·PREFACE, Jlg object in bringing out the edition of Amarakocha with Kshirastamin's Commentary is to make this valuable commentary essily acccssible to Sansksit Echolars I have succeeded in tracing many quotations met with in this commentary to their original sources. Still there are some quotations which I have not been able to rerity and there remain some difficulties which I could not solve. These latter have been shown in the Notes and in - Appendix I. ly acknowledgments are due to Prof K. B. Pathak apd Sirdar K. C. lehendale for the belp which I have received from them in the cour:e of this work. I must also tender my thanks to Ds, G. K. Garde for bis kindness in fupplying the interesting reference to Saka kings in the Ashtângasangraha of Vâg. bhara, POOSA K. G. OKA. Harch, 1913. This edition of Amarabosha with the commentary of KshirabFamin has been prepared from the following Januscripts froin the Deccan College collections :- A-No 88 of 1871-72. The age of the Us.is Samyst 1678 1.6.1622 4. D. It is very old and tolerably correct. It contains the text and the commentary on the 2nd and 3rd Kândas and not on the 1st, as the first 32 leares of the copy are wanting. It is reliable, though the copyist is somewhat careless. Bon-No. 333 of 1875–76. The age of the Jle. is Samyat 1690 1.e. 1614 4. D. It is complete and comes from Jaipur. It is rery reliable, as the copyist derer interpolates extraneous information. It is, therefore, taken as basis in preparing the present Edition.

·C-No. 332 of 1875–76. This Ms. is a new copy and contains the text and the commentary on the 1st Kanda and the first two vargas of the 2nd. It is said to be one of the Kashmere collections. It is full of mistakes. D-NO, 273 of 1880-81. The age of the Mø, is Samvat 1812 ise, 1756 A.D It is complete and probably copied from the same original as A. It is, unreliable, as the copyist interpolates not only extraneous information, but his own information and that from later commentators as well It is very incorrect and the copyist is very careless E-NO, 505 of 1884–87. This Me. is correct and reliable, but it contains the text and the commentary only on the 1st Randa F-No. 506 of 1884-87. This Ms. does not contain the text and the commentary on the 1st Kanda and the first four l'argas of the 2nd It is otherwise reliable and tolerably correct. It is very old and the copyist is somewhat careful. N. B.-Besides omissions and additions of letters, ea for a a Matri for anusråra and a line for Visarga ure very frequent in the Manuscripts. The letters a for 9 or 9 for 7, a for or for a, y for a or a for a, for < or 7 for c, a fort or for a, &c. are met with on every page.

·INTRODUCTION Amarasimha's lexicon well-known to erery Sanskrit student, is the oldest work of the kind now extant. It is of great interest to note that, though the production of a Buddhist, it has been uni- *versally accepted as an authority by the Brahmans and the Jainas alike. The fact that it has been commented upon by Buddhists like Subhatichandra, by Jainas like Asadharapandita and Nachirâja, and by Brahmans like Kshirasrimin, Jallinâtha* and Appayyâdikshita testifies to its usefulness to every class of Sanskrit students. It is a well-known fact that translations of the Amarakosha into Chinese and Thibetan have been recently discovered. Many commentaries on the Amarakosha have been published, the most well-known of these being the one by Mahesvara and the other called Vyakhyâsudha by Bhânujî-Dikshita. But the oldest and most important commentary now extant is the one by Kshirasyâmin which is here offered to Sanskrit scholars. Its in. terest mainly lies in the fact that Ksbîrasvâmin quotes numerous authorities, sometimes without naming them, in support of his statements. The date of this commentator is now known. He quotes Bhoja and is quoted by Vardhamâna in the Ganaratnamahodadhi, and therefore belongs to the second half of the eleventh century. He was a man of profound learning, proofs of his erudition being found on every page. His works will be noticed in the Notes. He appears to have been native of Central India from his use of the words 4189, FriFET, 318A, &c. His attachment to Rajasekhara and to Sri Bhoja makes this view lighly probable. His mention of many words as Desi, wlich are really found in the Hindi and other Northern dialects, points to the same conclusion. Kebîrasyâmip was a devotee of Siva, as is obvious from the introductory verse and other indications in the commentary, and his name seems to have been suggested by the god Valliratha's commentary is called Amarapadaparijatam 3 ·6 Kshirsvara Vahadera at Kakupada near Kanoj In his com. mentary, on page 47, he enumerates all the well-known towns situated in Central India This circumstance may also be taken as confirmatory of the view that he was not a native of Southern India, but belonged to Central India, A list of authorities quoted by him is given below:- Lezicographical Authorities. 1 Katya 9 Abhidhapakara 2 Muni 10 Abhidhana sesha 3 Bhaguri 11 Anekartha 4 Mala and the Malikara 12 Sriharsh 5 Nighantu (Pedic) 13 Durga S'asrata 14 Bhoja 7 Amaramala 15 Rudra, 8 Namamali Commentators 1 Upadhyaya 4 Acharyûh 2 Gauda 5 Narayanalı 6 Tika Medical Authorities. Susruta and Sausrutih 6 Indu 9 Vaidyah (chiefly Charska) 7 Chandranandana 3 Dhanvantari and his 8 Dhitasidah Nighantu (medical) Våkala or Vågbhatt 9 Nimul 5 Chandra 10 Horamekhalam. Kesara in his Kalpadruma enumerates the Koshallras thus:- कात्यवाचस्पतिय्यादिभाणुर्यमरमड्ग(कोटा । साहसाङ्कमहेशाद्या विनयन्ते जिनान्तिमाः। If the order, in Fluch Kesata enumerates the names, may be taken as chronological, Katya necessarily stands as foremost in time. He is cited with great respect and so often by Kolinasta. min as to suggest his priority to Amarasimha. Ito are told that the year begins with llemanta :-mail Fair, and Kobinsfimin cites Katya as his authority tbus : 1719 arriti t' fia: 1 (p. 23 ) 3 Bhoja ·(5) From this it would appear that Kâtya is older than Amanasimha. The same remark may be made as regards muni who may probably be identified with Vyârli. The third in the list is Bhaguri, as to whose priority to Amarasimba, Kslúraspåmin thus remarks on P. 70 वृहती तु निदिग्यिकेति मागुरिवाश्याद् अन्यकृद् प्रान्तः । On page 148 we meet with the remark of Kshirastamin that Jalâ kâra was led astray by mistaking a for 7 in Bhâguri's statement :--aaa and that this author, i.e. Ainarasimha, was in bis turn misled by the latter. It is thus clear that in the opinion of Kshirastamin Bhiguri and the Malakúra preceded Amarasimha, It may be pointed out here that the author of the dålå is not only frequently quoted as an anthority, bnt is sometimes adversely criticized by Kshirasvâmin. Sasvata, as it contains Anekārtha Samuchchaya only, is an ncomplete wor' trough frequentiy quoted by Kshíraspâmin. It is nevertheless much fuller than Amarasimba's Nâpârthavarga, though in some places both agree word for word, e.g. #9 and 23r. On these grounds the S'assata may be regarded as a later work than the Amar:Losha. According to the last verse in Prof. Zacharise's edition : महाग्लेन कविना वराहेण च धीमता । सह सम्यक् परामृश्य निर्मितीय प्रयत्नत. ।। it was composed in consultation with Yaraha tho may be identified with Yaralaroihira On page 118 Amarasimha says that amaca means inq4, while Kâtya and Mâlâ say that tidua: means ala. Kshirasyâmin adds that : TITATIF 'for this very reason Sasvata gives both the meanings'. This constitates a further proof of S'asvata's posteriority to Amarasimba. The next authority quoted by Kslirasvâmia is Durga Tho together with Bhoja are his latest authorities. The Vedic Nigbantu is twice quoted. The Amaramalá is thrice quoted though we knop nothing as to its age and authorship. The Namamála is thrice or four times quoted. Some quotations appear on pp. 72, 75 and 169 wlich are ascribed to Rudra by Bhåpuji Dikshita. Among the commentators on Amarakosha, who preceded Kshirastâmio, are Upadhyåya, Ganda and Bhoja. According to ·( 6 ) Radhakânta, Upadhyâya is Achyutopadhyâya whose commentary on Amarakosha is called Vyakhyâ pradipa. Gauda vas another commentator on Amarakosha before Kbhirasyâmin. Both these commentators are quoted and criticized. The third is Bhoja about whose commentary we know nothing. Nor do we know anything about the commentators Achâryâh, Narayanah, &c. Medical Authorities, Since Kshirasyâmin refers by name to Susruta thus :- gyakare (p. 80), acheidina sigar: (p. 64), it may be inferred that the frequent reference to gai: may be intended generally for Charaka. The next medical authority after Charaka and Susruta is Dhan- Fantari who in the opinion of Kshirasyâmin is older than Amarasimha :- बालपतो यवासः खदिरश्चेति घथेषु धन्वन्तरिपाठमदृष्ट्वा बालपुत्रभ्रान्त्या प्रत्यकृद्वाल- तनयमाह (p. 62). यथे- उपचित्रा दन्ती पृश्निपणी चेति । अत्र दन्त्या द्रवन्तीभ्रान्त्या प्रत्यकृदुप- चितामाह (p G9). पुष्करमूले त्रीणि नामानि । पद्मपत्रमिति प्रन्थकृद् भ्रान्तः । पद्मवर्णेति लिपित्रान्त्या पद्मपर्णमिति बुद्धवान् । यदाह- मूल पष्करमूल च पौष्कर पुष्कराहयम् । काश्मीर पुष्करजटा धीर तत्पमवर्णकम् (धन्वन्तरिः) (p79). शीतलवातक इत्येका संज्ञा यदन्वन्तरिः शणपर्णी शीतलवातक इत्याह । Amarasimha considers शीतलवातक as a compound and treats वातक and शीतल as separate terms for शणपर्णी (p. 80). Fron these and other similar remarks it is obvious that Dhanvantari, whose work is known as Nıghantu, must have preceded Amarasimha by a long interval. Vahata or Vågbhata, who was a Buddhist, is thrice or four times referred to in this commentary. His reference to the S'aka kings being very fond of onions enables us to assiga bim to the second or third century A, D. लशुनानन्तरं पायोः पलाण्डः परमौषधम् । साक्षादिव स्थितं यत्र शकाधिपतिजीवितम् ॥ यस्योपयोगेन शकागनाना लावण्यसारादिव निर्मितानाम् । कपोलकात्या विजितः शशाको रसातलं गच्छति निर्विदेव ॥ (अष्टांगसमह उत्तरस्थान 01. 49). Other medical writers Chandra, Indu and Chandranandana are very frequently quoted, especially in his comments on the qargan, by Kshirasyamin. But nothing is known about their worbe. A ma by Chandrannndana is mentioned in a list of .writers of medical Nighantus. Two or thrce references to Nimi show him to have been a medical writer about whom pothing definite is known. Nor do we know anything about the grada, an ancient medical treatise mentioned on page 71. ugaa: men. tioned on page 156 may, for aught we know, be medical authors.

·Grammarians. प्राच्याः, प्रतीच्याः and उदीच्या: are referred to here and there in this commentary. Pånini, Katyayana and Patanjali are of course frequently referred to. The grammarian Chandragomin is cited nearly nine or ten times. Not only does Kshirassåmin quote Kasikå but reproduces even its mistakes (see Comment. on agrar and #1 pp. 183 and 192). Lastly, the grammarian Bboja is also quoted with great respect as a Philosophical Authors. The Dharmasûtras of Gautama are quoted on pp. 28 and 114. Jaimini's Púrra-Jimânsa-Sutra is quoted on p. 28. Sankhya-sâstra is referred to on page 23, while Sankhya-bârika is quoted on page' 217. Te find mention of the Taisesbila doctrine on page 25. Yoga-sastra and its Sûtras are cited on pp. 13, 119 and 191. The great Wiminså-writer Kumârila-bhatta is quoted on pp. 28, 166 and 207. The seren principles recognised by the Jainas are men. tioned on page 187; while Buddhism and its principles are wentioned on pp. 25 and 203. Other authors and works quoted by Kslurastâmin in his commentary are too numerous to mention here. For the contenience of Sanskrit scholars, they are given in a separate list. (Vide Appendix I). The age of Amarasimha. In the Kålararga, page 23, Amarasimha says :- द्वी द्वौ माघादिमासी स्यादृतुस्तैस्यनं निभिः । Upon this Ksbirastâmin remarks thus :-*1777FHENTAK | It is obrious from this statement that in the days when Amarasimha lived or shortly before his time, the sun's course to the North must have commenced in the month of Vågha. Similarly the other remark of Kshirastâmin :- CHFRE: may be taken as confirmatory of the same ries. From this it may be inferred that Amarasimha must have flourished 15 or 16 bundred years agn. Another clue to his age is found in the fact that he, though a Buddhist, follows the Pininian system of gram. mar. The line rrit te lageira I (p. 236 ) is a rendering of Panini's well-knoro Sutra Strange and not ·D. (8) of Chandra's simpler and more intelligible Sûtra gratia qua:. A justifiable inference from this and many other Sætras is that Chandra's grammar was not before Amarasimha when he wrote his work. In this connection it is interesting to note the wellknown line current amongst the orthodox Pandits :—34 पापीयान् सर्ने माध्यमचूचुरत् । Kshirasvåmin commenting on the word errey says:- साप्यं तु लक्ष्यात् । अत एव-आप्य वैति चान्दं सूनम् । (p.40), On page 161, while explaining F, Kshirasvâmın says :- मन्दते स्वपितीव मन्दः । अत एव मदि जाइय इति चान्द्रो धातुः। On page 157 the commentary has :-—ateau chof, ZETATEMÀTI Bus here Kshîraspâmin does not cite Chandra's Lingênusisana which says :-731v Floi 41 From these it may be inferred that Amarasimha preceded Chandragomin. Since Chandragomin, from whom the grammarian Vasurâta ( A. D. 480 ) is said to have learnt grammar directly, belongs to the fifth century A, D., Amarasimha may be assigned to the fourth century A correct explanation of the word ay is found in Susruta, Charaka and even in Vågbhata. But Amarasimha attaches to the word a wrong meaning. (See Dr. Hoerple’s Osteology p. 166.) This fact may indicate that Amarasimlia was posterior to Vågbhala. In passing it may be remarked that Amarasimha, though a Buddhist, had strong leanings towards Sankhya philosophy as it evident from the use of the words :- BATT BLIERT 964: 4979 Trià: 11919 ( See p. 24 and Com. thereon). This philosophy of Kapila was revised by Isvarakrishna or Vindhyayâsin, the rival of Buddhamitra and bis pupil Vasu. bhandhu ( A. D. 480 ). Amarasimha says :- अन्तराभवसत्वेश्वे गन्धर्वो दिव्यगायने । (p. 207) अन्तरामवसत्त (i.e. अन्तरा मरणजन्मनोमध्ये भव सत्वं यातनाशरीर ) is one of the Benses of the word i'. Kumârıla-bhatia in his S'lokavårttika Bays: अन्तराभवदेहस्तु नेष्यते विन्ध्यवासिना । तदस्तित्वे प्रमाणं हि न किंचिदवगम्यते ॥ The theory of the existence of an ance is rejected by Vindhyapåsin. This shows that Amarasimha was not acquainted ·with the rerised potions of Sankhya philosopby as proponnded by Istarakrishna. This circumstance again strengthens the probability that Annarasimha lived prior to Isvarakrishna, that is, in the 4th century A. D. Amarakosha tas translated into Chinese by Gunarâta of Ujjayini in the sixth century (see Jax fuller's India : What can it teach us? 1st Ed. p. 328). In the Karyadarsa of Dandin who flourished in the latter half of the 7th century (See Indian Antiquary Oct. 1912, p. 232) we meet with words indicative of +likeness' thus:- इववद्वायथाराब्दाः समाननिमसंनिमा: । तुल्यसकाशनाकाशवकाशप्रातिरूमकाः । सहसरामवादिसनातीयानुवादिनः । सरक्षणसहक्षामसपक्षोपमितोपमाः । These words or many of them appear to have been suggested to Dandin from the following lines in the Amarakosha- वद्वा यथा ववैवं साम्ये- (p. 228). वाच्यलिगाः समन्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक् । साधारण: समानत्र स्युरुत्तरपदे त्वमी। निममंशशनीकाशमाकायोपमादयः। (p. 164). Dr. Bhandarkar has found the words तन्त्र प्रधाने सिद्धान्ते (p. 215) of Amurusimha quoted in the Kåsikaviraranapanjika of Jinedrabuddhi who has been shown by Prof. Pathak to have flourished in the beginning of the 8th century. A reference to Amarakosha is also found in the Amoghayritti written in Saka 789. SOME ABBREVIATIONS &c. पू.--Parini's रात्र or सूत्रांग वा---Katyayana's वार्तिक or वार्तिकांश प.--एमसूत्र or गजलांच उ.-उगादिसून or उणादिसूत्रांश का.--कारिका or कारिकाश भाष्य-भाष्यवचन इ.--भाष्यकारथि ज्ञा-सापकवचन धा. म.--घानुपाठान्तर्गतमूव [ ] Variants are generally shown in rectangular brackets. ) Additions and emendations proposed are included in ordinary brackets.

·ERRATA &c. " " " " 12 " " " " " " " " " " " . Page. Line. 16 9 for स्मृताः read सता. 11 रसारणम् रपवारणम् 18 17 दाक्षयणी दाक्षायणी 49 17 कामुखा कामका G6 6 बन्धुको वन्धको 70 4 कामचिच्ची काकचिची 85 18 कासारः कासरः 94 15 फरहारिणी कुटहारिणी 30 पुष्य वत्सवी पुष्पवश्यवी 104 23 असक्षयोः असवरसयोः 115 13 चन्द्रोपतसंझर्क धन्दोपशमसंज्ञक 125 21 दाहविलोदि दाइविलोपादि 129 28 थानीय अश्वार्य 137 1G सैन्यादतिः सैन्य(स्य) पहिः 145 18 पक्षमा प्रयगाहुः 148 11 भियन भिनव 152 3 (स्तम) छाग (स्तुमच्छाग 100 7 भृतभुक् भूतिभुक् 13 परास्कन्द परिस्सन्द 21 मापस्तिष्टन्स वाचस्तियन्त्य 168 30 चौरेण चिरण 183 80 (वन) (सावन) 181 8 शेते 188 गार्गक 206 02 रचना 213 28 after 7991- and insert पराया। चानिये यथा. before at यूपन दापी 217 20 for मियोपला। read मितोपला। 239 00 दामगाली, माद् गुणाती, Mole-A for taisprints are corrected and omissions supplied in the votre " " " " " 105 " " " " " " " . " ·अथ श्रीमदमरसिंहविरचितं नामलिङ्गानुशासनम् । ...भट्टक्षीरस्वाम्युत्प्रेक्षितेनामरकोशोधाटनेन सहितम् । प्रथमं काण्डम् । श्रीगणेशाय नमः । दिशान्छिवानि सिक्योस्तिलकायनान- गोरोचनासचिटलाटविलोचनं यः। अन्योन्यगाइपरिरम्मनिपीडनेन पिन्दीमवन् वहिरिव एटिनोनुरागः .n अद्याप्पभिनन्द्रो योर्याणिनिरमरकोश एष दुधाः । उद्घाट्यंत ययेउं गृहीत नामानानि ॥२॥ प्रकृतिप्रत्ययवाश्ययस्तसमस्त निदधनिंगदाभ्याम् । इति सप्ता: पयि मिनाम्ना पारायण कुर्मः ॥ ३॥ . ममा अभियानको विवरीतारध सत्र विश्रान्ता । नामानि तानि मट्नु गहनमहो अध्यवासिताः स्मः ॥४॥ सहजो य. समुनगम क्षारापः मोपि मस्यते । चान्द्रइया कि कुनों गतानुगतिक जगत् ॥ ५॥ वस्त्वेव तन हि मरेत् लिपवेन्यथा यत् कदयेदिनमा करसंपुटेन । सारेनन्तरविचाचणान प्रतार्य- स्तेनाहमेव यन दुर्जनवम्वती ॥ ६॥ (नि) पदतिकृपणत्या विन्यनो वा परस्मा- दरचनममहायं नीरस दूरस था। चरिसमितुमुदारान्-टोच्यानोनिमक्या तदपि मपत्त्या दुप्यते किं विदभ ॥४ जाता विथपूजा कमेण मुनिभिः सस्कारमापादिताः शब्दाः सवसनादसाघुमिरपत्रमा स्थ भो भ्रातरः। वाग्देव्याच कुन्ता भदेवशरण माना यतोस्मान्मया न्याम्य वनंनि वनाय माता पड़ मृत्तय. दल्पिना" ·२ सटीकामरकोशस्य [स्वर्वर्गः यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः । सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥१॥ समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तः पतिसंस्कृतैः। संपूर्णमुच्यते वगै मलिङ्गानुशासनम् ॥२॥ प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच कुत्रचित् । स्त्री(नपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ।। ३ ॥ भेदाख्यानाय न द्वन्द्वी नेकशेषो न संकरः। कृतोत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां कमाइते ॥ ४॥ यस्य भगवतो ज्ञानदययोर्योधकरुणयोः सिन्धोः समुद्रस्येव गम्भीरस्यापारस्य । अगाधस्यान्यैर- प्राप्तज्ञानदयावधेः । अनघा निष्पापा गुणाः क्षान्त्यादयो योधिपक्षा [क्ष्याः ] सप्तत्रिशत् । सः- अक्षयः- अक्षोभ्यो जातो मारजित्वादनन्तज्ञानसन्तानो वा । भो धीरा योगिन - ध्येय प्रति धियमीरयतीन्ती- ति कृत्वा श्रिये भोगाथै [ सौख्यार्थे ] अविद्यमान मृत मरण यत्यमृताय मोक्षार्थे च सेव्यतामाराध्य- ताम् । लेशस्यूटोपि समुद्र.-अस्य विष्णोः क्षयो निवासः । अगाधोतलस्पर्शः । रत्नादिमत्त्वानिर्मल- गुण. । लभ्यर्थ पीयूषार्थ च सुरैः सेवितः ॥ १॥ प्रन्यारम्भेभीप्सितमिद्धिहेतुं जिनमनुस्मृत्य श्रोत- प्रोत्साहनार्थ स्वप्रवृत्तिप्रयोजन साभिधेयमादिवाक्येनाह । सम हय सघात्य-अन्यतन्नाण्यभिधान- शास्त्राणि लिइगानुशासनानि वा [च) सक्षिप्तैघूरुतैः प्रतिसंस्कृतेः प्रत्येक परिपाटीस्थापनादिना कृतोत्कः सपूर्ण लक्ष्यलक्षणाभ्यां संगृह्य पूरित, वादान्तशान्तपूर्णाति (सू. ) ण्यन्तस्य निपातनात् । घन: सजाति तीय समूहै , सुखाहणार्थं वय॑न्ते विजातीया अस्मिनित्यसारवर्जनाद्वा । नाम्नामभि- धानानां लिड्गाना च स्त्रीनपुसकानामनुशासन व्युत्पादक शास्त्रमुच्यते ॥ २ ॥ अथ श्लोकनयेण परि- भाषा शास्त्रव्यवस्थापनार्थमाह। प्रायशो बाहुल्येन कापि चेत्यर्थः। रूपस्या म्ये वन्तादेविभक्त्य- लगादे:-अम्-भावादेवाकारस्य भेदेन विशेषेण स्त्रीपुनपुसकानाह ज्ञेयानि, यथा- लक्ष्मीः पद्मालया पना, पिनाको मगर धनु । तथा कुत्रचित्साहचर्यात् , यथा- अश्वयुगश्विनी, ब्रह्मात्मभू. सुरज्येष्ठः, विद्विष्णुपदम् । बनावयुगब्रह्मवियन्ति साहचर्यास्त्रीपुनपुसकानि । कचिल्लिद्गविशेषविधानात् , यथा-द्योदिवा द्वे स्त्रियाम् । दुन्दुभिः पुमान् , प्लीये त्रिविष्टपम् ॥ ३ ॥ अनामरकोशे भिमलिङ्गाना प्रातिपद्येनानुक्तानां भेदमाख्यात द्वन्द्वो न कृतः, परवल्लिद्ग हि स्यामावयवलिङ्गम् , यथा-कुलिश भिदुर पविः, न तु कुलिशभिदुर- पक्य इति । तयकशेषो व कृतः, शिष्यमाणालेङ्गस्यैव हि प्रतीतिः स्यान्, यथा-नभः ख. श्रावणो नमाः, न तु समावणो नमसी इति । तया सकरो न कृता-सकरो व्यामिश्रता-साहचर्यात्तलिङ्गलं हि स्यान, यथा-स्तवः स्तोत्र स्तुति ति, न तु स्तुतिः स्तोत्र स्तवो नुतिरिति । एतच मारते यत्र सप्रहश्लोकादो क्ममात्र विवक्षित तत्रानुकानां भिन्नलिदगाना द्वन्द्वादयः कृता एव, यया-वर्गाः पृथ्वी- पुरमानौषधिमृगादिभिः। नृयहाक्षत्रविटादेः साइगोपाइरिहोदिता इत्यत्र द्वन्द्वसकरौ, भ्रातादा- वशेषच मृतः । उपाध्यायश्च कमाइत इत्यन्तर्गइ मन्वानः क्रमेणाहते परिपाट्योपादेयेत प्रत्य इति व्यददरन् । गोडोपीत्यमबुम्वा यथानाय सकाः कमातेनुकर्म विना भिमलिङ्गानां न हन:- अभिधानानुकमेणवाभिधातुं तु कृत एव, यथा-कपास्य जटाजूरः पिनाकोजाव धनुः, प्रमयाः स्युः पारिषदा इति । मालाकारी हि स्त्रीलिङ्गादान प्रकरणनिरदिक्षत् । श्रीमानस्वन्यथा व्याख्यन्- यर्थते दहशेषसरा माइते पर्यायनिर्देशं विना भिन्नलिगा ययुका न स्युस्तदा न कृताः, पर्याय- निर्देश विना तूपानां कृता एव, यथा-विद्याधरापारोयरोगन्धर्वकिपः, तथा, पुरो पुसथ दुहिता च, नानार्थे- पहा यातना नाम हुस्नायथार्यसूननेति ॥ ॥ यत्र लिगलयसमाहारस्तम निष्विति - ·1 प्रथमं काण्डम्, त्रिलिश्यां त्रिप्चिति पदं मिथुने होरिति । निपिद्धलिइगं शेपार्थ त्यन्ताथादिन पूर्वमाछ॥५॥ स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालया। सरलोको घोदियौ द्वे स्त्रियां क्लीवे त्रिविष्टपम् ॥६॥ अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विवुधा सुराः । सुपर्याणः सुमनसस्त्रिदिवेगा दिवौकसः॥७॥ आदितेया दिविपदा लेखा अदितिनन्दनाः । आदित्या ऋभवोस्वप्ना अमयां अमृतान्धसः॥८॥ - पद प्रयोग्यमिति परिभाष्यते, यथा-त्रिपु सुलिनोतिषण. ! तया मिथुने श्रीपुसलिइगे टूयोरिति पदं ज्ञेयम् , यथा-वद्गद्वयोवालकीनी । तथा निषिद्ध लिङ्ग रत तन्छेपार्थ निषिद्धालिङ्गादवशिष्ट लिड्गं कार्य, विशेपनिपेये शेपाभ्यनुज्ञानात्, यया-व्योमयान विमानोश्रीति, स्त्रीलिङ्गे निपिद्ध विमानस्य पुंन- पुंसकविधिः । तथा तुरान्दोन्ने यस्य तत्वन्तमयशब्द आदिस्य तदयादि च पूर्व न मजते-अग्रिमेण सवध्यत इत्यर्थः । न्यायसिद्ध चेनन्-तुना स्मिाद्विशेषद्योतनात्- अथशन्देन चार्यान्तरारम्भात्, यथा- पुलोमजा शचीन्दागी नगरी त्वमरावती, नित्यानबरताजसमप्ययातिरायो भर इति । प्रान्तिस्थानविषय चैतत् ॥ ५॥ स्वर्गे परे च लोक स्वरिति वक्ष्यमाणत्वैपोह प्रचुरप्रयोगार्थ स्वशब्दोपादान, वक्ष्यति च भूरिप्रयोगा ये भेपु पर्यावष्वपि तेषु ते । अव्ययमि यलिङ्गवार्यम् । मुठु-अज्यने स्वर्ग:, पन् । नास्त्यक दु.समा नाक , नाविद्यमानविरिष्ठो वा, नत्राणनपादिति (सू.) नन् प्रकृत्या । तृतीया चोलोकनि- दिवः- वृत्तिविषये दिवौकसाविशन्दोचस्ति, दीन्यन्यदेति घनर्थेकविधानम् (वा.), पूस्माधाधिकर च वृत्तौ विभागवन् । प्रयाणां ब्रह्मादीना द्यौरित्यके । त्रिदशमलयादयः मुरसदनाद्युपलक्षणम्, एव योगिकेषु सर्वनोनेयम् । द्यौशब्दोयोकारान्तस्ति, माय गोतोणित् (सु.) इत्यत्र- ओतोणिदिति (या• ) न्यासान्तराम्र नात् । दीव्यन्तस्या द्यौः, दिवेः किम् । तृतीय विटपं त्रिविश्प भूर्भुवःस्वारीत श्रुतेः । तिपिष्टपमिति प्राच्या, प्रायेण ह्येते पवी शसों च व्यसस्य पठन्ति । गौनाना । उसोकाया अप्यूद्याः ॥ ६ ॥ न नियन्न इयमराः । निष्कान्ता जराया निराः । दीव्यन्तीति देवाः, देवसेवमेपा- दयः पचादिषु द्रष्टव्या इति-इशुपति (सू.) को नास्ति । निर्देश परिमाणमेपा निदशा, संख्यया- भ्ययेति (सू.) बहुव्रीहिः, बहुनाहौनयेहजबहुगगात् (म्०) इति. डन् सम्प्रसान्तः, प्रयस्त्रिंशद्वै देवाः सोमपा इति श्रुतः । तिलो दशा वयोवस्या येषामिति गौडः विबुध्यन्ते विबुधाः । मुरीत मुरार, मुर-ऐथर्ये-, मुरा-एपामस्तीति बा, अर्शआदिभ्ये ऽच् (सू०), यतोधिवाता मुरा तैः पीता, मुटु राजन्ते वा । शोभन पर्व चरितमेषा मुपर्वाणः । मुष्ठु मन्यन्ते मुमनसः, अमुन् । दिवि-ओको निवास एका दिवौकसः, युसमानाथा दिवशन्दोस्ति, पृषोदरादिलान् ( सू.-) वा सिदिः ॥ ॥ अदित्या अपत्लान्याटितयाः, कृदिकारादचिनः (ग) रति दयन्ता-वीभ्याट ( सू.)। इदन्तात्तु दित्यदित्यादिन्येति (सू०)प्य-अदित्याः । एव दैत्यदेतेयाः । दिवि सीदन्तीति दिविपदः, सासू- द्विपेनि ( सू.) किम्, हलदत्तात्सप्तम्याः (सू.), हृद्युभ्याच ( वा० ) इग्लुङ, सुपामादित्वाद (मू०) पत्वम् । पक्षे युसदः । लिख्यन्त चित्रा ध्यानार्थ लेना. इप्रति भवः । ऋशरददि- तिवाची ततो भवानीति गोटः, हुपकरणे मितवादिभ्यउपसंध्यानात् (वा.)। नास्ति स्वर ९पामस्वमाः । न प्रियन्ते-अमाः, इसिप्रितितन ( उ.), स्वार्धे यन्। अमृतमन्धोरीयाममता- , ·। [स्वर्वर्ग सटीकामरकोशस्य बहिर्मुखा' ऋतुभुजो गीर्वाणा दानवारय । वृन्दारका देवतानि पुंसि वा देवता स्रियाम् ॥ ९॥ आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिला। महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवता ॥१०॥ विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धकिनरा । पिशाचो गुह्यक. सिद्धो भूतोमी देवयोनयः ॥ ११ ॥ असुरा दैत्यदेतेयदनुजन्दारिदानवा । शुक्रशिष्या दितिसुता पूर्वदेवा सुरद्विष ॥१२॥ सर्वज्ञ सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागत । समन्तभद्रो भगवान मारजिल्लोफजिजिन ॥१३॥ . . . . न्धसः ॥ ॥ पहिरग्निमुखमेषो पहिर्मुखा । गोरेव निग्रहानुप्रहसमर्थो वाणोनमेषो गीर्वाणा । प्रशस्त वृन्दमस्त्येषां वृन्दारका , शृग दाभ्यामारकन्वक्तव्य (वा.)। देव एव देवता, देवात्तर (सू.), स्वार्थिका प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्तेपि । देवतैव देवत, प्रज्ञादित्वात् (सू०) स्वार्थ- अण, विशेषविधे पुस्त्व रूपभेदात् क्लीयत्व तच्च प्रचुरप्रयोगम् ॥ ५॥ एते द्वादशत्यादिना सघन युक्ता गणदेवता , सघचारिणो बहुवचनान्ता वा । एकत्व तु समुदायेध्वपि वृत्ता शब्दा अवयवेष्वपि घर्तन्त इति । द्वादशादित्या । तयोदश विश्वेदेवा , श्राद्धागे विशन्तीति । अष्टो यसव , वसन्तीति । पशिस्तपिता', तुष्यन्तीति । चतु पष्टिराभास्वरा , आभासन्त इति, स्थेशभासति (सू०) वरच् । एकोनपश्चाशदनिला । पत्रिंशद् द्वे शते महाराजिका, महाराषशब्दोस्त्येषामिति । सास्य दवता (सू.) इति माहाराजिका इत्येके, महाराजप्रोष्ठपदाइम् (सू.)। द्वादश साध्या , साध्यन्त आराध्यन्त इति । एकादश रुद्रा । तुषिताद्या बौद्धपातञ्जलपुराणादौ दृष्टा १० ॥ देवा योनिरुत्पत्तिस्थानमेषा, देवांशा इत्यर्य, देववदटसहतेभ्य परमाणुभ्य सयो जायन्ते वा । नागा अप्येवम् । तथा च द्विताय मध-सिद्धगुत्यकभूता हि पिशाचा देवयोनय इति भागुरि पपाठ । विद्याधरा जीमूतवा हनादयः, खद्गगुटिकाअनादि विद्याधारिणश्च । आसु सरन्यप्सरसो देवयोपित - रम्भादय कुबेरादय ऋद्धीश्वरा । मायाविनो लदधिवासिन । गन्धवास्तुम्बुरुप्रमतयो देवगायना । किनरा अश्वादिमुखा शगारिण । पिशाचा पिशिताशास्तामसा स्वय निमस । गुह्यका निधिपाला मणिभद्रादय , गृहन्तीति । सिद्धा, सिष्यतीति प्रामगुणश्वर्या विश्रावसु । भवन्तीति भूता बालग्रहादयो हिंसा रुद्रानुचरा वा, यतोसो भूनाति ॥११॥ अमुरा मुराया अपानात् , सुरविरुद्धा वानर्थवत्, अस्यन्ति देवानिति वा । दिनिर्दनुश्च मुर- मातरी, अनया जातरवाईतया इति, अदित्या आदितेयवत्सिद्धम् । अनयाद्दवत्व दू भ्रष्टा इति पूर्वदेवा । पुराद्विषतानि सुरदिप , सरसृद्विपति (सू.) विप ॥ १२ ॥ सर्व गत्यर्था ज्ञानार्या इति मुगत शोभनज्ञान । तथागत सत्यज्ञान , तथेति सत्यार्थ वितथक्न् । बुभ्यते बुद्ध । धर्म सत्त्वोद्धरणा- दिस्तेन राजते धर्मराज , धर्मस्य राजा वा । सपूर्णान्त निष्पन्न भद्रमस्य समन्तभद्र । ऐश्वर्यस्य सम प्रत्य धर्मस्य यशस प्रिय । वैराग्यस्याय मोक्षस्य पाया भग इति स्मत ॥ तद्वान् । मारान फाम• फोधा जयति मारजित् । बौद्धास्नु स्कन्धमार क्लेशमारो मृयुमारो देवपुत्रमारश्चेति चतुरो मारावाह । लोकानयात तपसा लोकरित् । जयति भव जिनाति वा लिन ॥ १३ ॥ दिव्य चक्षुर्दिव्य श्नोत यक्षा प्रभृतय ·१ ] प्रथमं काण्डम्. पडभिज्ञो दशवलोद्वयवादी विनायकः । मुनीन्द्रः श्रीधनः शास्ता मुनि. शाक्यमुनिस्तु यः॥१४ ।। स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्ध. शौद्धोदनिश्च सः । गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीस्तच सः॥१५॥ ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेठी पितामहः। हिरण्यगों लोकेशः स्वयंभूश्चतुराननः ॥ १६॥ धाताजयोनि हिणो विरिश्च. कमलासनः । सप्टा प्रजापतिर्वधा विधाता विश्वमृद् विधिः ॥१७॥ विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः । दामोदरो हृषीकेश. केशवो माधवः स्वभूः ॥१८॥ पूर्वनिवासानुस्मृतिः परचित्तज्ञानमात्रपक्षय ऋद्धिश्चेति पडभिज्ञा अस्य सन्तीति । दानक्षान्तिशीलचार्य- ध्यानशान्तिवलोपायप्रणिधानज्ञानानि दश दलान्यस्येति । अद्वय विज्ञानावत वदत्यवश्यमद्वयवादी । पिनयति शास्तीति विनायकः । मन्यते मुनिः, मनेरुव (उ०), तेपामिन्दः । मुनिस्तु भीमवत् , सन्ति पदेषु पंदेकदेशा इति । त्रिया योगविभूत्या पनो निविडः, प्रिया घन इव वर्षिता वा । शास्ति विनयति विनयाशास्ता, तृनचोशंसिक्षदादिभ्यासायाचानिटी ( उ० )। तापी च ॥ १४ ॥ यस्तु शकेषु आतः शाक्यमुनिबुंदावतार:- शकोभिजनोस्येति, शण्डिकादिभ्योऽयः (सू०) स शाक्य. सिंह इव शाक्यसिंहः, उपमितव्याघ्रादिभिः ( सू० ) इति समासः । शाक्योपि भमवत् । सर्वार्थ सिद्धो निष्पन्नः । अत एव सिद्धार्थः, यच्छाश्वतः- सिद्धायौँ घुद्धसर्पपौ । शुद्धोदनस्य राज्ञोपत्य शोद्धोदनिः, कन्भ्वादित्वात् (वा.) पररूपम्। गौतमो गोतमगोतावतारात् । अबन्धुः सूर्यवस्यत्वात् । मायादेवी शुद्धोदनस्य राज्ञो भार्या तस्याः सुतः स इति । इत्यागमोक्तावतारभेदात्पृथद् नामानि । सर्वज्ञो वीतरागोन केवली तीर्थकृजिननिकालविदादा ऊह्या:] ॥ १५ ॥ वहति ब्रह्मा । आत्मना भवयात्मः । अत एव स्वयंभूशब्दे लव्ये स्वभूनिवृत्त्यये वचः। एव सर्वनोनेयम् । परमे पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी, परमेस्पःकिदिति ( उ० ) इनिः, तापुरुपेकृतीति (सू.) सप्तम्या अलुक्, स्थास्थिनस्पृणा पफम्यात् (वा.) पत्वम् । पिनृणामपि पिता पितामहः, पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः (सू०) इति साधुः । हिरण्यं गर्भस्य हिरण्यगर्भः, हिरभ्यस्य गर्भो वा ब्रह्माण्डप्रमत्त्वात् । भूरादीन् यात लोका- नौष्ट इति लोकेशः ॥ १६ ॥ धाता विधाता क्तां, वेरों धातुनवोक- उपसर्गाणां द्योतकत्वात् । दुश्व- त्यमुरेभ्यो दुहिणः । विरिन्के सूते विरिधः, विभिहसे रिच्यते- उत्यवे वा, विरिधिरिति प्राच्या । विदधाति सृजनि विश्वमिति वैधा: विधति सृजति वेधाः, विध विमानेऽमुन ,विधानोवेधचेतिवा (उ०)। विश्व मृजति विश्वमृट, अश्वनस्जसृजेति (सू०)प, सलाजयोन्ते (सू०) । विधत्ते विधि , उपसर्गेधोः कि (सू.)। शतधृनिशतानन्दौ च । स्थविरो देश्याम् ।। १७॥ वेवेष्टि व्यानोति विश्व विष्णुः, विषैःकिञ्चेति ( उ०) नुः । नरस्यापत्य नारायणः, नडादिभ्यः फक् (सू.)। नारा सलिलं नारमम्म नरसमूहों वायनमस्य, थापो नारा इति प्रोता इति स्मृतः । तथा नरान्नातानि भूतानि नाराणीति तेषा- भयन मार्गः। कृष्णो वर्णेन कर्षति वारीन् । विकुण्ठस्यापत्य वैकुण्ठः, विकष्ठितसेंहादिवको वा संहिता- दिपु तथा दर्शनान् । विष्टर इव श्रवसी कणांवस्य विष्टरश्रवाः, विष्टराकृातर्जटा श्रवोभ्यो निर्गतास्येति वा, अथवा पिटरेश्वस्यतरी श्रूयते वा । दाम- उदरे यस्य स दामोदर , पाल्ये हि चापलाहाना घरोभूत् । हृषीवाणामि- न्द्रियाणामांशी वशित्वाद् हृषीकेशः। प्रशस्ताः केशा विद्यन्तस्य- यदि वा केशिनममुर हतवान् - केशवः, केशाद्वोन्यतरस्याम् (सू.)। माया सम्या धवो भर्ता माधवः, 'मधोरपत्य था । . , - ·सटीकामरकोशस्य [स्वर्गः दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षी गोविन्दो गरुडध्वजः। पीताम्परोच्युतः शाईगी विष्वक्सेना जनार्दनः ॥ १९॥ उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः। पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवखियिकमः ॥२०॥ देवकीनन्दनः शोरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः। धनमाली बलिध्वंसी फंसारातिरधोक्षजः ॥२१॥ विश्वंभर कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः। यसुदेयोस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥ २२॥ बलभद्रः प्रलम्बनो बलदेवोच्युताग्रजः । रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥ २३ ॥ नीलाम्बरो रोहिणेयस्तालाको मुसली हली। संफर्पणः सीरपाणि. फालिन्दीभेदनी बलः ॥२४॥ - स्वभूः स्वतो भवतीति ॥ १८॥ पुण्डरीके इवाक्षिणी अस्य पुण्डरीकाक्षः, बहुव्रीहौसक्थ्यक्ष्णोः स्वागादिति (सू.) पच्, प्रसन्नलेचन इत्यर्थः । गा भुवं विन्दतीति गोविन्द, वराह- रूपेण गोः पृथिव्या उद्धर्ता, तद्वत् गोवर्धनाचलोद्धागद् गवां साता, अनुपसर्गालिम्पविन्देति (सू०) शः । को ध्वजचिह्न वाहनत्वेस्य । पीते अम्बरे वाससी अस्य । न च्यवतेच्युतः । शृगस्य विकारो धनु- रस्त्यस्य शाईगी। विष्वक्सर्वव्यापिनी सेनास्येति विष्वक्सेन । जनानर्दयति जनार्दन , नन्दादित्वाल्लयुः (सू०) १९ ॥ इन्दमुपगतानुजत्वादुपेन्द्रः । इन्द्रस्यावरं जातोनुज इन्दावरजः । पचं नाभावस्य पद- नामः, अच्प्रन्यन्ववेत्ति (सू०) प्राइनिर्देशादच् । मधुनाम्नोसुरस्य रिपुमधुरिपुः । वसुदेवस्यापस्य वामुदेव , जगत्या सर्वहृदये वसतीति वासुः- कल्पान्ते दीव्यतीति देवः, वासुश्वासी देवश्च वासुदेवः । त्रयो विफमा अस्य त्रिविक्रमः, त्रिषु लोकेषु वा विक्रम, पादन्यासौत्य ॥ २० ॥ शुरस्यापत्यं शौरिः । पुरुषप्तम. पुरुषोत्तम इति सप्तमीतत्पुरुषः, ननिर्धारणे (सू.) इति षष्ठीसमासनिषेधान्, कर्मधारये च सन्महत्परमोत्तमेति (सू०) उत्तमपुरुष इति स्यात् । पुष्पफलपल्ल्वान्विता वनमालास्यास्तीति वन. माली, ब्रीह्यादित्वादिनिः (सू०)। बलिं ध्वसते बलिध्वसी, मुम्भजातौणिनिस्ताच्छील्ये (सू०)। अधः कृत्वाक्षाणीन्द्रियाणि जातोधोक्षजः, अधोक्षाणां जितेन्द्रयाणां वा जायते प्रत्यक्षीभवति, अक्षण ज्ञानमधोस्य वा ॥ २१ ॥ विश्थं विभाति विश्वभर; सज्ञायाभृतजीति (सू०) खच् । मधुकैटभाव- सुरो जितवान् । विधत्ते विधुः । श्रीवत्साख्यो रोमावतॊ वक्षसि लाञ्छनमस्य श्रीयत्सलाञ्चनः । गदा- प्रजो दाशार्हो मुञ्जकेशोधिशासी पुराणपुरुषो यभ्ररित्यागृह्यम् । हरौ जाते ह्यानका दुन्दुमयश्चास्य नेदुः, अनक्दुन्दुभी वसुदेवस्य पितेत्येके ।। २२ ॥ यलेन भद्रो वलभद्रा, बलस्त्वनुनिष्पादिन्यायेन भीमवत् । प्रलम्ब नाम्नासुर हतवान् प्रलम्बप्नः, अमनुष्यकतकेच (सू.) इति टक्। [ रेवती रमयतीति, नन्यादित्वात् (सू.) ल्युः रामः सितानत्वात् । कामान् पालयति काम स्मर वाजत्वाकामपाल: ॥ २३॥ रोहिण्या अपत्यं रोहिणेयः, शुभ्रादित्वात् (सू.) दक् । तालक्षोड्डो धजोय तालातः । सकर्षति सहारमूर्तित्वात्सकर्षणः, नन्दादित्वाल्यु. (सू०) । कालिन्द्या यमुनाया भेदनो हलेनाकर्षणात् । सात्वतापि । [एक कुण्डलोनन्त इत्यायूयम् ] ॥ २४ ॥ मदयति मदन, ल्युः । मनन मत्-चेतना, ·१] ७ प्रथम काण्डम्. मदनो मन्मथो भार प्रद्युम्नो मीनकेतन फन्दो दर्पकोनः कामः पञ्चशरः स्मर ॥२५॥ शम्यरारिर्मनसिज. कुसुमेपुरनन्यजः । पुष्पधन्वा रतिपतिर्मकरध्वज आत्मभूः ॥२६॥ ब्रह्मसूबष्यकेतु स्यादनिरुद्ध उपापतिः। लक्ष्मी पद्मालया पद्मा कमला श्रीहरिप्रिया ॥२७॥ संखो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यचक्र सुदर्शनः। कौमोदकी गदा सद्गो नन्दकः कौस्तुभी मणिः ॥२८॥ गरुत्मान गरुडस्ताक्ष्यों वैनतेयः खगेश्वरः। नागान्तको विष्णुरथः सुपर्णः पनगाशनः ॥ २९ ॥ शंभुरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः। ईश्वर शर्व ईशानः शंकरश्चन्द्रशेखरः ॥३०॥ - - अनुदासोपदेशवनतीति (सू.) अनुनासिकलोपे तुक, मतो मनसो मथ [मनातीति ] मन्मपः । नियन्तनन मारः । प्रकट हुन बरमस्य प्रद्युम्न । मीन रेतन ध्वजोस्य मीनकेतन, मानो जलघरोप- लक्षणम् । कमव्यय कुस्सायाम, क दोस्य कदप क दर्पयति वा । दर्पयतीति दपक । न विद्यते-- मस्येत्सनङ्ग , ईश्वरदग्धदेहत्वान् । कामयतेनेन काम , कामोस्त्यस्य वा, अर्शआदित्वात् (सू०)। [पच शरा मस्येति पञ्चशर, उन्मादन शोचन च तथा समोहन विदु । शोपगं मरण चैव पच पाणा मनोभुत ॥ मदनोन्मादनव मोहन छोपणस्तथा । रादीपन. समाख्याता पच पाणा इमे स्मृता ॥] स्मरन्त्यनेनेति स्मर , पुसिसज्ञायांप प्रायेण (सू० ) ॥२५॥ शम्बरोमुरभेदस्तस्यारि. शम्वरारि । मनसि पायते मनसिज', ९, इलदन्तात्सप्तम्या (सू. ) अलक । न मनसोन्यस्माज्जायतेन-यजः । पुष्पाणि धनुरस्म पुष्पधन्वा, वासशायर्या (सू० ) इत्पनट् । आत्मना भात्यात्मभू, यद्भागुरि शम्बरारि: स्मर स्वनः । हृच्छयश्चैमसख शृङ्गारयोनि पुष्पस्तुथ ॥ २६ ॥ ब्रह्म ज्ञान सूयते ब्रह्मसू । ऋष्य- मामा मृग' केतुरस्य ( ऋष्यकेतु ) । उया पाणदुहिता (तस्या पतिः) । बलादयो हरेभीतृपुत्रपौत्रा , यद्भागुरिः- मलसूत्रप्यकेनुब विश्वक्सेनात्मजात्मज । संहितासु के ब्रम वासुदेवसकर्षणप्रद्युम्ना- निरुद्धाख्यया चनुयूहात्मकमाहुः । विश्वकेतुरित्यपपाठः । लक्ष्यते लक्ष्मी , लक्षेमुट्च (उ.) इतीप्रत्ययान्त , अत एव उयन्तावाभावाद्, हल्हयाच्योदात्मतीति । सू.) सुलोपाभावः । पद्म विद्यतेस्याः पमा, अर्थ- मादित्वादच (स.)। एवं कमला । श्रयतीति श्री , किम्वचिच्छित्रि ( उ०) इत्यादिना किन्दीघौं । मा रमा अधिना-इन्दिरेयाधूयम् ॥ २७ ॥ पञ्चजने पाताले भव पाचजन्य , पहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यात् (वा.) यः । लक्ष्मीपतेरिति शेप । सुखेन दृश्यते ( सुदर्शन ), मापायाशासियुधीति (वा.) युच । मुदर्शन पुसि लोकाश्रयत्वालिगात्म, यया- यन्धुरेष जगता मुदर्शनः (शिशु.)। विष्णु कुमोदक शौरिरिति दुर्गपाटात् , कुमोदकस्येय कौमोदकी लक्ष्मीपतेपदा । संहितास मेण्ठावी कोपो. दकीति पाठ , कुपोदकाज्जातत्यान्नायात् । नन्दयतीति नन्दक । कु भुव स्तुभ्नाति म्यानोति कुस्तुमाव्यि. स्तस्याय कौस्तुभ ॥ २८ ॥ गरुत पक्षा सन्सस्य गरुत्मान् , झय (सू०) इति वल यवादिपाठानास्ति । गहद्भियते गरुड , पृषोदरादिरित्याहुक । सू०), गिरति नागान्वा । नृक्षस्यापत्य ताय, गर्गादित्वायन् (सू.)। विनताया अपत्य वैनतेय , स्त्रीभ्योटक् (सू०) ।मुपों हेमपक्ष्वात् ॥ २९ ॥ श भवत्यमा एम्भु , मितवादित्वाद् (पा.) दुई-च । पशूना सुरनरतिरश्था पतिः। शिव श्रेयस्करत्वात् । ईटे-श्वर , साछीत्ये स्थेशमासति (स.) परन् । महेश्वरी महोदधिवदः । शृणाति हिनस्ति । - ·[स्वर्वर्ग: , सटीकामरकोशस्य भूतेशः खण्डपरशुगिरीशो गिरिशो मृडः। मृत्युंजयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः॥३१॥ उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठंः शितिकण्ठः कपालभृत् । वामदेवो महादेवो विरूपाक्षस्त्रिलोचनः॥३२॥ कृशानुरेता. सर्वज्ञो पूर्जटिर्नीललोहितः। हरः स्मरहरी भर्गस्यम्यकस्त्रिपुरान्तकः ॥ ३३ ॥ गङ्गाधरोन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृपध्वजः। व्यामकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ॥ ३४ ॥ कपर्दोस्य जटाजूटः पिनाकोजगवं धनुः । प्रमथा. स्युः पारिपदा ब्रह्माण्याद्यास्तु मातरः॥३५॥ ईशान', ताच्छील्येवानश् (स.) शकरः, फूलोहेखिति ( स० ) ः ॥ ३० ॥ गिरि श्यति - उपभोगेन तिनूकरोति गिरिश', गिरिवर्वास्यास्तीति, लोमादित्वाच्छः (म०), गिरौ शेते वा गिरिशः, गिरोड छन्दसि (था. ), लोके त्वाशुशुक्षणिवत् । मृडति सुखयति मृहः । मृत्यु जयति मृत्युजयः, संज्ञायांतजीति (स.) खन् । कृत्तिश्चम वासोस्य कृत्तिवासाः ॥ ३१ ॥ उच्यति सुधा समवेति- उम्रो रोदत्वात् । श्रीः शोमा कण्ठेस्य श्रीकण्ठः । नीलगलत्वाच्छितिनीलः कण्ठोस्य शितिकण्ठः । वामः श्रेष्टो देवः, ससारे चामत्वाद्वा । विस्पाणि त्रित्वादक्षीण्यस्य विरूपाक्षः, बहुव्रीहौसक्थ्यक्ष्णो स्वाइगात् (सू०)प ॥३२॥ कृशानी रेतोस्य कृशानुरेताः, देव्या सोढुमशक्यत्वादमी हि क्षिप्तं रेतः, अत एव पावकिः कुमारः। धूर्गगा जटास्वस्य धूर्जटिरिति निरुक्तम् । नालः कण्ठे लोहितश्च केशेतो नीललोहित इति पुराणम् । हरत्यपं हरः, हरते:- अन् । स्मरं हरति स्मरहरः, हरतेरनुद्यमने (सू०) अन् । बिभर्ति भर्गः, भूज्यन्तेनेन काम- यालादयो वा । त्रयम्बकान्यस्य त्र्यम्बकः, स्याणी लोकानामम्बकः पितेत्यागमः, चोभूमिरापस्ति- स्रोम्बा अस्येति वा । (निपुरान्तकः ) त्रिपुरीति भाष्यदर्शनेपि लोकाश्रयत्वातिलपुर पात्रादी (पात्रा- पन्तस्यन ॥ ३३ ॥ गङ्गाया धरधकधरादिवन्, अन्यथा कर्मण्यण (सू.), संज्ञायामतृवृजीति (सू.) सच्- वा स्यात् । अन्धको नामासुरस्तस्य रिपुः। ऋतु दक्षयज्ञं ध्वसतेवश्यं कतुध्वसी । व्योम चौः के मूर्ध्नि शेतेस्य व्योमकेश', शीर्णो द्यौः समवर्ततेति श्रुतेः, गगां धारयितु व्योमच्यापिनोस्य केशा षा व्योमकेशः । भवत्यरमाद्विश्वं भवः । विभ्यत्यस्माद् भीमः, भीमादयोपादाने (सू.)। तिष्टतीति स्थाणुः । रोदनादुर, सोरोदीयदरोदीत्तदुद्रस्य रुद्रत्वमिति श्रुतेः, रोदयत्यरित्रीर्वा, रोदेर्णिलक्च (उ०)। अहिर्बुध्नोष्टमूर्तिश्च [ महानादो ] गजासुरारिश्च । महानटो देश्याम् । शिपिविटो वृषाकपिरयो नानार्थे ॥ ३४ ॥ ईश्वरस्य जटाजूटः पदनामा, के शिर. पिपर्ति कपर्दः, औणादिको दः । अस्य धनः, पिनयते पिनाकः, शूलार्थोप्यनेकार्थेषु वक्ष्यते । अजगवे विप्रतिपत्तिर्गम्यते, गाण्ड्यनकात्संज्ञायां (सू.) इति मत्व वे- अजस्वमिति साध्यम् । अयाजगदोस्थिविकारस्तदाणि वृद्धिः स्यात, यत्कात्यः- धनुर्वद- रयाजगवं पिनाकिकरगोचरम् । प्राच्यास्तु, गाज्यजगादिति पैडु. । अनगवं धनुः प्रोक्तमिति तु पा. श्चात्या अपि । प्रमम्नन्ति प्रमथाः, अच् । परिपदि साधवः पारिषदाः, मकाण: (सू०) इति प्रकृते परिपदोम्यहति (सू.) योगविमागाद् गः । सघाते प्रमथे गण इति गणा अपि । अस्याटी परिवारत्वेन मान्ति वर्तन्ते मातृनाम्न्यः । ब्राझी माहेश्ररी चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा । कौमारी चर्ममुण्डा च काल- कर्पणीति च। प्रमाणीत्यानुगागमाभावार्थव प्रसिद्ध नाम! फयंचिग्जातित्यात् , ग्रामोऽजाताविति (सू.) माझीत्याचा इत्येके पेटुः, यभागरिर- माझ्याद्या मातरः स्मृताः। रेवत्यो देश्याम् ॥ ३५ ॥ भवन ·- प्रयम काण्डमें. विभूत्ति तिरश्चर्यमणिमादिकमष्टधा। उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीम्बर्रा ।। ३६ ॥ गिया भवानी रुदाणी गर्वाणी सर्वमङ्गला। अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥ ३७५ विनायको विनराजद्वैमातुरगणाधिपाः । अप्येकदन्ताहरम्बलम्बोदरगजाननाः ॥ ३८॥ कार्तिकयो महासेनः शरजन्मा पहानना। पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गहः ॥ ३९ ॥ वाहुलेयम्तारकजिद्विशाखः शिस्तिवाहन. । पाण्मातुर. शक्तिधर कुमार.कोचदारणः। ४० इन्द्रो मरुत्यान्मघवा विडोजाः पाकशासनः। वृद्धश्रवास-शु-नासीरः पुरुहूतः पुरंदरः॥४१॥ भूतिः । अणिना महिमा सपिमा प्रानिः प्राकाम्यमौगिता परिवा- ईशस्य पानावसायितेलपथै- वर्यम् । भूतिविभूना समानार्थे गवनावलौचनक्द । उ मेले माता तपसो निविदा (कुमा० ) इत्यु- मा। कात्यान्दा गर्ग:दिभ्योयन् (१०)इति यन्ताद (सर्वनोलोहितादिकतन्तन्यदतिम्फ (सू०), पिलाद डॉ कात्यायनी । हिमवतोरल हैमवती। ईष्ट तटीय ईश्वरा, स्पेशमासेति (सू०) वरन् । जनावराशु. फर्मगिवरट्य (उ.)उपाया लिमितीवरी ॥३ा शिवा न्यतः श्रेयस्करीन्बाच्छिदव, येच्छाचत:- शिवं मदं धियः प्रभु शिवा गौरी शिवामया। पुर्याने च शिवस्य की शिनी । भवम्य श्री भवानी, इन्द्रवरुणमरेनि (सू.) होपानुको । एव शर्वान्यादि। सपणा तपखि पानामायनशनात् । पर्वतस्या- पय पार्वत । दुःनेन गन्नु शश्यतेस्त्रां दुर्गा, मुटुरोरधिकरणे (वा.) इति । चन्ही कोपना पादिचार (सू.) हो, इक रेशः ( सू०) इति हस्त । अवैवाम्बिका । जगन्माना- माया मैग्नी सती दाक्षायण च । गगनायिका देयम् ॥ ३७ । विगतो नायको नियन्ताव विनाशक, अन्येषां बिनता वा । अत एव विमानां राजा विनियन्ता । द्वयोमानोरपन्य द्वैमतुरः [गा योपि संतः, मतुसंव्यासमद्रायाः (सू०) श्यग, अन्त्यस्योत्र च । गृहोपारितगन्तवादेकदन्तः । प्रत्यू दरम्पते शब्दायते हेरम्ब इति नरताः, देगीपदपाये तु मन्नहे । आतुरोपि ॥ ३८॥ कृत्तिशामा बारायानामपन्यम् । महती सेनाम्य महासेन । वणे जन्नास्य घरजन्मा । षडाननः कृत्तिकाना- म पनीया फणा स्तनपामात् । स्कनं शुष्क रेनोस्य स्कन्दवरान्वा स्कन्दः । गृहते सेना गृहः, का .३९ ॥ विद्यासामु जातो विशाल,, नक्षनामुम्बहुना (सू.)। शिखी मयूरो वाहनमस्य शिवि- बाहनः । प मातृवमयं पाग्मानुरः। उक्तधरः शक्तिवरः, अन्यथा शस्बिरः शक्तिधारो वा स्यात् । कुमठे ब्रह्मचारिवान्, इन्सिटो मारोस्येति वा । यो निरिस्तेन ह्यस्य कलासमनशक्षा गरछी मागौ सौमत्, अतस्तं दारयति धारण, यु । स्वामी का गागयोपि ॥ ४ ॥ भृगी मृगरिरिस्तुम्टिनन्दिनों मन्दिकपरे । कर्णमौरी तु चामुंडा चमनुन्डातिचम्हिच सर्वि-- केति वक्तव्यम् । इन्द्रः परमेश्वर्ययोगात् । महतो देवाः सन्याय मल्वान् , हसौमत्वये (सू" इति ममंदारी पाय नव नास्ति । मेर' सौख्यमस्यास्तीति मया, अनुशन् (3.) इयत्र तु निपातितस्य मध्वनिन्यस्य । पई सौ प्रादेशाद्दपीभावान्मघवन् , बहुलम् (म.) देटि विद् व्यापकमोजोस्व विडोजा , विमुंवा-मोजोत्य, पृषोदरादित्वन् (पू.) अदिवि मैदने दा, दिड मेदंकनोजोम्म ! पाहाना दितिगर्मा सुन: । वृद्ध भवनी अयोति वृक्ष ३ ·सटीकामरकोशस्य [स्वर्वर्ग जिष्णुलेखम. शक्रः शतमन्युदिवस्पति । सुत्रामा गोत्रभिद्वनी वासवां वृत्रहा वृषा॥४२॥ बास्तोप्पति सुरपतिबलाराति. शचीपति । जम्मभेदी हरिय. स्याराग्नमुचिसूदनः ॥ ४३॥ संक्रन्दनी दुश्च्यवनस्तुरापाण्मेघवाहनः । आखण्डल सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रिया ॥४४॥ पुलोमजा शचीन्द्राणी नगरी त्यमरावती। हय उच्चै श्रवाः सूतो मातलिनन्दन वनम् ॥ ४५॥ स्थात्मासादो वैजयन्तो जयन्त-पाकशासनिः। । ऐरावतोभ्रमातङ्गरावणाभ्रमुघल्लभा.॥४६॥ अवा, वृद्धभ्य शृणोति वा । शोभना नासीरा अग्रेसरा अस्य मुनासीर , शु पूजाया श्वशुरवन् , शुना- सारयोरपत्यमित्येके । पुरु प्रभूत हूत यज्ञेष्वाह्वानमस्येति पुरुहूत । पुराण्यरीणा दाररयति तिपुर वा पुर- दर , वाचयमपुरंदरौच (सू.) इति साधु ॥ ॥ जयनशीलो जिष्णु , ग्लाजिस्थश्चरस्तु (सू०)। लेखर्षभो देवश्रेष्ठ । शक्नोति शक । शत मन्यव क्रतोस्य शतक्रतु । दिव स्वर्गस्य पति पष्टया - पतिपुत्रेति (सू2) अलकि, कस्कादित्वात् (सू०) सत्वे च दिवसति । सुष्ठ प्रायते सुनामा, म- निन्, शोभन ग्राम यल वास्य । गोयान् गिरीन्पक्षच्छेदाद भिन्नवान् गोत्रभित् । वस्वपत्य वासव । वृत्र- बलजम्भनमुनयोसुरा । वर्पतीति वृषा, कनिन् ॥ ४२ ॥ वास्तोहक्षेत्रस्याधिष्ठाता वास्तोष्पति , षष्ठया अलुकि धत्व, वास्तोष्पतिगृहमधा छव (सू.) इति लिगात् । हरय- पिङ्गा हया अस्य हरिहयः । स स्वर्गे राजते स्वाराट् , दुलोपपूर्वस्यदीर्घाण- (०), प्रचभ्रस्जेलि (पू.) प ॥ ४ ॥ सकन्दयति रिपुत्री सक्रन्दन , ल्यु । दुष्ट च्यवते परदारेषु रेतस्तेनुश्चयवन , चलनशब्दार्थादिति (पू.) सच्, दुखेन न्यवते रणाद्वा । तुर त्वरितं साहयत्यभिमवयस्तुरापाट, तुर वेग सहते वा, छन्दसि मह (सू०) इति ण्वि , नहिवृतिवृषीति ( सू०) पूर्वपदस्य दीर्घ, सहे. साडस (सू. ) इति. पत्वम् । मेघा वाहनमस्य, इन्द्रो हि मेघानाविश्य वर्षति, मेघ ऐरावतो वाभाधिष्ठातृत्वान् । आखण्डयति भिनत्त्यरीनासण्डल अभून्देवान् क्षियत्यधिक्सति ऋभुक्षा , यदा- अर्ते क्षिन (उ०), पधिमथ्य भुक्षामात् (मू.)। चीनबाईरहिहा पृतनापाट पुलोमतित् । उपधन्वा च पुरापे ॥ ॥ पुलोम्नो मुनेर्जाता, अत एव पौलोमी । शचते शची, शच श्वच गतौ । इन्द्रस्य नीन्द्राणी, इन्द्रवरुणेति (सू.) डोषानुकौ । तस्यति प्रत्येक सवध्यते । अमरा विद्यन्तेस्याममरावता, मतीवकुचोनजिरादीना. (सू.) इति दीर्घ । उच्चै अषसी अस्पोचे भवा । तस्य सूत सारथिर्मतस्यापत्य मातलि । तस्योपवन, नन्दयति नन्दन, स्यु ॥४५॥ विजयते विजयन्तो जिम्णु ,मच्, तस्याय (सू.) इत्यण, वैजयन्ती अस्यास्तीत्यके । तस्य पुनो जयन्त , पाकश्यसनस्थापत्य (पाकशासनि) । इरावत्यन्धी जात ऐरावत् । अभ्रस्थत्वादभ्रमातङ्ग , अभ्ररूप इत्येके, यत्कात्य.- ऐरावत विजानीयानागमम्वुदगोचरम् । इरा- वणोद्भव ऐरावण , विभाषौषधीति (सू. ) वा शत्वम् । अभं से माति न भ्राम्यति वा मन्थरगामि मात्वादभ्रमुस्तद्भार्या, यल्लभ्यम् - अभ्रम्बा जयनान्तदोलितकर (बा. रा.) । सुरगजो मजमालश्च ।। ४६ ॥ हाद स्फूर्जथुरस्यास्तति हादिनी । बदति यात्येव न प्रतिहन्यते वञम् । कुलिन पर्वता- व्यति पक्षच्छेदेन करोति कुलिश, कुत्सित लिशति तक्ष्योत्यरीन्वा । भिनत्ति तच्छील भिदुरम् , विदिभिर्दाछद कुरन् (सू.)। पुनाति पवि , हीरकस्य पविसंशया प्रसिद्धत्वात् । शत बढष कोर- आस्य शतकोटि । स्वरति स्वरू, रिप्रति (30)उ, चोगान्यरुवि धारा अस्येति सान्तो वा। - - ·प्रथम काण्डम्. हादिनी वज्रमस्त्री स्यात्कुलिशं भिदुरं पविः। शतकोटिः स्वरुः यो-यो दम्भोलिरशनियोः॥४७॥ व्योमयानं विमानोस्त्री नारदाद्याःसुरर्पयः। स्यारसुधर्मा देघसभा पीयूपममृतं सुधा॥४८॥ मन्दाकिनी वियद्गगा स्वर्णदी सुरदीर्घिका। मरुः सुमेरुहेमाद्रीरत्नसानुः सुरालयः॥४९॥ पञ्चैते देयतरयो मन्दारः पारिजातकः । संतानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥५०॥ सनत्कुमारो वैधातः स्वर्वद्यायश्विनीसुती । नासत्यावश्विनी दनावाश्विनेयो च तावुभी ॥ ५१ ।। स्त्रियां बहुप्यप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः। हाहा हश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ॥ ५२ ॥ ॥ विद्यतेस्य शंवः, काभ्यांवभेति ( सू०) वः । दन्नौति खेदयति दम्भोलिः । अनाति शैलानशानिः, न शनाति वा । न्याधामोपि ॥४७॥ न्योम्नि यान्त्यनेन व्योमयानम् । विमान्ति वर्तन्तेस्मिन्देवा विमानम् । नार नरसमूह द्यति मिनात कलहनारदः । आयशब्दादेवलादयः । मुराश्च ते ब्रह्मादिपुत्र. स्वारषयश्च, पष्टीसमासो वा । सुष्टु धर्मास्या मुधर्मा, यक्ष्य- सुधर्मानवमा पुरी (सभा) ( रघु.), धर्मदनिन्केवलात् (सू० )। सह मान्यस्या समा स्थानगृहम् । पीयते पीयूपं, पीयेल्पन (२०)। नास्ति मृतमतामृतम् । सष्ट घीयते सुधा, थेट पाने । समुद्रनवनीत देश्याम् ॥ re ॥ मन्दमकत्यवश्य मन्दाकिनी, अक अग कुटिलायां गतौ । सिद्धसिन्धुश्च । गङ्गामात्रस्य नामानि व वक्ष्यामः । मिनोति क्षिायुयत्वाग्ज्योतीवि मेरुः ।। सुमेहरभिन्नार्थः, इन्द्रमहेन्द्रवत् । हेम्नोद्रिमादिः । रत्नानि यानावस्य रत्नसानुः ॥ ४९॥ मन्दा आराधारा अस्य सरलत्यान्मन्दार• 1 पारिणः पारवतोब्धेर्जातः पारिजातकः । सतन्यन्तेस्मिन्पाणि सतानः । कल्पवृक्ष सकल्पपूरणात् । हरेरिन्द्रस्य चन्दन, कपे पीत वा ॥ ५० ॥ सननित्यं कुमारः । सनात्यु मारोपि । विधातुरपरय धानः । द्यसहिताप्रणेतृत्वादत्रोक्तः । न-असत्या- चसाधू नासत्यो, नभ्रानपादिति ( सू. ) नम् प्रकृया । अश्विनी सदश्वाधिरूडौ । दस्यतो हरतो रोगान्दम्रो । अचिन्या अपत्यं - ढकि- आश्विनेयो । उभाविति द्वित्वादेकवचनाभायः । मागुरिस्त्याह- नासत्यदी यमजायजावधिनी यमी, नासत्यसाहितों दसापिति व्याख्येय; न वेको नासत्योन्यो दस्रः ॥ ५५ ॥ घृताची मेनका रम्मा- उर्वशी च तिलोत्तमा । सुकेशी मञ्जपोषा- द्याः कथ्यन्तेप्सरसो युः । अभ्यः मृता अप्सरस इत्येकारि शब्दशक्तिस्वाम.ल्पात् , अप्सरा इत्यपि दर्शनात् प्रायिकं यहुत्वम् । ऊरू अभुते नारायणस्योहमवत्वादुर्दशी, पृषोदरादित्वात् ( सू.) हस्त., यलक्ष्य- उदभवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्रीति (विक. ) । मुखशब्दादम्भादयः । हाहा एको हूहर- न्यः, एक नामेत्येके, गन्धर्वा च हाहा हूरिति तु लक्ष्यम् । आलापनिकानुकारात्पुंस्येतो, अव्ययविति. श्रीभोजः । आद्यशदात्तुभ्युरमुखा गन्धवी देवगायना- ॥५२॥ अगत्यूर्व यायग्निः । विश्वानरस्यापत्वं वैवानरः, विदादिलादन् (०) वहति हव्यं पतिः। पीतयोबा होत्र हयमस्येत्यागमः, वीतिस्शनामति पाच्याः। धनं जयति धनंजयः, संज्ञायांतृजाति (सू०) सच । उदफनामान्युत्तराव्येशतमिति ( नि- रक्त), कृषीटस्याम्भसो योनिधूमजत्वान्मेपाना, अग्नौ प्रास्ताहुतिःसम्यगिति य (मनु-), कृषीट योनिरस्यन्येके, यदाहुः- अन्यौग्निबहातः क्षत्रमश्मनो लोहमुस्थितम् (मन) । चलति ज्वलनः,जुनझम्येति (सू०) यु- च । जाता वेदा अरमानातवेदा, जाते जाते वियते वा । त नपातयतीति तनूनमात् , देयत्वात्,न.. ।

·सटीकामरकोशस्य [स्वर्यः अग्निवानरो वह्निवीतिहोत्रो धनजय । कृपीटयोनिचलनो जातवेवास्तनूनपात् ॥ ५३॥ पहिं शुष्मा कृष्णवर्मा शोचिकेश उपवुध 1 आशयाशी वृहदमानुः कृशानुः पावकानलः॥५६॥ रोहिताश्वी यायुसखः शिखायानाशशुक्षणिः । हिरण्यरेता हुतभुग्दरनो हव्यवादन.॥५५॥ सप्ताचिर्वमुना. नाकभित्रभानुर्विभावसु । शुधिरपित्तमौर्यस्तु वाडयो पडवानलः ॥ ५६ ॥ यहईयो लकिलावचिंति शिखा खियाम् । त्रिपु स्फुलिङ्गामिकण संतापः संज्वरा समी।। ५७॥ धर्मराम पिपति समवर्ती परेतराद । कृतान्तो यमुनानाप्ता शमनो यमराइ यमः ॥ ५८॥ नमादिति (सू.) नन् प्रकृया ॥ ५३॥ पहिशुष्मेति व्यस्त समस्त या नाम, मोईदभी शुष्म पलमस्येति, महति वर्ष मात, यपा बहिशा देवा । शुष्यन्यनेन गुप्मा, यत्रयम्- गुप्मगि प्रणयनामिसरिय- (ER (शिश.)। बहिसरप इत्यमरमाला, यथा-सा बर्हणो यहिरुपा (मा. रा.)। प्रलोभूमो यामांस्य (कृष्णवरमा ) । शौचापि ग्याला येशा भस्य शोचिप्पेश। उपसि रात्री सुप्यते प्रकारते - उपयुष , महरादीन पत्यादिषु (वा.) इति रेका । आशेतेप्रेयाशयमाधारमाती- त्यागपात, भाषयाश इत्यके । यहतो मानवो रसमयस्य गृहद्भः । त्यति कृशाना, कृशोमनिति बावने यापुनाति पायक । अनित्लनन लोक इत्यनन्द ॥५॥रोहितास्यो मृगोश्नी पाहनमस्यति रोहिताश, यदि वारिता मोहिता अभा कास्येति । वायु समानुवरो[ वास्प वायुसर । माशो मिन्याणि , भारिपे सन उदारी (३०) इरयनि । हिरण्य रेतीस्य हिरण्यरेता, परम- ति - अमेररात्य प्रथम सुपमिति । हर्ष वाहपति देवमति हम्पादन , रम्या कम्य)- पुषपुर येषुभ्युर (पू.)॥५५॥ दाम्यति धाम्याने विनय यम दमुना', बोगादिक उनए, दमूना ये, मेनारि (3.)। शुक संगोस्यरस , ममादित्यादन् (पू.)। विभव या धनमाय लिमारमुः । प्रयि गोपात् । मग पिठ सर मयोनि वातपित्तन् । उदार्थ । शारत मसित अमेतिरपना गयायमी, भयान्मात्रा-ऊयोगापितम्यादिश्यते । पापमुल्यत् ।।५।। गानि मामा (दाम्म पा), वरितिकान्तेभ्योग (पू.(समा) राम पन्थे। प्रायेणारी, मामा मातो म समिति पश्पते, मध्यंतरे । हिनोति रेति । शिनोनि पते पाशिणा । पी पति रागिण, जानपिन र कदरापत् । संतापनि संसार मार ॥५॥ पप रामा धर्मरार । समरना रिपी मित्र ५ गमवर्तनान । परेतराट् प्रेता. | मोरो पिनायोमेन वान्ता। मयतीनियमन । ममेन राम यमराट । बममा सम , मन ॥५४॥ सरायु पर पार शिसिर, धारे राना दाEिRRECनुपादुगा-मनुगमन ताति, मन्तवन्तः, शुम्। Arrrur, REET'तो विवि पुस । धामप, (1) सम्मानम (ICE), (पू.) (रि) मा भर Irham, Hir (.), न त भाग लिया। - .

·१] प्रथम काण्डम्. १३ कालो दण्डधर श्राद्धदेयो पैवस्वतोन्तकः । राक्षसः कोणपः क्रव्यात्कन्यादीत्रप आगः ॥ ५९ ॥ रात्रिचरो रात्रिचरः कर्तुरो निकपात्मजः । यातुधानः पुण्यजनो नैऋतो यातुरक्षमी ॥६॥ प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः । श्वसनः स्पर्गना वायुर्मातरिश्वा सदागतिः॥ ६१ ॥ पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलागुगाः। समीरमारुतमरजगत्माणसमीरणाः ॥ ६२॥ नमस्चद्वातपवनपचमानपमञ्जनाः। प्राणोपानः समानश्चीदानो व्यानञ्च धायकः ॥६३ ॥ शरीरस्या इमे रहस्तरसी तु रयः स्पदः। जयोय शीघ्रं त्वरितं लघु क्षिप्रमरं दुतम् ॥ ६ ॥ सत्यरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च। सततेनारताप्रान्तसंतताविरतानिशम् ॥ ६५ ।। ॥ ५९ ॥ राना मरतीति रात्रिंचरः, रेटः (मू.), रामेतिविभाषा (सू. ) इति पक्षे नुम् । फर्युरो वर्णेन,कर्ष हिंसायां वा। निकया रक्षसां मातेति [नाम] माला, अता नयभ्रान्त्याकमेयमाहुः। थानूनि यातना पीयन्तेस्मिन् यानुवानः । पुन्यजनो विपरीतर क्षगया : निम्नर्दिक्यालस्पापलाः। न्यातयति व्यययतीति यातुरन्दो मौमवत् । रक्षासन द्रश्नः । वियुरोपि । कीनाशो न नार्थे ॥ ६ ॥ अचेतयते प्रनेताः, अमुन्। गोति वरः । यादसा जलचराणां पतिः, यादःपनिरिति वास्ये पक्षे वास्या- भ्यनुनानम् । अपी पतिरप्पतिः । श्रसन्यनेन श्वसनः । स्पृशति सर्शनः । वाति वायुः, कृवापाडीतुर (3.)। मातरिश्वयति मातरिश्वा ।। ६७ ॥ पृषन्मृगविरोपोश्वोस्य पदधः, पन्यम्बुकगाः सन्यथा भस्येत्यके । गन्धस्य दहः । अकारादनुश्पदाकोरपदी ( मवति ) विप्रतिषेधेन (वा) इत्यस्य प्रायि- कत्वात्पझे कर्मण्यगि (.) गन्यवाहः । अनन्लनेनानिलः, न निलत वा, गिल गहने । समारयतीत्याम चलनादाति (म.) युधि च समारसमारली, समति समि( मी )र इसप्येकदेशविकृतस्यानन्य- त्वात् । नियन्तेनेन मस्न् । नरदेव मारुतः, स्वार्ये- अण् ॥ १२ ॥ नमोस्यास्तीति नमस्तान , दीमत्त्व(म्) हति मसना । पवते पदन, युच । तया पवमानः, पयजोशातन् (मू० )। प्रभनति प्रमानः । प्रकम्पनो महावलय । वृध्याकुलमाष्टस्तु शझामरन् । प्रसरणेन-अपसरणेन-आस- मन्तातू ऊध्र्व-यातया च -अनिखनेति, घन् । आनयतेदान्तस्यतानि स्पाणीति योगशास्त्रम् । एते शरीरे व्यापका अणि नियतस्थानत्याः, यदाहु:- हृदि प्राणो गुर्देशानः ममानो नामिस्थितः । उदानः कण्ठदेवास्थो स्यामः सर्वशरीरमा वायोधर्मानाइ । रहसनेन रहा । टरन्त्यनेन तरः, असुन् । रिणाति रयते वानेन रया, बच । स्यन्दतेरेन स्यदः, स्यदोजवइनि (मू.) साधुः । जवनं जवः, जुद गातो, ऋदौर (म.) पारे । वेणे नानार्थे । शिड्पति व्याप्नोति शीघ्रम् । डरते न चरितं पूर्ण च, विमाषामादादिकमणोः (सू.) इतोट् , ज्दरत्वरेनि (मु०) उपधाया क । लप्यते लघु । क्षिति क्षिणम् । अरमव्यय, मतेरचि वा नामेन्यन्ये, यच्छाश्वतः- अरमञरयागस्य शाशीघगयोरपि । वति महतम् | सह लरया वर्तते सत्वरम् । न दिलन्यत स्माविलम्वितम् । अनुत आशु, वा- पाजीन्दुर (उ०)। सवेगगतिवचनो जबः धर्मवचनास्तु शोप्रादय इति- अर्यभेदः सदागतिप्रस्तावादाह। संतन्यते स्म सत्त, समोवाहिततयोरित (का. ) पक्षे मळ । आरतविरतावरतशम्दा विमानतो मममनामः । न भाम्यति स्मायान्नम् । अविद्यमाना निशानानिशम, हविरतिस्थानम् ॥ ६५० ·[स्पर्वर्गः सटीकामरकोशस्य नित्यामवरताजस्रमप्यथातिशयो भर । अतिवेलभृशात्यतिमात्रोद्गादनिर्भरम् ॥६६॥ तीवेकान्तनितान्तानि गाढवाढदृढानि च । क्लीवे शीघ्राधसत्त्वेस्यात्त्रिप्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥ ६७ ॥ कुये ब रस्त्रयम्बकसखो यक्षराइगुत्यकेश्वर मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिप ॥ ६८ ॥ किनरेशो वैश्रवण पौलस्यो नरवाहनः । यक्षकपिगैडविडश्रीदपुण्यजनेश्वरा ॥६९ ॥ अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूवर । कैलास स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ।। ७०॥ स्यात्किनरः किंपुरुषस्तुरंगवदनो मयु । निधिर्ना शेवधिर्भदा पद्मशंखादयो निधेः ॥ ७१ ॥ इति स्वर्वर्ग । १। . नियत भव नित्यम् । म जस्यति तच्छीरमजस, नमिकम्पीति (स.) र । [ ससक्तमासरत च । अतिशेते जयत्यनेनातिशय । मर पूर्णता, भृ भरणे, ऋदोरम् (स.)। अतिका त वेरामर्थे मानां च । विभर्ति भृशम् । उदाहते मोद्गाढम् । निशेषेण भरोन निर्भरम् ॥ ६६ ॥ तीवति तीव्र, ताव म्यौल्ये, रक् । एको निश्चितोन्तोकान्तम् निताम्यति स्म नितान्तम् । बाहते पाढम्, भुधस्वा तध्वान्तेति (सू.) पाठ भृशे साधु । दृढ स्थूलबलयोरिति (म.) दृढ बल्धति साधु । भतिमर्याद | सततमविच्छेद प्रकर्षस्त्वतिशय इत्ययभेद । असत्त्व गुणक्रियाविशेषणत्वादद्रव्यवृत्तिवे सति शीघ्र द्या नपुसके, यथा - भृश मूर्ख , भृश याति । एतन्मध्यायत्सत्त्वगामि द्रव्यवृत्ति तस्त्रिलिङ्ग, यथा- धीमा श्री. शीघ्रोश्व, शीघ्र कुलम् । सत्वगामीति किं- भरोय, गुणातिशयोयम् ॥ ६ ॥ कुत्सित ये-बैर देहोस्येति कुवे-दे र, कुष्टित्वात् । त्र्यम्बकस्य सखा त्र्यम्बकसख , राजाह ससिभ्वष्टच्(सू.)। मनुष्यस्येव धर्म मभुलावादिरस्य मनुष्यधर्मा, धर्मादनिच्केवलान( सू.)। धन दयते रक्षति धनद , एवं श्रीद । राशा यक्षाणां राजा राजराज ॥ विश्रवसोपत्य वैश्रवण, विश्वसा विप्र हो विश्रवणेन वृत्तिरविरविकन्यायो, शिवादिभ्योऽण (सू.)। पुलस्तेरपत्य गोत्र परस्त्य । नरो वाहनमस्य नरवाहन , वाहनमाहितात् (सू.) इत्यनेन नरस्यानाहितवाचित्वाद्-णत्व नास्ति, पूर्वपदासज्ञायां (सू.) इत्यपि नास्ति भुम्नादित्वात् (सू० ) । किंनरादिस्वाम्यपि जात्या यक्ष , योर्यक्षेत्रा रूपम् । एपिड्ग पिगलकनंमत्वात अतो भागुरिणा हर्यक्ष उछ । सविता मातास्मेति, ऐलविलोपि इल्योरेकत्वस्मर- गान् ॥ ६९॥ अस्य त प्रयेक सपध्यते । उद्यान्यस्मिनुद्यानम् । चित्ररथेन गन्धर्वराजेन निवृत्त क्षेत्र. स्थम् । नर पर स्थावयबोस्य नडवर । क्लयो लभूम्योरास्त, के (जले) लसनमस्य वा सास: फरियस्तस्याय स्फाटिकोदि (क्लास ) । अलत्यलका, मल भूषणे, क्षिपकादिरवार (वा.) रवा- भाव । पुप्पमिव पुष्पकम्, इवेप्रतिकृती (सू.) कन् ॥ ॥ चिनरोभमुखत्वाकिनर , पुत्सितो नरो वा, किंक्षेपे (पू.) इति समाम मियते मयु । नियत धीयते निधि, दि.शेम्पते शेव स्या- प्यधन धीयतेस्मिशेवधि । ना पुलिड्ग इति काकालिवत् । उक्त च- महापद्मश पथ शखो मक रकरी । मुरुन्दकुन्दनालाय सर्वधानिधयो नव । १॥ इति वर्ग । . .

·प्रथम काण्डम्. धादिचौ द्वै नियामनं व्योम पुष्करमम्बरम् । नमोन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्म सम् ॥१॥ वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकागविहायसी। दिगस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरित ताः॥२॥ प्राच्यवाचीपतीच्यस्लाः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥ उत्तरा दिगुदीची स्रादिश्यं तु त्रिपु दिग्भवे ॥३॥ इन्दो वह्निः पितृपतिनतो वरुणो मरद । कुवर ईशः पतयः पूर्वानां दियां क्रमाद ॥४॥ ऐरावतः पुण्डरीको वामन कुमुद्दोजन । पुप्पदन्तः सार्यमामः मुमतीकश दिग्गजाः ॥ ५॥ क्लीवाव्ययं त्वपदिय दिशामध्ये विदिक् खियाम् । धभ्यन्तरं त्वन्तरालं चक्रया तु मण्डलम् ॥६॥ अनं मघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्वलाहकः । धाराघरी जलधरस्तडित्वान यारिदाम्युमन ॥७ न भ्राजतेऽत्रम्, ...म्पबति मोम, ज्वरत्वरसिन्यवाति (मू. ) ऊत्वम् । पुष्क वारि राति (यति ) पुष्करम् । अम्दत शब्दायदेम्बरम् । न यमस्ति भाति नमः । अन्तमायान्तरिक्षम्, प्पोदरादिन्यात् (सू.) इत्यम् , पावापृयिन्योरन्तरीक्ष्यते वा, छन्दसम्मलम् । गरन्यनेन गगन [4. स्मविकारो पर्मगश्चति (उ.) गः]। नास्चन्नास्यानन्तम् । सन्यते खम् ॥ १॥ वियच्छति विर- मति वियत् । विष्णोः पद क्रमोत्र विश्शुपदम् । आवशन्ते सूर्यादयोगाशगम्, न कागते वा, छान्दयो दीर्घ. । निजहाति सर्व विहाय.। तारापयो माया च । महाविठ देताम् । दिशत्लदाय दिछ, अ. विन्दवृक्सग्दिाभिगिति (सू.) साधुः । के स्कुनाति विस्तारयति कर । कारात काटा । यक्षने माम । हरन्सनया हरिन् ।॥२॥ पयासट्यन प्राची पूर्वा, भवाची दक्षिणा, प्रतीची पश्चिमा, सर्वनाम्नोवृत्ति- मानपूर्वपदस्यपुतभावः (वा० ) प्रारमध्ये पश्चाचादोवत्सत्यान, अबो मध्यार्थे । अपाचीनि कात्यः, अपदित्वात्पक्षे वत चाभवायें प्राचीनाद्याः। उत्तरत्यतिशयेनावा- उत्तरा । उत्तरमबत्योस्यामुदायी। (दिवयं ) दिनादिभ्योयन् (Fo) on विदिगपि प्रसिदपा दिछ । एते क्रमापूर्वीदीना दिया विदिशा म पवयः]। रविशुको महीमून स्वानुमानुजो दिधुः ।बुधो बृहस्पतिश्चैव दिशानीशास्तया प्रहाः॥ी दिशा धारका गजा दिग्गजा क्रमाद् , ऐरावतः पुण्डरीक. कुमुद्दोजनामना इति मागुरिः क्रम व्यवस्तवान् । मालापि- ऐरावत. मुप्रतीक इति । पुण्डरीधादिवोकृतिभ्या सहा एताः । शोमनानि प्रतीकान्वगा- न्यस्य मुश्तीकः । करिण्याप्रमुकपिठापिदान्यनुपमाः कमात् । तावणी शुभदन्ती चाहगना [वा- मना ] चाननावती दिशोरिदमपदिशम् , विमक्यव्ययीभावः, अव्ययोमावेशप्रमृतिभ्य.(म.) समासान्त., अव्ययीमावध (सू.) इति नपुगकाम्ययत्वे विशिश दिग्निदिक्,उमक्यपदेशान्, यदा-- यान्यासामन्तरतानि विदिश प्रर्दिशश्या ता- (अमरमारा)। अन्तामवकाशमलत्यन्तरालम् । चका- कारण वच्ने चकवास, वाहते वा, वाट्ट आराव्ये । मन व्य मष्टलम् । सूत्रद्वये दिशाम यनु. वर्तयन्ति प्रसङ्गन्यामान्येनेति सभ्यः । अभ्रलयो रानि वानम्, अन्न गत्यर्थ , न अत्यन्यारो स्मादित्यक, यदुक्त-न प्रस्यन्ति यतस्तेभ्यो जनान्यत्रापि तान्यन (पुरा), मेहति विचात मेघ , न्यलादित्वाद (सू०) प.। (स्तनयित्नुः) स्नेचौरादिकात् स्ननिविपुषिगदिनदिभ्योगरिनुच (२०) । पलाकाभिहायने बसाइक, वारिसाहको वा ॥ ॥ हन्यते क्युना घनः, मूनाँघनः (.) । - ·१६ सटीकामरकोशस्य [व्योमदिग्दर्गः घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः। कादम्बिनी मेघमाला त्रिपु मेघभयनियम् ॥८॥ स्तनितं गर्जितं मेयनिषि रसितादि घं। शंपाशतहदाहादिन्यैरायत्यः क्षणप्रभा ॥९॥ तडित्सौदामनी विद्युञ्चश्चला चपलापि च । स्फूर्जथुर्ववनिप्पं मयज्योतिरिरंमद ॥१०॥ इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजु रोहितम् । वृष्टिवर्ष तद्विधातेवग्राहायग्रही समौ ॥११॥ धारासंपात आसारः शीकरोम्बुकथाः स्मृताः। वर्षांपलस्तु करका मेघच्छन्नति दुर्दिनम् ।। १२॥ अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्धिरपोरणम् । अपिधामतिरोधानपिधानाच्छावनानि च ॥ १३ ॥ हिमांशुश्चन्द्रमाचन्द्र इन्दुः कुमुवान्धवः । विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोपधीशो निशापतिः॥१४॥ इति साधु. । जीवनस्य जलस्य मूतः पुटबन्धो जीमूतः मोदन्तेनेन मुदिरः । धूमो योनिरस्य धूमयोनि. । कमाददते कादम्बा मेघास्ते सन्त्यस्या कादश्विनी, कदम्बे विकाशो वास्त्यस्याम् । मेक्किा देश्याम् । (अप्रिय ) समुदाघ्राधः (सू.), छान्दमत्वमतश्चम् ॥ ८ ॥ आदिशब्दाद् ध्वनितगोदि । शNि- पति शम्मा, शम्बेति प्राच्याः- शम्म( यति नायन तेज इति व्याख्यन् । शतहदोचिर्विद्यतेस्याल पातहदा, वाइवज्योतिष्ठात् । ऐरावतोप्रगो नागस्तस्य स्त्री- ऐरावती । क्षणप्रभा- अधिरद्युतिः ॥ ९॥ ताडयति तडित, तार्णिलुक्च ( उ०) । सुदाम्नाद्रिणेकदिक्सौदाममी, तेनैकदिक् (सू०) इत्यण् । विद्यो- तते विद्युत् । बटुला [ वनज्याला य ] देश्याम् (स्फूर्जन स्फूर्जयः, ट्वितोथुच् (सू०)। निप्पेपः सभोत्य शायः, अशन्याघात इत्येके । एतेन वनाशम्योस्तडिद्भद[व] च मन्यते । इरयाम्भसा मायति- इरमद, उप्रपश्यरमदेति (सू.) साधु: [ धूमज्योति सलिलमहता संघ एव मेघस्तनत्यं ज्योतिराविभवन्मेषग्यो। सिरित्युच्यते । विद्युदास्य वडवानलज्योतिरेव न मेषज्योतिस्तेन शाम्पा शतदत्यादिशब्दा अभिलपिता इति ॥१०॥ मेघप्रतिफलिता हि सूर्यरश्मयो धनुरागरेण दृश्यन्ते तदेवेन्द्रधनुरुत्पाते ज्यवर्क रोहित तम्, रोदः संजातोस्यति, लोहित वावा, यकः (म:) इति प्रतिभावः । वर्षम् , मच्चियो भयादी- मामुरसख्या नपुमके कादिनित्यर्थम् (वा.)। तद्विधाते तस्य वर्षस्य विघाने निरोधे ( अवाह, अव- प्रहः), अवप्रहावर्षप्रतियन्धति (सू.) घन् (विभाषा) ॥ ११॥ वधाराणां सततं पतनं धारा- सपातः । आरमासारः, एस्थिरे (सू.) इति पञ् भावे । शकते सियति शीरः। सूता वातरिता, यत्काायः- आसारो वेगवद्वर्ष वातास्त वारि शीकरः । कृणोति हिनस्ति कीर्यते वा करका, क्षिएकादित (घा.), कमण्डली व करक इति पुस्यपि वक्ष्यति । अहरतानिशोपलक्षणम् । आदि मेघन च्छन्नमा- छादनामति ग्यधिकरणे सप्तम्यो था, यहागुरिं:- दुर्दिन गन्धकारच्दै । बादल देश्याम् ॥१२॥ अन्त- धानमन्ती,अन्त सदस्यातिविधिसत्वेसर्गत्वार (वा.),आतचापसमें (सू०) इत्यद। (अन्तर्थि) उपरा- मेंपोकि (०) वरिभागुरिरमोपमिति (का.)पक्षेपिधानम्। तिरस्ताविति (२०)मति वात्समासः॥१३॥ भादनाचन्द्रवसो मिमीते काल मस्पति परिणम्तै वामाश्चन्द्रमाः । मा अप्युच्यते सत्यमामामामतिवद। उनतीन्दुर, उन्दरिचारे (३०)। विषयन्त्येन मुरा विधु', पैट् पाने सुधांशुः सितकरः । ओपधारीzआप्या. यालादोपा अम्पो जातोन्ज: जीवति जवातृका, जीवरानुक द्धिश्च (उ०)। सूतेमृत - . - ·२] प्रथमं काण्डम्. अन्जो जैवातृकः सोमो ग्लौगाडकः कलानिधि । द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशःक्षपाफरः॥१५॥ कला तु पोडशो भागो दिम्बास्त्री मण्डलं त्रिपु। भित्तं शकलखण्डे या पुंस्यों समंशकं ॥१६॥ चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता। कलकाको लाञ्छनं च चिह्न लक्ष्म च लक्षणम् ॥ १७ ॥ मुपमा परमा शोभा शोभा कान्तिति छविः ॥ १८ ॥ अवश्यायस्तु नीहारस्तुपारस्तुहिनं हिमम् । प्रालयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥ १९ ॥ शीतं गुणे तदर्थाः सुशी( पी )मः शिशिरो जडः। तुपारः शीतलः शीतो हिम- सतान्यलिङ्गकाः ॥२०॥ ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्य कुम्भसंभवः । मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सर्मिणी ॥२१॥ सोमः, सूयते या, नवो नबोभाति जायमान इति श्रुतेः । ग्लायति क्षीयते ग्ली, ग्लानुदिन्यांडोः (उ०)। (द्विजराजः) यतः सोमो राजा द्विजातीनाम् । क्षपां करोत्युद्योतयति क्षपाकरः। मुवामूर्तिः [ मुनाभति] आलेयो रोहिणीश[सखया अमृतनिर्गमः, समुद्रनवनीत देश्याम् ॥ १५ ॥ चन्द्रस्येति शेषः।पभिरभिका दश पोडश, पपउत्वंदतृदशवासूत्तरपदादेषुत्वंच (वा०), पोडशाना पूरणः, तस्यपूरणेडट (स.)। क्लयति सख्याति कला । विम्बति माति विम्ममाभोगः, सांत्रोयम् । भिद्यते स्म भीत्तं शकले साधुः (भित्तशकलं)। शक्यते भेत्तुं शकलं शकलो वा । खण्डयते खण्डे राण्डो वा । खण्डल भागच्छद च । जश्नोति-अों भागो निर्देशापसि, वाच्यलिङ्ग इसके, यट्टीका-सप्डमात्रवृत्तितायामभिवेयलिट्ग इति । समप्रनिभाग स्वर्ष नपुंसकम् । सामि ] दल नेमोपि ॥ १६ ॥ चन्दोस्त्यस्यां चन्द्रिका । कुमुदानामिय विकाशहेतु- खाौमुदी।ज्योतिरस्त्यस्या ज्याला, ज्योत्स्नातमिति (सू०)सायुः। ग्रमादो नैर्मन्यम् । कन्यते लक्ष्यतेनेन कलकः । अकि लक्षणे ( अब्ब्यतेनेनाट्क:) । ( लाञ्छनं ) लाछि लक्षणे । चयति चिह्न, चह परिकल्कने । लाञ्छनसाहचर्याचिङ्गादि क्लीवे । अभिन्नान च ॥ १७ ॥प्रटा कान्तिः मुषमा, मुष्ट समेति, मुपामादिस्वात् (सू०) पत्तम् । काम्यते कान्ति. । छयति छिनत्यसार छविः ॥ १८ ॥ अवश्यायते- वश्यायः, श्याद्वयधेतिणः (सू.)। निहियते नोहार । नुध्यन्सनेन तुपारः । तोहत्यदयति तुहिन, तुहिरदने । हिनोति वर्धते जलमनेनेति हिमम् । प्रलयादागतं प्रालेय, केकयमिनयुप्रलयानांयादरियः (सू. ) । मेहति मिहिका नीहारः, [महिनापि]। नीहाराल्या त्वन्या घूममहिषी। धूमिका च देदयाम् । (हिमानी ) हिमारण्ययोमहत्वे (वा० ) दीपाक् च ॥ १९ ॥ गुणे जाये शीत हो, इयैटो भावक्तः ( सू०), द्रवमूर्तिस्पर्शयो.श्यइति (सू०) सप्रसारण, संप्रसारणस्येति (मू०) दीर्यः । तद्वदर्थाः शीत- वत्पर्याया अभिधेयलिगाः । मुप्लु इयायते मुशीमः । शिनोत्पधे श्यायते वा शिशिरः । जलति जडः, जल जाये । शांत लाति शीतलः । (हिमः) हिमादेः- अशंआदिबादच् ( सू० ) ॥ २० ॥ चन्द्रप्रसद्गा- दागतमुक्त्या प्रस्तुतमाह बुवति धुवः, कः । उत्तानपादस्थापत्य, ऋपित्वाद् ऋष्यन्धकेति ( सू०) अणि प्राप्ते, वाहादित्व दिन (म.)ग न्यायति रतम्भितवानगस्त्यः । मित्रावरुणयोरपत्यं मनावरुगि:, ऋपिसमुदायस्यानृपित्वादिन्, देवताइन्द्रेचान (मु०) । पनिशपालोपेप्वमुद्रा, न मुद् राति, लोपा- मुदा । समानो धर्मोत्यस्याः सपमिगी पनी ॥ २७॥ न धाति नक्षत्र, क्षर गतिहिसनयोः, नभ्रा- ·सटीकामरकोशस्य व्योमदिग्वर्ग नक्षत्रमृक्षं भ तारा तारकाप्युडु या स्त्रियाम् । दाक्षायण्योश्विनीत्यादितारा अश्वयुगश्विनी ॥ २२ ॥ राधा विशासा पुप्ये तु सिध्यतिप्यो श्रविष्टया। समा धनिष्टा स्यु पोष्टपदा भाद्रपदा स्त्रियाम् ॥२३॥ मृगशीर्ष मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी। इन्वकास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति या ॥२४॥ बृहस्पति. सुराचार्यो गीर्प-गीप्प-तिर्धिपणो गुरु । जीव आडगीरसो वाचस्पतिश्चित्रशिखण्डिज ॥२५॥ शुको देत्यगुरु काव्य उशना भार्गव कवि । अङ्गारक कुजो भौमो लोहिताइगो महीसुत ॥ २६ ॥ रोहिणेयो बुध सोम्य समौ सौरिशनैश्चरो। तमस्तु राहु. स्वर्भानु सँहिकयो विधुतुदः ॥२७॥ नपादिति (सू०) नन् प्रकृत्या । मपति गच्छति, गणोति तमो वा- ऋक्षम् । भा विद्यतेस्य भम् । तरन्त्यनया तारा । (तारका ) स्वार्थे कन् , तारकाज्योतिपीति (वा० ) इत्याभार , क्लीवेपि यच्छा- श्वत - नक्षने चाक्षिमध्ये च तारक तारकापि च, लक्ष्य च- द्वियोनि पुराणमौक्तिक घन( मणि )- च्छायै. स्थित तारकै (विद्धशाल.)। अवतेरुडु , उड गतो वा दाक्षायण्योश्वनात्यादितारा सप्तविंशति नि। दक्षस्यापत्य दाक्षयणी, अतइन् ( सू० ) अनन्तरापत्येपि द्वैपायनवत् , यनिनोश्चेति (सू. ) फक्, यद्वा- इतोमनुष्यजाते (सू०) इत्सा- हा उपसख्यानाद् डीप्, कौरव्यमाण्डूकाभ्याच ( सू० ) इति चकारादामुरायणवत् म्फ तद्धित । अश्वान् युक्तश्वयुक्, अश्वकर्मण्यानानात् ॥ २२ ॥ रानोति कार्य राधा । विशाखति ध्यानोति विशासा, शासृव्याप्ती ।पुष्यसिध्यौनक्षते (सू०) साधू, पुष्णात्यर्थान्पुष्य , सिध्यन्सनेनाथी सिन्य । पति तिघ्य , विप दोनो, अन्नयादि (उ०) श्रूयते शुभकमणि अविष्टा । दधन्ति धन करोति धनिष्टा, अविधनिभ्यामिष्ठन् ( सू० )। प्रोप्टो सारौ पदावस्या प्रोष्ठपदा, अर्थग्रहणाद् भाद्रपदा, सुमात सुश्वेति (सू० ) साधु , फल्गुनीप्रोष्ठपदानाचनधने (सू.) इति वा बहुत्वम् ॥२३॥ मृगस्येव शार्प शिरोस्य, से ताराणा तथावस्थानान, शार्प प्रकृत्यन्तरम् । अग्रे हायनोस्या आग्रहायणी, मार्गशीर्षादारभ्य सवत्सरप्ररते , आग्रहायण्यश्व थाटक (सू०) इति निर्देशादश् । इन्वका इति पञ्च तारा, वन्ति मीणन्तीन्व , महतो देवता इन्यमा नक्षत्रामात श्रुते । इल्वलास्तारका इल्वलोसुर इति- उगा श्रीभोजदेवो प्यारोत् ॥ २४ ॥ वृहता पतिवृहस्पति ] तबृहतो करपत्योश्चोरदेव- तयोरिति ( वा० ) सुतलोपा । गोपति - गीष्पति , अहरादीनापत्यादिपु ( वा० ) इति वा रेफ , पदे कस्कादिदर्शनात् (सू०) पत्वम् । धिपणास्यास्तीति धिषण । गृणात्यपदिशति गुरुः, ऋग्रोरुच (उ.)। जीव्यतेनेन मृतसंजीवनीजवानीय । अङ्गिरसोपत्यत्वादागिरस । चिनशिखण्डिज. सप्तपिन , समुदा यषु हि वृत्ता. शब्दा ( अवयवेयु वर्तन्ते) इति । वाचस्पति , अकि पष्ठया पतिपुति (सू०) सत्वम् ॥ २५ ॥ शुक्रो रुद्रस्य शुकद्वारेण निर्गतत्वात् । कवरपत्य काव्य , कुर्वादिभ्योण्य (सू), कवित्वमेदाद्यथा- जमदग्नि पञ्चममतदानमवाद्यत् , चतुर्व र्याप्यन ( चतुर्णादीनास्वार्थउपसख्यानम् ) इत्येके । वटीयुशना, प्रदुशनइति ( सू०) सावनड् । भृगारपत्यं भार्गव । अझानियति पानवादगा- रकः, आरस्तु भीमवन् । को जायते कुन । भूमेरपत्य भोम , शिमादित्वादग् (सू. ) । वक्रोपि ॥२६॥ रोहिण्या अपत्यम् । सोमः पिापि देवतास्यति, सोमायग् (सू.)। शद्यान्दमसायनिश्च । सूरस्यार्क गारय सौरि , मौरस्तु तस्येदम् (स. दलगि । शनिमन्दीपड्गुकानौ छायाधुनोमितश्च स । . , ।

·01 प्रथम काण्डम् - सतर्पयो मरीच्यत्रिमुपाश्चिनशिखण्टिन । राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेपवृपान्य ॥२८॥ सूरसार्यमादित्यद्वादशात्मदिनाकरा । भास्कराहरलरत्नमभाकरविभाफरा ॥ २९ ॥ भास्वद्विवत्यत्साप्ताश्वहरितवाणरश्मयः । विकर्तनार्कमार्तण्डनिहिरारुणपूपण.॥३०॥ धुमणिस्तरणिमित्रश्चित्रमानुर्विरोचन । विभावसुम्रपातस्त्यिपापतिरहपतिः ॥ ३१ ॥ भानुहस. सहस्रांमुस्तपन सविता रवि । माठर पिगलो दण्डचण्डांगो पारिपाश्चिका ॥३॥ सूरतूतोरुणोनूरु काश्यपिगरुडाग्रज । परिवेषस्तु परिधिल्पसूर्यक्मण्डलं ॥ ३३॥ तमस्करि वातम ,सान्त वाह वै। रहयति भुक्ता चन्द्रा गहु । स्वभांति स्वभानु ,पूर्वपदात्सनाया(सू.) न णवम् । विहिकाया अपय सैहिस्य । विन तुदति विधुतुद , विध्यस्पास्तुद (सू०) इति खश् । अपिशारो महकोल्य देदयाम् । वेनु शिखाति वाच्यम् ॥ २५ ॥ सप्त च ते पय-अ, दिनसख्ये- मलायामिति ( मू.) द्विगु । मुखशब्दालत्वमिरोवसिष्टगुलस्यपुल्हा 1 चिर शिखण्डद्धास्त्येपाम् । सप्तपिरियेवर रूट । ( त राशय ) मेपो पोध मिथुन र सिंहकन्यो । तुलाथ बृधिको धन्वी मकर कुम्ममीनको ॥ २८ ॥ मुति सूर. । म्यते सूर्य , रानमूयमुयति (स.) साधु । इयति- अर्थमा । भादरेरणत्यमादिल । द्वादशात्मानो ससाण्यस्य ( द्वादशात्मा )। दिना दिन करोति दिवार', दिवारिमाप्रमति(सू.)ट !भास्कराहस्री स्कादित्वा (म०) जयते वध्न !भाम सन्त्यस्य भास्वान्॥२६॥ विवस्तेनास्यास्तीनि विवस्वान् , तोमवर्षइति (गु.) भसज्ञाया पदकार्य रुत्व नास्ति । हरितो नीला सवा अस्य ( हरिदथ )। विकृन्तसमान पिऊनन , भ्रमेण तेन शातनात् । अयति तपल्यर्क, सर्यते वा । मतपस्यापय नार्तण्ड , मृताण्डमनाययेति मार्ताण्डो दा । मेहति मिहिर , आदित्याना- यते वृष्टिरिति स्मृति (मनु) । अरुगोस्ल्यस्यारण , वर्णन वा । पूति पर्व( वर्धन पूषा, इन्- हनपूपार्यम्गाशी ( म०), सौच ( सू०) इति नियमाद्दीर्घाभाव ॥ ३० ॥ दिवि मणिरिव युमणि , मत एवाम्बरमणिगंगनमाणिस्यादयोपि । तरन्सनेन तमस्तरनि । मेद्यति मित्र । विरोचते विरोचन अनुदात्ततश्च (म०) इति युच् । विमा दानिर्वमु धनमस्य विभावयु । अह्न पतिरहपति , अहरादी- नापयादिषु (मू० ) इति वा रेफ् ॥ १॥ माति मानुः । इन्ति तमो हस । मयत सविता । रूयते स्तूरते रयिं । क्मसाक्षा जगचथुरगुमाली [ ले वन्धुः ] यातनु । [ इनो भगो] धामनिधि [ अ. दिननीपतिरिति शेयम् ] प्रयोननो दिनमणि खद्योतो रोमाधव । शुगेंगुसत्तम प्रोक पमिनीकान्त ३प्यते । मटरस्य पत्य माठर । दण्डोस्यास्त नि दण् । इन्द्रादया ह्यशादश नामान्तरण परिचारका यत्तौर(तन्त्र )- तन शक व मपावें दण्डाग्यो दण्डनयर 1 वहिन दक्षग पाश्च पिगला वामन नमन ] म । यम पि दक्ष प भवेनाठरसतया । एमन्ययावद्या (पातारा ) गुह- हरराखरादय । नेषु प्रधाबत्तय एत्रोत्त' ] 1 परित पार्थ वतन्ते पार पार्धिका , परिमुराव (मू.) इति चारा ॥ २२ ॥ मन सारथि । (क्यपत्य पत्त काश्यप ) अध्यन्धरत्यण ( मू.), का स्वप इति सभ्य पाठ, बालादिवाद्वा (म.) । परिता (वियत ) व्याप्यतनन परिक्ष । परितो 'पते परिषि । समापे मयस्य प्रतितिरपसूर्यम् , मर्यमण्डल च ॥ १३ ॥ कीर्यत किरण । वस । , .

·२० सटीकामरकागस्य [ कालवर्ग. किरणोत्रमयूखांशुगभस्तिणिश्न( रस्म )य । भानु करो मरीचिः स्त्रीपुसयोर्दीधिति. स्त्रियाम् ॥ ३५ ॥ स्यु प्रभा रुग्रुचिस्त्विडू भा मा छविरातिदीप्तय । रोचि. शोचिरुभे क्लीवे प्रकाशो द्योत आतप ॥ ३५ ॥ कोणं कोण मन्दीपणं कदुष्ण निपु तद्वति । तिग्मं तीक्ष्ण खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ।। ३६ ॥ इति व्योमदिग्वर्ग । २। कालो दिष्टाप्यनहापि समयोप्यथ पक्षति । प्रतिपट व दम स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयों द्वयोः॥१॥ घस्रो दिनानी वा तु क्लीवे दिवसवासरौ। प्रत्यूपोहर्मुखं काल्यमुप प्रत्युपसी अपि ॥२॥ प्रभात च दिनान्ते तु साय सध्या पितृप्रसू । पाहापराहमध्याह्नास्त्रिसंध्यमथ शर्वरी ॥३॥ न्यास्मन् रमा उस्त्र । मिनति क्षिपति तमा मयूम । अश्नुते- अगु । गा बभस्ति दीपयति गभास्ति , पोरादि (म.) नियति घृणि । पिपति स्पृशति या मा पृश्नि , भुत्र वृष्टथै प[च ति सि ञ्चति परिस्यके । कायते कर । नियतस्मिस्तमो मराचि । दीवीते दीप्यते दाविति ॥४॥ प्रभाद नामादि यरश्मिलाभार पृथकमार यतिच्योरिन्दुप्रस्तावात पुनरिहोपादान सामान्यार्थम् । दीप्त्यात गदयो ह्यसाधारणा अपि कविभि साधारणीकृता , यथा मुखदाप्ति , च द्रातप । रोचन रुक् । भभासी धातुभेदान् । शोपिनमल्यार्थोत्र ॥ ३५ ॥ काचो'णे ( स० ) इति का-का-क समुदायात् रूप्यम् । पपा धर्मम ने हाव व, धमिवृत्ति वेभिधेयलिट्गत्वम् । तेनात्तिग्मताक्ष्णो । ख राति खरति वा सरम् । तद्वदिति ध कीव व धमिणि निध्विति दिश्यते । अत्यष्णार्थ चैतत् , यदाहु - तिग्म क्षण यदु ग स्यान् । अयन तूपचारा- ताग मि । मृगागा तृष्णास्याम् ( मृगतृष्णा) । मराचिप्रति. कृतिमराचिका । म मिकताम्बरा प्रतिफलिता नल वेनामान्ति, अत एव मरमरीचिमोच्यते ॥३६॥ इनि व्योमदिमर्ग !२! करयनि कालयति वारा काठ । दिश्यत स्म दिए ।न-ईहतेनानेहा, अमुन्, ऋदुशनस्सुक्दशोने हमाच (म्) इति सावन । रामे ने समय ।पक्षस्य मुल प्रारम्भदिन पक्षति । प्रतिपद्यने उपक्रम्यते- नय प्रनिपन् । मा प्रतिादाद्या य मा त! , तन्यने नियि नालिटग ॥१॥ घसति तमो घस्यते. ( अ )स्मिन् वा घन । यति तमा दिनम् । न जहाति कालमह , ननिहाते (उ.) इति कनिन् । दयति देवगम् । वस सम्मिन् दासरम् । प्रत्यूपनि निशा प्रतिरुति, प्रतिगता- उषा तदा मयूर । काठे साधु काल्य, शाश्वत व यमप्याह- य प्रमात सन च फल्यो नौरोग- दभयो । उम( बोप)यकाररूप , मुन् । एवं प्रयुष ॥ २ ॥ भानु प्रवृत्त प्रभात, भादिकर्म ति (गृ.)। विभात यु' च । गेगगा देयम् । प्रात प्रगे ययम् । मायमव्ययम् । सायाहा देदर्शनान्, यिनि(म.) गातापि, स्यति दिन गाय , मायमोद मरे पश्चति भाप्यं त्वनिष्टनिवृत्त्यर्थम् । सध्याय • पन्या सचायत महारानी वास्या मध्या । पितृन प्रले पितृप्रम , ब्रह्मणो वेषा पितृप्रमवितो तनु । मार-भापर मध्य पाद , रानाह परिभ्यष्ट ( म०), अहोहएतेभ्य (म.) । तिस सध्या समा- हुन त्रिमण्यम् । आयन्तावा( वा० ) इति पर स्खीव गट, यन्माला- निसध्य तु नपुसकम् । गाने चटा गरी ॥ ३ ॥ नित्यति तनरोति चेटा निशा, आतश्वोपसर्ग । (सू.) इति का . . - ·प्रथमं काण्डम्. निशा निगीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा। विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ॥४॥ तमिला तामसी रात्रिज्योत्रनी चन्द्रिकयान्विता। आगामिवर्तमानायुक्तायां निशि पक्षिणी ॥५॥ गणरानं निशा पदयः प्रदीपो रजनीमुखम् । अर्धरानिशीथौ द्वौ द्वौ यामपहरौ समौ ॥ ६॥ स पर्व संधिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् । पक्षान्ती पञ्चदस्यौ द्वे पोर्णमासी तु पूर्णिमा ॥ ७॥ कलाहीने सानुमतिः पूर्ण राका निगाकरे। अमावास्या त्वमावस्यां दर्शः सुर्येन्दुसंगमः ॥८॥ सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नमुन्दुकला कुहः। उपरागो ग्रही राहुग्रस्ते विन्दा च पूष्णि च ॥९॥ सोपप्लयोपरक्ती द्वावग्न्युत्पात उपाहितः एकयोक्त्या पुप्पवन्तौ दिवाकरनिगाकरौ ॥१०॥ निशीथोम्यस्या निमीयिनी, महानिशाम्या । राति मुन्न रात्रि. । आगन्तयारधयामयोदिनव्यवहागलिया. गा। क्षणमवसर दशति भण्दा रिशान्तिप्रदेयः । मायने क्षा, भिवाड (सू.)। निमाति विभावरी, कनिम्, बनोरच (सु०) इति द्रौप्- रश्च । रजयति तमसा रजनी । यामाः सन्त्यस्या यामिनी । ताम्य- न्यस्या तमी । ( के भूषयन्ति स्तनमण्डलानि कीदरयुगा चन्द्रमसः कुतःश्री। किमाह सीता दशवकननीता) हारा महादेवाता तमात: (विदग्ध० ) इति तमापि । वासतेयो मालायाम्॥ ४॥रात्रिः काकाक्षिवत् । तमोस्त्याया तमिला, जो मातमिलेनि (सू.)माधुः।ज्योली तामायणप्रकरणे ज्योन्नादिभ्यउपसंख्याने (वा.), शाश्वतस्तु-ज्योम्ना ज्योतिप्मती रात्रिज्यन्निा चन्द्रमसः प्रमेति । पूर्वापराहयो: पक्षयोरिव मध्ये वर्तमानत्यान् ,वर्तमानादो यीया निशा- निशमध्येपि दिवस - पक्षिणीलाहुः ॥५॥ गणानां रात्री- णा समाहारः, अह.सवैकदेशेति (मू. ) सख्यान्वारन् समासान्तः, रात्राहाहाःपुसीति (सू.) अस- माहारे हि पुंस्त्वम् यन्माला- गणरान नपुसम्म् । प्रारम्घा दोपा यस्मिन् (प्रदोषः) । समावित्येव । मधु राररात्र, अपनपंसकमिति (सू. ) तत्पुरुप. । नियतं ओरतस्मिन् भूतानि निशीथः, अत एव कात्या निशीथ मुतजनमाह । याति यामः । प्राहियतस्मिन् प्रहर., पुसिमझायाघ.(सू.)॥ ६॥ स सन्धिः पर्वेति संपन्यः, दुर्गापि-प्रतिपत्पञ्चदयोस्तु राधि पर्व प्रदिक् ककुम् । प्राच्यास्तु पर्वसन्ध्या- व्यमाख्यन् , रूपमदाटी । पक्षान इति योगरालसंज्ञा । पूणों माचन्द्रः पूर्णमास्तत्र मवा पौर्णमासी पूर्णा मामो वर्तते वास्या, पूर्णमामादण् । पूरण पूर्णिः, ऋल्लादिन्यःचिनियावत् (वा.) इति नवं, पूर्णि मिमीत पूर्णिमा, कः ॥ ७ ॥ सा पूर्णिमा क्लाहीने निशाकरे, अनुमन्यतेनुमतिः। पूर्णे, राति मुखं राका । ( अमावास्या ) अमा सह वसनोम्या चन्द्रास । (जमावस्या ) अमावस्यदन्यतरस्था (सू०) इति यति पक्षे ध्यभावो निपायते । दृश्यते गाजिक, न दृश्यते चन्द्रोस्मिन् विपरीतलक्षणया । ९॥ मिनी मिना वाला कलाम्याम् । कुहविस्मारित्यर्थः, कु हलि तमसा वा । उपरश्यते छाद्यतेने- नौपरागः । ग्रहग ग्रहः, ग्रहस्ट (सू०) इत्यप् ।। ९ ॥ इन्दू राहुप्रस्तः सोपव उपरक्तश्च । एव पूषापि। अमित उपमर्गः, उप-आसनम हतमस्यौपाहितः, धूमकेत्वारय उसात प्रत्येके । एकयोक्त्या- अपृथ- रवचनेन रोदसीवन्, न तु पुष्पवानिन्दुः स्यों वोच्चते, पुष्प विकाश: प्रकाश इत्यर्थः ॥ १० ॥ निमेषो- क्षिसन्दकालः । काशते काटा ! ता: काष्टानिंशाकलयति काल क्ला । ताः क्लाशिक्षणनाक्षणः, - ·२२ सटीकामरकाशस्य [ कालवर्ग अष्टादश निमेपास्तु काष्टा त्रिशत्तु ताः कला। तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुह द्वादशास्त्रियाम् ॥ ११॥ ते तु शिदहारान पक्षस्ते दश पञ्च च । पक्षी पूर्वापरौ गुरुकृष्णो मासस्तु तावुभौ ॥१२॥ द्वो द्वौ माघादिमासौ स्यादृतुस्तैरयनं निभिः । अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः॥१३॥ समरात्रिदिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् । मार्गशी सहा मार्ग आग्रहायणिकश्च स. ॥१४॥ पौष तैपसहस्यो द्वौ तपा माघेथ फाल्गुन । स्यात्तपस्यः फाल्पनिकः स्याच्चैत्रे चैत्रिको नधुः॥१५॥ वैशाखे माधघो राधी ज्येष्ठे गुरु शुचिस्त्वयम् । आपाट श्रावणे तु स्यानभाः श्रावणिकञ्च सः॥१६॥ स्युर्नभस्यपोष्ठपदभाद्रभाद्रपदा समाः। स्यादाश्विन इपोप्याश्वयुजोपि स्यात्तु कार्तिके ॥ १७ ॥ बालाजी कात्र्तिकिको हेमन्त शिशिरोत्रियाम् । वसन्त पुप्पसमयः मुरभिीप्म अप्मकः ॥ १८ ॥ क्षणु हिंमायाम् । ते क्षणा द्वादश, मुरियति मुर्ता द्विघटियम ॥ ११॥ने मुद्दानिशदना सहिता राचिरहो. रानः, अह सक्देिशत्य(मू०), द्वन्दे त्वहोरावाविमो पुण्यो । तेहोराना पचदश, पचति भूतानीति पक्ष, परिग्रहे वा ! शुक्लो मासस्य पूर्वपक्ष कृष्णस्त्वपर , यतक्षेत्रसिताया मासा ती पक्षी मा चन्द्रस्तस्याय मास इति निर्वचनेन चान्द्रेण मानेनायम् । सौग्माश्मनाक्षसमानस्त्वन्यथा, मस्यति मिर्माते या (मास) ॥१२॥ इयति ऋतु । माघ परममस्ततोयनारम्भात् । यदाह ने नुभित्रिभि , अयतेनिनायनम् । उत्तरा दक्षिण च याम्य गति, तद्वे अपने मिलिते यत्रो वर्गम् ॥१३॥ समौ रात्रिदिवा यन, अनुर-(म.) इसादिना साधु । विपु साम्यव्ययम् , तद्विद्यतत्य विषुर, विषुव च, यो मन्वये रिङ्गात् (अन्येभ्यो. पिदृश्यने )। विपरित्युत्तरपदनोपचारतम-धे (वा.) इति हि पियुषण)शन्दो युक्त । मृगशीर्पण युक्ता मागता पौर्णमाम्यम्मिन , सास्मिार्णमासी (मृ.) इत्यण । सहोरत्यस्मिन् सहा, मत्व सन्चोरिनि (सू०) यन, ताय उगारकारपावति (पा० ) पक्ष उर, पुन्य लोकार, राहश्य महत्यच हन्तिका रत् इनि सान्दगम् । तपा - लभा । भीमान्मगर्पिस्य मृगत्यान्म । आमहा- यणी पौर्णमास्यस्मिनामहायागर, भागदायव्य स्वाट्टा (सू.) ॥ १४॥ (पोप - तेष ) प्रामा द- दूयम् । तथा च-पुन्ययुत्ता पोर्णमा पोपो मारो तु पन गा । नागा स पापो मापायाधिवमे. बादशपर-दति चिराटोस्ति । मह स्थास्तीति सदस्य , मन्यमामन योरिति (ग.) या एक गरस्यनमस्यो । तपोम्यागतीति तपा । (पागुनिर ) विगार फागुप्रियातिनवा-पष्टर (पू.) मधुरंगन्तोस्याति म मर्गय (ग) पति मम्प का उर॥1॥ गधया युगापामामो- अम्भिर गर । उद्योम घर, मारे ( वा. ) इति रेफ' । सुनियनेस्य दलित, कार । न भागा मरना ॥१६॥ भीमाद्रद या )मा भदीपोण. मामानिन् भाः दो- तिम-1,आ ॥१७॥ य भिसा पाली पर्णिमा. म्यामा बाल । -मापन यासमोरी-3 हिमान्लास्य हेमन्त , पपादादि (ग)। (AARE) शिनालय ना, शिनियो । यसतरमन् गुग, यस्ते भर या पगन्तः, काम ·३] प्रथमं काण्डम्. २३ निदाघ उष्णोपगम उप्ण ऊष्मागमस्तपः। स्त्रियां प्रावृट् स्त्रियां भूग्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ॥ १९ ॥ पडमी ऋतः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् । संवत्सरो वत्सरोन्दो हायनः स्त्री शरत्समाः ॥ २० ॥ मासेन स्यावहोरात्रः पैत्रो वर्षेण देवतः । देवे युगसहले द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तो नृणाम् ॥ २१ ॥ मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । संवतः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि ॥२२॥ अस्त्री पङ्क पुमान पाप्मा पापं किल्विपकल्मपम् । कलुपं वृजिननाघमही दुरितदुष्कृतम् ॥ २३॥ । रभते सुरभति वा मुरमिः । फल्गुइँदयाम् । गिरन्यम्बु श्रीमः । ऊमप्रतिकृतिरूप्मकः ॥१८॥ निदह्यते- स्मिन् निदापः, पन्, न्यङ्मयादित्यात्कुत्तम् (सू०)। उप( ओप )ति- उष्णः । तपति तपः, अच्, यल्लक्ष्यम्- तपेन वर्षाः शरदा हिमागमः ( शिशु.)। प्रवति प्राट् , नहिवृति-पाति (सू०) दीर्घः। भूग्नि वहुत्वे, वर्षमस्त्यामां वर्षन्ति वा यः । शीर्यन्तस्यां पाकेनौषधयः शरत् ॥ 15 ॥ यत्कात्यः-- आदाय मार्गशीर्षाच द्वो द्वो मासारतुः स्मृतः । हेमन्ताद्वि वत्सरस्यारम्मः । ऋतुः पुलिङ्ग. । संवसन्ति पडतबोस्मिन् संवत्सरः, ऋतुपरिवर्तामा ह्यसौ, यद्भागुरिः- सर्व परिवर्तस्तु स्मृतः संवत्सरो बुधैः परिवत्सरोपि । इदावत्सर इद्वत्सरोनुरन्सरच ज्योतिथे । आप्यतेन्दः । जहाति-पतन हायनः, हथनीहि- फालयोः (सू०) इति म्युट् । समन्ति समाः, सह मान्ति वर्तन्ते उतवो यासां था, जीवहुत्वेयं यथा-- जाव्यात्सहस्र समाः । समांसमाविजायते (स.) इत्येक्वेपि दृश्यते ॥ २०॥ मासेन पौरुपैगति शेष.। पितृणामय पैत , देवतार्थे पित्र्यः स्यात् । तत्र कृष्ण पक्षोऽहः शुको रात्रिः । वर्षेण पौरपेणेति शेषः । देवतागा- मयं दैवतोहोरात्रः] तत्रोत्तरायणमहः-दक्षिणायनं रानि । [ब्रह्मणोय ब्राह्म. ] अहोरात्र इत्येष । देवेहि सपाटः (पष्टयधिः) त्रिभिरहोरात्रशतदिव्यं वर्ष, दशभिः सहलेलीफिक चतुर्युगं, तच्च देवानामेक युगं, तत्सहस्र ब्रह्मणो दिनं भूनागा स्थितिकालः, तावत्येव रात्रिभूताना प्रलयकालः । [यन्मनु - वत्यार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृत युगम् । तस्य तावच्छती सध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ इतरेषु ससंध्येषु ससध्या- शेषु च त्रिपु । एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥ यदेतत्परिसत्यातमादापेर चतुर्युगम् । एतद् द्वा- दशसाहस्र देवाना युगमुच्यते ॥ [ देविकाना युगाना तु सहस्र परिसख्यया । ब्राह्ममेकमहईयं तावती रात्रि- रुच्यते ॥] ये द्वै दैवे युगग्रहले ती गृणा करपा, सर्वनाग्ना विधीयमानानूयमानलिङ्गग्रहणे कामचारः । एकः स्थिति कल्पयति, द्वितीयः क्षय कल्पयति (अत. कल्प इत्युच्यते)॥२१॥ मनूना स्वायभुव[स्वारोचिषोत्तमि- तामसिरैवत चाक्षुपवैवस्वतादीना प्रजापतीनामन्तरमवकाशोवधिर्वातिहिं चतुर्दशभिमन्वन्तरब्रह्मणो दिन- म्। संवर्तते प्रलीयते कल्पते क्षीयस्मिन् वा जगत्। रल्पस्यान्तोवधि. कल्पान्तः । एकः कल्पोल क्षयार्थोऽन्यो ब्रह्मदिनार्थः, यच्छाश्वत- कल्पः साचे विधौ न्याये सतर्ते ब्रह्मणो दिने । सहारो युगात्ययः परिवर्त- थ ॥ २२ ॥ क्षयहेतु पापमाह । पञ्चरते पकः । पात्यस्मात्याप्मा पाप च ! केलयति किल्मिपम् फलपति कल्मप कळप च । वय॑ते गृर्जनम् । एत्येन: । न जहालपम् । अहलंहः । दुरेति दुरितम् । दुफियते स्म दुःइन्तम् । एनोहच सान्नी । मालायां किण्वम । मलोनेार्येषु ॥ ३३ ॥ भारणामः, .

·सटीकामरकोशस्य [कालवर्ग: स्थाद्धर्ममस्त्रियां एण्यश्रेयसी सुकृतं वृपः । मुत्मीति प्रमदो हर्ष प्रमोदामोदसंमदा ॥२४॥ स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च । श्व श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याण मगलं शुभम् ॥२५॥ भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् । शस्त चाथ त्रिपु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ॥ २६ ॥ मतल्लिका मचिका प्रकाण्डमुदधतल्लजौ। प्रशस्तवाचकान्यमन्यय शुभावहो विधिः॥२७॥ देवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः हेतुर्ना कारण वी-बीजं निदानं त्वादिकारणम् ॥२८॥ क्षेत्र आत्मा पुरुप प्रधान प्रकृतिः स्त्रियाम् । विशेपः कालिकोवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः॥२९॥ जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुभवः। प्राणी तु चैतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ॥ ३०॥ यागाझे नपुसक- तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् (श्रुति ), फ्ले तु पुमान्- एप धर्म सनातनः (मनु.) इति विशेपोस्य नेट । लोकधर्मा नाट्यधर्मति पारिभापिको धर्मशब्दोप्यस्ति । पुनाति पुण्य पुण्यकर्मणि शुभे च । अतिशयेन प्रशस्य श्रेय । ईयमुनि प्रशस्यस्यश्रः (सू० ) । मुक्रियते स्म मुकृतम्। वर्षति वृषः, कः । प्रमदसमदीहर्षे (सू० ) साधू ॥ २ ॥ आनन्दनमानन्दशु , ट्वितोथुन् (सू०) । शृणाति प्लेश शर्म । यति दुरा शात, शो तनूकरणे, तन् । शोभनानि सानीन्द्रियाण्यस्मिन् मुखयति वा मुखम् । श्व आगामि श्रेयोन श्व श्रेयस, श्वोवसीय च, वयोवसीय श्रेयस (पू.) इत्यन् । भन्दत भद्र, भदि कल्याणे । कल्य नाहजत्वमणति कल्याणम् । मन्यते मद्गलम् । शोभते शुभम् ॥ २५ ॥ भवनशील भावुक, (लपपतपद )स्थाभवृषेति (सू.) उन् । प्रशस्तो भवास्यास्ति भविकम् । भवनाई भव्य, भन्यगेयेति (गू०) साधु । कुशान्- राति कुत्सित श्यति वा कुशलम् । क्षिणोति शान क्षमः । शस्यते स्म शस्तम् । प्रशस्त च । निश्रेयस मालायाम् । सन्त कात्य । द्रव्य इति विशेष्यालिड्गतायामाभिधेयार गम् । आदिशब्दास्नुपश्रेय शिरभदादय ॥ २६ ॥ निरस्तावय- प्रशसार्या , अत एव प्रशंसायचनैश्च (स.) इति नियममासः । प्रशस्तो गोगोंमतलिका, माझमनिका, गोप्रकाण्डम्, कटौद्ध , मारतिर न , तल्लक इति तु लक्ष्यम् । सघोपोगणारा. धयोरिति (सू.) उपोऽसमासांपे। एसय. ॥ २५॥ देवस्यात्मन इद देव पूर्वकर्म। दिश्यते स्म दिष्टम् । भगस्यैश्वयांदरिद भाग, भागमेव भागधेयम्, भागरूपनाम-योधेय (का)1 भागायय (सू.) भाग्यम् । निपम्यतेनया नियति । विधीयतेनेन विधि । भविष्यद भरितव्यता च । हिनोति हेतुः । कार्यतेनेन फारणम् । वाग्यनेनेन वेति वा बातम् । निदीयते जन्यतेनेन निदानम् । बादावारम्भे कारण मुपादान कारणम् , सहमारिकारणमन्यन् ॥ २८ ॥ (क्षेत्र) देहमान चेतयते क्षता । अतति सचर. स्यामा । पुरिदायनाउरणादा पुरुष । प्रधतेन्त सर्व प्रधानम् । प्रारम्भाकियतनय प्रहति , रतमण ग्राम्यास्था-- अन्यथारपार पाहातो देहादेभेदोरम्या- अन्ययास्थितियौवनादिः । गुणा प्राधमा । राव साधुत्वया मानमुराहेतुः । रजो रागात्मक दु सहेतु । ताम्यलनेन तम पावरकं मोहहेतुः ॥ २९॥ जनन अनु , जनेसि (उ०) । रत्पत्तिसाहचर्यावनि स्री, इन्( ) जमी, मौमादिपान (म.)। गायन अन्यु ॥ ॥ (व्यक्ति.)विशेषाम्या । तनि चितं, क, . सत्वरज- ·प्रथमं काण्डम्। २५ जातिर्जातं च सामान्य व्यक्तिस्तु पृथगात्मता। चित्तं तु चेतो हदयं स्यान्तं हन्मानसं मनः॥३१॥ इति कालवर्गः। ३। बुद्धिमनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुपी मतिः। प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संचित्पतिपक्षामितनाः॥१॥ धीर्धारणावती मेधा संकल्पः कर्म मानसम् । चित्ताभोगी मनस्कार संख्या विचारणा ॥२॥ अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः। संदेहद्वापरौ चाथं समौ निर्णयनियो ॥३॥ मिथ्याष्टिनास्तिकता व्यापादो दाहचिन्तनम् । समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिमिथ्यामतिभ्रमः ॥४॥ संविदा प्रतिज्ञानं नियमाश्रयसंश्रवाः। अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः॥५॥ अमुनि नेतः । हियते विषयेहंदयम् । स्वनति स्त्रान्तं, शुम्भस्वान्तेति (सू०) साधः । ह्रियते हृद् दान्त प्रकृत्यन्तरमस्ति, तदाधारोपि हत्पुण्डरीकम् । मन्यते मनः मन । एवं मानसम, स्वार्थेऽण् ॥ ३१॥ इति कासवर्गः। मरते मनीपा, मगस एप- ईपा वा । दे(दि )ष्टि पिंपणा, पिप शन्दे । ध्यायति धीयते वास्यां धीः । शेते शेः- मोहस्त मुष्णाति शेमुपी, शमेः कसावेवाभ्यासलोपै होच्या । उपलब्धिर्चा, हुलकात्वितन् , पित्वादडि तूपऊम्भा स्यात् । प्रतिपत्ति प्रतिपत् , सर्वे गया ज्ञानार्याः । शतिः, कथ. चित्तोषणाय, मिताहस्वः (सू.) । सांख्ये घुद्विधर्मस्यते पर्यायाः, वैशेषिकादौ चतुर्दशापि बुध्यर्थाः ॥ १॥ मेधते सपच्छतेस्या मेधा। मनसो व्यापारः सकल्पः । विकल्पोपि । पूर्वोत्तस्य चित्तस्य सतानद्वारेण स्थ[ धे]र्यमामोग इति वद्धाः। पुन:पुनर्मनसि करणं मनस्कारः, अत कमोति (म.) सन्यम् । समाघानमवधान प्रणिधान च । चर्चन सख्यान विचारश्च । विमों वासना माक्मा, सस्कारोनुभूत तिरिति वक्तव्यम् ॥ २॥ अध्याहरणमपूर्वोत्प्रेक्षणम् । तरत्यनेन समयविपर्ययो तर्क, तर्कण वा, तर्क भापार्थः । उभयकोटिराज्ञान विचिकित्सा- एकनानारूढः, कितः सशये सन् दिहोर्नानार्ययोः सशब्दनैपोों द्योत्सते, उपसर्गस्य वा सौर्थो धातूपाधिवशालकाशते । एव सर्वत्र । द्वौ पक्षी परी पत्र द्वापरः, पोदरादित्वात् (सू०) त्वम् ॥३॥ मियादृष्टिः परलोकाभावबुद्धिः । मास्ति परलोक इति मतिर्यस्य, अस्तिनास्तिदिष्टमतिः (सूक) इति ठक् । व्यापादनं व्यापादः, ण्यन्ताद रादः सिद्धान्तो निश्चयोस्य राधान्तः मिथ्यामतिरतस्मिस्तदिति ज्ञानम् ॥ ॥ पक्षोक्तिः प्रथितागीकारश्वत्युभयीह प्रतिज्ञा । सविज्ञान। यथा- सत्सक्किरणानीता, नियमोपि, यया- सविद लययेन सः । धनूनामनेकार्थत्वादुपसर्गवशाद्वा तत्तदर्थत्वम् ।आगमनमागः, प्रमेश्च इ. (२०) इति चकाराइवः ॥ ५॥ मोक्षविषया मोक्षफली वा धी: (मानम् ) मोक्ष [ प्रतिपादक शानादन्यत्र शिल्पे चित्रादी शाये च धीविज्ञानम् । मोचन मुक्ति मोक्षः पाशेभ्य आत्मनः पृथग्भावः । अत एव कैवल्याख्या । निर्वासस्मिमिति निर्वाण, निर्वाणोऽवात पति (सू: ) साधु., पैावे शोपणे । अतिशयेन प्रशस्य श्रेय निश्चित प्रेयो नियसम्, अचतुरेडि । - ४ ·[धीवर्गः २६ सटीकामरकोशस्य मोक्षे धीज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः। मुक्तिः कैवल्पनिर्वाणभेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥६॥ मोक्षोपयोथाज्ञानमविद्याहमतिः स्त्रियाम् । रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाच विषया अमी ॥७॥ गोचरा इन्द्रियार्थाश्च पीक विपयीन्द्रियम् । कर्मेन्द्रियं तु पाय्वादि मनोनेत्रादि धीन्द्रियम् ॥८॥ तुवरस्तु कपायोस्त्री मधुरो लवणः कटुः। तिक्तोम्टलच रसा. पुंसि तद्वत्सु पडमी त्रिषु ॥९॥ विमोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। आमोद सोतिनिहरी वायलिगन्यमागुणात् ॥ १०॥ समाकी तु निर्हारी सुरभिर्घाणतर्पणः । इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः ॥११॥ पूतिगन्धिस्तु दुर्गन्धो विस्र स्यादामगन्धि यत् । शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डराः॥१२॥ (सू०) साधुः । अविद्यमानं मृतमन्नामृतम् ॥६॥ भावभ्योपवर्जनमपवर्ग । महानन्दोपुनर्भवश्च । विरुवं वेदनमविद्या, अधर्मानर्थवद् विपर्यये नन्, यदाह- अनित्याशचिदु खानात्मसु नित्यशुचिसुखात्म- स्यातिरविद्या । अहमित्यस्य मननमहमतिः, अनात्मन्यात्मामिमानात्, अहमिति विमक्तिपतिरूपको निपात । रूपायाः पच, विसिन्वन्ति बनान्त विषयाः, पचाद्यच् (सू.), परिनिविम्यः सेवसितसयेति (सू.) पत्वम् ॥ ७॥ गाव इन्द्रियाणि चरन्त्येषु गोचराः, गोचरसचरेति (सू०) साधुः । इन्द्रियैरभ्यन्त इन्द्रि- यार्थाः । अर्थाय । हृष्यलनेन हपीकम् । विपयोस्यास्तीति विषयि । इन्द्रस्यात्मनो लिगमिन्द्रिय, इन्द्रियमिन्द्रलिग (सू.) इति साधु । वाक्पाणिपादपायपस्थास्य वचनादानगत्युत्सर्गानन्दरूपकर्म. साधनमिन्द्रियम् । मन पटानि नेजिहानाणत्वयोलागि धीहतवो युद्धीन्द्रिमाणीत्यर्थः ॥४॥ इति सौतादावरणार्यादीणादिको परन् । कपति कण्ठं कयायः । मधु माधुर्यमस्यास्तीति मधुरः, ऊप- मुपीति (सू.): । लुनाति जाडय लवणः, नन्दादित्वात् (पू.) स्युः, गत्वं च 1 कटल्याणोति पतुः । तेजति रम तिक्तः । अम्यत्यम्लः, अमेल इत्येके- अम्लमाहुः । तुवराद्याः पर, रस्यन्त इति रसा । गुणगाने रसः पुसि, गुणयद्वतित्वे तेभियलिगाः ॥ ९॥ मुरभिमाल्यगन्धादिपरिमदनोत्पलो इयो गन्ध परिमल । स गन्धातिदूरध्यापी मनोहारी था, समन्तान्मादन्तेनेनामोदः । वाग्यलिड्गत्य मागुणात् - अधिकारोयम्, (अधिकारार्थः ) गुणाः शुमादय इत्येतस्मात्प्रगामधेयलिगा. ॥ १.n अत्र यो य पनि प्रसिदातदनुवादे नान्यविधिः । निहरत्यवश्य निहांग । मुटु रभते मुराभिः । शो. भनो गन्धोत्य मुगन्धि, यस्येदुत्पतीति (सू.)इन् । मुख वासयत्यनुलिम्पति मुखवासनः, मुम- परायोग्य इत्यके, मुगवामयागुरुवासन इति मागुरिः, यतः- मामोदो नित्योस्यास्ति अन्ये द्वौ दो भि. भारः पयो रिल( करणे दुर्गन्ध च, प्रतिक्षितः तेरिख वा गन्धोस्य विस्यति विसं, विस उत्सर्गे । आमोपो मातरमेव गन्धोत्यामगन्धि, उपमानाय (सू.) इतात् । पोकति मनोरिम- र गुरु गतो । शोभत शुधः । गुस्यति शुचिः । मिथिता वर्णे, अतते अंतः । विशीयते विशदः, विशति नित वा। स्यायने इयतः । पाते याति मनोम्मिनाक:- उगादी (अरः ॥ ११॥ अव. दापन शोमतदानः मिनीति मन. सिन, पिम् पन्यने । गो(१)रते मनरिमन्योरः, गुरी उद्यमे, .

·४] प्रथम काण्डम्. २७ अवदातः तितो गौरोयलक्षो धवलोर्जुन । हरिणः पाण्डुरः पाण्डुरीपत्पाण्डुस्तु धूसर ॥१३॥ कृष्णे नीलासितभ्यामकालश्यामलमेचकाः। पीतो गोरो हरिद्राम पालाशो हरितो हरिव ॥१४॥ लोहितो रोहितो रक्त शोण कोकनच्छविः। अव्यक्तरामस्वरूण श्वतरक्तस्तु पाटलः ॥१५॥ श्याव स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते। कदार कपिलः पिइगपिगड्गी कट्ठपिगली ॥१६॥ चित्र किरिकल्मापशव-व-लताश्च कर्तु-वु-रे । गुगे शुक्लादय पुति गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥ १७ ।। इति धीवर्ग..! ब्राझी तु मारती मापा गीर्वानाणी सरस्वती। व्याहार उक्तिर्लपित भापित वचनं यच. ॥१॥ - . . गार एवं गौर । अवलक्ष्यवेवरक्ष 1 धूयते मलोस्य धवट , धावेलायति धीमोजः । अयंतेर्जुन । हरति हरिण । पाडु पाण्डत्वमस्यास्तीति पाण्डुर , नगपामुपाडुभ्योर (वा.)। ईपदव्यक्त पाण्ड । धूनौति चेतो धूमर ॥ १३ ॥ वर्णान् कति कृष्ण । नील वर्ण, क । सितविल्दोसित । श्यायते श्याम । श्याम श्यामवति श्यामल 1 कालयति मन फाल । मेययति (मति ) मिश्रीभवति मेचक , मेचक शितिकण्ठाम इति दुर्गः। पीयने वर्गात् पीत । पलाशस्य वर्णस्याय पालाश . पीतरकर कृष्ण , शाश्वत. पलाश इत्याह- राक्षसे किंशुके पर्णे पलाशास्य हरियपि । हरति हरित ॥ १४ ॥ रोहति रोहित , रलयोरेकत्वम् । शोगनि शोग , शोण वर्णे। कोकनदच्छवि पनाम 1 पीतरफस्तु विनर । रागान रोहिल्यम् । इयर्सरुण । पाटलवर्ण (पाटल ), पारेरलज्दा ॥ १५ ॥ श्यायते श्यावो धूमराहण । पेमर्कन्स्येव वर्गास्यस्य कपिश , लोमादित्वात् (सू०) श । धुनोति धूम राति वा धूम । धूमवर्ग लाति यूगल । कति कडार । पेवर्ण लाति कापल । पिजति पिगल । पिशति पिशङ्ग । कन्दने क्छ । पिम लाति पिगल । बभ्ररनेकार्थे । पिशङ्गो रोयनापाण्डरिति कात्य ॥ १६ ॥ चीयते चितम् । कार्यते विमार । कलयति वर्णन कल्माष । शवति याति वर्णा- साल 1 एति वर्णानेत : वियत यणे फवुर, क्वति वा । गुणमाने वर्तमाना गुणा पुति, पटस्य शुक । गुणवद्गत्तिताया व भधेयरिगा , शुक पट , शुझा शाटी, शुक्र वस्त्रम् । वर्णादनुदात्तातोपधा• तोन (सू.) इति दयनी स्वेता, लोहिनी रोहिता ॥ १७॥ इति धीवर्ग ।। रूपमैदानुभन्दा शब्दनैदानाह बानीविति । ब्राह्मण इयं ब्राह्मी, ब्रामोजाताविति (सू.) साधु । थत एन शब्दब्रह्मणोधिव्याः पर्याया एते । व्याहारादयस्वाधिष्ठया । विभर्ति मारती । भाप्यते भाषा । उच्यते वार, विन्वचिप्रच्छीति (वा.) शिप, दीर्घोसप्रसारण च। पाण्यते अन्यते पा । मर पसरणमस्यस्या सरस्वती 1 उयते वच, अमुन् ॥1॥ सस्तादपभ्रश्यत इलपत्रंशः । अपघट गोपादा, गावी गोणी गोपातलिकादि । शान्ने व्याकरणतर्कशाम्रादी यो वाचा सशन्द । लोके समुद्रयोषादिरपि । वक्तव्य वाक्य, चनो कुधिग्यतो (सू.), वचे शब्दसजाया (सू.) स्य- न्यत वाच्यम् । तिइन्तसमूहों यथा- पचति भवति-पाको भवतात्ययं । मुरन्तचयो यया- प्रतिसि - गृणाति गा ।

·सटीकामरकोशस्य [शब्दादिवर्गः - अपभ्रंशोपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्त वाचक । तिङसुबन्तचयो वाक्य क्यिा या कारकान्विता ॥२॥ श्रुति स्त्री वेद आम्नायत्रयी धर्मस्तु तद्विधिः। स्त्रियामृक्सामयजुपी इति वदास्यत्रयी ॥३॥ शिक्षेत्यादि श्रुतरगमोइकारपणवी समो। इतिहास. पुरावृत्तमुदात्ताधास्त्रय स्वरा ॥४॥ आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयो । आख्यायिकोपलधार्था पुराण पञ्चलक्षणम् ॥ ५॥ प्रयन्धकल्पना कथा प्रवलिका प्रहेलिका। स्मृतिस्तु धर्मसहिता समातिस्तु सग्रह- ॥६॥ अभिद हि महात्मनाम् (भर्तृ.), भरत्यध्याहारस्वत हि वाचम्मानम् । कारकेरन्विता सरद्धार्थी वा किया वाक्यम्- देवदत्त गामभ्यात शुका दण्डेन । सर्वत्र काम योग्यतावशादन्वितत्व लक्षण, यज्जे- मिनि- अर्थकत्वादेक वाक्य साकाश चेद्विभागे स्यात् । भट्टोषि- साक रक्षावयव भेदे पराना- काझशन्दकम । कर्मप्रधान गुणवदेकार्थे वाक्यमुच्यते ॥ एक शब्दात्मन न्यदर्थ त्मस्य वाक्यस्य लक्ष्मेत्येके ॥ २ ॥ श्रूयते श्रुति । विदन्त्यनेन धर्म वट । आम्नायते पारपर्येणाम्नाय । त्रयोवयवास्त्री, अथर्वणवप्युद्धार । नयनुवादाच्छ्रुत्यादिविधिरिति लिट्गमकरदे पो नोभ वनाय । निगमोनेकार्थे । आदिको विधि - चोदनालागेयों धर्म , यद् गौतम श्रुतिस्मतिविहितो धर्म । स्मृयुक्तोपि वैदिक एप, वेदमूलन्यात्स्मृने । तद्विधिरिष्टायनयोधर्मेन्य पूर्तास्य इत्येके । ऋच्यते स्तूयतेनया ऋक् । स्यति पार स म । इज्यतेनेन यजु ॥ ३ ॥ अग्यते ज्ञायनेनेना गमुरकारकम् , शिक्षा कन्पो व्य करण निरुक्तं ज्योतिया गति । छन्दोविचितिरित्येते पडशो वेद उच्यते । (ओकार ) स्वार्थ कार , वीकार (वा.) इत्यम निणीतत्वात् । प्रणूयते प्रगव । इति ह आसोयनेतीतिहास , इतिीयमर्थ, ह किलार्थे । पुरावृत्त पूर्ववरितम् । उदात्तानुदात्तस्वरिता, ऊर्षमादीयत इयुदात्त । एकश्रुतस्तु स्वराविभाग ॥४॥ प्रत्यक्षागमा-यामाक्षितस्य पश्चादीक्षणमनीक्षा, सा प्रयो नत यस्या साची क्षमी तकविधा । दम्यतेनेन दमन वा दण्ड , स नीयते दम्य प्रति प्राप्यते यया सा दण्डनीतिरर्थशास्त्रम् । वार्ता वैश्यवर्ग वक्ष्यते । भायो-भाज्यायिका वृत्ताश्यनादर्षचरिताद पुपि नव (भत्र ) पुराग यत सांश्च प्रति सर्गच यशो मन्वन्तराणि च । वशानुचरित चंच पुराण पचलक्षणम् (विष्णुपु.) ॥५॥ प्रयन्धर करना कथा कादम्नदिक गायत्वात् । प्ररहने प्राधान्य मजेत प्रवलिस। प्रलयत्यभिप्राय सूचयति पहेरिका, हिल हायारणे । शादी प्रहेलिका यथा- पानाय पतुमिच्छागि स्वत्त कमललोनने । यदि दास्पस मेछानिनो ये दास्यसि देहि मे ॥ आधी यथा- जद सानुभाइ भगिआ पदयासहरम्मि देमु । ता की समु अ मुही दिभम गियेमा अदि (दि) ि॥ ( यदे का माता पतेय सरदे दीप दहि । ता किं समुद्रमुखी हृदये निशायति रयिम् ॥) नीगंधारगना मन्वादिभि स्मरण स्मृते । धर्म सधीयतेस्या धर्ममहिता । समाहरणे । Emमार्ण चारिधिमा शिव ] समस्यते राशिष्यतेनया समस्या, सहायर्यासमति (सू.) Trय, रोयति (सू.)वा, संहाक या वृधभाव , समास्यचि राप्रातिपदिकम्य' •) मुन्यो, तत अपरात् (मू.), यय- दामोदरपराधात विलगतचेतसा । र मानवेन शतपः नमस्तलम् ॥ किं वदता स्विदती लपवाद । वृत्तिकात वियतेस्या मात्तिन्योण (e) माय र लिस्याना नाच । उसने- उदत ,यदेसंच (म०)। - .

