Shri Jawahar Vidyapith Binasar, Bikaner
Shri Manutunga Vicharitar
Front matter
No text on this page.
श्री
मानतुंगाचार्यविरचित माहा
प्रान्नाविक नक्तामर स्तोत्र,
ते
पंडितावतंस श्री सिद्धिचंद्रप्रणीत टीकासहित
तथा कवि हेमराजविरचित हिंऽस्थानी नापामां
दोहा चोपाइयुक्त,
अने श्री देवविजयजीकृत रागमालासंयुक्त,
तथा
वालाववोधयोजित सर्वे मली पांच अंगरूप,
आ ग्रंथ
विवेकी सुजनोने मांगलिकार्थ प्रतिदिन पाठ करवाने
घणोज उपयोगी जाणीने
श्रावक नीमसिंद माणके
तृतीयावृत्ति.
श्री मुंबईमा
निर्णयसागर प्रेसमध्ये वाळकृष्ण रामचंद्र घाणेकरे
छपावी प्रसिद्ध करयो.
संवत् १९६५, भाद्रवा सुदी १.
सने १९०९, सप्तेवर.
No text on this page.
॥अथ ॥ ॥ नक्तामर स्तोत्रः प्रारच्यते॥ तेमा प्रथम वे काव्ये करीने कवि देवतानुं नमस्का रात्मक मंगल करे ॥ नक्तामरप्रणतमौलिमणिप्रनाणा, मुद्योतकं द लितपापतमोवितानम् ॥ सम्यक् प्रणम्य जिन पादयुगं युगादा, वालंबनं नवजले पततां ज नानाम् ॥२॥यः संस्तुतः सकलवाङ्मयतत्त्वबो धा, उभूतबुझिपटुन्निः सुरलोकनाथैः ॥ स्तोत्रै- ऊगत्रितयचित्तदरैरुदारैः, स्तोष्ये किलाऽहमपि तं प्रथमं जिनेषम् ॥ युग्मं ॥२॥ अर्थः-(जक्तामर के) नक्तिमंत एवा अमर जे दे वता तेना (प्रणत के०) नमेला एवा जे (मौलि के) मुकुट, तेने विषे रहेला जे (मणि के०) मणियो, तेनी (प्रत्नाणां के०) कांतियोने (उद्योतकं केण) प्रकाश क रनारं एवं, तथा ( दलित के०) दलन करी नाख्यो (२) बे (पाप के०) पापरूप जे (तमो के०) अंधकारतेनो(वि तानं के०) समूह जेणे एवं, तथा (नवजले के०) संसार समुउने विषे (पततां के०) पडेला एवा (जनानां के) जव्य जनोने (युगादौ के०) युगनी श्रादें एटले त्रीजा राना अंतमां (श्रालंबनं के) आलंवन ते आधार नूतश्राश्रयरूप एवं, (जिनपादयुगं के०) श्री तीर्थकर नुं पादयुग,तेने मन,वचन,तथा कायायें करी (सम्यकू केए) रूमे प्रकारे (प्रणम्य के०) नमस्कार करीने ॥१॥ (यः के०)जे जगवान् ,(सकल के)समस्त एवं (वाङ्मय के०) शास्त्र तेनुं (तत्त्व के०) रहस्य तेना (बोधात् के०) जाणवाथकी (उद्भूत के०) उत्पन्न थएवी जे निपुण (बुद्धि के०) बुद्धि तेणे करी (पटुनिः के०) कुशल ए वा (सुरलोकनाथैः के०) देवलोकना नाथ जेस्रो,तेणें (जगत्रितय केण) त्रण जगत्ना जे प्राणी तेनां (चित्तह रैः के०) चित्तने हरण करनारां एवां तथा (उदारैः के) अर्थथकी अने शब्दथकी उदार एवां निर्दोष (स्तोत्रैः के०)स्तोत्रोयें करीने (संस्तुतः के०) स्तुति करेला बे. (तं के०) ते चोवीश जिननी अपेक्षायें सर्व जिनोमां प्रथमं के०) श्राद्य एवा (जिने के०) सामान्यकेवली सिरिखा श्री शषजस्वामी, तेने (अहमपि के०) (३) हुँ पण (किल के) निश्चें करी (स्तोष्ये के०) स्तुति क रीश॥२॥ ग्रंथनां काव्योनो अर्थ अन्वय करीक स्योडे,माटे अर्थमां वहां काव्योनां पदो आगल पाब ल जोवामां आवशे तेथी वांचनार साहेबोयें अर्थाच्या स करती वेलायें, वांचती वखतें लद देवो. आ सर्व स्तोत्रनो वसंततिलकानामा छंद बे. ॥ टीका ॥ श्रेयःश्रिये प्रजुर्च्यात् , स वःश्रीनानि नंदनः॥ स्वर्गवी च यदीया गौः, सुरसार्थमपुषत् ॥१॥ कर्ता शतावधानानां, विजेतोन्मत्तवादिनाम् ।। वेत्ता ष मपि शास्त्राणा,मध्येता फारसीमपि ॥२॥ अकबरसुर त्राण, हृदयांबुजषट्पदः॥ दधानः शुश्फहमिति, बिरुदं शाहिनार्पितम् ॥३॥ तेन वाचकचंडेण, सिडिचंडेण त न्यते॥नक्तामरस्य बालानां, वृत्तिर्युत्पत्तिहेतवे ॥४॥ इति टीकाकारप्रशंसा॥त्रिनिर्विशेषकं॥ह हि खलु निर्विघ्नसमाप्तिकामो मंगलमाचरेदिति लौकिकाविगी तशिष्टाचारानुमितश्रुतिबोधितकर्त्तव्यताकत्वेन स्तोत्र क श्रीमानतुंगसूरिविशिष्ट शिष्टाचारप्रतिपालनायस वैदर्शनानिमतस्वेष्टदेवतानमस्कारात्मकं मंगलं काव्य छयेन प्राःकुर्वन्नाह ॥ नक्तामरेति ॥ यः संस्तुतेति॥ काव्यध्यस्य युगपठ्याख्या। किलेति संज्ञावनायां ।
, (५) अहमपि मानतुंगोऽपि तं जिनें जिनपुरंदरं स्तोष्ये स्तुतिविषयीकरिष्ये इत्यर्थः॥ स्तोष्ये प्रति क्रियापदं। काकर्त्ता,अहमपि ।कं कर्मतापन्नं, जिनें। जिनाः सा मान्यकेवलिनस्तेषु इंदति परमैश्वर्यवान् नवतीति जि ने अस्तं जिनेंशति तत्पुरुषः॥जिनो नारायणः प्रोक्तो, जिनःसामान्यकेवलीत्यनेकार्थः॥किलेत्यव्ययं ॥संना वनायर्थे वार्तासंन्नाव्ययोः किलेत्यमरः॥ सदृशं त्रिषु लिंगेषु, सर्वासु च विनक्तिषु॥वचनेषु च सर्वेषु,यन्नव्ये ति तदव्ययं ॥१॥इति तबदणमपि ज्ञातव्यं कथंजूतं जिनें, प्रथमं चतुर्विंशतितीर्थकरेषु प्रथमं आद्यं श्री नान्नेयमित्यर्थः॥ स्वतएवात्र द्योत्यत इति सम्यकू पद स्योपादानमिह किमर्थमिति न जानीमः॥ यहा पादपू रणार्थमेव प्रयुक्त मिति प्रतीयते ॥ अथवा प्रशब्द स्योपदानं ॥ प्रणम्येत्यत्र प्रशब्दस्तु मंगलार्थमना दिरस्ति ॥ प्रशब्दश्चाथशब्दश्च, छावेतौ ब्रह्मणः पु रा॥कंवं नित्वा विनिर्यातो, तस्मान्मांगलिकाविमौ॥ इति महानाष्ये प्रतिपादितत्वात् ॥ प्रणम्येतिशब्द स्याव्ययत्वाहिन्नक्तिलोपः ॥ न चात्र नावे क्यप्प्रत्या य कर्मविहीनत्वात् कर्मानावति वाच्यं ॥ १ ॥ त्यादिप्रत्ययस्यैव कर्मविहीनत्वेन तु कृत्प्रत्ययस्ये
(५)
ति शब्दशास्त्रे प्रोक्तत्वात् ॥ उक्तं च ॥ सकर्मका
णामुत्पन्न, स्त्यादि वविवक्ष्या ॥ अपाकरोति क
र्मार्थ, त्या दिरेव न तत्पुनरिति ॥ अथ किं प्रणम्ये
त्याह ॥ जिनपादयुगमिति ॥ जयति रागादिशत्रूनि
ति जिनो वीतरागस्तस्य पादौ चरणौ तयोर्युगं युग्म
मित्यर्थः॥ जिनस्य पादौ जिनपादौ जिनपादयोर्युगं
जिनपादयुगं इति तत्पुरुषः ॥ पादानं प्रपदंपादः,
पदंख्रिश्चरणोऽस्त्रियामित्यमरः ॥ किं विशिष्टं जिनपा
दयुगं, उद्द्योतकं उद्द्योतयति तत् उद्योतकं प्र
काशकारक केचिदिह उपसर्गस्य दकारं पृथक्
कृत्य उद्योतकमिति पठति काव्यं ॥ जक्तामरप्रणत
मौलिमणिप्रनाणां । नजंते सेवंत इति नक्ताः परिच
र्यायुक्ता ये अमरादेवास्तेषां प्रणमनवशात् प्रणताः
प्रकर्षेण नम्रीनूता ये मौलयोमुकुटानि शिरांसि वा
तेषु मणयोरत्नानि तेषां प्रजामरिचयस्तासां नक्ता
मरप्रणतमौलिमणिप्रत्नाणां ॥ एतावता प्रणतदेवमु
कुटमणिप्रजाणामप्यधिकतरप्रकाशजनकमिति फलि
तार्थः ॥ मौलिः किरीटे धाम्मो, चूमाकंकेलिमूर्ड
सु ॥ इति हेमानेकार्थः ॥ अथास्य पदस्य पृथक्
समासाः ॥ जक्ताश्च ते अमराश्च नक्तामराः इति
कर्मधारयः ॥ नक्तामराणां प्रणताश्च ते मौलयश्च
जक्तामरप्रणतमौलय इति कर्मधारयः॥ नक्तामरण
णतमौलानां मणयो नक्तामरप्रणतमौलिमणयः इति
तत्पुरुषः ॥ नक्तामरप्रणतमौलिमणीनां प्रना नक्ता
मरप्रणतमौलिमणिप्रनास्तासां नक्तामरप्रणतमौलिम
णिप्रमाणां इति तत्पुरुषः ॥ पुनः कीदृशं ? दलित
पापतमोवितानं दवितं ध्वस्तं पापमेव तमोवितानं
अंधकारजालं येन तत् दलितपापतमोवितानं इति
कर्मधारयनितोबहुव्रीहिः ॥ ऋतुविस्तारयोरस्त्रीवि
तानं त्रिषु तुबक इत्यमरः ॥ पुनः कीदृशं ? आ
लंबनं आधारनूतं ॥ केषां, जनानां लोकानां ॥ कथंनू
तानां जनानां? पततां पतंति ते पतंतस्तेषां पततां नि
मऊतां॥ कस्मिन्? जवजले संसारसमुझे ॥जवएव ज
लं जवजलं तस्मिन् नवजले ति कर्मधारयः॥कदा, यु
गादौ युगस्य आदियुगादिः तृतीयारकप्रांते तस्मिन्
युगादौ इति तत्पुरुषः॥एवंच यथा समुझे ब्रुमतां जना
नां यानपात्रंहीपं वा चाऽऽलंबनं नवति तथा जवसमु
के निमजातां लोकानां जिनचरणयुगलमेवालंबनम
स्तीतिजावः॥शतबब्दस्य याब्दसापेदत्वात्तं कं इत्या
दायामाह ॥ यः संस्तुत इति ॥ यो जिनेनः सुर
॥
..
(७)
लोकनाथैः देवलोकवामिनिः इरिति यावत् संस्तु
तः सम्यक् प्रकारेण स्तुतिविषयीकृतश्त्यर्थः ॥ संस्तु
त इति क्रियापदं ॥कैः कर्तृनिः सुरलोकनाथैः ॥ सुर
लोकानां नाथाः सुरलोकनाथास्तैः सुरलोकनाथैः
इति तत्पुरुषः ॥ कः कर्मतापन्नो यः । कैः कृत्वा
स्तोत्रैः शक्रस्तवादिस्तवनैः ॥ कीदृशैः सुरलोकना
थैः ? उनूतबुझिपटुन्निः ॥उनूता या बुद्धिः प्रति
ना तया पटुन्निः निपुणैरित्यर्थः ॥ उनूता चासौ
बुद्धिश्च उद्भूतबुद्धिः इति कर्मधारयः॥ उदनूत
बुध्या पटवः उजूतबुझिपटवस्तैः उनूतबुझिपटु
निः इति तत्पुरुषः ॥ कस्मात् सकलवाङ्मयतत्त्ववो
धात् ॥ सकलं समस्तं यहाड्मयं शास्त्रं तस्य तत्त्वं रह
स्यं तस्य बोधः परिछित्तिः तस्मात् ॥ वाचा निवृत्तं
वाङ्मयं इति तत्पुरुष ॥ सकलं च तछाड्मयं च सक
लवाङ्मयं इति कर्मधारयः॥ सकलवाङ्मयस्य तत्त्वं
सकलवाङमयतत्त्वं इति तत्पुरुषः ॥ सकलवाङ्मयत
त्वस्यबोधः सकलवाङ्मयतत्त्वबोधस्तस्मात् सकलवाड़ा
यतत्त्वबोधात् इति तत्पुरुषः ॥ एवं च सर्वशास्त्र
रहस्याधिगमोत्पन्नबुद्धिकुशलैरिईर्यः स्तोत्रैः कृत्वा
स्तुतति निर्गवितार्थः ॥ कीदृशैः स्तोत्रैः ? जगन्नि
(७)
तय चित्तहरैः । जगतां त्रितयं जगत्रितयं इति तत्पु
रुषः । यतो जगत्रितयस्थ तन्निवासिलोकस्येत्यर्थः ।
चित्तानि मनांसि हरंति वशीकुर्वतीति जगत्रितय
चित्तहराणि तैः जगत्रितयचित्तहरैः ॥ इति तत्पु
रुषः । पुनः कीदृशैः ? उदारैर्महद्भिः। अर्थतः शब्द
तश्चेति गम्यं । यहा उदारैः स्वर्गापवर्गप्रदरित्यर्थः ॥
उदारोदातृमहतोरित्यमरः ॥ अस्मिन्काव्ये अहमपी
त्यपिनान्यानेककविजनस्तुतिकरणापेक्षया श्रीमानतुं
गसूरि निः स्वस्थापकर्षएव सूचितो नतूत्कर्षति वयं
ब्रूमः ॥ अन्ये तु देवेंाद्यपेक्ष्यवाहं मंदमतिर्नत्वन्य
कविजनापेक्षतेत्यपिना सूरि निः स्वकीयोत्कर्षएव
प्रदर्शितो नत्वात्मीयापकर्ष इति प्राहुः । पृथमकाव्य
ये मंत्र श्वायं ॥ ॐ नमोवृषजनाथाय मृत्युंजयाय
सर्वजीवशरणाय परमत्रयीपुरुषाय चतुर्वेदाननाय
अष्टादश दोषरहिताय अजरामराय सर्वज्ञाय सर्व
दर्शिने सर्व देवताय अप्टमहाप्रातिहार्यचतुस्त्रिंशद
तिशयसहिताय श्रीसमवसरणे द्वादशपर्षलेष्टिताय
ग्रहनागनूतयदराक्षसवशंकराय सर्वशांतिकराय म
शिवं कुरु कुरु स्वाहा ॥ अस्य मंत्रस्य प्रत्यहं त्रि
ध्यमष्टोत्तरशतजापाछिपन्नाशः स्यात् ॥२॥
, (ए) ॥दोहा बंद ॥ आदि पुरुष आदीश जिन, आदि सु विधि किरतार ॥ धर्मधुरंधर परमगुरु, नमो आदि अवतार ॥ १॥ चोपाई बंद ॥ सुर नर रत्न मुकुट बबि करै, अंतर पाप तिमिर सब हरे ॥ जिनपद बंदौं मन वच काय, नवजलपतितोचरण सहाय ॥ १ ॥ श्रुतपारग इंसादिक देव, जाकी थुति कीनी करि सेव ॥ शब्द मनोहर अर्थ विशाल, तिन प्रजुकी बरनों गुनमाल ॥॥ ॥राग जयजयवंती ॥ नक्त अमरगण, प्रणत मु कुटमनि, उल सित प्रनायेन, ताकू सुति देतु है। पाप तिमिर हर, सुकृत निचयकर, जिनपद युग वर, नी के प्रणमेतु हे ॥ १॥ जुगनकी श्रादि जंतु, परत नव जल ब्रांतु, जयजयवंत संतु, ताकू सच सेतु हे ॥२॥ नाजिरायके नंद, युगवंद सुखकंद, देव प्रजु धरि अनंद, जिनंद वंदेतु हे॥३॥राग रामकली ॥ तुंही परमेश्वर ध्याऊं, जगत गुरु ॥ तुंही० ॥ टेक॥प्रथम तीर्थकर परम पुरुष हे, तातें चित्त न सुलाऊं ॥ जग ॥१॥ सकल शास्त्रके तत्व विचारत, मति निर्मल लय लाऊं ॥ विविध तवन करि इंछ बखा नत, तिहिंको तवन बनाऊं ॥ जगण॥२॥ , (१०) हवे स्तोत्रकर्ता श्री मानतुंगाचार्य, पोताना उहतपणानो त्याग करता थका कहे जे. बुध्या विनापि विबुधार्चितपादपीठ, स्तोतुं समुद्यतमतिर्विगतत्रपोऽहम्॥बा लं विहाय जलसंस्थितमिबिंब, मन्यः क इबति जनः सहसा ग्रहीतुम् ॥ ३॥ अर्थः-(विबुध के०) देवताउँ अथवा पंमितो तेणें (आर्चत के) अर्चन एटले पूजन करेवु एवं ने (पादपीठ के०) पदासन एटले पग राखवार्नु आसन जेनुं, तेना संबोधनने विषे हे विबुधार्चितपा दपीठ ! (बुद्ध्या विनापि के०) बुद्धि विना पण एट ले पांमित्य विना पण (विगतत्रपः के) विशेषेक रीने गइले त्रपा एटले लजा जेनी अर्थात् अशक्य वस्तुने विपे प्रवर्त्तनथकी गतलजा उतो (स्तोतुं के०) स्तुति करवानी ( समुद्यतमतिः के०) रूडे प्रकारें प्रयत्नवती करेली ठेवुझिजेणे अर्थात् उद्यमवती थ ठे बुद्धि जेनी एवो ( अहं के ) हुं बु. अहीं दृष्टांत कहे ते. ते जेम के (जलसंस्थितं के०) जल विपे रूडे प्रकारे रयुं एटले प्रतिबिंबित थयेयूँ एवं जे (छविं (११) बं के)चंअमानुप्रतिविंव तेने (सहसा के०) तत्काल (ग्रहीतुं के०)ग्रहण करवाने (वालं विहाय के०) बा लक विना एटले वालक मूकीने (अन्यः के०) वीजो (कः के०) कयो (जनः के०) मनुष्य, (श्वतिके०) श्छा करे ? अर्थात् बालक विना वीजो को पण बुद्धिमान् जन, जलप्रति विवित चंडने ग्रहण करवाने श्वतो नथी, तेम हुँ पण तमारुं स्तोत्र करवाने अश क्य बतो पण स्तुति करवाने अनिलाष करुं बुं माटे मने गतलज बालकज जाणवो ॥३॥ ॥ टीका॥अथ कविरात्मौकत्यं परिजिहीर्घराह ।। बुद्ध्या विनेति ॥ हे विबुधार्चितपादपी ! विबुधा देवा पंमिता वा तैः अर्चितं पूजितं पादपीठं पदासन यस्य स विबुधार्चितपादपीः इति बहुव्रीहिः॥ तस्य संबोधनं हे देवपूजितपदासन ! अहं बुद्ध्या विनापि त्वां स्तोतुं स्तवीकर्तुं समुद्यतमतिः अस्मि । अस्मीति क्रियापदं । काकर्ता? अहोकथंभूतोऽहं? समुद्यतमतिः। समुद्यता उत्पन्ना कृतप्रयत्ना वा मतिर्बुद्धिर्यस्य स स मुद्यतमतिःइति बहुव्रीहिःकिं कर्तुं ? स्तोतुं। कं त्वामि त्यर्थाजम्य। कथं विनापियंतरेणापि । कया ? बुद्ध्या । बुद्धिर्मनीषा तया। श्ह विना योगे तृतीया॥पुनःकथंनू (१२) तोऽहं? विगतत्रपः विशेषेण गता नष्टा तृपा लजा यस्य सः विगतत्रप इति बहुव्रीहि अशक्यवस्तुनि प्रवर्तना निर्लजति नावः ॥ ग्रहीतुं क्रमेणेति गम्यं ग्रहीतुं उपादातुं क श्चति वांबतीत्यर्थः॥श्चतीति क्रियापदं। काकर्ता? जनः। किं कर्तुं? ग्रही तु।किं ?विवादोवि बंबिंबइति तत्पुरुषः। किंकृत्वा? विहाय त्यत्काकिं? बालकं । कीदृशो जनः? अन्यः बालकादपरः॥ कथंनूतं इंफुबिंबं? जलसंस्थितं जले पानीये सम्यक् प्रकारेण स्थितं जलसंस्थितं इति तत्पुरुषः ॥जले प्रतिबिंबित मित्यर्थः॥ कथं सहसा । सहसैकपदे सद्यति हैमः॥ एवं च यथा बालएव ग्रहीतुमशक्यं जले प्रतिफ लितचं मंगलमादत्तुमिबति नान्यः कोप्यपरोजन स्तथैवाहमपि स्तोतुमशक्यं त्वां स्तोतुमनिलषा मीति बालएवाहं विबोधव्य इति नावः ॥३॥ चौपाई॥ ॥ विबुधवंद्य पद में मतिहीन, होश निर्लज थुति मलसा कीन ॥ जल प्रतिबिंब बुद्धि कोगहै, शशिमंमल बालकही चहै ॥३॥ राग काफी॥ ॥ बुद्धि विना मैं उद्यम कीनो, विबुधपूजित पद पीठ॥ लाज वधारन जगजन पावन, मंदमती मैं धीठ ॥ बु० ॥१॥जलमें चंद्र मंगल , %3D (१३) बिनु बालक, कुन मूरख कर घालै ॥ देव विजय जिन के गुन गावत, हर्ष हियेमहिं वाले ॥ बु० ॥२॥३॥ हवे जगवाननी स्तुति करवामां बीजा उनी पुष्करता देखाडे बे. वक्तुं गुणान् गुणसमुख शशांककांतान्, कस्ते दमः सुरगुरुप्रतिमोपि बुद्ध्या । कल्पांतकालपवनो इतनकचक्रं, को वा तरीतुमलमंबुनिधिं नुजाच्याम् ॥४॥ अर्थः-( गुणसमुख के) हे गुणरत्नाकर ! (ते के०) तमारा (शशांककांतान् के) शशांक जे चं अमा, तेना सरखा मनोहर उज्ज्वल एवा (गुणान् के) गुणो जे जे तेने ( वक्तुं के०) कहेवाने वर्णन करवाने ( बुद्ध्या के०) बुझियें करीने (सुरगुरु प्रतिमोपि के०) बृहस्पति समान एवो पण (कः के) कयो पुरुष, ( क्षमः के ) समर्थ थाय ? अर्थात् कोइ पण समर्थ थतो नथी. अहीं दृष्टांत कहे . के जेम ( कल्पांतकाल के०) प्रलयकाल ते संहारकाल तेनो (पवन के०) वायु तेणे करी ( त के०) उबली रहेला एवा (नक्रचक्र के) (१४) चक्र एटले मगरमत्स्यना समूह जेने विष एवा (अंबुनिधि के) समुने (नुजाच्यां के) वे हाथे करीने (श्रलं के) परिपूर्ण (तरीतुं के) तरवाने ( कः केप) कोण ( वा के०) वा ते दृष्टां तना अर्थमां बे (क्षमः के) समर्थ थाय ? अ र्थात् एतादृश समुडने बे हाथे करी तरवाने को पण समर्थ थतो नथी. तेम तमारी स्तुति करवाने बुद्धियें करी बृहस्पति समान पुरुष पण समर्थ थतो नथी॥४॥ ॥ टीका ॥ अथ जिनस्तुतावन्येषां दुःकरतां दर्श यन्नाह ॥ वक्तुमिति॥हे गुणसमुत्र! गुणानां समुसो गुणसमुह इति तत्पुरुषः । तस्य संबोधनं हे गुणसमु अ! हे गणरत्नाकर ! कः पुमान् ते तव गुणान् वक्तुं जल्पितुं क्षमः समर्थोनवेत् अपि तु न कोपि समर्थों नवेदिथः॥ नवेदिति क्रियापदं । काकर्ता ? पुमान्. किं कर्तुं? स्तुतिं कर्तुं । कान् ? गुणान्। कस्य? तव। कथं नूतः पुमान्? सुरगुरुप्रतिमोऽपिबृहस्पतितुल्योऽपि।सुर गुरुणा प्रतिमः सुरगुरुप्रतिमः इति तत्पुरुषः । अपि शब्देनात्र प्रतिमोत्कर्षः सूच्यते। कया ? बुझ्या धीषण या। गर्दा समुच्चये प्रश्नशंकासंभावनास्वपीत्यमरः॥ ॥
(१५)
एतावता मनीषया वाचस्पतितया नोपि चेन्नरः तव
गुणान् वक्तुं कथं शक्नोति तदा मादृश निरक्षरस्य त्व
पुणवर्णने कुतोवकाशरिति जावः॥ कथंभूतान् गुणा
न्? शशांककांतान् शशांकश्चंअस्तछत्कातान् कमनीया
न् शशांककांतान् इति कर्मधारयः ॥ श्रत्र दृष्टांत
माह ॥ वा अथवा तरणकलाकुशलः कः पुमान् अंबु
निधि समुहं जुजाच्या बाहुल्यां कृत्वा तरीतुं पारं
प्रयातुं श्रलं समर्थः स्यात् ? अपितु न कोपि स्यादि
त्यर्थः। स्यादिति क्रियापदं । कः कर्ता ? पुमान् । किं
कर्तु? तरीतुं।कं? अंबुनिधि अंबु जलं निधीयते स्थाप्य
तेऽस्मिन्निति अंबुनिधिस्तं अंबुनिधि, कथं? अखं अल
मिति समर्थाद्यर्थे श्रव्ययं । अलंनूषणपर्याप्ति शक्ति
वारणवाचकमित्यमरः॥ कथंनूतं अंबुनिधिं? कल्पांत
कालपवनोकतनकचक्रं कल्पांतकालः संहारसमय
स्तस्य पवनोवायुस्तेन उकतानि यानि नक्राणां यादो
विशेषाणां चक्राणि वृंदानि यस्मिन् सः कल्पांतकाल
पवनोकतनकचक्रः कल्पांतकालस्य पवनः कल्पांतका
लपवनः इति तत्पुरुषः ॥ कल्पांतकालपवनेन उक
तानि कल्पांतकालपवनोकतानीति तत्पुरुषः । नका
णां चक्राणि नकचक्राणीति तत्पुरुषः । .
॥
(१६)
पवनोहतानि च तानि नकचकाणि च कल्पांतकालप
वनोकतनकचक्राणि इति कर्मधारयः। कल्पांतकाल
पवनोखतनकचक्राणि यस्मिन् सः तथा तं इति वहु
व्रीहिः॥ ग्राहोवराहोनक्रस्तु कुंनीरोऽथ महीलता
इत्यमरः॥एवं च यथा कस्यचित्पुंसः जुजाच्यां कल्पां
तकालपवनोकतनकचककुमाधितरणं कुष्करं तथा
जगवगुणवर्णनं बृहस्पतितुल्यबुझेरपि पुंसोऽर्घटमिति
नावः ॥ अत्रापि मंत्रः प्रागुक्तएवावसेयः ॥ ४ ॥
चोपाई॥
॥ गुनसमुज तुम गुन अविकार, कह
तन सुरगुरु पावे पार ॥ प्रलय पवननउछत जल
जंत, जलधि तिरै को जुजवलवंत ॥ ४ ॥
॥राग नेरव ॥ तुम गुन कहिवेको पार न पावे,
जो में सुरगुरु समता धरावे, गुणसागरशशि किरण
हरावै ॥ तु ॥ १ देखो जुजबलकौं जलधि तरावे,
कल्पांत पवन जलचरहिं मरावै ॥ तु ॥५॥४॥
हवे स्तवनरचनाने विष प्रयत्न करवा, कारण कहे बे.
सोऽहं तथापि तव नक्तिवशान्मुनीश,
कर्तुं स्तवं विगतशक्तिरपि प्रत्तः ॥प्री
त्यात्मवीर्यमविचार्य मृगो मृगें, नान्ये
ति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ॥५॥
(१७)
अर्थः-(मुनि के०) मुनि जे सुमुदु तेमना (ईश
के०) स्वामी, तेने मुनीश कहिये, तेना संबोधनने
विषे हे मुनीश ! हुँ तमारं स्तोत्र करवाने असमर्थ
९. ( तथापि के० ) तो पण ( तव के ) तमारा
(लक्तिवशात् के) नक्तिना वशथकी एटले नक्ति
वशपणायें करीअस्वतंत्र बतो (विगतशक्तिरपि के०)
गश् शक्ति जेनी अर्थात् स्तोत्र करवामां क्षीण ठे
शक्ति जेनी एवो बतो पण ( सः के) ते पूर्वोक्त बु
किवृद्धिवर्जित एवो (अहं के) हुँ जे मानतुंगनामा
श्राचार्य, ते ( स्तवं के० ) तमारी स्तुतिप्रत्ये
( कर्तुं के०) करवाने (प्रवृत्तः के०) प्रवृत्त थयो
बुं. त्यां उपमान कहे जे. जेम (मृगः के) हरिण
ते, (प्रीत्या के) स्नेहें करीने (आत्मवीर्य के०)
पोतानुं जे बल तेने (अविचार्य के०) अणविचारीने
(निजशिशोः केन्) पोताना बालकना (परिपाल
नार्थ के०) रक्षण करवाने अर्थे (मृगें के) सिं
हप्रत्ये (किं के०) शुं ( नान्येति के) सन्मुख
युफमाटें न जाय डे ? अर्थात् जायज बे. तेम कवि
कहे , के हुँ पणे तमारी नक्तिवशें करीने स्तुति
भ०२
(१७) करवाना सामर्थ्यने न विचारतो थको पण तमारी स्तुति करवाने प्रवर्तलो बुं ॥५॥ टीका॥अथ स्तवनविरचनप्रयत्ने कारणमाह॥ सोहमिति ॥ हे मुनीश ! मुनीनां मुमुकूणां शोमु नीश इति तत्पुरुषः । तस्य संबोधनं हे मुनीश ! हे मुनिनायक ! तथापि तव स्तोत्रकरणासामर्थेऽपि अहं मानतुंगः तव स्ववनं कत्तुं विधातुं प्रवृत्तोस्मि प्रयत्नं कृतवानस्मीत्यर्थः ॥ अस्मीति क्रियापदं । कः कर्ता ? अहं। कथंनूतोऽहं? प्रवृत्तःप्रवर्तितः। कं कर्तुं ? स्तवं। कस्य ? तव नवतः। कस्मात् ? तव नक्तिवशात्। नक्तिःश्रका तस्याः वशःअस्वतंत्रः तस्मात् नक्तिवशा त् त्वदनुरागवशादित्यर्थः॥नक्तेर्वशोजक्तिवशःतस्मात् जक्तिवशात् इति तत्पुरुषः॥श्रकारर्चनयोक्तिरित्यम राममरुकमणिन्यायेन तवशब्दस्योजयत्रापि संबंधा कुनयत्र तवशब्दप्रयोगः । कथंनूतोऽहं विगतशक्ति रपि। विशेषेण गता वीणा शक्तिः स्तोत्रकरणलक्षणा समर्थता यस्य स विगतशक्तिरपीति बहुव्रीहिः। पुनः क थंचूतः सः तदस्य पूर्वपरामर्शकत्वेन सः बुद्धिव र्जितोपीत्यर्थः ॥ अत्रोपमानमाह ॥ मृगोहरिणःमृगें ई सिंहं किं न अन्येति ? युझायानिमुखं न ब्रजति?
