायनमिति। तन । जलान्यत्वप्रकारकामाविषयत्वशन्यत्वस्य जलत्वस्वरूपत्वे य. द्रव्यं तबलान्यरषप्रकारकप्रमाविषय इत्युदाहरणस्याप्यन्यत्वप्रति. योगितावच्छेदकतया लिङ्गविषयकत्वनासमतेः । पूर्ववद्व्याप्स्यविषयकस्य लिनाविषयकत्वपदार्थत्वे उदाहरणस्य व्याप्तियोधकतया तत्र लिन्निविषयकत्वविशेषणव्यावृचिर्न सम्भवती त्याशयेनस्थलान्तरे व्यावृत्तिमाह लिनति। पूर्वोक्तति। उत्तानुगतरूपा पन्छिनेत्यर्थः । हेतुवारणायेति । इतरेषां त्रयाणां व्याप्तिविषयकत्वे. व धारणादिति भावः। प्रकृतेति । हेतुतावच्छेदकहेतुहेतुत्पविषयता- न भेदनिवेशे साध्यस्य हेतुतावच्छदकादिरूपत्वे हेतुतावच्छेदका- दिविषयताभिषसायविषयत्वाप्रसिद्धयाऽव्याप्तिरिति विशिएविष. ताबहिर्भावनिवेशः वारशघिपयतायहि यः पूर्षयनिर्वाच्यः । न च ताशाविषयतावहि तविषयतामात्रनिवेशेनैव हेनुवारणसम्भवे सा यांशवैयमिति वाच्यम् । तादविषयतान्त तसाम्पपिपयताभि- मस्तस्यैवान पादर्भाचनत्यन्तेन विवक्षिततया दर्शितहती तादृशमा विषयताभिभहेतुस्यादिविषयतामादापातिप्रसङ्गस्य वारकतया त. सायाद भेदप्रतियोगिकोटी निविणस्य साध्यांशस्य बानपा- ·अवयवमकरणम्। १५३३ भावघटतया ऽवैयर्थ्यात् । यत्र च प्रकृतहेतुतावच्छेदकावशिष्टहेतु- विशिष्टहेतुत्वविषयतान्तर्भूतसाध्यविषयतायां अप्रसिद्धिस्तत्र पहिः भूतान्तमनुपादेयमेव शब्देक्यस्यानपेक्षितत्वादिति नाव्याप्तिः । ताह- शविपयतान्तर्भूतत्वसाध्यीयत्वोभयाभाव ,एव वा यहि वनेत्यन्ता- थः । हेतुतावच्छेदकहेतुहेतुत्वानां निवेशस्य प्रयोजनं कमेण दर्शयति तेनेति तत्त्वेनेति । हेतुत्वेन हेतुत्वत्वेन चेत्यर्थः । हेतुहेतुत्वयोस्तादा- स्म्येन साध्यत्वं बोध्यम् । हेतुत्वावच्छिन्नसाध्यकस्थले हेतुत्वेन प्रमी- यमाणत्वरूपप्रकृतहेतोरपि साध्यतावच्छेदकाक्रान्ततया हेतुजन्यवो- धस्य साध्यविषयकत्वमक्षतमेव साध्यतावच्छेदकविशिष्टनिरूपित- विषयतापर्यन्तस्याविवक्षितत्वादिति हेतुविशेष्यताबहिर्भावनिवेशव्या. पृत्तिसङ्गतिः । न च हेतुविषयतावहिर्भावनिवेशापेक्षया साध्य- तावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वनिवेशनमेव लाघवेनोचितमिति वा- च्यम् । विशिष्टविषयतायहिौवे निवेशनीये हेतुविषयतापहिर्भावस्य स्वातन्त्र्येण निवशनीयतया गौरवानवकाशात् । हेत्वंशानिवेश पव हेतुतावच्छेदकविषयित्वहेतुत्वविषयतयोबहिर्भावस्य पृथक् निवेशनी- यतया गौरवात्, हेतुतावच्छेदकादिप्रविष्टसाध्यकप्रतिशायामव्याप्तेश्च। हेत्वंशमनिवेश्य विशिष्टस्य दुर्निवेश्यतया विशिष्टनिवेशनैव तन्नि- वशात । एवं च प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नसाध्यफस्थलेऽपि हेत्वंशनिवेशन- योजनसम्भवादयं हेतुरित्युपलक्षणपरं बोध्यम् । लिङ्गिविषयकेत्यस्य पूर्ववत्साध्यवद्विशेष्यकार्थकत्वोपगमे वहिमान् घहिसामग्रीमत्वात् अयं हेतुः तत्त्वेन प्रमीयमाणत्वादित्यनयोः अति- प्रसङ्गवारणसंभवेऽपि इदं हेतुत्वमित्यादौ पञ्चम्यर्थस्य तादात्म्य- सम्बन्धेन साध्यतायां साध्यप्रकारतानिरूपितविशेष्यतार्थ- कत्वेऽपि स्वरूपसम्बन्धेन हेतुत्वत्वसाध्यकस्थले निरूपितत्वसम्ब- न्धेन मानत्वावच्छिन्नसाध्यकजनकतावावीच्छन्नपक्षकस्थले चहेता. वतिव्याप्तिवारणं न सम्भवतीति गुरुतरारम्भः । लिङ्गविषयतायां पूर्वोपदर्शितविपयतावहिर्भावनिवेशनं लिङ्गपदस्य धर्मपरतां विनैव लिङ्गयोधकप्रतिक्षाविशेषेऽव्याप्ति लिङ्गिपदविषयपदयोः साध्यवाद्वि- शष्यपरतां विनैव दर्शितव्यातिरेक्युदाहरणातिव्याति प्रकारान्तरण धारयतां मतमुपन्यस्य दुपयति लिनेति । निगमनस्योदाहरणस्य चपारणाय नियतान्तद्वयमवयवतावच्छेदकविशेषणम्, प्रतिक्षात्योदाह ·१५३४ अनुमानगादाम् লেখার্কি তিপ্পান্তাক্লাবগহ্বাননবেমানাজলের म्भवातिप्रसङ्गासम्भवात् सामानाधिकरण्यमुपेक्ष्योमयन नियतत्व সহান। বারহাননানুযানিঘাটাযানবন্ধন न्तम् । आदिपतात्पञ्चमीविभक्तिमत्त्वानियतलिझिविषयमानजनक स्वनियतावच्छेदकरूपतत्त्वादिपरिग्रहः । रूपान्तरेति । यद्यपि निषक- स्यापि रूपस्यापरिचयादन्तरपदमनर्थकार, तथा यात्माश्रयमयेन । थाविधरूपान्तरपरिचयोऽयेक्षणीयः। तच्च । रुपमनुमित्यन्यूनानति रिक्तविषयकशावधीजनकवाक्यत्यादिकमेव, तयाब तस्येच तट कस्य लक्षणत्यसम्भवाब्यर्थविशेषणान च तस्य विशेष्याघटकवा. स व्यर्थविशेषणतेति वाच्यम् प्रतिशात्वतेतुत्वसाधारणस्यावययताव च्छेवकत्वस्य दुर्वचतया विशिष्य तन्निवेशस्यावश्यकवादित्येतल्ला. भायान्तरपदम् । अत्रच साध्यादिभेदेनाभिन्न प्रतिज्ञात्वं यद्यवच्छेद- कत्वेन निविश्यते तदा तस्य प्रकृतसाध्यविषयकत्वनियतत्यासम्भवा- वासद्धिर । यदि च साध्यादिभेदेन भिन्नं तत्तदा याशसाध्यप. सकप्रतिक्षायां प्रकृतलिङ्गयोधकत्य नियत तत्राव्याप्तिरित्यपि दूष- योध्यम् ॥ इति गादाधर्यामवयवग्रन्थे प्रतिज्ञालक्षणम् ।

·आयवपकरणम् । साध्यनिर्देशानन्तरं कुत इत्याकासा साधनता. व्यञ्जकविभक्तिमल्लिङ्गवचनमेवोचितम्, अन्यथाऽनाका- हाभिधाने निग्रहापत्तेः लोके तथैवाक वानिवृत्तिरि- ति व्युत्पत्तेरिति प्रतिज्ञानन्तरं हेतूपन्यासः । हेतुत्व, श्वानुमितिकरणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञान- जनकसाध्याविषयकशाब्दीजनकहेतुविभक्तिमच्छ. ब्दत्वम् । (दी० ) अनुमितीयादि । जनकान्तं न्यायावयवार्थकम् । निगमनवारणाय साध्याविषयकेत्यादि । साध्याविषयत्वञ्च प्रकृ. तहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्टहेतुत्वविषयताबहिर्भावेन पू. वोपदर्शितसाक्षात्परम्परासाधारणप्रकृतपक्षविशेषणत्वेन चा तेन पूर्वोपदर्शितहेतौ नाव्याप्तिः । इदं न दण्डाज्जातं दण्डसंयोगा- जन्यद्रव्यत्वात् अयं न धूनादालोकवान् आर्टेन्धनशूनपावादि- त्यादौ व्यतिरेकण्युदाहरणस्य हेतृत्वपक्षकसाध्यान्वितस्वार्थवा- धकेदम्पदशालिन उपनयस्य च वारणाय हेतुविभकिमदिति । तर्यश्च प्रकृतसाध्यान्वयवोधनक्षमापस्थितिजनकहेतृविभक्ति- मसम् । हेविति सम्पातायातम् । यदि च पर्वो पर्वतभिन्नत्वप्रकारकज्ञानस्य विशेष्यतया अभावस्य साध्यत्व हेतुत्वञ्च सिपाधयिषया च न्यायप्रयोग स्तन यथा तादृशज्ञानाभावादुत्पन्न ज्ञानमिति दृष्टान्तशालिनि व्यतिरेक्युदाहरणऽविव्याप्तिरित्युच्यते, , तदापवान्तरोपस्थिता- ान्वितस्वार्थबोधकविभक्तिमच वक्तव्यम् । उदाहरणान्यत्वेन वा विशेषणीयम् । कोचित्तु साध्यविषयकधीजनकत्वानियतहेतुविभक्तिमत्वनिय- तावयस्तावच्छेदकरूपत्व समुदिवलक्षणार्थ इत्याहुः ।वचिन्त्यम् ।

·तिजनकहतुर्विभकिमत्स्यस्प व्यावृत्तिस्थलमा इदमिति । ७५ अनुमानगादाश्र्याम् (गा. ) नियमनवारणायेति । प्रतियोबाहरणोपनयनविशेषाणां विषक्षणीयहेतुविभक्तिमत्वविशेषणेन धारणसम्भवात्र तदुक्कम । मनु साभ्याविषयकयोधजनवनिवेशे बडिमान्वाहिलामग्रीमत्वादिल्या पुकदेतायन्याप्तिरत माह साभ्याविषयकत्व चति । बहिर्भावणेति । विपक्षणीयमिति शेषः। साध्यांशोपादान हेतुविभक्तिमयदलसार्थ- क्याय । पतत्कल्प तारशसाध्याविषयत्वप्रतियोगिकोटी साध्या शमुपादाप दलान्नरोपादान प्रक्षालनाद्धीत्यादिन्यायेन सन्दर्भदि रुद्धमतः कल्पान्तरमाश्रयते पूर्वेति । तस्मादहिमानित्यादिनिगमने मरवाशे एव साध्यांशस्य विशेषणतयातिव्याप्तिरतः साक्षात्य रम्परासाधारणेति । तथाच तत्रापि परम्परया साध्यस्य पक्षविशे. पणत्वान्न दोष । हेतुत्व प्रमेयं प्रमेयादित्यादी प्रमेयत्वादिसायके हेवषयवेऽव्या सि. तुतावच्छेदकीभूतसाभ्यस्य परम्परया पक्षविशेषणवादत. पूर्वोपदर्शितति । प्रकृतपक्षसाध्यफप्रतिक्षाजन्यवोघे याश पक्षाशे साथस्य विशेषणत्व तायशेत्यर्थः । तच्च साध्यतावच्छेदकसम्म धारावछिन्न साक्षात्पक्षनिरूपित पक्षाशेऽभेदादिसम्यन्येन विशेष पतापनसम्बन्ध्यादिनिरूपित च, तादृशविशेषणतामसाध्यविषय ताम्यत्व समुदितार्थः । अय पहिमान् वहिमवृत्तिधर्मशून्यत्वादि- त्यादी तान्याप्तिवारणाय प्रश्तेति पक्षतावच्छेदकाशिनाकमा न चैवमनुपनपक्षे निगमनजन्ययोधे साध्यस्य पक्षतावच्छेदकाव- छिनाविशेषणत्यादतिव्याप्तितादयस्यामिति वाच्यम् । अनजुपकपक्षे पक्षमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतापनत्याए पक्षविशेषणतापन-व यदि नियेश्यते तदा पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविवक्षणेऽपि तस्मादि । तरेभ्यो भियत इत्यादिनिगमनादावतिघ्याप्तेरशक्यपरिहारतया एत रकल्पस्थानुषणपक्षामिप्रायकत्वात् । अयं धूमामाधवान् वलयभावादित्यादी यो धूमन्स वहिमा नित्याव्यतिरेक्युदाहरणस्य यथाश्रुतहेतुविभक्तिमत्त्वनिवेशेनापि धारणसम्भवाद्विपक्षणीयस्य कृतसा पान्यययोधनक्षमायोपस्थि MP साध्याविषयकत्वरक्षणायामायसाध्यकानुधावनम् । हेतुरिभक पस्यापकत्यरूपहेतुत्ववोधकविभावकत्ये प्रथमोदाहरणे नाति ·अवयवमकरणम् । १५३७ व्याप्ति: -तत्र जनिधीत्वर्थोत्पत्यन्वितप्रयोज्यत्यस्यैव पञ्चम्यर्थत्वात्। अतः स्थलान्तरमाह अयमिति । व्यतिरेक्युदाहरणस्येति । यह ण्डाजातं तद्दण्डसंयोगाजन्यद्रव्यत्वाभाववत् यो. धूमादालोफवान् स माईन्धनवानित्याकारकस्येति शेषः । साध्याविषयकत्वरक्षायै व्यतिरेफिपर्यन्तानुधावनम् । यद्यप्यन्वय्युदाहरणस्य साध्यविषय- कत्वेऽपि पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्याविशेषणकत्वादतिव्याप्तिस्त- दयस्थैव द्वितीयकल्प तथापि प्रथमकलोपि व्यावृत्तिघटनायाभाव: साध्यकव्यतिरेक्यनुसरणम् । तत्र तादृशादाहरणस्य साध्यान्वित. स्वार्थयोधकपदशालिवानवेशननेव- वारणसम्भवात् । तादृश. विभक्तिपर्यन्तस्य व्यावृत्तिस्थलमाह हेतुत्वपक्षकेति ॥ साध्या. वितेति । निगमनोपस्थाप्यसाध्यान्वितेत्यर्थः । विशेषणतया. साध्यान्वितस्याविवक्षणादिति भावः । न चोपनये व्याप्तिघटक- तया साध्यविषयकत्वसत्त्वान्नातिव्याप्तिः प्रसज्यते, अनुपक्षपक्ष निगमनोपस्थाप्यसाध्येन सममिदंपदार्थस्य हेतुत्वस्यानन्वयाध्यायः त्तिदानस्याननुपङ्गपक्षाभिप्रायकतयाऽननुपनपक्ष च निरुक्तविषय- तावहिर्भूतसाध्यविषयताशुन्यत्वस्यैव साध्याविषयकत्वपदार्थतया पक्षविशेषणतया साध्याविषयकत्वस्याप्रयोजकत्वादिति वाच्यम् । उ. पनयपद्स्य इतरत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिमत्त्वेत्याकारकाभाव- साध्यकव्यतिरेक्युपनयपरत्वात् । प्रकृतसाध्येति । प्रकृतसाध्यान्वितस्वार्थभानप्रयोजकाकांक्षादि- मद्धावभक्तिमत्त्वमित्यर्थः। उपदर्शितस्थले धूमज्ञानशाप्यालोका- भावादिरूपसाध्यांशे पञ्चम्यर्थानन्धयानातिव्याप्तिरिति भाव: नन्वेवं हेतुपदमनर्थकं साध्यान्वितस्वार्थबोधकविभक्तिशालिनो हे- त्वतिरिक्तावयवस्य साध्यविषयकतानियमेनातिप्रसङ्गानवकाशातानच पक्षविशेषणतया साध्याविषयकत्वनिवेशपक्षेज्ञानादिसाध्यके य इच्छ. तिस-जानातीत्युदाहरणे ज्ञानादिरूपसाध्यान्वितस्वार्थवोधकाख्यात- विभक्तिशालिनि विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वमते प्रमेयत्वादिपक्षक- प्रमेयत्वादिसाध्यकोपनये पक्षीभूतसाध्यान्विताभेदवोधकप्रथमाधि. भक्तिशालिनि चातिव्याप्तिवारणाय हेतुपदोपादानमावश्यकमिति वाच्यम् । पक्षविशेषणतया साध्याविषयकत्वनिवेशपक्षे हेतुपदोपादा- नेऽपि (यो यो धूमवान् स स वहिमान् यथा धूमावहिमन्महानस.

·अनुपानगादापर्याय (ग) निगमनवारणायेति ।मतिसोदाहरणोपनयनविशेषाणां विपक्षणीयहेतुविमतिमत्त्वविशेषणेन पारणसम्भवान्न तदुक्का । गनु साध्याविषयकोषजनकत्वनिवेशे वहिमान्वहिसामग्रीमत्वादित्या. पुजतायव्याप्तिरत आह साध्याविषयकत्व चति । बहिर्भावणेति । विचक्षणीयमिति शेषः । साभ्यांशोपादान हेतुविभक्तिमयदलसार्थ पाप ! एतत्कल्पे तारासाध्याविषयकत्वप्रतियोगिकोटी साध्या समुपादाय दलान्तरोपादान 'प्रक्षालनादी त्यादिन्यायन सन्दर्भवि रुद्रमतः कल्पान्तरमाध्यते पूर्वति। तस्मादहिमानित्यादिनिगमने मात्याशे एव साभ्यांशस्य विशेषणतयातिन्यासिरता साक्षात्प- रम्परासाधारयोति । तथाच तथापि परम्परया साध्यस्य पक्षविशे. पणत्वान दोप.। हेतुत्व प्रमेयं प्रमेयादित्यादौ प्रमेयत्वादिसाध्य के हेत्यक्योऽन्या प्तिः हेतुतावच्छेदकीभूतसाव्यस्य परम्परया पक्षविशेषणत्वादत्त. पूर्वोपदर्शितेति । प्रकृतपक्षसायकतिक्षाजन्ययोघे या पक्षांश सोपस्य विशेषणात्य ठाइशेत्यर्थः । तच्च साध्यतावच्छेदकसम्म धावच्छिर साक्षात्पक्षनिरूपित पक्षांशेऽभेदादिसम्बन्धेन विशेष तापनसम्बध्यादिनिरूपित च, ताइविशेषणतामसाध्यविषय- ताशयत्व समुदिताः । अयं वहिमान् वहिमवृत्तिधर्मशून्यत्वादि. स्यादौ हेताव्याप्तिवारणाय प्रकृतेति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकम्। न वैचमनुपनपक्षे निगमनजन्यवोधे साध्यस्य पक्षतावच्छेदकाव- च्छिन्नाविशेषणवादतिव्याप्तितादवस्यमिति घाव्यम् । अननुपरुपले पक्षमुल्यविशेष्यतानिरूपिताकारतापन्नत्यरूपं पक्षविशेषणवापर यदि निधेश्यते तदा पक्षतावच्छेदकावच्छिमत्वाधिवक्षणेऽपि तस्मादि- तरेभ्यो भिद्यत इत्यादिनिगमनादावतिव्यारशक्यपरिहारतया पत. स्कल्पस्यानुपङ्गपक्षाभिप्रायकत्वात् । अधूमाभाववान् वयमावादित्यादौ यो धूमवान्स' वहिमा नित्यादयतिरेक्युदाहरणस्य यथाश्रुतहेतुविभक्तिमत्त्वनिवेशेनापि वारणसम्भवाविषक्षणीयस्य प्रकृतसाध्यान्वयबोधनक्षमाधोपस्थि तिजनकहनुविभक्तिमत्यस्य व्यावृत्तिस्थलमाह इदमिति। - स्य सायाधिपयफत्वरक्षणायाभावसायकानुधावनम् । हेतुधिभक्ति पदस्यापकस्यरूपहेतु वयोधफविभक्त्यर्थकत्वे प्रथमोदाहरणे नाति .

·अवयवमकरणम्। १५३७ व्याप्तिः-तत्र जानिधात्वर्थोत्पत्त्यन्वितप्रयोज्यत्यस्यैव पञ्चम्यर्थत्वात्। अतः स्थलान्तरमाह अयमिति। व्यतिरेक्युदाहरणस्येति । यद- ण्डाजातं तद्दण्डसंयोगाजन्यद्रव्यत्वाभाववत् यो धूमादालोकवान स आदँन्धनवानित्याकारकस्येति शेषः । साध्याविषयकत्वरक्षाये व्यतिरेकिपर्यन्तानुधावनम् । यद्यप्यन्वय्युदाहरणस्य साध्यविषयः कत्वेऽपि पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्याविशेषणकत्वादतिव्याप्तिस्त- दवस्थैव द्वितीयकल्प तथापि प्रथमफल्गेपि व्यावृत्तिघटनायाभाव: साध्यकव्यतिरेक्यनुसरणम् । तत्र तादृशादाहरणस्य साध्यान्वत- स्वार्थवोधकपदशालिवानवेशनेनैव. वारणसम्भवात् । तादृश. विभक्तिपर्यन्तस्य व्यावृत्तिस्थलमाह हेतुत्वपक्षकेति ॥ साध्या. वितेति । निगमनोपस्थाप्यसाध्यान्वितेत्यर्थः । विशेपणतया साध्यान्वितस्याविवक्षणादिति भावः । न चोपनये घ्याप्तिघटक- तया साध्यविषयकत्वसत्त्यान्नातिव्याप्तिः प्रसज्यते, अनुषङ्गपक्षे निगमनोपस्थाप्यसाध्येन सममिदंपदार्थस्य हेतुत्वस्यानन्वयाध्यायः त्तिदानस्याननुपङ्गपक्षाभिप्रायकतयाऽननुपनपक्ष च निरुक्तविषय- तावहितसाध्यविषयताशुन्यत्वस्यैव साध्याविपयकत्वपदार्थतया पक्षविशेषणतया साध्याविपयकत्वस्याप्रयोजकत्वादिति वाच्यम् । उ. पनयपदस्य इतरत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिमत्वत्याकारकाभाय- साध्यकव्यतिरेक्युपनयपरत्वात् । प्रकृतसाध्येति । प्रकृतसाध्यान्वितस्वार्थभानप्रयोजकाकांक्षादि- मद्धेतुविभक्तिमत्वमित्यर्थः। उपदर्शितस्थले धूमशानशाप्यालोका- भावादिरूपसाध्यांशे पञ्चम्यनन्वयानातिव्याप्तिरिति भावः नन्वेवं हेतुपदमनर्थकं साध्यान्वितस्वार्थयोधकविभक्तिशालिनोहे- त्वतिरिकावयवस्य साध्यविपयकतानियमेनातिप्रसङ्गानवकाशात्ान च पक्षविशेषणतया साध्याविषयकत्वनिवेशपक्षेज्ञानादिसाध्यके य इच्छ. तिस जानातीत्युदाहरणे ज्ञानादिरूपसाध्यान्वितस्वार्थबोधकाख्यात- विभक्तिशालिनि विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमते प्रमेयत्वादिपक्षक. प्रमेयत्वादिसाध्यकोपनये पक्षीभूतसाध्यान्विताभेदबोधकप्रथमावि. भक्तिशालिनि चातिन्याप्तिवारणाय हेतुपदोपादानमावश्यकमिति वाच्यम् । पक्षविशेपणतया साध्याविषयकत्वनिवेशपक्षे हेतुपदोपादा. नेऽपि, (यो यो धूमवान् स स वहिमान् यथा धूमावहिमन्महानस. १९३ .

·अनुमानगादापर्याम् मिति) दर्शितसहष्टान्तोदाहरणातिव्याप्तर्वारणायोपदर्शितसाक्षात्पर स्परासाधारणप्रकृतपक्षविशेपणतापनसाध्यान्वितस्वार्थबोधकत्वस्या घश्य निवेशनीयतया तादृशोदाहरणोपनययोस्तथाविधता. ध्यान्वितस्वार्थवोधकविभक्तिमत्त्वविरहेणातिप्रसङ्गानवकाशादित्यत आह देवितीति । इदमुपलक्षणम् । पक्षविशेषणतया सा. भ्याविषयकत्वनिवेशफल्पे विभक्तिमत्त्वमपि नोपादेयम्-तत्कल्पस्या नुपनपक्षपरवया तत्पक्षे उपनयस्य निगमनकवाक्यताविरहेण साध्यान्वितस्वार्थवोधजनकपदशालिवाभावादुपर्शितधिभक्तिपदव्या. वृत्तेरनुपडपसङ्गतस्तकल्पे व्यावृत्त्यभावादिति केचित् । वस्तुतोऽनुपङ्गपक्षेऽपि उपनयस्थस्यैव पक्षवोधकेदंपदस्य निग- मनघटकीभूतसाध्यान्वितस्त्रार्थयोधकत्तया तारशयोधे च प्रयोजना. न्तरविरहेण स्वजन्यवानिवेशादुपनये विभकिपदव्यावृत्तिः सम्भ- पतीत्यवधेयम्। ननु प्रथमसाध्याविषयकवनिर्वचनपक्षे पर्वतः पर्वताभिन्नत्वप्र- फारशहानामाववान तादृशक्षामाभावात् यः पर्वतभिनत्वेन ज्ञायते सपर्वतभिन्नत्वेन ज्ञायते यथा पर्वतभिन्नत्वप्रकारकशानामावादुत्प. में ज्ञानमित्यादी विशेष्यतासम्बन्धावच्छिचप्रतियोगिताकामाव- साध्यकदेतुकव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिः। तत्र हेतुतावच्छेदकवि- शिएहेतुविशिष्टहेतुत्यविषयतान्तभूताया एवं साध्यविपयताया: सत्वात साध्याभूतताशाभावान्वितस्यार्थयोधकपञ्चमीविभकिमस्या- च, प्रथमकल्प साध्ये पक्षविशेषणतापनत्वानिवेशात् दृष्टान्तो- पस्थाप्यस्य areशसाध्यस्य पक्षानन्वितस्याकिञ्चित्करत्वादित्यत जाह यदि चेति । सिपाधयिषया न्यायप्रयोगस्य सविवावतया यदि चेत्युक्तम, तस्य च इत्युच्यत इत्यनेनान्वय समयायसम्बन्धा- यच्छिभाभावस्य साध्यत्वे शानस्य समवायन शानरूपप्रतियोग्पनधि करणतया न व्यतिरेकरशान्तत्यसम्भय इति विशेष्यतयेत्युजम् । . स एव महानसत्वप्रफारफलानामाच उपेक्षित: विशेग्यतयापि ज्ञान- स्य तारशज्ञानववाभावात् । साभ्यस्य हेतुनायामेव हेतुत्यविशप. तापन्नतथाविधसाध्यविषयतायाः हेतुनावच्छेदकविशिष्टतुचि. पयितान्तवा सम्भवतीति तदादरः । नानाभावानुत्पनीमति । भ. ससर्गामहविषया तारशहानाभायस्य पर्वतत्यप्रकारकशानोत्पाद ·अवयवमकरणम् । १५३९ कत्वं बोध्यम् । व्यतिरकिपर्वतानुधावनं विशिष्टंविषयतापदि तसा. ध्यविषयत्वाभावनिर्वाहाय । प्रकृतसाध्ये विशेषणतयाऽन्वितो यः स्वार्थस्तद्वोधकत्वं च दर्शितहेतुत्वपक्षकोपनयस्थेदपदस्य नास्ती. ति तद्विवक्षणे विभकिपदवैयर्थ्यमिति विशेष्यविशपणसाधारणमे. वान्वितत्वं निवेशनीयमित्युक्तोदाहरणवोधे पञ्चम्यर्थस्य साध्य विशेष्यत्वेप्यतिप्रसङ्ग एवेत्यभिप्रायः । अवयवान्तरेति । स्वभिन्नावयवघटकपदजन्योपस्थितिसहकारेण वा तत्पदार्थान्वितस्वार्थवोधकविभक्तिमत्त्वमित्यर्थः । तेन तादृशसा- ध्यस्य प्रतिज्ञाद्यवयवघटकपदोपस्थापितत्वेऽपि नातिव्याप्तिः। न चै. वमनुपङ्गपक्षे साध्याविषयकत्वविशेषणमनर्थक निगमनस्य तत्पक्ष उपनयेनेकवाक्यताविरहेण स्वाघटकपदोपस्थापितार्थान्वितार्थबोधक- विभक्तिमत्त्वाभावात् व्यावृत्यसगतेरिति वाच्यम् । चैत्रः पचति पा. ककृतिसामग्रीमत्वादित्यादौ पाककृत्यादिसाध्यकप्रतिज्ञायां हेत्वव. यवस्थपञ्चम्युपस्थाप्यहेतुत्यान्वितस्वार्थवोधकाख्यातविभक्तिमत्त्वाद. तिव्याप्तिवारणाय साध्याविपयकत्वोपादानस्यावश्यकत्वात्, प्रथमरी. त्या साध्याविषयकत्वनिर्वचनस्याननुषपक्ष इवानुपनपक्षेऽपिसम्भ वात, अननुपङ्गपक्षे पवेयं विवक्षा, अनुपङ्गपक्षे तूदाहरणान्यविशेषणे- नानुपदमुक्तादाहरणं धारणीयमित्यपि वदन्ति । साध्यघोटतार्थयोधकोक्तहेतावव्याप्ति हेतुविभक्तिमदुक्तोदाहर- णेऽतिव्याप्तिं च प्रकारान्तरेण वारयतां मतमाह केचित्विति । नि. गमने हेतुविभकिनैयत्यात्तत्रातिव्याप्तिवारणायानियतान्तम् । हेतुत्व. स्यापि साध्यवोधकोक्तहेतुवृत्तितयाऽसम्भव इति असामानाधिक रण्यमुपेक्ष्यानियतत्वानुधावनम् । उदाहरणोपनययोः साध्याविषयक योधजनकयोरपि सम्भवादुदाहरणोपनयसामान्यवारणाय नियता. न्तम् । हेतुविभक्तिमद्दर्शितोदाहरणवृत्त्युदाहरणत्वमादायातिप्रसङ्गवार- णाय सामानाधिकरण्यमुपेक्ष्य नियतत्वनिवेशनम् । विभक्तिमत्वमनु पादेयं हेतुत्वप्रतिपादकपदवत्वनिवशेनेवानतिप्रसङ्गात् । हेतुत्वप्रति. पादकपदयात्वनयत्यार्थप्रतिपादकविभक्तिमत्वनयत्ययोर्चेकल्पिकमुपा. दानम् वा । तत्र च द्वितीयकल्पे विशेषणविभक्तनिरर्थकत्वाभिप्रायेण उदाहरणविशेषत्वमादाय उकोदाहरणेऽतिव्याप्तिवारणायावयवताव- च्छेदकेति । तच्चिन्त्यमिति । चिन्ताबीजं पूर्ववत् । ।

·. १५४० 'अनुमानगादार्याम् (चि०) हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्न्यापावय. चत्वं चा उदाहरणप्रयोजकाकाहाजनकशाब्दज्ञान- जनकन्यायावयवत्वं वा साध्याविषयकज्ञानजनकहे. तुपञ्चम्यन्तानुमितिपरशब्दत्वं वा प्रतिज्ञावाक्यधीज- न्यकारणाकाङ्क्षानिवर्तकज्ञानजनकहेतुविभक्तिमदा क्यत्वं वा। (दी०) हेतुत्वप्रतिपादकेति । विभत्यर्थ हेतुत्वविशष्य. फान्वयवोधजनकन्यायावयवत्वपित्यर्थः । हेतुत्वं प्रमेयमित्या. दिप्रतिज्ञावारणाय विभत्त्यर्थेति । तस्मादितरभ्यो भिद्यते इत्या दिनिगमनवारणाय हेतुत्वेति विशेष्येति च । घटो दण्डादति धूमादित्यादिका तु न प्रतिज्ञा तदरतदात्मनच तद्धर्मव्यात. कत्यायोगात् सम्प्रदायविरोधाच तेन तवत्यनिगमने नातिव्या. तिरिति भावः। उदाहरणेति । कचिज्जिज्ञासानुत्पादेऽपि तद्योग्यतासवा. नाव्याप्तिः । अनुक्तोदाहरणस्थलेऽपि तादृशयोग्यतासचान्या- यावयवेति । उदाहरणत्वञ्चेद न न्यायगर्भ चैयात् । , साध्याविषयेत्यादि । अयं न दण्डादण्डसंयोगाज- पद्रव्यत्वादित्यादौ प्रतिज्ञानिगमनयोारणाय सायावि- पयेत्यादिन्याख्यातार्थकम् । उपनपविशेषणवारणाय हेतुपञ्चम्प. तेति। हत्विति हेतुत्वयोधकार्यकं हेतुपश्चम्पोकल्पिकमुपादेयम् । उपनयस्य चान्तेऽनुसन्धीयमाना प्रथमैवान्तः । एवं दण्डादित्या. देः स्वपरस्यापि दृष्टान्तस्य पञ्चम्यन्त त्वेऽन्वयायोगात् । कस्य- चियतिकिण उदाहरणस्य पञ्चम्यन्तत्वसम्भवे तु तद्वारणं पूर्व- वत् । अत्र चार्थवद्भागस्य हेतुपञ्चम्पन्तत्वं बोध्यम्, वेन निर- ·. अवयवप्रकरणम् । १५४१ थकतसिलन्तवाद्विपमात इत्यादौ नाव्याप्तिः । पञ्चम्यादेस्तमिला. धादेशवादिनां नये तु नानुपपत्तिगन्धोऽपि । केचित्तु हेतुपञ्चम्यन्तत्वं हेतुत्वप्रतिपादकपदशालित्वम्, पू. वैवसाध्याविषयकज्ञानजनकत्वञ्च इतरनरपेक्ष्येण प्रकृतहेतुत्व- विशिष्टसाध्यविषयकज्ञानाजनकत्वम्, साध्यञ्चेह न विवक्षितं वय. ििदखाहुः । (गा० ) यथाशुनप्रकृतद्विनीयलक्षणार्थस्य निगमनसाधारणतया ऽन्यथा व्याचष्टे विभक्त्यर्थेति । विभक्तिजन्यहेतुत्वोपस्थितिद्वारा हेतु त्वमुख्यविशेष्यकशाब्दधीजनकन्यायावयवत्वमित्यर्थः तेन, हेतुत्वे विभक्त्यर्थहेतुत्वविशेषणस्याव्यावर्तकत्वेऽपि न क्षतिः । निगमनवा, रणायति । तत्र तिर्थस्य विशेष्यत्वादिति भावः । विशेष्यत्वेति । हेतुत्वविशेष्यकत्वस्य तत्रापि सत्त्वेन 'मुख्यविशेष्यतापर्यन्तानिवेशने तत्रातिव्याप्तिरिति भावः । ननु घटो दण्डादित्यादिप्रतिज्ञाघटितघटादिपक्षकनिरूपकतासंस गेकदण्डादिनिष्ठहेतुतासाध्यकन्यायान्तर्गते तस्माद्दण्डादित्याकारक निगमनेऽननुपङ्गपक्षे विभक्त्यर्थहेतुत्वविशेप्यकवोधजनकेतिव्याप्रित प्राह घटो दण्डादिति । ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वस्यैव प्रश्ते निवेशनीय- तया जनकत्वरूपहेतुत्वसाध्यकप्रथमस्थले नातिन्याप्तिप्रसङ्ग इत्यतो वहिपक्षकधूमनिष्ठशापकतासाध्यकस्थलान्तरानुसरणम् । तदवृत्तेरि- ति। तादात्म्यातिरिक्तवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकत्वानभ्युपगमा दिति भावः तादात्म्येन स्वस्य स्वधर्मव्यापकत्वसत्त्वादाह अतदा स्मन इति । ज्ञाप्यताया एव नवीनमते पञ्चम्यर्थतया ज्ञाप्यत्वसाध्य, कताशप्रतिज्ञा सम्भवत्येव, तथा चासम्भववारणाय लक्षणस्थहे तुत्वपदेनापि ताशस्य हेतुत्वरूपार्थस्यैव विवक्षणीयतया तनत्य- निगमनेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमित्याशक्याह सन्दर्भविरोधाच्चेति । न्यायानन्तर्गतस्य धूमादित्यादिभागस्य उदाहरणप्रयोजक. जिज्ञासोपधायकत्वविरहेऽपि तत्स्वरूपयोग्यतामादायातिन्याप्ति-प्र. सज्य न्यायावयवत्वदल सार्थकीचिकीपुर्जनकतापदस्य स्वरूपयो. ग्यतापरत्व स्फुटयति कचिदिति । अभ्युपेत्य फलोपधाननिवेशेऽपि ·१५४२ अनुमानगादावा न्यायावयवावनिवेशनमावश्यकमित्या उदाहरणापं चेति । वेयर्या त्-प्रयोजनान्तराभावात् । तथाच यत्रोदाहरणान्तमेव प्रयुक्तं त प्राप्युदाहरणप्रयोजमजिज्ञासाफलोपधानसम्भवेनातिन्याप्तिवारणाय न्यायावयवत्वनिवेशनं जनकपदस्य फलोपधानपरत्वप्यावश्यकमि ति भावः। चतुर्थलक्षणे प्रसिखपतिशानिगमनयोः साध्यापियकत्वविशे यणव्यावृत्तिन घटते पञ्चम्यन्तत्याभावादिति पञ्चम्यन्त नदिशेपे त. दयावृत्तिमाह अयन दण्डादिति । अयं दण्डादित्यादिभतिक्षायाः संग्र- दायविश्वत्यं प्रागभिहितमित्यभावसायकानुधावनम् । वलिमानु सामग्रीमत्त्यादित्यादी यथाश्रुताव्याक्षराह व्याख्यातार्थमिति हेतुतायच्छदकविशिरेत्यादिनेत्यादिः । उपनय विशेषति । साध्या विषयकबोधजनफाभाषसाध्याव्यतिरेक्युपनयेत्यर्थः । उदाहरणस्य पञ्चम्यन्तस्यापि सम्भवाचद्वारणाय उदाहरणन्यत्वस्य निवेशनीय. तया तत एवोदाहरणसामान्यवारणसम्भवादुपनयपर्यन्तानुधावनम्। धुमादालोकाभावादिसाध्यमे धूमादालोकव्यापकाभावप्रतियोगिमा. नयमित्याधुपनयेऽतिव्याप्तिवारकतया तत्पदसार्थक्यं योध्यम उपनयस्य कस्यचिदपि पचम्यन्तत्वासम्भवाद्धेतुपदवेयर्थ्यमा शङ्कयाह हेतुत्वयोधकार्थकमिति । तारशार्धकहेतुपदस्य पञ्चमीपदस्य चकल्पिफमुपादानमित्यर्थः । तथाच हेतुत्वयोरकान्तत्व पञ्चम्यन्त. त्वं पृथक् निवेश्य लक्षणद्वयं करणीयमित्यर्थः। नन्वये प्रथमलक्षणे हेतुत्वपक्षके तद्वोधकदंपदान्तोपनयेतिव्या- सिरित्यत आह उपनयस्य चेति । धूयमाणविभक्त्यन्तत्वाभावादनुस. न्धीयमानेति । तथाच तस्या हेतुत्ययोधकत्वाभावादेव नातिव्या तिरिति भावः। ननु द्वितीयलक्षणे इद द्रव्यसमवेतं गुणत्वादित्यादौ यथा दण्डा- दित्यादिस्वपरपञ्चम्यन्तपदधदिताटान्तशालिनि उदाहरणे द्वितीयरी त्या साध्याविषयकत्वनिर्वचनपक्षे गुणत्वाभावसाध्य ताहशव्यतिरे. करपातशालिन्युदाहरणेऽतिव्याप्तिरित्यत आहएयमिति हटान्तस्य स्यत्रानुसन्धीयमाना प्रथमैवान्त इत्यनुपज्यते। अन्वयायोगादिति ।प्र. मातत्वं विना समानविभक्तिकवाभावेन ताशशाब्दे प्रथमान्तप. दोपस्थाप्यसाध्यामावसाधनाभाववभेदान्वयानुपपत्तरित्यर्थः । - ·अवयवाकरणम् । १५४३ नन्वेवमपि अयं घटो न दण्डाजन्यत्वात् यो घटः स दण्डादि. त्यादाबुदाहरणे लक्षणद्वयातिव्याप्तिर्वारैव साध्याविषयकबोधजन- कत्वात्पञ्चम्यन्तत्वाच्चेत्यत आह कस्यचिदिति । पूर्ववदिति । अव- यवान्तरोपस्थापितार्थान्वितस्वार्थबोधकत्वोदाहरणान्यत्वयोरन्यतर, विशेषणेत्यर्थः । ननु पञ्चम्यास्तसिलित्यत्र पञ्चम्या इत्यस्य पञ्चम्यः न्ततापक्षे पर्वतो वह्निमान वहिप्रमात इत्यादिहत्ववयवस्य तसिलन्तस्य हेतुपञ्चम्यन्तताविरहादव्याप्तिरित्यत आह अत्र चेति । हेतुपञ्च- म्यन्तत्वमिति । हेतुत्यवोधकान्तत्वं पञ्चम्यन्तत्वं चेत्यर्थः अर्थवद्भाग- स्येति । स्वघटकार्थवद्भागपूर्वत्वाभाववद्धतुत्ववोधकादिघटितत्वमेव तदन्तत्वमिह विवक्षितमिति भावः। अर्थवत्त्वं आकांक्षानिर्वाहकत्वम् । तसिलं विनापि तत्पूर्वपञ्चम्यैव प्रतान्वयवोधौपयिकाकांक्षानिर्वा हान्न तसिलादेराकांक्षानिर्वाहकत्वं, न तु किञ्चिदर्थवाचकत्वं तत् त. -सिलादेरवाचकत्वेऽपि तद्घटकप्रत्येकवर्णानां वाचकत्वात् एकाक्ष. रकोशेन समस्तवर्णानां वाचकतावोधनात् । उक्तसूत्रे पञ्चमीपदस्य पष्ठयन्तत्वमपि सम्भवतीत्यभिप्रायेण यथाश्रुतस्यैव साधुतां समर्थः यति पञ्चम्यादेरिति । नानुपपत्तीति । तथासति तसिल एव हेतुत्व. प्रतिपादकत्वात् पञ्चमीत्वाञ्चेति भावः । तसिलादेः पञ्चम्यनादेशतापक्षे उक्तहेतावन्याप्तिवारणाय पञ्च- • म्या अन्तत्वमविवक्षतां मतमाह केचित्त्विति । हेतुत्वप्रतिपादकपद- शालित्वमिति। तथाच पञ्चम्यन्तत्वानिवेशातसिलः पञ्चम्यनादेशता. पक्षेऽपि न तदन्तहेतावव्याप्तिरिति भावः। ननु हेतुत्वप्रतिपादकपद. स्यान्तत्वाविवक्षणे दर्शितव्यतिरेक्युपनयेऽतिव्याप्तितावस्थ्यमि- त्यत आह पूर्ववदिति । प्रकृतसाध्यान्वितस्वार्थवोधकताशपदशा- लित्वरूपमित्यर्थः। एवञ्च प्रथमलक्षणे तादृशस्वार्थवोधकविभक्ति- शालित्वं साध्याविषयकधीजनकत्वं च निरुक्तविशिष्टविषयतावहि- भूवसाध्यविषयताशून्यधीजनकत्वरूपं निविष्टम् । अत्र च तादृशहेतु- त्वप्रतिपादकशालित्वं साध्याविषयकशानजनकत्वं च निर्वक्ष्यमाण- मन्यविधं प्रविष्टमितिभेद इत्यवधेयम् पर्वतो वह्निमानित्यादिन्यायान्त. गतप्रतिज्ञादेः निर्वाच्यसाध्याविषयकज्ञानजनकताशालिनो वारणाय हेतुत्वप्रतिपादकपदोपादानम् वद्रव्यत्ववान् वह्निमान् हेतुत्वं प्रमेयमि- त्यादिप्रतिसादावविव्याप्तिवारणाय विशेषणतया . साध्यान्वितत्व- ·। . १५४४ अनुमानगादावर्याम निवेशेनेऽपि सुन्दरवद्धिमत्सधर्मा पर्वतो पहिमानित्यादावविव्याप्ति वारणाय तदावश्यफत्वम् । न चेयमप्यालोकाहिमतः सधर्मा पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादायतिव्याप्तिर्दु रैव तत्रापि विवक्षणीयमरुता हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिएतुत्वविशिष्टसाध्यविषयकशानज- नकत्वस्याक्षतत्वादिति वाच्यम् । हेतुत्वप्रतिपादकत्यस्य प्रकृतहेतु तावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिएहतुत्वप्रतिपादकार्थकत्वात् । यथाश्रुतंसाध्याविषयकशानजनकत्वम् अयं वहिमान् पहिसामग्री मरवादित्यादिन्यायस्थलेहेत्ववयवेक्ष्यापर्फ पूर्वनिरक्ततनिवेशे च सा. ध्यान्वितस्वार्थबोधकहेतुत्वप्रतिपादकपदशालित्वे विशेषणे देतृत्वप्रति पादकत्यस्य धैयर्यम् प्रतिक्षायां निरुक्तसाध्याविषयकशानजनकत्यामा वादेव वारणादतः साध्याविषयफशानजनकत्वमन्यथा निजि सा. ध्येति । एवञ्च पर्वतो यहिमानित्यादिप्रतिक्षायाः साध्यविषयकधीजन- फत्वाऽपि इतरनेरपेक्ष्येण हेतुत्यविशिएसाध्यविषयफशानाजनकतयासा भ्याविषयकेत्यादिनाऽधारणात् हेतुत्यप्रतिपादकत्वं पदविशेषणमर्थ- धनयति इत्ययययस्यापि प्रतिशासहकारेण देतुत्पपिशिष्टसाध्यधि- पयकमानजनतयाऽसम्भपवारणाय इतरनेरपेक्ष्येणेति । स्वाधट- फपदासहकारणेत्यर्थकम् अजनकेत्यस्य प्रतियोगिनि विशेषणमातथा च स्तरावययाउन्यवेतुत्वविशिष्टसाध्यविषयकशानजनकं यक्ष ग्यामिति समुदितार्थः। अथ जनकपदस्य जनकतावच्छेदकधर्मप. याप्त्याययपत्यनेय हेन्वयययस्य प्रातशासहकारेण याधजनकत्वेऽपि तारधर्मपर्याप्पयाधयसमुदायभेवस्याक्षततया इतरनरपक्ष्याप्रयोऽपि लक्षणसमापय रति चेत्, वाई ताशपः । योतिनियशलामायेय सदभिधानम् । अय धूमाहिमान धूमावढिम. तोऽपियापनमानधर्मादित्याविहती धुनिरहनुपिशिसाध्यवि परमसानजनकस्य मा हाय प्रहतेति । प्रतदेनुतायकावछिन्न विज्ञपकमा प्रतनुतायडेरफायनिनुधिशिष्टतुत्यमिता বিমানবাহিন ৫ নং নেলিংথ্যঞ্জন সব नासारसंनुत्यप्रकारफमानसामान्याजनम्त्यस्येव सफरहस्यपयक- साभारण्यात साध्यांपादानमन मिति तपरित्यजति सा. तिसाच सावरितस्यार्थचोयत्यनियोऽपि तु सपशव्यति रक्युपनये साध्यायिस्यायाध स्वजन्यस्यनिशानुपापो सा - ।

·-- अवयवमकरणम् । ध्यान्वितपक्षयोधस्योपनयाजन्यतया तद्वारणेप्यननुपनपक्षे निग. मनोपस्थापितसाध्यान्वितहेतुत्ववोधकेदंपदशालिन्यतिव्याप्तिः । न च हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्टहेतुत्वप्रतिपादकपदशालित्यनि- वेशान तत्रातिध्याप्तिरिति वाच्यम्। गोस्वाभावनिष्ठं हेतुत्वं सास्नामा. घवत् गोत्वाभावादित्यादिन्यायान्तर्गतोपनये तथाप्यतिव्याप्तिवारणा- सम्भवादनुपङ्गपक्षेप्युक्तन्यायान्तर्गतप्रतिक्षायामतिव्याप्तेश्च। विशेषण तया साध्यान्वितस्वार्थवोधकरव निवेश्य तद्वारणे साध्यान्वितेत्यत्र साध्यांशवेयर्थ्यम् | अनुपनपक्षेप्युपनयस्थेदंपदार्थस्य कुत्रापि विशे. पणताविरहात् ( पदान्तरोपस्थापितन प्रकृतहेतुना साक्षाद्विशेपितहे. तुत्वप्रतिपादकपदशालित्वं निवेश्योक्तविशिष्टहेतुत्वपक्षप्रतिशोपनय. योरणेऽपि) प्रकृतहेतुत्वविशिष्टसाध्याविषयकशानजनकत्वनिवेशेने- वोपपत्तो नभव्यत्यासस्य इतरनरपेक्ष्येणेत्यभिधानस्य चाकिञ्चित्क- त्वमित्यस्वरसः॥ (चि०) पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमितिपरवाक्य. त्वं चा, हेतुपदेन ज्ञानलक्षणात् । अन्यथा लिङ्गस्याहे. तुत्वेन हेतुधिभत्त्यानन्वयात् तथैघाकासानिवृत्तः । अनुमितिहेतुज्ञानकारणधूमवत्वादितिशब्दजन्य: ज्ञानवृत्तिप्रतिज्ञादिजन्यज्ञानावृत्तिजातियोगिज्ञानजन: कवाक्यत्वं हेतुत्वमित्यन्ये । जाति विना केन रूपेण ज्ञानस्यानुमितिजनकत्वं वाक्यविशेषजन्यत्वस्थापि जन्यतावच्छेदकरूपापरिचये दुर्ग्रहादित्यपरे । अन्व- यव्याप्त्यभिधायकावयवाभिधानप्रयोजकज्ञानजनकहे. तुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवस्वमन्वयिहेतु. स्वम । एतदेष व्यतिरेकव्याप्त्यभिधायकपदप्रक्षेपाद- व्यतिरेफिहेतुत्वम् । अन्वयव्यतिरेकोदाहरणाकाङ्का- प्रयोजकतधाभूतावयवत्वमन्वयव्यतिरोकिहेतुत्यम् । या पक्षसपक्षसतो विपक्षासतो हेतुवचनमन्व- १९४ - .

·अनुमानगादाधाम् यव्यतिरेकि । अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसमाना धिकरणपक्षसहेतुवचनं केवलान्यपि। . . ": यदा अनुमितिकारणीभूतपरामर्शप्रपोजकशाब्द ज्ञानकारणसाध्याविषयकशान्धीजनकप्रतीतान्वय- साध्यसाधनवाचकहेतुविभक्तिमच्छन्दत्वमन्वयिहेतु. स्वम् । एतदेवाप्रतीतान्वयसाध्यसाधनेतिविशेषणा. यतिरेकिहेतुलक्षणम्। कथायां धूमादिस्पेध प्रपोकन्य न तु धूमपयादिति मतुपो व्यर्थत्वात् । (दी०) पञ्चम्यन्तेति । अनुमितिपरवाक्यत्वं-अवयवत्वम् । हेतुत्वादौ पञ्चमी लाक्षणिकी । रक्षाद्विभजत इत्यादी लायना. चाधित्वे अवधिपत्य वा शक्तत्वात् । द्रव्यनिष्ठपवधित्वमिव वि. भागनिष्ठमवधिमत्वमपि सम्बन्धविशेषः । स चातिरिक्तोऽनति- रिको वेत्पन्पदेतत् । तत्सम्बन्धाग्रहे च व्यवहारः शक्तिभ्रमात् । वृक्षादपैति पतति इादौ लापवादिमागे शक्तित्तजनकत्वच क्रियायाः सम्बन्धमर्यादपा भासत इत्यपि बदन्ति । अतो निगमनेऽतिव्याप्तिरतः पञ्चम्पन्तेति । तस्मादित्यत्र च तत्पदे न लक्षणा शक्त्यैव तादृशज्ञानोपस्थितितम्भवात् । पर्वतो वहिमान चहिसामग्रीमान् वा तस्मादित्यादिकन्तु न न्यायप्रयोगः सम्भः । दापविरोधात् इति वदन्ति । (गा० ) पञ्चभ्या लाक्षणिकत्वं व्यवस्थाप्य तत्वेन निगमने इतिव्याति प्रसनयन् पञ्चम्यन्तपद सार्थकयति हेतुत्वादाविति । हेतुत्व-जनकत्वम्, आदिना झापकत्यपरिग्रह, जनकायोपादान - तविधया। गुरुशरीरंतक्रियावाभयत्व सति तज्जन्यविभागाश्रयाय. रामपादानत्वं वा इधान्तविधया आदिपदमाहाम् । हेतुत्य मापक यमेव । ताई कुत्र तच्छक्तिरित्यपेक्षायामाह वृक्षादिति । इत्यादी. त्यादिवाक्यस्थपञ्चमीमतिपाये । विनिगमनाविरई निराफरोति - ·अवयवपकरणम् । १५४३ लाघवेनेति । वृक्षादिनिष्ठावधित्वस्य निरूपकतासम्बन्धेन विभाः गेऽन्वयसम्भवेऽपि न वृक्षादित्यादी वृक्षादिनिष्ठाया अवधिताया आश्रयतासम्वन्धावच्छिन्नाभावस्य वृक्षाद्यवधिविभागेऽपि स- खेनातिप्रसङ्गभिया बोधोपगमासम्भवात् वृत्यनियामकनिरूपकता. सम्बन्धस्य वाऽभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाद्विभागनिष्ठं वृक्षादि. निरूपितमवधिमत्त्वमेव पञ्चम्या प्रतिपाद्यत इति नव्यमतानुसारे. णाह अवधिमत्त्वे वेति । नन्ववधिमत्वमवधितानिरूपकत्वमेव तन . शादेरवधितायामेवान्वयस्योपगन्तव्यतया एकदेशान्वयः, निरूपकत्वं च तज्ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वमिति ज्ञापकत्वापेक्षया गोरवं चेत्यत आह द्रव्यानिष्ठमिति । सम्बन्धविशेपः-अवधिमनिष्ठो अवधि. निरूपितः सम्बन्धविशेष. - । अवधिमत्वमेव स्वरूपस- स्बन्धविशेषः तन्निरूपकत्वमेवावधित्वमिति वैपरीत्यस्यापि सम्भ- चेन विनिगमनाविरहादिति भावः । अन्यदेतदिति। अनतिरिकत्वे. पिअवधितात्वादेरनुगमकधर्मस्यानुगतप्रतीत्यनुरोधेनावश्यकत्वास- स्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वे लाघवादिति भावः । नन्ववधित्वादावेव पञ्चम्याः शको शापकत्वादाववधित्वादिसम्बन्धरूपवृत्त्यग्रहे पञ्च- भ्या ज्ञापकत्वग्रहासम्भवात्तत्प्रत्यायनेच्छया पञ्चमीप्रयोगो न स्यादि. त्यत आह तदिति । ज्ञापकत्वादाववाधित्वादिसम्बन्धाग्रहे चेत्यर्थः । व्यवहारः-शापकत्वादिपरपञ्चमीप्रयोगः । शकिममात्-बापकत्वादी शक्तिभ्रमात । अपादानताघटकविभागत्वजात्यवच्छिन्ने शक्तिवादिनां मतमुपन्यस्यति वृक्षादिति । अपैतीति । अपैत्यर्थोऽपगमः स्पन्दमात्र न तु विभागावच्छिन्नस्पन्दः, तर्हि त्यजितुल्यतया धात्वर्थतावच्छेद. फविभागाधयतया वृक्षाद्यपादानस्य कर्मताप्रसझाव । नाप्युत्तर- संयोगावच्छिन्नस्पन्दः वृक्षाभूमि प्रयातीतिवद्धृक्षाभूमिमपैतीति प्रयोगप्रसङ्गात् । पततीत्यत्राधासंयोगावच्छिन्नस्पन्दः स्पन्दत्वाया- न्तरजात्यवच्छिन्नो वा पतत्यर्थः । उभयत्र वृक्षादिनिष्ठविभाग- जनकत्व पञ्चमीलभ्यमेवेति प्रवृत्तिनिमित्तलाघवाद्विभागे तस्या. शकिरित्यर्थः । नन्वेवं जनकत्वं कुतो लन्धव्यम् ? तद. न्तर्भावेण शको च न झापकत्वाद्यपेक्षया लाघवमित्यत आह जनकत्वं चेति। अथ यतादेः स्यनिष्ठविभागानुकूलक्रियाश्रयत्वाद्विभागमानस्य ·- - १५४० अनुपानगादापाम् पञ्चम्पत्य स्पं स्वस्मात्पततीत्यादिप्रयोगः स्यादिति मैदप्रतियोगि. वापचछेदकायसहित पय विभाग पञ्चम्पर्श घायः स्वनिष्टाक्रियायाः स्पनिष्ठपिंगागजनफायेऽपि स्यतिठमेदप्रतियोगितावच्छर सत्यनि- रक्षानोक्तातिप्रसनइति फ लायमिति चेन्न । प्रतियोगिताबन्छ दकत्व लक्षणययोपपती तदन्तायेण शकेरकानात् तात्पर्पद शाक्यलक्ष्ययोरपि युगपदन्ययोपगमात् । लाभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वविनिर्माण पशम्या विमागायोधकस्यव्युत्पतेन वि. मागमात्रतात्पर्येण स्व स्वस्मात्पततीति प्रयोगप्रस: 1 अथवा केवल विमागे पूर्यपूर्वप्रयोगाभावादेवामयोगा। पस्तुतो मेदप्रतियोगितापच्छेदकत्यस्य । पञ्चम्पर्थत्वेऽपि वृक्षा स्पन पत्ततीत्यत्र पत्रात्पर्य पततीति प्रयोगो दुर्गार पपान्तनिष्ठभे दमादाय वतः प्रत्येतन्यस्य पनिधभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्ये सति पतनिधविभागजनकायस्य पक्रियायामयाधात् । न च भेद एवं ए. सम्पर्थः तस्य स्पप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्याश्रयनिष्ठविभागजनक स्वोमयसम्बन्धेन क्रियान्वयो वाच्य इति नोक्तातिपसः, तत्पनि. छमियापच्छिनप्रतियोगिताकभेदाभयपधान्तरनिविभागजनकता. या तत्पप्रक्रियायामसत्त्वेन तस्या उभयसम्यन्धेन पत्रान्तरान्धित. भेदान्वयायोग्यावादिति वाच्यम् । पत्रावरांना तक्रियावच्छिन्नभेद. स्य वृक्षेऽपि सत्वेन तदाश्रयवृक्षनिष्ठविभागजनकतायाः तरिका यायां सत्येन पत्रान्तरनिहमेदस्योक्तोभयसम्बन्धेन तकियान्वययो. ग्यताया अक्षतत्वात् अधिकरणभेदेनाभावमेदामावात् । अथ पत्रादित्यत्राधेयतासम्बन्धेन पयिशिष्ठो भेद उपतिष्ठते विशिष्टस्यैव च स्वाध्यानिधिभागजनकत्वघाटतोमयसम्बन्धेना न्वयः, विशिष्टस्याधिकरणमेव विशिष्टनिकाप्तिपरंपरासम्बन्धघटक पधाधेयत्वविशिस्येव चाधेयतासम्बन्धेन पत्रविशिष्टस्याप्यधिकरण विशेषणीभूतं पत्रमेव न तु वृक्षा, अतो गोकोमयसम्बन्धेन पत्रपिशि ठभेदस्य तरिक्रयान्वययोग्यता भेदप्रतियोगितावच्छेदत्वदलरक्षायै स्वपदेन पत्रान्तरविशिष्टभेदस्यैवोपादेयत्वात् , तदुपादाने तदाभय- पातरनिष्ठविभागजनफावस्य तारिफया घटयितुमशक्यत्वादिति चेत्। ताई विभाग एष शक्तिरस्तु, तस्यैवधेियतासम्बन्धन प्रत्यर्थ- विनिय स्वाश्रयानेछभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसहितजनकता.

·अवयवपकरणम् । १५४९ म्यन्धेन क्रियायामन्वय उपेयतां तावंताप्युक्तस्थले पत्रात्पत्रं पतती. ति प्रयोगप्रसङ्गस्य वारणसम्भवात, आधेयतया यत्पत्र विशिष्टविमा. गजनकत्वं तक्रियायास्तादृशविशिष्टाधयतत्पत्रनिष्ठभेदप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वस्य तक्रियायामभावादित्यलमधिकेन । अत्र जनकतासम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया पूर्ववदाकाशात्प. तति न वृक्षादित्यत्रानुपपत्तिरिति विभागजनकत्वमेवार्थो चाच्य इति क लाघवमित्यस्वरसः। अत इति । निगमनस्थायंतस्मादितिपञ्चम्या लाक्षणिकत्वात् । निगमनवारणायति शेषः । पञ्चम्यन्तेति । तथाच पञ्चमीपदस्य प. ञ्चम्यन्तत्वाभावानातिव्याप्तिरिति भावः। नन्वेवमपि पञ्चम्यन्तत. त्पदस्य तादृशधूमादिपदवधूमादिशाने लाक्षणिकत्वाद्दुर्वारैव नि. । गमनातिव्याप्तिरत आह तस्मादित्यत्रेति । तत्पदे न लक्षणेति । न घूमादिशाने शक्तिविरह इत्यर्थः । तेन तत्पदशक्यधूमादिना तज्ज्ञा. नस्य सम्बन्धसत्त्वाच्छक्तिशानशुन्यकाले शक्यसम्बन्धग्रहात् पदा- न्तरस्येव तत्पदस्यापि तादृशार्थवोधकताया अशक्यापलापत्वाच्च तत्पदे लक्षणायास्तथा बोधकत्वस्य च दुरपवादत्वेऽपि न क्षतिः। लक्षणे च लाक्षणिकत्व वाच्यार्थतात्पर्यराहित्यमतो निगमने तत्प. दस्य सात्पर्यविषयीभूतधूमशानलाक्षणिकत्वेऽपि नातिव्याप्तिरित्या वधेयम् । शक्त्यैवेति । तत्पदस्य वक्तृयुद्धिस्थवाचकत्वात् धूमादि. शानतात्पर्येण च प्रकृते तत्पदभयोगेण ज्ञानस्य वक्तृवुद्धिस्थताया आवश्यकत्वात् विशिष्टहेतुशानस्याप्रकान्तत्वेऽपिन क्षतिरिति भावः। नन्वेषं तत्पदेन यत्र हेतुनिर्देशस्तन पचम्यन्तलाक्षणिकपदा. भाषादव्यातिरित्यत आह पर्वत इति । घहिमान् तस्मादित्यत्र हेतु- भूतधूमादेरप्रक्रान्तत्वाद्धेतोः प्रफ्रान्ततारक्षाय विद्विसामग्रीमानिति । अत्र वाहिरूपहताः प्रक्रान्तत्वेन तत्पदेन स्फुटतरतत्परामादिति.भा. यान च वहिसामग्रीघटकतया हेतोवहेः प्रकान्तत्वेऽपि शानस्याप्रका. स्तत्वात्तत्पदेन योधनासम्भवः वहौ चायोग्यतया न हेत्वर्थान्वयसम्भ- घ इति वाच्यम् । प्रमितवहिसामग्रीमत्वादेः साध्यत्वेन घहिताना. देरपि प्रकान्तत्वेन पञ्चम्यर्थहेतुत्वान्वयोपपत्तेः । सप्रदायाननुरो- धिना तथा प्रयोगो दुरि एवेत्यत्र लक्षणे घदन्तीत्यनेनास्वरसः सूचितः।

·अनुमानगादापयाम् पत्रस्यर्थत्ये स्वं स्वस्मात्पततीत्यादिप्रयोगः स्यादिति भेदप्रतियोगि। तापच्छेदकायसहित पय विभाग पञ्चम्यशे पाच्याम्यनिष्टमियायाः स्थनिष्ठविभागजनकरयेऽपि स्वनिष्टभेदप्रतियोगितावच्छदकत्ववि रहानाकातिप्रसाद इति फ लाघवमिति चन। भवप्रतियोगितावच्चे वकत्ये लक्षणयोपपची वदन्तमविण शकरकल्पनात् तात्पर्यव शाच्छयलक्ष्ययोरपि युगपदन्योपगमात् । लक्ष्यार्थभेदप्रतियोगि- तापच्छेदकत्वविनिर्मोकण पञ्चम्या विभागायोधकत्वव्युत्पत्तन घि. मागमानतात्पर्येण स्यं स्वस्मात्पतंतीति प्रयोगप्रसः । अथवा केवल विमागे पूर्वपूर्वप्रयोगामावादेवाप्रयोगः । यस्तुतो भेदप्रतियोगितापच्छेदकत्यस्य पञ्चम्यर्थत्वेऽपि वृक्षा- पत्र पततीत्यत्र पारपत्रं पततीति प्रयोगो दुधीरः पत्रान्तरनिष्ठभे. दमादाय वतः प्रत्येतव्यस्य पधनिष्ठभेदप्रतियोगितापच्छेदकरये सति पननिष्ठविभागजनफावस्य पफ्रियायामयाधात् । न च भेद पर प. शायर्य: तस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्याश्रयनिष्ठविभागजनक योमयसम्पन्धेन क्रियान्वयो वाच्य इति नोक्तातिप्रसङ्गः, तत्पनि. छमियावच्छिन्नप्रतियोगिताफभेदाश्रयपधान्तरनिष्ठविभागबनकता. या तत्पत्रक्रियायामसत्वेन तस्या उभयसम्बन्धेन पप्रान्तरान्वित भेदान्वयायोग्यस्यादिति वाव्यम् । पत्रान्तर्रानढुवक्रियापन्छिनभेद स्य, क्षेऽपि सत्वेन त दाश्रयवृक्षनिष्ठविभागजनकतायाः तरिका यायां सधेन पनान्तरनिष्ठमेदस्योकोभयसम्बन्धेन तकियान्यययो. ग्यताया अक्षतत्वात् अधिफरणभेदेनाभावमेदाभावात् । अथ पत्रादित्यत्राधेयतासम्बन्धेन पप्रविशिष्टो भेद उपतिष्ठते विशियस्यैव च स्वाश्रयानिष्ठविभागजनकावधार्टवोमयसम्बन्धेना. न्वयः, विशिष्टस्याधिकरणमेव विशिष्टानिरूपितपरंपरासम्पन्धघटकं पत्राधेयत्वविशिष्टस्पेव चाधेयतासम्बन्धेन पत्रविशिष्टस्याप्यधिकरण विशेषणीभूतं पत्रमेव न तु वृक्षा, अतो नोक्तोमयसम्बन्धेन पत्रषिशि. भेदस्य तरिक्रयान्वययोग्यता भेदप्रतियोगितावच्छेदत्वदलरक्षायै स्यपदेन पत्रान्तरविशिष्टभेदस्यैवोपादेयत्वात् , तदुपादाने तदाश्रय- पान्तरनिष्ठविभागलनकायस्य, तरिक्रयायां घटयितुमशक्यत्यादिति घेता ताई विभाग पर शक्तिरस्तु, तस्यैवाधेयतासम्बन्धन प्रत्यर्ध विशिय स्वाश्रयानष्ठभेदप्रतियोगितापच्छेदफत्वसहितजनकतास.

·अवयवमकरणम् । १५४९ म्यन्धेन क्रियायामन्वय उपेयतां तावताप्युक्तस्थले पत्रात्पत्रं पतती. ति प्रयोगप्रसङ्गस्य वारणसम्भवात , आधेयतया यत्पत्रविशिष्टविभा. गजनकत्वं तक्रियायास्तारशविशिष्टाश्रयतत्पत्रनिष्ठभेदप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वस्य तरिक्रयायामभावादित्यलमधिकेन । अत्र जनकतासम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया पूर्ववदाकाशाप तति न वृक्षादित्यनानुपपत्तिरिति विभागजनकत्वमेवार्थो वाच्य इति कलाधवमित्यस्वरसः। अत इति। निगमनस्थायंतस्मादितिपञ्चम्या लाक्षणिकत्वात् । निगमनवारणायेति शेषः। पञ्चम्यन्तेति । तथाच पञ्चमीपदस्य प. चम्यन्तत्वाभावानातिव्याप्तिरिति भावः। नन्वेवमपि पञ्चम्यन्तत. त्पदस्य तादृशधूमादिपवधूमादिशाने लाक्षणिकत्वादुरिव नि. गमनातिव्याप्तिरत आह तस्मादित्यति । तत्पदे न लक्षणेति । न घूमादिक्षाने शक्तिविरह इत्यर्थः । तेन तत्पदशक्यधूमादिना तज्ज्ञा. नस्य सम्बन्धसत्त्वाच्छक्तिशानशुन्यकाले शक्यसम्बन्धग्रहात् पदा. न्तरस्येव तत्पदस्यापि ताशार्थवोधकताया अशक्यापलापत्वाच्च तत्पदे लक्षणायास्तथा बोधकत्वस्य व दुरपवादत्वेऽपि न क्षतिः। लक्षणे च लाक्षणिकत्वं पाच्यार्थतात्पर्यराहित्यमतो निगमने तत्प. दस्य सात्पर्यविपयीभूतधूमशानलाक्षणिकत्वेऽपि नातिव्याप्तिरित्या वधेयम् । शक्त्यैवेति । तत्पदस्य वक्तृवुद्धिस्थवाचकत्वात् धूमादि. झानतात्पर्येण च प्रकृते तत्पदप्रयोगेण छानस्य वक्तृवुद्धिस्थताया आवश्यकत्वात् विशिष्टहेतुशानस्याप्रकान्तत्वेऽपिन क्षतिरिति भाव। नन्ववं तत्पदेन यत्र हेतुनिर्देशस्तत्र पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदा- भावादव्याप्तिरित्यत आह पर्वत इति । पहिमान् तस्मादित्य हेतु. भूतधूमादेरप्रक्रान्तत्वाद्धेतोः प्रकान्ततारक्षायै घद्विसामग्रीमानिति । अत्र बहिरूपहेतोः प्रकान्तत्वेन तत्पदेन स्फुटतरतत्परामर्शादिति.भा. यान च वहिसामग्रीघटकतया हेतोवहे प्रक्रान्तत्वेऽपिशानस्याप्रका. न्तत्वात्तत्पदेन योधनासम्भवः वह्नौ चायोग्यतया न हेत्वर्थान्वयसम्भ- य इति वाच्यम् । प्रमितवद्विसामग्रीमत्त्वादेः साध्यत्वेन वह्निशाना.' देरपि प्रकान्तत्वेन पञ्चम्यर्थहेतुत्वान्वयोपपत्तेः । संप्रदायाननुरो- धिना तथा प्रयोगो दुर्वार एवेत्यत्र लक्षणे बदन्तीत्यनेनास्वरसः सूचितः। -- ·+ अनुगानगादार्याम् (दी०)यन हेवन्वयानुरोधात् यतिमानित्पादापि नाTH ति । तन-पचम्पा सापकत्वे झाप्पनेचा लक्षणयवोपपत्तौ तत्र व लक्षणाया मानाभावात् ,अत्तमोक्तम्-'आरची सैव मविज्ञवि। अतएर व्याचक्षते-'यतो द्रव्य गुणाः फौपा हेतु पचासम्म वमुत्पादकल सापफत्वचेति । अतएर लोके किं वद्विमदिदि मश्ने तद्गृह सहिपदित्युनरिते कुन इति जिज्ञासा धूपवता. दित्युचरभ । नहि तन ज्ञाने प्रश्नः पेन लक्षणया ज्ञानेनोचर- येत् । न वापरकीयभाविपश्नानुरोधात् अजिज्ञासित्ताभिधानम् । न वा कुत इति मने ज्ञातमेतदित्यध्याहार्य-मानाभावात् । दाहो दहनात् न जलात् नलं स्पर्श पद रूपादन गन्मानापि शब्दादित्यादौ ना अन्वयानुरोधात् जन्यत्वरूपं देतुमच्च जन्यज्ञान विषयत्वरूपश्च ज्ञाप्यत्वमर्थः । एवञ्च हेतुमचे शक्ताव- पिशाप्यत्वे लक्षणेव । न च धूपादालोकवान् पर्वतो वह्निमान धूपाद्वाहपतः सधम्मापर्वतो चहिमानियादौ प्रतिज्ञाया पर्वतो घूमावद्धिमानित्यादौ च तनत्यनिगमने चातिव्याप्ति', प्रकृतप- सान्वितस्वार्थयोधकपदोपस्थापित नसाध्यान्वितस्वार्थयोधक- पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदवयवत्वस्य विवक्षितत्त्वात् । (गा०)प्रविज्ञास्थसाध्यवाचकपदस्य शानलाक्षणिकत्वात्प्रतिक्षायाम. विपञ्चम्यन्तपदव्यावृत्ति सम्भवतीति मतमुपन्यस्य दूपयति यत्यिति अथवा निगमनस्यवधादिपदस्य ववधादिशाने लाक्षणिकतया। तस्मादिति पञ्चम्या जनकत्व अन्यत्व याऽर्थ , तथाच पञ्चमीमादाय न निगमने व्यावृत्तिसङ्गति -अवधित्वादेरिव जनकत्वादेरपि स्व रुपसम्बन्धरूपतया विनिगमकाभावेन जन्यत्वस्यापि वाच्यत्वेन प चम्या अलाक्षणिकत्त्वादिति यादिनो मत दूषयति यत्तिति । एवञ्चाम जन्यत्वे शतायपि शाप्यत्वे लक्षेणवेत्युपसहार सङ्गच्छत्ते। हेस्वन्धया नुराधादिति । इत्यर्थानुशिएपञ्चम्या जन्यजनकभाष पवार्थ न शाप्यशापफभाव 'हेतुर्नी करण योज'मिति कोशा तुकारणपदयो प ·अवयवप्रकरणम् । १५५१ यितास्थितीशोपकतार्थकताया हेतुपदस्य कोशादावदर्शनात्, त. था प्रतिज्ञास्थवयादिपदस्य मुख्यार्थपरत्वे मुख्यार्थस्य बढ्यादे.धूम.. जन्यत्वेन शान लक्षणां विना पञ्चम्यन्तार्थान्वयानुपपत्तिः स्यादिति भावः । ज्ञानलक्षणा-वह्नयादिज्ञानलक्षणा । एतत्पक्षे तस्य विपयता. सम्बन्ध एव मतुवर्थः । ज्ञानविषयतापर्यन्तमेव चा वयादिपदार्थ इति भावः । ज्ञापकत्व इति प्रमत्यर्थवृत्तिकर्मत्वादीनां सुवर्थतावा- द्विप्राचीनमतेन । ज्ञाप्यत्वे वेति नव्यमतेन । तत्र-वह्वयादिपदे । ल. क्षणायां-लक्षणानिर्वाहकतात्पर्य । मानाभायादिति । जन्यजनकभा. यस्य पञ्चम्यर्थत्वेऽपि तल्लाक्षणिकताया आवश्यकत्वात्तत्रैव ज्ञाना. न्तर्भावणोपपत्तौ उभयत्र लक्षणाया अयुक्त्वादिति भावः । न च सु. ब्विभक्तरानुशासनिकातिरिक्ते न लक्षणानुशासनं विनापि तत्तल्लु- ध्यार्थे विभके साधुत्वे फर्मवादिरूपलक्ष्यार्थे पष्ठ्याद्यनुशासन वैयादिति कथमेतदिति घाच्यम् । ताविति तृतीयावोधकसूत्र. स्थहेतुपदस्य कारणशापकोभयपरतया तदनुवृत्तिमता 'विभापागुणे- स्त्रिया मिति सुत्रेण ज्ञापकत्वेऽपि पञ्चम्या अनुशिष्टत्वात् । यद्यपि तत्र गुणपदं न वैशेषिकसिद्धगुणपरं पुण्याभावान सुखी इत्यादौ प. श्चम्यनुपपत्तेरिति पराश्रितपरंतत् , पराश्रितत्वं च साध्यवदधिक रणाश्रितत्वं, तथासति उक्तस्थले पुण्याभावादेः स्वप्रयोज्यसुखाद्य. भावाश्रयवृत्तितया तत्प्रयोजकत्वात् पञ्चम्युपपत्तेः, तथाच ज्ञान- कारणतावादिमते धूमादिपदार्थज्ञानरूपहेतुः साध्यवति समवाया- दिना वर्तते । तथापि विषयतयैव तत्र वृत्तिरिति नानुपपत्तिः। एवं. सति धूमज्ञानाद्वहिमानिति प्रयोगः स्यादिति तु न देश्यम्-शापकता- बोधकपञ्चम्यन्ततत्तदर्थवाचकपदस्य तत्तदर्थज्ञान एवानादितात्पर्यात् धूमज्ञानपदस्य धूमज्ञानज्ञान एव तथा तात्पर्यात् । शानशाप्यत्वस्य फ- चम्यर्थतामते च ज्ञानविपयधूमादिरूपहेतोः संयोगादिनैव साध्यव- दाधितत्वान्नानुपपत्तिगन्धोऽपि । प्रतिशास्थवद्यादिपदस्य मुख्या- परत्वे मणिहतापि स्वरसं दर्शयति अत एवोकमिति । आवृत्ता. विति । तेन अन्थेन पुनरनुसन्धीयमानस्य प्रतिवादियाक्यसहकारेण मध्यस्थसंशयजनकस्य पूर्वोतसाध्यवद्धर्मिकवोघजनकवादिया. फ्यस्थ प्रतिज्ञात्वमभ्युपगतम् । तत्र च वयादिपदं न तज्ज्ञानादिपर तथासति विपयसंशायकत्वासम्भवात विप्रतिपत्तियाझ्याभ्यां कोट्यू.

·अनुमानगादाचर्याम् पस्थितिवारा मानसः संशयो जन्यत इति सिद्धान्तिभिरपि वहि पर्वतो अमावस्यादिना आकांक्षारहिताच्छदारसंशयानुक्येन तब मिणि तत्चदभावकोट्योः प्रत्येक शादधीजनकसामनीभ्यामेव पर स्परविरोधेन शान्दयोधमनुत्पाद्य मानसः संशयो जन्यत इत्यभ्युपग मात । प्रतियादिनिवृत्तये पते पहिः साधनीय इत्यभिसन्धे प्रथम तोऽनियमात् शब्दादेव पर्यते वहिनिश्चयो, भविष्यात्यभिप्रायेणापि प्रथमं पंवतो यहिमानित्यादिप्रयोगात् पूर्वप्रयुकवहिपदस्य सर्वत्र शा. नपरत्वासंभवाञ्चति भावः। धर्द्धमानोपाध्यायानामपि पञ्चम्या छापकत्वार्थकत्वे सम्बादमाह अत एवेति । यथासम्भवमिति । समभिव्याहतद्रव्यादिपदार्थ जन्य. नित्यरूपेऽन्वययोग्यतानुसारेणेत्यर्थः । नन्याची सैव प्रतिशेति मणिकृतोऽभ्युपगमवादः न तु तत्र निभरः मध्यस्थसंशयात् परतोऽपि हेतुपाक्यसमभिन्याहतसाध्य- निर्देशस्य सांप्रदापिकत्वात् । हेतुत्वं यथासम्भवमित्युपाध्यायप्रन्धो पि पक्षमाप्रतिपाचं हेतुत्य कवित्समभिव्याहनपर मुख्यानिकापितं कविचलस्यातक्षाननिरूपितं कारणत्वमित्यर्थकतयोपपद्यते । यद प्युकम्-उभयपदे लक्षणानौचित्यमिति-तदपि शिथिलम्-शापफताया पञ्चम्यर्थत्वे सुपस्थहेतुपदस्य उभयपरतया वाक्यभेदापसरनुशा. सनानुरोधेनोभयन्न लक्षणाया एव उचितत्वादित्यतो युक्तान्तरमाह अत एवंति। जिशास-प्रश्नः धूमववादित्युत्तरं चेति । प्रयुज्यत इति शेषः । उपएम्म विवृणोति नहीति । शाने प्रश्न इति । प्रश्नस्थ. यक्षिपदं परिवानपरमित्यर्थः । घहरेक जिशासितत्यादिति शेषः । ल. क्षणया शानेनोत्तरयेदिति लक्ष्यार्थशानपरमुत्तरवाक्यमित्यर्थः । अ. पितु प्रश्नसमानाविषयकायानुरोधेन मुण्यार्थवाहिपरमेष तामो सरं प्रयुक्तमिति शेषः । तथाध तत्र यही कुत इति धूमादिति च प्रश्नोत्तरवाक्ययोर्ये पञ्चम्यो तदर्थान्षयानुरोधेन शापफत्यं शाय. स्वा.पञ्चम्ययों याव्य प्रति भावः। न प्रथममभानुरोधावहिपदस्य पतिपरत्यरत् कुत इति प्रश्न स्थपञ्चम्पर्धान्वयानुरोधात्तदुत्तरमादिति पञ्चम्यान्वयानुरोधा. चज्ञानत्यपरत्वमप्यघिरोधात एकदा शक्यलक्ष्यार्थानन्ययेऽपि . र योधयित्वाशानं पोधयिष्यतीत्यभिप्रायेणैव एकपदपयोगे ·-- - . अवयवप्रकरणम् । फाभावात् । अत एव तथाविधतात्पयानुरोधेन नानार्थस्थले व्या. वृत्तिरित्यत आह न घेति । परकायमाविप्रश्नानुरोदिति । ताराशर प्रश्नस्थीयतदुत्तरवाक्यस्थपञ्चम्यान्वयानुरोधादित्यर्थ । अजिशा- सिताभिधानम् । प्रथमजिज्ञासाविषयज्ञानप्रत्यायनेच्छया वहिपद. प्रयोगः । परकीयत्वेन भाचित्वेन च प्रथमं कुत इति प्रश्नस्याज्ञानात् परकीयवहिज्ञानहेतुजिाशासायाः अज्ञानेन पहिशानप्रत्यायनेच्छया: प्रथममसम्भवादिति हेतुसूचनाय परकीयत्वभाषित्वाभिधानम् । 'ननु तत्र ज्ञानमित्यध्याहारात्कुत इति पञ्चम्यर्थस्य ज्ञानेन्वऽयो म तु पनावित्यत आह नवेति । 'प्रभस्थपदस्योत्तरवाक्येऽनुपङ्गस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्कुत इत्यत्र शानमित्याध्याहारेणैव धूमादित्यत्रापि शानान्वयसम्भवात्तनाध्याहारान्तरविरहेऽपिन क्षतिरित्यत कुत इस्य- वाध्याहार: शङ्कितः । मानाभादिति । पदार्थान्तरान्वयस्य वक्तु- रनभिप्रेतस्वनिश्चयेऽपि पोधस्यानुभाविकत्वात् सर्वश्राश्रुतकल्पना- सम्भवादित्यर्थः। इद स्ववधेयम् । गृहं पहिमादिति प्रयोक्तु' पडिपदे झानतात्पर्य कुत इति पाफ्यजन्ये शानहेतुजिज्ञासापांधेऽनुपयुक्त स्वाभिमायस्थ स्वयोधासुरवात् कुत इति पृच्छकरुपतात्पर्यस्यैव तत्रोप- योगात् । तथाच स्वजिज्ञासा बोधयितुकामस्य कुत इति प्रयोक्तु परप्रयुक्तवहिपदलक्षणया पहिपदोपस्थापित ज्ञानमादाय कुत इति 'पञ्चम्यान्वयो भवत्वित्यभिप्राय धात्वेव प्रतियका प्रष्टुर्वहिशानहेतु. जिज्ञासा कुत इति शवादनुपज्यमानस्वोक्तयहिपदसहितात्मास्यति। एवं गृह पहिमादिति प्रयोपतु प्रथम पहिपदे शानतापियें। विरहेऽपि कृत इति प्रश्नानन्तर प्रादुर्वहिशानहेतु जिशासाया शाने किमर्थमन्यत् यहिपद प्रयोकव्य पूर्ववहिपतालक्षणयापस्थित शा. नमादायेय धूमादिति चास्य धुमशाने पहिशापफर्ता पौधयवि. त्यभिप्रायसम्भवात् तज्बानेन धूमादिति पञ्चम्यर्थस्य शानान्ययो भविष्यतीति फिमनुपपन्नम, न हि प्रयोक्तुः पुरुषस्यकार्यतापर्य पुरुपान्तरीयान्यायंतात्पर्यविरोधि अम्येरन्यतात्पर्येण प्रयुक्तान्यपि प. दान्यावायान्यार्थपरश्लोकस्य मौनिना निरन्धनात्। न वा स्वीय प्राथमिकमन्यतात्पर्य मुदीच्यापरतात्पर्य यिमणद्रि बीजाभायात् । गुन्यो च यत्पादिपदस्य पम्पादिप्रकारकशानविषयत्वे लक्षणा .

·। 4 अवयवप्रकरणम्। १५५५ पञ्चम्या जनकत्वशापकत्वार्थकत्व नमान्वयस्थलेऽनुपपत्तिप्रदर्शनेन निराकुर्वन् जन्यत्वज्ञाप्यत्वार्थकता व्यवस्थापयति दाहो दहनादि त्यादिना । गन्धस्याशापमत्व पक्षधर्मताविरहेण शब्दस्यातथात्व व्याप्तरपि विरहेणेति प्रदर्शनार्थमुभयोपाद नम् । नत्रान्वयानुरोधा- दिति ।जनफत्वज्ञापकत्वयो पञ्चम्यर्थत्वेऽपि निरूपकतासम्बन्धावच्छि. धाभावाप्रसिध्या आश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रत्यय एव दाहस्पी दो स्वीकार्य, तथाच तत्र जलगन्धादिनिष्ठजनकत्वज्ञापकत्वयोरिव दइनरूपादिनिष्ठयोरपि तयोरभावसरवन दाहो न ' दहनात् जलं स्पर्शवन्न रूपादित्यपि प्रयोग. स्यादितिभाव ।नच दाहादिविशेपित जनकत्वादरेवाभावस्तत्र जलगन्धादिरूपप्रकृत्यर्थे प्रतीयत इति वाच्यम् । प्रथमान्तार्थस्य पञ्चम्यर्थविशेष्यतयैव शब्दात्प्रतीतेहादिविशेपितजन कत्यादिरूपप्रतियोगिन शन्दादनुपस्थितस्य नाऽभावोधनासम्भ. घात् । पञ्चम्यर्थस्य प्रकृत्यन्यपदार्थविशेषितस्यापि नसमभिव्या. हारस्थले भानोपगमे व्युत्पत्तिभेदादोरवम् । सर्ववैव प्रकृत्यर्थे विभ. त्यर्थो विशेषण तत्र च निरूपकतया समभिव्याहतपदार्थान्तरमिति चानुभवसिद्धप्रथमान्तपदार्थविशेष्यताभ नासम्भवदुतिकम् । इन्ध. नस्य दाहोदहनादित्यादोतु तुल्ययुक्त्वा दहनादेहजनकत्वादिविशे- प्यत्ववदिन्धनादेरपि दाहसम्बन्धादिविशेप्यतया इन्धन दाहसम्बन्धि वहनो दाहजनक इत्यादिसम्हालम्बनबोधस्य स्वीकारेण वाक्यभे. दप्रसन्नात् । यत्रान्यस्य दाहो पहनान्नेतदिन्धनस्य वढतदिन्धनस्य दाहो न दहनादिति प्रयोगानुपपत्तिधेति । अत्र वदन्ति । जन्यताया. पञ्चम्पर्थत्वेऽपि दाहो दहनात् न पर- माणुगरिमाणादित्यादिप्रयोगानुपात्ति. पारिमाण्डल्यस्य कार्यसामान्ये. जिनकतया परमाणुगरिमाणादिजन्यत्वाप्रसिद्धनप्रर्थ प्रतियोगिता ऽन्वयासम्भवात्। दाहाय-ययिनि जन्यत्वेप्रत्यर्थस्य निरूपितत्यसम्ब. न्धनाभावरोधोपगमे च वृत्त्यनियामझसम्यन्यावन्उिन्नामावाभ्युपगम', लक्षणया प्रत्यर्थनिरूपितस्वस्याभारान्वयोपगमेऽपि गगनन परमा गुपरिमाणादित्यादी गगनादो जन्यत्यान्ययायोग्यत्वादनुपपत्ति , पा. रिमाण्डल्यानिरूपितत्वाभाववचन्यत्याभावपद्गनमित्याकारिफायाः विधा नावाहिन्या. प्रतीतेरपगमे च घटोन घटसनकादित्यत्य. बि स्यात्-घटजनकायनिरुपितजन्यवाभावस्य घटादायवाघाद, - ·घभावसस्यात् पर्वतादौ मादिप्रमायाः सङ्ग्रदाय यसम्पन्धेन हेतु अनुमानगादाधयाम् दण्डायनिझपितजन्यत्यत्वावच्छिन्नामावस्य पटांशे बाधने पटो न: दपजादित्यादेरप्यनुगपत्तेश्च- । गगनादौ जन्यत्वनमवशायां गगनं न पारिमापडल्यादित्यादिवाक्यस्यावधिकतापत्तेः। पञ्चम्यर्थ जन्यतासा मान्य लक्षणया प्रकृत्युपस्थाप्यस्य पारिमाण्डल्यनिरूपित्वगगनवृत्ति त्योभयत्वावच्छिन्नस्याभावयोधोपगमे, च जनकतायर पञ्चम्यर्थत्वे पितरसामान्य लक्षणया प्रकृत्युपस्थाप्यस्य पारिमाण्डव्यवचित्वगग- निरूपितत्योभयत्वावच्छिन्नस्याभावोधोपगमेन सामञ्जस्यम् । च.तत्र लक्षणाया आवश्यकत्वेऽपि , दाहो न जलादित्यावे लक्षण विनवोपपत्तये जन्यायस्य पञ्चम्यर्थत्वमुचितमिति वाच्यम् । जलावरपि कार्याजनकावभ्रमदशयां दाहों न... पारिमाण्डल्यादिस्यादधिवा- न्वययोधस्यानुगविकतया तदनुरोधेन प्रापि जन्यतायां जलादि- निरूपितत्वाभावयोधस्यावश्योपेयत्वादिति । अदं तत्त्वम् । शविषाणं नास्तीति वाक्यवहाहो न पारिमा. ण्डल्यादित्यादिवाक्यममाणमेव । ताफ्यस्य प्रामाण्यानुरोधेन ल क्षगया पारिमाण्डल्यादिनिरूपितत्याभावयोधस्य कचिदभ्युपगमेऽपि वाहो न जलादिवाक्यतो लक्षणाशानशून्यकालेऽपि अन्वययोधस्या नुभविकतया जन्यत्वाभावयोधकतापि तादशवाफ्यस्योपगन्तव्येति जन्यत्वं पञ्चम्यर्थ इति । जन्यज्ञानविषयत्वमिति । अन्यत्वान्वयि प्रत्यर्थज्ञान भ्रम 'भिन्नं ग्राह्यम् अतो व्याप्तिपक्षधर्मतावमाहिभ्रमरूपहरवादिशानस्य पर्वतादौ यहवाद्यनुमापकत्वेऽपि पर्वतो, पहिमान इदत्वादित्यादिम- योगस्य नापत्तिः, नवा पर्वता घहिमान, धूमात् न.इदत्वादित्यादिप्रयो गानुपातिः । यद्यपि यत्किञ्चितिपयधमान्यत्वं भ्रमसाधारणं नमसा मान्यान्यत्वं च तदभावयति तत्मकारकत्यरूपनमत्वस्य तत्तत्प्रकार विशेषघटितत्वेनाननुगततया जगतीगतयायद्वस्तुम्रमाणातत्तद्वस्तुम्र मत्वायच्छिन्नभेदक्टरूपामतिदुर्गेयम् , तथापि प्रकृतसाध्यहेतुपक्षक रामर्श प्रकाराभना ये ये ताराप्रकारकभ्रमभिन्नत्यमेव विशेषण नेयम्। यद्यपि. धूमादिमत्यपि पर्वतादी समायादिसम्बन्धावच्छिन्नमा प्रकारकं ज्ञानं यत्र हेतुपाचपन विपक्षितं तत्रतासम्बन्धावगाहि. समकारकमान्यत्वं प्रतीयत इत्युपेपम् तथाच स्परूपासम्पन्न ·अवयवमकरणम्। प्रमेयत्वादेर्यत्र हेतुत्वं तत्र तत्सम्बन्धेन तद्धमाप्रसिधा तदन्यत्वं दुग्रहम् , तथापि तत्र तादृशभ्रमान्यत्वप्रतीतरेव न स्वीक्रियते अतो न दोपः। वस्तुतस्तु स्वानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्व-स्वप्रतियोगिनि. छत्व-स्वावच्छिन्नत्वैतत्रितयसम्बन्धेन सम्बन्धविशिष्टान्यमकारता. शालित्वमेवानुगत भ्रमत्वं सुवचम् , अतो समविषयतयैव प्रमेयत्व पाच्यत्वादिशापकमिति भ्रमदशायां वाच्य प्रमेयत्वादित्यादिप्रयोगस्य ताशप्रयोगाधीनवोधस्य च वारणाय प्रमेयत्वादिज्ञानस्यापि तद्भ. मान्यत्वेनैव पञ्चमीप्रकृत्यर्थता वाच्या साचाप्रसिधा न सम्भवतीति दूपणमनवकाशम् । निगमनस्थपञ्चम्या लाक्षणिकत्यमुपसंहरति एवञ्चेति । एवञ्च- पञ्चम्या जन्यज्ञाप्यभावार्थकत्वस्थिती च । हेतुमत्त्वे-जन्यत्वे । शाप्य. त्व लक्षणैवेति । जन्यत्वापेक्षया तस्य शरीरगौरवादिति भावः । न चेति । धूमादालोकवानपर्वतो पहिमानित्यादिप्रतिक्षाघटितन्याये आ. लोकादेतुत्वे प्रकृतहेत्वन्वितार्थकपञ्चमीनिवेशेनाप्यतिव्याप्तिवार- णसम्भवात् धूमादिति हेत्वभिधानम्। अत्र पञ्चम्या:प्रकृतसाध्यान्वि. तस्वार्धयोधकत्वाविशेषणमात्रेणातिव्याप्तिवारणसम्भवाचारसाध्ये विवक्षणीयोपस्थापितान्तविशेषणव्यावृचये स्थलान्तरेऽतिव्याप्त दर्शयति धूमावहिमत इति । अन यहिमत्येन पक्षस्यापि भानाद्विव. क्षणीयविशेषणे पक्षतावच्छेदकपर्यन्तनिवेशनस्याप्याव व्यावृत्तिः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वांशनिवेशनाय स्थलान्तरेऽतिव्याप्ति व. शयति पर्वतोधूमावमानिति । तत्रत्यनिगमने-तस्मात् धूमावहिमानि. त्याफारफे। अपञ्चम्यन्तार्थविशिष्टयहित्वमेष साध्यतावच्छेदकमिति तपाउने साध्ये पञ्चम्पर्थानन्वयात्साध्यतावच्छेदकविशिष्टान्वित. स्वार्थबोधकत्यनिवेशने नातिन्याप्तिः। धूमावहिमतः सधर्मेत्यादी प्र. कृतपक्षतावच्छेदकायच्छिन्ने यस्य साध्यस्य द्वितीय द्विपदजन्यो. पस्थितिवशादन्वय प्रथमवद्विपदोपस्थापिते तत्रैव प्रतिधापटकपञ्च. म्ययस्यान्ययापक्षान्वितस्वार्थयोधकत्वविशेषणेन तदारणासम्भवा. साप्ये प्रस्तपक्षान्वितत्वं विहाय प्रकृतपक्षान्वितस्वार्ययोधकपदो- पस्थापितत्यं निवेशितम् । यद्यप्युभयप्र वहिपदेन एकमेय साध्यमुप. स्थाप्यते अतो नैव तायवाप्युक्ताविव्याधिारणसम्मना, तथापि म ·प्रयोजनम् ।। + । . अनुमानगादापर्याय कृतपक्षतापच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता या. 1.विशेषगतात. दवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्पीयविडोप्यतानिरूपितस्वार्थ विषयतामयोजकोधकान्नाथ पंचमीवमनिवेश्य प्रयोजनाभावात् । उपनयोपस्थापितपक्षविशेषणतापनसाध्यान्वितार्थवाधकपञ्चम्यन्तत पदमादायाननुपपक्षेऽपि निगमनेऽप्यतिव्यातेरण लाक्षणिकपद (दी०) यत्तु अयमात्मा झानादियादावव्याप्तिः शातर ज्ञानोपस्थितिप्तम्भन लक्षणाविरहादिति । तन्न । यद्विपयकज्ञानस्य • हेतुत्वादिकमवगतं तस्य व्या. प्यादिजिज्ञासायामुदाहरणादिप्रयोगा, न वेद ज्ञानविषयत्वेनोप- स्थितिविना लक्षणाम् , अन्यथा सुखादेरपि व्याप्यायुपदर्शन- मसात् । कैचिन पञ्चम्यन्त लाक्षणिकपदवचनियतावच्छेदकरूपच तादशपदवचव्यभिचार्यवयवतावच्छेदकशून्पाययचत्वं वा विव क्षितमियाहुः। नव्यास्तु पञ्चम्या ज्ञानज्ञास्यत्व लक्षणवोपपतौन प्रातिए- दिकेऽपि लक्षणा। आकासावैचित्र्याच पदापैकदेशेऽपि ज्ञाने मातिपदिकार्थो विषयवेनान्नेति कर्तृकतीव कृतौ धात्वः । यद्धर्मविशिधा घेतः प्रयुज्यते आकाइपलाव तद्धमविशिष्ट स्यैव व्याप्यत्वमुपदश्यते, अन्यथा : यथार्थधूपज्ञानादित्पादिनः योगेऽपि धूमादेयित्वोपदर्शनप्रसङ्ग इति माहुः । अयमात्मा सानादित्यादो शानपद मुख्यार्थपरमेव पञ्चम्यान्वय स्य तत्रैव सम्भयन लक्षणायोजभूतान्वयानुपपत्तिविरहादित्यभिमा निनामुक्त लक्षणाव्यातिशङ्कामुर्तुमपन्यस्यति यस्विति शुद्धशा मत्वावच्छिन्नेन सम पञ्चम्यान्वयसम्भवेऽपि अनुमितिजनकज्ञान विषयतया ज्ञानोपस्थितापेव ज्ञानरूपहेती નવરા याकांथया यो ज्ञानवान् स आत्मा ज्युदाहरणादिप्रयोगसम्भव . A ।

·अवयवप्रकरणम्। १५६९ मानविषयकशानत्वावरिउन्ने तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणाया आवश्यकत्व- मेति समाधत्तेतनेत्यादिना । यद्विषयकज्ञानस्य यद्विपयकशान वाव. छिन्नस्य । हेतुत्वानुमितिजनकत्वम् । तस्य व्याप्त्यादिजिज्ञासायां तुल्यवित्तिवेद्यतयाऽर्थतो वा तत्र प्रतीतानुमापकज्ञानविषयताया नि नाहकाकांक्षायामित्यर्थ । उदाहरणादिप्रयोगः-उदाहरणापनयाभ्यां तनिष्ठव्याप्तिपक्षाधर्मताप्रदर्शनम् । यद्यपि ज्ञानविषयकशानत्वाव- घिउन्ने ज्ञानपदस्य तात्पर्येपि मुख्यार्थज्ञानत्वावच्छिन्नपरत्वमक्षतमे- घेति पूर्वोपदर्शितमुख्यार्थतात्पर्यराहित्यरूपं लाक्षणित्व "नोपपद्यते, तथापि शक्यतावच्छेदकविलक्षणरूपावच्छिन्नतात्पर्यकत्वमेव 'लाक्ष- णिकत्वमतो न दोप.निनु शुखसानत्वावच्छिन्नेऽनुमापकताबोधेऽपि तत्र तनिर्वाहकव्याप्त्यादिमद्विपयकत्वलाभाय वस्तुगत्या तारश- ज्ञानविषयीभूतेशाने व्याप्त्यादिप्रदर्शनसतिरित्यत आह अन्यथेति । जनकमानविषयतया प्रतीते शाने वास्तरतारशविषयतां पुरस्कृत्य व्याप्त्युपदर्शने सुखादेरपि आत्मत्वानुमापकमानविपयतया अयमा मा सानादित्यत्र यः सुखी स आत्मेत्युदाहरणादिप्रयोगमसङ्गादि. त्यर्थः । तथाच सुखादी व्याप्त्यादिप्रदर्शनेऽपि छानेऽनुमापकत्वनि- हिकन्याप्त्यादिमद्विपयकत्वपर्यन्तालाभादाकाहाया अपूरणात् यथा सुखादौ न तत्प्रदर्शनं तथा एतन्मते हानेऽपि तत्प्रदर्शन नोप. पद्यत इति भावः। उक्त प्रतिसादावतिन्याप्तिवारणाय प्रकारान्तरेण लक्षणं परिष्कु- र्वतां मतमाह केचित्विति । पञ्चम्यन्तेति । कस्याश्चित् प्रतिशाया: पञ्चम्यन्त लाक्षणिकपदत्वेऽपि धूमझानप्राप्यालोकवान् पर्वतो पहि- मानित्यादिप्रतिक्षायां व्यभिचारणावययतावच्छेदकं प्रतिकात्व पक्षा- विभेदेन भिन्नमपिनतादृशाक्यतापदरवनियतमिति नातिसार तिभाय । तारशवच्छेदक हेतुत्व दुर्वच सुवचत्वे तदेव लक्षणमित्यतो. ऽन्यथा परि कुरुते ताशेति । तारापद-पचम्यन्तलाक्षणिकपदम् । प्रातात्याविक च तारापदायघटितस्यापि प्रतिसाद सत्येन तारश. पदवत्वन्यभिचारीति तच्छ्न्यत्वाभावान प्रतिवादावतिव्याप्ति तारा. पदयत्त्यन्यभिचारिमेयत्वादिशन्यावासियाऽवययतापच्छेदकोति । अध प्रतिज्ञापहेतुत्यादिसाधारपस्यावययतावच्छेदमत्वस्यैकस्यामा- पात्प्रतिशत्यादिक विशिष्योपादाय वन्यत्व निपश्यम्तधाच'देतु.

·१५६० अनुमानगादाधर्याम् व्याघनायोपात्तं तादृशपंदवत्त्वव्यभिचारित्वविशेषणमनकम् । यदि च प्रतिक्षात्वहेतुत्यादिसाधारणं प्रतिहात्वादिपञ्चायतमत्वमा वषयतापच्छेक्फत्वम् , तदा त हेतुत्यप्रवेशे तस्यान्याशय दुर्वचाव त् । सुवचत्वे तदेवास्तु लक्षपामन्यतममध्ये हेनुस्वमन्तभांस्य तथा घर्चये विशेषणान्तरवाने प्रक्षालनाशीति न्यायेनायुक्तमित्यस्वरस। पञ्चम्यन्तेत्यादिलक्षणकरनुमा धूमादित्यादिवाक्यस्थधूमा दिपवस्य भानलक्षणां स्वातन्त्र्येण दुपयति नन्यास्रिपति । ज्ञान झाप्यत्वलक्षणयेति । झाप्यत्वलक्षणाया आवश्यकत्वात् । तथच शानां शस्यापि माधिकस्य प्रवेशेनैव धूमादिपदस्य मुख्यार्थी पेपि धूमादि शानशाप्पस्वलाभसम्मय व्यर्थः । न 'प्रातिपदिकेति । न पञ्चमी प्रकृति माविपदे। अन्वेव ज्ञानस्य पशभ्यर्थैकदेशतया तत्र धुमादिपदार्थस्यान्वया योगात् धूमादिशानालामः । न च शाप्यत्वस्य पञ्चम्यर्थत्येऽपि जन्य- स्वरूपतदेकदेशे कथं धूमादिपदार्थतज्ज्ञानान्धय इति वाच्यम्।चैत्रस्य पुत्र घटादन्य इत्यादी ससम्बन्धिकरदार्थकदेशे जन्यावादी पदा न्तिरस्यान्वयदर्शनात निष्प्रतियोगिक पंद पदाफदेशे तरान्वय स्याव्युत्पन्नावादन व स्वतन्त्रोपस्थित एवं पंदा इतराध्य जिज्ञासा जायते न तु तरविशेषणतयोपस्थिते अत एव गौनिये. स्पादो स्वतन्त्रगोत्याशुपस्थितये लक्षणा इत्यत आकांक्षाविरह एवं पदार्थान्तरस्य पदार्थकदेशेनान्वये योज सच समतियोगिनि प्रतियोगिकैकदेशसाधारण इति याच्यम् । फलानुरोधन सप्रतियो गिकपदार्थ विशेषणतयोपस्थितेऽपि प्रतियोगिजिज्ञासा आयते इति कल्पनात् । न च भानादिसविषयकपदाऽपि तथोएस्थिते विषय जिज्ञासा जायत इति युज्यते कल्पकाभाचादित्याशश्च सविषयक कृतिदानेन पदार्थकदेशे गानेऽपि विषयाकांक्षा व्यवस्थापयरि आफांक्षावचिध्यायेति । कुचिरस्वतन्धोपीस्थत एव इतराकांक्ष कुत्रचितिशेषणतयाप्युपस्थिते कस्यचिदाफांक्षति विषयस्वभाव घनितया भाकांक्षाचिभ्यादित्यर्थः । कर्तृकती घेति । पके.यार हजाघकदशे कृतो यथा पिपयत्वेन पाकादिक्रियान्धेतीरयर्थ दियोध्यम् । जियासारूपाकांक्षायाः शान्धीहेतुत्वमजिहास रपि शाब्दयोधोदयात् । मणिकता निराहतम् वयाचाकांक्षाविरई ·अतः "अवयवप्रकरणम्। पदार्थकदेशे 'पदार्थान्तरानन्वये यीजम्, गौनित्येत्यादौ गवादिपदा- थैकदेशे गोत्ये नित्यादिपदार्थाभेदान्वयबोधप्रयोजिकायाः' : समा. नविभक्तिकतत्तत्पदसमभिव्याहाररूपायाआकांक्षाया-अक्षतत्वात् , पदाधीनायाः स्वतन्त्रतदुपस्थितेः पदार्थान्तरस्य तत्रा- न्वयबोधे हेतुता वाच्या। एवञ्च शानविशिष्टार्थकात्मादिपदघ. टिनामा न द्रव्यमित्यादि धाक्यात्पदाकदशे ज्ञाने इतरान्वय. घारणाय दण्डजन्यो न दण्डजन्य इत्यादिवाक्यात् पदार्थकदेश दण्डअन्यत्यादी दण्डजन्यभेदान्ययवोधवारणाय कल्पनीये झाना- ग्रंशे इतरान्वययोधे स्वतन्त्रशानाशुपस्थितहेतुत्वे कार्यतायच्छेदक- कोटिप्रविष्टेतरविषयतायां विपयित्वादिसम्बन्धविच्छिन्नप्रकारता. म्यत्वं विशपणं देयम् । वस्तुतो झानादिविषयकशाव्दवोधे स्वतन्त्रज्ञानाद्युपस्थितेहेतु- स्वेऽपि पञ्चम्यादिजन्यज्ञानशाप्यत्योपस्थितिप्रतिजन्यधूमाशुपस्थि- तियोग्यतावानघटितशाब्दसामग्रयाः पदार्थकदेशे झानादी विप- यितादिसम्बन्धेन धूमादिप्रकारकशाब्दबोधजनने वाधकाभावः-ता. दृशसामग्न्यां स्वतन्त्रज्ञानाद्युपस्थितेरगन्तर्भावात् । तादृशोप- स्थितेर्शानादा द्रव्यभेदाद्यन्वययोधप्रयोजकसामग्न्यन्नरेप्येवः नि. शोत् । न चै स्वतन्त्रज्ञानाद्युपस्थितेव्यभिचारेण हेतुत्वमेव न स. 'म्भवतीति वाच्यम् । यतो यत्रैकरूपावच्छिन्ने पदे पदान्तराकांक्षा गृहीता अन्यरूपेण च पृत्तिग्रहीता तत्रातिप्रसन्नवाणयः तत्चदानु. पूर्णविशेषरूपपदविशेषत्वप्रकारेण गृहीतवृत्तिकपदन्यतत्तदर्थोप. स्थितित्वनैव पदार्थीपस्थिततुता वाच्या, तथासति तत्तद्धर्म. प्रकारेणाकांक्षादिग्रहस्य तत्तद्धर्मप्रकारेण गृहीतवृत्तिकपदाधीनोपस्थि तेः परस्परसहकारेणैव फलजनकत्योपगमेनोक्तातिप्रसनवारणसम्भः चात् । तथाच नानानुपूर्वीप्रकारकपदशानजन्योपस्थितानामेकांव- धशादघोधे विभिन्नरूपेण हेतुतया व्यभिचार आवश्यक इति तद्वार- धर्मनैव दर्शितव्यभिचारस्थापि यारणमिति । एतेन जन्यत्वांशे इतरान्वययोधे । स्वतन्त्रजन्यत्वोपस्थितेः कार्यकारणभावे' कार्यतावच्छेदकोटिप्रविऐतपिपयवायां निक पितत्यसम्पन्धावच्छियप्रकारताभेदनिपेशनमुभयसिद्धम्, अन्यथा भोपगव इत्यादी तद्धितापित्यैकदेशे जन्यत्वे निरूपकत्वेन प्रायः ·अनुमानगादापर्याम् थांन्धयानुपपच, शानशाप्यत्वस्य पञ्चम्यर्थत्यमते चास्वतन्त्रज्ञानोप- स्थितिजन्यतावच्छेदकज्ञानविषयतानिरूपिततरविषयतायों विषा यितासम्बन्धावच्छिनाकारतामेवनिवेशनमधिकमिति प्रत्युक्तम् । तवनिवेशेऽपि दर्शितरीत्या सामंजस्यात् । धैयाकरण इत्यादौ '. दधीते तवेद'त्यनेन विहिततद्धितास्य,चरेकदेशे शाने विषयतया प्रकृत्यर्थस्यान्वधोपपत्तये उकस्थले विपपिनासम्बन्धावच्छिामका रताभेदनिवेशस्य सर्वमत एवावश्यकत्याध्चेति । प्रकृतेर्मुख्यार्थपरत्वे युक्त्यन्तरमाह यद्धर्मविशिषश्चेति । यद्धर्म विशिष्टः पञ्चमीमत्यर्थ इत्यर्थः । तद्धर्मविशिष्टस्यैव व्याप्यत्व मुपदश्यत इति शानशाप्यत्वस्य पञ्चभ्यर्थतामते तद्धर्मविशिष्टस्यैव पवस्य जनकज्ञानविषयत्वोधनादिति भावः । अन्यथा-पञ्चम्या, शानजनकत्वेन योधितप्रकृत्यर्थे ज्ञाने विषयत्वेन विशेषणतामवलम्ब्य विपये व्याप्त्युपदर्शनसंगाने । यथार्थधूमज्ञानादित्यादिप्रयोगपीति । तत्रापि शक्त्युपस्थिताने पञ्चम्यर्थज्ञापकतान्वयेन धूम्गदेशापक ज्ञान विषयायलाभेन धूमादेाप्यत्वप्रदर्शनं स्यात् । अस्मन्मते तु ज्ञानवाप्यत्वस्यय पञ्चम्यर्थतयाघूमशानशानस्यैव तत्र ज्ञापकत्वं प्रती यते न धूमज्ञानस्यति नातिप्रसङ्ग इति । न च पञ्चम्याः केवल ज्ञाप्यत्वार्थकत्यमतेऽपि उकस्थले शानपदस्य लक्ष्यार्य मानवि पयकशाने एव तात्पर्यान्न धूमादिशाने मुख्येऽप्यर्थे ज्ञापकतालाभ इति न धूमादौ व्याप्यत्वोपदर्शनप्रसङ्ग इति वाच्यम । मुख्यार्थ- परत्ये योधकविरहे तत्तात्पर्येणापि प्रयोगसम्मवात् । न हि यत्र पदे अर्थान्तरे निरूदलक्षणा शपत्युपस्थापित्तोऽर्थस्तेन न बोम्यते तबोधापयिकाकांक्षादिसरवे सामनीयलेन तद्वोधस्य दुरित्वात् । अथ सन शक्यार्थयोधस्यापि सम्भवेन तत्रापि कस्यचित्कदा. विचात्पर्षसम्भषेपि तत्रानादितात्पर्यविरहान तात्पर्येण न्याया। न्तर्गतपदप्रयोगसम्भव इति च । माभून्मुख्याधतात्पर्यकशान. दघटितयथार्थधूमधानादित्यादिपाक्यसमुदायस्य न्यायत्वम्, तथापि शाप्यत्यमानस्य पञ्चम्यर्थत्वे न्यायानन्तर्गतमुख्यार्थपरमानपदघ. हिउयधार्थधूमहानादिति घाफ्यस्प धुमादी व्यायाफक्षिामयोज. फपीजन दुर्वारमेघ तच्चानुभवविरुद्धमा । न च मानवाप्यत्वे पञ्चम्या लक्षणापक्षेऽपि केवलकाप्यत्वे, स्पारसिकपक्षणयोपस्थिते - - ·: अवयवप्रकरणम् मझाने चानजनकतायाधसम्भवति उकातिप्रेसलो दुर्वा, तंत्र यापत्ती च प्रकृतेपीष्टापत्तिसम्भवः इति वाच्यम् । स्वारसिकल. क्षणया पञ्चम्युपस्थापितविषयत्वादिरूपार्थान्तर इव. तादृशशाप्य: वेऽपि प्रकृत्यर्थान्वये आकांक्षाया मयाप्यनभ्युपगमात् धूमशाना; दित्यतो धूमज्ञानस्य शापकत्वायोधनादिति भावः । - यत्तु धूमशानादित्यतो लक्षणयोपस्थितधूमरूपविषयविशिष्ट ज्ञानज्ञाने ज्ञापकताभाने झीपकंज्ञानविषयत्वं धूमज्ञान इयं तद्विषये धुमेऽपि भासते इति प्रकृतेर्लाक्षणिकतामते तत्र धूमे व्याप्त्याकां- क्षयां तदुपदर्शनप्रसङ्गो दुर्धार इति आशयवर्णनम् । तदसत् । तथापि स्वमतेऽपि तद्दोपस्य दुरत्वात्-पञ्चम्यर्थ: फंदेशे शाने मुख्यार्थधूमरूपविषयविशिष्टंशानान्वयेऽपि धूमे शापक शानविषयताबोधस्य दुरित्यात् । न च तथापि पञ्चमीप्रकृत्यंधी- नोपस्थितिविशेष्यत्वं यस्य तस्यैव व्याप्त्यादिकं प्रदर्यत इति नि: यमस्य स्वयमुंगमान स्वमते दर्शितातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्र धूमाद्रौ ज्ञापकंज्ञानविषयंतावोधादाकांक्षासम्भवे ताशनियमः मननुरुध्य व्याप्यागुपदर्शनस्यानपवादात् । वस्तुतो लिङ्गलानं प्रकृत्य- पञ्चम्यर्थेऽवाऽन्तर्भवतु,, उभयधापि धूमशानादित्यत्र धूमशान एव साध्यापकतावच्छेदकपक्षतावच्छेद- कापच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रकारता लभ्यते सैय. तस्य व्यापि- क्षधर्मतनिवावति तदाकांक्षया तत्रैव व्याप्त्याधुपदर्शनम् । शान- विशेषणधूमे च तादृशविपयतावच्छेदकत्वरूपाविषयवैध सा च न तद्गतव्याप्त्यादिनिर्वाह्येत्यतो न तत्र तदाकांक्षति धूमादित्यादि. प्रयोगे धूमत्वादाविध धूमधानादित्यत्र धूमादौ व्याप्यादेनोंए. दर्शनमिति ॥ ... (दी) इतरान्वितस्वार्थबोधकत्वे सति स्त्रीय पदन्त्य.. 'भिन्न पदं तदर्थविशेष्यकान्वयवोपजनकत्वे सति अन्त्य पदवाचे सति -स्वीयानन्त्यपदार्थविशेष्यकान्वयवोधाजनकाप. खेच सति वा न्यायावयवत्वं प्रतिज्ञात्वम् । प्रतिज्ञाहेत्वोरुपनयः 'निगमनयोधार्थी परस्परमन्वितो न उदाहरणस्प फेनापि"वि. ..... 1 ·अनुमानगादापर्याम् भत्त्यन्तं पदम् तेन निगमने नातिव्याप्तिः । प्रकृतपसान्विस्वार्थयोधकपदोस्थापितान्वितस्वार्थबोधकन्या- यावयवत्वं हेतुत्वम् । निगमवारणाय उपस्थापितान्तम् । प्रमेषत्वम- भिधेयं प्रमेयत्वाद इत्यादौ मकृत्यर्थपशान्वितस्वार्थबोधपश्चा म्यन्वितो न प्रतिज्ञायः अपि तु तदेकदेशार्थ इति । स्वार्थ- विशिवैशिष्यवोधजनकन्यावयवत्वं विशिष्टवैशिष्टयोधजनक- स्वार्थीपस्थितिजनकन्यायावयत्वं विशिष्टनोपजनस्वार्थविशिष्टयो. धजनकन्यायावयवत्वं वा तस्वम् । एकवाक्यतया हेत्वर्थविशिष्ट साध्यस्य वैशिष्टधं भासते न पुनरवषपान्तरार्थपिशिष्टस्य कस्प- चिदिति ॥ ..(गा० ) मुलोक्तलक्षणापेक्षया लघूनि प्रतिशाधवयवलक्षणानि स्वयमाह इतरान्वितेवि । प्रथमसत्यन्तस्य देतूपनयनिगमनसा. धारणस्य उदाहरणव्यावर्तन स्वयमेव दर्शयिष्यते प्रतिज्ञादेवो. रित्यादिना"। 'इतरान्वितत्व स्वभिन्नावयवार्थाधितत्वं स्वा- घटकपदोपस्थापितार्थान्वितत्व धा। एवञ्च स्वेतरावयवसहकारण स्वाघरकपदसहकारेण चा चोधकत्व समुदायार्थः । तेनोदाहरण. वोध्यार्धप्रविएसाध्यादेः प्रतिशाजन्ययोधे इतरान्धितत्वेऽपि न क्षतिः। द्वितीयसत्पन्तानन्तरमग्रिम न्यायावयवत्वमिति सम्बध्यते । द्वितीय- सत्यन्त च हेतूपनयनिगमनवारफम, हेतुजन्येतरस्मादितरेभ्यो मिद्यत इत्यादिनिगमनजन्मे च चोधे विभक्त्यर्थस्य विशेष्यतया विवक्षणीयविभक्त्यन्तपदार्थविशेष्यकत्वविरहात्। पहिव्याप्यधूमधा- थाय तस्मातद्विमानित्याशुपननिगमनजन्यवोधे च विभक्त्यन्त- पदमध्ये अन्त्यभूतेदंपदमतवाद्यन्तपदार्थयोरेव विशेष्यतया अन्त्य- पद्मिनस्थीयपदार्थविशेष्यकत्यविरहात् । अन्त्यत्वं च स्वघटक. पदेषु चरमस्वम् उपनयादिस्धेदमादिपवानामपि न पदसामान्य मध्ये चरमत्थं तदुत्तरमप्यन्यवाक्यघटकपदसरवादित्यतः सकत्वं पदविशेषमाम् । एवं च निगमनघटकेपु यच्चरम वदन्यो- पनयस्थेदंपदापशेयकयो, मत्युपनयसहकारेण जनके निगमने दादास्येन द्रव्यादिसायके इद द्रव्यं गुणकर्मामात्ये सति सत्त्वा. स्वध.

·"अवयवप्रकरणम्। दित्यादौ स्वघटकविभक्त्यन्तपदेषु यदन्त्यं सत्यादिपदं तंदन्यधि- भक्त्यन्त प्रतिज्ञास्थद्रव्यादिपदार्थविशेष्यकान्वयबोधजनके हेत्वचयः वे चांतिव्याप्तिवारणाय स्वीयत्वमभिन्नपदविशेषणम् । अत्रः स्वत्त्व. पुरस्कारेण लक्ष्यव्यतीनां निवेशादननुगम इति प्रतियोगिनि स्वत्वं निवेदय लक्षणान्तरमाह अन्त्यपदवत्वे सतीति । अत्राप्युवाहरण. वारकं प्रथमसत्यन्तमनुपज्यते।.द्वितीयसत्यन्तवैकल्पिकं सत्यन्त. द्वयम् । धूमादित्यादिहेतौ विभक्त्यन्तान्त्यपदाप्रसिद्ध्या प्रकपदमानः घटिततत्पदसाधारणस्यान्त्यत्वस्य निर्वचनेप्यन्त्यभिन्नविभक्त्यन्त- स्वीयपदाप्रसिद्मा स्वपदेनान्यस्यैवोपादेयतया स्वीयानन्त्यपदार्थ. विशेष्यकशाब्दयोधाजनक यचदन्यत्वसवादतिव्याप्तिरतोऽन्त्यपद- वस्ये सतीति । अन्त्यपदवत्वं च स्वघटकपदोत्तरपदाघटितं यत्स्वं तदन्यत्वं न तु स्वघटकपदाचरपदवत्त्वम् । लक्ष्यभूतप्रतिकाव्य. तीनां स्वत्वेनोपादेयतयाऽननुगमतादवस्थात् । अन्त्यपदवतो हेतु विशेषस्य उपनयनिगमनयोस्तद्वतोः स्वीयानन्त्यपदार्थविशेष्यको धाजनकयोस्तदन्यत्वासवान्नातिव्याप्तिः। न चोपनयघटकानन्त्य- पदार्थहेतुमदादिविशेष्यकयोधजनकतदेकदेशमतुवन्तादभेदस्य तद्ध. टितसमुदायात्मकोपनयादावसत्वात् ताशयोधाजनक नोपनयादिकमित्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशबोधजनकत्वं योदशसमुदायावृत्तिताशसमुदायपस्वभिन्नत्वनिवेशेगानतिमतः उपनयाघेकदेशचिताशयोधजनकताया · इदमाद्यन्त- प्रदघोटतसमुदायात्मकोपनयावृत्तितया तदन्त्यपदसमुदायात्मको. पनयादेस्ताशसमुदायात्मकत्वेन तद्भिन्नत्वाभावात् । ताश समुदायभिन्नत्वं च तन्नेदानुयोगितावच्छेदकावययतायच्छेदफ- रूपरत्वम्, अतः समुदायघटकप्रत्येकसकलमागेपु समुदायभेदसवे. ऽपि नातिप्रसाश्येव रीतिरवयवान्तरघटितलक्षणान्तरेऽपि वोध्या, तस्मात इतरेभ्योभिद्यते इत्यादिनिगमने स्वघटकविभक्त्यन्त. पदमध्ये पदन्त्यंधातुपदं तदन्याख्यातार्थविशेष्यकयोधजनकतयाति- व्याप्तिमन्त्यभित्रपदस्य विभक्त्यन्तरूपताविवक्षणेन चारयति पद- मिति । निगमन इति । निगमनपदं तस्मात्पृथिवीत्यादि निगमनवि. शेपपरम् । अन्त्यपदशरीरे विभक्तिमत्त्वरूपपदवत्वनिवेचे पुनरुप- नयतिगमनयोरेवातिन्याप्तिः स्यात् उपनयघटकायंपदनिगमनघटक- हात् ...

·- दस्य तस्यान्त्यत्व १५९६ अनुमानगादापाम् मतुप्पदयोरन्ते तसटकविमतिसत्त्वेनालयभिन्नत्वावतस्तत्र विभक्तयः न्तपदमेव निधेश्यमिति भाव इति केचिद्याचक्षते। : तन मनोरमम् । तथादि-स्वघटकविमस्यत्वपदमध्ये यः दन्यमित्यस्य फोऽर्थः ? स्वघटकविभक्त्यन्तपदमागभावास. मानकालीनविभक्त्यन्तपदमिति चेत् । उपनयादिस्थेदमादिप. विभक्तिरूपपदमागभावसमानकालीनदया निर्वाहाय प्रथमं विभक्त्यन्तत्वमस्तु चरमविभक्त्यन्तत्वविशंपण. मनर्यकम् । तोयमेवेति चेत् । तर्हि अनन्त्यस्य स्वीयविभक्त्यन्तपद- प्रागभाषसमानकालीनत्वपर्यवसितं भिन्नभिन्नत्यनिवेशस्थ वैयत्।ि एवञ्च तस्माद्भिद्यत इत्यादिनिगमस्थाख्यातपस्यानन्यायमेव ना. स्ति किमनन्स्यपदे विभक्त्यन्तत्वनिवेशनेनेति । । वस्तुतस्तु तस्मान्नेतराणीत्यादौ निगमने विभक्यन्तेतरादिपद. प्रागभावसमानकालीनन पदार्थविशेष्यकशाब्योधजनकऽतिमाः तिरेव लक्षणस्थपदपदस्य विभत्तयन्तपरतया वारिता। F,अथ नम्पदस्यापि प्रातिपदिकत्वेन विभत्यस्ततया विभक्त्यन्त- त्वविशेषणेन दुरिता। न च निपातस्य विभक्तिप्रकृतित्वं न स्वीक्रि- यते तदर्थन विभक्यानन्धयात्, स्वरायव्ययार्थे , चानुसन्धायमान- लुप्तविभत्यर्थान्वयेन तादृशान्बयोत्तरमेव, विभक्तिस्वीकारस्याव- श्यकत्वात् , नमोऽसुवन्तत्वेऽपिनप्रितितत्पुरुपविधायसूत्रसामर्या. देव तेन सह समासो भविष्यतीति वाच्यम् । विभकैर्निपानार्था- न्वितार्थायोधकत्वेऽपि निर्विभक्तिकमातिपदिकस्यासाधुतया साधुः स्वाय विभकेरावश्यकत्वात्। नमोऽसुवन्तत्वापि नपितितत्पुरुपवि. धायकसूत्रसामन तेन सह पदान्तरस्य तत्पुरुषसमर्थनेऽपि बहु- बीयव्ययीभावयोरनुपपत्तेश्च । सुबन्तत्वेऽपि समासाप्रविष्टप्रतियो. गिपदार्थानुपरागेण नमोऽभावाचोधकतया तत्सापेक्षत्वेनासामर्या- भ तेन सह द्वन्द्व इति चेत् ।, सत्यम् ।विभक्त्यन्तत्वसत्र शाब्दयोधीपयिफविभक्तिप्रकृतित्वम्, पर्वतो घहिमानित्यादी प्रतिशास्थपर्वताविपदोत्तरसुधिमकेरर्थवि. शेषपरताविरहेऽपि अभेदान्वययोधाद्युपयोग्याकाहानिर्वाहकसमा मामिभक्तिवासस्पादकरपेन, शाब्दबोधोपयोगिता न तु निपातोपर. विभरिवि नाविन्याप्तिः। डाघटादिशन-पत्र प्रतिज्ञायां घर- - " द ·. अवयवप्रकरणम् । भिन्नादिरूपपक्षनिर्देशस्त नमादेनिरुक्तविभवन्ततापिरहेऽपि वि. शेष्यीभूतविशिष्टपक्षवोधकंघटादिपदस्य तोदशविभक्त्यन्तत्वाल्लक्ष- समन्वय:-1: ... यत्तु यादशपदोत्तरं कदाचिंद्विभक्त श्रवणं तदेव विभक्त्यन्त पदेन विवक्षितं दध्यादिपदोत्तरं प्रथमैकवचनाश्रुतावपि द्विवचना. दिश्रुतेर्दधि द्रव्यमित्यादिप्रतिज्ञासङ्ग्रह इति । तन्न पक्षवावफस्वर- दिपदघटितप्रतिक्षायोमव्याप्त। 'निगमनवारणायेति । इतरान्वितस्वार्थबोधकत्वमाप्रनिशे उपनयार्थान्वित्तस्वार्थवोधकतया निगमनातिव्यातिः स्यात्तद्वारणा. येत्यर्थः। यद्यपीतरान्वितस्वार्थबोधकत्वं निगमनवत्प्रतिशोपनयोरपि, तथापिविशेषणतयाऽन्वितत्वनिवेशनेन तद्वारणसम्भवानिगमनमात्र. कथनम् । यद्यपि निगमनसमुदायार्थः 'पक्ष एवान्वेतीति साध्यान्वि. तस्वार्थयोधकावं निवेश्यापि प्रायशो निगमनवारणसम्भवः, तथी. "पि यत्र साध्यस्य प्रमेयत्वगोत्याभावादेरेव पक्षता तत्रयनिगमनेऽति. व्याप्तिवारणाय पक्षान्वितस्वार्थयोधकपदोपस्थापिताान्वितत्वनि- वेशनम् । पक्षान्वितस्वार्थबोधकत्वं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयता- निरूपितस्वार्थविषयताप्रयोजकत्वम् यथाश्रुते उपनयस्थपक्षवांचकेद- पदस्य वस्तुगत्याऽभेदेन पक्षसंसृष्टो यः पक्षस्तद्वोधकत्वेन पापाणमयः पर्वत इत्यादिघाक्यापापाणमयस्वादिरूपेण पक्षतावच्छेदकावच्छिन. संसृष्टतयाप्रतीयमानो यःपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नस्तद्वोधकत्वेन च तदुपस्थापितार्यान्वितस्वार्थवोधके निगमने तिव्याप्तरवारणादा ता. शपदोपस्थापितार्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं च ताशपदप्रयोज्यविष- यतानिरूपितस्वप्रयोज्यास्वार्थविषयताकत्वम्, यथाश्रुते निगमनार्था- न्वयिन एव पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नस्य पर्वतो नीलपर्वत इत्यादिवा. क्यस्थपक्षतापच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयताप्रयोजकप. घेतपदोपस्थाप्यत्वेन निगमनातिव्याप्तेर्दुरित्वात् । पक्षतावच्छेद. कायच्छिन्नविषयतानिरूपिता या विषयता तन्निरूपितविषयताप्रयो. जफत्वं फलिताः। पक्षतोवच्छेदकाछिन्नत्यानिशे व्याप्यघ. स्वायच्छिन्ना या पक्षविषयता वनिमपितोपनयस्थेदम्पदप्रयोज्य. विषयतानिमपितविषयताप्रयोजकत्वमादाय-निगमन पवातिव्या. शिकस्यादिति तनिवेशः।

·१५६८ अनुमानगादाधर्याम् अथ तनिवेशेऽपि पक्षतावच्छेदफावच्छिन्ना या उपनयस्थेदंप- दप्रयोज्यविषयता तन्निरूपितनियमनाविषयतानिरूपितोपनयार्थ- विषयौवेत्युपनयेऽतिव्याप्तिः । न च चरमविषयताप्रकारत्वरूपा पि. पक्षणीया अतो नायमतिप्रसन्न इति वाच्यम् । एवंसति प्रमेयत्वममिधेयं प्रमेयत्वादित्यत्र पक्षान्वितपञ्चम्यर्थे विशेष्यतया. न्वितसाध्यरूपार्थमादाय प्रतिमातिप्रसङ्गाप्रसको प्रमेयत्वमभिधेयमि. त्याद्यग्निमग्रन्धानुत्थितः । एवं प्रमेयत्वमभिधयं प्रमेयत्वादि- त्यन प्रतिज्ञातव्याप्तरेकेदार्थविषयताव्यावृत्तस्वार्थविषयतानिवेशेन वारणेऽपि तत्रयनिगमनेऽभिधेयत्वव्याप्यप्रमेयत्वांश्चायमित्युपनया- थप्रमेयत्यत्वरूपपक्षतापच्छेदकरूपहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नान्वितता. इशपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने स्यान्वययोधजनकेऽतिप्रसङ्गो दुर्वार। पक्षतावच्छतफायच्छिन्नेत्यत्र विशेषणतयान्वितत्पनिवेशे प्रमेयत्व. मित्यायनिमग्रन्थानुत्थितः 'पञ्चम्यर्थहेतुत्वस्य विशेष्यत्येव प. क्षाम्वयित्वेन प्रतिज्ञातिव्याप्त्यप्रसके, विशेषणतया किञ्चिदन्धि. तत्वानवेशनवापपत्तेः प्रकृतपक्षनिवेशवयापाताच निगमना. र्थस्य विशेषणतया किञ्चिदन्धितेऽनत्ययेन तत्रातिव्याप्तेस्तमनिवे. यापि धारणसंभवात् ।' मैचम्। शुद्धपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नान्वितत्व निवेश्य दर्शिताति- प्रसगळ्यधारणसम्भवात् , उपनयार्थव्याप्तिविशिष्टपक्षान्वयिनो नि. गमनार्थस्य शुद्धपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नानन्वयित्न तदन्धितार्थ. केऽप्युपनये शुद्धपक्षतावच्छेदकाचच्छिन्नान्वितार्थकपदोपस्थापिता. •र्यकत्वविरहात् ।. प्रमेयत्वमभिधेय प्रमेयस्वादित्यत्र व्याप्तिविशि. एप्रमेयत्वरूपपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न एव इदमन्वयेन तदन्विता. थैकेऽपि निगमने निरुक्तरूपविरहात् । पतेन पक्षसाध्ययोरभेदस्थले .निगमनार्थघटकसाध्यरूपपक्षा- न्वितेदम्पदार्थान्धितार्थकतया निगमनातियाप्तरपि नावकाशः।" यनु एकविशेषणतापनस्य यनापरपिशेप्यता तत्र विशेष्यत्वषिशे. पणत्वरूपविषयतयोर्भेदेन पक्षविपयतानिरूपितविषयतानिरूपितस्वा. विषयतानिवेशे हेतमा पर लक्षणानुपपत्तिः पवंचोक्तरीत्या उपन. • यातिव्याप्तनीयफाश:पक्षविपयतानिरूपितनिगमनार्थनिष्ठप्रकारतारू. पपिपयतया पक्षविषयतानिरूपकतन्निष्ठविपयताया अभेदेनायच्छेद्या. ।

·अवयवमकरणम् । --- वच्छेदकभावविरहात् । एवंक्रमेण पक्षसाध्ययोरमेवस्थले निगमना तिव्याप्तेरनवकाशः। एवं हेतुपक्षयोरभेदस्थले निगमनातिव्याप्तिर- पि समाहिना हेतुप्रकारतानिरूपिताया निगमनार्थप्रकारतानिरू- पितायाश्चेदमर्थनिष्ठविशेष्यतारूपविषयतायाश्चाभेदेना द्यावच्छे. दकभावविरहादिति। तन्न । एकविशेषणतापन्नस्य यत्रापरविशेष्यता तत्र विशेष्यता- प्रकारतयोरभेद बाधकविरहेण लाघवेन तस्यैवोपगमात् , नत्य- वच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नविषयताद्वयस्य । यदि वैकविशेषणतापान- स्यापरविशेभ्यतास्थले प्रकारताविशेष्यतयोरभेदे दण्डी पुरुश्वानि. स्यादिवुद्ध. पुरुषादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितदण्डादिविशेष्यताशालि- त्वं दुर्वारमिति तस्याः पुरुषायो न घा, दण्ड इत्यादिसरायविरोधि. ताप्रसन इति तद्भेदः समूहालम्बनवलक्षण्याय तयोरपच्छेद्याय- च्छेदकभाव एव च स्वीक्रियते इति मन्यते, तवा हेतुपक्षयोरभेद- स्थले निगमनार्थधर्मितावच्छेदकताकहेतुप्रकारतानिरूपिताथा नि. गमनार्थप्रकारतानिरूपितायाश्च विशिष्टहेत्ववच्छिना या इदंपदा- पक्षविशेष्यताया ऐक्ये हेतोईतुमितावच्छेदकतापत्तिरिति अ- पच्छेद्यावच्छेदकभावापानविषयताद्वयस्य स्वीकरणीयतया तत्रत्यनि गमनातिव्याप्तेारत्वात् । स्वार्थकदेशस्यापि स्वार्थत्वाभिमानमूलां प्रतिहाविशेषातिव्याधिशको स्वार्थपदस्य स्वप्रतिपाद्यत्वपर्याप्न्य- धिकरणविशिष्टार्थपरतां स्फुटयनिराकरोति प्रमेयत्वमिति । न प्रति. शार्थ:-साध्यविशिष्पक्षरूपः । एफदेशार्थ:-साध्यमात्रम् । यद्यपि प्रमेयत्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादिन्यायान्तर्गतनिगमने हेतुभू- तपक्षान्वितस्वार्थबोधकेदम्पदोपस्थापितपक्षान्वितस्वार्थयोधकत्ता मक्षतमिति विशेषणतया पक्षान्वितत्वं विचक्षणीयमिति कथित. स्थले पञ्चम्यर्थः पक्ष न विशेषणमित्यतोऽपि नोकप्रतिज्ञाया- मतिव्याप्तिसम्भवः, तथापि निगमनार्थकदेशस्य शाप्यत्वान्तभा. गस्य तारशार्यान्विततया निगमनेऽतिमसनवारणाय धंपदस्प स्वप्रतिपाद्यविशिष्टार्थपरताया आवश्यकत्वात् । फ. वितस्थले पञ्चम्यान्वितस्वार्थयोधकत्याभावेनापि अतिव्याप्तियार. गासम्भवात्तत्कथनम् । केवलेन हेतुवाक्येन पञ्चम्पर्धविशष्यकावा. न्वरवाक्यार्थयोधो जन्यते ततश्च प्रतिज्ञास्यवहपादिपदसहकारेण १९७ ·१५७० अनुमानगादाधाम् धूमज्ञानशाप्यो वहिरित्याकारकस्वार्थविशिष्टयोधो जन्यते । ततः समुदितप्रतिहासहकारण पक्षे स्वार्थावशिष्टसाध्यवशिष्ट्यवोधश्च प्रत्येकमेतारशोधत्रयजनकताघटितलक्षणत्रयमाह स्वाति ।। प्रधमलक्षण तृतीयाघघटितम् द्वितीय प्रथमवोधघटितम् तृतीय च द्वितीययोधघटित बोध्यम् । विशिष्टयौशिष्ट्येति । स्वतात्प. यविषयवोधीयविशेषणतावच्छेदकस्वार्थवोधजनकन्यायाययवावा मित्यर्थ । तेन निगमना.न्धितोपनयार्थयोधस्यापि निगमना. थैकदेशविशिष्टवैशिष्ट्ययोधतया निगमनार्थयोधस्य तजनकत्वन यथाश्रुतलक्षणस्य निगमनेऽतिव्याप्तिरिति दूषण प्रत्युतम् । विशेष. णतावच्छेदकताया अव्यावर्तकत्वात्स्चतात्पर्यविषयोधयित्व त द्विशेषणम् । विशिष्टयोधेति । स्वतात्पर्यविषयवोधजनकतावच्छेद कस्वार्थप्रकारताशालिवोधजनकन्यायाधयवत्वमित्यर्थ । तेन निग मनार्थविशिष्टोपनयार्थशानस्य निगमनार्थविषयकवेन तारज्ञान- स्वरूपयोग्यत्वेऽपि न निगमनेऽतिव्याप्ति । लक्षणत्रयमेव हेती सङ्ग- मयन्नवयवान्तराद्यावर्तयति एकवाक्यतयेत्यादिना ॥ (दी०) इतरान्वितस्वार्थापोषकन्यापावयवत्वमुदाहरण- त्वम् , अन्वयव्याप्तिवोधकतत्व व्यतिरेकव्याप्तियोधकतत्वञ्च विशेपलक्षणद्वयम् । इतरोपस्थापितार्थविशेषणकस्वार्थबोधकन्यायावयवत्वं स्वा. विशेष्यकेतरार्थान्वयबोधजनकन्यायावयवत्व चोपनयत्वम् । अवयवार्थविशेष्यकस्वार्थबोधजनकन्यायावयवत्वं निगमन. त्वम् । इत्वर्थश्व प्रतिज्ञार्थे न विशेषणत्वेनान्वेति किन्तु तदेकदे- साथै इत्युक्तमायम् ॥ इत्यवयवदीधितिः ॥ , " (गा०) इतरोपस्थापितेति। स्वाघटकपदोपस्थापितत्यर्थः । स्वा. त्य स्वस्वजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यत्पम् अतो तिगमनजन्यप्रतिपत्तिवि. शेप्य मतुपाचर्थ तदघटकपदोपस्थापितसाध्यपिशेषणकयोधजनकस्य ·अवयवपकरणम् । .१५७१ निगमनस्य वारणाय उपस्थापितान्तम् । अत्र प्रथमलक्षणे इतरार्ध- प्रकारकस्वार्थविषयताकत्वेन द्वितीये व स्वार्थाशतरप्रकारकत्वेन यो. धस्य निवेशानेदः॥' अवयवाति ।' अवयवजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यविशेष्यकस्वार्थ प्रकारको धजनकावयवत्वमर्थः। सर्वेषामेवावयवानां स्वार्थघट- कविशेष्यांशे स्वार्थघटकोन्तरप्रकारकयोधजनकतयाऽतिव्याप्ति वारणाय स्वार्थप्रकारकेति । प्रतिशार्थघटकसाध्यरूपविशेषणे हेत्वस्यान्वयेऽपि विशेष्ये पक्षे तदनन्वयात प्रतिज्ञायां नोपनय. लक्षणातिव्याप्तिन वा हेतो निगमनलक्षणातिव्याप्तिः उपनयनलक्षणे स्वार्थपदस्य निगमनलक्षणे चावयवार्थपदस्य विशेष्यपरत्वादि. त्याह, हेत्वर्थश्चेत्यादिना । उकप्रायमिति । पूर्व हेत्वर्थकदेश- पञ्चम्यर्थ एकदेशार्थमात्रान्वयित्वमुक्तम् भत्रच हेतुसमुदायार्थस्य तथात्वमिति विशेषात्प्रायमिति । (चि) केचित्तु सामान्यवत्व सति बाह्य करणा- प्रत्यक्षत्वादित्यपार्थकम् , विभक्त्युपस्थापितहेतुत्वेन सामान्पवत्त्वस्य विभक्त्यन्तरावरुद्धस्पानन्वयादि- ति केचित् । तन्न । सतिसप्तमीवलात सामान्यवत्त्वस्थ बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वस्य च. सामानाधिकरणपोपस्थिती विशिष्टं हेतुत्वान्वयात् तथैव व्युत्पत्ते। न ह्ययमों. sस्मानावगम्यते। हेतायुक्त कमस्य गमकत्वमित्याकालायां व्या- सिपक्षधर्मतयोः प्रदर्शनप्राप्ती व्याप्तेः प्राथम्यात् तत्प. दर्शनायोदाहरणम् । तत्रानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शया- क्पजन्यज्ञानजनकच्याप्यत्वाभिमतवनिष्ठनियतत्वा. भिमतसम्बन्धबोधजनकशब्दत्वमुदाहरणत्वम्। सामा. न्यलक्षणे साध्यसाधनसम्बन्धयोधकत्वं साध्यसाध. नाभावसम्बन्धबोधकत्यश्च विशेषलवणदपम् । न्या. h ·से - १५७० अनुमानगादाधाम् धूमशानशाप्यो वहिरित्याकारकस्वार्थविशिष्टयोधी जन्यते । ततः समुदितप्रतिशासहकारेण पक्षे स्वार्थविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यवोधश्च प्रत्येकमेतादृशयोधत्रयजनकताघटितलक्षणयमाह स्वाति । प्रथमलक्षण तृतीचोधघटितम् द्वितीय प्रथमवोधघटितम् तृतीयं च द्वितीययोधघटितं बोध्यम् । विशिष्टयौशिष्ट्येति । स्वताप- यविषययोर्धायविशेपणतावच्छेदकस्वार्थयोधजनकन्यायाधययाव. मित्यर्थः । तेन । निगमनार्धान्वितोपनयार्थबोधस्यापि निगमना• थैकदेशविशिष्टवैशिष्ट्यवोधतया निगमनार्थवोधस्य तजनकत्वेन यधाश्रुतलक्षणस्य निगमनेऽतिव्याप्तिरिति दूपण प्रत्युक्तम् । विशेष- पातावच्छेदकताया अध्यावर्तकत्तास्वतात्पर्यविषयवार्धापत्य त. द्विशेषणम् । विशिएवोधेति । स्वतात्पर्यविपयवोधजनकावच्छेद. कस्वार्थप्रकारताशालिवोधजनकन्यायावयवत्वमित्यर्थः । तेन निग मनार्थविशिष्टोपनयार्थज्ञानस्य निगमनार्थविषयकत्वेन ताशंशान- स्वरूपयोग्यत्वेऽपि न निगमनेऽतिव्याप्ति । लक्षणत्रयमेव देतो सह- मयनवयवान्तराद्यावर्तयति एकवाक्यतयेत्यादिना ॥ (दी०) इतरान्वितस्वार्थावोधकन्यायावयवत्वमुदाहरण- त्वम्, अन्वयव्याप्तिबोधकतवं व्यतिरेकव्याप्तिबोधकतत्वञ्च विशेपलक्षणद्वयम् । इतरोपस्थापितार्थविशेपणकस्वार्थबोधकन्पायावयवत्वं स्वा. थविशेष्यकेतरार्थान्वयवोपजनकन्यायावयवत्वं वोपनयत्वम् ।' अवयवार्थविशेप्पकस्वार्थवोधजनकन्यापावयवत्वं निगमन त्वम्। इत्वर्थश्व प्रतिज्ञार्थे न विशेषणत्वेनान्वति किन्तु तदेकदे- शार्थ इत्युक्तमायम् ॥ इत्पवयवदीधितिः॥ -०९-. (गा०) इतरोपस्थापितेति। स्वाघटकपदोपस्थापितत्यर्थः । स्वा. त्य स्वस्थजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यत्वम्, अतो निगमनजन्यप्रतिपत्तिवि. शेयमतुपापर्थं तद्घटकपदोपस्थापितसाध्यविशेषणकयोधजनकस्य .

·- अवयवमकरणम् । १५७१ निगमनस्य वारणाय उपस्थापितान्तम् । मन प्रथमलक्षणे इतरार्ध. प्रकारकस्वार्थविषयताकत्वेन द्वितीये च स्वार्थाशेतरप्रकारकत्वेन पो. घस्य निवेशानेद.॥ अपयवाथेति । अवयवजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यविशेष्यकस्वार्ध प्रकारकोधजनकावयवत्वमर्थः। सर्वपामेवावयवानां स्वार्थघट. कविशेष्याशे स्वार्थघटकान्तिरप्रकारकयोधजनकतयाऽतिव्याप्ति- वारणाय स्वार्थप्रकारकेति । प्रतिज्ञार्थघटकसाध्यरूपविशपणे हेत्वस्यान्वयेऽपि विशेष्ये पक्षे तदनन्वयात प्रतिज्ञायां नोपनयः लक्षणातिव्याप्तिन वा हेतौ निगम लक्षणातिव्याप्तिः उपनयनलक्षणे स्वार्थपदस्य ' निगमनलक्षणे । चावयवार्थपदस्य विशेष्यपरत्वादि. त्याह हेत्वर्थश्चेत्यादिना । उक्तप्रायमिति । पूर्व- हेत्वधैकदेश- पञ्चम्यर्थ एकदेशार्थमात्रान्वयित्वमुक्तम् अत्रच हेतुसमुदायार्थस्य तथात्वमिति विशेषात्मायमिति । (चिः) केचित्तु सामान्यवत्वं सति बाह्य करण. प्रत्यक्षवादित्यपार्थकम् - विक्षक्त्युपस्थापितहेतुत्वेन सामान्यवत्वस्य विभक्त्यन्तरावरुद्धस्यानन्वयादि- ति केचित् । तन्न । सतिसप्तमीवलात सामान्यवत्त्वस्य पायकरणप्रत्यक्षत्वस्य च सामानाधिकरणपोपस्थिती विशिष्ट हेतुत्वान्वपात् तथैव व्युत्पत्ते न हायमों ऽस्मान्नावगम्यते। हेतायुक्त कथमस्य गमकत्वमित्यांकालायां या- प्तिपक्षधर्मतयोः प्रदर्शनप्राप्ती व्यास प्राथम्पात् तत्प. दर्शनायोदाहरणम् । तत्रानुमितिहेतुनिङ्गपरामर्शवा. क्यजन्पज्ञानजनकव्याप्यत्वाभिमतवनिष्ठनिपतत्वा- . . -- भिमतसम्बन्धयोधजनकशब्दत्वमुदाहरणत्वम् । सामा. पलक्षणे साध्यसाधनसम्बन्धयोधकत्वं साध्यसाध. नाभावसम्बन्धबोधकत्वञ्च,पिशेपलचणवपम् । न्या.

·अनुमानगादापा यावयदृष्टान्तवचनमुदाहरण मिति तु न-दृष्टान्तम योगस्य सामयिकत्वेनासार्वत्रिकत्वात्, यो यो धूम- वान् सोऽग्निमानित्येव व्याप्तिप्रतीतः । नापि प्रकृता. नुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवाक्पजन्यज्ञानविषयव्या- प्रत्युपनाप वचनं तत्त,-उपनपातिव्याप्ते: । अत उप. नपाभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यमुदाहरणम् । एतदेवान्वयव्यतिरेकिव्यासिविषयत्वविशेषितं विशे. लक्षणव्यमित्यन्ये । अत्र व्यभिचारचारणाय वीमा- माहुः । यत्र च सामानाधिकरण्यादेव व्याप्तिस्तत्र न पिसा, केवलान्वयिन्यभेदानुमाने च चीप्सायामपि व्यभिचारतावस्थ्यमिति तु वयम् । वीप्सा च यत्पदे न तत्पदेऽपि विरुद्धरूपोपस्थितयोरपि तत्पदेन परा. मीवुद्धिस्थवाचकत्यादिति न व्युत्पत्तिविरोधः, यथा यद्यत् पापं प्रतिजहीत्यत्र । इदश्च साध्यसाधनोभपा. श्रयाविकलानुपदर्शितान्वयं विपरीतोपदर्शितान्यया. नुपदर्शितव्यतिरेकविपरीतोपदर्शितव्यतिरेकभेदादा. भासरूपमिति । उदाहरणानन्तरम्भवतु व्याप्तिस्तथापि व्या कि पक्षे वर्तते न वेत्याकाङ्क्षायां व्याप्तस्य पक्षधर्मवाद शनायोपनयः । तत्रानुमितिकारणतृतीयलिङ्गपराम जिनकावयवत्वमुपनयत्वमिति सामान्यलक्षणम्।सा- ध्यव्याप्पषिशिष्टपक्षबोधकावयवत्वं साध्याभाषव्या- पकामावप्रतियोगिमत्पक्षयोधकावयवत्वच विशेषल. 'क्षणदयम् । अदाहरणान्त एवं प्रयोग इति न वाच्यम्। तृतीपलिङ्गापरामर्शस्य व्याप्तपक्षधर्मतावमाहिनोऽवष- ·अवयवमकरणम् । १५७३ वान्तरादलाभात्, तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अलाभात्। न च हेतुवचनादेव तदरगम: तस्य को हेतु. रित्याकाङ्क्षायां प्रवृत्तत्वेन हेतुखरूपोपस्थापकस्यातत्प- 'रत्वात् । वादिवाक्यादेवाचेप इति चेन्न। तदर्धस्यासि. द्वत्वेनानाक्षेपकत्वात् ,अन्यथा प्रतिज्ञामात्रादेव सव्वा क्षेपेऽवयवान्तरविलयात् । प्रतिपाद्यानां स्वत एव तद- षगम इति चेन्न । तेषां व्युत्पन्नाव्युत्पन्नतया सर्वत्र तदसम्भवात् प्रतिपादकेन स्वव्यापारस्य निर्वाहयितु- मुचितत्याच, अन्यथावयवान्तरेऽप्येवंप्रसङ्गात् । उपनयानन्तरं निगमनम् , तच्चानुमितिहेतुलिङ्गपं. रामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्षताधीपयुक्त- साध्यधीजनक वाक्यम् । न च व्याप्तिपक्षधर्मतायाश्च- तुभिरेवावयवैः पर्याप्तेः किं तेनेति वाच्यम् । अयाधि. तासत्प्रतिपक्षत्वयोरलाभे चतुर्णामप्यपर्यवसानात् । अधाभिधानाभिधेययोव्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गम. तिपादनादेव पर्यवसानेनावयवान्तराणां निराका- सत्वं विपरीतशङ्कानिवृत्तेरपि तत एव लाभात्, अ- न्यथा निगमनेनापि तदवारणात् न हि तदिशेषदर्श. नमनाहत्पव तन्निवर्तकम् । सिद्धानिदेशतया चारपती. तिचेत्।नस्वरूपमात्राभिधानात्।साध्यत्वानुपस्थिती तस्मादिति हेतुविभक्त्यनन्वयप्रसङ्गाच्चेति चेन्न। व्या- सिपक्षमताज्ञानेऽपि पाधसत्प्रतिपक्षवुद्धः साध्यज्ञा- नानुत्पत्तिदर्शनात् सदभावायोधने समीहितानि. ग्वाहात्। अथ पाधादिविरहस्य प्रयोजकत्वं तु तदोषस्य ·१ अनुमानगादाधर्याम् मानाभावादसिद्धेश्च',..इति किमर्थं बाधादिविरहो योधनीय इति चेन्न । यदवगमे सति पन्न भवति तत्त दभावज्ञानसाध्यमिति व्याप्तः । न चानन्वयः, तस्मा- दित्यन्वयवलादेव हेत्वनाकासितत्वलक्षणसिद्धत्वज्ञा. नात् न त्वन्वयात्. पूर्वम् । इह केचित यथा. तस्मादिति, सर्वनाम्ना हेतोः परामर्शः पूर्वोक्ताशेपरूपलाभाय तथा सांध्यांशस्यापि तथा इति सर्वनाम्ना,सिद्धस्थलाइव विरोधादिवारणा. य युक्त इत्याहुः । तन्न । तथेति स्वरूपे प्रकारे सादृश्ये ग?आये तथा चायमिति प्रकान्तात् तथेति हेतुमानि- स्पर्थ: स्यात् , नया चानन्वयान हि हेतुमत्त्वादेव. हेतुमा त्यमित्यन्वितम् ।नदितीयःसामान्येन पक्षस्यापि अन्वय व्याप्ती प्रवेशात् तत्प्रकारान्वयस्तत्रैवेत्यनन्वयात्। अत एवन तृतीयोऽपि अभेदानुमाने चान्वयिनि तस्मात्तधेति सादृश्याभावात्, पहनाच प्रकमे विशेष्यानन्वयात्, वादिचाक्ये च योग्यतान्वयेतिप्रसवात् तस्मादित्यत्र विभक्यानन्वयादेव नियमः तस्मादनित्य इत्यभिधाने घिशिप्य सिद्धतावगम्यते-पूर्व साध्यतयोक्तस्प समर्थ- हेतुसम्बन्धेन पुनरुत्कीर्तनात्, अन्यथा तदैयोत् । संशयप्रयोजनादयस्त्ववयवलक्षणाभावादेव नावययाः, किन्तु न्यायागतयोपयुज्यन्त इति नाधिक्यम् , कण्टकों- द्वारस्य च न सार्वत्रिकत्वं समयपिशेपोपयोगि- स्वादिति ॥ इत्पवयवचिन्तामणिः।

·अवयवप्रकरणम्। १९७५ शब्दो अनित्यः सामान्यवत्वे सति किरणप्रत्यक्षत्वादि. ति हेतुप्रयोगे हेतुघटकदलयोः प्रत्येकं व्यभिचारितया भेदेन. ना. .मार्थयोस्तयोरेकांशेपरस्य - विशेषणतयाऽनन्ययेन च विशिष्टहेतु स्वान्वयासम्भवेन विशेषणविशेष्यभावानापनयोमिलितयोतुत्या. न्वयो वाच्यः। सोऽपि न. सम्भवति सामान्यवत्वादेः। सप्तम्यन्तः पदोपस्थाप्यहेतुत्वार्थकपञ्चमीप्रत्यर्थवाभावादिति केचित्पूर्व, पक्षं समाधातुमुपन्यस्यति मूले हेतु ग्रन्थे. सामान्यवत्व इति । सामान न्यवत्वस्य याहांकरणप्रत्यक्षत्वे विशेषणत्वासम्भवेऽपि.. सप्तम्यन्ता. थस्य सामान्ययत्वसामानाधिकरण्यस्य तत्र विशेषणतया ताहशविशे. पणावच्छिन्नवाहाकरणप्रत्यक्षत्वे हेतुत्वान्वयसम्भवानापार्थकतत्या. ह तन्नेति । सामान्यत्वस्येति । सामान्यवत्त्वस्य याहाकरणप्रत्य. क्षत्वविशेषणीभवत्सामानाधिकरण्यप्रतियोगितयोपस्थितावित्यर्थः। • अथ समानाधिकरण्ये सप्तम्या अननुशासनात्कथमेतत् सतीत्यस्य पा कोऽर्थ इति चन्न। 'यस्य च भावे न भावलक्षणमिति सूत्रानुशिष्ट. पातम्या गोपु दुह्यमानासु गत इत्यादौ यथा गोदोहनादिसमानकी. लीनत्वं गमनादौ योध्यते तथा प्रकृतेऽपि समानदेशत्यप्रत्यायनात् । नच तारशसप्तम्या फ्रियासमानफालीनत्ववत् क्रियासमानदेशत्वस्य कदाचिस्क्रियायां प्रत्यायनसम्भवः यस्य क्रियया अन्यस्य किया लक्ष्यते विशेष्यते तद्वाचकपदसममिच्याइतकृदन्तापस्थापितक्रिया. समानकालीनस्वादिसम्बन्धेन मियान्तरपिशेपणमिति यावत तळा. चकपदात्सप्तमीत्यर्यकत्याचारशसूत्रस्य क्रियासमानकालीनत्वादी क्रियान्तरविशेषणतया विवक्षिते ताइराखुत्रेण सप्तमीविधानाद | स. समीप्रत्यर्थनिरूपितसामानाधिकरण्यादेरपरनामार्थविशेपणतयापित वक्षणे सप्तम्यननुशासनात्सामान्यवस्थसामानाधिकरण्यस्य प्रत्यक्षाये कुनो लाभ इति वाच्यमायया गोपु दुद्यमानास्थागत इत्यादी गोप. दोत्तरसप्तम्या: समभिध्याहृतकियागोदोहनरूपोर्थः, तत्र समभिन्याहasaraार्यान्वितप्रायस्य फर्मवानिरूपकत्वसम्बन्धेनान्वयः त. स्याध समानकालीनत्यसम्बन्धेन क्रियान्तरेऽन्वय इति तत्र दुध. मानगोकर्मकदोहनसमानकालीनस्वलामस्तथा प्रमनेमपे । भयापि राप्रमः असुधातोराधारत्वमर्थः अत्रास्ति घट इत्यादी पतद्देश. निष्ठाधारताप्रतियोगी घट इत्याप्रितीतेः वत्र च सप्तम्यर्थसममि.

·१५७६ अनुमानगादाधम् स्याहताधारस्वरूपाक्रियायां सामान्यवश्वस्य प्रकापर्थस्य प्रति. योगितासम्बन्धेनान्वयः आधारतायाः प्रत्यक्षाये समानदेशाध. सम्बन्धेनान्थ्य इति प्रत्यक्षत्वे सामान्यववसामानाधिकरण्यलाम सम्मवात् । भावलक्षणमिति भावशदस्य धर्ममानपरत्वात् प्रत्यक्षत्यस्य क्रियात्वपिरहेऽपि क्षतिविरहात् । सठ इत्पस्याध्या. हारेण पा प्रत्यक्षायसापे सामान्यवयसत्त्वस्य समानेदशतालाभेन सामअस्यात्।कुत्रचिरसमानकालीनत्वं क्रियायाः सम्यन्धा कुत्रचित्स. मानदेशत्यमित्यन्त्र किं नियामकमिति चेदा यत्रसममिव्याहतकृत्यप्र. त्ययस्य वर्तमानस्ये तात्पर्य तत्र समानकालीनत्व न च न तद्विष. क्षण तत्र समानदेशत्य सम्बन्ध इति नियमात् प्रयतच वर्तमान स्वविवक्षया समानदेशत्यलाभात् वर्तमानत्वाविवक्षायामपि पिरो- धिफालाविवक्षया लटः साधुत्वात् यत्र चातीतत्यमनागतत्वं धाकृता ' पिपक्षितं दुग्धासु वोग्यव्यास्वित्पादौतरोत्तरत्वं पूर्ववस्वम्, पूर्ववत्वं च सम्बन्ध इति दोनोत्तरवादिकमेष प्रतीयते न तु समानकाली. मत्यमित्यवधेयम्। ननु उदाहरणे यत्पवनिरुतिप्रयोजिकायाः महानसमहानसान्य. स्वादिना वक्तुर्यावरसाधनाधिकरणप्रत्यायनेच्छारूपीप्सायाः कि प्रयोजनम् ,न हिसाधनस्ययावधिकरणे साध्यवत्वज्ञानमनुमितिहेतु: येन यत्पदे पापसां विना यावत्माधिकरणानुपस्थापते तत्पदेन ता. वदधिकरणानां परामर्शासम्भवात्सकलसाधनाधिकरणे सा. घरवाप्रतीतेरनुमित्यनिर्वाहास्यादिति यतत्पदाचावधिकरणवोधो वीप्साप्रयोजनं भवेत् । न च व्याप्तिप्रत्यायनेच्छा वीप्सा तस्याश्चा- नुमित्योपयिकाध एप प्रयोजनमिति वाच्यम् ।। व्याप्तेश्च पदार्थ स्ववाक्यर्थत्वविरहेण तत्प्रत्यायनेच्छायामपि शादतत्प्रत्ययस्यायो. गाव मानसयोधे च वाभिप्रायानुपयोगात । यदि च यत्पदसमः भिव्याहतवन्याविपदस्य धूमझापकताविशिष्वन्द्वयादिलाक्षणिक तया धूमादौ चन्हिव्याप्तिलाभ इत्युच्यते तवा यापदस्य द्विरुक्किं वि. नापि ग्लाभसम्भवाविरुक्तिधैयर्यमित्याक्षेपे प्राचीनसमाधानमुप म्यस्यति अश्चेति । उदाहरणस्थयापदे चेत्यर्थः । व्यभिचारवाट पयेति । धीप्सामुद्दिश्य मानसन्यासिधानविरोधिव्यभिचारीबार गप्रयोजनिकामाइरिस्यर्थः । यापद्धत्वधिकरणे साध्यवरवनिमये ते. ३ - ·अवयवमकरणम् १५७७ न विपरीतनिश्चयात्मकेन साधनाधिकरणे साध्याभावयस्वरुपय- भिचारग्रहस्य: प्रतिवन्ध इति भावः। ... ], 7 - उदाहरण नमा -- * नन्वेव वाच्यत्वादिसाध्यस्य यत्रोपायान्तराफेवलान्वयित्वं पृ. हीतमयमेतदमिन्न र एतवृत्तियाषद्धर्मववादित्यत्र च हेतावकमा- प्रवृत्तिय गृहीत तत्र हेती ,साध्यसामानाधिकरण्यग्रहादेवमानसी व्याप्तिधी, सम्भवति प्रथमेऽभाये साध्यीयत्वाग्रहेण द्वितीये साध्या भाववच्या गृह्यमाणेऽधिकरणान्तरे तोरप्रदेण व्यभिचारग्रहासम्भ- धादियुभयसिद्धव्याप्तिकासाधकतानुमान यथा युज्यते तथात्र सामानाधिकरण्यलाभायोदाहरणप्रयोगेऽपि द्विर्यत्पदं न प्रयुज्यतेत्यष्टापत्तिमाह यत्र चति । सर्वव द्विरुतिरनपेक्षिते ति स्यमतमाह वीप्सायामपीति । अयमाशय, । द्विर्यप्रयोगपि स. कलसाधनाधिकरणपरत्वाग्रहे व्यभिचारतादयस्थ्य व्यभिचार, धियोऽनिवृश्चितत्परत्वग्रहापेक्षाया च यद्योगप्राथम्याभ्यां सा धननिष्ठ-याप्तितात्पर्यमेव गृह्यता तत पच च लक्षणया क्यानिशा. ब्दयोधसम्भवात तत्रच व्यभिचारशङ्काया भविरोधित्वात् । याय. रसाधनयति साध्यवयोधाय छिर्वचनमनर्थकमेव अत एव यन्नैव त. नेयमिति प्राचामुदाहरणोपदर्शनमपि सङ्गच्छते । आवश्यकश्य ध्या- से. शाब्दगेधोऽन्यथा समानप्रकारतामपुरस्कृत्य विपरीतधियो विरोधिताया. दुम्कल्प्यतया महानसत्यादिना सफलधूमाधिका रणे साध्यवयोधऽपि धूमवत्वप्रकारण तत्रैव साध्याभावशंकाया अनुच्छेदेन मानसव्याप्तप्रहासम्भवाद । एवमद्विरुकेनापि यत्पदेन एकरूपेण सिभित्ररूपेण धा सफलघूमाधिकरणोपस्थितिसम्भचा. तदर्थकतया द्विरुतिसार्थक्यांमत्यपि दुर्यचम् न च सकृदुश्चरिते- त्यादिव्युत्पचिविरोधादेकरमायापदानानकाधिकरणयोध. सभवती. ति वाच्यम् । सदुच्चरितस्य नानाशपापा पोधकतायामेषाव्यु. त्पते. सर्वनाम्ना च बुद्धिस्थतावडेदफत्वोपलक्षितधर्मापछि. सत्येन नानाधर्मिणामनुगमात् नानार्थेषु शकेरैपयन व्युत्पचरविरो धात् , अन्यथा द्विरुतिस्थले एकस्पैच पदद्वयरूपादेशस्थानितया प. दभेदविरहेण द्विरुक्तादपि नानार्थधानुपपत्तेः कोचदर्थय. योधफायनिय हेपि भूयोऽर्थयोधस्य निर्यादयितुमशफ्यायाप्चेति ।

·१५७८ अनुमानगादापर्याम् त्यतया .,अथ द्विरुकस्थल एव व्याप्ती निरूढलक्षणा मत पप यापद. प्रयोगेऽपि धादिवाक्ये स्वारसिकलक्षणाविरहेण व्याप्तियोधनिवा- छ । घस्तुतो व्याप्तिगोचरशान्दयोधानुरोधेन चेदुदाहरणप्रयोग- स्तदा उपनयपव्याप्यपदेनैवोदाहरणेऽपि व्याप्तियोधनं युज्यते इति सकलधूमाधिकरणे साध्यवस्ववोधनाय यो धूमवानित्युदा. हरणम् । इत्थं च यत्पदस्य सकलधूमाधिकरणपरताया आवश्यकत. था अद्विरुक्तयपदस्य तापदत्यानियमेन तत्परस्वग्रहाय द्विरुक्तरा- वश्यकत्यात् । एवं नित्यवीप्सयोरिति सूत्रेण विरुतिविधानस्य नि. सकलधूमाधिकरणपरत्वे यत्पदस्याद्विरुक्तस्य साधु त्वमेव न स्यादित्यता द्विरुकेरावश्यकतेत्याशयेन यत्पदे द्विरुक्किम. भिप्रेत्य तत्पदे द्विरुक्ति खण्डयति चीप्सा चेति ।। द्विरुक्तिनियमोऽपि कदाचित्पदे एव न तु तत्पदेपीत्यर्थ । सर्वत्रैव तत्पदे न द्विरुकिरिति नार्थः। धिवर्णभावं स स भूमिपाल इत्यादी छन्दोनुरोधादिना द्विरु. क्रिदर्शनात् न्याये तु प्रयुज्यमाने आधिक्यस्य न्यायेऽन्याय्यतया न तत्र शिरुक्ति। सकलधर्मिप्रत्यायनेच्छारूपीप्सासत्वेऽपि अधिरकतत्पद- स्य साधुतासम्भवः महाकविप्रयोगदर्शनादेतदपि स्पप्रयितुं भव- भूतिनांद्यास्तथा प्रयोगो दर्शयिष्यते। द्विरुक्कयत्पदयोधितनानाधर्मि- णामेकेन तापदेन परामर्शायाग इत्याशंकां निरस्यति विरूपेति । महा. नसमहानसान्यत्यादिना विभिन्न प्रकारेणेत्यर्थः। तत्पदेन परामर्शात् तत्पदेन परामर्शसम्भवात। तत्पदस्य परामर्शकतायां म्युत्पत्तिविरो. धे द्विरुक्तयत्पदेनापि तावद्धमिवोधासम्भवात् । व्युत्पत्तिविरोध. पथ च कथमित्याकांक्षायामाह बुद्धिस्थवाचकत्वादिति । बुद्धिमा कारविशिष्टसर्वेषु एकशोरित्यर्थः । व्युत्पत्यविरोधं यान्तेन रढ- यति यथेति ॥ इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचितगादाधर्या- मव्ययप्रकरणम् ॥

·។ -- -श्रीगणेशाय नमः अथानुमानग्रादाधर्याम् सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । प , -- . 4 (चि०) अथ हेत्वाभासास्तत्त्वनिर्णयविजयप्रयो-' जकत्वानिरूप्यन्ते। (दी० ) एवावता प्रवन्धेन सपरिकर हेतु निरूप्यं तत्प्रेस गाद तत्वनिर्णयादिरूपतत्कार्यकारिताच तदाभासनिरूपणं - विजानीते अधेति । (गा० ) हेत्वाभासनिरूपणे प्रसङ्गस्यापि सङ्गतित्वं सम्भवति व्याप्तिपक्षधमताविशिष्टहेतुनिरूपणे सति व्याप्तिपक्षधर्मताविरोधित. द्विरहवतो दुष्टहेतोः स्मरणात् , अतस्तदप्रदर्शनेन मूलस्य न्यूनता परिजिहीर्घः प्रसङ्गस्यापि तनिरूपणप्रयोजकत्वमाह एतापततिः। परिकरो च्यातिपक्षधर्मते। निरूप्येत्यन्तमुक्तकमेण दुष्टहेतोः स्मृतत्व स्य प्रसङ्गनिर्वादकस्य लाभाय । तत्प्रसगादिति । सपरिकरहेतुनि; रुपितप्रसङ्गसङ्गतेरित्यर्थः । तज्ज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः । अन्वयश्चास्य निरूपणमित्यनेन । तत्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वादिति मुलं यद्यपि हेत्वाभासनिष्ठतत्त्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयत्वार्थकतया शिष्यप्रवृत्त्युपयोगिनिरूपणघटकज्ञानप्रयोजनप्रदर्शनपरम्, तथापि त. न्मात्रपरत्वे सङ्गत्यप्रदर्शनेन न्यूनता स्यादिति तस्यैककार्यकारिः स्वादिरूपसङ्गतिप्रदर्शनपरत्वमपि सम्भवतीति स्फुटीकर्तुमाह तत्त्व. निर्णयादिति । आदिपदाद्विजयपरिग्रहः । तत्कार्यकारित्वात्-सपरिस करहतुप्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वात्। प्रयोजकत्वं च जनकतावच्छेदका. दिसाधारणमतः स्वविषयकशानकार्य प्रति स्वस्य तत्वमक्षतमेव । तस्वनिर्णयः-प्रमितिकादिनिश्चयः । तत्र व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्ट प्रकृतहेतुशानमिय तद्विपरीतकोटिसाधकस्य हेन्वाभासत्वधानमः । ।

·१८८० अनुमानगादार्याम् अथवा तत्त्व- प्युपयुज्यते प्रतियन्धकीभूततद्विपरीतकोटि-याप्ययत्तासानेऽमामा. प्रयग्राहकवादित्युभयोस्तस्वनिर्णयप्रयोजकत्वम् । निर्णयः साध्यवासाने प्रमात्यनिश्चय। तानुमापकतोयी- प्स्यादिविशिष्टत्वरूपसबेतुत्वज्ञानमिव , विपरीतसाधकतो?प्र.व. शानमप्युपयुज्यते । प्रकृतसाध्यग्रहामामाण्यप्राहकविपरीतसाधकहे स्वदुष्टत्वमविघटकत्वात् । विजयप्रयोजकत्व च हेत्वामासस्य स्वशानाधीनपरोक्तहेतुदोषोनापनद्वारा व्यापयादिविशिष्टहेतो. स्व शानाधीनसम्म्यायप्रयोगद्वारा च योध्यम् । (चि०) तत्रानुमितिकारणीभुताभावप्रतियोगिय- धार्थज्ञानविषयत्वम् यदिपपत्वेन लिङ्गज्ञानस्यानुमिः तिविरोधित्वं ज्ञायमानं सदनुमितिपतिवन्धकं यत्सत्वं था हेत्वाभासत्वम्। (दी०) अनुमितीति । यथाश्रुतिमिदं हेतुदोषाणां लक्षणम् , तद्वस्वञ्च दुष्टहेतूनाम् , तदभिप्रायेणैव उपधेपसकरेऽपीयादि वक्ष्य- ति । तंत्रानुमितिपदम् अनुमितिनिष्ठ कार्यतानिरूपकसम्बन्धित्वे. नानुमितितत्कारणज्ञानपरम् साध्यव्याप्यहेतुमान पक्षः साध्यवा- निसाकारानुमितिपर वा, तेनैकत्र हेतौ व्यभिचारादिग्रहेs- प्यन्यस्य परामर्शदनुमित्युत्पादेन व्यभिचारायाप्त्यादिज्ञानेना- न्यथासिद्धत्वाच व्यभिचारादिग्रहाभावस्थानुमित्यजनकत्वेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । (गा०)मूलोक्तलक्षणानां दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोपेप्यतिव्याति', य. यार्थज्ञाननिष्ठानुमितिप्रतिवन्धकतायच्छदकविषयताश्रयत्वपर्यन्तस्य समूहालम्बनशानविषयताश्रयोदासीनपदार्थवारणाय प्रथमलक्षणे विधक्षणीयतया ब्राधादिज्ञानप्रनियन्धकतायां प्रायशो ।हेतुविषयता पा अनयच्छेदकत्वात् तत्रत्यहताक्याप्तिश्च, यद्विषयकत्वेनेत्यादि- लक्षणे तृतीयाया अवच्छेदकावार्थकतया सुतरा तथेत्यत आहः य थाश्रुतमिति । इरोतल्लक्षणत्रयम् । ननु हेतुवदयभासन्त इति व्युत्प. स्या हत्याभासपदस्य दुष्टहेनुपरत्यात दुष्पहतुनिरूपणस्यैव प्रति - . N ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १५८१ ज्ञातत्वात तल्लक्षणमप्याकांक्षितमतस्तदनुको मूलस्य न्यूनता, अन्य विधव्युत्पत्त्या हेत्वाभासपदस्य हेतुदोपपरत्वसम्मवेपि ते चेत्या. दिना - दुष्टहेतूनामेव । विभजनाद्दुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रतिक्षातत्वेन तदसते, पव दुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रकृतत्व दुष्टहेतूनां विभागानईतया तेषां सरेण विभागव्याघातशङ्काया अनचतारात उपधेयसङ्करत्या- दिग्रन्थस्योपाध्यसकरेण विभागोपपादनपरस्यासगतिरित्यत आह तद्वत्त्वं चेति । तादृशदोपयत्वं चेत्यर्थः । दुष्टहेतूनां लक्षणाम- त्यनुपज्यते । स्फुटामेति शेषः । तथाच दुष्टहेतुनिरूपणस्य प्रकृतत्वों पिदोपलक्षणे कृते. दुष्टहेतुलक्षणस्य स्फुटनया लाभेन नोक्तानुपपः त्तिरिति भावः। तदभिप्रायेणेवेति । दुष्टहेतुलक्षणाभिप्रायेणवेत्यर्थः। अनुमितिपदस्यानुमितिसामान्यपरत्वे असम्भवः यत्किचिदनुमि तिपरत्वेऽतिप्रसङ्गात् प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानामतिपरत्वमावश्यकम्। तथाच व्यभिचारोदावव्याप्तिः वद्विधूंगव्यभिचारीत्यादिशानाभावस्प पर्वतो धूमवानित्यायनुमित्यजनकत्वात, लक्षणया तस्य तादृशानुः मितिकारणज्ञानमात्रपरस्खे बाधादावव्याप्तिः-वाधादिशानस्य पराम- प्रितिवन्धकत्वात् , अतोऽनुमितिपदमजहत्स्वार्थलक्षणया तदुभयः परतया व्याच तत्रेति । तादृशलक्षणवाक्य इत्यर्थः । लक्षणंघट कतावच्छेदकमुभयसाधारणमनुगतरूपमाह अनुमितिनिष्ठकार्यता. निरूपकसम्बान्धत्वेनेति । अनुमितिपदस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदकधिः शिष्टप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकप्रकृतहेतुतावच्छेदका धच्छिन्नहतुकानुमितिपरत्वं स्वयमेव दर्शयिष्यति अतो न वक्ष्य- माणातिप्रसङ्गः । निरूपकत्वं च यदि प्रतियोगित्वं तदा कार्यस्य कार्यनाप्रतियोगित्वामावादनुमित्यसङ्ग्रहः । अतः सम्बन्धिपदं सं. चन्धिद्वयसाधारणस्य तत्साक्षात्कारजनकसाक्षात्कारविषयतात्मक स्वस्य लाभाय। अत्र पर्वतो वहिमान्ददश्च तथेत्यादिसमूहालम्बनानुमित्यांविवि: रोधिहदनिष्ठवड्यभावादिरूपवाधादेः पर्वतादी धूमादिना वयादि. साधने दोषताप्रसङ्गः, प्रातानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धि- महत्वस्य कस्यापि प्रतियध्यतानरच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रति बध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकतानिवेशनासम्भवात् , तथाविधग्रह पव्यापकप्रतिवध्यतानिवेशे चानुमित्यविरोधिनि व्यभिचारादो प. .

·अथवा तत्व- - १८८० अनुमानगादाधर्याम् प्युपयुज्यते प्रतियन्धीभूततविपरीतफोटियाप्ययत्ताशानेऽप्रामा भयग्राहकवादिन्युभयोत्तत्यनिर्णयप्रयोजकत्वम् । निर्णया-साध्ययवाशाने प्रमायनिश्चय'। तत्रानुमापकतोया. प्यादिविशिष्ट वरूपसद्धेतुत्यशानमिव विपरीतसाधकहतार्दुष्टत्व. शानमप्युपयुज्यते । प्रकृतसाध्यमहाप्रामाण्यवाहकचिपरीतसाधकहे स्वदुष्टत्वग्रहविघटकापात् । विजयप्रयोजकत्वं च हेत्वाभासस्य स्वधानाधीनपरोक्तहेतुदोपोझायनद्वारा व्याप्यादिविशिएहेतो. स्व. शानाधीनसन्न्यायप्रयोगवारा च योध्यम् । (पि०) तत्रानुमिति कारणीभूताभावप्रतियोगिय- थार्थज्ञानविषयत्वम् यद्विषयत्वेन लिङ्गज्ञानस्यानुमि- तिविरोधित्वं ज्ञायमान सदनुमितिप्रतिवन्धकं यत्तत्वं या हेत्वाभासत्यम्। (दी०) अनुमितीति । यथाश्रुतिमिदं हेतुदोपाणा लक्षणम् , तस्वञ्च दुष्टहेतूनाम् , तदभिप्रायेणैव उपधेपतङ्करेऽपीयादि वय- ति । तत्रानुमितिपर्वम् अनुमितिनिष्टकार्यतानिरूपकसम्बन्धिले. 'नानुमितितत्कारणज्ञानपरम् साध्यव्यापहेतुमान पक्षः साध्यवा- निसाकारानुमितिपर वा, तेनैका हेतौ व्यभिचारादिग्रहे:- प्यन्यस्य परामर्शाद नुमित्युत्पादेन व्यभिचाराधाप्त्यादिज्ञानेना- न्पधासिद्धत्वाच व्यभिचारादिप्रहाभावस्पानुमित्यजनकत्वेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । (गारमूलोक्तलक्षणानां दुपहेतुलक्षणत्वे दोपैप्वतिव्यामिय. थार्थज्ञाननिष्टानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छदकविषयताश्रयत्वपर्यन्तस्य समृधालम्बमज्ञानविषयताश्रयादासीनपदार्थवारणाय प्रथमलक्षणे विषक्षणीयतया वाधादिज्ञानप्रतिवन्धकताया मायशो हेतुविषयता या अनघच्छेदकत्यात् तत्रत्यक्तावव्याप्तिथ, यद्विषयकत्येनेत्यादि- लक्षणे तृतीयाया अवच्छेदत्वार्थकतया सुतप तथेत्यत आह य. याधुनमिति तल्लक्षणत्रयम् । ननु तुववभासन्त इति व्युत्प स्या हत्यामासपदस्य दुपहेतुपरत्वात दुष्टदेतुनिरूपणस्यैव प्रति. - ·- सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १५८१ शातत्यात तलक्षणमप्याकांक्षितमतस्तदनुक्ती मूलस्य न्यूनतो, अन्य विधव्युत्पत्या हेत्वाभासपदस्य हंतुदोषपरत्यसम्मोपिया दिना दुष्टहेतूनामेव . विभजनादुरहतुनिरूपणस्यापतिक्षानत्वेन तदसगते, एव दुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रछताव दुपईतूनां विभागनईतया तेषां सदरेण विभागाघातशङ्काया अवतारात उपधेय सरत्या- दिग्रन्थस्योपाध्यसकरण विभागापपादनपरस्यासतिरित्यतः माह तद्वस्व चेति । तादृशदोपवत्वं चेत्यर्थः । दुष्टहेतूनां लक्षणाम. त्यनुपज्यते । स्फुटरमेति शेष। तथाच दुष्टहेतुनिरूपणस्य प्रस्ताव पि दोपलक्षणे कृते: दुष्टहेतुलक्षणस्य स्फुटतया लामेन नोक्तानुपपः तिरिति भावः । तदभिप्रायपोवेति । दुपहेतुलक्षणाभिमायणयत्यर्थः । अनुमितिपदस्यानुमितिसामान्यारत्यै असम्भवः यत्किचिदम तिपरत्वेऽतिप्रसङ्गात् प्रतिपक्षसाध्यहेतुकानुमितिपरत्यमावश्यकम्। तथाच व्यभिचारोदायव्याति: वद्विधूमव्यभिचारीत्यादिशानाभावस्प पर्वतो धूमचानित्याधनुमित्यजनकत्यात, लक्षणया तस्य तादृशानु मितिकारणाशानमापरवे वाधादावव्याप्ति-वाधादिशानस्य पराम: शांप्रतिबन्धकस्यात् । अतोऽनुमितिपदमजहत्स्वार्थलक्षणया दुभव परतया व्यानऐ तत्रेति । तारशलक्षणवाक्य इत्यर्थः । लक्षण फतावच्छेदकमुभयसाधारणमनुगतरूपमा भनुमितिनिकायंता निसाकसम्बाधित्वेनेति । अनुमितिपदस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदकार: হিমছলাযাদ্ধান্বিমাননাঙ্কা- वच्छिन्नहेतु कानुमितिपरत्वं स्वयमेव दर्शयिष्यति अतो न वय. माणानिमसः निरूपकावं च यदि प्रतियोगित्वं तदा कार्यस्प कार्यताप्रतियोगित्यामावादनुभयसदः । अतः सम्बन्धिपदं सं. बन्धिद्वयसाधारपस्य साक्षात्कारजनकसाक्षाकारविषयतात्मक- स्वस्य लामाया • र पर्वतो पहिमान्ददश्य तथेत्यादिसमूहालम्बनानुमित्यादिवि रोधिइदनिष्ठवड्यभावादियवाधादेः पर्वतादी,धूमादिना बहधादि- साधने दोपत्ताप्रपा, प्रातानुमितितिष्ठकार्यतालिकासम्बन्धि महत्वस्य कत्लपि प्रतिवध्यवानरच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतिर यध्यतानिपतप्रतिवन्धकतानिवेशनासम्भवात् , । तथाविधग्रहा स्वपापप्रतियणतानिवेश चानुमित्यविरोधिनि व्यभिचारादौ ·भनुमानगादाम रामशविरोधिन पायावी चाम्पादि:-अपविरोधिपक्षामसिना. पायेप तारतमनिषापमानिमपितप्रतियाकवाशालिशानविषया. सांसदमा कारमाह सायथ्यापेति। प्रवक्षतापदफ. पिशिटपस मटनामापतायफायनितामाप्तिपनिटमधन। नुनायसंकापटिनप्रकारताका मितिसामान्यपरमित्यर्थः । एष पतासम्हालम्पनानुमितध्यायादिविषयकता पमिधारका- नादिपतियष्यत्यात् न प्यभिचारासादर्शितसम्हालम्पनानुः मितिप्रतिपकतामादाय दर्शितातिप्रसन्नपारणाय सामान्यपणम् । वयाच तारशानुमितित्यध्यापकप्रतिवागतानिरूपितप्रतियाधपता. शालिपपाडानविषयस्य पयसितोपः सयायच्छदशायधि. नादिप्रकारकानुमितिसामान्यान्तर्गतायां पर्यता पणिमान्याय. धूमधांधायानुमिती हो न पहिमानिस्यादिनिश्वयस्थाप्रतिवन्ध. फायानातिध्यातिरिति भाय: । बाघसत्प्रतिपक्षस्वरुपरासिम्यायपा. सिद्धियतिव्याप्तिधारणाय प्रपशनापच्छेकाछिपाक्षायो- फायनियशः । न्यस्यानिना हानियापकानुमिती तथापिध- निधयस्याप्रतिवन्धपत्यातहोपतादयस्थ्यमता पक्षतावच्छेदकावच्छि. प्रत्योपादानम् । अवच्छेदकत्वं च तत्पर्यापयधिफरणत्यम् , तेनाते. जस्थी पर्यतो पहिमानित्यादी विशिष्टपर्वतत्वादिमति ययमावरूप याधस्य काञ्चनमयः पर्वतो यहिमानित्यादी पक्षाप्रसिः शुद्धप- चतत्वावच्छिनपक्षकानुमित्यविरोधित्वेपि नासदः । एवमाफ घोध्यम् । साध्यतायउदकावच्छिन्नसायप्रकारफत्यानिये परा. मशांविरोधितया बाधसत्प्रतिपक्षयोरव्याप्तिः । प्र प्रकृतसान्यता पच्छेदकावलिनस्वस्थानुपादानेपि नहोपताश्वस्थ्यम्-वहिवा- पच्छिन्नामायादिनिश्चयस्य धूमजनकतेजस्यो यहिव्यायधूमबांध इद इत्याधनुमित्यावरोधित्वात् । साध्याप्रसिद्धमन्याप्तिधारणप्रयो। जनकाय तदुपादानस्येति तु न मत्-वहिन कांचनमय इत्यादिनि- प्रेयस्य शुद्धयहित्वादिना बनुयायमित्यविरोधत्वेणि द्वितीयदलं प्र. छतसाध्यतायच्छदकापच्छिन्नान्तर्भावसत्यात , तस्य कांचनमयध- हिश्याप्यधूमयानयं पवंत इत्यनुमिनिविरोधितया तर लक्षणगमनात्। द्वितीयदलप्रवेशात व्यभिचारविरोधमाधनाप्रसिद्धिस्मरूपासिद्धिषु नाव्याति तत्रापि साध्यतावच्छेदकान्नितिरूपितम्यातिविशिए- ·सामान्यनिरूक्तिमकरणम् । त्वनिवेशाध्यभिचारविरोधयोन व्याप्तिः। पहिधुमव्यभिचारीत्यादिन शानदशायामपि द्रव्यत्वादिना घूमादिनिरूपितव्यातर्भानसम्भवात्त. दोषतादवस्थ्यमतो व्याप्ती. साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नीयत्वनिवे शः 1 अन्वयव्याप्तिव्यतिरकव्याप्ती विशिष्योपादाय तदुभयवि. शिष्टहेतुप्रकारकत्वमेव निवेश्यम् । एकतरमात्रव्याप्त्युपादाने सा: धारण्यानुपसंहारित्वयोरेकतरासमहासमादित्यग्रे व्यक्तीमविप्य. ति! ताशव्याप्तिद्वयप्रकारतानिरूपितहेतुप्रकारतायास्तत्साध्यकत- बेतुकानुमितिजेनकतावच्छदकप्रकारतात्वनानुगमय्य निवेशस्तु न संभवति-साध्याभावववृत्तित्वज्ञानदशायां केवलव्यतिरेकव्याप्या. दिप्रकारकहेतुमत्ताशानोत्पत्त्या साधारण्यादेस्ताशप्रकारताशाक्य... नुमितिसामान्याविरोधित्वाभावात् । तादृशव्याप्तिविशिष्टविषयकत्व- मात्रस्य तद्विशिष्टहेतुतावच्छेकावच्छिन्नविषयकत्वमात्रस्य वा निवेशे, स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः, अतः पक्षाशे ताशव्याप्तिविशिष्टहेतुता. घच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशः। पक्षांशे व्याप्तिविशिष्टहेतुप्रकारकन्ध- मात्रस्य निवेशेपि तद्दोषतादयस्थ्यम , धूमाभाववान हद इत्यादि- ज्ञानस्य द्रव्यत्वादिना हेतुमत्ताज्ञानाविरोधित्वासाधारण्याद्यव्या. विश्व वहिवावच्छिन्ने धूमाभावयत्तित्वग्रहस्य धूमादिव्याप्ति- विशिष्टतहतित्वावच्छिन्नप्रकारकज्ञानाविरोधादतो हेतुतावच्छे. दकावच्छिन्नत्वानयशः । पक्षांश साध्यादिप्रकारकस्यं सं. स्फारादेराहार्यज्ञानस्य च पाधादिज्ञानाप्रतिमध्यत्वात् असम्भव इत्यतस्तादृशानुमितित्वनिवेशः । साध्यव्याप्यहेतुधर्मितावच्छेदक. कसाध्यवत्ताज्ञानस्यैव साध्यव्याप्यहेतुमानपक्षः साध्यवानित्याका- रकतया ताशाकारलिखनस्वरसातादशहेतुविशिष्टपक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविशेष्यक साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमितित्व- व्यापकप्रतिवध्यतानिरुपितप्रतिवन्धकत्वस्य लक्षणघदकत्वोपगमे तु पर्वतत्वाद्यवच्छेदेन व साध्यत्वे तत्सामानाधिकरण्येन साध्याभा. वादग्दोषत्वप्रसङ्गः सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिबाधादिशानस्य शुद्धपर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वन्द्यादिक्षानं प्रत्येव प्रतिवन्धकतया धूमवि. शिष्टपर्वतावाद्यवच्छिन्नधर्मिकवदन्यादिशानाप्रतिवन्धकत्वादिति त. दुपेक्षितम् । न च विशेष्यतावच्छेदककोटौ धूमादेरधिकस्य भानेपि शुद्धपर्वतावावच्छिन्नसंयोगादेयंत्र संसगता तत्र पर्वतत्वसामा. . .

·१५८४ 1,अनुमानगोदार्याम - . धिकरण्यन पन्यभाषाविज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वमावश्यकम् ताशा. सुमितेरपि शुद्धपर्वतत्वावच्छेदेन वन्याद्यवगाहित्वादिति वा. च्यम् । धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टयुद्धौ धर्मितावच्छेदतापर्या- त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्यमेव ससर्गाश भासने न तु तदेकदेशाव छिन्नत्वमीप तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततदेकदेशव्यापकत्वा- वच्छिन्नससंगताया आमामाणिकत्वात् ॥ सथ लिङ्गोपधानमते हेतो. सर्वत्रैव धर्मितावच्छेदकतया भाना- ताइशप्ससर्गताभ्युपगम आवश्यकः, अन्यथा शुद्धपर्वतत्याचच्छेदन हेतुमत्ताज्ञानस्थलेपि विशिष्टपर्वतत्याद्याच्छिन्नसयोगादिससर्गकानु- मितेरेव मानत्वाभ्युपगमे पर्वतत्वादिसामाधिकरण्यमात्रावगाहिया- धादिग्रहकालेपि तथाविधसाध्यनिश्चयवतो अनुमित्यापत्तेः, नहि सामानाधिकरण्येन पाधसिद्ध्योरनुमिति कश्चिदुपैति ताशवाधा. दिप्रहस्य कचिदप्यनुमितिप्रतिवन्धक यासंभवात तेषां हेत्वाभास. ताचिलायापत्तिश्च इति चेत् । पधमपि लिङ्गानुपधानमते तादृशविप. यतायां मानाभाव एघ, प्रकृतप्रन्धस्तु न लिङ्गोपधानमताभिप्रायका- तन्मतेऽनुमितेः सर्वत्रय तदाकारतया ताशाकारत्वस्याच्यावर्तकत. याऽनुमितिपदस्य तादृशाकारानुमितिपरत्वप्रदर्शनासंगतः । कांचनु लिंगानुपधानमतेऽनुमिनिपदस्य तदुभयपरत्व व्या. ख्याय यथाशुतार्थपरतानिहाय लिङ्गोपधानमतमाश्रयते-सा. ध्यव्याप्यत्यादिना । इत्याकारकानुमितिपरम्-अनुमितेरित्याका. रकतामताभिप्रायकमिति व्याचक्षते । एनाइशव्याख्यानप्रयोजन स्फु. टयति-तेनेति। एकत्र-हित्याद्यकविच्छिन्ने । व्यभिचारादित्या. दिना स्वरूपासिद्धिपरिग्रहः । अन्यस्य परामशीत-तदहित्यादि। रूपापरधर्मावच्छिन्ने व्याप्तिपक्षधर्मताद्यवसाहिशानात् । व्यभिचारा- दियादिहतोरनुमितिजनकत्वेपीत्यनेन सम्बन्ध । यत्र यद्पावच्छिन्ने उपभिचारज्ञानोत्पत्तिमितीयक्षण फचित्तद्गायच्छिन्नलिङ्गकपरा• मस्तिकक्षणपिलम्बनानुमित्युपगम व्यभिचारासभवान तत्र व्य. भिचारी दर्शित । ननु तद्धर्मावउिन्नलिङ्गकानुमितौ तद्धर्मावच्छिन्नधार्मिफव्याभ- - चारवानाभावस्य हेतुत्योपगमान्न व्यभिचार। तद्धर्मावच्छिन्नलि. अयाय चाव्यपहितोतस्यसम्बन्धेन तदूपाच्छन्नधर्मिकव्याप्त्या -- -- .

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । दिशानविशिष्टत्वम् नाशसम्बन्धन व्यभिचारज्ञानविशिष्टं यत्तदन्यत्व- मंव वा जन्यतावच्छदकं वाच्यम्, तेन धूमव्याप्यवाहिमानयामित्याका- रक शाब्दादिपरामर्शात्पत्तिद्वितीयक्षणे यत्र लौकिकसन्निकर्पजन्यो धूमव्यभिचारी वह्निः धूमन्याप्येन्धनवानित्याकारकसमूहालम्व. नग्रहस्तत्र तज्जन्यानुमितेरुक्तसम्बन्धेन घहिन्यापच्छिनधर्मिया. स्पादिज्ञानविशिष्टत्त्येपि न क्षतिरित्यत आह व्याप्त्यादीति। क्ल- सकारणताकव्याप्त्यादिशानसावे व्यभिचारज्ञानाद्यभावव्यतिरेकेणा- नुमितिव्यतिरेकस्यासिद्धत्वादिति भावः । व्याप्तिशानायभिचा. रज्ञानाभावेनान्यथासिद्धत्वशङ्का प्रागव निराकृतान क्षतिः-व्यभि. चारादौ नाव्याप्तिः। यत्रासद्धेतुविशेषेऽनुमितिरप्रसिद्धा तत्रत्यदो. पेष्वव्याप्तेर्वक्ष्यमाणतया एतादृशयथाश्रुनव्याख्यायामनिर्भरसुध. नाय वदन्तीति ।। (दी० ) पर्वतो निर्वह्निधूमो वढेरभिधेयत्वं वा मेयत्वस्य व्यः भिचारीत्यादिभ्रमादनुमितिमतिबन्धादाह यथार्थेति । ननु प्रतिव: न्धकज्ञानाविषयव्यभिचारादिघटिकसाध्यादेरपि मत्येकं हेत्वा: भासतापत्तिः । अथ विशिष्टविषयकं ज्ञान प्रतिवन्धकम् तद्धटकञ्च न विशिष्टमिति चेतर्हि ययाधीत व्यर्थ भ्रमविपयविशिष्टस्याम- सिद्धत्वादित्यनुशयेनाद यदिति । (गा० पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादिसद्धेतुस्थले वाधादिभ्रमविषये. प्रतिव्याप्तिगरकतया यथायुत यथार्थपद सार्थकीत पर्वतो निति- रिति । अतिपदस्य त्रितयस्थले सम्बन्धाश्रमत्रितयलाभः । प्रत्येक भ्रमभादायैवातिप्रसङ्गसम्भवात्ताशसमूहालम्बनभ्रमपर्यन्तानुधाव नपैकल्यात्तत्परत्वासद्गातेरिति ध्येयम् । प्रथमभ्रमोऽनुमिनो विरोध, अन्यों च जनकज्ञाने, तथाच तयोरपि प्रथमे अन्यत्र प्रसिद्धस्य सा. ध्याभावचतित्वस्य धूमाद्यशे भ्रमत्यम् । अन्त्ये प्रमेयत्वाभावबढ़- त्तित्वस्याप्रासया नद्रगत्व फिन्त्वभावांशेऽनुयोगिताविशेषसम्ब. न्धेन साध्यस्य भ्रमत्वमित्येतादृशविशेषमादृत्य शिष्यव्युत्पादनाया: नेकविधम्रमकथनम् । ... इद व्यवधम् । अभिधेयत्यं प्रमेयस्यस्य व्यभिचारी १९९ ·. १५८४ । अनुमानगोदार्या धिकरण्येन पहन्यभावादिशानस्य प्रतियन्धकत्वमावश्यकम् नारशान मितेरपि. शुदपर्वतत्यायच्छेवेन बन्याद्यवगाहित्वादिति वा. च्यम् । धर्मितावच्छेदकायच्छेदेन विशिष्टयुद्धौ धर्मितावच्छेदतापर्या- प्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वमेव संसर्गाशे भासते न तु तदेकदेशाध च्छिन्नत्यमपि तद्धर्मावच्छिन्नविशप्यतानिरूपिततदेकदेशव्यापकत्वा. वच्छिन्नसंसर्गताया आप्रामाणिकत्वात् ।। अथ लिलोपधानमते हेतोः सर्वत्रैव धर्मितावच्छेदकतया भाना ताशससर्गताभ्युपगम आवश्यकः, अन्यथा शुद्धपर्वतत्यावच्छदेन हेतुमत्ताज्ञानस्थलेपि विशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नसंयोगादिसंसर्गकानु मितेरेव मानत्वाभ्युपगमे पर्वतत्वादिसामाधिकरण्यमात्रावगादिचा- धादिग्रहकालेपि तथाविधसाध्यनिश्चयवतो अनुमित्यापत्तेः, न हि सामानाधिकरण्येन धाधसिद्धयोरनुमिति कश्चिदुपैति ताशवाधा- दिपहस्य कचिदप्यनुमिति प्रतिवन्धकत्वासंभवात तेषां हेत्वाभास- ताविलायापत्तिश्च इति चेत् । पचमपि लिङ्गानुपधानमते तादृशविप. यतायां मानाभाव एव, प्रकृतग्रन्धस्तु न लिनोपधानमताभिप्रायक:- तन्मतेऽनुमितेः सर्वत्रेव तदाकारतया तादृशाकारत्वस्याव्यावर्तकता याऽनुमितिपदस्य तादृशाकारानुमितिपरत्वप्रदर्शनासंगतः। केचिनु लिंगानुपधानमतेऽनुमिनिपदस्य तदुभयपरत्वं क्या- ख्यायः यथाश्रुतार्थपरतानिहाय लिझोपधानमतमाश्रयते-सा. ध्यव्याप्येत्यादिना । • इत्याकारकानुमितिपरम्-अनुमितेरित्याका• रफतामताभिप्रायकमिति ध्याचक्षते । एतादृशव्याख्यानप्रयोजन स्फु. टीत-तेनेति । एकत्र-चहित्वाद्यधर्मावच्छिन्ने । व्यभिचारादित्या. दिना स्वरूपासिद्धिपरिग्रहः । अन्यस्य परामर्शात-तद्धित्वादि। रूपापरधर्मावच्छिन्ने व्याप्तिपक्षधर्मताद्यवगाहिज्ञानात् । व्यभिचारा. दित्यादिहतोरनुमितिजनकत्वेपीत्यनेन सम्बन्धः। यत्र यदपावच्छिने व्यभिचारज्ञानोत्पत्तिद्वितीयक्षणः कथंचित्तद्रूपायच्छिन्नलिङ्गकपरा. मस्तित्रकक्षणविलम्बनानुमित्युपगमे व्यभिचारासंभवान्न तत्र व्य. भिचारी दर्शितः। .' ननु तद्धर्मावच्छिन्नलिङ्गकानुमिती तद्धर्मावच्छिन्नधार्मिकन्याभिः चारशानाभावस्य हेनुत्वोपगमात्र व्यभिचार। तधर्मावच्छिन्नलि. अकस्य चाव्यपारितोतरस्यसम्बन्धेन तद्रूपापच्छिन्नधर्मिकम्पाप्या• ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । दिशानविशिष्टत्वम् नादृशंसम्बन्धन व्यभिचारशानविशिष्टं यत्तदन्यत्य- मंच वाजन्यतावच्छंदकं वाव्यम् तेन धूमल्याप्यवहिमानयामित्याका. रकशान्दादिपरामर्शात्पत्तिद्वितीयक्ष यन लौकिकसशिकजन्यो घूमध्यभिचारी पहिः धूमव्याप्येन्धनवानित्याकारकसम्हालम्य. नग्रहस्तत्र तज्जन्यानुमितेरुक्तसम्बन्धेन बहिन्वापच्छिमधर्मिकन्या पत्यादिशानविशिष्टत्वेपि न क्षतिरित्यत आह व्याप्त्यादीति । पल- सकारणताकव्याप्त्यादिशानसावे व्यभिचारशानाधभावव्यतिरेकेणा- नुमितिव्यतिरकस्यासिद्धत्वादिति भावः । व्याप्तिज्ञानादयभिचा: रज्ञानाभावेनान्यथासिद्धत्वशङ्का प्रागेव निराकृतानि क्षतिः व्यमि. चारादौ नाव्याप्तिः। यत्रासद्धेतुविशेषेऽनुमितिरप्रसिद्धा तमत्यदो. पंध्यध्यातर्वक्ष्यमाणतया एतादृशयथाश्रुतव्याख्यायामनिर्भरसूच. नाय वदन्तीति । (दी० ) पर्वतोनिर्वनिधूपो बहेरभिधेयत्व का मेयत्वास व्यः भिचारीत्यादिभ्रमादनुमितिमतिबन्धादाह यथावि । ननु प्रतिवः न्धकज्ञानविपपव्यभिचारादिघटिकसाध्यादेरपि मत्येकं हवा भासतापत्तिः । अथ विशिष्टविषयकं ज्ञान प्रतिबन्धकम् उद्धटकञ्च नं विशिष्टमिति चेतईि यथाति रुप भ्रमविपयविशिष्टस्याम- सिद्धवादित्यनुशयेनाह यदिति । (मा० पर्वतो यहिमान् धूमादित्यादिस तुस्थले वाधादिनमविषये: वतिव्यतिरकतया यथाशुनं यशार्थपद सार्थकयति पर्वतो निद्रि- रिति । अत्रेतिपदस्य त्रितयस्थले सम्बन्धाद्रमत्रिनयलामः। प्रन्य भ्रमभाइयवातिप्रसङ्गतम्भवाचादशसमुहालम्वननमपर्यन्वानुवाद नकल्यानपत्यासातरिति ध्येयम् प्रथमतमोऽमि विरोधी, । 3 भन्यों च जनमाने, तथाच तयारपि प्रथम अन्यत्र प्रसिद्धस्य सा: ध्यामाधवचित्वस्य धूमावशे भ्रमत्वम् । अन्त्ये प्रमयत्वाभाषपट्टः त्ति-वस्याप्रासया नद्रपद किन्त्वभावांशेऽनुशोगिताविशेषसस्य; धेन साध्यस्य भ्रमन्वमित्येतादृशविशेषमादृत्य शिष्यव्युत्पादनाया: नेकविधतमधनम् । :- इदं स्वयपा , । अभिधेयावं, प्रमेयत्वस्य उपभिचारी, ·-- अनुमानगादायाम् U ‘स्वर स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वत्वापछिसमतियोगिताकत्वस. म्याधन प्रमेयत्यस्य नमो वाच्यः प्रतियोगित्यांशे साध्यतावच्छंद. कधर्मसाध्यतावच्छेदकसम्यन्धामिनाययो: साध्यामावदति स्यरूपव्याप्तिघटकतया तदंशे तदुभयावगाहिव्यभिचारकानस्यैव ध्यातिशानविरोधित्वात् । एपं च मंदादी प्रमेयावत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वस्य प्रसिद्धायपि सरूपसम्पन्धावच्छिन्नताशप्रतियो- नित्याप्रसिद्ध्या ताशमानुपपत्तिः । प्रतियोगित्वांशे सम्बन्धवि. शेपावच्छिन्नत्यस्य भ्रम इत्यपि न युक्तम्-तस्प सम्बन्धघटकतया तत्प्रकारात्वघटिततभमन्यानुपप 1 न च तेन रूपेण प्रतियोगि- ताप्रकारक पवार मो विवक्षितः, न तु तत्तवपच्छिमप्रतियोगि. चाफावसंसक इति वाच्यम् । लामवाद प्रतियोगितासंसर्गकन्या- तिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुतया तत्प्रकारकव्यभिचारणानस्याकिश्चिक स्वात् ॥ भमाहुर-स्वायच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रति. योगिमाचसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकत्वमेवाभावस्य साध्याभा. घवदवृतिस्वरूपच्याप्तिघटक लाघवात् । एवं च तादशसम्वन्धेनामा. यांशे सारतावच्छेदफप्रकारकन्यभिचारझानस्य : यातिग्रहपिरोधि. तया घटत्वादेः प्रसिद्धन ताशसम्बन्धेन प्रमेयत्वत्वादेरेयाभावाशे भ्रमात्मक पर तथाविधनहा विवक्षित इति न किञ्चिदनुपनम् । अन्ये तु प्रथमे साध्याभाचवकृतित्वज्ञानविरोधी तो साध्यामा. घडत्तित्वरूपव्यभिचारस्य भ्रमः । द्वितीये च तदप्रसिद्धा व्यापकसा. मानाधिकरण्यग्रहविरोधिमाध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्यस्य नमो अभिमतः। समानप्रकारकमान। स्यैव विरोधितया विविधव्यभिचारसहाय द्विविधव्यामिविषयक समूहालस्यनस्यैव लक्षणे निवेदयत्वात् । न य हेतु साध्यस्य व्याभि- चारी यत्र साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावमतिमोगिता यच्छेद मन्यस्य दुर्लभनया तदचगाहिज्ञानस्याभिधेयन्य प्रमेयत्व- स्य व्यभिचारीत्याकारकता नोपयुज्यते इति वाच्यम् । यता अभा. घदृत्तित्व समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं चेति द्वय. मेव हेतुः साध्यस्थ व्यभिचारीत्यत्र व्यभिचारपदार्थः । तत्रादिमव्य भिचारतापर्ययस्थले व्यभिचारपदार्थकदेशे भाषेऽनुयोगिताकप- ·सामान्यनिक्तिपकरणम् । १५८५ शष्टयर्थस्य तय च. प्रकृत्यर्थतायच्छेदकयहित्याचवच्छिन्ननिरूपित: त्वसम्बन्धेन प्रत्यर्थस्थान्धयः । मत्वर्थीयार्थः स्वरूपसम्बयान स्तस्य चाभेदेन प्रथमान्तार्थे स्वयः । द्वितीयतत्पदार्थपरवाक्यस्थले च तदेकदशसामानाधिकरण्वे हेतुपदार्थान्वितप्रथमार्थस्य निरूपि; तत्वस्यान्वयः षष्ठीमकतेस्तधर्मपरतया पट्यन्तार्थस्य साध्यताव; च्छेदकनिष्ठत्वस्य तादृशान्वयवललभ्यहेतुसमानाधिकरणाभावप्र. तियोगितापच्छेदकरये तस्यः तद्धितार्थीभूतसम्बन्धिनः पकदेशे यदकत्वरूपसम्बन्धे सम्बन्धिनश्चाभेदेन प्रथमार्थ अन्वयः । एवं चो; तवास्यात्तत्र साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिः तावच्छेदकत्वस्यापि लाभाचत्र तदधगादिम्रमस्य दर्शिताकारता सम्भव इत्यपि वदन्ति । भ्रमादिति पञ्चम्यर्थः प्रयुक्तत्वं तस्य प्रतिवन्धपदार्थ अनुत्पादे- स्वयः। यथार्थतीति। यथार्थपददानेन स्वत्यधिकरणप्रकाराव. च्छिन्ना या या विषयता तत्तनिरूपकत्वरूपस्य सर्वाशे प्रमावस्य विवक्षणीयतया दर्शितम्रमाणां किञ्चिदशे प्रमावेपि न तानादाय दोप इति भावः। अत्र थयार्थपदेन सद्धेतुस्थले नुमितिविरोधिनमविषयसाध्या: भावादी अतिप्रसङ्गवारणेप्यसद्धेतुस्थले ताशप्रमाविषयदोपधः टकसाध्यतदभावादेः प्रत्येक दोषत्वापत्तिारैवेति तदर्थ प्रकार: स्वरानुसरणे च तत एव पूर्वदोषस्यापि धारणसम्भवे यथार्थपदं व्यर्थमिति दोषस्य दुरुद्धरतया तस्यैव यथार्थपदापतितलक्षणान्त: रानुसरणे योजत्वमाह नन्विति । एफेदशस्यापि विशिष्टघटकवया इत्याभासपदार्थत्वस्येतत्वादाद प्रत्येकमिति । प्रत्येकपदार्थपर्याव- साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थः । हेत्वाभासतापत्ति:-हेत्वामासंप. दार्थधापत्तिः । यद्पावच्छिन्नठानस्यानुमित्यघिधित्वं तद्रूपाव: छिने हेत्वभासत्यव्यवहारस्य तद्रूपावच्छिन्नमात्रशाना तोर्दुष्ट श्वव्यवहारस्यानुदयेन चेष्टापत्तिर्न सम्भवतीति भावः । याशविशिष्टविषयकत्व तादृशानुमितिविरोधित्वानतिरिक्त वृत्ति तत्त्वमिति विचक्षया न साध्यादावविव्याप्तिरित्याशयेनाश. ते अधेति। विशिष्टविषयकं-साध्याभाववत्तित्वविशिष्टसाधना दिविषयकमेव, तटक-ताहशविशिष्टघटकप्रत्येकपदार्थविषयक, न.

·- . - १५८८ ', अनुमानगादाधाम विशिष्टं न सारशविशिष्एनिमपिता,याच प्रत्यकपदार्थविषयकत्य. स्थ प्रतिबन्धकतया अतिरिक्तवृत्तित्यानानियाप्तिरिति भावः । न्य- थमिति । यथार्थपदादानपि सद्धतुम्गलेऽतिव्यातिवारणसम्मयात् । ननु त भ्रमविषयप्रत्येकपदार्थस्योक्तरीत्या वारणेपि विशिष्टत व्याप्तिरत माह पविश्यति । अप्रसिद्धत्वादिति । तथाच काति। व्याप्तिरिति भायः (दी०) केचित्तु दुष्टानामेव हनुनामेतानि, लक्षणानि तत्र वृत्तीयपिव प्रथममपि ज्ञापमानव्यभिचारादेः प्रतिबन्धकत्वमभ्यु- पेत्य । तदर्थश्च नाशाभावमतियोगिनो ये व्यभिचारादयस्तत्म. कारकपणार्थज्ञानविषयत्वमग्रे च तत्चपियस्य तदुचमित्यर्थः। आयस्यैव वा दुष्टहेतुलक्षणस्वमित्ति माहुः ।। (गा०)बित्यिति। नन्वस्य दुवेतुलक्षणत्वे दोपतिव्याप्तिः-वेवा. मपि अनुमितिविरोधियथार्थवानविषयत्वात् । न च ह्रदत्वावधि- पक्षकवन्हह्यादिसाध्यकस्थले पन्हामायधदादिरूपदीपाणामपि दुष्टहेतुत्वमिष्टमेवेति वाच्यम् । तद्रूगाउिन्नपक्षकतद्रूपायच्छिन्न साध्यकतद्रूपावच्छिन्नहेतुकस्थले तन रूपेण दुष्प्रस्य लक्षण यदि तपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमितिविरोधियधाथशानविपयत्वमा. घम् तदा हदत्वावच्छिन्नपक्षकहित्वावच्छिन्नसाध्यकधूमन्याय- छिन हेतुकानुमितिप्रतिबन्धकामाविषयवन्धभाववद्धदादीनां धू. मत्यादिना दुएहेतुत्वाभावादतियाशिरत्याशकां परिनिहीपुस्ता. शाभावप्रतियोगिनां 'यथार्थज्ञानमिति पष्ठीसमासमाश्रित्य ताह- साभावप्रतियोगिप्रकारफयथार्थज्ञानविषयावमर्थ व्याख्यास्यति । त. च शायमानदोषस्य प्रतिवन्धकतामत एष सङ्गच्छतेऽतस्तन्मतमे- चालम्ब्याह तत्रेति । तेषु लक्षणेषु मध्य इत्यर्थः । तनीषलक्षणस्य सर्वमत एव शायमानदोपप्रतिबन्धकस्याभिप्रायफतया दृष्टान्तये. नोपन्यासः। तदर्धश्चति । प्रतियोग्यन्तन दापानादाय लक्षणं स. शमनीयमिति दर्शयितु व्यभिचारादय इति न तु तेन रूपेण घटक स्वमित्याधेयम् ॥ यपि पर्वतत्याने पहिल्यावच्छिनसाधने धूमवायधि- भो दुध इत्याद सतो दुष्टस्यव्यवहारस्थ नापत्तिः तत्र तत्साध्य. .