·प्रथमं काण्डम्. समस्या तु समासार्या किंवदन्ती जनश्रुतिः । वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्त स्थाइथालयः ॥७॥ आस्या अभिधानं च नामधेयं च नाम च। इतिराकारणाह्वानं संहूतिर्वहुभिः कृता ॥८॥ विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् । उपोद्यात उदाहारः शपनं शपथ. पुमान् ॥९॥ प्रभोनुयोगः पृच्छा च प्रतियाश्योत्तर समे । मिथ्याभियोगाभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥१०॥ अभिशापः प्रणादस्तु शब्द. स्यादनुरागजः । यशः कीर्तिः समा(म)ज्ञा च स्तपः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥ ११ ॥ साम्रडितं द्विस्विरुक्तमुच्चैर्युष्टं तु घोपणा। काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकमीत्यादिभिवने ॥ १२ ॥ अवर्णाक्षपनिर्वादपरीवादापवादवत् । उपक्रोशो जुगुप्ता च फुत्सा निन्दा च गर्हणे ॥ १३ ॥ पारुष्यमतिवादः स्याद् मर्त्सनं त्वपकारगी। य- सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥ १४ ॥ तब त्याक्षारणा यः स्यादाकोशी मैथुनं प्रति । स्यादामारणमालापःप्रलापोनर्थकं वच. ॥१५॥ भाहूयतेनेनाद्वयः, पाहुलगद पः ॥ ७ ॥ नमसनेन नाम । ( नामयेय ) मागरूपनामभ्योधेय. (घा.) स्वाधे । आकारणमाकारणा, युच् , त्युइनेन समाहारो वा । बहुभिः कृता या इतिः सा सहूति., स्- शाद्वय इति मागुरिः ॥८॥ विपियो वाद. (विवादः) । ऋणादानादि-वहारः, यरवृतिः (याज्ञव.) –वि नानार्थव सदेहे हरण हार उच्यते। नानासदेहहरणाद् व्यवहार. प्रकीर्तित ।। वाचो मुखमारभ्म । उप समीप उदृत्य हन्यत उपोद्घात, यदाहुः-चिन्ता प्रकृतसिद्धद्यामुपोद्घात प्रचक्षते। उप्ठत्साहि- यत उदाहार. । वाचा शरीरस्पर्शन ( शपन ) । शापोपीत्यमरमाला ॥ ९ ॥ प्रन्छन प्रश्नः, यजया- चेति (सू०) नई, च्छो शूउति (सू०) श' । अनुयोग. पर्यनुयोग. । पृच्छा मिदादो (पिद्भिदादीति) । उत्तरन्यनेनोत्तर, उदों वा तरप् । मिथ्याभियोगोसत्वाक्षेप । मिथ्यादूपणमनिशाप दयेके ॥ १० ॥ चन्दन चन्दः प्रसिद्ध (प्रशाद ), यत्कात्य - शन्दो गुणानुरागोत्यः प्रणाद. | यात्यनुते वा दिशो यशः । ऊतियूतीति (सू.) कीर्तिः साधुः । समाजायतेनया समाता । श्लोकाभित्ये अनेकार्थे ॥११॥ (आनहित ) द्विभूते पूर्वाचार्यसक्षेत्रा, अतश्य प्रेड उन्नाद इति पेछुः । द्वा वारौ त्रीन वारान्वेति, विधि- चतुभ्यं मुच् (सू०) । विशब्दनाविवक्षातो घुपिरविशन्दने (सू०) इति ने । (घोषणा ) ण्यामश्र. ग्येयुच (सू०) । कायति काकु । आदिशब्दान्कामादि ॥ ११ ॥ अषणों विपरितवर्ण- नम् । निफन्तो वादानिदिः । उपक्रोशवदवर्णादयः पुमीति वाच्ये प्रौद्धिम्नान्यथोक्ति ॥ १३ ॥ (पारण्य ) मैव कृथाः (इति) वाच्यतेत्यर्थः ॥ १॥ मैथुनमुद्दिश्य गाली दयर्थ , दूषणमिलक। क्षा. रणापि, क्षारणाक्षारणाक्रोशा: साभिशापाभिमैथुना इति दुर्ग ॥५॥ (अनुलाप ) पौन पुन्नोति । (दिलापः ) अनुमोचनमित्यर्थः । (विमलाप ) विरुद्ध प्रलपनम् । मियोन्योन्यमुक्तिप्रन्युको संलापः ।

·३०
सटीकामरकोशस्य
[शब्दादिवर्गः
अनुलापो मुहुर्भापा विलाप परिदेवनम् ।
विमलापो चिराधोक्ति सलापो भापण मिथ ॥१६॥
सुप्रलाप सुवचनमपलापस्तु निह्नव ।
सदेशवाग्वाचिक स्याद्वाग्भेदास्तु त्रिपुत्तरे ॥१७॥
रुप(शोती वागकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका।
अत्यर्थमधुरं सान्त्व सगत हृदयगमम् ॥१८॥
निष्टर परपे ग्राम्यमश्लीले सूनृतं पिये।
सत्यथ सकुलक्लिष्टे परस्परपराहते ॥१९॥
लुप्तवर्णपद ग्रस्त निरस्त त्वरितोदितम् ।
अम्यूकृत सनिष्ठेवमवद्ध स्यादनार्थकम् ॥ २० ॥
अनक्षरमवाच्य स्यादाहत तु मृपार्थकम् ।
अथ म्लिष्टमाविस्पष्ट वितय त्वनुत व ॥ २१॥
सत्य तथ्यमृत सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ॥ २२ ॥
शब्दे निनादृनिनध्य नधानरवस्वना.।
स्वाननि?पनिादनादनिस्वाननिस्वना ॥२३॥
आरवारावसरावविरावा अथ मर्मर ।
स्वनिते वस्त्रपर्णाना भूपणाना तु शित्रितम् ॥ २४ ॥
सकथापि ॥ १६ ॥ चोद्यमाक्षेपाभियोगो शापाको शो दुरेपणा । अस्त्री चाट चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्या
विक्त्यन- इति वक्तव्यम् । दुरेपणा दुरभियानम् । (चाटु, चटु) प्रेम्णा श्लाघन, चटतीति चरैः
अण, उन् च । क, चाटुकम् । असत्या तुलाधा विरुद्ध कल्यन (विकत्यनम् ) । लेखादिना धगतेर्थे
मुखरदहा वाचक, बाचोव्याहृतार्थाया( सू०)इते टक् । उत्तरे वश्यमाणा, यथा- रुपती बाक्,
रुपान्द,
, रुपद्वच ॥ ११॥ (रुपती ) हिंलेत्यर्थ , न ता वदेद्रुपती (गा) पापलोक्याम् । अत उपतीत्य
सभ्य पाठ । क्लामु साधु कल्या, कान्येति कात्याया । सान्व्यतेनेनेति सान्त्व, सामयतेो-औणादि-
फस्चत् । (हृदयगम) गमे मुापवक्तव्यत् (वा.) सच् ॥ १८ ॥ निशित तिष्ठति निष्ठुरम् ।
विकुट च । प्रामे मा ग्राम्ब, ग्रामाद्यसन ( स्.)। असभ्यस्मृतिहेतुश्वाल ल- अश्रीपद भाण्डादि ।
प्रिय सत्य वचन सन्त, सुप्नू यते सून सूब तहत च सूत्रतम् । अन्योन्यविरुद्ध सकुल क्लिट च, यथा-
अधो मणिमुपाविध्यत्तमनगुलि वयत् । तमग्रीव प्रत्यमुचत्तमनिहोभ्यपूजयत् ॥ १९॥ (प्रस्त)
असपूर्णोच्चारितम् । अनम्युन म्मुन करणमम्यूकृत, च्वौच (सू०) इति दीर्घ । निष्टेक्स्यत्कार', टिव
ठिवावादाप (चान्द्रमू० ) पर सनिष्ठावम् । असवद्ध दादाडिमादि वाक्य समुदायार्थशून्यम् ॥ २० ॥
(अनक्षर ) विराधे नन । (आहत ) यथा- एष व ध्यागुतो यानि खगुष्पकृतशखर । मृगतृष्णाम्भास
मात शशशृगधनुर्धर सेटटन तु सोत्प्राय मणित रातकूजितम् । श्रव्य हृद्य मनोहारि विसष्ट
प्रकोदितमिति काचटयाट । म्लच्छे म्लष्ट, सुन्धस्तान्तध्वानोति (सू.) साधु । विगत तया सय यन
वितथम् ॥ २१॥ सति साधु सत्यम् । तथा साधु तथ्यम् । समय ते सम्यक् , तदेव समीचीन , समीची
समीचीना वाक्, सम समि (सू.) इत्यच्चतावप्रत्यये समि , नामैतत् , सम्यक्त्वव्ययम् । वाग्भेदानि
( यया ) सत्याशी , सत्य शन्द सत्य वचे । यदा तु सत्यवाक्वादिना तद्वति वर्तन्त तदापि
त्रिषु यथा सय कुल, सत्या म्री, सय पुमान् । एव प्राम्यनिष्ठुरादय ॥२२ (निनाद इ० ) नौग
दनदात (सू०) वा, स्वनहसावी (सू), विभाषाटियो (स.), उपसर्गेरुव (स.) इति च
ययास्व घमपी ॥ २०॥ ममरेति शन्दानुकरणम् । स्वनित इयेव (भूषणानाम्), शिक्षापि ॥२४॥

·मथर्मकाण्डम्. । निशाणो निष्ण क्वाण कण कणनमित्यपि । वीणाया कणित मांद: प्रवाणप्रवणादयः ।। २५॥ कोलाहलः कलकलस्तिरों वासि-शि-तं रुतम् । खी प्रतिश्रुत् प्रतिध्वाने गीतं गानमिन समे ॥ २६ ॥ इति शन्दादिवर्ग: ।५ निपादर्पमगान्धारपहजमध्यमधैवताः। पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठांत्थिता: स्वराः॥१॥ काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनी तु मधुरास्फुटे। कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे वारोत्युश्चेस्त्रयखिए ॥२॥ समन्वितलयस्त्वकतालो वीणा तु घलकी। विपश्वी सा तु तन्त्रीभिः सप्तमिः परिवादिनी ॥३॥ ततं वीणादिकं वाद्यमानदं मुरजादिकम् । बंशादिकं तु सुपिरं कांस्यतालादिकं धनम् ॥ ४॥ एते ऋणितमा वीणायामवीणायां च, इणोवीणायान (सू०) इत चमारेण नादित्यनुपसर्ग इति(च) सामान्यतानुकर्पणात् । उपसर्गात्मणो वीणायामेर घनो विक्रयात्सोप-गाय हि तन वीणाप्रदभम् । एके मुकामवणादि ॥ २५॥ कोलान् सूकरानाल्ते मासयति छोर हर । करे साम्यत , भाभीक्ष्म्ये द्विार । स्तमन्छ वासि-शि-तविषिः, तिर्यचो मृगपक्ष्यात्य , तिर्यग्नोनिश्च पञ्चधा मवतीति । प्रतीप थूयते प्रतिभृत् । पदस्वरतालावधानामक गान्धर्वरागात्यादिक गीत, प्रादेशिफ्यादि ध्रुवारून गानमिति मरतायुको पिशेपो नाश्रित. ॥२६॥ इति शब्दादिवर्ग । ५। पिदिल्लस्मिन् रागो निषाद , निपदापि । रूपभो गेरतमवादिवत्, यदाहु-पड्ज मयूरा मुक्ते गावस्तृपममापिण 1 मजाविक नु गान्धार अन्न क्वणति मध्यमम् ॥ पुष्पसाबारणे काले पिक: कूजति पञ्चमम् । धैवत हेरते बाजी निपाद वृहने गज ॥ गा धपति [गा वाच धारयति ] इते गान्धार । पड्भ्यो जात षड्ज, यदाहु - मासा कण्ठमुरस्तालु निता दन्ताश्च सस्पृशन् । षड्य' सजायते यस्मातस्मात्यड्ज इति स्मृत । धीवतामय धेवत । दारवी गातवीणा च द्वे वाणे स्वरापरी, परामुरमादयोनुकरणमानेगेति नोका ॥1॥ ध्वनावित्येव, मधुरेल्वे शब्दे काकली, ईपरोस्याम् । कलति कलयतीति वा कल । मन्दते मन्द, मद्रोपि । वनाविन्येव, तारयति स्तन स्थानेभ्यस्तार, यद्दन्तिल:- नृणामुरवि मन्दस्तु द्वाविंशतिविधो ध्वनि 1 स एव कछे मध्य स्यातरः शिरसि गीयते ।। कलमन्दतारा गुणिलिङ्गा ॥२॥समन्वितोनुगतोरयो दुतादियंत्र, एक समस्त लोमानमत्यकतालः, अमि- अकालमान इत्यर्थ । एक तननमस्यैकतानो वा, एकतानमनाकुरमिति दुर्ग । तिज यते स्वरोस्या बगा। परते (वह) स्वरोस्रा वल्लकी, वसति (वले मौनौ वा हृद्यार्य : विपञ्ज्यत स्वरे स्यादिपछी ! घोषवती च। (परिवादिनी ) परिवदत्सवयं सतस्वरत्वात् ॥ ३ ॥ तन्नातननासतम् । आशिन्दासैरन्ध्रौराब- गहस्तनियादि । आनयते स्म चर्मणानद्धम् । अवनद्ध च । आदिशब्दाद् दर्दुरवरटादि । मुपिन्छिन् विद्यतेस्य मुपिरम्, शपिरमिति माच्याः, ऊपमुपति (सू.) र हास्यमयस्तालो वादितम् । आ- दिशब्दाच्छम्यादि । हन्यते घन, मूर्तीचन (सू०) १४॥ वद्यते (वाय, वादिन ), आनुयत च, यङ्गर- तः- तत चैवावनदं च घन मुपिरमेव च। चतुर्विधनु विक्षयमातोद्य रक्षणान्वितम् ॥ मृद्यन्ते मृदगा, मृद्-अङ्ग वैपाम् । मुराप्रवेष्टनाबाता मुरजा । भदा एषा विशेषा । अकास्यास्यकी क्या ·૨૨ सटीकामरकोशस्य [नाट्यवर्ग: चतुर्विधमिदं वाधवादित्रातोद्यनामकम् । मृदङ्गा मुरजा भेदास्वडक्यालिइग्यू भयो-कास्त्रयः॥५॥ स्याद्यशःपटहो ढका भेरी स्त्री पुन्दुभिः पुमान् । आनकः पटहोस्त्री स्यात्कोणो वीणादिवादनम् ॥६॥ वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः। कोलम्बकस्तु कायोस्या उपनाहो निवन्धनम् ॥ ७॥ चाचप्रभेदा डमरुमइडुडिण्डिमझर्झराः । मर्दल. पणयोन्य घ नर्तकीलासिके समे ॥८॥ विलम्वितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो धन कमाव । ताल कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥९॥ ताण्डवं नटनं नाट्य लास्यं नृत्यं-तं च नर्तने । तौर्यत्रिकं नृत्य-त-गीतयायं नाट्यमिदं प्रयम् ॥१०॥ उत्सङ्गस्थत्वान् । आलिगोस्यास्त्यालिङ्गी ग्यः ] आलिङ्ग्य वादनात् । ऊध्वांकृत्यैकेन मुखेन वाद- नादू कायति- ऊर्वक आभोगिकाख्या, आहुश्थ- हरीतक्याकृतित्वझ्यो यवमध्यस्तयोर्ध्वकः । आ- लिग्यचैव गोपुच्छो मध्यदक्षिणवामगा ॥ नाव्ये चेतत् ॥ ५॥ यात्रादौ यशोथै पटहो हन्यते स यश पटह' । ढगित्यव्यक्त कायति ढका । विभ्यत्यस्या रणे मेरी । भम्भापि । दुन्दुःशब्देन भाति भाय- यति वा दुन्दुभिः । आ-अनित्यानकः । द्वौ द्वौ भिन्नार्थावाहुः । कुणत्यनेन कोणो वादनकाष्ठ ढकायु- पयोगी, कुण शब्द । शततन्त्रीरप्यनेन वाद्यते, अत एव कोणो वादित्रवादनमित्याहुः ॥ ६॥ कुब्जवी. णादण्डः प्रवालः, ज्वलादिवाणः ( ज्वलिन्तिक्सन्तेभ्योगः ), यच्छाश्वत - प्रवालो बहकीदण्डे विद्रुमे नवपल्वे । कते क्कुभ., दण्डाध' शब्दगमम्भीर्यार्थ दारमय भाण्ड यद् भनयाच्छाद्यते । केव. लम्बन्ते तन्त्र्योत्यपभ्रशे कोलम्यक कुल सस्त्यान इत्यस्माद्वा-अम्बन् । येन चर्मणा (1) उपन- ह्यते ( उपनाहः), यत्र तन्त्र्यो निवध्यन्ते च (नियन्धनम् ) ॥ ॥ इमित्यव्यक्त शब्दमियति डमरुः । मड्ड कायक्ति महूच्चारणात् , मड्डुक जलवादमाहुः । डिण्डिमझसरी शब्दानुकारात् । झरिः करटे- त्यके । मद्यते मर्दलः, मर्द लाति मर्दल इति तु कवयः। पणायत्यन्तस्तन्त्रीक. पर्णवः । अन्ये हुड- कागोमुखादयः । नृत्यति नर्तकी, शिल्पिनिवु ( सू०), नृतिसनिरजिभ्य परिगणमं (वा.)। लसति संनमति लासिका ॥ ८ ॥ क्लिम्वितादीना लयानां तत्त्वायाः पर्याया इत्यभिधानकार नाट्ये नु विलम्यितानुसारेण कमात्तत्वाचा वायप्रकारा. + कालस्य क्रियया- भावापनिष्कमादिक्या मान परिच्छेदक प्रतिष्ठाहेतुस्ताल.- वद्ध फुटादि ( ? ), मेगे याया मा[गा नक्रियायाः कालनियमहे. तुरित्येके, यद् दन्तिलम् तत्र ज्ञेया क्लापाता. पादभामा[ पादमान ]स्तथैव व ! माता च परिव- तश्च वस्तु चैव विशेषतः ॥ मा[गा ]नम[गेययोरन्यूनाधिक्ये लिटता लयो द्रुतादिः, वाद्यादी- नामन्योन्य समत्वमिति यावत् । तालविशेषस्तु लयोन्य ॥ ९॥ [नाट्यशाने प्रत्येक भेदोस्ति । तत्री- द्धतकरणाद्गहारनियमारभटीत्तिप्रधान गीतकानुसारित्वादादौ तण्डु( मुनिना प्रणीत ताण्डवम् । ललिताङ्गहाराभिनय केशिकात्तिप्रधान वासक्सज्जादिनायिकाचरित डोचिलि[ लि कादिनिबद्ध श्लिष्टत्वालास्यम् । नृत्यं त] लड्गविक्षेपमात्र विवाहाभ्युदयादौ । ] नाट्य तु सर्वरसं पञ्चसंवि चतु- वृत्ति दशरूपकाश्रय नटर्म, तदाह- नृत्या[ ता ]दि त्रय समुदितं- सूर्यस्येद त्रिप्रमाण तौर्यत्रिक नाट्यं च । आभ्यामन्यठनपत्रम् ॥१०॥ध्रुवः कुसन भासनमस्य, इकोहस्वोझ्योगालवस्य (सू.) ।

·६ ] प्रथमं काण्डम्. भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूशंसश्चेति नर्तकः। स्त्रीचपधारी पुरुपो नाट्योक्तो गणिकाज्जुका ॥११॥ भगिनीपतिरावुत्तो भावी विद्वानथावुकः । जनको युबराजस्तु कुमारी भर्तृदारकः ॥१२॥ राजा महारको देवस्तत्मता भर्तृदारिका । देवी कृताभिपकायामितरासु तु भट्टिनी।। १३ ॥ अब्रह्मण्यमवध्याक्ती राजश्यालस्तु राष्ट्रियः । अम्बा माताथ वाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिपः ॥ १४ ॥ आत्तका भगिनी ज्येष्ठा निष्ठानिर्वहणे समे। हण्डे हों लादान नीची चटर्टी सखों प्रति ॥ १५ ॥ अङ्गहारोगविक्षेपो व्यनकाभिनयौ समी। निवृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिवानिकसास्विके ॥ १६ ॥ शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः। वीभत्सरौद्री च रसाः शगारः शुचिरुञ्चल ॥१७॥ इति हस्त्रः, अभ्रकुसादीना ( वा० ) इति न पक्षे- अत्वम् । एवं भृकुट्यादि । गणयती श्वरान- ईश्वरो गमः पेरकोत्यस्था का गणिका वारमुख्या । अज्जुन- असाप्रतिप्रत्ययवि. भागा देशीयपदप्राया । नाट्योती नाट्यविद्यायां मान्यरेत्यधिकारः ।। " ॥ भावयति भाद इत्ययगमानाट्यादन्यताप्येपा प्रयोगे न दोपः, यद्भरत-- मान्य भावोपि वक्तव्यः किछिदूनेषु मारिष ॥१२॥ (देवी) श्रीमहादेव्या वासवदत्ताद अकृताभिषेकराजीमध्यादेकैका महिनी पद्मावत्यादिः ॥ १३॥ वधानहस्य बालगस्य पूकरणे, न प्रमाण साधु ( अब्रम्य ), साध्वर्ययत्. ( तनसाधु.)। नाट्यादन्यन रााधिकृतो राष्ट्रियः, राष्ट्रवारपारेतिघः (सू.)। अम्ब्यते शब्द्यते वाले, लोकेप्यम्वा हस्तविधे. (अम्बार्थनद्यो स्वः) । कास्यते प्रीत्या वासू । आरा पापकेभ्यः कर्मभ्यो जात आर्योरणीयोभिगम्यो वा । मर्षणात्सहनान्मारिपः । मापि यथा परिपत्रपर्षत, ॥ १४ ॥ अत्ता मातवातिका । नियत स्थान निष्ठा । नि:ोपेण चहन समातिनिर्वहणम् । मुखप्रतिमुखम वम निर्वहणाख्या हि पच सधयः । नाट्योती नाचा प्रति हण्डे आह्वान, चटी प्रति हने, सखी प्रति हला॥१५॥ अडगस्य स्थानात्स्थानान्तरानयनमग. हारः स्थिरहस्तादिनिराशा र व्यनक्ति व्यजकः । आभिमुख्य नीयतेोनेनाभिनयः, वाचिकालिकाहार्य- साविकारयो भावसूचकः । अगेन यनिवृत्तं तत्, (अङ्गिक ), तत्र भवत्यैवेति- अध्यात्मादित्वात (वा.) ठन् , निरत्तेक्षतादिभ्यः ( सू० ) इति योगविभागाग्वा । सत्यं मनो गुणो या तेन नित: सात्विक , यदाह- सत्वोत्को मनसि ये प्रभवन्ति भावास्ते सात्विका इति, समाहितमनस्कत्वादानुकर्तु र्जायन्ते ॥ १६॥ रत्सादयो भावा अनुक्रियमाणा- सामाजिक - रस्यन्त इति रसाः, यदाहः-- विभावरनुभावैश्व युक्तोय व्यभिचारिभिः | आस्वाद्यवात्प्रधानदारस्थाप्येव तु रसीभवेत, ।। वत्सल. पुनादिस्नेहात्मा रतिभेद, एक । शान्तस्थलौकिकत्वानोक्त, चशब्दारसहीतो का: शृपमुत्तमत्व- मिति शृङ्गारः । उत्तमयुवप्रकृतित्वेन जुगुप्सादिरहितत्वाछुचि (शुद्ध)। उज्ज्वलो वेषेणैचित्यंन । लक्षणमैतान वेती मृदगारपर्यायो ॥ १७ ॥ उत्साहो हि वीररसस्य स्थायी भाव एव स्थायी माततयवास्वायत इति सवरसलक्षणं জনধিঃ शोकस्या- यिप्रणव. कणो रसो धर्मद्वारेणोक्त । पुण्यतेनया ] घृणा । दयनेनपा दया, दर रक्षणे, मिदायक ५ । - भाव: , ·सटीकामरकोशस्य [नाट्यवर्ग: उत्साहवर्धनो धीर कारुण्यं करुणा घृणा । कृपा दयानुकम्पा स्यादनुमोशोप्यों हसः॥१८॥ हासो हास्यं च बीभत्सं विकृत चिप्पिदं द्वयम् । विस्मयोद्भुतमाश्चर्य चित्रमप्यथ भैरवम् ॥ १९ ॥ दारुण भीषणं भीष्म घोर भीम भयानकम् । भयकर प्रतिभय रौद्र तूयममी त्रिपु॥२०॥ चतुर्दश दरखासो भीतिी साध्यस भयम् । विकारो मानसो मावोनुभावो भावबोधकः ॥२१॥ गयोंभिमानोहंकारो मानश्चित्तसमुवतिः । अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ॥२२॥ रीढावमाननायज्ञावहेलनमसूक्षणम् । मन्दाक्षं हीखपा ब्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः॥२३॥ (पिभिदादिभ्योड्)। कृपे कृपा, भिदादिवाद (सू०)। अनुकोशान्ति समदु खा भवन्त्यनेनानुकोश ॥१८॥ स्य व्येव तु रसीभवेदिति भावरसयो पर्यायत्वेन ध्वनति । (हस , दास ) सनहसोत्या (स.)। हमनीय हासे साधु वा हास्यम् । बनिन्दायां सन् , बीभत्सास्य पीभत्स , अप्रत्ययात् (सू०), अर्श आदम्याच् (सू०)। जुगुप्साप्रभववाद्विस्त , यदाह- विष्ठाकृमिज उद्वेगी क्षामणो रुधिरादिभ । 4 भत्सा विविध इति, रसे तु पुमान्- तइति त्रिलिङ्ग । (बीभत्स, विकृत ) द्वयमित्यनयो पर्या- यतामाह । प्रारबद्भावरसयो पर्यायत्वम् अद्भुतस्य विस्मयस्यायिभावात्मकत्वात् , विपूर्व मिट् अद्भुत थे । अत्- आश्चर्यायव्ययम् , तस्य भवनमद्भुतम् , अदिभने डुतच (३०)। आचरणाय, आश्चर्यमनिये (सू० ) इति साधु । चित्र पदाचिद्दर्शने, पच् ॥ १५ ॥ भारोग्य प्रासनकृद् भैरव । दारयति चित्तं दरुण । मापयते भीषण । बिभ्यत्यस्माद् भो म । (भीम ) भैमादयोपादाने (सू.)। (घार ) घुर भामार्थे । बिभ्यत्यस्माद्भयानक , आना शं ड्भिय ( उ.)। भय करे ति भयकर , मेघ तमगषुल (सू०) सच् । प्रतिगत भयेन प्रतिभयम्, कुगतिपादय (सू.) इति समास । रुद्रस्याय रोद्र क्रोधामा। अमी अनुपाय उप्रान्ता रमपु पुलिट्गास्तद्वति त्रिलिङ्गा । रौद्रादिक तु रस नपुंसकमिात नारायण ॥ २० ॥ रस नुक्त्वोच्चावचभावानाह दरेति । दीयन्ते- स्मादर, लिगभदेर्थभदा द्विालग , दरी गुहा । साधूनस्यति साध्वसम् । मय भी सदादिभ्य किम् (वा.)। भीतिभय, अज्विधौ- भयादीनामुपसख्याननपुसकेक्तादिनिवृत्यर्थम् (वा.)। चेतसा मण्यते मुखादि स्वकारणाद्भवति वा चित्तवृत्तिविशेषा भाव , भाषयति क्रोति रमन्दा, यनरत - नानाभिनयस्वद्धान्भावयान्त रसानिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्य- योक्लाम ॥ ते च- रतिहाँसश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भय तया । जुगुप्स विस्मयशम स्थायि भावा रसोद्भवा ॥ भाव योनुभावयति मुखरादि , यदुक्क- अनुभावस्त्वभिनय पश्चादर्थप्रकाशनम् ॥२१॥ व्यभिचार्यादीनाह । मत्समो नास्तीति मनन मान । ममत हता दोवलेपोपि । (परिभव इत्यादि ) परीभुवोवज्ञान (सू.) इति वा पन् । (तिरस्क्रिया) तिरोन्ती (सू० ) गति, परिभवेन्तध्यु. पचारात् अत -तिरसोगताविति (चान्द्रसू०) सत्वम् ॥२१॥रिह कत्थनादौ, रेहण रीढा, त, होढ (सू०), दृलोपेपूर्वस्यदाण (सू०)। अवलनमवहेल, हेड अनादरे, डलयोरेक्यम् । अवहेलापि । न मुष्ठ- उक्ष. पामसूक्षणमिात लक्षणयावज्ञा गम्यते, यत्कौटिल्य - अयमुच्चै सिञ्वतीति दार्पश्चारायण प्रामाजीत् । असूक्षगमित्येके, सूर्यते - यस्यद्दल (सू ) इति यल्पपात् । निमोभिभव पराभवो •यकारश्च ।

·प्रथमं काण्डम्. ३५ क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विपये स्पृहा । अक्षान्तिरात्या तु दोषारोपो गुणेयपि ॥२४॥ धेरै विरोधो विद्वेषो मन्युशोको तु शुक् स्त्रियाम् । पश्चात्तापोनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ॥२५॥ कोपक्रोधामपरोपप्रतिधा रदकुधौ स्त्रियाम् । शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः ॥ २६ ॥ प्रेमा ना प्रियता हार्दै प्रेम स्नेहोथ दोहदम् । इच्छा काङ्क्षा स्पृहा तृद वाञ्छालिन्ता मनोरथः ॥२७॥ कामोभिलापस्तर्पश्च सोत्यर्थ लालसा द्वयोः। उपाधिर्ना धर्मचिन्तापुंस्याधिर्मानसी व्यथा ॥ २८॥ स्याञ्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे । उत्साहाध्यवसायः स्यात्स वीर्यमतिशक्तिभारु ॥ २९ ॥ कपटोस्त्री व्याजदीपधय छद्मकैतचे। कुमृतिनिकृतिः शाम्यं प्रमादोनवधानता ॥ ३०॥ मन्दाक्षि यत्र तन्मन्दाक्षम् । बीडावनम्रकानेन्दुरिति स्तोत्थलग्जावशाद्विवपुरखनमति मुखामिति मन्दास्य. मित्येके । (ब्रीडा ) ग्रीडादमु देवमुदीश्येति पुंस्यपि । सा तज्जा परस्मालम्चावहे जा( य )तपत्रमा ॥ २३ ॥ (क्षान्तिः ) बाहुल कात्तिसन् । (तितिक्षा) गुप्तिद्भ्यिः- (सू०), निन्दाक्षमाव्याधि. प्रतीकारेधिाते (वा.) सन् । क्षमा मर्पः सहन च । अभिचारेण प्यानमभिध्या, परस्त्रविषयस्पृहेत्येके, दोपचिन्तापूर्व परस्ते लिप्सेत्यर्थ , यस्कात्या-विषयप्रार्थनामिध्या । भार्यादेः परदर्शनासहने रूढाऽक्षा. निरीा, अर तु परोकर्यासहन माराम मन्यते य ईयु. पावित्तेथितिवत् । (असूया) भासून फण्डादिः ॥ २४ ॥ वीरस्य कर्म वा, द्वन्द्वान्वैरमैधुनिकयो. (सू. ) इति लिगादणू । इत्यमीया. सूयाद्वेषाणा भेदाद्- द्वेषो ना पादमध्येति मालाकारो प्रान्त. । मन्यते मन्युदैन्यमिह, यच्छा. श्वतः- निगदनि र मन्यु मन्युरधादैन्ययोः । शोचन शुक् । ( विमतीसार.) उपसर्गस्यवयम- नुष्येबहुल (सू०) इति दीर्घः, पक्षे विप्रतिसार. । अनुशयो वक्ष्यते ॥ २५॥ प्रतिहन्यतेनेन प्रतिषः, करणेहनः (सू.), परोपः (स.) इति बाहुलकाद् घरव च । शुचौ शुद्धे, तृतीयादिपुभाषितपुंस्थान (सू. ) वाब पुम् । (शील ) शील समाधाने । चर्यतेनेन चरितम् । चरित्र च । (उन्मादः ) चित्ता- नवस्थितिर्भूताचावेशान् ॥ २६ ॥ प्रियस्य भाव. प्रेमा, प्रियस्थिरेति (सू० ) प्रादेशः । हृदयस्य कर्म हाम्, युवादिवादग् ( हायनान्तयुवादि योग ), हृदयस्यहरेखयदग्लासेषु (सू०)। प्रीतिः प्रेम, श्रीची मनेन् ( अन्येभ्यापिदृश्यन्ते)। दोहमाकर्पश ददाति दोहदम् । मन एव रयो दूरगामि यन मनो- रपः । मनोगवी च ॥ २७ ॥ सातिशयेनेच्छ भूश लसने लालसा, लल इसाया वा । उप सभीपे-- आपिरस्य, उपपम आधि - उपाधिः । आधीयते चिन्तानेनेत्यापि, ॥ २८ ॥ (आध्यान ) चिन्ता. याम् । चिन्ति (त्ति ) । लेनापि साम्य ( उत्कण्ठोत्कलिक्योः ), आध्यान मेह सबघ्नन्ति, यत्का- शिका- अध्यानमुत्कण्ठापूर्वक स्मरणम् । उपनोयोगी च ( अध्यवसायाओं )। उत्साहः सातिशयो वीर्य, वीरस्य कर्म, वीरदायाँच (सू०) इति गण-(सून-पाठात्साधु ॥३९॥ के मूर्ति पट इवाच्छा दा कपः । उपधीयते स्फटिकस्यैव सिन्दूरमुपधिः । छाद्यतेनेन रूप छद्म, इस्मन् प्रविधुचेति (सू० ) हुन । कितवस्त्र कर्म केतवम् । कुसिता सतिहिसाथै कुतिः, पूर्वत तु यचना फरम् । निश कृतिनिकृतिः । शटस्य कर्म शाट्यम् । मनवहितत्व कार्येवलेप. ॥३०॥ अभूमिस्तुरतेनेन कुत्सित 1 ·सटीकामरकोशस्य [नाट्यवर्गः कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम् ॥ ३१ ॥ स्त्रीणां विलासविधीकविनमा ललितं तथा। हेला लीलेत्यमी हावाः फियाः शूरगारभावजाः ॥ ३२॥ द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा ली(ख)ला च नर्म च। व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च रीडाखेला च कर्दनम् ॥ ३३ ॥ घमों निदाघ. स्वेदः स्यात्मलयो नष्टचेष्टता । अवहित्थाकारगुप्तिः समौ सवेगसंभ्रमौ ॥ ३४ ॥ स्यादाच्छुरितकं हासः सोमासः स मनारु स्मितम् । मध्यमः स्याद्विहसित रोमाञ्चो रोमहर्पणम् ॥ ३५॥ तन्यते वा ( कुतुक ), प्रज्ञादित्वात् (सू०) स्वार्थ वाग् , तुलौकिको या ॥३१॥ शृङ्गारमावेभ्यो रस दि- भ्यो मनोविकारेभ्यो जाता कियाश्चेष्टा अलकाराख्या लीलादय (हावा), हयन्त्यनेनेति हाव, यदाह- स्याद् भावसूचको हावो हेलास्यैवानुभावनम् । हिल हावकरणे, हेल अन दरे वा । इतिशब्दावकारार्थी- किलकिचितादयोपि । अन भरत.- अलकाराध नात्यज्ञेया भावरसाश्रया । यवनेभ्यधि- का स्त्रीणा विकारा वस्नगाग्रजा । देहात्मक भवेत्सव सत्वाद्भाव समुत्थित । भावालमुस्थितो हालो हापाद्धेला समुत्थिता ॥ तथा- हाव शुगरभावाप्ती रम्योक्तिस्मितवीक्षितम् । शृङ्गारप्रौढिमा हेला हेवाको यौवने हि य ॥ किं च-लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रम रिलकिश्चितम् । मोहायित कुहिमत विञ्चोको ललित तथा। विहृत चेति मन्तव्या दश स्त्रीणा स्वभावजा ॥ प्रियम्यानुरुतिलीला लिया वाविषचेष्टित , लीर श्लेषणे। विलासोड्ने विशेषो य प्रियाप्तावासनादिषु, रस श्लेषणे । मण्डनानादर- न्यासो विच्छित्ती रूपदर्पत , विश्लिष्टा छित्तिभीगरित्यर्थ. । चित्तस्यनवस्थान इगाराद्विभ्रमो मत । हर्षानुदितगीतादिव्यामिश्र किल[ लि ] किञ्चित, अलीक किश्चितमित्यर्थ , क्लिीति कण्ठकूजित वा, यथा किलिकिलाराव । मोडायिा प्रिय स्मृत्वा साड्गभङ्गविजृम्भणम् , मु प्रमर्दने। दु खोपचार सौख्यपि हर्षात्कुष्टिमित मतम्, कुव च्छेदनादौ, तेन मित, इन्च लक्ष्यात् । विवाभिमतप्राप्तावपि गदिनादर , विवु क्षेपे, विपूर्वस्य चुकतेोपभ्रशो विवोक । अनाचार्य पदिष्ट स्याललित रतिवेष्टितम् । वयाभाषण व्याजाद्विहृत दर्शितेङ्गितम्, अवसरागत वचन व्याजादिना हुन विहृतम् ॥ ३२ ॥ यति हृदयमनेम द्रव । क्लिन्यनेन कलि , क्लि क्रीडाया, र चलने या । नृणाति नर्म । वर्करोपि । व्यज्यत इति व्याजोन स्वरूपाच्छादन, यथा- ध्यानव्याजमुपेत्य चिन्तयसि काम् ( नागा)। अपदि- श्यतेपदेश , अतद्रुपस्य तादृप्य कोदार्थ वचनेयम् । स इव लक्ष्यते लक्ष्यम् । निमछलच्छमादयो प्युपच रात् । एते केलिपरिष्वक्किते रूढा, होडया खेलन, लुका( वालुका ! )मणिकादी येके । (कूर्दन ) कुर्दनमित्येके, कुर्द क्रीडाया, उपधायाच (सू. ) इति दीर्घाभावश्चिन्त्य ॥ ॥ जिघी. नेनाड्ग धर्म । निदयतेनेन निदाघ , न्यवादि (सू०)। प्रलीयते क्रियान प्रत्य सात्विको भाव', मूछेत्यर्थ , यदाहुः- स्तम्भे विचेतनत्व प्रलये गतवतनत्वमत एव । सहसैव निपतन भुवि भवति गहाभूतशैथिल्यात् ॥ (अवहित्था ) अकृतस्य रोमाच्याद छादनादबहि स्थतत्वम् , अब हत्यमित्येके । ( सवेग ) भयादिना कर्मस्खावेग ॥ 3 ॥ उत्प्रास्यते सामर्षोन्य. कियतेनेने, सोपहास इत्यर्थ पाच्छुरण परदनम्, अवच्छुरितमिति कात्यः। स हास ईपरिस्मतात्य । रोम्गामञ्चन रोमाञ्च रोमाणि ध्यन्त्यनेन रोमहर्षणम् । पुलको रोमविक्रियापि ॥ ३५॥ (कन्दित ) भावे क (नपुसके मावत)। (म्भ ) मुखादिविकास , पनि पुग्णन् , अप्रल्ये (मु०) स्त्री, तोपत्व स्वग्विधो भयादिष्व, - ·६] प्रथम काण्डम्. ३७ ऋन्दितं रुदितं कुष्टं जृम्मस्तु त्रिपु जुम्मणम् । विपलम्मा विसंवादा रिसणं स्खलनं सम ॥ ३६॥ स्यान्निद्रा गायन स्वापः स्वमः संबंश इत्यपि । तन्द्री प्रमीला भ्रकुटिभ्रुकुटिर्सकुटिः स्त्रियाम् ॥ ३७॥ अदृष्टिः स्यादसौम्यक्षिण संसिद्धिप्रकृती त्विमे । स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ येपथुः ॥ ३८॥ कम्पोय क्षण उद्धपों मह उद्धय उत्सयः॥ ३९॥ इति नाट्यवर्गः ।। अधोभुवनपातालबलिसझरसातलम् । नागलोकाय कुहरं सु(शु)पिरं विव विलम् ॥१॥ छिदं निय॑यनं रोक रन्धं श्वनं वपा मु(गु)पिः। गावटी भुवि वभ्रे सरन्, सु( शु)पिरं त्रिपु ॥२॥ अन्धकारोस्त्रियां ध्वान्तं वमिस्त्रं तिमिरं तमः। ध्यान्ते गाढेन्धतमसं क्षीणेवतमसं तमः॥३॥ दर्शनान्नेष्टम् । अट्गीकृतासपादन (विसंवादः) । सधर्मादेः रखलन (रिट्सगं ), रिखिलाकिका, रिगणमित्यके ॥३६॥ निरतं द्रात्येतस्या निद्रा । सविशन्तीन्द्रियाग्पन्न सवेशः । खानं स्वप्रः, स्वपोनन् (.)। इन्दियाणा तननं दात्यस्या तन्द्री, निदा तन्दैन्यावन्तोपि । प्रमोसन्तीन्द्रियाण्यस्यां प्रमीला । भूकौटिल्ये प्रामवन्त्रैम्यम् । अन्ये वटिरिलेनैन सवनि, यद दुः- मुकुगिसोम्या स्मन् ॥३७॥ सोमदेवताकत्येन लक्षणयाविकृत सौम्य, सोमाट्यम् (सू. ), शाखादित्वान् (सू.) सौम्य इत्याहुः । अमौम्ये विरुद्ध दर्शन इयर्थः 1 इमे द्वे स्त्रियों स्वरूपादेः पयायो॥८॥ (वेपथुः ) विनोयुन् (सू.)। क्षणुने दुःखं क्षगः । महः-अकारान्तः, गान्तस्तु तेजोर्थ. लोवे । उद्धनाति दु.समुदरः। उत्सूते मुममुन्सवः। उसर्पणमुत्रसनं नश्चिन्त नितिः। प्रयोगाय सगीतकं गुणनिका । प्राइ नाव्याम्पूर्वरङ्गः स्यात् । नाट्यायोपक्षेपः पूर्व प्रस्तावना मुख च स्यात् ॥ २९ इति नाट्यवर्ग: । । पतन्यस्मिन् पातालम् । रसायास्नलमयः, या भूतल पृटं वास्था कुश्मित कृता हरति विस्मा- पकं पा हाम् । मुपिधर्ममापि मधुवन्, कपमुगानिरः (सू.)। शाश्वतस्तु निरस्तावयत्री मुपिर- मुषी मन्यते, यदाहुः- गर्ने गविते वाद्यविशेष मुपर त्रिषु । विनियते विवरम् । निलति विल, विल मैदने ॥१॥ छिय(य) छिदम् । निव्र्षयतेनेन नियधनम् ।रोनते प्रकाशतनेन रोति वा रोकम् । रगति रन्ध्रम् । समर्माति [म्रान्त ] अध्रन् । उप्यतेस्या दरा, मिदादिलाद (सू.)। मुटु स्यति मुषिः । गिरति गर्नः, गापि । अन्यस्मादवरः । सिखायानुवादाच्चभ्र भूरन्ध्रमेव, यत्कात्यः- श्वन- गावटागाधा मुवो विवरवाचकाः ॥ २ ॥ अन्व करोयन्धकारः । भुवस्वान्तति । सू.) प्रान्त साधुः । तमोत्यस्तीप्ति तमिसं, ज्योत्स्नातमिसति (सू.) साधुः, नीलमतन्त्रम् । तिम्यतीव तिमि रम् । वाम्यन्सनेन तमः, अमुन् । भूभिन्छार्य च । अन्वयलन्यं च तत्तमश्चन्यतमसम्, अबममधे. भ्यस्तमसः (मू.) इत्यन् । क्षीणे घान्तेवहीनं च तत्तमश्ववतममम् ॥३॥ (मंनमसम् ) समन्तात्तमः। न-अगग नागः, नमानिति (सू.) नन् प्रकृता । कट्टा आयानि कादयेयाः, शुभ्रादित्वान् (सू.) तक, न तु-प्राभ्योदछ ( सू०) कटुमण्डलोश्चन्दस्यूटवियः (स.), सर्वेभ्योन्ये देवयोनयोनी ।

·३८ सटीकामरकोशस्य [पातालभोगिवर्ग: विष्वक्संतमस नागा कावयास्तदीश्वर । शेपानन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोथ गोनसे ॥४॥ तिलिस स्यादजगरे शयर्याहस इत्युभी। अलगः जलव्याल समौ राजिलड्डण्डुभौ ॥५॥ मालुधानो मातुलाहिर्निर्मुक्ता मुक्तकञ्चुकः। सर्प दाकुर्भुजगो भुजगोहि€जगम ॥६॥ आशीचिपो विपधरथझी दयाल सरीसृपः। कुण्डली गूढपाच्चक्षुश्रवा काकोदर' फणी ॥७॥ दीको दीर्धो दन्दशूको विलशय । उरग पन्नगो भोगी जिह्मग पवनाशन ॥८॥ निष्वाहेय विपास्थ्यादि स्फटाया तु फणा द्वयो। समौ कचुकनिर्मोको क्ष्वेडस्तु गरल विषम् ॥९॥ (शप ) शेते हरर स्मन् शिष्यते वा । वमुस्स्यापत्य वामुकि । गोरिव नासिकास्य, अन्नासिकाया सशायानसच स्थूल त् (सू.), गोनासाय नियरितागदरजा (पिद्धशाल०) इति मोनातोपि ॥४॥ (तिलिस ) तिल गती । चरीन्द्रोपि । अजा गिरत्यजगा भजो नित्यो गरोस्य वा । शतेत्यर्थे शयु । वाह गत स्यति वाहम - अचल । चक्रमण्डली च । न लगनर्दयति निर्विषत्वात् , अलोव गर्दयारिगर्द इत्यक । राजि देहे लाति रानिल । डुण्डति डुग्दुभ , डुडे हुडि निमज्जन, डुण्डा ड] भाषते डण्डा ड]म इत्य के निषिो द्विमुखोहि , लक्ष्य च- किं महोरगविसर्पिविक्रमो रानिलेषु गरुड प्रवर्तते ( रघु०) ॥५॥ मालुर्मातुलाख्योपधिस्तत्र धानमस्य मालधान । सर्पभदा एते । (मुक्त- कचर ) सर्प इति शेष । सर्पति सर्प । प्रियते व्यायच्छति पृदाकु । भुजेन कौटिल्येन गच्छति, गमे सुर (वा.), खचडिद्वा (वा० ), गमश्च ( स० ) इति ड खच्च एवं त्रैल्प्यम् । अहत्यहि ॥६॥ आश्या विषमस्य, आशीस्तालगता दट्रा तया विद्धो न जीवति, पृषोदरादित्वात् (सू. ) रेफरोपे आर्श शब्द यमिति सभ्या । चक मण्डलाकारतास्यास्ति चक्री व्याडन हतुमुद्यमोस्यास्ति ख्याल , मा उद्यमे । कुरिल सर्पति सरीसृप , नित्यकोटिल्येगतौ (सू.) इति यट, ( याचिचेति ) लुक्, पचाय ( नदिमहिपचादीति ), रोड्ऋत (सू.)। गूढा पादा अस्य गृहयात् । चक्षु अवसा अस्य चक्षु श्रवा , अत एव गोकर्ण । काकस्येवोदरमस्य काकादर काकोल विषमुदरेस्य वा ॥४॥ दारूप फण एवं करोस्य प्रहारादौ दकिर । गहित दशति ददशक , लुग्सदवरति (सू.) यइ, यजजपदशायड ( सू० ) इत्यूक , जपजभदहति (स.) अनुस्वार । बिले शेत बिलशय , शयवास वासिष्वकालात् (स.) इते सप्तम्या अलुक् । उरसा गच्छ युरग , उरसोलोपश्च (वा० ) इति ड । पस्या न गच्छति ( पन्नग ), नानप द्- (म.) इत्यस्यापलक्षणत्वान्नम् प्रकृत्या । भोग सर्पदेह. कुटिला गतिर्वास्यास्ति भोगी । जिह्म व गच्छति जिह्मग । कुम्भीनस कञ्चुकी लेलिहानश्च । राज. सपा भुजगभुत् ॥ ८ ॥ आदौ भवमाहेय दनिकुक्षीति (सू०) छन् । स्फटन्ति विशौर्यन्तेनया सा, द्वय वर्तमानाया स्फायां फणापि द्वयो , फ्रेत्यफे। फण गतौ (फणा)। दर्वि कफेलश्च । कञ्चुकमिव कञ्चयते बध्यतनेन (कञ्चुक) निर्मुच्यते निर्माकोहिला । निळयनी च। वात मोहयति वा । गिरति जीव गर, गर लाति गरल श्यामश्यामलवत् ॥९॥ नवामी विषप्रकारा ! काकमेव काकोल, ईपत्कोलति सस्स्यायति वा । कालस्य वर्णस्य कोत्र कालकर , मृत्युसबधा व्यानो वा । हलति विलि. सति जर न विलिखति र हलाहल, हालेव हलतीति लश्ये हालाहलो हालहलच, यथा- स्निग्ध भत्र- - .

·.७] प्रथम काण्डम्. ३९ पुसि की च काकोलकाल कृटहलाहलाः। सौराष्ट्रिका शौक्लिकयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ॥ १०॥ दारदो यत्सनामश्च विपभेदा अमी नव। विपवैद्यो जागुलिको व्यालग्राह्यहितुण्डिकः ॥ ११ ॥ इति पातालभोगिवर्गः। स्यानारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् । तद्भदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः ॥१॥ संहारः कालसूत्रं चत्याद्याः सत्त्यास्तु नारकाः। प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निऋतिः ॥२॥ विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना। पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥३॥ स्यात्कष्टं कृच्छमामीलं त्रिज्येषां भेद्यगामि यत् ॥४॥ इति नरकवर्गः । ८ । त्वमृततुल्यमहो कलत्र हालाहलं विपमिवाप्राण तदव, यथा- काममपायि मन्दियकुण्ड यद्यपि दुष्कृत- हालहलं घः, यया वा- मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहल महाविषम् (भडे गृङ्गा- ) । मुराद- शुक्लिकदरसु देशेषु भवाः सौराष्ट्रिकादयः । ब्रह्मगः पुत्रः [यद् याज्ञवल्क्यः- स्व विष ब्रह्मणः पुत्रः पत्ये धर्म व्यवस्थितः] ॥ १०॥ -मस्येव नामिरस्य यत्सनामः । ( जाइगुलिक ) वसन्ता- दित्वात् (सू.) ठक, जालेिको विषभिपगिति मागुरिः । आहितुण्डेन दीव्यति ( आहितुण्डिक.) ॥११॥ इति पातालभोगिवर्गः । । नराः कायन्स्यस्मिन् नरकः । ( नारकः ) अन्येगमापे ( अन्येभ्ये िपदृश्यते ) इति याहुलकावर दीर्घः । निष्क्रान्तः-अयानिरयः, अयोनुकूलं दैवम् । तपति सनापयति नानः, तपन्चोन वा । अवन्य- स्मादवीचिः, विरुद्धा चोचयात्र वा, नियामपि । रुसहितः क्रन्दश्च तत्र भवो रोरयः ॥ १ संहियन्तेत्र सहारः, संघात इत्यके । कालान्ययोमयानि सूनाण्यत्र कालसूत्रम् । भाद्यसन्दाला- मितान्धतामिनादयः । सत्ताः प्राणिनः सीदन्तीति । प्रणेताः प्रेताः । परेता अतिवाहिका( ता)- या नारकी नदी, विगततरणो व्यः पाताले मवा वैतरणी, विगततरणिविनोका वानिकान्ता ऋतः स- न्मार्गानिऋतिः ॥२॥ विशति क्लेशं विष्टिनरके हत्क्षेपः । आजवते-आजः, वियचिप्रजाति (वा.) कि. ब्दीघों, आ- अज्यते वा, आज्वतनयोर्विष्टिः कर्मकृरकर्मणोरपीति शाश्वतः। (कारणा) कृत् हिसायां, पिच । यत निकारादौ, णिच्, यातयाने यातना नारकर । दुष्टानि खान्य स्मन् दुखम् । प्रसूतीत दुःख, (आमनस्यं ) अमनसो मावः, वैमनस्यमित्यर्थः । पडपि मनःपीडायों इति सभ्याः, गन्माला- दुःख प्रसूतिजे लीवे पीडा बाधा च वेदना, दुःसमाविः प्रसूतिजमिति कात्यः ॥ ३॥ कषिष्यति कटं। कष्टभविष्यतीत्याहुः (का.), कुच्छ्गहनयोःकपः (सू०) इति नेट् । वर्षति कुन्तति वा कृच्छ्रम् , आसमन्ताद्रियं लातीति- आमोलम् । एतानि शरीरपोडायोनि, लक्ष्ये तु नवाप्ये सर्धाः । एषां दु खादीनां मध्याद्विशेश्यानेशा दुःखकष्टकृच्छानिलिङ्गाः, यया-सेय दुखा च दुरुपपादा च, दुःसः सुतो निर्गुणः, सवै दुःख विवेकिनः ॥ ४॥ इति नकवर्गः। ८॥

·४० सटीकामरकोशस्य [वारिवर्ग: समुद्रोब्धिरकूपार पारावारः सरित्पतिः। उदन्वानुदधि सिन्धु सरस्वान्सागरोर्णव ॥१॥ रत्नाकरो जलनिधिर्याद पतिरपांपति । तस्य प्रभेदा क्षीरोदो लवणोदस्तथापरे ॥२॥ आप स्त्री भूम्नि चार्वारि सलिल कमल जलम् । पय कीलालममृत जीवन भुक्न वनम् ॥ ३॥ कबन्धमुदक पाथ पुष्कर सर्वतोमुखम् । अम्भोणस्तीयपानीयनीरक्षीराम्बुश(सं)वरम् ॥2॥ मेघपुष्पं धनरसस्त्रिषु द्वे आप्यमम्मयम् । भड्गस्तरङ्ग ऊर्मिळ स्त्रिया वीचिरथोमिषु ॥५॥ महसूलोलकल्लोली स्यादावतॊम्भसां भ्रमः । पन्ति विन्दुपताः पुमांसो विग्रुप स्त्रियाम् ॥६॥ चक्राणि पुटभेदाश्च भ्रमाच जलनिर्गमा। कूलं रोधश्च तीर च प्रतीर च तद त्रिपु ॥७॥ समुनत्ति समुद्र । अपू- उदक धार्यतस्मिन्नब्धिरुदधिय, कर्मण्यधिकरणेच (सू.) इति किः, पेपवासवाहनधिपुच (सू०) इत्युदकस्यद । न कुं पृगाति मर्यादापालनादकूपार. । पारमावृणोति पारावार , पारमिवावारमस्य वा दुर रत्व त् । उदकमस्त्यस्योदन्वान् , उदन्वानुदधीच (सू.) इति साधु । स्यन्दते सिन्धु । सरासि सन्त्यस्य सरस्वान् । सगरे, खात सागर । अर्णोस्यारत्यर्णवः, वर्ण- सोलोपश्च (वा.) इति व सलोपश्च ॥ १ ॥ यादासि पाति याद पति , पाथ पतिरित्येके । सुगममेव हि मध्यमपाषते - इति दर्शनात्समासे पष्टया अलुर । चीचिमाली सर[ शरध्वजोऽवारपारश्च । (क्षारोद ) उदवस्योद सज्ञायाम् ( स०)। अपरे दयुदपतोदमुरोदेर्दस्वादूदा ॥२॥ आप्नुवन्त्यापः स्त्रिया यहुन्वे । वृणोति वावारि च । सरति सलिल, ल्यारक्यम् । काम्यते क्मलम् । जति जम् । पयते पीयते वा पय , पय गती, पाद पाने । कीला ज्वाला अलति वारयति कीलालम् । भवत्यस्मात्सर्वे भुवनम् ॥ ३॥क बध्नाति कबन्ध, यच्छाश्वत-कवध सलिले रण्डे । कमन्धमिति द्वे नानी इत्येके । उनत्त्युदकम् । पीयते पाति वा पाथ । पुग्णाति पुष्करम् । सर्वतोमुख सर्व दिग्गते । अमत्यम्भ । प्रणोत्सर्ग । नुदति तीति वा तोय, तु. से न आवरणमयों वा । नयति नारम् । [ घस्यते क्षियति वा सारम् ] । अम्वनि(ते) अम्वु । शं वृणोति शवरम् ॥ ४ ॥ मेघानां पुष्प प्रसव । दक जीवनीय च, यथा दकलाकणिका । (अपा विकारोम्मयम् ) एकाचोनित्य (घा.) इति मयद् । आप्य तु लक्ष्यात् , अत एव आयदेति चान्द्र सरप ( भट्ग इ.) भगदे सरल्यूईलि अलि मानि, अभी लियामिति काकाक्षिवत् । पीची तु नित्य स्त्री ॥ ५॥ अर्व रोल [लोल्यति ] उन्लोस । कान्तेनेन नद्य इते कोल, कुत्सितो लोल इत्येक । लहरी- ओघश्य । आवर्तत मण्डलेन भ्रमत्यावर्त । पति रूपभेदा होये । बिदति विदु, विदि अवयवे । विगत प्रोषो दाहोस्या वियुट् ॥ ६ ॥ चाकारेण यान्यध (चमाणे)। पुट भित्वा निर्यान्तीन्युपध्यायोत्प्रेक्षा । वाणीति माला । नदी- चट्कारा इति च गोडो भ्राता। तेनानोन्ये भ्रमा प्रगाल्याचा जल्पया । कूलति कूल, कूल आवरणे । रुणायम्भो रोध । तरन्यस्मात्तीरम् । तीरसतारे दीपप्रदीपवत् । तव्यत आहन्यतेम्मा तटम् ॥ ७ ॥ (नया ) परे पार्थे वृल पार, पार्यत समाप्यतस्मिमिति वा। भान पाकूरमवारम, यहाह- अवांक - - - 1 गिमति पृपन्, ·प्रथमं काण्डम्. पारावारे परावांची तीरे पात्रं वदन्तरम् । द्वीपाखियामन्तरीपं यदन्तरिणस्तटम् ॥ ८॥ तोयोत्थितं तत्पुलिनं सैझतं सिकतामयम् । निपरन्तु जम्वाल पाली भादकदमौ ॥ ९ ॥ जलोटासाः परीवाहाः कृपकास्तु विदारकाः । नायं त्रिलिश नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरी:-रिः ॥१०॥ उडुपत्तु(पंत) प्लयः कोला स्रोताम्बुसरणं स्वतः। आतरस्तरपण्यं स्याद् द्रोणी कायाम्बुवाहिनी ॥ ११ ॥ सांयात्रिकः पोतवणिकर्णधारस्तु नाविकः । नियामकाः पोतयाहाः कृपको गुणवृक्षकः ॥ १२ ॥ नोकादण्टा क्षेक्षिपणी स्यादरित्रं केनिपातकः । अभिः स्त्री काटकुद्दालः सेकपात्रं तु सेघनम् ॥१३॥ लमवारं स्यात् । परावाची इन्यके, अमिन्दस्यान्ययत्वात् । न दाविद्यतेस्वापार न त्रियने वा । तयोः कूलपोर्मध्यं, पायते पातं प्रवाहः । द्विरा गता आपोय द्वीपम् । अन्तरपामन्त, धन्नयासर्गभ्योपदन (सू०), यूरन्यूरिति (सू.) स: समानान्तः ॥८॥ तचट तोयान्टनेनोरियन पुलिन, पुलो महत्त्वमस्या- वीति, तद् द्वीपमितिमाला-दा ना द्वीप च पुलिनम्। तदेव मत पलिन, शिकतास्यास्ति सेकत, देशेद्धव- लचीच (सू.१ इन्य । [ निषदिन्यस्मिन् निपदिन्नं दृगोनि वा निषद्वरः । उमति प्रमले जम्मालः । पन्च्यते पकः । शीयन्नेस्मिशादः । कृणोति कर्दम ] | चिखलश्च ॥ ॥ जन प्रवृद्धमुच्छासति परिवहति यनिर्गममार्गले परीवाहाः, यसश्य-उपार्जितानानांना त्याग एव हि रक्षणम् । तटाको(तहागो) दरमस्थाना परीवाह इवाम्मसान् (परतन्त्र) (चागत्यश• ) ॥ परिवाहोपि । उपप्रतिकृतिः कृषक, शुकनद्यादी जलायं गताः क्रियन्ते, यत्कात्यः- विवसन् काशानदुः । विदारयति क्षमा विदारकः, मालान- चुकी (ण्डा ) विवगे साथ मा (नान्य ) नौवयोधर्मेति (म.) यत् । नुबठे नः, ग्लानुदिभ्याडौः (र.)। तरन्त्यनया तमिस्तरांश्च ॥ १० ॥ रचते- रडास्तृगवः । कान्तेनेन कोलः, कोलति तस्यायति वा कोलः, यच्छाश्वतः- पेत्रप्रायोः कोल कोठ तु बदरीफलम् । स्वतीकृतिमम् । आतरन्न्यनेनातरः, आदाप इके । पगन्नेनेन पगः, पो साधु प-यं मूल्य, साथी (तसाधु ) यत् । काष्टमुरलक्षण, कावासादिननी जलधारिपा दोगी, द्रवयम्भोस्वाम् , दोणिका ल- म्बुवाहिनी येके पेटः ।। ११४ सनुदिताना यान सवाबा, सा प्रपोजननन्य (प्रयोजनम् ) सायानिमः। पक्रे वातेन पोतो वहनम् । कोरित, कर्मः प्रोनमरिन नेते दुर्गः । नावा तरति नाविकः, मोदध- वन (म.)। निदन्नु गदा नियानमः 1 नि यो नाच । गुणवृक्षो यत्र नौरग्या वध्यते, पोठे वनपटाद्याधार इयो । कूपे- साधारग काति सः, गौडनु जलान्तस्तस्कमकानाह ॥ १२॥ येन नोवांधतेनी नौकादण्ड । लिप्यतेनश देणी, सोपसनश', जिपेत्युपाध्यायः । के जले नावो येन निपातयन्ति म केनिपातः, हल्दन्ना देति (मू०) भलुङ् । इम्यनेनारित्रम्, स्यादि कोटिपात्र वान विपतिः । काटे कुदाउ: काष्टमयो का, येन निखन्यते मन पोतादिक कुथेन पूर्वने । (सचन) पेन नावो मलमुष्ट्रियते ।। १३ ॥ वचित्- यानपान तुपेतोधिभवे त्रियु समुद्रम् । सामुदको मनु- प्पोधिजावादी नीः समुद्रिका [जता सामुदिका व नी-]अध नबोधनाद, नवंद्वियोः (म.), अपांच (म.) दात टच् । नानितिकतनदिनु जलन, अतिनाः पुमान लो पा । निजागाधान- ·४२ [यारिवर्गः सटीकामरकोशस्य क्लोवेर्धनाय नायोर्धेतीतनोकेतिनु त्रिषु । त्रिप्वागाधात्प्रसनाच्छ फलुपोनच्छ आविल ॥१४॥ निम्न गभीर गम्भीरमुत्तान सद्विपर्यय। अगाधमतलस्पर्श केचर्ते दाशधीवरी ॥१५॥ आमाय पुसि जाल स्याच्छणसूत्र पवित्रकम् । मत्स्याधानी कुवेणी स्याद्वडिश मत्स्यवेधनम् ॥१६॥ पृथुरोमा झपो मत्स्यो मीना यैसारिणोण्डज । विसारः शकली चाथ गडक शकुलार्भक ॥१७॥ सहस्रदष्ट्रः पाठीन उलूपी शिशुक समी। नलमीनश्चिलिचिम प्रोष्ठी तु शफरी द्वयो ॥१८॥ क्षुद्राण्डमत्स्यसघात. पोताधानमथा झपा.। रोहितो मद्गुरः शाला राजीवः शकुलस्तिमिः ॥ १९ ॥ तिमिगिलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः । तद्भदा शिशुमारोद्रशइकयो मकरादयः॥२०॥ अधिकारोयम्, अभिविधावाड् । अच्छयते न च्छाद्यते वारछ । क लुपति हिनस्ति कलुष । बा- अव- एलयत्याविल , आविल्यत- आभिद्यते वा, विल भेदन ॥ १४ ॥ नमीत निमनति वा निम्न, म्ना अभ्यासे । गमे भिय राति गार गभार वा। ऊध्र्व तन्यते- उत्तान गभीरादन्यत् । नस्ति गाध' प्रतिष्ठास्यागाधम् । नास्त तलेध स्पर्शोत्यातलस्पर्शम् । के( जले ) वर्तते केव” मत्स्यादिस्तस्य य (घातक) । यति दशति दानोति वा मत्स्यान्दाश । धीयत- आत्रियते धीवर ॥१५॥ वृत्सित वेपन्त- स्यां मत्स्या फुवेणी, वेण गतो, मत्स्यबन्धनीत्यर्थ । मत्स्यकरण्डिका च । बलिन (मास्यान्) यति बालिशम् । विध्यतेनेन वैधन, विध विधान इत्यस्मात् , प्यधय॑धनमिति स्यात् ॥ १६ ॥ रोम पक्षान । सपति सपः । मायति मत्स्य , मच्छोपि । मानाति मान । मह्यादी (नन्दिप्रहोति ) विसारी, ततो वैसारिण , विसारिणोमत्स्ये ( सू०) इति स्वार्थेऽण् । सृस्थिरे (सू०), व्याधिमत्स्य- यलंपु (घा.) इति कतर विसार । शकलानि पृष्ठे सन्त्यस्य शकली, सशल्क इत्यर्थ । शल्की च गडति पुच्छाच्छोटनासियति गहक. शकुलोत्र मत्स्यमाते ॥ १७॥ विशेषा नाह । राहसदो यादालो नाम मत्स्यः । पाठीनश्चित्रवाल , बहुदष्ट्रवासात्यताति, भश्यत्वेन पठ्यते पा। एती सारश्यात्पर्यायो । शिशुमारप्रतिकृति (शिक )। उलुपीनन्त , उदम्पतीति । मुपिर- तृणान्तयारी नरमीन नहाभो वा । चीयते मीयते च चिलिचिम , चिलिचिमखिदोपदिति वैद्या.। प्रोपति पित्तकारिस्वात्माटी । अपान् राति शीघ्रगत्वाच्छफरी ॥ १० ॥ सूक्ष्माचाण्डानि सृताच मल्या क्षमादमत्स्या । पोता भाधीयतेत्र पोताधानम् । सपा मत्स्यविदोपा अमी । रोहितो रकत्वात् । मन्नति महर । राति शालते वा शाल । राज्य सन्त्यस्य राजीवो वाम । शोति गन्तु शकुल । तिम्पति तिमि ॥१९॥ तिमि गिरति तिमिगिल , मिलऽगिरस्य (वा०) इति मुम्। मादिशब्दातिमिगिठ. गिरनन्या न्दी वीदय 1 याति याद । बलजन्नुर्जलचरः। स्नायुद्ध । शकतेस्माच्छयु । मा कुर्या- विचिदिति तस्यन्यम्मान्मकर । आदिशदाबलस्तिपाहाया ॥ १०॥ को स्यते कुलीर, कुलिन- मारयति पा, जनकभावात् , यरकौटिल्य - कर्क सधर्माणा हि राजपुमा जनकभक्षा । कृणोति करक । ति मुमति या धर्म । काम्यते यहा के मटति या धमट 1 कछेन पियति करछप । .

·१] प्रथमं काण्डम्. ४३ स्यात्कुलीरः कर्कटका कूर्मे कमठकच्छपौ। ग्राहोयहारो नरुस्तु कुम्भीराय महीलता ॥२१॥ गण्ड्पदः किंयुलुको निहाका गोधिका समे। रक्तपातु जलौकायां स्त्रियां भूग्नि जलौकसः ॥ २२॥ मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शंखः स्यात्कम्पुरस्त्रियाम् । क्षुद्रशंसाः शंखनखा(का.) शम्बूका जलशुक्तयः ॥ २३ ॥ भेक मण्डयाभूशालूरनुपर्दुराः। शिली गण्डुपदी भेकी वाम्बी कमठी दुलिः ॥ २४ ॥ मद्रस्य भिया गृङ्गी दर्नामा दीर्घकोशिका। जलाशया जलाधारास्तत्रागाधजलो हुदः ॥२५॥ आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये । पुंस्येवान्धु महिः कूप उदपानं तु पुंसि वा ॥ २६॥ नेमिस्त्रिकास्य वीनाहो मुखवन्धनमस्य यत् । पुष्करिण्यां तु खातं स्यादखातं देवखातकम् ॥२७॥ ग्रहाति प्राहस्तन्तुनागाख्यः, विभाषाप्रहः (सू. ) इति ण. । अहियतेनेनेति, गोचरादिसूत्रेऽवहारोपी. स्युपसख्यानात् (वा० ) घम् , पुसिसंज्ञायघि प्रायेण (सू०), अवहरति वा, श्याव्यधेति (सू.) णः । न कामति नकः । कुम्भिनमारयति कुम्भीर. । ( महीलता) भूमिसूर्नाम कृमिः ॥ २१ ॥ गण्ड्वो मन्थयः पदान्यस्य गम्पदः । किंचिञ्चलुम्पति किंचुला, लकान्तो वा । निजहाति गुध्यति च (निहाका, इ.), विलेशयादन्योयं मलनर प्राणी । टकः (गापोष्टक् ) पियते सुराशीध्वोरिति (वा.) नियमादकपा, टक्, फ इन्येके । था- उच्यते, ओकच के (सू०), उगादौ सान्तोन्यः । शलूकादि- वचलकेति श्रीभोजः ॥ २२ ॥ मुसा स्फुरन्यस्माभुकास्फोरः । शोकति शुक्तिः, शुक गती, फिच् । भ खगति शाम्यति पा शल्य । काम्यते कम्युः । सूक्ष्मनदादिजा, कृमयः, शानका इत्यसत् । काश्च। शवान्ति शंबूका बलमाबजा: ॥२॥ विमति भेक.। मानि माइते वा सरो मण्डूकः । वर्षामु भवति वर्षामः । शलति घालते वा शादरः, सालूर इत्ये । प्लवते श्वः । दृणाति शन्दः कर्णो दर्दुर. । शिनोति शिलति वा चिली । गण्डूपदाजाती पुयोगे वा सो । (वर्षाभ्वी) भुववेति ( उ० छान्दसो सन् । दोलयति दुल. । कूमी च ॥ २४ ।। महरायो मत्स्य. । शृणाति शही, सादृश्यायोग्यतया प्रिया। गलूकाकारेयं दीर्घकोशत्वात् , दुष्टो नामो नमनमस्या दुर्नामा, दुःसंन्येके । जलमाशयो हृदयमस्य जला- शयः, जलमारोतब था । सामन्येनोपक्रम यम् तत्र जलाशयेवमी विशेषाः संगमान्ताः । (हृदः) दादो इस्वः ॥ २५ ॥ नियतं पिपन्यन निपानम् । आहूयन्नेस्मिन्गाव पाहायः, निपानमाहाव. (सू.) इति साधु , कासमीपे शिलादिनिबद्धं पशुगनार्थ पोदताम्युत्थानम् । अनन्त्यनेनान्धयति वान्धुः । प्रज- हात्यम् प्रदि. । कुत्सिताः को-आपोन कूपः 1 उदक पायतस्मिमदपानम् ।।२६॥ अस्य कमस्यान्ने रज्ज्यादिधारणार्थ दास्यन्नं च त्रिका । मस्सोय इकामिविनाते वीनाहो नान्दीपाख्यः । पुष्क- रादिभ्योदेशे (सू० ) इतीनिः । नागादिकुण्टमकृविममा सातमित्य ॥ २७ ।। (तह गः ) तह आघाते, तडाक इत्येके, तान्यति तामियन्ये । पद्माकरो यग्यत्वात् । मासरत्यन क् सारः, कासमृच्छति या न्यनाम्यत्वात् । महत्सरः सरसी, गोरादित्वाट्टीप् (पिहरादिभ्यथ)। विशन्ति मदन्तस्मिने- अन्तः, सत् । पपते पल्बल, पल गौ। रयतेत्या वापी । दीव दीपिका, सहापाक्न् (स.)

·सटीकामरकोशस्य [वारिवर्ग पद्माकरस्तडागोत्री कासार सरसी सर । घेशन्त पल्वल चाल्पसरो वापी तु दीर्घिका ॥२८॥ खेय तु परिखाधारस्त्वम्भसा यत्र धारणम् । स्यादालवालमावालमावापोथ नदी सरिद ॥ २९॥ तरगिणी शैवलिनी तटिनी छादिनी जुनी। स्रोतस्वती द्वीपवती सवन्ती निम्नगापगा ॥३०॥ गइगा विष्णुपदी जद्भुतनया सुरनिम्नगा। भागीरथी त्रिपथगा विस्रोता भीमसूरपि ॥ ३१॥ फालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा। रेवा तु नर्मदा सोमोशवा मेकलकन्यका ॥ ३२॥ करतोया सदानीरा वादा सैतवाहिनी । शुतद्विस्तु शत? स्याद्विपाशा तु विपाद स्त्रियाम् ॥ ३३ ॥ शाणो हिरण्यवाह स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सारित । शरावती वेनवती चन्द्रभागा(गी) सरस्वती ॥ ३४॥ कावेरी सरितोन्याश्च सभेद सिन्धुसगमः । यो प्रणाली पयस पदव्या त्रिपु तत्तरौ ॥ ३५॥ ।। २८ ।। (खेय ) चसन (सू.) इति यत्, दुर्गवष्टनस्वातिका । परिसन्यते परिसा, ह । (आ- धार ) क्षेत्रादिसेकाथै यस संचायतेम्भ । वृक्षसेकार्थे तले द्रवतोम्भस स्थान, पदाहु - आलवाल विदु- धारा धारण वो भ्मस , मुनिय- अपा धारणमाधारस्तदस चालमारकम् , आल्यते सन्यते- आल. पारम् । आवरते पहिनिगमादम्मोग्रावालम् । आ- उप्यतेम्भोतायाप ॥९॥ नदद पचादि, डीम् । सी सरिन् । हादोरल्यस्या , हदिनात्येक । धुनोति धुनी । आ- अपगच्छति, अप्सयन्धिना शे(गे) नारेन पगति वापगा। कुलपया निरिणी रोधोवका सरस्वती २ • गा गाते गति गा, मग गरराति या विष्णुपदार्थोथा विष्णुपदी, इम्भादीपुर (सू.) इत साधु । जना पता प्रण सत्तेति जादवी । भग रथावतारिता भागीरथी ॥ 39(कारि दो) करन्ददेशजा । यौन यममा यमुमा, यमाया (रेवा) प्रयगत । नम सोमवसन पुरुरवशावतारता (नर्मदा)। मेकरो। भये स्सा ॥४२॥ गोविवाहे हस्ताप्रदानतीयाग्नाता (फरत या)सित सेती ( वा- हिनी ), यन्माला- मन्तय्या बाहुदाजुनी । साहुभेदायते सीर्यते बाहुदा, यहुदेन कार्तवीर्यानेन प सारत्यागम । गुपूजितमान या तुदने गुद, एतदयुध्यमाना रिता सितत्या, हम में गा यमुने सरबत तिहि श्रुति । यसियापमया एतथा ना शतद । घर पिपातिकती विशद ॥ १३॥ (प ) मदोयम्, शोण वर्षगन्यो । दिरम्य महति (हिरण्यवर ) निमारमा पपी पुश्या, इसे अदम्बे शादी, सदा - युत्याधीन पुरिदादिया-(1) व्यवस्थिता । दापय पुनिये कुछ I हरमुस्यते ॥ सारणी य । धरादी-चि (.) दो शरावती । (बन्दमागा)मान्को निरभ्यो प्रयत, पदम गापामति (प.) UY, चन्देश मागतो- म्याना पभगेरे। रामगन्यायां सरस्वतीnxn कराय र देवस्येय कायरी। रिशेषा न्या ररपूसारयामास । orमा भिमसो मभेदी नाल । प्रगटलभनया मनमागों महामुरादि, (4) हाम्रा ॥ ३॥ सत्रभप (सू.)त्या, १५. (पू.) भन्यम्, दागिनापने त (1) सण गा। गुणभि(प )प्रयोजन - ·९] प्रथमं काण्डम्. ४५ देविकायां सरय्यां च भवे दायिकसारखी । सौगन्धिकं तु कहारं हलक रक्तसंध्यकम् ॥ ३६॥ स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च । इन्दीवरं च नीलस्मिन् सितं कुमुदकरवे ॥ ३७॥ शालूकमेषां कन्दः स्याद्वारिपर्णी तु कुम्भिका। जलनीली तु शवालं शेवलोथ कुमुदती ॥ ३८॥ कुमुदिन्या नलिन्यां तु वि बि-सिनी पद्मिनीमुखाः । वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्द महोत्पलम् ॥ ३९ ॥ सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् । पड़केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् ॥ ४०॥ वि-वि-सप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च । पुण्डरीकं सिताम्भोजमथ रक्तसरोरुहे ॥४१ ।। रक्तोत्पलं कोकनदं नाला नालमथास्त्रियाम् । मृणालं वि-वि-समजादिकदम्ब पण्डमस्त्रियाम् ॥ ४२ ॥ करहाट शिफा कन्द किजल्का केसरीस्त्रियाम् । संघर्तिका नवदलं बीजकोशो(पो)वराटक. ।। ४३ ।। इति वारिवर्गः ॥९॥ खोगन्धिकारयम् । के हादते कहार, शारद शुक्ल चैतत् । हति घूर्णते हलकम् । रकान् संधीनाति रक्तसध्यक, रक्त मध्येव वा, स्पोत्पल चतत् ॥३६॥ उताल्यते उत्पलति वा उत्पलम् । को वलते प्राणिति कुवलयम्, कुत्सितो बहिर्वलय पनवेष्टनमस्येति श्रीभोजः । दिशेपानस्याह । इन्दतीन्दीवर कुवलयदलनालेति सामान्यस्य विशेषवृत्ते । अस्मिन् सिते, को मोदते कुमुद, कः । के रौति करवो हप्तत्तस्येद पिय कैरवम् ॥ ३७॥ शालते शालूक, कन्दो मूलमेपामुत्पल'दीनाम् ।।( वारिपर्णी) धारि पिपति, फड्गा नाम शाफ, शरत्येके । कुम्भारल्यस्या कुम्भिका, कुम्भीको वारिपर्ण स्यादित्येके । नीलिराख्या जलश कोपि, शेते जले शेवल शेवाल च, शौडो- बलमलनवालन. ( उ० ), शेवतं शै- वालमिति तु द्रधिडा । कुमुदिन्या (लताया) कुमुदती, पुमुदनडवेतसेभ्योड्मतुर (सू०)॥३८॥ नडाः पन्त्यस्या नलिनी, पुष्करादिभ्योदेशे ( सू० ) इतीनि । मुखशब्दात्पुटविन्यजिन्यम्भजिन्याद्या । पद्यते लक्ष्मीरन पद्मम् । नला सन्यस्य नलिनम् । अरान् राजार्विन्दत्यरविन्दम्, अनुपसर्गाष्ट्रम्पवि- देति (सू.)श ॥ ३९ ॥ शतराहने बहूपलक्षणम् । मम्मोल त भूषयति कमलम्, केन मल्यते वा कमलम् । कुशे जले शेते कुशेशयम् । ताम अरो रसोस्य तागरसम्, ताम प्रकर्षा यस्तारतम्यवत्, ताम्यद्री रस्यते वा ॥ ॥ राज्य सत्यस्य राजीवम् । पुष्णाति पुष्करम् । नालीक च । पुणति मट- गल्यत्वात्पुण्डरीकम् ॥ १॥ कोकाश्यमाहा नदन्त्यस्मिन् , आहुल- रक्ताम्जे रककुमदे ये कोक- मद स्मृतम् । पद्मदिवृनस्य द्विलिंगार्यपाठ , (नाला ) णल कन्धे। मृझतेद्यते मृणालम् । विस्यते- उस्कृष्यते विसम् । सनोते. पण्ड , सत्वाभावोमाहुलकात् ॥ २॥ क रहयतीति, करहान् कूलोत्पान् पयादीनटति करहाट । शिनोति दारयति क्षमा शिफ । कन्यति कन्द पद्मादिमूल, कन्यतेन्विष्यते वा, क्न्दोन्नी । किंचिरजलनि जडीभवति किल्क । के सरति केरारम् । संवर्तयति वेष्टयति सवर्तिका, पद्मा- दोनो नवोदिन दल शरच्चन्द्रिकारयम् । वीजाना पद्माक्षाणा कोशो वीजकोश । वामटति वराटक , कर्णिकेत्यर्थ , यच्छावता- बीजाश सरोजस्य कपर्दे व वराटक ॥ १३॥ इति वारिवर्गः ।। - ·४६ [भूमिवर्गः सटीकामरकोशस्य उक्त स्वोमदिकालधीशब्दादि सनाट्यकम् । पातालभोगि नरक वारि चैया च सगतम् ॥१॥ द्वितीयं काण्डम् । वर्गा पृथ्वीपुरक्ष्माभवनीपधिमृगादिभि । मृग्रह्मक्षत्रविदशूद्र साइगोपागैरिहोदिता ॥१॥ भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वभरा स्थिरा। धरा धरित्री धरणी क्षोणी ज्या काश्यपी क्षिति ॥२॥ सर्वसहा वसुमती वसुधोरीं वसुधरा। गोत्रा कु पृथिवी पृथ्वी मावनिर्मेदिनी मही ॥३॥ मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका। उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादप क्षारमृत्तिका ॥४॥ ऊपवानूपरो डावप्यन्यलिइगौ स्थल स्थली। समानौ मरुधन्वानी द्वे खिलापहते समे॥५॥ अथाका वर्गान् संग्रहेणापसहरति । एषा स्वर्गादानो सगत प्रतक्त नुनसक्तिकयानुगत देवासुरमेघादिक चोक्तम् । शब्द दीति रसग धादिग्रहणम् ॥१॥ [ इत्यमरसिंहकृता नाम लड्गानुश सने । स्वरादिका प्रथम साड्ग एव समर्थित ॥] इत श्रीभक्षीरस्थाम्युत्प्रेसतेमरकोशोधारने स्वर्गादि का प्रथम सपूर्णम् । श्रीगणेशाय नम । अथ द्वितीयकाण्डे वर्गान् संगृह्णाति । अडगेदादिमिरूपाइौश्च खिलादिमि सह वर्तमाने पृभ्यादिभि सपादिता वर्गा इह वक्ष्यमाणे काण्ड वदितुमारब्धा उदिता , आदिकमणि क्त (सू०) अशसायाभूतवञ्च (सू.) इति क्त ॥१॥ भवत्यस्मात्सर्व भू, रेफान्त खव्यय, यथा भूभ वस्थ । रसा स यस्या रस्यते वा रसा । विश्व विमति विश्वभरा सज्ञायातृवृजाति (सू०) खच । क्षोतिभू( 5 )प क्षोणी! जिनाति जायते वा ज्या इज्येति मूर्धव्याख्या, यच्छाश्वत - ज्या मौका ज्या वमुधरा, ज्ये ते निघण्टु । कश्यपस्येय काश्यपी, भार्गरेण जित्वा ह्यस्मै दत्ता । क्षियन्त्येता क्षिति , क्षि निवामे ॥ २ ॥ वमु धन धत्ते वसुधा । उवीं विस्तीर्ण वात् । वसु धारयति वमुरा । गोता शैला सन्यस्या गोत्रा, गास्त्रायते वा । कायति कूयते वा कु । प्रयते पृथनावतारिता वा पृथि- थी, प्रथ विवन्सप्रसारण च ( उ०) पृथ्वीति, पोतोगुणवचनाद् (सू.) डम् । क्षमते भार ६मा । अवति प्रजा अव्यते वा नृौरवनि । दैत्यमदायागान्मेदिनी । महति मही । भूतधान रनगर्भा विपुला सगराम्बराच, रत्नवत ति भागुरि । क्षमा, इला च नानार्थे ॥ ३ ॥ मृयते मृत् । ( मृत्तिका ) मृद. स्तिकन् (सू.) स्वार्थे । ( मृत्सा, इ.) स्वार्थे सस्नै प्रशसायाम् (मू ।। कृष्णभूप कृष्णमृत्तिको दग्भूम उमृदि । पाण्डुभूम पाण्डमृध, कृष्णोदक्पाण्डु पख्यापूर्वायाभूभेरच् (वा.)। उर्वत शुभमुई- मिति वा (उर्वरा)। (ऊप ) ऊष रुजायाम् ॥ ४॥ ऊपर ) असुपीतिर (सू.) स्थलति (स्थलम्)। स्थल्यकृत्रिमा चेत्, जानपदकुण्डगोणस्थलेति (सू.) डोप, कृतिमा तु स्थला। नियते तृषार्ता अस्मि मह । दर्षात धन्वति वा धाखिल शूय लाति खिलम् । न प्रहन्यते हलादिमि. महामकृष्ट क्षेत्रादि ॥५॥ गम्यते जगत् , क्रमानेसृष बृहादेति (उ०) साधु , शनन्तरवाट दुप् । बेशन्यस्मिन् विष्टपति वा विटपम्, एपस्तए प्रतिपाते । अय जम्बुद्वीपनवमाशो भरतस्य क्षत्रियस्यैद ·१] द्वितीयं काण्डम्. त्रिप्यथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् । लोकायं भारतं वर्ष शराबत्यास्तु योवधेः ॥६॥ देशः पारदक्षिणः प्राच्य उदीच्या पश्चिमोत्सर। प्रत्यन्ती म्हच्छदेशः स्यान्मध्यदेशस्तु मध्यमः॥७॥ आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मभ्यं विन्यहिमागयोः । नीदृज्जनपदी देशविपयौ तूपयर्सनम् ॥ ८ ॥ त्रिप्वागोधातडपाये नट्टामवल इत्यपि । कुठद्वान्कुमुदभायें वेतस्यान्वहुवेतसे ॥१॥ शाहल शादहरिते सजम्बाले तु पहिलः। जलप्रायमनूपं स्यात्युसि कच्छस्सथाविधः ॥ १० ॥ खी शर्करा शर्फरिलः शार्कर शर्करावति। दश एवादिमावेवमुन्याः सिकतावति ॥११॥ देशो नद्यम्बुवृष्टयम्पुसंपनीहिपालितः । स्यादीमातृको देवमातृकश यथाक्रमम् ॥ १२॥ भारत नाम (वर्ष ) भूम्यैकदेशः, सुष्यवे सिच्यते वर्षम्, तथा च-हिमवान्हेमकूरथ निषधो मेरुरन्तरे । नीलः श्वेतब रागीवान् गन्धमादनमष्टममिति सीमाविच्छिनान्यन्यानीलानादीन्यष्टी वर्षाणि । शरा- वल्या नद्या मर्यादाया: प्राक्सइनरितो दक्षिणो देशः प्राच्यः ॥ ६ ॥ शरावत्या अवधैः पश्चिमैन सहन रित उत्तरो देशः ( उदीच्यः), यदाह-प्रागुदयो विमजते हसः क्षीरोदके यया। विदुषा शब्दसिध्यर्थं सा नः पातु शरावती (काशिका)। प्रतिगतोन्तमुकामधे सुनादिदेशः () प्रयन्तः । मध्यमः ) य- न्मनुः- हिमवद्विन्ध्ययोरन्तयाग्विनशनादपि । प्रत्यगेर श्यागाच मभ्यदेश. प्रकीर्तित ॥ ७॥ आर्या भावर्तन्तेस्मिन्नायावर्तः, यन्मनु:- आसमुद्रातु वै पूर्णदासमुद्रात्त पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरायर्यावर्त विबुधाः ।। नियतं वर्ततेस्मिन् नीवृत्, नहितिषीति (सू०) दीर्घः । जनाना पद जनपदः, पुस्त्वं लो. कात्, जर्नस्यिमानो राष्ट्राख्योयम् । दिश्यते देशः स्थानमात्रम् । विमिनोति विषयः । उपवर्ततेस्मि. श्रुपपर्तन, उपावर्तनमिति कात्यः । पर्वकानिहु ॥ ८ ॥ गोष्टतशब्दनात्याग्नाच्यलिगा । तदस्मि- प्रस्तातिदशेतनाम्नि (सू.), कुमुदनवतसेभ्योड्मतुर (सू०), नइशादाङ्गुलच् (सू० ) ॥९॥ शादेन शप्पेण नील', यच्छाश्वत - शप्पकर्दमयो शाद । शीयने स्मिन् शाद', शादोस्त्यस्मिशा- दुलो देशः, बलच्, यथा- न हि कोटरसस्थानी तरुभवति शादल , शाला दूवेति च नीलत्वो- पचारात् । पङ्कोस्यास्ति पङ्कितः, पिच्छादित्वादिलच् ( लोमादियामादीति ) । अनुगता आपोगान्पम्, ऊदनोर्देशे (सू० ) आकारस्य-उकार, ततो दीर्घ, अप्रत्ययश्च । कयन्त्यापो यस करछः, तथाविधोनूपप्रायः, कच्छमिति माला ॥ १०॥ दशेलपिलचीच (मु०), सिफताश:- राभ्याच (म.) इत्यण्मनुपी तु सार्वत्रिको । तदाह- मध्यान्मः ( स०) इत्यनादेग्त्युिपसख्यानाद (आदेश्वविवक्तव्यम् ) आदिमौ शराशरिली देशे नियमात् । शर्कराममाया मृत् । सिकतासिकातली देथे, सर्वन तु सैकत सिकताबाच ॥ ११ ॥ नद्यम्बुजातसस्यमवर्धितो नदीमातृक । वर्षजनीहिवर्वितत्र देशो देवमातृक., देवोभ्र मातास्येति ॥ १२ ॥ नपूजनात् ( सू० ) इति मुराइति समासान्ताभावः, राजन्वान्ताराज्ये (.) इति साधुः । देशोपियोपलक्षणम् , यमा- राजवाँलोक उच्यते । राजमानयुक्त देशे (राजवान )। गावस्तिष्टन्सन गोष्ट, एरविधानम्. (वा.), अम्माम्नय:- ·सटीकामरकोशस्य [पुरवर्ग: सुराशि देशे राजन्यान्यात्ततोन्यत्र राजवान् । गोष्ट गोस्थानक तत्तु गोधीन भूतपूर्वकम् ॥ १३ ॥ पर्यन्तभू परिसर सेतुराली स्त्रिया पुमान् । यामलूरश्च नापुश्च वल्मीक पुनपुंसकम् ॥१४॥ अयन वम मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृति.। सरणि पद्धति. पया वर्तन्येकपदीति च ॥१५॥ अतिपन्था सुपन्थाश्च सत्पथश्चार्चितेध्वनि। व्यध्यो दुरध्वो विपथ. कदध्या कापथः समा.॥ १६॥ अपन्थास्त्वपथ तुल्ये शृगाटकचतुप्पथे। प्रान्तर दूरशून्योध्या कान्तार वर्म दुर्गमम् ॥१७॥ गन्यूति स्त्री कोशयुग नल्या किष्फुचतु शतम् । घण्टापथ ससरण तत्पुरस्योपनिष्करम् ॥१८॥ इति भूमिवर्गः।१। पू स्त्री पुरीनगर्यो वा पत्तनं पुटभेदनम् । स्थानीय निगमोन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥१॥ भूमीत्यादिना (सू०) पचम् । यत्र गाव प्रागारान् (गौष्टान), गोष्ठात्सभूतपूर्वे (सू०) इति सञ् ॥१३॥ परित सरन्त्यस्मिरिसरो प्रामादे परि-छदभू । सन्वति बध्नन्ति त सनु पुलिङ्ग । आलय( ल्य) तेम्भोगालि बलिटा , सस्यार्थ जलाधारणोयम् । सक्रमस्तु तरणार्थो यन्माला- सक्रमो दुर्गसचर । वाम लूयते वामैर्वा वामलूर । न-अब त नाकु । वलन्ते प्राणिनोन वल्मीकम् ॥ १४ ॥ [ भयन्ते ] वर्तन्त मार्गन्ति- अतन्ति पद्यन्ते सरन्ति वानेनति वाक्यानि। पद्भ्यां हन्यते पद्धति , हिमकापिहतिषुच (सू.) इति पत् । पदमस्मिन्टश्य (सू०) इति यति पद्या, पद्यत्सतदर्थे (सू०)। एके पादा भस्यामेकपदी, कुम्भपद्यादौ (कुम्भपदीपुच ) साधु ॥ १५॥ ( अतिपन्या, इ० ) नपूजनात् (सू.) इत्सल स्वतिग्रहणाद् , 'पूर-धूगिते (सू०) सामासान्ता न भवति । सश्वासौ पन्थाश्च सत्पथ , समासान्तोऽन् । विरुद्धोध्या व्यव , उपसर्गदश्चन (२०) इत्यच् विरुद्ध पन्था विषध । कुस्मितोवा पन्थाश्च ( कदवा, इ.), को कत्तःपुरुषेचि (सू०), कापथ्यक्षयो (सू.)। विपथ कापथ च क्लाबमाहु, यद्वामनः- (पथ सख्याव्ययादे ) सस्याव्ययपूर्वक्स्य पथ (क्लीयता ) इति ।। १६ ।। ( अप था ) पथाविभापा (सू०) इत्यच् , अपथनपुसकम् (सू०)। शुगैरटन्ति- अस्मिञ्शूटगाटकम् । सस्थानक (सस्थान) चवर च । प्रगता अन्तरेस्मात्प्रान्तर दूरशूयो मर्ग । कस्याम्भसान्तमृच्छनि कान्तारम् । कान्तार- प्र-तरे एकार्थ भाहु ॥ १७ ॥ ( गन्यूति ) गोयूनौछन्दस्युपसख्यान (वा०), अध्वपरिमाणेव (वा.) इत्यवादश । (मल्व ) णल गन्ध ( बन्धे ), फिष्कुहस्तस्तंपा चतु शती नवमिति माला, कात्यस्तु नव [विंश ]हस्तशतमाह । घालक्षितानी हस्तिना पथा घणापथ , चाणक्योक्ताऽटदण्ड । सम्यक्सरन्त्यनेन ससरण, यदुर्ग - बुधै ससरण वर्म मजादीनामसकुलम् । पुरोपानष्कर चोक्तम्- 1 तत्ससरण पुर राजधानी तस्या उपनिष्कराख्यमुपनिष्कीयतेन सैन्यमिति ॥ १८॥ द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च सेटसी : दिवस्टथियो गधा तु [दिव पृथिव्या सज्ञेय ] मा स्थावणाकर ॥ इति भूमिवर्ग ।११ पक्षे तु पुर नगर च वाशब्दात्पत्तनसाइचर्य क्लवे । पूर्यते पू । नगा सन्यस्य नगर, नगपासु. पाण्डभ्योर (वा.) पतन्वस्मिन्यत्तनम् । पुटा भाण्डवासनानि भिद्य तेस्मिन् पुटमेदनम् । विम्त्य .

·२] द्वितीय काण्डम्. तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रय । आपणस्तु निपाद्यायां विपणि पण्यवीथिका ॥२॥ रथ्या प्रतोली विशिसा स्थाच्चयो वप्रमस्त्रियाम् । प्राकारो घरणः साल प्राचीन प्रान्ततो वृतिः ॥३॥ मित्तिः स्त्री कुख्यमेहक यदन्तय॑स्तकीकसम् । गृहं गेहादवसित वेश्म सद्म निकेतनम् ॥ ४॥ निशान्तप( वस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् । गृहा पुसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालया ॥५॥ वासः कुटी द्वयो शाला सभा संजवन स्विम् । चतु शालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोस्त्रियाम् ॥६॥ चैत्यमायतन तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा । आवशनं शिल्पिशाला प्रपा पानीयशालिका ॥७॥ - स्मिनियटशतमामामध्ये स्थानीयम् । नियत गच्छन्त्यस्मि निगमः, गोचरसचरेति (सू.) साधु । नानाधष्टान, दुर्गकोटी राजधानी च । मूलनगर राजधानी ततोन्यत्समुदायस्थान (शाखानगर), शाखेल्युपागोषरक्षणम् ॥ १॥ [ स्यात्माकेतमयोप्याया विदेहा मिथिला पुरी। महोदया कन्यकुब्ना कान्यकुन्न महोदयम् ॥ काशा वाराणस्य रन्नी दिदिशा चोनयिन्यपि । प्रारज्योतिष कामरूप द्वारका द्वारयत्यपि ॥ विशन्सस्मिन्कामुखा पेश । आपगन्ते स्मशारण , गोचरसचरेीि (पू.) साधु । निपादन्त्यस्या निपा, समायाममर्जानपदेति (सू०) क्यप् । विपश्यनेस्या विपणिणिग्वीथी । आयो यगिवस्थानन्यौ हरनन्यामाहु , मच्छाश्वत-जापण पण्यपीपी च दम विपणिसज्ञकम् ॥२॥ स्थ वहति रथ्या, तद्वतिरथयुगेति (सू०) यत् । प्रत ल्यते प्रनोली । विगतशिखा मुण्डितेव समन्ता. द्विशीयते जनसमर्दन वा विशिम्बा । विपण्यादीन्पश्चैकानाहु , यत्कौटिल्य - विशिखाया सावर्णिक- प्रचार । चीयत चय प्राकाराधार । उप्यतस्मिन्वन । प्रक्रियते प्राकार , सादकारयो कृमिमइति (वा० ) दीर्घः । पृणोति वरण । स्यति पर्यन्त करोति साल । मागर प्राचीन विभागाचेरदिलियाम् (सू.) इति ख:, प्रचारमित्येके । वियतेनया वृत्त । वागे वाटी- आवेष्टकोपि ॥ ३॥ भिद्यते भित्ति । कुख्या साधु कुन्य, पोदगदिवान् (म.) इत्वम् । तन्कुज्यमन्तन्यस्तास्थि, एडयत एडूकम् । गृहाति गृह, गहेक (०)। उदव मनोति स्मोमवसीयते वोदवसितम् । विदान्त्यस्मिन् वेश्म । सौदन्यस्मिन्मा सदनम् । निकै यतेरिमनिकेतनम् ॥ ४॥ निशाम्यन्त्यस्मिन् निशन्त, निशाया मनानेसके। समस्यायति सपातीभवति परयम् । भवन्यस्मिन् भवनम् । भग्यतेस्मिनगार, अगानक्षा- नियति वा । मन्यते सुप्यतेत्र मन्दिरम् । ( गृहा ) भूने बहुत्वे, गृहाणीत्यप्याहु । निचीयते निकश्य , पायसागाप्पनिकायति (गू.) साधु । निलायन्तेस्मिनिल्य । भलीयन्तेस्मिनालय , पुसिभज्ञायाघ (मू.)॥५॥ उष्यतेस्मिन्वास । कुख्यतेस्या कुरा । शा( श)रन्त्यस्या शाला, शालते वा। सह मान्यस्या समा। वसतिदासतेयी निवेशनमावसथ सस्यायोपि। सनि सजवन्त चास्मिन्सजवनम् । चना शाला समाहृताश्चतु शालम् । इद गृह मुनिसवन्धि पर्णशालाख्यम् । उटैश्या तृणपर्नेजायत रजम् ॥६॥ चिलाया इद चय देवकुल]महारक्षोयगा वृक्षायुपा श्रय । आयतन्तस्मिन्नायतनम् । मन्दन्तेव मन्दुरा। आविशन्याबेशन महादन्याकारणा कर्मस्थान, तेन शिल्पशालेति सभ्यः पाठ । अपियन्सस्या प्रपा, पनर्थविधानम्( पा० ) ॥l मट्यतेस्मिन्मठ , मठ नियासे । उशीरा ७ ·५० सटीकामरकोशस्य [पुरवर्गः मउभ्छाशदिनिलयो गजा तु मदिरागृहम् । गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् ॥ ८॥ वातायनं गवाक्षोथ मण्डपास्त्री जनाधयः । हादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजाम् ॥९॥ सौधोखी राजसदनमुपकार्योपकारिका । स्वस्तिकः सर्वतोभद्री नन्द्यावर्तादयोपि च ॥१०॥ विच्छदकमभेदा हि भयन्तीश्वरसद्मनाम् । त्रयगारं भूभुजामन्त पुरं स्यादवरोधनम् ॥ ११ ॥ मुद्धान्तशावरोधश्च स्यावहः क्षोममस्त्रियाम् । प्रघाणप्रघणालिन्दा यहिरिप्रकोमके ॥ १२॥ गृहावग्रहणी देहल्यगन चत्वराजिरे। अधस्तादारुणि शिला नासा दारूपरि स्थितम् ॥१३॥ प्रच्छनमन्तर स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकः। पलीकनीधे पटलपान्तेथ पटलं छदिः ॥१४॥ विद्यार्थिन छात्वा, छत्रण गुरुसेवा लक्ष्यते, उत्त्रादिभ्योण (सू.)। सत्त्रशाला प्रतिथयश्च । बौद्धानो तु विहारोस्त्री । गन्न स्टन्यस्यां क्षया गधा । वसाय वासमध्ये वा गृहम्, अपवरकं कोटम् । [कुष्टिमोनी निवद्धा चन्द्रमाला शिरोयहम् ] । न रिष्यते हि तरक्षवादरिटम् ॥ ८॥ गवानिवा- क्षीणि यनेति गवाक्ष, इन्द्राक्षयो समासेचेवाड (१) । इन्द्रशेशो मनङ्ग, [ मत लम्बपाश्रय स्पाय- प्रीवो मतवारणः ] | मण्डयने नानालोमंडप । हरति मनो हर्म्यम् । आदिशन्दाद्वासगृहादि। पास इत्येत, प्रसीदन्लस्मिन्त्रासाद, साद कारयो कृत्रिमइति (वा. ) दीर्घः ॥ ९॥ मुधाशुभ्रं सौधम् । उपक्रियत उपकरोति वा पटमण्डपादि राजसदनम् । स्वस्ति कायति स्वस्तिकः। नन्दी- आवर्तोत्र नन्द्यावर्तः।आदिशब्दानुचकवर्धमानाद्या ॥१०॥विस्छर्दम्प्रभेशरचनाविशेषाः, उरदिदातो, विशिष्टेच्छा- निर्मितो विछन्दक इस्यके । सीमामगार, अरुभ्यन्तेस्मिनरोधनम् ॥ ११॥ शुद्ध सुरक्षा अन्ता अन शुद्धान्तः । एते महिण्यामपि तात्स्भ्याद्वर्तन्ते । अन्यत्य[ ट्यने त वाोटालाः, अब अतिकमहिंस- योः, प्राकाराने रणगृहमिति कौटिल्यः। (क्षामः) धुवन्ति शब्दायन्ते योधः (अन), अतः क्षोमः माकारधारणाऱ्याभ्यन्तरः क्षोमाख्य इत्यके । प्रहण्यते प्रपणः प्रधाण., अगारैकदेशेप्रपनायामश्च (सू)। सल्यने भूभ्यतेलिन्दः । द्वारप्रकोष्ट द्वहिाराप्रवर्ति चतुष्फिकन्ते- उपालिन्दकाख्या ॥ १२ ॥ द्वारार्म गृह्यते यया, वोथ्याख्येत्येके, बुझ्नोदुम्बरमिति सभ्योर्थः । अपगृद्यते द्वारशाख नयावाहणी । दिह्यते देहली । अगलनाशनम् । चत्यते च वरम् । अजन्यनाजिरम् । सम्भादीनामाधारदारु शिलारय, स्तम्भो दार्वन्तरस्थापनार्थ यदासज्यते सा शिलेति 'गौड । स्तम्भ देरित्यर्थ, द्वारशसाधऊर्य- दारुणी शिलानासे इति माला, यदाह- नामा दारूपरि द्वारस्यायो दारु शिला खियाम् । ऊो. दुम्बरमुत्तरासङ्गोधउदुम्बर देहलोत्याचार्याः ॥ १३ ॥ (प्रच्छन ) खर्विकास्यम् । पाश्चंद्वारमेकमत- दिति कात्यः, यदाह-प्रच्छनमरि यत्पक्षद्वार तदुच्यते । छादनान्तो वलोकात्यः, दलते सदृणो- तीति, कुन्यावहिवाथी येन च्छद्यते । नियतमिन्द्ध नीयते वाम्भानेन नीध्रम् । पट लाति पटलम् । छाद्यतेनेने त छदः, इसन्त. फ्लीये, इस्मन्त्रविषुव (सू०) इति इस्वः ॥ १४ ॥ गोपायति गोपा- नसी । पटलाधारो वंशपरो वलभी वलभ्याडा वा, वल सवरणे । विशिष्ट दक्यते विटङ्कः, पक्षिवि. । - ·द्वितीयं काण्डम्. 1 गोपानसी तु घलभीछादने वक्रदारुणि। कपोतपालिकायां तु विटकं पुनपुंसकम् ॥१५॥ स्त्री द्वारं प्रतीहारः स्थावितर्दिस्तु वैदिका। तोरणोखी थहिर पुरद्वारं तु गोपुरम् ॥ १६ ॥ कूटं पूर्धारि यद्धस्तिनखस्तस्मिन्नथ त्रिपु। कवाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भोर्गलं न ना ॥ १७॥ आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस्त्वधिरोहणी । संमार्जनी शोधनी स्यात्संकरोवकरस्तया ।। १८॥ क्षित मुख निःसरणं संनिवेशो निकर्पणः । समौ संवसथग्रामौ वेस्मभूर्यास्तुरतियाम् ॥ १९ ।। मामान्त उपगल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे। घोप आभीरपली स्यात्पक्वणः शयरालयः ॥२०॥ इति पुरवर्गः । २ । महीधे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः। अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोचयाः॥१॥ धामाथै बहिनिर्गमित दारु, वक्रदावाधारः, पक्षिाड़ित हैं तो कोर्यते ॥१५॥ प्रतिद्रियन्ते प्रतिरुप्यन्तेनेन प्रतीहारः । नानार्थे यलजम् । दाहपरिष्कृता चतुरना विश्रान्तिभूः, विगत तर्दनं यत्रेति वितर्दिः । विद- न्यस्यां वेदी । मगलाथै तुरन्यत्र तोरण द्वाराने स्तम्मोपरि रचितं सिंहद्वाराख्यम् । मङ्गलनकतो रणे भवेद्वन्दनमालिका । गोप्यते गोपुरं प्रतोली ॥ १६ ॥ दुर्गद्वारावतरणार्थः क्रमनिम्नो इस्तिन- खामो मृकूटः- अपसोपानास्य: ( कूरम् ), हिरतटमन्तःसोपानयुक्तं सुद्धार्थमित्येक । के शिरः पाटयति प्रविशता कवाटो द्वारपा, जगदित्याद्वत्वम् ( ग० )। इयत्यररं, अररि च । विष्कम्भी यन्धनि- मित, विष्कम्नात्यवएनात्यवश्यम् । विष्कम्भीत्येके पेटुः । अरेणाकर्षणेन गलत्यगल दारुमयो लाहो चा दण्डः । न मा पुमान भवति । परिषश्च ॥ १७ ॥ आरयतेवरुनते वानेनारोहणम् । सहोपानमस्त्य- स्मिन् से'पानम् । निश्रयति भित्ति नियता श्रेणिः सोपानपक्तिर्वात्र निणिः । अधिरोहन्यवरोहन्ति च यया दारुम' या साविरोहणी । बहुलास्या रजोवारणी, मार्जन्या पूतं हि बहुलीकृतं धान्याद्याहुः । समूहनी पनिीति स्मर्ताः । वहुकरी वधनी च । ( क्षिप्ते ) धुल्यादाविति शंपः । अवकीर्यतेषकरः ॥ १८ ॥ गृहादेनि:स्त्रियते प्रविश्यते च येन तन्मुखं, यत्कौटिल्य:- मुखसमः संक्रमो मुखानुपादन निम्मरणविधिर्वा । समन्तानिविशन्तेन सनिवेश: पुरादेहिर्विहरणभः । निवृत्त कर्षणमा निकर्षणः । संवसन्त्यन्न सवसथः । ग्रस्यते भोगिभिर्म.मः । दर्ग प्रामधानं खेरक च । वसन्त्यस्मिन्बास्तुः, पसेस्तुन- गारेणिय (३०) ॥ १० ॥ अन्ते चितार्थ शल्यप्रक्षेपादुपशल्य, उपालने समीपपणे साधु वा। सीयते व यते सीमा, [मनः] (सू०) डायुमा यामन्यतरस्याम् (सू०) । सीम्न्यापाग्यटी (?) मालकोस्त्री प्रामान्तराटवी । घोषन्ति गानाच घोपः। अविभ्यत्यभित इश्यन्ति वा गा आमीरा गोपाः । पल्लयते पहिः- गृहालि , कुटीप्रामकयोः पहिरिति तु शाश्वतः । पच्यतेस्मिन् पक्वणः । शवान्त प्रमन्ति शवरा आरण्यचाण्डालाः ॥ २०॥ इति पुरवर्गः।२। महीं प रयति महीध:, मूलविभुजादितारका(कप्रकरणेमूनविभुनादिभ्यउपसंहशनम्)। हमशक्यो- हाथः । भियते धरः । पर्वाणि छत्यस पर्वतः, तपम याम् (वा.)। अद्यतेदिः । गा त्र यते गोत्रः । गीते गिरिः । शिलानामय रोलः, मत्वर्थेवाण (अणच ) ॥ ॥ भन्न लक्यिते वय न लो.

·५२ सटीकामरकोशस्य [शैलवर्गः लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ । अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्चतः ॥२॥ हिमवान् निपधो विन्ध्यो माल्यवान्पारिवात्रि()क। गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥३॥ पापाणप्रस्तरग्रायोपलाश्मानः शिला दृपत् । कूटोस्त्री शिखर शृङ्ग प्रपातस्त्यतटो भृगु ॥४॥ कटकोस्त्री नितम्बोद्रे.स्नु प्रस्थः सानुरस्त्रियो। उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहे निर्झरो शरः॥५॥ दरी तु फन्दरी वा स्त्री देवखातविल गुहा । गार गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः ॥ ६॥ खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाःप्रत्यन्तपर्वताः। उपत्यकानेरासना भूमिरुर्ध्वमधित्यका ॥७॥ क्यतेनकत्वालोकालोकः । चक्राकारेण बलते वाडते वा चस्पाइः, वाड आलव्ये, आवंटय द्वीपान स्थितो लासा । निकुत्पर्वते (सू०) इति साधु । अत्यत्यादीनस्यते वास्त । चरन्त्य र चरम. पचिमो मन्दराव्यः । उदयन्तेस्माद् प्रा उदय. ॥२॥ नियत सौदन्त्यस्मिन् निषध । वि इभ्यते विन्ध्यः, अध्यादिः (3.)। मास्याकारतास्यास्ति माल्यवान् । परियात्रामा मरः पारिपत्रिक. सारोह व त् । गन्न माश्यति गन्धमादनम् , [प्रयोगे च पुलिड्गता दृश्यते, मुगन्धिन-धमादन इति कालिदासः ] । आदिशब्दान्म- लयमन्दरायाः । हिमाचलोदिराज म्यान्मलयश्चन्दनाचलः ॥ ३ ॥ पिनटि, प्रस्तृणाति, मिरति, उपलाति, भरनाति, शिनोनि, हणातीति वाक्यानि । कूर( य )ति कूट, कूस्यते वादावाभ्याम्, कूर दाहे । शितास्यालि शिसर, शिखायाहम्बचे तर. (वा.)। शृणाति गृहगम् । प्रतित्यस्मारपात. । तर न्योनरः । प्रातस्तु तगे भृगुरिति पाटे प्रारयते यतस्तटास भृगु । विमति भृज्ज्यते वा भृगु ॥7॥ करस्यावृणोति कटको मध्यभागो मेसलारयः । स्नोत्यम्मः स्नु । प्रतिष्टनेदिमन्यमभूभागलामस्थ , पार्थे कविधानम् (का०) सनोति ददाति मुन सानु । द्वितन्यायो यन्त्री। उनत्यम्भमा-उप । प्रसवत. स्मानप्रसाणम् । निधायने निरमाताम्यु[-नि] सौर्यत निझरझरावित्येका५॥ दयने दरी, पचादिल्लादच् (नदाहोति ) । कुत्सित दीयते क दृशाति या कन्दरा, पक्षे सामान कन्दरोपि । समे इत्ययं , देवघातमाला (पिल) बिल भेदने । गृहति गुहा । अगे हरति गामते या गहरम् । अतक- किलविषये गुरा गहर व येके पूर्वग सह मरनन्ति, यत्काrय-देशसाने बिरे गुहा, शाश्वतोप्याइ- गहर रिलदम्भयो । गाडा शेला व स्यूलवाद् गीला, ( च्युना ) भूधमादना गलिता ॥६॥ [दन्तकाम्नु पहिस्तियप्रदेशानिना नो]। रायन्ते कोहादयोस्या. मनिः सानेश्च । भकीयन्ते भातशेस्मिार गापि, साश्वत - भारागार विगंप मनोगमा गुरागृटे। मुख्यर्शतान्ते पर- पता पादा पाप यशरा भभूमिरियर, उपाधि-या या मारहयोः (ग.), नयागयो। (पू.) त्वत्र त्यान.-(लस्नयनिषेध ) उपगंत्र्यानादिवाभाव 11 घसे धातु । आदिशन्दा- बिलादिः, याः- मुरण्यासागि हरिलाल मन.निला ॥ गरिरागनकालीगलोहगीसा. सदिर- गुम गामित्याशा पाावी गिरिराभवाः ॥ पियेग धातुधानुगदेनेय प्रशिद,गरिक हेमे- ·३ ] ५३ द्वितीय काण्टम्. धातुमनःशिलाद्यद्रेगरिकं तु विशेषतः। निकुनकुनी वा क्लीवे लतादिपिहितोदरे ॥८॥ इति शैलवर्गः । ३। अदव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् । महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः॥१॥ आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् । अमात्यगणिकागेहोपवने वृक्षवाटिका ॥२॥ पुमानाकीड उद्यानं राक्षः साधारणं वनम् । स्यांदतदेय प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥३॥ यीथ्यालिरावलिः पक्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः। यन्या वनसमूहे स्याङ्कुरोभिनवोदिदि ॥ ४॥ वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः। अनोकहः कुटः सालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः॥५॥ वानस्पत्यः फलैः पुप्पात्तरपुप्पावनस्पतिः । ओषधिः फलपाकान्ता स्यादबन्ध्यः फलेमाहिः॥६॥ - । त्येके, गिरो भवमिति गिरिणाविग्रहोमिरिकादण् । स्थान इति शेषः । कुञ्जिरावरणार्थों लोकात् । व्यधि- करणे सप्तम्यौ ॥ ८॥ इति शैलवर्ग: । ३ । अटन्त्यस्यामटवी । इति भ्राम्यन्यत्रारण्यम् । वेपन्ते भयेनात विपिन, वेपितुह्योहस्वश्च ( उ०) इतीनन् । गाह्यते गहनम् । कन्यते गम्यतेस्मिन्काननम् । वन्यते सेव्यते वन वृक्षवहुल स्थानम् । पूरैः महानयोक्यमाहुः । सत्त्रं नानार्थे । हिमारण्ययोर्महत्वेटीषानुको ( वा. ) । कुटाद् गृहानिकान्ता निस्कुटाः ।। १ ॥ आरमन्त्यस्मिन्नारामः । करणेन निवृत्तः कृत्रिमो वृक्षामूहः । समीप वनस्योपवनम् , तुल्यत्वेन नेकथ्यात् । अमात्यगणियोरुपलक्षणार्थत्वात्सार्यावाहादीनामपि ॥२॥ आकोदन्त्यसिसमा- कीडः । उद्यान्त्यस्मिनुबानम् । साधारणं राज्ञीमिः सह । प्रमदार्थ वनं प्रमदाना वा प्रमदवनम् , पापोः संझाछन्दसोड़हुल (सू. ) इति हस्वः । अन्तःपुर तत्स्या देयः ॥ ३ ॥ वियन्त्यनया वीथिः । आला. त्यालिः । आवलत्यावलिः । पञ्च्यते पतिः । श्रीयते श्रेणिः । सान्तरा पतिनिरन्तरा लेखा, यदाह मूले- लेखास्तु राजय इति । लिख्यने लेसा. 1 राजन्ते राजय.,पक्रयपतिमाधारणाः । (चन्या) पाशादिभ्याय (सू०)। अक्यतेकरः, अकि लक्षगे । उद्भियत उद्भित् । प्ररोहोपि ॥ ४ ॥ घृश्चयते छिद्यते वृक्षः, वृक्षति वृणोति वा । शारती, ब्रोह्यादौ (ब्राह्यादिभ्यश्च ) पालैः पिबति पादप., एवमद्मिपः [ चरणपश्च प्रसिद्धः ] 1 [ तरन्त्यनेनातप तरुः । अनसः शकटस्या गति हन्ति- अनो- कहो निर्वचनात् ] । किदेशोस्यास्ति द्रुमः, शुद्रुभ्यामः (सू०) । दुशब्दोपि, अवयवेषु हि प्रताः शब्दाः समुदायेष्वपि वर्नन्त इति । न गच्छत्यगमः । अगनगौ नानार्थे । कुजोऽगच्छोपि ॥ ५॥ वन. स्यपतिनस्पतिः, पारस्करादित्वात् (सू०) सुट्, भवेथे दित्यदित्येति (सू.) ण्यः । पुष्पेभ्यो जातेः फलहेतुभिः ( वानस्सत्य ) । पुष्प विना तैः फले. (वनस्पति.)। ओप में धयत्योपधिः, फलपाक एवान्तो यस्याः । फलानि गृह्मातीति, फलेपहिरात्मभरिथ (सू.) इति साधुः ॥ ६ ॥ बध्नाति फलं बन्ध्यः । अवके शून्ये- ईशवकेशी । फलं वहस्यातीति, फलबहाभ्यामिनच् (वा.)। प्रफलति स्म प्रफु. ल्ता, निकला विशरणे, के- उत्तरस्यातः (सू०) इत्युत्वम् ( तिचेत्युत्वम् ) 1 अनुपसर्गाकुक्षीयति - ·सटीकामरकोशस्य [यनौषधिवर्ग: धन्ध्योफलोवकेशी च फलवान्फालिनः फली। प्रफुल्तोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशधिकचस्फुटाः॥७॥ फुलचैते विकसिते स्युरवन्ध्यादयस्त्रिषु । स्थाणुर्वा ना घुयः शङ्कुई स्वशाखाशिफः क्षुपः॥८॥ अमकाण्डे स्तम्बगुल्मौ बल्ली तु व्रततिर्लता। लता प्रतानिनी वीरुद् गुल्मिन्युलप इत्यपि ॥९॥ नगाधारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः। अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाकावधिस्तरोः ॥१०॥ समे शाखालते स्कन्धशाखाशाले शिफाजटे। शाखाशिफायरोहः स्यान्मूलाचायं गता लता ॥११॥ शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोद्धिनामकः । सारो मज्जा नरि त्वक्त्री पल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥१२॥ - उलप, . (सू०) फुलः साधु । उत्फुलसंफुल्लयोरुपसख्यानम् (वा० ), प्रफुलेति पाठे फुल विकसने, अन् । वि. गत आकोगः संकोचोस्य व्याकोशः । विशेपेण कचति विकच । स्फुरति स्फुरः ॥७॥(त्रिषु ) वा- च्यालगत्यात् । ( स्थाणुः, इ.) तियति ध्रुवति शकलेस्मात् । ह्रस्व': शाखा. शिफामूलानि चास्य, शुप्यते क्षुप. सूक्मलतादिप्रतानः ॥ ८ ॥ प्रकाण्डो गण्दस्तहिते, उदिवशेषः स्तम्बस्तृमसंघातो या, तिष्टतीति स्था, स्थ स्ते म्यजयको ( उ०)। गुडति गुल्मः । नानार्थे विटपः । बलते वेष्टते वल्ली गुडू च्यादिधिव्यादिश्च । मशाखापि (लता), यच्छाश्वतः- लता व्रततिराख्याता लता शाखा च शाखिनाम् । प्रकृष्टा ततिरस्याः प्रततिक्तता च, जपादित्वाद्वत्वं (ग) 1 लाति (लतति ) लता। लतानां प्रतानोस्यस्याः प्रतानिनी या लता विरुत् , यत्कात्यः- वीरुत्स्वपर्णजटिला प्रतानशतगामिनी । विरोहति चते ] वीरत् , वीरुदिति निपातनादुपसर्गस्य दीर्घः, नाहिस्तीति (सू०) दीर्घः, न्यया. दिवाइतम् (सू.)। विरुणद्धि वा, ( वीरुत् ), अन्येषामपिदृश्यते ( सू० ) इति दीघः । उलयते उल: सौयो दीप्त्यर्थः आवरणार्थो था, उलप्यते वा ( उलपः) ॥ ९॥ आरुह्यते आरोह औम- स्यम् । उच्छूयणमुरट्राय , उदिवतियोतीति (सू०) अनित्यो घन्, यलक्ष्य- पतनान्ताः समुच्छ्र- याः । उत्सेध उन्नतिः, यच्छाश्वतः- उत्सेधो वपुरुनाति । प्रकाम्यते प्रकाण्डो वृक्षजया । स्क- न्यत आरुह्यते स्कन्धः ॥ १०॥ (शाखा ) शास व्याप्ती, सत्येना था । शिखा । समे इत्येव । शालति शाला शायते का, यच्छाश्वतः- शाला तरुरसन्यशासा शाला भवनानियते । गिनीति शेते वा शिफा ! जनि जटनं वा जटा पृक्षादिमूलं, जट संघाते, मिदाद्यड् (पिद्भिदादिभ्योड् )। एवं शिफालतयोः पर्यायानुक्त्वा स्वरूपमाह । अघो रोहन्ति शाख ( याः )शिफाः, शिफारूपा शाखाव- रोहोश्व यादेरित्युपाध्यायः । वु नादूध गता लता(लि), यदाह मुले-मुलाचाग्रं गता लनेति ॥११॥ वृक्षादेमधीपाख्य । शिसरं नु वा ना पक्षे पुमान् , रूपात्सले क्लो। (मूल) मूल रोहणे । वुध्यतेनेर युध्नो वृक्षादः पादपर्यायः । सरति सार , सस्थिरे (सू०) इति पत् । मऊमति मज्जा, [नरि पुंसि] । खच संवरणे । क्ल्यते छाद्यतेनेन वल्क, बल संपरणे । वल्क लाति कफन, श्यामलवत् ।। १२ । का- श्यते काष्ठम् । दीयते दाह । विरोपमाह- इन्धनं विति । इन्द्धनेनामिरिन्धनमिमं च, इपियुवान्धीति उ.) म । आयमेध एघेरमुनि दाह्यदार्थ, अपर एधः- अयोदधौद्मति (मू. ) इन्धेमि साधुः । हमा समिपतनया समित् । निकुपते नियते का निष्पह, निष्कुट इत्येके । कुति कोटरो - ·४] द्वितीयं काण्डम्. ५५ काष्टं दार्विन्धनं वेध इध्ममेधः समित्त्रियाम् । निष्कुहः कोटरं वा ना वल्लरिर्मनरी स्त्रियौ ॥१३॥ पत्नं पलाशं छदनं दलं पर्ण छदः पुमान् । पल्लवोस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोखियाम् ॥ १४ ॥ वृक्षादीनां फलं सत्यं वृन्तं प्रसववन्धनम् । आमे फले शलादुः स्याच्छुप्के वानमुमे त्रिपु । १५ ॥ क्षारको जालक क्लीवें कलिका कोरकः पुमान् । स्याद्गुच्छ(त्स )कस्तु स्तवकः कुइमलो मुकुलोनियाम् ॥ १६ ॥ स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसून फुसुमं स(सु)मम् । मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः॥१७॥ द्विहीनं प्रसवे सर्व हरीतक्यादयः स्त्रियाम् । आश्वत्थवैणवप्लानयोधैगुदं फले ॥ १८ ॥ - वृक्षगतः, ना पुमान् , ख्यात्पक्षे लीये। कलने वारिः । मन्यते मतरी चूनादेनबोद्भिन् ॥१३॥ पतति पत्नम् । अपलक्ष्यते शालते पलाशम् । छाद्यतेनेन छदन छदव छाद्वयुपसर्गत्य (मू० ) इनि हस्वः । दलात दलम् । पिपति पर्णम् । मादिः पत्नशिरा । पल ते पल्लवः। किंचिन्सरति किमलयम् , विकसति लीयमानं पा। नवपत्नं प्रवालाख्यम् । शाखादेविस्तृतिर्वितारः, अयनवावशब्दे (सू.) इति घन् । विटान्पाति विटपः, यत्कात्यः- स्कन्धादू तरो शाखा कटो विटपो मतः, विटन्त्याक्रो- शन्त्यस्माद्वा ॥ १४ ॥ वृक्षादीनामिति पूर्वगापि सपघ्नन्ति । वृणोति वृन्तम् । प्रसवः पुष्पादिः, यत्कात्यः- बन्धनं पुष्यफलयोनिमाहुः। शलति शलाटुः । फल इत्येव, (धानं ) पैमोवे शोषणे, ओदिनश्च (सू.) इति निष्टा नत्वम् । शलाटुवाने अनिधेयलिङ्गे ॥ १५॥ क्षरति प्रसूगते क्षारकः । जालमिव जाल के नवकलिकायन्दम् । सूक्ष्मा कलिः कलिका, कल्यने शन्यते कलिका । कुर्यते (शब्द्यते) कोरकः । पुष्पसघाती रम्यत्वाद् गूयते गुच्छः, गुट् शब्द । स्तूयते स्तवकः । गुलुगपि । ईषद्विक सता कलिका, कुटति कुमल । [मुच्चति कतिकात्व भुक्ल:]। दुर्गाचास्त्ववान्तरभेद न मन्यन्ते- मुलाख्या तु कलिका कुड्मल जालकं तथा ॥ १६ ॥ मुटु मन्यते सुमनमः, रूराहुलम् । पुण्यति पुष्पम् । मसूयते प्रसूनम् । दुस्पति कुमुमम् । मध्याख्यः, मटक्यते मण्ज्यतेनेन पुष्पं मकरन्दः । परागच्छति परागः पुष्पधूलिः ॥ १७ ॥ वक्ष्यमाणं वदर्यश्वत्यादि वृक्षलतापधिजातीय स्त्रीपुंस. दिलिङ्गमपि प्रसूयमाने पुणे फले मूले च वर्तमान द्वाभ्यां हो। नपुरालिट्ग शेयमियर्थ । अवयवेचप्राण्योषधि- धूक्षेभ्यः (सू.) इति विस्तारावयवोरुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुप्रकरणे पुष्पमूलेषुबहुल (दा०) इति छ । चिद् अनुदात्तादेव (सू०) इसनो लुम् । कदम्मस्य विसर कटव पुष्पमशोक करवीर, बदाः फलं बदर कोल नालिकरमानं फलमामलममिति वृक्षलक्षणस्य मयःः फलेला ( सू.)। सूरगस्यावयवः सूरणः कन्दः लुपियुक्तिवद्ध्यतिवचने (सू०) इति स्त्रीपुंसौ प्राप्त।। हरीतक्या: फल हरीतकी, अवयवच प्राण्योपीति (सू०) अण.- अनुदात्तादेव (सू०) इत्सनश्च हरीतक्यादिभ्यश्च (सू०) इति लम् , युक्तिवद्व्यक्तिवचने ( सू०) इत्यन च हरीतक्यादिषु व्यकिरिति युक्तिवद्भावान्न त्वम् । आदिशब्दा. कोशातकोद्राक्षावादिः । अयत्यादेः प्रक्षादिभ्योऽन् (सू.) इति पुनधिः फले लुनास्ति । वेणोः चिल्वादिभ्योऽण् (पू.)। नयग्रोधमिति, न्यग्रोधस्यचकेवलस्य (सू०) इत्यजामम ॥ १८ ॥ बृहला: फलं पाहतम् । फलति फल, फल निष्पत्तौ । गम्बावा (सू.) इत्यणि जाम्भवम् , पधे ओर (सू०) तस्य लुकि फलं जम्बु (फलेला , लच (सू०) इति जम्बू-लुपि युधिव्यक्तिवचनसान (सू) - - ·सटीकामरकोशस्य [वनीपधिपः बार्हतं च फले जम्ब्या जम्बू स्त्री जम्बु जाम्बवम् । पुप्पे जातिप्रभृतय स्वलिड्गा व्रीय फले ॥ १९ ॥ विदार्यावास्तु मूलेपि पुष्पे क्लीवेपि पाटला। बोधिद्रुमश्चलदल पिप्पल कुञ्जराशनः ॥ २० ॥ अश्वत्थोथ कपित्थे स्युर्दधित्थग्राहिमन्मथा । तस्मिन्दधिफल पुष्पफलदन्ताठावपि ॥ २१ ॥ उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञागो ऐमदुग्धकः । कोविदारे चमरिक कुद्दालो युगपत्रक ॥२२॥ स्त्रीत्वम् । पुपविकाशे जातर्लताया पुष्प जातिमलती शेकालिका यूथिका, चम्पक बकुल शिरीष, अनुद तदेव ( सू०) इत्यने णश्च पुष्पमुलेपुबहुल (वा.) इत्येभ्य पुष्प एव लुप् । नीहीणा फल एव, तदाह-बीय फले सलिगा इत्येव, ति नहि , बी श्री भरणे । यवाना पल यथा । मापा मुद्रास्तिला, ब्रीदिमुद्गा-या विचादिभ्योऽण् (सू.), अयत्र अवयवेचप्राण्योषात्यग् (सू.), तस्य फलपाकशुषां (वा.) इति लुप् , युक्तिदद्भाव , स्वलिगा इत्येर ॥१९॥ (विदार्याद्यास्तु मूले) स्वलि गाइयेव । विदार्य भुज्यते (विदारी), विदायी मूल विदारी, मूल प्रतिष्टायाम् । (पारला) अनुद तादेश्व (सू०) इत्यन्, पुष्पमूले बहुल (वा.) इते ला, ल प युक्तिवावम् ) आद्यशब्दागम्भारीवृहत्यमत्याद्या । पाटलाया पुष्प पारल अना वहुलकवागभाव , यच्छाश्वत - पाल कुसुमे वर्णेयाशुव्रीहिश्च पाटल । अपिशब्दापाटला, दिलवाद्यणा पालीत्यी । पुष्प इति किं पारलो नाम बीहि । बोधिमो बोधिसत्वाख्य सर्वे पकारित्वात् । तनुवन्तन्वाद गुरुपर्ण पास्वल्पपि वाते चलदल । पिप्पलानि देश्या पत्नाणि, तानि सन्यस्य, अर्शआदित्वादच् (सू०) अपलन इति नैराक्ता । एवमाया प्राकृता अपीति धन्वन्तरि ,यदाइ • प्रायो जना सन्ति वनेचगद्या गोपादय प्राकृतनामतज्ञा प्रयोजनार्या वचनप्रवृत्तिर्यतस्तत प्राकृत इत्य. दोष ॥ किं च- रसवीर्यविपाक यो मुलारपुष्पात्फलाद्दलात् । आकाराद्देशकालादेवनौषध्यर्थमुनयेत् ॥२०॥ अश्वेषु तिष्ठत्यश्वत्थे श्वाश्रय पृपोदरा दत्वात् (सू०) सस्य तत्वम् । आह धन्वन्तरि - पिप्पली के- शवावासश्चलपत्र पवित्रक । महान्य श्यामलोश्व यो बोधिसत्तो गजाशन || केशवावासमगल्यादयो- पाल्पप्रयोगत्वानोका । एवमुत्तरत्र । कपिपु तिति परित्य कपिप्रियत्वात् । दनि तिष्ठति दवित्यो दरिफ्लयात् । प्राही विष्टम्भकारिवात् । मन्मयो मदनात्य पर्यायेणोक्त । दन्तेषु शठोम्लन्चात् । आह च- कपिथौथ दधिरथस्तु म'ही फलसुगन्धक । अक्षस्यदा दधिफलचिरपाकी कपिनिय ।। द्वयर्थे पुष्पफल कूष्माण्ड कपित्यश्व, तया दन्नसठो जम्भार कपित्थश्च । व्यर्थे मदन पिण्डोतक क पत्थो धत्तूरकश्च ॥ २१ ॥ उघिताम्बर उदुम्बर , उत्व लक्ष्यात् । मशक्गर्भाणि फलान्यस्य जन्तुफल , कृमि- फल पर्यायेगोक । आह च-क्षरवृक्षे हेमदुग्ध उदुम्बरसदाफलौ । अपुष्पफ्लसम्बद्धो यज्ञागी श्वेत- वत्कल ॥ आहेन्दु - उदुम्वरस्तु यज्ञाग सुचा श्वेतवल्लल । हेमदुग्ध कृमिफल क्षीरवृक्ष स काञ्चन ॥ कोभमेर्विदारणाकोविदार , अत एव कुटाल । चमरोस्यास्ति चमरिक । आह च-कोवि. दारय कुद्दाल फुदार कुण्डली कुली । ताम्रपुष्पश्चमरिको महायमलपात्रक ॥ युगपत्नक इति यमल- पत्नपर्यायेणोक्त ॥ २२ ॥ शरदि पुष्यति शारद , शारदीत्यके । आह च- सप्तपर्ण शकिपर्णस्त्रिपर्णस्तु मुपर्णक । सप्तच्छदो गुल्फाष्पस्तथा शाल्मालपर्णक ॥ आहुश्च-सप्तपर्णो वृहत्वा सप्ताह्वो गुच्छपुष्पक । सप्तच्छद सतपत्यो युग्मपत्नो बहुच्छद ॥ आसमन्तालुना वधोत्रारम्बध , आरमन जयन्त्यारजो मलास्तपा वधोनेति वा । राजा चासौ वृक्षच, रोगगज वृथात वा राजवृक्ष । शमी शिाम्बमकति श- ·४] द्वितीय काण्दम् ५७ सप्तपणे विशालत्वक शारदो विषमच्छदः। आरग्वधे राजवृक्षशम्याकचतुरङ्गुलाः ॥२३॥ आरेवतव्याधिघातकृतमाल सुवर्णकाः। स्युर्जम्बीरे दन्ताठजन्मजम्भीरजम्मलाः ॥२४॥ वरणे वरुणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः । पुन्नागे पुरुषस्तुगः केसरी देववल्लभः ॥ २५ ॥ पारिभद्र निम्यतर्मन्दारः पारिजातकः । तिनिशे स्यन्दनो नेमी रयद्गुरतिमुक्तकः ॥ २६ ॥ वजुलचित्रकृचाथ द्वौ पीतनकपीतनौ। आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुहमी ॥२७॥ वानप्रस्थमधुष्ठीली जलजन मधलकः । पीली गुडफलः स्रंसी तस्मिस्तु गिरिसंभवे ।। २८ ॥ म्याकः । चतुरङ्गुलपर्वा ॥२३॥ रेवती रोगदेवता, अरेवत्मा भव आरेवतः, आरेवते जरोनेन वा, रेत प्लवगतौ । कृता मालास्य कृतमाला, उत्तम्भित इन मकर्णिकत्वात् । आह च- कर्णिकारी राजवृक्षः प्रमहः कृतमालकः । थारोग्यचिम्नी शम्मायो न्याधिधातोपानकः ॥ आरग्वधो दीर्घफलो व्यापातश्च- तुरङ्गुलः । आरेवतस्तथा की कींवान् स च रेवतः॥ जम्मम में हनार्थस्यैतानि रूपाणि । दन्तशठो- म्लल्यात् । आह च- जम्भीरो नम्भलो जम्गः प्रोको दन्तराठस्तथा । गम्भीरो वक्तशोधी( पी) च रोचनो दन्तहर्षणः ॥ २ ॥ वृगोति वरुणो वरणच पर्णिकवक्षत्वात् । अत एव पर्यन्ते रक्षा हेतु- वात्सेनुः । तिस्तरसः शाकच, याकमधे पाठात् । कुमारको नियतरुणः । आरब-वरुणः घेतपुष्पव तिक्तशाकः कुमारकः । तदमः साधुवृक्षस्तमालो मारुतापहः ॥ पूजितः पुमान् पुजा इस भाभा- न्यात् । प्रद्यम्ताः केसरा यस्य केसरः । माहेन्दुः- तुङ्गः पुष्कसंज्ञ. स्यारनामा रक्तसरः । पुनागः पुरुषाढव शेषाचित्पमकेसरः ।। २५ ॥ पारि पारं प्राह भद्रमस्य पारिभद्रः । नियमनानिम्ब: । आह च- निम्बो नियम नो नेता पिचुमन्दः मृतिक्तकः। लिम्बोष सर्वतोभद्रः प्रभवः पारिभदकः । वर्षे पार- भद्रः कोलि: पारिजातो देवदारय । भतिकान्तो निशासिनिशः,चिरकालित्वात् । स्यन्दनः स्पन्दने पद्धः, रयोपयोगित्वात् । रथचक्रान्ते नयति नेमिः । अतिमुचो विस्तीर्ण वात् ॥ २६ ॥ वन्यते प्रयते वञ्जलः । चिनलघुत्तेपि दार्यदैाम्यागाधर्यकारी । आहुश्-तिनिशचित्रनमिः स्यन्दनो स्यसाधकः । तथा- रण्यो स्थगुश्वाप्यतिमुक्ता इत्यपि ॥ न्यथै वजुलो चेतसः स्यन्दनोशोकच । पीतीक्रियतेनेन पीतनः। कपीतनोति कपीतनः फपिप्रियवाद । भानमतसाम्रातकः कपिचूतत्वात् । आह व- आमातकः पति- ननाः कपिच्तोम्ब्लवातकः । शृगी कपिरदाव्यय (2) नहा कोर: कपिप्रियः ॥ व्यर्थे कपीतन भाम्रातका पक्ष:शिरीषश्च । कीतनशब्दस्य पीतनोपभ्रश इत्यैके। गुहवन्मधुराणि पुष्पाण्यस्य गुडपुष्पा । मधुव- धानो मो मधुदुमः ॥ २७ ॥ चनप्रस्ने भको वानप्रस्थ: स्पलजवात् ।मधु टीवति मधुष्ठाला, मधु मा- धुर्यमष्टीले गर्भस्य मवट लो वा । यदाह- मधूको मधुवृक्षश्च मबाटोलो मधुनत्रः । गुडपुष्पा रोनपुप्पो वानप्रस्थोथ माधवः ।। अन्न मधूके, यदाह- मधूकोन्यो मधूरस्तु जलजो दीर्घपत्रकः । हस्वपुष्पः फल स्वादुर्गरिकास्यो मधूलकः ।। पीयने मधुर्यातीलः पाध्यते वा । ससते तयति या संसा । आह च- पीलुः शीतफल: संसी धारी गुहफलोपि च ॥ २८ ॥ अक्षणोत्लसोटः । कन्दरास्यास्तीते कन्दरावेष्टना- वन्दराल', कर्पराल इलेके । आह अ-- अक्षौटः पर्वतीयच फलस्नेहो गुहाशयः। कोरेयः कन्दरालय खादुम पृच्छदः ॥ अङ्क्यते कोलकलेक्ष्यतेकोटा, अकोलोपि, प्राकृतेऽकोला : नियुच्यतेस्मा- .

·५८ सटीकामरकोशस्य [चनौषधिवर्ग अक्षोटकन्दरालौ द्वावकोटे तु निकोचक । पलाश किंशुक पर्णो यातपोथोथ येतस ॥ २९॥ रथा-पुप्पविदुलशीतवानीरवञ्जुला । द्वो परिव्याधचिदुलौ नादयी चाम्बुवेतसे ॥३०॥ सौ( शो)भाञ्जने शिगुतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचका। रक्तातौ मधुशिष्ट स्यादरिष्ट फनिल समौ ॥ ३१ ॥ विल्वे शाण्डिल्यशेट्यौ मालूरश्रीफलावपि । प्लक्षा जटी पर्कटी स्यान्न्यग्रोधो बहुपावट ॥३२॥ कष्टकित्वात्रिोचक । आह च • अझोटाकोलगौ रेची निर्दिष्टो दार्घकीलक' । पतिसारस्ताम्रफलो गधपुम्पो निकोचक ॥ प्रशस्तानि पलाशानि सन्त्यस्य पलाना , पलमश्नुत रक्तपुष्प वाद्वा । किंचिच्छुको नील किंशुक । वात पोथयति वातपाय । चन्द्रोन- पलाश किंशुक पर्णो यज्ञिया रक्तपुष्पक । क्षारयो वातपायो ब्रह्मवृक्ष समिद्धर ॥२९॥ घेत्यम्भोनुवतते वितस्यत वा वतस । रमन्तेस्मिन्स्य । भागीर पुष्पाण्यस्याघ्रपुष्प ।विदाल्यत वेगन विदुल ।शातो चोर्येण पाद्दाहशमनात् । बनति भजत्यम्बु पानीरा वज़ुलश्च । परिविध्यतम्भसा परिव्याध । नद्या भवा नादेया, नित्य स्त्री, वतसी तु द्वयो । विष्वप्विन्दु र्दयी तकारी जलवतसी भूमिजम्बूश्च । चन्द्राद्या विभागेनाहु - वेतसो विदुलो नम्रो बजुला दायपत्तक । नादेयी गधपत्रच जलौका सभृतस्तथा ॥ नदीकूलप्रियस्त्वन्य मुशीतो धन पुष्पा । जलजातस्तायकामो विलो जलवेतस । निचुलो वेतसादन्यो वक्ष्यते (स्थलवेतस ) ३०॥ सुष्ठ भनक्ति मुख सौभाजन । शिनोनि तेश्या च्छप । न क्षीवन्सनेन दृष्य [ २ ] त्वादीव । मुमति गध म चक । आहुच- शिप्र स्यातमरिच मुखभन तितोला । सौभाजनस्तीगगधः सुनीगो पनपल्लव ॥ शिग्रहरितशाके यो मतो मूलकालव । घनच्छदस्तीगग धो मु[ मरगी देशनक्षम ॥ तृताया मशिशु स्यात्-१ अर्थे मावक कदली शाल्मति सौभागनच । चनुवर्षेन्दि- न्दुरक्षीव समुद्रलवण नाली महानिम्प सौभाजनय । मयुप्रधान शिपु (मधुशिनु )नि रियल नेनारिटो रक्षातु । पना सत्यस्य फेनिल । चन्द्रात्र-अरिष्टस्तु मुमङ्गल्य कृष्णबीजोर्थसाधन । रक्षाीज शीतफन पनिलो गर्भपातन ॥ ३१ ॥ बिलति भिनत्ति विल्व । शहिलपत्र शिलाज इत्यागमायमणी, शादिल्य इस मामगम यवात् , शैलूप इव नानारूपपरिवर्तनाद्वा । मलते मला मार , मारभ्मी लाति पा । श्रीप्रदानि फलान्यस्य श्रीफल । आद च- बिल्व शलाद शानदस्या हयगध सदाफल । दक्ष श्रीपरखचाह कड़कर पूतिमारत ॥ क्षत्रधा गच्छति मूले ४१ रयते (श्यते ) या 17 मन्यस्य की श्रन एक पृच्यात पगी, इसन्चोय, ईदतो. व्यस्ति, यच्छाश्वत-पिण्या पगलप क्ष पिप्प पादर । न्यर तिर्यघुगाई मार्ग मूलै यमो. हति या न्यग्रोध ,न्यता दवात् (सू. ) पवम् । यहव पादा मान्यस्य बहुपात्, सध्यामुए। वस्यति (सू.) अन्ताप ! व[य]नि वैटयति मूव । आह च-वा रफफा शृगी न्यमाप कुदजो भुव ।। वैश्रवणाशमा यदुरायो एनरपति ॥ ३२ ॥ आचातरा तिरीटाया रका । गाल यति सावपयक्ष गालव । शायर सबरवृश् । रणदि प्रण रोध , रत्यारेक्या ध्रापि । तिरयति रोग सरीर । निगी नियन्यगमनन तिल्ल । मारपुर्तयरया मार्जन , अत एवा मा( सा! दन । मह - मो रोज भावरशिस्नियास्तर । ति कारहीन चिरी सवरपादप ॥ दिन य Ranा गाता रथूलपस्कल । मागयुमा वृहावर पी छापायपादन ५ इन्च- रोन ·४] द्वितीयं काण्डम्. गालवः शावरो लोधस्तिरीटस्तित्वमार्जनी। आनथूतो रसालोसौ सहकारोतिसौरमः ।। ३३ ।। कामाइगो मधुदूतश्च माकन्दः पिकवल्लमः। कुम्मालूखलकं क्लीवे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ॥ ३४॥ शेलुः क्षेप्मातकाशीत उद्दालो बहुवारकः । राजादनं पियालः स्यात्सनकर्धनु-पटः ॥ ३५॥ गम्मारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका। श्रीपर्णी महपर्णी च काश्मर्यशाप्यय द्वयोः॥ ३६॥ फर्कन्पु(न्धू दरी कोलियोण्टा कुवलफेनिले । सौवीरं बदरं कोलमथ स्यात्स्वादुकण्टक ॥ ३७॥ कपायकद्धप्रचिलको मधुपुष्पक । व्रणोषध कालहीनो हिमपुष्पोतिभेषजम् ॥ उल्मादनो घनत्वकस्तर शवरपादप । रोध्र शाबरक श्वेतत्वगतीसारमेषजम्॥ द्वितीय पहिवारोधो वृहत्प प्रस्तिरीटक । उत्ताल- कस्तिल्यकश्च पनी लाक्षाप्रस दन ॥ अन्यतेभिरण्यत आम्र, अमिनम्योदपिच (उ० ) इति रक् । च्यातति रस चूत , चूघ्यत इति श्रीमोजी निरवोचत् । रसमलति रसाल । सहकारयति मेलयति स्वामी सहकार , मुराससलाद्वा । पदाह-आम्रवतो रमालच सवेटो मदिरासस । कामाड्ग सह- कारथ परपुष्टमहोत्सव. ।। ३३ ॥ कुम्भालूखलाकाराद् वृक्षकोशानिर्याति कुम्भोलवलकम् । देशे भव कौशिक , टलूक स्यैव नकचरत्वात् । गुटति रक्षति वातरेगाद् गु गुउ । पिपति पुर , गुपधेति (सू.), उदोष्ठयपूर्वस्य (सू०) इत्युत् । आह च-गुग्गुल कार निर्यासो जटायु कौशिक पुर । नकचर शिवो दुर्गों महिपाक्ष प(प)लप ॥ ३ ॥ शिलति शिनाति रोगान्वा शेठ शेलुकश्च । श्लेष्माणमतति शीतवीर्यत्वाच्छेप्माता , अत एव शीत । उहालयलगमुद्दाला स्पर्शेन स्फोटकारि- त्वात् । यहु गृणोति स्रोतालि बहुवार । आहेन्दु- शेल लेष्नातक शीतो वसन्तकुमुमस्तथा । उद्दाला क र शेलको भूतवृक्षक ॥ पिच्छिर शपित शेलस्तथासवानकुत्मत ॥ लेखबाटो बहुवार इति । राञ मदन मिष्टधात् । पियति सरल वासियार, रिपि गती, अपियालेके । उनक सरोदु सन्धोस्य सनक्दु । धनुष इन पो विस्तारोस्य धनु पर, धनुरुकारान्तो व्यस्त इति गौढो यदाह - पियालरोय खरस्कन्भश्चारी बलपल्क्ल । सनकदुश्चापपरी रस्त[ ल ]नस्तापमप्रिय ॥ ध्यर्थे राजादन पियाल• क्षीरिका च ॥ ३५ ॥ गमे सरसत्वाद् भारोस्या गम्भाग। कृश्यति तनूकरोति कारमरी स्मयश्च । मधूनि मिष्टाने पण न्यस्या मधुपर्णी, पाकर्णपर्णेति (सू.) ई । आह - यादमयं. काश्मरी हारा कश्मरी मथुरभ्यपि । श्रापी सर्वतोमदा गम्भारी कृणवन्तिका ॥ ३६ ॥ कर्क रोहितोन्धु र्कन्धु , शक मादित्वात्पररूपम् (वा.) । वदति बदरी, बद स्थैर्ये । केलि , कुल सस्त्याने, कुल( ब ) बाल्येस्माद्वा । घुगति वक्षा त बाद् त्रमने घोषणा को भूमौ वलति कुवलम् । फेनिल कपवर्धनान् । मुर्वरदेशे भव सावरम् । अत्रय स्त्रयो वृमर्या, अन्ये फरार्था , घोण्ा तूभय• स्, यथेन्दुः- बदरी निग्धपत्रा च राध्वद्धिकरी तथा । पल तस्या स्मृतं कोल केलि पेनिल कुम् ॥ रोल सूहम्पल तत्तु ज्ञेय कन्धु कन्दुकम् । स्वादु क्टु सिञ्चतिका तच कोल फ्ल मतम् ।। धन्वन्तरिः सामान्य नाह-बदर होरिल कोर मोर फेनिर कुलम् । पन्धु कन्दुक स्वादु बटु सिंचतिका गुडा ॥ द्यये कुवल नोगन बदर च । कानिफलत्वाकोलिफ मति च सभ्य पाठ, कोकिल- मिति तु वैद्याः। चन्दोपि- बदरी गौरयोग च घोपा धुाथ कोक्लिा । सिग्घरछदा कोलफ्ला राष्ट्रवृद्धिकरी तया ॥३॥ विककृते प्रसरति विकङ्कन , कर्गियर्थ । युवा खुर, सा हि वैककवी . भ्रान्त . , ·सटीकामरकोशस्य [चनौषधिवर्गः विककतः जुयावृक्षो मन्यिलो घ्याघ्रपादापि । ऐरायतो नागरगा नादेयी भूमिजम्बुका ॥ ३८॥ तिन्दुक स्फूर्जक कालस्कन्धश्च शितिसारके। काफेन्दुः कुलकः काकतिन्दुक फाकीलुके ।। ३९ ॥ गोलिहो झाटली घण्टा पालिर्मोक्षमुप्कको। तिलकापुरका श्रीमान्समौ पिचुलझाबुको ॥ ४० ॥ श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्मी केट(ट)र्यकदफलौ। कमुकः पट्टिकाख्य स्यात्पही लाक्षाप्रसादन ॥४१॥ तू(नू दस्तु यूपारमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदा च । तूल च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रिये ॥ ४२ ॥ आम्नाता। आह च-विरङ्कत पृथुपी प्रान्यल खादुरष्टक । गोपकर काकपादो व्याप्रपादीय किकरी ॥ इरावत्या विद्युत इवाथ रक्तत्वादेरावत । नागस्य सिन्दूरस्येव रोस्य नागरग , नागच्छन्ते सहसा रगोस्य वा। आह च- नागरगस्वरमुगन्धो नागरगो मुखप्रिय । स चैरावतक प्रेक: मुधारकापियासन ॥ न देयी नदीपाता । भूमौ जम्यतेद्यत भूमिजम्बू । चत्वारो नागरगार्थी हति गौडः। आह च- जम्बू सुरभिपत्ना च रातजम्बूमहाफला। कानम्वूमेंधवा नादेयी चेदिशो- ल्या (1)॥ ३८॥ तिम्पति तिन्दुक । शिति काल सारो मनास्य शितिसार । आह च- तिन्दको नीलसारश्च कालस्कन्धासिम सरु । स्फूजक स्फूर्जशब्दोपोति । काकवर्णस्तिन्दु काकेन्दु । कुसतैर्लक्यते कुरक , लक आस्वादने । धर्थे कुलक काकतिन्दुक पटोलोपि । आह च- तिन्दुकोन्यो द्वितीयस्तु स्फूर्जक. काकतिन्दुक । काकेन्दुस्थ विख्यात अपील कपीलुक. ॥ मर्कट- तिन्द्राख्य ॥३९॥ गोभिलियते गोरिह , गोलीटोपि । माट संघात लाति झारल. । हन्यते पणा पाट विस्तार लाति पाटलि । मोक्षति सहते मोक्ष । मुष्णाति रोगान् क्ष रक्त्वान्मुष्कक । आह च-मुष्पको मोक्षको पण्टा मूषको रजस्तथा। क्षारश्रमो गोलिहश्च विविध श्वेतकृष्ण ॥ तिल भाप्पस्तिलक ।भुरति परुषत्वारपरक । आह च-तिलक पुरुष श्रीमान् पुरक उन्नपुष्पा । वियु तूल लाति पिचुल । ध्यायतेसावुकापभ्रष्ट ॥ron श्रीपणी सुपर्णत्वात् , पारणपणेीत (मू०) डीम्। [कुमुद्घातकृति कुमुदिका, को मोदते वा] | कुम्मा रसाधारत्वान् । क रसभाट वेडय , अविभाक्तिप्रकृतिप्रत्ययार्थीय वा । करयाणा. ति कपायत्वात्फरमस्य क्रफल आह च-फरफर से मबल्कश्च श्रीपर्णी कुमुदा तथा। महाकुम्भीच कम्भाच भद्रा भद्राताति च ॥ द्वयर्थे केडयै क्रफ्लो मदनफल च। कामति नमुक । पट्टोस्यास्ति पट्टी पाहता,रोधे यम् । काक्षा प्रसादयति, रोध्रप्ररतावे व्याख्यातमेतत् ॥४१॥ तुद्यते तूद । यूपप्रतिकृतित्वायूष । ब्रह्मणि वैदि के न धुब्रह्मण्य , अत एव ब्रह्मदरु । तल्यते तूल, तुलति गौड तूल निष्कर्षे । आह च-तूल तूदच यूप चक्रमुक ब्रह्मकाष्टकम् ब्रह्मदारु ब्रह्मनिष्ठ ब्रह्मण्य ब्रह्मचारिच ॥ नयात सुख नीप प्रीणाति प्रियक के दाम्य- तिदम्ब । हलिन भिय सुराधियासात् । धाराकदमो राजकदम्बध सौ, धूनीकदम्योन्य' । आह च- पर कदम्ब प्रावृषेप्य कादम्बर्यो इलिप्रिय ! नोपो धूलिकदम्योन्य सुवासारत्त[ त पुष्पकः ॥ २ ॥ विशेषेणेरयति वीराणां या वृक्षो दुस्पर्शवत् ।अरूपिस्फाटैणान् करोनि- अरुष्कर., दिवाविभति (सू०) ट । अनिवन्मुखमस्या दाहकत्वादनिमुखी । भल इवातति दृणाति ( भलातक । आह च- भल्लातक रमतो दुःखो दहनस्तपनोमिक ! अरुष्करा वारतरुभल्लो चाग्निमुखी धनु । गर्दभ इवाण्डमस्य गर्दभाण्ड , गर्दै , ·द्वितीयं काण्डम्. । वीरवृक्षोरुष्करोप्तिमुखी भल्लातकी त्रिषु । गर्दभाण्डे कन्दरालकपीतनसुपार्चकाः॥४३॥ प्लक्षश्च तिन्तिडी चिश्चाम्बिलकाथो पीतसालके । सर्जकासनबन्धकपुष्पप्रियकजीवकाः ॥४॥ साले तु सर्जकार्या(D)श्वकर्णका' सस्यसंवर. । नदीस| वीरतरुरिन्द्रट्ठः ककुमोर्जुनः॥४५॥ राजादन फलाध्यक्ष. क्षीरिकायामय द्वयोः । हड्गुदी तापसतरुर्भूर्जे चर्मिमृदुत्वचौ ॥ ४६ ॥ पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिईयोः। पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे रोचनः कूटशाल्मलिः॥४७॥ सशदं भाण्डमस्येति युक्त कन्दराल वात् । पीतयति कपीतन , कपीते[ ने ति वा। आइ मक्षः कपीतन शु(या)दगी मुपाश्वारुदर्शनः । प्तको गर्दभाण्डश्च स्माइल पर: प्लन ॥ ४३ ॥ तिम्गति तिन्तिडी । चिञ्चिमायतेम्बात्व गुख ययासौ चिचा, फलतक्रिस । आह च( चन्द्र )- अम्बिलका चु क्रिका चुका साला भुक्तथ शुक्तिका । अम्रिका चाम्बिका चिवा तिान्तडाकं च तिन्निही ॥ पातवर्ण- साल (पातसाल)। सूजते निर्यास सर्भ । अस्यव्यसन । बन्धुरस्सव रक्तानि पुष्पाण्यस्य बन्धकपुष । काम्य वाप्रियवाधियक 1 जावयति जीवकः वीजक इति तु निघण्टु., सतया वीजका ज्ञेयो वीजपूरस्नया सन. । आहुध- बीजकस्त्वसन काम्य सौरि कृष्योलव[ क ]प्रिय । तिष्यपुष्प पीतसाल प्रियक- प्रियसाल्फः । मुगन्धिनीलनियाँसस्तथा बन्ध्वपुष्पक । स स्याप्रियकसालश्च महासर्जश्च नामत ||४|| स्यति सालः । ऋश्यति कार्स। अवरुणामासः (अश्वकर्णक ) । मस्य फल सणाति सस्ससवर । आह च-सचाश्वकर्णश्च कपायी दीर्घपनक । सस्यसवरणः शूर सर्जक साल उच्यते ॥ वीरतरु- रर्जुननामसाम्यात् । ककुम सन्त्यस्य दिव्यापकत्वात्मकुम , वस्तुभातीसहृया व्याख्या । अर्जुन शी- फ्ल्यात्, इन्द्रप्रियरयादित्यके । आहेन्दु - ककुभत्तनुनः पार्थो नदीसगों धननय । अश्रीफ्लश्चितयोगी धीरो वीरान्तरस्तथा ॥ - इन्द्र कुर नोर्जुनो देवदाद च । १५॥ क्षीरिका, क्षीरस्त्रादुत्वात् , आये तु मिष्टानवानामनी । गाह च-क्षरिकोक्ता व राजन्यः क्षारी मृसूम प]को नृपः । राजादनो स्वस्कन्ध पीट. प्रियदर्शन ॥ इगतीगुद । तापसा ह्यरयेत्या स्नेहमुपभु( यु )वत । भृणाति भूज', भू तो वा । आहुश्र- भू? भृजो बहुपो बहुत्वको मृदुच्छद ॥ r६ ॥ पिच्छास्त्यस्या पि- च्छिला । पूरयति पूरणी । मुन्धति रस मोचा । स्थिरायु कारसहत्वात् । शालले दैयाछलति वा शाल्मली शाल्मलेश्च । आह च- शाल्मली रक्तपुष्पा च कुटी स्थिरजो वता । पिच्छिला तूलिनी मोचा का कारी च पूरणी ।। मोचनीति च । पिच्छेब पिच्छा, आचामवदगुतिरां गित्व त् । शाल्मल्या वेश्ये निर्यास । आह च- शाल्मलावष्टकः पिन्छा नियास स च शाल्मल । माचसारो मोचरसो मौचनिनी- सकस्तथा ॥ रोचते रोचन शामलिविशेष । कूटेन कुत्सितल योत्पते, दगीदेहि परमैन्यदलनार्थ सा क्षिप्यते । माह च- कुशात्माले शाल्मलिको रोचन कूटशाल्मलि ॥४७॥ चिरिण विरति भिनते चिरिविल । नक रान बालमस्मानक्तमालो भूनाध्यत्वात् , रकमाल इत्येके । ६ रञ्जयति करन ( कर- जन) । प्रकीर्यते सकार्य । पूर्तिको दुर्गन्ध । कलेमारक कलहहत् , यदिन्दु - कालो रतमानस पतिकचिरिबिल्वक । घृतपूर्णकरजोन्य प्रक्रीयों गौर एव च । पूतीकरा मुमनास्तथा क्लहनाशनः ॥

·६२ सटीकामरकोशस्य [पनौपधिवर्गः चिरि(र)यिल्यो नक्तमाल: करजश करके। प्रकीर्यः पूतिकरज पूतिकः कलिमारकः ॥ १८ ॥ करञ्जभेदाः पड्ग्रन्थों मर्कट्यगारवल्लरी। रोही रोहितक प्लीहार्दाडिमपुष्पकः ॥४९॥ गायत्री पालतनयः रादिरो दन्तधावन । अरिमेदो विदसदिरे कदरः खदिरे सिते॥५०॥ सोमवल्कोप्यथ व्याघ्रपुच्छगन्धर्वहस्तकी। एरण्ड उरावूकच रुचकश्चित्रकश्च स ॥ ५१ ॥ चश्च. पश्चाङ्गुलामण्डवर्धमानव्यठम्यराः। अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमी समुफला शिया ॥ ५२॥ पिण्डीतको मरुवका श्वसन. करहाटकः। शल्यच मदने शक्रपादपः पारिमदकः॥ ५३॥ धर्धे करज कालो नखश्च ॥ ४८ ॥ षड् प्रन्थयोत्य हस्तिवारणास्य ।मत्यङ्गपाटनान्मकैटी वल्ली. करज । अगारा इव वल्लयोस्या अङ्गारवलरी । आह च- उदकीयस्तृतीयोन्य पड्मन्यो हस्तिवारणी । अङ्गारवली शादस्था काकनी करभालिका ॥ व्यर्थे मर्कटी- आत्मगुप्तापामार्गो वलीकर लश्च । रोहयति रोहित , रोहतीत्येके छिनरूढत्वात् । चन्द्रश्च- रोहितको रोवनक पहिप्नो रक्तपुष्पक । रक्तघ्नो रोहितो रक्तो रोही दाहिमपुष्पक ॥ ४९ ॥ गायतो विप्रास्त्रायतेवश्य गायनी । वालपत्नो यवासः खदि- रश्चेति द्वयर्थेषु धन्वन्तरिपाठमदृष्ट्वा यालपुतभ्रान्त्या प्रन्यद्वालतनयमाह । सूक्ष्मपर्णोप्यसौ । खदति खदिर , सद स्थैर्ये । आह च- खदिरो रक्तसारच गायनी दन्तधावन. । कणकी वालपत्रच जिह्म शल्यः क्षितिक्षम ॥ अरिर्दु सहो मेद सारो सावो स्यारिमेद' । विद्गन्धि स्खदिरः पूतिखदिरास्य । आह च- परिभेदोरिमेदश्च गोधास्कन्धोरिमेदकः । अहिमेदोहिमारश्च रिम पूरिमेदकः ॥ क दृणाति कफप्नत्वात्कदर ॥ ५० ॥ सोमवल्कोऽकण किरवात् - शुक्रत्वाद्वा । आह च- कदरः श्वेतसारोन्य. सोम- वल्क पर्थिद्रम । व्ययें सोमवाक खदिर कफला करनश्च । व्याघ्रस्येव पुच्छमस्य व्याघ्रपुच्छः । गन्धर्वस्य भूत विशेषस्येव मृगविशेषस्येव वा हस्तोश्य गन्धर्वहस्त पञ्चाङ्गुलिपर्णत्वात् । एएयति वायु- मेरण्ड । उस वायुरुवूक । रोचते रुचक ॥ ५१॥ चञ्चति चच्च , चरित्येके । पश्चागलयोस्य पञ्चागुल । आमण्डयतीत्यामण्ड , आदण्ड इत्येके दीर्घदण्डत्वात् । व्यतिव्यडम्बर , अड उद्यमे, व्यहम्वक न इत्येके । आह च- एरण्डस्तरुण शुक्रश्चित्रा गन्धर्वहस्तक । पञ्चाङ्गुलो वर्धमान आ- मण्डा दार्पदण्डक ॥ रक्तोपरो हस्तियों व्याघ्रो व्याघ्रतलो रुबु [ ] । उहको हस्तिपर्णश्चञ्चुरुत्ता- नपत्रक ॥ अल्प, कुटीशर्म शुण्ड भ्योर ( सू० शमयनि दोषाशमी शिवात्वान् । सक्तव इव फलान्यस्याः । आह च- शमी सक्तफला तुड्गा क्लेशहन्त्रिफला शिवा ॥५२॥ पिण्डीमित पिण्डीतक । नियन्तनेन विषपुप्पत्वान्मरुवक , मरो दाति वा । श्वसन्त्यनेन श्वसन । कर हन्ति दु स्पर्शत्वात्क रह- यति वा करहारक । शल्यमस्यास्ति शल्य । मदयति मदन । आह च- मदन शल्यको राक [वाथ ] पिण्डी पिण्डीतकस्तथा । तस्कर करहारश्च श्वसनो विषपुष्पक ॥ यर्थे मरुवको जम्भीरो मदनच, यच्छाश्वत - पिण्डोतके पद्मरन्दे करहारपद विदु । पारि निष्ठाप्राप्त भद्रमस्य पारिभदक ॥५॥ द्रौ स्कन्धे किलिम निर्यासास्य द्रकिलिमम् । प्रतिस्पगन्ध काश्मस्य पूर्तिकाष्ठम् । सप्तमहण द्रुकिलिमस्यै- कार्य, यदाह- देवदार स्मृत दाह मुराव किलिम व तत् । स्नेहविद्ध महादारु भद्रदाविन्द्रदाह च ॥ . - ·१३ ४] द्वितीयं काण्डम्. भद्रदास हुकिलिमं पीतदारु च दारु च। पूतिकाष्ठं च सप्त स्युवदारुण्यथ द्वयोः ॥ ५४॥ पाटलि. पाटलामोघा काला स्थाली फलेरुहा। कृष्णवृन्ता कुवेराक्षी श्यामा तु महिलाद्वया ॥५५॥ लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली । विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ॥५६॥ मण्डूकपर्णपत्वोर्णनटकट्यदुन्दु दुण्ड )काः। स्योनाकः शुकनासक्षंदीर्घवृन्तकुटन्नटाः ॥ ५७ ॥ शोनकचारलौ तिप्यफला त्वामलकी त्रिपु। अमृता च वयस्था च मिलिङ्गस्तु विभीतकः ॥ ५८॥ देवकाठं भद्रकाष्ठं पूतिकाष्ठं च दारु च । सुरदाविन्द्रक्षिश्च तथैवामनदारु च ॥ यथें पारिभद्रः कोलि पारिजातो देवदार च, तथा पीतदादाहरिद्रा देवदारु पूतिकाष्ठं च । किलिम च तदिति पदकदेशला- दीमवत् ॥ ५ ॥ पाटला ताम्रपुष्पत्वात् । अमोघा पहुफलत्वात् । काला कालवृन्तत्वात् । स्थाली रसा- धारः मुम्भीत्वात् । कारस्थालीत्येके । फल रोहति ( फलेहहा ) साकुरफलत्वात् । कुराक्षा यक्षाति. तुल्यपुष्पत्वात् । आह च- पाटलोका तु कुम्मीका ताम्रयुष्याम्बुवामिनी । स्थाली वमन्तदूती स्पादमी- घा कालन्तिरा ।। द्वितीया पाटला श्वेता निर्दिया काठपाटला । सा चैव वेतकुम्भी स्याकुराक्षी फले- रहा ॥ पाटली कृष्णवन्तेति नोनि] मिः। पाटला पालिवा नेति माला । श्यामा श्यामगौरवगान् । महिलाहया वनितापर्योया श्याम(मा) खार ।। ५५ ॥ गवि मनौ वन्यने गोवन्दनी । गुयते कोटयने गुन्दा। प्रीणाति प्रियङ्गुः । फलति विशार्यते फली ! विष्वर सिनोति सर्वतो वघ्नाति विष्वक्सेना । परम्भाकारा कारम्भा । आह च- प्रियगुः प्रियवादी च फलिनी कुझिनी ( ? ) प्रिया । पृक्षा गोत्र- न्दनी श्यामा कारम्भा वर्णमेदिनी ॥ इन्दुगन्दिनीति भिनति, यदाह- वन्दनी पुरशी. मना । गन्धप्रियङ्गुः कारम्भा लता गौवर्णमेदिनीति । व्यये गुन्द्रा- एका प्रियगुः । स ] च, नया रियकोसनः प्रियगुः कदम्बधेति । दूपः गन्धफलिनी प्रियगुभमकालिका च ॥ ५६ ॥ माइक इव पर्णान्यस्य( मण्डूकपः) । पानेमांस्य पत्रोर्गः । नाति दातेन नद्रः । कद्वन्यान्यस्य रोश्याक- इगः । दुन्दिति गिम्विभिः कायति सुन्नुमः । स्योनमुखानि स्यानाकः । शुकनासेर पुगग्यस्य (शुनासः)। ऋक्षणाति हिनस्ति शक्षः, अत एव भालूक । कुटपीभवन् नति सन्दने कुटनरः ॥५७ ॥ सवति शोनसः, गोटाः शोभहमाहुः, शोर वर्ग । सर्यरत । आह च- स्यानाकः शुक- नायश्च कटगोप कटम्भरः । मयूरजमोरनुकः मियजीवः कुटमरः ॥ सकाः पृथुशिम्बिया दुन्दुको दीर्घवृन्तकः । मालूकः दारोगगनको जम्बुको नटः निभ्य मास्य फलमस्यास्तिष्यफला, नियम मलके लक्ष्मीरिनि। मामझते गुमानामतको, अमला च । अमृता पपस्या च रसायनयात् । पाली नानायें । आह च-दयस्यामल तिघ्य जातीफलरस शिवम् । धातफल श्रीफलं च तयामृतम्ल स्मृतम् ।। पिम यस्नाद् विभीतकः ॥ ५८ ॥ अगाति व्याप्नोयस, ना पुनान्- फ्ले पुंलिङ्गः । पु(यति तुषः, इति निघण्टुपु न सवादस्तषु तु मूलपाठात् । कक्षमामान्यन्, विभीनकै पलचतुभांगे व पते । भूतानामावाम किलेराथयो दुम'आह न- बिभीतर फलो बम- न्तोश परिदमः । संवतको भुनवामः कोऽहार्यो निभातकः ॥ इन्दन- आमदाय धार्यि च नुनुल र विभेदरम् । नास्ति भयनम्या मभया । न व्यययययया । पधि साधुः प-या, हिनत्यं । कार्य विमति निष्फला न भपति बापरमा, परस्पेत्येके । पूर्व करोनि पूनना विनीतान, पृतनत्य के कों ·६४ सटीकामरकोशस्य [वनौषधिवर्गः नाक्षस्तुप कर्पफलो भूतावास. कलिद्रुम । अभया त्वव्यथा पथ्या कायस्था पूतनामृता ॥ ५९॥ हरीतकी हैमवती चेतकी श्रेयसी शिवा। पीत सरल पूतिकार्ट चाय दुमोत्पल.॥६०॥ कर्णिकार परिव्याधे लफुचो लिकुचो डहुः । पनस कण्टकिपालो निचुलो हिज्जलोम्युजः॥६॥ काकोम्बरिका फल्गुमलपूर्जधनेफला। अरिष्ट' सर्वतोभद्रादिगुनिर्यासमालका.॥२॥ पिचमर्दश निम्बेथ पिच्छिलागुरुशिशपा। कपिला भस्मगर्भा सा शिरीपस्तु कपीतन.॥६३ ॥ भण्डिलाप्यथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पकः। एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे ॥६४॥ ॥ ५९॥ हरति रोमान् हरीतकी । ययतेनया सात गुवनकी । आह च- हरीतक्यमया पथ्या प्रपथ्या पूतनामृता । जयाव्यथ हेमवती कायस्था चनकीति य ॥ध्यर्थ श्रेयसी रास्ता हरीतकी हस्तिपिप्पली च। शिवाव्यया पूतनेति चन्द्र । सरल , ऋजुन्वान्, आह य- सरल पूतिकाष्ठ च चित्रा पीतद्रुच्छित.। दुमान्यलानीव पुष्पाभ्यस् । द्रुमसल , मुराभव यम्, अन्यो निर्गन्ध ॥ ३० ॥ कर्णिकामियनि कर्णिकार । द्वप परि-पापी जलवनस कणिकारष । लययन अस्व यने लाच । दपने सहु । पन्यते स्तूयते पगस इति दुर्ग । लोको या फक्युक्ताल । महामगोवि । निचोल्यतेम्युना नियोल: (निचुल )। हितजलस्य पशो हिमोम्मुवेतसविशेषवान् ॥ १ ॥ काकप्रियोदुम्बरी । फलति फन्न । मल चित्र पावयति मला दिगभेषजम् (मग्य ) यु जुगुप्सायाम् । जपने पुप्ने फला ग्यस्या जपनफला, माह च- काकोदुम्गरिदा गुरुराजी फगुवाटिका । फल्गुन फलभारी व मलयू भिप्रभातम् । दिगगधिनियांसारप । मास्यत पेपो क मालक , शुस्मलकदेशवायम् ॥१२॥ पि मर्दयति पितुमई , भरोगत्वात् , पिघुमद इत्येक । पपने पीति सौश्रुताः। शाश्वतस्त-हिए गुनय सान्दोय निम्म दिगुरसेपि च । चन्दनन्दनस्तु शुरुमलम्माद । अगुरुगम्यसारा सिंशया भगुरुतिरामा, यदह-शिश महसमा कृमार स्मृते ऽगुरु । अगुडूंगरम्य शिरापासारं चाहु । दप ला शामलि सिपाच, याह- कृशिशराम्या करिला भन्मगभा च सादिनी । सिरसीप्यते Pair,ते पा से दुमत् ॥ ६॥ मारपत मीर, भरोग, माह प-शिरापो मृपा मगर शनि करीन शहा यामर सरिय मारयके । यमदेो मधाम्य । पम्पतलिभिषमा, सामरि। आह च- घमा मुमार मुराभः सीतलव रा । चाम्गेयो हेमापन पक्षदानिषि पफमस्या गरुनी । प्रियङ्गधारालेगातिपर्थे ग. भरना गरति गरा सन्यस्य मा पर ॥६॥ उरयते यान. । आह व-याल माधुरन्धय मनापास ! मो गृहार शिम्पी गणतया ॥ भन्नुशाक, पानाकया। मर-भर कनय विचित्र पूरक । ध्यर्थे पशु पेना स्पन्दीधा रिति FIRS ने पारिम । मान-मो दातिम गु १ Thम फरमा(a) | स्याम्लो रागु RE नुपम नगर पर पुषस नागर भाम-न गएप्पो पनस, ·४] द्वितीयं काण्डम्. 'च-ब-कुलो वञ्जुलोशोके समौ करकदाडिमौ । चाम्पेयः केसरी नागकेसरः काश्चनाहयः॥६५॥ जया जयन्ती तर्कारी नायी वैजयन्तिका। श्रीपर्णमग्निमन्यः स्यात्कणिका गणिकारिका ॥६६॥ जयोय कुटजः शको वत्सकी गिरिमलिका । एतस्यैव कलिगेन्द्रयवभद्रयवं फले ॥ ६७॥ कृष्णपाकफलाविनसुपेणाः करमईके। कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोप्यथ सिन्दुकः ।। ६८॥ सिन्दुवारेन्दसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यापि । वेणी ग( ख )रागरी देवताटो जीमूत इत्यपि ॥ ६९ ॥ श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणमूल्याँ न्यं ) तु मल्लिका। भूपदी शीतमील्थ सेवास्फोता वनोद्भवा ॥ ७ ॥ मतो नाग: केसरोः नागकेसरः । चाम्मेयो नागकियकः कनकं हेम काचनम् ॥६५॥जयतीति जया। तमियति तारी केनुन्चात् । भामें मम्नाति दीपनवादग्निमन्यः, अत एवारणिः । कणाः सन्त्यस्याः कणिका । गरिकासमूहनियर्ति गणिकारी, स्वार्येकन् , गणिं तक करोतिवा । व्यर्थे नादेयी जलजम्बूजलबेतमस्तकारी थालिङ्गकिर्यादयेत्यर्थेन जयन्त (न्नी ) श्रीपर्णमिति चार्थेन जयपीयमाहुः, तन्न, दनापविवर्गे तस्या- नादृतकार, यदिन्यु:- अमिमन्योनिमयनस्तकायरगिको जनः । अरणः कणिका सेव तपनो पेजय तिः ।। चन्द्रनन्दनबाद- अभिमन्योग्निमयनस्तकारी पैजयन्तिका । वहिनन्योरणिः केनुर्जयः पाव- कमन्यनः ।। तयो वैजयन्ती च वहिनि मथनी जया । अरणिका जयन्ती च विजया च जयापहा ॥६६॥ पुदितो (फुटे) जायते कुरजः । शक इन्द्रदृशः । वन्ने त्वचं वन्सफः । आह च-- कुटज: कैटजः कोटी पलको मिरिमल्किा । कलिलो महिकापुर इन्द्रवृक्षोय वृक्षमः ॥ कलिं गायति कलिंग, कलिादेश दा, अत एव कालिग कालिङ्गी च । इन्दया कुटजफल, भाया तु कुजाज, य. दाह- फलानि तस्येन्दपदा पीजे मद्यवास्तथा ॥ ६ ॥ कृष्ण पाके फलमस्य । आविजते स्माविमः । मुगकपिमुखामः । करेण मृधने करमदः, कराम्लोपि । आइ च- करमर्दकमाविम मुग पाणिमर्दकम् । कराम्ब्त करमदै च- 1 [ कालः कन्या प्रकरस्य ] । ध्यर्थे कालमन्यस्दिन्दुरुः सामरादिरस्तमा- लय । तान्यति तमालः । तापिनवादसति तापिच्छा स्वन्दते सिन्दुनः। स्यन्द बृगेति मि. दुदारः । इन्दस्य सुरसा यस्मिन् , दिव्य इत्यः । अत एवेन्द्राणी । निकन्ना गुढाटनात्रिगुंडी निर्गु. टीका माह य-सिन्दुवारः नपुष्पः सिन्दुकः सिन्दुवारः । तिलपुपः चौताहो निर्गुग्दी नील- मिन्दुः । वैशात्र वेगी। गरमाणिनि गरागरा भूपिराविनयात् । को ताइयति तार, मुत्यत्वा' मा राजतारवत् । जीमती हादकत्व त् । आह - जनको देवासे वृत्तोशो गरागरी । प्रेक्षा- सुनिषदा येणी देवताली च ताटकः ॥ ६९ ॥ मुवे रोहनि भूपटी । हस्तिस्पा मार विशेषः । इतो घतान्त नि पुपाणि । तृगाले गले साधु तृगन्यम् । म यो मजि मत्रिका । गुमि पदमम्या भूपदी । शलभीर4मकतन् । भाइच-मालिका पातभारच मयन्ती प्रमोदनी । मदनीया गवी पभूपदी तथा दिदायी विचम्लिन् । आफुटलरचंता गिरिमडिया र रोया अल- ·६६ सटीकामरकोशस्य [वनीपधिवर्ग शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा। सितासौ श्वेतसुरसा भूतवेश्यय मागधी॥ ७१॥ गणिका यूथिकाम्बष्टा सा पीता हेमपुष्पिका। अतिमुक्त पुण्ड्रक. स्याद्वासन्ती माधवी लता ॥७२॥ सुमना मालती जाति सप्तला नवमालिका। माध्य कुन्द रक्तकस्तु बन्धुको वन्धुजीयक ॥७३॥ सहा कुमारी तरणिरम्लानस्तु महासहा । तत्र शोणे कुरवकस्तत्र पीते कुरण्टकः॥ ७४॥ नीला झिण्टी द्वयोवीणा दासी चार्तगलश्च सा। सेरेयकस्तु झिण्टी स्यात्तस्मिन्कुरवकोरुणे॥७५॥ पीता कुरण्टको झिण्दी तस्मिन्सहचरी द्वयो । ओड्रपुष्पं जपा(या) पुष्प वनपुष्प तिलस्य यत् ॥ ७६ ॥ योस्यां शेफालिका । मुछ यहत्यामोद सुवहा । नीलवर्णा ( नीलिका) । आह च- शेफालिका तु निर्गुण्डी यमको नालमञ्जरी । व्यर्थे सुवहा रास्ना शेफालिका गन्धनाकुली च । भूतानि विशल्याहदयति भूतवेशी। मगधदेशे मवा मागधी ॥५१॥ गणिका चित्ताकर्षणा। यूथोजालकमस्या यूयिका अम्बे शब्दे तिष्ठत्यम्वष्टा । आहच - यूधिका बालपुष्पा च पुण्यगधा गुणोज्ज्वला। गणिकाचारमोना च शिखण्डी श्वेतयूधिका । भाह च- सुवर्णपष्पा हरिणी पीतका पीतयू थिका । त्र्य] हेमपुष्पा विम्बी दु स्पर्शा पीतयूधिका च । अति- फ्रान्तो मुक्तान्विरक्तानतिमुक्त । पुण्ड्रदेशे भव पुण्दूक', मण्डकायमिति निघण्टुवामधोवसन्ते भवामा- धवी आह च-अतिमुक्ता माधवी च मुरसन्तो वनाशय । अतिमुक कामुकश्च मण्डको भ्रमरोमव १७२॥ मुष्ठ मन्यते सुमना मनोज्ञात्वात् ।मालयत्यामोदर्मालती।जायतेनया प्रातिर्जाति । आह च-जातिमनोज्ञा सुम- नाराजपुत्री प्रियवदा । मालती हयगन्धा च वैदिका () तेलमागि(वि)नी । सप्त मनोबुध्यतानीन्दियाणि लाति सप्तला, सपति समवेति वा । नवा स्तुसा मालास्या नवमालिका । माघे मासि भव माघ्यम् । कुन्यति कुद, कुन्द इति माला।नाति चित्त बधूक । बन्धुर्जीवाना बन्धुजावक ॥७३॥ सहते परिमल सहा । कु भूमिष्टा मारयति कुमारी, कुत्सितो मारोस्या इनि वा, जरा न यातास्येके । तरत्यगया। दु ख ]तरणि । यञ्चन्द्रनन्दन- कुर्यकस्तरणिली वुमार्यलि फुलप्रिया । त्र्यये सहा मुद्पी बवाचा) तरणी च । फुरको हि म्लानि न गच्छति तेनाम्लान , वात्स्यायनोत एव कूर्चरस्थाने कुरमालाओत्याह । वर्गपुष्पोपि । महतो विमदस्य सहा महासहा, आयन्त , यन्माला- गम्लानस्तु कुरण्टक । तत्राम्लाने, भी रूयतेच्यो कुरवरु । को रम्यते कुरष्टक , करण्डकोपि । आह च- अविम्लानोऽपरिम्नस्तथैवा- ग्लानक स्मृत । रचपुष्प कुरषक पातपुष्प कुरण्टक ॥ किंरिरातोसौ ॥ ४॥ या नीलपुष्पा झिगशुषा झिं रटर्नति । वाणा हि द्विलिट्ग , वण शन्दे। दस्यति सीयते दासी । आर्त क्षीणो गलत्यातंगल । सार भवा सेरेयास्या झिली- अरुणपुष्पा चे कुरयकोसो ॥ ७५॥ सहचाराच्या झिण्टी पीतपुरा चेकुरकोमो । आह च- सेरेयक सहचर सरेयश्च सहाचर । पोतो रकोथ नीलम समस्त विभावयेत् ॥ पात कुरणको ज्ञयो रक्त करवा स्मृत । नील आर्तगलो दासी वाग ादनपास्यपि । आइदेशाद्भव पुष्य, जपतति जपा। वनमिव दारक यमपुष्पम् ॥ ६॥ प्रतीपो.