(१७)
अपितु अन्येत्येवेत्यर्थः ॥अन्येतीति क्रियापदं। कः क
r, मृगः कर्मतापन्नं मृगें।मृगाणां अरण्यपशूनां
सोमृगेंजःतं मृगेंझंशति तत्पुरुषः।अविचार्य अवि
श्य। किं,आत्मवीर्य स्वीयबलं । आत्मनोवीर्य आत्मवी
यंति तत्पुरुषः।कया,प्रीत्या प्रेम्णाकस्य, निज शिशोः
आत्मीयबालकस्या किमर्थ?परिपालनार्थ । परिपालन
परिरक्षणं तदेव अर्थःप्रयोजनं उत तदर्थमित्यर्थः।
थे निधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु इत्यमरः । यथा
मृगोनिजापत्यप्रीत्या स्वशक्तिम विन्नाव्यापि मृगेंजम
ज्युपैति । तथैवाहमपि त्वन्नक्तिवशात् स्तुतिविधान
सामर्थ्यमविचार्यापि त्वत्स्तुतिकरणार्थे प्रवृत्तोस्मीति
चावः श्रन्ये तु यथा मृगो मृगेंमान्युपगमे जनविक्र
मी दास्यास्पदं गवति ॥ तथाहमपि त्वत्स्तोत्रकरणनि
वाहे नग्नप्रतिज्ञोहास्यास्पदं नवितेत्यात्मनोऽनौहत्य
मेव प्रकाशितं नवति सूरिणेति नावमामनंति ॥ परे
तु यथा मृगो निःशक्तोपि निजापत्यरक्षणाय मृगेंडा
निमुखं व्रजन श्लाघां लनते ॥ तथैवाहं मंदमतिरपि
त्वदीयनत्या त्वत्स्तुतिविधानाय कृतप्रयत्नः कृती
नां कीर्तिपात्रं नविष्यामीत्यात्मीयौहत्यमेव सूरिणा
प्रदर्शितमिति जावं प्रतिपादयंति ॥५॥
॥ ॥ (२०) चौपाई ॥ ॥ सो 'मैं शक्तिहीन श्रुति करौं, जक्ति जाव बस कबु नहिं मरौं ॥ ज्यों भृग निजसुत पालन हेत, मृगपति सन्मुख जाय अचेत ॥५॥ राग सारंग ॥ ॥ तौर पर श्री मुनिनाशके मुनि नायके ॥ टेक ॥ नक्त वत्सल हुं री जावना नावत, विगत शक्ति शिव सायके ॥ तौहू ॥१॥ ज्यु मृग आपशक्ति अविचारत, सन्मुख व्है मृग नायके ॥ निज बालक प्रतिपालन अब तुम, देव सेव करहीं थके ॥ तौहू ॥२॥५॥ हवे कवि स्तोत्र करवाने असमर्थ बतो पण स्तोत्र करवाने वाचालपणानुं कारण कहे जे. अल्पश्रुतं श्रुतवतां परिदासधाम, त्वन्न क्तिरेव मुखरीकुरुते बलान्माम् ॥ यत्को किलः किल मधौ मधुरं विरौति, तञ्चा रुचूतकलिकानिकरैकदेतुः ॥६॥ अर्थः-(अल्पश्रुतं के) अल्प ने श्रुत एटले शास्त्र ज्ञान अवधारण जेनुंए कारण माटे (श्रुतवतां के) श्रुतज्ञानवंत एवा पुरुषो एटले बहुश्रुत जनो तेमने (परिहासधाम के०) हास्य करवानुं स्थानकरूप (२१) एवो (मां के) मने (त्वन्नक्तिरेव के० ) तमारी न तिज (बलात् के०) बलात्कारथकी स्तोत्र करवाने (मुखरीकुरुते के०) वाचाल करे बे. त्या दृष्टांत कहे वे. ( यतू के ) जे कारण माटे ( मधौ के ) चैत्र मासने विषे (कोकिलः के० ) कोकिल जे . ते (कि ल के०) सत्य निश्चें (मधुरं के) मनोज्ञ मधुर स्वरने (विरौति के०) जपे बे, बोले, डे, (तत् के०) ते बोलवाने ( चारुचूतकलिका के०) मनोहर एवी आ म्रकलिका तेनो (निकर के) समूह तेज (एकहेतुः के० ) एक कारण बे. तेम मने पण स्तोत्र करवाने वाचालपणानुं तमारी जक्तिज एक कारण जे ॥६॥ ॥ टीका॥अथ कविरसामर्थेऽपि वाचलताकारण माह ॥ अल्पश्रुतमिति ॥ हेनाथ ! त्वन्नक्तिरेव त्वदनु रागएव बलात् हगत् मां मुखरीकुरुते वाचालं विध तश्त्यर्थः ॥ मुखरीकुरुते इति क्रियापदं। का की ? त्व न्यक्तिरेव । नक्तिस्त्वघ्नक्तिरिति तत्पुरुषः । एवकारोऽ त्रान्ययोगव्यवछेदार्थः॥ कुर्मुखे मुखराबकमुखावित्य मरः॥ कर्मतापन्नं, मां । कथं, बलात्। कथंजूतं मां, अ स्पश्रुतं । अल्पं स्तोकं श्रुतं शास्त्रज्ञानं अवधारणं वा यस्य स अल्पश्रुतं अपश्रुतं इति बहुव्रीहिः । श्रुतं
(१२)
शास्त्रावधृतयोरित्यमरः॥ पुनः कीदृशं? परिहासधाम
उपहासगृहं परिहासस्य नर्मवचनस्य धाम परिहास
धाम इति तत्पुरुषः।अजदविंगत्वान्नविंगनेदः।धामा
गारं निशांतंचेति हैमः।केषां, श्रुतवतां श्रुतं श्रुतज्ञानं
विद्यते येषां ते श्रुतवंतस्तेषां श्रुतवतां इति बहुव्रीहिः॥
एतावता पंडिता मां दृष्ट्वा अयमपि पंमितंमन्यः इत्यु
पहासं कुर्वंतीति नावः ॥अत्र दृष्टांतमाह ॥ किलेति
सत्ये। कोकिलः कलकंगे यन्मधौ चैत्रमासे मधुरं मनो
झं विरौति जस्पति तत् चारुचूतकलिकानिकरैकहेतुः
सुंदरसहकारकोरकपुंजएवैकोऽद्वितीयोहेतुः कारण
मित्यर्थः। विरौतीति क्रियापदं। कः कर्ता, कोकिलः।
किं कर्मतापन्नं, मधुरं । कस्मिन्, मधौ। स्याच्चैत्रे चैत्रि
कोमधुरित्यमरः। चूतस्य कलिका इति तत्पुरुषः॥क
लिका कोरकापुमानित्यमरः॥चार्वी चासौ चूतकलिका
च चारुचूतकलिका इति कर्मधारयः। चारुचूतकलिका
नां निकरः चारुचूतकलिकानिकर इति तत्पुरुष। चारु
चूतकलिकानिकरएव एकः केवलोहेतुः चारुचूत
कलिकानिकरैकहेतुरिति कर्मधारयः ॥ आम्रशूतोर
सालोऽसौ, सहकारोतिसौरजश्त्यमरः ॥ एवं च तथा
रसालमंजरीरसास्वादएव कोकिलमधुरस्वरकूजने के
(२३) वलं कारणं । तथा त्वनिक्तिरेव मे त्वत्स्तोत्रकरणवा चालत्वे केवलं कारणमिति जावः॥ उक्तं च ॥ उत्कू जंतु वटे वटे बत बकाः काका वराका अपि, क्रां कु वंतु सदा निनादपटवस्ते पिष्पले विष्पले ॥ सोऽन्यः कोपि रसालपखवलवग्रासोल्लसत्पाटवः क्रीमत्कोकि लकंठकूजनकलालीलाविलासक्रमः ॥१॥ इत्यस्मक तवृक्षप्रस्तावोक्तिरत्नाकरे ॥६॥ चोपाई॥ ॥ में शठ बुधिहसनको धाम, तुम मुफ नक्ति बुलावै राम; ज्यूं पिक अंबकली परनाव, मधु रितु मधुर करे आराव ॥६॥ ॥ राग वसंत ॥ ॥ हठ ग्रहि श्रादि नाथ गुन • वर्नन, तोरि नक्ति मुहि बोलि कहै ॥ अपढ पढेमें पावौं हासी, समरथ साहिब पयर ग्रहै । ह ॥१॥ बसंत मास ज्युं कोकिल बोलत, खोल ति पंचम राग व हे ॥ सोश् प्रत्नाव अंबकी मंजरी, देवजगत प्रजु चरन रहै ॥ ह ॥२॥६॥ हवे स्तवन रचनामा जे गुण , ते कहे . त्वत्संस्तवेन नवसंततिसन्निबई, पापं क्षणात्दयमुपैति शरीरनाजाम्॥आक्रां (२४) तलोकमलिनीलमशेषमाशु, सूर्यांशुनि न्नमिव शार्वरमंधकारम् ॥ ७ ॥ अर्थः-हे जिन ? (शरीरलाजां के०) देहने जज नारा एटले देहधारी जे जीवो , तेनुं (जवसंततिस निबर के ) नव जे जन्म, जरा अने मरणरूप संसार तेनी परंपरायें करी बंधायेलु एवं जे (पापं के ) पाप ते, (त्वत्संस्तवेन के०) तमारा रूमा सं स्तवनें करीने (क्षणात् के०)घडीना बहा जागे करी ने (क्षयं के०) दयने (उपैति के) पामे बे. कोनी पेठे पामे ? तो के (थाक्रांतलोकं के) लोकमां व्या पी रहेलो एवो अने (अलि के०) मराना सरखो (नीलं के०) श्याम कालो अने (शार्वरं के०) अंधारी रात्रिथकी उत्पन्न थयो एवो (अशेषं के ) समस्त (अंधकार के०) अधकार जे जे ते, (आशु के) शीघ्र (श्व के०) जेम (सूर्यांशु के) सूर्यनां अंशु जे किरणो तेनो जे प्रकाश तेणें करीने (निन्नं के) नाश पामेलो होय बे, तेनी पेरें जाणी लेवं. एटले तिमिरनाशमा जेम सूर्यप्रकाश , तेम पाप जयमां तमारो स्तव ॥७॥ . .
(२५)
॥ टीका ॥ अथ स्तवनग्रंथने योगुणस्तमाह। त्व
संस्तवेनेति॥ हे जिन ! त्वत्संस्तवेन त्वगुणोत्कीर्तनेन
पापं वृजिनं क्षणातू क्षयं उपैति नाशं प्राप्नोतीत्यर्थः। उ
पैति क्रियापदं। किं कर्तृ ? पापं। किंकर्मतापन्नं ? क्षयं ।
कथं क्षणात्।घटिकापशेन॥णैः षनिश्चनामिका
चेति हैमः॥केन? त्वत्संस्तवेन तव संस्तवः त्वत्संस्तव
स्तेन त्वत्संस्तवेनेति तत्पुरुषः। पापं केषां? शरीरनाजां
शरीरं देहं नजंते ते शरीरजाजः। देहिनस्तेषां शरीर
नाजां इति तत्पुरुषः। कथनूतं पापं ? नवसंततिस निब
ॐ नवोजन्मजरामृतिरूपः तस्य संततिः समूहः तया
सम्यक् प्रकारेण निबऊ बंधनविषयीकृतं। अशुनकर्मों
दयात् जन्मकोटिशतसमर्जितमित्यर्थः॥ नवस्य संत
तिः नवसंततिरिति तत्पुरुषः। नवसंतत्या सन्निबऊ न
वसंततिसन्निबकं । इति तत्पुरुषः। अमुमेवार्थमुपमीय
ते॥किमिव? अंधकारमिव । यथा अंधकारं तमःथाशु
शीघ्र क्षयं जपैति गबतीत्यर्थः ॥ उपैतीति क्रियापदं ।
किंकर्तृ? अंधकाराकिं कर्मतापन्नं? याकथं?आशु शीघ्र
यथास्यात्तथेति क्रियाविशेषणं । कथंनूतं अंधकारं? सू
यांशुनिन्नं । सूर्यस्य जानोः अंशवः किरणास्तैर्जिन्नं वि
दीर्ण मित्यर्थः । सूर्यांशुनिर्जिन्नं सूर्यांशुनिन्नं इति त
(२६) त्पुरुषः। पुनः कीदृशं, आक्रांतलोकं आकांतोव्याप्तो लोको येन तत् थाक्रांतलोकं इति बहुव्रीहिः। पुनः कीदृशं, अलिनीलं अलिब्रमरस्तछन्नीलं कृष्णं श्र लिनीलंशति कर्मधारयः। नीलमेचककृष्णयोरिति ना नार्थः। पुनः कीदृशं अशेषं । न विद्यते शेषोयत्र तत् अशेषमिति तत्पुरुषगर्जितोबहुव्रीहिः । सकललोकम जिव्याप्यस्थितमित्यर्थः। पुनः कीदृशं? शार्वरं , शर्वरी रात्रिस्तस्याः संबंधि शार्वरं कृष्णरात्रिसमुत्पन्नमित्य र्थः एवं च यथा तिमिरनाशहेतुः श्रीसूर्यप्रकाशः त था पापक्ष्यहेतुः श्रीजिनसंस्तव इति जावः ॥ मंत्र श्चायं ॥ ॐ झाँ ही कुँ षन शांति धृति कीर्ति का ति बुद्धिलक्ष्मी ही अप्रतिचक्रे फुट विचक्राय खा हा ॥ शांति उपशांतिसर्वकार्यकरी नव देवि अपरा जिते ः वः॥ एषा विद्या राजकुले विवादे जक टके स्मयते जयोनवति ॥७॥ चौपाई॥ ॥ तुम यश जंपत जन दिनमांहि, ज न्म जन्मके पाप नसाहि ॥ ज्युं रवि उदय कटै तत काल, भलिवत श्याम निशातम जाल ॥७॥ ॥ राग अलश्यो ॥ ॥ जन्म जन्मके बांधे जे,प्रा णी केरे पाप ॥ बिनमें ते सवही बूटे, तव तवनके ॥ (१७) प्रताप ॥१॥ जयो जयो खामी, तुम नीके हो जिनरा ज,तुम मीठे हो महाराज ॥जणाटेक॥ सारे जगमां ही पसख्यो, अली बबि अंधकार ॥ देवकू प्रजु सू रज दर्शन, निकसत हे निरधार ॥ जयो ॥७॥ हवे स्तवनारंज सामर्थ्यने दृढ करतो बतो कहे बे. मत्वेति नाथ तव संस्तवनं मयेद, मा रच्यते तनुधियापि तव प्रनावात् ॥ चेतो दरिष्यति सतां नलिनीदलेषु, मु ताफलद्युतिमुपैति ननूदबिंः ॥७॥ अर्थः-(नाथ के०) हे नाथ ! (इति के०) ए पूर्वोक्त प्रकारे पापना हरण करनार एवा आ स्तोत्र ने ( मत्वा के० ) मानीने (तनुधियापि के ) मंद बुद्धिवालो एवो पण ( मया के) हुँ जे बुं, तेणें (त व के०) तमारं ( इदं के)श्रा (संस्तवनं के) स्तवन जे , ते करवाने (श्रारज्यते के०) श्रारंज कराय बे. ते ( तव के) तमारा (प्रजावात् के०) प्रनावथकी (सतां के०) संत पुरुषो एटले सजन पुरुषो तेनां (चेतः के) चित्तने (हरिष्यति के०) ह रण करशे, परंतु खल पुरुषोनां चित्तने हरण नही (ज) करे. एवी सूचना करवाने अर्थे ( सतां ) ए पद ग्र हण कयु बे. तिहां उपमान कहे , ते जेम केः- ( नलिनीदलेषु के ) कमल पत्रनेविषे पडेलो एवो जे (उदबिंदुः के०) उदकनो बिंदु, ते कमलना प्रनावें करीने (मुक्ताफलद्युति के०) मुक्ताफलनी युति एटले कांति तेना जेवी शोजाने ( ननु के०) निचे ( उपैति के) पामे बे, तेम तमारा प्रजावधी आ महारुं करे जे स्तवन, ते सत्कविविरचित का व्यनी बायाने पामशे ॥७॥ ॥ टीका ॥ अथ स्तवारंजसामर्थ्यं दृढयन्नाह ॥ सत्वेति ॥ हे नाथ ! हे स्वामिन् । मया तव नवतः संस्तवनं स्तोत्रं आरज्यते करणायोद्यत इत्यर्थः ॥ आरज्यते इति क्रियापदं । केन का? मथा। किंकर्म तापन्नं, संस्तवनं । कस्य, तव कथनूतेन भया, तनु धियापि मंदमतिनापि । तन्वी दुर्बला धी प्रतिनाय स्थ सस्तनुधिस्तेन तनुधिया एतादृशेनापि इति बहु बीहिः । किं कृत्वा, इति मत्वा । इति ज्ञात्वा इतीति किं, तव नवतः प्रजावान्महिम्नः इदं संस्तवनं सतां सजनानां चेतः चित्तं हरिष्यति चमत्कृति प्रापयि यतीत्यर्थः । हरिष्यतीति क्रियापदं। किं कर्मतापन्नं, चे
(ए)
तः । केषां? सतां । कस्मात् तव प्रनावात् । एतावतास
तामेव चित्तं हरिष्यति नतु खलानामिति जावः॥ यतः
संतएवान्यगुणग्रहणलंपटाः॥ यमुक्तं ॥ जानंति नैव
बहवोपि परप्रयासं, ज्ञात्वापि हंत कुटिलाविमति न
जते ॥ते केचिदेव शशिकांतमणिखजावा, येषां मनः
परगुणैवतामुपैति ॥१॥ उक्तिर्विशेषमधुरैर्वचनप्रपंचै
श्चित्तं जिनत्ति सुजनस्य नवेतरस्य ॥ पीयुषपूरचित
रपि चंपादेर्ये चंडकांतवणयः खलु ते अवंति ॥२॥ ए
तावस्मत्कृतवृद्धप्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् । अपिच ॥ मन
सि वचसि काये पुण्यपीयुषपूर्णा, स्त्रिजुवनमुपकारश्रे
णिनिःप्रीणयंतः॥ परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं,
निजहृदि विकसंतः संति संतः कियंत ॥३॥ नर्तृहरेः।
अत्र उपमानं तु निश्चित। जदबिंपुर्वा रिकणः । मुक्ता
फलद्युतिं मौक्तिकमणिछायां उपैति प्राप्नोतीत्यर्थः ।
उपतीति क्रियापदं । कः कर्त्ता ? उदबिंदुः। उदकस्य
बिंडः उदबिंऽरिति तत्पुरुषः । उदकस्य उदादेशः।
कां कर्मतापन्नां ? मुक्ताफलद्युतिं । मुक्ताफलस्य द्युतिः
मुक्ताफलद्युतिः तां मुक्ताफलद्युति । इति तत्पुरुषः ।
केषु ? नलिनीदलेषु कमलिनीपत्रेषु।नलिनीनां दलानि
नलिनीदलानि तेषु नलिनीदनेषु इति तत्पुरुषः ॥ द
(३०) लं पण उदः पुमानित्यमरः॥ एवं च यथा कमलिनी पत्रप्रनावाजलबिधुर्मुक्ताफलप्रनामाप्नोति तथा तव प्रनावात् मत्कृतमपि स्तोत्रं सत्कविकृतकाव्यवायाम धिगमिष्यतीति नावः ॥ उक्तं च॥ किंवा परेण बहुना परिजटिपतेन, संसर्गएव महतां महते फलाय ॥ अं नोनिधेस्तटरुहास्तरवोऽपि येन, वेलाजलोदलितरत्न कृतालवालाः ॥१॥ संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो ना पि न ज्ञायते,मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्र स्थित जाजते ॥ स्वातौ सागरशुक्तिसंपुटगतं तजायते मौ क्तिकं, प्रायेणाधममध्यमोत्तमजुषामेवंविधावृत्तयः॥॥ एतावस्मत्कृत्तवृक्षप्रस्तावोक्तिरत्नाकत् ॥॥ चौपाई॥ ॥ तुम प्रजावतें करौ बिचार, होसी यह थुति जन मनुहार ॥ जो जल कमल पत्र में पडै, मुक्ताफलकी युति विस्तरै ॥ ७ ॥ राग श्राशावरी॥ ॥ ऐसो जानी तुब मतिमें, स्तवनको श्रारंज कीजै ॥ तेरीहि श्राशा तेरे प्र नावथे, सऊन चित्त हरीजै री ॥ ऐ०॥१॥ कमलके दल पर जलकण जैसो, मुक्ताफल बवि लीजै री॥ देव विजय प्रजु चरन सरन है, मति निर्मल मुहि - "जै ॥ऐ ॥२॥ ॥७॥ ,
,
(३१)
इवे सर्वज्ञ एवा नगवाननुं स्तवन, तो सकल दोष
हरणकारक हो, परंतु ते श्रीसर्वज्ञसंबंधिनी
कथा पण सकल फुरितने हरे बे,ते कहे बे.
आस्तां तव स्तवनमस्तसमस्तदोष, त्व
संकथापि जगतां जरितानि दंति ॥ दूरे
सहस्रकिरण. कुरुते प्रज्व, पद्माकरेषु
जलजानि विकाशनांजिए॥
अर्थः-हे देव ! (अस्त के०) नाश पाम्या बे (सम
स्तदोषं के०) समग्र दोष जेथकी एबुं (तव के) त
मारुं (स्तवनं के०) स्तवन जे जे ते, (आस्तां के०)
र रहो,परंतु (स्वत्संकथापि के०) तमारी मात्र आन
व तथा परजवना चरित्रनी कथा जे करवी,ते पण(ज
गतां के०) जगत्वासी लोकोनां (कुरितानि के) पाप
जे जे, तेमने (हंति के०) हणे ,तिहां उपमा कहे .
(सहस्रकिरणः के०) सूर्य जे जे ते तो (पूरे के०)पूर र
हो,परंतु तेनी (प्रजैव के०)प्रजा जे ,तेहीज (पद्माक
रेषु के०) पद्मना आकर एटले समूह ने जेमां एवां स
रोवरादिक तेने विषे,रहेलां एवां जे (जलजानि के०)
कमलो तेने (विकाशनांजि के०) विकश्वर एटले प्रका
(३२)
शने नजनारां प्रत्ये (कुरुते के०)करे , अर्थात् सूर्योद
य थयात्री पूर्व प्रवर्त्तनारी एवी सूर्यनी प्रचाज जेवारे क
मलने विकश्वर करनारी थाय ने. तेवारें सूर्य पोतें तेनो
विकाश करे,तेमां तो शुंज कहे ? तेम अहींयां पण न
गवंतनी कथाज जेवारे दुरितनाशिनी ने, तो नग
वंतनुं स्तोत्ररित निवारण करे, तेमां तो झुंज
कहेवू ? ॥ ए॥
॥टीका॥ अथ सकलदोषहरं श्रीसर्वज्ञस्तवनं आ
स्तां उतच श्रीसर्वज्ञसंबंधिनी कथापि सकलऽरितह
रास्तीत्याह ॥ श्रास्तामिति ॥ हे देव! तव स्तवनं श्रा
स्तां तिष्ठतु॥ आस्तामिति क्रियाप्रतिरूपकं निषेधार्थों
अव्ययमस्तीति ज्ञातव्यं ॥ कथंजूतं स्तवनं? अस्तलम
स्तदोषं अस्ताः क्षिताः समस्ताः सकला दोषा येन तत्
अस्तसमस्तदोषं इति बहुव्रीहिः। स्तवनकरण निषेधे
हेतुमाह॥स्वत्संकथापि श्ह पूर्वनवसंबंधिनी जवछा
पिजगतां जगन्निवासिलोकानामित्यर्थः ॥ दुरिता
नि पापानि हंति विनाशयतीत्यर्थः हंतीति क्रियापदं ।
का की? स्वत्संकथापि । तव संकथा स्वत्संकथा इति
तत्पुरुषः। अपिशब्दोऽत्र कथोत्कर्षसूचकः । कानि क
मतापन्नानि ? दुरितानि । केषां ? जगतां । औपम्य
(३३)
माह ॥ सहस्रकिरणः सूर्यः । पूरे तिष्ठतु प्रजैव सूर्य
मरीचिरेव जलजानिमुकुलितकमलानि विकाशनांजि
विकखराणि कुरुते विधत्ते प्रत्यर्थः। कुरुते इति क्रिया
पदं । का की ? प्रनैव अत्रैवकारोऽन्ययोगव्यवछेदा
र्थः । कानि कर्मतापन्नानि? जलजानि जले जातानि
जलजानि इति तत्पुरुषः।केषु ? पद्माकरेषु पद्मानांक
मलानां आकराः समूहाः येषु ते पद्माकरास्तेषु पद्मा
करेषु इति बहुव्रीहिः॥पद्माकरस्तमागोऽस्त्री कासारःस
रसीसरश्त्यमरः॥कथंनूतानि जलजानि?विकाशनांजि
विकाशं विबोधं नजंते तानि विकाशलांजि इति तत्पु
रुषः । विकस्वराणीत्यर्थः ॥ एवं च सूर्योदयात् प्राक्
प्रवर्तिनी प्रचैव यदा पद्मानां विकाशिनी तदा सूर्यस्य
तद्विकाशने किं वक्तव्यं ॥ एवमेव यदा नगवत्कथैव
पुरितविनाशिनी तदा नगवत्स्तोत्रस्य पुरित निवारणे
किं कथनीयमिति नावः ॥ उक्तं च ॥असदपि परा
गृहीतं, ध्रुवमिह महिमानमावहति ॥ मुरजिदनीर
वधूरति, कथापि यत्पातकं हरति ॥१॥ इत्यस्मत्कृत
प्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥ अथ मंत्रोयथा ॥ ॐ ही
कुँ श्री चक्रेश्वरी मम रदां कुरु कुरु स्वाहा ॥ अने
न मंत्रेण सर्वात्मरदा नवति ॥ ए॥
॥
भ०३
, , (३४) चौपाई॥ ॥ तुम गुण महिमा हत पुःख दोप, सो तौ पूरि रहो सुख पोप ॥ पाप विनाशक है तुव नाम, कमल विकासे ज्यों रवि धाम ॥ ए॥ ॥ राग टोमी॥ ॥तवनकी कहा कहु, सव दोष मिटै री; तीन जुवन पावन त्रिनुवनके, तोरि कथा सब दोष कटै री॥त॥॥ सहस किरण कहां पूर रह्यो है, ताकी प्रनासें अंधेर घटै री ॥ पद्माकरके पद्म विकासित, जिनमें जमता त्यूंहि बुटैरी ॥ तणा॥ ए॥ हवे जगवंतना गुणनी स्तुतिनुं फल कहे जे. नात्यजुतं नुवननूषणनूत नाथ, नूतै र्गुणै वि नवंतमनिष्टुवंतः ॥ तुल्या जवंति नवतो ननु तेन की वा, नृत्या श्रितं य इद नात्मसमं करोति ॥१०॥ अर्थः-(जुवनभूषणचूत के० ) हे जगत्ने विषे नूषणरूप! अर्थात् हे जगदाजरणसमान ! (नूतैःके) सत्य एटले असत्य नहिं एवा तमारा ( गुणैः के०) गुणोयें करीने (जुवि के०) जगत्ने विषे (जवंतं के०) तमोने (अनिष्टुवंतः के) स्तुति करनारा एवा जेज नो ने ते जनो, रूपें तथा गुणें करीने (नवतः के०) , (३५) तमारी ( तुल्याः के ) तुल्य एटले समान (नवंति के) थाय . तेमां ( नात्यञ्जतं के०) अतिआश्चर्य नथी. (ननु के) प्रश्नमां, (नाथ के०) हे नाथ ! ( यः के) जे को धनवान् स्वामी, (श्ह के) आ लोकने विषे पोतानो (आश्रितं के) आश्रय करीने रह्यो एवो जे सेवक, तेने (नूत्या के०) सं पत्तियें करीने, लक्ष्मीयें करीने, महत्त्वे करीने, (आ त्मसमं के) पोतानी तुल्य (न करोति के०) नहिं करे ? तो (वा केण) अथवा (तेन के०) ते स्वामी में करीने (किं के० ) शुं? अर्थात् काहीज नहीं.ते म स्तवनकर्ता कहे , के हुँ पण तमारी स्तुति क रतो तो तमारी पेवें तीर्थंकर नामकर्मने संपादन क रनारो थाश्श. ए कविनो आशय जाणवो ॥ १० ॥ ॥टीका॥ अथ नगवगुणोत्कीर्तनफलमाह॥ नात्य झुतमिति ॥ हे नुवननूषणनूत ! जुवनानां जगत्यंगी नांनूषणनूतः जुवननूषणभूत इति तत्पुरुषः। तस्य संबो हे जगदाचरणसमान!थत्र नूतशब्दःउपमा वाचकः। जव्यजनाः नवंतं त्वां गुणैः अनिष्टुवंत स्तु तिविषयीकुर्वतःजुवि पृथिव्यां। नवतस्तवातुल्याःसमा नानवंति जायते । तत्र न अत्यद्भुतं न अत्याश्चर्य
(३६)
त्यर्थः नवंतीति क्रियापदं। के कर्तारः? जव्यजनाः कथं
जूताः नव्यजनाः? अनिष्टुवंतः। कं नवंतं। कैः गुणैः। क
स्यां जुवि । कथंभूतैःगुणैः नूतैः सत्यैः। नचासत्यगुणा
रुपं कृत्वा स्तुवंतीति जावः॥ नूतं सत्योपमानयोरिति
हेमानेकार्थः। स्तोकमर्थं समर्थयन्नाह॥नन्विति प्रश्ने
हे नाथवा अथवा तेन स्वामिना प्रणा किं न किमपी
त्यर्थःायःस्वामी आश्रितं आश्रित्य स्थितं जनमितिग
म्यं श्ह अस्मिन् लोके। नूत्या समृष्ट्या। आत्मसमं नि
जसमानं न करोति न विदधातीत्यर्थः करोतीतिक्रिया
पदाकः कर्त्ता यः।कं कर्मतापन्नं आश्रितं। कथंनूतं आ
त्मसमं आत्मनः समं आत्मसमं इति तत्पुरुषः। कया
भूत्या। नूतिर्नस्मनि संपदीत्यमरः॥ एवं च अहमपि
त्वां स्तुवन् तीर्थकृन्नामकर्मार्जकोनविष्यामीति कवे
राशयः ॥उक्तं च॥ श्लोकः ॥ किं तेन हेमगिरिणार
जताजिणा बा, यत्र स्थिताहि तरवस्तरवस्तएव ॥ म
न्यामहे मलयमेव वयं तु धन्यं, यत्र स्थितानि यवसा
न्यपि चंदनानि ॥॥ श्राश्रयवशेन सततं, गरिमा ल
धिमा च जायते जंतोः॥विंध्ये विंध्यसमानाः, करिणो
वत दर्पणेलघवः ॥२॥अपि च ॥ सौरज्यगर्जमकरंदक
रंचितानि,पंकेरुहाएयपि विहाय समागतस्त्वां संसार
(३७)
सार सहकार तथा विधेयं, येनोपहासविषयोन नवेछि
रेफः ॥३॥ अनाहुताश्चैत्य, प्रगुणगुणलोजेन नवतः।
समीदे सौजाग्य, तदिह परिहास प्रथयति ॥ विदग्ध
त्वामेवं, पुनरिह कथाभ्याचर तथा, यथा न स्यादा
ली,कपटकरतालीकटुरवः ॥४॥ एतेऽस्मन्निर्मितवृक्ष
प्रस्तावोक्तिरत्नकरात् ॥ १० ॥
चौपाई॥ ॥नहि अचंनो जो होश तुरंत, तुमसे
तुम गुन बरनत संत ॥ जो श्राधीनकू आप समान,क
रैन सो निंदित धनवान ॥ १० ॥
राग देखाश ॥ ॥ अचरिज नांहि तिहारो, अहो
प्रषु ॥अाटेक। जुवन नूषन पूषन नहिं तुममें सक
लगुणें निरधारो॥॥१॥बरनत नविजन तुम सम
होवे, देव प्रचु दिल धारो॥तिनकी सेवा कहा करे से
बक, जो श्राप समान बिचारो॥अ॥२॥ ॥१०॥
हवे जगवदर्शननुं फल कहे बे.
दृष्टा नवंतमनिमेषविलोकनीयं, नान्यत्र
तोषमुपयाति जनस्य चदुः॥ पीत्वा पयः
शशिकरद्युति उग्धसिंधोः. दारं जलं
जलनिधेरशितुं क श्वेत् ॥ ११ ॥
(३७)
अर्थः-हे नाथ ! (अनिमेषविलोकनीयं के) मि
षोन्मिषरहितपणे करीने जोवा योग्य, एटले द
र्शन करवा योग्य एवा (जवंतं के) तमोने (दृष्ट्वा
के) जोश्ने ( जनस्य के ) ते जोनारा लोकना
(चकुः के) चक्कु जे जे, ते (अन्यत्र के ) त
माराथी व्यतिरिक्त जे अन्य देवो बे, तेने विषे (तोषं
के०) संतोषप्रत्ये (न उपयाति के) न पामे .
अर्थात् थनिमेष दृष्टिये करीने तमारा दर्शन करनारा
एवा जे नव्य जनो, ते तमारे विषे प्रीतिने पामे
डे परंतु अन्य हरिहरादिक देवोने विषेप्रीति पामता
नथी, त्यां दृष्टांत कहे , के ( शशि के ) चंडमा
तेनां ( कर के) किरणो, तेनी (युति के ) कां
ति तेना सरखी उज्ज्वल बे कांति जेनी एवो जे (छ
ग्धसिंधोः के०) वीरसमुद्र तेनुं ( पयः के) पाणी
तेने (पीत्वा के) पान करीने ( कः के ) कयो
पुरुष, (जलनिधे के ) लवणसमुजे , तेनुं (दा
रंजलं के)न पीवा योग्य एवं अस्वादिम खारं पा
णी तेने (अशितुं के ) पान करवाने (श्चेत् के)
श्छा करे, अर्थात् वीरसमुखना जल सदृश जे तमारु
तेने
करीने लवणसमुजना
दर्शन,
त्याग
पाणी तुट्य
(३ए) एवं हरिहरादिक अन्यदेवोनुं दर्शन, तेने कोण करे? अर्थात् कोइज न करे ॥ ११ ॥ ॥ टीका ॥ अथ नगवदर्शनफलमाह ॥ दृष्ट्वेति ॥ प्रसन्नरूपजनस्य लोकस्य चकुर्नेत्रं नवंतं दृष्ट्वा त्वां वि लोक्य अन्यत्र देवे तोषं न उपयाति न प्राप्नोतीत्य र्थः॥उपयातीति क्रियापदं। किं कर्तृ चनुः। किं कर्मता पन्नं तोषं। कस्य जनस्य । किं कृत्वा दृष्ट्वा । कं नवंतं । अन्यस्मिन्निति अन्यत्र कथंनूतं नवंतं अनिमेषविलो कनीयं अनिमेषेण निनिमिषेण विलोक्यते दृश्यते इति अनिमेषविलोकनीयस्तं शनिमेषविलोकनीयं इति त त्पुरुषः। एवं च स्थिरीनूय निर्निमेषशा नवंतं पश्यं तोजव्यजनास्त्वय्येव रतिं लगते। नान्यत्र हरिहरा दाविति जावः॥ अत्रोपमानमाह ॥ कः पुमान् जलनि धेर्लवणसमुनस्य जलं नीरं अशितुं पातुं श्वेत् वांजेत् अपितु न कोपि वां दित्यर्थः॥श्चेदिति क्रियापदं। काकर्ता पुमानिति गम्यं। किं कर्तुं शशितुं । किं कर्मता पन्नं जलं । कस्य जलनिधेः। जलं निधीयंते स्थाप्यते अस्मिन्निति जलनिधिस्तस्य जलनिधेः ॥ इति तत्पु रुषः॥कथंनूतं जलं दारं कटु । अपेयमिति यावत् किं कृत्वा पीत्वा पानं कृत्वा । किं पयः पानीयं । कस्य ॥
,
(४०)
पुग्धसिधोः क्षीरसमुजस्य। कयंभूतं पयः शशिकरयु
ति शशिनश्चंजस्य कराः किरणाः तम्त्युतिः कांतिर्य
स्य तत् शशिकरद्युतिइति कर्मधारयनितोबहुव्रीहिः।
चंडकिरणवझवल मित्यर्थः ॥ एवं च क्षीरसमुखोदक
निनं चगवदर्शनं लवणसमुउपयस्तुल्यं अन्यदेवदर्शन
मितिनावः॥उक्तं च ।पीतं येन पुरा पुरंदरपुरस्त्रीवारि
केलिस्खल, न्मंदारांकुरकर्णपूरसुरनि खर्गापगायाः प
यः॥पातुं पढवलवारिपामरवधूपादार्पणप्रोबलत्कातं
कितन्नेकनिन्नमघृणोहंसः किमाकांदति ॥१॥
पिच । येनामोदितकेतकीपटुदले पीतं मधु स्वेछया,
नीता येन निशाशशांकवला पद्मोदरे शारदी॥त्रांतं
येन मधुप्रवाहम लिने गंमस्थले दंतिनां, सोयं मुंगयु
या करीरविटपे वनाति तुष्टिं कुतः ॥॥ एतावस्मत्कृत
वृक्षप्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥ अत्र मंत्रश्चायं ॥ ॐ ही
अरहंताणं सिझाणं सूरीणं उवप्नायाणं साहूणं मम
श िवृद्धिसमीहितं कुरु कुरु स्वाहा ॥ शुचिर्तृत्वा
प्रातःसंध्यायांवास्मरेत् स्मरणात्सर्वसिकिःस्यातू॥११॥
चौपाई॥
॥ इक टंक जन तुमको अवलोय,
र विपे रति कर न सोय ॥ को करी खीरजलधि
जल पान, दार नीर पीवे मतिमान ॥ ११ ॥
॥ (४१) ॥राग रामकली॥ ॥ तुम देखै सुख पावे, मेरे अनु ॥तुणाटेक ॥ अनिमेष लोचन जगजन जोवत, उर ठगेर नहिं जावे ॥मे॥१॥ क्षीरसमुलको पानी पीवत, खारो जल नहीं नावे ॥ जनमनमोहन तुम जग सोहन, देव विजय गुन गावे ॥मे ॥२॥११॥ हवे जगवानना रूपनुं वर्णन कहे . यैः शांतरागरुचिनिः परमाणुनिस्त्वं, निर्मापितस्त्रिजुवनैकललामभूत ॥ ता वंतएव खलु तेऽप्यणवः पृथिव्यां, यत्ते समानमपरं नदि रूपमस्ति ॥ १२॥ अर्थः-(त्रिजुवन के) त्रण जुवनने विषे (ए क के) अद्वितीय एटले एकज (ललामजूत सुंदरनूत तेना संबोधनने विषे हे त्रिजुवनैकललामनू 'त! (यैः के) जे (शांत के) शांत नामा नवमो रस तेनो ( राग के ) नाव तेनी ( रुचिनिः के०) बाया ने जेमने विषे एवा ( परमाणुनिः के) पर माणुये करीने (निर्मापितः के ) निर्माण करेला एवा शरीरवाला (त्वं के) तमें बो अने (तेपि के) ते पण (अणवः के) परमाणु (पृथिव्यां के) के) (४२) जगतने विषे (तावंतएव के०) जगवनिर्मितमात्रज अणुबे, एटले ते रागद्वेषनी शांतता रूप परमाणु पण जगतमां तेटलाज , (ख० के) निश्चे तेने विषे हेतु कहे . (यतू के०) जे कारण माटें (पृथिव्यां के) पृथिवीने विषे (ते के.) तमारा (समानं के) सर (अपरं के० ) बीजु कोश (रूपं के) रूप, (नहि के) नहिं (अस्ति के०) ॥ १५ ॥ ॥टीका ॥ अथ नगवळूपवर्णनमाह ॥ यैः शांतरा गरुचिनिरिति ॥ हे त्रिजुवनैकललामभूत । शिरःपुरो न्यस्तपुष्पाचरणं ललाममुच्यते अत्र नूतशब्दः उपमा नवाचकः। त्रयाणां नुवनानां समाहार स्त्रिजुवनं इति हिगुः। त्रिजुवने त्रिजगति एकाथहितीयश्चासौ लला मनूतश्च त्रिजुवनैकललामनूतःइति कर्मधारयः। तस्य संबोधनं हे त्रिजुवनैकाजरणसमान! यैः परमाणुनिःपु जलैस्त्वं निर्मापितःनिर्माणकर्मणे निर्मितः निषेधवा क्यालंकारजिज्ञासा नुनयेखबुश्त्यमरः॥ खलु निश्चि तं। तेपि अणवस्तावंतएव तावन्मात्राएव त्वप निर्मा एप्रमाणाएव वर्त्तते प्रतिक्रियादेपः कर्त्तव्यः निर्मापि त ति क्रियापदं। कैः कर्तनिः परमाणुनिः।परमाश्च ते अणवस्तैः परमाणुनिः इति कर्मधारयः। कः कर्मता
..