·। ' सामान्यनिरुक्तिगकरणम्! .१५८२ पक्षहेतु कानुमितिप्रतिवन्धकरूपदोपप्रकारकज्ञानविषयत्वस्यैव प्रत्ये. तव्यत्वात् , तादृशानुमितिप्रतिवन्धकबाधव्यभिचारादेश्चाप्रसिद्ध स्वात हवादी क्ह्यादिसाधनमादाय सर्वत्रैव दुपव्यवहार इष्टः । त. थाप धूमसाधने वन्हित्वेनायं दुष्ट इत्यादौ घहित्यावच्छिन्नहतुक- धूमाद्यनुमितिप्रतिवन्धकदोपप्रकारकज्ञानविषयत्वस्य प्रत्येतव्य- त्वात् । वक्ष्यमाणसम्बन्धावच्छिन्नतादृशानुमितिप्रतिबन्धकधूमा- भाववद्वृत्तिम्वविशिष्टपन्ह्यादिरूपप्रसिद्धदोषप्रकारताशालिभ्रममादाय रासभादितात्पर्येणापि तथा व्यवहारः स्यात् । न च तत्र विशेष्ये तृ. तीयान्तार्थवह्नि ववैशिष्टयभानाद्रासभे तद्वाधेन नायमतिप्रसङ्ग इ. ति वाच्यम् । तथासति दोपपदार्थघटकानुामनौ वह्नित्वावच्छिन्न- हेतुकत्वालाभात् , तल्लाभानुरोधेन हेतुप्रकारकशानजन्यानुमितिम- तिबन्धकरूपदोपपदार्थघटकतो यद्वित्ववैशिष्ट्यरूपतृतीयान्तार्थस्य तत्मकारतायांवाऽवच्छिनत्वार्थकतृतीयान्तलभ्यवीन्हत्वाचीच्छन्नत्य- स्याप्यन्वय इत्येवोपगन्तव्यत्वात् । न च विशेष्ये चहित्यादिधर्मवे. शिष्ट्यवोधकसमभिव्याहारस्थले दोपार्थकधातोरेव वद्वित्वावच्छि. नहेतुकानुमितिप्रतियन्धकोऽर्थः । .. अधयाऽनुमिस्पर्धफसाधनशब्दस्यय घहित्यावच्छिन्नहेतुफानुमि- तिरूपविशेष लक्षणिकन्वं दुपधात्वर्थे अनुमित्यर्यान्तर्भावे साधनप. दार्थानन्वयप्रसङ्गात् । तथाच विशेष्ये एव तृतीयार्थवैशिष्ट्यान्वयो- पगमात नोकातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि वहिना धूमसाधने रासभो दुष्ट इत्यादिव्यवहारस्य भ्रममादायातिप्रसहादिति ॥ अथवा इतरभेदानुमापकमेवेदम् लक्षणम् । तथाच पर्वतपक्षक- धूमसाध्य करहिहेतुकदुपलक्षणस्य तथाविधानुमितिविरोधिज्ञानवि. पयव्यभिचारादिभ्रममादाय सद्धतावितरभेदव्यभिचारित्वाद्यथार्थप. दं सार्थकम् । शानं चात्र ज्ञानविषयप्रकृत हेतुनावच्छेदकवस्व सम्बन्धावगाहि प्राम, तेन प्रकृतहेतुभिन्नस्यापि सम्बन्धान्तरेण दोपप्रमाविषयत्वेपि नातिप्रसङ्गः । अग्रेपीटशसम्बन्धेनैव तद्वत्वं योध्यम। अथ शायमानपक्षादिनिष्ठसाध्यामायत्यादिना चाधादिदोषाणां प्रतिबन्धकता न सम्भवति साध्याभावत्यादिना पदार्थान्तरस्यैष य. शान तत्र दोषाणामझायमानतयाऽविरोधत्वेनाऽनुमित्यापत्तेः, कि.

·A अनुमानगादाधाम् । Bঞ্চাননায়াখায়বিয়ানথিনং ৰাষা छिन्नविषयतापनि तादृशयिषयताझामविशिष्टयेन या, तश्च । ६ तारशन्नमविषयपदार्थान्तरसाधारणमेवेति तेषामेव नमदशायां विरोधियानोकापत्ति. ए च मयेतूनामपि प्रतिबन्धकनावच्छेद कतिकविषयनायवधभाषादियमाधिशेष्यावादतिव्याप्तिरिति चेत्रा यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्य मनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदक ता पविशिएप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वमेव विचक्षणीयम् इदो यहिमान धूमा- दित्यादी च ताशरूप इदविशिष्टयाह्यभावत्यादिकं इदे वहिनास्ती स्यादिशानिरूपिततपावच्छिन्नविषयतासामान्यस्यैव इदन्वायच्छि- प्रविषयतानिरूपितवादभावत्याधयारिधिषयताधेन दोपनिमान: मितिनतिबन्धकतायामघच्छेदकत्वात् । सद्धेतुस्यले च केवलपन्ह्या- भावत्यादिक न तथा तच्छिन्नविषयतासामान्यान्तर्गतम्यविषय. कक्षाननिरूपिततादृशविषयतानामनुमितिप्रतिबन्धकतालवच्छेदक- स्वात्। पर्वतविशिष्टयन्ामावस्यादिविशिष्ट न किंचिवस्तुप्रसिद्ध मिति नातिप्रसनः । तृतीयमपि लक्षणमनयर रीत्या परिकार्यम् । यद्यप्यस्य दुपहेतुलक्षण पेशायमानदोपप्रतियन्धकतामतानाश्रयणेपि तपापच्छिनाक्षसाध्यहेतुफानुमितिप्रतिवन्धकममाविषयत तुताय. छेदकवर तपावच्छिन्नपक्षमायहेतुकस्थले तेनैव रूपेण दुष्टत्व. मित्यर्थकतामुपगम्य यथार्थपदसार्थक्यमुपादपितुं शक्यतः तथापि दुष्टलक्षणस्य दोषघटितत्यानुरोधेन तन्मवसवलव्य पठीसमास माह त इति॥ ननु द्वित्तीपतृतीयलक्षणयोदोपतिव्यामिरव्यातिश्च कचिद्धतीय पदेन छोपस्योपादेयतया सस्वरुप तन्मारवृत्तित्वात आह तमित्या स्येति । प्रथममात्रस्य दुष्टहेतुलक्षणस्यनेयोपपती चरमयोोंपलक्षण स्वमेवाचिंत तत्वमित्यस्य यथाशुनार्थानुरोधकाबादतस्तथैवाह मार अस्यैवेति । ईशव्याख्याया निर्दोषावारप्रागुरियुक्तम् । (दी०)लिङ्गमविवक्षितम्, गद्विपयत्वेन-याशाविशिष्टविषय. स्वेन, तेनानुमिति प्रतिवन्धकपक्षविशेष्यकभ्रमविषये साध्यामा पादौ सदैत्वादिनिष्ठ नातिप्रसङ्गः। अवच्छेद फरहानतिरिक्त प्रतिय, तेन विशिष्टस्यासतोऽपि भ्रमात् मनिवन्धेऽपि न क्ष; -- ·सामान्यनिरुक्तिपकरणम्। .१.५११. - तिः । विशेपणीयञ्च तादृशर्षिशिष्टान्तराघटितत्वेन, तन प्रमेय 'स्वादिविशिष्ट सम्पभिचारादौ नातिमसङ्गः । एवञ्च पक्षतावच्छे. दकादिविरहविशिष्टः पक्षः पक्षनिष्ठस्तद्विरहो वा साध्याभाववः दत्ति साधनं साधनाद्वृत्तिसाध्याभावो वा हेतुदोपः, येन का नापि सम्बन्धेन तद्वांश्च प्रकृतो हेतुर्दुष्टः । (गा०)लिंगशानस्येतिमूले लिंगांशनिवेशस्य निष्प्रयोजनकतया त स्या विवक्षितत्वमाह लिंगमिति। द्विषयकत्वेनेति तृतीयार्थो अवच्छे दकत्वम् । तस्येवमनतिरिकवृत्तित्वमिदानीं निवेश्यते तदाऽसम्भवः विशिष्टस्यानतिरिक्तनया धन्यभावविशिष्टहदादिरूपदोपविषय. फत्वस्य शुद्धहदत्वाधच्छिन्नविषयकज्ञानपि सत्येनानुमितिप्रति बन्धकत्वातिरिक्तवादतः स्वरूपसम्बन्धरूपमेव तद्वाच्यम्-तथाच पर्वतो चह्निमानित्याद्यनुमितिप्रतिवन्धफभ्रमविषयवन्धमायादापति. व्याप्तिः तद्विषयकत्वस्थापि प्रतिबन्धकतावच्छदकघटकत्वादसंभव. भयेन चापच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशासंभवादतो यद्विपयकत्वेनेति दं व्यावहे यादृशविशिष्टविषयकत्वेनेति । याशविशिष्टविश्यकत्व न-यगावच्छिन्नविशिष्टविषयकत्वेन । एयश तत्यामत्यस्य तद्रूषा- यच्छिन्नत्वमर्थः। व्यास्यावीजं प्रकाशयति तेनेनि । यत्प्रकारकन्वेनानुमितिप्रति. पन्धकत्वमित्युक्ती पक्षविशेषणकम्रममादाय यहथमायादो नाति- प्रसष्ठः । पर्वतादायतिप्रसङ्गसम्भयेपि यत्सम्बन्धावच्छिन्ननिर. कारताकत्येनानुमितिप्रतियन्धकावं तेन सम्यन्धेन तद्वत्त्वस्य दुष्टता. व्यवहारनियामकत्वोपगमे पर्यतविशेषणकवल्यभावशानन्य विशेष जताविशेषावच्छिन्नाधेयतासंसर्गायच्छिन्नार्यतादिनिष्ठमकारताक- स्पेन प्रतिवन्धमत्यात । तेन सम्बन्धन पर्वतादिमत्तायां पर्वतमहान. सान्यत्यादिरूपसतो सत्यपि प्रसिद्धधूमादिरूपहेतायसवाचन दुष्ट ताव्यपदारापत्तरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशेष्यकेत्युक्तम् । प्रम- पर निशयसामान्यपरम् तेन सद्धेस्वादित्यादिपदनाहासाध्यशून्यए. क्षकदुपदेतापनुमितिप्रतियन्धकामाविषयसाध्याभायादेश्य सत्त्येपि मासदायिः। नातिप्रा ति । उकव्याप्यानेऽनतिरिकमियमय -- ·या यक्तव्यतया • अनुमानगादधिर्याम् - अबच्छेदकात्यं पियक्षणीयम् विशेषणीभूतपयभावाविषयके शुद्ध- इत्यादिना बहषभावविशिष्टहदादिविषयकशाने पदयभायनिशि. एहदत्वाद्यवच्छिन्नविलक्षणविषयतानिरूकत्वस्यासस्नोकासम्भ. घानवकाशात् । तथा केवलवह्नयभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयकत्वस्य प्र. तिबन्धकस्यातिरिक्तत्वान्नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु स्वरूपसम्वन्ध्ररूपावच्छेदकत्वनिवेशेऽयमेवातिप्रलो, दु. रः । अप्रामाण्यशानाभावविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयकत्व प्रतिक न्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणमित्येताहशविवक्षया तारशाति. प्रसङ्गवारणे पुनरसम्भवः । वयभावत्वादिना घटायचगाहिनो व- द्यमावधान्इद इत्यादिज्ञानस्यापि प्रतिवन्धकतया तत्साधारण्यानु. रोधेन रहित्माद्यवच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयal. निरूपितहदत्यापच्छिन्नविशेष्यताफनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकता वहयभावविशिहरवाद्यवच्छिन्नविषयता. यास्तादृशप्रकारतानिरूपितहदत्वाद्यवच्छिन्नविषयतात्वेनैवावच्छे. दकत्वेप्यमामाण्यज्ञानाभावविशिएहत्वाचयच्छिन्नविषयताकांना श्वयत्तस्यापच्छदकतापर्यायधिकरणस्यादित्यनस्तृतीयाया तिरिक्तवृत्तित्वलक्षणासछेदकतार्थकत्वं स्फुटयति अपच्छ. दकत्व चेति । इह लक्षणे घटत्व सप्तम्यर्थः । वि. शिष्टदोपनिषयकत्वस्याप्रतिवन्धकसशयादी सत्त्वात्पुनरसम्भव इति वाच्यम् । ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानपदमनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्फन्दि- सनिश्चयपर पप्ठ्यर्थश्चाधेयत्व तस्य यद्विपकावेनेत्यन्वयः, एवं च ताशनिश्चयवृत्तित्वविशिष्ट यादृशविशिष्टविपयकत्वमनुमिनिप्रति. पन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशयस्य विवक्षणीयतथा असम्भवानव- फाशात् । अनतिरिक्तवृत्तित्वं च स्वव्यापकतत्कत्वं न तु तच्याव: त्तित्वं विशिष्टस्प विशेष्यीभूतविशिष्टविषयकवानतिरिक्तनया त- स्थातिप्रसत्तस्येन विशिष्ट तस्मिन्ननप्रतिसक्तत्वस्य दुर्घटत्वात् । यन प्रतियन्धकताशून्यतारशनिश्चयत्तित्वमेधानतिरिक्तवृत्ति. स्वमतो नोक्तरीत्याऽसम्भव इति । तदसत् । तथासति मूलोपात्तमा नस्येत्यस्य धैयर्यप्रसङ्गात् । इदत्वाधवच्छिन्ना या वयभाषधि হিনুযায়গিৰিষাৰকাৰাৰণিযরা অগ্নিকায়ে- स्थ प्रतिवन्धकताशून्यताहशनिश्चयातित्वन शुबहादवावच्छिन अ. न च ·सापान्यानरुक्तिपकरणम् । १५९३ 'अतिप्रसाच्च । अस्मन्मतेऽनुमितिप्रतिबन्धकतायास्तादृशनिश्श. यवृत्तित्वविशिष्टहदत्वाद्यवच्छिन्नविषयकत्वत्वावच्छिन्नब्यापकतावि. रहादतिप्रसनानवकाशान् । अथैवीप जातिनादिना हृदत्वादिविषयकस्य जातिमान्वयमा. 'ययानित्यादिज्ञानस्यापि वयभावविशिष्टहदत्यावच्छिन्नविषयकतया तस्य च होवह्निमानित्यनुमित्यधिरोधितयाऽसंभव ,जलवान्वहिमा नित्यादिस्थलीयदोषासग्रहेणाविशेषितधर्मावच्छिनपक्षकस्थलीय. स्थापि किंविद्विशिष्टतटितदोपस्यासग्रहण च पक्षतावच्छेदकार्य- शेऽन्याप्रकारकत्वनिवेशस्याशक्यत्वात्ताशविशिष्टाघटकपदार्थाः विषयकत्वस्य ज्ञानविशेषणत्वे सर्वमाकाशवदित्यादिस्थलीयवाधा. 'दौ तद्धटकाप्रसिद्माऽव्याप्तिः। यद्यपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य याह- शविशिष्टघटकता तत्तपावच्छिन्नतत्तनिष्ठविषयताभिन्न किश्चिदव. छिन्नविषयताभिन्न किचिदवच्छिन्नविषयनाश-पत्यशाने निवेश्यम् । जातित्वावच्छिन्नस्य च इदस्यादेन वाघमारवद्धदत्यावच्छिन्ना. स्मकदोपघटकतेति जातित्वावगछिन्नविषयता ताशविषयता. मिनिष तच्छ्न्याय व नाकदोष इत्याप न सत्-तथा सति इदो जा. त्यमावयानित्यादिस्थलीयवाधादेरेव दुःममहत्यात सातत्यादि. ना हदत्वादिरूपधर्मितावच्छेदकारगाहिनो जातिमान् जातिमानि. 'त्यादिशामस्य जानिस्वाधवच्छिन्नाइत्वादिनिष्ठधर्मितायडेदकता. रूपयिषयताया निरुकाविषयताभिन्नत्यविरहेण ताशशानस्यानुमि. त्यप्रतियन्धकस्य शन्यत्वान्तेनायारणात् । मैवम् । यदूपापच्छिन्नविषयताय ताशविशिष्टविषयकत्यस. मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक तद्रूपावच्छिन्नविषयता म्यत्वस्य मानविशेषणतया सामसस्यात् । अप्रतिबन्धकमानवि. पयतापच्छदकजातित्वादिविपितहदत्वादिघटिततपावच्छिन्नवि० पपतात्वावच्छिन्नामावस्य दोपात्मकविशिष्टायपयतासमानाधिक "रणत्यात् तमानपावृत्तिरिति । रिशिष्टस्य-विशिविताकत्यस्य, मसापेषि-हपभाषागादिना घटायगादिनमेऽसत्यपि, तपांच पिशिष्टविषयकत्वेन प्रतिसन्यकता न सम्भवतीनि भायः। नमाम. तिवन्धेपि ताशनमस्यानुमित्यनुवादप्रयोजकत्येपि । न क्षति नोकयुक्त्या पयतिनिशिसभा सदनिशे पूातिऽसो वा । - ·-- अनुमानगादापर्याम् ननु विशिष्टदोपघटकाभूततयेकदेशविषयतायां स्वरूपसम्बन्धरूपा. पच्छेदकापसत्यपि पिशिष्टविश्यतासामान्यस्य ताशावच्छ करव. विवक्षयाऽतिप्रसारणसम्भवात्तदेव कथं न विचशितमिति बन च सामान्यपदस्य व्यापायार्थकतया प्रतिवन्धकतावच्छेदकतायां निशिएविषयतात्यव्यापार निवेश्यं तदपक्षया प्रतिवन्धकृताया विशिष्टविषयाव्यापयनिवेशन घोचितमिति वाच्यम् । यतो घहपभावविशिएहनादिनिहापितविषयिताया अनुमित्यप्रतिबन्धक संशयाहार्याप्रामाण्यवानास्कन्दितशानसाधारणतया नानुमिति- प्रतिबन्धकनायास्तधापकत्वमित्यनाहायर्याप्रामाण्यवानानारकन्दिता निश्चयवृत्तित्वविशिष्टा या विषयता तयापकत्व प्रतिबन्धकतायां - यता विवक्षणीयम् । तदपेक्षया लायन च स्वरूपसम्यन्धरूपाचच्छेद कतायां विशिष्टविषयतास्वव्यापकत्वमेव विधक्षितुमावेतम् । तथास. ति निश्चयत्वाधनिशान्समानाकारकहानेपु विषयताभदस्याप्रामा णिकतया संशयादिशानीयविषयताया अपि निश्चयत्वादिविशिष्टीप- सया प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्या प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां वा. धादिरूपदोषनिरूपितविषयतात्यव्यापफताया अक्षतत्वात । न च ब- पभाषवान्हदो वाहमानित्याहार्यशानीयवहृयभावविशिष्टहदादिवि. wনানাবাবাবা রাহায়নধমানাফাদ্ধা हार्यज्ञानाप्रसिद्ध., दो बधमाश्यानित्याधनाहार्यशानीयवधभा. घविशिष्टदादिविषयतातो वहधादिप्रकारतानिरूपितताशाहार्य शानीयहृदादिविषयताया भिन्नत्वात् , तथा चानाहार्यत्वविशिष्टवि. पयताया एवं प्रतिबन्धकतावच्छदकतया न दर्शिताहायशानीयवि. परितासाधारण्यविशिविपयितावश्यापकत्यमिति वाच्यम्) पर सत्यनाहार्यक्षारीयविशिष्टावपयितास्वव्यापकताया पर विवक्षणी. यत्वात्तारतापि सशयान्यत्वाप्रामाण्यवानानास्कन्दिवत्वयोरमवेथे- नलाघवानपायात। मैवम् । स्वरूपसम्पन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे पापाणम- यत्वाद्यवच्छेन वयभावपत्तानिश्चयविशियस्य पापाणमयावा. दिविशिष्टपक्षादेशावर वयाद्यनुमितिप्रतिवन्ध कतया च्छेदकविषयताकपापाणमयावादिविशिष्ट पक्षादावतियाः । नतिरिकवृत्तित्वरूपारच्छदकत्यानिशमते ताशविशिविषयता. + तदध. अ.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । १५९५ 7 या: पापाणमयत्वाधवच्छेदेन वह्नयभाववत्तानिश्चयाविशिष्टज्ञानसा- धारणतया अनुमितिप्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्तिस्येनातिप्रसङ्गानवका- शात् । न चानतिरिक्तवृत्तिस्वरूपारच्छेदकत्वनिवेशोपे जलाधव- च्छेदन वह्नयभाववत्ताघटितस्य वन्हयाद्यभाववजलादिमदृत्तिजला., दिविशिष्टस्य इदादिरूपपक्षस्य जलशान्वयभाववानित्यादिज्ञान- सहितस्य जलधांश्च इद इत्यादिशानस्य तादृशानावशिष्टतादश. शानत्वेनैव प्रतिवन्धकतया ताहशप्रतिवन्धकताशून्य नाविण्यस्य सत्प्रतिपक्षानात्मकस्य वारणाय ज्ञानवैशिट्यानधच्छिन्नत्वस्य प्रति- यन्धकतायामवश्यं निवेशनीयतया मन्मतेपि तवानतिप्रसङ्गादिति वाच्यम् । शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषण- त्वे प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणत तुमत्पक्षरूपसत्प्र. तिपक्षाव्यात-साध्याभावांशे तद्यापकतामहविशिष्टतद्वत्ताहानत्वेन स्वतन्त्रसाध्याभावधर्मिकतयापकतामहविशिष्टतद्वत्ताशानसाधार- प्यानुरोधेनावश्यश्लप्तप्रतिवन्धकतयवोपपचे । तादृशविशिष्टशा- नस्य ज्ञानवैशिष्टघानवच्छिन्नप्रतियन्धकतान्तरे मानाभावात् । उक- विशिष्टेऽतिप्रसङ्गस्तु विवक्षणीयविशिष्टान्तराघटितत्वविशेषणेनैव चारणीयः। न च ज्ञानद्वयसाधारणप्रतिबन्धाताया. प्रत्येकज्ञानविष- यविशिष्टविषयकत्वं नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावत्, तथा च दर्शितविशिष्टघटकस्य प्रत्येकज्ञानविपयस्यन निरुतविशिष्टात्मकते. ति निरुक्तविशिष्टान्तराघटितवमुकविशिष्टस्याक्षनमेवेति वाच्यम् । वक्ष्यमाणविशिष्टान्तराघटितत्वस्येव याशविशिष्टविषयकनिश्चय. विशिएयारशविशिष्टविषयकनिश्चयत्व प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तारशविशिष्टद्वयाघटित(त्वे सति यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्व प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तारशविशिष्टान्तराघटितत्व )स्यापि . विवक्षणीतया उक्तविशिष्टवारणसम्भवात् । न चैवमुकस-प्रतिपक्षा... व्याप्तिः तस्य प्रतिहेतुब्यापकताचिंशिष्टसाध्याभावप्रतिहेतुविशिष्ट पक्षात्मकनिरुतविशिष्टतयघटितत्वादिति वाच्यम् । सत्प्रतिपक्षघः टकताहशदलद्वयविषयताभिन्ननिरुक्तविशिष्टद्वयविषयिताशू-यप्रती. विविषयत्वस्य विशिष्टव्याघटितार्थकत्वात् । यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसि- चिस्तत्र भिनान्तमनुपादेयमेव । साध्यादिभेदेन लक्षणभेदात् भ्रमा. स्मफविषयतासाधारणरूपेणैव घा प्रतिहेतुव्यापकतापिशिधला.

·-- 7 अनुमानगादापयर्याम् ध्यामाचादिविप येतोपादेया । न च दर्शितविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षता न स्वीमियने,अपितु हतुतायच्छेदकाटिनसाध्याभागामायभूति मपक्षात्मकविशिस्यैव व्याप सामानाधिकरण्यकर-यातिविशिष्ट. हेतुमत्पक्षस्योक्तरीत्या सई तद्धर्मव्यापफसाध्याभावकालीनतर- मविशिष्टपक्षादिव्यावृत्तिरप्यशक्या स्यात् इत्यधिशरण व्यापक साटितविशिष्टमावस्यालक्ष्यताया एव युकत्वात्, तथा चोका यासमक्ष्य शानयैशिएघानवच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिवेशनमेषोचि. तमिति वाच्यम् । एवमपि प्रयतहेतुनिष्ठसाध्यव्यापकीभूनाभावप्रति योगित्वयदितस्य मतभदेन साधारण्यधिरोधरूपस्य विषयितायाः पक्षधर्मकप्रकृतहतुमत्ताबानवैशिष्टयायच्छिन्नप्रतियन्धकतायामेवा. घच्छेदकत्वात् , प्रतिवन्धकताया शानवैशिष्टयानसच्छिन्नस्वनिवशा.. सम्भात् । दर्शितातिप्रसङ्गशरणाय च निरुतविशिष्टव्यायटित । (यस्यैव निवेशनीयत्वात् । न च पक्षविशेषित मातहेतुनिष्ठसाध्य- व्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमवासाधारण्यादिका वाच्यम् । पक्ष , वृत्तित्वघटितविशिष्टविपयिताया अप्रतिबन्धकमानसाधारणतया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकल्याचाशस्य चासाधारणादे पक्षवृत्तित्व विशिष्टप्रातहतुसाध्ययापकाभावप्रतियोगित्वविशिष्टमसतरूपनि- सक्तविशिष्टतयटिकतया निरुक्तविशिष्टबयाटिनत्यनियशोऽपि न सम्भवतीति धाच्यम । पक्षवृत्चित्वाघटितविशिष्टस्यैवासाधारण्यरू. पताया 'घिराधोपि फलत प्रातरोध एव तदन्यत्वेन बा विरोधि वि. शेषणीयमिति पक्तिव्याख्यानावसरे सम्पादनीयत्वात् ॥ नम्वनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छदकत्वनिक्शे व्यभिचाराविध टितपदार्थान्तरेऽतिव्याप्ति नाद्वपकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतानतिरि. क्तवृत्तित्वादत आह विशेषणीय चेति। ताशलक्षणमिति शेप.। तारशविशिष्टेति । अनुमितिप्रति-धकताया यशवच्छिन्नविषयक स्यमवछेदक द्रूपायमिछनेत्यर्थ । व्यभिचारस्वायच्छिन्नस्य व्यभिचारत्यादिरूपताशरूपावच्छिन्नघटितत्वादसम्भव इत्यतो अ. स्तरेति । स्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नार्य- कम् । अत शुद्धयभिचारादर्मयत्वविशियभिचारामित्वेपिन क्षति । तदधारतत्वन्तदविषयकप्रतीतिविषयत्वम् । एव च अनुमि মিনিবন্ধন্যযা যাহামানববন্ধনে বা ४ ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १५९७' " ७ . शं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तदवाच्छिन्नाविष.. .यकप्रतीतिविपयताविच्छेदकं यत्तदवच्छिन्नत्वं समुदिताः। यद् पावच्छिन्ने लक्षणं सङ्गमनीयं तदेव स्वपदार्थः। भवन्ति हि व्यभि. चारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयप्रतीतिविपयकतावच्छेदकीभूतबाधत्वादय. स्तदवाच्छन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक व्यभिचारत्वादी. ति तदवच्छिन्ने लक्षणसमन्वयः। प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्या- देः स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीनिविषयतावच्छेदकव्यभिचारत्वाद्यव.. च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वाभावान्न तदवाच्छन्ने अ... तिव्याप्तिः। प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरपि मेयत्वादिना व्यक्त भिचारत्वाद्यच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्वात्तदोषः स्यादतस्ताह..) शरूपाध्यमिणं तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्वेनाविशिष्य स्वमेव । तादृशविषयतावच्छेदकत्वेन विशेषितम् । . मेय: त्वविशिष्टव्यभिचारत्वाश्रयाविषयकवस्य व्यभिचारत्वाद्यवच्छि, प्रविषयकप्रतीतो दुर्घटत्वाहोषः, अतः स्वाश्रयाविषयकवमुपेक्ष्य. स्थावन्छिन्नाविषयकत्वनिवेशः। स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविध यवृत्तित्वस्य तादृशधर्मविशेषणत्वे व्यभिचारादेरपि प्रमेयत्वाविना व्यभिचारत्वाधवच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषये व्यभिचारादौ पर्वमा.. नत्यादसम्भव इत्यतस्तादशाविषयतावच्छेदकत्वेन धर्मो विशषितः । प्रमेयं गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ व्यभिचारत्वाधवच्छिनाविषयका. तीतिविषयतावच्छेदकं यद्गनाभाववन्मेयत्वादि तदाश्रयाविषयक. प्रतीत्यप्रसिधा अव्याप्तिरतस्तदवछिन्नाविषयकत्वनिवेशः । अत्र च.ताहशविशिष्टान्तराविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य दोष-. तावच्छेदकधर्मे विशेषणतापेक्षया ज्ञानस्येत्यत्रज्ञानपदार्थे ताशविर शिष्टान्तराविषयकत्वनिवेश पयोचितः । एवं च निष्कृष्टवक्ष्यमाणक. लेप याद्वषयकनिश्चयस्येत्यत्र निश्चये एव तीनवश्य लाघवादित्यय. । धेयम् ॥ ::अथ धूमव्यभिचारिवहिमान्धूमवान्वरित्यादी बाधादेव्यभिचा. रादिघटिततया तत्राव्याप्तिः । न च यदपावच्छिन्नविषयकत्व स्वा. वच्छिन्नविषयकत्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं तादृश- रूपान्तराघटितत्वस्य : विवक्षितत्वान्न दोषः । व्यभिचारस्याक्तया. धविषयकत्वान्यूनवृत्तिव्याप्तिशानप्रतियन्धकतावच्छेदकविपयिता, ।

·. . १५९८ अनुगानगादावर्याम् कत्येपि ताशप्रतिवन्धकतासामान्यान्तर्गतानुमितिमतिबन्धकताब छेदकविषयकवविरहेण तद्घाटितत्यस्य अफिश्चिकरस्वादिति वा. व्यम् । व्यभिचारत्वादिरूपस्यावच्छिन्नविषयकस्यापच्छिनप्रतिव. न्धकतासामान्यावच्छेदकविषयतानिरूपितावच्छेदकस्य तदछि. नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्याप्रसिध्या असम्भवात् व्यभिः चारत्वमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादरेव तथाविधविपयितानिरूप. कताकत्यात् तस्य च व्यभिचारस्यापवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिधिप. यतावच्छेदकस्वाभावात् । न च स्वावच्छिन्नविषयकत्यावच्छिन्नप्र- नियन्धकतासामान्यावच्छेदफविषयतानिरूपकतावच्छेदका कश्चि. स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदको, यस्य एवंभूतं यत्स्वं प्रमेयत्यविशिष्टव्यभिचारत्यादि.. तदवच्छिन्नाविषयक तीतिक्रियतावच्छेदकत्यस्य धिवक्षणीयया- न दोप इति घाच्यम् । तथासति धूमापभिचारिवद्धिमान्धूमयान्वरित्यादी चाधत्वाधच्छिन्नघटकतावच्छेदकस्य धूमव्यमिचारियहिमवादे स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकीभूतस्यावच्छिन्नविषयः कत्वावच्छिन्नप्रतियन्धकतासामान्पावच्छेद्कविषयितानिरूपकता. पच्छेदकव्यभिचारत्वकत्वादपार्दुवारत्वात न च स्थावच्छि. प्रविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतयत्किचि. विषयित्व याशधर्मावच्छिन्ननिरूपितं तारशताशधर्मावच्छि- माविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वी तद्पावच्छिन्नत्वमेषा समुदितलक्षणार्थः । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वावच्छिन्नविषयकवा. धच्छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतायाः शुद्धव्यभिचार- त्याचवच्छिन्ननिरूपितविपयिताया मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यव. च्छिन्नानिरूपितस्थेन स्वाधीच्छन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक- स्वस्य च स्यस्मिनसत्त्वेन मेयत्यविशिएव्यभिचारत्वादेः स्वपदेनोपा. वातुमशक्यत्वात् (व्यभिचारत्वादिविशिष्यविषयकत्वाधच्छिन्नप्रतिव. धकत्तासामान्यावच्छदिकायाः कस्या अपि विपयिताया पभि. धारत्यादिविशिष्टानिरूपितत्यासम्भवाचारशविपयिताया यादृशध. मैविशिष्टानिकायितत्वं घटत्वमेयत्वविशिएव्यभिचारत्वादेरेष ताह. शत्वात् तदविषपफप्रतीतिविपयतापञ्छेदकस्य व्यभिचारत्वादेः स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वाचन कधिदोषः)। ग ·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । अथवा ' यधर्मावच्छिन्नविपयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकनासामा. न्यावच्छेनुकीभूतविषयितात्वं यद्धर्मावच्छिननिरूपितत्वव्याप्ये तद्ध- मवत्वमेव समुदितार्थ इति वाच्यम् , वाधविशिष्टव्यभिचारवाय. पन्छिने अतिप्रसङ्गात् तादृशधर्मावच्छिन्नपिपयकत्वावच्छिन्नबाध. ज्ञानप्रतिबन्धकतायां केवलन्यभिचारविषयताया अनयच्छदकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयताया एव तथाविधप्रतिय. न्धकतासामान्यावच्छेदकत्व तस्यास्ता हरिशिष्टनिरूपितत्वस्य व. श्यकत्वात् प्रथमकप स्वपरेन चरमकल्पे च यत्पदेन तस्योपादा. नसम्भवात् । यत्तु वयभावादिमिनावच्छेदककवहयादिप्रकारकबुद्धरिव धू. .मव्यभिचारविशिष्टवयादिधर्मितावच्छेदकस्य धूमव्याप्यतया वह्नया• दिप्रकारकग्रहस्यानाहार्यस्यासंभवेन ताशपक्षतारच्छेदकावच्छि• -अपक्षकसमूहालम्बनानुमितेरप्रसिद्ध्या तादृशानुमतिप्रतियन्धकना. घटितयथाश्रुनलक्षणस्य तद्रू वच्छिन्नपक्षकवयादिहेतुकदोपाध्या- तिः स्वयमेव वक्ष्यते इति तद्वारणायासो वृथेति भवतु तावदेवम् । त. थापि विशेषगुणवद्भिता घटो गुणसामान्यवद्भिन्न इत्यादी दर्शिता समूहालबनानुमितिप्रसिध्या विशेषगुणवद्घटादिकपाश्रयासिद्धगु: पवघटादिरूपबाधघटिताया सचद आवशकः। यदि च तत्र घटत्वायच्छदेन गुणवत्वयाधः आश्रयसिद्रिस्तु घटत्वसामानाधिकरण्येन घटत्यावच्छेदेन वा विशेषगुणवत्वं तस्या • च गुणत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नघट्यव्यापकनाघटितोक्कवाधस्य न प्रवेशः, विशेषगुणत्वेन घटत्वव्यापकनायास्तत्र प्रवेशेपि सामान्य रूपेण व्यापकतायास्तदनन्तर्भावादिति न तादृशासिद्यसङ्कटद इत्यु: च्यते । तथापि विशेषगुणाभाववान्द्वितीयादिक्षणावच्छिन्नो घटो गु' सामान्यामाववानित्यादी द्वितीयादिक्षणावच्छिन्न घटे विशेषगुण- यत्वरूपाश्रयासिद्धौ तदवच्छिन्ने घटे गुणवस्वरूपवाधप्रवेशावश्य. ,फत्वात् यथाश्रुतलक्षणे च तत्सद्धहस्यावश्यकतया उक्तविशपणा. नुपपत्तिः। घस्तुतस्त्वत्र वदन्तीत्यादिनिकृष्टकल्पपि प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिः चारादिवारणाय विशिष्टान्तरायटितवस्य निवेशनीयतया ने वर्शितबाधाद्यसह दो छोप पत्र । . .

·, अनुमानगादापयाम् पतेन स्यायच्छिन्ननिरूपितविषयकवायच्छिन्नयतिचित्मातिय কারাবন্ধাবান্ধবিগুলিস্তাবৰাধনা বাধা- पच्छिन्ननिताकधर्मवाय समुदिनलक्षणार्थः । मेयस्यविशिष्टव्यः भिवारत्यादिक नेतादश स्वं-तदछिन्नतिपयकत्यापच्छिमप्रति बन्धकनावन्दकविषयताकशुद्धव्यभिचारादिविपरितास्यस्य तर घछिननिरूप्यत्वाध्यापस्यात् । उक्तस्पलं विशेषगुणविशिष्टघटादि- रूपाश्रयासियादिविषयकवावच्छिन्नविशिष्टाक्षमहादिनिरूपितय किचित्प्रतिवन्धकतापच्छेदकवियिताकधिशिएनिरूपितविपयिता. त्यस्य तारशाथयासिद्धाविनिरूपितत्वव्याप्ययातर लक्षणसमन्व. या। प्रतियन्धकतायां यावत्वानिशानोकरीत्या याधविशिष्टव्य- भिचारादापतिप्रसनः । स्वावच्छिन्ननिरूपितविशिष्टषिपायतानव. धच्छिन्नप्रतियन्धकतायञ्छरकस्वावच्छिन्नविषयिताको योधर्मस्तच. संवा सामुदितलक्षणार्थः। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वं नैताशं स्व तवछिन्नानिरूक्तिशुद्रव्यभिचारत्वाचवच्छिन्नविषयित्वाधयन्छि. मायामेव प्रतियाधानायां तदस्छिन्नविषयिताया अवच्छेदकवा. 'त । उकस्थले च आश्रयासिद्धिविषयकत्यस्य तदनिरूपितयाधविप- पितानच्छिन्ना या विशिष्टपक्षग्रहप्रतियन्धकता' तववच्छेदकाया: लक्षणसमन्वय इति परास्तम् । यविषयकनिश्चयस्य विरोधिविषय ताप्रयुक्त स्यादिनिष्कृऐ कल्पे अनुमितिप्रतिबन्धकतायाः अघटक, स्यात् । प्रतिबन्धकतायां विशिष्टान्तविषयकन्धानपजिउन्नत्यवि.. शेषणदानस्यासंभवेन यत्पदार्थस्यैर तादृशपदार्थान्तरादितावेन विशेषणीयतया उकयाधाव्याप्तरशक्यपारद्वारस्यात् । अब फेनित--सजातीयावशिष्टान्तराघटितत्वमेघ यपदार्थ विशेषणं दयम्।साजात्यं च त्वामासविभाजकरूपेणा। तय रूपं या. धल्यव्यभिचारस्यादि तन रूपेण व्यभिचारानं वाधादिसाजात्यमि- ति व्यभिचारपटिनवाधादौ नाव्याप्तः । न चेय विषयफनिश्चयस्य विरोधिपिश्यताप्रयुक उभयाभावस्तत्वमित्यत्र विरोधिधिषयता. प्रयुक्तदलस्य पेपर्य घरास्ताशिलपण संजातीयत्वाप्रतिपय नातिप्रसत इति वाच्यम । स्वसजातीयविशिष्ठान्तरघटित यत्स्वं तदविषयकम्तीतिविषयत्यस्य चियक्षया अनुयोगिनि स्वत्यान भाषन पदार्थान्तरेण्यतिप्रसाचारकतया तलसार्थ्यस्यात् । न ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । व्यभिचारविशिष्टमेयत्यादेहेत्याभासत्वविरहाद्धेवाभासविभाज- करूपेण सजातीयाप्रसिद्ध्या तस्य स्वपदेनोपदातुमशक्यतया मेय। स्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकमेव स्वपदेनोपादेय तस्य शुद्धव्यभिचा. राधभिन्नतया' व्यभिचारत्वादिरूपहेत्वाभासविभाजकरूपेण तत्स. जातीयप्रसिद्धेरिति वंदविषयकप्रतीतिविषयत्वस्य व्यभिचारवि.' शिष्टमेयत्वादी सत्त्वात्तत्रातिप्रसङ्ग हात वाच्यम् । विशिष्टान्तराघ: टितत्वेनाघटितस्य साध्यसाधनग्रहविरोधिज्ञाननिष्ठविषयतासम्ब.. न्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वादिसाव्यभिचारादि विभाजझस्यात्र निशात्ताशरूम्स्य व्यभिचारविशिष्टमेयत्यादि साधारणत्वादित्याहुः॥ तन-व्यभिचारादिघटितवाधादावपि विशिष्टान्तराघटितवाद्य- टितव्यभिचारत्वादिसत्येन तदघटकव्याभिचारादेर्व्यभिचारदिना तत्सजातीयतया तासा-हानुपपत्तेः ॥ (इदमत्रावधेयम्। प्रतियोगिनि स्वत्वान्तर्भावेण तादशलक्षणकर. णेऽपिव्यभिचारघटितवाधादावव्याप्तिधारणमशक्यमेव तत्र सजा. 'तीयविशिष्टान्तरघटितं यत्स्यं धूमव्यभिचारि वहिमत्त्वं तद्घटित- त्यस्य तद्घटितवाधादावसत्वात् । यदि च तदघटितत्वं तदपर्या- तविषयतापर्याप्त्यधिकरणत्वम् , तच्च सुघटमेव-एकदेशापर्याप्तविल पयाया समुदायपर्याप्तरित्युच्यते तदाप्यव्याप्तिारैध । नियक व्यभिचारत्वेन सजातीयविशिष्टान्तरघटितं यत्स्वं ताशवाध एव, तदपर्याप्तविषयतायास्तत्राभावात्।) न च स्ववृत्तियावद्धत्वा- भासविभाजफरूपेण साजात्यं विवक्षणीयम् , तथा च वाधादिघटके. व्यभिचारादौ वाधत्याधसत्वान ताशवाधादिसजातीयत्वमतस्त. त्सहसंम्भव इति वाच्यम् । एवं सति बाधादिविशिएव्यभिचारा- दौ. स्ववृत्तियाधत्वव्याभिचारस्वादियावद्धर्मेण सजातीयविशिष्टा- न्तरस्य व्यभिचारविशिष्टबाधादेः प्रसिद्धावपि तद्घटितत्वासावे. नातिव्याप्तस्तस्माध्यभिचारादिघटितयाधादेस्सवप्रकारो ने दर्श, नीय एवादरणीयः । मेयत्यपिशिएव्यभिचारादौ-ताशव्यभिचार- स्वाद्यवच्छिन्ने, नातिप्रसलो-न दोपताप्रसङ्ग अत्र मेयध्यविशिष्टस्य. भिचारो दोष इत्यादिव्यवहाराभावाशेटापत्तिः सम्भवति नच विशिष्टव्यभिचारादे शुद्धव्यभिचारत्वादिना' दोपत्यस्याक्षतवयो- २०१ ·१३०२ अनुमानगादाधीम् कविशेषणदानेपि तादृशम्यवहारापचिदुचारवेति तवेष्टापत्ती व्य. थै विशेषणमिति पाव्यम् । दोपादिपदस्य निरकविशेषणापछि भानुमितिपतियन्धकतावच्छेवफस्वावच्छिन्ननिरूपितविपयिताकत्ये. नान्ययितावच्छेदकधर्मबोधताया व्युत्पन्नतया प्रश्ते च मे यत्यविशिष्टव्यभिचारस्वादिरूपान्ययितापच्छेदफस्योक्तविशेषणविर "देणातिप्रसनामावादिति हृदयम् ॥ नचाश्रयांसिध्यादिस्थले पक्षतायवच्छेदकाभावयपक्षकत्या. दिकमेव दोपस्तस्यैव हेतुनिष्ठतया हेतोवुत्वव्यवहारनिर्वाहकत्वात् । ताशधर्मस्य च ताशाभावयपक्षादिरूपतारशविशिष्टान्तराघटि- ततया अध्यातिरित्यत आह पर्व चेति ताशविशेषणवाने चैत्यर्धः। पक्षतावच्छेदकादीति । आदिपदासायादिपरिप्रह: पर्वतादिधर्मिक- काञ्चनमयत्वादिविशिएयुद्धौ पर्वतः काञ्चनमयत्याभावधानित्यादि (मधिशेष्यफनिश्चयस्येव पर्वते काञ्चनमयत्वं नास्तीत्यादिर्धार्मिवि. शेपणफनिश्चयस्यापि विरोधियमानुभविकमतस्तविषयस्यापि दोप. त्यमाह पक्षनिष्ठ इति । आधेयतासम्पन्धेन पक्षविशिष्ट इत्यर्थः । वा. कारः समुचये। साधनवहत्तिसापाभाव इति । साधनधर्मिकसा. ध्याभारववृत्तिवप्रकारकशान साधनधर्मिकन्यासिज्ञानप्रतिबन्धक म, साधनववृत्तिसाध्याभाय इति ज्ञानेपि साधने साध्याभावववृ. नित्यं तुव्यवित्तिवेद्यतया नियमतः भासत इति तदपि व्यानिशान प्रतिबन्धकमिति मताभिप्रायेण, ताइवाने नियमतस्तदभानेपि मणिमन्त्रादिन्यायेन तस्य व्याप्तिानप्रतिबन्धक-वमिति प्राचीनमता. भिप्रायेण वा दोष इति, न तु पक्षतावच्छेदकामायवत्पक्षकत्वादिति शेषः। तथा चालक्ष्यायाम तत्राध्याप्तिरिति भावः ॥ ननु पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षादीनां देवचित्याकथं हेवी दुएतापवहार इत्यत माइ येन फेनापति। एकक्षानविषयत्वेनेत्यादि। तद्वान-तक्ष्वच्छिन्नो, दुष्टः दुष्टपदप्रतिपाद्यः तथा चहेतोः तादशान. 'धिकरणत्वेपि न क्षतिः। दृष्ट इत्यादी सामान्यतः सम्बन्धित पव दुष्पा थत्वात् । एवं वैकशानविपयत्याविना पन्यभायपरदादिरूपदापस्य धूमादौ सत्वेपि पर्वतादौ च बन्धादिसाधने.तस्य दुष्टव्यवहारविष. यतापास्तद्रूपावीन्चनपक्षसाध्यहेतुवाचकपदसमभिध्याहारस्थले. तुष्टपदस्य तद्पावच्छिन्नयक्षसाध्यहेतु कानुमितिप्रतिवन्धकतापच्छे. .

·स्य चान्वयः सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । कस्वावच्छिन्ननिरूपितविपयिताकधर्मावच्छिन्नसम्बन्धियोधकम्यु- त्पत्त्या पूर्ववद्वारणेपि पूर्ववदेव वन्हिना धूमसाधने रासभो दुए इत्या. दिव्यवहारो निएकदोपमात्रस्य दुष्टव्यवहारविषयत्वे दुर्धार इति प्रकृते हेतुतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धो निष्ठार्थतावच्छेदको वाच्यः। पतत्सूचनायैव प्रकृते हेतुरित्युक्तम् । इदे वहिसाधने धूमो दुष्ट , * इत्यत्र हृदत्वावच्छिन्नपक्षकवदित्वावच्छिन्नसाध्यकधूमत्वावच्छिन्न-- हेतुफानुमितिमतिबन्धकतावच्छेदकस्वावछिन्नविपयिताकधर्मावच्छि. नसम्बन्धी धूम इत्यन्वयबोधः। तत्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकस्वाव- छिन्नविषयिताकधर्म एव दुपधातोरर्थः । साधनपदं लक्षणया धूम- त्वावच्छिन्नहेतुकानुमितिपरम् । तन हद इति सप्तम्यन्तार्थहदत्वाव- छिन्नपक्षकत्वस्य वरितिषष्ठ्यन्तार्थस्य वहित्वावच्छिन्नसाभ्यफत्व. । तादृशानुमित्यन्वितसप्तम्यर्थनिरूपितत्वस्य दुप. धात्वर्थकदेशे प्रतिवन्धकत्वे अन्वयः । एवं च पर्वते वन्हेः साधने धूमो दुष्ट इत्यत्र पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकवहित्यापच्छिन्नसाध्यकधूम- त्वावच्छिन्नहेतुकानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकस्यावच्छिन्ननिरूपित विपयिताकधर्मविशिष्टसम्बन्धी धूम इत्येव प्रतीयते, तादृशधर्मश्च अप्रसिद्ध एवेति न तथा व्यवहारः । पक्षविशेष्यादिकमनन्तर्भाव्य धुमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारस्तु इष्यत एवेति दिक् ॥ (दी०) यादृशधम्मिणि यादृशधर्मवत्ताज्ञानं अनुमितिपति- वन्धकं तस्य धम्मिणस्तादृशधर्मवत्वं हेतुदोप इत्यपि कश्चित् । (n०)साधननिष्ठसाध्याभाववत्तित्वादेरेव व्यभिचारतया प्रसि- दिन तु तद्विशिष्टसाधनादेः अतोन तस्य दोपत्वमिति कश्चिदाह व्याच. ऐपि लक्षणमन्यथैवान्यथातिप्रसन्नात् तादृशव्याख्यामुपन्यस्यति यादृशेति । यद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थकम् शान-शानत्वावच्छिन्नं, तस्य धर्मि- ण-तद्धर्मावच्छिन्नस्य तेन सम्बन्धेनेति शेपः । ताशधर्मवयं तद्रू- पावच्छिन्नवत्वम्, साधनादिविशेषणफसाध्याभाववचित्वादिविशे म्यकशानस्य व्याप्त्यादिज्ञानप्रतियन्धकत्वेपि साध्याभाववद्वृत्तित्वात देराधेयतासम्बन्धेन साधनीयत्वादिक न दोपः-साधनादेः सा- ध्याभाववचित्वादिधर्मताविरहात । अत्राप्यवच्छेदकत्वं पूर्ववदेव, न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठकेवलामा क ·१६१४ अनुमानगोदाधर्याम् । चत्वावच्छिन्नयत्वादापतिप्रसंशात ; तदध्छिनधर्मिकतपावच्छिन्न पचाशानस्यापि प्रतिबन्धातावच्छेदककोटिप्रविष्यात् । अवच्छेद कतापर्याप्तिविवक्षणे च हदत्याद्यवच्छिन्ननिष्ठवन्हाभावत्वाद्यांच्छन्न- पत्ये भव्याप्तिः, यतो यहित्यादिना घटायगाहिनोपि इदा न हिना- नित्यादिनिश्चयस्य इदो घहिमानित्याधनुमितिप्रतिवन्धकतया इद. त्वाचवच्छिन्नविशेष्यवास्तववन्ह्यगावत्यावच्छिन्नप्रकारकत्येन न प्रतिबन्धकता अपितु तद्विशेयकवाहित्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता भावत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वोध, अतस्तारमेय रूपं पति. बन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणं न तु हृदयाघवन्छिनधाम(ता. वच्छेद)मवन्धभावत्वावच्छिन्नप्रकार फनिश्चयत्वमिति । यदूपपदेन बन्धभावत्याधुपादानं न संभवतीति (पर्वतो वन्यभाषयानित्यादौ पः तत्वावच्छिन्ननिष्ठयलिवायच्छिन्नवत्यरूपवाधादायवच्छेदकतापर्या- तिघटितलक्षणस्यापि सत्यानासंभयोऽभिहितः। पर्वतत्याद्यवछिन्नधि- शेष्यफचहित्यावच्छिन्नप्रकारफनिश्चयत्वे पर्वतो पाह्यमावयानित्यनुः मितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकतापतिः) पर्वतो वन्ह्यभाववानियादी, पर्वतावाद्यवच्छिन्ननिष्ठवाहित्वाद्यवच्छिन्नवत्त्वरूपधाधादेरसवाहमयत यदपावच्छिन्ने, धर्मिणि यद्रूपावच्छिन्नपकारतानिरूपितयमावः छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतातद्रूपविशिष्टतदूगाचदिछ. प्रविशेपिततपावच्छिन्नयस्य दोपइति विवक्षाया असंभवात् । अत्र साधननिष्ठसाध्याभाववचित्यादेरिव साध्याभावयत्तिसाधनारे- रपि दोपत्वे क्षतिविरहात एतावान्प्रयासो निरर्थक इत्यस्वरसः कश्चिदित्यनेन सूचितः ॥ (दी०) अथ पर्वतत्वेन पक्षवे वद्वित्वेन साध्यत्वे विशिष्ट- धूमत्वेन च. हेतुत्वे पर्वतादेः काञ्चनमयत्वविरहो इदस्य वहि- धूमशून्यस्व पर्वतस्य महानसीयवनिधूमविरहित्वं, मेपत्वस्य के बलधूमस्य वा वहिव्यभिचारो विशिष्टस्य धूमस्य वा पर्वतीय- चहिव्यभिचारो न दोषः, न वा तत्सम्बन्धेन तत्र तस्य हेतोk. टत्वम् , अतस्तद्धर्मावच्छिन्नतत्पक्षकपदावच्छिन्नतत्साध्यक- तद्धविच्छिन्नतद्धेतुफानुमितिमतिवस्यकत्वं सच्पम् , वधाच नि. .

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । १६०५ वहिः पर्वतो वह्निमान् पर्वतात्तिवाहिमान् वा तद्यभिचारिणः पर्वतावृत्ती धर्मादित्यादौ न कोऽपि हेत्वाभासः स्यात् 'नाह, शानुमितेरप्रसिद्धत्वादिति । .(गा०) यथाव्याख्यातयथाश्रुतार्थे निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादी -प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टविशेष्यकप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छि- नप्रकारकानुमितरप्रसिद्ध ऽ-याप्तिदर्शयिष्यते, तत्र विशिष्य पक्षता.' चच्छेदकाद्यप्रवेशे नाप्रसिद्धिरतस्तनिवेशनप्रयोजनमाह अथेति ।। पर्वतावः काञ्चनमयत्वविरह इत्यादी सर्वत्र न दोप इति सम्बध्यते। तथाच : पक्षतावच्छेदकाधप्रवेशे पूर्वोक्तयुक्त्याऽसम्भववारणाय यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमितिसामान्यप्रतिबन्धकत्व- मेव निवेश्यमिति पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादौ पर्वतनिष्टकाञ्चनमय- स्वाभावादावतिव्याप्ति-तस्यापि काञ्चनमयत्वादिसहितपर्वतत्वादि. रूपयत्किश्चिद्धर्मावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमितिसामान्यप्रतिबन्धक शानविपयत्वादिति भावः। आदिपदं वस्वन्तरसंग्राहकम् , प्रकृतानुमि- त्यविषयपदार्थाभावेऽतिव्याप्ति सूचयित्वा तद्विषयसाध्याद्यभावे तां सूचयति हदस्येति। हदनिष्ठवहिशून्यत्वं धूमशून्यत्वं चेत्यर्थः।-हदा. दिनिष्ठसाध्याभावे अतिव्याप्तिसूचनं च प्रशतपक्षतावच्छेदकावच्छि- नेप्रकृतपक्षकत्वरूपसमुदायदलस्यैवानिवेशे योध्यम् ।महानसीयेति। महानायवन्यभावो महानसीयधूमाभावश्चेत्यर्थः । अत्रातिव्याप्तिसू- चनं च प्रकृतसाध्यतावच्छेदकप्रकृतहेतुतावच्छेदकयोरनिवेशे योध्य. म् ॥ इदमुपलक्षणम् । साध्यहेत्वोरनिवेशेपि जलत्वाभावादावप्यति. व्याप्तिर्वोध्या । प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुकत्वानिवेशे पक्ष. धर्मताशानप्रतिवन्धकतामादायातिप्रसङ्गं सुचयित्वा; व्याप्तिज्ञानप्र. तिवन्धकतामादायातिव्याति सुचयति मेयत्वस्येति । वहिव्यभि- चार इत्यनेनान्वयः । अत्रातिव्याप्तिस्ताशदलस्यैवानिवेशे योध्या । प्रकृतहेतुकावं निवेश्याप्येतहोपस्य शक्यवारणतया हेतुतावच्छेदक. निवेशायाह केवलधूमस्थेति । वद्विशुन्यदेशान्तरवृत्तिधूमव्यक्ति- व्यावर्तकविशेषणावच्छिन्नस्येत्यर्थः। साध्यतावच्छेदकानिवेशे पूर्व साध्यवत्ताज्ञानविरोधिविपयेतिव्याप्तिर्दर्शितेदानी व्याप्तिज्ञानविरो. धिषिपयेऽतिव्याप्ति दर्शयति । पिशिष्टधूमस्य वा पर्वतीययचिव्यभि- ·: अनुमानगांदाधाम् चार इति। दोपलक्षण इव युएलक्षणेपिपक्षतावच्छेदफादिनिवेशस्था. वश्यकता दर्शयति न पा तत्सम्बन्धेनेति । तम-पर्यतत्वावच्छिन्ने पहित्यापच्छिमवाहसाधने, तस्य-विशिधूमत्वावच्छिन्नस्य, पक्षादी पक्षतावच्छेदकादेशिसम्बन्धेन विशंपणत्वं यत्रामिम तन त. सम्बन्धेन तदवच्छिन्नत्वं निवेश्यामति चयितुं तत्पक्षकेत्युकम्, प. क्षतावच्छेदकादिनिवेशे पक्षादिनिवेशक्ष्याप्रयोजकत्वादिति । याच्यम्- तद्रूपावच्छित्रपक्षसाध्यहेतुफदोपलक्षणे निवेशनीयम् । तथाचेति । निर्वहः पर्वतो वह्निमानित्यत्र च पक्षतावच्छेदकनिहित्यविशिष्ट पर्वते पहिवैशिष्ट्यायगाहित्यमनुमितेर्न सम्भवति-स्वपिरो. धिधर्मधमितावच्छेदककस्वप्रकारकानाहार्यशानस्थानभ्युपगमात् , पर्वतः पर्वतावृत्तिधर्मवानित्यत्र पर्यवे पर्वतात्तित्वरूपसाध्यताय. च्छेदकावच्छिन्नप्रकारफत्वमनुमितेने' सम्भवति स्वस्मिन्स्वावृत्ति त्वावच्छिन्नप्रकारकानाहार्यज्ञानस्याननुभविफत्यात, एवं पर्वतो बहि. माम्वहिव्यभिचारिण इत्यत्र वहिव्यभिचारस्वरूपहेतुतायच्छेदकाव. धिने पत्रिन्याध्यत्ववैशिष्ट्यावगाहित्वमनुमितो न सम्भवति पूर्वो. कयुके, पर्वतो हिमान्पर्वतावृरित्यत्र पर्वते पर्वतावृत्तिधरूप. हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वं नानुमितेः सम्भवति उक्तयुक्तरिति; यथाविवक्षितानुमित्यप्रसिदिप्रयोजकभेदेन नाना- सपले अव्याप्तिकथनम् । न कोपि हे त्वाभासः स्यादिति । तथा चापाकाचरूपनिग्रहस्थानसत्वेन प्रयोक्तुनिग्रहोपपत्तायपि निधि चन पर्यवे घहे साधने धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारो दुरुपपाद इति भावः। तादृशानुमितेः-तथाविवक्षतानुमितेः । अप्रसिद्धत्वादिति । 'माहार्यपरोक्षशानानुपगमादिति भावः ।। (दी०)-अत्र वदन्ति-यद्विपयकनिश्चयाय विरोधिविपपता.. प्रयुक्तस्तदुत्तरम् अनुमितौ अनाहार्यमानसज्ञाने वा पक्षताव- छेदकविशिष्टपले साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यौशिष्टयावमा- हित्वस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपित्तव्यासिविशिष्टहे- तुतावच्छेदकविशिष्टइतुमवावगादित्वस्य च पोव्यतिरेकस्व- एवं हेतदोपत्वम्। पक्षतावच्छेदकवैशिष्टधादिकश्च वैज्ञानिक न तु ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १६०५ वास्तवं ग्राह्य व्याप्तिश्चान्वयतो व्यतिरेकतश्च वाच्या तादृशाव. गाहित्वप्रसिद्धिराहार्यज्ञान एवाभ्युपेतव्याऽनन्यगतिकत्वात् । एवञ्च वस्तुमात्रनिश्चयादनन्तरं निर्वद्वित्वविशिष्टे परग्रहेऽपि न क्षतिस्तस्प विरोध्यविपयकत्वात् । एवं साध्यनिश्चयोत्तरं त- स्याननुमितावपि मानसज्ञानाविरोषित्वाच तादृशि पक्षे तादृश. साध्यवैशिष्टयस्य तादृशसाध्यविरूपित्तव्याप्तिविशिष्टतादशहेतुबै-- शिष्ठ्यस्य चावगाहिनो ज्ञानस्प यद्विपयं ज्ञानं विरोधिविपयर्क तचं तादृशज्ञानविरोधित्वं वा हेतुदोपत्वम् । ज्ञानविरोधित्वञ्च तद्विपयविषयकग्रहविरोधिग्रहविषयत्वम् । एवंविधैव रीति- रुत्तरत्र सर्वत्र सव्यभिचारलक्षणादावनुसनव्या इसपि केचित् । (गा०) यद्विपयकनिश्चयस्येति । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनि. श्वयस्येत्यर्थः । उत्तरपदस्य उत्तरकालीनार्थकतया तदुत्तरमितिधा. तूपस्थाप्यानुमितिरूपक्रियाविशेषणमतो द्वितीया । अनिमकल्पे तादृशशानरूपक्रियाविशेषणम् अतो ज्ञानपदमपि सार्थकम् । तत्पदं च ताशनिश्चयपरामर्शकम् , उत्तरपदं चाव्यवहितोतरार्थ. कम् । 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' इत्यनेन द्वितीयाधिफरणे उत्तर- पदस्योत्तरकालपरत्वादिति तु न युक्तम् । व्यापकतार्थ कस्यात्यन्त. संयोगस्य प्रकृतेऽविवक्षितत्वात् । अनुमितो-अनुमितिसामान्ये, द्वयोर्व्यतिरेक इति सम्बन्धः। तत्व-तद्रूपावच्छिन्नत्वम् । अत्र च तज्ज्ञानानन्तरमाननिष्ठतादृशोभयाभावे तज्ज्ञानीयाया पव विरोधि. विषयितायाः प्रयोजकत्वात् । विरोधिविपयितायां ताशनिश्चयी. यत्वकथनं स्वरूपकीनमात्रं न तु लक्षणघटकम् , तथाच यदपाव- च्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवाहितोत्तरानुमितिसामान्यस्य विरोधिषिः विषयताप्रयुक्तोभयाभाववत्त्वं ताइशरूपावच्छिन्नत्वं दोष इति स. मुदितलक्षणार्थः । वन्यभावविशिष्टइदत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चः यानन्तरं हृदो घहिमान्वहिन्याप्यधूमवांश्च इत्याकारकानुमितेः क. दाचिदप्यनुपत्या घटाद्यनुमितय एव ताशनिश्चयाव्यव हितोत्तरानुः मितिसामान्यान्तर्गताः, तासु च हृदत्वादिविशिष्टे यहित्वाधव. - ·J १६०० अनुमानगोदाघाम : चितवैशिष्ट्याचगाहित्यं पहियावच्छिन्नलिनिरूपितध्यातिथि- शिष्टधूमावाधवच्छिन्नवैशिष्ट्यागाहित्वं च तदुभयाभावबमक्ष तमेव । तत्र ताशनिश्चर्यायविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमपि-स्यनिष्ठ प्रतिवन्धकतावच्छेदकधर्मस्य स्वानन्तरोपनशाननिष्ठप्रतिवध्यताव- च्छेदकधर्मामायप्रयोजकत्वात् । हृदत्यादिविशिष्टविशेष्यकामाव- निवदित्वविशिष्मकारताघटितधर्मापाच्छातिवध्यतानिमित प्रतिबन्धकतापच्छेदकीभूताया इत्याचच्छिभविशेषत्वायच्छि. नामाचीयप्रकारितायास्ताशवाहित्वविशिष्टंभकारकागोपाभाये त. यास्यात् । न च तारशविशिष्टप्रकारकत्वमा न विपरीतनिश्चय तिवध्यतावच्छेदकम्, अपि तु तद्विषेशितानाहार्यशान तक तत्प्रकारकत्वाभावस्य तथाविधपिरोधिविपपिनाप्रयुक्तत्वमिति वा. च्यम्। विशिष्टाभावप्रयोजकस्य विशेष्यवनिष्ठविशेषणाभावप्रयोजक- स्वादनाहार्यज्ञानस्वाश्रयानुमित्यादिमिठताइशविशिष्टप्रकारकावाभा. यस्य विधिविषयिताप्रयुकत्याक्षतेरिति-इदो घहिमान्धूमादित्यादो पन्यभावादिविशिष्टहदत्वाधवच्छिन्ने लक्षणसमन्वयः। (यद्विपय- कनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितियव्यापको विरोधिविपयिताप्रयुक्तो व्यापकत्वाधीशष्टसयोगससाकवाहित्यप्रकारकत्वघटितोभयाभाव. स्तत्वमवच्छेदकारच्छेदेन माध्यसिद्धिस्थलीयत्याभासलक्षणम् । व्यापकत्वाविशेपितसंयोगसंसर्गफवहिप्रकारकटितोमयाभाव- रित सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धिस्थलीय लक्षणम् । उभयसा. धारणमेकलक्षणं तु न सम्भवति अयच्छेदकावच्छेदेन साध्य सिद्धो सामानाधिकरण्येत वाधाव्याः । सामानाधिकरण्येन सा. ध्यसिौ सामानाधिकरण्येन वाधातिव्यातेरप्रसङ्गातू । ) निवहिः पर्वतो पद्धिमानि यावी तारशानुमितेरप्रसिद्धावपि पहिमत्पवादि. रूपाश्रयासिद्धयादिविषयकनिश्चयानन्तरमसिद्धघटाद्यनुमितिपुभा प्रसिद्धपक्षतावच्छेदकविशिष्टविपयकत्वावच्छिन्नसाध्यत्तोप- छेदकविशिष्टप्रकारकत्वघटितोभयाभाषपत्यमक्षतमेवेति तम लक्ष समन्वयः। न चाहार्यज्ञानमात्रासिखस्य निर्वहिपर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यकवद्धिप्रकारकानात्वस्य विरोधिविषयमानमतियध्यतानध. छेवकतया तादृशधर्मावच्छिन्ने बहत्यादिप्रकारकत्वस्याभाचे चि. रोधिविषयताप्रयुकत्वममामाणिकमिति वाच्यम् । ताटशहानायस्य त्यत्र .

·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । प्रतियध्यतानपच्छेदकाषेपि तद्यापकस्य पर्वतत्वावच्छिन्ने बहिस्याः पच्छिन्नाभाषप्रकारकहानत्वस्यैव घहिविशिष्टपर्वतविषयकनिश्चयमा तिबध्यतावच्छेदकनया व्यापकाभावप्रयोजस्य सुतरां व्याप्याभाव. प्रयोजकतया ताइशविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्नवहत्यादिप्रकारक- स्वाभावस्य तारशदोषविषयिताप्रयुक्तत्वस्पावश्यकत्वात्।नच विरो- धिज्ञानासत्वेपि निवाः पर्वतो वह्निमानित्यादिवानस्यानाहार्यस्यानुः सत्याइन्छादिघटितताइशाहार्यज्ञानसामग्न्यभावस्यैव निर्वहिविशिष्ट घयादिवैशिष्टयावगाहित्वाभाचप्रयोजकत्वं न तु विरोधिषिषयत्वस्य कोचदप्यक्लप्सत्वादिति वाच्यम् । अभावानिकरणतायामेष विरोधि- विपयिताप्रयुक्तत्वस्य निवेश्यतया अधिकरणतानां चाभाम्राभेदे: व्यधिकरणभेदेन भिन्नता विरोधिज्ञानानन्तरोत्पन्नशाने ताशवे शिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विनिगमनाविरहेण पूर्वज्ञानी: यविरोधिविषयताया अपि प्रयोजकत्वात् । यद्विषयताप्रयुका शादशोभयाभावस्तत्यमित्यतावन्माने ते हृदो वहयभाववानित्या दिक्षानीयपरमावादिविशिष्टहदादिविषयिताया इव तदन्तःपाति. सहयभावत्वादिविशिष्टविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकको. टिप्रवियतया प्रतिबध्यतावच्छेदकस्य हुदत्वादिविशिष्टे ययादिवैः शिष्टयावाहित्यस्य विरहप्रयोजकतया बाधाधेकदेशे वयभावा- दिरूपविशिष्टेऽतिव्याप्तिरिति यद्विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानु. मितिसामान्यस्य विरोधियिषयताप्रयुक्तोमयाभाववस्वं निवेशितम् । न च याशविशिएविषयितासामान्यप्रयुक्तस्तादशोभयाभावस्तव. मित्येव सम्यक् इदत्वादिीवीरीष्टविषयतासामान्यान्तर्गतायो हद इत्यादिशानीयविषयितायामुभयाभावप्रयोजकत्वासस्वादतिव्याप्तेरन: घकाशादिति वाच्यम् । पापाणमयो न पहिमानित्यादिक्षानविशि. एस्य पर्वतः पाषाणमय इति ज्ञानस्य पर्वतो पहिमानित्यादिशान. प्रतियन्धकतया शानभेदेन विषयतानां भेदाभायात् , पापाणमय. स्वविशिष्टपर्वतादिविपयितासामान्यस्यैध उभयाभाषप्रयोजकत्यात पाषाणमयावविशिष्टपर्वतादापतिव्याप्तेवारत्वात् । इदो घयमावधा नित्यादिहनादिविषयकनिश्चयोत्तरोत्पन्नघटानुमितो पिरोधिविषय ताप्रयुक्तोभयाभावसत्त्वात फेवलहदादापतिध्याप्तिरतः सामान्यप परिपूरितम् , तयासति इदादिनिश्चयानन्तरोत्पन्नानुमितिसामान्या २०२ ·एव । अनुमानगादाधर्याय स्तगतीयां इद इत्यादिनिश्चयानन्तरजात-हदो वढिमान् वहिव्याय- धूमयांश्च-इत्यायनुमिता विरोधिषयिताप्रयुक्तताहशोभपामावा. सत्यानातिव्याप्तिः । परवादिना पहभायविशिष्टइशादिविषय- फनिश्चयानन्तरमुकसमूहालम्चनानुमित्युत्या तटिशविशिष्टस्यापि दोपत्यानुफ्पोरलो यापई यद्रूपायानपरतोपवर्णितम् । हयभायविशिष्टहदादिविषयकस्य इदो चद्धिमानवति ज्ञानस्या. 'नन्तरं तादृशसपृहालसम्नानुमित्युपच्या तहापतादयस्यमतो नि. श्वयेति । अनाहायोमामायानानास्फन्दितसशयान्यज्ञानपरम्, वे. नाहायस्याप्रामाण्यवानास्फन्दितस्यापि दोपविषयकनिश्चयस्यान- न्तरं तादृशानुमितावपि न क्षतिः। दोपविषयकनिश्चयनाशे खति तादृशानुमितरुत्पत्या तद्दोपापचिरतो व्यवधाननिवेश । दोपविषयकलौकिकनिश्चयाव्यदितपूर्वमनुमित्युत्पत्त्या नदीप स्था. दिति तो उत्तरति । तसामानाधिकरण्यानुमिती निवश्यमतः एकस्य यानिश्चयानन्तरमन्यस्यानुमित्युत्पत्तापि न क्षति बाध. निश्चयानतर पक्षतापच्छेदकानि साश्यतावच्छेदकार्थाच्छन्न साध्यादिप्रकारकस्याहायस्य लौकिकस्य च प्रत्यक्षस्योत्पस्या तारशशानसामान्यमुपेक्ष्यानुमितिसामान्यनिवेशः। 1- यसाध्यकयत्पक्षकयतुमस्थले याददापरिषयकनिश्चयानात. र कस्याप्यनुमितिने साना तत्र ताशानामतेरप्रसिद्माऽव्यातिर- तोऽनुमितिस्थलेऽनाहार्यदापविशेषाज-यज्ञान नियेश्य कल्पान्तर- माह अनाहार्येति । तथाच तादशानुमित्यप्रसिद्धिर्यत्र तत्र तथा. विधमानसोपनीतभानात्मकमादायैव लक्षण सामनीयमिति भाव । याधादिनिश्चयानन्तरमाहार्यसाध्यादिप्रकारकस्योत्पत्या असभवोs. ध्यातित्यतो मनाहायति । शो न पीत इत्यादिनिश्चयानन्तर शा. दो पीतत्वादिप्रकारकस्य दोपविशेषजन्यचाशुपादरुत्पत्या शस्त पीत्तः शयादित्यादिस्थलीययाधादायव्याप्तिरतो मानसेति। मानसपदं दोषविशषजन्यझानपरम् । तेन नाई गौर इत्यादिनिश्चयानन्तर मि. ध्याज्ञानजन्यवासनादिरूपदोपजन्यस्यात्मविशेष्यफगौरत्वादिप्रकार. कमानसस्योपचायपि मह गौर बात्मस्यादित्यादिस्थलीययाधादी नाध्यामिः । एतेन याशसायपक्षहेतुकस्थले दोपविषयकनिश्चया. मातर विरोधिसामग्पादिवशन मानसहान कदापि न जातं तत्रा.

·सामान्पनिरुक्तिमकरणम् । . - . A व्याप्तिरित्यपि निरस्तम्। तत्राप्यनुमितिशाब्दयोधादिकमादाय लक्षा गगमनसम्भवात् । पक्षतावच्छेदकेत्यादिदलद्वयनिवेशव्यावृत्तिः- पू; घोकरीत्या बोध्या । विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वनिवेशनप्रयोजनं स्वयः मेव वक्ष्यति । यत्र विषयविशेष समूहालबनशान न कस्यापि जातं तत्र पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्टयाचगाहित्वविशिष्टसाध्य: व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्टयावगाहित्वाभावरूपविशिष्टाभावमुपेक्ष्योभः याभावः, स्वीकृतः ! तादृशोभयाभावप्रयोजकविरोधिविपयितावत्वं, यपविशिष्टविषयिताव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नस्य दोपत्वमित्यस्य सः स्मक्त्वेपि यथासनिवेश न वैययम् । ननु काञ्चनमय पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादी पक्षतावच्छेदक विशिष्टपक्षाद्य प्रसिद्ध्या विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यादिवैशिष्टयावगा. हिन्वाद्यप्रसिद्धिरित्याश्नयासिद्धादावव्याप्तिरित्यत माह पक्षतावच्छे. दकेति । आदिपदासाध्यतावच्छदकवेशिष्टयादिपरिग्रहः वेज्ञानिक- मिति । तत्प्रकारेण शायमानत्वमित्यर्थः । तथाच पर्वतादेः काञ्च नमयत्वादिवैशिष्टयस्य वास्तविकस्य विरहेऽपि तेन , रूपेण ज्ञाय- मानत्वमादाय लक्षणसमन्वया इति भावः । न चाहदों न वहिमाति- त्यादिनिश्चयानन्तर जायमाने हो द्र-यं जलमयं वह्निमदित्याका. रकसमूहालम्बने इदत्वादिना झायमाने घड्यादिवशिष्टयाचगाहि. स्वसत्यादसम्भव इति वाच्यम् । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ना या पक्ष निष्ठविशेष्यता तन्निरूपिता साध्यतावच्छेदकावच्छिमसाध्य- प्रकारता या च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यप्रकारता तन्निर पितव्याप्यत्वप्रकारतानिरूपितहेतुनावच्छेदकावच्छिन्नहेतुप्रकारता । तत्प्रतियोगितयोरपगाहितान्तद्वयन विचक्षणात् । चिशिष्टविषपता. ऽप्रसिद्धावपि.पर्ववाद्यशे काशनमयत्वाद्यवगाहिन्नमविषयताया व्य. धिकरणकाञ्चनमयत्याग्रवच्छिन्नायाः प्रसिद्धा लक्षणसमन्वयात् । व्याप्तिप्रकारतास्थाने च निरूप्यनिरूपकभावापन्नव्याप्तिघटकतत्ताप- दार्थप्रकारता नियेशनीया, तेन धुमवा-वढेरित्यादौ वहिव्यापकधुम सामानाधिकरण्यरूपच्यातेर प्रसिद्धावपि न क्षतिः। नन्यत्र व्याप्तिपदेनान्वयव्याप्तिश्चेदुच्यते तदा व्यतिरेकव्याप्ति. मानविरोधिनि साध्यादिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वादिरूपानुपसंहारि- स्वयाप्तिस्तारामानस्यात्ययसानाविरोधित्वात । न्यतिरेफव्याप्ति- ·। भनुमानगादापर्षाम्।। पियक्षणे च हेतुनिष्टसाध्यामावत्तिरवसाध्यतावस्छेदकनिष्ठहेतु. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वादावयाहिस्तज्ञानस्य' प्राधामाधापनगादितया व्यतिरेक याज्ञिानविरोधित्व मानामा पत आए व्यातिश्चेति अस्वयत्त-अम्बयनिरूपिता प्रकृतहेतुनिष्ठा प्रतिसायनिरुपितेति यावत् । सा चात्यातान्योन्यामावभेदेन भित्रा भव्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपेण नानाविधैव प्राहा। अतोs. स्यन्ताभावादिगर्भव्यामिक्षाने अन्योन्याभायादिगर्भव्यभिचारशानस्य व्यापकताशाने साध्याभावविवादिशानस्य प्राधाभायानयाहि सयापिरोधियपि नक्षातः व्यतिरेफता-व्यतिरेकनिकगिता साया- भावव्यापकीभूतामापप्रतियोगित्यरूपा , माझा यातिपदेन वि. वक्षणीया, तथाच तत्र व्याप्तिप्रकारतानिरूपितहेतुतावच्छेदका- पच्छिन्नप्रकारताप्रतियोगित्यामापो निधेशीय इति भावः । मनु निर्वहिः पर्वतो पहिमानित्यादी पक्षनावच्छेदकविशिष्ट साध्यतावच्छेवकीशिवशिष्टयावगीहत्यमेषाप्रसिद्धमिति कर्य लक्षणसमन्वय इत्यत आह ताशायमाहित्यप्रसिद्धिरिति । माहायज्ञान एवेति । निहित्वविशिष्ट पहिमायक्ष जायामित्याकारके। छाजन्यप्रत्यक्ष प्रत्यर्थः । विरोधिविषयताप्रयुक्तस्यनिघेशप्रयोजनमाह पवशेति। विरो. शिषिषयताप्रयुक्तस्वनिवेशने चेत्यर्थः । न क्षति:न निर्षन्ति पर्वतो बहिमानियादी घटावायतिव्याप्तिः तस्य-पटाविनिश्चपस्य-घिरोज्य: विषयत्वात-स्वानन्तरानुमितिसामान्यनिष्ठताहशोभयाभायप्रयोजन कविरोधिविषयताफरविरहात् । पन्हिमपर्वताविविषयकसमहाल लम्बनात्मकघटादिनिश्चयानन्तरसातवाननिष्ठताहशोभयाभाषघव. स्य तहानायविरोधिषिषयताप्रयुक्त्येपि घटादिनिश्चयाव्यवहितात. रामितिसामान्यान्तर्गतसमूहालम्बनानारमकपदादिनिश्चयायपाहि सोतरानुमिलो पिरोधिधिपयताप्रयुकामयाभावयविरहानातिव्या- सिरिति भाषा प्रयोज्यप्रयोजकभाषयानुभवसिनः स्वरूपसम्बन्ध विशेष विरोधिपदप्रयोजनमाह एघमिति । मनुमितापपीति । नक्षता, तस्य विरोयविषयकवादित्यनुपज्यते । न क्षति:- साम्यवत्पले. तिम्याहि बिरोषिविषयतापदेन सारसोभयाभाषप्रतियोगितामा ·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । ILES.M ११६१३ छेदककोटौ यद्रूपायच्छिन्नांश यपाधच्छिन्नयैशिष्टयावाहित्य नि विष्टं तदपायच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्नाभावतधाप्यार भ्यतरषिपयितायाःसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्ष. तावच्छेदकावच्छिन्नविषयितान्यविषयिताया वा विधक्षितत्वादिति भावः। न च सिपाधयिषाधीनायां साध्यनिश्चयानन्तरसमूहालम्बना नुमिती तादृशोभयाभावासत्वात सिद्धिविषयेऽतिप्रसङ्ग एव. ना. स्ति, एवं पक्षे साध्यनिश्चयोत्तरं तदतिरिक्ताविषयकसाध्यविधेयका नुमितेरनुत्पादेपि पक्षांक्ष साध्यांशे या अधिकावगाहिन्या अनुमिते। स्साध्यधर्मितावच्छेदकतापनपर्वतत्वावच्छिन्नधर्मिताकान्यविधेय. कानुमितेः साध्यावच्छिन्नपक्षविधेयकानुमितेश्वोत्पत्त्या तनोभयामा- घासत्वादपि नातिप्रसङ्गप्रसक्किरिति वाच्यम् । यत्र सिपाधयिपाब. लात् सिम्युचरं ताशानुमितिः कदापि न जातातत्रैवातिव्याप्ति सम्भवात् । द्वितीयफल्पे विपयितामा निवेश्यं न तु विरोधिविषयतापर्य. न्तमित्याशयेनाह मानसशानेति । साध्यनिश्चयस्येत्यादिः । मेयत्य: विशिष्टव्यभिचारादिवारणाय यथावतविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशे उपदर्शितव्यभिचारघटितबाधाद्यव्याप्त्या विशिष्टान्तरविषयित्वाम. पोज्यस्वषिषयिताप्रयोज्यतावशोभयाभावप्रयोजकामावाधिकरणता. कस्वरूपं ताशविशेषणं निवेश्यम् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिषिः पयिताप्रयोज्याया उकोभयाभाषप्रयोजकव्याप्स्यायवगाहित्याभाय. पत्तायाः शुद्धव्यभिचारादिविषयिताप्रयोज्यस्यनियमेन न मेयत्ववि. शिष्टव्यभिचारादी विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्यविषयिताप्रयो. ज्यनिरुतोभयाभाषप्रयोजकमायाधिकरणताकत्वमिति नातिप्रसङ्गः। उपदर्शितव्यभिचारघटितवाधादिविषयिताप्रयोज्यायाः पक्षे साध्या यगाहित्वाधभायाधिकरणतायास्तद्धटकव्यभिचारादिविपयित्वान योज्यत्वेन तत्संग्रहः । न च विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवत्ताग्रहप्रतियः म्धकतावच्छेविकायास्ताशयाधादिविषयतान्तःपातिव्यभिचारादिन, विषयिताया अपि ताशवाधादिविषयताप्रयोज्यायां विशिष्टपक्षे वि. शिष्टसाध्यबशिष्टयाषगाहित्वाचभायाधिकरणतायां प्रयोजकतया ताशवाधादेवुःसह इति घाव्यम् । यत्किञ्चिद्विशिष्टान्तरधिपयि. तास्यव्यापकम्पावच्छिनाप्रयोज्यत्पनिवेशेन वत्र तत्सनसम्भवात ।

·१३१४ अनुमानगादापर्याम्... व्यभिचारादिविपयितायाः वाधविषयत्तान्त पातिविषयतामात्रयूक्षित पेणैवोपदर्शितसाध्यवत्ताग्रहप्रतिवन्धकतावदकतया तेनैव रूपेण ताशसाध्यागादित्वविरहयत्ताप्रयोजकत्वातलाशस्य च रूपस्य याधादिविषयतामन्त पातिव्यभिचारादिविषयतासाधारण(स्य) व्य. भिचारादिरूपविशिष्टयपपतात्याव्यापकत्वात् , नयापकरूपाधि. माप्रयोज्यत्वस्योकयाघ्रादिविषयताप्रयोज्यउक्तसाध्यायगादिस्वाभाव बचायामक्षतस्यात् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयताया येन रूपे ण व्याप्यादिग्रहप्रतियन्धकतायच्छदकता तद्रूपेण निरुक्तविषयता स्यध्यापकेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविपयतान्त पातिव्यभिचार रादिविषयतायाः मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयताप्राज्यव्या- पत्यवाहिन्यामाययत्तायां नियमतःप्रयोजकत्वान्नातिप्रसगावकाशः। याधसत्प्रतिपक्षादियिषयकशानस्य नानाविधयाधादिविषयकज्ञानस्य घाऽनन्तर जातायां घटायनुमिता वाधादिविषयताप्रयोज्याया अभा. घधिकरणता तस्या विशिष्टान्तविपयताप्रपोज्यत्वेऽपि त्र)पूर्व. वृत्तिशानायविरोधिविषयताया एघस्सनिष्ठमतियध्यतावच्छेदकामा. बाधिकरणताप्रयोजकत्वात् । एकै कविधयाघादिमात्रज्ञानानन्तरजा. तक्षाने, या सचद्वाधादिविषयत प्रयोज्यावमाहित्यामाचाधिकरणता तस्था विशिष्टान्तरधिपयित्वाप्रयोज्यतया बाधादौ लक्षणसमन्वयः । ध्यभिचारघटितयाधादिषिपयिताप्रयोज्याया दीधितिकागतोभया. भाषाधिकरणताया व्याप्त्याचवाहिताविरहप्रयोज्यत्वेन यकिन विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपाधिनताशचिपयतान्त:पाति- ध्यभिचारादिविषयताप्रयोज्यत्वजियमातत्साया साहशोभयाभा, चप्रयोजकामावाधिकरणतापर्यन्तनिवेश । तथासति दर्शितोभया- भावाधिकरणताया उकरूपावच्छिन्नभ्यभिचारादिविषयताप्रयोज्यत्य. नियमेऽपि तारशोभयामावप्रयोजकसाभ्यादिमत्ताचगाहित्याभाधाधि. करणेताया उकरूपायच्छिन्नव्यभिचारादिविययित्वाप्रयोज्यत्वेन ता. उशयाधादेः सहादिाधादिविषयमाप्रयोज्यस्य साध्यादिमत्ताधगाहि. ताविरहस्य सत्प्रतिपक्षादिरूपविशिष्टान्तरविषयताप्रयोज्यत्यनियमा. यसम्मका स्यादित्युभयाभावपयोजकाभाये विशिष्टान्तरविपयत्यान- योज्यायमनिधेश्य ताहशामायाधिकरणतापां तनिश । तथासाय- বিগরায় মাখলামন মিয়া (নিষিgমনিথকরা- " ·सामान्यनिक्तिकरणम् । बच्छेदकधर्मस्यैव तदुत्तरोत्पन्ननिष्ठप्रतियध्यतावच्छेदकधर्माभाषाधिः करणताप्रयोजकत्वेनैव वाधादिनिश्चयोत्तरोत्पन्नानुमितिनिष्ठसाध्या. दिमत्त्वावगाहिरवाभावाधिकरणतायां सत्प्रतिपक्षान्याहशवाधादि- विषयताया अप्रयोजकत्वेन सामञ्जस्यात् .) अथैतादृशोभयाभावटितलक्षण करणेपि केवलनिर्वहित्वादि पक्ष. ककवयादिसाध्यकस्थलीयनिवहिनिष्ठवह्नयभावादिरूपयाधादिदोघे. स्याप्ति:-ताशवाघादिस्थलीयवह्नयभावरूपवाघज्ञानस्याप्रतिवन्ध. फतया तदीयविषयताया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया तथाविधोभ.. याभावाप्रयोजकत्वात् । तस्य दोषत्वानुपगमे च तादशहेतो दुष्टत्व व्यवहारानुपपत्तेः । इष्टापत्तो च निर्वाह्नः पर्वतो वह्निमानित्यादापि तत्सम्भवेनैतादृशप्रयासवैफल्याच्च । न च तत्राभाववान्धह्निमा नित्यनाहार्यज्ञानस्य प्रसिया तत्प्रतिवन्धकीभूनस्याभाववानिव ह्रिरित्यादिज्ञानस्य विषय पय दोप इति वाच्यम् । अभाववाचसा. मानाधिकरण्येन निवाहत्वग्रहस्य ताशवाहिमत्वमहाविरोधित्वात् । अभाववत्वावच्छेदेन वन्यादिमत्ताग्रहविरोधित्वेपि ' तादृश. घन्यादिमत्वावगाहित्वस्य वन्यभावादिमत्त्वरूपपक्षतावच्छे. दकविशिष्ट साध्य वैशिष्ट्याचगाहित्याव्यापकतया तदछिनप्र. तिवन्धकतावच्छेदकविपयितायास्तथाविधोभयाभावाप्रयोजकत्वा. त् तद्विषयस्य दोपत्वानुपपत्तेः अभाववत्त्वावच्छेदेना निहित्यग्र- इस्य भ्रमरूपतया तद्विपयफविशिष्टस्यैवाप्रसिद्धः। एवं पहिमान्नि- चह्रिरित्यादिस्थलीयदोपे निनरामव्याप्तिः।। वह्निमन्निष्ठयहिमत्या- देरेव तत्र द्वापायसम्भवात्तद्विपयकज्ञानस्य च क्वचिदपि प्रतिवन्धः फत्वायोगात । एव यत्र निहि. पर्वतो वहिमानित्यादौ पर्वतावादि- सामानाधिकरण्येन बन्यभावादिमत्वस्य पक्षतावच्छेदकघटकता तत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन बन्यादिमत्यं न दोषः । विशि- पक्षग्रहाद्यविराधित्वनाथयासियादिपतानुपपत्तेः, उक्तरीत्यतल्ल. क्षणानाकान्तत्वाच । पर्वतत्वावच्छेदेन बढ्न्यादिमत्त्वमप्रसिद्ध पहिशुन्यपर्वतादेरपि सत्त्वात् । नापि पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन पर्वतत्वावच्छेदेन वा बहन्यभावादिमत्त्वरूपयाधादिदोपः-तज्ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्ट्यवगाहित्यव्यापकयिपपिताघटि- तधर्मावच्छिनाप्रतिबन्धकतया तत्र लक्षणगमनायोगात । नापि प- ·अनुमानगादापाम तस्यावच्छेदेन यान्यभावाविमत्वम् अप्रसिद्धत्वादिति त म कोपि दोप: स्यात् । । पनु प्रयुक्ताव व्यापकत्वं । यविषयकनिश्चयनिष्ठविरोधिविषय. तायाः उभयामायच्याप्पश्यं च स्थाययताशनिश्चयाव्यवहितोचप नुमितित्यसम्बन्धेन, ताशसम्बन्धलामांयत तदुचरमनुमितानित्यु काम पर च विरोधिरिपपकग्रद्विषयकनिश्चयशव्यवहितासानुमि. वित्यध्यापकस्तारशाभाष रति पर्यवसितम् । पर्व च निहिहि. मानित्यादिस्थलीयवाधादेविपयिताया स्वरूपसम्बन्धपोमयाभाव. प्रयोजक वासंभवेपिनिसकोभयाभावप्रतियोगितामच्छवककोट्रौ पः धान्छिताविशेष्यायपाछिनप्रकारकस्य निविष्ट हदूपावच्छिन्न विशयकतद्यावच्छिन्नामायतयाध्याभ्यतरकत्वस्यैव विरोधिविष. वित्वार्थकवया तत्र लक्षण सुसमन्वयमेष तायशप्रयोजकत्वस्यानि. घेशात् । न चैवं तत्र प्रस्तुमाऽतिव्याप्तिद्युरिष साहशोभयाभावर स्य विरोधिविषयकसम्हालम्पनरूपघटादिविषयनिश्चयाव्यवहितो. मायनुमितित्वव्यापकताया अक्षतत्वादिति वाच्यम् । पिरोधित विषयतानतिरिकवृत्तियद्विषयताशालिनिश्चयस्थ निध्यान्तेन विधक्षितस्यात् । घटादिविषयतायास्तत्र निरुतविरोधिविपसताना तिरिकाविरहात् । न चैव विरोधिविषयतानतिरिक वृत्तिदीयपिपयिता तत्वमित्येतायतैव सामञ्जस्ये पर मिति वाम्यम् । पत्र पर्वतादिसामानाधिकरण्येन पदन्यादे। माता az पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन वह याद्यभावानि- सत्यस्य विषयितामा निस्काविरोधिविपयितानतिरिकतया तत्राति स्थातिवारतया शपसार्थक्यात् । तदुपादान ताशनन्यभाधादि सत्वरिषयनिश्चयानन्तर पर्वतत्यादिसामानाधिकरण्येन वहन्या नुमिन्यु-पत्या तादृशानुमितो तथायिधोमयसाधेनातिल्यायन काशादिति तुम । नियंति पर्वधो पहिमानित्यादी यत्र पर्वतत्या. दिसामानाधिकरण्येन पट्टयभाषाद: पक्षतावच्छेदकघटकता पर्वत- स्वसामानाधिकरण्येन बड्यादिमयस्य विशिष्टपक्षमहाविरोधिले नाक्षयासि सनात्मकस्म हेत्वाभामान्तरताभयेनासम्भवहोपभाषस्य शिकपिरोधिषिषयतामानिरिकतिषिषयिताकतथाऽतिस्यातिः ।

·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । ताशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकगर्भ यपविशिए येन सम्ब. धेन यहूपावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वं निवेश्यते तद्पावच्छिन्नवि- शेष्यफतद्पावीच्छमप्रकारकानुमितित्वावच्छिन्ननिरूपितप्रतिवन्ध. कत्तावच्छेदकत्वरूपविरोधित्वस्य विषयतायां निवेशे तु शेष! स्वयम् । उक्तरीत्या निर्वि हिमानित्यादिस्थलीयदोपेऽव्याश्च । यतु पक्षतावच्छेदकविशिष्ट निरुक्तलाध्यहेतुवैशिष्टयावाहि- निश्चयावृत्तिविषयतैव विरोधिविषयतापदार्थः। तथाच यनिरूपि. तताइशविषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमित्तित्वव्यापकः 'उभयाभाष- "स्तत्वमिति समुदायार्थः। निश्चयत्व च विशेषणविशेष्यतावच्छेद- • कभावानापनविरोधिकोटद्वयप्रकारकपकर्मिविशेष्यकशानान्यता: नत्यम् । कोटिद्रये विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापनत्वनिवेशा. निन्ति पर्वतो घहिमानित्यादौ पक्षतावच्छेदकविशिष्टसाध्यादि. वैशिष्टयनहस्य एकत्र विरोधिद्वयप्रकारत्वनियमपि नः तादृशशि- यावाहिनिश्चयाप्रसिद्धिः। यदीयविषयिता ताशनिश्चयावृत्ति स्तत्त्रमित्येताबसते इदो वहिन्याप्यधूमवानित्यादौ इदनिष्टवन्ध भावादिमत्त्वेऽतिच्याप्तिः । धन्ह्यादिव्याप्यवत्तानिश्चपस्यापि वन्या- विनिश्चयवत् कार्यसहभावेन बन्यभावादिग्रहविरोधित्वानन्य. 'भावादिमत्यविपपितायास्तादृशनिश्यावृत्तित्वादिति न . शेपवैया "यमिति । तदपि न । वहिव्याप्यवान्वहिव्याप्यव्याप्यांश्च इदो वक्षपभा- धवानित्येताहशाहार्यवानोपगमे च वहथभावादिमत्त्वविपयिताया चद्विव्याप्यादिमत्त्वनिश्चयवृत्तितया उक्तातिव्याप्त्यनकाशेन शेष. 'सार्थक्यानुपपत्ते । बहिमान्वहिव्याप्यवांश्च 'हुदो यभावधानि. त्येताहशाहार्यसाध्यादिचैशिष्टयनिश्चये दो बतिमानित्यादिस्थलो- यवाधादिविपपितासत्वेनासंभवप्रसङ्गाच्च । घलयाविरूपधर्मिता. पच्छेदकान पच्छिन्नवहयभावादिविशपितहादिनिरूपितषिपमि. 'ताया साध्यादिनिश्चयावृत्तित्वेपि घटादिनिरूपितविपयिताया अपि दोपषिपयितावच्छिनाया विपयितायाः साध्यादिनिश्चयातितया घटावावुदासीने अतिव्याप्तेरिणाय यारशविशिष्टविषयितासीमा " तारशनिश्चयावृत्ति ताटेशविशिष्टनिरूपितविषयिताया एप वि. रोधिविषयितत्पनेन विवक्षणीयतयाऽप्रतीकारात् । भ्रमान्यवृत्तिय. २०३ ·अनुमानगादापर्याम्, दीपविपयितासामान्य तारशनिश्चयावृति दीयविपयिताया एक विषक्षणेन निवापि विरोधियद्विपपताशालिनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्य प्रयोपतिरेक इस्यमिधाय यविषयकानिधयस्पत्यादिव. कामिधानस्य अन्धकाररीतिघियत्वात् । एतेन वियिताया उभपामावप्रयोजकावं ताशोभयानावप्रति- योगितायच्छरफाय पळूपविशिष्ट येन सम्बन्धन यद्गापच्छिमधौशि- एयावगादिस्वघटित तपावच्छिभविशेष्यतासंसर्गफतहपावपिछ- नमकारकत्वविशेषिवनानुमितित्वेनानाहार्यलौकिकससिकर्षाधजन्य. शामत्येन चाऽच्छिन्ना प्रतिवध्यवातनिरूपितप्रतियकतावद- फत्यम् । एव च याराविशिष्टचियिता निरुततथाविधोभयामाप. प्रयोजकताश्रयस्ताशयय लक्षणम् । विषयितायौ विरोधिस्वा- दिकथन तु स्वरूपाण्यानमामिति प्रलपितमध्यनादेयः । निहित चहिमानित्यादिस्थलीयदोषस्योकयुक्त्या दु संग्रहत्वात् । अत्र केचित् कश्चिदित्यन्तानिमकल्पे दीधितिकृता ननिर्भरः । निर्वद्विद्धिमनिस्याविस्थलीयोपासप्रहणास्परसस्यानिमफल्प क.. श्चिदत्यनेनेय अत्रापि कल्पे ववन्तीत्यनेन सूचिस्वाता निर्भरस्तु केचि. दित्यादिकल्प पव, अत एव तन्त्र प्रकबोधनाय प्रारि युक्तमिति। परे तु घटावभाधाविधर्मितावच्छेदककवाविधान प्रति तनर्मि- तावच्छेदककवनयभाषादिमत्ताहानप्रतिवन्धकत्ये कल्पनीये धर्मिता- बजेदभेदेन तत्कलपनाप्रयुक्तलाघवानुरोधेन धर्मितावच्छेदक धर्मामनिवेश्य अनाहार्यवह्नयादिविशिनुदित्वचयभाधादि- निश्चयत्वाभ्यां समानधर्मितावच्छेदकत्यमत्यासत्येष प्रति बन्धकमाः कलप्यते । एवं च तद्देशनिष्ठस्य पूर्वपतिप्रतिबन्ध कनिरूपितप्रतिबन्धकतापच्छेदकसम्बन्धस्य उत्तरतत्तिनिष्ठमति. यभ्यताबन्दकसम्बन्धेन तदेशासम्बन्धित्व प्रति प्रयोजस्तपाव. पभावादिप्रकारकहानीयधर्मितापच्छेदकत्तापविषयतायास्तदुत्त. যথাযথমান্ধোন্য ঘঘাষবিগর্মিনাক্টবুক कत्वविरहप्रयोजकत्यात् घरमावादिविशिष्ट पहपादिवैशिध्या- वाहित्यषिरहस्य पदपभावाविधर्मिनापछेदकायदयभानादिनका: रकनिधर्शयविषयताप्रयुकररमक्षतमयेति । ताशानिधयविषयस्य दोषयमच्याहतोपान च धर्मितापच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्या पिपरात.

·" सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वे निहिविशेष्यपाहिप्रत्यक्ष मे जायतीमत्या, कारकेच्छाजन्यस्य. निवहिवंद्विमान्घटाभावांश्च घहिमानित्याचा.. हार्यज्ञानस्य विपरीतधानप्रतिवध्यतावच्छेदकानाकान्ततया घटामा घवान्वह्नयभाववानित्यादिनिश्चयकाले तथाविधेच्छासत्त्वे घटाभाघ- विशिष्टविशेष्यकवह्निशानं मे जायतामित्याकारकेच्छां विनैव ता.. शिक्षानापत्तिरिति वाच्यम्।। यतः सामान्यतो पत्यादिवानेच्छाधिः शिष्टान्यत्वरूपमनाहायवः न प्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ. निवेशनी- यम् , फिन्त्वाहार्यशानोपपत्यर्थ विशेष्यतानिष्ठं यत्स्वविशेष्यता- वच्छपकत्वं तदपच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताकवहयादिशानेच्छाविरहस्य या स्वाव्यवदितप्राक्क्षणावच्छिना. धिकरणता तद्विशिष्टधर्मितावच्छेदकताया, एघ प्रतिवध्यतावच्छेद- कसम्यन्धत्वमुपेयते तारशेच्छाविरहस्य प्रतिवन्धकविशेषणत्वमे. घचा विशेपणताविशेषर्मितावच्छेदकताघटितसामानाधिकरण्य- सम्बन्धेनोपगन्तव्यम्, उक्तस्थले च घटाभावादौ ताशेच्छाविरह- स्य सत्वानोक्तापत्तिः । अन्यत्राधिकमनुसन्धयमिति वदन्ति।। निवह्निः पर्वतो घहिमानित्यादिस्थलायदोषसाधारण्याय प्रका- रान्तरेण वर्णयता केपाश्चिन्मतमाह तारशपक्ष इति । पक्षतावच्छे. दकविशिष्टपक्ष इत्यर्थः । ताशसाध्य इति । साध्यतावच्छेदफपिर शिएसाध्येत्यर्थः। ताडशहेरिवति । हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेस्वित्व. र्थः । ज्ञानस्य विरोधिविषयकं यद्विषयकं शानामति योजना Jशानं.. शानसामान्यम् , तेन घटादिविषयकस्य कस्यचित्समूहालम्बनस्य ता. उशेज्ञानविरोधिवाधादिविषयकत्वेपि नातिप्रसङ्गः । 'स्वावच्छिन्न- विषयफत्यव्यापफतारशहानपिरोधिषिषयिताकधर्मवत्वमिति फ- लितार्थः। मत्रच विषयितानिष्ठं स्वरूपसम्यन्धरूपतारशहानविषयषि- पयकग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात्मकतारशशावविरोधित्वमेष निषेशनीयं न तु विषयनिष्ठं निर्धाच्यताशमानविरोधित्वं तस्यैव लक्षणत्वसम्भवेन शेषवैयर्यप्रसङ्गात् । पन च विषयनिष्ठस्य नि. च्यतारशज्ञानपिरोधित्वस्यैतदपेक्षया लघुतया तदेघाह , ता. रशहानविरोधित्वं चेति । ताहशज्ञानविरोधित्वं यदि तादृशशान. प्रतियन्धकतापच्छेदकस्पावच्छिन्नविपयिताकधर्मयावं तदा पूर्वजि. ।

·१६१८ अनुमानगोदापामा दीयविपपितासामान्य ताहशनिश्चयावृत्ति तदीयविषयिताया एवं विवक्षा नियादपि विरोधियविषयत्ताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिः सामान्ये योर्यतिरेक स्पभिधाय, पविषयकानश्चयस्पत्याविष माभिधानस्य अन्धकाररीतिपित्यात् । पतेन विपयिताया उभयाभावप्रयोजकत्वं तादृशोभयाभावप्रति. योगितापच्छदार यदपाधीशरे येन सम्बन्धेन यद्पायच्छिन्नधौश. पावगाहित्यघटितं तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतत्संसर्गफतदपायपिछ. नमकारकत्यविशेरितेनानुमितित्वेनानाहायलौकिकसनिकर्षाधजन्य- शानत्येन वाऽच्छिन्ना या प्रतिवध्यता तनिपितप्रतियाधकतावच्छेद- फत्वम् । एवं च यारसविशिषिषयिता निरुकतथाविधोभयाभाए. प्रयोजकताश्रयस्तारशत्यमेव लक्षणम् | विषयितादो विरोधिरवा. दिकथनं तु स्वरूपाख्यानमात्रमिति प्रलपितमप्यनादेयम् । निहि. हिमानित्यादिस्थलीयदोपस्योक्तयुक्त्या दुःसंग्रहत्यात् । अत्र केचित् कश्चिदित्यन्ताग्रिमकल्पे दधितिकृतां न निर्भरः । निर्वविहिमानित्यादिस्थलीयवोपासंग्रहणास्थरसस्यानिमकल्पे का .श्चिदत्यनेनेष अत्रापि कल्पे वदन्तीत्यनेन सूचित्वात् । निर्भरस्तु केंचि. दित्यादिकल्प एय,, अत एव तत्र प्रकर्षवोधनाय प्राहुरित्युक्तमिति:। परे तुघावमायादिधर्मितावच्छेदककवषाविज्ञान प्रति तनर्मि- तावच्छेदककवधभाधादिमत्ताशानप्रतिवन्धकत्ये कल्पनीये धर्मिता. নবল নক্ষণগহ্রকাঘাঘন মিরান धर्माननिवेश्य अनाहार्यवाहपादिविशिष्टवुद्धित्वययभाषादि- निश्चयत्वाभ्यां समानधर्मितावच्छेदकत्यप्रत्यासत्यैव, मन्धकमायः कल्प्यते । एवं च तदेशनिष्ठस्य पूर्वधर्तिप्रतिबन्ध कनिरूपितप्रतिवन्धकतापच्छेदकसम्बन्धस्य उत्तरवर्तिनिष्ठप्रति यध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तदेशासम्बन्धित्वं प्रति प्रयोजकतया क. पभाषाविप्रकारकहानीयधर्मितावच्छेदकतास्यविषयतायास्तदुत्त: মম্বাহামাৰহ্মানব অষমাকাবিলমিনার कत्वविरहप्रयोजकत्वात् बहसमाचादिपिशि पहयाविवैशिष्पा- 'गादित्वविरहस्यवहषभावादिमिनापच्छेदककययभाराविधका: रकनिश्चयायधिषयताप्रयुकत्यमक्षतमेषेति. . बारशनिश्चयविषयस्य दोषत्वमव्याहतमेघान च,धर्मितावच्छेदकनिधमत्यासत्या विपरात.

·. सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । धानस्य प्रतिवन्धकत्वे निहिर्विशेष्यकतिप्रत्यक्ष मे जायतमित्या: कारकेच्छाजन्यस्य निर्वहिहिमान्घटाभावांश्च पहिमानियाधा-, हार्पज्ञानस्य विपरितमानप्रतिवध्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया घटाभा घवावधभाववानित्यादिनिश्चयकाले तथाविधेच्छासत्वे घटामाघ- विशिष्टविशेष्यकवहिशान में जायतामित्याकारकच्छां ,चिव तार रसखानापत्तिरिति वाच्यम् । यता सामान्यतो पत्यादिक्षानेच्छाधि- शिष्टाम्पत्यरूपमनाहार्यत्वः न प्रतिवध्यतावच्छेदककोटो निवेशनी- यम्, , किन्वाहार्यशानोपपत्यर्थ विशेष्यतानिष्ठं यत्स्थविशेष्यता- वच्छेदकत्व तद्घच्छेदकतावच्छेदकरवसम्बन्चापच्छिन्नप्रतियो। गिताकवयादिवानेच्छाविरहस्य या स्वाव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्ना. धिकरणता नद्विशिटर्मितावच्छेदकवाया.५५ प्रतियभ्यतावच्छेद- कसम्बन्धत्वमुपेयते ताशेच्छाविरहस्य प्रतिबन्धकविशेषणत्वमे. वचा विशेषणताविशेषधर्मितावच्छेदकताघटितसामानाधिकरण्य. सम्बन्धेनोपगन्तव्यम, उकस्थले च घटामावादी तादशेच्छाविरह स्य सन्चानोकापत्तिः । अन्यत्राधिकमनुसन्धेयमिति वदन्ति: नियहि पर्वतो पहिमानित्यादिस्थलीयदापसाधारण्याय प्रकारे रान्तरेण वर्णयता केयाञ्चिन्मतमाह तारपक्ष इति । पक्षतावच्छे। दकविशिष्पक्ष रत्यर्थः । वारशसाध्य इति । साध्यतावच्छेदकवि शिसाध्येत्यर्थः। तादृशदेविति । हेतुतावच्छेदकविशिष्टदेविय. र्थ । शानस्प विरोधिविषयकं यदिपयशानामेति योजना | शान.. शानसामान्यम् , तेन घटादिविषयफस्य कस्यचित्सम्हालम्पनस्य ता. सशज्ञानविरोधिवाधादिविपश्वेपि नातिप्रसङ्गः । स्वाच्छिन्न विषयकत्वव्यापकतारशहानविरोधिविषयिताकयमवत्वमिति - लितार्थः।

·अनुमानगोदायाम् कयधाशुतार्थ एवं पर्यवसानानिधिः पर्वतो घहिमानित्यादिस्था: लीयोपान्याप्तिावस्थयामिति तग्निक्ति तज्ज्ञानविरोधित्वं चेति । तविषयविषयकेति.। तथा चं निद्रिः पर्वतो पहिमानियादी ताश.. शानविरोधिशानाप्रतिद्धावपिनाविषयविषयकस्य निक्षिः पर्वतोयहि. मानित्याविज्ञानस्य प्रतिवन्धक यामानित्याविज्ञानं तद्विपपतामर, दार्यवधद्धिमत्पर्धताविरूपतरस्थलीयाश्रयासियादौ लक्षण समन्वयः। अथ घटवभूतलादिरूपोदासीनपदार्थविषयकसमूहालम्ARRER- फपक्षतावच्छेदकावछिन्नविशेष्पकसाध्यतयाप्यतुप्रकारकवान. विषयकघटवभूतलाविज्ञान प्रतिबन्धकमानविषयघटाभाववभूतला. दावतियाप्तिः । न च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यसाध्यतावच्छे. মিহিয়ষবাষবিন্যানিৰিায়ভারাহ্মাণারণ- कारकमहत्वव्यापकवियितादितधर्मावच्छिनप्रतियध्यतानिरूपि: तप्रतियन्धकतापच्छेदकस्वावछिन्नविषयताफधर्मवस्यनिवेशासमो. पः-पटवभूतलादिषिपयितायास्तादशमहत्वाध्यापकत्वादिति वा. कम् । यत पताधंशे पहिमावाधनवगाहिनो निहि.पर्वत इत्या. दिशानस्य या पहिमकारकत्वाधनिरूपिता निहित्यादिप्रकारतानि. रूपितपर्वतादिविषयिता सैयामाहार्यत्वविशिष्टतया,हिमपतर त्याविधानप्रतिवध्यतापच्छेविका तस्याश्च निवतिः पर्वतो पहिमानि. त्याचाहार्यशानसाधारणपे मानाभाया-आहार्यशानसामग्यास्ताश. विषयिताप्रयोजकरवाति, विपरीतशानाभाटिनायास्ताधि पयिताप्रयोजकानाहार्यशानसासम्स्याबाहार्यशानाजनकत्वात् । वाद. प्रत्ययापिका व रहिमत्वाविप्रकारतानिरूपिता गशपर्वतादि. वियिता साचन प्रतिषभ्यतावच्छेदिकेति, निवित्यादिमकारता. निरूपितपर्वतत्यादिविषयितास्वेन निर्वतिः पर्वत इत्यादिमानीयवि. पयितापि तथाविधप्रहत्यव्यापिति चर्हि विषयितात्याविनापि तापकतयोशसीनपदार्थधारणमशपम् । 1 मैवम । याच्छिन्ने यदपावच्छिन्नप्रकारयस्यत्यायच्छि ता. রামন্থৰখাব নারিশ্নবিহারদ্মিনামে- মাথমিনহানিফযমরিয়ঘন্ধাবস্থায়গা सक्तिपिपयिताफधर्मयस्वरस पिपक्षणीयतया सर्वसामया. दिति विद्या ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । , अब चास्वरससूचनाय केचिदितिस चाक्तयुक्त्या निर्वहिर्वहि. मानित्यारिस्थलीयवोपासनहेण न च धर्सितावच्छेदकताप्रत्यासत्या पह्निप्रकारकशानं प्रति वयभावप्रकारकशानस्य प्रतिबन्धकतामते नि: वंहि हिमानित्येतादशज्ञानसमानविषयक-पर्वतो पह्निमानित्याकार-- कानाहार्य-शानप्रतिवन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयस्तत्रापि,सम्भय, तीति वाच्यम् । तादृशमताश्रयणे पर्वतो पहिमानित्यादी यहयभा. ववद्धदादेदोपतानसगात् ॥ (दी०) केचित्तु यादृशपक्षकयाशसाध्यकयादशहतौ पावन्तो दोपाःसम्भवन्ति तापदन्यान्यत्वमेकमात्रदोपस्थले च तत्वमेव हेत्व- गासत्तम् । स चातिरिक्त एवाऽन्योन्याभाव इति न वैयर्यम् । पञ्चविधभेदोक्तिस्तु तत्सम्भवस्थळाभिमायण, व्यभिचारादेः साध्यादिभेदनियन्त्रितत्वात् , शब्दाभेद(मात्र)स्य चाकिञ्चित्कर. स्वादिति प्राहुः। (गा०) यादृशेति । सर्पप पळूपावच्छिन्नार्थकम् । तावदन्यान्यत्व- मिति । अत्रच पारशपक्षसाध्यहेतुस्थले पारशदोषशानस्य प्रतिवध्य- छान प्रसिद्ध्यति, यथा निर्वहिः पर्वतो पह्निमान् धूमादित्यादौ पहि- विशिष्टपर्वतरूपाश्रयासिद्धिधूमाभावविशिष्टनिर्वहिरूपस्यरूपासिद्- ध्यादीनां तत्र तारशदोषाणा ग्राह्याभावतस्याप्यघटकभेदेन विशेष्य. विशेषणभाषभेदेन च विभिन्नानामनुगतेन विशिष्टपक्षे विशिष्टसा. धनवैशिष्टयनहविरोधित्वरूपासिद्धित्वादिनैव तावद्न्यान्यत्वघट. फभेदप्रतियोगिविधया निवेश', न तु बहिविशिएपर्वतत्वनिर्धूमत्ववि- शिष्टनिहिपर्वतत्यादिना प्रयोजनविरहात् । पाशदोपविषयकवान- स्य प्रतियध्यशानमप्रसिद्धम् यथा तत्स्थलीयस्य निर्वहि हि मानित्यादिस्थलीयस्य च पाधादेओनस्य ताइशदापाणामग- त्या पहपभावविशिष्टनिद्वित्ववयगायन्याप्यविशिष्टनिविनिर्व. हिनिष्ठपहपभावव्याप्यत्वादिनाऽननुगतरूपेणैध निवेशः । च विशिष्टभिन्नभिनत्वस्य शुद्धिविशेष्यसाधारणतया सर्वमका. शयदिस्यादौ आकाशाभाषीधीशष्टसवादिरूपयाधाविभिन्नत्वस्या. मसियतया तत्तरिशिष्टनिरूपितविपयितान्यतमविपपिता. सत्र ·सामान्यनिरुक्तिमकुरणम् । १६२३ छिनप्रतियोगिताकश्च, अतिरिक्तः तत्तद्धर्मातिरिक्तातथाच धर्मिभे. दान वैयर्थम् । तत्तधर्मावच्छिन्नभेदमात्रावच्छिन्नप्रीतयोगिताकान्या- न्याभावस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकोभूनभेदप्रतियोगितावच्छेदक- तत्वमस्वरूपत्वेपि तादृशभेदकूटावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वस्य नानाधर्मेषु कल्पनापेक्षया तद्विशिष्टस्यैकस्पैच भेदस्य लाघवन क. रूपयितु युक्तत्वादित्यभिप्रायः । एतच्च यथाश्रुतामिप्रायेण । तत्तद्ध- विच्छिन्ननिरूपितविपयितान्यतमविपयितानिरूपकतापच्छेदकध. मवत्वस्य लक्षण वेऽधिकरणधिकासकतया विशेषणसार्थक्यमित्य. वधेयम्। -- ननु साध्यादिभेदेन लक्षणभेदे हदो वहिमानित्यादिस्थलीयलक्ष. णस्य पञ्चहेत्वाभाससाधारण्यासम्भवात् तारशलक्षणाकान्तानां पञ्चविधत्वोत्यसङ्गतिरित्यत आह पञ्चविधभेदोकिरिति । पक्ष- विधवोकिरित्यर्थः । तत्सम्भस्थलेति। यत्र पञ्चानामेघ हेत्वाभा. सानां सम्भवो गौरश्वो घटादित्यादौ तत्तस्थलीयलक्षणाकान्तस्य पञ्चविधत्वाभिमायेणेत्यर्थः। नन्वेव लक्षणाननुगमात् इतरभेदानुमाने भागासिरिरित्यत आह व्यभिचारादेरिति । साध्यादिभेदेन निया न्धितत्वात्-साध्यादिभेदनियन्त्रितलक्ष्यतावच्छेदककवातथाच ल. क्षणस्येव लस्पतावच्छेदकस्याप्यननुगमान भागासिद्धिरिति भावः । नन्धेवमप्यनुगतोत्रसम्भवात् नाय प्रकारः साधीयोनित्यत आह शन्दाभेद(मात्र)स्यीत। इदं पुनरिहावधेयम् । तापदन्यान्यत्वम् इतरभेवानुमापकमेव न तु दोषप्रदप्रवृत्तिनिमित्तम् तथासति निर्व- हित्यविशिष्टे पहिसाधने धूमो दुष्ट इत्यादौ दुटपदस्प बढयमाववि शिष्टनिहित्यायउिन्नान्यतमयदर्थकतया निहित्वविशिष्ट निर्व साधने इत्यादेरनन्वितार्थकत्वासनात् । मप्रसिध्या तस्य इत्यन्वयि- नि निर्वहित्यविशिष्टविशेष्पकवापनुमितिप्रयोजकावार्थकत्वासम्भ. वात् किन्तु अभावप्रयोजकनमान्यवृतिविपपितानिरूपकत्वमेघ तथा। उकस्थले च प्रकारताप्रकारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमवा. पपच्छिन्नप्रकारताचोभयमेव साधनपदार्थः प्रकारतारपसाधनपदार्ये. भरपदार्थकदशे व्याप्तिप्रकारतानिरूपकप्रकारतायां च पप्ठ्यन्वव. हिपदप्रतिपायस्प पहिनिष्ठरवस्य स्वरूपसम्बन्धेन साधनपदायों.

·। 'अनुमानगादाघर्षाम् , 'कप्रकारताव्ये च सप्तम्यन्तार्थस्य निहित्यादिविशिष्टविशेष्य. सायाथ निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वय. । साधनगदोत्तरसप्तम्या निद. पत्य विश्व चार्थः । निरूपत्वे च निरुकसाधनादायोः वृधगन्धयः । तवन्धितमिरूपकत्ये च विद्यान्वयः विषयाचयिताद. शनिरूपकत्वयादीपपदार्धघटकाभावे ऽधया। तथा च निहित्य বিহারবিবিয়ানাবাঞ্চানgমারানিং ব্যৱহাৰ মাঝেনানিবন? অ ঘনিদাননিবনহানিমস্কাৰবাৰিষ্কাৰৰ धूमत्वाधवच्छिन्नप्रकारता तन्निसपकारस्य च योरभावप्रयोजकत्र. मान्यवृतिविषयतानिरूपकवानिरपेचान्वययोधः । प्रतिवन्धीमून मविषयितानिरूपाभाषमादाय पर्वते पहिसाधने धूमो दुष्ट इत्यादि। प्रयोगवारणायाविपयितायां प्रमा-यवृत्तिव्य निवेशितम्। दोपघट. फकेवललाध्यादी दोपव्यवहाराभावादय दोष इत्यादौ स्थविषयक- নিরাথলিধনুমাননিৰায়ামযামাথগ্নিদগন্যান্য पकविरोधियिषयतामयोज्यताकधर्म एव दोषपदार्थ इति दिन्॥ (चि०) दशाविशेष हेत्वोरेवाऽसाधारणसत्प्रतिप- क्षयोराभासत्वात् तबुद्धेरप्यनुमितिप्रतिवन्धकत्वम् । (दी० ) स्यादेतत् शब्दोऽनित्यः शब्दत्वात् इत्यत्रासाधा. रणेऽव्याप्ति:-सर्वसाध्यवयाइनेस्तनासवाद , एवं शब्दोऽनित्य: कृतकत्वात् इत्यस्य सत्पतिपक्षे निसत्वव्यापाद्रपदव्यत्वादाव- पि पक्षस्य तद्वत्ताविरहादित्याशङ्कां तयोरलक्ष्यत्वेन निराकुरुते दशाविशेप इति । हेत्वोः-सदेवोः, असाधारणः पक्षमान- ति, सन् प्रतिपक्षो विरोधिपगमर्शो यस्प स तथा, तयोर्दशापि- शेपे हेतो सर्वसाव्यवद्याहत्तत्वस्य पक्षे साध्याभावव्याप्यववस्य 'च भ्रमदशायामाभासत्वात् अनुमित्यजनकत्वात्तबुद्धेहेत्वादी . साध्यवयात्तत्वादिषुद्ध प्रतिवन्धकत्वं परमायाति, न तु दि. पपस्य दोपत्वा असन्चात् । अन्यथा चौधभ्रमेणानुमिसनुदया. व तस्यापिन्दोपत्वं स्यात् । को हि साध्याभावतयाणवतान- मयोरनुमिविविरोधित्वे विशेषः । नियुक्तिकातु प्रवादोन अदेयः।। . - ·. . - सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । २६२५ (मा) असाधारण्यस्य पक्षवृत्तित्वे सति साध्यव्यापकीभूः ताभावप्रतियोगित्यात्मकस्य सत्प्रतिपक्षस्य च पक्षनिष्टसाध्याभा- प्रध्याप्यवस्वरूपस्य वुद्धबिरोधिविषयकतया खाध्यवत्ताशानप्रतिवं. म्धकत्वं निर्विवादमेव, एवं च तज्ज्ञानदशायां देतोरनुमित्यजनकत्वा- चबुद्ध प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमित्येताशयथाश्रुतार्थपरस्य दशा. विशेष इत्यादिमूलस्यानुत्थितिः, मन्यथा .साधारण्यादिशानप्रति- वन्धकताया" अपि व्यवस्थापयितुमुचितत्वात अतस्तादृशमूलम. न्यथा व्याख्यातुमवतरणिकामा स्यादेतदिति । इत्यत्रासाधार गे-पतरस्छलीयासाधारण्यरूपदोपप्रकारकहेतुविशेष्यकन्नमविषये- सर्वसाध्यवधावृत्तत्वात्मके । अन्यातिरिति । तद्विषयकत्वस्य निस्कानुमित्यप्रतिबन्धकहेत्वविषयकशानसाधारणतया तारश प्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादिति भावः। ननु केवलं सर्वसाध्य. पायावृत्तत्वं न दोपः अपि तु साधनवृत्चित्वविशिएम, ताशवि. शिष्विषयकत्वं तु न प्रतिवन्धकतातिरिकवृत्तीत्यत माह सर्वति तत्र-हेतो, असत्वात्-अवृत्तः, साध्यवति पक्षे हेतोवृत्तेरिति शेषः । तथाच तारशविशिष्टस्याप्रसिधा तस्य दोपत्वासम्भवेन प्रसिद्ध स्य विशिष्टसाध्यवद्यावृत्तत्वस्यैव तत्र दोपतायाः आवश्यकावा. दिति भावः। अद्रव्यद्रव्यत्वादाविति । असमवेतद्रव्यत्वादावित्यर्थः । असमवेतत्वस्य ध्वंससाधारणतया नित्यत्वव्याप्यत्वासम्भवात् विशेष्यांशनिवेशः । अप्यनन्तरमव्याप्तिरित्यनुपज्यते । ताद्वपय. फावस्य पक्षविषयकज्ञानसाधारणतया प्रतिबन्धकतातिरिकवृति. स्वादिति भावः । ननु केवलं नित्यत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यस्वादिकं न तत्र दोषः अपि तु पक्षनिष्ठतवलेष, वारशविशिष्टविषयकत्वं तु प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवत्येवेत्यत आइ पक्षस्पेति । तथाच पक्ष. घटितविशिष्टासिया पक्षाघटितस्यैव दोपत्वमावश्यकमिति भावः। तयोः तारशस्थलीयदोपत्वेनाभिमतयोरुतधर्मयोः। शम्दो नित्यः शम्दयादित्यादी शन्दत्वादिविशेष्यफोनरयच्या. चत्वाविज्ञानविषपेऽव्याप्तः रावानास्पदत्वादलस्यताभ्युपगमेन तत्परिवारस्य चात्यन्तासम्भवदुक्तिकत्वाचेतुपदं .सरतुपरतंया न्याच हेत्वोरिति । सत्योः साध्यवद्यावृत्तस्वरूपासाधार साध्याभायव्याप्यतत्पक्षकत्वापसत्मतिपक्षत्वासम्मवादसाधार. २०४ ·१६२६ 1; अनुमानगादापाम् । सत्प्रतिपक्षपदे भन्यथा व्याच बसाधारण इति । यस्येति पट्यर्थः प्रकारता । तथाप्रतसत्प्रतिपक्षपदार्थः । प्रातसयो- दुएतारूपाभासत्वायोगादाभासपदमन्यया व्याचष्टे आमासस्वा. दिति । तदुवुद्धरित्यत्रतत्पदस्य देतुमानपरत्वं न संभवति सत्प्रतिपः। क्षस्थले प्रतिबन्धकशानस्य हेतुधिपयफायानियमातुविषयकायकथा नस्याप्रयोजफाया ,बुद्धिपदस्थापिवुद्धिसामान्यपरत्वं न सम्भवति क्षेत्यादिमात्रविषयकशानस्याप्रतिवन्धकावादतस्तत्पदस्य हेतुपक्षो- मयपरतया बुद्धिपदस्य साध्ययमावृत्तत्वसाध्याभावयाप्यवा- गाहिवुद्धिपरतया तवुद्धिपदं तुविषयकसाध्यपव्यावृत्त. स्वबुद्धिपक्षविषयफसाध्याभावव्याप्पयत्ताबुद्धिपरत्येग ब्याचष्टे त. युद्धरिति । तयोरलश्यतालामाय हेत्वोरित्यनन्तर भुत पवकों रो योजनीयः। तदर्थमन्तर्भाव्य व्याचष्टे प्रतिवन्धकस्य परमाया- तीति । परं-फेवलम् । एवकारेण व्यवच्छेध स्पटयति नस्विति । तद्विषयस्य-ताशवृद्धिविषयस्य, दोपत्व-दीपलक्षणलक्ष्यायम, अ. सरवाइ-लक्ष्यतामयोजकरूपस्यासस्वाद, प्रतिवन्धीभूतज्ञानप्रमा त्यस्यैव तविषयस्य लश्यताप्रयोजकत्वादिति भावः । असत्यात् वि. शिष्टस्यामसिद्धत्वादिति तु नार्थ.-पफदेश एवाव्याप्तेराशक्तिया विशिष्टाप्रसिद्धस्तदलक्ष्यतानिादकत्वाविरहेणानुपयोगात् । अन्य था-प्रतिबन्धकीभूतन्नमविषयस्यापि दोपत्वे, वोधनमेण-पक्षे सा. भ्याभाषनमेण । तस्य-वद्विषयमाभ्याभावादेः । नन्वेवमुक्तस्थले प्राचां दशाविशेषे हेतोर्दुस्तामवादो नोपपद्यते इत्यत आह नियुकि. फस्त्विति (दी०) या ज्ञानस्प यदनुमितिप्रतिवन्धफतावच्छेदक तद्वर्ष तत्मकारकममाविषयत्वञ्च क्षणार्यः । तच्च द्विविध-वि- पयरूपं साधारण्यादि, वाधे चममिवसाध्याभाववान पसा, तद्वि- पयत्वेन ज्ञानस्यानुमिविप्रतिवन्धकत्वात् । अविषयरूपञ्च विरो घिसामग्रीकालीनत्वादिकम् तद्वत्यक्ष ज्ञानस्येव तद्विपयाप हेतो. रपति बन्न । वद्वत्वं हि हेतो भेदेन-वाघे तदभावार, अत एवं. नानपत्या-वहिवाभिचारिद्रव्यत्वादिमति धूमेऽतिप्रसङ्गाच.. । - ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १६२७ साध्याभाववत्पक्षस्येव साध्याभावववृत्तितोनिस्य प्रतिबन्ध कत्वात्, साधारण्यादिविषयकलस्य ज्ञाननिष्ठस्यैव प्रतिवन्धक तावच्छेदकत्वात् सत्तादिसाध्यके - ज्ञानेऽतिमसाच्च । यथा- कथञ्चित्तद्वत्वस्य चातिमसञ्जकत्वात् । विरोधिसामग्रीसमवहि- तोऽपि च लिङ्गपरोमर्थो न स्वसाध्यकानुमितेः प्रतिवन्धको मणिप्तमवहितो वहिरिव दाहस्य । (गा०) उपदर्शितस्थलेऽपि दशाविशेषे हेतोर्दुष्टतामयीकु. चन्तस्तत्साधारण्याय लक्षणमन्यथा व्याचक्षते तेषां मतमाह ज्ञानस्येति । पाठ्यन्तार्थस्य यत्पदार्थेऽन्वयः, तथा च झानसम्बन्धि. त्वविशिष्टं . यद्रूपावच्छिन्नं यत्किञ्चित्तत्सम्बन्धेनानुमितिप्रतिबन्ध- फतावच्छेदकमित्यर्थः । अत्राप्यवच्छेदकत्वमनतिरिकवृत्तित्वमुक्त- युक्तेस्तत्पदमुभयत्र तपावच्छिन्नपरम् । लक्षणार्थ:-व्युत्क्रमण लक्षणयोरर्थः । नन्धेतावतेध कथं दर्शितसत्प्रतिपक्षादौ लक्षणस- मन्वयः तत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकाभूतीवीशष्टविषयकत्वस्या- मसिद्धः, कथं वा व्यभिचारादिकमादाय सव्यभिचारादावेव लक्ष- जगमनम् व्यभिचारादिविषयकत्वस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया व्यभिचारादेरतथात्वादित्यत आह तशेति । तादृशप्रतिवन्धकताव. केक चेत्यर्थः । भ्रमात्मकवाधनिश्चयप्रतिवन्धकतामादायापादि. तायाः सद्धेतोर्दुष्टतायाथासम्भवं स्फुटीकर्तुमाह वाधेति । बाधा- ननिष्ठप्रतिबन्धकतायां चेत्यर्थः । अवच्छेदक इति शेपः । पक्षस्य पास्तवं साध्यभाववत्वं निविश्यते न तु वैज्ञानिकमिति सूचयितुं प्रमितेति । विषयस्यापच्छेदफत्वे युक्तिमाह तद्विषयकायेनेति । तथा च विषयविषयकत्वस्येव विषयस्यापि विपयितयाधच्छेदक- त्वमक्षतमिति भावः । विरोधिसामग्रीकालीनत्यादीति । पिरोधि. कोव्यनुमिति सामग्रीकालीनत्वेन परामर्शादेः प्रतिवन्धफत्वमिाय. भिमानः । तथा व तदादायैच सत्प्रतिपक्षितेऽसाधारणे च सद्धेती दशाधिशेपे दुष्टत्यमिति भावः । ननु ज्ञाननिष्ठविरोधिसामग्रीकालीनत्वमादाय कथं हेतोर्दुष्टत्य गन एव सत्यादित्याश परिहरति तवत्यं चेति । तविषय. ।

·, सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । दृदयम् । विभिन्नरूपेण तदुभयस्यैकत्रोपगमे प्रतियन्दीसूचनायाई मणीति। न प्रतिवन्धक इत्यनुषज्यते । तथाच विरोधिकोट्यनुमिति- सामग्रीकालीनत्वेन परामशांतीनामनुमितिप्रतिवन्धकत्वे मणिसमव हितत्वेन वन्यादीनामपि दाहप्रतिबन्धकत्वापत्तेः । मणिसमाहितः स्वापेक्षया लाघवान्माणत्वनैध प्रतिवन्धकत्वापत्तिः कल्पयत इति चेत, तहिं विरोधिसामग्रीकालीनत्वापेक्षया लाघवाचारशसामग्रीत्वन विधिपरामर्शवेनैव वा प्रतिवन्धकत्वं प्रकृते कल्पयितुमुवितमिति कथं विरोधिसामग्रीकालीनयमादाय लक्षणं सगमनीयं तस्य प्रति पन्धकतातिरिक्तिवृत्तित्वादिति भावः । (दी०) अथ यद्धर्मविशिष्टवाने सत्यवश्यमनुमित्तिप्रतिवर न्धः तदेवात्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकमुक्तम, भवति च प्रतिवन्ध- कीभूतविरोधिसामग्रीकालीनत्वादिविशिष्टे परामर्श तथा इति चेत् । न चै कालादिसाधारणकारणघटिता सामग्री कापि पति- वन्धिका, विशेषतस्त्वत्र तत्सत्वे कार्योत्पादस्य दुर्गारवाद, किन्तु विरोधिपरामर्शस्तथा । यदि च तत्सत्वेऽपि तत्साध्ये वा- धावतारान्नानुमितिप्रतिवन्धः प्रामाणिकस्तदा अपामाण्यग्रहाभा- वस्पेव तदभावस्यापि वैशिष्ट्यन्तत्र निवेश्यताम्, यथा च भ्रमप्र- मासाधारणविरोधिपरामर्शसच्चे नानुमितिस्तथा तथाविधवाधार दिनहेपीत्पतिप्रसङ्गः । न चानीवादी लिने विरोधिपरामर्शका- लीनत्वमपि ।

·। अनुमानगादाधाम् ... धिकोट्यनुमितिसामप्रधाः प्रतियन्धकावकथन प्रतिवन्धकसमवहि. तोत्तरक्षणे कार्यानुत्पादस्पावश्यकवया विरोधिसामग्रीकालीन. त्वस्य निरुकप्रतिवन्धकतापच्छेदकताया भावश्यकत्यप्रदर्शनाय । तथा-अवश्यमनुमित्यनुत्पादः - विरोधिसामग्न्याः प्रतिबन्ध कत्वमुक्तं तदेवादी दुपयति न वै इति । नहीत्यर्थः । कालादीति घटितान्तं हेतुगर्भविषणम्, तपाच कारणसमुदायः सामग्री, सा च क्वचिदपि न प्रतिवन्धिका कालादिसाधारणकारणा. नामपि तदन्तर्निविएत्वात् तेषां च प्रतिवन्धकतावच्छेदकको टिमिवेशस्य निष्फलत्वात्प्रतियाध्यकार्यपि तेषामनुगुणत्वादित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षस्थले पिरोधिकोट्यनुमितिसामग्यास्तकाव्यनुमिति. प्रतिवन्धपत्यमत्यन्तासम्भवद्युतिकमेव तत्र फलानुत्पादेन साम. ग्या पचासत्यादित्याह विशेषतस्वित्यादिना। पत्र-सत्प्रतिपक्ष. स्थले । सामग्री न प्रतिवन्धकेत्यनुपज्यते । तासत्वे-सामोसत्वे, कार्योत्पादस्य दुर्वारत्वात सामग्न्या कार्योत्पत्तिनियतत्वारिति भाव: । ननु तर्हि तत्र परामर्शादिरूपानुमितिहेतुसस्वादनुमितिः कथं नोत्पद्यत इत्यत आइफिनिवति। विरोधिपरामर्श:-साध्यामाव- व्याप्यवत्तानिश्चयः, राधा-ऽनुमितिप्रतिवन्धकः । ननु यत्र बन्यभावव्याप्यपत्तापरामर्शो बह-यभावाभाव. वामपक्ष इति वाधनिश्चयो वर्चते तत्र वहिव्याप्यवत्ताशानेन बन्य. नुमित्तिर्जन्यने इत्यनुभवसिद्ध विरोधिपरामर्शमात्रस्य प्रतिबन्ध फत्वे च सनोपपद्यते इत्यत आह यदि चेति । तत्सत्येपि-विरोधेि- परामर्श सत्येपि, तत्साध्येयाधाषतारे-ताशपरामर्शानुमैयविरोधि- फोटः पक्षेऽभावनिश्चयदशायां, नानुमितिप्रतिवन्धः- प्रकृतसा. ध्यमित्यनुत्पादः । अप्रामाण्यमहामावस्येत्यानन्तर वैशिष्ट्यमित्या नुषज्यते । तदभावस्य-विरुद्धकोटिविरहनिश्वयाभावस्य, तत्र-धि. रोधिपरामर्शप्रतिवन्धकतावच्छेदकगर्भे । निवेश्यतामिति । अत्र विपरीतकोटिव्याप्यरत्तापरामर्शदशायां तरकोटिविरहनिश्चयसत्त्वे तापरामर्शभ्रमत्वमहानन्तरमेवानुमितिः स्वीक्रियते न तु अन्यथेति अमावग्रहाभाववैशिष्ट्यनिवेशेनैवोपपत्ती ताशयाधनहाभाव शष्ट्यनियेशो व्यर्थ व्यनिर्भरसुचनाय यदि चोयुकम् । अप्रामाण्य - ग्रहाभाषस्य रष्टान्तविधया प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व च । .

·१ - सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १६३१ " नन्वंस्त्वनुमितिविरोधिपरामर्शमा प्रतिबन्धकं तथापि तद्ध. टितविरोधिसामग्रीकालीनस्य फलानुत्पादनियतत्वात् तादृशसा. मग्रीकालीनत्वस्य निरुकप्रतियन्धकतावच्छेदकत्वं दुरपवादमेव, एवं च, तथाविधविरोधिपरामर्शकालीनत्वमावायापि दशाविशेपे सत्प्रतिपक्षितस्य हेतोवुटत्वमुपपद्यत एवेत्यतो', विरोधिपरामर्शा. दिकालीनत्वसमशीलवाधादिभ्रमकालीनत्वमादाय सद्धेतावतिप्र. सनमाह यथा चेति । तथाविधेति । भ्रमप्रमासाधारणेत्यर्थः । अपी. .त्यन्तरं नानुमितिरित्यनुपज्यते । तथाच. ताशवाधादिग्रहकालीन. स्वमपि निरुकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वद्भवत्येवेति भावः । अति- मसङ्ग इति । वाधादेरनित्यदोषतायाः फेनाप्यनभ्युपगमेनेटापत्य. जयकाशादिति भावः । विरोधिपरामर्शकालीनत्यमादाय सर्वत्र सत्प्रतिपक्षिते दुप्पत्य नोपपादयितु शक्यत इत्याद न चेति । नही. त्यर्थः । अतीतादेरिति । तथा चातीतादिसद्धती विरोधिपरामर्श- दशायां भवन्मनसिद्धं सत्प्रतिपक्षितत्वं नोपपद्यत इति भावः ।। (दी.) यदपि तद्विषयत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिमतिवन्ध- कत्वं तद्वत्वमेव वाच्यम् सत्मतिपक्षे च विरोधिव्याप्त्यादिकमेव तथा, तद्वत्वमपि हेतो स्तज्ज्ञानरूपसम्बन्धेन, तस्य समुहाल- 'म्बनरूपतया हेतुद्वयविपयत्वादिति । तदपि तुच्छम् । साध्याभाव- वत्पक्षविषयत्वेन तादृशपक्षज्ञानप्रमात्वविषयत्वेन वा ज्ञानस्प प्रतिवन्धकत्वं तस्य च साध्यवत्यपि पक्षे सम्भवादतिव्याप्तः। विशिष्टविपयत्वेन प्रतिवन्धकत्वं विशिष्टश्च तत्रामसि- मिति चेचर्हि किं सर्वत्र समतिपक्षे साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः प्रसिद्धा, यथाकथाश्चितसम्बधेन तद्वश्वातिमसक्तं धू. मादेरपि ज्ञानरूपेण तदाश्रयाश्रयत्वादिना वा सम्बन्धेन व्य. भिचारादिसत्वात् । यादृशसम्बन्धावगादित्वेन ज्ञानस्य प्रतिवन्ध- 'कत्वं तेन तद्वत्वञ्च न सर्वत्र सत्मतिपक्षिते हेतावस्ति च कचित् सदेताविति कृतं पल्लवितेन । . (गा०) सत्प्रतिपक्षिते सदेती पिरोधिव्याप्यवत्पक्षामसिद्धा. " ·1: अनुपानगादापर्याम् , • पपि प्रतियाधीभूननमविषयप्रसिद्धविरोधिव्याप्त्यादिव दोष इति मतं दुपयति यदपीति | विषयकत्वेनेति तृतीयाः स्वरूप .सम्बन्धरूपमपादकत्वं न त्वनतिरिकवृत्तित्त्वरूपम् तथासति वि. रोधिव्याप्त्यादेवोंपत्यानुपपत्तेः । प्रतिवन्धकतायां शाननिष्ठत्व वि. शेषणं कामिनीजिशासादिनिष्ठप्रतिवन्धकतावच्छेदकधर्मतिप्रसं. गवारणाय । ननु विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य पर्वतो चहिमानधूमात् पर्वतो न यहिमान जलल्यादित्यादौ प्रतिवन्धकीभूतज्ञानविषयसम. पापादिसम्बन्धावच्छिन्नपक्षमताया: मरते देतावभावारकर्य तस्य दुष्यत्वात आह तद्वत्वमपीति विरोधिव्याप्त्यादिमत्वमपी. स्यर्थः 1 तमानपेति । स्वविषयकशानविषयत्वेत्यर्थः । सम्बन्ध विशेषस्याधिवक्षितत्वादिति भावः । ताशसम्वन्धयत्ता प्रकृत तापपादयति तस्येति । घिरोधिष्पाप्यादिधानस्येत्यर्थ: सिमुदा- लंघनतयेति । न चैध कनिकपरामर्शद्वयस्थले सत्प्रतिपक्षितानुपपत्ति. रिति वाच्यम्। तत्रापि ताशव्याप्स्यादिप्रकारकप्रकृतहेतुविषयके. घरानादिकमादाय तत्त्वोपपत्रासाभ्याभावधपक्षविषयकत्वेन- साध्याभाचप्रकारेण पक्षावगाहित्दैन । सायाभाववपक्षधानेति । साध्याभावप्रकारकपक्षहानांशे प्रमावविषयकत्वेनेरपर्थः । मतभेदेन विकल्पः । तस्प- ताशानस्य । अतिव्यातरिति । साध्यवत्यपि पक्षे-साध्यवस्यपि सति पक्षस्प साध्यवस्वे सत्यपीति यावत् । पर्पतो पढिमान्धूमादित्यादी भ्रमात्मकयाधादिवाननिष्ठप्रतिबन्ध कतावच्छेदकविषयतानिरूपकयाइन्यमाबादः स्वविषयकशानविषय. स्वादिसम्बन्धेन वैशिष्ठ्यस्य देतो सत्यादिति भावः । बदमुपलक्षणम् । वहिमान्धूमादित्यादौ विरोधिपरामर्शशुन्यका लेपि तद्विषयपिरोधिव्याप्त्यादिकमादायापि हेतोर्दुप्पत्यप्रसको यो. भ्यः । तत्रापि पक्षाशे तविशिधाधिपपकसमूहालबनशान सभ्यन्धेन तो तवैशिष्ट्यसम्भवात् मनतिरिक्तचित्वरूपमपच्छेदकत्व वि. बक्षणीयमित्यभिप्रायेण याधनममतिवन्धकतामादायातिप्रसस्यो. सारमाशढ़ते विशिऐति | साध्याभायविशिष्टपक्षविषयकत्वमेव प्रतिवन्धकतानतिरिकवृत्ति न तु साध्याभावायपयफत्यमामि. त्यर्थः । विशिष्ट च साध्याभावविशिश्पक्षः। तत्र-याधस्पले सम. तिपक्षस्थले, सर्वत्र ताटशविशिष्ट प्रसिद्धमेवत्यभिमानः ।। मम ·"- सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । १६३३ निराकरोति तत्किमिति । पक्षवृत्तिसाध्यकसत्प्रतिपक्षे साध्याभाष. च्याप्यविशिष्टपक्षस्य प्रसिद्धत्वात । सर्वत्रेति । सत्प्रतिपक्ष-सत्प्रति- पक्षतया भवन्मतसिद्ध । प्रसिद्ध इति । तथा चानतिरिकवृत्ताव- रूपावच्छेदकत्वं विवक्षितुमशक्यमिति दर्शितातिव्याप्तिारैवेति भावः। तद्वत्वघटकसम्बन्ध विर्तक्यापि दूषयति यथाकयचिदिति । पतिप्रसक्त-सद्धेतुसाधारणम्, तथाच पर्वतादेवयादिमत्त्वे साध्ये धूमादौ दुष्टताव्यवहारापत्तिरिति भार' । ताशसम्बन्धेन तई. स्वस्य, धूमादिरूपसद्धेतुसाधारणत्व स्फुटयति धूमादेरिति । ज्ञानरूपेण-स्थविषयकशानविषयत्येन तदाश्रयाश्रयत्वादिना, आ. दिना एककालीनत्वपरिग्रहः ।, व्यभिचारादिसत्त्वात-बहन्यभा. पवत्तित्वादिसत्त्वात् । ननु याहशसम्बन्धावच्छिन्नयचत्प्रकारतानिरूपितधर्मिविशेष्य. ताशालित्वेन शानस्य प्रतिवन्धकत्वं तेन सम्बन्धेन तद्वत्वमेष दुष्ट. त्वमिति वाच्यम् , एव च स्वरूपादिसम्बन्धविग्छिनसाध्याभा- वववृत्तित्वादिप्रकारतानिरूपितहतुविशेष्यताशालित्यनैव व्यभि- चारादिशानस्य मृतिवन्धकता तेन सम्यन्धेन तद्वत्वस्य च हेतो. रभावान तत्रातिव्याप्तिरित्याशङ्का निराकुरुते पारशेति । सर्घष स प्रतिपक्षित इति । इहो हिमान्धूमवत इत्यादिस्थले "धूमधादि. सपनोव्याप्यताघटकसम्बन्धेन "वन्द्याधभावव्याप्यमवरवादेः सत्तायाः सस्वात सर्वत्रेत्युक्तम्।। क्वचिरसबेताविति । सतुतादशा- पामपि काचवित्यर्थ। पर्वतो- पहिमा-धूमादित्यादी-पिरोधिपराम सिमषधानदशायामपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताश्रयव. नद्याधभाववन्दिमदन्यत्वतयाध्यादेस्ताइपकारतावच्छेदस्वरूपा. दिसम्यन्धेन धूमादिवृत्तित्वादिति भावः । यनु-ज्ञानसम्बन्धेन तवस्यमेव दुष्ट-व शान च विशिष्टव्यवहा. राधनुरोधात् कचिदेव कस्यचि-सम्बन्धः । एव च विरोधिज्या- प्यादेान विरोधिपरामर्शदशापामेव प्रसते हेतो तत्सम्पन्धस्तदेव तत्र दुपताम्यवहारासाध्याभागदेर्शन तु तत्र न कदाचिदपि त. था परमेश्वरादिसाधारण साध्यामाधविशिष्टपक्षादेशांन तु तत्र स. पदे-ति । २०५ ·। अनुमानगादार्याम् । तनु हास्यास्पदमेय-सकलाभियुक्तपुरपसाधारणस्य नियतव्य যাখ্যাধা ব্যঘিারা যাবেনামে रोवलम्भवात् शानस्य नियतवसम्पन्धत्वादिति । (चि०) यधपि याधसत्प्रतिपक्षयो। प्रत्यक्ष शान्द ज्ञानप्रतिवन्धफत्वान्न लिङ्गाभासत्यम् , तपापि ज्ञायमा नस्याभासपात्र लक्षणम् । यदा प्रत्यक्षादी पाधन न ज्ञान प्रतियध्यते किन्तूत्पन्नज्ञानेऽप्रामाण्यं ज्ञाप्यते अनुमिती तूत्पत्तिरेव प्रतियध्यते । ले च सव्यभिचारीवरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धया धिना: पञ्च-॥ इति सामान्यनिरुक्तिचिन्तामणिः । (दी०) यद्यपीति । स्थाणुवामावरुप तयापकदेव निश्चये स्थाणुस्वप्रत्यक्षशान्दपोरनुदयात् । न चैवं नरशिर.क पालं शुविमाण्यवादित्यादिनाप्यगममतिरोधः स्याद सत्रानु- कूलताभावेन बलवत्तरागमविरोधेन च व्याप्तिनिधपस्पानु- सत्तेरिति भावः । यद्रुत्पाद्यभ्युच्चयमात्रम् प्रत्यक्ष प्रत्यानुमानिक- वाधादिनिश्चयपातिवाचकत्वेऽपि शाब्द प्रति प्रतिबन्धकस्यात् । योग्यताजानेनान्यथासिद्धत्वात् तदभावो न त हेतुरिति चेत्, एवमप्युपनीतभानविशेष मति तत्वेन हेतुताया दुरित्तात् । इति सामान्यनिरुक्ति दीपितिः।। (गा०) पाथसत्प्रतिपक्षशानयोः प्रत्यक्षशापानमतिम विकल्पमाभिधाय साधसत्प्रतिपक्षयोलिनमानपानमाथि gষঙ্কিমযানালিবিয়াঙ্কন।ঞ্জামাযৗলিঙ্কাল विषयवार लिङ्गासाधारणापत्य न सम्भपतीयाक्षित म wिil, ताहशप्रतिवन्धताया च युक्तिनाति न्यूनतापरिहार म तम युक्तिमाइ स्थाणुस्माभावस्थेति । शादयोरिति । समानधर्मिताधच्छदस्य स्थाणुश्वप्रकार -- स्थाशुत्यप्रत्यक्ष ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । फस्य लौकिकसभिकर्षाधजन्यप्रत्यक्षेस्प शादस्पचित्यर्थः । पध-- शादबुद्धौ बाधतदभाषव्याप्यवत्ताझानयोः प्रतिबन्धकावे। नरशि. सकपालमितिः। नरशिकिपाले . - शुचित्वानुमापनः तद्धर्मिक प्रापपङ्गत्वपरामर्शन स्वतः फलद्वारा घागमजन्याशौचयोधविरोधः स्यादित्यर्थः। स चानुभवविरुद्धः। तत्र प्राण्यत्वज्ञानवशायामपि शादाशीचशानस्यानुभवसिन्धत्वादितिः मायः 'समाधत्ते तुति तारशाशौवज्ञानप्राकाल : इत्यर्थः । अनुकूलतीभावेन ध्यातिनिश्चयस्य बलवचरागसविरोधेनानुमितेश्वानुत्पत्तरिति योज' नाएवं च वास्तवव्याप्यधर्मस्य येन-केनापि रूपेण ज्ञानमेव न विरोधि अपि तु व्याप्यत्वरूपेण, अत्र च प्राण्यत्वस्या ज्ञानेपि व्या तिम्राहकतर्कविरहण व्यभिचारशङ्कयाशौचच्याप्यत्वने तद्भाने न स. म्भवति कारणान्तरविरहेण यत्र व्यभिचारशङ्काविरहः तत्र कथं. चित् व्याप्तिप्रहेपि गृहीतप्रामाण्यकागमतात्पर्यविषयविपरीतविषयक स्वेन तंत्रामामाण्यं गृह्यते,तथाच तारशप्राण्यङ्गत्वज्ञान ने शौचानुमिति. जनने शान्दाशौचशानप्रतिषन्धे वा प्रभवतीति समुदायार्थः । भागमे प्रामाण्यमहश्च शिष्टपरिग्रहादिनैव भवति । यादशं च ताशपरा. मर्शनाप्रामाण्यं गृह्यते तावा भवत्पेषागमप्रवृत्तिरिति भावः। पवेत्यादिनन्येन पाधादिशानस्यानुमित्यतिरिक्तशानाप्रतिय. न्धकत्वं व्यवस्थाप्य बाधादेर्लिङ्गासाधारणदोषत्वमेवोपपादितम् त. सङ्गच्छते-वाधितार्थस्य शाब्दाभ्युपगमेऽनुमितेरप्यनवयाधात् त. प्राप्यप्रामाण्यग्राहकतया वाधादिग्रहस्य प्रवृत्यादिविरोधितोपपवेरि. त्यत्र फल्पे ग्रन्थकृतोऽनिर्भरमाह-यवेत्यादीति । ननु आनुमानिक- वाधादिनिश्चयदशायामपि लौकिकसंनिकर्षादितः-प्रत्यक्षानश्चयो. स्पत्या पाधनिश्चयसामान्यस्य प्रत्यक्षप्रतिवन्धकत्वं न सम्भवती. त्यनुमित्यसाधारणप्रतिबन्धकत्वं बाधनिश्चयत्वावच्छिन्नस्याक्षत. मतो यद्विपकनिधयत्वेन अनुमित्यसाधारणप्रतिबन्धकत्वम् तत्र ल. श्यताप्रयोजकत्वाभिप्रायेण यदेत्यादिनन्यस्य पाधलक्षणतोपपाद- कत्वं सुसहच्छत इत्यत आप्रत्यक्षं प्रतीति । समानेन्द्रियजन्य. याधनिश्चयसवे लौकिकप्रत्यक्षस्यानुत्पचरानुमानिकेति निश्चयविशेषणम् । शान् प्रतीति । तथाच तावतेव लिल्हासाधार- गदोपत्वं वाध्यत इति भावः । तथापि तदप्रतियन्धकत्यमाशङ्कने. are पाध. -- #

·अनुमानगादाधाम् ।
योग्य तेति । भम्पयासिरवादिति। वाधाविनिमयदशायां योग्य
सामानरूपकारणपिरहेणेष शादशानानुत्पादादिति भावः । वदभाव:-
पाधाविनिश्चयाभावः। तत्र शाब्दबुद्धी यद्यपि योग्यतासयहि
तापक्षणे स्मरणावात्मकयोग्यतानिधये सति तद्वितीयक्षणे शाम
कानवारणाय तदभावस्य शान्दयोधहेतुत्यस्यावश्यकत्यम्, तथापि
याधाविज्ञानस्य शाम्प्रतिबन्धकत्येपि निर्विवादापनीतभानविशे.
पप्रतिवन्धकतयैष पाधादेलिकालाधारणदोपत्यनिराकरणत्वसंभ.
पात् , ततनिराकरोति पथमपीति । उपनौतमानधिशेष-दोपधि-
पाजन्योपनीतमान, तत्धेन यानिवाघभावत्वेनैव ।दुरित्यादि
ति। याधादिनिधयवशायामनुमितरिय ठारशोपनीतमानानुत्पाद
स्य सर्वानुमपसियत्वादिति भावः ।।
-
H
R
प्रति श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रपतिविरचितायां गादायी
त्यामाससामान्यनिरुक्तिनिरूपणम्।।

·श्रीगणेशायनमः। अधानुमानगादाधयाँ सव्यंभिचारप्रकरणम्। -- (चि०)सव्यभिचारोऽपि त्रिविधा-साधारणासा. धारणानुपसंहारिभेदात्।तन्त्रसव्यभिचार साध्यतद- भावप्रसन्नक इति न नितयसाधारणं लक्षणम्-एकस्यो भयं प्रत्यसाधकत्वात् , अनापादकत्वाच्च । नाप्युभ- पपक्षवृत्तित्वं उभयच्यावृत्तं या तत्वम्-अननुगमात् । - 1 pa (दी०) पद्यपि लक्षणतः सामान्यमप्रतीतवतो विशेषजि. शासानुदयात् सामान्यलक्षणानन्तरमेव विशेषविभागो युक्तस्त- थापि सम्पभिचारपदस्प साधारणमा मसिद्धतया तन्मात्रस्य लक्ष्पमा बुध्यमानैरन्तेवासिभिरसाधारणादिसाधारणस्य लक्ष- णस्यातिव्याप्तिस्तन्याहत्तस्यैव च साधुता मतीयेत अतस्तद्वार- णाय लक्ष्यान्तरमपि ' दर्शयति सव्यभिचार इति । फश्चित्तु सामान्यज्ञानाधीनो विभागो न तष्ठक्षण(ता) प्रमय मपेक्षतेऽता प्रथम विभागकरणेऽपि न दोप इत्याह । मसक्तिर- नुमितिरोपत्ति, तदुपधानमव्यापकमतिव्यापश्च तयाविधव्या. मिभ्रमेण सद्धतावतस्तधोग्यता वाच्या, सा च ताशच्याप्त्यादि- रूपा, न च विरुदोभयव्याप्यत्वमेफस्य सम्भवतीत्याह एकस्पेति ।

·१६३८ अनुमानगावापर्याम् (गा० ) सध्यमिचारसामान्यलक्षणमनुयाया मणिकृतस्तविभ. जनमाक्षिपति यद्यपीति । संक्षणतः-लक्षणवाक्यतः ! सामान्य-सा. धारणासाधारणानुपसंहारित्रितयसाधारणधर्मम् । अप्रतीतवतो. ऽन्तेयासिन इति शेपः । विशेषजिशासानुदयात्-अचान्तरधर्मप्रका- रकशानेच्छोत्परपसम्भवात । सामान्यज्ञानस्य विशेपजिज्ञासायां स्वातन्त्र्येणेटसाधनताशाने धर्मितावच्छेदकशानसम्पादकतया या हेतुत्वादिति भाषः । सामान्यलक्षणानन्तर-सभिवारसामा- न्यलक्षणानन्तरम् । विभाग:-सध्यभिचारविभागः । सप. भिचारत्यावान्तरधर्मपुरस्कारेण धर्मिप्रतिपादनमिति यावत् । नायं प्रन्यो विभागपरः अपि स्वसाधारणानुपसद्वारिणोर लापतानमनिरन्नयस्यमाणसामान्यलक्षणातिव्याप्तिनमनिराकर- शाप अपाणां लस्यतापर इति समायचे; तापीति . साधारण- माने प्रसिद्धया-भूरिमयोगविषयसाधारणमात्रफतपातिव्याप्ति प्रतीयतेति सम्मापते। तयाचस्प मसाधारणादिव्यावतस्प। साधुना-निदोपवा। लस्यान्तरमिति । तथाच सव्यभिचार इति मू. लस्पाक्ष्यमाणसव्यभिचारसामान्यलक्षणलपस्या पतझन्धस्य विभागपरत्वमुपपादयतो मतमाइ-फश्चिदिति । सामान्यशानाधाना सामान्यज्ञानसामान्याधीना। (तचक्षणप्रत्यय- लक्षणवाक्याधीनसामान्यज्ञानमात्रम् अत्र व विभागोपयुकसा 'मान्यज्ञानस्योपान्तरतोऽभ्युपगमे पश्चावपि सामान्य लक्षणामिः धानमसंगतमनाकाहितत्वादित्यस्परससंचनायं कश्चिदिरयुक्तम् । ..अथवा. सामान्यज्ञानाधीनः-त्रितयसाधारणफिनिर्मापछि. अमानाधीन , तलक्षणप्रत्यय सध्यमिवारपदार्थतापच्छेदकर स्यमापलक्षपाशानमपेक्षते । अत इति । तादृशलक्षणाडानेपि सव्य- भिचारपदार्धत्वरूपसामान्यज्ञानस्य शिष्याणां स्वत एव सम्भवेन विशेषजिज्ञासासम्भवादिति भावः । अत्र च सव्यभिचारपदार- प्रयोगशानेऽपि प्रथम सत्यभिचार व कीडश इत्येवं जिया मोदेवि न तु सम्पमिधारपदा कतीति प्रथम विभागोऽनुचित : स्पस्वरसीजम्। प्रसकजपदस्यानुमापकापादकयोरेकवरमात्रपरसायकत्वा- विस्थाविवोपन्यासमतेस्तरसहमनाय प्रसक्रिपदा वितर्कपति-मस- 1 ·सत्यभिचारप्रकरणम् । क्तिरिति । प्रपूर्वक सञ्ज पात्वर्थ इत्यर्थः । तत्कोटिव्याप्यस्यापि व्याप्ति- भ्रमण तद्विरुद्धकोदेरापादकत्वमनुमापकत्वञ्च सम्भवतीत्येकस्यो। भय प्रति असाधकरवादित्यादिदोपासततिरित्यत आशय पूरयति-त- दुपधानमिति । प्रसक्त्युपधायावमित्यर्थः । अव्यापकमिति । येन हेतुना कदाचिदपि साध्यस्य तदभावस्य धानुमितिरापत्ति; न ज निता प्रत्येकमपि तदसट्टाहकमित्यर्थ, । तथाविधेति । साध्याभावर निरूपितेत्यर्थ । तद्योग्यता-प्रसक्कियोग्यता, वाच्या-प्रसअकपदेन विवक्षणीया ।। योग्यतायास्तस्यरूपयोग्यशानविषयतारूपत्वे व्या. मित्रमविषयतामादाय पुनरुक्तदोषप्रसङ्ग इत्यतो योग्यतामाचष्टे-सा चेति । तरकोटिमलतियोयन्ता चेत्यर्थः । व्याप्त्यादिरूपा-वरकोटि निरूपितव्याप्त्यादिरूपा ।। (चि०)अथ साध्यसंशयजनककोटियोपस्थाप- रुपक्षधर्मताज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतः सः। 17 (दी०)साध्येति । कोटिद्वयोपस्थापकं सत् साध्यसन्देहजन- कंसाध्यसन्देहजनककोटियोपस्थितिजनकमिति यावत् । आश्रय- तया विपयितया घा नित्यत्वानित्यत्वोपस्थापकस्य नित्यत्वे सा. ध्ये ज्ञानम्यानुवृत्तत्वव्यावृत्तत्वाभ्या बद्वितदभावोपस्थापकस्य वही साध्ये धूमस्प वारणाप जनकान्तम्।। तथोपास्थते साध्य सन्देहाजनकत्वात् । धम्मितावच्छेदकपुरोवर्तित्वादिविशिष्टधर्मि- ज्ञानस्प संशयजनकतया तद्वारणाय कोटियोपस्थापफेति । (गाय) साध्यसन्देहेति यथाश्रुतप्रन्थात्पक्षधर्मताशानस्य सा. यसन्देहजनकन फोटिद्वयोपस्थितिजनकावच लक्ष्यत । तत्र च नित्यत्वाविसाध्यकतानाविवेतो वक्ष्यमाणातिव्याप्तिर्वारयितुमशक्य य-नित्यवतदभावविषयकज्ञानवानयमिति छानस्य नित्यत्वतदमा योपस्थापकत्वात् , धर्मिताबन्दकप्रकारकशानमुद्रया शज्ञानवविदवावच्छिन्नधर्मिकनित्यत्वसशयहेतुत्वाच । न फलीभूतसशयधर्मितावच्छेदकता यादृशधर्मे पर्याप्ता ताशधर्मा पन्निविशेष्यकयत्प्रकारकशानत्वेन संशय प्रति हेतुतति यिवं. है ताद च .

·१६४० अनुमानगादार्याम् क्षणे नाय दोप, तारशानस्य धर्मितावच्छेवकप्रकारकहानमुद्रया निपावभावविश्यकहानदिवास्यपर्याप्तधर्मितावच्छेदकताकसं. शय प्रत्येय हतुवात् , ताशधर्म धर्मितावच्छ कोशाय बहानवावा. नवगाहित्यात शुदेवत्व धर्मितायच्छेवकीसत्यैव तदवगाहित्यादिति पाच्यम् । तथासति वक्ष्यमाणधर्मितावच्छेदकातिव्याप्रमसत्या कोटिद्वयोपस्पापफत्वनिवेशपथ्र्यप्रसङ्गादित्यतो मूलमन्यथा व्या. चष्टे साध्यतीति । काटियोपस्थापक सदिति । एतेन कोटि- अयोपस्थापकत्वे सायसन्दजननांदेश्यतावच्छेदकता लभ्यते । पश धनधान्मुखी यादी धनादे. सुवादिप्रयोजकतावास्यानुम विकतपाउद्देश्पविधेयभावस्थलेऽसति बाधके उद्देश्यविधेययो प्रयो ज्यप्रयोजकमायोधस्य व्युत्पतिसिदत्वात,कोटियोपस्थितिजनक ताया साध्यसन्देहजनननिरोहकतालाभेन व्यापारजनकताया पालजनननिर्वाइकरवात् कोटिद्वयोपस्थितेारता लाम इति कोटि- पोपस्थिति द्वारा साध्यसन्देहजनकत्व लभ्यते दर्शितशानपत्ता- धानस्य धर्मितावच्छेदकमकारकशान मुद्रया साक्षादेव साध्यसन्दे. हजनकतया नातिप्रसङ्ग ! कोटद्वपापस्थितिद्वारा साध्यसन्देश जनका साध्यसन्देहजनकोटिद्वयोपस्थितजनकत्य, सति सा. भ्यस-वेहजनकत्वम् । अध च विशेष्याशनिवशो' निष्फल सत्य. दलमायनिवेशेनैव सामअस्यादतस्त परित्यज्य नियामाह- सायस-दहजनकेति ।। जनकान्तनिवेशनप्रयोजनमाह-आयत- पेत्यादिना । माधवत्या विषयतया या नित्यत्यानित्यत्वोपस्था- पास्य-नि:यावानियत्वोपस्थितिजनकीभूताश्रयत्वादिकपसम्बन्ध शानविषयस्य शानस्य, नित्यत्वे सारे धारणाय-नित्यत्वसाध्यक स्थल सव्यभि वारत्याभावसम्पदनायेत्या । एकज्ञानस्य नित्यत्व সমাধানহানিৰন্থৰাষনালবমাৰ অগান নবি- व्याप्तिसभ इति आधयवृत्तिज्ञानववसम्ध-धोऽनुसरणीयोऽतस्त पेक्षया लघुसम्म धमादायव्यापत्तिमाइ-पिपपतया पति । एकज्ञा. नस्य तदुभयविषयकत्व निष्प्रायूहमेवेति पेयम्। समझायेन हेतायति ग्यातिमुफ्वासयोगन हेतापपितामाह अनुगृतित्यति । अनुचित्य सा• मानाधिकरण्ययावृतत्व विधताया,पलिभायोपस्थापकस्य- पहितनुभायोपस्थितिजनकीभूनवादशवम्वन्धमानविषयस्य, यही ·सव्यभिचारमकरणम् । १६४१ - साध्ये-बहिसाध्यकस्थले, वारणाय-सव्यभिचारत्वाभावसंपादनाये. त्यर्थः । जनकान्तस्य वारफवे हेतुमाह तथोपस्थितेरिति । ताटा शसम्बन्धज्ञानजन्योपस्थितेरित्यर्थः । सन्देहाजनकत्वादिति । स. न्देहं प्रति साधारणासाधारणधर्मवद्धामधिप्रतिपत्तिज्ञानजन्याया एव कोट्युपस्थितेहेतुत्वादिति भावः । जनकता च साध्यसंशयः स्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपिता नाह्या, मतः सम्बन्धास्तरखानजन्य) कोट्युपस्थितेविशेषणशानादिमुद्रया संशयाहेतुत्वेऽपिन क्षितिः । यद्यसाधारणधर्मशानादिजन्यसंशये व्यभिचारवारणाय साधार- णधर्मशानादिजन्योपस्थितिजन्यतावच्छेदककोटी तादृशाव्यपहि- तोत्तरत्वनिवेशावश्यकतया साध्यसशयत्वं तत्र प्रयोजनविरहेणान निवेश्यत इत्युच्यते, तदा संशयत्वावच्छिन्नत्वं परित्यज्यासाध्य- सशयत्वन्यूनचित्यमेव निवेशनीयं.विशेषणशानादिजन्यताच.न तन्न्यूनवृत्तिरिति नातिप्रसङ्गः। न चैवमपि यत्र नित्यवानित्यवी. भावसहचरितप्रमेयत्ववानयं नित्यत्वतदभाववॉश्चायमित्याकारकशी. नास्यानित्यवतदभावविषयिणी एकैचोपस्थितिजनिता ताता- शोपस्थितिजनकपक्षधर्मतावानविषयत्वमादाय शानेऽतिव्याप्तिर्दु- ताशोपस्थितिव्य साधारणधर्मवत्ताशानजन्यतया साध्य. संशयत्वावच्छिन्न प्रति जनकत्वादिति वाच्यम्। साध्यसंशयत्वाय- च्छिन्ननिरूपितजनकतानियतजन्यतानिरूपकीभूतजनकताया' एव पक्षमताज्ञानविशेषणत्योपगमानित्यत्वानित्यत्वविषयज्ञानवत्ताज्ञान- जन्यतायाः सयाजनकसाधारणधर्मवत्ताज्ञानाजन्यत दुभयोपस्थि- तिसाधारणतया सशयत्वावच्छिन्ननिरूपितजनकताव्यभिचारित्वे. नातिप्रसङ्गविरहात साधारण्यादिविशिष्टधर्मवत्ताज्ञानजन्यतदुभयो- पस्थितीनां सर्वासां तादृशोपस्थितित्वेन संशयत्वायच्छिन्न प्रति हेतुतया तादृशशाननिरूपितकोट्युपस्थितिनिष्ठजन्यताया. संशय. स्वायच्छिन्ननिरूपितजनकतानियतत्वमक्षतमेव । अथवा उक्तातिप्रसङ्गवारणाय ताशजनकतावच्छेदकावच्छि. सत्वमेव जन्यतायां निवशनीयम् । अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन साधारण्यादिविशिष्टपक्षधर्मवत्ताशानविशिएतत्तत्कोट्युपस्थितित्व- संपताशशानजन्यतावच्छेदकधर्म एव च सशयजनकतावच्छेद कान तु ताशशानजन्यतस्कोट्युपस्थितत्वं जन्यतापेक्षया त- -- ·. 1 अनुमानगादधिर्याम् टकस्यास्यहितोत्तरत्वस्य लघुत्वात् । यव आत्माश्रयेन साधारणा- विधर्मवत्तावानजन्यत्तस्य ताहरानजन्यतानपच्छेदकत्ये नक्षतिः । লক্ষাবিচিগুম্বন এলাকায়য়ায় ताकत्व तेन साध्यसन्देइजनक्रतारच्छेदक्रघटकज्ञानत्वादनित्यत्वता चमावविषयकवानवताशानादिजन्यतावच्छेदकताघटकावपि क्षतिजनकतावच्छेदकतापयांतिन नियते प्रयोजनविहान् । न साधारण्यादिविशिष्टधर्मवत्ताशालजन्यतावच्छेदककोटो तवैशि- स्ट्यनिवेशेवैनोपपत्तो प्रयोजनविरहेण सयजतकतारच्छेदकघटका श्य साध्योपस्थितत्वादेरनिवपिन क्षति । न चेव साध्याशयत्वा. নিয়ন য মন্ত্রনায় জালিয়ানমার घोपपते, नियतदमाधविषयकशानवत्ताशातजन्यतावच्छेदकस्या व्यवदितोत्तरत्वसम्बन्धेन ताशशमविशिष्टनित्यत्यादिविषयकोप- स्थिति:वस्य किंचिदपि कार्य प्रति जनकताप्रच्छेदफायामावेना तिप्रापिरहादिति वाच्यम् । तथासति प्रहधादोसाध्ये रासमत- বায়ামিচ্চাঙ্কনাথ ভূন্যথাব্যথানা, # कृतसपसन्देहजनकताया अवश्य निवेशनीयवाद । नाच कोटि- अपदस्य प्रतिसाध्यतावच्छेदकावच्छिमतदभावपरतया प्रकृत. साध्यतावच्छेवफावच्छिन्नविषयकोपस्थितियघटितधर्मायनिजा यतानिशानेयमतिव्याप्तिरिति वाच्यम । वसति ,पतष्ठाभाव तशयपदोपादानात् । तनु सध्यसन्देहजनकपक्षधर्मवाज्ञानविषयानेच सामध्ये कोटिखयोपस्थापकत्वांशतिवेशोऽनतिप्रयोजक इत्याशङ्कामपनेतु .. प्रयोजनमा धर्मितावच्छेवफेति। तद्वारणाय-वयादिस्याये त. विरुद्ध वा पुरोपनियादौ बयादिव्यभिचारित्वधारणाय ! कोटि येति । व वापसन्देदजनकोपस्थितिजनकत्वमेव निवेश्यता किमुपस्थितौ कोटिबयाविषयकस्यनिषेशनेनेति वाच्यम्। तथासति व्याप्यविरुद्ध योरतिव्याप्ति. तथादि-सशय प्रति तत्कोटिसाइचार तधर्मवचाशनजन्यत्तदुगस्थितित्वेन तदभावकोटिसहचरितधर्म- वामानजन्यतदमायोपस्थितित्वेन धगेव साहचर्यविषय- सामन्तव्य हेतुना फलप्यत । एव तचकोट्युपस्थिति प्रत्यपि तथैप वनकोटिसहचरितधर्मपत्ताशानन्जेन शेतुना न बन 7 + ·. . सत्यभिचारप्रकरणम्। भावसहचरितधूमवानिति, शानजन्यवन्यभावोपस्थितिसहकारेणः घहिसंशयजनकवन्युपस्थितिजनकीभूतं .द्विसहचरितधूमवाड, निति शानमाक्षाय धूमे बहिसहचरितजलविवानिति , शानजन्यप इत्युपस्थितिसहकारेण ' . वहिसंशयजनकवधभावोपस्थितिजन, कीभूतं पहयभावसहचरितजलयवानितिशानमादाय च; जलत्वे ऽतिव्याप्तिः । कोदितयोपस्थितिनिवेशे च तथाविधछानयोग प्रत्येक कोटिद्वयोपस्थापकत्वाभावानातिप्रसनः । नव वलिस हचरितधूमवान्वह्रषभावसहचारितधूमवाँश्च पर्वत । इत्येतादशसमूः। हालम्बनज्ञानस्य, कोटिद्वयोपस्थापकत्वेनैतदोषतादेवस्थ्यमिति घा च्यम् । साध्योपस्थितिजनकतावच्छेदकीभूता या साध्याभावोपः- स्थितिजनकतावच्छेदकीभूतप्रकारता.तदाश्रयत्वनिवेशाचादशसम् हालम्बनशाननिरूपितयोः वहितदभावसाहचर्यावच्छिन्नप्रकारतयो: प्रत्येकन्तादृशजनकताद्वयावच्छेदकत्वविरहेणातिप्रसङ्गविरहात्। धूल मसहचरितवाहिमान् धूमाभावसहचरितवाहिमाँश्च पर्वत..इत्यादिसः, मूहालम्बनशाने प्रकारतावच्छेदकभेदेन धयादिप्रकारताभेदात्म, त्येक कस्याश्चिदपि प्रकारतायास्तादशजनकतावयावच्छेदकत्वा. सम्भवेऽपि धूमधूमाभावसहचरितवहिमान्पर्वत - इत्याद्याकारकोभः पसाहचर्यावच्छिन्नलक्षणैकप्रकारतायास्तथात्वेन घयादी लक्षणसा मन्धयः । घहितदभावसहचरितधूमवान्पर्वत इत्यायाकारकोभपसा हचर्यावच्छिन्नप्रकारताशालिक्षातमादायातिप्रसङ्गस्तु ताशप्रकार- तावच्छेदकतापर्याप्यधिकरणधर्मवत्वविवक्षया स्वयमेव निरा. करिष्यते । अथ पहिसाहचर्येण षडयभावसाहचर्यमाण वाघांच उन्ना या' ज्याप्यस्य विरुद्धस्य वा प्रकारता तस्याः उद्बोधकान्तरवशात्सी. ध्यत्तदभावोभयविषयकसमूहालम्बनोपस्थितिजनकशानीयतया प्र. स्येकं साध्योपस्थितिजनकतायां साध्याभावोपस्थितिजनकताया. शावच्छेदकत्वेनातिप्रसङ्गः । यदि च साध्यविशेषणकोपस्थितिवृति साध्यसन्देहजनकतानियतं यजन्यत्वं तन्निरूपितायां साध्याविशेष. णकोपस्थित्यंवृत्तिसाध्यसन्देहजनकतानियतच, यज्जन्यत्वे तनिक पितार्याच जनकतायामवच्छेदिका या प्रकारता तस्याः साध्यामा. धषिपयकत्वघटितधर्मावच्छिनजनकतावच्छेदकावच्छिन्नजन्यतानि; %3D ·। १६४२ 1अनुमानगादाघर्याम् टकस्याप्यपहितीसरत्वस्य लघुत्यात् । यत आरमाभयेन साधारणा विधर्मक्चामानजन्यत्तस्य तारशशानजत्यतानपच्नफरतक्षतिः । নগরাদ্ধানুষ বনবাবগঞ্জ ताकत्वं तेन साध्यसन्देहजनकतावच्छेदफघटकसानत्यानित्यत्यता दमाधिपयकशानवत्ताशानादिजन्यतावच्छेदकताघटकत्वेऽपि न क्षतिः । जनमतावच्छेदकतापयांतिने निर्णय प्रयोजनविरहात तनधारण्यादिविशिष्टधर्मवचामानजन्यतावच्छेदकोटी तशि- प्यनिवेशयोपपत्ती प्रयोजनविरहेण संशयजनकतावच्छेदकपटक स्य साध्योपस्थितत्वादेरनिवपिन क्षति.। न चेव साध्यासशयत्वा- निवेशनं व्यर्थ ग्रस्मिचिजनतावच्छेदकावच्छिन्नजन्यवानिवेशेने घोपाते, नित्यमतदमावविषयकशानघताशातजन्यतायच्छेदकस्या- म्यहितोमरत्वसम्यान तामाज्ञानविशिष्टनित्यत्त्वादिविषयकोप- स्थितित्यस्य फिश्चिदपि । कार्य प्रति जनकतावच्छेदकत्यामायेना तिप्रसङ्गविदादिति वाच्यम् । तथासति ग्रहयादी साध्ये रासमत কানালদিমাকদ্যমাণ ধূনিমাধ্য, कृतसाध्यसन्देइजनकताया अवश्य निवेशनीयत्वात् । नच कोटि- दयपदस्य प्रकृतसाश्यतावच्छेदकावच्छिन्नतदभावपरतया । प्रकृत. साध्यतावच्छवफायच्छिन्नविषयकोपस्थितित्यटितधर्मावच्छिन्नज- यतानिवेशानेयमतिव्याप्तिरिति वाच्यम । वसति पतलाभायत सशयपदोपादानात्। तनु साप्रसन्देहतापक्षधर्मवाचानविषयत्वेनेव सामञ्जस्ये कोटिक्योपस्थापकत्वांगनिवेशोऽनतिप्रयोजक इत्याशङ्कामपनेतुं . प्रयोजनमा धर्मितावच्छेरकेति। तद्वारणाय-ब्रहयादिव्याये।त. विन्द्ध वा पुरोधर्तियादौ पलपादिनभिचारित्ववारणाय । कोटि- इति । 11 च सायसन्देहजनकोपस्थितिजनकत्वमेव निवेश्यता किमुपस्थितौ कोरिम्पतिपयकत्वनिवेशतेति पाध्यम् । वृधासति त्याप्यविरुण योरतिव्याप्ति. तथादि-सशय प्रति तत्कोटिमहरि तधर्मवचाशालजन्यतदुपस्थितित्वेन भावकोरिसाचरितधर्म- वज्ञाझानजन्यतदभायोपस्थिति येन पृथगेय साहचर्यविपा तामन्तर्भाग्य हेतुना फलप्यते । एव तत्तकोट्युपस्थिति प्रत्यपि तष तचकोटिसहचरितधर्मपचाशानन्देन इतना त्या पात्र ·m सत्यभिचारप्रकरणम् । भावसहचरितधूमवानिति, , . शानजन्यवन्यभावोपस्थितिसहकारण, घहिसशयजनकवड्-युपस्थितिजनकीभूतं वहिसहचरितधूमवा- निति ज्ञानमादाय धूमे वह्निसहचरितजलाववानिति ज्ञानजन्यष- इन्युपस्थितिसहकारेण वहिसंशयजनकवधभावोपस्थितिजन कीभूतं, घयभावसहचरितजलत्यवानितिशानमादाय, च: जलत्वे ऽतिव्याप्तिः । कोटिवयोपस्थितिनिवेशे च तथाविधज्ञानयोग, प्रत्येक कोरिद्वयोपस्थापकत्वाभावानातिप्रसङ्गः । नच बलिस.. हचरितधूमवान्वधभावसहचारितधूमचाँश्च पर्वत इत्येतादशसमू। हालम्बनशानस्य कोटिद्वयोपस्थापकत्वेनैतहोपतावस्थ्यमिति, घा. व्यम् । साध्योपस्थितिजनकतावच्छेदकीभूता या साध्याभावोपर स्थितिजनकतावच्छेदकीभूतप्रकारता तदाश्रयत्वनिवेशाचाहशसमा हालम्बनशाननिरूपितयोः वह्नितदभावसाहचर्याचन्छिनप्रकारतयोः प्रत्येकन्ताशजनकतावूयावच्छेदकत्वविरहेणातिप्रसङ्गविरहात्। धून मसहचरितवाहिमान धूमाभावसहचरितवाहमॉश्च पर्वत, .इत्यादिस- मूहालम्बनशाने प्रकारतावच्छेदकभेदेन चह्वयादिप्रकारताभेदारमा, त्येक कस्याश्चिदपि प्रकारतायास्तादशजनकताद्वयावच्छेदकत्वा. सम्भवेऽपि धूमधूमाभावसहचरितवहिमान्पर्वत : इत्याद्याकारकोभः यसाहचर्यायपिछन्नलक्षणैकप्रकारतायास्तथात्वेन घडयादौ, लक्षणसा मन्धयः । वद्वितदभावसहचरितधूमवान्पर्वत इत्यादरकारकोमयसा हचर्यावच्छिन्नप्रकारताशालिबानमादायातिप्रसस्तु ताशप्रकार तावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्वविवक्षया स्वयमेव निरा. करिष्यते। अथ पहिसाहचर्येण पधभावसाहचर्यमात्रेण पाया उन्ना या' ज्याप्यस्य विरुदस्य वा प्रकारता तस्याः उद्बोधकान्तरवशात्सा. भ्यतदभावोभयविषयकसमूहालम्बनोपस्थितिजनकशानीयतया प्र- स्येकं साध्योपस्थितिजनकतायां साध्याभायोपस्थितिजनकताया. ज्ञापच्छेदकत्वेनातिप्रसङ्गः । यदि च साध्यविशेषणकोपस्थितिवृत्ति साम्पसन्देहजनकतानियतं यजन्य त्वं तनिरूपितायां साध्याविशेष. णकोपस्थित्यवृत्तिसाध्यसन्देहजनकतानियतञ्च यज्जन्यत्वं तमिल पितायांच जनकतायामयच्छदिका या प्रकारता तस्याः साध्यामा- पधिपयकत्वघटितधर्मापच्उिनजनकतावच्छेदकावच्छिन्नजम्यतानि; .

·- अनुगानगादाम् रूपितायां ताडशधर्मानच्छिमसाध्यविषयकवघटितधर्मावच्छिन्न जनफतावच्छवकावछिन्नजन्यतानिरूपिताया जनकतायामवच्छ- दिका या प्रकारता तस्या या निशानोकदोप साध्याभायोपस्थिी स्वाधाञ्छनाया अपि जनताया. साध्यविषयकवघटितधर्माव. चिछनतया पिरुमातिन्याहारतया साध्यविषयक वटितधर्मा पच्छिन्नजनकताया साध्याभाषविषयकवानपच्छिनत्वप्रवेश। सार ध्यमुख्यविशेष्यताघटितधर्मावच्छिन्नास निवेश्येव चा ताशातिव्या-' निर्धारणीयेत्युच्यते,तथापि हिमवृत्तिययभाववद्यावृचधूमवानय व हिमयावृतघलयभाववह्नतिजलाववानितिशानीयधूमादिप्रकारामादा. पातिमसङ्गो दुर एव । पछिमतिधूमपत्ताहानजन्यवन-युपस्थित तेर्धवधभायवद्वतिधर्मवताशानजन्यवहयभायोपस्थितिसहकारेण स! शयजनकतापद्वयमायवधातधर्मवत्तावानजन्यवयमावोपस्थितेर पि धहिमध्यावृतधर्मवत्ताबापजन्यवड्युपस्थितिसहकारण सश. यजनकत्वात्, ताशज्ञानीयधूमप्रकारताया वहिसाहचर्यावच्छिन्न स्वेन सशयजनकयन्युपस्थितिजनकताया घलयमावश्यावृत्तत्या वच्छिन्नत्येन च तथाविधवथमायोपस्थितिजनकतायाताशशानीया जलस्वकारतायाध पह्निमध्यावृतत्वावच्छिन्नत्वेन तथाविधयन-यु- पस्थितिजनकतार्या धड्यभाषवत्तित्वत्वापच्छिन्नावेन च तथावि: घवधभाषोपस्थितिजनकतायामवच्छदकत्वात् । मैवम् । साध्यविषयत्वयटितधर्मावच्छिन्नजनकतावच्छेदको यो धर्मस्तदच्छिन्नजन्यतानिसापितायां तदवच्छिन्नसहकारिता কথামাথাবিবযযুঘনঘন্নাঘালকরা घन्छिनजन्यतानिरूपिताया जनकतायामवच्छेदकीभूतप्रकारता, निवेशे नातिप्रसङ्ग । तदपक्छिन्नसहकारितायच्दकत्व त, पन्छिभासमषधानप्रयुफफलोपधायफरवाभावधरस्वावच्छिन्नकत्व, मित्पल पल्लवितेन ॥ . स - -- (दी) न च तदसाधारणतया सग्राह्यमेवेति वाच्यम् ,त. हातोऽपि तदुत्तीर्णतादशाया विशेषदर्शनात संशयानुपधायक लेऽपि तजननयोग्यताया अनिश्चः । अन्यथा ययापथ प्रक्षे ·. T । Ir सव्यभिचारमकरणम् । १६४५ साध्यसदभावनिश्चपदशायां साधारणाव्याप्तिप्रसङ्गात् । प्रतिपक्ष.. सम्बलनदशोया हेतुमत्ताज्ञानस्य साध्यसन्देहजनकत्वपक्षे हेतु धारणाय कोटीत्यादि । हेतुना साध्यस्य प्रतिहेतुना तदभावस्य, उपस्थापनादुभयोपस्थापकत्वं न कस्यापीसपि कश्चित् ।। (गा०) तत्-सशयमितावच्छेदकेदवादिकम् । असाधारण तपेति । संशयविषयमानवृत्तित्येन' सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वादिति भावः । सङ्ग्राह्यमेव-संशयदशायां सव्यभिचारसामान्यलक्षणलक्ष्य मेव । तथाच सशयदशाया लक्ष्यतयैव नातिव्याप्तिसभवः । तदवः च्छिन्ने साध्यादिनिश्चयदशायाञ्च ताप्रकारकशानस्य संशयजनक तया सशयजनकताघटितस्य लक्षणस्यैतत्साधारपयन सभवती: ति हृदयम् । न तादृशनिश्चयशायामेवातिव्याप्ति सङ्गमयति तथास्वपीति । तथा स्येपि-तदवच्छिन्नविशेष्यफसशयशायान्तस्य लक्ष्यत्वेऽपि तदुत्तीर्ण तावशायाम् असाधारण्योत्तीर्णतादशयाम् ताशधर्मवति-साध्यस्य तदभावस्य वा निश्चयदशायामिति यावत्, विशेषदर्शनात् विपरी वनिश्चयात् । तज्जननयोग्यताया इति । तत्प्रकारकशानस्येत्यादिः । अनिवृत्तेरिति । अतिव्याप्तिरिति शेषः।। यक्ष्यमाणदोषेण संशयफ लोपधायकतानिवेशासम्भवादिति भावः । इदमुपलक्षणम् ।। फलो. पधायफतानिवेशेपि सशयजनकशानशून्यतादश्यों साधारणाव्या तिभयेन तादृशज्ञानस्योपलक्षणविधयेव लक्षणे निवेशनीयतया'सं. शयोपधायककालान्तरीणज्ञानविषयतामादायातिव्याप्तिः सम्भवती. ति योध्यम् । अन्यथा-फलोपधायकज्ञानस्य विशेषणविधया लक्षण. घटकत्वे । पक्षादापिति । पक्षे साध्यादिनिश्चयसत्वेपि धर्म्यन्तर. विशेष्यफसाध्यसन्देहजनकतामादाय लक्षणगमनसम्मवादादिपदं हेतुमत्ताज्ञानविषयीभूतपक्षेतरयावर्मिपरम् । इदमुपलक्षणम् । सा. धारण्यादिविशिष्टस्वप्रकारकर्मिशानशून्यतादशायामव्यातियोध्या। साधारणाव्याप्तीति । साधारणस्य नित्यदोषतया तदा तस्यालक्ष्य. त्योपगमासम्भवादिति भावः। कोटियोपस्थापकत्यांशस्य प्रयोजनान्तरं पर्णयनो मतमीह , 3 ·भ 1 -- । अनुमानगादाधर्याम् सत्प्रतिपक्षेति । समते व्यापचानियस्य संशयप्रतिववकत्व- मेव न तु कारण यम् । विरोधिपरामर्शयोरप्रामाण्यप्रदे तु साधारण- धर्मादिशानादेंध संशय यतो जनकत्यपक्ष इति । इतुधारणाय-व्या. प्पधारणाय, तस्यापि परामर्शात्मफसायजनकपक्षमताशानविष- यत्वादिति भावः । मर्नु साधारण्यादिविशिष्टयत्ताशानस्येव पराम, योरपि साध्यतदभावोपस्थितिधारैव संशयजनकत्या कोट्युप स्थितिनिवेशेऽपि न प्रतीकार इत्यत आह हेतुनेति । उभयोपस्था. पर्व साम्योपस्थितिजनकतावच्छेदिका सति तदभाधोपस्थिति जनकतावच्छेदकीभूता या प्रकारता तदाश्रयत्वम् । (.दी० ) इदं ज्यणुक नित्यमणुवादित्यादौ साधारणध- भवम्पिज्ञानस्य. कोट्युपस्थिति संशया प्रति हेतुत्तया तद्वि- पये घम्मिणि सद्धेतो अतिप्रसङ्गः स्यादतः पक्षधर्मतेति । पक्षपद धर्मिमात्रपरम् । न चैव नित्यो घटः मान्दत्वादित्या वाधाधव- सारेऽसाधारण्यापत्तिः, इष्टत्वात् , अन्यथा वाघासियोरन्यत- रावतारदशायाँ साधारणासंग्रहापः । असिद्धिसङ्कीर्णा सध्य- भिचारमध्याप्रवेशे सव्यभिचारसङ्कीर्णतया असिदेऽप्यनन्ता- पापत्तौ तस्यातिरिक्तहेवाभासखापत्तेः । न च व्यापाविरुद्ध यौ साधारणपभ्रमदशाया(१)मतिप्रसङ्गः, पर्मिणि पट्ट्पावच्छिन्न पचाज्ञान साध्यसन्देहजनकं तद्रूपावन्निध्वस्योकत्वात् । तच्च रूप, साधारणत्वादीति, सिद्धान्त स्फुटीभविष्यति ॥ (गालोनिश्चितसाध्याभावयत्तित्वस्यसाधारण घटकामते केषु विषणुकेषु साध्याभावनिश्चयसरप एव अणुत्वस्य तथा सम्भवती, त्यमित्य arशनिश्चयसत्य सूचयितु यत्किश्चिमणुकस्य पक्षतासाभा. यामिति । साधारणधर्मघमिशानस्य-नित्ययानित्यत्वसहचरि दाणुत्ववपणुकर्मिशानस्य, धर्मिणि-मणुके। नित्यत्वसाध्यस्थले (१) अ गावाधर्यनुसारेण-साधारपयनममादायातिप्रसङ्ग-इति पाठस्समुचित. किन्तु सर्वप्रेदश पफ पाठस्योपलभास एष धृत इति धान्य ·pra सव्यभिचारप्रकरणम् । १६४७ तस्यालश्यत्यस्चनायः सहेताविति । अतिप्रसङ्गोऽ-तिव्याप्तिान घ समूहालम्वनविषयतामादायातिप्रसङ्गवारणाय कोटिद्वयोपस्थि- तिजनकतावच्छेदकोभूतविषयताश्रयत्वनिवेशनमावश्यकम् , तपा. चं कथं धर्मिण्यतिव्याप्तिः यतस्तरकोटिस्मृत्ती' तचत्साहचर्यादिवि. शिएविषयकज्ञानत्वेनैव हेतुता, न 'तु तद्विशिष्टबद्धर्मिज्ञानत्वेन- सम्बन्धिविशेष्यकशानादपि सम्बनयन्तरस्मरणादन्यदाप्ययंह- स्तिसम्बन्धी घटपदं घटे शकमित्याद्याकारकशानादहस्तिघटा. दिम्मरणानुदयप्रसङ्गात्। तथा च धर्मिविप्रयतायाः कोटियोप. स्थापकतावच्छेदकत्वमेव नास्तीति वाच्यम् ।' सम्बन्धिविशिष्ध- मिशनत्यनैवापरसम्बन्धिस्मारफतेति मतानुसारेणेवैतल्लक्षणप्रणय. नात् । एतन्मतस्य नियुक्तिकतया पक्षधर्मतापदस्य नियोजन त्यमांकल्प्यैतत्परित्यागेन सिद्धान्तलक्षणस्य यक्ष्यमाणवाद। ।' विस्तुतस्तु साध्यसन्देहजनकफोोटद्वयोपस्थितिजनकज्ञानविषय- स्वमित्यस्य कोटिद्वयोपस्थितिनिष्ठा यासाध्यसन्देहजतकतजन्य वासम्बन्धेनाव्यप्रहितोत्तरत्वसम्बन्धेन वाऽधच्छिन्नायान्तदरच्छेद- फतायाममच्छेदिका या विषयता तदाशयत्यमय: । यश साधार शधर्मादिविशेष्यफशानस्य फोटिवयस्मरणजनकत्येपि संशये, धर्मिः माननियमाय तवर्मिकसंशयं प्रति साधारण्यादिविशिष्टधर्मपाम: जानविशिष्टकोट्युपस्थितित्येन हेतुतेतिधर्मिविषयताया : अपिता. एशसन्देदजनकतापच्छेदकतावच्छेदकत्वादतिव्याप्तिरता पक्षधर्मता. पोपादानमावश्यकमिति पक्षधर्मतेति। नच पक्षधर्मतापद्रोपादानेपि पदोपहावयस्थ्यं धर्मिणोपि पक्षधर्मतांज्ञानविषयायादिति यान्यम्।त. सुपादानयालेन निमकायांजाकता परम्परयाजनकतावच्छेदयतार्या याऽयच्छेदकीभूता याधर्मिीयपमता तनिरूपितविषयता मारताप- पंसिता तदाधयावस्या लामेनाठिप्रसन्नपिरहात् । कारतायातका. रतात्येनावच्छेदकत्वं विपक्षणीयम । तेन साधारणधर्मादेर्मिताय. च्छरफीभूतसदेती नातिप्रसन्नः । धर्मितावच्छेदकीयनिमयताया। मकारवायव्यायना धर्मितायडेवफतारनय निशात् । प्रतप. क्षस्य प्रशतपक्षतायाश निवेशे प्रयोजनाभावात् पक्षप धर्मिमार- परतपाल्पाचष्टे पक्षपदमिति । धर्मिमाप्रेति ।माप्रपदेन पक्षवानिवेश. पदः।।

·S " १६४६ 1 अनुमानगादाधम्-ि सत्प्रतिपक्षेति । स्वमते व्यायवत्तानिधयस्य संशयप्रतियत्वकायः मेव न तु कारणत्यम् । विरोधिपरामर्शयोरप्रामाण्यपदे तु साधारण धर्मादिशांनादेव संशय इत्यतो जनपक्ष इति । तुधारणाय-व्य: व्यवारणाय, तस्यापि परामर्शात्मकसंशयजनकपक्षधर्मताज्ञानविष. यत्वादिति भावः । मनु साधारणयादिविशिषचाहानस्येव पराम योरपि साध्यतदभाचोपस्थितिधारेच संशयजनकरयाकोड्युप. स्थितिनिवेशेऽपि न प्रतीकार इत्यत आह हेतुनेति । उभपॉपस्था पकत्व-साध्योपस्थितिजनकतावच्छेदिका सति तदभावोपस्थिति. जनफतावच्छेदकीभूता या प्रकारता तदाश्रयत्वम् ।। (दी०) इदं गणुकं 'नित्यमणुत्वादित्यादौ साधारणध-, मर्मवधम्पिज्ञानस्य-फोट्युपस्थिति संशयना प्रति हेतुतया तद्वि पपे पम्मिणि सदेतो अतिप्रसङ्गः स्यादतः पक्षधर्मतेति । पक्षपदं धर्मिमात्रपरम् । न चैवः नित्यो घटः मान्दत्वादित्यत्र वाचायव- तारेऽताधारणपापत्तिा, इष्टत्वात् , अन्यथा वाधासियोरन्यत.' रावतारदशायां साधारणासंग्रहापचेः । असिद्धिसङ्कीर्णत्वे सध्या भिचारमध्याप्रवेशे सव्यभिचारसङ्कीर्णतया असिद्धेऽप्यनन्त - पापसातस्पातिरिक्तहेवाभासत्वापचेः । न च व्यायविरुद्ध यो साधारणपभ्रमदशाया(१)मत्तिप्रसन्नाः, धर्मिणि यद्पावच्छिन्न ताज्ञानं साध्यसन्देहजनक तपावच्छिन्नवस्यक्तित्वात । तय साधारणवादीति, सिद्धान्ते स्फुटीभविष्यति ॥ (गानिधितसाध्याभावयत्तित्वस्य साधारणघटकामते केषु विधगुफे साथाभावनिश्चयसत्य एव अणुवस्य तथाव सम्भवती- त्यभिप्रेत्य ताहशनिश्चयसरप सूचयितु यत्किञ्चिधणुकस्य पक्षतादाभा- पदमिति । साधारणधर्मपद्धर्मियानस्य-नित्यायानित्यत्वसहचार- वाणुत्ववाणुकर्मिशानस्य, धर्मिणि-मणुके । नित्यत्यसापकस्थले (१) अन गादाधर्यनुसारेण-साधारण्यभ्रममावायातिप्रसङ्ग इति पाठस्समुचितः फिन्तु सर्वत्रेदश पप पाठस्योपलभास एष कृत इति बोध्यम्।

·सत्यभिचारमकरणम् । २६४७ तस्यालश्यत्ववचनायः सद्हेताविति । अतिप्रसझोऽ-तिव्याप्तिः।न घसमुहालम्बनविषयतामादायातिप्रसङ्गवारणाय , कोटिद्वयोपस्थि- तिजनकतावच्छेदकीभूतविपयताश्रयत्वनिवेशनमावश्यक्रम तथा कथं धर्मिण्यतिव्याप्तिः- यतस्तकोटिस्मृत्ती' तत्चत्साहचर्यादिविः शिष्विषयकशानत्वेनेवा हेतुता, न तु • तद्विशिष्टपद्धर्मिज्ञानत्वेन- सम्बन्धिविशेष्यकशानादपि सम्बनधन्तरस्मरणादन्यदाप्ययं हि- स्तिसम्बन्धी घटपदं घटे शक्तमित्याधाकारकशानादहस्तिघटा दिम्मरणानुदयमसहात्, तथा च धर्मिविषयतायाः कोटियोप. स्थापकतावच्छेदकत्वमेघा नास्तीति पाव्यम्। सम्बन्धिविशिष्टध. मिशाननवापरसम्बन्धिस्मारफतेति मतानुसारेणैवर्तवलक्षणप्रणाय: नात् । एतन्मतस्य नियुकितया पक्षधर्मतापदस्य निष्प्रयोजनक त्यमाकल्प्यैवत्परित्यागेन सिद्धान्तलक्षणस्य यक्ष्यमाणव्यात? ।' यस्तुतस्तु साध्यसन्देहजनकोटिद्वयोपस्थितिजनकज्ञानविषयः स्वमित्यस्य कोटिद्वयोपस्थितिनिष्ठा.या:साध्यसन्देहजनका जन्य वासम्बन्धेनाव्यघहितोत्तरत्वसम्बन्धेन वाऽवछिन्नायास्तेदवच्छेद- फत्तायामपच्छेदिका या विषयता वदाधयत्यमर्थ विश्वसाधार प्रधर्मादिविशेष्येफसानस्य फोटिद्वयस्मरणजनकत्वेपि संशय धर्मि- भाननियमाय तत्तर्मिकसंशयं प्रति साधारण्यादिविशिष्टधर्मवदाम- भानविशिष्टकोट्युपस्थितित्प्रेन हेतुतेति धर्मिविषयतायाः अपितो. यसन्देहजनकतायच्छेदकतावच्छेदकत्वादतिव्याप्तिरता पक्षधर्मता. पदोपादानमावश्यकमिति पक्षधर्मतेति। नच पक्षधर्मतीपद्रोपादानेपि उहापादयस्यं धर्मिणोपि पक्षधमतांशनविषयावादिति वाच्यम्।त. दुपादानपलेन निरछायांजतकतायां परम्परयाजनकतावच्छेदकताया पाऽयच्छेदकीभूता यामिविषमता तनिपितविषयता मकारताप- पंसिवातदाधरावस्या लामेनातिप्रसहविरदात् प्रकारतायातका रसायनायज्छेदकत्वं विवक्षणीयम् । तेन साधारणधर्मादेर्मिताव- दफीभूतसदेती नाविप्रसः । धर्मितावच्छेदकीयविषयतायाः मकारवान्यायन, धर्मितावच्छेदस्तावेनैव निवेशात् । प्रमंतप- शस्य प्रस्तपसतायाध निवरो प्रयोजनाभावात् पक्षपदं धर्मिमात्र- म्पसमा परतपापाचट पक्षपदमिति । धर्मिमाति । मापदेन पक्षतानियेश:

·- । मनुमानगादाम् 7.१ यत्तु मित्र मुखपिशेष्यपरम् । तेन वहिवतापमावसहवा रितधूमबत्तिप्रमेयाधयापक्ष इत्यादिशानीयधूमादिविषयतामादाय नातित इति । तत्र साइवर्षधर्मितापञ्छंदकीयविषयताया जन- कताबदककोटी प्रयोजनविरहेणानिवेशानिवेशेषि वा धर्मि- साकेतावनेप तस्या, निवेशनीयतया प्रकारतानानिशा. साहचर्यप धर्मितावच्छेदकविषयतान्तःपातिधूमादिविषयतामादा. . पातिमसडामावात्। पक्षपदस्या पक्षताविशिष्मकृतपक्षपरत्नसावश्यकम् , । अन्यथा घटादिरूपपक्षे शम्दत्यादिना नित्यत्वसाधने बाधस्यासिद्धाऽव. arcয়্যয্যমাণ বাঘানয়ন্তানহা এযবিল্লাল विषयमादाय सव्यभिचारवाचि-न चेदापनि द्रोपान्तरसर प्रसाद अस्मन्मते च पक्षताविशिष्टप्रकृतपक्षवृचिताशानस्पविशे, वधिया लक्षणाघटकत्वाभातिरस | वाघनस्थले, पक्षताया प्रसिद्धरवतारे तो प्रश्तपक्षधर्मतानस्यामायादित्याशते नवमिति । एव-पक्षपदस्य धर्मिमात्रपरत्वे, बाधसम्पादनायानि- यस्यमुपेक्ष्य वित्यत्वसाध्यतानुसरणम् । पपञ्च घटो नित्य इत्युक्ती नभूप्रलपशपी नित्यत्वसाध्यात्वा स्फुटीभवतीति नित्यो घट इत्युक्तम् । पाधादित्यादिना स्वरूपासिद्धिपरिग्रहः । असाधारण्या. पति: असाधारपणातमादाय सत्यमिचारत्यापतिः । पवेनास्य सव्यभिचारसामान्यलक्षणतया पतदविप्रसरसाधारण्यानापाद- कत्वादसतिरित्यपास्तम् । सपक्षावृत्तित्वेन साधारण्यस्य केव. लान्यायिधर्मस्य । पक्षतानवच्छेदकत्वादनुपसहारित्वस्य वाऽसम्म वापरिशेषणासाधारण्यापचिरिति पार्थः । तदानी सपक्षविपक्ष- यावत्यसवे दोपान्तरावतारेऽपि सव्यभिचारत्वमसाधारण्य. ये. प्रमेव क्षतिविरमादित्याशयेनाह एवादिति । अन्यथा-पक्षताया प्रकृतपक्षधर्मतामानस्य वा विशेषणत्वे । बाधासिद्धयोरितियाधस्या- सिद्धर्वाञ्चतारवशाया हदादौ धूमादिसाधने घायादेरसवदापरि- A: । साधारण्यस्य नित्यदोपतया तष्टापनि सम्भवतीति F 1 . मनु दोमवरायतारदशायां सत्यभिचात्य कापि मेष्यत एव भवतु साधारण्यमप्यनित्यदोष इत्यत आह असिनारचि । साधा.

·सध्यभिचारमकरणम् । १६४९.. यम्रममादायेति । यथायथं साध्याभावववृत्तित्वसाध्यवहृतित्वांश भ्रमात्मक साधारण्यज्ञानमादायेत्यर्थः । धर्मिणि-फलीभूनसंशयध- मितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्ने,' यावच्छिन्नवत्ता. शानं यद्रूपावच्छिन्नप्रकारताशालिशानत्वावच्छिन्नम्। साध्यसन्दे. हजनकमिति । पत संशयं प्रति कोट्युपस्थितिवशेषणझानादि- मुद्यैव हेतुः साधारणधर्मबद्धर्मिशानश्च साक्षादेव तथेति निष्कृष्ट- मते कोट्युपस्थितिजनकत्याघटितमेव लक्षणकर्तव्यमित्यभिप्राये. ण। यथाश्रुनमूलानुरोधे तु संशयजनककोटिद्वयोपस्थितिजनक त्यमेव निवेशनीयम् । साध्यसंशयजनककोटिद्वयोपस्थितिजनकमि- त्यपि व्याचक्षते । तन्मते धर्मिणीति प्रकारतात्येन अवच्छेदकताला भायेति ध्येयम्। अधवं साधारण्यादियटककेवलसाध्यवहात्तित्ववाद्यवच्छिन्न बमादायातिप्रसङ्गा दुर्वारः । न च धर्मितावच्छदकावच्छिन्नावशे- प्यतानिरूपितयपावच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानत्वं संशयजनकमान तिरिक्तवृत्ति तत्त्वस्य साध्यसंशयजनकतावच्छेदकीभूना या ध. मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिपतप्रकारता तदयच्छेदकताप. याप्त्यधिकरणधर्मवस्वस्थ या निशानातिप्रसाः, संशयं प्रति कोटिद्वयसाहचर्यावाच्छन्नप्रकारताशालिहानत्यंन साधारण्यादि. विशिष्टधर्मपत्ताशानस्यैक कहेतुताफल्पनादेकैककोटिसाहचर्याछि. प्राकारताशालिझानस्य संशाजनकतया उभयफोटिसाहचं. योदेरेव ताशधमत्वादिति वाच्यम् । उक्त रेणैकहेतुताफल्पन. त्येककोटिसाहचर्याधयन्छिनन्यपिशिष्टापरकोटिसाहचर्याचच्छि.. प्रत्यय प्रकारताया निवेशयितया अवचिउन्नतयोविंशेप्यनि- शेषणमा विनिगमनायिरहात्, व्याप्यसंशयस्य साधारणधर्मय. चाहानान्तभावानुपपत्तेध । तप च्याप्यतदभाययोः प्रत्येकमुभय. फोटिसहचरितत्वाभायात् न च न्यायसंशयस्य पृषककारणतामत पवेदं लक्षणमिति वाच्यम् । व्याप्यसंशयस्येत्यादिनन्यविरोधात् । न - यवपापच्छिन्नप्रकारफसानत्येन संशयजनकता तत्तदूप यस्यस्य संशयजनकतावच्छेदकप्रकारतायच्दकतापयतिमन्तो ये ये घमास्तमगारस्य वा विपक्षया नातिप्रसा इति याच्यम् । सायासमतजातिमासताभाययरसमवेतजातिमानपमित्यारित्र .

·सव्यभिचारप्रकरणम् । रणसवधाने तादृशनिश्चयेऽग्रामाण्यसंशय ए न जातस्तत्र उक्ता- तिप्रसङ्गासम्भवेन निश्चयसाधारणव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन हेतुताया निष्प्रत्यूहत्वात्ताशस्थलीयातिव्याप्त्यभिप्रायफतयेव । तद्ग्रन्थस्य व्याख्येयत्वात् । अथवा व्याप्यवत्ताहानत्वेन या व्यापकसंशयहेतुता तदधच्छे. दककोटिप्रविष्टाप्रामाण्यनिश्चयानास्फन्दितत्वघटकनिश्चयत्वं सा; भ्यव्याप्यत्वावच्छिन्नाभावज्ञानविशिष्टाप्रामाण्यसंशयान्याप्रामाण्य. शानत्वम् । तथाच व्याप्याभाववत्ताशानशून्यकालीनाप्रामाण्यसश. यस्यापि यथोकनिश्चयहेतुत्वात् तद्विशिष्टव्याप्यवत्ताशान काले चा. पत्तेरभावात् । न च तथापि व्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन च्यापकसंशय. हेतुता न सम्भवति, तथासति धर्मितावच्छेदकसामानाधिकरण्य. मात्राघमाहिव्याप्यवत्तानिश्चयात्तदवच्छेदेन व्यापकवत्तान्तत्सा- मानाधिकरण्यमात्रेण व्यापकासावमवगाहमानस्य संशयस्यापते. स्तादशसराय ताशनिश्चयस्याविरोधित्वादिति वाव्यम् । धर्मिता- पच्छेदकावच्छेदेन व्याप्यवत्तावगाहिनः संशयादेव तदवच्छेदेन व्यापकयतावगाहिसशयोदयाचाशयापकवत्तासशये ताशव्या प्यपस्वायगाहिशानन्धेनैव चतुत्वोपगमादुक्तापत्तरप्रसके। ! अथवा सशयजनकतावच्छेदकप्रकारतायां सव्यभिचारताघट. फसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यावश्यकतया पहिल्याप्यवान्नवेति संशः योयाभावकारतायाः सयोगादिसम्यन्धानपच्छितयातत्सम्यन्या. चरितव्याप्यप्रकारतव सरायजनकतापच्छेदिकत्यतिव्याप्तिप्रस. पत्या न व्याप्यसंशयस्येत्यादेरसगतिः । मथ साधारणधर्मवचाज्ञानस्य संशयजनकत्वे धर्मक्यस्यायो. जकतामते तत्सम्बल्यस्याप्यप्रयोजकतया ताशजनकतावच्छेद फयावत्प्रकारतानु प्रत्यकमवच्छदकीभूतानि यानि रूपाणि तत्त्व निवशे अयमात्मा सानादित्यादौ विपयतया आरमावामापसमाना. धिकरणानयत्ताशानसहकारेण साध्यसन्देहजनक यत्समवायेन साध्यसहचरितमानादिमचालानन्तदीयप्रकारतामादाय समवायेन शानादेव्यभिचारितापत्तेः । पिपयितासम्बन्धेनाभविफोटिसहचरित. तत्साहानीयप्रकारताया. समवायसम्यन्यावच्छिन्नतया सव्यभिचा- रितायरफसम्बन्धायच्छिन्नयावत्प्रकारतानन्तर्गतत्वात् इति चेत् ।'

·। अनुमानगादाधर्याम् सत्यम् । यत्किञ्चित्सायसंशयनिरूपिनजनकतावच्छेदकीभून. धर्मितावच्छेदकावच्छिन्ना या या विशेष्यता तनिसापितसव्यभिः घारताघटकसम्बन्धावांच्छना या प्रकारता तदवच्छेदकधर्मवयमेव विवक्षणीयम् । तथासत्युकस्थलं विपयतासम्बन्धावच्छिन्नज्ञानप्रका. रतानिरूपितविशेष्यताया अपिनिरुक्तयावाद्वशेष्यतान्तर्गतत्वातग्नि- सपितसव्याभिचारताघटकसम्बन्धावान्छनप्रकारत्याप्रसिद्धघा ना. तिव्याप्ति । एव सशय समुच्चयबैलक्षण्याय उभयप्रकारतानिरूपिते. फविशेष्यतास्वीकर्तुमने व्याप्यसंशयीयझोटिद्वयप्रकारतानिरूपित- বিদাঁগন্যানবিনবাণনাঘৰঘৰথিমন্ধাবোৰ फव्याप्यत्वमाप्रमादायाप्यतिव्याप्तिः सम्भवतीत्याशय व्याप्यसंशये- त्यादिकमभिहितम् । यस्तुतस्तु जनकतावच्छेदकयावत्प्रकारतावच्छेदकवस्यादिनिवेशे धूमतदभावसहचरितकाञ्चनमयपहिमानित्यादिशानीयप्रकारताया अ. पि निरुक्तयावकारतान्तर्गततया तदवच्छेदकतापर्यायधिकरण- लाञ्चनमयस्वादिधारतधर्मवचाया वह्नयादौ दुरुपपादतया असम्भव ति यत्किश्चित्संशयनिरूपिता धर्मितावच्छेदकाच्छिन्नविशेष्यताघ. टेतधर्मावच्छिन्ना या या जनकता तदवच्छेदकीभूततादशविशेष्य. तानिरूपितनकारतावच्छेदकतापर्याप्तिमधर्मवत्वमय विवक्षणीयम् । শেখ জানাযায়নুমানিলন্তমহানবাগuাসেবায্য ऐक्यात्तदयच्छदकीभूतकाञ्चनमयावाचनयगादिशानीयप्रकारतावच्छे. एकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्वमादायव धूमाविसाध्याचलपादी ल. क्षणसमन्धयः। सशयं प्रति तत्तत्काटिसाहचर्यावच्छिन्नप्रकारता. शालिसानत्वेन साधारण्यादिविशिधर्मवत्तापानस्य कारणताद्वयी. ति व्यायविरुद्धयोरतिव्याप्तिनिरासः । एवञ्च व्याप्यसंशयवाद। च्छिन्नाया उभयकोदिप्रकारत्यावच्छिन्नाया जनताया देण्याचा धन्छेदकीभूतव्याप्यप्रकारतावच्छेदकच्याप्यत्वमादाय व्याप्येऽति. सहा दुर्धार एवेत्याशय व्याप्यसशयस्य पृथकारणतामते शान. पदस्य निश्चयपरत्यमुपदर्शिनम् । न च व्याप्यसंशयस्य उभयप्र. कारवन नैकहेनुता पिशेष्यविशेपणभावे विनिगमनाविरहादपि तु प्रत्येकप्रकारतां निवेश्य हेतुताद्वयमेव कल्पनीयम इति नातिन्या. तिप्रसतिरिति वाच्यम् । हेनुतास्यकल्पने यत्र च्याप्पपचानिश्चयाप ·सव्यभिचारप्रकरणम् । है स्वांशेऽप्रामाण्यसंशयात्मकस्यानन्तरक्षणे व्याप्याभाववत्तानिश्चय- स्तदुत्तरक्षणे व्यापकसशयापत्तः । एतेन यावत्प्रकारतानिवेशपक्षेपि सव्यभिचारताघटकसम्बन्धावच्छिन्ननिरुक्तजनकतावच्छेदकप्रकार तानां न यावत्वेन निवेशः अपितु निरुक्तजनकतावच्छेदकीभूता या- घत्या प्रकारताः सव्यभिचारताघटकसम्बन्धावच्छिन्नानां तासां प्र. त्येकापच्छेदकरूपवत्वं निवेश्यम् । एवं च अयमात्मा ज्ञानादित्यादौ नोक्तकमेणातिव्याप्तिसम्भवः विषयतासम्बन्धावच्छिन्नशानादिप्रका. रतानामपि निरुकयावत्प्रकारतान्तर्गततया सव्यभिचारताघटक- सम्बन्धावच्छिन्नत्यस्य तपासत्वेन तेन रूपेण तदुपादानासम्भ- घात । तथाच तावता व्याप्यसंशयहेतुतामादायाप्यतिव्याप्तिवार. णसम्भवेन विशेष्यताया यावत्वेन निवेशनं शानपदस्य निश्चयपरत्वं च न युक्तमिति पूर्वव्याख्यानासम्यक्त्वेपि न क्षतिः । अधयाच्याप्यसंशयस्य साधारणधर्मवचाशानान्तर्भावमते एकै; ककोटसामानाधिकरण्यमादाय सद्धेतावतिप्रसङ्गवारणाय यत्कि; श्चित्संशयजनकतावच्छेदकयावत्मकारतापर्यन्त निवेशनीयम् । व्या प्यसंशयस्प पृथकारणतामते नोक्तझमेण सद्धतावतिप्रसगशद्वाव. फाश:-तन्मते कोटिद्वयसामानाधिकरण्यावच्छिन्नत्येनैव प्रकार ताया जनकतावच्छेदकत्योपगमात् । एकैफकोटिसाहचर्यावच्छि. मत्वमकारतायाः संशयजनकतानवच्छेदकत्यात । अतो यावत्प्रका. रतानिवेशनं संशये यत्किञ्चित्त्यनियेशन च न कर्तव्यम्, अपि तु न्या. प्यसशयहेतुनामादायातिप्रसनवारणाय शानपदमेव निश्चयपरमुपा गन्तव्यम इत्येष व्याप्यसंशयेत्यादिनाऽभिहितम् । न च धम्यक्यस्य सशयजनफतायां तन्त्रतामते फोरिदयसामानाधिकरपयाघान्तर त्वं नेकत्र निवेश्यते विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहादपि तु प्र. त्येसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्व प्रत्येक निवेश कारणतादयमेव फलप्यते । धूमसहचरितवाद्विमत्ताशानधूमाभायसहचरितवद्धिमत्तामा नयोः परस्परसहकारियायकोटिद्वयसहचरितविभिनधर्मवचामानात् संशयप्रसाधूमसहचरितपहिमान् तदभावसहचरियहिमानितिमा. नयादितोऽपि सराय-स्पीक्रियते, तथाच सतायतामसयारणाय यायप्रफारतानियेशनसरायेयरिकशिवनिवेशनं चायश्यफमिति पा- यम् । विभिनतुस्ये सायचर्यधर्मितायउदफयहिस्पदव्यत्यादिध.