·४] ६७ द्वितीयं फाण्डम्. प्रतिहासशतमासचण्डातहयमारकाः। करवीरे करीरे तु ऋकरयन्थिलावुभौ ॥७७ ॥ उन्मत्तः कितयों धूर्तो धतूरः काञ्चनादयः। मातुलो मदनश्चात्यफले मातुलपुत्रकः ॥ ७८॥ फलपूरो दीजपूरी रुचको मालुङ्गके। समीरणो मरुवका प्रस्थपुष्पः फणिजकः ॥ ७९ ॥ जम्दीराप्यय पासे कठिनरकुठेरको। सिर्जकोत्र पाठीतु चित्रको वह्निसंज्ञकः ॥ ८॥ अर्काद्ववमुकास्फोट( त गणरूपविकीरणाः । मन्दारधार्कपणेव शुक्लर्कमतापसौ ॥४१॥ श्वनवादासो विकासोस्य प्रतिहासः । शतं यहनि प्रासाः कुन्ता इव पुष्पाण्यस्म शतप्रासः, श्वेतश्वासी । चण्डय( मत )ति तीक्ष्णत्वाच्चण्डातः, रतोसी । करवीर इत्र मारक्त्वत्कराः कर्तारो वीरा अग्रेति । थाह च-शतकुन्तः श्रेत्ययः प्रतिहासोश्वरोहकः । द्वितीयो रकमुष्मस्तु चरातो लगुइस्तथा ॥ चण्डा- तरी गुमस्थ प्रचण्डः करवीरकः । करिण ईरयति कटकैः करीरो मरवृक्षः। मेति करोति ककरः, तीवात् । आह च- करीर गूढपत्नं च शारपत्वं नृदूफलम् । ग्रन्थिलं तारणसार चककर तीक्ष्ण- कष्टकम् ॥ ७७ ॥ उन्मत्त उन्मादम्त्वात् । धूति हिनस्ति धूर्तः, अत एव कितवः। धरति धावन् धरः (धस्तूरः ), धत्तुरमिति प्राच्याः। कारनाह्वो मुक्तस्मिन् हेमवर्णपृथ्वीदर्शनात् , यदिन्दुः- सहयों हेमनामभिः। नास्ति तुलास्य मातुलः, अमानोना. प्रतिषेधे । मदयति मदनः। आह च- धतूरकः स्मृतो धूनों देविता फितवः शठः । उन्मत्तको मदनकस्तूरी चलतलस्तथा॥ यतो धन्वन्तरि- गांनुलं धत्तुर मतुलपत्रक तरफलमाह ॥ ७८ ॥ रोचयति रुचकः । आह च- फ्लपूरो बीजपूरः केमरी वीजपूरक । बीजक कसराम्ब्लश्च मातुलुट्नस्तु पूरकः ॥ अनेकार्थे- सौवर्धलं मानुलुङ्गं शिला चन्दनपंपणी। श्रीराभरणक देपु चतुर्यु रुचकं स्मृतम् । समीरयसामोदं समीरणः । मरो वाति मरुवकः । प्रत्ये सानो पुप्यति जागलल्या प्रस्थपुष्पः । खरत्वेन फणाभपत्त्रत्वाद्देश्यः फाणिजकः ॥७९॥ जम्यते जम्बीरः, जम्भारोपि । नाह- जम्बीरः खरपत्नश्च फणी चोक्तः फणिन्नकः । मस्तको मरुवको महन्मरिचस्तया ॥ पान्यस्वति पर्गामः । कठिनं जरयति कठिञ्जरः । कुण्ठति कुठेरकः पृष्णार्जकात्यः । (शुक्लः कुटेरोजकः ), अनयतीति । आह च- कुठेरकस्तु कुष्ठः शुदपत्रोर्जकः सितः । पर व दपत्रः बुटेरोन्यः पर्ग:सो बिल्वगन्धकः । पाठोस्यातीति पाठी। चेतति चिन् पितो जन्तूंचायते चिनमः, नानास्पो वा। वह्निपायो दीपनत्वात् । आह च-चित्तको दहनो व्यातः पाठीनो दापणोनिकः । ज्योतिको वल्लरी वह्निः पाटी पाली कुटः शिखी ॥ ८ ॥ अर्काढोर्कपर्याय: । वसन्यस्मिस्तेनी वमुक । आम्फुटत्यास्फोटः । गणा वहकः ( यहूनि ) रूपाध्यस्य गणरूपः । विकिरति पुष्पाणि विकीरण. । मन्दानियति मन्दारयः, मन्दा आरा अस्य वा । अर्कामानि पान्यस्याईपर्णः । शुकालक, अलति भूपयतीति । प्रताप स्पति प्रतापसः, प्रष्टास्तापसा येन या । आह च- अर्थ: सूर्योदयः पुष्पी विश्व विकीरणः । जम्मलः सौरपर्णः स्यादास्फोतो भास्करो रवि ! राजार्को पमुको व्यर्को मन्दारो गणरूपकः । एकाप्टीलः सदापुष्पी स बालकः प्रतापसः ॥ ८॥ शिवप्रिया 1 ·सटीकामरकोशस्य [ वनौपधिवर्गः शिवमल्ली पाशुपत एकाटीली धुको यमः। चन्दा वृक्षादनी वृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि ॥ ८२ ॥ वत्सादनी छिनरहा गुडूची तन्त्रिकामृता। जीवन्तिका सोमवल्ली विशल्या मधुपयेपि ॥ ८३॥ मूर्वा देवी मधुरसा मोरटा तेजनी स्रवा। मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ॥४॥ पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी स्थापनी श्रेयसी रसा। एकाष्ठीला पापचेली प्राचीना वनतिक्तिका ।। ८५ ॥ कटुः कटंभ( ब )राशोकरोहिणी कटुरोहिणी। मत्स्यपित्ता कृष्णभेदा चकादगी शकुलादनी ॥८६॥ - मलिका शिवमी, उक्त च-वुक बिल्वं सधत्तूर मुमना पाटरा तथा । पयमुत्परगोसूर्यमष्टो पुष्पाणि शंकरे ।। पशुपतेरय मियो वा पाशुपत । एकोष्टीलो मनास्त्यस्य । वाति वुक , बक इति प्राच्याः। यस्ते छादयति यमु । माह च- वसुर्वमुक इन्युक्त शिवार्क [ ड्क ] शिवशेखर । महा- पाशुपतश्चैव सुव्रत' शिवमल्लिका ॥ [ जन्मवृक्षमत्ति नाशयति वृक्षादनी । वृक्षे रोहति वृक्षम्हा, वृक्षरे हेति वनेचरा.] 1 आह च-- वन्दाक स्यादृक्षरुहा सरी कामरक्षकः । वृक्षादनी नारदा कामिन्या- निपरोहणी ॥ ध्यर्थे जीवन्ती गुइची वृक्षरहा शाकविशेषच ॥ १॥ वत्सानामदनं वत्सादनी । छिना रोहति छिनरहा । गुदति रक्षति गुडूची । तन्त्रयते धारयत्यायुस्तन्त्रिका । जीवयत्ति जीवन्तिका । सोमवल्यमृतत्वात् । मधूनि पर्णान्यस्या मधुपर्णी । आह च- गुडूच्यमृतवाली च छिना छिनमहामृता । हिमोद्भवामृतलता रा वत्सादनी स्मृता ॥ सेयोका सोमवाली च कुण्डली चक्ररक्षणा । जीवन्ती मधुपणी व सन्निका देवनिर्मिता ॥ व्यर्थे विशल्या लागली दन्ती गुइची च ॥ ८३ ॥ मूर्वति बभ्राति मूर्वा, अत एवास्या विकारो मौवी । मधुरो रसोस्या मधुरसा । मुरति सवेश्यति मारटा। तेजयत्यति तेजनी । सवति रस प्रया, सुवेत्येके । मधूलका माधुर्यान् । मधुन श्रेणी पद्दतिमधुश्रेणी । गोकी गोकर्णाभपत्रा, पाकरर्णपणेति (सू.) टीप् । पालोरिव पर्णान्यस्या पालपर्णी । आह च- मूर्वा मधु- रसा देवा पृथु वद् पौलुपयेपि । रय(मधु)श्रेणी स्यादुरसा निग्धपणी च मोरटा द्वधर्षे तेजनी तेजोवती मूर्या च । हिन्दुः- मिग्धच्छदा मधुश्रेणी पृधुत्वप्रसवाहिनी । रवश्रेणी मधुमती मुरगी द्विजमे- खला ॥ बालोलनी योगवा मोरटा च मधुम्रपा । मुयो। सो पिता स्निग्धपणी गोकी सा मरिका ।। पालपणी मरी प्रमया मधुमतीति च ॥ 7 ॥ [ पठ्यते पाटा ]। विसौ वणी यया विद्धरणा, शाने प्रयमाणत्वात् । स्यापनी बस्तिकोपयोग्या । रस्पते रस । पापचेली वृकीवात् । प्राचीभवा प्राचीना । बने तिचरसा पनतिका । भाइच-पाट म्याटम्पएकी च प्राचीना पापचेरका । कतिका वनति का पापिका स्थापी यी ॥ रमा राना सदा पाटा च ॥ ५ ॥ फटत्या वृणोति गल कटारा । शोरदन्त्री रोहग दासोरोहिणी। मस्सपिसारकादा, मस्याना पितं जीविता कृष्णो भेद छे. दोरया पृणभेदा। शकुलानामदन शकुमदन धारादनी वा । आ६ च( निघण्टु )-पटुका मास्य शाला मस्पपिता च रोहिणी। कृष्णभेदा सरहा रामा यदररोहेगी। बसोकरोहिणी तिका घकाणी परादनी। परोपरेश र प्रेसा निसरोहिणी । पर्थे कटभरा यष्ट्वा. काकी ६॥॥ आमना गुमा साविषयत्वात् । न जाति प्राननहा । न विगतागायगा । कह ·४] द्वितीयं कापटम्. आत्मगुप्ताजहाव्यट्गा कण्डरा पावृपायणी। ऋप्योक्ता शूकगिम्बिः कपिकच्छूश्च मर्कटी ८७॥ चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शंवरी वृपा। प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी चण्डा भूपिकपर्यपि ॥८८॥ अपामार्गः शैखरिको घामार्गवमुयूरको। प्रत्यकपर्णी के(की)गपर्णी किणिही घरमारी॥९॥ हजिका ब्राह्मणी पद्मा मार्गी ब्राह्मणयष्टिका । अद्गारवल्ली बालयशाकवर्वरवर्धकाः ॥ ९ ॥ मनिष्ठा विकसा जिङ्गी समगा कालमपि(गि)का । मण्डकपर्णा भण्डारी मण्डी योजनबद्धयपि ॥ ९१॥ राति कन्द्रा । प्रापि भवा प्रवृपायणी। ऋष्यमृगः प्रोता दचिता ऋध्यप्रोक्ता, पिभिरपोक्ता हेय- लादिलके । भूकमयाना सकटका शिबिरस्या गुशिम्विः। कपीन् काति कपिकच्छू। मी कपिरोमफललात् । आहेन्दुः- ध्यप्रोत्सा बयगुप्ता कपिकच्छ्य कण्डरा । आनगुमा दुरालम्मा जागलिर्दुरभिग्रहा ॥ अवगा वृपभी गुता काइरा शूकशिम्पिका ! कपिरोमफटा व समाना पापायनी । ज्ञेया जाङ्गलिया सेव साजहा प्राणायणी ॥ ८७ ॥ चित्रानकवर्षपत्रा । न्यौहति एपछि वा बहुमूलत्वाभ्योधी । यति वन्ती। शं गोति शेवरी । वर्षनि वृणेति वा वृषा। प्रतीची श्रेभ्यस्याः प्रत्यक्षेगी। मुताना मूलाना श्रेयस्ता मुनश्रेणी। चयने चटा । मूपिकपणा- आखु. कभिपत्ता । आह च (निघण्टु )-द्रवन्ती भंवरी चित्रा न्यग्रोधी मूषिकाहूया । प्रत्यकोणी वृषा चग्दा पुतण्यासुपर्णिका द्वषय- उपविधा दन्ती प्रमिपणी चेति, दन्या द्रवन्तीधान्ला प्रत्यकृदुप- पितामाह ॥८॥ अपर ( आ )समन्तान्मार्गास्यापामार्ग, अव सय्य (ल्या ल्यवाद् । शिखरे भव. खरिदः । अयनं माग वानि घामार्गवः, धाम अर्बति वा । मयूरपविकृतिमयूरकः । प्रत्यक्ष पर्णान्यस्याः प्रत्यक्पणी । केरापी कपिलनत्वात् , अत एव केशवलीसके। चिगिनो बिहीते याति किमिही, सशंकिणोत्पादनात् । थाह च- अपामार्गस्नु शिखरी प्रलअप्पी मयूरः । अब-शय्याय किनिही दुर्ग्रह. सरमञ्जरी ॥ स एवोक्त सरिको मर्कटी दुरभिप्रह । पनपी च शिखर फूो मकपिपली । द्वयर्थे धामागंवोपामार्ग: कोशातकी च ॥ ८९॥ हन्धि रोग हो । ब्राह्मणी पवित्र- त्वात् । पमा पद्मामपुष्पा । मृचति भार्गी, मृगुजेत्येके, अन एव प्रनी। मडगारामा बल्योस्या अगारवती । वायद्याको गर्दमभोग्य वात् । शृणोति वरी वर्चश्व, वरातिपत्रो वा । आह च- भागी गर्दमशाश्व पमा नाममयटिकामगारवल्ली हज्जी च वचों वर्वरकस्तया । द्वयर्थे ब्राझी स्पृक्का भागी चा आहेन्दुः-ब्रह्मरीतिस्तथा सुदामागीचबामणी मता ॥९०॥ मौमनोनेवणे टिठते माजया, अम्बाम्दोभूमीति (सू०) पत्वम्। विकसति दर विकसा । जिगति प्रमरति शिडगी। समन्ततोद्गति सम. गा। काले मिष्य(स्यो शब्द्यते कालमेपा(शी)।मन्यते मन्डौ मन्डा च ।योजनदष्टी दरदसरा । आइ च (निपट-मश्रिष्टा कालमेषी च समगा विकसारा । मजुध रचष्टेष मढी योजनवल्याप । मा- हेन्दुः- विकसा कालमेषी नु कारगोष्टी व जिशिका । रचा भण्डौरिका चेनि- shu याति प्रमरति ·७० सटीकामरकोशस्य [पनौपधिवर्गः यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयास' कुनाशक. रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालमा ॥ ९२ ॥ पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्णाड्शिपर्णिका । कोटविना सिंहपुच्छी कलशिर्धावनिगुहा ॥ ९३॥ निदिग्धिका स्पृशी व्याघी बृहती कण्टफारिका। प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दु स्पर्शा राष्ट्रिफेत्यपि ॥९४॥ नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका । रजनी श्रीफला तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी॥९५॥ अयल्गुज सोमराजी सुल्लि सोमवल्लिका। कालमेपी कृष्णफला वाकुची पूतिफल्यपि ॥२६॥ पास । मोति ययास । दुस्पर्श कि गन् । पश्यामो मरुद्रप्रय ह । कु नाशयति ककित्वात्क- नाश । रोदयति खेदयति रोदनी, चोदनाति सभ्या । छू राग राति कछुरा । अनन्ना समुद्रान्ता च दरव्याप्ते । कृच्छेण लभ्यत दृश्यते दुरालमा। आह च- यासो यवासकोनन्ता वालपना विक । चरमूर समुन्द्रातो दुर्घमूलो मरुद्भव ॥ धन्वयासा दुरालम्भ ताम्रमूली च कच्छुरा । दुरालभा च दुसशा यामे ध वयासर ॥ १२ ॥ पनि चैनगव पगा या पृश्निपणी, सक्ष्मपर्ण वा, यदाह पृभिरल्यतनौ । अप्रेर्बुध्नादारभ्य पर्णान्यस्या अघ्रपी । कष्टनिर्विमा दत्तव, कोष्टपु- छीत्वात् । सिंहस्येव पुच्छमस्य सिंहपुन्छ राफोर या सिंहाल्छ । कलशिर्गिरी पृथुलत्वात् । धावति प्रसरति धावनि । गृहति रम गुहा । आह च- प्रश्निपणी पृथम्पी क्लशिधावनी गुहा । शृगालविनापूर दि )तिलापणी क टुकपुरिछका ॥ ९ ॥ निदिह्यते निदिग्धिका । स्पृशति कण्टकै रुपत्पति स्पृशी । व्याधी हिंसवात् । ११व हुल्य द् बृहती । यण्टानियर्ति का कारी । प्रचोदयात व प्रेरयति प्रचोद । लति कुली । क्षुणात्त क्षुद्रा हिंसा, क्षुद्रयाताम्ये देशो वा । राष्ट्रमन्त्यस्या राष्ट्रिमा । वहती तु निदिग्धिक ते भागुरिव क्य द् प्र यकृद भ्रान्त यतोनयोर्नह भद । आह च- करकारी तु दुसर्सा क्षुद्रा व्याघ्री निदेग्धरा । कालिका कन्कारी धावनी द प्रब गति । यथा- बृहता सिंहनाका ता घात की राष्ट्रिका कुल । विशदा स्थूभाका महती तु महोरेका ॥ भागुरि द्वयाहीन मन्यत यच्छाश्वत - शुद्र या क्षुद्रवास क्या वृहती छ दमि क्वचित् । द्वयर्थे प्रचोदनी का कारिका दुरालभा च ॥ ९४ ॥ नीली काला च वर्णे, नीलाप्राण्योपध्याप (वा. । कोलकमिनिमयोस्त्यस्य! कतकिका । माग भरा ग्रामीणा । रजयति नाल कति रजनी । फला रम्पफ्ला । तुद्यते तुत्या । त्यस्या स्पर्शाननो द्रेणी, तीत्येके । देव्यते दोला भेनेत्य । नीलो. स्त्यस्यान लिनी । आह च-नीलिना नीलिका काला प्राम्या तणी विशोधनी । तुपा श्रीफलका मेला सारवाही व रजनी ॥ व्यय मधुपणा गुडूची २ ३वरी नलिका वत, द्वयर्थे क्लीतक्किा मधुयष्टी नीलिका व ॥ ९५ ॥ अरोररम्यागजातापल्गुन । यमेन हदनेन रानते सोमराजी । कालेन मिष्यते शन्दयते कालमेपी कृष्णलवार । वात सके चयतीति विचनाद्वाकुची ! पृत फ्लमस्या प्रतिफली, पाकरुणोते (सू.) १ । व्यर्थे कालमपी मजिठा बृहती वाकुचिका च ॥ ९॥ कर्पति कृष्णा, श्यामलवाद्वा ।

·७१ द्वितीयं काण्डम्. कृष्णोपकुल्या पैदेही मागधी चपला कणा । कपणा पिप्पली शीण्डी कोलाय फरिपिप्पली॥९७॥ कपिचल्ली कोलवली श्रेयसी पसिरः पुमान् । घव्य तु चयिका काकचिच्चीगुळे तु कृष्णला ॥ ९८ ॥ पलंकपा विक्षुगन्धा वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः । गोकण्टको गोक्षुरको वनशृगाट इत्यपि ॥ ९९ ॥ विश्वा विपा प्रतिविपातिविपोपविषारुणा। दगी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ॥ १० ॥ शतमूली बहुसुताभीरुरिन्दीवरी वरा(री)। ऋप्योक्तामीरुपत्नीनारायण्यः शतावरी ॥१०॥ उपकोलति सस्त्यायत्युपकुल्या । विदेहदेशे भवा वैदेही । मगधभवत्वान्मागधी । चपति चपला । कणाः सन्त्यस्या कणा । उपत्यूपणा, कप रुजायाम् । उपणापि, उप दाहे, तीक्ष्णतण्डुलसात् । पिपर्ति पिप्पली । शौडी शकत्वात् । कोला, कुल संख्याने । आह च-पिप्पली मागपी कृष्णा चपला तीक्ष्ण- तण्डुला । उपकुल्या कणा श्यामा कोला शौण्डी तयोषणा ।। इन्दुश्च पिप्पली तण्डलफला वैदेही कृष्ण तण्डुला । करिपिप्पली वृहत्वाद् गजयोग्या वा ।।९ा कपिवळी मर्कटरोमत्वात् । एवं कोलबती । यस्यते डाधते रोमभिवसिरः । चन्यं, फल चैतत् , चन्यते चच्च्यवते वा आह च-चविका दोस्वल्ली तु चव्वं चयनमेव च ॥ तस्याः फर विनिर्दिष्टं श्रेयसी हस्तिपिपली ॥ चन्द्रनन्दनः सामान्येगाह चव्या कोला च चविका श्रेयसी गजपिप्पली । चवना कोलवली तु चव्यं कुघरपिपली । व्यर्थे मर्कटवल्ली- अपामागों हस्तिपिप्पली स्वयंगुप्ता चेति, तथा पसिरोपामार्ग समुद्रलवण हस्तिपिप्पलो चेति । काकवर्णा निधी प्रान्तोस्याः काकचिक्षी । गुलति शिम्या गुटा । कृष्ण प्रान्त लति कृष्णला । रतिकापि ॥ ९८ ॥ पलं मास कपत्ति पलंपा । इशोरिव गन्धोस्याः सादकण्टकवादिक्षगन्या । शुनो दष्टेव हिंसवादिष्टा । गवा कण्टको वेधको गोकण्टको गोक्षान्दात् । गौमहानि तु युक्त, मत एव वनशृगालो भूधुरवायम् । आह च-गोधुर स्याद गोक्षुरको भक्षकः स्वादकष्टकः। गोकप्टको गक्षक[ट ]: पटङ्ग क्षरकः सुरः ।। गोको गोक्षुरः कण्टी घडगस्त्रिकरत्रिक विकटक: कण्टफलः श्वदंष्ट्रव्यालदंष्ट्रकः ॥ स्यर्थ पलकयो लादा गोक्षुरो गुग्गलच, तया- इक्षुगन्धा विदारी कोकिलो गोक्षुरथ ॥९९॥ विशत्यन्तर्विश्वा । वेवटि विषा । प्रतीपा विषस्य प्रतिविधा, अगदत्वात् । शृदायुक्त्याच्छगी । आह च- अतिविषा शुलकन्दा ज्ञेया विश्वा च मगुरा । श्यामकन्दा प्रतिषिपा शृगी चोपविषा विषा[ तथा ] ॥ महौषवं तु विपं नातिविपा । व्यर्थे तु हि महौषध (विषं) शुण्ठी लशुन चेति विषा(प)शब्द युद्ध भ्रान्तोयम् । क्षौरमवति क्षारावी । दुग्धमस्यस्या दुग्धिका क्षौरकाकोलीयम् । माह च- द्वितीया क्षीरकाकोली क्षीर. शुका पयस्विनी । पयस्या [ वयस्था ] क्षीरमधुरा वीरा क्षाराविकारिका । अत्र क्षीरवी विकारिवेति च अन्यन्मन्यते, सोरेति विकारियोति तु वैद्याः॥१.०॥ शतं बहूनि मूलान्यस्याः शतमूळी । बहुधा सुवति वहुमुता । अमीरः स्थिरपना रसायनत्वाद्वा । इन्दीवर्युत्पलपुप्या । पृणोति वरा । अन्य प्रौका- पिता द्वीपिशधुत्वात् । नारायणी विष्णुजाता । शतन वृणोति शतावरी । न हिनोलहरू, अमीरोरपत्रं- शौयं वा । हरमेखलो निघण्टौ दृष्टः, यदाह- सहप्तम्ली सहस्रावरी- अहेरिति । आह च- शतवाया शतपदी पीवरीन्दीवरी वरी । सहनवीर्याऽमीच्य तुइगिनी बहुपत्रिका ॥ ऋध्यपोका द्वीपिशत्रुर्दी वी - पिका परकष्टक. 1 मता पुरुषदन्ता च शतादयूकष्टकः ॥ १.१॥ कालयति दोपान्कालीयकः । .

·सटीकामरकोशस्य [वनीपधिवर्गः अहेरुरथ पीतद्रुकाली( ले यकहरिद्रवः । दारू पचंपचा दारुहरिद्रा पर्जनीयपि ॥१०२ ॥ वचोयगन्धा पड्मन्था गोलोमी शतपर्विका । शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंद्यौ तु वाशिका ॥ १०३॥ वृपोटरूपः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः। आस्फोता गिरिकर्णी स्याद्विष्णुकान्तापराजिता ॥ १०४ ॥ इक्षुगन्धा तु काण्डेक्षुकोकिलाक्षेचरचराः। शालेयः स्याच्छीतशिवछत्वा मधुरिका मिसिः ॥ १०५॥ मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वनः स्नुक स्त्री स्नुही गुडा। समन्तदुग्धाथो वेलममोघा चित्रतण्डुला ॥ १०६ ॥ तण्डुलश्च कृमिघ्नश विडङ्ग पुनपुंसकम् । व-चाला वाट्यालको घण्टारवा तु शणपुष्पिका ॥ १०७ ।। हरिः पीतो दुः स्कन्धोस्य हरिदुः । दावी दाहरिदा च पिण्डहरिद्रातोन्या । अत्यर्थ पचति पचंपवा । पिपर्ति रोगेभ्यः पर्जनी । थाह च-हरिद्रा पौतिका पिण्डा रजनी रजनी निशा । गौरी वर्णवती पीता हरिता[दा] वरवर्णिनी ॥ अन्या दामहरिदापि हरिदुः पीतचन्दनम् । निर्दिश वे कटकिनीस व काले- यक. स्मृतः ॥ कालीयको दारुनिशा दावीपीतदुपातकाः । कटकटेरी पर्जन्या पीतदारु पचंपचा ॥ १.२॥ वक्त्यनया वचा, वाक्पाटवकृत् । पड् प्रन्ययः पर्वाण्यस्याः पड्मन्या। गोरिव लोमान्यस्या लोमशत्वाद् गोलोमी। शुक्ला कृष्णा च पासो, यदाह-वचोप्रगन्धा गोलोमी जटिलोग्रा च लोमशा। भन्या श्वेतवा मेध्या षड्मन्था हैमवत्सपियर्थे शतपर्वा दूर्वा घशा वा च वैद्याना मातेव रोगजित्त्वात् । दिनस्ति रोगान् सिंही । उस्यते काम्यते पाशिका ॥ १०॥ वर्षति मधु वृषः। अटान् गच्छतो रूप. सटरूषः । सिंहास्याकारपुष्पवासिंहास्यः । वाजिदन्ता इच केसराण्यस्य वाजिदन्तकः । आह च- वासकः सिंहपर्णी च वृधो वासोथ सिंहिता । अटरूपः सिंहमुखी मिषमाताटरूपकः ॥ आस्फुटत्या- स्फोता । गिरि( रे )रश्मवरकर्णिकास्य(स्था) गिरिकर्णी । विष्णुनाकान्ता । अत एव रक्षाहेतुत्वान्न परा- जिता । आह च- अश्वारा श्वेतपुष्पा श्वेता च गिरिकर्णिका । कटमी श्वेतसारा च श्वेताख्या वापरा- जिता ॥ द्वयर्थे आस्फोता सारिवा गिरिकर्णिका च ॥ १०४॥ इझोरिव गन्धास्याः, स्वाद्वीत्यर्थः । इक्षु- सदृकाण्डत्वात् ( काडेक्षु )। कोकिलस्वाक्षीण्यस्य कोकिलाक्षः । इक्षु रातोचरः । स एव लोकोक्त्या धुरः, पारुच्याद्वा । आह च- तथान्य इक्षुगन्धः स्यादिक्षुरः कोकिलाक्षकः । कामः[ सः ] काण्डेक्षुरु- दिष्टः काकभुर्वायसेक्षुकः ॥ शालायां भव. शालेयः, गुप्तत्वात् , अत एव शालीनः । शीतः शिवध । (छत्त्रा) छत्त्रातपत्रा । मस्यति परिणमति मिसि: । आह च- मित्रेया तालपत्नी च तालपर्णी मिमि- स्तथा । शालेयः स च शालीनो नाम्ना शीतशिवो मतः ।। १०५॥ साहुण्ड. सिंहतुण्डापभ्रशः, यन्मे। सलाकुलेिशतरू शौहुण्डौ । वो भेदकत्वात् । स्तो( स्नुम )ति क्षीर स्नु स्तुही च, स्नुहेति वैद्याः। गुडा वृत्तत्वात् , गुहेत्यपपाठः, यच्छाश्वत - गुडौ गोले विकृती स्वंही गुडिकयोगुंदा । सुधापि । भाह च- स्नुक सुधा च महावृक्षो गुडा निस्त्रिंशपत्यकः । समन्तदुग्धा गण्डीरा सीहुण्डो बनकण्टकः ॥ वदु. स्नुक् स्तुहीत्येके पेछु । वेलात वेल्लम् ॥ १६॥ बिलति भिनत्ति विडड्ग विलगति वा। आह च- विडगा जन्तुहन्त्री व कृमिनी चित्रतण्डुला । तण्डुलः कृमिहामोघा केश[ केस ]ला मृगगा- मिना ॥ बलन्त्यनया वला, बलवा। वदति वाट्यालकः चन्द्रनन्दनो वला भद्रौदनी हृया तथा वाट्या. लक इत्याह । घण्टेचारौति घण्टारवा । शणस्यैव पुष्पाण्यस्याः शणपुष्पी, पाककर्णपणेति (सू०) डीम् । माह च- शणपुष्पी बृहत्सुष्पी स चोची. शणघण्टकः ॥ १० ॥ मृदौमा सौकुमार्यात् । गोस्तनामा ·४] द्वितीय काण्डर. ७३ मृद्धीका गोरतनी द्राक्षा स्वाही मधुरसेति च । सर्वानुभूति सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृव ॥ १०८॥ त्रिमण्डी रोचनी श्यामापालिन्छौ तु सुपेणिका। काला मसूरविदलार्धचन्द्रा कालमेपिका ॥ १०९॥ मधुक क्लीतकं यष्टीमधुकं मध्यष्टिका। विवारी क्षीरशुलभुगन्धा कोष्टी तु या सिता ॥ ११०॥ अन्या क्षीरविदारी स्वान्महाश्वतय॑(गन्धिका । लागली शारदी तोयपिप्पली शकुलादुनी। १११ ॥ खराचा कारवी दीप्यो मयूरो लोचमस्तकः । गोपी श्यामा शारिया स्याश्चन्दनोत्पलशारिवा ॥११॥ गौस्तनाति विशेषोपि सामान्यतः । द्राति सरसम्वाट् द्राक्षा । आह च- द्राक्षा नारुफला कृष्णा पियाला थार मेपिका । स्वाद्वी गुढा मधुरसा मृीका गोस्ननी स्मृता ॥ हारहरा छ । सो अनुभूतयोरया. सी. नुभूति , मानारसेत्ययं । सरति सत्य विरोवनीलात्, सरदत्येके । पयः पुटा उपदका अस्यात्रिपुटा, त्रिपुटी घ, व्यन के । निभित्रियते निमियते छाधरो वा निमा त्रिन, लिपुतारवाद्वा ॥ १०८।। विभिन्डधत उद्घाट्यते त्रिमण्डी । रोचनी सचिकी, रेवनीत्येके । शुक्नेय, कृष्णामाद । पालयति पा- लिन्दी । भूपिणोनि सुपेणी । आह च-यामा त्रिन्मालविका मसूरविदला च सा । कालार्धचन्द्रा पा- लिन्दी सुषेपी कालमेष्यपि ॥ शुभा चापि निभण्डास्यारकाक ही सरला नियत् । सानुभूतित्रिपुरा ध्यता करवृहिणी ॥ भाम्भसी रेचनी व दण्टावक्षोभणी तया ॥ १०९ ॥ यष्टीरूम मधुकं यष्टामधुकम् । एकदेशान्मधुकम् । क्लबन्ध तकति प्रतिहनि वृश्यचकीतकं, लससंझ पा । आह च- मधुयटी च यष्टी च यष्टीमधु मनवा । यटीमधूक मधुक यथ्याहू मधुयाटका ॥ तल्लक्षण तक च- इति । विदार्य भक्ष्यते विदारी : क्षारण शुका। इधुगन्या माधुर्यत् , धार चदरीम कृमोभूमाडोयं वा पाशु देशेषु शुक्र भूरु- ध्माण्डः मृमाली, रस सृजतीति, कोरी तु लक्षणया। माह च-विदारिममताशुका स्वादुकन्दाशृगालिका । पगन्धा विदारी न ऋश्यवनी विदारिका स्पर्धे- इगन्धा विदारी कोकिलाक्षको गोक्षुरश्च ॥११॥ प्यान्गन्धपल्पर्दयति ऋष्यगन्मा । आह च- अन्या क्षीरविदारी स्यादिक्षगन्धेदुनन्यपि । सीरवाही क्षारकन्दा क्षरशुका पयस्विनी ।। व्यय महाश्वता नीलस्यन्दा यवशरा क्षारविदारी च, तथा ऋष्यगन्धा मूलक रक'छक हीरविदारी च, त्या क्षरशमा क्षरविदारी क्षीरकाकोली नीरस्यन्दा च । लागली हलाकारा । शकुलादनी मत्स्यमक्षात् । आह च- जलपिम्पल्याभिहिता शारदी तोयपिप्पली । मत्स्या- दनी मत्स्यगन्मा लागली शकुलादनी ॥ १११॥ सरमनुते सराश्वा । कारोरिय कारवी कर्मण्येत्यर्थ । दाप्योमिदीपन । मीनात्यग्निमान्यं मयूर' । लोच्यते लुच्यते वा मस्तकोस्य दर्वराकारत्यारोचमस्तक रोचमकर इत्येके । आह - अजमोदा वस्तमोदा दीप्यको लोचमस्तः । सराश्वा कारवी वली मोचा हस्तिमयूरक । व्यर्थे मयूरकोशमार्गोजमोदा तु यस्य । गोपायति गोपी। (श्यामा श्यामवर्णा । यच्छा- श्वत-शारिवायां निशि दयामा श्यामौ च हरितासितौ । शार्यनेनया दोपा शारिका । चन्दनाळा- दनत्वात् , अनन्वत्येके । उसलामानोसलशारिका । माहुश्च-शारिका फणिनिहा व गोप्या सोता च चन्दना ॥ १२॥ योभनीय योगे साधु वा योग्यम् । नीति ऋद्धि । वृद्धरोपधविशेषस्थापि योग्या- दीनि नामानि । माह च- ऋद्धिादि मुखं सिद्धी रयाग मद्गल वमु । दिपुष्टा सृष्टा ] युर्ग मोग्य लक्ष्मी. सर्वजनप्रिया केन वायुना दम्यते कदली । वाणानां युगोघात , वारणार(बोगसके । स्म- ·७४ सटीकामरकोशस्य [वनौषधिवर्ग: । योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याज्ञया इमे। कदली वारणवुसा रम्मा मोचांशुमत्फला ॥ ११३॥ काष्ठीला मुद्गपर्णी तु काकमुद्दा सहत्यपि । वार्ताकी हिगुली सिंही भण्टाको दुष्प्रधर्पिणी ॥ ११४॥ नाकुली सुरसा नाग(रास्ना सुगन्धा गन्धनाकुली। नकुलेष्टा भुजंगाक्षी छत्त्राकी सुवहा च सा ॥११५॥ 'विदारिगन्धांशुमती शा( सा )लपर्णी स्थिरा ध्रुवा तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कर्पासी बदरेति च ॥ ११६ ॥ भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु वृक्र-पभी वृपः । गाङ्गेरुकी नागवला झपा हुस्वा गवेधुका ॥११७ ॥ धामार्गवो घोपकः स्यान्महाजाली स पीतकः। ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ॥ १८ ॥ तेस्या रम्भा । मुञ्चति रस मोचा। अनुमानिव फलान्यस्या अशुमत्फला, भानुफलाख्या ॥११॥ ईषदष्ठील- मस्याः काष्टीला, काटो रस इत्येके । थाह व (धन्वन्तरिः)- कदली सुकुमारा व रम्भा भानु- फला मता। क ष्णा[टी रसच नि.सारा मोचा हस्तिवि(खु)वा तथा ॥ सहा क्षुधा, सहाख्यात्र । व्यर्थे हि सद्दा मुद्रपर्णी वला नाकुली च, यतो महासहा मापपयुच्यते । वार्ताकं देश्याम् । भण्ट की कण्टकार्या अन्ययमित्यय मन्यते, वैद्यास्त्वभिन्ना प्राहुः, यदाह- हिड्गुली वृहतीति च ॥१४॥ नकुलाना दिया नाकुली । नागमुगन्धा सर्पसुगन्धत्वात् । छत्ताकी छत्लाभपर्णा । सुष्टु वहत्यामोदं सुवहा । अधेन रास्नान साक्षीति गोडाः, वैद्यास्तु नाकुलीगन्धनाकुल्यो विदारीक्षारविदारीपद् भिने मन्यन्ते । माह च- नाकुली सर्पगन्धा च सुगन्धा भोगिन्धिका । सैर सर्पसुगन्धेति- । तथा- अन्या महासु- गन्धा व सुवहा गन्धनाकुली । साक्षी नालेष्टा च छत्याही विषमर्दनी ॥ १५ ॥ विदार्या गन्धोस्या विदारिंगन्या । अरावः सन्त्यस्या अशुमती दीर्घमूलत्वात् । शालस्येव पर्णान्यस्याः शालपणी । आह च- शालपणी स्थिरा सौम्या नियंतिगुहा ध्रुवा । विदारिगन्यांशुमती दीर्घमूला च पीतनी ॥ तुष्टि- कान् गन्धादीनारयति कम्यकिवाताण्डकरी । समुद्र. कटके कृतरक्षान्त स्याः समुद्रान्ता, दूरप्रसरत्वद्वा। कल्पते कांसी । यदरागीच फलानि सन्सस्या बदरा, यन्माला- करायो यदरः प्रोक्तो यादरः पिच- बच हा पयें तुण्डरी चिग कपासो च, व्यर्थ समुद्रान्ता कपासी यवासकः स्पृका च ॥१६॥ वने भवा यन्या । सा कपांसी । ( भारद्वाजी ) भरद्वाजसृष्टत्यागमः । भद्रापि । शृङ्गाणि सन्त्यस्य शृगी । मत एवं प्रपात्यः । माह च-पभी धूयहो यो घी से मतृको पमो वृषः । वितानी दिन्दाक्षो पन्धुरो गोपनि स्मृतः ॥ गाड्गमारयति पवित्र वात् गाोकी । नागाना पलानागवला । सपति हिनस्ति गन्धन झश । गवि जल-इन् (एधते ) गधुका । आह च-गाइनेरुकी नागवला सरगन्ध- निका । स्थिदेशा तयारिया यच डा हस्सा गयेधुका ॥१७॥ धामानात धामार्गवः । घो. पति रामदायत धारक । स धामार्गः पोतदुप्पो महाजाली, जाल वितानः । आइ च-धामायः होकर राजकोशातली पला । फागी पीपा महाजाली तयोच्यते ॥ ज्यो स्ना रातो भासनात् । पति विस्तीयते पोली । बाली सविताना । ऐरावतो नागरगो नादेयो भूमिजम्युरेन्युक्त्वापि भ्रान्त्या- पोका ।। 11८ ॥ लागलाद भेदनाशगली । अनिशिखा पटुमरास्यत्वात् , अमिमुखत्येके । आह च-बतिकारीनु पलिनी विवाया गर्भपतनी । रहगल्यमिगुशी मोरी दीनानन्तेन्द्रपुष्पार ॥ यय- भाभिमुज मनात सागरा च । कारस्पयाड्ग नामा फसमस्याः कारागी, फाजपत्यके ।

·१] द्वितीयं काण्टम्. स्याल्लाइलिश्यग्निशिखा काकागी काकनासिका। गोधापढ़ी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ॥ ११९ ।। अजशृङ्गी विपाणी स्याद् गोजिदादार्विक समे। ताम्बूलबल्ली ताम्बूली नागवत्यप्यय द्विजा ॥ १२०॥ हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी । एला ल-चालकमलेय सुगन्धि हरिवालुकम् ॥ १२१ ॥ यालुकं चाथ पालक्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू। वाल होवेरबहिष्टोदीच्यं कैगाम्बुनाम च ।। १२२ ॥ कालानुसार्यवृद्धाश्मपुप्पशीतशिवानि तु । गेलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकटी मुरा ॥ १२३ ॥ गन्धिनी गजमक्ष्या तु सुयहा सुरमी रसा। महेरणा कुन्दुरुको सल्लकी हादिनीति च ॥ १२४ ॥ आहू च- कारनामा घाझनामा काकनुन्डफ्ग च सा । गोधाया इव पदान्यम्या गोधापदी, कुम्म- पयादि (सू.)। हंसपदी च । मुगा(स्य )ति खग्डयति दोषान्मुसली । द्वयर्थे तारपत्री मुसली मिग्रेया च ।। ११९॥ अस्यच गाम्यस्या अजगृगी, कर्कटगी यर्थ । विपाणी गृङ्गीत्वात् । थाह च- मृद्गी करंटागी च कुरटगी ककंटाद्वया । कुटीरशगी वका च महाप्येषा नतायपि ।। गोजिदामपत्रा । दाम्यति रागन् दावी, पोषधि वशेष । नागवही पग्टिता पातालानीतवान् । द्विजयते द्विना ॥ १० ॥ हरति हरेणु । रेणुका भस्मयोगान् । कुन्या दुर्वाससा दत्त कोन्ती । मस्म. ना धूच्या गन्धयति भस्मगन्धिनी 1 माह न- रेणुका राजपुत्री च नन्दिनी कपिसा द्विता । भस्मगर्मा पाण्डपला भस्मगन्या हरेणुका । मन्पदन्यं चतत् ।एला-ल-वद्वलति-एला-ल-वालुम् । हरिपि। वालुक हरियालुकम् । त्र्ययें मुरमे सलही मुरा- एलवालका च ॥ १२१ ॥ पाल्यते पारट्झ्या । मुमाबन्द इव मुन्द, मुरते रस वा । कुन्यति कुन्दुरु । माद च- कुन्दुर पलुन्गुरुक पुदवानी विदा इयपि मुन्दस्त वागन्यच पानिन्द(लग्यो भीषणो वरीयलने वालम् । बिहे ते च हीवरम् । यहते पर्धने पहिष्टम् । दीनामामुर्द च्यम् । केशपर्याय वालबार । अम्युनाम वृदप्नत्यान् । अह च- पलके यारि तोय च होवेर जन्मनु च ! कैश यमुदीच्य च पिटामवपन कचम् ॥ १२०॥ काल मनुसरनि हात नभ्या कागनुमायम् । वृद्ध मालम्यायि । अदमन , अन्नन गति वा, तर्प परन् । तीनवेन शिव शतसिन् । पर्ये शेतशिव मन्धव रिया वैरदु । तानि तु शेरेय, fir. लया भर शेयम् । आह च-लेय पलेन मृद्ध जीण कालानुअर्यकम् । स्थविरं च शिलादई गिरा. पुल शिल'माम् ॥दया मुराम्य लनामत्वात् । (मुग) मुर माने । आह च-मुरा न्यवती देल्या गया धमालिनी । मुरभि नगन्या च कुटी मण स्मृता ॥ १२३ ॥ गोमंश्यते गनभाया। मु. पद्दति सदने मुादा, मुरति वैद्याः । मदर्द रम्नस्था महेरणा । मत्तत्य रयपने स्वपने गमे मात्रi] 17स्पना दनौ । मह च- सतीशी हद मुभि मुन्नवा रमा । अपनत्री एन्दुरी गजभाया महरजा २४ ॥ अमेगावरा, मयान वा । मुभा गुरम्य । धनु- रखा पानी, यात् । अाद च- धनु, नारी च कुरा नमानी 1 पदमा मुरु च याच शदिना। पृथ्वमा पहुफला परत पाव बदुग । वदर गरी उमर पनकर गिपरदेशानिफना कुटे काम. अरब- पोल मुददेटा च विदा सिंद्राला समगन्मा व पदन्यानि ·[वनोपधिवर्ग सटीकामरकोशस्य अग्निज्वालासभिक्षे तु धातुकी धातुपुप्पिका । पृथ्वीका चन्द्रवालैला नियुटिव लाथ सा ॥ १२५॥ सूक्ष्मापकश्चिका तुत्था कोरगी पुटा वृद्धि । व्याधि कुष्ठ पारिमामा)व्य वाप्य पाकलमुत्पलम् ॥ १२६ ॥ शखिनी चारपुप्पी स्यात्केशिन्यथ वितुनक । झटामलाग्झटा ताली शिवा तामलकीति च ॥ १२७॥ प्रपौण्डरीक पुण्डर्यमथ तुल कुवेरक । तुणि कच्छ कान्तलको नन्दिवृक्षोथ राक्षसी । १२८॥ चण्डा धनहरी क्षेमदुप्प(प्प)नगणहासका । व्यालायुध व्याघ्रनख करज चक्रकारकम् ॥ १२९॥ सु(सु)पिरा विद्गुमलता कपोतामिनटी नली। धमन्यजनकेशी च हनुईविलासिनी ॥ १३० ॥ पृथ्वाका हिटगुपतिकोपकुमिका सूमैला चचहु । यर्षे तु त्रिपुरा विवसूमैला चेते लक्ष्याचाप्रेत विनिश्चय ॥ २५ ॥ सा- एला सूमा, उपचपन्युपकुञ्चका । तुया चालवान् । करति शब्दायते कोरगी । त्रिपुरा त्र्यन्त्रि । जुट्य ते टि सूभवाद्वा । आह च- सूत्रमैला दानि[व]हा तु या फोरडगा बहुला बुी । एला कोतवर्णा च चन्द्रबला च निष्कुट ॥ द्वयर्ये लिटा निवस्मूमला च । म्याधिपर्याय कष्टत्वात् । को लिष्टति कुम्, अम्बाम्बगभूमीत (सू.) पन्च, कुणाति रोग'न्या । पारिषु तोयाशयषु भवति पारिभन्य, मन्यगयति (सू.) साधु । वाप्या भव वाप्यम्, व्याप्यमित्य के । पाकल व्याविन्वान् , पाक राति वा । उत्पल दाहहत्व दुयलपुष्पन्चाद्वा ।आद - कुशे रोगो गदो भ्याधिस्त्पल पाकल रुजा । वाप्प वानीरज रान कौवार पारिभव्यकम् ॥१२॥ राखनी शौक्ल्यात् । चोर- पुषी मनहरीत्वात् , रत्तो विकाशादा । क्शा सन्सस्था केशिना । चन्दनन्दनोत्र- चण्डा पनहरी बैरी चरपुष्पा च तस्करी । तया निशाचरी च स्याकेशिनी पन्थिकत्यपि ॥ वितुद्यन चितुनक । झ. सघातास्या झग। आमला- आमलकीत्वत् । अनमटाश्चर्यकारिभघाता, अद् आचर्यद्भुतवत् ।ताड यति मलास्ताडी(सी)। अमलक वाच्छिा । ताम्यति तामलको । माह च- तामरक्युत्तमा ताली समला क) त पुनाकिनी । वितुनकस्वयय च झटा चामलकीति च ॥ १२७॥ प्रकर्षेण पुण्डरीकस्पद दाइहवामारीकम् । अस्यैकदेशानुकाराल के पुण्डयम् । आह २- प्रपोण्डरीक चक्षुष्य पाहय पुण्डरीयकम् । स्यलपद्ममिति गौडा । दुयत तन्न । कुदेर कुसिदेह । अत एव नु स्थाने बुणि पर । करस्य( च्य ते कच्छ । आह च-तुणिस्तुनक आपातस्तणिक कच्छकरतया । कुवेरक ना. तलका नविक्षोथ नन्दक ॥ अश्वत्यकारोयम् ॥ २८॥ रक्ष्यतस्या राक्षसी । क्षिपति वसलस्म नगर सेमक । दुपाचोरकत्वात् । गण हास्यति गणदासक रोहनरत् । आह च-चारक हार- तिघण्टा दुप्पुन क्षेमका रिपु । गणहास कोहना स्तिव फल्को(चा)रर यद्रव्य चैठत् । व्याहा- युध नखचात् । चश्मल धृपदव्यै करोति चककारकम् ॥ १९॥ नखीय, विद्रुमरतामा । कपोताह घ्रिनारकालात् । नगन वायुना नान्यत्री। धमनी शौपियत् । अझनामशा ( अजनरेशी)। आह - नलिका विदुमलता कयोतचरण नल' । गुपिरा धमनी शन्या निर्मप्या नर्तकी नी॥ हन्त हनुस्तीक्ष्णप्रवात् । हे विलमति दिलानिन दरव वा ।। १३०॥ गुलाकृति । अत एव शुस । सरति बिलिखते खरा, प्राणिशफलाद्वा । कालदल बदपत्रस्ययेन्दुनोपम् । न सनात नसम् । भाह - नख कारह दिल्ली करजोय खुर शप । ति ग्रस ख[चल कोशी ली ] हनु.

·४] I द्वितीचं काण्डम्. G3 . शुक्तिः सः खुरः कोलदलं नसमथाढकी। काक्षी मृत्स्ना त्वरिका मृतालकसुराष्ट्रजे ॥ १३१॥ मुटन्नटं दाशपुरं वायं परिपेलवन् । प्लवगोपुरगोनर्दकैवर्तीमुस्तकानि च ॥ १३२॥ अन्यिपर्ण शुकवह पुष्पं स्थौणयहरे। मरुन्माला नु पिशुना स्मृका देवी लता व्युः ॥ १३३ ॥ समुदान्ता वधूः कोटिव लस्कोपिकेल्यपि । तपस्विनी जटामांसी जटिला लोनगामिपी ॥ १३४॥ त्वक्पत्त्रमुत्कटं मृगं त्वचं चाचं वराङ्गकम् । करको द्राविडकः काल्य(ल्प)को वैधमुग्यकः॥१३५॥ नांगहनु सहः ।। आदीसहा धानास्वा तुवरीचान्, नुवरो हि कयायो रसः । कयति काझी । प्रशस्ता मृद् मृस्ना, सस्नोप्रशंशाराम् (सू.)। प्रितेनेन हेम मृताठकम् । मुगष्ठदेशे जातम् । माद च- सौ- राष्ट्री व मृतामहाः कासी कामी मुराष्ट्रना । सजिता नुवर्ग स्तुया मृम्ना मृपा(मा) मृतालकम् ॥ १३१ ॥ कुटन्ती नति, कुदनानि । दशपुरे मर दासपुरं, दाशाविपति वा, वास्तवात् । ने लाई पानेयं, नद्यादिभ्योटक (मू.)। प्लाते युवाल्व । गा.पिनि गोरन् । अत एव गंगदम् । थाह च- परिपेलवं पव वन्यं गोपुर स्कुटरटम् । सिनपुर दारापुर गोनदै कानुनम् ॥ १३ ॥ अन्यिाधानानि पान्यस्य प्रन्यिाण, प्रन्योन्या विपत प्रयिमत्त्वात् । शुकलेर यहाग पर्णवस्य गु- बहै, शुक वहमिति पदेकदेशवाद्वा द्वे सखे । पुष्पति पुष्प रिकचालयम् । स्यूगया इद सोग स्थोगे- यन् । इदर भावि । आह च- स्योक वविच्ई मुगुच्छं गुमच्यम् । विश्व शुकवह च हरित मिलोमकम् ॥ मत्माले मारतसग ये द्वे सने प्ले, अयं तु तुरादादेका मन्यते, मन हेता माटा या। पिशुना गन्धसूचना । स्वशति गन्यैः स्पृश्य । देवी देवकी वान् ॥ १३३ ॥ यथराधान्यात् । कोटिभिवपति मधु कोटिया सामन्यने लट्कोपी, समुद्रान्तत न् । इन्द्रायाः- रसका माला पह- फटिनीला देवी लतागुरुः । देवनी च लट्कोपी गीता पढ्जमुका ॥ सम्माता कोटियपी निर्मा- न्याशापरः स्मृता । धन्वन्तरिय-सका सामनी देवी ना सकोपिलपि । पकमु देवानी निमांचा पिसना वः । समुदान्ता कर्माजी यासक. म्पृका च । उटाः मन्यम्या जटा । मन एव उपसिनी । समासवान्मासी । मत एवामियो । गन्यमासी चरन्, यदाद- मामी कृपावटा हिंसा नलदा जटिलामिपी । मग प पिशिता मेरी कन्यादा च तपस्विनी ॥ द्वितीया गन्धमास्यन्या भूतकेशी जरा स्मृता । पिशाची पूतना वेपी भूतकेयी व मशा॥३॥ त्वतराकलयात्।पमाति पत्रन् । उन्टे चमकारात् । भृद्गं पायाभ्याम् । चीचमनिचोदकम् । बरमग त्वमपरस्य वराङ्गकम् । अह च- त्वच वण्द्गं मुगल चोचं शलमुलम् । कृति दोष कः, इन्दिामः । दार- यति दाविदः । गल्लकारी चयः । माह च- चरको गन्यनो दाविहः कल्य व या वेपमुव्यो दुमय कस्य विममता गरी ॥ ३५ ॥ ओ पन्योपथी परपाकान्ता उतिः । संदीप महन् । समिति क्षेदवंयमयोप, ओपजाती (सू.) या । शिपाच्छवादीनाद । एक्यतेनेन मोतुं सति देवा शाकम् । पर निन्दाद, पुष्प कोविद रटे । आदिशन्दरमल दायादे, मूळ मुठविद्यादेः सदा मूरजद, अङ्कुरो वंशाः । अाह च-मलपत्यम्राकार मन्दीपका । स्वाम पाई चेनि शाकं दराविधं स्तनम् । दिदकं तारस्थिमनि गीटा, वय तु क्षेत्रो) तर टमूसा सेवाट्रिनानाविस्टान्मन्यानहे । काई अन्त्रिका गाविशेषनाह । वाहपति ·सटीकामरकोशस्य [वनौषधिवर्गः ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातो सर्वमौषधम् । शाकाव्यं पत्नपुष्पादि तण्डुलीयोल्पमारिप. ॥ १३६ ५ विशल्याग्निशिखानन्ता फलिनी शक्रपुष्प्यपि । स्यादृक्षगन्धा छगलाण्ड्या(न्त्र्या विगी वृद्धदारकः॥१३७॥ जुड्गो ब्राह्मी तु मत्स्याक्षी वयस्था सोमपल्लरी। पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमायती ॥ १३८॥ हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा । तुण्डिकेरी रक्तफला विम्विका पीलुपर्ण्यपि ॥ १३९॥ वर्वरा कवरी तुड्गी खरपुप्पाजगन्धिका । एलापर्णी तु सुवहा रास्ता युक्तरसा च सा ॥१४०॥ चाइगेरी चुझिका दन्तशठाम्बष्टाम्ब्ललोणिका। सहस्रबंधी चुमोलवेतस शतवेध्यपि ॥१४१ ॥ सोवास्तण्डलायक , लघुतण्डुलाभवाजो का । अल्प मृप( प )त्यल्पमारिष. । आह च- तण्डुलीयक उद्दिष्ट ख[च गला (१) तण्डुलेरक । भण्ई रस्तण्डुलीवाजो मेघनादो घनस्वन ॥१३६॥ लाडूगलिकीय पूर्योकारि शाकत्यादिहोपाता । प्रत्यवगन्धयति ऋक्षगन्धा, अध्यगन्धा वृक्षगन्धेति च पाठभेद । छगल- शेवाणान्यस्थीन्यस्था छगलाण्डी। आवेगी वृक्ष वात् , उद्वेजो वा । वृद्ध वृद्धत्व दारयति वृद्धदारक , वृद्ध दारकीकुरुते या । जुड्गति वृक्ते दोषाजुङ्ग , जुगि वर्जने । आह च-वृद्धदारक आवेगी जुद्गको जोर्णबालक ! भन्न कोरक(र)पुष्पा स्यादजाट्गी छगलाण्डयपि ॥ व्यर्थे वृक्षगन्धा वृद्धदारक पिण्डालक विदारी च ॥ १३७ ॥ बायो पावनीत्वात् । मत्स्याक्षी मत्स्यपुष्पा । वयस्था वयस स्थैर्यकृत् । व्यर्थे सोमवल्ली वाकुची गुइवी बाधा च । हिमादता हिमतातत्वात् । आह च-क्षीरिणी काश्चनसीरी पटु पर्गी च कशिनी । तिश्नदुग्धा हैमवती हेमदुग्धा हिमावती " स्वर्णक्षरी वर्णपती सुवर्णक्षीरिकापि च । ध्यर्थे हैमवती हिमावती हरीतकी श्वेतश्या च ॥१३८ ॥ हयपुच्छाकृति । कम्बोजदेशे भवा काम्बोजी। महासहेति मुद्पा सहाया भिनेयम् । आह च- माषपर्णी तु काम्बोजी कृष्णवृन्ता महासहा । आई. भाषा सिंहवृन्ता माप( मास म पाश्वपुलका ॥ तुन्डिकेरी- ओटोपमफ्लस्वात् । बिम्पमिव पिम्बिका। आह च-बिम्बा रक्तपला तुम्ही तुण्डिरफ्ला व सा । ओष्टेपमफला गोला (१) पीलुपी चतुण्डिका । घय तुण्डिरी विम्बी कपीसी च ॥ ११९ ॥ शाकोयम् , वर्वरा कुरिलहस्त्रकेशाभा, अत एव कवरी । आह च- अजगन्धा सरपुष्पा वनगन्धामगन्धिमा । कवरी परीगन्धा तुगी पीतमयूरक ॥ रस्यते रास्ना। आह च- रास्ना युक्तरमा रस्या प्रेयसी रसनी रसा । मुगन्धमला पिरसा सैच युकाफला मता ॥ यथे मुबहा रास्ना शेकलिका न कुली च ।। १४० ॥ चाट्न दतपटुत्वमारयति चाङ्गेरी । चुझ्यते व्ययनेस्याधुनिक । अम्बे तिटत्यम्मष्टा । अम्ब्रेय लनात्याटलोणिरा, अपभ्रष्टोयम् । आह - क्षुद्रा- म्लीका तु चाटगेरी ल गिरा चाम्ललोणिका । व्यर्थे- अम्मा पाठा मोपिका बगेरी च, तथा चु- कियाम्ब्लिका बाइगरी भण्डारी । आह २- अम्लोम्लोतसो मोगे रताम्ग्लोम्लितवेतम । रक्त- सवो येतसाम्त शतवेधी च पेधक ॥ व्यर्थे घुरो वृशाम्लोम्ब्लोनमयकश्य, तथा सहसवेधी- अमर वेतसो हिद्गुलता क्लरी च ॥ १४ ॥ नमकारी अप्रतिरूपपन वात् । गण्णु प्रन्धिषु कृष्णा गण्ड काली । रामान गान्यस्या रामाइगा । खदिरा कृष्णसूक्ष्मा प्रत्वात् । आह च- रक्तपाठी रामोपला समग पालकारिका । नमस्कारी गण्डकाली रास्ना रादिफेरयति ॥ जीव सनया जीवनी । .

·४] द्वितीयं काण्डम्. नमस्कारी गण्डकाली समा(म)ङ्गा यदिरेत्यपि। जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा॥१४२॥ कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गहस्याङ्गजीयकाः। किराततिक्तो भूनिम्बोनार्यतितोथ सप्तला ॥ १४३ ॥ विमला शा[सातला भूरिफेना चर्मकसैत्यपि । वायसोली स्वादुरसा का( वयस्थाथ मालकः॥१४४॥ निकुम्भी दन्तिका प्रत्यकश्रेण्युदुम्बरपर्ण्यपि। अजमोदा तूपगन्धा ब्रह्मदर्भा यमाविा निका॥ १४५ ॥ मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे । अव्यथातिचरा पद्मा चारटी पद्मचारिणी ॥ १४६ ।। काम्पिल्यः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि। प्रपुन्नाढस्त्वेडगजी द्रुध्नश्चकमर्दकः ॥ १४७ ॥ आह च- जीवन्ती जीवनीया च जीवा जीवनवर्धनी । मड्गल्यनामयेयाच शाक्येष्टा यशस्करी ॥१४२॥ कूर्चः शीर्षस्य कूर्चशीपः । शृङ्गः शृगाभः । जीवयति जीवकः, जीवतीति वा दीर्घायुष्यात् । आह च- जीयकः शृङ्गकः सों दीर्घायुः कूशीपंकः । हस्वागो मथुरः स्वादुः प्राणदचिरजीव्यपि ॥ विरात- देशे भवस्तितः किराततिक्तः । अनार्यः किरातः । द च- किराततिक्तको हैमकाण्डतितः किरा- तकः । भूनिम्योनार्यतितश्च कैरातो रामसेनकः ॥ १४३॥ सपति समवैति सप्तला । शा[ सा तं सुस लाति शा[ सा ]तला । भूरयः फेनामा बिन्दवोस्या भूरिफेना । चर्मे कसति वर्धते चर्मक्सा, चर्मरूपे. त्येके । आह च- शातला सप्तला सारा विन्दुला विमलामला । बहुफेना चर्मरसा फेना दाता सना- लिस ॥ वायसवदवलीयते वायसोली फाशेल्यास्या । काय तिष्ठति कायस्था, कि लाने । आह च- का' कोली मधुरा शुमा क्षारा() धाइझोलि )का मता। कायस्यास्वादुमासीच वायसोली च कारि(लि) का। उपय स्वादुरसा पृथ्वीका शतावरी काकोडी(लो) च ॥ १r | महकते चित्रवान्मफूलकः । नियतः कुम्भो निकुम्भः । दन्तामा दाम्यन्सनमा दोषा या दन्ती । आह च- दन्ती शीघ्रा निकुम्भा स्यादुप- चित्रा मालकः । तथोदुम्वरपणां च विशल्या च घुगप्रिया ॥ यये प्रत्यक्श्रेणी यन्ती दन्ता च । अज- चन्मोदी गन्धास्या अजमोदा । ब्रमदमीमा । यच्छत्सामिमान्य यमानी, पूर्वोक्कापोह शास्त्वात् पुनरुका, यानी मन्या वा अन्य भ्रान्तः । आह च- यवानी दीप्यको दीप्यो यमाह्वयनामरु । यमानिकोप- गन्धा च दीपनीया च दापना । पूर्वोक्ता हि सरावाजमोदा ग्रनकुशा च । तया चन्द्राधा - अज- मोदा प्रमशा साया लेोनमः । कहीमादा यस्तमोदा र हम्निमयूरकः ॥ १५॥ पुष्करमूले सीणि नामानि । पद्मपत्नमिति प्रन्यकृद् भ्रान्तः, पद्मवर्गति लिपिभ्रान्ला पद्मपर्णमिति पुरवान् , यदाद- मूलं पुकरमूलं च पाकर पुष्करावरम् । कादमीर पुरजटा धीर तमाम् ॥ अन्यथै चरति-अ. निचरा । पपामा । चरति चारटी । आह च-पनचारिभ्यातिचरा पमा पसारतानि च । चाररी गन्ध- मूला व लक्ष्मी: श्रेया मुपुष्करा ॥ यः- अव्यथा हरीतकी महाश्रमगी पप्रचारिणी ॥४६॥ यस्पि- रदेशे भवः काम्पिल्यः । चन्दामादनारम्यादा। (रोचनी ) रेननति सम्यः पाठः, यदाह- कापिया फोध रसायो रेचनी परम्नया । रपनो सेदितागाश्च यशो रकचूर्णकः ॥ महिन्ः- करायः करंजः म.] स्परम काम्पिय: पटोलाः । प्रनाति प्रगति या प्रपुनाइः । एडयन्नपात् गम्यते दारव एगः ॥ चाणि मगलानि मृदनाति चमकः ॥ ॥ पवति पमाः । दरभव.

·सटीकामरकोशस्य [वनौपधिवर्गः पद्माट उरणाक्षश्च पलाण्डस्तु सुकन्दकः। लतार्कदुर्दुमौ तत्र हरितथ महौषधम् ॥ १४८ ॥ लशुनं गृजनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः। पुनर्नवा तु शीथम्नी वितुनं सुनिषण्णकम् ॥ १४९ ॥ स्याद्वातकः शीतलोपराजिता शणपर्यपि । पारावतानि कटमी पण्या ज्योतिष्मती लता॥१५॥ वार्षिक त्रायमाणा स्यात्वायन्ती वलभद्रिका। विष्वक्सेनप्रिया (ग)ष्टिाराही बदरेत्यपि ॥ १५१ ॥ मार्कयो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी। शतपुष्पा सितच्छत्वातिच्छत्वा मधुरा मिसिः ॥ १५२ ॥ न्मेषवदर्भ ग्यस्योरणाक्षः । इन्द्वाद्या.- चक्रमर्दः स्मृतश्चक्री प्रनाइश्च नामत । एकरेतो दद्रुहरो मेपाक्ष- गजश्व स ॥ पिरति धातून्पलण्डु । तत्र हरिते तत्र नीले पठाण्डौ लतार्को लत्तकारयः । दुष्टो द्रुमो- पवित्रत्वात् । धन्वन्तरिस्वभेदेनाह- पलाण्डु (य)वनेटच मुकुन्दो मुखदूषकः । हरिणोन्य पल.ण्डस्तु लतार्को दुदुमश्च स. ॥ १८ ॥ सुश्रुतस्त्वाह- लशुनो दीर्घपत्नय पिच्छगन्धो महौषधम् । फरणश्च पलाण्डम लवतोपराजित ॥ गृजन यबनेटच पलाण्डोर्देश जातयः । महौषध सर्वरोगजित्वात् । लराति छिनत्ति रोगान् - लशुनम् । गृजति कुत्सितं शन्यते गृजनः । न रिष्यत्यरिष्टः । रसोनः पञ्चरस. स्वात् । आह य- रसोनो लशुनरिष्टो म्लेच्छकन्दो महौषधम् । महाकन्दो रसास्योन्यो गृानो दीर्थ- पलक । महौषधगृजनादीनामाप्रतिमेदेपि प्रायश्यादभेदं मन्यते । पुनवेष ( छिनापि) विशास- यात् । आह च- पुनर्नवा विवासश्च करिल स शिराटक । वृश्चीव. भुवांभूदीर्घपत्त कटिल्ला ।। दिनुरते वितुषकं नाम शायम् । मद्य निषीदन्त्यमस्मिन्गुणा मुनिषष्णकम् । बाह च- शितिचा सा]. र मृतास्तुल्या(1) च मुनिषग्गकः। शाकभेदोयम् , यदाह- पाठा शशा शटी शाकं वास्तु मुनिषण्णकम् । विपन्धप्नमवलंसि वभदि तु वास्तुकम् | re | शीतलवातक इत्येका संज्ञा, यसुन्वन्तरिः राणपणी शीतलपातक इत्याह । द्वयाऽपराजिता शीतलवातको गिरिकर्णिकाचा पटत्यावृणोति कटभी । पग्यास्तुया । ज्योतिष्मती- अन्याभवान् । लता दूरप्रसरात् । आह च- ज्योतिष्मती तु कटमी त्या- युवर्णतेति च । ज्योतिषा मामिभासा च स्वगो कार दुर्दना ।। व्यर्थे लता नियाज्योतिष्मती सारिया च । द्वप पारावतपदी फाकनड्मा ज्योति'मती च ॥ १५० ॥ वर्षा भवं यार्षिरम् । आह. घ-प्रायमाणा कृतप्राणा सायन्ती प्रायम मिका । पलभदा बलदेवा वार्षिक गिरिसानुजम् ॥ बाराही पराहकाना, (अव ५ विष्णुप्रभा ) । अत एव पु गृष्टिय [य प्रणात् । व्यर्थे पदरा मुवर्चला अश्वगन्या पराही च ॥ १५१ ॥ मति संपृश्यते मार । भृगवाजते रजयति कृष्णी- करोति य मृदाज, भृङ्गरपि । भाह च- भृगराजो भूगरजी माको भृङ्ग एष । भणारसम्यकरजो महगारः केशरपन ॥ पारयन्मचति( ते ) वर्गन संपृश्यते कामाची । मत एव वायग्री, काचमात्यो।माह -कारमाची घट्सम ची बारमाहा व पायसी । शनयुप्मा पहु- पुशिवाछनामा ॥ १५२ ॥ भरा मुमानि पुराश्यस्या वाचस्पी कारोर कारवी ·द्वितीयं काण्डम्. अनारपुप्पी कारवी च सरणा तु प्रसारिणी । तस्यां कटंमरा राजवला भद्रवलेति च ॥१५३॥ जनी जतूका जनी रजनी जतकृच्चस्पर्तिनी । सस्पथि गटी गन्धमूली पदग्रन्थिकत्यपि ॥ १५ ॥ कचूरोपि पलाशोथ कारवेल्ला कटिहक । मुपदी चाय कुलक पालस्तिक्तकः पटुः ॥ १५५ ॥ कृप्मांडकस्तु करुिरे(रीवास कर्कटी स्त्रियो। इश्याकुः कटुतुम्वी स्यात्तुम्थ्यलारुम सम ॥ १५६ ।। चित्रा गनाक्षी गोतुम्बा विशाला विन्द्रवारुणी । अगोप्नः सूसू)रणः कन्दो गण्डीरस्तु समष्टिला ॥१५७ ॥ कर्मन्या। अह च-तपुपा मिसिनापाटका मारवी शरा । अनिच्छा सवारपना शताहा कारवी स्मृता ।।मराते व तसकाचानिवर्ततेऽदामनया मरा, मरण तु युक्त पाठ । रट ग्मित का मर।। राज- सामुत्या पला बलहत् । अदच-प्रसारणी तु प्रसरा सरणा मारा सा । चाम्पा रानवला भद्रपणों प्रमारिका ।। १५ । नायनेम्पा जन्तुननी । नु रानि जनू । सात मॉस्या गस्तगी। अह च-जतुस्रा तु जनुनतुकारी जनी हाता। जननाचेर मका उनका चम्वतिना ॥ शति गर्ग, पद्मान्य केकदेश परीति यानिमः ॥ १.४॥ पल'' सन्यास पलाश । बह च-दारी पर पाया पृथार शस। मुगन्धमूला गन्याली पप्रथा मुना वधू ॥ कप चिरसमता पानि ऋएस्य पर पया कचूरव रेतीद कर पाटानम् ॥ द्वधः चाह पी ग याला कचूर- वति । कारेण येति काग्य । कलिरानि कटेर, कात्यायोति का । मुत्र मुरते मुपवा । कोलति सम्य ते कुलक, कुत्सिन रक्यत आस्तायन वा। पति सरलचाल । निता रसेन । पर्देहपदव- कृर, श्वानुमा इलेके। आह च- पर कुल कम्नित पटुक करंग च्दा । रार' पालो रातिमानमतारा ॥ १५५ ॥ कोम्मानिति, कुतो माण्डेयु रम्य वा पिनकारिबाकूष्मा, पुन्यने रुगनि नृप्ति पा । कथासायिनि- अचम्तिायन मरण कर आ-इसन- एवार कटु भिगे, यो कामन व धनादिति श्रुते -उवाक स्वादुनिर्भगमहु । हर कर्क करा, प्रामाद विकटप्रयय ।इप्यन शार, नियधन साद्वा । कलुका नुम्यो, नुरि मदन । अाह च-कदुकालायुनी नुम्मी तम्या पिडफला तया । इसा सवयधनस्तित्वीजी महापर ॥ नरम्यतेराव, कडा नन्, न एनिवन्तलम् । म नि मनापि । अन्दया -भरानूस्तुम्ना मोक्षारापूरलम्बुनी। भय महानुन्नीनि-॥१५६॥ गानुम्बा, अपभ्रशोय गवार्भ वात्। आह च-ऐन्दवीदामाइदा रखपादनी । गवादनी धुपग वृषभाशा गवाक्ष्यपि ॥ द्वयर्थे चित्रा विशागवन्ना चेति विशागवाधिका- लन भन्नो प्रन्यान् । गाविरोपों या विगटेति न दोष । शिला महारग्नात् । दसगंग- दर । थाह च- अन्दरी प्रोसा शिल तु महरयामा मरया चित्राता तुसी अपी चमा ॥ सूर्य प्रेवे मूगा । योनियो कन्दो मूष । गार प्रानीरगति गदीर , पुथे। उम्पगम्यान रति समष्टिग मन्दवान्, मन प्रेरा नाम शक, पन्माला-हीरो ना मनीला 11. कलारमामा की । भागनोदला जगरनार, अपोदाममार ति धन्वन्तरि.। - ·सटीकामरकोशस्य [वनौपधिवर्ग 4 पद्माट उरणाक्षश्च पलाण्डुस्तु सुकन्दक । लतार्कदुर्बुमौ तत्र हरितथ महौषधम् ॥ १४८॥ लशुन गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरतोनका । पुनर्नवा तु शोथनी वितुम्न मुनिपण्णकम् ॥ १४९ ॥ स्याद्वातक शीतलोपराजिता शणपर्ण्यपि। पारावताघ्रि कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता ॥१५॥ वापि त्रायमाणा स्यात्रायन्ती बलभद्रिका। विष्वक्सेनप्रिया (गोष्टिाराही बदरेत्यपि ॥१५१ ॥ मार्फो भृगराज स्यात्काकमाची तु वायसी। शतपुष्पा सितच्छत्वातिच्छत्वा मधुरा मिसि ॥ १५२ ॥ - न्मेषवदर्भ ण्यस्योरणाक्ष । इन्द्राया - चक्रमर्द स्मृतश्चक्री प्रश्नाडश्च नामत । एकरेतो दुदुहरो मेघाक्ष- उगम य स ॥ पिपर्ति धातू पल ण्डु । तत्र हरिते तत्र नीले पठाण्डौ लतार्को लवतळल्य ।दुष्टो द्रुमो- पवित्र वात् । धन्वन्तरिस् वभेदेनाह- पलाण्डु (य)वनेष्टश्च मुकु दो मुखदूषक । हरिणोन्य पल ण्डस्तु लतार्को दुदमथ स ॥ १८ ॥ सुश्रुतर वाह- लसुनो दार्थपत्नय पिच्छग यो महौषधम् । फरणश्व पलाण्डन्य सवतोपराजित ॥ गृजन यवनष्टय पलानार्दश जातय । महौषध सर्वरोगजिन्यात् । लशति छिनत्ति रोगान्- लशुनम् । गृजति कुत्सित शब्द्यते गृजन । न रिष्यत्यरिष्ट । रसोन पञ्चरस- स्वात् । आह च- रसोनो लशुनरिष्टो म्लेच्छन्दो महौषधम् । महाक दो रसास्योन्यो गृधनो दीर्घ- परनक । महौषधरजनादीनामाकृ तिमदेपि रसाथैश्यादभेद मयते । पुननवेव (छिनापि ) विशाख- त्वात् । आह च- पुनर्नवो विशाखश्च करिल्ल स शिलाटक । वृश्चीव क्षुद्रवपाभूदार्थपत्र कटिल्लक ॥ दिनुयते वितुम्नक नाम शाकम् । मुछु निषीदन्त्यमस्मि गुणा सुनिषण्णकम् । आह च- शितिचा सा]. र सुतपुत्रस्तुल्या(३) च सुनिषण्णक । शाकभदोयम् , यदाह- पाठा शूपा शीशाक वास्तुकै सुनिषण्णकम् । विरधनमवस से वोभदि तु वास्तुकम् ॥ ९ ॥ श तलवाता इयेका सहा, यमुन्वन्तरि शणपणी शीतल्यातक इत्याह । द्वयर्थेऽपराजिता श तलवातको गिरिकका च! कटल्यावृणोति कटभी । पण्या स्तुन्या । ज्योतिष्मती-अग्याभवात् । लता दूरप्रसरात् । आह च- ज्योतिष्मती तु कटमी स्या- सुवर्णलतति च । ज्योतिष्का च निभासा च लवगो का च दुदना ॥ व्यर्थे लता प्रियङ्गुज्योतिष्मती सरिता च । द्वय पारावतपदी कारमधा ज्योतिष्मती च ॥ १५० ॥ वासु भव धार्षिकम् । आह. च-प्रायमाणा कृतनाणा लाय ती नायमणिका । बलभद्रा बलदवा वार्षक गिरिसानुजम् ॥ वाराही मराहकाता, ( अत एव विभा) । अत एव घ[ग][वै]षणात् । व्यर्थे पदरा मुवर्चला अश्वगधा वाराही च ॥ १५१ ॥ मवति सपृश्यते माक्व । मृगवद्राजते रजयति कृष्णी- वरोति च भुइराज, भृगरजे पि । आह च. भृगराजो भृङ्गरजो माचिो भृग एव च। अद्गारस्करतो मगार केशरमन ॥ कायमच ते(ते) वन सपृच्यते काकमाची । मत एव पायसी, काचमास्यपि । आह च- काचमाची वाट्यमची कारसाहा व वायसी । शतपुष्पा बहु- पुमा । मितछलाभा ॥ ५२ ॥ अवाध्यध मुसानि पुष्पाण्यस्या भवापुष्पी । कारोरिय कारवा ·१] द्वितीयं काण्डम. अवाक्पुप्पी कारवी च सरणा तु प्रसारिणी। तस्यां कटभरा राजबला मद्रवलेति च ॥१५३ ।। जनी जतका जनारजोनी जतुकृच्चक्यतिनी। संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली पढ्ग्रन्थिकत्यपि ॥ १५४ ।। कचूरोपि पलागोथ कारवटः कटिल्लकः। मुपवी चाथ कुलक पटोलस्तिक्तक पहु.॥१५५ ।। कृप्मांडकस्त कारुरेवार कर्कटी स्त्रिया। इक्ष्वाकुः कदुतुम्बी म्यात्तुम्व्यलारुम सम ।। १५६ ।। चित्रा गवाक्षी गोनुम्बा विशाला विन्द्रवारुणी। अगोप्न. सू(सूरणः कन्दो गण्डीरस्तु समठिला ।। १५७ ।। फर्मग्या। मह च-शतपुप्पा मिसिनोपाषाढका माधवी दास । अतिच्छ या त्वबाक्पप्पी माताहा कारवी स्मना ।। मराते व तसकोचानिर्तितेऽद्गमनया सरा, सरणा तुयुत्त पाठ । पट रिमत का भरा। रा. समुख्या बला वलन् । माह च-प्रमारणी तु प्रसरा सरणा सारणा च सा । चारपणा रानवला भद्रपर्णी प्रगारिका ।। १५३ ।। जायतम्या जन्तुननी । जनु राी जतू । सगत सर्रास्या मतशी। अह च- जतुकारा तु जनुजनुकारी जनी स्मृता। जनना चैव सकरी जनूका चम्वनिना ।। शति माती, पड्मन्यिकैकदेश परीति मून्याग्निः ॥ १४॥ पल श स वन्य पलाश । मह च-शी परी पलाश र शया पृथानशिका। मुगन्यमूला गन्याली पद्ग्रन्या मुवता वधू ।। स पित्समना पानि क्रस्य पर्ट व पत्र्या कचूरव रेतीद ठचूरोपादानम् ॥ द्वयर्वे चाह पनी गधालाग कचूर- यति । कारेण चे ति कारवेर । कटिं सानि कटन , कालावृणोति या । मुठ मूबते सुपी । कोर ति सग्यायो बुर क, कुन्मित रक्यत आस्वायने वा। परति सरलवा परोल 1 तिचा रसैन । पर्देहपटुव. कृत, स्वानुमर इलेके । आह च- पोल कुम्वस्तिक पटुक का उदा । रानी पाण्डफ्लो रातिमानमृता । । १५५ ॥ कोमणानिति, कुसनोमाण्डेयु कपास वा पित्तकारितामण्ड, युपते हगनि नृप्ति या । कथासावियर्ति- अस्वान्तशाधन सरण वाकांक । आ- इयन- एवार पभग, टायमिन पचनादिति चो -उवारुक साविर्भानहु । हल कर कंग, प्रानटाव फिययय । दप्यत इसाक , क्षारययन वाद्वा । कटु का नुम्पो, नुचि अदने । आह च-कालगनी नुम्बी ल( नुम्बा पिण्डपला तया । इयार बलियधनस्तिथीतो महाफ ॥नरन्बनेल यू , काका नन्, न राति वान्तलम् । मम इनि सानापि।अन्दाद्या - अलावूतुम्बक प्रोचा जलाराम्बुनी। मगरागुमहानुम्पीति- ॥१५६।। गानुम्बा, अपनशाय गवाक्षरताना माह च-ऐन्द्र न्द्रवाणीद्रामाइन्द्रयों रुपादनी । गवादनी शुदपरा पभाशी गगाश्यपि ॥ द्वयर्थे विना विशाग द्रवन्ती चेति विद्यागयाचित्रा- वाट प्रान्तो प्रन्यकृत् । गाय विशेषों या विशालेनिन दोप । विद्यालय महाफरवात् । इन्द्रवदा- तान्दवारणी । बाहच- अन्यन्दवारणी प्रौला विशाला तु महार । आनरक्षा बिना तुवसी प्रयुपी चमा ॥ सूर्यने ने सूरण । कन्यनिष्यने कन्दो मूलनीष । गाडीन. प्रन्यानोरयति गदार , पुस । सम्यगम्यों ने नाति समशिला सान्द्र वान्, समला नान शाक, पन्नाला-गडीरा गा रामपिता ॥१४॥ कम्बमम्सा करावी । अपगनोदका जगतात, अपोदकमा नि धन्वन्तरि ।

·८२ सटीकामरकोशस्य [चनौपधिवर्गः कलम्ब्यपादकास्त्री तु मूलकं हिलमोचिका। वास्तुकं शाकभेदाः स्युर्दूर्वा तु शतपर्विका ॥१५८॥ सहस्रवीर्याभार्गव्यी रुहानन्ताथ सा सिता । गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षकः॥ १५९ ॥ कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् । स्याद् भद्रमुस्तको गुन्द्रा चूडाला चक्रलोचटा ॥१६० ।। वंशे त्यक्सारकर्मारत्वचिसारतृणध्वजाः। शतपर्या यवफलो वेणुमस्करतेजनाः ॥ १६१॥ वेणवः कीचकास्ते स्युर्य स्वनन्त्यनिलोद्धताः। ग्रन्थिर्ना पर्वपरुपी गुन्द्रस्तेजनक शरः॥ १६२॥ नडस्तु धमनः पोटगलोथो काशमस्त्रियाम् । इक्षुगन्धा पोटगल घुभूमनि तु बल्वजाः ॥ १६३ ॥ संक्षित मूल मूलक ,अवदशवेप्यस्य शास्त्वं, यो त्युभयोर्भवति लभते सोन्यतरतो व्यपदेशमिति । हिला- द्वीर्या-मोचयति हिलमोचिका। वसन्सस्मिन्गुगा वास्तुकं क्षारपनाख्यम् । कलम्ब्यायाः पञ्चैते शाकप्रकाराः, शाकारयं पुष्पमूला( परपुपा दीत्यत आरभ्य वा(पृ०७८) यन्माला-मण्डूकपर्णी पालक्या चिलिका चाप्यपोदका । चाड्गेरी हिलमोचा च क्लम्बी शाकजातय. ॥ दूर वाति दूर्व्यते वा पशुभिर्वा ॥१५॥ भृगेोरिय भार्गवी । सहसवीर्या वहुपर्वा महाप्रभावा वा। रोहति मूले रहा । अनन्ता दूरपसरणात् , नीलदूर्वयं, यदाह-नीला स्मृता शष्पं शाद्वल हरिता तथा। शतपवी शतवीर्या शतकलयसिता सता ॥ सहस्रवीर्या- नन्ता च दुर्मरा भार्गधी रहा । गौरिख लोमन्यस्या गोलोमी । आह च- गोलोमी श्वेतदूर्वा च श्वेतगी सिता लता । नीलश्वेतयो पर्यायविपर्यासोन्वेध्य । श्वर विशेषोयम् । गण्डैप्रधिभिरल्यते गण्डाली। मन्यासितुन्यग्रन्थि (शकुलाक्षक.)। आह च- गण्डदूर्वा तु गण्डाली तीवा मरस्याक्षिकापि च । पति- न डी क्लापश्च वारणी शकुलाक्षक || १५९ ॥ कुरुदेश विन्दति कुलविन्दः । मेघपर्यायोम्मुधरत्वात् । मुस्यति सहयति रोगान् मुता, लक्ष्ये विलिङ्गा । गुगैदान्ति रोगा अस्या गुन्द्रा। धन्वन्तरिरभेदेनाह- मुत्तमम्मुधरो मेपो धनो राजक्शेरकः । भदमुस्तो वराहोझो गाडोय कुठविन्दकः उचटत्युत्फलत्यु- घा, चकाइफ़ेयम् ॥ १६ ॥ वन्यत वंशः । त्वचि सरति त्वक्सारः, सृस्थिरे (स.) इति घन् । (शार ) तत्पुस्पेतिबहुल्म् (सू.) इति ग्राम्या अलम् । कर्म इयर्ति कार । तृणाना वजो मुन्य । यया फ्लमस्य यवफल । वेणन्ति व(वि)यन्ति यानेन वेणु 1 मा क्रियतेनेन मस्कर , मस्कर मस्करिणीयेशुपरिमाजस्यो (सू.)। तेजयति तेजन. । द्वयर्थे तेजन. शरो येशुक्ष ।।१६१॥ कीति चकति कोवा काचति कायति वा। ग्रन्यते प्रन्थि । पति पं। पिपर्ति परु.1 गुन्द्रो दर्भविशेष रूड , यदाहु दर्भमा स्थाने धरै प्रस्तरितव्यम् । तेनयति निशिनोति तेजनक । शृगाति पास्याच्छर । कारास्विपी- का न॥१६२॥ नव्यत्सर्दयति नह , नल गन्धे । धमनोन्त मुषिरत्रात् , धमिः सौत्र, यया धान्तो धान्त पावनस्पेन राशि । परेन मुलदेग मरति पोटगल । आह च-नलो नटो नडथैव सच पोटगल. स्मृत.। धमनोनग्नर पनि नहस्तु घर उयने ।। फागते काश । कोकिल क्षार्याय इभुगन्धे ये है। दूध पोटगल. काशो नहय । वरने वचजास्तृणविशेष ॥ १६३ ॥ रस्पते रसाल यत । - - ·४] द्वितीय काण्डम्. रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुड्रकान्तारकादयः। स्याद्वीरण वीरतरं मूलस्योशीरमस्त्रियाम् ॥ १६४॥ अभयं नलद सेव्यममृणालं जलाशयन् । लामज्जकं लघुलयमवदाहटकापये ॥ १६५॥ नलादयस्तृणं गर्मुच्छयामाकप्रमुखा अपि । अस्त्री कुशं कुयो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ॥ १६६ ॥ पोरसौगन्धिकभ्यामदेवजग्धकरीहिपम् । छत्नातिच्छत्रपालघ्नी मालातृणकभूस्तृणौ ॥ १६७ ॥ राप्पं वालतृणं घासो ययसं तृणमर्जुनम् । नृणानां संहतिस्तृण्या नव्या तु नडसंहतिः ॥ १६८॥ पुग्इर्देशजबात( पुण्डः ), पौण्ड्रोपि । कान्तमुसमिति कान्तारः, कान्ता भरका भागा अस्य वा । आदिशब्दाकोसकारायाः । आह च- सु: कर्कटको वंश: कानारो वेणुनिः सृतः । इशुरन्यः पौण्डक्श्च 'रसाल: मुकुमारकः ।। अन्यः करक्यालिः स्यादिक्षुयोनी पालिका । तपार इगन्धा स्याविक्षल: कोकिलाक्षकः ॥ वारयते वीरणं वीरतरं च तृणभेदः । अस्य वारणस्य मूलं उदयते काम्यत इत्युशारम् ।। १६४ ॥ थभय रोगहत्वात् । आह च- उशीरममृणाल यादभ समाधिाम् । रमणिय वीरतरं चौरं वीरगमूलिका ।। नल यति ननदं अपारम्यान, नलति वा । यत, एदामृगालमलिन् । जल आशेने 'जलाशय, शीतवीर्यत्वाद्वा । लानि दोषान्-ला, ला मज्जासारोस्य लाग्नकम् । लघुगुगेन लीयते लघु- लयम् । अवल. [ दी ते दाहोनेनावदाहम् । इर कापथमस्यायोवात हत्यादिटकापयम् । आह च-- । लामम सुना कास ] स्यादमृणालं अयं लघु । इष्टकापय शोनं दधिमूलं जलाशयम् ॥ दूपर्येन्मू- 'पाल लामग्मकमुशीर च, तथा सेव्यं लामञकमुशी. चेति । अरदाहमपदत्तमाटुम्नच्चोशारं नसद, यदिन्द - अवदत्तं रमप्रियम् । अन्यतु सेन्यामृणालयोनेलदोगरिकार्यमा भ्रान्तः ॥ १५ ॥ (नला- दयः ) तृणजातीया इत्यर्थः । नृभ्यतेयते पशुभिस्तृणम् । गर्मुच्छयामाको रणधान्यविशेपी ।गते गन् । याम वर्णमकति श्यामाकः । प्रमुराशनदानीवारायाः । तृगगर्मुनी एका इथे । कोसते पुतः । यु(को)यति कुथः'। णाति पारध्यादमः, रम्य ते वा 1 पूयतेनेन पदित्रं, मन्यि तु पवित्रा- मनै स्मृतिः । कुरियन तृर्ग उत्तणं, तृणचत्राताविति (सू.) मोः कत् ॥ १६६ ॥ पुरे भ पौरम् । गुगन्यप्रयोजन मुभिः (चौगन्धिकम् ) घ्यायते पशुभिर्याम धूमायने । देग्धाभिा जान्दात्। यत्र तत्र रोहति रोहिपं, रहे दिव (उ.) इति रिपन् । आह च- पत्तगं शकाल रमूनि रोहिष ततम् । प्यान भूमकं पोरं मुगलं देवजग्धकम् ॥ अर्थे सोन्धि नीलर काग गन्यापाणध । पताकारस्तृणावशेष-स्वा । अतिकान्त नामनिच्छन्त्रः, सत्यतिन्वम के । पारध्यासात इन्धि पालनः । मालास्पागि तृणान्यत मालायकः । भुवस्तृमं भूस्तृगः, पारस्करादियान (पु.) उन, भूरदय या । आर च-भूस्तृगो रोहिशो भूतिभूमिकोय कुटुम्यः । मानुगा पालनमा- निए कनया ॥ १६ ॥ शस्यते हार, रामु हिमायम् । यलं नई तृणम् । पन्तयने पाम । यूयते याग नमज्ञानिः । अयनेर्जुन, सः च तृगमनमिति मागुरिया (नया) पासादियार (पागादिन्योयः) । ( नव्या ) मामय । १६८ 1 नृगराजारयादमा मुस्यन् । दलाते ·५] द्वितीयं काण्डमः ऋक्षाच्छमल्लमाका गण्डके खड्गखगिनी। लुलायो( पो) महियो वाहद्विपत्कासरसैरिभाः॥४॥ स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमृगपूर्तकाः । समृगाली वश्चकः कोष्टुफरुफेरबजम्बुकाः ॥ ५॥ ओलपिंडालो मार्जारो वृपदंशक आखुभुक । त्रयो गौधेरगौधारगौधेया गाधिकात्मजे ॥६॥ श्वाविनु शल्यस्तल्लोम्नि शलली गललं शलम् । वातप्रमीतमृगः कोक ईहामृगो वृकः॥७॥ मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः। ऐणेयमेण्याश्चर्माद्यमेणस्यैणमुझे त्रिषु ॥ ८॥ कदली कन्दली चीनश्चमूरुपियकायपि । समूरुश्चेति हरिणा अमी अजिनयोनयः ॥९॥ हिनस्ति मालकः, लश्ये तु (महकः), दधति कुहरभाजामत भडूक्यूनामिति ( उ० राम.)। ऋक्षति (श्योति ) क्ष: । अच्छ आमिमुत्येन भलटि(ते) अच्छभलः, अच्छयाभिमुख्यार्थेप्ययम् । भालयति. (ते ) भारकः । मास्कोपि । गम्हति सहन्यते गण्डकः । सदति भिनत्ति सड्गः । स शुगमस्या- राति सड्गी । वाध्राण सोपि । लुलति पड्के लुलायः । महति मद्या शेने वा महिपः । महोपि । वाई इयसमूह द्वेष्टि बार द्विषत्, द्विषोमित्रे (सू. ) इति शतप्रत्ययः । वाहद्विपनियेके । घर्तिः कं जलमा- सरति कासारः, इंपत्सरति वा महाकायत्वात् । सारिभिन्तिीति सीरिभ: कुटुम्बी तस्यायं सरिभः । रजस्वलोपि ॥ ४ ॥ शिनोति शिवा, शवनावेदिनी दा, शृगालेपि स्रीलिट्रगः, यच्छाश्वतः- शिवः कालः शिवा कोष्टा मवेदामलकी शिवा । गां मिनाति मीनाति वा गोमायुः । मृगान् धूर्वति मृगधर्तः। असगालाति रागालः, सरति सजति वा । कोशति कोटा । फे- इत्यव्यकं रौति फेहः फेरवध । जमति जम्बुकः सर्वभक्षरवात् । फेरण्डोपि ॥५॥ अवत्यासुभ्य ओतुः । विशन्- आलात्यासून विहालः, विलालो पा, पिलान्यरति पर्याप्नोति वा, बिलति भिनत्ति-माखून्वा, विड् आलमस्यांचियावा, विट भाकोश इसरमा । आखभ्यो गृह मार्टि मार्जारः । वृपानाखून्दशति वृपदशः। जलेशयादन्या विलराया गोधेयम् । भदेगांधायों जातो जायन्तरमिले । (गोधेर ३०) गोधायात् ( सू०), भारगुदीचाम् (सूर), शुभ्रादित्वाइदद् (स.) ॥ ६ ॥ भान विष्यतीति सावित्, नहितिवृ पिव्यधीति(सू. ) दीर्घः । शालति शल्यानि किरति वा शल्यको दिरेशयः । शलको लो । तस्य लोनि शलाकाथ्ये, यन्माला- माविष्टलाको शलली, शल गतौ । वातं प्रमिति (वातप्रमाः ), वानामिमुखधावनान् । कोकते गृहाति संवते याति पा कोकः । ईहा मृगस्येवास्य ईहामृगः, ईहां मृगयत वा । इहां वईते-ईहावृक एवेकदेशेन एक आयुः । भारम्यः लेके । एक एक आदाने ॥ ॥ मृग्यते भ्याधैमृग.। को रगति करङ्गः । बातमयते वातायुः, वानं शुध्वमयते वानायुरित्येके । हियते गतिन हरिणः । अधिनस्य योनिः । (ऐथ ) विकारेवयव वा, एप्याटम् ( ० ) (ग) विकारादौ, प्रागिरजतादिभ्योऽन् (म)। एंगेयमन व याच्यरिगी ॥ ॥ के यति बदली, बन्द लायते कन्दली, इमन्ती । चिनोनाति चीनः । चमति चमूदः । प्रायने प्रियकः । समूर्य(4 जी समूचित्रवर्णः । एते चर्मन्युश्यकाः ॥९॥ अमी ·सटीकामरकोशस्य [सिंहादिवर्ग कृष्णसाररुरुन्यकुरङ्कुशंवरसहिषाः । गोकर्णपणर्यरोहिताशमरो मृगाः॥१०॥ गन्धर्वः शरभो रामः समरो गवयः शशः। इत्यादयो मृगेन्द्राया गवाद्या पशुजातयः॥ ११ ॥ उन्दुरुर्मूपिकोन्याखुगिरिका बालमूषिका । [छुछु-दरी गन्धमुखी दीर्घतुण्डी दिवान्धिका ॥१२॥] सरटः कृकलासः स्यान्मुसली गृहगोधिका । लूता स्त्री तन्त्र न्तु योर्णनाभमर्कटका समाः॥१३॥ नीलाल गुस्तु कि कृमि कर्णजलौकाः शतपयुभे। वृश्चिक शूककीट स्यादालिदुणौ तु वृश्चिके ॥ १४ ॥ पारावतः कलरव कपोतोथ रशादतः । पत्त्री श्येन उलूके तु वायसारातिपेचको ॥१५॥ . - - . मृगविशे। । कृष्णेन रार भवन कृष्ण मार रौति रुरु ।न्यात न्या , न्यड्मयादि-वान (सू.) कुत्वम् । रमते रम्यते वा रा । गं वृगति शकर । रोहिपाल तृगे भवा रौहिष । पृथतो बिन्दुचित्र , मत्वर्थीय- अस् । एन्येग । इमान कर , अहो गतावियतनच प. स्यात् । रोहतो रक्तत्वत् । चमति चमर ॥ १० ॥ गयय पर्दय ते ग. । मृगानि सरर । रमोहनन् राम । सरति मृमर । गुवति गाते वा गवय । शशनि या गच्छति शरा । अदिश नाना या दय (१) । मृगेनद्या उक्ता । गरदाश्च वक्षमाण पाइपने पसे पातियचेति । अपदा हिंसा ॥ ११ ॥ उनत्युन्दुरु , अदन्तोपि । मूरति कि । आखन याखु । धनपि । सनका गुहाशयो गर्नाग्श्च । यो नानार्थे । गिरते गिरिका, वर्गमूके ते दुर्ग.। [ग ज्ञापि विषम् ] ॥ १२॥ सरति सरट । कुरु शिरोग्रीव लापयति कृतार, कृतम इप(प) । प्रतिसूर्य शयानकच । जाहको गानसंकोची हालेपलेकते व च्यम् । मुस्थत भिनत्ति मुमो मुम मुशलीत गोड। गृहगोलिकति मन्य पाठ , यस्या घरगति प्रसिद्ध लूते लता । तन्त्र तन्तुन्वयति तन्त्रवाय. [तन्तुपाय ] | गई नामातमार्गनाम । म स रोहणावरोहण मक । जालेको जालकारच ॥ १३ ॥ न ल ते नील [ला । कामने नि[ कृ नि , कमतमिशतिस्तम्भामतइन ( उ०)। चुरपुलकोपि । शत पदानामस्य : साना, कुन्मादपुर (सू.) इति साधु । उभे द्वे नियम्। वृष ते पृथा। शक करतरत्र मान कर (शीर ), भ्रमरभेदेयम् । आलमनर्थोमस्याली, ज्योतिपेऽत्री । दुगति दुग, दुग दिमाया, २ः, द्रोग इत्येके, विपकीटोयम् ।।१४।। पा( प )रापत. स्यायं परावत , जरदिशन (ग.) वसम् । अस्य । केन पपने कपोन , कस्य बायो पोन इत्यागमः, आरण्यो, आपतु गृहको ना, जप सभेद मन्यते । परनीति सामान्य विशेष वर्गते, यच्छाश्वत-शेन यो रिहा.पो पन्त्रिगो शरक्षिणी, माला- नः परिवाशादनौ । श्यते परेन । उR नेस-या दहा, अगरे नादिले निक्षतम् । पनि पाते या पेचक । ए निगट ॥ १९॥ माया । भान पर माद्वानोस्त्यस्य वा भादजवारके- ·५] द्वितीयं कापडम्. व्याघ्राटस्तु भरद्वाजः वङ्गरीटस्तु खानः। लोहपृष्ठलु कपका स्यादय चाप किकीदियि (वा) ॥ १६ ॥ कलिगभृगम्याटा अय स्याच्छतपत्रक.। दावाघाटीय सा(शारगः स्तोककश्चातकः समाः ॥१७॥ कृकयाकुस्तानचूड कुकुरशरणायुध. ॥ १८ ॥ चटकः कलविङ्क स्यात्तस्य खो चटका तयोः । पुम रत्ये चाटकर स्त्र्यपत्ये चटकेव सा ॥ १९ ॥ कर्करटुः करेदुः स्यात्कृकणक्रकरो समौ । चनमियः परभृत कोफिलः पिक इत्यपि ॥२०॥ काके नु करटारिशवलिपुटमकृत्मजाः। ध्याक्षात्मघोपपरमृदलिभुग्यायसा अपि ॥ २६ ॥ द्रोणकाकस्तु काकालो दात्यूह कालकण्ठक । आतापि(यि)चिल्ली दाक्षाय्यगृधो कीरशुको समौ ॥ २२॥ राय । खजनीति वचन । ही पृश्नर 1 ककन कटा । थपति च य । किकौति दीव्यति दाराने किलादिधिः नामनी इयमे, किंकदाविरिय ॥ १६ ॥ के लिग चुान्य कलिङ्ग । मृर गवण्णपक्षा (मृदा ) । धूमवानिवाटते धूम्पार , धूम्र अष्टश्च पदैकदंशत्वात् । शतं वहा पत्नानि पभा अन्य उतारा । दाहिन दापट, दाण्याहनोऽगन्यत्यय A1- याम् (वा.)। सरीन सारद्ग , मद- मारहाति वा यूया( चा रिजात् । स्तोक कायति वासने याचते वा न कर। चन(नि) यावन चातक । जलरचाप ॥ १७॥ को शिरोप्रवेग यक्ति का । कुगुबारमन कुटते कुशित कालजय ॥१८॥ नर्गत भिनत्ति- आहार नरक । के शिरो सुनानि वलय ते कल बदक । ( चका) जानायत (मू.), तिाक दिलाभाव (शिप- कादं नाच)। (तयो ) चटास्य करवपत्र पुनन्- चरकी, चायाएर (सू.), २. कचे उपमल्यान ( चमकने या यम् ) । म्रा च तदाल च तन, विधानसरन्य (वा.), सुरसदिनद के (पू.) इति उम्मी प्रसानधर ॥ १९॥ कानि रहने । केति च रेटते वाशने (कर ) इन काति १: नयने या कृका । कति करोति वाशने करः । परमृत का पान । बोक्नपत गृहात कर । आरसायति पिक । कल करानासाय॥२०॥ कागद कायन करने वाल्यका ति राते कर नास्ति रिट हिंसस्वामृतभुस्वरिष्ट । परिभ पुणे वैश्वदरनगहर( गई )वर बल । समवयते सता, एमडासवान् । वाद- सो पाहा । आनन स्वनाम्नो पेपेसमजार, कनि वाशनात् । परान् शिकान् पिन परमन् । यय एव बाग, प्रमादिग्दर (सू.), पर्याव। एकाटि श्ररजवी नौकुतिदिन २१॥ (क ) वृद्धशादिशाको वा, यदा-दाको दमासे वृद्धाको वनश्रम, हा हिंगया, गौरि । दिन य तृतीय या रूप वहति दिलान, तम्यापच इत्यूट, देविकशिशोलतम् (स.)। पर कस्य कार करका रोमेन्द्रदा वस्त्र कालकर कालकटक । जलरसौ(यो) 1 मिहा- बकिनी मम वियर । मनापानी पिनी, बिन अधि। दसने दक्षप्य , पुस- दिहिस्यमय (3.), तोर बेड (नयन्) । ध्यान नाउ गृध्रः । गुन्दनारयति हो । को नलान्, गोविन? ॥ २२ ॥ वो एह । (य) दिग्दर (सू.). - ·. सटीकामरकोशस्य [सिंहादिवर्गः क्रुड कौ(क)बाथ वकः कद पुष्करादस्तु सारसः। कोकश्शश्चक्रवाको रथाङ्गादयनामकः॥२३॥ कादम्बः कलहंसः स्यादुत्कोशकुररी समी। हंसास्तु श्वेतगरुतश्चकाद्गा मानसौकस. ॥ २४ ॥ राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणोहित सिता । मलिनैल्लिकाक्षा( ख्या )स्ते धार्तराष्ट्राः सिततरे ॥२५॥ शरारिरातिराटि(डि )श यलाका यिसकण्ठिका। हसस्य योपिद्वरटा सारसस्य तु लक्ष्मणा ॥ २६ ॥ जतुकाजिनपत्ला स्यात्परोणी तेलपायिका। वर्वणा मक्षिका नीला सरचा मधुमक्षिका ॥२७॥ पतगिका पुत्तिका स्याद्दशस्तु वनमाक्षिका। दशी तज्जातिरल्पा स्याङ्गन्धोली वरटा द्वयोः ॥ २८ ॥ भृड्गारी चीरुका चीरी झिलिका च स्त्रियामिमाः। समौ पतङ्गशलभी खद्योतो ज्योतिरिगण ॥ २९॥ स्त्रियामजादित्वात्कोचा । वक्ति वक , न्यस्यादि (सू.)। वकोगपि । केन के जल वा ह्वयते कह । सरति मन सारसा लक्ष्मणाय । विलीनाङ्गो दीर्घजयश्च । कोस्ते चाशत कोक । चकत चक्रः । चमेति वाक्- आख्यास्य चक्रवाक । स्थाङ्ग चकमायो नाम चास्य रथाङ्गाह्वयो रथाङ्गनामा च ॥२३॥ कदम्यस्याय सघचारित्वात्कादम्ब । कला मधुरवाग्हस ( कलहस )। उच्चै क्रोशत्युत्नेश । कुरति कुरर , कुर शब्दे, कुरेति शब्द राति वा । हन्ति गच्छति हस । श्वेता गरुन पक्षा अस्य श्रेतात् । चक्राकारागो वृत्तत्वात् , चकाङ्क इत्येके । मानसाख्ये देवसरस्याकोस्य मानसौका ॥ २४ ॥ चु- सहितवरणैरिति लक्षणे तृतीया। मलिनैश्चञ्चुचरणस्ते सिता मचिकाक्षा , [मल्लिकाकाराक्षा ] शुलापाइ- गत्वात् । कृष्णैश्वञ्चुचरणै तराष्ट्र- अमात्ये भवा धार्तराष्ट्र , राजहसभ्यो न्यूनत्वात् ॥ २५ ॥ शृणन्त्येना शरारि । अतत्साति । अत्याटि । एता नियाम् , बलाहकान् कायति बलेनाफति याति वा बराका । विसमिव कण्ठोस्या , बिसकष्टिकेत्येके । शारिका गोराटी पीतपादेति च वाच्यम् । त्रियते स्त्रीवि- षयत्वाजातेडीप नास्ति, वरलापि । यापिदिलेव, लक्ष्मणीत्येके, अत एव लक्ष्मणारयोसौ ॥ २६ ॥ जत्विव कृष्णपिङ्गलवाज्जतुका । अतिन पत्त्राणि पक्षा अस्या अजिनपत्ला उर्मवटकत्वात् । परमुष्ण- त्वमस्या शीतापहतत्वात् , पर विरुद्ध वा ते नसोबरारान् (पराष्णी) । तैल पियतीति तैलपायिका, नित्यमास्यविकासात् । चतु तह( ज्ञा)यो, तैलाश्या-'अतिनपक्षत्वात् । मुखविष्टा वल्गुलिका निशा- टनी च । वृणोति वर्षणा । मन्ति सध्यान्यस्यै मक्षिका । सर-ती घातयति सरघा ॥ २७ ॥ पतति- अपतद्गति वा पतगिका । पुत्कुत्सित तनोति पुत्तिका, मधुमक्षिकाभेदोय, यान्निमि- माक्षिक तैलवणे स्याद् घृतवणे तु पौत्तिकम्। भ्रामर तु भवेच्छुक क्षंद्र तु कपिल भवत् ॥ दशनि दश । (दशी) दशजातीया, जातेरिति (सू०) डीम् । गन्धयतेऽर्दयति गन्दोलो, गन्यायेके । वृणोति वररातला याख्या ॥ २८ ॥ आकृत्या भृगामियति भृगारी । चीनि रोति चीहका । चीति रिणानि चीरी। पक्षली वायभेदस्तत्तुल्यशब्दा झिल्लिका चकारया, केऽण (सू० ) इति ह्रस्व , झिल्लिकार्ति( झा )हती. नामिति तु लक्ष्यम् । शरति शम लभत वाग्नी शलभ । खे द्यातते मद्यान । ज्योतिषड्गति चलति ज्ये तिरिडाण । इन्द्रगोपको ज्योतिर्माली कोरमाणिक्य व-माणश्च ॥ २९ ॥ मधु व्रतयति भुते वरटा,

·५]
द्वितीयं काण्डम.
मधुव्रतो मधुकरी मधुलिण्मधुपालिनः ।
द्विरेफपुप्पलिभृगपद्रपदभ्रमरालयः ॥ ३०॥
मयूरो वहिणी नहीं नीलकण्टा भुजङ्ग छ ।
शिखायल शिसी केकी मेघनादानुलास्यपि ॥ ३१॥
कका वाणी मयूरस्य समो चन्द्रकमेचकौ ।
शिसा चूडा शिखण्डस्तु पिच्छवहें नपुंसके ॥ ३२ ॥
रागे विगविगविहंगमविहायसः ।
शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजा.॥ ३३ ॥
पतस्त्रि(त्रिपत्रिपतगपतत्पत्ररथाजा. ।
मगीकोवाजियिकिरविविकिरपतत्त्रयः॥३४॥
नीडोद्भवा गरुत्मन्त पित्सन्तो नमसंगमाः।
तपां विशेपा हारीतो मद्गु. कारण्डव. प्लवः ॥ ३५॥
1
-
-
मधनत । अत्यती, अलि । द्वी रेपो नाम्न्यम्य द्विरेफ । भग्नति निभर्ति या मृद्गः । षट् पदानि
घरणा अस्य पत्पद । भ्रमति भ्रमर । चचराकमसल ने )न्दिन्दररोलम्या देश्याम् ॥ ३० ॥ मना-
स्यहीन मयूर । यहमस्यास्ति ( वाहण ), परबहाभ्यामिनन् ( गा• ): शिखास्यस्य शिखावल ,
दतगिम रमहाया (सू.) वरन् । शिसा, मायादिवान् ( सू०) । मेघनादमनु ठसति नृयति- अवश्य
मेघनादानुलासी । चन्द्रपी शुक्रापागय ॥ ३१ ॥के मूनि कायति का। चन्दप्रतिकति चन्द्रकः ।
मेरो मित्रवर्णत्वात् , यत्कात्य - यहिकण्ठसम वर्ग मेचक नुक्ते युधा । मयूरस्येत्येव, अन्यनो-
पचारात् । मिसाभयत शिसण्ड । पिरल[4]ति पिछम् । यद्दति नृत्यनाभिवति यहम् । प्रच-
स्कोपि । क्लापो नानार्थ ॥ ३२ ॥ से गारति सग, अन्यनापिदृश्यते (पा० ) इति ड । विहा-
यमा गच्छति, गर्म मुपियाच्यः (वा.) खच्वक्तव्य ,
विहायसोविहति (वा.), खघ-
रिद्वा (पा.)। विनिहीते विहाया , यच्छाश्वत - विदुर्विहायस च्याम पक्षिणय विहायस ।
शयनोनीति, शहनोन्तोन्युनय (उ०) । पक्षा. सन्यस्य पक्षा । द्विजायत इनि द्विज ॥ ३३ ॥
पसत्राणि विद्याने येपु ने पतत्रिण 1 पतन्सनेनेति पत पक्षा, पुसिमक्षायांप (सू.), पतर्गच्छति
पाया। पतति पनन्। परमाणि पक्षा रथोश्य पत्तरश । नगे-ओशस्य नौकाः। बाजो वेगोस्यास्तीति
पाजी । विकिरनि भस विदिर - विपिर, पिकर शकुनिर्विकिरोग (सू०)। वाति वयति
या पि, पेमारित् (उ.)। पनत्नाणि सन्त्यस्य पतन का पतत्त्री, पतेरमिन् ( उ०), पतेरसिरिति
भात्या पतति प्रन्यवृदिदन्त मन्यते ॥ ३ ॥ पतितुमिन्छन् पित्सन्, सनिमिति (सू.) इम्-
५८-यासलोयो । नमसा गच्छत नगगन , गमे मुयुपतस्यानासच् ( वा.), वाचयमपुरदर्शन
(म.) इति चारादमागम , अलविचमित मरभितभिनभितपिपतिपनिपणनहिभ्योऽसजिति (30)
नम (भस)गन्दोस्तीले । पतगो नामा । एते पस्तिविशेषाः । हरिग वर्ग मती हारीत'मजति मद्गु-
संतयाक , न्यायदि (म.) कण्डे भव कारष्ट पारपय वाति कारगर । ते सन ॥ ३५ ॥

·सटीकामरकोशस्य [सिंहादियर्ग ९ ० तित्तिरि कुकभी लाया जीवजीवश्चकारक । कायष्टिष्टिहिम काक करो( वर्तका) वर्त(ति)कादय ॥ ३६॥ गरुत्पक्षच्छदा पत्त्र पतत्त च तनूरुहम् । स्त्री पक्षति पक्षनूल चञ्चुत्राटिरुभे स्त्रियो॥ ३७॥ प्रडीनोड्डीनसडीनान्यता खगगतिक्रिया । पेशीमोशी द्विहानण्ड कुलायो नीडमस्त्रियाम् ॥ ३८॥ पात पाफाको डिम्भ पृथुक शावक गिशु । स्त्रीपुसो मिथुन द्वन्द्व युग्म तु युगल युगम् ॥ ३५॥ समूहनिवव्यूहसदाहविसरबजा । स्तामानिकरवातयारसघातसचया' ॥४०॥ समुदाय समुदय समवायचया स्त्रिया तु सहतिवृन्द निकुरम्य कदम्बकम् ॥४१॥ वृन्दभदा समर्वर्ग सघसाथी तु जन्तुभि । सजातीय कुल यूथ तिरश्चा पुन सकम् ॥ ४२ ॥ । तितान्द रानि तित्तिरि । कुक्कशब्द राति (भ धते) कुकुम । लाति [ लावयात] ल्यत वा लाव । नावेन सहचरण पावत जीवनीच याहुमाखच । चकन(ति) ज्यास्नया तृप्यति चकार । भाका यजति कायाष्ट शिखरी । हिन्द भपत भ । कुन [ काकत ] काक । कात कराति फकर । वतत इत (वतक ) क्तकागकुनौपचा ( वा० ) इति मधु पक्ष वर्तिका । आदिशब्दा त पाल दय ॥३६ । गिरति स गरत् । (पक्ष ) पथ परिग्रह । छ द्यतनेनाङ्ग छद, छादर्थे ( सू०) इति हस्त । पतत्यनन पनम् । पनात न यत पत नम । मल पक्षात्त (सू.)। चञ्चति चलति चञ्चु । प्रात्यति र । नु च ।। ३७ ॥ प्रकृष्मू सहत वाडयन स्वात्यओ-त (ग. सू.) (आदितथ) इति निष्टान वम् । एना इात हि डानायपरक्षण थ । पीना माससण्डाना काश । अमति नि सरयस्म दाम् । तत्र सज्ञा इ त गौडा । का लोयत कल्यत कुलमति वा कुलरायः । निलीयत स्मन् नाड ॥ ८ ॥ पुनात पात । प त्यन पिबति स्तनौ वा पाक । अभ्यत( अर्यते ) श्राद्ध प्राप्यतऽर्भर । त्यति(त) निम्म । प्रथत वधत पृथु काय त वा पृथुक । यात शवति वा शावक । शिनात स्नहन शत वालथै शिशु । स्त्री व पुमाश्च व पुपौ बचतुरविचतुरति (सू०) साधु । मथत सग छते मिथुनम् मिथमय सगमन । द्वद्वमिति द्वन्द्वरहस्यमयादात (स.) साधु , यत्कालिदाम दुद्व नि भ व क्रियया विवनु । युयने धामवृत्या युगम् । धमवृत्ती तु युग लाति युगल मत्वथाया वा लच (सि म दिभ्यश्च ) । ९॥ समून्यत टौक्यत समूह । निवहति निवह । न्यूहत त्यूद । सदुपत प्रपूयन सदाइ । विनियत बिमर । बज्यन बज गाचरसचरबबात (.) साधु स्तियत स्ताम । आयत भोप न्यव दि (सू.)। निकीर्यत फिर । बियते वार । महन्यत समान होहन्तार त (म.)घ । सच यत सचय ॥ ४० ॥ समुदयन समुदाय अयत घंन । राज्य दणाऽन । समवयत ममवाय । चायन चय ! गण्यत गण । मृणा ते वृन्दम् । निकु प्रति निकुरम्यम् । कदम्बमातकात क्सरसचया मकवान् ( कदम्बकम् ), हुसतमम्बते वा ॥ ४१ ।।

·---
द्वितीयं काण्डम्.
पट्टानां समजोन्ययां समाजोथ सधर्मिणाम् ।
स्यानिकायः पुराशी तृत्करः कूटमस्त्रियाम् ॥४३॥
कापातीकमायूरतत्तिरादीनि नद्णे।
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्तै गृह्यकाश्च ते ॥४४॥
इति सिंहादिवर्गः । ५॥
मनुष्या मानुपा मा मनुजा मानवा नराः।
स्युः पुमांसः पञ्चजना पुरुपाःपूरुपा नर॥१॥
स्त्री योपितला यांपा नारी सीमन्तिनी वधूः ।
प्रतीपदर्शिनी यामा वनिता महिला तथा ॥२॥
विगंपास्त्वगना भीयः कामिनी यामलोचना।
प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥३॥
समूहविशेपा पक्ष्यन्त इति शेपः । सुजातीयः प्रातिभिरपाणिभिश्च समूहो वर्गः, युज्यते विजातीयेभ्य
इनि । प्राणिभिः समूहः (संघः), रांहन्यते सपः, स्त्रोद्योगणप्रसंसयोः (सू.) इति साधुः, यथा
गोसंपः, मेघमघायुपचारान् । सरति सार्योधगबन्दन् । जन्तुभिरित्येव, कुल सस्त्याने बन्धुषु च, (यया)
विप्रमुलम् । वृन्दमित्येव, यथा मृगयूथः, यु मिश्रगे ॥ ४२ ॥ संवायते समजः, समुदोरजःपशुदिति.
(मू.) अप् । पशुभ्योन्येषां वृन्द ( समाज ), यथा घोत्रियममा । (सधर्मिणा ) समूह इत्येव,
यथा श्रमनिकायः, निचीयते निकाय, निवासचितिशरीरेष्विति (मू०). पन् क्वं च । धान्यादेश-
स्ट्रित वृन्द, पुज्यत पुनः पर्यते वा । रयते राशिः, रशि' सौत्री दीपयर्थः । उत्कीयत उत्किरः ।
कुट्यते कूटः ॥ ४ ॥ कपोतादिममह एतानि वर्तने, अनुदातादे'न् । सू.) । आदिशात्काकादि ।
सायन्ते छकाः पञ्जरादौ स्थाप्यन्ते । गृह्यन्त गृह्याः, पदारोति (सू) क्यप् , स्वाथें कन् ॥ ४ ॥
इनि तिहादिवर्ग, । ५।
मनोरपलं मनुष्यो मानुषय, मनोजोताइयोपुस्य (स.)। प्रियते मत्यः, स्वाः यत् ।
मानवः, तस्येदनथेऽश्, अपस थें अञ्यट्या वाधित वात् । नृणाति नरः, नृ नये । पाति पुमान ।
पभिततिः पच जनः । पुरि पुरि गायन यूरणाद्वा पुरुषः । ( गूरुषः) अन्येषामपति (स.) या
दीर्घः । ननि ना, नयते.ईच (८०) इति ॥ स्त्यायनेस्या गर्भः स्त्री । यो घुमा
[ योरते ] योनि, हम हियुम्पिभ्यदतिः (२.) । युष्य योप लन्यं योति वा योगा ! बात,
नृत्योपदिय (ग० मू) इति सागरयादिशठान्डीन् । सीमन्तः पेशवेशोत्वस्याः मामन्तिनी ।
उद्यानो भत्री, यध्यतेनया भर्ना वा व: । प्रताप व परमति, अपाङ्गानिरी अगात् । वामा विपरीतल.
सणया दृाहा खंदनाद्वा । वनार मजति वनिता । नयते महिला । धाराधान्महेनापि, याश्यम् - भज-
यद् रिना मातनयः पामहलया। स्वपि मनमि स्टो न यः परमहेलया ॥ २ ॥ प्रशानान्यगान्यस्या
बहाना, भागातल्याणे ( ग• गू ) पनि पामाशिवान. (लेमादिपामाद ति)। विभेति तच्छोला
मारः, भिय पनुनी (सू.)। कामयत कामिनी । पाम बाप रोचने अस्या काम चना ।
थे मनः कामगोस्याः मदा। मानः सयकोपोत्या मानिन । काम्यते शान्ता । लति ला-
(स)स्यो वा ललना, त? विटार, सउ ईप्सायां वा । निम्मिनी गुरनितम्बा ॥३॥

·९२ सटीकामरकोगस्य [ मृयर्गः सुन्दरी रमणी रामा कोपना सैव भामिनी। वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्णिनी॥४॥ कृताभिपेका महिषी भागिन्योन्या नृपस्त्रियः । पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥५॥ भार्या जायाथ 'भूम्नि दाराः स्थातु बुम्बिनी। पुरन्धी सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥६॥ कृतसापत्न नि )काध्यूढाधिविन्नाथ स्वयंवरा । पतिवरा च वर्या च कुलस्त्री कुलपालिका ॥७॥ कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागताता। स्यान्मध्यमा इष्टरजास्तरुणी युवतिः सम ॥८॥ समा. स्नुपा जनी यध्वश्चिरण्टी तु सुवासिनी। इच्छावती कामुका स्यार वृपस्यन्ती तु कामुकी ॥९॥ । इत्येव । मुष्टु- आद्रियने सुन्दरी । रमन्तस्या रमणी । रमते रामा, ज्वलादित्वाण (सू.)। क्ष्यति तच्छीला पोपना, उधमण्डार्येभ्यय (सू० ) इनि युच् । भामिना, माम क्रोधे । उत्तमा त्रीपर्याया। भाहयतऽस्मिनारोहो नितम्ब , स वरोस्या वरारोहा । मत्ता व काशते भाति मताशिनी, कर्तर्युप- माने (सू.) णिनिः । वरो वर्णोस्या वरवर्णिनी ॥४॥ नृपत्रीत्येव । श्रीमहादेवीय कृताभिषेका, यथा वासवदत्ता, मह्यते पूश्यते महिषी । पद्मावत्याद्याः, भौगोत्यासा भोगिन्य । पत्यु:यज्ञमयोगे (सू०) इति पत्नी। पानिहीतास्याः, बहुवाहेश्वान्तोदास त् (सू.) इत्यत्र पाणिग्रहीतीत्यादिना (वा.) विशेष इति डीम् । द्वितीया धर्मसहाया । सह धर्मास्त्यस्या सहभागणी, यज्ञादी सहाधिकारात् ॥ ५॥ भरणीया भार्थ, सतायो भूमः- महलोर्य (सू.)। जायतेस्या पति या, यन्मनु.- जय यास्तद्धि जायात्व यदस्या जायने पुनः । दारयन्ति दारा., दारजारोक्तरि िलुक्च (वा.)। अथशब्दात्युभूम्नान पूर्वभावत्वम् । सहचरी च । कुटुम्वं पुत्रभृतावस्त्यस्या कुम्बिनी । पुरं धत्ते दुधी । पलिसव व्रत यस्या सा पतिव्रता, यत्स्मृतिः- नास्ति वाणा पृथग्यज्ञो न वसमिति ॥६॥ कृत सापत्नक रापानी- भावोस्या: (कृतसापल्लका)। अध्युपर्युद्यते द्वितीया( अन्या त्या अध्यूढा । आविविन्दत्यस्यामधि- विया । स्वयं पाते स्वयंवरा, महायाभूविजाति (स.) सन् । पतिं वृण ले पनिवरा, स्वम् । प्रियतेनया पर्या, अवस्येति (सू.) साधु , वरमर्हति वा। कुरस्य सपादयिनी ची( कुलस्त्री) ॥ कनप्ति कन्या, कनी दातो, अध्यादिः ( उ.), कन्यायाननीनच (सू.) इति रिदगाद् हो- नास्ति । कुमारयति कादति कुमारी मुस्मिनो मरोस्या वा, अन्डत्वत् । अश्वा भवेद् गोरा दशमे ननिका मयेदिति स्माता विशेषो नादितः । गो( गुप्ते गौरी । मजने नग्ना, ओणजी ओलजी मोडे । सो भरमा रजः । ( मध्यमा) असाशा (मू.) । (तरुणा) पयसिप्रथम (सू.) रति पू स्यात् , नत्रस्नमीश्वयुस्तरणतलुनान मुपसाय नान् (वा.) या दाम् । (युवतिः ) यूनस्ति: (सू.) ॥ स्नोति स्नुषा । जायतेग्यां बनी । वीच प्रामटेकायत् । चिरिमोति विरिष्टी, पति धरण्टाले, यमस्यरमे (वा.) इति हो । मुगु यसले मुरासिनी, सारिणीति द्रवि. [मिः। (वायुस) सपनपदन्यु (सू.) । मिते, गुप भान्मन:श्यन् (म.), अशा पलानामरमत्रानोदयवि (मू.) इसाप्रामापयाम युनेच्यामिति (वा.) अमुक् । जान• पदाति (:) मैपुनेरहाय! पि समुशी ॥ ॥ यगरतः- हित्वा लामामये लिये मदनेन

·द्वितीयं काण्डम्.
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका।
घुघली चर्पणी बन्धक्यसती फुलटेत्वरी॥१०॥
स्वैरिणी पांशुला च स्यादधिची शिशुना विना ।
अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे ममे ॥ ११॥
आलिः सखी वयस्या च पतिवत्नी सभर्तृका ।
वृद्धा पलिवनी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥१२॥
शुद्धी शूद्रस्य भार्या स्याच्छुद्रा तज्जारिय च ।
आभारी तु महाशूद्री जातिपुंयोगाः समा ॥ १३ ॥
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।
उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥१४॥
आचार्यानी तु पुंयोग स्यादर्थी क्षत्रियी तथा।
उपाध्यायान्युपाध्यायी पाटा स्त्रीपुंसलक्षणा ॥१५॥
मदन च । अभिसारयते कान्त सा भवेदभिसारिका । गुलन्ताय (अभिमारिका ) । वासकमज्जा विरहों-
रकन्टिता सण्डिता विप्रलब्धा क्लहान्तरिता तथा प्रोपितभर्तृका स्वाधीनदयितेयन्या सप्तान्वर्थचाम
दासताः । पुमास चलयति पुंश्चली। पति चेतचर्षणी, कृपरादेश्वचः ( उ० । नाति बन्धकी।
कुलान्यदनि युलटा शकपादिः (वा), कुस्मितं लढतीत्येक । एति तच्लाला- इ.वरी चाला, पन-
जिमतिभ्यः करम् ( सू.) ॥ १० ॥ सेनेत तरछीला स्वरिणी, स्वाटीरेरिगो (वा० ) इति बुद्धिः ।
पाशुर्मालिन्यहेतुरस्यस्याः पांशुला । अशिषी ), सख्यदिशातिभाषाया (सू० ) इति साधु । न
वियते वारी पतिपुभावस्या अवीरा । विश्वमिति स्म विशस्ता । विगतो धवो भर्तास्या विधवा ॥ ११ ॥
भल( आलय )त्यालिः, यच्छाश्वतः- आलि सखी सेतुरालिरालिरावलिरिप्यते । समानं ख्याति ससी ।
पयसा तुल्या वयस्या, नौवयोधर्मति (सू.) यत् । सनीची च। (पतिपन्नी) अन्तर्वपत्तियतो र
(1.), डीप् च । (पलिक्नी ) अमितपस्तिये नं (पा.), छन्दसिवनमेक (वा.), भापायाम
पाध्यत इति ही च । प्रजानातीनि प्रमा, इगुपवेतिकः (सू.) । (प्राजी) प्रतिभ्यश्चेति (सू.)
स्वार्थम् । प्रास्त्यस्याः (प्रात्रा), प्रज्ञायदा यत्तिभ्योण. (मू०) १२॥ (शूटी) पुंयोगादारयायां (मू.)
इति हो । शुजातीया श्री गुदा, शहाचामहत्पूर्वाजानिः (वा.) इनि- भजादिन्य प् । आभीरजा-
महासदस्य ची च, जातिरक्षणे योग य ४ । पैश्यभेद एवाभारो गवाापजीवी । अन्यन महनी
भासो मा व महाशा ॥ १३ ॥ स्वयं योग पिना । अर्थशास्त्रियाभ्यागतायें (का• ) इति हीपा-
नुको, पर्श राम, योपपत्ताजातिलक्षणो डाप्- नास्ति । स्त्रयमित्येव । उपेसाधीयतेम्माः, अपादाने
विसामुपसंन्यानंतदन्तारचवाटीपू ( 410 ) इति घम् वा च हरी । मयं मन्वव्यायाइदाचार्या । म्यतो
जातापिम्पयः, योपपत्लाजाम-नास्ति ॥ १४ ॥ (आचार्यानी ) इन्द्रबरपति (पू.) हापानको
भावार्य दणारयति वक्तन्यम् (वा.)। पुंयोग स्य, (आध्यायानी ) उपाध्यायमातुलाभ्यांवनि
(मादलोभ्याययोरानुवा) पक्षे दीपाको । पुट सपमे, उनपन्यांना पोटा नपुमकास्या ॥ १५ ॥

·सटीकामरकोगस्य [कृष ९४ वीरपत्नी वीरभार्या वीरमाता तु वीरसूः। जातापत्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसूतिका ॥ १६ ॥ स्त्री ननिका कोटवी स्याद् दूतीसंचारिके समे। कात्यायन्यर्धवृद्धा या का( क )पाययसनाधवा ॥१७॥ सैरन्धी परश्मस्था स्वयगा शिल्पकारिका । असिक्नी स्यादवृद्धा या प्रप्यान्तःपुरचारिणी ॥ १८ ॥ वारस्त्री गणिका वश्या रूपा याथ सा जनैः। सत्कृता वारमुख्या स्यात्कुट्टनी शम्भली समे ॥ १९॥ विमश्निका वीक्षणिका देवज्ञाथ रजस्वला । स्त्रीधर्मिण्यपि चात्रयी मलिनी पुष्पवत्यपि ॥ २०॥ ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् । श्रद्धालुहिंदवती निष्कला विगतार्तवा ॥२१॥ . ( (वीरपत्नी ) नित्यंसपल्यादिषु (सू.) इति नान्तत्वाद्-ऋन्नेभ्योडीप् (सू०)। वीर सूतवती वीरसू सम् द्वैपेति ( सू० ) किम् । वीरप्रसूर्जगति भार्गवरेणुकैव (वा. रा. ) वीरस्य प्रसमातेत्यर्थः । जीव. नोका तु जीवसू. । वोटा तु क्टहारिणी । जनयितुं प्रवृत्ता सा प्रजाता। (प्रसूतिमा ) सूतकापुतिका वृन्दारकाणावा (वा.) इति पले- इत्वम् , अख्यामहणार योगेरि डान् नास्ति ॥ १६ ॥ विवस्त्रा योपिन्मुकशीत्यागमः । कौन लज्जावशाकुटिलन्वेन वेति यानि कोरवी । दयन्तस्या मासाद् दूती । संचारयति ( संदेश ) प्रापयति सचारिका । कतस्यापत्यमिव कात्यायनी, ऋषिपल्याकारत्वात् । विलक्षणेय, कपायेण रक्त वत्रं शुद्धतादस्या कापायसना, अधवा- अमुस्का रण्डेयर्थः ।। १५ ॥ शिल्म प्रसाधनादि तेन या परवेश्मान्युपजीवति, स्ववशा स्वायत्ता, एकायत्ता न भवतालय । सह-एर प्रेरण भरते सैन्धी, चतु पष्टिक्लाभिज्ञा शालरूपादिसविनी । प्रसाधनोपचारशा सैरन्ध्री स्वक्शेति चेति कात्यः । असितपलितयो क्नम् दोप् च । प्रादयुध्ययोवृद्धि (प्रादहोठोडधेपैध्येपु) । द्वे वाक्ये इत्येके तन्न, यन्मुनि.- असिस्नी स्यादवृद्धा या त्रैघ्यान्त पुरोपिता ॥१८॥ वारे राजदेवादिसेवाक्रमे स्त्री वारस्त्री । गण पेटकोस्त्यस्याः, गणयतीश्वरानीश्वरी वा गणिका । वे वेश्यावाटे भवा वेश्या । पण्यत्री पणत्री च । बारे मेवाकमे मुख्या (वारमुख्या)। कुट्टयति कहनी । शे श्रेयो भालयति शंभ श्रेयोयुक्त लाति या शमली । चुन्दी देश्याम् ॥ १९॥ विश्नी देवप्रन्छनं शुभाशुभष्ण दास्त्वस्याः (विमनिका )। देव गुमाशुभं मं जानाति देवज्ञा, अन्त पुरस्यापुरप्रवैश्यन्यात् । रजोत्यस्या रजस्वला, रजःकृष्या- मुताति (सू०) क्लच् । स्त्रीधर्मो रजोस्लम्याः स्रोधर्मिणी । अनेरपत्यमायो । ( मलिनी ) मलिना- जसिडार (वा.), मलादिनन्त वा डीम् ॥ २० ॥ ऋतु रास्यत्या ऋतुमती। उदकात्संज्ञायां यति उदया, उदकर्म हतानि । पुटिश्तेति माला । पुष्यवस्वीरिति प्राच्याः पेठ , अव्यने रक्ष्यतेन्येभ्योऽ. ।", अवितृस्तृतन्त्रिभ्यई: (उ.)। अविरात्रेयीत्येके, यत्कास्यः- अवि स्रोधर्मिणी विद्यादिति । पुणे भूतफ्लोतरसदन । प्रतुरेवार्तवम्, ऋतु: स्त्रीरजोन, तो गर्भग्रहणमाले भवं वा, ऋतुः प्राप्तीस्य वा । (हिए हिपनिदयि निदातन्दाश्रभ्यालच् (सूः) । दोहद गर्भिग्यभिलायोस्सस्या दोहदवती । शान्ता कलाभ्योऽशुदिभ्यो निष्कला जागर्नु ॥ २१ ॥ आपनं गृहीतं सर्व ग नयापनसता । गुरु - ·द्विायं काण्डम्. आपनसत्त्वा स्याद् गविण्यन्तर्वली च गर्भिणी। गणिकाटेस्तु गाणिक्यं गाभिणं यौवतं गणे ॥ २२ ॥ पुनर्दिधिपूरूढा हित्तस्या दिधिपूः पतिः। स तु द्विजोग्रेदिधिषः संब यस्य कुटुम्बिनी ॥ २३ ॥ कानीना कन्यकाजातः मुतोय सुभगासुत । मीभागिनेयः स्यात्पारखणेयस्तु परस्त्रियाः॥२४॥ पैतृप्यसेय स्यात्पैतृप्यत्रीयश्च पितृप्वमः । सुती मातृप्यमुश्यं वैमात्रेयां विमातृजः ॥२५॥ अथ वान्धकिनेयः स्यादृन्धुलश्चारुतीसुतः । कोल्टयः कोलंटरी भिक्षुकी तु सती यदि ॥ २६ ॥ तदा कौलटिनयोस्या. कौलटेयापि चात्मनः। आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी ॥२७॥ गोस्या गुर्विणी, नीलादित्वादिनिः (सू.)। गुीति च भागुरिः। अन्तर्विद्यतस्याः (अन्तर्वनी), मन्तवत्पतिवतो क् । सू) गणिकाना समूहो गाणिक्य, गणित्रयायनितिवक्तव्यं (वा.) इति यन् गर्भिणीना समूहो गाभिंग, इनश्यनपत्ये (सू.) इति प्रतिभावः (नसदिन इति ठिलपे प्राम)। युवतीनां समूहो योवत, युक्त्या अपुत्र देति गणपाटान् (मिक्षादिषु), मस्याटेतद्धिते (वा.) इति दाको नलि ॥ २९ ॥ पुनर्भवति पुन ः । विधेटि बाच्या भवति विषिषः । _ वारी दिला संस्मता, यदाहु-अक्षता च सता चैव पुन मस्कृना पुनः (याज्ञ०)मनुस्चन्ययाह- ज्येय्म्यो यद्यदायां कन्यायामुपतेनुजा । सा चादिधिमा पूर्वानु शिरिधर्मता । तस्माः पुनवाः पतिः, किंच-पुनभू- पतिरुकाय पुनर्भ देधिपूस्तन्यपाप्यूदन्तः, विवि मन्टन्याश्मन इति क्यच् (मुपधात्मन.क्यच ), निम् ( मन्येभ्योरिश्यते ) । अनन्यगाय मान्नधानं दिषिम्य गोग्रेदिषियः, समासान्नविधिरनित्यः ॥२३॥ (कानीन- ) कन्याया क्नानचेत्यग् (सू.)। ( सौभागिनेयः ) कल्याण्यादीनामिनइ (म.) इति गिन: । एव दौमांगिनेय लातुनयं, हदगमिन्यन्नपूर्वपदस्यच ( सू०) इन्युभयग्दादिः, उत्तग्य. अनुनियादीनरिति (सू.)। मुत इत्येव, परम्रो कल्याभ्यादिः ॥२॥ (पैतृप्वप्नीय.) पितृवमुपा (मू)। (पैतृपसेय ) दस्तिोपः (पू.) इति झापवाद- दक्- सन्त्यनोपश्च । मुत यव, मानुध्वमुश्च (म.) इति छणे मातृवसाय, टक्लिोपः (सू) इति ढकि मातृथ्वसेयः । विरु- साया मातुरमाय चैमायोऽमोदनों भाता, गुम्रादिलान (सू.) ढक्, नोभ्योढा (सू. ) इन्यत्र खाप्रत्यरमणान् । मामातुरस्तभयमातृक- ॥ २५ रन्धरया अपत्यं, क्ल्यागादानामिना (म.) इति मिनहादशः । न्यून्- लानि यन्धुला । कुनगया अपयं, ग्राभ्योटा (.) । (कोलोरः) धुंबायोवा (स.) इति दुत् ॥ २६ ॥ सा हि भिक्षार्थिनी कुलान्याति, दुलटायावा (म.) इति उनिनो, पसे ढगेव सुदानामापा , भड्गशीलहीना हि हुदा । तनोति कुलं तनयः । मयते मनु । मुनि मुत्रः । पुपरकारमायने पुल, पुनानि या, पुस (3.) इति यत्रः । दारकदागदी च ॥ २७ ॥ आ मादारियां पृता दुहिताचा गौरादी पुवा । दाग्य निगे दुरिना । ( तयार ·[पूवर्ग: सटीकामरकोशस्य आहुहितरं सर्वेपत्यं तोक तयों समे। स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनक पिता ॥ २८॥ जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा। ननन्दा तु स्वसा पत्युनत्री पौत्री सुतात्मजा ॥ २९ ॥ भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातर स्यु परस्परम् । प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥ ३०॥ पतिपत्न्योः प्रसू श्वश्रू. श्वशुरस्तु पिता तयोः। पितु ता पितृव्य स्यान्मातुता तु मातुलः॥३१॥ श्यालाः स्यु तर. पत्न्याः स्वामिनी देवृदेवरी । स्वतीयो भागिर्नयः स्याज्जामाता दुहितुः पति ॥ ३२॥ पितामह. पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः । मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥ ३३ ॥ समानीदर्यसोदर्यलगभ्यंसहजाः समाः। सगोत्रबान्धवज्ञातिवन्धुस्वस्वजनाः समाः॥३४॥ समे ) पुते दुहितरि च मामान्येन वर्तते । अपतनमपत् , अपति माधपत्यम् । स्तूयने तोक्म् । सततिः रानान , नन्दनाद्वहप्रता, [ तन्तुश्च ] । उरसा निर्मिते यचेति- अण्यतो ( उरसोयच्च, उरसोण्व)। तनोति कुल तात , स्वयऽण् । जनयनि जनक 1 पाति पिता । वप्ता च ॥२८॥ या जनिती त्रिलोक्या इति त्वन्तवितण्यर्थवत् । प्रमुयते प्रसू । मात्यस्यो गर्मो माता । भग कल्याणमस्त्यस्या भगिनी । मुष्टस्थते स्वसा, सारमेन् ( उ० ), नपस्वसादिभ्य (०) इति डीप् नास्ति । न नन्द ते भातृ- "जाया ननन्दा, ननिचनन्दे ( उ० ) इति ऋन् । न पतत्यनया कुल नप्ती । पुनस्थापत्य पौत्री सुत. म्यात्मजा ॥ २९ ॥ यतने स्पर्धया याता, यतेवृद्धिश्च (उ०) इति अन् । (भ्रातृजाया ) ऋतौविद्या- योनिसबन्धेभ्य (मू०) इति पश्या अलग्नास्ति, मप्तमासमासात् , यथा- द्रश्यति भ्रातृजायाम् ( मे- घ.)। (मातुलानी ) इद्रवरुणेति (सू०) डीपानुको । उपाध्यायमातुलाभ्या चा ( मातुलोपाध्याययो. रानुग्मा) इति पक्षे डीम् ॥३॥ परयुर्माता पन्याः श्वशु, पन्या माता पत्यु पथूः, श्वशुरस्योकाराकारलो. पश्च (वा.) इत्यड्। तयो पतिपन्यो पितान्योन्य श्वगुर , शु पूजित कृत्वानुते । (पितृव्यः)पिनयमातुलमा• सामहपितामहा (म.) इति साधु । (मातुल )प्राग्मत् ।। ३१॥३यायते स्याल, स्यम वितस्माद्वा (स्याल ), पयुःश्याग इत्यर्थ ।स्वामिन पयु -भ्राता कनिष्ट पल्या ,दीव्यति देवा, दिवेई (उ०)। अर्तिकमिश्रमिवामदे- विवासि विदित्यर (उ०) देवर । स्वमुरपन्य स्वस्त्रीय , स्वमुञ्छ (सू०)। जाया मिमीने जामाता ॥३२॥ प्रगत पितामहात् (प्रपितामह ) । मानु रिता मातामह , [तस्मिता प्रमातामह ] समान; पिण्ड एषा, य स्मृतिः-सपिरता न पुम्पे सतमे विनिवर्तत । सप्तमा सगोत्रा । समानो नाभिमूलमेषा सनामय ज्योतिर्जनपनि (सू. ) ममानस्य सत्वम् ॥ ३३ ॥ समान उदरे शयिन समानोदर्य, समानोदरे- दायिन (म.) इति यन् । मोदरश दाल- सोदर य (सू.), विभाषोदर इति (सू.) ममानस्य म र वा। गमाने गम भर मगभ्य , सगर्भसयूधमनुताद्यन् (मू०), छान्दसोपि लोभियानात सह जायते महना भ्राना । ममान गोत्रमया मगोत्रा, ज्योतिर्जनपदेति (सू०) मत्वम् । जायते झाति । बनानि पन्यु । (वाम) साम् । पर खो शानिवचन , अन्य आत्मीयार्थ ॥ ३ ॥ शत- . - .