(४३)
पन्नस्त्वं । कथंनूतैः परमाणु निः। शांतरागरुचिनिः शां
तनामा नवमोरसः तस्य रागोजाव स्तस्य रुचिः बा
या विद्यते येषु ते शांतरागरुचयस्तैः शांतरागरुचिनि
रिति तत्पुरुषगनितोबहुव्रीहिः॥ यहा शांता रागस्य
रुचिर्येन्यस्ते शांतरागरुचयस्तैः इत्यर्थांतरं ॥ तत्र हेतु
माह ॥ यद्यस्मात् कारणातू हि निश्चितं पृथिव्यां नू
मिपीते ते तव समानं सदृशं अपरं द्वितीयं रूपं स्वरू
पं नास्ति नहि विद्यते चैतन्न नविष्यदिति नावान
चात्र परमाणु निस्तेऽप्यणवशति पौनरुत्तयमाशंकनीय
म् ॥महाकविप्रयुक्तप्रयोगत्वातू ॥ यदिवा औदारिक
वर्गणायामजव्येन्योऽनंतगुणा अणुगुणनिष्पन्नाः स्कं
धा अनंताः संति तेषु स्कंधेष्वणवः स्तोकाएव जिनरू
पपरमाणवः अणुशब्दस्तोकवाची एवं च अणवति
कोऽर्थः स्तोकाएवेत्यर्थःसंपन्नः॥तथाच नचाशंका न
चोतरमिति ध्येयं ॥ जालांतरे गते नानौ, यत्सूक्ष्मं ह
श्यते रजः ॥ तस्य त्रिंशत्तमो जागः, परमाणुः स उ
च्यते ॥ १॥ इति तु परमाणुलक्षणं ॥मंत्रश्चात्र॥ ॐ
ही चउद्दसपुवीणं 3 ही दसपुवीणं 3 ही एश्रा
यसंगं धारीएं ही विनलमईणं नमः ॥ श्यं सार
स्वती विद्या अनया प्रत्यहं पतिया सरस्वती प्रस
:
(४४)
ना स्यात् ॥ अथ किंचित् काव्यं सामान्यरूपवर्णने
लिख्यते ॥ आस्थं चंजस्य शोलां कलयति नयने नि
ग्धनीलोत्पलाने, धम्मिनः पृष्ठलग्नोऽनुसरति यमुना
वारिपूरस्य कांतिं ॥ रंजास्तंजस्य लीलामुरुयुगलम
होधारयत्यत्र सर्वां, मध्यं साम्यं विधत्ते मृउतरवि
सिनी सूक्ष्मतंतोः समंतात् ॥ १॥ १२ ॥ एतदस्मत्कृ
तवृष्टप्रस्तावोक्तिरत्नाकरातू
चौपाई॥ ॥प्रनु तुम वीतराग गुण लीन, जि
न परमाणु देह तुम कीन; है तितनेही ते परमाण,
जातें तुम सम रूप न आन ॥ १२ ॥
॥ राग बिलावल ॥ ॥ जिनजी तेरो रूप है तोहि में,
दूजो नहिं पायो; त्रिजुवन तिलक समान तुं, सुरनर
मन नायो ।ते॥॥ शांतिरागरुचिके जुके, परमाणु
लिपायो तेतेही परमाणुनतें, देव प्रनु दिल ध्यायो॥२॥
हवे प्रजुना मुखनुं वर्ण करे बे.
वकं व ते सुरनरोरगनेत्रहारि, निःशे
पनिर्जितजगत्रितयोपमानम् ॥ बिंब क
लंकमलिनं क्व निशाकरस्य, यबासरे
जवति पांमुपलाशकल्पम् ॥ १३॥
व (४५) अर्थ-हे नाथ ! (सुर के) देवता, (नर के०) मनुष्यो, ( उरग के) जुवनपति अथवा ना गकुमार प्रमुख जे देवो तेनां (नेत्र के०) चक्कु तेने (हारि केप) हरण करवानुं ने शील जेनुं एवं बे. ती केहे जे ? तो के ( निःशेष के०) समस्त एवा जे (जगत्रितयोपमानं के०) त्रण जुवनने विषे जेनी उपमा देवाय एवा कमल, चंड, दर्पणादिक पदार्थो ते सर्वना सौंदर्यने (निर्जित के०) निःशेषपणायें करी ने जीत्यु जे जेणे एवं ( ते के ) तमारं (वर्क के) मुख, ते (क के) क्या ? अने (कलंकमलिनं के) लांबने करी नलिन तथा (यतू के) जे (वासरे के०) दिवसने विषे (पांडुपलाशकल्पं केण) खाखराना का मनुं पांदडं जेपीलूं पमी जाय. तेना सरखं (नव ति केए) थायजे. एवं (निशाकरस्य के) चंडमा ते नुं (बिंब के० ) बिंब ते ( क के ) क्यां? अर्थात् तमारामुखनुअनेचंबिबर्नुउपमेयत्वघटतुंनथी ॥१३॥ ॥टीका॥ अथ जिनमुखवर्णनमाह ॥ वक्रमिति॥ हे नाथ! ते तव वक्रं सुखं का निशाकरस्य चंद्रस्य वि वमंमलं व अत्र क्वशब्दो महदंतरं सूचयतः। कथंभूतं वक्रं सुरनरोरगनेत्रहारि सुरादेवा नरामनुष्याः उरगा
(४६)
नुवनपतयोनागकुमारावा। सुराश्च नराश्च उरगाश्च सुर
नरोरगाः।इतरेतरछः॥सुरनरोरगाणां नेत्राणि चहुं
पिहर्तुं शीलमस्य ततू सुरनरोरगनेत्रहारि इति तत्पुरु
षः॥पुनः कीदृशं निःशेषनिर्जितजगत्रितयोपमानं निः
शेषाणि समस्तानि कमलचंद्रदर्पणादीनि निर्जितानि
जगत्रितयस्य त्रिजुवनस्यउपमानानि येन ततूनिःशेष
निर्जितजगत्रितयोपमानं इति बहुव्रीहिः कथंभूतंबिवं
कलंकमलिनं कलंकेन लांबनेन मलिनं कलंकमलिनं
इति तत्पुरुषः ॥ मृगशशगुरुशापलांउनकश्मलमित्य
र्थः ॥ किंच यचंजमंमलं वासरे दिवसे पांडुपलाशक
स्पं पांडु च तत्पलाशं च पांडुपलाशं इति कर्मधारयः।
पांडुपलाशेन वा पांमुपलाशस्य कल्पं पांडुपलाशकल्पं
इति तत्पुरुषः॥जवति अस्ति पत्रं पलाशं बदनं दलं
पर्ण बदः पुमानित्यमरः॥ कस्मिन् वासरे। एवं च त्वन्मु
खेन सह चंडमंडलस्योपमानोपमेयत्वं न कल्पनीयमि
तिनावः॥ उक्तं च ॥ यदा शरत्पार्वणशर्वरीश,स्त्यदय
कलंकोघुस्मृणावलेपितः॥ तदालन्नेतापि न चालन्नेत,
तदाननेंदोरुपमामहत्त्वं ॥ १ ॥ विवस्त्वमेव घटयन्नपि
मासि मासि, नव्यैदलै नवनवैश्च कलाविशेषैः ।। जेतुं
॥
, , (४७) यदास्यकमलस्य कलामनीशं, स्तदास्यमेव वहति ध्रुव मर्कबिंबम् ॥२॥स्रष्टुं यदीयतनुमप्रतिरूपरूपं, लाव एयपुण्यपयसः परिगालनाद्यत्॥ शीतांशुमंशुकपटे वि दधे विधाता, तत्पंकमंकमिषतोयदसौ व्यनक्ति ॥३॥ एतेऽस्मत्कृतवृक्षप्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥ मंत्रश्चायं ।। ॐ ही पूर्वश्चामोसहि लकीणं सबोसहि लजीणं वि प्पोसहि लझीणं जलोसदि लकीणंनमः स्वाहा ॥रो गापहारिणी विद्येयं ॥ १३ ॥ चौपाई॥ ॥ कहां तुम मुख अनुपम अविकार, सुर नर नाग नयन मनोहार ॥ कहां चंद्रमंमल सकलं क, दिनमें ढांकपत्र सम रंग ॥ १३ ॥ ॥राग देवगंधार ॥ ॥प्रनु तेरी मुखसमता कुन होवे ॥ प्रजु ॥ टेक ॥ तीन जगत उपमान बिचारे, सकल सुरासुर जोवै ॥प्रतु॥१॥तुं निकलंक सदा कलंकी, पांडु पलास विगोवै॥सोलकल वासर उदयेथे, चंअमंगल बबि खोवै ॥ २ ॥ ॥१३॥ हवे जगवशुणोनी व्याप्ति कहे बे. संपूर्णमंमलशशांककलाकलाप, शुत्रा गुणास्त्रिजुवनं तव लंघयंति ॥ ये संश्रिी ,
(४७)
तास्त्रिजगदीश्वर नाथमेकं, कस्तान्नि
वारयति संचरतोयथेष्टम् ॥ १४ ॥
अर्थः- (त्रिजगदीश्वर के ) त्रण जगतना ई
श्वर एटले हे त्रिजगन्नाथ ! (संपूर्णमंगल के) सं
पूर्ण डे मंगल जेनुं एवो जे पूर्णिमानो ( शशांक
के )चंजमा तेनी ( कला के०) कला तेनो ( कला
प के ) समूह तेना सरखा ( शुज्राः के) शुज्र ए
टले उज्ज्वल एवा ( तव के ) तमारा ( गुणाः
के) गुणो ते (त्रिजुवनं के०) त्रण जुवनने (लंघ
पंति के) उलंघन करे बे, एटले तमारा जे ज्ञान
दर्शनादीक गुणो बे, ते त्रण नुवनथी उपरांत बे, वती
(ये के) जे गुणा ( एकं के ) अद्वितीय अने
( नाथं के )त्रण नुवनना स्वामी एवा नगवंतने
(संश्रिताः के ) आश्रय करी रहेला जे ते गुणो
(यथेष्टं के०) स्वेछायें यथानिप्रायें (संचरतः केप)
सर्वत्र प्रकारे अस्खलनपणे संचरता एटले विचरता
एवा ने ( तान् के) ते गुणोने (कः के) कयो
पुरुष, ( निवारयति के) निवारण करी शके ? श्र
र्थात् कोइ पण निवारण करी शके नहिं ॥ १४ ॥
(ए)
॥टीका॥ अथ लगवगुणानां व्याप्तिमाह ॥संपूर्णेति
॥ हे त्रिजगदीश्वर! त्रिजगन्नाथ! तव गुणास्त्रिजुवनं
लंघयंति अतिक्रम्य तिष्ठंतीत्यर्थः॥ लंघयतीति क्रिया
पदं के कर्तारःगुणाः। किं कर्मतापन्नं त्रिजुवनं। त्रया
णां जुवनानां समाहार स्त्रिजुवनं इति द्विगुः ॥ कथंनू
ताः गुणाः संपूर्णमंमलशशांककलाकलापशुत्राः संपू
णः पूर्णिमासंबंधीयःशशांकश्चंजस्तस्य कला षोमशांश
स्तस्याः कलापः समूहः तहत् शुज्राः धवलाश्त्यर्थः।
संपूर्ण मंमलं यस्य सः संपूर्णमंडलः इति बहुव्रीहिः
संपूर्णमंगलश्चासौ शशांकश्च संपूर्णमंगलशशांकति
कर्मधारयः॥ संपूर्णमंगलशशांकस्य कला संपूर्णमंडल
शशाककलाइतितत्पुरुषः। संपूर्णमंडलशशांककलायाः
कलापःसंपूर्णमंगलशशांककलाकलाप इति तत्पुरुषः।
संपूर्णमंगलशशांककलाकलापवत् शुज्राः संपूर्णमंगल
शशांककलाकलापशुज्राः इति कर्मधारयः। कलापोनूष
णे बर्हे तूणीरे संहतेपिचेत्यमरः॥ गुणानां विश्वव्याप
कत्वे हेतुमाह ॥ ये गुणाः एकं नरांतरपरिहारेण अ
द्वितीयं नाथं त्रिजुवनस्वामिनं संश्रिताः अशिश्रयन्
तान् गुणान् यथेष्टं स्वेच्या संचरतः सर्वत्रास्खलित
तया परित्रमतः कोनिवारयति निषेधयतीत्यर्थः ।
भ०४
(५०) निवारयतीति क्रियापदं। कः कर्ताकापुमानितिगम्यं कान् कर्मतापन्नान् तान् गुणान् किं कुर्वतस्तान् संच रंतः कथं यथेष्टं । यथालिप्रायं । एतावता समर्थस्वा मिनितत्संश्रितानां सर्वत्र स्वेच्या संचरणं युक्तमेवेति नावः॥ यथामस ॥जीयात् श्रीमदखंमवाचकगणप्राप्त प्रतिष्टोन्नति, सूंपालावलिवंद्यमानचरणः श्रीनानुचंडो गुरुः ॥ यत्कीर्तिर्जुवनांगणे गुणगणछन्ने न मांती पुन ओतुःस्थूणगताऽकरोदनिनवब्रह्मांन्याञ्चामिव॥१॥ ३ ति शोजनस्तुतिटीकायां॥अत्र मंत्रः॥ उदासीवि सलकीणं । खीरासवलकीणं ही महुआस वलकीम उदी अमीबासवलहीणं नमः स्वाहा ॥ एषा विषापहारिणी विद्या॥अथवा उँ झीश्री क्ती असिथानसी चुबु चुबु कुलु कुलु मुलु मुलु इलिया मे कुरु कुरु स्वाहा ॥ एषात्रिनुवनखामिनी विद्या सर्व समीहितप्रदा ॥ १४ ॥ चौपाई॥ ॥ पूरन चंड जोति बविवंत, तुम गुन तीन जगत लंघत ॥ एक साथ ते तुम आधार, तिन विचरत को सकै निवार ॥ १४ ॥ ॥राग ललित॥ ॥ प्रन्नु तेरे गुननकी कहा करूं बडा ॥टेक॥ संपूर्णशशिकलासम उज्ज्वल, त्रिजुवनलंघि स (५१) सिकाई॥प्र॥१॥ जे सेवे प्रक्षु जाके मंदिर, त्रि नुबनकी ठकुराई ॥ देवप्रनु ताके सेवककू, मन माने तिहां जा, कौन निवारन जाई॥प्र० ॥२॥ १४ ॥ हवे जगवाननुं यथार्थ नामपणुं कहे . चित्रं किमत्र यदि ते त्रिदशांगनानि, नीतं मनागपि मनो न विकारमार्गम् ॥ कल्पांतकालमरुता चलिताचलेन, किं मंदराजिशिखरं चलितं कदाचित्॥१५॥ अर्थः-हे प्रनो! उमस्थ अवस्थायें विचरता ए वा तमोने ( यदि के ) जो (त्रिदश के ) देवता 5 तेनी (अंगनानिः केप) स्त्रीयो जे तेणें (ते केस) तमारु ( मनः के०) मन जे जे ते (मनागपि के०) किंचित् मात्र पण (विकारमार्ग के०) विकारना स्था नक प्रत्ये ( ननीतं के०) न पमाड्युं एटले तमारु मन, कोचने न पमाड्युं तो (अत्र के०) ए ठेकाणे (चित्रं के ) आश्चर्य (किं के) ? अर्थात् ए मां कांश पण आश्चर्य नथी. त्या दृष्टांत कहे जे. के (चलितोचलेन के०) चलायमान कस्या . अचल एटले महोटा महोटा पर्वतो जेणे एवो ( कल्पांत (५५) कालमरुता के ) कल्पांतकालनो वायु एटले प्रलय कालनो वायरो ते वायुयें करीने ( कदाचित् केन्) क्यारे पण (मंदराजिशिखरं के०) मंदराचल एटवे मेरुपर्वत तेनुं जे शिखर ते, (किं के ) झुं (चति तं के) चलायमान थाय ? अर्थात् प्रलय कालना पवने सर्व पर्वतोने तो चलायमान कस्या, परंतु मेरु पर्वतने चलायमान न कस्यो. तेम देवतानी स्त्रीय पण वीजा हरिहरा दिक देवोने चलायमान कस्या; परं तु तमोनें झोन पमामी शकीयो नहीं ॥ १५ ॥ ॥ टीका ॥ अथ नगवन्नामतामाह ॥ चित्रमिति ॥ हे प्रनो! यदि त्रिदशांगनानिः देववधूनिः ते तव मनश्चित्तं ईषदपि मनागपि विकारमार्ग विकृतिपंथा नं न नीतं न प्रापितं। अत्रास्मिन् किं चित्रं किमाश्च यमित्यर्थःनीतं इति क्रियापदं। कानिः त्रिदशांगनानिः त्रिदशानां अंगनाः त्रिदशांगनास्तानिस्त्रिदशांगना निःइति तत्पुरुषः। किं कर्मतापन्नं मनः। पुनःकिं कर्मताप नं विकारमार्ग विकारस्य मार्गः विकारमार्गःतं इति त त्पुरुषाणी प्रापणे धातोर्डिकर्मकत्वाड्विकर्मनिर्देशः॥ज तं च ॥एकःसंगिषु राजते प्रियतमादेहाळहारी हरो, नीरागेषु जिनोविमुक्तललनासंगोन यस्मात्परः ॥
(५३) रिस्मरघस्मरोरगविषव्यासंगसूढो जनः,शेषःकामवि डंवनोस्ति विषयान् नोक्तुं न मोक्तुं दामः॥१॥अत्रदृष्टां तःकल्पांतकालमरुता प्रलयसमयवायुना मंदराजिशि खरं मेरुगिरिशृंगं किं कदाचित्कस्मिंश्चिदपि काले च लितं कंपितं अपितु जातु कदाचिन्न चलितमित्यर्थः॥च लितंति क्रियापदं केनकाकल्पांतकालमरुता कल्पां तकालस्य मरुत्कल्पांतकालमरुत् तेन कल्पांतकालमरु ता इति तत्पुरुषः। किंकर्मतापन्नंमंदराजिशिखरं मंदरा शिखरंमंदराजिशिखरमितितत्पुरुषः। कीदृशेन क रूपांतकालमरुता चलिताऽचलेनचलिताः कंपिताःअच लाःपर्वताः येन सः चलिताचलस्तेनचलिताचलेनेतिब हुव्रीहिः॥एवं च यथा प्रलयकालपवनेन सर्वेपि पर्वताः दोनिताः परंतु मेरुनगुब्धः तथादेवस्त्रीनिःसर्वेऽपिह रिहरादयोदेवाः दोनिताः परमेकस्त्वमेवन कुब्धति नावः।उक्तं च॥ शंजुस्वयंजुहरयो हरिणेक्षणानां, येना कियंत सततं गृहकर्मदासाः॥ वाचामगोचरचरित्रवि चित्रिताय, तस्मै नमो नगवते कुसुमायुधाय ॥२॥ भत्तेजकुंजदलने नुवि संति शूराः, केचित्प्रचंझमृगरा जवधेऽपि शक्ताः॥ किंतु ब्रवीमि वलिनां पुरतःप्रसह्य, कंदर्पदर्पदलने विरला मनुष्याः ॥२॥ विकलयति क
,
,
(५४)
लाकुशलं, हसयति शुचि पंमितं विडंबयति ॥अधरय
ति धीरपुरुषं, हणेन मकरध्वजो देवः ॥३॥ राधा पुना
तु जगदच्युतदत्तदृष्टिमथानकं विदधती दधिरिक्तलांने
॥तस्याः स्तनस्तबकलोकनलोलदृष्टि, देवोपि दोहनधि
या वृषनं निरंधन ॥४॥ एतेऽस्मन्निर्मितवृद्धप्रस्तावोक्ति
रत्नाकरात्। किंच।अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वापि वि
षया, वियोगे कोनेदस्त्यजतिन जनोयत्स्वयममून् ॥त्र
जंतः स्वातंत्र्यादतुलपरितापायमनसः, स्वयं त्यक्त्वाह्ये
तेशमसुखमनंतं विदधति ॥५॥ कृशः काणः खंजः श्रव
परहितः पुत्र विकलो,व्रणी पूय क्लिन्नः कृमिकुलशतैरा
ततनुः॥ दुधादामोजीर्णामृतमयकपालार्पितगलः, शु
नीमन्वेति श्वा हतमपि निहंत्येव मदनः॥६॥ नर्तृहरेरे
तौ॥अनमंत्राचवीमतीर्थकरतणी आण,पंचपरमेष्ठी
तणी आण चवीस तणे तेजें पंचपरमेष्ठितणे तेजें।
अहँ उत्पत्तये वाहा॥शुचिः चतुर्दिकु कायोत्सर्गेऽष्टोत्त
रशतजापे कृते स्वप्ने शुनागुनं लनते॥धनधान्यज्ञद्धि
महामहिमप्रनृतयः स्मरणानवंति ॥ सर्व जिणा
णं उहि जिणाणं परमोहि जिणाणं अणंतोहि जिणाणे
सामन्नकेवलीणं नवबकेवलीणं अजवछकेवलीणं नमः
स्वाहा ॥ बंधमोक्षणी विद्येयं ॥ १५ ॥
(५५) चौपाई॥ ॥ज्यों सुरतीय विज्रम आरंज, मन न मिग्यो तुम तौ न अचंन ॥अचल चलावै प्रलय समी र, मेरुशिखर मिगमगै न धीर ॥ १५ ॥ राग गुजरी॥ ॥ यामें कबु नहिं नाथ विचि त्र, सुररमणी मन तनक न मोल्यो, मन वच कर्म प वित्र ॥ या ॥१॥कलपंतकाल पवनथें सबही, अ चल चलै ज्यूं पत्र ॥ मेरुशिखर कबहु नहिं मोलत, देव प्रन्नु करि मित्र ॥ या० ॥२॥ १५ ॥ हवे नगवानने दीवानी उपमानी व्यर्थता कहे . निमवर्तिरपवर्जिततैलपूरः, कृत्स्नं ज गत्रयमिदं प्रकटीकरोपिगम्यो न जातु मरुतां चलिताचलानां, दीपोऽपरस्त्वम सि नाथ जगत्प्रकाशः ॥१६॥ अर्थः-( नाथ के) हे नाथ ! ( त्वं के) तमें (अपरः के) विलक्षण एवो बीजोज (जगत्प्रकाशः के) जगत्प्रकाशकरूप ( दीपः के ) दीपक (अ सि के०) बो. ते केवी रीतें लगे ? त्यां कहे . ( नि धूमवर्तिः के० ) निर्गत एटले गयो ने वेष रूप धू म्र अने वर्ति एटले कास दशारूप वाट जेथकी , क all an . 1 (३) एवा में : : महोटी महिमा जेनो एवा ना नवना बादलानो मध्य यान, करी काय एवो ठे॥१७॥ सिर अब नयनयनिगसमाह ॥ नास्तमि तैल लिए मुनीनां वा इंझा मुनीमस्तस्य दीप कांजगति सूर्यातिशायि दीपा मननश्यर्थः॥ अ (ज :: : सपनत्वं सूर्याति ः अतिशायी विशेषाधिक नेज परमान्यांतिज्ञायिमहिमा । इति कलाचिकाहिं चिदस्तं लोपन उपयासि हवा ( कंवली नदिनं सदालोकः स्यात् । रज यामनन यातीति नावः । त्वं राहुर्गम्योन। राहोःख के जामीः गम्यो प्रसनशक्यो न । राहोर्गम्यो राहुगम्य गट शव Ri ho वार 0 दी ह जति नपुटपः । सूर्यस्तु राहुगम्यो जवति यदिवा राहु दमयन्य कृष्णवर्णवात् उकृतस्य न गम्यो न तथ्यानो तीसः। त्वं सहसा युगपजागति विश्वानि स्पष्टीकरो सहरमा सूर्यख जंबुद्धीपमेव प्रकाशयति ॥ रूपति क्रियापद। कः कर्त्ता त्वाकानि कर्मताप al. "५ हाप्रजावोन।
(६१) अंनोधरोमेघस्तस्योदरं मध्यं तस्मिन् नितरां रुकन नोमहांश्चासौ प्रजावः प्रतापोयस्यासौ । अंनोधरो दरनिरुकमहाप्रनावः ॥ एवं विधानश्त्यर्थः॥ अंजोध रस्य उदरं अंनोधरोदरं इति तत्पुरुषः ॥ अंनोधरो दरे निरुकोमहांश्चासौ प्रत्नावोयस्य स अंजोधरोदर निरुकमहाप्रनावति कर्मधारयगर्नितोबहुव्रीहिः । सूर्यस्तु मेघछन्नो निस्तेजाः स्यात् ॥ अथवा अंजोध रशब्देनात्र मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलानामावर णानि गृह्यते । ततस्तैः पंचनिः श्रावरणैः न तिरोहि तो ज्ञानोद्योतो यस्य स तथेत्यर्थांतरं ॥ अतएव रवेर धिकोसीति निष्कर्षः ॥ मंत्रश्चात्र॥ ही उगांतव चरणचारीणं ही दित्ततवाणं ही तत्ततवाणं । ॐ झी पमिमापमिवन्नाणं नमः वेदिनी विद्या ॥१७॥ चौपाई॥ ॥ निपटु न लिपहु राहुकी बांह, ज ग परकास तुं है विनमांह ॥घन अनवर्तदाघ विनि वार, रवितें अधिक धरै गुन सार ॥ १७ ॥ ॥राग आशा गोमी मिश्र ॥ ॥ सूरजतें तूं अ धि कहायो, अस्ताचल तुं नहिं रे ठिपायो ॥ सू० ॥ कुमति राहुके सब नहिं श्रायो, तीनहुँ जगत सदा वाहा ॥ परविद्या , (६०) बे ( महाप्रनावः के) महोटो महिमा जेनो एवा (न के०) नश्री श्रने सूर्य तो मेघना बादलानो मध्य नाग जे मेघघटा, तेणे करी रोकाय एवो ॥१७॥ ॥ टीका ॥अथ सूर्येणौपम्यनिरासमाह ॥ नास्तमि ति ॥ हे मुनीं!मुनिषु मुनीनां वाइंसो मुनीजस्तस्य संबोधनं हे मुनिपुरंदर! त्वं लोके जगति सूर्यातिशायि महिमा । सूर्यादप्यधिकप्रनावोसि वर्तसश्त्यर्थः॥ अ सीति क्रियापदं । कः कर्त्ता त्वं । कथंजूतस्त्वं सूर्याति शायिमहिमा सूर्यस्य रवेः अतिशायी विशेषाधिक महिमा माहात्म्यं यस्य सःसूर्यातिशायिमहिमा। इति बहुव्रीहिः॥त्वं कदाचित्कर्हि चिदस्तं लोन उपयासि न प्राप्तोसि।केवली नदिनं सदालोकः स्यात् । रज न्यामस्तं न यातीति जावः । त्वं राहुर्गम्योन । राहोःख निोः गम्यो असनशक्यो न । राहोर्गम्यो राहुगम्य इति तत्पुरुषः । सूर्यस्तु राहुगम्यो नवति यदिवा राहु शब्दस्य कृष्णवर्णत्वात् कुकृतस्य न गम्यो न तच्याप्नो तीत्यर्थः॥ त्वं सहसा युगपजागति विश्वानि स्पष्टीकरो षि प्रकटीकुरुषे॥सूर्यस्तु जंबुझीपमेव प्रकाशयति ॥ स्पष्टीकरोषीति क्रियापदं। कः कर्त्ता त्वाकानि कर्मताप न्नानि जगंति त्वं अंजोधरोदरनिरुकमहाप्रनावोन । ॥
(६१) अंनोधरोमेघस्तस्योदरं मध्यं तस्मिन् नितरां रुकन नोमहांश्चासौ प्रजावः प्रतापोयस्यासौ । अंजोधरो दरनिरुकमहाप्रजावः ॥ एवं विधानइत्यर्थः॥ अंजोध रस्य उदरं अंनोधरोदरं इति तत्पुरुषः ॥ अंजोधरो दरे निरुकोमहांश्चासौ प्रनावोयस्य स अंजोधरोदर निरुद्धमहाप्रजावति कर्मधारयगर्जितोबहुव्रीहिः । सूर्यस्तु मेघछन्नो निस्तेजाः स्यात् ॥ अथवा अंजोध रशब्देनात्र मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलानामावर णानि गृह्यते । ततस्तैः पंचनिः आवरणैः न तिरोहि तो ज्ञानोद्योतो यस्य स तथेत्यर्थांतरं ॥ अतएव रवेर धिकोसीति निष्कर्षः ॥ मंत्रश्चात्र ॥ ही जगांतव चरणचारीणं ही दित्ततवाणं ही तत्ततवाणं । ॐ ही पमिमापमिवन्नाणं नमः स्वाहा ॥ परविद्या हेदिनी विद्या ॥१७॥ चौपाई॥ ॥ बिपहु न लिपहु राहुकी गंह, ज ग परकास तुं है बिनमांह ॥धन अन्वर्त्तदाघ विनि वार, रवितें अधिक धरै गुन सार ॥ १७ ॥ ॥ राग आशा गोमी मिश्र ॥ ॥ सूरजतें तूं अ धि कहायो, अस्ताचल तुं नहिं रे ठिपायो ॥ सू० ॥ कुमति राहुके सब नहिं श्रायो, तीनहुँ जगत सदा (६२) प्रगटायो।सू ॥१॥ जलधर उदर घटा न रुंधायो, जगमग तेज नामंडल गयो॥ज्ञान अनंतो रूप बनायो देव प्रजु मनमोह लगायो । सू० ॥२॥ १७ ॥ हवे विशेषे करी चंझोपमान व्यर्थ करतो बतो कहे बे. नित्योदयं दलितमोहमहांधकार, गम्यं नराहुवदनस्य न वारिदानाम् ॥ वित्रा जते तव मुखाजमनटपकांति, विद्योत यागदपूर्वशशांकबिंबम् ॥ १७ ॥ अर्थः-हे नाथ ! (तव के) तमारु ( मुखाब्ज के) मुखरूप कमल जे जे ते, (अपूर्व के) वि लक्षण एवं ( शशांक के०) चंडमा तेना (बिंब के ) बिंबरूप (वित्राजते के) शोने बे. ते केवी रीतें ? तो के तमारु मुखरूप कमल तो (नित्योदय के) निरंतर उदय पामेढुंबे अने चंबिंब जे ने तेतो निरंतर उदय थवावाj थतुं नथी. तथा वली तमारं मुखाब्ज केहबुंने ? तो के (दलितमोहम हांधकार के) मोद एटले अज्ञानरूप महोटा अं धकारने दली नाख्यो वे जेणे एवं ने अने चंद्रबिंब तेवा गुणवायूँ नथी. ते तो मात्र अंधकारनोज नाश (६३) करे . तथा वली तमारुं मुखकमल तो, कुर्बादी जे कुतर्क करनारा वादि तप (राहुवदनस्य के) राहुनुं जे सुख तेने (नगम्यं के) असवा योग्य नथी अने चंडने तो राहु, मुख ग्रसे . तथा वली तमा रुं मुखकमल तो (अनदपकांति के) अल्पकांति वायूँ नयी थतुं अने चंद्रबिंब तो अल्पकांति वायूँ पण क्यारेक थाय बे. तथा वली तमारं मुखाब्ज तो (नवारिदानां के०) मेघोने श्राबादन करवाने अशक्य बेधने चंबिंबने तो मेघावादन करवाने शक्तिमा न बे. अने तमारं मुखकमल तो (जगत् केप) त्रण जगतने (विद्योतयत् के) प्रकाश करे ने अने चंडविंब तो एक जंबुद्धीपनेज मात्र प्रकाश करे बे, माटे हे प्रनो ! अपूर्वशशांकर्विवपणुं ते तमारा मुखक मलने योग्यज ॥ १७ ॥ ॥ टीका ॥ अथ विशेषाञ्चंडोपमा निरस्यन्ना ह ॥ नित्योदयमिति ॥ हे नाथ ! तब मुखाज मुखकमलं अपूर्वशशांकविं नुतनं चंजमंडलं वित्रा जते विशेषेण शोनते इत्यर्थः ॥ विन्त्राजते इति कि यापदं मुखमेव अब्ज मुखाजं इति कर्मधारयः ॥ कथंभूतं मुखाजं? अपूर्वशशांकविंवं शशांकस्य विवं
(६४)
शशांकबिंब इति तत्पुरुषः॥ अपूर्वं च तत् शशांक
बिंबं च अपूर्वशशांकबिंबमिति कर्मधारयः ॥ कथं
जूतं अपूर्वशशांकबिंबं नित्योदयं नित्यं सदा उदयो
यस्य तत् नित्योदयं इति बहुव्रीहिः। अन्यत् शशांक
बिंब नित्योदयं न स्यात् ॥ पुनः पुनरन्युदेति ॥ पुनः
कथंनूतं दलितमोहमहाँधकारं महच्च तदंधकारं च
महांधकारं इति कर्मधारयः ततो दलितं विध्वस्तं मो
हः अज्ञानं तदेव मोहनीयकर्मैव वा महांधकारं मह
दंधकारं येन तत् दलितमोहमहांधकारं इति बहुव्री
हिः॥ अन्यच्चंबिंब तु दलितमोहमहांधकारं न स्या
त् अंधकारमेव दलयति॥ पुनः कथंभूतं ? न गम्यं ना
बादनशक्यं केषां वारिदानां मेघानां अन्यचंबिंब तु
मेघाछादनीयमेव स्यात् पुनः कथंनूतं अनदपा महती
कांतिःप्रना यस्य यस्मिन् वा तत् अनपकांति इति
वहुव्रीहिः ॥ अन्यच्चबिंबंतु तुव्यप्रनं नवति कृष्ण
पदे क्षीणतेजः स्यात् ॥ पुनः कथंचूतं जगत् जुवनं
विद्योतयत् प्रकाशयत् सकलं जगत् प्रकाशयति॥अन्य
चंदिवं तु जंबूछीपमेव प्रकाशयति ॥ पुनः कथंभूतं
न गम्यं न ग्रहणशक्यं कस्य राहुवदनस्य राहोर्वदनं
॥
4
॥ (६५) राहुवदनं तस्य राहुवदनस्य इति तत्पुरुषः। अन्यच्चंग विवं तु राहुवदनगम्यं ॥ उक्तं च ॥ श्रास्ता ताव दिगं तप्रथितसुयशसां संगतिः सजनानां, तैःसाई वैरयो गोप्यतिशयमहतीमुन्नतिं संतनोति ॥ लोके कस्याग मिष्यत्श्रुतिपथमवपुर्वक्रशेषोऽपि राहु, स्त्रैलोक्याख्या तधानोर्यदि रविशशिनोवै रितां नाकरिष्यत् ॥१॥ त्यस्मत्कृतवृद्धप्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥अत्र मंत्रः॥ ॐ झीजंघाचारणाणं ही विद्याचारणाणं ही वेनवि पित्ताणं ही श्रागासग़ामीणं नमः स्वाहा ॥ दोषनिर्नाशिनी विद्या ॥ १७ ॥ चौपाई॥ ॥ सदा उदित विदलित तम मोह, विघटित मेघ राहु अवरोह ॥तुम मुखकमल अपूरव चंद, जगतविकाशी ज्योति अमंद ॥ १७ ॥ राग सारंग मलार ॥ ॥ जिन तेरें मुख सारं ग विराजै ॥ टेक ॥ राहु वदनके गम नहिं आयो, मोह तिमिर सब नाजै री॥ जि ॥१॥ वर्पत ग रज घनाघन अंतर, नित्य उदय बवि ताजे रीति न लोकमें देव प्रनु श्रव, नानि महार निवाजेरी, थपूरवमुख शशि गजै री॥ जिप ॥२॥ १७ ॥ ॥
(६६) हवे प्रजुना मुखें पासे सूर्य, चंजमा पण निःप्रयोजनवाला , एवं देखाडे . किं शर्वरीषु शशिनान्दि विवस्वता वा, युष्मन्मुखेंउदलितेषु तमस्सु नाथ ।। निष्पन्नशालिवनशालिनि जीवलोकें, कार्य कियङलधरैर्जवनारनौः ॥२॥ अर्थः( नाथ के०) हे नाथ ! (युष्मन्मुखें के०) तमारा मुखरूप सु जे चंद्रमा तेणे (तमस्सु के) अज्ञानरूप अंधकारो ( दलितेषु के ) दलन करे बते पनी (शर्वरीषु के ) रात्रियोने विषे उद य थनारा एवा (शशिना के०) चंडमायें करीने (किं के०) शुं कार्य थवानुं जे? (वा के०) अथवा (अन्हि के०) दिवसने विषे उदय थनारा एवा (वि वस्वता के०) सूर्ये करीने (किं के०) शुं कार्य थवानुं ने? त्या दृष्टांत कहे . के जेम (निष्पन्न के०) पा केलां एवां जे (शालिवन के०) शालिनां वन, तेणें करी (शालिनि के) शोजायमान श्रयेला एवा (जी वलोके के ) मृत्युलोक तेने विषे (जलनारनप्रैः के ) जलनो जे नार तेणें करी नम्र थयेला एवा (६७) (जलधरैःके०) मेघो जे ,तेणे करी (कियत्कार्य केश) शुं प्रयोजन? अर्थात् कांड पण कार्यसिकि नहिं॥१५॥ ॥ टीका ॥ अथ नगवन्मुखेंपुरतः सूर्यचंद्रमसा वपि निःप्रयोजनावित्याह । किं शर्वरीष्विति॥हे ना थ! शर्वरीषु शशिना चंद्रेण किं न किमपि अन्हि दिवसे विवस्वता सूर्येण किं न किमपीत्यर्थः ॥ उ जयोरपि निःप्रयोजनत्वमिति नावः ॥ किं पृछायां जुगुप्सनश्त्यमरः॥केषु तमस्सु अंधकारेषु कीदृशेषु त मस्सु युष्मन्मुखेंदलितेषुत्वन्मुखचं विनाशितेषु स त्सु युष्माकं मुखं युष्मन्मुखं इति तत्पुरुषः युष्मन्मु खमेव इंसुः युष्मन्मुखेंकुरिति कर्मधारयः॥युष्मन्मुखें कुना दलितानि युष्मन्मुखेंऽदलितानि तेषु युष्मन्मुखें कुदलितेषु ॥ इति तत्पुरुषः ॥अत्र दृष्टांतः॥ जलधरै मेघः कियत्कार्य प्रयोजनंन किमपि कार्यमित्यर्थः॥ क थंजूतेमॅधै जलनारननैः जलस्य नारोजलनारः इति तत्पुरुषः ॥ जलजारेण नम्राः जलजारनम्रास्तैः जल नारननैः ॥ इति तत्पुरुषः ॥ कस्मिन् जीवलोके मर्त्य लोके कथनूते जीवलोके सति निष्पन्नशालिवनशालि नि सति परिणतकलमवनशोनमाने इति॥शालीनांव नानि शालिवनानि इति तत्पुरुपः॥ निष्पन्नानि चतानि ॥ (६७) शालिवनानि च निष्पन्नशालिवनानि इति कर्मधारयः ततोनिष्पन्नः परिपाकं प्राप्तः शालिवनैः कलमादिके दारैः शालते शोलते इत्येवंशीलः निष्पन्नशालिवन शाली तस्मिन् निष्पन्नशालिवनशालिनि ॥ इति त त्पुरुषः॥ एवं च यथा तृणवबीधान्यादिषु निष्पन्नेषु मेघाः कर्दमादिक्तेशहेतुत्वात् निष्फला एव तथा युष्म न्मुखेंना रात्रौ दिवा विध्वस्तांधकारे शैत्यसंतापका रित्वाचंबसूर्यान्यां न कोप्यर्थशति नावः॥ उक्तं च ॥ तदोजसस्तद्यशसःस्थिताविमौ वृथति चित्ते कुरुते यदा यदा ॥ तनोति नानोः परिवेषकैतवात् , तदा विधिः कंमलतां विधोरपि ॥१॥इति नैषधे ॥अत्र मंत्रः॥ ही मणपङावनाणीणं में ही सीयलेसाणं ही तेयलेसाणं ही आसीविसनावणाणं ॐ शी दि जिविसनावणाणं ही चारणजावणाणं ॐ भीम हासु मिणनावणाणं ही तेय ग्गिनिसग्गाणं नमः स्वाहा ॥ अशिवोपशामिनी विद्या ॥ १ ॥ चौपाई॥ ॥ निशि दिन शशि रविको नहिं काम, तुम मुखचंद हरै तम धाम ॥ जो सुनावतें उपजै नाज, सजल मेघ तोकों नहिं काज ॥ १५ ॥ ॥ राग मेघ मलार ॥ ॥ मुख चंदा हो तेरो नि , , (६ए) रखी हो निरखि, मुख निरखि ॥ निशि वासर कहा करि हो शशि रवि, नविचकोर चित्त हरखी हरखि ॥ मु॥१॥ सब जगको अंधेर मिटायो, नयन नीके परखी परखि ॥ महि मंगलमें धान्य निपायो, जल धर कहा करै बरखी बरखि ॥ मु॥२॥ १५ ॥ हवे ज्ञान छारायें करी अन्य देवोने तिरस्कार करतो तो कहे बे झानं यथा त्वयि विनाति कृतावकाशं, नैवं तथा हरिहरादिषु नायकेषु ॥ तेजः स्फुरन्मणिषु याति यथा महत्त्वं, नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥२०॥ अर्थः-हे नाथ ! (कृतावकाशं के ) अनंत पर्या यात्मक जे पदार्थों तेने विपे कस्यो ने अवकाश एट ले प्रकाश जेणे एवं ( ज्ञानं के) केवल ज्ञान ते ( यथा के०) जेवी रीतें (त्वयि के० ) तमारे विषे (विनाति के0 ) शोने , ( तथा के०) तेवी रीतें (नायकेषु के ) पोतपोताना शासनना स्वामी एवा ( हरिहरादिषु के० ) हरि हरादिक जे देवो ठे, तेने विपे (एवं के०) ए प्रकारनुं (न के०) नथी शोज (७०) तुं. त्या दृष्टांत कहे . के ( यथा के०) जेवी रीतें ( तेजः केप) प्रकाश जे बे, ते (स्फुरन्मणिपु के) देदीप्यमान जातिवंतमणियोने विपे ( महत्त्वं के०) गौरवताने (याति के०) पामे . (तु के०) वली (एवं के.) ए प्रकारें (किरणाकुलेपि के०) कांतियें करीने व्याप्त एटले चलकता एवा पण (काचशकले के०) काचना जे कटका तेने विपे गौरवाने (नैवं के) प्राप्त नथीज थतो. अर्थात् जेवं तमारे विषे ज्ञान , तेवू अन्यदेवोमां नयी ॥ २० ॥ ॥ टीका ॥ अथ शानछारेणान्यदेवान् तिरस्कुर्व नाह ॥ ज्ञानं यथेति ॥ हे नाथ! त्वयि त्वद्विषये यथा येन प्रकारेण ज्ञानं विनाति शोजतश्त्यर्थः ॥ वि जातीति क्रियापदं ॥ किं कर्तृ ज्ञानं । कस्मिन् त्वयि कथं यथेत्यव्ययं कथंचूतं झानं कृतावकाशं अनंत पर्यायात्मके वस्तुकृतोविहितोऽवकाशः प्रकाशोयेन तत् कृतावकाशं ॥ इति बहुव्रीहिः॥ तथा तेन प्रका रेण हरिहरा दिषु झानं न विनाति। विजातीति क्रिया पदाकिं कर्त झानं । केषु हरिहरादिषु नारायणमहादे वादिषु हरिश्च हरश्च हरिहरौ श्तरेतर इंजः॥ हरिद रौ श्रादौ येषां ते हरिहरादयस्तेषु हरिहरादिषु इति ॥ ..