·. -- अनुमानगादार्याम् ।। माणां विशिष्याभिशे कोटिलंगसहचरितधर्मवत्ताशानयोः परस्परस. पारिये प्रिभितधर्मयतामानात्संशयापारतया ताइवाधर्माणां nिu,निरोशनीयतया कारणतानन्यापनेरिति संक्षेपः ]] - : - मय द्रव्य विशिसत्यादिस्वादः सन्यभिचरित्यापतित-विशिष्ट- सत्ययानतिरिकतया विशिष्टसत्यादी साध्यदभावसहचरितत्वह अत्तिययो: सस्यादिति चेन्न । गुणमान्यत्वामानाधिकरण्यरूपं हितशिष्यं च कचिदुपलक्षणतया हेतुनावच्छेदक कचिविशेषण तमाशाधं यथाऽनुमित्यादिलक्षणप्रविष्टामतरमेदानुमापकत्तावच्छ वायच्यातसमयतत्यादिकं तद्विशिष्टानुमितिदिजाते. व्यक्त्य- रेऽसन भागासिद्धस्तस्य विशेषणवायोगात् । अत एप ताश. जातानुमयत्यान्यस्यादिविशेषणं व्यभिचारयारकतया सार्थकम् । द्वितीयं च यथा। शब्दोऽनित्यो बाधकरणप्रत्यक्षविप्रयत्वे सति सावा दित्यादी संयन्ताः । तस्यातद्विशेषणत्वे एप स तुतानिर्वाहात् । Viच दर्शितस्य पैशिष्टयस्योपलक्षणतया हेतुतावच्छेदकत्वे-सव्य. भिचारस्वमिष्टमेव, विशेषणत्वंच विशिष्टनिपित्तसमवायादिरेय हेतु तापदकसम्बन्धी वाच्या,अन्यथा यद्धमविशिष्टनिसातत्यानयाच्छ. समयायादिहनुतावच्छेदकसम्बन्धेस्तस्य हेतुकारस्योपलक्षणविधया इंतुनावच्छरकत्वात् विशेषणानुपपत्तिः। न च विशिष्टीनपितसमवा. यादईतुनावच्छेदकसम्बन्धस्ये वेन सम्बन्धेन शुद्धसत्तादेरयभिचारतया तविशेषणवैयध्यमिति गुणकाम्यत्वे सति सत्यादिति हेतुपयोग निम हप्रसङ्गादिति वाच्यम् । विशिष्टविशेषणकयुद्धावेव विशिष्टनिरूपिः तत्यस्य सम्पन्धतावच्छेदकतया तपविशिष्टनिरूपितसमवायादि. नानपानवच्छिन्नस्य' देतुत्यासम्भवात् । एवं च विशिष्टनिरूपित.. समवादिना सम्पन्धन सर्ततोविशिष्टसत्यादेन तेन सम्बन्धेन सध्या भिचारताप्रसङ्ग [ यादशेन सम्बन्धन पक्षधर्मताविषयकं यजाने त- स्य ताशेन सम्बन्धेन कोदित्यसहचरितावाहितायाः संशायफता. प्रयोजकत्वासमायसामान्यसम्बन्धेन द्रव्यत्वायभायसाहचर्यायगा. हिनो दर्शितषिशेपसम्बन्धन पक्षधर्मतीज्ञानस्य संशायकताविरहात् । ताविशेषसम्बन्धेन च व्यत्याधभावसाहचर्यस्य' :सस्वादार মা বানাইঘাষণা মায়ানমঘল্পানাহার। .. अथ यथा हेतुतावच्छेदका लक्षिते व्याप्तिदानस्थलेपि. पक्ष त. [ ·. सत्यभिचारप्रकरणम् । द्विशिष्टपैशिष्ट्यज्ञानादनुमिनि रधिकं त्वित्यादिन्यायात् , तथा वि. शिष्टसत्ताकोपलक्षिते सहचारो, यत्र- गृह्यने तमा तद्विशिष्टवैशि- परस्य धर्मिणि ज्ञानादपि सशयोत्पत्तिचित चेन्न । उभयो स्थ. लयोधिशेषात । तथाहि-सामान्यरूपेण सामान्यसम्बन्धेन वा.व्या. प्तिग्रह. सामात्यघाटतेन विशेषरूपेण -विशेषसम्बन्धेन वा पक्षधर मताशानादनुमितियुक्यो हेतो सम्बन्धस्य वा सङ्काचे व्याप्तेरव्या- घातात् । सामान्यरूपेण सामान्य सम्बन्धन या सहचारग्रहे विशे परूपेण विशेषसम्बन्धेन वा पक्षधर्मताशाने तु न सशयः सको। चस्य साधारण्यव्याघातकत्वात् । अता एव.वन्हित्यादिनाा धूमत दभावसाहचर्यग्रहे। पाईन्धनप्रभवह्वियादिना 7, धर्मिपतित्व, शानात्र संशयः, ना, सयोगतामान्यन ;धूमतदभावसहच. रितवन्यादेर्महानसायनुयोगिकसयागेन धर्मिपि मानात्तत्संशयः, न वा.तत्र साधारण्यप्रसाइति ।। ।। अथ द्रव्य गुणकर्मास्यत्वे सति सस्वादित्यत्र सती द्रव्यं गुः णवे सति सादित्य विरुद्ध चातिव्याप्त.-विशेोप साध्यत. दभावोभयसामानाधिकरण्यसच्चेन विशिष्टेऽपि तासस्वादिति चे. न साध्यतभावयदृचितावच्छदकविशिष्टवत्चाचानस्यैव साधार धर्मदर्शनविधया साध्यसन्देहजनकत्वात् । यत्किञ्चित्साध्य सन्देहजनकतापच्छेदकीभूता या या प्रकारतावच्छेदकता तदव च्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मविशिगत हेतुतावच्छेदकंवत्त्वविवर क्षणेनातिप्रसझेधिरहाव-विशिष्टसत्तात्वरूपप्रमत्त हेतुतावच्छेदक- स्योभयवत्तितावच्छेदकत्वविरहात् । उभयसहचरितवृत्तित्वाव- च्छिन्नप्रकारतावच्छेदकताकशानस्य सशायकत्वपि नोकातिप्रसंगः, तथा सति याशयाशधर्मावच्छिन्नमातहेतुतावच्छदविशिष्ट- वैशिष्ट्याचगाहिज्ञानत्वन यत्किचित्सशयजनकता तादृशताहा. रूपविशितद्वत्यस्य विवक्षणीयत्वात् । 'उभयसहचरितात्तित्वं प्रकारतापच्छेदके भासते यम तत्र तदुपलक्षितवत्ताशानस्य हेतुतः या तजिशिष्टवैशिपायगादिशान नाजनक-वादुमयवदृत्तिनापच्छे फन्न प्रकारतायच्छदफस्य यत्र भानं तपोभयसहचारघटकतदर्थः छिन्ननिरूपिताधिकरणतायमाहिशानस्यैव हेतुनया ताशिएशि. पावनाहिशानान नुस्वमायामिति । वादशहनामादामा.

·अनुपानगादापर्याम् साधारणे उभयपदचितानवच्छेदकविशिष्ट शिष्टयागादियोधत्वेन हैतुतामााय चासाधारणे लक्षणं सामनीयम् । प्रतिपक्षधर्मता. नानिवेश घशान सविषयक मामवृत्ति पा ज्ञानत्यादिन्यादा. पतिव्याप्तिः । तथाहि घटज्ञान सविषयकमित्याविनियकालीनध. शान सविषयकं न वेत्यादिसंशयं प्रति घटधामकसविषयकयक्षा. नमान वेत्याचाकारकसंशयों हेतुः अर्थनिश्चयोचरार्थसशर्यत. शर्मिकप्रामाण्यसंशयस्य हेतुत्वात् । स च प्राम ण्यसंशयः सवि. पयकायतदभावादिरूपकाटियोपस्थित्यात्मकः सविषयकत्यति सविषयत्वरूपप्रामाण्यस्य सविषयकत्येन तदभावधति प्रकारक. स्वरूपामामाण्यस्य च तदमावन यस्तित्वात् तारशमामायसराये चसविषयकत्वादिक्षानधर्मिकप्रामाण्याप्रामाण्यसहचरितमानधादि- महाशानं हेतुरित्ति सविषयकत्वादिरूपसाध्यसन्देहजनककोटिद्धः योपस्थितिजनकधर्मवृत्तिताज्ञानविषयावं ज्ञानस्यावावक्षतमेवेति प्रकृतपक्षधर्मताशाननिवेश आवश्यक, तनिनिवेशे च सविषयक কাহানাদারফেবয়াহ বাহারনিৰিবঘানাটিশ रूपप्रकृतमत्वाविषयवान्नातिव्यातिरिति । (दी० ) इदं सविषयकमात्मटत्ति वा ज्ञानत्वात् इत्यादौ प्रामाण्यापामा पसंशयस्य वद्धटकीभूतसाध्यतदभावविपयकतया कोट्युपस्थिविरूपस्य जनकीभूतज्ञानविषये ज्ञानत्वे तु नातिमस- अशङ्कापि, साधारणधर्मवचाज्ञानस्य तजन्यकोट्युपस्थितेर्वा सशं- यजनकतया तज्ज्ञानस्य ताशसंशयाहेतुत्वात् । प्रामाण्यसंशयप. ले तु ज्ञानत्वलक्षणसाधारणधर्मदर्शनाद ज्ञाने मामाण्यस्य ज्ञान- विपयतात्मकसाधारणधर्मदर्शनाच विषये तइत्यस्य सन्देशः। अ. प्रामाण्यशङ्कायन्वयानुविधाजन्तु भ्रमवज्ञानशुन्पविरोधिज्ञानस्प प्रतिबन्धकतया तदपसारणप्रयुक्तमित्यस्यारे व्यक्तत्वात् । व्या. गवत्तासंशयस्य पृथगठ्यापकवत्तासंशयहेतुत्वपक्षे झानपद निश्च पपरम् । हेतुत्वाभिमतविशेषणन्तु येन सम्बन्धेन तदुभयसाइचर्य तेन सम्बन्धेन तदसावानस्य संशयादिननकतासूचनार्थम् , तेना- ·1-1-16 सत्यभिचारमकरणम्। १६६७ स्मत्वकंपालत्वादिसाध्य समवाय (सम्बन्धे)न हेतौ ज्ञानयादी विषयत्वसंयोगादिना सन्देहजनके नातिप्रसङ्ग, इति ।। ...(गा.) मिश्रिमतंदूपति इदं सविषयकमिति- सविपयकत्व, स्य स्वरूप सम्बन्धारमकत्वेताननुगततया तस्मिन्साध्य हानाचादि: के व्यभिचार्यवेत्याह. आत्मवृत्ति वेति । अप्रामाण्यं भ्रमत्वं न तु प्र; मात्वाभावः तस्य, साध्याभावाघटितत्वात् ।-तजन्यकोपति म- तभेदेन । तज्ज्ञानस्यता प्रामायाप्रामाण्यसहचरितज्ञानत्यवत्ताशान स्य । ताशसंशयाहेतुत्वात प्रामाण्यसंशयात्मककोटिद्वयोपस्थितिः जनकत्येपि प्रामाण्यसंशयस्य कथितार्थसंशयहेतुताया अप्रामाणि फतया ताहशकोट्युपस्थितेः साध्यसंशयाहेतुत्वादिति भावः । ननु- पिनापि :साधारणधर्मशानं प्रामाण्यसंशयस्थले विपयसंशयोदयात साधारणधर्मशानवत्प्रामाण्यसशयस्यापि संशयजनकत्वमावश्यक- मित्यत . आह . प्रामाण्यसंशयेति :हानत्वलक्षासमानधर्मदर्श नात--प्रामाण्याप्रामाण्यसहचरितज्ञानत्ववचाज्ञानात् प्रामाण्यस्य सन्देह इति योजना । एतच हटान्तविधयोक्तम् । मानविपयतात्म. 'कसाधारणधर्मदर्शनात्-तत्प्रकारकशानविशेष्यत्वरूपतत्तदभायसह- चरितधर्मवत्ताशानात,विपये-घटानादौ, तद्वत्वस्य-सविषयकत्वा. दे: सन्देहा, ताशधर्मवत्ताशांनासत्वे च संशयोऽसिद्ध एवेति भावः । नन्वेवमपि अर्थनिश्चयदशायां सत्यपि साधारणादिधर्मव. तासाने प्रामाण्यसन्देहे सत्यर्थसन्देहः असति तु तस्मिन्नेत्यन्वयव्य. तिरेकानुविधानं नोपपद्यत इत्यत आहाप्रामाण्यशङ्केतिः। तदपसा. रणप्रयुक्तं-ताशविशिष्टनवियन्धकामावसंपादकत्वानिवन्धनम् तथाच प्रयोजकत्येनैवान्वयपिधानोपपत्तेन तत्कारणतासाधक. मिति भावः । ज्याप्यवत्तासंशयस्येति । व्याप्यतदभावयोव्यापकत. दमावसहचरितंतया : साधारणधर्मदर्शनविधयेवः च्याप्यसंशयो व्यापकसंशये हेतु', धर्मस्यैकतायाः मानस्य निश्चयपरतायावाप्रयो. जकत्वात् । यदि च व्याप्याभावस्य व्यापकामावसाहचर्य न प्रति. सम्घचे तदा धर्मिणि तघ्यायधर्म संशयानोपि न त सन्दिग्धे इति। स्वीपमने सायसंशयजनकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकसायामा पंत्तित्वस्य व्याप्ये असत्येनातिल्याप्यनवकाशात् पृथगिति हे. २०८ - -- , ·थाच यत्सम्य- वारदारूप- अनुमानगादार्याम् तुत्ये विशेषणम् । पृथकारणतामते, क्यालिमादायातिन्याप्तिः प्रा. गेयोपपादिता । सानपद निश्चयपरमिति । तारशजनकतायां निश्चयरपापीछमाय निधयत्वयाहित्य या विशेषणं दया मित्यर्थः । सदेतायतिव्यातांस्तयसाधारण्यादिमत्वाभावेनाम- सकौतुत्वाभिमतपदोपादानमनकामयाशायामाद इंत्धिति । तेन सम्बन्धेन-सव्यभिचारवटकथाsमिमतसम्बन्धन जनकनासूचना~जनकतापा लक्षणचटकतालामार्थम् । ताशपदोपादानस्यरसाचारशरूपायच्छिन्ने न्यायग्निप्रकारताशालिशान साध्यसबेहजनक घान्तन सम्बन्धेन सव्यभिचार इत्येष लक्षण फर्तव्यमिति भावः । समवायने हेती-समवायेन व्याप्ये पतेनालध्याय सुनितम् । शान- घटादी नातिप्रसङ्ग इति योजना । समयायन सव्यभिचारस्वतसत इत्यर्थ । अतिप्रसङ्गप्रतक्षक विशेषणमा विषयपसंयोगत्यादिना । तत्सन्देहजनक इति । विपयत्वसयोगादिघाटतसाध्यतदमासार- নয়াৰিমাৰ নামৰঘনকামঙ্কাকে হালন মা तद्विपय इत्यर्थः । न च तेन सम्बन्धेन तवाशानस्य लक्षणघटक- चोपि समचायेन विषयतासयोगादिघटितकोटितयसामानाधिकरण्या- चच्छिमशानघटादिप्रकारकमानमादायातिप्रसङ्ग इति घारयम् । ठे- न सम्यन्धेन ताशानस्य तत्संबन्धघटितसहचारविषयकस्यैव संशयजनकतया समवायसम्बन्धावलिमायां संशयजनमताछे. दकप्रकारतायों समवायसम्बन्धघोटतसाध्यतदभावसाहचर्यस्यैवा- वञ्छदकतया तद्वत्तायाः शानघटादायसनातिव्याप्पयनवकाशात् । (चि०) विप्रतिपत्तिस्तु प्रत्येकं न तथा, न वा पक्ष- वृत्तिः, साधारणमन्वयेन असाधारण व्यतिरेकेण अनु- पसंहारी पक्ष एपोलयसाहचर्पण कोटिवयोपस्थापकः। (दी)विमतिपत्नी प्रत्येक कोटियोपस्थापकत्वाभावा ल- क्षणस्थद्वयपदेन तद्वारणात , पिलितस्य तदुपस्थापकत्वेऽपि तद्वत्ता- ज्ञानं न तथा, न वा मिलित्वा पोजनकत्वं, तयावेऽपि चायेन सम्बन्धेन. तद्वत्ताशानमुभपकोट्युपस्थापन सम्बन्धन हेतुते.

·सम्पभिचारप्रकरणम् । .. - Sश्यं सव्यभिचारत्वमिति । अनुपसंहारी पक्ष एवेति ।'अनुपसंहारितादशायां साध्यतद. भावसहितत्वनिर्णयाभावेऽप्युक्तक्रमण वास्तवतत्सहचरितत्वमा दायैव लक्षणसमन्वय इति भावः ॥ : कौचित्तु व्याप्यादिधर्मेऽपि साधारण्यज्ञानात् संशयस्योद. यात् तदज्ञाने च वस्तुतः साधारण्यज्ञानेऽप्यनुदयात् साधार- यज्ञानं हेतुस्तत्र निश्चयत्त्वमकिञ्चित्करं गौरवाद, तथाच पक्ष- एव तत्संशयात्मकतदुभयसाहचर्यज्ञानाद्भवति तथात्वमिति भाव इसाहुः । ताञ्चिन्त्यम् । " (गा०) विप्रतिपतिस्त्वित्यादिमूले तथापदस्य कोट्युपस्था. पफपरत्वेऽसङ्गतिः-तत्घटकसाध्यतदभावोपस्थापकपदयोः प्रत्येक कोट्युपस्थापकत्वात् , ।, प्रत्येकमतधात्वपि वा कयं तत्र लक्षणासत्व. मित्यपि न स्फुटमिति तद्ग्रन्धमधृत्वैव तदर्थ पूयित्या व्याचरे विप्रतिपत्तेरिति । विप्रतिपतिघटकतत्वत्पदस्थेत्यर्थः । तत्तत्पदीघ- पयफप्रत्यकशानयोः कोटिद्वयोपस्थापकत्वविरहेपि समूहालंघनशान. स्यः तथात्याचदादायैवातिव्याप्तिर्भविष्यतीति आशङ्कायां न पक्षवृत्तिरिति मूलावतार इति सूचयितु पूरणसम्बलितं सद. माह मिलिनस्येति। मिलितविषयकस्येत्यर्थः । तदुपस्थापकत्ये. पि-कोटियोपस्थापकत्वेपि । तद्वत्ताशानं-ताशवाक्यप्रकारताशा. लिझानत्वावच्छिन्नम् । वधा-कोटिद्वयोपस्थापकम् , तथाच पक्षधर्म- तापदोपादानादेघ न तत्रातिव्याप्तिरिति भावः । पक्षधर्मतापदानु- पादानपिन तातिव्याप्तिः सम्भवति पदवयविषयकशानस्य को. टिद्वयोपस्थितिजनकत्येपि विषयभेदेन विषयताभेदान्नित्यानित्यः पदविषयतयोः प्रत्येक फोटियोपस्थितिजनकतावच्छेदकत्वविर हाद, लक्षण च कोटिद्वयोपस्थितिजनकतावच्छेदकफविषयताया एवं निवेशादित्याह नवेति । मिलित्या-एकविषयवाश्रयीमय, व्यो. पदयोः, जनकत्यं-सनकतावच्छेदकघटकत्यम् । कोटियोपस्थित तिजनकतावच्छेदकीभूता या विषयता तदाधयायमिति पर्यवसितो. घा .

·अनुमानगादाधर्याम् थः । ननुविप्रतिपत्तिघटकपदानां प्रतिपाद्यत्यादिसंबन्धेन कोटिव- यासहचरिततया तेन सम्बन्धेन तद्वत्ताज्ञानस्य , संशयहेतुत्वात्तेप प्रत्येकं सन्देहजनककोटद्वयोपस्थितिजनकतावच्छेदकविषयताश्रयः त्वमक्षतमेवेत्याह तात्पीति विप्रतिपतियटकपदानां प्रत्येकतार• शविषयाश्रयत्वे पीत्यर्थः । अवश्यं सव्यभिचारयमिति । तथाच लक्ष्यतयान तत्रातिव्याप्तिरिति भावः। नन्यनुपसंहारी पक्ष एयेति मूलमसात सम्बन्धनिश्चयस्यैष स्मारकतया पक्षे साध्यस्य तदभावस्य सन्दिग्धतया तदन्तीवे. न हेतौ तसामानाधिकरण्यस्य निश्चेतुमशक्यत्वेन हेतो. कोटिह योपस्थापकत्वासाभवादतोऽभिप्राय पाचशे अनुपसंहारीति । अनु. पसहारितादशायां-पक्षे साध्यसन्देहदशायाम , उतक्रमण लक्षणस मन्यय इति योजना । यद्रूपविशिष्टवाशानं साध्यसन्दहजनक वा. स्तवतावावस्यैव लक्षणार्थतयोपस्थितस्यात् ! सर्वमनित्यं प्रमेय. वादित्यादौ पक्षे पर फचिसाध्यस्य कचित्तायामाचस्प निध- यशायां नित्ययतदभावसहचरितप्रमेयस्यपत्सर्पमित्याफारफमा. नस्य सम्भवन सहिषयतावच्छेनकोभयसाहवर्षमादाय साध्यस. देवशायामपि. लक्षणसमन्वयः । अनुपसंदारितोचीनतावशायां तदुभयसाहचर्यसायेपि तदानी तादृशदेतो साधारणतया न सामा. न्यलक्षणातिष्पासिरिति भावः। साधारपियफडानस्यायप्तिस्यैध संशयायव्यतिरेका. विधाविधान रूपेण संशपहेतुता न तु तपियफनिश्चयापेन तदा पजिमस्यान्वयव्यतिरेकानुविधायिताया असिदस्यात् , तपास सापसायफाले साहचर्यनिधयस्वालम्भपेपि तदशे सयामकसं- शयनकसानमादाय लक्षणसमयपः सम्भवतीति फेचिदा तनम. समुपपस्थति केचिरियति । पस्तुत. पस्तुगत्या यामाधार aai वितर-रनुमायामाफिशिफरम-भगवरम्।पक्ष एम.पक्षा- मतभायमेव । वासंशयति । सादचशे संपत्यः। सादयंशा- नास-साइपिसिएपकारानात् । क्या-सम्यभिचारस्यम् । तनियमिति । सम्पन्धत निधयाम सम्बन्धिान सम्पाय- न्तास्मारकरावादिसंशयपदार्यस्मरणाचनुरुपत्तरिति साधारण्यसं. कोहागरणस्य न सम्मरति, पपंच सरायसाधारसमा. .

·1 1 सत्यभिचारप्रकरणम्। रशानस्य हेतुत्वे अप्रामाण्यनिश्चयानास्कन्दितत्वमेवावुच्छेदककोटौ निवेशनीय तनिश्चयत्वेन हेतुत्वे तु. अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वमे: बलाघवात् , सशयात्मकसहचारमान न हेतुः । एवमनुपसद्वारितादा शायां सशजनकमानसंपादनप्रयासो विफल ताशझानासत्वदशा- यां साधारणाध्याप्तिभयेन, तादृशज्ञानस्योपलक्षणविधयैव लक्षा पघटकस्वादित्यादि चिन्ताधीजमूहनीयम् ॥ । (चि०) केवलान्वयिसाध्यकानुपसंहारीमाअयं घट एतत्त्वादित्यसाधारणश्च सद्धेतुरेव, तदज्ञानं दोपः पुरुषस्य । अत, एवासाधारणप्रकरणसमयोरनित्य दोपत्यम् । अन्यथा सद्धेतौ याधादिज्ञाने हेत्वाभासा: धिक्यापत्तिः। Sita (दी०) नंनु केवलान्वयिसाध्यकानुपसंहारिण: साध्या- 'भावामसिद्ध्या तत्संशयायभावाद व्याप्ति एवं, यंत्र.. स्थिरे ध, म्मिणि पूर्व घटत्वं गृहीतमुत्तरदशायां तवैव, दोपात् घटत्याग्रह तदटभिन्नोऽयमिति भ्रमे च घटत्वनिश्चयविषयीभवद्धर्मिया- दृचत्वेन गृह्यमाणतया अमाघारणे इदन्त्वेऽपि वस्तुतस्तद्यावृत्त- त्वाभावेन तव लक्षणायोगादियतस्तयोलपत्वाभावेन परिहः रति फेवलान्वयीति । अतएवेति । यत एन पुरुपदोपाधीनं तो. पत्वम् अतएव तस्यानित्पदोपत्वम् , साहजिक(दोप) कादाचि- स्कत्वानुपपत्तेः, एवश्च यत्र दोपताप्रयोजकं वस्तुतो हेतौ तगानि- त्यदोपत्वमपि, या पुरुषस्य तद्भमो न तत्र तदपि भ्रममा वाद्दुष्टत्वेऽतिपमङ्गमाइ अन्यथेति केचित् ।। (गा०) केवलान्वयि न्यादिमूलमवतारयति नवित्यादिना । अय घट एनयाद इत्यादिस्पले पक्षतावशायां सशयप्रयोजकनि. धितसायतदभावषयावृत्तत्यस्य सदस्यास्यप्रसकस्तस्यालल्या तपाऽध्याप्तिपरिवारोपि न सगउत हायवस्तय निधितसाध्यपत्ति- व सपादयति एवमिति । देतुभूतदत्यवति पूर्व पदत्यप्रद एय त.मू. - ।

·अनुमानगादाधयाम् । लकात् स घट इत्याकारकस्मरणात् परत्वेनैव तटमेदो गृहीतुं शक्यते नान्यथा प्रतियोगितावच्छेवकप्रकारकपतियोगिहालविरहादि. ति धीमीण पूर्व घटत्वमहत्पस्यानुसरणम् । तयटभिशेयमिति भ्रमपर्यन्तं तबटानवस्थाने ताशी भ्रम एव न सम्भवति विशेष्यधि. रहादनः स्थिर इत्युक्तम् । 'तवटामिनोयमिति भ्रमदशायां इवं. स्वावच्छिन्ने घटत्यप्रदत्वस्य सायसहचरितत्वेन निश्चिततया असाधारण्यं न शङ्कास्पदमपीत्या त्रैष दोपाद्रदत्याग्रह ति। त. घ-इदंत्वावछिन्ने । तद्घटभिन्नोयमिति नमानुपायनं इदंघस्य निधितसाध्यपद्धमिध्यावृत्तत्यानसंपादनाय । तदा धमिर्माण घटाय. निश्चयसन्चे पर संशययोजकस्प, तत्कालीनतत्पुरुषीयसायनि- श्यविषयव्यावृत्त्यस्येवत्ये सत्यमतः केवलतपतित्वेन प्रतियोगि. विधया तटभानमुपेक्ष्य तवघटायेन तद्घटमानानुसरण | तथा. सति वारशन्नम एव तयतित्यविशिष्ट धामणि घटत्वस्य निश्चया. दिति तनिष्ठेदस्ये दर्शितसंशयप्रयोजकरूपाभावाव्यातिप्रसक्ति। इदत्वावशिए घटसामान्यभेदम्रमे इदंत्वे विपक्षवृतित्वनिधयसम्भवा. दंसाधारण्यं न शङ्कास्पदमपीति प्रतियोगिकोटौ तचामानानुधाव- नम् । इदत्वपीति । भव्यातिरित्यनुपश्यते । वस्तुतस्तद्यावृत्तवामा- वेन-वास्तविकस्य साध्यनिश्चर्यायपयाभूनधर्मियावृत्तवस्यामा. न लक्षणायोगादिति । वास्तवसंशययोजफरूपवश्वस्य लक्षणयट. कावादिति भावः । अत एक्स्पदपदेन पूर्वाभिहिताया सबेतुः वासनस्य 'पुरुग्दोषतायाः परामर्श सङ्गतिस्तस्या' असाधार• ज्यादेरनित्यदोपतायामनुपष्टम्मकत्वात् अस्तित्परामर्श . व्यावष्टे अत एवेति । पुरुषदोपाधान-पुरुषस्य हेतुति पक्षे. च साध्यतद- भावानिश्चयसाध्याभाचव्याप्यवत्ताधमाधानम् । तदोपत्वं-तारा- हेतोरसाधारण्यसत्मतिपक्षरूपदोपत्वं, तस्प असाधारण्यस्य सत्प्रतिपक्षस्य व, अनित्यवोचत्य-दशाविशेष एवं देवोटुपतास. म्पादकत्वम् । साहजिकदोपावे-ताइशदोपविरहदशायामाप देतो. एतासम्पादकत्वे । फादाचित्केति । कदाचिदेव हेतो?एतास- म्पादकत्वम् । घट पतत्वादित्यादी पुरुषदीपा धीनदुष्टत्वशङ्कायानिवृत्तस्तनिवृत्यर्थ अन्यथेत्यादिग्रंथप्सकमनाय वाभिमायं पूरयति एवंचेति । दोपवाप्रयोज-निश्चितसाध्यवद्या पतविवाय ·सत्यभिचारमकरणम् । वृत्तवादिक, हेतौ तिष्ठनीति शेषः। तत्रानित्यदोषत्वमपि-तत्रैवा- नित्यदोषत्वम् । तवभ्रमा दोपताप्रयोजकरूपस्यति शेषः। अन्यथा. पदार्थ व्याचष्टे भ्रममात्रादिति । तादृशरूपभ्रमादित्यर्थः । केचिदि. त्यस्वरससूचनाय । स च, निश्चितसाध्यतदभाववद्यावृत्तत्वस्य सं. शयप्रयोजकताया अग्ने खण्डनीयत्वात् , असाधारण्यादेः पुरुषदोपा. धीनदोपतायाः प्रकृतानुपयोगितया मूलानुक्कतया चात पवेत्यत्रेद- पदेन तत्परामर्श सदर्भविरोधाच्च ॥ (दी०) परे तु भयं घट एतच्चादित्यादावव्याप्ति-साध्य. सन्देहप्रयोजकं हि तस्य साध्यतदभाववद्याहत्तत्त्वं नोकस्य धर्मस्य तदुभयव्यावृत्तत्वं सम्भवति, असाधारणपन्तु तस्प पक्ष: मात्रवृत्तितया अतस्तस्यालक्ष्यतयोत्तरयति अयं घट इत्यादि। एवञ्चात्र्तिगगनादिकमेवासाधारणम् । पक्षवृत्तित्वभ्रमदशायाचा. साधारण्यस्यासङ्करः । न चोभयन्यावृत्तवत्तिपत्चयोः सरूपतो विरोधः,निश्चितसाध्यतदभाववहवात्तत्त्वञ्चन सन्देहमयोजकम् , तथा सति तुल्यन्यायतया निश्चितसाध्यतदभाववद्वृत्तित्वस्यापि तथात्वे सद्धतावपि साध्याभाववभ्रमविपयत्तित्वग्रहदशायाम- तिप्रसङ्गात् । न च तादृशनिश्चयविपयस्य धर्मिणो वास्तव साध्या- भावादिमत्समपि तन्त्रम्। मानाभावात् । किञ्च सन्देहजनकतावच्छे. दकरूपस्य विशेषणले व्यभिचारिणि रासमादौ महानमादि- चितादशायामव्याप्तिः, उपलक्षणत्वे असाधारण्योत्तीर्णतादशा- यामतिव्याप्तिः, असाधारणमकरणसमयोस्तच्चन भ्रमविपययो. रनित्यदोपत्वं विशेपादर्शनदशायामनुमित्यनुत्पादपयोजकत्वं न. तु वास्तवं हेतुदोपत्वम् , अन्यथानुमित्पनुत्पादप्रयोजनानवि- पपतामात्रेण वास्तवहेतुदोपवे इत्याहुः ।। ( मा० ) तस्य-असाधारणस्य, धर्मस्य-वृत्तिमतः ननु तादशहेतोः संशययोजकरूपगुन्यत्वसाधारण्यमेव क- थपाजामायादिश्यत वाह असाधारण्यंत्यिति । अतः-हत्याराश - ·। अनुमानगादार्याम् । तः। ननु ययं घट एनत्वात् इत्यादेरिय तुल्ययुरोचा शोऽनित्या शवयादित्यादरपि. सद्धतु यमेव सनो निया शवावि. त्यादिकमपि 'विपश्वमेय न स्वसाधारण साध्यतदभावधा वृत्तस्यामाबादसाधारणहेस्यामासस्यैवाप्रासद्धिरत थाह एव च ति। मवृत्तीति-' पृत्तिमतः । साध्यतदभायययावत्वासम्भवादिति भाषः । ननु पक्षधर्मनाबालविरहानेच गगनादिहनुकस्थले अनुमित्य. नुत्पादनिर्वाहादसाधारण्यस नस्यानुमित्यनुत्पादयोजकत्वमय ना- स्तीति कथं तस्य हत्यामासत्यमित्यत माह पत्तियेति । असर इतरानधानानुमित्यनुत्पावप्रयोजकमानविषयत्वमः । ननु । उभय. व्यावृत्तावस्य-पृचिमत्ववियतया तभपचानस्य नैकदा सम्ममा मिथः प्रतिगन्धकत्वात न च पक्षधर्मताहानामावसंपादकतयैव तस्य हेत्वाभासत्य निष्प्रत्यूहम, तथासत्यसिद्धावन्तमधिन सध्य. भिचारप्रभेदत्यानुपपचरता माह नचोभयेति । स्वरुपती विरोध:- परस्पराभावव्यायाविशेपितयोः परस्परमानप्रतिव-धीभूतशा- नविषयत्व, तस्य धास्तवावरुद्धीवषयकस्यपि वानस्य, विरोधाकि. पयकस्याप्रतिवन्धमत्वादिति भाचः ॥ ननु निश्चितसाध्यतदभाववद्यावृत्चत्वरूपसंशप्रयोजकधर्मस्याका हती सत्वात्कथ तत्राव्याप्तिशका कथ वा लक्ष्यताभ्युपगमन तपरि- हार इत्यत आह निश्चितति । साध्यतदभावनिश्चयाविपीभूतधर्मिया. वृत्ताय न साध्यसन्देइजनकतावच्छेदकमकारताघरछेदकमित्यर्थः। निश्चितसाध्यतदभावत्तित्वस्य-साध्यतदभावनिश्चयविषयवृत्ति स्थ,तथावि-संशययोजकत्व,सद्धतो-वन्यायधिकरणवृत्तितया नि- श्चिते धूमादी, धर्मिवृत्तित्वग्रहदशापर्यन्ता धावत सशयजनकज्ञानस्य विशेषणविधया लक्षणघटकावेप्यतिब्यातिः सम्भवतीत्यभिप्रायेण । वस्तुतो यदा हेतुमति साध्याभावनमो पात तदा हेतौ तदधिकरण वृत्तित्याग्रहेप्यतिव्याप्तिः सम्भवति तादृशशानस्योपलक्षणत्यादिति ध्येयम् । वाइशेति । साध्यतदभावविपयफेत्यर्थ तन्न-सशयपणे जफरूपघटकम् ।जनकतावच्छेदफरूपस्य-जनकतावच्छेदकप्रकारता. पच्छेदकरूपस्य, विशपणत्वे-धर्मिविशेपणतया सव्यभिचारप्रतिपा- पत्वे, महानसावितितादशायामव्याधि-तकालान्तौवनाव्यमि- चारित्वस्यवहारापति तदानी साध्याभाववत्तित्वाभावस्य तमा.

·सयभिचारमकरणम्.. क्षतत्वात् , तादृशव्यवहारविषयस्यायाधितत्वादिति भावः । न च द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिवारणाय साध्यसन्देहजनक वापच्छेदकप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकधर्मवत्प्रकृतहेतुतावच्छेदक पत्वमेव व्यभिचारपदार्थो जघाच्या साधारणस्थलेच.. ताहशो; धर्मः साध्यतदभाववत्तिनावच्छेदकत्वमेव- तद्विशिष्टहेतुतावच्छदः कावाच्छन्नहेतुमत्ताज्ञानस्यापि सन्देहजनकत्वोपगमात्, एवं च-रा: समादेमहानसादिवृत्तितादशायां - साध्याभावयतित्यविरहेपि तदः बच्छेदकरासभत्वादिसत्वेन .. तादृशव्यभिचाराभावो. : नास्तीति. कथमुक्तव्यवहारापत्तिरित वाध्यम् ! एवमपि अनित्यधर्मस्य हेतु; तावच्छेदकत्व तदसत्यदशायामापत्तितादयस्थ्यात। विशेषणत्वे कार लविशेषावच्छिन्नतया तदानी व्यभिचारीत्यादिव्यवहारविषयत्वे, अ. ध्याति तत्कालान्तभीवण तादृशव्यवहारानुषप्रसिरिति तु. नार्थ: साधारणस्यनित्यदोपतया कालविशेपान्तर्भावेण व्यभिचारिव्यवहार जनकतायास्तत्र न्वात् । उपलक्षणन्वे-अत्यन्तायोगव्यवच्छेदप रिचायकतया व्यभिचारपदप्रतिपाद्यत्वे । तारशरूपात्यन्तायोगव्य बच्छदस्य तत्पदार्थत्वापगम' इति यावत् । असाधारण्योत्तीर्णताद शायर्या-हेतुमति.साध्यतदभावयोरन्यतरनिश्चयदशायाम् । तत्काला तर्भावणातिव्याप्तिः-कालान्तरीणासांधारण्यमादाय सव्यभिचारः व्यवहागपत्तिः इदं पुनरिहायधेयम् । शब्दोऽनित्यः शब्दत्वारित्यादी पक्षतादेशः या सव्यभिचारव्यवहारनियामक यत् पर्दगगनादिश्यावृत्तत्वरूपम- साधारण्यं तच्छदादी. साध्यादिनिश्चयदशायामप्यक्षतमेवेति थि: शेपण येत होपतावस्थ्यम् । संशयप्रयोजकरूपस्य तथा वन न व्यं. भिचारपदप्रतिपाद्यता किन्तु साध्यतदभापतित्वत्यनिश्चितसा- ध्यतदभाववद्यावृत्तत्वत्वरूपेणच विभाजकमुक्तानुगतरूपम् , एवं च साधारण्यमुपलक्षणमसाधारण्य चविशेषणमित्यत्राविरोधः। निश्चय- घटितरूपावच्छिन्नपरवाक्याच्च कालविशेपों निश्चयांश.पवान्वति साध्यतदभावनिश्चयावी खण्डशक्तिस्वीकारेण अन्वयवला साध्यन दभावनिश्चयविषयवृत्तित्वसामान्याभावभिन्नस्यापि तत्कालीनतान्न चयनित्वत्वावच्छिन्नाभावस्यालाभः । सव्यभिचारपदस्य नानार्थ. त्वमिएमेवेति चेदुच्यते तदा, उपलक्षणत्वेपि नोकदोपायसर इति । 11 २०९ ·-71 अनुमानगादापयर्याम् । एवं च निश्चयाधारित साध्यंतदभावयोवृत्तत्वमेव संशययोजक तच्छिन्नमकारकशानस्य विशेषदर्शनतया संशयप्रतिबन्धकवेषि. तोटिविशिष्टयुद्धी तत्कोटिमद्याचवाच्छिन्नप्रकारकशानप्रतिष धर्फतार्या विपरीतकोटिमद्यावृचत्वावच्छिन्नप्रकारकशानस्योत्तेजक तया सत्प्रतिपक्षस्थलमिव संशयनिर्वाहः, तथा चायं घट पतस्यावि- त्याची साद्यंतदभाववधावृत्तत्यस्यासत्त्वेनाव्याप्त्यशाया : अल पयेत्वाभ्युपगमेन तत्परिहारस्य च जासङ्गतिरित 'समुदिततात्प र्यार्थः । संशयप्रयोजकरूपं चेदानीमुपलक्षणविधयैव दुष्टताव्यवहा रनियामकम् अतो रासभादौ महानसादिनिताशाय नाव्याप्तिर साधारणश्च हेतुः सर्वदेव यति नाविग्रसंगोपीति ध्येयम्। ::. ...अदुष्टदेतो पास्तवासाधारणप्रकरणसमत्याभावादसाधारण रणसमोपीति ज्यावरे असाधारणतिभ्रमतिपयस्य नव्यमते योपः त्वाभावादनित्यदोषयमिति त्याचष्टे विशेषेति प्रपोजकत्वं प्रयोजः कमानविपपत्वम, अत एवेत्यप्रेदंपदार्थस्य सद्धतोः सर्वदा यस अपविषयस्यानुमित्पनुत्सवमयोजकतायामपरभकतया ताटभ्य पूरयति नत्विति । तयाच यत एव, सहेतुः सदैव तथा न तु क: दाचिदपि दुष्टलक्षणलक्ष्यः अतः एव तत्स्थलीयानामतिविरोधी यो समरूपो प्रहस्वस्थानुमित्यनुत्पदप्रयोजकत्येऽपि न हेतुदोषः प्रमः दशायर्या सोतो?धत्व भ्रमविषयस्य दोपत्वमावश्यक स्यादिति एवेत्यादिमूलस्य पर्यवसितोय। ननु समस्यानमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वं तद्विषयस्य दोपत्वमिष्य एवति भ्रमविषयो न दोष" इत्ययासिमित्याशनायामन्यति मूलावताराताशकोद्धार स्फुटीफ, चिकीपुरन्ययापदन्याची अन्यथांत मूले बाधादिज्ञान इति । पक्षविशेष्यफसाध्या भावादिभ्रमदशा- यामित्यर्थः । त्वामासाधिक्यापतिः अतिरिक्त इत्वाभासतापत्ति बाधापनि पदोपताया सर्ववादिसिद्धठया प्रमविपयस्य, सब तदन्ताः घासम्मवादिति भावः। (चि०) नाच प्रमेयत्नाभेदानुमाने.. शब्दोऽनि: त्यः शन्दाकाशान्यतरंवादित्यत्रच साधारणेऽव्या अत. '.

·सव्यभिचारप्रकरणम् । । . . प्तिः तयोः साध्यवदवृत्तित्वेन विरुद्धत्वादिति चेन्न । एतदज्ञानेऽपि साधारण्यादिप्रत्येकस्य ज्ञानादुद्भाव नाच स्वपरानुमितिमतिबन्धात् उद्भावितैतन्निा हाथ साधारणादेरवश्योद्भाव्यत्वेन तस्यैव दोषत्वाच । (दी०) अनवगतसाध्यसहचारत्वे सति अवगतसाध्या- भावसहचारतया विरुद्धत्वमेव । तयोरिति । इदश्चाभ्युपगमवादे- न । वस्तुतो यथोपवर्णितलक्षणस्य न तत्राव्याप्तिरिति ध्येयम् । - यद्रूपक्षानमनुमिविप्रतिबन्धकं तदेव विभाजकम् अन्यथा अतिप्रसव इत्पभिप्रेत्य दूपयति नैतदिति । वस्तुतस्तु उपस्थापकत्वादिज्ञानमनुमितेस्तजनकस्य वा न प्रतिबन्धक विरोधिविपकत्वाभावात् एवमुत्तरत्रापि'। 1 । , (गा० ) अभेदे साध्ये प्रमेयत्वस्यानित्यत्वे साध्ये शब्दाकाशा न्यतरत्वस्य च धास्तवसाध्यवदवृत्रित्वविरहेण विरुद्धत्वासम्भवा. स्पोचीनमताभिप्रायकतया तयोर्विरुद्धोक्तिमुपपादयति दीधिती अ. नवगतेति । एव च साध्यववृत्तित्वेनेति मूलस्य साध्यवदृचितया अनवगतत्वेनेत्यर्थः । ताडशस्थले पक्षतादशायां हेतोः साध्यतदभा. घोमयसहचारस्याशक्यनिर्णयत्वेऽपि कालान्तरीयतनिर्णयविषयवा- स्तिवतदुभयसहचारमादाय लक्षणगमनसम्भवादलक्ष्यतया अन्या. तिपरिहारो न घटत इत्यत आह अभ्युपगमेति । संशयजनकपक्षधर्म- ताज्ञानस्य विशेषणविधया लक्षणघटकत्वमभ्युपगम्येत्यर्थः । यथा- श्रुतलक्षणे व्याप्त्यादिग्रहदशायां सद्धेतावतिव्याप्तिवारणाय ताइश- शानं विशेषणविधयैव निवेशनीयम्, तादृशज्ञानदशायामतिप्रसङ्गश्चा. स्येव तत्र ताशज्ञानचिरहदशायां चागत्या साधारणस्यापि सव्यभि. चारत्वं नोपगन्तव्यमित्यत उपवर्णितेति । यथाव्याख्यातेत्यर्थफम्, अ. नुमित्यविरोधिज्ञानविषयस्यापि हेत्वाभासविभाजकत्ये क्षतिविरहात् पतदानेपीत्यादिनाकविभाजकधर्मशानस्थानुमित्यविरोधित्यकथन. मकिञ्चित्करमित्याशङ्कायामभिप्रायोपवर्णनेन निराकुरुते यदूपज्ञानमिः ति । यद्रूपावच्छिन्नविषयकक्षानमित्यर्थः । तदेव-तद्रूपावच्छिन्नमेय ।

·अनुमानगादापर्याम् एवं च निश्चयाघटित साध्यतदायवावृत्तत्वमेव संशयप्रयोजक तदवच्छिन्नमंकारकशानस्य विशेषदर्शनतया संशयप्रतिबन्धात्वपि तकोटिविशिष्टयुद्धी तत्कोटिमध्याहत्त्वावच्छिन्न प्रकारकवानप्रतिब न्धकता विपरीतकोटिंमधावृत्तवावच्छिन्नप्रकारकशानस्योत्तेजक तया सत्प्रतिपक्षस्थलमिव संशयनिर्वाहा, तया' चाय घट एतत्वादि त्यादौ साध्यतदभाववध्यावृत्तत्वस्यासत्त्वेनाव्याप्त्यशङ्काया: अल. ध्यत्वाभ्युपगमेन तत्परिहारस्य चनासतिरिति संमुविततात्पर योधः । संशयप्रयोजकरूप चंदानीमुपलक्षणविधयेय दृष्टताव्यवहा रनियामकम् अतो रासभादौ महानसादिधर्तिताशाया नाव्याप्तिर साधारणश्च हेतुः सर्वदेव तथेति नातिप्रसंगोपीति ध्येयम् । अदुष्टहेती यास्तवासाधारणप्रकरणसमत्वाभावादसाधारणप्रक रासमोपीति ल्याचष्टे गसाधारणेति । समाविषयस्य नव्यमते दोषः स्वाभावादानित्यदोपवमिति व्याची विशेपेति.मयोजकत्वं योज: कशातविषयत्वम,अत एवेत्यत्रदंपदार्थस्य.सदेतोः सर्वदा दुिष्टत्वस्य भ्रमविषयस्यानुमित्यनुत्पावप्रयोजकताथामनुपरभकतयां तदुपरस्य पूरयति नस्विति । तथाच यत एव, सद्धेनुः सर्वदेव तया न तुं क वाचिदपि दुष्टलक्षपालल्या अतः पथ तत्स्थलीयानुमितिविरोधी यो प्रमाणे प्रहस्तस्यानुमिसनुत्याइप्रयोजकत्येऽपि न हेतुदोष म वशाय सदेतोर्दुष्टत्वे ब्रमविपयस्य दोपत्यमावश्यक स्याविति अत एवेत्यादिमूलस्य पर्यवसितो ननु नमस्यानुमित्यनुत्पादभयोजकत्ये तधिपयस्य दोपत्वमिष्यः त पवति समविषयो न दोष इत्येवासिद्धमित्याशङ्कायामन्यति मुलावतारातादृशशोद्धार स्फुटोफर्तुं चिकीपुरन्यथापद व्याचष्टे अन्यात मुले योधाविज्ञान इति. पक्षविशेष्यकसाध्याभावादिनमदशा यामित्यर्थः । . हेत्वाभासाधिक्यापति: अतिरिक्तहत्वाभासतापत्तिः, बाधादनित्यदीयतायाः सर्ववादिसिद्धदया, ममविषयस्य तदन्ताः घासम्भवादिति भावः। .: चि०.) न च ममेयत्येनाभेदानुमाने. शब्दोऽनि: स्प: शन्दाफाशान्यतरस्वादित्यत्र'च साधारणेच्या ·- . , TAIT सव्यभिचारप्रकरणम् । तिः तयोः साध्यववृत्तित्वेन विरुद्धत्वादिति चेन्न। एतदज्ञानेऽपि साधारण्यादिप्रत्येकस्य ज्ञानादुर्भाव नाच स्वपरानुमितिमतिबन्धात् उद्भावितैतनिर्वाहा साधारणादेरवश्योद्भाव्यत्वेन तस्यैव दोपत्वाच । (दी०) अनवगतसाध्यसहचारत्वे सति अवगतसाध्या- 'भावसहचारतया विरुदत्वमेव । तयोरिति । इदश्चाभ्युपगमवादे- न । यस्तुतो यथोपवर्णितलक्षणस्य न तत्राव्याप्तिरिति ध्येयम् । यद्रूपक्षानमनुमितिप्रतिबन्धकं तदेव विभाजकम् । अन्यथा अतिमसद्ध इत्यभिमेत्य दूषयति नैतदिति । वस्तुतस्तु उपस्थापकत्वादिज्ञानमनुमितेस्तजनकस्य वा न प्रतिबन्धकं विरोधिविपकत्वाभावात् एवमुत्तरत्रापि ।' (गा० ) अभेदे साध्ये प्रमेयत्वस्यानित्यत्वे साध्ये शब्दाकाशा म्यतरत्वस्य च वास्तवसाध्यवदवृतित्वविरहेण विरुद्धत्वासम्भवा. प्राचीनमताभिप्रायकतया तयोर्विरुद्धोक्किमुपपादयति. दीधिती,अ. नवगतेति । एव च साध्यवदवृत्तित्वेनेति मूलस्य साध्यवदृत्तितया अनपगतत्वेनेत्यर्थः । तादृशस्थले पक्षतादशायां हेतोः साध्यतदभा. पोमयसहचारस्याशक्यनिर्णयत्वेऽपि कालान्तरीयतनिर्णयविपयवा- स्तवतदुभयसहचारमादाय लक्षणगमनसम्भवादलक्ष्यतया अन्या. विपरिहारो न घटत इत्यत आह अभ्युपगमेति । संशयजनकपक्षधर्म- ताज्ञानस्य विशेषणविधया लक्षणघटकत्वमभ्युपगम्येत्यर्थः । यथा- श्रुतलक्षणे व्याप्त्यादिग्रहदशायां सद्धेतावतिव्याप्तिवारणाय ताइश. शानं विशेषणविधयैव निवेशनीयम्, तादृशज्ञानदशायामतिप्रसङ्गश्चा- स्त्येव तत्र ताशज्ञानविरहदशायां चागत्या साधारणस्यापि सव्यभि. चारत्वं नोपगन्तव्यमित्यत उपवर्णितेति । यथाव्याख्यातेत्यर्थकम्, अ. नुमित्यविरोधिज्ञानविषयस्यापि हेत्वाभासविभाजकन्वे क्षतिविरहात् पतदशानेपीत्यादिनाकविभाजकधर्मशानस्यानुमित्यविरोधित्वकथन. । मकिञ्चित्करमित्याशङ्कायामभिप्रायोपवर्णनेन निराकुरुते यपक्षानमि. वियपायच्छिन्नविषयकशानमित्यर्थः । तदेव-तद्रूपावच्छिन्नमेव ।

·प १६१८ | अनुमानगादावर्याम् एतेन निरुक्तपक्षधर्मताज्ञानविषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वस्येव विभी. जकतया साधारण्यादिरूपताशधर्मविपाकशानस्य चानुमितिकि- रोधितया तादृशनियमोपगमेपि तथाविधधर्मस्य न, विभाजक्त्वानु पपत्तिरिति परास्तम् । साधारणत्वादिनैव सावारण्यादिज्ञानस्य वि. रोधितया ताशपक्षधर्मताझानविपयतावच्छदकत्वेन तस्य विभाज कतानुपपत्ते, एच च एतदशानन्योत मूलस्य निरुक्तविभाज- कतावच्छेदकापच्छिन्नासानपीत्यर्थ । साधारण्यादिप्रत्येकस्येत्यस्य साधारण्यत्वादिरूपप्रत्येकधर्मावच्छिन्नस्येत्यवधयन् । अन्यथा-अता- दृशकपविच्छिन्नस्यापि 'विभाजकत्व। 'अतिप्रसन-अनुमितिका- रंणीभूतज्ञानविराधिधर्मवत्वादिना अन्यतरथमववादिना या सव्यभि. चारविरुधादीनामैक्यानसा ॥ । मूल प्रतिवन्धादित्यस्य निरुकसामान्यधर्मशानस्याप्रतिवन्धकत्या- दिति शेप तस्यैव दोपत्यादित्यस्य प्रत्यकधर्मस्यैव पिरोधित्वादित्य- र्थ ।तीय हेतुरिति न सत्, दोपस्वागनेर्ति चकारासङ्गते । तस्यैव दोपनया उदापितुमुचितत्यात न तु अनुगतधर्मस्येत्यर्थः । एवं च दोपविधया यादृशो धम उद्गाच्यते स एय विभाजक उक्तानुग- वधर्मस्य च दोपविधयाऽनुनावनीयतया न तथात्वमिति हवयम्। ननु तदशानदशायामन्यज्ञानादनुमितिप्रतिवन्धस्य तज्ज्ञानी. यानुमित्यविरोधितावीजाय मणिरुताभिहित न घटते तथासति स प्रतिपक्षाविज्ञानस्यानुमितिविरोघितया वाधादिज्ञानस्यातयात्याय से, अतः स्वय तदीजमाह-यस्तुतस्त्विति । उपस्थापक बादीतिः। कोटियोपस्थापफशानविषयत्वादीत्यर्थ आदिपदात्स्वय निकर्षित. ताज्ञानविषयतावच्छेदकरूपरत्वपरिग्रह । विरोधिधिपयकत्वा- মাধু-সানিকালমনিয়াবিয়াহুদ্ধাবল্লাঘাথষ্ট निछन्नाविषयकावात्।। इद त्वषधेयम् । मूले प्रतिरन्धादित्यानन्तर मानाभावन निरुता धर्मस्थानुमित्यप्रतिवन्धकस्यादिति शेष , एच च प्रायफज्ञानस्यामि तिमतिबन्धसत्य नागतधर्मस्थानमित्यप्रतिवन्धकतासादकतया मुलाभिहित फिन्तु तथाल्येन प्रमाणाभाव कधिते अनन्तर-ननु प्रत्ये कनानाधर्मशानस्यानुमितिापराधित्वकल्पनापेक्षया विरोध्यविषय कत्वस्यापि अनुगतधर्मज्ञानस्वरस्य तधार विशेषाना साधार ·. Ori सत्यभिचारप्रकरणम् । ण्यादिहेतुकानुमितिधारणाय कल्पितुमुचितमित्याशवावतारात्तत्परि- जिहीर्पया प्रत्येकज्ञानस्यावश्यकल्पनीय प्रतिवन्धकताकत्व दोषत्वा- दित्यन्तेनाभिहितमिति ॥ एवं-ताशयुक्त उत्तरापि-निर्यक्ष्यमाणा- नुगतधर्मान्तरेपि, अनुमितिविरोधिज्ञानाविषयत्वं योध्यमिति शेषः। (चिं.) एतेन पक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधि. सम्बन्धाव्यावृत्तिरनैकान्तिक सपक्षविपक्षवृत्तित्वमु. भयव्योवृत्तत्वमनुपसंहारित्वञ्चानुमितिविरोधि. त. सम्बन्धः प्रत्येकमस्ति, विरुद्धोऽप्यनेन रूपेण संव्यभिः चार एवं उपाधेश्चन सङ्कर इति वक्ष्यत इति निरस्तम्। एतदज्ञाने ज्ञानेऽपि वावश्यकप्रत्येकज्ञानस्य दोप- त्यात असाधकतानुमिती व्यर्थविशेपणत्वाच ।। (दी०) पक्षत्तित्वे सतीति । विरोधित्व-विरोधिज्ञानवि- पयत्वम् । अव्याटतिपदमयन्तायोगव्यवच्छेदार्थकम् , तेन संयोगमम्बन्धेन व्यभिचारिण द्रव्ये हेतौ व्यभिचाराभावदशायां नाप्रसङ्गः। साध्यवहात्तिस्तु नासाधारण इति हृदयम् । अपक्षध. - मधूपादिवारणाय सत्यन्तम् । पक्षः सन्दिग्धसाध्योधर्मी निशि. पहेती तद्वृतित्वग्रहाविरोधित्वञ्च तदर्थः। तथाच पक्षतावच्छेदक- 'रूपेण पक्षे साध्यतावच्छेदकरूपेण साध्यस्य हेतुतावच्छेद पेण हेतोवा यज्ज्ञानं तदविरोधित्वस्य लाभात् - पक्षसाध्यता- धनामसिद्धिस्वरूपासिद्धिवाधप्रतिरोधानां निरासोऽसिद्धिसकी. संग्रहः। विरोधोऽपि फलतः प्रतिरोध एव । तदन्यत्वेन वा विरो घि विशेषयम् । वक्ष्यते च सिद्धान्ते विरद्धान्येति हेतुमाध्यसा 'मानाधिकरण्यग्रहाविरोध्यर्थकम् । सम्बन्धपदवलेन प्रकृतहेतुसम्ब- धितया विरोधित्वे,तात्पर्योपवर्णनेन मायनी वाधादिवारणेपि पटरवमनिस्पं घटतादित्यादौ प्रयनसाध्यमिव तत् प्रतिभाति ।

·* अनुमानगादापयर्याम् वस्तुतस्वनुमितिपद तत्कारणज्ञानपरम् । आश्रयामिशादिया' रणाप सत्पन्तं तापसकतातुनदापिरोपर्थकम् । अनया चपाचोभञ्या व्यातिप्रपिरोमित्वमेवाभिषिस्तितम् , वेन वद्धिमान चाहिमान् ददलादित्यादी हेतोः साध्यवरचित्वादेर्नासंग्रहः । विवेचयिष्यते चेदमुपपरिष्टात् । सपक्षेनि सम्पातायातम्, अत एवानुपद, विरुद्धोऽपीयादिकम् । पर्येति । विशेषण-पतित्वम् । (गा०) विरोधिपदस्य प्रतियन्धकत्वार्थकत्ये असततिः साधारण्या देरतथास्वादतो ध्याचष्टे विरोधित्यमिति । विरोधिशानेति, प्रतिय न्धीभूतमानेत्यर्थकम् । अनुमितिविधिसम्बन्धनियेशेनवोपपती यव्यावृचिपवममर्थकमित्याशद्वा निरात्रिकीपुस्तस्य व्यभिचारिणि साध्याभावयत्तित्वाभावदशायामव्याधियारकतयार सार्थकतात. पादनाय तयाचष्टे अन्यावृत्तीति । अत्यन्तायोग प्रतियोगिवय्यधि- करण्यावच्छिन्नाऽभाव । नामसङ्ग पति । रासभादो महानसादिवृत्ति- तादशायाचन्ह्यभायवदृत्तित्वासत्त्वपि प्रतियोगवय्याधिकरण्याचा तदभावस्य तपासत्वेन तदवच्छेदस्य तदानीमपि सत्वादिति मात्र नवव्यावृत्तिपदस्यात्यन्तायोगव्यवच्छेदार्थकावे शन्दोऽनित्यः शब्दत्यादित्यादायसाधारण्योत्तीर्णतादशायामतिप्रसङ्ग इत्यत पाइ साध्यवचिस्त्यिति। नासाधारण इति। निश्चयागभितस्य साध्यतक- भाववद्यावृत्तत्यस्यैवासाधारण्यपदार्थवादिति शेप । तथाच तोक्त. स्थले कदाचिदपि असाधारण्यस्यासस्वाचातिप्रसत इति भावः । पाधादिवारणाय विवक्षणीयस्य पक्षे साध्यपहाविरोधावस्य लामाय पक्षपद व्याचष्टे पक्ष रति । सन्दिग्धताध्य -सन्दिग्धसायविशिष्ट । धर्मो-पक्षचावच्छेदकावच्छिन । विशिष्टहेतो-हेतुतापच्छदकावच्छ- तिवृत्तित्त्वति, तादासाध्यविशिएपक्षतावच्छदफात्रिपक्षवृति वेत्यर्थकम् । वैशिष्ट्य च वैधानिकम् , तेन याधादिङ्करस्थल साध्य. विशिष्टपक्षाप्रसिसत्येपि न क्षति । याधादिक्षानस्य साध्यचिशिEY. চুনাবন্ধাবান্ধৰণৰদ্ধানাবীহত্যার মাধ্যবিন্ধায় दो वद्धिमा-धूमादित्यादावविव्यातिरिति भाय । अन च साध्यवर वृतित्यकासाधारपयस्यासह तज्ज्ञानशाया हेती साध्यविशिष्ट ·। अनुमानगादापर्याम् - दादी धूमाविसाधने यदधादिधेतुः । तासदहा-तत्र यथाश्रुवप: क्षत्तियपि यथोचमानामनियन्धकत्वावियितिष्टानुमिनिविरोधिसा- ध्याभावहात्तित्वाधादाय लक्षणगमनसम्मघादिति भावः। ननु पिरोधापि यथोक्तशानायिरोधी मनुमितिविरोधी चस्पति- प्रसन्नः । न च विरुखो हेतुः साध्ययद्यायत्ततया ,असाधारण एवेति न त सवभिचारलक्षणातिन्याप्तिप्रकिरिति वाच्यम् । यथोक शानाविरोधित्वविशिष्टानुमितिविरोधित्यस्य विरोधिसाधारण्ये तस्य सव्याभचारपरप्रतिनिमित्तत्यासम्भवात्तदयाच्छन्नवतः सत्यभिचार पदार्थत्वे,तत्पदस्य पारिभापिकत्वापत्ती व्यभिचारलक्षणातिव्याप्तेश्चा- शक्यपरिहारत्वात आह विरोधोपाति। फलता-तदभावव्याप्ययत्ता- धानविधया अनुमितिप्रतिवन्धपफलप्रयोजकमानविषयत्वेन, प्रति रोध:-प्रतिरोधतुल्य श्य। तथाच पक्षे साध्ययचाशानप्रतिवन्धक- त्यान्न तत्रातिप्रसङ्ग इति शप: । पक्षवृतित्व सति, साध्यव्यापी- भूताभायप्रतियागित्व विरोधः, ताशाभावप्रतियोगित्व च साध्या- भावस्य व्यतिरेफयाप्तिरिति तज्शानं तदभावव्याप्यवत्ताशातविधया पक्षे साध्यवत्ताशान विरणीति हद्रयम् ।। . साध्यासामानाधिकरपयस्यैव चिन्तामणिकारमते विरोधतया वस्य पक्षे साध्यवसाझानाविरोधितयाऽतिव्याप्तिदुर्धरेवेति, अतस्त: मताभिप्रायेण तद्वारणाय प्रकारान्तरमनुसरति तदन्यत्वेन, घेति । विरोधान्यत्वेन घेत्यर्थः । विरोधि-अनुमितिविरोधि । अधैतन्मते फिमसाधारण्यम् ? न तावत्पश्वृत्तित्वे सति साध्य ध्यापको भूताभावप्रतियोगित्वम्-तज्झानस्य पक्षे साध्यवत्ताज्ञान प्रति साध्याभाघव्याप्यपत्ताशानमुद्रया विरोधित्वन. सत्यन्ताविरद्वात् । नापि निश्चितताध्यवघ्यावृत्तत्व-तज्ज्ञानस्यानामती तत्कारणीभूतक्षाने या प्रतियन्धकताविरोहण - हेत्वाभासंसामान्यलक्षणस्येतल्लक्षणस्य तत्साधारण्यविरहात्, । अनुमितिकारणीभूतसाध्यसामानाधिक रंज्यशान प्रति, साध्यवयक्तिविशेषावृत्तित्वज्ञानस्याप्रतियन्धकवाद, कवित्यतिबन्धकत्ये, साध्यासामानाधिकरण्यप्रहाविरोधित्वरूप घिरोधान्यत्वरूपस्य तत्रासत्त्वेन प्रकृतलक्षणस्य तासाधारण्यासम्भ धात् । नापि पक्षवृत्तित्वाविशेपित साध्यव्यापीभूताभावप्रतियो. गित्व तज्ज्ञानस्यापि अनुमितो तजनकशागे पाविरोधित्वात् । यदि १ - ·- सत्यभिचारप्रकरणम् । मिणि प्रातहेतुमत्तानानसहकृतं प्रकृतहेती साध्यव्यापीभूताभा- पप्रतियोगित्वज्ञानमनुमिति प्रतिबध्नाति स्थाणुत्वाभावव्याप्यक- रादिमांधायमित्यादिशानदशायामपिर अयं स्थाणुरिति शाना. नुदयावामिविशेष्यकतद्वत्ताज्ञानविशिष्टतद्धर्मिकग्राह्याभावव्याप्ति- निश्चयत्वेनैव तावत्या यवत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकमादित्युच्यते, तदा तादृशधर्मस्य, पक्षे साध्यवत्ताशानविरोधित्वात् संत्यन्तार्थ- विरहादिति ma Einma-1 अब कचित्तु पक्षवृचित्वविशेषितं. साध्यव्यापकीभूताभावप्रति योगित्वमेधासाधारण्यम्, सत्यत्तदले च विरोधिताघटकप्रतिवन्धक तायास्ताहशासाधारण्यविषयकत्वानवच्छिन्नन्वविशेषणं प्रक्षिप्य त. साधारण्य प्रकृतलक्षणस्योपपादनीयमित्याहुः । परेतु-हेतुनिष्ठ लापव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमेषासाधारण्यं तविपयकरस्य पक्षधर्मिकहेतुमताशानावरहकालानानुमित्यप्रति यन्धकमानसाधारणतया अनुमितिप्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वऽपि पक्षधर्मिकहेतुमत्तानिश्चयविशिष्टयादशविशिष्टविण्यकनिश्चयत्वमनु. मितिप्रतियत्धकतानतिरिक्तचिताशत्वस्य सामाग्यलक्षणेऽत्र च लक्षणे विपक्षणीयतया सामान्यलक्षणस्य प्रस्तलक्षणविशेषवलस्य च तत्साधारण्यनिर्वाहः । पक्षतावच्छदकविशिष्टपक्षे साध्यतावच्छेद- कावशिएमाध्यवत्तादिनानाविरोधेिट्यस्य च तादशं यत्किञ्चिन्शा- न. याइशधावाच्छन्नविषयकनिश्चयसामान्याप्रातवध्य तादशधर्मव. स्वरूपस्य शरीरे निधयांशे पक्षधाम कहतुमत्तानिश्चशिष्ट्यानिये. शात्तादशानश्चयाविरहफालीनहतुनिष्ठमाध्यन्यापफीभूताभावप्रतिया. गित्वायपयकनिश्चयस्यामि तद्विपयफनिश्चयसामान्यान्तर्गतत्येन " क्ष साम्यवत्ताज्ञानस्य च तदप्रतियभ्यतया तद्दलस्याप्येतत्साधारण्या पपत्तिरित्याहु.॥ यस्तुनो यारशविशिष्टविषयफनिश्चयत्वमनुमितिप्रतियन्धक ताशुन्यपक्षधर्मतामानकालीनसानाति ताशयस्य स्वन्यापरुतत्या. स्वरूपानतिरिक्तवृत्तित्वनियो ,याइशविशिष्टविषयकनिधयत्यया. पका पक्षधर्मताज्ञानकालीनत्वानुमित्यप्रतिबन्धकस्यांभयाभार तार शत्यस्य या निवेशान दोपा, अन्या स्वरूपासिद्विचारफस्य हेनु मातामहाविरोधियद्लस्य पंचोपचा-पर्मिकोनमधानिधय 7 .

·{ अनुमानगादापर्याम् कालीनताविषयकनिश्चयस्यामसिझा यादृशविशिविपयकपदेन त. स्योपादानासमवात् । यव सामान्यलक्षणस्यायच्याप्तिः। यथायिव. क्षिने तु तद्वियफनिश्चयत्वस्थानुमितिप्रतिवन्धपताशुन्यपक्षवार्मिक हेतुमत्तातिश्चयफालीनभानावृत्तिवन तनाव्याप्तियारकतया तत्ता. यमन्यात सामान्यलक्षणस्यापि सन्माच्च । 'अत्र वदन्तीत्यादिनि- छिटफल्पे च. पक्षवृतित्यासहितकरूपस्य स्वविषयकानश्चयावयव. हितोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावसत्त्वात् सामान्यलक्षणाकान्त स्वं विशपलक्षणाकान्तस्य न निर्वहति हती साध्यव्यापाभूनाभावः प्रतियागित्वज्ञानानन्नर हेतुपान साध्ययानित्यनाहार्यज्ञानस्य कवा. प्यनुयात् । एतादृषिशपणप्रक्षप मूलतः सम्मतिमाह य- स्पतीति ननु हेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यात्यन्तामायनदेवलाध्य- দিgণামলাঘিমায়ানিষামনাঘবেবিহিলো- धनादिरूपविविधावरोधानामकस्या मेदनिवेशयत्रातिब्यामिदुर्या- रंव। एष सायासामानाधिकरण्यादिविशिष्टसाधनादिरूपाविरोधमे- दानवशे माभ्याभाववत्तियविशिष्टसाधनादिरूपस्य विरुद्धस्थली यस्यभिचारस्यासमा:-गावातत्वविशिष्वाश्वत्यादिनो गोत्या. भाधवदातिवावशिष्टाश्यल्यादेरनातारकत्वादित्यत आह हत्विति । है- तुतायन्छवकावाच्छन्नधर्मिकसाध्यतायच्छंदकावाच्छन्नसामानाधिक- रण्यप्रकारकानावगंध्यर्थकमित्यर्थः । तेन विरोधग्रहदशायामपि रूपान्तरेण साध्य हत्तुविषयकसामानाधिकरुपयनहोत्पत्तावृषिन . ति । न वा अचिहनुकस्यले तदुमयसामानाधिकरण्याप्रसिधा तत्स्थलायासाधारण्यासर । सामानाधिकरण्यपि साध्यतावच्छ दाचिनीयत्वं वानिकोप न तु वास्तम, नन नावृत्तिसाध्यक- साधारण्यासग्रह । आवरुद्धहेतुकास्थलीयव्यभिचारलक्षण च एत- द्विशपणमनुपादयमेग, तेन तत्र तुसाध्यसामानाधिकरण्यग्रहावी- ध्यमासाधापन क्षति ॥ 1.1 वस्तुतस्तु माइशसामानाधिकरण्यमहत्वाचूनवृत्तित्वस्यवानुमि. तिविधिमघटकानुमिलिनियुप्रतिवध्यतायां निवसनीयतया धुमवा. न्यदरियादो सामानाधिकरणयग्रहविरोधिनोऽप्रतिक्षायपि न क्षति । चिनु सत्यन्तस्य पादती विशिष्टपतित्वमहाविराधि ·सम्पभिचारमकरणम् । स्वमेवार्थवर्णयन्तो याधादिवारणाय , पन्थानमत्यमेवाश्रयन्ते तन्मतः माक्षिपति सम्बन्धपति । प्रकृतहेतुसम्बन्धितया विरोधिये, इति । प्ररुततुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितयदूपावच्छिन्नप्रकार. वाशालिनिश्चयत्वमनुमितिमनियन्धकतावच्छेदकं तद्रूमावछिन्न- स्ने.इत्यर्थःयत्किचिद्रूपावच्छिन्नहेतुविशेष्यतानिवेशे द्रव्य वद्धिमा धूमादित्यादो पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धावुश्यायां द्रव्य. त्याधवच्छिन्नधूमादिविशेष्यतानिरूपितसाध्याभावादिप्रकारताशा- लितिश्चयत्वस्यानुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकत्वात् 'साध्याभावादि. धारणासम्भव इत्यतः प्ररुतेति,-प्रकृतहेतुतावच्छेदकायच्छिन्त्य र्थकम् ।। अधैव इत्याटितसाध्याभाववचित्वादिकमेव व्यभिचार: स्या. स्।नचेटापछि, तस्य सामान्यलक्षणानाक्रान्तत्वात्। हेतुतावच्छेदका- पच्छिन्नहेतुनिष्ठत्वस्य विरोधिविशेषणत्वोपगमेना तारशातिप्रसङ्गी पारणपि. साध्यामाववद्वामित्वादिविशिष्टसाधनादेः | सायाभावनिष्ठ- साधनसामानाधिकरण्यादेश्वासहः । न च हेतुताक्छेदफायच्छि- अघटितत्वे सति बिरोधित्वमेव प्रकृतहेतुसम्बन्धितया विरोधित्यम्, तच्च विशेष्यपिशेपणभावभेदभिन्नसकलव्यभिचारसाधारणमेवेति पाच्यम् । तथासति इदो घहिमानभाषावित्यादी पन्धभाववतह- पाविरूपवाधादी गगनवान् भभावादित्यादौ अवृश्चित्वपत् गगनादि. रूपस्याप्पत्यासिनो चातिव्यात्म्यापत्ते. ... ... ., मेघम् । व्यभिचारलक्षणस्य नैतारशत्या परिकार, अपितु प्यभिचारिलक्षपास्पैवेति न साध्याभावनिष्ठमरुतसाधनसामानाधि फरण्याघसद्धये हेत्वघटितसायाभावयत्तित्वादेः सा था क्षतिः ।। अथवा हेनुनिष्ठत्वविशेपिततारशविरोध्येय व्यभिचारपदार्थ, अन्यविधोपदर्शितप्यभिचारस्तु वन्मते व्याप्यत्वासिदायरान्तर्भयतु तावता सतिपिरहात् । प्रायश इत्यस्य प्रयोजन स्वयमेन प्रकाशमिः प्यते । याधादीत्यादिना सप्रतिपक्षपरिग्रहः । तासाध्यतरतुकानु. मितिसामान्य प्रति हेतुसम्पन्धितया पिरोधित्ववियक्षणे तारण्या- धादिवारणसम्भयावसाध्यत्यमुऐषय प्रयत्नसाध्यत्यकथनम् । न वं देनुसन्बन्धितयेत्यस्य यसमिति याच्यम् । तदनुपादा साध्य. निछात्तिम्यरूपयाप्यत्यासिरापतिनसगापावात । वस्य तासाध्या . ॥

·१६७३ अनुमानगादार्याम् । कानुमितिमात्र एक पिरोधिधात् । न च तदुशवानपि हेतुनिष्ठावृष्टि स्थानिसलो दुरि इति वाव्यम् । सत्यन्तदलेनध तवारणाद । अत एय हेतुनिष्ठपक्षावृतित्यविस्तारशानुमितिसामान्यविरोधित्वादेव था. सो सत्यतथ्य व्यमित्यपिपरास्तम् काशनमयचन्हिमान बहेरित रयादी साध्यामसिंधियारणं तु विशिष्टसाध्यमहाविरोधित्वविशेषण प्रक्षेपेणय समधुतीति हदयम्।। तदन्याधादिधारणम् ॥ अन च व्यभिचारठानस्य प्रतिपक्षे प्रकृतसायानुमित्यविरो. धितयाऽनुमितिपदस्य प्रस्तपक्षे प्रकृतसाध्यतयाध्यप्रकृतहेतुवंशिर ट्यावगाहानुमितिपरत्यमावश्यकम् । तत्र निष्प्रयोजनक सायवैशि प्ट्यावगाहित्य नियेश्य तनियन्धनयाधापतिभ्याशिधारकविरोपणाs सरप्रक्षेपः 'प्रक्षालनाशी स्यादिन्यायंतायुक्त इत्यतोशाने साध्य- वैशिष्ट्यायाहित्य विरोधिनियाधादिवारकविंशपणाचा पारत्यज ति यस्तुतस्त्यिति । आमयासियादीत्यादिना मरूपासिखिसाधना- प्रसिद्धिपरिग्रह । यथाथुते "आश्रयोसियोदिधारणासम्मवादसिद्धा सङ्कीर्णन्यभिचारासहाथ सत्यन्ता व्याचष्टे तारशतिः। प्रथम ता. शति पक्षतावच्छेवफविशिष्त्यर्थकम् । उदीच्यम् तचतुतावच्छेद कविशिधार्थकम् । ननु पन्हिमान इदन्यादित्यादी हेतुनिष्टसाध्यासा मानाधिकरण्यादिरूपासाधारण्यासः तमानस्य साध्यात्मकपक्ष बापच्छेवकायशिष्टे हेतुमत्तामहविरााधवादत आह अनयेति । अनु' मितिकारपीभूत व्याप्त: पक्षधर्मतायाश्च शानम् । तथाच पक्षधर्मता. बानापिरोधित्यकथनेन परिशेषाशातिप्रहविरोधियमेव भावः । ननु पितासाध्यसाधनयोरप्रसिद्धातिव्यापकमन्योन्यात्य. न्ताभावगर्भव्याप्योरेकतरोपादानऽन्यत्तरासद्वाहक साध्याध्यभिव- रितत्वविशिएसामानाधिकरण्याभावरूपन्याप्यत्वासियातिव्याप क चेत्यत आह पिवचयिष्यत इति विशिएमाध्यसाधनप्रहाविरोपित्वं निवेश्य सायाप्रसिसादिक वारयिष्यते । विशिष्टसाधनमहविरो। घी व्यभिचारोऽसिद्धावान्तर्भावनाय । समूहालपनात्मकनानाधि धन्याप्तिानमावायात्यन्तान्योन्यामावगी विविधा व्यभिचाराः स. दीप्यन्ते । व्याप्त्यभावो व्यभिचार एवान्तवयिभ्यते । तस्य यदि भावनीयत्वे विशकीलतयोरेवाव्यभिचारसामानाधिकरण्ययोनिमु. पादेयमिति न कस्यचिपि दापस्यावकाश इति भावः । लभ्यत इति . है ·सत्यभिचारप्रकरणम। १६७७ .ननु,सपक्षवृत्तित्वज्ञानस्यानुमित्याविरोधिनया', सपक्षविपक्ष- वृत्तित्वस्थानुमितिविरोधिखाक्तिर्न सङ्गच्छत । न च विपक्षवृत्तित्व मानस्यानुमितिप्रतिबन्धकतया तद्घटितधिशिएम्यानुमितिविरा धित्वमक्षतमवेति वाच्यम्। तथासत्यपि विपक्षवृत्तिवमात्रस्यापित थात्वाचमादायैवलक्षेणगमनसम्भव विशिष्टमादाय लक्षणसगमनस्या- नुचितत्वात् विपक्षवृत्तित्वमाप्रस्थातथात्वं तदादाया विरुद्धऽतिव्या; सरप्रसक्त विरुद्धत्यनिमग्रन्थासङ्गतिश्चेत्यत आह सुपक्षेतीति। तथाच विपक्षवृत्तित्वमा विवक्षितमिति भावः । अतरव-सपक्षवृत्तित्यः स्थाविवक्षितत्यादेवी मले एतदज्ञानपीति दृष्टान्तविधयोक्तम् । तथा सति-एनादशानुगतधर्माशानदशायामिघ तज्ज्ञानदशायामपि, अब श्यकल्प्यप्रतियन्धफ़ताकप्रत्येकज्ञानस्येव दोपत्वात्-अनुमित्यनुत्पाद प्रयोजकत्यादित्यर्थः । तथा, चानुगतधर्मशानदुशायां प्रत्येकझानस्या- सत्त्वेऽनुमितिरिटैव तत्सत्त्वे तत एवानुमित्यनुत्पाद इति तज्ज्ञानस्य प्रतियन्धकताया अप्रामाणिकत्वान्न तस्य विभाजकत्वमिति भावः । व्यर्थविशेषणत्वादिति मले विशेषणपदस्यानुमितिविरोधित्व. रूपविशेषणपरत्य' न सम्भवति तदनुपादाने सद्धती व्यभिचाराद. सोव्याचष्टे विशेपणमिति । स्वरूपासियादिहेतोरप्यसाधकतया त. अव्यभिवाराप्रसकेस्तनारकं विशेषणं व्यर्थमेवेति भावः ।।... (चि०) अंतएव साध्याठपाप्यत्वे सति साध्यामा पाव्याप्यस्वाभासत्वं साध्पयन्माप्रवृत्पन्पस्वेमान साध्याभाववन्मानयत्यत्व घात परास्तम् । व्यर्थ. विशेषणत्वात् प्रथम हेस्वभासस्थाज्ञानाच। . गंगनमनित्यं शन्दापरवादित्यादियाविरुद्धस- श्रीसाधारणाव्याप्तिरिति कश्चित् ॥ , (दी०) साध्याम्याप्यत्व इति । हेत्वाभासत्वं हेतुबदाभासमा- नत वत्पर्यश्व चिमत्वम् , एवच, साम्पतभावव्यापत्वग्रह- विरोधितिमत्तमहाविरोधिरूपवचपर्यः साध्यतदभाववचि. संसाधारण्यम् निधितसाध्पतदभावरमारतलमसाधारण्यम् वध - 3 , 1 " ·अनुमानगादापर्यो यिरहस्य शब्दादी साध्यादिनिश्चयदशायामपि तत्र सत्त्वात् प्रकृत. हेतुनिष्ठासाधारण्याभावस्याप्रसिद्धझाऽव्याप्तिः । न च तत्कालीन साध्यादितिश्चयविषयीभूतधर्मियावृत्त्वरूपासांधारण्यघटकतत्का: लादिविरहात, तदानी तद्घटितासाधारण्यविरहोऽक्षत एवेति धार व्यम् । प्रतियोगिकोटिप्रविएविशेषणासत्तस्याभाषीयविशिष्टाभावा: प्रयोजकत्यात् अन्यथा, दण्डाद्यसत्त्वे दण्डविशिष्टपुरुषाभावादेरित दण्डविशिएपुरुषामावाधभावस्यापि सत्त्वप्रसङ्गात् । यदितच प्रता हेतुमविशेष्यफसाध्यवंदभावानातरनिश्चयक्षण.पंवासाधारण्यामाव: कालेत्यनेन विवक्षितमित्युच्यते तदा शब्दोऽनित्यः शम्नत्वादिया। वो यदा चिदपि साध्यस्य साध्याभावस्य धा निधयो नास्ति.तदा 'सव्यभिचारत्वप्रसङ्ग-तादृशक्षणस्य प्रकृतहेतुमावशेभ्यसाध्यादि- निश्चयस्याप्यनधिकरणचन तदाताइशनिश्चयक्षणाग्छिन्नसाध्या- दिव्याप्त्यमावस्या इतौ सत्वात् तदा चासाधारण्यघटंकंसाध्यादि निश्चयासवेनासाधारग्यस्य साधारण्यस्याचाविरहेंणेशापत्रयोगा. वा प्रकृतहेतुनिष्ठासाधारण्यघटको यो यस्जदम्पक्षणस्या विवक्षणे तु याशसाध्यस्थले यारशसाधारणस्या देतोस कदापि नासाधार -प्रयं तत्राव्याशि:-प्रयतहेतुनिष्ठस्यासाधारण्यस्यामसि मेवम् । तत्तकालावच्छिन्नत्वविशिष्टस्या, तत्कालीनसाध्यादि. निधयविषयव्यावृत्तत्यापासाधारण्यस्य प्रकृतहेतुनिष्ठाभावावच्छे. -दककाल प्रवासाधारण्यांभावकालम् हनुमति : साध्यादिनिश्चयदशा- -यांकालीन्तरापच्छिन्नस्य कालान्तरघटितासाधारण्यस्याभाषकूटो -हेतो मुलभाय । पादशसाधारणहेतोः कदापिानासाधारण्यं तत्रा- प्यन्ततोगगनादिलिष्ठमकतसायकासाधारण्यस्याभावकाला प्रसि. पवेति न दोप; .. अशा प्रकृतहेतुमद्विशेष्यकसाध्यतभावान्यतरनिश्चयांनधिक रणवर्किश्चिद्विशेष्यफसाध्यतदभावनिश्चयवस्वोभयाभाववान् क्षण पवासाधारपयाभावकालत्यनेन विपक्षितः, शब्दोऽनित्या शब्द - स्थादित्यादी यदा क्याचिदपि साध्यस्य तदभावस्य वान निश्चयात लणे प्रस्तहेतुमद्विशेष्यकलाध्यतभावान्यतरनिश्चयानधिकरण वसत्वीप साध्यतदभावनिश्चययत्त्वामानोभयाभावोऽक्षत , पवेति तदान सम्पीभवारितामसRE........... । -- .

·सन्यभिचारमकरणम् । १६८१ प्रकृतहेतुनिष्ठासाधारण्यघटको योयस्तदन्यक्षण एव विचक्षणी- यः यत्साध्यकस्थले यस्य साधारणहेतोः कदापि नासाधारण्यं तत्साध्यके तत्स्थलीयलक्षणेऽसाधारण्याभावकालावच्छिन्नत्वं नो- पादेयमेव साध्यसाधनभेदेन लक्षणभेदादित्यपि कश्चित् । विशेषणाभावात्-असाधारण्याभावकालावच्छिन्नत्वरूपं यया. प्तिद्वयस्य विशेपणं तदभावात् । सग्रहः-तारशविशेषणविशिष्ट- व्याप्तिद्वयस्याभाववत्त्वम् । एतन्मते च पूर्वलक्षणे साध्याभावववृत्ति- त्वघटितायां उत्तरन च तद्वदन्यावृत्तित्वघटिताया व्याप्तेरनुप्रवेशान लक्षणयोरभेदः । स्वव्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तेरभावश्च निवे- शयितुमशफ्यः ताशव्याप्तः स्वस्वघटिततया हेतुभेदेन भेदात सा. धारणहेतुकस्थले तदप्रसिधाऽसंभवात् । शिरोमणिव्याख्यायां च ताशव्यातेरप्रसिद्धत्वेपि तद्घटकपदार्थानां परस्परोपश्लेपावगाहि- ज्ञानविरोधिताया एव निवेशेनानुपपत्यभावात् व्यापकसामानाधिक- रण्यमिह व्याप्यत्वमित्युक्तत्वात् । एवमेतन्मते दुष्टलक्षणपर एवायं ग्रन्यो न तु दोपलक्षणपरोपि ताशव्याप्तिद्वयशुन्यत्वस्य व्यभिचार- पदार्थत्वाभावादित्यवधेयम् । तचिन्त्यमिति चिन्ताबीजं चासाधारण्यशरीरे तत्पुरुपीयनि- चयनिवेशस्यावश्यकतया सामान्यलक्षणस्य तत्पुरुपाचशेपनियन्त्रि. त्यापत्तिः। न चेष्टापतिः। तथासति साधारणहेतावप्यसाधारणहेता. विवामुकं प्रत्ययं व्यभिचारीति व्यवहारप्रसगात् । एवं सव्यभि. चारपदस्य पारिभापिकत्वमपि । स्तरभेदानुमाने वैय्यर्थ्यसंभवे असाधकतानुमान धैय्यथ्यपरतया व्यर्थविशेपणत्वादिति मूलव्याख्यानमनाचतमित्याशयेन इतरंभ- दानुमानवय्यर्थपरतयैव मूल व्याचट व्यर्थतीति । विरोधादेरित्या- दिना अवृत्तित्वपरिग्रहः । साध्यामाचेत्यादीति । साध्याभावव्याप्ति. प्रहविरोधित्वं वृत्तिमत्त्वाहाविरोधित्व चेत्यर्थः। तस्य-विरोधादेः। पार्थक्ये-व्यभिचारपदावहि तत्वे । प्रमाणाभावादिति । तथा घ विरोधादावपि व्यभिचारपदार्थरूपपक्षे इतरभेदसत्त्वेन तद्यावर्तक- विशेषणानपच्छितस्यैवेतरभेदानुमापकत्यसंभवादिति भावः । हेत्वा. भासपदस्यान्यथा व्याख्यानाद्एहेतुत्वरूपहेत्वाभासत्वस्य लक्षणा- घटकत्वात प्रथममित्यादिदूरपास्यासहतिः । एवं गगनमनित्यं श.

·त्वम् । अनुमानगादाथर्याम् ध्दाश्रयत्वादित्यादी देतोः साध्यामावव्याप्यत्वेपि साध्यामावस्याति- महाविरोधिदर्शितधर्मवायं तत्राक्षतमेवेति तभाव्याप्तिदानमप्यसात. मित्यतो यथाथुताथै ताशोपायं सङ्गमयति प्रथममिति ॥ (चि०) नापि साक्षविपक्षगतसर्वसपक्षविपक्षव्या- वृत्तान्यतरत्षम व्यधिशेपणत्यात अनुपसंहार्यव्या; संश्च । किञ्च पक्षातिरिक्तसाध्यवतः सपक्षले प्रमेय लेनाभेदसाधनेऽनुपसंहायेऽच्याप्तिः-पक्षातिरिक्तसा- ध्पचतोऽप्रसिद्धः। साध्यवतः सपक्षत्वे विवक्षित सिद्धिा-वृत्तिातो धर्मस्य साध्ययदिपक्षान्यतरवृत्ति त्यनियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवन्मात्रवृत्यन्य. स्वे सति पक्षातिरिक्तसाध्याभाववन्माप्रवृत्तिभिन्न- अनुपसंहार्यव्याः धूमादावतिव्याप्तेश्च तस्प पक्षे साध्पयति वृत्त।नापि पक्षवृत्तित्वे विरुद्धान्यत्वे च सत्पनुमित्वीपधिकसम्बन्धशून्यत्वम् । ब्यविशेष- णत्वात् । एतेनानुगतं सर्वमेव लक्षणं प्रत्युक्तम् । प्रत्येकमेव दूपणत्यात् उद्भावने वादिनिवृत्तंश्च ।। (दी०) नापीत्यादि।सपक्षविपक्षत्वावच्छिन्नम्पास्ता स. तयासत्यम् । व्यर्थेति । सपत्तित्वविपसव्याहत्तत्त्रयोईपकता. यापनुपयोगादिति भावः। पक्षातिरिक्तत्पादि । व्याप्याविरुद्धपार• साधारणयोः सङ्ग्रहाय पक्षातिरिक्तपदे । पक्ष सन्दिग्धसाध्य. फत्वम्। घूमेत्यादिदूपणं यथाश्रुते न तु सप्तपीसमासाद पक्षातिरि- के वर्तते यत्साध्यवन्पाधि साध्याभाववन्मानयति च . जिन्नस्वामित्पर्षे इत्ति ध्येयम् । पक्षहत्तीत्यादि । विरोधः साध्या सामानाधिकरण्यम् । पक्षवृत्तित्वसापानाधिकरण्यग्रहाविरोधी यो. ऽसुमितेरीपयिकस्य जनकज्ञानविपयस्य सम्बन्धस्य सपक्षसत्वादे.

·- सम्पभिचारप्रकरणम् । १६८३ रभावस्तद्रत्वामित्यर्थः । सपक्षविपक्षम्पावृत्तत्वस्य चासाधारण्यस्य अमाधारण्यनिश्चये पक्षे साध्यसामानाधिकरण्यसन्देहान्न तस्य तज्ज्ञानविरोधित्वम् । पक्षवृत्तौ विरुद्धभिन्ने च वर्तते यस्तादृशोऽभावस्तदुच्चमर्थ इति केचित् ॥ (गा०) एकमात्रसपक्षविपक्षस्थले सर्वसपक्षाद्यप्रसिद्धिरित्या. शंका व्याचष्टे सपक्षेति । सपक्षवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावो विपक्ष- तित्वत्वावच्छिन्नाभावश्चेत्यर्थः । सर्वतयावृतत्वं सर्वसपक्षविपक्षव्यावृ. सावपदार्थः । तावतव यत्किचित्सपक्षविपक्षव्यावृत्तयोाप्यविरुख- योनातिव्याप्त्यवकाश इति भावः । सपक्षगतत्वविपक्षव्यावृत्तत्वयों- विशेषणयोविरुद्धातिव्याप्तिवारकतया सार्थक्यं संभवत्येवेत्याशय दूपकतानुपयोगित्वरूपवैयर्थ्यपरता व्यर्थविशेषणत्वादिति मूलस्याह सपक्षेति । व्याप्यविरुद्धयोरिति । शब्दोऽनित्यः शम्दत्वादित्यादी व्याप्यस्य हेतोः साध्यवन्मात्रवृत्तित्वेपि पक्षेपि वृत्तेः पक्षातिरिक्त साध्यवन्माप्रवृत्यन्यायमक्षतमेव । एवं शब्दो नित्यः शन्दत्वादित्यन विरुखस्य हेतोः साध्याभाववन्माघवृत्तित्वेपि पक्षेपि वृत्तः पक्षातिरि- कसाभ्याभाववन्माप्रवृत्यन्यत्वमक्षतमेवेति द्वयोः संग्रह एवेति भावः। पक्षातिरित्यत्र पक्षपदस्य तर्मिमात्रपरत्वे पक्षे साध्यतदभावा- न्यतरनिश्चयवशायां शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादावतिव्याप्तिः, सियभावरूपपक्षनाविशिष्टपरत्वे पक्षे सिद्धिदशायां तत्र विशिया- तिरिक्तत्वसत्योपगमात् अतिरिकान्तस्य पक्षताशन्यपरत्वोपगमावा अतिप्रसङ्गधारणसंभवेपि शब्दोऽनित्या शन्दत्वादित्यादौ पायनिश्च. यवशायामतिप्रसङ्गो दुरि एच, सिद्धिवाधान्यतराभावरूपपक्षतावि. पक्षणेच गौरवमतः संशयरूपपक्षतापरतया व्याचटे पक्षत्वमिति । सन्दिग्धसाध्यकत्यं विषयतासम्पन्न साध्यसन्देहविशिष्टत्वम् । का. लान्तरीणसंशयविपयेपि संशयरूपविशेपणासत्त्वदशायां तदिशियः भेद उपगम्यते। अतिरिक्तान्त या पक्षताशून्यपरमतः साध्यादिनिध्यय- दशायां नातिप्रसङ्गः । यदा पक्षे साध्यतदनापयोने निधयो नापि संशयस्ता शन्नोऽनित्याशदत्यादित्यादनांसाधारणता किन्तु यथा. यथं सचेतुत्वं विरुदत्वं चेति नान्याप्तिप्रसार राति भावः ।

·अनुमानगादाधर्याम् पक्षातिरितवृत्ति यत्साध्यतदभाववन्माप्रवृत्ति तदन्यत्वार्थक धे यहिमान्धूमादित्यादौ नातिव्याप्तिसंभवः भेदप्रतियोगितावच्छेद कघटकदलद्वयस्येच तय सत्वेन विशिष्टभेदासत्वादतः पक्षातिरिक्त त्वस्य साध्यादिमविशेषणवाभिनायकतया मूलं सङ्गमयति धूमेश्या दीति । यथाश्रुते-पक्षातिरितो या साध्यादिमांस्तन्मात्रवृत्तिभिन्नरच. मित्यर्थ, सप्तमीसमासादित्यर्थे न तु दृषणमिति योजना । सप्तमी. समासलभ्ये ताशाय न दूपणमित्यर्थः । हदो धूमवान् वद्धरित्यादिसाधारणे शब्दो नित्यः शब्दत्वावित्यः साधारणेच यथाश्रुतलक्षणस्याध्यामिरतो ध्याचप्दै पक्षवृत्तीत्यादी. दि। पक्षवृत्तित्वस्य साध्यसामानाधिकरण्यस्य च यो प्रहस्तदवि. रोधीत्यर्थः । अनुमित्यौपयिकस्येति समासेन लिसन जनकशानवि. पयेत्यस्य समुदायव्याख्यानतायामेय सभवतीत्यतो व्यासेन लिन नम् । सपक्षसत्वादेर्नानुमितिजनकत्वमपि तु तज्ज्ञानस्यैवेत्यौपयि- कपदस्य जनकप्तार्थत्वं न संभवतीति तद्याचछे जनकक्षानविषयस्ये. ति। नन्वयासाधारण्येऽच्याप्तिःतस्य सपक्षल्यावृत्तत्वघटितत्तया सा. ध्यवत्तित्वप्रदविरोधित्वादित्यत आह सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वस्य थे. ति।चस्व सपक्षत्व-निश्चितसाध्यवत्वम् । पक्ष-पक्षान्तविणात स्य-असाधारण्यस्य । तवानविरोधित्व-साध्यसामानाधिकरण्पशा नविरोधित्वम् । साध्यवत्तित्वसामान्याभावशानमेव साध्यसामा. नाधिकरण्यसामान्यज्ञानविरोधि न तु तद्विशेपाभावात्मकसपक्ष- व्यावृत्तत्वज्ञानमपीति भावः । । अधान विरुद्धहेतया यद्यलक्ष्याः तदा सपक्षवृत्तित्वाधभावादिक- मादाय सर्वेषु तेवतिव्याप्ति, तेषां लश्पत्वे साध्यसामानाधिकरण्य. प्रचाविधित्वोपादानमनर्थकमेवेति चेन्न। । दुष्टनुलक्षणे दिया लक्ष्या एच, उत्ताविशेषणोपादानं च दो. पलक्षणे विरोधातिव्यासिवारणायव । सपक्षविपक्षव्यावृत्त्वस्या साधारण्यस्येत्यत्र विपक्षपद संशतायातमेवेत्यवधेयम् । भम व यपविशिष्टविषयकत्वेनानुमितिजनकता वद्रूपावच्छि. वाभावोऽवश्यं विपक्षणीयः, अन्यथा सपक्षसत्त्वादत्यिाद्यपछि भाभावमादायातिप्रसन्मापातात् । एप च निथितसाध्यवचित्वार- छिन्नाभावासप्रहः । निधयांशमानस्यानुमित्यहेतुतया सरितता।

·सव्यभिचारप्रकरणम् । १६८५ दृशधर्मविशिष्टविपयतावत्वेनानुमितिजनकत्वाभावात् । येन केना. पि रूपण यद्रूपाश्रयानरूपितविषयतायत्त्वेन जनकता तद्रूपावच्छिन्ना. भावविवक्षणे च द्वित्वावच्छिन्नाभाववारणमशक्यमेवेति दूपणम. शक्यसमाधानमित्यवधेयम् । उपदर्शितसाधारणासाधारणयोः संग्रहाय मिश्रा अन्यथैवैतल्लक्षणं व्याचख्युः तदुपन्यस्यति पक्षवृत्ताविति । पक्षावृत्तित्वं न पक्षवृत्ती. विरोधश्च न विरुद्धभिन्न वर्तते इति न पर्वतो वह्निमान्महानसत्वात् इदो वह्निमान् इदत्याद्वा इत्याद्योः स्वरूपासिद्धविरुद्धयोरतिव्या. प्तिः। सपक्षविपक्षवृत्तित्वं तम्यावृत्तत्वं च पक्षवृत्तौ विरुद्धभिन्ने च वर्तत इति तदादाय उपदर्शितसाधारणासाधारणयोः संग्रहः । एतत्कल्पेपि पूर्ववद्विरुद्धा लक्ष्या एव विरोधस्य व्यभिचारतावारणा. येव विरुद्धान्यवृत्तित्वोपादानमित्यवधेयम् । अत्र च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन पक्षवृत्तित्वविवक्षणमावश्यक- कम् । अन्यथा हेतुतावच्छेदकसबन्धेन पक्षावृत्तेरपि येन केनापि सं. म्बन्धेन पक्षवृत्तितया स्वरूपासिद्धरपि पक्षवृत्तितया तद्वारणासंभ- वात् । एवं च हेतुतावच्छेदकसंरन्धेन पक्षवृत्तित्वं यत्राप्रसिद्ध ताडश. व्यभिचारिण्यव्याप्ति । एवं गगने साध्यनिश्चयदशायां घटः शब्दवान् घटत्यादित्यादापसाधारणेऽव्याप्तिः । सपक्षव्यावृत्तत्वस्य विरुद्ध पव वर्तमानत्वादित्यस्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः॥ इति गादाधर्या सव्यभिचारलक्षणपूर्वपक्षग्रन्थः॥ (चि०) उच्यते । उभयकोट्युपस्थापकतावच्छे; दकरूपवत्वं तत्वम् । तच साधारणत्वादि । (दी.) पूर्वोक्तलक्षणानां यथोक्तरीत्या यथामतं नान्या. स्यादिसम्भावना परन्तु तज्ज्ञानस्यानुपित्यपतिवन्धकतया तेपा : हेत्वाभासताच्छंदकत्वं न घटते, न घटतां किन्तेन, तेपा हेवाभास. विभागमात्रोपयोगितादियाशयेनाह उच्यत इति । मन्देहं मत्येव साधारणपादिविशिष्टधर्मवद्धर्मितानत्वेन देतुता तजनकोटिद. योपस्थिति प्रति तु तारधर्मज्ञानलमात्रेत्यभिमत्याह उभये.

·१६८६ अनुमानगादाघम् ति । साध्यसन्देहजनफेति प्रकृतम् ।। ( गा०) ननु पूर्वपक्षप्रन्योक्तलक्षणायलम्बनेन सिद्धान्त प्रणयनमसनवं तत्तदोषाणां जागरूफयादित्याशमा निराकरोति पूक्तिति । यथामतमिति । यद्यन्मतमालस्य यद्यलक्षणममिहितं तत्तन्मते तय नाव्याप्तिसम्भावनेत्यर्थः । तत्र साधारपयस्यासाधा. रण्यस्य च संसायकतामते प्रथमलक्षण व्याप्तिग्रहादिविरोधिताम ते च तादशपिरोधितादितलक्षणम् । तेन विरोधित्वघटितलक्षणल. श्ये विराजे संशयप्रयोजकस्य सपक्षवृत्तिवघटितसाधारण्यस्य विपक्षव्यावृत्तत्वघटितासाधारण्यस्य च विरहपि प्रथमलक्षणस्य नाच्याप्तिः प्रथमलक्षणालध्ये तरच विरोधिताघाटतलक्षणस्य या ना. तिव्याप्तिरिति भावः। तेपां-कोटियोपस्थापकतावच्छेदकत्वादि. रूपानुगतधर्मापच्छिमानां ताशरूपाचारमकलक्षणानाम्, हेवामा सतावच्छेवफत्वम्-अनुमितिप्रतियन्धकतायामपच्छेदकत्वम्। विभाग मायेति । मात्रपदेन दुष्टव्यवहारव्यवच्छेद', दुष्टव्यवहारनियामकोऽ नुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकधर्म एव विभाजक इति नियम माना. भावादिति भावः। नन्य लक्षणे पक्षधर्मतापदानुपादानानित्यत्वादिसाध्यस्थले कोटितयोपस्थापकसाधारपाधर्मवत्ताशानविषयीभूते प्राणुकादौ अति. च्यातिरित्याशकां निराविकीपुरभिप्राय धर्णयति सन्देहमित्यादिना । पवकारेण फाट्युपस्थिती तारारूपेण हेतुताव्यवद । तादृशध. मैति । साधारण्यादिविशिष्टधर्मेत्यर्थः । मात्रपदेन धर्मिविषयकत्वस्य कोटियोपस्थितिजनकतावच्छेदकत्वव्यवच्छेदः । तथाच कोटिव्यो. पन्थितिजनकतावच्छेदकीभूता या विषयता तदवच्छेकधर्मयत्व नो. कस्थले अणुकादौ अणुत्वादिविषयताया एव तथात्वादिति न तत्रा. तिव्याप्तिरिति भाषः। अर्थतन्मते सशय प्रति साधारणधर्मवर्मिज्ञानत्वेन हेतुवाया आधिक्यानौरवामिति चेन्न । भवन्मतेपि कोटिद्वयोपस्थिति प्रति टन रूपेण हेतुताया आधिक्यातासम्बन्धिहस्स्यादिविशेष्यफशानादस्तिप. कादिस्मृतेरिय तत्कोदिसहवरितधर्मविशेष्यकशानादपि तत्कोटि- स्मृतेनिर्विवादतया साधारणधर्मविषयकशानघेन कोट्युपस्थितिहे- - ·सव्यभिचारमकरणम् । १६८७ तुताया उभयवादिसिद्धत्वात्तस्माकोट्युपस्थिती साधारणधर्मय द्धर्मिशानत्वेन संशयं प्रति च साधारणधर्मवद्धर्मिशानजन्यकोट्युप- स्थितित्वेन हेतुत्वमिति पूर्वपक्षलक्षणापष्टंभकमतापेक्षया संशयं प्रति साधारणधर्मवद्धर्मिशानन्वेन साधारणधर्मशानजन्यकोट्युपस्थिति स्वेन च हेतुनामतमेव सयुक्तिकम् । अथास्तु कोट्युपस्थितौ साधारणधर्मज्ञानत्वेनैव हेतुता तथापि संशये धर्मिभाननियमाय तत्र साधारणधर्मवद्धार्मशानत्वेन हेतुत्व. मफलं कोट्युपस्थितेः संशयहेतुतायां साधारणधर्मशानजन्यत्वनिवे. शस्थाने साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यत्वनिवेशनादेव तनियमोपप- के स्वतन्त्रकारणताकल्पनापेक्षया क्लप्तकारणतायामवच्छेदकगीर- वस्येवोचितत्वात् । न च धर्मिशानस्य संशये साक्षाद्धेतुताया अपि पलतत्वात्तत्र साधारणधर्मप्रकारकत्वमानं निवेश्यत इति नास्माक- मपि स्वतन्यकारणताकल्पनम् , मानसेपिच विप्रतिपत्तिवाझ्याधीन- संशये कोट्योरिव धर्मिणोपि पदजन्यैवापस्थितिः कारणमिति पदज- न्यत्वेन धर्मिशानस्य विप्रतिपत्तिवाफ्याधीनसंशये पृथक्कारणताया आवश्यकत्यात्तदन्यसंशयकारणतायां साधारणधर्मादिविपयकत्वान्त. र्भावे याधकाभावादिति वाच्यम् । संशयं साधारणासाधारणधर्मवद्ध. मिक्षानत्वेन हेतुताद्वयस्य तादृशताशर्धर्मशानजन्यकोट्युपस्थितित्वेन हेतुताव्यस्य च कल्पनापेक्षया ताइशताशधर्मविषयकत्वमनन्तर्भा- न्य धर्मिक्षानत्वेन हेतुतायास्तादशतादृशधर्मवधर्मिशानजन्यकोट्यु- पस्थितित्वेन च हेतुताद्वयस्य च कल्पने स्फुटतरं लाघवात् । मैवम्। कोट्युपस्थितिकारणतायां तत्तकोटिसहचरितधर्मवद्ध- मिविशेषविषयकशानजन्यत्वानेवेशेर्मिभेदेन गुरुधर्मावच्छिन्न कारण. ताया आनन्त्यापत्तेस्तदपेक्षया धर्मिविशेषमनन्तर्भाव्य तत्तकोटिस. हचरितधर्मशानजन्यकोट्युपस्थितित्वेन धर्मिविशेपमन्तर्भाव्य सा. धारणाधर्मपद्धर्मिविशेषज्ञानत्वेन लघुशरीरेण हेतुत्यस्य च कल्पाय- तुं युक्त्वात् । न चोपस्थितिकारणतावच्छेदकशरीरे धर्मिनोऽनन्त. भावपि कार्यतावच्छेझीभूतसंशयत्वस्य धर्मिषिपयतापटितत्वात् को. ट्युपस्थितर्मिभेदन कारणनाभेद यावश्यक इति वाच्यम् । संशय. त्वशरीरे धर्मिविशेषविषयताया विशेष्यतात्वेन किञ्चिद्धर्मावच्छि- प्रपिशेप्यतात्वनय वा सामान्यतो निवेशेतीयतया धर्मिभेदन कार- ·१६८८ अनुमानगादापर्याम् शताभदानावश्यकत्वादिति दिक् । पूर्वलक्षणात्तातिप्रसङ्गवारणाय साध्यसन्देहजनकत्वस्थ कोट्यु. पस्थितिविशेषणताया आवश्यकत्वादन तदुपस्थापकपदानुपादान- नियन्धनं तदनिवेशभ्रम निराकुरुते साध्यसन्देहेति । प्रकृतं-प्रकर- णवशासामान्यशब्दस्य विशेषपरतया प्राप्तम् । तथा च साध्यसन्दे. हजनिका या साध्योपस्थितिस्तजनकतावच्छेदिका सती तथावि- घसाध्याभावोपस्थितिजनयातावच्छकीभूता या विषयता तदवच्छे दकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्वं तत्त्वमिति पूर्वोक्कदिशा लक्षणार्थो निष्कर्पयितव्यः । वहिसाहचर्यवन्यभाववध्यावृत्तत्वायच्छिन्नधूमादि. विषयतायाः पूर्वोपदार्शतरीत्यातथाविधसाध्याभावोपस्थितिजनकता वच्छेदकत्येपि तामादायातिप्रसग पूर्ववदेव वारणीयः। समवायादिध. टतसाधारण्यमादाय संयोगादिनाधूमादेवन्यादिसाध्यफसव्यभिचा. रतावारणाय प्रकृतसम्बन्धेन यत्साध्यवत्तित्वं साध्याभायवद्वचित्वंच तद्धारीतत्वेन विषयतापच्छेवकधर्मो विधवक्षणीयः असाधारण्यशरी. रेपि अभावप्रतियोगितया साध्यादिमहतित्वनिवेशान तदसंग्रहः ॥ (दी.) ययाकश्चित् कोदिद्वयोपस्थितिः स्मृत्यनुभवसा- धारणी सन्देहजननी नियामकन्तु साधारण्यादिविशिष्टधर्मवत्ताज्ञा नम्, अत एव धारावाही सन्देह इति मते तु धर्मितावच्छेदकवि- शिष्टे धर्मिणि यदूपविशिष्टज्ञानं साध्यसन्देहजनक तपश्वमेव च. क्तव्यम् । कोटिद्वपसहचरितवादिना ज्ञातस्य अर्द्धत्वादेरुद्धत्वत्वा- दिना धर्मिणि ज्ञानमेव संशयजनकं न तु तदानीं साइचर्यज्ञान- मपेक्षत इति नये तु यद्रूपाविशिष्टत्वेन गृहीत्तस्य धर्मस्प धर्मिट निताझानं तथा तद्वत्वमेव वाच्यम् । तथेति ।। (ग) साधारणधर्मपर्मिज्ञानसत्वे उद्बोधकान्तराधीनकोटिस्म- रणादनुभवात्मककोट्युपस्थिती संशयोपगम क्षतिविरहात् । वि. शेषणज्ञानादिमुद्रया कोट्युपस्थिति देतुतयैवोपपत्तेः साधारणधर्मशा. नजन्यकोट्युपस्थितिये स्वतन्त्रताकलपनमनर्थकामति व्याख्यात. कल्पे साध्यसन्देहजनकरवरूपकोट्युपस्थितिविशेषणस्याव्यावर्तकत या विलक्षणजनकतावासत्येन निवेशनासमपादुक्कातिप्रसको दुर्वार ·. सव्याभचारमकरणम् । पवेत्यभिप्रेत्य ताशनिकृष्टमते प्रकारान्तरेण व्याचप्टे यथाकथंविदिः ति । साधारणधर्मशानजन्या तदजन्या चेत्यर्थः । विशेषणशानादि. मुद्रया क्लुप्तकारणतात एव निर्वाहो न तुं स्वातन्त्र्येण तद्धेतुत्वमि. ति सूचयितुं स्मृत्यनुभवसाधारणीति । नन्वेयं साधारण्यादिविशि- एधर्मवत्ताशानशून्यकाले कथं न संशय इत्यत आह नियामकमिति। नियामक-ताशधर्मदर्शनदशायामेव संशय इति नियमनिर्वाहकम् । साधारण्यादीत्यस्य साक्षात्संशयहेतुभूतमित्यादिः । आदिपदादसा: धारण्यपरिग्रहः । मत एव-अनुभवसाधारण्यादेः कोट्युपस्थितेतु.. त्यादेव । धारावादी सन्देहः अविरलक्रमोत्पन्नसन्देइंत्रितयादिकम् । साधारणधर्मवानजन्यकोट्युपस्थितित्वेन संशयहेतुत्वे स्मरणात्मक कोट्युपस्थितेरेव तथास्वाद । साधारणधर्मविषयकृतथाविधएक- कोट्युपस्थित्या संशयद्वयजननसम्भवेपि संशयान्तरोत्पत्ती तथाषि- धस्मृत्यात्मकोपस्थित्यन्तरस्यापेक्षणीयतापत्त्या अविरललग्नंसंशय. त्रितयादिकं नोपपद्यते एतन्मते तु संशयात्मककोट्युपस्थितेरपि संशयान्तरोत्पादसम्भवनान्तरा कोटिस्मरणानपेक्षणात्साधारण धर्मवद्धर्मिविषयकद्वितीयादिसंशयाचदग्निमक्षणेपु . संशयान्तरो. त्पादे बाधकामाः। न चास्मन्मतेपि संशयात्मककोटिंशानस्या. पि साधारणधर्मशानजन्यतयान्तरा कौटिस्मृति विनय संशयान्तरो. त्पादः सम्भवतीति. पाच्यम् । अयच्छेदकमेवभिन्नयोः स्मृतिसंशय- निछताइशज्ञानजन्यतयोरननुगततया स्मृतिनिष्ठजन्यतांना एव.नि:: घेशनीयतया स्मरणापेक्षाया मावस्यकत्याविति भावः। स्वसामानाधि. करण्यायच्छिषस्वाध्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन साधारणधर्मशानधि:: शिष्टोपस्थितियन हेतुत्योपगमे तु संशवादपि संशयः सम्भवतीति गौरयमेयोपस्थितः स्वतन्त्रतुतापां बाधकमित्यवधेयम् । धर्मितापच्छेदकति धूमया पर्वतो परिमान येति संशये धमि. तायच्छेदकप्रकारमशानमुद्रया पर्वतत्वावृच्छिपविशेष्यकधूमंत्या- विपिशिष्टय चालानस्य जनकत्या :धूमाविमत्वमावायातिप्रसंजया रणाय धर्मितापच्छेदकविशिष्टेति धर्मितापच्छेदकपद फली. भूतसंशयधर्मितापदफतार्यात्यधिकरणधर्मपरम् । पर्वतस्यादरुपदर्शितसंशयधर्मितायछेदकयटकतया उकातिप्रसद्धः पारपासम्भवात् । एवं चः सधर्मपर्याप्तिधार्मिवायच्छेदकताकयकि: २१२ - अन्यया ·१६८८ अनुमानगादाचर्याम् पाताभदानावश्यकत्वादिति दिक् । पूर्वलक्षणोक्कातिप्रसङ्गवारणाय साध्यसन्देहसनकत्वस्य कोट्यु- पस्थितिविशेषणताया आवश्यकत्यादन्न तदुपस्थापकपदानुपादान' नियन्धनं तदनिवेशभ्रम निराफुयते साध्यसन्देहेति । प्रकृत-प्रकर वशात्सामान्यशब्दस्य विशेपपरतया प्रासम | तथा च साध्यसन्दे. इजनिका या सायोपस्थितिस्तचनकतावच्छेदिका सती तथावि. घसाध्याभायोपस्थितिजनकतावच्छकीभूता या विषयता तदवच्छे दकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्व तत्त्वमिति पूर्वोक्तदिशा लक्षणार्थो निष्कर्पयितव्यः। पहिसाहचर्यवन्यभाववघ्यावृत्तत्वावच्छिन्नधूमादि विषयतायाः पूर्वोपदर्शितरीत्या तथाविधसाध्यामायोपस्थितिजनकता. वच्छेदकपि तामादायातिप्रसङ्ग. पूर्ववदेवधारणाय । समवायादिघ टतसाधारण्यमादाय संयोगादिनाधृमादेन्याविसाध्यफसव्यभिचा. रतावारणायप्रकृतसम्बन्धन यत्साध्ययत्तित्व साध्यामाक्यत्तित्वंच तटितत्वन विषयतावच्छेदकधर्मो विधवक्षणीयः असाधारण्यशरी. रेपि अभावप्रतियोगितया साध्यादिमवृत्तियनियेशान तदसग्रहः ।। (दी० ) यथाकश्चित् कोटिद्वयोपस्थितिः स्मृत्यनुभवसा- धारणी सन्देजननी नियामकन्तु साधारण्यादिविशिष्टधर्मवत्ताज्ञा- नम् , अत एव धारावाही सन्देह इसि मते तु धर्मितावच्छेदकवि- शिष्ट धर्मिणि यपविशिष्टतानं साध्यसन्देहजनक तदूपत्वमेव ब- क्तव्यम् । कोटिद्वपसहचरितत्वादिना ज्ञातस्य कर्द्धवादेरुद्धत्वता. दिना धमिगि ज्ञानमेव संशयजनकं न तु तदानी साहचर्यज्ञान- मपेक्षत इति नये तु यद्गविशिष्टत्वेन गृहीत्तस्य धर्मस्प धर्मि- तिताज्ञान तथा तद्वत्वमेव वाच्यम् । तश्चेति ॥ (गा०) लाधारणधर्मपद्धर्मिज्ञानसत्ये उद्धोधकान्तराधीनकोटिस्म- रणादनुभवात्मककाट्युपस्थितेर्वा सशयोपगमे क्षतिविरहात् । वि- शेषणशानादिमुद्रया कोट्युशस्थितिहेतुतयेवोपपत्तेः साधारणधर्मशा- नजन्यकोट्युपस्थितित्व स्वतन्यहेतुताकल्पनमनर्थकामेति व्याख्यात. फल्रे साध्यसन्देहजनकत्वरूपकोट्युपस्थितिविशेषणस्याव्यापकत या पिलक्षणजनमाताश्चासत्येन निवेशनासमवायुक्तातिप्रसहो दुरि A ·सव्यभिचारमकरणम् । २६८९ एवेत्यभिप्रेत्य तादशनिकृष्टमते प्रकारान्तरेण व्याचष्टे यथाकथंचिदिः ति । साधारणधर्मशानजन्या तदजन्या चेत्यर्थः । विशेषणज्ञानादिः मुद्या क्लासकारणतात एवं निर्वाहो न तु स्वातन्त्र्येण तद्धेतुत्वमि- ति सूचयितुं स्मृत्यनुभवसाधारणीति । नन्वेवं साधारण्यादिविशि- धर्मवत्ताशानशून्यकाले कथं न संशय इत्यत आह नियामकमिति। नियामकं-तारशधर्मदर्शनदशायामेव संशय इति नियमनिर्वाहकम् । साधारण्यादीत्यस्य साक्षात्संशयहेतुभूतमित्यादि... आदिपदादसा: धारण्यपरिग्रहः । अत एव-अनुभवसाधारण्यादेः कोट्युपस्थिते तु. त्वादेव । धारावाही सन्देह-अविरलक्रमोत्पन्नसन्देईत्रितंयादिकम् । साधारणधर्मशानजन्यकोट्युपस्थितित्वेन संशयहेतुत्वे स्मरणात्मक कोट्युपस्थितेरेव तथात्वात् । साधारणधर्मविषयकृतथाविधएक- कोट्युपस्थित्या संशयद्वयजननसम्भवेपि संशयान्तरोत्पसौ तथाधि. धस्मृत्यात्मकोपस्थित्यन्तरस्यापेक्षणीयतापत्त्या अविरललनसंशय. त्रितयादिकं नोपपद्यते पतन्मते तु संशयात्मककोट्युपस्थितेरपि संशयान्तरोत्पादसम्भवेतान्तरा कोटिस्मरणानपेक्षणासाधारण. धर्मबद्धर्मिविपयकद्वितीयादिसंशयाचदनिमक्षणयु संशयान्तरो. त्पादे वाधकामावः। न चास्मन्मतेपि संशयात्मफकोर्टिज्ञानस्या. पि साधारणधर्मभानज-यतयान्तरा कोटिस्मृति विनय संशयान्तरो- स्पादः सम्भवतीति पाच्यम् । अवच्छेदकभेदभिन्नयोः स्वतिसंशयः निष्ठताशज्ञानजन्यतयोरननुगततया स्मृतिनिष्ठजन्यताना पव.नि:: पेशनीयतया स्मरणापेक्षाया मावश्यकत्वादिति भावः। स्वसामानाधि. करण्यावच्छिमस्याम्यदिनाचरत्यसम्बन्धेन साधारणधर्मशानिधि शिटोपस्थिति येन शेतुत्योपगमे तु संशयादपि सशयः सम्भपतीति गौरयमेयोपस्थितः स्वतन्त्रतुताया या कमित्यवधेयम् । धर्मितादुकति । धर्मवान्पर्वतो घहिमान वेति साये धमि तावच्छेदकप्रकारफशानदया पर्वतत्यायंटिपिशेप्यकधूमत्या विधिशियानाडानस्य जनकत्या 'धूमादिमत्मादायाविनसत्या. रणाय धर्मितावच्छेद कविशिष्टति, धर्मितापच्छेदकपदं, फली. भूतसंशयधर्मितायन्दकतापर्यायाधिकरणधर्मपरम् । अन्यथा पर्वतयादेवपदर्शितसंशयधर्मितावच्छेदकघटकतया उकातिमस पारपासम्भवात् । एवं च वर्मपर्याप्तधार्मिदायकवाकयरिक: ૨૧૨ ·संव्यभिचारप्रकरणम् । द्रूपचत्त्यमित्यर्थः। यत्किंचित्संशयजनकतावच्छेदकतावच्छेक- त्वनिरूपिता या. निरूपकत्वसंसर्गावच्छिन्नोवच्छेदकता तयन्छे; कतापर्यायधिकरणधर्मवस्वम् , यत्किचिरसंशयजनकतावच्छेदक. वैशिएयघटकविशेष्यतानिरूपितप्रकारतापर्याप्यधिकरणधर्मवत्त्वमि. ति वा पर्यवसितापा . (चि०) विरुद्धान्यपक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरो- घिसम्बन्धाब्यावृत्तिर्वा । तेनैव रूपेण ज्ञातस्य प्रति- पन्धकस्यात् परस्य तथैवोद्भावनाच लक्षणानुरोधेन प्रत्येकमेव हेत्वाभासत्वम् । (दी०) ननु असाधारण्यं न साध्यतदभाववद्यात्तत्वम् वृत्ति- मतस्तधात्वासम्भवात् एककोटिव्याप्यस्येव एककोटिश्यावृत्त स्पापि धर्मस्य युद्धविशेपदर्शनतया संशपविरोधित्वाचा सत्मति- पक्षे च परामर्शाभामापसंशयोत्तरमेव साध्यसन्देहान् । नापिनि चितसाध्यतदभाववद्यारतत्वम् । तद्धि यत्र यत्र साध्यादिमचानि- श्चयस्तया चत्वम्, येन येन रूपेण यत्र यत्र तन्निश्चयस्तेन तेन त- यानत्वं वा । आये सर्वाणि साध्यव्याप्यवन्ति, सर्वाणि वा साध्यवान्ति प्रमेयाणीत्यादिनिश्चये सामान्यत: पक्षेऽपि साध्या- दिनिययादतथावप्रसगः । द्वितीये तु विशिष्प पते साध्यनिश्चयं विनव शब्दादिना साम्यव्याप्यत्वनिर्णयेऽपितधात्वापतिः। नेप दोपो यादृशव्याप्तिम हे सति नासाधारण्यं तद्ग्रहाभावेन विशेष लक्षणस्य साधारण्याभोवविशिष्टस्य तद्ग्रहस्य चाभावेन सामा. पक्षणस्य विशेषणादतिव्याप्तिनिरासात् । विशिष्टामायादेव.च' साधारण्ये व्यातिभ्रमदशाया जाच्यातिरिति चेत् । एवं सत्येकेन पालो गृहीतापामसाधारणस्थान कश्चिदपि प्रति सव्यभिचारित। स्पाद, स्पादा बदपि तत्पुरुषपाटेतपमाघारण्यवत्, साध्यादि- व्यापवावेन रूपेण साध्यादिमत्चनियंपेऽव्याप्तिमसद्गाच न हि.

·।। : अनुमानगादापर्याम् घटोऽनित्यो घटाद्यात् शब्दत्वमितिवद अनित्यत्वव्याप्पातो च्यावतं शब्दत्वमिति तदानी निश्चयः। अभिहितश्च निवितसा. ध्यतदभावव्याहत्त्वं न संशयप्रयोजकं किन्तु साध्यतदभावा- भ्यां सहचरितत्वमिव तत्सहचरितामावमतियोगित्वम् , व्याप्यवि. रुद्धयोस्तु तत्वेन निधितयोईर्शने विशेपदर्शनशादेच न संशय इति विभाप लक्षणान्तरमाद विरुद्धान्पति । विशिष्टसाध्य हेतु: सामानाधिकरणग्रहीविरोध्यर्थकमर्थतो विरोधिविशेषणम् , तेन साध्यसाधनयोरप्रसिद्धरवृतित्वस्य परम्परासामानाधिकरण्यादी. नाशं निरासा पक्षपदश्च धार्मिमात्रपरम् , तथाच यचदम्मिलित्वं हेतो पते तत्र तत्रैवानुपितिविरोधि यप तद्वत्यमित्यर्थः । सा. ध्यव्यापीभूताभावपतियोगित्वन्तु तथा, वाघमतिरोधी तु ध. म्मिविशेपितत्वात् न तादृशौ । सर्वे साध्याभाववत् नयांप्यवदेत्या- दिकञ्च साध्यवृत्चग्रहविरोधिवेन सामानाधिकरण्यग्रहविरोधि । साध्यानुमितिसामान्यविरोधित्वं वा विशेषणम् । तेनैवेति । ते.. नानुमितिविरोधिना विपक्षत्चित्वादिना । एक्कारेणानुगमकं रूपं व्यवच्छेद्य तस्य हेत्वाभासतावच्छेदकत्वं निरस्यति (हेत्वाभास)ल. क्षणानुरोधेनेतिनम (কাঠখাদিমুসঃ বাৰাৰাঘায্যেকাহাযম योजकरूपमादाय लक्षणसङ्गमनपरः । तत्र यादशासाधारण्यस्य सं. शयप्रयोजकत्वं विचारसहं तत्सद्धसाधारणमिति बोपेण लक्ष. गान्तरमुत्थापयितुं वादशमन्धं धारयति वश्त्यादीति । असाधा- रपयं-सीयप्रयोजकीभूतासाधारण्यपदार्थः । 'वृतिमत इति । तथा 'च शब्दोऽनित्यः शम्वत्वादित्यादीसाधारणेऽव्याप्तिरिति भावः। ननु धृत्तिमतो नासाधारण्यमुपगन्तव्य किन्योरेवेति नैतहोणव- काश इत्यत आह एककोटीति । व्याप्यस्य-व्याप्यतया गृहीतस्य, व्यावृत्तस्य- सचित्वेन गृहीतस्य । पतेन एककोटिमयावृत्तस्यै. कृकोटिव्याप्यताया आवश्यकत्येपि न भेघटितेषार्थासङ्गतिः । ।

·सव्यभिचार करणंम् ।। २६९३ तववृत्तित्वं च न तदमायव्याप्यत्वं तच्छीरे तवभावाभावत्वेन तस्यानियेशादिस्यवधेयम् । विशेषदर्शनतया विरोधिधर्मदर्शनतया। संशयविरोधित्वादिति। पुरुपत्वाभावाभावववृत्तिशाखादिमानयमित्याकारकदशायामिव पु. रुपावृत्तिशाखादिमानित्यादिनिश्चयदशायामपि पुरुषत्वादिविशिष्ट. दृध्यनुत्पादस्यं सर्वानुभवसिद्धत्वाचद्विशिष्टयुद्धौ तद्वदधृत्तित्वेन गृही.. तधर्मवत्ताज्ञानस्य प्रतिवन्धकमाया आवश्यकत्वादिति भावः । तथा च निरुतासाधारण्यविशिष्टधर्मवत्ताज्ञानस्य संशयप्रतिवन्धकतया संशयजनकत्वासम्भवात् कंधं तादृशसाधारण्यस्य. संशयप्रयोजक ता। न च तादशहानस्य संशयप्रतिवन्धकत्वेपितजन्यकोट्युपस्थि. तेः संशयजनकाय सम्भवत्येतनाशानन्तरं 'तजन्यकोट्युपस्थित्या संशयजननसम्मवादसाधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानस्यात एव वाधकात्सा. क्षाद्धेतुस्थासम्भवेन तजन्यकोट्युपस्थितित्वेन हेतुतायो गौरवस्था. किंचित्करत्वादिति तादृशकार्यकारणभावघटित लक्षणपरतयैव मूलं व्याख्येयमिति वाच्यम् । फिन्त्यादिनाउने निर्वाच्यस्यासाधा- रण्यस्य वुद्धः संशयापिरोधितया तज्ज्ञानस्यैव साक्षासंशयजनक' स्वसम्भपेन गौरवादुकरूपेण कोट्युपस्थितेरदेतुत्यात कोटिस्मृति. जनकताघटितलक्षणस्यासम्भवात्संशयजनकताघटितलक्षणकरणेच ताशासाधारण्यमादाय व्याप्यविरुद्धयोरतिव्याप्तेधा ननु सत्प्रतिपक्षसंचलनदशायामिव कोटिव्यवयाचधर्मव. चामानदशायामपि संशयोत्पचिरनुभवसिदैवेति तदभावव्याप्पथ. चापानप्रतिवन्धकतायां तद्व्याप्यवत्तावानस्पतिकोटिमवृत्तिध- मयत्ताशानप्रतियन्धकतायोमपि तदभाषपदवृत्तिधर्मपत्ताशानस्यो- चेजकत्यमगत्या फत्पनीयमिति कोटिद्वयवद्यावृत्तधर्मवत्ता- मानस्य संशायफत्यमय्याहतमेप पेन रूपेण प्रतिवन्धफता तेनैव रूपेण जनफत्वानभ्युपगमादित्यत आह-संप्रतिपक्षेचिंति। विरोधि. फोटिद्वयव्याप्ययनाशनसमय इत्यर्थः । परामर्शमाण्यसंशयेति । तथा च तुल्ययुक्त्या प्रकृतेपि तत्तकोटिमदचिवधिशिष्टयची. पाने प्रामाण्यसंशयादेय संशयः स्थीक्रियत इति नेफकोटिमद्यावृत्त. धर्मपत्ताशानप्रतिवन्धफतायामपरफोटिमध्यावृत्तधर्मपचामानस्योते. जफरयं प्रामाणिकमप्रामाण्यसानोजकतययोपपतेः । अप्रामाप.

·१६५४ अनुमानगादायाम् छानानांस्कन्दितस्य चशामस्य तया निकासाधारण्यस्य बुद्धजनकत्वोपगमे प्रतिबन्धकतावच्छेदफसणव जनकताप्रसन्न ति भावः। निश्चितसाध्यतदभावयध्यावृत्तवामिति । असाधारण्य- मित्यनुपज्यते । येन येन रूपेणेति । यधद्रूपं धर्मितापच्छेदकीये. त्यर्थः । तेन तेन रूपेण तद्यावृत्ताय-तत्तधर्मविशिष्टतद्धर्मियावृत्त त्यम् । प्रमेयत्यादिसामानाधिकरण्येन घटावा साध्यादिनिश्चयद. शायामपि शब्दोऽनित्यः शदत्यादित्यादायसाधारण्यसत्वाद्धर्मिवि. पनिवेशः। प्रथमपक्षे वक्ष्यमाणाया निमंताचच्छेदककसाध्य. निश्चयविपयत्तितोरसाधारण्यानुपपरिणाय घटत्यादिना सा- ध्यादिनिश्चयशायां रूपान्तरापच्छिन्नघटादिव्याचत्वज्ञानासश. यापतिधारणाय च धर्मितापच्छदफनिवेशः । साध्यव्याप्यवत्ये. न पक्षातिरिकमाविषयफनिश्चयदशायामसाधारण्यानुपपत्यनवका. शात्पक्षस्यापि निश्चयविषयत्वमायिकर्तु सर्वाणीति । सर्वपदेन सर्व- स्वाच्छिन्नोद्देश्यताकयोधः फेवलान्वयिसर्वत्यावच्छेवेन विधेयविष- यक एव जायत इति तथाविधयोधस्यैव सर्वाणि साध्यवन्तीत्याकार. फता, तथाच विशिष्य पक्षे साध्यनिश्चयदशायामिव साध्यसन्देहवि. रोधिनः सर्वाणि साध्यवन्तीति निश्चयस्य सत्वेप्यसाधारण्यामा: यस्येएत्वात्सायच्याप्ययन्तीति ! तथा चैताहशनिश्चयशायां वि. शिष्य पक्षेसायसन्देहस्यानिस्तारशनिश्चयस्य नासाधारण्यक्ष- तिकारकावमिति भावः। प्रथमपक्षे धर्मितावच्छेदकानियेशासा. मान्यधर्मावच्छिन्नधर्मिक विशिष्य संशयानिवर्तक निर्णयमिव निर्द्ध मितापच्छेदकतयां अप्रसकसशयनियर्तकताकनिश्चयमादायपि दो. पदानं सम्भवतीत्यमित्याह सर्वाणि वति। साध्यवत्पावच्छिन्ने सर्वत्वविधयकस्य साध्ययन्ति सर्वाणीत्याकारकक्षानस्य पक्षाविषय. कस्यापि सम्भवासर्वसाध्यपदुद्दश्यकप्रमेयत्वविधेयकवानानुधाव. नम् । ताशझानस्य वस्तुत्वव्यापकसर्वत्वावच्छेदेन साध्ययान- घगाहितया तत्समय न पक्षे साभ्यसन्देहनियतकमिति तदानीमला धारण्यमक्षतमेवेति भावः । आदिपदात् शब्दो नित्यः शब्दस्वादि- त्यादी सर्याणि साध्याभावव्याप्यवन्ति साध्याभाचवन्तीत्यादिनि श्यपरिग्रहः। साध्यादीत्यादिपदासाध्याभावपरिग्रहः । अतथावं. असाधारण्यामाधः । द्वितीयपक्षे तदकित्यरूपाधर्मितावच्छेदक ·सव्यभिचारमकरणम् । १६९५ विवक्षणे प्रथमपक्षोक्तप्रथमदोषस्य द्वितीयदोपस्य च यथाश्रुतेप्य. नवकाशात्तत्र दोपान्तरमाह द्वितीये विति। विशिंध्य धर्मिता. ,वच्छेदकप्रकारेण सामान्यतः पक्षे साध्यपचानिश्चयं विना पक्षमा प्रवृत्तिहतौ साध्यघवृत्तित्वघटितव्याप्तिनिश्चय एव न सम्भवतीत्या भिप्रेत्य एतदभिहितम्। '. अथवा विशिष्य विशेषधर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्यं उक्तविषक्षणे सामान्यधर्मधर्मितावच्छेदककनिश्चयदशायामप्येतदोपस्य:सम्भधा.. ताशस्थलसंग्रहाय. विशेषधर्मस्य धर्मितावच्छेदकत्वानुसरणम्। विशेषलक्षणस्येति । विशेषणादित्यग्रिमेणान्ययः । वैशिष्टपं च सा.. मानाधिकरण्यप्रत्यासत्या योध्यम् । तदविशेषितस्यैव तस्य संशय- प्रयोजकतया सव्यभिचारसामान्यलक्षणस्यातिव्याप्ति धारयितुमाह साधारपयेति । एतच व्याप्तिग्रहदशायां साधारणसंग्रहाय । वैशि. घ्यं विशेषणताविशेषविशेष्यतोभयघटितसामानाधिकरण्येन. योन भ्यम् । कंचिदपीति । व्याप्तिप्रहशून्यपुरुपं प्रत्यपीत्यर्थः। ननु :तत्पुरुपीयब्यामिमहामावः तत्पुरुषीयासाधारण्यशरीरें निघेशनीय इति नायं दोष इत्यत आह स्थावति । तदपि सामान्य- व्यभिचारस्यमपि । तत्तापुरुषघाटेतमिति । तथाचासाधारण. साधारणेपि पुरूषविशेपनियघितसव्यभिचारव्यवहारापत्तिधूमादौ साध्ये वनुपादिरमुकं प्रति व्यभिचारीति व्यवहाराभावेनेप्टापचेर. योगादिति भावः। यथाश्रुतैतत्कल्प प्रथमपीयप्रथमोपमन्याह साध्यादीति । मादिपदात्सायाभावपरिग्रहः। . ननु तदानीमसाधारण्याभावेपि तद्धमादेयानुमितिप्रतियन्ध इति शंकानिराचिकीर्पया तमाभावमप्युपादयति नहीति । त. दानी-पक्ष साध्यसन्देहदशायां, तदानी नतद्याप्ययत्तासंशयस्या. प्यौचित्यावर्जितत्वावयाप्यचत्तित्वस्यापि हेती संशयादिति भावः। पतेन उक्तस्थल लक्षणाच्याप्तियत् असाधारपयनियरूपकारणाभा- पेन संशयानुपपत्तिरपि द्रव्या । उकविवक्षायातदोपानवफा. शात्साधारण पुरुपविशेषनियंत्रितसव्यभिचारव्यवहारे कदाचिदि. पापत: सम्भवादोपान्तरमाद अभिहितं चेति । परेयित्यादिना मयं घंट पतत्वादिष्यादिपूर्वपक्षीयपंक्तियारयावसर इति शेषः । न संशयप्रयोजफमिति । तथाच तदादायासाधारणेनं लक्षण. . .

·. पवेति भावः। . अनुमानगादापर्याम् . संगमनसम्भवः । ननु तर्हि कीरशमसाधारण्य -संशयनयोज.. कमत गाह किंस्विति । तत्सहचरितेति । साध्यतदभावसहचरि तेत्यर्थःएतादृशासाधारण्यस्य च न हेतुदोपतासम्भवः सद्धतु. साधारण्यात् अनुमितिप्रतिवन्धकज्ञानाविषयत्वेन दोपसामान्य लक्षणानाकान्तायांचेति भाव। ननु च्याप्यविरुद्धसाधारणस्यै. - नाशधर्मस्य संशयप्रयोजकत्वे व्यायादिदर्शनादपि संशयापन्ति- रित्यत आह व्याप्यविरुद्धयोरिति । व्याप्यादिग्रहशून्यकाले व्या. पयादिदर्शनस्य संशयाप्रतिवन्धकतया तत्त्वेन निश्चितयोरिति । व्या- व्यवादिना अनिश्चितस्य व्याप्यावनिकरूपवानासशय, इट 'विरुधान्यत्वस्य हेतु विशेषणत्वे असाधारणासंग्रह, विरोधपदा. ये साध्यासामानाधिकरण्यत्यादिना निवेश्य तदन्यत्वेनानुमितिवि. रोधिविशेपणेपि साध्याप्रसिज्यादिवारणासम्भव इत्यत आह विशि- ऐति | साध्यतावच्छेदकादिविशिरेत्यर्थः । एतदर्थः पूर्वपक्ष पर वि. ता यथाश्रुवमूलतो धर्मिविशेषणताया पय लाभादर्थत इति । ता. त्पर्यवलत इत्यर्थः । विरोधिविशेषणम्-अनुमितिविरोधिविशेषणम् । अवृतित्व परस्परासामानाधिकरण्ये च साध्यसाधनयोरित्यनु. पज्यते । पक्षतानिवेशे प्रयोजनामावादाह पक्षपदमिति । पक्षवृत्तित्व. स्य धर्मिविशवणये स्वरूपासिद्धस्य व्यभिचारिणोऽसंग्रहप्रस, देतो.पक्षवत्तिःपहापिरोधित्वेन विरोधिविशेषणेपि वाधसत्प्रतिप- क्षाविमसञ्चारणशक्यमेवेति पूर्ववपक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरो. घिसम्य-धाब्यावृत्तिगिति, दलद्धयेन ध्यातिप्रहविरोधिधर्मपत्यस्य विवक्षणे च मणिकारमतसिस्य साध्यव्यापीभूताभावप्रतियोगि- स्वरुपासाधारण्यस्य सग्रहः, विशेषणान्तरं प्रक्षिप्य वाधादियारणे च गौरवामित्यानित्य पूर्वपक्षोकरोति परित्यज्य प्रकारान्तरेण या. धादिकं धारयितुमुकदलत्यनिष्कष्टार्यमाह तथाचेति पद्यतीति सधर्मितापच्छेदकहेतुमत्तानिश्चयकालीनयाशविशिष्टविषयकनिध यसामान्य स्वसमानकालीरहेतुमत्तानिश्चयसमातिाप छेदक कानुमितिसामान्यप्रतिकधर्फ तशधर्मवत्त्वमित्यर्थः । समूहालं. नामकस्योदासोनपदार्थविषयफनिधयस्याप्यनुमितिप्रतियाधकत. वोदासीनपदाविषयनिधयसामान्यस्यापि तविपरीतविषयकस.

·. सव्यभिचारप्रकरणम् मूहालम्वनात्मकप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतैया तत्रातिव्याप्तिधारणाय सामान्यपदद्वयम् । हेतुमत्ताशानासमानकालीनस्य व्यभिचारनिर्ण यस्य व्यभिचारनिश्चयसामान्यान्तातस्य स्वसमानकालीनहेतुमचा ज्ञानाप्रसिद्धा असंभवः स्यादिति प्रथमं कालोनान्तं निश्चयविशेष - पाम् निधर्मितावच्छेदक कहेतुमत्तानिश्चयकालीनन्यभिचारनिश्चय- कालीनहेतुमत्ताशानधर्मितावच्छेदकाप्रसिधा तहोपताद्वस्थ्यमतो हेतुमचाहाने सधर्मितायच्छदककत्वविशेषणम्। अनुमितिसामान्य न्तर्गतायां स्वसमानकालीनहेतुमत्ताशानासमानधर्मितावच्छेदकका साध्यानुमिती हेतुतावच्छेवकापाच्छन्नस्य साध्यव्यापकीभूतामाध. प्रतियोगित्वज्ञानं, न प्रतिबन्धकं नित्यत्वेव्यापकीभूताभावप्रतियोगि .शब्दत्वमित्यादिज्ञानवशायामपं नित्य इत्यादिवानोत्पञ्चायविधावा- विन्यसाधारणाव्याप्तिरतः समानधर्मितापच्छेदकान्तमनुमितिविशे- पणम् । तथा च इदन्त्यादिधर्मितावच्छेदककनित्यत्वादिनिशिबुद्धौ शब्दत्वादिधर्मिकनित्यत्वादिव्यापकीभनाभावप्रतियोगित्वरूपानित्यः स्वीयव्यतिरेक यातिनिधयविशिष्टस्य तद्धर्मितापच्छेदककन्नित्वाः दिमत्ताशानस्य तदभावव्याप्यवत्ताशानमुद्रया प्रतिबन्धफत्ववृद्धि पणविशष्यभावे विनिगमनाविरदेण ताशशब्दत्यादिमनशानाधि- शिष्टस्य तथाविधव्याप्तिनिश्चयस्यापि प्रतिवन्धतिया ताशहेतुम. तापानसमान धर्मितावच्छेदककानुमितिसामान्यप्रतिवन्धत्वं तथा विधासाधारण्यनिश्चयस्याक्षतमेवैत्यसाधारण्यसङ्घदः । अनुमितिपद साध्यन्यायो हेतु साध्यषांश्च पक्ष इत्येताहशसमुहालय नानामतिर मतेन साधारण्यज्ञानस्य साम्यवत्ताशानाप्रतिवन्धकत्वेपिन तदसंग्रह। पतेनानुमितिविरोधियं यारशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वेनानुमि. तिप्रतियन्धकत्व तावशत्वम् तत्र चावच्छेदकत्वं प्रागुक्तयुक्त्या अन- तिरिकवृत्तियम्पमेय विवक्षणीम्, एवं च साध्यव्यापीभूनामाव- प्रतियोगी हेतुरिति शानस्य हेतुमताज्ञानासमानकालीनस्य साध्य. 'घचामानाप्रतियन्धकतया तादृशशानविषयस्य निरुकलंक्षगानाका स्तस्येन नासाधारण्यस्वरूपतोपपद्यते पक्षवृत्तियविशोषितस्य तस्य प याधाविपद्धमिविशेषटिन मूर्तिकतया नियतपक्षधमि कानुमि- शिविरोधित्वमेव न तु यत्र यन हेतुपस्य शायते तचमकानुमिा. सामान्याविरोधित्वमिति न तस्यापि तथा यसम्भय इति पयस्तम् । . . . है.

·अनुमानगादापर्याम् :: यन्तु-तुमत्ताशानमनियेभ्य तरतुधर्मिकसाध्यव्यापकीभूता-' भाषप्रतियोगित्वनिश्चयत्वव प्रतिबन्धकता, प्रतिवध्यतावच्छेदकं तु धिनिविशेषविषयकवायटितं . तेचदे तुमचाचानजन्यानुमितित्वमता - शब्दार्थ. नित्यत्वव्यापकी ताभावप्रतियोगीतिनिधयसत्त्वे समान: धर्मिवाचच्छेदककशब्दनियस्य चासस्य नित्यत्वानुमितेनानु .पपत्तिः तदानी इत्यन्तरशाननवाजुमितिजननात्तस्याश्च शदत्यधर्मि- फतादशाभावप्रतियोगित्यनिश्चयाप्रतिवध्यत्वात् , पवं व पक्षवृति त्याविज्ञपितं निरुक्तरूपमेधासाधारयम्, लक्षण अनुमितिपदस्य प्रक तहेतुकानुमितिपरतया प्रकृतछेतुफानुमितिलामात्याविरोधियस्थान तिरिकचियरूपापच्छेवकायघटितस्थापित सवत तदसंग्रहा. "मस तरिति समाधानम्-तन मनोहं "घिशानाम् । . शम्दत्यादि। धर्मिकतारशाप्रतियोगिनिश्चयस्य शन्दत्वादितिमत्ताधीजन्यानु. मितियापच्छिम - प्रति प्रतिबन्धकावं तशनिश्चयसवयत्त. शवत्वादिनिधपदशायां' समानधर्मितापच्छंदकताकशब्दयो- बाधापत्तेरन्यहनुकताइशानाम यापश्च दुरवात् । न यहेतुकापि समानधर्मिताचच्छेदकतत्वाधानकालीनानुमितिः त. ताझानजन्य घेति न तदापत्तिसम्भव इति वाच्यम् । व्याप्यवानव छिमहतुकारताशालिझानस्यानुमितिजनकत्ये मानाभाधात अन्य. থিমঘাষনা মিরাহনিয়মাবল- तभाधेन तदूधलादापत्तेः कथामाषण धारयितुमशक्यत्वाच। एतेन समानधर्मितावच्छवककतत्ताशानानन्तरोत्पतिकावनिवेशेपि न नि. स्तार इत्यलमत्यापेशेन । पतनये पक्षवृत्तित्वाविशेषितहेतुनिष्ठसाध्याभावीयान्वयव्यार. प्यसाधारण्य सेवेति न तवातिव्याप्तिरित्यवधेयम् । तथा-निरूकानु- मितिसामान्यविरोधि, धार्मिविशेषितत्वात-मिविशेषघटितत्वात् ।। ।न तादशौ न ताठशानुमितिसामान्यपिरोधिनों। नन्धेश्मपि सर्यमाकाशप्रमेयत्यादित्यादिधलीयवाधप्रतिरो धयोरतिव्यानि सर्वमाकाशामाधवदित्यादिनिश्चये, चियाका • शाअनुमितेरनुदयादनुभवानुरोधेनासमानधर्मितावच्छेवककमानेपि सरप्रतिबन्धकरयकल्पनात्तयोरनुमितिसामान्यविरोधित्वादिति मत माद समिति इत्यादिकम्त्याकारकशानाविषययाधादिकम । . . - ·- . सव्यभिचारमकरणम् मंप्रिमविरोधिपदवयस्य प्रतिबन्धकत्वपरतया , इत्यादिकमित्यस्य इत्याकारकशानमित्येवार्थ सामानाधिकरण्यग्रहविरोधीति । सा. ध्यसामानाधिकरण्यस्य साध्यवत्वघटितत्वादिति शेपः। तथा चा- विरोध्यन्तेनैव तवारणमिति भावः। निर्मितावच्छेदककस्य ज्ञान • स्य. याधायप्रतिषध्यत्वे साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानस्य सायांशे नि- द्धर्मितावच्छेदकतया तदविरोधित्वमुक्तवाधादेरक्षतमेवेत्याशयेना. .ह अनुमितीति । व्यभिचारस्यापि प्रकृतलाध्यकप्रकृतहेतुकानुमिति. विरोधित्वात सामान्येति । तथा च तस्यान्यहेतुकानुमित्यविरोधि। त्वान्न तदसंग्रहः । उक्तयाधादेश्च सर्वहेतुफानुमितिविरोधियोतः द्वारणमिति.भावः । यद्यपि शब्दत्वादिनिष्ठनित्यत्वव्यापकीभूताभावः -प्रतियोगित्वहंगांसाधारण्यक्षानमन्यलिङ्गकानुमितावपि तत्समान. धर्मिकशब्दत्वादिमत्ताशानविशिष्टं सत्प्रतिबन्धकमिति प्रकृतसाध्य. कानुमितिसामान्यविरोध्येषासाधारण्यम् , तथापि शानान्तरवैशि: एयाधिशेषितानसामान्यप्रतिवन्धकत्वघटितविरोधिताया एवात्र -निवेशनीयतया ताटशविरोधिताशुन्यत्वमसाधारण्यसाधारणमेघ । दं स्वषधेयम् । सर्वमाकाशाभाववदित्यादिशानस्यासमानधर्मिः तावच्छेदकानुमितिविरोधित्वे मानाभावः ताशज्ञानकाले इदमणि सर्घान्तर्गतमित्यादिसानसत्य एव इदमाकाशयदित्यायनुमित्यनुद: पात्र.च तारशशानस्यैव ग्राह्याभावावच्छेदकधर्मदर्शनविधया. ता. रशानुमित्यभावनिर्वाहकायाचथाच ताशयाधबुद्धोर्निरकानुमिति. सामान्यविरोधित्याभावादेव नातिव्यातिशंकेति !:: पस्तुतस्तु तर्मिताचच्छेदककबुद्धी तसामानाधिकरण्यमाण: प्राधाभावावगाहियुद्धरप्रतियन्धकतया माहाभायांशेतदर्मितावच्छे. यकव्यापकतावगाहित्यमेव तन्त्रम्, वधी च.माशाभावे तत्तवर्मन्या. पकतानिश्चयस्य तदर्मावच्छिन्नांचे प्राधानावाप्रकारकस्यापि तत्त. वर्मधर्मितापच्छेदफताकप्रहप्रतिवन्धकत्यम्, तत्चयमव्यापकताचत. सधर्मसमानाधिकरणाभाषाप्रतियोगित्यम् , तमानस्यप्रतिएन्धकत्ये वृत्तिमदत्यन्तांभाधाप्रतियोगित्वज्ञानमपि तथा, सामान्य घटितविशे. पाभावप्रहस्य यत्र प्रतिवन्धफत्वं तत्र तसामान्याभावग्रहस्यापि त. पात्यानुभवाव । सर्पमाफाशाभापयदिनि : घुमेधाफागाभाये, वृत्ति मदापाताभाषाप्रतियोगित्वं विषयः स. एप पाधा वाड्यानुमिवि- ·अथानुमानगादाधर्याम् साधारणप्रकरणम् । (चि०)तन साधारणत्वं न साध्याभोवगा. मित्वम् । सन्धमनित्यं मेपत्यादित्यनुपसंहार्य भूनित्या गन्धववादित्यसाधारणे संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वे चा- तिव्याप्तेः। अतएच नसाध्यवत्तदन्यवृत्तित्वम् , नापि निश्चितसाध्यवत्तदन्यत्तित्वम् साध्यवदन्यवृत्तित्वस्य दूषकत्वेन शेषधैयर्यात् । अत एवामुकेनायमैनकान्तिक इत्येवोभाव्यते तत एवं वादिनिवृत्तेश्च, न तु सपक्षगत. स्वमपि । अनुपसहाय्यों व्यावत्योऽन्यथा तस्यैतबिशे- पत्वापत्तिरिति चेत्, त्यज तर्हि तमधिक क्लप्तेऽन्त- र्भावात नापिसपक्षविपक्षगत्तत्वम् व्यर्थविशेषणत्वा- तू । विरुद्धोव्यावर्य इति चेन्न । विपक्षगामित्वस्यैव दृषकत्वे तस्याप्येतदन्त भावात् । अध पचान्यसाध्यवत्तदन्यवृत्तित्वं साधारणत्यम् । तेन सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यनुपसहाय्ये नातिमसङ्गा, न च व्यर्थविशेषणता, घटोऽनित्यो घदाफाशोभयः त्तिवित्वाश्रयत्वादित्यनुपसहार्यस्प विरुद्धस्थानका न्तिकभित्रम्प एवच्छेयत्वादिति चेन्न । दूपकताप्रयो. जकरूपभेदमन्तरेण भेदस्यैवानुपपत्ते. सावति- स्वे सति सर्वसाध्यवदन्यत्तित्वमित्यपि न, व्यर्थ- विशेषणत्वात् एकम्यक्तिकसाध्ये तदभावाच । ए. सेन हेत्वाभासान्तरगच्छेदक लक्षणान्तरेऽपि विशे. पण उपमिति । - ।

·साधारणमकरणम् । १७.३ 2(दी०) सर्वमनियमित्यादि सम्प्रदायमनुरुध्योक्तम् । अत. "एव तावग्रेऽन्तर्भावविष्यति । नापीति । निश्चिते साध्यवति साध्य- वद्भिन्ने च वर्तमानत्वमित्यर्थः । अनुपसंहार्य इति । साध्यवद- • न्यवृत्तित्वांशस्य तत्रापि सस्वादिति भावः । नापीति । इह स. पक्षत्वं न निश्चयगर्भमतो नाभेदः । घट इसादि । इसस्य विरु- द्धस्य-अनुपसंहार्यस्य-प्रसिद्धस्य च विरुद्धान्तरस्य व्यवच्छेद्य- त्वादिसर्थः। अन्वयतो व्यतिरेकतश्च सहचाराग्रहदशायामीनं -द्वित्वमः नुपसंहारीति मतेनेदमित्यपि कश्चित् ।। (गा०) सर्घमनित्यं प्रमेयत्वादित्पादेः स्वमते साधारणत्वात्त. पातिव्याप्तिप्रदर्शनासंगतेराह संप्रदायमिति । तन्मते निश्चितसाध्य- तदभाववद्वत्तेरेव साधारणतया उक्तहेत्वोरनुपसंहार्यत्वासाधारण- खदशायामलस्यत्यमेवेति भावः । ननु मणिकारमते घास्तवसाध्या- 'भाषवद्वत्तिरेघ साधारण इत्येव कुतोऽवधारितमित्यत आहात एवेति। स्वमते तस्य लस्यत्वादेवेत्यर्थः। अग्रे-सिद्धान्तप्रन्ये ।निधितसाध्य. घसवन्यवृत्तित्वामित्यत्र तत्पदस्य प्रकान्तनिश्चितसाध्यवत्परामर्श, कत्वे साध्यसंशयविषयीभूतपक्षे सपक्षे च घ-माने सचेतावीतप्रसा इत्यतस्तस्य साध्यवन्मात्रपरतां स्पष्टयितुं व्याचप्टे निश्चित इति । साध्यादिमत्तया निश्चित इत्यर्थः । एतय साध्ययद्भिन्नेप्यन्वेति, अन्यथा निधितसाध्यवतीति समासेन लिखनस्य परीत्यागे योजा भावात् । न चानुपसंहार्यसाधारणयोरतिव्याप्तिः साध्यपति त. विशेषणेनेय पारणात् साध्ययद्भिने तस्य विशेषणत्वमप्रयोजकमिति पाच्यम् । साध्यवदन्पत्यसंशयविपयवृत्तित्यानस्याप्रतिवन्धकत्वात् - स्वरूपसानिश्चयघटितस्यैष दोपत्यमित्यभिप्रायेण तदुपादानात् सा. ध्ययति तविशेषणोपादानं च-शन्दोऽनित्यः शन्दाफाशान्पतरत्वादि. त्यादेरनयगतसापसहचरितत्वे सति अधगतसाध्याभावसहचरित- तया विरुषत्वमेव न तु साधारणत्यमिति-मताभिप्रायेण तद्वारणाय। 'उभयत्र विकल्पन ताहशविशेषण प्रक्षिप्य लक्षणद्वयं करणीयमित्य- *मिमायेण समासोपेक्षणमिति पुनरयुक्तम् । तथासठि सपक्षायेपक्षग. + ।

·अनुमानगादापयाम् तत्वरूपानिमलक्षणे सपक्षत्वविपक्षत्वोभयशरीरे निश्चयांशपरित्याग एवं पौनरुक्त्यपरिहारसम्भवात्, सपक्षत्वमात्रस्य च तदर्भतया नि. राफरणासंगतः। मूले इत्येवोद्भाव्यत इत्यतीत्यनन्तरं विपक्षवृत्तित्वमिति पूर णीयम् । अयोगोलफेनानैकान्तिको पहिरित्यत्र साध्यवदन्याधेयत्वम् अनेकान्तिकपदार्थः । तत्रैव च तृतीयान्तार्थायोगोलकनिरूपित्वादे रन्वयो घोध्यः । ननु तन्मायोनायनान्न वादिनिवृत्तिरिति न तामा दोप इत्याशंका निराकरोति तत एवेति । पयकारख्यवच्छेच स्फुट्य. तिन स्विति । सपक्षगतत्वमपीति। उद्भाव्यत इत्यनुपज्यते । अनुप संहार्ये समनित्यं प्रमेयत्वादित्यादौ निश्चितसाध्यपदन्यवृतित्वदा लासस्वाद सपक्षातत्यमापन तयावर्तकता अतः सपक्षगताप. निधित्तत्वरूपसाध्यवदन्यविशंपणयोरन्यतरसार्थक्यशापरत्वमनुपः संहार्य इति मूलस्य स्फुटयितुं निश्चयाघटिततापपदन्यचिवस्य तत्साधारण्यमाद दीधिती साध्ययदन्येति । तथापि-अनुपंसहाय- पिनतिशयगर्भमिति । न निधितसास्यवहात्तित्वरूपमपि तु साध्य. बदतियरूपमेत्यर्थः । नाभेदरतिन निश्चितसाध्यपदित्याशुतलक्ष. पाभेद इत्यर्थः। घटो' ऽनित्यो घटाकाशोमयवृत्तिहित्यादित्यस्य कंपलान्ययिधर्मावन्धिपक्षकवाभाषेनानुपसंहारित्याभावादित्यनुप.. संहार्यस्यति भूलासहतिमाशंक्यान्तरा प्रयति इत्यस्य विषय स्येति । पिरुयुत्वं चास्थानगतसाध्यसाचारकत्ये सति अवगतमा श्यामापसहचारी वियद इति मते अनुपसंहार्यस्य विशिष्यानभिधा. • नात् फस्येत्याफामायामाह प्रसिद्धस्येवि सर्पमनित्यं प्रमेयापारिस्या- दरित्यर्थः । पिस्यस्येत्यस्प विवसामान्यपरत्ये दर्शितविवा पिरुखहेतोः पृथगुपादानानुपपत्तिरलोऽय गौरवयादित्याक्सिन पाविसिरवियरपरतया तशाच विशान्तरस्येति । ताप- रुपपिम्प पक्षातिरिकसाध्यपत्तियारसमुदाविशेषणेन पिक जाम्वरस्य च पक्षान्पत्यमनन्तभाव्यापि सापयसियविशेषणेन ध्यातिरिति प्रदर्शनाय भदनोपानमिनि भाषः। केपलान्यायधपिच्छिन्नपक्षावं नानुपसंहारिस्पं फिरत्यप्रती तयामिप्रदानुफलसहधारस्पमिनि मते फधितामियममुपसंदायेति सम्पतमारम्प यधाधुनमलमुगपादयतो मतमादाम्पयत निसाय: .

·ir . साधारणमकरणम् । घर पृत्तियांशव्यावत्यस्य वियवस्येव पक्षान्बवृत्तिन्वांशव्यापत्य सर्पमनित्यं प्रमेयत्वादित्यायनुपसहाय्यस्याप्युपादानौचित्याद पसः हायधिशेपस्योपदानं निजिमित्यस्परससूचनाय कश्चिदिति ॥ (चि०) उच्यते विपक्षवृत्तित्वं साधारणत्वम् , मात्रस्य दपकत्वात् । विरुडस्यापि तत्त्वाज्ञाने विपक्ष घृत्तिताज्ञानदशायां साधारणत्वम् , अन्यथा नस्य है. स्वाभासान्तरतापत्तेः । उपाधेरसङ्कर एवं सर्वमानित्यं मेयत्वोदित्यनुपसंहारी शब्दो नित्यः शब्दत्वात् भूनि- त्या गन्धववादित्यसाधारणश्च वस्तुगत्या. साध्या भावलि यत्तित्वेन साधारणोऽपि पक्षतादशायाम् उद्गाः वयितुं न शक्यत इत्युभयो देनोपन्यासः ॥., इति साधारणचिन्तामणिः ।। '(दी० ) विपक्षेति । अत्र विपक्षत्वं साध्याभाववत्वम् । अ. नुपदमेव वस्तुगत्या साध्याभाववत्तित्वून साधारण इति. मूल एव स्फुटतरमभिधानात् । न तु निश्चयगर्भ तज्ज्ञानस्यामतिर न्धकत्वात् । न च वस्तुनो यत्र तनिश्चयस्तदृत्तित्वज्ञान प्रतिव- न्धकम् , रूपान्तरेण साध्याभाववचया निश्चित रूपान्तरेण हे. तुज्ञानेऽप्यप्रतिबन्धात् । न चैन रूपेण तत्तया, गौरवात् , हेतु- 'साध्याभाग्योः सामानाधिकरण्यास्फुरणेनाविरोधात , साध्या- भाववचितुरित्यादिशब्दतानानामप्रतिवन्धकत्वापाताच । यनु साध्याभाशंशे निश्चयरूपं शेषांश सशयसाधारणं साध्याभाश्वदृत्तित्वज्ञान प्रतिबन्धकमन्यथा पक्ष एवं साध्पसन्दे- इन सन्दिम्मानकान्तिकत्वापचेरिति । यदाहुः-'नहि पक्षे पक्ष- समे वा व्यभिचार' इति । तन्न । व्याप्तिनिश्चये इतौ व्यभिचारमंशयायोगात् , तदनि. 'ययदशायाम् अनुकूलवास्फूर्ती सन्दिपनि कानिकत्वम्यष्ट . , . . Frte ·१७०६ अनुमानगादाधर्याम् खाव-हेतुसाध्याभावसामानाधिकरण्यावगाहितयैव ज्ञानस्य व्या- प्तिग्रहमतिबन्धकत्वात् , अत एव पक्षः साध्यातिरिक्तपक्षधर्मा- तिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्यादयोऽनुकूलतविरहिणो वाधप्रति- रोधयोरनवतारेऽपि पक्ष एव सन्दिग्धानकान्तिफतया अअयो- जका गोपन्ते । एवं वदिहानुकूलेल्यादयः शक्तिसाधका अपि) अन्यथा पक्षातिरिक्त सर्वत्र साध्यवत्ता निर्णयाद्याप्तिग्रहस्प दु. परित्वात् , पक्षविपक्षान्यतरत्वादिना सर्वत्र सहमतिपक्षपसाच्च । (गा०) सिद्धान्तलक्षणेपि विपक्षपदस्य निधितसाभ्याभावार्थ: कताम्रमं निराकरोति अग्रेति । निश्चयांशानिशे मूलस्यापि संमति. मावशंपति अनुपदमेयेति । स्फुटत्तरमभिधानात्-वास्तवसाध्यामात्र पत्यत्तित्यस्य साधारण्यरूपतास्फुटीकरणात् । न तु निश्चयगर्म विपक्षय संभवतुतिकमपीति शेषः । तजमानस्य-धयांशमानस्य, अप्रतियन्धकस्यात्-व्याप्तिमानाप्रतिवन्धकस्वात्। व्याप्तनिधितसाध्या- भाययदवृत्तित्याघटितत्वादिति भावः । ननु निधाशमानस्याप्रतिवन्धकस्यपि स्वरूपसरसाध्यामावनि अपविषयमितत्यानत्येन प्रतियन्धकतया वारशर्मिवृतित्व साधारण्यरूपत्वाभासांभवतानचनिश्चयघटितस्य विशिष्टस्य प्र. तिवन्धकदानाविषयस्येन सामान्यलक्षणानामान्ततया न हवामा तेति वाच्यम् । मणिकागेकदोपसामान्यलक्षणस्य यधाधुतार्थपरता. या अनेनैप परित्यागात् , तपरित्यागे फयचिदेशसाधारण्यस्यापि सम्भयात्। (पस्तुतस्तु साध्याभापनिधयविषयीमनायांगोलकाविधर्मिति त्यस्यायोगोलकावित्तितात्यनेय कोप दोपता तपक्षिशिपिपयः कशानस्यायोगीलकादिमि कसाध्याभापनियविशिष्टयन प्रतिवं. तथाच साध्याभानिधयविषयवृत्तित्यायनशानस्याप्रति- पन्धकोप न क्षति तन करेण दोपत्यानुपगमात् । न चायोगाल कादित्तिाइस्योकनिधयविशिष्यत्येन प्रतियाधावत ঘি নাযথ ব্যৱহমানখানাযায়ানাবার সেরা নানাভা ৰক্ষায় पकत्वात सान ·साधारणपकरणम् । १७०७ यस्य यस्य न तत् हेत्वाभाससामान्यलक्षणाक्रान्तत्वमिति वाच्यम्। सा. मानाधिकरण्यसम्बन्धेन यादृशप्रतिवन्धकता यामवच्छेदकत्वं तत्तदवच्छेदकविशिष्टस्य याविषयकनिश्चयत्व. स्य तत्प्रतिवन्धकतानतिरिकवृत्तित्वविवक्षया सामान्य लक्षणस्यो. कसाधारण्यसम्भवात् । वाधादप्रतिवन्धकतायामप्रामाण्यग्रहाभा. व एव सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनावच्छदकः प्रसिद्ध इति ।) न चै. वं तुल्ययुफ्त्या हेतुमत्ताझानविषयधर्मिवृत्तिसाध्याभावादिकमपि तथा स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । अथैय महानसादौ वयभावनमदशायां इदादोधूमादिम्रमदशा- यां च तादृशभ्रमविषये धूमवघभावादेवृत्तेचद्वयादिसाध्यकधूमादेः साधारण्यं स्यादिति चेदेतदपीएमेव । न चैवं साधारण्यस्य नि: त्यदोपताप्रवादविरोधः, उक्तरूपेण साध्याभावववृत्तित्वरूपविशि. एविषयकज्ञानस्यापि प्रतिवन्धकतया तादृशविशिष्टविषयस्य । चाम. तिवन्धकमानाविषयत्वेन नित्यदोषतया तदविरोधात् । सद्धेतुनिष्ठ- साध्याभावनमविषयवृत्तित्वादिरूपस्य च तस्यानित्यदोपताया एवो. पगमात् । न चैव सद्धती पक्षतावच्छेदकादिनमविषयवृत्तिसाध्या- भावादिकमपि घाघः स्यादविशेषादिति वाच्यम् । प्रतिवन्धकप्रमा. विषयस्यैव दोपत्वोरममाव तादृशस्य साध्याभावादिविषयकप्रतिवं. धकीभूतमानस्य पक्षतापच्छेदकाय भ्रमत्वनियमात, प्रकृतेच शा. नयस्यापि मिलितस्य प्रतिवन्धकतया एकवानस्य भ्रमत्वेपि प्रमा- स्मफापरमानविपयस्यापि दोपतासम्भवाव । अत एव सक्ती पक्ष- वृत्तिसाध्याभावव्याप्यस्याप्रसिद्धावपि पक्षवृत्तित्वेन भ्रमविषयनिष्ठ- साध्याभावव्याप्यत्वादेःसत्प्रतिपक्षतया तस्यानित्यदोपत्वम्,मिलित. योः समानधर्मिफसाध्यामाववचाग्रहदेतुमत्ताग्रहयोाप्तियुद्धाविय मिलितयोरेकधर्मिकसाध्याभावव्याप्तिपक्षधर्मनाचोरनुमिता विरो. धित्वात् तदुभयैकतरप्रमारूपेशानविषयम्य विशिष्टस्य दोपत्वे वा. घकाभायात् । न चैवं विरोधिव्याप्त्यादरसायमानतादशायामपि स. देतो दुएनापतिरिति वाच्यम् । शानद्वयस्य यत्र प्रतिवन्धकता तत्र प्रतियन्धकीभूतधानावच्उिघस्यैव विषयस्य दोपस्यादिति। न च शानान्तरविशिष्टस्य याहशविशिएशानस्य प्रतियन्धकत्वं ताहशवि. शिएविषयकत्वस्थ प्रतिस्धकतातिरिकचित्वान दोपसामान्यल- ·अनुमानगादाधाः क्षणाकान्तत्वमिति वाच्यम् । सामान्यलक्षण,स्वरूपसम्बन्धलगाव छेदकताया:पय निवेशनीयत्वात् । एकदेशातिव्यानेशरशविशिष्ट विपयितासामान्यांमतिबन्धकतावच्छेनक्रमिति विवक्षया वारणात् ।। नव नित्यदोषस्य बाधादेः सर्वदा दोपतया तदनिर्वाहभना प्रति अन्धकमानाधिकरणकालापच्छिमत्वस्य सामागलक्षण दुनिवेशतक यानित्यानामपि सोपाणां सर्वदा। दोपतापत्तिारैवेति वाच्यम् । যাৱহান্যরাবহিষলুন যায়ৰিছিনতকারযানিশ ता तारशक्षानसहितवादशधिशिशानामधिकरणक्षणवृतित्वाश एताशविशिष्टपर्याप्तविषयताविरहविशिष्यत्वे, सति याशषिशि. एनिकापितविषयतासामान्यमनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदक साश विशिपयस्य सामान्यलक्षणतया नित्वदोपे च विशेप्योभूननिरुक्त विपयवाधिरहेण ताइवानानाधिकरणक्षणवृत्तित्वविशिष्ठपाशवि' पयतापिरहस्यासर्वदेवासावेन मनित्यदोषे च प्रतिवन्धक शानदशा थामेव तारशक्षणरूपविशेषणविरहण ताशबिरहस्य सत्येन सा जस्थात् । विशियामायप्रविपक्षणे निरुक्तज्ञानयोरेफतराधिकरण: स्वमानस्या निवेशे पर्वतोयहिमान् धूमादित्यावो महानसादी वलय भाषादिभ्रमशून्यतादशायामपि धूमादो महानसादिवृचित्यक्षानमादाय व्यभिचारित्यापत्ति प्रतिहेतो. विधिव्यामपक्षधनाज्ञानयोरे। कतरमाप्रसवपि मत्प्रतिपक्षनापतिश्चात विशिष्टाभावप्रातियोगिको टो एकमानसाहतापरवानाधिकरणक्षणविंशः । श्याचसदतोर धिफरणे सापामावस्या भ्रमसत्त्येपिरहेता सिदधिकरणवृतित्वाशा भवशाया नातस्य सन्यभिचारत्वमपि तूमयज्ञानदशायामपति मिः শিথিলান্না বিষয়ের অনুষ্যৰযগরিষার खड़मति नचति न घेत्यर्थः । रूपान्तरणेति । द्रव्य धूमामाधवत अयोगोलकंपद्विमादित्यादिशनेपिवद्विधूमव्याप्य इति ज्ञानोत्पतिरित्यर्थ। aपावछिन्नसाध्याभावनिश्चयसहिततद्गायच्छिन्नविशेष्यक हेतुम ताज्ञान प्रतिबन्धकमित्युक्ती नायं दोष इति शकत नानेकेनेति ।। गौरयादिनि विशिष्टज्ञानस्वेन प्रतियन्धकात्यापेक्षयेत्यादिः। ननु ,शा. मवयकालपि फलानुत्पत्या तनिहाय दर्शितरूपेण प्रतिबन्धकमाया भायश्यकत्ये गौरवमकिविकरमेयानन्यागनिकत्वादित्यत आ६ हे. यिनि । शानद्वयस्थल , प्राधमाभ्याभावयत्तित्याभावविरोधितार -- ·साधारणमकरणम् । १७० -- वच्छेदकसांध्यामावसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्नस्य- हेतावमानेन व्याप्तिज्ञानोत्पादे याधकामावादित्यर्थः । तथाच तदानीं व्याप्तिज्ञाना.. नुत्पादस्यैवासिद्धतया गुरुरूपेण प्रतिबन्धकत्वमप्रामाणिकर्मति भावः । दर्शितरूपेण प्रतिवन्धकत्व सर्ववादिसिद्धप्रतिवन्धकताकस्य ग्राह्यधिराधितावच्छेदकप्रकारकमानस्यासंग्रह : इत्याह साध्याभावे, ति। अप्रतिवन्धकत्वापातादिति । साध्याभावग्रहस्य. तदानीन्तनस्या निद्धर्मितावच्छेदकतया तादृशज्ञानस्योक्तप्रतिवन्धकतावच्छेद्रकानान कार त्वादिति भावः । प्रत्यक्षे सनिकांदिवलात साध्याभावधर्मि। तावच्छेदकतया अयोगोलकत्वादेरपि भानसम्भवात शाब्दानुधाव नम् । न च साध्याभावप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपिना या स्वा समानकालीनशानीयप्रकारता तदाश्रयधर्मावच्छिन्नवृत्तित्याचगाहिर झानत्वेन प्रतिवन्धकत्वोपगमादुक्तज्ञानसग्रहः, “ -साध्याभावे धर्मितावच्छेदकस्येव साध्याभावस्यापि निरुक्तप्रकारताश्रयत्वाः दितिः वाच्यम् । द्रव्यत्यादिसामानधिकरण्येन साध्याभायग्रहकार लीनस्य व्यत्तिहेतुरित्यादिशानस्य प्रतिवन्धकन्वापातात् । धर्मिः तावच्छेदकावच्छेदेन साध्याभाघावगाहिज्ञानस्य निवेशे,न.. निस्तार निर्मितावच्छेदकसाध्याभावज्ञानकालीनयानस्य दुःसंमहत्वात् । विपक्षत्वं निश्चितसाध्याभावयत्त्वमेव निश्चयांशमानस्यापिरोधित्वे पिन क्षतिः। तारीतसाध्याभाववत्तित्वस्यैव दोपत्वोपगमातासा ध्याभाये.निधितत्वाभिधानस्य व्यभिचारमानप्रतिवन्धकताया नदः शपथ निश्चयायप्रवेश इत्येताप्रदर्शनमात्रार्थवादेवं च साधारण्य- स्य नानित्यदोपताप्रसकिरपीति मिश्राणां द्वितीयं मतं दूपम्तिमुप- न्यस्यति यस्विति । साध्याभावांशे निश्चयरूपमिति । मया कि निधयत्वम्? न सामान्यतःसाध्याभावसंशयान्यसा. ध्याभावधानत्वम् , महानसं धूमवप्नया धूमामाक्यदयोगोलकचिर्व- द्विरित्यताशमानासंग्रहात् । नापि-देवधिकरणप्रकारीभूतयत्किचि- धर्मावच्छिन्नविशेष्यफसाध्याभावसशयान्यनस्तानत्वम् किचित्त्या नियेशात् वन्धिमान् पर्यतो घूमयान वा धूमामायवदयोगालकचित्र- हिरिति शानसंग्रहः, तस्य तादृशायोगीलकत्वत्परिकविराव छिन्नविशेष्यकसंशयान्यायाविति-निहाँपमाताध्यानायांशे निर्मिः तारच्छेदकस्य साध्याभायपद्धचिनुरिनिसानस्यासमहात-पहे.

·३ अनुमानगादार्याम् त्वधिकरणांशे साध्यामावमात्रस्य प्रकारत्वात् तदवच्छिन्नविशे- पिताफसाध्याभावसंशयस्याप्रसिद्धः, । यत्किचित्वनिषेशेनाननुग माञ्चेति । प्रबाहुः~आधेयताविशेषणतापनस्य अधिकरणस्य या संशय. त्वनिरूपकविशेष्यतान्यविशेष्यता निरूपितसाध्यामावप्रकारता- शालित्वं तनिश्चयत्वम, संशयत्यनिरूपिकाच विपरीतकोटिधर्मिता. वच्छेदकतापनीमावच्छिन्ना विशेष्यना, तदन्यत्वं च, साध्याभाववट्ट- चिधूम इत्यादिशानीयधर्मितावच्छेदकानवच्छिन्नविशेष्यतादावक्षत- मेव, संशयं च प्रत्येककोटिनिश्चयीयविशेष्यताभ्यामतिरिकैव विशे- ज्यता, अतो निश्चयीयधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतायां तदा न्यत्यमेव । अधिकमन्यत्रानुसन्धेयम् । शेषांशे-माधयत्वायंशे, संशयसाधारणं-निश्चयावविशेषणान. वच्छिन्नम, अन्यथा-साध्याभावांशे निश्चयत्वानिवेश, सन्दिग्धान. कान्तिकत्वाप-पक्षांशे साभ्याभावसंशयात्मकपक्षवृत्तित्वावगाहि. ज्यभिचारमानानुमितिमानोच्छेदापत्तेगसाध्याभावसंशयविषयहेतुः मचाज्ञानस्याविरोधित्ये प्राचीनसंवादमाह न हि पक्ष इत्यादिना पक्ष. सन्दिग्धसाध्यकप्रकृतधर्मिणि, पक्षसमे-सन्दिग्धसाध्यकथयन्तरे, व्यभिचारो-व्यभिचारग्रहः प्रतिवन्धक इनिःशेष व्याप्तिनिश्चये हे. तुमति पक्षादौ साध्याभावसंशयानवतारदशायां निश्चिताया व्याप्ते: स्मरणे व्यभिचारसंशयायोगात् इति । पक्षः साध्यधान्न वा पक्ष चितुरिति विशृंखलविषयकशानं न विरोधि विरोधितावच्छेदक- रूपाप्रकारकत्वात् , किन्तु साध्याभाववत्तियत्यावच्छिन्नमकारक- शानमेव, तच्च व्याप्तिनिश्चयनियध्यमिति तस्योत्पत्स्यसंभवादि त्यर्थः या व्याप्तिग्राहकसहचारदर्शनादिदशायामेघ वचन हेतुम. ति साध्याभावसंशय आसीत्त तन्मते पूर्व व्याप्तेरनिश्चयन पक्ष हे. तुदर्शनदशायां व्याप्तिस्मरणासंभवापक्षातर्भावण व्यभिचारसंश यसत्वात् प्रत्यक्षतनिश्चयस्यासंभवादनुमिनिन स्यादित्यष्टापतिमाह तदनिध्ययदशायां विति। पूर्व व्याप्तरनिधयेपि पक्षे साध्यसन्देह शायामनुकूलतकोवतारे तु व्यामिनिश्चयः समवति अनुकूल तर्फस्य विशेपदर्शनयत् संशप्रतिबन्धातायामुत्तेजकत्वादत आदा ·साधारणमकरणम् । १७११ नुकूलतर्कास्फूर्ताविति । अस्फूतिरनवतारः। अवगाहितयैवेत्येवका- रेण निश्चयत्वस्थ प्रतिवन्धकतावच्छेदकघटकत्वव्यवच्छेदः। तथा. च साध्याभावांशे संशयात्मकमपि व्यभिचारज्ञानं प्रतिबन्धकामति भावः । संशयायोगादिष्टत्वादित्यन्तद्वयस्यात्रैव हेतुत्वं बोध्यम् । अत पव-साध्यामायांशे संशयसाधारणव्यभिचारज्ञानस्य प्रतिवन्धक- त्वादेव । पक्ष इत्यादि । शब्दो नित्यत्वातिरिक्तशब्दधर्मातिरिक्तधर्म- वानित्यादय इत्यर्थः । वाधप्रतिरोधयोरनकारोपि-विप्रतिपत्तिदशायां शब्दादौ अनित्यत्यत्तद्याप्तिविशिष्टयोरनिश्चयेऽपि, अप्रयोजका-नित्य- त्वाद्यसाधका,गीयन्ते तांत्रिकैरिति शेषः। दाहानुकूलत्यादया दाहानु. कूलाद्विष्ठानीन्द्रियधर्मसमवायी दाहजनकत्वाददृष्टविशेषषदित्यादय इय॑याभर्जनकपालस्थ पहिनिष्ठानुभूतरूपमादाय सिद्धसाधनवार- णाय दाहानुकूलेति । अष्टवदात्मसंयोगमादाय सिद्धसाधनवारणाया- : द्वितिउष्णस्पर्शमादाय सिद्धसाधनवारणायातीन्द्रियति। अन्यथा- ताशव्यभिचारज्ञानस्याप्रतिवन्धकत्वे, पक्षातिरिके-सांध्यसंशया- विषये, सर्वत्र-हेतुमति, साध्यवत्तानिर्णयात्-कापि हेतुमति. साध्या. भावानिश्चयेन व्याप्तिग्रहस्य दुर्वारत्वात् । एतेन द्वितीयानुमाने या चाहि : रूपपक्षातिरिक्त करतलानलसंयोगादौ दण्डादौ च दाहानुकूला. तीन्द्रियधर्मानिश्चयेपि न दोपः। पक्षविपक्षान्यतरत्वादिना-पर्वतह, मान्यतरत्वतदुभयविशेष्यफप्रमाविषयत्वादिना, सर्वत्र-पर्वतो वह मान धूमादित्यादिसद्धेतो, सत्प्रतिपक्षप्रसंगात्-अनुमितिप्रतिरोध. प्रसन्नत् । तारशस्यान्यतरत्वादेरधिकरणे कचिदपि यन्ह्यादेरनि. श्चयेन प्रतिवन्धकतावच्छेदकवधभावादिव्याप्तस्तत्र सुग्रहत्वादि. ति भावः । एतच सर्व प्रत्यक्षनिश्चये प्राहसंशयस्य प्रतिवन्धकत्व. मतेनाभिहितम, अन्यथा पुनप्राधान्तर विशिष्टयुद्धौ ग्राह्याभावशानस्ये. याव्यभिचारबुडायपि व्यभिचारग्रहस्थापि निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्ध. कता निश्चयत्वावच्छिन्नं प्रति डानन्न प्रतिबन्धकत्वे संशये निश्च. यत्वावच्छिन्नस्थापरप्रतिबन्धफताया आवश्यकत्वात् संशयानन्तरं संशयावयाशानन्यावच्छिन्नं प्रति सानत्वेन प्रतिवन्धकावासम्भ घात् । निश्चयत्वं च वृत्यंशव साध्याभावांशेऽपि निवेश्यम् अधिक रणवृत्तित्वांशे निधात्मकस्य अधिकरणांशे साध्यामावरूपविशेषण. संशयस्यापिपिशिष्टसंशयसमानशीलतया विशिष्टामायसंशयापिरी- ·१७१२ अनुमानगादापर्याम् विश्वातावमप्यनुकूलतापराहणीमुक्कानुमानानामप्रयोजकत्वमुप- एयत एव व्यभिचारसंशयसामग्रीसत्त्वन. व्यातिनिश्चयापत्यमम्भ नात् । निश्चयत्ययरकाविपरीतफोट्यप्रकारकाये पिपरातकट भान यांजकामावस्य प्रयोजत्वात् अनुकूलनस्य च विपरीतशानवि. रोधिनस्तत्प्रयोजकसामग्रीविघटनेनेवा च्यातिनिधयोपयोगितेत्यत्र धेयम् ।...........: .. ::::1. (द) अथ. माध्यतवदसन्तान्पोत्याभावगर्भपभिचारयोः रेकोपादानेऽन्यतराव्याप्तिःसाध्ययचाज्ञानप्रतिवन्धकज्ञानविषय- स्वेनाभावद्वयानुगमेऽपि हेतुमति तादृशाभावववस्य तादृशाभा- ववति हेतुपत्वस्य तादृशाभावे हेतुसामानाधिकरणपस्य" साध्य तदादौ, हेतुसमानाधिकरणताशाभावप्रतियागिस्वादश्वासंग्रह इति चेत् -- ... Tri.in 'अत्र' वदन्ति प्रकृतसाध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहाविरो- पिनो ज्ञानस्य विषयत्तया अन्वयपाति प्तिग्रहविरोधितांवच्छदकतन विभजनानासंग्रहः। विरोधिन, इत्यनेन; साध्याप्रसिद्ध्यादीनां निराला यदि "पुनरत्यन्तान्योन्याऽभावपोरेकतरगर्भव्यभिचा- 'रज्ञानाय नान्यतरंग च्याप्तिग्रहविरोधित्वम्' इत्यादिकं विभा- उपते, तदा साध्यसामानाधिकरण्यंघटितत्वेनान्वयंव्याप्तयोऽनुग: -मनीयाः प्रातिस्त्रकरूपेणोपादाय वातावद्याप्त्यत्रगाहित्य, ग्रह - स्य वक्तव्यम्: साध्यव्यभिचरितसीमानाधिकरण्यस्य व्याप्योम- 'सिद्धस्प हेतौ विरहोऽप्येतद्विशेष एव । विशिष्टसाधनवत्वग्रहादि रोधिनों ज्ञानस्य विषयतया व्यापकत्वंग्रहविरा स्व वा विभाजकम् ! शेप पूर्ववत् । - (दी). साध्यतद्वतोरत्यन्तान्योन्याभावी. साध्याभार. पाप्पादिव्यावृत्तेनी साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वनानुगमव्य तत्र ·साधारणमकरणम् । हेतुसामानाधिकरण्याभावग्रहविरोधित्वं साध्यवत्ताज्ञान विरोधिनि तादृशाभावग्रहविरोधिहेत्वाभासतावच्छेदकरूपवत्वं वा तथा का क्तव्यम् । साध्याभावव्याप्यादौ तु हेतुसामानाधिकरण्यादिकांग विरोधिवानाभासः । विरोधित्वं पूर्वोक्तदिशावसेयम् । उपदार्श- तविशिष्टव्याप्तिविरहो व्याप्यत्वासिद्धिरेवेति । व्याप्तिग्रहकारण- सहचारग्रहसहचार्यभावप्रतियोगिग्रहविपयत्वेनानुगम इत्पपि, इति साधारणदीधितिः । कश्चित् ।। (गा०) एकोपादाने एकमात्रवृत्तिसाम्यात्यन्तामाधवतित्व स्वादेःसाधारण्यलक्षणस्ये,अन्यतराव्याप्ति-साध्यवदन्यवृत्तित्वादाव. व्याप्तिः। एतच्चान्यांम्यात्यन्नाभावगम्याप्तवयस्यैवानुमितिप्रयोज- कतामते अन्यथा! एकाभावघटितव्याप्तेरेव तथास्वे अपरमावधरित. व्यभिचारस्य व्याभिचारानायकतयैव विरोधितया हेत्वाभासतावि. रहात् । साभ्यवत्ताशानेति । धर्मितावच्छदकावच्छिन्ने यपविशिष्ट- प्रकारकनिश्चयत्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवत्ताशानप्रतिवन्धकताय. छेदक तपारच्छिरवन साभ्यदतद्वत्यन्तान्योन्यामायावनुगमध्य वाशविशिष्टयत्तित्व साधारणमप्रित्युक्तावपीत्यर्थः । ताहशामाय. घत्त्वस्य-साभ्यनदत्यन्तान्योन्याभावववत्वस्य । एयरसमसमानप्र. फारकशानस्यापि प्रतिवन्धकतामते, अन्यथा साध्याभायवसिहतु. रित्याविज्ञान हेतुमति साध्याभाव इत्यादिशानस्यासमानप्रकारफत्वे. नाविरोधितया तद्विषयस्यानुमिती तजनकमाने च साक्षादविरोधि- तया हेत्वाभासत्वाभावेन साधारण्यरूपतानुपपत्ते. । साध्यतदादी. साध्यतावच्छेदकविशिष्टतदयच्छिन्नादौ। आदिपदात साध्यताय. छेवफतदवच्छिनपरिग्रहः। प्रतियोगित्वादेरिस्यादिना तदयच्डेदफ- त्वपरिग्रहः प्रहतेति। विशिष्टसाध्यविशिएसाधनसामानाधिकरण्यप्रात्या. पउिनप्रतियभ्यतानिरूपितप्रतिपन्चकनायच्छदकविषयताशून्यनि चयनियियिताया निरूपितत्वसम्बन्धेन विशेषणीभूतान्ययाया- ·१७१५ अनुमानगादाधर्याम् प्तिप्रवत्यावच्छिन्नयतिवध्यतानिरूपितप्रतियत्धकतावच्छेदकरवेनेत्य- यो ।" ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूततथाविधनिश्चयत्यविशिष्ट स्वनिमपितविपयिताकत्यामति यावत् ।"अन्वयव्याप्तिनिवेशात व्य. तिरेकच्यातिप्रदायरोधिन्यनुपसंहारित्ये नातिव्याप्तिः । अन्वयव्याप्ति- चस्वव्यापफसामानाधिकरण्यम् व्यभिचारिणि तदप्रसिद्धावपि तद घटकपदार्थानां, परस्परोपन्छपायगादिशा निवेशात् नानुपपतिः। असमानप्रकारकहत्वादिधर्मिकसाध्याभावसामानाधिकरण्यादिक्षा नमपि ताशयातिधीविरोध्येवेति न तदसः। तस्य तदविये- धित्वे व्यापकसामानाधिकरण्यसाध्यामावासामानाधिकरण्याचगा. हिसमूहालम्बनशानविरोधित्वमेव निवेशनीयम् तावद्यातिमहत्वस्य व्यभिचारीप्रतियध्यतायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वविरईपिन क्षतिः अनतिरिक्तवृतित्वरूपावच्छदकताया एच विवक्षणीयत्वात्। सा• ध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकताशरीरेपि ता. दशमेवावच्छेदकाय, निवेशनीयम,यतः साध्याप्रसिध्यादेग्रहस्य वि. शिष्टसाध्यग्रहत्यापच्छिन्न प्रत्येक प्रतिवन्धकवेपिन तस्याविरो. श्यन्तव्यावर्यतानुपति शेपं पूर्ववत | साध्याप्रसिद्धादीनामित्या दिना साध्यनिष्ठावृत्तित्वस्य व्याप्यत्वासिद्धिविशेषस्य साधनाप्र- सिद्धः साधननिष्टावृत्तित्वस्य स्वरूपासिद्धिप्रभेदस्य साध्यसाध नयोः परस्परासामानाधिकरण्यस्य विरोधात्मकस्यासाधारण्यरूप' स्य वा पारग्रह। विशिष्टसाध्याद्युपादानस्य यथायथसाध्यासिया दिवारणप्रयोजनकत्व योध्यम् । धूमवान् धूमाभावववृत्तिवहरित्यादी धूमाभाववदात्तत्वादिकमसिद्धिरेव न तु साधारण्यमता न तद सदहः क्षतिभावहति | साध्याभावपदवृतित्वाद्यवगाहिसमूहालम्बन व्याप्तिग्रहनिवेशपक्षे साध्यादेरत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वादिकमनुप- संहारिव्यं साध्यादापत्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिग्रहाविरोधित्वविशे- पण प्रक्षिप्य ,चारणीयम् । नान्यतरगर्भव्यग्रहविरोधित्वमिति । ग्राह्यभावानवगाहित्ये मणिमन्त्रादिन्यायन विरोधित्वमानामावादिति सामानाधिकरण्यघटितत्त्वेन-अनुमितिजनकतावच्छेद- कीभृतहेतुत्तावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितसामानाधिकरण्यप्र. कारतात्वरूपसाधारणधर्मेण अन्वयध्यालयो-ऽन्वयव्यातिप्रकारता. भन्योन्यास्यन्ताभावघटितव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यसामाना . भावः ।

·साधारणप्रकरणम् । १७१५ घिकरण्यतचदभावघटितव्यभिचाराभावविशिष्टसाध्यसामानाधिक: रण्यप्रकारता इति यावत् । अनुगमनीया -प्रतिवध्यग्रहविशेषणतया निवेशनीया|अतोनेकामावघटितव्याप्त्युपादानेऽन्यघटितव्यभिचारों सङ्ग्रहस्यावकाश इति शेषः । यथाश्रुतग्रन्थलभ्यो विषयानुगमो नो. पादेयः गौरवाह्यभिचारिणि हेतुध्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूप विशिष्टव्याप्त्यप्रसिद्धेश्च । ननूक्तरूपेण नानाविधव्याप्तिविषयतानामनुगमेऽसम्भवः ।। एकामावघटितव्यभिचारज्ञानप्रतिवध्यमाया अन्याभाटितव्या- तिक्षाने मसत्त्वेन फस्या अपि व्यभिचारशनिप्रतिवध्यताया निरुक्त प्रकारताशालिग्रहत्वव्यापकत्वासम्भवातासामानाधिकरण्यानवेगा. हिव्यापकत्वादिज्ञानस्यापि व्यभिचारज्ञानप्रतिवध्यतया सामानाधि. फरण्यविषयताया' स्वरूपसम्बन्धरूपतदवच्छेदकतानाश्रयत्वेन ता. हशप्रकारताशालिग्रहत्ये अनतिरिकवृत्तितारूपायाः प्रनियध्यताय. च्छेदकताया एव निवेशनीयत्वात् । यदि च स्वरूपसम्बाधरूपप्रति. पध्यतावच्छेदकताघटितसाध्यसामानाधिकरण्यविपयताघटितधा- चच्छिन्नानुमितिकारणतापच्छेदफत्योपलक्षितविषयतावच्छिन्नमति चध्यतानिरूपितप्रतिधन्धफतावच्छेदकत्वविपयिताकत्वं। विवक्ष्यते, तदा पक्षधर्मस्वविषयत्वावच्छिनधीविरोधिन्यां स्वरूपासिद्धावतिर व्याप्ति । हेतुपक्षोभयवेशिष्ट्यविषयतावहिर्भूतत्वस्य जनकतावच्छे- दकविषयतायां निवेशे प्रयासाधिक्यामित्येतत्कल्प परित्यज्य समू- हालयनव्याप्तिधीपिराधित्वेन सफलष्यभिचारान् सगृजाति प्रातिस्विफरूपेणेति । तत्तद्याप्तित्वनेत्यर्थः । तथाच समूहाला पनतापयाप्तियुद्धौ सफलज्यभिचारधियो पिरोधित्वात सर्वप्रला क्षणसमन्यय इति भावः । ( ननु साध्यामसिद्धिसाधनाप्रसिविवार. णानुरोधेन विशिष्टसाम्यसाधनग्रहाधिरोधित्वमेयास्तु साध्यसाधना सामानाधिकरण्यमक्षाधिरोधियपर्यन्त व्यर्थम् । विरोधानतिरस. । अस्य सामानाधिकरण्याविषयकताचव्यमिनारागादिवानापादाने. नैय सभवादित्यत माह साध्यति । तथा चाव्यभिचन्तिसामानाधि. फरण्याभावस्य साधारण्यान्तर्गतस्य सहाय सामानाधिकरण्यपि पयशानमेयोपादेयम् । पर च विराधातिव्याप्तिवारपायर तत. - पर्यन्त सार्थकमिति भाषा व्याप्ये प्रसिद्धस्येत्यनेन यदिव्यापमधूम ·अनुमानगादाधर्माम् सामानाधिकरण्यादिरूपन्योत्तरमसिया बदपादिनिष्टतदभावे प्रसिद्ध तया नातिव्यात प्रसक्तिरिति भूचितम् । एतद्विशेषः-साधारण्याविः रोपा। व्याप्यत्वासिद्धिस्तु साध्याप्रसिद्धादिरेवेति भावः।। , अब व्याप्तश्चत् साध्यामायपदयात्तत्वविशिष्टसाध्यसामानाधि फरपयरूपा तदा साध्याभायचद्वृत्तित्वेऽदयाप्तिस्तमानस्य हेतुता. घच्छदकावच्छिन्नांशेऽव्याभिचाराप्रकारकताव्यानिशानाविरोधिन स्यात् । साध्याभावववृत्तित्वं ,साध्यसामानाधिकरण्यमुभय वे. धाप्तिस्तदा विशिष्टाभावस्य कथं साधारण्यमुरगतम् । यदि च विनिगमनाविरहासाध्याव्यभिचारितत्वविशिष्टसाध्यसामानाधिकर पयमिव साध्यसामानाधिकरण्यधिशियसाध्याव्यभिचरितवाय व्याप्तिरित्युभयसङ्गहा इत्युच्यते, तथाप्यनुमिति प्रति विशिएप्रकारका शानस्य गौरवण तुत्वासम्मवादकत्रद्वयमिति रोत्यांभयप्रकारकक्षा. नस्य हेतुत्वं वाच्यम्, तथाचविशिष्टाभावशानस्य जनकसानाविरोधिः तया तद्विषयविशियाभावस्य कथ हेत्वाभाससामान्यलक्षणाकान्त स्वमिति चेन्न। (यता)विशिधाभावपदमुभयाभावपरम् हेतुनावच्छेदकावच्छिन्नवि. शेषणतापनाव्यभिचार सामानाधिकरण्यमुभयमेव व्याप्तिः । उभया. भाषज्ञानस्य चोभयत्वप्रकारतामनिवेश्य उभयप्रकारनानिरूपिनकवि- शष्यताशालिज्ञान प्रत्येव प्रतिबन्धफत्वं लाघवात इति)कल्प्यतोतात. श च सानमुभयत्वप्रकारकमिव तदप्रकारकमपीति अनुमितिहतुभूः तयुगपदुभविशेपितहेतुविषयकशानं प्रति विरोधितया तदुभया भावस्य हेत्वाभासत्वं साधारण्यरूपता चेति न काप्यनुपपत्तिः । विशिष्टव्याप्तरुपादाने सामानाधिकरपयांशानशे प्रयोजनविरहः । ज्यापकतांशमात्रीपादाननच सफलताधारण्यसादसम्भवात , तथा चाव्यभिचरितसामानाधिकरण्याभाच नातिव्याप्तिःसाध्यसाधनसान मानाधिकरपयप्रहाविरोधित्वपर्यन्तानिवेशेऽपिच नाविरोधातिव्या. मिरित्याशयनाइ विशिष्टेति । साध्यतावच्छेदकादिविशिष्त्यर्थः । आदिपदमा साधनतावच्छेदशिष्टय साधनविशेषणं बोध्यम् । घस्तुतः साधनपदमेव साधनतावच्छेदकविशिष्टपरं साध्यपदपूर्ववि. शिएपदार्थस्य साध्यसाधनपदयोन्याश्रयण पव साधनान्वयसम्भवात वाक्याच सति द्वन्द्वात्परभूयमाणमत्यर्थप साध्येनापि सममन्दर ·साधारणप्रकरणम् । यस्यावश्यकन्वापतिात् । न च, साध्यवत्त्वमपि ग्रहविशेषणतयो वि. वक्षितम्, साध्यवत्त्वस्य , व्यापकत्वाघटकतया साध्यस्यावृत्तित्वऽति- प्रसङ्गानवकाशन निष्प्रयोजनकत्वात् । न चावृत्तिगगनादिवारकवृत्ति भत्वमपि व्यापकताघटकमिति मते तत्सार्थक्यमिात वाच्यम् । अनु- मितो घृत्तिमत्वघटितव्यापकतावमाहित्येन हेतुत्वेपि प्रकृतलक्षणे त. दंशघटितव्यापकतां निवेश्य साध्यवरसग्रहविरोधित्वनिवेशस्य 'प्र- क्षालनाद्धि' इति न्यायेनायुक्तत्वात् । साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्धयो- धर्धारणाय साध्यतावच्छदकादिवैशिष्ट्यनिवेशनम् । व्यापकताघटक- साधनयवग्रहविरोधिनः साधननिष्ठावृत्तित्वस्य वारणाय साधनव स्वपय॑न्तानुधावनम् । साध्याभाववद्वृत्तित्वज्ञानस्य • व्यापकताना- नाविराधित्ये साध्याभाववदवृत्तित्वादिविषयकसमूहालंबनरूपन्या- पकताग्रहो विवक्षणीयः अथवा व्यापकताघटिव्याप्तिधीरेवानुमिति. हेतुः न तु साध्याभाववदवृचिन्वादिधीस्तथा च साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यादिकमेव व्यभिचा. न तु हेतौ साध्याभावववृत्तित्वादिकं साक्षादनुमितिजनकहा- नाविरोधित्वादिति मतेनायं कल्पः। • ननु अत्यन्तान्योन्यामावगर्भव्यापरुतयोरेकोपादानेऽन्यतरगर्भ व्यभिचारासहः एकामावगर्भव्यापकतावुद्धौ अन्यतरगर्भव्यभिचा- रशानस्य प्राह्याभावानयगाहितयाऽधिरोधित्वादित्यत आह शेष पूर्ववदिति। अनुमित्यौपायकसाध्यविशे यतातिरूपितप्रकारतावे. न विधिधव्यापकत्वप्रकारते अनुगमनीय, प्रातिस्विफरूपेण या तत्ता ध्यापकताप्रकारफत्वं शाने निवेशनीयमित्यर्थः। साध्याभावयवृचि. स्वसाध्ययदन्यावृत्तित्वरूपव्याप्तिद्वयमेवानमित्यौपयिकं न तु व्याप- फताघटितमिति मते हेती साध्याभावयवृचित्यादिकमेव दोषः । न तु साध्यतावच्छेदके हेत्वव्यापकतावच्छेदकाये परमुखनिरीक्षक स्वात् , तन्मते च उक्तलक्षणे लक्ष्यापरिग्रहोऽलस्यपरिग्रहश्चेति त. त्परित्यज्य साध्यात्यन्ताभावयत्तित्वसाध्यवद्भिन्नवृत्तित्वसंग्राहक लक्षणमाह साभ्यततोरिति । साध्याभायव्याप्ये हेतुसामानाधिकर- प्यादिधारणाय साध्यभावव्याप्यादिव्याचेनेति । आदिपदात सा. भ्याभावावच्छेदकपरिग्रहः। तथ-साहशापिरोधिताधये, यो हेनुसा- मानाधिकरण्याभारमहः तद्विरोधियम् तदभावव्याप्यादिश्यावृचत.

·अनुमानगादाधर्याम् मानविरोधित्वं च वद्वत्तानिश्चयप्रतिवध्यतावच्छोदका सतीतता शानप्रतिवन्धकतावादका या प्रकारतातहाथयात्यम् । तदमावस्या व्यवत्तामानस्य तद्वत्तानिश्चयाप्रतिवध्यतया तद्विषयव्युदासः । यहि व्याप्यसाध्यस्थले यजयमाये हेतुमामानाधिकरण्यधारणाय प्रतिमा न्धकताविवेशः। अथ घटाभाषादेरपि धायभाषावादिना शातस्य हिमचाशानवि. रोधित्वात् घटाभावादिसामानाधिकरण्येपि वयादिसापके व्यभि- चारः स्यात् । सायपत्ताशानवियर्वितावच्छेदकीभूतविषयतानि- सापितहेतुसामानाधिकरण्यामानविषयताशालिग्रहावशोधितानिवेशे। चासम्भवा-धर्मितावच्छेदकावच्छिनविपयतानिरूपितलाध्याभाघ. फारताया एवं साध्यवचाशानप्रतिवन्धवाघच्छेदकतया साध्यामार यो न हेतुसामानाधिकरण इठि शानीयसाध्यामाचविषयताया अत. शावादिति चेन्न । কণ্ঠমুনানঘনিবাৰৰক্ষাৰতিগৰহয়রানিমর্থন धच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यसाध्य. पत्ताशानप्रतिबन्धकता तद्रूपावच्छिन्नाशे हत्वसामानाधिकरण्यग्र. इपिरोधितानिवेशेनातिप्रसदाभावात साध्याभावत्वादेरेव तादृशा- पत्वात् । काञ्चनमयधूमपान वाहेरित्यादी धूमो न काञ्चनमय इति मानस्यापि साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वात् का. ञ्चनमयत्वाभावसामानाधिकरण्येऽतिप्रसनः। साध्पताचच्छेदकावर शिएसाध्यवत्ताशानत्येन यद्पावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयप्रतिवध्यतेत्यु. तो तत्र विशेष्य धूमाभावसामानाधिकरण्यासन ह'-धूमयावच्छि. नामावनिश्चयप्रतियध्यतावच्छदकफोटो काचनमयावविषयताया म. निवेशात् । यत्किचिसविच्छिन्नविशेष्यताकविशिष्टसाध्यवासा. नत्वव्यापकमतियध्यतानियशे च धूमो न काञ्चनमय इति ज्ञानप्रति- वायतायाः काञ्चनमयावविशिष्टधूमादिमत्ताहानत्वव्यापकतया उ. कातिप्रसास्य दुरितेत्यत फलीभूतवानर्मितावच्छदकाव छिनविशेष्यतानिवेश. ( यद्यपि धूमत्यादपि काञ्चनमयत्वादिवि शिष्टधूमादिमतावानर्मितावच्छदकत्वमक्षतमेव-काञ्चनमयधूमवा न धूम इत्यतादृशज्ञानस्यापि कदाचिदुपादात , तथापि मिशि- एसाध्ययत्तादिशानधमितावच्छेदको यो यो यमस्तत्तमर्मावच्छि' ·साधारणप्रकरणम् । १७१९ नविशेष्यतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नप्रकारताः तद्धर्मावच्छिन्नविशे' ध्यकविशिष्टसाध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदिकाः तद्रूपावच्छिन्न- स्वस्य विवक्षितत्वान्नातिप्रसङ्गः । हेत्वसामानाधिकरण्यावण्यतानि- सापितसाध्यवत्ताधीविरोधितावच्छेदकत्वोपलक्षिनधर्मावच्छिन्नवि. पयतायाः म्यरूपसम्वन्धरूपं प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वमेव निश्यम् न त्वनतिरिकवृत्तित्वम्, तेनान्योन्याभावघटितव्यभिचारधियोऽ. त्यन्ताभावघटितव्यभिचारधियश्च प्रत्येक प्रतिवध्यतायास्तादृश- विपयितात्वावच्छिन्नव्यापकताविरहेऽपि न क्षतिः । अत एव सा. धनाप्रसिध्यादाधपि नातिप्रसङ्गः-साध्याभावादिविषयतायास्ताप तिवध्यतावच्छेदककोटापनिवेशात् । हेत्वसामानाधिकरण्यविषयता. यां च धर्मितावच्छेदकताभिन्नत्यमुपलक्षणविधया निवेश्यम्, तेन धू- मासमानाधिकरणवहपभावो न घटसमानाधिकरण इति शानविरो- धिनि धूमासमानाधिकरणबहयभावादौ घटादिसामानाधिकरण्ये 'नातिमसनः। साध्याभावव्याप्यसाध्याभावावच्छेदकादिसामानाधिकरण्यवार. णाय दर्शितप्रकारापेक्षया लघुप्रकारान्तरमाह साध्यवत्तेति।तादशाभा. चेति । हेतुसामानाधिकरण्याभावत्यर्थः । हेत्वामासतेति। दोपते. त्यर्थः । विशेष्यदलप्रयोजनं स्फुटयति साध्याभायेति । अविरोधिः स्वात्-अनुमितिजनकमानाविरोधियात् । अत्र व प्रकृतानुमितिजन- फशानविरोधित्वमेवाभासायम् , न तु बाधादिसाधारणगुरुशरीरानु। मितिसाधारणोकानुगमफप्रकारघटितं तत्प्रयोजनाभावात् । अनुमि. तिजनकशानस्यापि अनुमितिजनकतावच्छेदककोटिप्रविष्टविषयताय. च्छिन्नत्वेन निवेशः, न तुविशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यव्याप्यविशिष्टतुवै. शिरपाचगाहिज्ञानत्वेन, तथा सत्यत्यन्तान्योन्याभाषघटितनानाव्या. सोनामननुगमेन ताएशनानाविधव्यभिचारसाहासम्भाचायघ्या. त्यवगाविसमूहालम्नानुमितिनिवेशेन तत्सदहसम्मवेपि पक्षधर्म- त्वाद्ययगाहितायाः प्रयोजनावरहेण निवेशप्रसनेन तादृशामायग्रह- विरोधित्वविशषणवैयाध ॥ नन्तरको धूमाभावव्याप्पासमानाधिकरणपहिमान् यहरि- त्यादी वहिनिष्ठधूमाभाषच्याप्यसामानाधिकरण्यरूपाध्यासिया. दायतिच्याप्तरित्यत माह विरोधियमिति । प्रतिदिति । विशि. ।

·१७२० अनुपानगादायर्याम् एपक्षमहाद्यविरोधिज्ञानस्य विषयतयेत्यर्थः । यत्तु धूमयान् धूमाभावसमानाधिकरणचन्हेरित्यादौ हेतुतावच्छे दकधूमाधभावसामानाधिकरण्याविधिशिश्चन्हासामानाधिकरपयस्य धूमाद्यभावनाहायज्ञानामसिधा तास्थलीयसाधारण्येऽव्यातर- त्याशकाया पिराधित्वमित्यादिकमवतार्य निन्दिछिमानित्यादि स्थलीयदोपे सामान्य लक्षणाव्याप्तियारकपूक्तिप्रकारानुसरणपरत- या तयाख्यानमा तनशोमनम् पूर्वमवविधैव रीतिः उत्तरप्र सर्वत्र सव्यभिचारा- दिलक्षणेऽनुसव्या इत्यभिधानेनैव पौनरुत्यापातासानन्वव्यभिचार- तनविशिष्टसामानाधिकरण्याभायस्याध्यमिचारखानपिरोधिवावस्या तिरित्याशहां तस्यालक्ष्यतामङ्गीसत्य परिहरति उपदर्शितेतिब्याप्तिप्र. हे सशयसाधारणव्यभिचारधियो विरोधियात् ज्ञानत्वन प्रतिवन्ध- फत्वमेय लक्षणं प्रपश्यम्, अती न साधनाप्रतिवादातिव्यातस्तपा निश्चयस्यैव विशिष्टसाधनादिग्रहे विरोधियादित्याशयेन विशिष्ट- साधनवस्वादिग्रहाविरोधित्वमनिवेश्य लक्षण कुर्वतां मतमाह व्याप्ति -प्रहेनि । अत्र व्याप्तिग्रहकारणत्वमेवाभावे निवेश्यम्, नतु ताशसह- चारदर्शनसहकारित्वमव्यावर्तकत्वात् । तदभिधानं च सहचारदर्शन• स्य ग्रथा व्यापकताप्रत्यक्षे स्वातन्त्र्येण कारणता तादृशी या सशय. साधारणशानाभावकारणता संघात्र निवेश्या न तु ग्राह्याभावनिक याभावविधया कारणतेति प्रदर्शनाया व्याप्तिश्च विशिष्यकैवोपावेया। मणिमन्त्रादिन्यायन प्रतिवन्धकतामते एकैकविधव्यानिशान प्रत्यपि नानाविधव्यभिचारधियो विरोधित्त्वादित्यवधेयम् । मणिमन्त्रादि. स्यायेन विरोधितायामस्वरसाव केचिदित्युकम् ॥ इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचितार्या गादायों साधारणप्रकरणम्।

·... अधानुमानगादाधर्याम् असाधारणप्रकरणम् । (चि०) सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तोऽसाधारणःन. नु सपक्षत्वं न साध्यवन्मात्रत्वम्, विपक्षावृत्तवृत्तिमा तः साध्यवद्वृत्तित्वनियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्य वत्त्वम्, शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादेाप्तिधीदशस्या- मप्यसाधारणतापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, याधप्रतिरोधों. विना व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातादनुमितिनियमादिति चेन्न । सर्वनिश्चितसाध्यवाविपक्षव्यावृत्तत्वस्य तत्वात, शब्दत्वानित्यत्वव्याप्तिग्रहे सति शन्दे साध्यनिश्चया. नातिव्याप्तिः । न च घटाऽयमेतत्त्वादिति संद्वेतावति- व्याप्तिः, साध्यसन्देहदशायां तस्य हेत्वाभासस्यात् । यद्यपि भूनित्या गन्धववादित्यादिवस्तुतः साधारणः, शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति विरुद्धः, शन्दोनित्यः श- ब्दत्वादित्यादिः सहेतुरेव, व्याप्त्यज्ञानस्य पुरुपदोप- वादित्युदाहरणाभावादसाधारणो न पृथम् । तथापि पक्षतादशायां साध्यतदभावानिश्चयेन तस्य दोष. त्वम्, अन्यथा पक्षत्वभङ्गप्रसङ्गात । (दी० ) प्राचां मतेनोत्तरयति न सत्यादि । सर्वेति वि. पक्षेऽप्यन्वेति, तेन साध्याभावन्यूनत्तयुदासः । विपक्षत्वस्य निश्चयगर्भत्वात् भूरनित्या गन्तवाद नित्यः शब्दः शब्दसा- दित्यादौ नाम्पाप्तिः । गृथिवी रूपवती रसादित्यादी जलादे- नारसत्तभ्रमे पुनरसाधारण्यभ्रम एवेति मन्तव्यम् । तथापीति । पक्ष-सन्दिग्गसाध्ययम् । .