·द्वितीयं काण्डम्. ९७ हातयं बन्धुता तयां समा मावममूहयोः। धयः प्रिय. पतिर्मती जारस्नूपपति समी ॥ ३५ ॥ अमृत जारजः कुण्डी मृते भर्तरि गोटकः। भ्राधीयो भ्रारजी भ्रातृमगिन्या भ्रातरावुभौ ॥ ३६ ॥ मातापितरो पितरो मातरपितरा प्रसूजनयितारी। श्वश्वगुरौ श्वसुरी पुत्रो पुत्रश्च दुहिता च ॥३७॥ दंपती संपती जायापती भार्यापती च तो। गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्यं च कललास्त्रियाम् ॥ ३८ ॥ सूतिमासो वैजननी गर्भो भ्रूण इमो समौ । तृतीयाप्रकृतिः शण्ट क्लीवः पण्डो नपुंसकम् ॥ ३९ ॥ शिशुत्वं मम वाल्यं तारुण्यं यौवन समे। स्यात्स्थाविरं तु वृद्धत्य वृदसंघेपि वार्धकम् ॥ ४॥ भावो म नेय, पपिसत्य ईर (म.)। पन्धूना समूहो वन्यता, प्रामजनपन्धु ( सहाये )भ्यम्बल् (मू.), तलि नालागनम । धुनोति धा । भीगानि प्रिन, गुपधेति (म.) क । पानि पति पाति (उ०) : सेक्ता वरयिता वरश्च । जारयति जार , दारजाराकरिगिलुक् च (पा.)। उपजान पनिरुपनि ॥ ३५ ॥ भतरीत्येव । कुश्यते कुल्मनेन कुण्ड , कुडेि दोहे । जारज इत्येव । गुज्यने लाजावर वाद गोप्यटे गोलक , परनायो प्रायते द्वौ मती कुण्डगोलको । पतो जीवनि पुण्ठस्तु मृते भरि गोर र इनि स्मृति । जानुरपय धात्रीय , भानुम्यच्च (मू.) इति वा छ । भ्रातृव्यो नाना । भ्राता च भगिनी चात (भ्र त- ), भ्रातृ स्वमृद्दिनन्याम् (F) इत्येकशेप । इश्व पुना ! ॥ ३६॥ माता पिता व मानास्निरी आनतोद्वन्द्वे (म.) । (पित्री) पितामाना (मु.) इत्यकोपो वा । मातपितरावदाचा (मू.) इत- अन्य साधु । प्रमूमाता जनथिना चेति दो निराज । (अगुरी) गुर वया (सू.)शेषो वा । [पुनध दहिता च प्रागुक्तम् ] ॥३॥ राजद नाद (सू.) ज य प पोजीयागदत्त दभवा जमाया वा निपालते, द भाति निघण्टुः । गर्भ धार्गम भाशय । जरामति सागयु । उरत वृग युव. । कलयति के लरति वा कल्लः शुकशोभितम्मवायः, प्रमिध्याम्य पर्याया नोफ, अबोवामानायें नु विधि । उल्लपर्याय करल व्यक, मन्नानः- तदुम्ब करल व तत् ॥ ३८ ॥ दाम ममि मूनव इति श्रुते , नवमै दशम मासि प्रकले: मूलमाग्ने नि मार्यन यपक्ष यात्रटिशप मचर इति स्मृतेश्च नामा दशमो या मामी, विननने भोयेनन । गोर्य गर्न । ब्रियने भी कुशल । नाभ्यामन्या नूनीया प्रकृति , लिगा- मस्तात् । यति माय,पाया हूँद । डत पट, मिओपे । नमो मागम, नभ्रनपदिति (म.) माधु , म नपुनका भ.दिति म प्यत्युभ्यपि ॥ ३९ ॥ गिरोभं वः शराब, प्रभूनात यन (गः) । ना भयो योवन, हापना-युवदिये (मू-) ! (वार्ध) गोटया () यद यतिवस्तव्य न् (बा.) वा. मने शादिलान् (इन्मने दियम) भवामांगा गया-वी मुभाग नम (गु.) uren पतन भोमेन पाठन, पत गनी ।

·९८ सटीकामरकोशस्य [हवर्ग: पलितं जरसा गौक्ल्यं केशादा घिनसा जरा। स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनधयी ॥४१॥ बालस्तु स्यान्माणवको वयस्थस्तरुणो युवा । प्रययाः स्थविरी वृद्धो जीनी जीर्णो जरत्नपि ॥ ४ ॥ वर्षीयान्दशमी ज्यायापूर्वजस्त्वग्नियोग्रजः। जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयो वरजानुजा. ॥४३॥ अमांसा दुर्बलश्चातो बलयान्मांसलीसल.। तुन्दिलस्तुन्दिम(क)स्तुन्दी बृहत्कुक्षि. पिच चि )ण्डिल ॥४॥ अवटीटोवनाश्वावभ्रटो नतनासिक। केशन कशिक. कशी वलिना वलिभ समौ ॥४५॥ आदिशब्दादोम दी च । विषमतेनया कचाटग विधमा । जीर्यन्यनया जग पिद भेदाभ्योऽड (मू.)। उत्ताना शेते-उत्तानशया, अविकरणशेो (सू.) इत्यत्र-उत्त नादिषुक्तषु (वा.) इत्यच । डिम्मति भाक् परिक्रमेणे क्त इह मानुपक्रमात् । स्तन पियति स्तनपा, (सु पस्थ इत्यत्र ) सुसति याग वम ग. स्क । स्तन धयति स्तनधी, नासिकास्तनयोर्मा धे। (मू०) इति सा, धेत्रित्वाद्दीप् । खा. लिड्गेन निर्देश स्त्रीप्रत्ययप्रदर्शनार्थ ॥ ४१ ॥ वलति(ने) पाणिति बाल , ज्वलादित्वाण्य (सू.), बाई आणावेस्माद्वा । अपत्ये कुत्सिते मूठे मने रोत्सर्गिक स्मृत । नकारस्य च मूर्धन्यस्तन सिध्यति माण ॥ स्वायें कन् ( माणवक )। क्यसि प्रत्यग्रे तिष्ठते वयस्थ । तरति तरुण । यौति मिश्री- भवति स्त्रिया युवा । प्रगत क्यास्य प्रवया । तिष्टति स्थविर । वर्धते स्म वृद्ध , एमादी गड्डरिका. प्रयोग भूते क्त वर्तमाने युक्त शौलितादिवत् 1 तिनाति स्म जीन , अहिज्यावयोति (सू.) सप्रसारण, समसारणस्यति (सू.) दीर्घ , ल्यादित्वात् (सू ) निष्टा नत्वम् । जीर्यति स्म जीर्ण , यक - मिति (मु०) इत्यानिट ( जरन् ) जायतेन्तृन् (सू.) ॥ ४२ ॥ अतिशयेन वृद्धो वर्षीयान् , ईवसुनि प्रियस्थिति (म.) वर्षादेश । दशमविस्थाविशेषास्यास्ति दशमी, वयसिपूरणात् (सू ) इतीनि , यमुनि - इगे क्योदशापेन सप्तमी दशमाति च । अतिशयेन वृद्धो ज्यायान् , ज्यच (स.), बद्धस्य-- च (गू. ) इति ज्यादेश , ज्यादा यस (मू.) इत्यन्तम् । अग्रे जातोप्रिय , अप्राद्यत् (म.), घन्छ च (सू.) इति घ । अध्याग्रीयों च । अप्रिमराठे, अप्रादेपश्च हिमच (वा.)। जघन्यज पश्चा• जात । अस्यर्थ युवा कनिष्टी यायाध, युवाल्पयो कन्नन्यतरस्या (सू.), स्यूरेति (म.) यणादिलोप पुस्य गुण । एव कनीयान् यविश्व । अवर जायतेवरज ॥३॥ छपति स्म छत , छा ऐदन । मापमस्यास्त मासन , मिस्मादित्वात् (मू.) लन् । असावाय स्त ( असल ), वा- गाभ्याकामले (.) इनि लच् । नुन्द शिवाय स्यास्ति, तुन्दादिभ्यइउच्च (सू० इति च दिनिठनौ । उदरिलोपि । तुन्दरम्यालि नुन्दिभ , तुन्दिव लवर्भ (मू.) ॥४॥ नतनासिकाया सज्ञायारीट- मनाउनटच (म.)। नतनामिवश्विपि घोण । नत या नासिंगर, नासानमनप्येत घर्तन्ते । प्रशस्ता कशा मन्यस्य केशर. केशाद्वोन्यनरस्याम् (१०) । वरिस्वकीनाम्यास्ति पामारियान (ोमा द. पामादीनि) (परिम ) नन्दवस्विटर्भ म.) ॥४५॥ पुगनपगाराने पोगण्ड । सति सर्व । - ·द्वितीयं काण्डम्. विकलाङ्गगस्तु पोगण्डः खा इस्वश्च वामनः । खरणाः स्यात्तरणला विग्रस्तु गवनासिकः ॥ ४६॥ खुरणाः स्यात्तुरणसाप्राः प्रगतजानुकः। ऊर्चगुरुर्धजानुः स्यात्संझुः संहतजानुकः ॥ १७ ॥ स्याटे बधिरः कुब्जे गदुलः कुकरे कुणिः । पृश्निरपतनौ श्रोणः पदगो मुण्डस्तु मुण्डिते ॥४८॥ वलिरः ककरे खोटे खन्नस्त्रिपु जरावराः। जडुलः कालकः पिप्लुस्तिलकस्तिलकालकः ॥ १९ ॥ अनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा प्रतिक्रिया। मेपजीपधीपज्यान्यगदी जायरित्यपि ॥ ५० ॥ खी रुनुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः। पुमान्यक्ष्मा क्षयः शोपः प्रतिश्यायस्तु पीनसः॥५१॥ हमति हराः । वामोस्यातीति वामनः । निवः खः[ नः] मर्व इति नाममाला । ग्वरा तीक्ष्णा खरस्येद वा नासास्य म्बरणाः, सुखराम्यावानम्वतव्यः (वा.), पः- अन्नामिकाया संज्ञायांनसंचा स्थूलात् (स.), पूर्वउदारवायांमंगः (मू.) इति गन्यम् । नादः क्षुद्रनामिकः । (विप्रः) वेो- वकाव्यः (वा.) ४६ ॥ गुराकारा नासिकास्य गुरणा-विकरयोगः । प्रगते विरले वातादिदाशत्तपो- में संहते च जानुनी अस्य, प्रसन्यांजानुनेईः (सू०), कवाद्विमापा (मू.) ||एहपरिक -ए । यद्धी कर्णावस्य वधिरः । कुसित उन्नः कुन्जः, मोदरादिः (सू.)। गडरस्यास्ति गइलः, मिमादित्वाम् (सू.) लच । कुम शन्दे, कुपाणि: कुाणेरिति नैरुताः। कलंवकरवाकर्णः सलति- चन्दलनमः । स्पृश्यते पृच्छति वा पृभिः । (श्रौणः) प्रोट संघाते, कुटिलजधापादः । मुण्ड्यते मुरः ॥ 7 ॥ वलने चेटते बलिरं नेत्रं तद्योगालिरः । के. मूनि करोत्यक्षिणी चलतारमत्वा केकर, एनमुपाध्यायः कार[बर स्पस्यन् । (सप्टः) सुट प्रतिघाने । (सजः) राजि बैकल्ये । रको दुधर्मदिनमोपि । जराशदादुना टनानशयादयः बजान्नानिलिगाः । जति जडुलः,बहलो जस्याद्वा । काल एव कलकः। अग्लिाते पिप्लुः । तिलप्रतिकृतस्तितकः निल इव कालकासिल- समादेदे कृष्ण लक्ष्म। आमयस्यभावानामय, अव्ययविमक्तियमापति (सू०) अर्याम्प्रवेव्ययीभावः । निधिप्रनाकारे सन् । भिपज्यसनेन भैपन, निरज कण्वादिः, अनन्तायराधेतिहभेषजा. दिदि (पू.) निदेशाद् गुणः, भपं रोग जयतील दुर्गः। ( भोप) ओषधेरजात विनि (म.) मायग् । (भपज्य ) अन्न्तावमनिर्भपताभ्यः (म.) सार्थ । अविद्यमानो गदोस्निप्रादः । अयन गंगामायुः, कृशाजा युग (२०) ॥॥ ज्यनेनया , कि । (रजा) निदायह (कार) व्याधीयतेऽधिः । गदनि व्यथा गदः । आमीनत्यमरः, भम रोग- मादा । आमपि । यक्ष्यते यने रोगरानवादमा । राजयमादि ।योन क्षयः । अध्यापनेन गोरः । प्रतिागले यानि प्रतिश्यायः, सादय गति (मू.) गः । पर्न स्यत्यन्तं नयति पानमः ॥५१ सा भुत्, सि, अस्। सारदेनेन काश: । क्षोलनेन सक्थुः शBि . - ·सटीकामरकोशस्य [विवर्ग: स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षव पुसि काश( स )स्तु क्षवथु पुमान् । शोफस्तु श्वयथु शोथ. पादस्फोटो विपादिका ॥५२॥ किलाससिध्मे कच्छा तु पामा पामा विचिका । कण्डूः खर्जुश कण्ड्या विस्फोट पिटकस्त्रिषु ॥५३॥ व्रणो खियामीर्ममरु' क्लीवे नाडीव्रण. पुमान् । कोठो मण्डलक कुटुश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥ ५४॥ आनाबस्तु विवन्ध स्याद् ग्रहणी रुवप्रवाहिका। प्रच्छदि का चमिश्च स्त्री पुमांस्तु वमथु समा ॥ ५५ ॥ व्याधिभेदा विद्रधि स्त्री ज्वरमेहभगदराः। अश्मरी मूत्रकृच्छ्रे स्यात्पूर्व शुक्रायस्त्रिषु ॥ ५६॥ रोगहार्यगदकारो भिषग्वैद्यो चिकित्सके। यान्तो निरामय. कल्य उल्लाघो निर्गती गदात् ।। ५७ ।। - शोफ शोथश्च । यतेनेन श्वयथु । विपद्यतनया विपादिका, पादसतस्य (सू०) इत्यवान्यनापीति वक्तव्याद् वुन्- लोपो वा ॥ ५२ ॥ सम इति शेष 1 किल्मस्यति किलासम् । सिध्यति सिम मल श्वित्राख्यम् । कपति कच्छ् । पिवल्यद्ग पामा। (पामा ) डावुभाभ्य मन्यतरस्या ( सू०)। विचर्च- यति विचर्चिका, अड्पुल्यादिसविषु सूक्ष्माः पिरका , खवशष इयके। कण्डनि कण्ड , भावेकि (सपदादिभ्य किम् ) । (कण्डूया ) अप्रत्ययन् (पू.) । सनीत सर्जु , क्ज सर्भ व्यथने । धि फोटयति विस्कोट । पटति सश्लिष्यति पेति वा पिरका ॥ ३ ॥ व्रणय ते जग । ईरयत्यडगमी- मम् । इयत्य॑रु , उस् । नाज्या व्रण, समासे पुस्त्यम् । नाच । कूयते शब्दते कोठ । ( मण्डरक) मण्डलाकृति कुप्रम् । समे इति शेष । कुष्णात्यङ्ग कुष्ठ, बुमित निष्ठति वा, अम्बाम्बगोभूर्म ति (सू०) पत्वम् । श्वेतते श्विन श्वेतकुटम् । पापरोगत्वाद् दुर्नामकम् । इयत्याः । गुइन गुदकला ॥५४॥ भानहन विमूननिरोधः । गृहाति ग्रहणी, जाटमद्यतनया वा तच्छायन्य न । रोग । मलप्रवहण प्रवाहिका, रोगाख्यायाण्युर् (सू०) । प्रच्छदन प्राछदिका, रोगरय यापुर (मू० ) 1 वमन वाम । छदि उदी च ॥ ५५ ॥ विद्रायनया विधि , विद्रो धीयतेस्या वा ! मेहनि मूत्रयतेनन मेह । प्रमेहोपि, दोपदीपवत् । भ। दारयति भगदर फिक्सधौ पिक, पू सर्वयादरिसदो (सू० ) इत्यन भगेच. दारेवतम्यात् ( वा० ) सच् । श्रीपद पादव मीक पेशप्न विन्द्रलुप्तम् । व्य विभेद इत्येव । श्मान शुक्र रात्यदमरी । शुकारपूर्व मूछित्तान्ता वाच्यदिगा ॥ ५६ ॥ अगद कियतेनेनागदकार , कारेस- म्यागदस्य (सू.) इति मुम् । निपश्यति भए । विद्यामध ने वेद वा वैध । आयो सामायनोपधा- दावीत्येके । वमति वन्त , पार्स इते नु युक्त, यदृश्य ते- वात्तै फल्गुन्यरोग व निषु, तिरस्यास्ति, प्रशाश्रमाचीवृत्तिभ्योग (सू.)। कल गु साधु कल्य ! उदा यो मौलाप, क्रू अनुपसर्गापुढेति (म.) साधु ॥ ५५ ॥ यति स्म अन , गयोगादेरानोमानी (म.) इति निष्टा नत्यम् ।

·द्वितीयं काण्डम. ग्लानग्लान आमयायी विकृता व्याधितोऽपदुः । आनुरीभ्यमिताभ्यान्तः ममी पामनकच्छरौ ॥ ५ ॥ दृट्टणी दगंगी स्याहारोिगयुतागमः । यातकी वातरोगी स्यात्लातिनारी तिमारकी ॥५१॥ स्युः किन्नाक्ष चुचिलपिल्लाः किनक्षिण चाप्यमी। उन्मत्त उन्मादयति लप्मलःश्मणः कफी ॥६॥ न्युम्जा भुग्ने रुजा वृहनामी नुण्टि(न्दिोलनहिन्दिोमाँ। किलानी मिमलोधोऽहम्मूाली मूर्तमूच्छिता ॥६१ ॥ शुकं तेजारतसी च वीजवान्दियाणि च । मायुः पित्त कफलप्मा स्त्रियां नु त्वगसृग्धरा ॥ ६॥ गायनि नछाला ग्लानः, ग्ल निम्याग्नुः (०) आमय म्याम्बानयावा, सर्वत्रा-आमयस्योपसंख्या- नादिनिधि (वा.)। ग्याधिः मनातोम्य व्याधितः । अरमन्दः । मानोग्लातुरः, अतनि रोग 25 1 अमिनोन्यते म्माभ्यान्तः (अन्यमितत्र ), सन्चमानि (मू०) । मवायुमरक[] मारिमारी च देवतति श्रीहर्पः । पामास्यन्ति पामतः, पामर न्य, द्वाति श्रीभोजः । [ कन्ह. रस्याम्नि ] कच्छरः, कन्हानातच (वा.) इति र: ॥ ५८॥ (मुंग.) पान दिलान्टाकोपलाती. गरम्पश्च (ग. ) इनि नः। दोन्नया दहः । अनमि मुन्चम्यांमः, अादिन्योच (मू.)। यानो वियोग्य पातकी, कातातिसागन्यांश्च (मू.) शनिः । एकदेशे पितवादनासायी ॥ ५९॥ विनम्यचुटचिलाटलयाम्परभुपाति वचन्मान् (वा.) घाः । चन कपि, तेन भु- म यो नाम रे.ग, नौगा-जुनं चक्षः, चुइचान्नुः पुनान् । रन्मदो वानभ्नादिदोपानिम. वित्रमः । अप्पाम्यान, विम दिन्चाटन (सू.) । (गः) कामादिवानः (रेमादिगामटीनि ॥६ न्युजन न्युजः, घन्, मुजन्नुभोपायुपनारायः (सू.) इनि सार । मुग्न: कुम्तः, न्युन्जेन पानि. गतेन भुग्नवेन योगाट न्युजः पुमान , मच्छाश्वन- विषयांगन न्युज न्युजः कुस्त्र दरा- रतः। इन्दिराजतनामिः, दुन्दिानु उटर, रिच ( नन्दादिन्बइलव) । (दुन्दिनः ) मुन्दिपलानि (म.) मध, एर देशदिवा । (मिमला) मिनादिवर (म.) ।मन, अन्रा. पठहारे । नाम्नि गम्पाटर । मन्छन्दति (मछानः ). प्रागिन्यादानालय (.), उपना- पारप्कने (ग.)। मूवि नंः, रामेष- (मन छता, नयापति (F. ) मधाभाव. मग्छ महागम्य मूरिधनः, दिन: वा ॥ गोकनि मादरम् । नेतातिर.' समुन् । मुख मा पद प्रदन । वस्ते व वा यात्रे, वानरः । वो मधुबन इन्दायमा हिरामदिर, इन्द्रियमितिमान (.) गायः । मिनोति नरन् प्रयकमा मयुमने निम्न । कारने र मिनि मा (वा) दर माई अनी धग (VAT) II n(शि आयो । तरो बलमदम्म नरम, तरन्न .

·१०२ सटीकामरकोशस्य [सुवा पिशितं तरसं मांसं पललं क्यमामिपम् । उत्तप्त शुष्कमांसं स्यात्तद्वरं विलिगकम् ॥ ६३ ॥ रुधिरेसृग्लोहितातरक्तक्षतजशोणितम् । बुक्काममांसं हदयं हम्मेदस्तुबपा वसा ॥४॥ पश्चाधीवासिरा मन्या नाडी तु धमनिः सिरा। तिलक क्लोम मस्तिष्कं गार्द किट्ट मलोऽस्त्रियाम् ॥६५॥ अन्त्रं पुरीतद् गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वस्नसा। स्नायु स्त्रियां कालखण्डयकृतीतु समे इमे ॥६६॥ सृणिका स्यन्दिनी लाला दूषिका नेत्रयोर्मलम् । मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करी शमल शकृत् ॥६७॥ पुरीपं गूथं वर्चस्कमस्त्री विष्ठावियो समौ । स्यात्कर्पर कपालोस्त्री कीकस कुल्यमस्थि च ॥६॥ - - 1 पायं वा । मन्यते मांस, मासभक्षयितामुत्रेति नैरुक्ताः [ मासभक्षयितामुत्र यस्य मासमिहाव्यहम् । एतन्मासस्य मासत्वे निरुत मानरत्रवदिति नरुक्ता । पाल्यतेनेन देहः पललं, यच्छाश्वत--- पल्ल तिलमिश्रे स्यात्पलक पिशितेपि च । काते (कूयते) के य, कुट् गती। आमिष्यत आमिषम् । जइ- गल च. पल नाना । उत्तयते शोप्यते- उत्तप्तम् । बल लुनाति कल्ला, पलि सानो वा ॥ ६३ ॥ रुणद्धि स्रोनासि रुधिरम् । अस्यते न सृज्यते वामृक् । लाहित रक्त च वर्णतः । अस्यतेत्रम् । शोगति शोणित, शोण वर्णे । वुक्कयते स्वादु व न्मृग्यते वुका, नान पुस्यय, श्रीत्येके, पति वैद्याः । अप्रं मुख्यम् । हियते हत्- जीवाधार पद्म, दान्त प्रकृत्यन्ताम् । मेद्यति स्निह्यति मदः, असन्तत्वानक्लीवे ) उप्यत वषा । वस्ते मास वसा, शुद्धमासस्य यः स्नेह सा वसेति वैद्याः॥ ६॥ पश्चाभाग प्रीवाया कृकारि. काया सिरा, मन्यते मन्या सज्ञायासमजनिषदेति (सू०) क्यप् । नडस्येय नाडी सौपायर्यात् । धमति धमनि , धमि सौर । सिनोति काय सिरा, पिन बन्धने । तिलति तिलकम् । क्लाम्यति क्लोम, उदयो जलाधार । हृदयस्य दक्षिणे यकृक्लोम वामे सोहा पुप्फुसश्चति वैयाः। मस्तकमज्जा, मस्तामिष्यतीति मस्तिष्क, इष गतो गुद्यते गाद, गुर्द परिवेष्टने। केति क्टिम् ,क्टिगतौ । मलते धारयति काय मल ॥६॥ अमत्यनेना. नमन्त्रम् । पूर्यते पुरातत् , तान्तीयम् । गुज्यते रक्ष्यते मा वाधिटति गुल्म । प्लेइते रीहा, नान्त । बस्ते छ दयाय काय वनसा । बसा हानाहास्य । लायसग मयु, गै बेष्टने । महानायुश्च कण्डरा, मायुसघात इति वैद्या. । दक्षिणपायें कृष्णमामाशः कालखण्डम् , कारखञमिलेके । यम करोति यहन् । ६६॥ ससरी ट्राणिशा स्यन्दते न्यान्दिनी लत लतिका लाला । दूषयत्याने दूर्विका, दुषाकपि । (प्रसाद ) प्रेद्रुस्तुनुवइते (सू०) घन्।उच्चार्यते प्रेयी- उच्चार । अवाध कीर्यत इति. वर्चस्वेवस्करइत (सू.) साधु । शाम्यति शमलम् । शक्ने त्यनेन शकृत् ॥६५॥ पिपत्यंत पुरी. पम् । गूयत उत्सृज्यते गूथम् । वर्च एवं वर्चसम् । वितितेनया विष्ठा । वेवष्टि विन, विशतीति सम्याः । कल्पते करः, कृपे रो रो नास्ति याहुलकात् । क पालयति कपाल मनोस्थि, घटादि सन्हा युपचारान् । कोनि कसति कीक्सम् । कुले शरीरे साधु कुन्य, कोलात संस्त्यायते वा 1 अस्यतस्थि ॥६॥ के कालयति कङ्कानति वा काला, देहरम्भ स्थपञ्जर । करड़क कि । क्शाति - ·१०३ द्वितीयं काण्डम्. स्याच्दरीरास्थि ककालापास्थिन तु कगेका। शिरास्थान करटिः स्त्री पार्थास्यनि तु पशुका ॥ ६९ ॥ अव प्रतीकीययापयनाय कलबरम् । गात्रं वपुः संहननं गरीरं वर्म विग्रहः ॥ ७॥ कायर्या दहा क्लीवपुंमोः स्त्रियां मूर्तित्तनुस्तनूः। पादाग्रे प्रपदं पादः पदधिचरणोऽस्त्रियाम् ॥ ७ ॥ नग्रा घुटिक मुल्फो पुमान् पाणिरयस्तयोः । जङ्घा तुमनता जानुरुपर्याष्टीवदस्त्रियाम् ॥ ७२ ॥ सक्थि वि पुमानूस्तत्सधिः घुमि वक्षणः । गुदं त्यपानं पायुर्ना वस्ति भरघो द्वयाः ॥ ३ ॥ फटी ना ििणफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती । पश्चानितम्बःखीकट्याःकीय तु जघनं पुरः॥७॥ कृपको नु नितम्बस्था द्वयहीन कुकुन्दर । स्त्रियां स्फित्री कटिमोथावुपस्यो यस्यमाणयोः ॥ ७५ ॥ . - - मुनिः, कश्यत इति । प्रन्या गड पमन् । के रति करोटि: कगंटी च । पूर्वने पशु, पर्मुख पहुंचा ॥ ६९॥ अगसहगम् । प्रति प्रतीक । अवोत्यामः । अपहन्यनेपचनः, अपनोंडग। मिति (०) मधु' । कम्यते कलदरम । गाने गछते गात्रम् 1 उप्यने वा. : मंदन्यत मंपत्यन्नस्मि- मद्गानि मंहननम् । शर्यत शरीरम् । वृष्यने मिच्यो वर्ष ने माना वम । विगृह्यते विग्रह , अनि (मू.) अप्॥ ॥ चीयते कायः, निजामचि तशरीरोपसमाधानव देवक (म.)। दिद्यते देहः । मूछत वर्धते मूनिः । नन्यते तनु । पारम्भ पदस्य प्राई, पशादः पासमायोस्ति । पयतेनेन पाः । पदिनि समसक्षमयानाम्नि, यस्तु गौः पटा न पश्च्या, पद्धयामेव यधानन्यादौ स पना. ममिति (स.) पदादेश . अतः पटोगप्ररिनि पाठ्यम् , ऋमे नु पदम् । अहम्यनेनाट् । चरचनेन धरणः ॥ १ ॥ पादप्रन्या पाय न मन, घाटन घुम्का, घुट परिवर्तने । गुप्यते गुल्म । गुमाधः पर दाग. पाणि, पुमानिनि प्राक, पृप्यन नेपने विवादिका चिकिमर्थ पाणि उपन्यते गरमी जाग । प्रमति प्रमना । नायने जनु । कवों पर्व प्रन्यि. अन्यि विद्यार्यवत् , आमन्दावन वादिनि (म.) म ॥ २ ॥ मजति माक्य । यूरः । वय सरसंधि , वसते बामा । गने गरी पानन गुदम् . गुद परिवंटने वा । अगानिन्मननापानम् । पानि मनोमात्यायु , पिबनि या महमा यम यमन व ममत्रकम् ॥४॥ कान आवियते का, शो श्रामी बालचम मजगाई भग का निशादतः। स्टीगेपि । धान्य गहन्यने श्रीणि, तस्था. फन्कमित्र. समान मृतासम्न्यन्या. सरना । व्याः पवादागः, निनाम्यनि मुनमंनोनितमा । ग्रीव्याः पुगे भाग. या उपनम् ॥ . पर यानि कान्दर, दरहाने र । मायने रिक। प्रपन दिने प्रश, । प्रो हो । उपम्य ) यमानी माशिनी भागने भग, .

·सटीकामरकोशस्य [द्रयः भगे योनियोः शिनो मेढ़ महनशेफसी। मुष्कोण्डकाशी वृषण पृश्यशाधर त्रिकम् ॥ ७६ ॥ पिच(चि)ण्डकुक्षी जठरादरतुन्द स्तनो कुची। घु(चू)चुक तु कुचामं स्यान्न ना ड भुजान्तरम् ॥ ७७ ॥ उरा वत्स च वक्षश्च पृष्ठतु चरम सना । स्कन्धो भुजगिरोसोस्त्री सधी तम्यैव जत्रुणी ।। ७८ ॥ बाहुमूले उभे कक्षी पार्श्वमस्त्री तयारध । मध्यम चावलग्नं च मध्यास्त्री ही परो द्वयो ॥ ७९ ॥ भुजबाहू प्रवेटो दा स्यात्कफो( पो )णिस्तु कृपर । अस्यापरि प्रगण्ड स्यात्प्रकापुस्तस्य चाप्यध ॥८॥ मणिबन्धादाकनिष्ट करस्य करभा बहि । पञ्चशाख शय पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदशिनी ॥ ८१॥ अगुल्य करशाखा स्यु पुस्यद्गुष्ट प्रदेशिनी । मध्यमानामिका चापि कनिमा चति ता क्रमात् ॥८॥ । अण्डयो - . (खनाधचेत्यत्र) खलो भग पदमितिवक्तव्याद्घ (ज्ञा.)। योति योनि । स्वाचिह्न स्मरगृह च । शिने ति घपति भग शिश्न , शेफ[२] श्व । मेहत्यनन महम् । मुष्णाति गापायात शुक्र मुष्क माशोण्डकोश । वपनि शुक्र पण । पल्थ । पृप्रार नोध ऊर्वे सचौ निमघटानकम् ॥ ७ ॥ पचत्य पिचण्ड , अपिचमत्याहार व । कुप्यत कुक्षि । जमल्याहार जठरम् । उदीयति(दियर्ति) उदरम् । तुदात मुन्द, तुन्दिश्च । स्तन्यन बाल मननी । कूयेते कुच्येते वा कुचौ । वक्षोरुही उरामनी च । चुच्चिलात कायति पायमान थुचुकम् । (कोड) अड घनत्व, ना पुलिग न भवाने । वक्ष मयाद्रिनास्थि झाडा ॥ ७७ ॥ उरम्यति सहते- उर उरम् कण्डवादि । वस्यते छाद्यते वत्सम् । (पक्ष ) व सपाते, अमुन् । पञ्च (फ टाद' ) एकार्था इयेके । पृथ्यते सिच्यत पृष्ठ देहस्य पश्चाद्भाग , पश्चान्मात्रे तूपच रात् । स्वन्यते भारण स्वन्ध । अस्यने भारणाम । असरक्षया सन्धिसद्भिग्नास्थि, जायर जत्रु ॥ ७८ ॥ कायेते वक्षौ, यन्नावपि कश्यौ । (पार्श्व ) पर्श्वणसवक्तव्य (वा.), पात्र इति द्विवचन न्यायम् । मध्ये भव मध्यम, मध्यान्म (सू.)। अवलगत्यालग्नमतिकृशावात् विलग्न च । मन्यते मध्यम् । परी भुतो बाहुश्च ॥ ७९ ॥ भुज्यतनया भुजा, भुतन्युन्नावित (सू० साधु । वहति वाहते प्रयतते वा वाहु , वाह प्रयत्ने । प्रवेटते प्रष्ट । द्यति ददाात वा दा , क फणति कण । कुरति पूर , बाहूपबाहुसधेररनिसनस्य पश्चद्भाग तथा च- कफाणि, कूपरोऽ रले पृष्टमिति नाममाला । अस्य कूपरस्याय, प्रगण्यत मगण्डगते वा प्रगण्डो बाहु । कूपरस्या प्रकुम्गते प्रमोष्ट उपद हु , यत्कात्य प्रमोष्ठमन्तर विद्यादर निमणिबन्धयो ॥ ८. ॥ मन्धी मणिबन्धी भुनपाण्यो संधि । तस्मादार यानिष्टाया करम , करे भतात वाइभि वधौ (सू०) शेतस्मिन्स राय , शम श्वेक, नाममाला तभय पपाठ- पाण शम शयो हस्त इति । पण तेनन पाणिः । हस्तकरौ नानार्थे । मणिबन्ध पाणिमूल । तर्जयत्यनया तनी । पदिशत्यवश्य प्रदेशिन अगु पाणिपाद ल त्यडगुली । अड़गो तिष्टयट गुष्ठ , सुपिस्थति ( मू. ) क , अन्याय गोभूमीति ( ० ) पत्तम् । अनामका नामग्रहण योग्या, ग्रहणानया शिर छपनादत एवास्या पनि क्रियते । कनिष्टात्या । ता मग्गुणाया. पञ्चागुम्य ॥ ॥ नाम्नि समस्य नख , नभ्रानपादित सान्त ·६ ] द्वितीयं काण्डम्. पुनर्भवः कररुही नसोनी नखरोस्त्रियाम् । प्रादेशतालगोकर्णास्तजन्यादियुते तते ॥ ८३॥ अपृष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिदिशाङ्गुलः । पाणी चपेटप्रतलपहस्ता विस्तृतागुलौ ॥४॥ हो संहती सिंहतलपतली धामदक्षिणी। पाणिनिकुटजः प्रमृतिस्ती युतावालिः पुमान् ॥ ८५॥ प्रकाष्ट विस्तृतकर हत्तो मुष्टया तु बद्धया । स रलिः स्यादरत्निस्तु निष्कनिमेन मुष्टिना ॥ ८६ ॥ व्यामो वाहीः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् । ऊर्ध्वविस्तृतदो पाणिनृमाने पौरुपं त्रिपु॥ ८७ ।। कण्ठों गलोथ ग्रीवायां शिराधिः कन्यरेत्यपि । कम्युमीया त्रिरेखा सायदुर्घाटा कृकाटिका ॥८॥ वक्त्रास्य वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् । क्लीवे घाणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥ ८९ ॥ (मू.) साधुः, न खनति याति वा । नर्व राति नम्बरः, न खन्यते वा, दहरेकवका (खने डोकेकव. कावाच्याः)। पुनर्नवः कराह इलेके पेतुः । त्रिभुवनचरणवाभावः । कामाशाप । तर्जन्या युते सते प्रमारित गुट मध्य, प्रादिश्यते प्रदेशः । मध्यमया युतद्गुठे तवं सालः, तल प्रतिक्षायाम् । भना- ' मिकया युने तत्तेगुटे, गोकर्णागिकिर्णः ॥ ८ ॥ सह कनिष्टया ततेद्गुष्ट विवस्तिः, वितस्यनीति । दिश्चि । द्वादशगुल इति सिद्धत्यानुवाद । चाप्यतेनेन चोरः, चोटापि । प्रमृत तलमस्य प्रतलः । अमृतो हम्नोस्य प्रहस्तः ।। ८४ ॥ो प्रमृतनली संहनी सिंहतलाख्यो, सिंहो हि मिलिताभ्यां चपेटाभ्यां हन्ति, सहनलो वा- इन्ये संहतं संघटं लातीति । संचितो हस्तस्तालादिना, प्रमियत इति अमृतः प्रमृतिश्च । निकुञ्ज इत्यापाटः । प्रबुद्धस्त्वयंप्रमतिः । तौ युती मस्ती पार्श्वभिटौ लौकिको- अलिः, थके अन्यते नेनेति, अम्पने जलमनात नैरुक्ताः। नाव्ये तु- पताकाभ्यां तु हस्ता- भ्या सपादपलिः स्मृतः ।। ८५ ॥ व हो( प्रकोप्टे ) प्रमारितपणो हस्तश्चनुर्विशयद्गुल मानम् । स हस्तः, ररनेः पुन्वार्थो वा । रमन्नेस्मिन्मला रलिः, सह ग्ल्या मुन्या वर्तन इत्येके । नास्ति रनिर्मु- टिरस्यारनिः, निष्फान्ता पनिहास्मिनिष्कनिष्टो मुष्टिम्नेनोपल धिनः स हस्ताऽरल्यायः ॥ ६ ॥ श्यामायने रवायनेन य्यमति या ध्यामः स्त्र स्खे पावें प्रसारितो होर्मध्यम् । ऊय विस्तृतो दोः पाधि नः पुंसी या तन्मानमध्ये पोपं नाम मानम् , पुरुषोवंमानं तसौरपमिलेके, पुरुपहस्तिभ्याम- र ( सू.) द्वादशाङ्गुल तु पौरुपं छायामानम् ॥ ७॥ यति कठते वा कण्ठः। गिलति गलो प्रकाप्रमागः । गृणानि गिरति वा प्रोगा। शिरी धारतस्यां शिरोति: । क धारयति कपरा, संमाया- । मनीति (सू.) मन् । शातिनीका कम्युग्रोवाच्या, असा विवरया चति । न वटलवति वावटुः । घटयति पाटा । शिरोमरिनटते कृपार्टिन प्रीवास्थ द्रागः ॥ ८८ ॥ उच्यतेनेन वस्वम् । अस्यत- नितम् इन्युटीबटुल (म.) इति यत्, नुवं मुगान्तरालं च द्वय माध्यमिति शाश्वतः । उर- चेनन यदनम् । तुज्यनेनन नुन्, नुदि तोडने अनिति अमिलनेनाननम् । लप्यनेनेन लग्नम् । गन्य- = सेनन मुघ, सिनेमुट्सचोदातः ( उ.), मुदिनानि सन्योलके । विनत्यनेन प्रारम् । योगति । भ्रमनि र पोगा। नाग नामित ल्या न्याहा पागा प्रानं नागा च नागिन मुनि ल्या- - मयाद । विप[ पिच ॥ ८९॥ उपयते तीनतारगोट इसमयार्थोरि-भपरसामिप्यादुत्तरी. - - - ·१०४ सटीकामरकोशस्य [ नृपः भगं योनियोः शिभी मेट्रं महनशेफसी। मुष्कोण्डकोशो वृषणः पृश्यशाधर त्रिकम् ॥ ७६ ॥ पिच(चिण्डकुक्षी जठरोदरतुन्दं स्तनौ कुची। चु(चू)चुकं तु कुचाग्रं स्थान ना कोडं भुजान्तरम् ॥ ७७ ॥ उरा वत्सं च वक्षश्च पृष्ठं तु चरमं तनोः। स्कन्धो भुजगिरोसोस्त्री संधी तम्यैव जत्रुणी ॥ ७८ ॥ बाहुमूल उभे कक्षी पार्श्वमम्री तयारधः । मध्यमं चावलग्नं च मध्यास्त्री द्वौ परी द्वयोः॥७९॥ भुजवाहू प्रवेष्टो दा स्यात्कफा( पो )णिस्तु कूपर । अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकाष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥ ८॥ मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभी बहिः । पञ्चशाख शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥ ८१ ॥ अदगुल्यः करशारयाः स्युः पुंस्यद्गुष्ठ प्रदेशिनी। मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥ ८२।। । अण्डयो. - (खनौपचे यत्र) सलो भग पदमितिवक्तव्याध (शा.) । यौति योनि । न विहं स्मरगृहं च । शिनोति धपति भग शिश्न , शेफाप] श्च । मेहत्यनेन मेम् । मुष्णाति गोपायात शुक मुष्क कोशोण्डकोश. । वर्षति शुक वृषण । पेलश्च । पृष्ठानोध ऊः सयौ त्रिसघनिकम् ॥ ७० ॥ पचत्य पिचण्ड , अपिचमत्याहार वा । कुग्यते कुक्षिः । जमत्याहार जठरम् । उदीयति(दियति) उदरम् । तुदति नुन्द, नुन्दिश्च । स्तन्यन बाल. स्तनौ । कूयेते कुच्यते वा कुचौ । वक्षोरुही उमिजौ च । चुस्वित्यध्यक्त कायति पायमानं धुचुकम् । (क्रोर्ड ) गुड घनले, ना पुंलिङ्गं न भवाने । वक्षे मध्याद्भिन्नास्थि झाडा ४७७ ॥ उरम्यति सहते- उर', उरम् कपडदादिः । वस्यते छाद्यते सम् । (वक्ष ) वक्ष संपाते, अमुन् । पञ्च (कोटादर ) एकार्था इयेके । पुष्यने सिच्यते पृष्ठ देहस्य पश्चाद्भाग , पश्चान्माने तूपच रात् । स्कन्यते भारेण सन्ध । अस्यने भारणार. । असरक्षया सन्धितदिनास्थि, जायते जत्रु ॥ ७८ ॥ कयते पक्षी, यन्नावपि कश्यौ । (पाच) पश्चगमवक्तव्यः (वा.), पार्श्व इति द्विवचनं । मध्ये भर मध्यम, मध्यान्म (सू०)। अवलगत्यालग्नमतिकशयात् । बिलग्न च। मन्यते मध्यम् । परौ भुजो याहुश्च ॥ ७९ ॥ भुज्यतेनया भुजा, भुजन्युग्जाविति (सू.) साधुः । वहति वाहते प्रयतते वा बहु , वाह प्रयन्ने । प्रवेटते प्रयः । यत्ति ददाति वा दो, सान्त । क पति कोणिः । कुति कूपर, यादृपया सधेररनिसनस्य पश्चाद्भागः, तथा च-कफोणि कूपरोऽ- ररने. पृटमिति नाममाला । अस्य कूपरस्याय, प्रगण्यते प्रगण्डपते वा गण्डो बाहुः । परस्यायः, प्रकुष्यते प्रकोष्ट उपव दु , यत्कात्य प्रकोष्ठमन्तर विद्यादरनिमणिबन्धयो ॥ ८. ॥ मन्धोत्र मगन्धो भुजपाभ्योः सधि । तम्मादारभ्याकनिष्ठाया करभ, करे भ नीति आइभिविधौ (सू)। शेतस्मिन्सर्व शयः, शम , नाममाला तमयं पपाठ- पाणि शम. शयो दस्त इति । पणन्तेनेन पाणिः । हस्तकरी नानार्थे । मणियन्ध पागिमूले । तयत्यनया तनी । प्रदिशलवस्य प्रदेशिनी 16 अगुं पागिताद ल सगुली । परगौ तिटस्यगुष्ट , मुपिस्थति (सू.), गेभूमान (पू.) पत्यम् । अनामिका नाममहण,ये ग्या, प्राणोनया शिर छेदनादत एवाम्या पवित्र किया । नियायमा । ता भग्गुमायाः पयागुम ॥ १ ॥ नाति यमस्य नख , नत्राश्नपादिम . . - अम्नाम- ·६ द्वितीयं काण्डम्. पुनर्मवः करल्हो नखोस्नी नसरोस्नियाम् । प्रादेशनालगोकर्णास्तजन्यादियुते तते ।। ८३॥ अगुष्टे सकनिष्टे स्याद्वितस्तिादगागुलः। पाणी चपेटप्रतलपहस्ता विस्तृताङ्गुलौ ॥ ८॥ हो संहती सिंहतलपतली यामदक्षिणी। पाणिनिकुन्जः प्रसृतिस्ती युतावलिः पुमान् ॥ ८५॥ प्रकाष्ठ विस्तृतको हस्ती मुष्ट्या हु बद्धया । स रनिः स्यादरग्निस्तु निष्कानिन मुष्टिना ॥८६॥ व्यामो बाई सकरवोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् । ऊध्यविस्तृतदो पाणिनृमाने पौरुपं त्रिषु ॥ ८७॥ कण्ठों गलोय ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि । कम्युग्रीया तिरेखा सावदुर्घाटा कृकाटिका ॥८८॥ वास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् । क्लीव प्राणं गन्धवहा ोणा नासा च नासिका ॥ ८९॥ . (सू०) साधुः, न ग्वनति यानि वा । नर्व राति नमरः, न बन्यते वा, दहरेकवका (सनेडेडरेकेकव- कावाच्याः) । पुनर्नयः कराह इलेके पेटु । त्रिभुवनपरणन्वाभावः । कामा शोपि । तनन्या युते तले प्रमारितद्गुष्ट मध्य, प्रादिश्यते शदेश. । मध्यमया युनेगुच्छे तवे तालः, तल प्रतिष्टायाम् । अना- मिकया युने ततेङ्गुष्टे, गोको-कर्णः ॥ ८ ॥ सह कनिष्टया ततेगुठे दिवस्तिः, वितस्यतीति । दिष्टिश्च । द्वादशगुल इति मिद्रस्यानुवाद । चायनेनन नरः, चपेटापि । प्रमृत तलमस्य प्रतलः । प्रमृतो हम्तोम्य प्रहस्तः ॥ ८४ ॥ द्वौ प्रततले संहता सिंहतलाम्यो, सिहो हि मिलिताभ्यां चपेटाम्या हन्ति, संहनलो वा- इन्येले संहा संघरं लानति । संदितो हस्तस्तालादिना, प्रमियत इति प्रनतः. प्रतिध । निर्म इलापाट. । कुसम्वधंग्रपतिः । ती युनो सता पार्थयिौ लौकिको प्रलिः, यड्केर अज्यते नति, सम्यते जर मननोन नरुक्ताः । नाये नु- पताकाभ्या तु हस्ता- भ्या सपादपले. स्मृतः ।। ०५॥ यहाँ प्रकाटे ) प्रमरितपणो हम्नबनुर्विशत्यद्गुल मानम् । स हस्तः, स्ने. पुंग्वार्थो दा । रमन्तेस्मिन्मा रनि , यह ग्ल्या मुत्या वर्नन इत्येत । नास्ति रन्निर्म। टिरस्यारनिः, निष्क्रान्ता पनिष्ट म्निनिष्कनिष्टो मुष्टिम् नोपलधन स हस्तोऽरन्यास्य. ॥८६॥ श्यामायने रग्वायनेन व्यमाने या व्याम , स्व स्त्रे पार्थे प्रशस्तियोर्या होम यम् । कार्वे विस्तृतो दोः पाणिव नः पुंसो यत्र तन्नानमध्ये पोपं नाम मानम् , पुस्पोयमानं तत्पौरूपमिलेके, पुरुषहरितभ्याम- गच ( मू.) द्वादशाहगुल तु पोपं छायामानम् ॥ ८॥ कति कने छ कृष्ठ.। गिरति गलो नावाप्रमागः । गृगानि गिरति वा प्रीता शिरो धावस्या शिरोपिः । क धारपति रुपरा, संमाया- मागीनि (मू) मन् । रामाकृतिश कम्बुप्रयच्या, अनी निदरया चति । न वरलवति वावरः । परयति पाटाशिरोममिति का प्रताप दाग ॥ ८८ ॥ उच्यनेनन वनम् । अस्पत- मिनस्यम्, पन्युटवल (.) ले यन्, मुलं मुन्गनरालं च द्वयमा यमिति शाश्वनः । उद्य- तीन मदनम् । दुश्यनन नुन्ह, नुडि तोडने । अनिति असिनेनाननम् । सत्यनेनेन पनम् । मन्य- नन मुसं, दिम मुमचोदाप्त. (उ.), मुदनानि सन्यो । विग्रन्यनेन प्रामम् । पानी । मान गया ये भोगा । नामते नानिमा, कुल्या गन्याहा प्राण नया च नामिति मुनिः कृत्या- मरद विन पिच ८९॥ दया दान दारगोश इत्युमार्थोरि-भपरमानिध्यातुन . - .

·सटीकामरकोशस्य [सुवर्गः ओमाधरौतु रदनच्छदौ दशनवाससी। अधस्ताञ्चिबुक गण्डौ कपोलौ तत्परो हनु ॥९॥ रदना दशना दन्ता रदास्तालु तु काकुदम् । रसज्ञा रसना जिह्वा प्रान्ताचोष्ठस्य सृक्विणी ॥५६॥ ललाटमलिकं गोधिरूयं दृग्भ्यां भूवो स्त्रियाम् । कूर्चमस्त्री भ्रवामध्यं तारकाक्ष्ण, कनीनिका ॥ ९२॥ लोचनं नयन नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी । दृग्दृष्टी चास्नु नेनाम्बु रोदनं चास्रमश च ॥९३॥ अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तों कटाक्षापाङ्गदर्शन । कर्णशब्दग्रही पुसि श्रुतिः स्त्री श्रवर्ण श्रवः ॥ ९४ । उत्तमागं शिर शीर्प मूर्धा ना मस्तकांस्त्रियाम् । चिकुर. कुन्तली वालः कच. केशः शिरोरुह ॥९५ ॥ तद्वन्द कैशिक कैश्यमलकाचणकुन्तलाः । ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्ष- शिखण्डकः ॥९६॥ । - टेन वर्तते । अधो भवोऽधर । ओष्ठाभ्यां सहितावधरौ वा, अधरोग्यष्टमात्र वर्तते । अष्टाध , चीव्यते चिवुक हन्वप्रसाधि । गण्डति संहन्यते गण्ड । कम्पते पोल । तदधो गल्ल । तत्परस्त व भागे कपोलराध , हन्स्याहार इनु, पुंस्यपि ॥९० रयते विख्यतेमीभी रदना । दश्यते दम्यते चामीभिर्दशना दन्ताय । रदन्ति लिसन्ति रदा । तलाहारोमिस्ताल । ईपक्वते काकु ददाति वा काकुदम् । रस्य. सेनया रमना । लेढि जिह्वा । लेला च । घष्टिकान्तर्गलशुण्डिका । सेठस्येति जातानेस्वचनम् । सृजति लाला मुक्ति, सक्कणी इत्यपि क्ववित्वनन्तत्वात् ॥ ९॥ लरत्यक्षालंकार , ललवटुलस्तिलकोरस्यन वा स्लाटम् । अन्यते भूष्यतेलिक, अलीक च । गुध्यते पटादिना वेष्ट्यते गोधि । भालं च । भ्रमति 5, नेत्रोचे रोमराजि । कूर्ममिति भागुरिः, तन, लक्ष्यादर्शनात् , एव कूपम् । तारयति तमसस्तारका, तारकाज्योतिषीतीत्वाभाव (वा.) । अक्ष्ण इति खेचरीव्यवच्छेदः । ( कनीनिका ) क्नी दीप्तौ ॥२॥ लोच्यतेनेन लोचन विरोचन च । नायतेनेन दृश्य नयन नेत्र च । ईक्ष्यतेननेक्षणम् । चष्टे वक्ति चक्षु । अक्ष्णोत्यक्षि, द्वन्द्व च्चक्षु क्लीवे । दृश्यतेनया हक्, द्वन्द्वास्त्रियाम् । अस्थतेन, अस च । अश्नुत आकण्ठ. मधु । बायो नानार्थे ॥ ९३ ॥ व ह्य विति शेष । अपष्टावद्गादपायो । कटे क्षिपति क्गक्ष, हगन दर्शन यत्र, नेत्रविभागाख्यम् । कोयते शब्दोस्मिन्वर्ण । शब्दस्य प्रहोनेन शब्दग्रह । श्रयतेनया श्रुति । शृणोति श्रव , असन्त क्लवे । श्रोत्र च ॥ ९४ ॥ शीर्यते जरसा शिर । एव कुमारशीर्षयो. गिनि (सू०) इति लिड्गाचार्य प्रत्यन्तरम् । मछति मर्धा, पुमान् । मस्यति परिणमते मस्तकम् । क वराङ्ग व नानार्थे । चयते चिकुर , चिहुर प्राकृत कस्य हादशात्, सस्तेपीति दुर्ग- कुन्तला मर्धजा सस्वाचिराधिहुरा कचा इति 1 कुन्तागर लाति कुणति वा कुन्तल । वल्यते वाल , ज्वला- दित्व यो वा (ज्वलिनिकसन्तभ्याण ) । वन क्च 12 शते केश । शिरमिजश्च ॥ १५ ॥ केशाना ममहे, अचित्तहस्तिधेनोटा (सू.),शावाभ्यायञ्छावन्यतरस्याम् (सू०) । अन्यन्ते भूप्यन्तेलका । घूर्णकाया कशा (चूर्णकुन्तला ), चर्चास्य । कुराचा भ्राम्यन्ति भ्रमरपतिकृतयो वा (भ्रमाया । पाकस्येव पक्षीशियन डयने शिरसि यण्डयत वा शिखण्डक । क्षत्रिय णा चुडा काकपस इनि गोड. कृणा,क गृणोनि वा कवरी, जानपदकुण्डगं नि (सू.) प् । ६षा रनना । अपा- , ·द्वितीयं काण्डन. २०७ कवरी केगावपामा य पनिटः संयनाः कवाः। सिम्मा चूडा कंगपानी व्रतिनल्नु मुढा जटा ॥ १७॥ वणिः प्रवणी मार्पण्यगिरस्यी विमई की। पारा पक्षश हस्तश्च कलापार्थाः कचात्पर ॥ २४॥ तनून्हं राम लोम तवृद्धौ स्म(म्म यु पुंमुखे। आकल्पवपी नपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥ ९९।। टीत विचलंकर्ताटकरिष्णुवमण्डितः । प्रसाधितालंकृतव मूपित परिष्कृतः ॥ १०॥ वित्रा भ्राजिष्यरांचिप्यू म्पा तु स्यादलंक्रिया: अलंकारस्यामरणं परिकारी विपणन् ॥ १.२.n मण्दनं चाय मुकुट किरीटं पुनपुंसकम् । चूडामणिः गिरीरलं तरलो हारमध्यगः। २०२॥ वालपाश्या पारितथ्या पात्रपाग्या टलाटिका। कर्णिका वालपत्वं स्वाकुण्डल कवेष्टनम् ॥ १३॥ स्वता पदाः । कत्र मिलति यन्मिगे टाव्यः, धमः सेतो बा । पन्नेले इति मन्याः । ते धि मियत वा चिन्ता, देहत्तव ( उ०)। चोपवे चूहा । प्रास्ताः गाः केशानी । मित्र, (स्त्र) पर अवस्व । (रा) जपते । ९५॥ (देनिः) देनु गो. मिति मनः प्रिग्यः, शरीरावनाय (.) ते चन्, पवईते (२०) इन्ट वापिति (बा.) शिम: चीन वक्तव्यः । दिग्दैन्योन्यासक्त-विक्ने स्नानादेलिमेले का, छळू शादने । कचादिलपनिदेशः, बामा, साधा, हस्तः, सावध () इति बनाः . ९॥ धिरसोन्यत रोहति नीन । रम्य रक्यारोन, टूदने का । पुनुले रोमदिः, सनत नयु । दाटिति ! यनं नाना। • पाट भागदोपहां यः, विवि तन्देके दाट शनाः, नरशासन (0) इसक स्या विचारान् । नेवाः पर्व (नाप्यं) वर्दिया । प्रत्यत कनं प्रदन । माघटनेनगर्न प्रमचनम् । नेकपा इ तामद, दो हि वक्रटननायबसायनरनोमा, प्रसादनं तु म्माटम्म समाजमनादिना । (९ ॥रले वामाना विनटाः । (बचीः) अलंगम्- मिरा (छन् । परिधियो म्न, मीन (2) मुद् ॥१...ते तातो प्रावि, भुवच (म.) इति चाद् (नारदेः) र । ( बरं का) मलंगाका समा। हरने पन्न्ो 1.10 लाना । मुझे कुटर मु, मयतेनेन श (मन) ! मेरे निरचानादारतिरः, दरीर दररानापने नाना १.२॥ पठाये माधु- नाण, वाददन्दन म मुखवय, सुमन, दाल पराजदो दा : बन्टम्टदा भदा पनि टदा, पासी दया दा, मन्दादिः । प्रायन स्ः Tame 1 स्टलम्यान, संदरतनारे ()। पंरत का पानी । कु कति पालन् । र टपटेन बबटनम् । निनायः हटनगर १ कर अन्नधो दर, -

·१०८
सटीकामरकोगस्य
[घर्ग
वैयकं कण्ठभूषा लम्बन स्यार लन्तिका।
स्वर्ण प्रारम्विकाधार त्रिका माक्तिव कृता ॥ १०४ ॥
हारो मुक्तारली देवच्छन्दोसी शतयष्टिक ।
हरभदा यष्ट्रिभदा गुच्छात्स)गुच्छा(त्सा)र्धगास्तना॥१०
अर्थहारी माणवक एफायल्यकयष्टिा।
सैव नक्षत्रमाला स्यात्सप्तविंशतिमीतिक ॥ १०६॥
आयापक. पारिहार्य कटका वलयास्त्रियाम् ।
फेयूरमदद तुल्ये अगुलीयकमूर्मिका ॥ १०७ ।।
साक्षराङ्गालमुद्रा सा कहकण करमूपणम् ।
स्त्रीकट्या मसला कानी सप्तकी रशना स्त्रियाम् ॥ १०८॥
फ्रीव सारसन चाय पुस्कट्या टाल निपु ।
पादाइगद सुलाकाटिमजीरा नूपुराखियाम् ॥ १०२॥
इसका पादकटक किंकणी शुद्रघण्टिका।
त्यरफल कृमिरामाणि यखयोनिर्दा त्रिपु ॥ ११०॥
याल्क क्षीमादि फार तु फास यादरं च तत् ।
कार्य मिकोशोत्य रायव मृगरामजम् ॥ ११ ॥

·६] द्वितीयं काण्डम्. १०९ अनाहतं निष्पवाणि तन्त्रकं च नवाम्बरे। तत्त्यादुद्गमनीयं यद्रौतयोर्वखयोर्युगम् ॥ ११२॥ पत्तोर्ण धौतकौशयं यहुमूल्यं महाधनम् । क्षौमं दुकूलं स्याद् द्वे तु निवीतं प्रावृतं त्रिषु ॥ ११३॥ स्त्रियां बहुत्वे वखस्य दशाः स्युर्वस्तयो द्वयोः। दै_मायाम आनाहः परिणाहो विशालता॥ ११४॥ पटचरं जीर्णवखं समौ नक्तककर्पटौ। चस्त्रमाच्छादनं वासञ्चेलं वसनमंशुकम् ॥ ११५॥ सुचलकः पटोस्त्री ना वराशिः(सिः) स्थूलशाटकः । निचोलः प्रच्छदपटः समौ रल्लककम्बली ॥ ११६ ॥ अन्तर्रायोपसंव्यानपरिधानान्यघोशुके । द्वी प्राचारोत्तरासगौ समौ वृहतिका तथा ॥ ११७॥ संव्यानमुत्तरीयं च चोल कासकोस्त्रियाम् । नीशारस्तु प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥ ११८ ॥ . छेदः क्षालन भोगचाइननं ताहितमनाइतम् । प्रोयतेस्या प्राणी उन्नुवाय शलाका सा निर्गतास्य (निष्प्रवाणि ), निप्रवाणिश्च (सू०) इति साधुः । तन्त्रादचिरापहृते (सू०) इति कनि तन्तकः । उद्गम्यतेभित्तभ्यते- उद्गमनीयम् । युगमविवक्षित, महश्यम्- गृहीतपयुद्गमनीयकन्नति (कु० सं० ) ॥२॥ लकुचवटादिपत्रेषु कृमिलालार्णाकृतं पत्त्रार्णम् . पृषोदरादित्वात् ( समासः) । शुमाया विकारः क्षीमम् । दुयते धुमाया माध्यते दुफूलम् । नित्रीयत मान्छाद्यते निवीतम् , व्येन् संवरण, निवृतमिति मुनिः ।। ११३ ॥ ददयन्ते ददाः, पुस्लीरे । यस्यने यामिन्ता वस्तयः, अन्छिनदास्य वनस्याच्छादनानानाद , वर्तय इत्येके । आनयतेनेनानादः, रावनेदम् । (परिणाहो विशालना) विस्तारास्या ॥ ११४ ॥ पट इवाचरति पटति, सर्वप्रातिपदिकेभ्यःविच्या (दा०) इत्येके, ततः शनन्ताद् भूनपूर्वेचरट् (स)। नवं भवो नकका, ननते वा, ओणजी प्रोडे, उद्भव्य येन पूयते नन रूटोय तत्तु पेपि वने वर्त । कल्पते कर्पटः । वस्यतेनेनाग वास:, असन्तं लोधे । चियते चेटम् , चलमित्यसन्, चिल वसुने । अंशुम्नन्तुन्वायत्यशुक्म् । प्रोत: सिचयधीर च ॥११५॥ पटति विस्तीर्यते परम्, अनीति चिन्य योदर्शनात् । प्रजोत्यद्ग वराशिः,नापुंलिङ्गः। चन्चार एकार्या इत्येव । निचल्यतेनन निचोलायेन तूलशघ्या. विप्रच्छायतै, चुलिः सौतयुदेवं वा। रमतेस्मिन् रलकः । काम्यते कम्बलः, कम्बलः कमनीयो भवतीति निर्वचनात् ॥११६॥ अन्तरे भवमन्तरीयं, गहादित्वाच्छ: (१०)। उपसपीयतेनेनागमुश्मव्यानम्। प्राप्रियते- नेनाड्ग प्रावारः, वृणातराच्छादने (सू०) घन् । उत्तर अर्थाद्ग आसग्यत उत्तगमगः। (पृहतिया) बृह- स्याआत्यदने (स.) कन् ॥१७॥ संवीयतेनेन सध्यानम् । उत्तर कर्वे भवमुत्तरीयम् । चोन्यने घायतेनेन बोलः, साप्रादाने कञ्चुरम् । कूपरेयते वर्गास: वीणा कञ्चटिकाक्ष्यः । निशीर्यते शाला. अनेन नागार, वायुवर्णनिवृत्तेथिति (मा० ) पन्, यलक्ष्यम्- गारिवाननीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः Unोरपाडादकमंशुम्मधारकम् । चाहं भगमतति रहातक, यस्य चटनकोपत्र।। पादाप्रमाद, - ·सटीकामरकोशस्य [सूयर्ग अर्धारक परस्त्रीणां स्याच्चण्डातकमंशुकम् । स्यात्रिप्वाप्रपदीन तत्मानीत्यामपद हि यत् ॥ ११९ ।। अस्त्री पितानमुल्लोचा दृप्याद्य वस्त्रयानि । प्रतिसीरा जननिका स्याचिरस्करिणी च सा ॥ १२० । परिकर्मागसंस्कारस्यान्माप्टिमार्जना मृजा। उद्वर्तनोत्सादने द्वे छवि आप्लाव आप्लवः ॥ १२१ ।। स्नानं चर्चा तु चाचिंक्यं स्थासकोथ प्रधाधनम् । अनुबोधः पत्नलंखा पत्त्रालिरिमे स्त्रियौ ॥ १२२. । तमालपत्र तिलकचित्रकाणि विशेपकम् । द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुकुमम् ॥ १२३ ।। काश्मीरजन्माग्निशिख वरंबासीकपीतनम् । रक्तसंकोचपिशुनं पी(धी)रलाहितचन्दनम् ॥ १२४॥ लाक्षा राक्षा जतु क्लीये यायोलको गुमामयः । लवड्गं देवकुसुमं श्रीसज्ञमय जायकम् ।। १२५ ॥ . . आ प्रपदादाप्रपद, आप्रपदप्राप्नोति (सू०) इति ख ॥ ११९ ॥ वितन्यते वितानः । उपरि लोच्यत उलोच , उलोच्यतेपनीयतेनेनातपादि षा, चद्रकस्य । कदापि । दूष्यतेनेना यदर्शनं दूष्यम् । आद्य- शब्दारपटकुटी । पर कुडच गुणशालि[ लय ]नी स्थूला[ ल ] च । प्रतिसिनोति प्रतिवन्नाति प्रतिसीरा । जवन्यस्या जवनिका । तिरस्करोति छादयति तिरस्करिणा काण्डमाख्या । कचित्- पर्यटकका परिकरः पर्यवश्वावमस्थिका । अचल स्वशुकान्ते नीवी साररानमुच्चय ॥ १२॥ मलपरिमार्जनार्य क्रिया परि. कर्म स्लान द्वर्तनादि । मार्जन मार्टि शुद्धिमात्रम् , वसेति (उ.) इति बाहुलकात्ति , प्रश्वभ्रस्जोत (सू०)प, मृद्धि (सू०) । मृति षिद्भिदादि वादह (सू.)। उत्साद्यते मोननोत्सादनम् । छद अपवारणे, उच्छादन मिति तु सभ्या । (आप्लाव , आप्लव ) विभाषाहिरुप्लुरिति (सू०) वा धन् । मज्जन च ॥ १२१॥ चर्च्यतेनयड्ग चर्चा । चर्चिकाया चर्चने साधु चार्चिक्य चन्दनादिना पुण्ड्रादि । तिप्रत्यो स्थासकः । चचिक्य लपभ्रटम् । अनुरोध , यथा वस्तुरिकादेर्मयादिना । पत्नाक- तिल्खा ( पन्त्रलेखा ) । (पत्ताइगलि) द्राविडकादि(यु) लिङ्गादिभेदेन कपाले परनभग ॥ १२२ ।। तमालपत्लाकृति कस्तूर्या ललारे तमालपत्यम् । तिलाकृति तिल कम् । चित्र नानावर्णम् । विशिष्ट विशेषकम् । इत्थ तिलकमेहा एने, पर्यायव त्वदूरविप्रकर्षान् । अत्र द्विर्न यचतुर्थी तिलकविशेषको पुन- पुसक्योः । पुण्डू च । कु कौति कुखुमम् ॥ १२३ ॥ अमेरिव शिखा केसरोस्याग्निशिखम् । वियते पर, प्रह- इत्यम् (सू०)। वह्नीकदेशन ( वाहाक ), यद्घोत्तरदिग्विजय- दुधुवुजिन स्कन्धालेम- कुटकमसरान् । पातयत्यद्ग पीतनम् । रञ्जनाद्रक्तम् , अत एवासक्सज्ञम् । संकोचस्य पिशुन सूचकम् । वर स्थिररागम् । लाहित चन्दनमिया वय॑ च । घुसृण देश्माम् ॥ १२ ॥ लक्ष्यते लाक्षा । रक्षति देह राक्षा, रातिलायो । जायते जतु । यति यावक । न लजते स्म- अल्क्तका, अलति वा । द्रुमस्या- भय इव नियास धन्वन्तरिस्तु- राक्षा पलकपा राक्षा दीप्तिश्च कृमिन जतु ! कृतघ्नानगम ताक द्रुमव्याधिररक्तक ॥ लूयते लवद्गम् । देवद्युतिमत्कुसुम देवाना वा । ( श्रीसज्ञ ) श्रीपर्यायम् । (जा- य जायकाख्यर्वतभवम् ॥ १२५ ॥ ( कालीयक ) क लवर्णसारम् । वशाम वशकम् , वंशिकत्येके ।

·k ] द्वितीय काण्डम् कालायकं च कालानुतार्य चाय समार्थकम् । काकागुरुराजाईलोहकृमिज़जगेगम ॥ १०६ ॥ कालागुगुरु स्यात्तु मगल्या महिगन्धि यत् । यक्षपः सर्जरमो रालमवरसारपि ॥ १७॥ बहुरूपाप्यय वृकयूपकृत्रिमपकी। तुमकः पिण् क सिहो यारनोप्यथ पायस ॥१०॥ श्रीवामो वृकपोपि श्रीवेट( पिष्ट सरलदरी। मृगनामिर्मुगमन. कम्तूरीचाय के लकम् ॥ १२९ ॥ ककालक कांगफलमय कर्पूरमास्त्रियाम् । घनमारञ्चन्टसक्ष मितानो हिमगलुका ।। १३०॥ गन्धमारी मलयजा महीनन्दनोस्त्रियाम तलपणिकगाशीप हरिचन्तनमन्त्रियाम् ॥१३॥ तिलपर्णी नु पत्त्राङ्ग रजन रक्तचन्दनम् । सुचन्दन चाय जातीकोगजातफलं समे ।। १३२॥ कपूरागुरुवस्तृरीकझालयंक्षकर्दम । गानगनुलेपनी वर्तियणकाखी विलेपनम् ।। १३३॥ न गुरु-मगुरु । कालगुर कारख्यन् । राहति तोइन । कृमिभिमन्यते इनिगन् । जनगक गिरि अन् । भाष-मगारोह कृमिजाधमन पंजामिति (शमन ) ॥१२॥ मालकापुरमध्यगुरुमगचा. ध्यम् । यस यन यथा । मष्म्य ग्म सरस । राति प्राति राम, राशि १२७ ॥ बटुलो नानानेगा । यधपति श्या । नुरको यानदेशन डिको दव्यन्तरे सह डित स्वरूप रख मिच्यो यमः, दिल रशे, मुाधिस्ताव उनरिदेक्छ । पदयो दुम्क्षी रस्परिकारः युनि. पदम ॥ १८॥ प्रिया व'मा वैटव नियम, वैत वैटः । सरतम्य देवदाम्मे दम्य सोनियम विकात सौम्मका कस्तुग, के मनाने वा। कोरनिय कोयम् ॥ ९ य, (क) कोरनि सम्पयले पम् । को पटायर केशरम् । फलते कार । पनर मम्मलन गवस । पदार्थाची मदतन् । हिमादीला चमी वाला च हि मार ॥2.दा श्रीरस्म । बन्दले मानेन पन्दन्न । काली मिरी भाकरायम्य । होरिन्टस्य मदन, रेरित रा, नरनातिशाल पंदमहु । श्रीसदन ॥ १३॥हिरस्व रस्परिन नदी- भागमा दलका पदाति पत्रम् । पनड्ग च पत्रा पगमम् । (एजन्दन ) चन्दनन् । उत्तरगया को जनमरमन्यम् ।। १३२ ॥ एत निरनिय पर । मोदन, धन्वन्तरितु- उद्दाम गुरनुर चन्दन त्या । महगन्य- पिन नमाम विदों पर- . -- ·[नवर्गः' सटीकामरकोशस्य चूर्णानि यासयोगाः स्युर्भावितं वासितं निपु। संस्कारो गन्धमाल्याधैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥ १३४ ॥ माल्यं मालालजी मूनि केशमध्ये तु गर्भक । प्रमष्टकं शिखालम्नि पुरांन्यस्तं ललामकम् ॥ १३५॥ पालम्ममृलम्नि स्यात्कण्ठाकक्षकं तु तत् । यत्तिर्यक क्षिप्तमुरसि शिपास्वापीडशेखरी ।। १३६ ॥ रचना स्यात्परिस्यन्द आभोगः परिपूर्णता । उपधानं तूपबहः शय्यायां शयनीयवत् ॥ १३७ ।। शयन मनपर्यइकपल्यड़काः खट्वया समा । गेन्दुकः कन्दुको दीपः प्रदीप. पीठमासनम् ॥ १३८ ॥ समुद्गकः संपुटकः प्रतिमाह पतदग्रहः । प्रसाधनी ककतिका पिष्टातः पटवासकः ॥ १३९ ॥ दर्पणे मु(म)कुरादर्शी व्यञ्जनं तालवृन्तकम् ॥ १४० ॥ इति नृवर्ग । ६ - - सादिक्षोद । वास्यते सुगन्धीक्रियते यैर्यज्यम नैमित्रैस्ते वासयोगा । भाव्यते मौल्यते भाविन, भुवोऽ- चकल्कने णिच् (धा. सू.) वास्यते छायते स्म, वस स्नेहच्छेदापहरणेषु। गन्धद्रव्येर्भावित पुष्पायुवासितमि- स्यक। सस्कारस्तिलादीना गुगाधानम् । आद्यशब्दापादिभि । मालेव मल्य, चातुर्वण्यादित्वात्म्य (चतुर्व. गादीनांस्वार्थउपसख्यानम् ) । माल्यते धार्यते माला। सृज्यते सा, ऋग्दगिति (सू. ) साधुः । माल्यमित्येव, गर्भस्थत्तागर्भक । माल्यमित्येव, मध्यात्प्रभ्रष्टकम् । ललब्या ललामक मुण्डमालास्यम् ॥३५॥ कण्डाद्वक्षस्यवलम्बमान माल्य प्रालम्बम् । विकक्षाया भव वैरक्षक, यज्ञोपवीतन्यायेन मा. ल्यम् । माल्यमित्येव, भापीड्यत आपीड ।शेते शिरसि शेखर । उत्तसापि ॥ १३६ ॥ शिल्पादिना रचना, अन्यापि । आभुग्यतनेनाभोग । उपधीयतेस्मिन् शिर उपधानम् । उपयतेनेनेोपहते वा- उपबई शिरोनिवेशनम् । शेरतेत्र शय्या, सज्ञायासमजेतिक्यम् (सू०) । (शयनीय) कृत्य- स्युरोबहुलम् (सू.) इत्यधिकरणेप्नीयर् । तूलिकापि ॥१३७ ॥ मञ्च्यते धार्यतेनेन मघ । पर्यट- क्यते पल्या , परेश्वघाटकयोरिति (सू०) वा लत्वम् । खरत्येना श्रान्त खन्वा । गाते गा , गरम- निन्दुको गुडको गेन्दुक , गिन्दुक इत्येके, (गे ) गगन- इन्दुरिवेति वा । कन्यतेीते क्रीडार्थिमि कन्दुक, क शिरो दुनोति वा नमनानमनेक्षणात् । घाटा भारते। च्युतादानक्रीडाया गुलिका गिरिकश्च तौ । (प्रदीप ): स्वार्थे मेरुमुमेरुवत् । [ कज्जलध्वज , दशन्धनो गृहमणि स्नेहाशश्व ], पीयत उपवेशनेन प्रस्यते पीठम् ॥ १३८ ॥ समुद्यते समुद्गच्छति वा समुद्गक । सपुट्यते श्लेष्यते सपुरक , भूषण धावपनम् । प्रतिग्रहात्याविलकादि प्रतिमाह , विभाषाग्रह (सू.) इति ण । पतद् गृहाति पतद्ग्रह । कर्षण्याख्या, प्रसाध्यन्नेनया केशा । कड्कते कटकनी, कटकान्दन्तास्तनाति वा । पिटेन कुकुमचूणादिनातति पिष्टात । पो वास्यतेनेन परवास ॥ १३९ ॥ दृप्यन्यनेन सुवेषा दर्पण । मझ्यते मण्यतनेन मु(म)कुर । आदृश्यते रूपमस्मिनादर्श । आत्मदर्शोपि। व्यजति वातोनेन विक्षियते वा व्यजनम् , तालस्येव वृन्तमस्य तालबन्तम् । तालत्यन्तैरुभ्यत इत्येके { तालकृन्ताभास्त्यस्येत्येके ] ॥ १४ ॥ इति नृवर्ग । ६ ·७) द्वितीयं काण्डम्. संततित्रिजननकुलान्यभिजनान्वयौ। चंशोन्यवावः सन्तानी वर्णाः स्यु ह्मणादयः॥१॥ विपक्षत्रियविदशूद्राचातुर्वर्ण्यमिति स्मृतम् । राजवीजी गजवंश्यो चीज्यस्तु कुलसंभवः॥२॥ महाकुल मुलीनार्यसम्यसज्जनसाधयः । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिभुश्चतुष्टये ॥३॥ आश्रमोस्त्री द्विजात्यमजन्मभूदेववाडवाः। विपश्च ब्राह्मणासी पदकर्मा यागादिभिर्युतः॥४॥ विद्वान् विपश्चिद्दीपज्ञः सन्मुधीः कोबिदी बुधः । धीरो मनीपी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान्पण्डितः कविः ॥ ५॥ धीमान्सूरिः कृती कृष्टिलन्धरणों विचक्षणः। दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रीवियश्छान्दसः समौ ॥६॥ . संतन्यतेनया भंततिः । गूयते जन्यने कुच्यते वानेन । अन्चीयनेवयः। वक्ष्यन्यिात जन्यते वंशः। अबबन्यन्यायः नियन्ते उपयंन्त का वर्णः ॥धकार एन वर्मा, सा प्यंन् (पर्यादीना स्वार्थटपमध्यानम् ) । राजबीजमन्यानि रजजी । राजाश साधु वा राजदयः । वौजे माधुर्भनी या यथा, मूर्यमोज्यो रामः, याप्रकरणे- अन्येभ्योपिश्यते (पा.) ॥ २ ॥ कुलस्यापत्य कुलीनः । था- सभ्यः कर्मभ्यो यान आर्यः, अरणीयो गम्यो वा नभायां माधुः सभ्यः । संवासी जनय सम्जनयते पा मग्न. । सानोति परकार्य माधु: । अमुम्बायोमुष्यश्च । ब्रह्म वेदा ब्रह्म तपो ब्रह्म मान व गायत, तम्चत्यपत्यार नाच री वर्गी। गहो गहमयी गृहाश्रमी ज्येष्टमी । प्रतिष्ठनमन्त्रस्य:, वनप्रस्थ भयो वानप्रस्थो देसानमारयः । भिग्न तन्छालो भिक्षुतिः, सनाशंसमिशः (सू.)। समचतुर्फ, आश्राम्यन्ति ताप यन्यस्मिन श्रम प्रत्येक वने ॥ ३ ॥ मानुर्यदने जननं द्विनार्य मा बन्धनादिति द्वितानिः । अंग्रे- यादी- अप्रान्मग द्वा जन्मास्य, यन्छूतिः-बादागास्य मुखमामान् । वाहय इवानमः । विशेषेर प्रान पूरयनि विनः निपानि विपति पार वा विप्रः, विपक्षो। प्राणोपन्य प्रामणः । जानिमायोपजीवा स्यादप्रस्नु भाप्रवः । पट कमगि मानागस्य- अध्ययनमध्यापन वजने साजन दाने प्रतिप्रति ॥ ४॥ वेत्ति विद्वान्, विदे शतुर्वमुः (मू.)। विपश्यश्चिन्तयते विराचिन् । दोपासनानि माया उपासिति परः । सन् विद्यमान उत्तम इयर्पः, अन्ये पपकरः । शोभनं प्यायति मुची:, अन्य याविदयने (मू.) इति कि संरमारणं च । औरः सान येत्ति को- विदः, कर देना । चियमारयनि धाः । मनम दंछे, मनीपस्चस्य या मनःपी । जानाती स, गुरपनि (मू) कः । प्रा एष प्राशः, प्रनादिन्या (सू.) इत्य, प्रशाम्त्यम्य वा, प्रा. सांत (म.) मा म्यान हायस्य मानन्, यस्या विचारणा वा पटते जानानि पनि., पहिगती, मग शनीति, पहा धीसंमानात्य वा । कवो वयनि कविः, करितापि ॥ ५॥ मुगान गरिः । नमस्य मीनि कृती कृतस्य । पनि विहिते कृतिः । रस पमं प्रमासन म सधः ।। विनमः । (दरदर्गा ) अपान्हत इत्यर्थः । (धतियः) श्रोनि यो (म.), धेभ्या तानि । छन्देधीने हामः । मानगो जैमिनाये ये. दीनि शादा मोगरः भूतादिन ॥ याचिकर मामा- दि आईन । वास्तवात माय मादल माहिती ॥६॥ उपचापीय मादपा याय, ८- ·[ ब्रह्मवर्ग: सटीकामरकोशस्य उपाध्यायोध्यापकोथ स्याभिषकादिकृद् गुरुः। मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्यध्वरे व्रती ॥ ७ ॥ यष्टा च यजमानश्च स सोमवति दीक्षितः। इज्याशीली यायजूको यज्वा तु विधिनेष्टवान् ॥ ८॥ स गीप(पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः। सर्ववेदाः स येनोप्टो याग सर्वस्वदक्षिणः॥९॥ अनूचान' प्रवचने साङ्गेधीती गुरोस्तु यः। लब्धानुज्ञः समावृत्त सुत्वात्यभिपये कृते ॥ १०॥ छात्रान्तेवासिनौ शिष्ये शैक्षाःप्राथमकल्पिकाः। एकब्रह्मवताचारा मिथः सब्रह्मचारिण.॥११॥ सतीर्थ्यास्त्येकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् । पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिद्यमितिहाव्ययम् ॥ १२ ॥ ति (सू०) पञ् । गृणात्युपदिशति गुरुः, यन्मनु - निषकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । मभावयति चानेन स वित्रो गुरुरुच्यते ।। निपेशे गर्भाधानविवि. । आदिशब्दासबनमीमन्तोन्नयनजा। तकर्मनामकरण नप्राशन डोपनयनादानि । आचरणीयः सेव्य आचार्य., आचार प्रायनानि नैरुक्ताः, मन्त्र( व्याख्या )द्वदाध्यापनाद्विशिष्टाध्याकृदुपनयनेन द्विजत्वापादनात् , यदाह- उरनीय तु यः गिध्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्प सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ साम्येनादिशस्यादेष्टा, आदिष्टति पाठे- आदिष्टमनेनेति, इटादिभ्यश्च (सू०) इनीनिः, कन्येविषयस्यकर्मण्युपसंख्यामात् (वा.) सतमी । यती सनियम ॥ ७॥ यजते यजमानः, पूड्यजो शानन् (सू०) । स व्रती सोमवत्यथ्यो दीक्षिताध्यः, दीक्षा संजातास्येति । सोम गनमिष्टोमादिकनु , यद् गौतम-अप्रिटोमोत्यमिष्टोम उक्भ्यः पोः डशी वाजपयोतिरानेऽप्तोर्याम इति सोममता । यजनामिज्या, व्रजयजोभं वेश्यप् (सू०)। अत्यर्थे यजति तछालो यायकः, यजजपदशाया (मू.) इयूकः । ( यग्या ) मुयजोडनिप् ( सू.) ॥ ८ ॥ स यज्वा वृहस्पतिसवन हेतुना, स्थापयतीति स्थपति । पानं पाथः, पानृतुदिपचतिथक् ( उ. ). घुमा- स्थतीत्वम ( सू०), सोमपीती तु पाच्याः पछु । सर्वदाय, दीक्षितस्तु तत्कालम् । सबै विन्दत्यस्मात्स र्ववेदाः, अमुन् ॥ ९॥ अनूक्तवान् , उपयिवाननाश्वाननच नथ (सू. ) इति कानचि साधु । पोरयते प्रवचन वेद । अधीतमनेनाधीती, इष्टादिभ्यश्च (सू.) इर्त निः, क्तस्येन्विश्यायमभ्युपसंख्यानात्स- प्तमा (वा.)। अधीय गुझिया गुरुगृहायः समावर्तते स ममावृत्त:- स्नातकाग्व्यः, गुरुगेहादनावृत्त. स्नातको हि न कभ्यते ॥ सुनौति सुन्वा मुयजो निम् (सू. ) अभिषः सोमकुटनमधानम् ॥१०॥ छ-प्रमेव शीलमस्य छत्तः, छत्यादिभ्योगः (सू.), छ ग्रेण गुरुसेवा लक्ष्यते । गुरोरने वसपनोवासी- अयवासासिध्विति (सू.) सप्तभ्या अनु । शासनीय शिष्यः । शिक्षाया भवा शक्षाः । प्रथमकल भाधारम्भः प्रयोजनमेषा तमधीयते वा प्राथमः । न्यवेदास्तुन्यवतालुन्याचाराश्वान्योन्यं, समान ब्रह्मचरनि सब्राह्मचारिगः, ब्रह्म वेदा अन तपो ब्रह्म ज्ञान च शाश्रतमिति, एकस्मिन्वेदे तमाचरन्ति वा, मते (मू.) इति णिनिः, चरणेब्रह्मचारिणि (सू.) इति समानत्य स:3( सतीयाः) समानतावामी (सू० ) इति यत् . तीये (सू.) इति सत्वम् । तरन्त्यनेनाविद्या तार्थ गुरुः । अग्नि- चिदा तामि, अमे.वीति (सू. ) विम् । इत्येवं ह क्लेिति मुबारापर्य स्विमितिह, तस.साय पक्ष-अनन्तावमयंतिभेजाऽयः (सू. 11॥ उपजायन इन्युपड़ा, इदं प्रथमनय ज्ञान, चन्द्रस्यापता ·द्वितीयं काण्डम्. उपक्षा ज्ञानमाचं म्यादावारम्म उपक्रमः। मामाघरा यागः सातन्तुर्मग्वः तुः॥१३॥ पाटो होमश्वातिर्थीनां सपर्या तर्पण बलिः । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मयादिनामकाः ॥१४॥ ममज्या परिषद् गोधी सभासमितिमंसदः। आस्थानी क्लीवमास्थानं स्त्रीनपुंमकयोः सदः ॥ १५॥ प्रारबंशामाग्पपिहात्सदस्या विधिवामिनः। समासदः समास्ताराः सम्याः सामाजिकाम ते ॥ १६ ॥ अध्वयं गातृहं तारों यजुमामग्विदः कमाद । आर्मामाया धनाया ऋत्विजो याजकाच ते ॥ १७ ॥ वैदिः परिष्कृता भूमिः सम स्थण्टिलचत्वरं । पपालो यूपकटकः कुम्वा सुगहना वृतिः ॥ १८ ॥ . पनोहर म्याकरणम् । दाहाय- आरम्मतनुम्कनः, पकात्य.- यस्मान्यत आरम्मः सरप. मः, नन्दम्पन:-कन्दोरम्मानि मानानि, टपोननंददायापिसापाम् (सू.) इनि न. उन्नम् । इग्यो यमः, याचे (म.) नट् । मून लो स्मन्सवः । अम्बानं राज्यप्वरः, न परति बा, हुन । समननुः मममिन्टमिन्टन्यत इति । मसति धर्म मवः। किसने कनुः वाप्यायो प्राया, होमो देवक्षः, अतिथिजन नृपमा, तपन पादाम्य स्नृिपाः, बनि । तयाः, कन्मनु:- अध्याप(य) द्रनमः पितृयान्नु तरंगन् । होमी देवो व निभाती नृयो तिधि- पउनम् ॥ १४॥ समजन्न मिनन्दम्मा मनग्या, सद्भापाननिषदेने () क्यर । पपिदिन्य. मा परिषद्, पपंच । वो नादब्यमान्यम्मा । मह मान्यम्मा ममा । मयन्यस्था समितिः । समीदन्यम्या ममत् । मानिन्तममम्दानी । मादन्यन्मिन् सदः, स्मन् , सान्तःली ॥ १५॥ संग कुवाप्रोत्र प्रमशः पनोशार योनिग्रनया प्रग्यो भगः । सदसि माधरः, ऊनाधिकागका अन्दिरभेदाः सदस्याः । ममा मीदन्ति मनापदः । मन्म नगन्ति ममस्ताराः । मनार मपन्ति मामनिधाः, समन सामनदे दि (मू:) ठ । पयः पालिका सम्मान ॥१॥चत्र इन्यत्र । अप्दर कति न परति कवयुनानमिषः, मु पनुतिः सन्न् । उद्गायुदाना दोगः म्पन् । जुन होदा पहुवः सन् । अग्नीनन्दमोह, तभ्य (अमाधः) घरगन':. अमोध:ग्नेबर (वा.) दि रम् । वारदरा नृशानदानाम्पादक पारस्वतन्ने प्रारमधीम्य नतिहमनेष्टेनमुनानन्याः । इस मदस्य ममततः । एतया मामा (म.)ो प्रहमद पट्टे, स्नि इन को, जोमन् (.)। दृताः झन सविसम्मति कात्यः । सो यतातिर, तदागिति (म.) साधुः ॥ दिनदेना बेदः, पीपा गुग्गन भूपिंदा मगन् । अारिकाला, विदितम् । कई परम्, सम्मममा भने पक्षिी र कटान, चपत रहने पर। (इन्वा ) अपि पदने, गिरनार (A) प्रस्टना , सटे पनि ·सटीकामरकोशस्य [ ब्रह्मवर्ग: यूपाग्रं तर्म निर्मव्यदारुणि त्वरणियोः । दक्षिणाग्निर्हपत्याहवनीयौ योग्नयः ॥ १२ ॥ अग्निन्नयमिदं नेता प्रणीत संस्कृतोनल । समूह्य परिचायोपचाय्यायग्नौ प्रयोगिणः ॥२०॥ योगार्हपत्यादानीय दक्षिणाग्निःप्रणीयते । तस्मिनानाय्योथानायी स्वाहा च हुतभुकमिया ॥२१॥ ऋक्सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धन । गायनाप्रमुखं छन्दो हव्यपाके चरुः पुमान् ॥२०॥ आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दाधियोगतः। धवित्रं व्यजनं तद्यद्रचितं मृगचर्मणा ॥ २३ ॥ पृपदाज्य सध्याज्ये परमानं तु पायसम् । व्यकव्ये देवपित्र्ये अन्ने पात्रं सुवादिकम् ॥ २४ ॥ ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु सुयो भेदाः सुचः स्त्रियः । उपाकृतः पशुरसौ योभिमन्त्र्य ऋतौ हतः ॥२५॥ । तरन्त्यनेन यूप तर्म। निर्मन्यनीय दारु यतोमिजायते, इयर्य भियंत सोऽरणि । दक्षिणाग्निदक्षिणानि । गृहपतिना सयुक्तो गार्हपत्य , गृहपतिनासयुक्तेश्य (सू०) । आहोतव्य आहार्न य ॥ १९ ॥ त्रीनि- तात्रेता, पृषोदरादित्वादेत्वम् (सू.)। प्रणयन मन्त्रादिना सस्कारः प्रादुष्करणम् । अनं परिचा- प्योपचापसमूद्याः (सू० ) इति निपात्यन्त, समूद्यते ढोक्यत इत्यमि समुदः परिदीयते परिचय उपचीयत उपचग्य इत्यमिनामधेयानि प्रयोगविषयाणि ॥ २० ॥ आनाग्योऽनित्यइति (सू०) साधु , आनीयत आनाग्य , प्रीयते दक्षिणामित्वेन सस्कियते । ( अनायी ) मृषा- कप्यनिकसीदेति (स.) डीप्रसगे- ऐत्वम् । सुष्टु- आहूयने साह , स हास्त्यस्या वा ॥ २१ ॥ समिधामाधानी सानिधनी, समिधामाधानेपेण्यण् (वा.) । धीयतेनया धाग्या, पयसानारयनिकायति (सू.) साधु । गायन्त त्रायते ग यती । गाय युणिमनुब्बृहतीपट्क्तनिष्टुब्जगत्य तेजगतीशवयंति- शर्यष्टपत्यत्रि यतिधृतिकृतिविकृतित्यतिकृत्युत्कृत्याख्यं पडक्षरादारभ्य पड्विशत्यक्षरं यावत् , छन्दति (चन्दते) छन्द । अक्षरनियमात्मा लघुगुरुनियमात्मक च वृत्त तनुमध्यादि । हव्यस्य पाको हव्यपाक । पक्क होतव्यं, चहः चर्यते भक्ष्यते रिभ्यते] इति । स्याल्यपि चह , हव्याव्यपारोत्रेति ॥ २२ ॥ पक्के तप्ते च सारे दधियोजनादामिक्षा, के पयसि दध्यानयनि सा वैश्वदेव्यामिक्षेति श्रुतिः, आमीयते पक्षिग्यते दध्यनेति । धूयतेमियनत्ति वित, अतिलूधूस्वितीयः (सू० ) ॥ २३ ॥ पृषद्भिदधिविन्दुभिः महितमाज्यं पृषदाग्यम् । पयमि संस्कृत पायस्म् । अनिमुखेन देवेभ्योन हव्य, ब्राह्मणमुखन पितृभ्योग कम्य, यते शब्द्यते पितृभि क्व्यम् । उभयमुभय नेति तु श्रुतिज्ञा । पिवन्त्यस्मात्यारम् । आदि. प्रहणात्यग्ग्रहादि ॥ २ ॥ ध्रुवति ध्रुवा । । उपनियतेनया ] उपभृत् । हूयतेनया जुह । एदेच पुची विशेषा घीलिगा । सवत्यस्मात्युवस्तु घुविशेष पुलिड्ग । उपामध्य क्रियते हन्यते स्म ( उपाद), यज्ञ इति शेष ॥५॥ ५२परामकति परपराकम् । शसन मिति तु युक्तः पाट , शम् ·5 द्वितीय काउन्. परंपरा दामनं मानणं नत्र यो क्यः। वाच्यलिगाः प्रनीतापमंपन्नमोभिना हतं ॥ २६ ॥ सानाय्यं हविरमा तु हुनं विपु यपदकृतम् । दीक्षान्तीयभृया यज्ञस्तत्कनहिं नु यक्षियम् ॥ २७ ॥ मिष्यथ कनुक्रम पूर्ण सातादिकमणि । अमृतं विघमो यज्ञोपमोजनोपयोः ॥२८॥ त्यागो विहापितं दानमुन्सर्जनयितर्जन । वित्राणनं वितरण स्पर्शनं प्रतिपादनं ।। २९ ॥ मादेशनं निवपणमपवर्जनमहनिः। मृतार्थ तटे दानं त्रियु स्यादा दे हिकम् ॥३०॥ पितृदान निवापास्याच्या तत्कर्म शान्तः। अन्याहार्य मामिगोट मोहः कुतपास्त्रियान् ॥३१॥ पर्यपणा परीष्टिश्चान्वेषणा च गवेपणा। सनिल्वध्यपणा याच्यामिपस्तियांचनार्थना ॥ ३२॥ हिमावान । मोक्षगं लक्षग्या दधः, मोश्य हि यो पाईन्यते । यह षः । (प्रनतः) मम् हिसा म् ॥ २६ ॥ नीयते (सामान्य), पावसामयी (मू.) मातुः । इन हविः । वन- न्जनिटोन न हुनं वय कृतम् । अवनियने पूर्वनैनादनृप । महम्नं हति का, याभ्यापवती (मू.), यह बात कम इतन्युरमहकानन् (वा.) पः॥ २७ ॥ इसने मष्ट माग:दे, बाह- एकामिन हरनं प्रेतया बन्च हो । अन्नदा च यानमिट तहनिर्गतते । रिम्न पूर्त, नप्पनछनदानित (मू) निष्टानवामानः । माई बाप्यादि, माह च-अवताग नि देवायतनानि च । अनवद्वानमारामः पूतनायाः पवते ॥ न त्रिवते न नावचनम् । विशिष्ट मदनं विषम', उरमर्गेऽदः (.) इयर, पो (.) ने पल देश., सन्मुनिः- विपनामी भनि निय चामृतमोजन । विषमा मुदमे पाया शिष्टमयामृतम् ॥ २८ ॥ स्वन उपदमा म्ची दनादौ । राशनं द्वारा राइन, पुउदो गवा दे प्रष्ट्या हि देते । वेदक को । धर दाने ॥ इनि । लदारे । तदह ग्रेनदिने मृतदेस्य दान निमतसदि, कवंदहादा संद है, दमाहारी (ग.)2, अनुदिव (.) उगादिनः ॥३. ग्नियो दन, न्युनिकर: । प्रधान प्रदतन, प्रायड (म.) अनद- बहानामधारन् । उनि कुन दलानः अदाल, सम्वृति:- दि. गम्भ मे मग मन्द नाति मोम कल तो या निवृष्यो मन् ॥ ३१॥ दे द्वित. थापक), मनिस्टर (4.) युजनमा परे (म.)। देश भगी। मुदः पर नया नियंजन मन..दने । पान, या 3 (2.) नर । (पाना) नभन्दा मू.) बारा अनरसन्न माद, म २॥ आन्दन्दा पटू ·सटीकामरकोशस्य [प्रवर्ग: पद तु विष्वर्ण्यमर्यार्थ पाद्यं पादाय वारिणि । क्रमादातिध्यातिथेये अतिथ्ययंत्र साधुनि ॥१३॥ स्युरायशिक आगन्तुरतिथिर्ना गृहागते। पूजा नमस्यापचितिः सपर्या र्हणाः समाः॥ ३४॥ वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासनम् । व्रज्याटाट्या पर्यटनं चर्या वीर्यापथ स्थितिः॥३५॥ उपस्पर्शस्त्वाचमनमथ मौनमभापणम् । आनुपूर्व्य स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुकमः ॥ ३६॥ पर्यायवातिपातस्तु स्यात्पर्यय उपात्ययः। नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् ॥ ३७॥ औपवस्त्रं तूपवासो विवेकः पृथगात्मता। स्याद् ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनद्धिरथाजलिः॥३८॥ . सिलिगाः । वारिणीस्येव, पादाभ्याच (सू.) इति यत् । अतिथय इदमातिथ्य, भतिथेय (सू.)। अतियों साधु- आतिथेय, पश्यतिथीति (सू.) ढम् । कास्यस्त्वाह- आकेशन विपश्चिदिरातिथ्यमभि- धीयते, आतिथ्योतिथिरागन्तुरिति च माला, शाश्वतोत एवोभयमाह- आतिथ्यं स्यादतिभ्यर्थ आतिथ्यमतिथिं विदुः ॥ ३३ ॥ अवेशे-अप्रतिदेशे भव आवेशिक , नेकप्रामीणमतिथि विप्रं सागतिक तथेति स्मृतेः । मास्ति तिथिरस्यातिथिः, अतति सतत गच्छत वा, यत्स्मृति - अध्वनानोतिाधडेय , किच- तिथिपोत्सवा सो सका यन महात्मना । अतिपि. स हि विशय शेष प्रधूर्णकः स्मृतः । प्रापूर्णिक माधुणकोप्यभ्युत्थान तु गौरवम् ॥ (नमस्या ) नमोवरिवश्विनइ क्यजिति (सू.) नम पूजाया क्यच् , अप्रत्ययात् (सू.) । अपचायनमपचिति , अपवितश्च (सू.) इत्यत्र चायते क्तिनि (तित्व) विभावोऽनेट्व च वक्तव्य त् (वा.)। सपरेसाधु सपयो, सह पर्यायकमेणवतंते वा ॥३॥ वरिवमः परचर्याया क्यन् ( नमोवरिवश्चित्रड क्यच् ) । शुश्रूपा गुरुसेवात लक्षणया । परिचरण ( परिचर्या ), परिचर्यापरिसयांमृगयाराव्यानामुपसख्यानम् (वा.), परिचया तु पर्येष्टिरिति भागुरिः । परियज्या तपस्याय रुदाकुसो विशासिका । मजन प्रज्या, मजयजो वे क्यप् (सू०)। कुरिलमटनमटाट्या, सूचिसूतिमूस्यव्यत्यपूर्णे तानामुपसंख्यानाद्ययन्तात् (वा० ), अध्यापि, यन्मनुः- तौर्यनिक स्थाट्या च कामजो दशमो गुण , व त्वं च निवरा कन्येतिवत् । एव गदमदचरेति (सू.) चयां । ईपये ध्यानमै नादिके संबोधमागास्य भिक्षुवते स्थितिरनुष्ट नम् , चर्या त्वीयर्यो विदर्बुधा इति मुनिः ॥ ३५ ॥ उपस्पृश्यन्तैद्धि सान्यग्रोपपर्श । आनम्यतेम्भोनाचमनम् । मुनेर्भाव धर्म वा मौन, इगन्तारचलघु- पूर्वात् (सु.) इत्यम् । प्राचेतसस्वा देकवि स्य नेत्रावरुणश्च स । वाल्मीकिश्वाथ गाधेयो विश्वामित्रच हो ॥ व्यासो दैपायन पायं सत्यवन मुतः । पूर्वानुक्रमेणानुपूर्व तस्य भावश्चानुपूर्व्य, व्यम् , पित्याद्वा स्वतम् । आवनिमाइन् । उणादा, परिपाटनं परिपाटि , इम् , आवृत्परिपाट्यौदन्द्वात्त्रीत्वम् । ॥३६॥ पर्ययगं पर्यायः, परावनुपात्ययाण (सू.) इनि पत्र । विपर्यय कमालधनमतिकमश्च । बदित्यन पर्यतेनादि यंत्रते (प्रतम्) । तद्वतमुवासकृच्छ्चान्द्रायणादिक पुण्यपर्वायम् (पुण्यकम्), सशायांकन (पू.) उपवस्ता प्राप्तोम्योपवन, उपवनादिभ्यः (१०) इत्यण् , उपदस्तस्येदमोपवम्तमित्येके, पमु सम्भ, का, उपवस्तुरिदमित्यनाद्यपि, यस्मृति -मापानमधु ममूरोथ वर्जयदोपवनके । प्रकृतिपुरुषयोः पृष- गानं विवेक, भावाना पृथक्स्वरूपत्वामित्र के, विचिर पृयाभवाब्रह्मणस्तर स्वाध्यायादेवर्चस्तेजो प्रपत्र सं, मस्ति गां घचंस (सू.) इत्यच् ॥ ३०॥ ब्रमण दायारे , यन्मनु:- सत्य हातावश्येयं .

·5 द्वितीयं काण्डम्. पाठे ब्रह्मान्जलि: पाठे विमुपो ब्रह्मविन्दवः। ध्यानयोगासने ब्रह्मासनं कल्पे विधिकमौ ॥ ३९॥ मुग्यः स्यात्मयमः कल्पोनुफल्पस्तु ततोधनः । संस्कारपूर्व ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः॥४॥ समे तु पावग्रहणमभिवारनमित्युमें। भिक्षुः परिवाद कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी॥११॥ तपस्वी तापसः पारिकाङ्क्षी वाचंयमो मुनिः । तपक्लेशसहो शान्ती वर्णिनो ब्रह्मचारिणः ॥ ४२।। ऋपयः सत्यवचसा स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती। य निर्जितेन्द्रिययामा यतिनो यतयश्च ते॥४३॥ यःस्थण्डिले व्रतवशाच्छंते स्थण्डिलगाय्यसौं। स्थाण्डिलाय विरजस्तमसः स्यईयातिगाः॥४८॥ - स हि अनाजनिः स्मृतः । वेदपाठ- अस्पनिर्गता जलकणा अमविन्दवः । (ब्रह्मासनं ) ध्यानयोगयो- रास्यनेनन । प्यानमै काम( तया चिन्तन, यदाह- तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् । योगपित्तवृत्तिनि- रोषः। करते विधायने क्रम्यते मानन विनियोगशम्नति ॥ ३९ ॥ (मुएयः) आयो विधिरित्यर्थः। (अनुकल्यः ) मुस्थामा प्रतिनिधिमझः । उपाक्रियतेनेनेत्युपाकर्म वेदपारम्भे विशिटो विधिः, रोहि- ध्यां यन्दास्युराज्यादिति हि श्रुतिः ।। 1. ॥ वमेन पामः सन्यो दक्षिगंन तु दक्षिण इति पादोपस. प्रहम् । अभिवायन-आशिष कार्यने नेमभिवादनम् , मत एवाभिवायोपमप्रायः । मिक्षने भि मनासमिसरः (म.)। परिवज्य मर्व सन्यस्य प्रजति परिमाट्, परीवजापचपदान्ने (3. ) प्रति दिन् (किर) पन च। मंन्देन पाराशन प्राकं मिठन्यमधीते, कर्मन्दक्शावादिनि (सू.), पराशर्यशिल निभ्यामिभुनटमूवः (सू.) नि गिनिः । मा (कर कमांणि मुक्ति शान्ति प्रेय- मोति मस्करी, मारमारिणीपुरारमाजकयो. (मू.)इने माधुः ॥1॥ तस्यासानि, स:- मरमान्दादिनीनी (म.), अगर (पू.) । अन्येषामविहरयते (म.) इति दीपपारिकाक्षी । पारा(सापासम्म । न.नं पण ते मौननास्ते पारंपमः, वाचियावते (म.) इन मम् । मन्यने मुनिः । भिक्षुपयांयानादिन्यके । दाम्पति दानस्तपश्लेिशानुदाः, वादान्त शाति (.) साधु नौस्याम्नानि वी, वाहनचारिन ( मू.) इतानिः । प्रन चरति तरांतो वा READ दर्शनादारविवादित (मत्यारा) (सावकः)नातवेदसमाप्तौ (10) इति यात्रादि. सर (म.)न् । यो प्रस्तावात स्नानात्यानुनः स स्नातक, पत्स्मृतिः- पुरोध पर्न दावा नाकदा सदाया। दसवानि रा पार नारा अभयमेव च । यतं यमनमायारतानि यथा । सरन्युररमो मतः ॥ भारस्य स्पतिशामिनः ), प्रते (म.) इति निनिः । परम्य (पाद), पबितायायनामो (म ) इन्दम् । शिगने स्वस्तममा सन्मा, मालिका इन्। इसमदिगरपन्नात साविग.॥ ४ ॥ पूफ्लेरेन परिमः ।पने प्राण्यामना ·१२० सटीकामरकोशस्य [ब्रह्मवर्गः पवित्रः प्रयत पूतः पापण्डाः सर्वलिगिनः । पालाशो दण्ड आपाढा व्रते राम्भस्तु वैणयः ॥ ४५ ॥ अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी व्रतिनामासनं वृषी। अजिनं चर्म कृत्ति स्त्री भैक्षं भिक्षाकदम्बकम् ॥ ४६ ॥ स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा। सर्वेनसामपध्वंसि जत्रियघमर्षणम् ॥४७॥ दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ॥ ४८ ॥ शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यम । नियमस्तु स यत्कर्भानित्यमागन्तुसाधनम् ।। १९ ॥ उपवीतं यज्ञसूत्रं प्रोवृते दक्षिणे करे। प्राचीनावीतमन्यस्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥५०॥ - प्रयत । शुचि: पुण्य पावनश्च । पाप(प)मणनि पाषण्डा वेदबाह्यवता सालिड्गिन. क्षपणकाद्या । स. चीणि लिगानि सन्येषा, भन्मयता इत्यके, आहुश्च- नानातनधरा नानावेप पापण्डिनो मता । थापाढासु जात आषाढः, विशाखापाढादण्मन्यदण्डयो (सू. ), यदाह- आपाढो वतिना दण्ड. । व्रत इत्येव, रम्भा वेणुपयाय ॥ ४५ ॥ के जलमाडे मध्ये लाति कमण्डलु' । कुग्डान् जानपदकुण्डत्यमो (सू०) ई । अवन्तोस्या सादन्ति वृषी । अज्यते क्षिप्यतेजिनम् । चरितं चर्म 1 कृत्यते कृत्तिः । (भेक्ष) भिक्षादिभ्योऽग् (सू.)॥ ४६ ॥ स्वस्य वेदस्याध्ययन खाध्याय., इडश्चेति (सू०) घन् । जपनं अपः, व्यधजपोरनुपसर्ग (मू. ) इत्यम् । सोम मुन्वन् यद्भिः परिवासयन्यस्या मुत्या, सजायाममजेति (सू.) क्यम् । अभिपवणमभिपवः, उपसर्गा:मुनोतीति (सू.) पवम् । अघं मृध्यने शोभ्यतेनेनाप. मर्पणं, अब्दैवत्यो मन्नस्तद्रूपो वा, रणाधिकरणयोश्च (सू.) इति ल्युट्, निरनोवामादिस्तूपचा- रात् ॥ ४५ ॥ अमावास्या( यो ) दर्श , दृश्यते चन्द्रोति, यागस्तूपचारात् । पूर्णिमाया पोर्णमास , पूणों माश्चन्द्रनव भवः ॥४८॥ शरीरमाणव यत्कियते तत् , यम्यतेनेन वित यम , यमःसमुपनिवि- युचेत्यम् (सू.), थाह च- अहिंसासत्यास्तेयनह्मचर्यायरिमहा यमा । आगन्तु व हा मनलादि साधन यति, अत एव नर्म कर्म नियमः, यदाह- शौचसतोपाप वाय,येश्वरप्रणिधानानि नियमा. ॥ ४५ ॥ शव को तास मिद्धन्ती शुद्धमानिकः शिवान्ती सिद्धमार्गिक । पाश्चार्थिकः पाशुपतो लाकुरीय मह व्रती ॥ कापाली सोमसिद्ध न्ती तन्निा स्यावशेषहर । यामलोद्वयमागी स्यात्रिभेदी पडपि ॥ पूर्वनावी महामागों भैरवी दक्षिणापम । शाक्तो वामस्रोतमिक कॉल आन्व- यिको मतः। एकायनः शाम [गात्र तश्न वैगया पमरात्रिक । रक्ताम्बरो भदन्तश्च शस्यः श्रमणवन्दको । मिशःवेत. तपट क्षरण दिगम्बर (दिगीथरः) । नग्नट प्रतकोऽडाको निर्ग्रन्थो जीवजीवको । क्षिौर तु भदाररणं मुण्डनं वपन दिए । कक्षापीच कापान शाटी च चीति रक्ष्यतः ॥] उपनीयते प्रातियते स्मोपवीतम् [ यशेषांतं च ] । अन्यस्मिन्ध मे करे प्रोदृते प्राचीनावीतं, प्रमेव प्राचीन, विभाष गरदि. प्रियाम् (म.) इति म , आयते स्मातम् । यज्ञमूवामिन्येव, नियत बीयते स्म निधीतं, यन्मनुः प्रोदने दक्षिणे पागापवीत्युन्यते द्विज । सव्ये प्राचीनमावीती निवौती इष्टराजने ॥ ५० ॥ देवभ्य-, ·७] द्वितीयं काण्डम्. अगुल्यने तीर्थ देवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूल कायम् । मध्ये रामागुल्योः पित्र्यं मूले त्वगुष्ठस्य ब्राह्मम् ॥५१॥ स्या ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि । देवभूयादिक गत्कृच्छं सान्तपनादिकम् ॥ ५२ । संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायांथ वीरहा । नष्टाग्निः कुहनालोभान्मिध्यर्यापथकल्पना ॥५३॥ ब्रात्यः संस्कारहीनः स्यादस्वाध्यायो निराकृतिः । धर्मध्यजी लिवृत्तिरयकीर्णी क्षतव्रतः ॥ १४ ॥ सुते यस्मिन्नस्तमेति गुप्ते यस्मिन्नुदति च । अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ तौ यथाक्रमम् ॥ ५५ ॥ परिवेत्तानुजोनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् । परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान विवाहोपयमौ समौ ॥ ५६ ॥ सार्यते दीयते तीर्थम् । सपा कनिष्ठायलिः, द्विपमञ्जलमयेन प्रजाप नभ्यो जलदानानानात् । कः प्रजापतिर्देवतास्य कार्य, कस्येत् (स.) इसण- दत्व च । अङ्गुलिस्त यता, तिरो देवतास्य पित्र्यं तार्थ, वायवृतुपिनुपौयत् (सू.)। आमा देवतात्य प्रमं तय, गायोगात (म.) इति माधुः, पधाज्ञवल्क्यः- कनिष्ट देन्याष्टमूल न्यय करस्य च । प्रानभार्थान्यनुक्रमात् ।। कर- मभ्य माम्यं त्याहुः ॥ ५५ ॥ ब्रह्मगो ज्ञानस्य भानं वसन, प्र(मा) नाश इत्यर्थः, नोभावे (सू०) इति क्यम् । सह युनक्ति सय, नस्य भावः सायुज्यन् । तदिति देव देसायुज्यं ३. आदिशब्दान्मूर्वभूयादि । सन्तति पा फुच्छ नाम नः । तपने भव सानन यस्मृतिः- मायं त्र्यह प्रातस्यहमद्यादयाचितम् । व्यहं परं च नानीय' छ सातपा स्मृतम् ॥ आदि. दासरावादि ।। ५२ ॥ मन्यसन सर्वत्यागः, (तद्युक्तः) मरग, मानः (प्रायः ) । पुननिति प्रायस्य पन्न माविकायोति, प्रायोपवेशनमतिपतिर्वभूम ( रघु०) । नामिः, व रयते योगभितमुपंक्षा न (बारहा), पयास्यसमिधुनतस्य दम्भेन पर वित्मापनाच मिथ्यामना कुइना, कुह स्मिा. अनलायुच् । लप्सया हिन्दी वा कुहनि कास्यम् । शाश्वतमाह -यालुदम्भचर्या च कुहनः पुरना कम त् ॥ ५३ ॥ व्रत साधुः कालो प्रयः, तत्र भयो प्रायः प्रायश्चिताईः, संस्क रोलोपनयनम् , = यात्मृतिः- माविनापतिता वास्या वालस्नोमाटते तो, प्रतेऽसाधुरियेके, पृथग्यपदेशेनेत्यर्थः । निरा- क्रियते घेदहीनत्वानिराकृतिः, आकृतेजतिया निष्कान्तः, यस्मृतिः- अनधीस तु यो वेदमन्यत्र कुरुते अमम् । स जीवग्नेव शदत्वमाशु गरछति सान्चयः ॥ धर्मो ध्वजापतमिशास्त्यस्य धर्मषनी । लिङ्गाबटा. दत्तिजाधिकास्य, निक्षिप्य इत्यस्य जा इति यावत् । आन्तरे कीर्ण रेतोस्यारीणी, यस्मृतिः- याप्रयायवाणा स्यालामतस्तु गिय प्रजेत् ॥ ५४॥ अभिभूय नि तौसमितोास्यानिनिर्मुकः । भभिभूयोदितावास्याभ्यदितः ॥ ५ ॥ उपेठे भ्रातर्थकृतविवाहे पनिटो विवाहदिनोः, परिवग्य विन्दति परिवता, यस्मृतिः- यप्रजेवकटने कुरते दारसंग्रहम् । नेयाने परिवत्तार: परिवितिनु पूर्वजः ॥ उपलक्षणं चैनयतामिदोत्रमनादायपि परिवदनम्यारामि । तस्य ज्यायनप्रतः, परिवर्य मिन्दाम स पनिवतिः ॥ ५ ॥ विद्दन विवाह । उसयमनमुपयमः, यम.ममुपनिावच (मू.) इति पसे- अस् ।

·१२२ सटीकामरकोशस्य [क्षत्रियवर्गः तथा परिणयोद्वाहोपयामाः पाणिपीडनम् । व्यवायो ग्राम्यधर्मों मैथुनं निधुवनं रतम् ॥ ५७ ॥ त्रिवर्गो धर्मकामार्थश्चतुवर्गः समोक्षकै । सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥५॥ इति ब्रह्मवर्गः । ७॥ मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुज. क्षत्रियों विराट् । राज्ञि रादपार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः॥१॥ राजा तु प्रणतागेपसामन्तः स्यादधीश्वरः। चक्रवर्ती सार्वभौमी इपान्यो मण्डलेश्वरः ॥२॥ येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्यश्वरश्च यः। शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राडथ राजकम् ॥३॥ व्यवयनं व्यवायः । मिथुनस्य स्त्रीपुंसयोरिद मधुनम् । निधूयन्तेदान्यभिनिधुवनम् । रमण रतम् । रतिः संवेशन रह मुरत समोहन राप्रयोगोपि ॥ ५५ ॥ निसंख्याको वर्ग, धर्मक.माधारस्येव । चतुणी भद्राणा समाहारश्चतुर्भद्र, पावादिः (पात्रायन्तस्य न ) । धर्मकामायः, यकात्यः- आहुश्चत्वारि भद्राणि वलं धर्म सुखं धनम् । जनी वधूमर्हन्ति ( वहन्ति ), संज्ञ या जन्याः (सू.) इति साधु. । नामातुर्वयम्पाः, जनावोढापि, यलयम्- यातेति जन्यानवद कुमारी (घु.) ॥५८॥ इति ब्रह्मवर्ग. 100 मूर्धन्यभिषिच्यते स्म, मूर्धावसितोपि । राज्ञोपत्वं राजन्यः, राजश्वशुरावत् (सू०) इत्यत्र राज्ञापत्ये जातिप्रहणम् । हिरण्यगर्भपाहुभ्या जातो याहुजः, वहू राजन्यः कृत इति श्रुतेः । क्षत्रस्यापत्यं जानिः क्षत्रिय, क्षात्राद्य (सू०)। क्षत्र च क्षत्राणात् । राजते रान, वनस्सृजमजेति (सू.) पन्व, झलाजशोन्ते (सू.) त्य, वारसाने (सू०) चर्वम् । पृथिव्या राजा पार्थिवः, सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणमो (सू०)। महीं क्षियत्यधिवसति महीक्षित् । [नराधिपश्च] ॥ १॥ अध्युपरीष्टे नन्छीलोधीवरः । अप्रतिरयोगि। नृपचक्र राजके वर्तते स्याम्थेन, चक्र राष्टं वर्तयति वा चकता। सर्वम्या भूमेरीधरः मावभौमः, अनुशतिक दित्वात् (सू.) उभयादवृद्धः । अवाहुः- रामो दाशरथी रावणारिकापुस्थरापा । सौमित्रिलक्ष्मणो लट्का प्रतिपालापरावणाः ॥ दशास्योपीन्द्रजिनमेघनादो मन्दोदरीमुतः । भाननेयस्तु हनुमान्हनूमान्मारतात्मजः । निधि विषमुनीयों द्वौ जटायुजटायुषो । अजातशः सन्यारिधर्मरतो युविष्टिरः । राधेयोङ्गाधिरः कर्णो भीमसेनी हिडिम्बनिन् । मारुतिः कोचकारातिकवरी कोदरः । धनंजयोर्जुनः पार्थो विजयः शकनन्दाः ॥ गान्हीपी फाल्गुनः सत्य- साची मध्यमगणव | जिणुः किरीटी थीभत्सुः श्रेतवाजी कपिधजः ॥ पृथा युन्ती न कृष्णा तु पामाली याज्ञमन्यपि। ट्रैपदी विक्रमादिसः साहसाहा शान्ताः ॥ शूदकान्यमिमियो वा हाल. रवार लिवाहनः [सातवाहनः ] | वैरोचनो बलि कानवीयोर्जुन सहनदीः ॥ अन्यो भूम्यादेश यो मुर. ( स ममलेशस) ॥ १॥ इन्मते रमेटम् । माइलस्य द्वादशरानास, समुदित लक्षणं चैतत् । सम्पमाजति सबाद, मानिसमाधी (सू.) इति मस्त म. ॥ ३ ॥रा समूहो राजकम्, राज.

·! २३ द्वितीयं काण्डम्. राजन्यकं च दृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात् । मन्त्री धीसचिवोमान्योन्ये कर्ममचिवास्ततः॥४॥ महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहित.। परि व्यवहाराणां पादयियाकाक्षदर्शको ॥५॥ प्रतिनीहारी द्वारपालदास्यद्वान्वितदर्शकाः। रक्षिवर्गस्त्यनीकस्थोथाध्यक्षाधिकृती समो॥ ६ ॥ स्थायुकाधिकृतो ग्रामे गांपी ग्रामेषु भूरिए । मीरिक कनकाध्यक्षी मप्याध्यक्षस्तु नैष्किकः ॥७॥ अन्तःपुरं त्यधिकृतः स्यादन्तर्वशिको जनः। माचिदाहाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः मौविदाच ॥८॥ 7 पण्ढा यर्पवरस्तुया सेवकार्यनु यिनः । विपयानन्तरो राजा शर्मिप्रमत परम् ॥ ९॥ मन्त्र - न्याना स्मृही राजन्यकम, मेनेक्षाष्ट्रति (मु० ) व कध्यानधारणमम्यम्य मन्त्री । धिया सनति समति धाचिव । ममा सह समपेवा भगोमासः । ममवापिकषि। नतो मन्त्रिी- चमारा कर्मगहाया योग्याव्याः ॥ ४ ॥ अमाल्या या मदती नाना परस्छद एपा महामना । प्रदाति प्रधानमानिरिट्गम् । पुगे परत हिनानि वा पुगेदिनः । मौदनिकोपि । द्रष्टा निर्णता । न्यवहार ऋपादानादिन्यायः यस्मृतिः- वि नानायेंमटेहे हरण हार उच्यने । नानार्मदहहरण द स्यबहारकोनिन पन्छनीति प्राट् , विजनितिमानि (उ०) द्विी दोघोऽयंप्रकरन च । प्रोट चासौ विविध वक्ति (विधाय) प्राह वैवाका सक्षम्याचमुबानि म्याणि वा पम्पति (असदक), आक्षदर्शकांप। धारिरपिकासारिकच ॥ ॥ प्रतिढियन्त वन्तनन पनिहार' । द्वारि निर्यान द्वा यः । द्वारि धितं दर्शय यादयान (द्वाधिनदर्गा ), द्वे मंन्ने दयेके, द्वा स्थित एक हिर्गति, द्वा म्यारम्धिनमा इत्यो पैदु । दन्दी द्रौगरिको चना, उन्मपथ । अगरक्षकन्ट, मनाक नियनाकम्प । गरमिक्षाविननग व शाश्वतः अपनानेपानमुन्न वध्यप्त , अयोनि वा, भरा प्यो, अपरान्यानियाभ्यम्य । अधिक्रयते-सी नियुचने म्माधिन । निति तन्टील म्यायुर , लपपनपटम्प भायुझ्न (मु०)। अधिक्त इयव, गा भुव पनि गोपापनि वा गाभागनि नियको भौरिक । हेरक इनि पाठे हिरव्ये नियुक्त । ममम्यय टानागदि. कालानमयोग (मू.), मिक दानागदी नियुक्ती नैतिक non गम्यान्नगन्न पुल, वियम्ना गन्यम्यान्नवापर, अन्न पुष्ट (०)इये। जनः कु-नवप्रनादिमन्ह । म दन्नं दिगई जानन्न सन्ति मुवि कहाः विय, तर भा: मोविटणकचुई मिनोनवणा- मम्बम्य( फञ्चुकी)। कुरा यंदायमा स्थापयन्ति म्याया', यदा नियन्तीमगा म्य', पन. क (या. ), पब सौ पति स्पानि, नय भवा गति, दिय दिलादुनापारय. (म.)। मुम्योदान म मरिता सम्बनि राष्टः अन एवान्न पुसतक व रेन मे प्रया. न्यादान पर., म प्रतिनियन्त्रक अयनं नारे भी, अर्थ पानिहने (बा.) दनानां । रिनिग पुराव्याहिन (गः) । अतः परमानन्ध विगायोमित्रम ॥ ॥ ममन ·१२४ सटीकामरकोशस्य [क्षत्रियवर्गः उदासीनः परतर पाणिग्राहस्तु प्रतः। रिपो वैरिसपत्नारिद्विषवपणदुहद ॥१०॥ द्विविपक्षाहितामित्रदम्युशाश्वशत्रयः। अभिघातिपरारातिप्रत्यार्थपारपन्थिन ॥११॥ वयस्य. स्निग्ध सबया अथ मित्र सरना सुहत् । सख्य साप्तपर्दान स्यादनुरोधानुवर्तनम् ॥ १२॥ यथावर्णः प्राणधिरय(प)पंचर स्पशः। चारश्च गूढपुरुपश्चाप्त प्रत्यायतविपु ॥ १३ ॥ सांवत्सरी ज्यातिषिको देवज्ञगणकावपि । स्यमाहतिकमोहर्तज्ञामकाान्तिका आप ॥ १४ ॥ तान्त्रिका इगतसिद्धान्त सत्त्री गृहपति समी। लिाप(पि कराक्षरयणाक्षरचुञ्चुश्च लखक ॥१५॥ , इवादासान शनुमिन-मिग पाहIT एटा तरथ ।ना जतु पश्चास्थित राजा, पाष्णामव पाणि गृहा- त्यानात ( पाणग्रह) । पञ्चरतेषु द दशराजकमण्डल परिममाप्त यदाहु - अरामतमात्र मिमितमत परम् । तथारमनामन च विानगपा पुर स्मृता ॥ पाणग्राहम्तयारक' कन्द आसा- रश्च तयो पृथस् । मध्यमाथाप्युदास न इात द्वादशराजकम् । रपयात रिप, रप गतौ । ममान पनत्य- हाथीभिनिवेशात्सपत्न । इयत्सर । दृधि द्विपन् द्विपा मत्र (सू. ) इति शतृ । द्वधि तन्छ ला द्वेषण , दुधगण्डाथभ्यश्च (सू. ) झान युच् । दुर हरयमम्य दुहन् , महन्दुहृदामनामनयो (सू.) इति साधु ॥ १० ॥ विरुद्ध पक्षे विपक्ष । अगल्यामर । शातयी शत्र । (शानव ) प्रज्ञादि भ्यश्च (सू.) इति पक्षऽण् । आभहन्यतेभिघाता | प्रियत पर पृट व्यायाम । इयत्यंगति । प्रनाल- मर्थयते प्रत्यर्थी । पारपन्थयात पारपन्थी, छ दामपरिवान्थपारपारणे पयवस्थातर (सू.) इति स धु । प्रत्यवस्थाता प्रत्यनाम पारपन्थकापि । [ भ्रातृव्यासहनपिानधामुअत्यनारन ] || " ॥ वयसा तुल्या वयस्य , नावयाधमात (सू.) यत् । समान वयास्य मया । मद्यान न पनि मित्तम् । मम न ख्याति मखा, समानेरय सचोदात्त ( उ० ) इताण (म } दिय 'लापत्र । मन्युभार सम्य म स्युय (म.) ।मप्त पदानि क्रमा मुतिडम्नान वा व्याप्नाात (माटान). म प्रपदानाय (मु.) इन माधु । तद्यागा-सखापि सप्तपदान । माहृद साहादै साहृदायमजय न । नाम यर्थ अनुरुप काम ॥ १२॥ दशमालाचतो वण आकारा जातवणन वास्य यथ' । गमा धापु प्रणिधि । अवच्छन्न सर्प यवसर्प । चानि चाचपद, मलादिगा I गरिनेकमभ्याण )। सशति पाधत परान्स्पश । आयत स्माप्त , अवैमरा देगर ।" य पथामाय प्रययित ॥१३॥ सवत्सर कालेपलक्ष्ण, तद्वद सारत्मर नधानद्वद () 11तापग्रहादानधिकृत्य कृतो प्रन्या ज्यातिप , ज्यातिष वद ज्योति पर , स्नूपयादि (.)। व पर्वकृत कम जानाति दैवज्ञ । मुहूर्त वेद माहातर , ऋतुक्यादतत् (म.)। कालादिज्ञानमस्यास्तीति ज्ञानी। कृना-न वेद कातान्तिक ॥ १४ ॥ तन्यत तन्यतनेन वा तन्त्र पारमेश्वरवैद्यकज्यातप दि, तद्द तान्त्रिक । सिद्धा निवारतविप्रतिपात्तरन्ता निष्टान सिद्धान्त । मादा स्माल गृह सदादानं च। लिपि करोन, दिग्भिति (म.) । अक्षरेविनाश्वरयण , तेनवि धुञ्चप्वणपो (मू.) ॥५॥ . - ·. द्वितीयं काण्डम्. लिखिताक्षरविन्यासे लिपिलिविममे स्त्रिया। स्यात्मंदगहरो दूतो दूत्यं तगावकर्मणी ॥ १६ ॥ अध्यनीनाध्वगाध्यन्यः पान्यः पथिक इत्यपि ॥ १७ ॥ स्वाम्यमात्यसहत्कोगराष्ट्रदुर्गबलानि च । राज्यागानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयापि च ॥२८॥ सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं धमाश्रयः। पड् गुणाः दाक्तयस्तिनःप्रमाोत्साहमन्त्रजाः ॥ १९ ॥ क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवगा नीतिदिनाम् । स प्रतापः प्रमावश्च यत्तेजःकोगदण्डजम् ॥ २० ॥ मेद्रो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम । माहसं तु दमो दण्डःमाम मान्त्वनयों समौ ॥२०॥ भदापजापावुपधा धमाद्यर्यत्परीक्षणम् ।। २२॥ माविम्याम वयं वर्तते । लिभ्यत म्न लिविता (-तम् ) । लिप्यनेन्या पन्नं लिपिः । (लिवि:) जरदिन्दान् (ग. ) पक्षश्चम । सारस्यने गयो मुम्बन्धम्पम् । दूपननेन पोकवादिलासर इति दुनः । (इत्य) दत्तवनिम्म्याच तासल्यान (वा.) यः ॥ १६ ॥ अवानं गरम्यवनानः, अध्य. कोयना (म.)। पन्यान गछति पायका, पपश्यन् (म.) । पन्यान नित्र गन्छति पान्यः, पन्योगनित्य (सू. ) इति पः पन्थदेशन । अदगावप्रकर वनयो: पांयन्त्रम् । दे(दे)- विपि । पाये शम्बलम् ॥ ७ ॥ स्तं विम्य म्दानी, स्वामिश्चय ( मू. ) इति साधुः । अमा सह समापे वा मोऽमाचः, अमहवनमित्रेभ्यम्नधि मॉन्यसाम्मृतः ( का.) इस्लप ( अव्ययात्त्या ) । क्त्यते. मग्यत शी केशः, कुतः कोर इक । रात राधम् । दुःखेन गम्यनैम्मिन्दुर्ग, मुटुगोधकरपंचांद (चा० ) ३: । वरन्यननात बलम् । अगान्या- रम्भकानि । कयनेनया प्रातः । एकमुव्यः नजातीयमन्हः प्रेषिः । प्रकृतया राज्यागिनो, यत्कात्यः- अमान्यादान पौराय मदिः प्रनयः स्मृताः ॥१८॥ मपान मंधिः, एचनिन्यपः । विदं महणं स्वस्थाना-परमहलं दहविलदियोंग्रहः । यान यातव्यं प्रति पाना । आमनं विप्रहादिनि- दो गध, विश्वयनम् : ग.), एरेन मधायान्दन यात्र च्य , यदा- बलिनापती- यच मान मर्मायन् । धभावेन बर्नेत काराधिकारः ॥ अगम्या वटवटालनमयः। गुरु गोरकारकाः सवयन जउमाभिः शहः। इंशदण्डः प्रमुमतिः । गन्य महामुन्नाह- गतिः । मन्न: पर: नरमदाना: सा. सय स्यान, उप तिनी समाव.गः, Pा नासदना गा बिवर्ग इन्युच्यते । वन्यन प्रायः मान्यनेन प्रमः जगावं. यदरन.- अधिमा बमान देः प्रयुरूप परेण यन् । सामान्यपथमनं तत्ततः ममुहम् ॥ २॥ वनोपायः । माया भन्दालान्य. वान दान । महमि बले म म म पनि मानि वा मा पाराद. सन सनाने । मन्न मनगे ॥ १. मदन भेदः । उराशु जान्नुजारः । उमय यते सारे देने परीक्षामुपा, धनंमयमान्यानाशयान्वषां, यकोटिल्य- उपभिः समाचारमान ममान्यनाम पम शानिमाला सम्माना वाम्यनियमाः । न पसी मनपर ·१२६ सटीकामरकोशस्य [क्षत्रियवर्गः पश्च विवषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचर । विविक्तविजनच्छनानिशलाकास्तथा रहः ॥ २३ ॥ रहश्योपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिपु । समी विश्र(सम्भविश्वासौभ्रेपो नंशो यथोचितात् ॥ २४॥ अभ्रेपन्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् । युक्तमौपयिकं लभ्यं भजमानाभिनीतवत् ॥ २५॥ न्याय्यं च त्रिपु पद संभधारणा तु समर्थनम् । अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥२६॥ शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः। आगोपराधो मन्तुच समं तद्दानबन्धन ॥ २७ ॥ द्विपाधो द्विगुणो दण्डो भागधेयः करो बलिः । घट्टादिदेयं शुल्कोस्त्री प्राभूतं तु प्रदेशनम् ॥ २८ ॥ उपायनमुपग्राहमुपहारस्तथोपदा । योतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् ।। २९ ॥ क्षीणो मन्त्रः, अपडक्षाशितंग्वलंकर्मति (म.) स्वार्थे खः, यदाहुः- परको भियते मन्त्रः । विधि- । पृथक् क्रियते स्म विविक्तम् । विगतो जनो( यतः ) विजनम् । छायते म छन्नम् । निर्गता शलाका व्यथकोत्र नि.शलाकम् । रहयति रह इत्येको रह.शब्दः सान्न. लावे ॥ २३ ॥ अन्योव्ययम् । अव्यये अलिड्ने द्वे ( रहश्चीपाशु च )। अनुरहसं च । रहसि भवं रहस्य, दिगादित्वाद्यन् (मृ.) । विधम्मण वित्रम्भ आश्चमः । यथोचिताद्रपाद्भगे (दो)ध:पातो श्रेपः, भ्र चलने ॥ २४ ॥ नियतमीयते न्यायः, परिन्योनीणोः ( सू०) इति घन् । कन्यनं कल्प. सामर्थ्यम् । विश्वमानस्योषितस्य का देश रूप, प्रशस्त देशन वा । सम्यगासा सत्यमत्र समञ्जसम् । उपाय एवोपयिक, विनयादित्वात्- उपायो हस्वत्वच (ग. ) इन ठक् । अभिनीयने स्माभिनतिम् ॥ २५ ॥ तद्वन्याय, न्यायादनपेतं, धर्मपथ्य- अति (सू०) यत् । उचित सक्तिं च । मप्रधायते भ्रट स्वरूपमापद्यते ययेति संप्रधारणा युक्तायुक्तपरीक्षा। अवनम्य वदनमावादो मुखस्वरूपम् । निःशेषेण देशन निर्देशः । नियत देशन निदेशः ॥२६॥ शासन नियोजन शिशिः। भाज्ञापनमाज्ञा । सतिष्टतेनया मस्था । मयति समीपार्य( सीमार्थ )मव्ययं, तन दीयन मर्यादा । आ- अगति बुरिल गच्छति- आग , अमन्तः तीये । मन्यते हदि मन्तुः । उहायसम्मिन्नु हान, दोऽवगाइने, देइ रक्षणे या ॥ २५ ॥ द्वौ पादी प्रमाणमस्य द्विपाद्यः, पणपादमापशताद्यत् (सू.), प्राण्यटगवाभावान् पयत्यतदर्थे (मू० ) इति पद्भावाभावः । भागोंश एव भागधेय , नामरूपभागेभ्यो- धेयः (वा.)। कार्यने प्रन्यर करः । वलन्तेनेन बलि , राजग्राह्यः पडभागादिर्भाग । प्रत्येक पावर. जगमादिदेय. करः । नियोज्योपजीव्यो बलेरियवान्ताभेदार्थशास्त्रोक्तो नाधिप ।पान्तेन घायान वा पट्टो नदीतरस्थानम् । आदिशब्दाद् गुल्मप्रतोल्यादी प्रावेश्यनेका(फ )म्यद्रव्येभ्यो राजप्राह्यो भाग शुल्क., गवति गति वा मुखेन यात्यनेनेति । प्रकणाराधनार्थमाभ्रियते डोक्यते म्म प्रामृतम् । प्रदि- म्यते पदीयते प्रदेशनम् ॥ २८ ॥ उप समीपेऽयतेनेनोपायनम् । उपगृह्यत उपप्राधम् । उपलियत उप हारः। उपदीयत उपदा । कोशलिक ढकन च । उपदोकोच इस्येके, उपप्रदानमुच उपदा लधया ममाः । युतयोर्वधूवरयोरिद योतकम् । आदिशब्दाद बन्धुदनादि । मुष्टु दीयने मुदाय , स दाय इत्येके, यच्याश्वत - यौतकादि धनं दायो दायो दान च क्भ्यते । हियते हरणम ॥२९॥ स घासौ कालय - ·द्वितीयं काण्डम्. तत्कालन्तु तदात्वं म्यादतर काल आयातिः। मांदृष्टिकं फलं सद्य उद्दकः फलमुत्तरम् ॥ ३० ॥ अदृष्टं यद्वितीयादि दृष्टं स्यपरचरजम् । महीभुजामहिमयं स्वपक्षमभवं भयम् ॥ ३१॥ मस्यिा त्यधिकारः स्याच्चामरंतु प्रकीर्णकम् । नृपासनं तु यद्रासनं सिंहासनं तु तत् ॥ ३२॥ हम छत्वं त्यानपत्रं राजस्लु नृपलक्ष्म तत् । भद्रकुम्म पूर्णरम्भा मृगारः कनकालुका ॥ ३३॥ नियंगः शिविरं पद सज्जनं तुपरक्षणम् । हत्यश्वरयपादात सेनाङ्ग स्यान्चतुष्टयम् ॥ ३४॥ दन्ती दन्तावली हस्ती द्विरदानकपी द्विपः । मतगजो गजा नाग- कुत्ररो वारणा करी ॥ ३५॥ इभः स्तम्बरमः पनी यूथनाथस्लु यूथपः। मदोत्कटी मदकलः कलमः करिनावकः ।। ३६ नकाल । तदत्यस्य भावस्तदान्यम् । एवसायनिरागानी काल । मुन्टे प्रसन प्रचीननमस्य साटि- कम् । समानहानि मुगनाबाकि पल, मयासस्वरानि (मू.) मात्र । उदयनेभिलापास्तूयत उदः ॥ ३० ॥ भयनि उनग्ण बोन्नम् । आदिगन्दापद्यानाचन्याटि । मराधन्चौगवियादिभरम् , परराष्ट्राहाइविनोपार्टिमयं च । स्वपक्षाटाजपुनटिरहेग्वि गृ-स्थिनाट्यम् ॥ ३१ ॥ प्रारम्भाकरण प्रक्रिया। अधिकियने प्रस्तुयतधिकार, व्यवस्मास्यापनमित्यर्थः । चनी दद न मम्म् । प्रहयने विक्षिप्यते प्रका- म् । मदस्यामन, मटं म्प्यादिमयं वामन भटासनम् । इन्न इद में महालक्षिनमासनम् ॥ १३ ॥ आयतेनेन च्छयम् । आउपान्यायत आतपत्रम् । नग्छयम्, यय- नृपनिककुटं दत्वा यूनै मिनात. अवारनन् ( रघु.)। भार्थ भद्रा वा कुम्भः । मन्यते त्रियते वा मृद्गारः । सौवर्ग मानु (कनका- उग) २३॥ निवम्यते मनान स्थाप्यने निवेशः अन्यावास । नेम्मिगिरिन् । स्कन्धान पारोमि । मुन्टामन जन्यतेनन मजन सबनेन दा। टपरस्यनेनं परम सन्दम्य गुगीकरण पुन्मको का। चतुरडगा हि मा( सेना ), पानीना सम्हः पादान, मिला दन्नन् (म.) अ॥३॥ पन्तो नौम्य दन्ती दन्नावल., दन्तशिखामुदायां (म. इति वलय, व (मू) दोई। हमा हस्तानी (म.) शीनिः । द्वारदाम्य द्विग्दः । न एकेन रियनेप । द्वन्या निर्गत ३१ । मनागादृषीती मतदानः । गानि मायने गज । नग मो नग, 7- अगो वा । कुष म्भाधोगती दो दा नेप्य कुयर, (रपारगे ) ममुगषेन्योरोवर (वा. ), कुपु रमने, बरस पसन्धारमः ।। ३५ ॥ एतम । नमो नृमे र स्तम्यग्म , सवस्तयोगमजोः (म) दिन् । पानि यौवने रहरिन्दवोम्य गन्ति पनी । मामार: मिन्युः कुम्भा च । तान्यः प्राग म मोदनायुगकली मनोर। कठो मा त दसमेत वास्तमः? प्रति सममित गर्ग - ·१२८ * सटीकामरकोशस्य [ क्षत्रियवर्गः प्रभिलो गजितो मत्तः समावुद्रान्तनिर्मदी। हास्तिकं गजता वृन्दे फरिणो धेनुका यशा ॥ ३७ ॥ गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः। कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥ ३८॥ अयग्रहो ललाट स्यादीपिका व्यक्षिकूटकम् । अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥ ३९ ॥ अधः कुम्भस्य वाहित्थं प्रतिमानमधोस्य यत् । आसनं स्कन्धदेशः स्यात्पद्मकं विन्दुजालकम् ॥४०॥ पक्षभागः पार्श्वभागो दन्तभागस्तु योग्रतः । द्वी पूर्वपश्चाजवादिदेशी गात्रावरे कमात् ॥ ४॥ तोत्रं वैणुकमालानं बन्धस्तम्भेथ शृङ्खले(ला)। अन्दुको निगडोस्त्री स्यादङ्कुशोस्त्री सृणिः स्त्रियाम् ॥ ४२ ॥ दूप्या कक्ष्या वरचा स्यात्कल्पना सज्जना समे। प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः॥४३॥ सजातास्य गर्जिन । उनति स्मोद्वान्तः, टुवम (उद्गिरणे)। राजवाधस्त्वोपवायः सन्नात्य. समरोचितः । हस्तिना समूहो हास्तिक, अवितहास धेपोटा ( सू०)। गजाना सतहो गजता, गजाधेति वक्तव्या- तल ( गजसहायाभ्याचेतिवक्तव्यम् ) । धयरोना धेनुका । वाष्ट कामयते ॥ ॥ ३५ ॥ (गण्डति) गडि वदनैकदेशे । कटति वर्षति मदं करः । माद्यत्यनेन मदः, मदोनुपसर्गे (सू०) इत्यप् । द्यति खण्डयत्यनेनेति दानम्, दत्तिा । यम्यते वमथु , द्वितीधुच् (सू०)। कुम्भाकृती माससंघाती । वेति सज्ञा यस्मादकुशस्थानात्स विदु., यत्पालकाप्या- तब रक्षाविताने द्वे विद् द्वो धवणे गतौ । प्राक्च पश्चाच्च तिर्यवच पड्भेदाङ्कुशवारणा ॥ ३८ ॥ अवगृयतेङ्कुशेनावग्रहः । ईषा लागलकीलेव- ईपि. का। निर्यात्यनेना निर्माणम् । चोत्यते पार्श्वगमनायाङ्कुशेनास्यां चूलिका ॥ ३९ ॥ वायतैननाइकुश. चोदनया वाहित्यम्, मदवाहिनि स्थाने तिष्ठति वा, वाह्यस्यापभ्रंशोयम् । अस्य वाहित्थस्याधः प्रति. मान, प्रतिमीयतेनेनेति, डुमिन् प्रक्षेपणे, मीनातिमिनोतिदीडान्यपिच (सू०) इत्यात्वम् । आस्यतेस्मिन्ना- सनम् । पमप्रतिकृति रक्तस्वात्सद्मक, तारुण्ये हि हस्तिना देहे रक्तबिन्दवः स्युः ॥ ४० ॥ हस्तिनां योग्रतो भागः ( दन्तभाग )। हस्तिनः पूर्वः पादजयादिभागो गात्रम्, पश्चाद्भागोऽवरम् ॥ ४१ ।। तुद्यतेनेन वेणुमयेन मेपणेनेति तोत्नम् । आलायते वध्यतेत्रालान, ला- आदाने । गुणाति बन्धनेन शृडसलम् । अन्दति वध्न ति- अन्दः, अदि बन्धने, स्वार्थे कन् , इकोहस्वाड्योगालवस्य (सू.)। निगल्यते बध्यतेनेन निगड । अडक्यते गम्यतेनेनाइकुशः । सग्त्यन्या सृणि ॥ ४२ ॥ दृष्यते यते पानया दूध्या । कक्षायां मध्यदेशे भवा कक्ष्या । त्रियतेनया वरत्रा मध्ययन्धनी चर्मरज्जु । (कल्पना) हस्तिनः सजीकरणं, मोलगरिकादिना शृङ्गारेणेत्येके । प्रत्ययेना प्रोणी । आस्तीयते हस्तिपृष्ठ आस्त- रणम् । वर्णो वर्णकम्बलो मीमवत् । परिस्तोम्यते प्रस्तीर्यते परिस्तोम , वर्गरिस्तोम इत्येके । कुप्यते कुथा ॥४३॥ ति स्म याति भुङ्क्ते च वीतं, विशेषणेतं न वा । (हस्त्यश्वं) सेनादालान्समाहारः ।। - ·. धितीयं काण्डम्. वीतं त्वसारं हस्त्यवं वारी तु गजवन्धनी ! पोटके वी( पी तितुरगनुरंगाश्वतुरंगमाः॥४४॥ साजिवाहार्यगन्धर्वहयसैन्धवसातयः । आजानेयाः कुलीनाः स्युबिनीताः साधुवाहित ॥५॥ वार वनायुजाः पारसीशाः काम्बोजा वालिकां हयाः। ययुरश्वोश्वमेधीयां जवनस्तु जवाधिकः ॥ ४६॥ पृश्यः स्थीरी सितः ककों रच्यो वोढा रथस्य यः। बाल-किशोरी बाम्यश्वा घडवा वाडयं गण॥४७॥ विप्यावीनं यदश्वेन दिनकन गम्यते । कश्यं तु मध्यमश्वानां हेपा हेपा च निस्वनः ॥४८ निगालस्तु गलोद्देशे वृन्दे त्वन्धीयमाश्ववत् । आस्कन्दितं धोरितकं रचितं बल्गितं प्लुतम् ॥ ४२ ॥ तुरग, - . - - - - वार्यतेनया वारी पडदानमः । घेटते भूमी परिवर्तन घोटकः । वेति याति वीतिः । तुर लरित गच्छति । (तुरा: ) सुचदिदच्य(१०) । (तुरंगमः) गमयति (सू०) खम् । अनुतेश्वानमधः ॥ ४ ॥ यजति त छ लौ वासी, वाजा: पक्षा भभूवनस्येति वा । बाह्यते वाहः । अति यात्वा । गन्भ्यतेऽयन गन्धर्वः । यति याति हयः । सिन्धौ भव. सैन्धवः, विशेपोति सामान्यत्तिः । सपति ममनि सतिः । इतो रथप्रकरणा प्रागश्परिकरः । आजेन शेपेणानेयाः ( भाजानेपाः ), श्रायता इत्यर्थः । विनीयन्तै विनीताः मुशिक्षाः ॥५॥ वनायुजादिषु देशेषु- एते जाता हयविशेषाः । एवं नुक्सायदयोपि । लक्ष्ये वाहाकोश्च । याति- अत्यय ययुः । अश्वमेधाय हितोश्वमेधीयः, अश्वमेपारछ- ८ (सू. ) । जपते तच्छलो जयनः, जुपनभ्येति (मू. ) युच् । मृगादिरपि । प्रजोगिनः (पू.) इति प्रजवाति च ॥४६॥ यत्पृष्ठे जलादिकमुघनेसो पृथ्व, साधी गत् ( तत्रसाधुः )। स्थराणा पवाबड्यादिमागानामिद स्थ.रं पलमस्यस्य स्यौरी । कर्कः शुक्लोश्वः, क्रियन्ते वर्णान्तराण्यस्यति । २१ वहति रम्य, तहमिययुगे तियत् (सू.)। कोयते योध्यते कश्यते या किशोरः । याम्यते गर्भ यामी, याश्यम्- अपोष्ट्रवामीशतहारि( वाहि तार्यम् (रघु.) । वर बल इयं वा वाति वडया, आविषयत्वाद् राम् नास्ति । अभा त्वजादिः । प्रमूर्नानार्थे । वडवाना समूहो वाहवं, सण्डिकादिभ्यश्च (E) सन् ॥ ४॥ [ मावानं ) अश्वस्यैकाहगम इति (सू०) सम् । कसमहति कश्यम् । देष हे अध्यक्ते शन्दे, गुरोघहलइति (सू.) यः ॥ ८ ॥ निगलन्सनेन निगाल., गलो असन्धिः, उन्न्योर्म इनि (पू.).पञ् । गतस्यादेश प्रदेश देवमणेरावर्तस्य स्यानम्। अधाना समुहः (आङ्गीत, अ) सवाभ्यायावन्तरस्याम् (स.), पझे तु- अगुदामादरम् (सू.)। अश्वानां धारास्या .मा: पर गनमः, धार्यते गो स्थाप्यतनया धारा, मिदादित्वासाधुः (भिदादिभ्योह)। भास्कन्दन. •मन्दित, उत्तरितात्योतिवेगः । धारण धारित, घोर गावचा तु । रेचित मुत्तवितात्यम् । मासया, या.- पोन्ति यलिगा पारा प्नुन्मुत्तेजित मार । उतरित पेति पत्र शिक्षयतरग गनम् ॥धारित गतिमात्रे योजन वरिगनं पुरः । अपनयममुधामन् कुधितास्य नन· त्रिकम् । पूर्वावरानमनतः क्रमादारोपणे प्लुतम् ॥ रमजित मध्यांग योजन अयागया । उत्तेरिति. गान्धो नानीले नसते अन यतले पोस । प्रने रति नीच , ·सटीकामरफोशस्य [क्षत्रियवर्ग गतयोमूः पञ्च धारा घोणा तु प्राथमस्त्रियाम् । कविका तु खलीनोस्त्री शफ क्लीबे खुर. पुमान् ॥ ५० ॥ पुच्छोखी लूमलाले चालहस्तश्च बालधिः। प्रिषूपावृत्तलुठिती परावृत्ते मुहुर्भुवि ।। ५१ ।। याने चक्रिणि युद्धार्थ शताड्गः स्यन्दनो रथः। असौ पुष्य(प्प)रथचक्रयानं न समराय यत् ॥५२॥ कीरथ प्रवहणं डयन च समं त्रयम् । क्लीबेऽन शकटोस्त्री स्याद्न्त्री कम्बलिवाह्यकम् ॥ ५३॥ शिबिका याप्ययान स्याद्दोला प्रेड्खादिका स्त्रियाम् । उभौ तु द्वैपवैयाघ्रौ द्वीपिचर्मावृते रये ॥ ५४॥ पाण्डुकम्बलसवीत स्यन्दन पाण्डुकम्बली। रथे काम्बलवास्त्राधा कम्बलादिभिरावृते ॥ ५५॥ त्रिषु द्वैपादयो रथ्या रथकट्या रथवजे। धू स्त्री क्लीधे यानमुख स्याद्रथाइगमपस्कर ॥५६॥ धक रथागं तस्यान्ते नेमि स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् । पिण्डिका नाभिरक्षामकीलके तु द्वयोरणिः ॥ ५७ ॥ । । नासान्त प्रदेश । कवते दन्तचर्वणारछन्दायत इति कावका । सलति चलति खलान, खे ताल ने तीन था । शभ्यते भुवा घृष्यते शपम् । पुरति विलिसति मां खुर ॥५. ॥ प्यत दशादान सारयति पुरण, पूतौ छादयति वा । लूयते लूमम् । लड्गति चलति लागुलम् । यालो हस्त इव दशवारणा बालदस्त , प्रथरता वाला रा । बाला धीयन्ते स्मन्यालधि । उपावर्तते स्मोपत्तोश्व । लठति स्म सठत ॥५१॥ पात्यनेन यान साम्रायिकाख्यम् । शताङ्गा बहरक । स्यन्दते याति स्यादन रमन्तस्मिन् रथ । तो भगदे. पाप्रयकरणम् । पुष्ये यानात्सवादी मङ्गल्यो रथ पुष्यरयः । चक्रयुक्त यान (बयानम् ) ॥ ५३॥ कणिषु स्कन्धेषु रप णीय , दीर्घा लक्ष्यात् . पुंस्वधे माने। रथ । प्रवान्यनेन प्रवहणम् । उयन्ते विहायसा यातावानेन (च्यनम् ) विमानाख्यम् । अनित बोस्करोयन , अमुन् । शक्नोति भार वोढुं शकरम् । गच्छते तन्छोला गन्त्री शकरिका । कम्बलिमि दो तवोदय (कम्परिवारम् ) ॥५॥ (शिमिया) शिवा प्रेयावरी, सज्ञायोक्न् (सू.) ययस्याशसस यान, युगाम्य पानामित गौद । दोल्यत दोला काष्टमयी रज्जुमालम्बश्च । मेहव्यते प्रसा हिन्दोलास्या। भादिशन्दारच्या योनकादि याप्ययान नुत । दापिनश्चर्मगारतो रथ, ट्रैपयाघ्रादा (पू.)॥५४ ॥ पादुकम्पलेन प्रारको रथ , पाण्डकारलादिनि (पू.)। (काम्बलय वाया ) परिमारप (म.) इल्यम् । आदिशदाद्दालाया ॥ ५५ ॥ वायरिग वाद् द्वैपी गन्सी, है। १५, देग्मन । कापियन मन्यन्ते । रयानां समूह, खरगोरयात् (सू.), इनिप्रव्यमा (सू.) ति कल्यच । धूति हिनस्ति बोदार धू, यस्या अप्रे वादारो पप्यन्त । पानमुन रथादेरमम् । रपारम्भक चक्र दन्यत् , अाकराति( कोयते ) भपकर , अपरकरोरपाङ्गमिति (म. साधु ॥५६॥ रथम्प यपक तशा स्पागम् । तस्य चस्यान्त नमि, नयनाति । प्रान्त धीर इति प्रतिः पित्रा परयो सा पिण्डिा नभ्यत हिस्यनेक्षण नाभि । सशस्य नामिप्यता पिना साला, भगति शम्दायतेगि, मश्य लगा ॥ .. || वियत गुल रथा चना - ·८] द्वितीयं काण्डम. रपतिश्यों ना कृवरस्तु युगंधर। भनुको दावधात्यं पानङ्गो ना युगायुगान्तरम् ) ॥ ५८ म स्याद्वाहन यानं युग्यं पत्वं च धोरणम् । परंपरायाहनं यत्तदैनीतकमश्रियान् ॥ ५९॥ आधोरणा हस्तिपका हत्यारोहा निपादिनः । नियन्ता प्राजिता यन्ता मूत-क्षता च सारथिः। ६० सध्याष्टोदक्षिणा च संज्ञा रथकुटुम्बिन-1 रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहालु सादिनः ॥ ६१ । मटा योधाशयोद्वार सेनारक्षान्तु सैनिकाः। सेनायां समवेता ये सन्याले सैनिकाय ठे॥६२ पलिनो ये सहनेग साहनास्ते सहस्रिणः। परिधिस्था परिचरः सेनानीवाहिनीपति-॥१३॥ कञ्युको वारदापोली यत्तु मध्ये सकरचुकाः। वघ्नन्नि तत्सारसनमधिकाम्गीय गीर्पकम् । ६४ ॥ पस्यो दिनदी पतिः । कुरटे दायरे कूवरः। वोदृस्कयकाष्टं धारयते पुगंधरः, संघका भनीति (सू. ) सच् । अनुयडेनुः। समय वोटरमन्थे कामाः । युगेनातनि युगापा- दिन्नस दुगो ना मान्, अन्दानु क्लीवे युगं काटो युग्ने दा। युगयुगन्दा वकदमनामिति गौटः, पकात्य मुनिः- युगं द्विता प्रामुगः ॥ ५० ॥ सर्व हस्वरमादि दोलान्दम् । टम्म. पुग्य, युग्यचान्ये (मू.) इति सापुः । पन्सनेन पत्र, दम्नी वि (सू.) छन् । पवित्र भोरगन् । वाटु मेः परम्परया वायने, झवन्धमन्याम स्पटम् । विन( ठान (नोदक) याप्यपानादि । ५९ बाधायचे हस्ती राधारमा हतनः पनि हस्तियः । इलिनमरोहन्ति स्यारोदाः । निषीदन्त्या निमदिनः । सोही निमावि, वादो द्वी पाटको परोहोमोसरी। नियनि नियन्यति मिचन्दा । प्रायते (भारति) प्रदा, वानुसेवामावो नास्ति (इ.)। मुगले मूतः, प्रेरणे । क्षति क्षता । सरपरका सरयाने पदना सारपिः॥१. सम्म दियते घट(E), सध्यग्यादति ( उ० ) छन् (विध, स्थास्सिन्युमिनिवसम्मान (वा.) परम् । पग्य कुटुम्बी पाहः। (रपिनः ) रपे वेदरः। (मरोहाः) मारनव- वन्य आदी मान काझ्ने युदं नः । पुज्यते दोघः, परन् (नन्दिप्रददि)। (सेना) रणनीति (स.)टर, माहारकः । ननां सनबरन डिपाय (अन्याः), सेना (न) तिर, पोट १२ ॥ ठं, मदन येराः सन्सस, दररहनाभ्यांविन्दना (म.), मात्र (म. रेपो मेनन विरेसः परतः समन्ताराने रशि फरवरः । सेना नवनियुट मात ॥१॥ च्यले सपने कञ्चुः । पारमाच्छदई कानमत्त बारवाला दत्यम् (सू.) इन्दम् । बनारस कलेन मयूसनादेत श्रीमोजः । मर मशिद गारमनन् । मारनामाः । सादा इसके पेट, सन्मानिः- दुर्गट- दमानं विदर्भ र निदानम् ॥ ६॥ Mart. भविगार्ग धारमन्म.