(७१)
बहुव्रीहिः ॥ कथंभूतेषु हरिहरादिषु नायकेषु स्वस्व
शासनस्वामिषु क्वचित् हरिहरादिषु सुरबजेति पाठो
दृश्यते॥ तदा नैवं तु काचशकले किरणाऽकुलेपीति।
पाठ एव प्रामाणिकोझातव्यः ॥ एतावता च एव
मवधारितं त्वयि तत्त्वज्ञानमेव तेतु ह्यात्मानं झापक
त्वेन ख्यापयंतोऽपि विनंगझानिन एवेति जावः॥
त्रोपमामाह ॥ यथा तेजः प्रकाशः स्फुरन्मणिषु जा
त्यरत्नेषु महत्त्वं गौरवं याति ब्रजति तथा तु काचश
कले काचखंडे महत्त्वं न याति ॥ न प्राप्नोतीत्यर्थः॥
न यातीति क्रियापदं किं कर्तृ तेजः । किं कर्मतापन्नं
महत्त्वं केषु काचशकलेषु काचस्य शकलानि काचश
कलानि तेषु काचशकलेषु इति तत्पुरुषः॥ कथंनूतेषु
काचशकलेषु रुचाकुलेषु रुक् कांतिस्तया श्राकुलेषुनि
नरभृतेषु इति तत्पुरुषः॥उक्तं च ॥ मणि न्तु पादा
ग्रे, काचःशिरसि धार्यते॥क्रय विक्रयवेलायां, काचःका
चोमणिमणिः॥ १॥ इत्यस्महांधवपंमित शिवचंग
णिकृतलघुप्रस्तावोक्तिरत्नाकरे ॥ एवं यथा जगवति
झानं तथाऽन्यस्मिन् देवे झानं नास्तीति जावः॥पत्र
मंत्रः सूरिमंत्रएव ॥ एवं पट्सु वदयमाणेषु काव्ये
प्वपि सूरिमंत्रएव मंत्रो ज्ञातव्यः ॥ २० ॥
(२) चौपाई॥ ॥ जो सुबोध सो है तुम मांहि, हरि हरादिकमें सो नांहि ॥ जो उति माहारतनमें होई, काच खंम पावै नहिं सोश ॥ २० ॥ राग गोमी ॥ ॥ जैसो ज्ञान ॥ जैसो झान अनंत है तेरो, सकल देव हरिहर त्युं देख, निजर न आवत अनेरो॥ जैसो॥॥ जातिवंत मानिककी महिमा, पावत मूल जलेरो ॥ त्यूं नही महिमा काच शकलकी, रविकर चलक घनेरो, देव सेवक प्रन्नु केरो ॥ जै॥२॥२०॥ हवे नगवाननी निंदास्तुति कहे बे मन्ये वरं दरिदरायएव दृष्टा, दृष्टेषु ये षु हृदयं त्वयि तोषमेति ॥ किं वीदितेन नवता नुवि येन नान्यः, कश्चिन्मनोद रति नाथ नवांतरेऽपि ॥२१॥ अर्थः-( मन्ये के०) हुँ विचार करुं बुं के, (ह रिहरादयः के०) हरिहरादिक देवो जे (दृष्टाः के०) दीठा ते (वरं एव के०) सारुंज थयु. केम के ? (येषु के) जे देवो (दृष्टेषु के०) दीठे बते माझं (हृदयं के०) हृदय जे चित्त, ते (त्वयि के०) तमारे विषे तोषं के०) संतोषने (एति के ) पामे . श्रने (७३) (वीक्षितेन के०) देखेला एवा (जवता के०) तमोयें करीने (किं के) शुं थयु ? तो के ( येन केन्) जे तमारा दर्शने करीने (वि के० ) पृथ्वीने विषे ( कश्चित् के) कोई, (अन्यः के०) अन्य देव, ( नाथ के ) हे नाथ ! (जवांतरेपि के) अन्य नवने विषे पण (मनः के) मारा मनने (न हरति के) न हरण करे बे. अर्थात् अन्य देव महारा मनने विषे लावता नथी॥१॥ ॥ टीका ॥ अथ निंदास्तुतिमाह ॥ मन्ये वरमि ति ॥ अहं मन्ये वितर्कयामि ॥ हरिहरादयो देवाः दृष्टाएव विलोकिताएव वरं शोजनं येषु दृष्टेषु । स्वयि नवति दयं चित्तं तोषं संतोषं एति गलती त्यर्थः ॥ एतीति क्रियापदं । किं कर्तृ हृदयं किं क मतापन्नं तोषं । कस्मिन् त्वयि त्वहिषये । केषु सत्सु हरिहरादिषु दृष्टेषु विलोकितेषु सत्सु । एतावता तेषां विलोकनादेवावगतं तैस्तव मुजापि न न्यस्तेति नावः । हे नाथ ! नवता त्वया वीक्षितेन विलोकि तेन किं । वन्निरीक्षणलक्षणहेतुना अन्यस्त्वदन्यः कश्चित्कोऽपि देवोनुवि पृथिव्यां । मनो न हरति न संतोषमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ न हरतीति क्रियापदं (७४) कर्ता अन्यः कोपि देवः । किं कर्मतापन्नं मनः ॥ कस्मिन् नवांतरेऽपि । एकस्मात् जवात् अन्योनवो नवांतरं तस्मिन् नवांतरेऽपि।जन्मांतरेपीत्यर्थः। इति तत्पुरुषः । कस्यां नुवि । पृथिव्यां । एवं च सर्वगुण वति जवति दृष्टे अन्ये देवादिरूपाकृतिमत्वेन सह चरिसहस्रचरितत्वेन ज्ञान विकलत्वेन च न मनोह रति तेषु दृष्टेषु च त्वया मनो झियते ॥ तेन हरिह रादयोदृष्टस्तरमेव जातमिति नावः ॥ १॥ ॥ नाराच बंद ॥सराग देव देखि में जला विशेष मानिया, सरूप देखि जाहि वीतराग तूं पिलानिया। कबू न तोहि देखिकें तहां तुंही विशेषियें, मनोग चित्त चोर और नूलिहू न देखियें ॥ २१॥ ॥ राग सोरठ॥ ॥ मेरे हिये होत संतोष ॥ अब मेरे ॥ टेक ॥ तेरो मुख अरविंद निरखत, नयन अमृत पोष ॥ मे॥१॥ जली हुई अब प्रथम देखे, उर देव सदोष ॥ जनम जनमंतर न कोई, हरत मन निर्दोष ॥ मे ॥२॥ बोरि सब एक गरि आयो, घुमहि माखन घोष ॥ देव सेवक जानि जै, मोहि दीजैं मोद ॥ मे ॥३॥१॥ , (७५) हवे मातानी प्रशंसा छारायें करीने जगवछर्णन करे. स्त्रीणां शतानि शतशो जनयंति पुत्रा, नान्या सुतं त्वउपमं जननी प्रसूता॥ सर्वादिशो दधति नानिसहस्ररश्मि, प्रा च्येवदिग्जनयतिस्फुरदंशुजालम्॥२॥ अर्थः-हे नाथ!लोकने विषे (स्त्रीणाशतानि केप) स्त्रीयोना शश्कडा एटले घणी स्त्रीयो ने ते स्त्रीयो (श तशः के०) शश्कमो गमे नाना प्रकारना स्वरूप वाला एवा (पुत्रान् के०) पुत्रोने (जनयंति के० ) जन्म आपे ने खरी, परंतु (अन्या के०) बीजी (जननी के० ) माता जेने, ते ( त्वापमं के) तमारी उप मा देवाय एवा (सुतं के०) पुत्रने (न प्रसूता के) उ त्पन्न करी शकती नथी. त्या दृष्टांत कहे , के (सर्वा दिशः के०) सर्वे मली आठ दिशाजे ठे, ते (नानि के०)अश्विन्यादिक नदत्रोने (दधति के) धारण करे ने, परंतु (प्राच्येव दिक् के०) एक मात्र पूर्व दिशाज (स्फु रदंशुजालं के) देदीप्यमान ठे किरणजाल जेनां ए वो अने (सहस्र के) हजार ने ( रश्मि के ) कि रणो जेमनां एवा सूर्यने (जनयति के) उत्पन्न करे . अर्थात् जेम एक पूर्व दिशि सूर्यनी जननी ..
(७४)
कर्ता अन्यः कोपि देवः । किं कर्मतापन्नं मनः ॥
कस्मिन् नवांतरेऽपि । एकस्मात् नवात् अन्योनवो
नवांतरं तस्मिन् नवांतरेऽपि।जन्मांतरेपीत्यर्थः। इति
तत्पुरुषः । कस्यां नुवि । पृथिव्यां । एवं च सर्वगुण
वति जवति दृष्टे अन्ये देवादिरूपाकृतिमत्वेन सह
चरिसहस्रचरितत्वेन ज्ञानविकलत्वेन च न मनोह
रंति तेषु दृष्टेषु च त्वया मनो क्रियते ॥ तेन हरिह
रादयोदृष्टस्तरमेव जातमिति जावः ॥२१॥
॥ नाराच बंद ॥सराग देव देखि में जला विशेष
मानिया, सरूप देखि जाहि वीतराग तूं पिबानिया॥
कबू न तोहि देखिकें तहां तुंही विशेषियें, मनोग
चित्त चोर और नूबिहू न देखियें ॥१॥
॥ राग सोरठ॥ ॥ मेरे हिये होत संतोष ॥
अब मेरे ॥ टेक ॥ तेरो मुख अरविंद निरखत,
नयन अमृत पोष ॥ मे॥१॥ जली हुई अब प्रथम
देखे, जर देव सदोष ॥ जनम जनमंतर न कोई, हरत
मन निर्दोष ॥ मे ॥२॥ बोरि सब एक गैरि
आयो, युंम हि माखन घोष ॥ देव सेवक जानि
जै, मोहि दीजै मोद ॥ मे ॥३॥१॥
(७५)
हवे मातानी प्रशंसा धारायें करीने नगवर्णन करे.
स्त्रीणां शतानि शतशो जनयंति पुत्रा,
नान्या सुतं त्वउपमं जननी प्रसूता ॥
सर्वादिशो दधति नानिसहस्ररश्मि, प्रा
च्येव दिग्जनयतिस्फुरदंशुजालम्॥श्शा
अर्थः-हे नाथ! लोकने विषे (स्त्रीणाशतानि के०)
स्त्रीयोना शश्कडा एटले घणी स्त्रीयो बे ते स्त्रीयो (श
तशः के) शश्कमो गमे नाना प्रकारना खरूप वाला
एवा (पुत्रान् के० ) पुत्रोने ( जनयंति के० ) जन्म
आपे ने खरी, परंतु (अन्या के०) बीजी (जननी
के०) माता जे जे, ते (त्वपमं के ) तमारी उप
मा देवाय एवा (सुतं के०) पुत्रने (न प्रसूता के०) न
त्पन्न करी शकती नथी. त्या दृष्टांत कहे ठे, के (सर्वा
दिशः के०) सर्वे मली श्राप दिशाउँजे ठे, ते (नानि
के०)अश्विन्यादिक नदात्रोने (दधति के०) धारण करे
ठे, परंतु (प्राच्येवदिक केu) एक मात्र पूर्व दिशाज (स्फु
रदंशुजालं के०) देदीप्यमान के किराणजाल जेनी
वो अने ( सहन के०) दजार ( हिम के र
रणो जमना एवा सूर्यने (जनयनि
ठे. श्रर्यात जेम एक पूर्व तिमि मथनी
ए
(७६)
एक तमारीमाताजतमारासरखासुपुत्रनीजननी॥श
॥टीका॥ अथ श्रीजिनजननीप्रशंसा छारेण न
गवर्णनमाह ॥ स्त्रीणामिति ॥ हे देव ! स्त्रीणां ना
रीणा शतानि शतशः पुत्रान् सुतान् जनयंति प्रसवं
ते इत्यर्थः कानि स्त्रीणां शतानि । कान् कर्मताप
नान् पुत्रान् । कथंनूतान् पुत्रान् शतशः । परं अन्य
जननी माता त्वऽपमं त्वत्समानं सुतं पुत्रं न प्रसूता
नाजीजनदित्यर्थः॥नाजीजनदिति क्रियापदं का की
जननी । कथंनूता जननी अन्या । के कर्मतापत्रं
सुतं कथंभूतं सुतं त्वउपमं । त्वमेव उपमानं यस्यस
त्वपमस्तं त्वऊपमं इति बहुव्रीहिः॥ अत्रोपमा ।
दिशः ककुलः सर्वाः सकलाअपि नानि नक्षत्राणि द
धति धारयंति दधतीति। क्रियापदं काः कर्व्यः दिशः
कानि कर्मतापन्नानि नानि । कथंनूता दिशः सर्वाः।
नक्षत्रमृदं नं तारेत्यमरः ॥ परंतु प्राच्येव पूर्वैव
दिकू सहस्ररश्मि मार्तडं जनयति प्रसूते इत्यर्थः ॥ज
नयतीति क्रियापदं। का की प्राच्येव दिक्।कं कर्मता
पन्नं सहस्ररश्मि सहस्रं रश्मयः किरणा यस्येति स
मस्ररश्मिस्तं सहस्ररश्मि । इति बहुव्रीहिः ॥ इह तु
पिकं अधिकरश्मीनामपि सत्वात् । कथंजूतं सहस्त्र
(७७) रश्मिं स्फुरदंशुजालं स्फुरद्दीप्यमानं किरणानां जालं वृंदं यस्मिन् सः स्फुरदंशुजालस्तं स्फुरदंशुजालं इति वहुव्रीहिः ॥ जालं समूह आनाय इत्यमरः ॥ एवं च यथा प्राच्येव दिक् सूर्यजेनिका तथा त्वन्मातैव जवाशपुत्रजनिकेति जावः ॥ ॥ ॥ नाराच बंद ॥ ॥अनेक पुत्रवंतनी नितं विनी सपुत्त हे, न तो समान पुत्र और माततें प्रसूत हैं। दिसा धरंति तारका अनेक कोटि को गिनै, दिनेश तेजवंत एक पूर्वही दिशा जनै ॥ २२ ॥ राग काफी॥ ॥ वीतराग धन धन तूं, धन मारु देवी माता॥ जायो पुत्ररतन तूं, त्रिजुवन विख्या ता ॥वी ॥१॥ लाख गमै नारी नली, लाख पुत्र प्रसूता ॥ तो सम और न खलकमें, जन्म्या नहिं पूता ॥ वी० ॥२॥ श्रागै दिशे ग्रहगन धरे, सहस किरनन राता ॥ उदय होत पूरव दिशा,देवप्रजुगुण गातां ॥ वि० ॥३॥ १२ ॥ हवे प्रजुनी परमपुरुषत्वें करीने स्तुति करे ते. त्वामामनंति मुनयः परमं पुमांस, मादि त्यवर्णममलं तमसः पुरस्तात् ॥ त्वामेव (30) सम्यगुपलच्य जयंति मृत्युं नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनींऽपंथाः॥२३॥ अर्थः(मुनींड के०) हे मुनीं! जे (मुनयः के०) महर्षि एवा साधु जनो बे, ते (त्वां के) तमोने (त मसः केए) अंधकार रूप पुरित, तेनी (पुरस्तात् के) आगल (आदित्य के) सूर्यना सरखा (वर्णं के) कांतिवाला एवा अने रागढेष रहितपणे करीने (श्र मलं के०) निर्मल (परमंपुमांसं के) परम पुमान् ए टले निःकर्म सिद्ध एवाने (आमनंति के) कहे बे. तथा (त्वामेव के०) तमोने (सम्यक् केप) रूडे प्र कारें (उपलच्य के) निश्चयत्वें करी जाणीने, ते मह र्षियो (मृत्यु के०) मृत्युने (जयंति के०) जीते जे माटे (अन्यः के०) बीजो कोश (शिवः केप) निरु पजव एवो ( शिवपदस्य के) मोक्षपदनो (पंथाः के) मार्ग', (न के ) नश्री ॥ २३ ॥ ॥ टीका ॥ अथ परम पुंस्त्वेन स्तुतिमाह ॥ त्वा मामनंतीति॥हे मुनीं ! मुनिवासव ! मुनयोमह यस्त्वां परमं प्रकृष्टं पुमांसं पुरुषं परमपुरुषमित्य : ॥आमनंतीत्यर्थः ॥ श्रामनंतीति क्रियापदं (ए) के कर्तारः मुनयः । कं कर्मतापन्नं त्वां कथंनूतं त्वां परमं पुमांसं परमपुंस्त्वं वाह्याभ्यंतरपुंसोरपेक्ष्या वा ह्यः पुमान् कायः औदारिका दिः आंतरः पुमा न् सकर्मा जीवः परमः पुमान् निःकर्मा सानंतचतु एकः सिधएवावसेयः ॥ अणानिहणा सिझा इत्या चार्यमपि अष्टव्यं ॥ मुनयस्त्वां तमसः पुरस्तात् । आ दित्यवर्ण अहिमकरस्वरूपं श्रामनंति । आदित्यस्ये व वर्णो यस्य स आदित्यवर्णस्तं आदित्यवर्ण मिति बहुव्रीहिः कथंनूतं त्वां अमलं निर्मलं । रागद्वेषमल रहितत्वात्॥ नाथ! बुधः त्वामेव सम्यक् उपलक्ष्य प्राप्य मृत्युं जयंति स्फेटयंति ॥ त्वामेव मृत्युजयमा मनंतीत्यर्थः॥ हे देव ! शिवपदस्य मोदस्य पंथाः। अ न्यःशिवो निरुपनवो न ॥ एतावता मुनयस्त्वामेव शिवं मोक्षपंथानं श्रामनंतीत्यर्थः॥ अत्र मंत्रः ॥ जूं सः मृत्युंजयाय नमः इति मृत्युंजयरदा ॥२३॥ ॥ नाराच ठंद॥ ॥ पुरान हो पुमान हो पुनीत पुण्यवान हो, कहे मुनीश अंधकार नाशकों सुत्नान दो। महंत तोहि जानिके न होये वस्स कालके, न और मोख मोद पंथ देव तोहि टालकें ॥ २३ ॥ ॥राग सामेरी ॥ मुनीसर परम पुरुष तोहि ॥
(७०) मान्यो । निर्मल तेज फलामल सोहत, सूर समान बखान्यो ॥ मु० ॥१॥तुमहीनूं जिन ध्यान लगायो, परमातम पहिचान्यो ॥ मरवेको जय तिनहीं जी त्यो, शिवमारग तुम जान्यो ॥ मु॥२॥ ३ ॥ हवे सर्व देवने नामें करीने जिनने स्तवे . त्वामव्ययं विजुमचिंत्यमसंख्यमाद्यं, ब्र माणमीश्वरमनंतमनंगकेतुम् ॥ योगी श्वरं विदीतयोगमनेकमेकं, ज्ञानस्वरू पममलं प्रवदंति संतः॥२४॥ अर्थः-दे प्रनो ! (त्वां के०) तमोने (संतः के०) संत पुरुषो जे , ते (प्रवदंति केण) कहे जे. शुं कहे बे? तो के तमें १ (अव्ययं के) दय रहित बो एटले सदा स्थिरैकखनावी बो. वलो २ ( विलु के) परम ऐश्वर्यै करीने विशेषे शोजो बो, अथवा कर्मोन्मूलन समर्थ बो. ३ (अचिंत्यं के ) चिंतवन यश् शके नहीं एवा महिमावंत बो अथवा तमारं स्वरूप को श्थी कलाय नहीं एवा डो. ४ (असंख्यं के) गु णोनी संख्या रहित बो, एटले तमारा गुणोनी संख्या शके नहीं एवा गे. अथवा संख्य एटले युक
,
(१)
ते जेने (अ के० ) नथी एवा ठो. ५ (श्राद्यं के०)
लोकसृष्टिना हेतुपणायें करी आयमांगे, अथवा
आद्य तीर्थंकर ठगे. अथवा पंच परमेष्टीमध्ये श्रा
द्य ठो. ६ (ब्रह्माणं के० ) अनंत आनंदें करी सर्व
थकी यधिक वृशिवाला गे माटें ब्रह्म बो, निवृत्ति
रूप ठो. ७ (ईश्वरं के ) ईश्वरशील गे, सर्व दे
वना ईश्वर ठो. ७ (अनंतं के०) अनंत ज्ञानदर्शन
ना योगयी अनंत ठो अथवा अंत रहित ठगे. ए (अ
नंगकेतुं के०) कामदेवने दवा पणायें करीने केतु ठगे
एटले जेम जगतूनो नाश करवाने केतु जे पूंठमीयो
तारो ते जेम कारणभूत ठे, तेम तमें पण कंदर्पनो
नाश करवाने कारणनूत ठो. १० (योगीश्वरं के०)
योगी एटले मन, वचन अने कायारूप व्यापारने जी
तनारा एवा जे सामान्य केवली तेना ईश्वर ठो. ११
(विदितयोगं के) विदित एटले हात ठे, अवगत
वे झान. दर्शन, चारित्ररूप योग
हस्तामलकवत्
ने. अथवा झानी पुरुपोयें तमारायकी अष्टविध
योग जाएयो ठे एवा ठो, तथा १५ (श्रने के०)
झाने करी सर्वगत होवाची सर्वत्र व्यापकत्व ठो माटें
पर्यायथी अनेक ठो. १३ (एकं के) अद्वितीय
जे
(२) उत्तमोत्तम बो अथवा जीवव्यापदायें अव्यथकी एक बो अने अनन्यखरूपपणुं ने माटें १४ (ज्ञान खरूपं के ) दायिक केवलझानस्वरूपत्व ले मात्रै दायिकखरूपी बो. १५ (अमलं के) अष्टादश दो षरूप पापमल रहित बगे ॥ २४ ॥ ॥टीका॥ अथ सर्वदेवनाम्ना जिनं स्तौति ॥ त्वा मव्ययमिति ॥संतः सत्पुरुषाः त्वां प्रवदंति कथयंती त्यर्थः॥प्रवदंतीति क्रियायाःप्रतिपदं संबंधः प्रवदंती ति क्रियापदं। के कर्तारःसंतः। के कर्मतापन्नं त्वां नवं तं। कथंनूतं त्वां श्रव्ययं।न व्येति चयापचयं न गलती त्यव्ययस्तं अव्ययं सदा स्थिरैकवनावमित्यर्थः ॥ पुनः कथंनूतं विछं। विनाति शोजते परमैश्वर्येण विनवति कर्मोन्मूलनसमर्थोजवतीति वा विजुस्तं विछं ।पुनःक थंभूतं अचिंत्यं चिंतयितुमशक्यं अचिंत्यं । अनाकलनी यस्वरूपमित्यर्थः॥ पुनः कीदृशं असंख्यं नास्ति संख्या गुणानां यस्य स असंख्यस्तं असंख्यं इति बहुव्रीहिः॥ नास्ति संख्यं युवं यस्येत्यर्थातरं वा मृधमास्कंदनं सं ख्यं समीकं सांपरायिकमित्यमरः ॥ पुनः कीदृशं आयं आदौ नवं श्राद्यं लोकव्यवहारसृष्टिहेतुत्वातु अथवा पंचपरमेष्ठिषु अर्हतः श्राद्यतया आद्यं प्रथमं यझा च -
..