·१७२२ अनुमानगादाधर्याम् (गा० ) ननु चिन्तामणिकारमते सत्प्रतिपक्षस्योत्थापकतया असाधारण्यस्य दूपकत्वात् साध्यव्यापकीभूनांभावप्रतियोगित्वमेवा- साधारण्यमिति न सर्वत्यादिनन्थासङ्गतिरित्यत आह प्राचामिति । साध्याभावंन्यूनवृत्तरिति । पर्वतो वहिमान, जलवादित्यादेरित्यर्थः । तत्रापि घटादिरूपत्किचिद्विपक्षव्यावृत्तत्वसत्वादिति भावः । ननु भूरनित्या गन्धववादित्यादौ पार्थिवपरमाणु रूपविपक्षवृत्तित्वादच्या. विरिति विपक्षपदस्य वास्तवसाध्याभाववदर्धकत्वाभिमानमूलामा- शङ्का निराकरोति विपक्षत्वस्येति । ननु पृथिची रूपवती रसादित्या- दिक जलादेः नीरसत्यममदशायामसाधारणमेव, सपक्षजलादिव्या- वृत्तत्वस्य तदानी हताग्रहादिति तत्राच्यातिर्वास्तवसपक्षजलादिव्या- वृत्तवासस्वादियाशंकामलक्ष्यतया परिहरति पृथिवीति । मूले तथापीति तथापि शब्द भनित्यत्यनित्यत्ययोसाध्यतायांशब्द त्वस्य सद्धेतुत्वविरुदत्वपिसाध्यतदभावति। हेनुमति पक्षे साध्यानि- श्चयेन व्याप्तिग्रहाभावासद्धेतावपि तत्र साध्याभावानिर्णयेन साध्या- भावव्याप्यत्वरूपविरोधस्याग्रहेण विरुद्धहेतावन्यसाधारण्यदोपत्वं युक्तयेत्यर्थः । अन्यथा तदानीमपि साध्यतदभावान्यतरानिधये। ननु सिपाधायिपाविरहावशिष्टसिद्धधभावरूपपक्षतायाः साध्य. निश्चयदशापामपि सिपाधयिपासत्वे बाधनिश्चयशायामपि चाक्ष- तत्याध तमनप्रसत्यत आहे. दीधितो पक्षत्यमिति । (चि० ) अथ सर्वसपक्षव्यावृत्तिरेव दोषो न विपक्षम्यावृत्तिरपि,मस्या अनुगुणत्वात्प्रत्युत विपक्ष व्यावृत्तत्वेन व्यतिरेफितया परसाध्यसाधकमेपोप- न्यस्तं स्यात् । न च संशायकतयादोपत्वं तचोभयव्या. पृत्तत्वज्ञानादिति वाच्यम्। व्याप्तिग्राहक सहचारज्ञान (१)तदभावदारेण सपक्षल्यावृत्तिमानस्य दोपत्वात् । (दी०) मतं दपति अपेत्यादि । व्याप्तीति । नधान स्वतो दुपणाक्षमस्वानाभामत्यम् उपाश्विनिति भारः । एक (१) सदभायारयति गदाधरमचायांभिमतः पाठः फिन्तूपल. धचिन्तामणिपुस्तके सपंप्रायमेयोपलभ्यत इति न धृनः । M ·असाधारणप्रकरणम् । १७२३ . पिव्यावृत्तत्वञ्च न सामानाधिकरण्यग्रहविरोधि धर्म्यन्तरे तत्स- म्भवाद, अन्यथा सतोरपि साध्यसाधनयोतिरोकित्वं दोपाय स्याद अधायं शङ्कितुरभिप्रायः-पक्षे साध्याभावस्य मंशयो नि- वयश्चानुमितिविरोधी विरोधिविषयकत्वात् , तत् सामग्री च वि. रोधिसामग्रीत्वेन, तत्रादिमस्य सामग्रीपक्षे सव्यभिचारस्य हेतो- ग्रहः द्वितीयस्य तु प्रतिहेतोः परामर्शः अतस्तयोराभासत्वम् । अ. त एव सम्पभिचारलक्षणे पक्षचित्वं विशेपणम् साध्याभावबद्द- चित्वमानं पुनरसिद्धिरेवेति विरोधान्यस्य परामर्शविरोधिनो रू- पस्य तत्त्वादिति । मैवम् । वाघसंचयस्य प्रतिवन्धकसानङ्गीकारात् साधारणध; + र्मवचाज्ञानस्य संशयसापग्रीवाभावात् सामग्रीत्वेन प्रतिवन्धक- वे इलाभासत्वायोगाच्च । अन्यथा पक्षस्य साध्यतदभाववद्गृत्ति- ममेयत्वादिमत्त्वं सर्वत्र हेतावाभासीभवेत् , क्या कामिनी जिज्ञा; सामयोजक तजनानेष्टसाधनस्वादिकमपि । (गा० ) मणिकारमते विपक्षव्यावृत्तेरसाधारण्याघटतया त- मते अंधत्यादिना तस्यादयणोपयोगितानिराफरणमसंगतम् इति त. घटितासाधारण्यपादिमाचीनमतदपणपरतया तत्सन्नमयात म तमिति । प्रावामित्यादि। मूले दोष इति । दोपविधयोनाव्य इत्यर्थः। तस्या-विपक्षघ्याय; ते, अनुगुणत्यात-प्रकृतलाध्यसिमप्रतिकुलोनावनात्यात, प्रत्युत विपक्षम्यावृत्तयेनोप-यस्त लिङ्ग व्यतिरेफिमुद्रया प्रयतसाध्यसाध- कमेय स्यात्, तथाच परार्थस्थलेपि विपक्षव्यायसहितं सपक्ष. व्याहत्तत्यमनुनाम्यत्येन नामाधारण्यदोष इति मायः । केवलसपक्षपातत्यं फोटिश्यानुपस्थापत्येन न सायसंशा- यसै किन्तु मिलितमति दोपतया मिलितमयोगाम्यमित्यात न. चति । सायबममाधारण्य यद्यपि रिपक्षम्यानपरितम् ·। दूषणाक्षमा म १७२८ अनुमानगादाधर्षाम् तयापि तारशस्य दोषत्व नोपपद्यते विरोधियानाविषयस्यैव दोष स्यात् विपक्ष-यावृत्तत्वाशज्ञानस्य चाविरोधिमादित्याशयेनाह ध्याप्तोत्यादि । तदनाद्वारेण-तदभावप्रयोजकज्ञानविषयतयर एव. कारणानुमितितजनकमाने साक्षाविरोधिविषयत्ययच्छह । त. धुवच्छेदफल दीधितिकदेव स्फुटयति तथाचेति । स्वतो स्वात्-अनुमिनी तत्कारणाने च साक्षादाविरोधिवात् , नाभासत्व ५ सपक्षव्यावृत्तत्वस्यापि न हेत्वाभासत्यम् । एतेन विपक्षव्यावृत्तवस्य दूपणानुपयोगित्वे तदशपरित्यागेनैव हेत्वामासता स्वीकार्यति नि. राहतम् एव च स्वार्थानुमानेऽपि सर्वसपक्षपात्तिरेवदोष इत्युक्त भृित्यग्रिममूलस्यापि स्वार्थानुमानेपि विपक्षव्यावृत्तर्दूषणानीपयि- फत्व सपक्षव्यावृत्तत्वस्य सदचारधीविरोधितया तथास्वाप न हे त्याभासत्वमित्युक्तमित्ययों बोध्य । ननु सरचारप्राइविरोधित्वे व्याप्ते सहचारघटिततया तहेपि साक्षाद्विरोधित्वमेव तस्येति न कय हेत्वाभासत्वमित्याशङ्का परिह रति एफर्मिव्यावृत्तत्व चति । निश्चितसाध्यवाक्तिवृत्तित्वाभाव. श्वेत्यर्थ । सामानाधिका प्रयेति । सायवाचावसामान्येत्यथ । धा यन्तरे-साध्यवधुच्यन्तरमन्तीव्य, नासम्मवात-साध्य सामा नाधिकरण्यमहोदयात् । इदमुपलक्षणम् । साध्यवस्वरूपसामान्य मपुरस्कारेण तद्धर्मिणमन्तर्भाव्यापि तत्सम्भगे द्रष्टव्य । तथाच त तुभिव्यावृत्त्यरूपविशेषामावग्रहस्य प्रत्येक साध्यसामानाधिक- यसामान्यमहाविरोधित्वे तादृशविशपाभावकूटारकासाधारण्य प्रहस्यापि तदविरोधित्वान तस्य सामानाधिकरण्यसामा-यघारत- यातिवान साक्षाविरोधिचिमिति भावः । अन्यथा यत्किञ्चिदधि करणान्तभावेन सामानाधिकरण्यमहविरोधिनोएि दोपत्वे, सतो समीचीनयोः साध्यसाधनयो. वहिधूमाद्यो., व्यतिकित्य-साध. वृत्तित्वम् । दोपाय स्यादिति । तस्यापिहदान्त वन सहचारग्रह बिरोधित्वादिति भाव । सायकतया विपक्षच्यावृत्तवघटितासाधारण्यस्य दोषत्व श- द्वितु सहायकवानस्यानुमिति प्रति साक्षात्प्रतिवन्धकत्वमभिप्रतम, भन्यथा शङ्काया अवितुच्छतापत्त , ताशगूदाभिप्रायमच च 'ध्यातिप्राहक मित्यादिना तादशस्य दोपता माणकारा निराकादितो 7 ·अनुमानगादायम् : त्वमनुमितिप्रनिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशत्वमेव हेत्वामासत्यम् प्रतिबन्ध सामग्रीघटकसानविषयसाधारण्यादिश्चन तथा विशेष दर्शनादिकालीने प्रतिबन्धकीभूनशानेपि तद्विपयका निश्चयत्वसत्वा दिति भावः । अन्यथा-यथाकथंचिल्लक्षणं परिष्कृत्य प्रतिबन्धक सामग्रीघटकशानविषयस्य हत्यामासत्वोपपादने, मेयत्वादिहती सा. ध्यतदमावसहचरितमेयत्ववान् पक्ष इत्यादिपानधिपयस्य दोपता- या इष्टत्वात् । सर्वप्रेति । तथाच धूमादिहतो तस्यादापत्वेन नेष्टा पत्तिसम्भव इति भावः। आभासीभवेदिति । धूमादिहेतुकानुमित्ता- वपि तजमानस्य संशयसामग्रीत्येन प्रतिवन्धकत्वादिति भाषः। वि. रोधिज्ञानसामग्रीविधया यञ् शान प्रतिवन्धक तत्राभासतामापाय' विरोधिजिज्ञासासामग्रीविधया प्रतिबन्धकस्य विपये तामापादयति तयेति । प्रयोजकत्वं-जनफसानविषयत्वम् ।। ', '(चि०)किच शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्युक्त्वा नि- वृत्ते तावन्नेदमुहाव्यं न्यूनत्वेनैव पादिनिग्रहात् तदु- द्भावने वादिनिवृत्तेश्च । न च न्युनत्वे तदुपजीव्यम्, अ. साधारण्यव्यतिरेकेणापि तदुद्भावनात् । न च व्यतिरे- किप्रपोगे तदुपन्यासः, व्याप्तिपक्षतयोरप्रतिक्षेपेऽकि- श्चित्करत्वात् स्वार्थानुमाने च सर्वसर्पक्षव्यावृत्तिरेव दोष इत्युक्तमिति ॥ (दी०) एवं विशिष्टस्यानुद्भाव्यत्वं व्युत्पाद्य केवलस्थापि, सपक्षव्यायत्तत्रस्य तथात्वं व्युत्पादयतिकिञ्चति । बागुपदार्श तदृष्टान्तस्य साधनवैकल्यन्तु नासाधारण्यम् , सपक्षान्तरवृत्तिवे. ऽपि तत्सम्भवात् । तदुद्भावनन्तु तस्य निग्रहस्थानत्वात, विभाज- कसूत्रस्थानुक्तसमुच्चायफचकारेण तस्य समुञ्चितत्वात् तदुदाहर णस्याभासतांप्रदर्शनायैर वा, आवश्यकश्च पाचां दृष्टान्तप्रयोग इति भावः । मामृत् परार्थानुमानेऽसाधारण्यं दोपः स्वार्थे तु स्थादत आह स्वार्थति । .

·असाधारणप्रकरणम् । १७२७ ܝܟ • (ग) विपक्षव्यावृत्तत्वस्य व्याप्तिपक्षवर्मतानहाविरोधित्वना नुद्भावनीयतायाः प्रागेव व्यवस्थापितत्वात् किञ्चेत्यादिग्रन्थस्य त- स्परत्वं न घटते पौनरुत्यप्रसङ्गात् । न,च पूर्व अन्वयिनि दृष्टान्तास- म्भवन न्यूनताया आवश्यकतया 'न तदुद्भावनं निराकृतमिति ने पौनरुत्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि व्यतिरेकिणि व्यातिपक्षधर्म- त्वाप्रतिक्षेपकतया तदुद्भावननिराकरणपोनरुक्त्यस्य दुरत्यादि- स्यतः फेवलसपक्षव्यावृत्युद्भावननिराकरणपरतया किञ्चत्यादिमूल- मवतारयति एवमिति । एवं-उक्तप्रकारेण, विशिष्टस्य-विपक्षव्या- वृत्तत्वविशिष्टस्य । ननु साधनविफलस्यापि घटादेः विशेषादर्शन- दशायामिव विशेषदर्शनदशायामप्याहार्यसाधनवत्वभ्रमादिना ह. पान्तविधया उपन्यासः सम्भवत्येवेति तत्र न्यूनताविरहेणासाधा. रण्योद्भावनसार्थक्यम् , न च तत्र दृष्टान्तस्य साधनवैकल्पोद्भावने. नैव वादिनिवृत्तिसम्भवादसाधारण्यस्य दोपत्वमनावश्यकामिति वाच्यम् ; दृष्टान्तस्य निश्चितसाध्यक्त. साधनवैकल्यस्यैवासाधार. प्रयत्यादित्याश निरस्यति वाधुपदर्शितेति । यावन्निाश्चतसाध्यव- ति साधनवैकल्यमसाधारणयमेवेति वाद्युपदर्शितत्वाभिधान एक- देशे साधनवैकल्यस्य यावति साधनवैकल्यानतिरिक्ततया तस्यास; धारण्यत्वनिषेधासङ्गतेस्तदुद्भावनपर्यन्तमसाधारण्योद्भावनत्वप्रतिः पेधः । सपक्षान्तरवृत्तित्पीति हेतोरिति शेषः। तत्सम्भात- वायुः पदर्शितस्य दृष्टान्तस्य, साधनवैकल्यसम्भवात् । नन्वेवं दृष्टान्तस्य साधनकल्यं हेत्वाभासहिभूनतया कापि नोद्भाव्यतेत्यत आह त- दुद्भावन रियति । ननु 'प्रतिशाहानिः प्रतिक्षान्तर मित्यादिनिग्रह- स्थानविभाजफसूनेऽस्यागणनान निग्रहस्थानतेत्यत थाह वि. भाजकति । आमासताप्रदर्शनायैय तदुद्भावनामत्यनुपनेनान्वयः। आभासता-माधितसाधनवस्वार्थकता, सा चापार्थकत्वरूपीनग्रह- स्थानमिति भावः। ननु यथा घर इत्यादि दृष्टान्तप्रयोगस्य समययन्या. धीनत्यनानियतत्वात् यत्र तन्वमेघादाहरण प्रयुकंतवासावारण्य. मुन्नायनीयमित्यत आह आवश्यकश्चेति । तथाच तदप्रयोगे न्यून: त्वमेति मायः॥ इति गादाचर्यामसाधारणपूर्वपक्षग्रन्धः ।।

·२७२८ अनुमानगादाधर्याम् (चि०) उच्यते । शब्दत्वं साध्यवतस्तदभाववतश्च निवृत्तत्वेन ज्ञातमाद्व्यतिरेकितया वा पक्षे साध्यं त. दभावञ्च साधयत्-अविशेषात्, अन्यथा पक्षवृत्ति त्वानुपपत्तिरिति साध्यतदभायोत्थापकतया स्वार्था- नुमानेऽसाधारणो दोपः । सत्पतिपक्षे द्वौ हेतू तथा, अब त्वेक एवेति तयो दः । असाधारणेन व्यतिरेकि- प्रयोगे परस्य सर्वसपक्षव्यावृत्तत्वमात्रमुद्भाव्यं साध्या, भावोत्थापकत्वात्, न विपक्षव्यावृत्तत्वमपि प्रतिकूल- स्वात् व्यर्थत्वाच्च। पदा विपक्षव्यावृत्ततया साध्यमिव सपक्षव्या. वृत्ततया साध्याभावमपि साधयदिति दृष्टान्त तथा प्र. तिन्धितया यानदुद्भावनपपिालक्षणन्तु सर्वसपक्षव्या. वृत्तत्वम् न तु विपक्षव्यावृत्तत्वमपि व्यर्थविशेपणत्वात्। विरुदमप्पनेनोपाधिनाऽसाधारणमेव । अन्यधैतद्वगमे विरुदत्वाज्ञान हेत्वाभासान्तरतापत्तेः।। इत्यसाधारणचिन्तामणिः ॥ - (दी०) स्वमते सिद्धान्तमुपक्रमते उच्यत इति । अर्थादिति । व्पतिरेफिमुद्रया अर्थादुभयं साधयेत्, अर्थवशसम्पदमेवोभयसा- धकत्वम् उभपसिझ्यनुकूलव्याप्यादिग्रहादित्यर्थः । व्यतिरेकि- तया वेति पाठ अर्थात् अर्थापत्तिविधयेति परमतेन । एवञ्च पक्ष- धर्मतया ज्ञायमानो हेतुः साध्याभावव्यापीभूताभावप्रतियोगि- त्वज्ञानात सापस्य साध्यव्यापीभूनाभावमतियोगित्वज्ञानाच ·असाधारणप्रकरणम् । १७२९ 3 साध्याभावस्य साधनायोन्मुखो मियो विरोधेन नैकमपि साधय. ति । न च शब्द नित्यत्वानित्यत्वसन्देहे तदुभयव्यापरत्वं शब्द- स्वाभावस्य ग्रहीतुमशक्यम्-ध्यापकत्वाभिमतशब्दत्वाभावाभाव- घच्छन्दचित्वस्य नित्यत्वानित्यत्वयोः सन्दिह्यमानत्वादिति वाच्यम्। तथात्वेऽपि ताशसंशयाभावदशायां तथात्वनिश्चये तदु. भयच्यापकीभूनाभावप्रतियोगिशब्दत्ववचस्य शब्दे प्रतिसन्धातुं शाम्यत्वात् । स्वाश्रयमपतीत्वैव प्रतीतस्य सौरभादेरभावस्य पा: नीयपापाणादौ पृथिवीत्वतदभावसहचारेण तदुभयव्यापकता ग्रहे ताशाभावप्रतियोगिसौरभस्य चन्दनादौ परामर्श पृथिवी. त्यादौ साध्ये तदसाधारण्यस्यातिसुलभत्वाच्च । नन्वय सत्यतिपक्ष एवं व्याप्तरन्वयनिरूप्यत्वस्याच्या परत्वेनामयोजकत्वादित्यत आह सत्पतिपक्ष इति । न चैववि- धभेदेन पूधगभिधानेऽतिमसनः, स्वतन्वेच्छाया इत्यादेर्गन्धक वाभिधानात् तदभावसाधक तत्साधफवभ्रमरूपाशक्तिविशेष- सूचनार्थवाच । सत्पतिपतसव्यभिचारोभयलक्षणाकान्तवया उभयान्ती. यस्याविरुद्धत्वादित्यपि फश्चित । सर्वसपक्षेति । सपक्ष:-साध्यवान, पक्षचिले सति साध्य- ध्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः, इदश्च सातादनुमितिवि- रोधि, विरोधश्च साध्यासामानाधिकरण्यादिरूपोऽन्वयव्याप्तिग्रह- विरोधीति न सार्यशङ्कापि। साध्यसामानाधिकरण्यन्तु नासाधा- रणम्। दशाविशेपे तद्भमस्तु पुरुषदोपो ब्याप्प इव साधारण्यभ्रमः (गा०) मुले छातमित्यस्य पक्ष स्यादि । व्यतिरोकितयेत्यनान्तर घाकारास अर्यादिस्यस्यार्थपजिविधयेत्ययों न समाउते याप. | सिम्पपिनुमानोभयविधया साधकरवस्यकमतेसम्मवादिस्यता { अन्यथा यायप्टे मर्यादितीति । ग्यातिरोकरये अर्थाधीनरयान्वयनम - ·| अनुमानगादापा यस्वीकारध्यातिधानपिराधियघाटेततच्यावृत्तलाधारण्यसद्धाहक सम्यभिचारसामान्यलक्षणस्थप सम्भवप्रयासन समूहालम्बमान. मितिपिराधितारिततासाधारणसभ्यभिचारसामान्य लक्षणकरण स्य नियुक्तिकतया तस्य सभ्यभिचारावासम्मधातु । पक्षपरस्य निश्चयगायकाये समनिपक्षोत्यागकता न स. म्मति ध्यातानागर्भयादित्यतस्तव्याचष्टे सपक्ष इति ! पक्ष तियाविशेषितस्य ती कंचलसाध्ययापकीभूतामावप्रतियोगि- स्यस्य यद्धमिवृत्तिाव ऐतोमायत इत्यावरीत्या सध्यामचा- रसामान्यलक्षणाझान्तस्वऽपि अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिकवृत्ति विषयितापायाभावेन न देत्याभाभाससामान्यलक्षणाक्तान्तत्या म् । अनुमितिपिरोधिताशून्यपक्षधर्मताशानकालोनशानात्तिविष. पिताकत्यरूपं प्रतियन्धकतानतिरिक्तवृत्ति सामान्यलक्षणे निवे. प्रय हेत्वाभाससामान्यलक्षणाझान्तत्यसम्पादनसम्भवेऽपि तारशम पासे गोरधमतोऽसाधारण्यशरीर पक्षवृत्तियमन्तर्भावयति पक्ष विश्वे सतीति । यद्यपि सम्पभिचारसामान्यलक्षणम्य या मंडः तिरमित्यादिना याधादिसाधारण्यवारणमकारोन सम्भवति पक्ष. पुत्सिवटताताधारण्यस्यापि धर्मविशपनियन्त्रितत्वात् , ता. शत्यादरे निराकासाधारण्यस्यैवासङ्ग्रहापत्तः, तथापि प्रकृतपक्षताध• छेनकर्षिशिएं प्रतलाध्यतावच्छंदकविशिष्टवैशिष्टयागाहिक तहतुतायच्छदकविशिष्टचैशिष्टयावगादिवाननिरूपिता या निरका- साधारण्यविषयकवानच्छिन्नमतिबन्धकता तच्छ्न्यत्त्वे सति समू- हालम्बनानुमितिविधित्वस्य ' याधप्रतिरोधव्यावृतस्य निरुका. साधारण्यसाधारणस्य सव्यभिचारसामान्यलक्षणत्वसम्भवात। ननु साध्यवधावृत्तत्वं यदि तदचित्वं तदा शब्दो नित्यः श्रो. ग्राहयत्वे सति गुणत्यादित्यादी विशिष्टस्य गुणत्यादेः केवलानति. रिक्ततया नित्यत्ववत्तित्वं नोपपद्यते इत्यस्याप्तिा, एवं साध्यवः नित्यं सामानाधिकरण्यग्रहविरोधितया व्याप्तिग्रहविरोध्येच इति न सप्रतिपक्षोत्थापकमतोव्याचरी साध्यव्यापीत । विरोधरूपोपा धे साध्याभावच्याप्यताम्पत्वे सोपि साध्यध्यापकीभूताभाषप्रतियो- गित्वमिति सदर इत्याशा निराकरोति समसामानाधिकरण्या वीति । देतुनिष्टसाध्यासामानाधिकण्यादीत्यर्थः । आदिना सायनि- ·असाधारणप्रकरणम् । १७३३ ठहेत्वसामानाधिकरण्यपरिग्रहः। नन्वेचं विरोधस्य विरोध्यविषय. खेनानुमित्यविरोघितया न वोपतां स्यावित्यत आहान्वयव्याप्तीति । साध्यहतुसामानाधिकरण्यघटितव्याप्तीत्यर्थः। पक्षवृत्तित्यप्रवेशा- निवेशाभ्यामपि भेदसम्भवात् शङ्कापीत्युक्तम् । शब्दाऽनित्यः श- ब्दत्वादित्यादी वास्तवसाध्यवद्यावृत्तत्वाभावेनाव्याप्तिशङ्कामल. क्ष्यतया परिहरति साध्यसामानाधिकरणं विति।। ननु दर्शितस्थलेपि दशाावशेषेऽसाधारण्यज्ञाननानुमित्यनुत्पा. दाद्धतार्दुष्टताया आवश्यकत्ये फथमलक्ष्यत्वमित्यत आह दशाविशे- पहाति। तद्भमः-असाधारण्यभ्रमः, पुरुपदोप एव न तु तत्र देतो. दुएतत्यर्थः । प्रतियन्दिसूचनाय दृष्टान्तमाह व्याप्य इवति ॥ . (दी०) नवीनाः पुनरेवं वर्णयन्ति । सामग्रीद्वयाविरोधेन हेत्वभावस्य साध्यतदभावव्यापकताग्रहविरोधोऽसाधारणस्य द पकतावीजम् तथाहि-वृत्तिमता हेतुना कचिदपि वर्तितव्यम् तत्र चावश्यं साध्यतदभावयोरन्यतरेण भवितव्यम्। न च तत्र हेत्वमा. वः सम्भवति, अतोऽवश्यमन्यतराव्यापकत्वं तस्य, एवंविधविरो- घनौव्य साध्येन तद्भावेन च हेत्वभावस्य सहचारज्ञानं नैक- तरनिरूपितमपि व्यापकतां ग्राहयति मियों विरोधात् , विरोधि. परामर्शद्वयामिव साध्यतदभावौ, एवश्व दृत्तिमचविशेपितं हेतो. विद्विपक्षसपक्षव्यावृत्तवं वृत्तिमत्मतियोगित्वविशेपितं वा हेव- भावस्य यावत्सपक्षविपक्षवृत्तित्वमसाधारण्यामिति । योजयन्ति च अन्यमित्यम् शब्दत्वं यदि साध्यतदभाववद्यात्तत्वेन तदुभय- व्यापकीभुताभावमतियोगित्वेन ज्ञातं ज्ञानयोग्यं स्यात् तदव स्यादिति यायद, तदा व्यतिरफितपा तादृशव्यतिरेकमतियोगि त्वेनादि पक्षे तदुभयं साधपेन तदुभयसहचरितं भवेर , व्याप- काभाववति व्यायामावस्यावश्यम्भावात् अनथाभावे पक्षधर्म- साया व्याप्नुपपत्तिः। न च तयाभावः सम्भवति, न वा पक्ष चित्त वापितम् अवः सातदभावोस्थापकतया तदुभयसिद्धा- ·१७३४ अनुमानगादाधर्याम् नुकूलविरोधि व्यामिद्वषग्राहकव्यतिरेकसहचारद्वपग्रहविषयतया असाधारणो दोपो व्याप्तिद्वयग्रहमतिवन्धकः । ननु यदि विरो- धिव्याप्तिद्वयं न गृह्यते तदा सत्पतिपक्षोच्छेदः गृहीतविरोधिः व्याप्तिद्वयहेतुसमुत्सत्वात् तस्येत्यत आह समतिपक्ष इति । तत्र. हेत्वोर्भिन्नतयाधिकरणभेदेन तथा ग्रहः सम्भवति अत्र पुनरेकस्मि- न हेतो तदुभयग्रहो विरुद्ध इत्यर्थः । (गा० ) मिश्रव्याख्यानमुपन्यस्यति नधीना इति । सामग्रीद्वय. विरोधेनेति । हेत्वभावे साध्यतदभावव्यापकताग्राहकसामन्यो. पर. स्परजन्यफलप्रतिबन्धकत्येनेत्यर्थ । ग्रहविराधान्ग्रहानुत्पाद, अला. धारणस्य-हेतो दूपतायांबोज अनामत्यनुत्पादकतायो वीजम्। व्याय. कतयाविराध पच परस्पग्ग्राहकसामग्यो. परस्परग्रहप्रतिवन्धक सम्भवतीति विरोधेमेवोपपादयति तथाहाति । क्वचिदधिकरणे वति। तव्यमिात । वृत्तधिकरणनिरूपितत्यनियमादिति भावः तत्र च-तद धिकरण च, साध्यतदभावयोरन्यतरण भावतव्य-स्थातव्यम्, प्रति- योग्यभाषयारकासवे अपरसत्यनियमादिति भाव.। तत्र-अधिकरणे, न हेत्वभाष. सम्भवति प्रतियोगिवृत्या विरोधादिति भावः । अतो- हेत्वभावस्य तघासत्वात् अन्यतराव्यापकत्व-साध्याव्यापकत्वसाध्या- भावाव्यापकत्वयोरन्यतरचत्वम् तस्य-हेत्वभावस्प,तयोर्मध्ये हेत्वधि। फरणे यस्य स्थितिस्तव्यापकतायास्तदभावेऽसम्भवादिति भाव एपविधधिरोधधौव्ये-परीत्या नित्यत्वतदभारव्यागकतयो श. दत्वाभावादावकसयेऽपरासत्त्वनियमे । सहचारज्ञानमिति व्यापक ताग्रहकारणीभूत गगनघटादौसामानाधिरकण्यज्ञानम् । विरोधिग्रह. सामग्न्या प्रतिवन्धमत्वम् दृष्टान्तेन दृदयति विरोधात । साध्य. तदभायौ न प्राहयतीति अनुपगेनान्वयः । अनिवारणाय वृत्तिम पविशषितमिति । सपक्षविपक्षधावृत्तर यावत्मपक्षविपक्षनिष्ठा भावप्रतियोगित्वम्, नतु हेत्वभावत्वरूपेण सहचारमानमेव तन रूपण व्यापकताग्राहकतया व्यापकतान्तरमहपिरोधीति तद्विषपस्यैव दाप त्वचिनमित्याशयेनाह प्रतिमविति । उभयव्यापफीभूतामाप्रति योगित्वज्ञानपिपया धममादोयामयासहचरितसाधारणमिति नाभ .

·असाधारणप्रकरणम् । १७३५ - यसाहचर्यरूपतया व्याख्यायोभयसाधकत्वापादकमनोव्याचष्टे शातं शानयोग्यमिति । उभयसाधकत्वे उभयसाहचर्यरूपे व्यतिरेफ्यनु. मानत्वमप्रयोजकमिति व्यतिरेकितयेत्यन्यथा व्याचष्टे व्यतिरेकित- येति । तादृशेति । साध्यतदभावव्यापकीभूतेत्यर्थः । यद्यपि तादृश- व्यतिरोकिप्रतियोगित्ववत् स्यात्तदा उभयसहचरितं स्थादित्यत एव ताशप्रतियोगिताया उभयसाहचर्यप्रयोजकत्वं लभ्यते, तथापि आपत्तिमूलभूतव्याप्तिदाढ्यप्रदर्शनाय व्यतिरेकितयेति पुनर्नुलेऽभि. हित मित्यषधेयम्। भ्रमेणोभयसाधकत्वस्येप्टत्वादुभयं साधयेदित्यस्यार्थमाह उभय. सहचरितं भवेदिति। यद्यपि वृत्तिमत्वविदोस्तैिकफोटिव्याप- काभावप्रतियोगित्वस्य वस्तुगत्याऽपरकोटिव्यापकाभावप्रतियोगित्व विरुद्धत्वपि विरोधाप्रतिसन्धानदशायां नैकग्राहकसामान्या अपर• प्रहविरोधितति दर्शिततावतारेणैव विरोधिप्रतिसन्धानमसाधारर. । ण्यदशायामङ्गीकार्यमतदूषयिष्यति दर्शितरीत्या तदवधारणेचेत्या. दिना,तथा च शब्दे नित्यत्यानित्यत्ययोः सन्देहे शब्दत्वतदुभयसाह- चर्यमपि सन्दिग्धमेवेतीप्टापत्तिदशायां नोक्ततर्कावतारसम्भवः । तदुभयैकाधिकरणवृत्तित्यस्य चाप्रसिद्धा नापत्तिसम्भव -अप्रसि- द्धस्य व्याप्यवधारणासम्भवात् । एवमुभयव्यापकीभूताभावप्रतियो- गित्वमवृत्त प्रसिद्धं तत्र नोभयसाहचर्यमिति विरोधे एवापाद्यापा. दकयोः कथमापत्तिः। वृत्तिमत्त्वे सत्युभयव्यापीभूनाभावप्रतियोगि. त्वं च प्रसिद्धमा वृत्तिमचे सति तत्तत्कोटिव्यापकीभूताभायप्रतियोगि. त्वेन प्रत्येकं तत्ताकोट्यभावसाहचर्यापत्ती चेष्टापत्तिशंकाया अनिवृ. तिरिति महदसमञ्जसम् । तथापि जलत्वादौ वृत्तिमत्त्ये सति घटत्व. पटत्याधुभयव्यापकाभावप्रतियोगित्वतदुमयाभाववयसहचारमवधा- 4 सामान्यतः नापायापादकयोर्यत् वृत्तिमधे सति यदुभयध्यापका- भावप्रतियोगि त प्रत्येकं तदुभयाभाव द्वयकाधिकरणवृत्तीत न्याप्ति. रवधार्य मे ततश्च शदत्यादौ गृत्तिमत्यनित्यत्वतदभावव्यापकाभावन. तियोगित्यानामाहास्यशानानित्यत्वतदभायद्वयकाधिकरणवृत्ति स्या- दिदमित्यप्रसिजविशेषापतिः मुलभेव । सामान्यव्याप्त्यधीनविशेषा. नुमिताविध तदधीनधिशेषापत्तायपि विशेषमसिद्धरन वात। न च उकापायाप्रसिदो प्रतियोग्यमसिया आपायव्यानरकनिश्चयास.

·, - १७३६ , अनुमानगादाधर्याम् म्भन नापत्यवतारसम्भव इति वाच्यम्। विशिष्टविषयकापची विशे. प्ये विशेपणाभावनिश्चयस्यापि विशिष्टशद्वानिवर्तकारयेन हेतुत्वाद. धिकरण नित्यत्वनित्यत्वामावोभयवत्तानिश्चयादेव तादृशापत्तिस. म्भवात् । मूलाध्यतिरोफ़तयेति यद्याप्तेदयं दर्शित तदेव स्फुटी रोति व्यापाभाववतीति। प्रतियोगिनाऽभावामावत्वात् प्रकृतस्यवो. ध्यम् । अन्यथेत्यस्य विवरण अनथाभाव इति । शब्दत्वस्य एकाः धिकरण उभयाभावे सस्थावृत्तिस्ये येत्यर्थः। , उभयर्थव उत्तापाद्याः सत्त्वविघटनादवृत्तिवपक्ष एव शब्दरूपपक्षधर्मताया भनुपपसिन तु शब्दत्वाधिफरणे तदुभयाभावसत्वपक्षे, तथासति तदुभयामाव. स्य विपर्यायेण तदुभयरूपतया शब्दत्वाभाये। तदुभयव्यापकताया एवानुपपत्तिरिति मूल-यूनतामझाय परयति व्याप्तेर्वेति । इप्टापचिशं- काविरहेण स्फुटयति न च नयाभाव इति । तथा चेशपत्तियावि रहेण शब्दत्वे नित्यत्यानित्यायोभयाभाववदधिकरणत्वेन मिलितापा. दकानांवृत्तिमत्त्वनित्यत्वतदभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वानामा. भावे साधनीय नित्यत्वतमावब्यापकाभाषप्रतियोगित्ययोईयोर भाध. पक्षधर्मतावलात् शब्दत्वे सिद्धति । अयमेव च विरोधग्रह इति भाव। ननु वृत्तिमत्वाभावमादायैव न फथम्पर्यसानमित्यत आह न वा पक्षवृत्तित्व याधितामिति । तथा च वृत्तिमत्वनिश्चया तथा पर्य- घसानमिति भावः । एतन्मते साध्यतदभावोत्थापकतयेत्यस्य सा. ध्यतदभापसिद्धिसामग्रीसमवहिततयेत्यर्थो न सम्भवति व्याप्ति ग्रहाभावेन तादृशसामग्न्यसम्भवादतोऽन्यथा व्यावष्ट साध्यतदभा. वेति । दोष इत्यस्य व्याख्या व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक इति । व्याप्तिग्रह विरोधिधमयानित्यर्थः। पतन्मतेऽसाधारणे सत्प्रतिपक्षाविशेषशवानवताराच आश• द्वान्तरेण सत्प्रतिपक्ष इत्याद मूलमयतारयत्ति नन्विति । पिरोधि. व्याप्तिवय-साध्यतदभावानलापतव्याप्तिद्वयम्, न गृशो-प्राहकासाम- प्रीमविरोधेन एकदा न गृह्यते । सत्प्रतिपक्षोच्छेद इति । परस्पर सामग्रीविराधेन विरोधिकोट्योरनुमतिप्रतिवन्धोज्छद इत्यर्थः । गृहोदेति । हेतुर्मिकतदभावव्याप्तिपदाधीनत्यारित्यर्थः ॥

·असाधारणपकरणम् । १७३७ - (दी०)अत्र चेदं चिन्त्यम् । एवं सति सपक्षादेवियाविशेषणं ध्यर्थम् ,दपकनायामनुपयोगात् व्यभिचाराग्रहमावोपक्षीणत्वात् । वृत्तिमचादिविशक्तिस्थापि चासाधारण्यस्य ज्ञानं न व्याप्तिज्ञान- विरोधि, विरोधिविपयकत्वाभावात् उपदर्शितविरोधस्य त. च्छरीरेऽनन्तर्भावाच। व्यापकतयोरपि च न स्वतो विरोधः। उप.. दर्शितरीत्या तदवधारणे चावश्यं व्यभिचारज्ञानमेव प्रतिवन्ध. कम्,अत एव सत्यपि असाधारण्यज्ञाने एकत्रानुकूलतवितारे भ. पति व्याप्तिधीरिति । एतेन ताशसहचारज्ञानं तुस्पषलविरोधि. व्याप्तिग्रहसामग्रीस्वेन प्रतिवन्धकं तावतारे पुनस्तुल्पवलतैव ना. स्तीति परास्तम्। तर्कस्य व्यभिचारशङ्कानिवकत्वेनवोपयोगि- त्वात् सामग्री-वन प्रतिवन्धकले हेवाभासत्वायोगाच । सत्पतिपक्षे चविरोधिव्याप्यवत्तानिर्णयत्वेन प्रतिबन्धकत्वं न तु विरोधिसाम- ग्रीवेन,वाधावतारे वापाततः सत्मतिपक्षितत्वेऽपि वाधेन प्रतिहे- तोरवाप्यत्वादिज्ञान एव साध्यानमित्युदयादिति कृतं पल्लवितनः ।। इससाधारणदीधितिः॥ (गा०) दूषकतायामनुयोगादिति । यत्किञ्चिदधिकरणे साध्यहे. तुसामानाधिकरण्यज्ञानस्यापि व्यापकताग्राहकत्वेन तादृशरीस्या दो. पत्वेऽधिकरणे यायत्त्यस्याप्रयोजकत्यादित्यर्थः। ननु यत्किञ्चिसपक्षा- दी हेतोयहे तारशव्याभिचारग्रहेण प्रतियन्धाद्धत्वभावे साध्यादि. व्यापकतामहो न सम्भवतीति पावसपक्षादी हेयभावग्रहो व्याभ. चारग्रहविरोक्तिया हेत्यभाये साध्यादिव्यापकताग्राहक इति कथं यावयानुपयोग रत्यत आह व्यभिचाराग्रहेति । सपक्षादौ हेत्वमाय. प्रहस्य व्यभिचाराप्रहमासंपादकतया व्यापकताग्रहेन्यथासिद्ध. स्वादित्यर्थः। तथा च यायवघटितासाधारण्यज्ञानत्येन प्रतिरन्ध. कमानाजनकतया न तेन रूपेण प्रतिवन्धकत्वमपीति न तासा. धारण्यस्प दोपतासमव: सहचारमानविधया व्यापकताप्राहकमा. नविषयस्य यत्किचिवसपक्षविपक्षयोत्वभावर दोपस्के यहिमान् धूमादिन्यादा अयापिण्डजलहमादिनिष्टधूमाभापादेरसाधारण्यना २१८ ·१७३८ अनुमानमादाधर्याम्। प्रसङ्ग इति भाषानुवृत्तिमत्त्वे सति यावत्सयक्षविपक्षनिष्ठात्यन्ता मावप्रतियोगित्वस्य हेती शान वृत्तिमत्प्रतियोगित्वे सति यावत् सपक्षविपक्षचित्वस्य हेयभावे ज्ञान पाताद्रूप्येण व्यापकतामहाज: नकमपि व्यापकताग्रहप्रतिवन्धकमारधीयत साधारण्यशानदायां व्यापकतामहानुत्पादस्यानुभवसिद्धत्वादित्यत माह वृत्तिमत्त्वादीति। विरोधिविषयकत्याभावादिति। ताशासाधारण्यज्ञानकालव्यातिप्र. हानुत्पाद एव नानुभविक विरोधिविषयकज्ञानकाल पानानुत्पा दस्यानुभविकत्यादिति भावः। उपदर्शितविरोधस्य-एककारव्यापक वे तदभावरूपापरकोटिव्यापकतानुपपचिपस्य(साध्याभाप्रव्यापक प्रतियोगिकविरोधस्यतच्छरीरे-साधारणघटकहेत्वभावनिष्ठयारत् सपक्षवृत्तित्वादौ, अनन्तभांचात्-असावात् , तथा च व्याप्त्यसाधा. रणयोर्मियोविरोधिपत्याभावात् इति पर्यवसिताय ननु असाधा. रण्यन सम व्याप्तरविरोधेपि सिमदभापनिष्ठयोभायाभावव्यापका- तयोमियो विरोधात्तयोरेकदा निश्चयोऽनुभवविरुद्धः, एवं चासाधा. रण्यग्रहदशायां यदि व्यापकताग्रहः स्यात्तदाऽविशेषण व्यापक ताद्वयग्रह एध स्यादित्यगत्याऽसाधारण्यग्रहस्य व्यापकतामहविरो- धित्वमास्थेपमित्यत आह व्यापकतयारपीति।नस्वतो विरोध इति। नविरोधाग्रहदशायां भावामावयोरिव युगपनिश्चयाविषयत्वमित्या थः । ननूक्तरीत्या विरोधावधारणदशाया युगपत्तनिश्चयवारणायेच ताशपतिवन्धकताकल्पनमावश्यकमित्यत आह दर्शितरीत्यति । अ যমু-ম'ক্ষ্যমৰিবন্ধনা,বমিান্নান ইমাম वरूपहेतुमति नित्यत्यत्तदभावसशयात्मकसाधारण्यज्ञानम्, प्रतिबन्ध क-इत्वभावे नित्यायतदभावव्यापकतामानानुत्पादनिर्वाहक, तस्या पि तत्र नियमन कल्पनसभवाचधा च तदनुराधेनाम्यसाधारण्यक्षा नस्यन प्रतिवन्धकता कत्म्यते इति भावः । अत एव-ताशस्थल 'साधारण्यधीमात्रेण व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धादव। भवति व्यानिधारिति । साधारण्यशाने तस्योत्तेजकत्वादिति भावः असाधारण्यज्ञानस्य प्रतियन्धत्य ता तस्याकिंचित्करतया व्याप्तिमहासभवादुपटस संगतिः। एतन-कप्तप्रतिवन्धतयैव निर्वाहन, तुल्यक्लवि. रोधिव्याप्तिप्रसामग्रीवन-विरोधिव्याप्तिग्रहाताधारणतत्तत्कारण समुदायायेण न साधारण्यानवमात्रेण, तावतारे तु-एकदि- ·। अमाधारणप्रकरणम् । १७३९ श्येव तर्कावतारे तु तुल्यबलतेव-सकलकारणसंमेलनमेव । नास्ती. ति । विरोधिव्याप्तिग्राहकस्य तर्कस्य अनुकूलताभावसहितस्य प्रतिवन्धकतया तदभावस्यापि सामग्रीघटकत्वादिति भावः । अतो न तत्र व्याप्तिग्रहानुपपत्तिरिति शेषः । 'उपयोगित्वात्-उक्तस्थले व्याप्तिग्रहेऽप्रेक्षणीयतोपपत्तेः, तथाच कल्पनीयातिरिकप्रतिबन्धकता. यां तदभावनिवेशनस्य नियुक्तिकत्वादिति भावः। केचित्तु तुल्यवलविरोधेिव्याप्तिग्रहसामग्रीत्वेनेति । स्वसमान. कालीनप्रकृतव्याप्तिग्राहकसामग्री यावत्कारणघटिता तावत्कारण- घर्टिना या विरोधिव्याप्तिग्राहकसामग्री तत्वेनेत्यर्थः। तुल्यबलतष विरोधिध्यातिप्राहकसामग्न्या नास्ति तयाप्तिग्राहकतोसत्येन न्यून स्वादिति भावः तर्कस्येति। तथाच तर्फस्य व्याप्तिग्रहकारणत्वाभावा. उत्सवासत्वे न न्यूनाधिकवलभावमावहत इति भाव इति व्याचः। हत्यामासस्वायोगाच्चंति । प्रागुपदर्शितातिप्रसङ्गादिति भावः। नन्वेवं सत्प्रतिपक्षस्य हेत्वाभासत्वानुपपत्तिरित्यत आह सत्यतिप- क्षे चेति । विरोधीति । ग्राह्याभावादीत्यर्थः । नन्वेवमुभयव्याप्यय. तानिश्चयदशायामेफसाध्यस्य याधावतारेपि साध्यान्तरस्याननु- मानप्रसङ्ग इत्यत माह वाधावतारे विति। अव्याप्यत्यादीत्यादिना अपक्षधर्मत्वपरिग्रहः । एतज्ज्ञानं च व्याप्तिविशिष्टवचाज्ञानविशेपण. तापविशष्यताविशेषणर्मिविशेषणतया योध्यम् , तथाच प्रतिहेतु. परामर्श व्याप्त्यायंशेऽप्रामाण्यमानमिति पर्यवसितार्थः । (पक्षे तत्. साध्यामावनिश्चये पक्षविशेषणतापनहेत्वंशे नत्साध्यव्याप्तिप्रकार• कपरामर्शायदेतुविषयतायाः साध्यामायवत्पक्षविपयतानिरूपित. स्वप्रहेण ततस्तत्साध्यव्यायभाववाग्रेष्ठत्वतपक्षावृचिनिष्ठत्वाय. न्यतरवत्वं तद्विषयतायामनुमातुं शक्यत इति वाधनिश्चयस्य प. रामर्शऽप्रामाण्यवाहकता पोध्या)। एतेनाव्याप्यत्वादिशानस्यानुमितिविरोधिव्याप्ययत्ताशानसचे। नाकिशित्करता व्याप्ययत्तापरामर्शन प्रतिबन्धाद्दुर्घटता चेत्यसत. तिरिति परास्तम् । अप्रामाण्यमाने व्याप्यत्वादेर्धर्मितायडेदकानय. छिन्न पय देतो भानात्तस्य व्याप्त्यादिनिश्चयामनियन्धकतया रि रोधिनिधयोत्तजकीभूनतत्समयधाने प्रहतसाध्यानुमितिसंभवात् ॥ इति श्रीगाधरनावाचकाविचितार्या गदाधा माधारणप्रारम् ।

·अधामुमानगादाधर्याम् अनुपसंहारिप्रकरणम्। (चि०) अनुपसंहाय्यों नासत्सपक्षविपक्षः, सि. ध्यसिन्दिविरोधात् । नापि केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नप. क्षका, फेवलान्वयिसाध्यकस्य सद्धेतुत्वात् व्यतिरेक- साध्पकस्य तु साध्यतदभाववद्गामित्वेन साधारणत्वा. त् । अन्यथा संशयाहेतुत्वेनानैकान्तिकता न स्यात् । सर्व क्षणिक सत्यादिति साध्याप्रसिद्धया पाप्यत्वा- सिद्धमपार्थकं वा, साध्यप्रसिहौ तु साधारणमेव । न च पक्षान्यसाध्यवत्तदन्यवृत्तित्वं पक्षातिरिक्तसाध्याभाव. घट्टत्तित्वं पा साधारणत्वं व्यर्धविशेषणत्वात्। न च वि. रुद्ध विशेषणस्प व्यावमित्युक्तम् । नाप्यत्यन्ताभाव- प्रतियोगिताध्यकत्वे सति केवलान्वयिधम्मावच्छिन्नप- क्षकत्यम्, सर्वमाभिधेयं मेयत्वादित्यत्र विप्रतिपक्या पक्षतादशायां पक्षे साध्यानिश्चयेनानुपसंहारिण्यव्या. पकत्वात्। (दी० ) केवलान्वयीत्यादि । सद्धेतुत्वं साधारणवश केवलान्यायिनः साधनस्य, व्यतिरेकिणस्तु भागासिद्धत्वं साया रणत्व विरुद्धत्वञ्च यथासम्भव बोध्यम् । नापीति । केवलान्वयि. साध्यफवारणाय सत्यन्तम् । व्यतिरेफिसाध्यकसद्धेतुवारणाय के बलान्वयीत्यादि। क्षत्त्वं साधकबाधकमानशून्पत्वम् । केवलान्याय- सायकेऽपि वाधकमानामसिदिरुक्तं वेति न सत्पन्तवैयर्थम् । नि- ·अनुपसंहारिमकरणम् । १७४१ श्चितसाध्याभाववत्तन्मात्रवृत्तित्वे त्वसाधारण विरुद्ध इति साधार- प्यायग्रहदशायामसाइर्यमिति वा हृदयम् । अव्यापकत्वादिति । 'सद्धतुत्वञ्च व्याप्तिनिश्चयदशायामेवेति भावः ।। (गा०)समभिधेयं घटत्वादित्यादेः कवलान्वयिसाध्यकस्यापिन निःपत्यरूपं सहेतुत्वम् सबमनित्यं घटत्यादित्यादेयंतिरोकसाध्य. कस्यापि न साधारणत्वमतो हेतुविशेषपरतया सद्धेतुत्वात् सा- धारणत्वादिति मूलं सगमयति सद्धेतुत्वमिति । न्यूनतामझाय व्यतिरेफिसाधनस्य लक्ष्यतां स्वयं निराकरोति व्यतिरेकिणस्त्विति। भागासिद्धत्वं सर्वपक्षकस्य सर्वस्यैव । व्यतिरेकिणः साधारणत्व- विरुदत्वे यथासम्भयं सर्वमनित्यं द्रव्यत्वात् गगनत्वादित्यादे:- ध्ये । केयलान्वयिसाध्यकवारणायेति । तस्य सद्धेतुत्वेनालक्ष्यतायाः प्रागभिहितत्वादिति भावः । व्यतिरोकिसाध्यति । पर्वतो यहिमान धूमादित्यादीत्यर्थः । सद्धेतुत्वं प्रकृतदोपरहितत्वम्, तेन पर्वतो धूम- घान् बढेरित्याारणीयत्वेपि न न्यूनता। पक्षयं यदि सन्दिग्धसाध्यकत्वं तदा केवलान्ययिनि साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसंशयमादाय पक्षतासंपादनसम्भवेपि स. त्यन्तवैयध्ये दुर्यारमेघ-केवलान्वयिसाध्यकेपि संशयदशायामनुप. संहारित्वस्य इष्टत्वेन तद्यावर्तविशेपणदानानौचित्यात्, अत एव सिद्धान्तलक्षणे सन्दहात्मकपक्षताघटिने तादृशविशेषणं परित्यक्त. मेति पक्षत्वमन्यथा व्यावष्टं पक्षत्वमिति । साधकयाधकमान. शून्यत्वं-साध्यनिधययाधनिश्चयाभाषयत्वामित्यर्थः । पलव्यतिरे. कियारणाय याधाभावनिवेशः । ईवशी च पक्षता सर्वमभिधर्य प्रमेयत्वादित्यादी यदा कचिदपि न संशयो नापि निश्चयस्तदाऽक्ष. तैवेति तदानी वयानुपसहारित्वस्य सिद्धान्तिनोप्यनिष्टस्य वारणाय सत्यन्तवलस्यैव सार्थक्यमिति भावः । (फेवलान्ययिसाध्य साध्य सन्देहदशायामप्पलश्यस्यमिदा मभिप्रेतामति भावः)। नन्वेयमपि सत्यन्तदलपैयध्ये दुर्यारमेव फेवलान्ययिसाध्य के साध्यामाधामसिया याधनिधपीटतपक्षत्यानांसखा विशेष्यदलस्यैवासंत्यादित्यत मा. हरलान्वयिसाध्यकपीति । याधकमानप्रसिद्धिरतति । पक्षनि- यामापप्रतियोगित्वधारय सुलभो याध त्यति गायाधफमान.

·१७५२ अनुपानमादार्याम् पदस्य साध्ययत्वज्ञानात्वायच्छिन्नविरोधितिश्चयपत्यादिति भावः। ननु अवापि लक्षणे पूर्वलक्षणोक्तलक्ष्याप्रसिद्धि गर्न सर्वम नित्यं प्रमेयत्वादिम्यादः साधारण्यादिसंकरण लक्ष्यत्वासंभवादिति फथमेतवलक्षणावतार इत्यत आह निश्चितेति । निश्चितसाध्यामा. घच तन्मात्रं चेति द्वन्द्व तथाच निश्चितसाध्याभावववृत्तित्वं सा. धारण निश्चितसाध्यामायधन्मात्रवृत्तित्यं विरुद्धत्वमिति यथा- संख्यनाम्ययः । इनीति, हृदयमित्यानिमेणान्वयः । एवं च सर्वमनि- त्यं प्रमयत्यात गगनत्यादित्यादिकमेव पक्षतादशायामसंकीणोंदाद रणमिति भावः । ननु साधारपयशरीरे पक्षानिरिकत्वविशेषणस्य वै. ययन प्राक् निराहतत्वात् निश्चयघाटनसाधारण्याचाभप्रायेण ल. क्षणान्तर न सङ्गच्छते निश्चयांशवैयर्यस्याप्यतिम्फुटत्यादित्यती दोपान्तरक्षानशून्यकाले दोपान्तरवतोपि हतौरनुपसंहारनयेधानुभि- त्यनुत्पादकत्वमिति लक्ष्यत्यमित्याशयेनैव तल्लक्षणमित्याह सा. धारपयादीत । आदिना विरोधभागासिद्धिपरिग्रहः । सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादेः सद्धेतुतयाऽलक्ष्यत्वस्य प्रागभिहितत्वात् तत्रा- व्यापत्यभिधानं सङ्गमयति सद्धतुत्वं चेति। व्याप्तिनिश्चयवशायामे- चेति । तथाच सर्वत्र साध्यसन्देहदायां तस्य लक्ष्यत्यमेवयव्याप्ति- रेय तत्र सत्यन्तविरहादिति भावः ॥ (चि०) अथ पक्षातिरिक्त व्याप्तिग्रहानुकूलाप्र. तीतसहचारोऽनुपसंहार्यः, यदि च पक्षे व्याप्तिग्रहः कश्चित्तदा शब्दोपदर्शितव्याप्तिकानुमानबदभेदानु मानवच स तुरेवति चेन्न। तत्रैव सद्धतावतिव्यामे, सर्वस्य पक्षत्वे पनाति- रिक्ताप्रसिद्धः असाधारणविरुद्धधारतियाप्तेश्च, दूषक- सापां व्यर्थविशेषणत्वाच । न च दूपकतानैकान्तिक स्वेन न प्रत्येकमिति वाच्यम् । अधगत्या विशेष णत्वात् । नापि विप्रतिपत्तिविषयमात्रवृत्तित्पम् , केव- लान्वपिसाध्ये अव्याः सर्वस्य पक्षत्ये मात्रार्थाभा. वादिति ।

·अनुपसंहरिप्रकरणम् । १७४३ (दी०) अथेसादि । पक्षातिरिक्त न प्रतीतो निश्चितो व्या- प्तिग्रहानुकूलोऽन्वयेन व्यतिरेकेण वा सहचारो यस्य स तथा । सद्धतुरेवेति । तथाच लक्षणे पक्षातिरिक्तपदं सहचारग्रहस्थलमा. त्रोपदर्शकं न तु विशेपकमिति । विशेषकवाभिप्रायेण दृषणद्वय माह तत्रैवेत्यादि । असाधारणेसपक्षव्यावृत्ते पक्षतादशायां शब्दो- ऽभिषयः शब्दत्वादिसादौ जलं निःनई शीतस्पर्शचच्चादियादौ च रूपं जलं वा द्रव्यभिन्नं गुणवत्वात् गुणकात्तिजातिमा चादित्यादौ विरुद्ध चातिव्याप्तिरित्यर्थः । दूपकतायामिति । स- । हचाराभावस्यैव ज्ञानं विरोधि न तु तत्प्रत्ययांशस्यापीति । अर्थ- गन्येति । अनैकान्तिकशब्दार्थविवेचनेन प्रातिस्विकरूपेणैव मतिः धकत्वव्यवस्थितरित्यर्थः। कंचित्तु दुपातायामसाधकतायाम् , अति, अनैकान्तिक- शब्दार्थे उभयकोट्युपस्थापकत्वादौ साध्योपस्थापकत्वायंशस्य व्यर्थत्वादित्यर्थ इत्याहुः । , विमतिपत्तिः पक्षे साध्याभावप्रतीतिः साध्ये पक्षनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्तमतिपत्तिा ? आये फेवलान्वयीति । साध्याभावाप- सिद्ध्या अव्याप्तिरित्यर्थः । उभपत्र सर्वस्येति । अतिव्याप्तरिति पाठे तम्मात्तित्वं तापव्याप्यत्तिकत्वं तदितरावृत्तित्वं वा? आये केवलेति । इदश्च यथाकथविद्याप्तिग्रहदशायाम् । द्वितीये सर्वस्येति । (गाल) पक्षातिरिकेत्यादि यथाश्रुतम्लेऽप्रतिपदस्थ पशातिरि. कपदव्यवाहिततया पक्षातिरिके सहचाराम ययो न लभ्यते, एवं व्या. मिमहानुफलपदसहचारपदयोरव्यवधानविरहेण व्याप्तिग्रहानुफूलस. पचारायच्छेदेनाप्रतीत्वान्ययाला इति विपर्ययेण योजयित्वा च्याच पक्षातिरिक्त इत्यादि । सर्वत्र सामसन्देहदशायामपि देता सायसहचारस्य संशयामतीतिसम्भयात् प्रतीतिपदं निधिता.

·अनुमानगादार्याम् र्थकतया व्याचऐन प्रतीत इति । व्याप्तिग्रहानुफलत्वेनानुगमनीयं सहचारद्धयं विशिष्य दर्शयति अन्वयेन व्यतिरेकेण घेति । सहचार स्य साध्यसाधनसहंचारत्येन निशे व्यतिरोकिणि सायाभावह स्वभावसहचारत्वेन निवेशेऽन्वयिन्यतिव्याप्तिः, सहवारत्वेनोभयारनु गमे उदासीनपदार्थसहचाइदशायां अनुपसंहारिणयव्याप्तिरित तद्वारणमुक्तरूपेणानुगमफलंयोध्यम्। यस्यत्वस्य व्यातिप्रदेणान्वयः। पष्टयर्थसम्बन्धश्च तदंतुझानुमित्यनुकूलत्यम, तथाच ततुकानुमि- स्यापयिकन्यासिग्रहानुकूलसहचारनिश्चयामावस्तस्यानुपसंहारित्व मिति लक्षणं पर्यवसितम् । यदि व पक्ष व्यातिप्रहः कविदिति प्रन्योऽसर्वपक्षकार एव सर्वपक्षकपरत्वे तत्रैव सद्धतावविव्यासिरित्या निमग्रन्यासंगत्तेः पक्षे ,सहचारप्रत्ययेऽपि पक्षातिरिकेप्रतीतसहचा. रकत्वेनातियात पक्षातिरिक्तप्रसिद्धावसंगत एवं सर्वस्य पक्षांच पक्षे व्यातिपद इति विशेषामिधानमयसंगतं स्यात्, एवं च तत्र क्षातिरिकत्वपदमहिम्ना लक्षणगमनात सद्धतुरेवेत्यभिधानमसंगतमि त्यता पक्षाविरिकत्वांशप लक्षणाघटकस्याभिप्रायेण तत् संगमयति तथाचति । विशेषक-सहचारग्रहस्थलव्यावर्तकम् । नन्येवमग्रिम दूपणद्वयदानविरोध इत्यतोऽभिप्रायानवयोधमूलकत्येन तत् संगम- यति विशेषकत्येति । दृपणाद्वयमप्रसिद्धरित्यन्तम् । शब्दोऽनित्यः शब्दाचादित्यादौ प्रसिद्धासाधारणे गगनादौ व्यतिरकसहचारस्यैव प्रतीतत्वायं गौरवावादित्यादिविरुद्ध च घटादौ व्यतिरेकमह चारनिश्चयसंभघानातिव्याप्तिसंगतिरतोऽसाधारणविरुद्धयोरितिमू- লাহৰণা কৰাবাৰ নি। বয়মাবাবাব साध्यकहेतोधिपक्षाप्रसिद्ध्या जलं निस्नेहं शीतस्पर्शवत्यावित्यादी पाधावतारवशायां विपक्षप्रसिद्धावपि तद्यावतत्वाभाधात् सपक्ष विपक्षव्यावृत्तत्व रूपमसाधारपयं न संभवतीति असाधारण इत्यस्या माह सपक्षव्यात्त इति । शब्दोऽभिधेयः शब्दत्वादिस्यादौ पः वयसहचारस्य सवं दशाधिशेष निश्चयसंभवादाह पक्षतावशाया मिति । अतिच्यातिरित्याग्रिमेण संवद्धते । यत्र सहवार एवं नास्ति) तारशमुदाहरति जलमिति । निम्हत्य-स्नेहवदन्यत्वम् , अा व सर्वदेवातिया पक्षतादशायामित्यस्य न सम्बन्ध इत्यायिकहुं । मित्यादापिति मध्येप्युकम् । अस्य २ बिरुद्धयपि पाधानवता ·, . , अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७४६ दशायां तबाहासंभवादसाधारणतयोपपादनमविरुद्धम् । जलं घेति । प्रथमेऽसिद्धिसंकीर्णो: द्वितीपेच वाधसंकीर्णो विरोध इति भेवः । घटादाधुत्पत्तिकाले गुणरूपन्वभावसत्यति प्रतियोगिवैयधिका- रण्यावाच्छन्ने तस्मिन् साध्याभावसहचारो न सम्भवति, स एव च ध्यांतरफण्याप्तिमहानुकूल प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नीया पर्व ध्यापकतायाः अव्याप्यवृत्तिव्यभिचारिण्यतिव्याशिवारणाय तादृश- ध्याप्तो निवेशनीयत्वात् ,प्रधमेऽतिव्याप्तिसंगतिः, प्रतियोगवेयधिक रण्यानच्छिन्नाप यदभावे साध्याभावसहचारोन सम्भवति तत्राति- ध्यातरतिस्फुटतया तादृशमपि हेतुमाह गुणकर्मावृत्तीति । समधाये. नाहायस्य हेतुतायाश्च लामाय जानीति। अतिव्याप्तिरितिय- धपि प्रथमोक्तासाधारणभिन्नस्थलये व्याप्तिग्रहानुकूलसहचाराप्र. सिधा मातिव्याप्तिसम्भवः, तथापि प्रशनमाध्यादिसहचारस्य प्रमे- । ययन कंपलसहचारत्यादिना धा निश्चयदशायामनुपसंहारिण्यव्या. 'प्तिमारणाय व्याप्तिग्रहानुकूलो यः सहचारनिश्चयः पुरुषनिष्ठस्तदभा. घ एक विवक्षणीयः, तथा चोक्तस्थलेष्वपि कदाचित कस्यचिदन्यदी- यसहचार साध्यादिसहचारत्यभ्रमेण ध्याप्तिम्रमोत्पत्या प्रसिद्धता. दशभ्रमरूपसहचारनिश्चयाभावभावायातिन्याप्तिसम्भवानासंगतिः । पक्षातरिक्तत्यविशेषणस्य दूपकनायामनुपयुक्तयपि तस्य विशेषण स्थानभ्युपगमे न पोप इति प्रत्ययांशचटिनस्य दोपत्यासंभवपरनया शुषकतायामित्यादिमूल व्याचष्टे दूपकतेति । न तु तत्प्रत्ययांशम्य प्रत्ययांशघटितस्य सहचारप्रत्ययाभावस्थति यावत् । पान विरोधी ति भनुपंगणान्धयः। ग्राधाभावायविषयत्वादिति भावः । प्राय शपरित्यागे च घिरोध एव पर्यवसानमिस्याशयः। भनुपसंहारित्वज्ञानस्याविरोधित्येपि अनेकान्तिकत्वरूपसामान्य. धर्मस्य विविध विषयायेन दोपतयाऽनुपसंहारिणो दुष्प्त्यमव्या- पतमित्याशंकते.मुले न चेति । दीधितावनैकान्निकशदायति । अ- कान्तिकावं न्याप्तिप्रहपिराधिधर्मवावं साधारणा साधारण्यादि धर्ममादायव उपपादनीयम् धनुगतताधर्मातरासम्मयात् . नश घ साधारण्याविज्ञानयनय प्रतियन्यायमावश्यकमित्यनुपसंहा. रित्रे दृषकताविरोधिप्रत्ययांशनिवेशानपन्धनदांपो दुवांर पर्यात र भाषः। २२९ ·1 अथ १७४३ अनुपानगादापम् । । मिधमतमाह केचित्यिति । असाधतासापकतायामनुपसं- हारितादोषस्त्यादिः। एवं च साध्यसहचाराभावस्यवासाधकता. व्याप्यत्वेन व्यभिचाराबारकत्या प्रत्ययाशवपर्य्य वोध्यम्। (मूले न दूपफतेत्यत्र च (ए)तन्मेत दूपकताऽसाधकतासाधनमनेकान्तिकत्वेन लिंगेन न तु प्रत्येक मनुणसहारिवादिना, तथाच तस्य व्यभिचारा वारफविशेषणवायेपि न क्षतिरिवि ताशमूलाशयः । उभयकोटी. ति। साध्यतदभावत्यर्थकम् । उपस्थापकत्वानीत्यादिना विरुद्धान्य पक्षवृत्तित्वे सतीत्यादिरूपपरिमहः। साध्योपस्थापकत्वादीत्यादिना द्वितीयानकान्तिकत्वघटकसत्यन्तपरिग्रहः ।ध्ययंत्याविति । विख्या देरपि असाधकन्वेन उद्यायकवाविशेषणस्य व्यभिचाराचार. कत्यादिति भावः। साध्योपस्थापफतावच्छेदकरूपमात्रस्यासाधकताहेतुत्वे यथा ताश(साध्य)पहचारस्वति सझेतो व्यभिचारः तथा सा- ध्यामावोपस्यापकतावच्छेदकरूपमात्रस्य हेतुत्वेऽपि ताशसाध्या. माववढ्यावृत्तत्वयति सद्धनी व्यभिचारो दुर्वाइति कोटियोप. स्थापकतावच्छदकरूपहृतो वैयर्याभिधानावङ्गतिः। साम्योपस्था- पकतापच्छेदकसाभ्यसहचारतदभावोपस्थापकतावच्छेदकतदभाव. चव्यावृत्तत्वयोः सदतुसाधारणत्वेपि यपविशिष्टविषयकशानक न्योपास्पतिः पविशिष्टविष्यकमानजन्यसाध्यामावोपस्थिति सहकारण सन्देशजनिका तदुभयरूपवावस्यैव उभयफाप्युपस्थापन फतावच्छेदकरूपवस्वमित्यनेन विवक्षितत्वात्, ताशसवेतुन्या वृत्तनासाधकतानाधकारसंभवादिति चेन्न । निष्कृष्टमते धर्मितारपछेदकधार्मिणि यद्पवत्ताझान साध्यसन्दे हजनक तद्रूपवत्वस्यैव ताभयकोट्युपस्थापकताबच्छदफकरूप वत्यामत्यत्र विक्षितत्वात् । तर धर्मितावच्छेदकविशिष्टसाध्यत भायोभयमकारकतानस्यैव साध्यसन्देहपदार्थतया तत्र प्रकारत्वों अवयम्यपरतया प्रकृतप्रायसगते । सारशलक्षण साध्यामावाप्रकार कानामान प्रति धर्मितावच्छदशाविशिएधर्मिणि साध्याभावव्याप्ति विशिष्टरतासानस्य देतुत्यावरुवातिवातारणायक सायप्रकार करयलियेयावसातानुमाने च सतोगभिचारप्रसगाव तदर दुबास्त्पाद । साध्यप्रकारकत्वमाननियंश साध्यानुमिति ·3 अनुपसंहारिपकरणम् । १७४७ नकसाध्यव्याप्यवत्ताज्ञानविषयतावच्छेदकव्याप्तिमादाय , व्यभिचार रातद्वारफसाध्याभाचप्रकारत्वांशपैयर्थ्याप्रसक्तेन तद्वयर्थ्यमुक्तम् । एवं चोभयकोट्युपस्थापकत्वादावित्यादः साध्यतभावप्रकारकक्षा. नजनकत्वादावुपस्थिीतशेषणतया प्रविष्ट यत्साध्यप्रकारकत्वं तदादि. विशेषणवैयादित्यर्थो द्रष्टव्यः। सहचारप्रत्ययाभावः सहचारामा. वादन्य एवेति धर्मिभेदादवैयर्यमत्रास्वरसीज बोध्यम् । सर्वस्य पक्षत्वे मात्रार्थाभावादिति केवलान्वयिसाध्यकाव्याप्ती नहेतुः साध्ये केवलात्वयित्वाभिधानानुपयोगापत्तेरिति साध्याभाया- प्रसिद्धरेव तद्धेतुत्वं मूल कृतोऽभिमतम् । सर्वस्येत्यादिक च सर्वपक्ष कसामान्य पधाभिप्रेताव्याप्तेर्दोपान्तरस्य हेतुपरम् । एव च साध्य पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्यप्रतिपत्तर्विप्रतिपत्तिपदार्थत्वे प्रथमदोपासन- तिरिति त सामयितु विप्रतिपत्तिपदार्थ वितर्कयति विप्रतिपतिरिति। पक्षपदं विषयताविशेषलाभाय। मुले पक्षत्व इति । विप्रतिपत्तिविषयत्व इत्यर्थः । फेवकान्वयि. साध्यकेतिव्यातेरिति पाठे मात्रार्थाप्रसिद्धरतिव्याप्त्यसमतेः तत्- सङ्गमनाय वितर्कयति तन्मात्रवृत्तित्वमिति । तत्त्वव्याप्यवृत्तिकत्वं विप्रतिपत्तिविषयत्वव्याप्याधिकरणताकत्वम्, विप्रतिपत्तिश्च साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वविप्रतिपचिरेव । तदितरेति । विप्रतिपत्ति- विषयेतरेत्यर्थः । केवलान्वयिसाध्यकस्य विप्रतिपत्तिविपयत्यव्याप्य. वृत्चेस्सर्वमभिधेय प्रमेयत्यादित्यादिदेतोर्लक्ष्यतया नातिव्याप्तिः सग- च्छत इत्यत आहेद चेति । कथंचिदिति । सर्वत्र साध्यसन्देहसत्त्वेपि शन्दादिनाव्याप्तिप्रहदशायामित्यर्यव्याप्स्यनिश्चयवशायामेन च त. स्य लक्ष्यत्वादिति भाव. असाधारणव्यतिरेकिणोरप्यविव्याप्तिर्योध्या इत्यनुपसंहारिपूर्वपक्षः ॥ - . (पि०) उच्यते व्याप्तिग्रहानुकूलै धर्म्युपसंहा: राभायो पत्र स हेत्वभिमतोऽनुपसंहारी। स चान्वयन व्यतिरेकेण पा सर्वस्य पक्षत्वे दृष्टान्ताभावात घटोs. नित्यो घटाकाशोभयतिदित्याश्रयत्वादित्यादी सा.

·१७४८ । अनुमानगादाधर्याम् ध्यसाधनसाहचर्याज्ञानात्तस्य विद्वत्याज्ञानदशाया- मनुपसंहारित्वेनेष्टत्वात । केंघलान्यायधम्मावच्छिन्नपक्षको चा,। सर्वम- भिधेय प्रमेयत्वादिति सदेतो न केवलान्यपी पक्ष तावच्छेदकः निश्चितसाध्यवनित्वात् । विप्र' तिपच्या साध्यानिश्चयदशायां पक्षत्वे तदनुपसंहार्य व । व्यतिरेकिसाध्य के साध्याभाववत्तित्वाज्ञानदशा: यामिदं दूपणम्, तदरगमेऽपि साधारणसङ्कर गय) एवं व्याप्यत्वासिद्धर्ज्ञाने। तदुद्भावने चायं व्यभिचार- बदुपजीव्यत्वाददोपः। घटाकाशोभयवृत्तिरित्याश्रय स्वञ्च विरुद्धमेव । एतेभानुपसंहारित्यप्रतिमन्धाने यदि व्याप्तिग्रहस्तदानुमितिरेव तदभाचे व्याप्चत्वासिद्धि- रेवेति निरस्तम्, उपजीव्यत्वादिति ।। इत्यनुपसंहारिचिन्तामणिः ।। , 2 P (दी०) व्याप्तीत्यादि । यत्र यस्यत्यर्थः । तथाच हेत्वाभि मतवान्दोपसन्दानात् बढेतुकमकृतसाध्यसिद्धयौपायकव्यामिश हानुकूलापसंहाराभावस्तस्यानुपसहारित्वमित्यर्थलाभायतिरेकिणि नातिव्याप्तिः । ननुपमहारः' सहचार तनिश्चयोचा? आये तादृशस्या- भावो निखिलमसिद्धानुपसंहार्यव्यापकः अतिव्यापरुश्च रूपं द्रव्यभिन्नं गुणवत्वादगुणकात्तिजाविमत्वादित्यादेः, द्विती. थे पुनरझानरूपासिदिपर्यवसायी कारणाभावतया स्वरूपमन्नेव दोपो न हेत्वाभास इसत आह केवलान्वीति । पक्षः साध्य. निश्यविरोधिनः • साध्यवान वेत्यादेःसन्देहस्य विपयोः अवच्छे.

·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७४९ दकत्वञ्च स्वान्यूनवृत्तितकत्वं तच्च स्वरूपसतोऽप्यविरुद्धम् । तेनः प्रातिम्धिकद्रव्यत्वादिरूपेण सर्वच साध्यसन्देहदशाया नाव्या प्तिः । एवञ्च सर्वत्रैव हेत्वादिमति साध्यतदभावसन्देहाद्याप्त्य- ग्रहेणाभासत्वम् । परार्थस्थले बहिर्भावं व्युत्पादयति एवमिसादिना । असि द्धिरनिधयः । ज्ञाने ज्ञापने ! स्वार्यस्थलेऽन्तर्भावम् , एतेनेत्या, दिनाशय निरस्यति उपजीव्यत्वादिति । । ( गा० ) यत्रेत्यस्य सहचारग्रहाभावरूपैकधर्म्युपसहारा- भावनान्वये व्यतिरेकिण्यतिव्याप्ति-व्यतिरेकसहचारप्रकार- फग्रहस्य हेत्वभावे सत्वेपि विषयतया तदभावस्य हेता. घक्षतत्वात् , तस्य व्याप्तावन्वयेऽपि व्यतिरेकसहचारग्रहस्या- न्वयव्याप्त्यपादकत्वे सैवातिव्याप्ति-व्यतिरेकव्याप्तः प्रकृतहे. तुनिष्ठत्वाभावात् , सप्तम्यर्थविषयताया व्याप्तिग्रहऽन्वयेपि स पच दोपः-प्रकृतहेतोय॑तिरेकसहचारग्रहाधीनव्यतिरेकव्याप्तिग्रहा- विषयत्वात् , अतः पाठयर्थपरतया सप्तमी व्याचष्टे यति । एव च ध्यतिरेकव्याप्त प्रकृतहेतुनिष्ठत्वविरहेऽपि तद्गृहस्य प्रातहेतुधिषयक त्वविरहेपि वा तत्सम्बन्धितयातहानुकूलसहचारग्रहदशाया ना- तिव्याप्तिरिति भावः । ननु यथाकथंचित् सम्बन्धस्य उदासीनव्या. यादावपि सत्वेन व्याराधाराधेयभावरूपो विषयत्वरूपो पास. म्यन्ध एव विवक्षणीयः, तथाच तदोपतादवस्थ्यमित्यत आह तथा. चति । हेत्वभिमतेति । स्वहेतुकप्रकृतसाध्यसिद्धयोपयिकसम्बन्ध तात्पय्यंग्राहक इत्यभिमतपदसमभिव्याहारादित्यर्थः । एतेन ततपद. घेपर्यशंफापि निराकृता। उपसंहाराभावस्तु तत्पुरुपनिष्ठस्त प्रति तस्य हेतोरनुपसहारियमित्यर्थलामादित्यर्थः । सध द्रव्यभिन्न गुणवत्त्वादित्यादी अन्वयसहचारस्य व्यतिरेक- सहचारस्य च विरहाल्लक्षणसमन्वयसम्मन प्रसिमानुपसहारिणि सर्यमभिधेय नित्यं चाप्रमेयत्वात् द्रव्यत्यावेत्यादावच्यारमिधान ना. सम्मवस्यायद्यप्युक्तस्थलेपि प्रकृतव्याप्तिमहानुकूलसहचाराप्रसिद्धपा न यथाथुतलक्षणसम्भवस्तथापि प्रमसाध्यासियोपथिको यो न्या. .

·अनुमानदाधाम तिग्रहस्तदननुकूलसहचारसामान्यत्वविपक्षणे पदार्धान्तरसहचा- रस्य प्रस्तसाध्यसिद्धीपयिकन्यातिधर्मानुकूलत्याभावमादाय लक्ष गसमयपसम्भवः । न च गुणादिनिष्ठद्रव्यत्यादिसहचारस्य द्रव्य दादिसहचारत्यभ्रमविषयतया प्रस्तव्याप्तिमहानुफूलवसायान स. हचारसामान्ये तदननुकूलत्यमिति कथं लक्षणसङ्गमनमिति वा- च्यम् । सहचारपन किञ्चित्प्रतियोगिका वकिञ्चिदनुयोगिकत्वविशि- एसहचारत्यविशिष्टपतिविषयताया विवक्षणीयत्वात् । अमशि- पयविशिष्टसहचाराप्रसिधा तद्विषयताया पास्तवसहचारयविशि- पर्याप्तत्वात भ्रमात्मकमानविषयतासामान्ये व प्रकृतव्याप्तिमहा- नुकूलत्वविरहस्याक्षतत्वात् । - रूपमिति । प्रतियोगियेयधिकरण्या- नवाच्छन्ने गुणाभावे द्रव्यान्यवाभावसहचारसम्भवात् ,गुणका- वृत्तिजातिमावत्वनुसरणम् । अशानरूपासिद्धिपर्यवसायी अज्ञान- रूपासिद्धयात्मकः, कारणाभावतयाध्याप्तिप्रहकारणामावतया, स्व. स्वरूपसम्मेव-शानानपेक्ष पय, दोषा-परस्परयानुमित्यनुरुपादप्रयोज- कान हेत्वाभास इति । यद्यपि पक्ष्यमाणसाव्यसन्देहविषयत्वरूप. भनुपसंहारित्वमपि स्वरूपसदेव विरोधीति न तस्य देत्याभासता- सम्सय इति लक्षणद्वपि तुल्यानुयोगः, तथापि प्रथम स्य कारणा; मायतया स्वरूपसदुपणत्व स्फुटतरं न द्वितीयस्य तस्यातथाचादि. त्यापातत ईरशानुयोगेन द्वितीयावतारसगतिरित्ययधेयम् । पक्षपदस्य साध्यवान्न वेति संशयविषयपरत्वे केपलान्वयिसा. केऽव्यातिस्तत्र कोट्यप्रसिध्या तादृशसंशयासम्भवाद, स्वनि धाभावप्रतियोगित्यसशयाविषयसाध्यकत्यार्थ काये पक्षविशेष्पकसं- शयदशायामनित्यत्यादिसाध्यफेऽध्याप्तिरतः संशयद्वयमनुगमयति पक्ष इति । पक्षताग्रन्थ व्याख्यातमेतत् । यद्यपि घटः प्रमेयवान् । स्यादौ प्रमेयं घटानिष्ठाभावप्रतियोगिन वेत्यादिसशविषयताया केवलान्वयिधर्मव्यापकत्वात् यथाश्रुतेऽतिव्याप्तिः, विषयताविशेष निवशे उभयविधसशपे धमिविषयताया एकविधवाभावादननुग म, प्रकृतानुमित्युद्देभ्यनिष्टसाध्यवत्तानिश्चयविरोधिसंशयविषयता निघशे विश्वास्मिन् सायसन्देहदशायां व्यतिरकिधर्मावच्छिन्ने प. क्षे साध्यसाधकस्याप्यनुपसहारिताया, दुपकतावीजसत्त्वेनोपगन्ठ प्यतया तप्राध्याप्तिः । तथापि स्वप्रतिबन्धकतावच्छवकीभूत साध्य - ·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७५१ - सानिधयविशेष्यतासमानाधिकरणसंशयविषयताविषक्षणान्न दोपः। प्रमेयं घटनिष्ठाभावप्रतियोगिन येत्यादिसंशयस्य घटादिमात्रधि- घयताया एव ताशसशयप्रतिवन्धकतावच्छेदकप्रमेयादिप्रकारता- निरूपितविशप्यतासमानाधिकरणत्वात् तारश्याश्च केवलान्चयि. घाव्यापकत्वात् । ननु यत्र केवलान्वयिसर्वत्वादिकं धर्मितावच्छे- दकीकृत्य न साध्यसशयोऽपि तु द्रव्यत्वगुणत्वादिविशेषधर्म धमि. तावच्छेद कीकृत्यैव विश्वविषयकसशयः तत्र सशयविषयतायां सस. रूपसम्बन्धरूपकेवलान्वयिधर्मावच्छिन्नत्वाभावाद याप्तस्तगापिस हचारग्रहारूपदूपकतावीजसत्त्वेनालस्यताम्बीकारासम्भवात् इत्यत आह अवच्छेदकत्व चति । स्वान्यूनवृत्तितत्कत्वमिति । तथा च के. वलान्यायधर्मव्यापक संशयविषयत्व पर्यवसितम् । केवलावयि- धर्मव्यापकत्व चात्यन्ताभाधाप्रतियागित्यमेव न तु केवलान्यायध- मभिष्टात्यन्तामायाप्रतियागित्व निष्ठान्ननिधशे प्रयोजनाभावात्। स्वरूपसतोपि-संशयधर्मिण्यप्रकारीभवतापिानाव्याप्तिरिति। ताश. समूहालम्बनसशयविषयतायास्तत्सशयविषयतात्वेन फेवलान्वयि- धर्मव्यापकत्वादिति भावः। यर विश्वेपा नैकसशयविषयता अपि तु ऋमिकसशयद्वयविषयतै तादृशस्य सग्राह्यत्वे तत्कालीनसंशय- विषयतात्वेन व्यापकत्व विवक्षणीयम् । , इत्यादरियादिना हत्वमावपरिग्रह। व्याप्त्यग्रहेणेति। व्याप्त्यनि- अयनेत्यर्थः। सहचारनिश्चयासमवादिति भार । न च धामणि किञ्चिद्रूपेण साध्यादिमशयेपि साध्याद्यशे निर्मितावच्छेदकसा- ध्यादिसहचारस्य हेतौ निश्चये थाधकामाव इति वाच्यम् । तद्वत्तया गृएमाणे सत्र ततसशयवशायां तत्र सहचारसरायसामग्न्या अ- प्पोत्सर्गिकन्चात्, कचित् स्वाधिकरणे ननिययदशयामेव तादृशनि- चयेन स्थाधिकरणवृत्तितन्कत्वनिश्चयेन वा तत्सामानाधिकरण्या- मावनिरर्तनात्, स्वस्मिन् तत्सामानाधिकरण्यसशयसामग्रीविघट- नासभगत । आभासत्वं हेतो?पत्यम्। मुले सद्धताविात : कचिदधिकरणे साध्यनिश्चयदशावच्छित इत्यर्थः । साध्यानिश्चयदशायां-सत्र साध्यसन्देहदशायां, पक्षत्ये. केपलान्चयियमस्य पसतारच्छंदकत्ये, तत्-अभिधेयत्वसाध्यक यत्वम् ज्यातरफिसाध्य अनित्यत्वादिसाध्यप्रमेयत्यादी अमानद- 4 ·. 1 अनुमानगादार्याम् ঘঘিনা ভাসঃ ওবায়বিয়া নিখোমা सा स्यादेव पसिध्युपजीव्यवसायमानपिरोधिताया लामासत्या. विरोधिरयाविति मूलानुसारिशंका निराफरोति उपजीव्योपि चेति । उत्तयैव विरोधियादिति । तथा चावायमानविरोधिनो ज्ञानरूपासि. परघुपजीव्यत्यं न त्याभासतायोजफ टान्तस्य साधारण्यस्य डायमानतयैव बिरोधित्यादिति मायः। (दौ०) यत्तु व्यासति, व्याप्तिग्रहानुलसहचारनिश्चय- सावछिन्नविरोधिरूपरचमः विरोधस्तु सशयसाधारणमन्वय मात्रसहचारया विरुणदि, असाधारण व्यतिरेकिणि च नव्या तिरकसहचारग्रहविरोधः, ताशरूपमन्तरेण लक्षणस्यासम्भवि- तया तदेव रूपं लक्षणमाह केवलेति । तादृशावच्छिन्न पक्षः स. न्दिग्धसाध्यको यस्याश्रयः स तथा । तथाच केवलान्वयिधर्माव- छिन्नसा पसन्देहविपयत्तित्वमनुपसंहारित्वम् । व्यतिरेक्यादी फेचकान्वयीन साम्पसन्देइविपयतावच्छेदकः साध्यवचानिश्चय- सामान्यविरोधिसंशयविषयचित्वं वा वधम् । धम्मिविशेपनि- यन्त्रितस्तु सन्देहो नान्पम्पिकनिश्चयविरोधी। साध्यासन्देहवि- पयताव्याप्यसाध्यसिद्ध्यनुकूलव्यामिग्रहीपपिकसत्ताकत्वं वा, तादृशी च सत्ता अन्वये इतोय॑तिरेके च तदभावस्येतिन क- श्चिद्विशेषः स्वरूपसचादृशसंशयविपयेच हेतुमत्तानानं हेतौ सा- ध्यसामानाधिकरण्यं संशयसामग्रीत्वेन तन्निश्यप्रतिवन्धकम्, स- पत्र संशयसामग्रघा निश्चयमतिवन्धकलकल्पनात् । हेतुमति सर्व प्रसाध्याभावसन्देहे हेती साध्यसामानाधिकरण्याभावसंशयस्यौ- चित्यावर्जितत्वात् साध्याभावेन साध्यसामानाधिकरण्याभावो. पस्थापनादिति । (गा०) अनेच पूर्वपक्षेत्र बूम इत्यादिमिश्रोतसमाधान दूपयितु मुंपन्यस्यति यात्पति । व्याप्तीति। प्रथमलक्षणसाधारणमाध्याप्तिम. न - । A ·अनुपसंहारिप्रकरणम् । हेति। व्याप्तिग्रहानुकलो यो यः सहचारस्तत्तत्सहचारनिश्चयत्वाव- च्छिन्नविरोधिरूपवत्स्वमित्यर्थः। सहचारनिश्चयवृचित्वमुपेक्ष्य निश्च: यत्वावच्छिमत्वस्य प्रतिवध्यताविशेषणत्वात् आकाशाभाववाना- काशादित्यादौ । हेत्वादेरवृत्तित्वस्यं उभयसहचारग्रहविरोधित्वेपि नातिव्याप्तिः। अवच्छिन्नत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः विरोधस्य हेतो साध्यसामानाधिकरण्यात्मकस्य उभयथा वारणं दर्शयति विरोध स्त्विति । संशयेत्यनेन प्रतियध्यतायां निश्चयवानवच्छिन्नत्वं दशि- तम् । अन्वयमात्रेत्यनेन व्यतिरेकसहचारग्रहविरोधित्वदलव्यवच्छे. दः। यद्यप्यनुपसंहारिण्यपि हेतुनिष्ठफेवलान्वयिधर्मव्यापक(साध्य)- संशयविषयवृत्ति न हेत्यभावे साध्याभावसहचारनिश्चयविरोधिहे. स्वभावधर्मिकसाध्याभावसंशयविषयवृत्तित्वरहस्यैव तद्धर्मिकतत्स. चारसंशयसामग्रीत्वेन तद्धर्मिकतन्निश्चयप्रतिवन्धफत्वात्तथापि त. वत्सहचारनिश्चयत्वावच्छिन्नविरोधित्वं नैकधर्मविशेषणम् । तथाच सर्वमनित्यं घटत्यादित्यादौ अन्वयसहचारनिश्चयविरोधि यद्धतुनिष्ठ- ताशसंशयविषयवृचित्वं यच्च हेत्वभावनिष्ठंताशलाभ्याभावसंश- यविषयवृत्तित्वं तदुभयरूपवत्त्वमादाय लक्षणसमन्वयः। येन केनापि सम्वन्धेन पिरोधिरूपवत्त्वनिवेशात हेत्वभावनिष्ठसंशयविषयवृत्ति- त्वस्यापि एकशानविपयत्यादिना हेतुनिष्ठत्वात् सर्वमभिभेयमनित्यं या प्रमेयत्यादित्यादौ च्याप्तिग्रहानुकूलव्यतिरेकसहचारामसिद्धया यो यः सहचार इत्यनेनाप्यन्वयसहचारमात्रस्योपादानात् तद्विरो- ध्येकरूपमादाय लक्षणसमन्वयः । पर्वतो घहिमान् धूमादित्यादौ साधनयमाप्रहविषयकतिपयर्मिविशेष्यकसाध्यादिसंशयविषये सा- धनादेवृत्तिर्न साध्यादिसहचारनिश्चयविरोधिनी यघामणि विशिष्य सम्बन्धो ज्ञायते तावद्धामपु विशेषणसंशयस्य विशेष्य. विशिष्टरित्वसंशयहेतुतया विशिएनिश्चयविरोधित्वात नानाद. ; ण्डयत्वेन शाते पुरुपे एकद्याहिदण्डे रक्तस्वादिसन्देऽपि रकदण्डवा. न घा पुरुष इत्यादिसंशयानुदयात् । न हि पर्वतबहिसन्देहे महान. सादित्तिवया गृहीतधूमे घहिममृत्तित्वसंशयः । तनिहाय विशे- पणसंशयाभावविशिष्टसम्बन्धवानाभावस्य विशेष्यसम्बन्धमान- 'स्य च परस्परसहकारणेव हेतुत्यकल्पनयेति । अन्वयसहचार. निशययावच्छिन्नपिरोधिठामावनिवेशेतिमसहं सूचयति, असा- ·१७५६ । अनुमानगोदाधयामः धारण इप्ति, शन्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ पृथिवीतरेन्यो भिधत पृयिवावादित्यादौ चेत्यर्थः प्रहविरोधो-महानुत्पादा, तथाच तभ साध्यसंशयिस्यशब्दधिव्यादिवृत्तित्व । अन्त्वयसहचारनि- घयविरोधित्वेपित व्यतिरेफसहचारनिश्चयविरोध्रियामावान्नातिप्र. सज इति भावः । व्यतिरेकसहचारनिश्चयत्वावच्छिन्नविरोधितामात्र निवेशे शब्दोऽनित्याशब्दयाभावादित्यादौ व्यतिरेफसहचारानेश्चय- त्वावच्छिन्नविरोधिति हेत्यभावनिष्ठसाध्यामावसंशयविपयशब्दादिः चित्वेऽतिप्रसशो वोध्यावाशरूपमिविविरोधितावच्छेदकरूपमित्यः N: लक्षणस्य विरोधिरूपवत्त्वरूपानुपसंहारिलक्षणग्रहस्य यस्य पक्ष इत्यय विग्रहे साध्यसंशयविषयरूपपक्षपदार्थयटकसाध्ये यत्सम्बन्धि मतया पप्ठ्यर्थसम्बन्धात्यये फेपलान्यविधर्मावच्छिन्नविषयताकसं शयविषयकसाध्याम लभ्यते, तस्य च ज्ञानं न व्यानिशानविरोधि किन्तु वक्ष्यमाणक्रमेण साध्यसंशयाविषयवृतित्वज्ञानमेवातस्तला. भाप सरायविषयधयन्वितायतासम्बन्धार्थकत्वं पप्ठ्याः प्रदर्श यितुमाह यस्याश्रयति । केवलान्याति । अवच्छिन्नान्तविपयता. स्वयि तिधिवेशप्रयोजनमाहव्यतिरेक्यादाविति । यादिना असाधार परिमाइः १. पर्वतो। वद्विमान्धूमादित्यादेः संशयविषयमात्रवृत्तित्वं निदेश्य' धारणसम्भवायतिरेक्याद्यनुधावनम् । साध्यवचनिश्चयः बिरोधित्वेन संशानुगमस्यावश्यकतया प्रतिबन्धकत्तायां ताशनि. थत्वव्यापकत्वमेव निवेशयितुमुचितम् विषयतायां केवलान्बधि धर्मव्यापकत्वस्य निवेशापेक्षया लावधादित्याशयेनाहमययत्तेति । सामान्यपदेन व्यतिरेक्यादियारणं स्फुटयति धर्मिविशेषेति । धमि- विशेषनियन्त्रिता कतिपयमाप्रधर्मिका नात्यमिति समानधर्म- कविपरीतशानस्यैव पिरोधित्वादिति भावः ।। ननु यत्र यत्र हेतुस्तयतिरकश्च ज्ञातस्तापद्धर्मिकासविषयसशय. दशायामपि हेतोरप्यनुपसहारिता सहचारनिश्चयानुत्पादस्य दूपकक्षा चीजस्य सत्वादिति तत्रोकलक्षणाच्यातिरतस्तत्साधारण्याय प्रकारा न्सरमनुसरति साध्यसन्देहेति । कमले वासायमानहेतुतद्यतिरेके सत्तायत्यधिकरण सन्देहविषयत्यासत्वपिन क्षतिः शायमानसत्ताया परयाप्तिमहानुलन्यात् अथवा यत्र सापवतिन हेतुर्यत्रधा सा- “पामावतिन.हेनुस्तान साभ्यसंशयः किन्नुयायधर्मिणि साध्य ३ ·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७५७ हेत्वोःसाध्यामाचहेत्वभावयोश्च सहचारस्तादृशे सर्वनैव साध्यसंशय- स्तत्रापि हेतोरनुपसंहारित्वं व्याप्तिग्राहकसहचारनिश्चयाऽसंभव रूपढपकताजिस्याक्षतत्वादिति तत्साधारण्याय प्रकारान्तरमाह साध्यसन्देहेति। साध्यवान्निष्ठत्वभावसत्ताया साध्याभाववनिष्ठ हेतुसत्तायाश्च 'व्याप्तिग्राहकसहचाराघटकत्वेन व्याप्तिप्रहाननुक्- लतया तदनुकूलसत्तायाः साध्यसंशयविषयताव्याप्यतयोतस्थले लक्षणसमन्वय इति भावः । साध्यसन्देहस्य चोक्तानुगतरूपेणैव नि. वेशो घोध्यः असाधारणव्यतिरेकिहेतुसत्तायाः साध्यसंशयविपर्यत्व. व्याप्यतयातिप्रसङ्गवारणाय साध्यसिद्धपनुकूलत्वेनान्वयव्यतिरेक- व्याप्ती अनुगमय्य तदग्रहानुकूलत्वेन हेतुततव्यतिरेकसत्त्वयोरनुग- मः । एतदेव दर्शयति तादशी चेति । तादृशी-वादशग्रहोपयिकी। अन्वये अन्वयसहचारनिविष्टा व्यतिरेके व्यतिरेकसहचारनिविष्टा । इदानीमनुपसहारित्वस्य शायमानतया हेत्वाभासतानिहाय पिरो- धित्वं व्यवस्थापयति स्वरूपसदिति । साध्येत्यादेईतोरित्यादिः । त- निश्चयेति । साध्यसामानाधिकरण्यनिश्चयेत्यर्थः।। नन हेतुमति साध्यसंशयस्य हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसं- शयसामग्रीत्यमेवासिद्धमित्याशंकायामाह हेतुमतीति । भौचित्याव- जिंतत्वादिति । हेतुमति साध्यसत्त्वं हेतो सामानाधिकरण्यनियतं सर्वत्र तद्वति तदभावसत्वं तत्र तत्सामानाधिकरण्याभावनियतमिल ति तदुभयभाने तदुभयभानौचित्येनाप्रत्याख्येयवादित्यर्थः। ननु साध्यसन्देहस्याधिकरणे सत्त्येपि साध्यसामानाधिकरण्यामा. यस्यानुपस्थिाया न संशय. सम्भवति तदुपस्थापकसाधारणधर्मा- दिदर्शनसत्वे तदेव संशायकमस्त्वित्यत आह 'साध्याभावेनेति । साध्यसामानाधिकरण्याभावस्य साध्यामावचित्यनाश्रयतया त. सम्बन्धिसाध्याभावविषयफसाध्यसन्देहस्यैव तदुपस्थापकत्वादि. त्यर्थः । एयं च संशयज्ञानस्यानुपयोगित्वेपि तद्विषयवृचिताया हा. नस्य संशयसामग्रीषिधया साध्यसामानाधिकरण्यघाटितव्यातिनि. चययिरोधितया तस्यानुपसंहारित्यरूपहेत्वाभासताऽक्षतैवेति स. मुदायभायः॥ (दी०.) तन, सर्वत्र साध्यसन्देहदशायां कचिदपि सा- ·- . १७५८ 1 अनुमानगादाधर्याम् ध्यसामानाधिकरण्यस्यागृहीतत्वेन तदभावस्य गृहीतुमशक्यत्वा- त् । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिनिश्चयस्याभाव हेतु- ताया असकृदावेदितत्वात् । अस्तु चा स यथाकथञ्चित् साध्ये हेतुसामानाधिकरण्यामा- वसंशयहेतुत्वेन वा तधात्वं, न तथापि सामग्रीत्वेन प्रतिबन्धक तथा हेत्वाभासत्वम् । अन्यथा व्यभिचरिताव्यभिचरितसमाना- समानाधिकरणब्याप्पाच्याप्यपक्षधपक्षधर्मादिसाधनवनिःसाध- नादिसाधारणद्रव्यत्वादिमत्वम् हेतोः पक्षस्प चाभासान्तर स्यात्, तदुपदर्शितस्येव तस्यापि ज्ञानस्येतरसाचियेन तचानि- वायकविरोधिसंशयसामग्रीत्वात् । एवमसिद्ध्यादिनिश्चायकमत्य- क्षसामम्यपि । अपि च हेतोः साध्याभावसन्देहविषयमात्रवृत्ति त्वं दूपणमिति माप्तं तञ्च व्यतिरेकिणि हेतौ नियतविपयेणापि सन्देहेन सम्पयते, दृपकतावीजसत्वे, चासाधारण्यादिसाधारण्य न दोपाय, न वा अत्रैव निर्भरः कन्यो हेत्वाभासत्वानुपपत्ते- रुतत्वादित्यलं पल्लवितेन ॥ । (गा० ) अनुपसंहारिवादशायां साध्यसामानाधिकरण्यसंशय एव दुर्घटः कय तज्ज्ञानस्य तत्संशयसामग्रीत्वमित्याह सर्वति । फचिदपीति । कमपि धर्मिणमन्तर्भाव्य साध्यांशे निश्चयरूपसाध्य घदवृत्तित्वप्रकारकज्ञानस्याजातत्वेनेत्यर्थः । तदभावस्य-साध्यसा मानाधिकरपयत्वावच्छिनामावस्य, गृहतुिमशफ्यावाद-संशयेन को टितया गृहीतुमशक्यत्वात् । ग्रहणक्ष्याशक्यत्वे हेतुमाह प्रतियोगि. तापच्छेदकेति । साशे निधयरूपस्य प्रतियोगितापच्छेनुकाका रकमानस्येत्यर्थः । अभावधीहेतुताया इति । प्रतियोगिविशेषितामा पबुद्धौ विशेषणतावच्छेदकनिधयविधया देतुताया इत्यर्थः । प्रति योगिविशेपिताभावबुद्धः प्रतियोगितावच्छेदकविशिण्वैशिष्ट्यावा' दिवानियमादिति भावः। । यत मिभ्रमसिद्धस्वतन्त्रप्रतियोगज्ञानहेतुवाभिप्रायकोऽयं प्रत्य -- ·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७५९ इति । तदसत-अभावलौलिककप्रत्यक्षं प्रत्येव स्वतन्त्रतदेतुतायास्तैः स्वीकारात् संशय उपनीताभावकोटिमाने ताशकारणविरहस्या. किञ्चित्करत्वात् । अथ सर्वत्र साध्यसन्देहदशायां तादृशप्रत्यक्षनिश्चयासंभवेपि कालान्तरीणनिश्चयजन्यसंस्कारतः स्मरणात्मकतादृशनिश्चयः संभः वत्येवेति चेन्न । यस्य पुंसःप्रागपि कुत्रचित् साध्यनिश्चयो न जा. तस्तस्य सहचारसंशयसामग्या पवमपि दुरुपपादत्वात्। ननु साध्यांशे निर्मितावच्छेदकं तदंशे निश्चयरूपं साध्यसा- मानाधिकरण्यज्ञानं सर्वत्र साध्यसंशयदशायामपि सुलभमेव ध. मितावच्छेदफावच्छिन्नधर्मिविपयताया एव संशयत्वघटकतया ध. मितावच्छेदकावच्छिन्नतद्विषयताया निश्चयत्वसंपादकत्वात् । न च धर्मितावच्छेदकप्रकारेण सकलधर्मिणामेव तदा भानसंभवात् ध. मिविषयताया धर्मितावच्छेदकानवच्छिन्नत्वं दुर्घटमिति वाच्यम् । एक- शाने धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नतदनवच्छिन्नविषयतयोः सत्त्वे याध- काभावादित्याशयेनाहास्तुधेति । सः-प्रतियोगितावच्छेदकीभूतसा. ध्यसामानाधिकरण्यान्वयप्रकारकोनश्चयः,सर्वत्र साध्यसंशयदशाया. मपि पक्षे हेतुमत्तानिश्चयसत्वे हेतुत्वांशे निश्चयात्मकहेतुसामानाधि- करण्यज्ञानसत्येन साध्ये हेतुसामानाधिकरण्याभावसंशयः सुलभ पवेत्याशयेनाह साध्ये इति । न तथापि हेत्वाभासत्वमित्यन्वयः । उत्तानुपसंहारिताया इति शेषः । अत्र हेतुः सामग्रीत्वेन प्रतिवन्धका तयेति । तस्शानस्येति शेपः । अन्यथा-प्रतिबन्धकसामनपात्मकधी- विपयस्यापि हेत्वाभासत्वे, ध्याभिचरितान्यभिचरितेत्यादिपंचफस्यै- घ साधारणान्ययः । तत्र च व्यभिचारिताऽव्यभिचारितादिचतुष्टय- साधारणद्रव्यत्वादिमाय हेतोः साधनवनिःसाधनसाधारणतत्त्वं पक्षस्य बोध्यम् । प्रथमवयं हेतो व्याप्तिघटकदलयोः प्रत्येकामावसं. शायफम्, तृतीय विशिष्टव्याप्त्यमावसंचायकम् , तुरीयं पक्षधर्मत्व. संशायकम्, पंचमं पक्षे साधनाभावसंशायकमिति भेदः । तस्यापि ताउशद्रव्यत्यादिमत्वस्यापि,इतरसाचियेन-विशेषादर्शनादिसहा. रेण । तनिधपति । अव्यभिचारादिनिधयेत्यर्थः। प्रत्यक्षसामग्री. लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीघटकधिशेषणशानादिविषयः, ताशसामान्या- अपि यउपविपरीतभानसामप्रीत्येन पक्षादौ तुमचाहानप्रतियन्धक ·१७६० अनुमानगादार्याम् स्वादिति भावः। दृपणान्तरमाहापि चेति । साध्यामायसन्देहविषय मायतित्यमिति। तन्मात्रस्य व्यतिरेकायाप्तिमहाविरोधिम्वेपि वि. रोधपदन्ययन्याप्तिप्रदाविरोधिधन इत्याभासताया दुर्वारत्वादिति भावः । व्यतिरेफिणि-पृधिधातरेन्यो भिद्यते पृथिवीत्वादित्यादी नि. यतविषयेन-पृथिव्यादिमात्रविषयेण, संपद्यते-निर्वहति, तथाव तमा प्यनुपसंहारितापचिरिति भावः । इदमुपलक्षणम् असाधारण्येभ्यः तिप्रसन्ना धाभ्यः। वस्तुतस्तु असाधारणेपि व्यतिरेकच्यातिप्रण व्यतिरेकिपंदना: साधारण्यस्य साक्षादेव लामः। ननु साधारणादिव्यायनायव स- न्देहविषयताव्याप्यव्यतिरेकसत्ताप्यनुपसहारित्य निवश्येत्यत आह दुपकतेति । अन्वयव्याप्तिप्रहप्रतिबन्धलक्षणहेत्वाभासताप्रपोजकस. स्पे साध्यसन्देदविषयमानत्वांशमाघस्यासाधारण्य न हेत्वाभा; सताविरोधीत्यर्थः । नन्वस्तु तदेवानुपसहारित्व व्यतिरेकिणस्त थापि व्यतिरेकव्याप्युपादानाम्नानुमितिविरोध इत्यत आह नवेति। (दी0) व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धलक्षणकपयोजनकत्वेन साधार- ध्यादीनामे कदेत्वाभासत्वम् । साधारणेन व्यापकत्वस्याग्यभिचा- रित्वस्य वा असाधारणेन सामानाधिकरण्यस्यानुपसंहारिणा च व्यतिरेकन्यामहस्य प्रतिरोधात् । लक्षणन्तु विशिष्टसाध्यसा धनग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विपपतया व्यानिग्रहविरोधितावच्छे- दक रूपम् । व्याप्तीश्चान्वयतोव्यतिरेकतश्च नानारूपाः मातिस्विक- रूपेण उपादाय तावदवगाही ग्रहो वाच्या साध्यसाधनयोरममि- देरसिद्धिभेदस्य वारणायाविरोधिन इत्यन्तम् । साध्यसाधनभेदेन व्यभिचारभेदावत्र विशिष्टं सायं साधनं वाऽप्रसिद्धं तत्र तह विरोषत्वं नोपादेयम् । एवमन्यत्रापि शेप हेत्वाभासलक्षणोक्तदि- शाबसेयम् । व्यर्थविशेषणत्वन्तु न ग्याप्तिग्रहविरोधीवि वक्ष्यते । साध्यागीभचारतसामानाधिकरण्यविरहस्य बहिर्भावनीयत्वे पुन- रन्वयवदा व्यापकत्वमव्यभिचारतवं वा सामानाधिकरपा ·अनुपसंहारिमकरणम् । विशकलितं युगपदुपादेयम् । तत्र साधारणत्वं वर्णितम् । असाधा- रणत्वन्तु सपक्षव्यावृत्तत्व, सपक्षश्व साध्यवान् , तद्यात्तत्वन्तहः तित्वग्रहविरोधित्वम् । प्रकृतसाध्पसाधनग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया तदुभयसामानाधिकरण्यग्रहविरोधितावच्छेदकमिति तु निष्कर्पः । संगृद्यते चेत्य साध्यादेः साधनवदवृत्तित्वादिकम् ।- (गा० ) व्यतिरेकव्याप्तिप्रहविरोधिनी हेत्वाभासान्तरताविरहा तस्य व्यभिचारमध्य एवान्तभावस्यौचित्याचस्यैवानुपसहारिया रूपता, स्वातत्र्येण व्यवस्थापयितु भूमिकामाइ व्याप्तिग्रहेति । एक. देत्याभासत्व-व्यभिचाररूपेकहेत्वाभासान्तर्गतत्वम् व्यापकताशान- स्यानुमितिहेतुताया निराकृतत्वादाहाव्यभिचारवस्य घेति । सा. मानाधिकरण्यस्य-साध्यसामानाधिकरण्यस्य, साध्यासामानाधि: करण्यमेवासाधारण्य न तु माणकारसेमत साध्यव्यापकीभूताभा- पप्रतियोगित्व तस्यानुमिती साक्षादेव वियोधित्वेन सत्प्रतिपक्षादि; यद्यभिचारान्यहेत इत्वाभासताया एव युक्तत्वादित्याशयः । असाधारण्यस्य साध्यासामानाधिकरण्यरूपत्वेऽनुमितिविरोधि: स्वादिघटितमूलोक्तसामान्यलक्षणस्पान्याप्त्यतिन्याप्तिकराम्वतावात् स्थय सामान्यलक्षणमाइ लक्षण विति । ज्ञानस्य विषयतया-विष: पीभूय, विरोधितावच्छेदफ-प्रतिबन्धकतायामवच्छेदकं प्रतियन्घ. फतावच्छेदकीभूतज्ञानवृत्तिविषयताकत्यमिति तु पर्यवसितम् । ए. घमप्रेषि सर्वन योभ्यमा अनुपसहारित्वसमहायाह व्याप्तीति। फेनापि रूपेण व्याप्तीनामनुगमे तज्ज्ञानसामान्पविरोधित्व न सा- धारण्यादेरित्यत माह प्रातिस्पिति । असिद्धिभेदस्यत्यननालक्ष्य. स्य वर्शितमा भसिद्धिभेदो व्याप्यत्यसिरि। सायसाधनयोरयूक्तिः स्य साध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहपिरोधितया असाधारण्यमेवे. तितमायुत्तरनपेक्षिततया साध्यादिमत्त्वपर्यन्ताननुघायनम् । ननु धूमपान पहरित्यादिस्थलोपसाधारण्यायसग्रहमसन तर विशिष्ट साम्पादिग्रहपिरोध्यप्रसि. न च विशिष्टसाध्यादिप्रक्षविरोधिनी कामिनीजियसिप प्रसिद्धति तदन्यज्ञाननिष्ठव्याप्तिप्रहविरोधितावच्छे. एकरूपयत्वमादाय लक्षणसमन्वय. संभवतीतियाध्यमाएयमपि यत्र २२१ ·. १७६२ • अनुमानगादार्याम् कामिन्यादरेव साध्यता हेतुता था तत्र साध्यादिग्रहविरोध्यप्रति खेचारत्यादित्यत आह साध्यसाधनभेदेनेति । साध्यतावच्छेदका दिभेदेनेत्यर्थः । नोपादेयमिति । त साध्याप्रसियादिदोषाप्रसिधा तदनुपादानेप्यतिप्रसङ्गानवकाशादिति भावः। तथाच दर्शितस्थले विशिष्टसाध्यादिग्रहविरोध्यप्रसिधाऽध्याप्त वकाश इत्याशयः ।य दि स्वाप्रतिवध्यविशिष्टसाध्यादिग्रहकत्वमविरोध्यन्तार्थस्तदाऽवि. रोधिन इत्यन्तस्योपादानेपि नाव्याप्तिरित्यपि योध्यम् । अन्यत्रापि पक्ष्यमाणासाधारणादिलक्षणेोपे शेपमपच्छेदकत्वनिर्वचन विशि- धान्तराघटितत्वानवेशनादिकम् । ननु नीलधूमादित्यादी हेतुतावच्छेदकस्य साध्यसामानाधिक रण्यानवच्छेदकत्वरूपव्यर्थविशेषणतायां व्याप्यत्वासिद्धिप्रभेदत्वेन व्यातिग्रहविरोधिन्यामतिव्याप्तिरित्यत आह व्यर्थविशेषण विति । घक्ष्यत इति । असिद्धिग्रन्थ इति शेप. । व्याप्त्यभायेतिव्यासिमाश दयाह साध्याव्यभिचरितति । स्वमते व्यापकताशानस्यानुमित्यहेतु वन तविरोधिनोऽव्यापकतादे साक्षाजनकमानाचिरोधित्वेन न है. स्वाभासत्वमिति स्वमताभिप्रायणाहाव्यभिचरितत्व वेति । साध्या भावववृत्तित्व घेत्यर्थः । युगपदिति । एकज्ञानविशेपणतयेत्यर्थः । हेती साध्याव्यभिचारावगाहित्ये सति तत्र सामानाधिकरण्यावगा. हि यज् प्रान तद्विरोधित्व निघेश्यम्, नतु अव्यभिचारविशिष्टसामा नाधिकरण्यावगाहित्वमिति समुदायार्थः । तथाच विशिष्टभावन हस्य विशिषचाहानमात्रविरोधितया वत्सपि साध्याव्यभिवा. री साध्यसमानाधिकरणच हेतुरिति विशफलितदलव्यावगादिशा नोदयान्न विशिधाभावेऽतिव्याप्तिरिति भाव. साध्याप्रसिद्धदिव्ये- भिचारानात्मकस्यापि व्याप्यत्वासिद्ध सत्वादर्शितविशिष्टाभाव स्यासिध्यिभिचारोभयरूपत्वपि 'न, क्षतिरित्यत्रानिर्भरसूचनाय यहि पनीयत्वे पुनरित्युक्तम् । মথান্তমিৰী ৰামনাথদ্ধusষামনাৰাথায় ঘর सामानाधिकरण्य तत्प्रकारकतुशानवेन न हेतुता सामानाधिक रण्यविशिष्टाध्यभिचारधानत्वेनापि विनिगमनाविरहेण हेतुताप्रसा तु हेतोयभिचारमानकालपि हेतुविशणतायनसामानाधिकरण्यागे। विशेषणतयाऽव्यभिचारभाने बांधकामावेनानुमित्यापचेच ! न हो ·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७६३ भयविधविशिष्टशानस्यानुमितिहेतुत्वोपगमाखेती व्यभिचारप्रहदशा- यां तत्र सामानाधिकरण्यविशिष्टाव्यभिचारप्रहाभावान्नानुमित्याप तिरिति वाच्यम् । उभयविधव्याप्तिज्ञानसत्व एवानुमितिरित्युपग- मस्यानुभवविरोधेनासंभवात् , तृणारणिमणिन्यायेनैवोपदर्शितोभय. विधविशिष्टज्ञानहेतुतायाः स्वीकरणीयस्वाध्यभिचारग्रहकाले तद. भावविशिष्टसामानाधिकरण्यग्रहाधीनानुमित्यापचेर्दुवारत्वात, तथा चाव्यभिचारसामानाधिकरण्योभयावच्छिन्नहेतुविपयताशालिज्ञान- स्वेनैवानुमितिहेतुता वाच्या तारशहाने प्रत्येकाभावशानमेव विरोधि न त्वेकविशिष्टापराभावशानं प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिः मचायुद्धेरेकामावधीप्रतियध्यत्यादिति विशिष्टाभावस्व हेत्वाभास. त्वमेव दुर्घटं कान्तर्भाववाहिर्भावविचार इति चेन्न । सामानाधिकर ण्यसम्बन्धेनेकविशिष्टापरस्याभावग्रहो यथा तादृशविशिष्टप्रकारक प्रहविरोधी तथा युगपद्विशेषणविशेष्योभयधर्मावच्छिन्नतया. एकधः मिग्रहेऽप्युभयाभावग्रहयद्विरोध्युभयाभावसमशीलतादृशाभावग्रहद- शायां सामानाधिकरण्येनैकविशिष्टापरग्रहसमशीलधर्मवयवसामहा- नुत्पादस्यानुभवसिद्धतया प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । अत एवासि- द्विग्रन्धे व्यातिविशिष्टपक्षधर्मताविरहस्य विशिष्टपरामर्शविरोधित- या दोपत्वं स्वयं व्यवस्थापयिष्यते न हि विशिष्टपरामर्शस्य एकविः शिष्टापराचगादित्यं कारणतावच्छेदकं लाघवेनानुभवयलेन च है- तो व्याप्तिपक्षधर्मस्वोभयायगादिपानस्यैवानुमितिदेतत्वोपगमात् । न चै विशकलिताव्यभिचारसामानाधिफरण्योभयावगाहिधीविरोधि. त्योपादानेनापि न घिशिष्टाभावधारणसंभय इति वाच्यम् । विशक- लितोमयागाहित्यं हि न मिथो विशेष्यविशेषणभावानापन्नोभया. यगाहित्यम, अपि तु धर्मिनिष्ठविभिन्न विषयतानिरूपितोभयविषय. ताप्रतियोगित्यम् । तर साध्याव्यभिचारी हेतुः साध्यसमानाधिक- रणो हेतुरिति समूहालंयनयुद्धो, तस्याश्च न विशिष्टाभावधीप्रतिय. ध्यता भपि तु उभपविषयतानिरूपितकविषयताशालिवुद्धरेवेति व- णितं साधारणप्रन्थे। असाधारण्यस्य सतप्रतिपक्षोत्थापकतया दूपकताया मणिका. रसम्मवतया तदनुयामिना पूर्व साध्यव्यापकीमतामाघप्रतियोगित्व. मसाधारण्यमिति व्याश्यातम् वध स्वाननुमतमित्यन्यथा तनिक्ति ·अनुमानगादार्याम् तिपक्षतया स्वतन्त्रपरिगणानाचारशस्य साध्यवसामानविरोषि धीविषयत्वेन हेत्वामासताविरहाचैत्यर्थः । व्यतिरेकव्याप्तिग्रहेति । हेत्वभावायावच्छिन्नधर्मिकसाध्याभावव्यापकताहेत्यर्थः । साध्यादे- रित्यादिना साधनस्य साधनाभावस्य च परिग्रहः । अत्यन्तामा पाप्रतियोगित्वेनादिपदग्राह्यसाधनस्याप्यन्धयः। अप्रतियोगित्वादि. ना साध्याभावाव्यापकन्वपरिग्रहःगतस्य च साधनाभावेन सम्बन्धः । अथाभावाप्रतियोगित्वधारभावप्रतियोगित्वप्रकारकंशानं प्रत्येष विरोधिनी न तु तदप्रकारेकं साध्याभावव्यापको हेत्वभाव इत्यादि शान प्रति ग्राह्याभावानवगाहित्वात् । न चैतादृशक्षानेपि संसगत' याऽभावप्रतियोगित्वभानावभावाप्रतियोगित्वं प्राधाभाव पवेति वा. ध्यम् । अभावाशे विशेषणीभवतः साध्यादेरनुयोगिताया एव संस. गतया प्रतियोगितायास्तत्रामाना। प्रतियोगितानिरूपकावाय. च्छिन्नैवानुयोगिता सम्बन्धो न तु फेवला प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोः समानधिचियेद्यतायाः सिद्धान्तसिद्धत्वादिति चेत् । एवमप्यमाव. प्रतियोगितात्वेन प्रतियोगिताया ग्राह्यताविरहात्तचपावच्छिन्नामा. घस्य विरोधितानुपतिः ।। यत्तु-अभावे अनुयोगितासम्बन्धावच्छिन्नसाध्याधभावस्यैव दो. पतया विवक्षणम् तदपि न, वाच्यत्वादिसाम्यहेतुकेपि संयोगादि- सम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकस्य द्विस्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताक- स्य चाभावस्यानुयोगितासम्बन्धेन साध्यादिसम्बन्धित्वादभाव. वावच्छेदेन तत्सम्बन्धाधच्छिन्नसाध्याद्यभावस्वाप्रसिद्धः । अभावत्वसामानाधिकरण्यमात्रेण तद्वचाधियश्च "अभावत्वसा- मानाधिकरण्यमात्रेण साध्यादिप्रकारकव्यतिरेकव्याप्तिग्रहावि- रोधितया 'तस्य दोपत्यायोगात् । स्वरूपादिसम्बन्धावच्छिन्न पाच्यत्यत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगितानिमपितानुयोगितासम्बन्धस्य वा भसिध्या .. तारासम्बन्धावच्छिन्नाभायोप्यप्रसिद्ध॥ इति न तारशस्प दोपतोपगमसम्भवः ।साध्यतावच्छेदकस्य स्वावधि सम्बन्धविशेषापछिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगि• ताकाभावोऽभावांशे ताशसम्बन्धेन प्रतियोगिविशेषणतापनसाय- तापच्छेदकादिप्रकारकव्यातरकव्याप्तिमहविरोधितयाऽनुपसंहारित्व मित्यापि न साविक विशेषणावरानच्छिमहानत्वादेर्यप्रसाध्यता ..

·अनुमामगादाघाम प्रपतीतः । अभावस्वञ्च न भावभिन्नत्वं प्रथमं दुहत्वाद, न्त्वयमभावो न भाव इति प्रतीतिसाक्षिक पदार्थान्तरम् , तच्चानु- पस्थित निर्षिकल्पकोपस्थितं वा मकारः, अभाववच्चासमवेत. स्वान्न जातिः । अन्यथेति । अनतिमसक्तराधिकरणसद्धम्मा अभावव्यवहारोपपत्तेरिति भावः । लाघवादवाधिताभावत्वविशि- प्रत्ययवलाचातिरिक्तकाभावसिद्धिस्तुल्यैव । एतनाभावत्वं सम- तियोगिकत्वं तवाननुगतानामप्यावश्यकाना प्रतियोगिनां क-- लप्यते इत्यपास्तम् । सयोगादिसाधारण्याच॥ (गा०)साध्याभावत्वं साध्यविरोधित्वमात्रामत्यत्र मूल साभ्यरिरी. धित्वं यदि साध्यासामानाधिकरणय तदा साध्यासमानाधिकरणप. दोपादानवेययंमिति तह्मावष्टे साध्येति । साध्यासमानाधिकरण. त्वं साध्यानधिकरणवृत्तित्वं न तु साध्याधिकरणांवृत्तिावमतो न सा. ध्याभावपदोपादानवयर्यम् । आधिकरणभदन सयोगाचभावभेदमने- इदं लक्षणम्, अता न संयोगी दव्यत्यादिश्यादावतिन्याहःसाध्या समानाधिकरपपद, प्रतियोगिधयधिकरण्यशिक्षकमित्यपि के. चित् । तर, साध्याभावप्रतियोगिस्पेन साध्योपादानस्य शिरोधेटनेन मासिकास्पर्शतुल्यत्वात् । मूलस्थमापदेन भावव्यावतकामावत्य निवेशव्यवच्छेद अभावाभावस्य अभावप्रतियोगिकस्य मावस्वपिमावतयाऽभाववि रहेपि अभावत्वनिवेशाभ्युपगमेनाभायाभाव इत्यादिकल्पान्तभिधा- नस्थांसद्धान्तत्यनमनिरासायाह दीधितोएकदेशीतिाननु घटाभाधो. नास्तीत्यादिप्रतीत्या घटांभाषाभावत्वविशिष्टधोसियाते तस्यातिरि. কন্তু এ বিষয়ে কিভাবে स्थाभावीतयोगिावाचगाहित्वादियाशंकतेन चेतिासयन्यान्तरस्वा. त्-अभायत्वान्यसम्बन्धत्वात सच सम्बन्ध स्वरूयादतिरिक्तोऽन. तिरिक्की वायुभयधव न क्षतिारात भावः ।याधादित्यस्य भाव त्या दि। अविरोधादिाता अभावामावस्यातारकत्ववादिनापि प्रतियागिम नानानस्याभावग्रहप्रीनवन्धफवापगमादिति भावः । प्रत्यक्षणति । रद्रहप्रतिरन्धाराविषयत्वस्य शानघाटतत्वन चस्याम्पत्यादिक्षत ·- १७७२ अमुमानगादाधर्याम् मपेक्षितमित्याशयेनाद निधिकल्पकोपस्थितमिति। तथा चाभाव स्य निर्विकल्पकावेद्यत्वप्रथादो भावमिन्नत्वरूपामावत्वमते एव, तस्य पदार्थान्तरत्वयादिना तु निर्विकल्पद्यन्वमिष्टमेवेति भावः । न. न्वेषमभावत्वस्य नित्यत्वे सत्यनेकव्यक्तिवृत्तितया जातिवापत्तिरि- त्यत आह अभाववति । इदं तु बोध्यम् । अभावत्वमनुयोगिताख्या प्रतियोगिनिरूपितः' सम्बन्धविशेषः, सच प्रतियोग्यादिभेदभिन्न एवेत्यानुगमकधर्मान्तरम. कारेणेव तस्य नास्तीतिबुद्धो प्रकारता,ससम्यन्धिकतया च तस्य प्र. तियोग्युपरागणव भानं निर्विकल्पकवेद्यता चानुगमकधर्मस्यैव प्रपं. चितं चदमधिकमधस्तात् । अधिकरणस्याभावरूपत्वे अभायाधिकरणयानुपपचेरतस्नद्धम चेति । अभावव्यवहारोपपत्तेरितिभावेऽभावाभावत्वस्वीकारे भा- वाभावत्वस्यापि तत्र सम्भवादिति भावः प्रतियन्दिमात्रस्यानुत्तर. सया युकिं दर्शयति लाघवादिति । अनन्तधर्मिष्वभावत्वकल्पना. क्षया एकत्रांतत्कल्पन इत्यादि ।घटत्वाधभावामावस्यातिरिक्तत्वे ईशयुक्त्यसम्भवाद्भावो नाभाव इति प्रतीते१रपन्हवतया.अभावत्वं भावव्यावृत्तमेयेति दर्शितयुक्तावेध निर्भरं दर्शयति.. अबाधितेति । प्रमात्मकेत्यर्थः । पतेन-पलप्तधर्मिणां यहत्त्वस्य धर्मकल्पनायामयाध. क्रत्येभायमानासिदिप्रसन्न । संयोगादिसाधारपयाचत्यस्य सप्रति योगिफत्वस्यत्यादिः । तथाच सप्रतियोगिफत्वस्य नास्तीति प्रतीति- विषयत्ये घटसयोगादिमत्यपि घटो नास्तीति प्रतीतिः स्यादिति M भावः। - अत्र सिद्धान्तानुसारिणः अभावत्वं भावाभावसाधारणमेव ना. स्तीति प्रत्ययनियामकम् । यदि भावो नाभाव इति प्रत्ययःप्रामाणिक तदाभावव्यावृत्तमप्यभावत्वं वादशप्रत्ययनियामकतया स्वीक्रियताम, न तु तदेव नास्तीति प्रत्ययनियामक तथासत्यानन्ताभाषफल्पनया गौरवात् भावाभावसाधारणकधर्मम्यैव लाघवन नास्तीति प्रत्ययनि- यामकतया कल्पनौचित्यात् । 'यनु-अनन्तघटादीनां घटायभाषाभाषत्वकल्पने गौरवालाघवे. मातिरिक्तकाभावे तरकल्पनमुचित मिति। तद प्रतिभाति-घटा. 'भावामाषावं घटामायनिरूपितोऽनुयोगिताविशेषः, स व घटनिष्ठ ·विरुद्धप्रकरणम् । १७७३ - घटाभावीयप्रतियोगितातो नातिरिच्यते । सा चानन्त घटेपु क्लव । न चैवमत्र घटाभावप्रतियोगी अत्र घटाभावाभाव इति प्रतीत्योरवि- शेषापत्तिः, प्रतियोगितानुयागित त्वरूपविभिन्नधर्मावगाहनेनैव त. विशपात् । "अभावविरहात्मकत्वं वस्तुनः प्रतियोगित"ति प्रवादवि. रुद्धश्चायं पन्थाः। घटादेः सयोगादिसम्बन्धस्यैव सयोगादिसम्ब- ग्धावच्छिन्नस्त्राभावाभावत्वविशिष्टनिरूपितत्व स्वीक्रियते न तु स- मवायादेरतो न कपालादौ सयोगादिसम्बधावच्छिन्नघटाभावो ना- स्तीत्यादिप्रत्ययप्रसङ्ग इत्यल पल्लवेन ।। (चि०) अथ साध्यहेत्वोविरोधे पक्षे साध्यस- वे हेत्वसिद्धिः, हेतुसत्व साध्याभावसिद्धौ बाधः । न च प्रमाणान्तरेण साध्याभावसिद्धौ धाधो न हतुत्वे- नैवेति वाच्यम् । विशेषणवैयादिति चेन्न । हतो पक्षे साध्याभावपाधानुपस्थापनेऽपि प्रथ. मोपस्थितविरोधस्यैव उपजीव्यत्वेन दोपत्वात् । ननु साध्यभावसम्बन्धो व्यभिचार एवं दोपो न तु तन्नियतत्वमपि, गौरवात् असाधकत्वे व्यर्थत्वा- च । न च साध्यासहचरितस्य साध्याभावसहचरित; स्य वा गमकत्वभ्रमरूपायामशक्ती विशेपोऽस्ति, येना. शक्तिविशेपोनायकतया न व्यर्थविशेषणता। न चान- कान्तिकसामान्यलक्षणे विपक्षगामित्वं न विशंपणम् असाधारणायव्याप्तः, साधारणन्तु सपक्षवृत्तित्वस. हितमिति वाच्यम् । विपक्षगामित्वस्यैव साधारणत्वात् अधिकस्य व्यर्थत्वात् । न च विरुद्ध पावर्त्यम्, विपक्ष. गामित्वेनात्रैव तदन्तर्भावात् । अधानकान्तिके विपक्षसम्बन्धेनैव दूपकतावीज- म्, आसाधारणाद्यव्याः, न.च तत्रान्यदेव पीजम्, ·विरुद्धप्रकरणम् । १७७५ " म्बन्धबुद्धिं विना तदज्ञानात् । नापि साध्यवदन्यत्व- व्याप्यत्वम् , व्याप्यत्वविवेचने व्यर्थविषेशणत्वात् । नापि स्वव्यापकाभावप्रतियोगिसाध्यकत्वम्, साध्या- भावस्य हेतुव्यापकत्वप्रतीतौ हेतुसाध्याभावसम्बन्ध- भानस्यावश्यकत्वात् ॥ (दी.) गमकत्वभ्रमेति । व्यभिचारिण्यव्यभिचारमात्रे विरुद्ध च समानाधिकरण्यांशेऽपि भ्रम इति । अशक्ती विशेष इति । दपकतायां तुल्पत्वेऽपि निग्रहस्थानत्वेन विशेषाद्भदेनो- पन्यासः । अत एवानकान्तिकमामान्यलक्षणे साधारणलक्षणे घ विरोधधारक विशेषणम् छलजात्योर्निग्रहस्थानविशेषनिरनु. योज्यानुयोगविशेषत्ववदेतस्यानकान्तिकविशेपसाधारणविशेषत्वे. ऽप्यदोपो वेति पुनराकरानुमारी पन्याः। नापीसादि । व्यापफत्वं व्याप्यन्यापकसामानाधिकरण्यघ- टितं न वा ? आधे साध्याभावस्येति । द्वितीये तु नाभासत्वमा विरोधात् ॥ (गा०)साधारणविरुद्धयोर्गमकन्यनमरूपाशक्ती न कश्चिद्विशेष इति मूलोक दृश्यति व्यभिचारिणीत्यादिना । अव्यभिचारमात्र इति भ्रम इत्याग्रिमेणान्ययः । मापदेन साध्यसामानाधिकरण्यभ्रमव्यवच्छंदः। सामानाधिकरण्यापि इत्यपिना अव्यभिचारसमुघयः। नन्येवमप्य नुमितिविरोधिरूपमुभयोरीप साध्याभावसामानाधिकरण्यमेकमेवे । ति साधारणविरुद्धयोः पृथपरिगणनमसातमित्यत आह दुषमता. यामिति । अनुमित्यनुपधानप्रयाजकरूपभेदविरह पीत्यर्थः । निग्रह- म्यानत्येन विशादिति । निमहविशेषप्रपाजमाघेनानकान्तिकरहि भायावत्यः । भदनोपन्यास.-पिरुखस्य स्यात येण परिगणनम् । भत एव-उक्तयुक्त्या विरुडस्यानकान्तिकधिशेषयहिभूतत्वादय । विरुद्धस्यान कान्तिकलक्षणाकान्तायोपस्चातग्रेण तांगजनंस. मपात उलजात्योरिति । उलजात्याः पदाचिभासनिप्रस्थान न ·अनुपानगादावर्याम् त्वाकान्तत्वेपि यथा पदार्थेषु स्वतन्त्रधिभजनमविरुद्ध तथा विश्व स्यानकान्तिकविशेषविशेषतया अनेकान्तिफत्वरूपहेत्वाभासविमा जकरूपाक्रान्तत्वेपि हेत्याभासेपु स्वतन्त्रविमजनमविरुदमित्यर्थः । मूले विरुद्धलक्षण इति । पिराद्धपक्षेतरभेदानुमान इत्यर्थः । व्यर्याव न नियमांशस्य व्यर्थत्यम् । हेतुमनिटाभाचाप्रतियोगित्यरूपायाः साध्याभावनिष्ठहेतुत्र्याप- कताया हेतुसाध्याभावसामानाधिकरण्याघटिततया तदघटितविरो- धशाने साधारण्यमानस्यावश्यकत्वाभिधान मूलकृतो न सङ्गच्छत इति तत्समनाय वितर्कयति व्यापकत्वमिति । अविरोधिवादि. ति ( प्राह्याभावाद्यनवगाहने, तज्ज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानाधातिवन्धक स्वादित्यर्थः। इति विरुद्धपूर्वपक्षग्रन्थः ॥ - . . , (चि०),उच्यते । साध्यव्यापकाभावप्रतियोगि- त्वं विरुहत्वम् । नच प्रतियोगिनोरनन्वये भासमान ए. व तदभावपोयाप्तिग्रहः, भिन्नग्राहकसामग्रीकत्वात अन्यथा व्यतिरेकिविलयापत्तेः । या वृत्तिमतः साध्यववृत्तित्वं साध्यपति- स्वानधिकरणत्वं साध्यासमानाधिकरणधर्मत्वं सा. ध्यवद्वृत्तित्वानधिकरणधर्मत्वं वा तत्त्वम् । न च व्य तिरेक्यतिव्याप्तिः। तत्र साध्याप्रसिया तथाज्ञानवि- रहात् । असाधारणे च पङ्कर एव, अनेनापि रूपेण तस्य दोपत्वात् । न च साध्यवहृत्तित्वे सति वृत्तिमत्त्वज्ञानात साध्याभाववद्गामित्वज्ञानमावश्यकं तेन विना सा. ध्यववृत्तित्वाज्ञानादिति वाच्यम् । उपजीव्यत्वेनाभि- नत्वात, उपजीव्यत्वेऽपि साध्यवति न वर्तत इति ज्ञा.

·विरुद्धमारणम् । १७७७ में स्वतोपकमिति चेन्न। असहचारज्ञानस्य विरोधि. या व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धकत्वात् , व्याभिचाराज्ञानवि रोधित्वेन व्यभिचारज्ञानवत् । (दी.)साध्यसादि । हेत्वभावस्य साध्यनिष्ठाभाामति- योगित्वज्ञानं वस्तुतस्तत्मतियोगिकाभावस्य हेतोः साध्यसामा- नाधिकरण्यग्रहं विरुणदीत्याभिमायणेदम् । यदि च तदभावाभावत्वेनासामानाधिकरण्यग्रहेऽपि तस्वेन सामानाधिकरण्यग्रहो न विरुध्यत इति भाव्यते तदाह यद्वेस्था- 'दि । वृत्तिमत इति धर्मति च पक्षधर्मत्वाविरोधिसमदर्शक ना तु विशेषकम् , दपकतायामनुपयोगादव्याप्तिकरत्वाच्च । वृत्तिवि- शेपसूचनायवा तत् , तेन समवायेन हेतुतायाधुमेनाध्याप्तिः। आ. घयोः साध्यवत्तिखतदधिकरणत्वाभावौ चरमपोश्च साध्यव. दृत्तितत्त्वाधिकरणभेदावर्धाविति भेदः । ज्ञानातिप्रमक्ति निरस्यति न चेत्यादिना । तनेयादि । साध्याभाववद्गामित्वज्ञान विना वृत्ति पवविशिष्टसाध्यवरत्तिस्वज्ञानापर्यवसानादिस्यर्थः । अस. इंचारेति । सहचारः सामानाधिकरण्यम् । व्यभिचारेति। व्यभिचा. रोन ज्ञायते यस्मात्तयभिचाराजानपन्यभिचारज्ञानम् । तदयम:-- अव्यभिचरितसामानाधिकरपरूपाया व्याप्तरव्यभिचारांशग्रहा. विरोधिग्रहविषयतया यथा व्यभिचारी हेस्वाभासस्तया सामाना. करण्यांशग्रहविरोधिग्रहविषयतया विरोधोऽपीति । (गा०) ननु हेतौ साभ्यव्यापीभूताभावप्रतियोगित्यवानस्य ध्याप्तिहानादौ प्राहामायाचनगाहितया नियन्धकत्यं न संमयती. ति कधं तुनिष्ठताशप्रतियोगिस्यस्य विरोधपतया सिमान्तमा पयनमित्यत आह त्यमायस्येति । तरपनियोगिकोत। हत्यमायन. नियोगिकवास्थमावामावस्यन भासमान पर सामानाधिकर. क्यप्रास्तभाव तुवित्तियेयतया समानाधिकरणामायण ·. १७७८ अनुपानगादार्याम् तियोगिमगादत इति तत्र वाशप्रतियोगित्वाभायापयापकता प्रहमतियध्यता न तु हेतुतावच्छेदकरण.मासमाने. साध्यसामाना धिकरण्यमह त्यस्वेरनुपदं यश्यमाणतया अभिप्रायेणेति । यदि चेत्यनन्नर हत्वमाये साध्यध्यापकतामादशायामिति पूर णीयम् । तदभापतित्वमावत्यर्थः | असमानाधिकरण्यग्रहपीति । सामानाधिकरण्यग्रहासंभवपि साध्यव्यापत्य साध्यासमानाधिक रणस्वभावकत्वरूपं यदि घियध्यने तदा पूरणं पिनेय असामानाधि: करस्यपि इत्यस्यासामानाधिकरण्यग्रहदशायामिति यथाशुनार्थ- कतयैव च संगतियोध्या तत्वेन-हेनुतावच्छेदकरूपेण, अवृत्तिह ताविरुद्धत्यस्यावृतिताया विरोधरूपतायाश्चेएस्वादृचिमत इति धर्मे दि च क्ष्यमित्यत आदतीति । पक्षधर्मत्याविरोधित्यमदर्शकमि- निः पतदर्शनं च स्वरूपासिद्धिलक्षण्यस्य विरोधे लामायति ध्येयम् । विशेष-विरोधारिमविष्टार्थक, दूरकताया-प्रनिद न्धकतायाम् अनुपयोगित्वा तदर्थविषयताया अनुपयोगि- त्यात्, अव्याप्तिकरत्वांत प्रवृत्तिावरुद्धासंग्रहप्रयोजकत्यात त्तिविशेषतिपन सम्बन्धन विरुद्धत्वमभिमतं तसंपन्धाक साध्यवत्तित्वनिवेशलाभायेत्यर्थः । तन्निवेशनप्रयोजनमाह तेनेति । लक्षणचतुष्टयस्य भेदं स्फुटपति आद्योगिन । अभावाविति । । त्यन्ताभावावित्यर्थ । पृथिवी इतरभ्यो भियते पृथिववादित्यादी व्यतिकिणि साध्यवहाचस्वसत्वाद्वस्वातव्याप्तिन संभवतीत्याशये. नाह सानातिप्रसाजामति । हेतुमति साध्यवााग्रहण तंत्र. साश्य- वदत्तिस्यग्रहसंभवादिति भावः । असाधारणे शब्दो नित्यः शब्दः त्यादित्यादी वस्त्वतिव्याप्तिशंका लक्ष्यता स्वीकृत्य निराकुरुते मूले असाधारण चेति । संकर पवेति । विरोधस्य दोपान्तरसामानाधि फरप्रमिष्टमेवेत्यर्थः । अनेन-विरुदत्यन, तस्य-असाधारणहतो, दोपत्वात्-दुएस्थे. क्षतिविरहात् । साध्यामाववत्तित्वज्ञानामावस्य सायदत्तत्याहानमयोजकत्वं न संभवति, कार्याभावस्य कार न्यतिरकाप्रयोजकत्यदिति तेन विनश्यादिमूलासंगतिरिति तदन्यः था व्याख्यामुपद दोधितो तेनेत्यादति । वृतिमन्यति, वृतिमा विशिष्टसाध्यत्तित्वरूपहेतुशानघटितसाध्याभाववामित्वानुमिः विसामग्न्याः फलोपहिवत्यानिर्वाहादित्यर्थः । तथाच सामन्या - ·-+ विरुद्धमकरणम् । १७७९ लोपधाननियमानुरोधात् तेजमानस्यावश्यकत्वमिति भावः। मूले उपजीव्यत्वेन भिन्नत्वादिति । व्यभिचारज्ञानोपजीव्यत्वेज विरोधस्यापि पृथग्दोपताया आवश्यकत्वालियर्थः । न स्वतो दूषक- मिनीति । उपाधिरिवन हेत्वाभास इति शषः। व्याप्तिग्रहप्रतिवन्ध- पत्वादिस्यस्य स्वतोपीत्यादिः । व्यभिचाराशानविरोधित्वनेति मूल- स्य व्यभिचारवानाभावविरुद्धत्वेनेत्यर्थो न सभवति-तावता व्या. सिक्षानप्रतिवन्धकत्वालाभादित्यन्यथा तहाचष्ट दाधितो व्यभिचा- रेतीति । व्याव्यभिचारसामानाधिकरण्यघटितत्वमभिधाय तत्तद. शभानविरोधिनो ज्ञानस्य व्याप्तिमानप्रनियन्धकना स्फुटीकुर्वन् त द्विपयस्य हेत्वाभासताया निष्प्रत्यूहत्वं दर्शयति तदयमर्थ इत्यादिना । (चि०)ननु विरुद्धस्य स्वार्थानुमानदोपत्वेऽपि परार्थानुमानेऽपार्थकत्वम् अयोग्यताज्ञानेन निश्चिता. नन्वयादिति चेन्न अयोग्यताज्ञानस्य विरुद्धत्वज्ञानोप. जीवकत्वेन तस्यैव दोपत्वात् पाघेऽप्येवम् । स चायं विधिसाधने त्रिविधः-साक्षात्साध्याभावव्याप्य. स्वात् साध्यव्यापकाभायच्याप्यत्वात् साध्यव्यापक विरुद्धोपलम्भान् । पथा धूमवानयं योग्यधूमवत्तथा अनुपलभ्यमानत्वात् निरग्निकत्वात् जलाशयत्वात् । न- च सर्वत्र माध्यव्यापकविरुहोपलम्भ इति न त्रैवि. विध्यम् । एतदज्ञानेऽपि साध्याभावतह्यापकासाव व्याप्यत्वेनापि ज्ञातस्य दोपत्वात् । न च धूमवानगं सदभाववत्वादिति त्रयाधिकम् , स्वसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावाप्रतियोगित्व' हि व्यापकत्वम् , तच्चा. भेदेऽपि धूमवानपं घूमामाश्यत्तयोपलभ्यमानस्यात् तहत्तयानुपलभ्यमानत्वादित्यनैकान्तिकमेव ।' निषेधसाधनेऽपि प्रिविधः-प्रतियोग्युपलम्मात् साध्यापकाभावोपलम्भात् साध्यव्यापकविरुणे.

·अनुमानगादापर्याम् (दी० ) इदं पुनरिहावधेयम् । कथितरूपाणि कि स्तर पतो ज्ञानान्येव सामानाधिकरण्यग्रहचिरोधीनि असामानाधिक- रण्यव्याप्यत्वेन वा ? नाधा-पापसाभावव्याप्यस्वादेस्तदसम्म वात् । न द्वितीयः-साध्वाभावव्याप्यत्तयोः स्वरूपेणैव ज्ञातयो- स्वथात्वात् । तथापि तत्त्वमविरुद्धमिति चेत्, इन्तवपसार मानाधिकरण्यस्य समानाधिकरणावृत्तितत्तद्धर्माणाश्च तथावा दाधिक्यम् । न च एतानि धम्मिविभाजकान्येव, सर्वेषामेव मा. ध्याभावव्याप्यत्वेनैकाविधत्वादिति । विरोधोनायकप्रकारविध्येन धर्मिणोऽपि विध्याभिधा- नपिति वदन्ति । अपञ्चैयादि । वाधस्वरूपासिद्ध्यन्यतरसकर- स्तु आवश्पकोऽन्यसङ्कास्तु काचि को ज्ञानासईराच पाक्यम् । इति विरुद्धदीधितिः ॥ है - (गा०) स्वरूपतो ज्ञातान्येवेति पत्रकारो मध्ये योज्य, तथाव ग्राह्याभावव्याप्यादिना अज्ञातान्यपि विरोधीनीत्यर्थ । असामाना• धिकरण्यव्याप्यत्वनेति, सावधारणमतो न वक्ष्यमाणदूषणासङ्गति । ध्यापकामावव्याप्यत्वादरित्यादिना व्यापकपदयात्तापारग्रह । स्व रूपणव ज्ञातयोरिति । तदभावव्याप्यत्वेनाक्षातयारपीत्यर्थ । सम्या. भाव माभ्यसमानाधिकरण इत्यनाहार्यज्ञानानुतपस्या धर्मितार छकतासम्बन्धन तसामानाधिकरपयप्रकारकानाहायबुद्धौ त भाववादिपर्याप्तविषयतासम्बन्धेन बानायन प्रतियन्धकायादिति माघ । यथाकपाचोरोधिरूपाणामवाय विभाग इत्याशङ्कने तथा स्वपोनि । बरूपतो विरुद्ध रीत्यथ । नत्य-विपद्धत्वम्, अविरुव- अन्ततम् । असामानाधिकरण्यस्येति। अस्य स्वरूपत एव सामानाधि करण्यधीविराधिस्यादिति भावः । समानाधिकरणनि । अयमय - ·- + विरुद्धप्रकरणम् । १७८३ सास्नाववादित्यादी सास्नात्वादीनामित्यर्थः। तेषामप्यश्यत्वाय- सामानाधिकरण्यव्याप्यत्वेन विरोधित्वादिति भावः। स चायामत्यादिग्रन्थो न सामानाधिकरण्यच्याप्यत्वेन विरोधिः रूपपरिगणनपरः, किन्तु विरुद्ध हेतुप्रभेदपरिगणनपर एष, एवं च साध्यामामानाधिकण्यरूपवतां धर्मिणां साध्याभावव्याप्यस्वादिन- घोपमहानाधिकमिति शङ्कतं निरस्यति न चैतानीति । सवां-साध्य. व्यापकामावादीनाम् । साध्याभारव्याप्यत्वेनेति । तथा च तेषां पृथ. गुपादानानुपपत्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणम् । एतद्शानेपीत्यादि. मूलविरोधोपि द्रष्टव्यः। विमागं सङ्गमयतां कषांचिन्मतमाह विरोधोनायकति। एवं च साध्याभावव्याप्यत्यादिना भानस्य यत् दूपकत्वमभिहिनं तदपि विरोधिज्ञानद्वारा न तु साक्षादनि न विराध इति ध्ययम् । विरो धानुमापकहतूनामानन्याप्रविध्यानुपपात्तस्तदयस्थैवेत्यस्वरससूच. नाय वदन्तीति । मूले सर्वश्चायं विशेषणद्वारापीति । उक्तनिखिलप्रकारो विरुद्धः विशपर्णानन्धनापीत्यर्थः । अत्र विशेषणनियन्धनत्वस्य विरोधरूप- विशेषणे सक्रमो योध्यः । कृष्णगुविति। अत्र विशेष्यधूमयावच्छि. नस्य साध्यसमानाधिकरणत्वात् फटुन्यादिविशिष्टस्यैव विरुद्धावा. दिति भावः। अत्र प्रत्येकविशपणापाच्छन्नस्य विरुद्धता वोध्या । याधस्वरूपासिमन्यतरसङ्करस्थावश्यकनया काचित्फताभिधान न सलछत इत्याशय तत्तदुभयानुगमकेतररूपावच्छिन्नसहरस्य का. धाचितकस्य विधाक्षतमित्याह दीधिती याधयादिना । ननु विरोध. स्थल दोपान्तरस्थावकत्ये किमस्थ दोपताभ्युपगमेने यत आह शानासङ्कराधात । दापान्तराशानदशाया विरोधज्ञानेनाप्यनुमिति- प्रतियन्धादस्य दोपरान्तरस्थमायश्यकमिति भाषः ।। इति गदाधरभट्टाचार्यचमपतिविरचितायां गादायो विरुद्धप्रकरणम् ।

·श्रीगणेशायनम । अधानुमानगादायों सत्पतिपक्षप्रकरणम् । (चि.) सत्प्रतिपक्षत्वं न समानयलयोधिनसा ध्यविपर्ययलिगत्वम् ,परस्परपनियन्धेनोभयारयोधक- स्वात् । घलन नपक्षमत्यादि,व्यतिरकिणाभावात्। नापि समानव्याप्तिपक्षधर्मतावत्वम्,विरोधनकर त नियमात् । नापि बगाप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातस्वम् , विरो. धिपातिपक्षधर्मताविशिष्टज्ञान नयोरन्पतरभ्रमत्वनि- यमेन नित्यत्वव्याप्तश्रावणत्वादिवैशिष्ट्याप्रसिया ऽऽरापयितुमशक्यत्वात् । न च माध्यणाप्यस्य पक्षधर धर्म- ता पक्षधर्मस्य वा साध्यव्याप्यतारोप्यति पाध्यन् । 'एकत्र तदुमयाभावात्तुं विशिष्टस्याप्रसिद्धया तवैशिष्टय. स्पारोपासम्भवात् । नाप्पनिर्धारितविशेषेण योधित; साध्यविपर्ययकत्वम, उभयोरयोधकत्वात् । विशेषश्च न व्याप्तिभकामरूपः एकत्र तद्भगनियमात् । (दी.) एकत्र तदुभय इति । व्याप्ये पक्षधर्मनायाः प. सपर्मे च व्यायत्तस्याराप: प्रत्येकमव्यापकोऽतो विशिष्टस्या रोपो वाय, स कमिणि चिराचिन्यायद्यविरहाद्विविध स्थाप्रसिद्धया न सम्भवतीयर्थः । विरुद्धादौ साधने सव्याप कसामानाधिकरण्यरूपच्याप्रममित्यपि द्रष्टव्यम् । एकत्र में इति । तया चान्यतरवन तदवधारणपतीति भावः ।

·१७८५ अनुमानगादाधर्याम् सिविशिष्टशब्दवृत्तित्वाधप्रसिद्ध्या भाषणवादी तहाप्यप्रसिद्ध इति श्रावणत्वादः- समानवलवासम्भवेन कृतकत्वादेस्सत्प्रतिपक्ष तानुपपत्तिीरति भावः। ., व्याप्तिपक्षधर्मतोमयज्ञानविषयताया वलत्वे नैष दोष इत्यतो हो. पान्तरं स्वयमाह विरुद्धादाविति । आदिना साधारणपरिग्रहः | सा. ध्याभावववृत्तित्यपायाच्याप्तेरन्यवप्रसिद्धायाविरुद्धादायप्यारोप. सम्भवातू। स्वव्यापकत्यादि ! अप्रसिद्धश्चेति, तज्ज्ञानघटितसमानव लत्वासम्भवे इति शेषः । व्यातियकारण पक्ष स्वप्रकारकमानवि चक्षणे सामान्यादौ पक्षे समयायादिरूपहेतुनावच्छेकसम्बन्धेन वृत्तेर प्रसिद्धिन क्षतिमावहतीति साइप्रसिद्धि!क्ता व्याप्तिघटकानां लाश पदार्थानां खण्डशः प्रसिद्धानां परस्परोपलेपावगाहिज्ञानस्य बलत. या विवक्षणेन तदोघोद्धारसम्भवपि अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानयोरनः नुगमेनेकोपादानेऽन्यत्राव्याप्तिर्दुधरैवेति भावः साध्यवत्ताज्ञानतिरो. ध्यनुमितिसमर्थत्वनानुगमे तु सिद्धान्त एवं पर्यवसानम् ॥ { :व्याप्तिमझामङ्ग इति मूलं व्यातिपक्षधर्मनाप्रमितिविपयत्वतन्त्रमा विषयत्वान्यतररूप इत्यर्थकम् ,एकतरविषयकव्याप्तिपक्षधर्मताशानस्य चमत्वनियमपि तदनवधारणेनानिर्धारितविशेषत्वसम्भवादेका ता' द्भनियमादिति दूपणमसङ्गतमित्यत आह तथा चेति । तादृशमा नियमे चेत्यर्थः । तदवधारणं-भक्षावधारणम् । अनयोरकतर बाध्य विरुद्धार्थप्रतिपादकत्यादित्यनुमानात्सत्प्रतिपक्षतादशायामप्यस्तीत्य. थः । यद्यपि ममयोरेफतरमित्यादेः एकत्र पक्षे साध्यतवभावव्याप्य' व्या हेतुद्वयज्ञानान्यतरमः एकत्र मिथो विरुद्धद्वयसाधकवया. न्यत्तरत्वादित्यर्थो न साधु-सद्धेनुपरामर्शप्यन्यतरत्वहेतुसवेन ः मत्वस्याभायेन व्यभिचारात् । न घेकपक्षकहेतुमातहेतुपरामशान्य: तरत्व पक्षीकृत्य विरोधिसाधकद्वयत्तित्वेन भ्रमवृत्तित्वमेवानुमेयं तारशान्यतरत्याधये एकत्र ममत्वसत्वेनैव तत्र भ्रमवृत्तित्वसत्त्वेन न व्यभिचारप्रसतिरिति वाच्यम् । तथासत्यपि घटादिविषयकसमूहा' लम्पनरूपोयत्र परामर्शस्तत्र घटायंशे ममत्वमादायार्थान्तरपारणाय तत्तद्धनौ तासाध्यव्याप्तिपक्षधर्मतान्यवरम्रमस्य निवेशरीयतया तचनेनुसयान्तर्गतसद्धती तत्साध्यादिव्याप्सिनमाप्रसिद्धा सा. याप्रसिद्धः। तचतुपान्यतराशे तत्साध्यव्यातिपक्षधता ·सत्प्रतिपक्षपकरणम् । १७८७ - न्यतरभ्रमवृत्तित्वसाधने च विरुद्धार्थसाधकान्यहेतुकपरामर्शद्वया- न्यतरत्ये व्यभिचारः साध्यप्रसिद्धिमात्रेणेव कृतकृत्यता च । तथापि तत्तत्साध्यतदभावव्यायचच्छिन्नपक्षधर्मतानिरूपितहेतुविषयताद्वया- न्यतरत्वं पक्षीकृत्य भ्रमत्यानयतविषयतावृत्तित्वमेकधार्मिकविरुद्धा. नुमितिजनकतावच्छेदकारिपयताद्वयवृत्तित्वन साधनीयम् । भ्रमत्वं चानुगत कथचिनिर्वचनीयम् ॥ इति सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षग्रन्धः ॥ (चि० ) उच्यते । माध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थ- समानघलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गत्वं तत्त्वम्। ब- लञ्च व्याप्तिपक्षधर्मते । विरोधियोधकान्यगमकतोप- विकरूपसम्पत्तिमत्तया ज्ञापमानन प्रतिरुद्वकार्यत्वं वा तत्वम् । (दी० ) तामतिपक्षितव्यवहारो हि सत्यसति वा साघ. ने नापरामृश्यमाणे नाप्यविद्यमानविरोधिपरामर्श, अत एव सन् प्रतिपक्षो विरोधिव्याप्यादिमत्तया पगमृप्यमाणो हेतुः विरों- धिपरामर्शो वा यस्य परामृश्यमाणस्य हेतोरमौ सत्प्रतिपक्ष इति विग्रहमपि वर्णयन्ति, अतस्तदनुसारणव व्यवहारौपयिकं लक्षण- माह साध्यति । वाधाश्रयासिद्धिनिर्णयवारणाय समर्थान्तम् । न चासो न व्याप्तिपक्षधर्मतात्मवलोपस्थितिरिति वाच्यम् । व्या- तिपक्षधर्माताविरहस्य साध्यत्वे पक्षतावउंदकत्वे वा तत्सम्भ: वात् । क्षः साध्याभावव्याप्यवान सायं पक्षरत्तित्वाभावपाप्प. चदिति पक्षस्य, व्यापाभेदेन अन्वयव्यतिरेऊभेदेन च व्या. मेष भिन्नत्वादेकोपादानेऽन्यसंग्रहेण बलस्पाविवक्षितत्वाच्च साध्यधीविरोध्यनुमिनिजनकमानापियवन तदुपादाय तदुपः स्थिसभिधानभ शिरोष्टनेन नासिकास्पर्शमनुधाति । साध्यस्य साध्यसिदविरोचिन्याः पक्षी न साध्यवानित्यायुपस्थितः, सा- ·१७८८ अनुपानगादाथर्याम् , ध्यविरोधी साध्यवत्ताधानमतिबन्धकज्ञानविषयो वाधा साध्या भावादिस्तपस्थितेर्वा जननयोग्यया समानया'वलोपस्थित्या तथाविधम्पास्यादिवुद्या प्रतिरुद्ध कार्य यस्य तादृशलिद्गत्व- मित्यर्थः । विधिव्याप्स्यादिविषयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या अप्युपस्थितेरप्रामाण्यग्रहे सत्प्रतिपक्षत्वासम्पादकत्वाद कार्य प्रतिरोधानुधावनम् । समानत्वचागृहीतामामाण्यकसाध्यसिद्ध्योप- यिकपरामर्शकालीनत्वम् । असति गृहतिामामायके वा परामर्श सत्मतिपक्षितत्वव्यवहारविरहात् । (गा०) उच्यते इत्यादि ग्रन्थस्य दोपनिर्वचनपरत्वं न सम्भव ति साध्यविरोध्युपस्थानेत्यादर्शानस्य ग्राह्यभावाद्यनवगाहितया. ऽनुमित्यप्रतियन्धकतया तस्य हत्यामासत्वासंभवादिति सत्प्रतिप. क्षनिर्वचनपरतया व्याख्यातुकामो व्यवहारविषयमवधारयति स. प्रतिपक्षितेति । सत्यसति घेति । समीचीने समोचीने वेत्यर्थः। तथाच सद्धतायुक्तलक्षणस्यातिप्रसगो दशाविशेषे न दूषणावह इति भावः । अपरामृश्यमाण इति । प्रकृतसाध्यसिच्चापयिकस्वविषयक- परामर्शदशानवच्छिन्न इत्यर्थः । पतेन साध्यसिञ्चौपयिकपरामर्श कालीनत्वरूपसमानत्वनिवेशसार्थक्यं दर्शितम् । असति गृहीतामा माण्यके च परामर्श सत्प्रतिपक्षव्यवहारविरहादित्यग्रिमप्रन्धश्चास. तीत्यस्य दृष्टान्तविधया प्रदर्शनन गृहीताप्रामण्यकत्वांशमात्रया: वृत्तिप्रदर्शनपर इति न पौनरुत्यम् । अविद्यमाने विरोधिपरामर्श इति । विराज्यनुमितियोग्यपरामर्शदशानच्छिन्न इत्यर्थः । एतेनव- लोपस्थितिप्रतिरुद्धकार्यकत्वांशनिधेशप्रयोजनं दर्शितम्। अतएवेति। प्रकृतपरामर्शस्य विरोधपरामर्शस्य चासत्वदशायां सत्प्रतिपक्षव्यव. हारविरहावेत्यर्थः। अतीतानागतप्रतिहेतुपरामर्शदशायामपि सत्प्र- तिपक्षत्वात्प्रतिपक्षपदस्य हेतुपरतापक्षं परित्यज्य परामर्शपरतामाइ विरोधिपरामर्शेति । परामृश्यमाणस्येति । यद्यप्यन्यपदार्थ परामृश्य माणत्वं न शब्दती लभ्यते तथापि प्रतिपक्षपदस्यैव फलोन्मुखस्वका र्यप्रतिरोधकपरतया परामृश्यमाणस्वकार्यानुमितिावरोधिपरामर्श परत्यास् फलितार्धविचरणमिदम् । तदनुसारेण-ताशव्यवहारान- .

·सत्प्रतिपक्षपकरणम् । १७८९ । व्या- सारेण । बाधाश्रयासिद्धिवारणायेति । तद्दशायामतिव्याप्तियारणाये. त्यर्थः । तयोरपि साक्षादनुमितिप्रतियन्धकत्वादिति भावः । न चा- श्रयासिदध्यादिनिर्णयस्यानुमितिप्रतिवन्धकत्वेपि तस्य परामर्शनापि, समं विरोधात्परामर्शकाले तत्समवधानं दुर्घटमिति वाच्यम् । लो. फिकसनिकपीदेव तत्सम्भवात् । आश्रयसिद्धिपद साध्याप्रसिद्ध रप्युपलक्षणम् । पलपदेनैव तद्वारणात् समर्थान्तवैयध्यमित्याशको निराकरोति न चासावित्यादिना । असौ-याधादिनिर्णयः । तीति । धूमो वहिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वाभाववान् पर्वताय. पृत्तित्वात् तादृशाभाववान्धूमो गुणवान् द्रव्यत्वादित्यादौ धू. मादेर्वपादिव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्म निश्चयरूपयाधाश्रयासिद्धिनिर्ण- यस्य व्याप्तिपक्षधर्मतात्मकबलोपस्थितित्वसम्भवादिति भावः । ननु बलपदं प्रकृतसाध्याभावव्याप्तिविशिष्टप्रातपक्षधर्मतापरमिति नायं दोपः प्रकृते घन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वव्याप्तिविशिष्टधूम- वृत्तिताया एव बलत्वादित्यत आह पक्ष इति । इतीत्यस्य प्रतिरोध- कहानविषयस्यति शेषः । पक्षस्य व्याप्तेश्च भिन्नत्वादित्यर्थः। प्रथ. मे प्रकृतपक्षस्य द्वितीये प्रकृतसाध्यस्य पक्षतया पक्षभेदः । व्याप्ते - दफवयमा व्यापकेत्यादि । व्यापकभेदेनेति । व्यापकयोः साध्यामा. पपक्षवृत्तित्याभावयो देनेत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकभेदेनेति । साध्यगमफव्यतिरप्यन्वयव्यतिरेकरूपनिरूपफभेदेनेत्यर्थः । अविध. क्षितत्वात्-विवक्षितुमशक्यत्वात् । नन्वनुगतरूपण सकलव्याप्तिप. क्षधर्मतानिवेशे नायं दोष इत्यत आह साध्यति । शिरोयेष्टनेनेति । तारशानुमितिजनकज्ञानत्वेन प्रतिरोधकवानस्यैव निवेशासद्विषय. कत्येन पुनस्तनियशोऽनुचित इत्यर्थः । तथाच विरोध्युपस्थापनस. मर्थत्येनैवोपस्थितिनिवेशो युक इति भावः। उपस्थितर्विरोधिस्वं प्र. तिवन्धमत्वं तच्चनसाम्यनिरूपितमिति साध्यपदन्तदनुमितिपरतया व्याचऐ साध्येत्यादि । त्याग्रुपस्थितरित्यादिनासाध्य पक्षावृत्तीत्या- दि उपस्थितिपरिग्रहः । उपस्थापनेत्पत्र धात्वर्थोपस्थिती विरोष्य. न्तस्य स्तोफ न त्यादी नमने स्तोकस्वाभेदान्वयः प्रयलेनोपपा. घः, पदस्थरसेन साध्यपदस्य मुण्यार्थपरत्वानुरोधेन च कल्पान्त. रमाह साभ्यविरोधीति । तद्वत्तानानप्रतिवन्धकमानविषयत्वस्येय विषयायोधिपत्वात्साध्ययचामानविपय इति पिपरणसङ्गतिः। पक- ·१७२० अनुमानगादार्याम् साध्याभाधवत्पक्षादिरित्यादिना पक्षावृत्चित्वादिविशिष्टसाध्यादिप- रिग्रहः । एतच्च फलितकथनम् । तदुपस्थित्तेरिति । ताहशपक्षादेः फर्मतया उपस्थितिक्रियायामन्ययो युक्त एवेति भावः । अथैर्य पक्षे साध्ययति साध्याभाववत्यक्षादेरप्रसिद्धया सत्पति •पक्षितसद्धवावच्यातिरिति चन्न। यद्रूपावच्छिन्ने धर्मिणि यद्रूपा वच्छिन्नवचाशानं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यतावच्छेवकावच्छि. भवचाज्ञानप्रतिवन्धकं तद्रूपावच्छिन्ने पक्षे तद्रूपावच्छिन्नसाध्यका नुमितिजननयोग्योपस्थितिप्रतिरुद्धकार्यकत्वाविवक्षणात्। यत्र वाधो दोपस्तत्रैव सत्प्रतिपक्षी दोपः प्रतिहेतुपरामर्शसंचलनदशाया तत्रैव हेतौ सत्प्रतिपक्षव्यवहारो यथार्थ इत्याशयेनवैतत्कल्पानुसरणम् । तथाच साध्यवत्पक्षकहेतोरलक्ष्यतया न तत्राव्याप्तिरित्याहुः । वस्तुतस्साध्यवत्ताज्ञान प्रतिवन्धकज्ञानत्वेनोपस्थितीर्लक्षणे निवे शनीया तादृशज्ञानविषयविषयत्वेन निवेशनस्य शिरोपेष्टनेनेत्या दिन्यायेन, हेयत्वात् ।। साध्यादिपक्षकलाध्यतावच्छदकावभावव्या प्यवत्तापरामर्शवारणाय विशिष्टसाध्यादिग्रहाविरोधित्वनाप्युपस्थि .तिर्विशघ्या । जननयोग्ययेति । जननं पयर्थः योग्यत्व च समपदा. थः बले समानत्वं न विवक्षणीय तस्याविवक्षितत्वादपि तु उपस्थि तावेवेति स्फुटीकर्तु समानयत्यसमासलिखनम् । तथाविधव्याप्ति- बुध्या-साध्याभावादिव्याप्तिबुद्धा । एतदपि वस्तुकथनम् । तथा म. तिरुद्धत्व च सत्प्रयुक्तानुत्पादप्रतियोगित्यम् । वलिव्याप्याभावादिसा- ध्यकस्थले चद्वयादमत्पक्षविपयकानुमितिजननयाग्यथा वयादि- व्यायपक्षोपस्थित्या वाधनिश्चयरूपया कार्यप्रतिरोधदशायामति- व्याप्तिधारणाय मध्यवत्ताझानप्रतिवन्धकत्य. प्रथमोपस्थितिविशेष. णम् वधादिव्याप्यवापक्षोपस्थितेरपि साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धिकाध हिव्याप्यादेमपक्षविषयकसमुहालम्बनरूपव-हाादिमपक्षाविषयका मिति प्रति स्वरूपयाग्यतया यथाश्रुते उकातिव्यादुवारतया सा. ध्यवत्ताशानप्रतियन्धकतावच्छेदविषयत्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठका र्यतानिरूपिनकारणनाश्रयत्वपर्यन्तं समर्थान्तेन विषक्षणीयम् । नच सायबत्ताहानप्रतिपन्धकतावच्छेदकीभूता साध्याभावादिप्रकारता तद्विधेयतव प्रनि हेनुपरामर्शजन्यतावच्छेदिति नजन्यताया न तिपन्धकवायच्छदकविषयतापच्छिन्नत्यमित्युकविवक्षायामसम्भव ·सत्पतिपक्षप्रकरणम् । १७९१ इति वाच्यम् । प्रकारताविशेषस्यैव विधेयतात्यात्, अन्यथा तु यदव. छिन्नविशेष्यफयदवच्छिन्नप्रकारकत्वं प्रतिवन्धकतावच्छेदकं तदव.. च्छिन्नपक्षकतदवच्छिन्नविधेयकत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारण- त्वमेव निवेश्यम्। ननु तादृशोपस्थितिकालीनज्ञानविषयत्वमेव सम्यक् किं तत्प्र. तिरुद्ध कार्यकत्वनिवेशेनेत्यत आह विरोधीत्यादि । यप्रामाण्यग्रहवि. शिटाया व्यायाधुपस्थितेन विरोध्यनुमितिजननयोग्यत्वं तदग्रह- विशिष्टत्वेनेव परामर्शस्यानुमितियोग्यत्वादिति न तादृशोपस्थिति- मादायातिव्याप्तिप्रसक्तिरित्याशङ्को निराकरोति विरोधिब्याप्त्यादि विपयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या इति । जनकतावच्छेदकतापर्या- त्यधिकरणत्वरूपयोग्यता नात्र विवक्षिता, किन्तु जनकतावच्छेदक- कोटिप्रविष्टविषयतारूपैवेति भावः । अथवा अप्रामाण्यग्रहाभावो नानु 'मितिजनकतावच्छेदकोऽपि तु स्वातन्त्र्येण जनक एवेत्यभिप्रायेणे- तत् । कार्यप्रतिरोधानुधाचनमिति । तथाचाप्रामाण्यग्रहाभावविशि- एपिरोधिपरामर्शस्थवानुमितिप्रतिवन्धकतयागृहीताप्रामाण्यकविरोः धिपरामर्शस्य कार्याप्रतिरोधकत्वानोक्तस्थलेडातप्रसङ्गः ।, यद्यपि अ- प्रामाण्यज्ञानास्कन्दितपरामर्शस्यागृहीताप्रामाण्यवाधीदरूपत्वेतद्वि- रुद्धकार्यकत्वमपि दुर्वारमिति यथाश्रुतेऽतिम्पातिरस्त्येव, तथापि. विरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदकरूपस्य कार्यप्रतिरोधप्रयोजकताव. च्छेदकताधिवक्षणनातिव्याप्तरिया। न च यत्र विरोधिपराम: शीनन्तरक्षणे तद्विपयकाप्रामाण्यमहो जायते तर पूर्वक्षणेऽप्रामा- ण्यग्रहाभावविशिष्टतज्ज्ञानरूपप्रतिबन्धकसत्त्वेन तत्क्षणे . कार्यानु- स्पादात्तत्क्षणे सत्प्रतिपक्षत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । यत्कालीनोपस्थि- त्यानिमक्षणे यस्य कार्यानुत्पादस्स तदा सत्प्रतिपक्ष इति विवक्षया अतिप्रसारणात्। उपाध्यायरीत्या समानपदं सार्थकयितुं तदर्थमाह समानत्यं चेति । अगृहीताप्रामाण्यकेति । स्वविषयकाप्रामाण्यग्रहाभायपि. शिरेत्यर्थः। अथागृहीताप्रामाण्यकत्वशरीरे अन्ययव्याप्यशे व्यतिरेकन्या. प्यंश च यदप्रामाण्यंत दाभापरिशिष्टत्यं निवेश्यं तद्याप्स्यशेs. प्रामाण्यमहसाये तमागादिपरामर्शस्य सत्पतिपक्षत्याप्रयोजक ·- १७९२ अनुपानगादाधम् त्यात, तथा चान्वयव्यतिरेकन्याप्स्योरकतरविषयकपरामर्शवशायाम. न्ययव्याप्त्यंशेऽपामाण्यग्रहसत्ये सत्प्रतिपक्षता न स्यात् । न च स्वः योग्यानुमितिविरोधिप्रहत्त्वनाप्रामाण्यप्रहद्वयमनुगमय तदभावविशि- एत्पं निवशनीयम् । विरोधिय च समानविशेष्यकत्वानवाउन प्रा घम् । तेन घिरोधिपरामर्शव्यावृत्तिरिति वाच्यम् । एवं सति ता. शव्याप्तिद्वयविषयकसमूहालम्यनपरामर्श एकतरांशेऽप्रामाण्यमहस. वे सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तेरिति चेन्न। स्वीययत्किाञ्चद्विषयताप्रयोज्यानुमितिप्रतिवन्धकशानसामान्यामा पस्य निवेशीयत्वात्। पिरोधिपं च विरोधिपरामर्शव्यावृत्तग्राह्यम् समूहालम्बनपरामर्शस्थले यारशव्याप्त्यशे प्रामाण्यशान नास्ति तारशक्यासिधिपयताप्रयोज्यानुमितिविरोधिशानसामान्याभावस्य स स्थान सत्प्रतिपक्षतानुपपत्तिः । साध्यसिधौयिकत्वं प्रकृतसा. ध्यानुमितिजननयोग्यत्वम्, योग्यत्वं चाप्रामाण्यग्रहास्कन्दितस्यापि परामर्शस्याप्रामापयप्रहाभावस्य तत्सहकारिकत्वादिति नागृहीतमा. माण्यकत्वधैयर्थ्यम् असति अविद्यमाने परामर्श स्वविषयकपरामर्श स्वस्य सत्प्रतिपक्षताविरहात् । न चासति गृहीतकाप्रामाण्यके वा प्र. कृतसाध्यानुमापकपरामर्शेऽप्रामाण्यशानभावसहकृतपरामर्शरूपका. रणविरदादनुमितिविरहो न विरोधिपरामर्शप्रयुक्त इति समानत्वा. निवेशेपि नातिप्रसङ्गाधकाश इति वाच्यम् । तत्र उभयोरेव कारणा. भावतया चिनिगमनाविरहेण कार्याभावप्रयोजकताया दुरित्वात । विरोधिपरामर्शमात्रप्रयुक्तत्वस्य प्रयोजनविरहेणानिवेशात् यत्र प्रति रोधको विरोधिपरामर्शी बाधनिश्चयश्च वर्तते तत्रापि सत्प्रतिपक्षत्व स्येष्टत्वात् । (दी०) यत्तु-प्रामाण्यनिर्णयेनाधिकवलतया बाधकस्य विरोधिपरामर्शस्य वारणाय समानेति-तदसत् व्यभिचारेण मामा- ज्यादस्यावलवात् , अन्यत्रामामाण्यग्रहानुकूलत्वेनैव कचित्तदुपयो- गात् । बलपदोपसन्दानाचोक्तरूपलाभान तद्वैयर्थ्यम् । लिङ्गप- दोपादानाच्च स्वीयलिङ्गतापयिकपरामर्शलाभादात्मादेर्युदासः। विरोधिपरामर्शमतिकदकार्यफविशिष्टपरामर्शविपयवन्तु फलि.

·सत्प्रतिपक्षपकरणम् । २७९३ तार्थः । अगृहीताप्रामाण्यकत्वसंवलितयोग्यतोपादाने तु वा- घोपस्थितिसमर्थपरामर्शकालीनसाध्यासिद्धिसमर्थपरामर्शविषयत्वं वाच्यं तवम् ! . यदि चायं वहिव्याप्यवान वयभावव्याप्यवांश्चेति पराम- दियं वहिमान् वयभावव्याप्यवांश्चत्यनुमितिः प्रामाणिकी न तु सत्मतिपक्षत्वम् , तदा कार्यप्रतिरोधोऽवश्यमुपादेयोऽजनित- विरोधिबोधकत्वेन च विरोधिपरामर्शो विशेषणीयः। अत एवानि- मलक्षणे विरोधियोधिकान्येति फलती ज्ञानविशेषणम् । एकम्यान प्रामाण्यग्रहेऽपेरणानुमितिजननात् तद्वारणाय वा तत् । मतिरुद्ध कार्यत्वञ्च प्रतिरुद्धकार्यपरामर्शविपयत्वम् । (गा०) मिश्रोकसमानपदव्यावृत्ति दर्शयितुमुपन्यस्यति यत्त्विति । प्रामाण्यनिर्णयेन-स्थविषयकप्रामाण्यनिश्चयेन । एतच बाधकताप्र. योजकाधिकवलतायां हेतुः । वाधरुस्य-विरोध्यनुमापकस्य, निश्चि- तप्रामाण्यकपरामर्शजन्यानुमिनायनिश्चितप्रामाण्यकविरोधिपरामर्शी न प्रतिवन्धकः तद्याप्यवत्ताज्ञानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयस्य विरो. धिव्याप्यवत्तासानप्रनियन्धकतायामुत्तेजकत्वात् । ताशप्रामाण्य. निश्चये विरोधिव्याप्यवत्ताशानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयाभाषस्य वि. शेपणत्वेनोभयपरामर्श प्रामाण्यनिश्चयदशायां उभयानुमितिमा तिरोधनिर्वाह इत्यभिमानः । समानेतीति । समानत्वं च विरोधि. योधानुपधायकत्वं विरोधियोधाव्यवहित प्राक्क्षणविशिएवाभाव इति यावत् । प्रतिरुद्ध कार्यकत्व च तदभावातिरिक्तसकलप्रकृतसाध्य- कानुमितिकारणसमवधानकालावच्छिन्नतत्प्रयुक्तकार्यानुपधायकत्य- म् । सफल कारणानियेशादुभयपरामर्शसत्वे याधेन हीनयलस्य देतो. नं सत्प्रतिपक्षत्वम् । कार्यप्रतिरोधनिवेशश्च परामर्शमामाण्यनिश्चयेना- धिकवलहेतापतिव्याप्तिधारणायेति योध्यम् । प्रतिहतोः स्वसाध्यया. धेन हीनयलतादशायां प्रकृतहेतोः सत्यतिपक्षतावारणाय विरोधि. परामापि प्रकृतहेतुपरामर्शामायातिरिकसकलकारपसमयहितत्वं नियेश्यम् । वस्तुतो मिथमतेऽनुमितौ न विरोधिपरामर्शमात्रस्य वि. राधि किन्तु विरोयनुमितिसामन्या एव, तधाचेतरकारणासम- ૨૨૬ ·{ अनुमानगादाधर्याम् घहितस्य परामर्शस्य कार्याप्रतिरोधकतया प्रतिरोधकपिरोधिपराम. शेनेतरकारणसमवहितत्वं विशेषण देयम् । उभयपरामर्श अप्रामाण्यमहासत्य एक प्रामाण्यनिश्चयपि त. स्यानुमितिजनकत्यासिद्ध्या विरोधिपरामशंस्य सामनीविधया स्वा- तव्येण वा विरोधितायां न प्रतिषध्यानुमितिजनकपरामीयप्रामा पयनहस्योजकत्वमित्याशयनाह व्यभिचारणेति । उकस्थले पिरो. ध्यनुमित्युत्पत्ती तत्र प्रातसाध्यानुमापकपरामामावरूपकारणस्य व्यभिचारप्रसनेनेत्यर्थः । अबलत्वात्-प्रकृतपरामर्शेऽप्रामाण्यग्रहम न्तरेण उक्तस्थलेऽनुमित्यनुपधायकत्वात् ,तथाच तत्र सत्प्रतिपक्षस्य. मिष्टमेवेति भावः। अथवा व्यभिचारेण तज्जतकशाने प्रामापयनिश्चयं विनाप्यनु. मित्युत्पत्या जनफनाने प्रामाण्यग्रहस्याचलत्वात् अनुमितिसामग्य. घटकस्यात्, तथाच यन्त्र प्रकृतपरामर्श न प्रामाण्यग्रहः किन्तु विरो. धिपरामर्श एव तत्रापि प्रकृतपरामर्श अप्रामाण्यग्रहासत्वे कोटि- दयानुमितिसामग्या अक्षतत्वात् परस्परविरोधेन कस्यानुमिति- रिति सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेवेति भावः। नन्वेकत्र प्रामाण्यग्रहलत्वे एककोट्यनुमितः प्रामाणिकरवेन त. स्य बलवयमावश्यकमित्यत आह अन्यत्रेति । परामर्शान्तर इत्य. थः । तदुपयोगात्-प्रामाण्यग्रहस्यानुमित्युत्पादकत्वात् । घलपद- स्थाविवक्षितार्थत्वेपि समानपदस्य निरुक्तार्थतात्पर्यग्राहकतया वल- पदोपादानं सार्थफयति बलपदे इति लिङ्गपदोपादानवेयर्यशंक्रांनि- रस्थति लिङ्गाद इति । स्वीयलिगत्वोपयिक इति । स्वनिष्ठप्ररुतसा. ध्यानुमापकतावच्छन्दकविषयताविशेषरूपगमकतानियोहकेत्यर्थः । आत्मादेरिति । अन्यथा तस्यापि धूमलिकयन्वयनुमित्यापयिकपः रामर्शकालीनवहाभावाद्यनुमापकपरामर्शप्रतिरुद्धवचनुमित्यात्म. फकार्यकत्वसत्वेन धूमादेरिव सत्प्रतिपक्षितत्वापत्तिरिति भावः । न. च प्रतिरुद्ध कार्यकाय प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविश्यत्य तञ्च नामादा. विति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । आत्मादेरपि प्रतिरुद्धकार्यकसमूहा- लम्बनादिरूपधूमादिपरामर्शविषयवसम्भवात् । प्रतिरुद्ध कार्यकत्वा मित्यनेन प्रविरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वमभ्यमेव विवक्षणीयमनुः मितई तुकार्यत्याभावेन हेतोस्तत्कार्यकत्वाभावात, तथाच तारश:

·का सत्मतिपक्षपकरणम् । .१७९५ विषयतायां प्रकृतानुमितिजनकतावच्छेदकत्वनिवेशेनैवोपपत्तेविरो. धिपरामर्श स्वनिष्ठप्रकृतानुमितिजनकतावच्छेदकविषयताकपरामर्श कालीनत्वनिवेशनमनुचितमिवाशयेन तथैव निष्कष्टार्थमाह वि- रोधिपरामर्शेति । प्रकृतानुमितिविरोध्यनुमितियोग्यपरामर्शप्रयु- ताग्रिमक्षणावाच्छन्नानुत्पादप्रतियोग्यनामेतिजनकतावच्छेदकीभूत- परामर्शीयविपयताविशेषविशिष्टत्वमित्यर्थः । अगृहीताप्रामाण्यकपरामर्शत्वेनानुमितिजनकतामते - जनकता वच्छेदफतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्वरूपयोग्यता न गृहीताप्रामाण्य. कपरामर्शस्येति कार्यप्रतिरोधनिवेशमन्तरेणैवोपपत्या तं परित्यजति अगृहीताप्रामाण्यकेति । वाधोपस्थितिसमथैति । साध्यवत्ताज्ञानप्र. तिवन्धकत्वे सति तत्प्रतिवध्या यानुमितिस्तद्योग्येत्यर्थः। साध्यवत्ता. धीप्रतिवध्यत्वनिवेशात् साध्याभावव्याप्यानुमितिसमर्थपरामशंका- ले मातिप्रसङ्गः । तत्कालीनत्वं च एककालावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वस. म्बन्धेन तद्विशिष्टत्वम् , तेन व्यधिकरणपरामशावादाय नातिप्रसङ्गः। यदि चायमिति । अनुमितिःप्रामाणिकीत्यत्र नच सत्प्रतिपक्षत्वमित्या पच यदि चेत्यस्य सम्बन्धः । तदभावव्याप्यवसानिश्चयानन्तरमिव तादृशनिश्चयक्षणेपि नानुमितिजीयते तादृशनिश्चयस्य वाधनिश्चयपत्. स्पोत्पत्तिक्षणेपि कार्योत्पत्तिविरोधित्वात्, तत्रानुमितेःप्रामाणिक तादृशानुमित्युत्पत्तिक्षणेपि सत्प्रतिपक्षतायामपि नानुपपत्तिः तदप्नि. मक्षणे विरोधिपरामदिनुमितिप्रतिरोधादित्युभयत्र विवादप्रपर्श- नार्थ तदुपादानम् । कार्यप्रतिरोधोऽवश्यमुपादेय इति । स्वातन्त्रण प्रकृतसाध्यसिद्ध्यौपायकपरामर्श स्वजन्यकार्याभावविशिष्टत्वरूपप्र. तिहतकार्यकत्वमगृहीताप्रामाण्यकत्वेनानुमितिहेतुतामतेऽपि निवेश्य- मित्यर्थः । अजनितविरोधिवोधकत्वेनेति ।स्वजन्यविरोभ्यनुमित्वभाव. विशिष्टत्वेनेत्यर्थः । विशेषणीय इति । तेन तत्र विरोधिवन्हिसाध्यक. परामर्शेन वन्ह्यभावसाधकहेतोर्न सत्प्रतिपक्षितत्वमिति शेषः । अत एव-उक्तस्थले वन्ह्यभावसाधकहेतोः सत्प्रतिपक्षयवारणानुरो. धादेव । विरोधियोधकान्येति । निरुफार्थकमिति भावः। यथाश्रुतश. दतो गमतीपयिकरूपे विरोधियोधकान्यत्वं लभ्यते न तु शायमा. नपरोपस्थाप्यमाने, तथा विवक्षणे च यारशव्याप्त्यादिमत्तयाज्ञानेन महतसाध्यकपरामर्शशून्यस्य पुरुषान्तरस्य विरोध्यनुमितिनिता - - ·१७९६ अनुमानगादाधर्याम् प्रकृतसाव्यपरामर्शसहितवादशच्यातिविषयकवानान्तरस्यापि सा- तिपक्षत्वप्रयोजकतानुपपत्तिरतः फलवो मानविशेषणमिति । उका. नुमितेरमामाणिकत्येपि तदानी सत्प्रतिपक्षनोपगमेपि वाग्रिमलक्षणे घिरोधिपरामर्श विरोधियोधकान्यायस्य निरुतल्यावृतेरसंगतिः अ. तस्तन्मते व्यावृत्त्यन्तरमाह एकस्येति। तद्वारणाय अनुमित्युपधापक. परामर्शस्य सत्प्रतिपक्षितत्वप्रयाजकतावारणाय । तत् विरोधियोध- फान्यत्वम्-स्वजन्यविरोधियोधाव्यवाहितमाक्षणाविशिष्टं यत्तदन्या त्यात्मकस्यनिष्ठतादृशक्षणशिष्ट्यशुन्यत्वात्मकंघानिन्वेवमपियन प्रतिहेतुपरामर्श एवं विद्यते न तु प्रकृतहेतुपरामर्शः अन्यत्त पच कु. तश्चिमतियन्धकात् न तदनिमक्षणे विरोध्यनुमितिः तत्रानिमक्षणे ऽतिप्रसंग एपेत्य भाह प्रतिबद्धति । तथाच तत्र प्रकृतदेती विशे- पणीभूतपरामर्शविषयत्वाभावानातिप्रसंगति भावान चैवमपि यत्र मकृतहेतुपरामशों गृहीतामामाण्यकाप्रतिहेनुपरामर्शश्चागृहीतामामा. ज्यको विद्यते प्रतिबन्धकान्तरवशाश्थानिमक्षणे विरोध्यनुमित्यनु- त्पादः तत्रातिप्रसंगो दुर्वार एव प्रकृतहेतुपरामर्श गृहीताप्रामाण्य. कत्वस्य तन्नियतसाध्यसिद्धियोग्यताया या निवेशे प्रतिहेतुपरामर्श विरोधियोधकान्यस्वस्थ वैयर्थ्यमिति वाव्यम् । पतनिधेशलाभायैव पिरोधियोधकान्यत्वस्योपादानात् । , वस्तुतस्तु विरोधियोधकान्यत्वं प्रकृतहेतुपरामर्शप्रतिरुद्धंकार्य- জ্বর্ণ মবিনুমহাবিব নামামাযমন- माधन प्रतिहेतुकार्यप्रतिरोध इति तारशपरामर्शदशायां नाति- T (चि.) स्थापनाया व्याप्तिपक्षधर्मत्वमुभयचा. दिसिद्धम् , वादिना नदभावानुपन्यासात, द्वितीयस्य तत्थमन्पतरासिद्धमिति प्रथमेन द्वितीयं बाधितमिति स्वार्थानुमान एवायं दोप इत्येके | तन्न । एकदा निर. न्तरयोर्षोभयोाप्तिपक्षधर्मतथा ज्ञातयोः प्रतिपक्षः त्वात् । युगपदुपस्थितेः कारणवशेन स्वपरसाधारण: स्वात..

·सत्मविपक्षमकरणम् । २७९७ (दी०) एकदेत्यादि । न च द्वितीयस्य परामर्शस्योत्पा. दनसमये पूर्वेणानुमितिजननात् कथं नैरन्तर्यमिति वाच्यम् । साध. कमानादिवशेन क्षणमनुमित्यनुत्पादसम्भवात् । स्वपरेति । अयं भावः । न खलु सम्भवन्तः सर्व एव हेत्वाभासाः समुद्भाव्या:- आधिक्यमसङ्गात्, परन्तु यथाकालमेका, तथाच प्रतिपक्षोभावने. ऽपि नाप्रतिषेधमात्रेण व्याप्त्याघभ्युपगम इति । (गा०) मुले एकदेत्यस्य उत्पन्नयोरिति शेषः । अविरलकमेणो- त्पन्नयोरित्यर्थकम् निरन्तरयोनि मूलमाक्षिपति न चेत्यादि । सा. धकमान-साध्यनिश्चयः । विरोधिपरामर्शानन्तरमपि यदि साधक- मानादिवशेनानुमितिनं जायेत तदा तदनुरोधेन सत्प्रतिपक्षस्य दो- पता नायातीत्यतः क्षणमिति । क्षणैकमित्यर्थः। मूले शातयोनियोः, प्रतिपक्षयात्-परस्परकार्यप्रतिरोधकत्या. व । युगपदिति । योगपद्यमेककालवृत्तित्वं न तूत्पत्तिघटितं द्वितीयप. क्षासंग्रहत्वात, परामर्शद्वयसंवलनस्य स्वपरसाधारणत्वेपि परार्थ. स्थले व्याप्तिपक्षधर्मताभंगमुपेक्ष्य सत्प्रतिपक्षोनापनेनामतिपित्वेने प्रकृतहेती व्याप्तिपक्षधर्मतयोः प्रतिवाद्यनुमतस्यग्रहान्न तयोस्तुल्य. बलत्यमिति आक्षेपानुद्धाराद्भावं पूरयति दीधिनावयं भाव इति । आधिक्यप्रसंगादिति। हेतुद्वयप्रयोग इव दोपद्धयोगावनेपि आधिक्या- दिति भावः। यथाकाममित्यनेन तदुन्द्रावने विनिगमकशंका निराक. ता। व्याप्स्यायुपगमः-व्याप्त्यादेः प्रतिवाद्यनुमतत्वसिद्धिः । अप्रति. पिस्याभावानुद्भावनरूपस्यान्यथासिद्धतया अनुमित्यनापेक्षकत्या. दिति भाषः। (चि० ) अथ वस्तुनोऽध्यात्मकत्वेन व्याप्तिपक्षध. ममताभङ्ग एकत्रावश्यक इति स एव दोपः। न च त. योर्विरोध भङ्गेऽप्युपपत्तेनं व्याप्त्यादिभङ्गनियम इति वाच्यम् । अविरोधेऽप्यनुमित्यविरोधात्, विरोधे तु व्याप्तिभट्टानियमादिति चेन्न । प्रतिद्धत्वज्ञानानन्तरं व्याप्त्यादिभङ्गज्ञानमित्यु.

·१७९८ अनुमानगादापर्याम् पजीव्यत्वेन व्यभिचारवदस्यापि दोपत्वात् । ननु साध्यतदभावयोरिव तद्याप्यत्वेनावधारित. पाविरोधादेवन निश्चयः किन्तु संशयः, निश्चये वा- न्यतरव्याप्तिसंशय इति व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेन्न । भयोरकत्र निश्चधानन्तरमन्यत्तरव्याप्तिसंशय इत्युपजीव्यत्वेनास्य भिन्नत्वात् । दूपकतावीजन्तु सम- बलविरोधिसामग्रीप्रतिवन्धेन निर्णयाजनकत्वं, न तु व्याप्तिपचधर्मलाविरह एव-सद्धतावपि सत्प्रतिपक्ष- त्वात् । एकत्र व्याधिभङ्गज्ञानद्वारा वास्य दृषकत्वम् । चक्षुरादेश्च नानुमानेन प्रतिरोधः, तदुपस्थितावपि फलदर्शनेन तस्याधिकयलत्वात् । (दी०) प्रतिरुद्धचेति । मतिरोधप्रयोजकविरोधिव्या- प्त्यादीत्यर्थः । उभयोरिति । परस्पराभावव्याप्यत्वं हि हेत्वोर्षि. रोधः, तद्हे च तयारकत्र निर्णयो न विरुध्यते इति भावः । पकतेति । विरोधिपरामर्शसच्चे नियमेन परामर्शान्तरादनुमि- त्यनुत्पादः तस्यानुमितिविरोधित्वं कल्पयति न तु तेन ज्ञाप्यमा. नस्य व्याप्यादिविरहस्य-सद्धेतावपि तस्यानुमितिविरोधिलादि- अर्थः । ध्याप्त्यादिविरहज्ञानद्वारा अस्य दपकत्वमाह एकति । चाकारोऽनास्थायाम् । प्राथमिकावश्यकानुमितिमतिरोधेनैव तथा- वाद परमुखनिरीक्षकत्वन तद्विापरणभातत्यायोगाचेति । ननु विरोधिपरामर्शो यदि विपरीत निर्णयविरोधी कथं तर्हि सति विशेपदर्शने नयनादिजन्मा पीतत्वादिभ्रम इत्पत आह चक्षुरा- देश्चेति । चस्त्वर्थः। (गा० ) मुलेग्यात्मकतयेति । साध्यतदभावयोरेकतरयरवेऽप. सनधिकरणत्यनियमेनेत्यर्थः । व्याप्तीति । एकत्र देशोरल्यतरत्र स्व. .

·सत्मतिपक्षपकरणम् । १७९९ स्वसाध्यनिरूपितव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानयोः अन्यतरभंग आवश्यक इति स एवान्यतरत्वेनोभयत्रावधारितो विशेष्य सन्दिग्धो दोप आस्तां किं प्रकरणसमस्य दोपतयेत्यर्थः । साध्यतदभावयोर्यों व्या. सौ तयोरेकर्मिणि सत्त्वमनुपपन्नम् धर्मिवृत्ती एकतरव्याप्त्यभावं नदा कल्पयति यदि व्याप्त्यभाव विना तन्नोपपद्यत इत्यवधारितुं शक्यते तदेव नोभयत्र च्यातिसत्वेपि साध्यतदभावौ यद्यविरुद्धौ स्याता तदोभयत्र पक्षधर्मता निर्वहतीति प्रतिसन्धानेन तद्विघटनादिति सा- मान्यपि न व्याप्पयादिभंगावधारणमिति कथमज्ञायमानस्य दोपते. त्याशंकते तयोरिति । साध्यतदभावयारविरोधप्रहदशायामनुमित्या. प्रतिरोधान सत्पनिपक्षता अपि तु विरोधाधारणदशायामेव, तथा चोक्तान्यथासिद्धिसंभावनाविरहादनुपपत्यवधारणं न दुर्घरमित्याह विरोध इात। प्रतिरुद्धत्वस्य कार्यानुत्पादस्यादोपतया प्रतिरुद्धत्वेत्यादि यथा- श्रुतमूलासंगतिरतो व्याचष्टे प्रतिरुद्धत्वेतीति । एकधर्मिणि विरुद्धयोमिथस्साध्यतदाभावव्याप्ययोयाप्यत्वेन शानं यदि निश्चयरूपं स्यात्तदा परस्परप्रतिवन्धेन नोत्पधत पवा. तो व्याप्त्यंशे पक्षधर्मतांशे संशयरूपमेव तत्, तथा च कारणीभूत. निश्चयाभावादेवानुमित्यनुत्पादो न तु सत्प्रतिपक्षभावात् इत्याक्षेपे उभयोरेकत्र निश्चयानन्तरमित्यादिना विरोधिद्वयव्याप्यवत्तानिश्च- यस्प व्याप्तिसंशयोपजीव्यत्वाभिधानं न सङ्गच्छते तादृशनिश्चयस्यै- घानुपपादितत्वादतो भावमाह परस्परेति । साध्यतदभावव्याप्यत्वं हि हेत्वोस्लाध्यतदभावयोरेव घिरोधः न तु परस्परं तयोः परस्पर विरुद्धत्वेन झातयोरेव नैकदा निश्चय इति तदग्रहणे परस्परव्यापक- विरुद्धत्वेन प्रहेपि हेत्वोरेका निश्चयः सम्भपत्येवेत्यर्थः। दंपकतावीजमित्यादिग्रन्थस्य दूपत्वं निग्रहप्रयोजकत्वं दुष्टत्वमिति यावत् इत्येतादृशार्थपर्यालोचनया विरोधि. परामर्शनानुमित्यजनकत्वं सत्प्रतिपक्षस्थले हेतो?प्रत्यप्रयोजन तु निर्णयाजनकत्वमात्रं विरोधिपरामर्शशून्यतादशायामपि कारणवि. रहेणानुमित्यजनकतया सद्धेतोर्दुष्टतापत्तेः, नापि विरोधिपराम- शशाप्यमानो व्याप्तिपक्षधर्मताविरहः सद्धती तदसत्वे विरोधिपरा. मर्शसंबलनदशायामपि तस्य दुएतानुपपत्तेः, विरोधिपरामर्शमयु:

·१८०० भनुमानगादाम iranAL प्रमाणाधार पामसाधारणaar. कमियां Ameinयुगातन सम्पनीति तय ur. चरबिरोधीरपाश्मिा'anपलसामातिधर्म निर्णयासन स्थामांव मूल मामा पिपिपरामरमनियाधा नियमपरम् पिशंपण माया निर्णयानामनुमायनुरामा पविधि, पराममियाऽनुमिनापाप इति समुक्ता निगमध यापक स्यामापधिपराममाये नियमेनानुमित्यनुरराव इति भ्यारयातम् । तस्य-पिरोधिरामय विधियं यतीति। पमं च दृषकमा पिरोधिपमानापतिपयकतार धीजपद फरफार्थक योध्यम्। मूले नतु व्याप्तिपक्षधर्म तापिरह इति । मप्र एकतापीजमित्यस्या- गुपण ध्यातिपक्षधर्मनापिरहो न दूपकतापीजमिति लभ्यते, स चासत ध्याप्तिक्षमतापिरहस्य पिराधिपरामनिष्टप्रतिपन्धक- ताफरफरवरूपदपकताजियारस, मतो व्याप्तिपक्षधर्मातापिरह स्पनरतरं विरोधिपरामर्शकालीनानुमित्यनुत्पादकर प्रतियन्धफता. फ इति पूरणीयमित्यापेन व्याचटेन स्विति । व्याप्यादिविरहस्य स्वरूपसतो दोपतारसके, अन्यमाप्यमानस्य पात्ये च विरोधि.' परामर्शानुपयोगितया तदसंबलनाशायामपि सत्यतिपक्षतापनि तोनयनन्तरं न जायमानम्य इति पूरणीयमित्याशयेन या चंट तेनति । संद्धनायपि-ध्यातिपक्षधमंताधिरहशुन्यपि, एतारश. मूलप्रतीकानन्तरं पश्यति तस्यति । विधिपरामर्शस्यत्यय:। सत्प्रतिपक्षत्वादितिमूलस्य व्याश्या अनुमितिविरोधियादिति । दुरझायं-पिरोधिपरामर्शम्यानुमितिविरोधियम् । एतन्मतस्य दृष्य त्वाद्वाकाग्मनिर्भरसूचकतया व्यावष्ट चाकार इति । अनुमितिविरो- धन-अनुमित्यनुत्पादानुरोधेन । तथात्यात्-साक्षादनुमितिवि रोधित्यात, अन्यथा व्याप्तिमशानस्थोदीच्यतया साक्षादनु- मित्यविरोधितया च विरोधिसंघलितपरामप्रथममनुमितिजन्ये. तैपेसि भाव परंपरगा च्यातिज्ञानविरोधिधं न हेत्वाभासताया. मप्युपयुज्यत इत्याह परेति ।प्रथमपक्ष चिरोध्यनुमितिसामन्या अनु. मितिविरोधिये प्रत्यक्षप्रतियन्धकत्यमपि तस्याः स्यात् विरोधिसा. मग्रीत्याविशेषादित्याशंक्य चक्षुरादेश्चत्यादिप्रथमरतार्य फलानुः ·सत्प्रतिपक्षप्रकरणम् १८०१ रोधेन प्रत्यक्षसामग्या बलवत्वमित्यर्थकतया व्याख्यानमयुक्तं मिने विषयेऽनुमितिसामग्या बलत्वादतो एकत्रेत्यादि ।पक्ष एरव्याछि भगद्वारा व्याप्तिसापेक्षप्रमाण एक दूपकता सम्भवतीति चक्षु दरतथाभूततया तत्प्रतिरोधकत्व विरोधिपरामर्शस्य न स्यादिल्या. शङ्कया चक्षुरादेवेति फक्किकामवतार्य इष्टापत्तिपरतया मिश्रा व्या- ख्यातवन्तः, तत्र विरोधिपरामर्शस्य लौकिकचाक्षुपाप्रतिवन्धकरवे. प्युपनीतभाने जननीय चक्षुरादेशब्दस्य च प्रातरोधकतायां क. अन्ताया अनिवृत्तः स्वयं विशिष्टयुद्धौ तदभावव्याप्यताबुद्धः सा. क्षात्प्रतिवन्धकतया दूपकत्वे निर्भरस्य वर्णितत्वात् ताशप्रतिबन्ध कतानुपपत्तिशङ्कयैव तादृशमूलमवतारयति नन्विति । विरोधिपरा- मर्शः तदभावव्याप्यवत्तानिर्णयः, विपरीतझानविरोधी तद्विशिष्टज्ञान- विरोधी, विशदर्शने पीतत्वाभावव्याप्यशहरवादिनिश्चयत्वेऽसति चानुमितिप्रतिबन्धकयाधादौ चक्षुरादेश्चति चकारस्यानुक्तानुमान- शब्दसमुच्चायकता न सभवति तस्यानुमानप्रतिरोध्यत्वादित्यत आह चस्त्यर्थ इति । नानुमानन प्रतिरोध इति मूलस्य दोपविशेषाधीनशाने जननीय रति भाव । तदुपस्थितापीति । विरोधिपरामर्शसत्वपीत्यर्थः। त- स्यदोपादिसमवहितचक्षुरादेः, अधिकवलत्यात-अधिकयलायोपग- मात् , अप्रतियध्यफलत्वोपगमादिति यावत् । तथाच दोपविशेष. धजन्यत्वं साक्षात्कारीत्वव्यञ्जकदोपविशेषजन्यज्ञानसाधारणविषय. ताविशेषशून्यत्वं. या प्रतिवध्यतावच्छेदक कोटी अधिकफलयलेन निषेशनीयमिति भावः। (चि)नन्धेयं वादिवाक्यमात्रस्य प्रतिरोधक स्वेनानुमानमात्रोच्छेदः।नच विरोधिवाक्यस्य न्यूनय. लत्वेलक्षणायोगः, समानयलत्पे प्रतिरोध एव, अधिक .बलत्वे नरशिरःशौचानुमानवत्तेन याध एवेति वाच्य- म्। अगृधमाणविशेपद्शाया प्रतिवादिचाफोन सर्वा; - नुमानपतिरोधापत्तः । अनुमानात् पूर्व पश्चाबाऽनु. मानान्तरेण तस्य न्यूनाधिकयलत्वानिरूपणात, निरू. ૨૨૬ ·- १८९४ अनुमानगादार्याम् न कधीचदपि तारशोपन्यासस्य प्रतिरोधकतत्यपि.धोध्यम् । मुले एकामिति। प्रत्येकहेतुवृत्तिवचल्लितापच्छेदकावच्छि. नं, सत्प्रतिपक्ष-सत्प्रतिपक्षतया दुव्यवहारविषयः, न तु विशिष्ट- हेतुप्रतिहेतुसाधारणरूपायच्छिन्नम्, ताशं च न संशायकमिति. संशायफवया दुष्टोजाये ताशदुष्टव्यवहारानुपपत्तिरित्यर्थः । (चि०) रनकोपकारस्तु-सत्प्रतिपक्षाभ्यां प्रत्येक स्वसाध्यानुमितिः संशयरूपा जन्यते, विरुदोभयज्ञा- नसामग्यू संशयजनकत्वात्, संशपयारा ऽस्य. दृष:: कत्वम् । न च संशयरूपा नानुमितिः वाधस्व विरो: ध्युपस्थितेरनुमितिसामग्रीचिंघटकत्वेनाऽवधारणात, अन्यथा पाधेऽप्यनुमित्यापत्तेरिति वाच्यम्, ।'अधिक' चलतया घाधन प्रतिबन्धात तुल्पवलादनुमितिः, स्या:: देव, सामग्रीसत्वात्। साध्याभावबोधस्य च तत्र प्रति बन्धकत्वं न तु तद्वोधकस्य नयनादेः । प्रत्येक निर्णा यकत्वनावधारितात् कथं संशय इति चेन्न । प्रत्येका- हि ज्ञानमुत्पद्यमानमर्थात् संशयों न तु प्रत्येक संशय जनकत्व मिति-मेने। तन्नः।.साध्यतदभावयोर्विरोधेन यधैकज्ञानस्यापर- धीप्रतिबन्धकत्व तथा साध्याभावव्याप्यवत्वस्यापि साध्यविरोधित्वात्तबुझेरपि साध्यधीप्रतिबन्धकत्वा तू विरोधिज्ञानत्वस्थ प्रतिबन्धकत्व, तन्त्रत्वान् ; ..(दी? )रबकोपकृतामभिमाया-एकधार्मिकाविरुद्धानेक- मकारकनानाधर्मिकविरुद्धाविरुद्धनानामकारकज्ञानत्वादियदेक- धार्मिकविरुद्धानेकप्रकारकज्ञानत्वरूपं संशयत्वं न जन्यतावच्छे दुकम, तत्तद्धर्मिकतचप्रकारकज्ञानत्वंयोजकसमाजमयोज्यत्वा- वसमाजस्य कचिद्विरोधमानस्यापि तत्मयाजकाधीनत्वात् । नी ·R - सत्यतिपक्षप्रकरणम् । लेतरघटत्वपटत्वामकारज्ञानकर्धामकाविरुद्धानकप्रकारकान्य-. ज्ञानतादिवच्च' संशयान्यज्ञानत्वादिरूपं निश्चयत्वमपि न जन्य- तावच्छेदकम् , तत्वप्रयोजकविरहादेव तत्वविरहायुपपत्तेः। एवञ्च तुल्यवलाभ्या विरुद्धाभयसामग्रीभ्यां जायमानं ज्ञानमर्थाव सश- यरूपं भवति । अत एवाहत्यैव विमतिपत्तिजन्मानं संशयमामनन्तिा' फलवलकल्पनीयश्च न्यूनाधिकसमवलभाव।। सत्यामपि पीतत्वशु- कत्वस्मृतौ सविधवर्तिनि शङ्ख सति दोपविशेष पीतत्वस्पैवास- ति च शुक्लत्वस्यैव दूरस्थे च धमिर्माणे असति विशेषदर्शने स्मृत. योरेव फोव्योः सति च एकस्या एव नयनेन ग्रहाद । अथैव. मुद्बुद्धाभ्यां विरोधिसंस्काराभ्यां स्मरणमपि संशयात्मकं स्यात, किं न स्पायदि च नानुभववादः येन गुरुणापि निश्चयत्वेन संस्कारजनकत्वमुपेयते भरता। अथ विरोधिनो निर्णयोऽनुमितिप्रतिवन्धको विरोधित्वञ्च सहानवस्थायित्वं साध्यभावस्येव तद्व्याप्यस्पापीति चेत् । यदि व. स्तुतो विरोधिनो निर्णयस्तथा, कथं तईि पक्षतावच्छेदकादेस्ता. शस्य निश्चये भ्रमानुमितिः । अथ विरोपित्वेन, तदा तदग्रहे नेह साध्यपिसादिनिर्णयेऽप्यनुमितिमसङ्गः। अथ विशेपदर्शनं विरोधिबुद्धिमतिवन्धक कथमन्यथा तद- नन्तरं न भ्रमसंशयाविति चेन्न । सत्यपि शुलतादिव्याप्यदर्शने शहादौ दुष्टेन नयनेन पीतत्वादेरदुष्टेन च पीतत्वादिव्याप्यता- निश्चये सत्यपि शुरुत्वादेहा, सति च विशेषदर्शने कचिदुपनी. तभानानुदयातः प्रमितस्य स्थाणुत्वादेशाखादौ फरादि. भ्रमे गाग्रहात तत्वस्यलविशेष एव तस्य प्रतिबन्धकलमिति । (गाविरोधिमानसामान्याःसशविरोधिये संशयमामाच्छेदम. सरविप्रकरणसमोपिरोधिभानसामीविषया संग्राममिति ·अनुमानगादापयाम् माप्रतिहसीयिरधियिषयत्येन तु यावृतदभावव्याप्यवनानिधय- स्प प्रतिबन्धकस्य दुसरमिति साने मूल न च संशयरूपा नानुमिति रित्यादिना । पाधवुद्धविरोधिविषय वमा न प्रतिबन्ध तन्त्रं किन्तु निश्चयामाण्यमले सति विरोधिविषयात, सत्प्रतिपक्षस्थले चोभय यायचाधानयोरेप प्रामाण्यानिधयानानुमितिप्रतिरोध इति समाधते अधिकालस्येति । ननु प्रत्यक्षे समानवलप्राधाभायसाम- ग्री सशयानुपपस्याऽविरोधिन्यास्तामनुमितौ तस्याः प्रतिबन्धका फा क्षतिरित्यत आह साध्यामाययोधस्येति । साध्यामावनिश्चय स्यैवेत्यर्थः । तत्रा-अनुमिती। नयनादेरित्यादिना विरोधिएमर्शप- रिग्रहः।नयनप्रहणं रटान्तार्यम, मानामाचाविनि पूरणीयम् । प्रत्येक मिति । एकककोदिनिश्चयजनकत्वेन अग्धारितात्परामर्यादित्यर्थः । कथ सशय इति । संशयावावच्छिन्न पति परामर्शस्य हेतुताया. का. प्यफ्लप्तत्वादिति भावः । सशयत्यस्य जन्य नानवच्छेदकत्येपि त- त-प्रकारकमानत्वावच्छिन्नोत्पचिनियामकसामग्रीन पच सर्वत्र सं. शया प्रत्येककोटिभानसामग्न्याः सशयत्यापन्निजनकत्वं तु प्र. स्यक्षस्थलेपि नास्तीत्या प्रत्यकाद्धयादि । तयाच नत्तताध्यका. नामातत्वस्य निश्चयसाधारणस्य तत्तत्साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शजन्य. तारच्छेदकत्वेपि तटितसामग्रीसमाजासंशयानुमित्युत्पचिनिष्प्र. त्यूहैवति भावः। 7 अगृहीताप्रामाण्यकत्वे सति विरोधिविषयकत्वमेव वाधप्रतिय- घर प्रयोजकं न तु निश्चितप्रामाण्यकत्वसहितमित्याशयेन पय. तितति । रनकोशकारमत दीधितिकार परिष्कर्तुमारमते रनकोशकता. मित्यादिना । सशयत्व यदि यत्किचिजन्यतावच्छदक तर्हि तदि- तसामग्रीत एव सशयत्यावच्छिन्नात्पत्तिरिति नियमेऽनुमितः स. शयत्व न सम्भवति अनुमितिसामग्रीघटकस्य परामर्शादः कस्यादि सशयाजनकानात , अत: सशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वाभाव मू. लकारोक्त प्रतियन्दिसूचनेन दृढयति पकर्मिति ( अविरुद्धानेक- प्रकारफेस्यस्य द्वन्द्वात्परथूयमाणन ज्ञानत्वेन सम्म.. । प्रकाश स शयत्वघटकवियत्वविपरीतविशेषणघटितधर्मस्य जन्यतावच्छद. कत्यप्रसीक प्रदर्य धर्म्य तटकरावविपरीतविशपणघटितस्य ।

·- सत्यतिपक्षप्रकरणम् । १८०७ प्रकारांशे-विशेषणानैकत्वविरुद्ध कावविरुद्धाविरुछनानात्वभेदेन मि अस्य धर्मद्वयस्य तथात्वापत्तिमपि सूचयति नानाधर्मिकेति । एक- स्वस्य प्रकारांशे विरुद्धत्वाविरुद्धत्वयोः नानापदार्थ प्रत्येकमन्वयः न जन्यतावच्छेदकं कस्यापति शेषः । न चैवं कचिदाने संशयत्वं कचिन्नेत्यत्र कि नियामकमित्यत आह तत्तद्धर्मिकेति। पर्वतादिर्मि- केत्यर्थः। तत्तत्मकारेति । चन्हिवन्हाभाषप्रकारकेत्यर्थः। प्रयोजकस. माजेति । तदवच्छिन्नोत्पत्तिनियामकसामग्रीसंबलनेत्यर्थः । समा. जस्य-पर्वतादिमिकवहादिप्रकारकत्वतद्धर्मिफवन्धभावादिप्र- कारत्वयोधैशिष्टयस्य, तथा चेकमात्रकोटिभानप्रयोजकसामग्रीदशा. यां यद्भानं जायते तत्र तत्कोटिप्रकारकत्वे- विरुद्धकोयन्तरप्रकार- कत्ववाशष्टयप्रयोजकस्य तत्कोटिप्रकारकप्रयोजकसामग्न्यां कोटय. न्तरप्रकारकत्यप्रयोजकसामग्रीवैशिष्टपस्य विरहाद्विरुद्धकोठ्यन्तर. प्रकारकत्वविशितकोटिप्रकारकमानस्वरूपसंशयत्वविरहः । को- टिद्वयभानसामग्युत्तरं च यज्मानं जायते तत्र वाशवैशिष्ट्यप्रयो. जफसवेन तारशसंशयत्वसत्यमिति संशयत्वस्य जन्यतानवच्छे. वकत्वेपि तनियमनिर्वाह इति भावः। • , ननु कोटिद्वयावगाहिझानत्वमा न संश्यत्वं कोटिद्वयसमुच्च. यसाधारणत्वात् , किन्तु एककोट्यशेऽपरफोटिविरोधाचगाहित्यसा हितं, ताइशस्य कोटिद्वयभानप्रयोजकसंवलनमा न नियामकं त. सोऽपिसमुच्चये संशयत्याभावादिति संशय प्रयोजकमन्यदेव कि चिपगन्तव्यम् , यतः कचिदेवोभयावगादिज्ञाने संशयत्वमिति नि. यम इति तस्यैव कार्यतावच्छेदकं संशयत्वमावश्यकमित्यत आह कचिदिति । उभयप्रकारक इति शेषः। तथा च विरोधिमानस्यास- मप्रकोटिक्यप्रकारकमानचिताया इत्यर्थः । तत्प्रयोजकाधीन- स्वादिति । अव्याप्यत्तित्वज्ञानाभावादिघटितपिराधभानप्रयोजकक- फ्लप्ससामग्न्यन्तरस्य काचित्यत्वप्रयोजफत्वादित्यर्थः याच तत्सं. घलनस्यापिः पिरोधभानघटितसंशयत्वप्रयोजकतया समुघयस्थले तावरहादेव संसयत्वविरह इति भावः । उकयुकिर्मिः संशयत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वमण्डनं यस्तुगतिमनुरुभ्य । वस्तुत: संशययस्प कार्यतावच्छेदसत्ये तस्य धार्मवावच्उदकप्रकारफानजन्यतायच्. एकप्रकारकवानजन्यतायरछेदफताया एव स्वीकरणीयतया प्रत्यक्ष.