·१३२ । क्षत्रियवर्ग सटीकामरकोशस्य शीर्षण्य च शिरस्त्रेथ तनुत्र वर्भ दशनम् । उरभ्छद कड्कटको जगर कवचास्त्रियाम् ॥६५॥ आमुक्त प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् । सनद्धा वर्मित सज्जो दशिता व्यूढककट ॥ ६६ ॥ त्रिप्वामुक्तादया वर्मभृता कावचिक गण। पदातिपत्तिपदगपादातिकपदाजय ॥६७ ॥ पनश पदिकश्चाथ पादात पत्तिसहति । शस्त्राजीवे काण्डपृष्ठायुधीयायुधिका समा॥ ६८ ॥ कृतहस्त सुप्रयोगरिशिख कृतपुङ्खवत् । अपराद्धपपत्कोसौ लक्ष्याद्यच्युतसायक ॥६९ ॥ धन्वी धनुष्मान्धानुको निपग्यस्त्री धनुर्धर । स्थाकाण्डवास्तु काण्डीर शाक्तीक शहितिक । ७० ॥ याष्टीकपारश्वधिको यष्ट्रिपवधहेतिको। नैस्त्रिंशिकोसिहेति स्यात्समौ प्रासिककौन्तिकौ ॥१॥ शीर्षकम् । शिरसि भव शीर्षण्य शरीरावयव यत् (सू.) श छन्द से (सू.), येचतद्धिते (सू.)। शिरस्त्रायते शिरस्त्रम् । गोलडग वर्म । दस्यत बध्यते दशनम् । कडकट यच्छादयति कड्कते या (कड्क्टक ) । जागतेरचि हस्वाज्जगर यमाला- उरश्छदेथ जगर । कवत कवच , क य चयति वा ॥ ६५ ॥ आमुच्यते यध्यते स्म मुक्त । अग्निद्यत स्मापिनद्ध । (निद्ध ) पटि भागुरिलोपम. वाप्यारुपसर्गयो ( का. ) इति पक्षेऽन्यप । सनह्यत स्म सनद । वर्म सज तमस्य वर्मत । सजायते सज्जति वा सज्ज । न्यूढा भृत कडकानन व्यूढकडक ॥६६॥ नवेत्यर्थ । ( कावचिक ) ठम कवचिनश्च (म.) इति ठन् । पादाभ्यामत त गच्छति पदाति । पादाभ्यामजति पदाजि , पादस्य पदाग्यातिगापहतेषु (सू.) इति पद । हन्तपक्ष पद यातक्ष्य- पद्ा भरद्वाजमुने सशिष्यम् (मी.)। पादाभ्यामतति पादतिक औपादिक इक , विनया दत्तास्वार्थेठग्वा (सू०) । पतति (पद्यत) पत्ति ॥ ६ ॥ पादाभ्या चरति पदिक पादिभ्यटन (सू०) इवेचरतोपद्वक्तव्यात् (वा.)। पदातीना समूह पादात भिक्षा दभ्योग (सू०) । काण्डानि पृष्ठम्य काण्डपृष्ट । आयुधन जीवति आयुधारछचेति (सू. ) ठन्-छो ॥ ८॥ कृती सिद्धो हस्तावस्य कृतहस्त । कृता पुङ्सानेनेति कृतपुर । अपराधा अल्पलश्या घाणा अस्यापराद्धपक ॥ ६९ ॥ धव- अस्यास्ति धन्वी ब्रीडादित्वादिनि (सू.)। धन प्रहरणमस्य धानुक तदस्य- प्रहरणमि त ( सू०) टक् , इमुमुक्ता ताक (मू.)। निषगस्तूणास्यास्त निषड्गी । अत्राणि रुन्त्यस्यास्त्री । ( क ण्डोर ) काग्डाण्डादीरनीरची (स.)। शक्ति प्रहरणमस्य शाकीक , शाक्तयश्य रीका (मू.)1.।। पर्वध परशा न दृष्ट , यटिस्वधितिहेतिकावित काश्मीरा पठन्ति यमुनि - परश्वध कुठारय स्वधिति तदस्य- प्रहरणमिति (सू.) परश्वधाय च । निगासि पहरणमस्य नैनिाशक (मासिस्कन्तिको) प्रास पुनश्च प्रहरणामस्य ॥१॥ चपराश्यास्त ची। पलत विशीयते पात फलक रलमारक्या अतो ·द्वितीयं काण्डम्. धर्मी फलकपाणिः स्यात्पताकी वैजयन्तिकः। अनुप्लवः सहायश्चानुचराभिच(सारः ममाः ॥७२॥ पुगेगाग्रेसरप्रणामतःसरपुरःसराः। पुरोगमः पुरोगामी मन्दगामी तु मन्थरः॥७३॥ जवालातिजयस्तुल्यौ जयाकरिकजाधिको । सरस्वी त्वरिती वेगी प्रजवी जवनी जया ॥४॥ जय्यां यःगक्यते जंतुं जेयो जेतव्यमात्रके। त्रस्तु जैसा या गच्छत्यलं विद्विपतः प्रति ॥ ७५ ॥ साध्यमिव्यायमित्रीयोप्यभ्यमिीण इत्यपि । ऊर्जस्वलः स्यादूर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः ॥७६ ॥ स्यादुरस्वानुरसिलो रथिको रथिरा रथी। कामंगाम्यनुकामीना प्रत्यन्तीनस्तथा भृशम् ॥ ७ ॥ शूरा धीरश्च विकान्ना जेता जिष्णुश्च जित्यो । सांपुर्गानों रणे साधुः शस्त्राजीवादयस्त्रिपु॥ ७८ ॥ स्फरकोपि । वैजयन्या चरति वैजयन्तिकः, चरतीति (सू.) २ ॥ अनु पश्चान्लबनेऽनुप्रयः । मह- भयते राहायः ॥ ४२ ॥ पुरो गच्छति परागमः । (पगेग.) गमध (सू०) इतिहः । अमे गरप्रमाः, पुरोप्रतोपुसः (सू.) इति ट• । प्रतिष्टने प्रमः, प्रष्टोप्रगामिनीति (सू.) साधुः । मध्नानि पादौ मन्थरः ॥ ३ ॥ जय स्तोस्य जनालः । जो एक करो राजदेयोदशौस्य जबा- करिकः । जाभ्यां जीवनि जाषिक: । तरोम्यस्तीति तरसी, अम्मायामेधेति (मू.) विनिः । त्वरते स्म स्वरितः । प्रजवले प्रजवी, प्रजोरिनिः (सू.)। जबते तरछीलो जवनः, जुबमम्येनि (मू) पुच् । जरते जवः, पचाद्यच् ( नदिप्रहीति ) | गायनयोगक्याथै (म.) इति साधुः। (जयः) शायादन्यप्रेयर्थः । जेतेय जैवः, तृभन्नत्वान्- प्रज्ञादित्वान (सू.) मण, जेतुर या, फलनस्तुन्या- स्वम् ।। ७५ आभिमुस्यनामिनानल गामी, भवनोयरमो (मू.), अभ्यमित्राच्छति (सू.), चकरायम्मा च । अभ्यमित्रच । अर्ज ऊर्जा वास्यम्येति, ज्योत्स्नातमिति (मू.) साधुः । अजों:- मन्त मन्यने, पमन्तोगति तु युक्तं, अन्यपोर्नवीति निपाननं व्यर्थ म्यान् , अम्मायामेति ( म०) विनिता सिस्वात् ॥ ॥ उरमा मल नश्यते, तदस्यास्ति, पिनादित्वादिलय (लामादिपामाद)। रोस्पानि पिडा, भतइनिटनी (मू.) । (धिरः) मधारयाभ्यामिरनिको (मा.), राधिन स्यपाठ: । अनुराम यथेच्छ गामा- अनुवामानः, अवारपारायन्नानुकामगामात (मू.)म। भन्यन्तं कृत्वा लामा- अत्यन्तीनः, यः ॥ ७ ॥ विस्त मान्मने शिकान्तः । जयनगानः (ना). नन् । (विष्णु.) ग्लाजिम्माम्नु (म.) (जिग्वरः ) इग्न गनिनियर (.)। संयुगे Bry मानना, प्रीतनाविन मन् (स.) (3) वाच्य लया-वार वा माला- - ·१३४. सटीकामरकोशस्य [क्षत्रियाः ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमः । यरूथिनी यलं सैन्यं चकं चानीकमस्त्रियाम् ॥ ७९ ॥ म्यूहस्तु बलविन्यासो भेदा दण्डादयो युधि । प्रत्यासारो व्यूहपाणिः सैन्य प्रतिमहः॥ ८॥ एकेभैकरथा ध्यश्वा पत्तिः पश्चपदातिका । पत्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरम् ॥ ८१॥ सेनामुखं गुल्मगणी वाहिनी पृतना चमू.। अनीकिनी दशानीकिन्योक्षौहिण्यथ संपदि ॥ ८२ ॥ संपत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च विपत्त्यां विपदापदी। आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमत्रमथास्त्रियों ।। ८३ ॥ धन्वशरासनकोद कम् । इप्यासोप्यथ कर्णस्य काल पृष्ठं शरासनम् ॥ ८४ । - धाहिनी । सिनोति सेना, सह- इनेन वर्तते वा । प्रियते पृतना, पृड् व्यायामे। चमत्य चम्। यरूको प. गुप्तिरस्त्यस्या धकाथिनी वलतिमा गति परम् । सेनैव सैन्यम् , चतुर्वर्णादित्वात् (सू०) म्यम् । करोति यन्ते चक्रम्। भनिसनीकम् , न नीयते वा, सैन्य कदशीयम् ॥७९॥व्यूछते रच्यते प्यूहः । प्यूहस्येति शेषः, यद दु:. दण्डो मण्डलभोगी चाप्युत्सनश्वाचलो दृढ । व्यूहास्तेषा विशेषाः स्युश्चक्रव्यूहादयोपि च ॥ प्रत्यासरति भग्नान प्रत्यासारः, सस्थिरइति (सू.) पञ् । पाणिः पश्चाद्भागः । (प्रतिमहः) प्रतिगपतेवष्टभ्यतेनेन सैन्यम् ॥ ८ ॥ पतति( पद्यते )पत्ति. सैनाशः, यद् भारतं- एको गजो रथचको नरा पच पदातयः । प्रयश्च तुरगास्तो पत्तिरित्यभिधीयते । पत्तिनगुणा सेनामुखं- गजनय , रथत्रय ३, अश्वनवक ५, पदातयः पञ्चदशा १५॥ १॥ तत्तिगुण गुडति गुल्म:- गजा. ९, स्थाः ९, अश्वाः २५, पदा. तयः १५ । स त्रिगुणो गण्यते गण - गजाः २७, रथाः २७, अश्वा. ८१, पदातयः १५। स त्रिगुणो बाहते याहिनी- गजाः ८१, रथाः ८१, अश्वाः २४३, पदातयः ४०५ । सा त्रिगुणा पृतना- गजा. २४३, रथाः २४३, अश्वाः ७२९, पदातयः १२१५ । सा त्रिगुणा चः- गजाः ४२९, रथाः २९, अश्वाः २१९७, पदायतः ३६४५ । सा त्रिगुणानाकिनी- गजाः ११८५, रथाः २१८७, भनाः ६५६१, पदातय १०९३५ । अक्षाणां रघकाष्ठानामहोस्त्यस्या, अक्ष दहिन्यामिति (वा.) वृद्धिः ॥ ४२ ॥ ( संपद) सपदा देभ्यः किम् (वा. । श्रयन्ति ता श्रीः, क्विन्वचिपच्छिश्रीति (उ.) कि- दीर्घच । विपत्तिदारिद्रयम् । आयुध्यन्तेनेनायुधं, पप्रयविधान (वा.), स्थास्नापाम्यधिहनियु. प्यर्थम् । शस्यतेनेन शब, दम्नीशसेति (सू.) ट्रन् । अस्यतस्त्रम् । हेतिनानार्थे ॥ ३॥ धन्यते- भ्यते धनु', अर्धचर्चादि. (सू.)। चरस्य वेणोविकारच पम् । धन्वति (धन), कनिन् ( उ.)। शरा भस्यन्तेनेन शरासनम् । कुदृ(दि) अनृतमापणे, अस्मादण्इन् , कुर्देवा रेफलोपे कोदण्डम् । कर्मणे प्रभ- पति कार्मुगम्, कर्मणउम् (सू.)। इपवारयन्तेनेन- इक्ष्वासः । आसेपि ॥ ८ ॥ गाडिः पवा- ·द्वितीयं काण्डम्. कपिध्वजस्य गाण्डीयगाण्डियो पुनपुंसके। कोटिरस्याटनी गोधे तले ज्याघातयारणे ॥ ८५॥ लस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिधिनी गुणः । स्यात्प्रत्यालीढमालीढमित्यादि स्थानपञ्चकम् ॥८६॥ लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च शराभ्यास उपासनम् । प्रपत्कबाणविशिखा अजिद्मगखगाशुगाः ॥ ८७ ॥ कलम्यमार्गणशराः पत्नी रोप इपद्धयोः। मक्ष्वेडनास्तु नाराघाः पक्षो याजत्रिपूत्तरे ॥ ८॥ निरस्तः प्रहिते वाणे विषाक्त दिग्धलिप्तको । पूणोपासङ्गतूणीरनिपड्गा इपुधियोः ॥ ८९ ॥ तूण्यां खरे तु निविंशचन्द्रहासासिऋणयः। कौक्षयको मण्डलामः करवा(पा)लः कृपाणयद ।। ९० ॥ स्याम्ति गाण्डावं, गाज्यजगात्मज्ञाया मति (सू.) वः, गादिरिदन्त ईदन्तश्याम प्रश्रिष्य निर्दियः । पुनपुंसके इति पयमाद्ववचनममहाशिडगम् । अस्य धनुषः प्रान्तै कोटिः, कुटतीति । अटल्यटनी, अत्य. टनी इलोके । गोधा च गोधा न गाध द्वे, सव्यमचिधान् ,गुध पारसेगमे । तल चर्मादिमयो ज्याघातापारः ॥ ८५ ॥ (लस्तकः ) लम लेपणे । पूर्वात्यनृणस्य विशारो मौवीं । जिनाति ग्या । जीवापि । शिर्के शब्दायते शिजनी । गुण्यतेभ्यस्ते गुणः । जड़पयोश्चारि( वि निसौ स्थितिः स्पान कमिति तु विशे- पः । भालेढि भुवमालीटम् । मादिशब्दासमपाद वेशास मण्डल च धनुर्वेदप्रसिद्धम् । भरतस्त्वन्य. पाह-वैष्णव समादं च वैशाख मण्डल तथा । प्रत्यालाटमयालीवें स्थानान्येतानि पर नृणाम् ॥ ६॥ लक्ष्यत इति (सक्ष), पञ् ण्यच । शृणाति शरहिम्नस्तस्मै हितं शरण्य, उगवादिभ्योयत् (सू.), परंगीयते छपने वा । ( उपासन ) असु क्षेपणे । पति सियति- अराजा पृपत्कः, पृपक्ष मस्येनि धनुर्वेद:- पुसः शरस्तथा शल्यं परास्नायुजनि पट् । पति वग्यतेनेन या वाण: । विशीयते विधि- सा, शिम् निशाने, विविधशिखो वा । भजिमग ऋजुगामी ॥ ८॥ कल्यते क्षिप्यते फलम्बः । मार्ग- यति एक्ष्य मार्गगः । शृणाति शरः । रोप्यो निसन्यते रोप. । इष्यते-पुः, इप गो । मदरों नानापें । प्रश्चडते प्रश्नः, विद रूपं, लेस्वित्रियः । नरमयति, नराच एव नाराचः, चायेंऽण् , सर्व- मोहोयम् । (पक्ष ) पक्ष परिप्रहे । दप्रति गच्छत्यनेन वाजः, न्यशादेः (सू.) अकुत्वम् ॥ ८॥ तितान्ता वायलिगाः । निरस्यते स्न प्रहीयते स्म, सिम इत्यर्थः । विपणा म्र क्षत, दिघते स्म लियते स्म । तम्यते पूर्यते शरस्तुगः, पूर्णा ते लिङ्गम्पभेदर्थम् । उपसम्पन्ते निपश्यन्ते रमणा योयुपामगनिपौ । यो योयन्तंत्रपुः । कलापो नानार्थे ॥ ८९ ॥ सा()ति भिनति सद्गः । निष्कान्त शितोतिभ्यो निविदाः । बन्दवद् हामः प्रभम्य मन्दहास: । अस्यतेतिः । संगत्यपान आहे, या (.) इति प्रकृतिः, हिसायो पेस्तु रिधिः । युक्षौ भवः कोक्षका, कुलीनि (पू.)कम् । मुसहत्यप्रमस्य मलाः । वर बलनमस्य करवालः । कसने करागः, पतिः प्रणाय... n(ARE ) सर अप्रगती । मागते मारवये मजिपने संग्रता, स्या हरतो - ·सटीकामरकोशस्य [ क्षत्रियवः सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यान्मखला तन्निबन्धनम् । फलकास्त्री फलं चर्म सम्राहा मुष्टिरस्य य ॥९१॥ द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवा( पा)लिका । भिन्दिपालः सृगस्तुल्यी परिघः परिघातनः ॥९२॥ द्वयो. कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः । स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥ ९३ ॥ या एप्ति शल्यं शर्ना स(श चला तोमरास्त्रियाम् । प्रासस्तु कुन्त कोणस्तु स्त्रियः पाल्याश्रिकांटयः॥१४॥ सर्याभिसारः साधसर्वसनहनार्थक । लोहाभिसा हा रोखभृतां राज्ञां नीराजनो विधिः ॥ ९५॥ यत्सेनयाभिगमनमरौ तदभिपणनम् । यात्रा ज्याभिनिर्याणं प्रस्थान गमनं गमः ॥९६॥ हस्तान नियोति। फलति विशीयते प्रहार (फल,फलक) फल,मुनिना खड्ग यो दृष्ट, अय तु लोकात् फलक मन्यते, यच्छाश्वत - लाभे शस्ये शराय व्युष्टौ च फलके फलम् । चर्ममयत्वाचर्म । सगृतनात सपाहः, समिमुटाविति (मू.) घन् , अस्य चर्मणो मुष्टिहणस्थानम् ॥११॥ हूँ वृक्षा हन्ति दुषण, बाधना वा, अयाघनीन्य.। मुद गिरति प्रसते मुद्गर । हन्यतनेन धन , मृतॊधनइति (सू.) साधु, यच्छाश्वत - वाद्ये मुम्बुदे सान्द्र धन स्यालोहमुद्गरे। ईयन ईली, एकधारोसिस्तुस्कायुधम् । करबालात् अत्रे (०) क्न् , तरवालिकेत्येके । भिन्दत पालयति भिन्दिपालः, भिडिपालो वा हस्तक्षेप्यो लगुड । सूज्यते सरति वा मृग । परितो हन्ति परिघ, परीघ इति (सू०) घरवम्, लोहबद्धो लगुड ॥९२ ॥ कुठा-वृक्ष नियति कुठार । स्व धियनि बिभर्ति स्वधिति । परायण पशु परश्वधश्व, पर्थध पि, यदाह- याष्टीकपारश्वधिको यष्टिपर्धधहेतिको । शस्यतेनया शस्त्रा। असे. पुत्री- चाम्पत्वान् । छुरति छिनत्ति छुरिका, वरिकापि ॥ ९३ ॥ शलति विशत्यन्त शल्य । गड्कतेस्लाच्छर फुरायुधविशेष , यच्छाश्वत - सख्य कोलकयो शङ्कु शकु प्रहरणा-तरे । अन्यत्रोपचाराल्यम्' सर्वान्-लाति सर्वला। स्तोम्यते प्रश्ल ध्यत तोमर तु सीवो वा । प्रास्यते प्रासो इस्तोय. शल्य । कुणति कुन्त । कोणो गृहादेर्षिदिक्- अभयाख्या, कुग शब्दोपकरणयो । पात पाले । अशुधि । कुटति काट ॥९४ ॥ सर्वण सैन्येनाभिमाण सर्वामिसर । सर्वेषामोधो वहन सौंघ । सर्वे सनह्य. न्तत्र सर्वसनहनम् । शनभता राशे य शास्त्रिको विधि प्रस्थानात्याक् स लोहाभिसार , लोहं शस्त्रमा भिसार्यते प्रस्थानेति । नीरस्य शत्युदरस्याजन क्षेपोन नोराजन, मन्त्रोक्त्या वाहनायुधादेनिशेषेण राजन पात्र । नीराजनादनन्तर कर्म लोहाभिमार इनि मुनि - विधिोहाभिसारस्तु राज्ञा नीजनोत्तर, दुगोपि- लोहाभिमारस्तु विधि परो नाराजान्नौ । दशम्या दशितै कार्य इति । अत एव नीराज- नाद्विधिरित्येके पठन्ति ॥ ९५ ॥ ( अभिषणन ) सत्यापपाशेति (सू.) णिच् , उपसर्गात्मुनोतीति (०) षत्वम् । या त्यस्या यात्रा। मजन व्रज्या, ब्रजयनोभावेक्यर (म.)। (प्रस्थान ) प्रति तर्गत्यर्य । गमे,- महार (सू.) इयपि गम ॥ १६ ॥ सैन्यस्य सर्वतो व्याप्तिरासारस, आनि ·८] द्वितीयं काण्डम् - स्यादामाः ममरणं प्रचक्रं चलितार्थकम् । अहितान्यायमीतस्य रणं यानमभिरमः॥१७॥ वैतालिका बोधकराश्चारिका घाण्टिाः समाः। म्युर्मागधास्तु नगधा बन्दिनः स्तुतिपाठकाः ॥९॥ संगतकास्तु समयात्संग्रामादनिवर्तिनः ॥ ९९ ॥ रेणईयोः स्त्रियां धूलिः पांगुर्ना न द्वयो रजः। चूर्ण क्षोदः समुत्पित्रपिाली भृशमाफुलं ॥ १० ॥ पताका वैजयन्ती स्याकतनं धजमखियाम् । सा चीरामनं युद्धभुमिनिमयमदा ॥ १०१ ॥ अहंपुर्यमहंपूर्वमित्यहपृविंका स्त्रियाम। आहोपुरपिका दर्याधा स्यात्मभावनात्मनि ॥ १०२॥ अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहंकारः । द्रविणं तरः सहोबटशौर्याणि स्थाम शुष्मं च ॥ १०३॥ शक्तिः पराक्रमः प्राणी विक्रमपतियाकिता। धीरपानं तु यत्पानं वृत्त माविनि या रणे ॥ १० ॥ यने येनल्ल मारे नागछद्रनम् । प्रम रस्तु सन्याहन गजल यर्थ प्रपग्णानिनि कौटिल्यः, याश्य- निरुवावधामारप्रसारा गाव वनम् (शि.) प्रथिन या सन्यं प्रयकम् । आभिनुन्थ्यनाभिभूगा- रान्ना यानमभिकमः ॥ ९॥ विनालः शब्दः प्रयोजनमेषा तालिका राटावसापाठका महगला- [नमा ल्या:, प्रत धरा न्ये । ( चक्रिकाः ) चा रट पटाघातेन देवतायने ये शमान ते; धारकाम्याः । ( मागपाः ) बगोदारोन ये याचन्ने, अदुश्व-वैनलिकाच कथ्यन्ते कवभिः सौगरा- यिकाः । राज प्रबोधसमय पश्याभिन्यास्तु धचितः । मागवाः स्तुनिशा इत, मगति या पार्थः कवादिः, यच्छीमाज:- कमर्पिनः कृपुम्मन्नु * मगप्पन्नु नागयाः। कनियुप्यन्तु यचा युधानो रामेरम्य तुरग्यति । बन्दले न्नुपन्ति तन्छीलाः (पन्दिनः ) । चदार एका इके ॥ ९सश- पन्त पापमान, मगाय वा युध्यन्त हटानधरा शप्तकाः ॥ १९ ॥ रीयने रखः, रीट् गती । धूप- ते धूलिः । पंशयदि वनादि पाशुः, पगि नाशने । रज्यत वायनेन रजः शीव, जनरवकरजःपुरवं. रन । या ) इति नामः । ( सोत.) धुदिट सपेगे, धूनिधायय, यच्छाश्वतः- चुगंनि चास- चौर पुषयों लि. सकरा । पिजि हिंसाग, साद च- समसनिमंकुल. ॥ १... पतरि धूयते पना । विजयने बिजमन्तः, योगादिको अच् (तृभाई ति), तम्येय पैडयन्ता । केने महायतेऽ. नेन वैननन् । यति धूपते पत्रः, पगारो पन इसके । तुनना । 40 माशम्यन्तेन (चागमनम् ) : अह पूर्वमत्य टियावामिनि म यत्र नुवने माहार्विका. साये कन्- म. सपादो दा टन् (अनटिनो ) । अहाँ पुन्य हमिलरत्र मात्र ( आहोपुचिरा ), मने दवन्दु पुन (दमोगादिश)॥१.१॥ अहं गच्चोई शक्त इलयमहमहमिका, ठन् (धादिभ्यय), मगन्दो निजतः । वाचनारि दिगम् । तात्यनेनारद नरः । महनार महा, अगलौ हो । म्य मार. दादम् । नियनन स्याम । योनार गुप्मा, गुम्मायके । १.३॥ यकन यदि । मान किमन्ननेन किमः । श्रीराना मान वरारम् ॥ .. बापरे उन्म, मनगे। TH (म.) माधु प्रशान प्रपनम्, पनिर्मागायोंत्र निधनान् । मिम्मिन् मृणम् । मन्द- - ·सटीकामरकोशस्य (क्षत्रियवर्ग: युद्धमायोधनं जन्यं मधनं प्रविदारणम् । मृधमास्कन्दनं संख्य समीकं सोपरायि( संपरायकम् ॥ १०५॥ अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रही। संमहाराभिसंपातलिसंस्फोटसंयुगाः ॥ १०६ ।। अभ्यामईसमाघातसंघामाम्यागमायाः। समुदायः स्त्रियः संयत्समित्याजिसमिद्यधः ॥१७॥ नियुद्धं याहुयुद्धेय तुमुलं रणसंकुले। पेडा त सिंहनादः स्यात्करिणां घटना घटा ।। १०८ ॥ कन्दनं योधसंराया धृहितं करिगर्जितम् । विस्फारो धनुपः स्वानः पटहाडम्बरौ समौ ॥ १०९ ॥ मसमं तु बलात्कारो हटाथ स्खलितं छलम् । अजन्यं क्लीय उत्पात उपसर्गः समं त्रयम् ॥ ११०॥ मूर्छा तु कश्मलं मोहोप्ययमदस्तु पीडनम् । अभ्यवस्कन्दनं त्वम्यासादनं विजयो जयः॥११॥ 1 - न्यवेवास्तन्दरम् । संवक्षनेस्मिन् संख्यं, सक्षिवधार्थः । समीयन्तस्मिन् समीक, ई गतौ । संप. रायो मृत्युः प्रयोजनमस्य गांपराविक, [टम , विनयादित्वात्स्वाथै (सू.) टग्दा ॥ १०५ ।। समि. यति (ते ) संपन्ने स्मन् समाः । न नीयन्ते यान्यनत्र नौकम् , अन कमस्य व सास दुन्दुभयो- त रण, वशिरम्योपनियतव्यादर (वा.)। कल्यने नियतेन फलहः. कल हानवलं हन्ति वा । कि- हन्यत्र विप्रहा, प्राद- इति (सू०) अ । संग्रहान्तेन्योन्यं मन्यत्र सप्रहारः । मभिपतन्यता- भिनंपातः । कस्यतन कलिः । सस्फुटन्यत्र संसोदः, संट इति युक्तः पाठः. स्फिट अगादरे, भरते दुसरेटः । मधुग्योत्र समता स्ययुगा अन वा संयुगः ॥ १०६ ॥ अभ्यामृद्रन्यवाभ्यामः । समान- स्या समाधानः । गंप्राममोरिमन नामः । अभ्य गच्छन्त्यमाभ्य गमः । आह्वयने ग्राहकः, माद्वियुद्ध (.) इला. मंत्रसाम्णम् । ममुर्द यन्ते मिलनयन समुदायः । यतन्ते सयररान्ति कास्या सयत् । सयन्ति संगरगन्तव समिनि: । भा- अध्यने क्षिप्यन्तंत्राजिः । युध्यन्तस्यां युत्-द् ॥ १.७ ॥ नियत युर्व नियु) । ताम्यन्यत्र नुमुलं, हुनु सानो वा । (शंटा) अव्यक्त शब्द- इति दुर्गः। सिदानामिव मदन भटानां मिहनादः । घोरा वा । ( पा) पापितः (ग.) इति विभि• दादर (म.)11.01 गमनादागं मंरारः, उमगेन' (पू.) पनि घम् । (हिनं ) यहि समे। ( विकारः ) कुर मचरने । पटो हन्यतेस पटरः । आदम्यते- भामरा, स्वास्य राम् ॥ १९॥मा गभत्र प्रगर्भ, सभा युक्तायुविचागेत, प्रग प्रगम]प्रसंद था। पलासित निजाती पं:। (२)हर प्युनायो। गलनं माघिरम् ।पति हिनति एलम् ।न भने मधु- असत्यम् । उपटसमरमादायति-रगाः. मलादित्यागः ( बलिनिकमन्तेभ्योग)। उरममा मात्र गर्गः ॥ ॥ (ते ) बनायामम् । (पोइन ) पाड अवगाइने । (मास) दामन मे वर्षः । धारी य । राम्रो मा तिमम् । (जिय: ) रवा ली. ५२२ मेयमारSURE करण प्रतारपुरः। नितिनं धांधन, या निरोपस्कारमाः ।। MOTE तिला I एदेशी पलायनाश, प्रेमानुएवः, ( स० ), उदिधनियोतिपटकः (१०), ·] द्वितीयं काण्डम्. वैरशुद्धिःप्रतीकारी यैरनिर्यातनं च सा। मद्रामोद्धावसंदावतंदापा विद्रयो द्रवः॥ २२ अपकमोपयानं च रणे भाः पराजयः । पराजितपराभूतौ त्रिपु नतिरोहितौ ॥ ११३॥ समापणं निवर्हणं निकारणं विशारणम् । प्रवासनं परासनं नियूदनं निहिसनन ॥ ११४ निर्यामनं संवरनं निर्यन्यनमपासनम् । निस्तहणं निहननं क्षणनं परिवर्जनम् ॥ ११५ निर्यापणं विशसन मारणं प्रतिघातनम् । उद्वासनप्रमथनायनोज्जासनानि च ॥ ११६॥ आलम्भपित्रविदारघातान्माथ(न्मन्य )वधा आपि । स्यात्पश्चता कालधो दिवान्तःप्रलयोत्ययः ॥ ११७॥ मन्तो नाशो द्वयोर्मृत्युमरणं निधनौखियाम् । परासुपातपश्चत्यपरततसंस्थिताः ॥ ११८॥ मृतपर्मती त्रिवते चिता चित्पाचितिः खियाम् । कबन्धोत्री क्रियायुक्तमपमूर्ध कलेवरम् ॥ ११९ ।। सनियुइदुवा (सू.) इनि घn २॥ याद्वारेग मा (क)। मोपसरणे, मन्नतो- पा । परिभूत भिभूगोल । विष नसनि ल नष्टम्- अश्शन । तिरावांपने म तिरोहित रहासिन ॥११॥ अग्राहिमा अयुसर्ग सा हिलारी याः, अकय णिवा सका। प्रमाग में न दिस या निच, मीन निको न (2) आई, यु । निद्बा निवहंगम्। विक, कृ दिमाप म् । विशरण, गृहिमायाम् । प्रसनः शुक्षि प्रासम्, एव निर्वासनम् । अमु क्षेगमापरासनमासन च । पूर क्षरणमा भने अवध लसम्॥ १४॥ (मर)ो. मरणोपगेति निर हस्तः ( मिताहरूसः) । निमन्यने, प्रथि कोहिले । बिस्तने, तृहे है नामांत:- पूर्वान्, देश निपूर्वन् । क्षण, क्षय हिसायम् निर्ग, ३ मा शोपगे । विशसनं, शमु हिमायम् । प्रयन, कप हि पाय म् । उजमन, जमुवायम् ॥ १५ ॥ अलम्मः, भिरामा हिम. (स्मेः ) उमगन्सर रिति (सू० नम् । शिव, हिसापः । विशरन हिनATI हना , नवापानि (मू. ) अप्, यपदेशश, पक्षे धन पातः । ( उन्नामः ) मप संलंगने । म्यागदन विशमन कदन च निशुम्भनम् । ( पता ) देहान्नदामूतारयः, मरणं तस्य परमाः प्रत्येक माय बनान् । काला मानलाना, बारामको वा यददुः- का: हरति प्रजाः तस्य धर्मः घरधन. संहारः । दिन कालर जावितावधानो दिन ॥ १७॥ अमयन्तः पर्यः । मरम मन्यु, दयोः मयो । मित्त पनमा नेपन, निा पनि राहत सभ्याः । मयाखा दानिश हिंमा मस्या प्रमालनम् । परागना अनबोरस परामु । मनिटने न सस्चितः, सर्वस्तात- भरणे बनने । सत वाच्यतिमाः १ चोयो स्ल विशा। नम्मा चिया विभागाने या (मू.)स । च यते वितः । एते प्रगदाहायन्यागने वने। कत्व सिरके बन्धोत्र करना, उन बन्यो यार या युरू चिदमो माय मकलेवरम् । हशमन मियानम् । पितामना भनि विनम् । तान दास य । म पनि पन. . - ·६४० सटीकामरकोशस्य [ वैश्यवर्गः श्मशानं स्यात्पितृवनं गुणपः शवमस्त्रियाम् । प्रग्रहोपग्रहो वन्द्यां कारा स्याद्वन्धनालये ॥ १२०॥ पुसि भूम्न्यसवः प्राणायैवं जीयोसुधारणम् । आयुर्जीवितकालो ना जीवातुर्जीवनोपधम् ॥ १२१ ॥ इति क्षत्रियवर्गः।। ऊरच्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः । आजीयो जीविका वार्ता वृत्तिवेत( चैत )नजीवन ॥१॥ त्रियां कृषिः पाशुपाल्यं वाणिज्यं चेति वृत्तयः। सेया श्ववृत्तिरवृत कृपिरुञ्चशिलं वृतम् ॥२॥ वे याचितायाचितयोर्यथासंख्यं मृतामृते। सत्यानृतं पाणिग्भाव. स्यादृणं पर्युदञ्चनम् ॥३॥ । वन्यते जयाख्यस्य ब यो शवे सभवात् । शवति यात्यस्माज्जीव शव । प्रगृह्यते वध्यते प्रप्रह याच्यते वन्दी हटहृता स्त्री, बलवतो हस्तलिप्तो राजयुवादिश्व, यदाह - वन्दी स्यात्पणवन्धस्थ । कार्यते क्षिप्यतेस्या कारा, भिदायड् (पिद्भिदादाति )॥ १० ॥ अस्यन्तेऽसन , स्वभावावरत्वे पुलि. ड्ग । माणन्त्यमामि प्राणा , एवं शब्द पुसि भृन्नि । प्राणो न म वायुरित्यक्त्वमजावास्यात् । जीवन जीव प्राणधारणम् । जीवापि । दायत्य युजीवितावधि , उसन्त. क्लीवे, छन्दस्युदन्तोपि । जीवत्यनेन जीवातु , जीवनायौषध जीवनरक्षोपाय , यधा- जावातचे विसूज यादमुनी कृपाणम् (उ• ), जी. वितमोषध चेत्युपाध्याय ॥ १२१ ॥ इति क्षत्तियवर्ग 11 । ऊभिवा ऊरव्या , शरीरावयवाच्देति ( सू० ) यत्, यच्छुटि - ऊर तदस्य यद्वैश्य । भरणी- योर्य., अयं स्वामिश्यियो (सू०) इति साधु । विशोपत्य जातिवश्य , गर्गादिभ्योयन् (मू०) : भूमि स्पृशते कृप्यादिना भूमिस्पृश् । विशतीति विन् । (आजीव ) भाजावन्त्यनेनेति करणे भाव वा साध्य । जीवन जीविका, रागारयाया (सू०) इसन धातुम लाद् भावे ण्वुल् वक्तव्य ( धात्वर्थनि- देशेवु ) । कृष्यादिस्तूपचागतू । वर्तन वृत्तिरस्त्यस्या वात्ता, प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्योग (सू.)। चतन्तेनया वृत्ति । वे ते सादयनन वेतनम् ॥ १॥ कर्षण कृप , इट्ट यादिभ्य (वा. ) । पशुपालस्य कर्म पाशुपत्यम् । वणिज कर्म पाणिज्यम् , ब्राह्मणादित्वात्ध्यन् (गुणवचननाह्मणादिभ्य कर्मणिय )। दूतवणिग्भ्यातिवक्तव्यात् (व.) वणिज्यापि । चात्कुसीदम् । ऋतामृताभ्या जायेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा । सन्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या क्थचनेति ये पवृत्तिभेदास्तानाह । ( सेवा ) शुन इव वृत्ति परविण्डोपजीवितत्वादधमेलयं । न ऋतमन्त पापिष्टत्वात् , प्रमृतमिति तु सभ्य पाद । उञ्छा धान्याच्चय - रिल धान्यमन्जरी, समस्त व्यस्त विपर्यस्त वैतत् , वन्यन्वादृत सत्यम् ॥ ॥ मृत निर्जीवमिव । अमृतमनश्वरम् । किंचित्तस्य किंचिन्चासत्य, अन मनु - ऋतमुशिल ज्ञेय स्यादया- चितममृतम् । मृत तु याचित भक्ष्य प्रमृत कर्षण स्मृतम् ॥ सत्यानत तु वाणिज्य तेन पि खल जीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्ता परिवजयन् ॥ अर्यत स्म ऋण, ऋणम धमर्थ्य इति (सू०) साधु । (पर्युदन्छन ) परत उदयनमुत्तमणीमुद्धारत्वेन ग्रहणम् ॥ 3 ॥ अर्थस्य प्रयोग क्लान्तरण दानम् । 'कुन्मित सौदन्त्यत्र कुसादम् । ( याचिनक ) अपमित्ययाचिताभ्याकनी (सू.) विनिमयाद् भाण्डपरि वर्तनादागतमापमित्यक, मेड् प्रणिदाने, उदीचामायतीहारे (सू०), मयतेरिदन्यतरस्या (सू.) .

·९ द्वितीय काण्डम्.. . उद्धारीर्थप्रयोगस्तु फुसीदं वृद्धिजीविका । याच्यातं याचितकं निमयादापमित्यकम् ॥४॥ उत्तमर्णाधमांद्वी प्रयोक्तृग्राहको स्मात् । कुसीदिको वाधुपिको वृध्याजीवश्च वाधुपिः॥ ५॥ क्षेत्राजीवः कर्पकथ कृषिकश्च कृषीवलः। क्षेत्र हेयशालयं ग्रीहिशाल्युनवोचितम् ॥६॥ यन्यं यवक्यं पष्टिक्यं यगदिभवनं हि तन् । तिल्यतैलीनवन्मापोमाणुभट्माद् द्विमपता ॥ ७ ॥ मौनीनकोद्रवीणादि शंपधान्योद्यक्षमम् । बीजाकृतं तृतकृष्टं सीत्यं कृष्टं च हल्यवत् ॥ ८॥ त्रिगुणाकृतं तृतीयाकृतं त्रिहल्यं नितीत्यमपि तस्मिन् । द्विगुणाकृत तु सर्व पूर्व शम्बाकृतनपीह ॥ ९ ॥ दोणाटकादिचापादौ द्वौणिकाटकिकादयः । सारीवापस्तु सारीक उत्तमर्णादयस्त्रिषु ॥१०॥ इति ल्यप्- तु, तत आगतेथै, अपमित्ययाचिता यावनी ( सू० )। मुनिस्तु- निमयः परियतः. स्यादुद्वारोप्यापामि यकः ॥ ४ ॥ उत्तम ऋगं उत्तमर्णः प्रयोक्त', अवन - अयमों प्राहकः, मुमुपैति (मृ.) सम सः । कुमोद गृहाति दुर्मादिर , कुमाददशैकादशात्प्रन्टची (सू.)। वृदि गायी प्रयच्छति वाधुनिक, प्रयच्छतिगयं मति (स.) ठा, वृद्धेयुरिभाषः (वा० ) । ( वापिः) लक्ष्यादिनन्तोपि, यन्मनुः- श्रोत्रियस्य कदर्यस्त्र वदान्यस्यापि वागी । वृद्धिमाजीवनि वृध्याजीवः ।। द्वैगुगस्य । वृद्धिलाभ. क्लान्तरम् ॥ ५ ॥ कति कृषिकः, मोगादिक इकः (वृश्चिष्यो.किरन्.)। कार्यकोपि । इपिरस्यस्य कृषौदलः, रज प्यास्तीति (स.) दल च्, वले (म.) इनि दीर्घः । मोहीणा भवन क्षेत्र मेहेयं, नदियोईक ( सू० ) ॥६॥ राना भवनं न यन्ध, यक्यरूप कायन (सू०)। यवकोपयव.। पत्रिका पहिराण पच्यन्ते। उपाध्यायो यवादभरने हितमिति पाठ परिकप्य प्रस्तावान्- घोमित्यशुद्ध पठति । तिलाना भवन क्षेत्र, विभ पातिलमापोमभद्गागुभ्यः (सू०) इति यत्सत्री। एवं मापादीनां द्विस्पता-माप्यं माणिं, उम्यमानीनं (जमा-यतमी), भणयमापन, भग्य माइगीनम् ॥ ७॥ मुद्राना कोद्रमाणा च भवनं क्षेत्र, धन्यानाभवनक्षेपन (सू.)। आदिशन्दान्मामूरोणादि । पाणि वीयादिभ्योन्यानि । शाकक्षेरे दर-दारशाकट दशाकशाकिन, भवने- शशाक्टशादिनीवक्तव्यात् (वा० ) । अचीज समान संपन्न बीनाकृत, नोद्विनीयतृतीयशम्बीशा. रो (स.) इनि दान् । आदयुम पवार ( उमट), पूर्वग कति (सू. ) समास । सीतया हरे पया समित संगतं साय, नौदयोधर्मेतित (सू० ) सातया समिते यत् । न ट हल्लं, मनन- हटा करण जलपकार्येषु (सू) दवे यत् ॥ ८॥ त्रिगुण कृट क्षेत्र ग्रिगुणकृत, सम्वाय यगुगान्तायाः (म.) निरान् । निहत्य निसल्मपि प्रापयत् , रयसीताहले यो यो तदन्नावधि (येननिधि- - लदन्तस्य ) । सबै पूर्व राज्-यर, द्वितीयकृत दिहल्यं द्विमीचम् । शम्ब कृतं हि सन्या या तियर रमाइः ॥९॥ दोपस्स बाप क्षेत्र दागिर, उप्पनेस्मिन्थाप, तस्यमाति (म.) टम् । सादि- कामपादिभ्यः, संभवलाहरतिपचताति (म.) टनि प्रस्यिदय । (सार) मर्यादेन (२०) पारयनिगवाक्षेत्रम् ॥ १०॥ यस्मिन्नाम् । के उसे दाने दार ! सायने पाये।

·सटीकामरकोशस्य [श्यप पुनपुंसकयोमदार क्षेत्रमस्य तु । कैवारक रयात्कैदार्य क्षेत्र कैदारिक गणे॥ ११ ॥ लोष्टानि लेष्टर पुसि कोटिशो लोटभेदन । भाजन तोदन तात्र खनिलमवदारणम् ॥१२॥ दात्र लवित्रमाबन्धो यन्त्र योक्त्रमयो हलम् । निरीप कुटक फाल कृयको लागल हलम् ॥१३॥ गोदारण च सीरोथ शम्या स्त्री युगकीलक। ईपा लागलदण्ड रचात्सीता लागलपद्धतिः॥१४॥ पुसि मेयि (धि) खलदारु न्यस्त यत्पशुबन्धने । आशुव्रीहि पाटल स्याच्छितकयवो समा ॥ १५॥ ताक्मस्तु तत्र हरिते कलायस्तु सतीनकः । हरेणुखण्डिको चास्मिन्कोरदूषस्तु कादव ॥१६॥ मद्गल्यका मसूरोथ मकुष्ठ(ट)कमयुष्टको। वनमु सर्पपे तु ही तुन्तुभकदम्बकी ॥ १७ ॥ रुध्यतेन, फलैहीय( हिस्य )ने दा क्षत्र क्षि निवामे निणु हिंस या वा । अस्य क्षेत्रस्य समूहथे- एते स्यु । (केदार्य, इ०) केद र बच्चेति (सू०) यञ्जुञ्च (केंद रिक) अविनश्चति (सू०) ठम् (क्षेत्र)क्षेत्रा- अचित्तहस्तीति (स.) कि प्राप्त भिषाद व त् ( सू० ) अण् ॥ ११ ॥ लुम्यत लुपति या त्वम् । सश्च मृत्खन्न । कानिभ काणे श्य त भिनति केनिश । प्राज्यन (प्रवायते) प्रेयतनेन पाजन, पाया बेत (सू.) पोऽनवी प्रवयण च । तुद्यत रानात तारतम् । प्रेषण च । खन्यनेन खनित्र कहा- सादि॥ १२ ॥ या दा)तिलुनन्त चानन, दानीतिटन् । मू.)(वित्र) अतिलघूसखनसहवरइत्र (सू०)। थापयत यूयत युज्यत चानन त चर्मरज्जु । इतो हलप्रकरणमारब्ध नर्थ । निष्का-ता- ईप स्मा- निरीपम् । कुत्र ते कुष्क यस्याने फला बध्यत । फलति विशीर्यते भूभरनन फार । कृपति क्षमा कृपक , छन्-शिल्पसमया (उ.)। कृाषक फर चालटुगति लालम् । हलति विलसत हनम् ॥१३॥ गीभू मर्दार्यननेन गादारणम् । सायने वध्यतनेन सौर शायी शम्या । इपति- इस , ईष उछ । यति भुत स ता हर उखा ॥ १४ ॥ मयत क्षियत मथ, मम्प ते (स)गम्यतेस्मि वा, खलदार्वति हलदन्ता मप्तम्या (स.) इयर पशुन यननिमित्तम् । सलेवाला च । सल तु सलवान[ धान्य ] कम् । अश्यतस्तुन वा- अगु शीघ्रप का वा यर दुर्ग- आश्व रया शरिश ध्रये । ब्राणाति नीति पाष्टकादिध न्यविशेष प्रा भरणे यत - बायको मपरा गोधूरो मुद्गम पतिलचणका । अगर जयगुरदासपुर (शाहरण छैन वयापार की शपस लियाय लिशिलस्ती शू किंगारस्य शितक । यूयते यव ॥ १५॥ तत्र नाले यो, तुज्यत तोवम , तुनिसर्थ । कलाम] मारमयते कल य क लाति वा । स दखनन सतीनक , साताना पि। हियते हरण । सण्यत सण्डर । कोर मक दूपय ने कारा कदनत्वात् । वन म्भमा- उद्यते कोदन ॥१६॥ (ममर ) ममी परिणाम । मड्क्यतेनन मठ । मायत मयुटक सरति सर । नुदानि तु तुम । कुत्मतमम्पते कम्य ॥ १७॥ (मिदर्थ ) सिद्ध ये जनी (ज्ञान वान् , एर सर्पर. । गुम्यति परिवट- यति ग धूम , गा धुनेति वा । गुष्ठ मया सुमा , अफरा त । यूयतेम्ममा यावक । बोलते कुलेन मस्यति परिणमति या कुमार , अवस्सिनो यवादि, धान्य विशप इसके । चण्यते दीयत चणक । हरिय - - ·द्वितीयं काण्डम्. सिद्धार्थस्त्वैप धरली गोधूमः सुमनः समौ । स्याद्यावकस्नु कुल्मापवणको हरिमन्यकः ॥१८॥ द्वी तिल तिलपेजश्च तिलपिनश निष्फले। क्षवःक्षुताभिजननो राजिका कृगिकारी॥१९॥ नियो कॉपियश हे अतसी स्यादुमा झुमा । मातुलानी तु मगायां व्रीहिभेदस्त्यणुः पुमान् ॥ २० ॥ किंगारुगस्यशूकं स्यात्कणि शस्यमारी। धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः ॥ २१ ॥ नाडी नालंच काण्डोस्य पलालखीस निष्फलः। कदमरो वुसं क्लींव धान्यत्वचि पुमांस्तुपः॥ २२ ॥ शुकास्त्री लक्ष्णताक्षणाय नमी शिम्बा त्रिपूत्तरे। रिद्धमायसित धान्यं पृतं तु दहुलीकृतम् ॥ २३ ॥ मापादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः। शालयः कलमाद्याश्य पष्टिकायाच ऍत्यमी ॥२४॥ . भ्यते हरनन्यः ॥ १०॥ तिलामिकागमा दक्षयौ (व.)। वर्नलः सानिलः । क्षौरय नावः । सुनमभिजनयति नामजनमः। कृष्णार्य राजसपारः। राजते रात्रिका | कृष्णा गैन, कपंत विलसति वा । अस्यते- अ मुर, अमुलं व वा ॥१॥ इसि माझ्यते का गुः कोयत्यके । प्रीयाति प्रियङ्गुः । न तस्यने- अनसी । अदने- उमा. उद मान्दै। क्षेत्वाया का भुमा । न त्यने मानुलानी। मज्यते मला । शोपि । अपुरलगवात् , अगरी पर्दय- निति वा । तुवरी त्वाके वही मिरामानः स्वानं च ॥ २०॥ कुस्मतं वृणाति विद्यारः ।सते सम् । कप: मन्यस्य कमिसन्। धान्यमशिलः,शिल या पन्यतेभ्यने धान्यम्। सम्बं करोति स बहाः, स्तम्बराकृतारन (स.)। सायं च । उसूलो वला: दोटापार घान्यादिकोष्ठः। मादयः सम्यो नालं. म गुध्यतेनेनी गुम्छः । ये प्रति स्तम्बोऽप्रजियनं प्रान्यया वभ्यनुते छायो । एवं सांगायन् ॥ २१ ॥ अस्त गुरास यः .ड:- कन्ड( ८ स्यन- सा नाही. ना. तानि । (काल) लगन्धे । स यादः पलालः, पलतति किसान त, काह) गड्गं - स्सि कन्ट्गरः । युस्टन- उन्मुश्यने वुम तृतदिनोदः । तुपयनमितपः ॥ २२ ॥ सात शकम् , पणं व तीक्ष्गापं च तन् । मस्य देन्यत्र नदिक कापि शुरु इति किंशागरन्यत्र निर्देश, शुक- पन्पसमाधान्यभेटार्य या पुनरुतः शम्बरयानस्य शन शिननि शाशमः शिपिरिशिष्ट- साधन्वाग वारयनिगाः । रिवं स भद गः, ऋएननवरे । आमत रदगारमादित, पगारठादन, छा- सातित मयके । पुरते स्म पूत निवम कृतम् । बहुमति बहुलं मा, गरिया, माजन धिनिया ॥ २३ ॥ वन्त इति मेयः । (नपादयः ) आदिशन्दन्नुगमग- (यवादयः) आदिशादद् गोदभमाल्यः। गत शनिः । कन्या कलमः । आरन चारयामा सलका पराग पम्प मापदाकोल याः स्यलाः | rajनित निदेशामापायाः अस्यनाः घुमे ॥ २४ ॥ नियोपिने नौर मुकदार, नोपानी (०) पम् । पवन गन्तपमानादयोपि । गो(वि) अनगिनिने गोधुन म मनन् । यो. प्रेस-भये निरय पेलः । मुस्ता रामनेन मुवन् । जसमाति (उलम) ·[वैश्यवर्ग सटीकामरकोशस्य तृणधान्यानि नीवाराः स्त्री गवेधुर्गवेधुका। अयोग्रं मुसलोस्त्री स्यादुदूखलमुलखलम् ॥ २५॥ प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री चालनी तितउः पुमान् । स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिण्डौ कटकिलिनको ॥ २६ ॥ समानौ रसवत्यां तु पाकस्थानमहानसे । पौरोगवस्तध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लाः ॥ २७ ॥ आरालिका आन्धसिकाः सूदा ओदनिका गुणाः। आपूपिकः कान्दविको भक्ष्यकार इमे त्रिपु ॥ २८ ॥ अश्मन्तमुद्वार द्धा)नमधिश्रयणी चुल्लिरन्तिका । अद्गारधानिकाड्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ॥२५॥ हसन्यप्यथ न स्त्री स्यादगारोलातमुल्मुकम् । क्लीवेन्बरीपं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्गा स्वेदनी स्त्रियाम् ॥३०॥ अलं। लिंजरः स्यान्मणिकः कर्यालूगलन्तिका। पिठरः स्थाल्युखा कुण्डं कलशस्तु त्रिषु द्वयो ॥३१॥ उद्बोल्वणवत् पृष्ठोदरादित्वात् (सू. ) उभयम् ॥ २५ ॥ प्रस्फोट्यतेऽमार बहिः क्रियतेनेन प्रस्फो. रनम् । शायते शीर्यते वानेन शू, शूर्प माने वा । चाल्यतेनेनेति चालन, कात्य.- क्षुद्रच्छिद्रतमोपेठ चालनं तितउ स्मृतः । तनोति सार तितः, तनोतईट सवध (उ०)। परिपवन च । समानादि. त्येन। सीव्यते स्म स्यून . वनाधावपन च । प्रमीव्यते प्रसेवरू । कण्ड्यते ण्डोल । पिण्यते पिण्ड', सदलादिमयं माण्डम् । पिन्कोपि । क्टस्यावृणोति का.किन्यने क्षिप्यतस्मिन् किलिन ,वीरणतृणादि. मय कुणालाव्यम् ।। २६ ॥ रम आस्वादोस्त्यस्या रसवती । महदनोस्य नहानसं, अनसापकरण लक्ष्यते, अनोरमाय सरगामिति (सू०) ममायान्तश्च । पुरोगामास जल वास्याः पुरोगुस्तस्या रसवत्या अय पौरोगवः । सूप कुन्तिीत्युपलक्षण मार क दे । (व पलि. सौर. प्रीत्यर्थ ॥ २७ ॥ ( आरा लिका,इ.) अरालमन्ध ओदन च पश्यममाम् । सूदयन्ति तण्डुलान्मूदाः । गुगयन्ति गुणा । भक्त- फाराध । अपूराः कन्दुध पायमस्य, ईमुमतान्तात् (म.) के, कान्दुक इति न्याय्यम् । सरविशद, मभ्यवहार्य भक्ष्यम्। पोरोगवाद्या वयलिट्गाः ॥ २८ ॥अनुतरमन्तम् । उद्ध(ड)(ति) उद्या (म)नम्। अवित्रीयतेऽनयाधिनयगी, न पाके । मुत्र भावकरणेस्म'चुदेवी चुति अन्तोस्त्यस्याम नका, अन्य धित्रयणी भवेदिनि माला । अड्गरा धयन्तस्यामगारधानी मनानि । हमन्यगार हंसनी ॥ २९ । अड्रग रहगार:, लिङ्गार्य विवि. । अलन वारयन्वतदवाते न लान्ति या (मलातम् ) । उल्का मुख युमुग्मधंदग्व काष्ठं, उलति या, उाले. सौत्र. । अम्मतर्यतेन्वरीपम् । भृग्ज्यतेत्र भ्राणम् । बया विल्पने बन्दुना पुमा, सेना, कन्दन्यना कन्दर सदयाने सदना ॥ ३० ॥ अल जात्यलये महामः । मणयामा प्रियमपी मणिक. । किरपन्चु करी। आलान्याल', भट उद्यमेस्मादा पूर्वा । गलबन्भेस्या गलन्तिका, वर्धनीत्यर्थ । पि(पेठति पिठरः पिटरी च, पिट अवयो । तिz. सस्या थाली । स्थान युम्भी प । ओपयुमा । कुण्डपने पच्यनेम्मिनुष्य युगीच । फलानि पलयात था फलाः १॥ घटने परः । कुगत यो यम्भगा दा कुटः । निरिमन्यमामिपः । शीर्यमाणमपति शराव : वर्धते मृपिण्डाद्वय॑ते टिशने याचा दुर्धमाना । शाला निरोपि । अस्येने पारोवार मिति तान्त्रिकाः, ऋत्रिभूजी भजने । पिट भत्य परयनैग्निा पिटाचनम् । काम्यतेस्मारकगा।

·. द्वितीयं काण्डम्. घटः कुटनिपावस्ती भरावी वर्धमानकः । ऋचीकं पिष्टपचनं कंसोखी पानमाजनम् ॥ ३२॥ कुतः कृतः स्नेहपात्रं संघाल्पा कुतुपः पुमान् । सर्वमावपनं माण्डं पात्रामत्रं च भाजनम्॥३३॥ दविः कम्बिः खजाका च स्यात्तन्दूर रहस्तकः। अखी शाकं हरितकं गिगुरस्य तु नाडिका । ३४ ।। कडम्यञ्च कलम्बञ्च पवार उपस्करः। तिन्तिीकं च चुकं न वृक्षाम्टलमय बहजम् ॥ ३५॥ मरीचं कोलकं कृष्णपणं धार्मपत्तनम् । जीरका जरणोजाजी कणा कृष्णे तु जीरकं ॥ ३६॥ सुपची कारवी पृषी पृथुः कालोपकुत्रिका। आईकं शृगवरं स्यादृय छत्वा वितुन्नकम् ॥ ३७॥ कुस्तुम्बरु च धान्याकमय शुण्ठी महीपधन् । खीनपुंसकाविश्व नागरं विश्वमेपजम् ॥१८॥ चपको मद्धिका पारी च ॥ ३२ ॥ इन्सित दनदने कुतू । कृतवर्मग:-( स्नहपानम् ) । हम्बा कुन्ः कुनुपः, कुवडा ( मू.)। आ- उप्यते- आपेनिस्निनावपनम् । म य यात्रेय भान्टम् , महि परिभाषने । पाल्य य पयतेम्मा पारम् । अन यादयनजामवन् । नग्य- तेस्मिमारेय भाजनम् । माडावपने पथगातुः, यन्मुनिः- टिकादि नु यर्ड उत्रनावानं विदुः॥३॥ दृपानि पाय दविः काम्यने कन्यामति मध्नाति बजका । ततं दुनौति साहीत नन्दूः, तनोनिया। दास्नयो हस्तप्रविन्दिरहस्तः, सानदोषम् । शनि देहं गन' का शारन् । हरिवन नोट- त्वान् । शिनाति शिः, द्वयर्य शिः शोमानं हीनविशेषश्च ॥ 7 ॥ अम्ल माकस्य नाही, कहान के सम्बने वा काम्नः (क्रम:), शाविषयक, नेटस्यय) लडाकदम्ब ट्याकडची वादे न्यप्ति पति वावरः । कासनकमुमदियन मायान्युमिन्नन नुस्कर,, नव वेच (ग) इति मुर। न्ट्रैदान ह । निन्विलि बिन्तिीम् । ने। स्वामलोसमः हेवेदावरे जापते देसाई, देसम्म सानायके ।। त्रिले बिहान राचम् । मा.म्मकंटक, कुछ वस्त्र । कृष्ण कान व तपाद्वा । ऊपति रजनिकानापानने मां यानंत्तनम् । माह च-रीवं पनि स्थान कामपणम् । निात कोटक यानन्न । नोवतनन ग्रे औरकः । परस्तीति जरा इनि सभ्याः। जन स्वान पिक मन्द निकमजन-अाजी, धोकामन्यस्याः कमा, भांभादिन्याच (म.)। कमा । तुसियतु ॥ ३॥ मुनि यदि दोरन् मुपा । शरिय काम । पृथ्वी वृत्त । न बन । समयमा कोनि टोपनुर- विका बाद य- उपनिको र काला कारादि । गुरु का बुनी मा. औरके ॥ (आर) आगामहायान् ( म० ) । द्गमित पेर देवस्व नवरन् । अरच- মটুথ ও সুষ। চমৎমা, হে ইবন বিহার নবাব विनुगमन 10 मुत्र नुम्बति कुम्नुम्बर, विदुर अने, परमरदिलापुर (म.)। पत्य- म धान्य, भा पन्या न जति पनि पुष्टी । नगद मा नागरन । विश्वभर बनेगरिन् । शिविक्ष चमनन् । भारनानी मई तदमारलालम् । मारेषु भयो ·सटीकामस्कोशस्य [ वैश्य आरनालकसौवीरकुल्माषाभिषुतानि तु । अवन्तिसोमधान्याम्ब्लकुजलानि च काञ्चि(झि)के ॥३९॥ सहस्रवेधि जतकं बाह्रीकं हिङ्गु रामठम् । तत्पत्त्री कारवी पृथ्वी वाप्पिका कबरी पृथुः॥ ४०॥ निशाख्या काञ्चनी पीता हरिद्रा वरवर्णिनी। सामुदं यतु लवणमक्षीयं वशि सिरं च तत्॥४१॥ सैन्धवासी तशिवं माणिबन्धं च सिन्धुजे । रोमक बात सुकं पाक्यं विडं च कृतकं द्वयम् ॥ ४२ ।। सौवर्चलक्षरुचक तिलकं तत्र मेचके। मत्स्यण्डी फाणितं खण्ड विकार शर्करा सिता ॥ ४३ ॥ भत्र माघीरम् । ( अभघुन ) पुन् अभिपवे, अस्माद्वा पृथक् कुम पाट्या नास्त, चेद् भीमवत् स्यात् । कुम्माय दिभिरभिनर भियत परिवास्यते म्म कुन्माप मिषुतम् । अदम्निषु मयते-- अन्तिमोमम् । कुझं लाति कुग्मित जलमस्य वा कुञ्जम् । कल(ञ्च )यति दीपयत्यानं बध्नाति दोषान्या का धक, कान्या पुर भो ।। आह च (धन्वन्तरिः)- काच्चिक कलिक वीर कुल्मापाभिषु तथा । अवन्तिसामं धनम्बमारन ल महाग्मम् ॥ मौवीर के मुधीर म्ल तथा शुक्न तुपदकम् ॥३९॥ महतं बहु वियति मनधि । जायते जनुरुम् । र हो रामठ वुग्दर्श । हिनोति हिड्गु । अ युग्रं भूतना- शनमगूढग घ च । तस्य हिट् : पत्रा, क रोरियं कारवा सस्ती । बाष्पं सवनि वापिका । क्या- कृतिः कवी, करीति च पाठभेदः ॥ ४ ॥ निताख्या रात्रिपर्ष या नानार्थे रजनीत्वात् । काञ्चनवर्णा कञ्चनी । हरि पीतं वर्ण इति (गन्छ ने ) हरिदः । वरा वर्णोम्त्यम्या वरवनी । आह ध- हरिदा पीनका पिड ( रजनी रजनी[ कच] निशा । गौर वणवता पीता हरिता परवाणेनी । लुनानि जाज्य लवण, नन्दादित्वायु (मू.). णत्व च। अक्ष्णोति व्याप्नोति- अक्षोत्रम्। उश्यते व शरे, वश कान्नौ ॥४१॥ सिन्धना गलक्षिने दो भा सैन्धरम् । शीनं शिनौनि शानशिव, उष्णवार्य वात् । मणिवन्ध. गिरी म मणि इन्धम् । ममिन्न(न्य ) माविमन्धं वाहुः । आह च- सैन्धव सधु सिन्धत्य नदिया (य) सिन्धुन शिव । शुद्ध शं ताश चान्यन्माणिबन्ध शिगतकम् ॥ मायामाकरे भव र मकम् । वस्तगान्धि वस्र नाम लवण, रोमके वस्तक वसति माला। पाके म पाक्य पक्तव्य वा बल्लरा- स्यम् । बिल ते भिनत्ति मलं विडम् । कृतकस्य लपणस्य द्वे नामनी. पक्य येड लवणयोर्भदेपि कृतक्त्वा- देक्यम् । स्यये पाक्य बिडलपणं यवक्षारः काचश्चति ॥ ४२ ॥ मुवर्वलारे भा मौवनल, मुरचंस्थे. दमग्निदीपन लाति ग, व दीप्ती, अव । अणोति व्याप्नोत्यम् । रोचनेनेन रुचकम् । हृयगन्ध च । तिलनि निति निलकम् । तत्र तम्मिन्मेवके कृष्णे लपणे वर्तने, पूर्व तु मधु( र )लवणम् । भगन्ध कृष्णलपण तिलकमित्येके, यद्वैद्याः- कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धरस्ति । मद स्यन्दने मत्स्यण्डो सामान्यशारा, मत्स्यानमति रुजति मन्य( त्या डीनि वैद्याः, यदन्न्तरिः- शरीका तु मानाण्डी श्वेता मस्याण्डका सिना । मत्स्य टिकायाडमिना कोण गुणातरा इने तु चाह(ग्म)ट.. फाप्यते देवत्व काणित सरना । क्षेदक विक्षुरमविकार सम्वत् । शीर्यत शरा। सायने सिता गाराच्या ॥४३॥ कर्वस्त(क)प्रस्तु तदस्यस्या का, कुचाने कचिन कुचीयके रिला टिकन्या । रसमलति रमाला । म यो मार्जिता दर्षिविनामरी व दित लेश, यत्सूदशास्त्रम् - अर्धा- 1 ·। द्वितीय काण्डम्. कृर्चिका क्षीरविकृति स्याहसाला तु मार्जिता । स्थात्तेमन तु निष्टानं त्रिलिय्गा वामितावर्धः ॥ ४ ॥ शूलाकृतं माटवं च शूल्यमुत्यं तु पैठरम् । प्रणीतमुपसंपन्नं प्रयस्तं स्यात्सुसस्कृतम् ॥ ४५ ॥ स्यात्पिच्छिलं तु विजिलं मंमृष्ट गोधित समे। चिक्षणं ममृणं स्निग्ध तुल्ये भावितवासितं ॥ ४॥ आपकं पीलिरभ्यूपो लाजाः पुंभूम्नि चाक्षता । पृथुकः स्याश्चिपिटको धाना मृष्टय नियः॥४७॥ पूषापूपः पिष्टक स्यात्करम्भो दधिसक्तवः। मिस्मा स्त्री भक्तमन्धान्नमांदनास्त्री मदीदियिः॥४८॥ - ढा मुनि दृष्ट ]युं पतम्य दन बाडम्य पोग्य पग न शशिप्रसम्म । सपंपल मधुपल मरिन?- को शुरम्य परावपि वा च पल वनुगम् । पटे ललनया मृदा नगा वालमुग्मा- म 'मस्यः । एषा आदर कृना मु यमा रमा काम्बादिता भगवना मधुमूदनेन । निम्यन्या- दीमायनेन नमनगुग्गवग ग्न पनाम् । नितिष्ट पनमनेन निमानम् । व्यपन च मूरगुपच' गत् ॥ १४ ॥ इनः प्रम न दामिना । वन्यन्दिन । ( 11 ) मूल पके (सू.) इनि डर । मट पनन भरन, मट भृतो। शूले मम्कृत शूर टालामा (सू.)। मारु भृष्ट च । ननं रापा दन, मर्पिक टा धर्क यान् । दणिक नम्ब यत्सद्ध स्वयम्भमा ॥ टवाया मल्या संस्थत- उस्यम् । पिठरे मम्मन पैटर, मम्मन (मू ) इयर । परसादि ने पमनन, नयने स्म प्रगी म्। परिव्ययप श दना प्रपलनिरन प्रयस्तम्। नर म्(म.) अनिच माधु (पछि) पि छ दिवादिर (रोमादिशामदी)। विरत चरने विनिर, विबग्न वैद्या' । वन्मभ. कादिहित समृष्ट, मृन शुदौ । चि गवयर करत चिन्।मम्पनि मगम्। मान्यने मिश्रा करत स्म म विन, भुवोऽाने (मू) गिन् । यास्यने द्रव्यान्तरण मेयन, धूपपुष्पादिना बाधिगम्यते यमित, यन्मुनि-धूप वामित विदु ॥ पझा कर यादि-अप सलमानतात्यन् । बुवा) रात वन परि, पुल महर । करुनयंदन्यूर , दपर्द हादिभ्य प इक । रचन्त र ज , रज भजन । न क्षयनवटा , नदिनकनाते धुम बहुव च। अलना यवा दान पुराणं नन्नने पुषवार्यो विधि । आ भूट सस्य तद्वंगकान्थ्भात विगभवते व नी धन्य व मृमुदखल टोदा यापीभूततण्डुरम् । धायन्ने थाना भृत्रयव इने जायरमारनेन्चन् । घर चूगे सपनव• म्युम्न स्यान्मासरापुरी, भूनिरति द्रवि मि टा॥ ४. ॥ पुनानि पर। ने पू[ यमपूर रितिकमया मार, पूयी वितरग, अद्विान हात नेता। (पिटक ) पिटाचश्या ( मू. ) कन् । मुनिम्नु- अग पिटर सत्यू प्रतिा । केन रस्यने मीयते कोयने वा करम्भ 1 दयुरमित मका ( दरिमना )। मम्पले भने निम्मा यमे मप्रमाण वा, ममानिम्मने माष्यम् । मग्न मनन् । म न पना- व्य मनम्। भदने प्रन् । उनति लिपयोदनम् । मादा पसनदी, मानि विशेष मेlet मिना निम्मा मिम्मा, योटन भन्ना, रस्यानुगर - यया सर्गप्रमा, वधूनिका । --- दम्माम मुन्य, मदनमः 1मयी मते मामुर । अनबन आवन । नियम ·सटीकामरकोशस्य [वैश्य वर्ग :- मिस्सटा दग्धिका सर्वरसाने मण्डमस्त्रियाम् । मासराचामनिस्राया मण्डे भक्तसमुद्भवे ॥ ४९ ॥ यवागूरुणिका श्राणा विलेपी तरला च सा। गव्यं त्रिषु गवां सर्व गोविड् गोमयमस्त्रियाम् ॥ ५० ॥ तनु शुष्कं करीपोखी दुग्ध क्षीरं पयः समम् । पयस्यमाज्यदध्यादि दप्तं दधि घनेतरत् ॥५१॥ घृतमाज्यं हविः सपिनवनीतं नवोदृतम् । तत्तु हैयंगवीनं यद् योगोदाहाभव घृतम् ॥ ५२ । दण्डाहतं कालशेयमरिटमपि गोरसः । तकं झुदश्विन्मथितं पादाम्यर्धाम्बु निर्जलम् ॥ ५३ ॥ मण्डं दधिमवं मस्तु पीयूषोभिवनं पयः । अशनाया बुभुक्षा क्षुद् यासस्तु कवलः पुमान् ॥ ५४॥ निस्रावः ॥ ४९ ॥ यूयते पिटादिना यवागू, सयुवचिन्यइत्यागूच् ( उ. । सज्ञितोष्ण - उष्णका,-- ब्राह्मणकोणिकेमज्ञायाम् ( मू.)। प्रायने श्रणा, या पाके । विलम्पनि लिपी । तरला लेावाच- पला । म्रक्षणभ्यजने तेल कृश[ स ]रस्तु तिलौदन, । गोरिद गावे भमि यादिध्वर्थेषु गव्यं क्षीरादि, सर्वत्रगोग्जादिप्रसगेयत् (वा.)। गोविष्टा गाविट् गोमय च गोश्चपुरीपे (मू०) मयन् ॥ ५० ॥ करोल्यग्निं करीपं शुष्कगोमयम् । दुयते दुग्धम् । घस्यते( अद्यते ) क्षीरम् , घसे विच ( उ०) इतौरन् , गमहनजनेति (मू. ) उधालोप , खरेत्र (सू० ) इति चव॑म् , शसिसि रसांनाच (सू. ) पत्वम् । पायने पयते वा रमत्वात्यय , अमुन् । सममिति पयमो नपुममत्वायम् । पयसो विकार पयस्य, गे पय-- सोर्यन् ( सू. ) । आदिशाननीता दे । दृप्या ( अनेन ) दाम्म् । घनादन्यदघनमित्यर्थ., यन्माला द्रप्स दध्ययन तथा । एतच्च दास शरनिति भागुरिसा सरनित बुब्दा मालाकारो भ्रान्त । पेचिन तु नाशिना इत्ययममि मालागठन जिलब्ध , यदाह दुर्गः- वाणदासौ शराविति । इत्थ तु समय, तरत्- उपरि प्रवमान घन दवि द्रसम् ॥५१॥ जिघर्ते घृतम् । आ- अननीयमाज्य, आङ्- पूर्वादन्ने मज्ञायामम् (वा.)। हूपते हवि , हविध्य च । सर्पनि माई , इसन्नौ । दध्नो मथितानवं त काल नीतमुन्दु नवनीत धून योनि । टागोदोहस्त्र विक्रो हैवगन, हैयट्रावीनसंज्ञाया (सू०) इति साधु । कात्यो नगर्न त भयाह ॥५२ ॥ मन्यदण्ड नाहनं दण्डाहतम् । क्लश्या गर्गयो भव कालदोयम् । न रिष्यति हिनाम्नि- भरिए, मररोगजिन्यात् । नविशेष नाह । तच्चान द्रुत गति तक चतुर्गगाम्बु । उदवेन श्वयनि- उदश्विदर्धाम्बु । दनो मपनमानसाच मथित निर्मलम् । द्विगुणाम्यु शेतरसम्वादक मुदन्वितम् । तक निभाग भनाग्वु केवल मथितं स्मृतमिनि धन्वन्तरि ॥१३॥ दनो मण्ड यो भाग , मस्यति परिणमने मस्तु । पयिते पीयूष , नवमसूतगवाक्षौर कथित मन् । अशनेच्छा- अशनाया, अशनायोदन्येति (सू. ) साधु । भोक्तमिच्छा बुभुक्षा । क्षुत्, क्षुध बुभुक्षायाम् । रोचके वी सचिश्च । अस्य ग्रास । के तालनि वलने कवल ॥ ५४ ॥ सहपान मपीति । महादन सन्धि,क्तिन् , बहुर छन्दसि (सू.) इति घस्ल, घसिभसोर्हलिच (सू.) इत्युपधालोप , झलाझाले (सू०) इति सलोप , अपलथे.र्धाय (सू), अनशशि (सू) । उदकेच्छा उदन्या, अशनादन्यति (सू०) साधु । तर्षण नृट् तपश्च, चिनृप पिपासायाम् । तृष्णा नानार्थे । अदन जग्धि. अदोज- - . .

·९.. 'ट्रिीय काण्ड सपीतिः स्त्री तुल्यपानं सग्धिः स्त्री सहभोजनम् । उदन्या तु पिपासा तृद तपों जग्धिस्तु माजनम् ॥ ५५॥ जेमनं लेह आहारो नियसो न्याद इत्यपि । सौहित्यं तर्पणं तृप्तिः फला भुक्तसमुज्झितम् ॥ ५६ ॥ कामं प्रकामं पयातं निकामेष्टं यथेप्सितम् । गोप गोपालगोसंख्यगोधुगाभारयाः॥ ५७ ॥ गोमहिप्यादिकं पावन्धनं दो गवीश्वरी। गोमान्गामी गांकुलं तु गोधनं स्याद्गवां ब्रजे ॥८॥ त्रिवाशितंगर्यानं तद् गायो यत्राशिताः पुरा। उक्षा मद्रो बलीवई ऋपभो वृपमा वृपः ॥५९॥ अनवान्सौरभयो गौरुणां संहतिरीक्षकम् । गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोत्सिकधैनुकं ॥ ६ ॥ वृषा( उक्षा महान्महोक्षः स्याद् वृद्धोक्षस्तु जरगवः । उत्पन्न उक्षा जातोक्षः सद्योजातस्तु तर्णकः । ६१ ॥ विल्यमवति (सू. ) ॥५॥ जमेरेमनमाहुः, जमन जवन दा, यद् दुर्ग:- जवनं भेजनं कंचित् । मदन निषसः, नोगच (सू.) इचप्, पनरोध (सूः ) इति पन्ना। (नोगच ) न्यादः । प्रत्यवसानमभ्यवहारम । मुहिताय भावः सं हिलम् । फलनि वियते फेला, फैल चलने- मिरा ॥५६॥ काम्यते कामम् । पर्याप्तिः पर्याप्तम् । इष्यत इटम् । ईसितमननिकम्य ययेवितम् । प्रयः मियाविशेषणान्तामितरताव्यय - एल्पा श्रीभोजी भ्रान्तः, यच्छाश्वत:-कामे निहमे कमा- स्था । गाः पाति गोपः। गाः कस्यति गोसंख्यः। गादग्धि गे पुस्। आ-अभिन ईत्यति-आमारः। वयदि गा दसवः, बह: सौवो वा ॥५०॥ पादे बन्धनम्स्य पादबन्धनम् । आदिशन्दत्सरादि । यादव धनमिन्देके पेटुः । गावः मन्यस्य गोनी, ज्योत्स्नातमिस्र ति (मु.) माधुः । प्रत्यारमन्वन:- गोसबन्धी समूरः, गोचरसंचानि (स.) स धुः । धन च ॥ ५० ॥ अ.शिता भोजिना गादो यसावित- गयान, भपक्षाशितमिति (सू.) स्वार्थे तः। आमितंगवीन मत प्राच्यानां श्रमः यपाख्यन्- गावो योषिताः पुति । रक्षति- रक्षा । मन्दने भद्रः । वलीनदत वावईः । अपति गच्छति अमः ॥ ५७ ॥ अनोवदत्यनवान् , अनमिनदेरिनोदय ( उ.), मुरभरपत्य सै.रमेयः । पति गौ: । अवान्तरभेदोस्य नविवक्षित शहरी वाइवेयः शारश। (औक्ष)गो के ट्रेल (स.) म्। संहतिरिन्येव । (गण्या, गोत्रा)लगेरव दिन (स.)यः, इनितम्यते (स.)। क्यानां समूहो नायक, गोत्रो ट्रेन (स.) चुन । धेना सही नुम् , चितालिका (२०)२६ ॥ माघासायुक्षा च नोक्षः, अचविचरति (स.) साधु । ए मानो माला प-महास: स्यातरे रवाधिक सम्पदाका पोरन् पड्दानीको मानविषापा रसासो गाय चरायः, गौरतरिकि (स.) इति टम् । ततो यति केवठं तकः । ७. Asura EERR:, स्तम्पाटरिन (स.), बाहयस्योपमध्यानात् (वा.)। इसति सत्सः । दमाहाँ रम्यः । वन्सत्यं वनमनस्य बन्मताः, वसेक्षभमभ्यर (सू.) इति परव. तनुन ति यया. आमः।( आपभ्यः) माकपने चितः, पमन्य, अट एव समस्त प्रतिनिराम्या, सोपान- - ·३५० सटीकामरकोशस्य [वैश्यवर्ग शकृत्करिस्तु वत्स स्याद्दम्यवत्सतरौ समौ । आर्षभ्य' पण्डतायाग्य पण्डा गोपतिरिदचर ॥२॥ स्कन्धप्रदेशस्तु यह सास्ना तु गलकम्बल' । स्थानस्तितस्तु नस्यात पवाड् युगपार्श्वग ॥६३ ॥ युगदीना तु बोढ गे युग्यपासङ्ग्यशाकटा । सनन्ति तन तद्वाढाम्द हाालकसैरिको॥१४॥ धूर्वह धुर्यधौरेयधुरीणा' सधुरधरा। विकधुरीणैकरावेकधुगवहे ॥६५॥ स तु सर्वधुरीणा या भवेत्मपुरावह । माहयी सौरभेयी गोरुना माता च गृगिगी ॥ ६६ ॥ अर्जुन्यन्या रोहिणी स्यादुत्तमा गोषु नै चकी। वर्णादिभेदात्सना स्यु शवलीधवलादय ॥६॥ द्विहायनी द्विवर्षा गौरेकाग्दा त्वकहायनो। चतुरदा चतुर्हायग्रेव अदा त्रिहायणी ॥६८॥ । होर्य (स.)। मन्यत उत्सम्यत पर । एणमट इशा चरते-इनर स्वेचारी, इस्वर इत्यो पटु ॥ १२॥ वइत्यनन ते वह गोवामानानि (०) साधु । सस्ते स्वपितीव व्याप्रियमा गवान् सीयते वा सास्न , पम सप्न पे तक्रमण । न माया नस्त नस्वामिठायायत क्षुषी (वा.) नए । नस्त कियने स्म न त , प्रातपदिक द्धार्थ इन (ग.) मिज न मिष्टा, नामायो कृतयिादो में रत्यर्थ । नासायां भा न नास कने र स्पादिना- रत उत्तम्भतो नशेत । पञ्चम १४ वा वर्षे वहति पटा या गो वहस (सू ) इति नि । युगम्य स्कन्धकार पार्ने गछन युगपार्भगो हलो ढर्य । दमनाय योजित इया लपग वचक्षगन प्रत्यकृता वहलिहाया न का ॥६॥ (युग्य इ.) युग प्रासङ्ग शकर च बहते दहतिरथयुगमामा-(सू.) इति यत् शकगदम् (सू०)। ( हानिक इ.) हलन रान ते तन पसरतात (मू.) ठक् । हल व हनि हलस्यद वेने,हम राहा (सू० ॥ ४॥ (धुर)धुर रहते धुर राइटको (सू.) स सवधुरा दिति (सू.) योगदिम गात पुरध रयते यामकाचे नहा पासा (पहा ति) धूपरान्य था स्यात् । ( एकधुन इ. ) एकधुर वाच (मू.) इतमा लुच लुरक्षे करघरि ते (सू.) म समामान्त ॥६५॥ (सारण) राईपुरन (मू• । मयते पूज्यत महा तस्या आय मादयी । यम ते भरमस्य मुन्न । रोग्य दर समा म पि विसरे वर्तन्ने ॥ ६ ॥ अजुनीति जगदीन दन्यज्या यादयय (3.)इने मघ । रोहेगी गरला । अरबाही गौरनदी परास्ता गेमनधिका । मुगभनीना । ने तिचठक अव्ययानोममीले पारकर (वा.)। तो गार प्रागुदत् । गरीति असई (मू.) । धाम अगोदात्तस्यनुदातामावद नास्ति । आधादिER नया नियम होगाय ॥६५॥दो हायनी वय प्रम गरम-यत्र - अपना ( ) उरु दामइयन-पाच (पू.) इयत्र पसायन (ग)नेपा। देवो 1917 सि गे ) र (सू.) विनिने (ग.) भारती (1.) नश लगरा च परेमाग Rafगासthat (का.) योना पा 41 । पानी ·द्वितीयं काण्डम्. १५१ बगा बन्ध्यायतोका तु नबढाथ सन्धिनी । आकान्ता वृपमेणाथ बहद्गमपिघातिनी ॥ १९ ॥ काल्योपसर्या प्रजने प्रमाही बालगमिणी । स्थादचण्डी तु सुकरा बहुसूतिः परेष्टुका ॥७॥ चिरसूता बकयिणी धेनुः स्थानवसृतिका। सुव्रता सुखसंदोहा पीनाम्नी पीयरस्तनो ॥ ७१।। द्रोणारा द्रोणधा धेनुप्या यन्धक स्थिता। समांसमाना सा यैव प्रतिवर्ष प्रसूयते ॥७२॥ जयस्तु क्लीवमापीनं समी नियककीलका। न पुंसि दाम संदानं पशुरज्जुस्नु हामनी ॥७३॥ वैटासमन्यमन्यानमन्यानी मन्यदण्डके । फूट ठरो दण्डयिकम्मो मन्यनी गर्गरी मर्म ॥ ७ ॥ - प्रमूनि बन्ध्या बन्यनीया या अवमुत तोकमालमस्या अवते का, अ(क)यन्तीच,मृतवन्सा सन्दरति माला समान मंगा गर्मप्रदमम्यम्भः मांगेनी, अदुग्गा दावाले नु मधिनानि कात्या, कराया गया हा न मानन शाश्वतः । विहन गर्भ वेद, प्रयन्नम्म हा, बेहडपापः- वति मागुरि. ॥ ९ ॥ वजने गमंत्रण (क्या बात काल, वृषेगोरमणीयोपमयां, उपमर्याकान्या- प्रजने (.) इति सायुः । प्र वनि प्रष्ठे हो, वहन (मू.) वि., वादति (म्) try, बादऊन् (मू ). एत्येध यूट्मु (स.) इति यंदा मोह। गर्मितीनि सर्ने, अभिनी बालगर्भिगति भागुरिः, परिवनी वारगर्भिग नि माला । अहा- अकरने यर्य , दादादिलान् (म.) पा दामुवेन कियनं मुग, मुगवत्यागम. । परमिन्ट ते परेछ । मन्त्रपूना गायः ॥ ७० ॥ यनिक मते वकाधिकालः, औणादिवत् ( अन् ), सम्स्याः ( वषयिनी ), बकपीनि सभ्या. धयन्येना धेनु । (मुत्रता ) मुशानः । पाननू स्या' पं नोनी, ज्यमोन (म.), मुहम्पोर्ट (म.) पारस्तनी, माट्गाचे पसर्जनादने ( स० ) डे ॥ suो दोगित द्रोणापा, दुकापन मू.)। धनुष्या ) मागायेनुयन (म.) मातुः, आ ऋण देयः बन्धक म्यापेता पीनदुग्यम्मा । (समांसमोना ) मनामनाविजयने (म.) इति मु ॥ १॥ उनत्यूष । भपायत आपल, प्यार (म.) में पसगांन (वा० ), माढ्य अड्वम्चा रसनव्यान् (वा.), अदिवत् ( घोविनयति मिट नवम् । हम्म( या गवो गया घनिः । शिलान्, चिनोतिया निमः । कन्दन बध्यतस्मिन ल । दीयने रदयननननि मंदन पन्चनरग्नः। (दामना) निन्दयोः (२.) ने ई ॥ ७ पिगमा बाटे वैधन , विरासपादनन्यायो (ग), विरासस्थाय वा । मभ्यतेनेन भन्य.. पुमिमुहार वांका (5.) मनन मन्धन , शानव । ( मन्याः) म पन्-शरस्य- इनमम्पाने (म.), योगः (.)। मन्य नयी दमनन्दनरमा सुधार । फुटयत फुटाः, फुटरो वा दादरके करें । दई विड. भनि दम, समिर प्यो । मरी दरकनकनियो । माद दादी मन्यन! | मिति र ! मn or ॥ सपने दो मरे- .. नने मे । दन्नः म मन्छत दा, इसके । सरको दो मेरा समधूमके ।री रमन बी काम पागदः । (शाला )[.

·२५२ सटीकामरकोशस्य [वैश्यवर्ग: उष्ट्र क्रमेलकमयमहागा करमः शिशुः। करभाः स्यु शृङ्खलका दारवैः पादबन्धनैः ॥ ७५ ॥ अजा छागी शुभ( स्तभ छागवस्तच्छगलका अजे । मदोरभ्रोरणोर्णायुमेषवृष्णय ण्डके ॥ ७६ ॥ उष्ट्रारभ्राजवृन्दे स्यादौष्ट्रकौरभ्रकाजकम् । चक्रीवन्तस्तु वालेया रासभा गर्धभाः खराः ॥ ७७ ॥ वैदेहका सार्थवाहो नैगमो वाणिजो वणिक । पण्याजीवो ह्यापणिका कयविक्रयिकश्च सः ॥ ७८ ॥ विक्रेता स्याद्विकयिक. कायकः मयिक समी। वाणिज्यं तु वणिज्या स्यान्मूल्य वस्नीप्यवक्रयः ॥ ७९ ॥ नीवी परिपणा मूलधनं लाभाधिकं फलम् । परिदानं परीवर्ती नमयनिमयावपि ॥ ८ ॥ - - - लमस्यबन्धनकरभइति (सू.) क्न् । विकारे नित्यधारादि-य (.) इति मयटा दारुमरिति भवितु युक्तम् ॥ ४५ ॥ अजति गच्छति य य मर्श उत्वादजा, अज द्य टाप् (सू.)। यति रोग छागी, जातेरस्त्रीविषयादयोपघात् (सू.) इति ढीप् । स्त्र विषयप्रत्ययायें पृधपठ । शोभते शुभ., शु( तु भो निघण्टुषु । वस्ते वन्त । छयति रोगाछ।ग , छ ग्लश्च । छोपि । मेहति मेढ़ः । उरु भ्राम्यति- उरभ्र , उच्च रमते वा, उ स्वरप्रतिरूपको निपात । एवमुच्चे रणोस्येत्यु णः, उरण्यति देवत' प्रीणातीति श्रीभोज कण्ड्वादिपाठ त् । ऊर्ण स्त्यस्ये न्यु , अाय युस् । सू.) मेपति वाशते मैप , पचाद्यम् ( नन्दिाहीति ) । वर्षति पण । आ-ईयने देवा अनेन एडक । हुश्च । अविर्नान ] ॥ ६ ॥ (अटक, इ.) गोत्रोक्षेष्टेरनिवुन (सू.)। चक्रमस्त्यस्य तैलिकादिचकभ्रमणाच, आसन्दीवदष्टीवचक्रीवदिति (मू.) मधु । चक्रवालस्तु बालेय इति माला। बालेभ्यो हितो यालेय , नाले व[ च ]ने भवो वा । रासते रासभ , रास शन्दे । गर्दति गर्दभ., गर्द शन्दे । स शब्द राति स.., समस्यस्य वा, ( रप्रकरणे ) रामुखकुअभ्योर (वा० ) । गैपि, शङ्ककोपि । पर- द्विस्त्रयो पशुभ्यः पद्गवमय गोयुग च पर, यथा मेपपड्गव गोगे यु म्, पशुनामभ्याद्वित्वेगोयुग (वा.), पर्वेषड्गवच् ( वा• ) । अविसोढमविमरीस नथासि पयो मेध्य , भवेर्दुग्धे- सोडदूसरीसचोवत्तच्या (वा.) ॥ ७ ॥ विदेहे- उपचय भवो वैदेहव । सार्थान्सधनासरतो वा म्यान्वहति मार्यवाह । निगमे- आणे भवो नैगम । पणते वणिक् । वणिगेव वाणिज , प्रमादित्वा सार्थेऽश् (सू. ) । आपण प्रयोजनमस्तस्यापगिक । कयविकय भ्या जीव ते कयविक यक, वस्नक यविक्याइन् (सू.) इनि सघातविगृहीतान् ॥ ८ ॥ विझीणीत भण्डेन मूल्यं गृह्णाति विक्रेता। मीणाति मूल्येन भाई पायक । क्रयेग जीवति ऋयिक 1 वणिजो भावो वाणिज्यं, ब्राह्मणादित्वारम्यान (गुणवचन बामणादिभ्य कर्मणिय ) । (वर्णग्या ) दत्वाणिग्भ्यांवे तवक्तव्याद्यच्च (वा.)। मूले नानाम्य मूल्य, नौवयोधर्मेति (सू.) यत् । सत्यस्मिन्पण्यं वस्न । अवकायतेनेनावकय ॥७॥ नीवीर परहस्तय॑माणत्वात् । परिपण्यने र युज्यते परिपण । मूलं लाभकारणम् । मूलधनादधिय निणर्म रा लाभ.पल च । कलान्तरादि । परिवादान परिदानम् । निमये परिवर्तनीये भयो नमेय. निमान निमयः, मेह प्रणिदाने ॥ ८ ॥ उपमृत्य ममीप विधयते गुने स्थायते- उपनिधि, - ·९) द्वितीयं काण्डम्. १५३ पुमानुपनिधियासःप्रतिदानं तदर्पणम् । कये प्रसारितं कय्यं केयं ऋतव्यमात्रके ।। ८१॥ विक्रयं पणितव्यं च पण्यं कय्यादयत्रिपु । क्लीये सत्यापनं सत्यकारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् ॥ ८२॥ विपणो विक्रयः संख्याः संख्येये द्वादश त्रिषु । विंशत्याद्याः सदैकत्व सर्वाः संख्येयसंख्ययोः ॥ ८३॥ संख्यार्थे द्विवहुत्ये स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः। पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरम् ॥ ८४ ।। पौर यो तवं दुवयं पायमिति मानार्थकं त्रयम् । मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुनाः पन्नाद्यमापकः ॥८५॥ समोर नि । न्यस्यते निक्षिप्यते न्यासः । निक्षेपोपि । स्मात( याज्ञव.) वेपा भेदोस्ति-वासनस्य--- मनात्याय हस्सेन्यस्य यदर्पितम् । द्रव्यमुपनिधिास. प्रकाश्य स्थापित तु यत् ॥ निक्षेपः शिम्विहस्ते तु मा संस्तुतिम् ॥ तस्य न्यामस्य निक्षेत्रे प्रतीपं दानं प्रतिदान, परिदानमित्येके । प्रत्यक्षादानं सं.कारोमयः (वक्तव्यः कृप्ता च तत् । क्रयनिमितमापणे न्यस्त (कम्य), कय्यस्ती इनि (२०) साधुः । (केय ) यया यो गरिति न च कन्योति ॥ १॥ (पण्यं ) अवद्याम्यवर्येति (सू.) साधुः । (निए ) वाच्य ह्गा इत्यर्थः । अवश्यं मयतद्वि फेयमिति सत्यम्य करणं सन्यापन, सत्यापपा. सम्पति (सू० ) णिच् . अर्थोदसत्यानामापुर ( वक्तव्यः ) (वा.) । ( सत्यं भारः ) कारस यागद. भ्येति (मू.) मुम् । ( सलाकृतिः) मायादशपथ इति (सू.) टान् ॥ ८२ ॥ विपणन पिणः, चुरायदन्तादच (नन्दिग्रहान), अन्यतो विभाग: स्यात् । एकाद्या दशान्ता: मस्या संख्येयषु वर्तमानानिलि- नाः, एका माता, एक. पट , एक कुण्ड, दानियः, दश पटा, दश कुदानि । आदल्याणशान्ताः । विशन्यायाः सौ एव मन्याः मस्येये सन्याया न निलमेकवचनान्ता एव वर्तन्ते, यद् भाप्यम्- आदशभ्यः सन्या मंन्यो वर्तते, ऊर्थ सस्याने सत्येये च, विशति. पटा:, विशनिः पटाना, शतं गान:, शन गया। {अन विगनिशन्दन काममिनिसन्दापि यः ॥ ८३ ॥ सस्शमात्रायें वर्तमानाया (३१- स्था मन्याया द्विवचनबहुवचो अपि स्तः [भवतः ] एक्शेवात् , द्वे शितो, तिसं' विंशतय., गर्वा वित, गया विशतयः । विशन्याद्या नवयन्ताः श्रीसिद्धाः । (द्वे) पयती पकिर्दमस्या, पति- विति.सदेन (सू.) साधुः । दश पतयः दातम् । दश सतानि महसम् । दश सहा प्ययुतम् । व्य पराधोन्तान्यष्टादश गणितस्थानानि, याहु.- एकदशशतमहसाग्ययुः प्रयुतात्यलक्षमय नियुतम् । अयुकारिन्य सुंदपद्य सवै नियमिनि दशभिः ॥ गुगनान्महाजशा समुदमध्यान्तमय परायै च । सहत पराममित तस्वहनं पूर्यते संदयसि । प्रयुतसा सक्षनर्युसता काटिरित्यर्थः ॥ ८ ॥ पुनाति पान:- मानभागधकः पातायक्षः, तस्येदं पीतकम् । दोविकारो दुवयं, दोध (मू.). मानेवयः (म.)। माने पाय, पान्यमानाप्येते (मू.) साधुः । मीयतेनेनेति मानम् । पौनवं वादि, हुसं प्रत्यादि, पाप्य हस्तादति गोरोप्रान्तः नितिन मौयतेनेन च । तत्र तुनायुन्मानं, भाग- म्यादि प्रमाणे, मायादि परिमाग, यदाहुः- उर्व मान मिन्मानं परिमान तु सांनः । मायामान प्रम स्यान्सच्या मित्रानु सर्वतः ॥ गुमा रहिन । भाचो मुख्यः । धान्यछमा दश माप: । तर एणले स्प्पमाप न्यपि दर्शनात् । अस्मिन्मले-अप- इत्येहै, यदा:- माप खत मिला 1.५॥ गोयक्षः । निकः । (स) पर रक्षाराम् । मुमत्यस्य मुर्गः, माथि ·सटीकामरकोशस्य [वैश्यवर्ग: ते घोडशाक्षः कर्षास्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् । सुवर्णविस्तौ हेग्नाक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले ॥ ८६ ॥ तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याविंशतिस्तुलाः । आचितो दश भाराः स्युः शाकटो भार आचितः ॥ ८७ ॥ कापणः कार्पिकः स्यात्कार्षिके ताम्रिके पण । अस्त्रियामाढकद्रोणी खारी वाहो निकुञ्चकः ॥ ८८ ॥ कुडवः प्रस्थ इत्याद्या. परिमाणार्थकाः पृथक् । अंशस्तुरीयः पादः स्यादशभागौ च वण्टकः ॥ ८ ॥ द्रच्यं वित्तं स्वापतयं रिक्थमृक्थं धनं चसु । हिरण्यं द्रविणं गुम्नमर्थरविभवा अपि ॥९॥ स्यात्कोश. पश्च हिरण्यं च हमरूप्ये कृताकृते । ताभ्यां यदन्यत्तत्कुष्यं रूप्यं तद् द्वयमाहतम् ॥ ११ ॥ दव् (स.)। विस्यते विस्तः, विस उत्सर्गे । अक्षे षोडशमापके माने द्वौ वर्तेते, यत्स्मृति - पञ्च- कृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश । कुरुदेशे प्रसिद्धो विस्तो हेमपलम् , यन्माला- पलेन हि मुवर्णस्य कुरुविस्तः ॥ ८६ ॥ तोल्यते नुला, चिन्तिपूजाति (सू. ) चारादइ, डित्करणसामर्थ्याद् गुणाभाव. । प्रियते भारः, पुसा हि द्वे पलसहले वोढुं शक्यते । आचीयत आचितः स च शकटेन वोट शक्यः । अन्ये तु विंशति. पलसहस्राण्याक्तिमाहुः । शाकटभारस्तुनोतिरिक्तो वायाचित एव । अत एवं शाक- टाख्योप्याचित इति पुनराचितशब्देन द्योत्यते ॥ ८७ ॥ कर्षसन्धिना पण्यते व्यवह्रियतेनेन रूप्यरूप- वेण कापणः । वर्षः प्रमाणमस्य कार्षिक । ताम्रमयं कषेप्रमाणं तु स्प्यं पण । तन्मूल्य चोपचाराद. शीतिः श्वेता । पृथगित्येषामपर्यायत्वम् । परिमाणविशेषा एने, यदाहुः- पल प्रकुचर मुधि: कुडव- स्तचतुष्टयम् । चत्वारः कुरवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमाढकम् ॥ अष्टाढको भरेद् द्रोणो द्विदोण शर्श उच्यते । साधो भवेत्सारी द्विशूर्पा गोभ्युदाहृता ।। तामेव भार जानीयाद्वाहो भारचतुष्टयम् । शुष्कमेये विद मान द्विगुण तद् द्वेषु तु ॥ तत्र देशभेदात्मल्यान्यथावं, तथा चिच्चतुराढको भवेद् द्रोण., पोडश. प्रोणा मारी, विशतिद्रोण: कुम्मः, दशकुम्भी वाहः ॥ ८॥ रूपकादश्वनुोशः पादः, पदरजेति (सू.) करि पम् । अश्यनेश । भव्यते भाग । वण्ट्यने विभज्यते वष्ट ॥ ८९ ॥ ( द्रव्य) द्रव्यचभव्य इति (स.) साधुः । विन्द(ब)त तद्वित्त, विलोभोगप्रयययोरिति (सू. ) साधु: । स्वपना साधु स्थापनेयं, पश्यतिथिरमतिस्पते (पू.)। ऋन्यते स्तूयते ऋषम् । रिच वियोजनेस्मादा- (द), रिच्यते विभग्यते रिक्थम् । दधन्ति धनम् । वस्ते छादयति वम्, वसतीश्वररहे का वसु । हियते हिरण्यम् । इवनि द्रविणम् । स्यने गुप, अभिगमने । अभ्यतेयः । रापेने ग., स्त्रीत्येके । विभवति विभवः । ९. ॥ कूपले सम्पने कोच, कुपन आपत आयस्थानस्य कोष इत्येके । देम नाकृत पाटेनापटितं, मयं चाम् । हेमरू याभ्यामन्यते नम कुष्यं, राजसूमसूरमृपायहरयकुप्यति (स.) साधुः । आहन्यत आइतम् । रूप्यं, रूरादाहससमय यर (म.) । तद् द्वयं कुप्याकु-यम् ॥५॥ गन्मन ई जान दिए हन्तु गापमतम् । म तरन्यनेन मरकतम् । भस्मगरिमयोनिः ।

·7 द्वितीयं काण्डम्. गारात्मतं मरकतमम्मगमों हरिन्मणिः। गोणरत्नं लोहितकः पद्मरागांथ मौक्तिकम् ॥१२॥ मुक्ताथ विट्ठमः पुंसि प्रवालं पुनपुंसकम् । रत्नं मणियोरम्मजाती मुक्तादिकेपि च ॥१३॥ स्वर्ण सुवर्ण कनकं हिरण्यं हेम हाटकम् । तपनीयं गातकौम्भ गाङ्गेयं भर्म कत्रम् ॥ ९॥ चामीकरं जातरूपं महारजतकाअने। रुक्म कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदाखियाम् ॥९५ ॥ अलंकारसुवर्ण यच्छ्गीकनकमित्यदः। दुर्वर्ण रजतं रूप्यं खजूरं श्वतमित्यपि ॥९॥ रीतिः खियामारकूटो न स्त्रियामय ताम्रकम् । मुल्वं म्लेच्छमुखं द्वयतवरिष्ट्रादम्बराणि च ॥ ९७ ॥ लोहोत्री दाम्बकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायमायी। अम्मसाराथ मण्इ महान गिंघाण )मपि तन्मले ॥९॥ हरिमालवमगि । गोणं च तदन्न च । लाहित एव रोहितकः, लोहितान्मण (सू.) इति कन् । मुच्यने शुक्तिभिमुचा । ( मौतिक) विनयादित्वात् (सू०) स्वार्थे ठम् ।। ९२ ॥ विशिष्टो दुमो विद्यमः, विद्रावधौ वा । प्रवलने प्र(मवते वा- अहर्ष प्रवालम् । सूर्यकान्नस्वग्निमणिर्दै ( दूध्ये बाल- बायजम् । रमन्नेस्मिन् रत्नम् । मन्यते गत मणि पुत्रीलिङ्ग । अस्मनातीय मरकतेन्द्रनीलादि । आदिशन्दादिशुमादि, वज्रपारागादि वा पानायमण्डत्वात् ॥ ९९ ॥ शोमनो वर्गौम्य स्वर्ण, समामे गर्गस्य वा बलोपमाहुः- यया पचा! मन्त्र. । अननि कनरं, क्ना दीनिकान्तिगतिधु । हिनोनि हेम । इटति हारक, हर दीप्तौ । नपनि नग्नीयम् । गाकुम्भे गिरौ मद शातकौम्म, अनुतकादिवान् (सू.) उभयपदवृद्धिः, शानकुम्भमिले । गङ्गाया माय गाड्मयम् । नियते धार्यने भने । कति -लोकमध्ये दृप्यान करे, नानारूप वा ॥ ९ ॥ चमोस्रकृनम्बराबारी, तनभवइति (मू.) अश् । जानापमानारूप, भोग्देवाजम् । महन्च तद्जन ग्पक (महारजत )। कति( ते ) कामनं, कार दामौ । रोचने परमम् । जम्बूद्वीपे जम्बूफररमोत्यन ा जात नाम्बूनदम् । अम्मु राहेषु पद प्रतिया म्याटापद, अष्टनामझाया (सू.) इति दार्प । स्याणमर्जुनं कलधौत गैरिक [ भूरि चन्द्र व च ॥६५॥ गृहग्यलकारमकरिता, तदर्य कनकम् । दुर्द म्वापेक्षया । रज्यते हन्ना रजनम् । स्थान सत्या सप्य), रुप र विमेहने । बोन मनरें, जे मजे व्यर्थन । इति शम्दासिनादि । पि. शदातार फलधौत च ॥ १६ ॥ जयते नवनि नि , यन- आरम्नस्य कूटं पितरच्यम् । आरोति, पनिोद च । वानी पिगा बदनि माम्य श्रोषो द्विलोहम्म् । नान्यनि तात्रम् । शवनि प्रानि - स्यम् । म्लरछदेशो मुस्तमुनातिरम्प । देदेमय अनुते यष्टम् । अतिशयेन पर रिटम् । कालिका नवृत्तौ स्वर्ग हिनन , मन एवोदुम्बर, नाम्यामिति नगताः । औदुम् परमिन्यो । रमयानुकं च । भौगष्टक परलोहे व लाहे तु वर्तकम् ।। १७॥ सुनाने नगदम्, ला म्यनादो दा । चम्यनेनेन राय, समु हिंसायाम् । तेयने तेजयति या तक्षा, सम्रान्तरदायातकम्य तन्, निज निशाने । पिग्न्यने दिन्छम् । कल न तदयश्व कलायसन्, अनन्याय.मरसमिति (सू.) टन् । अरते भेव- सर. । अन्मन. नारोदमघार , यत्स्मृति - अस्मन्यो मुरियनम् । पररा पन २ । मन्टने मार- म्। हिनम्न मिहान मायनस्यारमा मर ॥९॥तेजमा विहारमैजम हेमन्यपि गेह, पहा - 1 1 ·सटीकामरकोशस्य [वैश्यवर्ग: सर्व च तैजसं लोह विकारस्त्ययस कुशी। क्षारः काचौथ चपला रस सूतश्च पारते( दे ) ॥९९ ॥ गवल माहिपं शृङ्गमभ्रकं गिरिजामले। स्रोतोञ्जन तु सौवीर कापाताअनयामुने ॥ १० ॥ नुत्थानन शिखिग्री वितुन्नकमयूरक। करी दार्विकाकाथोद्भव तुत्थरसाजनम् ॥ १०१॥ रसगर्भ तार्क्ष्यशैल गन्धाश्मनि तु गन्धिक । सौगन्धिकश्च चक्षुप्याकुलाल्या तु कुलस्थिका ॥ १०२॥ रीतिपुष्प पुष्पक तु पोप्पक कुसुमाञ्जनम् । पिजरं पीतन तालमालं च हरितालक ॥ ३०३ ॥ गैरेयमय गिरिजमश्मज च शिलाजतु । बालगन्धरसमापिण्डमाप(सारसा समा ॥ १०४॥ सुवर्ण रजत नाम रीति कांस्य तथा । सीम च वामर ( कायम ) चैव हाम्रो लोहानि चक्षते ।। शत्र तु विशेष लोहम् । कुत्सित श्यति कशी फाल , यच्छाश्वत - कुशा दर्भ कुशी फाल , जानप- द५०३ति (सू. ) अयोनिमारे कुरा ट र । क्षरनि गलति क्षार । क्वात( ते ) काच । चपलोऽस्थै- नि । रस्सने रसायनार्थिभी रस । सूने हेम युपी मून , शिवाजमूनो वा । पिपति परत , पाई तनोति था॥ ९९ ॥गा अति वारयत्यनेन गवल गवने वा । अभ्रप्रतिकृतिरभ्रकम् । गिरिज च तदमल च गिनि मन, गौर्या मलमिती धातुविद । अज्यतनेना क्ष-अपन, यमुन सातसो जातम् । सुत्र रदेशे भा सौतीम् । कोन वर्ण पानाजनम्। धन्वन्तरिस्तु- अपन मचक कृष्ण कीर स्या मुधीर तम् । कापोत यामुनं तच स्रोतोपनमुदाहृतम् ॥ १० ॥ नुदत्यक्षिर ग तु थम् । शिसप्रीव मयूर वाभम् । पितुदत रोग न यितुप्रकम् । मयूरप्रनितिर्मयूरकम् । क पत रागाअनु कारी । दाहाँ दाक्रायोत्य, नुत्य चस्साजन चतुत्थरमापनम् ॥ ११ ॥ नीरा गर्भा रसगर्मम् । ताश्रीले फुलूनाया भव (नायशैल)। रसज्ञान रसाय च । गन्धोस्यास्तीति गन्धिको गन्धपापाग , रसग्रन्थे गन्धकोयम् । पायुषे रिता चभुज्या प्रगादाट्या । कुरामल ते कुल ली । कुले निष्ट न कुरया, कुलत्यप्रति तिर्वा, सोकोतो सामाग्या, आह च-कुलगला लोचनहिता दृक्प्रसादा फुलथिका ॥ १०॥ नयिमानस्य पुष्पार्भ म रानिपुष्पम् । पुष्पप्रतिकृति पुष्पक, पक्षे स्वार्थम् 1 जि हिंसादी, पियन विपरम् । पीयने पीतन, पीत वर्ग नयति वा । आल ति शोभ माल, अलति भूषयति था। हर पानपणस्य तार प्रतिष्ठामिन् हरिताल, हरितमलति भूषयति वा । ताल च भीमवत , पद्धन्वन्तरि - हरिताल च गोदन्न पता नभण्डनम् । आल व ताल गौर च पिलर विसगन्धि- कम् ॥ .. ॥ निरिद गैरेयम् । अभ्यते रसायनाधिमिरयम् । शिलात सबनवाकृति शिलाजतु । बोल्यते पोल . युल निमासने । गन्धप्रधानो रमोस्य रन्धरस , सिन्धोपि } । मानित्यनेन प्राण । पिगपने दम्यान्तरे पिया, पिण्डमहस्यात् । पिष्ट इलेके । गो पाति रसोस्य गोपरसा, गोपो रमोरि भीमवत् ॥ 1.हिति शब्दमारयनि डिण्डीर, दादिवो नि(दिमिवत् । भाचे कफ इवा- ·९] १५७ द्वितीयं काण्डम्. डि(हिण्डीरोब्धिकफ: फेनः सिन्दूरं नागसंभवम् । नागसीसकयोगेष्टवप्राणि व पिच्चटम् ।। १०५॥ रगवट्ने अथ पियुस्तृलोथ कमलोत्तरम् । स्यान्कुसुम्भं वह्निशि महारजनमित्यपि ॥१०६ ॥ मेपकम्बल ऊर्णायुः शशोर्ण शशलोमनि । मधु क्षौद्र माक्षिकादि मधूच्छिष्टं तु सिक्थकम् ॥१०॥ मन शिला मनोगुप्ता मनाहा नागजिबिका। नेपाली कुनटी गोला यवक्षारो यवाग्रजः॥ १०८॥ पाक्याथ स्वर्जिकाक्षार. कापोत सुखवर्चकः। सौवर्चल स्याहचकं त्वक्षीरी वंशरोचना ॥ १०९ ॥ . शीतार्ने कम्बल , धिक्येन बहि प्रसागदन्धिकफ सागरमलाख्य , नद्यादौ तूपचारात् । स्फायते फेन । सिनोनि बध्नाति घेतः स्यन्दते वासिन्दूरम् । नागासासाराभवोस्य नागसभवम् । चीनपिट गान्धारपिष्टो पड्कोपि । धन्वन्तरिस्तु- सिन्दूर रक्तरेणुश्च राग व नगजम् । भङ्गारभूषण श्रमसन्तोत्सवमण्टनम् ।। इसपादो हिड्गुर के- । न न गच्छति चरस्थान गम् । सिनोति बध्नाति पारत सीस सीसपान च। हेम्नो वर्णो: पार्थ योगे लेपे- इष्ट (यो टम् ) । उप्यते वप्र वर्णोत्कर्षे बाजत्वात् । नपत इवामेराशु द्रवते(ति) नपु । पिचयते फुट्यते ।पच्च म् ॥१०५ ॥ रज्यतेनेन रडगम् । वङ्गति घङ्गम् । आलीनमपि । पञ्च्यते सूनमस्य पिचु पिचत वा, पच गते । तूल्यते फल तूल , तूल निष्कर्षे, निबीज कार्पा- सोयम् । रगड्नेय पिचुल इति प्रारद सज्ञाविस्मृत पाठ । कमलेभ्य उत्तर वर्णाधिक्या मिलोत्तरम् । कुम्यति कुसुम्भ, कुस श्लेषण, ३ मुम्भ्यत निकुञ्चत व , सु में सेव । बहेरिव शिखास्य वहि शखम् । महच्च तद्रजन च, रज्यतेनेनति रजन, रजकरजनरज सुपरस्यानात् (वा.) नलोप ॥१.६॥ काम्यते कम्बल कमनीयो भातात निरुक्तम् । ऊस्यास्त- ऊर्णयु । शशस्या शशोणे, गृहस्थूणपाहीपे । मन्यतेभिलष्य मधु पुष्परसादयम् । क्षुदाभिर्म क्षकाभिश्च कृत (क्षेई मा क्षक च), क्षुद्र भ्रमरेति (सू. ) अञ् । सारघ च । अदिशब्दात्पीतिकभ्र मरादि । अगणितावान्तर- भेदा गजनिमरि५ येते, यनिमि.- मानिक स्वर्ण स्याद् पृतवणे तु पत्तिकम् । विज्ञेय भ्रामर श्वेत क्षेद्र तु कपिल मतम् । मधुनोच्छिष्यते त्यज्यते मधूच्छिम् । सिञ्चात सिक्यकम् ॥ १०॥ मनो वाच्या शिला मन ल । मन शब्देन हूयत मनाहर। नागजिह्वानतिकृति गाजिहिका । शिला च । नप देश भवा मन शिला नेपाली हरज्ञा, अभेदानपारी पाली वा । को नति कुनी । गो लाति गेला, गुरु ति वा । ससका इत्यो । दरव यव ड्कुराजन्यते यवक्षारः॥ १०८॥ पचनीयः पाक्य । स्वर्जिका दग्ध्वा क्षार्यते स्वर्जिकाक्षार | पोत दपोतवर्ण, कपोतस्यायमिति वा, ईषत्पूयते वा। (सुरुवर्चक ) वर्च दप्तौ । सुवर्चल्यावरस्येद सौवर्चलम् । रुच्यते दप्यते जाठरामिरनेन रुचक, क्षारप्रसङ्गापुनरुक्तम् । एवं मन्यिकपरनाङ्गादि । त्वचो वंशात्क्षीरमस्यात्वरक्षीरी, लवक्षीर च । वशोरपा रोचना वशरोचना, आह च ( शाश्वतः)- स्याद्वशरोचना वाशी तुकाक्षीरी सुका शुभा । त्ववक्षोरी वशजा शुभ्रा वंशक्षीरी तु वैणवी ॥ १९ ॥ शिनोति तैयाच्छिनु , (तस्माजात ) शौमा- - ·सटीकामरकोशस्य [शूद्रव शिजं श्वेतमरिचं मोरटं मूलमैक्षवम् । प्रन्थिकं पिप्पलीमूलं चटकाशिर इत्यपि ॥ ११०॥ गोलोमी भूतकेशी ना पत्त्रागं रक्तचन्दनम् । त्रिकटु ब्यूपण व्योपं त्रिफला तु फलत्रिकम् ॥ १११ ॥ इति वैश्यवर्गः । ९। शूदाश्चावरवर्णाश्च वृपलाश्च जघन्यजाः। आचाण्डालातु संकीर्णा अम्बष्ठकरणादयः॥१॥ शूद्राविशोस्तु करणोम्बष्ठो वेश्याद्विजन्मनोः। शूद्राक्षत्रिययोरुग्री मागध क्षत्रियाविशोः॥२॥ माहिष्योर्याक्षत्रिययोः क्षत्तार्याशूद्रयोः सुतः। ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतस्तस्यां वैदेहको विशः ॥३॥ रथकारस्तु माहिप्यात्करण्यां यस्य संभवः । स्याचाण्डालस्तु जनितो ब्राह्मण्यां वृपलेन य ॥४॥ . जनबीजम् । मुरति मोर, मुर सवेटने । प्रन्थिप्रतिकृतिप्रन्थिकम् । चरकाशिरोरूपत्वाच्चटवाशिर ॥११०॥ गोरिव लामान्यस्या गालोमी । भूता रेशा अस्य भूतकेश , भूत्स्येव केशा अस्य वा । ना पुमान् । पत्राण्यक्त(ग) प बागम् । वीणि कटून्यूरणानि च शुण्ठीपिप्पलं मरीचानि समाहृतानि (विकटु, ज्यूपणम् ) । विशषेणीपति दहति व्योषम् । कटुतिक्त च । त्रयाणा फलाना हरीतस्मामलक- बिभीतकानां समाहारस्त्रिफला, अजाद्यतयप् ( सू०)। वरा च ॥१११॥ इति वैश्यवर्ग ! ९ । शु पूजित कृत्वोन्दन्ति सूर्गन् केदयान्ति शुद्रा , शीयन्ते वा । वृषान् - लुनन्ति वृपला , नारदस्तु -वृपो हि भगवा-धमस्तस्य य कुरुत लवम् । ल त विजानीय त्- । जघन्याज्जाता जघन्यजा यच्छतिः-- पझ्या शूद्रा अजायत । पद्या पज्जाश्च । चाण्डालो ब्राह्मण्या शूदाजातोत्र । सकोणी प्रतिलोमानुलामजन्वान्मिश्रा , यस्मृति (याज्ञव०)- विप्र न्मूर्धावसिक्तस्तु क्षत्रियाया विश स्त्रियाम् । जातोम्बष्टस्तु शूद्राया निषाद पार्शचोपि वा ॥ माहिष्योनौ प्रजायते विशूद्राङ्गानयोपात् । शूदाया करणा वैश्याद्विनास्त्रेष विधि स्मृत ॥ ब्रामण्या क्षात्रयात्सूतो वेश्याद्वैदेहक स्मृत । शूद्राज्जातस्तु चाण्डाल सर्वधर्मबहिष्कृत ॥ क्षत्रिया मागध वैश्याच्छूद्राक्षत्ताग्मव च । शूदादायागवं वैश्या जनयामास वै सुनम् ॥ माहियण करण्या तु रथकार' प्रजायते । असत्सन्तस्त विज्ञेया प्रानलोमानुलोमजा ॥१॥ सिंहावलोकितन्यायेन मुत इत्येव । शुदाया वैश्यानातः, करोनि प्रेष्यकर्माणीति करण , ल्युत् । एव सर्वनाध्याहारानुषड्गादि । अम्बाया तिष्ठत्यम्बष्ट , अम्बाम्बगोभूमीति ( सू०) पत्वम् , हस्त्रो निर्देशान् । द्विजन्मात विप्र । वैश्येति यसश्च (स.) इति डीप- नास्ति लक्ष्यात् । शदाचाम-त्पूर्वेति (ग.) अजादित्वाटाप् । उच्यत्युप्र., उच समवाये । मगध्यति स्तौति मागधः ॥ २॥ महिध्या साधुमाहिध्य म हि-अन्त पुररक्षितेति स्मार्ताः। अर्या वैश्या । क्षति द्वा स्थ वात्क्षत्ता तन्तुचीशसिक्षदादिभ्य (उ.) इत्यनिट तृच् क्षदस्त्वौणादिको धातु क्षंदादिपाठात् । सुवनि प्रेरयत्पश्वान् मूतः । ब्राह्मण्य वैश्याज्जातो (वैदेहको ] वाणकर्मा ॥ ॥ माहिध्य द्वैश्याक्षात्रयजानात् करण्या शुद्भविश्य जाताया मूनो रथकारस्वक्षा । चण्डमुन मोलति पर्याप्नोति चडाल ॥४॥ कराति कारु , कृवापानीति ( उ०) , है ·१०] द्वितीयं काण्डम्. १५९ कारुः शिल्पी संहतस्तैईयोः श्रेणिः सजातिभिः । कुलकः स्यात्कुलश्रेष्ठी मालाकारस्तु मालिकः ॥५॥ कुम्भकारः कुलालः स्यात्पलगण्डस्तु लेपकः। तन्त्र(न्तु यायः कुविन्दः स्यानुनवायस्तु सौचिकः ॥६॥ रगाजीयश्चित्रकरः शस्त्रमार्जीसिधावकः। पादुकृचर्मकारः स्याद् व्योकारो लोहकारकः ॥७॥ नाडि धमः स्वर्णकारः कलादो रुक्मकारके स्याच्छाखिकः काम्बविकः शौल्विकस्तानकुट्टकः ॥ ८॥ तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काष्ठतट् । प्रामाधीनी ग्रामतक्षः कौटतक्षोनधीनकः॥९॥ क्षुरिमुण्डिदिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः । निणेजकः स्याद्रजकः गौण्डिको मण्डहारकः ॥१०॥ जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवो तु देवलः। स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रातिहारिकः ॥ ११ ॥ उन् । शिय कास्यस्य शिल्ली । समानजातीयकारसंघः, श्रीयत इति श्रेणिद्धिलिङ्गः । कुल काति कुलिक इत्लन्ये, घेण्यादौ श्रेष्टार्थ । कुले वणिगन्दे श्रेपलमस्त्यस्य कुलश्रेणी । ( मालिकः) तदस्यपण्यमिति (सू० ) ठक् ॥ ५ ॥ कुलानि गहाण्यलति कुलालः, कं मदं लाढयति मनाति वा । पलेन मासेनेव मृदादिना गण्डति सहन्ति पलगण्डो लेप्यकृन् । तन्त्रं तन्चातानं वयति तन्त्रवायः, द्वापाम- वल्ला (मू) । विन्दति कुविन्दः । नुन विद्ध वयति तुनवायः । सूचिवान शिपमस्य सौचा. ॥ ६॥ रङ्गान् र कपीतान्याजीवनि रगाजीवः । चित्रंकरोति चित्रकरः, दिवात्रिभेत्यादिना (सू०) टः। शन्न मा ितेजगति शम्नमाज. । असीधावति रोधयति-असिधावकः । पादू: पादत्राणानि करोनि पादुकृत् , पादकृदित्येके । विशेषगोकं समवायमियति व्योगार, व्योरित्यय पर्याय इति श्रीभोजः ॥॥ नारी धमति नाहिंधमः, नाडीमुष्टयाश्य (सू.) इति सम् । कला आदत्ते कलादः, नल मुवर्णकालिका माद्ययाखण्ड[य]ति वा, अत एव कल धौत यंत्रति क्लधीत रुक्मम् । हेममुष्टिकोपि । कम्बुघटन शिल्पमस्य काम्बषिक: शइसपलयादिकृत, लक्ष्याटस्य कादेशाभाव । शुल्वघटन शिल्पमस्य शौल्विकः । मणिकारो वैकटिकः ॥ ८॥ तरणोति तक्षा । वर्धयति वर्षकि, वर्ष छेदने । स्वक्षति तन्करोति दारु स्वटा । काष्ठ नश्णाति काटतट् । म्यपनिश्च । ग्रामस्यायत्तस्तक्षा ग्रामतक्षा, ग्रामकोटाभ्याचतक्ष्ण. (सू.) डॉन टच् । कुट्या भवः कौटः स्वतन्त्रः । नास्त्यव्युपरि-इन स्याम्यस्यानपीन ॥९॥ पुरोस्यास्ति क्षुरी । मुण्ड यति मुण्डी। दिवा कीर्यते दिवाकीर्तिः, रात्री क्षुरमनिपेत्रात् । नाप्यने नापितः, नन् प्रकृया। अन्तमवस्यत्यन्तायसायी । चण्डिलोपि 1 संवाहोगमदः स्यात् । निर्गनेति क्षालयति निजकः । रजयति रजक , शिल्पिनि क्युन् (क्वुशिल्पिसइयारिति ), रजकरजनरजःसूपसंख्यानात् (वा.) नलोप । चित्तु य एव धावकः स एव रजक, स्मात तु भिन्नावती । शुण्डा पानमदस्यान मुरा वा पथ्यमस्य शोण्डिक. । मण्डमच्छमुरा हरति मण्डहारकः । सुराजीवो कल्यपालाख्यः ॥ १०॥ नवमलति जबालम्यागस्तस्यायं जावाला, अजपालापभ्रशो वा देवान्- लाति देवलः । मावस्या विश्व माया । शम्पराल्यस्यामुरत्येय शाम्बरी, श वृणोति अवरो व्याज इति तु युक्तम् । इन्द्रजाल तु कुछति. कुहर्क कुहिका च । प्रतिहरणं व्याजः प्रयोजनमस्य प्रातिहारिक ऐन्द्रजालिकः ॥११॥ शिवलिना कृशाश्वेन ·१६० सटीकामरकोशस्य [शूद्रवर्ग: शैलालिनस्तु शैलूपा जायाजीया कृशाश्विन । भरता इत्यपि नटाचारणास्तु कुशीलवाः॥१२॥ मार्दगिका मौरजिका पाणिगादास्तु पाणिघा । वेणुध्मा स्युर्वणविका वीणावादास्तु वैणिका ॥१३॥ जीयान्तक शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिको। वैतसिक कौटिकश्च मासिकश्च सम त्रयम् ॥ १४॥ भूतको भृतभुकर्मकरो चैतनिकोपि स । वार्तावही वैरधिको भारवाहलु भारिक ॥१५॥ विवर्ण पामरो नीच पाकृतश्च पृथग्जन । निहीनोपश(सोदो जाल्म क्षुल्लकचेतरश्च स ॥१६॥ भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यरुचेटका । नियोज्यकिंकरप्रैष्यभुजिष्यपरिचारका ॥१७॥ पराचितपरास्वन्दपरजातपरैधिता. ॥१८॥ च प्रोक्त नसूनमधीते शैलाली शाश्वी च, पाराशर्यशिलालि पम् (सू.) इति णिनि ,मंदकृशाश्वान् (सू० ) इनि । शिक्षस्यरसय शैलूप । भरतस्याप य, विदायान बहु वे लुर ( यननोश्च ) । माति नट । चरणस्य भ्रमणस्याय चारण , यतो देशान्तरभ्रमण गावति । कुत्सित श ल वाति कुशीलव. ॥ १२ ॥ मृदङ्गमुरजवादन शिल्पमपा (मार्दनीका मौरनिगा )। पाणी हन्ति पाणिघ , पाणिधता स्पेशिल्पिनाति (सू०) साधु । वेणु धनति वेणु मा वाशिक । वीणावादन शिल्पमस्य वैणिक ॥ १३॥ शकुनान् हन्ति शाकुनिक पक्षिम स्यमू गन्नात (सू. ) टक् । एकार्थाविति शेष । वागुरया मृगप धनरज्या चराते वागुरिक । विन्यत बातय प्राणव-चोपकरण, कर कूपयन्त्र, ताभ्या जीव ति चरति वेति ठक ( चरतीति)माम पण्यमस्य मा मा । सौनिकार्या इत्येके ॥ १४॥ ध्रियते भूतक , स्वार्थे कन् । भून वेतन भुक्त भरिभु । कर्म कर रमणमृतौ (सू ) इति ट । वेलनेन जीवति वैतनिक , वेतनादिभ्यागोवनि (सू०) इने दत् । वृत्तविकास्त्यस्या वाती- अमाय, प्रज्ञाश्रदाचेनि (सू.) ण, वात या वहो वर्तवह । विध्यत विवयो भार पर्याहारो वा, वध सयमने, सिमाया प्रायेण ( सू०), त वहति वैवधिक , भाषाविवधीवधात् (सू.) इति छन् । भारोत्यस्य भारिक ॥ १५ ॥ विदो वर्णस्य विपा, वर्णन्तराल वात् । ५ मा सन्त्यस्याधमत्वात् पामर , पामा(न) राति या । निम्नमचनीति न च । कृतं भव प्रातो गुण संस्कृत । पृथग्जनेभ्य पृथग्जन । नियत हीयते निहीन | अपशीयतेपद । जलनि जाल्म, जल पातने । दुध लाति भुवस्तुच्छचान् । इतं रायैनि दा-इतर । वापि [यथान नोपि] | मारतादौ रेफशशारी ॥ १६ ॥ भरणीयो भृत्य , भनेऽमज्ञायाँ (सू.) इरि क्यम् । दामस्यापत्य दासेरो दासेवन, दाभ्योवा (सू.) इति टा-को। दीयते दाग , दस्यते (त) वा, दमु उपक्षय । गोपनीयो गोप्य चिति चेर, चिर प्रेष्ये: (नियोग्य ) प्रयोग्यनियोग्यौराक्यास पू (सू.)। करोमोत्याशाप्रतीक्षा किंकर , दिवाविभा- निशेति (म.) । प्रेपणीय प्य , प्रादहोढान्योध्यमिति (पा. ) वृद्धि , ईप उठछे- इत्यस्मात्त प्रेष्य । भुइके साम्युरिछर भुजिष्य ॥७॥ परेरावीयते वय॑ते पराचित । परिस्मन्यते- श्राफम्य नियुज्यते परिस्कन्द , परिस्कन्द प्राय्यभरनेषु (मू.)। परेप्यते वय॑ते पौधित ॥ १८॥ मन्दते . , ·द्वितीयं काण्डम. मन्दस्तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोलसोनुष्णः । दक्षे तु चतुरपेशलपटयः सूत्थान उम्णश्च ॥ १३ ॥ चण्डालप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनंगमाः। निपादश्वपचायन्तवासिचाण्डालपुक्कसाः ॥ २० ॥ भेदाः किरातवरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः। व्याधो मृगवधाजीयो मृगयुर्लुब्धकोपि सः॥२१॥ कौलयकः सारमेयः कुक्कुरो मृगदंशकः । शुनको भपकः श्वास्यादलकन्तु स योगितः॥ २२ ॥ श्वा विश्वकगुर्मुगयाकुशलः मरमा शुनी। विदचरः सू सू करो ग्राम्यो वर्करमतरुणः पशुः ॥ २३ ॥ आच्छोदनं मृगव्यं स्यादाखेदो मृगया स्त्रियाम् । दक्षिणारलब्धयोगाद्दक्षिणेर्मा फुग्ङ्गकः ॥ २४ ॥ स्वपितीव मन्दः, अत एव मदि जाज्य इति चान्द्रो धातुः । तुन्द परिमार्टि तुन्दपरिमृजः, तुन्द- शोकयो:परिमृजापनुदोः (सू.1 इति सूत्रे- आलस्यमुखाहरणयोरितिवक्तव्यान् (वा.) कः । आलस्य- मस्त्यस्यालस्यः, अआदित्वात् (स.) अच । (शतकः ) शीतादलसे, शीतोष्णाभ्यांकारिणीति (पृ.) कन् । न लसत्यरसः । दक्षत दक्षः । चरते कर्म चनुर: शिति सायनि का पेशल:, विश अवयव, व पि गतौ । पटति पाटयान चा पटुः । सुष्यानमुद्योगस्य सूत्थानः । उपति दहतीवाणः । नष्णालोपि ॥१९॥ चण्डते वडाल: । प्लवने प्लाः । मा निविदं तद्गति मातट्गः, अमानोनाः प्रतिवधे, मतहास्यापय मति पैराणिक: 1 दिवा कोयते दिवामीनिः, रातो भयदत्वात् । जनं गत जनगमः, गमश्च (सू.) इति खन् । निगमस्मिन्यातकमिति निपादः, निवदति वा, ज्वरादित्वा यः ( वरितिक्मन्त न्याणः) बान पनि श्रावः, पवादि वादणे पदोन् (नन्दिग्रहोति), प्रामान्ते वसति- अन्तवासी, अन्तावसायी च । (चण्ड.स.) कुअलाइड(कर) निषादचण्डालमित्रामित्रे न्य छन्दस्युपमहयानात् (वा.) साउण् । पु-कुमित कसी पुक्कम, एकप इसके । अवान्तरभेदोल नादृतः, यतः श्वपचाश्वपं ] डोम्ब [म:] पुमो मृतपः ॥ १०॥ किराताथ स्तथा म्लेन्छजानीया--- दरद्- भुभेदादयधाग्डालभेदाः । किरति शरान् विरान. । शवत्सरम्यं शवाः । पोलति भ्रमति पुलिन्दः । एते. रम्पचरा देशभेद.द् भिन्न : । म्लेच्छस्यव्यक्त वक्ति म्लेच्छः । रिट्या मार भटा मिला नाइलाधान्यजा पृथक् । विध्यति व्याधः, श्याद्वयति (सू.) ण । मृगान् यति मृगयते वा मृगयुः । लभ्यते (स्म). गृध्यति मोमें लुब्धकः ॥ २१ ॥ कने गृहे भवः कौ-यकः, कुलकुसौति (सू०) दकम् । सरमाया अपत्यं सारमेषः । कोकते का, चोरन डिकुवाई वा कानि ( कुकुर), कुर गन्दे । मृगान्दशति मृगदशकः । शुनति शुनक', शुन गतो। भपति कुस्मित वाशने भपक दावति भयति वा था । मण्डला न । रमामयो शाम् । म था मंजान्गरम्य गोल्यते वार्यने दशनभयादलर्क उन्मत्तः श्रा ॥ २०॥ विश्व कन्दत्याह्वयते विवकद्रः विगत कदनमस्येत्येके, विश्वक' द्रवति वा । सरति मरमा देवशुनी, विशेषवृत्तिरपि सामान्येभिधान त् । विथं गूय चुर ( अति ) विट्वरः । पुराने ब्रहून सूकरः ।। वतेचीन् वर्करः, दृक आदान ॥ २३ ॥ आधौद्यन्त अस्यन्ने प्राणिनोत्रयाच्छोदनं, नुदे छत्वम् ।। मृगान्ध्ययनि मृगव्यं, मृगव्येति मुनिः, पैन संगरण । आखेश्यन्ने वाणिनीनामः, सिर उवामन । मृग्यन्ते शामिन स्यां मृगया, मृगयाटाव्येन्यत् । परिचर्या परिसर्येति ) । पार्टिय | सुन्ध[ क सबन्धाद् दक्षिण पार्वोहर्बनमम्य दक्षिणारः ( दक्षिणमा ), दक्षिणेमालुब्धयोगाति (मू..) माधः, बानिया- ·१६२ सटीकामरकोशस्य [ शूद्रवर्गः चौरैकागारिकस्तेनदस्युतस्करमापकाः । प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटचरमलिम्लुचा ॥२५॥ चौरिका स्तैन्यचौर्ये च स्तेयं लोप्वं तु तद्धनम् । वीतंसस्तूपकरणं बन्धने मृगपक्षिणाम् ॥ २६ ॥ उन्माथः कूटयन्त्र स्याद्वागुरा मृगबन्धनी। गुम्यं वटाकरः (वराटकः) स्त्री तु रज्जुखिपु वटी गुणः ॥२७॥ उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहः । पुंसि येमा वापदण्डः सूत्राणि नरि तन्तयः॥२८॥ वाणियूँति स्त्रियौ तुल्ये पुस्तं लेप्यादिकर्मणि । पार पश्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिमिः कृता॥२९॥ मीर्ममरित्युक्तम् ॥ २ ॥ चोरयति चौरः, स्वार्थेn ( चौरः), चुराशीलो वा, छत्त्रादित्वाणः (सू०) । एकस्मिन्नसहायेऽगारे भत्र ऐकागारिक, ऐकागरिकचौरे (मू० ) । स्तेनयात स्तन, स्तेन चौर्य, श्यास्त्याहमविभ्य इति ( उ० ) इनचि स्त्येनः स्यात् । दस्यत्युपक्षिणोति दस्युः । तत्करोति तस्कर', तबृहतो करपयोश्चोरदेवतयोःमुस्तलोपश्च (ग०)। मुष्णाति मोषकः । प्रतिरुणद्धि प्रतिरोधी । पराना• स्कन्दति परास्कन्दी । पाटयश्वरति पाटचरः, पटच्चरे जीर्णवस्त्रे भवो वा। मलिनम्र्लोचयति मलिम्लुच, म्लुच स्तेयकरणे । पारिसन्धिक पश्यतोहरश्च, वाग्दिास्यद्भ्योयुक्तिदण्डहरेष्विति (सू०) पष्ठया अलुक् । व्यलोकं चातिसधान व्यतन च प्रतारणम् ॥ २५॥ चौरस्य भाववैरिका, मनोज्ञादित्वात् (द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च ) वुन् । ब्राह्मणादित्वात्स्यवि ( गुणवचनब्राह्मणादिभ्य कर्मणव ) चौर्यम् । स्तेनस्य भावः कर्म वा स्तन्य, म्तेनादितियोगविभागाध्यञ् (इ.)। स्तेनामलोपश्च (सू० ) इति स्तेयम् । लुप्यने सोप्नं चौर्यधनम् । मृगादिवन्धनानेमित्त जालवागुरादिसाधन, वितन्यत इति वीतंस , वितस्यते वष्यते- नेन का, तमिः सौनः ॥ २६ ॥ ऊर्भपातान्मभ्यतेनेनोन्मायः। छलेन यम्यतेनेन कूटयन्त्र, पाशयन्त्र- मित्येके । ( मृगबन्धनी ) रज्जुरिति शेषः । अवागुरयाते मृगान् वागुरा जालाकृतिः । शु[ मु] पूजा- थैव्यय, पूजित मीयते शु सुय, शुभ वा । वयो वेश्यते वगकरः, वटी च । मृज्यते रज्जु । गुज्यतेभ्यस्यते गुणः । वटो गुग इति पृयगाहुः । येष्टनैतिगा त्रिगुणा वा रज्जुर्वेश्यते वटीगुण इत्येक ॥२७॥ उद्घाव्यते प्रकाश्यम्भानेनोद्घाटनं, अर्थ हन्य[ पास ]तेनेनेत्युद्धातनमिति कौटिल्यः । अहेररपटादेजलमूर्भ वाह्यतेननोद्वाहनम् । पादावतोपि । वयन्यनेन वेमा । उप्यते पीज्यते यन्त्रे सूत्र येनेति वापस्तदर्थों दण्डो वापदण्ड., वायदण्ड इति तु युक्तम् । सूयते सूयते वा पटोनेन सुरम् । तन्य- नेनेन तन्तुः । नारे पुंसि ॥ २८ ॥ व वा गर्न ताणिः, क्यनं वा, अत एव निष्प्रवाणिर्नवः परः ।। विवयन न्यूतिः, अनियूनीति (म.) साधुः । तुम्या च तुल्या च तुल्ये । पुस्यतेमिमीते मृदन पुस्त, पुस्त भादरे वा । पञ्चालदो भवा पाक्षालिका यया वालाः खेलनि। (पुत्रिका ) पुत्राकृतिमइति (ग) कन् ( यावादिभ्य कन्) । आदिशब्दाचर्मलेगाथैः, स्यात्सालभजिका स्तम्भ लेप्येनाञ्जलिका- रिका । जनुनाविकारे । जानु प्रायुष त्रिषु ॥ वपुजनुनो पुक् (सू.) ॥ २९ ॥ पेटि पिट , ·। २०)" द्वितीयं काण्डम्.. पिटकः पेटकः पीडा मञ्जूपाथ विहगिका ।। भारयष्टिस्तदालम्बि शिक्यं काचोथ पादुका ॥३०॥ पादरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता। नधी वर्धी वरत्रा स्यादवादेस्ताडनी कशा ॥३६॥ चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालयल्लकी । नाराची स्यादेपणिका गाणस्तु निकपः कप ॥३२॥ व(वृ)श्चनः पत्नपरशुरेषिका तूलिका समे । तेजसावर्दनी मूपा भस्त्रा चर्मप्रसेविका ॥ ३३ ॥ आस्फोटनी वैधानिका कृपाणी तरी समे। पृक्षादनौ वृक्षभेदी टइकः पापाणदारक.( णः) ॥ ३४ ॥ क्रकच करपत्नं स्यावारा चर्मप्रभेदिका । सूर्मी स्थणायप्रतिमा शिल्पं कर्म कलादिकम् ॥ ३५ ॥ संघाने, क । लि पेटमः । पंह गहने ( अवगाहने ),अम्मात्पीडा, पी पानेस्मात्पेरेति श्रीभोज । मञ्जु मनोज्ञ कृत्वा वस्रायैरुध्यनेर मन्नूपा । आद्या पेगरिकाया परौ महत्यम् । विहगतिकृतिश्चा-- दिमयी, या मित्यादी लम्बमाना स्थाप्यने प्रयाण च मचायते ( विहगिका) । भारोद्वहनाय यष्टिः, चतुर्दडि केति मभ्या., शिक्याधारस्कन्धपायो गुड इति द्रवि मिटाः, विहगमेत्य । तदात्म्यो भारालम्ब., तस्या मालम्वते वा । शक्नोति वोट शिक्य, मन्यादि (१०) । कच्यतेनेनेति काच , कच यन्धने, यत्र रग्नुपरे वेटव्यमाने ॥ ॥ पद्यतेनया पाद्., णिकसिपद्यतेरित्यू (30) (पादुका ) स्वाथै क्न् , केऽगइति ( सू.) हस्तः । उपनयनि पादमुपगनन् , नहितिषीति ( सू०) दोघः । पादत्राण च । अनुपद पादायामेन बढानुपदोना, अनुपदसर्वानिति (मू०) म । नयति बध्नाति नधी । वर्धते दीपीभवति चर्मरज्नुयाधी । वियतेनया परना, वरना क्षेत्रवेणनीति तु चाणक्य सूत्राध्यक्षे( 2 ) उपचारादास्यत् । कशति क्शा चर्मयनि. ॥ ३१॥ चण्डालस्येय चाण्डा लिका । क्व्य(ब) तन्नीभिरात्रियते कटो(ण्डो )लवीणा विनर्याख्या । नरमवति नराइ, तस्येय, नाराची । भन्विध्यते वर्णोनयेत्येषणिका, स्वर्णतुरेसीह युक्तम् । यति तन्करोति शाणः । निकथ्यतेन निक्य , गोचरसंचरेति (सू.) चकारान्माधु , पसिमज्ञायाचो वा (सू.)। एव प., निकोपल इत्येके, पचायच् ( नन्दिप्रहीति ), मणिकारादिमाण्डमाहु , यन्मुनि - शाणस्तु निकोपल ॥ ३ ॥ पृथति छिनत्ति तथन । पनाकार पत्राणां वा परशुः ( पशु)। एप येषिका, ईप उञ्छ। काटनोहमयी शन्का तूलिका, तूल निफ् । पिरलेके, भाकेपिरयोस्तलिरिति दुर्गा भेदेनाह । तैजस हेमादि-आवस्य॑ते वीक्रियतेस्याम् । मूयने मूपा, मू वन्धने । बभस्ति भक्षयतीच स्थाप्यं मला । धर्ममयी, प्रसीव्यते प्रमेविका, प्रमेवकोपि । ॥ भारकोयते विघ्यत चानया मोक्ति- कादि ( आस्फोटनी, इ.) । कल्प्यते छिद्यतेनया कृपाणी । य॑तेनया कर्तरी शो यते यतनेन शत्रवेण क्षादन. । दद्वयतनेन रङ्ग कि बन्धने, हन्यमान:- शब्दं कायति वा ॥ ४ ॥ शब्दोच्चारणेन चति करच | करसचार्य गनपत्म कर- पत्न, शब्दोच्चारणेन पतति वा । इयर्त्यनयेत्यारा, भिदादा- आराशर या (ग०) साधु । पर्मसी- बनी च । मुरति सूमा, शोमनोमिरिसके । तिष्ठति स्थूणा, यच्छाश्वत - स्थूणा स्तम्मथ गम्या च । भयोमयी प्रतिकृति ( अय प्रतिमा ), यत्स्मृतिः- सूर्मी चरन्तीमालिङ्गोन्मृत्यवे गुरुतस्परा । शिनोति शित्प, शिन् निशाने, शिल उस्माद्वा । कला गीतापाचन पटि । आदिशन्द प्रकारे ॥ - ॥ प्रतिमीयतेनेनति पनिमान, प्रतिमा च । प्रतिविम्य- . ३३ ·सटीकामरकोशस्य [शूद्रवर्गः प्रतिमानं प्रतिबिम्ब प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया । प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात् ॥३६॥ वाच्यलिङ्गाः समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशाः सदृक् । साधारणः समानश्च स्युरुत्तरपदे त्वमी ॥ ३७॥ निभसंकाशनीकागमतीकाशोपमादयः। कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म चेतनम् ॥ ३८॥ भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वशः पण इत्यपि । सुरा हलिप्रिया हाला परिसुदाणात्मजा ॥ ३९॥ गन्धोत्तमा पसनरा कादम्बर्या परिसुता। मदिरा कश्यमद्य चाप्यवदंशस्त भक्षणम् ॥ ४० ॥ शुण्डा पानमदस्थानं मधुयारा मधुकमा.। मध्यासयो माधवको मधुमाकमद्ययोः ॥ ४१ ।। ते प्रतिबिम्ब, निम्बसदृशं वा । प्रतियायतेनया प्रतियातना, यत निकारोस्कारयोः । अर्यतेऽचर्चा । प्रतिनिधीयते प्रतिनिधिमुख्यसदृशः । प्रतिरूपं प्रतिच्छन्दः प्रानिक यश्च । उपमितिरुपमा । केचिदेत पूर्वः सवनन्ति ॥ ३९ ॥ समति सम । तुर या समितरतुल्यः, नौवयं धर्मति (सू०) यन् । (सदृक्ष इ.) समन इव दयते, त्यदादिषुदृशारमालोचनेञ्च (सू. ) इलन समानान्ययोश्चेतितक्तव्यात् (वा.) वर न् क्विन् च, दृग्दृशयतु ध्वति (सू०) समानस्य स । म्मानम धारनं मान चास्य साधारण: ममानव ॥ ३५॥ वाच्यलिङ्गास्तु यार्थाश्चैते, यथा चन्द्राभि मुखं, पद्मसंघारम् । नियत भाति निभम् । सम काशते संकाशः । आदिशब्द चन्द्रप्रतिमः, पितृरूपः, आयासभूत इयादि । चन्द्रेण निभ इत्यादी न भवति स्मास एबोत्तरपदत्वस्य रूढः । कर्मणि साधु चर्मण्या, भर्मण्या वा विधीयतेनया विधा, रक्ष्ये भोजनपिण्डे द्वा । (भृत्या, इ. ) भ्रियत्नयेति, संज्ञायासजेति ( स०) क्यप् , स्त्रिया कितन् , मनिन् , ल्युत् । वीयतेद्यते वेतन, वी गरसाद ॥ ३८ ॥ भरणे साधु भरण्यम् । मूरेनानाम्यं मूल्य, नोवयोधर्मेतियन् (सू.) । निर्षिश्यते भुज्यते निवेश. । पप्यते- अ भाष्यते पणः, लत्यपण:- परिमाण इति (सू.) साधुः । सूयते परियास्यते मुरा । ह लेनो बलस्य प्रिया । जहाति लग्नामनयति हाला, हलति विलिम्वत्यड्न वा, वदित्वाण्यः (ज्वलिनिकमन्तेभ्योग.) । परिप्रति परिवत्, परियता च । वरणात्मजा वारणी समुद्रोत्थत्वात् ॥ ३९ ॥ गन्धनोत्तमा । सदनि प्रसन्ना, अच्छमुरा । एति भ्राम्यत्यनया- इरा। युति ताम्बरस्य नीलवासस इयं कादम्बरी, स्वार्थे तृतीया । माद्यत्यनया मदिरा । कगादेश भव कश्यम् । मदे साधु मद्य, माद्यन्त्यनेन वा, कृत्सल्युटोबहुल (सू.) इति करणे' -गदमदवरेनि (मू.) यन् । सादुरका मदिष्ठा कल्य हाम्हर कापिशायन च । अवदस्यत पानाधिजननार्थ- मक्दशः, खरविशदमभ्यवहार्यम् । चवेणमुपदशश्च ) ० 0 शुण्य(न्य)ने गुण्डा, शुण(न) गनौं । पान. मदयोरास्पद कल्यपालगृहै। देशः । शाश्वतस्तु- बुअर णा करः शुण्डा शुण्डा कादम्बरी मता। (मधुवारा इ.) क्रमेण मधुपानावसरा: । गोडी वैष्टी च मावी च फ्लोया व मुरा स्मृति मुराया भेदानाह । माक्षिकमित्र आसूयते मासवः । मधुनो विकास मधुना वृतो का माधकः, कुलालादित्या- -टुम् (म.)। मन्यते मधु, माद्यन्त्यनेन वा । म माया विकागे मा, माध्वीक मत्युपाध्यायः । मद्यम्योचव द्- अयोगियर पैः, तन- सामान्यविशेषरूपलान् । मिराया देशे भयो गोन्याः ·१०] द्वितीय काण्डम् मेरयमासव गीधुर्मदको जगल समौ । सधान स्यादभिपय किण्व पुसि तु नग्नह ॥४२॥ कारोत्तम ( रसुरामण्ड आपान पानगोठिका। चपकोस्त्री पानपान सरकोप्यनुतर्पणम् ॥ ४३ ॥ धूर्ताक्षदवी कितीक्षा द्यूतकृत्समा । स्युर्लग्नका प्रतिभुर सभिका घूतकारका ॥४४॥ धूतोखियामक्षवती केतय पण इत्यपि । पणाक्षेपु ग्रहोक्षास्तु देघना पागकाश त ॥१५॥ परिणायस्तु शारीणा समन्तानयनास्त्रियाम् । अमापद शारिफल प्राणिधूत समादय ॥४६॥ उक्ता भूरिप्रयागलादेकस्मिन्यत्र यौगिका । ताद्धादन्यतो वृत्तापूसा लिझ्मान्तरपिते ॥ ७ ॥ इति गूद्रवर्गः । १०। सुराया विशपो मेरय । शरतेनेन - आधु , सहायक ( उ०)। शाधारित्यके पठित्वा थुप्रति- तक इति व्यारयन् । याहु - मध्वामवातु मैग्य, तन-य मारा-मेरया गदित गायु , (मे) [A] घरसे । यति नियने मदक । २ गलत जगर स्वछ मुरामसनद्रव्यपरक । सुधारत सधान, युरपद न बहुक ल धाय यत । भियते चिर वय भिरब सधनी या मुरामा तेत ! कि(क)ति कोयत वा सुरानन किण्व म एदल न्या(गदि मुरा- जास्यम् । नमनाहरते सर्धत मुग छादनामावा मह. नमार्भालायम् ॥ ४२ ॥ कारण रिया पशामुम्य यात्म । मुख सो भाग (मुगमड )। अपयनोस्सरपानम् । पानाय ग:- मारन ध प छ, यो विघा पाधवलसत । वपन्दनन पकन् । गोरे, 7 पप्रेय रूट , दिन मनु यौ। गरी मरक । अनुष्य लननानु पण गुराणा५पणम् । व पर्यायावेत २५० य मुनि - चपरम नुनपश्च सरकथान ॥ ॥ धूतान हिनन्ति धूत मदतविपित्त त गेक्षा कितवान ते पणन किनर । रमक । अति ने- भयत प्रतिभू । सभ रतबाट स्यस्य मभिः । तून कारय त यूतकारक । दो मिनायी, आधसा- दिसामा यात् ॥॥६पर मन् परम् । स्तिवस्य कर्म तिरम् । न पण । दुरोदर माना। पयत र ५ । सच अक्षर (सू) अमो-। दाम्पत्यनेन देवन । पारपते यापन पक, प्राक, इव ॥ ४॥ पक्ष या सारी परिन्यन परिया, पार योनले तापयो (स.) त पम । दृन्तानि रोलनी । भोपाय ! 4 पर महापराधार, चनु गररकादि। माकयों न नाय । प्रनि परिम- तम् । गदर रमादर ॥४६॥ देष समन्दा एमाल्पादेव मन्- रिए- सरते त्यो प्रवर्तमाना रिग रेग्युप्रेन्या , क्या कर्मचाभतमस्य यन्न, ART FR,श सरती सभा, मस एम् । एष मानी, अधीमी। पानपदान पदम् ॥मा इतिहबग । "रितामशिनरगोशान भूम्या- सोनिय समाम । भार- - .

·तृतीयं काण्डम् । विशेष्यनित्रैः संकीण नार्थरव्ययैरपि । लिड्गादिसंग्रहर्वर्गाः सामान्ये वर्गसंश्रयाः॥१॥ स्त्रीदाराद्यैर्यद्विशेष्यं यादृशं प्रस्तुतं पड़े। गुणद्रव्यक्रियाशब्दास्तथा स्युस्तस्य मेदकाः॥२॥ सुकृती पुण्यवान्धन्यो महेच्छस्तु महाशयः। हृदयालुः स(सहृदयो महोत्साहो महोधमः॥३॥ प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः । वैज्ञानिकः कृतमुखः कृती कुशल इत्यपि ॥ ४ ॥ पूज्या प्रतीक्ष्यः सांशयिका संशयापनमानसः । दक्षिणी(ण)यो दक्षिणाहस्तत्र दादाक्षिण्य इत्यपि ॥५॥ . - दाराः, श्रीगणेशाय नमः । विशेष्यनिनो विशेषणम् । विशेषणादिभिहेतुभूतैर्ये पच्च वर्गास्ते काण्डद्वयोक- साधारण्यासामान्यकाण्डोस्मिंस्तृतीयेवान्तरवर्गान संश्रयन्ति, यथा नाना कान्तादिवर्गा, भय्ययवर्गेनेका- कार्थवर्गी, लिड्गशेषवर्ग त्रीलिङ्गादिवर्गाः । वर्गसग्रह इत्येके चेछु, सामान्यकाण्डे ये पञ्च वर्गा स वर्गसपह इति योजना । आदिशब्दः प्रकारे ॥ १॥ यादिभि पदेयोदृग्लिङ्गयांग्यचनैश्च विशेषणे- द्विशेष्य भेद्य प्रस्तुतं तस्य गुणादिशब्दास्तया तादृग्लिङ्गास्ताररवचनाच भेदका विशेषणानि भवन्ति । गुणशब्दा यथा प्रवीणा श्री, प्रवीणा दाराः, प्राण कलत्रम् । द्रव्यशन्दा यया दण्डिनी श्री, दण्डिनो दण्डि कलत्रम् । कियाशब्दा यथा पाचिका स्त्री, पाचका दाराः, पाच कलत्रम्। दाराद्यमिति पाठो युक्तः । स्त्रीनराधेरित्येके, श्रीपुनपुसकैरित्यर्थः । क्षेमकरोरिष्ताति शिवतातिः शिवकर इति वक्त- व्यम् ॥ २ ॥ धने साधुर्धन्यः । महानाशयोस्य महाशय उदाराभिलाषः । उदीर्ण उद्भटोदारावुदातर महामना । प्रशस्त हृदयमस्त्यस्य हस्यालुः, हृदयादेरा(चालु(न्यतरस्याम् (वा.)। स एव हि दयेन बह वर्तते, अन्ये मासखण्डे सत्यप्यहृदया, यन्ममैव- हृदय तद्विविक्ते यहावमन्यचलं पलम् । शतकीया सहृदया गण्यन्ते कथमन्यथा ॥ विदूषोपि । (महोत्साह) उद्यमवानित्यर्थ ॥३॥ प्रकृष्टा वीणास्येति प्रवीण , मुख्यार्थे परित्यग्य निपुणे स्ट, यदाहुः (कुमोरिलभ०)- निसा लक्षणा. काचित्सामादभिवानवत् । काधिकाभित्रैव स्वाचित इति । एवं निष्णातकुशलौ । निपुणति निपुण , शोभनकर्मत्वात् । अभितो जानात्यभिज्ञः । विजानाति विज्ञ, इगुग्धोतिकः (सू.) । निष्णा(स्ना)ति निष्णातः, मिनदीभ्योस्लातेःकौशले (सू.) इति षत्वम् । शिक्षा मेजातास्यात शिक्षितः । विज्ञान प्रयोजनमस्येति हानिक त संत मुखास्येति नमुख । प्रशस्तं कृतं कर्मास्येति कृती 1 कुशान्- गाति कुराला, ते हि व्युत्पले. रादात शक्या । कृतार्मा नाय कृतार्थच ॥ ४॥ प्रतीक्षणीया मुख्यत्वात् (प्रतीक्ष्यः)। (मोग- विकः) संशयमापनइति (सू.) ठक् । (दक्षिणीय इ०) दक्षिणामहति, कागरदक्षिणायचेति (म.) ध्यती । तत्र दशिगाहे ॥५॥ वदति दीयतामिति वदान्यः, वदेरान्य. ( उ.) । वदन्योपि, क्रियत्नेद्यतनै , ·१६७ तृतीयं काण्डम्. स्युवंदान्यस्थूललक्ष(क्ष्य दानशाण्डा बहुप्रवे। जैवातृका स्यादायुप्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥६॥ परीक्षकः कारणिको वरदस्तु समधु(4)कः । हर्पमाणो विकुर्वाणः ममना इष्टमानसः॥ ७ ॥ दुर्मना विमना अन्तर्मनाः स्यादुत्क उन्मनाः । दक्षिणे सरलोदारी सुकलो दातृमोक्तरि ॥ ८॥ तत्परे प्रसितासक्ताविष्टाओंयुक्त उत्सुकः । प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः॥९॥ गुणै. प्रतीते तु कृतलक्षणाहतलक्षणी। इम्य आढ्यो धनी स्वामी त्वीश्वरः ॥१०॥ अधिभू यकी नेता प्रभुः परिवृदोधिपः। अधिकद्धिः समृद्धः स्यात्कुटुम्बव्याप्तस्तु यः॥१॥ स्यादभ्यागारिकस्तस्मिनुपाधिश्च पुमानयम् । घराङ्गरूपोपेतो यः सिंहसंहननो हि सः॥१२॥ सधौ यत् (तत्रसाधुः) । (स्थूललक्षः) स्थूल लक्षयसालोचयति ददातीति यावत् । दाने शौष्ठः यक उपचारात् , शुण्डा हि पानमदत्यानं तत्र भवः शोड: । जीवति जैवारकः, जोरातृकन्वृद्धिच (उ.)। (अन्तर्वाणिः ) अन्तर्वाण्यस्य ॥६॥ करण प्रयोजनमस्य कारणिकः, मादौ दानार्थ अह्मणपरीक्षिता । आक्षपटलिकोपि । करणेनाधिकार(विर्गग चरतोति या । समृप्नोति सवर्धयति समधुकः । हृष्यति हर्षमागः, ताच्छील्यवयोवचनशक्तिपुचाना (सू.) हपद्विकार याति विकुर्वाणः । अष्ट मनोय मनाः ॥ ॥ अन्तलीनं मनोस्यान्तर्मनाः । उद्त मनोस्योत्कः, सेनान्तर्गलचारिभि- जेलचरैरप्युन्कमुकूजितामिति धर्ममापि, उत्करन्मनाइति (सू०) साधुः । सोत्समय । (दक्षिण) दसते, सरति, उदियति च । शोभना कसास्य सुझलः, दाता भोक्षा च यः ॥ ॥ तत्परं यस्यं म उत्पास्तनिष्टः । प्रसिनीति स्म प्रसित, पिम् बन्धने । भाषजति स्मासफः । प्रियम प्रेम, उच्छन्द उद्योगार्थः मुन्दः शोमनार्थः, उत्वादिवत्कन् (मा.) । प्रत्येकमेति प्रतीतः । प्रथते प्रथितः । स्यायते त्यातः । विद्यते प्रतीयते वित्तः, वित्तोमोगप्रत्यययोः (सू.) इति य' ॥ ॥ कृताः प्रसिदा लक्षणरूपा गुणा यस्यासो तलक्षणः । भाहतान्युयोगि- दानि लसणानि यस्यासावाहतलक्षणः । इभमईति- इभ्यः, पारिवायत् (सू.)।माघ्यायन्ति समापः, कः, पृषोदरादिः (पु.) । स्वमस्त्यस्य स्वामी, स्वामिनेपये (.) इति मधुः । टि तील ईश्वरा, स्पेशमासेवि (सू.)पा । पातीति पतिः॥१॥ भयुपरि भनस- घिमः । नयति नियुके नायक प्रमवति प्रभुः, विप्रसंन्याति (स.)। परिति परिवत, स्मोपरिसदाति (स.) साधुः । प्रामगीरमनीय ॥11॥ कुटुम्बे तपादौ म्यापूतः, वत्सोमोयुतः, भमितोगारे भवोभ्यागारित: । उपाधीयत उपाधिः । सिंहस्व संहनन देहोरप सिंहसहननः ॥ १३॥ + ·सदीकामरकोशस्य [विशेष्यनिन्नवर्ग: निर्धा(वार्य कार्यकर्ता यः संपन्नः(तन ) सत्त्वसंपदा । अवाचि मूकोथ मनोजवस ( व स) पितृसंनिभ ॥ १३ ॥ सत्कृत्यालंकृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः । लक्ष्मीघालक्ष्मण श्रील. श्रीमान् स्निग्धस्तु वत्सलः ॥१४॥ स्याद्दयालु. कारुणिक कृपालुः सूरतः समाः। स्वतन्त्रोपावृत. स्वैरी स्वच्छन्दो निरवग्रह ॥१५॥ परतन्त्रः पराधीनः परवान्नाथवानपि । अधीनो निम्न आयत्तास्वच्छन्दी गृहकोप्पसौ ॥ १६ ॥ खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः। जाल्मोसमीक्ष्यकारी स्यात्कुण्ठो मन्द क्यिासु यः ॥ १७ ॥ कर्मक्षमोलंकीण. क्रियावान्कर्मसूद्यतः । स काम कर्मशीला यः कर्मशूरस्तु कर्मठ ॥ १८ ॥ कर्म( भर )ण्यभुकर्मकर कर्मकारस्तु तलियः । अपस्नातो मृतस्नात आमिपाशी तु शोकलः ॥ १९ ॥ निर्धार्य समुदायाद् गुणे- पृथव्यपदेश्य । सत्त्वमपचित्तो वर्ष , तया मपतन्( भ ) संपद्यमान । नास्ति वागस्य- अवाक । मूयते वध्यते वापरा मूर , मूडू बन्धने । मनो जवतेस्मिन् पितायमिति धावति मनोजवसः, औण दिको म - चमस दिवत् , मनोजभिलाषे वसति वा । पितव सम्यड् निभानि पितृसनिमः ॥ १७ ॥ कोफत आदत्ते धर्म कूकुर , कुटु शब्द इलस्य का रूपमाकूनवत् , ब्राह्मे विवाहे दाता, यन्मनु - भारछ द्य चाईयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् । आहूय दान न्याया ब्राह्मो धर्मः प्रीर्तित ॥ लक्ष्मारस्त्यस्य लक्ष्मण , पाम दित्यात् ( लोम दिशामादीनि ) लम्पाअच्येति ग (वा.)। श्रिय पति श्रील , सिमादि-वा-या (सू०) रिलयारेक्त्वस्मरण न्- ल । वसे स्यास्तीति वत्सलः, वमासा याकामवले (सू० ) इति च ॥१४॥ (दयालु , इ.) दया कृपा चास्त्यस्य । करणाप्रय जन- मस्त्यस्य कारुणिक । मुट रमते सूरत , सूरो इव तपनि वा, इ । स आत्मा तन्त्र मुख्य स्य स्वतन्त्र । अपगतमावरण नियन्तास्येलप त । स्पेन- ईने तन्छ र सैरी, स्वादोरेरिणो (वा.) इति वृद्धि । स्व उन्दोभिगार्थस्य स्वछन्द । निष्पनोवमह नियन्त्रग तो निरसन । नियन्त्रणो निरङ्कयो यथाकामी च ॥ १५ । परोभ्युपर्यस्य पराधीन , अपडझाशिनेति (सू.) ख । परे। नियन्ता- स्त्यस्य परवान् । अघि- उपरीनोस्यार्ध न । निहन्यते निघ्न , घनयमविगानम् (पा०) । आयत्यो नियुज्यते- भायम । गृद्यते गृद्या , पदास्तरिय यति (सू.) क्यम् ॥ १६ ॥ सट पुन ति खला । बहु करोति बहुवर , दिवाविमति (सू ) ट, अत एत बहुरी मानी, बहुधान्या इये। दीर्घ, चीरेण सुवति सूत्रयने या दीर्यसूत्रः । जति जला I (फुट ) कुठि अलस्य । मन्दोलसः ॥ १७ ॥ अल वर्मणेलकर्मण , पर्यादयोरिन यर्थेचतुयें से (वा.) समास , अपरक्षाशितेनि (सू.) स । (रियावान् ) निलयोगेन(म)तुम् (का-1 (कार्म ) कार्मस्ताच्छीन्ये (सू० ) इति साधु । कर्मण घटते कर्मठ , कमगिरोठच् (सू.) ॥ १८ ॥ कर्मणि साधु कर्मण्य वेतन भुते कर्मण्यभुन् । पर्म करोति वर्मार , कर्मणिभृती (म.) ते टः । (कर्मकारः) कर्मवा (.), विना भति कर्मसंपादक. । ( अपनात ) अपेति विदार्थ । (मृतस्नानः ) मृतसंस्कारार्थ स्नापित. । शुष्कती मांसोपरक्षणं, तामत्ति शोकल (शकल. ], शेपे (सू०) इयण ॥ १९ ॥ सुभुक्षा समातास्य (बुभु- - ·तृतीयं काण्डम्. बुभुक्षितः स्यात्क्षुधितो जियत्सुरमनायितः । परानः परपिण्डादा मक्षको घस्मरोझरः ॥२०॥ आधुनः स्यादौदरिको विजिगीपाविजित । उभावात्मभरिः कुक्षिभरिः स्वोदरपूरकं ॥ २१ ॥ सर्वानीनस्तु सन्निभोजी गृघ्नस्तु गर्धनः। लुब्धोमिलापुकस्तृष्णक समौ लोलुपलोलुमी ॥ २२॥ सोन्माद( उन्मद स्तून्मदिप्णुः स्यादधिनीतः समुद्धतः । मत्ते शोण्डोत्कटक्षीया कामुक कमितानुकः ॥२३॥ कम्रः कामयितामीकः कमनः कामनोमिकः। विधयो विनयग्राही वचन स्थित आश्रयः॥२४॥ वश्यः प्रणेयो निभृतविनीतप्रश्रिताः समाः। धृष्टे धृष्णुर्वि धृष्णग्यि )यातच प्रगल्मः प्रतिभान्विते ॥२५॥ क्षितः ) । पुष्यति स्म धितः । अतुमिच्छाने जियमुः । अनमिच्छाते, मुआ मन स्यन् (सू.), शनायोदन्येति (स.) साधुः, ततः से, इ । परादनमस्य परानः । अप्ति तच्छी. खोयरः, मुघस्यदायमग्न् (पू.), निर्देश त्यो घस्लादेशः, पस्तू अदने वा ॥ २० ॥ था- ईपरीव्यति स्म- आयूनः दिवोविजोगीवाग (सू.) इति नवम् .। उदरेण भृतः (उदरे प्रमितः) भादरिकः, उदराहगायने (सू.)। अमानं विभत्मभारः, आत्मोदयोगः (सू.) इति खिः । उदरभरिरपि । (कुसिमरिः) कुसौचेतिवस्तव्यात् (वा.) बि(च) । सोदरयोः फमादामोदरयो: पूरकः ॥ २१ ॥ मायना ने भक्षयति मात्रीनः, अनुपदसर्याायानयमिति (सू०) रा:। ( गृनुः ) अमिष्टयात (सू० ) पनुः । (गर्वनः ) जुवकम्यति (सू.) युन् । अभिलपति तच्छी लोभिल पुरः, लपपतग्दै युझन् (सू.)। तृश्यते दरबलस्तृष्णा, स्वस्तृियोजिह (सू.), नृष्णाजान्तः, लन्ने- उपचारः । तृषितस्तापनः पिसिनय । भृशं लम्पनि भयं लभ्यात (लोलप इ० ), यलगन्तादम् । केचियः सबध्नन्ति । लालमो लम्पटन ॥ २२ ॥ उन्माद्यनि तच्छील रन्मदिष्णु:- भूताचावियः, अन्यनिराधानते (सू.) इपुन् । ( अविनानः ) निर्मयोदपि । मयेन मावि स्त मत्तः । शुद्धाया माः शौण्डः शुरडास्चस्य वा, अमर ज्योस्नादिभ्यउपमस्ट्यानान् (वा.)। उकान्तः कटीडादनदुका, उदत्तो वा, सप्रोदय रन् (सू.)। क्षीरते रन हीरः, शीत मदे, अनु- पसर्गःस्फुरक्षागी (सू.) साधु । कम तच्चील: (कनुक इ.), लपानदेयुकन् (सू.), तन (सू.) ॥२॥ (कमः) नमिकमान (मू.)। (कमनः ) अनुदातेतति (म.) युन् , औणादिकस्वपरः । कामनः कमनोनिक इति तु युक्तः पाठः, आयादयआर्धधातुकेवा (म.) इति पक्षे कमहि । अनुकामियामीककमितेति (म.) अन्नभेम्यां के (कनि) घाययः । [छको विदग्धे यमनियमाप्नो । स्यापति वगः स्वासिहगः परविको विटः ॥] विपातम्यो विधयो यथेट विनियोगः । विनयः शनजः सका इदियजयो वा । अभागोनि वश्यमाः२४ (यस्यः ) परातः (सू.) इति यत् । मतम्य भायत: (प्रन्यः) । प्रसन्नाः परेशाप ले। निमृतोऽवालः । प्रश्रयति प्रत्रितः । गोति स्म भट', शशीयाले (म.) इती भावः । प्रति वरसीलो पुः, प्रमिगध नि (म.): । शनिवसम्बर (वा.) नहि । विष्ट पानि न पिपातः । गम्भ गरमः । वा नरनपोन्मेषशालिनी निमा मता (कद्रः), प्रतिमा- पिरयामिनि (प्रतिमा) मस्तित्वात ॥ २५ ॥ सारी प्रोटनहवि शालीनः, शालीन.