(३)
तुविशतिजिनेपु याद्यं प्रथमतीर्थकर मित्यर्थः । पुनः
कथनूतं ब्रह्माणं ब्रह्मनिवृत्तिरिति हेमः ॥ पुनः कथंनू
तं ईश्वरं सर्वदेवेषु इशितुं शीलमस्येति ईश्वरस्तं ईश्व
रे। पुनः कथंनूतं अनंतं अनंतज्ञानदर्शनयोगादनंतं
यहा न अंतोविनाशो यस्य स अनंतस्तमनंतं श्रविन
श्वरं ॥इति बहुव्रीहिः॥ पुनः कथंनूतं अनंगकेतुं अनं
गःकामदेवस्तस्य केतुरिव केतुः अनंगकेतुरिति कर्म
धारयः॥ यथा केतुरुदितो जगतःक्ष्यहेतुस्तथात्वमपि
कंदर्पश्यहेतुरेवोदितोऽस्तीति नावः ॥ पुनः कथं नूतं
योगीश्वरं योगिनःसामान्यकेवलिनस्तेषां सामान्यत्वा
तू ॥ यथवा योगिनो मनोवचनकायव्यापारजेतारस्ते
पां शिःईश्वर स्वामी स तथोक्तस्तं योगीश्वरं योगिनां
ईश्वरोयोगीश्वरस्तं योगीश्वरं इति तत्पुरुषःकथनू
तं विदितयोगं विदितोऽवगतज्ञानदर्शतचारित्ररूपो
योगोयेनयमाविदितोयोगोयमाचष्टविधो ध्यानवहिर्य
स्मात् स विदितयोगस्तं विदितयोगं इति बहुव्रीहिः॥
यदि वाविशेपेण दितः खंमितोयोगो जीवेन सह कर्म
बंधोयेन इत्यर्थातरं पुनःकयंनूनं अनेकं न एकाअनेक
स्तं अनेक सर्वत्र व्याप्य स्थितत्वात् पर्यापेदया च श्र
नेकं अनेकवरूपं पुनः कथंभूतं एक थहिनीयं श्रन
(४) न्यखरूपत्वात् अथवा अव्यापेक्षया सिझनामने के षामेकत्रावस्थानादेकमित्यर्थः ॥ पुनः कथंजूतं ज्ञान खरूपं ज्ञानं दायिकं केवलं तदेव स्वरूपं यस्य स ज्ञा नखरूपस्तं ज्ञानस्वरूपं इति बहुव्रीहिः । सर्वकर्मद याच्चिजूपमित्यर्थः पुनः कथंनूतं अमलं न विद्यते म लः पापं विड़ वा यस्य स अमलोनिर्मलस्तं अमलं शति बहुव्रीहिः॥मलोऽस्त्रीपापविट्रकिट्टे इत्यमरः॥ अ त्र प्रतिपदंमुनयस्त्वामामनंतीति क्रियादेपः कर्तव्य इति प्रागेवोक्तं एतानि पंचदश विशेषणानि परदर्श नेषु तद्देवानिधानत्वेन प्रसिद्धानि ज्ञेयानि ॥२४॥ ॥नाराच बंद॥ ॥ अनंत तित्य चित्तकी अगम्य रम्य आदि हो, असंख्य सर्व व्यापि ब्रह्म विष्णु हो अनादि हो ॥ महेश कामकेतु जोग ईश जोग जान हो, अनेक एक ज्ञानरूप शुद्ध संत मान हो ॥२॥ ॥राग गोमी॥ ॥ ज्ञान स्वरूपी संत कहावे ॥ तुंही ब्रह्मा तुंही ईश्वर, योगीश्वर जगदीश सुहावे ॥ ज्ञा॥१॥ अव्यय अविनाशी तुं असंख्य, आदि अनं त अचिंत्य धरावे ॥एक अनेक अलख अगोचर, अंग अनंग सही तुंहरावे॥झा॥२॥ तीन जुवनमें तूंही (५) देवा,लोकालोक सदा दरसावै ॥ निर्मल ध्यान समाधि जगावे, परम दशा सोई आतम पावै ॥ज्ञा॥३॥५॥ हवे बीजो अर्थ करी वीजा देवने नामें जिननी स्तुति करे . बुइस्त्वमेव विवुधार्चितवुध्विोधा, त्वं शं करोसि नुवनत्रयशंकरत्वात् ॥धातासि धीर शिवमार्गविधेविधानात्, व्यक्तं त्व मेव नगवन्! पुरुषोत्तमोऽसि ॥२५॥ यर्थः-हे नाथ ! (विबुधार्चितबुद्धिबोधात् के०) देवनाउंय अर्चित एटले पूजित कस्यो वे केवलझान नो बोध मनो माटें ( त्वमेव के ) तमेज (बुद्धः के०) चुरू देवता ठो. एटले ज्ञाततत्वी ठो. तथा (लु वनत्रयशंकरत्वात् के०) त्रण तुबनने सुखना करनार होयाची ( त्वं के) तमे (शंकरोसि के० ) शंकर देवता ठो. प्यन्यपक्षमा जे शंकर देवता . ते तो न अ. कपाली, नैरव, संहारक तेणे करीने ते यथार्थना मा शंकर नथी. तथा (धीर क ) हे धीर तमंज (शिवमार्ग के० ) मोदामार्ग तेनो ( विधः के (७६) रत्नत्रययोगरूप क्रिया तेना ( विधानातू के) निः पादन करवाथकी (धाता के) विधाता एटले सं पन्न (असि के) बो. अर्थात् तमेंज ब्रह्मदेव बो, अन्य पदमां जे ब्रह्मा ने ते तो जम बे, अने तेणें तो वेदोपदेशथकी नरकपथ उघाड्यो बे माडे यथार्थ ते ब्रह्मा नथी. वली (नगवन् के०) हे जगवन् ! ( त्वमेव के ) तमेंज ( व्यक्तं के) प्रगटपणे (पु रुषोत्तमः के ) पुरुषोत्तम ते नारायण देव, ( असि के) बो. अन्य पदमा जे पुरुषोत्तम कृष्ण बे, ते तो सर्वत्र कपटवशथकीयथार्थपुरुषोत्तसनथी॥२५॥ ॥ टीका ॥ अथार्थांतरकरणेनान्यदेवनाम्नां जि नं स्तुवन्नाह ॥ बुद्धस्त्वमिति ॥ हे नाथ! त्वं एव बुद्धः असि वर्त्तसे असीतिक्रियापदं कः कर्त्ता त्वं । क थंचूतस्त्वं बुद्धः शाततत्त्वः। कस्मात् विबुधार्चितबुद्धि बोधात् विबुधैः गणधरैः देवैर्वा अर्चितः पूजितोबु केः केवलज्ञानस्य बोधो वस्तुस्तोमपरिछेदो यस्य स विबुधार्चितबुद्धिबोधस्तस्मात् विबुधार्चितबुद्धिबोधात् इति बहुव्रीहिः। पके बुद्धः सप्तानामन्यतमः सुगतःके वलझानानावेन ज्ञाततत्त्वोनास्तीति नावः ॥देनाथ ! त्वं एव शंकरोसि । असीति क्रियापई। कः कर्त्ता त्वं (13) कनृतस्त्वं शंकरः कस्मात् जुवनत्रयशंकरत्वात् नु वन त्रयस्य जग बितयस्य शंकरत्वात् सुखकारित्वात् नुवनानां त्रयं जुवनत्रयं इति तत्पुरुपः । जुधनत्रयस्य शं मुग्वं करोतीति जुवनत्रयशंकरस्तस्य नावस्तत्त्वं त स्मात् जुवनत्रयशंकरत्वात् । इति तत्पुरुषः ॥ पकेशं करोमहादेवः सतु कपाली नग्नोनेरवः संहारकः तेन यथार्थनामा शंकरोनास्तीति नावः॥हेधीर धियं बुकिं राति ददातीति धीरस्तस्य संवोधनं हे धीर! धाता त्वं असि कस्मात् निःपादनात् कस्य शिवमार्ग विधेः। शि वन्य मोक्षस्य मार्गः पंथाः । तस्य विधिः रत्नत्रयरूप योगन्तस्येति तत्पुम्पः एतावता मोक्षमार्ग विधेविधा नात त्वमेव धातासीत्यार्थ संपन्नः। पदे धाता ब्रह्मा सतु जडोवेदोपदेशान्नरकपथमुदजीवटत्तेन शिवमार्ग विधे विधायकोनास्तीतिलावालगवन्! त्वमेव व्यक्तं स्प टं पुम्पोत्तमः असि पुरुपे उत्तमः पुरुषोत्तमइति तत्पु र.पः पदो पुरुपोत्तमः कृष्णः सतु सर्वत्र कपटप्रकटनात् यपार्था पुरपोत्तमतां न धने इति नावः ॥ २४ ॥ ॥ नाराच छंद ॥ ॥ तुंही जिनेश बुझ हो नुबु सिके प्रमानते. तुंही जिना शंकरो जगवी वि धानते ॥ तुंदी विधात हे सही नुमोदापंथ धारतें, (1) नरोत्तमो तुंही प्रसिझ अर्थके विचारतें ॥२५॥ ॥ श्री राग ॥ ॥ धन धन पुरुषोत्तम तुम शर णं, बुद्धि बोध बुद्ध कहायो, तीन जुवन शंकर सु ख करणं ॥ ध ॥ १॥ धाता शिवमारग दर्शनतें, परम पुरुष पातक हरणं ॥ मरुदेवानंदन जग वंद न, देव प्रज्नु सेवक जकरणं ॥ नवजलनिधि तारण तरणं ॥ध ॥ ॥२५॥ हवे वली फरीने जिनने नमस्कार करतोबतो कहे . तुभ्यं नमस्त्रिजुवनार्तिहराय नाथ, तुन्यं नमः दितितलामतनूषणाय ॥ तुन्य नमस्त्रिजगतः परमेश्वराय, तुभ्यं नमो जिन नवोदधिशोषणाय ॥२६॥ अर्थः-(नाथ के ) हे नाथ ! (त्रिजुवनार्तिह राय के ) त्रण जुवननी अर्ति जे पीमा तेने हर एण करनारा एवा (तुज्यं के०) तमोने (नमः के नमस्कार हो. तथा (क्षितितल के०) पृथिवीतल ते ने विषे (अमल के) निर्मल (जूषणाय के) अ लंकाररूप बगे अथवा पृथिवीतल जे पाताल अने अमल जे स्वर्ग तेना नूषणरूप एवा (तुन्यं के) है।
(ए) तमोने (नमः के०) नमस्कार हो. तथा (त्रिजगतः के ) त्रण जगतना ( परमेश्वराय के०) प्रकृष्ट प्रनु एया (तुभ्यं के०) तमोने ( नमः के0) नमस्कार हो. तथा (जिन के०) हे श्रीवीतराग ! (नवोदधि के०) संसाररुप समुन, तेने (शोपणाय के०) शोषण करनारा एवा (तुच्यं के ) तमोने (नमः के०) नम स्कार हो. यहींयां तुभ्यं ए एक वचन ग्रहण करडं वे ते सर्व अन्य देवोना निषेध सूचनार्थ कमु ते ॥६॥ ॥ टीका ॥ अथ पुनर्जिनं नमन्नाह ॥ तुभ्यं नम तिाहे नाथ ! हे योगदेमकारिन् तुज्यं लवते नमः न मस्कारोस्तु ॥ तुल्यमित्यत्रेकवचनग्रहणेन समस्तान्य देवस्य निषेधः सूचितः ॥ कथंभूताय तुन्न्यं त्रिजुवना तिदराय निजगत्पीमाविनाशकाय त्रयाणां जुवनानां समादार सिजुवनं इति हिगुः ॥ त्रिनुवनस्य अतिः पीमा विजुवनातिः इति तत्पुरुपः त्रिनुवनाति हर तीति विनुवनानिहरः। तस्मै बिजुवनातिहराय इति तत्पुरुषः ॥ अतिः पीमाधनुष्कोव्यो रित्वमरः ॥ हे ना पतुन्यं नमःकचंताय तुन्न्यं क्षितितलामलनूपणाप जगतीतलानालंकारयेत्यर्थः॥अमलं च तत् चश्चमतपणं प्रति कर्मधारयः। क्षितितलस्य (ए) षणं दितितलामलनूषणं तस्मै क्षितितलामलनूषणा य इति तत्पुरुषः।अथवा क्षितिः तलं पातालं अमलं वर्ग:ततःक्षितिश्च तलं च असलं च क्षितितलामलानी ति इतरेतरहंछः॥तेषां नूषणाय इत्यर्थातरं । हे जिन! तुभ्यं नमः कथंनूताय तुन्यं परमेश्वराय परमश्चासौई श्वरश्च परमेश्वरस्तस्मै परमेश्वराय इति कर्मधारयः॥ कस्य त्रिजगतःत्रयाणां जगतां समाहार स्त्रिजगत्तस्य त्रिजगतः। इति द्विगुः॥ हे जिन ! तुभ्यं नमः कथंनू ताय तुच्यं नवोदधिशोषणाय संसारसमुद्धशोषकायेत्य र्थः॥नवएव उदधिनवोदधिरिति कर्मधारयः । नवो दधेः शोषणं यस्मिन्निति नवोदधिशोषणस्तस्मै नवोद धिशोषणाय इति बहुव्रीहिःअत्र षष्ठीस्थाने नमःशब्द योगाचतुर्थी॥श्राहुश्च ॥ नमःस्वस्ति वाहा स्वधाऽलं व षट् योगे चतुर्थीति कौमाराः ॥ अत्र मंत्रः॥ ॐ श्री श्री क्वी महालक्ष्म्यै नमःसुरनिसद्यस्कं चंपका दिपीत पुष्पैर्लदजापासिकिउक्तं च ॥ आदौ प्रणवस्ततःश्री च, ही ती कामादरं ततः ॥ महालदम्यै नमश्चांते, मंत्रोलदस्यादशादरः ॥ १॥ इत्यागमशास्त्रे ॥२६॥ ॥नाराच बंद ॥ ॥ नमो करौं जिनेश तोहि आ पदा निवार हो, नमो करौं सुनूरि नूमि लोकके सिंगार ॥ ॥
. (ए?) हो॥ नमो करों जवाब्धि नीरराशिशोप हेतु हो, नमो करी महेश तोहि मोक्षपंथ देतु हो ॥ १ ॥ २६ ॥ ॥श्री राग ॥ ॥ तुमही नमो नमो तुमही नमो नमो, तीन जुवन पीडाहर स्वामी, नूतल निर्मल नूपण समो। तु०॥१॥ तीन जगतके ठाकुर तुमही, नवजल निधि शोपण निमसो॥देव विजय प्रनु जगहितकारी, नवि मन मंदिरमांहि रमो ॥ तु ॥२॥ २६ ॥ हवे निंदास्तुति कहे . कोविस्मयोऽत्र यदि नाम गुणैरशेपे, स्त्वं संश्रितो निरवकाशतया मुनीश ॥ दोषे रूपात्तविविधाश्रयजातगः, स्वप्नांतरेपि न कदाचिदपीदितोसि ॥ ॥ अर्थः-(मुनीश के०) हे मुनियोना ईश्वर ! ( नाम के.०) नाम ए पद जे . ते कोमलामंत्रणमां ठे. (य दि.० ) यदि शब्द अंगीकारार्थमा ठे. (त्वं के०) तमें (अशेपः के०) लमत्र एवा (गुणः के०) गुणाचं करी (निरवकाशतया क.०) निरंनरपणे (नंधिनः के०) र प्रकारे थाश्रय कागला वो. (यत्र के0) एने चिपे ( कोविन्मयः के.0 ) झुंयाधर्य ? अर्थात् का (ए) हिं नहीं. अने (उपात्त के) ग्रहण करेला एवा जे (विविधाश्रय के) विविध आश्रयो, तेमणे करीने (जात के) उत्पन्न थया एवा (गर्वैः के०) गर्वरूपजे अवगुण तेना (दोषैः के०) दोषोयें करीने सहित एवा जनोयें तमो (स्वप्नांतरेपि के०) स्वप्नांत रने विषे पण ( कदाचिदपि के० ) क्यारे पण (नई दितोसि के) जोयेला नथी॥ ७ ॥ ॥ टीका॥अथ निंदास्तुतिमाह ॥ कोविस्मयेति॥ हे मुनीश! हे सुनिनायक ! नामेति कोमलामंत्रणे य दि त्वमशेषैः समस्तैर्गुणैः संश्रितः । सम्यक् प्रकारेण श्राश्रितः । अत्र को विस्मयः ॥ अस्मिन् किमाश्चर्य मित्यर्थ ॥ संश्रित इति क्रियापदं काकर्ता त्वं । कथं नूतस्त्वं संश्रितः कैः गुणैः कथंजूतैर्गुणैः अशेषैः । न विद्यते शेषो येषु ते अशेषास्तैः अशेषैरिति बहु ब्रीहिः । कया निरवकाशतया निर्गतः अवकाशः अं तरालनागो यस्मिन् तस्य नावस्तत्ता तया निरवकाश तयेति बहुव्रीहिः ॥ पुरुषांतरानवस्थानतया नैरंतर्ये णेत्यर्थः ॥ तदन्यावस्थानस्थालानात्वमेवाश्रित इति जावः॥ यदि च त्वं दोषैः दूषणैः स्वप्नांतरेपि स्वप्न मध्ये पि कदाचिदपि कस्मिंश्चिदपि काले न इक्षितोसि ..
(ए३)
न दृष्टोसि अत्रापि को विस्मयः । विस्मयोद्भुतमाश्चर्य
मित्यमरः ॥ असीति क्रियापदं कः कर्त्ता त्वं कथंचूत
रत्वं नेक्षितः केः दोपेः । कस्मिन् स्वप्तांतरेपि एक
स्मात् स्वप्नात् थन्यः स्वतः स्वप्नांतरं तस्मिन् स्वप्नां
तरे इति तत्पुरुषः ॥ कथंनृतैः दोपेः उपात्त विविधा
श्रयजातगर्वेः संग्राप्तानेकाश्रयोत्पन्नानिमानैः विविधा
च ते याश्रयाश्च विविधाश्रयाः इति कर्मधारयः । उपा
ताश्च ते विविधाश्रयाश्च उपात्त विविधाश्रयाः । इति
कर्मधारयः ॥ ततः नपातःविविधः अस्मादृशाद्याश्रये
तिःवयं सर्वजनाश्रयाः गुणारतुस्तोकजनाश्रयाएवेति
सपोगों येपां ते उपात्तविविधाश्रयजातगस्तिः नपा
तविविधाश्रयजातग रिति बहुव्रीहिः॥त्वदतिरिक्ता
नेकायलानादिनि नावः॥नामप्राकाश्यसंन्नाव्यको
धोपगमकुरननइत्यमरः॥ पूर्व संपूर्णमंमलेति काव्ये गु
पानां भिनुवनव्यापकत्वं कीनिहारेणोक्तं । सांप्रतं
संदंगाश्रयाएव गुणाति न विरोधोनावनीयः॥ यत्र
मंजः ॥ नमो इपजाय मृत्युंजयाय सर्वजीवशर
पाय परमाणे अष्टमदामा निदायसहिताय नागन
यावांकराय सर्वां निकाय मम शियं कुर
:
- (ए) स्वाहा ॥ एकविंशतिवारस्मरणात् कुसोपवनाशोवां बितलानश्च लवति ॥२७॥ चौपाई॥ ॥ तुम जिनवर पूरन गुन नरे, दोष गर्व करि तव परिहरे, और देव गन आश्रय पाय, स्वप्न न देखे तुम फिर आय ॥२७॥ ॥ राग कल्याण ॥ ॥ अचरिज कहा कहौं हां मेरे री, और गैर विन फिर फिर आवत, सब गुण आश् नस्यो तन तेरे री॥ अ॥१॥ गैर गैर अव गुण सब पाई,जात गर्व जयेमानु जरेरी ॥स्वप्नांतर तुं कबहुं न देख्यो,देवप्रजु देखी दिल ठरे री॥अाशा हवे केटलाएक प्रातिहार्यने प्रगट करतो जिननी स्तुति करे बे. उच्चैरशोकतरुसंश्रितमुन्मयूख, मानाति रूपममलं नवतोनितांतम् ॥ स्पष्टोल्ल सत्किरणमस्ततमोवितानं, बिंबं रवेरि व पयोधरपार्श्ववर्ति ॥ २ ॥ अर्थः-हे जिन ! आठ प्रातिहार्यमांहेलो प्रथम प्रातिहार्य (उच्चैरशोकतरु के० ) प्रजुना अंगथकी बार गुणो उंचो एवो जे अशोक वृद तेने विषे (सं
(एए)
श्रिनं के० ) याश्रय करीने रेहेढुं अर्थात् अशोकने
नीचे बेठेला ठो ते समयें (उन्मयूखं के ) जंचां
से अधिक वे मयूख एटले किरणो जेनां एवं (नव
तः के० ) तमाम (रूपं के०) शरीर ते (नितांतं के०)
थत्यंत (यमलं के०) निर्मल (आनाति के०) शोने
ठ. त्या दृष्टांत कहे ठे, (स्पष्टोलसत्किरणं के०)
प्रगट उंचां गयेला ठे किरणो जेनां एवं (रवेः के)
सूर्य जे तेनुं (वियं के०) विंव जे ते. ते ( पयोधर के)
मेघ.तेना (पार्श्ववत्ति के०) पार्श्वमां वर्ति एटले पालें
रगुं पकुं: (श्व के० ) जेम होय नहिं ? एटले जेम
सूर्य पोताना प्रकाशित किरणो वडे करीने (यन्तनमो
विनानं के०) अंधकारना समृदने अस्त करी नाव।
ने एटले नाश करीने शोनाने पाम ले. तेम नमें व्य
शोकमृदानी नीचे बैठायका शोनाने पामो ठो॥२७
॥टीका ।। अथ कियत्प्रानिहार्यप्रकटनर्जिनं मनुव
शाद ।। उरिनि। हे जिन! नवनम्नव रुपं नितांन नि
तसं यानाति शोनते इत्यर्थः ॥थानानी नि क्रियापदं
किं कर्तृ स्पं कम्य जवनः । कथंजतं रूपं उचरशोक
तरसंश्रितं उचर्जिनांगाइहादश गुणोचायः अझोकन
सफेखिदास्तन्मिन्संश्निनंथाधिनं या ...
॥
,
,
(ए६)
धःस्थितमित्यर्थः॥केवलज्ञानोत्पत्त्यनंतरं समवसरणो
ऽशोकस्य नगवडुपरि सदा विद्यमानत्वात् तत्र कंके
लिः श्रीमहावीरस्य छात्रिंशानुरुतिः ॥ शेषाणां वृष
नादिपार्श्वनाथपर्यंताना त्रयोविंशतितीर्थकृतामपिनि
जनिजदेहमानात् छादश गुणः ॥ उक्तं च ॥ उसन
स्स तिन्निगाज य, बत्तीस धणूणि वझमाणस्स ॥ सेस
जिणाणमसोजे,सरीर बारस गुणो उ ॥१॥ ननु महा
वीरस्य स्वशरीरात् द्वादशगुणोऽशोकपादयः प्रतिपाद्य
ते यमुक्तमावश्यकचूर्णौ ॥ श्रीमहावीरसमवसरण प्र
स्ताः असोगवरपायवं जिण, उच्चत्ता बारस गुण स
कोविजवत्तितत्कथसिदसुपपद्यतति ॥ अत्रोच्यते ॥
केवलस्यैवाशोकस्य तत्र मानमुक्तं ॥श्ह तु शालवृक्षस
हितस्य ततोपि केवलो हादशगुणएव ॥ सच सप्तइस्त
मानश्रीमहावीरशरीरात् छादशगुणःकृतः सन्नेकविंश
तिर्धनूंषि नवति॥शालवृदोऽप्येकादशधनुः प्रमाणस्त
तोमिलितानि छात्रिंशझनूषि युज्यंते इति संप्रदायः॥
समवायांगेऽपि॥वत्तीस धणुयश्चेश्य, रुरकोज वझमा
एस्सानिच्चोउँ गोअमोअजहन्नोसाल रुकेणं॥१॥इति
प्रोक्तमस्ति ॥कथंभूतं रूपं उन्मयूखं उत् ऊर्ध्वं मयूखा
मरीचयोयस्य तत् उन्मयूखं इति वहुंब्रीहिः ॥ पुनः
॥राग नद॥ ॥यति ऊंचाहो अति ऊंचो. तेगे (ए) कनृतं श्रमलं न विद्यते मलः पंकोयन्मिन् तत् श्र मलं इति वदुव्रीहिः ॥ लगवदेहस्य मलोझितत्वा तू किमिव रवेः सूर्यस्य विवमिव मंगल मिव यथारवे विवं नितांतं थानाति । कथंनूतं विवं । पयोधरपार्श्व वर्ति पयोधरस्य मेघस्य पार्श्वे समीपे वर्ततश्त्येवं शी लं पयोधरपार्श्ववतिइति तत्पुरुषः ॥ मेघसमीपव तमानमित्यर्थः ॥ पुनः कथंनूतं स्पष्टोक्षसत्किरणं स्प याव्यक्ताः उससंतः जबसमानाः किरणारश्मयोयस्य तत् स्पष्टोलसत्किरणं इति वदुव्रीहिः ॥ पुनः कथंजू तं यस्ततमोवितानं अस्तं विदितं तमसां अंधकारा रणां वितानं वृंदं येन तत् अस्ततमोवितानं इति वह प्रीहिः ऋतुविस्तारयोरस्त्रीवितानं त्रिपु तुठके इत्य मरः ॥ एवं चात्र कंकेलिपार्श्ववर्तिनगवठपुर्मेधपाचव नितरणिविंवं तयोः परस्परमुपमानोपमेयत्वं प्रदर्शित मिति जावः ॥ २०॥ ॥नरु अशोक तल किरण उदार, तुम तनु मानिन । यविकार ॥ मेघ निकट ज्यों तेज फरन. दिनकर दी निमिर निहंत ॥ चौपाई॥ ॥२७॥ प सोहे अति ऊंची ॥ ॥ फल दक्ष कर (एG) शोक तरू तल, ता बबिसूं नीके राच्यो ॥ ॥१॥ जनसित प्रगट किरण है जाके, तिमिर पमल पूरे खांच्यो ॥ सजल जलदके अंतर बरतत, मानुं रवि- मंगल माच्यो ॥ अ० ॥५॥२॥ हवे फरी पण नगवानना शरीरनुं वर्णन करे बे. सिंहासने मणिमयूखशिखाविचित्रे, वि ब्राजते तव वपुः कनकावदातम् ॥ बिंब वियग्लिसदंशुलतावितानं, तुंगोदया निशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥२५॥ अर्थः-हे देव! (मणि के०) मणियो तेनां (मयूख के) किरणो, तेनी (शिखा के०) पंक्तियो, तेणें करी- ने (विचित्रे के०) चित्र विचित्र एवं (सिंहासने के) सिंहोपलदित आसन, तेने विषे (कनक के०) सु- वर्ण तेना सर ( अवदातं के) मनोज्ञ एवं (त व के0 ) तमारु ( वपुः के० ) शरीर ते (वित्राजते के०) विशेषे करी शोने . त्यां दृष्टांत कहे जेः-(तुं ग के ) जंचो एवो ( उदयाति के) उदयाच- ल पर्वत, तेना (शिरसि के०) शिर उपर जे (विय त् के०) श्राकाश तेने विषे (विलसत् के०) उद्यो- ,
(ए)
तमान एवां (अंशु के) किरणो तेनी (लता के०)
शाखा तेनो (वितानं के०) समूह डे जेने एवा
(सहस्ररश्मेः के०) सूर्य जे तेनुं (बिंब के) बिंब
ते (श्व के०) जेम शोनाने पामे , तेम प्रचुर्नु
शरीर सिंहासन उपर शोनाने पामे बे. ॥शए॥
॥ टीका ॥ अथ पुनरपि जगवपुर्वर्णनमाह ॥
सिंहासने इति॥हे देव ! तव जवतोवपुः शरीरं विज्राज
ते विशेषेण राजतेइत्यर्थः। वित्राजते इति क्रियापदं कि
कर्तृ? वपुः कस्य तव कस्मिन् सिंहासने नमासने ॥ नृ
पासनं यत्तद्भा,सनं सिंहासनं तु तदित्यमरः। कथंजूतं
वपुः कनकावदातं कनकं कांचनं तम्त् अवदातं मनोइं
कनकावदातं इति कर्मधारयः ॥ अवदातं तु विमले
मनोझे सितपीतयोरिति हेमानेकार्थः ॥ कथंजूते सिं
हासने मणिमयूखशिखा विचित्रे रत्नमरीचिपंक्तिविधि
त्रवर्णे । मणीनां मयूखाः
शिखामणिमयूख शिखाः मणिमयूख शिखा निर्वि चित्रं
मणिमयूखशिखा विचित्रं तस्मिन् मणिमयूखशिखावि
चित्रे श्ती सर्वत्र तत्पुरुषः नामयूखमहसी बबिर्विनेत्य
निधानचिंतामणिः। किमिव सहस्ररश्मेः सूर्यस्य प्रति
बिंबमिव मंगल मिव यथा सहस्ररश्मेः बिंब विज्राजते।
मणिमयूखाः
मणिमयूखानां
(ए) शोक तरू तल, ता बबिसूं नीके राच्यो ॥ ॥१॥ उन्ससित प्रगट किरण है जाके, तिमिर पाल पूरे खांच्यो ॥ सजल जलदके अंतर बरतत, मानुं रवि- मंगल माच्यो ॥ अ॥२॥७॥ हवे फरी पण नगवानना शरीरनुं वर्णन करे बे. सिंहासने मणिमयूखशिखाविचित्रे, वि जाजते तव वपुः कनकावदातम् ॥ बिंब वियछिलसदंशुलतावितानं, तुंगोदया निशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥शए॥ अर्थः-हे देव! (मणि के०) मणियो तेनां (मयूख के) किरणो, तेनी (शिखा के०) पंक्तियो, तेणें करी- ने (विचित्रे के०) चित्र विचित्र एवं (सिंहासने के०) सिंहोपलदित श्रासन, तेने विषे (कनक के०) सु- वर्ण तेना सरखं ( अवदातं के) मनोज्ञ एवं (त व के० ) तमारं ( वपुः के० ) शरीर ते (वित्राजते के०) विशेषे करी शोने से. त्या दृष्टांत कहे बेः-(तुं ग के) चंचो एवो ( उदयाजि के) उदयाच- ल पर्वत, तेना (शिरसि के०) शिर उपर जे (विय . त् के०) आकाश तेने विषे ( विलसत् के०) उद्यो-
?