·. १८०० अनुमानगादार्याम् स्थले. यथा , तदमावमकारकशानसामग्रीद्वयसहितधार्मिमामण सामग्री संशयं जनयति तथा ऽनुमितिस्थलेपि ताइशधार्मिहानात्मक सामान्या संशयजनने न किश्चिद्वाधकम् । ननु माभूस्सशयत्वं तज्जन्यतावच्छेदकं तथापि निश्चयवाद निदेतुभूतात्परामादितः कथं संशयानुमितिरित्याशवायां नि. श्चयत्वस्यापि जन्यतावच्छेदका निराकरोति नीलेटरेति । यथा घटे नीलरूपयझेदात्मकनीलेतरत्वप्रपोजको घटे नीलोत्पादकसामः भीविरहः घटत्यप्रयोजकं च घटस्वावच्छिन्नहेतुदण्डादिघटितसामः प्रीजन्यत्वं तत्सवलनाधीनं नीलेवरत्यघटत्वयोः संपलनमिति त. देव नीलेतरत्वविशिश्घटत्वनियामकमिति तस्य किञ्चिज्जन्यतान: बच्छेदकत्येषि कस्यचिदेव घायस्य तपास्वमिति नियमा, एवं प. टादिशाने । घटत्वाकारतापिरहः तापूर्वकालीनघटत्वमकारकत्वाल चच्छिनजनकटत्वज्ञानादिघटितसमनीरूपतधावप्रयोजकविरहम- योज्य इति...जानवप्रयोजिका तत्पूर्वकालीनसामान्यसा- भणी.. घटत्वप्रकारकत्वापच्छिन्नोत्पादफसामनीषिरहन्ध द्वयो: संवलनमेव घटत्याप्रकारकत्वज्ञानत्वयोः संवलनप्रयोजकं वदे- व जन्यतानवच्छेदकस्यापि, एकविशिरापरस्य प्रयोजकम, ए. चमेकर्मिकाविरुद्धानकप्रकारकावं सलितनानासामग्रीप्रयोज्य तद्विरहप्रयाज्य: तद्विरहः तत्संवलितहानत्यप्रयोजकप्रयोज्यं, त. विशिष्टज्ञानत्यमिति यथा तस्य जत्यतामयच्छदावेपि नानियम- स्तथा निरुक्तनिश्चयत्वस्यापीत्यर्थः। यद्यपि तत्प्रयोजकसमाजनि. यम्यस्य जन्यठानवच्छेदकतायामेकर्मिकाविरुधनानाप्रकारकशा. नत्यादिकमेव पूर्व दृष्टान्तीकृतम्, तथापि तत्र सामग्रीरूपप्रयोजकस. माजनियस्यत्वमेव नातु सामग्रीसमाजानियस्यत्वं निश्चयत्वे च ठा. शमेवेति प्ररतसाम्याय दृष्टान्तान्तरानुसरणम् । तत्र प्रथमे तज- नकसामान्यभावसंवलनस्य तद्वदन्यत्वविशिएप्रयोजकता, द्वितीये तवच्छिन्नजनक सामग्रीविरहसवलनस्य, तृतीय तटकनानाधर्मा- घपच्छिन्नहेतुभूतसामग्रीसंवलनावरहसंकलनस्येति उत्तरोत्तरं नि. श्वपावसाम्योत्कट्यमिति बोध्यम् । एवं चेति । संशयत्वनिश्चयावयोर्जन्यतानवच्छेदकत्वे वेत्यर्थः । नुल्यालाभ्यां परहारकार्याधिरोधिनीभ्याम् । संशय भवतीति ।

·Ax सत्प्रतिपक्षपकरणम् । १८०९ तथाच समथलसत्प्रतिपक्षसंघलनस्थले तुल्ययलकोटद्वयानुमिति सामग्रीभ्यां संशयानुमितिर्जन्यत एवेति भाषः । अथ फ्लप्तविरोधमासकविरोधावगाहिपरामर्शघटितसामान्य- भावाद्विरोधो,न भासितुमीष्टे तथाच कथं संशय इति चेन्न । सत्प्र. तिपक्षतादशायां कारिखयनिश्चयानुत्पादस्योभयवादिसिद्धनया त. निहाय,परस्सरजन्यकार्य - विरोध्यनुमितिसाभग्न्योः प्रतियन्धः ताकल्पनापेक्षया विरोधभानप्रतिवन्धकाभावसहकारेण विरोधावि. पयकस्यापि परामर्शस्य विरोधभानप्रयोजकताया लाघवेन कल्पना- दनुपास्थतस्य विरोधस्य प्रकारतया भानासम्भवपि विरोधसम्म- धेन पककाट्यशेऽपरकोटः प्रकारतया एककोटिसम्बन्धनिष्ठसंस- गंतायां कोट्यन्तरविरोधस्यावच्छेदकतया भानोपगमात, अन्यथा या कोट्याः नापिराधग्रहः न घा विरोधस्योपस्थितिर्वर्तते तर सामग्रीसमाजात प्रत्यक्षात्मककोटिद्वयनिश्चयस्य दुर्वारत्वापानात् । अथ यत्र कोट्या विरोधप्रहः अथ च धमिण विरोधसम्बन्धे. नैककोटिविशिष्टापरकोटःविरोधविशिएसयोगसम्बन्धेन च कोट्यो. वायाधग्रहः तत्र कथञ्चिदपि विरोधमानासम्भवेन एकदा प्रतियो- गितदभावयोः निश्चयरूपानुमिति यतामिति चेत्,प्रत्यक्षस्थलेप्येप नियोगस्तुल्पः । अथ धर्मिणि संशयान्यतद्वत्ताशानं प्रति अत्याप्यवृत्तित्वशाना. भावधिशिएतद्विरोधिधर्मवचाशनसामग्रो प्रतियन्धिकति नापदशि- तस्थले परस्परविरोधेन तत्तदभावयोः प्रत्यक्षनिश्चयोपि प्रत्यक्षा. नुमित्यादिसामग्रीणां चानुगतरूपेण प्रतिवन्धकताकानासम्भवात, अनुमितिस्थले विरोध्यनुमितिसामन्याः प्रतिवन्धकत्वे कल्पनाये संशयान्यत्वं न प्रतिय-पतापच्छेदकगर्भ नियंश्यत इति फ संशया. नुमितियातेति । अनायांचीनाः। संशयत्व न विरोधाचगाहितानियतं, तथाहि- पथा लीफिकसनिकर्षजन्य साक्षाकरोमोति प्रवीतिविपयतापिशेषः अनुमिनोमि भापादयामीति प्रतीतधानुमित्यापपोस्साध्यापाययो. विपयताधिशेपो दुरण्यः तथा सन्देलीन्यनुव्यवसायग्लान् स. योगे फोट्या विलक्षणायपयता निधयति प्रतियोगित्यमेव सरायस्य तस्या विरोध्यान गादिसानसाधारण्ये नमिचिदाधम्म् । ૨૨૩ ·- १८१२ अनुमानगादार्याम् मच्या पलवस्वमाह सति चेति । सति च विशेषदर्शने, एकस्या गृहीतपिशेषायाः, कोटेरेय नयनेन प्रहणात् । पत्र प्रद्यविपरीतपि. शेपदर्शनस्थव प्रतिवन्धकत्वं न तु सामग्या इत्यवधेयम् । ननु फोटिद्वयमासकसामग्रीसमाजादेय चेत्सशयः तदा संस्कार प्रति निर्णयत्वेन हेतुतयापि न संशयाकारस्मरणारणसम्भवः प्रत्ये. कतत्तदमायगोचरांनश्चयअन्यसंस्कारद्वयसंवलनातदुत्पत्ती धाधका- भावादित्याशकते अधैवामिति । उद्धाभ्यामिति । न चोद्वाधकस्य फलैकोयतया एकदा विरुद्धकोटयावधिकाकल्पनामापत्तिरिति घाच्यम् । नियतोशोधकसम्बन्धियस्तीपशंपनानादीनामनुगतरूपाव कारणतायाः फ्लप्तत्वातारशानाधकद्वयसमवधानदीपात्रतत्रैवा. पत्तिसम्भपात । अनुभवविरोधविरहे इष्टापत्तिमाह किन स्यादिति। अनुभवधिरोधस्य सवियाद तया यदीति । येन-अनुभवविरोधेन । भवतेत्यनेन परस्परसामग्रीप्रातबन्धकताकहानमन्तरेण तावतापि सशयाकारस्मरणधारणं न सम्भवतीति साचनम् । पायुद्धरत्यन्तान्योन्याभावयत्ताधीसाधारणविरोधिप्रकारकत्वे नैव प्रतियन्धकता तथा च विरोधिपरामर्शस्यापीति मूलांकसि. सान्तं दूरयितुमाशते अति विरोधिार तदभावव्याप्यत्यं स्व. व्यापकतदमावकत्वरूप स्वत्वघटितत्येन न सर्वसाधारणमित्यत आह सहानवस्थायित्वमिति । विरोधस्य विपये उपलक्षणत्वं विशे- पणत्वं पति वितर्य दूपयति पदीत्यादिना । तथा-प्रतिवन्धः । पक्षतावच्छेदकादेरिति । इदनवाचवच्छिन्नदादिरूपपक्षविशपणस्य हेतुत्वेनाभिमतस्य या ताशस्य वस्तुगल्या धन्यादिविरोधिनो नि. ये भ्रमानुमितिनिर्णयाधीना भ्रमानुमितिर्भवतीत्यर्थः। तत्र जनक- भानस्यैवोक्तानियन्धकतावच्छेदकाक्रान्तत्वादिति भावः । यद्यपि जलमयरयादेविरोधानधगाहिबानवशायां तदनपच्छिन्नपक्षावगाहिन्या- स्तदलिङ्गिकायाश्चाय घहिमानित्याद्यनुमिर्गप पक्षतावच्छेदकाघ- छिन्ने जलमययनमदशायामनुपपतिरस्ति, तथापि जलमयाय पहिमानित्यायनुमितिस्थले प्रतिवन्धकनैयत्येन तथाविधानुमितिः मात्रोच्छेद इत्यभिप्रायण तायरानुसरणम् । अथ पिसाधायेनेति । निणयस्तयेत्यनुज्यते । तदाहे-वन्य. भाषायी यापादेगिधामहे । अनुमिनिप्रसङ्ग इति । तथाच वयमा ।

·सत्मातिपक्षमकरणम् । घयावच्छिनावगाहिनिश्चयत्वेनैव विशिष्य बाधबुद्धेः प्रतिबन्धकता पाच्या, तश्च न पिरोधिपरामर्शसाधारणमिति भावः । इदमुपल. भणम् । अनुगततत्तदधिकरणावृत्तित्वरूपविरोधावच्छिन्नप्रकारक- निश्चयत्वेन विरोधित्वे स्वव्यापफवसामानाधिकरण्यरूपच्याप्यत्या. वगाहिविरोधिपरामर्शस्य तद्रूपानाकान्ततया' ताशपरामर्शाभ्यां संशयानुमितिजनने याधकाभावः। एवं तत्सम्बन्धेन नदधिकरणा- पृत्तिस्यरूपविरोधापच्छिन्नस्य तत्सम्बन्धावगाहिशानमेव विरोधीति सम्यन्धषिशेषनिवेशस्यावश्यकतया विशेषणताविशेषादिसंसर्गक माहाभावादिनानसम्यन्धान्तरावगाहिविरोधिपरामर्शयानानुगता. पेण प्रतिबन्धकतासम्भव इत्यपि योध्यम् । ननु मा भूदाधयुनिभतिबन्धकतायच्छेदकरूपाकान्ताय , विरो: धिपरामर्शस्य, तथापि संशयानुमित्यसम्भवः स्थाणुत्वाभायव्याप्य- करादिमानित्यादिनिश्चये स्थाणुत्वादिप्रत्यक्षम्रमसंशयानुदयाचद्वि- शिष्टवुधित्यावच्छिन्नं प्रति तदभाषव्याप्यवत्तानिश्चयस्वन प्रतियन्धक साया मायश्यकत्वादित्याशते अथेति । शुक्लत्यादीति । पीतत्या; भावादित्यर्थः । दुटन-पितादिदुपितेन। पीतत्यादीति । शुक्लायामा; पादीत्यर्थः । नन्वेध संशयत्यं प्रतियध्यविशेपर्ण देयामित्याशङ्कामुषः नीतभानविशेषसंग्रहं प्रदर्य दूषयति सति चेति । विशेषदर्शने-धि- रोधिव्यायदर्शने, द्वितीयानुरोधेन च लौकिकसंनिकर्षाजन्याय प्रय मानुरोधेन दोपपिशेषाजन्मत्वं प्रतियध्यत्वपिशेषण देयमित्यत आह दूरत इति । प्रमितस्य-करादिनमात्माममाफलौफिकसनिकमां- श्रयस्य । पतेन फरादिनमशायामपि दूरख्यादेव स्थाणुत्वग्रह पनि शक्षा निराछता । अप्रहादिति । तथाच लौकिकसानकर्षायजन्यत्व निषशे तत्र स्थाणुन्यादिप्रत्यक्षापत्स्तनियशो न संभपनीति मायः। स्थलपिशेष इति । यद्यक्तिमत्व विशिएयुदिनं जायते तत्तयकरेव विशिष्पविशिएयुरित्यापन्निं प्रति प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमित्यर्थः । नया च कोट्यन्वरविशेषदर्शनसहितपिशेषदर्शनराकीनां प्रतिय. न्धकत्याकल्पनारसंशयानुमितिनि:मत्यूहेयेति भावः। (दी.) अवाहुः-अनुगत कार्यकारणभावानुरोगत् दो. पशिशाय नन्गे ज्ञाने कदानिदनुभने वा निशेपदर्शनं विधि ·१८१४ अनुपानगादाश्र्याम् फलप्यते । न च मसक्ष एव तथा, सामान्ये बांधकामावाद घो- ध्याभावव्याप्यवचानिश्चयेन शान्दादिधीप्रतिवन्याच। अथविशे- पान्तरदर्शनविरहविशिष्टमेव तत्तथा अन्यथा कोटिद्वपविशेषद: ॐने संशयो न स्यादिति चेन्न । भवत्येव तानद्यावयापाण्यं न गृह्यते, अगृहीताप्रामाण्यकस्यैव विशेषदर्शनस्य विरोधित्वादिति । (गा०) चिल्लौकिकसन्निकर्पजन्यशाने दूरत्यादिसहसतत. नभायव्याप्यनमस्य विरोधित्वेपि लौकिकसन्निकर्णधजन्यविशिष्ट बुद्धिवाद्यांच्छन्न प्रति वदभावव्याप्यनिश्चयत्वनानुगतेकप्रतिबन्ध फताफल्पनमुचितं तत्तव्यक्तित्वेन प्रतिवन्धकत्यानन्तप्रतिवन्धक. ताप्रसन्नात् दूरत्यादिदापसहकृतविशेषदशनस्य च प्रतिवध्यताय. च्छेदककोटी लोकिकाम्यत्वमनिवेश्य प्रतियन्धकत्वान्तरं कल्पनीयमि- ति समाधत्ते अनुगतेति । दोपविशेषादात्यादिना लौकिकसनिक- परिग्रहः। दोपविशेषजन्यछानपि साक्षात्कारित्वब्यक्षकविषयता. विशेषोपगमात्तच्छन्यत्व निवश्यष दोपविशषजन्यलौकिकसन्नि- कर्पजन्यशाने व्यावर्तनीये, एवं च परमेश्वरवुद्धावपि नाशवि- पयताया एव स्वीकारान्न नित्यसाधारण्यं, न बानुगनधर्मस्य प्र. तिवध्यतावच्छदकत्ये चक्षुःसन्निकर्षादिजन्यभेदानामकर निवेश. नीयतया मिथो विशेषणविशेष्यमाघे विनिगमनाविरहप्रसङ्गाना: मंयोगाद्यजन्यचाशुपत्यादीनां जन्यतावच्छेदकधापत्तिः अन्धकारे चक्षुःसंयोगदशायां घटोपनीतमानस्य चक्षुःसन्निकर्षजन्यत्वेन प्रतिय. ध्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया विशेषदर्शनकालेपिनाशोपनीसमानाप- त्तिश्चेति । एवं अनाहार्यत्वस्यापि निवेशो वाच्यः । तेनाहायचाभुपा. दीनां विरोधिनिर्णयाप्रतिवध्यत्वोपपत्तिः। आहार्यत्वं च स्वविषय. केच्छाव्यवहितोत्तरक्षणात्पन्नप्रत्यक्ष विषयावस्वाव्यवहितोत्तरत्यो। भयसम्बन्धन इच्छायच्छिन्नप्रत्यक्षत्वं वा,आहार्यचाचादी चाचपदी. ज्छाया हेतुन्वोपगमानेच्छा विनापिरोधिनिश्चयदशायां तदुत्पत्तिः । कदाचिदिति । यदि विशेषदर्शनं परिमूग शानमुत्पद्यते तदधीन. स्मरणमपि विशेषदर्शनकाले अनुभूयते तदेत्यर्थः । वस्तुतस्तु धि: शंप्रदर्शनका पूर्व जातनिशिष्टवानन्यमेघ स्मयते न तु दिपग्रीभूनं ·सत्मतिपक्षप्रकरणम् । १८१५ . विशिष्टं यावद्विशेषदर्शनेनाप्रामाण्यं गृह्यते, तया च मानस्वमेय. तिवध्यतावच्छेदकं न स्वनुभवत्यमनुभवावजातेरप्रामाणिकत्या. स्मृतिभिन्नहानत्वस्य तथात्वे गौरवात्प्रत्यक्षस्य तथावमाशङ्कत न. घेति । समाधते । सामान्य इति । सामान्यधर्मज्ञानत्वस्य तथात्ये बाधकामावादित्यर्थ: । ननु संशयानुमितेः सन्दिग्धतपा हानत्यस्य विरोधिपरामर्शाभावजन्यत्वकल्पना न सम्भवति व्यभिचारसंशा यस्य विरोधित्वादित्यत आह योध्यामावति । शब्दादीत्यादिना उ. पमितिस्मृतिपरिग्रहः। तथाव ज्ञानस्य तथात्ये,शम्बादिस्थले स्व. तन्त्रप्रतिवन्धकत्वाकल्पने लाघवात् व्यभिचारसन्देहोऽकिंचित्कर इति भावः। ननु तस्याप्यवत्तावानस्य तदभावव्याप्यवत्ताशाने उचेजकाय. मावश्यकम् , अन्यथा कोटिग्यव्याप्यदर्शनवशायां प्रत्यक्षात्मक स्यापि संशयस्योत्पादासम्भवात् तदानी संशयानुभवापलापप्रसङ्गादि- ति सत्प्रतिपक्षसंवलनवशायां उत्तेजकसत्येन संशयानुमितिर्मिपत्यू त्याशते अथति । यावदप्रामाण्यं न गृह्यत इति । तथा चान. योरे कतरमिति रीत्या सामान्यतस्तत्राप्रामाण्यग्रहे विशिष्योमयप्रै घाप्रामाण्यसंशयेन प्रत्यक्षसंशयो भवतीति भावः। एतदुपपादकमे. षाह अगृहीताप्रामाण्यकस्यैवति। सामाण्यसशयादनुमितिः संशय. रूपा न सम्भवति अगृहीताप्रामाण्यकपरामर्शरूपफ्लपकारणविर हात फारणान्तरस्य कल्पकाभावात्। मिश्रास्तु तस्याप्यदर्शनस्य तदभावव्याप्यदर्शनप्रतिवन्धकता. यामुत्तजकत्वपि प्रत्यक्षसंशयपत् उभयत्याप्यफतादर्शनान संशया- सुमितिरुत्पद्यते यतो व्याप्यदर्शनमवधारणात्मकसान एव हेतु . वधारणत्वं चानुमिती व्याप्यदर्शनजन्यप्रत्यक्षे च स्वीक्रियते, अब धारणस्यसामग्रीसमाजाघ न संशयः अवधारणस्प संशयन्याचा स्यात, कोट्यवधारणे ततिरोधिकोट्यवधारणजनकविशेषदर्शनः स्प प्रतिबन्धकतया पिरोधिकोटिन्यापधारणसामग्रोसपलनस्या- सम्वाद तामितियध्यप्रतियन्धकभाषाफल्पने, उभयकोटिन्या. प्पदर्शनकाले उभयकोट्यवधारणापत्तेः । न चयापतिः, वर संशय. स्वोपरयायधारयामीत्यननुभवात्कोटिद्वपरिषदधनकालेच पिशेपदर्शनस्थावर पिंपरीनेनाप्रयोजमीयतत्वारिकादर्शनश्या.

·१८१६ भनुमानगादाधा- यो विशेषणानादिघटितपासामग्रीसमाजामपक्षसंशयावा. स्य तस्य प्राप्यतत्यातमयवि.संशयामक प्रत्यक्षम, मनुमितिध- चापधारणसामान्यतिरिक्सामग्रीन कल्पते प्रपोजनामावादि. ति न संशयानुमितियातम्या पां चायमाशय. अयधारण न निर्णयायं विषयकोटपतुए. থিৱদ্ধানয়নালখনৰবাৰরয়ােৰ সু- • त्यनुश्यात, किन्तूरकटनिधपत्यम्, धोकव्यं च विश्पताविशेष पर अन्यस्य दुर्यचयात स एप प्रापक्षानुमितिलाधारणो याप्यदर्शन- प्रतियायवाच्छकति । अत्रच निधिनोमि अवधारयामोति. तात्यो समानविषयता निधयत्यमेयायधारणत्वम् यनम्पासवद्याप ন্যাথানাভানান সমানায়বিথ निधपत्यस्य चासमाजप्रस्तता ध्यपस्थापितेति मात्र दीधितिक तो निभरः। त्यवधेयम् ।' पिरोधिज्ञानवशायामाहार्यशानीपपत्तये पदि निरुक्तमनाहार्य प्रतियध्यतावच्छवककाटी निवेश्यते तदा तस्या. व्यपाहतोचरत्यघटिततयाऽध्ययहितासात्वस्य चानुगतस्य दुवंच. तया इच्छाल्पकिसमसंख्यभेदानां निवेशनापतया महागौरखमाच्छा. या भावार्यशानसामग्रीघटकतानिहाय तस्याः ततुताधिक्य चति इच्छाया उत्तुजफत्वपक्ष पर समुचितः । तथाच न प्रत्यक्ष- शान्दादिसाधारणबुद्धौ प्रतिबन्धकतैक्यसम्भवः विरोधिज्ञानद. शायां चाक्षुपत्वादिप्रकारकेच्छावलात् स्पार्शनाधनुत्पत्या च . ज्जातीयप्रत्यक्षेच्छानां विशेष्योजकतां स्वीकृत्य तरजातीयप्र. त्यो पृथक् पृथक् प्रतिबन्धकताया.आवश्यकत्यात्तथा चानुमिति. स्थले पृथक् प्रतिबन्धकताया अप्रामाणिकत्वात्संशयानुमिविवार छ । यदि कशिदव्यवहिताचरत्वमनुगतं शक्यते निर्वक्तुं चाक्षुष- स्पादिभेदेन प्रत्यक्षस्थलं वाशुपादिगोचरेन्छाविरहांवशिष्टविणे. धिनियामावत्यसपगुरुधर्मावच्छेदेन. फारण तापटकस्य शादोप- मियो इच्छाविरदावशेपितविरोधिनियामांचकारणतावपस्य च कल्पनापेक्षया तद्भदेन चानुपेच्छात्वादिरूपलघुधर्मपुरस्कारेण का- रणतापट्कस्यइच्छाविशिष्टान्यबुद्धिसामान्ये पिराधिनिश्वयाभावस्यै. कहंतुनाया कल्पने लापयश्यिते, तदाऽध्यवाहितोत्तरत्वसम्बन्धेन ·सत्सतिपक्षपकरणम् । १८१७ विरोधिनिश्चयानवच्छिन्नत्यमेव तत्प्रतियध्यतावच्छेदकमङ्गीक्रियताम, तथासात दोपविशेषाजन्यत्वादेरप्यानिवेशनयितया लाधधात्, तथा चोभयव्याप्यवत्तानिश्शयदशायां संशयानुमिवरुपगमेपि तादृशप्रति. बन्धकामाचव्यभिचारातवकाशादिराधिपरामर्शाभावाचटिताया २. थानुमितिसामग्या अनुमित्युत्पादप्रयाजकत्वोपगमारसंशयानुमिति- निमत्यू हैवेति। पंतन चह्नयभावव्याप्यवान्पर्वत इत्याकारकाश्रयासियादिनिश्शायद शायां वह्निमान्पवंतो घटयानित्याद्यनुमिनिवारणाय वयादिप्रकार रकानुमिनावपि तदभावव्याप्यवत्तायुद्धः प्रतिबन्धकत्वमावश्यामिति न संयानुमितिप्रसङ्ग इनि निरस्तम् । तदभावव्याप्यवत्तानिधयाना वच्छिन्नयुद्धिप्रतियन्धकावे फलानुरोधेन तद्विशिष्टरक्षकाद्यनुमति. सामग्यां तदभावव्याप्यवत्तातिधयामावान्तर्भावपि प्रयोजनावरहेण तादधेयकानुमितिसामान्यां तदन्तभावानुपगमात् । अत्राहुः-अस्तु प्रत्यक्षस्थले विरोधिमानप्रतियन्धातायामिन्छा. नामुत्तेजकतैय, तथापि परोक्षशावादियोधस्थले प्रत्यक्षान्यत्वाम हितस्य मानत्वस्य प्रतिययतावच्छेदकत्वमङ्गीफियत न तु शाम स्वादिनानाथर्माणामिति न. संशयानुमितित्वमसः । न च प्रत्यक्षा. न्यत्वज्ञानत्वयोरेकविशिष्टापरस्यैवानतिप्रसकस्यावच्छेदकत्वमंगीका. ये तरच विशेष्यविशेषणमाये विनिगमनाघिरद इति याव्यम् । प्रत्यक्षान्यत्ववैशिष्ट्यस्य गुणत्वादिसाधारणतया तन्मात्रेण शान. स्वस्य निवेशे इतरव्यावृश्यसम्भवातानत्वस्य विशेष्यत्ये विशेष्यता: पच्छेदकतया हानत्यत्वस्य विनिवेशनीयतया गौरवेण स्वतो व्यार वृत्तानत्वविशिष्टप्रत्यक्षान्यत्वस्यैवावच्छेदकत्वादिति. अन्ये तु महानसीयत्वविशिएनया याहिन्यापनुपस्थितिवशाया. मपि प्रतीयमानस्य महानसीयवनयभायादेः प्रतियोगितायां यथा धर्मिविशेषणतापनेषु महानसीययहित्यादिनानाधर्मपु मियो विशे. यविशेषणभावानापनेपुवाऽवच्छेदकत्यं प्रत्येकं तारशधर्मागामति. प्रसतत्वपि यकरिमनयन्ये नानाधर्माणामयकता पाया उदकसमुदास्यानतिप्रसकस्यैगायच्छंवकतानिपहिः । अयम्बक स विशेषणसम्बन्धादिभेदेनापच्छेकतायाध मेदपि नापच्चदा भवन्यप्रतीतो अपरकप्रकारकरिषमताभेदनयतादात् , महा २२८ ·१८१८ अनुमानगादाधर्याम् नसीययहिनास्तीति प्रतीतौ च नानाधर्मप्रकारकसमूहालम्बनव्या. त्यहधादिषिपयतायाः ऐक्यात्तथा प्रमतेपि धर्मिविशेषणतापनमि- थोविशंप्यविशेषणभावानापनपत्यक्षान्यत्वज्ञानत्ययो अनियध्यताव. छेदकत्वादिकमतोनविनिगमनाविरहात्प्रतियध्यतादिभेद इत्याहुः । तन्ना प्रत्यक्षान्यत्वसहिनधानत्वेन धर्मिणा युगपदुद्भावने एकत. रस्यापरधर्मितावच्छेदकत्वमानमावश्यकं समूहालम्बनविलक्षणनिर्ध- मितावच्छेदकोभयमानस्याप्रामाणिकत्वादिति प्रत्यक्षान्यत्वमिता. घच्छेदकतापनशानत्यप्रकारिकाया हानत्यमितावच्छेदकतापनप्र. स्यक्षाम्यत्वकारिकायाच धमिविषयतायाः भेदन प्रतियध्यवाभेद- स्यावश्यकत्वात्। कचित्तु वहिन्याभावत्वाभ्यां व्यापकतामहकालं महानसीयवाह- न्वताहशवदयभारस्वकारणानुमितिमयोजकलापमानवशाय स. प्रतिपक्षभावः तत्र संशयानुमितिः न तदभाचव्याप्यवत्ता' वि. रोधिन्वन शक्यते वारयितु शुद्धहि वावच्छिन्नशुद्धाभावत्वावधि- भव्याधियोमहानतीयवहयभावमहानसीयवद्विविशिटवुद्ध्यविरो. धित्वात् । न च लायवज्ञानघटितताद्वरोध्यनुमितिसामग्रीकाले त. प्रत्यक्षशाब्दादिचारणाय a ताशसामग्याप्रतिवन्धकत्वे फल्ए. नीये अनुमितिसाधारणस्य तद्विशिष्टजिज्ञासानवच्छिन्नतद्विशिष्ट- धीत्वस्यैष प्रतियध्यतावच्छेदकत्वोपगमान संशयानुमितिप्रस. इति वाच्यम् । लाघवज्ञानाघटितशुद्धाभावत्यादिप्रकारकानु. मितिसामग्रथाः व्यापिकायाः प्रतिबन्धकतेयधोपपत्त, प्रत्यक्षा- दौलाघवादशानमन्तभाव्य सामग्र प्रतिवन्धकस्यान्तरस्यवासिाद', तथा चौकानुमितिवारणासम्भवः तत्प्रतिवध्यताबछेदककोटोमहा. नसीययहित्वायच्छिन्नविषयकानुमित्यन्यतादृशशानस्यैव निवेशनी. यत्वात् । यदि च लाघवानजन्यमानसीयययभावादिप्रकारका. नुमिगी महानसीयवधभावत्वादिकमपि विधयतावच्छेदकम, तधाव হামাথামিকাৰাষারহায হতামান্নাৱাৰাগাৰঘ, यकानुमितिसामग्रथा असत्वात्तदानीमय लाघवादिज्ञानसत्वे प्रत्य. क्षादिवारणाय लाघवमानघटितसामग्रमा प्रतिवन्धकायान्तरकल्प. नमावश्यकमित्युच्यत. तदापि लाघवज्ञानघाटविसाधकारद्वया. नुमिति सामग्रीसपलनदशायर्या भवन्मत प्रत्यक्षशाब्दबोधाशुल्पत्या ·सत्पतिपक्षपकरणम् । एक कोटितामन्यामपरफोटिसामान्यभावप्रवेशस्यावश्यकतया का यं तत्प्रतिबन्धकतया.संशयानुमितिवारणसम्भवः । एतेन विरोधि. विश्यकनिश्वयानन्तरमिव तत्सामग्यानन्तरमपि इच्छायलात्परोक्ष- शानं नोत्पद्यते, एवं च लाघवज्ञानघटितविरोधिकोट्यनुमितिसाम. प्रीदशायामिच्छासत्वेपि न शान्दयोधादिरुत्पद्यते किन्तु विरोधि. कोट्यनुमितिरेवेति फलानुरोधेन इच्छाभावं प्रतिबन्धकेच्छानय- च्छिन्नत्वं च प्रनिषध्यविशेपणमनिवेश्य लाघवज्ञानघटितसामन्याः परोझतद्विशिष्टज्ञाने प्रतिवन्धकत्वान्तरकल्पनमावश्यकमिति तत्प. तिवध्यतावच्छदकत्वस्य पराक्षत्यस्यानुमितिसाधारण्वानोकस्थले संशयानुमितिमस इत्यपि निरस्तम्। विरोधिविषयकनिश्चयसा. मग्रीवलालपरोक्षज्ञानानुत्पादस्याप्रामाणिकरवायत्याहुः ।। अधाः-संशयसमुच्चययोर्विरोधमानाभानप्रयुक्तलक्षण्यस्य दूषितत्वारसंशयत्वस्य विषयताविशेषरूपत्वमावश्यकम, तादशपि- पयिताच कोटिनिरूपिता कोट्युपरागेणैव सन्दह्योति प्रतीत तरको दिनिरुपितविश्यताविरोपभिन्नतत्तत्कादिविषयताविशेपशालिवंत- तत्काटिनिश्चयत्वं, तथाच निश्चयत्वघटकवियितायाः संशय. साधारणत्धे तत्रापि निश्चिनोमोतित त्यापचिरिति तस्यास्तधा. पृचत्वमावश्यकम्। तनिवांश्च संशयसामग्या ताशाविषयता. शालिझानप्रतिवन्धतयैवेत्युक्तलाघवज्ञानघटितसामप्रीद्वया:संशय. स्वीकणामपि निश्चयस्यघटकनिस्कविषपितायाः ताशसं'. शपव्यावृत्यर्थ, लाघशानघाटेतविपरीतकोट्यनुमितिसामान्या. स्तकोटिनिरूपिततादशविषयताशालिशानप्रतिपन्धकस्यमायशफ. म, तथाच लाघवात्संशयत्वघटकविषयताभेदमनिषण्यैय तरको. रिमकारित्वस्यैताशसामग्रीप्रतियध्यतावच्छेदकत्वांपगमानोक्तसा. मनीद्वयानसंशयानुमितिः । न च संशयत्यघटकफोटिप्रफारताभित्र तरकोटिप्रकारिताकसानत्यं न तत्कोटिनिधयस्यम, अपि तु ताशम. कारताव्यतरकोटिप्रकारकज्ञानत्वम्, तधान संशये निधयत्तिपिप- यतास्वीकारेपिन क्षतिरिति वाच्यम् । एकधर्मावच्छिन्ने तरकोटिस ব্যায্যথায়ায়ৰকাৱানৰ ৰহাৰ এর मापछिन्नविशेष्यतानिरूपितवि लक्षणाविषयताम्यस्यस्य मापाच्छनीय यानिधयाय शरीरे नियंशनीयतया धर्मितायदा ·१८२० अनुमानगादार्याम् । कनिष्ठप्रत्यासत्या कारणयप्रवियाधावपक्षीयलाधवस्य बिलयमा सनात् । अध प्राशाभाषे अव्याप्यतिवग्रहदशायां ग्राखामावनि यविषये धर्मिणि माद्यवानोत्पस्या यथा ताशाव्याप्यवृत्तित्वप्रह- स्य तत्प्रतिबन्धकतायामुचेजकत्वं तथा तर्मिकाव्याप्यवृत्तत्वग्रह- दशायां तधाप्यत्तानिश्चयस्यापि तविपरीतज्ञानाप्रतिवन्धकतया तत्रापि तर्मिकाव्याप्यत्तित्वग्रहस्योजकत्यमुपेयम् । एवं च कर पिसंयोगतदभावयांशिकाव्याप्यत्तित्वग्रहदशायां पक्षनावच्छदक- शासादिरूपकावच्छेदेन तदुभयकोट्य गाहिनी। गन्धनदभाव. योः कलिकायाप्यवृत्तियग्रहदशायाँ पक्षतावच्छेदकतत्क्षणावच्छे. देन तदुभयकोटिमवगाहमाना च संशयानुमिनिः प्रह्याभाव व्याप्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतया न साते घारांयतुम । न चार व्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्थ संशयविरोधिनया अव्याप्यवृत्तिस्यवान- काले समुघय एव भवति न संशय इति वाच्यम । यतो विरोधz. ह पवाव्याप्यवृत्तित्वप्रहस्य विरोधिनया कोटयोर्विरोधावगाहसंशय एव सयोरव्यागवृतित्वग्रहदशायां न सम्भवति विरोधानयगाहिन एकदेशावच्छंदनैककालायच्छेदेन वा कोटिद्वयमवगाहमानस्य संश. यस्य तदानीमुम्पत्तौ बाधकामाचा, नहि तादशज्ञान कोटिनिश्च. यरूप सम्मवति समानकालदेशावच्छेदेन तत्तदभावनिश्चययोरव्या. प्यत्तित्वग्रहकालीनयोरपि मिया विरोधित्वात् अव्याप्यत्तिस्वपि भावामाययारेकायच्छेदेन वृत्तेरसम्भवात अध्याप्यवृत्तितया ताश. निश्चययोपियघिरोधापरिहारात् । न घ यदि ताशदेशाधवच्छे. देन तदभावनिश्चयः तदवच्छेदन विशिष्टयुद्धि प्राह्याभावधार्म का प्यवृत्तिग्रहदशायामपि प्रतिबध्नाति तदा तारशाध्याप्यत्तित्व. प्रहदशायामेवावच्छेदकावच्छेदेन प्रामामायव्याप्यपत्ताशानमपि ता. हशीमनुमिति विरुभ्यात् , तथा वावच्छेदकावच्छेदनानुमितावव. छेदकापच्छेदेन परामर्शस्यैव हेतुतया ताशयोथ परामर्श योरवच्छेदकावच्छेदन विपरीतसाध्यघताशानप्रतिवन्धकतया नो. कसशयानुमितिसम्भय इति वाच्यम् । अवच्छदकसायाना- धिकरयन हेतुमत्ताशानादाप देशकालरूपपक्षतावच्छेदके वाधा- भाषयलात्म्वरूपसम्बन्धरुगावच्छेदकायमवगाहमानाया अनुमिते.. मणिकारादिभिरुपगमात् ।

·. सत्मतिपक्षपकरणम् । पस्तुतो प्राह्याभावस्याव्याप्यवृतित्वपि तदवच्छेदकावच्छेदेन माययत्वासम्भवात् विषयविरोधनावच्छेदकावच्छेदेन विशिधबुद्धौ दवच्छेदन ग्राह्याभावज्ञानप्रतिवन्धकठायामेव वदमिकाध्याय. वृत्तित्वग्रहाभावो नापेक्षितः, तादृशतव्याप्यवत्तासानस्य तादृशवि. शिष्टवुद्धि प्रत्यपि विरोधित्वे तु ताशाव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावोऽपे. क्षित एवं ग्राह्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्ये माद्यावच्छदकावच्छेदेन प्राधा भावयति , वर्तमानस्यापि तद्याप्यतया विषयविरोधविरहाद । साध्यानपच्छेदकावच्छेदेन साध्यपति वर्तमाने यारशदेशकालाव. च्छेदेन यत्र हेतुस्तत्र ताशकालावच्छेदेन तर साध्यमिति या. तिर्न सम्भवतीति चेत् का क्षतिः। न हि पक्षतावच्छेदकदेशकाला. वच्छेदेन साध्यानुमितो तदवच्छेदेन गृहीततादृशव्याप्तिकहेतुमत्ताप. रामर्श एव हेतुरित्यवच्छेदकावच्छेदनानामविस्थलेऽसिद्धिव्यभिचा. रासीर्णवाधस्य हेत्वाभासत्वं व्यवस्थापितयतो मणिकारस्थानुमत. म, तथासति सल्लिङ्गपरामशीशमानुमित्यसम्भवेन वाधे दोषान्तरासं. करस्य दुर्घटत्वात् । तथा चावच्छेदकदेशकालाघटितप्रतियोगिः व्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावघटिता व्याप्तरपि तन्मतेऽवच्छ देकापच्छेदनानुमितिप्रयोजिका, तादशब्याप्त्यवगाहिनोऽवच्छेदकार पच्छेवेन हेतुमचापरामर्शस्थापि विपरीतकोटयनुमिातप्रतियन्धका वे प्राहामार्मिकाव्याप्यवृत्तिवमानाभायोपि अपेक्षित इत्यव. च्छेदकापच्छेदेन हेतुमचापरामर्शस्य तदनपच्छेवेन सायानुमिता. अपेक्षिनत्येपि न दर्शितरीत्या संशयानुमित्यनुपपचिरिति । (चि०) नियन्धे तु हेत्वाभासानां फलदारकं लक्ष. णमाअनैकान्तिकानामन्वयायतिरेकाबा कोट्युपस्थाप. कतया संशयः फलं, विरुद्धस्य साध्यविपरीतज्ञानम्। अ. पक्षधम्मोऽपिविण्दोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थ एवाया- धेऽन्यतो विपरीतज्ञानं न तु हेत्वनिमतादेः नित्योपटा कार्यत्यादिति विरुडे पाघ्रसङ्करऽपदोपः। आसढे अ. नैकान्तिकादिचतुष्टपज्ञानान्यालगत्वज्ञानं, योघे पक्ष- पमेहेती व्याप्रियाध प्रकरणसमे तु न व्यातिपक्षधर्म- ·. १८२२ अनुमामगादापर्याम्। . . तापाधः फलं, नाप्पलिङ्गत्वज्ञानं-व्याप्त्यादिबुद्धिस- स्यात् । नापि विपरीतवुद्धिः-स्वसाध्यविपरीतेनानिय मात् । नापि संशया-प्रत्य के कोटिक्यांनुपनयात्। किन्तु कथमन्त्र तत्त्वनिर्णय इति जिज्ञासा फलमा तधाच प्रकृत- साध्यत्वोः किं तत्त्वमिति जिज्ञासाजनिका व्याप्ति पक्षधमतोपस्थितिः प्रकरणसमान ह्यनुपस्थिते प्रतिप- क्षे एकम्माजिज्ञासा किन्तु निर्णय एव ।। (दी०) विरुद्धस्येति । साध्याभावव्याप्यस्येत्यर्थः । वाघ, इति। हेवी प्रकृतेऽन्यत्र का। अपक्षधर्मे च पक्षधर्मवावा इति शे. पो वा । तथाच हेतौ व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरभङ्ग इत्यर्थः । पकने- ति । प्रकृनसाध्पयोर्यों हेतू तयोरित्यर्थः । (गा०) मूले अन्वयायतिरेकावति । फोटिवयसहचरितत्वज्ञाना- निश्चितकोटिद्वयव्यावृत्तत्वज्ञानावेत्यर्थः । व्यवस्थिनविकल्पोऽयं सा; धारणासाधारणभेदेन । विरुद्धस्येत्यत्र साध्यासामानाधिकरण्यरूप; विरोधचिवक्षणेऽवृत्तेरपि विरोधतया,तस्य चापक्षधर्मस्य न साध्या विपरीतानुमितिः फलमित्यसमातिरतोऽन्याशविरोध दीधितिकृदा- ह साध्याभाकव्याप्यस्येति । अपक्षधर्मविरुद्धस्य प्रकृतपक्षे साध्यविपरीतानुमापकत्यासमवे. पिन क्षतिः। साध्यविपरीतानुमिती प्रकृतपक्षकत्याविवक्षणादित्याह मुले अपक्षधर्मोपीति । अन्यत्र-प्रकृतपक्षाभधे स्वाधिकरणे, हदो धन्हिमान्धूमादित्यादी इत्यादिहेतोः पक्षे साध्यविपरीतमानसंभवे. पि अविश्वधूमादेनं तरफलमिति नातिप्रसङ्गः । यस्य तत्फल स विरुद्ध एवत्याह बाध इति । साध्याभाव साधकाधितहेतोर्लक्ष्यतयो. कैफलघटितविरुद्धलक्षणातिदयातिशङ्का निराकरोति नित्य इति । घटा नित्य इति अभिधाने अकारप्रश्लेषेणानित्यत्वसाध्यकत्वभ्रमः स्यादिति प्रथम नित्यत्वसाध्यकस्वोत्कीर्तनम् । असिद्ध इत्यादि । व्यभिचारादिदोषचतुष्टय शानान्यमात्राधीन फलतः तज्ज्ञानानधीन, अलिङ्गत्वज्ञान असाधकत्वज्ञान असिद्धदोषस्य जातस्य फलमित्यर्थः। • .

·सत्यतिपक्षप्रकरणम् । १८२३ तथा च तादृशदोपवस्वमसिद्धहेत्वाभासलक्षणमिति भावः। पक्षधर्मे हेतावित्यत्र हेतुपदस्य प्रकृतहतुपरत्वेऽपक्षधर्मव्याप्य- प्रश्नहेतुकयाधस्थले व्याप्त्यभावसिद्धिरूपतत्फलासंभवात् फलध. टितलक्षणाव्याप्तिरतो हेतुपदस्य प्रकृताप्रकृतसाधारणहेतुमात्रपरता दीधितिकदाह हेतौ प्रश्ते अन्यत्र वेति । तथा च हदो पन्हिमान्धूः मादित्यादावपि साध्याभाववल्पक्षरूपवाधघटितेन तहतित्वहेतुना द्रव्यत्वादिरूपहेत्वन्तरे व्याख्यभावानुमितिसंभवाल्लक्षणसमन्वय इति भावः । यद्यपि प्रकृतहतोन तत्फलमिति तत्फलकावं न बाधित- हेतोलक्षणम्, तथापि तत्फलकदोपवन तल्लक्षणमिति नानुपपत्तिः। हेतुपदस्य प्रकृतसाधारणहेतुपरत्वे तदुपादानमफलमव्यावर्तकत्वा. दिति पक्षधर्मे व्याप्तिवाध इत्येवोच्येत अतः प्रकृतहेतुपरमेव तद्वा. ध्यमित्याशयेनापक्षधर्मप्रकृतहेतुकचाधस्य फलान्तरं पूरयति अपक्ष- धर्मेति । अत्र प्रकृतहेत्वर्थक हेताविति पूर्वोकमानुपजनीयम् । एत. कल्पे फलाननुगमात्तटितलक्षणाव्याप्तिमाशक्यान्यतरत्वेन फला- सुगमे मूलाभिनाय इति दर्शयति तथा चेति । वेताविति । प्रकृति र स्पादि । व्याप्तिभने साध्ये साध्याभावयत्पक्षवृतित्वं हेतुः पक्षस्य सा. ध्याभाववत्वेनैव निवेश. न तु पक्षतावच्छेदकस्यापि तत्र प्रवेश इति न व्यर्थविशेषणता पक्षधर्मताभने साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिता. ध्यव्याप्यत्वं हेतुः, अत्रापि साध्यस्य तादशाभावप्रतियोगित्वनैव नि- धेशः हेतुवयमेव वाघटितमिति याचस्यान्यतरफलकत्यमुभयत्र। मुले व्यापयादिवुद्धिसत्यादिति । ससेतोरपि विरोधिपरामर्शद शायां सत्प्रतिपक्षत्यात्तत्र तम्यातिपक्षधमताप्रतिपत्तिसत्त्वादित्यर्थः। तथाच प्रकरणसमदोषस्य व्यास्यादिविरहो नायकत्यासंभवादिति विपरीतवुद्धिः स्वसाध्याभावानुमिति , सत्मतिपक्षहनोः . लमिति शेष । स्वसाध्यविपरीतेनानियमादति । धूमादिहेतोवन्द्या. घमावव्याप्यत्वाभायादित्यर्थः। संशय इति । कोटिवयोपस्थितिवा- रकसाध्यसंशय इत्यर्थः । कोटिवयानुपनयादिति । सेन स्वसाध्य. स्यैवोपस्थापनादिति भावः । इति जिज्ञासति । एतादृशतस्यनिर्णो. पायरछालिका जिज्ञासत्यर्थ. मानयोः किं तत्वमिति जिसेति याव, मतो नानिममन्यविरोधः। मनु स्वस्वव्याप्त्यादिमत्तयांपस्थितयोहत्यारन्यतरसमीचीनार भावः।

·१८२४ (अनुमानगादार्याम् - एय जिज्ञासा, तश्यति-'अत्र हेतुः समीचीनत्व' इति। तथाच प्रकृत साध्यइत्योरिति यथाशुतमसंगतमित्यतो दीधितिकृद्धतुवयार्थकत- या तद्याचष्टे प्रकृतसाध्वयोरिति । किं तत्त्वमिति मूलस्य क समीचीन इत्यर्थः । एतादृशजिज्ञासा- प्रयोजकत्व समीचीनत्य संशयादिसाधारणमतस्तद्वारणाय पक्षधर्म- तोगस्थितिरिति । उदासीनव्याप्त्याधुपस्थितिवारणाय विशेषणद- लम्। न च व्याफ्यादेरननुगमात् सर्वसाधारणरूपेण तदुपस्थितिनि. घेशासंभवात विशिष्य प्रकृतसाध्यतदभावव्याप्त्याद्युपस्थितिनि. शस्यावश्यकत्ये जनकान्तवैपयामात वाच्यम् । अनुमितिवरमका रणत्येन व्याप्याद्यन्तरोपस्थितिसाधारणेन तनिवेशसम्भवात् यार. शपरामर्शसहकारेण यादशपरामर्शस्योकाजशासाजनकत्वं ताश. মহানাহমান নিয়ামাযীর रामर्शदशायां नातिप्रसङ्गः । प्रकरणसम इति । दोप इति शेषः । प्रकृ- तसाध्यवत्तापरामर्शतदभावव्याप्ययत्तापरामर्शयोजिशासाजनने मि था सहकारितां व्यवस्थापयति न हनुपस्थित इति । असतीत्यर्थः। प्रतिपक्षे-विरोधिपरामर्शान्तरे, एकस्मात्-परामर्शात निर्णय: एक. तरसाध्यस्य पकतरसमीचीनायस्य चा निर्णयः, फलोपधानगर्भलक्ष. णमेकपरामर्शदशायां नातिप्रसमित्येतत्परता न नहीत्यादेः जिज्ञा- सोपधानस्यानियमेन तटितलक्षणस्याध्याप्त्या विवक्षणासभवात् ।। (चि०) अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा सा च ज्ञाने- 'टसाधनताज्ञानात संशयावेति कथं तेन विना विरो. 'धिसाधनज्ञानमात्रादिति चेन्न । असति प्रतिपक्षेन जिज्ञासा सति सेत्यन्वयव्यति. रेकाभ्यां प्रकरणसमस्यापि जिज्ञासाकारणत्वात् । न चानकान्तिकातिव्याप्तिः। तत्र हि संशयदारासाध्ये जिज्ञासा, अत्र तु हेतुसमीचीनत्व इति । ननु पराम- योरेकदानुत्पादात् कथं प्रतिरोध: कमोत्पन्नयोरेक- दासत्वादिति चेन्न । एकानन्तरमपरहेतुन्याप्तिपक्षध- .

·सत्मतिपक्षपकरणम् । १८२५ मताज्ञानाभ्यामग्रिमब्याप्तिविशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले पू: परामर्शनाशात् । न चोभयहेतुव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञा. नानां परस्पराप्रतिघन्धात परामर्शोत्पाद इति वाच्य- म्। व्याप्त्यादिज्ञानचतुष्टययोगपद्याभावात् । यत्तु व्याप्तिद्वयसंस्कारोहोधकहेतुयज्ञानयोः पर- स्परप्रतिबन्धात् नोभयव्याप्तिस्मृतिरिति दूपकतावी. जम् । तन्न व्याप्तिस्मृतिविना सत्प्रतिपक्षाभावात् वा दिभ्यां व्याप्त्युद्भावनाचति। मैघम् । हेतुद्वपसमूहाल. म्यनाद्युगपदुभयव्याप्तिस्मृतावुभयपरामर्शरूपं ज्ञान- मुत्पद्यते अत एकदा विरुद्धकार्ययकारणान्नैकमपि कारर्यमुत्पद्यते । तादृशपरामर्शश्च स्वार्थानुमाने प्रत्य- क्षादितः, परस्य तु धाशुपन्यस्तन्यायोत्थापितममा. णात् । अस्प केवलान्वयिन्यपि सम्भवः घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राभिधेयत्वं घनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोः गिजात्यन्यत्वे सति घटमात्रवृत्त्यन्यधर्मत्वात् घान्यो. न्याभाववत् पटरूपवच्च, घटनिष्ठात्यन्ताभावोऽभिधे. पत्वप्रतियोगिकः धवृत्तिनित्याभायत्वात् घटानिष्ठा. न्योन्याभाववदिति विशेपादर्शनदशायाम् । न च पक्ष. फ्यमपि तन्त्रम्, विरोधस्यैव दूषकत्वेऽधिकस्य व्यर्थस्वात॥ इति सत्प्रतिपक्षचिन्तामणिः ॥ (दी० ) संशयादिति । तजन्यःसोत्सारणरूपेटसाधन- ताज्ञानात् अन्पन्न चेष्टान्तरसाधनताशानाजनानेच्छेति मेदन वि.' कल्पोपन्यासः । असतीत्यादि । हेतुसमीचीनत्वासमांची. २२९ ·१८२३ अनुमानगादाधर्याम् नत्वसंशयजन्यदुःखामावरूपेष्टसाधनांशानद्वारेण 'जिज्ञासी- पयोगित्वादित्यर्थः । उत्पत्तिकाले-उत्पत्तिपूर्वकाले | व्याप्तिप- क्षधर्माताज्ञानयोरुत्पादक्रमानिपमादुभयो शकत्वमुक्तम् । उत्प तावेव वा तपोरन्वयः। यत्र चव्याप्तिपक्षधर्मतयो समूहालम्ब नं तत्र द्वितीयपरामर्शोत्पत्तिकाल एव प्रथमपरामर्शनाश अस्य निरुक्तसमतिपक्षितत्वस्य । जात्यन्येति । सत्चाकम्युग्रीवादिम- वादावकैकस्य व्यभिचाराद्विशिष्टोपादानम् । घटनिष्ठति । घट निष्ठात्यन्तामावन सामान्यतः पक्षत्वान्न वाधाश्रयामिद्धी । नन्वायस्य समवेतत्वादौ द्वितीयस्य घटाभावादी व्यभिचार इत्यत आह विशपादर्शनेति । (गा०)नन्विष्टसाधनताझानसंशयावेति विकल्पोऽसङ्गत ज्ञानगी. चरेच्छादशायां ताशेष्ठसाधनताशानस्य सर्वत्रैव हतुतयासंशयकल्पे तत्कल्पव्यवच्छेदायागात इत्यत इष्टमेदाभिप्रायकतया विकल्पं साम यति संशयजन्य इति । संशयजन्यदु खस्य उत्सारणं कारणीभूत- सशयविघटनेनानुत्पादः तद्रूपं यदिष्ट तत्साधनताशानादित्यर्थ एव च मूलोकसशयस्य जिज्ञासाहेतुत्य दु.स जनयित्वा तदभावो- पस्थानेन तदभावेच्छासपादनद्वारेति म्फुटीकृतम् । अन्यत्र सशया- भावदशायाम् । इटान्तरेति । व्यवहाररूपेत्यादि । तथाच मूल इष्टपद तद्विशेषपरमित्यर्थः । ज्ञानेच्छा-एकतरकोटिनिश्चयेच्छा। प्रतिपक्षसवलनस्य जिशासायामतिव्यवहितस्यान्यथासिद्धा अकारणत्वात जिज्ञासाहेतुत्वादिति मूल तत्मयोजकत्वार्थकतया वार प्रदशयन् व्याचट हेविति । समीचीनत्वं प्रमितव्याप्तिपक्षधर्मताक- व साध्यामित्योपथिकप्रमात्मक परामर्शविषयावमिति यावत् । तासशयश्च परामर्शप्रामाण्यसशयपर्यवसित इति बोध्यम् । अनेका- न्तिकातिव्याप्तिरिति मूल यद्यप्यनैकान्तिकत्योपस्थितेयातिपक्षधर्म. तोपस्थितित्वाभावानैतादृशशफायसरस्तथापि तदुपस्थितरपि उदा सीनव्याप्त्यादिविषयकत्वसम्भवात तत्सगतिः। सरायद्वारा साध्य. युगपत्परामर्शद्वयानुत्पादपि कमिकपरामर्शद्वपसवलनात्प्रतिरोध सायद्वारा।

·, - सत्सतिपक्षपकरणम् । १८२१ इति शंकते कमेति । एकपरामर्शानन्तरमपरपरामर्शजनकव्याप्तिपक्ष. धर्मतामानयोः क्रमेणवोत्पत्तः, तथाच प्रथमपरामर्शचतुर्थक्षण पर्व परामर्शान्तरोत्पत्तिः तदानीं च पूर्वपरामर्शनाशो नोत्पद्यते अपि तु स्पद्विनीयक्षणात्पन्नावशेषगुणात्तृतीयक्षण एवेति उत्पत्तिकाल पद तत्पूर्वकालपरतया व्याचष्टे उत्पत्तीति । तदा नाशादित्यतस्त. दानाशोत्पत्तिरोत्सर्गिकीत्याशयेनेदं व्याख्यानम्, तदा नाशसस्वार्थ कत्ये यथानुनमेव सङ्गच्छते अनन्तरोत्पन्नस्यैव गुणस्य नाशकतयो. भयोाप्तिक्षधर्मताज्ञानयोरेकत्र पूर्वज्ञान नाशकत्वासम्भवात्पृथक: स्थलीयनाशकत्वाभिमायफतयाज्ञानाभ्यां विनाशादिति मूल संगमय. तिव्याप्तीति । उत्पादकक्रमानियमादिति व्याप्तिशानात्तरमेव पक्षधर्म: सामान पक्षधर्मताज्ञानानन्तरमेव व्याप्तिज्ञानमुत्पद्यत इति नियमाभा.. पादित्यर्थः । उभयो शकत्वमुक्तमिति । उकसानयार्यशानं प्रथमतो यत्रोत्पद्यते तत्र तस्य नाशक-वादिति भाका विशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाल इत्यत्रोत्पत्ती तादृशमानयोर्हेतुत्वेनान्वये एकत्रेव उभयहेत्यन्वययोग्य ता निर्वहतीति कि स्थलभेदानुसरणेनेत्याशेयताह उत्पत्तायेवेति । व्यातिपक्षमताधिपयकैकशानस्थले परामर्शयोयोगपद्य न सम्भव तीति स्वयमाह यत्र चति । उभयहतुव्याप्तिधानपक्षधर्मताज्ञानानामिति । परामर्शद्वय हेतु-या. सिपक्षधर्मताशानचतुष्टयस्येत्यर्थः। परस्पराप्रतिबन्धात्-पकसत्यस्या- परसत्यापिघटकवाद । परामर्शोत्पाद इति । व्याप्त्यादिशानचतु- एयाधीनस्येकदा समूहालम्बनरूपस्याविरलकमेणवोभयव्याप्यपना. शानस्योत्पाद इत्यर्थः। विशिष्टपरामर्शयोरेबैकदानुत्पादस्तृतीयक्षणे घ विनाशः नेतरशानस्य तनियम इत्यभिमाननयमाशा । अभिमान निराकरोति व्याप्त्यादीति। योगपधाभावात-युगपदयस्थानासंभ. पात्, शानमात्र एप उक्तनियमादिति भावः । परस्परप्रतियन्धात्- परस्परजन्यव्याप्तिशानप्रतिवन्धकत्वात् । समूदालम्पनपक्षधर्मताइयमानासमूहालम्सनरूपं व्याप्तिवयस्मः रणं तत. समूहालम्बनमुभयव्याप्यवत्ताशानं प्रतिरोधप्रयोजसमिति समाधत्ते मैवमिति । स्वयं निर्यक्ष्यमाणस्य नित्यसत्यतिपक्षोपस्य सायाभाशव्याप्यवरपक्षादिरूपस्य केपलान्यीयसाध्या साध्याभा- যায়াধৱাৰমাৰ। - ·२८२८ अनुमानगादााम् मस्येति मूलं निम.पहायिकपलिंगलामसाय पिरतया प्यावर मगनिभान पानिमाय. मतियोगियसाधारण घनिष्टानायप्रतियोगियमानस्य पिगे. पयिषयमापन घटेनियस्यानातियाधफतपासरसामान्याना गिधयायानुमानप्रनिरोध इत्यभिधेयायमित्यादि ग्रन्थम्याभिषाय. स्पपक्षघनिष्ठामायमीतयोगितागायमाध्यकजात्यनित्यधि. शिप्रटमासितामयदफायलिंगानुमान तात्पर्यम् । टातो. विघटायोम्पामापत्य पटरपत्वं च । वीरिती 'सधा कपुनीयादिमायादीनि' यमाथुतमूलानुसारेण यपाधियक्षिनेतु मतादिप ससापादिपरम्पकम्पति। फेवल 'विशेयलविवरणयोरित्यर्थः । ननु पनिष्ठास्यन्तामा स्यन प्रसिघटायाधभावविपक्षण नत्राभिधेयायमनियोगिकन्ययाधानासा. धनसरायः अभिधेयस्याभायस्य शासिया न पक्षत्यसम्म स्या निरसिनुमा घटमिनि । उभयमनसियादि। सा. मान्यत: सामान्यरूपेण । घाधेति । सामानाधिकरणमात्रेण माध्य. सिद्धेश्ययाशती याधी दापः, यमायस्य कम्यचिदंगिधयस्यम तियोगिफत्यमपीति विवादे पक्षतावच्छेदकापच्छेदेन बाधो दुर्मि- पक्षतावच्छेदकप्रसिद्धय नाश्रयामिद्धिरित्यर्थः। ननु स्यरूपसम्पन्धेनाभिधेयत्ववायच्छिन्नसाध्य कानुमिनी पक्ष. निष्ठाभाये तत्सम्बधावच्छित्वविशषिताभिधेयत्ययायच्छिन्नप्रति योगिताकत्यानुमितिरेव विरोधिनी तादृशं च साध्यमप्रमिद्धम् , न च घटनिष्ठस्पायसम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकामाघरोन 'पक्षत्या. दुदेशसिद्धिरिति स्वरूपसम्बन्धापच्छिन्नगगनाधभावस्प संयो. गसम्यम्धावच्छिन्नाभिधेयत्वत्वावच्छिन्नभावसमनै यत्येमाभिस्तया सिद्धसाधनस्य दुरित्वादिति चेन्। सत्यम्, स्वरूपसम्बन्धावादना. .यां घनिष्ठाभावप्रतियोगितायां घटनिष्ठनित्याभावप्रतियोगिताधेन हेतुना घनिष्ठानभिधेयत्वभेदप्रतियोगितारष्टान्तेनाभिधेयत्वत्वाप- छिनत्यानुमाने तात्पर्येण सामजस्यम् । मुले विशेषादर्शनदशायामिति । व्यभिचारिण्यपि एताहराती व्यभिचाराप्रहदशायामित्यर्थः । फेघलान्वपिन्यपि सम्भव इत्यने : नान्ययः।

·सत्मविपक्षप्रकरणम् । १८२९ व्यभिचारस्यलं दर्शयन्नेतत्कथनप्रयोजनमाह दीधितो नन्धित आद्यस्य-जात्यन्यत्व इत्यादि प्रथमानुमानहेतोः, द्वितीयस्य-घट वृत्तीत्यादि द्वितीयानुमानहेतो. ॥ (दी०) वस्तुतो घटो नाभिधेयः कम्बुग्रीवादिमत्वादि- खादिव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षः सम्भव सेव, व्यापकाभावेनाम- , सिद्धस्यापि व्याप्याभावस्य सिद्ध्यभ्युपगमात् , प्रसेपदार्थमसि- दौ तादृशप्रतिज्ञाशुपपत्तेविशिष्टस्य वाक्यार्यत्वात् । सन्मतिपक्षस्तु साध्याभावव्याम्यवान् साध्यवदन्यत्वव्याप्यवांव पक्षः पक्ष. निष्टौ साध्याभावसाध्यवझेदव्याप्यो इत्पेचमादिः प्रत्येकमेव । विभाजकन्तु प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधित्ते सति भ. कृतपक्षसाध्यग्रहाविरोधिकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधिरूपो- नायकत्वम्। तदुन्नायकत्वञ्च पादृशविशिष्टविषयत्वेन परामर्शस्या- नुमितिजनकत्वं तत्वम् । तच्च साध्याभावव्याप्यवरपक्षादिकम् । अ- साधारणविरोधयोरन्यतरस्य प्रतिपक्षविधया दोपत्वपक्षे प्रकृत. सापने प्रकृतताध्ययापकाभावप्रतियोगित्वाधनवगाही पराम- यो ग्रायः। अत्र ससन्तेन सत्मतिपक्षोनायकस्य अविरोध्यन्तेना- अयासियाद्युन्नायकस्य, विरोध्यन्तेन वद्विव्याप्याभाचे साध्ये वहिव्याप्यवत्पक्षात्मकस्य वाधस्य व्युदासः । संगृह्यते चानेन काश्चनमयवाहिमानित्यादौ वयायभावव्याप्यदत्वादिमान् प. क्ष इति । सत्मतिपक्षे च यथासिद्धान्तं पञ्चाववादिप्रयोग- मिच्छन्ति । अयं हेतुः साध्यव्यभिचारवानित्यादिवदय पक्षः सा. याभावव्याप्यानित्यादिकमुद्भावनं पुनरुचित प्रतिभाति ।। इति सत्प्रतिपक्षदीधितिः ॥ (गा०) प्रतियोगित्वादिप्रकारकाधाविशिष्टयुशिविरोधिता- ·* २८३० अनुमानगादाधीम्, या नव्यैरनभ्युपगमात्, तथासति तत्सम्बन्धसम्बन्धादिप्रकारक्रबुद्धे रपि विरोधापातात नोकानुमानेन घटोऽमिधेयः प्रमेयत्वादिव्यनुः मानप्रतिरोधसम्भव इति स्वयमभिधेयत्वरूपप्रतियोगिप्रकारेगामा. वानुमानमेव मूलकता साध्याप्रसिध्या उपेक्षितमपि प्रतिरोधकतया व्यवस्थापयति वस्तुत इति । साध्या प्रसिध्यान्वय्यनुमानास्पटा. दिसाधारणदासत्वादेः पटादीव्यभिचारग्रहसम्भवन व्यतिकितया. पि साधकतायाः सुघदरममावेन पक्षमात्रवृत्तिकंधुग्रीचादिव्यतिरे पादर । अमावसाध्यकव्यतिरेकितया साध्यप्रसिद्धरमपेक्षा दर्श: यति व्यापकामायनेति । पटादावभियत्वांदिव्यापकतया गृहीतस्य कंधुग्रीवादिमत्याभावस्याभावेन फवुग्रीवादिमत्त्वादिनत्यर्थः । अप्र सिद्धस्थापि प्रतियोगितया अभिधेयस्वादिक प्रकारीत्य अमावस्या- पि व्याप्याभावस्य व्याप्यतया गृहीतमभिधेयत्वादिक प्रकारी कृत्य वस्तुभूतस्याभावान्तरस्यापि सिध्युपगमादप्रसिद्धसाध्यस्या. जमानस्यैकदेशिनामेवानुमततया अभ्युपगमोक्तिः कम्युनोवादिमत्या. भावस्य वास्तवाभिधेयत्वव्यापकताविरहात् अवस्तुभूताभिधेयत्वा. भावस्यानुमित्याऽवगाहनासम्भवान् प्रसिद्धपटत्वाद्यभावस्य व्या. प्यतया गृहीताभिधेयत्वप्रतियोगिकरवाभावाद्यापकामायनेत्यादेर्यथा- श्रुतस्यासगतिर्योध्या व्यवहर्त्तव्यत्वविशिष्टाप्रसिद्धावपित विशिष्टा- थपरप्रतिशाधसम्भव इत्याह प्रत्येकपदार्थप्रसिधैति । तापतेष भ्रमात्मकस्य व्यवहारोपयोगिविशिष्टशानस्य सम्भवात् विशिष्टज्ञान विनामि तत्तद्विशेष्याशेतत्तद्विशेषणायमाहित्वेन तात्पर्यघटकप्रतीते शानेन विशिष्टयोधफवाक्यप्रयोगसम्भवाचेति भावः । मूलकता सत्प्रतिपक्षदेतुदोषानभिधानात्स्वय तान्दर्शयति सत्प्रतिपक्षस्त्विति । सत्प्रतिपक्षहेता पस्त्वित्सर्थः । तुकारे मूलनिरुकसत्प्रतिपक्षल्य- घहारविषयतावच्छेदकरूपस्य दोपत्यव्यवच्छेदः । व्याप्यवान-व्या. यविशिष्ट, पक्षनिष्ठौ-आधेयतया पक्षविशिष्टौ । एवमादिरिति ।। प्रादिपदादाधयतासम्बन्धेन प्रकृतपक्षसाध्यकप्रतलायाभावादिप मितिजनकपरामर्शविषयप्रकृतपक्षन्याप्यविशिष्टप्रकृतसाध्या. प्रहः । पक्षे साध्याभाव इत्यादि वाधवुद्धपि पक्षे साभ्या. वरोधितया ताशयाधोनायकस्यापि परामर्शस्यानुमिति- बेन तद्विषयस्यापि सामतिपक्षतौचित्यात् । अत एव सा.

·सत्मातिपक्षप्रकरणम् । १८३१ ध्यतदभावयोराधेयतया पक्षव्याप्यवत्ताज्ञानसंघलनदशायां पक्षे साध्यं साध्याभावो वेति कोटिविशेष्यकसशयरूपानुमितिः प्रत्येक मेवेत्यनेन नावासमुदायस्य सत्प्रतिपक्षविभाजकत्यासभयो दर्शितः। नन्धवं प्रत्येकरूपस्याव्याप्त्या विभाजकत्वासम्भवात्सर्वसाधा- रण किमेतद्विभाजकमित्याकांक्षायां ताश विभाजक रुप. माह विभाजक विति। सर्वत्र प्रकृतेति पक्षसाध्ययोयोरेवा. न्वति। प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रकृतसाध्यतावच्छेदका धच्छिन्नमकारकानुमितित्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता- धच्छदिका सती विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यग्रहत्त्वव्यापकप्रतियध्यता- निरूपितप्रतिवन्धकतानवच्छेदकनिरुक्तपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहप्रतिय. धकतावच्छेदकविषयतावच्छिम्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनक- तविच्छेदिका याचशविशिष्टानरूपितविपयिता ताशयमित्यर्थः । वाहशी च वयभावव्याप्यविशिष्टइदनिरूपितविपयतेति तत्र लक्ष- पसमन्वयः । साध्याभावव्याप्यविशिष्टपक्षविषयतायाः साध्यानुमि. तिप्रतिवन्धकतावच्छदकतया तदनुमितिजनकतावच्छेदकविषय- ताकसाध्याभावव्याप्यवपक्षादावतिव्याप्तिधारकतया सत्यन्तं सा यफयिष्यते । तत्र निरुक्तवैशिष्ट्यग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषय. ताफत्वरूपविरोधित्वान्तार्थस्य उन्नायकविषयविशेषणत्वे विषयता. भागस्य द्विधानिवेशे गौरवात उन्नायकताघटकविषयतायामेव प्रति. पन्धकतावच्छेदकत्वं विशेषण दत्तम् ।पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यनिवे. राज्यावृत्ति पूर्ववत् । उक्तप्रकारताशालिग्रहनिरूपिवप्रतिवन्धकता. माननिवेशे साध्याभावव्याप्यवचाज्ञानस्यापि समूहालम्वनसाध्य. महरूपसाध्याभावव्याप्यव्याप्याभावादिमत्यप्रातेवन्धकतया नोपद. शितसत्प्रतिपक्षोनायकव्यावृत्तिरिति ताशप्रकारताकानुमितित्वव्या. যানববনবিকথিবমানবমনানিবয়ঃ। নায়ারা लिदोपजन्मशानमाहायज्ञान प्रति च साध्याभावव्याप्यवत्ताशानस्सा. प्रतिवन्ध्रकनया सत्प्रतिपक्षस्यैवासनह इति शानवमुल्यानुमिति- स्यनिषेशः । द. काशनमयहिमानकाञ्चनमयदो पहिमानित्यादी सदस्य यहयभावव्याप्यविशिष्टतादेः पानस्य प्रतियन्धकता. बच्छदकोटी साध्यतावन्छद कादिघटककाशनमयत्वादिविषयता. पा परिवेशाचटितपक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यतावच्छेदफविशि.

·+ १८३२ अनुमानगादाधर्याम् : वैशिष्टपमहत्वं नोक्तमानप्रतिवध्यतावच्छदकमित्यव्यातिः स्पादता स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छेदकाय परित्यज्य व्यापकत्वं प्रतिवध्यता. विशेषणम् । अत पवातस्थले आथयारियानायके विशिएपक्ष: मात्रमहस्वावच्छिन्नविरोधिन्यपि विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्य. विषयकानुमितित्यव्यापकप्रतियभ्यतांघटितविरोधिताशालिनि का. चनमय वाभावव्याप्यविशिष्टहदादी सत्यन्तदलस्य निरुक्कसाध्य. शिष्ट्यप्रतियन्धकतावदनुमितिजनकतावच्छेदकावपयताकत्वरूपवि. रोभ्युन्नायकत्वस्य च सत्वेनातिव्याप्तिः स्यादिति अविरोध्यन्तविशे. पणम् । एतच सगृह्यते इत्यादिना स्वयमेव वक्ष्यते । उग्नेयतया विशिष्टघिपयेऽविरोधित्वयिशेषणं यथाश्रुतशब्दलभ्य तदर्थस्वादश विषयताकान्यत्वं तन्निवेशेऽधिकविषयतादिनिवेशागौरवं काञ्चनम. यो हदो वहिमानित्यादा काञ्चनमयत्वाभाववद्धदादिरूपाश्रयासिद्धि भेदस्य सत्प्रतिपक्षदोपोग्नेयवन्यभावविशिष्टहदादिरूपयाधेऽसत्त्वेना. व्याप्तिश्चेति उन्नयताच्छेदकविशिष्टवाधविषयतायां विशिष्टपक्षादि. ग्रहप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वनिवेशः । उकस्थल वाधग्रहस्थापि अनुमितिरूपविशिष्टपक्षादिग्रहविरोधितया अव्याप्तितादवस्थ्यमिति विशिष्टपक्षमहत्वव्यापकत्वनिवेशः । विशिष्टपक्षमहत्वपर्याप्तावच्छेद- फताकत्वस्य प्रतिवध्यतायां निवेशे फाञ्चनमयरजतमयहदो वहिमा. नित्यादौ आश्रयासिध्युनायके काञ्चनमयत्याभावव्याप्यइदादापति. व्याप्ति. रजनमयत्वघटितपक्षतावच्छदकविशिष्टमहत्वस्य तज्ज्ञान- प्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वादतः तदुपेश्य तादृशग्रहत्यव्यापकतायाः तत्र निवेश: । अत एव हदो वह्निमानित्यादौ इत्वादिपक्षतावच्छे. दकत्वविशिधविषयकग्रहत्वस्य केवलस्य कस्यापि प्रतिवध्यतानच्छे- दकरवेपि नाप्रसिद्धिः। न व तादृशमहत्वव्यापकप्रतियभ्यतानवच्छे. दकत्वविशिष्टविषयनानिशेपि कस्या अपि विरोधिज्ञानप्रतियभ्यता. याः इद इति निर्मितावच्छेदकशानसाधारणताशमहत्वव्यापक त्यासम्भवाचथाविधप्रतिवध्यत्याग्रसिद्धिः विशिष्टविषयकानुमिति- स्वव्यापकतानिवेशे तादृशानुमितित्वस्य निर्मितावच्छेदकज्ञाना. वृत्तित्येपि हदो पहिमान्हदो घटवानित्यादिनानाप्रकारकानुमितिष्वेष इदत्वादिविशिष्टविषयकानुामेतित्वसत्वात् तादशसकलानुमितीमा फस्यविज्ञानस्य प्रतियध्यत्वासंभवेल ताशानुमितित्वव्यापकप्रतिय.

·. सत्मतिपक्षमकरणम् । ध्यता ने प्रसिद्यतीति वाच्यम् । कामिनीजिशांसादिप्रतिवध्यतापा एव तथाविधानुमितित्वादिव्यापिकायाः प्रसिद्धः। वस्तुतस्तु विरोधित्वघटकप्रतिवध्यतायामेव पक्षतावच्छेदका. दिविशिष्टविषयकानुमितित्वाव्यापकत्वनिवेशात प्रसिद्धिरिति पूर्वमे. घावेदितम् । एतेन यत्र कामिनीत्वस्य पक्षतावच्छेदकता तत्र त. द्विशिष्टविपयकानुमितित्वादेः कामिनीजिशासाप्रतिवध्यत्वाव्याप्य. स्वपिन क्षतिः। अयोग्ये विशिष्टपक्षादिग्रहाधिरोधित्वनिवेशेपि घन्ह्यभावव्याप्य. व्याप्याभाववान् हृदोषन्हिमानित्यत्र वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यविशिष्टे हदे माधयासिवात्मकेऽतिव्याप्तिर्दुरैव तस्य वन्ह्यभावव्याप्यविशिष्टइ. दात्मकसत्प्रतिपक्षस्य विशिष्टपक्षमहाविरोधिनः उन्नायकत्वात् मा. थयासिद्धित्वेन अनुमितिविरोधित्वेन सत्यन्तदलाकातन्त्यायन चानायक एव विरोध्यन्ठं विशेषणं विवक्षितम, उक्काथयासिद्धेश्व विशिष्टपक्षग्रहविरोधितया नातिच्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति पहिमान्हदो वन्हाभावव्याप्यव्याप्याभावयानित्यत्र बाह्यभाषव्या. प्यव्याप्यविशिष्टहदात्मके वाधेऽनुमितिविरोधियन्ह्यभावव्याप्य. विशिष्टहदरूपाश्रयासिद्ध्युम्नायकेतिव्याप्तेः तस्य वहिघिशिष्टपक्षा. स्मकविशिष्टपक्षग्रहाविरोधित्वादिति चेन्न । उन्नये उन्नायफे चाघि. रोध्यन्तस्य विशेषणतोपगमेनातिप्रसास्य वारणीयत्वात् । अथवा उनेयविशेषणमेघाविरोध्यन्तम यद्धविच्छिन्नप्रतिवध्य. ताघटितं विरोधित्वं सत्यन्ताः, तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियध्यताघटि.. तपिरोधिताया उन्नेयधिशेपणतया विवक्षितत्वात् पूर्वोतस्थ. ले धन्यभावव्याप्यव्याप्यविशिष्टइदात्मकायासिनः विशि. एपक्षग्रहविरोधितावच्छेदकायच्छिन्नत्वेन सत्यन्तवलाकान्ता. पास्तद्रूपावच्छिनाविरोधिनः सत्प्रतिपक्षस्यैवान्नायकत्वेन नाति. व्याप्तिः, उन्नययाधस्योनायकसम्प्रतिपक्षस्य च विशिष्टपक्षमाध्य. शिष्टयमहत्वस्पैकधर्मावच्छिन्नप्रतियध्यतानिरूपिवप्रतिवन्धकताय. ज्छेदकविषयताकत्येन सत्प्रतिपक्षस्थले लक्षणसमन्यय इति उग्नेयेड विरोध्यन्तविशेषणं धहिव्याप्याभावंसाध्यके पहिव्याप्ययपक्षात्मक याधस्य विशिष्टपक्षादिप्रहापिरोधि हिमपक्षस्योनायकस्य घा. रकमिति घश्यते। तत्र ययाश्रुतपिरोप्युनायकाय प्रतिबन्धकतावच्छे. दकविषयतापिशिएविषयवान्निशानुमितिप्रयोजकाय तम प्रतियः गयकवावच्छेदकतिपयतानिरूपाविषयवारवेन निवेशनं वियेटनेन - २३० ·१८३४ अनुमानगादार्याम् नासिकास्पर्शमनुकरोतीति पतियन्धकतावच्छेदकांधषयतावच्छिन्ना. नुमितिप्रयोजकत्वं निवेशितम् । उक्तस्थले पहिव्याप्यवपर्वतरूपमा. धस्य वहिमपर्वतविषयकसमूहालम्बनरूपवन्हिव्याप्यवत्पर्वतरूप. विरोधिविषयकानुमितिप्रयोजकतया अतिप्रमः स्यादिति वि. रोधिविषयतावच्छिन्ननिरूपितप्रयोजकत्व' निवेशितम् । अनु मित्तिजनकत्वरूपमुन्नायकत्वं न विषयस्येति अनुमितिजनकतावच्छे. दकवियिताकत्वरूपमनुमितिप्रयोजकत्वं धात्र तदित्याह उन्नायकाच चति। याहशविशिष्टविषयकत्येनेति तृतीयाोऽनतिरिक्तवृचित्वरूप- मवच्छेदकत्वम् । तनिवेशाद्वहिव्याप्यवत्पर्वतरूपोक्तस्थलीयवाधे सत्प्रतिपक्षविषयकसमूहालम्बनविपये सत्प्रतिपक्षकदेशे फेवलपक्षा. दाच नातिव्याप्तिः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे सत्प्रतिपः देकदेशे केवलपक्षादावनतिरिकवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वघटितसत्य- न्तार्थामावनातिव्यातिधिरहेपि इदो वहिमानित्यादौ वन्ह्यभावव्याप्य. व्याप्योभयविशिष्टइदादिविषयकहानीयचन्हामावविशिएहदादिविप. यताया अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तेन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यत्या. धच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयतात्वेन वि. रोध्युनायकतावच्छेदकतया पन्धभावविशिष्टइदादावतिव्याप्ते?. रितयोनायफताशरीरेऽनतिरिक्तवृत्तित्वमवच्छेदकत्वं । तत्र निये. श्यम् । अत्रेदशावच्छेदकतानिशेषि सत्यन्तविरोधित्व शरीरे ईट. शावच्छेदकत्वं प्रवेश्यं न तु स्वरूपसम्बन्धरूपं, तथा सति उक्तस्थ. ले वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यविशिवदादी अतिव्याप्तिः वारशचि. शिष्टविपयताया यन्ाभावविशिष्टहनादिविषयत्वाभिन्नतया बन्ह भावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदायत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन प. क्षसाध्यवशिष्टयग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वात् । . तषेति । ताहशविशिष्टं चेत्यर्थः। साध्यव्यापकाभावप्रतियोगि प्रकृतहेतुमत्पक्षादौ मतभेदेन विरोधासाधारणरूपेऽतिव्याप्ति वार- यति असाधारणेति । प्रतिपक्षविधयेति । अनुमितिप्रतिवन्धकसा. ध्याभायव्याप्ययामानविधयेत्यर्थः । सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वमसा. धारण्यं साध्यासामानाधिकरण्यं विरोध इति मते अनुमित्यवि. रोधिनि तन नोक्तलक्षणातिव्याप्तिप्रसतिरतः पक्ष इत्युक्तम् । प्रतिः चोगिरवादित्यादिना पक्षधर्मतापरिप्रहः । तथाच प्रकृतपक्षतावच्छे. दकाचन्छिनपक्षे प्रकृतसाध्यतावच्छेदफविशिएव्यापफाभायप्रति योगित्पपिशिष्टप्रकृतसाधनतापच्छेद कापीच्छन्नवैशिष्ट्यानयाहिए। 6 ·सत्मातिपक्षमफरणम् । रामर्शनिष्ठानुमितिजनकतावच्छेदकविषयताकन्वरूपमुन्नायकत्वं वि. पक्षणीयमित्यर्थः । रूपान्तरेण यत्र प्रकृतहेतोय॑तिरेफिप्रतिहेतु. ता तत्स्थलीयप्रतिपक्षस्य सङ्ग्रहाय प्रकृतसाधनतावच्छेदफनिवे. या रूपान्तरावच्छिन्नप्रातसाध्यव्यापकीभूताभाषप्रतियोगिताविशि- एप्रकृतहेतुमत्पक्षकालीनत्वस्य यत्र साध्यतावच्छेदक घटकत्वं त. स्थलीयतादृशलाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्याभावव्याप्ययपक्षात्म- कप्रतिपक्षसहाय प्रकृतसाध्यतावच्छेदकनिवेशः। यत्र प्रश्तसा. ध्यव्यापकीभूताभाषप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतसाधनयत्त्वेन रूपान्त. रावच्छिन्नपक्षस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदके प्रवेशः तत्रत्यसत्प्रतिपक्ष- स्य ताशपक्षतावच्छेदकताविशिष्टे साध्याभावव्याप्यवत्तारूपस्य सजदाय प्रकृतपक्षतावच्छेदकनिवेशः। साध्याभावनिरूपितान्वय. व्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्पक्षस्य लक्ष्यतोपगमान्न तत्रातिध्याप्तिः । तस्यासाधारण्यात्मकत्वे तदनवगाहित्वमपि परामर्शविशेपण दे. यम् । तत्साहकमप्यादिपदम् । सत्मतिपक्षोन्नायकस्यति । सा. ध्यामावव्याप्यव्याप्यवत्पक्षादेरविरोधितयाऽनाभासरूपस्येत्यर्थः । थाश्रयासिद्धयायुनायकस्येति । आधयासियाधन्तर्गतस्प पक्षविशे. पणाघभावव्याप्यवत्पक्षादेरित्यर्थः । आश्रयासिध्यादीत्यादिपदात साध्याप्रसियादिपरिप्रहः । पन्ह्यादिसाध्यके वाघस्य किश्चिदनुना. यकतया उन्नये विरोध्यन्तविशेषणस्य तद्वारफता न सम्भवतीति पाचविशेष तयावृत्ति दर्शयति विरोध्यन्तेनेति । वद्विव्याप्ययापक्षा- स्मकस्यत्यनेन वहिमत्पक्षोन्नायकत्वं सूचितम् । अविरोध्यन्तसा. क्याय प्रतिवध्यतायां स्वरूपसम्बन्धरूपपक्षसाध्यवैशिष्टपावगा- हित्यावच्छिन्नत्वनिवेशासम्भवं दर्शयति संगृह्यत इति । अनेन ल. सणेन प्रतिस्थापनात्मकन्यायप्रयोगानौचित्यं दर्शयिष्यन् वस्यैष साम्प्रदायिकतामाद सत्प्रतिपक्षे चेति । यथासिद्धान्तमिति । नेया. पिकाविप्रतियाविनामित्यादिस्वसिद्धान्तानुसारेणेत्यर्थी पयवादीति । इदत्वात् इत्यादिरूपेत्यादिः । आदिना मीमांसफसी. गतसिद्धावयवन्यायपरिप्रहः । इच्छन्तीति । नरयायिकसांप्रदायि. इति शेषः । उचितं प्रतिभातीति । पादिना म्यापे मयुक्त हेतुदोषमावस्यैवाकांक्षितत्यामधमतस्तमनुद्भाव्य विपरीतन. तिवादिप्रयोगेऽर्थान्तरस्य दुर्वारस्यादिति भाषः ॥ वि श्रीगदाधरभटाचार्यवफायति तगादाधयों सरभविपक्षमकरणम् ।

·अथ श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचितरहस्यसमन्यितं ... असिद्धिप्रकरणम्। । भ (चि०.) प्रसिद्धिस्तु न व्याप्तिपक्षधर्मताविरह प्रत्येकमननुगमात् । अथ प्रत्येकासावेऽनुगतो व्याप्ति- पक्षधर्मताविशिष्टाभावोऽसिद्धिः, यद्यपि विशिष्टस्या- ज्यत्वे प्रत्येकाभावाव्याप्तिरपसिद्वान्तश्च अनन्यत्वे प्र. त्येकामावएव स इत्यननुगमः,तथापि विशेषणावच्छिन्न- प्रतियोगिको विशेष्याभावो विशेषणविशेष्यसम्बन्धा- भावो वा विशिष्टाभावोऽनुगत इति चेत्, न। विशि- टाभाषाज्ञानेऽपि व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावज्ञाने उद्भावने चानुमितिप्रतिवन्धो वादिनिवृत्तिश्चेति तत्मत्येकाभा- चाव्याप्तिः, अन्यथा तेपा हेत्वाभासान्तरतापत्तः । न च विशिष्टाभावधीद्वारा प्रत्येकाभावो दोपो (१)न तुः स्वत इति वाच्यम् । प्रत्येकामावस्थ स्वत एव दोषः त्वसम्भवात्। अथ असिद्धिपूर्वपक्षरहस्यम् । (मा०) (२)व्याप्तीति । तथाच व्याप्तिपक्षधर्मस्वाभाघवान् हेतुर. (१) लभ्यत इति पाठान्तरम् । (२) अत्र श्रीमददाधरभट्टाचार्यकृत व्याख्यान आदितः सपूर्णे काशीस्थराजकीयभवनस्या- दर्शभूते मूलपुस्तके न दृश्यते । काशीस्थराजकीयसंस्कृतपुस्तकालये मद्रासमस्कृतपुस्तकालये तथा बड्देशीयाना माचीननैयायिकानामपि पुस्तक मादार्या असिदिप्रकरणमस्माभिमहता प्रयमेन गवेषणापा तायामपि नोपनन्धम् । अतो मूलाचे नामणिपाठर्धादगतये कार काना- स्थ एशियाटिक सोसाइटीयत्रालये मुद्रितापि माथुरी दना । मत परमपि राय- वस्था गादाधरी दीयते चेन्मुदापयिष्यत इति निवेदयामः ।.।।

·आसिद्धिप्रकरणम् । १८३७ सिद्ध इति भावः। अत्र घटो द्रव्यं सावादित्यादौ व्याप्यावासिःसं. प्रहाय व्याप्यत्वस्य जलदोवहिमान् धूमादित्यादौ(१) स्वरूपासिद्धेः संग्रहाय च पक्षधर्मवस्य प्रवेशः। व्यातिच साध्याभावचदवृत्तिरवसति साध्यसामानाधिकरण्यरूपा ग्राह्या न तु. हेतुव्यापकसाभ्यसामाना. धिकरण्यरुपा द्रव्यं सवादित्यादिव्याप्यत्वासिद्धिस्थले तदप्रसिद्ध्या सम्भवापत्तेः । पक्षधर्मत्वं च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षवृत्तित्वम्, तेन इदो बहिमान् धूमादित्यादौ स्वरूपासिद्धे कालिकादिसम्बन्धेन देतोः पक्षवृतित्वेऽपि न क्षतिः । व्याप्तिपक्षधर्मतयोः प्रत्यकामावं.' वयमसिद्धिः व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वामावो वा ? आये इह प्रत्येक मिति । प्रत्येकामावस्येत्यर्थः। अननुगमात्-ससिद्धासाधारणत्याव। हुदो पहिमान् धूमादित्यादिस्वरूपसिद्ध व्याप्यत्वामावस्य घटो द्रव्यं सवादित्यादिव्याप्यवासिद्धे च पक्षधर्मत्याभावस्यासत्यादित्य- भिप्रायः । अत्याभिप्रायेणाशङ्कते अयेति । प्रत्येकाभाघे अनुगत:- प्रत्येकाभावमात्रयत्यपियर्तमानः। प्रत्येकामाचाव्याप्तिरिति । प्रत्येका- भावमात्रवत्यव्याप्तिरित्यर्थ: । ननु विशिष्टस्यातिरिकत्वेऽपि तद्- भावः प्रत्येकामावस्थलेऽपि वर्चन पवेति नाव्याप्तिरित्यत आह अ. पसिद्धान्तश्चति । अननुगम इति तदयस्थ इति शेषः । अनुगत इति । प्रत्येकाभाधमात्रवत्यपि वर्तमान इत्यर्थः । निश्चिति । व्याप्यादि. प्रत्येकाभाधवयस्याप्यसिद्धितयेति शेषः। तत्प्रत्येकामायाव्याप्तिरि. ति।व्यापयादिप्रत्येकामावद्वयेऽसिधिलक्षणाऽन्याप्तिरित्यर्थः । विशि: थाभावत्यस्याऽसिद्धिरूपत्वाचस्य च प्रत्येकामावपोरसाचादिति शेपः इदमुपलक्षणम् । अयोगोलकं धूमवार इदो यहिमान धूमादि. त्यादी पाधसमीर्णाऽसिद्धेऽसिमिलक्षणस्याप्यव्यातित विशिष्टपा. प्रसिद्धतया तदभावस्याप्यसिद्धरित्यपियोध्यम् । ननु प्रत्येकभायानस्यामितिप्रतिवन्धकवेगि न तस्यासे. द्वियमतो नाव्याप्तिरित्यत आह अन्यति । तेषां प्रत्येकाभावानां, देस्यामास सामान्यलक्षणाझान्तानामिविशेषः । साध्यादिभेदेन न्या. स्यानां नाना यादहुपचनमा प्रत्येकामाया-प्रत्येकाभापानं,न तु स्य. तान तुसाक्षात्,तथाच हत्यामाससामान्य लसणीय वनास्तिमा (Vत समारनाम् ।

·१८३८ अनुमानचिन्तामणी नुमितितत्कारणपरामपंयोःसाक्षात्प्रतिवन्धकत्वस्य वलक्षणघटकरवा- दिति भावः। स्वत एच-साक्षादेव, प्राह्याभावागाहित्वादिति भावः। इद. मुपलक्षणम् आश्रयासिद्धि-साध्याविशेषणासाद्ध-साधनावशेषणा. सिद्धि-त्यसिद्धिषु चाव्याप्तिरित्यपि योध्यम् ।, (चि०) वस्तुतोविशिष्टाभावो दोपएंव न प्रत्येकस्य समर्थत्वे तेनैवान्यथासिद्धेद्यर्थविशेषणत्वात् प्रत्येको भावमज्ञात्वान विशिष्टाभावज्ञानमित्युपजीव्यत्वाद्वि. शिष्टाभावानुद्भावनेऽपि प्रत्येकोद्भावने धादि निवृत्तश्च । अत एव व्यातिपक्षधर्मताविशिष्टज्ञानविपधाभावत्वं प्रत्येकाभावानुगतमसिद्धत्वम्, व्यभिचादाचसिद्धत्वे. ऽप्युपजीव्यत्वेन प्राधम्पात्तदुद्भावने चादिनिवृत्तश्च स स्वत एव दूषकः, तत्र व्याप्त्यसिद्ध्यर्थमुपाधी तुद्भाविते विप्रतिपद्यतेऽपि, तस्प दुर्घहत्वात् उप- भिचारेणैव तदन्ययाच, यदि च व्यभिचारादि. कमज्ञात्वाप्यसिद्धिबुद्धिः, तथाऽप्युपधेयसङ्करेऽप्युपा. धेरसङ्कर एघेति निरस्तम्। व्यर्धविशेषणत्वादेव । एते. नव्याप्तिपक्षधर्मतान्यतराभावोऽसिद्धिरिति प्रत्युक्तम् । अन्यतरत्वाज्ञानेऽपि प्रत्येकाभावस्य दोपत्वात् पर्थ- विशेषणत्वाच । (दी०) वस्तुन इत्यायभ्युचयमात्रम् विशिष्टपरामर्शविरो. धित्वेन विशिष्टाभावस्प दोपताया दुरित्वाद । प्रत्येकाभावपना. स्वापि 'शब्दादिना शक्पग्रहत्वात् । पर्यविशेषणत्वस्प चासाध. कतासाधन एव सम्भाव्यत्वात् । न वा तदपि, तादृशाभावनिष्ठ जयाप्तदन्तिरेणावच्छेत्तुमशक्यत्वात् विशेष्यादिप्रतियोगिफत्व- माघस्प व्यभिचारिसाधारणत्वादिति । (मा०)दोपपय नेवि देयामास पय नेत्यर्थः वस्तविशेषोऽसि. , ।

·, असिद्धिप्रकरणम् । द्धिरिति शेषः । प्रत्येकस्य-प्रत्येकामावस्य, समर्थत्वे-दूपणसमर्थ- स्वे, आभासत्वेति यावत । अन्यथासिद्धेरिति । विशिष्टाभावस्य हेत्वाभासत्वं विनापि विशिष्टाभावतसाधन दुष्टत्वव्यवहारोप- पत्तेरित्यर्थः । विशिष्टामावति प्रत्येकामावस्याप्यांवश्यकत्वादिति भावः । ननु साध्यव्याप्यो हेतुःपक्षवृत्तिरित्याकारकविशकालिवव्या. तिपक्षधर्मतोभयविषयकपरामर्षस्यानुमितिहेतुत्ववाविनां प्राचां नये साध्यव्याप्यत्वे सति पक्षवृत्तित्ववान हेतुरिति व्याप्तिविशिष्टपक्ष. धर्मताप्रकारकपरामर्पस्याप्यनुमितिहेतुतया तबिरोधित्वेन विशिष्टा- भावस्थापि हेत्वाभासत्वं दुर्वारं विनिगमकाभावेन तादृशविशिएम. फारकपरामर्पप्रतिवन्धकत्वस्यापि सामान्यलक्षणयटकत्वात, साध्या ध्याप्यहेतुमान पक्ष इति पक्षविशेष्यकपरामर्पस्यैवानुमितिहेतुत्वमि. ति नव्यमतानुयायित्वे व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वयोर्द्वयोः प्रत्येकामा. घस्यापि दोपत्वाभ्युपगमासद्गतेः पक्षवृत्तित्वामावशालस्य ताशप. क्षविशेष्यफपरामर्षाप्रतिवन्धकस्यादित्यरचेराह व्यर्थविशेषणत्या. दिति । इदमसाधकं व्यातिविशिष्टपक्षधर्मस्यामायादित्यसाधकत्वा. नुमाने पक्षधर्मत्याभावादित्यस्यैव सम्यक्त्येन व्यर्थविशपणत्वादित्य यः । तथा च देत्याभासत्यस्यासाधकताव्याप्यत्वनियमात व्यर्थविशे. पणतया च विशिष्टाभावे तदभावान्न तस्य इत्वामासस्यम् । न च तर सामान्यलक्षणातिव्याप्तिरिति घाव्यम् । तस्थ हेन्यामासस्यामा- पेनाऽनायत्या विशफलितव्याप्तिपक्षधर्मतोभयविपयिताशालिपरा. मर्षप्रतिबन्धकरवस्यैच सामान्यलक्षणे निवेशनीयत्वादिति भावः । नन्विदमप्ययुक्तं व्यर्थविशपणत्वेऽपि व्याप्तिसत्याद्विशिष्टाभावत्वस्य स्यकाभाववाघाटिततया विशिष्टाभावस्यातिरिक्तत्वेन धूमप्रागभा. पनिनधार्मिकतया च वैयर्यशद्वानवकाशात्यचराह प्रत्येकामा- पमिति । उपज व्यत्वादिति । प्रत्येकभाषानस्यापजीव्यावादित्यर्थः । तपा च प्रत्येकाभावज्ञानस्योपजीव्यतया प्रत्येकाभाय एय हेत्या. भालो न तु विशिष्टाभायस्तज्ज्ञानस्य प्रत्येकाभावशानोपजायफ- यात् , सामान्पलक्षणे चानायत्या विशफलितम्यातिपक्षधर्मतोमय. विषयतालिपरामर्शप्रतियन्धमत्यापैध निवेशानातिन्यासिरिति भायःनन्धिदमध्ययुकं प्रत्येकाभायमन्तरापि(१)प्रत्यक्षशनाभ्यां लि. 1(१) मतपयस्तरम। ...

·१८४० अनुमानचिन्तामणौ गान्तरजन्यानुमानेन च विशिष्टाभावज्ञानसम्मवात् । न च तथापि प्रत्येकामावलिनकानुमानेन विशिष्टाभावशानं प्रति प्रत्येकाभावशा- नस्योपजीव्यत्वमस्त्येवेति वाच्यम् । विशिष्टामावलिङ्गकानुमानेन प्रत्येकाभावज्ञान प्रति विशिष्टाभावशानस्थाप्युपजीव्यत्वेन कावि. कोपजन्योपजविकभाषस्याविशंपादित्यरुचेराइ विशिष्टाभावानु. द्भावनेऽपीति । एतदप्यापाततः, एवं सति विरुद्धत्वादेरपि हेत्याना. सत्वं न स्यात् तदनुद्भावनेऽपि वाधस्वरूपासिद्धनादेगावने वा. दिनिवृत्तेः । न चे तत्र वाधादेरनुद्भावनेऽपि विरुद्धत्वमायोद्भावने वादीनिवर्चतेऽतोविरुद्धत्वस्यापि हेत्वाभासत्वम् अत्र तु प्रत्येकामा. धानुद्भावने विशिष्टाभावमाधोद्भावनेऽपिन वादिनिवृत्तिरिति न विशि. साभावस्य दोपत्वमिति वाच्यम्। विशिष्टाभावमात्रोद्भावनेऽपिवादिनि- वृत्तः तस्मात्साध्यव्याप्यत्वे सति पक्षवृत्तित्ववान हेतुरिति परामर्पस्था- प्यनुमितिहेतुत्ववादिनां प्राचां नये व्याप्तिविशिष्पक्षधर्मत्याभावव. हेतुरपि हेत्वाभास सचच्याप्यत्वासिद्धावान्तर्भूत इति तत्वम्। अत एवेति । निरस्तमित्यनेनान्वयः। व्याप्तीति । व्याप्तिपक्षधर्मतोभयमा. घमुख्याविशेष्यकबुद्धिमुख्यपिशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावस्थमित्यर्थः। नातो विशेपाभावसामान्याभावधिकल्पाभ्याम. तिव्याप्त्यसम्भवशङ्कायकाशः। अधिकं तु सिद्धान्ते वक्ष्यामः । प्र. त्येकाभावानुगतमिति । व्याप्तिपक्षधर्मतयोः प्रत्येकाभाचद्वये वर्चमा. नत्यमित्यर्थः सिद्धत्य-असिद्धित्वम् । नन्वेवं व्यभिचारादेः कथं दोपत्वं तद्वति हेती असिद्धेरावश्यकत्येन तस्यैव दोपत्वसम्भवादि. त्यत आह व्यभिचारादाविति । व्यभिचारादिमति देतावत्यर्थः। आदिना विरोधपरिग्रहः । उपजीव्यत्वेनेति । असिद्धत्वज्ञान प्रतिलि. अज्ञानविधया व्यभिचारादिज्ञानस्योपजीव्यत्वेनेत्यर्थः प्राथम्यात्-. 'थमोपस्थितत्वाचदुद्धापने-व्यभिचारादिमानोझायने, विरोधिस्वाधि. शंपाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।सःसोपियभिचारादिरपीति यावत् । नन्वेव. मसिद्धिानोपजीव्यग्राहकत्येनोपाधिरपि हेत्वाभासान्तरं स्यात् इत्यत आह तति । व्यभिचारादिमति देतावित्यर्थः । व्याप्त्यसियर्थ- व्याप्त्यज्ञानार्थम्। उपाधी स्विति । नुशन्दो भिमकमेनापित इस्य. नन्तरं योज्यः। विप्रतिपयतेऽपीति । व्याप्ती विप्रतिपद्यतेऽधीत्यर्थः। विप्रतिपत्तिमा, तथाचोपाध्युभावनेऽपि व्याप्तिप्रमोदया' स्य सा.

·असिद्धिप्रकरणम् । १८४१ क्षाविरोधित्वाभावेन हेत्वाभासान्तरस्वमिति भावः। 'किचोपा. धिक्षानं नासिद्धिज्ञानोपजीव्यं, किन्तु तद्यभिचारमानमेवस्याह त. स्यनि। असिद्धत्वस्येत्यर्थः। दुःस्वात-उपाधितो दुर्शयत्यात, व्य मिचारेणैव-उपाधिव्यभिचारणेव, तदुन्नयनादमिट्युनयनात् । एत बापाततः व्यभिचारितासम्बन्धेन उपाधेरप्युनायकत्यसम्भधात् त. धाप्युपाधिव्यभिचारस्यैव हत्यामासान्तरताया दुरत्वाच, किन्तु पूर्वोक्तयुक्तिरेव समीचीनेति द्रष्टव्यम् । असिविबुद्धिरिति । प्रत्यक्ष- शब्दाभ्यां लिङ्गान्तरजन्यानुमानेन चासिद्धधुद्धिरिरंपर्थः । उपधेय. ति । उपधेययोः-असिद्धव्यभिचारिणोधर्मिणो, सिरेपि-अभे. देपि, उपाधे-असिद्धत्यव्यभिचारत्वादेर्धर्मस्प, -मसंकरः । एव- भानासंफर एच,, परस्परमहफालीनग्रहविषयत्वमेवेति यावत् । तथा चासिद्धत्याग्रहदशायामपि व्याभिचारादिमाधानात् न्याप्ति. हानानुदयेनः । तस्यापि स्वतःप्रतिवन्धकत्वमाश्यफमेवेति. भा. धः । अत एवेति विवृणोति व्यति । तथाविधयुद्धिमुण्यविशेष्य. तापच्छेदकत्वरूपस्य विशेषणस्थ दुपातायामप्रयोजत्यात तथापि धबुद्धिमुग्यविशेष्यतावच्छदकप्रकारकमानम्यानुमितितस्करणपरा: मर्शविरोधित्वादिति' यावत् । येन रूपेण सानमनुमितितकरणप. रामर्शान्यतरपतिबन्धकं तदेवच विभाजकतावच्छेदकमित्यभिमाना। यद्वा ध्यर्थविशेषणत्वात् । अयं हेतुरसाधक निरकशिमुख्यवि. शेष्यंतापच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताफाभावत्वादिस्यसाधेकतानुमा- ने निरुकवुदिमुण्यविशेष्यतावच्छेदकरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थत्वात् पाप्तित्वाधच्छिन्नप्रतियोगिताकाभायात्यनेय व्यापयभाषस्य पक्षधर्म: तावांवच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वेनैव पक्षधर्मपामायस्प हेतुस्वस. स्मयादित्यर्थः । असाधकतानुमापकतायच्छेदकरूपमेयच विभाज. कंतापच्छेदफमित्यभिमानः। एतचापाततः विरोधितापच्छेदकरूप. मेव विभाजकतापच्छेदफमिति नियमे मानाभायात् पिरोधिता. छेतकरूपेणापि पूर्वव्यभिचारादेर्षिभजनात् । एवमसाधकतानुमाप- फतावच्छेदकरूपमेव विभाजकतापच्छेदफमिति नियमऽपि मानामा. पात् व्यर्थविशेषणत्वस्य व्यापयपिघटकतया तासायेऽपि भंसाधकता. नुमापफरपसम्भवाच्च । तथापिधयुदिमुम्पपिशेभ्यतापदफाय. चिनप्रतियोगिताफाभावत्वस्य व्यासत्यायमसिनप्रतियोगिताका. २३१ ·१८४२ अनुमानचिन्तामणी 1 - मावस्याघटिततया व्यर्थविशेषणताशाया अप्यनवकाशा घस्तुतस्तु (१ तथापि माथयासिद्धि-साध्यविशेषणासिद्धि-हेतुवि. शेषणासिद्धि-हेत्वसिदिम्वव्याप्तिरेव दोषो योध्या एवमग्रेऽपि व्या- सीति ।। व्याप्तित्वपक्षधर्मतावान्यतरधविच्छिनप्रतियोगिताकामा घोऽसिद्धिरित्ययः। यद्याऽन्यतरपदव्यत्यासेन व्यातिसामान्यामावप. क्षधर्मतासामान्यामाययोरन्यतरोसिद्धिरित्ययः । यथाश्रुते सामा न्याभावविशेषाभावविकल्पाभ्यामव्याप्त्यतिव्यातिप्रसङ्गस्य दुर्वारस्वा. दिति पेयम् । प्रत्येकामावस्येति । प्रत्येकामाचत्यप्रकारेण प्रत्येकामा. घशानस्येत्यर्थ ।दोपत्वात्-प्रतिवन्धकस्यात्, प्रत्येकाभावाद्यज्ञाने चा- न्यतरत्वप्रकारकशानस्याप्रतिवन्धकावादिति शेष.। तथा च विरो। धितानवच्छेदकतया कथमस्य विभाजकतावच्छेदकत्वमित्यभिमा- न. । व्यति । असाधकतानुमानेऽन्यतरत्वरूपस्य विशपणस्य व्यर्थर वादित्यर्प । प्रत्येक व्याप्तित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकामावत्येव गमकत्वसम्भवादिति भावः ॥ (चि०) यत्तु व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविरह आश्रया. सिद्ध्याद्यनुगतोऽसिद्धिः, तत्ममितिसत्वे तत्रानुमिः स्यापत्तेरिति । तदपि व्यर्थविशेषणत्वात् तदज्ञानेऽपि. प्रत्येकज्ञानस्य दोषत्वाञ्च निरस्तम् । वस्तुतस्तुप्रकृतहेतुन्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यस्य त. प्रमितेश्चाप्रसिद्या तभावो ज्ञातुमुद्भावपितुश्चाशय एव । यत्किशिद्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टपमितिविरहा सद्धेतुसाधारणः स्वप्रमितिविरही पत्किश्चित्प्रमितिथि: रहो पा सद्धेतावपि सकलतत्प्रमितिविरहो दुर्निरूप ज्याप्त्यभावादेव तद्ग्रह स एवं दोप उपजीव्यत्वात् । यदिच प्रमिििवरहा स्वरूपसन्नेय दोप: कारणाभाव. स्वात् तदा व्याप्त्यादिभ्रमादनुमितिनं स्यात न स्पाच हेत्वाभासताज्ञानगर्भत तल्लक्षणाभावात्। एतेन व्याप्ति . . । (अन्नपात मु.पु. पाठी- ·१८४४ अनुमानचिन्तामणौ समासे वहुवचनापत्तिः समाहारद्वन्धस्य नियतापयतयाऽत्र तदसम्भः वादिति वाच्यम् । 'सर्वत्र द्वन्() विभापयैकपचन भवतीति पाय य. नुशासनादितरतरद्वन्द्वष्यकवचनसम्भवात । न चै धवनदिरमि: त्यपि प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम्। 'बन्दैकत्व'मिति सूत्रेण द्वन्द्वस्यकथा चनत्ये नपुंसकलिङ्गान्वावश्यकत्वंयोधनात्। न चैवं समाहारेतरेतग्योः को भेद इति वाच्यम् । समाहारद्वन्द्वस्य समाहारस्वप्रकारकयों- धजनकत्वेनैव भेदात् तस्यैव(२) च नियतविषयत्वादित्यलमधि केन। नन्वत्र हेतुतावच्छेदकादिवैशिष्ट्ये वैज्ञानिकंगतु वास्तविक ग्राहां येन साधनविशेषणासियादिस्थलेऽप्रसिद्धिः स्यात, तथा च हेतु तावच्छेदकरूपेण हेतौ साप्तावच्छेदकरूपेण साध्यव्याप्यत्वं पक्षता. वच्छेकरूपेण पक्षधर्मत्वं चावगाहते या साध्यव्याप्यो हेतुः पक्षवृत्ति रित्याकारिका भ्रमभित्रा प्रतीतिस्तद्विरहवत्त्वमसिद्धत्वमिति फलि. तार्थ इत्यत माह तत्प्रमितेश्चेति । प्रसिद्धिस्थले भ्रमभिन्नतादृशः प्रतीतेश्चेत्यर्थ: । ननु व्याप्तिपक्षधर्मताप्रेमितिपदेन प्रकृतहतुविशेष्य कातसाध्यनिरूपितम्याप्पयादिप्रमितिनं विवक्षिता, किन्तु यत्किर शिसाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिएयत्किञ्चिन्पक्षधर्मत्वमकारकयत्किर शिद्धतुविशम्यकप्रमितिरेव विधक्षित तविरहश्च न तत्सामान्यामा षः, किन्तु तत्प्रतियोगिकाभावमा तेन हेत्वन्तरे साध्यान्तरीयव्या. स्यादिमितिसत्वदशायां नाव्याप्तिरित्यत आ६- यत्किञ्चिद्याप्तीति। यत्किञ्चिदिति, पक्षेऽपि सम्बध्यते। यत्किञ्चिभिरूपितव्यातिविशिष्टः यस्किञ्चित्पक्षधर्मत्वप्रकारकयत्किञ्चिद्धतुविशेष्यकप्रमितिप्रतियोगि-" काभाव इत्यर्थः । ननु हेतुतावच्छेदकल्पेण हेतौ ; साध्यतावच्छेदक- रूपेण साध्यनिरूपितव्याप्यत्वं, पक्षतावच्छेदकरूपेण पक्षधर्मत्वं चा; घगाहते या प्रतीतिमानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन हेतुर तावच्छेदके तदभावोऽसिद्धिः नमानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासं• बधापच्छिन्नताहराप्रतीत्यभायवद्धनुतावच्छेद्वान् हेतुरसिद्ध इति न कोऽपि दोष इत्यत आह स्वप्रमितीति । भ्रमानिसपित विशेष्यताव. छेदकतासम्बन्धेन स्वीयताशप्रतीतिविरहो वा विवक्षितः तेन स. स्थन्धेन यस्यफस्यचि पुरुषस्य ताशप्रतीतिविरहो या न सम्प (१)सर्फ दो हाते मु. पु० पाठ । .(वेति मु.पु. पाठ ।

·इत्यत . असिमिकरणम् । १८४५ धेन ताशप्रतीतिसामान्यामांवो वा नाचौ सद्धेतावपि सत्वात् । नात्यो दुज्ञेयत्वात् । परकीयप्रतीतेरयोग्यत्वादित्यर्थः । ननु व्या. फ्यभावादिहेतुना स्वपरसारिणताशप्रतीत्यभावों ज्ञेय माह व्याप्त्यभावादिति । ननु ' स्वरूपसनेवाय' प्रतिवन्धकोऽतो दुयत्वापि ने क्षतिरित्यत आह यदि चेति । प्रमितिविरहा-भ्रमानि- कपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन तादृशप्रतीतिसामान्याभाव। तदेति । असिद्ध देताविति शेषः । तादृशाभावस्य प्रतिवन्धकस्य सत्त्वादिति भावः । तल्लक्षणाभावादिति । हेत्वाभास सामान्यलक्ष. णाभावादित्यर्थः। । अन्यतरत्वमिति । अन्यतरवत्वमित्यर्थः । यथा. श्रुते अन्यतरस्वस्यासिविधर्मतयाऽसिद्धिरित्यस्यानन्वयापत्तः ।। न. त्वन्यतरवत्वं प्रत्येकमात्रयत्वं तथा च प्रमितिद्वयाभावस्थले- इन्याप्तिरित्यत आहान्यतरत्वमिति । एतेनेति विवृणोति व्यर्थवि: शेषणत्यादेवेति पूर्ववत ॥ “(चि) स्यादेतत् व्यातिपक्षधर्मताभ्यांनिश्चयः सिद्धि- स्तदभाचोऽसिद्धिः, अत एवाव्याप्तेऽपक्षधर्मे च तदा: रोपरूपासिद्धिरित्यनुमितिः, न तु व्याप्तपक्षधदिपि, 7 तदनिश्च । न चैवं हेतोरप्याभासत्वं तदाभासस्यापि हेतुत्वं स्यात्, दशाविशेष इष्टत्वात् । सेयं स्वरूपसती दूपिका कारणाभाषत्वात् । न च व्याप्त्यादिप्रत्येक- निश्चयाभाव एवं दूपक आवश्यकत्वादिति वाच्यम् | विशिष्टनिश्चपस्य हेतुत्वे तद्भावस्य कार्यानुत्पाद- कत्वादिति । मैवम् । एवं सव्यभिचारादेरप्यत्रैवान्तभावप्रस. ङ्गात् । असिद्धः स्वरूपसत एम दोपत्वे स्वज्ञानार्थ व्य. भिचाराद्यनुद्भावनात् । यदि च तस्मात् सिडिनोपप. चत इति तस्योपजीव्यत्वं तदाश्रयासियादिज्ञानात् सिद्धिर्नेति स एव पृथग्दोप: स्यात् । असिद्धिश्व ज्ञा. 4 - ·१८४६ अनुमानचिन्तामणी -- - .. ता परस्पोद्भाव्येति स्वज्ञानार्थमुद्भावितासिद्धिनिषा- हाश्चाश्रयसियादिज्ञानमावश्यकम् । कवच हेतुनदा भासविवेकः ? सिद्धौ योरपि , हेतुत्वात् असिद्धौ तदाभासत्वात्, व्यभिचारादेः सद्धती सिद्धिमख- ण्डयतश्च इत्याभासत्वाभावात् ॥ (दी० ) व्यभिचारादेरिति । सद्भतौ-सद्धेतुत्वेन ज्ञायमाने, तदानी सिद्धप्रतिबन्धेऽपि कालान्तरगृहीतेन व्यभिचारादिना, वदानीन्तनाभासत्वं सुग्रहयिति ध्येयम् । (मा०) व्याप्तीति । स्वीयध्यातिपक्षधर्मतोमयप्रकारकनिर्णय इत्यर्थः । तदभावः-विण्यतासम्बन्धेन-प्रकृतहेतौ तदभाषः । व्याः प्यादिनमान नुमितिर्न स्यादिति पूर्वोक्तवाधकमुखाति मत । एवेति । यत एक विषयतासामान्येन भ्रमप्रमासाधारणस्वायतदुभयप्रकारक- निर्णयसामान्यभावोऽसिद्धिर्न तु भ्रमनिरूपितविषयतासम्बन्धेन स्वपरसाधारणताशनिर्णयाभावोऽत एषैत्यर्थः । तदा व्याप्त्यादि. भ्रमदशायों, सिद्धिः-व्याहिपक्षधसतोभयप्रकारकनिर्णयः। तदनिश्चय इति। स्वायतदुभयप्रकारकनिर्णयामाप इत्यर्थः। पुरुपान्तरीयतदुभय- निर्णादनुमितिरिति शेषः। न चैपमिति पत्र-स्वीयतदुभयनिर्णया- भावस्यासिद्धित्वे, हेतोरपि-पर्वतो यहिमान धूमादित्यादौ सद्धेतोरपि, स्वीयतदुभयनिर्णपाभावदशायामिति शेषः । तदाभासस्यापि-पर्वतो घहिमान् आकाशादित्यायसिद्धहेतोरपि, स्वीयभ्रमात्मकतवुभयनिर्णय दशायामिति शेषः। देतुत्व-सद्धेतुत्वम्। न च भ्रमात्मकतदुभयनिर्णय- दशायामपि असाधारण्यविरोधान्यतरस्य हेत्वाभासत्वप्रयोजक- स्यावश्य सरवन सद्धेतुत्वासम्भव इति वाच्यम् । पक्षवृतित्वे सति साध्यव्यापीभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्यालाधारण्यस्य वृत्तिमत्वे सति साध्यवदवृत्तित्वरूपस्य पूर्वोक्तविरोधस्य च तत्रासत्वा- दिति भावः। फेचित्तु हेतुत्वस्यासिद्धिशून्यहेतुत्वमित्यर्थ इत्याहुः । सेयमिति । पूर्वाक च न हेत्वाभासलक्षणमिति भावनचेति । न तूमयप्रकार कनिर्णयाभाव इति भावः। आवश्यकत्वात्-कारणाभावत्वेन तस्य - ·असिद्धिप्रकरणम् । १८४७ दोषताया आवश्यकत्वात् । विशिष्टेति तदुमयप्रकारकनिर्णयस्येत्या यी तदभावस्य तदभावस्यापि । कार्यानुत्पादकत्वाविति । कार्यो नुत्पत्तिप्रयोजकत्वादित्यर्थः। अववि । असिद्धविवेत्यर्थ । व्याप्तिपक्षधर्मतानिर्णयाभावेनैवान मित्यभावसम्मवादिति भावः । ननु प्रतिवन्धकीभूताऽसिद्धिज्ञानों पजीव्यतया व्यभिचारादिपि इत्यत आह असिद्धेरिति । स्वज्ञाना. थ-प्रतिवन्धकीभूतासिद्धिज्ञानार्थम्,अनुद्भावनात्-अनपेक्षणात् । ननु प्रतिबन्धकीभूतासिद्धिज्ञान प्रति व्यभिचारादरनुपजीव्यत्वेपि यसि- द्विस्वरूप तस्योपजीव्यत्वमस्त्येव व्याप्तिपक्षधर्मतानिर्णयरूपसिद्धि प्रतिबन्धका वनवासिद्धिस्वरूपोपजीव्यत्वादतः पृथर दोपत्थमित्यत आह यदि चेति । तस्मात-व्यभिचारादिशानात् । सिद्धि च्यातिपक्ष- धर्मतानिर्णय। तस्य-व्यभिचारादे , उपजीव्यत्व-असिद्धिस्वरूपे उपजीव्यत्वम्, स पवेति एवकाए भिन्नक्रमे दोप इत्यनन्तर योज्या, स पृथक , दोष पव स्यादित्यर्थः । असिद्धिस्वरूप उपजी. ध्यत्वात् तथाच । हत्वाभासाधिक्यापत्तिरिति भाव: सिद्धिपूर्वमाश्रयासियादिवानाभावाचस्य नोपजीव्यत्व, न च व्यभि- चारादावपि तुल्यं, तज्ज्ञानार्थ तत्स्वरूपनिर्वाहार्थ च तत्पूर्वे, तज्वानस्यावश्यकत्वादित्यत आह असिद्धिश्चेति । आश्रयासिद्धयादि- ज्ञानम्-आश्रयसिधादिशानमपि।दूषणान्तरमाह कथचेति। कथ वेत्ये. र्थः । हेतुतदाभासविधक इति । पर्वतो-पहिमान् धूमादित्यादेरसद्धे. तुभिन्नत्वेन पर्वतोवहिमान आकाशादित्यादेश सद्धेतुभिन्नत्वेन व्यव. हार इत्यर्थः। सिद्धाविति। व्याप्तिपक्षधम्मतानिर्णयस्वरूपसिधिसत्त्व इत्यर्थ । हेतुल्यात्-सदेतुत्वात्, आमासत्वात्-चयोरप्यसद्धेतुत्वात्। अन्योन्याभावस्तु नाव्याप्यवृत्तिरिति भावः। फिच यदि व्यभि. चारादेरसिद्धिस्वरूप प्रत्युपजीव्यतयेव हत्यामासत्व तथा व्यभिचा. याविदेतो सहेतुताग्रहदशायां व्यभिचारादेः सिद्धिावघटकावामा. पेनासाद्धस्वरूपोपजीव्यत्वाभावाचस्य तदानीन्तनहतुवोप-वाभाय. प्रसङ्ग, तस्य तदानीन्तनहेत्वाभासावाभावे नत्सम्बन्धेन तवतो हेतो. रपि तदानी-तनहेत्वाभासत्व न स्यात्, तथा च व्यभिचार्यादिदेतो. नित्यदुष्टत्यभङ्गप्रसङ्गति दूपणान्तरमाह व्यभिचारादेरितिसतो. व्यभिचार्यादिहतोः सद्धेतुत्वग्रहदशाया व्यभिचार्यादिहेताव्या. नत्व- .

·१८४८ अनुपानचिन्तामणी तिपक्षधर्मतानिर्णयदशायामिाते यावत् । सिद्धिमवंडयत:-स्वाप्ति- पक्षधर्मतानिर्णयरूपा सिदिमविघटयता, हेत्वाभासत्वाभावाचदानीन्त नहेतुदोपस्वाभावप्रसन्हात, भिन्नमयकाराय योज्यमाप. चि. तथासति तत्सयन्धेन ततो देतोरपि तदानीन्तनहेत्वाभासत्वा. सभपात व्यभिचार्यादिदेतोनित्यदुष्टस्यभगापतिरिति.माया, पता चापाततःध्यमिचारादेस्तवानी सिशिप्रतिवन्धकफलानुपाहितत्वेऽपि सिद्धिप्रतिबन्धस्वरुपयोग्यत्वस्य तदानीमपि सत्वादेव तदानान्तनहे. तुदोषत्वसम्भवादतरसयन्धेन तद्वतो हेतोरपि तदातीन्तनहेत्वामास. त्यस्य सुमहत्यात्, अन्यथा सिद्धान्तिनयेपि व्यातिपक्षधर्मतानिर्ण यात्मकसिद्धिविघटकतव, व्यभिचारादेहेतुदोपतयेतदनुयोगस्य तुल्यत्वात्। फेचिनु हेतुतदाभासविवेक इति । पर्वतो घहिमान धूमादित्या. देरसद्धतुभिन्नत्येन द्रव्य-सखात् । गोट्यधानश्वत्वात - पात्र सतुभिन्नत्वेन व्यवहार इत्यर्थः । सिद्धावित्यादिनन्धस्तु पूर्ववत् । ननु.सिद्धिसत्त्वे द्वयोरपि सद्धेतुत्वादिदमयुक्त सिद्धिसत्यपि द्रव्यं सत्वादित्यादेव्यभिचारादिहेतुदोपवत्वेन दुष्टत्यादित्यत आह व्यभिः घारादेरिति । अप्यर्थफाग्रिमचकारोऽत्रय याज्य, व्यभिचारादे. रपीत्यर्थः। सद्धेती-संद्धतुत्वग्रहसाचे व्याप्तिपक्षधर्मतानिर्णयरूप. सिद्धिसत्वे, इति यवत् । सिद्धिमत्रपडयता-यातिपक्षधर्मः तानिर्णयसपासिद्धिमविघटयता, हेत्वाभासामावाद-हेत्वाभास. स्वप्रयोजकाचासम्भवाचन, सिद्धिविघटकस्वरूपस्यासिद्ध्युपजी- ख्यत्वस्यैव व्यभिचारादहेतुदोषस्वप्रयोजकत्यादिति । भाव इति ध्याचक्षु.॥ 1. (चि०) अथ सुप्रप्ती जागरेऽपि पाप्तिपक्षधर्मता सत्वे तदनिश्चयेऽनुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयोज्या "सच्यभिचारादौ तथाऽधधारणादित्यसिद्धिरज्ञातापि हेत्वाभासः। न चैवं हेत्वाभासाधिक्यं क्लप्तान्त: र्भावो, वा, तेन रूपेण व्याप्त्यसिध्यादेरेव सग्रहादि: तिचन्न । - ·। भसिद्धिपकरणम्। एवं सम्गभिचारादिरप्यसिद्धिः स्थादित्युक्तत्वात्। उपजीवना दे आश्रयासिद्ध्यादिरपि पृथक स्यात् । सु. पुण्यादावनुमित्यभावः कारणासावात कार्यानुत्पादो हि न प्रतिवन्धकमात्रात्, किन्तु कारणाभाषपदापि अमत्यपि प्रतिवन्धक बढयभावन दाहानुत्पत्तेः । अधानुमित्यनुत्पादा हेत्वाभासप्रयुक्त एवेति चेत्, तीनुमितौ मनोयोगादिरपि न हेतुः, हेत्वाभासादे: घानुमित्यनुत्पादे तातिरेकेणानुमित्यनुत्पादाभावात्, सिद्धरव तद्धेतुत्वे चरमकारणमेव हेतुः स्यात् ।। (दी०) तेन रूपण-तत्साधारणरूपेण । वयभावेनेति । पायभावस्तु न मंतिवन्धका कारणीभुतो योऽभावस्तमतियो- गिन एव तथात्वात् । पदभावत्वेन कारणत्वं तदेव तथेत्यपि कश्चित् ।। (मा०) न्याप्तिपक्षधर्मतासाव इति । ध्यातिपक्षधर्मशासत्य. पौत्यर्थः । तथावधारणादिति। अनुमित्यनुत्पादस्य हेत्वाभासप्रयोज्य. स्वावधारणादित्यर्थः । अज्ञातापीति । तत्रानुमित्यनुत्पादस्य देवामा. सप्रयोज्यत्वान्यथानुपपत्तिरिति(१) भावः । हेत्वाभासाधिसमिति । माधयासिद्ध्यादेरतिरिक्तदेवाभासस्वमित्यर्थः । फ्लप्तान्तर्भाव इति । फ्लमानों व्यभिचारादीनामसिद्ध्यन्तर्भाव इत्यर्थः । तेन रूपेण. तत्साधनाध्यासिद्धाद्यन्यतमस्वरूपेण । व्याप्त्यसिध्यादेरवेति । या. प्तिनिर्णयामायादेरित्यर्थः । संप्रहाव-विभागस्थासिद्धिपदेन संग्र. हात्, एवकारायभिचारादिन्यवादः । भसिद्धिः स्यादिति । असिद्धित्वेनैव सूत्रकृता विमतः स्यादि. त्यर्थः । उपजीवनादिति । असिदिस्वरूपं प्रत्युपजीव्यायादित्यर्थः । भेदे-पथविभजने, पृथक् स्यात्-पृथक् विभक्तः स्यात् । नय कातिपक्षधर्मतासस्वेपि सुपुप्त्यादौ कथमनुमित्यभायः स्वाभासा. भावादिस्यत आह सुपुष्यादाविति । कारणाभावात्-परामशस्मिक (1) यथानुपपस्पति मु. पुरु पाट । T .

·१८५० अनुमानचिन्तामणी क कारणाभावात् । कारणामावादपि-भावरूपकारणामावादपि । न हेतुरिति । स्यादिति शेषः, अनुमित्यनुत्पादे-अनुमित्यनुत्पादाः भ्युपगमे । तप्यतिरेकेणेति । आत्ममनोयोगादिव्यतिरेकेणेत्यर्थः । तातिरेकेण कार्यानुत्पादस्तस्यैव च कारणत्वादिनि भावः । नन्धि. दमिष्टमेवत्यत आह सिद्धरेवेतिः। व्यातिपक्षधर्मतानिर्णयस्य- वेत्यर्थः । हेतुः स्यादिति । सर्वत्र हेतुः स्यादित्यर्थः । तथा च कार्य निष्कारणकं स्यादिति भावः। इदमापाततः भन्मतेपि कथमात्ममा नोयोगो हेतु इतरकारणसत्वे तध्यतिरेकेणानुमितिव्यतिरेकासिद्धः। अधानुमित्यादिकमसमवाधिकारणवद्भावकार्य धादित्यनुमानात् त. सिद्धिस्तदा ममापि तुल्यम्, चरमे सत्यपि कार्य सकरणमिति व्या. तिबलात् व्याप्तिमानादेः करणतासिद्धे, अन्यथा तयापिध्याप्तिाना- दिकं करण न स्यात्परामर्शादिचरमकारणे सति तयतिरेकेण कार्यव्य- तिरेकामावाद, परमार्थतस्तु तादृशव्याप्तिरप्रयोजिकेत्येव तत्त्वम् ॥ (चि०) अन्ये तुगमकतापयिकप्रतिद्वन्द्विव्याप्ति- पक्षमतापिरहतन्नियतयोरन्यतरत्वं हेत्वाभामत्वम् । तत्राधिकसमानवलौवाधप्रतिरोधी प्रतिद्वन्दिनौ, क्या- तिपक्षधर्मताविरहश्चासिद्धिः तन्निषतौ च सव्यभि- चारविरुद्धौ। न चानयोरप्यसिद्धान्तभीचः, व्याप्तिवि. रहनियतत्वेन ज्ञातयोः स्वातन्त्र्येणैव दूपकत्वात् भ्रमे विशेषदर्शनस्पेवेति । तन्न । अत्रापि व्याप्तिपक्षधर्मताविरह,एवासिद्धि: पवस्यति । तत्र चोक्तमेव । अन्यतरत्वञ्चन लक्षणं व्यर्थविशेपणत्वात, हेत्वाभासान्तरपहिष्कृतस्य व्या. प्तिपक्षधर्मतानिश्चयविरोधिनो रूपस्य विवक्षितत्वात् , तच्चाश्रयासिझ्यादिकमेवेति ।। इत्यसिद्धिपूर्वपक्षचिन्तामाणिः ।

·असिद्धिर्भकरणम् । (मा० ) केचित्तु हेत्वाभासलामान्यलक्षणं तद्विशेषलक्षणानि च मकारान्तरेणाहुस्तन्मतमुपन्यस्यति अन्य विति। अत्र गमकतोप- यिकप्रतिद्वन्द्वी च व्याप्तिपक्षधर्मतापिरहश्च गमकतापयिकप्रतिद्वधि व्यातिपक्षधर्मताधिरहं ताशपक्षधर्मताधिरहं च तनियतश्च ता. दृशपक्षधर्मताविरहतन्नियती तयोरित्यकवचनान्तसमाहारद्वन्द्वगर्भ इतरेतरद्वन्द्व इति न बहुवचनापत्तिरितिद्रष्टव्यम् । तथाच गमकतोप- यिकप्रतिद्वन्द्विव्याप्तिपक्षधर्मताविरद्वतद्याप्यानामन्यतमत्वं हेत्वाभा. ससामान्यलक्षणमित्यर्थः । गमकतापयिकप्रतिद्वन्द्रित्वं च साक्षादनु- मितिप्रतिवन्धकत्वम् । गमकतोपयिकस्यावाधितत्वासत्प्रक्षितत्वस्य विरोधित्वमित्यपि कश्चित् । “तब-तेपुमध्या अधिकवलसमानवलाविति अधिकवलसमानवली चाधप्रतिरोधाविति योजनया समानवलप्रतिद्वन्द्वी प्रतिरोधः अधि- कवलप्रतिद्वन्द्वी वाध इत्यर्थः । समानवलप्रतिवन्द्रित्वं वाधनिर्णयत्या. धनवच्छिन्नलाक्षादनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वम् असाधारणत्व. मप्येतन्मते प्रतिरोधान्तर्गतमेव । तन्निर्णयत्वाचनवच्छिन्नत्वेनापि वा प्रतिवन्धकताविशेषणीया।अधिकवलप्रतिद्वन्द्वित्वं च साध्याभावव्या- प्यवत्तानिर्णयत्वाचनवच्छिन्नसाक्षादनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व मिति भावः । तन्नियतौ-व्याप्तिपक्षधर्मताव्याप्यो । सव्यभिचारेति, धर्मप्रधानो निर्देशः। ननु यदि तो तन्नियतौ तदा तदुग्नयनद्वारैव दो. पत्वसम्भवेन कथं तयोः पृथक् दोषत्वमुपेयते इत्याशक्य निराकरोति न चेति । असिवन्तर्भावः असिद्ध्युपनयनद्वारादूपत्वम्, अनयोर्य- मिचारविरुद्धयोः । स्वातन्त्र्येणवेति । व्याप्त्यादिविरहनिर्णय विनैः पेत्यर्थः। व्याप्तिविरहव्याप्यत्वेनेत्युपलक्षणम् व्यभिचारिवादिनेत्यपि योध्यम्। नन्वेवं व्याप्तिपक्षधर्मताविरहत्वमेवासिद्धिलक्षणं पर्यवसितं तय दृपिनमेवेत्यत आह अत्रापीति । अस्मिन्मतेपीत्यर्थः । उक्तीम- ति! मगनुगतरूपंदूपणमित्यर्थः (१)। नन्यन्यतरत्येनानुगमोऽस्वित्यत आहान्यतरत्वं चति । व्यथेति। असाधकतानुमाने अन्यतरत्वरूप. विशेपणास्य व्यर्थवादित्यर्थः । प्रत्येक व्याप्तित्वाधवच्छिन्नप्रतियो- (1) मिशिष इति मु.पु. पाठः । -

·१८५२
अनुमानचिन्तामणी
गिताफाभारयनर गमकत्वसम्भवादिति भावः । ननु विशिष्ट
भाव एव सामान्यलक्षणघटको न तु व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावः तथा
च विशिष्ट्राभायस्यैवासिद्धित्येन व्यापयादिप्रत्यकामावस्याताया
प्राननुगम इत्यत माइ इत्याभासान्तरेति । पहिष्कृतस्य-मिन्नस्य,
विषक्षितत्वात् अत्र शाखेऽसिद्धित्वेन विवक्षितत्वात् । आश्रयालि.
धादिकमेयेति । न तु विशिष्टामाच इत्यर्थः आविपदान व्याप्यादि.
प्रत्येकाभावपरिग्रहः॥
इति असिद्धिपूर्वपक्षरहस्यम् ॥
(चि०)उच्यते-आश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिा व्याप्य.
स्वासिद्धिश्च प्रत्येकमेव दोप:-प्रत्येकस्य ज्ञानादुद्भावना.
च्चानुमितिपतिबन्धात्, न तु विशिष्टाभावः परामर्श वि.
पयाभाचो वा व्यर्थविशेपणत्वात् , तस्य ज्ञानमुद्भावनं
विनाप्यनुमितिप्रतिबन्धात्, अनुभवसिद्धे हि लक्षणं
न तु लक्षणानुरोधेनानुभवकल्पना । परामर्शविषया.
• भावत्वेनानुगतेन त्रयाणामसिद्धत्वेन सवदी महर्पिणा
कृत इति न विभागविरोधो हेत्वाभासाधिक्यं वा।
अत एच-"पे व्याप्तिविरहपक्षधर्मताविरहरूपासोऽसि-
द्विभेदमध्यमभ्यासते, तदन्ये च यथायथं व्यभिचा-
रादयः" इति सिद्धान्तप्रवादोऽपि । न चैवं साक्षात्प्रति-
चन्धकत्वेन बाधप्रतिरोधयोाप्तिविरहलिङ्गत्वेन स
व्यभिचारविरुद्धयोरपि संग्रहे विभागव्याघात:, स्व.
तन्त्राभिप्रायस्य निपेटुमशक्पत्वात्। अन्यथा शास्त्रे
परिभापीच्छेदापत्तेः। सच्यभिचारादेरप्येवरूपसत्त्वे.
ऽप्युपजीव्यत्वेन पृथक्त्वम् उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेर.
सकरात्॥

·अमिद्धिरिणम् । १८५३ (वा.) परामर्शसादि । ननु परामर्शविषयाभावत्तमना- भासे आभासत्वविशेपितमपि वाघविशेषे परामर्शविरोधिस्ववि- शेषितश्च हेतोः साध्यासामानाधिकरण्येऽतिप्रसक्तम, अप्रसक्तश्च साधनाद्यभाववरपक्षादौ पक्षादेः साधनवदन्यत्वादौ साधनादों पक्षादिकृत्यन्यत्वपक्षनिष्ठाभावपतियोगित्वादौ । अंत एवं यस्य पद्धर्मवचं परामर्शविपयस्तस्य वदभाववत्वं तदिति शब्दमा त्रानुगतं प्रत्युक्तम् । परामर्शविरोधित्वमात्रश्च सव्यभिचारेऽति. प्रसक्तम् । न च तदन्यत्वेन विशेपणीयम्, नित्यो घंटो द्रव्यं प्रमेयो वा जलवादित्यादौ तदर्थामसिद्धः । अथ पक्षतावच्छे- दकरूपेण पक्षे हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतोर्यविशिष्टज्ञानं साध्य- तावच्छेदकविशिष्टसाध्यावगाहि तद्विरोधित्वं तदिति चेन्न । पक्ष- वृत्तित्वविशिष्टसाध्यापभिचरितसामानाधिकरण्याद्यभावाव्या. से। न च विशिष्टपक्षविशिष्टसाधनवैशिष्ट्यविशिष्टसाध्यग्रहावि. रोधियद्याप्तिग्रहविरोधि तदन्यत्वे सति परामर्शविरोधित्वं तक विशिष्टपक्षवैशिष्ट्योपादानाद्वहिमान वह्निमान् जलदतादित्यादी । व्याप्तिग्रहविरोधिन्या अपि स्वरूपासिदेनासंग्रह इति वाच्यम् । जलदो वहिमान काञ्चनपयवाहिमान् वा धूमात काश्चनमयधृमा. देत्यादौ व्याप्तिग्रहविरोधिनस्तादृशग्रहाविशोधनो रूपस्यामसिद्ध। "... उच्यते (१) साधारण्यकवितासाधारण्यानुपसंहारित्वभिन्न (१) अयमत्र जागदीशसम्प्रदायिको दाधीनपाठ। भवानन्दादिसम्मनस्तु-- साधारण्याप्ताधारण्यभित्र तज्ञज्ञानस्य विषयतापरामर्शविरोधितावतावच्छेदकरूपमसिद्धिः बयभिचारिमेयत्वगन् यतिसमानाधिकरणगादत्ववान् वा पर्वतो विमान मेयत्वात् इदन्या - न्यादौ आश्रयासिद्धिविरहेऽपिन तिः प्रसिद्धियस्यासाधिक्ता आश्रया सद्धिलक्षणस्य चा- मिद्धिघटितवात्रानिप्रसङ्गः। प्रकृतपक्षापावटाभाववसाधारण्यादभित्र वा इनभ्यम् । परामर्श चालयापातिरुमदेया तेनानुपसदारित्वयुदास । साध्यसाधन दैना सिद्धिदात् यत्र साधारस्पादिक- पमिद तत्र नदन्यत्व नोपादेय यथा काञ्चनमय पर्वतो हृदो वा हिमान् मेयो वा धूमन् मेय. नो पर्वताम्य पर्वनो दहनाम्यदहनवान् भूमा-यपूसादवाय सिद्धेसम्पादनार इकभासत- - ·. १८५४ अनुमानचिन्नोमणी ज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितावच्छेदकं रूपमसिद्धिः। य. व साधारण्यादिकममसिद्धं यत्र च विधव्यभिचारिमेयत्ववान वह्निसमानाधिकरणदत्ववान वयभावव्यापकीभूताभावप्रतियो। गिदत्तवान् वा पर्वतो पहिमान् मेयत्वात् हदत्वादेत्यादौ सा. धारण्यादिकम्मसिदं तत्र तदन्यत्वं नापादेयम् शब्दानुगमस्या- किश्चित्करत्वात् । परामर्श च व्याप्तिपतिरेकतोप्युपादेया, ना- तो म्पतिरेकम्पामिविशिष्टपक्षधम्मत्वाभावादावव्याप्तिः । माधा- रण्यायनिरूपितया ज्ञानस्य विपयितया, परामर्शविरोधितावच्छे. दकरूपं वा असिद्धिः । अत एव द्रव्यत्वाव्याभिचारिगुणद्रव्यो- भयसमवेतवान् द्रव्यत्वसमानाधिकरणगुणसमवेतकर्मासमवेत- वान् वा घटो द्रव्यं सच्चात् व्यकम्मासमवेतसमवेतादेत्पादौ गुणद्रव्योभयसमवेतादिनिष्ठस्य द्रव्यत्तव्यभिचारितादेः सत्ता- दिनिद्रव्यत्वच्यभिचारिवाधात्मकसाधारण्यादितोऽनतिरि- sपि न क्षतिः । पर्वतान्या पर्वतो दहनान्यदहनवान् धु- मान्यधूमादिसादावप्तिद्धिसम्पादनाय इत्वाभासोक्ता रीतिरनुस. तिव्या । तत्र ज्ञानस्य विषयतया विशिष्पक्षग्रहविरोधितावच्छे- दक रूपमाश्रयासिदिः । विशिष्टपक्षाविशिष्टपावनग्रहाविरोधि. नो ज्ञानस्य विषयतया तदुभयवैशिष्ट्यग्रहविरोधितावच्छेदक स्वरूपासिद्धिः। संपूछते चेत्यपनिसगगन रूपात चाक्षुपस्प- विवादित्यादौ गगनादेनिस्पर्शत्वादिकम् । एवं शब्दो द्रव्य .

·- . असिद्धिप्रकरणम् । १८५५ गुणान्यत्वे सति सच्चात् , गुणान्यत्वविशिष्टसच द्रव्यत्वव्याभि- चारि गुणवृत्तिवादियादावपि नाव्याप्तिः । तदुभयभिन्नासिद्धि- व्याप्यत्वासिद्धिः। पंक्षादिभेदेनासिद्ध दाधनाश्रयासिद्ध्यादि. कमनसिद्धं तत्र तदन्यत्वं न वक्तव्यमिति । सविषयवृत्तिप्रकृतसाध्यसाधनग्रहविरोधितानवच्छेदकप्रकृत. पक्षाकृतसाधनवैशिष्टयग्रहविरोधितावच्छेदकरूपशुन्य ज्ञानस्य वि. पयोऽसिद्धियायवासिद्धिः । साध्यपदोपादानात् पर्वतः पर्व- तवृत्तिइदत्ववान् इदत्वादित्यादौ साध्यापसिद्धेन संग्रहः। त; स्याः स्वरूपासिद्धौ निवेशादनुपादेयमेव वा साध्यमित्यपि क. श्चित् । साध्यत्वे त्वप्रसिद्धिव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतादिविरहाद- यश्चैतनेदाः । यित्नु हेतुनावच्छेदकस्य व्याप्यतानवच्छंदकत्वमपि व्या. प्यत्वासिद्धिः, नीलधूमत्वादेव तथात्वं समानाधिकरणसम्भव- देवच्छेदकान्तरमपेक्ष्य गुरुत्वादिति । अत्रावच्छेदकत्वं यद्यनतिः रिक्तशत्तित्वं तदा तस्याप्यस्ति । अथ तादृशेन समानाधिकर न तादृशेन वा धर्मान्तरेणाघटितत्वे सति तत्वम् । तन्न । स. स्यन्तस्य गौरवेणानुपादेयत्वात् । नापि अन्यूनानतिरिक्तचि- स्वम् आलोकायने मत्वादेरप्यतथात्वापातात् । अथ स्वरूप- सम्बन्धविशेषः, तर्हि द्रव्यं रूपादित्यादौ रूपत्वादेरपि तथात्वं न स्यात् रूपादिषु चतुर्विशती सम्भवदवच्छेदकमेकं गुणत्वमपेक्ष्य । रूपत्वादीनां चतुर्विशः पतिशतेर्श गुरुत्वात् । एवं पशुपान् सानादिमत इत्यादौ सासादिमायादेरपि गोत्वादिकां जातिम- पेक्ष्य उपाधेगुरुत्वात् हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुव्यापकसाध्य- . समानाधिकरणतादृशहेतोः साध्याव्यभिचरितसम्बन्धिताहशहे. वोर्वा शानस्पानुमितिकारणस्पाविरोपिनो निरुक्तानवछेदकत्त- " ·तु हटान्तस्प साध्यादिवेक- १८५६ अनुमानचिन्तामणी स्य दोपवायोगाच्च । परार्थस्थळे रूपवत हेतोय॑विशेषणत्वमपि निग्रस्थानविभाजकसूत्रस्थानुक्त समुच्चयपरेण चकारेण समुचितं पृथगेव निग्रहस्थानम् ।। इत्यसिद्धिदीधितिः- " , 1 अथासिद्धिसिद्वान्तरहस्यम् ॥ (मा.)नादिति । प्रत्यक्षादितो शानादित्यर्थः । तेनोडावना दिति संगच्छत । एवमपि । विशिष्टाभाव इति । व्याप्तिविशिष्पक्ष धर्मत्वाभाव इत्यर्थः एनच साध्यव्याप्यतुमान पक्ष इति पक्षविशे. ध्यकपरामर्शस्यैवानुमितिहेतुन्वयादिना नव्यानां मतेन, साम्यव्याप्य- स्वे सति पक्षवृत्तित्ववान हेतुरिति परामर्शस्यापि हेतुत्यनये तु विशि पाभावधीतुरपि दोष इत्युक्तमधस्तात् । परामर्शविषयाभावो वेति । परामर्शविषयप्रतियोगिकाभावत्यरूपेण च्याप्पयादिप्रत्येकाभावो घे. त्यर्थः । दोष इत्यनुपज्यते, व्यर्थविशेषणत्वात्-विशिपामावत्व. परामर्शविषयप्रतियोगिकाभावत्यरूपस्य -- विशेषणस्य दूपकताया- मंप्रयोजकत्वात् । तेन रूपेण छानस्याप्रतिवन्धत्वादिति यावत । नन्दनं तदूषण ज्ञानादिसत्वोषि अनुमितिः स्यादित्यत आह तस्येति । प्रकारित्वं पप्ठ्यर्थः । तद्रूपेण ज्ञानमुद्भावनं धानुमितिप्रतिवन्धा. दिनापीति योजना । यत्र नानुमितिप्रतिवन्धस्तत्रापि तत्प्रकार. फसानमुद्भावने च तिष्ठतीत्यर्थः। तथा च तद्रूपेण बानादिसत्त्वेपि अनुमिलाविष्टापचिरिति माया । कचित्तु तदूपेण बानस्यानुमितिप्रतिवन्धकरवामाये हेतुमा इ तस्येति । तद्रूपेण ज्ञानमुद्भावनं च चिनाप्यनुमितिप्रतिवन्धान रूपेण ज्ञानमनुमित्यप्रतियन्धकर्मित्याहुः । . तदसत् । तथा सति व्यभिचाराविज्ञान विनापि अनुमितिप्रति पन्धकव्यभिचारादिज्ञानस्याप्यप्रतिबन्धकरवापत्तरिति ध्येयम् ।। ननु परामर्शप्रतियोगिकामावत्यस्य महर्षिप्रणीतासिद्धिलक्षणत या तदूपेण ज्ञानादप्यनुमितिप्रतिवन्धो भवतीत्यनुमा कल्प्यते इत्य. त आहानुभवसिद्ध हीति। लक्षणप्रकारकक्षावादनुमितिप्रतिवन्धेऽनु. १ ·1 असिदिप्रकरणम् । १८५७ भवसि क्षीत्यर्थः। लक्षण-लक्षणस्यानुमितिप्रतिपन्धकतावस्छेदक:- धम् । ननु प्रयाणां प्रत्येकमय दोपत्ये त्रिनयसाधारणकरूपामारा। विभागस्य वा न्यूनस्व प्रयाणामध्ये फयोधियोहत्यामासध्यतिरिकत्व घा स्यादित्यत आह,परामर्शविषयति । परामर्शविषयाभावस्वरूपेणानु गतेनासिद्धत्वेन त्रयाणासह इति योजना। विरोधो-न्यूनत्यम्। हे. स्वामासाधिक्य घेति । त्रयाणां मध्ये फयोधितयो वाभासव्यतिरि. कत्व घेत्यर्थ । ननु परामर्शविषयाभावस्वं परामर्षविषयत्वावच्छिन्नप्रतियो. गिनाकामापत्य तत्प्रतियोगिकाभावावमात्र वा? नाच-याप्स्यादि. मत्येकाभावेऽज्याप्ते तादशाभावस्याप्रसिध | न घेच पदार्थों यत्र परामर्शविषयो नास्ति, अन्तत. परामर्शविषयस्याभावस्यैव सर्वत्र हत्ते नि हितायः-धेशिएपन्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका व्यायाधभाव केवळसाध्याभावसाधनभावादीचानाभासेऽतिव्या। अथ देवामासत्वे सति परामर्शविषयप्रतियोगिकाभावत्वमसिदि. त्वमतो नाभासभिनेतिध्याप्तिः । परामर्शपद व माध्यभिचरित. । सम्बन्धिहेतुमान् पक्ष(१)हत्याकारकातिरिक्ताविषयकान्वयव्याप्तिपनि तपरामर्शपरम्, अतो हेतुनिष्ठव्यतिरेक याप्त्यभावरूपेऽनुपसहारित्वे नातिव्याप्तिः । सप्तमपदार्थरूपाभाषस्य घटकतया(२) च हेतुनि सा. भ्याभावपत्तित्यरूपे साधारण्ये नातिव्याप्तिः तस्य भावत्वादिति चेत् । न । गोत्ववान् अश्वत्वादित्यादी हेतो. माध्यसामानाधिक रण्याभावरूपे विरो इदो वहिमान् धूमादित्यादौ पत्र 'भावस्य साध्यता तत्र पक्षवृत्तिसाध्याभाधरूपे घाधे गोस्वाभाव सास्नादि- मान् गोधाभावादित्यादौ यत्रामापस्य पक्षता हेतुतः च तत्र साध्या- भावपत्पक्षरूपे धाधे सायाभावव्याप्यवत्पक्षस्पेस प्रतिपक्षे साध्या भाववत्तिहेतुरूपे साधारण्ये साभ्यासमानाधिकरणहेतुपे विरोधे वातिव्याप्ते तेपा हेत्वाभासत्वात् परामर्शविषयप्रतियोगिकाभावत्या. व्च । यत्र च भावस्य पक्षता तत्र पक्षतापच्छदकाभाववत्पक्षरूपा- श्रयासिद्धौ साधनाभावपत्पक्षम्पासिद्धौ वायाप्ते तस्याभावावा. भाषात् । एष यत्र भावस्य साध्यता तत्र साध्यतावच्छेदकाभाव. (१) मायाभाववद नेताभ्यसाध्यसमाना धकरणहतुमान् पक्ष इत्यर्थ । (१) षट्पदार्थ भेत्रस्वरूपस्साभावस्य परकनगेति भाव । - ·. असिद्धिमकरणम् । १८५९ ततसत्त्वात् असम्भवापत्तेरिति निरस्तम् । माणिक्यमय एव पर्वतो चह्निमान इत्यादौ पर्वतत्वविशिष्टपर्वतनिरूपितस्य माणिक्यमयत्वा. भाववान पर्वत इति निर्णयनिष्ठस्य माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतत्व. विशिष्टपर्वतनिरूपितविपयित्वस्य परामर्शप्रतिवन्धकतानतिरिक्त- वृत्तितया ..केवलपर्वतत्वविशिष्टपर्वतादावतिव्याप्तिवारणाय सा. मान्यपदम् यग्निरूपितविपयितासामान्यमित्युक्ती माणि. क्यमयत्वाभाववत्पर्वतादावसम्भवः-पर्वत इति निर्णयनिष्ठप- तविषयित्वस्यापि माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतनिरूपितत्वे- ने सामान्यान्तर्गतत्वात् तस्य च प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वात् अतो यादृशविशिष्टनिरूपितति । पर्वत इति ज्ञाननिष्ठतविषयित्वं च न माणिक्यमयस्वाभाववत्पर्वतत्वविशिष्टपर्वतनिरूपितं विशिष्ट- सत्तानिरूपिताधारस्ववाद्विशिष्टपर्वतनिरूपितविषयित्वस्य विलक्षणस्य माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वत इति ज्ञान एव सत्वात् पर्वतो माणि. फ्यमयो न वेति सशयनिष्ठस्य तादृशविषयित्वस्य सामान्यान्तर्गतस्य प्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादसम्भववारणाय निर्णयनिष्ठमिति । नि. जयश्चागृहीताप्रामाण्यकत्येन विशेषणीयः नातस्तदोपतादवस्थ्यम् । न च विशिष्टनिरूपितविपयित्वसामान्यप्रवेशे(१) प्रतिबन्धातायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमेव विवस्यता किमनतिरिक्त तित्वपर्यन्तेनेति वाच्यम् । (२)माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वतो रूपवानिति निर्णयनिष्ठस्य रूपनिष्ठप्रकारित्वावच्छिन्नमाणिक्यम यत्वाभाववत्पर्वतविशिष्टपर्वतत्वानरूपितविशेष्यकत्वस्थ माणिक्यम- यत्वामायप्रकारित्वावच्छिन्त्रकेवलपर्वतत्वविशिष्टविशेष्यकत्वाति-- रिकस्य ताशविषयितासामान्यातर्गन्तस्य स्वरूपसम्बन्धरूपताट. शपरामर्शप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् असम्भवापत्तेः । न चत. थापि साधारण्ये साध्यासमानाधिकरणदत्वादिरूपविरोधे साध्यामा. चव्यापकीभूनामावप्रतियोगित्वाभाववद्धतुरूपेऽनुपसंहारे चाति- - व्याप्तिवारवेति वाच्यम् । साधारणत्वावरुद्धत्वानुपसंहारि- स्वाविषयकत्वन याहशविशिष्टनिरूपितविषयत्वस्य वा विशे. पणात । न चैवं बन्धव्यभिचारिमेयत्ववान् पर्वतो वहिमान् मे- यस्वादित्यादौ वहिव्यभिचारिमेयत्वादिरूपाश्रयासिद्धः साधार- प्यरूपत्वाव्यानि., एवं वह्निसमानाधिकरणहदत्यवान् पर्वतो व.

·११८५८ अनुमानचिन्तामणी घासायामसाविशेषणासिनी यत्र भावस्प साधनमा तत्र साधनतायच्दकामापत्साधनसाधनविशेपणासिद्धी घ्या. प्यापसाधनामंकच्यानियिरहरूपासची चाच्या 1 साध्याय्यभिचरितसम्यन्धिानुमान पक्ष इत्याखाकारकातिर কাহিনুফানযিময়া, যমষ্টি মাথ पात्र विषयोप्रियते वदावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववतद्धा. पच्छिन्नमसिद्धिरिति विवक्षितम । न च हेतुनिष्ठपक्षस्यमा पप्रतियोपियाईतुनिष्ठपक्षनृत्य न्यायादिवा स्वरूपासिज्जादायथ्यामि- रिनियाच्यम्। ममानप्रकारशानस्यैव प्रतियन्धकत्वयादिना नव्या. नां नये साधनामावपक्षादेव स्वरूपासिद्धादितया तस्य स्व. रूपासियत्वादिविरहादिति चेत् । न । साध्यसामानाधिकरण्या. भाववतुझपे विरोध साध्यामाययदवृत्तित्याभाववतुलणे सा. 'धारण्ये चातिव्यात, साधनात्यन्ताभावयत पक्षादेरिय साधनाय. न्तामाध्याम्यवापक्ष-साधनपत्रिपक्ष-साधनवद्भदव्याप्यवत्प. क्षादरपि स्वरूपासियादितया तमाच्यामिति(१) । मेवम परामर्शविषयाभावत्यपदेन परामर्शविरोधितावच्छेदकल. पत्यस्य विवक्षितत्वात् , परामर्शघिरोधितावच्छेदकरूपत्वं तु निर्णय. निष्ठं यारशविशिधनिकापतविपयितासामान्यं परामर्शप्रतिवन्धफतान. तिरिक्तवृत्ति तारशविशिष्टत्वम् । हत्यामाससामान्यलक्षणोकदिशै- यात्रापि तत्चदलप्रयोजनमवसेपम् । एतनावग्छेदकत्वमनन स्वरूपसम्बन्धविशेष माणिक्यमय:प. तो चहिमार धूमादित्यादौ माणिक्यमयत्याभाववत्पर्वतादिरूपे मा. श्रयासिधादावसम्भवापत्तेः पर्वतत्वादिरूपेण यस्त्वन्तरे माणिक्या मयत्वाभावत्यरूपेण यत्किचिवस्तुबानस्यापि वहिव्यायधूम. घान् माणिक्यमयः पर्वत इत्यादिपरामर्शमतिबन्धकतया प्रतिबन्ध कताच छेदकपर्वताचप्रवेशात् । अत एव विपयितासम्बन्धेनान्यून तित्वमपि न, नापि विपयितासम्बन्धनानतिरिक्तवृतित्व-माणिक्य. मयावाभाधवतपर्वतादिरूपाध्यासियादे केवलपर्वताउनतिरिक्ततया पर्वत इति केवलपर्वतादिविषयक(डानस्यापि विषयितासम्बन्धन (१)नत्राऽव्यायापनियते पाठातरम् । . (२)निश्येपीति मु.पु.का.

·. असिद्धिप्रकरणम्। १८५१ ततसत्वात् असम्भवापत्तरिति निरस्तम् । माणिक्यमय एव पर्वतो पह्निमान् इत्यादौ पर्वतत्वविशिएपर्वतनिरूपितस्य माणिक्यमयत्वा. भाववान पर्वत इति निर्णयनिष्ठस्य माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतत्व- विशिष्टपर्वतनिरूपितविपयित्वस्य परामर्शप्रतिवन्धकतानतिरिक्त- पृत्तितया केवलपर्वतत्वविशिष्टपर्वतादावतिव्याप्तिवारणाय सा. मान्यपदम् यनिरूपितविपयितासामान्यमित्युक्ती माणि फ्यमयत्वाभाववतपर्वतादावसम्भव:--पर्वत इति निर्णयनिष्ठप; पंतविषयित्वस्यापि माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतनिरूपितत्वे. न सामान्यान्तर्गतत्वात् तस्य च प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वात् अतो यादृशविशिएनिरूपितेति । पर्वत इति ज्ञाननिष्ठएवंतविपयित्वं च न माणिक्यमयत्वाभावयत्पर्वतत्वविशिष्टपर्वतनिरूपितं विशि- सत्तानिरूपिताधारत्ववाद्विशिष्टपर्वतनिरूपिनविषयित्वस्य विलक्षणस्य माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वत इति शान एव सत्वात् पर्वतो माणि. क्यमयो न वेति सशयनिष्ठस्यतादृशविषयित्वस्य सामान्यान्तर्गतस्य प्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादसम्भववारणाय निर्णयनिष्ठमिति । नि. यश्चागृहीताप्रामाण्यकत्वेन विशेषणीयः नातस्तहोपतादवस्थ्यम् । न च विशिष्टनिरूपितविपयित्वसामान्यप्रवेशे(१) प्रतिवन्धकताया: स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमेव विवश्यता किमनतिरिक्त- तित्वपर्यन्तेनेति वाच्यम् । (२)माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वतो रूपधानिति निर्णयनिष्ठस्य रूपनिष्ठप्रकारित्वावच्छिन्नमाणिक्यम यत्वाभाववत्पर्वनविशिष्टपर्वतत्वानपितविशेष्यकत्वस्य माणिक्यम- यत्वाभावकारित्यावच्छिन्नवलपर्वतत्वविशिष्टधिशेष्यकत्वाति- रिक्तस्य ताशविषयितासामान्यातर्गन्तस्य स्वरूपसम्बन्धपतार- शपरामर्शप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् असम्भवापत्तेः रनचत. थापि साधारण्ये साध्यासमानाधिकरणहत्वादिरूपविरोधेसाध्याभा. वव्यापकीभूनाभावप्रतियोगित्वाभाववद्धतुरूपेऽनुपसंदारे चाति - व्याप्तिदुवारवेति वाच्यम् । साधारणत्वविरुदत्वानुपसंहारि- स्वाविषयकवन यादशविशिष्टनिरूपितविपयत्वस्य वा विशे. पणात । न चैवं वन्द्याव्यभिचारिमेयत्ववान् पर्वतो वद्विमान् में- यत्यादित्यादी वहिव्यभिचारिमेयत्वादिरूपाश्रयासिद्धः साधार- प्यरूपत्वाव्याप्ति , एवं पहिसमानाधिकरणहदत्यवान् पर्वतो व.

·अनुमानचिन्तामणी हिमान् दास्यादित्यादी बाधसमानाधिकरणवदत्वादिरूपाध्यामिशे. विरोधम्पयाडव्याप्तिः यायभायथ्यापकीभूमामाप्रतियोगिहरत्यवान् पर्यता यतिमान इत्यादित्यादी यन्धमायव्यापीभूताभावप्रतियोगि- स्यामापयदडपस्वादिरूपाधयासियरनुगसंदारियरूपायादन्यासिरिति पापम्।साध्यसाधनपक्षमदनासिद्धिलक्षणस्य विमिन्नतया वायमि. चारिमेयस्यानित्यादापाश्रयासियारमफसाधारण्याविषयकवादि. विशेषणस्य लक्षणाघटकत्वात् शम्दानुगमस्याकिशित्करस्वान । मत पय माणिक्यमयः पर्यतो घन्दिमान धूमादित्यादौ साधारण्याधर सिमावपिन क्षतिः तत्र वदविषयकत्वादिविशेषणस्यानुपादयत्वात् । परामर्श व्यतिरेकल्यातरप्युपादानापतिरेफव्यामिविशिष्टईत्यमावत्र स्पक्षरूपायांच्याप्यत्यासिखी नात्याप्तिः। ननु तथापि पर्वतान्यः पनो पहनान्यवधनवान् धूमान्य. धूमादित्यादी पर्वतान्यस्यामावयतपर्वतादिकपाश्रयासियादी अ. ग्यातिः-तानाहार्यपरामीप्रसिधा प्रतिबन्धकत्वाप्रामद्धेः । न च तत्तदिच्छानामुत्चेजकाधनये आहार्यवानस्यापि प्रनि. पभ्यत्वनाहार्यपरामर्शविरोधितामादायैव तल्लक्षणसम्भव इति धाच्यम् । पर्वतान्यत्वाभायचान् पर्यंत इत्याविवाधानर्णयविरहद. शायां इच्छाविरषि पर्वतान्यः पर्वत इत्यादिप्रत्यक्षात्पादवा. रणाय नाशप्रत्यक्ष प्रति इच्छाया हेतुत्वावश्यकत्वे तत्र ताशयाध. निर्णयस्य प्रतियन्धकत्वे मानामावात् । न च याशविशिष्टनिरूपि. तविषयताशाल्यगृहीताप्रामाण्यकनिर्णयाव्यवहितोत्तरवय॑नाहाय- शानसामान्यं न प्रकृतपरामशरम तादृशविशिष्टमासद्धिरिति वि. घक्षित पर्वतान्यः पर्वत इत्यादी आहारूप एव ताशपुरामः प्रसिखः तादशपरामर्शप्रतियन्धकत्वस्य लक्षणे प्रवेशात् तस्याप्रति. बध्यत्वेपि न क्षतिरिति पाव्यम्। वस्तुमात्रविषयकनिर्णयाव्यवाहतो. तरवय॑नाहाय्यंशानसामान्यस्येव ताशपरामर्शानात्मकतया वस्तु. मावस्यैव तत्रासिद्धित्वापत्तरिति चेत् । न । पर्वतान्यः पर्वत इत्यादेर पार्थकतया तत्र पर्वतान्यत्वाभाववत्पर्वतादेराश्रयासिद्धित्वानभ्युप. मादित्यास्तां विस्तरः। अतएवति । यत एव एको विशिष्टाभाचो नासिद्धिः किन्तु नाना. रूपा ज्यर्थः, अन्यथा य इत्यादी बहुवचनमसतं स्यादिति भावः।

·१८६२ अनुमानचिन्नागणी त्यादावित्यर्थः । पततु संभवप्राचुणोत्तम्। वस्तुतो हेस्वाभास स्तरसफरेपि न दोपः इत्युक्तमय । दिन्यवधानव्यम् । न फेयलं पक्षे पक्षनावच्छेदकाभाव आश्रया. सिद्धिः, किन्तु पक्षे पक्षनायच्छेदकाघरह(१)व्याप्य:-पक्षपक्षतावच्छ. दफयदन्यान्यामार-पक्ष वारशान्योन्यामायव्याप्या-पक्षतावच्छेदक पक्षतावच्छेदकतापच्छवकामाय:-पक्षतापच्छेदक पक्षतावच्छदकता. चच्छंदकाभावव्याप्य'-पक्षतावच्छेदके पक्षतावच्छदकतावच्छेदकवद- न्यान्याभावः-पक्षतापच्छदके तारशान्योन्याभावव्याप्या-पक्षनाथ. च्छदकाभाववान पक्ष:-तयाप्यवान् पक्ष:-पक्षनावच्छेदकयदन्योन्या- भाषयान् पक्षो-तधाप्यवान् पक्षा-पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकाभाव. घत्पक्षतावच्छेदक-तक्षाप्यवत्पक्षतायच्छेदक-पक्षतावच्छेदकताव. च्छेदकवदन्योन्याभाववतपक्षतावच्छेदक-तयाप्यवत्पक्षतावच्छेद कम् इत्यादावपि प्राथयासिद्धिः। समानप्रकारकझानस्यैव प्रतिवन्धकत्वमिति धादिना नव्यानां नये तु पक्षवापच्छेदकाभायवान् पक्ष:-तयाज्यवान् पक्षा-पक्षतावच्छेद- कवदन्योन्याभाववान् पक्षा-तद्याप्यवान् पक्षा-इत्यादिरेवाथयालि. दिन तु पक्षे पक्षतावच्छेदकामावः तद्याप्यादिरपि (२)तज्ज्ञानस्पानु- मितितस्करणपरामर्शाप्रतियन्धकतया देत्याभासावस्यैव तत्रामाचात् घश्यमाणानुगताश्रयासिद्धिलक्षणस्य तत्रासवाश । सर्वसाधारणा. श्रयासियनगतलक्षणं तु-पक्षतावच्छेदकमकारकपक्षप्रहघिरोधिताय. च्छेदकत्वम, तादृशग्रहविरोधितावच्छेदकत्वं चाप्राप्यगृहीताप्रामा ण्यकनिर्णयनिष्ठं यशविशिष्टनिरूपितविपयितासामान्य तादृशपक्ष. प्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टत्व, तेन नासिाद्धसा मान्यलक्षणवदत्रावच्छेदकावविवक्षणे पिकल्पानधकाशः । प्रत्येकद- लल्यावृत्तिरपि तत्रोक्तविशायसेया । पक्षतावच्छेदकमकारकपक्षप्रह पदेन च पक्षतावच्छेदकवान् पक्ष इत्याकारकातिरिक्ताविषयकमहो माहा , तेन स्वरूपासिद्धिच्याप्यत्वासियांदरपि परामर्शात्मकपक्ष- तावच्छेदकप्रकारकग्रहविरोधितावच्छेदकत्वेपि नातिव्याप्तिः। पक्ष तावच्छेदकाशे चा प्रतियन्धकत्वं ग्राहम् । -- - (१) कामाव्याथ इति मु०ए०५3 1 (२) पक्षताइन्टदरे पक्षनादकतावच्छेदकाभावस्तयायादि स्पीति पाठान्तारम् ।

·। आसिद्धिप्रकरणम् । १८६३ एवं स्वरूपासिद्धिरपि नानाविधो-लाधनतावच्छेदकावच्छिन्न- साधनाभाववत्पक्ष:-ताशसाधनाभावव्याप्यवत्पक्षा-साधनवदन्यो- न्याभाचवान् पक्ष-ताशात्योन्याभावव्याप्यवान् पक्षा-पक्षे साधना तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाधनामावः-पक्षे ताशसाध- मामाकव्याप्या-पक्षेसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नलाधनवदन्यान्याभा. व.-पक्षे ताशान्योन्यामावव्याप्यश्चेति क्रमेणाष्टविधत्वात् । समा- मप्रकारकशानस्यैव प्रतिबन्धकत्ववादिना नव्यानां नये तु साधनता- वच्छेदकापच्छिन्नसाधनाभाववत्पक्षादिरूपा चतुर्विधैव स्वरूपासि. द्धि, न तु पक्षे साधनतावउदकावच्छिन्नसाधनाभावादिरूपापित रणपरामर्शाप्रतियन्धकतया हेत्वाभासत्यस्यैव तत्राभावात वक्ष्यमा- णानुगतस्वरूपासिद्धिलक्षणस्य तत्रासवाच्च। पक्षतावच्छेदकाधच्छि. अपक्षविशेष्यकसाधनंतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनप्रकारकप्रदविरोधि- तावच्छेदकत्व स्वरूपसिद्धित्वम् , भवति च इदो वह्रिमान धूमादि. "त्यादौ धूमाभाववहदादिरूपा स्वरूपासिद्धिः धूमधान हद इत्यादिप. क्षविशेष्यकसाधनग्रहविरोधितावच्छेदिकेति लक्षणसमन्वयः । ह्रदो 'पहिमान धूमादित्यादौ द्रव्यसामान्याभाववद्हदधूमसामान्याभाव वगव्यादिष्यतिव्याप्तिवारणाय पक्षतावच्छेदकसाधनतावच्छेदकयोः प्रवेश. । न चैव हृदो वद्विमान् धूमादित्यादी इवृत्तित्वाभाववद्ध मादिरूपस्वरूपासिद्धौ वहिमानाकाशादित्यादौ वृत्तित्वाभाचवदा- काशादिरूपस्वरूपासिद्धौ चाव्याप्तिः । नव्यनये ग्राह्माभायावगाहि- निर्णयस्यैव प्रतिबन्धकतया तज्ज्ञालस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवि. शेष्यसाधनतापच्छेदकावच्छिन्नसाधनप्रकारकग्रहविरोधित्वादिति घाच्यम् । नव्यनये तस्य स्वरूपासिद्धित्वविरहात् । न चैव तस्या. धिक्यापत्तिरिति वाच्यम् । इदो वह्निमान धुमादित्यादौ इदवृत्ति त्याभाववधूमादेहेत्वाभासत्वस्यैवाभावात् ,पहिमानाकाशादित्यादौ वृत्तिमधाभाववदाकाशादेश्च साध्यसामानाधिकरण्याभाववद्धत्वा. देरियासाधारण विरोधे यान्तर्भावात पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नधि. शेष्यफसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकग्रहविरोधितावच्छेदकत्वं चात्रापि अगृहीताप्रामाण्यनिर्णयनिष्ठयारशविशिष्पनिलपितविपयि. तासामान्य ताशग्रहविरोधितानतिरिकवृत्ति ताशविशिष्टत्वम्,ते. नासिद्धिसामान्यलक्षणपदयच्छदकत्वविकल्पाय काशः प्रत्येकदल- ·अनुमानचिन्तामणी काभावः-साध्यतावच्छेदके तारशामावल्याप्या-साध्यतावच्छेदके साध्यतावच्छेदकतावच्छेदफचदन्योन्यामायः-साध्यतावच्छेदके ता. शान्योन्याभावव्याप्य इत्यादिकं बोध्यम् । एतदसंकीर्णोदाहरणं च. पर्वतः काञ्चनमयतिमान धूमादित्यादि..साधनतावच्छेदकप्रकारका साधनप्रहविरोधितावच्छेदकरूपं, साधनविशेषणासिद्धिः। विरोधिन तावच्छेदकरवादिकं तु आश्रयासिद्धिलक्षणवदवसेयम् । तादृशं च रूपं साधनतावच्छेदकाभाववत्साधनम् इत्यादिकमेवत्युक्तप्रायम् । पतदसंकीर्णोदाहरणं च पर्वतो वहिमान काञ्चनमयधूमादित्यादि । साध्यविशेषणासिद्धिसाधनविशेषणासियाश्रयासिद्धिस्वरूपा- सिद्धिमिनासिद्धियाप्तिविरदरूपासिद्धिः। निष्कर्षस्तु व्याप्यत्वासि. द्विसामान्य लक्षणपदघसेयः। तत्स्वरूपं च साध्याव्यभिचरितस: म्बन्धित्वरूपान्वयव्यासयमाववत्साघनं-ताशव्याप्त्यमावव्याप्यब- साधनं-ताशव्याप्तिमदन्योन्याभावयत्साधनं-ताहशाव्याप्तिमदन्यो- न्याभाचव्याप्यवसाधनं-ताशयातिमसाधनामाववत्पक्षः ताश• व्याप्तिमसाधनाभावव्याप्यषत्पक्षः-ताशव्याप्तिमसाधनवदन्योन्या- भावधान् पक्षा-तारशव्याप्तिमत्साधनघदन्योन्यामाषव्याप्यवत्पक्षः, एवं साध्याभावव्यापीभूताभाषप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकच्याप्तिम. साधनामाववतपक्षादि-साध्याभावषवृत्तिसाधनाभावधरपक्षादि साध्यसमानाधिकरणसाधनाभाववपक्षादि। भिन्नप्रकारकहानस्यापि प्रतिबन्धकत्यनये साधने तारशान्वयव्याप्त्यभावादिरपि वाध्यः॥ , । : (चि०) व्याप्तिविरहश्च व्यर्थविशेषणादी, तदुक्तम्- 'एकामसिद्धिं परिहरतो द्वितीयापत्ति'रिति । उपा धिस्तु न पासिविरहः पहिव्यापकधूमाव्यापकधम्म स्याप्रसिद्ध्या धूमे तबिरहासिद्धेः,किन्तु यावत्स्वव्यभि- चारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनौपाधिकत्वं व्याप्तिा साध्यव्यापकसाधनाव्यापकश्च धर्मान्तरं न तु तदिरहः अपि तु तन्नियनः। न चैवमुपजीव्यत्वेन उपा- धित्वामासान्तरम् उपजीब्यत्वेऽपि स्वतोऽदूपकत्वेन तदर्थं परमुखवीक्षकत्वात् । नहि साध्यव्यापकाव्या- , .

·१ अप्तिद्धिप्रकरणम् । १८६७ प्यत्वमनुमितिविरोधि, किन्तु व्यभिचारोन्नयनेन स्व. व्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया बा, तदाह 'उपाधाववश्यं व्यभिचार उपाधेरेव व्यभिचारशङ्केति । अप्रयोजका- न्यथासिद्धौ सोपाधी नासिद्धौ। प्रतिकूलतर्कानुकूल- तर्काभावावुपजीव्यत्वे सति स्वतोदूपकावपि न हेत्वा. भासौ-स्वरूपसतोरेव प्रतिवन्धकत्वादित्युक्तम् ।। इत्यसिद्धिचिन्तामणिः॥ (मा०) ननु साध्यविशेषणासिद्धिसाधनविशेषणासिद्धिरूपव्या. प्यत्वासिद्धरसकीर्णोदाहरणसत्त्वेपि व्याप्तिविरहरूपव्याप्यत्वासिद्धर- सकीर्णोदाहरणं दुर्लभमित्यत आह व्याप्तिविरहास्त्विति । व्यर्थविशे. पणत्वादाविति। असङ्कीर्ण इति लिङ्गविपरिणामेनानुपज्यत्ते-आदिप- दार्थविशेष्यत्व परिगृहीतम्। तदुदाहरणं च द्रव्यं गुणकर्मान्यत्व. विशिष्टसरमादित्यादि, तत्र हेतुतावच्छेदके विशेष्यीभूतस्य सत्ता. त्वस्य व्यर्थत्वात्, न तु पर्वतो वहिमान् धूमपागभावादित्यादि भिन्न धमिकत्वात् । व्यर्थविशेषणस्य व्याप्यत्वासिद्धित्वे आचार्यसंपादः माह तदुक्तमिति। क्षितिरकर्तृका शरीराजन्यत्वादितीश्वरानुमाने स. प्रतिपक्षानुमान इति शेषः। पकाम असिद्धि स्वरूपासिद्धिरूपामसिदि, परिहरतः-शरीरविशेषणेन परिहरतः, द्वितीयापचे-शरीरविशेषणस्य व्यर्थतया व्याप्यत्वासिद्ध्यापचे, पतञ्च प्राचीनमतानुसारेण । व. स्तुनो व्यर्थविशेषणत्वेपि स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा सा. ध्याव्याभिचरितसम्बन्धित्वरूपा घा व्याप्तिारा । न चैव वद्विमान् नीलधूमादिति प्रयागे कथं निग्रह इति वाच्यम् । उद्भावित दृष्टान्तस्य साध्यादिवैफल्यवत् अधिकप्रयोगस्यापिनिग्रहस्थानविभाजक सूत्रस्थ. चकारणानुक्तसमुश्चयपरेणोद्भावितहष्टान्तस्य साध्यादिवैकल्यादि- वत् तस्यापि समुण्यात् । न चैव'मेकामसिद्धि'मित्याचार्याभिधान. विरोध इति वाच्यम् । व्यर्थविशेषणतया न्याप्तिविरहस्याभ्युपगमेपि तदभिधानस्याशुद्धत्वात् शरीरजन्यत्वामावस्याप्यखण्डतया व्यर्थः विशेषणत्वस्यैव तत्राभावात् । न चैव व्याप्तिविरहस्यासही!वाहर.

·१८६८'
अनुमानचिन्तामणी
पामाय इति वाच्यम् । सद्विहरेपि क्षतिधिरहादिस्यसकावेदितत्या.
दिति पुनर्नममतानुयायिनी राखान्तसरणिः।
केचित्तु उपाध्यमावस्य व्याप्तितया सदभापत्धेनोपाधिरपि व्या.
प्यत्वासिद्धिरिति घन्ति, प्रसारामतं निराकरोप्ति उपाधिस्त्यिति !
उपायभायस्प व्याप्तित्वे तथा स्थान चैतदित्याह पहाति। नन्वेवम.
नौपाधिकरय व्याप्तिरित्युछियेतेत्यत आह किन्विति । नन्वेवं तद्विर-
हरूपत्वेनोपाधियाप्यत्यासिद्धिः स्यादित्यत आह साध्येति । उपजी.
व्यत्वेन-व्याप्तिज्ञानाभावोपजीव्यत्वेन । हेत्वाभासान्तरमि स्यादि.
ति शेषा तदर्थ-व्याप्तिज्ञानप्रतिपन्धार्थम् । अनुमितिविरोधि-साक्षा.
दनुमितितत्कारणयोर्विरोधि, सत्प्रतिपक्षतया-साध्याभायोनायकत.
या। ननु साध्यव्यापकाव्याप्यत्वस्य स्वतोऽपकत्वे साध्यव्यापका.
भावयतित्वरूपममयोजकत्वं साध्यव्यापकविरहाव्यापकाभावकत्व.
रूपमन्यथासिद्धत्व च फुतोऽसिद्धिस्तयोरेव साध्यव्यापकाव्याप्यत्वरू-
पधादित्यत आह अप्रयोजकान्यथासिद्धौ चेति, प्रथमाद्विवचन ध-
मंप्रधानन्ध निर्देश अप्रयोजकत्वे अन्यथासिद्धत्वे चेत्यर्थः। सोपा.
धी-सोपाधी अपि, उपाधिसमानाधिकरणे अपीति यावत। नासि.
दौ-नासिद्धी, सर्वप्रथमाद्विवचनम् ।
केचित्तु प्रतिकूलतोऽनुकूलतर्कामाधश्वाऽसिद्ध्यन्तर्गत इत्या-
हुस्तन्मत निराकरोति प्रतिकूलेति । उपजीव्यत्ये सतीति । अनुमि.
त्यनुत्पादप्रयोजकावे। सतीत्यर्थः । स्वतोपकावपीति । व्याति
प्रहकारणाभावावपीत्यर्थः । स्वरूपसतोरेव-शायमानत्वावच्छिन्नयो.
रख । प्रतिवन्धकत्वादिति । व्याप्तिधानकारणीभूताभावप्रतियोगिता
स्वादित्यर्थः । शायमानत्वावच्छिन्नानुमितिताकारणानान्यतरकार
णीभूताभावप्रतियोगित्वाथयस्यैव च हेत्वाभासत्वादिति भावः ।।
इति धीमथुरानाथतर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणि रहस्ये
अनुमानखडे हेत्वाभासेऽसिद्धिग्रन्थरहस्यम् ॥ ० ॥

·श्रीअधानुमानगादाधयाँ बाधप्रकरणम् । (चि०) बाधो न साध्याभाववत्पक्षकत्वं पक्ष- स्यभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं वा,पक्षे साध्याभावज्ञान- मात्रस्य प्रमात्वज्ञानं विना अधिकवलस्वाज्ञा(ने)न पा. धाभावादिति वक्ष्यते । अत एव साध्याभाववत्पक्ष- वृत्तित्वमपि न, असिद्धिसङ्कीर्णवाधाग्याप्तेश्च । किन्तु साध्याभाववत्वप्रमाविषयपक्षकत्वं, प्रमितसाध्याभा- ववल्पक्षकत्व, पक्षनिष्ठप्रमाविषयत्वप्रकाराभावप्रति. योगिसाध्यकत्वं घेति। विवक्षितविवेकेन साध्याभाव- प्रमैव दोषः । सा च ममात्वेन ज्ञाता न स्वरूपसती हेत्वासासत्वात् । प्रमात्वज्ञानं विना अधिकवलत्वा. भावेनादोपत्वात् अप्रमायामपि प्रमात्वज्ञानेऽनुमिति- प्रतिवन्धाच । (दी०) अतिरिक्तविषयतावादिमतेनाह पक्षेति । पक्षः सा. ध्याभाववानिति ज्ञाने पक्षनिष्ठविपयत्वस्य प्रकार: साध्याभाव इति लक्षणसमन्वयः। विवक्षितेति । हेत्वादिविषयत्वेनामतिबन्ध- कत्वादिति भावः। (गा०)मूले अधिकवलस्वाक्षाने(ने)इति । अधिकयलावस्याज्ञानं यस्मादिति व्युत्पत्या अधिकवलस्वाभावे (न) इत्यर्थ । अधिकवलस्य च तत्प्रतिरुत्वोपयिकनिश्चितप्रामाण्यकत्यरूपविशेषणावच्छिन्नत्वम्। याधाभावात्-प्रतिवन्धकत्वासावात इति यावत् । तथाच निरुकवा- धविषयकत्वस्याप्रतिवन्धकसाधारणतया न तस्य दोपत्वमिति भाव. । साध्याभाववपक्षवृत्तित्वमिति । साभ्याभावापक्षकरवं - ·१८७० अनुमानगादापर्यो साध्यामाययत्पक्षविषयकज्ञानविषयकशानविषयत्वं न तु तारशप सवृत्तित्वमतस्ततोऽस्य भेदः। साध्याभाववस्वप्रमेति । एतादृशयाध- शानस्य प्रमात्यविषयकतानियमेन प्रतिवन्धकताबोव्यादिति भावः । प्रमात्वं च न साध्यामाधयविशेष्यकत्वं पर्वतो इदश्च न पहिमानि. त्यादिछानविपयसाध्याभावमादाय पर्वतादिपक्षके घाधप्रसाद, किन्तु साध्यपदविशेष्यकरयम्। पक्षतावच्छेदकापच्छिन्नांशे साध्या- भाववाचानवगाहे विरोध्यविषयकत्येन प्रतिवन्धफत्वे विवादात तदशे साध्याभावयत्त्वाटतं लक्षणमाह प्रमितेति । प्रमितत्वं-स्ववि. शेयकममाप्रकारत्वम्। स्वं-पक्षा, प्रमात्व पूर्ववत् । सिद्धान्तिमते विपयिताया न सप्रकारकत्वम् अपि तु छानस्यैवातः पक्षनिष्ठप्रमा. विषयत्वाकारत्वस्याभावविशेषणतया निवेशन विरुद्धम् । न च विशेष्यतारूपविषयताया प्रकारतानिरूपकत्वसत्त्वाविषयतानिरूपि.. तप्रकारारूपस्य विषयताप्रकारत्वस्याभाववृत्चित्वाविरोध इति घाच्यम् । कार्यत्वकारणत्वयोरिव विशेष्यविशेषणविषयत्वयोनि- कप्यनिरूपकमावसम्बन्धसत्वेपि कार्यतायाः कारणमित्याचव्यवहा- रेण ताशनिरूप्यनिरूपकभारस्य षष्ट्यर्थताविरहात् पष्ठीतत्पुरु. पव्युत्पन्नविषयतापकारत्वशब्देन उक्कार्याप्रतिपादनात् । सविषयकशानादौ विषयतारूपप्रकारताया याडशसम्यन्यस्ता. शस्यैव पप्ठ्यर्थत्वात् प्रकारतायास्ताहशसम्बन्धस्य च विषयतायां सविषयत्वव्यवहारविरहेणासत्वात्तथा विवक्षितुमशक्यत्वादतः स. प्रकारकत्वं विषयताया एव न तु शानस्य प्रकारताया-विषयताना- स्मकप्रतियोगित्वादिनिरूपितावच्छेदकतातुल्याऽवच्छेदकताविशेष. रूपत्वादित्यतिरिकविषयतावाद्यकदेशमताभिप्रायकतया विषयता. प्रकारत्वपर्यन्तनिवेशनं सङ्गमयति दीधितो अतिरिक्तति । 'पक्षे साध्याभावः पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि साध्यमित्यादिप्रमायां साध्या. भावप्रकारकप्रमाविषयतायाः पक्षेऽसत्त्वात् याशज्ञानमादाय लक्षण. सङ्गमनं तदर्शयति पक्ष इति । शाने पक्षनिष्ठविपयत्वस्य प्रकार इति । ईशसानीया या पक्षनिष्ठविषयता तनिरूपितप्रकारताया आप्रय इत्यर्थः । एतेन पक्षनिष्ठत्वादिक नाभावादेर्षिशेषणं किन्तु विषय. स्वादः, प्रकाराभाव इति न पष्ठी-पुरुषः किन्तु कर्मधारय इत्यादिकम. पिस्फुरीकृतम्। साध्याभाषप्रमैवेत्येवकारस्य पक्षादेदीपघटकत्वन्य.

·वाघमकरणम् । घच्छेदपरता न, सम्भवति पक्षादिविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकत्वोपयो. मित्यादतो हेतुतत्सम्बन्धमात्रव्यवच्छेदकतामाविस्कर्तुं तद्विषयकत्व. स्य प्रतिबन्धकत्वानुयोगित्वम् , तद्यच्छेदेकहेतुमाह हेत्वादीति । एवं च साध्याभावप्रमापदं साध्याभावप्रमाविषयत्वादिरूपविशेषण- विशिष्टपक्षपरमिस्यवधेयम् । (चि०) अथ साध्याभाववति पक्षे हेतोः सत्त्व ज्ञाने व्यभिचारः, तदज्ञानेऽसिडिः, संशययोग्यत्वा- भावेन पक्षत्वाभावादाश्रयासिद्धिश्च । न च पक्षभि- न्ने व्यभिचारो दोपः, व्यर्थविशेषणत्वात् सोपसं- हारप्रवृत्तव्याप्तेःसाध्याभाववति साधनमित्यवंगमादेव भङ्गात् । न चैवं सन्दिग्धसाध्यदृष्टान्ते सन्दिग्धानका. न्तिकवत्पक्षे व्यभिचारसंशपादनुमानमात्रीच्छेद इति पक्षे साध्यसंशयोऽनुमानाङ्गमिति । व्याप्तस्य पक्षधर्म- ताज्ञानादनुमित्युत्पादेन संशयनिवृत्तेः, अन्यथा वि. शेपदर्शनस्य संशयविरोधिता भज्येत । न च पक्ष साध्याभावं प्रतीत्य व्यभिचारज्ञानमित्युपजीव्यत्वा- द्वाधः पृथक्, पक्षे साध्याभावप्रतीतिरेव हि साध्या- भाव हेत्वो। सम्बन्धोल्लेखिनीत्येकवित्तिवेद्यत्वेन नोप- जीव्यत्वम् । अन्यथा बादशायां पचे हेतोरज्ञानाद. सिद्धिरेव । न चोद्भावितव्यभिचारनिर्वाहाय याधो- द्भावनमावश्यकमित्युपजीव्यत्वम् , व्यभिचारोद्भावने परं कथन्ताऽनावश्यकत्वात् , तत्वे वा तन्नि धनेव दूषणं क्लप्सत्वात् । वह्विरुष्णः कृतक इत्युद्भावनाह- द्विरुष्ण इत्युद्भावने लाघवमिति पाधः पृधगितिक श्चित् । तन्न । पक्षे साध्याभावप्रमा स्वार्थानुमाने दिन ·१८७२ अनुमानगादाधी दोपः तदा परं प्रत्यपि न स्यादविशेषादिति तदुद्भाव- नस्य दृरनिरस्तत्वात् । .अधोपनीतकाञ्चनमयत्वविशिष्टचहथमुमितेः स., ल्लिङ्गजन्यायाः आभासत्वं हेत्वाभासाशीनम् । न चा. नुमितेः पूर्व तत्र व्यभिचारज्ञानं, विशिष्टस्पाप्रसिद्ध्या तदभावस्याज्ञानात् । अत एव पक्षासिद्धिरपि न अतः काश्चनमयवहयभावरूपाद्वाधादनुमानाभासत्वं व्यधि- करणप्रकारावच्छिन्नप्रतियोगिकश्चात्राऽभाव इति चन्न। (दी०) साध्याभावप्रमात्वग्रहे पक्षे साध्याभाववाग्रह स्यावश्यकत्वाभिमायेण साध्याभावस्य बाधत्ववादिमतेन वा श- कते अयेति । पक्ष इति । व्याप्ती निश्चितायां पक्षतत्समयोः सा. ध्याभावसंशयो न दोपायेसर्थः । अनुमित्युत्पादेनेति फलतो- ऽपि विरोधित्वदर्शनाय । अत एव ज्यायः स्वरूपतो विरोधित्व ढयति अन्यथेति । हेत्वाभासाधीनमिति । न च हेत्वाभामस्या- नुपिसाभासताप्रयोजकत्वे साध्यवति पक्षे लिलाभासजन्याया अनुमितेराभासत्वापत्तिः, लिङ्गोपधाने तथात्वस्येपत्तात् । पक्षा- सिदिरिसस्य बाधकमाननिवन्धनेयादिः ॥ ( गा० ) मुले साध्याभावयति पक्ष इति ! साध्याभाववत्तया शा. ननु साध्यभावप्रमाविषयपक्षफत्वादिरूपदर्शितयाधे पक्षांशे प्रमा विषयत्यमेव निविष्टन तु साध्वाभावत्वमिति उक्तशानदशायां हेतुः साध्याभावयोः सामानाधिकरण्यरूपव्यभिचारधियो नाबश्यकतति फथमयमाक्षेपत्याशङ्का निराकरोति दीधितो साध्यामावति । साध्या भायरवप्रहस्याचश्यत्यभिप्रायेणेति । तति तत्प्रकारकत्यपस्य तत्पमाघस्य धर्मिणि तत्पघटितत्वादिति भांधः । ननु प्र. मात्यघटकतया साध्याभाववत्वेन धर्मिणो भानेपि न . पमानपक्ष इत्यर्थः।

·वाधप्रकरणम् । १८७३ भिचारवुद्धरावश्यकता येन रूपेण हेतुमत्ताशानं तेन प्रकारेण हेतु. मत्त्वप्रकारेण वा धर्मिणि साध्याभावज्ञानस्यैव व्यभिचारज्ञानत्वात्, दर्शितसाध्याभाचवदविशेष्यकत्वरूपप्रमात्वप्रवेशे च साधाभावध. स्वयुद्धरेव नावश्यकत्वमित्यनुशयादाह साध्याभावस्येति । पक्ष. निष्ठस्येत्यादि। मूले-असिद्धिः-पक्षधर्मताज्ञानरूपकारणविरहः, तथाच वाधवु- द्धिदशायां मनुमितिविरोधिनो व्यभिचारज्ञानस्य पक्षधर्मताज्ञानरू. पकारणविरहस्यवाऽवश्यं सत्त्वात्तत एवानुमित्यनुत्पादे कृतं वाधस्य हेत्वाभासत्वनेति भावः। संशययोग्यता-साधकमानामावः, तद- भावन-तद्विघटकवाधकमानसत्त्वेन । एतेन संशययोग्यताविरहाप- क्षताविरहयारेभदानुहेतुमद्भावेनाभिधानमसङ्गतमिति परास्तम् । आश्रयासिद्धिः पक्षधर्मताज्ञानविषयधर्मिविशेषणतया अनुमितिप्रयो- जकस्यासस्वम् , सियभावपक्षतामते एतद्दोपस्याकिञ्चित्करतया पू. पदोपस्यैवोद्धारमाशय निराकरोति न चेति । सर्वोपसंहारप्रवृत्तव्या- रिति । सफलहेत्वधिकरणान्तर्भावेन साध्यसत्त्वे निर्वाह्यव्याप्तेरि- त्यर्थः । न चैवमिति । दृष्टान्ते-पक्षभिन्ने, सन्दिग्धानकान्तिकवत्- व्यभिचारसंशयवत् । साध्याभावांशे संशयरूपत्वेपि प्रतिवन्धका. दिति शेषः। एतेन साध्याभाशे निश्चयरूपमेव व्यभिचारशानं प्रतिवन्धकमिति पक्षभिन्नांशत्वानन्तभावपि नानुमानमात्रीच्छेद इति शङ्का निराकृता । पक्षे-पक्षान्तर्भावण, सर्वत्र व्यभिचारसंशयादनुमा. नमात्रोच्छेदः सन्दिग्धसाध्यकपक्षेऽनुमितेरनुपपत्तिः । कथंचिदनु- मितिसम्भवेपि दुष्टहेतुजन्यत्वसशयात्राप्रामाण्यसंशयात् तत्का. यानुपपत्तिः। एतत्शायां च पक्ष इति यथा श्रुतमूले नोद्धारो सङ्गच्छतेय. क्षे साध्यसन्देहस्यानुमानाङ्गतया अपेक्षायां व्यभिचारक्षानसत्वेना. नुमित्यनुपपत्तितादयस्थ्यात्, परामर्शसत्वे व्यभिचारशानस्य सा. क्षादांमत्यविरोधिनया अकिञ्चित्करत्वेन तत्सत्त्वे बाधनिश्चयदशा. यामनुमितिवारणाय वाधस्य हेत्वाभासताया आवश्यकत्वादतस्त. धावटे दीधितौ पक्ष इति । व्याप्ती निश्चितायामिति पूरणम् । पक्षे. .साध्यसन्देहस्यादोपत्वे पक्षभिन्नपि तस्यादोपत्वं स्यादिति प्रतिवन्धु. द्धाराय पक्ष इत्यत्र तत्सममप्यन्तर्भावयति पक्षतत्समयोरिति तथा- २३५ ·, . १८७४ अनुमानगादाधर्या च पक्षे तत्समेच व्यभिचारसंशयस्य यहोपत्वं तदपि पूर्वव्यारनि. श्वय एयेति भावः । मविरोधिमात्रार्थफस्यामपदस्य व्याख्यान दोषी येति । एवं च पक्षे व्यभिचारग्रहस्य दृषकत्वेपि व्यभिचारसंशयस्य व्याप्तिनिश्चयविघटनेनैवानुमितिविरोविना पूर्व व्याप्तिनिश्चये च व्य. भिचारसंशयेपि व्याप्तिस्मृत्या विशिष्टपरामर्शसम्भवादनुमितिनिध्या त्यूहब, व्यभिचारनिश्चयस्य च साक्षादनुमितिविरोधितया साध्या. भाववत्तया निश्चीयमाने पक्षे हेतुमचानिश्चये व्यभिचारनिश्चयादेव नानुमितिरिति न याधस्य हेत्वाभासतेति मूलकाराशयः। यनुमित्यु. त्पादेन संशयनिवृत्तिकथनञ्च शकिताया अप्रामाण्यशकाया निरासाय पक्षे साध्यसंशयोअनुमानाङ्गम् , अनुमितिपूर्वकाले विशे. पदर्शनसाहित्येन प्रात्यक्षिकसिद्धिविघटकतया अनुमित्युपयोगि न तु कारणम् , तथा च पक्षे साध्याभावसंशयरूपव्यभिचारमानस्था. नुमितिविरोधियेपि तादृशसंशये विनऐ एव परामर्शादनुमितिम- वध्यतीति नानुमानोच्छेद इत्यपि मूलं व्याचक्षते । अनुमित्युत्पादेनेति । व्याप्यवसापरामर्शस्याप्युत्तरकाले संशयः निवर्तकत्यसम्भवादनुमित्युत्पादस्य संशयनिवर्तकत्वाभिधानासन तिमाशझ्याइ फलतोपीति । तथाच फलद्वारपि संशयनिवर्तकत्वमा स्तीति तत्प्रदर्शितम् । अपिकारपूरणेन च स्वतोऽपि निवर्तकत्व लभ्यत इति न न्यूनतेति भावः । अतएव-स्वतो विरोधित्वस्यापि तात्पर्य- विषयत्वादयेत्याशयः । फलद्वारा विरोधित्वमपेक्ष्य ज्यायः स्वरूपतो विरोधित्वम्। परामर्शस्य विशेषदर्शनविधया स्वतःसंशयविरोधित्वं युक्त्या द्रढयति अन्यथेति। एव चान्यथेति मूलस्य परामर्शस्य स्वतः साध्यसायानिवर्तकत्व इत्यर्थः । साध्याभाववद्धमिवृत्तित्वरूपव्यभिचारज्ञानेर्मिणि साध्याभाव. ग्रहो विशेषणताकछेदकप्रकारकशानविधया यमपेक्षित इत्यभिप्रा. येण शङ्का मूले-पक्षे साध्याभाचं प्रतीत्येति । शानवयरूपे-साध्याभा- घवान् पक्षः पक्षो हेतुमान् इत्याकारके । हेतुमान् पक्षा साध्याभाववा नित्याकारकशानरूपे च व्यभिचारग्रहेण साध्याभावग्रहस्य पूर्वमा पेक्षेत्याशयेन पक्ष इत्यादिनोद्धारः। साध्याभावहेत्वोः सम्बन्धोले- घिनीति । हेतुसम्बन्धितया शायमाने साध्याभावविपयिणीत्यर्थः । एतेन कचिद्वाधग्रहपरामर्शयो देपि न क्षतिः । .

·वाघमकरणम्। १८७५ दीधितौ हेत्वाभासंस्येति । अनुमित्याभासता अनुमितेर्धमत्वम् । मूले तत्र व्यभिचारशानमिति । धूमादिरूपहेतौ काञ्चनमयत्वावच्छि- नवयभाववद्वृत्तित्वज्ञानमित्यर्थः। एतादृशज्ञाननिराकरणं चानुमि. त्यौपायकव्यापकतानवच्छेदकेनाप्युपनीततपेण साध्यानुमितौ तद्रू- पावच्छिन्नसाध्याभाववत्तित्वमपि साक्षाद्विरोधितया दोष इत्यभ्यु. पेत्य, अनुमितेः पूर्व तदज्ञान एव तस्य न हेत्वाभासता इत्यभिमानेन । अनुमितिपूर्वमज्ञानं धाधसाधारणतयाऽकिञ्चित्करमित्यभिसन्धायाभि. मानं निराकृत्यैतन्मतं दूषयिष्यति विशिष्टस्याप्रसिद्ध्येति । अनुमिता. वेव यत्र काञ्चनमयत्वेन वह्निशानं तत्र काञ्चनमयत्वविशिष्टवहः पूर्व- मभानेन प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिझानाभावेन व्यभि. चारघटकाभावस्य प्राकज्ञानासम्भवादित्यर्थः । भ्रमात्मकप्रतियोगि- तावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानादेव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव- बुद्धिः। स च भ्रमो विशेषदर्शिनामाहार्य एवेत्याशयः। अत पव-ताशाभावस्य पूर्वमशानादेव, न पक्षासिद्धिः-पक्षता. घिरदोपि नेत्यर्थः। सिद्धभावरूपपक्षताविरहस्याप्रसकेः साध्याभावष्ठानस्य ताह- शपक्षतानुपपादकत्वाच्च साधकबाधकमानाभावरूपपक्षताविरहस्य प्रसञ्जकं पूरयति दीधितौ पक्षासिद्धिरित्यस्यति । विशिष्टप्रतियोग्यप्रसिद्धावपि नाभावाप्रसिद्धिरित्याह मूले व्य. धिकरणेति। (चि०) वस्तुतो व्यभिचारस्थापि तत्र सत्यात, ज्ञानञ्च तस्य याधस्वानुमित्यनन्तरमेव । किंश्च वही काञ्चनमयत्वस्यानुमितावेव भाने काञ्चनमयवाहिमा- नित्यनुमितिर्न स्यात् विशिष्टस्य पुर्वमज्ञानाद्वबा काञ्चनमयत्वांशेऽनुमितेराभासत्वं वह्रो लिङ्गस्यासिद्धेः व्यभिचाराच । न चानुमितेर्विपयाभावाधीनमप्रमात्वं किन्तु हेत्वाभासाधीनं, यस्य हि ज्ञानमनुमितिप्रति- बन्धक स हेत्वाभास । न च साध्याभावो ज्ञात: म. तिवन्धक इति न स हेत्वाभासः॥ - ·૧૮૭૩ अनुमानगादाधर्षाम् (दी०) लिगस्पेत्पाद्यभ्युञ्चयमात्रं, बहेरपक्षवाद काश्चन- मयत्वस्यासाध्यत्याच । न च साध्याभाव इति । अनुमितः पूर्व विशिष्टस्पामसिया तदभावस्याज्ञानादिति भवनैवोक्तत्वा- दिति भावः॥ (गा०) व्यभिचारस्य फञ्चनमयत्यावच्छिन्नयन्ाभाववत्तित्व रूपस्य कदाचिदप्यमाने व्यभिचारस्य न वास्तवावमत आह शान च तस्येति । अनुमितेः पूर्वमहानादि न हेत्वाभासता तदा दाहश. वाधस्यापि सा न स्यादिति प्रतिघन्दिसूचनाय वाधस्येवेति । काञ्चन. मयत्यावच्छिन्नवन्धभावापक्षरूपस्य भवन्मतसिद्धभ्रमत्यप्रयोजक चाधस्येवेत्यर्थः । अनुमित्यनन्तरमेवेति विशिष्टप्रतियोगिहानात्मका- नुमित्या तन्मूलकस्मरणादिनाचा अभावग्रहसामग्रीसंपत्तेरिति भावः। अनुमिताचेच भान इति । पूर्व यत्र तदान तत्र व्यभिचारग्रहस्यापि सं. भषेनानुमितेरेवानुदयादिति भावः । विशिष्टस्य पूर्वमशानादिति। वि. शेपणान्तरविशेष्यतापनविशेषणकशानमात्र एव विशिष्टविशेषषशानं हेतुरित्यभिप्रायेण काञ्चनमयत्यादिना विशिष्टस्य वन्ह्यादे नेपि तद्रू- पावच्छिन्नतदभावशानानियमान्न व्यभिचारग्रहनियम इत्यालोच्य उ. कानुमितेरोभासताप्रयोजकमन्यदाह वन्हाविति । लिङ्गस्य-काञ्चनम- यत्वव्याप्यस्य,वन्हावप्रसिद्धव्यभिचाराचेत्यस्य वन्दिवृत्तौ च काञ्चन- मयावस्येत्यादिः। यद्यपि धन्ही काञ्चनमयत्वभानस्य तत्र तयाप्तिवि- शिष्टवत्ताशानानधीनतया तत्र तद्वत्त्वांशे अनुमितेराभासत्ये उकासि द्विव्यभिचारयोः प्रयोजकत्वमसंभवदुक्तिकम् , तथाप्यनुमिती विधे येतावच्छेदकतोहदयतावच्छेदकताविलक्षणाप्रकारता तद्याप्यवत्ता- शानप्रयोज्येति नियमानुरोधेन यदि काञ्चनमयत्वावगाहिताया: तयाप्यवत्ताशाना धीनत्वमंगीकरोति तदेतद्रूपणम् । अनुमित्युपनीतभानवादिना ताशनियमाङ्गीकारेनुमित्युपनी- तमानमतविशेपस्यैवोच्छेदः सवरेघ तयाप्यपत्ताझामाचदनुमित्यभ्यु. पगमादिति तेन तारशानियमो नाभ्युपेयत एवेत्यभिसंधाय दीधिः तिकार आह लिङ्गस्येत्याद्यभ्युच्चयमानमिति । उक्तस्थले पक्षनिष्ठस्य काञ्चनमयत्वावच्छिन्नयन्ह्यभावस्यानुमि- स्याभासताप्रयोजकत्येपि अनुमित्याभासताया इत्याभासाधीनस्वनि- - ·वाधप्रकरणम् । यमो न सिध्यतीति नोक्तयुक्तया याघस्य हेत्वाभासतासिद्धिरित्याह मूले न चेति । अप्रामात्वं भवतोच्यत इति शेषः। न च साध्याभाव इत्य. नन्तरं प्रकृत इति पूरणीयं, प्रतिबन्धक इत्यनन्तरं भवितुमईतीति । अत्र कुत इत्याकांक्षायामाह दीधिती अनुमितेः पूर्वमिति । अनु. मित्यात्मकविशिष्टसाध्यज्ञानानन्तरं तदभावशानसंभवेपि तज्ज्ञानस्य पूर्वोत्पन्नायामनुमितावप्रतिवन्धकत्वादनुमित्यन्तरानुत्पादस्य च पक्ष हेतुमत्ताज्ञानसत्त्वं तदात्मकव्यभिचारज्ञानादेव निर्वाहान्न तदभावस्य हेत्वाभासतेति भावः। एतेनानुत्पन्नायामप्यनुमितो विशिष्टविषयक मानसादिज्ञानसंभवेन विशिष्टसाध्याभावज्ञानोत्पत्तावपि न क्षतिः ॥ (चि०) वस्तुतस्तु उपनीतस्पानुमितौ भाने मा. नाभावः प्रत्यभिज्ञादौ च प्रतीतियलेनैव तत्कल्पनम् , अन्यथा पूर्वोपस्थितसकलपदार्थभाने यथार्थानुमित्यु. च्छेदः । अपि चैवं परार्थानुमानेप्युपनीतभाने बाधि- तोऽर्थ उपनीतोऽयं मम भात इत्युद्भावनादेव विजये- त चादी उद्देश्यानुमितेरप्रतिवन्धान तत्र यायो दोष इति चेत्, तुल्यं स्वार्थानुमानेऽपि । अत एव यत्र सामा- न्यतोदृष्टानुमानमेवेतरवाधसहायं विशेषानुमापक तत्र बाधकानामाभासत्वे तत्प्रयुक्तं सामान्यतो दृष्ट- स्याप्याभासत्वमिति बाधस्यासकर्यात् । न च यदि विशेषविप्रतिपत्ती सामान्यस्य प्रतिज्ञा तदा अर्था- न्तरं सामान्यविप्रतिपत्तौ तु नेतरन बाधकापेक्षेति वाच्यम्। स्वार्धानुमान एवैवं बाधासङ्करस्योक्तत्वादित्य- पास्तम् । अनुमित्यप्रतिवन्धेन तत्र याधस्यादोपत्वात् । ननु पक्षे साध्पाभावग्रहवत्साध्याभावव्याप्यन. होऽपि दूपकोविरोधिस्वाविशेषात्, तथाच साध्याभा. चसम्बन्धो व्यभिचारः साध्याभावव्याप्यसामानाधि.

·१८७८ अनुमानगादाधर्याम् फरण्यं वाधः साध्यामायव्याप्यच वाहित्यादिकमेवोति चेत् । न । पक्षे हि साध्यामाचे ज्ञायमाने ज्ञाते वा यदि साध्याभावव्याप्पसामानाधिकरण्पवुद्धिस्तदा व्यभिचार एव। अथ पक्षे साध्याभावबुद्धिं विनैव सा, तर्हि हेतु साध्याभावव्याप्पयोरगृह्यमाणविशेपयोः सत्पति. पक्षत्वम् । अथ तुल्पवलेन सत्प्रतिपक्षोऽधिकचलेन बाध इति चेन्न । गमकतापयिकरूपताकल्यं हि वलं तच दयोा. तमिति कथं न सत्प्रतिपक्षत्वं, गमकतायहि तश्च न बलम् । अथ साध्याभावव्याप्ययुद्धेरनन्यथासिद्धत्वं. पलं, तदा ततः साधनवति पचे साध्यासाचानुमितावन- कान्तिकत्वमेव । पक्षे साध्याभावग्रहवादिति यदुक्तं त. दप्यसिद्धम् । तस्य दोपत्वानभ्युपगमात्, अन्यथा हेत्वाभासान्तरतापत्तिः । अथ हेतुतः साध्यसिद्धिसम्भावनायां व्यभिचा- रासिद्धेः वाधेन हतारसाधकत्ये सिद्ध व्यभिचार- सिद्धिरित्युपजीव्यत्वाद्वाधः पृथक्, अन्यथा हेतोरसा: धकत्वे सिद्ध साध्यसिद्धिसम्भावनाविरहाह्यभिचा. बुद्धिः तस्याश्च सत्यां हेतोरसाधकत्वधारित्यन्यो- न्याश्रय इति चेन्न । साध्यसिद्ध्युन्मुखहेतुज्ञानस्य म. मितसाध्याभावसहचरितहेतुविषयत्वेन व्यभिचार- ज्ञानतया दूपकत्वात् । तथापि व्यभिचारे साध्याभां- घममा तन्वं तां चिना तदभावादिति सैव दोप इति ·वाधप्रकरणम् । १८७९ चेत् । सत्यम् । किन्तु साध्याभावममा व्यभिचारज्ञा. नत्वेन दृषिका क्लप्तत्वात, न स्वतन्त्रा। अत एव पक्षे साध्याभावज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वं न तु साध्याभावस. मानाधिकरणसाधनज्ञानत्वेनेति प्रत्युक्तम् । तस्य लघुत्वे ऽप्यक्लप्तत्वात् । अथ प्रत्यक्षादौ प्रमामानं प्रति स्वात- व्येण वाधो दोपत्वेन क्लप्स इत्यनुमितावपि स एष दो- प इति चेत्। न तर्हि हेत्वाभासः,अनुमित्यसाधारणदो- पस्थ तत्वात् मनोयोगाभाववत् स्वरूपसत एवं प्रति- चन्धकत्वात् हेतुत्वाभिमतावृत्तित्वेनाऽसाधकतालि- ङ्गत्वाभावाच । बाधितपक्षकत्वं लिङ्गमिति चेन्न । अन्यत्र तथा दूषकत्वाकल्पनात् । इति बाधपूर्वपक्षचिन्तामाणिः ।। (गा०) व्यभिचारधीसत्यादेशनुमिन्यनुत्पादनिर्वाहे वाधे विरो- धित्वान्तरकल्पनाया नियुक्तिकत्वादिति भाव । तद्पावच्छिन्नव्यभि. चारस्य तद्रूगावच्छिन्नव्यापकताग्रहाधीनानुमितावेव विराधितया उप नीततद्धमविशिष्टसाध्यानुमितो काञ्चनमयत्वावच्छिन्नवह्नयभाववद्ध- त्तित्वरूपव्यभिचारो अकिञ्चित्कर इति कथञ्चिद्विशिष्टसाध्यशानाधीन वाधग्रहदशायामुक्तानुमितर्वारणाय वाधस्य हेत्वाभासावमावश्यक- मित्यनुशयादनुमितापनीतस्यैव भान दुपयति मूले वस्तुतस्त्वि. ति। अनुमितापनीतभाने वाधकमप्याह अन्यथेति । यथार्थानुमि.यु. च्छेद इति।भ्रमभिन्नानुमित्युच्छेद इत्यर्थ । ननु उपनीतस्य सकलपदार्थ स्य भाने तत्तापदार्थवाधनिश्चयोभावस्य सहकारितयाताशसहका. रिसत्त्वे भ्रमत्वमिष्टमेव तदसत्त्वे तादृशकारणविरहादेव भ्रमत्वमित्य- तआहापि चेति । इत्युद्भावनादिति। मध्यस्थस्येत्यादि । अन्यथा धादिप्रतिवादिनो. परोपन्यस्तसाव्यानुमित्यजननादसगते । न च तत्र चाधो दोप इति । यत्र यसिद्धिरनुहश्या तत्र तदानविरोधी प्रझते न दोष इति तदुद्भावनान वादिविजय इत्यर्थ ।

·૨૮૮e अनुमानगादाधर्याम् -, तुल्यं स्वार्धानुमानेपीति। प्रकृतइत्यधीनं यत्र ययगाहित्वं तत्र सदवगाहनाविरोधिनः काञ्चनमयत्यादिना यथायभावस्य न प्रात. हेतुदोषत्वमिति प्रकृतहेतोरदुपतयाऽनुमितेरमात्वानुपपीचर्भव. तामपीत्यर्थः । इतरवाधसहाय-मितरवाधप्रहसहित, विशेषानुमाप फं-अगृहीतयाधस्य विशेषस्यानुमापकम् , बाधकानां-इतरयाधकानां आभासत्ये प्रामाणिकत्वे, यस्य पाधा गृहीतस्तस्य च घस्तुतो ब. बाधितत्य इति यावत् । तत्प्रयुक्तमिति । परिशिष्य मानविशेषवाधम. युक्तमित्यर्थः । आमासत्वं-अप्रमाजनकत्वं । अनुमित्यप्रतिवन्धेनेति । स्वरूपसतो याधस्याप्रतिवन्धकस्यात्तजशाने च विशेषानुमापकताया एवानुपपत्तेरिति भावः । वाधस्य-विशेषघाघस्य । अदोपत्वादिति । तथा च न तत्र सामान्यतोदृष्टस्याप्रमाजनकत्व निर्वाह इति भावः । यद्यपि ताशवाधावतारस्य कदाचिद्विशेषानुमित्यनुत्पादप्रयोजकतया तस्य हेतुदोपत्वं यत्र तदनवतारस्तत्रत्याया विशेषानुमितेराभासता. प्रयोजकत्वं चानपवादमेव, तथापि कदाचिदनुमित्यनुत्पादप्रयोजक शानविषयत्वसंभवेनैव स्वतन्त्रत्वाभासतार्निवाहे अनुमित्याभासता. प्रयोजकत्याभिधानमनुपयुक्तम्। विशेषानुमितिविरोधितया व्यभिचा- राद्यसंकीर्णहेत्वाभासता च पक्षधर्मतायलेनेत्यादिना सिद्धान्तयिष्यत एवेति तात्पर्य। दूपक-अनुमितिप्रतिवन्धकः। विरोधित्वाविशेषादिति। साध्या- भावस्येव तद्याप्यस्यापि साध्यविरोधित्वादित्यर्थः । साध्याभाव संबन्ध इति । तोरित्यादि, हेतुमचया शायमानपक्षे साध्याभाच. वत्वमित्यर्थः । व्यभिचार:-व्याभिचारग्रहविधया दुषणम, भवत्यिति शेपः साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यामति तस्येत्यादिः, तुमत्त. या शायमानपि पक्षे साध्याभावव्याप्यवत्यमित्यर्थः। वाधो वाधविध. यैव दूषणम्। तस्य व्यभिचारानात्मकत्वादिति भावः। वन्हित्वादिकमे. घेति । पन्हिष्ण इत्यादि वाधस्थल इति शेपः । व्यभिचार एव- व्यभिचारग्रह पच, अनुमितिविरोधीति शेषः । तुल्यवलेनेति । उभयत्र वलपदं बलज्ञानपरं, तथाच यत्र । उष्णत्वादिसाधकयन्दित्वादेरधिकयलशानं तत्र सत्प्रतिपक्षतावि. रहेण चाधस्यासाङ्कर्यमिति भावः। तच्च-व्याप्तिपक्षधर्मतात्मकं गमकतापयिकरूपं च । द्वयोतिमिति। साध्यामावसाधकपन्हित्वादे. .