·{បទ सटीकामरकोशस्य [विशेन्यनिन्नवर्गः स्थादधृष्टे तु शालीनो विलक्षो विस्मयान्विते । अधीरे कातरस्त्रस्नो भीरुभीरुकभीलुकाः ॥ २६ ॥ आशंसुराशंसितरि गृहयालुर्ग्रहीतरि। श्रद्वालुः श्रद्धया युक्त पतयालुस्तु पातुके ॥७॥ लज्जाशीलेऽपत्रपिष्णुर्वन्दारुरभिवादक । शरारुर्यातुको हिंस्रः स्यादधिष्णुस्तु चर्धनः ॥२८॥ उत्पतिष्णुस्तृत्पतितारकरिष्णुस्तु मण्डन । भूष्णुविष्णुभविता वतिष्णुर्वर्तनः समी ॥ २९ ॥ निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात्सान्द्रस्निग्धस्तु मेटरः। ज्ञाता तु विदुरी विन्दुर्विकासी तु विकस्वरः ॥३०॥ विसृत्वरी विस्मरः प्रसारी च घिसारिणि । सहिष्णुः सहनःक्षन्ता तितिक्षुः क्षमिता क्षमी ॥११॥ शोधनोऽमर्पण कोपी चण्डत्त्वत्यन्तकोपनः। जागरूको जागरिता धूर्णितः प्रचलायितः॥ ३२॥ गृदयते गृहयाल, कौपीनइति (मू० ) साधु । विरुद्ध लक्षयते विरुद्ध लक्षमस्य वा विलक्ष , निप्रतित्तिरेत्ययः । ईप. सरति कातरः, स्तरस्याय या, अत्र कातरा घोति न स्यात् । इला निद्रलनास्तारलेल्या प्रस्थति प्रस्तु , प्रमिगृधीति (स.) काः । (भारु ,३०) विभेति तच्छील , मिय फकतो (मू.). कुक- नवकव्याध (पा.)। दरितो भीतरस्तचकितश्च ॥ २६ ॥ (अशमु ) सनाशमभिक्ष: (सू.)। स्पृदिगृहीति (पू.) आलुन् । अधाति तन्छ'ल प्रदलः। आयः पतिरादि. कोदन्त', पतयति पतयालः, स्पृहिगृई नि (सू०) माउन् । पतनि तयार. पनुका, लरपत पदेत्यु. कम् (पू.) ॥ २७ ॥ ( भान पेष्णु ) आपने तन्दोल, प्रग्यलकृतवन्यात् ( वा.) । यन्दते ताडोल. (वन्दारः) शान्योरारुः (सू.) (शरारु, ३० ) णाति हन्ति हिनस्ति चतरछील', शबन्योराक. (मू.), लपपरदेत्युस्म् (सू.), ननिमाति (म.) रथ । ( वरिष्णु , ६.) अलपति (म.) गुच, अनुदातेतयाते (ग.) युच् ।भी तन्छ. न. (भूगः), ग्लानि. स्पस्न । (मविष्णु, इ.) भुपति (ग.)शय, तुन् । ग.)।(वर्ति.. ) Tणुर, युष ॥ २९ ॥ दिति तराईल. क्षिप्न, प्रसिपात (गृ.) पनु.। [मान्दारेत्यानापों भाति ] सान्द पन स्निग्धर (मन्द स्नग्ध)। मेति मेदर , भाग मिसपुरन् (म.)। वति तच्छीलो विदुरः, विदिभिरिपुरन् (म.) येति रिन्दुः, पिरिणः (म्)शने सधु । (किसी) विकनि सरल:, बारम(प)लसतिपिनुम् (पू.)। (विम्बर ) स्थसमापिपगीयर (पू.) ॥... (पिससरनि तरल, इन सीनि (२०)ए। (विसर.) पन्या स. रम् (सू.)। (प्रभारी) प्रेसरममा (पू.)मिनु । (महे, इ.) महेनन् , गुष । (अन्ता ) समस्तृन्, ऊपर। (ARY ) A:समायम् (4.), गुमितानि (सू.) मन्, रानासंगति (पू.) (मी) शनिलयमपिनम् (र.)॥" (ोधन ) दुधमला. भ्पयति (.) युन् । कोनो रो(काः) ची के । (जागा ) जागा (P.) इति-जाम् , (आगरा) पनरान् । प्रासावर व वध , 4 सो निदा II - ·१] तृतीयं काण्डम्. १७ स्वप्न शायालुनिंद्रालनिंद्राणायिती ममी। परामुग्यः पराचीनः स्यादवाइययोमुन्नः ॥ ३३॥ देवाननते देवाह विश्वद्य विश्वगति । यः महानति सश्य न म तिर्यश्यस्तिरोद्धति ॥ ३४ ॥ बदी बदाबदो वक्ता वागीशीयापतिःसनी। वाचायुक्तिरदुर्वागी यायकांतियक्तरि ॥ ३५ ॥ स्याज्जलास्तु याचाली याचाटा बहुगवान् । दुर्मुरे मुम्बराबनवी शक्तः कः) प्रियंवद ॥३६॥ लाहलः स्याम्गवादी तु सदनः । सनी कुवादकुचरी स्थानान्यत्वरा स्वरः ॥ ३७॥ रखणः दाबून नान्दीबाही नान्दीकरः समी। जटोनेने(जटोज्ञ एडम्कन्तु वढं श्रोतुमगिक्षिते ॥ ३८॥ तूलिस्तु तुपीको नसाध्यासा दिगम्बरः। निष्कासितोयकृष्टः स्यादपध्वत्तल धिकृतः ॥ ३९ ॥ non (मन) बस्तृिशोजिट (म.) । ( प ) शौटश्वेतारवादन्छन् (शा. यायः) । (न्दिन ) निद्रव तन्मल., निद्रानन्देनन् ( मृगृहितिदाति )। द्विति म निमः, संयोगरातोरनो (म्.) इति मिटा नतम् । परायोति पराङ् (पराचनः ), विम पा. घर्दिनिवान् (सू.) इग्ने म मः । समुर्खनन्च भनुतः । सरदया, अवचनोति ॥ (देण्या...) विषय वयव दायरो (गू.), विवानोयन्कान् । (ब) महन्य. सतिः (मू. ) इचद्रों पर समादेशः । ( निर्वद्द ) निरन्तिदलोो (मू.) ॥ ४ ॥ वति (वः) दवदः, चरवलिपनि दिम्य दिवस मावा (वा.) : वाचो युको पः, वाग्मि- पश्यन्ये युलिदग्दहरेषु ( का: ) इति पटमा म्लुहाप्रसना वगन्यल वारनी, वचन निः (पू.)। बरस तालीगे चावटूक, बजा- (०) श्वन वदग्दपि दडि परकारपाकः । वसमत, नृन (मू.) वाम् गम मुनुवा॥ (वयक ) मन (म.) वाच्छतो पाम् । (वाचल इ. ) आजारचौरमपिशी (म.)। गजागी जनाः । मुडेन बालक्ष्यने, निन्दनं मुलमन्त्वम्म मुबरः, ( रमकर) उनुनसम्बोरोनच्या (वा.) । परमनियन्त्रित मुसनम्बय यदनुमः । शनि बनु शक्तः। (नियवदा ) विश्ववदःमन् (म.) ॥३६॥ (रेदः)ल कयनादौ । कुस्मित ददरेकर, स्यादव (म.) के कन् । अनुतरो बदर । चिनो वस वाद। परसन चराने कुचर:, पचय (नन्दिप्रति )। विरगतः न्यगम्य- अत्रानन् न देनर 300 (सगः,३.) चन्दाग्नीति, रज. नादयान (न.)इते युन् । नन्दी महालरट कति नन्दोकरः, क्षिविभेति (म.)। (जटः) जन पन्ले (चान्द्रारानुः ), सिपोरेग्नम् । बोऽनयोः । मनु मयामे- तम । तानुकुममांकः । न- ३ ( अरोर नः- एम्म्मदर वा- मने, कतिपयुशनन्यसमाधिरोप : { माम.). एडोहि दमिर 1 3e n (दो) नांना सरगतेसारयः (दा.)। ओननी ?, ननने ल नम: । विमान दार्मा- अरमाः । भवाम्यते गैर नारट , निरन श्ययः ॥ ३९ ५ आदी गुददो पन्यो ननानाराम . - ·૨૭૨ सटीकामरकोशस्य [विशेष्यनिन्नवर्गः आत्तगन्धो(वौं )भिभूतः स्याद्दापितः साधितः समौ। प्रत्यादिष्टो निरस्तः स्यात्प्रत्यारयातो निराकृतः ॥ ४०॥ निः(नि)कृतः स्याद्विप्रकृतो विपलब्धरतु वञ्चितः । मनोहत प्रतिहतः प्रतिबद्धो हतश्च सः॥४१॥ अधिक्षिप्त प्रतिक्षिप्तो वद्ध कीलितसंयती। आपन आपत्प्राप्तः स्यात्कान्दिशीको भयद्रुतः॥४२॥ आक्षारितः क्षारितोभिशस्ते संकसुकोस्थिरे । व्यसनार्तापरक्तौ द्वौ विहस्तव्याकुलौ समौ ॥ ४३ ॥ विक्लयो विह्वलः स्यात्तु विवशोरिष्टदुष्प्रधीः। कश्यः कशा सन्नद्ध त्याततायी वधोद्यते ॥४४॥ द्वेष्ये त्वक्षिगतो वध्यः शीर्पच्छेद्य इमौ समौ । विष्यो विपेण यो वध्यो मुसल्यो मुसलन यः॥४५॥ शिश्विदानोकृष्णकर्मा चपलश्चिकुरः समौ । दोपैकदृक पुरोभागी निकृतस्त्वनृजु शठः॥ ४६॥ . वस्तार एकार्था इत्येके । ( समी) दण्डिताधे । प्रत्य दिश्यते स्म प्रत्यादिष्ट , अनङ्गीकृत इत्यर्थः । अप. विद्धोपि ॥ ४०॥नि क्रियते खलीक्रियते स्म नि कृत । मनसि हतो मनोदत । प्रतिवन्ध प्रवृत्ति. निवारणार्थः ॥४१॥ प्रतिक्षिप्यते न्यक्रियते स्म प्रतिक्षिप्त । ( कोलित ) कील बन्धने । प्राप्त आपद थापत्प्राप्त', प्राप्तापचद्वितीययेति (मू.) समास । ( कादिशीक ) का दिश बजामीति व्याकुलः, पृषोदरादि. (सू०)। भयाद् द्रुत पलायित ॥४॥ आक्षार्यते स्वरूप चाल्यते-भाक्षारितः, अली. कोत्पन्नपातकव्यपदेश । अभिशस्तोभिदूषितः, मैथुनं प्रतीत्येके ।। ( सकसुकः ) समिकस- उकन् (उ०), अनिश्चित इत्येके । समावित्येव । व्यस्यति प्रेशेमार्गाद्वयसन तेन ऋतो भ्यस- नातः, तेचतृतीयासमासे ( सू०) इति वृद्धि. । उपरज्यत स्मोपरक्तः । विगतो हस्ती यस्य स विहस्त , किंकर्तव्यतामूढत्वात् ॥ ४३ ॥ विक्लवत कातराभवति विक्लव, क्लवि- धातुगणापरिसमाप्ते विकः । विरुद्ध ह्वलति विह्वल. । विरुद्ध वष्टि कामयते विवशः । अरिष्टेन मरणचिन श्रासादिना दुष्टा धीर्यस्य । कशा चमयष्टिस्तद्धातोप्युपचारात्, तामहति कशः अश्वादिः, दण्डादित्वाय. (सू.)। सनद्धः सन् यो वधार्थमुद्यतः स आतत साग. सनेति वधार्थ धावति अवश्यं, आतं पलायमान तायते वा-आततायी। वध उपलक्षणं यस्मृतिः- अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणि- धनापहः । क्षेत्रदारहरचैव षडेते त्वाततायिनः ॥ ४४ ॥ अक्षिगतो यथा किंशरुकादि खेदकृत् । वधे शीपच्छेद चाईति । (विध्यः ) नौवयोधर्मति (सू.) यत् । ( मुसल्य ) मुमलेन वध्य इत्यर्थः ॥४५॥ (शिवदानः ) विदि श्रत्ये, लिट सनज्वा (सू०)। अकृष्ण निष्पापत्वाच्छुक कर्मस्याकृष्णामी वायते घरला वा सन्त्वने । चिनोति चिकुरः, चचा रूम, लक्ष च-ता वीश्य लोलाचिकुरामनगः खच प- सौन्दर्यमई मुमोच (कु. सं.)। चलाचले स्यात्तरलथापनश्चलचलः । दोष एकसिमेव हरज्ञानमस, यत्कात्यः- दोपैकग्राहिहृदयः पुरोभागीति कथ्यते । पुरोप्रे भजते पूर्व सूर्प युरोभागौ। निकृणोति हिनस्ति स्म निहतः । (शट.) शट तवे ॥ ४६॥ कणं अपति सूचयति कजए', स्तम्पकर्ण योरम न ·१७३ तृतीयं काण्डम्. कर्णेजप सूचका स्यापिशुनो दुर्जनः खलः । नृशंसो धातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु पञ्चकः ॥ १७॥ अशे मूढयथाजातवैधयवालिशाः। कदर्ये कृपणभुद्रपिचानमितंपचाः ॥४८॥ निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोपि सः । यनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ। ४९॥ अहंकारवानयुः शुभंगुस्तु शुभान्वितः। दिव्योपपादुका देवा नृगवाधा जरायुजाः॥५०॥ स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः पक्षिसदियोण्डजाः। उद्भिदस्तगुल्माद्या उद्भिदुनिजमुद्भिदम् ॥ ५१ ॥ सुन्दरं रुचिरं चार सुपम साधु शोभनम् । कान्तं मनोरमं सच्यं मनोज्ञ मञ्जु मञ्जुलम् ।। ५२॥ ( अपोः (स.) इत्यच । पेशयत्यदिशेन सूनयति पिशुन , पित अवयपे, अपिश्यति खव्यतीति श्रीभोजः। दुष्टो जनः, दुष्ट जनयति वा दुर्जनः । सं शून्यं लाति खलः, सरति चलति वा । नृशंसति नृशंसः । हन्ति तच्छलो घातुः, सपपतपदेति (०) उक्ञ् । कुङ् गतिकोरिल्ये ( यस्मात् ) फरः, पृणाति था। पिवति धर्म पाप , फाप व स्यस्य । धूर्तते (धुति स्म) धूतः ॥४७॥ सुपति मूढः । ययैव जातस्त- थैव स्थितोऽसंस्कृतत्वाद्ययातः । मुत्यति मूर्यः, मुहे.यामूर्च (उ०)। विधाया भोजनस्यापत्यमिद बेधेयः, विधेयारस्वाऽण् वा । वायते वालिशः, वाट्ट बाल ध्ये, यस्मिामठेपेऽण् था । मातृपासितय । पदवियो देवपः। कुत्सितोयः स्वामी कदयं । कल्पते पण.। भुयतेल्पत्वा क्षुद्र । किचित्पचति पिचान:, औणादिक आनन्। मितं पचति मितपचः, नितनवेच (सू.) इति पवः सन् । बीना- शोपि ॥ ४० ॥ दुष्टा विस प्रकारो भोजनं वास्य दुरिधः । दीयते दीन., दाइ क्षये, स्वादयोदितः (ग.)। दुयः कोकरध। (वनीयकः) वनु याचने । याचते याचनः, युच् छन् । मार्गति मार्गणः । मययते तच्छोले.ऽया, अर्थाचासनिहितइति (स.) इनिर्वा । ती कथ ॥ ९ ॥ समिति विभकिपतिरूपको निपातः, अहमस्त्यस- अहंयुः, अहंशुभमोयुर (ग), निपातनामान्तकम् । दिकि भवा दिव्या उपपा[५]यन्तै दिन्योपपादुकाः, पुमागपामिति (२०) यत् , लपपतपदेत्युकम् (स.)। भदृष्टमहतेभ्यः परमाणुभ्यो जायन्ते सय इत्यर्थः । अयोनिजत्वार्थ पुनरिहोताः । नरो गोमहिप्याद्याय जरायुजाः, अर'युगंभशय्या ॥५०॥ आद्यशब्दान्मरास्यूकाद्याः । आदिवान्दः प्रकार व्यवस्यायो वा पिपीलिदायर्थः। आयशन्दासृणाद्याः । उनिति भुवमुद्भित्- उद्भिदं च, कि, कय। उद्भेदनमदिसतो जायत इत्युद्भिग्ज, ८ । इत्यमयोनिजजरायुजस्वेदज्ञाण्डजोद्भिग्जत्वेन पयथा भूतसर्गः । एप मेग(वा)- न्तरभेदाचतुर्दशविधव, यदाहुः- अविकल्पो देव स्नग्यानिश्च पयमा माते। मानुष्य एकविधः स समासाद् भौतिकः सर्गः ॥ पैशाचा राक्षमा यादो गार्धाः शाक एव च । सोम्यश्च पाजापत्यश्च नामोटो देवयोनयः ॥५.मुन्दर मुठु नन्दयतीति नेरुकाः। रोचते सचिस, रुचिं राति वा। चरति मनो। हिमपाए। मुटु सम शोभना समानात पा मुधर्म, लक्षगया चार । सानोति साधु । शोभते योभनं, अन् । काम्यत कान्तम् । रोचने रच्यं, राजसूयमूर्योद्यहत्येति (सू.) कर्तरि साधुः । जानातीति में, गुरपति (सू.)का, मन एव शं या तन्मनोदम् । समन्यते मनु, पनि । (मञ्जुलं) धर्म- मानारया तु मत्वायो ल: श्यामलपिगलादिवन् । दारि बगु मनोहारि च ॥५१॥ भावियत ·१७४ सटीकामरकोशस्य [विशेष्यनिन्नवर्ग तदा(द )सेचनक तृप्त स्त्यन्तो यस्य दर्शनात् । अभीडभाप्सित हा दयित वल्लभ प्रियम् । ५३ ॥ निकृष्टप्रतिकृष्टावरफयाप्यावमाधमा । कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्वाणका समा ॥ ५४॥ मलीमस तु मलिन कचर मलदपितम् । पृत पवित्र मध्य च वीध तु विमलार्थ(त्म )कम् ॥ ५५ ॥ निर्णित शोधित मृष्ट निशाध्यमनवस्करम् । असार फल्गु शून्य तु वशिक तुच्छरिकनके ॥ ५६ ।। तीव प्रधान प्रमुखमवकागुत्तमात्तमा । मुख्यपर्यवरण्याश्च प्रवर्हानव रार्धवत् ।। ५७ ॥ परार्ष्याप्रमाणहरप्राध्याश्यानीयमग्रियम् । श्रेयाञ्श्रेष्ठ पुष्कल स्यात्सत्तमश्वाति शोभन ॥ ५८ ॥ स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुगवर्षभकुञ्जरा । सिंहशार्दूलनागाधा पुसि श्रेष्ठार्थगोचरा ॥ ५९॥ आप्यायते दृगनन- आसचनक यस्य दर्शनाद् दृग्न तृप्यते । आभिमुख्यनेप्यतभीष्टम् । अभ्याप्तुभिटम कीसितम् । हृदयस्य प्रिय हृय हृदयस्यप्रियहात (सू०) यत् हन्यस्यहल्लख त (सू.) हृत् । क्ष्यते चितमा ते दयितम् । (वलम) वल्लति सौन प्रीत्यर्थ । प्रगति घिय, क ॥ ५३ ॥ निकण्यत निकृष्ट । ए। प्र तकृष्ठ । आत्या । रिफति हिनस्ति रेफ । यारिता गुगा अस्माद्य प्य जपादि वाद्वरसे (ग) य व्याप। अव भोवम । अधाभवोधम अवाधसल पञ्च (सू०) इति म सलापश्च। कुत्सित पूयत कुपूय । नायनवद्य अवधपण्यवर्यागाने (मू० ) साधु । यति नत्यतीति खा, खेट उप्रासन । अणति रटतालणक अव कुसाया यन् (कुसित)। कन्वरोपि ॥ ५ ॥ (म उन मलीमस) मल स्त्यस्यति ज्ये स्नातमिस्रते (सू.) स धु । कुत्सित चर त पञ्चम् । म्लान क्रमप च । पनाति पूतम् । पूयतनन ते पवित्रम् । मधन य मध्य म र य साधु वा । विशषण द्ध वाध्र रक् ॥५५॥ (निाणक्त) णि जर शोचे । (मृष्ट) मृ(प) गुद्धौ । निक त श ध्यानि शाध्यम् । अविद्यमानावस्करा वर्च स्कोस्यानवस्करम् । फलते विशीयत फल्गु फिला विशरण । शुन हित भूय शुन्य च उगव दि भ्य यत् (सू.) इत्यत्र शुन सप्रसारणव नदीवत्वम् (ग.)। श्यत काम्यतनात वाद शेषम् । तुधते म्म तु छम् । रिच्यत रिक्त रिच वियतन ॥ १६ । प्रधायत प्रधनम् । प्रकट मुखमस्य प्रमुख । मश षक पृथक् वमस्य प्रवक । न स्त्युत्तम स्मादनुत्तम । अतिशयन द्रत उत्तम । मुखमिव मुरय शासादिभ्योय (सू०) । वरणोया वय । नियत वरण्य वत्रएश्य (उ०)। प्रकृष्टा वई परिच्छदास्य (पवह ) पृह वृद्धौ वर्ष प्रामान्य वा प्रवहायुध छत वा प्रव, वह उद्यम । अनवराधै मुग्ये भागे भवाऽनवराध्य ॥५४॥ परार्धे भव पराध्य परावराधम त्तमपूर्व य न (सू.) यत् । अगति न गच्छति वा-अप [ग्र] प्रकृष्टमन हर ते प्राग्रहर । प्रम भव प्रप्रय । (अाय इ.) अप्र द्यत् (सू.) पछौच (सू०) । अप्रणाप्रामणी शालीवरच। (नयान् इ०) अतिगयन प्रशस्य इटन यमुनो भशस्यस्यत्र (सू.)। पुण्य त पक्ल । अतिशयन सन् सत्तम ॥५८ ॥ पुरुपो व्याघ्र इवशर परुषव्याघ्र गानाग । आद्यशब्दा मुख पदपन या उपमय ध्र देभे (सू) इति समस । भ्रष्टस्यार्थो गोवरा विषय एष म् ॥ ५९ ॥ उपसज्यत नियु यत उपसनन, आविधगित्वा- ।

·१] सृतीयं काण्डम्. १७५ अपाय द्वयहीने द्वे अप्रधानोपसर्जने । विशड्कर पृथ पृहद्विगालं पृथुलं महत् ॥ ६॥ वदारुविपुल पीनपीनी तु स्थूलपीचर। स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्म लक्षणं दभ्रं कृणं तनु ॥६॥ स्त्रिया मात्रात्रुटी पुंसि लक्लेशकणाणवः । अत्यल्पेल्पिष्टमल्पीयः कनीयाणीय इत्यपि ॥२॥ अमूर्त प्रचुर माज्यमदभ्रं यहुलं यहु । पुरुङ( हं ) पुम मूयिष्ठं स्फिरं भूयश्च भूरि च ॥ ६३ ॥ परम्शताधारते यां परा संख्या शतादिकात् ॥६४ ॥ गप्पीये तु गणेय संख्याते गणितमथ समं सर्वम् । विश्वमशेष कृत्स्नं समस्तनिखिलाखिलानि नि.शेपम् ॥६५॥ समयसकलाखण्डपूर्यादि स्यादनूनके । घन निरन्तरं सान्द्र पलयं विरलं तनु ॥६६॥ - सापे, यथा- उपसर्जनं भायो । ममाम्यस्तु प्राच्यलिङ्गः । उराग्रं चाविशी(म्ती)यत विशाटः, वे पालन् शोकटचौ (सू०)। प्रयते पृथु.। गुगमानते हैं (पृथुलः) । बंइते ( वहति ) बदत् । महति महत्. वर्तमानेपृषवृहन्महादसते (२०) निप त्यते ॥३०॥ वलने वडम् । बवते- उरु, उद्द श दे । विपो- कति विपुलं, पुल महत्वे, कः 1 विष्टं च । प्यायते पनः, कः, प्यायःपी (सू.), ओदितध (सू.) इति निष्टा नत्यम् । ( पावन् , पीबरं) इनपच् । (स्थूर) स्थूल परिहणे । धनो बहर छ । स्तौति स्तोकम् । अत्यते- अत्यम् । क्षुद्यते क्षुत्र. । मुष्ट- दमन आन्यापते सूदनम् । दभ्यते दभ्रम् । (कृश) कृश तनूकरणे। तन्यते तनु ॥३१॥ मायनेयवान्मात्रा । गुटति श्रुष्टिः । लूयने लयः । लिश अल्पाभावे, लिश्यते लेशः । कति निमालति कणः । अणत्या । अतिगयनाल ( भलाय इ.), इष्टनीयमुनी । ( कनीयः ) युगाययो कनन्यतरम्याम् (सू०)। अतिशयगणु- भणीयः, वरिष्टेमे. यस्सु (सू०),दे (सू.) इति लोपः ॥ ६२ ॥ प्रभवनि प्रभूतम् । प्रचायते प्रवायने का प्रचुरम् । प्राज्यते प्राज्य, प्रापंगाज (को यो वा 1 न दमदनम् । यहाँ बहु । ( बहुर) मान्मत्त गो लः । पूर्वते पुरु । पुर्विति हुयते पुरुहु । अनिशयन बहु भाया, दहोलोपोभूवयहोः (पू.), स्य- पिट्च { सू० ) इति भूरादेवा विगमश्च । स्कायते किरम् । माति भुरे ॥ ६ ॥ शतात्परं परः- शात (पाशता अपि ), यत्- ब्रह्मयो राहताय तवा पर सहन्नाः शारदस्तयामि (उ० रा.), पारम्करादिचा मुर। श्रीभोजलु पर.सद निपात मन्यते, यथा एरोवरः, परम् ॥ ६४ ॥ (गणेयं ) उगादौ गोरेयः । (गणित) कर्मणि त. । ममति सौ सौर्य सर्वनाम, यया- सूर्यः समेषां समः । सति सरति वा सर्पम् । येवेशि विधम् । नास्ति शेषमस्याशेषम् । कृती घेटने, कृत्यने व्याप्यतेनेन स्नम् । ममस्यते- एकोक्रियते समस्तम् । निवृत्तं खिलान्यानि सम् । नास्ति खिलमस्यापिलम् । निकान्तं शेपा नःशेषम् ॥६५॥ संगतनप्रमाय मम, गर्न प्रसते या। सह करानभवनने सक- एम् । न साई भिन्नमराण्डम् 1 पिपर्ति पूर्वति वा पूर्वम् । पूर्णमिलो। आदिशन्दादभिप्रादे । नान्त्यू- नमस्यानूनम् । (पन) मूर्तीपन (सू.) इति साधुः । निर्गनमन्तर व्यरधानमस्य निरन्नाम् । सहा- न्यत पप्यते मान्दम् । निमिani(स) गाई निरन्नो ] च । प्यते शिष्यते पेलबम् । विरा- सन्तर गिरतम् । तन्यते तन । शिथिलं वय च ॥ ६॥ संभूना आपोरेगुपचारासमप, यन्ताप- ·सटीकामरकोशस्य [विशेष्यनिम्नवर्गः समीये निकटासासंनिकृष्टसनीडयत् । सदशाभ्यास(श सविधतमर्यादसवेशयत् ॥६॥ उपकण्ठान्तिकाभ्याभ्यग्रा अप्यभितोव्ययम् । संसक्तं त्यव्यवहितमपटान्तरमित्यपि ॥ ६८॥ नेदिष्ठमन्तिकतमं स्यात् दूरं विपकृष्टकम् । दवीयध दपि च सुदूरे दीर्घमायतम् ॥ ६९ ॥ पर्नुलं निस्तलं वृत्तं बन्धुरं तूसतानतम् । उच्चप्रांशूनसोद्रयोच्छ्रितास्तुइगेथ धामने ॥ ७० ॥ न्यड्नीचखर्वहस्वाः स्युरवावनतानतम् । अरालं वृजिनं जिह्ममूर्मिमत्कुश्चित नतम् ॥ ७१॥ आविद्धं कुटिल भुझं यस्तिं यक्रमित्यपि । ऋजायजिह्मप्रगुणी व्यस्ते त्यप्रगुणाकुलौ॥७२॥ शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यसदातनसनातना । स्थास्नुः स्थिरतर स्थेयानकरूपतया तु यः॥७३॥ सर्गेभ्योपईत् (सू.)। नियानाति निकट, सप्रेदश्चेति (सू..) कटच् । आसीदति स्मासनः । संनि- फुध्यते स्म सानकृष्ट । समान नीडमस्य सनाउं, सविधमनीडसमर्यादसवेशसदेशेषुपार्म प्ये (सू०) इति सामीप्य रक्षणयात्र । समानो देशोस्य सदेश 1 अभ्यस्यतेवाप्यतभ्यास' 1( सविध इ.) समाना विधा मर्यादा वेशश्चास्य ॥ ६ ॥ कण्ठस्य समीपमुपकण्ठम् । अन्तास्यास्तीत्यन्तिकः । अभ्यर्थते. भ्यणे, अभेश्चावियें (सू०) इतीडभाव. । अभिमुसमप्रमस्याभ्याम् । अभित इति निपातः, अमे- स्तसिर्वा । नास्ति परेन तिरस्करिण्यान्ता व्यक्ध त्रापान्तरम् ॥ ६८ ॥ अतिशयेनान्तिक नेदिष्ट, नेदी- योपि, अन्तिकाढयादसायो (सू.)। दूर दूरम् । अतिशयेन दूर दवं यः, स्थूलदूरेति (सू.) यणादि पर लुप्यने पूर्वस्य च गुण. । दृणाति दीर्घम् । अ यम्यत आयतं, आयतते वा॥ ९॥ वर्तते भ्रमति वर्तुरम् । निर्गत तलं प्रतिष्ठास्य निस्तल, भूमौ नास्ते तत्र वा रजो न निष्ठति । यध्नाति गति बन्धुरम् । ( उम्तानत ) उन्नत सदुपाधिवशादीपन , यथा- कण्ठस्य तस्याः स्तन पन्धुरस्य (कु. म.)। उचायत उस्चम् , ८ , उदश्चो वा, आचपगचादिवत्- मयूरव्यंसकादिर्वा (सू.) । प्रानुने माशु । उन्नमति स्मोन्नतम् । ऊर्वमभ्रमस्योदप्रम् । ऊध यति स्मोच्छूतम् । दुञ्ज यादत्ते तुङ्गम् । उत्तुदग- मुन्दुरं च । वमति बामोस्त्यस्य वा वामनः ॥०॥ नियतमयाते न्यत् । निन्न चीयते नीच, नीचे. विद्यतेस्य वा । सर्वति खर्वः। हमति हत्व । अवनतम नमस्यावान, अधोमुखमित्यर्थ । अवनमति स्मावनतम् । भानमति स्मानतम् । इयर्ति- अराः सन्ति वास्य- अरालम् । वय॑ते जिनम् । जा( ही )यते जहाति वा जिद्मम् । ( अभिमत् )ऊर्नयो भङ्गाः सन्त्यस्य । ( कुञ्चित ) कुच गति- वैकन्ये । नमति स्म नतम् ॥१॥ आविष्यत आविदम् । भुजो कौटिल्ये, भग्नम् । वेल्लत वेल्लितम् । पति वक्र, रक् । भगुर च । इयर्ति मन्यते वा ऋजु । परुटे गुणोस्य सदृशो गुणेन मौम्या वा प्रगुण. । व्यस्यते विपर्यस्यते स्म व्यस्तम् । आकोलत्येकीभवति- आकुलम् ॥ ४२ ॥ शश्वद्भवः शाश्वतः, अध्ययानांभम रिलोषः (वा.), आराच्छनोध्यते (इ.) । शाश्व तिकोपि । ध्रुव', ध्रुव स्थैर्य । नियत भवं निय, त्यने व (वा.) इति स्य। ( सदातन इ. ) सदाभव' सनाभवश्वेति, सार्य चिरमिति (सू.) ट्युस्तुट् च । तिष्ठति तच्छीलः स्थास्नु , ग्लाजिस्थश्वरम्नु' (सू.)। भतिशयेन स्थिर स्थेयान् , प्रियस्थिरेति (सू०) स्थादेश ॥ ॥ एकरूपो निर्विकार । निरवाध कार्स - ·१] तृतीयं काण्डम्. १७७ कालव्यापी स फूटस्यः स्यावरोजगमेतरः। चरिष्णुजर्गमचरं त्रसमिड्ग चराचरम् ॥७४ ॥ चलनं कम्पनं कन्धलं लाल चलाचलम् । चश्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्तये ।।७५॥ अतिरित्ताः तनधिको दृढसन्धिस्तु संहतः । तसदं कठिनं रं कंठारं गिरं दृटम् ॥७६ ॥ जरठं मूर्तिमन्मूत प्रवृद्धं प्रौटमेधितम् । पुराणे प्रतनमनपुरातनचिरंतनाः ॥७७॥ प्राययोमिनदा नव्यो नवीनो नूतनो नवः। नृत्लश्च मुकुमारंतु कोमलं मुलं मृदु ।। ७८ ॥ अन्यगन्यक्षमनुगेनुपदं क्लीयमव्ययम् । प्रत्यक्ष स्यादेत्रियकमत्यध्या प्रत्यक्षमान्द्रियम् ॥७२॥ - व्याप्नोति स्थिरत्वान् (कालव्यापी) । यूटेनावलओन तिटने कूरस्थः, भामाशादिः । तिष्ठवि तच्छील: स्थार. शेलादिः, स्थेशभामति (सू०) घरच् । जगमात्प्रागिनोन्यः (जगमेतरः) । (चरिष्णाः ) चरेस्तामान्ये- इष्णुच् । भृशं गन्नतिजामः, अरिल्येप्यभिधानायङ् (ज्ञा०)। (चरं) चरचि चरिचलिरतीति ( वा० ) वा द्विव आगगमश्च । नस्पति चलवादासम् । दाताहगं. इपि गत्यर्थ. ॥ ४ ॥ चलति तच्छ रचलन , चर नराम्दार्थाशुन् (सू.) । ( कम्पनः ) कम्पते राच्छील, युन् । ( यम्म) ममिकम्पीति (सू.) रन ! लुड विलोडनेस लोलम् । ( चलाचलं ) चरिचरनि (वा.) द्विररमागागमय ॥ ४५ ॥ अतिरिव्यतिरिक्तः । सम्यगप्युपरिमवः समधिक ! संहन्यते म्म संहतोऽच्छिद. सात हमने, कासामि । ( कठिनं, कोरं ) कठ कृजीवनेऽग्मा- दिनन्- मोरोणादिको । कृणाति कूरम् । नियत तिष्ट ते निष्टुम् । (दृढ ) दृट् गृद्धौ, फे, दृदो यल- यति साधुः (दृढ स्थूलमन्योः ) ॥६॥ जयंति जरटम् । मूर्यति मनम् । नयी इन्टके । प्रोगते म मौहम्, माहोटोटिश्चिति (वा.) । (एधितं ) एर युद्धौ । पुरा नव( मर)रा- पम्, न पुरोगे (पा)। (तन, इ.) पुरात्- लानो पारेरात्र भकार्ये ( नवरात्रात ) । पुरा. मा पिरंमा, रा.चिरमिति (सू.) पुग्नुच, निदानान्तवम् ।। ७७ ॥ प्रतिनवनम्नस्त्र प्रयः । नूरतमिना, पुनी। नव एनव्य.। (नन ३०) नवसामवे लगतनसालमाः (पा०), यश्च । मयस्कय । मुष्ट कुन्त निलेम्लयले वा मुममर, फार कीडायानियामा । गृहने मृदु । (मृदुल ) गुमनातनिये लच् ॥ ८ ॥ अवयवा- कान्तेच्या बागादिनन् पराम पवादन्दसन् , अारोपयन । पदस्य ममरय पवादनुपदं, यादपर माव. । अनु- गरस्पनुर्ग, ८: । ( अन्व, अनश, गाद च ) अव्ययं नाप तुपीः (अन्न, अनुपदं च ) । अग्निी प्रतगनं प्रल मलदय कान्त ददनीयया ( पा. ) रामास । इन्दिषु भस्मेन्द्रियम् । भोपितम, ततिचन्दनमाम् ॥ USE रमनन- -

·सटीकामरकोशस्य [विशेष्यनिम्नवर्गः
एकतानोनन्यवृत्तिरे(१ )काकायनावपि ।
अप्येकसर्ग एकाइयोप्येकायनगतोपि सः॥८॥
पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यपथमाया अथास्त्रियाम् ।
अन्तो जघन्यं चरममन्त्यपाश्चात्यपश्चिमम् ॥ ८१॥
मोयं निरर्थकं स्पष्टं स्फुटं प्रव्यक्तमुल्यणम् ।
साधारणं तु सामान्यमंकाकी त्वक एककः ।। ८२॥
भिन्नार्थका अन्यतर एकस्त्वोन्येतरायपि।
उच्चावचं नैकभेदमुच्चण्डमवलम्बितम् ॥ ८३ ॥
अरुंनुदं तु मर्मस्पृगवाधं तु निरर्गलम् ।
प्रसव्यं प्रतिकूलं स्यादपसव्यमपषु च ॥ ८४॥
वामं शरीरे सव्यं स्यादपसव्यं तु दक्षिणम् ।
संकटं ना तु संवाधः कलिलं गहनं समे ॥ ८५॥
1
विच्छिन्नो विस्तारोस्येकतान । अनन्यैकरूपा वृत्तियं परोस्यानन्यवृत्तिः । एकमम पुरोगत शेयमस्यकामः,
स्वार्थेऽश्वा । एकमयन गतिरस्यायन । एक सर्गो निश्चयोस्यैक्सर्गः। एक मयनं गतः ( एकायन-
गतः) ।। ८० ॥ आदीयते प्रथममित्यादिः, धमिवृत्तिवेप्यजद्दछिड्ग, यथा- आदिगंर्गकुलम् । धर्म-
वृत्तित्वे भवे यत्, भायो वायलिड्ग.- अन्यरत् । पूर्वति पूर्वः । पुरो भव. पौरस्त्य , दक्षिण पश्चात्पुर.
सस्त्यक् (सू.)। प्रयते प्रथम । आदिमोनिमश्च । अमत्यन्तः, धर्म( मि वृत्तिवेप्यन लिङ्गः, यथा-
कुलस्यान्त प्रभु त्रियः । जपने भवो जघन्यः, दिगादिभ्योयत् (सू०) । चरति, चरमः । पश्चाद्भवः
पाश्चात्य - पश्चिमः, दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् (सू.), अप्रादिपश्चाहिमच् (सू.) । अन्तिमोपि ॥८॥
मध्ययस्मिन्मोघः, न्यक्वादि वात् (सू.) कुत्वम् । ( स्पर्ट) स्पश बाधनस्पर्शनयोः । स्फुटवि
बहिः प्रकाशते स्फुटम् । प्रकृष्ट व्यज्यत स्म व्यक्तम् । उद्वण युल्वर्ण, पृषोदरादित्वात् (सू.) पक्षे
ल । एतौ पूर्वत्र संबध्नति । उद्धतमुत्कटमुक्तिं च । समानमाधारणमस्य साधारणम् । समान मान-
मस्य सामान्य, भावे( स्वार्थे ) ध्यम् । (एकाकी, इ.) एकादाकिनिचासहाये (सू.), चात्कन्-
लुकी च ॥ ८२॥ भिन्न इत्यर्थे । योन्यार्थः सर्वनाम, यथा- उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचा च्य]
(निरुक्तं )। एसेका, यथा- इत्येके मन्यन्ते, यत्कात्यः- प्रधानान्यास हायेषु सख्यायां चैक इभ्यते ।
भनित्यन्य , अघ्न्यादि (उ०)। ( अन्यतरः) तरफ्वाय- अल्पाचनरवत् (सू.)। एति- इतरः ।
उदकचावायचोच्चावच, उन्नतं चावनत च वा, मयूरध्यसकादि. (सू.) । नैक्शन्द सुप्मुपति (स.)
समासात् , नानाप्रकारमित्यर्थ । उच्चण्डते- उच्चण्डम् । अवलम्बतेवलम्वित[ म्बन ]म् । अत एवं
उस्चण्ड जानुलम्बि चेति पेतुः । केचित्तविलम्बितमित्याशुमार्यमाहु , उच्चण्डमुत्तालमिति हि
सभ्याः ॥ ८३ ॥ अपि तुदत्यनुर्द, विधरुषोस्तुदः (स.) इाते खच् । ( मर्मस्पृ) स्पृश उप-
तापे, मर्मव्यथकमित्यर्थ । निष्कान्तमर्गलाया निरर्गलमानयन्त्रणम् । उद्दाममुच्छृङ्खलं च । (प्रसव्यं,
अपसव्य ) प्रगतं- अपगत सव्याद्वामादित्यर्थ , सव्यशब्दो हि-आराच्छन्दवद्वामदक्षिणार्थः। प्रतीपं कूला.
प्रतिकूल, लक्षणया विरुद्धार्थ प्रतिलोमवत् । अपतिष्ठन्यपछु, कु, सुशमादि वात् (सू०) पत्वम् ।
विपरातं विलोमं च ।। ८r | वम्यने वामम् । सूयते सन्यं, घु प्रसवे । शरीर इत्येव । अपक्रान्तं सत्र्या-
दपसव्यम् । दक्षिण, दक्ष वृद्धौ । सकटयावृणाति सकट, संप्रोदश्चकटवा (सू.), विशेष्यलिङ्गम् ।
पुंल्ड्ािस्तु संघ द्वाथ्यन्तस्मिन् सवाध 1. कल्पते क्षिप्यतेनान्यत्कलिलम् । गाद्यते व्याप्यत्वादनम्॥८॥

·१] तृतीयं काण्डम्. संकीर्ण संरटाकीर्ण मुण्डितं परिवापितम् । प्रन्यितं संदितं दृव्यं विसृतं विनृतं ततम् ॥८६॥ अन्तर्गतं विस्तृतं स्यात्यातपणिहिने समे। वेलितसिताधूतचलिताकम्पिता घुते ॥ ८ ॥ नुत्तनुन्नास्तनि भूताविक्षिप्तेरिताः समाः। परिक्षित तु निवृत मूपितं मुपितार्थकम् ॥ ८॥ प्रवृद्धप्रमते न्यस्तनिमृष्ट गुणिताहते। निदिग्यापचिते गूढगुप्त गुण्टितरुपिते । ८९ ॥ दुतावदीर्ण उद्घायत कारतशिक्षित(काचितशिक्यिते)। घ्राणघ्रति दिग्धलित समुदलाते सम ॥९॥ वेष्टितं त्याद्वलयित संवीतं रुद्धमावृतम् । रुग्ण भुमेथ निमितक्ष्णुतशातानि तजिते । ९२ ॥ म्याद्विनागोन्मुख पक्कं होणहीती तु लज्जिते । वृत्ते तु वृतवावृत्तो संयाजित उपाहितः ॥ ९२ ।। सकार्यते संदर्भ निरन्तर य्यामम् । सकोलनि निरन्तरीमानि मालम् । एतापूर्वत्र मदनन्ति प्यास्य- धन्वन् । ( मुष्टिव ) मुहि साउने । ( परिवाहित ) परिपूर्वो वरिनुपनार्यः, यथा- मदारियापक (सू.)। सहित दित योति सदेत. दोवसाहने । सदानित मयमितं वद निगटिन व । दृन्ध, दुमी अन्थे । विसति रम विनीयते स्म तन्यने स्न (विमृतं, इ.) ॥ ६॥ स्मृतव्यवहितमन्तांतम् । भागीयते म प्रतिदिनम् । (वेन्त) चलन । (सित) इसि गलयं । धन धुम् वेन्युमयः पर । प्रेझे रितस्तरस्तिो इनान्दस्तियपि ॥ ४५ ॥ (नुत्त, नुनं ), नुदविदेति (मू.) या FZ नन्यम् । अम्मने म्मम्मम् । निष्टान्यते स्न निधूिनम् । भविश्यने म्माविदम् । परिक्षियने सम- नाम्यते स्म परिक्षिरम् । नियत नियते म्म निग्नम् । परीनं परिवश्निं वरित परिष्न परिकारित ५ । मुषि यदि., मूपि/दि ॥ ८॥ अदाटे स्न- एकादिकोट कान्तरेण भ्यायले- बार सम् । द्वे द्वे तुयथे। गुटिन गुद्धिनमा । कपरकको व्यपरायः, यया- अनगिरीपुष्पदेत: (दिरावते, सरति, न्यस्कने, निमग्यते, गुन्यते, आइन्यते, निदिप्ते, सर्च यत, गुमने, गुयत, गुरुने, ध्यने ।। ८१॥ यते, अदस्त, उद्गुन । समय दिभित्रम् (र. गग) गु। उसमे । कार्यन शिक्षा की । प्रायन स्म प्राग, नदीत (म) का निष्टा नवम् । मनुदच्यते माद, अयोनगद ने (मू ) इतना ॥ ९. ॥ करर. मुताम्य यल य- रम् । (गवान ) पेन् पवरण । (ग) स्त्रो महा। (भन्न ) मुटन्थे । (शत, Pral )ो ननस स्परम् (मू) इसे बेदम्. टसर्गप्राधान्य द्। शिनिशातौ च । (त) ५१ ननने । ( नजिनि नियने ।। ९॥ ते में 7 पनादि, पचेव (म.) इति मिटा वयम्, मान- अंपय फाइना. (धन्वनिम्न (म्हाती), दविन्दति (म.) का भारम् । त्रिस्त त । यतं तं पाया । वन , नु- दानु परग, वर्नने ]. इयन 11. या पेट , २ - हतो पयतमानमेन चमन मग ) मट्टि । टायने स्मोगदिन. ॥ ९ ॥ (6) म । (67) सने, स्वादश (ग.) (017:

·१८० सटीकामरकोशस्य [विशेष्यनिन्नवर्गः प्राप्यं गम्यं समासायं स्यवं णिं स्नु राम् । संगूढः रयात्संकलितोवगीत स्यातगहणः ॥ १३ ॥ विविधः स्याद्बहुविधो नानारूपःपृथग्विधः । अवरीणो धिकृतश्चाप्यवध्वस्तोधचूर्णितः ॥ ९४ ॥ अनायासकृतं फाण्टं स्वनितं ध्यमितं समे। बद्ध संदानितं मूतमुदितं संदितं सितम् ॥ ९५॥ निष्पक्के कथितं पाके क्षीराज्यहविपां शृतम् । निर्वाणो मुनिवह्नयादी निर्वातस्तु गतेनिले ॥१६॥ पक्कं परिणते गूनं हजे मीढं तु मूत्रिते। पुष्टे तु पुपितं सोहे क्षान्तमु प्रान्तमुद्गते ॥९७ ॥ दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेर्दितः ज्ञप्तस्तु ज्ञपिते छनश्छादिते पूजितेञ्चितः॥९८॥ पूर्णस्तु पूरिते क्लिष्टः क्लिशितेवसिते सित । पृष्टप्लुटोपिता दग्धे तष्टत्वष्टौ तनूकूते ॥ ९९ ॥ वेधितच्छिदिशौ विद्ध विक्षवित्तौ विचारिते। निप्पभे विगतारोका विलगि विद्रुतद्रुतौ ॥ १०॥ रणे । विरुद्धमवगीयतेदगीतः ॥ ९३ ॥ विचित्रा विधा प्रभारोस्य विविधः । बहुरूपः पृथग्रुपो नाना- विधश्च । ( अवरीण ) अवेति विरुवार्थ । चूर्णेनापध्वस्तोवनूर्णत., सत्यापपाशेति ( सू० मिचि क्तः ॥ ९ ॥क्षुब्धस्वान्तवान्तलामम्लिष्टीिरिधफाण्टवाटानीति (सू०) फर्णः फार साधु., त्रिफला- कपायादिसारम् । (स्वनितं, ध्वनितं ) मनत्तममोरन्यने । (सदानितं ) दान अवखण्डने ।(मूतं ) मूह बन्धने । यतिस्यतीति (सू०) इत्वे- उद्वितं सदितं च । पिन बन्धने, सितः ॥ ९५॥ नि शेषेण पक्क निष्पकम् । श्रातः अपैश्च शृतंपाके (सू.) इति साधुः । निति स्म निर्वाणः, वातादन्यत्र शान्त्यर्थे माधुः (निर्वाणोऽवाने ) । आदिशब्द निर्माण मुक्तिनवृतिश्च, यथा- प्रिया या दर्शनमे वास्तु किमर्दशनान्तर । निर्माणमाप्यते येन सरागणापि चेतसा ।। निर्वाति निर्वात', गनो वात इत्यर्थः ।।९६॥ परिणमतेवस्थान्तर प्राप्नोति स्म, यथा- परिपत्रधी । ( गून )ग पुरीपोत्सगें, दुग्मोर्षिश्च (वा.) (मी) मिह सेचने, दलोपपूर्वस्यदीर्घोण (सू.): पुण्यति स्म पुष्टम् । पोपति स्म पुषितम् । सोते स्म सोड, सहिरहोरोदरणस्य (सू.)।(उद्वान्तः) दुम उरिणे ॥ ९॥ ( दान्तः) यान्त शान्तपूर्ण दस्तापपरयनज्ञप्ता (सू.) इति ण्यन्ना क्ते या साधुः । एष शान्तादयः । मर्द गनी याचने य, अदितः 1 मारणदन्यन मिन्येषि ज्ञाम सामान्येन निपातनान् , यथा- आज्ञापितः, आप्तः । (अमितः ) अपजायाम् (०) इनीड् नरोपभाषच ॥ ९८ ॥ (किटः ) शिकवानियों (मू.) इति यर । ( गित:) पान्तामगि, यतिस्पनि मास्येति (सू०) इत्तम् । ( इ.) पुषुप्टा उप दाहे । (तट ) तच त्वच तनकरण ॥ ९९ ॥ (बेथित ) पिप विधानेनेक र्थः । उिद्यते स्म छिदत, हि सजात यास्य । प्य फ., पिछ । विद विचारणे, नुपिदे न्देनि (म.)नत्वं, यदाह-वेत्तभि धरित्तथ (मप्पा.)। नास्ति रोको रोपनमस्यारोकः। (पिसीनः) ली दवीकरणे ॥ १.० ॥ - - ·१ तृतीयं काण्डम. सिद्धे निवृत्तनिप्यन्नी दारित भिनभेदिती । ऊतं न्यूतनुतं चंति त्रितयं तन्तुसंततं ॥ १०१ ।। स्यादहिते नमस्थितनमसितमपचायिताचितापचितम् । परिवसिते परिवस्थितनुपासित योपयरितं च । १०२॥ संतापितस्तु ततो धूपितधूपाविती च दूनश्च । दृष्टो मत्तत्तृतः प्रसन्नः ममुदिराः पीतः ॥ १३॥ छिन्नं छातं सुनं इत्तं वातं द्वितं छितं वृषणम् । स्रस्तं स्तं घ्र स्थान पर च्युतं च गलितं च ॥ १०४॥ लब्ध पात विलं भाक्तिनासादितं च भूतं च । अन्यपितं गवपितमन्यिष्टं मार्गितं मृगितम् ॥ १०५॥ आई साई क्लिग्नं तिमितं लिमितं समुनमुत्तं च । प्राणं नातं रक्षितमपितं नोपावितं च गुतं च ॥ १०६॥ अवगणितमयमतावतारी अपमानिते च परिभूतम् । न्यस्तं त्यक्त हीनं विधुतं सगुज्झितं धूतमुन्सृरे ॥ १०॥ . 1 (भिम इ.) मितिः- रुधादिवरादिश्वति वा-इट् । ऊतं, की तन्नुमंताने, :, लोपोन्योवलि (मू.)। स्यूतं, पिनु तन्तुगंताने, छोडिति (सू.) वस्त्रोपम् । उन, वेत् तन्तुनाने, क, मंत्रमारणम् । तन्नुभिः संनते रिस्तुते ॥ १०१ ॥ (नस्थिनं, इ.) नम परिवति (सू. ) नममः पूजाया क्यच , ययस्यविभापा (सू. ) इति यस्य या लोपः। (अपचायित, इ. ) अाचितश्च (सू.) इनि चाया साधु: । पूजितं च । परिवसः परिचर्यायां क्यच् ॥ १०२ ॥ (तपित इ.) तपियुरादिनादिश्च । (धूपित इ० ) अति ( सू० ) अयः, आपादयमाधानुकेवा (म् . )। ( दूनः ) दूर परितापे, स्वादयादिनः (ग) इति निष्टा नयम् । प्रसादते स्म प्रातः, हादीनिशयन् (मू.) हाने हसः ॥ १०३ ॥ कादिन्यत्र ( म०) इति नत्ये लूनम् । घोदने, शाछोरन्यातरम्याम् (म.) इती या (टानं, हितं ) । दार लवने, अम्मादातन् । दो अपवारने, अम्मान पत्नस्यनानि (म.) इत्वे दिनम् । प्रध्यते स्न पान, और वेदने । स्कन, स्कन्दर गनियोपगयोः । पन, पर गतौ । एने हस्तादेः पतितेथे पन्त ॥ १४ ॥ मात दति, प्राप्तगिदिने समे दले करि । वित्र, विद्ध साभे। भावित, भूमामी, साधुपदा (ग.) सच या पने भूतं, यथा- इयंभूतम् । आगादन, भारः पर पयर्थे जिन् । अन्वयित, जय मय पर गती ! अन्विष्ट, सः तापसहेति (गू.) येद । गवेष मागंगे। मार्ग अन्वेपसे । मृग सन्शो॥१.१॥ भा-अयने-मादः पतिः । सदाग मन पर्नन इति साः । निम दिन आदर्शमारे। (गर्भ,.) उन्दी नंदने, नुविदोदते (पू.) का नरम् । (गोपापित, . ) गुरे, आवादय आपरतुडे (न. ) ॥ १.६॥ (भवनित) संदति विपर्ययेथें । अपमतं, मन हाने । अपमानितं, मनिपुरादि, मन पूजायां वा । अनानि च । ६यने होना , ओहर लागे, निष्टा नन्वं ( भोदिता), धुमास्यागी (म.) इस ॥१७॥ (उत, उदित) कानेन्दो मंशार (अमित) अभियों घन्- उत्तयः, दयते (स.)। (बुद्ध) युर भगमने- अनंद । ( युति ) दुधिरदरीधन मेट्। मनु मायपरममितं, ती चुदातीन दिन समिपिाततपदवृतः (ग) तिमिरे, सम्पविभाग (म.)

·१८२ सटीकामरकोशस्य [विशेष्यनिम्नवर्गः उक्तं भापितमुदितं जल्पितमाख्यातमभिहितं लपिते । बुद्धं बुधितं मनित विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ॥१०८ ॥ ऊरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् । संगीण विदितसंश्रुतसमाहितोपश्रुतोपगतम् ॥ १०९ ।। ईलितशस्तपणायितपनायितप्रणुतपणितपनितानि। आपि गीर्णवर्णिताभिटुतेडितानि स्तुतार्थानि ॥ ११०॥ भक्षितचर्वितलिप्तप्रत्यवसितगिलितखादितप्सातम् । अभ्यवहतान्नजग्धग्रस्तग्लस्ताशिवं भुक्ते ॥ १११ ॥ क्षपिठोदिप्रेमवरिष्ठस्थविष्ठवंहिताः । क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुभकार्थाः ॥ ११२।। साधिष्ठद्राधिष्ठस्फेष्टगरिष्ठहासप्रवृन्दिष्ठाः । वाढव्यायतबहुगुरुवामनवृन्दारकातिशये ॥ ११३ ॥ इति विशेप्यनिघ्नवर्गः।१। निषेधस्यानित्यत्वज्ञापनात् । मत तु मन्यतेः। वेत्तेस्तु विदित, निष्ठा । प्रतिपन्न, पद गती, सर्वे गल्पी ज्ञानार्थी इति ॥ १०८॥ ऊ! युररी तु विस्तारेट्गीकारे च गतिसंज्ञाः (ऊर्यादिविंडाचच ), तेन काररीकृतमपि । ( सगोण ) सम.प्रतिक्षाने (सूः । इति संगीरड्गीकारार्थः, ग शब्दे ॥ १०९॥ इलित, ईड तुस्ती, डलयोरेकत्वम् । ( शस्तं ) शंसु स्तुती । (पणायित, इ० ) पण व्यवहारे स्तुती च, फन च, मायादयआर्धधातुरेवा (सू०) । अपि सार्थे, उपसर्ग इत्य के । गीण, ग शब्दे ॥ ११॥ लिप्तस्थाने ली पेठुः। (प्रत्यवमित) प्रत्सवपूर्वः स्यति जने वर्तते । गिलित ) गनिगरणे, अचिविभाषा (स.) इति रत्वम् । (सात ) प्सा भक्षणे। (अभ्यवहत ) अभ्यववपूर्वो हुन् भोजने । भइते स्मानं, अदोनमे (स.) इति निपातनात्साधुः। (जग्य) अयाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति पक्षे जग्धिः। वाच्य चात्र- ब्रह्मण्यो ब्राह्मण हतो बीतदम्भत्त्वरमपः । असमतः प्रणाप्यः स्याचयः प्रियदर्शनः ॥ वैगिको विरामाईः शसितस्तु सुनिश्चितः । ईप्यालु बुहनो गोप्टश्वोन्यद्वेष्टा स्वर्गहमः ॥ [ गोष्ठश्वः, अचतुरेति (सू०) साधु ] । तीक्ष्णोरायेन योन्विच्छत्स आय शूलिको जनः । गेहेरो गृहे. नदी पिण्डीशरोय संस्कृतः ॥ व्युत्पन्न बहनामा अन्वष्टानुपदी समौ ॥ नीलीरागः स्थिरनहो हरिदाराग- कोन्यया ॥ मासीन उपविधः स्गदूर्षयोमो स्यिते । उत्पश्य उन्मुसे गृह्यः पो(क्ष्ये) न्युजस्त्वधी- मुखे ।। १११ ॥ अतिशयेन क्षिप. क्षेपिष्ठः । एव क्षुद्रः क्षोदिष्ठः। अतिशयेन पियः ठः । एवमुरु- वरिष्ठः, प्रिय स्थररिफरोदिति (सू०) प्रस्थस्फवहादेशा.। स्थूल. स्थविर, स्थूलद्युति (सू.) यणादिलप्यत पूस्य च गुणः । बटुलो वहिप ॥ ११ ॥ अनिशयन घाई माधि, अन्तिकवादयानंद- साधो (सू.)।एवं दीर्णो दाघिष्ठ बिर: ( बहुः) स्फेटः । गुरुगारठः । हन्यो हसिष्ठः । वृन्दरको शन्दियः, मियस्थिति (सू.) आदेशः। वाच्यं चात्र-प्राम्ये प्रामेयकप्रामीणावारिछनो बलादृते । चते मुपित मुझं स्यपुट तु नत ननम् ॥ उताटितोन्मूलितार्यमुद्धा वहने वृहम् । वितं निचित पूर्णे पूरित निभ्ने भृतम् । प्रतिभिवं प्रविष्ट स्यादन्तर्गदु निस्के । न्यचित स्यादयः क्षिप्त लिप्तमूर्धमुद- वितम् ॥ सटवित चतुर्षे तु तुरीयं तुर्यमास्थिते। आसरे लिसंपृकः सावो चारत, ! भूपितो। प्रचर्चित प्रती द्वेष्यामृन्याक्षिगताः समाः। यानं पीने धतेन्चीत प्रयाम्टी स्फुटे ॥ १३॥ इतिपिनिनः।।।

·१] तृतीयं काण्डम्. प्रकृतिप्रत्ययाः संकीर्ण लिइनुब्यद । कर्म क्रिया तत्सावत्ये गम्य स्युरपरस्पराः॥१॥ साकल्यासँगवचनं पारायणनुरायणे । यदृच्छा रिता हतन्या त्यास्या(त्या) विलक्षणम् ॥२॥ डगमथस्तु शमः गान्नान्तिस्तु दमयो दमः । अबदान कर्म वृत्तं कामदानं प्रवारणम् ॥३॥ वगक्रिया संवननं मूलफर्म तु कार्मणम् । विधूननं विजुवनं तर्पणं प्रीणनायनम् ॥en पर्यातिः स्यात्परिमाणं हस्तधा(वा रणमित्यपि। सेयनं सीवनं स्यूविधिदरःस्फुटनं मिदा ५॥ आकोटगनमीपसा सवदी बढ़ना न ना। संनूछनमभिव्यातियात्रा मिक्षार्थनार्दना ॥६॥ प्रत्ययः प्रोकन लिगमुन्यभव । चा ( पा)-परस्तराः साया यान्ति, भरनानि समानि बदन्ति [अक्षरानि ददन्ति ] मिलयन (यया)-टिन्, शान्तिः, न्युमरेभाव सः (म.) त्युत् च- सावित्रं, ठगन् । अर्थेन नु ( श्या)-कर कार्मगम् । आदरदाप दसराहन दिना (या)- यदृच्या स्वरता, गमयस्नु समः । (कर्म, किना) मादक ने मनन् (बंगले मनिन् ), ऋतःच (.)। क्रिया संदनवे गम्यमाने, मार च परे च-अरसरा: सायों यान्ति, अपरे च परे चत्र टदारसारं कृत्वा दा, सरररा किय पाढरे (मु.) साधुः ॥ ॥ परनयन्ते देन सलं म्यानुवन्ति पाराय न् । खप तुर वा नः, वा हेनुभून्या- मयन्तं येन मुह गच्छन्ति तत्तु- रायाम् । या या-इरा सच्या, यदृष्टाफिजनुक पति (मायद०) वाश्यनिगान्मधुः । स्वेन-६ ताईत्त: स्वैग, मात्र तन् (दस्यमावल्बलौ ), रम्य मावो । आनननामा, ज्यसभन्येति (सू. ) युचि कसे, दम (दासम्मोनिया) गन् (पू.), यांना मिति निकोलोरदोम्तमायाददोन तेरस । विगत रनमा रोक्न यति विक्षनतिचिरिचयः ।। २१ (पः,०) शियन्, पत्रि तु नौदानोपदेशलेते (स.) यमरः । कान धापमान: पन्दिन्नुशता दन्तिः । अदायनेनेन- अपदान मेककरितं, इन परिवं, निहमिय। (धमदानं ) कामनापूर्व दानं बेमालाग इन्यः । कम्वदानि तु युन्छः पारः ॥ (वरिया) मकरन । इदुपारयो (ग.) स्वायन बन्नं, दनु साचने वा। मुटेपपिमिद करनं सद का बना, ताहारमा (मू.)। (विननं ) पुत् नि, धन्वीनर्दछ (वा.), न्युट् । मधुवननिधि हिनने, कुटदिलान् (गटदिन्यनिर) (आन) au ४ बातमुवम्य हन्नपारनं देपा, रसन्न ष्टे हम्म्याने या। (वन) प्रिविमिन्योता. पंच ( मान्दम् ) ति वा दंघ: । सेरनं स्वृत्तिः, गति (म.) ल। (विदरः) विदर, र (म.)। (न) सुदादिः । मन्नं निदा, दिदिदिर (म) ॥५॥ बनियानं पभिनन्दन वाया जननर्मपाः, टरसम्मानी (म.) दंपः। पंदना, विद रेवने, निन्, (३) दुन्, यता, पोन्सिदिन्यमान (दा.) टिहरेनन् । (मन) मा मोहनुहारः । बनियान मदो दरः । साचन सान पर (म.) नह । (बना) रचनेल सय, मुत् ॥ ६॥ (वन) वर्ष दिनपते । (समरन) ·१८४ सटीकामरकोशस्य [संकीर्णवर्ग: वर्धन छेदनेथ द्वै आनन्दनसभाजने । आमच्छनमथाशायः संप्रदायःक्षये क्षिया ॥७॥ ग्रह पाहो वशः कान्तो रणनाणे रणः कणे। व्य धो वेधे पचा पाके मो इतो वरी वृतौ ॥ ८॥ ओपः लोपे नयोनाये ज्यानिोि भनी भ्रमौ । स्फातिद्वौ प्रथा ख्यातीपातौ रूपयः स्रवे॥९॥ एवा सगृहो रहरणे स्कुरणा प्रमिती प्रमा। प्रसूतिः प्रसये थोते प्राचारः कुमथः हमे ॥ १०॥ उत्कर्षोतिशय संधिः लपे विपय आश्र(श)ये ।। क्षिपायां पणं गीणिगिरौ गूरणमुद्यमे ॥११॥ उनाय उसये प्रायः श्रवणे जप(य)ने जयः(यः)। निगादो निगदे मादो मद उद्वेग उद्भमे ॥ १२ ॥ समाज प्रीतिदर्शने । (आप्ररछन ) आपूर्त प्रच्छिालिङ्गगदिन'नन्दनार्थः, यथा- आपृच्छत्व दिय. सखममुम् ( मेघः)। वृद्धपारपर्येणानानमनाय । (क्षयः ) हि क्षये, एरन (सू०)। (क्षिया) क्षा हिंमाया, अट् ॥ ७ ॥ ( प्रहः ) प्राविति (२०) अप् । (प्राहः ) बाहुलकाद् घश् (भावे )। (यशः) पशिरण्योपसंख्यानादर (वा.)। (रणः ) यजयाचेति (सू०) भावे नड् ! रक्ष इत्यपाठः, गुरोधहर. (सू. ) इत्यकार. स्यात् । रणन रणः, अप् ! (वण ) क्वणोवीणायाच (स.)। धन व्ययः, व्यधजपोग्नुपसर्गे (सू०) इत्यप् । वेधनं वेध विध विधाने । पचन पचा, पित्पादड् (पिद्मि शादिभ्योङ् ) । पक्तिर्बाहुल. फात् । (हद ) ह्र सरसारणंच (सू.) इत्यप् । वरण घरः, नियते वा, यत्कात्यः- तपोभिरिष्यते यन्तु देवेभ्य स वरो मतः, वृञ् वरणे, वृड् संभक्तो च ॥ ॥ (ओपः) उप दाहे । ( नाय.) त्रिणीभुवोनुपसर्गे (मू. ) इति घन् ।( ज्यानिः) ग्लाम्लाज्याहा योनिः (वा.)। जरणं जाणिः, अल्लादिन्यःतिनिठारत् (६०) । (भ्रम.) घन् । भ्रमण भ्रमिः, इस्कृष्यादिभ्य. (वा.)। (स्फाति ) स्फायी वृद्धौ । प्रथनं प्रधा, घगदय पिन. (ग० ) इत्यत् । पृक्तिः, पृची सपर्के । (नवः )णु प्रसवणे ॥ ९ ॥ विधा समृद्वावित्येके पेछ । एधनमेधा, विद्भिदादिभ्योड (स०) । कुरण स्फुरणा, स्फुर चलने फुटादिः । ( प्रमितिः ) माङ् माने, तिन् , यतिस्यतीति (सू०) इत्वम् । (प्रमा) आतचापपर्ने । सू• ) इत्यइ । ( प्रमूति., इ० ) यूङ् प्राणिगर्भविमोदने, प्रसवे वा । (श्योतः ) ध्युतिर क्षणे । (प्राचार.) क्षरणदीप्योः । (लमथ.) भोगादिशेयथन्, मधुरि- त्यपपाठ. ॥ १० ॥ अयं कर्षग ( उत्कर्ष.) । ( सवि ) उपस पोःकि. ( सू० ) । विपीयतेत्र विषय , विपिगोति वा, आश्रयस्थानम् । (पिा) भिदादित्वादड् (पिभिवादीति ) । गिरणं गिरिः, इकृष्यादिभ्यः (सू.) । कुटादित्वाद् गुरणमाहुः, चुर देोरणमपि । अडउद्यमे (ग० ) इति निपा. सनादुद्यमः ॥ ११ ॥ अा नयनमनुपरण वोनाय., अवोदेर्नियः ( सू० ) इति धन् । ( उन्नयः) याहुलकाद्- एरच (म.) (श्रायः) निगाभु सोनुपसर्गे (मू.) इति घन् । ( जपः ) व्यधजपो- स्नुपसर्गे (सू०) इयम् । (निगद ३० ) सुरकथने, नगदनदेति (सू.) चा धन् । (मद.) मदोनुपसर्गे (सू०) इयम् । ( मादः) सघनादस्ययोश्छन्दसि (सू.) इति निपातनद पन् । (उद्वेग.) ओवित्री भयचलनमोः, पञ् ॥ १२ ॥ (परिमलः ) संज्ञापूर्वकत्याद् भ्यभावः । अभ्यु- ·२] तृतीयं काण्ढम्. विमर्दन परिमलोभ्युपपत्तिरनुग्रहः । निग्रहस्त विरोधः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥ १३ ॥ मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवो। यन्यन प्रसितिः स्वारः(तिधारः) स्पर्शः स्पोपततरि ॥१४॥ विकारो विकारः स्यादाकारस्त्विग इशितन् । परिणामो विकार समे विकृतिविझिये ॥१५॥ अपहारस्त्यपचयः समाहारः समुच्चयः । प्रत्याहार उपादानं विहाररतु परिकमः ॥ १६ ॥ अभिहारोभिग्रहणं निर्हारोपयकर्पगम् । अनुहारीनुकारः स्यादर्यस्यापगमे व्ययः ॥ १७ ।। प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्यवहो गमनं बहिः । चियाना चियायामा यमः संयामसंयमी ॥१८॥ हिंसाकर्माभिचार त्याजागर्या जागरा द्वयोः। दिग्नान्तरायः प्रत्यूहः स्यादुपस्नोन्तिकाश्रये ॥ १९ ।। पपत्यादिर्दानादिभिः स्वीकारे वर्तते । ( अनुग्रहः ) प्रहे:- इट्ट- (सू० ) इत्यप् । नियमनाय प्रहण निप्रहः, निरोध इति पाट्यम्, विग्रहो पिरोष इति वा । आभिमुस्येनोद्यमः (अभियोग ) ॥१॥ समिमुटौ ( सू०) इति घन्, समाहो मस्त । डयन रिद्रवो डिम्बः, डीट् गती, अशनक्लहः, लुण्ठ्यादिरित्यके । टयनं टगरः । (पमितिः ) पिन् बन्धने । स्तू शब्दोपतापयोः, स्वरति स्वारः । (स्पर्शः ) पदरज-(सू.) इयन स्पृशउपतापएव ( वा० ) इति करि घन् । (स्प्रटा) वाऽमरू- पातृच् ( पारारूप स्त्रियाम् ) ॥ १४॥ निष्ट करणं निकारः सलीकारः । (इनः, इनितं) भावे पनकी । इगिताहाराभ्या भावज्ञानमित्यादौ गोरली पद गयेन- इङ्गितं चेष्टितम् । माकृतिग्रहणमाकारो गुसरागादिरिति कौटिल्यो व्यापन , अयं नयाराशयापकत्वादस्यं मन्यते । विकारेथें प्रयो वर्तन्ते, द्वयोस्तु साम्य वीरवान् ॥ १५॥ ( अपहारः ) हानिरित्यर्थः । उपसगवैचित्र्यादर्यदः । ( समाहार. ) अनेकस्कसाधावापः । (मत्याहारः ) एकन टोकनं- अप्रादिकविषयेभ्य इन्द्रियाणा- माकर्षण च 1 (विहारः) क्रीमनारः ॥ १६ ॥ ( अभिकरः) आभिमुल्येन हरणम् । (ह) पुक्या निसाकणम् । अनु सादृश्ये । (व्यय) व्यय विसामु गर्गे ॥ १७॥ भारम्मो वदनस्य प्रमाः कार्यारम्भः, अनिच्छिना जरादेः प्राति। (माहः) गोचरसवरेति (सू०) साधु , पाहु- लादग्या ।वो द्वी भिन्न यीविविध यमनं वियामः, उपरतिमा यमः, सयमनं संयमः, यमःसमुपनि- विषुचेति (सू. ) वा पम् ॥ १०॥ अमिभनितुं चरा मारगोबाटनादित्या साधनम् । (जागो) इच्छा (सू.) इत्यत्र जागर्तेरकारोगायतव्य. (वा०) पझे क्या, जाप्रोविचिाहिन्म (सू०) इनि गु, पमि तु जागरः । विहन्तस्मिर विप्न , पारिश्रयन् (या.), विहन्यते कार्यमनेन ।। भन्तरायन कार्यव्यवधानमन्तरायः । प्रतीमून मत्यूहः । उस समीपे दन्यत गम्यनैम्मिभुगन, उपाय पाये (मू.) इति गाधु ॥ १९ ॥ नि पूरी शिक्षगोग। समान पत्यये तन्नम् , अतो नि. सनमुरमुधिः, उपसणे, परिसर स्य पम् । समन्तामा परिणतः । पिपरि[f] धू कार्य- भारीत पिधुरमिति प्रतीच्या, पिल धान( ! मित्युदीच्याः । (अभिप्राय ) बी कान्तो ।

·सटीकामरकोशस्य [संकीर्णवर्ग: निःश उपभोगः स्यात्परिसर्पः परिक्रिया। विधुरं तु प्रविश्लेपेभिप्राय छन्द आशयः ॥ २० ॥ संक्षेपणं समसनं पर्यवस्था विरोधनम् । परिसर्या परीसारः स्यादास्या त्वासना स्थितिः ॥ २१ ॥ विस्तारो विग्रहो व्यासः स च शब्दस्य विस्तरः। संवाहनं मर्दन स्याद्विनाशः स्याददर्शनम् ॥ २२ ॥ संस्तयः स्यात्परिचयः प्रसरस्तु विसर्पणम् । नीवाकस्तु प्रयामः स्यात्सन्निधि. सन्निकर्पगम् ॥ २३ ॥ लयोभिलावो लबने निप्पा पवन पकः। प्रस्तावः स्यादव सरस्त्रसरः सूत्रवेष्टनम् ॥ २४॥ प्रजनः स्यादुपसरः प्रसरः प्रणय. ( प्रश्रयप्रणयौ) समी। धीशक्तिनिष्क्रमोस्त्री तु संकामो दुर्गसंचर.॥२५॥ प्रत्युत्क्रमः प्रयोगा( युद्धार्थः प्रक्रम स्यादुपक्रमः। स्यादभ्यादानमुद्घात आरम्भः संभ्रमस्त्वरा ।। २६ ।। प्रसियन्धः प्रतिष्टम्भोवनायस्तु निया(पा)तनम । उपलम्भस्त्वनुभव. समालम्भी विलेपनम् ॥ २७ ॥ छन्दयति-माहादयते छन्दः, अच् । आशेरतेस्मिन् मावा इत्याशयः ॥ २० ॥ सगृहोतो [ वि क्षेपो विप्रणिता संक्षेपणम् । एव समसनम् । पर्यवस्थान ( पर्यवस्था ) । पर्यन्ने समन्ताद्वा सरणं परिमर्या, परिचर्यापरिसामृगयाटाय्यानामुपसख्यानात् ( वा० ) क्यप् । ( आस्या ) वासरूपत्वात् ( वाऽसरूपो- नियाम् ण्यत् । ( आसना ) ण्यासश्रन्थेति (सू०) युच् ॥ २१॥ ( विस्तारः) प्रथनेवावशब्दे (सू.) इति पञ् । विस्तीर्ण प्रहणं विप्रहः । विविधमसनं व्यासः । (विस्तरः ) धय. शब्द निषे- धाद् (अप) । सवाहनं पर्शसुखामिति तु लक्ष्यम् ॥ २२॥ संगतं स्तवनं सस्तवः, धातोरनेकार्थस्य चापसर्गणपोों द्योत्सते । समन्ताच्चयनं परिचयः । प्रकर्षण निकटे सरण प्रसरः, बाहुलकादम् । नियत यवनं नावाकः, तुलाकृत न्यूनाधिक्य कयादरो वा । सनिपूर्वो धाञ् नकट्यार्थे ॥२॥ (अभिलावः) निरभ्यो पूल्वोः (सू.) इति घम् । ( निष्पाव ) धान्यादनिमीकरणम् । प्रसङ्गन स्तवनं प्रस्तावः, प्रेद्रस्तुस्नुवः (सू.) इति घन् । प्रस्यति चलति असरः, सूत्र वेट्यते यत्र वानार्थम् ॥ २४ ॥ प्रजा यतस्मिन् प्रजनः पशूनां गर्मप्रहणकालः, जनिवध्योश्च (सू०) इति घृष्यभावः । (उपसरः) प्रजने सतः (सू.) इत्यम् । (मसरः ) प्रोत्या प्रार्थनम् । धांशक्ति प्रज्ञासामर्थ्यमष्टधा । संक्रामन्यनेन- सकामः, सनम इत्येके, सेत्वादिः, यत्कौटिल्य- मुखसमः संक्रमः । दुर्ग संचान्यनेन, गोचरसंच. रेति (सू०) साधुः, पान तु सचारः ॥२५॥ प्रयुक्तिः कारम्भे प्रयोगः, प्रकृष्टो युद्धार्थो (योग:)(प्रत्यु. रकमः), प्रकृष्टायें प्रत्युदी प्रार्थी ], प्रयुत्कान्तिवा । (प्रक्रम इ.) पोपी- आरम्भा । भाभिमु- स्येनादानमभ्यादानम् । उद्धननमुद्घातः, उपोद्घातोपि, यदाहुः- चिन्ता प्रकृतसिध्द्यर्थामुपायात प्रचक्षते । (खरा) त्वरघटादित्वात् पित्त्वाद (पिद्भिदादोति ) ॥ २६ ॥ प्रतिटम्भन रोधः, प्रते. स्तन्मः (स.) इति पत्वम् । अवनयनमवनायः खलाकारः, अवोदानियः (सू०) इति घन् । निया- तैन, यत निकारोपस्कारयो । उपलन्धिरूपलम्भः, उपसर्गात्सल्ययोः (सू.) इति नुम् । समाइपों रभिवायें ॥ २७ ॥ विरहो विसवादों वा । (विलम्मः ) दाना । (विश्राव) वौशुभ्रवः (सू.) ।

·२] १८७ तृतीयं काण्डम्. विप्रलम्भो विप्रयोगो विलम्मस्त्वतिसर्जनम् । विनायस्तु पविख्यातिरक्षा प्रतिजागरः ॥२८॥ निपाठनिपठी पाठे तेमस्तमौ समुन्दने । आदीनवासयोक्तंग मेल के सङ्गसंगमौ ॥ २९ ॥ संवीक्षणं विचयनं मार्गणं मृगणा मृगः । परिरम्भः परिप्यङ्गः संक्षेप उपगृहनम् ॥३०॥ निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् । प्रत्याख्यानं निरसनं प्रत्यादेशो निराकृतिः ॥३१॥ उपशायो विशाय पर्यायहायनार्थी। अर्तनं च ऋतीया च हणीया च घृणार्थके ॥ ३२॥ स्याद्वयत्यासो विपर्यासो व्यत्ययश्च विपर्यये । पर्ययोतिकमस्तस्मिन्नतिपात उपात्ययः॥ ३३ ॥ प्रेषणं यत्समाद्वय तत्र स्यात्प्रतिगासनम् । स संस्तावः क्रतुपु या स्तुतिभूमिर्द्विजन्मनाम् ॥ ३४॥ निधाय तक्ष्यते यत्र काठे काष्ठं स उद्घनः। स्तम्बग्नस्तु स्तम्यघनः स्तम्बो येन निहन्यते ॥३५॥ आरिधो विध्यते येन तन्त्र विष्वक्समे नियः। उत्कारश्च निकारश्च द्वी धान्योत्क्षेपणार्थको ॥३६॥ इति पम्, प्रमिप्यर्थे । ( अवेक्षा ) अवधानार्थे ॥ २८ ॥ (निपाठ इ.) नौगदनदेति (सू.) या पन् । (तेम १० ) निम टिम टीम अभावे । ( समुन्दनं ) उन्दी वेदने 1(मादीनवः ) दीड क्ष्ये । आसवन्तीन्दियाण्यनेनासवा, यज्जैना:- जीवाजीवास्तवसवरनिरवन्धमुक्तयः पन पदार्थाः । मेलन मेलः, मिलिलौकिकः । सधन सहगः, पन् ! सुगतिः सगमः, प्रहवृदृनिधिगमश्च (सू०) इस ॥ १९॥ अन्वीक्षणमन्वेषणमित्य के पेटुः। ( मार्गण ) मार्ग अन्वेपणे, त्युत् । (मृगणा ) मृग अन्वेपणे, युच्, मदन्तवाद् गुणाभावः । माः, एरच् ( मू.), एरजभ्यन्तानम् (ज्ञा० ) इलस्य भाषिकस्तात् । गोपण च । (परिरम्भः) रमेगाम्लिदाः (म.) इसचि नम्, भालगना ॥ ३०॥ (प्रवाट्यानं. इ० ) निराकरणार्थे ॥ ३१ ॥ (उस्थायः) व्युायो गते पयांये (सू.) इति पन् । पर्याय: कम, (गया)-बगदाप से , ऋगया (म.) । गी कवादिः, या, अप्रत्ययान (मू.) ॥३२॥ व्यतिक्रम्यासन व्यसासः । सिरीतासन विपर्यासः, मस्यवे- पंम् । विपरीनायनमितीगोऽचि विपर्ययः, परावनुययशः (म.) त्यपि विश्यमः । परित्यय यर्न पर्यवः, पगवनुरात्ययणः (स.) इति- उमत्यये कमलपने पन् नाति । तिकम्प पननं पधा- कालानिपातः । उपपनत्यायचोनिकमगमुपात्ययः ॥ ३॥ आकारणं कृत्वा यद भयानां कर्येषु विसर्जन तत्प्रतिरा सनम् । सम स्तूयतेस्मिन्दोगे: संस्लामः, यसमिस्तुवः (म.) इति पन्॥३४॥ उदयनेरिम मुद्धनः, उद्धनोरयापानम् (स.) इति साधुः । ( सम्बनः ) तम्मच (स.) इति कः, स्तम्गस्तृग मिच्च । (स्तम्बश्नः ) अर च ॥ ३५॥ (माविषः) यः, पविषा- नम् (पा.)। समन्तासमः, समतुल्यागेहपरिणाम । नियतं हन्यते निप, वियोनिमितम् (म.) इति साधुः । ( उत्तारः) धान्य (स.) व घम् , उन्योरिन्यनुरते: (उचोपः) । ऊ को -- ·१८८ सटीकामरकोशस्य [संकीर्णवर्गः निगारोद्गारविक्षायोग्राहास्तु गरणादिषु ॥ ३७॥ आरत्यवरतिविरतय उपरामेथास्त्रियां तु निष्ठेवः । निष्ठतिनिवन निष्ठीवनमित्यभिन्नानि ॥३८॥ जवने जूति सातिस्त्ववसाने स्यादथ ज्वरे जूर्तिः। उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ॥ ३३॥ गोत्रान्तेभ्यरतस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् । आपूपिकं शालिकमेवमाद्यमचेतसाम् ॥४०॥ माणवानां तु माणव्यं सहायानां सहायता । हल्या हलानां ब्राह्मण्यवाडव्ये तु द्विजन्मनाम् ॥४१॥ द्वे पशुकानां पृष्टानां पाश्व पृष्ठ्यमनुक्रमात् । खलानां खलिनी खल्याप्यथ मानुध्यकं नृणाम् ॥४२॥ ग्रामता जनता धूम्या पाश्या गल्या पृयर पृथए। अपि साहस्रकारीपवा( चा)मणाथर्वणादिकम् ॥४३॥ इति संकीर्णवर्गः । २। राशीकरणं वा ॥ ३६ ॥ (निगार इ० ) निगरणमुद्गरणं च, उन्यो (सू.) इति घन् । विक्षावः फाशे से ], वोक्षुभ्रवः (सू०) इति घञ् । ( उग्राह.) उग्रहण, उदितह (सू०) इति घन् ॥ ३॥ (उपराम. निवृत्त्यर्थे, नोदातोपदेशस्यमान्तस्यानाचम (सू. ) इति वृद्धितिएको नास्ति- अनु- दात्तोपदेशत्वात् , यमउपरमे (ग.) इति निपातनातूपरम । ( निष्ठीवन ) प्टिविसियोल्युटिवादीर्घः (चान्द्रसू० ) ॥ ३८॥ (तिः) ऊनियू तेजतिसातिहेतीति ( सू. ) साधु , जवनमित्येके । (सातिः) पोन्तमणि । (जूतिः ) ज्वरत्वरसिव्यतीति (सू०) ऊत्यम् । ( उदजः) समुदोरजः पशुपु (सू.) इत्यम् , अपनपोः (सू.) इति वी नास्ति । न करणं ( अमरणि ), यथा- अकरगि- रिह भूयादमशस्तस्य धातुः, तस्याजननिरेवास्तु (शिशु०), आके शेनयनिः (सू० )। तथा- आको- शेवन्योहः (सू.), निग्राहस्ते वृषल भूयात् , अजग्राह ॥ ३९ ॥ औपगवानो समूहः ( औपगम- कम्)। मादिशब्दाद् गाम्रकं, दाक्षक, गोलोट्रेति (मू.) वुन् । तस्य ग्रन्दमित्येव- आ वर्गसमातेः । अपूपाना समूह थापूर्षिकम् , चितहस्तिधेन ठक् (०) । आदिधन्दा सराटे कादि [वाइकादि.] uru (माणन्यं) ब्राह्मगमाणवाडरायत् (सू०) । (सहायता ) प्रामननमन्महत्येभ्यस्त (सू.)। (हल्या) पाशादि-योयः (सू०) ॥१॥ पशूनां समूहः पार्थम्, पश्वीणमवक्तव्यः (वा.)। (पृष्टय ) पृष्ठादुपसस्थानात् (वा.) यत्, याविषयेऽद. स्माल । (ख लेनी, इ.) मलगोरधात् (सू.), इनिप्रकव्यवथ (सू०) इति- इनिर्यश्च । मनुष्याणा समूह (मानुप्यक ), गोनोक्षोष्ट्रेति (सू.) र, प्रकृल्याके राजन्यमनुष्ययुवानः (वा.) इति यलोपाभाव. ॥ ४२ ॥ प्रामादिसमूह एते वर्तन्ते, प्रामजनेति । सू.) तल्, पाशादिभ्यते (सू.) यः, भिदियोऽग् (मू.)। पृयाय गिति परस्पर पर्यायत्वामावः । वर्मिणा समूहो पागम् । आदिशब्दाचामंगाड्गारादि। वाच्य चात्र- परभागो गुणोत्कर्षः प्रतिपतिः प्रगल्भता 1श्रयन मन्यन गुम्फ सदर्भो रचना न ना ॥ प्रणिपातत्व- नुनय प्रणयः सान्त्वना न ना 1 दवथुः परितापः स्यादनुनापो विसूरितम् ॥ क्रीडा विनोदः सेदस्तु निवेश्यावसमता । भान पवनं ग| धन याकूतमाशय ॥ अङ्गपाली परिवहन आसारं वासरलम् विगाने यचनीयत्समयाधानमतिरम ॥ हान खागम्नुला वक्षा प्रिया बेश विक्सनम् । विनर्वस्तर्क मास्य कौसीयमजिगता ॥४३॥ इति सोर्णवर्गः।२। - ·तृतीयं काण्ठम् नानार्थाः केपि कान्तादिवर्गे ये पात्र कीर्तिताः। भूरिप्रयोगा ये येषु परियार तेषु ते ॥१॥ आकारी निधि नाको लोकतु मुग्ने जने। पधे यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः॥२॥ जम्बुको कोयुवरुणौ पृथुको चिपिटाभको। आलाको दर्शन( नोद् घोतो मेरी पटहमाण( न)को ॥३॥ उत्सगचिह्नयोरड्कः क्लस्कोकापवादयोः। तक्षको नागवर्धक्योरकः स्फटिकसूर्ययोः॥४॥ मारुत वेधसि बध्ने पुंसि का कं गिराम्बुनोः। स्यात्वलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्यक ॥ ५॥ उलूके करिणः पुच्छमलोपान्ते च पेचकः। कमण्डली च करकः मुगते च विनायकः॥६॥ किफुहस्ते वितरतों च शुक्रकीटे च वृश्चिकः । प्रतिहले प्रतीकखिम्वेदश तु पुंस्ययम् ॥७॥ स्याभूतिकं तु भूनिम्बे करपाले भूस्तृणपि च । ज्यात्स्निकायां च धोये च कोशातम्यय कदफले ॥८॥ सितं च सविर सोमबल्कः म्यादथ सिद्धक। तिलकल्के च पिण्याको चाहि रामठेपि च ॥९॥ , रह तावत्कान्तखान्तादिवगेष्वेव नानायीः कीर्तिताः । तन्म याच ये केपि येवर्थेषु भूरिप्रयोगाः प्रचुरण्याहारास्ते तत्पर्यायवपि कधिता इति पोनरक्लादिदोषो नोगावनीय । कान्ता इतो वक्ष्यन्ते । एव सान्तगान्तादौ द्रष्टव्यम् ॥ १॥ योनि स्वर्गे च नाशे यतते, नास्त्वकमश्रेयोप्रेति । लोक्यते लोक', यया- ब्रह्मलोक , गतानुगतिको लोकः । पये पदबद्ध वृत्ते, श्लोस्यते श्लोकः, श्लोक सघाते । स्यति- अन्तं करोति सापकः ॥ ३॥ (जम्बुः ) जम् भदने । पर्वते वर्धने पृथुकः । चिपिट आई। सस्याभ्योपः । ( आलोपः) भावे करणे च पन्, अवलोकनप्रकाशार्थो । अन्तस्तन्त्रीका ढका मेरी । पटहो दुन्दुभिः, समन्तादणल्याणकः ॥ ३ ॥ अमन्य स्मन्यालादय इसमः, अमयतेनेन च, अकि, लक्षणे, यथा मृगाः । कल्यो क्षिप्यते कलङ्कः । अझोर चिह्नम् । नागो नागविशेषः । वर्धकि. स्तक्षा । अयंते, वृक्षेपि ॥ ४ ॥ आमन्यपि कः । के मुखेपि च, सायति काम्यते कचति( ते) वा । पुलं विस्तारमति पुलाकः, यथा- पुलाका इव धान्येषु । संक्षो क्षिरे, यया- पुलाककारी रिलायय: स्यात् । सिस्थे, यथा- स्थालीपुलामन्यायेन ॥ ५ ॥ (पेचरः ) पिचि गतौ पचिर्वा । (करकः) चरादापोपले दाहिने च, क विक्षो। ( विनायकः ) पशब्दाद् गणपती धर्मराज च विनेनुरवात् ॥ ६ ॥ कोयते ज्ञायतेनेन मि:, चतु वैशवलं द्वादशागुलं व मानम् । घुश्वतीति (वृधिक) शुकवाकीर: कटकी च कृमि । चदागो मदनिकाया च ( राधिकः) । प्रतापति प्रतीकः । एकदेशीऽशः, यया समता: ओरः। द्वोपेपि (पती) non एते वनौषधिय न्या. ख्याताः । तथा भूनिम्पः किराततितमः । कप: श्रीपनी । भन्नृण छन्त्रा। यवान्या च (भूति)। ज्योस्निा पटोलिका । घोषोपामार्गः ॥८॥ पोयरे पिण्याकः । वासमित्यो । अनिन्दावन्दीक- देशोटामेश्वादी हिगो पामे च ॥ ९ ॥ कुशवस्याय, कोशी या प्रयोजनास्य कौशिकः । (भात.

·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिपु कौशिकः। रुक्तापशकास्वातकः स्वल्पेपि क्षुल्लकत्रिपु ॥ १०॥ जैवातृकः शशाङ्केपि खुरेप्यश्वस्य वर्तकः। व्यापि पुण्डरीको ना यवान्यामपि दीपकः॥११॥ सा(शा लावृका. कपिकोष्टुश्वानः स्वर्णेपि गैरिकम् । पीडायपि व्यलोकं स्यादलीकं त्वप्रियेनृते ॥१२॥ शीलान्वयावनूके द्वे शल्के शकलवल्कले। साष्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोमूपणे पले ॥१३॥ दीनारेपि च निष्फोस्त्री कल्कोस्त्री शालेनसोः। दम्भेप्यथ पिनाकोत्री शूलशंकरधन्दनोः॥१४॥ धेनुका तु करेण्या च मेघजालेच पालिका। कारिकायातनाकृत्योः कणिका कर्णभूपणे ॥१५॥ करिहस्ताङ्गुली पद्मवीजकोश्यां त्रिपुत्तरे। वृन्दारको रूपिमुख्यावके मुख्यान्यकेवलाः॥१६॥ कः ) तकि कुच्छूजीवने । स्वल्प खलः । अपिशब्दाहरिदे कनिष्टेपि, क्षोदः भुत्- क्षुद क्षुध च लाति क्षुलकः ॥ १० ॥ जीवरातृक्न्वृद्धिश्च ( उ०) । अपिशब्दादायुष्मति ( जैवातृकः ) । अपिशब्दात्पक्षि- विशेपे ( वर्तक)। ( पुण्डरीकः ) पुणे पुण्डेश्य रूपम् । अपिशब्दादिग्गजे, सिताम्वुजसितच्छत्रयोस्तु नपुंसक ( पुण्डरीकम् ) । यवान्यजमोदा । अपिशब्दादीपेलंकारे जीरकेपि ( दापकः) ॥ ११॥ स्यन्ति साल आवृष्यन्ति ( सालावृकाः) । धातुविशेषेपिशम्दात् ( गैरिक), गिरौ भा गैरिक, गिरिगा विप्रहो गिरिकात्प्रत्ययोऽन्यविकन्यायेन । अपिशव्दादप्रियाकार्यविलक्षविपर्ययेषु (व्यलोकं) । कामजेपराधेपित विशेषेणालीक, व्यलोकमपि च व्यङ्गमिति च भाला । अन्यते वार्यतेलीकं न कोयते वा, अलीकम- हितं विदुरिति कात्यः (अलीक) ललाटेप्याहुः ॥ १२ ॥ अनून्यति सनवैत्यनूक, उच समवाये, न्यवादि (पू.)। वे इत्येव, शलति पृथग्भवति शल्कं खण्डः । वल्कल वार्षी त्वक् । सहाष्टाभि- पर्तते साष्टं, यहुबीहासंख्येयेइजपहुगणात् (सू०)। सुवर्ण पोडश मापकाः। पल मुवर्णाश्चत्वारः। दीने. स्यते दीनार रूपकम् । निःशेषेण काम्यते निष्क , आकर्षोपि ॥ १३ ॥ कल्यते कल्क वाधचूर्ण विनीयाख्य, शमल विष्टत्येके । एनः पाप, यथा- तपो न कन्कोध्ययन न कल्कः । अपिनह्यते पिनाक त्रिशूलं शांकरमेवात ॥ १ ॥ चकारानवमसूताया गदादो ( धेनुका ), हस्तिन्या तु नामैतत् । कृपाणाधेनुसमाभवानीपु च (धेनुका)। चात्सुवर्णादेपे सुराया च, कालो वर्णः समयश्वास्त्यस्याः कालिका, रुष्णा दृद्धि[ टि] । कृन हिंसायां, कारिका नारकी व्यथा । करण कृतिश्च कारेका, पर्या- याईणोत्पत्तिच (सू.) इति ण्वुच् । कारिका यातनावृत्यारित्येके, वृत्ति श्लोकैर्विवरणं, कारिक वृत्ति' यातने इति दुर्गः । कर्णस्यालकार कर्णिका, कर्णललाटात्कनलकारे (सू०), द्वयोस्त्विवार्थे ( इवेमति- कृती, संझायाच ) ॥ १५॥ सान्तेभ्य माम्बाच्यलिगाः । वृन्दमल्यस्येति ( वृन्दारकः ), शृङ्गवृन्दा. भ्यामारकन् (या)पिमल्यस्य रूपो । देवोप्युपचारात् ( वृन्दारक )। संख्याया च, यत्कात्यः- प्रधानान्यासहायेषु सायाया चैक इष्यते ॥ १६ ॥ दम्भ प्रयोननमस्त्यस्य दाम्भिकः । यतः कुकुटी ·३] तृतीयं काण्डम्. स्याहाम्भिक कौकुटिको यश्चादुरेरितेक्षणः । ललाटिकः प्रमोर्मालदी कार्याक्षमश्च यः॥ १७ ॥ मयूसस्त्विदकरज्वालास्वलियाणी शिलीमुखौ। शड्सो निधौ ललाटास्थिन कम्बो न खीन्द्रियेपि खम् ॥ १८ ॥ घृणिज्चाले अपि शिख शैलपक्षी नगावगी। आशुगौ वायुविगिसौ शरार्कविहगाः खगाः॥ १९ ॥ पतंगो पक्षिसूर्या च पूगः मुकबन्दीः। पशवोपि मृगा वेगः प्रयाहजवयोरपि ॥ २० ॥ परागः कौनम रणौ स्नानायादी रजस्यपि । गजपि नागमातगावपाल्गस्तिलकपि च ॥ २१ ॥ सर्गःत्वमायनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसष्टिषु । योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिपु ॥ २२॥ माया हुटीपादप तय, ती पदयति कौटैकः, समायाललाव्य कस्यति (मू०) इनि ठन । ललाट कोपरसादचिह्न परमति, ललाटमेव वा रात्कायें घटिमः सन् पदाति लालाटिंक: । मालं ललाट, मावदारयके पेतुः ।। १७ ॥ भूनिवम्बवलयचकेषु कटकोनियाम् । मूत्र्यमे सनौ च रोमहर्ष च कष्टकः ॥ पाको पक्षिशिशू मध्यरने नेतरि नायकः । पर्यः स्यामारकरप्यानामपि लमहः । पेटकत्रित पन्दति गुरी देये च देशिकः । खेटको प्रामालको धावरेति च पालिकः ॥ पुष्परेपो च किसकः शुल्कोत्री धाधनेपि वा पातलोलेप्यु कलिका वा भाववृन्दयोः ॥ करिण्या च.पि गणिका दारको चालभेदको अन्येप्यनेन्नूकः स्यादृट्टी दासदारणी ॥ मृदभाग्देन्युष्टिका मन्ये सजको रस. दर्वके । इतः सान्ताः । मिनोत्यन्ददारं मयूकः । स्विड् दीमिः । करो रदिमः । शिला शल्य मुनस्य (शिलीमुखः ) ।शंसनति ग्राम्यति वा शसः । सपनो वैधानिधी । ल्ला प्रान्तस्थि शंख:, कम्या तु, अर्ध दिः (सू.)। मन्यन सम् । अपिशब्दास्वव्योम्नोः (सं), मन्ये तूपचारान् ॥१८॥ अपिशन्दादायमाप्रमाने मयूरड़ा घ, शिनोति शीयते वा शिसा । उपलेपेपि गोमुम्बम् । अय गान्ताः । न गच्छति नगः, नगाऽप्राणिप्वन्यतरस्यां (सू.) इति नन् मत्या । (अशुगः) विशिस याणः । से गच्छन्ति खगाः ॥ १९ ॥ पदद्गच्छवि पतति वा पतगः1 चन्दाछठमः (पतगः), वालिविशेषश्च । प्यने पूगः । कमुकः पूगवृक्ष । अपिशदादरणो हत्तिविधी मृग प मागंगा च (मग.)। वेति मेगः, विजतेनेन वा, पन् । प्राहे सभा- नदी बेगेन गुनि (बा)। पथा- वायुवेगः । अपियम्दान्मूनादिप्रवृत्ती यया- येगान य[पा रखेद्वातविनाशवक्षुधाः । मलो. समें प्रभाव शृद्गारमावे च यथा- चण्डवेगो मन्दवेगः ॥२०॥ परागच्छति परागः । नापनेन लानीय चूर्णम् । रजो धूलिः (परागः ) । अपिधन्दाकदवेये सीमे नागकैमरे नागदत्या गगाहय बलदे रहगे च, न- भगीना। बालेपि मानहाः । मा तहगति, मन्ट्ग पय वा । अतोऽर- गादपागा, अपिशन्नामेत्रान्ते ॥ २१ ॥ स्वभावे यथा- निगर्गः । निमाई त्यागे ( यथा)- रिसर्गः, मोक्षामा था, वर्ग: समरः । निये क्या- गृहाण शत्रं यदि सर्ग एर ते (रघु.) अर्धायठे- घ्यायोत्र मदारयादौ विधान्तिस्थानं, सुगवन्धो महाशब्दम् (काम्यादर्श ) । सधी यथा- म पनि- वर्गति (विष्णुपु.)। उत्सादेवि सर्गः । ( योगः) संनहा कवचा दे, उपायः सामादिः, संनहनाङ्गं कवादिरियो । प्यानं चित्तवृत्तिनिरोधः, संगतिः भेषः (मोगः ) । युछियोजनम् । अधिकाप्ति - पर विधम्मपाती चाय योगः ॥ २१॥ गुरभ्यवहारापाकौटिल्याचाच पम् । सा मतिमंट: ।

·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्ग भोग सुसे यादिभृतावहेच फणकाययो । चातके हरिणे पुसि सारग शबले त्रिपु॥ २३ ॥ कपौ च प्लवग शापे त्वभिपड्ग पराभवे । यानायड्गे युग पुसि युग युग्मे कृतादिषु ॥२४॥ स्वर्गेषुपशुवाग्वजदिनत्रणिभूजले। लक्ष्यदृष्टया स्त्रिया पुसि गौर्लिग चिह्नशेफसो ॥२५॥ शृग प्राधान्यसान्योश्च वराड्न मूर्धगुह्ययो । भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नाकीर्तिपु ॥२६॥ परिघ परिघातेस्खेप्योघा वृन्दम्भसा रये । मूल्ये पूजाविधावर्षोऽहो? सन्यसनेवघम् ॥ २७॥ त्रिपिटाषि(स्पे ) लघु काचा शिस्यमृत्भेदाज । विपर्यास विस्तर च प्रपञ्च पाचके शुचि.॥२८॥ - - ( भोग ) । आदिशब्दाकर्मवेतन, यच्छाश्वत - पालनेभ्यवहारे च निवेशे च पणे स्त्रिया । भौगः मुखे भुजगाना शरीरफायर बालकस्तोक ख्य पक्षी, सरति सार गच्छति सहारगुण का वर्तते. सारडग । गौड स(श )वल सारड्ग हात व्यापयत् ॥ २३ ॥ चशब्दातेंके पक्षिभेदे च (प्लवग)। शापो मिथ्याभिशसनमनिष्टावधारण च, आश्च- अभिपयाख्या शापाकोशपराभवा । ( अभिषड्ग ) कर्मणि भावे च पन् । यान रयशकटादि । आदिशब्दाद्धलम् । तत्राट्ग दान्तादियोजनकाठ, पुसि यथा- अनायुग शक युग । आदिशब्दास्नेत द । हस्तचतुक च यथा- विचरेयुगमानदृक् ॥ २४ ॥ इधुर्वाण । वागादौ स्त्रीलिङ्गो गौ स्वर्गादौ पुलिडग पशो तूभय, यथा- इय गैर्धनु , अय गौन्ति । इत्थ जलागो क्लीवे- इत्येक । लान गमयति लिङ्गति चित्रीकरोति वा लिङ्गम् । चिह्न धूमादिः शेफ साधनम् ॥ २५ ॥ शीयत शृणाति च शूद्गम् । प्रधानमेव प्राधान्य, यथा- शृङ्गमाहिकया । सानुरत गिरिशिखर, कात्यस्तु- शृङ्ग शिसर सावपीयाह। चशब्दाद्वषाण क्रीडाम्बुपात च (शृङ्गम् )। गुद्य योनि । भज्यते सेव्यते मद्या व ते च भग, खगभग पदचेति ( वा० ) वक्तव्याद् छ । कामात योनि । सूर्यविशषा भग पुसि मित्रवत् । धर्मो मे क्षश्च भग , यदाहु - ऐश्वर्यस्य समप्रस्य धर्मस्य यास श्रिय । वैराग्यस्याथ मोक्षस्य पण्णा भग इति स्मृत ॥ २६ ॥ अथ घान्ता । परिहनन परि- इन्यतेनेन वा परिघ , परोध (सू०) इचपप्रत्यये हन्तेर्घत्व, करणेऽयाविद्रुषु ( स०) इत्यत करणा- नुवृत्या भावादी नउन्ति । सस्यतेनमायुध विशेषः । अपिशब्दादर्गरेपि (परिघ ) । उह्यते वहति वा- ओघ , न्यवादौ (०) साधु । मू य पण , यथा- अनर्घा गुणा, आधीत्वन्तर, पूनार्थे वह न्यट्यादित्वात् ( स० ) कुत्वम् ॥ २७ ॥ (लघु ) इटे यथा- दर्शनेन लघुना यथा तयो पोति- मापुरुभयोस्तपस्विन (रघु. । अपिशब्दाक्षिणात्पागुरुनि सारण (लघु )। निदायस्त्वातपे खेदे ग्रीमे चैव (प्रीर्तित )। अथ चान्ता । माति कचाते वा काच । शिवय रज्जुयन्तम् । भू- भेदो धातुविशेष , यथा- पाच काचो मणिर्मणि (वृचाणक्यः ) । दृप्रोग कावास्य । विपर्यासो माया । विपर्यास च विस्तारे- इति पाठो युक्त , प्रथनवावशब्दे (सू०) इत्यपो निषेधात् । शुचि योधमोनिविशेष यति - अग्नय शुचय च द्वितायायाम् ॥ २८ ॥ मासोनापाड , मच्छुति - .

·३] तृतीयं काण्डम्. मात्यमात्ये चात्युपधे पुंसि मेध्ये सिते त्रियु । अभिपङ्ग स्पृहायां च गभस्तौ च रुचिः खियाम् ॥ २९ ।। फेकिताावहिभुजी दन्तविप्राण्डजा द्विजाः। अजा विष्णुहरच्छागा गोष्टाध्यानिवहा व्रजाः ॥३०॥ धर्मराजी जिनयमौ कुनो दन्तेपि न स्त्रियाम् । बलजे क्षेत्रपार वलजा यल्गुदर्शना। ३१॥ समे क्षमाशे रणेप्याजिःप्रजा स्यात्संतती जने । अब्जी सशशाङ्की च स्यके नित्ये निज त्रिषु ॥३२॥ पुस्यात्मनि प्रधान( वीणे) च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिगकः। संज्ञा स्याचेतना नाम हस्ताचार्यसूचना ॥३३॥ काकेमगण्डौ करटी गजगण्डकटी कटौ। शिपिविष्टस्तु खलती दुश्चणि महेश्वरे ॥ ३४ ॥ देवगिरिपन्यपि त्वष्टा दिष्टं देवेपि न द्वयोः। रसे कटुः कट्टकायें त्रिपु मत्सरतीक्ष्णयोः ॥ ३५ ॥ रिएं क्षमाशुभाभावप्वरिष्टे तु शुमागुमे। मायानिश्चलयन्त्रेषु केतवानृतरागिषु ॥ ३६ ॥ . - शुक्रव्य शुचिव प्रेमिकावृतू । उपया धर्मार्थकामभयमुखेन सचिवारीक्षा, तामतिकान्तोत्युपधः, यत्की. टिल्यः- उपधाभिः शौचागौचपरिवानममायानाम् । ( रुचि ) अभिष्वद्गो रागः, गमस्तिदीप्तिः ॥ २९ ॥ अथ जान्ताः । मयूरमाडौ ( अहिमुत्रौ ) । विप्रः क्षत्रियवैश्योरलक्षाम्, यत्स्मृतिः- विप्रक्षत्रियविशुदा वन्चिाद्यानयो द्विजाः। अण्डजाः पक्षिसायाः । न जायते मजति वा-- मनः । गावस्तिष्ठन्यस्मिन् गोष्टम् । प्रजन्यस्मिन् व्रजोवा, गोचरसंचरेति (सू.) साघु । निः अमूहः, यथा- द्विजवजः ॥ ३० ॥ (धर्मराजो) समवतिन्वात् । दन्ते हस्तिदन्ते, यया-कुपरः । अपिशब्दा. हतादिपिहितोदरे (पुनः)। पलन्तेनेन वले जायने वा वलनं क्षेत्रं पुरद्वारं च । पत्गुदीने माकृती प्रिलिङ्गम् ॥३॥ आनि नतो भूभागो रणचाजि , अज्यतेवानिः । अपिधब्दात्यमेरि, यदुर्गः-पुर- भागक्षरोप्याजिः । सततो यथा-शोच्य मिथुनममजम् ( चाशस्या)1 जनो को यथा- प्रजापतिः । चकारान्पमम् (प्रजम् ) । नियनं जायते निजम् । अग्रजी विमपूजी- इति दुर्ग ॥ ३२ ॥ अय मान्ताः । क्षेत्र शरीर पान जानाति क्षेतमः, आमा मुख्यश्च । संहानं संता सहायतेनया च । आय- शन्दाददिनिकोचनायः, अर्थः प्रयोजनम् । दोपड़ी वैद्यविद्वायो हो विद्वान् सौमजोपि च ॥१॥ इतधान्ताःति रटति कगे(रित मदं च करटः । कति पति मदं कटः। श्मशान कलिओपि, कटलावणोतात, यया- वर्जयेत्स्टयून तु, को- श्रास्ते । शिपिश्चर्म रिट दोरव्याप्तमस्येति, दुश्वर्मा पर, माहुध-सिलिटिः शिवः शरिर्दशर्मा सलतिम्तया ॥ ३४ ॥ देवशिली विश्कर्मा। अरिसदात्म्र्य सक्षिण च लय, वक्षति वश्यते वा। समस्तेजःतनावय। दिशति गुमाशुम फल विं पुरातं कर्म । अपिसन्दाकासे (दिः)। कत्यायोति कटुः, दुर्गन्धे चापिये चोरवायत् ३५॥ वि हिंसायां, नास्ति रिटमाम क्षेमं वा-अरिएं, बहुध-तके मरणचित्ते चारिटं वृक्ष व फेनिम । मुराण व अमेपि स्याताके निम्मे च पुस्वयम् ॥ माया- इन्द्रजाल, निपले यया- (मगरनीता), निलं यमेन गोदः। यन्त्र मृगादितयार यया-उिवा पानास कूटरचनाम् - स्थक्षर रखते ·१९४ सटीकामरकोशत्य नानार्थवर्गः अयोधने शैलगृड्गे सीराइगे कूटमस्त्रियाम् । सूक्ष्मैलायां श्रुटिः स्त्री स्यात्कालेले संशयेदि सा ॥ ३७॥ अर्युत्कर्पाश्रयः कोस्यो मूले लाम्चे जटा। व्युष्टिः पले समृद्वौ च दृष्टिनिक्षिण दर्शने ॥ ३८॥ इष्टिर्यागेच्छयोः सूट(टि.) निश्चित बहुनि निषु । कटे तु कृच्छ्रगहने दक्षामन्दागर्देषु तु । पदुद्री वाच्यलिङ्गौ च नीलकण्ठः शिरेपि च ॥ ३१ ॥ पुंसि कोष्टान्तर्जठर कुशूलान्तर्गृह तथा ॥४०॥ निहा निष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्ष स्थिती दिशि। त्रिषु ज्येष्ठोतिशस्तपि कनिष्ठोतियुवाल्पयोः ॥११॥ दण्डोस्त्री लगुडपि स्याद् गुढो गोलेापाकयोः । सर्पमांसात्पन घ्याडौ गोभूवाचस्स्विडा इलाः ॥४२॥ । - (पचत.)। कैतव व्याज (कूट )। राशि_न्यादिपुत. (कूट ) ॥ ३६॥ अयोमयो घनः, आघा. तार्थमय सार माण्डं कूट नारायो वा, कशाल्मलिरित्यके । सौराग पालाधार काल्या, यदुर्गः- कूर घटहलाङ्गयो । युति श्रुटि , कालल्पे क्षणद्वयाख्ये। सशय यया 1-श्रुटि प्राप्तो रोगी ॥ ३५॥ अतिश्चापकोटिरनियंपा- धनु कोट्या नुदति । उत्कर्षे यथा- पर कोटिमारूद्ध । भनिर्धारा कोणो था यया-शतकोरिबंश । सख्यापि फोरि , यद् भागुरिः- अर्याश्रय. कोट्य , घीत्वार्थ डी । वृक्षा- दिमूल जटा । लमा लिष्टाश्च फचा जटा., जट संघाते । व्युउन व्युनिः, उच्छी विवासे, फलं प्रयो- जनम् । पशब्दास्तुतौ (म्युटि )। ( दृष्टिः) भावे करणे च क्तिन् ॥ ३८ ॥ यजेरिपेश्व छिन् (इष्टिः ) । मुक्तनिर्मितयोश्च ( सष्टम् ) । कपिध्यतं ति कटं, यया- कट प्राप्त क्लेशमित्यर्थः । क्यानि सामानि गहनानीत्य:, करगहनयो कपः (सू.) इत्यनिट् । (प ) दक्षोनलस , अमन्दी 2', अगदो नीरक् । चसन्दालवणो रस पटुः ।। ३९ ॥ द्वी कष्टपटू । पोटा दासी द्विलिङ्गा च पृष्टी घर्षण- सूरी। या गोष्टयां हस्तिपढ्दो कृपीटमुदरे जले। इतष्टान्ता । अपिशन्दान्मयूर (मालकण्ठः)। पुप्यते योष्ठी जठराभ्यन्ता, यया- मृदुकोछ । शूलो धान्याधार• (कोठः)। कोठगार गृहस्पाभ्य- न्तरमावरवाट्यम् ॥ ४० ॥ नियूं निति नियतं च स्थान निष्टा । श्लेशनपोयामानियह( वैह ). परमगतयोपि (निष्ठा ) : काशन काशते वा कछा, स्थितिमयोंदा । कालविशेष अष्टादश निमेषाम्नु काठेति । काष्ठ दार पनि प्रशस्रस्यन (सू.), ज्यच (सू.)। अपिरदादपजे पद्धषि (ज्येz.)। युवाश्यय कमन्यतरस्याम् (सू.), अतियुवात्यल्पय ॥१॥ अय डान्ताः । दम्यतेनेन दमः, पिगन्दायतुरग यस चतुर्योयो दमो मन्या । गोरो वृत्तो मृदादिगुडक, यया - महिना वाप्पयोगुहाः (चरक.) लखेन गुलिका रही मुलिका निशा । समाहय गुरुः । मासमतीनि मांगात् मिहादिः । परति एवं प्या, या उद्यम, विविधमाल( मरमा प्याड ।इल क्षेपणे, युपमा यापि- इदा यस्ता पम्पमेड. पुरूरवा ॥ १ दिशदापं उप्रेय , अपिशब्दामिहनादो दन्तो- एवायम् (वडा) क्षोतु विष पनि । पहि सा पसा इति नाही नारिजात्र, अदि शामागुरि रक्षादि धमनिर । नाटो नासय बलानमः । इलयोस्यारणालो नाल: कष्ट पादित ·. ३] तृतीयं काण्डम्. श्वेटा शगलाकापि नादी कालपि पक्षणे । काण्डोखी दण्डवाणावर्गावसरवारिषु ॥४३ ।। स्याद् भाण्डमश्वाभरणेमंत्र मूलवणिग्धने। भृगप्रतिज्ञयोढिं प्रगाढं मृगकृच्छ्योः॥ ४४ । शक्तस्थूलो विषु दृढो व्यूटो विन्यस्तसंहती। मृणोर्मके बैणगर्ने बाणों वलिसते शरे ॥४५॥ रूणांतिसूक्ष्मे धान्यांश संघाते प्रमथे गणः । पणो वृतादिपृत्सष्टे भृतौ मुल्ये धनपि च ॥ ४६॥ भोव्या द्रव्याश्रित सत्त्वगौर्यसंध्यादिके गुणः । निर्यापारस्थिती कालावेपोत्सवयोःक्षणः॥४७॥ वो द्विजादी शुक्कादी स्तुतौ वर्ण तु चाक्षरे । अरुणो भास्करपि म्याद्वर्णमदेपि स त्रिपु॥१८॥ स्थाणुः शर्वेप्यय द्रोणः काकेप्यथ रवे रणः । प्र.मणी पिते पुंसि श्रेष्ठ यामाधिपे त्रिपु ॥४२॥ च । दण्डो नालं यथा- उद(ला: पुराः। पर्या कुत्सितः, यथा-काण्डपृष्ठः (महावीर.)। वर्गे यधा- वालकार्ड, श्राद्धक[ का ]डिका 1 काष्ठस्याबसरस्यामावोऽकाण्डम् । लतापक्षसन्धयोध (काः) प्रकाण्ड तु वृक्षादिस्कन्धः, प्रशंसाय च यया- पुरुपत्रकादम् ॥ ४३ ।। अश्वस्यामरण- मायानं पर्यणादे. यथा- भाण्डवासी हयः । अमने यथा- प्रकीर्णभाण्डामनवेश्यकारिणीम् । मूलं क्रय पणिजी धनं वा, यथा- भाग्इपतिः । संधानग्रासयोः पिट्टी द्वयोः पुंसि कलेवरे । गण्डौ कपोलविस्फोटौ मुण्डक निगु मुण्डते । इक्षुदेश मन्त्री शिखग्दो बईचूढयोः । अथ दान्ताः । याहेः ( याद), सुन्दस्तान्तध्वान्तति (सू. साधुः । ( वाढ ) प्रतिज्ञानेड्गीशरेव्ययम् । ( प्रगाड) दृढपि, यदाः- प्रगाढ स्ट्रमिन्छन्ति प्रग ढं बलवद् दृाम् ॥ ४४ ॥ दृहि वृद्धो क दृढः, दृढःस्थूलबलयोः (सू.) इति साधुः । मत्यर्थं च यथा- दृट शान्नोस्मि । त्रिवियेव । विन्यस्तं रचितं यथा- प्यूटा द्रुपदपुतण तव शिष्येण (भगवद्गीता ) । संहतो घनो यथा-व्यूहोरस्कः (रघु.) । अय पान्ताः । त्रियते ऋणः । यलिमुतो यागामुः। दासीकुरण्टकेपि वाणशदार्यः ॥४॥ अतिमूने मुकादिगुलके ( कणः । धान्यम्याशः कणिका क्या- कणादो मुनिः । गम्यते गगः, संत्यायां सन्यापि । नित्यंगःपरिमाणे (सू.) इति साधु । तादायुन्मष्टं जन्यत्वे स्थापित (पगः)। आदिशन्दात्ममाह्वयाणादौ । भृति- चैतनम् । पिगब्दात्मला पिस्तानिः पणः, यच्छाश्वतः- लहे माने श्रेन मनां मूल्ये कापापणे धने । यतादी कलियते चैत्र यामुयै भृतो पणः ॥ ४६ ॥ दम्माधिने पटादेः पुकादिगुणः, मात्मनो युदिमुम्बादिः, रूप दिननुर्विशतेगुणवान् । मम्वनिविदानेनातिच (गुगः) (का.)। सत्वादीनि सत्वरजस्तमानि, शोर्यादार्यादयो गुणाः । मधेिविप्रहबानाउनद्वैधीभावसंश्रयाः पद् गुणाः । तेजोवलवाय- अर्यवेगग्यशक्तयश्व पट् पराधिन वात् , तेन गुगोऽग्धानमिचपि च वाच्यम् । शौर्यादयस्तकर्याद गुणाः । रगमपधानसूदन्दियमोगवरि गुगः ) नियापारामने यया- क्षमो नास्ति रहो नास्ति (पंचतं.)। कागविगेपो नाहिकापटांशः (क्षणः) । रमुवे यया-क्षणे रक्ष्याः पुलानरः । तृते यावया- क्षणापरपुरीजर महारान्, गोनि शारः ॥ १७॥ शोति वियते या, वने वर्णनं या वर्गः । पद्नादिगती पाठविरोपे गुगमोविलेपनननचर्येपार (वर्गः ) ॥ ४ ॥ (प्रामः- ) ग्राम. सेटको ·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः ऊर्णा मेपादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवो। हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या ॥ ५० ॥ त्रिपु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेपि वेश्मनः। तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्ताकरुणे धुणे ॥ ५ ॥ वणिक्पथेपि विपणिः सुरा प्रत्यवच वारुणी । फरेणुरिम्यां स्त्री नेभे द्रविणं तु पल धनम् ॥ ५२ ।। शरणं गृहरक्षित्रोः श्रीपर्ण कमलेपि च । विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु ॥ ५३॥ प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्तापमातृषु । करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेप्यपि ॥ ५४॥ पाण्युत्पादे संसरणमसंवाधचमूगतौ । घण्टापयेथ वान्ताने समुद्धरणमुन्नये ॥ ५५॥ स्वतत्रिपु विपाणं स्यात्पशुशृङ्गेभदन्तयोः। प्रयणं नमनिम्नोा प्रह्ने ना तु चतुष्पथे ॥५६॥ पन्दं च ॥ १९ ॥ कणत्यूर्णा । वर्तश्चक्रवत्तिविह्न यथा-- उपेयमन्त-वो , अन्तरा भ्राविति- अन्त. रान्तरेणयुके (सू०) द्वितीया । हराते हरिणी भृगी हेम्नो वा प्रतिमा । हरि पीतं वर्ग नयतीति, हरिता नीला, वर्णोदनुदात्तातोपधातोनः (सू.) इति वा डीप् । यूयिका पाण्डुरा च ( हरिणी) ॥५॥ परान्दान्मृगे ( हरिणः । तिष्ठति स्थूणा । अपिशब्दालोहमातमाव्याधिविशेषयोथ (स्थूपा) । तर्पणा तृष्णा, स्पृहा निरूढलक्षणत्वात् । एव वृत्तपावपि स्पृहापिपासार्थे । त्रिवर्ति क्षरति मनोनया घृणा, मृणु दीप्तो था ॥५१॥ वणिक्पयो हः (विपणि ) । अपिशग्दास्पम्यवाथ्या, विपण्यतेस्या विपणिः । सुरा वरुणादधेर्माता । प्रत्यक् प्रतीची दिक, वरुणस्येयमिति । के मूनि रेणुरस्य करेणु । भ्यां हस्तिन्या श्री इमे तु ना पुमान् । द्रवत्यनेन द्रवति वा द्रविणम् ॥ ५२ ॥ शीर्यते पृणाति च पर शरणं, यन्ति तदिति नेरुताः। श्रीः पर्णेवस्य त्रियं पिपति च श्रीपर्णम् । अपिशब्दादमिमन्ये (श्रीप- पम् ) । भाभिमरो मार्क युर च ( तीक्ष्णं ), लोह शनम् । ये द्रव्यहेतोाई हस्तिनं वा योधयेयुस्ते वीणा इति कौटिल्यः। तेम्यते तीक्ष्णं, अतिक्षणोतीति नैरुक्ताः ॥५३॥ यय योगं करणा दी म्युद्, हेप्तिानिमित्त यथान्यादेधूमादि ( प्रमाण )। मर्यादावधि , यथा- कोटिल्यः राजान मां चप्रमाणे त्वा पवस्या काल पश्यतीति । इयत्ता परिच्छेदः, यथा- क्रियत्नमाणमुदसम् । प्रमाता यपा-ममा मभु प्रमाणम् । (करण) गाने यथा- उपमानमभूद्विलासिना वरण यता कान्तिम- सया (कु.से.)। (करण) भपिशन्दारकारणिकाना कायस्पाध्यक्षादीनासमूहे फूलौ कियाभेदे कामराननाट्य- शास्त्रोके च ४५४ ॥ प्राप्पुसाद आजीवंजीविभाष: धाराश्य । अधराधेन असकटेन सेनागमने (समरणम् ) । पटापय पुरः धनारे विश्रामभूमपनियरास्या ( ससरणम् ) । (समुदरण) मणि मावे च युद, उन्नय सम्वनयन कूपादिभ्यो जलाद. ॥ ५५ ॥ स्वतो न तु अच्यलिङ्गतया। वे? विपाणम् । प्रवणति प्राय: [ अनुकूले ]. पण शब्दार्थ । त्रिविस्येव संकोगें यावत् । प्रमेण निम्नायो भुवि यया-पादे दक्षिगमवया भूः । प्रत यथा- भक्तिरवण 1 अनुकूले तूपचारान् । चतुष्पये, प्रपन्ते- केन प्राण ॥ ५६ ॥ निरित सर्माण व्याप्तम् । मधुरं साणे यतो मिश्रीभवतीति । ईति-रण, ·३] तृतीयं काण्डम्. संकीणी नित्रिताशुद्धाचीर( रिगं शून्यमूपरम् । देवस्या विवस्वन्तौ सरस्वन्तौ नदार्णवी ॥ ५७ ॥ पक्षिताया गरुत्मन्ती शकुन्ता भासपक्षिणी । अग्न्युत्पाते धूमकंतू जीमूतौ मेयपर्वतो ॥५॥ हस्ती तु पाणिनक्षत्र मस्तौ पचनामगे। यन्ता हस्तिपके सूते भर्ना धातरि पाष्टरि ॥ ५९॥ यानपात्रे शिशौ पोतः प्रतःप्राण्यन्तर मृते। पहमंद ध्वज केतुः पार्थिये तनये सुतः ॥ ६॥ स्थपतिः कारुमेदेषि भूभृद् भूमिधरे नृपं । मूर्धाभिषिक्तो भूपेपि ऋतुः स्वीकुस्मपि च ॥ ११ ॥ विष्णावप्यजिताव्यक्ती सूतस्त्यष्टरि तारयो। व्यफः माहेपि दृष्टान्तावुभै गास्त्रनिदर्शने । ६२॥ क्षत्ता स्यात्तारथौ द्वाास्य क्षत्रियायां च शूद्रजे। वृत्तान्तः स्यात्यकरण प्रकार कार्यवार्तयोः॥ १३ ॥ आनर्तः समरे नृत्यस्थाननीवृद्विगंपयोः । कृतान्ती यमसिद्धान्तदेवाकुशलकर्मसु ॥ ६४ : ईरगती । शून्यं निराश्रयो देशः, ऊपः क्षारमृत्तिकाम्यास्ति-इयूरः, उपमुषीति (सू.) ० (ईर. पम् ) । सेती व वरणो वेणी नदीवाहे कचोचये । अय तान्ताः । विवस्ते छादयति विवस्तेजोस्यास्तीति विक्सान् । सरस्वानाम नदः ॥ ५० ॥ गरुतः पदाः सन्तस्य गम्मान् । मासः पनि विशेष । कीटोरि, शक्नोति शकुन्तः । धूमः केतुर्लिद्गमस्य धूमकेतुर्वहिः। घूमप्रधानन केनुरुत्पातग्रह' । जीवनस्याम्मसो भूनः पुटबन्धः (जीमतः)॥५८॥ जहाति हस्तः पाणिः । हसति व्याम्नि दस्तो नक्षत्रम् । प्रशंसा- बेच (स्था)- देशहस्तः । वियतेनेन मछन् । यमयतीत्यन्तर्मावितस्थर्यो यमि , सूतः सारपिः । यदस्य मिस्स भवा, निया मः ॥ ५९ ॥ पाने पुनानि च पोतः । ति स्म प्रेवः, प्राभ्यन्तरं नारकम् । अहमेदो नवमः (केनुः ), किन ज्ञाने । यु प्रमश्वयोः (मुनः) ॥ ६. ॥ स्थापयति, स्थचासो पतिश्च का, विष्टन्सस्मिनायत्ताः स्था, घयः (वा.) । कारविशेषो मुख्यतमा ( म्यातिः)। मपिसन्दात् स (यवा) गाध्यतीच्या स्थपतिः (पृ. १४), कक्षु च। (भूमृत्) धारणालोपगाव । (मूधामिपितः ) अपिशन्दाद्विधाक्षमयां जाते, मुख्यपि । कछयायानि ऋः श्रीमामातवं रजः । मपिसन्दासन्तान (अ) n६१ ॥ अपिशव्दादजितोगरिभूतो वुदन । अव्यक्तोरफुटः । संश (सम्यतः मनिस्वयलम् । एरणे, लग रपछारः, तथा प्रामा हतियान्सूनः । प्रजाते पारदेव (स्तः) । यनति प्यम्यते च ( न्यः) अनिशम्दान पुरोषुष्या[दि निश्चितः, यथा- म्यर्फ मोदम् । दृष्यन्तो निश्चयोस्य दृष्टन्तः, निदर्शनमुदाहरणं यया- अमिरत्र धूमान्मदानसबर ॥६२॥ सदति क्षता, द्वास्यः प्रतीहारः । शनिसाया दाबानः सत्ता, क्षत्रिया मागधं वयाचदा- रक्षतारमेव च (पृ. १५८)। स्मृती क्षशदोयस्ति । वृत्तेन्नास्य वृत्तान्न, वृत्तस्यन्तध । तथा प्रकारो विशेषः । दातां जनाविराध्यापिका च ॥६३॥ मातृत्पन्यत्रानतः । नादिरोरो जनाल, ·सदीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः श्लेप्मादिरस्थिा सरतादिहाभूतानि तद्गुणाः । इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश धातवः॥६५॥ कक्षान्तरपि शुद्धान्तो नृपस्यानर्वगोचरे । फासमार्ययो. शक्तिर्मतिः काटिन्यकाययोः॥६६ ॥ विरतारवल्याततिर्थसती राभिवेश्मनाः । क्षयार्चयारपचितिः सातिदानापसानयोः ॥ ६ ॥ अतिः पीटाधनुष्कोट्योजारि सामान्यजन्मनोः । प्रचारः स्यन्दयारीतिरीतिर्डिम्बग्यासयोः ॥६॥ उदयधिगमे प्राप्तितामिप्रितये युगे। चीणादपि महती भूति स्मनि संपदि ॥ ६९ नदीनगर्यो गानां भागवत्यथ संगरे। सगे सभायां समितिः क्षयवासावपि क्षिती॥७॥ रवरचिंच शस्त्रं च पहिचाला च हेतयः। जगती जगति च्छन्दोविपिपि क्षितावपि ।। ७१॥ जलपि ( आनतम् ) । कृतीन्तोनेन कृतान्तः, यतः सिौन्लो निष्टा यस्य, कृतस्यान्तध । शायेप्युप. पचाराकृतान्तः ॥ ६४ ॥ श्रेष्मा यतः पितर, घारगातु धातवः । अस्थिरसादनि, य( र सासर- मांगमंदोस्थिमजाशुकाणि धातवः ( याग्भट.) महाभूतानि पृधिव्यादीनि, तद्गुणाः शन्दादयः, शम- शिनिहरितालादिः, शब्दयोनिभ्वादिः (धान्यः) । पादाद् गैरिक मन शिलादिमादिध (पानुः ) ॥ ६५ कशान्तरे राजधान स्यानारोपे वासगृहास्ये (शुद्धान्तः) । अपिशब्दादाजदारेषु, शौच. प्रयमे प. शुओ रसितोन्तोस्य शुसान्नः । कामूर्नामायुधं सर्वलार, शयतेनया अनुशास्तिः । शान उहादौन (कि:)। मून मूरति य मूर्तिः । ६६ ॥ प्रगन्ती तनिरस्यो प्रततिः, मतभातवत. वनस्य प्रति(तुरमेय इति श्रीमोनारा यस्या दगति स्थित याचिमा यांध,(पायो:सिनि नियरिमायः (पा. ) भनिराध (पू.) दवा यामात् । विगतमय (निता पये प) (भारितिः) | धनोते: सिनि उनसनेति (पू.) आयम्, स्पो.- अनियतिनाति (पू.) By: ॥६॥ मदनमतः, अननसा प, अगती मारने का जायनेनया, भिवभिमानपान प्रयोगातः, जनन पान्दार रविवारयोः (जाति), मालनी यो । प्रचारःली (नि.), सायन । पाटे मादाया येयांश (on: 1ो, सिम्य उपमा, यदाः- रिनारियलभ गुसः । अन्यमन्त्राय राजन पडेना यः सताः ॥ १८ ॥ उपयो मामा. अभिगन थामन (अ.)। दारि (म.) आत्री का महती । म यो (मती)। भवति भूननदी ग भूति: मान 41 ॥ भेग माग गांकापrrer (भाग) गमन गन्ति गेलो वा गतिः । पामोनिगम ()। भारम:, सि. निमायो... "प्रमापूर्ण, हिमान, () rry: FOR THI, Angry मा ग. "जुनिमा ती दन दश मा । मसिहा प (ani), ·३] तृतीयं काण्डम्. पति छन्दोपिदानं स्यात्यमायपि चायतिः। पत्तिगर्ती च मुलं तु पतिः पक्षभेदयोः ॥७२॥ प्रकृतिनिलिम च कैमियायाश वृनयः । निकनाः सुलकापि चंद्र प्रयति च श्रुति ॥७३॥ वनिता जनितात्यानुरागायां च योपिति । गुतिः मितिदासपि वृति कारणपर्ययोः ॥ ७ ॥ दृहती क्षुद्रवातांकी छन्दामद नहत्यपि। वागि( सिता स्वीकारण्यांश यातां वृत्ती जनश्रुती॥५॥ वात्त फल्गुन्ररांग च प्रियनु च वागते । कच्चीत रुप्यहम्नानिमित्तं हेतुलश्मनोः ॥ ७॥ श्रुतं शाखादघृतयाटुंगातयाः कृतन् । अबाहित महानीतिः कर्मजीवानपेक्षि च ॥usa युक्त माढावृते मतं पाण्यात सम त्रिपु। वृत्तं पये चरित्र निदि दृढनिस्तल ॥ ७॥ परता वनौं पति, परविंशविगदित (म.) मायुः, पदो च । अनिदाद गामिनि काल देय चसानदन्टेडाति, जनपदन प च पनि दाना पानी र (पति:)। रियलं रविवादः पाराश्च पतिः, पक्षानिः (सू.)॥ २२॥ निराशनकारनं या- मूटपटनितिः (सांबार) लिदा मौका-तुर्दतिः सः (१.९७)। चन्दान्लान्यनासादिः (तिः)लिसाः समास (:)। देशीनरीमत्वचर. नयः (नारा) चिनदाद् प्राम्या पोनारिका (कृतिः), मादित्रविवानिय, ददन निः, वन्दिया च । सिच्यन्ट मिद्राः, नि छन्वेनन् । सवेशद्धान्निति देखे, देखे वलबीच (१) त्यसो । प्रः धोरन् । दान्दाकिवदन्तं यन सान्नियनाने र, भाले गोललय प्रतिः ॥ दनु पाने । चामन्त्रीको ( वनिता) 1 गायते पनं गुप्ता, दिव्युदासी मगः। अगदयरामा रक्षक (गुमिः), कच्छावतः- गुतिः कारच रखा वीर विक भुवः । (पतिः) न करने व पिन्, मेलेगुवरान् ॥ ४ ॥ अवदांची कटरिन, छन्दोषियन्नादः (ती)। कन्यो दमे साठे बने का दाथिदा । पनिवेति गौडाः परः, दिवान व बल्लन् । दनदना दर्द दा, निरका वन्दम्या कर्मः । Timeदिनदोचागन् । उनतिवन्तः (वादी) । . दाच] पाटी फल्गु तुच्छ यया- दामिन् । मानिन, पो हुदागिने मले ने चाटन् । कलकालिका पेटामे। निदत निमित्तं, हेतुः चरन, रमःसन्द. नन्द । ०६॥ श्रूयले अव भूतं. भवन निदन् । युमं करनेः (मदन ) संत का- नवदम्दोग किसन्तु कटदाः। अवस्टिनहितं ददतं, नीदनशि कनं माह मन् ॥ ४.1 पुरंपा-सान्दरदी । दो सपा-माना न अन्य सा-हनपदन्यन्न होते हारतः कातिन सा-हम्मनः । वर्ट का उद् । ग्रन्दनी यया-मासोदा रे या-न्दा मानाने का दर्द, मदद म्न नापते मति, म् काली (न) पदयारा परेक(दा- बन्न पुग्म (ECR)। ईक-निभारः। दल दर्द, मदी ·[नानार्थय सटीकामरकोशस्य महदाज्यं चावगीतं जन्ये स्याद्गर्हिते त्रिपु। श्वेत रूप्येपि रजतं हेम्नि रूप्ये सिते त्रिषु ॥ ७९ ॥ त्रिप्यितो जगदिशोपि रक्तं नील्यादिरागि च । अवदातः सिते पीते शुद्ध बद्धार्जुनौ सितो॥८॥ युक्तेतिसंस्कृते मर्पिण्यभिनीतोथ संस्कृतम् । कृत्रिम लक्षणोपेतेप्यनन्तोनवधावपि ॥ ८१ ॥ ख्याते हष्टे प्रतीतोभिजातस्तु कुलजे बुधे। विविक्तौ पूतविजनौ मूच्छितो मूढतोच्छ्यो । ८२॥ द्वौ चाम्ब्लपरूपी शुक्तौ शिती धवलमेचको। सत्ये साधी विद्यमाने प्रशस्तेहिते च सत् ॥ ८३॥ पुरस्कृतः पूजितेरात्यभियुक्तमतः कृते । निवातावाश्रयावाती शस्त्राभेद्यं च धर्म यत् ॥४॥ जातोर्ध्वक(बद्ध प्रवृद्धाः स्युरुच्छ्रिता उत्थितास्त्वमी। वृद्धिमत्मांधतोत्पला आदृती सादरार्चितौ ॥ ८५॥ (वृत्तम् ) ॥ ven महति मयते च महत् । चशब्दाद् वृहद् बुद्धितत्त्व च (महत्)। विरुवं गोपते. पगीतम् । जननीयो जन्यः, जनस्य जलो वा, मतजनहलात्करणजसकर्षेषु (सू.) इति यत् । मुहुर्दृष्टेपि ( अवगीतम् )। श्वेतते चेतं, अपिशब्दाच्छुक्ले । रज्यते रजतम् । हेनि महारजताख्यम् ॥५॥ इतस्तान्ता वाच्यलिगाः । गच्छति जगत्, इद्गे जड्गमे । अपिशब्दाद् भुवने (जगत् )। रज्यते रक, नील्यादिरागोस्यस्य । चन्दादमुक् ( रकम् ), कुकुर्म तानमनुरक्तं च । ( अवदातः ) देष शोधने । (सितः ) अर्जुनः शुक्रः, पिन् बन्धने ॥ ८० ॥ (अभिनीतः ) मर्षिग्योधे । संस्कृतं (सू.) भनित्से साधु, सलक्षणेन प्रकृत्यादिविमागेन सिद्ध शब्दे, संपर्युपेभ्यः (सू.) इति मुट् । अपिशब्दात्सतो गुणाधाने पके च । अपिशब्दानागराजे (अनन्तः), विष्णो व्योनि च । अनन्ता च भूः ॥1॥ प्रतीयते प्रत्येति वा (प्रतीतः ), ज्ञातरि । सुकुमारे न्याय्य चोपचारान् ( आभिजातः)। विचिनिने, विजिर पग्भावे, असंयुक्तो[पृयतोपि (विविक्तः)। मू» माइसमुच्छ्राययोः ॥ ८३॥ अम्ल चुकं, यदाहुः- यन्मूलादि मुवी भण्डे सक्षौदगुडकामिक । धान्यराशौ निरात्रस्य चुकं शुकं तदुच्यते (वैद्यकम् ) ॥ पक्ष्षे शुक्त उपचारात् , यथा- गुता वाचं (न) पदैन् । चशब्दापूतिगन्धे, शिविर पूतीभावे (शुक:) शिम् निशाने, मेचः . (शिति । मस्तेः शतृपत्ययः, सत्त्वे च सत् ॥३॥ (पुरस्सतः) पुरोग्ययमिति (सू०) गतिचात्सत्वम् । भरातिनाभियुक्तोभिषेणितः, अभिपिलोषि (पुरस्कृता)। निवायते गम्यते निवात', निवृत्तो वातोन । शनाभेद्य प वर्म, यथा- निशतकाचा:॥४॥ अर्षक उत्वकः ( उसिटूनः ) बोतः सोचन: ( उस्थितः ) । ककर्मणोः कः ( भादृप्तः) । दुर्ग- थाह- धर्मविगरेपि गतिर्गमुंद हेम्युल्यमे तृणे । तमुशिले सत्ये शोमनेपि विवक्षितम् ॥ उदास्थितः प्रतीहारे पाभेदे समाहितः । प्यानरये यायनीकस्यो गजलक्षवेदिनि ॥ प्रसारचनयोकिया वृत्ती प सेरने । आप्तो लापरत्ययिती नप्ता पुत्रथ पुत्रयोः ॥ प्रातृपुत्रीस्वमृदुहितम्या (सू.) इकोषोत्र । महेन्पप्रमाजीतमहिनिट्रोपतीन्द्रयोः । सौप्तिकेपि प्रपातोपाशानावतटावटो । समिसिझे रणति मी म्पपरपागामपि स्थितिः ॥ ८५॥ तस्यान्ताः । भयंतेभ्यो यार्थः । मभिधेयः शब्दार्थः । रापन ·३] २०१ तृतीयं काण्डम्, अर्थोभिधेयरैवस्तृप्रयोजननिवृत्तिषु । निपानागमोस्तीर्थमृपिजुष्टे जले गुरौ ॥ ८६ ॥ समर्थस्त्रिषु शक्तिस्थ संबद्धायें हितपि च । दशमीस्थी क्षीणरागवृद्धी वीथी पदव्यपि ।। ८७॥ आस्थानीयत्नयोरास्था प्रस्थास्त्री सानुमानयोः । अभिप्रायगी छन्दावन्दी जीमतवत्सरी ।। ८८॥ अपवादी तु निन्दाशे नयादी सुतवान्यो। पादा रहम्यज्रियोशा अप्तीनधास्तमोनुदः॥ ८९ ॥ निर्वादो जनवादेपि शादो जम्वालशप्पयोः। साराव कदिते वातर्याकन्दो दारुण रणे ॥२०॥ स्यात्प्रसादोनुरोधपि सूदः साहयञ्जनपि च । गोप्राध्यक्षेपि गोविन्दो हप॑प्यामोदयन्मदः ॥२१॥ प्राधान्ये राजलियो च वृपागे ककुदोस्त्रियाम् । स्त्री संविधानसभाषाकियाकाराजिनामत ॥ ९२॥ ( अर्थ )। वस्तुनि पदायें ! निवृत्ती यथा- मशकार्योयं धूम । इन्दियविषय कारणे च ( अर्थः)। निगान जलाशय , आगमः शास्त्र (तीर्थम् ) । ऋषिजुष्टं प्रमासपुरकरादि, यदध्यासितमहद्भिस्तद्धि तीर्थ- मिति । गुरौ यथा-तीया( दातवियः । जलावतरणमागे सलिण्यवरे पुण्यक्ष पापि यथा- तार्थ तदन्याव्ययोः, तरस्यनेन तथिम् ॥ ८६ ॥ समर्थयने समर्थ्य संगतीर्थोस्यति (वा) समय: दशम्या कामावस्थायां पयोवस्थाया च तिष्ठति दशमीस्थः, क्षीणो रागेण क्षीणरागः, मरणावस्था प्रामो नाबीजी या । वेथिथ वीथी, पदवी मार्ग: । अपिशब्दाद् गृहसान्तः पब्तिय (वीथी ) ॥ ८ ॥ आतिष्ठन्त्यम्यामास्थानी । मालम्पन चास्या । प्रतिटन्तम्मिन् प्रम्यो गिरेः समा भू । मानमाढकचतुर्मा- गोत्र ( प्रस्थ.)। शानदविणयोन्यः सस्थाधारे स्थिती मृतो। अब दान्ताः । (अभिप्रायवशो) यथा-- छन्दानुवर्ती, स्वच्छन्दः, छदे - रूपम् । अपो ददायरा, आनोनि च ॥ ८८॥ आज्ञामवाद, माहुः । दाय विधमादत्ते दायादः, वान्धवः सपिण्ड । ( पादः) करि पदरुजति (सू०) घन्- कर्मकरणादी च । तुर्योशे रूपादेवतुर्भागः, कुलानेः प्रत्यन्तपर्वतोषि पादः ॥ ८९॥ अपिशन्दादा- भाषा निश्वितवादच (निदा ) । शीयन्तेवमादन्त्यनेन शादः पड्क- । शाय(स्य )त छियते शादस्तु. णम् । भानन्दनमानन्दयत- आरन्दनसम्मिवानन्दः। नाता पाणिग्राहाकान्तस्य विजिगायो रक्षिता, बाहुब- पाणिपाहतयाकन्द (मनुः) ॥ ९० ॥ (अनुरोधे) यथा- प्रसादे वस्त्र (शाइंगधरप.)। अपिगन्दानमाल्ये प्रीतिदान च (प्रसाद ), कव्यगुणे तूपचारान् । सूखने पच्यते सूदयति च सूदः, ध्यान सूपोत्र । अपिशब्दापकारे (सूद )। असिन्दाद्विष्मी, गा विन्दति गोविन्दः, अनुपमर्गानि- भविन्दति (सू.)श । अपिशव्दाद् गन्धे यामोदः । गर्ने भये गजदाने न मद, मदीनुगमग (मू.) इत्याप ॥ ११॥ प्रधानमत्र नाधान्य, राजलिङ्ग छ वाद, ककने क कति या फकुदम् । शाने कुपन्दीप्यम्ति, यया- बकुमान् । संवेदन संवेयतस्या सावदन्ति( ते ) अनया च सविद् । माने स्था- एकमेरे सचद्रनम् । संभापा राहतो यथा- प्रवृत्तौ च नितो व संविदं स्थायेदणे । कियाकारो व्यवस्थापन यथा- संविद रघयेय य (याप्शवल्क्य०) आनियुद, नाम संसातोपणाचारमतिमास्वप्याः (विद्)॥१२॥ उपनिषादसामुपनिषद्,येदापि रहस्यत्वात् । तत्वेपि यया- धर्मस्यौनिय परा।

·२०२ सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः धर्म रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरद् । पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माद्भिवस्तुपु ॥ ९३॥ गोष्पदं सेविते माने प्रतिछा कृत्यमास्पदम् । त्रिविष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ ॥ ९४॥ मूढाल्पापदुनिर्भाग्या मन्दाः स्युर्ती तु शारदी । प्रत्ययाप्रतिभी विद्वत्सुप्रगल्भौ विशारदौ । ९५॥ व्यामो बटश्च न्यग्रोधावुसंधः काय उन्नतिः । पर्याहारच मार्गश्च विवधी वीवधौ च तौ॥९६ ॥ परिधिर्यज्ञियतरोः शाखायामुपसूर्यके । बन्धकं व्यसनं चंतःपीडाधिष्ठानमाधयः॥९७॥ स्युः समर्थन वाकनियमाश्च समाधयः । दोषोत्पादनुबन्धः स्यात्प्रकृत्यादिविनश्वरे ॥९८॥ . ऋतुरत्राश्वयुजकार्तिको ( शरद् ) । वत्सरं यथा-जावेच शरदां शतम्। शीर्यन्तस्यामोषधय' शरत् , (पद) खलोभगःपदचतिवकव्यात् ( वा० ) खः । प्राणं शरणं यथा- पदमापदि माधवः । स्थानं यथा- सूर्योशवः शशिनि लब्धपदा यथैव । लक्ष्म यथा- नवनखपदलेखालाञ्छित बाहुमूलम् । अधिर्यवा- पादाप्रे प्रपदम् (पृ० १०३)। वस्तु यथा- पदार्थ । पादन्यासे पादमुदायां सुप्तिइन्ते च, यथा- कुरु धनोरु पदानि शनैः शनै: (वैणिसंहार०), पद तुषारसुतिधौतरक्तम् ( कु० सं० ), पदसमूहो चाक्यम् ( न्यायम व्य० ) ॥९॥ गोभिः सेवित गोष्पद, गोपदसवितासवितप्रमाणेषु (सू०) इति साधु । माने गोखुरश्वभ्रे, यथा- गोष्पदं प्रविष्टो देवः । आस्पदप्रतिष्टायाम् (सू.) साधु', कुत्य उपचारात् । इष्टो मृष्टः, मधुरो रसः, यथा- रसाः स्वादम्ब्ललवणतित्तोषणक्षायकाः, स्वदते स्वादु । मृद्यते मृदुः, अतीक्ष्णताहिंस्रः ॥ ६॥ मूढो यथा- मन्दः कवियशःपार्थी ( रघु०)। अल्पे यथा- मन्दोदरी । अपटुः सहक्, यथा- मन्द विविकित्सनि भिषक् । निर्भाग्ये यथा- मन्दभाग्य । स्वैरप्यल्पत्वाद्यथा- [ मन्द मन्दपदगामी चारी ], भद्रो मन्दो मृगश्चेति । हस्तिविशेषः सौरिश्च ( मन्दः)। शरदि भवः शारदः, लक्षणयाभिनव , अशोप्रतिभः । शुद्धौ वर्षे च ( शारद ) । विगतो शारदोप्रतिभत्वदोषास्य विशारदः ॥१५॥ अथ धान्ता.। व्यामस्तिकृतथान्तरम्, न्यग्मुणद्धिन्यमोध न्यमोहति च, न्यहक्क दिः (०)। ऊर्च सिध्यत्यनेनोत्सेधः, ऊर्च सेच( ध न च । परित आहरण ब्राहितृणादेः पयोहारो भाराष्यः (विवधः) । विशिष्टो वधो गमनमत्रेति विवध , बाहुलकाद्वा दीर्घ. ( उपसर्गस्येति ) ॥ १६ ॥ परितोमेश्चातुर्दिक ( चतुर्दिश) धीयते पहिस्तरणवत् परिधिः, यदा:- बाहुपमाणे परिधिच्छिना- मोतिपत्रलः । उपसूर्यक सूर्यमण्डल प्रतिसूर्याख्यम् । चक्रयान्तेपि (परिधिः)। बन्धकं यदुसमर्णाय भूम्याद्याधीयते, यया- आधिविनश्येद् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते (मनुः ) । व्यसनं यथा- आधि प्राप्तो यो न मुोस पीरः । माध्यानमाधिर्मानसी पीडा। आधीयतेस्मिन्नाधिराधारः ॥ ९७ ॥ समर्थन चौद्यपरिहार, यथा- अनायं समाधिः । नीवाको वचनाभावः समाधिरिव । शब्दाचित्तशाम्यं समा- धाम (च), समाधीयते मनोस्मिन्समाधिः । दोपोत्पादे यथा- अनुबन्धमवस्था च ज्ञात्वा दण्ड निपा- तयेत् । प्रकृतिप्रत्ययागमादेशाना यः कार्याधमासन्यते विनश्वर उचरितमध्वसी सोनुबन्धः ॥ ९ ॥ ।

·२०३ तृतीयं काण्डम्. मुग्यानुयायिनि शिगी प्रकृतस्यानुवर्तने । विविप्णी चन्द्रमसि परिच्छेदे दिलवधिः। ९९ ॥ विधिविधान देवपि प्रणिधिःप्रार्थन चर। बुधवृद्धी पण्डितपि स्कन्धः समुदयपि च ॥ १० ॥ टंदा नद विटोपन्ना सिन्नी सरिति स्त्रियाम् । विधा विधी प्रकारे च माधू रम्येपि च त्रिपु ॥ १०१॥ यधूर्जाया स्तुपा स्त्री व सुधा लेपोमृतं स्तुही। संधा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धा संप्रत्ययः स्पृहा ॥ १०२॥ मधु मये पुष्परसं क्षौद्रप्यन्धं तमस्यपि । अतदिपु समुन्नी पण्डितंमन्यगविती ॥ १०३॥ ब्रतबन्धुरधिप निदाथावलम्बितः। अविद्राप्यवरब्धः प्रसिद्धी स्यातमूपिती॥ १०४॥ सूर्यवही चित्रभानू मानू रस्मिदिवाकरौ । भूतात्मानौ घादही सूखनीचौ पृथग्जनी ॥ १०५॥ मुम्यानुयायी यया- मनुबन्धी( न्यः ) शिशु स्नेहेननुवघ्नातीति । कृतानुवर्नेन यथा-वेगनुसन्धः। वित विदधाति विघते वा विधुः, विय विधाने, विधीयते मुरैः पीयवे वा, धेट पाने । परन्तेवधायने- वरिः। उपचारादवधाने कालेपि ( अवधिः)॥ ७९ ॥ (विधिः) भावरणादौ कि. (उपसर्गपोः किः) । अपिसन्दाकाले घातरि की प्रकारे विधायक च वाक्ये (विधिः) । (प्रविधिः) मावे कर्मणि चकिः । अपानार (प्रविधिः )। आपिशानिने स्पविरे व ( बुघद्वी)। कन्यति( ! न्यः । समुदर यथा- सन वानस्कन्याः । अपिशदा मैन्यमागे यया- स्कन्ध वारः । अंस राशि सम्हे पक्षन- पाया च (स्कन्यः)। बौद्ध च अपा- सहारूपनवेदनसंस्कारसनुदायास्याः [विज्ञानलक्षणाः ] पक्ष स्कन्धाः ॥ १..॥ देशे क्या- मिन्जुदेशः, स्यन्दने मिन्युः, सरित्सामान्ये, विशेष च यया- मिन्यो: परमपूरुषम् । विपी विधाने ( विधा) प्रकारे यथा- द्विविधाः । चन्दादम्लधादिभोजने वेदनेच (विधा) । सानोनि साधुः । अपिशदान्सनने (मायुः) । मुझे रम्यन्चात् , यया- साबु दृष्टं यत् बटव्यम् ॥ १.१॥ उनने यध्नानि वा वा, प्रीति श्रीमानम् । मुटु पीयवे पयन्ति वेठा मुरा। लिप्यतेनेति लेगो मकोलादिः, स्नुही वभ्रकन्दा यया- मुझीरम् । मूति (मुरा) । (प्रतिक्षा) स्या- सलगन्धः । सवारण व (पा) भिंप्रययो भवतिगयो यथा- प्रद्धया परयोोता (मग- वदाता ) 1 स्पृद्धा यथा- भोजने असा ॥ १.२ ॥ मायन्यनेन मन्यते च मथु । धाभिः कृतं सौद, मानमरवटरेनि (सू.) अन् । असिन्दाको क्षेत्रे मधुके वसन्ते च प्ररिड्गः (मधु)। अपिशदादचभुपि जले घ (अन्यम् ) । जो फन्द्र वाचलिगाः । कर्षरतोषि समुना ॥ १.३॥ ब्रनशा वानस्य पन्ध, परमनुष्ट गभानाम्जानिबममः । एव क्ष्यबन्युः । निर्देश यथा- प्यवस्थितान्याने ब्रह्मणो कसुहविरिति । अवन्धितो बनशे (अबष्टयः) । अवदूरे स्या- भवन्धे मेने, अवाञ्चलम्दनावियोः (म.) इति पदम् । भविशन्दाद्दौर ( अवष्टन्धः ) । अमिथ्याति प्रमाध्यते च प्रनिट रोपि गन्ध. संगयो गुपसकुन्योरपि । बाया रिश्धे दु.खे च तू- चादिमुरा युधा ॥ १०॥ अथ नान्नाः । चिना मानबो समयानयोः । मति मनु । भूनान मा- त्मा भूनान्यवरमास्य वा भूतामा । पृषदायों जन अमन्यवायग्डनः ॥१.५॥ गिरनिगात ·२०४ सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः ग्रावाणी शैलपापाणी पत्रिणी शरपक्षिणी। तरुगली शिखरिणी मिसिनी वद्भिवहिणी। १०६॥ प्रतियत्नावुमा लिप्सोपग्रहावथ सादिनी । द्वौ सारथिहयारीही वाजिनादेयुपक्षिणः॥ १०७॥ कुलप्यभिजनो जन्मभूम्यामप्यथ हायनाः । याचि हिभेदाश चन्द्राग्न्यका विरोचनाः॥१८॥ कंशेपि वृजिनो विश्वकमार्कसुरशिल्पिनाः। आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्म च ॥ १०९ ॥ को धातुकमतमो वर्पकान्दो धनाधनः । अभिमानार्थादिदर्प ज्ञान प्रणयहिमयोः ॥ ११ ॥ घनो मेघ मूर्तिगुणे विपु मूते निरन्तरं। इनः सूर्य प्रभी गगा मृगाइके क्षत्रिय नृपे ॥ १११॥ पाणिन्यो नर्तकीदृत्या प्रयन्त्यामपि वाहिनी । ट्रादिन्यो यताडितो यन्दायामपि कामिनी ॥ ११२॥ त्वदहयोरपि तनु समाधोजिद्धिकापि च । स्तविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिपु तुच्छकं ॥ ११ ॥ । वा प्राका । पात्राणि पक्षाः सन्त्यस्य पत्नी । येनौति (पती) शाहुटी च (दिशामिनी), दुर्गध- विश्याच्या पद्रियहि दिन फुटशाकाः, शार्टीको मन्दपालमुर: पक्षी च ॥ १.६ ॥ उपग्रहो बन्दि- प्रहमादिः (प्रतियनः) । सतो गुणान्नराधानं सरधारय (प्रतिमनः)। सीदत्यवर सादयते या सादी बाजाः पक्षा: गन्त्यस्य याजी । सभाः पूर्व सपक्षा अभवन् . ६४: दारः (वाजी ) ॥ 1.00 अभिमायनेस्मादनिजनः, अनिाप्योय (पू.) इति हम्मः । दधिषि च (हायनं ) श्रादुः । माहिरियोपः (हायनः ) पष्टिकारयः । जहानि जल हायन, शारिकालयो. (सू.) ण्युत् । विरो- को विरोरनः, अनुदानेनथ (सू.) इनि युन् ॥ १.८ ॥ अपिदापर्मपारयोः पाये, बर्यत हति भिनम् । विभाय फर्मरमादिसंप मास्स विश्कर्मा । पन्ने यथ-- महा मा । स्थमाने यथा- दुधारमा मनि यथा- प्रायः ममिद नेह नागस्ति चिन (कोरान.)। वर्म at यथा- सरमा । बदना(भमा) ॥ १.१.नि तातो पातुः, ग चामो मतमध (पन पनः) : पंति तरलो वर्षकोन्दी मेप, दन्ताः पनापनः, चयिनिमियदीनामनियमप्या. भ्यागस्य (बा.), स्न्तर्पयंर (वा. ) इति मिति: । प्रायः प्रार्थना, मानबध माये गम् । गायो मानत-युबा, मीन निमिन नियमित (ग.) माम् ॥ १॥ न्यनेन मूतापनः (म.)इन पुः । मूर्मिगुतः काढन्म, अगदम्परिमार्ग मून: अप गुजोरा प स नः । न निfee (पर्न ) महमुद्रा बारम्पक (पनः । पनारम् मानि-हन, शु. गमी । मामा दिनान म nanनुते दाग पानी, : प्रदान गभ्य' RAIN (पान) सा (72), 12 पल यात 31, पाने। RRC REAT(मिमी) | मिसंपु, तनु। (गूगोद मानन ! पूना महापरत गराउन ग. En,rint .. । (पितानम् ) | ॥ 1 . साधन, ·३] तृतीयं काण्डम्, मन्देथ केतनं कृत्ये कंतावुपनिमन्त्रणे । घेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ॥ ११४॥ उत्साहने च हिंसार्थसूचने चापि गन्धनम् । आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम् ॥११५॥ व्यानं लान्छनश्मश्रुनिटानावयवचपि । स्यात्कौली लोकवाद युद्ध पश्वहिपक्षिणाम् ॥ ११६॥ स्यादुद्यानं निसरणे वनभंदे प्रयोजने । अवकाशं स्थिती स्थानं क्रीडादायपि देवनम् ॥ १७ ॥ उत्यानं पौरुपे तन्त्रे संनिविष्टोद्गमपि च। व्युत्थानं प्रतिराधे च विरोधाचरणेपि च ॥ ११८ ॥ मारणे मृतसंस्कार गती द्रव्यर्थदापने। निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ॥ ११९ ॥ निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणपि च । व्यसनं विपदि भ्रशे दोपे कामजकोपजे ॥ १२०॥ पक्ष्माक्षिलोम्नि किनल्के तन्त्याशेप्यणीयसि । तिधिमेदे क्षणे पर्व वम नेत्रच्छदध्वनि ॥ १२१ ।। येत्यतेनेन फेतन, कित झाने । कृत्यायकार्ये यथा- कार्यरतनम् । फेती वजे यया- मानकेतनः । उपनिमन्त्रणे यथा- ब्राह्मणो निकेतनं नातिझामेत् । तत्वं ज्ञानं, ब्रह्म वेदा ब्रह्म तपो ब्रह्मानं च शाश्वतम् । यह पक्षी, विप्रे यथा- ब्रह्महत्या 1 निष्पर्धेषु तीये यो पुसि ॥ ११४ ॥ हिंसाचे मनापर्न मतदर्शनं, यदाहुः- गन्धन हिंमाप्रयुक्त सूचन, हिंसायामित्येके पेठ । अपिशब्दात्मकाशने (गन्ध- नम् )। सत्रु गती, प्रतीयापः स्वर्णदेवतस्य व्यानरेगावचूर्णन विपरीतावपनम् ( मातयनम् )111५॥ व्यग्यतेनेन व्यसनं निष्टानं मकाग्रुपसेचन दध्यादि, अवयवः रुय दिचिह्नम् । अपिशव्दाकारादि (न्यभनम् ) । कुलीने भवं कोलीनं, कुलस्येदं वा । लोक्वादोऽपवादः, यथा- मा कौलानादसितनयने मध्यविश्वासिनी भूः ( मेय. ) ॥ १६ ॥ ( उद्यानं ) भावेधिारणे च स्युट् । वनभेद उपवन (उद्यान ) । अधिकरणे भावे व ल्युट् (स्थानं ) । आदिशन्दाद्विजिगीपदी ( देवन ) । अपिसन्दाला- रिदेवने पते च (देवन ) ॥ १७॥ पंरुषमुद्योगः, तन्नं सैन्य स्त्रमण्डलचिन्ता च ( उत्यानम् ) । सप्रिविष्टोदम उपविष्टस्योभाषः । अविशम्दान्मलो समें चै यगृहे वास्त्वन्तरे च ( उत्थान ) । प्रति. रोप, विगतमुत्यानमति । भपिशम्दान्समाधिनिवृत्ती ( व्युत्थानम् ) ॥ १८ ॥ पाकर्म भावादी न्युर (साधनम् ) । चशदाहिने कारके सैन्ये- उपहरण- उपाये सिद्धी मे च (साधनम् ) ॥१९॥ न्यास र्पण निक्षेप्रतिदानं (निर्यातनम् ), चिन्तादृणादिगंगुती ।यस्यति प्रेयोमा. र्गाद् व्यसन, व्यस्तिथ । कामजो दोषो मृगयाक्षराननिय; कोधजो वायदा पारप्यायंगनि । अशुभ पापे देवानिएपले, अग्रदो चोपयागन् (ज्यमनम् ) ॥ १२. ॥ पक्ष परिपहे, तन्नुलादीनो मागेसतरे (पान) । गति च ( परम ) लिथिविशेष पटपटमी- अमावास्यादिः, सपा- पारनं मौनाम् । पतिपत्तथास्यो संधिच (पर्व) । ३. मस्तव उत्साय (प)। धौ चरित च (44), स्पा- भादिप । वर्तते वर्म, वर्तन्दै यान्सनेन च । नेसरोशिटः (वन) १३॥