(एए)
तमान एवां (अंशु के) किरणो तेनी (लता के०)
शाखाउँ तेनो (वितानं के) समूह ने जेने एवा
(सहस्ररश्मेः के) सूर्य जे तेनुं (बिंबं के ) बिंब
ते (श्व के) जेम शोनाने पामे बे, तेम प्रजुनु
शरीर सिंहासन उपर शोजाने पामे . ॥ श्ए ॥
॥ टीका ॥ अथ पुनरपि जगवछपुर्वर्णनमाह ॥
सिंहासने इति॥हे देव ! तव नवतोवपुः शरीरं विज्राज
ते विशेषेण राजतेइत्यर्थः। विचाजते इति क्रियापदं किं
कर्तृ? वपुः कस्य तव कस्मिन् सिंहासने नसासने ॥ नृ
पासनं यत्तद्भमा,सनं सिंहासनं तु तदित्यमरः। कथंनूतं
वपुः कनकावदातं कनकं कांचनं तहत् अवदातं मनोइं
कनकावदातं इति कर्मधारयः ॥ अवदातं तु विमले
मनोझे सितपीतयोरिति हेमानेकार्थः॥ कथंनूते सिं
हासने मणिमयूख शिखा विचित्रे रत्नमरीचिपंक्तिविचि
त्रवर्णे । मणीनां मयूखाः मणिमयूखाः मणिमयूखानां
शिखाःमणिमयूख शिखाः मणिमयूख शिखानिर्विचित्रं
मणिमयूखशिखा विचित्रं तस्मिन् मणिमयूखशिखावि
चित्रे श्ती सर्वत्र तत्पुरुषः नामयूखमहसी बबिर्विनेत्य
निधानचिंतामणिः। किमिव सहस्ररश्मेः सूर्यस्य प्रति
विंबमिव मंगल मिव यथा सहस्ररश्मेः बिंबं विज्राजते।
(१००)
वित्राजते इति क्रियापदं॥ किं कर्तृ बिंबं कस्य सहस्रर
इमेः सहस्रं रश्मयः किरणायस्य स सहस्ररश्मिस्तस्य
सहस्ररश्मेः इति बहुव्रीहिः कस्मिन् तुंगोदयानिशिर
सि अत्युच्चोदय गिरिमस्तके उदयाघः शिरः उदयाजि
शिरःशति तत्पुरुषःतुंगं च तत् उदयालिशिरश्च तुंगोद
याडिशिरः तस्मिन् तुंगोदयाजिशिरसि इति कर्मधार
यः॥ कथंभूतं बिंबं वियछिलसदंशुलतावितानं वियति
आकाशे विशेषेण लसंतोयोतमाना ये अंशवः किरणा
स्तेषां लताःशाखास्ताएव वितानं॥विलसंतश्च ते अंश
वश्च विलसदंशवः॥ इति कर्मधारयः वियछिलसदंशूनां
लता वियछिलसदंशुलता इति तत्पुरुषः ॥ वियहिल
सदंशुलतानां वितानं वियहिलसदंशुलतावितानं इति
तत्पुरुषः। वियछिलसदंशुलतावितानं यस्मिन् तत् वि
यहिलसदंशुलता वितानं इति बहुव्रीहिः ॥ अथवा
वियछिलसंतोये नवोदयत्वाअक्तवर्णाःअंशवस्तएव ल
तावितानं रक्ताशोकप्रवालमंम्पोयस्य तत्तथेत्यांतरं।
अत्रांशुबंदसमा मणिमयूखमाला। पूर्वाजिशिखरसमा
नं सिंहासनं रविविंवोपमं जगवछपुरिति युक्तमेव उ
दयाजिस्थितर विविवेन सहोपमानोपमेयत्नावः ॥णा
॥ ॥ ॥ ए॥ (१०१) चौपाई॥ ॥ सिंहासन मणि किरण विचित्र, तिस पर कंचन बरन पवित्र ॥तुम तन शो किरन विधार, ज्यौं उदयाचल रवि तमहार ॥ श्ए । ॥राग केदारो॥ ॥जिन तेरो अंग बिराजै चंग, सिंहासन परें कनक समान है, जमित जवाहिर नंग ॥ जि० ॥ टेक ॥१॥ ज्युं उदयाचल शिर पर सोहै, सूरज बिंब अन्नंग ॥ अंबर कर पसरेही जाके, देवप्रजु रसरंग ॥ जि ॥२॥ हवेफरी पण प्रकारांतरें जगवाननाशरीर,वर्णनकरे. कुंदावदातचलचामरचारुशोनं, वित्राज ते तव वपुः कलधौतकांतम् ॥ उद्यब शांकशुचिनिर्जरवारिधार, मुच्चैस्तटं सुर गिरेरिख शातकौंनम् ॥ ३० ॥ अर्थः-हे नाथ ! (कुंद के०) मोघरानां पुष्प, तेना सरखां (अवदात के०) उज्ज्वल अने (चल के चंचल एटले सादिकें बीजेलां एवांजे (चामर के) बे चामरो तेणें करीने (चारुशोनं के०) मनोहर डे शोजा जेनी एवं, अने ( कलधौतकांतं के०) सुवर्ण- ना सरखं मनोहर एवं ( तव के०) तमाएं ( वपुः : (१०२) क) शरीर, ते ( विव्रजते के ) विशेपें करी शो. ने बे, त्यां दृष्टांत कहे , ( उद्यत् के) उदय पा- मेलो एवो (शशांक के०) चंडमा तेना सर (शु चि के ) निर्मल अने (निर्भर के) निर्शरणानी (वारिधारं के०) जलधारा जेने विषे वही रही ये ए- बुं ( शातकौंनं के०) सुवर्णमय जे (सुरगिरेः के०) मेरुपर्वत तेनुं ( उच्चैः के० ) उचुं एवं ( तटं के०) तट एटले शिखर ते जेम शोने के (श्व के ) ते- नी पेरें तमाझं शरीर पण शोने ॥ ३० ॥ ॥ टीका ॥ अथ पुनरपि प्रकारांतरेण जगवठपुर्व र्णयन्नाह ॥ कुंदावदातेति ॥ हे नाथ ! तव वपुः शरी रं विज्राजते शोजते इत्यर्थः ॥ विज्राजते इति क्रिया पदं। किं कर्त्त वपुः । कस्य तव नवतः । कथंभूतं वपुः कलधौतकांतं । कलधौतं कनकं तत्कांतं सुंदरं कल धौतकांतमिति कर्मधारयः। कलधौतं रूप्यदेम्रोः कल धौतं कलध्वनाविति हेमानेकार्थः ॥ पुनः कथंभूतं । कुंदावदातचलचामरचारुशोनं ॥ कुंदावदातान्यां कुंदकुसुमवहिशदान्यां चलान्यां चंचलाभ्यां शका दिवीज्यमानान्यां चामराज्यां चार्वी वालव्यजनाच्यां । मनोहरा शोना यस्य तत् कुंदावदातचलचामरचारु
(१३)
शोनं । कुंदवत् अवदाते कुंदावदाते चले च ते चा
मरे च चलचामरे कुंदावदाते च ते चलचामरे च
कुंदावदातचलचामरे इति सर्वत्र कर्मधारयः ॥ ततः
कुंदावदातचलचामराज्यां चार्वी शोजा यस्य तत् कुं
दावदातचलचामरचारुशोनं ॥ इति बहुव्रीहिः॥ कस्य
किमिव । सुरगिरेः कनकाचलस्य उच्चैस्तटमिव प्रोत्तुंग
प्रस्थमिव । यथा सुरगिरेः मेरोः उच्चैस्तटं विज्राजते।
वित्राजते इति क्रियापदं ॥ किं कर्तृ उच्चैस्तटं कस्य
सुमेरोः कथंचूतं उच्चैस्तटं शातकौनं सुवर्णमयं ॥
तपनीयं शातकुंनं गांगेयं जर्म कर्बुरं इत्यमरः ॥ पुनः
कथंभूतं उद्यकशांकशुचिनिसरवारिधारं । उद्यत उ
जबन् यः शशांकश्चंअस्तहत् शुचिर्निर्मला निर्शरस्य
प्रश्रवणस्य उन्नयपार्श्वयोरिति गम्यं वारिधारापानी
यधारा यत्र तत् उद्यबशांकशुचिनिर्भरवारिधारं । उ
द्यच्चासौ शशांकश्च उद्यबशांकःइतिकर्मधारयः।वारी
णां धारा वारिधारा निर्सरयोः वारिधारा निर्झरवा
रिधारा उन्नयत्र तत्पुरुषः। ततः उद्यबशांकवत् शु
चिनिर्सरवारिधारा यत्र ततू उद्यकशांकशुचिनिर्भर
वारिधारं इति बहुव्रीहिः॥ तथा चात्र लगवरापुमरु
(१४) तटयोर्चालव्यजननिर्झरयोश्च परस्परमुपमानोपमेय नावः प्रदर्शितः॥ ३०॥ चौपाई॥ ॥ कुंद पुहुप सित चमर ढलंत, कनक बरन तुम तन शोनंत ॥ ज्युं सुमेरु तट निर्मल कंत, करनां फरै नीर उमगंत ॥३॥ ॥राग काफी॥ ॥ चमर सुर वीजै है ॥ च० ॥ कुंदकुसुम अवदात ॥ च ॥ सोवनवान समान सुंदर तनु, नयन निरखि नित रीजै ॥ च ॥१॥ चंजकला उज्ज्वल निकारणा, जलधारा नित्य नीजै ॥ सुरगिरि कनक शिखर पर देखी, देवकों दरसन दी।च॥३॥ हवे बत्रत्रय नामाप्रातिहार्यने वर्णन करतो बतोकहेले. बत्रत्रयं तव विनाति शशांककांत, मुच्चैः स्थितं स्थगितनानुकरप्रतापम् ॥ मुक्ता फलप्रकरजालविशोनं, प्रख्यापय त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ अर्थ-हे प्रनो ! ( शशांककातं के०) चंजमाना सरखं मनोहर एवं ( उच्चैःस्थितं के० ) तमारा उपर रडं अने (स्थगितनानुकरप्रतापं के ) ढांकी दीधो ने सूर्यना किरणोनो प्रताप जेणे एवं तथा ( मुक्ता (१५) फल के) मोती तेना (प्रकर के०) समूह तेनी (जाल के०) रचना, तेणें करीने (विवृद्धशोनं के) विशेषे करी वृद्धिने पामी ने शोना जेनी एवं, (त्रिज गतः के०) त्रण जे जगत् तेनुं ( परमेश्वरत्वं के) परमेश्वरपणुं तेने (प्रख्यापयत् के) प्रकर्षे करीने जणावनारं एवं (तव के०) तमाएं (त्रत्रयं के) बत्रत्रय जे जे, ते (विजाती के) शोच्ने बे. एटले त- मोने नातिनत्र एवां त्रण बत्र जे धराय बे ते त्रण जगतनुं प्रजुत्व प्रख्यापन करे बे. तेमां एक बने करी पाताललोकनुं प्रजुत्व सूचन कराय बे, बीजा बत्रे करी मृत्युलोकनुं प्रजुत्व सूचन कराय बे अने त्रीजा बने करी देवलोकनुं स्वामित्व सूचन कराय जे ॥३१॥ । ॥ टीका ॥ अथ बत्रत्रयलदणं प्रातिहार्य वर्णय नाह ॥ त्रयमिति ॥ हे प्रनो ! तव त्रत्रयं श्रात पत्रत्रिक विजाति विराजते इत्यर्थः ॥ विनातीति कि यापदं । किं कर्तृ बत्रत्रयं । बत्रांणां त्रयं त्रत्रयं इति तत्पुरुषः । कस्य तव नवतः । कथंभूतं बत्रत्रयं शशांककांतं शशांकश्चंअस्तछत्कांतं रमणीयं शशांककां तंति कर्मधारयः॥पुनः कथंजूतं । उच्चैःस्थितं ऊर्ध्वम वस्थितं । पुनः कथंभूतं । स्थगितलानुकरप्रतापं विनि ,
(१०६)
वारितसूर्य किरणसंतापं । नानोः कराः नानुकराः
जानुकराणां प्रतापः नानुकरप्रतापः । उन्नयत्र तत्पु
रुषः । ततः स्थगितबादितः नानुकरप्रतापोयेन तत्
स्थगितनानुकरप्रतापं इति बहुव्रीहिः ॥ पुनः कथंनू
तं। मुक्ताफलप्रकरजाल विवृहशोनं मुक्ताफलानां मौ
क्तिकमणीनां प्रकरः समूहः तस्य जालेन रचनाविशे
षेण समूहेन वा विशेषेण वृझा वृद्धिंगता शोजा
संश्रीकता यस्य तत् मुक्ताफलप्रकरजाल विवृद्धशोज
मौक्तिकनिकरविवित्तिवर्जितश्रीकमित्यर्थः ॥ जालं
समूह आनाय इत्यमरः ॥ मुक्ताफलानां प्रकराःमुक्ता
फलप्रकराःमुक्ताफलप्रकराणांजालं मुक्ताफलप्रकरजा
लं उनयत्र तत्पुरुषः ॥ ततो मुक्ताफलप्रकरजालेन वि
वृद्धा शोना यस्य तत् मुक्ताफलप्रकरजाल विवृद्धशो
नं इति बहुव्रीहिः॥बत्रत्रयं किं कुर्वन् प्रख्यापयन् प्र
कर्षेण ख्यापयति ज्ञापयतीति प्रख्यापयत् किं परमे
श्वरत्वं परमश्चासौ ईश्वरश्च परमेश्वरः परमेश्वरस्य ना
वः परमेश्वरत्वं इति कर्मधारयः ॥ कस्य त्रिजगतः
त्रिजुवनस्य त्रयाणां जगतां समाहार स्त्रिजगत् तस्य
त्रिजगतः इति छिगुः ॥ एवं च एकेन बत्रेण पाता
हितीयेन बत्रेण मर्त्यलोकस्य, तृतीयेन
, (१०७) जत्रेण देवलोकस्य स्वामित्वंत्रत्रयंप्रख्यापयतीति जो वः॥ यद्यपि । अशोक वृक्षःसुरपुष्पवृष्टि, दिव्यध्वनि श्चामरमासनं च ॥ नामंमलं इंजिरातपत्रं, स्युःप्रा तिहार्याणि जिनेश्वराणाम् ॥ १॥ इत्यष्टौ प्रातिहा र्याणि सर्वतीर्थकृतां नवंति तथाप्यत्र तेषु चत्वार्येव प्रदर्शितानीत्यवसेयं ॥ अत्र मंत्रः ॥ ॐ अरिहंत सिक श्रायरिय उवजाय सवसाहु सव्व धम्मतिबय राणं उनमो जगवईए सुयदेवयाणं सवपवयणदेव याणं दसएहदिसिपालाणं चजएह लोगपालाणं , झी अरिहंतदेवयाणं नमः ॥ एतद्विद्या अष्टोत्तरश तवारजपात् पवितसिका। वादे कलहे व्याख्याने च सिकिं ददाति चौरजयं च जिनत्ति ॥ ३१ ॥ चौपाई॥ ॥ जंचो रहै सूर पुति लोप, तीन बत्र तुम दीपे अगोप ॥ तीन लोककी प्रजुता कहै, मोती जालर स्यों बबि लहै ॥ ३१ ॥ ॥ राग बिहागडो॥ ॥ अब में जान्यो सही, तीन जगतको ईश ॥ तीन बत्र शिरपर प्रनु सोहै, थंने है दिनईश ॥ अथ ॥१॥ मुक्ताफल रचना जर तारा, देव नमावे शीश ॥ मान तीन चंद्रसेवा मिश, रूप धस्यो निशि दीस ॥॥२॥३१॥ , , , (१७) गंजीरताररवपूरितदिग्विनाग, स्त्रैलोक्यलोकशुन संगमनूतिददः ॥ सर्मराजजयघोषणघोषकःसन् , खेड्पुनियनति ते यशसः प्रवादी ॥ ३ ॥ चौपाई॥ ॥ मुनि शब्द गहर गंजीर, चिहुँ दिशि होत तुमारे धीर ॥ त्रिजुवन जिन शिव संगम करै, मानौ जय जय रव उच्चरै ॥ ३ ॥ मंदारसुंदरनमेरुसुपारिजात, शंतानकादिकुसुमो करवृष्टिरुझा ॥ गंधोदबिंऽशुजमंदमरुत्प्रपाता, दि व्यादिवः पतति ते वचसां ततिर्वा ॥ ३३ ॥ चौपाई॥ ॥ मंद पवन गंधोदक इष्ट, विविध वर्णमय पुहप सुवृष्टिदेव करे विकसित दल सार, मानौं पूज पंकज अवतार ॥ ३३ ॥ चंचत्प्रनावलयनूरि विना विनोस्ते, लोकत्रययुति मतां द्युतिमाक्षिपंती ॥ प्रोद्य दिवाकर निरंतरन्नूरिसं ख्या, दीप्त्या जयत्यपि निशामपि सोमसौम्यां ॥३॥ चौपाई॥ ॥ तुम तनु नामंगल जिनचंद, सब युतिवंत करतु है मंद ॥ कोटि संख्य रवि तेज बिपाश्, शशि निर्मल नित करै अगाई ॥३॥ । स्वर्गापवर्गगममार्गविमार्गणेष्टः, सद्धर्मतत्त्वकथनै -- चौपाई॥ (ए) कपटुस्त्रिलोक्याः ॥ दिव्यध्वनिर्नवति ते विशदार्थ सर्व, जापाखन्नावपरिणामगुणप्रयोज्यः ॥ ३५ ॥ ॥ स्वर्ग मोद मारग संकेत, परम धरम उपदेशन हेत ॥ दिव्य वचन तुम खिरै अगाध, सब नाषा गर्जित हित साध ॥ ३५ ॥ हवे अतिशय छारायें |जनने स्तुति करतो तो कहे . उन्निजदेमनवपंकजपुंजकांती, पर्युल्लस नखमयूखशिखानिरामौ ॥ पादौ पदानि तव यत्र जिनेंधत्तः, पद्मानि तत्र विबु धाः परिकल्पयंति ॥ ३२॥ अर्थः-(जिने के०) हे जिनें! (जन्निड के०) विकसित एवां (हेम के५) सुवर्णनां (नव के०) नवसं- ख्या बे जेनी अथवा नवीन एवां (पंकज के) क- मल, तेना (पुंज के०) समूह तेनी (कांती के०)द्युति जे जेने एवां तथा (पर्युवसत् के) चारे तरफ उठल- तां एवां, (नखमयूख के) परमेश्वरना पगना नख तेनां जे किरणो तेनी (शिखा के) प्रकाशपंक्ति जे- ने आसमंतात् जागमां फेली रही ते. तेणे करीने (- निरामौ के०) मनोहर एवां (तव के०) तमारां , ( १९०) दौ के) चरणा ते, ( यत्र के) जे नूमिने विषे (पदानि केप) गमननां स्थानकप्रत्ये ( धत्तः के०) धारण करे बे, (तत्र के०) ते स्थलने विषे ( विबु धाः के० ) देवता ( पद्मानि के ) कमलोनी (परि कल्पयंति के ) रचना करे . एटले वे कमल चरण नीचे अने सात कमल मार्गमां रचे बे. अहीं नख कमलकांति दर्पणसदृश बे, अने देवतायें रचेला एवां सुवर्णकमलनी कांति पीत बे, ते बेहुना मल- वाथी चरणोनो विचित्र वर्ण थयो ॥३२॥ ॥ टीका॥अथातिशय द्वारा जिनं स्तुवन्नाह ॥ज निति।हे जिनें! जिनानां सामान्यकेवलीनां इंस्रो जिनेजस्तस्य संबोधनं हे जिनपुरंदर! यत्र यस्मिन् प्र देशे तव पादौ क्रमौ पदानि गमनेऽवस्थानरूपाणि ध त्तः धारयतः।धत्तइति क्रियापदं॥ कौ कर्तारौ पादौ। कानि कर्मतापन्नानि पदानि । तत्र तस्मिन्प्रदेशे विबु धादेवाः । पद्मानि कमलानि । परिकल्पयंति विरच यंति स्थापयंतीत्यर्थः॥ परिकल्पयंतीति क्रियापदं के कर्तारः विबुधाः । कानि कर्मतापन्नानि पद्मानि । कीदृशौ पादौ उन्निनहेमनवपंकजपुंजकांती उन्नि णि विकाशं प्राप्तानि यानि हेम्नः कांचनस्य नवा है 1.
(१९१)
नि नूतनानि वा नवसंख्याकानि यानि पंकजानि कम
लानि तेषां पुंजः प्रकरस्तष्ठत्कांतियुतिर्ययोस्तौ उन्नि
अहेमनवपंकजपुंजकांती। नव च नवानि च वा तानि
हेम्नः पंकजानि च नवहेमपंकजानि इति कर्मधार
यः॥उन्निसाणि च तानि हेमनवपंकजानि च उन्नि
अहेमनवपंकजानि इति कर्मधारयः ॥ जनिअहेम
नवपंकजानां पुंजः उन्निनहेमनवपंकजपुंजः इति
तत्पुरुषः॥ उन्निबहेमनवपंकजपुंजवत् कांतिर्ययोस्तौ
जनिअहेमनवपंकजपुंजकांती इति बहुव्रीहिः॥ पुनः
कथंनूतौ पर्युलसन्नखमयूख शिखानिरामौ । पर्युस
संती समंताचलंती या नखानां करशूकानां मयूख
शिखा प्रकाशपंक्तिस्तया अनिरामौ रुचिरौ। मयूखानां
शिखा मयूखशिखा नखानां मयूखशिखा नखमयूख
शिखाउनयत्रापि तत्पुरुषः ॥ पर्युवसती चासौ नख
मयूख शिखा च पर्युलसन्नखमयूख शिखा इति कर्मधार
यः। पर्युवसन्नखमयूख शिखानिः श्रनिरामो पर्युक्षस
नखमयूख शिखानिरामौ इति तत्पुरुषः अन्येषु उन्नि
प्रेत्यारज्य शिखानिरामौ शति यावत् एकमेव पदं कथ
यति ॥ तथा च एका नवकनककमलकांतिः पीता ॥
( १९२) अपरा च नखप्रना रक्ता एतेन छौ पादौ विचित्र वौँ बनूवतुरिति जावः ॥ ३ ॥ ॥ दोहा बंद ॥ ॥ विकसित सुवरन कमल द्युति, नखद्युति मिलि चमकांहि ॥ तुम पद पुदवि जहाँ धरे, तहाँ सुर कमल रचांहि ॥ ३ ॥ || राग मारू॥ ॥ चरण तुह्मारे हो नाथजी, च॥ मोहि लागे प्यारे हो ॥ जिनजी ॥ आदि जिन चरण तुमारे हो, देखतही पूर नए सब पाप हमारे हो ॥ ना॥१॥ जहां जहां प्रनु पगलां धरै, तहां तहां देवकुमारे हो ॥ नख बबि नीके निर- खतां, नव कमल समारे हो ॥ ना ॥२॥३२॥ हवे स्तोत्रनो संदेप अतिशयें करतो बतो कहे डे. श्वं यथा तव विनूतिरन्नूजिनेंज, धर्मो पदेशनविधौ न तथा परस्य ॥ यादृक्प्र ना दिनकृतः प्रहतांधकारा, तादृकुतोय दगणस्य विकाशिनोपि॥३३॥ अर्थः-( जिने के०) हे सामान्य केवलीने विषे इंड तुल्य! पुर्गतियें पमता प्राणीने धरी राखे एवो जे श्रुतचारित्र लक्षण (धर्म के०) धर्म, ते धर्मना (१९३) (उपदेशनविधौ के०) उपदेशविधिने विषे एटले उ- पदेश करवाना समयने विषे, (श्चं के०) ए पूर्वे कही एवी ( तव के ) तमारी ( विनूतिः के० ) अति- शयनी संपदा ते, (यथा के० ) जे प्रकारें (अनूत् के ) थर (तथा के०) ते प्रकारें (परस्य के०) बीजा जे हरिहरादिक देवो बे, तेनी (न के० ) नथी थती. त्यां दृष्टांत कहे . के जेम (प्रहत के०) प्रकर्षे करी हएयो ले (अंधकारा के०) अंधकार जेणे एवी (दि नकृतः के) सूर्य जे तेनी ( यादृक्प्रना के ) जेवी कांति , ( ताहकू के०) तेवी कांति, (विकाशिनो पि.के) प्रकाशित थयेला एवा पण (ग्रहगणस्य के) नौमादिक जे ग्रहना समूह तेनी प्रजा (कुतः के) क्याथी होय ? एटले सर्वथा नज होय. अर्थात् देशनासमयें जे अशोक वृदादिक आठ महा प्रातिहार्य तथा चोत्रिश अतिशयवाली एवी तमारी जे समृद्धि बे, तेवी हरिहर ब्रह्मादिकनी क्यांथी होय? कारण के एमने सरागपणाने लीधे कर्मक्षय पणुं नथी अने कर्मदय विना उत्तमोत्तमताने पमाय नहीं. अने उत्तमोत्तमता विना प्रातिहार्यादिक समृ- छिनो अनावज होय ॥ ३३ ॥ . भ. ८
( १९४)
॥टीका ॥अथ स्तोत्रं संदेपयन्नाह ॥श्वमिति ॥
हे जिनेछ! हे जिनसंक्रंदन ! श्वं अनेन प्रकारेण यथा
तव विनूतिः समृद्धिः अनूत संजातवती तथा तेन
प्रकारेण परस्य अन्यदेवस्य विजूतिर्न समजनिष्टेत्य
र्थः। अनूदिति क्रियापदं।का की ? विनूतिः कस्य
तव कस्मिन् धर्मोपदेशन विधौ धारयति पुगतेरिति
धर्मस्तस्य उपदेशस्तस्य विधिविधानं तस्मिन् धर्मोप
देशन विधौ । धर्मस्य उपदेशनं धर्मोपदेशनं इति तत्पु
रुषः ॥ धर्मोपदेशनस्य विधिः धर्मोपदेशन विधिः त
स्मिन् धर्मोपदेशनविधौ । इति तत्पुरुषः ॥ अत्र दृष्टां
तः ॥ दिनकृतः सूर्यस्य यादृशी प्रजा ज्योतिर्वर्त्तते
ग्रहगणस्य ग्रहसमूहस्य तादृशी प्रना कुतः॥ कस्मान्न
वतीत्यर्थः ॥ ग्रहाणां नक्षत्राणां गणोग्रहगणस्तस्य ग्र
हगणस्येति तत्पुरुषः॥वर्त्तते इति क्रियापदं।का की ?
प्रत्नाकस्य दिनकृतः॥ दिनं करोतीति दिनकृत् तस्य
दिनकृतः इति तत्पुरुषः। कथंनूता प्रना प्रहतांधका
रा प्रकर्षेण हतं विनाशितं अंधकारं तिमिरं यया सा
प्रहतांधकारा इति बहुव्रीहिः॥कथंनूतस्य ग्रहगणस्य
विकाशिनोऽपि विकाशः प्रकाशोविद्यते यस्य स विका
तस्य विकाशिनोऽपि इति बहुव्रीहिः अपिशब्देनात्र
.. ॥ ( १९५) प्रकाशस्योत्कर्षःसूच्यते॥ एवं चाशोकवृदाद्यष्टमहाप्रा तिहार्यचतुस्त्रिंशदतिशयवती जिनस्य यादृशी समृद्धि स्तादृशी हरिहरब्रह्मादेः कुतस्त्या तेषां सरागत्वेन न कर्मक्षयः॥कर्मक्षयं विनाच नोत्तमोत्तमता॥ तां विना च प्रातिहार्यादिसमृझेरनावति युक्त एवोक्तःश्रीजि नान्यदेवयोः ॥ सूर्यप्रजाग्रहगणप्रनयोरुपमानोपमेय नावे दृष्टांतः॥उक्तं च॥रवेरेवोदयः श्लाघ्यः, किमन्यै रुदयांतरैः ॥ न तमांसि न तेजांसि, यस्मिन्नन्युदिते सति ॥१॥ मंत्रश्चात्र ॥ ॐ ही श्री कलिकुंमदमस्वामि नाग आत्ममंत्रान् रद रद परमंत्रान् बिंद बिंद मम सर्वसमिहितं कुरु कुरु स्वाहा ॥ एतजापात् सकलसमृछिर्नवति जापोऽपि द्वादशसहस्ररक्तश्वेत पुष्पैःकार्यः गुरूपदेशादन्योविधियः ॥ ३३ ॥. ॥दोहा॥ ॥ एसी महिमा तुमविषे, अवर न धारै कोय ॥ सूरजमें जो तेज है, नहिं तारागण सोय ॥३३॥ ॥ राग कनमो॥ ॥ तुह्मारी अकल गति है जिणंद राय ॥ धर्म देशन विधि जैसे संपद,बार पर्ष- दके मन नाई ॥ तु॥१॥ और काहुके तैसी न नई, सब देवनमें तुंहि ठराई॥ जैसी प्रना सूर्यकी सोहत, तैसी ग्रहगनकी न कहाई॥ तु॥२॥ ॥३३॥ , ( ११६) हवे जिनने गजनयहरत्व दर्शावतो बतो कहे बे. श्योतन्मदाविलविलोलकपोलमूल, मत्त ज्रमद्ज्रमरनादविवृक्षकोपम् ॥ ऐराव तानमिनमुहतमापतंतं, दृष्ट्वा नयंचव ति नो नवदाश्रितानाम् ॥ ३४ ॥ अर्थः-हे नाथ ! (त्र्योतत् के) करतो एवो (मद के० ) मद, तेणे करीने (आविल के०) कबु- षित थयेला एवा अने (विलोल के०) चंचल एवा जे (कपोलमूल के०) गंमस्थल जे गंडप्रदेश तेणें करी- ने (मत्त के) मदोन्मत्त थयेला एवा अने (चमत् के०) अहीं तहीं ब्रमण करनारा एवा जे ( चमर के०) नमरा तेना ( नाद के०) ऊंकारशब्द तेणे करीने ( विवृद्धकोपं के०) वृद्धि पाम्यो ने क्रोध जे- ने एवो अने (ऐरावतानं के०) ऐरावत हाथीना स- रखी बे आना एटले कांति जेनी एवो अने (नसतं के०) श्रविनीत एटले अंकुशादिक शस्त्रने अवगण- ना करतो एवो जे (श्नं के०) हस्ती, तेने (आपतं तं के०) सन्सुख आवता एवाने (दृष्ट्वा के०) जोश्ने (नवत् के०) तमारा (आश्रितानां के०) आश्रय , (११७) करीने रहेला एवा जनोने अर्थात् तमारा नक्त- जनो जे जे तेने (जयं के ) जय जे जे, ते (नोन वति के०) नयी थतुं ॥ ३४ ॥ ॥ टीका ॥ अथ गजनयरं जिनं दर्शयन्नाह ॥ योतन्मदेति ॥ हे नाथ!जवदाश्रितानां त्वचरणप्रप नानां जयंतीतिर्न नवति न जायते इत्यर्थः॥न नव तीति क्रियापदं। किं कर्त? जयं। केषां नवदाश्रितानां। जवंताश्रिता नवदाश्रितास्तेषां नवदाश्रितानां शति तत्पुरुषः॥ किं कृत्वा श्नं गजं दृष्ट्वा विलोक्य कथंभूतं नं ? ऐरावतानं ऐरावततुल्यं । ऐरावतस्येव आना श्राकृतिर्यस्य स ऐरावताजस्तं ऐरावतानं ॥ इति बहुव्रीहिः॥ ऐरावतोहस्तिम इति हैमः । पुनः कथं नूतं ॥ आपतंतं सन्मुखमायांतं पुनः कथंभूतं उहतं अविनीतं अंकुशायवगणयंतमिति यावत् ॥ पुनः कथं नूतं।श्योतन्मदा विल विलोलकपोलमूलमत्तत्मसमर नाद विवृद्धको योतता क्षरता मदेन दानेन श्रावि लाः कलुषास्ते च ते विलोलाचंचला ये कपोलमूला गंडप्रदेशास्तत्र मत्ताःदीबाश्च तेत्रमंतः इतस्ततोत्रम णशीला ये जमराः षट्पदाः तेषां नादेन कंकारेण विशेषेण वृद्धःपुष्टिं गतःकोपः क्रोधोयस्य सःच्योतन्म ( १९७) दाविल विलोलकपोलमूलमत्तममरनाद विवृद्धको पस्तं योतन्मदा विल विलोलकपोलमूलमत्तन्त्रमद्व्र मरनादविवृद्धकोपं ॥अथास्य पदस्य समासाः श्योत श्चासौ मदश्चयोतन्मद इति कर्मधारयः॥योतन्मदे नाविलायोतन्मदाविलाःइति तत्पुरुषः॥ विलोला श्ते कपोलाश्च विलोलकपोलाः इति कर्मधारयः॥श्यो तन्मदाविलाश्च ते विलोलकपोलाश्च योतन्मदाविल विलोलकपोलाः। इति कर्मधारयः।श्योतन्मदाविलवि लोलकपोलानां मूलानि योतन्मदा विल विलोलकपो लमूलानि तेषु मत्ताः थ्योतन्मदाविलविलोलकपोलमू लमत्ताः॥इति तत्पुरुषः॥श्योतन्मदाविल विलोलकपोल मूलमत्ताश्चते ब्रमंतश्च ते जमराश्च योतन्मदाविलवि लोलकपोलमूलमत्तमसमराः॥इति कर्मधारयः॥श्यो तन्मदाविल विलोलकपोलमूलमत्तत्रमअमरनादेन वि वृक्षःकोपोयस्य स तथेति बहुव्रीहिः॥ एषां वदयमाण वृत्तानां वर्णा एव मंत्रनूताः॥गजेंसादिजयहराः पुनः पुनः स्मर्त्तव्याः अतोनापरमंत्रनिरूपण मिति ॥ ३४॥ बप्पय बंद ॥ ॥ मद अविलिप्त कपोल, मूल अतिकुल ऊंकारे॥तिन सुनि शब्द प्रचंम, क्रोध उद्यत अति धारै॥२॥कालवर्ण विकराल,कालवत सन्मुख धा- (११ए) वै॥ऐरावत सोप्रबल, सकल जन जय उपजावै ॥२॥ देखि गयंद न जय करै, तुम पद महिमा लीन ॥ विपद रहित संपति सहित, वरतै नक्त अदीन ॥३॥ ३४ ॥ ॥राग कान्दरो॥ ॥ तुह्मारी कहा कहुं प्रजुजी बमाई॥ करत मद जल कलुषित गंमस्थल, मत ज- मर रव कोप बढाई ॥तु॥ १॥ ऐरावत सम सन्मु- ख श्रावत, शुंढादंम प्रचंम चढाई॥ देवप्रनु सरणागत जनकुं, देखी महागज नय नग जाई ॥तु॥ ३४ ॥ हवे नगवानने सिंहजयापहारी दर्शावतो बतो कहे . निन्नेनकुंनगलज्ज्वलशोणिताक्त, मु क्ताफलप्रकरनूषितनूमिन्नागः ॥ बक्ष क्रमः क्रमगतं दरिणाधिपोऽपि, नाका मति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५॥ अर्थः-(निन्न के०) नेदन करेला एवा जे (श्नकुं न के०) हस्तीनां कुनस्थल, तेथकी (गलत् के) नीचें खरी पड्या एवा ( उज्ज्वल के०) उज्ज्वल ते रक्त श्वेत वर्ण युक्त एवा ( शोणिताक्त के ) रुधिरव्याप्त एटले लोहीथी खरमायेला एवा (मुक्ता फलप्रकर के) मुक्ताफलना समूह, तेणे करीने , (१०) (नूषित के०) शोजाव्यो बे (नूमिनागः के०) पृ- थिवीनो जाग जेणें तथा (बक्रमः के० ) कीति- त डे क्रम एटले पाद जेना एवो ( हरिणाधिपोऽपि के ) अरण्य पशुऊनो अधिप जे सिंह ते पण (ते के०) तमारा (क्रमयुगाचल के०) चरणयुगरूप जे पर्वत तेने (संश्रितं के) आश्रय करीने रह्यो एवो पुरुष जो, ते सिंहनी ( क्रम के ) फाल तेने विषे गतं के० ) प्राप्त थयो होय तो पण तेने ते सिंह, ( नाकामति के) प्रहार करवाने दोमतो नथी, ए- टले हे प्रजो! तमारा आश्रित जनोने पूर्वोक्त वि- शेषणवालो सिंह पण पराजव करतो नथी ॥ ३५ ॥ ॥ टीका ॥ श्रथ सिंहनयापहारमाह ॥ निन्नेन्ने ति॥हे पुरुषसिंह!हरिणाधिपोऽपिसिंहोऽपि ते तव क्रम युगाचलसंश्रितं चरणयुगपर्वताश्रितं जनमित्यर्थात म्यं नाकामति न पराजवतीत्यर्थः॥नाकामतीति क्रिया पदं।कःकर्ता हरिणाधिपोऽपि। हरिणानांअरण्यपशूनां अधिपः हरिणाधिपः इति तत्पुरुषः॥ उक्तं च ॥ मृगारिं वा मृगेंडं वा, सिंहं व्याहरतं जनाः ॥ तस्योजयम पि क्रीमा, क्रीडादलितदंतिनः ॥१॥ इत्यस्मत्कृतवृद्ध + स्तावोक्तिरत्नाकरे॥कं कर्मतापन्नं जनं। कथंजूतं जनं। ,
(११)
क्रमयुगाचलसंश्रितं क्रमयोर्युगं क्रमयुगं इति तत्पुरु
षः॥क्रमयुगमेव अचलःक्रमयुगाचलः इति कर्मधा
रयः॥क्रमयुगाचले संश्रितः क्रमयुगाचलसंश्रितः तं
क्रमयुगाचलसंश्रितं इति तत्पुरुषः ॥ कस्य ते तव ।
पुनः कथंनूतं क्रमगतं कमयोः पादयोर्गतं प्राप्त क्रमग
तं इति तत्पुरुषः ॥ फालप्राप्तमित्यर्थः ॥ कथंनूतोहरि
णाधिपः बहक्रमः बकौकीलितो क्रमौ पादौ यस्य स
बक्रमः इति बहुव्रीहिः॥ पुनः कथंभूतः जिन्नेन्नकुं
जगलज्ज्वलशोणिताक्तमुक्ताफलप्रकरनूषितनूमि
जागः। निन्नान्यां विदारितान्यां इनकुंजान्यां हस्ति
शिरःपिंमान्यां गलता पतताउज्ज्वलेन रक्तश्वेतवर्णेन
शोणिताक्तेन रुधिरव्याप्तेन मुक्ताफलानां प्रकरण समू
हेननूषितोमंमितोनूमिनागोनूप्रदेशोयेन स निन्नेन
कुंनगलपुज्ज्वलशोणिताक्तमुक्ताफलप्रकर नूषितनू
मिनागः॥अथास्य पदस्य समासाः॥इनस्य कुंजौन
कुंनौ इति तत्पुरुषः॥निन्नौ च तौ श्नकुंनौ च निन्नेनकुं
नौ इति कर्मधारयः॥शोणितेन अक्तःशोणिताक्तःशति
तत्पुरुषः। मुक्ताफलानां प्रकरः मुक्ताफलप्रकरः इति
तत्पुरुषः। ततो निन्ने कुंलान्यांगलन करन् उज्ज्वलो
धवलः शोणितोक्तश्चासौ मुक्ताफलप्रकरश्च जिन्नेन
, (१२) कुंजगलपुज्ज्वलशोणिताक्तमुक्ताफलप्रकरः इति कर्म धारयः॥ ततश्च निन्नेनकुंजगलज्ज्वलशोणिताक्तमु ताफलप्रकरेण नूषितोनूमिनागो येन स तथोक्तः शति बहुव्रीहिः । हरिणाधिपोपीत्यत्रापिशब्देन सिं हस्य पराक्रमोत्कर्षः सूच्यते ॥ तथा च यदि सिंहे नापि नाकामितुं शक्यते तदा तदन्यप्राणिनः कुतः परिजवावकाश इति नावः ॥उक्तं च॥ निखाघूर्णित लोचनो मृगपतिर्यावहां सेवते, तावत् खैरममी च रंतु हरिणाः स्वबंदसंचारिणः ॥ उन्निस्य विधूतके सरसटोलारस्य निर्गतो,जानेश्रोत्रपथं गते हतधियां संत्येव दीर्घादिशः॥१॥ एणः क्रीमति शूकरस्तु खन तिहीपीच गर्वायते, क्रोष्टा कोशति चंचलस्तु शशको वेगापुरुर्धावति ॥ निःशंकं करिपोतकस्तरुलतामुन्मूल यत्यंजसा,होसिंह!त्त्वया विनाद्य विपिनेष्वेवं दशाव ते॥॥कोलः केलिमलंकरोतु करिणः क्रीमंतु कांता सखा,कासारे नवकासराःसरनसं मऊंत्विह स्वेछया॥ अन्न्यस्यतु जयोसिताश्च इरिणानूयोऽपि ऊंपागतीः, कांतारांतरसंचरिष्णुरधुना पंचाननोवतते ॥३॥ एते चास्मत्कृतवृहप्रस्तावोक्तिरत्नाकरे ॥ ३५ ॥ ॥ बप्पय बंद ॥ ॥अतिमदमत्त गयंद, कुंजय- - , (१३) ल नखन बिदारै ॥मोती रक्त समेत, दारि नूतलसिं- गारै ॥१॥ बांकी दाढ विशाल, बदनमें रसना लोले॥ जीम जयंकररूप, देखि जन थरहर डोलै ॥२॥ ऐसे मृगपति पग तले, जो नर आया होय ॥ शरण ग्र. है तुम चरनकी, बाधा करै न सोय ॥३॥ ३५ ॥ राग रामग्री॥ ॥ चरन युग अनिराम गिरि- वर, नविक जे तत्काल री॥ जा बैठे ताहि कू प्र- क्षु, सिंह होत शियाल री॥ च० ॥१॥ जिन्नगज- के कुंज निकसित, मुक्ताफल सुविशाल री॥ नूमि- नाग विनूषि आयो, उबल्यो देई फालरी ॥ पड्यो नूमि अफाल री॥ च ॥२॥ ॥ ३५ ॥ हवे दावानल नयने दलन करतो बतो स्तवे बे. कल्पांतकाल पवनोतवन्दिकल्पं, दा वानलं ज्वलितमुज्ज्वलमुत्फुलिंगम् ॥ विश्वं जिघत्सुमिव संमुखमापतंतं, त्वन्ना मकीर्तनजलं शमयत्यशेषम् ॥ ३६ ॥ अर्थः-हे कर्मकाननाने! ( कल्पांतकाल के) प्रलय कालनो जे (पवन के) वायरो तेनी सहाय- तायें करीने ( उच्चत के०) जोरमां श्रावी गयेलो (१४) एवो जे ( वन्हि के० ) अग्नि तेना ( कल्पं केव) सदृश एवो अने (ज्वलितं के० ) जाज्वल्यमान थ- येलो अने (उज्ज्वलं के) उज्ज्वल अने ( उत्फु लिंगं के० ) जंचा गया वे तणखा जेना एवो तथा (अशेषं के ) समस्त (विश्वं के) जगत् तेने (जिघत्सुमिव के०) जाणे गली जवाने श्छा करतो होय नहीं? एवो जे ( दावानलं के) वनमा ला- गेलो अग्नि, ते अचानक (संमुखं के०) सन्मुख (आपतंतं के ) आवी प्राप्त थयो तेने ( त्वन्नाम कीर्तनजलं के) तमारा नामनुं जे कीर्तन करवू, ते रूप जल ते (अशेषं के०) निरवशेष पणायें करीने (शमयति के०) शांत करी मूके डे. एटले विश्वने बालीनाखवानी श्छा करनारो एवो जे दावाग्नि ते पण तमारा नामस्मरणरूप जलें करीने शांतताने पामे बे. एवो तमारा कीर्तननो प्रनाव बे,तेवारें तमारी आज्ञा- दिक पालवाथी शुं सर्वोत्कृष्टता प्राप्त न थाय ? ॥३६॥ ॥ टीका ॥ अथ दावानलनयं दलयन्नाह ॥ क ल्पांतेति॥हे कर्मकाननकृशानो! त्वन्नामकीर्तनजलं त्वन्नामग्रहणपानीयं दावानलं वनवन्हि शमयति उप तिं करोतीत्यर्थः॥शमयतीति क्रियापदं किंकर्तृ?त्वन्ना