·वाधप्रकरणम्। १८८१ रिव प्रकृतहतोरपि ज्ञातम्, अन्यथा कारणविरहादेवानमित्यनु पाद- निर्वाहेण वाधस्य हेत्वाभासत्वासिद्धरिति भावः । गमकताव- हिर्भूतं-गमकतानौपायक, साध्यव्याप्यवत्तावुद्धेः प्रमात् गमक- तौनापयिकमपि सत्प्रतिपक्षविघटक चलं 'विरोधिव्याप्यवत्ताबुद्धी तयाप्यवत्तावुद्धिप्रमात्वनिश्चयस्योत्तेजकत्वोपगमादिति । साध्याभावव्याप्यवत्तावाने प्रमात्वनिश्चयदशायां सत्प्रतिपक्षता. विरहेण वाधस्यैव दोषत्वं, वाधश्च प्रमितसाध्याभावव्याप्यवत्पक्ष. कत्वमान चोभयत्र प्रामाण्यग्रहदशायां यदनुमितिप्रतिवन्धकंतत एव ताशवाधग्रहदशायामनुमित्यनुत्पादनिर्वाहे तादृशवाधवुद्धेः प्रति- बन्धकत्वान्तरमप्रामाणिकमिति वाच्यम् । तारशप्रतिवन्धक प्रकृत- परामर्शप्रमात्वग्रहस्य उत्तेजकतया उभयत्र प्रामाण्यग्रहदशायामनुमि. तेरिणाय प्रतिवन्धकत्वान्तरकल्पनाया आवश्यकत्वादिति शंकते अ. थेतिाअनन्यथासिद्धत्व प्रमात्वनिश्चयः। ततः-साध्याभावव्याप्यवुद्धित साध्याभावानुमिताविति । बाधकविरहेणेति शेषः। अनैकान्तिकमेव- व्यभिचारज्ञानमेवानमिति विरुध्यादिति (१)शेष । इदमापाततः तार. शसाध्याभावानुमित्युत्पादकाले साध्यानुमितेर्व्यभिचारज्ञानेनावार. णात्, किन्तु एकत्र प्रामाण्यग्रहस्थले अन्यत्राप्रामाण्यग्रहोत्पत्यवानु- मित्युपगमेनोक्तप्रामाण्यमहोत्तेजकताया अनुपयोगात् उभयत्र प्रामा. ण्यग्रहतग्रहस्थलयोरप्रामाण्यग्रहानास्कन्दितविरोधिव्याप्यवत्ताना. नप्रतिबन्धकतयधोपपत्तेः प्रतिवन्धकावान्तरं नियुक्तिकमित्येव दूपण योध्यम् । इति यदुक्तमिति । इत्यनेन हटान्तविधया यत्साध्याभावशा- नस्य स्वातन्त्र्येण दूषणत्वमुक्तमित्यर्थ हेत्वाभासान्तरतापत्रेरिति। प. क्षनिष्ठसाध्याभावमात्रस्य व्यभिचारानात्मकतया वाधत्वस्यापितत्रा. नुपगमेन क्लतेऽनन्तर्भावादिति भावः। हेतुत साध्यसिद्धिसंभावनायामिति । हेतोः साध्यसाधक. प्रमाविषयत्वसभावनायामित्यर्थ: । व्यभिचारासिद्धेरिति । तादश- प्रमाविषयत्वस्याव्यभिचारनियतत्वादिति भावः । व्यभिचारादेर. साधफत्वसिद्ध्युपगमे दोपमाहान्यथेति । याधसिद्धिरेय व्यभि चारसिद्धिरिति नोपजीव्योपजावकभाव इति दुपयति नेति । सैष दोप इति । सा प्रमात्वेनैव लाघचात् प्रतिवन्धिका न तु व्य. भिचारधानतया व्यभिचारस्य गुरुशरीरत्वादित्यर्थः । पक्षातिरिके २३६ ·१८८२ अनुमानगादार्याम् हेतुसाध्याभाषयत्वप्रहदशायामनुमितिवारणाय व्यभिचारधियः प्र. तिवन्धकताया आवश्यकत्यादौरवमकिञ्चित्करं साध्याभावप्रमायाः प्रतिबन्धकत्यान्तरकल्पन एव च गौरवमिति दूपयति सत्यमिति । साध्याभावप्रमाप्रतिवन्धिफेतीत्यादिः। अन्यत्र तथा दूपकत्वाकल्प. नादिति । प्रत्यक्षादौ साध्याभावयत्पक्षकत्यपर्यन्तमानस्य प्रतिबन्ध फायाकल्पनादित्यर्थः। तथा चानुमिती तज्ज्ञानप्रतिवन्धकतायामुक युकथनकाशेन हेतुवृत्तित्त्वेपि तस्य हेत्वाभासत्यं नास्तीति भावः॥ (चि०) उच्यते । पक्षे साध्याभावनिश्चयः सा. ध्याभावज्ञानप्रमात्वनिश्चयात्, ज्ञानमात्रादर्थनिश्चये प्रामाण्यग्रहवयय भ्रमत्वेन ज्ञातादर्थ निश्चयप्रसङ्गश्च, तथा चोपजीव्यत्वेनाधिकवलत्वेन चा पक्षे साध्याभा. वज्ञानस्य प्रमावनिश्चये सव्यभिचारो नान्यथा, उभ- यथापि साध्याभावनिश्चयाधीनव्यभिचारज्ञानात् पूर्व ज्ञातं साध्याभावज्ञानप्रमात्वमेव..दोप उपजी- व्यत्वात् । यदि च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्व. निश्चयो नानुमितिविरोधी, तदा व्याप्तिपक्षधर्मतया हेतुज्ञानं विशेपदर्शनत्वेन पक्षे साध्याभावज्ञानं परि- भूय साध्यं साधयेदेव पर्वते धूम इव वद्विम् । न च सा. ध्याभाववुद्धिरेवागृह्यमाणविशेपा सत्प्रतिपक्षवत् प्र. तिवन्धकेति वाच्यम् । रजतेन इदं रजतमिति ज्ञानेऽपि विशेषदर्शनेन रजतत्वस्य शके पीतत्त्वज्ञाने शुक्लत्वस्य चानुमानात, धादिवाक्पेन पक्ष साध्याभायज्ञानाद- नुमानोच्छेदप्रसङ्गाच। अथ पक्षे साध्याभावप्रमैव साध्याभावहेतुवि. पया व्यभिचारज्ञानत्वेन दोपो न तु तस्याः प्रमात्व. ज्ञानमपीति चेत्, तर्हि प्रमाया: अममात्वज्ञाने भ्रान्ता ·चाधप्रकरणम् । १८८३ नुमितिन स्यात्, न स्याच पक्षे साध्याभावज्ञानप्रमा- . त्वभ्रमादनुमितिप्रतिवन्धः। (दी०) तथाचेत्यादि । अधिकवलत्वेनाधिकरणस्वरूपत्वे- नापेक्षणीयोव्यभिचारनिश्चयः । साध्याभावानश्चयति । साध्या. भावो निश्चीयते यन प्रामाण्यनिश्चयेन तदधीनेत्यर्थः। (गा०) पक्षे साध्याभावनिश्चय इति। साध्याभावाने प्रामाण्य- संशयोत्तरं तत्र प्रामाण्यनिश्चयं विना न साध्याभावनिश्चयस्तत्सं. शयस्य सामप्रया अनिवृत्तेरिति सतत्प्रमात्वनिश्चयाधीनः। एवं प्रमात्व निश्चयं विना अप्रामाण्यसंशययोग्यतया कथंचिदुत्पन्नोपि निश्चयो न निश्चयकार्यकारी अतस्तस्य निश्चयकार्यकारित्वमपि प्रमावनि- श्चयाधीनमित्यर्थः । ज्ञानमायादनिश्चय इति ।प्रमात्वनिश्चयनिर. पेक्षाज्ञानहेतोःप्रामाण्यसंशयस्थले अर्थनिश्चये ताशज्ञानस्य निश्च यका-भ्युपगमे प्रामाण्यग्रहवैयथ्ये तदुपायविचारवैयर्थ्य, अर्थनि. चयप्रसंगः-तत्कार्यनिष्कम्पप्रवृत्यादिप्रसङ्गः । द्वितीयाभ्युपग- मे दूपणमिदमुपजीव्यत्वेनेति । कचित्ताध्याभावनिश्चयात्मकन्य- भिचारज्ञानस्वरूप उपजीव्यत्वेनेत्यर्थः । अधिकचलत्वेनेत्या व बहुवादिभ्रमं निराकर्तुं दीधितिकृत् व्याचष्टे अधिकर- स्वरूपत्वेनेति । अनुमितिप्रतिवन्धकरूपनिश्चय कार्यकारिताप्र. योजकत्वेनेत्यर्थः । एतदुभयस्य प्रामाण्यनिश्चयापेक्षायामेव हेतु. तया तल्लाभाय प्रमात्वनिश्चयविशेषणं पूरयति थपेक्षणीय इति। नि. श्चयकाार्थमवश्यं स्वीकरणीय इत्यर्थः । प्रमात्वनिश्चयस्य स्वरू. पसद्यभिचारानिर्वाहकतया व्यभिचारपदं तन्निश्चयपरतया व्याचटे व्यभिचार इति । व्यभिचारनिश्चय:-साध्याभावांशे निश्चयकार्यकारि. ताप्रयोजकरूपविशिष्टव्यभिचारशाननिर्वाहः। तच्च रूपं निश्चय. स्वमिष निश्चितप्रामाण्यकत्वमपीति पक्षद्वयसङ्गतिः । व्यभिचारक्षान. स्य साध्याभावनिश्चयात्मकतया तदधीनत्वकथनासङ्गतः साध्या. भावनिश्चयपदं करणव्युत्पत्या तत्प्रमास्वनिश्चयपरतया वर्णयति सा. ध्याभाव इति । व्याधिकरणबहुवीहाषसहिष्णुतया साध्याभावस्य नि. ध्वयो यस्मादिति न व्याख्यातम् । तदधीनत्यं चतभिर्वाधनिश्चयकार्य: कारिताप्रयोजकरूपवत्वम् । एतच्चेदानी छानयोः क्रमिकत्वे हेतुत्वेना.

·तस्याः ૧૮૮૪ अनुमानगादापर्याम् भिहितम् । पूर्व, शातमिति च मूल तज्ज्ञानभिन्नज्ञानविषयीभूतमित्य. र्थकम् । उपजीव्यत्वादिति । स्वरूपे प्रतिवन्धकत्वे वेत्यादि । पत. च्चेदानी दोपत्यहेतुतयोक्तम् । ननु वह्निरतुष्ण इत्यादो साध्याभाववत्ताज्ञानादेवानमित्युत्पाद निर्वाहात् तत्प्रमात्यधियः स्वतोऽविरोधित्वेन तत्प्रमात्वस्य हत्वान भासता नोपपन्नत्याशङ्कय प्रमात्वज्ञानस्यानुमितो स्वतः प्रतिवन्धः कत्वं व्यवस्थापयति यदि चेति । साध्याभावत्वबुद्धरनुमितिसा. धारणतद्विशिष्टधीप्रतिवन्धकतया परामर्शन विशेष. दर्शनात्मकेनापि न परिभवसम्भवः प्रतिबन्धकसले कस्यापि हेतोः कार्योत्पादकत्यायोगादित्याशङ्का निराकरोति न चेत्यादिना । अगृह्य- माणधिशेषा-अगृहीताप्रामाण्या, रजते नेदरजतमिति । अप्रामाण्यशा. नंविनैवेत्यादि.विशेपदर्शनेनेति । परामर्शरूपेणेत्यादिः। अनुमानादि. ति । तथाच विशपादर्शनविशिष्टत्वेनैव ग्राह्याभावयुद्धेः प्रतिबन्धक त्वमुपगन्तव्यमित्यनुमितिमात्र एव प्रमात्वेनानिश्चितसाध्याभावधियो. 'ऽविरोधित्वादिति भावः । प्रमात्मकग्राह्याभावशानमेगनुमिति- प्रतिबन्धकम्, अतो न पीनत्वादिभ्रमशायां पीतत्वाभावाद्यनुमित्यनु. पपत्तिः, तत्प्रतिवन्धकतापि व्यभिचारज्ञानविधयेव न तु स्वातव्येणे- ति न तद्विपयस्य वाधहेत्वाभासता इति शङ्कते अथेति । तीति । वस्तुगत्या प्रमाया एवं प्रतिवन्धकत्व इत्यर्थः॥ (चि.)ननूपजीव्यत्वेऽप्यत्र साध्याज्ञावप्रमेति ज्ञा. नं न स्वतोदूपकंक्लप्तत्वात् पक्षे साध्याभावनिश्चयं कु- चत व्यभिचारज्ञानबारेति चेन्न । अन्न साध्याभावप्रमे- ति ज्ञानान्नियमत: साध्यज्ञानानुदयात् तस्यैव प्रतिय- न्धकत्वात्, शब्दादौ तथा दर्शनात्।साध्याभावप्रमावि. पयवृत्तित्वस्य हेतुवृत्तित्वादसाधारणत्वेन साध्याभा- वप्रमाया हेत्वाभासत्वम्। साधारण्येऽपिज्ञायमानं सत यदनुमिति प्रतियनाति तस्यैव हेत्वाभासत्वम् । न च साध्यासायप्रमाऽत्रेति निश्चयदशायां पचे साध्याभा- ·वाधाकरणम् । १८८५ वहेत्वोर्ज्ञानाध्यभिचार इति वाच्यम् । प्रमात्वज्ञानस्य साध्याभावनिश्चय हेतुत्वेन तद्दशायां तदभावात् । अत्रेदं तत्वम् । साध्याभाववान साध्यवदन्यो वा पक्ष:-प: क्षावृत्तिसांध्य-पक्षे साध्याभावः-पक्षनिष्ठसाध्याभाववत्वादिकं. साध्यादेः पक्षावृत्चित्वादिक-साध्यवसामान्यादेः पक्षान्यत्वा- दिक-विशिष्टसाध्ये पक्षादेशेिष्याभाववचादिकं-यथामतं पक्षे साध्यवत्ताज्ञानस्य साक्षाद्विरोधि प्रत्येकमेव वाधः। तन्निश्चयश्च विरोधिनिश्चयत्वेन दोपविशेषाधजन्यज्ञानमात्र एव विरोधी। अत एव 'अनन्वयनिश्चयधिरहो योग्यता इत्याचााः । विभाजकन्तु प्रकृतपक्षप्रकृतसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोध्यनुना. यकत्वे प्रकृतपक्षप्रकृतसाध्यग्रहविरोधित्वे च सति प्रकृतपक्षप्रकृ. तसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधित्वम् । पक्षादेः साध्यासमानाधिकरण- धर्मववादिकमपि वाध एव । साध्याभाववत्पक्षादिज्ञानप्रमात्व- न्तु न वाधः। तज्ज्ञानस्य पक्षादौ साध्याभावादेरनवगाहित्वे वि. रोधिविपयत्वाभावान , अवगाहित्त्वे तु तद्विषयत्वेनैव प्रतिबन्ध- कत्वात् ममात्वनिश्चयस्यान्यत्र प्रतिवन्धकत्वाकल्पनाच्च । सर्वत्र निश्चयस्य हेतुत्वे प्रतिवन्धकते च भ्रमत्वाग्रहः, संशयसाधार- णज्ञानमात्रस्य तथाले तु भ्रमवानिश्चयः प्रयोजकोऽन्यथाऽऽका- ढाकृतिसाध्यत्वादिनिश्चय हेतुप्रतिहेतुपरामर्शादीनां प्रमात्वनिश्च- यो योग्यता व्यभिचारज्ञानादीनाञ्च प्रमात्वज्ञानं प्रयोजकीभवे. द । शङ्खादौ शुक्लत्वाभावभ्रमे च शुक्लत्वाधनुमितिर्न विना तद. प्रामाण्यग्रई, नहि स्वरूपसत्यपि वाधनिश्चये शाब्दमानसादिज्ञा- नमुत्पद्यते। (गा०) माभूत् साध्याभावज्ञानमनुमितो स्वतः प्रतिवन्धकं त. थापि तत्प्रमात्वबुद्धःप्रतिवन्धकत्वमफलं वहिरनुष्ण हत्यादौ वन्ह्या.

·१८८६ अनुमानगादार्याम् दाघुष्णत्वादिनिश्चयासत्ये तत्प्रमात्वनिधयेप्यनुमित्युपगमाचनिश्चय. दशायां व्यभिचारमानादेवानुमित्यनुत्पादनिर्वाहाच्छतः पीत इत्या. दी अपीतत्वाद्यनुमितव्यभिचारधीसत्वेपि मानुगपत्तिः साध्या- भावांशेऽगृहीताप्रामाण्यकत्वस्य व्यभिचारधीप्रनिवन्धकतायां नि. घेश्यत्वादिति शंकते नन्विति । साध्याभावानिश्चयं कुर्वनिति । अनुमि. तिप्रतिवन्धकरूपनिश्चयकार्यकारिताप्रयोजकविशेषणवैशिष्ट्य निर्वाह.. यदित्यर्थः । साध्याभावशानासत्त्वेपि तद्विषयकप्रमात्वनिश्चयकाले न साध्याशानमित्यनुभधमालंब्य समाधचे नेति । तस्यैवेति । तस्यापr. त्यर्थः । प्रतिवन्धकत्वादिति । ताशमानकाले व्यभिचारमानानिय. मोऽग्ने दर्शनीयः शान्दादिसाधारणबुद्धौ ग्राह्याभावप्रमात्यशानस्य : तिवन्धमत्वोप वाधस्यासाधारणहेतुदोपत्यमुपपादयति हेतुवृत्ति- स्वादसाधारणत्वेनेति । हेतुवृत्तितया विरोधित्वस्यानुमितिमात्रनिरू- पितत्येनेत्यर्थः । हेतुनिष्टसाध्याभाषप्रमाविषयवृत्तित्वपर्यतस्य न दोपतेत्यभिसन्धाया साधारण्येपीति । पक्षे साध्याभावप्रमा इति शाने प्रमात्यघटकतया पक्षे साध्याभाववत्वशाने तदपि ज्ञानं व्यभिः चारवानरूपमेवेति दोषान्तरशानात्मक यज्शानमनुमितिप्रतिवन्धक स एव दोप इति नियमात्। साध्याभावप्रमाक्षानस्य शाब्दादिसाधा. रणविशिष्टज्ञानप्रतिवन्धकत्वेपि न तद्विपयस्य हेत्वाभासतानिर्वाह इति शङ्कत न च साध्याभावप्रमेति । हेतुमत्त्वाहविषयतावच्छेदक- पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्याभावववमनवगाहापि पक्षनिष्ठवि. पयतायां साध्याभाववत्तित्वावगाहिनः पक्षे साध्याभावप्रमेति नि. श्चयस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टसाध्याभावनिश्चयोपजीव्यस्य संभ- घान्नोत्तयाधज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानरूपतेति समाधत्ते प्रमावेति । प- क्षनिष्ठनाथाभावस्य बाधत्वमभ्युपेत्यापि याधस्य पार्थक्यं व्यवस्था- पयति पक्षधर्मतावलेनेत्यादिना । साध्याभावबुद्धःप्रमात्वज्ञानस्य प्रतियन्धकत्वं निराकृत्य तत्प. मात्वस्य दोपताया अग्ने स्वयं दूरणीयतया दीधितिकारो घस्तुतो चाधस्वरूपान्याह अत्रेदमित्यादिना । साध्याभाववानिति । अत्र सा. ध्याभाववत्त्वमनवच्छिन्नं प्राह्यम् , अतो न कपिसंयोगवानयं वृक्ष . स्यादापतिप्रसङ्गः । न चानच्छिन्नत्यानवगाहिनोपि तापवता. शानस्याव्याप्यवृत्तित्वाप्रहदशायां तद्वत्ताप्रहप्रतिवन्धकतया मनव.

·वाधप्रकरणम् । १८८७ च्छिन्नत्याविशेपितसाध्याभाधवत्वस्यापि दोपत्वं दुर्वारमिति या. ध्यम् । प्रतिवन्धकीभूताभाववत्ताशाने नियमतोऽधिकरणत्वाशे सम्वन्धघटकतयाऽनवच्छिन्नत्वभानोपगमात, अन्यथा अव्याप्यवृत्ति. त्वज्ञानकालीनतज्ज्ञानस्याविरोधित्वात, तज्शानाभावविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्योपगतव्यतया गौरवात् तदपेक्षया अनवच्छिन्नत्वा. घगाहितया तथात्वे लाघवात् । पूर्वोत्पन्नाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानवशा. दनवच्छिन्नवृत्तिकत्वानवगाहिनोऽभाववत्ताझानस्याव्याप्यवृत्तित्वधी. नाशेपि अप्रतिवन्धकत्वमिष्टमेव पकदेशकालरूपधर्मिता. धन्छेदकावच्छेदेन तदभाववत्ताहानस्य तदवच्छेदेन तवत्ताशा नप्रतिवन्धकत्वान्तरकल्पनमव्याप्यत्तित्वज्ञानाचेजकतापक्षेप्याव- श्यकम्-अव्याप्यवृत्तित्वेन क्षातयोरपि भावाभावयोरेकावच्छे. देन एकदानिश्चयात् । न चानवच्छिन्नवृत्तिकत्वावगाहित्वेनामाव. ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे अयं संयोगवान् तदभावांश्चेति समुच्चयस्या- यं संयोगवान वेति संशयाविरोधिवप्रसङ्गः तस्य व्याप्यवृत्तित्वान. घगाहित्वादिति वाच्यम् । समुच्चयस्य कोटिवयसामानाधिकरण्य. विषयकतया विरोधमाननिवर्तकयैव संशयविरोधित्वात , भवतु वा ऽब्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावविशिष्टस्य व्याप्यवृत्तित्वानवगाहिनोऽपि ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वम्, तथापिवृक्षनिष्ठसंयोगामावादौ नातिप्रसङ्गः तद्विपयकनिश्चयत्वस्यानुमितिप्रतिवन्धकताशून्याव्याप्यवृत्तित्वशा-, नकालीनज्ञानसाधारणत्वेन तदतिरिक्तवृत्तित्वादिति व्याप्यवृत्तिला. ध्यकस्थले पक्षनिष्ठानवच्छिन्नसाध्याभायवस्वमेव वाधः । तद्विषय. त्वञ्च प्रतिबन्धकतानियतमेवेत्ति अनच्छिन्नसाध्याभाववत्वयद्देश. कालरूपपक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्याभाववत्वमपि तदवच्छेदेन साध्यसाधने बाधः1 एवं पक्षतावच्छेदकधर्मे अनतिरिक्तवृत्तित्वरू- पसाध्यावच्छेदकताभानं यत्रोद्देश्यं तत्र पक्षतावच्छेदकसामाना- धिकरण्येन साध्याभाववस्वम् । यत्र च ताशधर्मसामानाधिकरण्य- मात्रेण साध्यसिद्धिरुहेश्या तत्र ताइशधर्मावच्छिन्नं साध्याभाववत्त्वं याध इति विशेपो योध्यः । पक्षे साध्यस्य याशसम्बन्धोऽनुमिति- विषयः तत्संवन्धपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धताकोऽभावोवि. पक्षणीयः यत्रच संयोगादिना साध्यानुमितिरुद्देश्या सयुंकसंयो- गदिसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्याविरोधितया वाधानात्मकत्वात् पर्या- ·૧૮૮૮ अनुमानगादाधर्याम् प्तिनिवेशः। यत्र संयुक्तसंयोगादिरूपपरम्परासम्बन्धी अनुमितिविषय. स्तत्र शुद्धसंपांगादिसम्बन्धावच्छिन्नाभायो न वाधः पक्षविषयता. निरूपितसंयोगादिविषयतायाः साक्षासाध्यविषयत्वानिरूपिततया संयोगादी साध्यसम्बन्धताविरहात् । धर्मितावच्छेदकन्यापकता. दिविशिष्टसंयोगादिना साक्षात्सम्बन्धेनानुमाने च ताशामायो वाध एय। उत्तरीतिरप्यनुसतव्या। साध्यवदन्यो येति तात्तायुद्धात दत्यन्ताभावस्येव तदस्यापि धियो विरोधित्वादिति भावः । ए- वं च पृत्यनियामफसम्यन्धेनानुमितिस्वीकारे तत्सम्बन्धस्य प्रतियो. गितानयच्छेदकत्वे च तत्र साध्यवद्भवस्येव वाघ योध्यम् । वाका- र साध्यामायसाध्ययनदयोः पृथक् पृथक् पक्षविशेषणतया दोष. घटकता न तु मिलितयोरिति लामाय। पक्षा-पक्षतावच्छेदकविशि. टः । पक्षावृत्तिसाध्यमिति ! पक्षावृत्तित्मविशिष्टसाध्यतावच्छेदकाव. छिनमित्यर्थः । यद्यपि पक्षः साध्यवानित्यनुमिती पक्षे साध्यस्या- धिकरणत्वमेव सम्यन्धतया भासते नतु साध्ये पक्षवृत्तित्तथासति पक्षे साध्यस्पर साध्यपि पक्षस्य प्रकारतापरिति तारशानु. मिती साध्यं पक्षावृत्तीति शानस्य न ग्राह्याभावधानविधया विरोधियम्, तथापि पक्षः साध्यवान् पक्षे साध्यमिति छान. योः समशीलयारेकं यत्प्रतिवध्यत्वम् अन्यस्यापि तत्पतियध्य- स्वमनुभवसिद्धमित्याशयेनेत दाक्तिः । पक्षतावच्छदेकावच्छेदनानु. मिती पक्षतावच्छेदफानपच्छिन्नत्वविशिष्टसाध्यस्थापि तुल्ययुक्त्या याधता वोध्या। एतच्च प्राचीनमतानुसारेण । वस्तुतस्तु तदीयतत्सं. सर्गावगाहियुद्धौ ततसम्बन्धावच्छिन्नतदभावबुद्धःप्रतिवन्धकत्वमि. विससर्गविधया यन्नासते तसंसर्गस्य विशिष्टवुयविपयतया आधा- राधेयभावसंसर्गद्धौ या आधाराधेयभावाभावशानप्रतिवन्धकताया अप्रामाणिकतया पक्षवृत्तित्वाधभावघटितस्य न दोपता। अत पवा. ग्रे यथामतमित्यभिधास्यते । एतन्मते अवृत्तित्वविशिष्टसाध्यस्य सि- द्विविशेपास्मकस्थापि याधरूपता योध्या। वक्ष्यमाणलक्षणाकान्तत्वा. त् विशेषणविशेष्यभावपरीत्येपि प्रतियन्धकत्वमक्षतमित्याशयेनाद पक्षे साध्याभाव इति। आधेयतया पक्षेण पक्ष वृत्तित्वेन घा विशिष्टःसा: ध्याभाव इत्यर्थः।तारशसाध्यवद्भदोपि योध्यः। पक्षनिष्ठसाध्याभावव. स्वादिकमिति ! साध्याभाषाधिकरणत्वं साभ्यक्नेदाधिकरणत्वं चे. .

·। वाप्रकरणम् । १८८९ त्यर्थः। अधिफरणतावृत्त्या पूर्वस्माद्भदः । एतदपि प्राचीनमतेन । सा. ध्यादेरित्यादिना साध्यसम्बन्धपरिग्रहः । पक्षावृत्तित्वादिकमित्या- दिना'त्तिवपरिग्रहः । आदिपदाभ्यां वा साध्यतावच्छेदकस्य पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिपरिग्रहः । पतदपि सर्व प्राचीनमतेन । भदप्रतियोगित्वभेदानुयोगित्वयोःसमशीलयोरेक- तरशानं यत्रविरोध्यपरशानमपितत्र तथा इत्याशयेनाह साध्यवदिति । साध्य ववव्यापकानुयोगिताकत्वादिविशिष्टपक्षभेदादिकमित्यर्थः आदिपदाभ्यां पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नस्य साध्यवसामान्यनिष्ठभे- दप्रतियोगित्वादेःपरिग्रहावस्यमाणलक्षणे विशिष्टपक्षेविशिष्टसाध्य. वैशिष्ठ्यग्रहत्व स्वरूपसम्बन्धरूपस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वस्यानि: धेशात् विशिष्टपक्षसाध्यग्रहाविरोधित्वविशेषणसार्थक्यमिति सूच. यितुमा विशिष्ट इति । आदिपदाभ्यां विशेष्यस्य पक्षावृत्तित्वादि. परिप्रहः। विशिष्टस्य पक्षत्वे - विशेष्यतावच्छदकावच्छेदेन साध्या. भाववत्यादिकमपि बोध्यम् । मूलकृता ग्राह्याभाववुद्ध प्रतिवन्धकत्व. मन्यत्र फ्लप्तमिति शब्दादौ तथा दर्शनात इत्यनेनाभिहितम् , अत एव उक्तवाघज्ञानप्रतिवन्धकत्वस्यैव तथास्वमित्याह तनिश्चयश्चति । विरोधिनिश्चयत्वेनेति विरोधीत्यत्र हेतुः। धर्मिणि प्राधाभावविषय. फत्वेनेत्यर्थः। तथात्वे सति विरोधितामा - सर्वानुभवसिद्धत्वादिति भावः । मात्र एवेति। मापदं कृत्स्नार्थकम् । ग्राह्याभावनिश्चय. स्य शानबोधप्रतिबन्धकत्वे आचार्यसम्मतिमाह अत एवेति । मणि. कृता तु एकपदार्थ संसर्ग अपरपदार्शनिष्ठाभावप्रतियोगित्वप्रमावि. पयत्वज्ञानस्य शाब्दधीविरोधित्वाशयन तत्र-ताशप्रमाविषयत्वा. भावरूपयोग्यताया मातोपयोगिता शब्दपरिच्छेने स्वीकरिष्यते । प्रकृतपक्षेति । सत्प्रतिपक्षेतिव्याप्तिवारणाय प्रथम सत्यन्तम् । पक्षाप्रसिरिसाध्याप्रसिधोरणाय द्वितीयम् । उदासीनवारणाय विशेष्यम् । यद्यपि साध्याभावविशिष्टप्रमतपक्षादिरूपयाधे विरो. ध्युनायकसाध्यामायाप्पविशिष्टपक्षाद्यन्यत्वं विशिष्टपक्षादिग्रह विरोधिपक्षतावच्छेदकाभावविशिष्टपक्षाद्यन्यत्वं चासिद्धम् , तथापि यारशविशिष्टनिरूपितविपयिताविरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदकत्ये सति विशिष्टपक्षप्रहत्वस्य विशिष्टसाध्यग्रहत्वस्य च न्यूनवृत्तिर्या विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यप्रदत्यान्यून वृत्तिः प्रतिवध्यता.त- २३७ ·अनुमानगादाधर्याम् घिसपिनप्रतिवन्धकतावच्छेदिका ताशयमित्यत्र तात्पर्य्यम् । शेष पूर्वोपदर्शितदिशाचसेयम्। अधात्र लक्षणे घडिमान दो पहिमानियादी पधभावविशिटहर 'दादिलो बाधेऽव्याप्तिः तद्विपयत्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपित. प्रतिवश्यताग विशिष्टपक्षमहत्वव्यापकत्वात् । नच पक्षतावच्छेदका- विभेदेन वाघलक्षणस्य भिन्नतया यत्र साध्यमेव पक्षतावच्छेदकं तत्र, विशिष्पक्षनहविरोधित्वस्यानिवेशनीयतया नानयासिवाद्यात्मक- याधासद इति वाच्यम् । वद्विमान काञ्चनमयदो घहिमानि:: स्यादौ काञ्चनमयत्वाभावविशिष्टहन्द्रादिरूपाश्रयासियादावविव्याधि वारणाय ताशपक्षकस्थलीयवाधलक्षणेऽविरोधित्वान्तस्यावश्यं, निधेशनीयत्वात्तत्रत्याश्रयासिद्धिरुपयाधे, अव्याप्तेवारत्वादिति,चे. श। भाश्रयासिधात्मकस्य तस्यालक्ष्यत्वालश्यत्वं तु उद्देश्यताय. छेद कताविधेयतावच्छेदकतातिरिकविशिष्टपक्षे .. विशिएसाध्या, वैशिष्ट्ययोधीयविषयतान्तःपातिप्रकारतावच्छिनप्रतिवध्यतानिरू- पितप्रतिवन्धकतावच्छेदकवियिताकत्वस्याविरोधित्वान्तसहितविक, रोधित्वान्तेन विवक्षणात् । काञ्चनमय दो वद्विमानित्यादावाथ, यासियादिज्ञानस्य प्रतियध्यतावच्छेदिका न, उद्देश्यतावच्छेदकता: भिन्ना विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यवोधीविषयतान्तःपातिनी कारता इति तदव्युदासः। उकपक्षाप्रसिद्धिरूपवाधबुद्धश्च तादशप्र- कारताभिना या विधयमुद्रया या उत्कविशिष्टवैशिष्ट्यावषयतान्तःपा- तिनी(साध्य)प्रकारमा तस्या अपि हदयावाच्छन्नविशेष्यत्तानिरूपित- घह्वयादिप्रकारतात्वेन प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वान्न ताशवाधासह ।। प्रकारताया उठविशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालिवानवृत्तित्वमुपेक्ष्य, तादृशविषयतान्त पातित्वनिवेशाच काञ्चनमयइदो घहिमान् इ. दश्च काचनमय इत्येताहशवानीया या विधेयमुद्रयाप्रकारतातस्या हदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितकाञ्चनप्रयत्वादिप्रकारतात्वनाश्रया+ सिद्धिज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वेपि नातिप्रसः । ननु तथापि पर्वतो वहिव्यायाभाववधभावोभयचानित्यादी पहिल्याप्यवत्पर्वतादिरूपयाधेऽव्याप्ति चह्निमत्पर्वतरूप विरोध् युनायकत्वादिति चेन्न । विरोधितान्तघटकप्रतिवधिकताया छन् कविषयतायां विरोध्युम्नायफतानपच्छेदकत्यमनिवेश्य, तार - तस्य ·वाधप्रकरणम् । १८९१ शप्रतिवन्धकतायां स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयत्वावच्छि. नप्रतिवध्यतानिरूपित्तप्रतियन्धकतावच्छेदकविषयत्वावच्छिन्नानुमि. तिनिधजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकधिपयत्यावच्छिन्नत्वस्य प्र. तिबन्धकतायां निवेशनीयत्वात् । प्रकृते च वह्निव्याप्याभाववत्ता. शानत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतामादायोक्तयाधे ल. क्षणसमन्वयसम्भवात् । तथाहि-ताशप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रति- यध्यतावच्छेदकं न वाभाववत्पर्वतज्ञानत्वं, किन्तु वहिव्याप्याभाव. घपर्वतज्ञानत्वमेवातस्तादशप्रतिवन्धकताया वयभाववत्पर्वतज्ञान- विरोधिवहिमत्पर्वतोन्नायकतावच्छेदकवहिव्याप्यवतपर्वतविषयिता. घच्छिन्नत्येपि वहिव्याप्याभाववत्पर्वतक्षानविरोधिवहिव्याप्यवत्पर्व- तोनायकतावच्छेदकवहिव्याप्यवत्पर्वतविषयतावच्छिन्नत्वस्याक्षतत्वा. दिति । तथाच उद्देश्यतावच्छेदकताविधेयतावच्छेदकतातिरिक्त विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यविशिष्टवैशिष्ट्यवोधीयविषयन्तातःपातिप्र. कारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिता सती स्वनिरूपितप्रति यध्यतावच्छेदकविपयित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतनिरूपितप्रतिवन्धक, तावच्छेदकीभूतविपयित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजन. कनावच्छेदकीभूतविषयित्वानवच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धः कतावच्छेदकविपयिताकत्वमिति निष्कर्षः । ननु पक्षादौ साध्यासमानाधिकरणधर्मवत्त्वादिज्ञानस्यानुमिति. विरोधितया साध्याभावाभावत्वंन साध्यानवयाहिनस्तस्य साध्या- भाषव्याप्त्यनवगाहित्वेन साध्याभावाननुमापकतया च तदविपये. ऽतिव्याप्तिरित्याशंकायामिष्टापत्त्या परिहरति पक्षादरिति । मूलो. तसिद्धान्तं दूपयति साध्याभावचदिति । पक्षादाविति । पक्षतावच्छं. दकावच्छिन्ने इत्यर्थः । अनवगाहित्व इति । तत्र तमनवगाद्यापि भ्रमभिन्नत्वस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वस्य चावगाहनसम्भवादिति भावः । ननु साध्याभाववति पक्षे साध्याभावप्रकारकमिव ज्ञानमि- त्याकारकविरोधिविषयकप्रमात्वज्ञानस्य प्रतियन्धकताया निर्विवा. दतया तद्विषयस्य साध्याभाववत्पक्षघटिनप्रमात्वस्य हेत्वाभासता निष्प्रत्यूहैव इत्यत माद अवगाहित्वे विति । तद्विषयस्येनवेति । पक्षतावच्छेदकादिविशिष्टसाध्याभावाद्यवगादित्वेनैवेत्यर्थः । एव. कारण प्रतिवन्धकतावच्छेदके प्रमात्वघटकेतरांशविषयतानिवेशः ·१८९२ अनुमानगादावर्याम् व्यवच्छेदः तनिषेशे गौरवात् तविषयकज्ञानस्यापि प्रतियन्धकता. प्रयोज कविरोधिविषयतापायन प्रतिवन्धतया तदसदाच्चेति भावः । साध्याभाववतपक्षघटितप्रमाविषयकत्वे अनुामांतप्रति 'बन्धनानतिरिक्तवृत्तित्यसत्यपि मेयत्वविशिएव्यभिचारादेरिव ता. शविशिएान्तरघटितत्वेन न दोपतासम्भव इति योध्यम् ।। ननु विरोध्यधिपयस्यापि धर्मिणि प्राधाभाषप्रमात्वधिपयशान- स्य शदादा प्रतिवन्धकतादर्शनादनुमिताधपि तत्प्रतिबन्धकत्य. मव्याहतमेव, तदुक्त मूलकृता-शान्दादो तथा दर्शनादित्यत माह प्रमावनिश्चयस्येति । प्रतिवन्धकत्वाकल्पनादिति । शाम्वोधादावपि तत्प्रतिवन्धफत्वानुभवस्य तुल्यन्यायेनासिद्धत्वादिति भावः। ननु साध्याभावशानसत्त्वेपि तत्राप्रामाण्यग्रहे ऽनुमित्युत्पत्तेरनुमिती सा. ध्याभावशानं न प्रतिबन्धकमपि तु तत्प्रमात्वाइ एव इत्यत आह सर्वत्रेति । भ्रमत्वाग्रहः-संशयसाधारण मत्वज्ञानत्वावच्छिन्नाभावः प्रयोजक इत्यन्वयः।प्रयोजकत्वं चावच्छेदकत्वम् । अत्र हेतुतोपादानं दृष्टान्तत्येन । तत्र ज्ञानसामान्यमनुपादाय निश्चयरूपविशेषोपादा- नव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति सशयसाधारणेति । ननु साध्याभावनिश्चयस्य तर्मिकनमत्वमहाभावविशिष्टस्य प्रतिबन्धकत्वापेक्षया साध्याभा- घज्ञानप्रमावरहस्येव प्रतिवन्धकारमुचितम् इत्याशङ्कां निरा. कर्तुं प्रतिबन्दिमाह अन्यथेति । प्रयोजकीभवेदिति । यथायोगं कार्यजनने फार्यप्रतियन्धे घेति पूरणीयम्, कांक्षाज्ञानाधसत्त्वे तत्प्रमावग्रहेपि न शाब्दयोधोत्पत्त्यादिरिति अ. गृहीताप्रामाण्यकस्यैवाकांक्षाविज्ञानस्य फारणत्वादिकं तथा साध्या भावनिश्चयासत्वे तत्ममात्वनहेपिन साध्यज्ञानप्रतिवन्ध इत्यप्रामाण्य. महाभावविशिष्टस्य साध्याभावनिश्चयस्यैव तज्ज्ञानप्रतियन्धकत्व- मिति भावः। ननु शतादौ श्वैत्यभावादिभ्रमेऽप्रमात्वज्ञानं विनापि श्वे. त्याधनुमितेरुदयाल साध्याभावज्ञानस्य साध्यग्रहप्रतिबन्धकतेत्यत थाह शहादाविति । विना तदप्रामाण्यग्रहमिति । फलानुरोधेन तत्र अमत्यग्रहस्यैव कल्पनादिति भावः । प्रमात्वनाशायमानापि अ. ममात्वेनागृह्यमाणा ग्राह्याभावधीः शाब्दयोधादिप्रतिवन्धिकेति भपतामप्यनुमत विशेषदर्शनत्वन लिङ्गपरामर्शस्यैव साध्या भायशानपरिभावकताया-भवदभिमतत्यात, तथा च शाब्दयोधा- तथाच यथा- ·चाधमकरण *. । दो तत्प्रतिबन्धकतानौव्ये अनुमितिसाधारणानुगतधर्मस्यैव तत्प्र. तिघध्यतावच्छेदकत्वात् तत्र तत्र विपरीतशाने भ्रमलशान कल्पना या अनुमित्युपपादनमेघोचितम्, अन्यथा शाब्दादिसाधारणविपरीत- ज्ञानप्रातबध्यतावच्छदकगर्म अनुमित्यन्यत्वस्य निवेशनीयतया भनु मिती साध्याभावशानप्रमात्ववुद्ध. प्रतिबन्धकत्वान्तरस्य कल्पनीय- तया च गौरवात्, अनुमित्यन्यत्वस्यं विपरीतज्ञानप्रतिवध्यतावच्छे- दफावे आश्रयासियादिशानकालेऽनुमित्यापसेश्व, पक्षतापच्छेदकादि. व्याप्यरत्ताशानस्य अनुमित्यजनकतया तद्विपरीतज्ञानदशाया त. छाब्दबुद्ध्यादेवि ' तदच्छिन्नपक्षादिषिपयकानुमितेर्भवतोप्यनि- प्रत्वादित्याद न हीति ॥ -11 (दी०)अर्थ लापन संशयसाधारणं संस्तत्त्वज्ञानमेव शा. ब्दानुगियोः कारणम्, आस्ताश्च तस्यैव विरोधितया प्रकरण- समो वाधश्च हेत्वाभासोऽसिद्धिरिच परामर्शस्य, बिलीयताचामास द्धसाध्यकमनुमानमिति चेन । सशयासत्वसमये परामर्शोत्पादे सिद्धिसिपाधयि विना अनुमियनुत्पादप्रसङ्गात, सति विशेपदर्शने संशयायोगादिति। एनेन लाघवात् ममात्वेन नियमान वाघज्ञान विरोधीति परास्तम् । विपरीत लाघ, स्फुटतरच तद्भावसाध्ये। तत्र गोवा- धाकारकं गोत्वाभावादिप्रकारक ज्ञानं वाधनिश्चयः । तथाच गोत्वादिमद्विशेष्यकगोत्वाद्यभावप्रकारकत्वज्ञानाभावो भ्रमत्त्वग्रह- विरहः । वाधग्रहश्च पक्षे गोवायप्रकारक ज्ञानं, तस्य च गावा . दिमावशेष्यकगोत्वाद्यभावप्रकारकत्वाद्यप्रकारकं गोस्वाभावद्वि- शेष्यकगोत्वाधभारमकारकत्वप्रकारकज्ञान ममात्वनिश्चय इति । उक्तप्रायश्च तत्तकार्य प्रति प्रतिवन्धकानां कारणानाञ्च प्र.. मात्वेन निश्चीयमानतया नथात्वापत्तिरिति । न च सति विशप. दर्शने विपरीतनिधयोऽफिश्चित्करः तत्सत्वेऽपि विशेपदर्शनेन . . , ·- - . १८९४ अनुमानगादायी त्यक्षोत्पादादिति वाच्यम् । विशेषदर्शनेन तन्नाशानन्तरमैव प्रस- सोदयात्, परैरपि कचिव प्रसंक्षविशेष एवं विपरीतनिश्चषविशेष: स्यैव तथालोपगमाच्च । नहि शाव्दादिवोधेऽपि विशेषादर्शनवि- शिष्टत्वेन स विरोधी, गौरवात् मानाभावाच । न वाचाक्षुपादि. प्रत्यक्षे मानसादिविपरीतनिश्चयो विरोधी। उपयुज्यते च कचिद्धि- शेपदर्शनममामाण्यग्राहकत्वेन वाधबुद्धः । नचैवं वाधावतारदशायर्या पक्षे इतोरग्रहेऽज्ञानलक्षणासिद्धिः, ग्रहे चव्यभिचारधीरेवेति वा- ध्यम् । वाधग्रहपरामर्शयोर्भेदाद, अभेदेऽपि पक्षः साध्यव्याप्य हेतु. मान् साध्याभावाश्व इति ग्रहस्य परस्परोपरागानवगाहिनो व्यभि. चाराविषयत्वात् । एकत्र व्यभिचाराव्यभिचारयोरेकनिश्चयागोचर- स्वाद , पूर्णे च करणे साक्षादनामत्यावरोधिनी व्यभिचारज्ञाना. देरकिश्चित्करत्वात् । उक्तश्च साध्यादेः पक्षाद्यवृत्तित्वादिकमपि बाधः । न च तद्देऽपि, व्यभिचारबुद्धिरावश्यकी। . (मा० ) अथ शाब्दयोधे विपरीतनिश्चयाभावो न हेतुः योग्यता. शानहेतुतयैवोपपत्तेः, एवं च अनुमितावपि न तस्य हेतुता शाब्दानु- मितिसाधारणपरोक्षानुभवत्वस्य जातिविशेषस्य या विशेष्ये विशेष. णवत्वरूपयोग्यताशानजन्यतावच्छेदफत्वोपगमात्तादृशकारणावरहे. वाबाधितार्थानुमित्यनुयादिति बाधस्य साक्षादनुमितिविरोधि- तया हेत्वाभासताभिधानमसङ्गवमिति शकते अथेति । लाघनेनेति । तदभावग्रहाभावत्वापेक्षया तद्वत्तासानत्वरूपजनकतावच्छदकला. घवेन तद्वद्भेदत्तदभावव्याप्यादिनिश्चयाभावानामपि हेतुत्वाकल्पना लाघवेन चत्यर्थः। वाफ्यार्थस्य पक्षे साध्यस्य च निश्चयः शान्दानु। -मित्योः पूर्व नियमतो न सम्भवतीत्यत उक्तं सशयसाधारणमिति । एवकारेण विपरीतनिश्चयाभावस्य व्यवच्छेदः । प्रत्यक्षस्थले अलौ- फिक प्रत्यक्षत्वमेव वाधादिधीप्रतिबध्यतावच्छेदकमिति भाषः। न च प्रत्यक्षस्थले अलौकिकहानत्वस्य विपरीतवानप्रतिवध्यतावच्छेदक तयैवोपपः संसृष्टत्वज्ञान हेतुत्वान्तरकल्पनायामेव गौरवमिति वा- च्यम् । इच्छाया उच्चजकत्वं प्रत्यक्षस्थले न तु परोक्षस्थले इति.

·वाधप्रकरणम् । थक् प्रतिबन्धकताया भवतोप्यावश्यकत्वात् , बाधाभावस्य शाब्दयो- धादिहेतुतामते शाब्दादिसामग्न्याः प्रत्यक्षादिप्रतिवन्धकतायां यो. ग्यताशानापेक्षया गुरोर्वाधाभावस्य तदमावयाप्ययत्ताशानाद्यभा. वस्य च निवेशनीयतया गौरवाच । न च शान्दवोधादी वाघादिधि. योऽप्रतिवन्धकत्वे तद्वत्तासशयस्य द्वितीयक्षण स्मरणादिरूपतद- भावनिश्चये तदनन्तर शाब्दयाधापत्तिरिति वाच्यम् । यत्र विपये सशयद्वितीयक्षणे कथचिद्विपरीतनिश्चयः शाब्दादिक्षानकारणान्त- रसमवधान च तत्रापत्तिवारणाय बाधादिनिश्चयप्रतिबन्धकताया मावश्यकत्वपि विषयविशेषे लाघवेन योग्यताशानहेतुताया नि- प्र यूहता इत्याशयात् । न वेव वाधप्रकरणसमयोर्हेत्वाभासता न स्यादित्यत आह आस्तां चेनि । तस्यैव-कारणीभूतस्य ससृष्टत्व- शानस्यैव, असिद्धिरिव-स्वरूपासिद्धिरिव, परामर्शस्य अनुमितिजन- कस्य, विरोधितया हेत्वाभास इत्यनुपङ्गणान्वयः। नन्येवं अप्रसिद्धसाध्यफानुमितिर्षिलीयेत कोट्यप्रसिच्या साध्य- संशयासम्भवादित्यत्रेयापत्तिमाह विलीयतां चेति । तारशानुमितेरे. कदेशिनामेवानुमतत्वादिति भावः। अथ पक्षसाध्ययो. ससर्गशानस्यानुमितिहेतुत्वेऽपि प्रसिद्धसा- ध्यविशेष्यकानुमितो न तस्य हेतुत्वमुपेयम्, न या धशानस्य साक्षादनुमितिप्रतिवन्धकत्व साध्यविशेष्यकानुमिती साध्यसिद्ध. प्रतिबन्धकतयैव पक्षे बाधग्रहदशायां तादशा- नुमित्यापचेरनधकाशात् इति कथमप्रसिद्धसाध्यकानुमानानुप- पचिरिति चेन्न। एवं साध्यप्रसिद्धिमनपेक्ष्यानुमित्युत्प स्या तत्र प्रतियोगिमचाज्ञानरूपवाधग्रहस्य साध्यप्रसिद्धि विनापि सम्भवात् साध्यप्रसिद्धिप्रतिवन्धकतया तारशयाधग्रहकालेऽनुमिः स्यापत्तेर्वारयितुमशक्यत्वात् ताशानुमितिस्वीकारेऽनुमितौ बाध. ज्ञानस्य साक्षात्मतिवन्धकत्वस्यावश्यकत्वात् । एवमघ पृथिवीत: रभेद इत्यादि शाब्दयोधे पृथिवीतरभेदपक्षकर्मिसाध्य कानुमिती च साक्षाद्वाधज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमकलायित्या वाघज्ञानकाले तादृशशाब्दबोधतादृशानुमित्योरिणाय धर्मिणि पृथिवीतरभेद- ससगशानस्य तदुमयसंसर्गावगादिपरोक्षधानकारणताया मावश्य- धा- अभावसाध्यकस्थल ·. . १८९८ अनुमानगादाधर्याम् च चहा महानसीयत्वस्थ पर्वते च घरेः संशयात्मकससर्ग शानात्तारशानुमितिभवष्यतीति वाच्यम् । तथासति विशिष्टविशे- पणका मिती विशिएससगंशानहेतुत्वे महानसीयवहिर्नास्तीति वा- धग्रहदशायां विशिष्टवन्द्ववादिविशेषणकानुमितिघारणाय बाधग्रह भ्य साक्षात्प्रतिबन्धकतास्वीकारायचिरिति परास्तम् । यथा महान. सीयवाहमान पवंत इति वाफ्यात् विशेष्यविशेषणमिति रीत्या जाय. मानः शाब्दयोधो अवान्तरवाक्यार्थभूतमहानसीयत्वविशेषित. घयादियोध विनापि यहपशे महानसीयत्वसंशयात्मकारपर्वते महा' नसीयत्वविशप्यतापनगहिकोटिकलशयरूपयोग्यताज्ञानानियहति.त. था तादृशसशयादेयोक्तस्थले महानसीयचहिमान् पर्यत इत्यनुमिति. निर्वाहात् महानसीय वविशिष्टवाहिनिर्णय विना प्रतियोगितावच्छन्- फविशिष्टप्रतियोगिनिश्चयरूपकारणाभावान्महानसीयवधभावभा-. नासम्भवेन नोक्तसशयसम्भन इति चेत् । शाब्दस्थले ऽप्येपोऽनुयोगः तुल्यः स्यात् । सशयेति ।,साध्यसरायद्वितीयक्षणे यत्र परामर्शोत्पादस्तत्र द्वि. तीयक्षणे विनश्यदवस्थात् संशयात अनुमितेरेतन्मपि निर्वाहात् । सशयासत्यसमय इति । सिधात्मकपरामर्शद्वितीयक्षणे यत्रानु मित्सा तन सिद्ध्यात्मकससृष्टत्वनिश्चयादनुमितेरेतन्मतेऽपि च नि. चोदात् । सिद्धिसिपाधयिप विनेति । सिद्धिरूपससृष्टत्वज्ञान सिपाध.. यिपावरहसहकृत प्रतिवन्धकमिति तद्पगमनिर्वाहकसिपाधयिषो. 'पादानम् । परामर्शानन्तरोत्पन्नसशयादेव तत्रेतन्मते अनुमिति वि. प्यतीति शकां निराकरोति सतीति। । ननु भ्रमत्याग्रहविशिष्टयाधनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्यापेक्षया प्र. मात्वनिश्चयविशिष्टयाधतानन प्रतिवन्धकत्यमेव युक्त तदभाव धति तत्प्रकारकत्वरूपभ्रमत्यापेक्षया - तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्र- मात्वग्रहस्यैव लघुत्वात, मन्मते प्रमात्वज्ञाने निश्चयत्वस्येच भव-म- ते पाधशाने निश्चयत्वस्य निवेशनीयतया साम्यात् अभायांशे प्रमा- स्वेन निश्चीयमानो वाधसशयोपि, पाधनिश्चयकार्यकारी । पपंच वाधग्रहासवे तत्प्रमात्यनिश्चयसरेऽनुपूयमानानुमितिरप्युपपद्यते, वाघधीप्रमात्वस्य हेत्वाभासतापि विशेष्यविशेषणभाचे विनिगमना. पिरहेण प्रमात्यनिन्धयस्यापि प्रतिवन्धकरवात् । यदि वाधनिश्चया- १ M ·चाधप्रकरणम् । . भावः - विशिष्यतत्पमात्वनहेऽनुमित्यप्रतिवन्धके तत्मात्यविषयकत्वसाधे- नातिप्रसक्ततया तस्य न दोपता, तदा पक्षनिष्टसाध्याभागादिविष. यकत्वस्यापि अंग्रामाण्यवानांस्कन्दितज्ञानसाधारण्येन तत्प्रतिबन्धक- ताप्रतिप्रसकतया तस्यापि दोषत्वासम्भवः | arसम्भवस्तु प्रमित. साध्याभाषवत्पक्षादेरेवेति शकां निराकरोति एतेनेत्यादिना। ए. तेन-अज्ञायमानेपि वाधग्रह शाब्दमानसादिज्ञानानुत्पादानुभवेन । उक्तलाघवमपि नास्तीत्याह विपरीतमेवति । तदभावनिश्चय- स्वघटकदमकारकत्वापेक्षया प्रमात्वनिश्चयत्यघटकस्य तद्वति तन्म- कारकत्वाभावाप्रकारकत्वस्यातिगुरुतया भ्रमत्वज्ञानाभावस्यावच्छेद- कतामतेऽभावद्वयनिवेशाधिक्यस्याकिञ्चित्करत्वादिति मावसाध्यस्थले वाधग्रहभ्रमत्वघटकसाध्याभावाभावस्य साध्या- त्मकस्य ताद्रूप्येणैव निवेशात् तादृशभ्रमत्वस्य साध्याभाववति सा- ध्याभाधप्रकारत्वरूपप्रमात्वापेक्षया लघुत्वेनातिस्फुट लाघवमित्याह स्फुटतर चति । गोत्वाद्यप्रकारफामात । एतेन वक्ष्यमाणप्रमात्वज्ञा- नीयनिश्चयत्वापेक्षया पाधग्रहनिश्चयत्वस्य विशेपोऽपि दर्शितः । न च प्रमेयत्वादिना गोत्वमकारकनिश्चयसग्रहाय गोत्यत्वावच्छिन्नाप्रकार. कत्वं निवेश्य तथाच सत्यय गोत्वाभाववान् गोत्वाभावाभाववान् वेति सशयस्य धर्मिणि गोत्वासावाभावत्वेनैव गोत्यप्रकारकस्याव्यावृत्ति रिति वाच्यम् । ताशसंशये धर्मिणि गोत्वत्वेन गोत्वस्य नियमतो भानोपगमात्-तेन रूपेण तद्वत्त्वभाने वाधकाभावात् । गोत्वा- । दिमविशेष्यकगोत्वाद्यभाषप्रकारकत्वाथप्रकारकेति । आदिपदा. द्गोत्वाधभाववद्विशेष्यकगोत्वाद्यभावप्रकारकत्वरूपप्रमावाभावपरिय. इः । भ्रमत्वाप्रकारकत्वाभिधानं तु भावद्वयकोटिकसशयाभ्युपगन्तु- मतावलम्धेन । मनु भावरूपसाध्याभाचज्ञानस्य प्रतिवन्धकताया त. दभाधवति तत्प्रकारकत्वरूपभ्रमत्य-तद्वनि तत्प्रकारकत्वरूपप्रमात्वा- भावयोः समशरीरतया विनिगमनाविरहेण योरेव ग्रहो निवेशनी. यौ तदपेक्षया द भ्रमत्वाभावरूपप्रामाण्यतो लघुशरीरतद्वति तत्प्रका- रकत्यरूपममात्वग्रहस्याघच्छेदकत्व लाघवम् ,भावद्वयफोटिकसंशया- नभ्युपगमात्, निश्चय यशरीरे प्रमावाभावाप्रकारकत्वमेव निवेश्यते न तु ममात्वाप्रकारकत्वमिति न तदुभयनिवेशनिवन्धनगौरवमिति शफाया प्रतिवदीमाह उक्तमायं चेति । उक्तप्राय-उक्तकल्पम्, पूर्वमा- । 4 ·. - 1 १९०० अनुमानगादाधाम् , फांक्षाशानहेतुप्रतिदेतुपरामर्शधर्मिकप्रमावनिश्चयस्य कारणत्वप्रति बन्धकत्व आपादित न तु प्रमावविशिष्टानिश्चयानां तप मिति प्रायः पदम् । प्रतियन्धकान-प्रतिहेतुपरामर्शादीनां, कारणानामाकांक्षाशा. नपरामर्शादीनाम्तथास्यापतिरिति। यथायोग प्रतिवन्धमत्वस्य का रणत्यस्य चापत्तिरित्यर्थः ।तुल्ययुक्त्या प्रामाण्यनिश्चयेपिनिश्चिनप्रा. मायकत्वस्य तत्रापि च तथात्यापेक्षया अनवच्छिन्नप्रामाण्यग्रहः बाधयोः कार्यग्रहप्रतियन्धादावपेक्षिततया स एव न स्यात, प्रति बन्धकादिविशेपणपरम्परानवस्था चेति तत्र तत्र प्रामाश्यनिश्चयो, यदि नापेक्ष्यते तदातुल्यं प्रकृतेऽपीति भावः। अगृहीताप्रामाण्यकत्वेन प्रतिबन्धकतामतेपि तद्घटकामामाण्यग्रहे अनिश्चिताप्रामाण्यवं विशेषण तत्र चागृहीताप्रामाण्यवं विशेषणम् इत्येवंक्रमेण विशेष णपरम्परया अनवस्थितिरिति तु नाशंकनीयम् , प्रतियन्धकीभूननि. श्चयविशेपणागृहीताप्रामाण्यकत्वघटकाप्रामाण्यग्रहेऽनिश्चिताप्रामा. ण्यफत्वानिवेशात्। तत्राप्रामाण्यनिश्चयवशायांकार्यवारणाय तदमा. मापयं निश्चयविशिष्टविपरीतनिश्चयादीनामगृहीताप्रामाण्यकत्वानरः छिन्नानां प्रतिवन्धकावान्तरस्यैव कल्पनीयत्वात् । ताशाप्रामाण्य. निश्चये च निश्चितप्रामाण्यकत्वाविशेपिताप्रामाण्यग्रहामावस्य वि. शेषणत्वोपगमात् तद्वैशिष्टयनिवेशफलस्य प्रतियाधकत्वान्तरकल्पना योपपादनात् दूरस्थे धर्मिणि अयं स्थाणुरिस्यादिनिश्चयानन्तरं क. रादिरूपविशेषदर्शने सति नायं स्थाणुरित्यादिप्रत्यक्षात्पत्या.विशे. पदर्शनविशिएस्यैव विपरीतनिश्चयस्य प्रतिबन्धकता - घाच्या, तथा घ परामर्शसत्वे विपरीतनिश्चयेनानुमित्यप्रतिवन्धात् तदसत्वे व कारणामावादेवानुमित्यनुत्पत्या बाधस्य न हेत्वाभासतेति शकी निरस्यति न चेत्यादना। विशेषदर्शनेन तन्नाशानन्तरमेवेति विपरी• तनिश्चयानन्तरोत्पन्नविशेपदर्शनाधीनविपरीतनिश्चयनाश सत्यवेत्य. थै क्षणमात्रस्यातिसूक्ष्मकालतया तद्विलम्बन फलोपगमेनुभव. विरोधाभावात पूर्वक्षणे भ्रमसत्त्वपि विशेपदर्शनवशातू ये प्रत्यक्षम मोकुर्वन्ति तेषामपिपरोक्षक्षानप्रतियन्धकतायां विशेषादर्शनवैशिष्टप: निषेशो नानुमतः, विपरीतनिश्चये सति विशेपदीने शादादिधाधा उपगमादिति वाधस्यानुमितिविरोधिय ध्रुयमित्याह परेरिति । प्रत्य- क्षपिशेष एव-तदिन्द्रियजन्यप्रत्यक्ष एव, विपरीतनिश्चयविशेषस्यैय- ·. १९०२ अनुमानगादाधर्याम् । मर्शपि लीफिफसनिफाहोपविशेपाहा पक्षे साध्यामावषयभान. तपापिन व्यभिचारपर इस्याहामेदेणीति। तयोरित्यादिश इति ग्रहस्व- ति । इत्याफारकस्य नश्त्यवाधग्रहस्येत्या परस्परोपरागानवगा: हिन इति। रेती साध्यमावधिशिष्टधमिवृतित्वस्य साध्याभापरिशिष्टे धर्मिणि हेतुमत्त्यस्य चानवगाहिन इत्यर्थः । पत व्यभिचारावि: पयकत्ये हेतुगर्भ विशेषणं विशिष्टव्यभिचाराभाने च खण्डशस्तद्ध टकनानापदार्शवगाहिनानाशानस्यप विशफलितसमूहालम्बनस्याप्या नुमित्यविरोधितया घाध एघानुमितिविरोधीति.. भायः। ननु त विशिष्टव्यभिचारवाने कि पाधकमित्यत माह एकति । एकनि- श्चयागोचरत्वादिति । तदुभयमाने निश्चयत्यस्यैवानिर्वाहात, तदनिः चोद च व्याप्तिनिश्चयोभावनधानुमित्यनुत्पादादिति भावः । ननु पिशिष्टस्य साध्याभाववद्ववृत्तित्वादेरिघ तद्धर्मिणि साध्याभावः त्यादिना सहितं तमिणो हेतुमत्यादिकमपि व्यभिचारः विशफलि- ततदुभयज्ञानादप्यनुमितिप्रतिवन्धस्यानुभविकत्वादित्युकस्थलेपि. । व्यभिचारनिवन्धन पवानुमित्यनुत्पाद इत्याशयाह पूर्ण चेति । तृती- यलिनपरामर्शसमवधाने सति परामर्शधियटकतयैवानुमितिविरो- धिनो व्यभिचारस्वरूपासिद्ध्यादिग्रहस्यानुमित्यनुत्पादनिर्वाहक- वादित्यर्थः । तथा च तृतीयलिङ्गपरामर्शसमवधाने सति . पक्षे सारे ध्याभावग्रहे. बाधादेवानुमितिप्रतिवन्ध इति तस्य हत्याभासतेति भावः। याहशवाधग्रहकाले व्यभिचारधानानियमस्तज्यानस्य व्यभिः चारशानसङ्कीर्णतयापि वाधस्य पार्थक्यं निष्प्रत्यहमित्याइ उक्तश्चेति । नव-नहि, तनहे-ताशयाधमहे । व्यभिचारबुद्धिरावश्यकीति । धर्मिणि साध्याभाववत्वस्येव साध्यधर्म्यवृश्चित्वस्य व्यभिचारघटः, कत्वादिति भावः॥ (दी.) यसनिश्वितमापाण्यस्य ज्ञानस्यानिश्चयरूपत्वे मामाण्यनिश्चयवैयर्थ्यमतिमसङ्गश्च तथाच पक्षे साध्याभावज्ञानस्य: निश्चयत्वसम्पत्तयेऽपेक्षणीयस्तत्पमात्वनिश्चप एवं प्रतिबन्धका, माथमिकत्वादुपजीव्यत्वाच, न तु चरमभावि तदधीनं व्यभि- चारज्ञानमिति।

·बाधप्रकरणम् । तत्तुच्छम् । तस्य प्रतिवन्धकत्वेनाक्तत्वादगृहीतामामाण्यक- स्वेनैव निश्चयस्य स्वकार्यकारित्वात् , अन्यथानवस्थानात् , अमा- माण्पशङ्कानिवर्तकत्वेन च कचित मामाण्यग्रहोपयोगात संशयसा- धारणस्य व्यभिचारज्ञानस्य विरोधित्वाचेति । यत्तूपनीतकाञ्चन- मेयत्वविशिष्टवयनुमितिविरोधी व्यधिकरणकाञ्चनमयत्वावच्छि- नपतियोगिताको वयभावो वाधः।न च विशिष्टसाध्यापसिध्या कथं तद्विशिष्टानुमितिः,विशेष्ये विशेषणमिसादिन्यायेन तत्सम्भः वांत् । शुद्धसाध्यन्याप्तिग्रहादेव चोपनयमहकारेणामसिद्धविशिष्ट साध्यानुमितिसम्भवात् वदभावो वाधोऽस्तु । तेन रूपेण व्याप्तेरनु पादानाच्च तथाव्यभिचारो न दोपाय,उपनीतसकलभाने चागा. माण्यं प्रत्यक्षेऽपि तुल्यम् अनुद्देश्पशि चानुमितेरमामाण्यं न वादि. विजयमयोजकमिति । तन्न । प्रत्यक्षे हि विना सन्निकर्पमभाना- दुपनीतभानस्य प्रत्यभिज्ञादावानुभविकत्वादुपनयोऽपि सन्निकर्पः कल्पते, अनुमितौ च फलासिद्ध्या न सामग्न्यन्तरकल्पना । न खलु वहिव्याप्पधूमपरामर्शादुपनीतरासभानुमितिरानुभविकी कस्यापि, अन्यथा पर्वते वह्निसन्देहवतो निश्चितवहिव्यभिचार केण अभिधेयत्वादिना पर्वतादौ प्रमेयत्वादिकमनुमिमतोऽपि वयधिनो वहिमत्वनिश्चयानिष्कम्पमच्यापचेरिति ।। (गा०) साध्याभावबुद्धेः प्रमावस्य व्यभिचारशानोपजीव्य. ज्ञानविषयतया हेत्वभासत्वमिति यन्मूलोकं तद्पयितुमुपन्यस्यति यस्विति । निश्चयरूपत्वे तत्कार्यकारित्वे, अतिप्रसन-गृहीतामामा- ण्यकशानस्य तथात्वप्रसङ्गः । तत्प्रमात्वनिश्चय एवेति । विरोध्य- विषयकोऽपीति शेपः। प्रतिबन्धक इति । अनुमितेरित्यादिः। प्रा- थमिकत्वं काचित्कमित्यत आह उपजीन्यत्वादिति । नस्वित्याविना व्यभिचारज्ञानस्य साक्षादनुमितिप्रतिवन्धकत्वमेव व्यवच्छिन्न व्याप्ति मानप्रतिवन्धकतायामविवादाद, अन्यथा व्यभिचारस्य हेत्वामा. सत्वानुपाचे.

·अनुमानगादाम् तस्य-पक्षे साध्याभाययुदिनमात्वनिश्चयस्य । अक्लनत्या. दिति । व्यभिचारनामस्य पक्षातिरिक्त साध्याभाव हेतुमत्तावमा हिंशानात् यत्रानुमिन्यनुत्पादस्त प्रतिवन्धकताऽपलतति माया। उपजीयत्वमपिदूपयति अगृहीतेति। अन्यथा-निश्चितप्रामाण्यकत्वेन सधात्ये । प्रामाण्यप्रइधैयर्यमुद्धरति अप्रामाण्यराति । कचिदिति । यत्र कोट्युपस्थित्यादिरूपफारणसमधानं तत्रत्यर्थः । कचिदित्यने- न ताशोपयोगितायामनवस्था नास्तीति सूचितम् । व्यभिचार ज्ञानस्य साध्याभाघांश निश्चयत्यापेक्षायां प्रमात्यनिधयापेक्षा सेव नास्तीत्यतोऽपि न प्रमात्वनिश्चयोपजीव्यतेत्यत थाह संशयति । मूलो. कानि कतिपयदूषणान्युकृत्य सौन्दउमतम्परिष्करयोपन्यस्यति यत्त्विति । याध इति । असकीर्ण इत्यादिः । किचेत्यादि मूलेनोकं दूषणमुखरति न चेत्यादिना। विशिष्टसाध्याप्रसिद्धा-अनुमितेः पूर्व फाञ्चनमयत्वरूपविशेषणतावच्छेदकविशिरतिरूपविशेषणाशानेन, कथं तद्विशिष्टानुमिति:-कथं छाशविशिष्टसाध्यविशेषणकानुमितेः प्रसकिः, तथाच कारणयाधादेघ त विशिष्टानुमित्यनुत्पादसम्भवा. माधोऽकिश्चिकर इति भावः । विशध्ये विशेषणामतीति । अयं भावः। विशिष्टविशेषणकं ज्ञानं विविधं-तदुपलक्षितप्रतियोगिकवेशिष्ट्यावगाहि तद्विशिएप्रतियो. गिकशिष्ट्यावगादि च । आये विशेषणशानासंसर्गाप्रहयोरेवापेक्षा न तु विशेषणतापच्छेदकप्रकारकधियोपि, अत एव अवान्तरवाक्या शाम विनय महावाक्यार्थझानं स्वीकुर्वन्ति इति । न चैवमपि पूर्व धैशिष्ट्या प्रसिद्धी प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिशानाभा. घानाधनहो न सम्भवतीति स्वरूपसतो बाधस्याकिञ्चित्करतति पा. षयम् । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिझानस्य विशिष्टवि. शेषणशानविधयेय घिशिष्टप्रतियोगिधिशेपिनामावबुद्धी हेतुत्याका. चनमयस्वेन घहिर्नास्तीत्याकारिफायां स्थानमध्येण प्रतियोगिताव. च्छेदकतया काञ्चनमयत्याद्यवगाहिन्यामभावुद्धौ तदपेक्षाविरहात, प्रतियोमिधिशेषणतापत्रस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्यभानमिति निय मस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिनोऽननुमतस्यात् पूर्व कध. चिद्विशिष्टसाध्यशानेनापि .याधग्रहः विशिएवैशिष्ट्यविषयकानुमिः तिकारणान्तरसमधानं च सम्भवतीत्यपि योध्यम् ।

·1 . LURRARY बाधप्रकरणम् । ननु विशिष्टज्ञानानपेक्षया कथंचिद्विशिष्टज्ञानसम्पत्त्या बोध प्रहसम्भवे व्यभिचारोपि गृहीत इति तत एवानुमितिर्न भविष्य तीति किं वाधेनेति दूपणमुद्धर्स तत्र काचनमयत्वावच्छिन्नवहृषभा- वरूपयाधतादृशाभावयत्तित्वरूपव्यभिचारग्रहयोः काञ्चनमयत्व- विशिष्टवयनुमितिविरोधित्वाविरोधित्व दर्शयति शुद्धसाध्यति । अप्रसिद्धविशिष्टसाध्यानुमितीति । पूर्वाज्ञातकाञ्चनमयत्वादिविज्ञपि- तवयादेरनुमितिसम्भवादित्यर्थः ।। तदभावः काञ्चनमयत्वाव- च्छिन्नवह्नयभावः । वाधोऽस्तु-विशिष्टसाध्ये साधनीये वाधरूपः प्रकृतहेतुदोपोऽस्तु । विशिष्टसाध्यव्याप्तिग्रहविषयवयेव उपनयादि. सहकृतशुद्धसाध्यव्याप्तिग्रहविषयतयापि प्रकृतहेतौ विशिष्टसाध्य पत्वभानप्रयोजकतया बाधग्रहदशायां तस्य च तदनुत्पादकताया याधप्रयुकत्वात्ताशवाधग्रहस्य शुद्धसाध्यानुमित्यविरोधित्वेऽपि शुद्धसाध्ये साधनीये तस्य दोषत्वानुपगमे क्षतिविरहादिति भावः। तेन रूपेण-काञ्चनमयस्वादिसहितवहिरवादिना, तथा व्यभिचार: काञ्चनमयत्वाचवच्छिन्नवह्नयभाषवदृचित्यम् । न दोपायेति । पक्षाति. रिक्तहेत्वधिकरणमात्रे काञ्चनमयत्वाद्यवच्छिन्नवह्नयाद्यभाववत्ताशा- नेपि पक्षे काञ्चनमयत्वाद्यवच्छिन्नवहयाद्यनुमित्युपगमेनानुमिप्ती साक्षाद्यभिचारज्ञानस्य विरोधित्वेपि काञ्चनमयत्वादिसहितवहिर स्वाद्यवच्छिन्नविधेयताकानुमितावेव तथा व्यभिचारधियो विरोधिः स्यात् काञ्चनमयत्वाधवच्छिन्ननिरूपितव्याप्लिज्ञानजन्यानुमितो काञ्चनमयत्वायंशे विधेयतावच्छेदकताख्यविलक्षणविषयताविरहेण, उक्तव्यभिचारधियोऽविरोधित्वादिति भावः1, अथ व्यधिकरणकाञ्चनमयत्वाधवाच्छन्नवह्नयभावप्रतीतो काञ्च. नमयत्वमव प्रतियोगितावच्छेदकतया भासते समानाधिकरणं वाहित्वादिकं तु प्रतियोगिन्युपलक्षणतयैव भासते तस्य प्रतियोगितान. वच्छेदकत्वात । एवं च काञ्चनमयवहिमानित्यनुमितौ काश्चमयत्वय. द्वित्वयोः प्रतियोगितावच्छेदकत्यपर्याप्त्यवगाहियाधग्रहस्यैव प्रति- वन्धकतया नोक्तवाधज्ञानस्य विरोधितेति कथं स हेत्वाभासः।न चोभयधर्मप्रकारेण साध्यानुमितो एकधर्माशेऽवच्छेदकत्वमा च प्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्यावगाहित्वेनैव प्रतिय- न्धकवेति वाच्यम् । तथासति काञ्चनमयत्वेन महानसीयवधि - न्यत्र २३९ ·१९०६ अनुमानगादापर्याय नीति धियोपि काञ्चनमयपहिमानित्यनुमितिविरोधितापचेः । साधिक मित्यादिन्यायेन इतरसामानाधिकरण्यामानस्य प्रतिबन्धकताया- मनन्यायात् । न च एकांशे स्वरूपसम्बन्धरूपस्यापरांशे चाननि. रिक्तवृत्तित्यरूपस्थायगाहनं प्रतिबन्धकाये तन्त्रम् । ईदृशमति बन्धकतायाः कायक्लमत्यात । तावतापि काञ्चनमयारेन बहि बटाभयसामान्य नास्तीनि शानस्य काञ्चनमययहिमानित्यनुमिः, तिपिराधिताया दुरत्याच्च । भवम् । प्रतियोगिविशेषणतया भासमानधर्मत्यापि समानाधिः करणतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायच्छदकन्यो- पगमेन काञ्चनमयपतिनास्तीत्यादिभ्रम इव काचनमयत्वेन पहि नास्तीत्यादिबुद्धायपि काञ्चनमयत्ववाहित्यायोः प्रतियोगितापच्छे. दकतापर्याप्तिभानानटीकारात। न च मिलित्या अभासमानयां प्रतियोगिविशेषणतया.स्वातन्त्र्येण चामासमानयोरुमयोर्मिलितयोः प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिमान दुर्घट. काञ्चनमयो नास्ति च. हिास्तीत्यादावियोति घाच्यम् । एकस्यां प्रतियोगिविपयतायाम. चच्छेदकतया भासमानयोरिव यदुभयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक. स्यविषयतयोरभावनिष्ठकविपग्रतानिरूपितत्यं तयोरपि मिलितयो: प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिभानापगमादित्यलं पल्लवितेन!! " अन्यथा पूर्वोपस्थितसकलभान इत्यादिम्लोक्तमुपनीनभानदुः, पणमुद्धरति उपनीतसकलभाने चेति । प्रत्यक्षेपि तुल्यमिति । तथा च प्रत्यक्षमावस्येयानुमितिमात्रस्यापि किञ्चिदशेऽप्रमात्वमिष्टमेवेति' भावः । तावता च वादिनो न निग्रह इत्याहानुदेश्यांश इति । वा. दिनो यद्विपयसिद्धिरनुइंश्या तदशेत्यर्थः । अनुमितेरप्रामाण्यमिति । घादिसम्पादितानुमितेभ्रमत्वमित्यर्थः । न वादिविजयम्योजकमिति। न वादिकर्मप्रतियादितया जयप्रयोजकमित्यर्थः । यत्सिद्धिर्वादिन उद्देश्या , तत्साधनपरिपन्धिहेत्वाभासस्यैव निग्रहस्थानत्यादुद्दे श्यांशे अनुमितचमत्व एव तोपसम्भवादिति भावः । एतत्समाधा नमपि मूले शङ्काक्रमेणाभिहितमित्यवधेयम् । मूलस्थाया अनुमितापनीतभानस्याप्रामाणिकरयोक्तविवरणेन चाधकान्तरदर्शन च मतमेतन्निराकरोति तमेत्यादिना । प्रत्यक्षेपि शानं यदि विशेषणशानादिमुद्रया स्वविषयभासक तदानुमितावपिः , ·- वाधप्रकरणम्। १९०७ तस्य तथात्वं दुर्यारमेव विशिष्टानुभवत्वावच्छिन्नं प्रत्येव वि. 'शेपणज्ञानादेहे तुतया अनुभवसामान्ये एव तस्य विषयभासकतास- ‘म्भवात् , अतस्तत्र ज्ञानस्य सन्निकर्षविधया तथात्वं व्यवस्थाप. •यति प्रत्यक्षे हीत्तिः। अनुमित्यादौ यदि नोपनीतभान तदा प्रत्यक्षेपि मास्तु भविशेषादिति किं ज्ञानस्य सन्निकपरपेनेति प्रतिबन्धद्धारायाह उपनीतभानस्येति । उपनीतत्वादिविषयकत्वस्येत्यर्थः । प्रत्यभिंशा. दावित्यादिना घटो'नास्तीति सुरभि चन्दनमित्यादिप्रत्यक्षपरिग्रहः । 'उपनयोगीति । ज्ञानमपीत्यर्थः। सन्निकर्षः-स्वविषये मनस-सनिकपः, फलप्यते इत्यस्य विषयभासकत्वेनेत्यादिः। तद्वलाच्चनोपनीतस्यानु. मिती भान प्रत्यक्षत्वस्य सन्निकर्पजन्यतावच्छेदकत्वादिति भावः। नन्यस्तु उपनायकज्ञानस्य प्रत्यक्षत्व कार्यतावच्छेदक तथापि विशेषणज्ञानधाधाद्यभाववलादनुमितानुपनीतं' भासतामित्यत आह अनुमिताविति । न सामन्यन्तरकल्पनेति । अयं भावः। विशेषभा- सकसामग्रीनिरपेक्षं केवल बाधाद्यभावसहित विशेषणज्ञानविधया हेतुभूत ज्ञान न विषयभासकमतिप्रसङ्गात् । विशेषभाऊसामग्री च प्रत्यक्षानुीमत्यारननुगतेति प्रत्यक्षसामग्रोसहितमेव तत्तथा न तु अनुमितिसामग्रीसहितं ताशस्य तथात्व कल्पकाभावात् । काञ्च नमयत्वव्याप्यवान् वह्निः काञ्चनमयवहिव्याप्यवान्पर्वत इत्यादि परामर्शघटितवयादिभासकानामतिसामग्रीनोपि वह्नयादौ काञ्चन मयत्वादिविशिष्ट्युद्धिरुत्पद्यते इति विशेष्यभासकानुामेतिसामग्री- सहितमार काञ्चनमयत्वादिरूपविशेषणशानादिक स्वावषयभासक. मिति चेद्भवतु तादृशमपि तत्र विशेपणज्ञानादिक तथा वहिव्याप्यचा. पचंता इत्यादिना काञ्चनमयत्वादिविषयक-वावच्छिन्नाजनकपग- मादिसाहतकाञ्चनमयत्वादिज्ञानस्य विषयभासकत्वं तावतापि न सिध्यति सर्वसाधारण' वहयादिभासकसामग्रौत्य च दुर्वचं सुवचत्वेपि न तेन रूपेण हेतुनेति तेन रूपेण न सह. कारितासम्भव हात फलासिद्धिमेव विवृणोति न खल्विति । ननु काञ्चनमयबाह्नमान्पर्वत इत्यादिमानसे तत्तद्विषयोपस्थिति राधः विशेषाभावादिघटिता या सामग्री विशिष्टविषयकत्यप्रयोजिका सा काञ्चनमयत्वाद्युपस्थितिवाविशेषाभावादिसहिता वलयादिव्यायः वत्तापरामर्शसमवधानकालेप्यक्षतच तादृशाने मानसत्यप्रयोजित ।

·१९०८ अनुमानगादाधर्याम् फायामेव सामन्यामनुमित्तिसामग्रारूपप्रतिवन्धकामावनिवेशात. -त्तद्विशिष्टविषयावगाहिताप्रयोजकशारीरे प्रयोजनविरहेण तदनन्तर्गत त्वात् । न च ताशसामग्रीविशिष्टविशेपणानस्य मानसानुमित्यान- करूपेण हेतुनेति कथं तादृशसामग्या मनुगतरूपणोभयत्रांवशिष्टवि. पयफत्वप्रयोजकतेति वाच्यम् । प्रत्यक्षनिष्टोपनायकमानजन्यतायाम. पिअनुमितिसाधारणलौकिकहानत्वस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वोपगमेन मानसानुमित्योरेकरूपेण विशेपणानहेतुत्यानपायात् । न च प्रत्यक्ष स्वापेक्षया अलघोऊनत्वस्योपनायकशानजन्यतावच्छेदकत्वं नियुक्ति कं तुल्यशरीरत्वेपि विनिगमनाविरहेण उभयोस्तथात्वस्याप्रत्यूहत्वा- दित्याशद्वयाऽनुमितापनीतभान बाधकमाहान्यथेति । अभिधे- यत्वादिनति । इदमापाततः प्रमेयत्वाद्यनुमितिपूर्व वहयादेरुपस्थिति. सत्येऽनुमित्यनुव्यवसायवशायां पर्वतादी मानसबधाापनीतभा- नस्य सर्वमत एव दुर्यारतया यहाद्यर्थिप्रवृत्तः क्षणकावलम्येनावश्य- कत्वात् । यदा च तदभावस्याप्युपस्थितिस्तदा तस्यापिप्रत्यक्षे नचद्ध- मिगततया भानसम्भवेन यथा तनिश्चयरूपप्रत्यक्ष तथा अनुमिताय- पि तदभावस्य तथा भानेपि न तनिश्चयरूपानुमितिरिति प्रवृत्तिप्रस. के समाधानं तुल्यम्। एवं तद्याप्यवत्ताज्ञानाजन्ये उपस्छितियाधा. भावमात्राधीने तनिश्चयेऽमामाण्यशङ्कासम्भवेन न तदर्थिप्रवृत्ति रित्यपि सममेवा यतु असति अपि वाधाद्यवतार उपस्थितानां सर्वेषां धर्माणां न.सकलोपस्थितधर्मिपु भानमिति यद्यज्ञानव्यकितो यत्र यत्र धर्मिणि यद्यद्धर्मस्योपनीतभानं प्रामाणिकं तत्तज्ज्ञानव्यक्तेरननुगतरू. पेण तत्र तदुपनायकता स्वीकार्या,तथा च फलाभावात्मकस्यापि शा. नस्यानुमिती साध्याशे स्वविषयधर्मान्तरभासकत्वमुपेयते इत्य. नुपनीतभानखण्डनम् । तदपि न सम्यका एवं सत्युपनीतप्रत्यक्षे घाधा दिबुद्धेः प्रतिवन्धकताविलयप्रसङ्गात्। वाधादिकालीनस्थ ज्ञानस्योप. नायकत्वाकल्पनेनैव तदानीमपि उपनीतभानगरणसम्भवात् ।पुरुष. विशेषस्य उपनीतविषयविशेषभानेऽनुगतरूपेणोपनायकज्ञान हेतु स्वसम्भवाच्चेति। इदं तु बोध्यम् । अनुमित्युनीतभानस्वीकारे वहयाद्यवृचिकाञ्च नमयत्यादिनेघ,नवृत्तिमदानसीयत्यादिनापि पर्वतादौ वहयाधन:

·वाधप्रकरणम् । १९०९ मितेः शुद्धव्याप्यवत्तापरामर्शतः सम्भवन तद्विरोधितया स. मानाधिकरणमहानसीयवाहित्वाधवच्छिन्नाभावरूपवाधस्याप्यसङ्की- दोषता दुवोरेति घहिन्याप्यधूमवान्पर्धन इत्यादिपरामर्शान्महान. सीयवाहयादियाधावतारादेव न पर्वतादौ भासते इति बाधस्य पृथग्दोषत्वमिति ।। (चि०) पक्षधर्मतापलेन प्रसिद्ध वाधान्न सिध्य- तीति बाधः पृथक् । प्रसिद्धाभाववति पक्षे व्यभिचा- रान्न तसिद्धिरिति चेत्, तासत्प्रसिद्धाभाववति स. पक्षे व्यभिचारात् तमपि न साधयेत् , तदज्ञानात्त. साधनेऽनुमितिरप्रमा स्यात् । अथ पक्षवृत्तेरन्य एवं धूमादिःसपक्षे, तर्हि गोत्वपृथिवीत्वद्रव्यत्वादेरप्रसिद्ध- सालाद्यनुमान न स्यात् सालादिप्रत्येकच्यभिचारात् । यदि च साध्यत्वावच्छेदकसानात्वादिसामान्याव- च्छिन्नप्रतियोगिकाभाववति न गोत्वादिकमिति न व्यभिचारः, तहि धूमेऽप्येवं व्यभिचाराभावात साध्य- तावच्छेदकेन प्रकारेणापसिद्धमिव प्रसिद्धमपि साध्य धूमगोत्वादिकं साधयेत् यदि वाधो न दोष इति वयम् । (दी०) पक्षधर्मनावलेनेत्यादि । ननु विशेपतो व्याप्त्य- ग्रहान वयामिद्धिसम्भावना, सामान्यतः सिद्धौ न विशेपतो याधो विरोधी भिन्नमकारकत्वात् । न च सयानविषयत्वमेव विरो- पित्व तन्त्रम् पृथिव्यादिरूपयाग्रहेऽपि वायू रूपवानवेति संशयाव रूपधानियनुमितेश्च । न चारूपमेव रूपत्वेन शङ्कितमारोपितं वात- द्विषयः, तादृशशङ्काविरहेऽपि तयोरानुभविकत्वात् । दोपशान्नेह श्वेतं द्रव्यमिति भ्रमेऽपि इह पीतः शङ्ख इति प्रत्ययाद ,पटपटौ न स्तः दण्टी चैत्रो नास्तीति देऽपि घटोऽस्ति चैत्रोऽस्वीत्यवग- ·. अनुमानगादार्याम् 'मात् । सल्लिद्गपरामर्शदाधितविशेषभानप्रसङ्गश्च विशेषाधावता- रानवतारयोः समानः समानसमाधानश्च । (गा०) पक्षधर्मनापलेनेत्यादिमुलोपदर्शितसिद्धान्ते उपाध्यायो. क्तदूपण राहते नन्विति । विशेषतो-महानसीयवदित्यादि। ना, तथासिद्धिः-तादृशविशेषधर्मग्रकारिका सिद्धिः, सामान्य नो-व्यापकतावच्छेदकहित्वादिना, विशेषतो वाधः-महानसी. यवाहत्वाद्यवच्छिन्नाभावग्रहः, भिन्नप्रकारकत्वात्-अभावप्रतियो- गितावच्छेदकतया ग्राह्यतानवच्छेदकरूपप्रकारावगाहित्यात , स. मानप्रकारकत्वस्यैव प्रतिबन्धातायां तन्त्रत्वात् इति भावः। समा. नावग्यकत्वमेवेति । अभावप्रतियोगितावच्छेदकतया ग्राह्यवृत्तिधर्मा- वाहित्यमेवेत्यर्थः । न त्वभावप्रतियोगितया ग्राह्यविषयकत्व. मेवेत्यर्थः । घहिर्नास्तीत्यादिसामान्याभायवुद्धा महानमीयवादः प्रतियोगितयाऽभाने महानसीयवहितानविरोधित्यानुपपत्तेः । न च सामान्यप्रत्यासत्तित. सामान्याभाववुद्धौ सकलप्रतियोगिभान नियतं सामान्यज्ञानसत्त्वेपि तत्प्रकारकलौकिकप्रत्यक्षसामग्न्यसत्त्वे सकलसामान्याश्रयभानासम्भवात् , अनुपस्थितन्यक्तीना विशे. पणज्ञानरूपकारणविरहणाभायांशे प्रतियोगितया प्रकारत्वा- योगाच्च । एप्रकारेण समानप्रकारकत्वतन्त्रताव्यवच्छेदः। अनु- मितावच चेत्लमानांच पयकत्वेन विरोधितांच्यते आह रूपधानि. त्यनुमिनेश्चेति । अरूप-रूपभिन्न, शाइतमारापित वेति चाकारोs. नास्थायाम् । रूपत्वांशे निर्मिनावच्छेदककतद्वच्छिन्नविशेषणता- कवुद्धा रूपत्वप्रकारकवुद्धित्येन तत्सशयनिश्चययायोरेव हेतुत्या. त्तयोः सशयानुमित्योरानुभावकत्वादिति । तथा चानायत्या नत्र रूपावपयत्वस्य स्वीकरणीतया समानविषयकत्वेन विरोधि तामते तदनुपपत्तिरिति भावः। ननु पूर्व रूपत्वनारूपठानचिरहेपि तादशसशयादौ विशध्ये विशेषणमिति रीत्या धर्मिविशेषणतया भासमाने रुपे रूपत्वभान सम्भवनात्याशय बाधकान्तरमाह-दो पवशादिति । श्वत द्रव्यमिति द्र-न्यपदं च श्वेतपदस्य धर्मिपरताला. भाय । इह पीतः शह इति । यद्यपि ग्राह्यरावृत्तिगुरुत्वावच्छिन्ना. भावमहे इह शह इति पानत्यादिविषयकशातस्याप्यनुपपत्ति, तथापि , ·वाधप्रकरणम्। भ्रमस्य साक्षात्कारिज्ञानविरोधिताप्रयोजकपिलादिदोपजन्यतायाः श्वेत्याकारण शवग्रहस्य तत्रानुत्पत्या शसत्वग्रहे श्वेत्याविषयक- स्वलाभाय पीत इति प्रत्ययादिति साक्षात्कारित्वप्रत्ययादित्यर्थः। अत्र शङ्कत्येनासनिकृष्ठस्योपनीतशयस्य न भानोपगमसम्भवः शहं साक्षात्करोत्यिनुभवात् । नापि लौकिकसन्निकश्रियस्य कस्यचि. दशद्धस्य तदानीं तत्राशसत्वसाक्षात्कारसामग्रीसत्वेन शहत्वग्रहा- सम्भवात् । अतस्तत्र शङ्खत्वेन शङ्खस्यैव भानमगीकार्य तत्रच शुक्ला- भावग्रहदशायां भवतो न सम्भवतीति भावः ।। ननु तत्रापि पित्तादिना प्रतिबन्धाच्छादौ श्वैत्याद्यग्रहेण इहा श्वेत शड्ड इत्यादिसाक्षात्कारविरहोपपार्दापनाशे च सति ताह. शभ्रमसत्येपि क्षण ताशसाक्षात्कारोपगमसम्भवाद्दोपविशेषजन्य- भ्रमस्य लौकिकप्रत्यक्षपातेवन्धकत्व सचिवादमित्याशक्य वाधका- न्तरमाह-घटेति । ग्राह्यपर्याप्तधर्मावच्छिन्नाभावग्रहस्य प्रतिवन्धक- त्वोपगमे द्वौ न स्त इत्यत्र परम्परासम्बन्धेन द्वित्त्वाभावस्य वि- पयत्वोपगन्तृमते च घटपटो न स्त इनि ग्रहे घटोस्तीति ज्ञानस्य नानुपपत्तिरित्यतो विशिष्टाभावग्रहदशायां विशेष्यप्रनीतिपर्यन्ता. नुपपत्तिप्रदर्शनम् । यद्यपि विशेष्यवति विशिष्टाभावप्रत्ययस्य विशेषणाभावविषयकत्ववादिनां प्राचां नेयमप्यनुपपत्तिः! वस्तुतः समानप्रकारकत्वेन विरोधितामपि दण्डविशिष्टश्चत्रो नास्तीति ग्रहदशायां दण्डोपलक्षितचेत्रवत्ताप्रत्ययस्य समानप्रकारकस्थानु पपत्तिरित्युपलक्षणीभवत्तद्धर्मप्रकारकप्रतियोगिमत्ताग्रहे तद्धर्मावेशि. टाभावीय प्रतियोगिताविलक्षणतद्वृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता विशिष्ट विषयकामावग्रहस्य तद्विशिष्टप्रतियोगिमत्ताग्रह विलक्षणप्रतियो. गितावगाहिविशिष्टाभावत्रहस्य पृथक् प्रतिवन्धकता वाच्या, तथा चसमानविषयत्वेन विरोधिनामतेपि तद्वत्ताग्रहसामान्यविरोधिता. यां विशिष्टामाधीयप्रतियोगिताविलक्षणहविधीवच्छिन्नप्रतियोगित त्वावगाहित्व विशिष्टवैशिष्टयावगाहिप्रत्ययाविरोधियां च विशि. धाभावीयविलक्षणप्रतियोगितावगाहिरव तन्त्रमित्युक्तो नोकदोपा. वसरः । नधाप्ति तन्मते तद्वत्ताग्रह प्रति वास्तवतद्वृत्तिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगितावगाहित्वेन प्रतिवन्धकवे पतिो नास्तीति ग्रहे पीतः शहो नास्तीत्यानुमानिकादिप्रवीत्यापतिः पीतत्वस्य वस्तुतश्शका ·- .१९१० अनुमानगादाधर्याम् 'मात् । सल्लिद्गपरापीद्वाधितविशेषभानप्रसद्गश्च विशपयाधावता- रानवतारयोः समानः समानसमाधानश्च । (गा०) पक्षधर्मनायलेनेत्यादिमुलोपदर्शितसिद्धान्ते उपाध्यायो- क्तदूपणा शङ्कते नन्विति । विशेषतो-महानसीयवद्वित्वादि. ना, तथासिद्धिः-तादृशविशेषधर्मप्रकारिका सिद्धिः, सामान्य- तो-व्यापकतावच्छेदकहित्यादिना, विशेषतो' चाधः-महानसी. यवाहत्वाद्यवच्छिन्नाभावग्रहः, भिन्न प्रकारकत्वात्-अभावमतियो. गितावच्छेदकतया ग्राह्यतानवच्छेदकरूपप्रकारावगाहित्यात , स- मानप्रकारकत्वस्यैव प्रतिबन्धकतायां तन्त्रत्वात इति भावः । समा. नावश्यकत्वमेवेति । अभावप्रतियोगितावच्छेदकतया ग्राहावृत्तिधर्मा- घाहित्वमवेत्यर्थः । न त्वभावप्रतियोगितया ग्राह्यविषयकत्व. मेवेत्यर्थः । वह्निर्नास्तीत्यादिसामान्याभावबुद्धो महानसीयवयादेः प्रतियागितयाऽभाने महानसीयवाहशानविरोधित्यानुपपत्तेः । न च सामान्यप्रत्यासत्तिन. सामान्याभाववुद्धो सकलप्रतियोगिभान नियतं सामान्यज्ञानसत्त्वेपि तत्प्रकारकलौफिक प्रत्यक्षसामग्यसत्त्वे सकलसामान्याश्रयभानासम्भवात् , अनुपस्थितव्यक्तीना विशे. पणज्ञानरूपकारणविरहणाभाघाशे प्रतियोगितया प्रकारत्वा- योगाच्च । एकारण समानप्रकारकत्वतन्त्रताव्यवच्छदः। अनु. मितावेव चत्लमानावपयकत्वेन विरोधितांच्यते तत्राह रूपवानि. त्यनुमितेश्चेति । अरूप-रूपभिन्न, शाङ्कतमारोपित चेति वाकारोs. नास्थायाम् । रूपत्वांशे निर्मितावच्छेदककतदवच्छिन्नविशेषणता. कवुद्धा रूपत्वप्रकारकवुद्धिन्येन तत्सशयनिश्चययोयोरेव हेतुत्या. त्तयोः सशयानुमित्योरानुभावकत्वादिति । तथा चानायल्या तत्र रूपावपयत्वस्य स्वीकरणीतया समानविषयकत्वेन विरोधिः तामते तदनुपपत्तिरिति भावः। ननु पूर्ण रूपत्वनारूपठानविरहेपि ताशसशयादौ विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या धर्मिविशेषणतया भासमाने रूपे रूपत्वभान सम्भवतीत्याशय बाधकान्तरमाह-दो पवशादिति । श्वत द्रव्यमिति द्र-यपदं च वेतपदस्य धर्मिपरताला. भाय । इह पतिः शङ्ख हात । यद्यपि ग्राह्यरावृत्तिगुक्लत्वावच्छिन्ना. भावमहे इह शब इति पतित्यादिविषयमानस्याप्यनुपपत्ति, तथापि .

·घामकरणम् । . नमस्य साक्षात्कारिज्ञानविरोधिताप्रयोजकपिचादिदोपजन्यतायाः श्वेत्याकारेण शङ्खग्रहस्य तत्रानुत्पत्या शहत्वग्रहे श्वैत्याविषयक- स्वलाभाय पीत इति प्रत्ययादिति साक्षात्कारित्वप्रत्ययादित्यर्थः । अत्र शद्वत्वेनासनिकृष्ठस्योपनीतशतस्य न भानोपगमसम्मवः शङ्ख साक्षात्करोत्यिनुभवात् । नापि लौकिकसन्निकर्षाश्रयस्य कस्यचि. दशसस्य तदानीं तत्राशसत्वसाक्षात्कारसामग्रीसत्वेन शङ्खत्वग्रहा- सम्भवात् । अतस्तत्र शहत्वेन शतस्यैव भानमङ्गीकार्यतत्रच शुक्लाs. भावग्रहदशायां भवतो न सम्भवतीति भावः ॥ ननु तत्रापि पित्तादिना प्रतिवन्धाच्छसादौ श्वैत्याद्यग्रहेणैव इह श्वेतः शङ्ख इत्यादिसाक्षात्कारविरहोपपातोपनाशे च सति ताद- शभ्रमसत्त्येपि क्षण ताशसाक्षात्कारोपगमसम्भवाद्दोपविशेपजन्य. भ्रमस्य लौकिकप्रत्यक्षप्रतिवन्धकत्व सविवादमित्याशक्य वाधका- न्तरमाह-घटेति । ग्राह्यपर्याप्तधर्मावच्छिन्नाभाव ग्रहस्य प्रतिवन्धक- त्वोपगमे द्वौ न स्त इत्यत्र परम्परासम्बन्धेन द्वित्वाभावस्य वि- पय वोपगन्तृमते च घटपटी न स्त इनि ग्रहे घटोस्तीति ज्ञानस्य नानुपपत्तिरित्यतो विशिष्टाभावग्रहदशायां विशेष्यप्रतीतिपर्यन्ता- नुपपत्तिप्रदर्शनम् । यद्यपि विशेष्यवति विशिष्ट्राभाचप्रत्ययस्य विशेषणाभावविषयकत्वयादिनां प्राचां नेयमप्यनुपपत्तिः । वस्तुत: समानप्रकारकत्वेन विरोधितामतेपि दण्डविशिष्टश्चैत्रो नास्तीति ग्रहदशायां दण्डोफ्लक्षितचेत्रवत्ताप्रत्ययस्य समानप्रकारकस्यानुः पपत्तिरित्युपलक्षणीभवत्तद्धर्मप्रकारकप्रतियोगिमत्ताग्रहे तद्धविशि. साभावीयप्रतियोगिताविलक्षणतवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टः विषयकाभावग्रहस्य तद्विशिष्टप्रतियोगिमत्ताग्रहे विलक्षणप्रतियो. गितावगाहिविशिष्टाभावग्रहस्य पृथक् प्रतिबन्धकता वाच्या, तथा च समानविषयत्वेन विरोधिनामतेपि तद्वत्ताग्रहसामान्यविरोधिता. यां विशिष्टाभाषीयप्रतियोगिताविलक्षणतनिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिः त्वावगाहित्य विशिष्टवेशिष्टघावगाहिप्रत्ययाविरोधिनायां च विशि- टाभावीयविलक्षणप्रतियोगितावगाहित्वं तन्त्रमित्युक्तौ नोक्तदोषा- वत्तरः । नधानि तन्मते तद्वत्तानहं प्रति वास्तवतवृत्तिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगितावगाहित्वेन प्रतिबन्धक-वे पोतो नास्तीति ग्रहे पीतः ग्रहो नास्तीत्यानुमानिकादिप्रतीत्यापत्तिः पीतत्वस्य वस्तुतश्शशा.

·घानस्य १ १९१२ अनुमानगादार्याम् तित्वाच्छुक्लत्यस्य शक्तावृत्तित्यभ्रमदशायां शुक्लो नास्तीति ग्रहेपि तादृशप्रतीत्यनुपपत्तिश्चति तहत्तित्वस्थान तहत्तितया गृह्य. माणत्वं धर्मविशेषणं देयम् । तथा च कालान्तरीणपुरुषान्त रीणशानन्यायतनाय तत्तकालपुरुपनिवेशेन महागौरवं दूषणं योध्यम् । न च समानप्रकारकत्वेन विरोधितामत तातित्व प्रकारकप्रतियोगिमत्ताग्रहे तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा- यावत्यः प्रतिवन्धकताः तावत्य एव याधबुद्धिप्रति. बन्धकाः समानविपयकत्वेन प्रतियन्धकनामते समानप्रकार- कत्वेन प्रतिवन्धकतामते च घटत्वपटत्वादिरूपप्रकारान्तर्भावेण वि. रोधिताधिक्यामिति गौरवमिति वाच्यम् । समानविषयत्वेन विरो- धितामते उतक्रमेण मानव्यक्तिभेदेन प्रतिबन्धकताभद्रावतीवगौर- चात् वायौ रूपविशेषाभावफूटप्रहदशायां घायौ रूपान्यत् किमपि समपायेन नास्तीति भ्रमसस्पे वायू रूपधान्न घेति संशयावरनुपप• त्तिरपि तन्मते द्रष्टव्या। ननु समानप्रकारकत्वेन विरोधितामते पर्वते महानसीयवहिर्ना.' स्तीत्यादिविशेषवाधानवतारदशायां सलिङ्गपरामविहित्वादिसा- मान्यधर्मप्रकारेण पर्वतादौ महानीयवन्ह्यादिविषयकनमानुमिति. प्रसङ्गा, समानविषयकत्वेन विरोधित्वमते च तत्र तद्भासकेतरया- धादिसापि विशेषयाधादेव न तत्र तद्भानप्रसङ्ग इत्यत माह सदिति । विशेषवाधावतारानवतारयोः समान इति । समानप्रकारकत्येन विरोधितामते यथा विशेषवाधावतारवशायां तत्प्रसङ्गस्तथा' विशेषमासकेतरवाधासरचे विशेषयाधानघतारदशायां तत्प्रसङ्गो. स्तीत्यर्थः । समानतमाधानश्चेति । यथा समानविषयकत्वेन विरोधितामते याषितेतरयाधाचसत्वे विशेषवाधानवतारे ताशे. तरवाधादिरूपदोपविरहादेव न तारशम्रमानुमितिरिति समा. धानं तथा समानप्रकारकत्वेन विरोधितामतेपि तदेव समान. मित्यर्थः । समानप्रकारकत्वेन विरोधितामतेपि इतरवाधादितो विशेषरूपेणेष पक्षे याधितविशेषभानमभ्युपगम्य बाधासक रस्य व्यवस्थाप्यतया तन्मते यद्यप्युकरीत्या नातिप्रसवा रणसम्भवः ताशवाधादिरूपदोपस्य सामान्यरूपेण बाधितव्य. किपिपयकानुमितावहेनुतया वारशविरहस्य ताशनमानुमितिीव- ·घाघमकरणम् । १९१३ - . - रहाप्रयोजकत्वात्। तथापि तन्मते सामान्यरूपेण पक्षे बाधितविशे. पानुमित्यप्रसिखा तत्सामग्थ्यकल्पनेन न तत्प्रसङ्गः सामान्यरू- पेण बाधितविशेषभानस्यानुमिताघभावस्तु ताशप्रत्यक्षसामनीवि. रहायोज्य एवेति॥ (दी०) अत्र “पदन्ति-व्यापकतानवच्छेदकमपि रूप लाघवज्ञानादिसहकारिचशादनुमितौ प्रकारीभवति, यथा जी- पनमरणान्यतरप्रतियोगी माणिवादित्पत्र जीवनप्रतियोगि. स्वम् । अन्यथा जीवित्वे सति गृहासत्वस्य हेतोरसिद्धया वहिास. स्वानुमानायोगात् । एवं क्षित्यादिकर्तुरेकत्वमपि । अन्यथा एको- ऽनेको वा क्षित्यादिकति सन्देहमसगात्, अनुमितेश्च तादूप्येण लध्वर्थाविषयकत्वे तथाविधानुव्यवसायविरहात् , सति लाघवम- तिसन्धाने लध्वर्थपरिच्छेदकत्वमनुमानस्येत्यपि न सिदश्येत्। इत्थ. श्व विशेषतो जायमानानुमिति विरुणद्धि वाधः । ममितियाधः पृथक् । सल्लिङ्गपरामर्शात् कथं भ्रान्तानुमितिर्जायतां न जायेत्त .वा कथं यथार्थेति चेत् । (गा०) यद्यपि साध्यतावच्छेदकप्रकारेणाप्रसिद्धमिव प्रसिद्धमपि साध्यधूमगोस्वादिकं साधयेदिति मूललिखनात् साध्यतावच्छेदकया हिवादिप्रकारकाबाधितविशषसिद्धिविसोधतया पाधस्य हेत्वाभा. सत्वं मूलकाराभिमतं, तथापि समानविषयकत्वेन विरोधिताया विचारासहस्वात्तामुपेक्ष्य सहकारिविशेषवशायापकतानवच्छेदकप्र. कारेणापि साध्यस्थानुमितो भानमुपगम्य समाधत्ते अत्र घदन्ती- ति । लाघवज्ञानादीत्यादिना एफविशेषयाधपरिग्रहः। प्रकारीभव. तीति । साध्यांश इत्यादि। अत्र अपसिद्धान्तशङ्कामपनिनीपुमणिकारसम्मतिमावशीरतुं यत्र तस्यापि व्यापकतानवच्छेदकप्रकारफत्वमनुमतं तथाविधं दृष्टान्तम. हमाह यथेत्यादिना । इत्यत्रेति । व्यतिरेकिग्रन्थे मणिपारापदर्शितर- हिःसत्त्वसाधकलिङ्गविशेषणासिद्धिपरीहारफलकानुमान इति शेषः । जीवनप्रतियोगित्वमिति । भावप्रधान, पापकतानवच्छेदकमपि सा. २३० ·१९१४ अनुमानगादार्याम् ध्यांशे लांघवज्ञानवलात् अन्यतरप्रतियोगित्वांशे प्रकारीभवतीत्यनुप- गादिनान्वयः। ननु तथान्यतरप्रतियोगितात्वरूपट्यागकतावच्छेदकप्र- कारणव लाघवज्ञानयलाद्विशेषस्य जीवनप्रतियोगित्वस्य सिचिन तु तादृष्येण। न चवं लाघयज्ञानस्यानुपयोगः, परामर्शस्यैव सामान्यरूपे. णायाधितविशेषानुमापकत्वसम्भवादिति वाच्यम् । अपर विशेपमान- निवृत्तो लाघवज्ञानोपयोगात्। यदि च वाधितविशेषमासकलाघवठा- नरूपदोपविरहादेवाऽयाधितविशेषर्मिफलायवज्ञानदशायां ताश. विशेषाभाषसम्भवादवाधितविषयफलायनज्ञानस्योपयोगिता न घट. ते भवतु तदा तदनुपयोग्येव याधितघर्मिकलाघवहानमेव तदाननिया- मकतया अयाचितभानप्रतिवन्धकतया च । उपयुकमित्यत आह अन्यथेति । वहिःसत्वानुमानायोगादिति । यत्र ज्योति शास्त्रावधा- रितनियमात समयधिशेषजन्यस्वादिरूपाल्लिनात् देवदत्तस्य शत. पर्पजीविता प्रथममयधारिता अनन्तरं च भूयो भूयो गृहे एव दृष्ट्वा शतवर्षजीवी गृह एवेति नियमोप्यवधारितः ततश्च कदाचिोग्या. नुपलब्ध्या गृहे तदभावं निश्चित्य प्रतिसन्धचे देवदत्तस्य शतवर्ष जीवित्वे तदुपपादक यहिःसस्वमावश्यकमिति गृह एवेति नियमो न सम्भवति ताशनियमसने च मरणस्यावश्यकतया ताश. जीवित्यनिश्चायकनियमो न सम्भवति इति वाशनियमग्रहोऽप्रमा किं वा एतादृशनियमग्रह एवेति देवदत्तो जीवति मृतो वेति तत्र मरणापेक्षया भावरूप जीवित्वे लाघवग्रहे सति जीवित्वोपपादक- यहि सायसिद्धरनुमानताऽनिर्वाहादित्यर्थः । तथा सति संशयक. रणकार्थापत्तनिराकरणं नोपपद्यते इति भावः । ननु नत्र सामान्य. रूपेणेव जीवित्वसिचव विशेषसंशयनिवृत्या मानसी हेतुसिद्धि- रित्यपि मणिकाराभिप्रायः सम्भवतीति समानविषयफत्वप्रयुक्त विरोधित्वाभिप्रायकतयापि तन्मूलव्याख्यासम्भवादनुमितेापक. तावच्छेदकप्रकारकत्वस्य मणिकाराभिमतत्वं न लभ्यत इत्यनुश शयन दृष्टान्तान्तरानुसरण एवमिति । क्षितिकर्नुरेकत्वमपीति । ईश्वरानुमाने इति शेषः । प्रकरीभवतीत्यनुपङ्गादिना अन्धयः। तत्रैक त्वस्याप्रकारत्वनेश्वरैकत्यानकत्वयोर्नित्यं सशय इति पूर्वपक्षयित्या लाघवस्य प्रमाणसहकारितया सिद्धान्तं प्रणयतो मणिकतोनुमतां युक्तिमाहाग्यथेति । क्षितिकर्तुरेकत्वं च न क्षितिकतनिष्ठभेदाप्रति - ·पाधप्रकरणम् - योगित्व क्षितिकतमिन्ने तदप्रसिद्धः। क्षितिकरिव व लाघवज्ञाना; दिना तदसिद्धः अनुपस्थिते तत्र लाघवज्ञानासम्भवात् । न च घणु काादकत्तरि अडुरादिकर्षभेद पव क्षित्यादिकतरेकत्व स चाडुरादि करि सिद्ध तत्रैव प्रसिध्यतीत्युपस्थितेस्तत्र लाघवज्ञानसम्भवन तत्सहकृतद्यणुकादिपक्षकसकर्तृकत्यायनुमानात घणुककादायड- राधिकर्मभेदरूप तत्कāकत्वं सिध्यतीति वाच्यम् । कार्यत्वादिलि उनाडुरादौ विशिष्य सकर्तृकत्वस्य प्रथमतः सिद्धावपि प्रत्येकम कुरादावुभयकर्तृकत्वसंशयसम्भवेन तत्कनिष्ठभदाप्रतियोगित्व प्रसियसम्भवात् । किन्तु आत्मानात्मोभयावृत्तिदु खसमानाधिकर- द्वित्वशून्यत्वमेव तत् , ताश च द्वित्व आन्तरद्रव्यद्वये प्रसि. स तच्छ्न्यत्वं च गुणादाविति । ननु लाघवज्ञानात् सामान्यनैव रू- पेण लध्वर्थविषयिणी अनुमितिरस्तु न तु व्यापकतानवच्छेदकधर्मेण लवर्थविपरीतसशयं च लाघवधारेव निवर्तयिष्यतीत्याशष्ट्य युक्त्यः न्तरमाह अनुमितेश्चेति । ताद्रूप्येणेति । लाघवधीविषयतावच्छेदक महानसीयवाहित्यादिरूपेणेत्यर्थः । तथाविधानुव्यवसायविरहात्- महानसीपवहिमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायासम्भवात् । न सिखेदिति । पहिमनुमिनोमीत्यादिप्रतीतेर्वनिविषयत्यादिमात्रसाधकतया विशे; पतो महानसीयवहादिविषयकत्वसाधकप्रतीतिविरहादिति भाषः । भवतु लाघवज्ञानादिवशाद्यापकतानवच्छेदकप्रकारेण सध्यानाम- तिस्तापता किमायातमित्याकाङ्क्षायामाह इत्थ चेति । महानसीय. चन्ही लाघवमित्यादिलाघवधानसहकृताद्वन्हिव्याप्यवान् पर्वत इ. त्यादिपरामर्शात् महानसीयवन्यादिशाधग्रहदशायामिव तदग्रहदः शायामाप पर्ववो महानसीयवन्हिमानित्यनुमितिः स्याद्यदि नासो प्रतिबन्धको भवेदिति बाधः पृथक्दोष इत्यर्थः । शङ्कते 'सल्लिम- परामर्शादिति । कय भ्रमानुमितिरिति । दोपविरहादिति भावः ।। जायेत वा कथ यथार्थेति । अनुमितिरित्यनुपज्यते । गुणपत. कारणसत्वादिवि भावः। (चि०) साध्याभाववन्मासहचारो न व्यभि. धारःसाध्यप्रागभावध्वंसवत्तित्वेन व्यभिचारितपा पृथिवीत्यादिना गन्धादेः द्रव्यत्यादिना गुणस्पानुमान -- ·अनुमानगादाधर्याम् नभङ्गाप्रसङ्गात्, किन्तु साध्यात्यन्ताभाववद्गामि. त्वम् । एवञ्च स प्रागभावप्रध्वंसापच्छिन्नतदाश्रयेत. स्पतियोगिसाधने पक्षे व्यभिचारो नेतियाधो दूपयाम् । अधावच्छेथे सिद्धसाधनम् अवच्छंदकं हेत्वसि. डिः विशिष्टश्च नान्यदिति चेत् । तर्हि प्रागतावप्रध्वं. सप्रतियोगिनोरेकवृत्तित्वेनैकसमयतापि स्यात् ।' अथ पत्समयावच्छेदेन तत्र प्रागभावाप्रध्वंसोवा न तत्समयावच्छेदेन प्रतियोगीति चेत् । तर्हि तदव- च्छेदेन प्रतियोगिसाधने सिद्धसाधनं किन्तु धाध एव । अन्यथा भावात्पन्ताभाषयोरप्यवृत्तित्वमङ्गः एकत्ति- त्वात् । अवच्छेदकभेदेन वृत्तिरिहापितुल्या, तत्र देश. भेदोऽवच्छेदकोऽवतुसमयभेद इति । असिद्धरपि पाध एवोपजीव्यः । न चैवमुपजीव्यत्वाद्वाधवत् सिद्धसाध. नमपि पृथक्, उपजीव्यत्वेऽपिस्वतोऽदूपकत्वात् । नहि साध्यज्ञानंतबुद्धिविरोधि, धारावाहिकज्ञानोदयात् । नाप्यनुमितिविरोधि, अनुमित्सया प्रत्यक्षसिद्धेऽप्यनु- मानदर्शनात् । तदुक्तं 'प्रत्यक्षदृष्टमयनुमानेन बुभु. रसन्ते तर्करसिका' इति । श्रवणानन्तरं मननदर्शना- च्च । तस्मात् सिद्धिमात्रार्थिनः सि द्वौ न तदिच्छा, सिद्धिविशेषार्थिनः सास्तीति तस्यानुमितिरेव । एवञ्च सिपाधयिपितपक्षविघटनवारा सिद्धसाधनं दूषणं न स्वतः। (दी)वाधानवतारे बाधितार्थलाघज्ञानादोपादेव ।। तथा सामान्यतोहटाचदितरमसिद्धाशेपविशेपवापसहकृतात् शिष्य- माशमुसिमकारिकानुमितिर्जायते, पया भोजनमाध्यफपीनना;

·( पायप्रकरणम् । । १ दिवासन्ध्याभोजनवाधे रात्रिभोजनप्रकारिका । एवं द्रव्यत्ति स्वसाध्यिका गुणत्वादिच्छायां दिगन्तद्रव्यत्तित्ववाधे प्रसिद्ध मनायत्तित्वानुमितिर्जायमाना मनोवृत्तित्वाभावममया वाध्यत इति विशेषवाधो दोपः। किन्तु साध्येत्यादिकमापाततः । वस्तुतस्तु प्रतियोग्यसमानाधिकरणसम्बन्धविशेषावच्छिन्न- प्रतियोगिताकसाध्याभावपद्गामित्वं व्यभिचारः । स्वप्रागभावे- त्पादिकं स्पष्टत्वेनोक्तम् । तत्र तदानीं तदत्यन्ताभावस्यापि व्युत्पा; दितत्वात् । अत एवोत्पत्तिकालावच्छिन्ने घटे पृथिवीत्वादिना रूपादिसाधने वाधो निरावा, पदमादधाति । एवं साध्ययत्तान- वच्छेदकदेशावच्छिन्नस्य पक्षत्वेऽपि वाधो वोध्यः। (गा०) उभयत्रैकमुत्तरमाह बाधानवतार, इति । असलिङ्गप- रामर्शामावेपि बाधानवतारसहरुताद्वास्तववाधितार्थविषयकलाघ. घशानरूपाहोपाखेतोरेव भ्रान्तानुमितिर्वाधग्रहरूपोत्तेजकाभाववि. शिष्टतादृशदोषरूपप्रतियन्धकसत्त्वात्प्रमानुमित्यनुत्पादश्वोपपद्यते इ. त्यर्थः । यद्यपि भ्रमरूपपरामर्शविरहेपि ग्राह्याभावद्विशेष्यकव्याप्य- पत्ताशानरूपसल्लिङ्गपरामर्शस्तत्राक्षत एव, तथापि तन्मात्रान्न पर्ष. तादौ महानसीयवन्ह्यादिभानमिति लाघवज्ञानस्य दोपताया आव. श्यकत्वे तस्य तथात्वमप्रामाणिकम् । न च लाघवज्ञान विनापि म. हानसीयवहिव्याप्यवान् पर्वत इत्यादि परामद्धिमानुमित्युत्पत्या ताशपरामर्शस्यापि दोषत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । सर्वसाधारण परामर्शत्वस्य कस्याभावात् पर्वतविशेष्यकमहानसीयवाह्यनुमिती तद्विशेष्यकमहानसीयवाहित्यावच्छिन्ननिकापितव्यातिविशिष्टहेतुमत्ता, परामर्शस्थ हेतुत्वेपि महानसीयवहयभाववद्विशेष्यकशुद्ध हिव्याप्य. घचाज्ञानत्वेन हेतुत्वाकल्पनात् परामर्शलाघवज्ञानयोर्जन्यतावच्छेदक- कोटो अव्यवहितोत्तरत्वनिवेशाल्लाघवज्ञानजन्यानुमितौ महानसीय- पहिव्याप्यवत्तापरामर्शस्य तज्जन्यानुमिती च लाघवज्ञानस्य न व्यभिचारः। कोचिनु लामयज्ञानोपनीतमहानसीय वादी न विधेयतावच्छेद- ·अनुमानगादापर्याम् फतारूपविलक्षणविषयता स्वीक्रियते अपि तु प्रकारतामात्र पर्वतो वहिमानित्यादिसिद्धिदशायां तादृशानुमितिर्न जायत पव महानसी. यवहिल्याप्यपत्ताशानजन्यानुमितौ च महानसीयत्वसहित घहित्वमे- घ विधेयतावच्छेदकमिति कार्यवैचिच्यान्न परस्परं व्यभिचार इति । तन्न । लाघवशानादधिकविषयकानुमितेः साध्यतावच्छेदकाव. च्छिन्नप्रकारकसिद्धिप्रतिवध्यत्वे देवदत्ते जीवनमरणान्यतरप्रतियो गित्वसामान्यनिश्चयदशायां लापरवानाज्जीवित्वस्य विशेषतोऽसि. या पहिम्सत्त्वानुमानानुपपत्तेः। तादृशसियभावघटितलाघवज्ञान- सहकृतसामान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्ताशानघटितसामग्या भिन्नवि- पयकप्रत्यक्षादौ प्रतिवन्धकताधिस्य प्रामाणिकत्वानदोपायेति सद्धेपः पहिल्याप्यधूमवान्पर्वत इत्यादिपरामर्शात् महानसीयवहौ लाय. वमित्यादिलाघवज्ञानदायां महानसीयवाहिभिन्नवहाभाववानित्या दीतग्वाधग्रहदशायां च पर्वतादौ वाधितमहानसीयवहाधनुमि. तिर्वाधानवतारदशायां जायते न तु तदवतारदशाया इति प्राधोऽ. सङ्कीर्णतया हेत्वाभासः सामान्यधर्मावच्छिन्नसाध्यकानुमिठौ विशे- प्रत्यभिचारस्यादोपत्वादिति मणिकृत.। अत्रोपाध्यायाः । लाघवाज्ञानादिसत्त्वेपि व्यापकतावच्छेदकतया गृहीतेनैष रूपेणानुमितिरिति महानसीयवदित्वादिना न महानसीय- धन्यनुमितिर्जायते अपि तु शुद्धवहित्यादिनैव, तत्र च महानसीयव. नामावधीन विरोधिनी द्वित्वाधच्छिन्नामावनिश्चयदशायामपि प्रत्येक संशयादेरनुभवसिद्धतया ग्राह्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिश्चयस्यैव विशिधीविरोधित्वादित्यतो न विशेषवाधस्य दोपतासम्भव । न च याधबुद्धे प्रतिबन्धकतायां समानप्रकारकत्वस्य तन्त्रत्वे लाय घशानादिजन्यमहानसीयवहाद्यनुमितियदि शुद्धचहित्वादिनैव त. दवगाहते तदा तदुत्तरं महानसीयवह्रिमान वा पर्वत इति सशयः स्यादिति लयर्थभासकमपि लाघवज्ञानमनुपयुकं स्यादिति समान. विषयकत्वनैव पाधवुद्धर्विरोधित्व अनुमिती विशेषरूपेण लवर्थवि. पयकत्व या आवश्यकमिति उभयथैव विशेपवाधो हत्याभासीभवे. दिति धान्यम् । लाघवज्ञानस्यैव तादृशसशयविरोधित्वाल्लाघवज्ञान नजन्यानुमितिनाशानन्तरमपि क्षण सशयोपगमे क्षतिविरहात् । भत्र नव्या. 1 लाघवमाननाशे लाघवज्ञानजन्यानुमिविसावपि ·- बाधप्रकरणम् । १९१९ ययुक्तसंशयः स्वीक्रियते तदा लाघवज्ञानस्य लध्वर्थभासकत्व- मेघोच्छिद्येत तज्जन्यानुमिती लवर्थविषयताया व्यर्थत्वात् । न च तस्य फलान्तरासत्वेपि लध्वर्थविषयकत्वेनानुमितेरनुव्यव. सायालध्वर्थविषयकत्व दुरपन्हवमिति वाच्यम् । यतो वहिमानि- त्यनुमितेरनुव्यवसायस्य वान्हमेनुमिनोमीत्याकारकतैव न तु महा. मसायवद्धिमनुमिनोमात्याकारकनेति तस्य तद्वगाहिताया पवासि. द्धेः । एवं महानसीयवन्हो लाघवज्ञानसत्वे तदसत्त्वदशायामिव स. ल्लिङ्गपरामर्शात् प्रमानुमितिः स्यात् इति लाघवज्ञानस्य प्रमानुमि. तिप्रतिवन्धकत्धमुभयमत एवावश्यकम् । तत्र चौपाध्यायमते पर्व- तीयवहौ महानसीयवह्रौ च लाघवमित्येतादृशलाघवज्ञानदशायां पर्वते पर्वतीयवन्धनुमितिनिर्वाहाय बाधितार्थविषयकलाघवज्ञाने अवाधितार्थविषयकलाघवज्ञानस्योजकता वाच्या, तथा च पर्व. तचत्वरादिविशेष्यकपर्वतीयचत्वरीयवन्ह्यादिविषयकानुमितित्वेन- प्रतिवध्यत्वं पर्वतीयचत्वरीयवयादिमिकलाघवज्ञानविरहविशिष्ट- महानसीयवधादिधर्मिकलाघवज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वमुपेयम् इत्ये. कैकविधलाघवज्ञानप्रतिवन्धकत्वस्य पक्षविधेयभेदेनानन्त्यम् । नव्य. मते च हित्वपर्याप्तविधेयतावच्छेदकताकानुमितित्वं बाधितवहि- धर्मि कलाघवज्ञानस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकं पर्वतीयवहौ लाधवक्षा- नात् पर्वतादौ पर्वतीयवहित्येनैवानुमित्युत्पादात् तस्याः शुद्धवह्नि- त्वावच्छिन्नाविषयकतया लाघवज्ञानस्योत्तेजकत्वमन्तरेणैव निर्वाहा. दिति न पक्षभेदेन प्रतिवन्धकताभेदः। वह्नित्वादौ विधेयतावच्छ. दकत्वपर्याप्तिनिवेशश्चोपाध्यायमतेऽध्यावश्यकः, अन्यथा पर्वतीयव. हिन्याप्यवान् पर्वत इत्यादि परामर्शान्महानसीयवह्नौ लाघवज्ञान- दशायां पर्वनादौ पर्वतीयवह्वयनुमितेरनिर्वाहात् । अथ पर्वतादो महानसीयवन्ह्यादिवाधग्रहदशायां तदमिकलाघ. वधीसत्वेपि तत्र पर्वतीयवन्द्वादेरेवानमितिर्नव्यमत इति ताशवा. धप्रहस्य लाघवज्ञानप्रतिवन्धकतायामुत्तेजकत्वमावश्यकं, तथा च पर्वतादी महानसीयवधग्रहेपि उक्तलाघवज्ञानसत्त्येपि चत्वरा. दौ चत्वरीयवानुमित्युदयात्तत्तद्धर्मिकतदवाधिनवाघाद्यनुमितीत. त्तद्धर्मिकमहानसीयवहिवाधग्रहमुत्तेजकीकृत्य पक्षभेदेन लाघवज्ञान- स्य विभिन्न प्रतिवन्धकताकल्पनं नव्यानामप्यावश्यकमिति चेत् । ।

·१९२० अनुमानगादापर्याम् सत्यम् । एवमपि पर्वतादिविशेष्यकशुद्धवाहित्यावरिछन्नविधेयता. कानुमितित्य बाधितवाद्विधार्मिकलाघवनानप्रतिवध्यतावच्छेदकं न. व्यमते, उपाध्यायमते तु पर्वतादिमिकशुद्धवाहित्यावच्छिन्नपर्वतीय- वहयाद्यनुमितित्वम, अन्यथा पर्वतादौ महानसीयवन्ह्याद्यनुमितरपि तमिफलाघवज्ञानादनुपपत्तिरिति प्रतिवध्यतावच्छेदकलाघवान- व्यमतमेव साधीयः । न च महानसीयवधादिधर्मिकप्रतिवन्धक तायां तदज्ञानप्रतिबन्धकवाधतदभाषव्याप्यवत्ताज्ञानतदभावावच्छे. दफधर्मदर्शनानामनेकेषां नव्यमते उत्तेजकतया गौरवम उपाध्या. यमते च पर्यनीयवधादिधर्मिकलाघवज्ञानमात्रस्य तत्रोत्तेजकरवं ताशवाधादिग्रहदशायामपि पर्वतादौ महानसीयवन्ह्यादेरेव वन्हि. त्यादिना भानसम्भवेन पर्वतीयवहयादेस्तत्र भानानुपगमेन तादृश- बाधादिवुद्धग्नुत्तेजकस्वमिति वाच्यम् । बाधादिवुद्धीनां महानसी. यग्रहपादिमत्ताग्रहविरोधित्येनानुगमय्य उत्तेजकत्वसम्भवात् । नव्य. मतेपि तेषां पृथगुत्तेजकत्वविरहात उपाध्यायमते पर्वतीयपन्ह्यादिध. मिफलाघवज्ञानादेयंत्रोत्तेजकता तत्र पर्वतीयवहान्यपदयभाववानिति वाधादिवुद्धेरीप तद्दशायां पर्वतीयवन्ह्यादिभाननिर्वाहामुत्तेजकना. या. याच्यतया गौरवाच । लाघवज्ञानप्रतिवन्धकतायां याविशे. पस्योत्तेजकत्वानुपगमे लध्वर्थवाधग्रहदशायां लाघवज्ञानसत्वे अनु. मितिरेव न स्यात् प्रमाया भ्रमस्य च प्रतिवन्धकत्वसत्व दिति बा. धग्रहाभाववैशिष्टयं प्रतिवन्धक निवेशितम् । याधग्रहश्च विरोधिग्रह माधोपलक्षणं तेषां च महानसीयवहयादिमत्तामहविरोधित्वनका. भावः प्रातिस्विफरूपेणाभावकूटं या निविशतामित्यन्यदेतत् । प्रति. वध्यतावच्छेदकं च न यथार्थवयनुमितित्वं यथार्थस्य तदति तन्प्र. फारकत्वस्य तत्तद्वहिव्यक्तिभेदेन भिन्नत्वात् । नापि वसन्तरानाम तित्वं चहिद्वये लाघवधानसत्ये परस्परप्रतिवन्धनानुमिन्युच्छेदप्रस. शात् । एकलाघवज्ञानेऽपरलाघवज्ञानानामुत्तेजकत्वे गौरवात् । कि. न्तु शुद्धवाहित्यायच्छिन्नविधेयकानुमितित्वमेव अतोपि महानसीय घहित्यादिभानसिद्धिरिति दिक् । इतरपाघसहकृतसामान्यतोदृष्टस्यापि व्यापकतानवच्छेदकप्रका रकानुमितिजनकताया उक्तत्यातजन्यविशेषधर्मप्रकारकानुमिति पिरोधितयापि घाघस्य हेन्यामासाचं व्यवस्थापयति तथेति । सामा ·In . घाधप्रकरणम् । १९२१ न्यतोष्टात्-सामान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यपचाज्ञानात , तदितरप्रास- द्धाशेषविशेषवाधसहकृतादिति । यद्यविशेषरूपावच्छिन्नं सामान्य प्र. सिद्धं तदेकतररूपभिन्नापरसकलरूपावच्छिन्नस्य पाधसहकतादित्यः थः। शिष्यमाणप्रसिद्धप्रकारिकति । यद्विशेषरूपायच्छिन्नस्य वाधो न गृहीतस्तद्धर्मावच्छिन्नमसिद्धप्रकारिकेत्यर्थः। तदानीमप्रतीतस्या- त्मवृत्तित्वस्य याधग्रहेपि गुणत्यादिना दिगन्तद्रव्यवृत्तित्वस्य वाधग्रहे विशेष्तो मनोवृत्तित्वानुमित्युत्पत्त्या सहकारिशरीरे प्रसिद्धिनिवेशः। संध्याभोजनप्रसिद्धिदशायां दिवाभोजनमात्रबाधग्रहात् विशेषतो रात्रिभोजित्वस्य पानत्वेनासिद्धा साकल्यनिवेशः । अज्ञातसुरभिग. न्धस्य सुरभिविजातीयगन्धवाधग्रहात् गृहीतपृथिवीत्वेन सुरभिग. न्धत्वावच्छिन्नप्रकारकानुमित्यनुत्पत्त्या प्रसिद्धः सहकारितालाभाय शिष्यमाणे प्रसिद्धिविशेषणमुपात्तम् । अत्रेदं बोध्यम् । यादृशसामनीयलादात्मवृत्तित्वाप्रसिद्धिस्थले तद्वाधग्रहेपि मनोवृत्तित्वानुमितिस्तादृशीसामग्री अगृहीतयाधस्या- त्मवृत्तित्वस्य प्रसिद्धिदशायामपि तत्कथं तदानीं न मनोवृत्तित्वाच. मितिः न हि मनोवृत्तित्वानुमितावात्मवृश्चित्वप्रसिद्धः प्रतिवन्धकता सम्भवति येन तत्सत्यात्सामग्रीविरहः, तथासति तद्वाधप्रहेपि म. नोवृत्तित्वानुमित्यनुपपत्तेः । न च तत्र तत्तद्विशेपयाधमहाभावविशि. एतत्तद्विशेपप्रसिद्धः प्रतिबन्धकत्वान्नाय दोष इति घाच्यम् । तथा सतीतरवाधग्रहहेतुताया नियुक्तिकत्वापत्तेः उत्तेजकतयैव तदुपयो. गोपपत्तेः।यत्र विशेषान्तरमात्रस्यैव न प्रसिद्धिस्तत्रोपस्थितविशेषप्र- कारकानुमितेर्वारणाय विशेषान्तरप्रसिद्धरेव हेतुताकल्पनौचित्यात्, तस्मात्तद्धर्मविशेषितसामान्यधर्मावच्छिन्नविषयकानुमितौ तद्वि. परीतधर्मसहितसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावग्रह एव हेतुः नतु विशेष. धर्मान्तरविशेषितसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावग्रहश्च तद्विपरातञ्च तद. त्यन्ताभावस्तद्वदन्यत्वम् । अत्यन्तान्योन्याभावयोश्च प्रतियोगितावा- घच्छेदको,अभाव (ग्रहे) प्रतियोगितावच्छेदकसामान्यघटितविशेषधर्मः प्रकारेण भासमाने प्रतियोगिनि निरुतविपरीतधर्मस्य यादृशं विशेष. णत्यं साक्षातविशेपणकोटिप्रविएपदार्थविशेषणतया घा तादृशमेघा. नुमितौ तधर्मस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेषणत्यम् । महानसीयभिन्न- पहयभाववानित्यव वाधमहे महानसीयत्वविपरीतस्य महानसी. २३१ .

·१९२२ अनुमानगादाधर्याम् यान्यत्वस्य प्रतियोगिनि साक्षाय विशेषणति साक्षान्मदा मसीयत्वविशेषितस्य हित्वायरिछसस्य महानसीयवाहिमानित्यनु. मिती मानं विशेष्याभावात्यधिशिष्टामावत्सित्यादिवाधग्रहे विशे. ध्याभावान्यत्वादेवृत्यादिविशेषणकोटिप्रविष्टेऽभावादी विशेषणत्व. मिति तदधीनविशिष्टन्यभिचाराधनुमितायपि ताशामावादी विशे. भ्यतामावत्यादिसामान्यधर्मस्य विशेषणतया भानाद्विशेषव्याभिचा. राविसिद्धिः। एयं च नायं रात्रिमिनमोजी इच्छा न मनोभिन्नद्रव्या. श्रिता इत्यादिसामान्याभावावगाहियाधप्रहदशायामेव पानत्वगुण- त्यादिना रात्रिभोजिस्वमनोरूपद्रव्यत्तित्वत्यादिप्रकारकानुमितिः । दिवा न भुंके न संध्यांशे भुतं न पृथिवीवृचिन जलवृचिरित्यादिवि. शेषाभावफूटग्रहश्च सामान्याभावनाहकतयचोपयुज्यते इति । यद्य. ध्येकविशेषवाधग्रहस्थले तविशिष्टसम्मान्यसाघकहेतुत एच विशेषा. न्तरप्रकारकसिद्धिरपि सम्भवति, तथापि यत्र तद्विशिष्टसामान्य- सांधकहेती विशेपान्तरव्याप्तिग्रहोऽप्रामाणिकस्तत्र तसिद्ध्यर्थं ता- दृशसामग्यन्तरकल्पनम् । न च तत्रापि फलानुरोधात्ताशव्याप्तिप्र- हकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् । यत्र पूर्व विशिष्टहत्वाचनुपस्थित्या व्याप्तिग्रहो याधितस्तत्र तत्कल्पनस्यासम्भवात् । न च विशेषणविशे- ग्ययोरुपस्थिती महानसविशिष्टोपस्थितिसम्भवात् कालविलम्येन व्याप्त्यादिग्रहोऽनुमितिश्च शक्यते कल्पयितुम्, यत्रच न ज्याप्त्यादि- प्रइप्रमाणान्तरसिद्धस्तत्र फलमपलपनीयमिति वाच्यम् । यत्र धूम- स्वादिकमनुपस्थित शन्दादिना पन्हिव्याप्यमहानसीयान्यवध. भावोभयवादिना महानसीयवहयादिव्याप्तिपक्षधर्मताग्रहस्तत्र स. मतसिद्धमहानसीयवहयाद्यनुमित्यर्थं तादृशव्याप्यादिज्ञानस्य ता. दृशानुमितिसामग्रीत्यमकल्पयित्वा महानसीयान्यवन्ह्यभावादिग्रह सहमतचन्दादिव्याप्यवचाज्ञानस्येव ताशानुमितिसामग्रीत्वकला. नादेवोपपत्तेः फलापलापादेरन्याय्यत्वादिति । यथा विशेषान्तरवा. धग्रहसहरुता सामान्यज्ञानसामग्री व्यापकतानवच्छेदकविशेषध. मप्रकारेण ब्यापकानुमिति जनयति तथा सामान्यज्ञानसहकता विशे. पान्तरवाधसामान्यपि विशेषधर्मप्रकारेण व्यापकमप्यनुमापयति स्थ. लद्वय एव विशेषधर्मप्रकारकसंशयानुत्पादस्यानुभविकत्वात तथा विधसामग्यास्तारशानुमितिजनकत्वोपगमे वहिमहानसीयान्यमन्छ- .

·वाधभकरणम् । भावव्याप्योभयादिलिगकमहानसीयवहित्वाचवच्छिन्नसाध्यकपरा. मर्शस्य महातसीयवाहित्वाधवच्छिन्नविधेयकानुमिती हेतुत्वान्तराक ल्पनेन लाधवाश्चेति मनमवलम्ब्य मणिकृता पुरोवतिविशेष्यकव. हित्वप्रकारकहानत्वावच्छिन्ने वद्वित्वाभाववति वहित्यप्रकारकत्वाभा. वानुमानाद्वद्वित्ववति वाइत्वप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यसिद्धिरङ्गीकृतेत्य- घधेयम् । व्यभिचारशरीरे अत्यन्ताभावत्वनाभावनिवेशनेपि आवश्यकप्र. तियोगिवैयधिकरण्यादिविशेषणेन ध्वंसमागभावधारणात्, किन्तु साध्यात्यन्ताभाववद्गामित्वमिति मूलमसातमित्यभिसन्धायाह फि. न्तु साध्येत्यादिकमापातत इति । प्रतियोग्यसामानाधिकरपयविशेषणेनेव साध्यतावच्छेदकसम्ब, धाधवच्छिश्वप्रतियोगिताकत्वविशेषणेनापि घसप्रगभावादिव्या. तिसम्भवति ध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वमपि तयो, धर्मविशेषसम्बन्धविशेषावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे मानाभावादिति दर्शयितुं साध्याभावे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यमिव सम्बन्धविशे. पाचवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमपि विशेषणं प्रदर्शित, स्वध्वंसस्वप्रा. गभावावच्छिन्नस्वाथयस्य च सामयिकस्वात्यन्ताभावावच्छिन्नत्व सत्वादयन्ताभावं परित्यज्य ध्वसप्रागभावोपादानमयुक्तामत्याशं. क्याह स्वप्रागमावत्यादिकमिति । स्पष्टत्वेनेति । तयोः प्रतियोग्य धिकरणवृत्तिताया सर्वमतसिद्धत्वादिति भावः । उत्पत्यादिकाले घटादौ गन्धादरत्यन्ताभावासत्वे तत्गन्धत्वादिना साध्यतायां प्रा; गभावादिकमादाय बाधसमर्थनेपि रूपत्वगन्धत्वादिसामान्यधर्मपु. रस्कारेण साध्यतायां न वाधनिर्वाह इति प्रागभावादिमति तदत्य- न्ताभावस्वीकार आवश्यक त्याह अत एवेति । अत पर-ध्वंसप्राग. भावसमये तदत्यन्ताभावसवादेव,अन्यथा साध्यात्यन्वाभावशानस्यै- घ स्वतः साध्यवचाज्ञानविरोधितया ध्वसमागमायोपिराधिस्वास. म्भवन उक्तस्थले वाधानवकाशात् उगष्टमसतिन हि साध्यप्रति. योगिकामावमाप्रशानमेव साक्षात् साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्य; धीविरोधि तत्तत्साध्यव्यक्त्वभावमानस्यापि साध्यसामान्यधीप्रति. बन्धकतापतेः, किन्तु साध्यतावच्छेदकावच्छिश्चाभावशानमेव, न दि ध्वसमागभावयो सामान्यधर्मावच्छिन्नसाध्यकस्थळे तथात्वम् सा;

·१९२४ अनुमानगादार्याम् मान्यधर्मस्य प्रतियोगितानपच्छेदकत्यादिति। मूलेऽवच्छये सिद्धसाधनमिति। विशिष्टघटकविशेष्यघटादौ सा. ध्य साधने सिद्धस्यावाधितस्येव साधन प्रमारूपवानुमितिरिति या. यत् । नथाच न तत्र वाघो दोप इति भावः । अरच्छेदक-समाग. भाषादिरूपविशिष्टघटसविशेषणे, इत्वसिद्धिः-पृथियरीत्वादिहेनोरसि. दिः, तथाच ताक्षकानुमाने न याधस्यासंकर इति भावः । ननु वि. शेष्यधिशेषणपक्षफेसंकीर्णवाधासम्भवपि विशिष्टपक्षक तस्य निष्प- त्यहतेत्यत माह विशिष्ट चेति । नान्यदिति । विशेषणविशेष्याम्यामिति शेष । गन्धादी गन्धप्रागभावाद्युपलक्षितघटादिवृचित्यलत्यापे न तद्विशिपघटादिवृत्तित्वं न हि तहत्तितयैव एकसमयावच्छिन्नत दृचि. स्वरूप तद्विशिष्टवृत्तित्वं निर्यहति, तथा सति प्रतियोगिनो ध्वसप्रा. गभावपट्टत्तिनया एकसमयावच्छिन्नतासामानाधिकरण्यमपि स्या. दिति तद्विरोधो भज्येत । यदि च ध्वसप्रागभावयोः प्रतियोगिन एका. धिकरणे वृत्तौ एकसमयो नावच्छेदक इत्येकसमयावच्छेदेनैकराय- मानत्वरूपो विरोधस्तदा पक्षतावच्छेदकध्यसादिसमयावच्छिन्न- तहत्तित्वरूप तद्विशिष्टवृतित्व प्रतियोगिन्यवगाहमानानुमितिर्या- धितविषयैवेति तादृशानुमिनिविरोधी तदवच्छेदेन प्रतियोगिनो चा. धोऽसकीणस्तप्रदोष एवेति पृथिवीत्वादिरूपहतोस्तविशिष्टवृत्तित्वेना. सिद्धिविरहादिति समाधत्ते तहत्यिादि । अधिकरणक्येनावच्छेदकैपये याधकान्तरमाहान्यथेति । अवच्छेदकभेदेन वृत्तिरिति । एकस्मिन्न प्यधिकरण विभिन्नावच्छेदेन वृत्तिरित्यर्थः। दीधितो साध्यवस्वानवच्छेदकेत्यादि । चहिमस्थानवच्छेदकशि. खराबच्छेदेन पर्वतादौ धूमादिना वन्ह्यादिसाधनेपीत्यर्थः ॥ (चि०) नन्वभावधीरपि न भावधीप्रतिवन्धिका नेदं रजतमिति भ्रमानन्तरं रजतनिश्चयात् । न चामा. चप्रमा तथा, अपीतः शङ्ग इति प्रमापयत एव पीतोऽया मिति भ्रमदर्शनादिति चेन्न । विरोधिज्ञानं हि प्रतिबन्धक प्रत्यक्षभ्रमस्य च प्र. स्पक्षममा विरोधिनी साच शादौ नास्त्येव,अनुमिती - " ·4 विधप्रकरणम् । त्वभावप्रमामात्रमेव विरोधीति कथमभावप्रमायां भावानुमितिरित। स चायं दशविधः। धर्मिग्राहकमानयाधितम् घटो. व्यापकः सत्त्वादितिः प्रत्यक्षेण परमाणवः सावयवा मूतत्वादित्यनुमानेन मेरुः पापणमयः पर्चतत्वादिति सुवर्णमयत्वयोधकागमेन साध्यप्रतियोगिग्राहकया. धितं वहिरनुषणः कृतकत्वादिति प्रत्यक्षेण शब्दोऽश्रा- वणो गुणत्वादित्यनुमानेन गवयत्वं गवयपदाप्रवृत्ति- निमित्तं जातिवादित्युपमानेन साध्यग्राहकयाधित नरशिरःकपालं शुचि प्राण्पगत्वादित्यत्रागमेन हेतुग्रा- हकवाधितं जलानिलावुष्णौ पृथिवीतो विपरीतस्पर्शत्वा. तेजोवदिति प्रत्यक्षेण मनो विभु ज्ञानसमवारपांधार. स्वादित्यनुमानेन राजसूयं ब्राह्मणकर्त्तव्यं स्वर्गसाधन- त्वादग्निष्टोमवदिति राजसूयकर्त्तव्यताबोधकागमेनेति ॥ इति बाधचिन्तामाणिः।। 1 (दी०) अथ पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिदौ तदव. छेदेन हेतुमत्ताशानं प्रयोजकमन्यथा गृहीत मागासिद्धेघरत्वादेर- पि पृथिवीस्वाधवच्छेदेन रूपादिसिद्धिमसङ्गात् । न च शिख. रायवच्छेदेन धूपादिमत्वमिति चैन्न । अवच्छेदकत्वयोर्वस्तुनो - दात् शब्दसामान्यस्याकिञ्चिरत्वात् । अवच्छिन्नावृत्तेरपि च हेतो- स्तत्वेन गृहीताज्जायमानामनुमिति विरुणद्धि वाघममा, सकरे- ऽपि वस्तुनोआनासकरात् । सुखाचनवच्छेदकशरीरायच्छिन्ना- त्मादौ सुखादिसाध्यकदुःखादेवर्तमानत्वात् कापसंपोगायनवच्छे.

·२१९६ अनुमानगादावर्याम् दकमूलाधवरिछन्ने कापसंयोगादिसाध्यवृक्षविशेषतादेवमा नत्वाच । अत्र चैतत्कालावच्छिन्नः पर्वतो वज्ञिमानिति शब्दादि. पदेतत्कालावच्छिन्नपर्वतपक्षकधूमादेरप्येत कालावच्छेदेन वद्धि- मचायुद्धिरनुभवसिद्धा नापहवपईतीत्यभिप्रायः॥ इति वाघदीधितिः ॥ Facceection- - . तत्सा- (गा० ) तत्र पक्षतावच्छेदकशिवरायच्छिन्ने धूमादिमत्त्वस्य तदवच्छेदेन बढ़याद्यनुमितिजनकज्ञानविपयस्यासत्यादिवसिद्धिरिति कुतो वास्यासंकीर्णता,- पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमाण तुमचाज्ञानस्यावच्छेनकाबन्दनानुमितिजनकत्वे भागासिद्धरदीप. ताप्रसन्नादिति शङ्कतेऽथत्यादि। घटत्यादेरिति पञ्चमी । पृधि- वास्वाद्यवच्छेदेन रूपादिसिद्धिप्रसङ्गादिति ।" पृथिवीत्वादिसा. मानाधिकरण्यमात्रेण घटत्वाभावरूपभागासिद्धिग्रहेपि मानाधिकरण्यमात्रेण तद्वत्ताग्रहसम्भवादिति भावः । भागा. सिद्धेर्दोषत्वानुरोधेन पक्षतावच्छेदकपृधिधीत्यावशे साध्यस्या. नतिरिक्तवृत्तिन्वरूपावच्छेदकत्वावगाहिन्यामनुमितो तत्र देतोस्तार शावच्छेदकत्वावगाहपरामर्शत्वेन हेतुत्वमास्ताम्, पक्षतावच्छेदकदे. शकालयोः स्वरूपसम्वन्धरूपसाध्यीयावच्छेदकत्वाचगाहिन्यामनुः मिती च न ताहशावच्छेदकत्वावगादिपरामर्शत्येन हेतुता तदघ. च्छेदेन बाधयुद्धादिरूपप्रतिवन्ध काभाधसहितसामानाधिकरण्यमा. त्रविषयकानुमितिसामग्रीतस्तादृशानुमितिस्वीकारे क्षतिविरहात । अपच्छेदकत्वपदार्थयार्भेदेनैकस्य बाधाभावमात्रादानेपि अन्यस्य भा. न अधिकापेक्षायां बाधकामावादिति समाध अवच्छेदकत्वयोरि. ति । शिखराधवच्छेदेन घयाद्यनुमिती तदवच्छेदेन हेतुमत्ताशान- स्य हेतुत्वमभ्युपेत्यापि तत्र वाधस्य दोपतां व्यवस्थापयाते अब उिन्नावृत्तेरिति । शिखरायवच्छेदेन धूमाधसत्वेपि तदछिनत्व श्रमधिपयधूमादितस्तदवच्छेदेन वदयाधनुमित्युत्पत्तियाधप्रमेव दि. रुगद्धीवि बाधो दाप इत्यर्थः । घाघवुद्धः ममात्यामिधान सहिष.

·बाघप्रकरणम् । १२२७ यरूपदोपमसिद्धि सूचयितुम्। तथापितत्र स्वरूपसदसिद्धिसंकर एवे. त्याशंक्य तरसंकरस्याकिंचित्करतामाह संकरेपि इति । ज्ञानासंक- रादित । सिद्धिज्ञानदशायां वाधशानस्यैवानुमित्यनुत्पादप्रयोजका स्वादित्यर्थः । यस्त्वसंकरस्थलमप्याह सुखाद्यवनच्छेदकेति । सुखा. धनवच्छेदकं यन्नारकायशरीरादिकं शरीरव्यक्तिविशेपादि पक्षताव.. च्छेदकं तदवच्छेदेनात्मादिरूपपक्षे समवायेन सुखादिरूपसाध्यव्या- प्यस्य दुःखादिहेनोर्वर्तमानत्वादित्यर्थः। तथाच ताशहेतोरसिद्धि. विरहात्पक्षतावच्छेदकशरीरविशेषाद्यवच्छेदेन साध्याभावोऽसिद्धा. घसंकाों बाध इति भावः । व्याप्यवृत्तेः सवयवावच्छिन्नवृत्ति- कल्वे मूलावच्छिन्नो वृक्षः फपिसंयोगी एतद्वृक्षत्वादित्यादावपि मूला. वच्छिन्नवृत्तिककपिसंयोगाद्यभावरूपवाधस्यासंकर इत्याह कगाति । ननु सर्वत्रानुमितौ साध्ये पक्षतावच्छेदकस्य सामानाधिकरण्य. मेव भासते पक्षधर्मतायलात् व्याप्यस्य हेतोः पक्षतावच्छेदकसा. मानाधिकरण्यरूपपक्षधर्मतायाः व्यापकस्य साध्यस्य पक्षनावच्छे- दकसामानाधिकरण्यं विना अनुपद्यमानत्वात् न तु पक्षतावच्छे- दकावच्छिन्नत्वमपि साध्यस्य तद्वच्छिन्नत्वं विनापि हेतोः पक्षधर्म- तोपपत्तेस्तद्वलविरहात्वाधाभावबलात् तद्भाने अन्यदपि अयाधित साध्यादौ किन्न भासते। अथ व्याप्यस्य पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वरूपं तवच्छिन्नत्वं सांध्यस्य ताहशतवच्छिन्नत्यमन्तरेण नोपपद्यते इति तदवगाहिनः परामर्शात् साध्ये पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वरूपतदव- च्छिन्नत्वावगाहिन्यनुमितियुक्तैव अत एव भागासिद्धेर्दोपतापीति चे. त् । भवतु ताशपरामर्शात् ' तादृश्यवच्छेदकावच्छेदेनानुमि. तिः, न च तावताऽसंकीर्णयाधसौलभ्यम् हेतोः पक्षतावच्छेदक- धर्मव्यापकत्वे बाधासंभवात् । एवं यत्र तदवच्छेदेन हेतुस्तत्र तद. घच्छेदेन साध्यमिति व्याप्ती गृहीतायां देशकालरूपपक्षतावच्छेदका. वच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानात तदवच्छेदेन साध्यानुमितिः स्यादेव ता. दृशव्याप्तिमतो हेतोः पक्षतावच्छेदकदेशकालावच्छेदेन सत्तायास्तद. धच्छेदेन साध्यवत्वमन्तरंणानुपपत्तेस्तद्भासकपक्षधर्मतावलसम्पत्ते. रक्षतत्वादित्येतावतापिन बाधासंकरसौलभ्यम् साध्यानवच्छेदकदेश- कालावच्छिन्नवृत्तित्वे हेतो दर्शिताया अवच्छेदकान्तर्भावण व्याक्षर. सिद्धरित्युपाध्यायानुयायिनामाक्षेपमनुभवावलयनेन परिहरति अन्न ·१९२८ अनुमानगादापर्याम् वेति । शब्दादिवदित्यन्तं रथान्ताभिधानमनुभवदात्याय । इद तु योध्यम् । यादृशव्याप्तिधानात्पक्षवायच्छदकसाध्ययोः के. पलमेका व्यमिति रीत्या वैशिष्ठयविषयिणी प्रमानुमितिस्तत्प्रमात एय चेदाधविशेषाभावसहछतात्पक्षतावच्छदककालादिविशिष्टानु योगिकसाध्यवैशिष्टयविषया भ्रमानुमितिर्भवेत् तदा गुणादौ इव्य तित्वायुपलक्षितसत्तादिशिरविषयकानुमित्यौपायकजात्यादिलि- हकप्रतियोगितावच्छेदकापच्छिन्नत्याधिशोपितप्रतियोगियाधिकरण्य. घटितव्याप्तिममातोऽसति बाधावतारे तद्विशिरवैशिष्टपविषयमा. नुमितिरपि तुल्ययुक्त्या युज्यतेति व्याप्तो प्रतियोगितावच्छदकावच्छि नवैयधिकरण्यनिवेशनमनर्थक स्यादिति दिक् ।। गिरीन्द्रदुहितुर्नमत्सुरवरायतसभिव- पदांबुजरज रुपाकलिततीक्ष्णधीसम्पदा । गदाधविनीमता कठिनदुर्गातारवी नवीनपदवी मुद वितनुता सदा धीमताम् ॥ इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रचतिविरचिता. अनुमानखण्डदीधितिटिप्पणी समाप्ता || समाप्य वाधान्ता गादाधरी॥

·॥ अथ ॥ असाधकतासाधकत्वप्रकरणम: . अथ हेत्याभासानामसाधकतासाधकत्वेन सदुः- त्तरत्वं जात्यादीनां चासाधकतासाधारण्येन परा. साधकतासाधकतया स्वव्याघातकस्वादसदुत्तरत्वम् । 'अथ विरुद्धत्वादिज्ञानादेव स्वानुमितरिव परानुमिते। प्रतिवन्धे किमसाधकतानुमानेन, यद्रचसि वादयुक्त दूपणावगमः स निगृहीत इति समयवन्धेन कथा- धृत्तौ दृषणमात्रमुद्भाव्यमन्यथार्थान्तरत्वादिति चेन्न । वर्ष [द्देश्यं परानुमितिपतिवन्धः, स्थापनाया असा. धकतासाधनत्वश्च । तत्राद्यं दूषणमात्रज्ञानादेव । दि. .तीयन्तु अलिङ्गत्वज्ञापनात् । प्रतिवन्धकस्ववदनना- पि रूपेण दूषकत्वसम्भव इत्यभिप्रायेण वाऽसाधक- तासाधनम् । नन्वेवं पञ्चावयवप्रयोगापेक्षा स्यात् अ. न्यथा न्यूनतापत्तिरिति चेन्न । दूपणस्पासाधकताव्या. प्यत्वमङ्गीकृत्य कथेति पक्षधर्मताया एवोद्धान्यत्वात् अन्यथा अधिकतापत्तेः । नन्वेवं कृतकत्वेनानित्यत्वा. नुमाने व्याप्ति भिधया उभयसिद्धत्वादिति चेन्न । क- भायां समयविषयतया दूषणे त्वसाधकताव्याप्त्युप- स्थितेरावश्यकत्वात् अन्यथा कथकत्वविरोधात् । (आ०) असाधकतासाधकत्वनिर्वचनायोपोद्धातसंगतिमाह है- स्वाभासानामिति । तथाचासाधकत्वाशाने सदुसरत्यापरिचये इत्या. २३२ ·अनुमानगादाधर्याम् चेति । शब्दादिवदित्यन्तं दृष्टान्ताभिधानमनुभयदाढाय । इदं तु योध्यम् । यारशव्याप्तिधानात्पक्षतावच्छदकसाध्ययोः के. पलमेकत्र पमिति रीत्या वैशिष्ठयविषयिणी प्रमानुमितिस्ताप्रमात एष चेदाधविशेषाभावसहरतात्पक्षतावच्छदककालादिविशिष्टानु. योगिकसाध्यशिष्ट्यविषया भ्रमानुमितिर्भवेत् तदा गुणादौ द्रव्यः तित्याापलाक्षितसत्तादिवैशिष्टपविषयकानुमित्यौपयिकजात्यादिलि- शकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्याधिशोपितप्रतियोगिवैयधिकरण्य. घटितव्यातिप्रमातोऽसति वाघावतारे तद्विशिष्टवैशिष्टयविषयमा नुमितिरपि तुल्ययुक्त्या युज्यतेति व्याप्ती प्रतियोगितावच्छदकावच्छि नवैयधिकरण्यनिवेशनमनर्थक स्वादिति दिक् ॥ गिरीन्द्रदुहितुर्नमासुरवरावतंसीभव- स्पदांबुजरज-कृपाकलिततीक्ष्णधीसम्पदा । गदाधरवीनीमता कठिनदुर्गतर्कोटवी नवीनपदवी मुदं चितनुवा सदा धीमताम् ।। इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचिता. अनुमानखण्डदीधितिटिप्पणी समाप्ता ।। ॥ समाप्तयं बाधान्वा गादाधरी।

·BHARAT .. ॥ अथ ॥ असाधकतासाधकत्वप्रकरण अथ इत्याभासानामसाधकतासाधकत्वेन सदु. त्तरत्वं जात्यादीनां चासाधकतासाधारण्येन परा. 'साधकतासाधकतया स्वव्याघातकत्वादसदुत्तरस्वम् । अध विरुद्धत्वादिज्ञानादेव स्वानुमितेरिव परानुमिते। प्रतिवन्धे किमसाधकतानुमानेन, पदचसि घायुक्त- दूपणावगमः स निगृहीत इति समयबन्धेन कथाप्र. वृत्तौ दुपणमात्रमुद्भाव्यमन्यथार्थान्तरत्वादिति चेन्न । दयं झुद्देश्यं परानुमितिप्रतियन्धः, स्थापनापा असा- धकतासाधनत्वञ्च । तत्राचं दूषणमात्रज्ञानादेव । दि. तीयन्तु अलिङ्गत्वज्ञापनात् । प्रतिवन्धकस्ववदनेना- पि रूपेण दूषकत्वसम्भव इत्यभिप्रायेण वाऽसाधक- तासाधनम् । नन्वेवं पञ्चावयवपयोगापेक्षा स्यात् अ. न्यथा न्यूनतापत्तिरिति चेन्न । दूषणस्यासाधकताव्या- प्यत्वमङ्गीकृत्य कथेति पक्षधर्मताया एवोद्भाव्यत्वात् अन्यथा अधिकतापत्तेः। नन्वेवं कृतकत्वेनानित्यत्वा- नुमाने व्याप्तिाभिधया उभयसिद्धत्वादिति चेन्न । क- जायां समयविषयतया दूपणे त्वसाधकताव्याप्त्युप- स्थितेरावश्यकत्वात् अन्यथा कथकत्वविरोधात् । (मा०) असाधकतासाधकत्वनिर्वचनायोपोद्धातसंगतिमाह है. वाभासानामिति । तथाचासाधकत्वाशाने सदुसरत्यापरिचये हेत्या. २३२ ·अनुगानगादायाँम् भासनिर्वचनमेय व्यर्थमापतेति भाषः । नम्वसाधतासाधकत्वं ग सदुचरत्वं भसाधतासाधनस्यैवाभाव दित्याह अथेति । परति । परेण यामनुमितिमुद्दिश्य प्रयोगः कृतस्तस्या इत्यर्थः । अन्यथा यद. पेक्षया परत्व तदीयविरुद्धत्वादिशानस्य प्रतिवन्धकायप्रारसङ्गत्या. पत्ते । विरुद्धत्वायुद्दावनस्य त्यत्ययुक्तानुमानाद्विरुद्धत्वादिप्रतिहतात मेऽनुमितिरित्यों न चूदायितेन प्रयोस्तुरनुमितिप्रतिबन्ध इत्यर्थ इति भावः । पचमपि। द्वितीय विनि। असाधकत्वसाधनं तावन्न यावद्विरद्धन्वादिलिगत्वेन हेतुपञ्चम्यन्तत्वेनांच्यत इत्यर्थः । ननु द्वयमुद्देश्यमित्यवाक्षेपः स एव च समाधिरित्यसगतेद्वयोरुद्देश्यत्वे चीजमाह प्रतिवन्धमत्यवदिति । दूषणस्योद्भाव्यतया दूषणत्वस्यो. भयरूपतया तदुभयरूपोदावनमुद्देश्यमिति भावः। वस्तुगत्या सा. धकेऽसाधकत्वानुामतावपि न स्वपक्षसिद्धिरित्यनुमितिप्रतिवन्धको पन्यास आवश्यकस्तेनासाधकत्यनिर्वाहात् असाधकत्यानुमितिस्त्व नावश्यकी तदभावाप स्वपक्षसिद्धेः, दूपणत्यप्रकारान्तरापेक्षायां तु 'काचिफस्तदुपन्यासः सामयिक इति सर्वतात्पर्यार्थः । पक्षधर्मताया इति । यद्यप्यसाधतानुमाने विरुद्धाचादित्येव प्रयोज्यं न तु पक्षध- मतापि धूमववादित्यवानाकासितत्वात् , तथापि विरुद्धोयमिति प्रथमोगावनमभिप्रेत्येदं द्रष्टव्यम् । अधिकेति । आकासितादधिकम- 'नाकाशितमर्यान्तरमिति यावत् । हेतुव्याशुपन्यासेन यथाश्रुतस्या- सकतरिति । अन्यथेति । नन्यनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वरूपपणत्वनिश्चयादेव कथ- कत्वनिर्वाहात्कायमेवं, न हीदमेवासाधकत्यव्याप्तिः,अपि त्विदमसाधः कत्वमेव तथाच तद्याप्तिप्रतिसन्धान कथकत्वतन्त्रमेव । न चानुमि. तिप्रतिवन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्वमनुमित्यभावनियतं यज्शानं तद्वत्व तथा च यत्र विरुद्धत्वादिस्तत्रानुमित्यभाव इति व्याप्तिभावति वा. च्यम्। अनुमित्यभावस्थासाधकावरूपत्वाभावादपि त्वनुमित्यभावप्र. योजकज्ञानविषयतावच्छेदकवायस्य तत्वे तयाप्तिश्चाप्रतिसहितैवेति । मेवमूविरुद्ध स्यैवानुमितिबन्धकतावच्छेदकत्तया यनविरुद्धत्वं तत्र तथा प्रतिबन्धकतायच्छदकवावमिति सहचारघध्रिौव्येण व्याप्तिग्रहाव श्यकत्वादित्युत्तरकल्प प्रथमकल्पेच स्फुटैव प्रतीतिरित्यभ्युपगमात्, मत एवानामत्यभावस्य शानेन साध्पनिश्चये पक्षत्वाभाषानुमितिः T ·असाधतासाघकत्वप्रकरणम् । सम्भवतीत्यनुमित्साधीनया पक्षतयाऽनुमितिरिति सामायिसाध कतासाधनं सर्वसिद्धमिति । (चि०) नन्वचं कृतकत्वेनानुमाने तव्याप्तिम नङ्गीकृत्या. पिकथासम्भवात् । यस्तु कथारम्भे वाचस्पाइसाधकत्व- व्यानि नाङ्गीकरोति तं प्रति तदुदूपणत्वं प्रसाध्य पञ्चा. वयवप्रयोगः कर्त्तव्य एव । यत्तु दूषणे पक्षधम्मतामा. नमुद्भाव्य तत्र, यत्र वादिनोस्तधा समयोऽन्यत्र तु प. वावयवप्रयोग एवेति । तन्न । कथासम्प्रदायविरो- धात् । अथासाधकत्वं न पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वम्, तेनापि तत्वेनाज्ञानदशायां पक्षे साध्यभ्रमजननात् कदाचिदजनकत्वं सद्धेतावपि । नन्वतत्काले साय. विशिष्टपक्षधम्मिज्ञानाजनकत्वं तत्, न हि दूपणत्व- ज्ञानदशायां पक्षे भ्रमरूपाप्यनुमितिः, साध्यविशिष्ट- पक्षज्ञानश्च हेतुत्वेन ज्ञानदशायां प्रसिद्धमिति चन्न । सतावसत्यतिपक्षतादशायामपि पूर्वकाले साध्यवि- शिष्टपक्षज्ञानाजनकत्वमस्तीत्यसाधकताप्रसङ्गात् । अ. थ पक्षे साध्यभ्रमजनकत्वं तत्, बाधविरुद्धयोरपि त. स्वाज्ञानदशायां भ्रमजनकत्वादिति चेन्न । सद्धेतौ स- त्पतिपक्षेऽसाधारणे च तत्त्वेन ज्ञानदशाया साध्यभ्र- मजनकत्वात् अज्ञाने साध्यभ्रमाजनकत्वात नापि व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरराहित्य, सत्प्रतिपक्षासाधा- रणसद्धेतोरभावात् दशाविशेषे तस्य दोषत्वात् सा ध्याप्रसिद्धौ प्रकृतसाध्यव्याप्त्यप्रसिद्धेश्च । नाप्यन- कान्तिकाबन्पतमत्वम्, यत्किश्चिदनैकान्ति कत्वस्याति- व्याप्ते. प्रकृतसाध्यानकान्तिकत्वस्याप्रसिहत्या कर ·-- १९३२ अनुमानगादाधर्याम् लोन्वयिसाधनेऽप्रसिद्धेः अंशतः सिद्धसाधनात् सा. ध्याधिशेषाच । यतु एतत्कालीनएतत्पक्षीयत्वावच्छि- नप्रतियोगिकैतत्साध्यप्रमाकरणत्वाभावः, तत्तत्काल- तत्तत्पक्षविपयसाध्यत्वाभिमतानित्यत्वादिप्रमाजनक- स्वाभावो वाऽसाधकत्वम् । न च प्रतियोग्यप्रासद्धिः, एतत्कालीनैतत्पक्षीयत्वतत्तकालतत्तत्पक्षविषयत्वयो- पधिकरणपोरेव प्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति। तन्न। सद्धेतोःसत्प्रतिपचत्वाज्ञानदशायामपि तादृशप्रमायाम- करणभावेनासाधकतापत्तेः।नापि तृतीपलिङ्गपरामर्श- स्प प्रमात्वं तत् । विरुद्धादी परामर्शाभावात् सद्धेती सत्प्रतिपक्षेऽसाधारणे च तत्पमात्वाब नाप्यनुमिति. हेतुभूताभावप्रतियोगिज्ञानविपयत्वं तत्, सद्धतायपि कदाचित् व्यभिचारित्वसत्प्रतिपक्षत्वज्ञानस्यानुमिति. प्रतिपन्धकत्वात् । (आ०) अनङ्गीकृत्येति । तथा चाङ्गीकारनियमो नाव तपापीति भावः । नन्वर्व पृथिवीत्वेन पक्षतावच्छेदकेनेवेतरभेदानुमानेन पक्षध. मत्वं न प्रदश्येतोभयसिद्धत्वात् । न च तत्राप्यभ्युपगमानियमोऽन- भ्युपगमे व्याधातापत्तिरिति, दूपणान्तरं न त्वभ्युपगम इति वाच्यम् । तात्राप्यनभ्युपगमे व्याघातास्तु दोषो नाभ्युपगमनियम इत्यात आह पस्विति । यस्तुव्याप्तिमात्रानीकर्ता चार्वाकादि पाधस्य- दोषमात्रस्य,दूपणत्वमसाधकत्वव्याप्यत्वं प्रसाध्य व्याघातेनैव प्रयोग एवेत्यनन्तर समाचार इति शेषस्तेनासिद्धिरुतरं घटतेऽन्यथा पश्चा. घययप्रयोगः कर्तुमईतीत्युको समाचारविरोधो नोत्तर घटतेऽनहता. या मत्र युक्तत्वादित्यवधेयम् । हेतुत्वेनेत्युपलक्षणं हेत्वन्तरेण प्रसिद्ध- मित्यपि बोद्धव्यम् । अन्यथा वहिमानयं वहिविरहादित्यादौ हेतुत्व. भ्रमस्याप्यभावादसत्यापचेरिति । विशेषणत्वमप्रेसिद्धान्त एवेति स्वफालस्योपलक्षणत्वपक्षमालंध्य दूषयति साताविति साध्याप्रसि.

·असाधकतासाधकत्वप्रकरणम् । १९३३ शापिति नचं वक्ष्यमाणमप्यसाधकत्वं साध्यगर्भ तन न सम्भवती. ति तदसङ्ग्राह्यत्वेन ने युक्तं तदव्याप्तिप्रदर्शनं तस्य केवलापार्थकत्वा; दिति वाव्यम् । साध्यामसिद्धावपि तत्प्रत्ययप्रसिद्धःशुक्तिरजतप्रत्य. यादौ तथा दर्शनेन तदजनकत्वलक्षणवक्ष्यमाणासाधकरवस्य प्रकृते समर्थनीयत्वादिति भावः। संघलेत्याग्रुपलक्षणम् । सत्प्रतिपक्षाद्यनुप- हितेन्यत्राप्यप्रसिद्धिद्रष्टव्या। अंशत: सिद्धति । संशयस्य सिद्धस्यैव साधनादित्यर्थः । एवमपि ॥ (चि० ) अथानुमितिप्रतिबन्धकप्रमाविषयत्वमः, साधकत्वं, सद्धेतौ व्यभिचारादिभ्रमः प्रतिबन्धकः, अनुमितिप्रतिबन्धकत्वञ्च व्यभिचारादिप्रमायास्तृती; यलिङ्गपरामर्शविघटनद्वारा तुल्यबलतया विषयतया वेति चेन्न । सत्प्रतिपक्षपोर्विरुद्धयो स्तवतुल्यवः लत्वाभावेन तद्भमस्य प्रतिबन्धकत्वात् । न च तुल्य- यलतया ज्ञापमानेन , बाधितसाध्यविपर्ययकत्वज्ञानं प्रतियन्धकं तच्च प्रमैवेति वाच्यम् । तुल्यबलताज्ञान- मेव हि प्रतिबन्धक न तु ज्ञायमानत्वज्ञानं गौरवाद. सिद्धेश्च । न च सत्प्रतिपक्षेऽन्यतराङ्गवैकल्यप्रमैव प्रति, पन्धिकोत वाच्यम् । अन्यतरत्वं तदतत्ति, न च त- दतवृत्तिसामानाधिकरण्येन ज्ञायमानस्य दोपत्वं, धर्म. मात्रस्य व्यभिचारज्ञानादनुमित्युच्छेदापत्तेः, अन्य- तरागवकल्पज्ञानोपजीव्यस्य तुल्यपलत्वज्ञानस्यैव प्र. तिबन्धकत्वाच, अन्यथा व्याप्पत्वासिद्ध्यन्तावाप. तः । अधानकान्तिकादिज्ञानस्य तत्तदनुमितिप्रतिया न्धकत्वमसाधकत्वं, तथा हीदमनै कान्तिकादिज्ञान- तत्साध्यवत्तपैतत्पुरुषस्यैतत्कालीनैतत्पक्षकानुमितिमा तिबन्धकम् एतदनैकान्तिकज्ञानत्वात एतदन्य.

·है १९३४ । अनुमानगादापर्याम् तज्ज्ञानवदिति चेन्न । एतत्साध्ययत्तयैतत्पक्षकत्वा- नुमितेः कदाचिल्लिङ्गभ्रमात् प्रसिद्धावप्पेतत्कालीन- एतपुरुपस्प तादृशानुमित्यप्रसिद्धः । नापि समी. चीनसाध्यविशिष्ट पक्षप्रत्ययाजनकत्वं, याविरुद्वासि- द्धेपु साध्यानधिकरणे पक्षे सत्यसाध्यप्रतीत्यप्रसिद्ध वद्विमति वाष्पे धूमभ्रमात् वह्वयनुमितेः सत्यत्वाच्च । न चान्य एव पहिस्तत्र भासते, मानाभावात् तदहे। प्रत्यभिज्ञानात् एकम्यक्तिके तदसम्भवाच्च । न च सानुमितिलिङ्गाविषयत्वेन भ्रमः, अनुमितो लिङ्गभाने मानाभावात् । किञ्च भावोऽभायो चोभयमपि प्रमेयमि. ति सत्यानुमितो भावत्वाभावात्वधति प्रमेयत्वज्ञाने एकत्र तयोरभावादसत्यानुमितिः स्यात् । नचान्पतरत्वं लिङ्गं, तयाप्तिमविदुपोऽप्यनुमितेर्व्यर्थविशेषणत्वाच । अथ साध्यव्याप्यत्वमेव तत्र तन्वं तत्र च वाधो ना. स्तीति चेत् , तर्हि कूदालिङ्गादनुमितौ वह्निन्यायवत्व- .मेव तन्वं वह्निव्याप्पञ्च किञ्चित्तत्रास्त्येव । अथ कूटलिङ्गे वद्विव्याप्याभेदः प्रतीयते तथा च वही कूटलि. ङ्गब्यापकाभेदोऽपि, अन्यथा कूटस्यैव वहिव्याप्यत्वा- प्रतीते:, . एवञ्च कूटालियापको वतिन्वेन भासते इति चयनुमितिरसत्यैवेति चेन्न । चहिन्याप्पालोके धूमारोपात् यत्रानुमितिस्तत्रासिद्धिभेदेऽसत्यत्वाभा- वापत्तेः आलोकव्यापके धूमव्यापकाभेदान् । अधलि- मनुमितिविषयों नियमतः पक्षधर्मताज्ञानविषय; स्वात् व्याप्तिज्ञानविपयत्वात् नियमनानुमिनिहेतुवि; शेषणधीविषयत्याच पर्वतत्यवत्माध्यवय । फिश्चैकवि: - .

·असाधकतासाधकत्वपकरणम् । . शेषणवत्वेन ज्ञाते विशेषणान्तरधीसामग्री तत्रैव विशिष्टवैशिष्टयज्ञानमिति धूमविशिष्ट एव वति वैशिष्ट्यानुमितिरिति । नन्वनुमिती व्यापकत्व भानेऽनुमित्यविच्छेदः । न च फलीभूतज्ञानन्यू- नविषयस्यैव परामर्श स्पानुमितिहेतुत्वं, गौरवात्, विषयान्तरसञ्चारात् नानुमितिरित्यपि न । परामर्श स्य चरमकारणत्वात् प्रत्यक्षादिसामग्रीतो बलवत्त्वाचे ति चेत् । न सिद्धसाधनेन विच्छेदात् । यद्यप्येवं लिङ्ग- ज्ञानेऽप्रमात्वेऽपि साध्यप्रमात्वात् कथं तस्यासाधकत्वं, तथाप्युक्तमसाधकत्वमत्स्येवेति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि दैवात्तत्र धूमसत्वे कथं तदंशेऽप्यसत्यता। अत एच आईन्धनप्रभवो वह्विधूमव्यापको नान्यः,' नच वद्वित्वेन व्यापकत्वादन्योऽपि तथा, तेन विनापि धूमसत्त्वात्, एवं बाप्पे धूमभ्रमात् धूमव्यापको पहि- र्भासते सच तत्र नास्त्येवेति न सानुमितिः सत्येति निरस्तम् । दैवाडमसत्वे सत्यत्वात् । (आ०)तुल्यवलतेति । अत्र वस्तुगत्या यत्तुल्यबलमगृहीतविशेषवलं तद्विपतयोभयविरुद्धवलाविषयतया वेत्यर्थः नतु तुल्यबलत्वमपि विषय इति। नन्वन्यतरागवैकल्यसंशयाधायकतया दोप इत्यनुभवसिद्ध- मित्यस्वरसादोपान्तरमाह अन्यतरेति । एकति । सास्नाशून्यायामपि गवितदारोपण गोत्याद्यनुमित्यादावित्यर्थः। लिहू-लिङ्गनावच्छेदकम्। घह्निव्याप्येति । पतधाभ्युपेत्य समाहितम् । वस्तुतो वह्निव्यायामंद वह्निस्तद्यापकत्वेन भासते न तु कूटव्यापके वह्नित्वं सामग्रीधिरहा. दिति ध्येयम् । नियमत इति श्लिष्टमावश्यकतया निश्चीयमानतया चेत्यर्थः । तनायेनाकस्मिकं द्वितीयन तु व्यापकतावच्छदकावच्छि. नमपि संदिग्धमुदाहृतभावादि वार्यन इति भावः 1मध्यमहतावपि नि. यमनेति पूरणीयं भाकस्मिकस्य तत्रापि वारणीयत्वादिति । नांशवि. 1 ·. .. १९३४ । अनुमानगादापर्याम् तज्ज्ञानवदिति चेन्न । एतत्साध्यवत्तयैतत्पक्षकत्या. नुमितेः कदाचिल्लिङ्गभ्रमात् मसिहायप्येतत्कालीन एतपुरूपस्य तादृशानुमित्यप्रसिद्धेः । नापि समी. चीनसाध्यविशिष्ट पक्षप्रत्ययाजनकत्वं, बाधविरुहासि- देपु साध्यानधिकरणे पक्ष सत्यसाध्यप्रतीत्यप्रसिद्धः चह्निमति याप्पे धूमभ्रमात् वह्वयनुमितेः सत्यत्वाच्च । न चान्य एव चह्निस्तत्र भासते, मानाभावात् तदः प्रत्यभिज्ञानात् एकम्यक्तिके तदसम्भवाच्च । न च सानुमितिर्लिङ्गविषयत्वेन भ्रमः, अनुमिती लिङ्गभाने मानाभावात् । किञ्च भावोऽभाचोवोभयमपि प्रमेयमि- ति सत्यानुमिता भावत्वाभावात्ववति प्रमेयत्वज्ञाने एकत्र तयोरभावादसत्यानुमितिः स्यात् । न चान्यतरत्वं लिई, तयाप्तिमविदुपोऽप्यनुमितेव्धविशंपणत्वाच । अथ साध्यव्याप्यत्वमेव तत्र तन्त्रं तत्र च बाधो ना. स्तीति चेत् , तर्हि कूटलिङ्गादनुमितौ वहिव्याप्यवत्व- .मेव तन्त्रं वहिव्याप्यञ्च किञ्चित्तत्रास्त्येव । अथ 'कूटलिङ्गे वहिव्याप्याभेदः प्रतीयतेतधा च बह्री कूटलि. झव्यापकाभेदोऽपि, अन्यथा कूटस्यैव वद्विव्याप्यत्वा. प्रतीतेः, , एचश्च कूटलिङ्गब्यापको वद्वित्वेन भासते इति घवयनुमितिरसत्यैवेति चेन्न । वहिब्याप्यालोके धूमारोपात् यत्रानुमितिस्तत्रासिद्धिभेदेऽसत्यत्वाभा. वापत्तेः आलोकव्यापके धूमव्यापकाभेदान् । अधलि- इमनुमितिविपयाँ नियमतः पक्षधर्मताज्ञानविषय; स्वात् व्याप्तिज्ञानविषयत्वात् नियमनानुमिनिहेतुवि शेपणधीपिपपत्याच पर्वतत्यवत्माध्यक्ष । किश्चैकवि: है ·असाधकतासाधकत्वाकरणम् । शेषणवत्वेन ज्ञाते विशेपणान्तरधीसामग्री तत्रैव विशिष्टवैशिष्टयज्ञानमिति धूमविशिष्ट एव वह्वि- वैशिष्ट्यानुमितिरिति । नन्वनुमितौ व्यापकत्व. भानेऽनुमित्यविच्छेदः । न च फलीभूतज्ञानन्यू- नविषयस्यैव परामर्शस्यानुमितिहेतुत्वं, गौरवात्, विषयान्तरसञ्चारात् नानुमितिरित्यपि न । परामर्श स्य चरमकारणत्वात् प्रत्यक्षादिसामग्रीतो बलवत्वाचे ति चेत् । न सिद्धसाधनेन विच्छेदात् । यद्यप्येवं लिङ्ग- 'ज्ञानेऽप्रमात्वेऽपि साध्यप्रमात्वात् कथं तस्यासाधकत्वं, तथाप्युक्तमसाधकत्वमत्स्येवेति चेत्, अस्तु तावदेव, तथापि दैवात्तत्र धूमसत्वे कथं तदंशेऽप्यसत्यता ।। अत एवं आन्धनप्रभवो वह्विधूमव्यापको नान्यः, . नच वद्वित्वेन व्यापकत्वादन्योऽपि तथा, तेन विनापि धूमसत्त्वात्, एवं बाप्पे धूमभ्रमात् धूमपापको पहि- र्भासते सच तत्र नास्त्येवेति न सानुमितिः सत्येति निरस्तम् । दैवाडमसत्त्वे सत्यत्वात् । (आ०)तुल्यचलतेति । अत्र वस्तुगत्या यत्तुल्यबलमगृहीतविशेषवलं तद्विपतयोभयविरुद्धयलविषयतया येत्यर्थः नतु तुल्यवलत्वमपि विषय इति । नन्वन्यतराङ्गवैकल्यसंशयाधायकतया दाप इत्यनुभवसिद्ध- मित्यस्वरसादोपान्तरमाह अन्यतरति । एकति । सास्नाशुन्यायामपि गवि तदारोपण गोत्वाद्यनुमित्यादावित्यर्थः । लिङ्गं-लिङ्गमावच्छेदकम्। पहिव्याप्येति । एतचाभ्युपेत्य समाहितम् । वस्तुतो वहिव्याप्याभद वहिस्तयापकत्वेन भासते न तु कूटव्यापके वह्नित्वं सामग्रीविरहा- दिति ध्येयम् । नियमत इति शिलएमावश्यकतया निश्चीयमानतया चैत्यर्थः। तनायेनाकस्मिक द्वितीयन तु व्यापकतावच्छदकावच्छि. नमपि संदिग्धमुदाहृतभावादि वार्यन इति भावः 1 मध्यमहेतावपिन यमेनेति पूरणीयं आकस्मिकस्य तत्रापि वारणीयत्वादिति । नाशवि ·१९३६ अनुमानगादापर्याम् घक्षयेदममाधत्वं निरुज्यत इत्याह तथापीति । अस्तु वाय. घमित्यभ्युपगमषादः घस्तुनो नोक्तानुमानावपि तथा सिद्धिरित्यय. 'भारः । तदसिद्धिवीज तु अनुमान सामान्यभावेन फलामावादाधितं याहि किं साध्यविशिष्पक्षकानुमितित्ववचलिगमपि विषयतया कार्यतावच्छेदकं विशेष्यानुमिति प्रति व्याप्तिशानादीनां हेतुतति म. न्यसे, अथवा सामान्यत एवं प्रमाणमात्रस्योपनीतभानजनकावं सुर- भिचन्दनमित्यादोक्लप्तमित्यत्राप्येयमिति । आधो गौरवानुभवधिरो. धाभ्यामेव निरसनीयः। द्वितीयस्तु स्यादेव यदि सौरभांशो संस्कार. रूपप्रत्यक्षसन्निकर्षवदिहापिव्याप्तिरूपलिङ्गसनिको लिङ्गेनापि भवेत्, अत एव शक्तःशब्दसन्निकर्पत्यस्याभावात् शब्दो न शाम्बवुद्धिविषय विशेष्याभाने ससर्गाभाने चविशिष्टयुद्मसिद्धेः अन्यथानुपपत्यैव प. क्षससगावन्वर्भाव्ययानुमितिशाद्वीप्रति लिङ्गशब्दयोर्हेतुतेति व्याप्ति किविरहेपि पक्षससर्गाचरे ताभ्यां ते जन्यते इति सर्व सुस्थम् ॥ (चि.) उच्यते । स्वज्ञानदशायां पक्षे साध्यप्र- त्यपाजनकत्वमसाधकत्वं । तथाहि-विरुद्धत्वादिज्ञान- दशावत्तीदं पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकं विरुवादित्वात् पक्षविशेषणमहिन्ना तत्तद्दशायां पक्षे साध्यप्रत्ययाजन- कत्वं सिद्धयति ।पाधितादावपिलिङ्गत्वभ्रमात पक्षे सा. * ध्यप्रत्ययजनकत्वमितिन प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या साध्या- सिद्धिः । यता अनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकरूपव. घमसाधकत्वं, तपाहीदानीमिदमनुमितिप्रतिवन्धक- तावच्छेदकरूपचदनैकान्तिकादित्वात् ज्ञानवत, अ. नुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकञ्च रूपं ज्ञान विषयतयान- कान्तिकादित्वमेव न च साध्याविशेपः, उपाधिषिशेष- स्यानुमेयत्वात् ,तोयत्वेन पिपासोपशमनसमर्थतावच्छे. दकरूपपरत्वानुमानवत् । अन्ये त्वनैकान्तिकवाधितविरुद्धष्वव्याप्यत्वं व्या - ·असाधकतीसाधकत्वप्रकरणम् । " प्यत्वासिद्धेऽनकान्तिकत्वं स्वरूपासिद्धसत्प्रतिपक्षा- साधारणेपु दशाविशेपेऽनुमित्तिप्रतिवन्धक ज्ञानपिः पयत्वमसाधकत्वम् । न चैदमनैकान्तिकोऽसाधक इति सह प्रयोगानुपपत्तिः, तत्राव्याप्यत्वस्थासाध. कशब्दार्थत्वात् । असाधकताननुगमेऽपि च हेत्वा. भासत्वमनुगतमेव यस्य ज्ञानमनुमितिमतिधन्धकं.. तस्य हेत्वाभासत्वादिति । इति श्रीमहामहोपाध्यायगड्शोपाध्यायविरचिते. तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे हेत्वाभासा- नामसाधकतासाधकत्वग्रन्थः समाप्तः। गादाधर्या अनुमानखण्डो घाधान्तः समाप्तः । . (आ०) स्वज्ञानकालस्थ विशेषणत्वमादाय सिद्धान्तमाह स्वज्ञाने- ति।साध्यप्रत्ययाजनकत्वं साध्यप्रत्ययजनकतावच्छेदकरूपविरहस्ता- निचाव्यभिचारित्वादीनि असत्प्रतिपक्षत्वावाधितत्यान्तानि तदभावः कदाचित्सत्प्रतिपक्षोतीर्णऽपीति स्वशानकालीनतया स विशेपितः स. चन तादृशोन्यदा तथाज्ञानरूपविशेषणाभावेन विशिष्ट्राभावात,एवं च सव्यभिचारित्वादिरेव पर्यवसितस्तथासत्यपि यथा न साध्याधिशेषत: स्तथाऽऽकर एव स्फुटम् । ननु स्वज्ञानकालीनतया जनकत्वाभाषेविरु: चत्वादित्यादिव्याभिचरितस्य जनकतावच्छेदकविरहरूपत्वेपि स्वक्षा. नविरहकाले विशिष्टाभावात्तथा जनकत्वाभावे यथाश्रुते जनकतावच्छे. दकामावरूपे विवक्षिनेऽपि साध्ये च स्वज्ञानाप्रवेशे विरुद्धत्वादिति व्यर्थविशेषणं कदाचिदजनकत्वस्य ज्ञायमानत्वलक्षणतजनकतावच्छे. दकविरहात्मनोऽशायमानत्वस्य च केवलान्वयित्वादित्यभिसंधिनासा. ध्यनिष्कृयाह तथाहीति । तथाहि शानकालस्य पक्षतावच्छेदकतया तत्कालीनत्वं साध्यस्य न तु तस्यापिसाध्यप्रवेशो येन व्यभिचारान च व्यर्थविशेषणता, विवक्षितसाम्यस्यासार्वत्रिकस्यात्, साध्यसिद्धि ·१९३८, 4. अनुमानगादापर्याम् ,,: जनकतापच्छेदकत्वं तु तत्प्रत्ययजनकंज्ञानविपयतावच्छेदकत्वम् अत पूबासाप्रतिपक्षितत्वं तुल्यपलवशानामाररूपं प्रतिबन्ध कामाचा तया स्वरूपसदेवानुमितिजनक न तु शातमिति मतावकाशेनेदं घटत इत्याच्या लक्षणान्तरं वक्ष्यते, तथाच शायमानत्वज्ञानमपि य. धनुमिति हेतुः स्यात् तदा शायमानत्वमपि तथा जनकतावच्छेदक भवेत् येनाशायमानत्वमवच्छेदकाभावः स्यात् । एवं च सद्धती सत्म- तिपक्षाद्यन्वतारेपि नोक्तावच्छेदफाभावः कोपीति न केवलान्वयि वमिति न व्यर्धविशेषणतानि च सर्वो वहिव्याप्यचान्याहिमान् तत्त्या दित्यनुमानेन स न तवाम्मेयत्वादित्यादिना सत्प्रतिपक्षणवमन्यत्रापाति सवमेव सत्प्रतिपक्षितमिति वाच्यम् । सर्वत्र सर्वस्यवमवताराभावात् न च स्वशानदशायामित्यत्र ज्ञाने यथार्रवायथार्थत्यविकल्पः, शान- मात्रस्य विवक्षितस्यात. भ्रममादायातिप्रसङ्गस्य तादृशावच्छेदका. "भावस्वरूपसस्वाभावादेधाभावात् । नहि व्यभिचारनमे वास्तव. 'तादृशः,सः । न च सत्प्रतिपक्षे विरुद्धाव्याप्त्यादौ लिशात कुतो वास्तवसत्यमिति वाच्यम् । प्रतीतियलेन तन तत्सम्बन्धाभ्युपग. मात् स च स्वरूपसम्बन्धविशेष एवेत्युक्तं हेत्वाभासलक्षणे । अन्ये तुयथाश्रुते साध्ये व्यर्थविशेषणवाभावेन स्वज्ञानकालमपि साध्ये प्रवेशयंति ते मानमानगर्भतायां सद्धतावतिप्रसङ्गर । प्रमा त्वपर्यन्ते च वक्तव्ये सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिरित्यपि दोपो भवति अस्माकं 'तु दोषशंकैय न भवतीति संक्षेपः । ननु बाधिते तथा साध्यप्रत्ययाप्रसिध्या तजनकतावच्छेदकाय. 'भावोऽप्रसिद्ध इत्यत आह लिनेति । तस्यान्यस्य वा लिङ्गधभ्रमः दशायामित्यर्थः । उत्तारुच्या लक्षणान्तरमाह यति । तद्वत्वं चात्र त दर्शमानव विवक्षितसतो न सत्प्रतिपक्षोत्रीणेनिपसन, न हि पूर्व; घेवात्रापि स्वशानदशायामित्यस्ति । अत एवं तद्वर्तमानत्यस्य तदा वच्छिन्नत्वरूपत्त्य सार्वत्रिकायात विरुद्धत्वादित्यादौ न व्यर्थविशे पणतेति भावः । फेचिनु नेह व्यर्थविशेषणता व्यारुभयगृहीततया व्यातिप्रहसा. मग्रीसम्पादनाय इत्यनुपंन्यासाद, अपि तु समययन्धादुगन्यस्तस्य हेतुत्यप्रतिपादनाय तदुच्याप्यतानवच्छेदकस्य विशेषणस्य. प्रवेशे. ..

·•'याधप्रकरणम् । . - पिन क्षतिः प्रतिबन्धकप्रयोजनतयोपन्यस्तस्य विशिष्टस्योभयसिद्धा व्याप्तिकस्य पंचम्या हेतुत्वाभिधानादित्यपि बदन्ति । ननु व्यभिचारित्वादि न प्रतिवन्धकतावच्छेदकं तत्सत्येप्यमा तिवन्धादित्यत आहानुमितीति । तथाचानुमितिप्रतिवन्धकज्ञानवि पयतावच्छेदकत्वमसाधकत्वमिति पर्यवसितार्थः । ननु साध्याप्र. सिद्धावव्यापकामे दमिति चेन्न । आये स्वशानदशायामिति वच. नादेव तदसंग्राह्यत्वलामात । अन्त्येपि न पदार्थरूपस्य साध्या स्थाप्रसिद्धिः, , जयगडदशादिवन्निरर्थकत्वात् , किन्तु वाक्यार्थरूपा- साध्यस्याप्रसिद्धिर्वाच्या तथा च साध्यज्ञानस्य प्रकृतहेतुनिष्टव्या. प्तिप्रतियोगित्याप्रकारकत्वमनुमिीतप्रतिवन्धकतावच्छेदको धर्मः, स. चानाप्रसिद्धावपि साध्यस्य तमे तथा प्रतियोगित्वप्रकारकत्वा. भावादक्षतः । वस्तुतः साध्याप्रसिद्धि. शुद्धमपार्थक हेत्वाभासाना नामेवासाधतासाधकत्त्यात् अज्ञानरूपासिञ्चादीनां पार्थकत्व हेत्व- र्थान्वययोग्यतापिरहनिश्चयात् हेत्वाभासानां तथात्वयुपजीव्यतया पृथग्दोपत्वम् । न चाज्ञाने किञ्चिदाभासान्तर तथोपजीव्यमस्ति, अत पव तेपामनाभासत्वे निग्रहान्तरत्वाभावेपि कथायामुद्भावनम् , अन्य- "थाऽपार्थकाप्रवेशे अन्यत्राप्रवेशे द्वाविंशत्यधिकनिग्रहस्थानानामभाये तदुद्भवनं । स्यादेव । हेत्वाभासाश्च यथोक्ता' इत्यत्रानुक्तरूपस. मुच्चयरूपतया चकारव्याख्यानात्तत्समुश्चय । अनुक्तप्रकारसमुच्च- यार्थकत्वेन तद्याख्यानात् । न हि धर्यवानुक्तोऽपि तु उक्तस्यापि व्याप्त्यसियादेरनुक्तसाध्यविफलदृष्टान्तादिप्रकारतालाभाय चका. रकरणात्तदपि तथोद्भावनाय, तेन व्याप्स्यसिद्धिधदृष्टान्तसाध्यवै. कल्य तेनैव रूपणाद्भाव्यत इति लभ्यते, तद्वदिहापि साध्याप्र- सिद्धिलिगांशशानाद्यपार्थकान्तकृतमेव साध्याप्रसिद्धित्यादिवोद्भा. व्य न त्वन्यथेति सर्व सुस्थम् ॥ (२) (अनुगतसम्भवेऽननुगतं हेयमित्यरुचि मनासिकृत्याह अन्ये. विति । एवं च लक्षणयोः सुस्थत्वे यथाश्रुतमादाय साध्यप्रत्ययज. नकत्व लिङ्गत्यभ्रमदशायां विरुद्धस्यापीति व्यभिचारो यदाकदा- (१)() एतदद्वितः पाठो तातपादसगृहीतातिप्राचीनालोक- पुस्तके दृश्यते कलिकातामुद्रितपुस्तके तु नोपलभ्यत इति । .

·. १९४१ अनुमानगादाधर्याम् चित्तदजनफत्वं वस्तुमान पवेत्यर्थपर्यालोचनया विरुद्धत्वादिहेतो व्यर्थविशेषणत्वमित्याये। भ्रमरूपमपि साध्यशान न यत्र तत्र साध्य. प्रत्ययजनकत्वाभावो साध्यप्रत्ययप्रतिवन्धकतावच्छेदको धर्मो वा इदमप्यप्रसिद्धमित्युभयो । प्रतिसाधनं साध्याभावांश्च पक्षोऽनु. मितिप्रतिवन्धकत्वधीविषयतावच्छेदकस्तद्वत्वं लिंगे नास्ति प्रति. साधनवत्वस्य क्वचिदप्यभावात्, स्वरूपासिद्ध च ताशपक्षसम्बन्धा• भावादिति द्वितीये च दूपणमलग्नकं दृष्टव्यम् । अन्यत्र चैतन *मात्साध्यप्रत्ययजनकत्वप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्ययोः सामान्यतो न. हेण विवक्षितसाध्ये दुपणास्पर्शात ताशप्रतिसाधनसम्बन्धस्य यथा सत्प्रतिपक्षस्तित्व तथाभाससामान्यलक्षणे उत्तम् । वाधे च पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं तथा तद्वत्त्वमस्त्येव हेतापिति व्यर्थानि दूपणानि चेत् क समाधानवार्चा। यच्च ध्यर्थः विशेषणतापरिहाराय समाधान हेत्वाभासत्यनियतसाध्यप्रत्ययाज. नकत्व साध्यमिति । तन्न, तथासति हेत्वाभासत्वस्यैव साध्यत्वी. चित्ये तस्यैवासाधकत्यापतिरिति दिक् ॥) (१) इति जयदेवमिश्रविरचितः हेत्वाभासानामसाधकता. साधकावप्रकरणस्यालोक. समाप्तः ॥ (१) प्रकरणस्यास्य शिरोमणि ना तट्टीकाकारश्चान्याख्यातत्वा. मुद्रिवोप्यालोकोन मूलपाठसंगमनार्थ प्रदत्त इति ॥

·गंगेशोपाध्यायकृतानुमानखण्डस्य अवशिष्टचिन्तामणिः। ईश्वरवादः। (चि०) एक्मनुमाने निरूपिते तस्माजगनिर्मा, तृपुरुषधौरेयसिद्धिः-क्षित्यादौ कार्यत्वेन घटवत् सक- तकत्वानुमानात् । ननु क्षित्यादि प्रत्येकं न पक्षा, तस्य स्वशब्देनाभि धातुमशक्यत्वात् । नापि मिलितम्, एकरूपाभावात् । अत एव सर्तकत्वासकर्तृत्वविचारारम्भकसंशयविषयः तथाभूतविवादविषयो वा न पक्षः, एकरूपाभावेन तयो. स्तावत् ग्रहीतुमशक्यत्वात् पादिनोनिश्चितत्वेन संश- याभावात् । न च वाद्यनुमानयोस्तुल्यबलत्वेन मध्यस्थस्य संशयः, अनुमानाभ्यां तस्य संशया मध्यस्थप्रश्नानन्त. रश्चानुमानमिति परस्पराश्रयात् घटेऽपि कदाचिन् नयोः सम्भवात् , प्रत्येकं संशये विवादास्पदत्वेनानुमानेऽर्धा- मतरत्वापत्तेश्च । न च शरीरापेक्षेण की यन्न कृतं शरीराजन्यं जन्यं वा पक्षः, जन्यात्मविशेषगुणशब्द- फूत्कारसर्गाद्यकालीनवेदघदादिलिप्यादिसंपदायानामी- श्वरमात्रकर्तृकाणामसंग्रहात्, असिद्धेश्च अदृष्टद्वारा शरीरिणोऽपि क्षित्यादिकर्तृत्वात् । नापि जन्यकृत्यज- न्यं जन्यम् उभयसिडकृतिजन्यान्यजन्यं वा पक्षः, क्षि- त्यादीनामवृष्टद्वारा जन्यकृतिजन्यत्वात् । नाप्पदृष्टज. २४३ ·अनुमानचिन्तामणी नककृत्यजन्यं जन्यकृतिसाक्षादजन्यं वा पक्षः, ईश्व' रकृतेरदृष्टजनकत्वेन क्षित्यादौ तदभावात् । (१)घटादाव' प्येवं पक्षत्वेनांशतः सिद्धसाधनान् । न च क्षितिरेव पक्षा, अनुरेण सन्दिग्धानकान्तिकत्वात् न च निश्चितवि. पक्षे हेतुसन्देहात् स इति वाच्यम् । हेती साध्याभाव. वदामित्वसंशयस्य दृषकत्यात् । स च साध्याभाववति हेतुसन्देहात् हेतुमति साध्याभावसन्देहाता उभपधा- पि दोपः। न चैवं पक्षेऽपि तत्स्यात् , अनुमानमात्रोच्छेद कत्वेन तदितरत्र तस्य दपकत्वात् । अडरे हेतोरनिश्च. येन सन्दिग्धानकान्तिकम् , तनिश्चये च साध्यसन्देहवति साध्यानुमितिरेव पक्षवत् सामग्रीसत्वात् । अत एवा- कुरः पक्षसम इति चेन्न । तस्यापक्षत्वेन हेतोः पक्षधर्मः ताविरहेण स्थापनानुमानाविषयत्वात् । तदा तस्यापि पक्षत्वे प्रतिज्ञानुपपत्तिः । अनुमानान्तराधीनतत्सा- ध्यानुमित्यनन्तरच पक्षेऽनुमिनाविलरेतराश्रयान्नैकमप्य. नुमान स्यात् तत्रापि क्षित्या सन्दिग्धानकान्तात् , क्षिते. विवादविषयत्वे अङ्गुरे प्रथम साध्यमाने अर्थान्तराच्च (२)। किचमकैकोपादानाभिज्ञसिद्भावपि नेश्वरसिद्धिः । नापिसर्गाद्यकालीनं ह्यणुकं पक्षा, परम्प्रति सर्गाद्यसिद्धेः। किश्च सकनुकत्वं ? न तावत् कृतिमत्सह भावः कृतिमज्जन्यत्वं घा, अस्मदादिना सिद्धसाध- नात् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञानविकीपीकृतिमज्ज. न्यत्वं तदिति चेत्, न । उपादानगोचरत्वं यदि पतकि- (१) घटादेरिति पाठस्य प्रकाशकारसमनत्येऽपि सकलादर्शपुस्त. केपु सप्तम्यन्तस्यैघोपलभ्याऽयमेघ मुद्रितः। (२) अर्धान्तरत्पादिति प्रकाशशरसमा ·ईश्वरवादः। १९४३ चिदुपादानगोचरत्वं तदा अस्मदादिनाऽर्थान्तरत्वम, ज्ञा. नादिजन्यत्वमपि(१) विवक्षितम्, न च घटोपादानगोच- रज्ञानादीनां क्षितिजनकत्वं सम्भवति, व्यभिचारा. दिति चेन्न । क्षितिजनकादृष्टजनकज्ञानादीनाम् उपा. दानविषयनिपमेनादृष्टद्वारा तैरेव सिद्धसाधनात् । न च साक्षात्तजन्यत्वं विवक्षितम्,तद्धि न कृतिजन्याजन्यत्वे सति कृतिजन्यत्वम् स्वजनककृत्यव्यवहितोत्तरक्षणव. तित्वं वा, घटदृष्टान्तस्य साध्यविकलतापत्तेः घटादौ कु. लालादिकर्तृकत्वाभावप्रसङ्गाच्चानच शरीरक्रिया दृष्टा- न्त इति वाच्यम् । घटेनानकन्तिकत्वात् चेष्टात्वस्योपाधि- त्वाच्च । नापि क्षित्याद्युपादानगोचरत्वं विवक्षितम, अप्रसिद्धः । न चोपादानशब्दस्प सम्बन्धिशब्दत्वेन घटक्षित्यादिसमभिव्पाहारे तत्तदुपादानगोचरत्वं चैत्रो मातृभक्तो मैत्रयदिति वाच्यम् । शान्देहि योधे तथा ।न चात्र शब्दः प्रमाणं वादिनोऽनाप्नत्वात् । अनुमाने त्व. नुगतेन व्यापकत्वग्रहे नेन रूपेण व्यापकसिद्धिः, तच्चो- पादानत्वमेवेति कथं नार्थान्तरम् । किश्चैवं घटादावपि तत्तदुपादानत्वेनैवोपस्वित्या सामान्येन रूपेण कुत्राप्य. नुपस्थितेाप्तिरेव न गृह्येत । अपि च सामान्य लक्षण. या ज्ञानलक्षणयां योगजधर्मरूपया वा प्रत्यासत्योपादा. नगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्पाकृतिमताऽस्मदादिना सिद्धः साधनम्, तेषां क्षित्यव्यवहितपूर्वसमपासत्वेऽपित्तद्वतः सत्त्वाददृष्टद्वारा तेषामपि जनकत्वसम्भवात् ज्ञानादि. साक्षाजन्यत्वस्य च निरस्तत्वात ।। - (१)शानादीनामपि जनकत्वमिति पाठान्तरम् ।

·महामहोपाध्यायसचिदत्तकृतो 'अनुमानावण्डचिन्तामणेः अवशिष्टभागस्य प्रकाशः। (प्रका०) एवमियता प्रयन्धेन निरूपितस्यानुमानस्य प्रयोजनं दर्श यति *पवमिति* । जगदिति । कार्यमानत्यर्थः । ननु तदप्रसिद्धी साध्याप्रसिद्ध कथं तदनुमानमित्यत आह-क्षिप्यादाविति । तथा च पक्षधर्मतावलाचत्सिद्धिरिति भावः । *मिलिनमिति* | एकपक्षतावच्छेदकाचच्छिन्नमित्यर्थः । *तयो रिति । संशयविषयत्वयिवादविषयत्वयोरित्यर्थः। प्राहकाभावमुक्त्वा ग्राहाभावमाह* वादिनोरिति* । सम्भवादिति । विशेषादर्शनदशा- यामिति भावः । तथाच तस्यापि पक्षान्तर्भूतत्वे तत्रांशतः सिद्धसा- धनमिति तात्पर्यम् । अभ्युपेत्याह *प्रत्येकमिति* | क्षितिः सर्तृका नषेति प्रत्येकमित्यर्थः। विवादास्पदत्वेनेत्युपलक्षणं ताशसंशयधि. पयत्वेनेत्यपि द्रष्टव्यम् । * अर्थान्तरत्वादिति । विचारागसंशयविष यतावच्छेदफेन रूपेण पक्षे साध्यसाधनस्थ तत्संशयनिवर्तकत्वेन प्रा. तार्थसम्बद्धत्वं रूपान्तरेण तासाधनस्य भिन्न प्रकारकतया तत्संशया- निवर्तकत्वेन प्रकृतार्थासम्बद्धत्वादिति भावः । *जन्येति । जन्यात्म विशेषगुणेऽपि अस्मदादिशरीरस्य कारणत्वात् । सर्गाद्यकालीनपेक्षा दायस्मदाद्यदृष्टोपार्जितेश्वरोपगृहीतशरीरस्य कारणत्वादिति भावः । *असिद्धेरिति । अप्रसिद्धरित्यर्थः। अत्र हेतुमाह अप्रोति तथा च न सर्वसंग्रह इति भावः वाघन्तरमतं पद्यति नापीति । द्वितीय लक्षणे दोषमाह *घटादेरिति । चेष्टाद्वारा जन्यकृतेस्तत्र दित्यर्थः । क्षितिरेवेति । तथाच नार्थान्तरमिति भावः। तस्यापक्ष स्वेनेति । परार्थानुमाने प्रतिक्षाविषयस्यैव पक्षवं भवतीति भ्रमवत दं मुरं बोध्यम् । पक्षत्वे-प्रतिशाधिपयत्ये। *सर्गाति । इदानी. न्तनाणुफमस्मदादिनैप योगजशानवता सकर्तृकं स्यादित्यर्थान्तरश. इया सर्गादीत्युक्तम् । अत्र सन्दिग्धान कान्तिकमपि योध्यम् । साध्यं दूपयितुं पृच्छति *फिञ्चेति । व्यभिचारादितिमा क्षितिपूर्व जनकत्घा.