·२०६ [नानार्थवर्गः सटीकामरकोशस्य अकार्यगुये कौपीनं मैथुनं संगती रते । प्रधानं परमात्माधीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ॥ १२२॥ प्रसून पुष्पफलयोनिधनं कुलनाशयोः। क्रन्दने रोदनाह्वान वर्म देहप्रमाणयोः॥१२३ ॥ गृहदेहत्विदप्रभावा धामान्यथ चतुप्पथे। संनिवेशे च संस्थानं लक्ष्म चिह्नमधानयोः ॥१२४॥ आच्छादने संविधानमपवारणमित्युभे। आराधनं साधने स्यादवाप्ती तोपणेपि च ॥१२५॥ अधिष्ठान चक्रपुरप्रभावाध्यासनेष्यपि। रत्न स्वजातिअंधेपि धने सलिलकानने ॥ १२६ ॥ तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिग तथोत्तरे। समानाः सत्समैके स्युः पिशुनी सलसूचकौ ॥ १२७॥ हीनन्यूनावूनगीं वेगिर्रौ तरस्विनौ। अभिपन्नोपराद्धाभियरतव्यापद्तावपि ॥ १२७॥ कलापो भूपणे यह तूणीरे संहतेपि च । परिच्छदे परीयापः पर्यप्ती सलिलस्थिती ।। १२९ ॥ - र्ष प्रवेष्टमईति- इति कौपीन, शार्ल नकौपीनेअधृष्टाकार्ययोः ( सू. ) इति साधुः । लक्षणया लिङ्गं तदारछादनं च ( कौपीन )। मिथुनं युग्म स्नापुंसौ च तम्येद मैथुनम् । प्रधीयतस्मिन्यवर्तते च प्रधानम् , मजल्लिङ्गम् । प्रकृतिर्महामात्रो मुख्यश्च (प्रधान)। ( प्रज्ञ न ) भावे करणे च ल्युत् ॥ १२३ ।। असूयते मसूनम् । नियत धनं यन, निवृ त्तश्च धनस्य निधनम् । अन्तेपि (निधनम् ) । (कन्दनं ) भावे ल्युर । वर्षति वृष्यते वर्म । प्रमाणमत्रोन्नतः, यथा- व्याप्त व्योमनि वर्मणा ॥ १२३ ॥ लिट् तेजः, धीयतेन धत्ते च धाम, जन्म पि । सनिवेशो रचाना ( संस्थान ), आकृतौ मृत्यौ च । लक्ष्यते- नेन लक्ष्म, लक्ष्ये च । आच्छादने द्वे, सपिधान मिति सभ्यः पाठः । अपवारणं स्थगनं, वध तूपचारात् (आच्छादनम् ) । (आराधनं ) करणे भाव च ल्युत् ॥ १२५ ॥ ( अधिष्टानं ) अधिकरणे भाव च ल्युट् । चक्र रथाङ्ग, अपिशब्दादारोपणे व्यवस्थापने च ( अधिष्ठान ) । ( रत्नं ) यदाहु:- जाती जाती यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते ( चाणक्यश० ) । अपिशब्दान्मणी, रमन्तेस्मिन् रत्नम् । वने द्वे, वनु याचने ॥ १२६ ॥ तलमस्यास्ति तलिन, अधस्तनपि । पान्तभ्यः प्राक् मिलिगाः । सह मानेन वर्तते समान मान चास्य समान । अविश्यति तक्ष्णोति पिशुन , पिश अवयवे वा ॥ १२७ ॥ हीयते होनः, छन परिहाणे । ऊनोरूप , गर्यस्तूपचारात् । तरो जवो चलं वास्त्यस्य तरती। अपराध्यत्यपराधः, अभि- दुतोष ( अभिपन्नः ) ॥ १८ ॥ दुर्गवाह- लेख्य भूम्यादिदानार्थ यातनाज्ञा च शासनम् । निदानमय. सानेपि साथै वाधुपिके धनी ॥ रक्षापटेपि 'कोपीनं न ना [ज्ञाने ] सेदेपि वाधना [ वेदना ] | शुम्न घलय भार्यापि जनी दोपेपि लाञ्छनम् ॥ अथ पान्ताः । कला आप्नोति कल्पते च कलाप , भूपणे कामयादी । सहते यथा- केशकराप ! तूणे रूपे ]पि ( कलाप ) । परिच्छद परिवारः, पर्युप्ति. परितो खोजत्याग (परीवाप-), स्थितिरवलव, सलिलस्थितिलाधार इत्येके ॥ १२९ ॥ गोष्ठपतिगोटाध्यक्ष, देशकुलस्वामी च, गा. पाति गोपायति च गोप. । वृषेण दान्तेन धर्मेण वा काति याति वृषाकपिः, - ·तृतीयं काण्डम्. गोधुग्गोष्ठपसी गोपी हरो विष्णुपाकपिः। वाप्पमूप्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ॥ १३०॥ सल्पं शय्याट्टदारपु स्तम्बेपि विटपोखियाम् । प्रातरूपस्वरूपाभिरूपा वुधमनोज्ञयोः॥ १३१॥ भेद्यलिङ्गा अमी कूर्मी वीणाभेदश्च कच्छपी। अन्तरामवसत्त्वेश्वे गन्धर्वो दिव्यगायने ॥ १३२ ।। कम्वुर्ना वलये शंख द्विजिद्री सर्पसूचकौ । पूर्वोन्यलिगः प्रागाह पुंचहुत्वैपि पूर्वजान ।। १३३ ॥ कुम्भी घटेभमूर्धाशो डिम्भौ तु शिशुवालिशौ। स्तम्भौ स्थूणाजहीभायौ शंभू ब्रह्मशिलोचनौ ॥ १३४ ॥ कुक्षिभूणार्भका गर्मा विश्रमः प्रणयेपि च । स्याद् भयो दुन्दुभिः पुंसि स्थादक्ष दुन्दुभिः खियाम् ॥ १३५ ॥ - अमिश्च । पायति शोपयात सवति च बारः । कदाति क्लेशं परिपु, द्वर्य युगपत्याइनर । कशिपू इत्यपपाठः ॥ १३० ॥ तल प्रतिष्टाया, अट्टो दुर्गप्राकारः, रणमण्डप इन्येके, यया-विशीतल्पा- (दृशना ) . (पु. । शम्या यया- तल्पं भूः स्तरण तृणानि ( महरि० ) । दारा यथा-- गुरु- तल्पगः (मनु.) । स्तम्बो गुल्मः (विटप)। अपिशब्दान्धाय तरोः शायर विश्पः (कात्यः । सारे विस्तारे नपचाररत, विट भाकेशे । बुधे लक्षणया (माप्तरूप इ.)१३१॥ मी कमली, वीणाविशेषः सारस्वताख्या, कच्छेन पिबति कच्छं पाति वा कशी । कुतणे मृारोमोत्थपटे चाहो. एमेशके । इतः फान्ताः । स्वर्गे पुखि रेफः स्यात् पुत्सिते याच्यतिगमः । शिफा शिखाया सरिति मासिकायां च मातरि ॥ शर्फ मूले तरूणा स्याद्भवादीना खरेपि च । गुम्फः स्याद् गुम्फने बाहोलकारे च कीर्तितः । अथ यान्ताः [वान्नाथ ] 1 ( गन्धर्षः ) अन्तरा मरणजन्मनोमध्ये मव मत्व यातना- शरीरम् । यदाहु:-- अन्तराभवदेहो हि नेष्यते विन्ध्यरासिना (कुमारिलमा० ), तन, त्यावरोधात् । तस्मादन्तरिक्षवासिनो गन्धर्वास्या भूताः, यद् व्यासः- अस्माभियंदनुष्ठेयं गन्धर्वस्तदनुष्टितम् । मप्यते गन्धर्वः, पशुमेदेपि ॥ १३२ n काम्यते कम्नु, शम्यूरेपि । (विजितः ) जिहात्र पवनमुपचा. रात् । पूर्वी याच्यलिङ्गः । प्रागिति दिशं देशं कालं चाह, तस्य च वस्तु (पूर्वम् ) : पूर्वजा मादि- पुषाः । माद्यर्थे तु की यया-क्षरत्येनः कृत पूर्वम् ॥ १३ ॥ विवपु-सेपि कादम्मो नितम्येत्रितठे को । दवी फणापि पिचोत्री मण्डले चाकुनी फले ॥ अथ भान्ताः । इमस्य मूधीशः शिरोभाग: (कुम्भः ) । टयते दिभ्यते का डिम्भः, बालिशो मूख । एमि प्रतिबन्धे, स्तम्भु सोतो या, स्तम्नाति गृह चेटिन प स्तम्मः । (शभुः) अहमपि ॥ १३॥ भूरा उदरस्थो जन्नुः (गर्भः) । पुसी यया- गर्मस्धन समस्तदा । अन्तभने तपनापन्, यथा- रम्मागर्भमृदुः । पूणे यथा- मगर्भहां पैन । भमके यथा- गर्भरूप., गीयते गृणाति च गर्भः। प्रणय' गृहगारगर्थना (निम्नः ) भपि- शम्माद्विसंवादे विभा च (विनम्भः) । दुन्दु मापते दुन्दुमि., दुनोति मारुनिति नैरुक्ताः । मेयो यथा- दुन्दुभिस्तादिवोयम् (वेणीसंहार-) । अक्षोम पाशकः, यथा- दुन्दुभ्या किल तस्तं पनितमा यद दोपदी हरिता ॥ १२५॥ महारजन पचकम् । करकः कम., स्यति पुमुम्भने नाति ·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्ग: स्यान्महारजने क्लीव कुसुम्भ करके पुमान् । क्षत्रियपि च नाभिर्ना सुरभिर्गवि च स्त्रियाम् ॥ १३६ ॥ सभा संसदि सन्ये च त्रियध्यक्षपि वल्लभः । किरणप्रग्रही रसमी कपिभेको प्लरंगमी ॥ १३७ ॥ इच्छामवोभवौ कामौ शक्त्युद्योगी पराक्रमौ । धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभाचारसोमपाः॥१३८॥ उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः। पणिकपथः पुरं वेदो निगमा नागरो वणिक ॥१३९ ।। नैगमौ द्वौ बले रामो नीलचारुसिते त्रिपु । शब्दादिपूर्वो वृन्दपि ग्रामः कान्तौ च विक्रमः ॥ १४ ॥ स्तोमः स्तोत्रेध्वरे वृन्द जिह्मस्तु कुटिलेलसे । उष्णेपि धर्मभेष्टालंकारे भ्रान्तौ च विभ्रमः॥१४१ ॥ गुल्मा रुक्स्तम्बसेनाच जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः । क्षितिक्षान्त्योः क्षमा युक्त क्षमं शक्ते हिते त्रिपु ॥ १४२॥ कुमुम्भ, सुम्म ( शुम्भ) भासने हिंसायर्या च । अपिशब्दाद्विजिगीषौ राशि ( नाभिः), ना पुमान् चकमध्ये तुन्दा च स्त्री, नभते नभ्यते वा नाभिः । मुघु रभते सुरभि , चशब्दाद्वसन्ते पुमान् , सुगन्धी च त्रिषु । मनोज्ञे तूपचारात् ( सुरभिः ) ॥ १३६ ॥ सह भान्त्यस्या सभा, सभ्यास्तु तात्स्थ्यात् । समूहे शालायां यूते च ( सभा ) । अध्यक्षोन गो[त्रा ]यक्ष ( वल्लभः) । अपिशब्दात् मिये (वल्लभः) । करभो करपाश्वोष्ट्रो । इतो मान्ताः । ( रमिः ) प्रग्रहो वल्गादिः, राशः सौत्रः । प्लवेन गच्छतीति, गमश्च (सू.) इति खच् ॥ १३॥ काम्येपि (काम.)। कामं तु बाढार्थे । शक्तिरत्र प्रभुमन्त्रोत्सा• हलक्षणा, उद्योगोरीन् प्रति बलोत्साहः ( पराक्रमः )। धरते धर्मः, पुण्यं यागादि- आहेसा च । यमो धर्मराज , धर्मस्तु भीमवत् । न्याये ग्रया- धर्माधिकरणम् । स्वभावे यथा- क्रूरधर्मा । आचारे यथा- धर्मशास्त्रम् । सोमपे यथा- एष धर्मः सनातनः ( मनुः ) । युधिष्ठिरपिता च (धर्मः)। वेदे च (धर्म: ) । धर्ममाधने यागादौ क्लीवे, यच्छुतिः- तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥ १३८ ॥ उपधा. मात्यपरीक्षा ( उपक्रमः ) । अपिशब्दात्तदाद्याविख्यासा यथा- नन्दोपक्रमं मानानि । ( उपक्रमः ) चिकित्सा- उपायपूर्वारम्भत्वात् । निगम्यते निगमः, गोचरसंचरेति (सू.) साधुः । निगमे भवो नगमा, द्वाविति प्राण नगमले निषेषः ॥ चले हलधरे, रमत गमः, णः । मार्ग काकु- रस्थे च ( गमः)। पन्दे यया- शब्दप्रामः, गुणग्रामः । अपिशब्दाद्विषयेकदेशे पढ्जग्रामादो व, यदाहुः- सप्त स्वरात्रयो प्रामा मूमनास्लकविंशतिः । गिन्ति गुणन्ति च य स प्रामा । कान्तौ पादा- विभिराक्रमण (विक्रमः), चशब्दाछौथे क्वचित् ॥ १४॥ टु स्तुती, अर्तिस्तुमु ( उ०) इति मन् । जहाति सता वृत्ति जिनः । घमः, पृणु दीप्तो ॥४१॥ गुड रक्षणे, गुम्यतेनेन गुल्मी, रुक्- उदयों प्याधिः । स्तम्पोन तापताननृणादिसमूहः, सेन क्षौहिण्यड्गं ( गुल्मः) । चशब्दाद् दुर्गादौ रक्षास्थान (गुम्मः ), बलाना अमनं विटपसंघातोपि । जमति विरुद्धं जामिः, यथा- जामयो यानि गेहानि शप. न्समाविपरिताः । समते समगं क्षम्यते च (समा, शमं) || ३ (सामः ) यैह गतो, हरि- ।

·३] तृतीयं काण्डम्. २०१ वियु श्यामी हरिकृष्णी न्यामा स्याच्छारिया निशा। ललाम पुच्छपुण्ड्राश्वभूपाप्राधान्यकतषु ॥ १४३॥ सूक्ष्ममध्यात्ममप्याये प्रधान प्रथमस्त्रिषु । पामो यल्गुमतीपी द्वावधमी न्यूनकुत्सिती ॥१४॥ जाणं च परिमुक्तं च यातयाममिदं द्वयम् । तुरंगगरुडौ ताक्ष्यों निलयापचयी क्षयो । १४५॥ श्वशुयों देवरस्याली म्रातृन्या भ्रातृजद्विपी। पर्जन्या रमददन्द्रा स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः ॥ १४६॥ तिप्यः पुप्ये कलियुगे पर्यायोवसर क्रमे । प्रत्ययाधीनशपयज्ञानविश्वासहेतुपु ॥ १७ ॥ रन्य शब्दयानुभयो दीर्घद्वपानुतापयोः । स्थूलोचदस्यसाकल्ये गजानां मध्यमे गते ॥ १४८॥ समयाः टापथाचारकालमिन्द्वान्नसंविदः। व्यसनान्यगुमं देवं विपदित्यनयाखयः ॥ १४९ ॥ श्रीलो वर्गः । शाग्विा नामोपधि (स्यागा), गन्यमियगुश्च । एलति लालयति लन्य च ललाम, पुण्डोलमुखेन्यवर्गविहम् । अवघा ललामाथ्या । प्ररनेपि नापान्यान्वयत् , यया- नृपललामः । केनौ यथा- कपिललाम न. । प्रमावे शगे च ( उगमम् ) । नान्तोप्यस्ति यया- कन्यालनाम कमनीयमजम्य लिमो. (रघु०) १३ ॥ मुटु- टक्ष्यने सूश्न, माननि-अवि- अभ्यामम् । अपिगन्दादपि तिपु (मूक्ष्मम् ) । प्रयतेम्मा-प्रयते च प्रपनः । वसोवेवा , ( वामो वस्गः ) यया- वमोचना । ( वाम प्रतीप: ) यया- वियो वामारम्भे ( मलनीमा• )। घग्दाद्वाम दक्षिणे. तरत् । वाना नी, अश्या तु पनी । मोमोधम., अगोपगो पत्र (सू.) इति मः सलोपत्र। नुच्छपि ( अघम ) ॥ १४ ॥ जण यया- यातयानं गवर पूर्ति पर्युपवं च यत् ( भगवद्गीता)। परिमुकं यथा- दर्मा कृष्णाजिन मन्ना नारणा हविरमयः । अयातयामान्येनानि नियोग्यानि पुनः पुनः । यता यामा सपा प्रत्येनि । दुर्गवाह- भ्रमो मून्छ वक्षमागहमजिराम्युविनर्गमः । प्यमी धूनाम्मुन्टी मामा रहमीपण दयाः ॥ नो यान्ता. 1 नृभस्थापलं ताः । वि निवाये, क्षिम् हिंसा- पान् , यक्ष्मा कन्गन्तय सयः) १४ मशुस्यात्वं अनुरः, मनामन्यो । भानुर प्रायः भानुप्पंप (सू.). पन्गाने (सू.), योगविभागाद् भ्रातृडे ! पित जनं पर्जन्यः, परोम्म पूरी जन्यतेनेन वा । रमदग्दो गर्जन्मप, अमर्जत्वप ये ग्यत्वात् (पन्यः) । अरनीयोयः ॥ 16a स्वैपनि नियन्दिप दीप्ती, अभ्याक्षि (उ.)। (पर्यायः) परावनुराचदा (पू.)इत पम् । (मत्यय ) पपायथ मारकरनेवच् । अपान वायत्तः, यथा- राजप्रयाः प्रजाः । विभाग सपा- न च पश्य गाछन् । नौ यया-पय कलहः । रन्ने सपा-रिपाः प्रत्ययमामय हरेत् । आन्दोत्र शादिनयतले च (प्रयय) nrw ॥ देशविरोपि (अनुश्या) रिप्लम्म मुन्यस्योरचरनमन्यस्यामप्रदान, स्थावरकन्नेचरः । इम्तिनी मध्यमगती, पत्पालकाप्पा- नानगर रघुगेरमो धचिमा व विसो गतयः ॥ ven ये यथा-कृतगमय. I भाबरे या- मनकामरियमम् । वाले यथा- संप्यामनर । पिरती सपा-समस विदि बया- - ·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्ग अत्ययोतिकमे कृच्छे दोपे दण्डेप्यथापदि। युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरेपि च ॥ १५०॥ पश्चादयस्थायि बलं समवायच संनयो। संघाते संनिवेशे च संस्त्याय. प्रणयास्त्वमी ॥११॥ वित्र(अ)म्भयाचाप्रेमाणो विरोधेपि समुच्छ्यः । विपयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दादिकेप्यपि ॥ १५२ ॥ निर्यासपि कपायोस्त्री स्यात्सभायां प्रतिश्रयः। प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्य ऋतौ क्रुधि ॥ १५३ ॥ रहस्योपस्थयोर्गुह्यं सत्यं शपथतथ्ययो.। वीर्य बलं प्रभावश्च द्रव्यं भव्य गणाश्रये ॥ १५४॥ धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेनौ भाग्यं कर्म शुभाशुभम् । कसे( शे )रुहम्नोईद्गेयं विशल्या दन्तिकापि च ॥ १५ ॥ अन्योन्यसमयः । सकेतोक्सरो नियमचोपचारात्, यथा- न समयपरिक्षणं समं ते (किरान ० )। विरुद्धो नयो व्यसन ( अनयः ), पागुण्यस्यायथावत्प्रयोगात् । न श्रेयः (अयः) अनुकूल देवमनयः । विरुद्ध नयनं विद ( अनय ) ॥ १४९ ॥ अतिकम उल्लङ्घन यथा- धर्मस्यात्ययः । रुच्ने यथा • प्राणात्ययः । दोषे यथा- गुणिना नात्यय कुर्यात् । दण्डे यथा- व पारुष्येत्ययः शतम् । सम्यक्परा- गमन गत्रेति ( सपरायः ), यथा- सापरायिक दुर्ग कुर्यात् । श्वशुरः पुज्य इनि स्मृतेः, सर्वस्यैव हि दानस्य प्रहीता गुरुरुच्यते । कन्यायाश्चैव विद्याया. प्रदाता पूज्यते गुरुः । अपिशब्दान्मान्यः (पूज्य ) ॥ १५० ॥ पश्चादवस्थायि बलमनुवलाख्यं, समवायो मेल:, सनयति संनयनं च सनय । स्त्यै संघाते, चशब्दाद् गृहे, यथा- विश्रम्य लौकिकान् सस्त्यायान् प्रविशेयुः । परिचयोपि ( प्रणयः ) ॥ १५१ ॥ विरोधो वैरं, अपिशव्दादुन्नतो ( समुच्छ्रय: ), समुल्लड्ध्य श्रयणं- ऊर्ध्वश्रयण च उदिप्रयतीत (सू.) घञ् बाहुलकादत्र नास्ति । विपिणोति बध्नाति विषय , यस्य मत्स्यादों जलादिज्ञात. प्रसिद्धस्तन वर्तते । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चेति विषयाः । अपिशब्दाद् प्रामसमूहे गोचरे देशे च (विषयः) ॥१५॥ निर्यासः काथरसः, यथा- त्रिफलाकपाय. । अपिशब्दात्कपायस्तुवराख्यो रस । रागविशेषेपि, यथा- परिपक्वकषायो मुनिः । रक्तपीतवर्णयोगेपि, यथा- कषायवनः । आस्पदे च (प्रतिश्रयः) । भूम्नि बाहुल्ये यथा- प्रायणाकृतरुत्यत्वान्मृत्योरुद्विजते जनः । अन्तगमनेऽनशने यथा- प्रायोपवेशनमतिपति- यंभूव (रघु० ) । तुल्य च यथा- मूर्खप्रायः, अयापि वा मूर्ख प्रायेणेनि व्युत्पत्तिः । मन्यते मन्यु ऋतौ यथा- शतमन्युरिन्दः ॥ १५३ ॥ रहस्यं गोप्य, उपस्थी योन्यादिः, गूहनीयं गुह्म, शासदुहिगुहि- भ्योवाक्यप्- वक्तव्यः (वा.)। सति साधु सत्यं, शपथे यथा- सत्येन शापयेद्विप्रम् (मनुः) । तथ्ये यथा- सत्यवादी । बल प्राणसामर्थं यथा- सत्त्ववान् वीर्यसंपन्न । ममावो द्रव्यशक्तियथा-- रसवीर्यविपाकाः (पृ. ५६) । चशब्द देतो चीरकर्म च (वीर्यम् ) भव्ये योग्ये, द्रव्यचभव्ये (सू०) साधु , यथा- क्रिया हि द्रव्य विनयात नाद्रव्यम् (कौटिल्यः)। गुणाभये यथा- क्रियावद्गुणवत्समवाय कारणं द्रव्यं पायव्यादि (वैशेषि- वसू०) धनौषधं च द्रव्यम् ॥१५॥ धिप शब्दे, भ नक्षत्र(विष्ण्य) अनिविशेषे पुमान् (धिष्ण्यः) । भागाद्यत् (सू०) शुभमशुभं शुभाशुभ पुरा कृतं कर्म ( भाग्यम् )। राजकसरजलजः कन्दोत्र न पास्थि ( गाङ्गेयम् ) । दन्तका नामौषधी, अपिशब्दालागली विगतशल्या च (विशल्या) ॥ १५५ ॥ वृषाकपं. वी पापायी, कृपाकप्यनीति (सू.) ई.प् ऐत्वम् । स्वाहा च, शचीमप्याहुः, -- ·३] ૨૬૪ तृतीयं काण्डम्. वृपाकपायी श्रीगोरिनिख्या नामगोमयोः ॥१५६ ॥ आरम्मी निप्कृतिः शिक्षा पूजन संघधारणम् । उपायः कर्म घटा च चिकित्सा च नव क्रियाः॥१५॥ छाया मूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्बमनातपः ॥१५॥ कश्या प्रकोष्ट हयदिः काञ्च्यां ममवन्धन । कृत्य क्रियादेबत्योस्त्रियु मेये धनादिमिः ॥ १५१॥ जन्यः स्याजनवादपि जघन्योन्त्ये(न्ते )धमपि च । गांधीनों च वक्तव्यो कल्शी सजनिरामयी । १६० । आत्मवाननपेतोर्यादा पुण्यं तु चा:पि। रूप्यं प्रशस्तरूपेपि वदान्यो वल्गुवागपि ।। १६१।। यथा- शृपा उपाय मभ्येति त्राः किं न गोनमित् । अभिल्यायोनया भत्या संज्ञा, यया- पैता- मिस्य । योभाया यया- ऋष्यमिक्षा तयोरामा (खु.) । कीती च (यभिनया) ॥१५६ ॥ मायादौ मःच (सू.), भारम्भे यथा- सर्वाः किया मन्त्रभूटा नृपाणाम् । नितिया- महा- पातदिना घुमा मवेमागान्तिका क्रियामिक्षा यथा-च्यिा हि द्रव्यं दिनयति नादव्यम् (कौटिल्यः)। जर्व यथा- गुरुदेवकिन्यारतः। संधारण विचारः, यथा- क्रियां विना को हि जानाति कलम् । उपायो यथा- सामादिक : किया. । कर्म यया- पापिया (रेश यथा-स्तम्भ स्यानिष्च्यिो उन्नुः प्रलये गवन- तनः । चिसिरसा यया-पुनगरे समुन्ने किया पंचरानुगा ( चरकर्म )। पावर, ग्या- क्रिया- भावा धातु । आध्यान ताचारात्, यया- क्रिया व कार कान्निदा (पृ. २८) । गर्मायानादिसंस्का- रोपि यथा- म गुप्त्यः किया त्या वेदमस्ले प्रयच्छने । औदहेक यथा- मनोन रोदितव्यं हि कियाः कार्याः प्रयत्नः ॥ १५ ॥ छनि सतार प्रया, छो छैदने । ययाल्याम.या । कन्ना यया- छिय: पुरुषो भवेत् । पतिरिय यश- मुनानन्याय आदर्शः । आवपाभावे यया-मच्यो मध्याहः ॥ १५८ ॥ रामगृहादेः बारम्मटके दया- मत कश्य. अनिकन्य । कावाबन्धनदाम यया- परिधानादिः कशा निवदा दमुर्ग मोन् । मन्ये- इमस्य बन्धने पया- हेनया गाः । दद्योये लक्षणया यथा- पार्थ बद्धकक्ष्याणा त्वदृशानुद्भवः कुतः । किराया काने कुत्ला यया- का कृत्याम- कपः, पन्नाल्यानयरिम ( चान्दमू.) इले क्या- दा । देवता मारी नाम, यया- द्वानि कृयाह- तानं च । धनादिना यः शयने म कृत्यः, यत्कौटिल्या- सुद्धल-गर्म तावमानिताः परेषा तयाः । कार्य च कृत्यम् ॥ १.९॥ ननस्य जो उन्ना, मनजन टावरमान्यषु (सू.) । असिन्दा दुरतः संप्राने (जन्यः) । जनन यः पितरी च, तया मायानन्याः (सू.) जनों वदन्तीति । गिदारपनमरे, गरोराववशत् (सू.)। बगदादयः, वरयसदोरि गदाध गरी । कलम माधुः समः, मनुगुगः । दीि (कन्यः) । करें सतनं बननं वाहः, माया पान्दिनी ॥ १६॥ मान्मवानर्थनीता साधुधी, भग्नानिति पढे पनिहायः । (गः) धन- परनि (पू.) । पु.वय, सम्पादित ( 3. ) । अपिशामा धर्मच (पुमन)। अपिदारही रेलस्ये, मादानन्गयोः (मू ) इति । वदनि वास, बदेययः ( 3.)। कार्तिरादादाता, पदन्यव- एदेशतिः॥ १६ ॥(न्याम्पे ) या-मम्परपः । भनियका ·२१२ सटीकामरकोशस्य [ नानार्थवर्गः न्याय्यपि मध्यं सौम्यं तु सुन्दरे सोमदेवते । निवहावसरी बारी संस्तरौ प्रस्तरावरो॥ १६२ ।। गुरू गीप्पतिपिनायौ द्वापरो युगसंशयो। प्रकारौ भेदसादृश्ये आकाराविगिताकृती ॥ १६३॥ किंशास धान्यशूकंपू मरू धन्यधराधरो। अद्रयो द्रुमशैलार्काः सीस्तनाब्दी पयोधरौ ॥ १६४ ॥ धान्तारिदानवा वृत्रा पलिहस्तांशवः कराः। मदरा भगनारीहावाणा अस्त्राः कचा अपि ॥१६५ । अजातगृहंगो गौः कालंप्यश्मनुर्ना च तवरौ। स्वर्णेपि राः परिकर पर्यकपरिवारयोः ॥२६६ ॥ मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायो स तु निषु । करेथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः ॥ १६७ ॥ दन्तरे युक्त प्रमाणेवलमे च, मन्यते मध्यः । सोमो देवत स्येति मौम्य, सोमायग् (सू.), सुन्दरे पचारात् । चन्द्रजे च (सम्यः ) दुर्गस्तु - राशिनिपजी द्यावारमा यामय हरयो । फलाया. पयोर्भव्य योग्य सांप्रतिके त्रिपु ॥ क्रियाचारातियमाप जलाधारपि चाशयः । दैत्याचार्योपि धियो ना कायः पुरमावपि ॥ चन्द्रोदयो वितानेपि स्यादाम्नायचये धुनौ । शीताशिते शिते शैत्यं जय दुल- पकान्तयोः ॥ म्यवायो प्यवधौ च स्याकुल्या कुलवधूः सरिन् ॥ अथ रान्ताः । निवहो यथा- प्राम. पारः । अवसरो यषा- पारंवारमुदाररांगरमुखे । संसारमपि यया- पारनी । पारः सूर्यादिदिवमः । संस्तीयते संस्तरः शन्या । सस्तीर्यन्ते दी अब सस्तरो याः ॥ १६२ ॥ गणाति गुरु । गोपति. बीवः (गुरु) मायादारा गुदय. शिया पन्या वेदमम्ने प्रयन्छति । तथा गुरु दुई, भलघु प । राम्या हस्ताभ्यां पर द्वापर युगम् । सशय द्वौ परी मुग्व्यापारयुमोटिरएवात् , पृषोदरादित्वात (ग) मान्यम् । मेदो विशेषः, यथा- पलाएनकारा पानादय. | सादृश्ये यथा- विकार: रिशुनः । इर्गत मायसूचक वेटिनम, मातिपण्यादि. सानोशन (भागः) । १६॥विचि. गित पा गृणाति विशार, पु. दार' । निरन्तस्मिन्दुर्गमत्वामहः, धन्वा निर्जरो देश । अपोति पादिः भिन्दो मेपः (पयोधरः) ॥ १६॥ पति परः । कोयते करोति वा कर, पमि.-रामानम् । मेपोरसस्त करकः । स्तिशुदापि का, उपचागत् । पदीयतनेति प्रदा., भारीरुतिरज प्रायः । भस्यन्ते- भताः । पिरामदासागर घामम् ॥६५॥ कालीति गति भरियाका रोग्यम् । नलि:- अमेयाः (7.) बालकान, न पोति छादयति मोरे (3.), मरिशदात मेपे । परिस्यिो परिकार्यत य परिकरः । सहारम्भयोः प्रणागति (परिकरः ) ॥ १६॥ मुहाना मुदित रो नाम गुणः, सभणया शुदमौलिके। पानी निगतारस्य च तासात् । बागुम्बरे म्ये ग (तार:) शायुवर्णनितेषु (मा.) गरि पन् । रो मानाव: (र.)प्रतियो यथा- सगरः । माशी यथा- संगरो Aucer inदि सपा- भन्य मागणे | भापदि यथा- २ र गुदा, सरगं शागर. मोर मगरम् ॥10॥ मन्त्रम रदः । गुमादोरहसिक .

·तृतीयं काण्डम. चैद गुप्तवाड़े मन्त्रो मित्रो रचावपि। मतपुयूपखण्डेपि स्वर्गुह्येप्ययस्करः॥ १८ ॥ आडम्बरस्तूर्यरये गजेन्द्राणां च गर्जिते। (अमिहारोमियोगे च चाय संनहनपि च ॥१६९) त्याज्जगम परीवारः खड्गको परिच्छदे । विष्टरो विटपी दर्ममुष्ट्रिः पीठाद्यमासनम् ॥ १७ ॥ द्वारि द्वारस्य प्रतीहार प्रतीहार्यप्यनन्तरे। विपुले नकुले विप्णी वनुः स्थापिकाले त्रिपु ॥ १७१ ।। सारी वल स्थिरांटो च न्याय(य्ये) क्ली घरे त्रिपु । दुरांदरी घृतकार पणे घृते दुरोदरम् ॥ १७२ ॥ महारण्ये दुर्गपणे कान्तारः पुनपुंसकम् । मत्सरोन्यशुमप तद्वत्कृपणात्रिपु॥ १३ ॥ देवाद् वृतं वरः श्रेष्टे त्रिपु क्लीनं मना- मिये । वंशार करीरास्त्री तस्मैदे घटे व गा ।। १७४ ॥ ना चमूजधने हस्तसूत्र मतिसरीस्त्रियाम् ॥ १७५॥ न्यवधारण ( मन्त्रः ), मापार्यानादिश्च । मेयाने स्निान नितः । अपिचन्दान्मतं मुहुन् । मयादिषु चतुर्वर्धेषु (स्वरः) । अशिब्दाने, स्वरति स्वरः । अन्य तु सान्तमाहुः, शौमनान्यपि यस्पति, समस्याने सर्ग पेतुः । अपिगन्दरके, अवकीर्यत इति, वर्चस्ववत्तरइति (सू.) साउः१६॥ आदम्या रम्न्यन्ते मारवानेनेला हम्बरः । संरम्मति, यपा- आडम्बरामि पूज्यन्ते प्रामु राजकुलेशु च ॥ १६॥ परिकार्यतेनेनेनि, परिवारोपे । परिन्छदः परिजनादिः (पर्गवारः) । विस्तीर्यते विश्रा, दृशासनयोर्विरः (सू.) साधुः । दमनुरियाम [ परिन] विटरवं प्रासाही मागासनन्वे. नाम्नानात् । पठयमायनविशेषजम् ।। १७० ॥ पनि यो निबने शीनेनान वस्तीहारः । अन- न्तरे द्वास्थ स्त्रिया प्रतीहारी, अपिरान्दो द्वःस्यापेक्षः । रिमति यभ्रः 100 मस्पिरेत (सू.) कतरे पन् (E) ने म्या- मुमारः, पृनामा नु मा । स्थिराणे - नन्दनमा मवासारः । साये क्या-नैतत्सरन् । वरे मया- अये पारन्याः पुरंभत्र सारम् । दुष्टमा समन्तातुदरमस्य दुरोदरम् ॥ ११॥ कस्याम्मसंन्नं नासच्चति वान्तारः, कान्ता थारा धारा (स्य) वा । मापति परहन मदान्सरति वा मन्मरः, तद्वान् मत्सरवन् ॥ ११ ॥ देवादिम्यो र पाचिने, सायंड, पदाः- तामिरयन यान देवेभ्यः स वसे मनः ( कासः) स्पा-वरं कानपी, अप्रा. पमियो विवादोषि वाः । करोति करिनाग्याने क्रिया कार्य ने च करीरः । चन्दयविति 1 चमूमपन सेनारामागः, हस्तनूनं विवहादी के तुझं महानपनमय मगिन्धमूर्त (तिसरः), मागादी तूमदारान् । नियोन्यरि (प्ररिसरः) । १४ । कपिल तिर्ने मान्, सदन वि. विही राम्री, बाराशे मृकालमा । अनिधन्दादिसुविचारे परिवदेश प (ग)। पप्यनेनया [ रा ]. यानं भोजनादिवानं स्या-मापात्रा । मन पया- विजयमामा । देवोमपे, मान्सति (यात्रा) 1Unादेशम, इमलमारमय, इर्गम- इश ·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिहांशुवाजिषु । शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले विपु ॥ शर्करा कर्परांशेपि यात्रा स्याधापने गतौ ॥ १७६॥ इरा भूवावसुराप्सु स्यात्तन्द्री निद्राप्रमीलयोः । धात्री स्यादुपमातापि क्षितिरप्यामलक्यपि ॥ १७७॥ क्षुद्रा व्यड्गा नटी वैश्या सरधा कण्टकारिका। त्रिपु क्रूरऽधनेल्पोपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदै ॥१७८॥ अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कात्स्न्यवधारण । आलंख्याश्चर्ययोचित्रं कलत्रं श्रोणिभार्ययोः ॥ १७२।। योग्यभाजनयोः पात्रं पत्नं वाहनपक्षयोः । निदेशग्रन्थयोः शास्त्रं शस्त्रमायुधलायोः ॥ १८० ।। स्याज्जटांशुकयोनें क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः। मुखाग्रे क्रोडहलयाः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च ॥ १८१ ॥ सत्त्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने बनपि च । अजिरं विपये कायप्यम्बरं व्योम्नि वाससि ॥ १८२॥ चक्रं राष्ट्रप्यक्षरं तु माक्षेपि क्षीरमप्सु च । स्वर्णेपि भूरिचन्द्रौ द्वौ द्वारमापि गोपुरम् ॥१८३ ॥ भूवावसुरानापः । तनने द्रात्यस्या तन्द्री, तन्दापि । प्रमीला- इन्द्रियग्लानता। धयन्त्येना पत्ते च धात्रा, उपमाता क्षीरदात्री ॥ १७६ ॥ क्षुणति भुयते च भुदम् । व्यद्गा होनाड्गी, वेदया शालहीनोपलक्षण, सरधा मधुमक्षिका (क्षुद्रा)। अधना नि स्त्र (क्षुदः)। अपिशब्दाकृपगः (क्षुदः) ॥ १७७ ॥ परिच्छदे यथा- महामात्रः । अल्पे यथा- मानया विलेपन ताम्बूलं चोपयुज्य । परिमाणे यथा- मात्राशी सर्वकाल स्यात् । धने कर्णभूपणेऽक्षिनिमेषक ले तालाङ्गे च (मागा) । कान्ये यया- हस्तमानम. निकुण्डम् । अवधारणे यथा- न स्नानमालगमनोत्सवभूषणानाम् ( शिशु०) । स्वापि यथा- तावन्मान अम् । चीयते चिश्यते वा चित्रम् । नानावणे च ( चिनम् ) । चित्रक तु तिलम् । चित्रा सुभदानक्षत्रयोः । कलं दुर्वले त्रायते क्लत्र कलयति वा ॥ १७८ ॥ पाति पीयतेनेन च पत्रम् । नदीकूलान्तरे यज्ञभाण्डे नाट्यानुकर्तरि ( पात्रम् ) । पतन्ति यान्त्यनेन पत्त्रम्, पर्णेपि । निदेश आज्ञा, शामनं शास्यतेनेन शास्त्रम् । शस्यतेनेन शस्त्रम् ॥ १७९ ॥ जग वृक्षमूल, अशुरु पटेत्र, नयति नीयनेनेन नेत्रम् । मन्था- मरजौ वस्तिनाढ्यामणि च ( नेत्रम् ) । क्षियो त क्षीयते वा क्षेत्रम् । केदारे सिद्धस्याने गणितव्यवहारे च (क्षेत्रम् ) कोड सूकर , तस्य मुखाग्रं घोणा, पुनन्त्यनेन पौत्र, हलसूकरयो पुत्र (सू०) हुन् । गूयने शब्दयतेनेन गा त्रायते च गोत्रं, चशब्दात्कुले शैले च । मोगा तु भू , गौसमूहश्च ॥ १८१H सीदन्सन सरल, दम्भे साधने चशब्दात् । अंजन्यनाजिरं, विषये रूपादौ । अपिशब्दाप्राङ्गणे ( अजि. गम्)। अम्बतेम्ब्यते वाम्बरम् । सुगन्धद्रव्यभेदेपि ( अम्बरम् ) ॥१२॥ करोनेश्वकतेश्च रूप (चक्रम् ), अपिशब्दादायुधे स्थाडगे सैन्ये राष्ट्र तैलिककुलालाद्युपकरणे च (चक्रम् )। चकातु चकनारे । दुइद्योगघु- गावर्तयोश्चक्रिका । न क्षरत्यक्षाम् । ओरेशदाद् ब्रह्मपरब्रमगो. ( अक्षर ) । घस्यने क्षारम् , चशब्दाद् दग्थे। अपिशब्दाप्रभूतेन्दोः (भूरिचन्द्रौ), भवति भूरि । अपिशब्दा पुग्द्वारे, गोप्यते गोपुरम् ॥ १३॥ -- ·३. मृतीयं काण्डम्. । गुहादामी गदर दे रहान्निक्रनुपहर । पुराधिकमुपर्यग्राण्यगार नगरे पुरम् ॥ १८ ॥ मन्दिरं चाय राष्ट्रीा विपर्य स्यादुपदये। दरास्त्रियां मये श्वने वन्नोस्त्री हीरक पचौ ॥ १.५॥ तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्त सूत्रवाय परिच्छेद । औगीरं चामरे टण्डयारिंशयनासन ॥ १८६॥ पुष्कर करिहस्तान वाघमाण्डमुख जले। ग्याम्नि सद्गफल पझे तीर्थोपधिविटोपयोः ॥ १८७ ॥ अन्तरमवकागावधिपरिघानान्तरिमेताइये। छिद्रात्मीयविनावहिग्वसरमध्यन्तरात्मनि च ॥१८॥ मुन्नपि पिठरं राजकशेरुण्यपि नागरम् । गावर त्वन्धतमस घातुकेने ( -2 )लियाकम् ॥ १८९॥ - गुप्ते गुहा, मिदादि ( पिशादि) । गहन गायत्रे वा गदर, निकुनेपि । रहो निर्बनं. पहू- रन्तेत्रोपहरम् । पुरी यया- अप्रेमरः । अधिक यया-चापं शतम् । उपरि यया- वृक्ष.ग्रम् , अगन्य- मम् । मिक्षाभेटेपि (अत्र), यस्यूनिः-प्रसत्रमा निक्षा म्यादा प्रासचनुपम् । अम चतुरंग पाहु- हन्तकारं द्विजोत्तमाः ॥ मुव्ये तूरचारान्, यया- अग्रहारः । चन्द पुराक्षः, सर्वनोमालियागे देहेरि पुग्म, स्पिर्ति पूर्वत च, मन्दतेत्र मन्दिग्न् ॥ १८r || राजने रा;, वियो जनादः । उपदरे क्या- परगमाम् । दृ मो, दविदाणे, भने दापि । दरोते- पदर्जेन्दयं देव्यं पद वा, यथा- दाद- लितहरिद्वारियराज्यङ्गकानि ( राजमखरः) । वन्येव न प्रतिइन्यते वन, हरको मनिबस रत्नन् । वनौनिश्च ॥ १.५॥ तन्यते तत्र्यवे वा ठन्त्रम् । प्रधान क्या- द्विवमन्त्रम् । सिद्धान्ने यया- चनुपाटानेदं तन्त्रम् । सूनवाये यया- दन्यवायः। परिच्छरे क्या- तन्वत । अत एव स्वमग्गल. चिन्ता दन्तम् । आयत्तेपि यया- स्वतन्त्रः । सानपकिय गन्दव्युत्पत्ति पधादि च, यय- साधारण भवेत्तन्त्र यया येतो धावत (मप्य०) । र कन्यत इत्यागमात्र, दण्डो यष्टिः । चनामनयोः सनु. दिनयोः सझेयम् ( औशीर ) । अपिगदादरम्येदं (ोगीरम् ) ॥ १८६ ॥ वयम मुरत्रस्य मुम, ता विशेष यया-पुष्कर दायर गन्तुम् । औपचविणे यया पुष्करमूलानि ॥१८॥ अन्वं रालन्तरम् । अवकाशे यथा-वन्तरं देहि ( वा. रा.)। यवा यया- मासान्तरे देयम् । परिधान यथा- अन्तर चाटका अन्त परिधनाया इन्चर्य (काशिका. ) । अन्तर्षी यया- परवान्तरिताः त्रियः भदो विशेषः, यया- अन्तरदो भव सदा धनम्य म जनस्य च । तादचे यथा- ओदनान्तर- स्वग्दुर. 1 हिद यया- अन्तर लाचारः नहरेन् । भानीये यया- अपनय[ त्य]न्तरो मम । दिनार्थे यया- अन्तरेण पुरषकार न शिवन्मिध्यति । दोहरमें यया- अन्तरे चालहा यावा इचयः। अमर सपा- अन्तरत: सबकः मध्ये यया- आवयोन्नरे जनाः पर्दशः सरिता गुमाः (महा- नाटा)। सन्तामनि यया- अन्तरामा, ठया च, दृष्टान्तरं मोतिपाररान । चन्दादन्यथै यया- वस्वन्तरम् ॥१८८ ॥ अपिसन्दा स्याल्या (पिटर ), पिठ अवश्वे । राजशेरबंटवन्दविशेषः (नागरम् । अपिशब्दान्ढा, मगरम च (नगरम् ) या नव गाति वाशी, पनुशमा- विभी इस्ती च ।। १८९॥ गोर एव गौरः । अपिसन्दाद मगरः ( अरष्करः) अति (जावे) ·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः गौगेरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः। जठरः कठिनपि स्यादधस्तादपि चाधर ॥ १९०॥ अनाकुलेपि चैकाम्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले। उपर्युदीच्यश्रेष्ठप्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः ॥ १९१॥ एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मात्तमाः पराः। स्वादुपियौ च मधुगै करौं कठिननिर्दयौ ॥ १९२॥ उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः । मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः ॥ १९३ ।। चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः। द्रुममभेदमातड्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः ॥ १९४॥ क्तान्तानहसाः कालश्चतुथेपि युगे कलिः । स्यात्कुरद्गेपि कमल. भावारेपि च कम्बल. ॥ १९५॥ करोपहारयोः पुंसि ब(व)लिःप्राण्यद्गज स्त्रियाम् । स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः ।। १९६॥ वातूल पुंसि वात्यायामाप वातासह त्रिपु । भेद्यलिङ्गः शठे व्यालः पुंसि श्वापदसर्पयोः ॥ १५७ ॥ जठर, अपिशब्दान्कुक्षौ । अपिशब्दादोछे होने दुधेरे च ( अधरः ॥ १९. ॥ अपिशशब्दादहिते, एकमप्र चिन्तनीयमस्येकामः । विविधमप्रमन्य व्यप्र , विशेषगागति वा । उपरि यथा-- इन उतरम् । उदीच्य यया- उत्तरे कुरवः । श्रेष्ठे यथा- लोकोत्तरम् । अपिशब्दाद्वाक्ये यथा- निरुत्तरीकृतः । प्रतिवाक्य यथा-- प्रश्नचोधिया पृच्छा तस्य भजनमुत्तरम् । अतिशयेनोद्गतमुत्तरम् । नास्त्युत्तरममा- नुत्तम् ॥५१॥ एपामुपर्यादीना विपर्यये घुम्ने दक्षिणेऽप्रमे वचनाभावे च ( अनुतरः)। अनात्मा- रमनोन्यः (पर.)। उत्तमोप्रोत्तरतः, पूर्वादन्य शत्रुथ (परः), पिपतीति परः । मधु माधुर्यमस्यास्ति मधुरः, ऊपमुधीतिरः, (सू.)। कृणाति कृन्तति वा क्रूरः ॥ १९२ ॥ उचैरारात्युदारः, अनाकुलेपि । इत राति- एति या- इतरः । स्वनेते स्वस्य-ईरो वा स्वैर , स्वादोरेरिणो. (वा.) इति वृध्येका. देशो । शोमते शुत्रम् ॥ १९ ॥ आसारो वेगवर्य सैन्यप्रसरणं तथा । धाराम्नुपाते चोत्कर्षेनी कटाहे तुकारः । यन्धुर सुन्दरे नम्र गिरिगेन्दुकशेलयोः । चर• स्थाया हवि पक्तावधीर: कातरे चले ॥ अथ लान्ताः । सयता यदा केशा मौलिः, मूल प्रतिष्ठायो, मुइ वन्धने वा । दुमविरोषः पील । मात. गोत्र इस्ला. पील गती ॥ १९४ ॥ अनेहा कालः क्षशत्रुट्यादिः, क्लयति भूतानि फलयल्यायुर्वा काल: । महागले मृयो कृष्णवर्णे च ( काल: )अपिशब्दात्कलहे, निरर्थक रणे तृपचारात् ( फलिः ), फल क्षेरे । अपिशदाताधाम्भसो कमलम् । कमला तु श्री । कमलने पुत्सितमलति च (कमलम्)। अपिशदात्सास्नाया नागविशेष काम्यते कुसित वलति च कम्वल. ॥ १९५॥ करो राजप्रापः, पूजोपकरणमुरहारः, साम्यगनवासकोचः (वलि ) आद्य ओष्टपारिन्यो दन्त्योष्ठयादिरति विशेयो न गणितः । यल प्रागने, वल संदरगे, दैत्येपि यलिः । स्थौल्यादौ रूपलोरे ( यलं ), काकहलधरयो. स्तु ना पुलिड्गः (बल)॥१९६॥ वाताममूहेच (वा.), तं न सहन इति-ऊल । उन्मत्तेप्याः, धातुल. पातलो र दृश्यते । विधिमालमनोरमादपालः । मा उद्यमे, प्यारोपि । त्रियां तु व्यासी ॥ १९ ॥ .

·तृतीयं काण्डम्. मलोखी पापविदकिट्टान्यस्त्री शूलं रुगायुधम् । शकावपि द्वयोः कीलः पालिः स्व्यश्रयङ्कपक्तिषु ॥ १९८ ॥ कला शिल्पे कालमेदे चाली सख्यावली अपि । अध्यम्युविकृती बेला कालमर्यादयोरपि ॥ १९९ ॥ बहुला कृत्तिका गायो बहुलांनी शितो त्रिपु। लीला बिलासक्रिययारुपला शर्करापि च ॥ २०॥ शोणितेम्मसि कीलालं मूलमाये शिफामयोः । जालं समूह आनायो गवाक्षक्षारकावपि ॥ २०१॥ शीलं स्वभावे सद्वृत्त सस्ये हेतुकृते फलम् । छदिनेत्ररुजी क्लीवे समूह पटलं न ना ॥ २०२ ।। मलयात मलते वा देहं च मल , विड् गूर्य, किटं कलङ्कः । स्मृती तु- वसा शुक्रमसृट् मज्जा मूत्रं विट कर्णविम्नखाः । लेप्माशु दूपिका स्वेदो द्वादशैते मला नृणाम् ॥ शूल बनायां, रुवातदोषः, यदाहुः- शूलं वर्ततेनिलात् । शट्को कोलके ( कीरः), अपिशव्दाज्वालायां, कील वन्थे । क्षती प्रहाणविशेपे कीला, यद्वात्स्यायन:- काला ररमि कर्नरी शिरसि विद्धा कपोलयोः । पाल्यतेनया पालिः स्त्रीलि. ट्गा, मनिर्धारा । अङ्के यथा- कपोल्पाली, कपोलोत्सद्ग इत्यर्थः । अङ्गपादीत्यत्राङ्को वक्षः, यच्छाश्वत.- मुखाट्कनामिमैट्रमातालमानेति । पङ्क्ती यया- पालीयं चम्पकानाम् । प्रान्ते यथा- कपाली, तथा सितपठच्छनमाली कपालीन् । लोकाः कल्पितभोजनेप्याहुः ॥ १९॥ शिरुप गीतादी, कालविशेपे, यदवोचत्- अष्टादश निमेपास्तु काठा शित्तु ताः कला (पृ. १२) । वशन्दादशे यया- चन्दकला, निष्कलः । निवृत्त्या त्या वाचायशिकलाः । तालपु गुरुः कला । आ- अलति भूश्य- खाली, मालाति च । थपिशब्दादालिरनथः । अलविजलविकारे वेला, तटेप्युपचारान्, वेल चलने । कालोसरः, मर्यादाया यया- उद्वेलः ॥ १७ ॥ बहुलाः कृत्तिका नाम नक्षत्रं, यहुत्वं तारकामा यहु- स्वात् ; शितो कृष्णवणे, वदन्ति बहुलाः, बहु लाति च । वहति व्यं बहुलायोग्निः । यहुलं प्रभू प्राधिकं च । यहलसन्दीप्यस्ति घनतार्थो यहुत्वार्थश्च । लोट् लेपणे, विलासश्वेटालंकारोपलक्षणम् , इटजनश्यानुनिलालेति भरतो भेदो नात विवक्षितः । किया कायिकः परिस्सन्दः (लीला) । उपलाति- उप्पन वा- उपला शर्करा- अदमरूपा मृत् , मरमसण्डिका वा । अपिशन्दादिभुविकारः, यथा- सितोपला । उपलस्त्वत्मा ॥ २०॥ वाल्यने बध्यते कीलालम् । मूल प्रतिष्ठायां, मूत् पन्धरे, आई यथा- मूलपतिरविकृतिः (सांस्यकारिका), मूलं धनम् । शिफा वृक्षजटा, मैं नइ- भविशेषः (मूलम् ) । अन्तिकेपि यया- शमनम् । जल धान्ये, बानायो राजवितानः (जारम् )। गमाक्षे यया- जालान्तरगते मानौ ( मनुः) । हारको मुकुलान्दम् । अपिशब्दाद् दम्मे, इन्द्रजाले च (जालम् ) ॥२०॥शील समाधी, स्वभावे यथा- हरणशीलः । शोभने ते ( या )- शीलयनः साधुः । सस्ये (फल ) यया-थोषथ्यः फलपाकान्ताः (धन्दतरिः) । हेतुना कृते यथा- अघिप्रया पादः पाइः फलम् । आयुधाने लामे फलके, आमादी धान्यादिकणे च ( फलम् ), मुकादौ तूपचारान् । उदिहाच्छादनं, नेत्रपनि यथा- दिमिर काचतां याति पटलं तदुपेक्षश (चरक० ) । समूह यया- पयोदपटली, पर विस्तार लाति पटलम् ॥ २०२॥ जयो यया- पादतलम् । स्वरूो यया- तनुनलो.

·२१८ सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः अधःस्वरुपयोरस्त्री तलं स्यादामिपे पलम् । और्वानलेपि पातालं चलं वस्त्रेधमे त्रिषु ॥ २०३॥ कुकूलं शङ्कुभिः कीर्ण श्वभ्रे ना तु तुपानले। निर्णीते केवलमिति त्रिलिग त्वेककृत्लयोः॥२०४॥ पर्याप्तिक्षेमपुण्येषु कुशलं शिक्षिते त्रिपु। प्रवालमङ्कुरेप्यस्त्री त्रिपु स्थूलं जडेपि च ॥ २०५॥ करालो दन्तुरे तुङ्गे चारो दक्षे च पेशलः । मूसंर्भकेपि वालः स्यालोलश्चलसतृष्णयोः । २०६ ॥ दवदायी वनारण्ययही जन्महरी भवी। मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः ॥ २०७॥ - दरी । पृष्टेपि यथा- भूनलम् । चपेटेपि यथा- तलप्रहारः । वितस्तो तलः, यथा-पड्युग्मकस्तल. स्तालो वितस्तिः शङ्कराननम् । तलं च प्रकोष्ठे ज्याघातरक्षार्थ चर्म । चशब्दात्कर्षवनुत्ये ( पल), आमिषे मासे, पल रक्षगे । अपिशब्दादसातले (पाताल ), पतति[ पिवति ] पातम लाति च । चिल वसने, अवमे चेलट् पवादिः (चेलखेटकटुकेति ), यथा- ब्राह्मणिचेली ॥ २०३ ॥ को कलं कृत्सित या कूल कुकूलम् । इतिशब्देन मान्तमन्ययमिति ध्वनितं, यथा- साधुश्चैतः केवल मूर्खः, केव सेचने । एकोवासहायः ( केवलः)। कस्ने यथा- न वेवल भुवो भर्ता ॥ २०४॥ पर्याप्ति सामर्थ्य यथा-- कुशलं कटकरणे । क्षेमे यथा-कुगलं तेभूयात् । पुण्ये यथा-कुशलकृद्य जकः कशान्-लातीति । (कुशलः) शिक्षितत्वेन नैपुण्यं लभ्यते । प्रवते प्रवाल, वातेवेलनेवी रूपम् । अङ्घरोत्र किसलयः (प्रवालम् )। अपिशब्दाद् विद्युमे वीणादण्डे च ( पबला) । स्थूल परिहणे, जहः स्थूलौतीक्ष्णप्रनत्वात् । अपि- शब्दारपीवरे (स्थूलः ) ॥ २.५ ॥ करोति कृणोति च करालः । चशब्दान्मृदौ (पेशलः ), पाडू पाने पिश अवयव वा । भपिशब्दकेशे होवरे वालधौ च (पालः ), वाट्ट भागवे वल संवरणे च । लुड विलोहनें, सनृष्गो लोल्यात् ॥ २०६ ॥ कुल गृहेपि तालाकै कुवरे चैक्कुराहलः । स्त्रीभावावज्ञयोहेला हेलिः सूर्य रणे हि ले । हाल. स्यान्नृपती मधे शकलच्छदयोदलम् । तलिश्चित्रोपकरणशलाकातूलश- य्ययो । तुमुल व्याकुले शन्दे शप्कुली वर्णपास्यपि ॥ अथ वान्ताः । दुयन्तै नेति, दुनाविभाषा (सू.) इति घम्, यत्कात्यः- दवो वनगतो वह्निदविश्व वनमुच्यते । हरो रुदः (मवः), भावपादाने च- अस् । प्राप्तिसंसारसत्ताकल्याणेष्वपि (भवः) । मन्त्री बुद्धिचिवः, सह-अयते सहायः कर्मसचिवः, सति समवैति सविधः । पतिर्भता, शासी क्षविशेषः, धरति धूयते वा धवः ॥ २०७॥ अवस्यविः । द्वयन हवा, मवेगसारगति (सूक) इ. सवयर,लए च । टूयते सन्तोष पटस (अ) वती भावे च यांनुगुम्यत् (घन्)। सत्तायां यथा- कालमावयोः सममी- गौ दुग्यमान सु गतः । स्वभावे 'यथा- भागनुरफरनितामुग्नेः शपेयम् ( घटसर्पर.) । अभिप्राय यथा- भावानुरी भृत्य । तात्पर्यत एव ( यथा)- अयमत भावार्थः । चा किया यथा- धात्वर्थः केवल शुद्धो भाव इत्यभिधीयते । रापि चव (यथा )- भावालमा विरासिन्यः । आत्मनि यया- संभावं माश्येद्योगी । जन्मनि यथा- नासतो विद्यत भावः ( मगबद्रीना)। वस्तुनि च यया- भावाचित्तजया भवन्ति भरता माथ्यन्त एल यथा। रतयेगे च यया- ममागकालमावेभ्या रतावस्थापनम् । प्रवृत्तिनिमित्ते च, भवतोरमादभि- भानप्रलयारिनि माव. : विभूतियोनिलगिद्ध स्थ यादो च, याहुः- विमानः स्थायिसंभव सानुभावाय ·३॥ तृतीयं काण्डम. अवयः गेलमेपार्का आज्ञाद्वानाध्वरा हयाः। भाव सत्तास्वभावाभिमायचेप्टात्मजन्मसु ॥ २०८॥ स्यादुत्पाद फले पुप्पे प्रसवो गर्भमोचने। अविश्वासेपहवेपि निकृतावपि निह्नवः ॥ २०९॥ उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसवे मह उत्सव । अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥२१० ।। स्याजान्महतुः प्रभवः म्थानं चायोपलश्य । शूद्रायां वियतनये गाने पारशवो मतः ॥ २११॥ ध्रुवो भभेदे क्लीवे तु निश्चित शाश्वते त्रिपु । स्वो ज्ञाताचात्मनि स्व त्रिप्वात्मीय स्वोत्रियां धने ॥२१२॥ स्त्रीकीवस्त्रवन्धेपि नीयी(वि.) परिपणेपि च । गिमा गौरीफेरवयोर्द्वन्दं कलहयुग्मयोः ॥ २१३ ॥ द्रव्यासुव्यवसायपि सत्त्वमस्त्री तु जन्तुयु । क्लीवं नपुसकं पण्ट याच्यलिङ्गमविम्म ॥ २१४ ॥ - सात्विक । व्यभिचारी च पञ्चैते भावमैदा व्यवस्थिता ॥ पूज्ये च यथा- मान्यो म वेति वस्तभ्यः विधिदूनस्तु मापि ( भरत ) ॥ ००८ ॥ प्रसवन पसूयते च प्रसप । अपये च (मसन ) ॥२०॥ उत्सक उद्देर , इच्छाया प्रसर उत्पत्ति ( उत्सवः ) । मह इति सप्तमी, ए ममेदश्वर्ययो , पू प्रेरणे च । प्रभावे यथा- महानुभाव । चसन्दाद् भावसूचके, यदाहु अनुभावस्पभिनयः पचादपासनात् ॥ १० ॥ जन्मदेतु पिनादिः, प्रमबत्यस्म त्वभवः । प्रथममुपलभ्ययों देशव प्रभवः, यथा- हिमवान् गङ्गायाः ॥ २११ ॥ भरिशेपे यथा- भौत्तानप दि (भत्र ) । निश्चित ली (यथा)-भु मूखों- यम् । शायने यया- जातस्य न ध्रुयो मृत्युर्ध जन्म मृतस्य च ( भगवद्रीता)। कोले निले य (धन ) । कचित्तु दुस गाने च, यदाह-धुवा हि नाव्यस्य श्यमे प्रागा । आमा मीयतातिधनरच- नो हि स्वरा दः, स्यति स यते वा स्व । झाती यथा- उन्मुकानीव मान्ति साः । आत्मनि यथा- दे समारोस्यन् । भात्माये यथा- सदरनिरत । धने यया- प्रभूना. स्वा न ई यन्ते ॥ ११ ॥ प्रिया' कावग्रस्य बन्धन, यत्कात्य - नीत्रिराप्रन्यन नार्या जघनस्यस्य वासस 1 परिसंगो रामपुता- दिवार (नवि) । अपिरा दाइ'यव्यय विशुद्ध धन कारा २ (नीविः) । शिनोति शिवा, फेरदा अगली । हरीना, अमलको व (जिजा)। शिनु न , शिवं भाम् । द्वौ द्वौ द्वन्द्व, द्वन्दरहम्यमर्या- दावचनम्युनमगया त्रयोगाभिव्य केतु (मू० । इनि माधु । मिथुने च (इन्दम् ) ॥२१॥ इम्य पारमापिक विशेष्यान्य, गदाहु - वस्तूम्ण यत्र सर्वनाम भयुज्यने । अनि युज्यने सांगा भेय येन प्यास्थित ॥ यया-सचे निवेशति (प्रा.)। अमुपु यया- उकान्तमसो मृप व्यासायो- निसायद स्या- रामवासन । ननो यथा- गुहिन । अपिशव्दाद् गुमे यले स्वभावे विशाचे, वामन मत्तयां मारे च ( मचन् ), यत्कौटिल्य.- मुसान्ता मृदभाग' । अपये. पन्ने- उभययनने न(समलिङ्गम् ॥ २ कर च- अलवातित मायौ बाप र पन्यने । भय धन्दा (4) था- प्रिनिविदाः (पृ. १३)। मनुने यथा- विशा. - ·२२० सटीकामरकोशस्य [नानार्थवः द्वी घिशौ वैश्मनुजौ द्वौ चराभिमरौ स्पशी। धी राशी पुञ्जमेपाघौ द्वौ वंशौ कुलभस्करौ ॥ २१५॥, रहःप्रकाशौ वीकाशी निवेशो भृतिभोगयोः । कृतान्त पुंसि कीनाशः क्षुद्रकर्षकयोस्त्रिषु ॥ २९६ ॥ पदे लक्ष्ये निमित्तेपदेशः स्यात्कुशमप्सु च । दशावस्थानेकविधाप्याशा तृष्णापि चायता ॥ २१७ , घशा स्त्री करिणी च स्याद दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिपु। स्यात्कर्कशः साहसिकः कठोरामसृणावपि ॥ ६१८॥ प्रकाशोतिप्रसिद्धपि शिशावज्ञ च वालिशः। सुरमत्स्यावनिमिपी पुरुषावात्ममानवौ ॥ २१९ ।। काकमत्स्यात्खगौ धाङ्क्षौ कक्षा च तृणवीरुधौ। अभीपुः प्रग्रहे रश्मी प्रैपः प्रेपणमर्दने ।। २००॥ , पतिविटरमाजमारात् (रघु.)। विड् गूथे, पान्त इत्येके । अभिम्रियतेमिमरः प्राणनिरपेक्षस्तीपणाख्या, यो द्रव्यहेतोड हस्तिनं वा योधयति । रणेभिमर इत्येके, स्पश बाधनस्पर्शनयोः । बन्धे तु घम्, यथा- सेयमुभयत पाशा रज्जुः । राति राशयति वा राशिः । पुजे यथा- धान्यराशिः । भेपवृषाद्या द्वादश राशयः । वनुते वंशः, मस्करो वैणु. । ( वंश ) समूहरचूपचारात् ॥ २१५ ॥ विकाशन वीकाश:, उपसर्गस्यपत्रीति (सू.) दीर्घः, विविंगता) विशेषार्थं च । निश्यिते भुज्यते निवेशः । भृती यथा- प्रतिमहजपा य विक्रय[ म निर्देशाधिगतैरथैः । भोगे यथा- स्त्र्यन्नपान निर्देशः । कुत्सित नाशयतीति कीनाशः । कोशकीकटकाचकाद्यर्थः को निपात इति श्रीभोजः। मटेपि ( कानाशः) ॥ २१६ ॥ आदिश्यत्तेपदेशः, पदं स्थान यथा- स्वक्तापदेशो यति. । लक्ष्थे यथा- सापदेशः । निमित्ते यथा- केनाप्यपदेशेनागतः । प्रसिद्धौ च यथा- रुधव्यपदेशः । को शेते कुश्यति च कुशम् । चशब्दा- हमें (शः)। फाले तु कुशी, जानपदकुण्डेति (सू. ) अयोविकारे डीप् । दशति दश्यते च दशा । मापशम्दावर्तिः, पटान्ते तु दशाः पुंबहुवे । आशासनमाशा महानगई. । अपिशब्दाहिक (आशा) ॥२१६ ॥ चरादाद्वघ्यगवी सुता वक्ष्या च (वशाः) । पश स्वायत्त , इन्छा यन्त्रणा प्रभुत्व च । भावे कर्तरि करणे च किम् (दृश), दर्शनेशि च । कृणाति कर्कशः, अममृणः परुषः ॥ २१ ॥ प्रकाशते प्रकाशन च प्रकाशः । अपिशब्दाप्रको- उद्दयोते च (कश ) । पालते वालिशः, वाइ क्षा- लावे । दुर्गस्तु- कोशोत्री कुङ्मले सद्गपियानोपदिष्ययोः । नाशः क्षये निरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे ।। नृशंसमगौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्यशकः करा । आवख्या शालिश प्रायें पाशो बन्धनशस्त्रयोः ॥ लक्ष्य च-अप्रतो बाहुपाशेन देशपाशेन पृष्टतः 1 पार्श्वयोः कर्णपाशेन सर्वनो बन्धन प्रिया [ये ॥ अय पान्ताः । न निमिपल्लनिमिषः । परि पुरि शयनात्पूरण पालनाग पुरयः ॥ २१९॥ मत्स्याननि मास्यादक, पाक्षि पाक्षायाम् । रूपति वक्षः, वीरलता । शब्दापापे पाय भित्ती च ( कसः) पापे यथा- कक्षाय शमते कक्षायते, सप्रक्षाकृच्छगहनेभ्य ( कण्यविशीर्षायामिति) (वा.) पारे क्रमणे यह । पार्थविशेष यथा- त्य[ म इन्ताइकितपालिक विधिलिनाप्रपद्म शम् । भित्तो दया- राप्तकक्षान्दरा राजधानी । ३५ उज्छ, प्राहो वल्गादिः, रश्मिमरीचि । (प) प्रादहोवोदये- वैयमिति (पा.) दिः ॥ २२० ॥ पक्ष परिग्रहे । अपिशब्दान्-शं पक्ष: समूहाः पक्ष: साथ- ·३] तृतीयं काण्डम्. ૨? पक्षः सहायेप्युप्णीप(पं) शिरोकिरीदयोः । शुक्रले मूपिक श्रेष्ट सुकृतं वृपमे वृपः ॥ २२१ ।। कोपोस्त्री कुड्मले खड्गपिधानयाचदिव्ययोः। छूते शारिफलकेप्याकथिाक्षमिन्द्रिये ॥ २२२ । ना तागे कर्पचक्र व्यवहारे कलियुमें। कर्पर्वार्ता करीपाग्निः कर्प: कुल्याभिधायिनी ॥ २२३ ॥ घुमाव तक्रियायां च पीरुपं विपमप्सु च । उपादानंप्यामिपं स्यादपराधेपि किल्विपम् ॥ २२४ ।। स्यात् वृष्टी लोकधात्वंशे वत्सरं धर्पमस्त्रियाम् । पेक्षा नृत्तक्षणं प्रज्ञा मिक्षा सेवार्थना भृतिः॥ २२५॥ त्विट् मिापि त्रिपु पर न्यसं काय॑निकृष्टयोः । प्रत्यक्षेधितध्यक्षा सशस्वम्ण्यचिमणे ॥ २२६ ॥ रविश्वतच्छदी हंसी सूर्यवती विभावसू । वत्सौ तर्णकयपी द्वी सारट्गाश्च दिवौकसः ॥ २२७ ।। विरोधयोः । बले काले पतन्ये च रुचौ पार्थ विल्किने ॥ उभ्यने रणीपः । शुकले यथा- वृघ्या: मयोगाः । मूपिके यया- परदेशः । श्रेष्ठ प्या- पुरपवृपः । मुत्ते यया- वृषो हि भगवान्धर्मः (नारदः), वर्षति वर्षयते च वृपः ॥ २२१ ॥ कुष्यनि उमाति च कोर:, कुमले कलिकामध्ये, भयोमो भाग्डागारं, दिव्यं नारायः । योन्या पात्रविशेषी यया- मूनमेषः, नेत्रकोषः । लोके तालव्यः शान्तोयम् । अपिशदादाकर्षणे, थारंगमायते- आकर्षसम्मिन्वाकर्षः । अगोत्यक्षं चक्षुरादि ॥ २२२ ॥ पूताड्ने यथा- स्त्रियोदशा मृगया पानम् । करें यया- अशः पोडा मापा । चरप- काटोपलक्षणम् ( अक्षः) । व्याहार वायव्ययादिन्यायः, यथा- असस्टलम् । कलिटुमा विमीतकः ( अक्ष:)। श्रोतोमूरि ( अक्षः)।कर्षण कंपति कृष्यते दा कः, वानी कृषिः, करी शुष्कगोम- बम् । कुल्या यया- वनस्रः वर्षः पितृभ्यः कुर्यात् ।। २२३ । पुरुषम्य मावः कन मैति, मावे (पाण- भग्जाति वयोवचनेति (मू.) अन् । विछ व्याप्तौ । चन्दादरले (विश्न ) । उपदनमुन्कोचः (आमिषम् ) । भविशदान्मांसादी, सानियत अमिपम् । असिन्दासपेशिन्धिप, किल ये ४२२४॥ मोर पत्ते लोकरातुबुद्वारस्तस्यासो भूवन्डो नवदारतादिः, वर्षणं वर्ष, अभियोमादीनानास- स्यानम् (वा.)। अन्यत्र वर्षयचाप्याययतीति वर्षः, दुर्ग- वर्षस्या सोयानुव पदन्मरदृष्टयः । पन्दो यपतरः । नृत्तादिवेशनक, वैश्यत इति पेक्षा । श्यनियेति प्रेक्षा धीः, पेक्ष च । मनो नृते- समामानि युधः पाठः ॥ २२५ ॥ अगिरवशे पादिः । अक्षेप्वायम्धानेष्यधिकोप्यतः, अधिजन्यायस्य, मध्य योनि याप्यो नियुक्तः । स पाध्ये, माविको नि-लेहे ॥ २२६ ॥ तथा जमश्यावर येषु लक्ष पोधो स्वामी । करितीय मिरिगोनु मुन दोशे वातादि योग रात्री दोषि बुटे । डानभाने गाहो दूध नगर त सान्ताः । इन्ति गhir ets. भावदेहानगदुमरदेइमारमय हम या ना मानो यावशेषय । निमावि वनु याय fallp! | अनि वसन्तरिमनन्य. पनु वः । सरल मारहा, महारगन गन्दा वla timi गा पावागाय दय [इलिनो श्रमगर ॥ २३ ॥ आदिगन्दा नादी ( ) - ·२२२ सटीकामरकोशस्य [नानाथवर्ग: शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रस.। पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वी कर्णपूरेपि शेखरे ॥ २२८ ॥ देवभेदेनले रश्मी वसू रत्ने धने वसु । विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीहिताशंसाहिदंष्ट्रयोः ॥ २२९ ॥ लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये हिंसा चौर्यादिकर्म च । प्रसूरश्वापि भूद्यावो रोदस्यौ रोदसी च ते ॥ २३० ॥ ज्वालाभासौ नपुंस्यचिज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु । पापापराधयोरागः खगवाल्यादिनोयः ।। २३१॥ तेजःपुरीपयो) महश्चोत्सयतेजसोः। रजो गुणे च वीपुष्पे राही धान्ते गुणे तमः ॥ २३२॥ छन्दः पद्येभिलापे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च। सही बलं सहा मार्गो नभःखं श्रावणो नभाः ॥२३३॥ तीक्ष्णरसान् भिक्षुकाश्च रिपो युञ्जीत । वीयें यथा-- रसस्यातिरसः सपिः । गुणे यथा- रसाः स्वादम्ब्लल- वर्णतिक्तोषणकषायकाः । रागे यथा- रसिकः पुरुषादिः। द्रवे यथा- हरीतकीरसः । आद्यदेहधातौ च यथा- रसामृङ्मासमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । पारदे च यथा- रसवादी । रसा तु भूः । तसिः सोनो भूषणार्थ , वतसोपि ॥ २२८ ॥ देवभेदे यथा- अष्टौ वसवः । अनलोमि, रश्मिस्तेजः, वसति सर्वत्रोप्यते वा। तेजथ वमु, आहुश्व- वसु रत्नं वसु धनं वसु तेजो निगद्यते । चशब्दाद्विद्धात्रो, विधति विधत्ते वा वेधा । वेधश्च हिंसामाहुः । आशासनमाशीः, आशं( श )सति हिनस्ति च, यदाहुः-- माशीस्ताळगता दंष्ट्रा तया विद्यो न जीवति । आशीविष, पृोदरादित्वात् (सू.) सलोपः ॥ २२९ ॥ लल ईप्सायामित्यस्माल सेर्यडन्ताद्वा लालसा । चशब्दाद्वधः ( हिंसा ) । वडवाख्या प्रसूः । भपिशब्दा• न्माता (प्र) : गोतोपिदिसत्रौतोणिदिति पाठमद् द्योशब्दस्य सर्वनामस्य ने वृद्धिः । आद्य ईदन्तो भुवि दिवि च वर्तते, अन्योऽसन्त• क्लीवे द्वयमाह, यथा- रोदोरन्ध्रमजिहदत् [ न् ] । रणद्धि सर्वे रोदः । रोदसीत्यव्ययमप्यस्ति, यथा- द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ रोदसी रोदसति च ॥ २३० । इंदमिय था, अर्च्यतेर्थिः । ज्योतते ज्योतिः, ॐ तारका, द्योतः प्रकाशः, दृष्टि कनीनिकामध्यम् , यन्मनु - तारा नेत्रत्रि विभागः स्याज्योतिस्तत्पञ्चमाशकम् । आगच्छत्यागः । वयने यानि [वाति वा ] वय', अमुन् , नुमा क्लीवे ॥ २३१ ॥ रूपेपि ( वर्च) । उत्मवे (मह), अकारान्तोषि, मह पूजायाम् । पुणे सत्त्वात्परे यथा- उपष्टम्भ पल च रजः । चशब्दादूल (रज.) श्रीपुष्पे यथा- रजस्वला । गुणे यथा- गुरुवरणकमेव तम , ताम्बन्त्यनेन तमः ॥२३२ ॥ इन्दति छन्द., पद्ये गाय यादौ । अभिलाषे- भागन्तोपि यथा- छन्दानुवर्ती । चकाराद्वेदे यधा-युक्त छन्दास्यधीयांत । आदिशब्दा- घान्दायणादि (तपः) । चशब्दात्तम माघः, भदन्तोपि ग्रीष्मार्थ , यथा- तपेन वर्षा शरदा हिमागमः (शिशु.)। सहते सहः । मागे मार्गशीर्षः, द्विः पाठो लिङ्गभेदार्थः । एवं नमसो:- ओक्सो', पयमो. स्त्वक लिंग क्षाराम्भमोः ग्लोवत्सात् । न वभस्ति नभाः, एक शत्यत्वादन्यो मेघच्छनत्वात् , नभ हिंसायो पा ॥२३३॥ उच समवाये, ओउच के (मू०) इति-अदलोपि। पाड् पाने, पय गतौ च (पयः)। उन्जे- रमुनि साप ( ओजः) विषमसंख्यावाची योजोदन्त , भोजेनौजः सम पादेा युग्युजाव[ ]समस्य ·21 - तृतीयं काण्डम्. २२३ ओकः समाश्रयश्चीकाः पयःक्षीरं पयोम्बु च । ओजो दीप्ती बले स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये ॥ २३४ ॥ तजःप्रभाव दीप्तौ च बले शुक्रप्यतत्रिपु। विद्वान विश्व बीमत्सो हिंस्रोप्यतिगये त्यमी ॥ २३५ ।। वृद्धपशस्ययोायान् कनीयांस्तु युवाल्पयोः। वरीयांस्तृरुवरयोः साधीयान्साघुवादयोः ।। २३६ ।। दलेपि बह निर्वन्धोपरागादियो प्रहाः । द्वार्यापीहे क्वाथरसे नि!हो नागदन्तकं ॥ २३७ ॥ तुलासूत्रेश्वादिरश्मौ प्रयाहः प्रग्रहोपि च । पत्नीपरिजनादानमूलझापाः परिग्रहाः ॥ २३८ ॥ दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः । व्यूहो वृन्दप्यहिवृत्रव्यनीन्द्वस्तिमोपहाः ॥ २३९॥ परिच्छदे नृपाथ परिवहोंव्ययाः परे। आङीपदभिव्याप्ती सीमाथे धातुयोगजे ॥ २४०॥ तु (भरत.)। सवति स्रोतः, इन्दियमिन्द्रियद्वारम् । स्यः प्रवाहो लक्षणया (स्रोतः) ॥२४॥ तिज निशाने ( तेजः) । अपिशब्दादसहनले यद्भरत.- अधिक्षेत्रमानादेः प्रयुफस्य परेण यत् । माणात्ययेप्यसहनें तत्तेज समुदाहनम् ॥ सन्ता यावद्वाच्यलिङ्गा । विदे शतुर्वम (सू.)। चशब्दा- सण्डितामशी (विद्वान् ) । मधेति (सू.) सनभ्य सदीर्घश्च, ततो अप्रत्ययात् (सू.), चीम- त्सास्यास्तीति बीमन्स । चशब्दाज्जुगुप्सतार्नुनश्च । वस्यमाणाबदार ईयमुन्नाः ॥ २३५॥ प्रशस्य. स्था (सू.), वृद्धस्यच (सू.), ज्यच (सू.) इति ज्यादेशः । युवालयोःक्मन्यतरस्याम् (मू०)। सतिशयेनोवरश्च वरीयान् , प्रियस्थिरस्किरी ३ ते (सू.) टरोवरादेशः । अतिशयेन साधु बाई च साधीय , अन्तिकवाडयोर्नेदमाधौ (सू०) ॥ २६ ॥ इनो हान्ता । दल पर्ग, परिवारश्च (वहम् ) । थपिरान्दान्मयूपिच्छे ( यह ). बृह वृ, वह प्राधान्ये च । उररागो राहुग्रहण, म प्रहादृनिधिगम थेति (सू.) अप् , करि विभाषाप्रद (सू०) इयन् । भूनोरि (ग्रह )। आपने पहिनि मृत दारु, निर्यान्यनेन नियोंनि निर्यानि च नियंह , यूहिलौकिको धातु । नागदन्तको भित्तिस्यः कोलकः (नियूह ) ॥ २३७ । प्रगृयनेनेन, मेणिजाम् (सू.), दमौच (सू०) झते वा घन् । परिगन्यते परिप्रहण च परिपहः, प्रादृनिश्चिगमथ (सू० ) इयम्, परिगृहातीनि- अच् । शाप. साय: (परि- अहः) ॥ २३८ ॥ दारपु तास्थ्यान् । चान्दारमान, गृहन्ति गा, नियं बटुले, गेहेकः (सू०)। अंण्या यथा- वरारोहा । अपिशब्दाच्छैलग्यारे होशवारे च ( आरोहः ), अधिकरणे भावे च पम् , कृर्तयेन् । प्यूछने रच्यो व्यूह , अपिशब्दान्यविन्यामे यया- चक्रव्यू: । महत्साह, अपिसरदास परेच ! अपहन्तह: ( अपेमाराममो. ) ॥ २३९ ॥ नृगाहे छत्रचामरादो, मर्य वस्तुने घने वा (परियः । इति नानार्थव । अत ऊर्ध्वमन्च्यो वसते, ततः प्रस्तावानानायर्या चयवर्गलावन् । पपिड्गत - माविमलः । अभिन्य तिाभिविधि - आकुमारं या पाणिनः । मार्यों मर्यादा, पपा-मा- उदकान्तापिय मोपिन्मनुप्रजेन् । धानुयोगजे घालन किया ये गले संपन्धार्थ घेत- बने, पा- मारोहति । उपसगी सरनसन्यायना नोक ॥ १.n स्मृधित सूचन, यथा- भा र ·सटीकामरकोशस्य [नानार्थवर्गः आ प्रगृह्यः स्मृती वाक्येप्यास्तु स्यात्कोपपीडयोः । पापकुत्सेपदर्थे कु धि निर्भर्सननिन्दयोः ॥ २४१॥ चान्याचयसमाहारतरतरसमुच्चये। स्वस्त्याशीक्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लड्चनप्यति ॥ २४२॥ स्वित्मने च वितर्फे च तु स्याद्भदेवधारणे । सकृत्सहैकगारे चाप्पाराद् दूरसमीपयोः॥ २४३ ॥ प्रतीच्यां चरखे पश्चाताप्यर्थविकल्पयोः। पुनः सहार्थयाः शश्वत्साक्षात्मत्यक्षतुल्ययोः ॥ २४४॥ खंदानुकम्पासंतापविस्मयामन्त्रणे वत । हन्त हर्पनुकम्पायां वाक्यारम्भविपादयो ॥२४५॥ किलैतत् । वाक्यपूरणे पूर्वोतस्यान्ययावे चोत्ये, यथा- आ एवं नु मन्यसे, पूर्व नैवमर्मस्था:- अय नु मन्यस इत्यर्थः । निपातएकाजनाङ् (सू० ) इति प्रगृह्यत्वात् , प्लुनमगृह्याअचीति ( सू०) प्रकृति- भाव , यदाहु'- ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च य । एवमात डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोराडिन् (का.)। समुधयेपिशब्दात् - देवेभ्यश्च पितृभ्य आ (निरुक्त० ) । कोपे- आः रक्षस्तिष्यति । पीडाया- विद्यामातरमाः प्रदयं नृपशुन् भिक्षामहे निरूपाः (उद्भट.)। पापे यथा- पापो प्रमा कुब्रह्मः । कुत्साया- कुपुरुष । ईषन्मधुर, कामधुरम् । निर्भमने- धिक् तार्किकान् । निन्दायां-- विक् कृतोयम् ॥ २४ ॥ अन्वाचयो मुख्यसिद्धावप्रधाननिष्पत्ति , यथा- भिक्षामट गं चानय । समाहारे संहतिप्राधान्ये, यथा- पापी च पादौ च पाणिपादम् । इतरेतरयोगे सहन्यमानप्राधान्ये, यथा- [पक्षश्च न्यग्रोधश्च ] प्लक्षन्ययोधौ । समुचय एकतानेकपचयः, यथा- गार्यो वात्स्यश्चागतो, पयति च पठति च चैत्रः। विनियोगतुल्ययोगिताहेतुषु च । विनियोगे- अह च त्वं च वृत्रहन् सयुज्याव सनिभ्य आ (निरुक्त.)। तुल्ययोगितार्या- ध्यातश्वोपस्थितश्च । हेतो- ग्रामश्च गन्तव्य. शीतं च, शीतात्कयं गम्यत इत्यर्थः । स्वस्तीत्यविनाशनाम[य]- स्वस्ति तेस्तु लतया सह वृक्ष । क्षेमे- स्वस्ति प्रजाभ्यः । पुण्ये- काममिदं ते स्वस्ति । आदिशब्दान्मङ्गलादौ- स्वस्ति श्रीकुमुमपुरात् ( मुद्राराक्षस० ) । प्रक- अतिवृद्ध । लघनमतिक्रमणं यथा- सर्वान् गुणानेष गुणोति भाति, अतिक्रम्य भातीयर्थः ॥ २४२॥ प्रश्न- क. स्विदेकाकी चरति । वितर्को नानापक्षावमर्श - अध विदासीदुपरि स्विदासोत् ( घाजसने- योसहिता ) । भेदो विशेषः, यथा- क्षीरान्मासं तु पुष्टिकृत् । अवधारणे- भोमस्तु पाण्डवाना रोद । हेतुव्यावृत्ती स्वनयोर्भदौ- गृहीया चे वेदं दुर्जन त्व तु किं करिष्यसि । सहाथै- सकृयान्ति । एक्वारे-- सकृदंशा निपतति (मनु ) । अपिशब्दात्सदार्थे- सकृयुवानो गीर्वाणाः ॥ दूरे- आराच्छनोः सदा वसेत् । समीपे-- संप्रीतान् स्यापयेदारात् ॥ २४३ ॥ प्रतीच्या- पश्चादस्तादिः । चरमे- पश्चाद्याति । अभ्यर्थः समुचयपत्री । समुदये-स्त भीम उतार्जुनः प्रश्न- उत दृष्ठ पतिष्यति । विकल्पे- उत पर्वतं भिन्या- उत बुध्येद्वन्न । विनऽपि- स्थाणुरुत पुरुष । पुनरर्थे पौन.पुन्ये- शश्वद्याति । सहाथै- शश्वद् भुञ्जते । नित्येपि- शाश्वत वैदम् । प्रत्यक्षे- साक्षाद् द्रष्ट्या साक्षी । तुल्ये- इयं साक्षा- लक्ष्मीः ॥ २४ ॥ खेदे- अहो वत महत्करम् । अनुकम्पाया- बत नि.स्वोसि । सते थे- यत्त प्राप्ता सीता । विस्मये- अहो बतासि स्पृहणीयवीर्य. ( कु० सं०) । आमन्त्रणे- बत वितरत तोयं तोय. वाहा हिमान्तं [ नितान्तं ] । हरें- हन्त जीविता स्मः । अनुकम्पाया- पुत्रक हन्त मे बालकाः [ते धानाकाः ] । वाक्यारम्भे- हन्त ते कथयिन्यामि (भगवद्गीता) । विषाद- हन्त हताः पथिक गहिन्यः । दाने निश्चये च- हन्तकारः (पा० रा.), हन्त गच्छामः ॥ २४५ ॥ प्रतिनिधी- अभि• - ·३] तृतीयं काण्डम्, २२५ प्रति प्रतिनिधी वीप्सालक्षणादी प्रयोगतः। इति हनुमकरण कपाड़िसमाप्तियु ॥२४६॥ प्राच्या पुरस्तात्मयने पुराग्रत इत्यपि । यावत्तावच साकल्येवधी मानवधारणे ॥२७॥ मगलानन्तरारम्मप्रश्नकाल्प्यों अथ। वृथा निरर्यकाविध्यो नानेकोमयार्थयाः ॥२४॥ नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु । मम्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु । २४९ ॥ मन्युरनन [ नं ] प्रति । वीमाग- हज रक्षं प्रति मित्र ने ली- वृक्ष पनि विशेनते विद्युत् । आदि- अनादिभूताख्यानादो- मानुचैत्रो मातर प्रति। मागे- यदव मा प्रति स्यान्मोसो दीयताम् । मनि- दान-मापानस्ने तिलेपः प्रति प्रयन्दति । हेनौ- दन्तीनि परायते । प्रकरण मकार:- गौरमो इतीदि शातिः (भाष्यः) प्रो- इनि पनिनिः, पगिनिशब्दः प्रक्यांप्रसिद्ध इत्यर्थः । सन एव पारा(शादीनि पेतुः । मादिगन्दादेान- कमाद, नारद इलवोधि सः (शिशु.) ।मो- इत्यापियतिः । विवश नियम- तदस्यास्यास्न भनि मनुर (पानिमून) । स्वरूपे- दिरिस्येव या दिः । समानो यथा-भय दाते । मन्यो रानिपाववधारणे च ॥ २६ ॥ प्रायो- पुरस्तासूत्र उदेति । मयने- पुरस्ता मुके । पुराटाते- पुरस्तादामोभून् । अप्रतीर्थ- पुरस्ठान्सेनानीति । आगन्दापूर्वदेो काले च- पुरस्ताद् द्वारम् , पुरस्तावृतम् । साकल्ये यथा- यावलाय तापहरू, समलं कुर्विवर्षः । अवौ- यावद् गन्ता तावतिष्ठ । माने- यवदत्तं दावद् मुरुम् । अवधारणे- यावदमय बागानामन्त्रयस्त ॥ २४७ ॥ मगले- अय परस्मैपदानि । अनलारे- स्नातीय मुडके। भारम्भे- अय शब्दानुशासनम् । मो- अय तोसि मोलुम् । काल्य- अप कन् तमः । अपि. कारपि- अथ स्नानविषिः । प्रतिक्षामां-गैडोमानयेति थमः । यन्वादेशेषि-पयो इस वेदसम्याग्य, भयो एनं छन्दोति । समुचये द्रो- भयो सपः, भीमोया नः । निरयके- या दुग्पोनड्वान् । विशे-पानिमायं या दानमाक्षिकं मोरिक च यन् ( मनु.) । अनेकार्थे- नानावित बनाः । उम- याय- नानारावनः सरायः । नाशि- नाना नारीनिष्फला लोळ्याना : २८॥ प्रदने-कोनु धापाने । विपरि- मानो न फागुनो नु योदा । विन- अहिनें रग्नु । पद्यादर्थे- तमनु पावति। पासे अनुकारः । लक्षगाव- जननु यो । तत्तत्याने- साधुक्षेत्रो मातरमनु । भागे- यदा मामनु स्याना दीयताम् । वीमाया- वृक्ष समनु सिमी । दर्थे- अनुगटगं वाराणसी । प्रश्न- मन्यध्येप्यो । भवपारगे- नन्वय गच्छमः । अनुहार- नन्दादश भनुनयामन्त्रप-ननु र पसोद में । पारम्भदौ च- नवपोहः पा( सूयते । बाझरे- ननु किनयनागामि । प्रयुटी- Nar: कर चेत्र, ननु करोनि मोः ॥ २४ गहा- मियादम् । मनुधये- म मर्ड- नौष । पाने- अरिया । इटारि- प्रति क्रियार्य मुख्ने सामेवयम् (इ.स.)। घड़का- बीसदेत । मुभवनावर-पर्वतमार शिरमा मिन्यात् । असादी च- अपि गृहौयों ने ये पता- सचिव स्वात् ,मत्रा ताई दा । उपमायो पाविपो वा संसः सूर्गे र. naवः । भीमेनकों का समर गदाग परदृप्त्यव । विकने-दिमिर्क परेन् । समुनयेत एक- गा या शम्भ स्वर का मूलन (कु. सं.), न तृतारेत्यपं , वायुर महरांच २० ।

·२२६ सटीकामरकोशस्य [ नानार्थवर्ग " गर्दासमुच्चयप्रश्नशड्कासंमायनास्वपि । उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्थे जुगुप्सिते ॥२५० ।। अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूनि च । इत्यमर्थयोरवं नूनं तनिश्चये ॥ २५१ ॥ तूष्णीमर्थे सुखे जापं किं पृच्छायां जुगुप्सने । नाम प्राकाश्यसंभाध्यक्रोधोफ्गमकुत्सने ।। २५२ ।। अल भूपणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् । हुँ वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः॥२५३॥ पुनरप्रथमे भेदे निनिश्चयनिषेधयोः। स्यात्प्रबन्ध चिरातीते निकटागामिके पुरा ॥२५४ ॥ ऊर!री चोररी च विस्तारङ्गीकृती त्रयम् । स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासंभाव्ययोः किल । २५५ ॥ दहनो वा । अ- सामि समौलिताक्षी । जुगुप्निते- सामि कृतमकृतं स्यात् ॥ २५ ॥ सहाथै- पुत्रे- पामा भुङ्क्ते । समीपे-- अमा भवोमात्य । जले- कंज पनम् । मुनि- कंजा केशा । निन्दासुखयोश्च- कंदर्पः, कंयु । कार्ये- आनरेवं विप्र । इत्यमर्थे- एवंवादिनि देवर्षों (कु. सं.)। उपदेशादौ व- एवं पठ । निर्देशे- एव तावत् । निश्चये- एवमेतत् । अङ्गीकारे- एवं कुर्म । तर्के- नूनं शरत्फुल्ला । हि काशा । अर्यनिश्चये- नून हन्तास्मि रावणम् ॥ २५१ ॥ तूष्णीमर्थे- जोपमास्त । मुखे- जोषमास्ते नितेन्द्रिय । प्रश्ने- गतोस । जुगुप्सने- किंराजा योन रक्षति, किम.क्षेपे (सू.) इति समासान्ता. भावः । प्राकाश्ये- हिमालयो नाम नयाविराज (कु० सं० )। सभाव्ये- कथं नाम समेष्यति । स्मृतिः समावनैव- स नामाय बन्धु । क्रोरे- ममापि नाम दशानस्य परे परिभवः । उपगम सासूयोड्गी- कार - एवमस्तु नाम । कुत्सने-को नामाय सावितुरुदय । अलीकविस्मययोश्व-दष्टेधरे रोदिति नाम तनी, अन्धो नाम पर्वतमारोहति ॥ २५२॥ भूषणे- थलकार । पर्याप्ती- अलमस्त्यस्य धन, पहि। स्वर्थः । शती- अलं मल्लो मलाय । वारणे- अलमतिप्रसङ्गेन । अलमल्यो प्रतिषेधयो (सू.) इति निषेधेपि - आलप्यालमिद वार्यत्स दारानपाहरत् ( शिशु.), न वक्तव्यमेतदित्यर्थ । वित- चैत्रो हुँ मेनो हुँ । परिमन्ने- हुसलं सुहृत् । भयादो च- ई राक्षसोयम् । भर्सने-हुँ निर्लजः । अनिच्छाया हुँ हुँ मुश्च । वा समयास्ते, त्वत्समीप इत्यर्थ । प्रामं समयास्ते, प्राममध्य इत्यर्थः ।। २५७ ॥ अप्रथमे -पुनरुतम् । (भेदे ) विशेषे- किं पुनर्लाह्मणाः पुण्या मक्ता राजपयस्तथा (भगवद्गीता ) । निश्चये- निष्पम । निषेधे-निमयद । प्रवन्धे- उपाध्यायेन स्म पुराधीयते, अविरतमपाठीत्यर्थः । चिरातीते -पुरापि न नव पुराणम् । निकागामिके भविष्यदासने- गच्छ पुरा देवो वर्षति, यावत्पुरानिपातयोलेट् (सू०), समनन्तर पार्षष्यतीत्यर्थ ॥ २५४ ॥ उररीकृत्य पट, विस्तीर्येत्ययः । आज्ञामुररीकृत्य याति, भड्गीकृत्येत्पर्य । स्वर्ग- एहि जाये सरारोहाव ( वाजसनेयीसहिता)। परलोके - सर्गतस्य पुत्रस्य । वार्ताया-जधान कस किल वासुदेव (भाष्य. 4.) । समाव्ये- अर्जुन. किल विजेष्यते कुरून् । इत्यादौ च-सकिल कविरेवमुक्तवान् (बा. रा.)। अलीके- गोत्रस्त्वलित किलाश्रुतं कृत्वा । भाजी- रखें किल योत्यसे ॥ २५५ ॥ निषेधे- सलु कृत्वा, निषिद् करणमित्यर्थः । वाक्यालकारे- भयो ।

·३) २२७ तृतीयं काग्दम् निषेधयाश्यालंकारजिज्ञासानुनय खलु । समीपोभयतःशीघसाकल्याभिमुखभितः ।। २५६ ।। नामपाकास्ययोः प्रादुर्मिधोन्योन्य रहस्यपि । तिरांन्ता तिर्यगय हा विपादगुगलिपु ॥२५७ ।। अहहन्यद्भुते देहि लाववधारणे ॥ २५८ ॥ इति नानार्यवर्गः । ३। चिराय चिररात्राय चिरस्थायाचिर्यकाः। मुहः पुनःपुनः शश्वदभीक्षणमसकृत्समाः॥१॥ स्राग्झगित्य साहाय सपदि द्राङ्मक्षु च ]ढते। बलयमा किमुत स्वत्यतीय च निर्भरे ॥२॥ - मान्याहुः । विद्धासायो- स मलीने वेदम् । अनुनये-न मुल न सळ मुग्धे साहसं कार्यमेतत् (नागानन्द)। अभितो प्रनं वसति, समर उभयत्र वेत्यर्थः । शांग्रे- गच्छामितः । साकल्ये- प्या नात्य मेतो त्रा, समत दियः । आमनुब्ये- आपनममितारिमारसत् ॥.१५६ ॥ नाम्नि- Aध्यादेश प्रादुमयाः, मत्स्यकूर्मादीनि दश नामानीत्यर्थः । प्राकारये- प्रादुरासीत् । अन्योन्याचे- निषा हरतः । रसि-मियो मन्तयते । अन्तधों- विरोहितः । परिभूतेन्तप्युपचारात्- तिरस्कृनौरिः । नियंग- तिर: कार्य कुछ । विपाहे- हा रमन्ना यो ] गत: कालः । शोके- हा प्रिये जनकरानानि. (उ. समता- हा हतोस्मि । निन्दाया च-हा श्रोत्रियान् ॥ २५७ ॥ भमुते- पद प्रजा माणे रामः । खेटे-बहता विरहिणी बाला । दीघन्तिापि-मिलित्वापि बुभुक्षिता यहा..तो- थपिरत्र धूमो हि दृश्यते । भवपारणे- दो दि हस्तगत पादगतं कुर्यात् ॥ २५८ .इत्यव्योपने कार्य, इति नानायवर्ग:।३। पिराक निर्धनो भूला मपदा(स)महापनः । सिरानाय जायते । समने] निरस्य भूतले पाती। आपदाधिरण चिराचिनपि-रिंजीवी, तिन. । कानन्तां ] मुदुर्य्यायनि । पुनः पुनावि विदभीर । शश्वदति मिक्षितः । अमीषणमासालयतीमकुम्मम् । असादति ॥१॥ मासात्यमिमारिया । गिति कुचतादनमो मन्मपाय (विदशास)यमानमा अगी प्रमोम्। महाय सा नियम कसम (इ. #-)। सादि पदहरयुमेलिनेमिः । प्रावित । मावि परितः पटलेरलीनाम् (शिशु) मरित्याशु तरमार व-इटित पत्रपति शिशिरमिनल- मभिनुगमन. (रत्नावनी , माहि ममः माधुमाजनान् , तरसोदिता सह उलंयु। सूर्ग हुतं त्रिं समिति क्रियाविशेषणम् । बलवमिवासिनस्ति । मुटु प्रत्तिनुत्र्यो। रिमुन मावेनिमिः, मुमचा आम. फाति, वसमिका तीर पालि(सोदितः ॥ पृषदेवदचार्य [स्वत: प्पा मास्ति पन्ना प्रामोदय विना यातं पिना वर्षम् ] । अनोग पुणधरन सिमिया रोगाने हि मन्यनम् (--), हिकमन] मोशः, कर्म यो] मोक्ष इल्य. I HATRNATHKanा-लामन्तरा सामना. (आ)- रोगिमारा । बरामामु मारममे न पश्यामि । यतो विस्ततो मन्यः । येन सेनादिक- बिना - ·२२८ सटीकामरकोशस्य [ अध्ययवर्ग: पृथग्विनान्तरेणते हिरु नाना च वर्मने। यत्तद्यतस्ततो हेतावसाकल्यं तु चिञ्चन ॥३॥ कदाचिजातु सार्धं तु साकं सत्रा समं सह । आनुकूल्यार्थकं प्राध्वं व्यर्थके तु वृथा मुधा ॥४॥ आहो उताहो किमुत विकल्प किं किमूत च । तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजने स्वति ॥५॥ दिवाह्नीत्यथ दोपा च नक्तं च रजनाधिति ॥६॥ तिर्यगर्थे साचि तिरोप्यथ संबोधनार्थकाः। स्युः प्याद पाडङ्ग है है भोः समया निकपा हिरुक् ॥ ७ ॥ अतर्फिते तु सहसा स्थात्पुरः पुरतोग्रतः॥८॥ स्वाहा देवहविन श्रीषड् चौपट् वपट् स्वधा । किंचिदीपन्मनागल्प प्रेत्यामुत्र भवान्तरे॥९॥ वद्वा(वा) यथा तवैवं साम्यहो हीति विस्मये । मीने तु तूणी तूष्णीकां सद्यः सपदि तत्क्षणे ॥ १० । 1 गिरमुदारा येन मूकाः पिकाः स्युः, नदी तेन गतः, गमने नदी हेतुः। द्वितयो लक्ष्यते- येन दाता [ वोढा ] तेन श्लाघ्यः । (उने ) किंचिद् बूते । पद्भ्या याति कुनश्चन । प्रायः किंवृत्तात्परौ, क्वचित- पुनचित्- कथंचित् ॥ ३॥ अन्योन्यपर्यायावनौ- कदाचिच्छूरता याति मरणे कृतनिश्चयः, न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ( मनुः)। सार्धं धनैर्महान् । पुत्रेण साफ याते। संत्रा कलनाईस्थ्यम् । भ्रात्रा सम युध्यते । पुनः सहास्ते। सङ्गो द्विजिलैः सजूरिति सजूतिप्रतिरूपको निपातः । मार्च कुरुष्वं बुधाः, माध्वंबन्धने (सू०) इति गतिसंज्ञा-प्राध्वकृत्य । घृया दुग्धोनड्वान् । मुग्धे मुधा ताम्यसि ॥४॥ विकल्प: पक्षन्तरं- स्थाणुराहो पुरुष', उत्तास्विद् भवेद्राजा नलः परपुर जयक, किमुत रसुः किमुत सर्पः [ कि रज्जु. कि सर्पः ], किमु रोदयेतिकमु मानयेन् , एकमेव वरं पुंसामुत राज्यमुताश्रमः । आख्यामि तु तत्त्वं ते । न दि न हि महिमानं प्राप्य तुष्यन्ति भुगः । भीमः पार्थस्तव घ। इति ह स्माहुराचार्याः । यो वै युवाप्यधीयानः । सल्वादयोपि- अहो न(न) बलु भोः । पूजने- मुख्नुतं, अतिस्तुतम् ॥ ५॥ दिवातन, इतिशब्दन सप्तम्यन्ते दिनार्थेयमिति द्योत्यते । अप्रेप्येवम् । दोषा• मन्यमाः । नरूंचर.1 तथा- उपापि- उपातनो वायुः ॥ ६ ॥ साचि लोचनयुग नमयन्ती। तिरः काष्ठ कक्ष । प्याट् पाटकाः । पाट पान्याः । अङ्गाना, इयाने चैतत् । हे चैन। है वातूल । भो भार्गव । हो, अरेरे, अपि- हहो काम, रे चोर, अर चेट, अयि प्रिये । एते समं पार्थेन्योन्यं पर्यायाः- समया प्राम, लड्का निकपा इनिध्यति ( शिशु.)। सभ्यान् हिरुक् ॥ ७॥ सहमा विदर्भात न कियाम् (किरातार्जु०) । अप्राों एते- पुरःसरः । नासीरधूलियालाः पुरतः प्रयान्नि। अप्रतो धावति श्री: nn सोमाय स्वाहा । अस्तु श्रीषट्। मोही वौषट्। वपाइन्द्राय । पितृभ्यासमा किंचिकु नमूनाः बास्मरः । ते मनायसमार्दवम् । अन्यो धन पेय गतस्य भुइके । अमुत्र भविता यत्ते तच्चिन्तय शुभाशुभम् ॥६॥ पचतौति सवन्ती रन् । पयि नी] वान्यापा] (मेघ.) यथा त्रस्तथा मैत्रः । शारदा भ्रमिय पेलामायुः । ययाकं एवं कर्णः । अहो आश्चर्यम् । हतविधिललि( सिताना ही विचित्रो विप (शिशु०) । मुनस्तूगीमास्त । एकप्रकरणेतागीमःकामक्तव्यः(वा.) इत्यज्ञातायर्थे विशिट मौने तूष्मीकां, मौतमाये तूर्णम् । यः पाति मांसैन । सादि प्रदत्युपेशिनोमिः ॥१॥ - - - ·४] तृतीयं काण्डम्. २२९ दिष्टया समुपजोयं चेत्यानन्देथान्तरेन्तरा। अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हठार्थकम् ॥ ११ ॥ युक्त हे सांगतं स्थानेमीक्ष्णं वदनारते। अभावे नयनो नापि मास्म नालंच वारण । १२॥ पक्षान्तरे चेद्यदि च तव त्वद्धासा द्वयम् । प्रकारे प्रादुराविः स्यादोमेयं परमं मते ॥१३॥ समन्ततस्तु परितः सर्वतो विचगिलपि। अकामानुमतौ काममश्योपगमेस्तु च ॥ १४ ॥ ननुच त्याद्विरोधोक्तो कच्चित्कामवेदने । निप्पमं दुप्पमं गये ययावं तु यथायथम् ॥१५॥ मृपा मिथ्या च वितये यथार्य तु यथातयम् । स्युरेवं तु पुनवेयरधारणाचकाः ॥ १६ ॥ पागतीतार्थ नूनमयभ्यं निश्चये द्वयम् । संवद्वघरे वर्गागामे स्वयमात्मना ॥ १७॥ दिया पुत्रो जातः । समुपजोपं वाते। भावयोरन्तरे जाताः पर्वता- सरितो द्रुमाः ( महानाट)। मन्तरा लाच मा च कमाल 1 यतो मवन्तमन्तरेमान्यया भूतिप्रीहित., भवन्नध्येनेत्यर्थः। प्रसास वित्तानि हरन्ति चारा ॥११॥न सामनं यत स्त्री नेती । हन स्याने प्रश्नः । समीक्ष्ण वक्ति । शव- घाति, भावरतमित्ययः। नहि प्रेम प्रयोजनापेक्षम् । अविप्र इव मापसे, विश्वन चूप इत्यर्थ. । नो पानीमः । नेकः मुनेषु जायात् । मास्म करो । मा कापी । अल वाले रोदनेन ॥१२॥ सन्नर- मृतेन किम् । यदि खलास्तकलाई मृपा। अरे अद्धा पुरुषः । अअसा पक्कि नाधुः । मदुरासीत् । माविर्भूतः । मतमभ्युपगम.- ओं बुरु, एवं कुरु, परम तनावपन् । एवं बामियादि च ॥ १३ ॥ एते सर्वतोदिका- समन्तवो धावनि, परित प्रपतनि दुष्कृता(तो) विषद , सर्वत सपदा राताम् , विषायति विश्वद्यत् । इतिशन्दात्ममन्तादित्यादि- समन्ताद्भवः सामन्त । भादावनिरचाया पवाद. गीकारे- कामं करोमि । अस्तुगन्दोसूयापूगीकारे- अस्तुकारः, एवमस्तु को दोषः । चाम्दावा, नाम ॥ 1 ॥ ननुन क. शब्दः । कामदनमिष्टपरिमसः- कस्चिनीति में माता । निफान्ताः समा दुष्टाः समा व मरा अति, तिष्प्रभृतानिय (सू.) इल्यव्ययीभागदव्यन्यम् , गर्भनाने तूरचारात , यमेन समासो वा-मिपम यति मूर्व , काल नुचितमिलपः । एवं दु.पर्म वर्तते ! माँग उययायपम् , स्पस्वी ली मिर्च, पथावस्थायय मति (मू.) साधुः ॥ १५॥ पोयम् (उ. रा.)। मिथ्यावादी । तनि सन्यमनतिमन्य- यमान्य पति सभामु निन् । एग्मेन्त् । अरमा स तु पश्यति । विमः पुनः पूज्य । गुप्ता यकि मोध्यो वा । समेव देव सा जानामि Atm प्रफ रनम् । न्नं दन्तरिम राणम् । असर गारविरतरमुनिरामितियः (मी.)। संवन्धर, संतीय । अवरः पराइन्य.- पांचोदशादार , अरं झाटन । अताशा- पुन, एक आमनेति नृतीयता ॥ १७॥ नारद । उचाच्चरने चिरम् । अन्त: प्रामो शिर , मन साहुल्यायें । म प्राय-शांतिसिलिन। फलति (ने.) कताय न्यार- पुनं । स्वम्भू ·२३६ सटीकामरकोशस्य [अव्ययवर्ग: अल्पे नीचैर्महत्युच्चैःप्रायो भुम्यद्रुते शनैः। सना नित्ये बहिर्वाह्ये स्मातीतेस्तमदर्शने ॥ १८॥ अस्ति सत्त्वे रुपोक्ताबु। बु) ऊ प्रभेनुनये त्वयि । तकै स्यात् (हुं तः) स्यादुपा रात्रैरवसान नमो नतो ॥१९॥ पुनरर्थे निन्दायां दुष्ठ मुटु प्रशंसन । सायं साये प्रोप्रातः प्रभात निकपान्तिके ॥२०॥ परुत्परार्थेषमोब्दे पूर्व पूर्वतर यति । अयात्रायय पूर्वह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् ॥ २१ ॥ तथाधरान्यान्यतरतरात्पूर्वेधुरादयः । उमयाथोमयेधुः परे त्वह्नि परेद्यवि ॥ २२॥ घो गतेनागतेह्नि श्वः परश्वस्तु परहनि । तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा ॥ २३ ॥ एतर्हि संप्रतीदानीमधुना सांप्रतं तथा। दिग्दैशकाले पूर्वादौ प्रागुदप्रत्यगादयः ॥२४॥ इत्यव्ययवर्गः । ४ । शनैः शनैर्युपरमेत् । सनातनः । सनत्सनाच्च- सनत्कुमारः, सनात्कुमारक्ष । बहिर्भूतः । वक्ति म व्यासः, अवोचंदित्यर्थः । अस्तं गतः ॥१८॥ अस्तिक्षीरा श्री, अस्ति परलोके मतिरस्यास्तिकः । कोपनोती-उसेवास्मि तव प्रिया। रुपेत्येव-जन जानासि स्वार्थम् । मप्ययि साहसकारिणिः स्याद्वादिनो नैनाः । उषातनो वायुः । नमो देवेभ्यः ॥ १९॥ अमानुगुण्ये स्मरणे हुं फट् विघ्ननिरारुती । मड्गी- कृती स्यादय हूं होनसंयोधने त्वरे ॥ मूोपि नावमन्तव्यः किमड्ग विद्वान् । दुष्ठुवादी खलः । सुक्तम् । सीयते धीयते सायो निशामुख, पप- सायंतनो वायुः, छायम सान: सध्या पन्देत । प्रगेतनो वायुः। भातः संप्यामुपासीत । मित्र निकषास्ते ॥ ३०॥ पूर्वे वर्षे परुत् । पूर्वसरे वर्षे परारि । यति गच्छति वर्तमाने वर्षे-ऐपमा, पद.पात्परायेंषमइति (सू.) साधवः । एवमप्रिमाः । अस्मिनहन्यय, यत- पनतामात्रेप्याहुः-मरो खोकेच दुर्लभ (लः), तदयत्वेन तया। पूर्वेति पूर्वेयुः। भादिशब्दादुत्तरपु" भभाः, अपरेपुः, अन्येयुः, अन्यतरेयः, इतरेषु । धुदिनमिति श्रीभोजः, यथा- युश्चन्द्रो योतते कथम् ॥ २१ ॥ उभयोरहो:- उभयेयः, उभया , घुश्चोभयादफव्यः (घा.)। स्माते पाक्षणार्य रात्रिषदिता । स हन्तास्मि परेपयि ॥ २२ ॥ अतीतेद्विधः-योमरोत् । आनागतोह श्व:- वो गन्ता । भोदिनात्परमह' पर:श्वः, पारस्करादित्वात् (सू.) परःसहस्रादिवत्सु । तस्मिन्काले तदा, तदोदाचति (सू.) तदा तदानी च । एतो तुत्यकालाभों । युगपत्यापाः । एकस्मिन्काले- एकदा मिलन्ति । एकपदे - अयमेकपदे सया वियोगः (विक्रमोर्वशी.)। सर्वस्मिन्कालेधे, सबैकान्यकियत्तदःकालेदा (सू.), सर्वस्यसोन्यतरस्यादि (पू.) ॥ २१ ॥ अस्मिन्काले, इदमोहिल् (स.), एततोरया: (सू.) इत्येतादेशः, (एतर्हि)- भवन्तमेतहिं मनम्विहिते विमानं नरदेववर्मनि (खु.), अधुना, इदानी च । संप्रत्यव सारत, स्वार्थे । पाच्यां दिशि प्रति देशे काले पा-माग्वसति । पाल्या दिश. प्रावो देशात्कालाद्वा- मागाएतः । प्राची दिमाइ देशः कालो वा-प्रप्रम्यम् । दिवशन्देश्य पतमीपचमाध्यमाभ्योदिग्देशकापरताति: (सू.), अछे (सू.) आदिशदादुदगवायादि । एवं दिसः पुरस्तादधस्तादादि ॥ २४ ॥ इत्सव्ययवर्ग 11 ·४] तृतीयं काण्डम्. सलिगशास्र समाविकृतदितसमास.। अनुक्त सम्रह लिग सकीर्णयविहोजयेत् ॥ ३॥ लिपविधिर्यापी विशेषर्यपबाधितः । स्त्रियामादूविरामकाच सयोनिप्राणिनाम च ॥२॥ नाम विद्युभिदावहीवीणादिग्मूनदाहियाम् । अवन्तद्विपुरेकार्थो न स पात्रयुगादिभिः ॥३॥ - प्रविमा प्रसव तेज, नाम, इह लियाहवर्ग रक्ष्यमागरिदगानुशासनसहिने मुन्धातुरयादिजाते (गन्दै ) मागनु- लिंगमुन्नयेदूहेत । लक्षणेन तभ्यता ज्ञानार्थ समायुपादानम् । रिङ्गशास्त्रेण यथा- मियामीदाराम- कार । मुधात्तिनैर्यया- अप्रयात् (सू, ज्यामश्रयायुच् (सू)। कति नया- रियाकिन् (१०), पुसिसझायाप प्रायेण (सू.), नासकमावत (सू.।। गोवलावदन्यायनात्र मुन्भानुव- त्तिा कृत्तिरुदाहायां । सरितत्तिजैर्यथा- तस्क चया महरणं चेमौष्टादि । समातिया- मदन गुरेकाप इयदि । कपमुत्रयेदयाह-प्रगुक्तपीवर्गवन् , बचनमात्रेणल्यर्थ । उ च माह- प्रतिमल्ययायायै स लिगमुनयेन् (पृ१८३) । पाया यथा- अधचा पुसिच (सू.)। प्रत्ययेन यथा- नियाक्तिन् (स.)। अर्यद्वारण च यथा- म्मतृस्वस्तादानाम् । मायशब्द क्रियाशि- पगाना कर्मन्त्र नपुसकलिङ्गता च वफयति । तथा- अपस्य नियतमासवचन सरिगता चैत्यादि ॥१॥ अय लिड्गाना प्रागुकानों शेषविधिसज्ञो वर्ग उत्सर्ग वाद् व्यापको भवत्यापादेयंचवाधित स्यात् । यथा- असमन्ता अबाधिता पमि, तथा प्रान्त सलोपव शिष्टमित, यथा- पदमा , पुरवा भरिमा कल्प । अमावाद - यच्चमसिमुनत तृतीये- इस यश , धम । दन्तमूदन्त कस्वा लिड्ग भवति- इय मा, श्री, घी, ही, भू, भ, सू, :, । पुतिगामा क्रियामित्लधिकारोयम् । वीवजयुकाना प्राणिना सज्ञा च त्रियाम् , यथा- इय माता, ससा, पसू, योषित् , स्य गौ मुभि , इय करिनिरी, इयमह जागी, इय करणईस्तिमी । दारादी बत्व पुम्नि दारा (पृ. ९२ ) इत्याचपवादावाप्यते । एव सर्वप्रायम् ॥ १॥ एषा नामाया. प्रियाम्- इय वित्तविदयानि , इय निशा रानि , इय बळी पौरन्, इस पौणा परिवादिनी, इ५ दिक कार, इयम् कु. इस नदी सरित् , इस हारना । अकारान्त शन्दै रहेका समाहारो यो लिए स नियो, पविष्टि- अकारान्तोतरपदोद्विगु स्त्रियामाध्यते, ( यया) त्रयाणां मोकना समाहार न. मेकी, परमूलीत पय । स हिगु पाप्रायुप्तरसदस्दन्तै त्रियां, पात्रादिभ्यः प्रतिषेध इति (पात्रा- पन्तस्यन ), अन स नपुसकमिति फ्लोचे-पमात्र चनुयुग, त्रिभुवन, त्रिपुरं, माय तु निगरी ॥ तत्सत्ययान्ता हिया, स्वभावातली (बु.)- गोर्माता गोता अपना । प्रामस्नर मह येम्य तत् (पू.)-प्रमाणो समूहो प्रामता, जनना । देवात्तल् (स.)- देव एव देवता । समूहे नादि मययान्ता बिया, पासादयन् ( 2 ) ( पसादिभ्याय - पाशाना समूह पक्ष्या । सलग रपान (म.) यत् (स), इनित्रख्यत्र (सू.) चकार पन् । )- सलिनी, गोत्रा, रपया । राय भन्न निग (दवावुरमे नियो )- अश्महिषयारमामाहषिका, काकोरेख । मसिमाना जमानयोजने विवाह रमनिमयाजा बसिटकरिन । भाविन्दात् पादातस्यसध्यादेमाका सुनोपरा (1.), दममर्गय (पू.) ही पदो मिति ददानि को पाडतो - या ·२३२ सटीकामरकोशस्य [लिड्गसंग्रहवर्गः तल्वृन्दे येनिकस्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् । स्त्रीभावादारनिक्तिण्ण्वुदणच्ण्वुच्क्यव्युजिजड(नि )शाः ॥४॥ उणादिपु निरूरीश्च इयावूडन्तं चल स्थिरम् । तत्क्रीडाया प्रहरण चेन्मौष्टा पाल्लया णदिक ॥५॥ घजोत्र सा रियास्यां चेद् दाण्डपाता हि फाल्गुनी । स्यैनपाता च नृगया तैलपाता स्वधेति दिक ॥ ६ ॥ स्त्री स्यात्काचिन्मृणाल्यादिधिवक्षापचये यदि। लड्का शफालिका टीका धातको पञ्जिकाढकी॥७॥ सिधका शा(सा)रिका हिमा प्राचिकोल्का पिपीलिका। तिन्दुकी कणिका भगि सुरगासूचिमादयः॥८॥ . द्विशतिको ददति । उपलक्षणवाद् वुअन्तोपि, द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च (सू. ) इति श्- शेध्योपाध्या- यिका । गोरचरणाच्छ्राधादीवुन् ( सू०)- गाय॑स्य भाव कर्म चेति गार्गिकया श्लाघते, काठिकया लापते । त्रियामि यधिकृत्य भावे वा कर्तरि च कारके- बन्नादिप्रत्ययान्ता खियाम् , भाकोशेनयनि. (सू०)- अजननिस्ते वृपल भूयात् , अकरणि । त्रियाक्तिन् (सू.)- कृति , भकि । रोगात्यायां प्रबुबहुलम् (सू.)- प्रवाहिका, विपादिका । धात्वयनिर्देशमुल्यक्तव्य (वा. .)- कारिका, जावि. का । कर्मव्यातहारगस्त्रियाम् ( मू.)- अयाय व्यावकोशन व्यावसाशी वर्तते, व्यावभाषा[ हासी], गच स्त्रियाम ( सू०) स्वार्थे । पर्यायाहणा पतिपुखु (सू०)- भवत शायिका, इक्षुमक्षिकोत्पन्ना । वजययो वक्यप् (सू०) व्रज्या, इज्या । सज्ञायासमजति (सू०) क्यप्- समन्या, निद्या हनस्तच (सू०) इति क्यप्- ब्रह्महत्या । व्यासभन्योयुच् (सू.)- मण्डना, आसना । प्रश्नाख्यानोरिय (चान्द्रसू०/- का कारिमा , इमां कारिमाणम् । पिद्मिदादिभ्यो (सू०)- घटा, मजा, मिदा। अपययात् (सू.)- चिकार्षा, पुनाया । कृन शच (सू.)- किया, इच्छा ॥ ४ ॥ उणादी न्यन्त ऊदन्त ईदन्तश्च प्रियां-- अरगि , धमनि , हानि , ज्यानि , ग्लानि , अलावू , जम्बू , लक्ष्मी , तन्नी । ध्यातमावन्तमूरत चाभिधेयलिङ्ग रूढलिङ्ग च स्त्रिया- पुम इय गौनो बुद्धि , हिमानी, अजा, पलाका, श्वधू , ब्रह्मपन्धू । मुष्टि प्रदरण यस्या क्रिडाया मौष्टा, पञ्या प्रहरणमस्या पालश, तदस्यां पहरण- मितिफोडार्याण, (सू ), गदिक्- णवत्ययोदाहरणमिययं ॥५॥ दण्डपातोस्यां फाल्गुन्या वर्तते स्पेनपा. तेस्या मृगयायां वर्तते, तिलपातोस्या स्वधाया वर्तने, पण सास्याक्रियेति (सू०) व, श्येनतिल्यो पातेये (सू.)हत मुक्, स्वध स्त्यस्यां स्वधा अदम्॥६॥ अपचयपत्वे यदि वस्तुमिच्छा तदा मृणाल्य'दय लिगा स्यु । आश्येपचयस्थानरमणानि हि सीधुनास झानि । भादिन. दाम गाली, सटी, मो, छत्रिका, गृशकाण्डो । काचिदिति यम लोके पुनपुंसकयो श्रीत्वं दृश्यते, न सुखादौ । रहका राक्षसरी। शफातिका पुष्पविशेष । टीका पृत्ति । पातकी नामौषधि । पत्रिका न्यास । भाडकी नाहिभेद, सल्यानक च ॥ ॥ सिनकाशारिके वृक्षभेदो। हिमा- ऊर्म वातप्रती शाद । प्राधिका पाक्षविशेष । उल्का ज्वाला। पिपीलिका कास्कृमि । योत्राशीसद्ध प्रागनुको या स प्रातिर गेनोच्यते, मत निर्यात पिपीलिक इति पुस्मानापमम् । एव सत्र । ति दुको नाम श. फ्ल च । कणा- अलारण – गोधुम प2 च । भागमच्छिते । मुरण तियाभूपात । सूच सीनी । मानिन म देश कवनं च ॥4॥ पदा-गावाम । विवा स्वTENT(नो) होनो जस ।

·तृतीयं काण्डम्, पिच्छावितण्डाकाकिण्यर्णिः गाणी दृणी दरद् । सातिः कन्या तयासन्दी नामी राजसमापि च ॥ ९॥ झल्लरी चर्चरी पारी होरा लदवा च सिमला। लाक्षा लिक्षा च गण्हपा गृमसी चमसी मसी ॥१०॥ पुंस्त्वे समेदानुचराः सपर्यायाः सुरासुराः। स्वर्गयागाद्विमैयाब्धिद्रुकालासिशरारयः ॥ ११ ॥ करगण्डौष्टदोर्दन्तकण्ठकानखस्तनाः। अनाहान्ताःक्ष्वेडभेदा रात्रान्ताःप्रागसंख्यकाः ॥१२॥ . . काकिणी नाम मापकचतुर्षमागः, पणनुर्यनग इसके। काकनीति सभ्या । दुर्गम प्यन् । am निकषः, शाग इन्चे, कापीठे संकोचोर्यः । दुर्गा कारका । दरद् म्लेरउजाति । साति: मावार, विशेषः। कन्या खर स्यूत वासः। आमन्दी पोठिका। नामी तुन्दिः । रारः सभा राजसमा, समाराजामनुबति (मू.) राजनिवार्ययम् ॥ १॥ प्रहरी वाद्यविशेष । चरा हपंकीरा । पारी मनमान्छन् । होरा लमजतकं च । लट्या अलका प्रमरकच । सिमला पामा मतः चित्र च । लाइ' जतुः । निशा यूफ गर्भः। गाहा- अम्मचुल, गहोरि । पी-उत्सवी वातरक् । चमी ममूगदिपट सगवनवश्व । ममी रखनी । इशि नीलिगोषः। • ॥ पुरा नमुरास्तद्विशा- नदनुवगच पर्यो । सह पुस । मुरा दिवौकसः, मुरविशेश:-न्द्रो विडोजाः शक्र, भादित्य- सूर्यो रविः, ब्रमा सम, शिरिक, स्व. शमुः। विगोरनुवरा:-डप्रकार, जयो विजय, विधायेन । नुचरा - नन्दी महाकाली भजी, गगा मयनाः । एवं सर्वत्र । अमुग पूर्वदेवा देवा दानवाः, वरोरा - विरोफ्नो बलि मुविः प्रहादः । पाइ नपुतकविकारालिहणाधिकारः। एवं सुभेदाः सागंगाः मे। वो नाफत्रिदिव । यागः अनुः ममतनुः, तदिशेरा - अमिटोम रस्य • विरात्र:- अमोनिः । पर्वतः दोन, तद्विशेषा - महम गानुईमान् राम्रो विनय परिवार मेषनादिनान् धन, ताशेर. पुरावक । अरः सनुर उदन्दन्, तद्वशेष. सरोदः । इमरः पदा, तशेर- अत्रताधारक । कल समय , तारोरा-सोनम, इत:, असक्षेत्रा, सब मरः । अमिः करदाला, तदिशेया - नन्दकपदहास.। शरः मयक. पुरतः । मति मित्र "॥ करः पापिन: 1 गपः कोल.। भेटो दनदोगर । दो'तुः । दन्दो पनः । को गए । केसो वाल था। नव करमहः। तनः पपः। उसनसन्ताह राम्दोत्तरसमा: पुन, राहदासि (स.) - पूड, मध्याद , सपाङ्गः । पहा, थर, उचमाहः, परमार, राजसमन्दार (म.), अद्रेदरलेभ्यः (सू. ) इयरेश । विपविरोग नि-शेो गल: पागामे हलाइउ । दुधको व गुरुवलुमि बरसोग विधिः । एवं सर्वत्र । वि। पद: मनमाना राना - बसन, रारा, वागमः, सह मरदेशयात. पुगधराः (सू.), नेह-नियतं, पापम् ॥ २ ॥ श्रीवेटः मरस नः । नियमो मन । साना अनन्ताभावाधिदा अनादि हि पुंधि- पुरोगाः, उगना, मनाहा ! बा. पिन it- इदं पदो जनाः, म, समान। मनुमनारका कारने। न पर्म र साना रणग-अ ययर, मन, मान, पदः, शि- मरा, सा गा मुटे, मन, का दिया नेह- ६६ को उठाः नन्द, सभा, ·२३४ सटीकामरकोशस्य [लिङ्गसंग्रहवर्गः श्रीचेष्टाद्याश्च निर्यासा असन्ता अबाधिताः । कशेरुजतुवस्तूनि हित्वा तुरुविरामकाः॥ १३ ॥ कपणममरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ । पथमयसटोपान्ता गोत्रास्याश्चरणावयाः ॥ १४॥ नाम्न्यकर्तरि भावे च घत्रजवूनणधाधुचः। ल्युः कर्तरीमनिज्भावे को छोः किप्रावितोन्यतः ॥१५॥ द्वन्द्वेश्ववडवावश्ववडवानसमाहृते । कान्तः सूर्येन्दुपर्यायपूर्वोयपूर्वकोपि च ॥ १६ ॥ घटकश्चानुवाकश्च रल्लकश कुडनका। पुश्खो न्युसः समुद्गश्च विटपधटाः खटः ॥ १७ ॥ कोट्टारघट्टहट्टाश्च पिण्डगौड( गोण्ड )पिचण्डवत् । गडः करण्डो लगुडी बरण्डय किणी धुणः ॥१८॥ . घस्तु पदार्थः ॥१३॥ ककरादिद्वादशाक्षरोपधा अकारान्ताः पुंसि । क- शल्क, वृक्षः, शेतकः, वराटकः । प-वृक्षः, कक्षा, निकपः। -गगः, शण, वाण, कणः। भ-कुम्भः, शलभः। म-आचाम', धूमः, प्रामः । - अङ्करः, करः, दरः, समीरः । प- सर्पः, सूपः, कलापः, पापः। 4- सार्यः, शपयः, नायः । न- फेनः, हायन, स्तनः, जनः । य-तनयः, व्ययः, तन्तुवायः । स- रसः, दासः, करया, वरस.। 8- सरटः, फाः, करः। अश्यप्रत्ययान्ताः शाखाध्यायिनश्च पुंसि- गार्यः, कासिष्ठः, दाक्षिः, कठा, बहवः, छन्दोगः ॥ १४ ॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायां भावे चार्थे धजन्तादयः पुंसि । घम्- (प्रा)मादन्यस्मिन्नयनमन सीति प्र( मा )सादः, प्रक्रियते प्रकारः, पाकः, त्यागः, अकर्तरिच- कारकेमझायो (सू.) घन् । अच्- पवः चयः, नयः, पवाद्य ( नन्दिप्रहीति), एरच् (सू०)। मपू- कर, भर, स्तवः, लवः, , ऋदोरम् (सू.)। नद्- यशः, यत्नः, प्रश्न., यजयाचयत- विरति (२०) न । उपलक्षणवाद- सपोनन् (सू.)। णः- न्यदनं न्यादः, नौगचेति (सू०) गः । प:- महर, निगमः, गोचरः, पुंसिसंज्ञायांपःमायेण (सू०)। अधुन्- आनन्दथुः, श्वयथः, वेपथुः, हितोधुन् (सू.)। कर्तरि ल्युः पुंसि- नन्दयति नन्दनः, रमयति रमणः, नन्दिम हेपचेति (स.) स्युः । इमनि जन्ताः पुंमि-पृथोर्मात्रः प्रथिमा, लघिमा, पृथ्वादिभ्यइमनिजा (सू.)। भाव इति किं- तरिमा पृथ्वी, च[व]रिमा तपस्वी, औणादिक इमनिम् । भावे कप्रत्ययान्तः पुंसि-आर- मामुपानमावषो वर्तते, सुपिस्यः (सू.) इति योगविमागाकः । धयर्थे कविघानं (वा.)- प्रस्थः, मग्नः । प्रादित उपसर्गादन्यतः सुदन्ताय पराद् घुसज्ञकापरो यः विपत्ययस्तदन्तः पुंसि- निधि, माधिः, आदिः, उपसर्गेपो:कि. (सू.), अधिः, सुपिः, कर्मयविकरणव (सू.) इति किः ॥१५॥ समाहारादन्यत्र द्वन्द्वधवडयो- अश्वाहवाः पुसि, द्वित्वबहु वयोरुदाहृतम् । नेद- अचवडव, विभाषा- धति (सू.) समाहारविकतः। सूर्यादिपूर्वः कान्तरादः पुसि- सूर्यकान्तः, मास्वकान्तः, इन्दु- कान्नः, चन्द्रकान्त , अयस्कान्तः ॥ १६॥ घटको मध्यविशेषः । अनुगक ऋग्यज ममूहः । रसक पश्मकम्बलः । कुड्गको पक्षलतागहनम् । पुड्या काण्डमूलम् । न्युड्म ओंकारा पोदश । समुद्रः कराडकः । विरः कामुशानुवरः । पा उणीपादिः । घटो दास्तुना । सरस्तृणम् ॥ १७ ॥ कोटो दुर्गः। भरपो महापूर । ह आपणः । पिण्डो मास.1 गोडो गुटको देशविशेषो या। विण्ड उदरम् ।

·૨૩૬ तृतीयं काण्दन्. दृतितीनन्नहरितो रोमन्यागीयबुडुदाः। काममार्बुदः कुन्दः फेनस्लूसी सयू पू)पको ॥१९॥ थातपः क्षत्रिये नामिः कगपझुरकेदराः । पूरक्षुरमचुकाय गोलहिगुलपुद्गलाः ॥२०॥ बेतालमलमल्हास पुराढाझापि पट्टिाः। फुल्मापो रमसवर सकदाहः पतग्रहः ॥२१॥ बिहीनेन्यश्च(च) सारण्यपर्णवमहिमादकम् । भीतीप्यमांसरुधिरमुबाक्षिदविणं वलम् ॥ २२॥ फलंहमशुल्स्टोई सुम्बाराशुमासुमन् । जलपुष्पाणि लयमयनान्यनुलंपनम् ॥ २३॥ गर्गः (कोलः) । करमः मन्द्रः । लगुढो यकिन वाड: मन्दः । किगो मांसप्रन्थि । धुओ दामिः ॥ १८ ॥ दृधिमंत्रा । म मन्नः केश नन्तः, शमादित्व समम् (वा.)। हरमन वा.. दिसायम्नु न लिहा. प्रमवनन् । रोमन्यस्तरमा चर्दित गन् । उद्रीय ओकरः । युदगुदा- म्युफेटः । कासम वेभारमेदः । अईदादिधिः संख्यामेदव । कुन्दा मध्यं पुन्। फेनो हिटर । स्नो मृदादिः । यूगो यक्ष पदन्यनकटम् ॥ १५ ॥ माता यतः । इत्रिनया नानि , नेह- ननिस्तुन्दिः। कर: माविमः । भुरो नापितमम् । कदरो सम्न् । पास्नीयोज यः । शुनः काममदः । चुम्लयप्रनन् । मेस. वर्तुल मि., यया माला। हिाड-- सा, सकारनंयमियो । पुद्गलो अंधः ॥ २० ॥ देवाला भूनावियः शव. मा कारभेदः । पुरोहा. यो यो रिटमः। परो नमानुन् । पविना मत। रममः पवार विवरः। कटाहो दयाननमारम् । पतझहः- बोलकधारः॥२॥ इति दुलिदान दिने तृतये नपुसके, शल्य. शेरो वश्यत इचः । सुमार्ग नृतरे। समिन्दिरममयं चौत- समन्दि पार करणं, म गगनमन्तरिम् । अनि कतारम् । पपग दम् । पत्र दिया मुर। दिम नालेय तुहिनम् । उदक पानीय तेन् । गौन रिन् । उ पर्नन् । मयं ठर परन् । पि! मह । मुमुनुभनन् । आउ नयन लेनिनन् । विगंधामोदन । वनं नैन्पनीकम् ॥१२॥ फलोष:- पात्रं पनम घोम् । हेम मुसिभरन् । शुन्न तन्दुन्दरन् । रेहमश्नपारम् । पुग्नाप शन्तम् । दुगमनल कन्सम् । गुर्म पुग्न मुटवन् । अशुन पार दुष्पान्। जटा मेदा- मनुन मुन्दिर कसरन् । रामदा:- अचानी निद दिवसम् । मनमेदा:-मान. नग्मनन व दुग्गनुदामिन्ननु । अनुगननंदा-अनुलने] अनुलग्न हुनम निशि कामीर चन्दन श्रामुग्दम् ॥ २३॥ मा म दय( तानाहानम् । परमार मोदरकादम् ।। पनातिरानदारबहोइनन्मन् । धान चामनिहाच मी पनपते । टेन्या दादिया मुन्न तत्व-उन मदननगुन, नंद- इय सिमाम् । गदादेति- गिन, इस नतः । लगत्तल ये का, पझे निज निर्देशन, यथा- किती परगनी निमय काटिरती। श्रीशायरतानमा स्नाती बमुनदी चिन्दनना- भारमियानधानगपाी। अन्त ममनुमन्नमसन र सद् हिम्पर तमृत - १ रातः पर गीतानु', इदं नमन ननं पां 1 मरीनामा दलीये- मुद. सनी सपन, शान्टिसिपिरत, पारः पवनम् । इटंरतु मयुरश्न., रम:, ·सटीकामरकोशस्य [लिगसंमहवर्गः कोट्याः शतादिः संख्यान्या वा लक्षा नियुतं च तत् । यच्कमसिसुससन्तं यदनान्तमकर्तरि ॥ २४॥ नान्तं सनो( लो )पधं शिष्टं रात्रं प्राक्संख्यायान्वितम् । पात्राद्यदन्तैरेकार्थी द्विगुर्लक्ष्यानुसारतः ॥ २५ ॥ द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावी पथः संख्याव्ययात्परः । पष्ठयाछाया बहूनां चेद्विच्छायं संहती समा॥ २६ ॥ शालार्थापि परा राजामनुष्यार्थादराजकात् । दासीसभं पसभं रक्षासभमिमा दिशः ॥२७॥ उपज्ञोपकमान्तश्च तदादित्वप्रकाशन । कोपनकोपक्रमादि काशीनरनामसु ॥२८॥ मदनः । कथमास्थानमास्थानी, करण करणी, प्रमाणं प्रमाणी, अधिकरणमधिकरणी, राजधानं राजधानी' ल्युदष्टित्वात् , किं च, कृत्यल्युटोबहुलम् (सू.) इत्यनान्तानां विलिङ्गत्वं स्म स्व रन्ति- राजभोजना क्षरेयी, राजभोजनः शालिः, राजभोजन भतम् , इष्मत्रश्चनी शनी, इमत्रश्चन परशु', इध्मवश्वन शस्त्रम् , पलाशशातनी, पलाशशातनः, पलाशयतनम् , पूरणी, पूरणः, पूरणम् , गोदोहनी घटी, गोदोहनो घटः, गोदोहन भाण्डम् ॥ २ ॥ केवलं प्रान्त, सकारनकारोपध नशब्दान्तं च, शिष्ट प्रागुक्तादन्यच्छब्दरूपं तृतीये-पान, अमत्र, दात्रं, कलंत, शन, वन, शास्त्र, अन्न, नन्त्र, मन्त्रम् । शिष्टमिति कि- पुतः। भोपवस्त्रः, मन्त्रः । संख्यापूर्व रात्रान्त तृतीये, राबाहाहा पुंसीति (सू.) पुंस्त्वं प्राप्तम - तिसृणां रात्रीणां समाहारविरात्रम्, एवं पञ्चयत्रं, षडानम् । सल्ययेति किं- वर्धारातः । पात्रादिभिरकारान्त- उत्तरपरैः समाहारे लक्ष्यानुसारेण यो द्विगुः स तृतीये- पञ्चपात्रं, त्रिभुवन, त्रिपुरदाहमुमापतिसविनः (किरातार्जु.), चतुर्युगम् । पात्रादीति किं- त्रिलोकी, त्रिवेदी । एकार्थ इति कि- पश्चकपालः पुरो- हतः । लक्ष्यानुसारत इति कि- त्रिपुरी, पञ्चमूलात पयः ॥ २५ ॥ द्वन्द्वस्य यदेकत्वं समाहारोव्ययी- भावश्च समासस्तृतीये- इद पाणिपाद, मार्दगिकपाणविक, स्त्रीषु कथा वर्तत दमधिति, इद तिष्ठद्गु काल:, इदमुन्मत्तगड्गं देशः । संख्याव्ययाभ्यां परः कृतसमासान्तः पथिशब्दस्तृतीये- प्रयाणां पा समाहारात्रिपथ, विरुद्धः पन्था विपथ, कुत्सितः पन्था कापथम् । सख्याव्ययादिति कि- धर्मपथः । पाठपन्तात्परा कृतसमासान्ता छाया तृतीये बहूना चेन्- गृध्राणा छाया गृध्रच्छाय, चीना छाया विच्छाय, शलभच्छाय, छायावाहुल्ये (सू०) इति नपुसकम् । बहूनामिति कि- वृक्षस्य छाया वृक्षच्छाया । षष्ठया: परा समासे समूहा सभा तृतीये- दासीनों सभा दासीसमें दासीसमूह इत्यर्थः, ब्राह्मगसम, मशालाच (सू.) इति नपुंसकम् । संहताविति किं- दास्याः सभा गृह दासीसभा ॥ २६ ॥ राजार्थे । भ्योऽमनुष्या-यश्च पष्ठयन्तेभ्यः परा समूहार्था शालार्थापि सभा तृतीये, राजशब्दपरा चेन स्यात्- नृपस्य सभा गृह नृपाणा समूहो वा नृपसमं, ईश्वरसभ, रक्ष समं, पिशाचसभम् । अराजक दिति कि- राजसमा, सभाराजामनुष्यपूर्वा (सू०) इति नपुंसकम् । इमा दिश इमान्युदाहरणानीयर्थः ॥ २७॥ उपजायत इत्युपज्ञा, उपक्रम्यत इत्युपक्रमः, तदन्त शब्दः षष्ठाममामे तदादिकथने द्योत्ये तृतीये- यथा यस्योपक्षा कोप सर्गः, चन्द्रोपज्ञमसंज्ञक व्याकरणं, पाणि-युपशमकाल( लक) व्याकरण, कस्पोप- क्रमः कोपक्रमं सृभिः, नन्दोपत्रमाणि मानानि । तदादित्य इति किं- हित्थोपज्ञो रथः, चैनोपक्रमो धटः, उपभोपक्रमंतदाद्याविख्यासायाम् (सू०) इति नपुंसकम् । उशीनरदेशे या कन्था षष्ठ्याः परा सा सज्ञायां गम्यमानाया तृतीये- सौशमीना कन्या सोशमिकन्यम् । उशीनरेति कि- दाक्षिकन्या । नाम- ·५] तृतीयं काण्डम्. २३७ मावे नणकचिदम्योन्ये समूहे भापकर्मणोः । अदन्तयत्ययाः पुण्यसदिनाभ्यो स्वहः परः ॥ २९ ॥ कियाव्ययानां मेवकान्येकत्वेन्युक्थतोटके। चोचमुक्तं गृहस्पूणं तिरीट मर्मयोजने ॥ ३०॥ राजसूयं वाजपेयं गधपचे कृती कवेः। माणिक्यभाप्यसिन्दरचीरचीवरपारम् ॥३१॥ लोकायतं हरितालं विवलस्थालवाहव( हिक)म् । पुनपुंसकयोः शेपार्धचपिण्याककण्टकाः॥ ३२॥ मोदकस्तण्डकप्टकः शाटकः खर्वटोर्बुदः । पातकोद्योगचरफतमालामलका नडः॥ ३३॥ स्विति कि- चैतकन्या, संभाकिन्योशीनरेपु (सू०) इति नपुंसकम् ॥ २८ ॥ नगकेभ्यसकारानुबन्धे. भ्यय येन्ये भावेथे कृतस्तथा समूहये मावकर्मणोथ ये तद्धितास्तै ते मलया येषा ते शब्दारतृतीये- समन्तावावः सारादिणं वर्तते, साटिनं वर्तते, अभिविधाभावइनुर (सू.), अगिनुण: (सू.) इति स्वार्थे । ब्रह्मणो भवनं ब्रह्मभूयं गतः, भुवोमावे (सू०) इति क्यम् । मणकविद्भ्योन्य इति कि- (न)- मनः, यतः, (ण)- न्यदन न्यादः, नौणचेति (सू०), (क)- आखूनामुत्थानमासूरयः, मुरिस्थः (सू०) इति योगविभागक, (चित् )- श्वयन यशुः, द्वितोथुन् ( स०), आसनमासना, भावना, ज्यासश्रन्योयुच् (सू.)। समूहादौ तखिताः खल्वति- भिक्षाणां समूहो भैक्ष, यौवतं, राजक, भौक्षक, गोमावो गोत्वं, शुक्रस्य भावः कर्म वा शौकल्यं, मादेवं, मानातक, स्तेयम् । पुण्यमुदिनाभ्या परः कृतसमासान्तोह शब्दस्तृतीये- पुण्यं च तदहच पुग्याई, सुदिनशब्दोन शोमनवाची, यथा- मुदिनामु सम सु कार्यमेतत् , पुण्यसुदिनाभ्यामहीवक्तव्यात् (वा.) नपुंसक्त्वम् ॥ २९ ॥ छियाविशेषण न्यन्य- विशेषणानि च तृतीये- एकपचनान्तानि च भरन्ति- मृदु पति, शोभनं पचति, पूर्वस्या दिशि देशे काले वा पुरस्तादम्य, श्रः शोमनम् । एते शब्दास्तृतीये- उक्थं सामविशेषः, तोटक वृत्तभेदो दशरूप- कभेदश्य, चोचं मुक्कोच्छिता फेला, नारिफेरफलस्य फरवासिद, उक्तमेग्रक्षरं छन्द , अत्युक्त च पक्षरम् । गृहस्य स्थूगा गृहत्थूणम् । तिरीट शिरोवेटनम् । मर्म संधिस्थानम् । योजनं चतुकोशी ॥ ३० ॥ राजसूयवानपेये यहविशेषो । फविदर्मण्येने द्वे तृतीये- गद्य दन्द्रकवन्धः, पय नोकयन्धः । इतो कवेरिति कि- गद्या सी, पशा सर । मागिरेव माणिक्यप् । भाष्यं चूर्णि । सिन्दूरं चीनपि. एम् । चौरं वाक्षी त्वक् । चीवर मनिवास । परं पक्ष्यादिबन्धनहम् ॥ ३॥ लोकायत नाम तकः । हरितात पानुभद । विदल दाडिमकणः, फल[ ले स्य सिद्धम् । स्यालं भोजनपातम् । माळवं देश । इति नपुंसकलिङगशेर । अयमिदं वार्धमृधिः । पिण्याकं सठि । कम्पक स्ताराम ॥ ३२ ॥ मोदक मश्यविशेषः । तण्डक परिधारः, दण्डको वायम् । टोनदारण । पाटकं परः। सबटनु शत- प्रामाणां समहम्यानम् । अर्वदौशिरोग: सत्याविशेषश्च, पाते तु पुंलिङ्ग । पातको गोहत्यादिः । उद्योग उत्पाद । चरक शानविशेषः । तमालं वृक्षभेद । आमलको धात्रीपल, पूर्व त्व'मली । नोन्त:- सुपिर मृणम् ॥ ३३ ॥ कुश्च त्वोगः, द्रव्यं च । मुग्ड शिर, मुते । याच्यलिङ्गम् । धुर्मयम् । पुस्तं मायशकुली । क्षडिन मुखधनिर्मदः । क्षेमं कुशलम् । इटेन नित्तः कुन्निो मनिभ् । सगमो 1 ·२३८ सटीकामरकोशस्य [हिस्गसंग्रहवर्ग कुष्ठं मुण्डं शीघु घुस्तं क्ष्वेडितं क्षेमकुट्टिमम् । संगमं शतमानार्मशम्बलाच्ययताण्डवम् ॥ ३४ ॥ कवियं कन्दकर्पासं पारावार युगंधरम् । पूयं (यूपं ) ममीवपात्रीवे यूपं चमसचिकसौ॥ ३५॥ अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाचं वैदिकं ध्रुवम् । तमोक्तामिह लोकेपि तच्चेदस्त्यस्तु शेषवत् ॥ ३६॥ स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुःपदपदोरगाः । जातिभेदाः पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ॥ ३७॥ मुनिराटक स्वातिर्वर्णको शाटलिमनुः । भूषा सृपाटी कर्कन्धूष्टिः शादी कुटी फटी ॥ ३८॥ स्त्रीनपुंसकयो वक्रिययोः व्यञ् क्वचिच्च धुन् । औचित्यमौचिती मैत्री मैच्यं वुप प्रागुदाहृतः ॥ ३२॥ पाठयन्तमाकपदाः सेनाच्छायाशालासुरानिशाः। स्याछा सेनं श्वनिशं गोशालमितरे च दिछ ॥ ४० ॥ नद्यादिमेलः । शतमान रूप्याल, यस्मृति.-वे कृष्णले रूप्यमायो घरण षोडशैव ते । शतमानं तु दश- भिर्धरणैः पलमेव च ॥ अमोक्षिक् । शम्बलः पथिव्यय. (पाथेयं)। अव्ययमलिड्गमसंख्यम् । ताण्डव नृत्यम् ॥ ३ ॥ कवियमश्वमुखवन्धनन् । कन्दं मूलविशेषः । कांसं वादरम् । पार नद्यः पर पार्श्वम् । अवारमा काश्वम् । युगंधरं रथकाटम् । पूर्व लिनामुक । प्रपौवं वातायनम् । पात्रीव यज्ञो. पकरणम् । यूष मुद्गादिनिर्यासः । चमसं याम्बुपणयनम् । विसं यवपिटम् ॥ ३५॥ अर्ध दिगणे पूर्वश्रुतादीनां पुंस्त्व यदुक्तं तनिश्चित छान्दसम् । अत इह लौकिके नोक्तम्। अथ प्रमादाल्लोके दृश्यते यदि तलिङ्गशेष[ लाशीकार्यम् ॥ ३५ ॥ इति पुनपुंसकरोषः । स्त्रीसयोः शेपो वक्ष्यत इति घोषः । अपसमत्ययान्ता.धीपुंसयोः- वासिष्ठः- वासिष्ठी, गार्म:- गागी । द्विपदादयो जातिविशेषाः श्रीपुंसयो:- पुरुष:- पुरुषी, कठः- कठी, कुझुट:- कुकुरी, मृगः- मृगी, अयं गौः- इय गौः, अयं कपि:- इय कपिः, भ्रमरः- भ्रमरी, वरट.- वरटी, उरग.- उली, भयमहि:- इयमहिः । एते मात्र कादयः शम्दाः स्त्रीयोगेः सह पुमास्याः श्रीनरलिया इति शेषाः ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ इति पुंस्त्रीलिङ्ग- पोर. । सिंहावलोकितेन (न )सास्येव द्वयोः । भावे कर्मणि च ध्यानः धोनमकलिङ्ग'- ययान् उचितस्य भावः कर्म वा, (गुणववन वामगादिभ्यःकर्मीगध (मू.) इति प्यम् , एवं वैदग्घ्य वैदग्धी, सामप्रथ- सामग्री । वोरस्य भाः कर्म वा चौरिका- चौरकम् । कचिद्मदण मेह- शौकल्प प्रामण्यं, मानोज्ञक, रामणीयक, साहायक, शेषोपाच्यायिका, गामिका, काठिका ॥३९॥ पठयन्तपूर्व पदाः सेनादयः श्रीनपुसक्यो:- नृगो सेना सेनं नृपेना, शुनां निता अनिश वनिशा, भूतानिश भूतानशा, गर्वा शाला गोशाल गोशाला । एवमितरे छ यमुरे उदाहार्य, यथा- वृक्षस्य दक्षयो माया धरणाय पक्ष छाया, यवमुर यवमुग ॥ ४० ॥ आवन्तोप्तरसदो द्विगुरमन्तोत्तरपदो द्विगुवापुसि धोन- (सम्योः, नस्य र सम्भवतीति प्रसङ्गालक्षणानुगदः- तिगृणा एट्यानां समाहारनिसट्न निसट्वी, ·तृतीय काण्डम्. २३९ आयमन्तोत्तरपदो हिगुश्चापुंसि नच खुप । निखटुं निखट्वी च त्रितक्षं च त्रितश्यपि ॥ ४ ॥ त्रिषु पात्री पुटी वाटी पेटी कुवलदाडिमी। परलिज त्वाधाने द्वन्द्वे तत्पुरुपेपि तव ॥ ४२ ॥ अर्यान्ताः प्राधलंपातापषपूर्वाः परोपगाः। सद्धितार्थ द्विगुः संख्यासर्वनामतवन्तकाः ॥४३॥ यलुब्रीहिरविनाम्नामुन्नेया तबुदाहतिः । गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिनः ॥४॥ त्रयाण तक्ष्णो समाहारस्त्रितरं त्रितक्षी ॥४१॥ इति छीनपुसकशेषः । एते मिलिगाः- पात्रो भाजनं, पुट श्राच्छादन, वाटो वृतिः, पेटः सहतिः परिच्छदश्व, कुबल कोलिफल, दाडिम विदतम् । इति निलिङ्गशेषः । स्वमपान इतरेतरयोगद्वन्द्व वपुरुषे चौतरपरस्य यलिड्गं तद्भवति- कुकुटमयूर्या- विमे, मयूरीककुटाविमी, कुलविगेय, विपकुलमिद, अर्धे पिपन्या अधपिप्पलीयं, चन्द्रार्थोयं, परवनिगः- द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (सू. ॥ २॥ अर्थशन्दान्ताः प्राशलम दिपूर्वपदाश्च परोपगाः वाच्यलिगा इत्यर्थः । ग्राह्मणायेय ब्राह्मणार्थी शिखरिणी, ब्राह्मणार्थ ओदनः, ब्राह्मगाथै पयः, अननित्यसमासःसर्वलिङ्गताय (वक्तव्या) (वा. ), पगत आचार्योस्याः प्राचार्यो, प्राचार्यः, प्राचार्य, प्रादयोगतावप्रथमया (वा.), प्रादिभ्योधातु नस्यवाच्योवा (वा० ) इत्युत्तरपदलोपः । अतिक्रान्ता खट्वामतिखट्वा, अति. खनः, अतिस ट्व, मसादय क्रान्ताधद्वितीयया (वा.) । अयश्रष्टा कोकिलया चूतकलिकाबको क्लिा, अवकोक्लिः, अवकोकिल, अवादय अष्टार्थेतृतीयया ( वा० ) । परिग्लानाध्ययनाय पर्य. ध्ययना, पर्यध्ययनः, पर्यध्ययन, पर्यादयोग्लानायचतुर्ष्या (वा.) । निष्कान्ता मर्यादाया निमर्यदा, निर्मर्यादा, निमर्याद, निरादयःकान्तार्थपञ्चम्या (वा० ) । अल जीविकायै- अलंभाविका, अलं. जीविकः, अलंजी विकम् । प्राप्ता जीविको प्राप्तजीविका, प्राप्तजीविकः, प्रामजीविकम् । आपत्रा जीविकामापनजीविका, मापनजीविका, आएमजीविक्र, प्राप्तापनेव द्वितीयया (सू.) । वाच्यलिङ्ग इत्यर्थः । पञ्चमु कपालेषु संस्कृता पचकालापूरिस, पञ्चकपालः पुरोडाशः, पञ्चकराल हावः । सहया सर्वनाम च तदन्ताश्च वाघ्यलिङ्गाः- एका, एकः, एक, विनः, प्रयः, त्रीणि, सर्वा, सर्वः, सर्वम् । संध्यान्ता:-ऊनास्तिस्रो यासा ता ऊनतियः, ऊनलयः, ऊनत्रीगि । सर्वनामान्ताः- द्वाभ्यामन्या इपन्या, पन्यः, द्वयन्यन् ॥ ७॥पहुमीहिवांच्यलिङ्गः- चिता गावोत्याचित्रगुः घी, चित्रगुर्ना, चित्रगु कुलम् । आदिमाम्नामिति - दक्षिणध्याः स्याच दिशोर्यदन्तरालं सा दक्षिणपूर्ता, एवं पूर्वो. सरा या विदिक् । गुणादिभियोग उपाधि प्रवृत्तिनिमित्त येषां ते परगामिनो गच्यलिगा । गुणोपाधि -- राम पाटी, गुमः पटः, शुक्र वनम् । द्रव्योपाधि.-दण्डिनी खी, दण्डी पुमान् , दण्डि कुलम् ।कियोपाधि--- पाचिका, पाचकः, पाचकम् ॥ ४॥ कर्नयर्थे संज्ञावर्जिता कृदन्ता वायलिगाः- की, कर्ता, कर्तृ, उम्मकारी, उम्मकारः, पुम्भकारम् । अतज्ञायामिति कि- प्रहा,व्याघ्रः । कार्ये कृत्या वायलिगाः- यास्तव्या, पस्तम्यः, पास्तव्य, वसेस्तव्य कतरिगिन (वा.), कय्या, कर्तव्यः, कर्तव्यम् । कतीरे कर्मणाति कि- स्यातव्य लया, प्रद्मभूपं, हल्ला। असंज्ञायामित्येव- सूर्यः, मिशेष्योगरे (सू.)। तेन रस मिल दापडादितदितान्ता वाच्यनिगा:- हरिद्रया रखा हारिदी, हामि हरि शामिल यु( मार )का सालिटी, टाक्षिकः, साक्षिक, ऐतियाभियुका कार्तिकी पार्षमामी, कादिको दिनस, ·सटीकामरकोशस्य लिङ्गसंग्रहयर्गः कृतः कर्तर्यसंज्ञायां कृत्याः कर्तरि कर्मणि। अणाद्यन्तास्तेनरक्ताद्यर्य नानार्थभेदकाः॥४५॥ पतंज्ञकास्त्रिपु समा गुप्मदस्मत्तिमव्ययम् । परं विरोधे शेपं सुज्ञेयं शिप्रयोगतः ॥ ४६ ।। इति लिगसंग्रहवर्गः। ५। कार्तिकमह । इन्दो देवतास्या ऐन्दी (ऋर ), ऐन्द्रों मन्त्रः, ऐन्द्र हवि । असंझायामित्येव- श्रवण पोर्णमासी, अश्वथा पोर्गमासी, सहायप्रवणाश्वत्थाभ्याम् (सू.) इत्यणो लुम् । नानाविधाविशेषा येषां ते वाच्यलिङ्गा:- को ब्रह्मा, कं शिरः, नम. स, नमा श्रावण । नानार्या विशेषणानि वेत्येके- मूखा, मूर्स , मूर्ख, विदुपी, विद्वान्, विद्वत् ॥ १५॥ पन्नावर (सू०) इति षट्सका., तथा युष्मदस्मच्छन्दौ, भायातान्यव्ययानि च त्रिलियां समानि लिङ्गकृतविशेषरहितानीत्यर्थः । पद् निय , पडूसा , पर पलानि, पञ्च स्त्रिय, पञ्च शरा., पवेन्द्रियाणि, त्वं स्त्री, वं पुमाम् , वं कुलं, अहं वी, अह पुमान् , बह कुलं, ते स्त्री, बूते पुमान् , ते कुल, नानानिय , नानादेशा , नानाकुलानि, उनी, उच्चस्तह, उच्चैवेनं, तत परि, तत्र देशे, तत्र बने, एव कति त्रिय , कति जना , कति खानि । लिगविशेषविधी पूर्वापविरोधे पर लिङ्गं भवति । असुरपर्याया पुस्व इत्यस्य विषये- भेरीतः, राक्षस । यच्कमसिसुमनन्तमिति तृतीय इत्यस्य विषये- इदं तेज., यश । इहोम प्राप्नोति- इद रक्ष , पावलीये । इह यत्रोक्त तलक्ष्यतो दट य, यया- गोधा पुंषजापि श्री, तथा पोटा नपुंमकमपि त्री। तथा यक्के गुण देहे नपुसकलिन्ग प्रयुज्यते- किं तस्या जात स्त्री पुमान्दा, शक्य स्त्रमासादिभिरपि वप्रतिइन्तुम् । तथा तयपात्यान्त घर्भनत्ति श्रीनपुसकयो - वर्णानां चतुयी, वर्षानो चयम्, वेदाना त्रया, वेदत्रयम् । धर्मवृत्ति तु वाच्यलिङ्ग- तथ्य स्थितया, प्रयाणि जगन्ति । तथा छन्दसोऽ स्वार्थे हीरे- गायत्र्येव गायन, अनुष्टुत्रानुष्टुमम् । तथा इछ- स्तियन्त पुंसि- अय वृद्धि , अय पवति । तथा दाद् हलेच नियो- इय दरगः, गुणकण्डिका, स्त्रिका, दण्डिका, नालिका, नासिका । तथा प्रमाणाचा अजहलिङ्गवचना:- वेदाः प्रमाणं, स्मृतय भमाण, भूतमिय बामगो, विभाशियो मदम् ॥ ४६ ॥ इति लिंगमप्रवर्ग ।५। [इसमरसिंहानी नामलिङ्गानुशासने । सामान्यकाण्डस्तृतीय साग एव समर्पितः ।। इति श्रीस्वाम्युलैक्षितेऽमरकोशोद्घाटने सामान्य कारस्तृतीयः समाप्तः । ये लोका, ·APPENDIX I. An alphabetical list of authors and works quoted by Kahîraspåmin in his commentary on Amarakosha. (The figures refer to pages). ETİ: ( peruana: A lexicon, 67. f213810:-Author of Abhidhânakosha, 32. fat4.-A supplement to Abhidhanakosha, 235. HATI-A lexicon, 12, 15, 29. 642-h work on borses (by some writer uke Salhotra ?) (see Notes ), 129. 81714:-A commentator (10:1), 50. 495:-Author of a medical Nigbantu, 56, 57, 58, 59, 61, 63, 65, 67, 68, 69, 71, 75, 76, 77, 79, 80, 81, &c. Germain-A drama by Bhavabhūti, 85, 140, 175, 227, 229. J61771.- The Northern school of grammarians, 183. KE-A writer on Rhetoric (of Kâsmere), 224. 594 -A commentator on Amarakosha, 2, 41, 54, 99, 140, 141, 164. 6159-4 very ancient lexicographer, (sce Introduction), 8, 10, 15, 16, 21, 23, 24, 27, 29, 30, 35, 36, 37, 39, 41, 47, 48, 50, 52, 54, 55, 89, 94, 104, 115, 118, 122, 125, 131, 144, 148, 152, &c. Asta-att-A prose work by Binabhatta, 28. Flitet:~Author of Bagharimsa, Kumarasambhara, &c, 52, 90. Flori -A work on Rhetoric by Dandin, 191. TE-A complete commentary on Panini, 35, 47, 118, 213, &c. mia:-The Käsmere recension of Amarakosha, 132. Petrarfr44-A poem by Blûrari, 179, 210, 228, 236, &c. FACTA poem by Kaldasa, 9, 52, 90, 109, 176, 196, 202, 224, 225, 226, 227, &c. SAP-Author of the Minimesi. Fürttikas, 28, 166, 207. PR:-Author of a Tork on Artlasastra, 34, 42, 49, 50, 51, 125, 137, 162, 185, 186, 103, 190, 210, 211, &c. mit:-A commentator on Amarakosba, 2, 3, 40, 41, 50, 59, 60, 771 80, 106, 130, 131, 153, 192, 193, &c.