(१२५)
मकीर्तनजलं त्वन्नामएव कीर्तनजलं त्वन्नामकीर्तनज
लमिति कर्मधारयः॥क कर्मतापन्नं ? दावानलं ॥ दवो
दावौ वनारएयवन्दी जन्महरौ जवावित्यमरः॥कथंनू
तं दावानलं अशेषं न विद्यते शेषोयत्र स अशेषस्तं
अशेष इति बहुव्रीहिः॥ वनाग्निविद्युत्प्रदीपनादिनेद
निन्नं सफलमपीत्यर्थः ॥ पुनः कथंभूतं ज्वलितं जा
ज्वल्यमानं पुनः कथंनूतं उज्ज्वलं उज्ज्वलवर्णं पुनः
कथंनूतं कल्पांतकालपवनोहतवन्दिकल्पं प्रलयसम
यसमीरोब्बणकृशानुसदृशं कल्पांतकालस्य पवनोवा
युस्तेन जफतः अविनीतो यो वन्हिः अग्निस्तेन कल्पं
समान।कल्पांतकालस्य पवनः कल्पांतकालपवनइति
तत्पुरुषः॥ कल्पांतकालपवनेन उडतः कल्पांतकालप
वनोकत इति तत्पुरुषः ॥ कल्पांतकालपवनोहतश्चा
सौवह्निश्च कल्पांतकालपवनोहतवन्दिरिति कर्मधार
यः॥ कल्पांतकालपवनोकतवन्हिकल्पः कल्पांतकाल
पवनोझतवन्हिकल्पस्तं कल्पांतकालपवनोफतवन्हि
कल्पं ॥इति तत्पुरुषः। पुनः कथंनूतं संमुखं अनिमुखं
आपतंतं श्रागतं किमिव विश्वं जिघत्सुमिव जगजि
ग्रसितुमिव इत्युत्प्रेदा ॥ पुनः कथंभूतं उत्फुलिंगं उतू
जल फुलिंगाः अग्निकणा यत्र स उत्फुलिंगस्तं उत्फु
(१२६)
लिंगं इति बहुव्रीहिः॥ यद्यप्यत्र फुलिंग इति पाठः
प्रामादिक एव प्रतिनाति सकारादित्वेन फुलिंगशब्द
स्य नाम कोशादौ प्रतीतत्वात्॥तथापि महाकविप्रयुक्त
प्रयोगत्वात् अस्य स्तोत्रस्य मंत्रादरमयत्वाच्च पव्य
मान एव पाठः प्रामाणिक इति पश्यामः। क्वचित्तु स्फु
लिंगमिति दंत्यसकारसंयुक्तोऽपिपागे दृश्यते ॥ तदंगी
कारे तु न चाशंका नचोत्तरमित्यवसेयं एतावताच विश्वं
जिघत्सुरिव सन्मुखभागबन्नपि दावानलस्त्वन्नामग्र
हणपानीयादेवोपशांतिं गबतीति फलितार्थः ॥ उक्तं
च ॥ विध्वस्ता मृगपक्षिणो विधुरतां नीता स्थली देव
ता, धूमैरंतरितस्वनावमलिनैराशीमही तापिता ॥
स्मीकृत्य सपुष्पपलवलतानेतान्महापादपा, नुवृत्तेन
दवानलेन विहितंवल्मीकशेषं वनम्॥१॥कानि स्थाना
नि ॥ एषोऽस्मत्कृतवृक्षप्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥ ३६ ॥
बप्पय बंद ॥ ॥प्रलय पवन करि जछि, आगे
जो तास पटंतर ॥ वमे फुलिंग सिखा, जत्तिंग परजलै
निरंतर ॥१॥ जगत समस्त निगलक, जस्म करहीगा
मानौ ॥ तमतमाट दव जलै, जोर चल दिसी जगनौ
॥२॥ सोश्क बिनमें उपसमै,नाम नीर तुम लेताहोय
सरोवर परिणमै, विकसित कमल समेत ॥३॥३६॥
, (१७) ॥राग रामग्री॥ ॥ तेरो नाम कीर्तन जल स- मावै, दावानल असराल री॥ कलपंत कालके पव- न परगट, वन्दि यूं विकराल री॥ते॥१॥ माहा तरुवर वनहीं जारे, दौर पूनी ज्वालरी॥ विश्व खावा रूप राक्षस, नयो यूं जमसाल री॥ते॥२॥ देव प्रजुतें तबहिं उकरे, जंतुसब जगपालरी॥ते॥३॥३६॥ हवे उरगनय निवारण करतो तो कहे . रक्तेदाणं समदकोकिलकंपनीलं, क्रोधो इतं फणिनमुत्फणमापतंतम्॥आक्राम तिक्रमयुगेन निरस्तशंक, स्त्वन्नामना गदमनी हदि यस्य पुंसः ॥ ३० ॥ अर्थः-(रक्तकणं के० ) रातां ने नेत्र जेनां एवो अने (समद के०) मदोन्मत्त एवो तथा (कोकिल के०) कोकिल तेनो (कंठ के०) कंठ तेना सरखो (नीलं के) श्यामवर्णवालो एवो अने (क्रोधोकतं के) क्रोधे करीने उडत थयेलो तथा (उत्फणं के०) उंची करे. ती ने फणा जेणे एवो जे (फणिनं के०) सर्प ते (श्रापतंतं के०) उतावलो सन्मुख आवतो होय ते- ने पण (निरस्तशंकः के०) शंका रहित थयो थको (१२) पोताना (क्रमयुगेन के) चरण युगले करीने (आ कामति के) उदंघन करे . ते कयो पुरुष उलंघन करे ? तो के (यस्य के) जे (पुसः के०) पुरुषना (हदि के)हृदयने विषे(त्वन्नाम के०) तमारा नामरूप जे (नागदमनी के०) नागदमनी नामें औषधि नरेली बे, ते तमारा नामरूप नागदमनी औषधियें करीने जग्र सर्पना जयश्री पण निःशंकित थाय बे ॥३७॥ ॥ टीका ॥ अथोरगनयं निराकुर्वन्नाह ॥ रक्तेद ण मिति ॥ स पुमान् फणिनं पन्नगं आक्रामति ॥ ज वंध्य यातीर्थः॥आक्रामतीति क्रियापदं कः कर्ता। पुमान् के कर्मतापन्नं फणिनं फणा विद्यते यस्यासौ फणीतं फणिनं इति बहुव्रीहिः॥केन क्रमयुगेन पदछ येन ।क्रमयोयुगं क्रमयुगं तेन क्रमयुगेन इति तत्पुरु षः ॥ कथंचूतः पुमान् निरस्तशंकः। निरस्ता पूरीनू ता शंका नीतिर्यस्य स निरस्तशंकः। इति बहुव्रीहिः कथंनूतं फणिनं रक्तेदणं रक्ते अरुणे श्क्षणे लोचने यस्य स रक्तदणस्तं रक्तेक्षणं इति बहुव्रीहिः॥ पुनः क थंनूतं समदको किलकंठनील मदेन दर्पण सह वर्तमा नोयः कोकिलः कलकंठस्तस्य कंठोगलप्रदेशस्तछत्नी लः कृष्णवर्णस्तथोक्तस्तं समदकोकिल कंपनीलं क्वचि (१२ए) समये कृष्ण नीलयोरैक्यात् । मदेन सह वर्तमानः समद इति तत्पुरुषः ॥ समदश्चासौ कोकिलश्च समद कोकिल इति कर्मधारयः॥ समदकोकिलस्य कंवः सम दकोकिलकंठ इति तत्पुरुषःसमदको किलकंठवत् नीलः समदको किलकंपनीलस्तं समदकोकिलकंठनीले इति कर्मधारयः । मदोरेतस्यहंकारे सद्यो हर्षसदानयो रिति नानार्थः ॥ पुनः कथंनूतं ? क्रोधोडतं क्रोधे नकोपेन उहतः॥प्रेरितः क्रोधोहतस्तं?क्रोधोडतंशति तत्पुरुषः । पुनः कथंभूतं उत्फणं उत् ऊर्ध्व फणा द र्वी यस्य स उत्फणस्तं उत्फणं इति बहुव्रीहिः॥ र्वीकृतफणमित्यर्थः ॥ पुनः कथंनूतं आपतंतं श्राग छतं दशनायेति गम्यं ॥ तछब्दस्य यबब्दापेदत्वात् स कः॥ यस्य पुंसः पुरुषस्य दृदि हृदयं त्वन्नामनाग दमनी त्वदानिधानलदाणा नागदमनी औषधी जांगु ली विद्या वासवतीत्यध्याहारः। नवतीति क्रियापदं। का की ? त्वन्नामनागदमनी। त्वन्नामैव नागं सर्प दम यति निःशक्तिकं करोति सा त्वन्नामनागदमनी इति कर्मधारयनितस्तत्पुरुषः॥ एवं च यथा नागदमन्या जुजंगोनिस्तेजानवति तथा त्वन्नामनागदमन्यापि फणी निःशक्तिकोजवतीति जावः ॥ ३७ ॥ भ०९ %D , ( १३०) ॥ बप्पयबंद ॥ ॥ कोकिल कंठ समान, श्याम तन क्रोध जलंता॥रक्त नयन फूंकार, मार विषकण उबलंता ॥ फणिकों जंची करै, बेगते सन्मुख धाया। तब जन होय निःशंक, देखि फणिपतिकू आया ॥ जो मंकै निज पाजकू, व्यापै विष न लगार ॥नागदसनी तुम नामको, है जिनकू आधार ॥ १ ॥ ३७ ॥ ॥ राग कान्हरो॥ ॥ मानो मानो मेरी विनति साहिवा, दिल आनो मेरी विनति ॥ सा० ॥ चित्त लावौ मेरी विनति, तुं गरिबनिवाज रे, मुखियनको फुःख टार हो री ॥ सा० ॥ कां महेर करो महा- राज रे, आपो अविचल राज रे ॥ सा ॥ मा ॥ ॥ १॥ राते रे लोचन कोपथे, कांई कोकिल कंठ ज्यूं श्याम रे ॥ फणिधर मारे पूरथी रे, नागदमनी तुम नाम रे ॥ सा ॥ मा॥२॥ ॥३७॥ हवे रणनयापहरण करतो उतो कहे . वलगत्तुरंगगजगर्जितनीमनाद, माजी वलं बलवतामपि नपतीनाम् ॥ उद्यदि वाकरमयूख शिखापविद्धं, त्वत्कीर्तनात्त मश्वाशु निदामुपैति ॥ ३० ॥ r (१३१) अर्थः-जे (श्राजौ के०) संग्रामने विषे (वदगत् • के०) युद्ध करता एवा (तुरंग के०) घोमा ते जेने विषे दोडी रह्या डे अने (गज के०) हस्ती तेतुं (गर्जित के०) गर्जन तेणें करी (नीम के०)न- यंकर ने (नादं के) शब्दो जेने विषे एवं ( बल वतामपि नूपतीनां के ) अतिशय बलवान् राजा तेनुं पण (बलं के०) सैन्य ते (त्वत्कीर्तनात् के०) तमारा नामना कीर्तनथकी (अशु के०) शीघ्र (नि दां के०) नेदनने (उपैति के०) पामे बे. एटले तुर- त नाशी जाय जे. ते कोनी पेठे ? तो के० (उद्य दिवाक र के०) उदय श्रयेलो एवो जे सूर्य, तेनां (मयूख के०) किरणो तेनी ( शिखा के) शिखा तेणें क- रीने (अपवि के०) जरिदप्त एटले नेदन थयेर्बु एवं (तमः केप) अंधकार तेहीज (श्व के) जेम होय नहीं ? अर्थात् सूर्य किरणोयें करीने जेम अंध- कार नाश पामे , तेम तमारा नामग्रहणप्रनावथ- कि शत्रु- सैन्य संग्रामने विषे पलायन थाय बे ॥३॥ ॥ टीका ॥ अथ रणनयं हरन्नाह ॥ वटगत्तुरंगे ति ॥ हे वरद! आजौ संग्रामे नूपतीनां नूनृतां वलं सैन्यं आशु शीघ्रं निदां उपैति । नेदं प्राप्नोतीत्य
(१३)
र्थः॥ उपैतीति क्रियापदं किं कर्तृ ? बलं स्थौल्यसाम
Nसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोरित्यमरः ॥ कां क
मंतापन्नां निदां । कस्मिन् आजौ संग्रामे। कस्मात् त्व
कीर्तनात् तव नामग्रहणात् । तव कीर्तनं त्वत्कीर्त
नं तस्मात् त्वत्कीर्तनात् इति तत्पुरुषः ॥ कथंनूता
नां नूपतीनां बलवतामपि बलं सामर्थ्य विद्यते येषां
ते बलवंतस्तेषां बलवतां इति बहुव्रीहिः॥ अपिशब्दे
नात्र नूपतीनां बलोत्कर्षः सूच्यते ॥ किमिव तमश्व
अंधकार मिव यथा तमःआशु निदां उपैति॥ उपैतीति
क्रियापदं। किं कर्तृ ? तमः। कां कर्मतापन्नां निदां ।क
थं आशु यया स्यात्तथेति क्रिया विशेषणं कथंजूतं त
मः उद्यदिवाकरमयूख शिखापविकं उद्यत् उदयं गम
न यो दिवाकरः सूर्यः तस्य मयूखाः किरणास्तेषां शि
खाः चूलास्तानिः अपविर्क विक्षिप्तं ॥ अथास्य पद
स्य समासाः ॥ उद्यच्चासौ दिवाकरश्च उद्य दिवाकर
इति कर्मधारयः ॥ उद्य दिवाकरस्य मयूखाः उद्यदि
वाकरमयूखाः । इति तत्पुरुषः उद्यदिवाकरमयूखानां
शिखाः उद्यदिवाकरमयूख शिखा इति तत्पुरुषः ॥
उद्यदिवाकरमयूख शिखानिः अपविकं उद्यदिवाकरम
यूख शिखापविकं ॥इति तत्पुरुषः ॥ कथनूतं वलं ? व
( १३३)
लगत्तुरंगगजर्जितनीमनादं । वल्गतां युध्यमानानां
तुरंगाणां अश्वानां गजानां हस्तिनां च गर्जितानितैर्नी
मोरुनोनादोयत्र तत् वदगत्तुरंगगजगजितनीमनादं
इति तत्पुरुषगनितो बहुव्रीहिःअथवा तुरंगाश्च गजा
श्च तुरंगगजाः इति छः॥ वदगंतश्च ते तुरंगगजाश्च
वदगत्तुरंगगजाः इति कर्मधारयः॥ वदगत्तुरंगगजानां
गर्जितानि वल्गत्तुरंगगजगर्जितानि इति तत्पुरुषःयदि
वा वदगंतश्च ते तुरंगाश्च वगत्तुरंगा इति कर्मधारयः
गजानां गर्जितानि गजगर्जितानि इति तत्पुरुषः॥वदग
त्तुरंगाश्च गजगर्जितानि च वदगत्तुरंगगजगर्जितानि
ति छानीमाश्च ते नादाश्च जीमनादाति कर्मधा
रयः॥वदगत्तुरंगगजगर्जितनीमनादायत्रतत् वदगत्तु
रंगगजगर्जितनीमनादं इति बहुव्रीहिः॥ एवं च यथा
सूर्यकिरणैर्विनिन्नं तमः प्रणश्यति तथा त्वन्नामग्रहण
प्रनावात् शत्रुसैन्यं संग्रामे पलायतति नावः॥ नक्तं
च ॥ कोशान् गेहेऽष्ट मुंचन् पथि करितुरगान् बांध
वाईमार्गे, उर्गेष्वंतःपुराणि प्रतिरवचकिताःपर्वते
ज्योनिवृत्ताः।यस्योद्योगे नमंतः समसमयसमारंनगं
जीरनेरी, नांकाराकीर्णकर्णज्वरजरतरतप्रेदिताशाः
क्षितीशाः ॥ १॥ लब्धिषिपुरे पुरा निवसतिप्रासा
N
( १३४) दबंदध्वज, छायां केलिकलापिनः फणिगणत्रांत्या निहं त्याजिताः॥ शून्ये संप्रति सर्वतोनिजपतिप्रध्वंसवैराग्य तो निर्वैराश्व ते दिपंति न मुखं सर्पेषु सर्पस्वपि ॥२॥ एतावस्मत्कृतवृक्षप्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥ मुखे हारा वाप्तिनयनयुगले कंकण नरो, नितंबे पन्नाली सतिलक मनूत्पाणियुगलं॥अरण्ये श्रीकर्णस्त्वदरियुवतीनां वि धिवशा,दपूर्वोयं जूषा विधिरहह जातःकिमधुना॥३०॥ ॥बप्पय बंद॥ ॥जिस रणमांहि जयानक, शब्द करी रहै तुरंगम् ॥ घनसें गज गर्जा, मत्त मानौ गि- रि जंगम ॥ अति कोलाहलमांहि, वात तहाँ नाहि सुनीजें ॥ राजनको बल चंग, देखि तनु धीरज जीजें। नाय तुमारे नामतें, सो दिनमांहि पला ॥ ज्यूं दिन- करकें प्रकाशतें, अंधकार मिटि जाइ ॥३०॥ । राग मदहार कडखो॥ ॥जोर जर दोरते नोर घोरे खरे, घोर घनश्याम गजराज गाजै॥रथ महारथ जुरे गगन रज विस्तरे, सवल बलवंत नूपति दिवा जे ॥ जोर ॥ १ ॥ कटकमें नटकते सुन्नट कोटी कटे, नटकतें सटकतें कटक नाजे ॥ उदय दिनकर यथा तिमिर सब घरपी, बहुरि प्रन्नू नामथे हम दिवाजे ॥ जो ॥२॥ ३ ॥ , (१३५) हवे वली पण प्रकारांतरें करीने संग्रामनयने निरास करतो तो कहे . कुंताग्रनिन्नगजशोणितवारिवाद, वेगा वतारतरणातुरयोधनीमें ॥ युझे जयं विजितउर्जयजेयपदा, स्त्वत्पादपंकजव नायिणोलनंते ॥ ३५॥ अर्थः-(कुंत के ) बरबी, तेमना (अग्र के) अग्रनाग जे अणी तेणे करीने (निन्न के०) नेदेला ए. वा (गज के) हस्ती तेना (शोणित के०) रुधिररू- प (वारिवाह के०) जलना प्रवाह तेने विषे जे (वे गावतार के) उतावडुं प्रवेश थq एटले रुधिररूप पाणीमा तपाइ जवाने तैय्यार थयेला तेमांथी (तर णातुर के०) फरीपाला तरी नीकलवाने श्रातुर थयेला एवा जे (योध केप) सुनटो तेणें करीने (जीमे के०) ज- यंकर देखातुं एवं जे (युझे के०) युद्ध तेने विषेपण (त्व त्पाद के) तमारा चरणारविंद ते रूप जे (पंकजव न के ) कमलवन तेने (आश्रयिणः के ) आश्रय करीने रह्या एवा जे पुरुष, ते (पुीय के) नहीं जीताय एवा जे (जेयपदाः के०) शत्रुना वर्गों ते ॥ (१३६) जेमणे ( विजित के०) जीत्या बे एवा बता ( जयं के०) जयने (बनते के० ) पामे ॥ ३ ॥ ॥ टीका ॥ अथ पुनरपि प्रकारांतरेण संग्रामजयं निरस्यन्नाह ॥ कुंताग्रनिन्नेति ॥ हे अर्हन् ! युझे संग्रामे जयं जयकारं लनंते प्रानुवंतीत्यर्थः ॥ बनते इति क्रियापदं॥ के कर्तारः जनाः। कं कर्मतापन्नं जयं । कस्मिन् युके । कथंनूता जनाः त्वत्पादपंकज वनाशयिणः । त्वचरणनलिनवनाधारजाज इत्यर्थः ॥ तव पादौ त्वत्पादौ इति तत्पुरुषः पंके जंबाले जायं ते स्म शतिपंकजानि इति तत्पुरुषः ॥ पंकजानां वनं पंकजवनं इति तत्पुरुषः ॥ त्वत्पादावेव पंकजवनं ३ ति कर्मधारयः ॥ त्वत्पादपंकजवनं आश्रयंते इत्येवं शीलास्त्वत्पादपंकजवनाश्रयिणः इति तत्पुरुषः ॥ अनेन प्रायोऽन्येऽपि युध्यमानाः मुर्गारण्यानाश्रि त्येव युध्यते ॥ इति सूचितं ॥ पुनः कथंजूताः विजि तर्जयजेयपदाः पराभूतोनटशत्रुवर्गाश्त्यर्थः ॥ अ थास्य पदस्य समासाः ॥ जेतुं योग्याः जेयाः जेयानां पदोजेयपदः॥इति तत्पुरुषः॥ दुःखेन जयोयस्य स उर्जयः॥ इति बहुव्रीहिः ॥उर्जयश्चासौ जेयपदश्च कर्जयजेयपदः इति कर्मधारयः ॥ विजितोछुर्जयप
(१३७)
कोयैस्ते विजितपुर्जयजेयपदाः इति बहुव्रीहिः। कथं
नूते युके ? कुंताग्रचिन्नगजशोणितवारिवाहवेगावता
रतरणातुरयोधनीमे कुंताःयासास्तेषां अप्रैः अग्रता
गैः निन्ना विदीर्णा ये गजा हिरदास्तेषां शोणितं रु
धिरं तदेव वारिवाहो नि रस्तत्र वेगेन शीघ्रतया
अवतरणं प्रविशनं तस्मात् तरणे प्लवने आतुरा विह्व
ला ये योधाः सुजटास्तै मे जयावहे ॥ अथास्य पद
स्य समासाः । कुंतानां अग्राणि कुंताग्राणि कुंता
नीना कुंताग्रनिन्ना उनयत्रापि तत्पुरुषः॥ कुंताग्रनि
नाश्च ते गजाश्च कुंताग्रचिन्नगजाः इति कर्मधारयः॥
कुंताग्रनिन्नगजानां शोणितं कुंताग्रन्निन्नगजशोणितं
इति तत्पुरुषः ॥कुंताग्रनिन्नगजशोणितमेव वारिवादः
कुंताग्रचिन्नगजशोणितवारिवाह ति कर्मधारयःकुंता
ग्रनिन्नगजशोणितवारिवाहवेगेन अवतरणं अवतारः
कुंताग्रनिन्नगजशोणितवारिवाहवेगावतार इति तत्पु
रुषः ॥ कुंताग्रचिन्नगजशोणितवारिबाहवेगावतार
तरणे आकुलाश्च ते योधाश्च कुंताग्रन्निन्नगजशोणित
वारिवाहवेगावतारतरणातुरयोधाःइति कर्मधारयः ।।
कुंताग्रनिन्नगजशोणितवारिवाहवेगावतारतरणातुर
योधैर्नीमः । कुंताग्रनिन्नगजशोणितवारिवाइवेगाव
(१३०)
तारतरणातुरयोधनीमस्तस्मिन् कुंताग्रचिन्नगजशोणि
तवारिवाहवेगावतारतरणातुरयोधनीमे ॥ इति तत्पु
रुषः ॥ उक्तं च ॥ वक्तुः शिरांसि शूराणां, पतितानि
महीतले ॥ जयश्रियोरक्तपंके, पादन्यासोपलनमम्
॥१॥असुजिरपि थियासुनिः प्रविश्य, प्रतिजटमूर्फ
नि कोपि दत्तपादः ॥ फल मिह मनुजन्मनोपलब्धं, य
शसि रतिर्महतां न देहपिंडे ॥२॥ महति समरसंकटे
जटोऽन्यः, प्रतिनटनिर्दलनात्समाप्तशस्त्रः॥अगणित
मरणःप्रविश्य वेगा,चरिकरतः करवालमाचकर्ष ॥३॥
श्त्यस्मन्निर्मितमहोपाध्यायश्रीनानुचं गणिचरित्रात्।
अस्मि बीरतनया वरवीर, प्रेयसीं कुरुत वीर सवि
त्रीम् ॥ विक्रमं सुधितया विदधीथा, नो यथा नवति
वत्स विकल्पः ॥ ४ ॥ मा कृथा युधि वृथात्मकलंक,
मांनिधाय हृदये हृदयेश ॥ साहसिन्निह परत्र च
यन्मे, त्वंगतिःप्रियमुवाच परैवं ॥ ५॥ आशिषं च
तिलकं च जनन्याः, मन्यते स्म कवचाधिकमन्यः ।।
येन संथतिस एव नटानां, विक्रमैः कवचतां प्रतिपेदे
॥६॥ उन्मदन्परिहतन्धनुरुच्चैर्वा नयन् प्रविकिरन्
विशिखौघान् ॥ लोष्टपातचलकाककुलानं, तच्चकार
लमाशु कुमारः ॥ वालनारतस्यैते ॥७॥३०॥
॥ , (१३) बप्पय बंद ॥ ॥ मारे जहां गयंद, कुंज हथि- यार विदारे ॥ उमगे रुधिर प्रवाह, बेगि जलसें विस्तारे ॥ होये तरण असमरब, महा योधा जल । पूरे तिस रणमें जिन तोय, नत्ति जे हैं नर सूरे ॥ दुर्जयअरिकुल जीतिकें, जे पावै निकलंक ॥ तुम पदपंकजवन बसै, ते नर सदा निःशंक ॥ १॥३॥ राग कमखो ॥ कुंतवर निन्न गज कुंन निकसत रुधिर, वारिपरवाहमें तरन लागे॥ चपल अति योध वल रोध अरि शोधते, क्रोध कल कल करै कार जागै॥१॥ युद्ध करि दन बेहु पर अरि पद जे, नालि आवाजथें यूंहि कागे॥ आदिप्रनु चरण शरणागता जे जना, शुजमना जय वरे वीतरागें ॥५॥ ३७॥ हवे ससुमनय निरास करतो तो कहे जे. अंनोनिधौ दुनितनीषणनकचक्र, पा ठीनपीग्नयदोल्बणवामवाग्नौ ॥ रंगत रंगशिखरस्थितयानपात्रा, स्त्रासं विदा य नवतः स्मरणाद्वति ॥ ४० ॥ अर्थः-(हुलित केप) दोन पमाड्या वे (नीप ण के०) महानयंकर एवा (नकचक्रपाठीनपीठ के०) ॥ (१३७) तारतरणातुरयोधजीमस्तस्मिन् कुंताग्रचिन्नगजशोणि तबारिवाहवेगावतारतरणातुरयोधजीमे ॥ इति तत्पु रुषः॥ उक्तं च ॥ वक्तुः शिरांसि शूराणां, पतितानि महीतले ॥ जयश्रियोरक्तपंके, पादन्यासोपलवमम् ॥१॥असुनिरपि थियासुनिः प्रविश्य, प्रतिजटमूर्फ नि कोपि दत्तपादः ॥ फलमिद मनुजन्मनोपलब्धं, य शसि रतिर्महतां न देहपिंडे ॥२॥ महति समरसंकटे नटोऽन्यः, प्रतिचटनिर्दलनात्समाप्तशस्त्रः॥अगणित मरणःप्रविश्य वेगा,करिकरतःकरवालमाचकर्ष ॥३॥ इत्यस्मन्निर्मितमहोपाध्यायश्रीनानुचंगणिचरित्रात्। अस्मि वीरतनया वरवीर, प्रेयसी कुरुत वीर सवि त्रीम् ॥ विक्रमं सुधितया विदधीथा, नो यथा नवति वत्स विकल्पः ॥ ४ ॥ मा कृथा युधि वृथात्मकलंक, मांनिधाय हृदये हृदयेश ॥ साहसि निह परत्र च यन्मे, त्वंगतिःप्रियमुवाच परैवं ॥ ५॥ आशिषं च तिलकं च जनन्याः, मन्यते स्म कवचाधिकमन्यः ॥ येन संयतिस एव नटानां, विक्रमैः कवचतां प्रतिपेदे ॥६॥ जन्मदन्परिहलन्धनुरुच्चैर्वा नयन् प्रविकिरन् विशिखौघान् ॥ लोप्टपातचलकाककुलानं, तच्चकार कुमारः ॥ वालजारतस्यैते ॥ ७॥३५॥ , , , (१३) बप्पय बंद ॥ ॥ मारे जहां गयंद, कुंज हथि- यार विदारे ॥ उमगे रुधिर प्रवाह, बेगि जलसें विस्तारे ॥ होये तरण असमरब, महा योधा जल॥ पूरे तिस रणमें जिन तोय, नत्ति जे हैं नर सूरे ॥ पुर्जयअरिकुल जीतिकें, जे पावै निकलंक ॥ तुम पदपंकजवन बसै, ते नर सदा निःशंक ॥ १॥३०॥ राग कमखो ॥ कुंतवर निन्न गज कुंन निकसत रुधिर, वारिपरवाहमें तरन लागे॥ चपल अति योध वल रोध अरि शोधते, क्रोध कल कल करै कार नागै॥१॥युद्ध करि दद बेहु पद अरि पद जे, नाति आवाजथें यूंहि कागे॥ आदिप्रजु चरण शरणागता जे जना, शुजमना जय वरे वीतरागें ॥ ॥ ३५ ॥ हवे ससुमनय निरास करतो तो कदे बे. अंनोनिधौ दुनितनीषणनकचक्र, पा तीनपीउन्नयदोल्बणवामवाग्नौ ॥ रंगत रंगशिखरस्थितयानपात्रा, स्त्रासं विदा य नवतः स्मरणाद्वति ॥ ४० ॥ अर्थः-(हुनित के०) दोन पमाड्या (नीष ण के) महानयंकर एवा (नकचक्रपाठीनपीठ के०)
(१४०)
नक चक्र अने पाठीनपीठ एटले मत्स्य विशेष जीव
जेने विषे एवा तथा (नयद के) जय उत्पन्न
करनारो एवो ( उदबण के) असराल ने ( वाम
वाग्नौ के०) वामवानि जेने विषे एवा (अंनोनिधौ के)
समुख्ने विषे (रंगत् के०)अतिउछलताएवा(तरंगके)
तरंगोजे कझोलो तेनां (शिखर के) श्रृंगो तेली उपर
( स्थित के०) रह्यु ( यानपात्रा के ) वहाण जे-
मनु एवा पुरुषो जे बे, ते (नवतः के० ) तमारा
( स्मरणात् के०) स्मरणथकी (त्रासं के०) बासने
(विहाय के०) त्याग करीने समुह पारने (व्रजति के०)
पामे बे. एटले शडित दीपांतरने विषे पहोंचे बे॥धणा
॥ टीका॥अंनोनिधिनयं निरस्यन्नाह ॥ अंजोनिधा
विति ॥ हे संसारतारक ! सांयात्रिकजनाःअंजोनिधी
ब्रजति ॥ष्टस्थाने नियत्वेन यांतीत्यर्थः॥बजतीति
क्रियापदं । के कर्तारः ॥ सांयात्रिकजनाः ॥ कस्मिन्
अंजो निधौ, किं कृत्वा विहाय विमुच्य। किंत्रासं आक
स्मिकनयं त्रासस्त्वाकस्मिकं जयं इति हैमः। कस्मात्
कारणात् स्मरणात् स्मृतिविषयीकरणात् कस्य जवतः॥
कथंनूताः सांयात्रिकजनाः रंगत्तरंगशिखरस्थितयान
रंगतउबलतोये तरंगाः कल्होलास्तेषां शिखरेषु
।
(१४१) श्रृंगेषु स्थितं अवस्थितं यानपात्रं प्रवहणं येषां ते रंग त्तरंगशिखरस्थितयानपात्राः चलत्कझोलापवर्तनवो हिबाश्त्यर्थः॥अस्य पदस्य समासारंगतश्च ते तरंगाश्च रंगत्तरंगाःति कर्मधारयः॥ रंगत्तरंगाणां शिखराणि रंगत्तरंगशिखराणि ॥इति तत्पुरुषः॥रंगत्तरंगशिखरेषु स्थितानि यानपात्राणि येषां ते रंगत्तरंगशिखर स्थित यानपात्राः इति बहुव्रीहिः॥ कूटोऽस्त्री शिखरं शृंगमि त्यमरः॥ कथनूते अंनोनिधौ कुनितनीषणनकचक्रपा तीनपीउजयदोदवणवाडवाग्नौ कुन्धनथावहनकचक पाठीनपीउन्नयजनकोत्कटवमवावन्हौ।कुनितादो गताःनीषणानि नकचक्राणि मत्स्य विशेषाणां वृंदानि पाठीनपीगैच जलजंतुविशेषौ जयदोनीतिप्रदः जब णःकरालःवाडवानिर्वडवानलश्च यत्रस तथोक्तस्तस्मि न्। नक्राणां चकाणि नकचक्राणि इति तत्पुरुषः॥नीष णानि च तानि नचक्राणि च नीषणनचक्राणि इति कर्मधारयः॥पाठीनाश्च पीनाश्च पाठीनपीठाःइति हवामवश्चासौ अग्निश्च वाडवाग्निरितिकर्मधारयः॥ नयं ददातीति जयद इति तत्पुरुषः ॥ जयदश्चासौ ज- बएवामवाग्निश्च जयदोब्वणवामवाग्निरिति कर्मधार- यानीषणनकचक्राणि च पाठीनपीगश्चलयदोल्वणवा (१४२) मवानिश्च नीषणनकचक्रपाठीनपीउजयदोदबणवाड वाग्मयति इतरेतरहंछः ॥ ततः कुनिता नीषणनक चक्रपाठीनपीउन्नयदोब्बणवामवानयोयत्र स तुनी तनीषणनचक्रपाठीनपीउत्तयदोल्बणवाडवाग्निस्त स्मिन् कुनितनीषणनकचक्रपाठीनपीनियदोबण वामवानौ इति बहुव्रीहिः॥ उक्तं च ॥ शोणत्तिरी: स रिदतीवगनीरनीर, बाला वयं सकलमेवमनर्थ हेतुः ॥ सायंतनीयसमयोऽपि समीपवर्ती, नाथ त्वमेव नतु संप्रति कर्णधारः ॥ १॥ इत्यस्मत्कृतवृक्ष प्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥ ४० ॥ बप्पयद ॥ ॥ नक चक्र मगरादि, मत्स्य करी जय उपजावै ॥ जामें वडवा अग्नि, दादथे नीर जलावै ॥ पार न पामै जास, थाह नही लहियें जाकी॥गरजै जो गंजीर, लहरकी गिनत न ताकी॥ सुखसों तिरै समुखकों, जे गुन तुम समराहि ॥ लोल कबोलनके शिखर, पार जानि ले जांहि ॥१॥४॥ राग बिलावल ॥. ॥ तेरी सुमरणकी बलिहारि रे॥तेरी सुरति उपर वारी रे, तुतो निःकारण उपगारी रे, तुं तो जगजीवन हितकारी रे, मेरे प्राण आधार ते॥ए टेक ॥१॥ अंनोनिधि नीषण नये, मत्स्या- ॥
(१४३) दिक जलचारी रे ॥ वमवानल विकरालकी, जाला जीन समारी रे॥ ते॥॥रंग तरंग उत्संगमें, डोलत जिहाफ उबारी रे ॥ शरन जये तुम नामके, ते नर पार उतारी रे ॥ ते ॥३॥ ४० ॥ हवे रोगनयने निवारण करतो तो स्तवे बे. नद्भूतनीषणजलोदरनारजूंनाः शोच्यां दशामुपगताच्युतजीविताशाः ॥ त्वत्पा दपंकजरजोऽमृतदिग्धदेवा, मानवं ति मकरध्वजतुल्यरूपाः॥४१॥ अर्थः-हे जगन्नाथ ! (उद्भूत के) उत्पन्न थयो एवो (नीषण के) नयंकर (जलोदर के) जल युक्त होय बे उदर जेणे करीने तेने जलोदर रोग कहियें अने ते जलोदर रोगना (जार के०) नारें करीने (जुग्नाः के) वक्र थया एवा अने (च्युतजी विताशाः केप) त्याग करी ते जीवितनी आशा जे- मणे एवा अने(शोच्यां दशामुपगताः के०)शोक करवा योग्य एवी दशाने प्राप्त थया एवा अने (त्वत्पादपंक जरजोऽमृतदिग्धदेहाः के०) तमारां चरणकमलनुं जे रज ते रूप जे अमृत तेणें करी लिप्त वे अंग जेम- )
(१४६)
मिव कुमुदराजी किमथ वा ॥सुधाधारामंतःप्रणयजल
धेरुजतवती, युवावृंदारण्ये शिथिलयति धैर्य मृगदृशा
म् ॥१॥ इत्यस्मत्कृतवृहप्रस्तावोक्तिरत्नाकरात् ॥४॥
॥ बप्पयचंद ॥ ॥ महा जलोदर रोग, जार पि-
मित जन जे हैं।वात पित्त कफ कुष्ठ, आदि जे रोग
कहे हैं।सोची रहै उदास,नहिंजीवनकी श्रासा॥अ-
ति गिलामनी देह,धरे उर्गध निवासा॥तुमपद पंकज
धूलिकू, जो लावहिं निज अंग॥ तेह शरीर नीरोग ल-
ही,जिनमें होश अनंग ॥ १॥४१॥
॥राग परजीयो॥ ॥अरज हमारी अवधाररे॥
साहिब जी ॥ नव जय फंदा टार रे ॥ सा॥ नीषण
कुष्ठ जलोदरा, खयन खरे कुःख जार रे ॥ साहिब
जी ॥ सोचदिशा बहु रोगकी, क्यु कीजें किरतार रे
॥ सा ॥१॥ साहेबजी रे, जिनजीरे, जगजीवनजी
रे, विनति मोरी मान रे, करमकी वेदना टार रेसाणा
चरण कमल रज रागथी,रंजे तन एक वार रेसा॥
॥२॥देवप्रनु ते नर नये, कामरूप अवतार रे ॥
सा॥ दर्शन दै दिल गर रे॥सा॥ प्रनु आवागमन
र रे ॥ सा ॥३॥४१॥
(१४७) हवे निगमादि बंधननुं जय टालतो बतो कहे . आपादकंठमुरुशृंखलवेष्टितांगा, गाढं बृदन्निगमकोटिनिघृष्टजंघाः ॥ त्वन्नाममं त्रमनिशं मनुजाः स्मरंतः, सद्यः स्वयं विगतबंधनया नवंति ॥४॥ अर्थः-हेकर्मबंधनरहित ! (थापादकंवं के) जेना पगथी मांडीने गला पर्यंत ( उरुशृंखल के०) महोटी जे शृंखला तेणे करी (वेष्टितांगा के० ) वेष्टित ने एटले निब ने सर्व अंगो जेमनां एवा अने ( गाढं के०) अत्यंत (वृह निगमकोटि के०) महोटी वेमीयो तेनी कोटियो जे जीणी अणीयो तेणे करीने (निघृष्टजंघाः के०) निःशेषपणायें करी घसाती ले जंघार्ड जेमनी एवा पुःखित थयेला अने (त्वनाम के० ) तमारं जे नाम ते रूप (मंत्र के०) मंत्र जे , तेने (अनिशं के०) रात्रि दिवस अर्थात् निरंतर ( स्मरंतः के०) स्मरण करता एवा (मनुजाः के०) मनुष्यो, ते ( सद्यः के० ) तत्काल (स्वयं के ) पोतानी मेलें ( विगतबंधनयाः के) (१४) विशेषे करी गयु डे बंधनजय जेमने एवा ( नवंति के०) थाय ॥४॥ ॥ टीका ॥ अथ निगमबंधनयं निरस्यन्नाह ॥ हे कर्मबंधनरहित ! मनुजा मनुष्याः सद्यः सपदि स्वयं विगतबंधनयाबंधननयरहिता नवंति जायंते बंधन नयादात्मानं च शीघ्रं मुच्येतश्त्यर्थः ॥ नवंतीति क्रियापदं के कर्तारः मनुजाः कथंजूता मनुजाः विग तबंधनयाः विगतं विनष्टं बंधनस्य जयं येषां ते विग तबंधनयाः इति बहुव्रीहिः। पुनः कथंचूताः अनिशं निरंतरं स्मरंतः ध्यायंतः॥किं त्वन्नामएव मंत्रं त्वन्ना ममंत्रं इति कर्मधारयः। पुनः कथंनूताः ? आपाद कंठमुरुशृंखलवेष्टितांगाः ॥ पादौ मर्यादीकृत्य कंवं यावत् श्रापादकंठश्त्यव्ययी नावः ॥ उर्वी चासौ शृंखला च उरुशंखला ॥ इति कर्मधारयः ॥ श्रापाद कंवं उरुशृंखलया वेष्टितं निबर्फ अंगं शरीरं येषां तेश्रापादकंगमुरुशृंखलवेष्टितांगाः॥इति बहुव्रीहिः॥ पुनः कथंजूताः गाढं बृहनिगमकोटिनिघृष्टजंघाः निगडानां कोटयः निगडकोटयति तत्पुरुषः बृहत्यश्च ता निगमकोटयश्च बृह निगमकोटयति कर्मधार । ततोगाढं अपूर्व बृहन्निगडकोटिनिर्नितरांघृष्टा (१४) जंघा येषां ते गाढं वृहन्निगडकोटिनिघृष्टजंघाः ॥इति वहुव्रीहिः ॥ अंकोनिगडोऽस्त्रीस्यादित्यमरः ॥४॥ ॥ बप्पय बंद ॥ ॥पांन कंठतें ऊकरी, वंध सांक- लहि अति नारी ॥ गाढी बेडी पेर, मांहि जिन जांघ विदारी ॥ नूख प्यास चिंता शरीर, फुःखसे जे बिल- लाने॥सरन नांहि जन कोश, नूपके बंदीखाने॥तुम सुमरत स्वयमेवही, बंधन सब खुलि जांहि ॥बिनमें ते संपति लहै, चिंता जय बिनसांहि ॥१॥ ४२ ॥ ॥राग देशाख ॥ ॥ मेरे दिल प्रजु श्रादि जिणंदा, में पाया अब सुरतरु कंदा ॥ मेण ॥ कोइ कहो कलु और सुरिंदा, मैं देख्या मरुदेवीका नंदा ॥मेगा॥ तुज मुख देखे परमानंदा, ज्युं चकोर मनमांदे चंदा ॥मे॥ ज्यु चकवा मनमांहे दिणंदा,ज्युविंध्याचल सीमगयंदा ॥मे॥शारात्रि दिवस चाहुं दिदारा,हीरा परें मनमोह- नगारा मेणा ज्युं मोरा चाहे मन मेहा, ज्यु पंथीमन पावत गेहा।।मेणाातुंही देख्या मैं साचा देवा,सुर नर कोमिकरत तुम सेवामा पग अरु कंठ लगे जंतारा, वेरिजडित जंघा पगनीरा ॥मे॥४॥जे नरवंधन बंधे परिया, ते प्रनु नाम मंत्र जहरीया ।।मेगा ततठन बंधनके जय बूटा, कम कम कर्मके बंधन त्रूटा ।
(१५०) मे० ॥ देवप्रनु दिलमें तुं ध्याया, साचा साहिब अब में पाया ॥ मे ॥५॥ ४२ ॥ हवे पूर्वोक्त सर्व नयने त्याग करतो तो संदेपथी कहे . मत्तहिमृगराजदवानलाहि, संग्राम वारिधिमहोदरबंधनोबम् ॥ तस्याशुना शमुपयाति जयंनियेव, यस्तावकं स्तव मिमंमतिमानधीते ॥ ४३ ॥ अर्थः-हे प्रनो!(यः के०) जे (मतिमान् के०) बुद्धिमान् पुरुष, ( तावकं के० ) तमाळं (श्मं के) श्रा (स्तवं के० ) स्तवन जे जे तेने (अधीते के) जणे बे, (तस्य के०) ते पुरुषतुं ( मत्त के०) मदो- न्मत्त एवो (छि के०) महान् हस्ती, अने (मृग राज के) सिंह, तथा (दवानल के०) वनाग्नि, तथा (अहि के) सर्प, अने (संग्राम के०) संग्राम, अने (वारिधि के०) समुन, तथा(महोदर के०) जलोदरादि रोग, श्रने (बंधन के०) बंदीखानु, ए श्राव वानां, ते श्रकी (उबं के०) उत्पन्न थयु एवं जे ( जयं के०) ते (नियेव के) बीकें करीनेज जेम होय नहीं ?