·ईश्वरवादः। .१९४७ . " (प्रका०) *अथेति । अत्र प्रत्यासत्यजन्यावं विशेषणं पक्षे पक्षा. सिद्धिवारणाय साध्ये तु सिद्धसाधनवारणार्थम् अदृष्टद्वारा योगजादि. ज्ञानानामपि जनकत्वस्योक्तत्वात् । एवमग्रेऽपि । *ज्ञानाव्यवहितेति*। इदं च वस्तुगतिमभिप्रेत्य न विदं साध्यतावच्छेदकप्रविष्टं ज्ञानादि. प्रत्येकविशिष्टजन्यत्वस्य साधने साध्याप्रसिद्धयादेरभावात् पक्षधर्मता. वलेन विलक्षणज्ञानासिद्धेः अत एव सिद्धान्तेऽपि तथैव भविष्यति । *न विति। विवक्षितमित्यनुपज्यते, साध्यतावच्छेदकप्रविष्ठत्वे. नेति शेषः। *पक्षसाध्ययोरिति । पक्षविशेषणसिधा आश्रयासिद्धिः, सा. ध्यविशेषणाप्रसिधा साध्याप्रसिद्धिारति बोध्यम् । सिद्धो वति । योगजधर्माद्यजन्योपादानगोचरज्ञानादिसिद्धौ वा तस्याप्यदृष्टद्वारा क्षि. स्यादिजनकत्वसम्भवात् पक्षे तदजन्यत्वस्यालिद्धरित्यर्थः । *सिद्धसा. धनादिति । यत्किञ्चिदुपादानाभिप्रायेणेदम्। वस्तुतोऽप्रयोजकत्वाद्वि. शिष्टसाध्ये नव्यापकत्वमिति बोध्यम्। * साध्याप्रसिद्धरिति । यद्यप्य- परोक्षानजन्यत्वं स्वत एवाप्रसिद्धम् अनुमितेरपरोक्षत्वाभावात्, तथाच कि सविकल्पकजन्यत्वोपवर्णनेन । तथापि घटादेस्तादृशप्रत्यक्षजन्यत्वं नास्ति मानाभावादित्यपरोक्षपदमपास्य शानघटितमेव साध्यं कर्तव्यम् । एवञ्च तेन रूपेण साध्याप्रसिद्धिरुक्तेति भावः। वस्तुतस्तु अनुमितित्वेन जन्यसविकल्पकव्याप्तिग्रहजन्यत्वेन चे. त्यर्थः, तथा च विशेषणविशेष्योभयावरहाद्विशिष्टसाध्याप्रसिद्धरित्या र्थः । *उक्तमिति । त्वयति शेषः॥ (चि० ) अथ सर्गाद्यकालीनं घणुकं ज्ञानेच्छाकृति- समानकालीनसामग्रीजन्यं कार्यत्वात् घटवत , अह- टसामग्रीजन्यत्वेऽदृष्टत्वापत्तिरिति चेन्न । परं प्रति स. द्यसिद्धः । ज्ञानादीनां सिद्धावपि ह्यणुकाजनकत्वात् उदासीनसिहावमयोजकत्याच्च । एतेन सद्यकालीन घणुक घणुकासमायिकारणसमकालीनकृतिजन्यमि. तिनिरस्तम् । झणुकासमयाधिकारणसमानकालीनकृति. स्वेन गौरवाप्रयोजकाभ्यामजनकत्वात् । किञ्च कार्यत्वं ? न तावत् योगोपस्थितकृत्यह ·. १९४८ अनुमानचिन्तमणो . " त्वम्, असिद्धेः । नापि पूर्वकालासत्त्वे सत्युत्तरकालस । म्बन्धित्वम्, तत्तत्पूर्वकालस्याननुगतत्वात् सकलपूर्वका. लस्याप्रसिद्धः। नापिकादाचित्कत्वं प्रागभावेनानकान्ति कत्वात् । नापि प्रागभावप्रतियोगित्वं, ध्वंसेनानैकान्ति- कत्वात् । नापि सत्त्वे सति तत्वं, सत्ताजातेः परं प्रत्य- सिद्धः, स्वरूपसत्वस्य च ध्वसेऽपि सत्त्वात् ॥ (प्रका०) *अथ सर्गेति । तथाच तत्कालेऽस्मदादिशानाभायात. दाथयेश्वरसिद्धिरिति भावः। न च ब्रह्माण्डान्तरवर्तिज्ञानादिकमादाया. र्थान्तरम, तत्कालविशेषस्य सकलब्रह्माण्डसाधारणत्वेन युगपदेव ता. शसम्भवेन तर मानाभावात् । अत्र च सर्गान्तरज्ञानादिसमानकालीन. कालादियत्किञ्चित्कारणजन्यत्वेन सिद्धसाधनधारणाय सामग्रोपदम् । ननु तथापि ताशाजनकसामग्न्या अर्थान्तरमस्त्वित्यत आह *अ. रऐति । न घरष्टसामग्री अष्टप्रागभावादिघटिताऽन्यत्र जनिफेत्यर्थः। यत्वासामग्रीसेऽहसामग्रीजन्यस्वर्ग व्यभिचार इति । तन्न। सामान्या निस्पकारणघटितत्वेन वंसासम्भवाव , असामान्या स्वर्ग प्रायजनकस्याय। अष्टजनकयागादेरेव स्वर्गजनफतया घोधि- तस्यात् । यद्यप्यएसहकृतादृष्टसामग्रीजन्यत्वेन अणुकस्य नाइत्या. पत्तिरिति । तदपि न । लाघयाद एसामनीजन्यायस्यैवाहत्यप्रयोज. फवादिति भाषः । ननु मास्तु शानादीनां प्रणुफजनकाय तथापि तदा. प्रयत्नेश्वरसिद्धिः स्यादेत्यत आह उदासीनेति । कार्यकारणमा. पादितर्काभायानोदासीनसिद्धिरिति भावः । उदासीनसिद्धावपि न श्यमिमतप्रयोजकेश्वरसिद्धिरित्ययाः 1 घणुकासमपायीति । त. पुष्यणुकासमवायोत्प:। न च घणुकान्तरे व्यभिचारः। तस्य पक्षस. मत्वादिति भायः। असिझेरितिकापरं प्रतीति शेषः।न चारद्वारा सत्यहरयं त. म्मतपीति याच्यम् । तथापि से व्यभिचारादिति भाषः ॥ (पि.) यजु अपं घटः एतद्धटकजनमानित्यज्ञान चिफीपांकृत्यतिरिक्तज्ञानादिजन्यः कार्यत्वात् पदयदि स्पादि । तन्न । विपक्षे याघकाभावेनामयोजकत्वात् ,अ. न्पचाप घटः एतटजनकानित्यादृष्टातिरिक्तादृष्ट.

·। ईश्वरवादः। १९४९ जन्यः कार्यत्वात् अपरघटवत्(१)। एतत्(२)सुखदुःखसा- क्षात्कारौ एतजनकानित्यतुखदुःखातिरिक्तसुखदुःख- साध्यौ सुखदुःखसाक्षात्कारत्वादित्यादिना नित्यधर्मा- धर्मसुखदुःखाश्रयस्थापि सिद्विप्रसङ्गात् । अयं घटः स्व. जनकानित्यज्ञानाद्यतिरिक्तज्ञानाधजन्यः घटत्वात् अप. रघटवदित्यादिना सत्मतिपक्षाच्च ॥ (प्रका० ) *यत्त्विति । पक्षधर्मताबलान्नित्यज्ञानसिद्धिः । साध्ये एतत्पदमकिञ्चित्करम् । अप्रयोजकत्वमेव विशदयति भन्यथेति ॥ (चि०) कचित्तु-दृश्यते तावदभिमतविषयग्राहि- णीन्द्रिये मनो निवेशयतः पुंसो मन:क्रियानुकूलो यत्नः, तथा च सर्गाधकालीनशरीरजन्यज्ञानध्वंसानाधारका. लाधारज्ञानजनकात्ममनःसंयोगजनिका मनःक्रिया तन्म: नोगोचरप्रयत्नानाधारतन्मनोगोचरप्रयत्नतह्याप्येतरसकल. कारणाधारकालानन्तरकालानाधाराद्यसत्ताका तन्मन:- क्रियात्वात् सम्मततन्मनःक्रियावत् ,अर्थात् प्रयत्नाधारका. लानन्तरकालाधारा सा क्रिया सिद्धयतीत्याहुः तन्न, सर्गाद्यकाले ज्ञानजनकमनःसंयोगजनकक्रियायां मा. नातावः पूर्वक्रिपयैव संयोगसंभवात् । ईश्वरवादिनां तन्मनोगोचरमपनानाधारः कालोऽप्रसिद्ध एच, क्रियात्व. } स्यैव हेतुत्वे व्यर्थविशेषणत्वञ्च । किञ्चैवं प्रपनानाधार- कालानन्तरकालाधारत्वम् , अर्थात् तत्सिद्धौ मानान्त- रादीश्चरासिहावान्तरत्वमिति । (प्रका०) *दृश्यते तापदिति । अनेनवक्ष्यमाणानुमाने साध्यप्र. सिद्धिदर्शितेति । तथाच सर्गाति । सर्गाद्यकालीनं यच्छरीरं तजन्यं 1. यज्शानं तद्ध्वंसानाधारो यः कालस्तदाधारं यज्ज्ञानं वजनको य आत्मा मनःसंयोगः तज्जनिका मनःक्रिया पक्षः। न च न्यायनये सर्गप्रलय. - (1) पटवदिति २ पु. पाठ। (१) एतो सुख. १ पु० पाठ: 1 ·तथाच १९५० अनुमानचिन्तामणी पोरनादित्वात् सगांद्यकालीनशरीरजन्य सानाधारकालाप्रसिद्धिः सर्गपदस्थतत्सर्गपरस्यात्, सर्गाधकालीनज्ञानजनकात्मः मनासयोगजनकमनःक्रियापक्षत्वे इदानीन्तनक्रियाणामस्मदादिप्रय. तजन्यत्वान्नांशत: सिद्धसाधनमिति भावः । न च सर्गाद्यकाली नमन क्रियत्येवास्त्विति वाच्यम् । सर्गाद्यकालीनत्यस्यान्यनापि विशे. पणत्वात् । तन्मन इति । तन्मनोगोचरप्रयत्नानाधारः तन्मनोगा। चरप्रयत्नतद्याप्यतरसफलतन्मनःक्रियाकारणाधारो यः कालः तदन- न्तरकालानाधारा आद्यसत्ता उत्पत्तिर्यस्याः सा तयेत्यर्थः । अत्राकार णीभूनताशप्रयत्नाधारकालानन्तरकालाधारत्वसिद्धिप्रसनधारणाय त. न्मनोगोचरप्रयलतद्याप्येतरसफलकारणाधारेति विशेषणम् । एवञ्च का. रणीभूतस्यैव तस्य सिद्धिः। न हि भवति इतरसफल क्रियाकारणस. स्वेपि प्रयतव्यतिरेकेणोत्तरक्षणे क्रिया जायते अथ च न प्रयतजन्येति । याधचारणाय तन्मनोगोचरप्रयत्नानाधारेति विशेषणम् । तन्मनोगोचर प्रयत्नानाधारचरमक्षण तदुत्पादितक्रियासस्वाद्वाध इत्यत आह *मा. धेति । *अर्थादिति । प्रकारान्तरे वाधादित्यर्थः । दूपपति तन्नेति* । तथाच पक्षासिद्धिरिति भावः । * पूर्वेति * । प्रलयकालीनक्रिययैवेत्यर्थः । इदं चोपलक्षणम् , तत्कालीनसंयोगेनापि ज्ञानसम्भवात। पूर्वसहकारि शरीरविरेहणाजननात क्रियात्वस्येति । अनापि ईश्वरवादिनामित्यनुपचनीयम्, तधाच तत्प्रयत्नमादाय तक्रिया- मात्रे साध्यसवाद्यर्थविशपणमित्यर्थः । अकिञ्चैवमिति । अनुमिते. यापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमादित्यर्थः । *अर्थादिति अनुमाना- न्तरादित्यर्थः । तदनुकूलतयातूपम्यासेऽप्राप्तकालत्वमिति ध्येयम् ॥ (चि०) अनोच्यते अदृष्टाद्वारकोपादानगोचरजन्यकृ त्यजन्यानि समवेतानि जन्यानि अदृष्टप्रागभावव्या. प्पप्रागभावाप्रतियोग्युपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीपी- कृतिमजन्पानि स्वजनकादृष्टोत्तरोपादानगोचराप. रोक्षज्ञानचिकीकृतिमन्नन्यानि वा अपरोक्षज्ञानचिकी. पाप्रपनविषयीभूतोपादानानि वा समवेतत्वे सति प्राग भावप्रतियोगित्यात् यदेवं तदेवं यथा घटा, तथा चैतानि तस्मात्तथा । उक्तपक्षे कस्यचिदनन्तर्भावेऽपि तदादाय तथैव निरुक्तस्य पक्षवनिर्देशे समूहालम्बनरूपवानुमिति- ·" ईश्वरवादः। १९५१ रुत्पद्यते । न च जन्यकृत्यजन्यत्वं तावत् अननुगतेष्वे. करूपाभावेन ग्रहीतुमशक्यमिति वाच्यम् | जन्यकृत्यज. न्यत्वं हि जन्यकृतिजन्यान्यत्वमित्यन्यत्वेन रूपेण सा. मान्यलक्षणया तावतामुपस्थितेः । न च जन्यत्वविशे. पणव्यावाप्रसिद्धिः, प्रमेयो घट इतिवदव्यावर्तकत्वे. ऽपि तदुपरक्तबुद्धरुद्देश्यत्वेन तस्पोपरञ्जकत्वात् । उ. तान्यतमत्वमेव सकर्तृकत्वम् । अतएव घटभोक्ता न घ. टकर्ता इति व्यवह्रियते । एवञ्च शब्दफूत्कारादीनां पक्षत. व। ज्ञानेच्छादीनामपि पक्षत्वान्न सन्दिग्धानकान्तिकता। उपादानस्य सिद्धत्वेऽप्युपादेयस्यासिद्धत्वात्तद्वत्त्वेन त. त्रापि चिकीर्षा । यद्वा पक्षे हेतौ च समवेतत्वं न विशे. पणं तेन ध्वसोऽपि पक्षः। साध्ये चोपादानपदं कारण- मात्रपरमुपादेयमेव । जन्येच्छाकृत्यजन्यत्वञ्च पक्षे वि. वचितं तेन कृतिध्वंसस्य कृतिजन्यत्वेऽपीच्छाजन्यत्वा. भावात् पक्षधम् । क्षितिरेव वा पक्षः। न चाकुर सन्दि. ग्धानकातिकत्वम् पक्षपक्षसमनैरपेक्ष्येण घटादौ निश्चित. व्याप्तर्लिङ्गस्य तपोर्दर्शनेनोभपत्रानुमित्यविरोधान् । (प्रका०) *अदृष्टाद्वारकेति । पत्रोपादानपदं स्वोपादानपरं, तथाच स्वोपादानगोचरजन्यकृतिजन्या घटादयः प्रसिद्धाः तदन्यत्वे सति ज. न्यत्यं पक्षतावच्छेदकम् । एतेनोपादानपदं यत्किञ्चिदुपादानपरं तदाऽ. दृष्टाद्वारकरूपायुपादानमृदङ्गादिगोचरास्मदादिकृतिजन्यानां शब्दादी. नां पक्षता न स्यात् , क्षित्याद्युपादानपरत्वेऽप्रसिद्धिरिति परास्तम् । नन्धेवमहाद्वारकेति व्यर्थ अदृष्टद्वारककृतिमादाय प्रकृते दोपा- संस्पर्शादिति चेत् । अत्र वदन्ति ! कांस्यादापौषधलेपादिजनिकया तगोचरास्मदा. दिकृत्याऽदृष्टद्वार। यचलनं जन्यते तस्य चेश्वरमात्रकर्टकस्यासट्रहादि- ति तद्विशेषणमिति । तत्र ! औषधलेपजनककृतेरहटजनका मा. नाभावात् । औषधसंयोगद्वारैव तस्याश्चलनजनकत्वसम्भवात् । न च वत्संयोगध्वंसानन्तरमपि चलनोत्पत्तेस्तद्वारकत्वं नेति वाच्यम् । अ. और ·अनुमानचिन्तामणी सिद्धः। तथासति संयोगध्वंसस्यैव जनकत्वापत्तश्च 1 न हि संयोगत. ससमययोश्चलनोत्पची मानमस्तीति । विपचलनादी मन्त्रपाठादि. साध्ये यद्यप्यपद्वारफत्यं सम्भवति छतेस्तथापि न तदुपादानविपा. दिगोचरत्वम्, किन्तु कण्ठताल्वादिगाचरत्वमेवेति तदर्थमपि नेतद्विशेष णमिति। घाच्यम् - अन्ये तु विष्णुप्रतियोगिकस्वात्मामेदचिन्तनजनककृतिजन्यस्वर्ग: स्य परमेश्वरकर्तृफस्थासङ्ग्रहः स्यादित्यदृष्टाद्वारकत्वं विशेषणं तस्य स्वोपादानगोचरमन्यकृतिजन्यत्वात् । नवं तज्जनकारष्टस्येश्वरः फर्तृकस्यासङ्ग्रहः स्यात्, न वष्टजननेप्यदृष्टं व्यापारः कृतेरिति अरशद्वारकपदस्याइएप्रागभाचव्याप्यप्रागभावाप्रतियो. गित्वपरत्वादित्याहुः । तदपि न । अएजन्यकृतिजन्यगंगास्पा- देरस्मदादिकर्तृकस्य पक्षान्तभूतत्वापत्तेः । न चेपापतिः । वंशतः सिद्ध साधनप्रसङ्गात् । न चोद्देश्यप्रतीतेरसिद्धने तथा, पक्षतावच्छेदकनाना. त्व एव तस्य दोपत्वादिति वाच्यम् । एवं सति समवेतजन्यमात्रस्यैव प क्षत्वापत्तो घटादिवारकायशेषणानुपपत्तेः । तथा च प्राचीनमतेनेदम् । न च गङ्गास्पर्शस्यैवाएजनकत्व न तु जनककृतरिति वाच्यम् । एवं दि अभेदचिन्तनस्यैव स्वर्गादिजनकत्वं न तु तज्जनशतेरिति तुल्यत्वात् । अमाहुः । कालीशरीरे यद्ारं रूपमुत्पन्नं तत्कालीशरीरगोचरतप. श्चरणादिकृत्या जन्यते, सा च कृतिरदृष्टद्वारिका तद्रूपोपादानकाली शरीरगोचरा चेति तद्रूपेऽव्याप्तिवारणायैतद्विशेषणमिति । न चैवमपि निदिध्यासनादेरसङ्ग्रह इति वाच्यम् । तत्र नदुपादानगोचराजन्यकृते. रेवानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे चाऽस्मदादिकर्तृकत्वेनासवाह्यत्वात् अह- टाद्वारकतदुपादानगोचरकृतेरेच तत्कर्तृतानिर्वाहकत्वात् । न चाष्टा. द्वारकस्यमास्मगुणाद्वारकत्वमिति वाच्यम् । कृतिद्वारीभूतात्मगुण एवा. व्याप्तरिति । एवञ्चैतन्मतेऽभेदचिन्तनजन्यस्वर्गेऽयव्याप्तिवारणायतद्विशे पणम् । वजनकाह तु अस्मदादिककमेवेति संक्षेपः । से गोत्या. दौ चातिव्याप्तिवारणाय जन्यसमवेतपदे। तत्पक्षतायामंशतो वाधापत्ते. रितिभावः । अदृष्टाजनकेत्युक्त बाधः ईश्वरकृतरप्यदृष्टजनकत्वादिति तद्वारणाय तमेवार्थ भग्यतरेणा *अहटेति । अत्रव्याप्तिश्च कालिकी। मनूपादानपदं यत्किश्चिदुपादानपरं प्रकृतोपादानपरं घा? नाद्यः । शब्दादीनामंशतः सिद्धसाधनात् । न च तष शानेच्छयोन कारणत्वं किन्तु फतिमात्रस्यैव मिलिवानां पां स्यसमवेतकार्य प्रत्येव जनक ·ईश्वरवादः। त्वादिति वाच्यम् । तथापि ज्ञानादिघटितं प्रत्येकं साध्यत्रयं, तथैवाने नन्थकृता विभावनात् । तथाच कृतिमादायांशत:सिद्धसाधनतावधा स्थ्यात् । नान्त्यः । अप्रसिद्धरिति चेत् । मैवम् । उपादानगोचरत्वेन यस्य ज्ञानादेनकावंताशतजन्यत्वं सा. ध्यम्, तेन च रूपेण स्वविषयसमवेतकार्य प्रत्येन तस्य जनकत्वमिति नांशतः सिद्धसाधनम् । नन्वेवमएप्रागभावेत्यादिविशेषणं व्यर्थम् जन्मान्तरीयशानादीनां तेन रूपेणाजनकतया सिद्धसाधनानवकाशात् इति चेत् । न । कालीरूपेऽभेदचिन्तनजन्यस्वर्ग चांशतः सिद्धसाधनवा. रकत्वादिति । अत्राऽदृष्टपद स्वजनकाऽदृएपरम् । नचैवं कविपक्षः क्वचि. दृष्टान्त इति पूर्वोक्ताऽननुगमस्तदधस्थ पवेति वाच्यम् । सामान्यज्याप्ते. ग्रंहे तस्थादोषत्वात् । तस्या एवं प्रकृतानुमानाङ्गत्वेनाभिमतत्वात् । द्वितीयसाध्ये स्वपदोपादानेन तथैव प्रन्धकृत्तात्पर्योन्नयनात् । अन्यथा स्वपदामुपादानेऽपि जनकत्वगर्भसाध्यमननुगतमेव स्यादिति । अत्र यद्यपि प्रत्यक्षेत्येवं वक्तुमुचितं घट इति वाच्ये ऽनघट इत्यप्रयोगात् , तथापि प्रत्यक्षत्वस्येन्द्रियजन्यत्वे वाधा, साक्षात्वजातिपरत्वे परं प्रत्य सिद्धिरित्युभयप्रसिद्धये अपरोक्षेत्युक्तम् । तदर्थस्तु लिङ्गादिकरणका ज्ञानान्यज्ञानस्वमुभयसाधारणमेवेति ध्येयम् । स्वजनकोति। अंवस्वज. नकेत्यादिविशेषणं पूर्वोककालीरूपादावशतः सिद्धसाधनवारणाय, शब्दे च पूर्वोक्तरूपेणांशतःसिद्धसाधनवारणम् । *अपरोक्षेति* : वादशज्ञान. विषयोपादानसमवेतानीत्यीत् । व्यर्थलडर्थयोरविवक्षितत्वमति ध्येयम् । ननु कालीरूपेऽभेदचिन्तनजन्यस्वर्ग चांशतःसिद्धसाधन मिति चेत् । स्वजनका दृष्टोत्तरापरोक्षज्ञानादिविषयोपादानसमवेतावस्य विवक्षितत्वात् । न चाऽधाजनकोत्तरकालीनताशशानादिविषयत्व स्यापि सम्भवात् पुनः सिद्धसाधनमेवेति वाच्यम् । शानादेः स्वजनक- त्वेनापि विवक्षणीयत्वात्। उपाधिभेदाश्च न पूर्वसाध्यावैशिष्टयम् । समवे. तत्य इति । ध्यंसेव्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । गोत्यादौ व्यभिचारवा. रणाय प्रागभाषेत्यादि। पूर्व निदिध्यासनादेरभेदचिन्तनजन्यारयस्य च स्वोपादानगोचरजन्य कृतिजन्यत्वानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा अस्मदा. दिककमेवेति न दोष इत्युक्तम् । स्वर्गजनकादृष्टस्य संप्रति तादृशजन्य. कृतिजन्यत्वेनास्तु पक्षानन्त तस्व माऽस्त्वस्मदादिककरवं तेषाम् । ज- न्यात्मविशेषगुणानामीश्वरमात्रकर्तृकत्वस्य पूर्वमुक्त्वाचथापि तमादाय पक्षत्वनिर्देशात न कोपि दोष इत्यभिप्रेत्याह *उत्तेति । न च जन्य. स्वेतिका वोपायति शेषः। तदुपरवति । उभयसिद्धप्रयोजनकत्वं वन्त्रं २४५ . .

·१९५४ अनुमानचिन्तामणौ न तु प्रयोजनस्योभयसिद्धिरिति भावः। ननु सकर्तृकत्वे विवादात्सा ध्यान्तरे क्रियमाणेऽन्तरमित्यत आह उक्तेति । ननु कृतिजन्यत्व मेव सकर्तृकावं न त्वष्टप्रागभावादिघटितमित्यत आह *अत ए. चेति । एवं हि भोजकाटद्वारा भोक्तृकृतिजन्यघटे भोक्तृत्ववत् कर्तुः स्वव्यवहारापत्तिरित्यर्थः। • ननु याकान्यतमत्वमेध सकतृकत्वं तदा ध्वंसः सकर्तृको न स्यात्, तथा चानुमानाज्जगन्निर्माणकर्तृसिद्धिरित्यपि न स्यादित्यत आह यति । ननु पक्षेऽप्युपादानपदं कारणमात्रपरं यथाश्रुतमेव वा? आये शब्दा देरसङ्ग्रहापत्ति, अन्त्ये कृतिध्वंससाहार्थ जन्ये च्छाकृतिजन्यं विशेषण मनर्थकम्, तस्य स्वोपादानाभावेन स्वोपादानगोचरजन्यकृतिजन्यान्य. त्वेनैव सङ्गृहीतत्वात् । न चोपादानमधिकरणं विवक्षित, मृदङ्गादेश्च न शब्दाधिकरणत्वं किन्वधिकरणतावच्छेदकत्वमिति वाच्यम् । भधिक. रणता समवायन विवक्षिता सम्बन्धमात्रेण घा? नाद्यः । उक्तदोपात् । नान्त्यः। अवच्छेद्यावच्छेदकभावसम्बन्धेन मृदङ्गादेरपि शम्दाधिकर- णत्वात् , अत एव शरीरस्यापि भोगाधिकरणावम् , अत एव च मृदनादौ शब्द इति प्रतीतिरिति चेत् । मैवम् । पक्षेऽप्युपादानपदं फारणमात्रपरम् अनुपादेयमेव वा, जन्येच्छे- त्यत्र जन्यमानेच्छेत्यर्थः । अन्यथा प्रतियोगितयेच्छाजपे विरोधिगुणत्वेन च जन्यकृतिजनिते इच्छाध्यसे पक्षतावच्छेदकाव्याप्स्यापत्तेः। पपञ्च शब्दानां सवाह एप । मिलिवानां शानादीनां स्वधिपये समवतकार्य प्रत्येव जनकत्यात् । अतएप तप्राऽस्मदादिना नांशतःसिद्धसाधनम। न यमुक्तस्य साध्यस्य धंसे वाध एव स्यात् तस्यासमवेतत्वात , शानादीनां च स्पषिपयसमवेतकार्य प्रत्येव जनकत्वादिति वाच्यम् । भनित्यानामेष तप तथात्वावधारणात्। च नित्यानामेव ते जन्यत्वस्य साध्यतात्पर्यायसानात् । न चैवं कुत्रापि महाक्षितिध्वंसादौ नास्मदादीनां कर्तृत्वं स्यादिति वाच्यम् । पतन्मते इष्टापत्तेः, अत एप ध्यसमावस्यैवेश्वरफर्तृकत्वात् सोऽपि पक्ष इत्येय ग्रन्थकृतोतं नतु, यसविशेष इवि दिए । अनच मने कृतिमाघटितं न साध्यमतो नांशत:सिद्धसाधनम् । तृतीयताध्ये उपादानपदं कारणमात्रपरं योध्यम्, न तु तदेवमेपेति । *पक्ष इति । प्रतियाविषय इत्यर्थः । नयोरिति पक्षपक्षसमयोरित्यर्थः। सप्तम्यन्तस्य ·ईश्वरवाद। १९५५ (चि०) न त्वनुमित्योरन्योन्योपक्षत्वं, येनान्योन्याश्र यः स्थात्, प्रतिज्ञाया अंविषयत्वात्तत्र पक्षसमव्यप्रदेशः। न चाकुरस्य पक्षत्वेनानिर्देशात्तत्र न पक्षधर्मताज्ञानमि ति वाच्यम् । सिपाधयिपाविरहसहकृतसाधकप्रमाणवि. रहवति(२) लिङ्गज्ञानस्यानुमितिमात्रकारणत्वात् , तच क्षितौ पञ्चावपवेनाकुरे स्वत एवेति न कश्चिद्विशेषः। यदि च क्षितौ हेतुनिश्चयदशायां हेतुमत्तयाऽकुरस्य न निश्चय- स्तदा क्व सन्दिग्धानकान्तिकम् ? (२) । अथ पक्षसमे साध्याभावसामानाधिकरण्यसंशया- हेती व्याप्तिग्रह एव नोत्पद्यते उत्पन्नोऽपि वा बाध्येत इति चेत् , तर्हि महानसेऽपि धूमव्याप्तिग्रहो न स्यात भूतोऽपि वा बाध्येत सन्दिग्धवहिकपर्वतापर्वतधूमवता. मेकधर्माभावेनायोग्यत्वात् ,तस्मात्साध्यसन्देह वति हेतु- निश्चयो न दोषः किन्तु गुण एव, अन्यथाऽनुमानमात्रमु. च्छिद्येत । पक्षादपत्र दूपणमिति यदुक्तं तत्र पक्षान्यत्वं सिपाधपिपितसाध्यान्यत्वं यदि, तदाऽनपेक्षितानुमितिर्न स्यात् । अथ सन्दिग्धसाध्यान्यत्वं साधकबाधकप्रमाणा- भावविषयान्यत्वं वा विवक्षित(३), तदाङ्गुरेऽपितन्नास्ति। अथ प्रतिज्ञाविषयान्यत्वं, तदा स्वार्थानुमित्युच्छेदः नि. यतविषयज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशेषणात् सर्वविपयज्ञान सिद्धिः। साध्ये च ज्ञानेच्छाप्रयत्नानां विशेषणत्वेन विशि. प्टस्य साधनत्वं विवक्षितम् , तेन न तदुपलक्षितक्षेत्रज्ञे- नार्थान्तरम् , सामान्यतोऽपि साध्यनिर्देश पक्षधर्मताय. (१) प्रमाणाभाववतीति पाठान्तरम् । (२)१ म पंक्तिमारभ्यैतदन्तश्चिन्तामणिः १९५३ पृष्ठेऽन्वितः प्रमादादत्र मुद्रित इत्यवधेयम् । (३) विवक्षितमिति नास्ति कलि० मु. पुस्तफे।

·. १९५६ अनुमानचिन्तमणौ लेनाभिमतविशेषसिद्धः(१) । (प्रका०) तस्मादिति । तथाच व्य व्यभिचारशानस्य दूपकत्वम् । तांक साधारणानेकान्ति कलक्षणव्याख्यानावसरे । ननु सर्वत्र घटादेः पक्षा- नन्तर्भूतत्वात्तदुपादानगोचरस्वेन ईश्वरज्ञानस्यासिद्धेर्न सर्व विषयत्व सिद्धिरित्यत माह नियतेति । उपादानगोचरति विशेषणानाधया- सिद्धिः । तृतीयकोटेरभाचादनियतविषयज्ञानजन्यत्वसिद्धिरित्यर्थः। एसचोपनीतमानवादिमते । ननु साध्यगतेनोपादानपदेन क्षित्याशुपादानमेव न विवक्षितं किन्तु घटायुपादानमपि, तथाच घटाशुपादानगोचरज्ञानादीनां क्षित्याद्यजन. कत्वेऽपि तदुपलक्षितास्मदादेर्जनकत्वसम्भवादर्थान्तरम् , न च तेषां न सर्वविषयत्वम् , अनादौ संसारे योगिनस्तादशज्ञानादेरपि सम्भवादि. त्यत माह *साध्ये चेति । साधनत्वं-जनकत्वम् । (चि०) नन्वाद्यसाध्यद्रये, घटायुपादानगोचराप: रोक्षज्ञानचिकीपीकृतीनामेय जनकत्वमायात्वित्यर्था. न्तरम् । न च तेषां व्यभिचारात् क्षित्यादायका- रणस्वमिति वाच्यम् । अनादौ प्रवाहे कस्पचित कदाचि न् क्षितिधणुकादिपूर्व घटाशुपादानगोचरज्ञानादिस. स्वात् । न च सर्गाद्यकालीनस्पापि पक्षस्वात्तत्रेश्वरसि. द्विः, परं प्रति तदसिद्धेरिति चेत् न । ज्ञानादीनां त्रयाणां स्वविषयसमवेतकार्य प्रत्येय जनकत्वावधारणेनैतदनुमानस्य तदविषयत्वात् । अत ए. वान्योपादानगोचरापरोचज्ञानाद्यजन्यत्वेन पक्षविशेषः णमपि न युक्तम् । तृतीयसाध्ये तु नार्थान्तरं क्षित्यादर्घ याद्युपादानासमवेतत्वात् । ननु सामान्य लक्षणादिप्रत्यासत्या क्षित्यायुपादानगो चरं यत्प्रत्यक्ष तज्पन्यत्वमेवास्तु, तथाचेश्वरे न प्रत्यक्षं न घेच्छामपनौतयोः समानाधिकरणज्ञानाविपपेऽसत्वात् । न च ताशप्रत्यासत्यजन्यत्वं प्रत्यक्षे विशेषणं, परं (१) सिदिश्चेति पाठान्तरम् । - ·BHAK . .. ईश्वरवादः । प्रत्यसिद्धेरिति चेन्न । दव्यत्वेन ज्ञानलक्षणया, वा कपालगोचरपध्यक्षY. धदादावकर्तृत्वात् क्षित्पादौ सकर्तृत्वनिर्वाहकं ज्ञान कि ध्यत्तदिलक्षणमेव सिध्यति । न' चावयविभागद्वारा क्षित्यादिषु जलेक्षपात समुद्रादिषु हस्तक्षेपात् परमाणु; द्वयसंयोगे च झणुकेष्वस्मदादिकर्तृकत्वादंशतः सिद्धः साधनमिति वाच्यम् । नत्र हि क्षितिनाशे अस्मदादीनां कर्तृत्वं न खण्डक्षितौ, अवस्थितसंयोगेभ्य एव तदुपपत्तः सकलतदुपादानगोचरज्ञानेच्छाकृतीनामभावाच्च । अत एव ह्यणुकेऽपि न कर्तृत्व, जलक्षेपादधिकपरिमाणसमुद्रादेः सपक्षत्वमेव घटस्येव । (प्रका०) *नन्विति* । ननुपादानगोचरत्वेन जनकत्वस्य पूर्व वि. वक्षणात् घटोपादानगोचरस्य तथात्वानेयं शङ्केति चेन्न । तेनैव रूपेण जनकत्यमबाप्पायातु इत्यर्थान्तरापादनसम्भवात् । न च तेपा. मसर्वविषयत्वान्न तैरान्तरमिति वाच्यम् । व्यापकतावच्छेदकप्रकार. नैयत्यमनुमितो यन्मते तत्र सर्पविषयावसिध्यर्थमने प्रकारान्तरमेव भविष्यतीति तन्मतेनेतत्सम्भवात् । *ज्ञानादीनामिति * । अस्मदादि- शानादीनामष्टाचारकारणमिति शेषः । #अतएवेति । बाधेन तत्सि. द्धिप्रसङ्गाभावादित्यर्थः। *द्रव्यत्वेनेति * । प्रत्यासस्येति शेपः * तद्विलक्षणमिति तथाच सामान्यज्ञानप्रत्यासत्तिजन्यप्रत्यक्षयोः स्वरूपायोग्यावात् तज्जन्यान नार्थान्तरम् । न च योगिप्रत्यक्षमादाय दोषः। ताशनानायोगिकल्पने गौरवांदेकस्यैव सिद्धेरिति भावः। *कर्तृत्वमिति * । एतच्च न यन्मते शानादीनां स्वविषयसमवेतकार्य प्रत्येव जनकत्वं तन्मतेनेति ध्येयम् । *अत एवेति । ह्यणुकोपादानपरमाणुगोचरप्रत्यक्षादेरभावादिन्यः । *सपक्षत्वमेवेति । तत्र प्रक्षिप्तजलबिन्दुसमुद्रयोरेवावयवत्वेनोपादान- गोचरज्ञानादिसम्भवादस्मदादिकत्तृत्वमित्यर्थः । (चि०)ननु घटे साध्यविकलत्वम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञानादेरेब जनकत्वात् न तु तदाश्रयस्य धर्मिग्राहकस्या न्वयव्यतिरेकस्य वा ग्राहकस्याभावात् । न च घट ·१९५८ अनुमानचिन्तामणी आत्मजन्य उत्पत्तिमत्त्वात् ज्ञानचदिति वाच्यम् । आत्म- समवेतत्वस्योपाधित्वात्, घट आकाशजन्य उत्पत्तिम- स्वात् शब्दवदितिवत् अप्रयोजकत्वाचेति चेत् । भैवम् । प्रयत्नवदात्मसंयोगश्चष्टादारा घटहेतुरतः प्रय नवदात्मापि हेतुः। न चात्मसंयोगे सत्यपि प्रयत्नं वि. ना न चेष्टेति प्रयत्न एव तत्कारणम् , असमवापिकारणं विना कार्यानुत्पत्तः । न चात्मसंयोगस्य कारणत्वेऽपि संयोगपरिचायकमात्रमात्मेति वाच्यम् । संयोगमात्रस्पा- कारणत्वेन संयोगिविशेपितस्य हेतुत्वात् । आत्मसंयोग. व्यतिरेकप्रयुक्तक्रियाम्यतिरेकस्पासिद्ध त्मसंयोगः का. रणमिति चेन्न । या क्रियायधिकरणयदीयगुणजन्या सा तत्संयोगासमवायिकारणिका यथा स्पर्शपद्व्यसंयो. गजक्रियेति तसिद्धेः । न च क्रियाया मूर्त्तमात्रसमवेता- समचापिकारणत्वनियम इति वाच्यम् । कार्यमात्राभिः प्रायेण ज्ञानादौ व्यभिचारात् विशिष्पाऽप्रयोजकत्वात् असमवाधिकारणसंयोगाश्रयस्य तन्कार्यजनकत्व नियमाच। (प्रका०) *नन्विति । तथाच घटादौ व्यभिचारोऽपीति भावः । *आत्मेति । आत्मवृत्तित्वस्येत्यर्थः। यद्वा समवेतत्वपक्षधर्मावच्छि. नसाध्यव्यापकोऽयमुपाधिरिति न झानध्वंसादौ साध्याध्यापकाधम् । हेतुत्वादिति* विशेषणत्वाधकं विना उपलक्षणत्वस्यायुकत्वादिति भाव*आत्मेति । तथा चात्मसंयोगस्य क्रियायामेवन हेतुत्वं कुतस्त- द्वारा घटेऽपीत्यर्थः । *क्रियेति । कपालरूपजन्यघटरूपे व्यभिचारादाह क्रियेति । स्पन्द इत्यर्थः । गुरुत्वजन्यपतनक्रियायां वेगजनितकि. पायां च व्यभिचारादाह न्यधिकरणेति । नन्वानादिपतने व्यभि. चार, स्वव्यधिकरणस्वाश्रयावयवीयाम्रादिजन्यत्वात् स्वाश्रयावय. वसंयोगाजन्यत्वाचेत्यत आह गुणेति । अत्र गुणजन्यत्वं गुणव्यतिरेक । प्रयुकव्यतिरेकमतियोगित्यम् तेनेश्वरक्षानादिजन्यत्वेऽपि कियायां नेश्व. संयोगोऽसमवायिकारणमिति व्यभिचारो न भवतीति । युकेस्तोल्याचा ।

·. ईश्वरवादः। १९५९ स्थाप्यसमवायिकारणत्वमित्यप्याहुः। एतेन मन्त्रपाठजन्यविषचलने व्य. भिचारो निरस्तः, इष्टापत्तेः । अदृष्टाद्वारकत्वेन विशेषणाद्वा मन्त्रस्याशु विनाशित्वेनादृष्टद्वारकत्वात् । ननु तुलायामेकदिगवस्थिताधिकगुरुजन्या. परदिगवस्थितानमनक्रियायां व्यभिचार इति चेत् । न, तत्राधिकगुरुत्वा. श्रयद्रव्यसंयुक्तसंयोगस्योन्नमनहेतुत्वात् पड्कादौ तस्य तद्धेतुत्वकल्पनात्। न चैवं व्यधिकरणपदं व्यर्थम् वेगादिजन्यक्रियायां तथापि व्यभिचारात्। न चाहटवदात्मसंयोगस्यैवं कारणता न स्यादिति वाच्यम् । व्याप्त्य- न्तरेणापि तत्सम्भवात् । तथाचानुपदमेव वक्ष्यामः । नन्वेवमपि क्रिया: यामात्मकारणत्वसिद्धायपि घटेन तसिद्धिः, तथा च साध्यवैकल्यं तदयस्थमेवेति चेत्, । न । मूर्त्तवृत्तियत्कार्य यदीयगुणनिमित्तकारणकं तत्तत्समानाधिकरणसंयोगजन्यमिति च्याप्या तसिद्धेः । यदि च व्यभिचारशङ्का, तदात्र विशेषणान्तरमपि प्रवेश्यम् । न चात्रविपक्षवा. धकाभावः । अप्रत्यासन्नस्य जनकत्वेऽतिप्रसमात्, पूर्वव्याप्तावपि तदेव विपक्षवाधकमिति संक्षेपः। *विशिष्येति । क्रियाया इत्यत्र क्रियापदेन कर्ममाभिधान . त्यर्थः ।असमवायोति प्रकृताभिप्रायेण, कारणसयोगाश्रयस्येत्यत्र तात्पर्यम्। (चि०) अन्ये तु अनुकूलकृतिसमवायित्वं कर्तृत्वं न तु जनकत्वे सति, गौरवात् । कर्तरि कारकव्यवहार श्वाभियुक्तानां "सविशेषण" इति न्यायेन कृतिपर्यव. सन्न एव । एवं ज्ञानेच्छाकृतिजन्यत्वमेव साध्यं तदाश्र. यत्वमेवेश्वरस्थ कर्तृत्वम् । अध घटे कृतिसाध्येप्टसाधनताज्ञानं चिकीदारा हेतुः , तच न प्रत्यक्षं चिकीर्षाविपपेऽनागते इन्द्रियासा- मात्,(१) किन्तु अनुमितिरूपं, तथा च साध्यविकलो दृष्टान्तः साध्याप्रसिद्धिति चेन्न। सिद्धवृत्त्यसिद्धविपया हि कृतिः सिद्धविषयप्रत्यक्षे सति संभवति, न हि मृदययवानां संस्थानविशेपे कृति- 'साध्येष्टसाधनतानुमितावप्पवयवस्य प्रत्यक्षेणोपस्थि- (१) सनिफदिति पाठान्तरम् ।

·- . १९६१ अनुमानचिन्तामणी ति विना प्रवृत्तिः, अतएव यागे शब्दाचदुपजीविलिङ्गामा कृतिसाध्येष्टसाधनत्वेऽवगतेऽपिहविरादीनांप्रत्यक्षेणानु: पस्थितीन प्रवृत्तिामचोपादानप्रत्यक्षप्रवर्तकज्ञानोपक्षी: पणम् । अप्रत्यक्षपरमाणीतक्रियायामिष्टसाधनताज्ञानेऽप्य. प्रवृत्तेः। प्रवृत्तिविषयस्य मृदङ्गादेः प्रत्यक्षत्वान्न शब्दफूत्का- रादिना व्यभिचार नचाभिमतग्राहकोन्द्रियसंयोगान्म- नसिप्रयत्नजन्यक्रियाप्रदर्शनाच व्यभिचारः, अदृष्टसहकृ. तत्वगिन्द्रियेण हि मनोवहनाड़ीनामुपलम्भन तद्द्वोचरम- यत्नान्नाडीक्रिया तत: स्पर्शवद्वेगवन्नाड्या नोदनान्मनसि क्रिया न तु प्रयत्नात् । अतएव जलाद्यभ्यवहारमलोत्स. हेतुनाडीनामनायभ्यासवासनावशाददृष्टसहकृतत्वगिः न्द्रियेणोपलम्मात् तद्गोचरः प्रयत्नः । नन्वेवं घटादावनुमितेर्जन्यत्वदर्शनादीश्वरेऽनुमिः तिरपि सिद्धयेत् , यथा च प्रत्यक्षस्येन्द्रिपजन्पत्वेऽपि नित्यं तदीश्वरे तथानुमितनित्यं जन्यत्वेऽपि सा तत्र' नित्व अनित्येनानादियणुकायजननादिति चेन्न । सु. खदुःखाभावादिसाधनानुमिते तर्हि घटादौ हेतुत्वं गृ हति, न च तावता शरीरादृष्टाभावेन सुखमस्त्यतो न क्षिपादौ तस्यानुमितिबंधार्धा सम्भवति । न च तादृशा. नुमितेरनुमित्यन्तरस्य वाऽनुमितित्वेन घटादौ प्रवृत्तिवि. पयप्रत्यक्षयडेतुत्वं गृहीतमतो नेश्वरेऽनुमितिः। ननु वेषजन्य कृतिसाध्ये चिकीविरहाव्यभिचारः तदृष्टान्तेन क्षित्यादौ देपसाध्यत्वादीश्वरे देपोऽपि स्पात् बेपवतः संसारित्वन भगवतोऽपि तथात्वापत्तिरि- ति चेन्न । न हि सर्पादिदेवादेव तन्नाशानुकलब्यापारे कृतिरुत्पत्तुमर्हति, प्रयोजनं विना दुःखैकफले प्रेक्षावतां -- - ·. ईश्वरवादः। कृतेरनुपपत्तः, किन्तु दुःखसांधनध्वंसं तत्साध्यदुःखानु त्पादं वा फलमुद्दिश्य तत्साधनताज्ञानात् , तथा चेष्ट साधनताज्ञानात्तत्रेच्छाऽस्त्येचेति सैव कृतिकारणं क्ल तत्वात् , द्वेषस्तु परम्परया तदुपक्षीणः। कुतस्तहि ढेपसि. द्धिः शत्रु द्वेष्मीति अबाधितप्रत्ययात् । न चादृश्यस्य कर्तु- रनुपलब्धियाधः, अनुपलब्धिमात्रस्य वाधकत्वेऽतीन्द्रियो- च्छेदात् योग्यानुपलब्धेश्चासिद्धेः परात्मनोऽयोग्यत्वनि- 'घमात्, शशशृङ्गप्रतिवन्द्या च नादृश्यमात्रनिरासः, परमाण्वादिस्वीकारात् । नाप्ययोग्यकर्तृकनिरासः, चे. प्टया ज्ञानादिमतः परात्मनोऽनुमानात् परं प्रति तस्था. योग्यत्वात्। नापि शृङ्गे पशुत्ववदप्रयोजकम, फतुः का. र्यमात्रे कारणत्वावधारणात् प्रतिबन्दिमावस्यादूपण- त्वात् । शशे पशुत्वेनायोग्यशृङ्गसिद्धिः कुतो नेति चेत् , न अर्थान्तरत्वात् विपक्षपाधकाभावात्(१)व्याप्त्य. "सिद्धः शृङ्गत्वस्य योग्यसंस्थानविशेपव्यङ्गयत्वेनायोग्यस्य विरोधेन शङ्कितुमशक्यत्वात्, शशे शृङ्गस्यात्यन्ताभाव इति सर्वेपामयाधितप्रत्यक्षबाधितत्वाच्च । अथ कृति कार्यत्वयोर्नान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः त्वन्मते व्या. पककृतेः सत्त्वे तद्देशे समये वा कृतिमात्रव्यतिरेका. निरूपणात् । नित्यकृतेरन्वयोऽपि न गृहीतो वह्निमान. व्यतिरेकोऽस्ति गृह्यते च । न चैधमाकांशात्मनोरप्प सिद्धिः समयापिमानस्य व्यतिरेकानिरूपणेन कार्य स- मवायिकारणजन्यमिति व्याप्तेरसिदेरिति वाच्यम् । स. मवापिकारणत्व ग्रहे हि तत्संसर्गाभावंडप्रयोजको नि- मित्तमात्रसाधारणत्वात्, किन्तु यत्समचायितत्र कार्य (१) वाधकाभाषेनेति पाठान्तरम् । . - ૨૩૬ ·. अनुमानचिन्तामणौ पन्न समवापि तत्र नेत्यन्योन्याभावमादाय कार्य सम. वायिजन्यमिति व्याप्तिग्रहसम्भवात्, समतापित्वेन त. योरन्योन्याभावोऽस्ति गृह्यते च । (प्रका०) विशेष्ये वाधे सत्येव "सविशेषणे ही" ति न्यायाव. तार इत्यपरितोपं हृदि निधायाह-अन्ये स्विति । छतीत्युपलक्षणं शानेच्छेत्यपि द्रव्यम् , मत एवानुपदं तथैव विभावयिष्यति । *सा. ध्याप्रसिद्धिति । यधुकदोपभिया दृष्टान्तस्त्याज्यस्तदा प्रछतसा ध्यामसिद्धिरेव दोप इत्यर्थः । ननूपादानप्रत्यक्षं विचापि शम्दाधि- प्रवृत्तव्यभिचार इत्यत आह-प्रवृत्तिविषयस्येति । न झुपादानमत्यक्षत्वेन कारणत्वं घूमः किन्तु प्रवृत्तिविषयप्रत्यक्षत्वेन, प्रवृत्तिविषयच नग. गनादि किन्तु मृदङ्गादिकमेव तचास्मदादिप्रत्यक्षमेवेति न व्यभिचार इत्यर्थः । अत्र वायवीयशरीरप्रत्यक्षाभायन गोचरप्रयत्नामाचाचत्र कथं चेप्टेति चिन्त्यम् । अदृप्टेति । न चादृष्टवदात्मसंयोगदेव तप क्रियोत्पत्तिरस्तु किं प्रयतेनेति वाच्यम् । स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकानुवि. धायित्वादिति भावः । न च भगवतीति (१)नि चायावसाऽस्वि. ति वाच्यम् । विशेषदर्शनवत ईश्वरस्य तदसम्भवादिति भावः । ननु स्वसुखादिसाधनतानुमितित्वेन न कारणत्वं किन्तु स्वेएसाधनतानु. मितिस्पेन, वत्र बाधः विश्वस्येश्वरेच्छाविषयत्वादित्यपरितोपादाह- *नचेति । तथापि ताशानुमितित्वेन न कारणत्वं किन्तु तादशशा. नत्वेन, तादृशं च तत्प्रत्यक्षमेव भवतीति पक्षमधर्मनायलातदनुमिता. धपि प्रत्यक्षजन्य त्वमेव सिद्धतीति भावः । रागवतः-इच्छापतः । *d. पस्थिति । दुःखे तत्साधने वा यतो द्वेष उत्पद्यते ततस्तदभाव इच्छा मपति न त्वन्यथा द्वेषाविषयघटाधमाघ इच्छाविरहात तथा च दुःखादिवो दुःखाभाव इच्छामुत्पादयति ततः कृतिरितीच्छाया- मेश तदुरक्षय इत्यर्थः । इदं च प्रवृप्रियतमभिप्रेत्य-निवृतिप्रयने तु वेषजन्यत्वमेव समानविपयत्वेन लाघवेन प्रवृत्ति प्रत्येव चिकी- पाया हेतुत्वात् , निवृत्तौ तु समानविषयतया वेष एव हेतुर्न मित्रविषय- चिकीर्ण। न च प्रवृचिघिरह एव निवृत्तिः, वैपरीत्यापत्तेः, तदुक्कं कु. सुमाअली-प्रवृत्तिप्रयतो रागानिवृत्तिस्तु द्वेषादिति'। न चैवं कथं व्या भिचारोद्धारः निवृत्तेः क्रियाविरदहेतुत्येन प्रवृत्तिसाध्यतानियमेन कार्या- (१) अन मूले तावतेति कलिकातापुस्तकस्थपाठो मुदितः किन्तु भगवतीत्येषदीकाकारसंमतो बोध्यः।

·ईश्वरवाद। णां चिकीर्षाजन्यत्वस्वीकारात् । नन्वेवं कुत इत्यादिग्रन्थः कथं इत्थं कारणान्तरमेव निवृत्तेः कल्प्यतामित्याक्षेपे शत्रु द्वेष्मीत्यनुव्यवसाय. साक्षिके तत्र ततोऽन्यत्कारणं न फल्प्यमिति परिहार इत्येतदभिप्रा. यकत्वादिति। वस्तुतस्तु प्रवृत्तिविरह एव निवृत्तिः। न च चैपरीत्यं, सुपुतिद शायामपि निवृत्तिविरहस्य सत्वेन प्रवृत्तिकार्यपादिकार्यापत्तेः । न च तदा निवृत्तिरेवास्तीति वाच्यम् । तत्कारणद्वेषाभावे तदभावात् । द्वेपाभावश्च तत्कारणदुःखसाधनत्वज्ञानाभावात् । तथा च प्राचीनमते अन्धकषुरनुशयप्रकाश एवायमिति मन्तव्यम् । एवञ्च यथाश्रुत पवा- निमग्रन्थः सुकर इति । यत्र तु धूमवन्हह्यादौ व्याप्तिप्रहः सिद्धस्तत्र साध्यसामान्यव्यति. रेकग्रहोऽस्त्येवेति न व्याप्तिग्रहस्तद्यभिचारीति दर्शयति वाहिमाति *समवायिमात्रस्यति ।आकाशात्मादरपिव्यापकस्य समवायित्वाभ्यु. पगमादिति भावः। (चि०) यदा भावकार्य समवेतमिति व्याप्त्या तयोः सिद्धिरिति, यथाहि यद्यदरिन्वये धूमो गृहीतस्त. त्तव्यतिरके धूममात्रव्यतिरेकग्रहात् वद्विधूममात्रयोा. ग्रहानतु पर्वतीयवहे रन्वयव्यतिरेकग्रहात्। न चान्या. न्वयव्यतिरेकाभ्यामन्यव्याप्तिग्रहेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । यदिशेषपोरन्वयव्यतिरेकग्रहः तत्सामान्यपोर्याधकं वि. ना व्याप्तिग्रहात्, स च वहिधूमव्याप्तिग्रहे उत्पद्यमानःस. कलधूमगोचरो धूमत्वपुरस्कारेण प्रसिद्धधूनगोचर एव वा भवति, तथेहापि कृतिविशेषकार्यविशेपपोरन्वयप. तिरेकग्रहो वाधर्फ विना कृतिकात्वमायोपासिमहे उपायः, न तु पक्षधर्मतापललभ्पविशेपान्वयव्यतिरेक ग्रहः अनुमानमात्रीच्छेदमसगात् । एतेन- कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहतपे सम्भाव्यतेऽतीन्द्रियः का चेदयतिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिद्ध्यति । दृश्योऽध व्यतिरेकसिद्धिमनसा की समाश्रीगते .

·। ति, १९६१ अनुमानचिन्तमंगो तत्यागोपि तदा तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षेक्षणम् ।। इति निरस्तम् । ननु यदि कर्तृमात्रव्यतिरेकन. हाददृश्यकर्तृसिडिस्तदा पहिमाचव्याप्तधूमाददृश्यजाठ. रोयवसिसिद्विरपि स्यात् । न स्यात्, अदृश्यवहधूमा- नुतपत्तः दृश्यस्यैव तत्र हेतुत्वात् । ननु ज्ञानेच्छाप्रयत्नत्रयव्यतिरेकान्न कार्यव्यतिरेका किन्तु एकैकव्यतिरेकात् तथा च व्यर्थविशेषणत्वेन वि. शिष्टव्यतिरेको न' हेतुव्यतिरेकव्याप्य इति न हेतोर्षि शिष्टसिद्धिः साध्याभावध्यापकाभावप्रतियोगिन एव साध्यगमकत्वादिति चेन्न । यत एकैकव्यतिरंकात् कार्य: व्यतिरेकोऽत एव कार्यत्वादेरेकै सिध्यत्त्रयमपि सिध्य आर्थस्तु समाजा। (प्रका) ननु द्रव्यस्य गुणकारणत्ववासमवायिका व शिशि टन या किन्तु समधायित्वसमानाधिकरणकारणमेव तद, तथा चो. भयग्राहकसमाजादुभयग्रहे आर्थ. समाज इत्यपरितोपादाइ यतिका *बाधक चिनति । सामान्येन रूपेण व्यभिचारज्ञानाभावे सति ततो ज्याप्तिग्रह इति भाव । सकलधूमगोचर इति स्वमते। प्रसिद्धधूमगोचर इति परमते, तर सामान्यलक्षणानहीकारादिति ध्येयम् । *कार्यत्वस्येति । कार्य वस्य हेतोर्विपक्षवृत्तित्वनिवृत्तये सर्वत्र तृणादौ कार्ये तीन्द्रियः कर्ता चेत्स्वीक्रियते तया कापि नयतिरेकनि श्चयो नेति तद्वैधुर्यात्कथ व्याप्तिायत, अथ तयतिरेकसिध्यतिया दृश्य एवं कर्ता चत्स्वीक्रियते तदा तद्विरदेऽपि तृपादौ कायस्वमस्ती तितमेत विपक्षे तस्य व्यक्तीक्षणमित्यर्थः । श्यस्य-योग्यस्य, तथा चाविन्धनवहेदृश्यमानधूमात्पत्तिः समर्थिता तस्यापि योग्यत्वादिति भा च । व्यर्थविशेषणत्वेनेति । अखण्डाभावानभ्युपगात्मतेनेदम् । *साध्याभावेति * 1 फवलान्वयी नास्त्येवेति भाव । अत्र केवलान्वयिव्य. वस्थापनाध्यतिरेकव्याप्तिग्रहविरहेप्यन्वयव्याप्तिसत्तामात्रेणानुमित्यविरो धेन चान्वयव्याप्ताघेवव्यर्थषिशेपणत्वान्न विशिष्टव्यापकत्वमहा विशिष्ट स्न कारणत्वेन घिपक्षयाधकसम्भवात् , अन्यथा इन्धनविशिएबहाव धूमव्यापकत्व न गृहात । न च तत्र वह्निमात्राद्धमानुस्पोर्विशिष्ट ·ईश्वरवादः । कारणतावच्छेदकं प्रकृते चात्मत्वमेव लाघवादिति वाच्यम् । अन्या. मनि ज्ञानादौ सत्यपि आत्मना कार्यस्य पादरुत्पत्तिप्रसङ्गभयेन शा. नादेरवश्यं कारणतावच्छेदकत्वात् । न च तेपामपि कारणत्वान का. रणतावच्छेदकत्वमवच्छेदकत्वे न करणत्वं दण्डत्ववदिति वाच्यम् । उक्ततोरवच्छेदकत्वेऽपि ज्ञानाद्युत्कदर्शनेन कार्योत्कर्पदर्शनापा- मपि कारणत्वात् , अत एवालोकरूपस्यावच्छेदकत्वेऽपि व्यञ्जकत्व. मिति सिद्धान्त इति यद्यपि तयाप्यभ्युपेत्याह-*यत इति । अन्ये तु साध्ये व्यर्थविशेषणता हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति. योगितावच्छेदकत्वाभावस्य गुरुण्यपिसाध्यतावच्छेदके सुग्रहत्वात्। म. वच्छेदकतायां हि भवति गौरवं दोपो यथा हेतुनिष्ठनीलधूमत्वादौ । सा. ध्यनिष्ठधर्मे त्ववच्छेदकत्वं ग्राह्यमेव न, किन्तूतप्रतियोगितावच्छेदक. स्वाभावः, स च गुरुण्यपि सुग्रह एव, अन्यथा तादृशधर्मस्योकप्रति. योगितानवच्छेदकत्वस्य केनापि प्रमाणेनामहे प्रतियोगितावच्छेदक त्वमेव सिद्धं स्यादित्याशयान्योन्याभावगर्भव्याप्ती साध्यवत्त्वावच्छे- देन साधनसमानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगित्वस्य ग्राह्यतया तत्र कल्पे व्यर्थ विशेषणत्वमेव नीलधुमत्ववद्वच्छेदककोटिप्रवेशादित्याहुः । . : (चि०) स्पादेतत् अशरीरसर्वज्ञनित्यज्ञानादिमान् का पक्षे विवक्षितः घटादौ च कार्यत्वस्य तद्विपरीतकर्तृ सहचारादिदर्शनादिशेपविरुद्धत्वमिति चेत् । न । हेतोर्षि- वक्षितसाध्यविपरीतसहचारमात्रस्यापकत्वात् , अन्य थानुमानमात्रीच्छेदप्रसङ्गात्। न चानित्यज्ञानासर्वज्ञशरी- रिकर्तृत्वेन सम कार्यत्वस्य व्याप्तिरस्ति येन तद्विपरीतसा- धने विरुद्धत्वं स्थात, तादृशव्याप्तिश्च त्वया मया वा ना- गक्रियते अगदी योग्पानुपलम्भन शरीरिकर्तृत्वाभा- धात् । अथ पधादर्शनवलप्रवृत्तव्याप्त्याऽनित्यज्ञानादि- मान कापनेपः पक्षधर्मतया च नित्यज्ञानादिमान, त- था घोपनयविशेषयोर्विरोधेन व्याप्तिपक्षधर्मतयोपिरो- धात् परस्परसहकारिताविरहान्नानुमानं विशेपविरोधा. दिति चेन्न । अनिस्पज्ञानादिकर्तृजन्यस्वेन व्याप्त्यभा- .

·अनुमानचिन्तामणी वात् ज्ञानादिमत्कर्तृजन्गत्वव्याप्तः पक्षधर्मताबलेभ्यः विशेपाविरोधात केवलाया व्याप्तेश्च पक्षधर्मतापाश्च पृ. धगुपनायकत्वाभावाच्च एकवैयर्यप्रसङ्गाच्च । तथा च निरपेक्षतादशायां विशेषानुपस्थापनादेव न विरोधज्ञानम् सापेक्षतादशायाश्च सहोपलम्भादेव विरोधप्रतियोगिनी. सिद्ध्यसिद्धिभ्यां विरोधभावज्ञानाभावाच्च । लिङ्गवि. शेपेण साध्यविशेपेण च विरोधे च विशेषविरोधः, यथा चन्दनप्रभववाहिमानयं सुरभिधूमवस्वादिति । ननु ज्ञान- त्वनित्यत्वयोः कर्तृत्वाशरीरित्वयोश्च परस्परविरुहत्वेन एकधर्म्यसमावेशात् कथं नित्यज्ञानादिकार्टसिद्धिरिति चेत्, न उपसंहारस्थानस्याभावात् । तथाहीन्वरे तयुद्धौ च शरीरित्वकर्तृत्व धुद्धिस्वनित्यत्वे च उपसंहियमाणे वि. रुद्धे नतु स्वाश्रयस्थिते उभयोच्छेदमसङ्गात् । नचेश्वरस्त- दुवुद्धिर्वोपस्थिता, उपस्थिती पार्मिग्राहकमानेन तयो- विरोधापहारात्, अनुपस्थिते च तवये विरोधज्ञानमकि- चित्करमेव अस्मदादिवुद्धौ व्योमादौ कुविन्दे मुक्तात्म. नि च उपस्थिते विरोधोपसंहारात् । वुद्धित्वनित्यत्वयोः कर्तृत्वाशरीरित्वयोरनधिगमऽपि ईश्वरेऽशरीरिकर्तृत्व. नित्यज्ञानादिसिद्धिरप्रत्यूहैव । अत एव नित्यत्वावयव. त्वयोविरोधज्ञानमकिश्चित्करमेवेति परमाणुसिद्धिः।ई. श्वरतवुद्धयादिकं तर्कितमिति चेन्न । तर्कस्य प्रसञ्जनस्य सशयस्य चाऽज्ञातेऽसम्भवात् । (प्रका०) योग्येति । शरीराभावस्य योग्यानुपलम्भेन प्रहे वि. शियामावस्यानुमानादित्यर्थः। क तर्हि विशेषविरोधो दुपणमित्यपे. क्षायामाह लिनेति । उपसंहारेति* । यद्यपि घटत्वपटत्वयोरपि विरोधो न स्यात्तथापि तदुमयाश्रयैकसाधकमानाभावासद्वान्न सिद्ध विमकते च न तदभावः अत एव पत्र तत्साधकमान तत्र विरोधभा.

·ईश्वरवादः। नमकिञ्चित्करमित्याह #मत एवेति । साक्षात्साधनत्वमिति । तथा. च कृतेन हस्तादिव्यापारो द्वारमिति भावः । (चि०) स्थादेतत् घटादौ कृतिसाध्यता हस्ताव्यिा. पारादिदारैव न तु साक्षात् । न च पितापुत्रयोरेकघटसा. धनत्वमिव प्रयत्नहस्तादिव्यापारयोः साक्षात् साधकत्वं वाच्यमिति वाच्यम् । घटा हस्तव्यापारादिना व्याप्रिय. माणकुलालसमीपदेशस्थस्य हस्तादिव्यापारशुन्यस्य त. घटकर्तृत्वापत्तेः । न च हस्तादिव्यापारवत्ताऽशरीरस्थ सम्भवति । अन्पाहशीच कृतिसाध्यता न दृष्टा, शरीर- तक्यापारौ चाकरे याधिताविति कर्तुरपि याध एव, अन्य- था तदनुमानात् क्षेत्रज्ञ एव का अनुमीयेत युद्ध्यादिम त्परात्मनो योग्यानुपलब्धियाधाभावात् । शरीरव्यापा. रबारैव क्षेत्रज्ञस्य हेतुत्वात् शरीरव्यापारस्य चाकरे याधात् बाधित इति चेत् । तहि कमात्रस्यापि तदारय चेप्टेतरकायें कर्तृत्वदर्शनात् तद्वाधे कर्तृनानयाधी- ऽपि । एवञ्च कृतिसाध्पत्वे शरीरव्यापारजन्पत्वं प्रयो. जकमिति स एवोपाधिः । एवं ज्ञानेच्छयौरपीच्छा. कृतिबारा जनकत्वमिति कथं दारं विना क्षित्यादी जनकत्वमिति। (प्रका० )तहारैवेति । यद्यपि साधकालीन घटादिकं प्रति शरीराधिष्ठातुरीश्वरस्य न वाधस्तथापि परेण तवनङ्गीकारादिति भा. वः। अवेटेतरति । यदि चामेदचिन्तनादायप्यस्मदादिकर्तृत्व तदा तदितरेत्यपि योध्यम् । तथापि चेटामावादिति । एवञ्चतिमा चष्टे- तरकार्य इदं वोभ्यम् द्वार पिनेति । द्वारस्वस्य जन्यत्यगर्भया दिति भावः। (पि० ) उच्यते । जन्पमात्रे हस्तादिव्यापारजनककृ. तित्वेन न जनकत्वं चेष्टायां क्षित्पादौ च व्यभिचारात्, किन्तु घटादौ तथा जनकत्यमिति जन्पमा कृतिमा- ·१९६८ अनुमानचिन्तामणी त्रस्य जनकत्वविरोधिविशेषयोर्जन्यजनकभावे बाधक विना सामान्ययोरपि तथाभावनियमात् । न हि विशेष विशेषप्रयोजकत्वेन सामान्ये सामान्यप्रयोजकत्वविरोधः। चेप्टेतरकार्य शरीरव्यापारदारैव कृतेहेतुत्वात् तेन विना क्षित्यादौ न कृतिसाध्यत्वमिति चेत् । न, चेप्टेतरकार्य: मात्रे शरीरव्यापारजनककृतित्वेन न जनकत्वं क्षित्यादी व्यभिचारात्, किन्तु तद्विशेषधदादी इत्युक्तत्वात् । न चैवमामवातजडीकृतकलेवरस्य प्रयत्नादेव घटो- त्पत्तिः स्यात् हस्तादिव्यापार विनैव कृतेर्हेतुत्वादिति वाच्यम् । घटे कृनिवत् हस्तादिव्यापारस्यापि हेतु त्वात् । यदुक्तं-क्षेत्रज्ञ एव कुतो नानुमीयत' इति । तत्र हस्तादिव्यापारककृतिमान् यदि क्षेत्रज्ञोऽभिमतः तदा हस्तादिव्यापारस्याकुरे योग्यानुपलब्धिवाधात् । अथ हस्तादिव्यापाररहितकृतिमानभिमतस्तदोमित्युच्यते स एव भगवानीश्वरः । अत एव 'सहभावनिरूपकत्वे निपतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वं समवाय्यसमवायिनोस्तथा- त्वेन निमित्तेऽपि तथा भावात्। अन्यथा प्रतिबन्धका- भावानन्तरं प्रतिवन्धकसत्त्वकाले कार्य स्यात् प्रति- पन्धकाभावस्य पूर्व सत्त्वात् , न च कृतेः सहसावनि- रूपकत्वं स्वतः, कार्यसमयेऽभावात्, तथा च तत्परिचा. यितव्यापारदारा तस्याः सहभावनिरूपकत्वमतः शरीर- व्यापारदारैष कृतेजनकत्वं न केवलाया' इत्पपास्तम् । समघाय्यसमवापिप्रतिवन्धकाभावानामविनश्यवस्थ- सेन कारणत्वात् तथैवान्वयव्यतिरेकात् तेन तेषामभावे विनाशक्षणे च न कार्ययम्, अन्यथा प्रतिव्यक्ति कार्यस- हभावनिरूपणे कार्योत्पत्तेः माक् सहभावस्प निरूप. , ·ईश्वरवादः। १९६९ पितुमशक्यत्वात् कारणत्वानिश्चपेन क्यापि प्रवृत्तिन स्यादिति । तजातीयत्वस्यावश्यवाच्यत्वे विनश्यवस्थं कथं सहभावेनापि व्यवच्छेद्यम् , अतः स्वरूपयोग्यतारूपा कारणतातत्रापि।कार्यानावस्तु सहकारिविरहात् ,अन्यः था निमित्तानां प्रत्येक कार्यसहभावानरूपकत्वेन जन- कत्वे गौरवम् , प्रागभावस्य प्रतियोग्यजनकत्वप्रसाच । अन्यथा उत्पन्नोपि पुनरुत्पद्येत सामग्रीसत्वात् । न च स एव तन्त्र प्रतिबन्धकः, अभावान्तरस्य तत्राकारणत्वेन का. रणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्थ प्रतिबन्धकत्वस्य पागः भावकारणत्व एव विश्रामात् । न चैका सामग्री एकदा एकमेव कायं जनयति स्वभावादिति वाच्यम्। सामग्री. तविरहस्य कार्यतदभावप्रपोजकत्वेन सामग्यां सत्यां कार्यस्य, तदभावे कार्याभावस्य वज्रलेपापितत्वात् । (प्रका० ) प्रत्युतानूकूल्यमित्याह विशेषयोरिति । अन्यथेति । प्रतिबन्धकामावस्य निमित्तत्वादिति भावः । प्रतिवन्धकामावस्या प्रतिबन्धकप्रागभावस्य ! *अन्वयव्यतिरेकादिति । अन्यथा निराश्रयं रूपाद्युत्पद्यतेति भावः। तत्रापि-विनश्यवस्थेपि। गौरवमिति । पतच वस्तुगतिमनुरुभ्योकम् । वस्तुतः सहभावगर्भेऽपि हेतुत्ये यन्त्र सहभायो न स्वतस्तत्रास्तु हस्तादिव्यापारद्वारा प्रकृते तु नित्यते स्वत एव तत्सहभाव इति किं तदपेक्षयेति योध्यम् । इष्टापत्तिमाशय प्रागभाव हेतुत्वं साधयति अन्यथेति । विधामादिति । एतेन-प्रति- योगिनियन्धकत्वाभ्युपगमेन सर्वध प्रतिबन्धकामावेपि न कार्यसह- भूनान हेतुत्वं किन्तु पत्र तथान्वयायनुविधानं तत्रैव तयेति. विभाषितम् । अत एव सिद्धेः प्रतिवन्धकत्येपि तद्विरहरूपाया पक्षता. या: न नया फारणत्वमिति । एकदेति । एफमिति सम्पातापातं एकदैव जनयतीत्येष मरुतसन्तेरिति । (चि०) स्यादेतत् कर्ता शरीपेच ज्ञानमनित्यमेव यु- द्विरिच्छादारैव कृतिदारवेच्छा हेतुरित्यादिमाधमिकपा- तिप्रत्यक्षविरोधात् नाशरीरनित्यज्ञानादिकर्तृसिदिः । २४७ - .

·अनुमानचिन्तामणौ अत एव शरीरमनित्यमेवेति नियमान्न कर्तृत्वेन नित्या- तीन्द्रियशरीरसिद्धिरीश्वरे । न चाप्रयोजकत्वम् , निरु. पाधित्वेन शङ्काकलङ्कानवतारात्। कार्यत्वसकर्तृकत्वयो- दि निरुपाधिकत्वमस्ति तदापि तुल्यवलत्वेन सत्प्रति- पक्षात् तत्पतिवन्धी(१)ऽस्तु । न च कार्यत्वं पक्षधम्मता. सत्वावलीयः कर्ता शरीर्यवेत्यादौनास्तीति वाच्यम् । ज्ञानमनित्यमेवेति व्याप्रेच क्षित्यादौ ज्ञानजन्यत्वविरो- धित्वात् । एवं कार्य ज्ञानजन्यं ज्ञानमनित्यमेवेत्यन. योर्विरोध एव, अविरोधे तु धमपि स्थात्, तथा च क्षित्यादौ शरीर्यनित्यज्ञानपर्यवसाने विरोध, एच स्पात(२) । किञ्च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादौ नित्यज्ञानादेरम.. सिद्धेः तव्यावर्तकतया नोपाधित्वनिश्चयस्तत्संशयो वा, कार्यत्व सर्तकत्वव्यासिग्रहदशायां शरीरव्यापारा. व्यभिचारात् उपाधेनिश्चयः संशयो वास्तीति । तन्न । ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्तेरसिद्धेः, विपक्षवाध. काभावेनाप्रयोजकत्वात् । निरुपाधिसहवारदर्शनव्यभि- चारादर्शनादेव व्याप्तिग्रहः निरुपाधित्वमेव चा विपक्षे पाधकमिति चेन्न । अवयवो महानेव तेज उद्भुतरूप- मेवेत्यादि व्याप्तिग्रहात् परमाणुनेत्रादेरसिद्धिप्रसट्मात् । अथ द्रव्यचाक्षुपत्वेऽनेकद्रव्यवत्वस्य, साक्षात्कार वि. पयेन्द्रिय सन्निकर्पस्य हेतुत्वात् तन्मूलकविपक्षवाधकेन परमापवादिसाधकस्य बलवश्वात परमाण्वादिसिद्धी, विरोधिव्याप्तीधः, न तु चैपरीत्यं विपक्षे वाधकासाचेन तस्पापलवत्वादिति मन्यसे, तर्हि ज्ञानादिकार्यकारण. भावावधारणात् तन्मूलकविपक्षपाधकेन निष्कलङ्कव्याः (१) पशवलतिरोध इाने पाठान्तरम । (२) वाय एकति पाठानाम् ।

·ईश्वरवादः। १९७१ प्तिग्रहात् पक्षधर्माताग्रहसहितान्नित्यज्ञानादिसिद्धौ व्या भिचारान्न व्याप्तिः । अन्यथा साध्यं पक्षाातिरिक्त एवे. स्यादिनिरुपाधिसहचाराद्याप्तिग्रहे सकलानुमानोच्छेदः। (प्रका० ) *भुद्धिरिति । कर्तृत्वनिर्वाहकं हेतुत्वं युद्धरिच्छाद्वारैवेति भावः। *सत्प्रतिपक्षवदिति। एतेन सत्प्रतिपक्षछाययैवास्या व्याप्त प्रतिबन्धकत्वे हेत्वाभासान्तरत्वशङ्का नेति दर्शितम् । चलीय इति । तथाच न सत्प्रतिपक्षत्वं तुल्यबलत्वाभावादिति भावः । विरोधित्वा- दिति । तथाच पक्षधर्मताविनाकृताया अपि तस्या विरोधित्वात्तु. त्यबलत्वमस्त्येवेति भावः । किञ्चेति । ज्ञानमनित्यमेवेति व्याप्ती संसारिज्ञानत्यनित्यज्ञानान्यज्ञानत्वादिकमुपाधिर्वाच्यः, स चेश्वरनि. त्यज्ञानयोप्वयंयोरभावान सम्भवतीत्यर्थ इत्याहुः । वयं तु शानम- नित्यमेवेति व्याप्तावनित्यत्वरूपसाध्यव्यापकस्योपाधीनत्वरूपसाध. नाव्यापकत्वं नास्मदादिज्ञाने ग्राह्य तत्रोपाधिसद्भावादेव अनित्यत्वस्य तयाप्यस्यास्मदादिशानेपि सत्त्वात्, अन्यथा साध्याव्यापकतयैवानुः पाधितापत्तेः, तथाच नित्याने साधनाव्यापकत्वं प्राह्यम् । तच्च न सम्भवति तदसिद्धः, अत एवाह तव्यावर्तकतयेति । तत्र शानत्य- रूपसाधनाव्यापकतया य उपाधिस्तनिश्चयस्तरसंशयो या नास्तीत्यर्थ इति विभावयामः । उपाधेरिति । शरीरव्यापारजन्यत्वरूपस्येत्यर्थः । (चि०) ययन्तु चूमः । पक्षधर्मतावलान्नित्यं ज्ञानं सिध्यत् बुद्धिरनित्यैवेति व्याप्तिप्रत्यक्षेण न प्रतिवध्य. तेऽस्मदादिवुद्धिविषयकत्वेन भिन्नविषयकत्वात् एकवि- पयविरोधिज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकत्वात् नित्यत्यानित्य- त्वयोरेकजातीये द्रव्येऽविरोधात् । बुद्धिमात्रेऽनित्यः स्वावगमात् कथं तदिशेपे नित्यत्वयुद्धिरिति चेन्न । बुद्धिमात्रस्येश्वरानीश्वरवुद्धिपरत्वे विरोधात् व्यभि. चाराच । अस्मदादिवुद्धिपरत्वे च भिन्नचिपयत्वेनापति. पन्धकत्वात् । बुद्धित्वं निखावृत्त्वेत्यवगतमतस्तन कधं नित्यत्तित्वावगम इति चेन्न । उभयसिद्धनित्या. बृत्तित्वावगमेऽपतिरिक्तनित्यत्तित्वावगतो पिरोधा. .

·१९७२ अनुमानचिन्तामणौ भावात् । बुद्धित्वमनित्यत्वव्याप्यमवगतं नाऽनित्य- स्वाभाववति ज्ञातव्यमिति चेत् । न । अनित्यत्वव्या. प्यमनित्यमात्रवृत्तित्वं तत्र चोक्तमेव । एतेन का शरीय वेत्याद्यपि ज्ञान प्रतिवन्धकमिति' निरस्तम् । ननु कर्तृजन्पत्ये जन्पत्वं नावच्छेदकं, किन्तु घट स्वादिकमेव तेनैव रूपेणान्वयव्यतिरेकग्रहात् आवश्यक त्वाच, अननुगतमपि जन्यतावच्छेदकं वह्निजन्यतायां धूमत्यादिवत् । अथ घटत्वादिवजन्यत्वमवच्छेदकं न हिविशेषोऽस्तीति सामान्यमप्रयोजकम् , तथा च वह्विज. न्यत्वे धूमविशेपः प्रयोज्योऽस्तीति न धूमसामान्यमग्निं गमयेत, तस्माद्यद्विशेषयोः कार्यकारणभावः तत्सा. मान्ययोरपि याधकं विना तथात्वनियम इति चेत् ।न,तत्र बाधकाभावात् अत्र च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिप्राथमिकब. हुव्यासौ चाधात् , तुल्यत्वे वा व्यातिसंशयाधायकत्वात्। न च कार्यकारणभावमूलकत्वेन कार्यत्वव्याप्तिली. यसीति वाच्यम् । विरोधिप्रत्यक्षेण कार्यकारणभावस्यैवा- सिद्धेः। एतेन 'धूमादौ वह्निजन्यतावच्छेदकमनुगतं न सम्भवति इह तु जन्यत्वमनुगतमस्त्यतो बाधक विना न मुच्यते इति' निरस्तम् । ज्ञानमनित्यमेवेत्या. दिसहचारावसायस्य बाधकं पिना पक्षधर्मव्याप्तिप- पेवसायितत्वेन बाधकत्वादिति । मैवम् । निरुपाधित्वेन सहचारावसायस्य साधकं याधकं च विना साधारण्येन व्याप्तिसंशयाधायकत्वात् । अन्यथा साध्यं पक्षातिरिक्त एव सुख दुःखसम्भिन्नमेवे. त्यादिव्याप्तिग्रहस्य कार्यकारणभावग्राहकबाधकत्वेतत्- संशयाधायकत्वे वा कारणानुमानोच्छेदे निरीहं जगजा.

·ईश्वरवादः। येत । तस्माद्यद्विशेषयोः कार्यकारणभावस्तत्सामान्य. योः कार्यकारणभावो बलवता पाधकेनापनीयते, न चात्र तदस्ति, विरोधिव्याप्तिसाधकस्य विपक्षबाध- कस्याभावात्। (प्रका०) ननु यथा ज्ञानीदीययोः कार्यकारणभावस्तत्र वि. पक्षबाधकस्तथाऽत्रापि निरुपाधित्वस्य व्यवस्थापितत्वात्तदेव विपक्ष याधकमस्त्वित्यपरितोपं हृदि निधायाह वयंत्विति । यद्यपि शान- स्वावच्छिन्ने सर्वत्रैवानित्यत्वावगमात्तदवच्छिन्ने न नित्यत्वावगमः अन्य. था याधोपि प्रतिवन्धको न स्यातू । तथापि सामान्यलक्षणानीकर्नु स्तादृशं शानमेव न भवति, भिन्नविषयकं च ज्ञानं न प्रतिवन्ध, कचि. नास्तीति ज्ञानानन्तरं कचिदस्तीति शानस्यानुभवसिद्धत्वात् अस्मन्मते तुविपक्षवाधकाभावन ताइशव्याप्तरेवासिद्धिः। न चैवं बाधोऽपि प्रति- पन्धको न स्याद्भिन्नविषयत्यादिति वाच्यम् । सामान्यलक्षणानगी- कारिदमनिष्टं नास्माकमित्याशयात्। सामान्यरूपेण कार्यकारणभाये सत्युकरूपं ज्ञानमप्रामाण्यशंकास्कन्दितमिति न प्रतिवन्धकमित्यपि वदन्ति । व्याप्तीति* याप्तौ पर्यवसायितयेत्यर्थः। (चि०) नव्यास्तु कार्य कर्तृजल्यमिति व्याप्तितो. ऽशरीरनित्यज्ञानकर्बुपस्थितौ ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन वि. रोधप्रतिसन्धानं न तु तां विना, प्रतियोग्यनुपस्थित तौ विरोधानिरूपणात, तथा चोपजीव्ययाधात् ज्ञान- मनित्यमेवेति व्याप्तिज्ञानमकिश्चित्करमेव । अत एव पक्षधर्माधिनाकृतं विरोधिव्याप्तिज्ञानं न त्याभास. तयोक्तं विरोधप्रतियोगिसिध्यसिद्धिपराहतत्वादिति । (प्रका०) नव्यास्थिति । धानमनित्यमेय का मानजन्यमेवे. त्यनयोः स्वरूपतो पिरोधाभावात् द्वितीयव्यापया पक्षधमंतासदिवया नियमानोपस्थापने सति स स्याचया च विरोधानमकिभिरकरम् उ. पंजीयविरोधादित्यर्थः । अत्रेदमनभिमातियाजम् पानमनित्यमेपेत्पनेन धानत्वावच्छेदेनापिनित्यत्यावगमापक्षधर्मतायलादपि न पाने नित्यस्य प्रहः निस्पत्यानित्यायपोर्विरोधस्य पूर्वावधारित्वादिति परस्पाभिमत न ·अनुमानचिन्तामणी तु नित्यानित्यज्ञानयोर्विरोधपतिसन्धान प्रतियन्धकत्वेनाभिमतं येनो पजीव्यविरोधः स्यात्, तथा च पूक्तिसमाधानमेवान द्रष्टव्यम् । (चि०) स्थादेतत् अस्तु शरीरजन्यत्वमुपाधिः । च पक्षेतरत्ववपक्षमात्रव्यावर्तकविशेषणवत्त्वात् साधनविशेपितत्वात् साधनतुल्ययोगक्षेमत्वेन साध्य व्यापकत्वानिश्चयाच्च नोपाधित्वं, चष्टेतरकार्यपु शरी, रव्यापारद्वारैव कर्तुः कारणत्वात् शरीरसहकृतस्यैव स्वकार्ये कारणत्वाच । न हि शरीरविनाकृतः कती शरीरक्रिया घटादिकं वा जनयति । न च यत्स- हकृतं यजनकम् तेन पिना तजनकम् अतोऽर्थाच्छरी- रजन्यमेव कर्तृजन्यमिति साध्यव्यापकत्वनिश्चयात् । पक्षेतरत्वादौ च विपक्षबाधकामावान साध्यव्यापक- तानिश्चय इति तेषामनुपाधित्वे वीजम् । अत एव बा. धोनीतं वहीतरत्वं वह्निमत्वेन धूमवत्त्वे साध्ये आनॆन्ध. नप्रभववाहिमत्त्वं, रसवत्वेन गन्धवत्वे साध्ये पृथिवी. स्वमुपाधिः विपक्षयाधकैस्तपां साध्यव्यापकत्वनिश्चया- त्। न च साधनविशेपितत्वमपि,जन्यत्वं हिमागमाचति- योगित्वं, शरीरजन्यत्वश्च शरीरकारणवत्वम्, अन्यानिरु- के इतरपदसमभिव्याहारेण जन्यपदादितरकारणकस्यैव प्रतीतेस्तदर्थकत्वकल्पनादिति विधी वक्ष्यते । अत एव शरीरिकर्तृकत्वमुपाधिः शरीरसहकृतस्यैव कः कारः णत्वात व्यापं व्यापककोटावनिवेशयत एक प्रमाणस्य व्याप्तिग्राहकत्वात् । शरीरिकर्तृकत्वसकर्तृकत्वयोन व्याप्तिग्रह इति चेन्न । विशिष्टाविशिष्टभेदेन व्याप्य. व्यापकभाषाधिरोधात् । अत एव जन्यत्वेन कारणज. स्पत्यमनुमीयत इति । (प्रका) *साधनति* यद्यपि समवेतत्वघटित साधनं, तब ·ईश्वरवादः। १९७५ न विशेपितं, तथापि ध्वंससाधारणपक्षावे जन्यत्यमात्रस्यैव साधन- स्वमिति तदभिप्रापणेदम् साधनधिशेपितवत्साधनेकदेशविशेपितोपि नोपाधिरित्यभिप्रायेण चेदं योध्यम् । आन्धनति । इदं च पक्षमात्र व्यावर्तकविशेषणस्य साधनविज्ञपितस्प चोदाहरणं योध्यम् । व्या. प्यमिति * । अभेदे व्याप्तिरूपसम्बन्धानहादिति भावः । *विशिऐतिश। तथाच सम्बधितावच्छेदकभेदग्रहात्सम्बन्धग्रहो नानुपपन्नः नीलघट. योरभेदसंबन्धग्रहवदिति भावकारणजन्यत्वमिति । यद्यपि पदान्त. रसमभिव्याहृतजन्यत्वस्य तत्कारणकत्वार्थत्वन नात्र व्याप्यस्य व्यापफ. कोटिप्रवेशस्तथापि कारणजन्यत्वं कारणप्रागभावव्यापकपागमावप्र. तियोगित्वं प्रागभावप्रतियोगित्वमा जन्यत्वं विवक्षितम् ।शरीरजन्यत्वा. पाधौ तु शरीरकारणकत्वमेव विवक्षितम्, तेन तस्य पूर्वोक्कसाधनायिशे. पितत्योद्धारो नासत इति भावः । (चि०) मैवम् । कर्तुहि शरीरसहकारिता किं घटादौ कर्तव्ये कार्यमा वा स्वकार्ये वा? आधे की श. रीरं विना घटादिकं न करोतीति किमायातं कर्नुः का. रमात्रकरणे ? दितीये च कार्यमानं कर्तृजन्यमिति न त्वया स्वीक्रियते, स्वीकारे चा शरीराजन्यमपि कार्य कर्तृजन्यमिति साध्याध्यापकत्वम् । तृतीये तु स्वज. न्यत्वं न स्वजन्यतावच्छेदकमात्माश्रयात् । तथापि यय कर्तृत्वमस्ति तत्र शरीरजन्यत्वमावश्यकामिति तस्य साध्यव्यापकत्वम् , तुलायोगचमत्वेन हेतुण्याप्पतासंश. पाधायफत्वेन सन्दिग्धोपाधित्यं वेति चेन्न । लाघवेन याधकं चिना. कर्तृजन्यत्वे सति जन्पत्यमवच्छेदकं न तु शरीजन्पत्वं गौरवात् , तथा च शरीरजन्यत्वं न स. कर्तृकत्वव्यापकम्।घटादौ त्वार्थ: समाजः, घटत्येन शरी- रजन्यत्वनियमात् न तु पापकत्वापयुक्त मानामा. चात् । शरीरजन्यत्वं न सफतफत्वव्यापर्फ तह्याप्यज. लत्याव्यापफस्यात् नित्यत्वपदिति पाधकान् हस्तादि. नापि कनत्यनिर्वाहेण शरीरस्याप्रयोजकत्यात सादान. , ·१९७६ अनुमानचिन्तामणी प्रयत्नाधिष्ठेयजन्यत्वस्य साधनव्यापकत्वाच्च । शरीर- फकत्वमपि नोपाधिः जन्यमाने कर्तुः शरीरसहका: रिताविरहात् । (प्रफा० ) ननु स्वजन्यत्वं न स्वजन्यतावच्छेदकमुक्तं किन्तु श. रोरं स्वजन्य सहकारीति, तथा च स्वजन्याचं शरीरजन्यतावच्छेदकम् , एपञ्चे शरीरजन्यत्वस्य कर्तृजन्यत्वव्यापकत्वात्तदव्याप्यत्वेन जन्यत्व. स्यैव सकर्तृत्वाच्याप्यत्वमनुमेयमित्यपरितोपादाह हस्तादिना. पीति | साधनेति ! परमाण्यादीनामपीश्वरप्रयनाधिष्ठितत्वेन तज. न्यत्वस्य पक्षे सम्भवादिति भावः । न च चेष्टाजन्यत्वमुपाधिः, चेष्टा. यामेव साध्याध्यापकत्वात्। न च चेष्टाश्रयजन्यत्वं तया, अपद्वारा क्षि त्यादरपि तजन्यत्वात् । यद्यप्याजनकचेष्टाथयजन्यत्वोपाधौनोक्तदो. पस्तथापिविपक्षबाधकतभावानास्य साध्यव्यायकत्वमिति भावः । (चि०) अथ यदिशेपयोः कार्यकारणभावस्तत्- सामान्ययोरपि वाधक धिना तथा नियम इति स्वया निरसङ्कि, तथा च कर्तृविशेषशरीरजन्यविशेषयोः का. दर्यकारणभावनियमात् कर्तृमात्र शरीरजन्यमात्रयोरपि तधाभावः, तथा च शरीरजन्यत्वं कर्तृतावच्छेदकमिति भवत्युपाधिः । नचैवं घटवच्छरीरजन्यत्वं सकर्तृकत्व. व्याप्यं न तुव्यापकमपीति वाच्यम् । उभयसिद्धसकलस. कर्तृत्वधृत्तित्वेन साध्यव्यापकतानिर्णयात्। जन्यत्वेऽपि सकर्तृत्वव्याप्यत्वग्राहकमस्तीति चेत्तर्हि उभपत्र ग्रा. हकसाम्ये विनिगमकाभावात् व्याप्तिसंशयाधापकत्वेन सन्दिन्धोपाधिाप्यत्वासिद्धिर्वा । हेतुल्याप्पतासंश याधापक एव सन्दिग्धोपाधिः, स च साध्यव्यापकत्वे साधनाध्यापकत्वे वा, उभयत्र वा सन्देहात् । न च वाच्यं शरीरजन्यत्वसकर्तृकत्वयोरन्वयम्पतिरेकज्ञाने जन्यत्व. सकर्तृकत्यपास्तद्ग्रह आवश्यक इति लाघवान् तयोरेव व्याप्तिग्रहोन तूपांधिसाध्पयो, हेतुसाध्ययोरन्यपव्यति. .

·ईश्वरवादः। १९७७ रेकज्ञानचं शरीरजन्यत्वानवगमेऽपि भवतीति विनिगम- कमितिायतोन कर्तृमात्रजन्यमात्रयोरन्वयम्पतिरेकाभ्यां पाप्तिग्रहः कर्तृमात्रस्य व्यतिरेकाभावात् । किन्तु वि. शंपयोरन्वयव्यतिरेकेण कार्यकारणभावेन पा सामा. न्ययास्तधात्वग्रहस्तौ च तुल्पावेवेति चेत् । उच्यते। अस्तु तावत् घटत्ववत् जन्यत्वशरीरज- न्यत्वयोरपि कर्तृजन्यतावच्छेदकत्वेन सकर्तृत्वव्या. प्यत्वं ग्राहकसमानत्वात् विनिगमनाभावाविरोधाभा- पाच्च, सकर्तृकत्वव्यापकत्वन्तु शरीरजन्यत्वस्य कुतः ? घटत्ववदध्यापकस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात् । उभय- सिद्धसकर्तृकेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां शरीरजन्यत्वस्य व्या. पत्त्वकग्रह इति चेन्न । शरीरजन्यत्वविनिवेद्यत्वेन तुल्य- न्यायेन च प्रथम कर्तृजन्यत्वे जन्यत्वमवच्छेदकंक्लप्तमिति तविरोधेन शरीरजन्यत्वस्य सकर्तृत्वव्यापकत्वानव. गमात् । अतएव न सन्दिग्धोपाधित्वम् । (प्रका०) उक्कोपाध्यभिप्रायेणैव साध्यव्यापकताप्राहकं शहते *. येति शरीरति चाश्रयेत्यर्थः । शरीरजन्यत्वेति । ननु शरीरजन्यत्वं शरीरकारणकत्वमुकम् , अन्यथा साधनविशे. पितापत्तेः, तथा च कथं तद्भहे जन्यत्वग्रह आवश्यक इति चेत् । अत्र केचित् । शरीरजन्यत्वस्य गुरुत्वाधावन्न तस्य पापकत्व. प्रस्तावदेव कर्तजन्यत्व अन्यत्वमवच्छेदकोरुत्य गृहीतमुपस्थितिला. घयावित्याहुः। अन्य तु सकर्तृत्वप्रहः प्रथममवश्यं घाच्यः, अन्यथा शरीरजन्य. स्वस्य तद्यापकत्वासिद्धस्तर चावच्छेदकग्रहः प्राथमिक इत्यवच्छे. दफ लाघवाज्जन्यत्वमेव न त्यस्यदित्यमिप्रायफोऽयं अन्य इत्याहुः । उकास्वरसेनैव वाऽऽह नुल्यन्यायेति । तद्विरोधेनेति नहि सम्भ- यत्ति शरीरजन्यत्वं सकतूंकत्वव्याप्यजन्यत्वाध्यापकं सफतूंकत्यम्या. पर चेति भावः । अत एवेति । सकतकत्वव्याप्पजन्यत्याव्यापकत्ये- न शरीरजन्यत्वस्य सकतुंफत्वान्यापकतया ऽनुपाधित्यनिर्णपादित्यर्थः।

·१९७८ अनुमानचिन्तामणी (चि०) ननु घटादी शरीरजन्यत्वे कर्तृजन्यत्व- मनुगतमवच्छंदकं बाधकाभावात् । न च लाघवाटल्या. दिकमध तथा, कर्नुजन्यत्वेऽपि जन्यत्वस्यातथास्या- पत्तः । एवं शरीरजन्यत्वस्य पा सकर्तृकत्वं वद्वेधूम इवेति भवत्युपाधिः । किश कर्तजन्यत्वे जन्यलं शरीर. जन्यत्वं चासकर्तृकत्यमवच्छेदकमिति संशयेऽपि न हंतो: साध्यव्याप्यतानिश्चय इति चेत् , नहिं घटादौ कतजन्य. त्ये गृहीते तस्य शरीरजन्यतावच्छेदकत्वं ग्रहीतव्यम् घंट घ घटत्वबजन्यत्वमपि पार्फ विना फजन्यतावच्छेदकं गृहीतमतो जन्यमाने कर्तृजन्यत्वान्न शरीरजन्यत्वे तद्- वच्छदकत्वं प्रथमगृहीतोपजीव्यविरोधात्। अतएच न तस्य हेतौ व्याप्तिसंशयाधापकत्वमपि । एनेमानणुत्वक्षित्य- धयवृत्त्यन्यत्यादय उपाधित्वेन निरस्ता, जन्यत्वस्थ साध्यव्याप्यत्वेन नेपां साध्याव्यापकत्वात् । तथापि क्षित्पादिकं न कéजन्यं शरीराजन्यत्वात् गगनवदिनि सत्प्रतिपक्षोऽस्त्विति चत् । न । अस्प प्रसिद्धकर्तृजन्यत्वाभावविषयकत्वात् अप्रती- तपनियोगिकस्याभावस्य निरूपयितुमशक्यस्वात, स्था. पनानुमानश्च पक्षधर्मनायलात् प्रसिद्धकर्तृभिन्नकर्तृक- स्वसाधकमतो भिन्नविषयकत्वान्न प्रतिवध्यप्रतिबन्धक भावः । अत एव तद्व्यापकरहितत्वादिकमनायसाधकं घाधकमपास्तम्, तस्य प्रसिद्धाभावविषयकत्येनामसि. द्धाभावाविपथकत्वात् । व्यक्तिसाधकस्य च विशेषताऽप्र. सिद्धव्यक्तिसाधकत्वनियमात् , अन्यथानुमानवैयर्यात् । कतजन्यत्वमनुगनं घटादौ प्रसिह पत् साध्यं तदभावां मया साध्यत इति चेत् , कर्तृजन्यत्वमनुगतमपि पक्षध.

·ईश्वरवादः। १९७१ मतायलेन प्रसिद्ध फरिमादाय पर्यवस्थति, तदभा. वस्तु प्रसिहस्य कत्तुरभावमादाय सिधति नापमिद्धस्य, अनुगतस्थापि कर्तृजन्यत्वस्य तदभावस्य च कर्तृव्यक्ति घंदितत्वात् , अन्यथा व्यक्तितशावासिद्धिप्रसङ्गात् । नचैवं मत्पतिपक्षोच्छेदः, तस्य गोत्वायेकभावाभाव- साधकविषयत्वात् । (प्रका०) * कर्तृजन्यत्वपीति । यदिशेपयोरित्यादिव्यातिप्राहक स्योभपत्र तुल्यत्वादिति भावः । *एवं शरीरेति । जन्यतावच्छेदक वाटत्याद्यवच्छेदनैव कर्तृजन्यत्वं गृहीतं शरीरजन्यनावच्छेदकत्येन गृह्यताम् । अत एव नोपजीव्यविरोधः । न च हस्तादिजन्ये व्यभिचा. रान शरीरजन्यतावच्छेदक कर्तृजन्यत्वमिति पाच्यम् । शरीरपदस्य पूर्वोत्कचेठाश्रयपरत्वात् । न च शरीरजन्ययावच्छंदकमेव घटावा- दिकमस्तु कर्तृजन्यतावच्छेदक अन्यत्वमेवास्त्विति विनिगमकाभाया. दिति वाच्यम् । तथापि जन्यत्वे सककत्वव्याप्यत्यानिधयादिति चेत् । अनाहुः । कर्तृजन्यावे जन्पत्वमबच्छेदकं शरीरजन्यस्ये सकर्तृकत्वं घा? यद्विशंपयोरित्यादिप्राहकस्य समानत्यादिति संशये लायवाजन्यत्व. मेव कर्तृजन्यतावच्छेदकं स्वीक्रियते न तु फर्जुजन्यत्वस्य शरीरज. न्यतावच्छेदकत्वं गौरवात् । नन्वेकप्रतियोगिकजन्यतावच्छेनकवयो. पस्थिती लायवापतारः, न चात्र तथा, उभयस्याप्युभयजन्यतायछद. फन्यसम्भवादिति चेत् । न उभयनिरूपितोभयजन्यतावच्छदस्य प्रकृते विरुद्धत्वेन एकवायच्छेदकताकल्पनाप्रसक्ती कुध तकल्प्यतामिति लाघवावतारसम्भवादिति । शरीरजन्यत्वस्य पादापि सस्पेन म. ते फर्तृजन्यत्वं न्यूनवृतितया नदवच्छेदक न भवतीत्यप्याहुः । •मस्य प्रसिद्धति । इदं च सर्व सामान्यलक्षणानभ्युपगमेन पर मस्यापादनं तस्य गोस्वाघेकभावामावविश्यान वयाऽयक्ष्य याच्यया. दित्यपमर्थकतया तस्यत्यादिफपिककापि पाज्येति न स्यसिद्धान्त. विरोध हत्याः । मनांतति यपि परमते प्रतियोगिताय १० फरकारकवानस्येवाभावीकारण न तु प्रतियोगिवानस्य मावश्य- फस्वात, अन्यथा पाचापि तन्मने प्रतियन्धको न स्वाद, न म्यापप. रादिसामान्यामापशन सामान्यलक्षणासम्भयन सफलप्रतियोगिता नानावात् । तथापि स्वमवायएम्भेनेदं यएम्पम् । - ·अनुमानचिन्तामणी . घम्नुनस्तु स्थापनानुमानस्य तर्फसचिश्त्यावस्य च तदभावान्यू. नयलयस्यान्न सत्प्रतिपक्षत्यमिति भावः । (चि०) एतेन "ज्ञानत्यं न नित्यत्ति ज्ञानमात्र धृत्तिधर्मत्वात स्मृतित्ववत्, ज्ञानं न नित्यगुणवृत्तिगुण. स्वव्याप्पजातियोगि चतनावशेपगुणत्वात् सुखवत, आत्मा नित्यविशेपगुणाधारवृत्तिद्रव्यत्वापरजा. तिमान् विभुत्वात् गगनयदि त्याचपास्तम्, प्रसिद्ध नित्ये व्योमादौ प्रसिद्धायाश्च रूपत्वजलत्वादि. जातेयंतिरकविपयत्वात् अप्रयोजकत्वाच्च । किच क्षित्यादौ शरीराजन्यत्वमसिद्धम् अदृष्टयारा तज- न्यत्वात् । न चादृष्टाढारकजन्यज्ञानाजन्यत्वं हेतु, ज्ञाने जन्यत्वविशेषणस्याव्यावर्तकतया व्यर्थत्वात् । न च स्थापनागा पक्षविशेषणेऽप्येप दोपः, प्रमेयो घट, इतिवत्तदुपरक्तवुडेरुद्देश्यत्वात् । अपि च शरीराजन्यत्वे उपविशेषणत्वं, लाघवनाजन्यत्वस्यैव व्याप्यत्वात् । न च निष्प्रयोजनविशेषणमसिद्ध, व्यासिग्रहोपयुक्तवि: शेपणवत् पक्षधर्मतीपपिकविशेषणस्यापि समयोजन- स्वातव्यभिचारवारकस्यापि सार्थकत्वेऽनुमितिप्रयांज- कत्वस्यैव पीजत्वात् । व्यभिचारचारकविशेषणवत्येव व्याप्तिग्रह इति चेत्, न । निर्विशेषणेऽपि गोत्यादी ध्याप्तिग्रहात् । तत्रापि व्यक्तिविशिष्टे व्याप्तिग्रह इति चेन्न । स्वतो व्यावृत्तगोत्वस्य व्यभिचारात्, अन्यथा. ऽन्योन्याश्रयात् । अपि च व्यभिचारवारकविशेषणव. सेव व्याप्तिग्रह इत्यप्रयोजकम् सहचारदर्शनादिसत्त्वे तद. भावेन च्यासिग्रहाविलम्यात् । व्यभिचारावारकविशे- पणशून्य एव व्याप्तिग्रह इति चेन्न । प्रमेयत्वेन ज्ञाप- माने धूमे व्याप्तिग्रहान् ।

·ईश्वरवादः। १९८१ । (प्रका) *ज्ञानमायनि । यद्यत्र जातिपदमपि तदाऽनित्यमान. तीनि साध्यार्थो ज्ञानातिरिक्तावृत्तित्व च हेत्वर्थी विवक्षणीयस्तथा वा. वृत्तौ व्यभिचारयारणाय नद्रष्टव्यम् । केचिनु कालादिवर्तमानत्वेनाप्र- सिद्धिः स्यात् । जातिपदोपादाने तु जातित्वनिर्वाहकसम्बन्धेन हानमा. प्रवृत्तित्वहेतुलाम इत्याहुः । *चेतनेतिक । रूपादौ संख्यादौ च व्यभिचारवारणाय चेतनवि. शेपपदे । यद्यपि यथाश्रुत भावनायां व्यभिचारि परमाणुवृत्तिनित्यस्थित- स्थापकवृत्तिसंस्कारस्वजातिसत्वात्तथापि हेतौ गुणपदं प्रत्यक्षेण वि. शेष्यम् । एवञ्चात्मैकत्वप्रत्यक्षत्वपक्षे विशेषपदम् । *आत्मेति । य- धाप न. नित्यधिशेषगुणाधार इत्येष साध्यमुचितं, तथापि तन्मते श. प्दस्य नित्यतयाऽऽकाश एव व्यभिचारा म्यादस्मन्मते चेश्वरात्मनःसि. द्यसिद्ध्यााघातेनापक्षतयाऽस्मदाद्यात्ममात्रपक्षत्वे सिद्धसाधनं मा. भूदिति ताशजातिगर्भ साध्यमुपात्तमिति ध्येयम् । नन्वष्टाजनकश. रीराजन्यत्वं हेतुः, न च हम्तादिजन्ये तथापि व्यभिचार, शरीरप. पदस्थ चेष्टाश्रयपरत्वादित्यपरितोपादाह-अपि चेति । निर्विशेषण इति* । व्यभिचारवारकविशेषणशुन्य रस्यर्थः । मन्यथे. ति । यदि जातिन स्थनो ध्यावचिका किन्तु व्यक्तियावर्तनीया तदा व्यावृत्तपरस्परव्यावर्तनीयत्वेन परस्पराश्रयापत्चिरित्यर्थः । ज्यभिचा- राधारकविशेषणज्ञान व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकमित्यभिप्रेत्य शद्वते व्यभि. चारेति । विशेषणशून्ये विशेषणशानशून्य इत्यर्थः । अत एवो. सरे प्रमेयत्येन ज्ञायमानपर्यन्तमुपासमिति । (चि०) अथ तत्रोपात्तव्यभिचारावारकधिशेषण- शून्यत्वं विवक्षितम्, न च तत्र प्रमेयत्वं विशेषणमुपात- मिनि चेन्न । विरोधात्, न हि तत्रोपात्तं तेन शुन्यति सम्भाति । यविषयक्त्वेन परामर्शः कारणमनुमिती तल्लिङ्ग, प्रकृते च व्यभिचारादन्यथासिद्धेश्च न विशेष. णविपयकत्वेन तत्त्वमिति चेन्न । घूमस्याप्यतत्वापत्तेः ध्यभिचारात्तविषयत्वेनानुमित्यकारणत्वात् । अपैफ- मवच्छेदकमपरत्र व्याप्तिः । यवा लाघवेन व्यासज्य: तिरकैव व्याप्तिरित विशिष्टव्याप्त्यर्थः, तत्र विशे- ·अनुमानचिन्तामणी ध्यतावच्छेदकस्य व्याप्त्यनवच्छेदकत्वेन विशेषणस्य तदवच्छेदकत्यमिति नियमात्, एकवृत्तित्वयाघे सत्येव व्यासज्यवृत्तित्वमिति व्याप्तेश्च न शरीजन्यस्वाभावे नीलधुमादीच व्याप्तिरिति विशेषमात्रेसा, तथा च स्वरूपामिद्विा तदारणार्थ विशेषणाभिधाने व्याप्प. स्वासिद्धिरिति चेत् ।न। अव्यभिचारस्थानोपाधिकत्वस्प वा विशिष्टे नीलधूमादौ सत्त्वेन तह्यतिरेकसाधने घा. धात् । न च विशेष्यत्वमुपाधिः साधनव्यापकत्वात् । कि. श्व सौरभविशंपवधूमरहितमिद चन्दनप्रभवतिरहित. त्वात् , निधूमोऽयमाद्रेन्धनप्रभववहिरहितत्वादित्यादावपि कारणविशेषाभावेन कार्यधिशेपामावानुमान न स्यात्, चहिरहितत्वादिकचोपाधिर्भवेत्, व्यतिरेकिपष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्यानाश्रितत्वं च हत्वभाषव्याप्पं न स्यात्, 'द्रव्यानाश्रितत्वस्यैव व्याप्यत्वान, रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वादित्यादी त्वयाप्यसिद्धिवारकविशेषणस्वी. काराच । अपि च गौरघेण विशिष्टस्य व्यापकतापिन स्थात्, तथा च स्थापनानुमाने उपादानगोचरापरोक्ष. ज्ञानचिकीर्षाकृतिमजन्यता, धूमेनाईन्धनप्रभववहिर्घ- रत्वेन शरीरजत्यत्वमापि नानुमायेत । ईश्वरानुमानदीधितिः । (दी०) ईश्वरवादे, न च विशेष्यत्वमुपाधिःसाधनव्यापकत्वा- दिति । साध्यस्येति शेपः । शरीरसइकारेणेव कर्तुः कार्यजनक स्वाद शरोराजन्यस्य न कर्तुज-यस्वम् । तथा चाऽर्नुकत्वरूपसा• ध्यव्याप्यस्य शरीराजन्यत्वस्य हेतोरव्यापकतया साध्यस्याच्या- पकं विशेष्यम् अजन्यत्त्वं नोपाधिरित्यर्थः । यदि विशिष्टाभावे हेती ·ईश्वरवादः। विशेषणवेयर्थं विशेष्याभावरूपञ्च विशेष्यमुपाधिर्भवेत् तदाऽऽन्धन- प्रभवन्दिरहितवादिना निधूंमत्वादौ साध्ये व्यविशेषणतम् उ. पाधिश्च वन्दिरहितत्वादि सम्भवेदित्याह किञ्चति । ननु स्वरूपा. मिद्धिवारकत्वाविशेषणस्य न वैयर्थ्यमिति न भ्रमः, अपि तु व्य. भिचारावारकत्वात् , रूपादिपु मध्य इत्यत्र गन्धव्यञ्जकत्वस्य है. तोयभिचारो न शुद्धनैव वारयितुं शक्यते तस्य समभिव्याहारव: शाद्धातिरिक्ताव्यञ्जकत्वरूपस्य गन्धव्यजकेऽसचेन विशेषण- स्वायोगादतो रूपान्तर्गतगन्धातिरिक्तापञ्जकत्वं तच व्यभिचार- वारकमेव इत्यत आह अपि चेति । ...(प्रका०) *यभिचारादिति* ! आकाशादिपक्षकेशन्यायविषयत- पैवानुमित्तिजनकत्वादिन्यर्थः । अत पवायथासिदिरपीति भावः । अधू. मस्यापीति । आलोकविषयतयापि तन्नन्यत्यानित्यर्थः । अत्र पंधाप व्यासज्यत्तियाप्तिपत्र विशेष्यवाधस्तत्र वाच्या यथा धनप्रभवय. हिमस्यादौ, तच्च न सम्भवति, धूमादिसामानाधिकरण्यस्य संयोगवि. शेषस्य बहिधूममाघनिष्ठत्वात्, अपि च आन्धनादौ विशेषणे क्या- प्यभावनिश्चय तदन्छिनपहिरिशेपे व्याप्तिमहादनुमितिः, तथापि प्र. थाक्कविशिष्टव्याप्त्यभिप्रायेण दूपयति नेतिक) नीलधूमे हेतौ साधना. नावांच्छन्नसाध्यव्यापधूमयत्वमुपाधिः। तथा चानोपाधिकन्याभायसा. धनेन वाघ इति शङ्कतेन *चंति । साधनेति नीलधूमवति सर्वत्र धू. मवत्वसत्यादित्यर्थः। फेचिनु उभयत्रोपाधि शकते न चेति । अरद्वारा शरीरस्य क्षि. स्यादावपि जनकत्वमिति शरीराजन्यत्यं नित्यमाप्रतीति अजन्पत्यो. पाधेः साधनध्यापकावमित्यर्थ इत्यानुः । तन्न ! एवं हि व्याप्यस्यासि. दिमुखरत: स्वरूपासिळापत्तेः । तथा च शरीराजन्यत्वे पूर्वोकं तात्प. यम् । तच शित्यादिवृत्तीति साधनाध्यापकावमिनि । हिशे व्यर्थविशेषणतया स्वदभ्युपगतमपनुमान न स्यादित्या- *किञ्चति । उभयत्र पहितित्वमानस्य गमकस्वसम्भादिति भा. पः । चांदराहवेदिक याद चास्यायोगालके साध्यापापकवानोप- धित्वं तदा धूमवत्वापायः साधनध्यापकम्पमिति नुत्पमिति भाषः । ननु गन्धादिपु मध्ये प्रति व्यभिचारपारकतापर्यवसनमेष गन्धमानः ·१९८४ अनुमानचिन्तामणी - ध्यसकावं हि मृत्यविशेपित हेतूकार्यम्, अन्यथा सनिक न्यभिचार स्यास् तस्य च तेन व्यभिचारधारणं तदा यदि व्यभिचार स्यात सच सदा यदि गन्धमात्रयमकत्वं प्रसिद्धं स्यात् नथाच गन्धादिषु माये इति प्रसिद्धि सम्पाय सनिक व्यभिचारधारणप्रयोजकमित्यर- घेराह अपि चेति । (चि०) यत्तु जन्यान्योन्याभावापेक्षया शरीरजन्या. न्योन्याभावस्याल्पत्वात्तेपामेव व्याप्यत्वमिति विप- रीतमेव लावधमिति । तन्न | विरोधाभावन यहूनामल्पस्य च व्याप्यत्वात्स्नेह शीतस्पर्शवत्वजलत्वयोर्गन्धाभावेऽ. विधीस्यधिचीत्वाभावयोरिध । अन्यथा नीलधूमस्यैष व्याप्यत्वे धूममात्रस्याव्याप्यत्वप्रसङ्ग । किश्च स्वन्नये यह; न्योन्याभावापेक्षया जन्यत्वात्यन्ताभावस्यैव व्याप्यता स्यात् एकत्वात् । प्रमेयत्वाद्यनन्तधर्मविशिष्टस्य व्यायाध. पि प्रयोजनाभाचान्नानुमाने तदुपन्यासः । अथ लाघवेन जन्यत्वस्थ शीघोपस्थितिकतया जन्यस्वाभावत्वेन शीघ्र "पाप्तिग्रहः न तु शरीरजन्यभावत्वेन बिल- म्बितप्रतीतिकस्वात् । पत्र विशेषणविशेष्यान्यतराभा- धवति साध्यं तत्र विशिष्टाभावस्थापि व्याप्तिरिति चेन्न । एवं सति उत्पत्तिमत्वे सनि सत्वादिकमानत्यन्ध. सकर्तृकत्वव्याप्यतया न गृह्यत शीघ्रोपस्थितिकतया घटत्यारेष तथास्वात् । यदि च सामान्यविशेषभावा- विरोधाभाषेनोभयस्यापि व्याप्पत्वं तदा शरीराज. न्यत्वजन्यस्वाभाषयोरपि तुल्यम् । किश्च शरीरजन्य स्य विशिष्टंनभायमपि विशिनष्टि न तु साक्षात् , तथा प शरीरजन्पत्याभायोऽखण्ड एव हेतुरतो न व्यर्थ. विशेषणता। न चात्र विशिष्टाभावो विशेष्याभाव एष, चिस्यादापजन्यतापत्तेः । अत एव स्थापनायां शरीरज.

·ईश्वरवादः। १९८५ । न्यत्वमुपाधिः साध्याभावव्याप्याभाव प्रतियोगित्वेन साध्यव्यापकत्वनियमात् । व्यर्धविशेषणेऽधिकं निग्रह- स्थानमिति चेन्न । हेतुइयोपन्यासे ह्यधिकम् । अत्र तु विशिष्टमेव हेतुरिति विरुद्धस्थल उक्कामिति । (दी०) यश्चित्यादि यावदिशेपामावानामेव सामान्याभावत्व. मते । बहुल्पेति। वहमोजन्यान्योन्याभावा अल्पा:शरीरजन्यान्योन्या- भावाः । अपृथिवीत्वं पृथिवीसामान्यान्योन्याभावः स च विशेषा- भावसमुदायः । जन्यत्वात्यन्ताभावस्थेत्यभ्युचयमा, जन्यत्वस्या- खण्डस्य एकस्य विरहेण तुल्यन्यायतया सामान्याभावस्यापि तत्त. जन्पत्वाभावरूपत्वात् । यद्यपि प्रत्येकव्याप्यत्वस्प सम्मषे बहुना मल्पानाच तधात्वम्, न चेह, एकैकस्यान्योन्याभावस्य व्यभिचा. रित्वात् तथा च शरीरजन्याम्पोन्याभावसमुदायस्प व्याप्यत्वे न तत्र क्षित्याद्यन्योन्याभावानां निवेशो व्यर्थत्वात्, तथापि जन्यत्व. शरीरजन्यत्वावच्छिन्नमतियोगिताकावतिरिक्तावेवाभावाविति न तत्र बहल्पभावसम्भव इत्यत्र तात्पर्यमिति ॥ विदुपां निवरिहैकमत्याबददुष्टं निरटति यच्च दुष्टम् ॥ मयि जल्पति कल्पनाधिनाये रघुनाये मनुतां तदन्यथैव ।। इति महामहोपाध्यायश्रीरघुनायभट्टाचार्यशिरोमणि- विरचिता ईश्वरानुमानतचचिन्तामणिदीधितिः समाप्ता। अनुपानदीधितिः सम्पूर्णा।

·१९८६ अनुमानचिन्तामणी (प्रका०) यरिवति शरीरजन्य घटायपेक्षया जन्याक्षित्यादयोऽपीति ते बहवः । प्रतियोगिवाहुल्यकृतं चाभाववाहुल्यमिति भावः। *अन्यथे. ति । तथा चावच्छेदकलाधवं प्रयोजकं न तु व्यक्तिलाघवमिति मा. यः। *प्रयोजनेति । प्रकृते पक्षधर्मतायामुपयोगः शरीरपदस्थति भावः। *अथेति न च यदि तत्र व्याधिरस्ति तदा न प्रथमं व्याप्ति ग्रहो जातस्ततः किं ? पश्चादपि तद्रहेणानुमितिसम्मवादिति वाच्यम् । यत्र थमं व्याप्तिग्रहः तत्रेय व्याप्तिरित्यभिमानेनाभिधानादिति । यत्रे. ति* I निधूमोऽयमान्धनप्रभववाहिरहितत्वादित्यत्राईन्धनरूपविशेषणा भाववति विशेष्यवति ततायःपिण्डे साध्यं निर्धूमत्वं तथा वहिरूपविशे प्याभाववति केवलाद्न्धनवति वनादौ निघूमत्वम् , एवञ्च प्रत्येकस्यधूमा प्रयोजकतया तदभावे विशिष्टामावो हेतुः । न चैवं प्रकृते सिद्ध, जन्य त्वविशेष्यवति शरीररूपविशेषणविरहणाकर्तृत्वरूपसाध्यसम्बन्धानि- श्चयात् क्षित्यादौ पक्षे तस्य सन्दिग्धत्वात । तथाचात्र विशिष्टाभावो न हेतुरित्यर्थः । यत्तु साध्य नेति पाउस्तथाच यत्र विशेषणविशेष्यान्यतरा- भाववति साध्याभावः, विशेषणाद्यन्यतराभावो व्यभिचारीति यावत् तत्र विशिष्टाभायो हेतुः । अत्र तु न तथेति न सहेतुरिति । तन्न । विशे. पणाद्यन्यतराभावस्य व्यभिचारित्वे विशिष्टामावस्य व्यभिचारस्यापि बज्रलेपन्यात् । *अखण्ड एवेति । तथाच शरीरजन्यत्वाभावे जन्य- स्वप्रतियोगिकत्वाभावात् तदवच्छेदेन व्याप्त्यग्रहे विशिष्टावच्छेदेनैव तह इति न धैयर्थ्यमिति भावः। अधिफमिति । अनुपयुकनीलायंशो. पादानादिति भाव । हेत्विति । हेतूदाहरणादिकमधिकं तल्ल. क्षणादिति भावः। (चि०) उच्यते । नीलधूमादौ व्याप्तिरस्त्पेव, अन्य- था विशेषाणासव्याप्यत्वे निराश्रया व्यासि स्यात् । नी. लत्वमपि न व्याप्यतावच्छेदकं गौरवात् किन्तु धूमत्व- मेव दण्डत्वेन कारणत्वे रूपमिच, धृमत्वच न नीलिम्नि किन्तु तदाश्रये धूमे इति न नीलधूमस्य हेतुत्वम् । नील- धूमे नीलस्य विशपणत्वे तविशिष्टे न धूमत्वम् , उपल- क्षणल्वे च धूमादेवानुमितिः। किञ्चव्याप्यतावच्छेदकस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वमिति न नीलधूमत्वं तथा । नचैवं धूम.

·ईश्वरवादः। स्वस्थावच्छेदकत्वेऽपि सामग्रीसत्त्वात् नीलधूमादनुः मित्युत्पत्ती हेत्वाभासत्वं न स्यात् अनुमितिप्रतिवन्ध- कस्य तत्वादिति वाच्यम् । तदभावेऽपि नीलधूमप्रयु- क्तसाध्यवत्प्रत्ययस्य भ्रमत्वेन तत्कारणत्वस्याभासत्व। सम्भवादिति दिक् ॥ एवञ्च शरीराजन्यत्वेऽपि न शरीरमवच्छेदकं गौर- पात, येन विशेषणेन विना व्याप्तिन गृह्यते तस्यैव व्या. प्यतावच्छेदकत्वनियमात् । अत एव गन्धस्यैव व्यञ्जक- वादित्पत्राप्रसिद्धत्वेन रूपादिषु मध्ये इति विशेषणं विना व्याप्तिर्ग्रहीतुं न शक्यते इत्यसिद्विवारकमपि विशेषणं सार्थकमेव । सुरभिधूमविशेषादौ च चन्दनमभवारन्या. देः कारणत्वात् कारणाभावस्प कार्याभाचपयोजकतया व्पाप्पत्वनिश्चया व्यापके च न व्यर्थविशेषणता, विशि- प्टस्य कारणत्वेन व्यापकत्वात विशेषव्यतिरेकिस्थले(१). विपक्षबाधकेनानन्यगतिकतथा विशिष्टस्प व्यापक त्वात विशिष्ठाभावस्य हेत्वभावव्याप्यत्वम् । यत्र च वि. पक्षबाधकं नास्ति तत्र विशिष्टस्य व्यापकतापि न, प. था कार्यस्य विकर्तृकत्वेनापि शरीरजन्यत्वाभावोऽखण्डो हेतुः । यदि हि शरीरजन्यत्वं सकर्तृकत्वमपोजकं स्यात् तदा तदभावप्रयुक्तः सकर्तृकत्वाभाव इति तस्य साध्य. व्याप्यता स्यात्, नचैवं, किन्तुजन्यत्वं लाघवात्तधा तथा चाजन्यत्वमेवोपाधिः । साध्यव्याप्याभावः सा. ध्याभावव्यापक इति नियमेन तस्य साध्यव्यापकतानि. श्वपात् सकतकत्वशरीरजन्यत्वयोप्त्यिभावेन तदा भावपोरपि व्याप्त्यभाव इति व्याप्पत्यासिदत्वाच । - (१)परिशेष व्यतिरकिणीति पाठातरम ।

·१९८८ अनुमानचिन्तामणों अत एव शरीरजन्यत्वाभावस्थाकतकवाव्याप्यत्वात्सद- भावयोरपि व्याप्यव्यापकभाव इति. तिरस्तम् । शरीर जन्यत्वस्प सकतृकत्वाऽप्रयोजकत्वात् । न । चाजन्यत्वं पूर्वसाधनव्यतिरेकत्येन नोपाधिः सत्प्रतिपक्षोच्छे- दकप्रसङ्गादिति वाच्यम् । स्थापनायां यत्राभासत्वं तत्र विशेपादनदशायां,सतप्रतिपक्षे पूर्वसाधनव्या तिरेकस्य साध्याव्यापकत्वेनानुपाधिकत्वात् , यथा श. ब्दोऽनित्यो गुणत्वादित्यत्र शब्दो नित्यो व्योमैकगुण- स्वादित्यादिना सत्प्रतिपक्षे गुणत्वाभावी नोपाधि जलपरमाणुरूपे साध्याव्यापकत्वात,। न चैवमनका. न्तिकत्वमेव तत्रोद्भाव्यं सत्प्रतिपक्षमुपेक्ष्य तस्योद्धा. बनानइत्वात् । किश्च प्रागभावप्रतियोगित्वे सति समवे. तत्वस्य तत्प्रतियोगित्वे सति सत्वस्य,, सत्त्वे, सति उत्पत्तिमत्त्वस्य वा हेतुत्वे, एपामन्यतमध्यतिरेक उपाधिरिति न पूर्वसाधनव्यतिरेकः । अत, एवाजन्य- त्वस्य नोपाधित्वं ध्वंसे साध्याध्यापकत्वादितिन दोपः। (प्रका० ) तर्हि नीलधूमस्य कथं न हेतुत्यमत आह नीलत्वमा पीति । विशेष्यतावच्छेदस्य सम्बन्धिताद्यवच्छेदकत्व एव विशेषण. स्थापि तदवच्छेदकत्वादित्यर्थः । अन दृष्टान्तमा दण्डत्वेने. ति* । ननु नैल्यं व्याप्यतावच्छेदकत्वेन हेती मा प्रविशंतु व्याप्य. त्वेनैव प्रविशस्वित्यत थाह धूमत्वं चेति । व्याप्यतावच्छे. दकापच्छिन्नस्यैव व्याप्यत्वं प्रकृते च धूमत्यं तथा तदवच्छिन्नत्वं च न नैल्य इति व्याप्यतया न प्रवेशस्तति भावः । इदं च वस्तुगवि. मनुरुध्योकम् । वस्तुतो धूमत्वस्य नैल्यचित्वेपि धूमवद्यक्तिस्थलीय तदिति धूममात्रमेय हेतुरिति न नीलघूमो हेतुः, नीलधुमत्वस्यानव. च्छेदकस्यात, नल्यस्यापि धूमत्वावच्छिन्नस्वेनैव हेतुत्वादिति नैल्ये धूम. त्यासत्योपवर्णनाप्रछतमेव प्रकते तुगौरवमेवेति ध्येयः । ननु नीलिनि धूमस्यासस्येपि नीलधूमे धूमत्वमस्त्य अतस्तदवच्छिन्नत्येन हेतुप्रवेश- स्तस्य स्यादित्यत आह-नीलधूम इति । तथाच नीलोपलक्षितधूम.

·ईश्वरवादः। मात्रस्यैव धूमत्वावच्छिन्नत्यान्न केनापि प्रकारेण हेती नैल्यप्रवेश इति भावः । ननु व्याप्यतावच्छेदकमस्तु धूमत्वमा फिन्तु नीलधूमस्थापि व्याप्यत्वातेनापि हेत्ववयवनिर्देशः स्यादित्यत आह अकिञ्चेति । व्या. प्यतानवच्छेदकेन हेतुनिदेशेऽतिप्रसङ्गादिति भावः। ननु धूममात्रनिष्ठा व्याप्ती नीलधृमत्वं न्यूनवृत्तित्वादेव नावच्छेदकं न तु गौरवात, नाल. धूममात्रनिष्ठव्याप्ती नीलधुमत्वमेवावच्छेदकं न तु धमत्वं अतिप्रसङ्गा- दिति चेन्ना न्यूनवृत्तेरपि व्याप्यतावच्छेदकावात् , अन्यथा आलोकाय. वृत्तित्वेन धूमत्वस्याप्यतत्त्यापत्तेः । ननु गौरवेण नीलधूमत्वावच्छेदेन व्याप्त्यग्रहेऽज्ञानरूपासिद्धिरस्तु न तु हेत्याभासीभूताशायमानप्रतिवन्धकवाभावात् । नाच यतो गौर. वान्नीलधूमत्वस्यानपच्छेदकत्वं तदेष व्याप्यवासिद्धित्वेन विवक्षितम्, तस्य शायमानतयैव प्रतिवन्धकत्वादिति वाच्यम् । परामर्श विषया. भाषस्यैय असिद्धित्वेन ग्रन्थकदभिमतत्वात् गौरवस्थातथात्यात् । तथा च व्याप्यत्वासिद्धियर्थविशेषणादावित्यप्यसंवातमिति चेत् । अत्र केचित । यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपत्वलक्षणा व्याप्तिाघया. दनुमितिहेतुः, सकलसाधनाधिकरणे साध्यसत्यं दर्शयतोदाहरणेन सैव प्रदीत इति तदभायो व्याप्यत्वासिद्धिरवच्छेदकत्वामाव एप पर्यवसन्नो नीलधूमादौ नीलधूमधूमन्यरूपावच्छेदकान्तरसत्ये नीलघूम. स्वस्य तद्धटितशरीरस्यानवच्छेदकत्वात् । एवञ्च परामर्शविषयाभाव. त्यमपि समर्थितमित्याहुः । 'अंघ वदन्ति । सम्बन्धितावच्छेदकावलक्षणायां ध्याताययच्छेद. कावं यधनतिरिक्तदेशत्तित्वं तदा तन्नीलधूमेऽप्यस्ति,अथ तर ताश- धर्मान्तराघटितत्वमपि विशेषणं तदा सर्वव्याप्तिलक्षणतो गौरयादनु. मित्यहेतुरेवेति तदभावशानस्य क प्रतिबन्धकता ताशधर्माघटित. त्पादेख्दाहरणोपदर्शनराव नास्तीति न किञ्चिदेतत् । तस्मादिदम. अतत्यम् । नीलधूमे धूमत्वापच्छिम्नव्याप्तिसऽपि नीलधूमत्यायधि. प्रव्यातिविरहो व्याप्पत्यासिद्धिः । स च विशेषणावच्छिविरदो या सम्बन्धविरही घेत्यन्यतित । एक्शबानगर्भ त्यामासलसणं पय. मयिष्यामावत्वं च सवते । न च नीलघूमस्यायन्निध्याश्यप्र. सिक फयमेयमिति वाच्यम् । कस्तूरिकादहनादिप्रतियोगिकपिशेप. ब्यारेय ताभ्याः प्रसिद्धः । न च तारशी व्याप्ति लधूमेऽस्त्येयेति नीलधमत्यापनिज परित्यापलिउनप्रतियोगिझम्यामिविरदस्प पा.

·अनुमानचिन्तामणी म्। ध्यत्वे पुनः संवाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । नीलघूमत्वावच्छिन्नव्यातिप्रति योगिकत्वलक्षणव्यापकत्वाभावस्य बहित्वावच्छिन्ने व्याप्यत्वासिद्धि. पदार्थत्वात् । समानवित्तिवेद्यतया व्याप्यववव्यापकत्वस्यापि परामर्श विषयत्वेनोक्तव्यापकत्वाभावे परामर्शविपयाभावत्वस्यापि सत्वाच।' यद्वा धूमत्यावच्छिन्ने नीलधूमत्वावच्छिन्नव्याप्त्यमाव एव व्याप्य- त्वासिद्धिः। तस्यापि नीलधूमत्वावच्छिन्ने सत्त्वनान्यधर्मावच्छिन्ने विर. हादिति। वस्तुतो बहिनिरूपितधूमनिष्ठव्याप्ती नीलधूमत्यावच्छेदेन व्याप्स्य- ग्रहे ऽज्ञानरूपासिद्धिरित्यपि न स्यात् गौरवज्ञानस्यावच्छेदकत्वज्ञान एवं प्रतिबन्धकत्वात । एवञ्च यासमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितान- वच्छेदकायच्छिन्नसामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नत्व व्याप्तिस्तथा- च नीलधूमेऽप्येताहशावच्छेदकत्वाभावः परामर्शविषयाभावतया भव- स्वसिद्धिः । न च व्याप्तेस्तादृशावच्छेदकगर्भवे मानाभाष इति वाच्या व्यर्थविशेषणे व्याप्तिमप्रतिबन्धस्यैव तंत्र मानत्वात् गौरवज्ञानस्य अवच्छेदकत्वातिरिक्तव्याप्तिघटकपदार्थप्रहाप्रतिवन्धकत्वात् । यथा व्य. भिचारिते व्याप्तिग्रहप्रतिवन्ध पवाव्यभिचारितत्वगत्वे तस्यामानम् । न च तत्र व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धो न भवत्येवेति वाच्यम् । एवं हि भशान रूपासिद्धिरपि न स्यात् । तथैकामसिद्धिं परिहरतो द्वितीयापरिति सिद्धान्तोपि भज्येत । तस्मात्परिहर या तमाहानरूपासिद्धिं स्वीकुरु वा व्याप्तेरवच्छेदकगर्भत्वमिति दिन् । *नमत्वेनेति-ननु शायमानतया प्रतिबन्धकत्वाभावात्तथाप्यस्य कथं हेत्वाभासत्वं किश्चित्प्रयुकं तद्धेतुकत्वं तज्ज्ञाप्यत्वं वानि च लिङ्गो पहितमानपक्षेपि तद्भासते उपस्थापकामाषात् । तत्कथं तद्विपयधेना. नुमिते मत्वमिति चेत् । अनाहुः । अनुमित्याभासताप्रयोजकत्वं त्वामासस्वमिति सम्प्रदा. यमतेनास्याऽभिधानम् । तत्पयुकत्वं तविशिष्टत्वम् । तथा च लिहोय हितमानपक्षे व्याप्यत्वासिद्धी नीलधूमो व्याप्यत्वेनानुमिती भासत इति तस्या म्रमत्यम्। केचित्तु-वहिव्याप्यनीलधूमवान् घहिमानित्यनुमिती झाप्यापक मायस्थ संसर्गविधया मासनात् नीलधूमे च तत्वेन रूपेण तदभावात द्विषयत्न तस्यानमत्वमित्याहुः। पस्नुतोअनन्ययासिधूमधानादनुमितिसत्वेन नीलधूमस्योदेश्यानु। + ·ईश्वरवादः। १९९१ मितिप्रतिवन्धकत्वेनैव हेत्वाभासत्व-शरीराजन्यावादी च विशेष्यस्या- सिद्धतया विशिष्टस्य व्याप्यस्यासिद्धतयानुमितिसामान्यप्रतियन्धका त्वमेव तदेतत्सर्वमभिसन्धायाह- *दिगिति । प्रकृते योजयति एव. मिति । *शरीराजन्यत्पीति । शरीरजन्यत्वाश्रयमात्रप्रतियोगिकया। वदन्योन्याभावपीत्यर्थः । पूर्वोक्तदोपं निरस्थति-*सुरभीति । ननु सुरभिधूमावं न कार्यतावच्छेदकं प्रत्येकसामग्रीद्वयसमाजादार्थसमाज महिम्नैव विशिष्टकार्यसिद्धनौलघटत्ववदिति चेत् । न । विशिष्टस्य कार्यतावच्छेदकत्वेपि प्रत्येककारणताया एव त्याप्यत्वनिश्चयमूलत्य. संभवात् । स्थापनानुमाने पूर्वोक्तव्यापक व्यर्थविशेषणत्वमुद्धरति व्याप. कं चेति* *विशिष्टस्येति । यद्यप्यदृष्टप्रागभावेत्यादिना कृतित्यादि. ना प्रत्येकमेव कारणात्वं न तु ताशकृत्यादिविशिष्टात्मकत्वेन कारणत्वं छत्यादीनां सहकारितया परस्य दंडचक्रादिपदवच्छेदकत्वामावात् । तथापि वस्तुगतिमनुसन्ध्यैतदुक्तं न तु तत्त्वेन जनकत्वं विवक्षितम् । नव. वं न विशिष्टस्य व्यापकत्वमिति वाच्यम् । प्रत्येककारणताया एव तन्मूलत्वसम्भवात् । वस्तुतः प्रत्येकमेव तद्यापकत्वम् । मार्थसमाजम- हिना विशिसिद्धिः । अत एव प्रन्यकृतापि तथैव विभावितं धूमं प्रति तु आन्धनप्रभवचह्नित्वेनैव कारणत्वाद्विशिष्टस्यैव व्यापकत्वम् । न च पहिसंयोग आन्धनसहकारीति वाच्यम् । तत्संयोगे सत्यपि तत्प्रभव. यन्युत्पादं विना ततो धूमानुत्पत्तेरिति वदन्ति । *अखण्ड इति। तथा च प्रतियोगिविशेषणत्वान्न चैयर्थ्यमिति भावः । *अजन्यत्वमिति एवं चाप्रयोजकत्वमपीति ध्येयम् । सत्प्रति. पक्षोच्छेदः-समीचीनप्रतिपक्षोच्छेदः यथा चैवं व्याख्यातं तथोकं प्राक् । अकिञ्चेति । एषामन्यतमः स्थापनाहेतुरपरस्य विरहः प्रत्यनुमानोपा. धिरित्यर्थः । *अत एवेति । यतः समवेतत्वादिघटितस्य जन्यत्वस्या- माव उपाधिरतस्तस्य ध्वंसवृत्तित्वान्न साध्याध्याप्तिरित्यर्थः । • (चि०) अन्ये तु यनिष्ठा यनिरूपिता व्याप्तिर्यन पिशे. पणेन विना न गृथते तत्र विशिष्टं व्याप्पतारच्छेदकम्। अकर्तृकत्वनिरूपिताभावनिष्ठव्याप्तीच शरीरं विनय पनि योगितया जन्यत्वमवच्छेदकं क्लप्समिति न शरिजन्यत्व. मवच्छेदकं धूमे नीलघूमत्व मिय,अतिगौरवेण शरीरजन्य- स्वमप्रतियोगितपाच जन्यत्वं नावच्छेदकमिति व्याप्यता.

·१९९२ अनुमानचिन्तामणौ वच्छेदकाभावान शरीरजन्यवाभावोऽकर्तकत्वव्यायः । व्यभिचाराभावात्तधेति चन्न।क्षित्यादावेव व्यभिचारात्, अन्यधा क्षित्यादिकं नादृष्टहतुकं शरीरजन्यत्वाभावादि. त्यपि स्यात् । नन्वस्तु तावदशरीरनित्यज्ञानादिकर्त्तनुः मितिस्तथापि सानुमितिरयथार्थवाऽशरीरे कर्तृत्वज्ञान- त्वात् ज्ञानेच्छाप्रयत्नेपु नित्यज्ञानत्वात् शरीराजन् सक- तकत्वज्ञानत्वात्, घटः कर्ता घटज्ञानादिकं नित्यं व्योम- सकर्तृकमिति ज्ञानवदिति साध्यम्, न चोपजीव्यवाधः, अनुमितिहपजीव्या, नन्वस्तु तद्याथार्यमपीति चेन्न । कर्तृकार्ययोनिरुपाधिकार्यकारणाभावेन एतस्याप्रपोज- कत्वात्, अन्यथा पर्वते धन्यनुमितिरयधार्था उसयासि. द्ववाहिमद्भिन्ने वहिज्ञानत्वादित्यादिना सकलान्धयव्य- तिरेक्युच्छेदः । किश्चानुमितेरयाथार्थमनेन ज्ञाप्पं, न तु कार्प, तथा च दोपादुत्पन्नस्थानेन ज्ञापने तत्रायमेव दोपो दोषान्तरं वा ? नाथः अन्योन्याश्रयात् उत्पन्ने तस्मिन् ज्ञापनं ज्ञापकादेवं च तस्माद्दोपात्तदुत्पत्तिरिति । नान्त्योऽसिद्धेः। तर्कापरिशुद्धिस्तु न दूपणम् । यदीश्वरः कास्यात्, शरीरी स्थात्, इष्टसाधनताज्ञानवान् स्पात प्रयोजनवान् स्यात अनित्यज्ञानवान् स्थात् क्षित्यादि यदि सकर्तृकं स्यात् शरीरिकर्तृकं स्यादिति ताणां वि. पर्यये आश्रयासिद्धिव्यविशेषणतादिना विपर्ययाप' र्यवसानेनाभासत्वात् । (प्रका०) प्राचां मतमाह । अन्ये वितिभा यनिष्ठेति। यविशेष्यता- वच्छेदकविशिष्टनिष्ठेत्यर्थः । अभावनिष्ठव्याप्तो अभावत्वरूपविशेष्यता पच्छेदकविशिष्टव्यातापित्यर्थः । अत्रेदमनभिमतियाजम् । लाघवेन यनिष्ठेत्यत्र व्यक्तिपरत्वं न तु विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नपरत्वं गौर चात् । एवञ्च शरीरजन्यवाभावनिष्ठव्याप्ति शरीरपदं विना न गृहते - F ·ईश्वरवाद। प्रतियोगितावच्छेदका विनाऽभावग्रहस्यैवाभावात् । तथा च कथं न विशिष्टस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वम्, अन्यथा जन्यत्वाभायोपि व्याप्यो न स्यात् । सकारणकावाभावादी जन्यत्वविशेषणं विनाऽपि भावत्या. वच्छिन्नव्याप्तिग्रहादिति केवलव्यतिरेकिण्युभयसिद्धसाध्यवत्वं फेवलाय. यिन्युभयसिद्धसाध्यवद्भिन्नत्वं चाप्रसिद्धमिति अन्वयव्यतिरेकीत्युक्तम् । (चि०) ननु क्षित्यादाककर्तृसिद्धिःकुतः? एककर्तृकत्वेन पाप्तयभावात्। न च लाघवात, तस्याप्रमाणत्वात्। सक- तकत्वप्रमाणादेव लाघवसहकृतात्तत्सिद्धिरिति चेत्।न तावदनुमितिमात्रे लाघवं सहकारि, व्यभिचारात् माना. भावाचान हिलिङ्गपरामर्श सति तदिलम्वेनानुमितेर्षिल. म्बो. येन तत् सहकारि स्यात् । नापि लध्वनुमितो, अ. न्पोन्पानयात्।नापि व्यत्यनुमितौ, धूमेन वदयनुमिता. वेकदिहस्तादिसंशयाभावापत्तेः। साधकाभावेन नानात्वा- सिडी कर्तृसिद्धेरेबैककर्तृसिद्धिरिति चेत्। न। एकत्वसा. धकामावेनैकत्वासिद्धौ कर्तृसिद्धिरंच नानासिद्धिरित्यस्या- पिसुवचत्वात्।अध यमर्थमनालम्पमानाऽनुमितिःपक्षेन साध्यसंसर्ग विषयीकरोति सं पक्षधर्मतापलात् सिद्धय- ति न त्वधिकमपि, तथा च द्वितीयं कर्तारं न विषयी. कुर्वत्यपि कर्तारं विपपीकरोत्येवेति न दितीयमवगाह- ते, एकस्तु का सिद्यति तदविपपत्वे कषिपयतैव न स्यात् एकविषयत्वाभावे नानाविषयत्वस्याप्यभा. वात, तद्घटितत्वात्तस्पति चेत् । एवं तर्हि ककत्वमा पिन विषयः स्यात् एकत्वविषयत्वं विनापि कर्तृविषय- स्वसम्भवात्। वस्तुगत्यैकः सिद्ध्यति न त्वेकत्वेनेति चेन, एकत्वासिमा वस्तुगत्येक इति ज्ञातुमशक्यत्वात्, तथा चेश्चरे एकत्वानकत्वयानित्यसंशय इति । उच्यते । यत्र प्रमाणे लघुगुरुविषयता सम्भवति २५०

·अनुमानचिन्तामणी
तत्र लाघवसहकारिता, कारणताकार्यताच्याप्यतादि-
प्राहके प्रत्यक्षे प्रवृत्तिनिमित्तग्राहके उपमाने- श.
दशक्तिग्राहकेऽनुमाने तथाविधप्रमाणमात्रे च स.
कलतान्त्रिकैः सहकारित्वकल्पमात् । एवं लाघवमेव
गौरवमिति ज्ञानानन्तरं वाधक विना लघूनामेव कार•
णत्वकार्यवव्याप्यत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्वशब्दशक्यत्वानां
ज्ञानदर्शनात् । तत्रापि लाघवानादरे शब्दशक्यत्वादि.
संशये तन्मूलकव्यवहारोच्छेदो विनिगमकाभावात्, सो.
sपं विचारमारभते लाघवञ्च तदङ्गं नाङ्गीकुरुते इति म.
हासाहसम् । नन्वेवं वस्तुगत्या नानाकरकेषु घटत्वेन
कुलालककत्वानुमानेऽपि चाधकानवतारदशायां ला-
घवादेककर्तृसिद्धिः स्थात्, न चेष्टापत्तिः, अनुमित्यनन्तर
()नानात्वैकत्वे संशयादिति चेन्न । तत्रापि लाघवेन कत्र
क्यमेव सिध्यति तत्सन्देहस्तु ज्ञानप्रामाण्यसशयादि.
ति पश्चान्नानाकर्तृकत्वसाधकप्रमाणादेवैककर्तृकतानुमान
तत्र वाध्यतेन चैवं क्षित्यादिकर्तव्यपि प्रामाण्य संशया.
देकत्वानेकत्वसंशयो दुरुच्छेदः एकत्वे वाधकस्याभावेन
प्रामाण्यनिश्चयात्। न चैकत्वसाधकाभाव एवं बाधकः,
अनुमितेरेव लाघवसहकारेणकत्वसाधकत्वात् ।
(प्रका०) अन्योन्याश्रयादिति* । लाघवज्ञानजन्यानुमितित्वस्यैव
लध्वनुमितिवादित्यर्थः।
अगर प्रमाण इति* 1 नवेध सभवलघुविषयताकानुमितित्व लाघय
झानकार्यतावच्छेदकामति पर्यवसनम्, तथा च यत्र तज्ञान न जात
वस्तुतो लघोरबानुमितिस्तत्र व्यभिचारः । न च लाधवक्षानजन्या.
नुमितित्वमव तथा, अन्योन्याश्रयादिति चेत् । न । लाघवगौरवोप
स्थितिकालीनलघुविषयताकानुमितित्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वाद। मनु
तथापि लाघवानोपनीतमकत्व प्रकारीभूयानामती कथ भालता, व्या:
(१) नानफतफत् इति पाठान्तरम् ।

·। ईश्वरवादः। प्याद्युपनीतादन्यस्यानुमितो भाने मानाभावादिति पूर्वोक्तविरोधात् । न च वस्तुगत्यैकः सिद्ध्यति न वेकत्वमपीति वाच्यम् । एकात्यानेकत्व. संशयतादवस्थ्यात् । अबाहुः । व्याप्त्याउनुपनीतमपि लाघवज्ञानोपनीतमनुमिती भा. सवे नान्यत् अतिप्रसङ्गात, . लाघवज्ञानमात्रस्य प्रमाणमाघसहका• रित्वकल्पनात् , तदिदमुक्कं तथाविधप्रमाणमात्र इति । अत्र ला. घवज्ञानोपनीतत्वस्यैव नियामकत्वान्नातिप्रसङ्गः । व्याप्त्यादीत्यादि. ग्रन्थस्तु लाघवानुपनीतविषयकः । नन्वेकविषयत्वेप्यनेविषयत्वसं. भरासंशयतादधस्थ्यमिति चेन। एकमात्रकर्तुत्य एव लाघवावतारा. तस्यैवानुमितिविषयत्वात् । अत एव नानाकर्तृ के घटे पश्चादेककर्त: कतावानं वाध्यत इत्यने वक्ष्यति, अन्यथा नानाकर्ते केवप्वकर्तृक तावानस्य प्रमात्वे वाधासम्भवादिति । (चि०) अन्ये तु क्षितिकर्ता अङ्गुरकत्रभिन्नः अश. रीरकर्तृत्वात् अकरकर्तृवदित्यभेदानुमानादेककर्तृसि. दिः । न च क्षितिको अङ्करकरीतन्नः अङ्कुराकर्तृत्वात् कुलालयादिति सत्प्रतिपक्षः, अनित्यज्ञानानामाश्रयत्व- स्योपाधिस्वादित्याहुः। अत्राप्यप्रयोजकत्वे भेदाभेदपो. गौरवलाघवे एष शरणम् । तथापि कधं नित्यसविपयज्ञानसिद्धिः । पक्षः धमतापलादिति चेत्, व्यापकतयाऽवगतस्य पक्षसम्य. न्धमानं पक्षधर्माद्धेनोः सिध्यति, तथाच पक्षे तदुपादान. गोचरज्ञानमा सिद्धयेत् नतु नित्यसविपयज्ञानं, तेन रूपेण व्यापकत्वाग्रहात् । न च येन विनानुपपत्तिः सोऽपि विपया, व्यतिरेकविलपापत्तेः । अत्र माचः । यमर्धमनालम्बमानानुमितिः पक्ष मापसम्पन्धं न विपपीकरोति स पक्षधर्मताय- लान् सिद्धयतीत्पनुपपत्तिमूलकोऽन्यपी, प्रतीत्यनुपपत्या चस्पतिरेकी । तदिहाऽनादिह्यणुकादिकार्यप्रयाहस्प प. -- - ·. १९९६ अनुमानचिन्तामणी क्षत्ये तदुपादानस्यानादिज्ञानगोचरत्वं विना नो. पादानगोचरज्ञानजन्यत्वमनादिकार्यप्रवाहस्पानुमिति. रालम्बते, अनादितच च नित्यता, सर्वमुक्तावपि तत्स- ज्वमनादिभावत्वात्, पक्षतपादानविपपतैव च सर्ववि- पयता, लाघवात्तु तायविषयकमनायेकमेव ज्ञानं सिद्ध्य- ति, न तु नित्यानित्यज्ञानानीति । (प्रका०) अन्य इत्यास्वरसाजमुदाटयति अत्रापीति कि. चोक्तानुमानेन क्षिनिक रदरफर्मभेदानुमिवावपि सागरादिक रेतद्भिन्नस्वसंशयादीश्वरनानात्वसंशयतादवस्थ्यमिति! अनादिभाव. स्वादिति । यद्यप्यनुमिती नानादित्वं विषयस्तथाऽप्यनादिकार्यप्रवाह विपयत्येन तत्सिद्धिरिति भावः। ' (चि०) नव्यास्तु अनित्यज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशे- पणात ज्ञानं सिध्यत् नित्यमेव सियति अनित्ये बाधात् । वाचस्पतिमिश्रास्तु लाघवादेकज्ञानसिद्धावुत्पत्ति- मतोऽनादिकार्यवाहं प्रत्यजनकत्वात् परिशेषेण नित्य- ज्ञानादिसिद्धिः। नियतविषयता च ज्ञानस्य कारणाधीना, कारणच नित्यज्ञानानिवर्तमान नियतविषयतामादाय निवर्तत इति सर्व विषयवसिद्धिरिति । पटपदार्थीप्रतिपादकवेदकर्तृत्वनेश्वरस्य पट्पदार्थी- गोचरसाक्षात्कारवत्वेन वा साक्ष्यम्।घटाकाशसंयोग प्रतीश्वरस्थ कर्तृत्वात घटादिगोचरमपि ज्ञान सिद्धमि. ति केचित् । (प्रका)नव्यास्वित्यस्त्वरसोद्भावनम् । तदीजं तूपनीतभानानीका रान्नित्यज्ञानजन्यत्वं पक्षधर्मतावलादपि न सिधतीति। ननु तथापि कथं सर्पविषयत्वमित्यत आद नियतेति । एवं च पक्षतदुणदानाद्यतिरिक्तविषयत्वमपि सिद्ध्यति । एतेन प्रथमकल्पेऽस्व. रसोपि चिता पक्षादिविषयत्वे तत्र सर्वविषयत्वासिद्धेरिति । (चि०)ननु घटादीनां कथमीश्वरककर्तृत्वं भवति धर्ट- ·ईश्वरवादः। ईश्वरकर्तृका कार्यत्वात् क्षितिवदिति चेन्न । घटस्य द्वि. कर्तृकतपातदुदृष्टान्तेन क्षित्यादेरपिदिकर्तृकतापत्तेः(१), तथाच घटवत् क्षितिः चितिवघट इतीश्वरानन्त्यम् । कार्ये कर्तृत्वेन कारणता न तुदिकर्तृकत्वेनेति चेतो तर्हि नेश्वरकर्तृकत्वेन कारणता किन्तु कर्तृत्वेनेति । मैवम् ।ज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्वविषयतया घटायुपा- दानविषयत्वमपीति कथं न तेषां घटादिकारणत्वं कुला. लादिज्ञानतुल्यत्वात्। तदाहुराचार्याः "परमापबदृष्टाधि- छातृसिद्धौ ज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्वविपयत्वे वेमाध. धिष्ठानस्यापि न्यायप्राप्तत्वात् न तु तदधिष्ठानार्थमेवे. श्वरसिद्धिरिति । "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वप्रवर्तते" इत्यागमाचायमर्थोऽध्यव्यवसेयः । अधेश्वरस्य सर्वज्ञत्ये सर्वविषयभ्रान्तेर्जाने ईश्वरोऽपि भ्रान्तः स्यात् भ्रमस्येच तस्यापि भ्रमविपयविषयकवादि- ति चेत् ।न। रजतत्वप्रकारकज्ञानवानयमिति ज्ञानं न भ्रमः अभ्रान्तस्य तथात्वात् । इदं रजतमितिज्ञाने रजतत्वं प्रका- तेन स भ्रमः, ईश्वरज्ञाने च रजतत्वप्रकारकत्वं प्रका. र इति स न भ्रमः । अत एवास्मदादिरपि भ्रान्तिको न भ्रान्त इति । (प्रका०) नन्विति, तथाच कथं जगनिर्मातृत्वमिति भावः। न. ब्रान्त इति । न हासविपयत्वेन ब्रमत्वं, किन्तु व्यधिकरणमफार. फत्येनेति भाषः। (चि०) स्पादेतत् प्रयोजनं विना कथमीश्वरः प्रव. तते ? सुखस्पाभावात् . अधाभावेन निर्मुखस्यात् । करुणपाप्रवर्तते इति चेत् । तर्हि परसुखदुःखप्रहाणे प्रयो. जने, तयाच सुखिनमेव सृजेन नाराकिणम् । धर्माधर्मपर. (१) दिरपि विकका स्यादिति पाठान्तरम् ।

·१९९८ अनुमानचिन्तामणी तन्त्रत्वात् तदनुरूपं फलं प्रापयतीति चत् । तवश्यक- त्वात् कर्मनिर्मितमेव, जगदौचित्र्यमस्तु किमीश्वरेण अनपेक्षितकीटादिज्ञानवता। कर्मनिरपेक्षत्वे चैकदैव सदा च सर्गमलयौ स्यातां, ज्ञानादीनां नित्यत्वात् । किश्च तत्पयनस्प करुणाजन्यत्वेन शरीरादिजन्यतापत्ती संसारितापत्तिरिति । न । ईश्चरानभ्युपगमे विचारस्या- श्रयासिद्धत्वात् । तमभ्युपगम्प पृच्छसि चेत्, आकर्णय । जगत एव तदिच्छाविपयत्वेन स्वष्टसाधनताज्ञानसत्वात् । (प्रका०) *स्वेटसाधनत्वति । तथा च यत्नस्य प्रयोजनमान- व्याप्यत्वमव्याहतम्, प्रयोजनमानजन्यत्वनियमच जन्यत्वोपाधिदापित इति भाव। - (चि०) वस्तुतस्तु क्षित्पादितत्तदसाधारणऋमिका- दृष्टादिसामग्रीसमवाहिता ईश्वरज्ञानादयो यदा भवन्ति तदा क्षित्यादिक करोंतीति व्यवहारः। सर्गप्रलयासाधा. रणक्रमिकादृष्टादिसामग्रीसमवहितत्वमेव तदिच्छाया- श्चिकीर्षासंजिहीत्वेि । न चैवं किं तज्ज्ञानादिनेति वाच्यम् । क्षित्यादीनां कार्यत्वेन ज्ञानजन्यतया नित्य ज्ञानादीनामपि जनकत्वाद, सुखादिशब्दयोरामाका- शादिवत् । नन्वशरीरात कथ वेदघटादिशब्दव्यवहारसंप्रदाया। उच्यते । सर्गादावदृष्टोपगृहीतभूतभेदान्मीन शरीरो. पत्तावदृष्टवदात्मसंयोगादृष्टसहकृतपयनवदीश्वरसं. योगाद्वा सकलदार्थगोचरज्ञानाद्विवक्षासहितान्मनिक- लेवरकण्ठताल्वादिक्रियातज्जन्पसंयोगादेदोत्पत्तिः । एवं कुलालादिशरीरावच्छेदेनाहटसहकृतपयनवदीश्वर- संयोगात्तयुद्धीच्छासहितचष्टोत्पती(१)सकलघटानुकू: (१) सहितात्प्रयत्नोत्पत्तौ इति पाठान्तरम् !

·। ईश्वरवादः। लव्यापाराद् घटोत्पत्तिः । एवं प्रयोज्यप्रयोजकज्ञानीय व्यापाराभिमतशरीरावच्छेदेनापि अदृष्टसहकृते(१)श्व : रज्ञानच्छामयनादेव वाग्व्यवहारः, ततस्तत्सुशीलो(२) वालो व्युत्पंचते सोऽयं भूतावेशन्यायः । (प्रका०) प्रयोजनशानापेक्षा प्रयत्रोत्पत्तौ न तु तत्स्थितावपीत्याह भवस्तुत इति* *करोतीति । ईश्वर इति शेषः। ननु तादेच्छायाः सिशक्षारूपत्वे प्रलयो न स्यात संजिहीरूपत्वे च सगों न स्यादि. त्यत आह सतिक सुखादीति । भावकार्यस्य समवायिकार: णजन्यस्वनियमाद्यथात्मादिजन्यत्वमिति भावः । मीनशरीरेति । तश शरीरं नेश्वरस्य तदष्टोपगृहीतत्वाभावात् किन्तु संसारिण एवेति ध्येयम् । अत एवाह तोयं भूतावशन्याय* इति । न चैवं संसात्मिा न सिद्ध्येत् तद्यापाराणां भूतायेशन्यायेन प. रमेश्वरादेव सिद्धरिति वाच्यम् । तथासत्यदृष्टाभावेन शरीरासिद्धी भूतावशन्यायस्यापि असम्भवात् भगवत्याभावात् । (चि०) यत्तु-पधा लिप्यादिना मौनिन्लोकोऽनुमाप पठ्य ते तथा सर्गान्तरोत्पन्नतत्त्वज्ञानवता भोगार्धसर्गादायुत्- पन्नेन मन्वादिना सर्वज्ञेश्वराभिप्रायस्धवेदः साक्षा- -त्कृत्यानूयते, ततोऽग्रिमसंप्रदायः, स एव च कायव्यूहंक- त्वा वाग्व्यवहारं करोतीति-मतम्। तन्न । प्रतिसर्गायन- तसर्वज्ञकल्पनायां गौरवात् , तेपामेय क्षित्पादिकर्तृत्व- सम्भवेन ईश्वराननुमानाच । एतेन सर्गादा सर्गान्तर- सिद्धयोगिन एव क्षितिकारः सन्त्विति निरस्तम् । सर्गा- दावनन्तसेवज्ञसिद्धिय किं प्रमाणान्तरात् क्षित्यादिक- दृग्राहकादा। नायस्तभावात्। नान्यः अनादिह्यणुकादि- कार्यप्रवाहस्प सकर्तृकत्वानुमानाल्लाघय सहकृतादक- स्यैव. सर्वज्ञस्य सिद्धः॥ (१) प्रयोज्यपद्धप्रयोजकबरभाषादिमीररूपायनाइटम पछतेति पाठान्तरम्। (२)तदशीति पाठान्तरम। F ·.. २००० अनुमानचिन्तामणी अधेश्वरज्ञानमूलकशब्दशक्तिग्रहे प्रयोज्यव्यापारा; नुमितघटज्ञाने, घशब्दस्य कारणताग्रहो भ्रमः स्यात् तदीयज्ञानस्य नित्यत्वात्, तथा चतन्यघटशदशक्तिमा हस्य भ्रमत्वे मफलशब्दज्ञानं भ्रमः स्यात् भ्रमपरम्परामू लकत्वात् । अनित्यसर्वज्ञमूलकशब्दत्वग्रह च नापं दोप इति चेन्न | व्यापारानुमितमिदं घटज्ञानं घटपदजन्यमिति ज्ञानस्य शब्दशक्तिग्रहकारणस्य भ्रमत्वेऽपि घटपदं घट्ट- शक्तमिति ज्ञानस्प यथार्थत्वात् विषयायाधात् । न च भ्रममूलकत्वेन तस्य भ्रमत्वमनुमेयम् । तदशेपाधिकरणमा काराभावेन याधात् बाधितविषयत्वस्योपाधित्वाच । अत एव घटमानपेति शब्दानन्तरं सूत्रसधाराधिष्ठित.' दारुपुत्रकस्य घटानयनव्यवहारदर्शनावालो घटपदे व्युत् पद्यते । तन्मूलकशाब्दज्ञानमपि न भ्रमः, तस्यापि भ्रम स्वे प्रयोज्यव्यवहारादिदानी व्युत्पत्तिन स्यात्, किमयं प्रयोज्पश्चेतनव्यवहारान्युतपन्नोऽचेतनव्यवहारदेति सं. शयस्य बज्रलेपायमानत्वात् ॥ "विश्वतश्चक्षुरुत वि. श्वतो मुखो विश्वतो वाहुरुत विश्वतः पात् । सं बाहु- भ्यां धमति सं पतत्रैर्यावाभूमी जनयन्देव एकः इत्यादि श्रुतयः- उत्तमः पुरुपस्त्वन्या परमात्मेत्युदाहृतः पो लोकत्रयमाविश्य विभपव्यय ईश्वर: इत्यादयः स्मृतयश्च बढ्यो मानत्वेनानुसन्धेचा इति।। इत्यनमानचितामो.raril: 1 ·शक्तिवादः। २००१ : (प्रका० ) *ईश्वराननुमानाचेति । यद्यपि मन्वादिशरीरारम्भक घणुकादिकर्तृत्वेनेश्वरानुमान स्यादेव। तथापीवास्याप्यावश्यकांचा. रिक मन्वादिनेति भावः । विश्वतश्चक्षुः-विश्वविषयकसाक्षात्कारवान् विश्वतोमुखः-विश्वविषयकवचनवान् । विश्वतोबाहुः-विश्वविषयक प्रयतवान्, विश्वतस्पात् विश्यव्यापी, वाहुभ्यां-धर्माधर्माभ्यां, संपत परमाणुभिः, संघमति-संयोजयति । किमर्थमित्यत आह द्यावाभूमी सं. जनयन् । यावत्यू लोकसतर्फ भूमीत्यधोलोकसप्तकमुपलक्षितम्।संवयं व्यवहिताश्चेति सूत्रेण धमजननाभ्यामधीयते । स्मृतिविरोधेन श्रुतेर. न्यपरत्वमाशझ्य तद्विरोधमेव दर्शयति उत्तम इति । ॥ इत्यनुमानखण्डावशिष्टांशान्तामणिव्याख्यानप्रकाशे ईश्वरवादः॥ (चि०)स्यादेतत् ईश्वरवत कार्येणैव शक्तिरप्पनुमी. यते, तथाहि यादृशादेव करतलानलसंयोगादाहो जायते तादृशादेव सति प्रतिवन्धके न जापते, अतो यदभावात कार्याभावस्तहहयादावभ्युपेयं तेन विना तदक्षावाय. तदाहामायानुपपत्तेयंतिरेकमुखन शक्तिसिद्धिः । न चा. दृष्टवैगुण्यम् , दृष्टसाढण्ये तदभावात् , तस्य तदर्थत्वात्। अन्यथा दृढदण्डनुन्नमपि चक्र न भ्राम्पेत् । अथाह विलम्पादपि विलम्पो यथा पन्ध्यास्त्रीसंप्रयोगे परमाणु कर्मणि अध्यपनतुल्यत्वेऽपि एकत्र फलाभावे घेति चेन्न । अष्टविलम्पो हि न तन्नाशानुत्पादो, मण्यपसा. रणानुपदं दाहाभावप्रसङ्कात । किश नियमतो माणसङ्का पे कारोभावस्तभावे कार्यमिति दृष्टत्वात् मण्याघभाव अन्यथा कदाचित् मण्यायभावेऽपि तभावान कार्य स्यात् , वन्ध्यासंप्रयोग तु दृष्टय. भिचाराददृष्टविलम्पादेव विलम्पः । अदृष्टय फचित् साक्षाजनकम् , अन्यथा परम्परया हेतुरापि न स्पान् । न च समप्रज्ञयो समच) निरपवादद्मभ्यस्यतारेकामग. •निम्नमिठि पाठान्तरम् । एच कारणम्, ·अनुमानचिन्तामणी . ल्मो नापर इति दृश्यते । न च सर्वोत्पत्तिमझामदृष्टं नि. मित्तकारणम् , 'अगस्यागमनसाध्ये सुखे तदभावात् तद्धि नोऽधर्मात् 'सुखत्वात् नापि धर्मात् । तेन(१) अगम्यागमनमुत्पाद्य सुग्घमुत्पादनीयम् , तथा गम्यागमनकारणत्वेन न स धर्मः, श्पेनापूर्ववनिषिद्धफल- कत्नानर्थकत्वात् । दाहप्रतिकूलादृष्टादेव दाहाभाव इति चेन्न । तस्योत्तेजकाभावसहितमण्यजन्यत्वे तत्राऽदाहा र्थिनोऽप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । तज्जन्यत्वेऽपि तदुत्पादका. देव दाहाभाव इति किमदृष्टेन, प्रथमोपस्थितत्वादुपजी. व्यत्वाच । प्रतिवन्धकाभाव हेतुत्वस्य तेनाभ्युपगमात् अदृष्टोत्पत्तौ शौचाचमनादेः साधारणस्यात्राप्यन्वयः स्यात् , अशुचेरेव तदुत्पत्तौ शौचे सति तदभावापत्ते, प्र. तिपक्षसन्निधापकादृष्टस्यैव प्रतिवन्धकत्ये सति मण्यप्रयो. गेऽपि दाहानापत्तिः अग्रिमकाल एव सन्निधिदर्शनेन तदा सिद्ध्यभाचीत् । अस्तु तर्हि उत्तेजकाभावसहकृतप्रतिष- न्धकामावस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुत्वम् । एवं केवलो. त्तेजकसद्भावे उभयसत्वे उभधाभाषेच विशिष्टभावोs. नुगतो हेतुः । प्रतिवन्धकत्वञ्च कारणीभूताभावप्रतियो. गित्वं, तच्च मण्याद्यभावत्वेन न तुप्रतिवन्धकाभावत्वेने ति नान्योन्याश्रयः। अत एव प्रतिवन्धकत्वाभिमतमण्या- दीनामभावकूट एव कारणं तेन माणिसावे मन्त्राथ. भावेऽपि न कार्यम् । अनतिरिक्ताभावादिमते च व्य. वहारार्थ तत्स्थानाभिषिक्तस्य हेतुत्वम् । न चाभावो न कारणम्, भाववत्तद्ग्राहकतौल्पात् । दृष्टश्च कुड्यसंयोगा भाषस्य गती, अनुपलम्भस्गाभागविजाने, विहिताकर (१)तदिनाऽधर्मात्सुन स्यात् न धर्मात् एतेनेति पाठान्सरम।

·शक्तिवादः। णस्य प्रत्यवाये, निदोषत्वस्य वेदप्रामाण्ये जनकत्वमिति माञ्चः। मैवम् । विशिष्टं हि नार्थान्तरं येन तदभावोऽनुगत; स्थात्, किन्तु विशेषणविशेष्यसम्बन्धा इति तेषां प्रत्ये. काभावस्य हेतुत्वे कचित् विशेषणमण्यभावः कचिदु. त्तेजकाभावरूपविशेषणाभाव:-कचिदुभ, कारणमिति व्यभिचारानकमपि हेतुः स्यात् । (प्रका०) प्रसङ्गादाह *स्यादेतदिति* 1 *कार्यवेति । यथा ब. नुमीयत इति नैयायिकदिशा उपदर्शिताया अर्थापत्तेः पृथक्नेन स्वय स्वीकारादिति ध्येयम् । नन्वेवं कार्येण न तदुनयनं किन्तु कार्याभावे. नेत्यत माह व्यतिरेकेतिका व्यतिरेकनिरूपकतया तत्प्रयोजकमित्यर्थः) वस्य अष्टस्य, तदर्थत्वात् दृष्टसाहुण्यार्थत्वात्,तथा च दृष्टसाहुण्यमेवा- दृष्टसाहुण्ये मानमिति भावः । परमाण्विति । पण्डप्रलये परमाणु. कर्मणि सत्यपि यथा न अणुभारम्भसंयोग इत्यर्थः । पूर्वारष्टस्य नाशादप्रिमस्योत्पादकाभावादाहो न स्यादित्याह मण्यपसारणेति । न च मण्यपसारणेनैव तदादष्टमुत्पद्यत इति वाच्यमं । तस्य विहित. निषिद्धनरत्येन तदजनकत्वादिति भावः। मण्याद्यभाव पवेति । इदं चाइएकारणतानिरासायाभिप्रायेणापाततः, वस्तुतोऽस्यापि न कार. पात्वमित्यप्रे वक्ष्यति । तदभावात्-अष्टाभाघात । पन्ध्येत्युपलक्षणम् । परमाणुकमणीत्यपि द्रष्टव्यम् । नन्वष्ट होपसंहारद्वारय सर्वत्र जनक न तु साक्षादित्यत आह अहट चंति । *अन्यतिकाद्वारे तस्प साक्षा. जनावं स्वीकार्यमेव शापि द्वारातरापेक्षायामनवस्थानादिति भा यः। नतिकातथाच दापि तदेव बनकमिति मावः । यति । चोदनालक्षणोऽयों धर्मत्पर्धपदेन श्रेयस्कारार्धन येनापूर्वमनरूपं यातं तस्य निपिशापधजनकत्वनायकरत्यात , तददयमपिन धर्म इत्यर्थः । दाइप्रतिकूलतिक । नियताग्निसापदादातालमेगा. रएमुत्तायत इति नान्यातरजन्यहाइप्रतिवन्ध इति भावः । शान्त. रमाह-भरऐति । शुचरिति । पामागमादी तया दर्शनारिति भाषः । उभपसरवे-उजकप्रतियाधस । तथेति । कारपस्य. मित्यर्थः । माणसनावे-उत्त्रकामावविशिएमपिसनाप । (चि०स्यादेतत् प्रतियोगिभेदादिवत् प्रतियोगिताय.

·अनुमानचिन्तामणी , दकविशेपणभेदेऽप्यभाषोभियते, अन्यथा पृधिव्यादित्र. यप्रत्येकरूपाभावेऽवगतेऽपिवायौ रूपसंशयो न स्पात् । पवञ्च यथा केवलदण्डसद्भावे दण्डपुरुपसद्भावे याभावे च विशेषणविशेष्योभपाभावप्रयुक्तः केवलपुरुषामावो.' उपाधितानुगतब्यवहारबलात् प्रतीतिसिद्धः तथा वि. शेष्यस्य प्रतिवन्धकस्याभाचे विशेषणस्योत्तेजकाभा. यस्याभावे दयाभावे च केवलप्रतिवन्धकामावो विशे. प्यविशपणोभयाभावव्यापकोऽनुगत एव दाहकारण- मस्तु । अथ विशेषणाद्यभावादेव केवलपुरुपाभावव्य- वहार एक शक्तिमत्त्वादिति चेन्न । अनुगतव्यवहारस्या- नुगतज्ञानसाध्यत्वात् शक्तश्चातीन्द्रियत्वात् । अधोते. जकमपोगकाले मणेः कोऽभावः ? न तावत् प्राकूप्रध्वंसा- भावी, तयोः प्रतियोग्यसमानकालत्वात् । न च श्या- मोऽयमासादित्यत्र यथा श्यामध्वंसप्रयुक्तः श्यामघटत्वन पघटस्पध्वंस एव तथोत्तेजकाभावध्वंसप्रयुक्त उत्तेजका- भाववत्वेन मणिध्वंस एवेति वाच्यम् । बसस्थानन्तत्वे उत्तेजकापनयेऽपि दाहप्रसङ्गात् । नाप्यत्यन्ताभावः, स्थकादाचित्फत्वाभावादिति चेत् ।न । यथा दण्डोपनयाप. नयदशायां केवलपुरुपानाव उत्पादविनाशवान् अन्प- थाऽबाधित केवलपुरुपामावतदभावव्यवहारयोरुपपादपि. तुमशक्यत्वात् , तपोत्तेजकोपनयापनयशृङ्खलायां प्र. तिवन्धकाभावाऽपि तथैव स्वीकरणीयः तुल्यन्याय- त्वात् । यदि च संसर्गाभावनयवैधात्तत्र नाऽन्तर्भ- वति, तदा तुरीप एव संसर्गाभावोऽस्तु, न हि क्लप्स. विशषपाधे सामान्ययाधो, विशेषान्तरमादापापि तस्य सम्भवात् । अन्यथा क्लप्तानादिसंसर्गाभावधर्पण ·शक्तिवादः।- २००५ ध्वसोऽपि न सिद्धयेत् । व्यवहारानुपपत्तिश्च तुल्यैव । सोऽयमस्माकं सगोत्रकलहो न तु शक्तिवादः । (प्रका०) प्रतियोगीति । यद्यपि प्रतियोगिभेवस्थले मतियोगिताच्छे. दकभेदस्यावश्यकत्वात्तभेदादेव भेदस्तथापि यथा प्रतियोगिभेदोऽभाष. भेदच्याप्यस्तथा प्रतियोगितावच्छेदकदापीत्यर्थः । एवञ्चति केवल दण्डसगावे उभयाभावाद्दण्डपुरुषसगावे विशेषणाभावाहण्डपुरुषो. भयामायै च विशेष्याभावाण्डाभावविशिष्टपुरुषामाय इत्यर्थः प्रयु- क्त इति विशेषणादिविरहाल्पतरव्याप्त इत्यर्थः । अनुगतेति । यद्यपि शब्दप्रयोगरूपे व्यवहारे व्यभिचार: नानार्थशब्दानुगमेपि विषपाननुग. मात, तथापि व्यवहारशब्देन ज्ञानमेय विवक्षितम् । न चयमनन्यपः। शान विषयिणा विपयस्योपलक्षणात् । तथा चानुगतानस्यानुगत. विषयसाध्यवादियों द्रव्यः । ननु शक्तिरेवानुगता तद्विषयो. स्त्यित्यत आह शकेश्चति । शामवंसप्रयुक्त-तनियतः, न तु तजन्यः समसमययादिति ध्येयम् । न तु घदत्यन, घट मासी. दिति अस्पयाभावादिति भावः । *सोयामिति । उत्पादविनाशवान् तुरीयसंसर्गाभावोऽस्तु नोभयथापि शक्तिसिद्धिपिति भावः । (चि०) अस्तु वा धंस एवासी, संसर्गाभावविभागे जन्याभावत्वेन ध्वंसस्य विभजनात् । न चैवं विनाशवः धन प्रागभाव एव सः, परिभाषाया अपम्पनुयोज्यत्वा- त् । यदाऽत्यन्ताभाव एवासी, तस्य नित्यत्वेऽपि का.. दाचित्काप्रतीति कार्यानुदयौ प्रसासत्तिकादाचित्कत्या. त् । प्रत्यासात्तिश्च विशेपणाभाचो विशेष्पाभाष 3. भपाभावश्च, तदैव विशिष्टात्पन्तासायसत्यादिति । तन । यदिद्यतीतविशेषणावच्छेदेन विद्यमानस्य वि. शेष्यस्य ध्यसः स्यात तदा क्षणरूपातीतपिशेषणापछि. नावेन प्रतिक्षणं घटस्य विनाशः स्यात् इति क्षणभङ्गा. पत्तिा किश्च विद्यमानस्य विनष्टत्येनाप्रतीतः शिवा वि. नष्टा पुरुपो न विनष्ट इति विपरीतापाधितापमान विशेषणाभावेऽपि विशेष्यध्वंस: । इपामोडमासात् ·२००६ अनुमानचिन्तामणी . . केवलोऽपमासीत् पुरुष इत्यादौ "सविशपपो ही"ति न्यायेन विशेष्यवति श्यामकैवल्यादिध्वस एव प्रती. यते, ध्वंसस्प ध्वंसानुपपत्तेश्च न विद्यमानस्य सः । एतेनोत्तेजक सद्भावे सत्युत्तेजकाभावविशिष्टमणेरुत्पन्न- ध्वसस्थ उत्तेजकानयसमये ध्वंसो जातोऽध्वस्तश्च ध्वंस: कारणमिति न विफल उत्तेजकांपनय इत्यपा: ससम् । विद्यमानध्वसस्य च ध्वंसाभावात् । न च ध्वं- सान्यः संमर्गाभावो विशिष्टाभात्र इति वाच्यम् । उत्प. नाभावस्थ विनष्टप्रत्यय हेतुतया ततोऽपि विद्यमानस्य विनष्टत्वप्रत्ययापत्तेः। नापिविशिष्टाभावोऽत्पन्ताभाया, तथाहि स एच.कचित् विशेषणांभावसहित कचिदि. शेष्याभावसहिती दाहकारणामति अननुगमस्तदवस्थ एच, विशेषणविशेष्याभावयोः प्रत्यासात्तत्वावच्छेदका. नुगतधर्माभावात् । (प्रका० ) ननु तुरीयसंसर्गाभावस्वीकारे विभागव्याधात इत्यप. रितुष्यन्नाह *अस्तु घेति । ननु विनाशिनि ध्वंसपदपरिभायैव स. दिग्धेत्यरुचराह यति । यदि ह्यतीतेति । यद्यपि विशेष्यता. वच्छेदकघटत्वाचवच्छिन्नघटादिप्रतियोगिक प्रतिक्षणं धंसो नेष्यते तादृशक्षणभङ्गपात एव च दीपावहस्तथापि विशेष्यस्य प्रत्यभिज्ञाय. मानत्वात्समवायतमयायिनाशाभावाश न घटादेविनाशः, किन्तु विशेषणस्यैव । न च विशेषणनाशसामन्येव विशेष्यनाशिका, नित्य. मात्रापलापापत्तेः । अत एव श्यामायमासीदिति प्रत्ययो न त्वयमासी. दिति प्रत्यय इति भावः ! #ध्वंसस्येति । तथा चोत्तेजकापगमेपि दाहा. पतिः! उत्तेजककालोत्पन्नस्य प्रतिबन्धकम्यंसस्य तदाप्यनाशादिति भाव विस्तस्येति कचित्पाठः । स च सुगम एघ । उत्पादविनाशं. शीलस्तुर्यः संसर्गाभाव एवं विशिष्टाभाय इति निरस्पति निचेति । अस्यन्ताभाव एवासाधिति पक्ष परिहरति *नापीति । अत्यनarमा- घस्य नित्यत्वात्सदेव दाहापतिरिति प्रत्यासत्तिसहितस्य तस्य हेतुत्वं चाच्यम् । प्रत्यासत्तिश्च विशेषणभावादिरिस्यननुगम इत्याह *स पपेति। . ।

·शक्तिवादा। (चि०) अथ विशिष्टविधित्वं विशेषणविशेष्या. भावयरितुंगतं तदरच्छेदकमस्ति नयोश्च सत्व एव.वि. शिष्ठात्यन्ताभावसत्वादिति चेत् , तर्हि विशिष्टविरोधि. स्वेनानुगतेन तयोरेव हि विशिष्टाभावत्वेन दाहन्यवहा. रादौ जनकत्वमस्तु कृतं तदुपजीविनाऽतिरिक्तविशिष्टा- भावेन अथोत्तेजककाले विद्यमानात्यन्ताभावानुवृत्ताक प्युत्तेजकापनयन उत्तेजकाभाचव्यक्तिर्या जाता तदव. च्छिन्नमणेरभावो न तति तदा न कार्योदयः तत्त. दुत्तेजकाभावविशिष्टमणेरभावकूटस्य जनकत्वादिति चेन्न । तत्तदुत्तेजकाभावानामननुगतत्वेनानुगतविशिष्ठा. भावव्यवहारानुपपत्तः, उत्तेजकाभावत्वेनानुगमेऽति. प्रसङ्ग एव। . . अथ विशेषणविशेष्याभावयोर्विशिष्टविरोधित्वम नुगतकारणतावच्छेदकं यत्र तदन्यतराभावस्तत्र न विशिष्टं यत्र विशिष्टं तत्र न तपारभाव इति सहान- वस्थाननियमस्य विरोधस्थानुभवसिदत्वादिति चेन्न । सहानवस्थाननियमो न परस्परविरहरूपनया विशेप- विशेष्याभावस्य प्रत्येक विशिष्टाभावतया तत्प्रत्ये. काभावाभावस्य विशिष्टत्वापत्तेः, तथा च विशेष्यः विशेषणयोः प्रत्येक विशिष्टत्वापत्तिः तदभावस्य त. स्वात् । न चाभयाभावाभाव उभय विशिष्टम् । एवं यमाय. पं विशिष्टाभावो न तु प्रत्येकाभावरूप इति प्रत्येकामा -वादिशिष्टाभाचव्यवहारो न स्यात् । नापि परस्परविरह व्यावस्वं तदाक्षेपकत्वं वा, विशेषणविशेष्याभावस्य थि. शिष्टाभावत्वेन तदव्याप्यत्वात तदनाक्षेपकत्वाच्च, अ. भेदे तयारभायात् । एतनान्यदपि पिशिष्टम्पयहारपि.

·-- २००८ अनुमानचिन्तामणी रोधित्वादिनानुगतत्वमपास्तम् । केनाप्यनुगतेन रूपेण विशेपणविशेष्याभावस्प विशिष्टाभावत्वे प्रत्येकामावा. वस्थ विशेषणविशेष्यान्यतरमात्रस्य विशिष्टत्वाप- ते, तदभावाभावस्य.. तत्यादित्युक्तत्वात्, तस्मादि. शेपण विशेष्याभावो" विशेषणावच्छिन्नविशेष्याभावो न विशिष्टाभाव इति... (प्रका०) *अर्थति * उत्तेजककाले विद्यमान योऽत्यन्तामांधस्तदनुः पृत्ताचपीत्यर्थः । *उजकाभावत्वेनेति तोत्तेजकामाघविशिष्टम. ग्यमावत्येन हेतुत्वं, तयाच पूर्वानुवर्तमानताशामावादुत्तेजकापनय. काले दाहापत्तिः, फारणतावच्छेदकायच्छिन्नयत्किञ्चिन्तये एक का- योत्पत्तरित्यर्थः । तदति। पूर्वोक्ताशयत्तिमाशाते अति- विशेषणविशेष्याभावस्ये. ति अतिरिक्तविशिष्टाभावानभ्युपगमादिति भावः। (चि०) अन्नाच्यते । विशेषणविशेष्यपोर सम्ब. धाद्विशिष्टव्यवहार इति तयोः सम्पन्धाभावाविशि. प्टाभाचव्यवहार इति घटतदभावव्यवहाराविव घटस. खासत्याभ्याम् । न हि. तयारसम्बन्धे विशिष्ट हार, नवा तदभावे सति न विशिष्टाभावव्यवहारः। -यस्य च यत्र सम्बन्धः स एव तत्र तस्य वैशिष्ट्यम् , चासम्बन्धाभावो विशेषणासायाविशेष्याभावान उभया भावात् सर्वत्राविशिष्ठ एकस्तेषां व्यापकीऽनुगतविशिष्टा- भाचव्यवहारकारण, इह दण्डी पुरुषो नास्तीत्यत्र नया दर्शनात् । अत एव दण्डमात्रसद्भाव दण्डपुरुषसद्भाने. भपाभावे.च कैवल्यपुरुपयोगसम्बन्धाभावः सर्वत्रास्तीत्य- नुगतः केवलपुरुषभावव्यवहारः । एवञ्च प्रतिबन्धकोत्त. जकाभावयोः सम्यन्धाभात्रो दाहकारणम् । स च प्रतिबन्ध काभाषे प्रतिबन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चास्ति ·शक्तिवादः। २००९ सर्वच प्रतिवन्धकोत्तेजकाभावयो सम्बन्धो नास्तीति प्रतीतः । नन्वेवं यत्र प्रतिवन्धकोत्तेजकाभावा तत्रापि दाहः स्यात् अधिकरणाभावयोरतिरिक्तसम्बन्धाभावा- दिति चेन्न । तदभावेऽपिस्वरूपसम्बन्धस्याभावात सर्वत्र खरूपसम्बन्धादेवाधिकरणाभावयोपैशिष्ट्यप्रतीतेः। त. थापि प्रतिवन्धकोत्तेजकाभावावेव स्वरूपसम्बन्धः त. योरभावश्च प्रतिबन्धकाभाव उत्तेजकच दाहकारणं, तथा चोभयाभावे उत्तेजकासत्त्वे परं दाहः स्यात् , उत्ते. जकवति च प्रतिवन्धके दाहो न स्यादिति चेन्न । अधि. करणाभाचावेव स्वरूपसम्बन्धः, तयोर्घटचद्भूतल चत्व. रोयतदभावयोरपिस्वरूपसत्वे घटयति घटाभावव्यवहा. रापत्तेः किन्तूपदिलप्टस्वभावत्वं, तच सम्बन्धान्तर चिना विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम् । न च घटवद्भूतल चत्व- रीपतभावयोविशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमस्ति, घटवति कदापि घटाभावप्रत्ययानुदयात्, तदिहापि प्रतिवन्धः कोलोजकाभावयोर्विशिष्टमत्ययजननयोग्यत्वं स्वरूप सम्बन्धः, अन्यथोचेजकति प्रतिवन्धके चत्वरीयोते. जकाभावविशिष्टप्रत्ययापत्तेः। तादृशस्वरूपसम्पन्धाभा. पश्च प्रतिपन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकमद्धावे उभग्रा. भावे चाविशिष्ट एप। यदा अदण्डपुरुपस्पाभावे दण्डो पुम्पो न प्रतियोगी तस्यादण्डत्वाभावात् किन्तु तदन्यः, नस्य चाभावो दण्डिसद्भावपि दण्डमाग्रसत्ये उभपासत्त्वे चाविशिष्ट इति तस्मात् केवलपुरुपाभायव्यवहारोऽनुगतः। तदुक्तं. "न हि दण्डिनि सति अदण्डानामन्येषां नाभायः, किन्तु दण्डाभावस्पैवेति युक्तम, अन्यथा तत्राऽन्येपामिति २५२ - ·अनुमानचिन्तामणी पदस्प व्यर्थत्वापत्त, तथा केवलप्रतिवन्ध काभाव उनोज: कसहकृतः प्रतिवन्धको न प्रतियोगी तस्य केवलत्वाभा. वात किन्तु तदन्या, तदन्यस्य च केवलप्रतिबन्धकस्याः भावे उपोजकसहित प्रतिवन्धकसत्ये उरोजकमात्रमा उभपासत्ये या विशिष्ट एवेति नाऽननुगमः,उत्तेजकापन- ये च केवलप्रतिवन्धकोऽस्तीति न तदभाव इति दाहो न भवती"ति। (प्रका) सम्बन्धाभावादिति । ननु विशेषणविशेष्यसम्बन्ध स्य तदुमयमाप्रवृत्तित्वाद्भूतलादी तत्सम्बन्धाभावाद्दण्डिनि सत्यपि दण्डीह नास्तीति व्यवहारापचिरिति चेत् । न । यादृशेन हि सम्बन्धन यत्र यद्विशिष्टव्यवहारस्ताशसम्बधामावस्यैव तद्यवहारहेतुत्वं द. पडपुरुपसंयोगस्तु नेतन्यवहारहेतुः, तस्य भूतलावृत्तित्वेन तत्रेदम स्तीति व्यवहारानापत्तेः, किन्तु परम्परासभ्यन्धविशेषः, तथा च त दभाव एव विशिष्टाभावव्यवहारहेतुरिति फलबलेन तथा कल्पनादिति। *सम्बन्धान्तरं विनेति । संयोगादावतिब्याराह असम्बन्धेति । असम्भवधारणायाह-*अन्तरति* । ननु स्वात्मविषयकशाने स्वा. सना सम विषयविपयिभावः सम्बन्धः स्वरूपसम्बन्ध परवाच्या, नत्र चदमव्यापर्फत समवायस्यैव सम्बन्धान्तरस्य सत्वादिति चेन्न । उद्देश्यव्यवहारप्रयोजकसम्बन्धान्तरं विनेत्यर्थात् । न च समायो पि. पयत्वव्यवहारप्रयोजकः । घटादिविषयकज्ञानस्य स्वात्मनि विषयत्व व्यवहारप्रयोजकायप्रसङ्गात् । ननु घटाभावनमानुपपत्तिः, योग्यतायाः फलवल कल्प्यतया तत्र विशिष्टज्ञानोत्पत्या योग्यतावश्यंभावात् । न च प्रत्ययपदं प्रमापरम, सम्बन्धसत्वे तस्यापि प्रमात्यात, अन्यथा सम्ब- धाभावेन तस्याप्रमात् ठदप्रमात्ये च तत्र सम्बन्धाभाव इति परस्प. राश्रयात् । फिश्च अतीन्द्रियाभावस्वरूपसम्बन्धेऽध्याप्ति, तन सम्ब. न्धस्य विशिष्टप्रत्ययाजनकत्वात् तत्प्रत्ययस्यानुमित्यादिरूपत्वेन घि पयाजन्यस्यादिति चेन्न । विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यतावच्छेदकरूपाव च्छिन्नस्वरूपस्य सम्बन्धत्वात, योग्यतावच्छेदकाभाचे योग्यावस्याप्य. भायात् । योग्यतावच्छेदकं चात्यन्ताभावे प्रतियोगिदेशान्यदेशत्वम्,मा. गमावादौ च प्रतियोगिदेशत्ये सतिप्रतियागिकालान्यकालत्यम्, अन्यो। भ्याभाये प्रतियोगितावच्छेदकदेशान्यदेशत्वम्। न चान्यत्वमन्योन्याभावः ·शक्तिवादः। वयं तत्र चमत्ययायांग इति वाव्यम् । तत्रापि तद्देशान्यत्वस्य स. स्वात् । न चैवमनवस्था वस्त्वनवस्थायाः प्रामाणिकत्वेनादापात्, त्ययानब शायाश्चासाचात्, उक्तावच्छेदकोपलक्षितस्वरूपस्यैव प्रत्य- यविपयत्ये तस्य तदविषयत्वात् । एवञ्चोक्कारच्छेदकावच्छिन्नस्व. रूपाभावे यत्रामावधीस्तत्र भ्रमः । एतेनातीन्द्रियस्वरूपसम्बन्धाव्या. तिरप्यपास्ता । न चोक्तावच्छेकस्य प्रत्ययाविषयत्वे विषयाभावात्कथं भ्रमत्वप्रमात्वे इति वाच्यम् । एकत्रांकावच्छेदकावच्छिन्नस्य सम्बन्धत्वे. न विद्यमानसम्बन्धविषयाचादन्यत्र तदनच्छिन्नत्वेन तस्य विद्यमान. सम्बन्धाविषयत्वात् । ननु यत्किञ्चिलम्बन्धाभावो न विशिष्टाभायोऽतिप्रसङ्गादिति चि. शेषणविशेष्योभयप्रतियोगिकसम्बन्धाभावस्तथा वाव्यः, तदभावश्च कचिद्विशेषणविशेष्योभयप्रतियोगित्वरूपविशेषणाभावात् कचिद्विशेष्य. सम्बन्धाभावादित्यननुगमस्तदयस्थ एव । इयानेय विशेषो यत्पुरुषादौ विशेष्ये दण्डादिर्षिशेषणं सम्यन्धे च विशेषणविशेष्योभयप्रतियोगि- त्यम् । ननु दण्डपुरुषोभयप्रतियोगिकसभ्यन्धत्यमेकं प्रतियोगिता तावच्छेदकं तदच्छिन्नाभाच एक पवेति नाऽननुगम इति चेत् । तर्हि दण्डावच्छिन्नपुरुषत्वमकं प्रतियोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नाभावोग- नुगत एवेति किं सम्बन्धामावस्य विशिष्टाभावत्योपवर्णनेन । न च वि. शेध्ये विद्यमाने न तदभाव इति वाच्यम् । विशेषगावच्छिनानामन्ये. पामेवाभावाभ्युपगमेन दोपाभावात् । अत पवानुपदमेव यश्यति "म हि दण्डिनि सती"त्यादि।किञ्चअन्यत्र पथा तथाऽस्तु मरते चोत्तेजकामा यमणिसम्बन्धस्य नदुभयस्यरूपतया तदभावोऽननुगत पय । न च त. दुभयं न स्वरूपसम्बन्धः, किन्तु तादृशविशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमति. रिकमेव तथेति याच्यम् । विशिष्ट्युद्धिविषयस्य सम्यन्धत्वाविशिष्ट मत्ययघटितस्य तस्य विशिष्टयुद्धविपयत्यात , मत एच सम्यन्यस्य सम्बन्धिभिन्नत्यनियमेन स्वसम्बन्धः परैनाङ्गीमियते । अत एव स मवायसिद्धिः, तत्तत्स्यरूपाणामनन्तस्येन स्वरूपसम्बन्धेनान्तरा. भावात् , अन्यथा तेनैयार्थान्तरं स्यात् । न च मयन्त्यस्य मिलित. त्तियेन सन्धत्वावच्छिन्नाभावस्थानुगतत्यमिति वाच्यम् । एवं वि. रोपणाच्छन्नविशेष्याभावस्यापि विशिष्टामावस्ये दोषामायावियुतम्। अपि च यदि सम्यधाभायो विशिष्टाभावस्तदा पद वण्डी पुरु ना. स्तीपत्र नमर्यप्रतियोगित्वेन सम्यन्य एव मासेत । नवं, दण्डाय. निस्पस्यैव वन प्रतीतः । अन्यथा घटामागेऽस्पतिरितो न ·अनुमानचिन्तामणी सिबेत् , घटतदधिकरणसम्बन्धाभाषादेव तद्यवहारसम्भवाता यदि च सम्बन्धस्य तत्र प्रतियोगित्वेनानुल्लेखात्तगानं विनापि घटत्या. वच्छिन्नघटानादेव तदभावशानाच न तदभावनान्यथासिद्धि, तदा प्रतेऽपि तुल्यमित्यपरितोपं हदि निधायाह यति । अयं च विशेषणा. वच्छिन्नविशेष्यप्रतियोगिताकोऽत्यन्ताभावः न तु ध्वंसो न वा विद्यमान प्रतियोगिक इति न क्षणिकत्वशङ्का । न च तस्य नित्यत्वन प्रागपि कार्यापतिः, समयविशेषावच्छेदेन संसर्गित्यादिति ग्रन्धकृतवाभिधा• नादिति ।*दण्डीपुरुष इति । तत्काले दण्डवानित्यर्थः। किन्तु तदन्यः तत्काले दण्डाभाववानित्यर्थः । नहीति । युक्तमिति योजना । अन्यथे. ति। विशेषणावच्छिन्नप्रतियोगिको यदि नाभाच:, किन्तु विशेषणप्रति. योगिक एव तदाऽन्येपामिति पदस्य विशेष्यवाचिनोऽनुपादानाप. तेरित्यर्थः । यद्वा यदि तत्कालीनदण्डाभाचवानेव न प्रतियोगी, तदा अन्यका- लीनदण्डामावमादाय तत्र स्थितदण्डिनोप्यदण्डत्वनाभावप्रतियोगि. स्वादन्येपामिति व्यमित्यर्थः। (चि०) ननु न प्रतिवन्धकाभावः कारणम् एकदण्डा. न्वये घटोत्पत्तिवत् प्रतिबन्धकसत्वेऽपि तदन्यप्र. तिवन्धकाभावेऽपि(१) कार्यानुदयात्, न हि पावत् कार- तावच्छेदकावच्छिन्नं तावदन्वयेऽपि कार्यमिति चे. ना प्रतिबन्धकाभावत्वेन न हेतुत्वमन्योन्याश्रयात् कि न्तु मण्याचभावत्वेनेत्युक्तत्वात्, तत्त्वेऽपि वा घटे दण्डसलिलादिवत्प्रतिबन्धकाभावकूटस्थ दाहहेतुत्वात् । यदा प्रतिवन्धकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिक एवाभा. वः कारणम् , स च पावविशेषाभावनियत इति न प्रति- यन्धकसत्वेऽपरप्रतिबन्धकाभावेऽपि कार्योदयः। प्रतिब. न्धकस्य च संसगांभावो हेतुः, तेन तत्सत्त्वे तदन्योन्या. भावेऽपि न कार्यम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिकार- णत्वयोग्रंहे संसर्गाभावस्य त्वयाऽपि हेतुत्वाङ्गीकारात्, (१) प्रतियन्धकान्तराभावपीति पाठान्तरम् ।

·शक्तिवादः। - अन्यथा सामग्रीव्यापकयोः सत्त्वे तदन्योन्याभावे का. रव्याप्पामावापत्ती कार्यकारणव्याप्यव्यापकभावे व्याघातात् । किञ्च तवापि प्रतिबन्धकाभावे शक्ति. रस्तीति ततसत्वे तदन्योन्याभावमादाय शक्तिसत्व- मसङ्गः । न च स दुर्वचा, न वा मागभावादित्वेनाइ- ननुगमव्यभिचारी, प्रतियोग्यधिकरणयोः संसर्गमारो. प्य यो निषेधः स संसर्गाभावः । भूतलं घटसंसों ने. त्यत्र भूतले घट संसर्गस्थ संसर्गों नारोप्यते किन्तु ता. दात्म्यम् । (प्रका० ) ननु कार्यानुत्पादप्रयोजकत्वं प्रतिबन्धकत्वं प्रयोजकत्वं च यस्मिन्सतीत्यादिगर्भ न तु पूर्ववर्तित्वगर्भमिति नान्योन्याश्रय इत्यत आह-तस्वपि वेति । नन्ववमन्योन्याश्रयाभावेन तत्सामान्याभाव एक एवं लाघवा. चतुरस्तु न तु यावविशेषामावा इत्यपरितोपात्तदेव सिद्धान्तयति यद्वति। संसर्गाभाव इति । अत्रापि यत्रोत्तेजकमस्ति तत्रो. चेजकामावावच्छिन्नात्यन्ताभावमा हेतुरन्यत्र ध्वंसादिसाधारणतःस. संर्गाभावत्वमावश्यकमिति भावः । यो निवेधा, शायत इति शेपः । (चि०) वयन्तु मः । यत्र प्रतियोगिनमधिकरणे समारोप्य निषेधावगमः स संसर्गाभावः, यत्र चाधि करणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्प निषेधावगमः सौ. ऽन्योन्याभावः । भूतलंन घट इत्यत्र भूतलस्य घटत्वावग- मात् घटत्वमेव च घटतादात्म्यम् । आरोपस्य हेतुत्वे कि मानमिति चेत्, मा भूत्तावदन्यत्, नेदमिह नेदमिद. मित्यवाधितविलक्षणव्यवहारस्यैव तत्रमानस्वादिति(२) ननु प्रतिबन्धकात्यन्ताभावो न हेतुः, तस्मिन् सत्यपि कार्याभावात् । न हि करादौ मण्यत्सन्ताभावः तत्सं. योगायन्ताभावो वा, मणेः स्वावयववृत्तित्वात् संयो. (१)हार पव तत्र मानमिति पाठान्तरम् ।

·शक्तिवादः। २०१५ . संसर्गाभावगर्भवादन्योन्याश्रयोपि । किञ्च योग्यताया अनिर्वचनेऽप्र. त्यक्षे योग्यध्वंसेऽन्यव्याप्तिरिति । सत्र वदन्ति । प्रतियोग्यारोपपूर्वक्रनिपेधावगमविषयतावच्छेदक वावं संसर्गाभावत्यम् । एवमग्रेवीत्युभयं लक्षणम् । स्वरूपं तु विषताब. च्छेदकं संसर्गाभावत्वादि, तच स्वाभावाभावत्वं अस्वाभावाभाव. वत्वं तेन नोक्तसबंदोपावकाश । अस्ति च घटस्य योऽभावस्तभा वो घटो घटान्योन्यान्याभावस्थाभावो घटत्वमिति । न च संसर्गामा. वस्य योऽन्योन्याभावस्तदभावो न संसर्गाभाव इति स्वसंसर्गाभावा. भावो लक्षणार्थो वाच्य इति पुनरन्योन्याश्रयत्वमिति वाच्यम् । स्वाभावामावत्यमित्यत्र वस्तुतो यद्यपि संसर्गाभावाभाव एव पर्यवसितस्तथापि संसर्गाभावत्वं न तब प्रविष्टम्-अभावत्वेनैव संसर्गाः भाव उपस्थित इति न काचिदनुपपत्तिः । अन्योन्याभावे स्वप्रतियो गिकाभावमात्राभाववाभावादिति स सुस्थमिति । अनेदं चिन्त्यम् । स्वभावाभावत्वं न संसर्गाभावत्यम् , अन्योन्या. भावेऽतिव्याप्तः। तथाहि स्वं धान्योन्यामावस्तभावो घटस्तदभावश्च । तदन्योन्याभावः। ननु घटान्योन्याभावामावो न घटः, किन्तु घटत्व मिति चेन्न । घटी घटान्योन्याभावो नेति प्रतीत्या घंटे घटायोन्यामा. चान्योन्याभावो विषयीक्रियते, स च घटस्वरूप एव अभावप्रतियोगिक स्थाभावस्याधिकरणानतिरेकात् । न च स्वसंसर्गाभावाभावत्वं तत्त्व. मिति वाच्यम् । आत्माथयात् । केचित्तु अखण्डयोः संसर्गाभावत्वान्योन्याभावत्वयोरुभाभ्यां ल. क्षणाभ्यामुपलक्षणम् 1 न च तयोः पदार्थान्तरतापतिः, सामान्यान्त. र्भावात् । सामान्यं हि द्विविधं उपाधि तिश्च । तत्रोपाधिद्धिविधा-स. खण्डोखण्डश्चत्युपाधावन्तीयाव तत्तेदन्ते इवेति, तथाच रनको. शे तरणामधैरुकम्-"एवमभावत्ववसत्वादिकं योध्यमित्याहुः । *नेदमिति* । ननु संसर्गाभावान्योन्याभावरूपाविषयलक्षण्यन शानलक्षण्यं तस्माच्च व्यवहारवेलक्षण्यमित्यन्यथासिद्धं तत्रारोपहेतुतां व्यवस्थापयतीति चेत् । मैवम् । यदि नारो हेतुस्तदा भून ले घटसं. सर्गाभावान्यान्यामाचसत्त्व कदाविनंदामह कदाचिन्नेदमिदमिति व्यव. हारवलक्षण्यानुपपत्तरित्यर्धात् । प्रतियोगिज्ञानानुपलब्ध्यादीनां कार. पानां तौल्ये कार्यवैचिव्यस्थाकास्मिकतापतौ कारणवैचित्र्यस्य कल्प- नीयत्वे पारिशेप्यादारोपहेतुतायामेव विश्रामादिति भाव इत्याहुः । *गुणेनि* । उक्तप्रतियन्धकाभावस्य तत्रामवन वा प्रतिबन्धो न ·२०१६ अनुमानचिन्तामणी स्यात् यत्रैच कदाचित् प्रतिबन्धकामावस्तवान्यदा प्रतिबन्धकसावा. दिति भावः । प्रतिवन्धकत्वानापतेरिति पाठे अन्यस्येति शेषः । तथाच गुणादेः प्रतिबन्धकत्वमन्यस्य न स्यादिति गुणादेः प्रतिबध्य. त्वं न स्यादित्यवार्थ:' पर्यवस्यतीति ध्येयम् । *संसगति । यद्यपि संसर्गस्यान्याप्यवृत्तित्वात्तदवच्छिन्नाभावोपि तथैव, तथाच सोपि तत्रास्त्येव, तथापि व्याप्यवृत्तितादृशामावस्य हेतुत्वमिति भावः । एवं विधमानताविरोधित्वनेत्यर्थः । भन्यत्र विद्यमानेपि घटे तथा प्रतीति दर्शनादिति भावः। (चि०) एतेन विशेषणाभावविशेष्याभावतदुभ- याभावघटित सामग्रीत्रयमेवास्तु हेतुः दाहे च जातित्र यकल्पनमिति प्रत्युक्तम् अनुगतहेतुसत्वात दाहवैजात्य- स्प योग्यानुपलब्धिबाधितत्वाच । व्यक्तियोग्यतयैव जा. तियोग्यत्वेन योग्येऽयोग्यजात्यभावात । ननु प्रहरं मा दहे त्यादी सावधिमन्त्रपाठे मन्त्रविनाशे दाहः स्यात्। न च सङ्कल्पचिपयकालविशेष एव तब प्रतिवन्धक, स. ङ्कल्पनाशसमयस्य स्वतोऽविशेषात्। 'न च उद्देश्यत्वमेव तत्र विशेषः, ' तस्य विनाशात् । न चोद्देश्यध्वंसोऽपि हेतुः, तस्य यामाह्ममपि सत्त्वात् । न च मन्त्रपाठजनि- तमदृष्टमेव तत्र प्रतियन्धकं तत्कालदाहाप्राप्तिकफलना. इयत्वेन नाग्रे दाहप्रतिवन्ध इति वाच्यम् । प्रतिवन्धकम. त्रिपाठस्यानिषिद्धत्वेनाविहितत्वेन चादृष्टाजनकत्वात् त. दाचारस्पविगीतत्वेन श्रुत्याद्यननुमापकत्वादिति चेत् । मै. चम्।उद्देश्यत्वज्ञानाहितसंस्कारविपणकालस्थ प्रतिबन्धक- स्वात्। ननु प्रतिवन्धमकुर्वतामप्रतिवन्धकत्वेन शक्तिमन. पकुर्वतांमन्त्रादीनां न प्रतिवन्धकत्वमतः शक्तिसिद्रिः। न च कार्यानुत्पाद एक प्रतिवन्धः तजनकत्वमेव प्रति. पन्धकत्वमिति वाच्यम् । काव्यांनुत्पादोहि तत्रन तत्मा गभावो न घा तदुत्तरकालसंसर्गः तस्य मन्त्राधजन्य ·शक्तिवाद। २०१७ त्वात् इति चेन्न मन्त्रादीनामप्रतिबन्धकत्वात् तत्प्रयो. सारस्तु प्रतिबन्धकाः तेच किश्चित्करा एव । मन्त्रादौ च काय कारणोपचारात् स्वार्धिककन्मत्ययावा तथा व्यपदेशः प्रतिबन्धश्च सामग्रीविरहः । मन्त्राघमाव- घटितसामग्रीविरहश्च मन्त्रादिरेव, तदभावाभावस्य तत्वात्। (प्रका० ) *योग्य इति । रत्नन्यस्यापि योग्यवृत्तयोग्यत्वमेव, पद. विशेषवाच्यत्वज्ञानार्थ तत्रोपदेशापेक्षेति भावः । मन्त्रविनाशेति । मन्त्रस्याशुविनाशितया प्रहराभ्यन्तरेवि दाहा स्यादित्यर्थः । सङ्कल्पस्य विशेषणत्वमालंब्य दृषयति #सङ्कल्पनाश' इति । तथाच सङ्कल्पस्थे. छात्मकत्वात्तदभावे विशिष्टाभावोऽक्षत एवेति भावः । विगीतयेने ति* । यद्यपि विगीतवं निषिद्धत्यमेवेत्यानिषिद्धत्यनत्यनेन प्रागुन विरोधः, तथापि शिष्टप्रवृत्यविषयत्वं तदभिप्रेत्येतदुक्तमिति ध्येयम् । याप्येचं श्रुत्यनुमापकस्यानिषिद्धत्वरूपाविीतत्यस्य न क्षतिः, तथापि भोजनाद्याचार व्यभिचारवारणायालौकिकत्वमपि विशेषणम् । इदं तु मन्त्रीपध्यादिवल्लौकिकमेवेति भावः । यता शिष्टाचारत्वस्यैतद- नुमानान्तर्गतत्वस्यैव क्षतिरिति भावः । *उद्देश्यत्वेति । शानमस्थिर. मिति तद्विशिष्ठाभावः प्रहराभ्यन्तरेऽपि स्यादिति संस्कारत्युक्तम् । य. किञ्चिरसंस्कारविषयत्वं च प्रइरान्तरेऽपीत्यत उक्तमुहेश्यज्ञानाहिते- ति । स च ज्ञानविषयमात्र इति मोक्तदोपः । ननु रोगादिना संस्कार नाशे विशिष्टाभावसम्भवात्महराभ्यन्तरेऽपि दाहः स्यात्, यत्र च सं. स्कारोदयो न तत्र वा का गतिरिति चेत् । न । तत्र दाहप्रतिवन्ध इत्य. स्यैवासिद्धः। यत्रच दाहप्रतियन्धस्तत्रानन्यगतिककार्यदर्शनासंस्कारों ऽपि कल्प्यते कार्योन्यधर्माणां यथाकार्यमुनयनादिति साम्प्रदायिकाः । वयं तु चूमः सङ्कल्पविषय एव कालः प्रतिबन्धः । सपस्य न विशेषणत्वं, किन्तु स्थविषयीभूतकालोपलक्षकायम्, यथा मङ्गलस्यास. नसमयसमातिफलकत्वे आसनसमयस्य स्वपत्तिसमास्युपलक्षक. त्वम् । इयानेव विशेपो-यत्तस्यापायधेयसम्बन्धेन तथात्वमस्य च वि. पपविषयिभावसम्बन्धेनेति न कश्चिविशेष इति । प्रतिवन्धकत्वान्यथा. नुपपत्या तसिद्धि निराफर्तमुत्थापयति मनन्विति । फरि प्युलो विधानादिति भावः । तस्येति । यद्यपि क्षेमसाधारणजन्यवमत्रापि २५३ + ·२०१८ अनुमानचिन्तामणी सम्भवति तथापि सत्ववटितजन्यत्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ध्येयम् । 'स्वार्थिकाः चिल्लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्त' इति न्यायादीपधं प्रतिवन्धक मिति नपुंसकलिङ्गास्वमिति भावः । ननु भवेदेवं यदि मन्त्रादीनां प्र. तिवन्धकाचं भवेदत आहे विवन्धश्चेति । सामनोचिरह सामग्री. घटककारणविरहः । (चि०) नव्यास्तु प्रतिवन्धकाभावो न कारणं न वा शक्तिः, किन्तु तत्तत्कालीनदाहविशेष प्रति तत्त कालप्रतिवन्धेतरवह्वः कारणत्वमिति प्रतिवन्धकाभावः कारणतागच्छेदको न तु कारणं दण्डत्ववत्, आकाशा दौ त्वेकच्यक्तिकेन यथा कारणत्वं कचित प्रतिवन्धेऽप्यन्य. 5 शब्दोत्पत्तेः किन्तु भेर्यादेस्तथा कारणत्वमिति तत्पतिवन्धे शब्दोत्पत्तिनेत्याहुः । तन्न। वहिप्रतिबन्धकाभावयोरन्वयव्यतिरेकतौल्ये नोभपस्यापि कारणत्वात्, न त्वेकमवच्छेदकं विनिगमका. भावात् । किश्च यस्मिन् सत्यपि यदभावात् कार्याभाच. स्तस्य कारणत्वमायाति न तु तदवच्छेदकत्वम् । न हि कार्याऽयोगव्यपच्छेदः कारणत्वं, किन्तु नियतपूर्वसत्वं, तच्च सहकारिविरहप्रयुक्तकार्याभावेऽप्यक्षतम् । अन्य था चक्रसहितदण्डत्वेन कारणत्वे सहकायुच्छेदः। यस्य पद्धर्ममयगम्पैव नियतपूर्ववर्तित्वमवगम्यते तस्प तद. इच्छेदकं दण्डत्वमित्र, सहकारी तु न तधा। (प्रका) यद्वा व्यसज्यवृत्तिप्रतियोगिकाभावमभ्युपगम्य मुरा. रिमिधमतमाह नव्यास्त्विति । *मर्यादेरिति । इदं तु समाधि सौकर्यादुकम् । वस्तुतस्तुतत्कालप्रतिवद्धतरवरिव तत्तकालतत्तहेश. प्रतिबद्धतराकाशस्य जनकत्वं सम्भवति, अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्ति त्वाभ्युपगमेन तत्प्रणवयानात् (१)।प्रतिवन्ध्रकात्यन्तामावस्यैवाच्छदका स्वस्वीकारावा तस्याव्याप्यवृत्तित्वात्, अन्यथा यहिभयांदरपिकालान्त. रे फार्यानुत्पत्यापत्तिः प्रतिबद्धतरत्वाभायादिति । प्रतिवदा अन्ये वहयादयः प्रसिद्धास्तदन्यनित्यं तत्र जनकतावच्छे. यद्वा तत्काल.

·शाक्तिवादः। २०१९ दककोटिप्रविष्टम् ।आकाशे तु न तयेत्यनेनैवाभिप्रायेणेततुक्तमिति। *उ. भयस्यापीति । नन्वेवमन्वयव्यतिरेकतौल्येन दृढत्वदण्डयोद्वयोरपि जनकत्वापत्तिः। न च दण्डस्य चक्रादिसमवधानं साक्षात्सम्बन्धेन दृढत्वस्य च परम्परासम्बन्धेन तदिति विनिगमकमिति वाच्यम् । वह्निः प्रतिबन्धकाभावयोरपि तुल्यत्वात् । किञ्चैवं विनिगमनया परम्परास म्बद्धस्यालोकरूपादेरपि प्रत्यक्षादेहेतुत्वं न स्यात्, किनववच्छेदकस्य मेव स्यात् दृढ़त्ववत् । अपि च यस्मिन्सत्यपीति नियमादच दायहे तुत्वमेव दण्डे सत्यपि दादाभावेन कार्याभावात् । न चाइनाप्यनेकेन रज्जुबद्धन घटोत्पत्तिदर्शनाद्विवक्षितविवेकेन भ्रभिजनकत्वमेव दाढ्य तस्य च न घटजनकत्वं जनकत्वस्याजनकत्वादिति वाच्यम् । भ्रमिजा नकत्वस्य यटजनकत्वे विरोधाभावात् । जनकत्वस्य तज्जनकविरोधः, आत्माश्रयात् । किञ्च भ्रमिजनकत्तायामेव दण्डस्य किमवच्छेदकं न ता. बद्दण्डत्वमेव अदादपि भ्रम्युत्पत्यापत्तेः । न च दृढदण्डत्वं तथा, अवच्छेद्यन्नमिजनकत्वातिरिक्तस्य रदत्वस्याभावात् , भावे वा घटज. नकं तदेवास्तु । अपि च "अन्यं प्रतीति" न्यायेन दण्डस्यान्यथासिया. पत्तिः, कुम्भकारपितृवत् । न चान्यमुदासीनं प्रतीति विवक्षितं भ्र. मिस्तु जानिकवेति वाच्यम् । एवं कुम्भकारपितुरपि जनकत्वं स्यात् कु. म्भकारस्यापि जनकत्वेनोदासीनत्वाभावात, तस्मादत्र समाधान चि. न्त्यम् । विपक्षे वाधकमाह नहीति । तस्य प्रवृत्तिपूर्वमनिश्चये कार. णे कार्यार्थिनी प्रवृत्यापत्तिरिति भावः । *अन्यथेति । कार्यायोगव्य. वच्छेदस्यैव कारणत्व इत्यर्थः । ननु तथापि प्रतिवन्धकामाचो न कारणं प्रतियन्धकसमानकालीनकार्य प्रत्युत्चेजकरूपविशेपसामग्रीक ल्पनेनैव सामअस्ये वचतुताग्राहकान्वयादेरन्यथासिद्धिरिति वेन । या प्रतिबन्धके नोत्तेजकं तत्र प्रतिवन्धकामावस्य कारणत्वकल्पना. दन्यत्रापि हेतुत्वेन तत्वेन तबावच्छेदकान्तरकल्पनौचित्यात्, न तु विशेषसामान्यन्तरकल्पनं गौरवात् । किच उत्तेजकमननुगतमिति न दाहहेतुः । तत्तदुत्तेजकयावदभावविशिएमण्याद्यभाव एवानुगत इनि स एवानुगतो हेतुः। अत एव पक्षताया अनुमितिहेतुत्वम् , अन्यथा सिद्ध्युत्तरानुमितित्वावच्छिन्ने सिपाधयिषाविशेषसामग्री सामान्यसा. ममीपरामर्शमात्रमिति तस्या अहेतुत्वात । नन्येयं संशयोत्तरप्रत्यक्षस्या- पन्छिने विशेषदर्शनरूपसामन्यन्तरं न कल्प्येतेति चेत् । न इस्यात् । विशेषादर्शनसहकृतसंशयाभावस्यैव हेतुत्वादिति केचित । (चि०) ननु मा भूत् अर्धापत्तिा शक्तो मानमनु- .

·अनुमानचिन्तामणौ . मानन्तु स्यात् । तथाहि स्थिरोऽवयवी जनकदशाविशि- प्टो वह्निरजनकदशाव्यावृत्तभावभूतधर्मशान जनकत्वात् कुण्ठकुठारात्तीक्ष्णकुठारवत् दाद्यामंयुक्तवहाह्य संयु. क्तवद्विषच प्रतिबन्धकसत्त्वे संयोगादेरजनकदशावर्ति स्थेन तदतिरिक्तातीन्द्रियभावभूतधर्मसिद्धिः। यद्यपि श. क्तर्भावहेतुजन्यत्वेन नाजनकदशाब्यावृत्तत्वं, तथाप्युक्तः विशिष्टायास्तधात्वम् । यदा धर्मेऽतीन्द्रियत्वं विशेषणम् । न च दृष्टान्तासिद्धिा, तुल्याधारत्वेऽपिलोहविशेपघटितकु. ठारे विलक्षणच्छिदाक्रियारूपकावलादतीन्द्रियतीक्ष्ण. त्वसिद्धेः । अथ वा तथाभूत एवं वह्निः कार्यानुकूला- तीन्द्रियविष्ठधर्मसमवायी जनकत्वात् आत्मवत्, अतीन्द्रियत्वश्च यद्यपि न साक्षात्काराविषयत्वम् अ. नित्यसाक्षात्काराविषयत्वं योगजधर्माद्यजन्यसाक्षात्कारा. विपर्यत्वं वा, परं स्वं चा प्रत्यसिद्धेः, संयोगादिपञ्चकजन्य- ज्ञानाविषयत्वमन्द्रियकाणामपि । तथापि संगोगाद्यन्यत. रप्रत्यासत्तिजन्यसाक्षात्काराविषयत्वमुमयवादिसिद्धम, अन्यतरत्वञ्चतन्यान्यत्वम् ।नचाभावातीन्द्रियत्वं,तस्या- सिदेशन च धौ स्थितिस्थापनार्धान्तरं,तब तदभावात, क्रियाया वेगेनादृष्टपदात्मसंयोगेन वोत्पत्तेः । न चात्म. त्वं नित्यत्वं चोपाधिः, स्पर्शकत्वादिमति घणुके साध्या व्यापकत्वात् । यदा पिण्डीभूतो वह्निः दाहानुकूलादि . छातीन्द्रिय भावभूतधर्मवान् दाहजनकत्वात् आत्मवत् । न चात्मत्वमुपाधिः, अदृष्टत्वस्य दाहानुकूलस्वनाहटे मा. ध्याव्यापकत्वात् । अथवा करवद्विसंयोगः कार्यानुकला. तीन्द्रियधर्मसमवापी जनकत्वात आत्मवत् मागुकवञ्च । न चास्मत्वं द्रव्यत्वं वोपाधिः, झगुकै त्यस्पर्शादी साध्याध्यापकत्वात् । पद्रा प्रतिबन्धकदशापां प्रत्यक्ष - .. .

·, शक्तिवादः। २०२१ सकलदाह हेतुसमाहितो दाहाजनको घहिजनकदशा- त्तिकार्यानुकूल भावभूतधर्मशून्यः अजनकत्यात कुण्ठ- कुठारवत् । यद्वा तथाभूतो वह्निः दाहजनकदशावृत्तिदा- हानुकूलभायभूतधर्मशून्यः दाहाजनकत्वात् दायासं. युक्तवहिवत्त । अनुकूलत्वञ्च कार्यभावप्रयोजकाभाव. प्रतियोगित्यं कारणतदवच्छेदकसाधारणं, दृढदण्डस्वेन कारणत्वे दृढस्वाभावादाप कार्याभावदर्शनादिति । (प्रका) ननु शक्तिरूपसाध्याप्रसिद्धर्नानुमानं स्यादित्यत आह *थाहीति* ! अघयवी प्रत्यक्ष इत्यर्थः । अन्यथा वह्नित्वस्य परमा. प्रवृत्तित्वेनाव्यावर्तकतापत्तेः । अत्र च प्रतिबन्धकसमधामदशायां यादृशसंयोगवावलिः प्रतिबन्धकाभावकालेपि तादृशदायसंयोगवानेव वह्निः स्थिरपदेन विवक्षित इति न दाहसंयोगेनार्थान्तरम् । ननु याव. । दजनकदशायां व्यावृत्तत्वं शकर्नास्ति यत्किञ्चिदजनकदशाव्यावृत्तत्वं दाहासंयोगादेरपीत्यर्थान्तरमित्यपरितोषादाह यति । न चैवं भाव. भूतपदं व्यर्थम्, दुरडयाभावादेरतीन्द्रियस्य वारणाय तदुपगमात् । भा हमतेऽनुपलब्धिगम्यतयामाधमात्रस्यैवातीन्द्रियत्वाद्वा । वस्तुतस्तु संयोगाद्यन्यताप्रत्यासत्तिजन्यसाक्षात्काराविषयत्व. मभावमान एवेत्यनुपदमेव स्फुटम् । ननु लोहविशेषस्यैव सातिशय- च्छिदाजनकत्वादतीन्द्रियतैःण्ये मानाभायः, अतिरिक्तपदार्थापत्तश्चे. त्यस्वरसादाह अथ वति । कार्यानुकूलत्वं स्वनिमित्तकारणक. कार्यानुकूलत्वं विवक्षित, तेन कर्मानुकूलस्थितिस्थापन नार्थान्तरं का मंणि तु वाला समघायिकारणमिति नोकदोपः । यही स्थितिस्थाप. काभावपक्षे कार्यानुकूलपदमुद्देश्यसिद्ध्यर्थम् । अष्ट्रयदात्मसंयोगोष्ण स्पर्शप्रतिबन्धकाभावादिनान्तरवारणायाद्विष्ठपदेविशेषणम् । यद्यपि गुरुमतेऽभावोऽधिको नास्त्येवेति समवायपदमधिकं, तथापि परस्या. र्थान्तरं स्यादेवेति तद्वारणाय तदुपातमिति ध्येयम् । पेन्द्रियकाणामिति । वस्तुतस्तु संयोगादिपञ्चकजन्यमानस्या- प्रसिद्ध सामाप्रसिद्धिष्टम्या । तथापीति । यद्यपि जन्यान्तं व्य तेदजन्यसाक्षात्कारस्य व्यावत्यस्याप्रसिद्धः, तद्रहित च न्या. यनयेऽप्रसिद्ध तथापि विशिधाभावे न वैयर्यमिति ध्येयम् । अय संयोगादीपर्थः । तेनाममनोयोगस्य योगिप्रत्यक्षादापपि -- . जनक.

·२०२२ अनुमानचिन्तामणी त्यान्न पर प्रत्यसिद्धिरिति मन्तव्यम् । न चाभावति । उक्का तीन्द्रियत्वस्य तत्रापि भायादिति भावः । *तस्पेति । गुरुमतेति रिक्तस्य तस्यासिद्धरित्यर्थः । नयायिफमते च परिमापिकस्य निरु. कस्यातीन्द्रियत्वस्याभाये वृत्तावपिन काचित्क्षतिः । तमादायाधान्त. रशहायाः समयायिषदेनेव वारणादिति भावः । परमाणी साध्यादया राह यद्धनि । यद्वा कार्यस्य विशेषरूपेण सिद्यर्थमाह-पद्वति । अप्रत्यस्य धर्मत्वादेरित्यर्थः । *अनुकूलत्यनेति* 1 कारणनदवच्छ दकसाधारणस्य तस्य तस्याग्रे निस्तत्वादिति मायः। यद्यपि तन्मते धर्मस्वादिकं न कारणतावच्छेदकं किन्तु शक्तिरेव, तथापि न्यायनये धर्मत्वादिकमादाय तन्मते शी साध्यमस्त्येवारष्टे, उपाधिस्तु नेत्युभयसिद्धसाध्याव्यापकत्वमिति भावः । अद्विष्ठपदानुपादानासा• ध्ये लाघवं स्थितिस्थापन नार्थान्तरत्वशद्वापीति मनसि कृत्वाह- *अथवेति । कार्यानुकूलत्वं स्वकार्यानुकूलत्वं तदप्युदेश्यसिद्धये । संयोगायनान्तरवारणायातीन्द्रियेति । उक्तातीन्द्रियरवस्य प्रतियः Fधकामावेपि सत्वात्परमतेऽर्थान्तरशका माभूदित्यत उक्तं समवा. योति । जनकत्वादिति । न चाभावे व्यभिचार, समवायगर्भ- साध्यस्य तत्रासत्त्वादिति वाच्यम् । पररभावानगीकारात् । ननु तथापि समवाये व्यभिचारः। न च तत्रापि शक्तिसमवायोस्त्येवेति चाध्यम् । भनयस्थानादिति चेन्न । निमिचकारणतातिरिक्तकारणताश्रयत्वस्य हे. घवात । तच यत्किञ्चित्कार्य प्रत्येव विधक्षितं न तु दाहलक्षणं प्रतीति नासिद्धिरिति ध्येयम् । अत्र साध्ये देता च दाहपदप्रक्षेपण वहिपक्षकानुमान इवानुमानान्तरमपि प्रन्यकृदभिमतं लेखकप्रमा. दान प्रचरतीति ध्येयम् । अत पवैतदन्तर्भावनैव वक्ष्यति- अग्रिमच तुर्पु वहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्वमुपाधिरिति, अन्यथा तदसङ्गतत्वापत्ते रिति वश्यते । न चामत्यमिति । न च आणुकादी साध्याव्याप्ति. रिति वाच्यम् । दाहजनकत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नलायव्यापकस्यादिति भावः । शुद्धसाध्यव्यापकमा *द्रव्यत्यमिति । घणुकेनि* । नन्वेक स्वत्वस्पर्शत्वजाती नातीन्द्रिये घणुक करवत्वह्मणुकस्पर्शवोपाधी व न समती तथाच तत्र साध्यासवान साध्याध्याप्तिरिति चेत् । अत्र केचित् । गतसंविधानबहुनीहिणा गुरुयधर्मादिकमुकं तत्र साध्याव्यापकत्वमस्त्येवोयाहुः । अन्य तु धर्माशस्थाविवक्षितत्वेन तसवायियस्य तनिरूपितस- मायाश्रयावार्थकतया समयापिधणुकमादायक नसाध्यसस्थमिति घ.

·शक्तिवादः। २०२३ दन्ति । शक्तिवदुपाधिरपि समवैति, अन्यथोपाधिरसंबद्धः स्यात्तन्मत्ते विशेषणताया अनभ्युपगमादित्यप्याहुः । नन्वनुकूलवं यदि जनकत्वं तदा शक्तावेतदभ्युपगमेऽपसिद्धान्तः । अथावच्छेदकत्वं तदा यान्तासिद्धिः, आत्मन्यरूपताशधर्मस्य जनकत्वादित्युभयसाधारणं तदाह #अनुकूलत्वं चेतिः । (चि० ) उच्यते । साध्यं विनाप्युभयसिद्धपतिय. न्धकाभावादेव जनकत्वादिहेतुसम्भवात् विपक्षया. धाभावेनानुमानानामप्रयोजकत्वम् । यदि च सहचा. रदर्शनच्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलम्भमात्रादेव व्या- प्तिग्रहस्तदा शक्तिसिद्ध्यनन्तरं तेनैव हेतुना शत्यति. रिक्तत्वप्रक्षेपेण शत्यतिरिक्तदाहानुकूलातीन्द्रियधर्म- सिद्धिः । एवं तत्तदतिरिक्तत्वस्य प्रक्षेपात्तेनैव हेतुनाऽन- न्ततादृशधर्मसिद्धिप्रसह । द्वितीयादितादृशम विनापि प्रथमानुमित शक्त्यैव जनकत्वादयुपपत्तेन तादृशानन्तधर्मसिद्धिरिति चेत्, हन्तवं शक्तिं विनापित. दर्थसिद्धेः किं शक्त्या । यदीश्वरानन्त्य वन्न शक्त्या. नन्त्यमित्युक्तम् । तरोधात् । कार्यमाने हि कर्तृत्वेन कारणत्वं न स्वीश्वरत्वेन द्विकर्तृकत्वादिना चा, गौरवान्, घटे स्वार्थ समाजः । एवञ्च जनकदशा. व्यावृत्तत्वेनैव प्रयोजकत्वं न तु भावभूतत्वेनेति गौ- रवात् । अपि च भावकार्यमात्रस्य समचायिकारणज. न्यत्वेन शक्तेरपि तथात्वात् शक्त्यनुकूला शक्तिरपरा समवाधिकारणे मन्तब्या एवं मापि समवायिकारणज- न्यति तदनुकुलशक्तिस्वीकारे शक्त्यनवस्था । किञ्च मधमानुमानेऽजनकत्वं न स्वरूपायोग्यत्वम्, वही कुठारे च तदभावात्, किन्तु कार्यानुपधानम् । तथा च तदुपधा. नदशायामपि यही शक्तिः कुठारे तक्ष्ण्यमिति पाधो दृष्टान्तासिद्धिश्च, लौहविशेषाणामेद सातिशपच्छि.

·२०२४ अनुमानचिन्तामणी दाजनकत्वमतो नातीन्द्रिपतक्ष्ण्यप्रसिद्धिः अग्रिम चतुषु चहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्वमुपाधिः तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि स. न्दिग्धोपाधित्वेन दृषकत्वात् । अपिच जनकत्वस्थ केवलान्धयित्वेन व्यतिरेकाप्रसिद्ध्या नान्वयव्यतिरेकी। न च जनकत्वाभायस्प शक्तावेच प्रसिद्धिः, अन्योन्या. श्रयात् । न च गुरुवचनपरम्परात एव वाक्यातया तत् प्रसिद्धिः त्वन्नये सिद्धार्थस्याप्रमाणत्वात् । न च परार्द्धसं. ख्यायां साध्यजनकत्वव्यतिरेकयोः प्रसिद्धिः, अप्रत्य. क्षायाः शब्दैकवेद्यापास्तस्याः प्रत्यक्षेण साध्यहेतुव्य. तिरेकयोग्रहीतुम शक्यत्वात् । एतेन पण्डापूर्वऽपि तत् प्रसिद्विरपास्ता। (प्रका) उभयसिद्धति । तथाच प्रतिवन्धकामावस्यैव दाहा. दिप्रयोजकत्वं कल्प्यते धर्मकल्पनाया एवं लघुत्वादिति तापयर्थः । *घटे त्वार्थ समाज इति* । ईश्चरकर्टकत्वस्य न्यायमाहत्वात्कुलालक. तकत्यस्य घटल्यावच्छेदेन अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वादिति भावः । *सम. धायिकारण इति* । यद्यपि निमित्तकारणेपि शकिरस्त्येवति तद्वारा प्यनवस्था भवत्येव, तथाप्येककार्यमा समवायिकारणजन्यत्वं परोन मन्यते तन्मते कारणस्येव कार्यस्यापि समवायस्य तथाभावाभावातात. थापि समवेतकार्य प्रति तथात्वं स्वीकार्यमेवेति भावः। न चेयमनवस्था प्रामाणिकी प्रमाणाभावात । न कार्यान्यथानुपपत्तिरेय मान, तस्यो. भयसिद्धप्रतिबन्धकाभावेनैवोपपत्तेः । न चाभावो न कारणे भावव. ग्राहकतोल्यात् । एवञ्च गुणादिनिधशको गुणादीनां समवायिकारण स्वापत्तौ द्रव्यत्वापत्तिरित्यपि दुपणं द्रष्टव्यम् । न च नित्यैव शक्तिर्न कार्येति वाच्यम् । 'अनित्ये भावहेतुजेति'तसिद्धान्तात् । किश्चैव प्रतिय. दवढेरपि दाहापत्तिः । न चोद्भूता शकिस्तदा नास्तीति वाच्यम् । उद्भूतत्वमपि यदि नित्यं तदा स एव दोपः । अथानिय, तदा तज. ननानुकूला शक्तावपि शक्तिः स्वीकार्या । एवं तत्राप्युद्भूतत्यजनना नुकलं शक्यन्तरमित्यनवस्थापत्तेः, उद्भूतत्वस्यैव शक्तिस्थानाभि- पेचनीयतया नित्यशको मानाभायश्चेनि भावः । प्रथमानुमान इत्युप लक्षणम् । अजनकत्वगद्वितीयानुमानेपोति द्रव्यम । नन्दभूत ·शक्तिवादः। २०२५ स्वविशिष्ट शक्तिरजनकदशाव्यावृत्तेति पूर्वपक्ष एवोक्तमिति न बाध इति चेन्न । नित्यानित्यविकल्पेन पूर्वोक्तेनोद्भूतत्वे मानाभाव इत्ये. तवटम्मेनैतस्योक्तत्वात् । वस्तुतः प्रतिवन्धकाल एच परं शक्तौ नोद्भूतत्वं तथा च सहफा. यन्तरविरहप्रयुक्तं यदा बढी कार्यानुपधानं तदा उद्भूतत्वविशिष्टाया- स्तस्याः सस्वाद्वाध एवेति भावः । अतीन्द्रियत्वगर्ने साध्ये प्रामुक्त दृष्टान्तासिद्ध्युद्धार परिहरति *लोहेति । *अप्रिमेति । यद्वा धर्म- उनीन्द्रियत्वमित्यादिचतुर्थीत्यर्थ इति केचित् । तन्न । कुठारे साध्या- व्यापकतापत्तः । तदनुमाने कुठारस्यैतदृष्टान्तत्वेन तत्र साध्यसत्वात् । न च लोहविशेषाणामित्यनेन तत्र साध्यामायव्यवस्थितेनैवमिति पाच्यम् । एवं साध्यव्यापकताग्रहस्थलाभावादेव नोपाधिः । न चा. स्मैव तथेति वाच्यम् । अदृष्टादेरजनकदशावृत्तित्वेन तत्र साध्यासत्त्वा. । त् । न च जनकदशावृत्तिपरमाण्वादिसयोगमादाय तत्रापि साध्यस. त्यमिति वाच्यम् । एव हि तादृशसंयोगमादाय घटादावपि साध्यस. स्वेनोपाधेः साध्याव्यापकत्वात् । न च गुरुत्वाभावरूपपक्षधर्मावच्छि. साध्यध्यापकत्वमिति वाच्यम् । सौरालोकादायपि तादृशपरमाणु 'सयोगसत्त्वेन साध्याव्यापकत्वात् । तस्मात्पूर्वोक्तसंयोगपक्षकदाहघटि. तसाध्यकानुमानेन सह चतुष्टमभिमतम् । न चात्र स्थितिस्थापकवति वृक्षादौ साध्याख्यातिरिति वाच्यम् । कार्यानुकूलत्यस्य स्वनिमित्तकका. यानुकूलेति विवक्षया स्थितिस्थापकस्य तथास्येन वृक्षादौ तथास. स्वात । कार्यपदस्य वहिकार्यपरत्वाद्वा । तथा च ताहशसाध्यमात्मन्येव, तत्र चोपाधिरस्त्येवेति न साध्याव्याप्तिरिति भावः। अपरे तु चतुर्यु मध्ये कार्यानुकूलत्यादिघटितानुमानत्रयेऽयमुपाधि- 4 7 रित्यर्थ इत्याहुः । * अपिचति । तन्मते चान्वयव्यतिरेक्येव गमक इति भावः। *सिद्धिरितिक शक्तिसिद्धिरित्यर्थः । तथा चैतदनुमानेनैव न शक्ति सिद्धिर्यनान्योन्याश्रय इति भावः । परार्द्धसयायामित्युपलक्षणम् । परममहत्वपरमाणपरिमाणादावपिद्रष्टव्यम्। *अप्रत्यक्षाया इति । ननु प्रत्यक्षमेव न व्याप्तिमादकम् , अतीन्द्रियानुमानस्थले तदभाधात् । तथा च मानान्तरेण साध्यहेतुप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तिग्रहोऽस्त्यिति चेत् । अत्र प्रत्यक्षाभिप्रायेणेतदुक्तम् । वस्तुतोऽन्यथोपपन्नतया सर्वमे. वानुमानमप्रयोजकमित्याहुः। वस्तुतो मानान्तरशब्दः सिद्धार्थत्वात् नानुमानम् । कार्यानुफूला. २१४ ·२०२६ अनुमानचिन्तामणी तीन्द्रियधर्माभावानुमान हि जनकत्वामायनेय लिनेन वाच्यं, जनक- त्यसत्ये तादृशधर्मसत्त्वस्यावश्यकत्वात् । जनकत्वामावानुमानं च ता. शधर्माभावेन ताशधर्मस्य जनकतावच्छेदकस्य सत्ये जनकत्वस्या प्यावश्यकत्वात । एवञ्च इत्वभाषेन साध्याभावः साध्याभावेन हेत्व. भावोनुमेय इति व्यक्तोऽन्योन्याश्रय इति भावः । यता तदनुमानमपि साध्यसाधनाभावव्याप्तिग्रहमन्तरेण न स्यात्तद्रहच न तदुभयस्यतिरे. कप्रसिद्धि विना तदुभयव्यतिरेकश्च साध्यसाधने पवेति साध्यसा धनव्याप्तिग्रहे तदुभयाभावव्याप्तिधीस्तस्यां च सत्यां तदुभयव्याप्तिधी. रिस्यन्योन्याश्रय इति भावः । न चान्वयव्याप्तिधीन व्यतिरेकव्यातिधी- हेतुरिति नान्योन्याश्रय इति वाच्यम् । तथाप्यन्वयव्याप्त्यमहादेव तदनुपपवेरिति भावः । एतेन पण्डेति । न च पण्डापूर्यादी स्वध्वं. ससाक्षात्कारजनकत्वेन जनकत्वामाय एव नेति वाच्यम् । मीन्द्रि यवन योगिज्ञानस्य विषयाजन्यतया च साक्षात्काराजनकत्वात् । त न्मने ध्वंसस्याधिकरणादिरूपतया तदसाध्यत्वाच्चेति भावः ॥ (चि०) स्यादेतत् तृणारणिमणीनां वही कारण स्वादेकशक्तिमत्वमुपेयम्, एकजातीयकाये एक. जातीयकारणत्वनियमात् । चहचवान्तरजातीये तेषां प्रत्येक कारणत्वमिति चन्न। पविजातीयत्वस्याकस्मिक तापत्तेः, कारणगतैकरूपमपहाय कार्यगतबहुतररूप- कल्पने गौरवात् । तृणारणिमणिप्रभवद्विष्यवान्तर• जातरनुपलब्धियाधितत्वाच । पत्र च तत्तदिन्धनप्रयो. ज्यं प्रदीपदारुदहनादौ चैजात्यमनुभूयते तत्र कारणेष्वे. कशक्तिमत्वमपि नास्ति । किच गोमय-वृश्चिकप्रभव- वृश्चिकादिषु वैजात्यकल्पने तत्प्रभववृश्चिकेष्वपि वैजात्यं कल्प्यम् , एवं तत्प्रभवत्वं तत्प्रभवेष्वपीति वैजात्यान. नत्यं चिजातीयकारणानां विजातीयकार्यजनकत्वानिया मात् । न च तयोनको वृश्चिको, बुद्धिव्यपदेशयोरविशे. पात् यदि विजातीयेप्वेककार्यशक्तिसमवायात न कार्यविशेषात कारणविशेषः तदभावात्तभावः का ·शक्तिवादः। २०२७ 1 . प्पनुमीयत तदभावेऽपि तजातीयशक्तिमतोऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवादिति चेत्, वह्निवृश्चिकादायेवमेतत् नि रूपितनियतवयादिकारणकधूमादौ कुतो न तदनु मानम् । अन्यथा कार्यवैजात्येऽपि तृणस्य वतिविशेष इस पहित्वेन धूमविशेष एच कारणत्वं न तु धूममात्रे | तृणा. दिमभवत्वग्रहानन्तरं चह्नयवान्तरजातिग्रहवत् वहि- तदन्पजन्यत्वज्ञानानन्तरं धूमावान्तर-जातिग्रहो भवि- प्यतीत्यप्याशयत । बाधकं विना धृमत्वेन बहिकार्यते- ति चेत्, तर्हि बाधकं विना धूम प्रति बद्वित्वेन कारणते. स्वपि तुल्यम् । यत्तु तृणत्वेन कारणत्वग्रहस्योपजीव्यत्वात्तद्रक्षा वही जातिविशेष एव कल्प्यते इति । तन्न । वह्नित्वन कार्य- स्वग्रहात्तद्रक्षार्थ तृणादौ शक्तिकल्पनौचित्यात् । यथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तृणफूत्कारयोः परस्परसहकारि. स्वं तथैव तच्छत्स्योरपि परस्परसहकारित्वेन चयनुकूल. स्वं, तथैव कार्यदर्शनात् । एवं तृगारणिमणिफूत्कारनि. मन्धनतरणिकिरणानां पह्वयनुकूलशक्तिमत्वेन कार• त्वेऽपि फूत्कारेण तृणादेव निर्मन्धनेनारणेरेव प्रतिफलि. ततरणिकिरणैर्मणेरेवारन्युत्पत्तिः, न तु मणिफूत्कारादि- भ्यो, मणिफूत्कारशक्त्योः परस्परसहकारित्वविरहात् । यतु तृणफूत्कारादिस्तोमत्रये विशिष्टे शक्तिरिति । तन्न नृणत्वेन गृहीतकारणarभङ्गमसङ्गादिनि । (प्रका०) तृणारणीति 1 तथा च यद्वित्वप्रयोजकतया तृणादीना. मेकानुगतशक्तिसिद्धायन्यत्रापि तदनुमानमिति भावः। ननु वहिनिष्ठा जाति:प्रमाणसिद्धा, तथा च "धर्मिकल्पनात" इति न्यायातस्या एवावच्छेदकरय कल्प्यते न शक्तिरित्यत आह-तृणारणीति । तथा च जातित्रयमपि कम्प्यमेवेति तदपेपैकशक्तिकलानमध लब्धिति भाव।

·- . २०२८ अनुमानचिन्तामणी यत्र चेति । तत्रोकन्यायावतारादिति भावः शङ्कते #यदीतिक। के जात्ये-घेजात्यपक्षे । इत्ययाशंक्यतेत्यन्वयः। नन्वेवं तृणनिर्मन्थनाम्या मप्यन्युत्पत्यापत्तिः, कारणतावच्छेदकावच्छिन्नघटित सामग्रीसत्वादि त्यत आह *यथा चेति । तथैव तच्छन्त्योरपीति निम्वेवं कार्य- बैजात्यमावश्यकम, एकजातीयकार्ये सहकारिनियमानुपपत्तेः । स हि फलविरोधेन परं स्यात् । स च कार्यतावच्छेदकभेदेन, सच प्रकृते न कार्यवेजात्य विना, एवञ्च नैकशक्तिमत्वेन जनकत्वमिति चेत् । अनाहुः । तृणादीनां वहित्वावच्छिन्नं प्रत्येकशक्तिमत्वेन फूत्कारा, दीनां च तृणजन्यवहित्याचवच्छिन्नं प्रति जनकत्वेनैव शक्तिसिद्धिसह. कारिनियमयोरप्युपपत्तिरिति । केचिनु यथा प्रागभावत्वेन कार्यमा प्रति कारणत्वेऽपिघटमागमा घो न पट प्रति योग्यः । यथा चा जन्यविशिष्टज्ञाने विशेषणानत्वेन कारणत्वेऽपि घटत्वज्ञानं पटत्वविशिष्टशानं प्रति न स्वरुपयोग्यं तथा फूत्कारादीनामेकशक्तिमत्त्वेन कारणत्वेऽपि न तृणनिमन्धनादिभ्यो व इन्युत्पत्चिरित्याहुः। तुणफूत्कारसम्बन्धतरणिकिरणमणिसम्बन्धादिम्चेकजातीयशक्तिः मत्वं कारणतावच्छेदकम् , तथा च वदन्यतमसम्बन्धाभावे तृणनिमन्धन समवधानेऽपि नाग्न्युत्पत्चिरित्यप्याहुः । स्वैफदेशिमतं दूपयति *यत्त्विति । तृणत्वेनेति । यद्यपि परमते तुणत्वेन न कारणता फिन्वेकशक्तिमत्त्वेन, अन्यथा तद्रक्षार्थ कार्यधै. जात्यकलपनापत्तेः । तथापि तृणादिप्रत्येकवृत्तित्यं लाघवात । कारणता. पदेन शक्तिरेतात्र विवक्षिता। तथा च तृणत्वावच्छेदेन गृहीतशक्तिमा प्रसङ्गादित्यर्थः । तृणादिशकेश्चैकजातीयत्वेनानुगमः । एकजातिप्रयोज कं च तनारष्टादिकम् । न च गौरवम् , प्रामाणिकत्वादिति भावः ॥ (चि.) उच्यते । तृणारणि-मणि-फुत्कारादिव्या क्तीनामानन्स्पेन प्रतिव्यक्ति भावहेतुजनितानन्तशक्ति- स्वीकारे गौरवं तावदनन्तंव्यक्तिजन्यानन्तवाहिव्यक्ति जातित्रपकल्पने लाघवमिति तदेव कल्प्यते । न च जाती पोग्पानुपलन्धिषाधा, गोमयवृश्चिकप्रभववृश्चिकयो. रीपन्नीलत्वकपिलत्यव्यङ्ग्यवैजात्यस्य प्रत्यक्षसिहत्वात । तृणजन्यमानायलिम्पक्तिपुतृणजन्यत्वज्ञानानन्तरं मणिज.

·शक्तिवादः। २०२९ न्यव्यावृत्ताऽनुगतवुद्धिरस्ति जातिविषया । तृणजन्यत्वे. नोपाधिमाऽसाविति चेन्न । वाधकं विनानुगतबुद्धेस्ताझ्य- जातिविषयत्वनियमात्। न च गोमयवृश्चिकमभववृश्चिकप- रम्परायामननुगतजात्यापत्तिः, गोमयजन्यवृश्चिक-प्रभव. वृश्चिकेपु वृश्चिकप्रभवत्वजातेः सत्वात् । वह्निमात्रे च दाहस्पर्शवानवयवः तत्संयोगः पवनादिश्च कारणानि । न च तृणादिकं विनापि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः, विशेपसाम- ग्रीमादायैव सामान्यसामग्रया जनकत्वात् । “(प्रका०) प्रतिव्यक्तीति । एतच्च अनित्ये भावदेतुजा' इति सिद्धा. न्तात् । नित्यशक्त्यभ्युपगमे च पूर्वोक्त एष दोषो द्रष्टव्यः। “जातीति । नच मण्यादी कारणे पवैकजातिः कल्प्यतां लावादिति वाच्यम् । प्रस्तरस्वादिना सदरापचेरिति भावः । *प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति । तथाच 'धमिकल्पना' इति यायेन तस्या एवं जातेरवच्छेदकत्वमात्रं कल्प्यते Rतु शक्ति कल्पयित्वा तदवच्छेदकत्वमिति भावः । एतदपि जातेः प्रा. माणिकवया तच्छेदकत्वस्यैव लाघवादौचित्यमित्यभिप्रेत्योक्तम् । यस्तुनः कार्यतावच्छेदकाननुगमस्यादोपत्वालात्यभावेऽपितजहि स्वस्यैवावच्छेदकत्वसम्भवान शक्तिसिद्धिरित्यवधेयम् । तन्मवे जातः संस्थानमात्रव्यंग्यतया शक्को जात्यभावे कथमनुगम इत्यपि दूषणं वा. ध्यम । पह्रिवृत्तिजातो योग्यानुपलब्धियाधं निराकरोति तृणजन्येति * अन्यथा विशुद्धमातापितुजन्यत्वेष ब्राह्मणानुगतंयुद्धस्तत्रापि जात्य । भावः स्थादिति भावः। वैजात्यानन्त्यमुद्धाति-गोमयेतिर। यद्यपिगो मयवृश्चिकप्रभवयोवृश्चिकगमवयोवृश्चिकयोःजात्यमस्ति तथापि वृश्चि. कत्वमनुगतमप्यस्ति । तदेवानिमहाश्च के जनकतावच्छेदक मिनि सर्वत्र वृ. चिकप्रभवत्वप्रयोज्यजातिमत्त्वमिति नानत्यमिति भावः । वद्विजातीय. स्वाकस्मिकत्यप्रसङ्गं प्रागुक्तमुद्धति *वहिमात्र इति । यद्यप्युदर्यवहर. नुभूतः स्पर्श इति लीलावत्यादी व्यवस्थापनासय कर्य धाद्वित्वं प्रयोज काभावात तथापि भौमवहिमात्र पव तत्प्रयोजकत्वमुक्तमिति भावः । के चित्तु लीलावतीनन्ध भापाततः । वस्तुतस्तत्रोद्भुतस्पर्श इत्याहुः । *पयनेति । तदुत्कण वदन्युत्कर्षदशेनादिति भावः। (चि० ) ननु तृणारणिमणीनां यही कारणत्यग्रहे 1 ·२०३० अनुमानचिन्तामणी - +- । शक्तियैजात्ययोरन्यतरकल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वयव्यतिरे. काभ्यां, व्यभिचारात । अधारणिमण्यभाववति स्तोमः विशेपे तृणं विना वहिपतिरेकः तृणान्वये वद्धिरित्यत्व यव्यतिरेकाभ्यां तत्रैव स्तोमे तदितर हेतुसकलसमवधा- नेतृणान्ययेऽवश्यं वहिरिति नियतान्वयेन रासभादिव्या. वृत्तन तृणादिकारणत्वग्रह इति चेन्न । तृणं विनापि.ध. हिरिति ज्ञाने सति वहि नियतपूर्ववर्तित्वस्य कारणत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तृणाजन्ये वही मणेः कारणत्वग्रह इति चेत् । न । व्यभिचारेण वहाँ तृणजन्पत्याग्रहे तदज. न्यत्वस्पाप्यग्रहात् वह्निमात्रस्यैव तदजन्यत्वाच। न च मण्यजन्यत्वेन तृणजन्यत्वग्रह, अन्योन्या- यात् । यत्तु यन्त्र कारणताग्राहक नास्ति तत्र व्यभिचा. रस्तद्ग्रहपरिपन्धीति । तन्न । अवाधितनियतपूर्ववर्ति- स्वाभावग्रहे तदुग्रहस्पासम्भवात् अभावप्रमायां भाव- ज्ञानानुदयादिति उच्यते। उक्तग्राहकैर्वहिनिष्ठकार्यतानि. रूपितकारणतावच्छेदकरूपवत्वं तृणस्य तृणनिष्टकारण. तानिरूपित कार्यतावच्छेदकरूपत्वं बहवोऽकार्याका. रणव्यावृत्तं रूपं परिच्छिद्यते, न तु तृणत्वेन कारणत्वं वाहित्वेन कार्यत्वं वा, तच्चोभपधापि सम्भवति चाहत्वेन कार्यतया तदनुकूल शक्तिमत्त्वेन च तृणादीयां कारणतया यहित्वाचान्तरजातिविशेषेण कार्णतया वा, तत्र च विनिगमकमुक्तमेव । (प्रका० ) तटस्थः शकते अनन्विति । ननु तृणजन्यावं तृणरूपादौ प्रसिद्धं, तदभावश्च मणिजन्यवह्रौ सुग्रह इति तदवच्छेदेन मणिजन्य त्वं सुग्रहमित्यत आह-चह्रिमावस्येति । व्यभिचारेण तृणस्याज नकत्वाद्वाहिमात्रस्यैव तृणाजन्यावादित्यर्थ । तथा च पुनः स एवं ग्यमिवार इति भावः।

·अत एव शक्तिवादः। *उक्तग्राहकैरिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां नियतेनान्वयेन चेति कृत्वा बहुवचनोपपत्तिः । अकार्याकारणेति । ननु कारणवसं. शये कधं तदवच्छेदकरूपवत्वनिश्चयः, तयोरेकनिश्चायकनिश्चयत्वात् , किञ्च वहिनिष्ठकार्यतायास्तुणनिष्ठकारणतायाश्चाग्रहे कथं तदवच्छेद- फत्वेन ज्ञान विशेषणशानसाध्यवाद्विशिष्टज्ञानस्य । अपि च कार्य: तावच्छेदकत्वं कार्यताद्याध्यमात्रवृत्तित्वं, तद्हे च कार्यताद्याश्रयत्व- मवश्यं विषयः । न च कार्यताद्यपि गृह्यत एवेति वाच्यम् । व्यभिचारेण तहस्थाशक्यत्वादिति चेत् । अत्र वदन्ति । कार्यतादिकमप्यत्र गृह्यत एव । तेन नोकसर्वदोषा- वकाशः। न चोकव्यभिचारनिश्चये कथमव्यभिचाररूपनियमगर्भहेतु. स्वग्रह इति वाच्यम् । समानप्रकारकविरोधिज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकत्तया तुणत्वावच्छिन्नस्य हित्वावच्छिन्ने व्यभिचारग्रहे तवच्छिन्नस्य तद- वच्छिन्ने हेतुत्वाग्रहेऽपि तदाश्रययोहतुहेतुमद्भावनहस्याविरोधात् । यागं विनापि दानास्वर्गज्ञानेऽपि स्वर्गजनको याग इति धीः स्वगत्वसामानाधिकरण्येन यागजन्यत्व विषयीकरोति, त. दिदमाह-नतु तृणत्वेन कारणत्वं वह्नित्वेन कार्यत्वं वेति* । यदि च कार्यकारणभाव एव न गृह्यते तदा न तु हेतुत्वं कार्यत्वं वेत्येव घूयात् । न चैवं वद्वित्वावच्छेदेन व्यभिचारग्रहेपि वहिवसामानाधिकर- प्येन रासभजन्यत्व गृहातामिति वाच्यम् । ग्राहकाभावात् । अत्र चार णिमण्यमाववतीत्यादिना ग्राहकस्योकत्वात् । न चैवं तृणनिष्ठकारणता प्रतियोगिककार्यताश्रयत्वं गृह्यत इत्येवास्तु किं तदवच्छेदकरूपवत्त्वपर्यन्ते. नेति वाच्यम्। अग्रिमविनिगमकगवेपणस्य सामान्यतापच्छेदकग्रह विनानुपपत्तेः। सामान्यतो दृष्टावतार विना परिशेषानुदयादिति । यत्तु ससम्बन्धिकप्रत्यक्षशाने सम्बन्धितावच्छेदकरूपत्वज्ञानमावश्यकमिति तद्रिय विना न कार्यकारणभावग्रह प्रत्यक्षेण, अत एव न शाब्दस्वर्ग- जनकत्वज्ञानप्रतिवन्धीति । तन्न । इयं वहिव्यकिस्तृणजन्येति प्रत्यक्षेण तद्यक्तित्वादेरवश्यं भानात्। न च तस्यानवच्छेदकतया तदपच्छेदेन का. र्यतायुद्धभ्रमत्वापचिरिति वाच्यम् । कार्यतायुद्धावयच्छेदकत्वस्याप्य- भानात् । भाने वा तदंशे भ्रमत्वेपि कार्यतांशे प्रमात्वादिति ।। (चि०) अथ तृणारणिमणीनामभाषत्रये न कार्य- मभावत्रयाभावे कार्यमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अभाव. त्रयाभावत्वेन तृणादीनां कारणत्वमिति न व्यभिचारः - ·अनुमानचिन्तामणी अभावाभावस्य भावपर्यवसन्नत्वादिति चेत् । अभाव. • त्रयाणामभावः किं तृणादिप्रत्येकव्यापकोऽन्य एवं उत्त तृणादि प्रत्येकमेव । आयेऽभावस्य कारणत्वमिति किमा. यातं तृणादिकारणत्ये, द्वितीये तृणस्य नारणिमण्यभा. वाभावत्वं तदुभयापत्तेः । एतेनाभावत्रये न कार्य तद. भावे कार्यमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तृणादिमत्यैकस्प का. रणवग्रह इति परास्तम् । (प्रका०) *मन्य एवंति । मभावप्रयप्रतियोगिको व्यासज्यप्रतियो. गिताक इत्यर्थः । *अमावस्येति । तथाच तृणोत्कर्षण वढस्कोपिन स्यादिति भावः । एतेनेति में । तृणस्य तदुभयस्वापरयेत्यर्थः। पूर्व मि. लितानां तृणादीनामभावनयाभावत्वेन हेतुत्वमाशङ्कितं इदानीं तु प्रत्येक स्येति न पौनरुत्यमित्याहुः । (चि०) स्थादतत् । मा भूत् सहजशक्तिराधेषशक्ति- स्तु स्यादेव, तथाहि वाहीन पोक्षतीत्यत्र कालान्तरका. यानुकूलोऽतीन्द्रियोऽतिशयः प्रोक्षणजन्योऽस्तीत्युभय. वादिसिद्धम् । स बीहिसमवेतो न चेति संशपे व्रीहिनिष्ठ एव वाच्यः, कथमन्यथा प्रोक्षितानामेव तेषां कालान्तरे. ऽवघातादौ विनियोगः । न च मन्त्रादिसहकृतत्वमेव ब्रीहिपु विशेषा, तेषां चिरध्वस्तत्वात् । . ननु कथं प्रोक्षितस्यैवावधातादौ अन्वयः 'नीहीनव. हन्तीति श्रुतेस्तन्मात्रान्वयेऽप्युपपत्तेः । अथ 'बीहिभिर्य- जैत''बीहीन प्रोक्षति' 'नोहीनवहन्ति पुरोडाशैर्यजेते'त्य. . त्र यथा पुरोडाशे..प्रकृत्यपेक्षायामवहतबीहीणामवयवा- नुवृत्तिद्वाराऽन्वयः, प्रोक्षणे च यागार्थमुपात्ततीहीणां, त.. थाऽवधाले नीयाकाङ्क्षायां प्रोक्षितानाभवान्धयः,' बाधक विना शब्दानां सन्निहितविशेपपरत्वनियमात् , "यक्ति पचनानां सन्निहितविशेषपरत्वमिति" न्यायात्, अन्यथा - m ·शक्तिवाद। २०३३ प्रकरणादिसन्निहितत्यागे तदन्यसन्निधिकल्पने गौरव- मिति चेत्न, तर्हि एकस्य वय पत्र प्रोक्षणंतत्रावघातोन तु प्रोक्षणविशिष्टे, यत्र रूपं तत्र रस इति वत्, तथा च प्रोचणस्य शब्देन कालान्तरकार्यजनकत्वाऽयोधनात् कथं तन्नि हार्थमतिशयकल्पनम्। "मोक्षितानीहयोऽवधाताय कल्पन्त" इति वाक्पशेषात् प्रोक्षणविशिष्टस्थावधाते का. रणत्वबोध इति चेत् । अस्तु तावदेवम् , तथापि प्रोक्षिता इत्यत्र भूने क्तानुशासनादतीतमोक्षणे व्रीहायवघाता. वयः, तथा चावधाले प्रोक्षणध्वंस: कारणं न तु प्रोक्षण मिति चत। मैवम् ।प्रोक्षणमवघातजनक प्रमाणतस्तदर्धमुपादीयमा. नत्वात् अवघाते व्रीहिवत् । न चासिद्धिः, अमोक्षितेऽव- घाताभाचाचश्यमवघातार्थ प्रोक्षणोपादानात् । न च प्रोक्षणध्वंस एव व्यापारः प्रतियोगिनोऽहेतुत्वापातात, अ. न्यथा यागादेरपि तथा स्यात् । फलस्प ध नियतसमयोत्प. त्तिकत्वमपूर्ववत् स्वभावादेव भविष्यति । न च प्रोक्षि- ताबीहयस्तधा, निरन्वयध्वस्तत्वेनोपलक्षणस्याहेतुत्वात्। कुरूणां क्षेत्रमित्यत्र तु कुरुज्ञानस्येतरव्यावृत्तक्षेत्रज्ञव्यव. हारजनकत्व न तुकुरोः, अन्यथा यागोपलक्षितो यज्दै. व स्वर्ग फलिप्पति किमपुर्येण । न च देवदत्तायश. रीरं देवदत्तविशेषगुणजन्यं जन्यत्वे सति तद्भोगसा. धनत्वात् तनिमित्तस्रग्रवदिति तसिद्धिा, जन्मान्तरीयैः रदृष्टजनकत्वाभिमानच्छाप्नयः सिद्धसाधनात।त स्मात् प्रोक्षणादयो भावभुतमतिशयंजनयन्त एव काला. न्तरभाधिकार्यजनका प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् रोगचिकित्सावत्, स चातिशयो वाधवात फलसमा- .

·अनुमानचिन्तामणी - नाधिकरण इति ब्रीहिनिष्ठ एव, तेन तत्समवहितत्वं बीहेः साक्षात्सम्बन्धात् पुरुपनिष्ठत्वेन च ब्रीहिणो साक्षात्सम्पन्धाभावांत् परम्परासम्वन्धे गौरवात् न साक्षात् ब्रीहिसमवहितत्वं स्यात् । किञ्च यो यद्तफलार्धितया,क्रियते स वाधकं विना तदतमेव तद. नुकूलमतिशयं जनयति रोगचिकित्सावत् । अथ प्रोक्षणं पुरुपसमवेतातिशयजनकं कालान्तरभाविकार्यजनक- स्वे सति विहितत्वात् यागवत् , अन्यथा विधिविरोधा- दिति चेन्न । कृषिचिकित्सादिना व्यभिचारात अप्रयोज. कत्वाच तेन विनापि विधिसम्भवात् । अस्तु वा सकल. व्रीहिनिष्ठ एक एव । न चैकत्रीहिनाशे तन्नाशापत्तिः। कि चिदाश्रयनाशस्थ वृक्षादाविव कार्यानाशकत्वादिति । (प्रका०) उभयसिद्धत्वमेव स्थापयति *कथमिति* । तटस्थ आह- नन्विति । अवघातेन बीहेर्नष्टत्वात्तदन्वयः पुरोडाशे न भवतीत्यत आह--*अवयवेति । अनविति । तथाच तयापारत्वेनातिशयः कल्प्य इति भावः। तटस्थशद्वां परिहरति *मैवामिति । भ्रमेणोपादीयमानेऽवघाता. जनके व्यभिचारादाह प्रमाणत इति । नन्वकारणे कारणकारणे व्यमिवारः । न च कारणाकारणसाधारणमनुकूलत्यमान साध्यं तदपि मध्यवर्तिरितमित्यतिशयसिद्धिरिति वाच्यम् । एवं हि जनकीभूत वं. सजनकत्वेनापि साध्यस्य चरितार्थत्वे प्रतियोगिनाऽहेतुत्वापत्तेरिति व " श्यमाणविरोधादिति चेत् । न । वेदमूलकावधीतोद्देश्यकोपादानविषय- स्वादिति विशेषव्याश्यैव साधनादिति । वस्तुतो व्यक्तिवचनान्यायेना. वयाते प्रोक्षितव्रीहेरन्वये नोक्षणस्य वाधकं विना विशेषणत्वं नोपल. क्षणत्वमिति । प्रतियोगिन इति । अभावताप्रतियोगिनोरेकनाजनक- चादित्यर्थः । व्यापार विनैव प्रोक्षणस्याषघातजनकत्वमस्त्विति शङ्कते *न चेति । अहेतुत्वादिति । प्रोक्षणस्य च हेतुत्वं साधितमिति भाषः । ननु यधुपलक्षणमतीतमजनकं तदा ततो व्यावृत्तवुयादिकं न स्यादित्यन आह *कुरूणामिति । तनिर्मितेत्युपलक्षणं तमोगसाधनेत्यपि द्रष्टव्यम् । भन्यथा साधनयकल्प्यापत्तरित्यवधेयम । *जन्मान्तरीयैरि- ·- । शक्तिवादः। २०३५ ति* : अतीतोपलक्षणस्थापि जनकत्वाभ्युपगमादिति भावः । एतायता चंसातिरिक्तं व्यापार सिद्धमुपसंहरति तस्मादिति । प्रमाणत इनि* कार्यापेक्षया चिरध्वस्तत्वे सतीति विशेषणम् तेन साक्षाजनके न व्याभिः चारः । अतिशयस्य भावत्वं च पक्षधर्मतावललभ्यं न तु साध्यतावच्छे. दकमाविष्टम् , तेन विघ्नध्वंसद्वारा समातिसाधने मंगले मिथ्याज्ञानपं. सद्वारा मुक्तिसाधने तत्त्वज्ञाने वा न व्यभिचारः। नन्वस्त्वतिशयः पुरु पसमवेत एव, तथाच नाधेयशक्तिसिद्धिरत आह *स चेति। *संस्कारत्वेनेति । नचैवमनेकव्रीड्युपादानं न स्यादिति वाच्यम्।होमा दिनिर्वाहार्थं तदुपयोगात् । ननु यत्र किञ्चिदचयवनाशात्सकलबीहिना. शेन खण्डव्रीहिणामुत्पत्तिस्तत्र का गतिरित्यस्वरसादाह अस्तु वेति । अकिञ्चिदिति । यावत्प्रत्यभिज्ञ वस्तुस्थितिरिति स्वमतावष्टंभेनेदम् । (चि० ) उच्यते । अतिशयग्राहकमानाल्लाघवसह- कृतात् स एक एव सिध्यति न नाना पुरुपनिष्ठश्च । तथाहि प्रोक्षणमपूर्वजनक दृष्टदाराभावे सति काला. न्तरभाविफलजनकतया विहितत्वात् यागतवत्, कृ- पादौ दृष्टद्वारसम्भवात् न व्यभिचारो न चाऽप्रयोज- कत्वम् । पागदानहोमादितदङ्गानामपूर्वजनकत्वे दृष्ट- दाराभाचे सति कालान्तरभाविकार्यजनकतया विहि. तत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् अन्यस्याननुगमात् । न च यो पद्दतफलार्थितया क्रियते स बाधकं विना ततमेव तदनुकूलं फलं जनपतीति नियमा, शत्रुवधमुद्दिश्यः प्रवर्तिते श्येनयागादौ व्यभिचारात् 'विपक्षे 'बाधकाभा.' चाच । नापि यदुद्देशेन यत् क्रियते न तत्तत्र भाविका. रानुकूलातिशपजनकमिति व्याप्तिः, हविस्त्यागादिभि- व्यभिचारात् । ननु मोचितवीहिणाऽदृष्टस्प जनितत्वात् वहिप हर पुनकायोगान्तरं स्यात्, विनियुक्तपिनियोगविरोधात उपयोगे वा तजातोपान्तरमुपादीयेताविशेषात् । न ।

·अनुमानचिन्तामणी "नीहीनयन्ती"त्यत्रोक्तन्यायेन प्रोचितस्यैव व्रीहरन्वयी. न्। विधेदुलझ्यत्वात् । यथा “पहिस्तृणोति" "वहिपि ह. विरासादय"तीत्यत्र। या विचित्राः संस्काराः केचिदुद्देश्यसहकारिण एवानिमकार्यकारिणः यथाऽभिचारसंस्कारो यं देहः मुद्दिश्य प्रवृत्तस्तदपेक्ष एव तत्सम्बद्धस्यैव दुःखं जन- यति, तथा प्रोक्षणसंस्कारा अपि उद्देश्यव्रीहिसहकृता एवाग्रिम कार्यकर्तारः। यथा च कारीरीजनितसंस्कारा. धारपुरुषसंयोगाजलमुचामदृष्टसमवधान तथा प्रोक्षणज- न्यादृष्टव दात्मसंयोगाठीहीणामुत्तरक्रियाविशेषाः, कर्म: कसाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तुल्य एव। आगमिकत्वात् चाण्डालादिस्पर्शस्पावनयिादिसंस्कारनाशकत्वश्रुतेप: धिकरणस्याप्पपूर्वनाशकत्वम् । धर्मनाशे कर्मनाशा. पारंगमनवत् निषिद्धकीर्तनवच्च । किश्च प्रोक्षणज. न्यातिशयो ब्रीहिनिष्ठो न नाना, आत्मवृत्तरेकस्मा. दप्युक्तन्यायेन कार्योपपत्तेः । नाप्येकः, एकदिवाश्र यनाशानां प्रत्येकममनुगमेन' कार्यनाशे आश्रयमा. नाशस्य जनकत्वादेव ब्रीहिनाशेन तन्नाशादपर- प्रोक्षिततीहीणामनन्वयापत्तेः । अथ "वीहीन प्रो. क्षती"तीप्सितद्वितीयाश्रुतेः क्रियाजन्येष्टफलभागित्वं बीहेरेवावगम्यते, नचापूर्वस्प वीहित्तित्वम् , साक्षात्स. म्बन्धस्यैवौत्सर्गिकत्वादिति चेन्न । धात्वार्थतावच्छेदकसं. योगेनबीहिकर्मतोपपत्तेन च संयोगावच्छिन्न एव व्यापा. रविशेषः प्रोक्षणार्थः, तथा च कथं प्रोक्षणसाध्यतयाऽन्व. य इति वाच्यम् । संयोगस्पोपलक्षणत्वेनापदार्थत्वात् । अन्यथा ग्रामं गच्छतीत्यादौ का गतिः, का वा "सक्तून ·शक्तिवाद। २०३७: मोक्षती"त्यादौ, तत्राधेपशक्यभावात्।। किश्च घटं सा. क्षात्करोतीत्यादौ क्रियाजन्यसंस्कारादीनां घटवृत्ति त्वात् संस्कारस्य खरूपसम्बन्धेन घटवृत्तित्वं, वह्निम नुमिनोमीत्यादिवत्, प्रयोगसाधुरेव वा द्वितीयेति यदि, तदा प्रकृतेऽपि तथाऽस्तु । अथ प्रतिमादौ प्रतिष्ठाजन्यं न यजमानादृष्टं पूज्यत्वप्रयोजक, भोगादिना तन्नाशेऽपि पू. ज्यत्वात् तत्सत्त्वेपि चाण्डालादिस्पर्शनापूज्यत्वात् अ- न्यधर्म प्रत्यन्यधर्मस्पानुपयोगाचा न च प्रतिष्ठाध्वंसस्तथा, तत एव उपजीव्यप्रतिष्ठाप्रपोजकत्वभङ्गापत्तेः । तस्मात् प्रतिष्ठाजन्यास्पृश्यस्पादिनाच्या प्रतिमादिनिष्ठा श.' क्तिरभ्युपेथेति चेत्, प्रतिष्ठाविधिना प्रतिमादौ देवता- मन्निधिरहतारममकाररूपः क्रियते, स्वसादृश्यदर्शिन- श्चित्रादाविच ज्ञानस्य नाशेऽपि संस्कारसत्वात् । अस्पृ. यस्पशादिना तु तन्नाशः। अचेतनदेवतापक्षे च यथा- प्रतिष्ठितप्रत्यभिज्ञानस्यास्पृश्यस्पर्शादिविरहसहकृतस्य तधात्वं "प्रतिष्ठित पूजयदिति" विधिवलात्तत्प्रतिस. धानस्पावश्यकत्वादिति माञ्चः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तवापशक्तिवदपूर्वान्तर जन्यते तददृष्यवदात्मसंयोगाश्रयस्य पुज्यत्यम् अस्पृश्य. स्पर्शन तन्नाशे चापूज्यत्वमित्याहुः । (प्रका०) यद्यप्पतिशयस्यैकत्येनैष पुरुषनिष्ठत्व सिध्यति । अन्यथा लाघवेनाश्रयनाशमात्रस्यैव कार्यनाशप्रयोजकत्वेनावयपनाशचिनाशा. दोह्यन्तराणामुग्योगो न स्यात्तथापि प्रकारान्तरमा नयाहीतिः । टद्वारेनि अत्रधर्मजनकत्व साध्यम, निषिद्धकर्मणि व्यभिचारवार. शाप विहितस्वादियुक्तम् ।प्रायश्चित्ते व्यभिचारवारणाय कालान्तरेत्या. दि । ननु द्वाराभावे सतीत्यस्यायद्वाराभावे सतीत्यर्थः, तथा चासिद्धिः, परमते शरेव वारस्यात् । न च प्रत्यक्षद्वाराभारे सती. ति तदर्थः । औषधपानादौ व्यभिचारात् । न च न पिहिनावामागदेर ।

·-- -- । २१३० अनुमानचिन्तामणी 'न व्यभिचार इति वाच्यम् । आयुर्वेदेन तस्यापि विहितत्यादिति चेत् । न। शव्दतदुपजीविममाणमात्रायोज्यधीविषयद्वारेतद्वारस्य पवार पदेन विवक्षितत्वात । न चौपधादौ व्यभिचारः । तदीयधातुसाम्यादि रूपातीन्दियवारविशेपे शब्दानुपजीविप्रमाणासम्मवादिति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकादिम्लकप्रमाणस्यापि कदाचित्ता प्रसरादिति भावः । *ष्यादाविति न च विदितत्वामावादेव न व्यभिचार इतिवाच्यम् । प्रत्येकवर्णोपायविभागविधिना वैश्यस्य कृपिविधिनादिति भावः। श. त्रुयधमिति । एतच्च परमते । अस्मन्मते येनापूर्वस्य शत्रुनिष्ठत्वमेव फलोपपादकमपूर्व फलाश्रये कल्प्यत इति वक्ष्यमाणयुक्त्या तथा व्यवः स्थितेः । अत एव गयाश्राद्धापूर्वस्य पितृनिष्ठत्वम् , पञ्चमटोकायां तथा विभावनाच्च । स्वमतेन दोपमाह *विपक्षेति। न च फलसामाना. धिकरण्ये लाघवमेव विपक्षयांधकामिति वाच्यम् । - नानात्वगौरवेन त ल्लाचवानादरादिति भावः । *हविस्त्यागेति । वन्युद्देशेन हविस्त्या ज्यते, न च तत्रातिशयो जन्यते इत्यर्थः । न च वट्ठौ तदनुकूलसंयोगो : अन्यत पवेति वाच्यम् । एवं हि प्रोक्षणेनापि श्रीही जलसंयोगजननात सिद्धसाधनादिति भावः । पुरुषसमवेतातिशयस्य परम्परासम्बन्धेन स्वरूपसम्बन्धेन साक्षादेव वा श्रीहिनिष्ठत्वस्याप्युपपत्तेनातिरिकप. दार्थकल्पनमिति तत्वम् । अथोत्पन्नतत्त्वज्ञानपुरुषमतमोक्षणेन दोषा भावाददृष्टानुत्पादे शकिसिद्धिरिति चेन्न । तत्र फलानुत्पादात् । लो. कसङ्ग्रहार्थं तदावारणादिति भावः। *हिप इति । यहियोगस्ये त्यर्थः । यथा' तस्य जनितादृष्टस्य न पुनरुपमोगान्तरं तथा बोहर. यजननोपगमे तन्न स्यादित्यर्थः । यद्वा व्यतिरकदृष्टान्तोऽयम् । यथा यर्हिस्तृणाति इत्यादिविधिवलात्तस्य पुनरुपयोगस्तथानन स्यादित्यर्थः। *उतन्यायेति । व्यक्तिवचनन्यायेनावधाले प्रोशितस्यैवान्वये सर्व- मिदमविरुद्धमिति भावः । ननु पुरुषे पातित्यादिदोषेणापश्नोत्पद्यते इति अगत्या मोहिनिष्ठाविशय. स्वीकार्य इत्यत आह कर्तृकर्मेति। एच हि वीहिनिष्ठोपि स न स्यादित्यर्थः । पुरुषनिष्ठत्वे साधकमुपाया वीहिनिष्ठत्वे याधंकमाइ *फिञ्चेति* 1,*कार्येतिक भाषकार्ययर्थः । *स्वाश्रयेति । स्वसमयायिकारणेत्यर्थः । एयञ्च किचिदाभयनाशे प्रक्षादिना प्रत्यभिज्ञानस्य तजातीयत्वं विषय इति भावः । *सयोग- स्येति । ननु फलस्योपलक्षणत्वे तत्तव्यापारमात्रस्येव धात्वर्थत्वे त्य विगम्योः पर्यायतापतिः। अपच्छेदको तयोः फलपोर्षिभागसंयोगयो धीत्यर्थाप्रवेश पदमावस्येचोमयधात्यर्थयात, फर्ममावस्येवोभयान. .

·- शक्तिवादः। कत्येन पतनादिवदवान्तरजानिमादायाप्यर्थभेदस्य दुरुपपादत्वादिति । अत्र वदन्ति । व्यापारे उपलक्षणीभूतस्यापि फलस्य प्रतीतो विशेष. णत्वमेव । इष्टसाधनताविधिपक्षे कियोपलक्षणस्यापि इष्टस्य ज्ञानविशे. पतावत् । तदत्र फलविशिष्टो व्यापारी यदि वाच्यस्तदा शब्दात्फलचि. शिष्टव्यापारधीरपरथा फलोपलक्षितव्यापारधीरिति उभयथापि फला. शेपि शक्ति का प्रतीत्य विशेपो येन पर्यायता । विशेषणत्वे प्रकृते कर्म- त्यानुपपत्तिरिति । अस्तु वा प्रोक्षणजन्यापूर्वस्य साक्षात्स्वरूपसम्बन्धे. नैव बीहिकर्मत्वं, साक्षाद्धीजन्यसंस्कारविषयतया घटादीनामिव, एवञ्च व्याप्यसंस्कार्यकर्मणो भेदोप्युपपद्यत इत्यभिप्रेत्याह *किञ्चेति वह्रिमिति* । न घर फर्मणि द्वितीया, अनुमिती वढेरकारकत्वात, कर्मणश्च कारकविशेषत्वात्। किन्तु साधु विभक्तिस्तथाापीत्यर्थः । ॐन चेति । प्रतिष्ठितं पूजयेदिति निष्ठास्वरसादिति भावः । तत एव-तत्स-* चपि चाण्डालादिस्पर्शनापूज्यत्वादेवेत्यर्थः । देवताचैतन्यपक्षमालंब्य परिहरति प्रतिष्ठाविधिनेति । अहङ्कारेति । अहमियं प्रतिमा म मेदं शरीरमित्यादिज्ञानरूप इत्यर्थः । नन्धिदं ज्ञानं विषययाघाझान्तं स्यात्, नच तत्सम्भवति, विशेषदर्शनादित्यत आह स्वसादृश्येति । नथाच विशेषदर्शने सत्यप्पाहार्यभ्रमोऽयमित्यर्थ । (चि० ) वयन्तु ब्रूमः । प्रतिष्ठितं पूजयदिति विधि- वाक्येन प्रतिष्ठायाः कारणत्वं न योध्यते, किन्तु भूतार्थे कानुशासनादतीतप्रतिष्ठे पूज्यत्वं बोध्यते, तथा च प्र. तिष्ठायसः प्रतिष्ठाकालीनयावदस्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगि, कानादिकालसंसर्गाभावसहितः, पूज्यत्वप्रयोजकः स च पागभावोऽत्यन्ताभावश्च कचित् । कामिनीचरणाभिघा. तदोहदादिभिरशोकपुष्पोत्कर्षदर्शनादपि नाधेयशक्ति सिद्धिः, समयविशेषावच्छिन्नचरणदाहदादियोगध्वंस स्यैव कारणत्वात् चरणभिधाताधाकृष्टभागान्तरजनि- तवृक्षादेव वा तदुपपत्तेः, , कालान्तरे पुगायुत्कर्षाव वृ क्षावययोपचयावश्यम्भावन वृक्षभेदायश्यकत्वात् । ना. पिताम्रकांस्यादावस्तु भस्मसंयोगादिजन्यशुद्धिरूपा आ. धेयशक्तिः, तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानकालीनास्ट- . - ·२०४० अनुमानचिन्तामणी नचेष्टाप इपस्पादिप्रतियोगिफयावदनादिसंसर्गाभावसहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगजनितः कांस्पायुपभोक्तनिष्ठः सं. स्कार एव शुद्धिरित्यन्ये । (प्रका० ) ननु देवतायां सत्याभावेन व्यासमवशायां व्यवहित तनानादेशे प्रतिष्ठायां कथमहङ्कारममकारी संस्कारी संस्कारनाशे वा कथं पूज्यत्वं कथं या शानसंस्कारयोरननुगतयोः पूजाप्रपोजकत्वमिति प्रथमकल्पानुपपतिः । यत्र च व्यासइयत्तन प्रत्यभिचानं तत्र प्रतिष्ठि तप्रतिमापूजापि निष्फला स्यात् । प्रतिष्ठितं पूजयेदित्यादिना च प्रति. टायास्तवसस्य वा हेतुत्वं वोध्यते न तत्प्रत्यभिज्ञानस्यापोति दितीय- कल्पानुपातिः। दृप्टेनवोपपत्ताष्टकल्पनानुपपचिरिति तृतीयकल्पा नुपपत्तिरित्यस्वरसादाइ-वये रियति । ननु यत्र प्रतिमायां प्रतिछा जाता दैवारिकश्चिदवयवनाशादल्या प्रतिमा जाता तत्र प्रतिष्ठारूप. प्रतियोगिनोऽवृत्तस्तद्धंसस्यापि न वृत्तिः, प्रतियोग्यधिकरण पवध्वंसस्य वृत्तः, तथाच तत्पूजा निष्फला स्यात् । तिः, आचारविरोधात् । अन्यथा, पतच्छट्टया कस्यापि प्रवृचित स्यात् । न च वत्तिमावृत्तित्वेन तस्य न प्रयोजकत्वं किन्तु स्वरूपेण तच्च तत्रास्त्येवेति वाच्यम् । एवं हि तद्धसस्य प्रतिमान्तर पूज्यत्यप्रयोजकतापि स्यादविशेषादिति चेत् । अत्राहुः । इयं प्रतिष्ठितेति बुझेः खण्डप्रतिमायामपि प्रमावयव हारातद्धंसस्य तथापि वृत्तिरेव । प्रतिमान्तरे च सदभावाचदभावः । . मत पवं प्रोक्षितत्रोहीणां यत्किञ्चिदवयवनाशावाशेपि खण्डमोहीणा मुपयोगः । संस्कृता एते बाहय इति प्रतीत्या वापि पुरुषसमधेतसं. स्कारसम्बन्धसिद्धः। अन्यथा सर्पमिदं तत्रापि तुल्यमिति । प्रति. प्राकालीनेति। अत्र स्वसमानाधिकरणेत्यपि विशेषणन्तेन तत्प्रविष्ठा. कालीनप्रतिमान्तरास्पृश्यर्शनागभावाभावेन यावाभावानापूज्यता पत्तिः। ननु प्रविष्टोत्तरमपि पूज्यता न स्यात्प्रतिष्ठापूर्वकालीनाम्पृश्यस्प. सानां जाततया तत्प्रागभावाभावादित्यत आह प्रतिष्ठाकाली नेत्यभाष. विशेषणम् ।नन्येकस्पर्शानन्तरमप्रिमस्पर्शप्रागभावसत्वात्पूज्यतास्यादि. त्यत आह-यावदिति । आदिपदमवयव विभागादिपरम् । स्फुटितम तिमाया अध्यपूरुपयात। नन्धनादिससर्गपदमत्रारिकश्चित्करमिति चेत् । अप्राः। तायदा 4 ·शक्तिवादः। २०४१ . , बसहितप्रतिष्ठाध्वंसस्य हेतुत्वे तावदभावा अपि हेतव इति धुवम् । तथा चानादित्वानन्तर्भावे साधभावानामपि जनकत्वमिति बहूनां जन. कन्वे गौरवमित्यल्पजनकरवे लाघवेन सादिव्यावर्तनार्थमनादिपदोपादा. नम् । एवमन्योन्याभावच्याव-नार्थ संसर्गपदम् । अन्ये तु प्रतिष्ठाकालीनत्वेन प्रतिष्ठोत्तरकालीनत्वं विवक्षितम् , तद. पि.स्पर्शादिविशेषणं न त्वभावविशेषणम् । एवं प्रतिमायामस्पृश्यस्पर्श जातेपि तवंसान्योन्याभावावादाय पूज्यतापतिः । प्रतिष्ठोत्तरकालीना. ना याबदस्पृश्यस्पशानामभावस्य तत्र सत्यात्, अनादिपदसंसर्गपदोपा. दाने तु नोक्तदोषः, तनिष्ठास्पृश्यस्पर्शव्यरेवानादिसंसर्गाभावस्य . घासस्थात् , अत्यन्ताभावस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात , प्रागभाव- म्य प्रतियोगितद्वंसासमानकालानत्वादित्याहुः । समयविशेष इति । स च विशेषः कार्यकोग्नयो यदनन्तरं पुष्पमित्यर्थः । नन्वेवं चरणसंयो. ' गस्य कारणीभूतागावप्रतियोगित्वेन प्रतिवन्धकत्यापत्तिः। न चेष्टाप. त्तिा, चिरसमयव्यापिसंयोगे सति पुष्पानुत्पत्त्यापत्तरित्यपरितोपाना.' 8- धरणेति ! *तत्संयोगेति । अत एवाम्लादिसंयोगो जलक्षाल. नेनापनीयत इति भावः। *संस्कार एवेति । धर्मविशेष इत्यर्थः । अन्ये स्वित्यस्वरसोद्धा. धनम् । तद्वाजं तु एद्वारणवोपपचावरप्टकल्पनानघकाश इति । (चि.) अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयवि. शेषावच्छिन्नाभिमन्त्रणध्वंस एव व्यथाथपनायकः तत्त. न्मन्त्रदेवतासन्निधिरेव वा । फलमपीजादीनामापरमा. चन्तभते तत्र चावान्तरजात्यभाये नियतफलमाजाती- यादिसिद्धिरपि परमाणुपाजविशेपादेव, कार्यत्तिर- पादिसजातीयस्य पूर्वरूपादिविजातीयस्य परमाणी पा. कजरूपादेरुभयसिद्धत्वात्। यथाहि फलमपी गया. र्जात्या व्यावीते तथा तत्परमाणोऽपि पाकरण। एवं माघकर्पणजनितात् परमाणुपाफपरम्परामियोपाने, हैमन्तिफशस्पोत्पत्तिः। एतेन लाक्षारसापसेकावणोपा रूपाताः । निमित्तविशेषजनितपायजासाविकोपा यथा हारतिमांसं हरिद्रानलसापिसगुपयोगात मी - ·२०४२ अनुमानचिन्तामणी व्यापादयति नान्यथा साधितमित्यादि । यत्र च तोय. तेजोवायुपु न पाकजो मिशेपस्तत्रोद्भवानुनवकठिनत्वा. दयो विशेषास्तत्तदुपनायकादृष्टविशेषादेव । तुलादी चा. धिवासपूर्वकतुलारोहणसामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रति ज्ञत्वसहिता प्राचीनधर्माधर्मफले तजयभनौ जन- यति। यदा अहं निष्पापः पापमान वेति तुलाधिरूदाभि. शस्तज्ञानविशेपसाहिता सा तथा, तदाहुः-- तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्नरपुरुषः । इति । अथ वा प्रतिज्ञाशुद्ध्यशुद्धी अपेक्ष्य तया धर्माधी जन्येते ताभ्याच जयपराजयौ, सत्यासत्यप्रतिज्ञाभिः शस्ततुलारोहणस्येष्टानिष्टफलत्वेनातो विधिनिषेधात् "अभिशस्तःसत्यप्रतिज्ञो विजयकामस्तुलामारोहेदसत्य. प्रतिज्ञो न तुलामारोहेदि"ति श्रुतेरुनयनात् । यद्वा तया देवतासन्निधिः क्रियते ताश्च कम्र्मानुरूपं लिङ्गमभिः व्यञ्जयन्ति । (प्रका०)*समयविशेषति न चैवं यागेऽप्यपूर्वं न कल्प्यामति वाच्य म्। तत्र विधिना कार्यकारणभावयोधनात , अत्र तु न तथेति मायः ! पा कजविशेपे मानमाह कार्येति । ननु वीजापुरादौ लाक्षाद्यवसेका. स्कुसुमारुण्यं दृश्यते तत्र लाक्षारसस्य गलितत्वान्न कालान्तरीयकुसु. माणिमहेतुत्वं न वा स्वल्पात्तस्मात्तारगुत्कर्षस्तथा च तत्प्रयोजकत्वे नाधेयशक्तिः स्वीकार्यत्यत आह एतेनेति । इत्यादीति। "दश. रात्रोपित कांस्ये सम्पिश्चारिधिपायत' इत्यादि पदग्राह्यम् । कठिनत्वं तु चोये प्रतिवद्धवत्त्वमित्यर्थः । तुलादौ तुलाविधिजन्यामाधेयशकि जयादिप्रयोजिकामाशंक्य निराकरोति तुलादाविति । तुल्यस्य तुलनीयस्य । ननु तुलादिसामग्याः क्षणिकतया कालान्तरमाविजया. दिजनकाचानुपपचिः पापिनोऽपि समाक्षोभादिना पापवत्वशानाभावे निप्पापत्वनमे वा भङ्गानुपपत्तिश्चेत्यरुचराह अथवेति । तया-तु: लाधिरोहणसमस्या । ननु रटद्वारेणैवोपपचायदृष्टकल्पनानुपपतिः लौकिकक्रियाया अपीधानिष्टफलकल्येन तुलाधिरोहणेन श्रुत्युन्नयनासं.

·शक्तिवादः। २०४३ . भवश्चेत्यपरितोपादाह । *यति । अयं पापी निष्पापो वा तुलारूढ इति ज्ञानमेय तजन्यसंस्कारो वाऽत्र सन्निधिरित्यर्थः । *ताश्चेति दे. वता इत्यर्थः । *लिङ्गमिति* । नमनोन्नमनादिकमित्यर्थः ॥ (चि०) कस्तहि शक्तिपदस्यार्थः ? कारणत्वम् । तच स्वस्वव्याप्येतरसकलसंपत्तौ कार्याभावव्यापकाभाव. प्रतियोगित्वम् । (प्रका०) *स्वस्वेति । अत्र यत्र कार्यस्य घटादेरमावस्तत्रदण्डादे. रभाव इति दैशिकी व्यापकता, कालिक्यां तु सामग्रीकाले व्यभिचा. रात् , एवञ्च दण्डसद्भावेपि चक्राधभावेन कार्याभावे व्यभिचार इति तवारणाय कार्याभावं विशिनष्टि संपचावित्यन्तेन । स्वेतरसफलसंपत्ता- विति तेऽमसिद्धिः, दण्डेतरसकलमध्यपतितानां चक्रभ्रम्यादीनां संपत्ती घटाभावाप्रसिद्धरित्यत उक्तं स्वव्याप्येति । चक्रनम्यादीनां च दण्डसमवधाननियतत्वेन दण्डव्याप्यतया तदितरसंपत्तिकालीनकार्या. भावप्रसिद्धर्नोकदोपः। एतेन यत्र स्वं स्वव्याप्यमप्यस्ति तत्रापि तत्सम्प. तिरस्तीति तत्र कार्याभावाप्रसिद्धिरेवेत्यपास्तम् , काचित्कतादशाभाव. प्रसिदैव व्यापकत्वनिर्वाहात् । ननु तदितरसकलपदं तदितरकारणपरं तदितरमापरं वा ? आये आत्माश्रयः । अन्त्येऽसम्भवः । घटाद्युत्पत्ती घेमादिसमवधानाभावादिति चेत् । न । कार्यप्रागभाकव्याप्यप्रागभाव. प्रतियोगिसकलस्य विवक्षितत्वात । कार्यनियतपूर्ववर्तिसकलस्य विचः क्षितत्वाद्वा । कार्यत्वं च प्रागभावप्रतियोगित्वम् । न चान्यथासिद्धे द. ण्डरूपादावतिव्याप्तिः, तत्र स्वस्वव्याप्येतरदण्डादिसकलसंपत्ती' का. र्याभावाभावेनोकरूपाभावात् । वस्तुतो नान्यथासिद्धत्वमनापिदेयम्, अ. तो नोक्तदोषः । अन्यथा कुलालपित्रादौ प्रसङ्गतावस्थ्यात् । चक्रनम्या. दीनां चकव्याप्यत्ववस्कुलालादीनां तद्व्याप्यत्वात् । यत्त्विदं कारणसा. मान्यलक्षणं तथा च कुलालपितृत्वनान्यथासिद्धस्वेपि कुलालत्वेन त- स्यापि घटजनकतयाऽतिव्याप्त्यभावः। न च कुलालपितृत्वेन जनकता. पतिः । यस्य कार्याभावव्यापकामावप्रतियोगित्वं तस्य हेतुत्वमित्येव लक्षणार्थत्वादिति । तन्न । दण्डचक्रादिजनफे तथाप्यतिव्याप्त्यपरिहा. रात् । न हि तजनके दण्डावयवादी दण्डत्यादिसम्भवः । कुलालमात्रा. दौ प्रसन्नतादवस्थ्याश । ननु स्वस्वव्याप्येतरसकलसंपत्तौ स्वसंपत्ती च स्वव्याप्याभावप्रयुक्तकार्याभावव्यापकत्वाभायात्स्वाभावस्यायुक्तमि- दमिति चेन्न । तत्सम्पचिकालीनकार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिस्वस्व. ।

·अनुमानचिन्तामणौ व्याप्यान्यतरकत्वस्य विवक्षितत्वात । यत्तु स्वासमवधानकालीनत्वमपि कार्याभावविशेषणम् अतो नोउदोप इति । तन्न।आत्मादिहेतावव्याप्तेः। नन्वेषमप्यात्मादिहेतावन्याप्तिरेव कार्याभाववति देशे काले वा तदा घाभावादिति चेत्र । तत्समवधानसत्वेपि तदभावस्य केवलान्वयित्वेन तत्रापि तासस्यात् । तद्याप्यस्याभावप्रतियोगित्वेनास्यतरगर्मलक्षणस्य तत्रापि सत्त्वाच्च । न चैधमाकाशस्य घटादिहेतुतापतिः अनन्यथासि. द्वत्वेनैव वारणात् । तद्याप्येतरसकलसंपत्तौ घटाभावाप्रसिद्धेश्च । आ. स्मादौ च स्वपाप्यइत्वन्तरप्रत्यासत्यादिव्यतिरेकप्रयुक्तकार्याभावप्रसि- दिसम्भवात् । अत एवात्मनः कपालगोचरप्रत्यक्षादिसम्बन्धेन घटका. रणत्वम् । यत्तु पदवच्छिनामावव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि. अस्य हेतुत्वरूपत्वम् । अस्ति चात्मत्वाच्छिन्नमावस्य शानाभावाव्यापक त्वेऽपि गुणत्वावच्छिन्नाभावं प्रति समवायित्वावच्छिन्नाभाषस्य व्याप कत्वम् । अस्ति च दिक्कालयोस्तवावच्छिन्नाभावस्याध्यापकाच्या धाराधेयभावयत्वेन तदभावस्यापि कार्याभावव्यापकत्वमिति । तधि. नयम् । एकघरसत्वे घटत्वावच्छिन्नाभावाभावपदामपसमवायिसत्वे समयायित्वावच्छिन्नाभावासंभवात् । यदि च केवलान्ययितया तदभाव स्तदा आत्मत्यावच्छिन्नामावोऽपि सुलभ एव । केचित्तु मन्यगुणमा प्रति समवायितया कारणत्येन तत्रापि त. जातीयतयोकलक्षणसत्याविस्याहुः । तदपि चिन्त्यम । उकरीत्या स. मवायित्वस्प कार्याभायव्यापकामावप्रतियोगितापच्छेदकतया समयायि. स्वेन हेतुत्यमित्येष न स्यात् । न्यथा प्रमेयत्वेनैव देतुस्यापत्तो ना. तीयतया गुणादापतिध्यापयापचः । अत एप प्रमेयत्यादी सामान्यप्र. त्यासचिकरणे अध्याति, व्यतिरेकामसिद्धरिस्पास्तम् । तत्रापि स्व. व्याप्यव्यतिरेकप्रयुककार्याभायप्रसिथिसम्भयनाम्पतरत्यगर्भलक्षणत. स्यात् । अन्यथा स्वच्याप्यासिव लक्षणासिद्धिः स्पादयतु जन्य- साक्षात्कार प्रति प्रत्यासचितया कारणाये इन्द्रियप्रायासतियाप्त. रसफलसमयधाने इन्द्रियप्रत्यासातव्यातिरके सति सकलसाप्तारकारा. समाजातीयवन तत्सत्यानाध्याप्तिः, अत पेभ्यरधानादौ नाम्या. तिरिति । वन्न । पूर्वोत्तरीत्या प्रत्यासत्तिायस्य कार्याभापम्यापकाभाव प्रतियोगितानपादकतया तेन रूपेण हेतुत्पमाधान हि येन केना. पिम्पेण तजातीपाय वाच्यम् । मतिप्रसङ्गात् । किन्तु भन्यायतिरेक प्रतियोगितायछेद केप । म च प्रत्यासनित्यं तथा, उिमर स्पतिरेकामसिबेरिति । पर्याप भागमाऽध्याति, तितकलसंपली - ·- शक्तिवादः । २०४५ कार्याभावाप्रसिद्धः उत्पन्नस्य पुनरुत्पादेपि कार्यस्य सत्त्वात् । तथाप्युत्प- तिविशिष्टकार्याभावो विवक्षितः, स च तत्राप्यस्ति । न च गन्धं प्रति रसादिप्रागभावानामपि हेतुत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अनन्यथासि. द्वत्वेनैव वारणात् । न च सव्येतरविषाणयोः परस्परं कार्यकारणभावा. पीचा, तदितरसकलसंपत्तिकालस्य नत्सामग्रीकालत्वपर्यवसाने तत्का. लीनपरस्पराभावव्यापकत्वात्परस्पराभावस्येति वाच्यम्।अनिमक्षण इति विशेषणात् । तत्सम्पत्यग्रिमक्षणे च कार्याभावाभावात् । यत्तु कार्यपदं तदीयकार्यपरमतो नोक्तासह इति । तन्न । आत्माश्रयात्, संपत्ताधि. त्यन्तवैयपित्तेश्च । न च दण्डाययवे घटाभावाद्याभिचारेणाव्यापकत्व- मिति वाच्यम् । तत्र तत्रेतरसम्पत्त्यवच्छिन्नकार्याभावादित्येके । कार्याभा. वति यत्संसर्गावच्छिन्नयदभावस्तरसंसर्गावच्छिन्नस्य हेतुत्वरूपत्वम् । अस्ति च घटाभाषव्यापको यो दण्डसंसर्गाभावः सदण्डावयवपीत्यन्ये। केचित्तु कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वमित्यत्र बहुव्रीहिसमासेन कार्याभावच्याप्याभावप्रतियोगित्वमर्थः । कारणम्य कार्यव्यापकत्येन तदभावस्य कार्याभावव्याप्यतौचित्यात । एवञ्च चन्द्रोदयसमुद्रज्योः परस्परं कार्यकारणभाघापत्तिरतस्तद्वारणाय सम्पत्तावित्यन्तम् । न चैव. मपि दोपनादवस्थ्यम् । अनिमक्षण इत्यस्य विवक्षितत्वात् । न हि तत्र तादशानिमक्षणे समुद्रवृद्धिव्यतिरेकश्चन्द्रोदयव्यतिरेकव्याप्तः । आत्मा. दिहेती प्रमेयात प्रत्यासत्यादी च तनातीयत्वमादायैव लक्षणगमनम् । अन्यञ्च पूर्वपदामित्याहुः॥ (चि०) अथ वा यत्र कार्याभावव्याप्यता इतरा- भावावच्छिन्ना तत्कारणम् । पोजेऽङ्कुराभावव्याप्यता न वीजत्येनावच्छिद्यते इतरसमवधाने सति वीजादकरस. म्भवात् , किन्वितराभावेनावच्छिद्यते इतराभाघे वीज- स्याराभावनियमान् । शिलाशकले स्वकुराभावव्या- प्यता शिलात्वेनैवावच्छिद्यते । (प्रका०) नन्विद कारणत्वमवीन्द्रियघटितसकलसंपतिगतया दुर्महे प्रत्यक्षस्थाप्रवृत्या साध्याप्रसिद्ध्या मानान्तरस्याप्यप्रवृत्तेः, किन अनन्यथासिद्धत्वकार्यनियतपूर्ववत्तित्वादेः प्रवंशे आवश्यक तावन्मात्र. मेव लक्षणमस्तु लाघधात् अधिकांशस्य गुरुत्वात्, अत एवाग्रेपि त. थेष लक्षणमित्यरचेराह अथवेति । य कार्याभावापाप्यता इतरा. --- ·२०४६ अनुमानचिन्तामणी भावसहकारायविना तदधच्छिन्नं कारणं तदयच्छिन्नत्यं कारणत्वमि. ति यापत् तेन यत्र दण्डामात्यं तत्र घटाभाव इति दण्डामावत्वनि. छपाती दण्डाभावस्पयायच्छदफतयाऽजनके दण्डाभायावादी नाति. व्याप्तिान या पीजत्वस्य कार्यामाकव्याप्यस्य जनकत्वासम्मवादसम्म धा, तत्र दण्डासावसातत्वस्यानवच्छेदकत्वात् , वीजत्वाधवच्छिन्नस्य जनकत्याच । पयशाने घीजवीजयपदे घीजत्यवीजस्यत्वपरे । इतरामा चेन-इतराभाषसहकृतायेन । शिलायां-शिलान्ये, शिलात्वेन-शिला. त्यत्धेन। ननु कार्यामावस्तजन्यकायामायो वा तदभावमा वा ? माघे आ. त्माश्रयः । अन्त्ये शिलायामप्यतुरस्य संयोगवृत्या सत्वेन तापीतरा भावसहरुतशिलात्वस्य कार्याभावव्याप्यत्वात् । किञ्च घटकारणाना दी कार्याभावव्याप्यत्वं ज्ञानत्यत्वादिनवायच्छिद्यते । दण्डाभावप्ताहिक त्यस्य तत्र नीलधूम इव व्यर्थत्यादिति । अत्र वदन्ति । उत्पत्तिकालीनसम्बन्धावच्छिन्नकार्याभावव्याप्यत्वं विवक्षितं संयोगसम्बन्धस्योत्पत्यानन्तरकालीनतया तदवच्छिन्नाभाव. मादाय न शिलादौ प्रसङ्गः । उत्पत्तिकालीनसम्यन्धो वयमेव कारणता समयायश्च-तदवच्छिन्नाकुराभावश्चेतरामायावच्छिन्ने स्वसमवापिनि वीजादौ च । दयं च कारणमेव । न चैवं करणतागर्भवनात्माश्रयः। स. म्यन्धत्वेन तज्ज्ञानादिति । *अत्रेदं चिन्त्यम् । विषयविषयिभावसम्बन्धस्याप्युत्पत्तिकाली. नतया तदवच्छिन्नकार्याभावव्याप्यत्वस्येतराभावावच्छेद्यतया पहषादे. रनुमितिजनकत्यापत्तिः । चरमकारणे कार्यवाभावादव्याप्तिश्च । वस्तुतस्तु बीजादकर इति प्रतीतिवलादयध्यवधिमद्भावलक्षण. स्वरूपसम्बन्धविशेष एवं विलक्षणः कार्यकारणयोः । तत्सम्बन्धा- वच्छिन्नकार्याभावश्च कारणे इतराभावावच्छेदेन । स्वरूपायोग्ये तु तारशसम्बन्धाभावात्तदधच्छिन्नकार्याभायः स्वासाधारणशिलात्वादि. धर्मावच्छेद्यः । एवं च ताशसम्बन्धावच्छिनकाय भावव्याप्यावं यत्र स्वासाधारणधर्मतरावच्छिन्नं तवच्छिन्नं कारणमित्यत्र ता. त्पर्यम् । चरमकारणे च यद्यपीतराभावो नावच्छेवकः । तथा प्युत्पादकाल एष तथा उत्पादानन्तरमेव कार्योत्पादेन तदा कार्याभावात् । यता चरमकारणे परामर्शदावपि प्रतिबन्धका. भावविलम्बन कार्योत्पत्तिविलम्यादित्यन्त रामावावच्छिन्नत्वमेघ । य. दि च कचिन्न तथात्व तदा तसजातीयत्वं लक्षणं बोध्यम नि चार ·शक्तिवादः। २०४७ . यस्थदण्डे तद्दण्डत्वादिनव तदवच्छेदाव्याप्तिरिति घाच्यम् । दण्ड. स्वमादाय लक्षणसवात् । एवञ्च घटकारणज्ञानत्वादावपि तत्सम्बन्धा. वच्छिन्नकार्याभावव्याप्यत्वं दण्डाद्यभावावच्छेद्यमेवेति न तत्राव्याप्ति. रिति ध्येयम् । ननु दण्डरूपादापतिप्रसङ्ग इति चेत् । न। दण्डाद्धट इति वहण्डरूपाद्धट इति प्रतीत्यभावन ताशसम्बन्धावच्छिन्नकार्याभाष- सम्बन्धस्य दण्डरूपत्वेनैवावच्छेदात् । अत पय व्योमादावपि न घट. कारणत्वप्रसङ्गः । अत्र च स्वभाव एवं शरणम् । एवश्वानन्यथासिद्ध. स्वेन विशेषणीयमतो नोक्तदोष इति कस्यचिद्याख्यानमनादेयम् । उ. केनैवोपपत्तेरिति ॥ (चि०) यद्वा अन्यासमवधानावच्छिन्नकार्यानुत्प. त्तिव्याप्यावं कारणत्वम्, रासभादेः स्वत एव कार्याभा. वव्याप्यता अन्यासमवधानस्पययनानवच्छेदकत्वात् । अनन्यवासिनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं वा तत्त्वम् । अन्यथासिद्धत्वञ्च त्रिधा । येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्वव. तित्वमवगम्यते, यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य । अन्य प्र. ति पूर्ववर्तित्वे ज्ञाते एव यं प्रति यस्य पूर्ववर्तित्वमवग म्यते, यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव ज्ञानं प्रत्या- काशस्थ । अन्यत्र क्लप्तनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसम्भव तत्सहभूतत्वम् , यथा गन्धवति गन्धानुत्पादाद्गन्धं प्रति तत्मागभावस्य नियतपूर्ववर्तित्वकल्पनात् पाकजस्थले गन्धं प्रति रूपादिप्रागभावादीनामप्यन्यथासिद्धत्वम् । एतन्त्रितयव्यतिरेकनियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वम् । या. • गापूर्वयोस्तु यागपूर्ववर्तित्वेऽवगते न त्ववगम्यमाने, यन्त्र जन्यस्य पूर्ववत्तित्वेऽवगते जनकस्य पूर्वभावोऽवग- म्यते तत्र जन्येन जनकस्यान्यधासिद्धिः, यत्र च जनकस्य तथात्वेऽवगते जन्यस्थ पूर्वभावावगतिस्तत्र तद्वारा तस्य जनकत्वमेव, दण्डसंयोगभ्रमणयोस्तु युगपदेव पूर्वभाषित्वग्रहः । स्वस्वानन्तरोत्पत्तिकसकलसमवधाने .

·२०४८ अनुमानचिन्तामणी सत्यपि यस्याभावात् कार्य न जायते सति च जायते तजातीयं प्रति तदनन्यथासिद्धम् । (प्रका०) भन्यासमवधानावच्छिन्नेति । अन्यासमवधानावच्छि• कार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं यस्य तदवच्छिन्नत्वं कारणत्वमित्यर्थः । उत्प. त्तिगर्भतया पूर्वस्मानेदः। अत्रापि पूक्तिसम्बन्धविशेषमादायोत्पत्य- माधव्याप्यत्वं योध्यम् । उत्पत्तिश्च स्वसमानकालीनपदार्थप्रतियोगिक ध्वंसानाधारसमयसम्बाधः। ध्वंसत्वं च प्रागभावप्रतियोग्यभावत्वं प्रागभावत्वं च न प्रतियोगिजनकाभावत्वं येतान्योन्याश्रयः स्याद। किन्तु गन्धानाधारसमयानाधारामावत्वम् । शेपं पूर्ववत् । *अनन्यथासिद्धति* । घटजातीय प्रति रासभजातीयमनन्यथासि द्धमिति अघातिव्याप्तिवारणाय नियतपदम् । ननु नियतत्वं कालमपेक्ष्य देशमपेक्ष्य वा ? नाद्यः । रासभेपि गतत्यात । घटपदादिपूर्वकाले रासभः जातीयस्य नियमेन सत्वात् । नान्त्यः । साक्षासम्बन्धेनाहटादेर्घटादिदे शापेक्षयानियमात । साक्षात्परम्परासाधारणसम्बन्धमाजविवक्षायां रासपि घटादिदेशनियतत्वेनातिप्रसङ्गादिति। नैवम साक्षात्परंपरासा. धारणकाजातीय सम्बन्धेन देशनियतवस्य विवक्षितत्वात । रासभादावे. कजातीयसम्बन्धेन घटादिदेशनियतत्वाभात् । घटादापेकजातीयसम्ब न्धेनादृष्टादेनियतत्वादिति वदन्ति । *अत्रेदं चिन्त्यम् । फियत्सु घटेपु रासमस्याप्येकजातीयतासम्ब. न्धेन देशनियतत्यादतिमसन । कार्यतावच्छेदकापच्छेदनारपस्या. प्यतथात्वम् । द्रव्यगुणाधनेक कार्ये एकजातीयवसम्बन्धाभावादिति । मक्षितीजसङ्ग्रहाय जातीयेति । जातिपदं च कार्यपूर्ववर्तितावच्छे. दकधर्मपरम् । अतो नाकाशापेकवृत्तिकारणत्वेऽव्याप्तिः । पूर्ववृतित्व च प्रागमायावन्छिनसमपत्तित्वम् । प्रागभाव न विशेषणं येन प्रा. गभावेऽव्याप्तिः । किन्तु तदुपलक्षितकालविशेषवृतित्व तच्च तत्राप्य. स्ति । कालस्य च स्थूलस्यैचाधिकरणतया तुत्वं-तस्य'च पूर्वक्षण वृचित्यमस्त्येष । नत्यधिकरणतया हेतुत्वं तस्य व पूर्वक्षणचिवमा स्त्येव । नायधिकरणस्पेनि न तदव्याप्तिदोपः । प्रागभावत्वं च न प्रति. योगिजनकाभावत्वम् । अन्योन्याश्रयात् । नापि पिनाश्यभाव विना शस्य प्रागभावगर्भतपान्योन्याश्रयात् । उत्पतिगर्भतया तनिर्वचन बो. स्पत्तेः स्वसमानकालीनपदार्थप्रतियोगिक-सानाधारसमयसम्बन्ध रूपायेऽन्योन्याश्रयात् । किन्तु गन्धानाधारसमयानाधारामायत्वम् ।

·शक्तिवादः। २०४९ - ननु ध्वंसप्रागभावानात्मनि घटादावव्याप्तिः । न चात्र तवलक्ष्यमे. वेति वाच्यम् । न प्रागभावलक्षणमिह प्रकृतं किन्तु कारणत्वलक्षणम् । तच सामान्यत एव लक्ष्यं तथैवोपक्रमात् । तथा च ध्वंसप्रागभावस्था. लक्ष्यत्वे ध्वंसकारणसाधारणं न तल्लक्षणमिति चेत । न । अभाव. पदस्य, भावाभावसाधारणविरोधिपरत्वात् । यद्यप्येवं तवेयर्थ्यम् च्याषाभावात् । तथापि तत्तत्प्रतियोगिकाभावलाभार्थमभावपदम् । न हि प्रागभावसामान्यगर्भ कारणत्वम्, किन्तु तत्तत्प्रतियोगिकप्राग. भावावच्छिन्नलमयवृत्तित्य तत्कारणत्वम् । तथा च तारशकालात्तिस्त. दभावस्तत्प्रागभाव इति पर्यवस्यति ।नच ताशसमयाप्रसिद्धिः। गन्धरयं स्वाधिकरणानधिकरणसमयवृत्तिकादाचित्कमात्रवृत्तिजातित्वाश्चैत्रत्यय. दित्यनुमानाचत्सिद्धः । ननु सितु गन्धानाधारसमयः, तथापि प्राग. भावस्य कथं तदनधिकरणत्व ग्राह्यम् नहि तत्र प्रत्यक्षमागमो वा सम्म वति, अनुमानं तु सम्भवेत्तञ्च प्रसिद्ध्युत्तरम् । तथा चानुमानप्रवृत्ती मागभावत्वेन धोस्तस्यां चानुमानप्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रय इति चेना तार- शनिर्णयवतोपि मीमांसकस्य भविष्यतीति वुद्धनिरुक्तातिरिक्तरूपेण प्राग. भावस्यावश्यं तद्बुद्धिविषयत्वात्तेन रूपेण तद्बुद्धिविषयत्वेन वोपस्थितम्य प्रागभावस्य लिलामासादिनापि तादशसमयानाधारस्वानुमितिसम्भ. धात्, गन्धस्यैव सपान्तत्वाञ्च । यद्वा कादाचित्काभावत्वेनैवोपस्थितस्य तस्य तदनुमानं ध्वंसांशे वाधादेवाननुमानात, तदनवतारे तदंशे भ्रमत्येपि क्षत्यभावाच । ननु गन्धानाधारसमयो नास्तीति निर्णयवतो मीमांसकस्येप्टसाधन. तालिङ्गककार्यताशानेन प्रवृत्तिदर्शनानेतत्प्रागभावत्वगर्भ कारणत्वम्, किञ्च कारणत्वयोधकशब्दादिरेवैव महाप्रलयकाले प्रमाणं स्यातस्य त. दर्भवातथाच तदनभ्युपगमापि तस्य व्याहन्येतेति चेन्न । गन्धानाधारे- स्पादिना भविष्यतीति प्रतीतिनिर्वाहप्रयोजकस्य प्रागभावत्वस्योपलक्षण. स्यात् अत पर मीमांसकं प्रति जनकत्वरितस्य लिङ्गस्य नैयायिकेनो- कावपि नान्यतरासिवादिदाप इति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । तस्यैवानु. गतस्य निर्षपतुमशफ्यात् । न चाखण्डमेव प्रागमावत्यं तेनोपलक्षित. मिति वाच्यम् । उपाधेरखण्डत्वे जात्यपलापापत्तेः । जातेश्चाभावेऽन. भ्युपगमात्। वस्तुतस्तु नेदं कारणाय प्रवृत्यनुकूलम् । तथा च स्थमते लक्ष्यता. पच्छेदकतया फारणपक्षप्रतिनिमित्ततया वा निरकं यस्मिन्सती. स्पादिना नियक्त क्षमसाधारणतत्साध्यकत्वज्ञानमेव प्रवत्तम् । तदेव २५७ ·२०५० अनुमानचिन्तामणी विध्यर्थः । मन्यश प्रागमावस्य प्रागभावाभावे तत्पूर्ववत्विाभाचेन तवाटितजनकत्वाभापायुदुःयप्रागभाषार्थितया प्रायश्चिचादी प्रवृत्यमा पापत्तरित्यादिविधौ वक्ष्यते । तथाच नोक्तदोषः। एतेन गन्धानाधाए गर्भवप्नीलानाधारगर्भतयापि तनिर्वचनादर्भ कारणत्यमपि मिधेत । तथाच पिनिगमकामावादुभयगर्मेटसाधनताज्ञानस्य प्रवर्तकवायां प्रवृत्यननुगम इत्यपास्तम् । निरुतस्य प्रवकतानभ्युपगमात् । यत्वा फाशपदाकदाचिच्छब्दाश्रयत्वेन कदाचिदएद्रव्यातिरिकद्रव्यत्वेनेति घकदाचित्रीलाधनाधारत्वेनापि समयविशेषोपलक्षणान कापि क्षतिः । तत्समयविशेषावृत्यभावत्वावच्छिन्नसमयसत्त्वस्यैव हेतुतया च न प्रव त्यननुगम इति निरुकमेव प्रवृत्यनुकूलमिति । तश्चिन्त्यम् । तत्समया नभ्युपगन्तुरेतज्ज्ञानं विनवान्यज्ञानादेव प्रवृचिरित्यननुगमस्यैवमध्यपरि. हार्यत्वात्, प्रायश्चित्तप्रवृत्यनुपपत्तेश्च । अत एव तत्समयाघटितस्या. नुगतस्य प्रागभावत्वस्य निर्धक्तुं शक्यस्येपि न प्रवृत्यनुकूलत्वमिाते ध्येयम् । यनु गन्धानाधारसमयस्य महाप्रलयत्ये मानाभावः युगपन्नाशे मानाऽभावात् । तथा च यावद्गन्धनाशानन्तरमपि वस्त्वन्तरसत्वसम्मा घनया तत्प्रागभावस्य गन्धानाधारसमयानाधारस्यसंशयन तत्कारणे तद्द भकारणलक्षणाव्याप्तिसन्देहः, एवञ्च व्यर्थविशेषणतासन्देहातवारणाय विशेषणमयदेयमिति । तन्न। यावद्न्धनाशो ह्याभावात् , अन्यथा संयोगविभागयोरन्योन्यनाश्यतयान्यतरावस्थिती .सर्वमुक्त्यनुपपत्तेः । तथा च सर्वारष्टाभावात् कार्याभायो पाच्य इति युगपदेव सर्वनाश इत्याहुः । न चाकाशादेरवृत्तितया पूर्वकालवचिवाभावादव्याप्तिरिति वाच्यम् । पतिपदेन समवधानवत्वस्योक्तत्वात । वस्तुतः कालस्य जगदाधारतया तत्रापि तद्वत्तिः । ननु द्रव्यत्वेन रूपेण दण्डरासभयोर्नियतपूर्वतित्वसस्याकारणत्वं स्यादिति चेन्न । तेन रूपेण तस्यान्यथासिद्धर्वाच्यत्वात् । सामग्री च न कारणं, क्षणविशे. स्यात् । कालोपाधेश्चाधिकरणत्वेनैव हेतुत्वात् । न च कारणमेलकरूया यां तस्यामतिप्रसङ्गः । दण्डादीनां कारणत्वस्येष्ठत्वात् । मेलकस्याति. रिक्तस्थानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे या दण्डरूपयदायधासिद्धत्वात् । परस्परप्रत्यासत्तिरूपस्येप्त्वात् । केचित्तु-स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणता प्रतियोगित्यादिवत् । त. त्परिचायक एवायं धर्मविशेष उक्त-इत्याहुः । ननु कारणत्वादन्येन रूपेण सिद्धयभावोऽनान्यथासिद्धत्वामित्यन्यो। न्याया। सिद्धिपदस्य चोत्पत्तिपरत्वे नित्यमारतिध्यातिः। अप्तिप ·शक्तिवादः। 1 रत्वेऽसम्भवः । तोरपि प्रमेयत्वादिना शप्तेरिति योगार्थमपहाय रूढ. मन्यथासिद्धिपदार्थमाह-*अन्यथेति । यद्यपि कुसुमाञ्जलिप्रकाशे प. ञ्चधान्यथासिद्धिरुता तथाप्यवच्छेदकजनकजनकयोरत्रैव प्रवेशान त.. सङ्ग्रहाय प्रकारद्वयमुक्तम् । अत एवं कुसुमाञ्जलिमकरन्दपि तथैव वि. भाषितमस्माभिरिति । *येन सहैवेति । तेन तदन्यथासिद्धमिति शे. पा। ननु शब्दादिना दण्डपूर्ववर्तित्वग्रहं विनापि तद्रूपपूर्ववर्तित्व ग्रह सम्भवानियमो सिद्धः । न च प्रत्यक्षति विशेषणीयम्, अतीन्द्रियान्यथा. सिद्धेश्याः। नियमाविवक्षायां दण्डरूपेणैव दण्डस्यान्यथासिया. पत्तेरिति चेन्न । रूपत्वमात्रस्यातिप्रसक्ततया दण्डरूपस्नेनैव पूर्ववर्तित्व- ग्रहो वाव्यः । तत्र साहित्यनियमात् । न चैवं द्रव्यत्वादेरतिप्रसक्ततया दण्डत्वेनैव दण्डस्य पूर्ववर्णित्वदाइण्डवेत दण्डस्यान्यथासिद्धिर स्थिति वाच्यम् । येन पृथगन्वयव्यतिरेकयता सहेत्यर्थात् । अत्रापृथग. न्वयादिमत इत्यपि यस्येति विशेषणं देयम् , तेन दण्डेन दण्डसंयोगस्य नान्यथासिद्धिः। एतद्विशेषणमहिम्नैव यत्रोभयोरुभयविशेषणावच्छेदेने. घान्वयाद्यनुविधानं तत्रैकेनापरस्य नान्यथासिद्धिः। पथोद्भूतरूपनेजा सोरित्येके। यत्रोभयविशेषणावच्छेदनैवान्वयाद्यनुविधानं तद्भिन्नत्वेन विशेषणान ताशस्थलेतिऽप्रसङ्ग इत्यन्ये । कुम्भकारपितापवान्त. भवति कुम्भकारत्वेन तदनन्यथासिद्धस्येष्टत्वात्कुम्भकारपितृत्वेना. न्यथासिद्धत्वं वाच्यम् । तत्र तत्साहित्यनियमात् । नन्वेवमुद्भूतरूपते. जसोरिव दृढत्वदण्डयोरपि नैकेनापरस्यान्यासिद्धिः स्यात् । उभयो रुभयविशेषणावच्छेदेनैवान्वयाद्यनुविधानात् । न च दृढत्वस्य चक्रभ्र मिजनकत्वस्यान्वयाधनुविधानमेव नेति वाच्यम् । तथासति दण्डत्वे. नैव तुतापत्तौ दृढत्वस्यावच्छेदकतापि न स्याताकि दण्डत्वेन दंडस्य दण्डेनदण्डत्वस्यान्वयाद्यनुविधानमित्युभयोरुभयविशेषणावच्छेदेनैवानुः विधानमिति नैकेनापरस्यान्यथासिद्धिः स्यात् । अपि च कुम्भकारपित त्वेनान्यथासिद्धस्यापि कुम्भकारत्वेनेव दण्डरूपत्वेनान्यथासिद्धस्यापि रूपत्यादिनाऽन्यथासिद्धिरस्तु न तु तदतिप्रसक्तमिति चेत् । तत्किमतिप्र. सकत्वमप्यपरान्यथासिद्धिः । तथा चानन्यथासिद्धत्वानियतपूर्ववर्ति- त्वयोरप्रतिक्षेपे किं तेन । किञ्च फलानुपाहितवृत्तित्वस्यातिप्रसक्तत्वस्य दण्डस्वादिसाधारणत्वात् , अताशस्य चाभावात् । न च फलानुपहि- तनित्यवृत्तित्वेन तथास्यम्, रूपत्वेन नित्यरूपस्यापि घटजनकत्वाविरो. धात, उक्तरूपयोरप्रतिक्षेपात । जन्यरूपत्वेन पा हेतुत्यमस्तु । नच तेन रूपेणान्यत्र फ्ल्सेत्यत्रान्तर्भवतीति वाच्यम् । तर्हि दण्डरूपत्वेना.

·२०५२ अनुमानचिन्तामणी । पि तथास्तु किमुक्तान्यथासियेति चिन्त्यम् । अन्यं प्रतीति । ननु शब्दोऽष्टद्रव्यातिरिकद्रव्याधितोऽपद्रव्यानाधितत्ये सति गुणत्वादित्य नेनाकाशसिद्धौ शब्दपूर्ववर्तितामशास्यापि ज्ञानादिकं प्रति तस्य पूर्वा तित्वं ज्ञायत एवेति चेन्न । तेनापि विपक्षवाधकतया शब्दकारणतामु पजीव्युवाकाशसिद्धरित्याहुः । न चैवं संयोगादिकमपि प्रत्याकाशस्या- न्यथासिद्धत्वप्रसङ्ग । आकाशत्वेनेष्टत्वात् । दव्यत्वेन शब्दपूर्ववनिता. मक्षात्यापि पूर्वपत्तियग्रहात् । नन्वेवं यागादरपूर्वन्यथासियापत्तिः । स्वर्ग प्रति पूर्ववर्तित्वे शात एव तस्य तं प्रति तद्भहादिति चेन्न । साक्षा. दिति पूर्ववर्तित्वे विशेषणादित्यादुः । तत्पूर्ववर्तित्वानुपपादकं यस्य पूर्वपत्तित्वं गृह्यत इत्यर्थादित्येके । न च परत्वादिपूर्ववर्तित्वग्रहानन्तरमन्यकायें दिकालयोस्तद्रह इ. त्यन्यथासिद्धिः । तद्रई विनाप्यधिकरणत्वेन कार्यमात्रपूर्ववर्तित्वग्रहान कुम्भकारपितुरत्राप्यन्तर्भावः। ननु कुम्भकारपितृत्वेन तथापि चैत्र स्वादिना तस्यानन्यथासिद्धत्वमस्विति चेन्न । तेनापि रूपेण कुम्भका रजनकत्वं ज्ञात्वैध तस्य घटं प्रत्यन्वयादिग्रहात् । तदानीं तदेशे तस्य सत्वानियमेन कुम्भकारद्वारैव घटनियतपूर्वधर्तित्वग्रहा। नन्वन्यं प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एवेत्यत्र येन केनचित्सर्वेण वा ? नायः। दण्डादापति प्रसङ्गान् । नान्यः । शब्दनित्यत्वानित्यत्वसन्देहेपि शब्दकारणतामनुः पजीव्य शब्दाश्रयत्वेनाकाशसिद्धौ ज्ञानादिपूर्ववर्तिताग्रहसम्भवात् । निरुपाधिस्वादेरपि विपक्षबाधकत्वसम्भवात् । वस्तुतः शब्दनित्यत्व निर्णयवतो मीमांसकस्य तापूवतित्वमझात्त्वैव ज्ञानादिपूनित्यप्रद, इति नियमासिद्धिः। किञ्च द्रव्यत्वेनैवाकाशस्य स्वसंयोगव ज्ञानादौ हेतुत्वमस्तु । न च प्राहकाभावेन तेन रूपेण नियतपूर्ववर्तिवाग्रह इति वाच्यम् । ग्राह्यसत्ये ग्राहकाभावासम्भवात् । न च तेन रूपेणान्यत्रेत्या घान्तर्भवतीति वाच्यम् । तथा सत्याकाशवनापि तथात्वापत्तेः। अपि.च एवं शब्दसाक्षात्कारं प्रत्यपि तस्यान्यपासिचापतिः । न च शब्दपूर्वधर्चितामात्यापीन्द्रियत्वेन तत्पूर्ववर्तिग्रह इति वाच्यम् । श्री. प्रत्वेन तथाप्यन्यथासिद्ध्यापत्तेः । तस्याकाशघटितत्वादाकाशस्य च शन्दपूर्ववत्यिग्रहं विना सिद्धरनभ्युपगमादन्यथा छानपि तस्यान्य: थासिद्धत्वं न स्यात् । एवं च पाचभौतिकशरीरं प्रत्यपि तदन्यथासिखं स्पात । किञ्च ईश्वरक्षानादेः क्षितिपूर्णपतित्वे ज्ञात एव घटपूर्ववर्शिता प्रहात्तत्राप्यन्यथासिखापतिः। न च कार्यमाने कर्तृमात्रस्यकवैध पी. पर्यप्रहाय मिति घान्यम् । प्रतिपि कार्यमा विभुमात्रस्यैकदेव ·शक्तिवाद। २०५३ पौर्वापर्यग्रहस्य शब्दादिना सम्भवादन्यथासियभावापत्तेः। शब्दस्या. पिवर्णध्वनिमेदेन नानात्वादन्यतरपूर्ववर्तित्वग्रहेणापि सम्भवेन नि. यमाभावात् । तत्र शब्दत्ववदत्राप्यनुगतपक्षतावच्छेदकस्यान्यतमत्वादे- वा विशेषणस्य सम्भवादिति चिन्त्यम् । अन्यत्रेति । एतच्च प्रा- यिकम् । अवश्यकलप्यं यल्लघुनियतपूर्ववर्ति तत्समवधाननियतत्वं तत्त्व. मित्यत्र तात्पर्यम् । तेन गुणेन दोपाभावस्य महत्त्वेनानेकद्रव्यत्वस्यान्येषां च गुरूणां पदार्थानामन्यथासिद्धिर्भवति । अतः पञ्चम्या हेतुत्वाभिधाना. दारमाश्रय इत्यपास्तम् । पूर्ववर्तिन इत्यत्रावधौ पञ्चमीत्यन्ये । अत एव च रासभादेरपि यधाश्रुनान्यथासिद्ध्यन्तर्भावेऽनन्यथासिद्धपदेनैव तवा. रणे नियतपदं व्यर्थमित्यशास्तम् । निरुतस्य रासभेऽसत्त्वात । नन्धवं दण्डरूपाकाशादेरप्यत्रैवान्तर्भाव तद्राहकान्यथासिद्धेरानर्थक्यम् । कि- अवश्यकल्प्यत्वं नियतपूर्ववर्तित्वमाणकारणतया वा? नाद्यः । गन्धं प्रति रूपविशेषप्रागभावस्यापि तथात्वेन तेन गन्धप्रागभावस्यान्यथासि- यापत्तेः । नान्यः । पात्माश्रयात् । अपि च सहकारिणोः परस्परेणा- न्यथासियापत्तिः । द्वयोरप्यवश्यकल्प्यलघुनियतपूर्ववर्तित्वेन तत्सम. वधाननियतत्वात् । न च पृथगन्वयाद्यननुविधायित्वे सतीत्यपि वि. शेपणम्। तद्धिपृथगन्वयादिग्रहाविषत्वं समनियतत्व वा? नाद्यः। रूपमा. गमावस्यापि शब्दादिना तादशग्रहविषयत्वेन तथात्वापत्तेः। नान्यः । आलोकरूपादेरीश्वरज्ञानादेश्चैवमपि परस्परमन्यथासियापत्तेः। एने. नावश्यकल्प्यपूर्ववर्जिन एव कार्यसम्भवे तनियतसहभूतत्वमित्यर्थः, पञ्चमी चावधित्वे न तु हेतुतायामित्यपास्तम् इति चिन्त्यम् । ननु येन सहवेत्यन्यथासिद्धिर्यागेपीत्यत आह । * यागेति ।भपूर्वानुपस्थिनाव. पि विधिना यागकारणत्वयोधनान्न तु तेन सहेर्ययः । तदेवाह अनत्ववगम्यमान इति । नन्वेवमपूर्वेण यागवत्कुलालेन पि. तान्यथासिद्धो न स्यादित्यत आह-*यति कुलालंप्रति पूर्ववत्तित्वे शात एव घटं प्रति कुलालपितृत्वेन पूर्ववर्चित्वग्रहाचेन सोऽन्यथासिद्ध इत्यर्थः । नन्वेवं कुलालपितृवद्यागोपि अन्यथासिद्धः स्यादित्यत आह यत्र चेति । पूर्वोकरीत्या तत्रोकान्यथासिद्धरमावादित्यर्थः। नन्वेवं चक्रममणेन दण्डसंयोगस्यापिकुलालपितृवदन्यथासिद्धिः स्यादत माद दण्डेति। तत्र योरपि समवधानसम्भवेन स्वातव्येणापि नियत. पूर्ववत्तितामहसम्भवेन भन्यं प्रति पूर्वपतित्वे हात एवेत्यवधारणास. म्मवादिति भावः । *स्सस्वति । स् कारणत्वेनाभिमतं दण्डादि त. दनन्तरोपचिक तत्संयोगादि तदितरसकलसमधाने सतीत्यर्थः।

·'२०५२ अनुमानचिन्तामणों पि तथास्तु किमुक्तान्यथासियेति चिन्त्यम् । *अन्यं प्रतीति । ननु शब्दोऽपद्रव्यातिरिकद्रव्याधितोपदव्यानाधितत्वे सति गुणत्वादित्य. नेनाकासिद्धौ शब्दपूर्ववर्णितामझात्यापि ज्ञानादिकं प्रति तस्य पूर्वव. तित्वं ज्ञायत एवेति चेन्न । तेनापि विषक्षवाधकतया शब्दकारणतामु पजीव्यैयाकाशसिद्धरित्याहुः । न चैवं संयोगादिकमपि प्रत्याकाशस्या न्यथासिद्धत्वप्रसङ्गः । आकाशत्वेनेटत्यात् । द्रव्यत्वेन शन्दपूर्ववर्तिता. मशात्यापि पूर्ववर्तित्यनहात् । नन्वयं यागादरपूर्वन्यथासिधापत्तिः । स्वर्ग प्रति पूर्ववर्तित्वे शात एव तस्य तं प्रति तदहादिति चेन्न । साक्षा दिति पूर्ववर्तित्वे विशेषणारित्याहुः । तत्पूर्ववर्तित्वानुपपादकं यस्य पूर्ववर्तित्वं गृह्यत इत्यर्थादित्येके । न च परस्पादिपूर्ववर्तित्वग्रहानन्तरमन्यकार्य दिकालयोस्तगह ।। त्यन्यथासिद्धिः तद्रहं विनाप्यधिकरणान कार्यमापूर्ववर्णित्वग्रहात कुम्भकारपितुरबाप्यन्तर्भावः। ननु कुम्भकारपितृत्वेन नथात्वेपि चैत्र त्यादिना तस्यानन्यथासिद्धत्यमस्त्विति चेन्न । तेनापि रूपेण कुम्भका. रजनकावं क्षात्वैव तस्य घटं प्रत्यन्वयादिनहात् । तदानीं तदेशे तस्य सत्यानियमन कुम्भकारद्वारैव धनियतपूर्वधविग्रहात्। नन्वन्यं प्रति पूर्ववत्तित्वे हात एवेत्यत्र येन केनचित्सण वा? नायः। दण्डादावतिः प्रसन्नात् । नान्त्यः 1 शब्दनित्यत्वानित्यत्वसन्देहेपि शब्दकारणतामनु पजीव्य शब्दाश्रयत्वेनाकाशसिद्धी शानादिपूर्ववचितामहसम्भवात् । निरुपाधित्यादेरपि विपक्षवाधावसम्भवात् । वस्तुतः शब्दनित्यत्व निर्णयवतो मीमांसकस्य तत्पूर्ववचित्यमशात्वैव ज्ञानादिपूर्वपत्तित्वग्रह इति नियमासिद्धिः। किञ्च द्रव्यत्वनचाफाशस्य स्वसंयोगाय थानादी हेतुत्यमस्तु । न च ग्राहकाभावेन तेन रूपेण नियतपूर्वपनि घामह इति वाच्यम् । ग्राह्यसत्ये ग्राहकाभावासम्भवात् । न च तेन रूपेणान्यत्या धान्तर्भवतीति वाच्यम् । तदा सत्याकाशपनापि तथात्वापत्तेः। अपि च एवं शब्दसाक्षात्कार प्रत्यपि तस्यान्यथासिधापत्तिानच शन्दपूर्वपचितामझात्यापीन्द्रियायेन तत्पूर्ववत्तिग्रह इति वाच्यम् । श्रो प्रत्येन तथाप्यन्यथासियापत्तेः । तस्याकाशदितत्पादाकाशस्य च शब्दपूर्ववर्जित्वमहं विना सिद्धरनभ्युपगमादन्यथा धानेपि तस्यान्य: थासिद्धत्व न स्यात् । एवं च पाचभौतिकशरीरं प्रत्यपि तदन्यथासिब स्थाद । किञ्च इंश्यमानाः क्षितिपूटिवेशात एक घरपूर्ववर्शिता प्रहाचप्राप्यन्यथासिधापतिः । न च कार्यमा कर्तुमास्यकर्दध पी. पिर्यप्रहाय मिति यान्यम् । प्रकृतेपि कार्यमा विभुषाप्रत्येकदेव ·दनन्तरोत्पत्तिक तत्संयोगादि तदितरसकलसमपधाने सतीत्यर्थः। पूर्वत्तिामहसम्भवेन अन्य प्रति पूर्वपचिये शात पवेत्यवधारणास. ग्मवादिति भावः। *शस्वति । स्व कारणायेनाभिमतं दण्डादि त. शक्तिवादः। २०५३ पौर्वापर्यग्रहस्य शब्दादिना सम्भवादन्यथासियभावापत्तेः । शब्दस्या. पि वर्णध्वनिभेदेन नानात्वादन्यतरपूर्ववर्तित्वग्रहेणापि सम्भयेन नि. यमाभावात् । तत्र शब्दत्ववदत्राप्यनुगतपक्षतावच्छेदकस्यान्यतमत्वादे. विशेषणस्य सम्भवादिति चिन्त्यम् । *अन्यत्रेति । एतच्च प्रा. यिकम् । अवश्यकलप्यं यल्लघुनियतपूर्ववर्ति तत्समवधाननियतत्वंतत्त्व. मित्यत्र तात्पर्यम् । तेन गुणेन दोषाभावस्य महत्वेनानेकद्रव्यत्वस्थान्येषां च गुरूणां पदार्थानामन्यथासिद्धिर्भवति । अतः पञ्चम्या हेतुत्वाभिधाना. दात्माश्रय इत्यपास्तम् । पूर्ववर्तिन इत्यत्रावधौ पञ्चमीत्यन्ये । अत एव च रासभादेरपि यथाश्रुनान्यथासियन्तर्भावेऽनन्यथासिद्धपदेनैव तवा. रणे नियतपदं व्यर्थमित्यपास्तम् । निरुतस्य रासभेऽसत्त्वात । नन्यचं दण्डरूपाकाशादेरप्यत्रैवान्तर्भावे तद्राहकान्यथासिद्धरानर्थक्यम् । कि. अवश्य कल्प्यत्वं नियतपूर्ववर्तित्वमात्रेण कारणतयावा? नाद्यः । गन्धं प्रति रूपविशेषप्रागभावस्थापि तथात्वेन तेन गन्धप्रागभावस्यान्यथालि. यापतेः । नान्यः । आत्माधयात् । अपि च सहकारिणोः परस्परेणा- न्यथासियापत्तिः । द्वयोरप्यवश्यकल्प्यलघुनियतपूर्ववर्तित्वेन तत्सम वधाननियतत्वात् । न च पृथगन्वयाद्यननुविधायित्वे सतीत्यपि वि. शेषणम्। तद्धि पृथगन्धयादिग्रहाविषत्वं समनियतत्व वा? नायः। रूपमा गमावस्यापि शब्दादिना तादृशमहाविषयत्वेन तथात्वापतेः। नान्यः | आलोकरूपादेरीश्वरज्ञानादेश्चैवमपि परस्परमन्यथासिघ्यापत्तेः। एने. नावश्यकल्प्यपूर्ववर्जिन एव कार्यसम्भवे तनियतसहभूतत्वमित्यर्थः, पञ्चमी चावधित्वे न तु हेतुतायामित्यपास्तम् इति चिन्त्यम् । ननु येन सहैवेत्यन्यथासिद्धिर्यागेपीत्यत आह । *यागेति ।अपूर्वानुपस्थिताय- पि विधिना यागकारणत्ववोधनान्न तु नेन सहेययः । नत्वगम्यमान इति । नन्वेचमपूर्वेण यागवत्कुलालेन पि. तान्यथासिद्धो न स्यादित्यत आह- यति ।कुलाल प्रति पूर्ववर्तित्वे सात एव घटं प्रति फुलालपितृत्वेन पूर्ववर्तित्वमहान सोऽन्यथासिन इत्यर्थः । नन्वेवं कुलालपितृयथागोपि अन्यथासिद्धः स्यादित्यत आह यत्र चेति । पूर्वोक्तरीत्या तोक्तान्यधासिधेरभावादित्यर्थः । नन्य चक्रनमणेन दण्डसंयोगस्यापिकुलालपितृपदन्यथासिद्धिः स्यादत भात दण्डेति । तत्र द्वयोरपि समवधानसम्भषेन स्यात येणापिनियत तदेवाह

·२०५४ अनुमातचिन्तामणौ
कचित्स्वस्थानन्तरोत्पत्तिकसफल समधाने सतीति पाठः । तत्र स्वप
दमन्यपरम् ॥
(चि०) अनन्यधासिद्धनियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्व
मित्यन्ये । तन्न । ईश्वरतद्रुद्ध्यादीनामसङ्ग्रहात् । तद्व्यतिरे-
कस्य तत्समवधानव्यतिरेकस्य वाऽभावात् । कार्यस्था-
न्यथानुपपद्यमानताव्यवस्थाप्यत्वं वाऽनन्पचासिद्ध
स्वम् । नन्वेवमतिरिक्तशक्तौ साधकबाधकप्रमाणाभावा.
नित्यं संशयः। न च साधकाभावस्य बाधकत्वम्, बाषका
भावस्थ साधकत्वादिति चेन्न । साधकामावन वहावन्यत्र
सिद्धातीन्द्रियधर्माभाषसाधने लाघवं चाकामावेनाती.
न्द्रियधर्मसाधने च गौरवमिति साधकाभावात्तदभाव एव
सिध्यतीति ॥
इति शक्तिवादः।
.
(प्रका०) ईश्वरेतिक पतधोपलक्षणम् । यस्याभावादिति पञ्चम्या
हेतुत्वार्थकत्वादात्माश्रयः । यदभावनियतः कार्याभाव इति विवक्षा
स्वसत्त्वे स्थानन्तरोत्पत्तिव्यतिरेकेण यन्त्र कार्याभावस्तत्र व्यभि.
चारः। द्वितीयपाठे दण्डानन्तरोत्पत्तिकचरमकारणसमवधाने चक्रा.
धभाषात्कार्याभावाप्रसिद्धेस्तराव्याप्तिः । उकानन्यथासिद्धावस्यैष
कारणतारूपत्वसम्भये शेपयर्यमुभयनत्यपिद्रष्टव्यम्। *साधकामाधे.
नेति । यद्यप्येकत्र गुरुलघुविषयतासम्भवे लाययं सहकारि, अन्यथा
मानान्तरेण लाघयावतारसम्भवे गुरुमात्रस्यासिडिसनात् । तथापि
ययकसिविरपरसिद्धिविरोधिनी तय लाघवायतारस्य गुरुसिमित
तिवन्धकत्यमित्याहुः ॥
इति शक्तिवादः॥
.

·अथ गङ्गेशोपाध्यायकृतपरिशिष्टचिन्तामणौ मुक्तिवादः। (चि०) परमप्रयोजनन्त्वनुमानस्थापवर्गः, "आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ( साक्षात् कर्तव्यः' इति श्रुतेः । स च समानाधिकरणदुःखप्राग- भावासहवृत्तिदुःखध्वंसः। (प्रका०) ननु निाथेयसानुकूलतया प्रमाणतत्वविवेचनमा प्रतिक्षातं, न चानुमानस्य तद्धतुत्वे मानमित्यत आह परमेति । घर्थिप्र. स्यादिकमपि तत्प्रयोजनमतः परमेत्युक्तम् । यद्यपि श्रुतिनं साक्षादपवर्ग: हेतुतामाद, तथापि "दुःखेनात्यन्तं विमुक्तभरतीत्यर्यवादसमभिव्याह- ता तथास्वन घोध्या । यद्यपि मन्तव्य इत्येव प्ररुतोपयोगि तथापि पक्ष शानामावे मननासम्भव इति श्रोतव्य इत्युक्तम् । तस्यापिनाशिनो द्वारा पेक्षायां निदिध्यासितव्य इत्युक्तम् । यद्यपि 'द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निविध्यासितव्य' इत्येवमाकारा श्रुतिस्तथापि 'अभिहोत्रं जुहोति यवागू पचतीति बदरवारकत्याकल्पनाच्छाब्दक्रमलधनेनार्यक्रमोपादाने प. सितार्थपरतया साक्षाकर्तव्य इति व्यत्ययन व्युत्क्रमेण च निर्दिए. मिति ध्येयम् । ननु दुःखनात्यन्तं पिमुकश्वरती'त्यादिना दुःखात्यन्ता. भायोऽपयर्गत्येन धूयते तस्यालायवाघानुमानप्रयोजनत्यमित्यत माद सचेतिका तथा च तदसहवृत्तित्वमेव भुतावास्यन्तिकत्वम, दानीन्तन सम्वसातिव्याप्तियारणाय दुःपप्रागभायासहतित्ये सतीति सपि. शंपणं दुम्पप्रागमावासमानकालीनत्यर्थः । संसारिदुम्पप्रागभावसमा. नकालीनतया शुकाविमुक्कायव्याप्राह-समानाधिकरणेनि प्रागभापयि. शेपणं स्वसमानाधिकरत्ययः। संयोगादिमागमाय समानकालतया दो. पतादयस्टपादाह-आयं दुःसपदम एतधेकविंशतिप्रभेददुःयपरम मत. धरमभोगापदुःसमागमायतमानदेशकालतयोपारपासयंसे नाति- पातिः । अत एव मागमायपरमपरत । चरमदुःयासस्तु यमा नागरिमनुभ्यत इति सिद्धान्तन भोगापःग्रसमानदेयकालवया ऽसम्भयवारफत्वात् केविन दुःषमागमायासमाननियंपिशेषण.

·२०५६ अनुमानचिन्तामणी मतो नोपान्त्यदुःपध्यंसेऽतिव्याप्तिरित्याहुः । रूपध्वंसादावतिव्यात. राह चरमदुःपपदं मुपपाखपरम्।न च तत्र समानाधिकरणदुःखप्राग भावाप्रसिद्धन प्रसङ्ग विषयत्वेन रूपादेरपि दुःखत्यात् । ननु सुखान्त मुकाचव्याप्तिः 'ते नराः सुखमृत्यव' इति श्रुतमरणस्य दुःखान्याप्त. घसम्भवात् । न च तत्सुपपूर्वकालीनदुःयध्वंस एच मुक्तिः । नत्राप्युः तलक्षणाव्याः । तत्सुखधानस्यापि दुःयतया तत्यागभासमानका लत्वात् । मुक्तस्य सुखोत्पत्यसम्मवादिति चेन्न । 'ते नरा इत्यादिश्रुते रन्यापेक्षया मरणे दुःखाभाव इत्यत्र तात्पर्यात्। नचानुपपति विना नमः ख्यार्थत्याग इति वाच्यम् । दुःखविशेष हेतुरोगादिसत्त्वे दुःखोत्पादस्यावर श्यकत्वात् । ननु मरणे दु.ख मे माभूदिति कामनया प्रयोगस्नातो यत्र मृतस्तत्र का गतिरिति चेन्न । तत्र हि कामनैव बाधिता, अन्यथा यत्र मुक्ती सुनं मम भवत्विति कामनया स्नातस्तत्र का गतिः । यदि च तत्र कारणवाधात्सुखं याधितमिति कामनायाधस्तदा. दुःखसामग्री: सत्ये तदभानोपि बाधित इति चिन्त्यम् । न च भोजकादृष्टं विना कथं दुःपोत्पत्तिरिति वाच्यम् । अदृष्टान्तरस्य भोगेन क्षीणत्वेप्यवश्योत्प. समानमरणदुःखभोजमाइएस्य सत्वात् । न चैवमीश्वरस्यापि श. रीरत्यागकाले दुःखोत्पत्तिरिति वाच्यम् । अष्टादिकारणवाधेन बा. धादिति संक्षेपः।। (चि०) ननु नासौ पुरुषार्थः, अतीतदुःखध्वंसस्प सिद्धत्वात् अनागतदुःखस्य ध्वंसयितुमशक्यत्वात् धत्त मानस्य पुरुषप्रयत्नं विनैव विरोधिगुणनाश्यत्वात्, अती. तदुःखवत् हेनूच्छेदे पुरुषव्यापारःप्रायश्चित्तवदिति चेत्। न । तत्र किं हेतूच्छेदस्य सुखदुःखाभावेतरत्वेन स्वतोऽपु. रुपार्थत्वात् अनागतानुत्पादमुद्दिश्य क्रियमाणत्वाच्च यथा तत्र दुःखानुत्पादः पुरुषार्धस्तधेहापीति विवक्षितम्, अथानुत्पादस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वात् फलान्तरस्था. भावाच्चानन्यगतिकतया कण्टकनाशवदुःखसाधन नाश एव स्वतः पुरुषार्थस्तधेहापीति वा, उभपथापि दुःखध्वंसस्यापुरुषार्थत्वमेव, न च सयोरपि पुरुषार्थता मिति वक्ष्यते ।

·मुक्तिवादः। २००७ । मैवम् । दुःखान्तरध्वंसस्याऽयत्नसाध्यत्वेऽपि ताह शदुःखध्वसस्य मिथ्याज्ञानोच्छेदवारा पुरुषप्रपनाधीनत. विज्ञानसाध्यत्वात, तथाहि तत्वज्ञानात् सवासनमि- याज्ञानाभावे दोषानुत्पत्ती प्रवृत्यभावेऽदृष्टानुत्पत्ती जन्माभाषे तादृशदुःखध्वंसो भवति । अथ चरमदुल उतपक्षे तध्वंमस्तज्ज्ञानादेव भविष्यति तदनुत्पादे तत्वज्ञानादपि न स्यादिति चेन्न। प्रतियोगिवत्तत्वज्ञान- स्यापि तदेतुत्वात्तुल्यवदुभयोरपि कारणत्वात्,तेन पिना तदनुत्पत्तः । अत एव शुकस्य तत्वज्ञानमुत्पन्नमिति तस्य तवंम उत्पन्नो नास्मदादीनाम्।तब दुःखं नोत्पन्न मास्ति तेन स सो नास्मदादीनामिति चेत् । अनादी संसारे तत् कुतो नोत्पन्नम् ? स्वकारणामावादिति चेन्न। अन्वयव्यतिरेकानुविधायिनस्तत्वज्ञानादन्यस्यान्विष्य. माणस्थाभावात् । मुक्तौ स ध्वंसोऽस्त्येव तस्मिन् सति मुक्तिरस्त्येवेति स मुक्त्युपपादकोत्पाय इति सर्धचाशु- पगतम् । मुक्तिः सा अन्या वा? ननु ध्वंसाधं दुःखमुपादेयं तदनुत्पानाध्वंसानुत्पादादिति चेत्.सत्यम, पुरुषार्थहेतुस्वेन लोके दुःखनसाधनपोरप्युपादानदर्शनात् अनागतकु. म्भनाशार्थ मुद्गरादौ प्रवृत्तिदर्शनादनागतदुःखध्वंमार्थ- मपि प्रवृत्तिः । चरमःखध्वंसो न दुःखध्धसत्वेनोद्देश्य: अयनसिद्धदुःखान्तरध्वंसयदपुरुपादत्वादिति चेन्नासमा नाधिकरणदुःखपागभावासहवृत्तिदुःखध्धसत्वेन तस्पोद्देश्य- स्वान् दुःखासंभिन्नसुखवत् , तस्य च पुरुषपयनसाध्यत्वमेव- इत्युक्तम् । एतेन दुःखध्वंसत्यमेव मोक्षत्यम्, तत्तदात्मया. अद्भुःखध्वंसप्समुन्मूलनदशापान्तु तथा व्यपदेशः प्रति. सुरुपं दुःखध्वंसस्तोमस्य व्यक्तिस्थानीयस्मन् तंजोडमा- वे संचलिनेऽन्यतमसपदप्रयोगयत्, यथा वलित पय मा. २५० . ..

·२०५८ अनुमानचिन्तामणी विति बुदिव्यपदेशो प्रवृत्तिरपि संवलनार्थमित्यपास्तम् । मिलितानामसाध्यत्वात् मेलकस्यानतिरिक्तत्वेऽतिप्रस. झान, अतिरिक्तत्व जन्यस्य ध्वंसावृत्तेः अजन्यस्य पुरु- पार्थत्वाभावात् साध्यतया संचलने भोगावश्यम्भा. घान् । अन्धतमसादौ तथा संचलन एव प्रयोगात् अत एव संस्काराजनक भोगविषयदुग्वध्वंस: सं. स्काराजनकानुभवध्वंसो वा मुक्तिानचातिव्याप्ति,जन- कत्वस्थाजनयत्यपि भावादिति निरस्तम्। अपुरुषार्धत्वात्। (प्रका०) असौ दुःयध्वंस: नतु प्रकृतः तस्यातीतादायभावेन वि फल्पासम्भवादिति ध्येयम् । हेतावप्यतीतादिविकल्पदोपे सत्येवाह *तदिति* | मिथ्याज्ञानेऽप्यतीतादिविकल्पसम्भवादाद *सुवास. नेति । तथा चानागतस्यामा वर्तमानस्यायननिषत्यत्वेपि तद्वास- नेव निवर्यत इति भावः। ननु वासनापि मिथ्यामानमुत्पाद्य प्रवृत्ति द्वारा मुक्तिविरोधिनी न स्वतः, तथा च मिथ्याशानमागभावाभावे त. दसम्भवात्तत्सत्यपि न क्षतिरिति तनिवृत्त्यर्थं किं तत्पशानेन । न च तत्सत्ये अशेषविशेषगुणोच्छेदलक्षणो न मोक्ष इति वाच्यम् । चरम संस्कारवत्तस्यापि कालाद्विनाशसम्भवादिति चेत् । न । अन्वयव्यतिरे काभ्यां चरमदुःखं तद्धंसं च प्रति तत्वज्ञानस्य हेतुत्यमित्यग्ने स्फुटत्यात् तत्त्वज्ञानं विना कायव्यहाभावेऽनन्तकर्मक्षयानुपपत्तेश्च तदायश्यकत्वे विरोधितया तेनैव तद्वासना निवत इत्याशयात् । तारादुःख. ध्वंसस्तत्वज्ञानोत्पाद्य इति सर्वसंमतमित्याह मुक्ताविति । दुःख घस पवेतिलाघवादित्यभिमानः मिलितानामिति एकदा तावद्दुः स्वानुत्पादेन तद्धंसस्य तत्वज्ञानासाध्यत्वादित्यर्थः । ननु तन्मेलकमेव साध्यं स्यादित्यत आह *मेलकस्येति । तस्य मेलकिदुःखध्वंसान- तिरिकत्येताचतामुकरीत्या साध्यत्वे यत्किञ्चिद्दुःखध्वंसो मुकरित्यस्म- दादिरपि मुक्तः स्यादित्यर्थः । चरमध्यसघटितस्तोमस्य मुक्तित्वे लाघवात्स एव मुक्तिरित्यपि बोध्यम् । *संवलन एवेति । तत्र मिलि. तानामसाध्यत्वेपि तत्पदवाच्यत्वे दोपाभावादिति भावः। जनकत्वस्य. स्थरूपयोग्यत्वस्य । अपुरुषार्थत्वादितिकायद्यपि प्रथमपक्षे नायं दोष. स्तथापि तस्य सस्कारात्कालाद्वा विनाश इति घातिकदर्शनादसम्भव: स्परूपयोग्यताविषक्षायां तु सुतरामिति दूपणे तात्पर्यम् ।

·मुक्तिवाद। २०५९ (चि०) अन्ये तु दुःखप्रागभावासहवृत्तिनुःखसाधन- ध्वंसो मुक्तिः । लोकेऽहिकण्टकादिनाशस्य चौदिके पाय- श्चित्तादौ पापनाशस्पानन्यगतिकतया दुःखसाधनध्वंसः त्वेन पुरुषार्थत्वात् । अथाऽहिकण्टकादिपापं वा ना. श्यतां तेन तजन्यं दुखं न भवतीति दुःखानुत्पादमुद्दि- श्य प्रवृत्ते?ःखानुत्पाद एच प्रपोजन न तु दुःखसाधना. भावः सुखदुःखाभाचेतरत्वादिति चेन्न । दुःखानुत्पा. दस्य प्रागभावत्वेनानादितयाऽसाध्यत्वात् । न च तत्पा. लनंसाध्यम् । पालनं हि न ततस्वरूपम् ,तस्थासाध्यत्वात् । नोत्तरसमयसम्बन्धः अभावे सम्बन्धिद्वयातिरिक्तस्य तस्याप्रामाणिकत्वादनभ्युपगमाच्च । नापि सम्बन्धिः वयस्वरूपं साध्पम् , प्रागभावस्पाप्यसाध्यत्वात् सम. यतदुपाध्योश्च प्रयत्नं विनैव सिद्धेः । अथ दुःखे पाद्यथा तदभावे इच्छा तथा दुःखसाधने देपा. सदभावेऽपीच्छा तया तत्साधने प्रवृत्तिरिति चेन्न । गदिच्छया यत्साधने यस्य प्रवृत्तिस्तस्यैव तत्पयोजन- स्वमिति दुःखप्ताधनाभायस्यैव प्रयोजनस्यात् ।। अथ चिकीर्षायोनिमयने प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेन विनोपाये चि. कीपाविरहातन तुपयोनिप्रयते, अनिष्टसाधनताज्ञाना. दहिकण्टकादौ देपो देपाच तत्यागानुकलो पन उत्प. यते, अयमेव हि देवस्वभावो पर प्रतिवन्धकं विना स्व- विनाइयविषपनाशानुकलं यनमुत्पादयति अन्यथा प्रयः नाविध्यानुपपत्तेः । अन एष फलं विनवोत्कटकोधागा- नामामघाते प्रवृत्तिरिति चेत्र । प्रयोजनमनुदिश्य येपमा. त्रादुःखैकफलके प्रेक्षायता प्रयत्नानुत्पादात् झोधान्या- नामपि तात्कालिकफलाभिमानोऽस्य उत्कटरागान्धा- 1 ·२०६० अनुमानचिन्तामणी नामिव परदारादावपि प्रवृत्तरिति । तन्न । दुःखं में मा भूदित्युद्दिश्य प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्तः दुखानुत्पादस्यैव प्रयोजनस्वात् । न च भागभावस्थासाध्यत्वम्, दुःखका- रणविघटनद्वारा तस्यापि कृतिसाध्यत्वात । दुःखका- रणसमवधानदशायां कृती सत्यां दुःखसाधननाशे सत्यनिमसमये मागभावस्वरूपमस्ति तेन बिना ना. स्तीन्वयव्यतिरेकयोस्तत्र सत्त्वात् । घटेऽपि कृती सस्यामग्रिमक्षण तत्सत्त्वं तया विना नेत्येव कृति- साध्पत्यम्, न तु प्रागसतोऽग्रिमक्षण सत्त्वमुत्पत्तिः गौ. रवात कृति विना न यत् स्वरूपं तत्कृतिसाध्य तत्मागमा वस्वरूपन्तु न तथेति चेन्न। कृतिध्वंसेsपि घटसत्येनानि. मक्षणे इत्यावश्यकत्वाद । अत एव पोगवत क्षेमस्याप्य. नागतानिष्टानुत्पादजनकस्य परीक्षकमवृत्तिविषयत्वमिति वक्ष्यते निषेधापूर्वप्रस्तावे। ननु प्रापश्चित्तनाश्यपापजन्पदुःखस्य प्रागभावो य- यस्ति तदा दुःखमावश्यकं तस्य प्रतियोगिजनकत्वनिय. माद, नास्ति चेत्तर्हि तदभाचादेव दुःखानुत्पाद इत्युभय थापि प्रायश्चित्तमफलम, तस्माद्दुःखसाधनध्वंसमुखेन मागभावस्यापि साध्यतेति तत्रैव कृतिसाध्यतापर्यव साना दुःखसाधनध्यम एव पुरुषार्थो न तु दुःखानुत्पा दार्थितयेति नब प्रागभावसत्वविचारो वापसदशनवि- चारपद । अथ तदापि मागभावस्थासत्त्वे तदभावात् पापं न दुःखसाधन मिति न तन्नाशा प्रवर्तते, तस्प सत्वे च पापमादायैव तस्प दुःखोत्पादकत्वनियमात प्रायश्चित्ते सत्यपि गलेपादिकया पापावस्थानमिति न ततः पापनाश इतिचेन्न ।प्रागभावस्पासत्वेऽपिदुखता - .

·मुक्तिवादः । २०६१ धनजातीयनाशस्य पुरुषार्थत्वात् सत्त्वेऽपि पापान्तरमादा. पापि तस्य दुःखजनकत्वसंभवात, प्रायश्चित्तात् पापनाशः स्यादेवेति प्रागभावसत्त्वासत्वसन्देहेऽपि प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्तिरप्रत्यू हवेति । (प्रका०) प्रयोजनवादात* । मुत्यप्रयोजनस्वादित्यर्थः। तथाच दुःखसाधनध्वंसस्य स्वतः पुरुषार्थत्वाभावान्न मोक्षत्वमिति भावः। *कृ. तो सत्यामिति । एतच्च प्रपञ्चित प्रत्यक्षप्रकाशे । *अनिमक्षण इति * । तच्च प्रागभावपीति भावः। नात्यति । तथाच तस्य स्वतः पुरुषार्थस्यकल्पनास एव मोक्ष इति भावः । फलोपहितसाधननाशः पुरुषार्थत्वेनोक्त इति मन्यानो देशयति *अति । तधाच तत्सस्वासस्वविचारा युक्त पवति भावः । (चि०) उच्यते । तत्र दुःस्वप्रागभावोऽस्त्येव तस्यैव दुःखानुत्पादरूपत्वेन पुरुपार्थत्वात् । स च पापनाशद्वारा प्रायश्चित्तसाध्य हनिप्रागभावसत्त्वेऽपि न निष्फलं प्रायः श्चित्तम् । तेन पागभायेन दुःखमवश्यंजननीयमिति चेत् । सत्यम् , किन्तु पापान्तरमासाद्य । न चैवं प्रापश्चित्तमफलं, दुःखानुपाल्देन तस्य सफलत्वात्। न च दुःखानुत्पादस्पा. ऽपि दुःखानुत्पादान्तरमेव फलं तच्च तत्र नास्तीत्यफ- लत्वम् , स्वरूपसन एव तस्य पुरुषार्थत्वात् अनवस्थाना- च । अतोऽनेन पापेन दुःख में मा भूदिति विद्यमानपा. पनाशार्य प्रायश्चित्ते प्रवृत्तिः। एतन चीर्णप्रायधित्ते दु:- ग्वमागमाया नास्त्येव, अन्यथा तस्य प्रतियोगिनाशये. गानिमाक्षप्रसङ्गात् । न च प्रायश्चित्तवैफल्यं, न वा नमव. तो दुःखमयकर्मोपदंशकत्वेनानाप्तत्यम् ।तस्प पापधंसनेय सफलत्यात्, पागभावानिश्चयेऽपि नरसाधनपापनिश्चया. तन्नाशा प्रवृत्तिरित्यपास्तमादुःखसाधननाशस्य स्वतो. पुरुषार्थत्वात् । पापानारेण गत्प्रतियोगिजननेतन्नाशान, तस्मात् दुःखं में मा भुदिन्युछिय तसाधनसाम.

·२०६२ अनुमानचिन्तामणी , वृत्तिरिति दुःखानुत्पाद एव पुरुपाधों न तु दुःखसाधन ध्वंस इति स्थितम् । अपि च न तावत् दुःखमयसंसा- रवीजमिथ्याज्ञानस्य ध्वंसो मुक्तिः, तत्त्वज्ञानात्तन्नाशेऽपि शरीरधर्मादिसत्वशायां मुक्तिप्रसङ्गात् । नापि शरीरे- न्द्रियवुद्धयादितन्निदानधर्माधर्मध्वंसः, अचीर्णप्रायश्चित्त कर्मणां भोगेकनाश्यत्वेन तत्त्वज्ञानानाश्यत्वात्, ,भोग. बारा तनाशस्य च पुरुषार्थत्वादिति । (प्रका०) किन्तु पापातरमिति नन्वेवं काशीमृतस्य कृतप्राणान्ति फादिप्रायश्चित्तस्य कथं मुक्तिः। नच वयापिपुनः पापान्तरोत्पचि काशी मरणेनोत्पमतत्वज्ञानस्य तस्य दोपाभाधेन तदुत्पत्तेरसम्भवादिति चेत् । अत्र वदन्ति । तर दुःखमागमावो नास्त्येव । फलसन्देहपर्यवसि ततत्सन्देहाच्च प्रायश्चित्ते प्रवृत्युपपत्ती तत्र तस्याकिश्चित्करत्वेपि का चिन्न क्षतिः। न च निष्फलत्वेन तद्वोधकवेदाप्रामाण्यं सति दुःखप्रा गभाधे तस्य तथा जनकत्वमिति वेदतात्पर्यात्, सति दोपे निषिद्धकर्म णः पापजनकत्ववत्, सति विघ्ने मङ्गलस्य तद्धंसजनकावपञ्चेति । त. चिन्त्यम् । पापादिजनने दोपादेः सहकारित्वमिति निषिद्धकर्मादेः सामयाभावानिष्फलत्वेऽपि न तद्वोधकवेदाप्रामाण्यम, इह तु सागस्य प्रा यश्चित्तस्य निष्फलत्वे तद्वोधकवेदाप्रामाण्यं स्यादेव न हि दुःखप्रात भाषे फले दुःपप्रागभावस्यापि सहकारित्व येन तदभावे प्रायश्चित्तस्य साङ्गत्वं न स्यादिति । वयं तु चूमः । तत्र दुःखप्रागभायो नास्येव काशीमरणस्यैव तत्र मानस्यात् । प्रवृत्तिश्च तमात्तत्सन्देहाद्वारानचैवं तद्वोधकवेदाप्रामाण्यम, यकामफत्तव्यतया हि वेदन योध्यने साहस्य तस्यावश्य तत्फलजन. फत्वमिति नियमः । तदिहापि पापध्वंसकामकर्चव्यतया प्रायश्चित्तस्य घदेन बोधनात्तदनुत्पादेन परं नोधकदाप्रामाण्यम् । न चात्र तदः स्ति । तत्रापि प्रायश्चित्तन पापस्थ नाशितत्वात् । अत एव प्रायधित पापध्वंसकामनवाधिकारो न तु. दुःसानुत्पादकामना, तस्यातत्फल न चैव दुःखानुत्पादस्यैव प्रयोजनस्वादित्यनिमग्रन्थविरो धः। दुःखसाधनध्वंस एव स्वतः पुरुषार्थतयाऽपेक्षित इत्याक्षेपे तन्त्र हुःखानुत्पाद पच स्वतः पुरुषार्थः। तथाच तदर्थतया पापसस्तत्र गण प्रयोजन न तु मुख्यमिति न स मोक्ष इति तदर्थः । तदिदमुक्तम् - त्वात् । - ·मुक्तिवादः । 'तस्यैव दुःसानुत्पादरूपवन पुरुषार्थत्वादिति' । तथाच प्रायश्चित्तस्य पापध्वंसः फलं । तत्फलं च स्वतः पुरुषार्थो दु.खानुत्पादः! ताददं व. श्यति । न च प्रायश्चितस्य दुरितोत्पत्तिनिमित्तकत्वं पापनाशफलश्रव. णादिति । न च परमपुरुषार्थानिष्पनौ घेदयोधितं फलं जनयतोपि नि: फलत्वम् । तथासति विघ्नध्वंसं समाप्तिं घा जनितवतो मालस्य त. साध्यस्वतःपुरुषार्थसुखाद्यनुत्पत्ती निष्फलत्वापत्तेः । तस्माद्दुःख: प्रागभावासत्त्वेपि न तद्वोधकवेदाप्रामाण्यमिति । अस्तु वा तत्र दुःख- प्रागभावः । पूर्वजन्मोत्पन्नं पापान्तरमासाय कायव्यूहदशायां तेन खाजनने मोक्षोपपत्तेः। न हि तज्जन्मकृतान्येव कमांणि तदा भुज्यन्त इति नियमः । तस्माद्यदि तत्सत्त्वं तदापापान्तरमावश्यकम्, अन्यथात. सत्वे मानाभाव एव : प्रवृत्तिस्तु पूवाकरीत्येवेति । यत्तु तत्रापि दुःख. मागभावोऽस्त्येव, तथा च तस्य न निष्फलत्वं प्रागभावस्य चानन्यग. तिकतया अनियतदेशकल्पनादात्मान्तरे पापान्तरमासाद्य तेन दुःखो. त्पादनम्। नचं दुःखप्रागभावसव काशीमृतस्य कथं मुक्तिरिति वाच्यम्। स्वसमवेतदुःखजनकनागभावस्येव मुक्तिविरोधित्वात । तद्भमेव च मुक्तिलक्षणमिति । तन्न । प्रागभावस्य प्रतियोग्यसमानदेशवं प्रायश्चि तप्रवृत्यन्यथानुपपत्या कल्प्यं मानान्तरादा? नाद्यः । उक्तरीत्या तद न्यथोपपत्तेः। नान्यः । तदसिद्धः । एतेन तत्र सन्नपि दुःसप्रागभावः पापमहकारिविरहान दुःखोत्पादकः । अत एच न मुक्तिविरोधीति क. स्यचिन्मतं निरस्तम् । ताशप्रागभाव मानाभावात् प्रतियोग्यनुपपत्ते. धेति । अफलमिति* । स्वतः पुरुषार्थाप्रयोजकमित्यर्थः । .दु.सा. नुत्पादेनेति । तात्कालीनदुःखानुत्पादनत्यर्थः । विद्यमानति । तथाच न निष्फलत्वशंकापीति मायः। चीति । तत्यर्थः किचि. त्यतेति पाठः । अनिर्मोक्षप्रसामुद्धरति पापान्तरेणेति ॥ (चि०) अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्तिः। यद्यपि परदुःखात्पन्नाभावः स्वतःसिद्ध एव दुःखात्यन्ताभावः स्वात्मन्यसम्भवी घटादापतिप्रसक्तोऽसाध्यश्व,तथापि दु:- खसाधनध्वंस एव स्ववृत्तिदुःखस्यात्पन्नाभावसम्पन्धः स च साध्य एवन चावश्यकत्वेनस एवमुक्तितस्प स्वतोs पुरुषार्थत्वेन दुग्वाभायमुद्दिश्यतत्र प्रवृत्तेः “दुम्पनात्पन्तं विमुक्तवरतीति अत्रात्यन्तालापत्वेन मुक्तिश्रयणाय।

·२०६४
अनुमानचिन्तामणी
यधपि दुःखसाधनध्वंसोन स्वतः पुरुषार्थः अत्यन्ताभावश्च
न साध्यः, तथापि विशिष्टस्य पुरुषार्थत्वं, विशेषणसा.
ध्यत्वेन विशिष्टसाध्यदश्च । अहिकण्टकादिनाशस्थापि
तत्तयक्तिसाध्यदुःखत्त्यन्तातावमुद्दिश्य तत्सम्बन्बस्वे.
नैव साध्यतेति । तन्न। अधादिदुखसाधनध्वंसस्य नमु,
क्तिनिर्वाहकत्वमित्युक्तत्वात् । किश्च नाऽनागत स्ववृत्तिदुः-
खस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः साध्या,मुक्तस्थानागतस्त्रवृत्ति
दुखानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वाऽमुक्तत्वापातात् अत्य
ताभावसम्बन्धविरोधाच्च। नाप्युत्पन्नात्रवृत्तिदुःवस्य,
तदृत्तस्तत्रात्यन्ताभावविरोधात् तदभावस्य स्वतःमिड
स्वात् अनीतदुःखभावस्पानुद्देश्यवाच । नापि परकीय
दु.खात्मन्ताभावसम्पन्धः, तस्य स्वतःमिडत्यात् । अपि
च दुःखसाधनध्वंसस्य नान्त्यन्ताभावसम्बन्धत्वे मा.
नम् । दुःख साधनध्वंसादावस्य दुःखस्यात्यन्ताभाव इति
युदिव्यपदेशौ स्त इति चेन्न । तस्य समानाधिकरणदुःखा.
भावविपपत्वेनाप्युगपत्तावतिरिक्तसम्बन्धाविषयत्वात् ।
एनेन सर्चदुख पागभावसंयन्धाभावो मुक्तिः, घटादश्च
न मुक्तत्वं दुःखसाधनध्वंसविडशेपितैनद्योगिनो मुक्तप.
दार्थत्वात् तथैव व्यवहारात् योगरूदिभ्यां पङ्कजादिपद
वागत्ववदिति परास्तम् | प्रागभावसंसर्गाभावस्थस्यतो
ऽनुद्दे श्यत्वात् प्रत्युतात्यन्ताभावास्यासाध्यत्वेन ध्वंसरू
पत्वेन तस्य दुःखरूपतया हेयत्वात् ।
(प्र०का०) ननु विशिएं नार्थान्तरं किन्तु विशेषणात्मकमेव । तत्र
विशेषणस्य स्वतःपुरुषार्थवाभाधाद्विशेष्यस्यासा सत्यात्तदुभयसम्ब
न्धस्यासाध्ययातदुभयसम्बन्धस्थापि तदुभयात्मकत्वेनोक्तदोषनाइ
वस्थानोक्तपक्षः क्षादसह इत्याशयेनाह-अधर्मादीति । तावदिया
दिनेति शेष. ! योगेति* । पप्रत्यपङ्कजनिकरीत्याभयविशिष्टे या
-

·- मुक्तिवादः। २०६५ पङ्कजपदप्रयोगो योगादिना तथोक्तोभयविशिष्टे रुडयव मुकपदप्रयोग इत्यर्थः ॥ (चि०) प्राभाकरास्तु आत्यन्तिकदुखामागभावो मो. क्षः न च तस्यानादित्वेनापुरुषार्थत्वम् , कदाचित् कृत्पन- पेक्षत्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन तस्य कृति- साध्यत्वात्, कृत्यधीनतत्वज्ञानादधर्मनाशे सत्यग्रिम- समये दुःखमागभावस्वरूपं नास्ति । तथा च विनाऽभ. मग दु:खाजननान्न तत्प्रागभावस्वरूपमस्तीति घटवत् कृतिसाध्यत्वात् । व्यवस्थापितञ्च स्वया प्रागभावस्थ कृतिसागत्वमहिकण्टकादिनाशप्रायश्चित्तक्षेमाथिप्रवृ. त्तिस्थले । न चैवं युगपदधर्मध्वंस एव मुक्तिः प्रागभा. वस्यानादितया विवक्षितविवेकेन तत्रैव कृतिसाध्यत्व. पर्यवसानादिति वाच्यम् । अधर्मध्वंसस्य स्वतोऽपुरु- पार्थत्वात्, दुःखानुत्पादहेतुत्वेनैव तस्य प्रयोजनता वा. च्या, सा च कथमसाध्यत्वे मागभावस्य स्यादिति । अत एव 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपेत्यादि (गौ०१०१मा०२) सूत्रमपि सङ्गच्छते । अन्यथा मिथ्याज्ञानाद्यनुत्पादानां दुःखानुत्पादा हेतुत्वेनामङ्गतं स्पादित्यास्थिपत । नदतिस्थवीयः । तथा घस्तु प्रागभावस्य साध्यत्वं तथापि तस्य प्रतियोगिजनकत्वानियमात् मुक्तस्यापि दु:. खोत्पादप्रसङ्गः। अधर्मशरीरादिसहकारिविरहान दुःखो. त्पाद इति चेत्, तर्हि उनरावधिविधुरत्येनानादेरान्ता- • भावत्वापत्तो पागभावत्वव्याकोपप्रतियोगिजनकनाश्य- जातीयत्वेन तत्र प्रागभारत्वपपदेशो वस्तुतो नित्य गय स इति चेन्नानित्यत्वेनात्पन्ताभावरूपतया मागभावान्य. स्वेन नाशजातीयत्वाभावान प्रतियोगिजन सत्यनाशमुन्य न तस्मासाध्यत्वाच। अपि च मुक्तप्रागभावस्य समाना.

·। २०६६ अनुमानचिन्तामणी धिकरणं मावि दुग्वं न प्रतियोगि, तस्याभावात, भावे चाऽमुक्तत्वापातात नापि समानाधिकरणमतीत वर्स- मानश्च, नत्पागभावस्य विनष्टत्वात् । नापि व्यधिकर- णम्, अन्यवृत्तिदुःखस्यान्यत्रात्यन्ताभावेन प्रागभावा- भावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । न च दुःखमात्रं प्रतियोगि, स्वपरावृत्तदुःखमात्रस्याप्रामाणिकत्वात् तस्या त्यन्तासतो नित्यानिवृत्तत्वेन तन्निवृत्त प्रेक्षावत्प्रवृत्यः नुपपत्तेः। अहिकण्टकादिनाशप्रायश्चित्तादिसाध्यदुःख प्रागभावस्य कलशभक्षणप्रागभावस्य च समानाधिकर. णमेव भाचि दुःखं भक्षणश्च प्रतियोगि। ननु दुःखभावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हानेस्तुल्या- यव्ययत्वात् । न च बहुतरदुःखानुविद्वतया सुखस्यापि प्रेक्षाधद्वेयत्वम् , आवश्यकत्वेन दुःखस्यैव हेयत्वात् सु खत्य निरुपीच्छाविषयत्वात्, अन्यथा दुःखाननुविद्ध- तया तधात्वेन पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेत् । न, सुखमनु द्दिश्यापि दुःखभीरूणां दुःखहानार्थ प्रवृत्तिदर्शनात् दुः- खाभावस्य म्वत एव पुरुषार्थत्वात् । नहि दुःखाभावद शायां सुखमस्तीत्युद्दिश्य दुःखाभावार्थ प्रवर्तते । वैप- रीत्यस्यापि सम्भचे सुखस्याप्यपुरुपार्थत्वापत्तः। अतो दुःखाभावदशायां सुखं नास्तीति ज्ञानं न दुःखाभावा- प्रिवृत्तिप्रतियन्धकम् | तस्मादविवेकिनः सुखमात्रलि- -सवो बहुतरदुःखानुविद्धमपि सुखमुद्दिश्य "शिरो म. दीयं यदि यातु पात्विति" कृत्या परदारादिष्वपि प्रवर्त माना: "वरं वृन्दावनेऽरण्ये" इत्यादि वदन्तो नानाधि कारिणः। ये च विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे कियन्ति दुग्वदुर्दिनानि कियती सुखखद्योतिकेति कु. पितफणिफणामण्डलच्छापाप्रतिममिदमिति मन्पमा ·मुक्तिवाद। २०६७ नाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेऽत्राधिकारिणः । न च भोगार्थिनामप्रवृत्तौ पुरुषार्थता हीयते, कस्यचिदप्र. तावपि चिकित्सादेः पुरुपार्थत्वात् ॥ .- (प्रका० ) *अत एवेति । अनुत्पादस्य साध्यत्यावेत्यर्थः । म तियोगीति । प्रतियोगिजनकनाश्यः प्रागभावः तन्नाशस्य प्रतियोगिरू. पत्यातजातीयत्वनेत्यर्थः । येनु प्रतियोगिजनकत्वेन प्रतियोगिनाध्यत्व न चेत्यर्थ इति । तन्न । तन्नाश्यत्वं हि तजन्यनाशप्रतियोगित्वम् । न च प्रागभावनाशःप्रतियोगिजन्यः अभेदे तदनुपपत्तरिति । प्रायश्चित्त. साध्य इति। प्रायश्चितप्रयोज्य इत्यर्थः । कलसः करण इति प्रसिद्ध पक्षिविशेष इत्याहुः । शुष्कमांसमित्यपरे । तथापि तुल्यायव्ययत्वं न समाहितमित्युपसंहरति *तस्मादिति ! तथा व विफिनं प्रति न तुल्यायव्ययत्वमिति भावः 'स्थचिदिति । अन्यथा मुमुक्षुप्रवृत्य भावे सुखमपि पुरुषार्थो न स्यादिति भावः ।। (चि०) अथ, दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते । न हि मूच्छाद्यवस्था प्रवृत्तो दृश्यते सुधीः ।। पुरुपायत्वे सुखवज्ञायमानत्यनियमात ,न च मुक्ति ज्ञानं सम्भवतीति चेतान हिदुःखाभाचं जानीयामित्युहि- इष प्रवृत्तिः, किन्तु दुःख मे मा भूदित्युद्दिश्येत्यतो दुःखा. भार एव पुरुषार्थः। तस्य ज्ञानन्तु स्वकारणाधीनं, नतु पु. रुपर्धितोपयोगि, सुखी स्वामित्युद्दिश्य प्रवर्तते, नतु सुखं जानीयामिति सुखमेव तधास्तु न तु तदधगमः तस्याघश्य. कत्येनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच । किश्श पहुतरदुःस्वतः जरकलेयरा दुःखाभायमुद्दिश्य मरणेऽपि प्रयत्तमाना - रयन्ते । न च मरणे तस्य ज्ञानमस्ति । न ते विवकिन इति चैन । पुरुषार्थत्वे विषकानुपयोगात् । फिश चरम. दुःखानुभवेऽनागतदुःखध्यसोऽपिविषयः, तथा चाग्रिम क्षणेतदुपरमः(१) तद्विपकच विनश्पदयस्थ ज्ञानमस्तीनि (नाम परम्।।

·अनुमानचिन्तामणी वर्तमानमध्यचिरमनुभूपते । ज्ञानसमय मुक्तिलक्षणस्य सत्वात् ज्ञानं मुक्तिविरोधि । प्रमाणन्तु-दुःखत्वं देव- दत्तदुःखत्वं चा स्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगि- वृत्ति कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वात् सन्ततित्वादा एतत्- प्रदीपयत्। सन्ततित्वञ्च नानाकालीनकार्यमात्रवृत्तिधः मत्वम् । एवञ्च सुखत्वादावपि साध्यं, तेन समूलोच्छेदे मोक्षः । न चाप्रयोजकत्वम्, सन्तत्युच्छेदे मूलोच्छेदस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च मिथ्याज्ञानस्य संसारमूलस्य श्रवणादिक्रमेणोत्पन्नतत्त्वज्ञानानिवृत्तिः सम्भवत्येवा"आ. त्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्तत इति" श्रुतिस्तत्र प्रमा. णम् । रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादोपनीतापुनरावृत्तेरधिका- रिविशेषणत्वात् । स आत्मज्ञो न पुनरावर्तते न पुनः शरीरी भवतीत्यर्थः । “आत्मा वा अरे श्रोतव्यो नि. दिध्यासितव्यः ( साक्षात् कर्त्तव्यः)" इत्युपक्रम्य "दुःखे. नात्यन्तं विमुक्तश्वरतीति" श्रुतिश्च मानम् । (प्रका०) नन्वस्तु तज्ज्ञानमित्यत आह #नचेति* शरीराधभावा- दिति भाव । पुरुषार्थत्व इति । निरुगधीच्छाधिपयत्वस्य तथाप्य- नपायादिति भावः । *अनागतेति । योगजधर्मवलादिति भावः । *मु. तिलक्षणस्योति । पूर्वोक्तस्येत्यर्थः । अशेषविशेषगुणोच्छित्तिस्तु न लक्षण येन ज्ञान मुक्तिविरोधि स्यादिति भावः । ननु देवदचदुःखत्वं न पक्षतावच्छेदकमुक्तहेतुद्वयस्य दुःखत्वे व्यभिचारात्प्रत्येक मुक्तिरपि न सियेदित्याशयेन सई मुक्ति साधयन्नाह-*दुःख त्वमिति* : *स्वाभ येति । स्वाश्रयत्वावच्छिन्नासमानकालीनेत्यर्थः । द्रव्यत्वादी व्यभिचा: रादाद मात्रेति । यद्यपि ध्वंसत्वे व्यभिचार. स च भाषकार्यविवक्षायां परिहर्तुं शपया, तथापि यथाश्रुतेऽपरितुष्यन्नाह-सन्ततित्वावति। नन्यवापि दोपतावस्थ्यमत आइ सन्ततित्व चेति । नानाकालःपूर्वोच्च ध्यसे च नोत्तरकालस्तस्यानन्तत्वात , तथा च ध्वसप्रतियो. गिमात्रवृत्तिधर्मवादित्यत्र तात्पर्यम् । एवमिति न च शानत्वादे। पक्षत्वे कार्यमात्रवृत्तित्वमसिद्धमिति घाव्यम्।जन्यमानत्वादे. पक्षावात्। । रकाल ·मुक्तिवादः। २०६९ *सन्तत्युच्छेद इति । एवं चौपाधिशङ्कापि प्रत्युका । *रावीति । यथा “य पता रात्रीरुपयन्ति तस्य पितरो घृतकुल्पांमधुकुल्यां वा क्ष- रन्ती"त्यत्रार्थवादोपनीत फलं तथा प्रापीत्यर्थः पुनः शरीरीतिकाय. द्यपि तत्वज्ञानवतोऽपि भोगार्थ शरीरं तथापि दोपानुपक्तशरीराभावा. त्तद्वान भवतीत्यर्थः। तत्वज्ञान हेतुत्वसिद्धपर्थमाह इत्युपक्रम्येति * । (चि० ) आचार्यास्तु-"अशरीरं वावसन्तं प्रिया- मिये न स्पृशतः" इति श्रुतिस्तन्त्र मानम । वावसन्तमिति यङ्लुकि । तेन संसारदशायां क्षणमात्रमशरीरत्वेन ना. न्यथासिद्धिः। ननु बन्दस्वरसेन मिलितसुखदुःखोभय निषेधः प्रतीयते स तु नित्यवत् प्राप्त एव एकैकनिषेधे च वाक्यभेदापत्तिः, न च मुक्ती प्रमाणमिति चेन्न । वित्वे. नैकेन रूपेणोपस्थितयोः प्रत्येक निषेधान्वयेऽपि वाक्य. भेदाभायात, धवखदिरौ छिन्धीत्यत्र प्रत्येक छिदान्यय इव, न हि तत्र मिलितछिदा । अपि च न मियामियरूपं किञ्चिदस्तीति मिलितनिषेधोपकैकान्वये प्रत्येकामाचे वा भवेत् तत्र एकैकान्वयस्पाशरीरे योग्यत्वान् प्रत्ये. काभाव एव पर्यवस्यति । अत एव सर्वमुक्तिरषि, स. दुःखसन्ततिपक्षीकरणे तत्सिद्धेः अन्यथा मुकिरपि न स्यात् तत्रैव व्यभिचारात् । पदि चोभपात्मान एच केचित्तदा तच्छाया मोक्षा न कश्चित्प्रवत्तेत ! शमद. मभोगानभिप्राङ्गादिमुक्तिचिहन श्रुतिसिद्धेन सन्देहनिवृत्ति- रित चेन्ना मसारित्वेन मुक्तियोग्पवान् न तु तविशेप णशमादिमत्वेन सामान्य पाधक सत्पंथ पोग्यतया विशेषनिष्ठत्वात् । किञ्च शमादयः श्रुत्या मुक्ती सहका. रिनया पोधिताः न तु योग्यनगा, तत्वेऽपि संमारित्वेन तेऽपि साधनीयाः, शमादिकमपि हि कार्य तत्रापि सं. सारित्व नव योग्यता सामान्ये पाधकामावान् । (प्रका०) तनातिनवमपि यएमलपकाउमादापायचास.

·- अनुमानचिन्तामणी द्विरिति वाच्यम् । मुक्तिप्रकरणास्नातत्वन तत्परत्वादित्याहुः । ननु या न्तत्वे पावसतीमति स्यात्। नाभ्यस्ताच्छतुरिति नुनिषेधात । तथाच चांधीत संबोधनम् । अतः क्षणमाघाशरीरयनचान्यथासिद्धिरिति । न ! छान्दसत्वनोपपत्तेः। एतदस्वरसादेवाचायोस्त्यित्युक्तमित्यन्ये । #स चे ति । एकसत्वेपि मिलितनिधसम्मवान्न मुक्ती प्रमाणत्वमिति मावः। श्रुतेः मत्येकमुक्तिपरनया युपपत्तेः सर्पमुकायुक्तानुमानमेव शरणमि. त्याह-*अत एवेति । अतएवेत्यस्य श्रुतिपरामर्शम्रमं वारयति। स. वति । दुःखत्वपक्षीकरण इत्यर्थः । (चि०) न च नित्यसुखाभिव्यक्तिमुक्तिीसा हिनानि त्या, मुक्तशरीरिणोरविशेपापातात् । नोत्पाचा, तद्वेतुश- रीराद्यभावान् , ज्ञानमात्रे सुखमात्रेचा तहेतुत्वावधार- गाना न च संसारदशायांत तुः, सामान्य वाधकाभावात्। अत एव सर्गादौ शरीरकल्पना। किञ्च तजनकं न ताव.. दात्ममनोयोगः, तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्याजनकत्वात्। वि एपमानापेक्षणेतु संसारिदशायामपि तदभिव्यक्तिपास गानापि योगजो धर्मःसहकारी, तस्योत्पन्नभावत्वेन वि. नाशित्वेऽपवर्गमिवृत्त्यापत्तेानच तजन्याभिव्यक्तिरनन्ता तस्या अपितत एव नाशात्। अथ तत्वज्ञानात सवासनमि- ध्याज्ञाननाशे दोपाभावेन प्रवृत्त्याद्यभावाडर्माधर्मयोरनु. त्पादे प्राचीनधर्माधर्मक्षयाटुाख साधनशरीरादिनाश एवं तत्र हेतु अत एव तस्यानन्त्येनाभिव्यक्तिप्रवाहोऽप्यनन्त इति चेन्न। शरीरं विना तदनुत्पत्तेः तस्य तद्धेतुत्व मानाभा- वाचा न चमोक्षार्थप्रवृत्तिरेव तत्रमानम्, दुःखहानार्थितया तदुपपत्तेः । न च नित्ये सुखे मानमस्ति । "नित्यं विज्ञा. नमानन्दं ब्रह्म" "आनन्दं ब्रह्मणो रूपं नच मोक्षे प्र तिष्टितमित्यादि" श्रुतिर्मानमिति चेन्न। उपजमनापाय(१) धनोनिसुखपोरहं जानाम्यहं सुखीति भिन्नत्वेना. ......११ उत्पच्यापति प्रकाशदाननत. पाठः ।

·मुक्तिवादः। २०७१ नुभूयमानयोमाभेदयोधने प्रत्यक्षवाधात् । अथ सुखस्य ब्रह्माभेदयोधनादेवायोग्यतयाऽनित्यं. सुखं विहाय वाक्यार्थत्वेन नित्यसुखसिद्धिः स्वर्गवत् न तु नित्यसुखे सिद्धे तदभेदयोधन येनाम्पोन्पाश्रयः । यद्वा नित्यं सुखं बोधयित्वा तदभिन्न ब्रह्म बोध्यते न च वाक्य भेदः वाक्यैकवाक्यत्वादिति चेन्न । आत्मनोऽ. नुभूयमानत्वेन तदभिन्नस्य नित्यसुखस्थापनुभवास- ङ्गात् सुखमात्रस्य स्वगोचरसाक्षात्कारजनकत्वनिप. मात् तरननुभवे वाऽऽत्मनोऽप्यनुभयो न स्यात् । अथा. स्माभिन्नं नित्यसुखमनुभूयत एव सुखत्वं तु तत्र नानुभूः यत इति चेन्न। मुखानुभवसामान्या एव सुखत्वानुभाव. कत्वात् तस्मादानन्दं ब्रह्मेति मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तत्वे. नानन्दवत्वं योध्यं तेनामेदः, अन्यथा नपुंसकलिङ्गत्वानु. पपत्तेः। (प्रका० ) लीलावतीकारमतं निरस्यति । अनचेति । नित्यसुख. स्याभिव्यक्तिरित्यर्थः । सुखमा वेति दृष्टान्तार्थमुक्तम् । अस्यवासिद्धि- माशंक्याहत एवेति । सुखमावस्य शरीरजन्यस्यादेवेत्यर्थः । 3. स्पस्यपायति । इदानीमुत्पन्न सुखमियनुभवबलादिति भावः । अभिन्न- त्वेनेति । अभेदे तत्चानुपपत्तेरिति भावः । याधस्य विशेषविषयत्वेन सामान्यतो योग्यतासंशयसत्यादन्ययः स्यादित्याह-अति । स्वर्गवदिति । अन्यथाऽस्मदादिसुसस्य दुखसम्भिन्नत्वनिश्चयायाधापचेरिति भावः । उकयुक्त्या प्रथममपि नित्यसुखसिद्धिः सम्मवत्येवेति नान्योन्याश्रय इत्पश्चरावस्यदेति । श्रुतिविरोध निरस्पति तस्मादिति। मन्यति । यद्यपि छान्दसत्वेन लिलव्यत्ययः सम्भवी तथाप्युक्तयुक्त्या तयो तवत्य. - परति भावः। (चि०)एतेन ब्रह्मादेततत्त्वसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्ती विज्ञानसुखात्मक केवल्यात्माऽपवर्ग वर्तत इति वेदान्ति- मतमपास्तम् । स्वमकाशमुग्यात्मकत्रपणो नित्यस्वेन मु.

·२०७२ अनुमानचिन्तामणी तसंसारिणोरविशेपप्रसङ्गात् पुरुषप्रयत्नं विना तस्य सत्यादपुरुषार्थत्वाच । अविद्यानिवृत्तिः प्रयत्नसाध्येति चेत् । अविद्या यदि मिथ्याज्ञानमर्धान्तरं वा, उभयथापि सुखदुःखाभावतत्साधनेतरत्वेन तनिवृत्तेरपुरुषार्थत्वात् । त्रिदण्डास्तु आनन्दात्मकपरमात्मनि जीवात्मलयो मुक्तिः । लयश्च लिङ्गशरीरापगमः । लिगशरीरश्चैकादशे. न्द्रियाणि पश्च महाभूतानि सूक्ष्ममात्रया सम्भूपावस्थित तानि जीवात्मनि सुखदुःखावच्छेदकानीत्याहुः । तन्न । लिङ्गशरीरध्वंसस्य स्वतो दुःख साधनाभावत. यापुरुपार्थत्वात्। न चोपाधिशरीरनाशे योपाधिकजीव- नाशो लया, स्वनाशस्यापुरुषार्थत्वात् ब्रह्मणां नित्यत्वेन तदमिनस्य नाशानुपपत्तेः भेदाभेदस्य विरोधना. भावात्। नाप्यनुपपलवा चित्तसन्ततिरपवर्गः आवश्यकत्वेना- नुपप्लवस्य दुःखाभावस्थ पुरुषार्थत्वे चित्तसन्ततेरपुरुषार्थ. त्वात् शरीरादिकारणं चिना चित्तसन्ततेरनुत्पादाच्च। न हि चित्तमात्रंतत्सामग्री, शरीरादिवैयापत्तेः । नापि दुःखत्वेनान्महानमेव मुक्तिः, सुखदुःखाभावेतरत्वेनापुरु. पार्थत्वात् ज्ञानरूपात्महानस्यायनसिद्धरतिरिक्तहान- स्थाशक्यत्वात् । यत्तु योगद्धिसाध्यनिरतिशयानन्दमयीं जीवन्मुक्ति मुद्दिश्य प्रवृत्तेः कारणवशादात्पन्तिकदुःखाभावरूप मुक्तिमासादयतीति मतम्तन्ना परममुक्तरपुरुषार्थतापत्तेः विरक्तस्य मोक्षेऽधिकारात् सुखोद्देशेनाप्रवृत्तेश्च ॥ (प्रका० ) एकदण्डिमत निरस्यति एतेनेति साधनेति* यद्यपि मिथ्याज्ञाननिवृचिस्तत्वज्ञानव्यापारतया दुःपाभासाधनमेव, तथापि दाखाभावस्प मोक्षावनानभ्युपगमान्मुमुचूणां तदर्थतया प्र. वृत्तिस्तन्मते न स्थादित्याशयः । - ·मुक्तिवादः। र्थ इति भावः॥ ननु लयः संयोगो विनाशो वा विभुत्वनित्यत्वाभ्यामसम्भवतीति व्याचष्टे लयश्चेतिः । तथाच जीवात्मलय इत्यस्य जीवात्मसम्बन्धि. लिङ्गशरीरध्वंस इत्यर्थः । लिङ्गशरीरमेव किमित्यत आह-कलिङ्गेति । चक्षुरादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि पट् , वाक्पाणिपादपायपस्थात्मकानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणीत्येकादशन्द्रियाणीति । * सूक्ष्मेति । किञ्चित्तन्मात्र. या शरीरमावेनावस्थितानीत्यर्थः । उकव्याख्यायामानन्दमयपरमात्मनात्यलग्नकमेवेति दोपे सत्येवा. ६ लिङ्गेति । *दुःसलाधनेति । अहिकण्टकादिध्यंसस्यानागत. • दुःखप्रागभाषप्रयोजकतया प्रयोजनत्वम् । न च दुःखप्रागभावो मुक्त स्येति न तस्य प्रवृत्त्यङ्गत्वमिति भावः । मुक्त-परममुक्तः । इष्टापत्तिमाशंक्याह विरतस्येति । स च दुःखामावमुद्दिश्य प्रवर्तते न सुखोद्देशेनेति तस्य स एव पुरुषा- .. (चि०) मोक्षे च सर्वाश्रमिणामधिकारः आश्रमचतुः यमुपक्रम्य "स ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति" श्रुनेः, सङ्को चे(१) कारणाभावात् , आकाङ्क्षाया अविशेषेणानन्तर्य- 'स्पाप्रयोजकत्वात्। कधन्तर्हि "मोक्षाश्रमश्चतुर्थो वै यो भि- क्षोः परिकीर्तितः" इति प्रवज्यां मोक्षाश्रममाहुः, गृह- स्थस्य च पुत्रदारादिसङ्गो दुर्वार इत्यसाधारण्येन तधो. पदेशात् . "तत्त्वज्ञाननिष्ठो गृहस्थोऽपि हि मुच्यत" इत्यागमाच्च । एवं स्थित मोक्षमुपक्रम्य "आत्मा वा अरे श्रोत मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (साक्षात् कर्तव्य:)" इति श्रुतिः, श्रुतिभ्यश्च शरीरादिभिन्नमात्मानमवधार्य शास्त्रेण पदार्थान् विविच्य तद्वौधितोपपत्तिभिस्तस्य स्थिरीकरणरूपं मननं पिदधाति । न च शब्दोपपत्तिज- न्यतत्वज्ञानात् साक्षात्कारिसंसारपीजसवासनमि. याज्ञाननिवृत्तिः,दिनोदादौ तथानुपलब्धेः । अतः श्रुति- (१)मानामापादिति पाटान्तरम् । (२) संशयकस्यात पाठान्तरम् । २६० ·२०७४ अनुमानचिन्तामणौ स्मृत्युदितविधिना चिरनिरन्तरादरसेवितनिदिध्यासन- जन्ययोगजधर्मादात्मतत्त्वसाक्षात्कारं संसारपीजस- वासनमिथ्याज्ञानोन्मूलनसमर्धमामाद्य दोपाभावात् प्र. वृत्पादेरभावेऽनागनधर्माधर्मानुत्पादेऽनादिभवसश्चितक- मणां मोगेन क्षयादपज्यते । उपदेशमात्राछरीरभि. नारमावगमेऽप्यन्यपरत्वशङ्कया सासूकस्य नाऽश्रद्धा मलक्षालनमिति मननमावश्यकम् । तथा च "मन्तव्यचोप- पत्तिभिरिति" श्रुतिरेयोपपत्तियोधकस्य शास्त्रस्यापक गैहेतुत्वं बोधयति मननस्य तदेकसाध्यत्वात्। एवञ्च शमदमब्रह्मचर्याद्युपबृंहितयावन्नित्यनैमित्तिकसन्ध्योपा. सनादिकर्मसहितात्तत्वज्ञानान्मुक्तिः। (प्रका०) प्रसादाद मोक्षे चेति । ननु"ब्राह्मचारी गृहस्थश्च धान- प्रस्थो यतिस्तथे"त्युपकम्य "स ब्रह्मसंस्थो अमृतत्वमेतीति" श्रुत्या यतेरेवाधिकारचोधनम् , अव्यवहितानन्तर्येण तस्यैव तत्पदेन पराम आदित्यत आह आकासाया इति । आनन्तर्यस्य-अव्यवहितानन्त यस्य । वाधर्फ विना साचानुपपवेरिति भावः । *कथमिति। तथाच एतलादेव सङ्कोच इति भावः । नन्वेतदेय कथमित्यत माह तत्त्वज्ञानेति । एस्थिते मननं विदधातीत्यन्वयः। गृहस्थाहिरपीति पः। इगिश्रुतिरिति । इत्यादिश्रुतिरित्यर्थः । शरीराद्भिनमित्युपल क्षणम् । इएसाधनीभूतमननसाधनं चेत्यपि द्रष्टव्यम् । इनरभिन्नत्वानुमि. ती प्रतियोगिज्ञानद्वारा शास्त्रोपयोग दर्शयति शास्त्रेणेति । उपपति धोधावापि सदुपयोगमाइ- सणाचेति । छानकर्मसमुशयवाद्याक्षिपति *पचश्शेतिक मानदेतुत्वाभ्युपगमे तथैव कर्मणोपि देतुत्वमिति तुल्य यदुभयप्राधान्यमित्यर्थः । फेवितु पवा तत्त्वज्ञानमात्रं न प्रयोजक फिन्तु प्राधान्येन फर्मयोऽपि तथात्यमित्यत माह एवञ्चेति । तयाच सिद्धान्तग्रन्थ पवायम् ततालटस्थपूर्वपक्षे मयते धानमानस्वारे परद्वारा निरस्ते सिद्धान्तावतार इत्याहुः ।। (चि०.) स्यादेतत् ज्ञानकर्मणोन समप्राधान्येन स. मुचयः कर्मणां स्ववाक्यात फलान्तरार्थत्वेन भूतत्वा न्मोक्षार्थकल्पनापिरोधात् तत्वज्ञानस्य कर्मनरपेक्षेण

·मुक्तिवादः।
२०७२
मुक्तिहेतुत्वमतीतेश्च । नायगाङ्गिभावेन, तथा हि न कर्म
सन्निपत्योपकारकम्, तत्वज्ञानशरीरानिर्वाहकत्वात् ।ना-
पि प्रयाजादिवदारादुपकारकम् , स्ववाक्यत एव कर्मणां
प्रयोजनलाभेन फलवत्सन्निधावफलत्वाभावात् । उपप.
त्तिविरुद्धश्च ज्ञानकर्मसमुच्चयः काम्यनिषिद्धयोस्त्यागा-
त(१)। नाप्पसङ्कल्पितफलवत्काम्यकर्मसमुच्चयः,चतुर्था-
श्रमविधिविरोधात् । अत एव न यानित्यनैमित्तिकस.
मुच्चयोऽपि । नापि यत्याश्रमविहितेन कर्मणा, तत्त्व
ज्ञाने सति गृहस्थस्यापि मुक्ते,-
न्यायागतधनस्तत्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः।
श्राद्धकृत् सत्यवादी च गृहस्थोऽपि हि मुच्यते ॥
इति स्मृतेः।
नचाऽननुगतमपि साधनम् , स्वर्गवदपवर्ग प्रकारभे.
दाभावात् । न चापवर्गाधिकर्तव्यतया विहितानि कर्मा-
णि, पेन तत्समुच्चयः स्यात् । "संन्यस्य सर्वकर्माणीति,
स्मृतेः "सर्वकर्मसंन्यासो ज्ञानमात्राच्च मोक्ष इति ।
मैवम् । स्वस्वाश्रमविहितेन कर्मणा ज्ञानस्य समप्राधा;
न्येन समुच्चयात् ज्ञानकर्मणोस्तुल्यत्वेन मुक्त्यर्थत्वाभि
धानात् । तथा च भगवद्गीता-
खे स्वे कर्मपपभिरतः संसिद्धि लभते नरः।
स्वकर्मणा तमभ्यर्प सिद्धि विन्दति मानवः ।।
श्रीविष्णुपुराणे-
तस्मात् तत्याप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितर्नरः ।
तत्माप्तिहेतुर्पिज्ञान फर्म धोक्तं महामते ! ॥
हारीत:-
उभाभ्यामेय पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गनिः।
(१) मायापिति पातान्तरम् ।।

·* अनुमानचिन्तामणी तधैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम् । श्रुतिश्च-"सत्येन लभ्यस्तपसा येप आत्मा सम्यग ज्ञानेन ब्रह्मचर्यणति । एतन्मूलकमेव- परिज्ञानात् भवेन्मुक्तिरेतदालस्पलक्षणम् । कायक्लेशभयाच्चैव कर्म नेच्छन्ति पण्डिताः । ज्ञान प्रधानं न तु कर्महीन कर्म प्रधान न तु बुद्धिहीनम् । तस्मात्तयोरेव भवेत् पसिद्धिर्न त्वेकपक्षो विहगः प्रयाति। न च फलान्तरार्धत्वन श्रुतस्य कर्मणः फलान्तरा. र्थत्यमनुपपन्नम् ,तथा वाक्यस्वरसात् ज्ञानतुल्यताप्रतीतेः। तत्तत्फलजनकत्वेऽपि कर्मणांशब्द एव मानमेवमन्पत्रा. पि । अथ वा(१) आरादुपकारितथा अङ्गाङ्गिभावन स. मुच्चयः, स च प्रयाजादिवत् अपूर्वबारैव । यनुज. इभरतोपाख्यान- न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च ॥ तद् योगिधर्मसत्यागार्थ जातिस्मरत्वेन न शिक्षितानीत्येवं परं वा । तदुक्तं "जज्ञे जातिस्मरो दिजः सर्वविज्ञानसम्पन्नसशास्त्रार्थतत्वविन्" इति । (प्रका०) संनिपत्योपकारित्वं यदि तत्वज्ञानसहकारितया मुक्तिहेतुत्वं सदा नाङ्गाङ्गिभावः, किन्तु समप्राधान्यमेव तच्च दृषितमेधेति प्रधा• नीभूतशरीरनिष्पादकत्वमेव तद्वाच्यम् , पवंसत्याह तत्वज्ञानेति । *नापीति । असङ्कल्पितफलममिलापाविषयफलं, काम्यं कामनापूर्वक कृतं नित्यश्रादादि तत्समुशय इत्यर्थः । *चतुति तस्य काम्यमात्र स्यैष निषेधादित्यर्थः। दयोरेवेतिकाशाने कर्मणि च सतीत्यर्थः। प्रसिद्धिः प्रष्टा सिद्धि, मुक्तिरित्यर्थः । *भवतु वेति । न च फलान्तरार्थनाङ्गन्यानुपपति, न हतिरिकफलत्यनवागत्यक्षतिः, किन्तु प्रधानातिरिक्तमुस्योद्देश्य (१) भवतु घेति पाठान्तरं फाशयन्मत् । 1 ·मुक्तिवाद। २०७७ संग्रहो न स्वात, फलवत्येन, अन्यथा विघ्नध्वंसफल कमङ्गलस्य ग्रन्धाङ्गत्वं न स्यादिति भावः 1 *जातिस्मरत्वेनेति । तत्सर्व पूर्वकृतमेव कर्म स्मृत्वा न शि. क्षितवानित्यर्थः। (चि०) अत्र केचित् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य ज्ञानार्षि- नस्तत्प्रतियन्धकाधर्मनिवृतिद्वारा प्रायश्चितवदारादुप- कारकं कर्म, सन्निपयोपकारकं तु तत्त्वज्ञानम् । उत्पन्न तत्वज्ञानस्य तु अन्तरालब्धवृष्टः कारीरीसमाप्तिवदार- धाश्रमपरिपालनं लोकसङ्ग्रहार्थम् । यदपि लोक- प्रयोजन सुखदुःखाभावतत्साधनेतर- तथाप्रकरणे लोकानां चिगानान्निन्द्यत्वेन यज्ज्ञानं तत्परिहारार्धं तत्कर्मसाध्पदुःखोत्पादनेनाध. मैक्षयाश्चेति । तन्न । तत्वज्ञानं प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्म- णामपूर्वधारा जनकत्वं दुरितध्वंसकल्पनातो लघुत्वात् , तस्माद् पानि कर्माण्युपनीतमात्रफर्तव्यत्वेन विहिता: नि सन्ध्योपासनादीनि तानि मोक्षार्षिभिरवश्यं का. र्याणि, तत्परित्पागस्प प्रत्यवायहेतुत्वेनाशास्त्रीयत्वात् सङ्कोचे मानाभावात् । निपिद्धानि काम्यानि च वन्ध- हेतुत्वात् मुक्तिपरिपन्थीनीति त्यज्यन्ते । धनमूलानि च धनत्यागादेव त्यज्यन्ते । सोऽयं "संन्यस्य सर्वका माणि" इत्पस्पार्थः। अयमेध हि संन्यासपदाधः, त. था च गीता- फाम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कथयो विदुः। नियतस्य तु संन्पासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्प परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥ इति॥ तयज्ञानं धर्मद्वारा मुक्तिसाधनं पिहितत्वेन घ. मंजनकत्यनियमादिति धर्मस्पैच प्राधान्यम्। स च धन्मों मुल्यम फलेन नाश्यते इति केचित् । तस । मिया. . + ·२०७८ अनुमानचिन्तामणी ज्ञाननिवृत्या दृष्टमारोवोपपत्तावदृष्टकल्पनानवकाशात, अन्यथा भपजादिष्वपि तथा स्यात् । एवञ्च तत्रैव विहि तत्त्वस्य व्यभिचारः। अत्र वदन्ति । संसारकारणोच्छेदक्रमेण कार्योच्छे दान्मोक्षः । एवञ्च तत्वज्ञानमात्रादेव मिथ्याज्ञानो. च्छेदादपवर्गः तत्र न तस्य कर्मसहकारित्वम् ,मिथ्याज्ञा नोन्मूलने कर्मविनाकृतस्पैव तस्य दिङ्मोहादी हेतु त्वावधारणात् । कर्मणामपवर्गहेतुताश्रुतिश्च तत्त्वज्ञान- बाराप्युपपद्यते साक्षात्तस्याश्रुतेः । तत्वज्ञानवतश्चाधि. कारे नित्याकरणेऽपि दोषाभावेन प्रत्यवायाभावोपप. त्तेः, अन्यथा भोगार्थ विहितनिपिद्धाचरणेन धर्माधर्मो त्पत्ती मोक्षाभाषप्रसङ्गः। (प्रका०) आचार्यमतमाह अप्रेति । *संनिपत्येति । कर्मापेक्ष. या सनिधायोपकारकमित्यर्थः। 'ननु जनेनावमतो योगी'त्यादिना तस्य तत्याज्यमित्यरुचराह तत्कर्मक्षाध्येति । *अपूर्वद्वारेति । प्रायः श्चित्ते तु पापनाशफलश्रुतेस्तधात्वमिति भावः । समुच्चयबादी परम दूपायित्वा स्वमतमुपसंहरति तस्मादिति । अति । नैयायिका इति शपः। मात्रपदव्यवच्छेद्य कर्ममात्रमि त्याद तति । मिथ्याशानोच्छेदे इत्यर्थः। तस्थ-तत्ववानस्य । *क: मणामिति "तं विद्याकर्मणी समारभेते, विद्या चैव तपश्चैवेत्यादि" श्रुतेश्चेत्यर्थः । यद्यपि तत्त्वज्ञानहेतुत्वमप्यहएद्वारा, तथाच तद्वारा मु. किहेतृत्वमेवास्तु शानं प्रत्यपि हेतुत्वकल्पने प्रेरचात् तथापि "तमेत ब्राह्मणा विविदिषन्ति यझेन दानेन तपसा नाशकनेत्यादि" श्रुत्या वेदनं प्रत्यपि यशादेतुत्वसिद्धः प्रामाणिकं गौरवमिति भावः । विपरीतात्र न श्रुतिरित्या साक्षात्वस्यति । दोषाभावनेत्युपलक्षणं प्रागभाषा- भावनेत्यपि द्रएव्यम , अन्यथा प्रतियोग्युत्पत्तेरावश्यकत्वात् ॥ तत्तत्तीर्थमहादानस्नानकाशीमर णादिकर्मणा तत्वज्ञाननैरपेक्ष्ण मुक्तिहेतुत्वं भ्रूयते त. स्कथं तत्वज्ञानमेष तहेतुः। न च तेषां तत्वज्ञानमेव व्या. (चि०)ननु ·२०८० अनुमानचिन्तामणी थापि मिथ्याज्ञानप्रागभावासहवृत्तिमिथ्याज्ञानध्य संस्थ तदेकसाध्यत्वम् "आत्मा ज्ञातव्यः न स पुनराव त" इत्यादिश्रुतेमोक्षं प्रति तत्वज्ञानस्य हेतुत्वावधार- णात् । “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्धा विद्यते ऽयनायेति"श्रुत्या तत्त्वज्ञानं विनानमोक्षः किन्तु तस्मिन् सत्येवेति प्रतिपादनाच्च । अन्यथा स्वर्गादौन शरीरा. दघः कल्प्येरन् , कर्मणां तत्वज्ञानद्वारापि मुक्तिजन कत्वसम्भवात्, प्रमाणवतो गौरवश्च न दीपाय । कर्मणां तत्त्वज्ञान विशेप एच जनकल्वमतो न तत्राननुगमो दो- पाय । धाराणसीमरणस्य तत्त्वज्ञानफल जनकत्वमागमा देवावगम्यते । तत्वज्ञानाददत्तफलान्येव कर्माणि प्राय- श्चित्तादिव विनश्यन्ति अनन्यथासिद्धशब्दयलात् । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितोत्पतिनिमित्तकत्वं, पापनाशफ. लश्रवणात् । अतएव न ब्रह्महत्यादीनां प्रायश्चित्तदुःखमे. व फलम्,नरकफलश्रुतिविरोधात् प्रायश्चित्तविधियो- च्च दु.खैकफलस्वेन तत्राप्रवृत्तः ।नापि कर्मान्तराधिकार एवं फलम् महापातकातिरिक्तनधिकाराभावात् । अन्य. था यत्किञ्चित्पापवतोऽकृतप्रायश्चित्तत्वेनानधिकारापत्ते, प्राणान्तिके तदभावाच्च । श्रूयते हि- भिद्यते हृदयग्रन्धिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तास्मन् दृष्टे परात्मनि ॥ स्मृतिश्च-- ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन! । इति ॥ "मामुक्त क्षीपते कर्म" इत्यत्र च प्रायश्चित्तादिस्मः तितः सङ्कोचस्यावश्यकत्वेन शब्दयोधितनाशकानाश्यपर: स्वं लाघवात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात् पा.

·- मुक्तिवादः। २०८१ पपुण्यक्षय हेतूनां बहुतरत्वात् ज्ञानस्य नाशकत्वं शब्दयो। ध्यमित्युक्तम् । (प्रका०) ननु "नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाये"त्यादिश्रुतिः प्रकृते सा. हित्यवोधिकचेति न विकल्प इत्यस्वेराह *वस्तुतस्त्विति * । यद्यपि बाधकं विना सामान्यपरत्वमेव तथाप्युक्तश्रुतेर्विशेषपरत्वेनाप्युपपवेनि:- सन्दिग्धं प्रमाणमाह तमेवेति । तं विदित्वैवेत्यर्थः । तदेवाहना- न्य इति अन्यस्तत्वज्ञाननिरपेक्षः। *अन्यथेति । तथाच यथा सु. खत्वावच्छेदेन तद्धेतुत्वकल्पनात्तत्र शरीरकल्पनं तथा मुक्तित्वावच्छे. देन लाघवात्त तुत्वकल्पनावित्र तज्ज्ञानकल्पनापीति भावः । नन्वेवं कर्महेतुत्ववोधकश्रुतेः का गतिरित्यत आह कर्मणामिति । एवं पूर्वो- कगौरवं निरस्थति *प्रमाणेति । तथापीत्यादिप्रतिवन्दिमुद्धरति *तत्चदिति । तृणारणिमणिन्यायादिति भावः। नन्वनादिकर्मराशेः क्षा यानुपपत्तौ न मोक्ष इत्याशंक्य परमतं दूपयितुमुपन्यस्यति तत्त्वज्ञा. नादिति* दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्ख्य निराकरोति नचेति ननु निपिद्ध. फर्मणां नरकफलकत्याभावात्तदुपपादकतया पापस्यैवाभावात्कुतःप्रायः श्चित्तस्य तन्नाशकत्वं ततः पुनरपि दृष्टान्तासिद्धिरित्यत आह *भ. त एवेति* । वक्ष्यमाणदेतोरित्यर्थः। *प्रायश्चित्तेति । नन्येतदेव कुत इत्यत आह- दुःखेति* *प्राणान्तिक इति* तत्र कर्मान्तराभावेन तद- धिकारार्थितयाऽप्रवृत्तरित्यर्थः । ननु शब्दवलादित्यसिद्धं ताशशब्दा. भावादित्यत आह *श्रूयते इनि* हृदयग्रन्धिः मिथ्याशानवासना,फर्म-अ. रष्टं, तनियन्धन-दोपः कर्माणि अहटानीत्यर्थः । *शन्देति । यदि च भोगोपि शब्दयोधितस्तदा तद्भिन्नत्वं नाशके विशेषणं घोद्धव्यम् ॥ (चि.) अथ भस्मसातपदस्य लाचणिकत्वेन प. था चहः परम्परया भस्म तथा ज्ञानात् कर्मक्षय इत्यर्थः तथा च "माभुक्तं क्षीयते कर्मेति" स्मृतिरुत्सर्गतो भो. गेनैव क्षयमाह, अनन्यथासिद्धप्रायश्चित्तविधिना सा पाध्यते । ज्ञाननाश्यत्वञ्च(१) भोगद्वारापि सम्भवती- त्ययाधे सम्भवति न वाधकल्पनानेति चेन। कर्मणो भोग- नाश्यत्वे ज्ञानस्यानाशकत्वात । न हि भौगस्तत्त्वज्ञान- (१) आलस्य नाशकायश्चेति पाठान्तरम् । २६२ ·२०८० अनुमानचिन्तामणी थापि मिथ्याज्ञानप्रागभावासहवृत्तिमिथ्याज्ञानध्ध संस्थ तदेफसाध्यत्वम् "आत्मा ज्ञातव्यः न स पुनराव त" इत्यादिश्रुतमोक्षं प्रति तत्त्वज्ञातस्य हेतुत्वावधार. णात्। "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते अपनायेति"श्रुत्या तत्त्वज्ञानं विना न मोक्षः किन्तु तस्मिन् सत्येवेति प्रतिपादनाच्च । अन्यथा स्वर्गादौ न शरीरा- दपः कल्प्येरन् , कर्मणां तत्त्वज्ञानवारापि मुक्तिजन कत्वसम्भवात्, प्रमाणवतो गौरवश्च न दोपाय | कर्मणां तत्वज्ञान विशेष एव जनकत्वमतो न तत्राननुगमो दो- पाय । वाराणसीमरणस्य तत्त्वज्ञानफलजनकत्वमागमा देवावगम्यते । तत्त्वज्ञानाददत्तफलान्यव कर्माणि प्राय- श्चित्तादिव विनश्यन्ति अनन्यथासिद्धशब्दपलात् । न च प्रायाश्चत्तस्य दुरितोत्पत्तिनिमित्तकत्वं, पापनाशफ लश्रवणात् । अतएव न ब्रह्महत्यादीनां प्रायश्चित्तदुःखमे. व फलम्,नरकफलश्रुतिविरोधात् प्रायश्चित्तविधिया च्च दु.खैकफलस्वेन तत्राप्रवृत्तः । नापि कर्मान्तराधिकार एव फलम् महापातकातिरिक्तेऽनधिकाराभावात्। अन्प. था यत्किश्चित्पापवतोऽकृतप्रायश्चित्तत्नानाधिकारापत्ते, प्राणान्तिके तदभावाच्च । भूपने हि- भिद्यते हृदयग्रन्धिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । बीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परात्मनि ॥ स्मृतिश्च-- ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन! । इति ॥ "माभुक्त दीपते कर्म" इत्पन्न च प्रायश्चित्तादिस्मृ तितः सङ्कोचस्यावश्यकत्वेन शब्दयोधितनाशकानाश्यपर. त्वं लाघवात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात् पा- ·। मुक्तिवादः। २०८१. पपुण्यक्षयहे तूनां बहुतरत्वात् ज्ञानस्थ नाशकत्वं शब्दयो। ध्यमित्युक्तम् । (प्रका०) ननु "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये"त्यादिश्रुतिः प्रकृते सा. हित्यवोधिकवेति न विकल्प इत्यरुचेराह *वस्तुतस्त्विनि। यद्यपि याधर्फ विना सामान्यपरत्वमेव तथाप्युक्तश्रुतेर्विशेषपरत्वेनाप्युपपत्तेनि: सन्दिग्धं प्रमाणमाह तमेवेति । तं विदित्ववेत्यर्थः । तदेवाहना- न्य इति। अन्यस्तत्वज्ञाननिरपेक्षः। *अन्यथेति । तथाच यथा सु. खत्वावच्छेदेन तद्धतुत्वकल्पनात्तत्र शरीरकल्पनं तथा मुक्तित्वावच्छे- देन लाघवात्तद्धेतुत्वकल्पनाविन तज्ज्ञानकल्पनापीति भावः । नन्वेवं कर्म हेतुत्वयोधकश्रुतेः का गतिरित्यत आह कर्मणामिति । एवं पूर्वो. कगौरवं निरस्यति *प्रमाणेति । तवापीत्यादिप्रतिवन्दिमुद्धरति *तत्तदिति । तृणारणिमणिन्यायानिति भावः । नन्वनादिकर्मराशेः क्ष. यानुपपची न मोक्ष इत्याशंक्य परमतं दूपयितुमुपन्यस्यति अवज्ञा नादिति* हटान्तासिद्धिमाशय निराकरोति *नचेति* ननु निपिन- फर्मणां नरकफलकत्याभावात्तदुपपादकतया पापस्यैयाभावात्कुतःप्रायः चित्तस्य तन्नाशकत्यं ततः पुनरपि दृष्टान्तासिद्धिरित्यत आह *अ. त पवेति । वक्ष्यमाणहेतीरित्यर्थः। *प्रायश्चित्तेति । नन्धेतदेव कुत इत्यत आह- दुःखेति प्राणान्तिक इति तत्र कर्मान्तराभावेन तद- धिकारार्थितयाऽप्रवृत्चरित्यर्थः । ननु शब्दवलादित्यसिद्धं तादृशशब्दा. भावादित्यत आह श्रूयते इति हृदयग्रन्थिः मिथ्यावानवासना,फर्म-म. हएं, तमिवन्धन-दो कर्माणि सरानीत्यर्थः । शन्देति । यदि च भोगोपि शब्दयोधितस्तदा तानत्वं नाशके विशेषणं योद्धव्यम् । (चि०) अथ भस्मसातपदस्थ लाचणिकत्वेन य- धा चहेः परम्परया भस्म तथा ज्ञानात् कर्मक्षय इत्यर्थः । तथा च "माभुक्तं क्षीयते कति" स्मृतिरुत्सर्गतो भो. अनन्पधासिद्धप्रायश्चित्तविधिना सा पाध्यते । ज्ञाननाशत्वश(१) मोगद्वारापि सम्भवती. त्ययाधे सम्भवति न पाध कल्पनानेति चन्न। कर्मगो भोग. नाइयत्वे ज्ञानस्यानाशकत्वात । न हि मोगस्तत्वज्ञान. (१) बानस्य नारायति पाठान्तरम् । गनव क्षपमाह, ·२०८२ अनुमानचिन्तामणी -- व्यापारा, तथाऽश्रवणात तेन विनापि कर्मण एय तदु. पपत्तेचाफर्मणो भोगनाश्यत्वे तत्वज्ञानानुपयोगात् । पतु माभुक्तमिति स्मृतिविरोधन क्षीयन्त इत्यादिश्रते- रन्यधावर्णनम् । तन्न । स्मृतेः प्रत्यक्षवेधाधितत्वेन तद्वि. रुद्धार्थकवेदाननुमापकत्वात् । गमदेवसौमारप्रभृतीनां कायव्यूहश्रवणातत्वज्ञानेन कायव्यूहमुत्पाद्य भोगद्वारा कर्मक्षप इति चैन्न । तपाप्रभावादेव तत्वज्ञानानुत्पादेऽपि कायन्यूह सम्भवात् । भोगजननार्थश्च कर्मभिरवश्यं तत्त. कायनिष्पादन मिति न तत्र तत्त्वज्ञानोपयोगा, यौ- गपद्यञ्च कायानां तज्जनककर्मस्वभावात् तपाप्रभावा- (२) पा । न च ज्ञानं भोगवारा कर्मनाशकमित्युक्तम् । एतेनागमयोः परस्परविरोधादनिर्णये विमतिपद कर्म भोगनाइयं प्रायश्चित्तायनाश्यत्वे सति कर्म- त्वात् भुक्तभुज्यमानकर्मवदिति अनुमानान्निर्णय इ. त्यपास्तम् । ज्ञानस्य प्रायश्चित्ततुल्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् श्रुति- थाधितत्वाच । शब्दयोधित्तनाशकानाश्यत्वस्योपाधि- स्वाच्च अकृतप्रधानेन कृतप्रधानन चाङ्गापूर्वेण व्यभिचा. राच, तस्य प्रधानयागादिनाश्यत्वात् । न च तस्यापि यागस्येव स्वर्गफलकत्वमिति तन्नाश्यत्वमेव अधिकृताः धिकारेपि स्वर्गकामस्याधिकारात् लेऽप्रवृत्तेरिति वाच्यम् । स्वर्गफलत्वेऽङ्गत्वविरोधात् । प्रवृतिश्च फलवद्यागान्विततया,(२) तदुक्तम्-“यागे रागा दरे वैधाति"। ननु "तावदेवास्य चिरं यावन्न विमोऽध सम्प स्पते कैवल्पेनेति" श्रुतेस्तावदेवात्स्योत्पन्नतत्वज्ञान- (२) स्वभावादिति पाठान्तरम् । (२) द्यागार्थितयेति पाठान्तरम् । अन्यथा निष्फ ·मुक्तिवादः २०८३ स्थ चिरं विलम्यो यावन्नोस्पन्नकर्मणो विमोक्षः, अथ सं. पत्स्यते कैवल्पनेति' अत्र भौगेन क्षपयित्वति शेषः । न च शेषे मानाभावः, सत्यपि विज्ञाने कर्भावस्थाने क्ल. मसामर्यस्थ भोगस्यैव नाशकत्वेनाक्षेपादिति चेन्न । तत्त्वज्ञाने सति तत्वज्ञानदशायां न मोक्षः किन्तु तदग्निमक्षण इत्यर्थत्वेनाप्युपपत्तेः । यस्तु अकृत- प्रधानाङ्गापूर्धाभिप्रायमेतद्-'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणी'त्यादि, तेषां कार्याणां नाशकान्तराभावादिति |तन्न प्रधानार्थ- तया क्लतानां तदभावे तरसामग्यूसिद्धः तत्सत्त्वेऽपि सर्वकर्मपदस्थ कर्मान्तरापरिग्राहकस्य सङ्कोचे मानाभावात् यदपि भस्मसातकरणादिना फला. जनकत्वमुच्यते तत्त्वज्ञानात् कृतमपि विहितं कर्म न फ. लापेति, तथा च श्रुतिः "तद्यथा पुष्करपलाशे नाप: शिल- पन्ते" इत्यादि।नदपि न । न हि भस्मसात्करणक्षयश्चा- नुत्पत्तिरुच्यते,नच लक्षणा, मुख्ये बाधकामाचादिति । उच्यते । कर्मणो भोगनाश्यत्वेऽपि ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वं भोगस्य तत्त्वज्ञानव्यापारस्वात् । न च भोगमात्रस्यैव क. र्मनाशे सामोत्तत्त्वज्ञानव्याभिचारः, कमप्रागभावास- वृत्तिकर्मनाशे युगपत्कर्मभोगे वाऽव्यभिचारात्। अत एवानुमानेनागमयाधाप्रपोजकत्वेन च श्रुतिवाक्प 'शेपे मानाभावः । उत्पन्नत्तत्वज्ञानस्यापपर्गविलम्बोपपण. दनाधमुक्तरीत्या भोगस्यैवाचेपादिति । तदस्यापवर्गस्य प. रमपुरुपास्य श्रुतिमिदकारणमनुमानं विविक्तमिति ॥ इति श्रीमहामहोपाध्याय गङ्गेशविरचितं तवचिन्ता. मणायनुमानारुपदितीयखण्डे ईश्वरानुमानम् ॥ समाप्तच द्वितीयमनुमानखण्डम् ।

·२०८४ अनुमानचिन्तामणी - (प्रका० ) कोर्चनादिनापि तमाशादा उत्सर्गत इति* } *ans चित्तेति प्रायश्चित्तादिविधिनत्यर्थ: aपति तथाच तत्त्वज्ञानवता फायव्यहोऽसिद्ध एप तस्य शाननय फर्मक्षयादिति भावः। *वप इति।। पूर्व फायव्यूहहेतुत्वमुकमिदानी वद्योगपधमुक्तमित्यपीनस्पत्यम् विम तिपदमिति । एतश प्रायश्चित्तनाश्यफर्ममांगे याधासिद्धियारणार्यम् । हालस्येति । तथाच ज्ञानानादयत्वमपि भोगनाश्यत्येतन्त्रम् अन्यथा फर्मत्यमानस्यैव तन्वतायां प्रायश्चित्तादिरपि तनाशकोन स्यादिति भावः। ननु कृतमधाने कथं व्यभिचारः सिन भोगसंभवेन तन्नाश्यत्यसमा वादित्यत आह *तस्येति । याग आविर्यस्य तदपूर्व तथा प्रधानापूर्व- नाश्यत्वादित्यर्थः । तस्य यागशरीरनिष्पादकतया तन्नाश्यत्यमेवेत्यया. हुः । *अधिकृतेति । अधिकृतस्याधिकारी यत्र तदधिकृताधिका. रकमझं तनत्यर्थः । यागातिया-प्रधानापूर्वाथितयेत्यर्थः । श्रुति योजयति तावदेवेति *। *प्रधानेति* यद्यप्येवं तत्र प्रागुतव्यमित चारोभावनमयुकं तथाप्येतदनुशयादेच तत्र व्यभिचारान्तरोभावना मिति ध्येयम् । यता नहि प्रयोजनसापेक्षा सामग्री कार्य जनयति त. थाच यत्र सामग्री तदुत्पत्तिसंभवात् , एतदनुशयादेवाह प्रयत्सरे पीति । अक्षयश्चेति। क्षीयन्ते चास्य कर्माणीत्यत्यर्थः। फर्मण इति तथाच नाभुक्तमित्यादिश्रुतिरुत्सर्गतो भोगेन क्षयमाद, भानस्य कर्मनाशकत्यं मोगद्वाराप्युपपद्यत इति न त तद्वन्ध इति भावः । अत्र पूर्वोक्तदूषणमाशंक्य निराकरोति. *नचेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां दुखध्वसविशेष इव तसेतुत्वमिति भावः । वस्तुत्तोऽनियमः यत्कर्मज्ञ. दुःखप्रागभावोऽस्ति तस्य भोगनेव नाश तत्र प्रागभावस्याटसहकारेण प्रतियोगिजनकत्यनियमात्, । अन्यथा तनाशकाभावे तस्यायन्ता भावत्यापत्तेः । यत्कर्मजदुःखप्रागभायो नास्ति तत्र चानन्यगत्या स्यैव तत्त्ववानानाश इति युक्तमुत्पश्यामः । अनुमाने-विमतिपदा मित्यत्र उत्पन्नेतिर क्षणमात्रस्य विलम्बपदनाच्यत्वाभावादिति भावः। तथाप्येक श्रुतिरप्यनन्यथासिद्ध्या तत्र प्रमाणमेति तात्पर्यम् । अतएव शा. समपि तत्वशानपूर्वकमुपपद्यते तदा दुसाक्षण पच मोक्षापचौ तदसं. भवादिति ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीसचिरतविरचितोऽनुमानप्रकाशः समाप्तः ॥ ra .