(१५१) तेम (आशु के ) शीघ्र उतावद् (नाशं के ) नाशने (उपयाति के०) पामे के. अर्थात् आ तमारा स्तोत्रना पाठ करनारने पूर्वोक्त आठ प्रका- रना जयनो नाश थाय ॥ ४३ ॥ ॥ टीका ॥ अथ पूर्वोक्तान्यष्ट नयानि निर्गमयन्ना ह॥ मत्तहिजेति॥ हे प्रनो!योमतिमान् बुद्धिमान् पुमानिति गम्यं तावकं त्वदीयं स्तवनं अधीते पठती त्यर्थः॥ अधीते इति क्रियापदं । कः कर्ता पुमान् । कथनूतः पुमान् मतिमान् । मतिर्विद्यते यस्यासौ म तिमान् इति वहुव्रीहिः॥ कर्मतापन्नं स्तवं कथंभूतं स्तवं तावकं तव इदं तावकं तत्पुरुषः ॥ पुनः कथंभूतं श्मं प्रत्यक्षसादृश्यं यदस्य तब्दसापेदत्वात् तस्य पुंसः जयं श्राशु सद्यः नाशं विनाशं उपयाति गठ तीत्यर्थः ॥ उपयातीति क्रियापदं किं कर्तृ : नयं कं कर्मतापन्नं नाशं कयेव जिया श्व जयस्यापि जयं समुत्पन्नमिवेत्युत्प्रेक्षा ॥कथंभूतं जयं मत्तहिमृगरा जदवानलाहिसंग्रामवारिधिमहोदरवंधनोखं छिपाग जास्तेषु शोहिः इति तत्पुरुषः ॥ मत्तश्चासौ छि जश्च मत्तहिति कर्मधारयः॥मृगाःथरएयपशव स्तेषु राजते तेषां राजा वा मृगराज इति नत्पुरुषः ।।
(१५५) राजा हिसखिच्यष्टच् ॥ ततोमत्तद्वितश्च मृगराजश्व दवानलश्च अहिश्च संग्रामश्च वारिधिश्च महोदरं च बंधनं च मत्तहिअमृगराजदवानलाहिसंग्रामवारि धिमहोदरबंधनानि इतरेतरछः। मत्तद्विअमृगरा जदवानलाहिसंग्रामवारिधिमहोदरबंधनेन्यः उत्थं उत्पन्न मिति मत्तहिअमृगराजदवानला हिसंग्राम वारिधिमहोदरबंधनोत्थं इति तत्पुरुषः ॥ ४३ ॥ ॥ बप्पयबंद ॥ ॥ महा मत्त गजराज, उर मृग- राज दवानल ॥फणिपति रण परचम, नीरनिधि रोग महाबल॥बंधन जय ए श्राप, मरपि करि मानौं ना- से॥तुम सुमिरन बिनमांहि, अजय थानक परकासे ॥ इस अपार संसारमें, सरन नांहि प्रनु कोय ॥ यातें तुम पद जगतकों, नक्ति सहाई होय ॥ १॥ ५३ ।। ॥ राग धन्याश्री फाग॥ ॥ श्री जिनवर तेरो ना- म, जे गुण गावतां ॥अजर अमर पद पावहीं, तुम त- वनके लावन जावतां ॥ श्री० ॥१॥ करी हरि दाव जुजंग रान दधि, रुज बंधन बंधावतां ॥ आतुं जय युं मरे, गज ज्यूं सिंह सुनावतां ॥ श्री॥२॥ श्री मरके कवित्तकी, नाषा गीत कहावताउँबो अ- --- (१५३) धिको कलु कह्यो, सूरिजन सुनहु खमावतां, देव प्र- नु दिल ध्यावतां ॥श्री॥३॥४३॥ हवे स्तवनप्रनाव सर्वखने कहे . स्तोत्रस्रजं तव जिने गुणैर्निवहां, न तयामयारुचिरवर्णविचित्रपुष्पाम्॥धत्ते जनो य श्द कंठगतामजस्रं, तं मानतुंग मवशा समुपैति लक्ष्मीः ॥ ४४ ॥ इति नक्तामरनामकस्तोत्रं समाप्तम् ।। अर्थः-(जिनेंद्र के) हे जिनेंज ! ( तव के०) तमारी (शह के ) था लोकनें विषे ( यः के) जे ( जनः के ) पुरुष, ( स्तोत्रस्र के० ) स्तोत्र तेज पदसंदर्मितपणे करीने जाणे मालाज होय नहीं ? ते स्तोत्ररूप पुष्पमालाने (कंगतां के० ) पोताना कंउने विषे (अजस्रं के०) निरंतर (धत्ते के०) धारण करे . (तं के०) ते (मान के)चित्तनी उन्नति तेणे करीने (तुंगं के०) अत्यंत उन्नत थयेला एवा पुरुष अथवा स्तोत्रना कर्ता श्रीमानतुंगाचार्य जेठे तेने (श्रवशा के०) अखतंत्र एवीजे (लदमी के०) स्वर्गा- पवर्ग अने सत्काव्यरूप सदमी. ( समुपैति के) ) ) .. (१५४) पामे . हवे ते स्तोत्ररूपस्रज केहवी ? तो के मा- नतुंगाचार्यनामक एवो (मया के) हुंजे तेणें (न त्या के) नक्ति जे श्रद्धा, श्रथवा पुष्पमालापदें नक्ति जे विचित्ररचना तेणे करीने,अने (गुणैः के०) प्रज्जुनागुणें करीने अथवा पुष्पमालापदें गुण जे सूत्र तेणें करीने (निबहां के ) बांधेली गुंथेली . वली केहवी डे ? तो के ( रुचिर के) मनोहर एवा (वर्ण के) बावन अक्षर, तेज (विचित्रपु ष्पां के) चित्र विचित्र पुष्पो जेने विषे अने पुष्य- मालापदमा मनोहर जे वर्ण जेना एवा विचित्र पु- प्पो ने जेमां एवी . आ स्तोत्रना अंतमा पुष्पत्र ज शब्द जे , ते अनीष्ट शकुनपणायें करी महोत्स- वना आनंदनुं कारणनूत डे; अने लदमी शब्द जे डे ते मांगल्यवाची बे, तेणें करीआ स्तोत्रनो पाठ कर- नार तथा श्रवण करनार पुरुषने आ स्तोत्रनी समा. प्ति पर्यंत कल्याण परंपरा थाशे, एवो नाव ॥४४॥ इति जक्तामर स्तोत्रस्य बालावबोधः सपूर्णः ॥ ॥ टीका ॥ श्रथ स्तवप्रजावसर्वस्खमाह ॥ स्तोत्रस्त्रज मिति ॥ हे जिने ! श्द अस्मिन् लोके योजनः स्तोत्रस्रजं स्तवनपुष्पमालां अजस्रं सदैव
(१५५)
कंगतां धत्ते दधातीत्यर्थः ॥ धत्ते इति क्रियापदं का
कर्ता योजनः ॥ कां कर्मतापन्नां स्तोत्रस्रजं स्तोत्र
मेव पदसंदर्जितत्वेन स्रगिव स्तोत्रस्रक तां स्तोत्र
स्रज इति कर्मधारयः श्रन्यापि माला पुष्पसंदर्जिता
जवतीति जावः ॥ पुनः कथंनूतां गुणैर्निवकांग्रथितां
केन मया मानतुंगसूरिणा कया नक्त्या श्रद्धया ।
पदे नक्तिर्विचित्ररचना तया श्रद्धारचनयोर्नक्तिरि
त्यमरः ॥ अन्यापि स्रक गुणैस्तंतुनिर्निवका जवतीति
नावः।। पुनः कथंभूतां रुचिरवर्ण विचित्रपुष्पां रुचिरा
मनोझा ये वर्णा अकाराद्या छिपंचाशन्मिताः तएव
विचित्राणि यमकानुप्रासश्लेषादिना विचित्राणि
पुष्पाणि कुसुमानि यस्याः सा रुचिरवर्ण विचित्रपुष्पा
तां रुचिरवर्ण विचित्रपुष्पां इति वहुव्रीहिः । तं
मानतुंगं मानश्चित्तोन्नतिस्तया तुंगं श्रत्युन्नतं
पुयांसं स्तोत्रकर्तारं वा लदमीराज्यस्वर्गापवर्गसत्का
व्या श्रवशा स्वतंत्रा समुपैति ॥ समंतात् समीप
मागचंतीत्यर्थः ॥ समुपेतीति क्रियापदं ॥का की
सदमीः । कं कर्मतापन्नं मानतुंगं । मानेन तुंगं मान
तुंगं इति तत्पुरुषः । स्तवांते पुप्पमाला शब्दोऽनी
टशकुनत्वेन महोत्सवानंदहेतुः । लक्ष्मीशब्दस्य
(१५६)
मांगल्यवाचित्वं तेन स्तोत्रं पिपविषूणां शुश्रूषमा
णानां च पुंसां व्या चिख्यासूनां च पुंसां समाप्ताव
विरतं कल्याणपरंपरा नविष्यतीति नावः॥ प्राणीनां
प्रतिष्ठा हेतुश्च श्रीरेव ॥ उक्तं च ॥ वारां राशिरसौ
प्रनूय नवती रत्नाकरत्वं गतो, लक्ष्मीस्त्वत्पतिनाव
मेत्य मुरजिजात स्त्रिलोकीपतिः॥ कंदर्पोजनचित्त
रंजन इतित्वन्नंदनत्वादन्नू , सर्वत्र त्वदनुग्रहप्रणयिनी
मन्ये महत्व स्थितिः ॥१॥ गौरीशंकरयोःसुतो विज
यते स्वामी कुमारवती, धत्तेऽद्यापि चतुर्मुखस्य तनया
कौमारमेव व्रतम् ॥ यादमीपतिनूः प्रियाध्ययुतोनं
गोऽपि संसेव्यते, तन्मन्ये कमले ! त्वदाश्रयवशात्स
वोऽपि मान्योजनः॥२॥ इत्यस्मत्कृतवृक्षप्रस्तावोक्ति
रत्नाकरात् ॥ ४ ॥ इति पादशाहश्री अकब्बरजसा
बुदीनसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुजयतीर्थकरमो
चन गोवध निवर्त्तनाद्यनेकसुकृतविनिर्मापकमहोपा
ध्यायश्रीनानुचं गणिशिष्ययुमपदष्टोत्तरशतावधान
साधनप्रमुदितपातशाहश्रीअकब्बरजबालुदीन पात
शाह श्रीनूरदीनजिहांगीरप्रदत्तशुष्कहमनादिरंजनो
द्वितीयानिधान महोपाध्यायश्रीसि किंचंजगणिविर
त्तिः :: समाप्ता॥
॥ , (१५७) ॥ काव्यचंद ॥ ॥ श्ह गुनमाल विशाल, नाथ तुम गुणकी समारी॥ विविध वरनके पुहप, गुंथि में न- गति विथारी॥जे नर पहिरे कंउ,नाव मनमांही नावै।। मानतुंग निजाधीन, ते शिवकमला पावै ॥१॥४॥ ॥ दोहा॥ ॥नाषा नक्तामर कियो, हेमराज हितहेत ॥ जे नर पढे सुनावशु, ते पावै शिवखेत॥१॥ ॥ राग धन्याश्री॥ ॥जे नर नगति नाव उदा र ॥ श्रादि जिनवर सकल सुखकर, जगत जन श्रा- धार ॥ जे ॥१॥ सकल महिमा निधि अनुपम, मंत्रके विस्तार ॥ विविध वर्ण विचित्र प्रजुगुण, फूल गुं. थी माल ॥ जे॥ ॥ कंठ पीठे धरे निरंतर, स्तो- त्र रचन रसाल ॥ सकल संपदकी सुवासन, अमर प- द सुविशाल ॥ जे० ॥ ३॥ सवल परिमल अतिहि सुं- दर, अचल लखमी सार ॥ मानतुंग मनुष्यके गले धरे जय वरमाल ॥ जे० ॥ ४ ॥ विजयदेव मूरिंद पटधर. विजयसिंह गणधार ॥ सीस इणिपरें रंगें बोले. देव विजय जयकर ॥जे॥५॥संवत् सत्तर त्रीश वप.पोष शुदि सित वार॥ तेरशी दिन मरुदेवीनंदन, गायो सव सुखकार ॥ ते नर लडीके जरतार ॥जेगा ।
(१५७) हवे आ जक्तामर स्तोत्रनी रचना थवानो देतु संदेपथी कहीयें ये ॥ उजायिनी नगरीने विषे वृक्ष नोजराजा राज्य करतो हतो. तेमने संस्कृतनाषा उपर अत्यंत अनी- रुचिहती.वली तेज उजयिनीने विषेराजाना मानीता तेमज बहुशास्त्राच्यासी मयूरनट्ट रहेता हता. ते मयूर जना जमा बाणजट्ट करीने हता, ते पण त्यांज रहे- ता हता. बन्ने परम सगा बतां परस्पर घणो मत्स- र धरता इता. कोइएक दिवसें ए बन्ने पंमितीने विवा- द करता जोधराजायें कह्यु के तमें शा मा विवाद क- रोबो? तमे बन्ने काश्मीर देशमां ज्यां सरस्वतीनुं स्थान- कबे त्यांजा.त्यां जेने सरस्वती अधिक पंमित मानशे ते उत्तम पंमितकहेवाशे.तेसांजली बन्ने काश्मीर तरफ चाल्या. मार्गमां पांचशें पोठीया मल्या. पोउवालाने पू- ब्यु के आपोगेमां शुंजयुं ?त्यारे तेणे कडं के जैकार वृत्तिनां पुस्तको नरेलां जे. वली जरा घर चाल्या एटले हजार पोठीया जोया. त्यां पण पूबवाथी खबर मली के तेमां पण उँकारवृत्तिनां पुस्तको अने प्रत्येक पुस्त- क्रमां उँ कारवृत्तिनुं अपूर्व वर्णन .ते जो बन्ने पंमितो (१५) गर्व रहितथगया. पठी रात्रि पमीत्यारेवन्ने एक मढी- मांसुता. सरस्वतीजीयें तिहां परीक्षा करवा सारु मयूर- जट्टने जगावीश्रा प्रकारनीसमस्यापूबी के 'शतचंडं न जस्तलं"एचोथु पद तेनी पहेलानांत्रण पद रचीश्लो- कपूरो करी आपो.शतचंडं ननस्तलं एटले अाकाशनुं तल सो चंजवायूँ . पठी अर्क निसागत मयूर पंमितें विचार करी कर्वा केः-" दामोदरकराघात, विह्वली नूतचेतसा ॥ दृष्टं चाणूरमलेन, शतचंडं ननस्तलं" नावार्थः-दामोदरना करप्रहारें करी जेनुं चित्त वि- हल थ गडे ठे एवा चाणूर मदने आकाशमां सो चंद्रमा देखावा लाग्या. श्रा प्रमाणे मयूरनटें समस्या परवानां त्रण पद नवां कस्यां, त्यारपती तेज समस्या पूरवा माटें श्रीना- रतीयें वाणजट्टने पण पूठ्युं त्यारे वाणनट्टे हुंकार शब्द पहेलो कह्यो भने पठी समस्या पूर्ति माटे त्रण पद नवां कस्यां. “यस्यामुत्तुंगसोधान, विलोलवदनां बुजं ॥ विरराज विनावर्या. शतचंडं ननस्तलं नावार्थः-उंची हवेलीनी उपर विलोल ठे वदनां- वुज जेनु. एवी स्त्रीनुं मुख रात्रिने विपे केहेवू लागे ठे? के जाणे सो चंडवा श्राकाश शोजतुं होय नहीं ?
. (१६०) आ प्रमाणे बाण नट्टनी करेली समस्यापूर्ति सान लीने सरखतीयें कडं के तमे बन्ने उत्तम पंमित बो प- रंतु बाणनडे हुंकारशब्द पूर्वक समस्यापूर्ति करी माटें तेटलाज ते मयूर पंमितथी न्यून जे. में तमोने उँ कार- वृत्तिनां पुस्तको रस्तामांजे बताव्यांतेनो हेतु एज हतो के शब्दसमुजनो कोण पार पामी शके बे? आ प्रमा- णे ससरा जमाश्नी मित्रता करावी, पण ते मित्रता अंतरंगथी थर नही. पडी बन्ने जण पोताने घेर प- होंच्या. जोज राजानी पूर्वनी पेठे सेवा करवा लाग्या. एक दिवसें रात्रिने विषे बाणनने पोतानी स्त्रीसाथे अत्यंत प्रणयकलह उत्पन्न.थयो, ते मटाड- वा सारु घणा उपाय कस्या, तो पण ते स्त्रीनो क्रोध उतस्यो नहीं, रात्रि पण घणीज व्यतीत थर-प्रजातें ते बाणनट्टना ससरा मयूर पंमित शरीरचिंताने सीधे मार्गे जता बाणनहना घर पासें श्राव्या, त्यां गोख- मां बापट्टनो अने पोतानी दीकरीनो कहल थतो सांजली त्यांज उजा रह्या. ते वखतें बाणजह पोता नी स्त्रीने कद्देवा लाग्या के हे पतिव्रते ! आ एक मारो अपराध तुं कमा कर, हवे फरीथी हुँ तनें को- पावीश नही. एम कही ते बाणन पोतानी स्त्रीना पादप्रहारनो (१६१) पगमा पड्या. ते वखते ते स्त्रीय नेपुरवाला चरण वडे वाणनहना मस्तकें प्रहार कस्यो. शब्द सांजली तथा अत्यंत नम्र थ गयेला वाणजह- ने अपमान थवाथकी दुःख पामी मयूरन गोखनी नीचेंज उन्ना रह्या. ते वखतें वाणन, पोतानी स्त्रीने नवीन काव्य वनावी कही वताव्युं केः-"गतप्राया रा त्रिः कृशतनुशशी शीर्यत श्व,प्रदीपोयं निझावशमुपग तोचूर्णितश्व ॥ प्रणामांतो मानस्त्यजसि न यथा त्वं कथमहो,कुचप्रत्यासत्या दृदयमपि ते सुत्रु कविनम्॥ नावार्थः-हे रूमी व्रकुटीवाली स्त्रि ! रात्रि पण हवे गतप्राय थ रही वे. चंजमा पण कांति विनानो थर गयो ठे. अने दीप पण निझावश एटले निस्तेज थ गयो . माटे हे स्त्रि!हवे तुं क्रोधनो त्याग कर, थने जगतमां क्रोध पण ज्यां सुधी अपराधी माणस तेने प्रणाम न करे त्यां सुधी होय ते. माटे हवे में तने प्रणाम पण कस्यो तो पण तुं मान मुकती नथी, तेथी कविण स्तन पासे रहेला तारा हृदयने पण कग्निता श्रावी होय ? एम लागे . ए सर्वे मयूरनटें नीचे उतां उन्नां सांजल्युं, श्रने पठी कां के हे वाण ! तमे श्लोकनी अंतें सुनुपद , , (१६२) कडं ते अयोग्य , कारण के कोपने आधीन थयेली स्त्रीने सुत्रुत्व घटतुं नश्री.परंतु“चंमि” एटले हे कोपयु- क्त स्त्रि! एवं पद कहेवू योग्य जे.पितानां आवां वचन सांजली मयूरजद्दनी दीकरी पोतें सती होवाथी पोता- ना बापने खकीय चरित्र प्रगट करनारो निर्लजजा- णी पोताना पिता उपर मुखमाथी तांबूलरस नाख्यो, अने शाप थाप्यो के पुत्रीना मर्म प्रकाशवाथी तुं कोढीयो थश्श. सतीना शापथी मयूरना शरीर उपर तरतज कोढ उत्पन्न थयो. पली खिन्न थयेला मयूरजट्ट पश्चात्तापयुक्त थश्घेर आवी शरीर कुष्टयुक्त बता वस्त्र पहेरवाथी शरीर तो ढंकायुं अने गरदन उघामी रही तेथी तेना उपर रु- माल वींटीनोजराजानी सनामांगया.ते दिवसेंहेषने लीधे बाण पंमित पण प्रथमथीज राजसनामां आ- वी बेग हता. मयूरजट्टने आवता जोश बाणन श्लेषमा बोल्या के "श्रावो वरकोढी” ए पदमा रा- जाने एम जणाव्यु के कुष्ठी आव्यो. ए वात सांज- ली वृछनोज बुद्धिमान् होवाथी तरत समजी गया. कारण के वरक एवं रुमालतुं नाम दे अने गला उ- पर रुमाल वींटेलो राजायें जोयो. वली तेज वखतें (१६३) वाणनतुं श्रा वाक्य सांनट्युं तेथी राजायें तरत जाएयु के मयूरज कुष्टी यश् गया . मयूरनहने कडं के तमने शरीरे कुष्ट थयो वे माटे ते मट्या पठी सत्तामां श्रावजा. ए सांजली मयूरजह शोकातुर थश् पोताने घेर जश् सूर्यने प्रत्यक्ष देव जाणी स्थिर मन राखी सूर्यनी नवीन सो श्लोकथी स्तुति करी. तेनुं ना- म सूर्यशतक हाल पण प्रसिद्ध वे. सूर्य प्रत्यद थया, त्यारें मयूरनहें कडं के हे देव! था मारा शरीरें कुष्ट थयो वे तेनो तमें नाश करो. सूर्य कयुं के रन्ना देवीनी छा विना गमन करवाने श्यता एवामने पण मारी स्त्रीयें कोढनो शाप थाप्यो ठे, ते हजी सुधी पण मा- रापादने विपे अनुन, तुं. तथापि मारा एक किरणना दानथी तमारा कोढनुं हुं श्रावादन करीश. एम कहीने सूर्य अंतर्ध्यान थया. अने पोताना एक किरणें करी मयूरनट्टनो कुष्ट दूर कखो. वीजे दिवसें मवृरन राजसनामां याव्या. तेने नीरोगी जोइराजायें प्रशंसा करी कामु के धन्य ते मयूर- जहनी विद्याने ? या प्रशंसा वाणनयी सहन न थ. इ. तेथी तेणे विचार करयो के मारे पण मा विद्या- ना बलपी प्रशंसाने पात्र धq. एवं धारी वाणन
(१६४)
नोजराजाने कह्यु के हुं पण मारा हाथ पग कापी
पाला आणी शकुं बुं. पनी पोताना
हस्त
पादादिक
कापी पागाणवानी प्रतिज्ञा करी अने चंमी देवी-
नुं ध्यान धर्यु. वाणनदृनुं रचेच॑ देवीशतक नामर्नु
स्तोत्र हाल पण प्रसिझ बे. चंमी देवी प्रसन्न थर
तेश्री बाणनना हाथ पग पाग साजा यश् आव्या.
तेणे करीने नोजराजायें तेनी पण स्तुति करी. पड़ी
नोजराजायें सर्वे सजासदोने पूज्यु के बा अमारा
शिवदर्शन विना बीजा दर्शनमां को प्रानाविक श-
क्तिवालो पुरुष हशे ? त्यारें सजामां को सुश्रावक
बेग हता, तेमणे कयु के महाराज ! अमारा जैन
दर्शनमां शांतिकर स्तवनना करनारा श्रीमान्देवसू-
रिना पट्ट उपर बेठेला श्रीमानतुंगाचार्य हालमां प्र-
सिक जे. एसांजली जोजराजायें कडं के एवा पंमी-
तने तो जरूर अहीं बोलाववा जोश्य. शोध करीने
तेमने उजायिनीने विषे राजसनामां बोलाव्या. उंचं
आसन आएयुं तेना उपर प्राचार्य बिराजमान थक्ष,
एक श्लोकें करी नोजराजाने आशीर्वाद दीधो केः-
जटाशाली गणेशाली, शंकरः शांकरांकितः॥
युगादीशः श्रियं कुर्या, हिलसत्सर्वमंगलः ॥ १॥
(१६५) नावार्थ:-हे राजन् ! मस्तक उपर जटायें करी रमणीय तथा गण जे गणधरो तेनी पंक्ति जेने श्रा- सपास ठे एवा तथा शांकरांकित कदेतां मुक्तिनांचि- न्होथी युक्त एवा तथा सुशोनीत सर्वत्र जेने मंगल ठे एवा शंकर कहेतां सुखना करनारा युगादीश ए- टले युगना श्रादीश्वर जे श्रीरुपनदेव तमने श्रेय करो, ए श्लोकथी श्राशीर्वाद थापी वेग. नोज- राजायें पुव्युं के हे पंमितवर्य ! कांश पण चमत्कार थाप यथास्थित जाणता हो तो वतावो. त्यारे श्रीमा- नतुंगाचार्य कहेवा लाग्या के, अमारा इष्टदेव श्रादि- नाथ वगेरे तीर्थंकरोनो एवो प्रताप ठे,के मारा हाथ पगमां सांकलयुक्त वेडीयो नाखो अनेसर्व कमाड बंध करी तमारी मरजीमां श्रावे तेटलां तालां थापीने पूरो अने मारी पासे तपास करवा प्राहारिको पण राखो अने जो हुं ते सर्व वेडीयोथी मुक्त था, तो श्य- मारा इष्टदेव खरा समजवा. श्रा प्रमाणे सारजूत चमत्कारयुक्त श्रीमानतुंगाचार्यनां वाक्य सांजलीने राजायें कहां के तमारा देवनो महिमा जोवा थमारी छाटे. पठी सांकलो तथा वेडीयो थने तालां वगेरे मंगावी, सर्व श्रंग सांकल तथा वेडीची वांधी, एक ( १६६) महोटा कमाडवाला रडामां पूरी, प्राहारीकोने त्यां राखीने प्रत्येक बंधन उपर एकेकुं तावू दीधुं. एम बहेंतालीश तालां दीधा. त्यार पनी श्रीमानतुंगाचार्यजीये नवीन नक्तामर नामना स्तोत्रनी रचना करवानो प्रारंज कस्यो. तेना बहेंतालीश श्लोक रच्या,तेमां एवा चमत्कार वताव्या के, प्रत्येक श्लोके एक एक तालुं नांग्युं, एम बहेंता- लीश श्लोकनी रचना करी त्यारें बहेंतालीश ताला जांगी गयां, अने बेडीयो पण सर्वे अनुक्रमें नग्न थश् गइ. कपाटबंधन सर्वे खतः तूटी पड्यां, श्रीमानतुं- गाचार्य प्राहारिक लोकोनी संघातें बहार निकल्या, अने राज्यसनामां श्रावी बिराज्या. विस्मय पामेला नोजराजायें सिंहासन उपर बेसास्या, ते वखतें सर्व जनो कहेवा लाग्या के, धन्य ने श्रीमानतुंगाचार्यजीने के जेमणे स्वरचितजिनेअस्तवनथी पोताना अंगोने बंधनमुक्त कस्यां ! अने सर्वदर्शन करतां जैनदर्शन अति उत्तम , एम साबित क. ते वखत सर्व सजा- सदोने ते स्तवन आब्हादकारी थयु. आ प्रमाणे न- क्तामर स्तोत्रनी रचनानो मूल हेतु . शुनमस्तु ।
No text on this page.