·(2) 6.-The Gaude school of Sâbdikas, 63, 74, 76, 90, 199, &c. dan:-The reputed author of the Dharmasastra named after him, 28, 114. ca( )ar:-Author of the Yamaka-Kavya, 218. -Author of a medical Nighantu, 58, 59, 62, 64, &c. pros: ( Thanh )-The well-known Buddhist grammarian, 115, 236, (see Introduction ). :-A poet to whom certain Subhâshitas are attributed in Tigi 9ala, 201. ana:-Author of the medical Nighsnlu called porque, 64, 65, 66, 71, 72, 76, &c. aden-A well-known medical work, 194, 211, 217, etc. 1979:- The same as Kauhlya q. v., 48, 163, &c. 4197977#A-A work on Nîtı, 41, 191, 193, 206. 917-The grammar of Chandragomin, 30, 34, 40, 161, 171, 188, 211, &c. Fal:-The followers of Jaina doctrines, 187. -The Author of the Půrya-Mimimsa, 28. Jaffah ( zataqr. )-A work on astronomy, 23, 86. 4721-A commentary, 17. aiz:-Followers of Tantra doctrines, 144. fax:-An old writer on the science of music, 31, 32. ght:-A lexicographer, 7, 12, 21, 27, 29, 31, 41, 55, 64, 84, 86, 99, 106, 131, 136, 142, 148, &c. Tak for G-The Dravilian school of Såbdikas, 45, 92, 147, 163. āz-A work on archery, 135. 42978:-Author of a well-known medical Nighantu named after him, ( see Introduction ), 56, 59, 62, 67, 74, 77, 80, 81, 82, 110, 111, 148, 156, 157, 179, &c. argiaa:-Metallurgists, 156. a=2H-A drama by Sriharsha, 36, 196, 211, 227. are-A lexicon, 13, 99, 104, &c. att :-Author of a Smriti, 158 ATTT20:-A commentato., 34. facross.-The medicul Nighantu by Dhanvantari, 61, 63, 66, 68, 69, 11, &c REVE -Vedic vocabulary ca plained by Yaska, 46, 97. fa - A medical writer, 63, 88, 157. c 7 ·qad- well-knota work containing moral stories and fables, 41, 126, 143, 195, &c. CAT:-A grammarian (?), 171. 91099:-The great Sanskrit grammarian, 225, 236, &c. 911947-Patanjali's system of Yogaphilosophy, 4. 7*19:-A very old writer on elephants, 128, 203, 209. TATAI: ():-The Western school of Sabdikas or grammarians, 8, 185, 91797.-The Eastern school of grammarians, 3, 5, 8, 11, 16, 21, 94, 114, 149, etc. 719-Author of Kadambari. Harshacharita, etc. (see Notes), 28. PIAUIAE45H-A drama by Rajasekhara, 10, 12, 94, 215, 224, 226, etc. (MA: )-Buddhistic philosophy or doctrines, 4, 203. ia:-The followers of Buddhistic doctrines, 4, 25. Flai-A celebm ted sacred work being an extract from Mahabhirata, 193, 195, 203, 209, 218, 219, 224, 226, 230, etc.

·FMI-A lexicon, (see Introduction), 13, 15, 20, 21, 23, 24, 39, 40, 41, 44, 47, 48, 50, 63, 66, 74, 81, 82, 85, 86, 94, 118, 132, 144, 146, 148, 149, 151, 152, 154, &c. F1SFER:- Author of the lexicon Mala, 20, 35, 148, &c. FITNAH-A drama by Visakhadatta, 199, 224. gft.-An old lexicographer, (see Introduction), 44, 94, 97, 98, 103, 105, 109, 117, 118, 131, 132, 136, 141, 145, 147, &c. 79984-A poem by Kálidåsa, 96, 184, 205, 228, AT4794.-A well-known Smriti-writer, 39, 95, 121, 153, 158, 199, 201, &c. TIME-A work on Yoga-philosophy, 13, 119, 191, &c. yar-A well-known poem by Kálidasa, 11, 38, 97, 110, 121, 122, 127, 129, 191, 192, 195, 202, 209, 211, 230, &c. -drama by Sriharsha, 217, 227. TITTET:-Author of Bâlarâmâyana, Viddhasảlabhanjiki, &c. 215. -A lexicographer, (see Notes), 72, 75, 169. antudreifari-The Samhitâ of the Sukla Yajurveda, 224, 226. SCF4147 -A writer on erotics, 66, 217. 4189:--Author of Kâyyâlonharashtravritti, (see Notes ), 38, 45, 219, 224, 227, &c. 14.-One of the joint authors of Kasika, 48. atryg27019-One of the 18 Purânas, (see Notes), 203. are( 74 )z:-A well-known medical writer, 146, 200, 198, cc. Amara 24-A drama by Kalidasa, 11, 230. fagrugu mA work by Dharmadása, 21. fania 371441-A druma by Rajasekhara, 18, 38, 227. Pagerra-One of the 18 Puranas, (see Notes), 4, 28, 191, 192. M79:- work on Niti, 192. QuilderĄ-A drama by Bhalla Narayana, 202, 207. TEH-A medical work probably of Vägbhala, 200, À9:-Medical writers, 42, 39, 71, 72, 74, 75, 102, 146, 147, &c. 054-A system of philosophy founded by Kanada, 25, 210. 0418 -An ancient sage to whom Vahabharata and many other trorks are ascribed, 207. Primate-Autlior of a Smriti, (sce Notes), 117. offitstraf-A well-haora nork by Sankaracharya, (sce Notes ), 7. TNI - An old lexicon, ( see Introduction ), 5, 8, 13, 18, 20, 21, 23, 27, 32, 35, 37, 39, 40, 41, 15, 16, 17, 49, 51, 52, 54, 56, 58, ·(8) Page Page 98 अपसे पुत्सिते मूहे मनोरोत्सर्गिकः स्मृतः ।।207 क्षरयेनः कृतं पूर्वम् नकारस्य च मूर्धन्यस्तेन सिध्यति माणवः ।। गमस्थेन समः सदा 103 पद्भ्यामेव यथातयेति रम्मागर्भमृदुः 119 अमिवायोपसंपाम: भर्तृग दुहा चैत्र 162 निष्पवाणिर्नवः परः दुन्दुभ्या क्लि तत्कृतं पतितया यद् 167 येनान्तर्नलचारिभिर्जलचरैरप्युल्कमुकूजितम् द्रौपदी हारिता 175 सूर्य. समेपा समः 1208 जामयो यानि गैहानि शपन्त्यमतिपूजिताः 178 कुलस्यान्त. प्रभु त्रिय. 209 दी. वृष्णाजिन मन्त्रा ब्राह्मणा हविरग्नयः । 180 प्रिय[या दर्शनमेवास्तु किमन्यदर्शनान्तरः । सयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुन पुन । निर्वाणमाप्यते येन सरागेणापि चेतसा ।। न शनोः प्रत्यय गच्छेतू समयान्यावयेच्छिष्यम् 186 संवाहनं स्पर्शसुखम् 188 अकरणिरिह भूयादपशस्वस्य धातुः 1210 गुणिना नात्ययं कुर्यात् वापारुष्यत्ययः शतम् 189 पुल का इव धान्येषु पुलाककारी विपुलाशयः स्यात् सर्वस्यैव हि दानस्य महौता गुरुच्यते । 190 तपो न क्ल्कोध्ययनं न कल्कः कन्यायायैव विशयाः प्रदाता पूज्यते गुरुः ।। 192 विचरेद्युगमानहक् प्रायेणाकृतकृत्यत्वान्मृत्योरद्विजते जन. 193 वर्जयेत्कटधमं तु 211 पाकपायीमभ्येति सवपः किं न गोत्रभिद् सर्वाः किया मन्त्रमूला नृपणाम् 195 प्रकीर्णभाण्डामनवेक्ष्यकारिणीम् क्षणे रक्ष्याः कुरत्रियः महापातकिना पुंसां भवेत्प्राणान्तिका क्रिया गुरुदेवक्रियारतः क्षणपरपुरजिद्दतशूलप्रहारान् किया विना को हि जानाति कृत्यम् 199 वृत्तदेहः स्नायुसारः भतो न रोदितव्यं हि क्रिया कार्याः प्रयत्नतः 201 यद्ध्यासितमईदिस्तद्धि तीर्थम् तीर्थ तव्यकव्ययोः विच्छायः पुरुषो मवेत् सक्रान्तच्छाय आदर्श एक्मेवेदं संविद्रूपम् सप्त कक्ष्या अतिक्रम्य प्रवृत्तौ च निवृत्ती च संविद स्थापयेणे परिधानाद्वहिः क्या निवदा ह्यासुरीभवेत धर्मस्योपनिपत्परा तानि कृत्याहतानाव 202 जीवेच शरदा शतम् 212 वारं वारमुदारसगरमुखे पदमापदि माधवः संगरी विकियाकरः सूर्योशव शशिनि लब्धपदा यथैव अन्योन्य वृत्तसगरौ नवनखपदलेखालाञ्छितं बाहुमूलम् संगरे शरण सुहृत् बाहुप्रमण परिधिरस्छिन्नामोतिपत्रातः 213 आडम्बराणि पुज्यन्ते खाधु राजकुलेषु च माधि प्राप्तो यो न मुपेत्स धीरः जय धरित्र्याः पुरमेव सारम् अनुवन्धमवस्या च ज्ञात्वा दण्टं निपातयेत् वर कूमशताद्वापी 203 सिन्धोः परमधूरूपम् 214 मात्राशी संवा स्यात् 205 पर्वा व्रजेनाम् 15 चतु.पाटमिद तन्त्रम् 206 व्या व्योमनि वर्मणा साधारणं भवेत्तन्त्रम् ८ ·.. Page | Page दुष्करं पुष्करं गन्तुम् अहो बत महत्वम् पर्वतान्तरिताः त्रियः बत वितरत तोय तोयवाहा हिमान्त [निता. भन्तरज्ञो भव सदा धनस्य च जनस्य च न्तं] भयमभ्य( त्यतरो मम 225 वृद्धिारेत्येव या वृद्धि दृष्ट्वान्तर ज्योतिरूपारराम नाना नारीनिष्फला लोकयात्रा 216 प्रश्नश्चौद्यधिया पृच्छा तस्य भजनमुत्तरम् ननु पण्डि प्रसीद में 217 सितपटच्छन्नपाली कपालीम् पाशीविषो वा संक्रुद्धः सूर्यो वाभावनिर्गतः। शीलधनः साधुः भीमोन्तको वा समरे गदापाणिरहश्यत॥ 218 पदयुग्मकरतलस्तालो वितस्तिः शङ्करान- 226 सामिसंमीलिताक्षी नम् नूनं हन्तास्मि रावणम् न केवल भुवो मर्मा जोपमास्ते जितेन्द्रियः घावर्थ: केवल: शुसो भाव इत्यभिधीयते को नामाय सवितुरुदयः भावालसा विलासिन्यः दष्टेघरे रोदिति नाम तन्वी स्वं भाव भावयेद्योगी स्वर्गतस्य ह्यपुत्रस्य भाववित्तजया भवन्ति भवता भाव्यन्त गोत्रस्खलितं किलाश्रुतं कृत्वा एते यया 227 आपतन्तममितोरिमपश्यत् 219 उल्मुकानीव भान्ति स्वाः मिक्षित्वापि बुभुक्षिता यदहहा इदि स्वमवलोकयन् महह प्रज्ञाप्रकर्षों राशः प्रभूताः स्वा न दीयन्ते चिराय निर्धनो भूत्वा भवत्यहा (खा)महाधनः वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । कान्तंन्ता] मुडायति द्रव्यमित्युच्यते सोर्यो भेद्यत्वेन व्यवस्थितः ।। पुनः पुनरि पिवेदनि उत्कान्तसत्त्वो मृगः शश्वक्ति कुशिक्षितः 220 त्यक्तापदेशो यतिः अभीक्ष्णमास्फालयतीमकुम्भम् भग्रतो माहुपाशेन देशपाशेन पृछतः । स्राक्सरत्यभिसारिका पार्श्वगो: कर्णपाशेन सर्वतो बन्धन प्रिया [ये 10 सपदि प्रदहत्युपेक्षितीमिः त्व[ग] दन्ताकितपालिकक्षविरक्तिमामा- दारिद्रुतं कातरैः तरसोदिता सह जलेषु 221 चतस्रः कः पितृभ्यः कुर्यात् किमुत ब्रमदिनिमिः 222 रसस्यातिरस: सपि. मुसिक्त आम्रः फलति रोदोरन्ध्रमजिदत् [-] विना वातं विना वर्षम् उपष्टम्भकं बलं च रजः त्वामन्तरा तामरसाग्रताक्षि युक्त छन्दास्यधीयीत 1228 वितर गिरमुदारा येन मूकाः पिकाः स्युः 224 सर्वान्गुणानेष गुणोतिभाति पद्भया याति कुतश्चन सक्युवानो गीर्वाणा: कदाविच्छता याति मरणे कृतनिश्चयः भाराच्छत्रोः सदा वसेत् सत्रा कलगोर्हस्थ्यम् समातास्यापयेदाराद सगो द्विजिद्वैः सञ्ः 1 खं शरम् ·Page Page प्राध्वं कुरुवं बुधाः भजसा वकि साधु. मुग्धे मुधा ताम्यसि परित प्रपतन्ति दुष्कृतां [ तो विपदः उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरजय' सर्वत. सपदः सताम् एकमेव वर पुंसामुत राज्यमुताश्रम कचिजीवति मे माता आख्यामि तु तत्वं ते यपातयं दक्ति समान विद्वान् न हि न हि माहिमानं प्राप्य तुष्यन्ति भूपाः भात्मा स तु पश्यति भीम. पार्थस्तथैव च गुरुवा पति भीष्मो वा इति ह स्माहुराच यो उच्चरुचरितु चिरम् नासीरधूलिधवला पुरत. प्रयान्ति सन्त पायो विवेकारः अग्रतो धावति श्री शनयोति पिपीलिका किंचित्कुचितमूर्धजा 1230 3 सैवास्मि तव प्रिया अन्यो घन मेत्य गतस्य भुक्त नरो लोकेद्य दुर्लभः(पल अमुन भविता यत्ते तश्चिन्तय शुभाशुभम् शुश्चन्द्रो द्योतते कयम् शारदाभ्रमिव पेलवमायु तं हन्तारिम परेद्यवि सद्य. पतति मासेन 229 प्रसह्य वित्तानि हरन्ति चौरा 1235 कियती पञ्चसहस्त्री कियती लक्षाय कोटिरपि यतो भवन्तमन्तरेणान्यया भूपतिर्साहित कियती। भौदार्योनतमनसा रत्नबती वसु- न हि प्रेम प्रयोजनापेक्षम् मती कियती॥ नेकः सुप्तेषु जागृयात् 1237 सुदिनासु सभामु कार्यमेतत् Vide Notes for the verification of some unverified passages in the Commentary ·NOTES, 13 19 BAGE. 1. भमा अभिधानकृतो &c. -Compare भन्नाः पारायणिकायम्हाद्या अपि च यत्र विभ्रान्ताः। तान्यातून विवरीतुं गहनमहोध्यवासिताः स्मः ॥ in the Kshiratarangini. Ja fa 995: 9 &c.—This verse ends the introduction to the Kehíratarangini also. The sis works or commentaries (पत्तयः ) of Kshirasvanju ure : (1) नामपारायण or अमरकोषोद्घाटन; (2) क्षारतरङ्गिणी or पानुनि (3) निपाताय्ययोपप्तर्गवृत्ति; (4) अमृततरगिणी referred to in the Kshiratarangini ; (5) Angqia mentioned by Devaraja in his Niruktaníryachana ; and (6) margiter rcferred to by Vardhamana in his Ganaratnamahodadhi and containing probably the Japadigana not found clsewhere. 2. KATEGITIGO &c.—The works alluded to here ought to be the large Koshas of Kâtya, Muni, Bhầguri, Dhanvantari, ctc. who were anterior to Amarasimla. (See Introduction). 4. Exactem: &c.—See comment. on Rear 19919 p. 173. ai nerei gargi:--This rempark repeated ori page 182 is wellknown amongst Grammarians, » TVÄT HAFT &c.—This verse from Vishnupurûna is repeated on page 192. 5. तापी च--This ought to be तायी च. Buddha is styled तायिन् (riot 41.). The letters 9 and 7, which are similar in form, are often mistaken one for the other. Hence the above error met with in Dictionaries also. 6. बलस्त्वनानिष्पादिन्यायेन-बल is short for वलभद्र after the manner of an echo by dropping भद्र, as भीम for मीमसेन. 7. pilars &c. The Samhitâ referred to here is the qatzuen of Närada. This passage is & quotation from Sunkaracharya's भारीरमाध्य. 14. Rx781 fanei &c.—The Nýdya or principle of the Forda em & afs occurs in Patanjali's Bababhishya on IV. 1. 88 (Vart: 2) as follows:-तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहोपरस्मादुत्पत्तिभविष्यत्य- विरविकन्यायेन । तद्यथा- भवेमौसमिति विगृय- अविकसन्दादुरपतिर्भवति- भाविकमिति । Tha inaccurate compound (zalias) is attacked by Kumar ·( 10 ) rilabhatta. Haradatta gives the correct form (अय्यविक). Com. pare comment. on गैरिक pp. 53 and 190. 15. जपादित्वात्पक्षे वत्वम्-Sce जपा(वा) on page 66. The जपादिगण is not given in Panini's Ganapatha nor in Vardhamina's Gana. Tatnamshodadlui. It occurs frequently in this commentary. See pp. 51, 54,86,&c 16. मा अप्युच्यते सत्यभामा &c.-As भामा is short for सत्यभामा by the rule (पूर्वपदलोप:) given in Patanjali's Mahabhishya, so is मा: for चन्द्रमा 21. पक्षिणीत्याहु.-Compare comment. an उभयेयु: p. 230. 24. तम भावरकं मोहहेतु:--Compare गुरुवरणकमेव तमः on page 222. 25. सविदं लड्ययेघ यः (not स:)-This lune is from Yajnavalkya-Smriti (IL 187) and quoted again on page 201. 27. गावागारोपोतलिकादि:--The reference is to the passage-- एकैकस्य शब्दस्य बहवोपभ्रंशा. । तद्यथा- गौरित्यस्य गावीगोणीगोतागोपोतलिवत्येवमादयोपभ्रशा: in Patanjali's Mahabhashya. 28. महोपि &c--Here Bhatta mesis Kumarilabhatta and the verse quoted is from his श्लोकवार्तिक. , पुरापि नवं (भवं) पुराण.-There is probably a slip in wnting पुरापि न नवं पुराणं of the Nirukta. See pp. 177 and 226. दामोदरफराघात &c.-This verse 1s attributed to Bina in the सुभाषितसंग्रह 29. चिन्ता प्रकृतसिध्यर्थों &c.--See comment. on उद्घात (p. 186) and this very line quoted there 30. foglaiaiais: The Satra from Chandra's grammar is incorrectly quoted here, ठिविसिव्योदीर्घश्च on page 183 and प्टिविसिव्योल्युटिवा pie on page 188. The correct Satrs runs thus-- Pgraniciter. , असंबद्ध दशदाडिमादि वाक्यं--See Pantanjali's Mahābhashya on I. 2. 45, where words are grouped incoherently thus--- 1 quiera पडपूपा कुण्डमजाजिनं पललपिण्ड - अधरोरुकमेतत्कुमार्योः स्फैयकृतस्य पिता मतिशीन इति Also compare-- गुणाना दर्शनान्मुक्तो यस्यार्थस्तदपार्थकम् । दाडिमानि दशेत्यादि न विचारक्षम वचः ॥ in Vamana's काव्यारकारसूत्रवृत्ति. , एष वन्भ्यासुतो याति &c. This as well as अन्धोमणिमुपाविध्यत्तमनगुलिरावयद &c. above are probably Subhashitas. 31. तिर्यग्योनिश्च पञ्चधा भवति-Compare the quotation ( on page 173): अष्टविकल्पो देवस्तियंग्योनिश्च पञ्चधा भवति । मानुष्य एकविधः स समासाद् भौतिकः सर्गः ।। Also compare अष्टविकल्स दैव तैयग्योनं पञ्चधा भवति । मानुष्यं वेकविध समासतोय विधा सर्ग. ॥ in the सास्यकारिका of ईश्वरकृष्ण.

·( ) 33. Fra Hi &c.—This quotation from Bharata here 85 well as on page 219 ought to be a ftizan मारिषः। 23. माणेपि च्या परिपत्र--Short for मारिए is मार, 85 पत् is for परिषद् का P. 115. 34. Aguila: &c. This from Bharata's Nàlgasästra is quoted again on page 219. fakadt &c.-The Sûtra in Chapdra's grammar is ere: (not ferarna ) corresponding to Panini's Sutra few 117: 1 36. स्तम्भे विचेतनत्व &c.-Compare स्टम्मे स्यानिकियो बन्नुः प्रत्ये गवदनः। on page 211. 38. aprilepiter &c.---This is repeated on page 292. 39. y Azia a &c.-This verse is found in the Saundarâcanda of Astaghosha. Bhartrihari's Vairagyasataka bas hy faza वाचि योपिता हदि हालाहटमेव केवटम्. भवनमृतस्य &c.-This is quoted in Tamana's भटंधरसूनधि also. 45. 47 &c.-The line quoted in Tamana’s Heart runs thus- युवलपदनाला छोस्टिा दालच्न । 47. 77 4t: grah &c.—The rirer Topal is probably the molern 771 or it a tributary of 194. A town of the same name was situated on the 906. This river forms the geographical boundary dividivg the two great schools of Grammarians, the Eastern and the Northern 48. CTTTTH F 05-See comment. on Op. 222. 50. PIS: E–This Sutra is not traceable in Panini's nor Chandra's grammar. 31. 059: * &c. See comment on a page 186. 52. in fin. &c.—See Kumara-sambhara VI. 46. 34. 131: 596541:—The complete serve in the Mahabharata (Sintiparran) roos thus ;- fra 51: 5: 45*** 1 संयोगो दिरोगान्दो प्ररणान्न च जेवितम् ॥ 38. 463.c.any unspecified quotations in the fire are traccable to Dhanrantari's Nigbanka. 61. fed fe &c.—The primary meaning of the word fitur is ITA. (See page 232). Hence the remark 0977574SET For ATA see page 148. - ·( 12 ) 63. नित्यमामलके लक्ष्मीरिति-The आमलकी tree is called तिष्यफला and Kshirasviamin accounts for it by quoting from the verse- नित्यमामलके लक्ष्मीनित्य हरितगोमये । नित्य शर्खे च पग्रे च नित्यं शुक्ले च वाससि ॥ 70. यदाह पृश्निरल्पत्तनौ-See the verse 48 of the नृवर्ग on p. 99. 71. हरमेखलो निषष्टौ दृष्टः- हरमेखलं or हरमेखलतन्त्रम् is an old medical work. Hence हरमेखले निघण्टौ दृष्टः ought to be the correct reading here. 74. ऐरावतो नागरगो &c.-Here Kshirasvamin points out the in. accuracy of Amarasımha by referring the reader to the line on page 60. 75. सल्लकी शल्लको हाद। &c.-Bhānuji Dikshita attributes this verse and the one on p. 169 to रुद्रकोश 77. ओषधी फलपाकान्ता जाति:-Compare ओषधिः फलपाकान्ता (p. 53 ), and the quotations from Dhanvantari on pp 179 and 217. 81. कस्य चित्समता परीति &c-The verse referred to here Is quoted on page 77. 83. लामजक सुवास स्यात् &c. This verse is from सुश्रुत according to Bhanuji Dikshita. 92. वधूटी च प्रामटिकावत्--The word स्वर्गप्रामनिका is met with in a verse in the aquare and explained by Kshîraspâmin on page 147. 100. वार्त इति तु युक्त यद् &c.--See verse 76th on page 199. 102. मांसभक्षयितामुन यस्य &c. The verse in the Manusmriti v. 55 runs thus:-मो स भक्षयितामुन यस्य मांसमिहानयहम् । एतन्मासस्य मासत्वं प्रवदन्ति मनीषिणःn Hence the second line of the verse in the bracket here may be- एतन्मासस्य मासत्व निरुक्त मनुरब्रवीदिति नैरुकाः । 104. भसक्क्षयोः सन्धि &c.-Read अंसवत्सयोः सन्धि etc. The mistake is due to the reading in the Vyåkhyâsudha of Bhânuji Dikshita. 109. गौरिवाकृतनीशारः &c.-This quotation is given in Patanjali's Mahabhashya on the Varttika शुवायुवर्णनिवृतेषु । अरुकम्-May अधारक be a corruption of अधरोहक met with in Patanjali's Mahabhishya on I. 2. 45 and quoted in the Notes (on page 10 before.) 113. माल पेदा ना तपो &c.-This line is repeated on pp 114 and 205. 115. चन्द्रोपज्ञसन &c.-Read चन्द्रोपशमसंज्ञक etc. Chandra's grammar is called *4316, for he uses the word af instead of the word सज्ञा in Panini's grammar, e.g. नाग्निजन्याः = संज्ञायाजन्याः। Also see " page 236. " नन्दोपक्रमाणे मानानि--Compare नन्दोपक्रम मानानि on p. 208 and नन्दोपकमाणि मानानि on P. 236.

·( 13 ) 117, TESTETT &c.-This is from the Int. 118. Ir a -See Käsità on Panini's Sutra III. 3. 48 ( नोवृधान्ये). 119.47 2189214 &c. These Sûtras are given in Patanjali's Yoga-philosophy 122.1: foto -See Ksbirastamin's comment. on 41: and the line quoted from Raghu (FI. 30). Hallinatha reads the line as the present thich is evidently wrong according to the contest. Mallikatha and Bhatroji Dikshita take the word gear as meaning iyutit on the authority of Visvakosha which is in conflict with Amarakosha. 129.tieri ar &c.-This qootation must be from an Like Salihotra. 136. qT A ETE &C.---See verse 71 p. 132. 137. Erida: &C.--Compare this verse with that given hereafter in the Note on arg page 171. 139, ER: AR 31:_This is from Harita and the whole runs thus- कालः मुत्रति भूतानि काल: संहरति प्रजाः । कातः स्वपिति जागति कालो हि graa: 11 It is also met with in Patanjali's Vahabhashya on Panini's Sútra III. 4. 167. 147. मिस्सटा-Adiminutive from मिस्मा as वधूटिका from वधू and प्रमटिका See Note on 42 p. 92, 155. arganica 1 791973:- This rule may fall under Pinini's Sütry VL 3. 109 (garafaleza). 157, TFT- Sce 57 on page 237. गनिमोनिकयते-गजनिमोलिका or इमनिनीलिश means · shrewdness or sagacity,' Compare the stanza 959 966 Aroma: 1 पन्यास्तव य वा स्मःला गनिमीलिकाम् ॥ in the introduction to the Kslimtarangini. 162. Til**: &c.—See verse 34 page 100. 171. TERTIFIE:—Here the Padalárs may probably be a gT9TUmarian, but nothing is known about him. In the Kshirstarangini aars is thus dirted-तरण, पदेविनम् । यत मोनः- माय एवं कालन्दश्ये न यादी। टोोहित्रय दार व मादनि । 174. Borzata --Tluis Sutra here and again on p. 209 is tot tracable to Pinini's grammar, nor to Chandra's grammar. 81.82 5-Stererse S7. (p. 119). from प्राम.

·( 14 ) 189. Felgelaga-The maxim of the rice in the cooking-pot. This maxim is used when the condition of the whole class 18 inferred from that of a part 191. वेगान धावा ]रयेद्वात &c.-This is from चरकसंहिता. 192. TE-4T@741-Lit.' by seizing oxen by their horns' i. e. by way of specification, 196. Fumagal: -This occurs twice in the Nâgânanda Act I and V. Foreni-zis &c --See comment on р 220. 198. TEATSHIÊU &c – This quotation from Vågbhata is repeated on page 222. 199. 44712IT-hedi glad &c. This line is met with in Yajnavalkya- Smriti II. 19 201. प्रमादे वर्तस्व-A verse attributed to चन्द्रक in the शाईगधरपद्धति begins with these words, 202. cu aceau &C..The six flavours are enumerated here and the passage is again quoted on p. 222. po zal a &c.-These are the three kinds of elephants mentioned by writers on elephants. Compare and STAR fahrten aan tai: in Mallinatha's commentary on S'usupâlavadba V. 49. 203. TETT The seven courses (Fra) of wind one above the other in the Vayapurâna are:-0796: Tatrangerar i विवहाख्यः परिवह परावह इति क्रमात् ॥ MENETETAIRFI &C. These are the five forms of mundane consciousness (in Buddhistic philosophy). Compare- FridaraanlapradņBFFITI TE691: in Mallinâtha's commentary on S'isupalivadha IL. 28. 204. MEN TAT-One of the four birds, song of the sage Hala, who were allowed by Arjuna and Krishna to escape from the Khândaya forest before it was burnt down by fire. 210. 079778479 - Compare saladna, on page 219. 211. FIF FIT Tog c.—This quotation is from a medical work like चरस or मुश्रुत. arra a TIAI CTEJI &c.-The e llole verse in the Niginanda Act IT runs thus:-जायन्ते च नियन्ते च मद्विधा क्षुदजन्तव । परार्थ बद्धक- पाणी सादृशामुद्भवः कुत ॥ 212. 5 yell írt &c.-- l’lus line from a Smriti is also quoted 01 p 211 before. 72 ·कोद्री on p. (151 213. धृतान्मार्स तु सारकृत्-Compare भारान्मां तु पुष्टिव on p. 224. 217. पालीय चम्पानां-A verse in the Ratnarali Act III begins with these words. 218. दुबौविभाषा--This Sutra is not traceable to Panini's grammar nor to Chandra's grammar. काठमावयोः सप्तमी-Compare Panini's Sutra यस्यचभावेनभावलक्षणं II. 3.37. 219. ध्रुवा हि नाट्यस्य प्रयमे प्राणा:--This is from Bharata's Natyasastra. नौविरामन्यनं नाA &c.-This line is given in Vamana's अलंकार- सूत्रवृत्ति as quoted from नाममाला. Hence the name of Kâtya's Kosha may be नाममाला. But the Namamila quoted by Kshira- By3min is different from this. 221. बक्षः षोडश माषकाः-This is from Hanusmriti. Compare- ते पोडशाशः 154. 224. स्वस्ति तेस्तु लतमा सद्द वृक्ष-The whole verse quoted in Varmana's मतंकारसूत्रवृत्ति runs thus-मा भवन्तमनलः पदनो वा वारणो मदवलः परपुर्वा । कारिनीजलभरः कृतिशं का स्वस्ति तेस्तु लतया सह वृक्ष । 227. आश्वपेहि मम सीधुभाजनान्-The remaining three lines in Varmana's अलंकारसूत्रवृत्ति are- यावदप्रदशनने दस्यसे । चन्द मानमराताङ्कितः सं न यास्यसि हिरोहिणीभयात् ॥ 228. यो पे युवाप्यधीयानः-The whole line (Janusmriti IL. 156) is- यो वे युवराप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः। सारि लोचनयुर्ण नगयन्ती-See Butrari's Kiratarjuniya LI. 44. 229. सन्तवेदमृतन कि यदि सलास्तरकाल &c.-This quotation is from Rajas. ekhara's works. 230. शनैः शनैव्युपरमैन-Compare नि: शनैपरमेद् वुझ्या भूतिगृहीतया in Bhagavadgita VI. 25. 231. पयमूलीया पय:-This is repeated on p. 236. 233. विष्पोरनुचरा:--Compare the verse-- विचमेनादवाकराः सनकायाः शुशादयः । महाविष्णुप्रसादं च सर्ने गृहन्न वेगवा: n enurmernting the fire attendants on Vishnu. मानुवरा:-Compare the rerse-मणरावणचण्डीगनन्दीद्गरिटादयः । सदा- शिवप्रसादं य स गृहन्तु गम्भवाः ॥ enumerating the fire attendants on Sisa. 236. grada (c.-Panini- grammar in alled 57175, Lecause he does not employ terms indicatire of time, such as मस्तन, &c. " " ·I. Index of additional words given by Kshirasvâmin, as well as those of Amarasimha which are specially remarked upon in the Commentary } 35 अनडुही 39 अनड्वाही 4 अनन्त 12 अनता अनाकुल 43 अनाहत 5 अञ्चल 5 अनीक 106 29 अनुतर्षे 2 भगव्या PACE STANZA PACE STANZA PACE STANZA भा 220 219 अप 53 3|अधीतिन् 114 10 भशुमारिन् 19 आचत 32 182 113 अधीर 216 194 भशुसत्तम अजक 8 अकल्मप 182 111 अजननि 188 150 67 अकोल 57 29 232 6 24 अक्षपटलिक 123 5] अजय 124 73 112 अक्षिगत 182 113|अजातशत्रु 122 31 8 भक्षीय (4) 58 31 अजिगीषुता 188 181 107 अगच्छ 53 110 120 भानयत्रण 178 84 अगदकार 100 57 अजनावती 15 134 79 गूढगघ 146 40 अजलिका 86 13 138 निमाणि 155 93 अशलिकारिका 162 221 221 निमिन 122 अनुतर्पण 43 165 भनिमुखी (2)74 119 अग्या 351 118 अनुताप 188 43 अग्रज 193 50 12अनुत्तर 171 37 अप्रणी 167 141 188 43 174 118 अप्रिम 37 अनुपदिन् 182 111 98 43 188 15 5 178 81 भतिचण्डिका 210 151 अप्रीय 98 43 अतिउत्तक 126 भाय अतिमर्याद 14 23 20 अड्क 39 234 17 अवपाली 188 162 2'अनुशोचन 29 16 101 59 अनेडमूक 171 38 अग्न्ि 31 5 अत्याधान 188 43 191 18 वाड्यय अयुक्त 237 153 84 भड्कोट 29/अयुम 146 40 178 81 भड्काल आदकाक 87 227 3 अग 28 52 188 113 अड्गना 120 42 अन्तगलगुण्डिका 106 91 भगमई 159 106 90/अन्तावसायिन् 161 20 भागाधिर 122 2 भघरेणु 230 21 अन्तिम 81 महगारघानिका 29 अधस्ता 230 23भन्ती 144 29 भागारपानी अधिपाङ्ग 131 64अस्यज 161 21 32 अहालक 11 अणव्य 58|अतिक्रम 7 अनुनय } 43 अनुपमा 41 अनुपल 83 167 अनुरसम् 67 अनुवसर अनुवाक 217 198|भतिव हिक 43 अतिसथान 217 198 तासाराविन् 30 अन्त 4 अदिराज । 5 अद्वयमागिन् 22अरा 3/अन्तगड 10 अधा 178 ·63 182 11/अमृश्य मनपा 13 अयुत 69 अग्म् अर Pact Susi Pacz Szaszai Pisz STASIA अन्य 40 4अमला 58| अवप्रह 128 39 अन्धनामित :9 2 धमा 230 20 अवप्रवणी 50 13 227 अनुष्यपुत्र 113 3|अपग्रह 188 39 अन्यतरेयुः -230 21 अमृणाल (2) 83 16 अच्छुरित 36 35 सन्य अमृतनिर्गम 17 15 अवदत्त 83 165 अन्वित 182 113 अवधान 25 2 चन्दीन अम्बग्मनि 19- 31 अवनद्ध 31 4 -186 अम्बा 30 (3) 78 141 अवन्ती 49 2 200 भवति 85 अन्तु 26 182 111 अन्न 9 अवरोध 50 12 अपग्गुः 230 21 अन्टतम 145 3: अवलम्बन पवरक 50 8अम्मोत्र 5 178 83 41| अवन्दित ঘদ্বিত্ত 172 40/अम्मोजिनी 45 39 अबलेश 34 22 अपशद 160 16 228 7अवमश्यिका 110 120 असर 124 153 84/अवमन्दा 188 43 अपमान 51 11असोध्या 49 सव 124 13 अप.वासिवन्ती 151 13 6अदमित 143 23 अपाची 15 234 18 वर्दय 36 31 थापा 50 9 भरी 65 26 अवहेल 6G धपुनमैन मामाणिक 34 23 व्वहन अप्रतिरथ 122 सरल 104 80 वर्ग 99 48 भन्जिनी 45 09अगर 51 17वाचीन 171 33 भन्जिनापति 19 32बर 230 238 35 भव्यिजा 7 27 अजो 11 51 अवरपर 40 2 सचिशायिन् 6 122 94 21 मिल्या 29 11 155 95 अक्सि 133 135 85वधिनगम -152 17 आमजन 17 17 अर्थ 26 8'विसोट अमिमद 34 153 84 अपिलम्बन अमिभून 189 113 83 23. 178 19 अविनाम्दत अभिनर 196 53 237 33वी 94 21 220 215/ 230 24 29 अभिमुख 171 33 भईन् 5 (3) 79 149 अभियान 1.अलंभर 36 238 31 धभित्र 111 10 अलि 89 13 59 वभिपुनु 39 बलगर्द 38 30 19 अन्य वन 149 30 अलिंजर 144 131 61 अन्यमित 133 86 48 18 अन्यवहार 1.19 50 83 8 यन्युधान 118 अलीक 106 92असंनत 182 111 147 145 30 20 প্রায়ন 19 152 124 11 थनमु 15 153 81 भविश्नो 151 70 20 अवर 9 अर्जुन अवि अमिनर 72 अनि 23अर्बुद 34.बायक 15थ्या 32,अन्य 30मश्रा 'पद 31वधवार 14 अप्दण्ड 20 अनून अलिन् अन्येप 27वक्रय 28 मईबद्ध 79भमन ·अमित भसूर्भग गाण मन् 'चनक } (2) E प B आमलकी er जित् "युन थक आरिण 26/इन 97/इन्दिरा आइन्दिन्दिर भाको भासदर्शक भारनिक आक्षपद आपस 88 PAGE STA2 18 27|शन्वयिक 34 आरमित्या आप्त 110 124 आप-उन 174 आपने 136 94 आभागिक 106 93|आम 31 22 आमलक 200 8 चामु यावण 10 आगय 120 50 बाय लिक 29 8 श्राप 188 80 17 अया 123 5 107 श्रीन 113 आ- मालिगिन् 27 आलिग्य 9 38आलिन् 51 20 आलीन 182 113 आवमय 182 113 भासप 8 35 ओरटक आशय 67 17 15 भयाश 232 माश फ्यू 7|भाशु 1:30 57 87 ००अश्रय भाप्रवाश 118 33| भास भागन्द्र 171 40 भागन 112 140'भारान्दी 17 15/गार } आगुरय भापाट आचित roz आग आप्रनय भार आपसी PAGE STANIA Pagz STANZE 120 4मास्फोता 65 70 141 4 72 104 200 85/आस्य 105 89 184 आहार्य 33 16 188 43 आहिताग्नि 111 11 32 भुगन्धा (3) 71 99 99 1 (3) 73 110 इतरेगु 230 21 237 33 इत्पर 150 62 113 इदानम् 230 24 212 16इदावत्सर 23 20 162 111 द्वन्सर 18 19 32 15 7 89 30 9 50 इन्द्रकाश 9 113 9 29 288 इन्द्रगोपर 43 इन्द्रनाल 159 11 32 कान्दजित् 122 2 (3) GI 45 86 155 93 157 106 इन्द्रलमक 99 -18 49 6 100 56 41 11 रमद 16 10 49 3 इलावृत्त 6 188 43 18 24 212 162 82 162 118 35 131 बाप 118 35 220219 121 53 227 81 150 212 162 प्यों 35 19 182 111 134 85 1 99 125 233 रिय 163 33 137 977 230 19 188 4311 230 1S 916 1947 237 30 182 111 237 30 111 119 61 81 पपन्दन 10 122 मरान जी सारपिन् आगदिन् अभ्य अताप भातर 54 पोल 81 हावृक G0मी 19भरी 136 36 सामा भर . म 118 36 18 अर्गन 111 TER 10 :' 53 ·उचित 26 उष्टर 83/उद्धृत 109 उद्यान उरचय उन्छादन सम्वयिनी 11 उक्त 82 18 291-हा(सा)न उन्कोच उत्तम उन्मद 12/उपन 25/डया 25/रणल 29/ 28/दन 12/वस्थ 10 रुपलेक 6 ननन्त 111/ऊयण PAGI S-ASZA PAGE Szasz PAGE CAZA 126 176 70/उमा 141 7 178 182 113 143 20 108 144 29/उभ्य 141 7 110 120/उट 166 3/उरमिज 104 77 110 121 उद्यम 35 *9टास्क 81 16 178 84 मवन् 166 3 232 १ 2/उद्योग 35 291 पन्च 97 8 33 17 237 33/उपन 37 41 178 TI 178 144 228 6 191 96 161 9 126 144 191 18 112 136 162 50 13 182 111 86 178 83 उन्नत 54 3 176 50 टन्मद 169 236(ओ)ोतनिक 129 491 उन्मान 153 85 120 50 29 149 182 145 36 182 11 टन्मूलित 182 113 साधा 78 137 182 113 उपालिका 117 30 115 144 32 'टपकुत्री 37)ीप 58 33 200 85 1:23 G 115 13 143 23 195 19 टपचित्रा (2) 69 88 114 60 46 13 10 + 182 113 236 281 ऋयगन्धा (3) 73 111 101 40 2. 28 126 29 218207 169 125 221 एकनान 31 3 147 45 पनाह 32 T एकत्रि 87 21 166 ३.उरलुन 169 230 23 उपरदान 126 28 4 3 टरबाहु 104 801 एकान 178 80 200 85/उपमुक्ति 185 20 एकारन 120 50 166 188 38 एडमूक 171 38 50 13[पलम्मा 25 1 एण 86 10 143 201उपविष्ट 182 111 एकर 81 156 155 97 उपमेचन 147 75 121 102 18 60पिका 163 33 235 19 उपाय 125 21 एकाप 178 20 178 84 टपालिन्दक 50 12 एंग 85 8 178 82/पवर्नन 47 8/ऐडविड 14 37 39 टपेद्धात 165 26रविन नदीक(प) 14 र न रमुग रसदन उस्मारक उसाहात्ति उदग्भूम विन उदर्चिय उदरिल उपरमार रदरावनिक उपक्रम 56 उपदा 44/पदा 21/उपघा 14 एकपद 29 एकश्रुति टर F भिटाप }166 उदाम्बित उदी खम्बर अउपरम 44 एलाबालक 28 पाप उदताम्बर उपातन उद्गाय दद्दाम उन टती } ·मकबरा G कमला 4|करक 76 करड्क 43 करज 50/वरण PAGE STANZA 140 4. 141 5 152 800 108 108 174 55 20 2 30 18 164 40 211 160 159 10 211 160 155 95 146 42 77 136 146 40 113 5 238 35 103 69 155 97 91 74 119 111 126 (2) 62 कापी 4 कवक 47 71 करपाल PADE STANZA PADE STA ZA ओघ 32 9 कपिल 90 36 कलान्तर 40 G कपिध्वज 122 2 ओष्ठ 106 90 कपिला 15 5 औदुम्बर 155 97 150 67|क्लाप आपयिक 126 25 कपिलोह 155 97|कल्मष औपवस्त कपिशीर्ष 221 227 कल्प .118 38 औपवन कपीतन (3) 57 27 औपवाद्य 128 37 कफेल 38 9 ओमीन 141 *146 40 औलूक्य 113 216 195|कल्यपाल कम् 40 212 165| कल्या यक्सट 177 102 69 कल्याण कक्षा 188 48 कल्लर 120 31 वक्ष्य 104 79 32 8/वरी 10|करण्ड 235 18 कवितृ कच्छप 14 135 90 कविय कज्जलध्वज 112 138 करपालिका 136 92 कशारुका कञ्चक 109 208 137कास्य कञ्चुकिन् 38 8 करवीर 138 120 काक कञ्चुलिका 109 135 90 काकजडघा 51 20 करवालिका 136 कटक 191 65 68'कारिणा क्टर 14 129 47 याविनी क्टभरा (2) 68 19 कराह 235 21 कटशृङ्गी 75 120 कोडा वटार 103 41 12काचमची कटुतिक्त 168 111 122 काच[व]र कदर 171 54 वर्णमोटी 9 41 काचस्थाली वण 235 20 कर्णिका 45 43 काचित पणिया 232 21 राधिक परर 191 216 194 काधिक 237 57 गलवाणा -103 32 म 208 फडोरयाणा की 140 कष्टीरव 81 1पर्ममाक्षन् 10 यारा 102 63 जन्दुम पंदन 135 112 139 मान्यकुब्ज 110 120 करपर 99 पन्या 232 67 233 वन्धीत 155 कन्या 19 28 पन्यारना 19 क्रशि 131 118 करभ 118 करवाल 92 काकतुण्ड 18 कराम्ब्ल 233 9 86|कर्कर 28काकुत्म्य 71 पर्ण 122 79 80 99 63 179 146 2 144 152 49 55 90 8 कणिन् 1 पर 32राल 39 29काणी 35 काइपर 40मादम्य कादाय वर 117वर्षा 233 9 110 120 207 131 7 4 1-11 28 -19 2 16 16 120 113 6 161 40 81 3 क्रम न , 46,कापथ 20 कापालिन् 95 कापिल 90 काहिशायन कापेय ·18|कुल 18|गलक 23[कुलत्य 2 कुलिशतक }185 49 कुल्या 29/ कुवल TAGE STANZA कोमदान 183 विञ्चुलक 3 काम्यदान विझल्क कामरूप 49 2विण कामाकुश 105 83 क्विं कारवी 73 112 फिनरी 80 153|विरोटिन् 145 37 किलकिंचित 146 40 दिलाटिका कारित 179 90 किलिम कारोत्तम 43 किपिधाधिप कारोत्तर कौक्ट कार्तवीर्य 122 2 कीचकाराति कापक 141 कीग्मणि काम[]रसे 74 114 वोटमाणिक्य काल 18 कालका 87 22 कालकटक 87 कालकण्ठक रचीका 102 कारखण्ड तुटक कालज्ञ 87 18 कुनटा कालय 138 117|कुर हारिणी कालमपी (3) 70 कालस्य (3) 65 68 कालिग 65 67|कुडाक कालिड्गी कुणाल काल्य 20 2 30 18 काल्य 77 काल्यक काश 82 162 कुद्दाल 27 कीनारा GO कुशाग्रीय 48 कुशी 22 पिका 44/ कुष्ट 66/कुज PACE STARZA Pige STANZA 48 92कुदन 36 33 191 218 207 235 (2) 60 39 23 142 15 163 32 कुलिक 158 122 72 106 36 32[माप 142 18 146 146 39 62 54 235 21 122 2 कुल्मपभियुत 146 39 173 105 89 122 2 212 162 88 (2) 59 37 239 42 18 171 38 173 220 216 146 237 34 कुमीद 140 53 140 4 151 143 21 159 11 94 16 कुहन 121 53 50 182 111 237 121 53 234 17 144 159 11 76 128 149 61 99 43 24 144 कूलपा 30 207 132 118 कृच्छ्र 37 142 12 122 कृतवर्मन् 166 14 235 113 6 99 166 7 194 40 19 86 14 56 22 63 55 कृशर 149 50 144 31 कृसर 38 8 कृषिक 142 13 6 46 106 81 3 182 कुमति 96पुहिन 34 कुद्दतिका 26 कुदका 135/कुटी 82 163 कुन्ती -yo 71/वार्य 19/कृतकृत्य 48 49 2 19 33 212 162 कपाणि 235 19 कुमोदक 233 कुम्मिन् 87 13कुम्भ काशी काश्यप कापाय कासमर्द किशार किक किकिदावि विकिन् किहाणी विकणी विकिरात 28/रुपांग 28/रुमि 127 36 कृमिफल 16कुम्भी - 314 108 110/म्भीनस करडक GG Tकुरल 74 कृष्णभूम 96/कृष्णमुड ·6 गुन्छ गल्म 182 गुहाशय PAGE SHz 19 127 92 10 167 11 174 58 51 19 13 ग्रामघान 1182 113 भ0 गहार 43|गरिक गाम 95/पष्टिका 122 88/घुगुरक 36/गोना PADE STANZA PAGE STIVU गन्धमादन 47 16ग्रवाल 52 127 34 प्रामादिका गन्धर्व 207 86 12 गन्ध'टा 81 155/गृध्रसी 233 10/प्रमगी 88 28ष्ट 151 70 गर 88 9 गृहगोलिका 86 भो 16 गृहमण 118 138 प्रामाण 37 प्रामेयक -113 भतीट 86 12 गृहामिन् ग्राम्य मर्थ 188 43 [राईदिदिक 138 113 ग्राह गत् 200 85 गदनदिन् 182 111 ग्रीपिन् गर्घजापिन 171 180| 182 111 घा 106 182 111/घ 16 155 गवेषण 187 301 घन 38 63 गारमेय 56 40 गोकरी 175 गढ 38 6G गान्टीविन् गोली 27 2घरगोली गानसकोपिन् 86 18 154 गाधेय 118 214 181 घुण गान्धारपट् गेदावरी 35/घुमृण -157 105 गोनास मान्धारपिट 08 4 पूत गोप 156 104 धृतयोनि गाली 29 15 मावी 27 108 105/प्रताची (गापोतरित्र 27 22 गिन्दुक 112 138 धाप गोमतहिका 67 216 19.11 39 8 गिरिक 112 138|ग मुख घोपवती 191 18 143 21 125 102 गुगनिका 37 88 261 चन्माइलिन् गुपशालिनी गोल 235 -110 120 गुणरयना गोपाल 84 गुणोकर्ष 188 43 मोलिह 60 गुण्डित 179 60 55 16 गोष्टश्व 182 गोस 156 104चका 54 गुदई उस गोसर्ग 20. (3) 63 .234 188 43ौरव 118 34 चचरीक 207 201 অৰ্বী Ja 188 गुरका 112 138 पद 116 24. ब ឧញ 150 20 151 75 104 40 126 28 106 91 32 155 98 175 61 86 13 108 110 235 18 110 124 86 15 149 11 52 191 40 155 97 221 227 31 3 170 26 214 188 38 5 130 32 152 134 80 88 88 29 211 182 111 63 52 69 30 172 46 G2 52 30 17 19/गोयुग 39/गोपटी } 20 चस्यान चन्याल 40/चकन्यूह 40 चकर 111 चारया 89 गोद 1100 183 चाप 18|चत्र 56/गौर 13 पन्थ 9 ग्रन्पन S8 चपल 43 चत्रु ·20 डडुभ 85 तटस्थ 132 तडाक 20/तण्डक 212 162 तत्कालघी 83 तत्त्व 13 तन्तु 13 तन्तुनाग 18 तन्तुवाय }138 15 नन्दू 2 तन्द्रा PAGE STASZ जल शूक 45 38 डिण्डीर जलहस्तिन् 43 22 डोम्व जागल 102 63 (ढीकन जात 200 जातीसस्य 111 जातुप 162 जात्य जानुलम्यिन् 178 जालमार 86 जालिक 86 191 जाहक 86 13 जिघासु 124 11|तन्त्रक जितकाशिन् तन्यदाय जिताहर -138 112 जिन 5 जिष्णु 122 जीव 120 जीवक तप जीवतोका 94 तपस्या 16 जावसू तमा जीवनीय 40 5तमाल जीवन्ती (3) 68 82 तरक्ष जीवा 135 140 121तरलित जीवितश 220 219/तरवालिका जूर 107 जैमिनीय 113 6तरिमन् 18 27 तर्क 198 33 |तके(कोक ज्येष्टामिम् 113 3 तदे ज्योतिर्मालिन् 88 29 तर्पण ज्योत्स्ना 21 5/तर्षित ज्वाला 12 57तलजक मगिति 227 १ झटिति ताडी शशामचन् 13 शहरी 233 10/तान्त्रिक टड्क 191 18 तापि(यि)न् 237 38 तामिन 282 7/तामकी टुण्टुक 63 PAGE Starza PAGE STANZA 156 105 तार 155 96 38 तारापथ 15 161 20 तालपत्नी (2) 75 119 126 29/तिन्दुको 232 8 124 10 तिमिगिलगिल 20 43 28 तिरीर 237 30 337 33तिरोत्तमा 11 51 169 25 तीक्ष्ण 196 53 32 9 220 215 96 28/तीक्ष्णधी 171 38 43 21 तीर्थ 114 11 86 13 तीर्थवृन्त 5 15 159 6तुक्खार 129 46 109 113/तुण्ड 90 37 86 18|तुण्डिकेरी (3) 74 116 149 6 (2) 78 139 145 34 तुन्दिन् 9 41 37 37|तुष्टिभ 101 61 214 10/तुण्डिल 222 233|तन्तुभ 142 17 118 35 तुन्दि 104 21 98 44 237 33/तुन्दिम 84 1तुन्दिम 101 61 172 46/तुन्दिल 179 152 136 99तुमुल 218 207 227 तुम्बुरु 11 52 234 183 2 188 43 तुरीय 182 113 173 49 तुर्य 145 19 28 148 55 188 43 169 22 तुवरी 143 20 24 27/तूणी 70 95 65 69/तूलि 163 33 76 127 218 207 238 34 तूलिका 112 137 120 49तूष्णीकाम् 228 10 5 14 द्रणशुन्य 65 70 39 तृणशल्य 15 तृषित 169 22 87 (2) 82 161 86 तरल 87 तुम 97तरसा 15 तुरायण 34 तुला ताह 03 ताण्डव धका 57 ताम्राक्ष 20 तजन ·(1) 20 डडुन 119 85 तटस्थ 20 तण्डक 83 तत्व 13 तन्तु 13|तन्तुनाग 21/तीर्य 15 नन्दू 2वन्द्रा Pace STAZI जर शूक 45 38 डिण्डीर जलहस्तिन् 42 जट्का 43 22/होम्व जागल 102 63 टोकन जात 200 जातीसस्य 111 132 तडाक जातुप 162 जाय 212 162 तलालची जानुलम्बिन् 178 जालकार 86 जालिक 86 191 18|तन्तुवाय 86 13 जिघांमु 124 11|तन्त्रक जितकाशिन जिताइव 138 तन्यवाय 112 जिन 5 जिष्णु 122 जीव 120 जीवक तप जीवत्तोका 94 जीवसू तमा जीवनीय 40 जीवन्ती (3) 68 82 तरक्ष जीवा 135 140 121 तरलित जीवितश 220 219 तरवालिका 107 97 तरसा जैमिनीय 113 6तरिमन् श 18 27 तर्क 193 33 तक क)क ज्यशामिन् 113 3त ज्योतिमालिन् 88 29 तर्पण ज्योत्स्ना 21 5/तर्षित ज्याला 12 57|तलजक भगिति 227 ताह 2 झटिति ताडा झंझामरुन् 13 233 10/तान्त्रिक 191 18 तापि(यिोन् 237 33वामिन रीका 232 7 ताम्रकी 63 16/पस्या PAGE STATLA Pace STANZA 156 105 तार 155 96 38 5 तारापथ 15 2 161 20 तालपत्नी (2) 75 126 29/तिन्दुकी 232 8 124 10 तिमि गिलगिल 42 20 43 28| तिराट 237 30 337 33| तिलोत्तमा 11 51 169 25/तीक्ष्ण 196 58 32 9 220 215 96 28/तीक्ष्णधी 171 38 43 114 11 86 13 तीर्थकृन् 5 15 159 6तुवखार 129 46 109 11तुण्ड 90 37 86 13 तुष्टिकरी () 116 149 6 (2) 78 139 145 84 तुण्डिन् 9 41 37 37 तुम्डिम 101 214 61 16/तुण्डिल 222 233|तन्तुम 142 17 118 35/तुन्दि 104 77 21 4 नुन्दिक 98 237 33 नुन्दिम 84 1तुन्दिभ 61 172 46 नुन्दिल 179 87|तुन 152 76 136 921तुमुल 218207 227 तुम्बुरु 11 52 234 15/तुरायण 183 2 188 43 तुरीय 183 113 173 49 नुर्य 145 19 28 148 188 43 169 22|तुपरी 143 20 24 27 तूणी 70 95 65 69 तूलि 163 33 76 127 218 207 238 34 तूलिका 112 137 120 42 तूष्णीकाम् 228 10 5 14तुणशून्य 65 70 39 2 तृणशक्ष्य 15 तृपित 169 22 87 (2) 82 161 5तमाल 86| तरल }101 34 तुला 63 ताण्डव 57 ताम्राक्ष 20तजन ·400ccc PAGE STANZA PAGE STANZA 99 49 (2) 68 84/दईग 20/ददुरोगिन् 59/दुधर्मन् } 76 129 9 दुःस्थ 27 दर्शक 173 102 60 156 102 235 19 6 52 35 191 18 173 48 125 17 221 227 193 33 221 227 130 35 95 24 123 6 निवर्ग 20दारक 1 L'ACE STAYZA 1 तेजना तेजस् 125 तेन 228 दर्प तेल 149 50/दर्वि तेलाटा 88 28/दवीं तेसाट्या 88 तोक 192 23 दल तोटक 237 30 तोत्र 142 12|दवथु त्याग 188 43 दशास्य प्रयीतनु 19 32दशेन्धन 170 26 दाक्षायणी नापुष 162 29 दाक्षिण्य निकभेदिन 120 50/दाडिम त्रिवालविद् 5 15 दादिश निटिप 3 6दाधिक प्रियुग (2) 76 125 दान्ति निपुटी 73 108दाय 122 58 दायाद 125 ध्यमा 13 108 स्वपक्षी 157 109दारिका 143 20/दालिम 233 13/दाशरथि 40 5 दाशाई 221 227दामरक दक्षिणागम 120 42 दिगम्बर दक्षिम्य 166 5 दिहार दग्पाक 87 22दिनमगि दिवाधियो 151 परोपक विवि भिन् 123 GAR 128 द 52 7 दवस (2) 16 दपिंदर 21 दापनिता 07 216 1851 161 21 233 3 170 पिमा ६॥ 215 185 31 पर 101 दुष्पत 34 22 दुष्पुत 38 207 134 षीका 123 G|हमप्रसादा 17 16/जति 218 207/ देवखात 188 43/देवगायन 122 देविका 112 138 देशिक 9 37/देवपर 166 5/देदेशिक 238 42/दोप 107 991 दोपज्ञ 147 45/दोपा 183 3दीकूल 126 29/दौगिनेय 95 27 दौवारिक 95 चावापृथियो 191 18|चावाभूमी 95 G4 122 16 22ग 151 120 50णी 156 105ोण 32 48 1ोदी 16दा स्थित 105 81|दा स्थितदर्शक 86 23/दास्योपस्थित का 62 52ीद्वारका 138 118 धारवती 70 143 25 निम 63 हर दिमीस 17 28 पुः 65 द्युम्न घुमद 48 230 206 129 3 51 149 233 86 87 122 73द्रप्स 4N 19 87 123 G 38 दीपंताप 151 19 21 82 99 155 97 9 } } 19 186 पन् 125 ·5ननुच 19नन्दक 36 नन्दन 28नपुसक धस्तुर PAGE SPANIA द्वेष्य 182 118नतोतत द्वगुणिक 141 125 द्वैपायन 118 घट 234 17 नन्दिकेश्वर धत्तुर 67 78/नन्दिन् धन 149 58 घनजय 122 नन्दीवर्न धनाया 188 43 नन्द्यावर्त धनिन् 200 129/नन्द्याप धन्विन् 19 धर 67 नप्त 78 नराधिप धर्मपुर 122 शनल धर्माधिकरणिक 123 5नस्तित घाटी 138 111नस्यात धातकी 232 धानाचूर्ण 147 47 धान्यक 145 38नादेशी घामनिधि 19 32 धामार्गव () 69 89 नानाविध धारा 216 194 नान्दीप धापत्तन 145 धिपाहा 181 घि 212 धूमकेतु 2] धुममहिषी नालि 17 19 धूमिका नालीक धूम 87 धम्रक 151 प्रण 85 कृष्णु (निकृत धोरण 131 119 39निवर्पण ध्याम 209 145 निक्पोपल 219 218निकार 137 101 निक्षेप यनित 16 99 46 नम 165 निगडित 12 माहू निगाल नमार 120 237 33|निचिन नाग PAGE STANZA 182 113/निचोल 229 15 नितम्ब 76 128निदाघ 96 28निदान 9 41 नियन्धन 9 41 निम 233 11 निभृत नियम 20 नियमन 50 10/नियाम 97 39नियुत 200 85)नियोग्य 122 1 निरकुश 82 163 निरर्थक 150 निगुंडा 63 नियन्थ 4 निझरिणी 157 105/निर्धाय (3) 58 30/निर्मयोद (9) 65 66 नियन्त्रण 94 निर्याम 43 27 निर्यास 233 निर्वय 235 20 निति 191 18 नियूंढ 45 42 निर्देशन 100 54 निवेद 45 41 नियनी 220 219 निवरा 161 21 निविट 24 26निधिरीश निवृत्त 172 41 निवेशन 51 163 32 निशान 34 23 निशाटनी 153 81 निशात 46 निशुम्भन 153 84 निषध 179 86/निर्षक 199 49 निवुट 188 3निष्पाव 182 113 निबंध PAGE STANZA 64 61 207 134 192 28 206 129 32 7 36 33 182 113 120 49 57 26 41 12 153 84 123 4 168 15 182 113 65 69 120 42 33 168 13 169 23 168 15 41 12 233 13 168 18 37 39 183 3 185 20 188 43 88 9 118 35 180 36 नाभि 162/नायक 10 नाला 17नाश 75नाहल निश्रेयस }irs_66 -169 59 विकृत ध्यान 19 निशा 109 113 49 6 14G 41 86 15 88 27 179 91 138 117 47 6 114 7 54 13 143 20 220219 निसर्व .99 50निप्राह ·(१४) पृतना 22 पृतनासाह 20 पृथग्रूप 156 104/पृथा 26/दुइस 54 पुरकिनी 17|कृपक 18 11 पुण्ड 12/पुष्य }16 28/पल 38 2वुप्फुस 230 33 पुरागपुरुष Pack Szasza Page SIASZA PAGE ETASZA पामर 101 58|पिय 23 63 59 पार 238 -35ापियामेत 169 10 44 पारत 156 99 पिपालिका 232 8 पृयगा मता 118 38 पारराव 155 98पियल 56 180 94 पारापत 86 157 122 पारावतपदी (2) 80 150 पहा 163 पाराशर्य 30/पृथ्वीका (3) 76 125 118 36 पावदाए 3) 63 54 प्रश्नि पारिपन्यिक 162 25 पीतपादा 88 26वृश्मि 20 31 पारिभद्र (3) म 23.1 135 87 (3) 63 39/पंक 191 पारिभव्य 16 126[पुरी 239 42 पेग पारियात्र 233 110 123/पारिका 163 30 पारिसि(क्ष)क 119 120 45/पेरी पद्य 239 42 -115 पुना 95 परिषय 16 104 76 पुद्रल 235 20/ पेशी पारी 144 32 पुनर्नव 105 90 8 पेशाकोश 233 10 पुरध्वज 86 12 पटगल पार्य (2) 82 163 122 102 65.पोटा 194 40 पाली 157 108 पुरस्तात् 23 पोत 41 14 पावकि 8 6 22 पेपर्य 76 128 पावन 120 83 164 पौण्डू पाश 220 219/पुरुहु 63 पतव 153 *85 पशुपत 120 10 पुरोडाश 235 21 पौत्तिक 157 107 पिङ्गला 15 5 पुलक 36 35/ 105 87 पिड्गा 155 97 86 14/पौलस्त्य 12. 2 पिचर 104 77पुगेमजित 10 44/पौलामी 10 45 231 18|पुष्करावर्तक 239 11 प्रकट 182 113 पिचन्दिल 98 161 20 प्रकम्पन 13 63 शिचु 157 100 पुष्परतु 7 182 113 61 पुष्पफल 63 (2006 105 85 पिनुमई पुष्परम 157 154 88 पिचुल 157 106 पुध्पिना 94 171 35 282 ध्यरय 130 188 43 पिच्छिा (3) 64 63 पूजित 181 102 20 3 27 15 पूतिखदर 62 50 9 144 26 पूय 238 35 238 85 144 237 233 11 97 182 113 प्रचचित 182 113 234 18|पूर्ण 175 89 32 195 182 118 प्रचोदनी (2) 70 94 182 111 पूर्व 175 129 46 पियाक 237 37 96 28 रित्तल 155 97 पूर्वानापिन् 120 113 5 45 पुरुह }175 44 पुष्कस पिचुमन्द } 26 प्रकाश 21 प्रकुटव 107 प्रकुल्यक 21 प्रगम 5गमता पिच्छा पिचर 50/मव पिटरी 31 पूर 20 प्रचण्ड 39/पूरित 60/प्रचलाक विहीवार पूर्वरङ्ग 66 प्रजविन् 39 प्रजा 49 प्रह ·63| पल्गु An 2 (3) 80 } 44बहे 3बर्हि शुष्मन् PAGE STA ZA प्रणय 188 43|प्रवाणी 182 111 प्रवाल মলিখন 25 प्रविष्ट प्रणिपात 188 43|प्रशस्त प्रतति 9 प्रवाह प्रतारण 162 25/प्रष्ठीही प्रतिकाय प्रमभ 164 36 प्रतिन्छन्द प्रसाधन प्रतिपत्ति 188 43 प्रसार प्रतिरूप 164 36 प्रसूतिज प्रनिश्रय 50 8 प्रस्त प्रतिधित 182 113/प्रस्तावना प्रतिसर 108 108 प्रदत प्रतिसूर्य 86 13 प्राग्ज्योतिष पताट 182 113|प्राघुणक प्रताली 51 16 प्राघुणिक प्रत्यक्त्रेणी (2) 79 145/प्रापूर्णिक प्रत्यनीक प्राचिका 124 11 प्रत्यनाविन् प्राचीनयहिस् प्रत्यवसान 149 56 प्राचीर प्रत्यवस्थातृ 124 11 प्राचेतस प्रयुत्कम प्रातर 186 26 प्रत्युत्क्रान्ति प्राध्व प्रत्युत्पन्नमति 169 प्रत्युषम् 20 2 प्रदिश् 15 6 प्राबन्धिक प्रद्योतन 19 32शक प्रपात 200 85पास्थिक प्रफुल्त 54 7 प्रहरिक प्रफुल प्रियक प्रभावशक्ति प्रियदर्शन 125 19 प्रभुशक्ति प्रमय 138 118 प्रेट्रोलित ममण 153 85 प्रेतवन प्रमातामह 96 33|प्रेषण प्रमीलन 138 118 प्रध्य प्रमृत 140 प्रोत प्रमेह 100 5G प्रोथ मयुत 153 मराह 53 प्रवचन 114 प्रवयण 142 ग्रवाच् 171 PAGE STANZA PAGE STANZA 109 112 फग 38 9 55 14|फरक 133 72 182 113| फल 136 91 26 143 13 150 23 18 151 70| फाल्गुन 122 188 110 फेन 235 19 107 99/फेरण्ड 85 5 137 97| बक 68 82 39 3|बवैरिन् 122 105 80यदा 151 37 391बद्ध 179 86 182 111| बद्धपुट 38 9 49 बदा 140 120 बन्धनीया 151 69 118 34|बध्या बन्धुर 216 194 232 8| वधु 6 2. 10 77 133 49 118 36| बहिरुत्थ 12 54 20 219 215/बलि 122 179 87 126 28 181 1051वष्कयणी 151 71 131 G1 165 217 200 141 10 बहुकरी 51 18 131 62 168 17 180 51 18 182 111 बाढ 229 13 179 206 129 138 203 104 142 12 बालपन (2) 62 50 160 155 93 109 237 39 207 194 103 75 |बिल 52 G 188 43| बिलाल 85 6 102 65|विसमिका 88 26 40 38| वीजक्र 61 44 230 20/वीभत्सु 122 बहिस् 25 प्राप्त 59 बहल 170 (3) 63 94 56बहुरूप 22 बहुला 57 87 चाधना 120|बाधा 17बारवायज 115] बाह्नव } 84 प्राह 4 वन 10प्लाइन् 12|पटा 35 पर ·55006 45मकुट 92मकर 31 मड 28 भुजग 32भुना 21 मण्डक भद्गुर 12 भूचर म PAGZ STASZA 235 19मानुफला युध 203 104/भा(मोहक चुस्त 237 34 भात बुस्ति 147 ब्रह्मन्य 182 111 मावना ब्रह्मरीति 151 97मप्य प्रवादिम् 113 6 भिक्षु ब्रह्माणी 8 3ामण्डिपाल ब्राहाणनव 113 97 मिल्ल ब्राह्मणहित 182 111 भिस्मा ब्राझी 8 35मान (2) 60 90/माम 155 97ममसन 144 भकि 200 80भुनगभुज मग 19 ममत्रत 120 45 भट्टभेद 176 मी 232 भूतधानी भग्य 141 7 भूननाशन भटिन 147 45 भूमिच्छय मण्डिर भूमिपिशाच 64 64 मारी भदन्त 120 भद्रपदा 18 मना 74 117 भूरिचन्द महाकरण 120 मम्मा 32 मरिमन् 231 235 4मगरिधि भार 85 भन्छ भवनाम 229 भवितव्यता 28/मंत्र भविष्यत् भरव मथ्य 212 162 भस्वी मगर (न) 89 30मरविन् भस्मन् 12 भ्रम माग 17 108 मागीन 141 । Pict. SANA Pack STATZA 74 113 |मकर 19 28 147 107 102 106 112 140 63 57मप्राप्ति 144 29 25 2 मघवन् 9 41 237 137 98 120 42.मगत्य 56 21 136 92/मछ 42 17 161 21 मजन 110 121 147 48 मधरी 143 21 170 26/मधीर 151 74 209 145 मञ्जपोश 11 51 122 मपकार 150 8 169 24 मणित 30 21 38 8/मणिदघ 104 81 104 80 ममिमन्न(न्य) 146 161 66 72 71 99 147 46 32 146 40/मण्डल 134 37 3 135 84 169 महरिन् 101 22 43 40 मत्तवारण 50 9 मत्तारम्ब 155 95 मत्स्वकरणिका 16 182 113मस्यबाधनी 147 47 मस्याही 146 80 152मस्याण्डा 43 80 152 मदन 21 9 41 मदिरा 161 40 41 मयदावनी 75 125 233 31 182 113 मधु 55 17 147 45 मधुरती (3) 70 95 8 153 84 37मपटेल 57 28 180 42/मध्यमानव 152 134 80/मनोगत्री 35 27 209 145 मनहारिन् 30 21 124 11 173 52 157 107 मप्रति 105 19 14 18 27 21 मतगक 4/भूर 23 भूरि 50 भूपिन मस्ति मृगाजर (3) 56 11 मद्र 14भूत 34 मध्य 5C/मग 16 भ्रतुल्य 111 भ्रामर मार मन्द ·(10) -156 104 रोदसी 14 रसा यटि थासमेनी यादापति यान यानपान यामत याव्य युग युगंधर युगालय युगायुग युधिष्टिर यूर 54रहम 54राधन 58 राजवाध 24 रोहित 8रक्ष्मण 3 राजय 39 राजादन 35 ममगी यन योग योग्य योजन रफपानुरु पमान गुड PAGE STATLA PAGE SINIAI PACE STIXZA 108 105 रस 122 21रसगन्ध रोदस्यो 48 1 13 61 रमजात शेषावका 125 -156 102 30 10रमाध्य रोन 58 33 41 (3) 68 85 रोमन्य 235 19 120 42रसित 16 9/रोमविक्रिया 174 122 57 रोमहर्षण 36 35 130 122 गेसम्म 89 30 238 35 राजधानी 49 1 रोपण 170 32 23 राजयक्ष्मन् 99 51 रोहिताश 131 128 17 15 37 रोहिणीसख 122 रामवालि 143 16 11 235 19 राजममा 233 रक्ष 221 227 238 35|गजगुर्प 38 88 23 228 237 31 122 119 (2) 59 88 20 218 162 राय 122 235 18 237 122 2 232 7 155 111 17लकापति 122 2 61 122 तमा 126 29 120 31 233 10 71 122 (3) 80.150 188 37 36 54 159 143 23 11 146 166 2 108 105 161 72 102/धि(4) 169 22 50 18 85 4 81 155 51 148 54 रखतई 80 148 86 138 119सहरी 40 C 122 118 10 42 48 233 10 30 18 लाग्न 200 120 SS 23/रेचनी 141 79 169 22 133 17 228 7 233 10 161 99 लिसिता() 150 16 195 10 235 21 207 1321 7 8 124 1. हिर 11 जरंगहारिन् 100 101 18 234 17रोचक 148 Si 1.1 रोकी 79 147 रन 30 राम 97राला 48 रावण 42रावणहस्त 98|गवणार 43 रिट्यम 10रिख 41 रिताति 4रव ता रचना रमन रजनी रानी रजस्वल रजोदारणी 21सम्पट 10वगाकर 79 सयमानुसर (4) 67 18 छवि 1510 11 |বরংকুর 351राकुल साक्षा 3/मा स्नगी रनवनी रपागाइय रथाइगनोमन् 73 10/माम 147/लम शम्पामृग भग रमा 27वनी लिर प ·PAGE STANZA 87 वयस्था 8/वरण 49 42 60 18 32वेरयित 239 149 42 80 85 129 100 141 8 4G 36 10 66 162 28 114 64 2 43 वतन PAGE STAVA लालत 179 लेपिहान 738 लोकर धु वरण्ड 19 32 लोक्वाधव लोकायत 237 लोचमर्कट 73 11वरा 28 33 वरा रोला 106 91 वर्कर हामिहार 136 95 वर्चक लाहिता नी 27 17 वर्णपरिस्तोम लोकायतिक 113 6वर्णपुष्प वक विण्ये 88 23 वकोट वर्तक धक 18 26वर्तिक 40 7वर्तक वरह 104 वतलोह वसनीयत्व 188 वन 155 931वति वनचाला 16 10/वर्धनी वजुल (3) 57 27 Ga 65 वर्धमान बरक 234 17वत्र यगकर वर्वर घरी 162 27 वईत वगगुण परत योग्य 140 2 वणिया बलभी परन 49वलित 228 वर्तम 222 228 वल्गुलिका यस 221 227 वन यमत ११ 17|वशिका 166 Gवसति ५ 92 वमिर (3) यामा 147 49 वन शवम चनागार 71 1.0 49वनक यदनमाटिका 10वहरिह १ 501 पन्दी 140 120/वाच यान 120 १० 2वानीय PAGE STAzal 63 09/वार 197 की वारी 235 18/वानी वाडवेय 97 30 वादाल 88 26/वामाणस 158 111वानायु 33 वानप्युज 69 90वान्त 128 43वाप 74 वापदण्ड 110 124/वायदण्ड विमस तसिक 90 36 |वारणबुषा वारबाण 10) 97 वाराणसी 140 1वत 109 114/वाताक 51 18व देल 144 31 वादक 0 10 163 160 16/वापिन् 182 11वामण 16| वाल्माक 143 21वासतयी 0 h 179 88 वासना 173 १० वासना 88 14 20 वह पत् 110 1261वाहक 6 वाजीक 981वादीक 41 विका 1 । 97विकरण विकथन 42 विकाय 100 63 विपन 16 विकारित 211 100 विक्रमादित्य 64 विषय 237 31 विमान 120 73 131 49 100 74 16 97 191 114 12 40 18 7 . . 31 वई 141 43 36 G 188 118 21 49 20 199 233 80 99 बत. 10वगु 27 वास्तु 13 } 12946 124 61 3 110 171 99 30 99वमुत्र . 17 8 188 . 100 10 वाज 122 30 188 19 13 ·विप्रह विचार A 50- वेविन् L'AGE STANZA 35 197 57 140 1 235 21 123 G 206 129 113 6 222 229 49 2 107 99 169 159 8 155 98 113 3 सानस वहये वैदूर्य 15वीची 14वधिमालिन् ,182 PAGE STINLA PACE. Starza 125 19 विशाला, 81 1571वेणी 25 विशिखा 49 31 विच्छन्दक विशेषर 120 4वेतन विपदक 11 विध वेताल विजय 122 145 38 विधा 233 11 विश्वामित्र 118 36/ वेदना विजल 147 16 दिपुण 22 14 वेदान्तिन् विट 169 24विष्कम्भ वेष 23.1 51 17 17 विष्कम्भी विश वितण्डा 238 विष्णुवालमा 80 151 वितक 188 -13 विसवद 186 28/ वेश्यापति मिथुर 13 60 विसूरित 188 43/ वैकष्टिक विदग्ध 169 24/विस्ट 30 कृतक विदल 237 32] विहंगमा विदिशा 163 -19 विहंगिका विदहा 2 वाचि विनीत 129 40 वैद्य चिनीय 190 40 . वैमनस्य विनोद 188 112 188 विरागिक विपथ 48 182 111 वैरोचन विपरीत 178 15 विपर्यय 118 विपुला 3 50 वायी विप्रतिसार 35 94 16 विभत 20 बुरु 68 विमर्श 25 2 व्यञ्जन बुकन् 130 58 102 G4 युका 186 28 84 विरागाह 182 111 व्यडम्वन पिरिधि वृकतियता 5 171 68 विस्ट 77 136 वृकोदर 122 व्यवाय वछन् 104 79 102 विका विलाल 85 6 वृक्षगन्या (3) 78. 137व्यस्ति 88 23 वृक्षरोहा 68 106 93 वृट 182 विलेम 178 84 वृद्धाक 187 विवध 160 15 | व्याली 141 5 विक 118 38 व्यास पृश्वन 163 33 विशमन 138 117 व्युत्पन 19 28 विशल्या (3) 68 83 व्युए 'विशास 80 20 विशाखिका 118 35 वेग 64 शासित 43बीग 16वीतदम्भ 8वीतराग 37वीधि वैशास 155 93 212 162 39 111 123 135 86 119 120 135 86 94 16 147 162 25 वैशेषिक 4G 13 वैष्णव नारपसू 82/वाटा विमान । विरह 1व्यम्बक 52 85 व्ययम्बर वकी 2व्यलाफ विरूदक दिलन 61व्यसनिन् विलीनाग विलाचन 82/व्याधाम 113/व्यापादन 22व्याप्य 162 25 -212 162 169 20 120 11 47 138 117 76 126 216 197 118 36 182 111 20 8 35 23 182 111 149 परिण 34 बीड .

·(२०) 1141 PAGE STANZA 116 26|शिफा 77 136 शिम्बि | शिरसिज 8 शिरोगृह 149 60 शिल PAGE Starza 207 132 143 23 106 95 50 8 143 21 157 108 36 शाकर 19 शाकर 120 शिला 42 शिवकर 15 शिवताति 36 शाक्य 36/शातकुम्भ 20 शान्त 17/शुक 3/शुकई 17 शाप PAGE STA ZA शकान्तक 122 शसन शकार 160 16 शाक 42 17 शक्शाकट शकर 149 60 शाकशाकिन 171 शक्ति 125 शक्रनन्दन 122 2शात 171 153 84 शकुकर्ण 152 77शाटक शङ्ख 14 71 शारी शटी 777 135शाण 81 154 शाणा शण्ड 97 शण्ड शाल 143 142 15 शान्ति शतधृति शतपर्विका (3) 79 103 शतमान 238 34 शारिका शतानन्द 5 17 হানি 18 -27|शाईगक शफ 207 132|शावर शम 104 81/शालाजिर 143 23 शालि शम्बल 125 17 शालिवाहन 34 शालीन शम्बा 16 9 शालीवर दाम्या 31 4शावतिक शयनक 130 54शावल सयानक 86 शर 149 51 शिक्यित शरचन्द्रिका 45 43|शिक्षित शरध्वन 40 2|शिखण्ड शलक शिखारिन् शलल 85 दाल्यक शिखिन् शालिन् 42 17 शल्यारि 122 शवर 161 21 शिक्षा शर्णि 157 107|शित शकुली 147 218 207 शिथिल 8 शुचि 5 166 120 50 | शिवा 85 5 237 33 शिवी 9 37 120 50 शीतलवातक 80 149 233 9शातशिव (2) 75 123 शीधु 237 34 94. 155 शीन 182 113 47 101 33 717 133 183 29 9 शुकमालक 64 63 30 17| शुक्त 146 39 88 26|शुक्लापाग 89 31 232 33 17 204 106 120 45 215 189शुद्धमार्गिक 120 50 144 32|शुद्धान्त 50 12 142 1शुन्य 174 56 122 शुभ्रदती 15 5 72 105 गुम्य 162 27 174 58 शुल्क 191 18. 73|शुल्व 155 97 168 19 162 27 206 129/शुपर 31 4 12 54 शुष्मन् 179 90 137 103 195 44|शुहक 122 2 90 36 शून्यवादिन् 113 6 54 11 शर 19 92 19 27| शरण 81 157 87 18 शूप 154 88 155 98|शूषा 45 38 30 24 शगालिका 73 110 179 91 शृङ्खल 128 33 शृगारयोनि 7 26 175 66 शृगीवत् 47 238 176 13 शासन wo 7 शिखा 2 शिधाण 47 शित ·( २२ ) Pagr STASZA शेपम् 135सतान 155 सदर्भ 38 षड्गव 1624 50 पण्ड दीव 7सनिाश 24 समशर 24 सम पोडत 66| समगा 6 समधुक 118|समागा 88| समाज्ञा 50/संस्थान PAGE STANZA আলী 155 96[पर्टी 104 76 शेफालिका 232 7 शलुक 59 35 पहार्दिक दोबल 45 212 120 शवल 38 पष्टिक शैवाल शोक पिड्ग 63 शौनक 58 182 113 संसक्त स्यामक सस्वार -143 201 स्यामा सस्कृत स्वेता रास्याय 27 17 सेना संस्था प्रन्थन 188 43 श्रमण 120 श्रव्य 30 21[सम्यानक प्रवरु 120 50 सस्पेट 137 98 संहतर खण्ड 111 131 सहार श्रीट 14 69 श्रपिष्ट सरत श्रावट सकम 125 18 श्रेयमी (3) 64 60 ग्रीन समाम 106 दव्य 175 66 संध्यान राघा 30 17 संगग दिलष्टमपृक्त 182 113 संघात 168 14 सिंघातमृत्यु कीपद 100 56 श्वपच 161 20 संज्यन 37 सती 86 11 सत्त्रशाला 47 6 सत्यवतीमुत वेतपट 120 सध्रीची श्वेतक 154 88 खेतवाजि 122 वोवसीय 24 25सनास्कुमार Pace STA ZS (2) 81 154 संतति 77 96 28 81 188 48 120 49 सदानित 179 86 152 77 सधि 125 19 97 39 संगिनी 151 69 संनाह्य 128 37 141 51 19 143 115 16 169 149 61 मुम 17 14 78 142 25 2 समपाद 135 86 182 111 समर्धक 49 166 7 138 78 142 201 29 11 48 17 समाधान 25 2 समाहित 138 500 85 105 30 21 23 234 17 39 2 समुद्र 153 84 147 47 समुदनवनीत 11 48 30 16 17 48 14 समुदान्ता (3)74 116 186 25 (3) 77 134 186 14 25 समूहनी 51 18 237 138 105 39 2 मप्रधारणा 126 26 101 122 57 4सफेट 138 106 49 203 104 9 171 33 50 122 57 179 86 177 159 10 98 187 80 122 सरशन 57 230 18 108 105 11 51 सरि 100 ममिन् 85समाचीन 22 ममुद्र }il 129 भकया 15 94 मेगा 25 समुद्रिमा समध्य 34 संपरायक 58 संप्रयोग सजू 228 श्वापद श्वन सवाध 37 भमुखीन 8 समोहन 36 संयमित 118 50/सद्यस्क 18सवाहक 12 संवीक्षण M सनत् 2 सनात् ·165 151 सरयू 166 35 सालू 30साहस 15 साहसाङ्क 2सूतृत 106 91 -155 89 (2) 83 PAGE STANZA सरक 43 सारणी सरडा 73 108 सरणी 81 153सारसन सरल 105 86/सार्विष्क सरध्वज 40 2 सालभजिका 44 सरस्वती 44 सर्वज्ञ 5 ঘৰত 136 94 सिंह 198 66|सिंहतल सविमा 231 2 सिंहद्वार -सन्य 178 84 सिंहान सव्यसाचिन् 122 2 सिंघाण सहचरी 92 6 सिंघाणी सहन 35 24 सिंघिणी सहसदोस् 122 सिचय सहप्रवेधिन (3) 78 141 सिजिनी -सहा (3) 66 74 सित (3) 74 114 सित सहय 166 3 सिद्धसिधु सायत 49 2|सिद्धान्तिन् सागरमल 157 105 सिद्धार्थ सागराम्बरा 46 -साख्य 113 सातवाहन 122 साति 232 -सानानक 142 1G|सीमन्त सावन 6 24 सीस 120 50|संसपत्र सात्विक 119 44 मुकेशी सान्तपन 121 सान्त्वना 188 सोन्यासक 119 साप्तपदीन 124 12 सामज 127 सामायिक 123 सामि 17 16|मुनिश्चित सामुदिक 14 सापरायिक 130 सांप्रत 126 सामातुर 59 251 मुरगा सायम् 20 3 मुरत सारथ 157 107 मुरभि Pagz STANZA PAGE STAVLA 44 34 सुराजीविन् 159 10 81 135 सुवहा (3) 66 71 110 1201 (3) 78 140 147 45 सुशक्करी 70 162 29 सुखवा 15 124 43 24 सुन्दृदय 3 125 21 सूचि 232 8 122 24 26 19 28|सूर्यकान्त 155 93 105 85|सूर्यमण्डल 19 33 51 16|सकिन् सकन् 98 सुगाली 73 110 91 सक्त 35 105 सव्य 165 109 115 सेती 44 33 108 108 सरन्ध्री 31 4 155 96 सोत्कण्ठ 167 8 44 33|सोत्मास 30 21 11 49 सोमपातिन् 114 9 120 50| मोमबत् 114 8 5 15 सामवल्क (3) 62 51 233 10 सोमवाली (3) 78 138 232 8|सोमसस्या 114 8 237 31 सोमसिद्धान्तिन् 120 42 127 30 21 235 18| सखशायिक 137 98 156 99 सांगत 113 6 157 100 सौगन्धिक (3) 83 167 1I 51 सैनिक 160 138 111 31 25. मोम्य 121 51 122 मौर 18 27 72 106 सौराष्ट्रक 155 97 सोवास्तिक 123 5 17 151 सौहार्द 182 111 से हद 124 18 171 162 27 स्कन्धावार 127 34 10 46काधिक 149 61 232 98 41 122 143 21 3 सध्मला 61सिध्रका सिन्दूर सिन्धुर 36 से लुपन 14 सौप्तिक 52 मुवण 43|मुकाण 42 सुप्रव 30मुधाभृति 4 मुधामूर्ति 35 साहदाय 14 मुमुख 52 सुम्य 26सुरगज 8 स्तनधय 57 स्तनप 121 स्तम्ब (3) 75 ·Paoz STANZA 118 स्तुप स्त्खन प्राचिह्न स्थग्डिल स्थति स्थपुर स्थला स्थावर स्थनक स्याल 9 हालाहल 144हिंसा 40 हिश 40/हिंगुल 119 हिंगुल 122 7 हिडिम्बजित 18 हिन्दोला हिण्डार 31 हनुमन् 1122 2 हिमवत् स्थिति स्थूल स्नमा स्नातक ( २४ ) PAGE SAYZA Pacz Srata 235 19 स्ववासिनी 92 162 86 13 25 स्वादुरमा (3) 79 138 104 76 164 232 115 18 स्वामिन् 9 156 हसपदी 75 235 20 182 113 सपाद 157 105 हिंगुलक 157 105 46 5 हो 228 2 5 17 234 130 135 86 वर्तनी 49 156 105 144 47 6 237 32 हनुमत हिमाचल 52 3 200 85 हम्मा(म्या)राव 151 73 230 110 हुं 20 120 हरित 235 19 152 76 102 66 हरिताल 237 39 32 8 114 10 हरिद्वाराग 182 111 ह 230 20 72 106 हरितकी 55 18 इच्छा T 26 112 138 हर्यक्ष 14 69 212 162 हविष्य 12 57 149 52 30 21 इस्नधारण -183 146 हेमकूट 6 230 108 107 हेमपुष्पिका (3) _66 72 113 6 इस्लारोह 131 159 8 96 188 43 116 हला 164 40 218 207 हलि 68 73 108 7 173 (3) 78 138 132 122 119 52 10 218 207 होरा 233 10 30 हदिना 38 157 10 43 25 स्नेहाच स्फुलिन्ग स्फुल्गिा 104 5 हयगन्धा 76 हस्तवारण 19 हस्तसून . 61 हममुष्टिक स्मरगद स्यात् स्याद्वादिक स्याल पुन् सवा स्वज स्वधिति स्वरम् 82 हान 24हारहूर 84 हारहूरा 26 हारिन् हात । 52 हेमवती हेयंगवीन 17 स्वार्जकाक्षार 213 169 हलहल 109 हालाहल I Index of additional words giren by Kshirasyimin, as well as those of Amarasimha which are specially remarked upon in the Commentary.

·( २६ ) अच्युतामजः अच्छ अज 76 अजगन्धिरा अजगर अजगर Paga Star 101 59 33 202 94 230 18 14 177 79 227 2 33 15 171 79 170 138 FO 139 117 210 150 66 170 62 199 77 19 28 अजमेदा अजगडगी अजस्त्र अजही सजा अनाजा अगाव अजित अजिन अजिनपत्ता नियोनि अजिर }225 24 PACE STIL 6 23 | अनिमन् 42 14 अपीयस् 85 4 अणु 152 193 30 अण्ड 78 140 अण्डमोश 38 5|अण्णुज 8 35 188 110 79 145 मत 75 120 अतर्षित 14 G6 जतरस्पर्श 69 87 असा 152 7Gआन 145 36 159 11मतिम 197 62 120 46अतेवरा 88 27 अतिन्छन 85 ४ अहि-डया 50 18 अनिता 214 182 अतिाय 176 72 अतिमिहारिन् 135 87 तिनु 33 11 अतिय थन् 76 127 अतिशत 171 38 173 48| अतिपसिद्ध 26 7/जतिमान 180 98(अनिमुक्त 15 अतिमुक्ता 76 130 अतिरित्त 105 80/अतिवस्तु 227 अनिवाद 229 13 अतिाया 135 जातवेल 72 104 अतिशक्तता 53 1 अतिशय 118 35 50 12 अतिशस्त 207 181 अतोभन 174 54 अतिसस्कृत 130 57 अतिमर्जन PAGP Srava 9 36/अतिसाराविन् 175 62 अतिसौरम 143 20 अनी 175 62 अतीत 90 38 मतीननौक 104 76 अतीन्द्रिय 42 17 अतीव 89 34 अत्तिका 173 51 अत्यध्यक्ष 53 4 अत्यन्तकोपन 228 8/जयन्तीन 15अयय 143 20 228 5 अत्यर्थ 224242/यय 187 93 अनाहित 210 150 भान 79 14G जब 83 167.अयो 80 152जद 133 74 अदर्शन 118 34 अदितिनन्दन 26 14 अहम 48 1Gट 118 37 अद्धा 187 220 219 6Gबदार 66 72 अद्य 57 26 दि 177 76 171 यद्वयादिन् 14 अपम 71 100 14 GGचमण 137 104 अधर 14 66 184 11अधिक 194 41 अवशरण 174 58धिकर 200 81 पिम्त 187 28 अधेि आप्त 10 महश अनिल अजिह्मग अज्नु। अन्झग 33अहुन अरान अत्रित 175 63 186 22 3 8 101 61 127 31 37 38 229 13 ११ 17 31 19 169 20 280 51 51 1 212 161 5 JI 171 54 209 14 111 5 106 00 216 100 167 11 1,1 61 127 82 118 G मनकेशी अपमा अग्नी अटरूप अमी भाटाय अणक अणि 172 ·(२७) 11 54 अनुनय 30/भनुपद 56 अनुप्लव 57 अनुबन्ध 16 अनस् मषियका शाधिप अधिभू अधिरोहणी अधिवासन प्रधिविमा अधिप्रयणी अधिष्ठान अधीन अधीर अधीश्वर अधुना अट अधामुक अधोक्षज अषोभुवन अधोमुख अध्यक्ष 65 अनुलाप Gअनाहत अभ्यासाय थापत्म अध्यारक अध्याहार अप्यूटा গা अप्पा अपनीन अपन् अपन्य अपा PACE STAYZA 52 7 अनन्यवृत्ति अनय 167 11 अनर्थक 18|अनल 112 134 अनवधानता 92 7 अनवरत 144 29 अनवस्तर 200 126 अनवराय 168 170 26/अनागतातेवा 122 2अन तप 230 24 अनादर 170 26 अनामय 109 117 अनामिका 6 21 अनायासकृत 37 1 अनारत 171 33 अनार्यतिक 128 221 220 अनिमिष 35 29 अनिरुद्ध 209 144 अनिल 114 7 25 3'अनिश 92 1.अनीक 117 32 125 17 अनावस्थ अनाविरी 48 15 123 11i 11. 60 7 25 अनुप 14अनुशामीन 119 13 38 ६.अनुदेश 200 4G 10 76 137 अनुभ 6. 149,पनु पन् 7 UG भनुन PAGE YTANZA LACE STANZA 178 80 अनुताप 35 25 209 149 अनुत्तम 174 57 30 20/अनुत्तर 216 191 12 230 18 35 177 79 14 66 अनुपदीना 103 31 174 133 72 174 202 98 130 53 अनुयोध 110 122 92 8|भनुभव 186 T 211 158 अनुभव 21 34 22 219 210 99 50 अनुमति 21 8 104 62 अनुयोग 29 10 180 95 अनुरोध 124 12 13 30 16 79 118 अनुलेपन 235 53. 109 112 अनुवर्तन 124 12 220 219 अनुवाफ 234 17 7 209 148 4 101 19 13 185 17 13 190 13. 181 111 10 175 GG 123 47 10 134 19 38 131 172 30 21 169 23 140 2 31 127 131 171 38. 119 20 1 133 53 161 139 118 118 36 178 81 34 50 177 13 59 185 215 168 133 229 11 98 43भन्तरामवाव 207 132 123 183 19 163 15 27 अनुशय 10 अनुष्ण 62 अनुहार 65 अनूर 79, अनूचन 198 106 अनूनक 6 अनूप 79 अनू 82 अन्जु 225249 अनृत अपयु 17 भनु 3.अनुक 17 अगुवम्पा 21 अनुरूप नक्षर भाग अना 18'अनाप 58 नेमू 40 भनेहए मनोकह 17 अन्त COअनुकार 1 अतुम . 81 भनुग 18न्तपुर 79भन्तक 13 तर 72 भन्तरा भनम्न 92'भनुवर भवराम 43 मरास ·(२०) 14 अपारी सन्तरिक्ष -अन्तरिप -अन्तरीय अतने সরল 117 अपपन 179 28 अपूप অনগর -अन्तार अन्तर्धा अन्तधि अन्तर्मनस् अन्तर्वनी অনবীলি अन्तवंशिक अन्तावसायिन् अन्तिक अधिकतम अन्तिका अन्तवासिन् PAGE STATZA 15 1 अपकारगी 8 अपक्रम 109 229 11अरचय 229 11 अपचायित 228 3 अपचित 87 अपरिति 50 अपरन्तर 16 13 अपटु 167 8 अपत्य 95 22 अपत्रपा 167 6 अपनविष्णु 123 159 10 अपपिन् 176 68 अपदिश 176 69 अपदेश 144 29 114 11 अपयस्त 161 20 अपभ्रंश 178 102 66 परस्पर 128 42 अपराजिता 101 61 203 103|अपरदपत्क 8 8 अपथ 176 6 अप्रत्यक्ष 39 अनाम्य 2 अप्सरम् 81 अपयान Pace STANZA 29 139 113 103 70/अपान 185 16 अपामार्ग 181 102 अपात 118 31 अपासन 198 67| अपि 116 68 पिधान 101 58 भपिन 96 34 28 अपात 170 28 अपित्त 48 17 अप्रकाण्ड अप्रगुण 15 3G 33 भरधान 220 217 अमद्दत 171 28 139 113 183 1| अफल 72 104 अबद्ध 80 132 69 श्रबन्ध्य 27 अवला 20 अनाध 9 30 17 26 7 अब्जयोनि 117 29 13 201 89 अब्धि 16 13 आधिक 206 125 अब्रह्मण्य 28 178 84 अभया 160 16 अभाषण 178 84 अभिक 130 56 अभिक्रम 168 19 अभिक्ष्या 185 16 अभिग्रह 40 अमिप्रहण अन्त्य अन्त्र अन्दुक अन्ध PAFC S124 106 94 191 21 13 GB 103 63 69 80 168 15 139 115 226 250 16 132 66 147 48 13 61 12 56 9 72 177 79 175 60 46 175 60 4 11 11 52 7 30 171 36 53 6 91 2 178 17 15 193 32 5 17 23 20 201 88 40 1 151 105 33 14 83 165 64 59 118 36 169 237 97 211 195 13 185 1, . 20 150 अबद्धमुख 34 अपराध 126 अन्धकरिपु 'अन्धकार अन्पतमस अपराह 84 37 अब्ज अन्ध अन्धु 30 अन्द अन्य अन्यता 37 अपर्णा 147 48 अपलाप 43 26 अपवर्ग 147 48 अपवर्जन 182 111 अपवाद 178 83 अपवारण 177 79 সাহা 113 1 अपष्टु अपश(सद 117 31|अपसव्य 181 105 अपस्कार 117 32 अपस्नान 181 105 अपहार 40 3 अरांपति 2अमय -अन्वकू अन्वय अन्ववाय अन्वाहार्य आन्विष्ट अन्वेषणा अन्वेषित अ (भाषा) 156 ·( २९ ) 229 अभिघातिन् जभिचर अभिचार अभिनन अभिजात अभिज्ञ अभितम् PAGF STAIZA 169 24 अमर 227 1 अमरावती 12 अमर्त्य 174 53 अमर्ष 182 112 अमर्षण अमा 71 101 अमांस 6 अमात्य 220 220 अमावस्या 171 23 अमावास्या 176 68 भमिन 15 101 58| अमृणाल अमृत -133 76 PAGE STANZ 3 7 10 45 3 8 35 26 170 32 226 251 98 44 123 } 183 8 अभापु } 21 8 अभिधान अभिध्या भाभिनय अभिनवोद्भिद् अभिनिर्मुक्त अभिनिर्माण भभिनीत 6 ममुन अभिपन अभिप्राय अभिभूत अभिगर अभिमान PAGE STA ZA 124 11 अभाक 133 72 अभीक्ष्ण 185 19 113 1 अभीप्सित 200 82 166 4 भभीह 176 68 अमीरुपात्रा 227 206 अभाषा 29 35 24 अभार 33 16 अन्य 53 4अभ्यातर 121 55.अभ्यामत 136 96 अभ्यमित्रीण 126 25जभ्यमित्रीय 200 81 अभ्यामन्य 206 128 अभ्यर्ण 186 20 अभ्यहित 172 40 अभ्यवर्षण 2.0 21 अभ्यवस्सन्दन 34 22 अभ्यवहृत 204 110 अभ्यारयान 165 13 अभ्यागम 207 131 अभ्यागरिक 186 24 अगदान 35 28 अभ्यन्त 169 22 अभ्याम्द 170 28 अभ्यास 119 41 अभ्यासादन 183 6 अभ्युक्ति 172 11 अभ्युपपत्ति 192 120 105 121 117 321अभ्रक 136 96 अभ्रपुष्य . 162 110/भत्रमातड्ग 106 अप्रमुक्त्रम 133 72नि 93 10 अध्रिय 183 182 108थगन अभियोग अभिरूप अभिलाव अमिलाप अभिर पुरु अभिर दक 176 68 200 83 165 17 138 111 अमृता 182 111 29 10 138 107 अमृतान्धसू 167 12अमेघा 186 26 101 28 अम्बर 138 107 176 67 अम्ररिप 138 111| अम्ब 121 50 अम्बष्ठा 25 १ 185 13 147 47 अम्या 15 1अम्बिका 15 156 100 सम्मुरण 58 121 11 228 9 83 165 11 48 26 G 40 3 117 28 140 3 199 76 63 58 64 59 68 83 3 8 03 55 72 106 15 1 211 182 144 30 158 1 66 08 85 78 141 33 14 9 37 40 4 16 61 15 7 58 30 11 30 20 + 41 02 43 अभ्युपगभ भिवादन अभियाति अभिशस्त अभिशाप अभिपर अपर 21 अभ्यूप 47'अघ्र 7 अम्यु 30 अम्मुज 10 अभिवस्ति अभिषणन अभिष्टुन अभिरापात आभगर अभिमरिका भाभिहार 4G अम्युभृत् 138 अम्बुस्नस A 41 16 126 145 13थम्बुमरण 8 अम्बूक्त 25 अम्मम् 17 अघ्रप 38 अम्भोरह ·अम्मय PAGT, STANZA 40 5 मकर 26 9 भमललोणिका बस् PAGESTANZA 137 32 108 106 110 119 235 19 90 39 238 34 140 1 209 146 19 29 अम्लका मम्तान अय अयन 44 अझ 93 14 अयम् अयपतिमा अयि अयाम अयोधन भर भरघट अरण अरण्य PACE STASZA 61 43 अर्धच 216 190 अर्धहार 100 54 अधारक 180 100 अर्बुद 19 30 अभंक 189 अर्म 67 81 अर्य 15 67 81 अर्थमन् 31 17 अयो 192 27 अर्यणी 118 33 अया 118 34 अर्ब 164 36 अन् 181 102/र्वक 200 80 12 57मर्शस 222 231 अर्शम् 67 80 अशोन्न 27 13गोरागयुत 61 40 बर्हणा 83 108 अदित 10 78 141 अरोक 61 66 24 27/पर्ण 22 13 अर्कबन्धु 48 15 अाह 155 98 अमल 163 35 अर्थ 230 91 अर्घ्य 141 अची 194 34 19 64 अनि 234 18 116 19 अर्चि 235 22 23 | अजंक 53 1 अर्जुन 105 86 51 17 63 58/अर्जुनी 45 39 अर्णव 124 अर्णम् 176 71 अर्तन 124 10/भति 13 अर्थ 62 50 50 8 अर्थना 58 31 64 62 अर्थमयोग 60 149 अर्थशन 87 21 अर्धन् 148 53 193 36 अय 172 19 30 अदेना 19 33 अर्पित 27 15 अर्ध 195 48 अर्धचन्दा 100/अर्धनाव 178 84 अर्धराम 67 अल्म् भरण्यानी अनि मरर अरल अरविन्द अराति भराल भरि भगित भरिमद भरिट 1 40 187 998 154 201 117 182 141 28 123 173 156 211 183 180 17 13 12 21 4 अर 32 अलका 68 अरक्त 90 अलमा 86 अलग 32 अल करिष्णु 6 40 अल्बर्नु 5 अलकमाण 9 अलंकार 49 अरकृत 104 अलकिया 161 अलके 6 98 15 174 54 129 45 41 8 229 17 101 59 100 54 81 157 101 59 118 181 102 226 258 229 12 106 96 11 70 110 125 39 2 38 5 107 100 170 29 107 100 168 18 107 101 107 107 101 67 81 161 22 161 19 144 30 81 156 86 14 89 30 100 मरिष्टुएपी भक्ष्ण 98 अलम् 16मलान 109 अय अमा अनुद ·(३१) 92 अवन 36 3 अकाच 15 अलिक मालिन् अल(लि)जर अलिन्द भलीत 'अल्प अल्पतनु अल्पमारिष अल्पसरस् अल्पि अल्पीयम् अरकर अवर्णन् अवकृष्ट अवशिन् अक्षय अवगणित अवगत अवगीत PACE STANZA 34 34 23 81 153 176 168 13 171 33 8 30 21 41 8 39 219 208 61 68 181 106 26 7 169 20 171 Awn 13 C5 अवग्रह PAGE STANZA 106 89 30 अवनत 144 31 अधनाट 50 12 अवनाय 190 12 अवनि 175 G1 अवन्तिसोम 99 18|अवन्थ्य 78 136 अवभृय 28 अवभ्रट | अवम 62 -175 अवमत ວັນ 18 अवमर्द 121 54 अवमानना 171 39 अवमानत 7 अवयव 152 79 अवर 181 107|अवरज 182 108 अवरति 180 93 अवरवर्ग 200 79 अवरीण 16 11 अक्रोध 128 39 अवरोधन 16 11 अवगेह 180 94 अवर्ण 23 अवलक्ष 181 37 अवलम्बित 98 45 105 221 228 अवसाद 37 151 164 27 200 80 अव(प)मर्प 182 3.अवसान 140 12 अवमित 83 165 179 90 174 54 अवस्कर 214 178 203 180 FACP STANZA 182 4भव हत्या 176 71 अवहेलन 98 45 अवाक्षुधी 186 27 अवाम 46 146 39 53 6 अवाची 117 27| अवाच्य 98 45/अवार 174 54 अवासम् 181 107 अपि 138 111 अविना 34 23 अवित 181 107 अविद्या 103 70 अविनीत 126 41 आवरत 98 43 अविलम्ति 188 38 अविस्पष्ट 158 1 अबीच 180 94 अवारा 50 12 अपेक्षा 50 11 अव्यक्त 51 11 अन्यक्कराग 29 13 अभ्यदा 27 13 अव्यथा 104 79 203 104 अव्यय 178 83 अपमाहित TO 9G अशन या 126 26 अशनायित 229 17 अशनि 17 19 अशित 203 104 अशिवा J86 123 13 अशेष 188 39 अशोक 49 अशोफरोहिणी 180 99 अश्मगर्भ 182 108 अमज 102 213 168 प्रश्मत्त 24 43 "अमरी 197 107 अवलग्न अवपाह अवचूर्णित अवज्ञा अवज्ञात अवट अस्टीर अवटु अवतस अवतमस अवताका अवदेश अवदत 88 अवल्गुन 3|अवध्यम् 69 अवश्य य 40अवष्टव्य 13 अवमर 30 21 39 1 93 11 187 28 62 27 15 69 87 64 59 79 146 238 176 68 148 54 169 20 11 47 182 111 93 11 235 23 175 65 65 65 68 86 155 156 101 52 144 29 75 123 100 56 24 अशुभ अवदान अवदारण अबदाह भादाणे 67 अदमन् अवध अवधारण अवधि अवघव 99 अवस्था 94 अवहार 29 अश्मयुष ·PAGE STASIA 7 94 अस्तम् 19 प्रस्तु 19 आकल्प 14 अपकार 15. 43 आकारणा 37 आकाश 93काकुल 52 2,आभ्यत 179 88 आकर 230 18आकर्ष 230 229 134 83 102 68 अ.कारगुप्ति 172 171 102 64 आकांग 106 212 165 आकृति 13 106 93 आक्रीड 168 16 मामोश 3 8. आवेशन 37 यारणा 121 54:आशारित 173 50 आलप 34 22 आम्बर 173 20 137 1031आखेट 59 आनन्द 31 अछु 171 PAGE STANZA अदममार 155 98|अस्त अथान्त 13 051 अधि 136 अव 106 93/अस्ति अश्लील 30 मथ 129 44 अन्न सवर्णक 61 46 अस्थि अधत्य 50 21 अस्थिर अवयुन् 18 22 अम्फुटवाच् अथवश्व 234 16 अश अश्वा 129 अश्वाभरण 195 अश्वारोह 131 61|घर अधिन् 11 अश्विनी 18 22 अम्वच्छन्द अश्विन मुत 11 51 अस्सन अश्रीय 129 49अम्बर अपटक्षण 126 23 अस्वाध्याय সার 155 165 46 अहंकार अष्टीवन् 103 72 अहंधग्वत् अग्न् 227 आन् असती 93 10/महमहमिका असतीमुत 95 26 अपूर्वका असन 61 44 अहमति असमीक्ष्यकारिन् 168 17 अपैति असार 174 56 महर्मुस अमि 135 90 अहस्वर असिग्नी 94 18 अहह भसित 27 14 अहार्य असिघातक 159 7 अहि ममिनुका 136 अमिपुत्री असिदेति 132 अहिनुहिक थ 140 अहिमय अमुधारण 140 अहेर भमुर 12 अहो भसूक्षग 34 23 अहोरात्र असूया 35 24 अहाय असूराघरा 101 62 आ अयूज 102 64 था: अमाम्यस्तर 95अयु 50/आनु 2 अनुभुज PACP STAZS 179 87 12 221 222- 107 99. 185 212 163 36 34 29 8 15 2 179 86 176 212 163 201 90 53 3 29 15 183 6 29 15 172 43 29 13 10 86 12 85 6 161 24 2.0 8 12 108 28 5 118 34 1.6 27 222 231 25 5 115 17 22 14 18 24 223 240 33 16 18 25 118 36 148 49 114 T 93 14 93 15 154 87 137 102 भास्या 7 भास्यात 31 आत्यायिका आगन्तु 29 मागम् 1 आगू 93 अति LA 26 19 20 19 227 258 51 38 6 अध 223 239आपहायणिक 124 11 आप्रहायणी 39 127 31 आदिक 193 30/आशिरस 72 102 आदमन 22B 10 आचाम 22 12 227 2 आचार्या -224_241 आचार्यानी 229 17 आचित 71 121 11 आइ 121 अहभुञ् आचार्य 171 37आम् ·( ३३ ) आन्छादन आच्छुरितक आरछ दन आजक आजानय आजि PAGE STANZA 1414 4 165 443 113136 151 73 144 28 124 13 40 205 115 184 7 32 आदत 1 आद्य आजीव अजू आज्ञा आज्य अटि आडम्बर }110 119 27 आयून 52 आधार PACE TANZA 10 13 आदर्श 109 115 आदि 36 35 आदिकारण 161 24 आदतेय 152 77 आदित्य 129 138 107 आदीवन 193 140 39 3 आद्यमापक 126 148 88 2G आधि 138 109 213 154 86 अधरण 141 10/आन्यान 77 131 आनक 167 10 190 10 आनक्दुन्दुभि 200 172 20 235 127 41 87 22 आनत 88 169 आधून 60|आवुत्त आढ आढकिक आढकी आढ्य आरयू आतच्चन आततायन् आनप 11 आनत 44| आनद्ध 35 आना 20 आनन्द 33| आनन्दथु 11| अनन्दन PAGE STANZA 112 140 आपमित्यक 178 81 आपान 24 28 आपी 3 8 आपीन 3 8 आपूपिक 10/ आप्त 187 29 आप्य 200 85 अप्यायन 178 81 आपरछन 153 86 आप्रपद 169 21 आपपीन 29 आप्लर 35 28 आप्लु 202 97| आहार 179 87 आबन्ध 131 35 29 आभरण 33 6 आभाषण 189 3 आभखर 6 22 आभीर 176 71 आभीरप 31 4 आभारी 105 89 आभल आभोग 24 25 आमगन्धिन् 184 197 64| आमनस्य 42 116 21अ मयाविन् 100 55 आमल्क 109 114 आमलकी आमिक्षा 118 36 आमिष 144 28 5 आमिषाशिन् 147 47 आमिषा 44 49 152 78 172 42 आमादिन 134 172 42 95 - 7 आमण्ड 110 121 119 43 110 121 142 13 33 12 107 101 29 15 10 149 57 51 20 93 13 39 112 137 26 12 62 52 39 3 59 51 101 58 237 33 63 58 116 23 102 63 224 168 19 77 134 132 66 24 24 26 26 11 28 3 184 7 59 33 26 आनाय 16 आमय आतपत्र आतर धातापिन् आति आतिथेय आतिथ्य आतुर मातोष आत्तगन्ध आत्मगुप्ता आत्मघोष मात्मज आत्मन् 33/आनारय 28 221 118 भानाह 101 58 32 5आनुपूर्वी 172 10| आनुपूर्य 69 87 अन्धसिक 87 21 आन्वीक्षिकी 95 27बापत 24 29 आपगा 204 109 आपण 5 16 आपणिक 7 169 20 आपन्न 188 43 आपनसत्वा 30 आमुक्त . 2आमोद 10 आत्मभू 26 आपरप्रात 21 आप 83 आभ्याय आत्मभरि आयो आथर्वण 22 आन ·42 आशुग आम्रानक आडित आयन आयतन आपति आयुगुलगि Pacz STAZI 13 62 135 87 191 19 12 55 10 113 125 19 12 25 5 169 182 100 129 18 आयत्त सायाम थायुध PIGE Sxavza! 128 29 151 48 53 93 12 अन्वये आश्रम 32 आश्रय 135 86 याश्रया 114 31 श्रव 187 3 187 115 33|आय आश्रय 53 143 23 भाचिन 29'आश्विनेय 108 107 आधीन 83 भाद Alo भानुनिक आयुधाय 31 अश्रुत + अावाज 17 PazG STANZA 57 27 आशन 29 12 मालप 176 69 आलि 49 127 30 199 72 आलिगिन् 168 16 बालियर 109 114भालट 134 'आलोक 132 68 आलोकन 167 6 आवाग 140 121 आव 138 105 आवलि 155 97भनिन 57 23 आवर 146 39 धावापक 188 186 26 आशिद्ध 30 24 163 35वाविध 224 243 अविन 15 भाविम् 53 144 30 24 आदेश 99 50 आवेशन 239/शिक 51 18 आशासित 66 129 38]आवाल 29 जपद पायुष्मन् अयून आयोवन स्मारकूट गरम्वध अरनालक भारनि आरम्म थारख स्थरा थागन भागपन आराम यारालक -आगव आरेवत आगेत आरोह अहम अगल भानेर 88 भामत्त 36'वामन . 206 12 भामना आनु 28) जान 24 आवम 11 51 48 22 16 120 167 १ 112 128 125 19 128 40 186 2 233 9 176 165 181 105 16 12 137 97 143 19 174 53 138 105 119 49 128 43 201 SS 223 176 72 179 187 42 141 329 13 33 118 36 मामन्दी 179 91 अमत्र 18 13 आमव आमदिन 118 आसार 170 27 अमुग 186 12 13 59 भान्दिन 15 220 217 अन्या 1-49 38 अस्तानी आरसद 2:2 बोटनी 13 142 11 75 आशमु 21 आशन 20 आननक 54 अस्कन्दन 37 आभर आई কা। 'आम्नरम भावात भारन्य 181 106 अगवाय 105 33 14/भाना 113 31 47 8 आशितगवान 150 62 बिआशादिश 156 103 139 59 आस्वान } 115 117 अधिस् बाशीम् 212 91 Gi 81 163 65 70 72104 56अमंना आरपार ग्रालय 29.माग 19 161 ·21 इन्दु आस्य आस्या भासव आहत 101 देश 10 इन्द्रद्रु 45| ई शतृ 67 ईश्वर 56| इन्द्रसुरस आहतलक्षण आहव भाहनीय भाहार आहाव आहेय आहो आहोपुरुपिका आह्वय आहा आह्वान 5|इन्द्रायुद्ध 1 PAGB STANZA 182110 136 92 30 15 7 30 167 10 7 30 167 10 9 36 228 9 27 13 142 14 128 39 35 27 85 7 182 108 237 30 27 237 30 149 59 144 31. 147 8 34 158 2 12 103 79 145 176 82 160 178 102 178 10 29 230 इक्षुगन्धा 99 इन्धन PAGE STANA 105 89 इन्दीवर 186 187 29 इन्दीवरी 30 21 |इन्द्र 179 89 167 138 107 इन्दयव 116 19 इन्द्रवारणी 149 43 26 इन्द्राणिका 38 9 इन्द्राणी 228 137 102 इन्द्रारि 29 7 इन्द्रावरज इन्द्रिय 29 8 83 164 इन्द्रियार्थ 71 72 105 इभ 73 110 इभ्य 82 72 105 इस 81 156 17 185 15 इव 185 15 इप 61 35 27 युधि 92 इट 114 8 150 62 इकापथ 191 160 16 इशार्थोयुक्त 178 83 इष्टि 216 193 इप्याप्त 225 240| ईक्षण 114 12| ईक्षणिका 28 4इंडित 93 10 इति 230 24 55 13इरित 204 111 इम 18 10 उक्षन् PAGE STANZA 45 37 ईलित 16 14 ईली 71 9 41 15 4 ईशान 61 65 81 157 ईश्वरा 60 69 इषत् 10 45 ईप.पाण्डु 16 11 ईषा 4 12| ईपि 6 20 इहा 26 8|इहामृग 101 62|उक्त 26 ენ 13/उक्ति 127 361 उक्य 107 16 10 उखा 161 40/उय 214 177 उग्र 194 42 228 10 22 17 उप्रगन्धा 135 88 135 89 उच्च 117 26उच्चा 149 म उच्च 83 165 उच्चार .6 11 उत्चावच 167 194 39 उच्चपुष्ट 84 उच्चम् 106 94 182 110|उहित 198 68 197 179 100 35 2413शिल 163|इस्मद 32 20 71 इला इड्गत इगुदी 46/घु 70 इच्छावती इज्याशील इदचर इडा 4इटगन्ध 9 उच्च अवसू 13 67 83 45 12 18 114 93 उच्छूय .0/उच्छ्राय 10 इति इतिह इतिहास इत्वरी इदानीन् इम इन 70 85 57|उनासन 88| उज्ज्वल 54उञ्छ 176 200 139 33 116 17 24i 140 ·( 3 ) उन्मत्त 78| उपभृत् 118 उन्मदिष्णु उन्मनम् उन्मभ 1 ACE STANZA 67 101 60/उपभोग 169 23/उपमा 167 8 139 117| उपमात 162 27|उपमान 35 26|उपयम 101 60 उपयाम 176 08/उपरक उन्मादव उपकण्ठ उपकारित उपकार्य उपाधिका 93 37पराम PAGE STANZA 116 25 उपकारण 186 201उपाकृत 164 36 उपायय 161 38 214 1771 उपादान 164 36 उपाधि 121 56 122 57| उपाध्याय 21 10 उपाध्याया 172 43 उप प्यायानी 127 34 उपाध्यायी 21 9 188 215 184] उपायचतुष्टय 52 4 उपायन 28 5 उपालम्भ 25 186 217 200|उपासन 53 112 137 उपामित 17 8|उपाहित 118 38 71 100 उपेन्द्र 120 51 38|उपान 10 उपरक्षण 76 120 उपराग 145 97|उपरि 115 13 उपल 156 26 उपलब्धार्थी 208 139|उपलब्धि 29 1उपरम्भ 182 109 उपा उपकुल्या उपक्रम PAGE STASZ 119 40 116 25 37 187 33 185 10 35 28 167 12 114 7 93 14 93 15 98 14 15 163 31 125 21 126 29 29 14 130 51 135 89 118 35 87 181 102 21 10 179 92 6 20 82 158 29 9 141 8 230 20 1| उपावृत्त 27 उपासङ्ग 187 301उपन 135 उपदेश उपगत उगृहन उपमद उपनाम उपप्न उपरत उपचय 19 उपनाम 140 120/उपह 126 29 उपवर्तन 185 181 102 उपविया 111, 20 उपरीत 179 69 22 उपधुन 115 181 ११ 51 89/उपशल्य 68|उपाय उपविना 187 50/उपादका 20/उपाद्धात 32| उप्तकृष्ट 162 109 उभरथुम् 109 117 उभयेयुस् 26 उम् 41उमा उप उसन 13समश्यान 11 उपसस उपर सया उ7 उपा 22 उपराजन 126 29/उसमर्ग 121 901 19/उपमयों 112 117 147 156 138 110/उमापति 113 151 19 115 103 118 126 उपधान अप उन . 137 उपार्यक 20 उपर उारय SI सरा 93,हार 230 10 9 30 113 20 8 34 108 101 38 8 152 20 148 152 76 220255 189 109 132 101 133 COउत्रिका 70 उग 33 उरण 35रणाक्ष 15/उरण 3G| 29 उक्त 916 196|रर 215 184|उम 150 पनि THघर 18 15 : 27 65 78 am 12G 24THAR ·149 51 ऊर्ज PIGE STAXA 104 1 ऋषभ 103 72 22 18 ऋषि 133 76 ऋटि 86 13/ऋष्यकेतु 196 50/ऋष्पगन्धका 152 76ऋष्यप्रोका 157 107 32 5 एक 200 85 9 ऊर्गा सरस्य उपस्वत् उरवक उर्वरा सर्वसी रवी उलप उलूक चखल उलूपिन् उल्का उल्मुक उल्लाघ उल्लोच उहोल उल्व उल्वण सशनम् उशीर सपबुध उपस् उपा उपापति उपित उ उष्ण PAGE STANIA 31 1 59 174 59 119 43 133 90 7 27 78 111 69 87 71 101 178 82 178 83 190 16 178 82 114 12 178 80 31 3 9 38 280 23 4एक्दन्त 36 एस्दा 97 एकधुर 54 ऊपर 2ऊपरत 150 65 PAGE STANE 96 28/ऊरज 138 77 मस्पर्वन् 62 46 4ऊर्जस्वल 11 52 ऊर्जतिन् 46 3/ऊर्णनाभ 54 86 15ऊर्णायु 144 25 42 18/ऊर्यक 232 8 144 30/उप्वजानु 100 57ऊ 110 120/ऊर्मि 40 6ऊर्मिका 97 38 ऊर्मिमत् 178 82/ऊप 18 26 ऊपण 83 164ऊपणा 12 20 280 19 ऊष्मक 7 180 152 23 161 19 285 19 50 ऋचाक 221 221 23 19 20 150 181 101 151 73ऋतुमती 206 128 ऋते 230 19 ऋत्विज् 226255 140 1 226 182 109ऋभुक्षिन् 103 - 27 ऊष्मागम 99ऊह 75 ऋक्थ 19क्ष 99 47 एकक 40 5/एक्गुरु 108 107/एकतान 176 71/एकताल 46 145 71 46 भएकधुरावह एकधुरीण 22 18| एस्पदी 23 19] एकपिङ्ग 25 3 एकटिका 154 90 एकसर्ग 18 22 एकहायनी 03 57| एकाकिन् 85 28 3 145 82/ एकाध्य 176 72/एकान्त 140 । एकान्दा एकायन 30 22 एकायनगत 140 94 21 एकाष्ठील 228 Bएकाष्ठीला 115 74 3 | एडगज 8 10 44 एण 86 48 15 14 69 108 10 178 80 150 68 178 82 178 80 216 191 178 80 14 66 150 68 4 एकाग्र 30नन् उष्णाश्मि उष्णिका रणीष उष्णोपगम 148 34/पा उन्ना 66/त 2एकावली ऊधम् ऊन 171एड -178 80 108 106 68 82 68 85 99 48 152 76 79 147 49 80 10 27 17 कररी ऊरथ्य करी ऊरीकृत 113/एडक 255/भु ऊस 73ऋदय 10एत ·( ३९ ) PAGE SrANLAL 230 24 ओषधी ओषधि 55 13 ओषधीश PACE STANZA 78 136वच्छप 53 Gकच्छपी 16 106 149 14कन्छु 90 कच्छुर 60 | कच्छुरा एतहि एध एधस् एधा रधित एनस् एरण्ड एवार एला एलापर्णी । एलाव लुक एवम् 238 39/ञ्चुक 21 कञ्चुक्न्ि 28| फट 21 40 25 . 17 144 169 188 126 118 152 96 117 12 215 78 99 152 189 145 एपिका एषणिका ऐकागारिक PAOK STANZA 43 21 207 132 100 53 101 58 70 92 38 9 131 64 123 8 103 74 128 38 144 26 193 34 52 5 108 107 80 150 68 86 81 153 106 94 235 21 103 103 75 81 155 238 38 26 9 68 86 81 156 68 86 60 41 G3 57 67 80 38 कटक 77 28 कटभी 30 क्टभरा 56 186 कपक्ष 136 कगह 50 कटि 77 कटिमोथ 5रिल्लक 3करी ऐटगुद 184 10 ओष्ठ 177 77 ओक्षक 23 23 औचिती 62 51 औचित्य 81 156|औत्तानपादि 76 125 औदनिक 78 140 औदरिक 75 121 ओपगवक 226 251 ओपयिक 228 10 औषवस्त्र -29 13 औरभ्रक 229 16 औरस 229 17 आर्वदैहिक 163 33 और्व 163 32 औशीर 162 25 औषध 55 18 14 85 85 8 कप 111 12साराति 177 10 46 क्कुद्मती 10 15 GO 38 16 9 कोल्क 75 9 36 230 228 234 कर 32 90 28 4कज तिका 223 234 बझाले 66 76क्च 85 147 48 कश्चित् 229 184 १ ऐडविड 69 अटक ऐणेय ऐतिह्य ऐन्द्रियक - ऐरावण एरारत 21? 79 कुद 74 कटुतुम्बी 40 ककुम् 5क्कुभ 7 कट्फल 45 क्ट्वन 121|रक्ष 177 } ऐरावती ऐलेय ऐश्वर्य ऐपमस् ओस् ओध 76 21 वक्ष्या 143 201 92 103 15 टुरोहिणी 32 61 111 130ठिन्जर 104 79 कटिण 220220 कोर 128 87 13. 108 108 वण 112 139 103 106 174 55 220 47 10 76 126/कणिश 43 बडगर 16 डम्ब 05 द्वार १कटपरक 40वड्ण 69वणप 95कणा . औदकार ओस् ओडपुष्य ओतु मोदन ओम् ઓ 20 35 16 62 46 20 97 36 66 8 21 145 27 175 195 235 71 145 65 239 143 G|वच्चर 15 वणिका 13 कच्छ ·( 6 ) कण्टक कष्टकारिका कष्टाकिफ्ल PAEG STISZA 237 32 कन्दली 70 64 105 88 कन्धरा 108 104 क्न्यरामात 94 कन्दु 61 कन्दुक 30 कमित कण्ठभूपा 100 53/कन्या 69 कण्डूया कण्डरा कण्डोल कण्डालवीणा कत्तृण 144 87 पद 26 पर्दिन 32/ कम्बि 163 32 कपाल 83 156 पालभृत् 88 16वपिकन्छ क्दयन् क्दम्ब कदम्बक 21कर क्य कदला Page Stanza PAOE CEAZA 85 9कमीतर 157 106 144 169 23 112 138 कम 37 39 105 88 रपन 177 75 95 25/कम्म 92 8 कम्बल 109 116 35 301 216 195 8 35कम्बलिवानक 130 58 8 115 34 102 68/ कम्बु 43 23 8 321 207 133 84 3 म्या 105 69 87|म्र 169 24 56 20 34 27 16 126 28 64 631 212 165 75 121 करक 65 65 71 98 189 6 27 16 वरका 16 12 57 62 61 43 16 129 64 63 करपक 62 86 87 21 51 15 193 76 158 90 196 101 234 18 101 69 करताया 33 104 163 35 40 104 81 139 119 152 75 26 108 108 43 21 करमर्दक 65 68- 43 147 48. 120 83. 169 135 90 40 3 करवा लिन 136 45 40 करवीर 67 77 216 104 82 7 27 करकर 128 5 43 27 करज 8 कद चित् कदुष्ण 48 15 काट 130 करण 34 2 28 6पि 48 60 42 वरिय 90 41 पिल 142 17 पिला 62 201 173 48/पिवही II3पिश 85 9 दर्शन 228 20 36 27 16कपोत 171 378पोतपालिका 155 94 कपोताधि 123 7कपोल 127 98 43 करिन् 194 41 पाणि 104 82 कनन्ध 106 92 175 62/कम् 223 236 कमठ 233 9 मठी 45 43 मण्डल 81 157|कमन 238 35 कमल 52 6 58 29 61 43 कमल 7 251कमलासन पनक पनकाध्यक्ष यमकालु कनिष्ठ 106 33 कफ 62/काण्ड 80/क्रपत्र 4 करम कनिष्ठा कनानिका कनीय 261 करभूषण कन्या 24 करम्म 46 वरद 24 करवाल 105 कदराल 195करशाखा 38 कन्दर्प 17 करहाट 45 ·37 कर्मकर करहारक कराल करिगर्जित करिणी करिन् वरिपिप्पली करिशावक करीर 65 36 कर्मक्षम 77 कर्मठ करीष करुणा कोटु करेणु करोटि कर्क कर्कटक की कर्क धु कम्धू PAOE STANZA 62 53 कपूर 218 206 क्वुर 138 109 128 127 35 71 97 कर्मकार 127 67 218 174 कर्मण्यभुज् 148 51 कर्मण्या 33 17 कर्मन्दिन् 34 18| कर्मशील 87 20 कर्मशूर 196 52 कमसचिव 103 69 कोर 129 47 कर्मेन्द्रिय 43 21 कर्बुर 81 156 59 37 कर्षक 28 38 वर्षफल 144 31 कर्पू 87 20/कल 79 147|क्लकल 220218|कल्क 81 156 81 155क्लन 77 135 क्लधौत 16 94 कलम्ब 86 14 41 12 कलम 107 103[क्लम 107 103 क्लम्बी 190 15|कलरव 64 G1कलल 130 53 कलविक 173 47 लाशि 163 34 क्लस 41 109 1151कलह 109 156 101 238 74 116[फलाद PAGE STANZA 111 130 कलानिधि 13 60/कलाप 27 17|कलाय 160 15 कलि 168 19 168 19 कलिका कलिङ्ग 168 18 168 19 | कलिद्रुम 164 38 कलिमारक 119 41 कलिल क्लुष 168 18 123 4 कलेवर 82 161 क्रुक 36 81 कल्प 155 94 154 86 14! 6 64 59 कल्पना 221 223 कल्पवृक्ष 31 2|कल्पान्त 31 26 कल्मष 17 17 कल्माष 189 4 कल्य 214 179 199 76| कल्या 135 88|कल्याण 145 127 36 स्वच 143 24 क्वरी 82 158 86 15 97 38 वल 87 19 क्वाट 70 93 कवि 144 31 88 24 कविका 138 106 रिय 17 10 फवोण 22 11|कव्य 217 199 कशा 159 8|कशाई PAGE STANZA 17 15 206 129 142 16 138 106 216 195 55 16 67 87 17 64 59 62 48 178 85 23 23 42 14 103 70 190 14 23 21 23 22 119 40 126 25 128 43 11 50 23 22 23 23 27 17 100 57 211 160 30 24 40 6 132 65 78 140 107 97 146 40 148 54 51 17 18 26 113 5 130 50 238 35 20 36 116 103 31 172 41 कर्कश कार 18 25 35|ल्लाल वर्ण यणेजलौकर कर्णधार वर्गवेग्न कर्णिका ८ 9 लहस कर्णिकार वीरप करेंगा पर्ने पर्दम कट कार करी कांग बरसा 68/काना 35 ·कशिपु कशेरु क्शेरुका कदमल 1132 पान पष्ट कस्तूरी कहार कह कास्थताल 1 कारमा 56 काकविचा 'काकतिन्दुक कामनासिका काकक्ष वाम्पीलुक सम्माची वारुमुद्रा चाक्ली काकानी काकिणी काकु काकुद याकेन्दु काकोदुम्बरिका काकादर PAGE STANZA 207 130/काची 234 13/काण्ड 103 69 काण्डपृष्ठ 138 111 काण्डवत् 129 48 काण्डीर 164 40/काण्डेच 172 44कातर 163 32 कात्यायनी 26 9 210 103 कादम्ब 39 4 कादम्बरी 194 39 कादम्बिनी 111 129/काइवेय 45 36 कानन 88 28/कान न 31 4 कान्त 87 21 कान्तलक 71 98| कान्ता 60 39 कान्तार 75 119 106 96/कान्तारक 60 39/कान्ति 80 152/कादविक 7 114 कान्दशीक 31 2ीकापथ 75 119 कापोत 233 9 29 12 वायोतापन 106 91 काम 60 39 64 621 38 7 39 10 कामगामिन् 87 22|कामन 77 131कामाल 35 27|कामम् 156 99 कामायत 163 30/कामिनी 192 281 155 67 146 41 कामुकी 39 काम्पित्य PagŁ STANZA 108 108 काम्बल 195 43 काम्दविक 132 68 काम्बोज काम्बोजी 70 कामदान 72 100वाय 170 26 काय (तीर्थ) 9 36/कायस्था 94 17 88 24 कारण 164 40/कारणा 16 8 कारणिक 38 4/कारण्डव 53 95 24/कारवी 173 52 76 128 91 3 48 17 कारखेल 213 173 कारा 83 164 कारिका 17 18कारित 144 28/वारीप 172 42 का 46 16 कामणिक 91 44 कारुण्य 157 109 कारोत्तम् 106 100वातस्वर 7 25/कात्तिक 28 कार्तिक 149 57 कात्र्तिकिक 208 138 कार्तिकेय 133 77 काम 169 24/कार्म 23 कामेण 229 14 कामुक 169 24 काश्य *91 3/कार्यापन 204 112) कार्षिक 169 23 काल PAGE STAZI 190 55 159 8 129 46 78 139 183 3 103 71 121 51 64 59 79 144 24 28 39 3 167 7 89 35 68 73 112 81 158 145 37 146 40 81 155 140 120 190 15 179. 90 188 43 159 168 15 34 18 165 43 155 95 124 14 22 17 22 18 9 39 108 111 168 18 183 4 134 84 61 35 पाक्षी कादक्षा काच 154 88 95[कामुक 78|कामुका काधन काश्चनाइय कपनी काशित 92 9 13 59 20 1 27 14 216 195 146 147 ·49 काष्ठतट 22] काष्ठा 96|कासार 87 PAGE STANZA सालक 99 कालक्ष्ठक 87 कालकूट 39 10 कालखण्ड 102 66 कालधर्म 139 117 काष्टाम्युवाहिनी कालपृष्ठ 134 84 काष्टीला कालमेषिका 69 91 कासमर्द 73 109 कासर कालमेपी 70 काल्शेय 148 53र्किशाह कालसूत्र 39 2 कालस्कन्ध 60 39 किंशुक 65 68|फिकीदिवि काला 63 55 किंकर 700 95|किंषिणी 73 109|किंचित् 145 37|विंचुलुक काल गुरु 111 127 किल्क कालानुसार्य 75 123|किटे 111 126 कि कालायस 155 98|विण कारिका 190 15 मिणिही कालिन्दी 32 विश्व कालिन्दीभेदन 6 24 कितव 9 36 कायक 72 102 विनर 111 126 कार 20 किनरेश कारक 77 135, विम् काया 151 70 कावाचक 132 कावेरी 35 किमुत 18 26 कारा 82 163|किपचान 100 काश्मरी 59 किंवदन्ती 36 कादमर्य किर काश्मीर 79 146 किरण काश्मीरजन्मन् 110 124 राित कादयति 19 33 किराततिक्त જાફરાવી 46 2 विराट काट 55 13 किमार काकाल 13 किल PAGE STANZA 159 9 विरास 15 2|विलासिन् 22 11 किलिजक 194 41 किल्बिष 41 11 74 114 किशोर 235 19 फिष्कु 85 4 किसरय 44 28कीकस 143 21 कीचक 212 164 कानाश 58 29 कीर 87 16 कीर्ति 160 17 कील 108 110 228 कीटक 43 22 कीलाल 45 43 84 2 कीलिन 102 60 कोश 234 18 कु 69 89 160 67 165 4 11 14 226 202 228 . कुक्षि 228 कुक्षिभरि 227 228 173 PAGE STANZA 100 53 101 61 144 26 23 23 221 224 129 47 189 7 55 14 102 68 82 162 220 216 22 29 11 12 57 217 198 151 73 3 217 201 172 42 84 3 46 3 224 241 99 48 103 15 218 204 81 18 90 36 77 138 161 22 104 77 169 21 110 123 104 77 111 132 171 37 104 77 18 26 176 71 53 8 193 31 56 20 140 39 42 कुकर 78 कुकुन्दर 41 कुकूल 11 कुकुट 71 कुकुभ 69 कुकर 67|क्मुि कुकुम 52 क्पुिरुष 48 कुचन्दन 71'बुचर 7कुचाग्र 2 S4 20 161 2 कुज 34 कुचित् 21 79 143 कुञ्ज 107 102 27 17 कुमराशन 226 255 कुशल ·४४ कुट PIO STAYLA 66 75 122 235 19 73 कुलक फुटक पुन्टमट 57 कुन्दुरको 132 कुपूय 74 कुप्य 72 कुवर फुटिल 174 174 14 15 75 122 कुरा 75 124 कुलत्यिका 54 कलपालिका 91 कुलप्रेष्टिन् 18|कुलसंभव 4 करनी 76 128 कुलाय 55/कुलाल 48|कुलाली 40 कुलिदा 12 कुरी 25 कुलीन 92 फुटुम्यव्यापृत कुटुम्बिनी पुनी पुहिम फुटार Gpज VIL STATEL 60 39 81 155 159 5 93 10 16 103 92 7 149 113 2 7 90 35 159 6 156 102 11 70 91 113 H 21 143 38 21 146 39 102 68 समार Paot BANIA 53 145 32 142 13 05 03 77 151 176 49 G 238 38 कुरेरक 167 11 कुवराक्षी 92 91 19 238 34 186 93मारक 67 154 89 231 17 55 10 4 समुदवान्धव 140 120 कुमुदिका 99 48 कुमुदिनी 168 97 111 107 103 कम्म 38 120 401 117 36 31 म्भमभा 145 33 कुम्भिक 30 80 मारी 13 63 99 9 33 57 465 -74 उरीर 92 15 5 45 अल्मायाभिपुन 16 60 15 9 8 कुन्माष 235 फुडइङ्गक इमल पु:य युणा पुणि 41 पुल्या 39युक्त 31 50. 239 37 42 17|मुदत् मुदनी काया 38| पुरलय 18वाद 34द 38 131कुश 111 159 115 50 128 207 159 17 पुलिन् कुन्नी पुनप कुवर 'भाहर 6 89 220 16 169 217 26 21 कुरान - 38 युशी 166 218 166 100 205 90 60 13 85 101 13 सम्भार 8 कोला काय 174 83 128 24एट 40 126 34 पुराण 166 राग 43 रन का 105 कामन्द GG 161 76 100 GG 82 पुनम 157 10 136 106 111 ICO 66 सगुन न +पन 17 108 00 113 पुस 1T 7 ·कुमुम्भ फुमति कुस्तुम्बर कुहना PAGE STA VZA 89 31 84 170 137 101 205 114 194 60 235 20 142 11 41 13 108 107 36 33 218204 106 95 69 89 75 122 107 97 18 98 43 107 97 27 कृपाण यूटयन्त्र फूटशास्मति यूरस्य यूप धूपक PLORSTARA 157 106ऋताभिषेक 208 136 कृतिन् 35 30 145 38 रुत्त 121 53 कृति 37 1 कृत्तिवासस् 21 9 कृला 168 14 कृत्रिमधूपक 52 4 कृत्स्न 91 43 कृपण 194 37|कृपा 162 61 47 कृपणी 177 74 कृपाळु 43 26 कृपीटयोनि 10 कृमिरोशोत्य 12 कृमिप्न 103 75 कृमिज 131 106 143 कृशानुरेतम् 147 14 शाश्विन 35 33 कृपक 101 80'कृप 109 118|कृषिक 43 21 कृषीवल 10 ट 81 1562 87 201कृष्ण 86 131 87 18 105 88 कृष्णशाफ्ल 39 4णरला 121 52jणमेदा 199 17 132 69ति 57 24वान् 15 वश म्बुनामन् 58 कृय 92 कृशानु 98 कूपर पूर्ण দূরী पूस यूदन PAGE STATZA 92 5 केकिन् 113 6 केतकी 166 4केतन 181 104 120 46 क्तु 8 31 वेदर 211 159 केदार 111 128 केनिपातक 175 65 क्यूर 173 48| मेलि 34 18 क्वल 135 90/क्श 163 34 देशपणी 168 12 53/शपाशी 108 111 केशव 72 107 111 126वेष 175 61 वेशिक 12 54 केशिन् 8 33|केशिनी 160 12वसर 142 131 140 2 141 किसरिन् 6 कैटभजित् 141 8 कैडर्य 113 तव 5 18 27 11दारक 145 36 वेदारिक 65 68 कार्य 70 96.करव 68 86राम 71 98षत 27 10 गतीमुस्तक 12 63 15शिक 86 10 देश 97 143 19 99 89 32नदापि पूर्यासक पूम 76 127 43 57 26 65 65 81 1 6 22 C0 41 35 30 165 45 यूप्मारक लाम एकवा फाटिका 142 11 45 37 14 70 42 15 17 132 26 मल वत्य 160 167 96 10 परमार 1CG 85 88 T 26 132 13 197 Can 58र GIn 4912 ·( ४७ ) क्षण क्षणदा क्षणन क्षणप्रभा क्षतन सतम्त क्षत क्षीव 63 भुत् क्षत्रिय क्षत्रिया क्षत्रियी क्षनियाणा Page STANZA 142 11 46 2 137 100 182 112 50 12 157 107 109 113 179 91 46 3 51 1 122 1 38 9 188 108 195 43 238 34 15 1 191 18 235 22 177 89 33 135 87 191 19 7 29 145 34 99 49 1क्षुद्र क्षाकर क्षम ३ 208 142खुदा 76 क्षमा PAGE STANZA PAGE STANZAL 22 11 क्षीर 40 37 39 148 51क्षणी 195 47 214 183/क्षाद 21 क्षीरविकृति 147 44/ो दिष्ट 139 11क्षीरविदारी 73 111क्षाम 16 9क्षारशुका 73 110/क्षाद 102 64 क्षीरावी 71 100/क्षीम 121 54jक्ष रिका 61 46|श्णुत 131 60/क्षारोद 40 2क्ष्मा 159 169 23|श्मात् 197 100 52 122 1 भुत श्वेड 93 14 भुताभिजनन 143 19वेडा 93 173 48 98 14 214 178| स्वादित 21 4.क्षुध निका 108 110/ख 17 10 क्षुद्रशड्स 43 23 70 94 214 178 खवखर पदाण्डमस्यसघात 42 19 खग 170 61 क्षध 148 54 क्षुधित 169 20 23 04 8|खगेश्वर 99 20 खजाका 184 10 खन 209 140 230 20 खजन 100 60 40 खजरीट 143 235 20 खट 100 109 180 160 24 175 61 190 10 खगिन् 156 99] क्षन 142 11 खण्ड 15 16 214 181 खण्डपरशु 40 क्षेत्र 24 29 सण्डविकार 172 193 ०१ सण्डिक 16 क्षनाची 141 गदिर 181 11 198 रादिरा क्षणी 13 179 सयोत क्षेत्र 183 170 129/रानित 181 7 क्षमित्र ন क्षय 22|शुप 51 शुमा 143 87 16 22शुपक 19 शुरम शक्षुरिन् 97 शुलक क्षवधु भात क्षाति 10 सरवा 16 खड्ग धारा भारमृत्तिका धारित क्षिति 234 17 112 138 85 4 135 90 83 17 10 8 31 146 49 112 16 62 0 79 142 88 29 e जिप्त 70 पण 88 30 112 26/सान तीन 112 12 169 i "गपुर ·( 6 ) पर 8'गन्धर्व खरणम् खरणम खरपुष्पा स्वरमपरी सरावा ख. खजूर Pazo STANZA 20 36 गया 152 गहक 99 गह 46 गइल 78 140 गण 69 89 73 112 100 53|गणक खजूरी सर्व खल खरपू 46 गणरूप सलीन सल्या खात खादित खारी खारीक खारीवाप खिल PAGE Stayza PAGE STATES 50 4 11 42 17 II 52 234 181 86 11 99 48 129 90 411 207 132 134 82 गन्धहस्तक 62 51 195 46 गन्यवह 13 124 14गन्यवाह 62 4 10/गन्धबहा 105 89 175 65 गन्धसार 111 131 21 6/गन्नादनन् 67 81/गन्धिक 156 102 76 129/गन्धिनी 75 124 9 38|गन्योत्तमा 164 40 66 72 गन्चौरी 88 28 94 19 गभास्त 20 34 65 66/पभीर 42 15 गम -115 65 186 96 गमन 106 90/गम्भारी 59 36 128 38 गम्भीर 42 15 85 4 गम्य 180 93 79 142गरल 38 9 52 6/गरागरी 65 69 82 159 गरिय 182 118 81 157/गस्ट 7 29 43 22गटध्वज 6 19 43 24 गाग्रज 19 33 233 90 37 99 46/गलमत् 7 29 99 51 89 35 237 31 197 58 130 151 74 26 7 লার্জির 16 9 75 123 128 37 205 37 2 74 115 गर्दम 152 77 61 64 गधन 169 22 64 गर्भ 97 39 52 3 207 135 81 112 135 156 104/गर्मागार 50 8 84 170/गणदेवता 155 96 गणनीय 84 170 गणरान 99 173 47 गणदासक 168 17 गणाधिप 188 42 गणिका 130 50 227 256 गणिकारिका 188 42 गणित 43 27 गणेय 182 111 गण्ड 154 88 गण्डक 141 10 गडवाली 46 जामडौल 77 131 पण्डाली 130 50 गण्डीर 99 गण्डपदी 174 29 गतनासिक 36 99 49 गद्य 167 गन्त्री 180 184 9गन्धकुग 15 31 गन्धनाकुटी 8 34 गन्धपली 127 351 128 37 129 44 गन्धमादन 75 124| गन्यमूली 9 38|गन्धरस . सुरणम् सुरणस 47/गाइपद 54 गण्डूपा 10/गस्त 33 गद 53/गर्गरी 93 गन्ध खय खला सोह ख्यात त्यातगण स्याति गगन गङ्गा गद्गापर गज गजता गजवन्धनी गनमत्या गजानन 1 गन्धन 115गतं 56/गर्दभाण्ड 164 गर्मक ·92 गुन्द्रा 1 गुप्ति PAGE STANZA 155 95 22 116 19 गुप्त 59 33 27 51 184 11 गुरु 104 86 12 156 156 65 67 1 गुरण गविणी 104 गुल्फ 100 गुल्म সময় गर्भिणी गर्भापघातिनी गर्मुत् गर्व गर्हण गई गयवादिन् गल गलकम्बल गलन्तिका गलित गलोद्देश गव्या गवय गवळ गवाक्ष गवाक्षी गवीश्वर गवेधु गवेधुका गवेपणा गवेषित गव्य गव्या गव्यूति 8 31 .188 183 PAGE STANZA! 97 38 गारत्मत 95 22 गाभिण 151 69 गाई पत्य 83 166 गालव 31 22 गिर 29 13 गिरि 174 54 171 37 मिरिकी 105 88| गिरिका 150 63 गिरिज 144 31 गिरिजामल 181 104 गिरिमलिका 129 49 गिरिश 43 गिरीश 86 11 गिलित 156 100 गीत 50 9 गीर्ण 81 157 गणि 149 58/गीर्प-य-ति गीर्वाण 144 25 गुग्गुल 117 181 105 148 50|गुच्छक 149 60 गुच्छार्ध 48 18|गुना 53 1 गुड 178 85 गुडपुष्प 52 215 184 गुडा 155 94 गुडूची 210 1551गुण 74 117 14 67 22 135 85 103 70 128 41 111 गुणवृक्षक 133 31 गुणित 26 31 1 गुण्डित 62 50 गुद 116 182 111 गुल्मिनी 31 26 रवक 182 110 गुह 11 18 25 9 59 143 108 105 55 16 गूढपाद् 34 गद्यक 21 गुह्यकेश्वर P'AQE STAKLA 63 56 82 160 179 89 181 106 199 74 184 11 18 25 114 7 22 103 72 54 9 102 66 134 82 208 142 74 9 84 169 9 39 32 6 70 93 210 154 4 11 14 68 179 89 38 7 121 13 102 68 180 97 80 149 169 22 79 22 238 10 49 19 5 86 13 124 15 170 27 287 30 118 34 . । 50 13 113 3 91 44 168 61 32 गुच्छ 108 105 गूढपुरुष 71 194 42 98|गूथ गून 27 गृजन 28 गृध्न 57 57 6 गुडफल 72 106 गृध्र 83 गृध्रसी गाङ्गेय गाइनेरुकी गाढ गाणिक्य गाण्डीव गात्र 68 24 29 गृह 125 19 135 86 गृहयोधिका 144 28/गृहपत्ति 162 27 गृहयाल 195 41 12गृहागत 179 गृहावयही 179 89 गृहिन् 103 73 गृधक 82 162 47 गृहस्थूण गामानुलेपनी 89/गृहाराम गान्धार गायत्री 221गुन्द्र ·( ५० ) गरिक गैरेय 58| प्रत्य गोकमक गोकर्ण 36 प्रहार गांकणी गोकुल गोपुरक गोचर गोजिदा মানুল্লা पत्र Piaz TASZal 51 10 प्रस्थि 77 132 प्रस्थिक 214 183 प्रन्यिल 160 17 149 148 50 85 ग्रह 149 58 148 53 102 65 ग्रहणी 235 20 ग्रहपति 97 157 108 प्राम 60 40 72 103प्रामी 82 159 ग्रामतक्ष 158 111 मामता 63 56 प्रामाधीन G 19 सामान्त 201 91 प्रार्म णा 148 50 प्राम्य 238 40 ग्राम्यधर्म 111 18 13 15 202 94प्रस 149 108 105 13 108 प्राधिन 48 13वा 234 18प्रय 5 15/प्रदेषक PAGE Sizs 112 138 गोपुर 49 53 190 12 गोप्याक 156 104 गोमत् 149 60 गोमय 150 66) गोमायु 192 25 गामिन् 99 गोरस 86 10 गोर्द 105 83 गोल 68 84 गोलक 149 58 गोला 99 गोलिद 26 8|गोलोमी 75 120 81 157 51 1 गोवन्दना 113 1 गोविन्द 214 181 10 16 गोशाल 149 60 गोचार्य 142 14 गांठ 119 57 गोटी 149 58 गोयद 135 85/गोसख्य 119/गोस्तन 106 92 गोस्ननी 43 22 गोस्थानक 85 G/गौर 143 18|गौतम 17 182 गौधार 38 4/गोधिय 128 गौधर 149 गौर 203 1301 62 116 104गारी 51 15 181 106/gीन 19 57 प्रन्यान 112 प्रस्थित PAGE STANIA 82 162 158 110 60 38 67 77 30 20 182 111 21 9 184 8 228 237 100 55 19 31 170 27 51 19 208 140 195 49 159 188 43 859 9 51 20 70 95 30 19 122. 57 51 1 - अभिद् गोत्रा 12 गोविए 131 द्रावन 115 शरण गोदुह गोधन गधा गोधापदी गोधि 57 ग्राह 204 106 148 54 43 21 184 8 5G 21 105 88 22 18 108 104 182 165 45 नाधिशमन धूम गोन ना गोर 111 85 6 ग्रह लान 13 ग्लास्नु 58 101 17 145 150 15 39 पौराति খ मानसी गायीन 27 27 14 216 190 पर 36पना 92 8 पग 16 13 पर्गबन्य 138 पा 86.पन्य 13४ 108 28 18 40 234 00 गापी 178 ·18|घ्रात 90 चतुर घण्यपथ धारवा घन 5 चतुरानन 66 52 चन्दन 2|चक्रला धनरस घनसार घनाघन धर्म घस्मर घन घाटा घानिक घात घातुक 2चन्द्र 16 98चक्रवाक 117|चक्रवाल 32 घास घुरिका घुण घूर्णित घृणा PAGE STANA 48 72 107च 16 8 31 4 चकोरक 32 9 चक्र 136 92 175 204 111 40 5|चक्रकारक 111 130 चक्रपाणि 204 110|चक्रमर्दक 36 34|चक्रयान 169 20 2|चक्रवर्तिन् 105 88|चक्रवर्तिनी 137 139 170 28 173 चकाङ्ग 83 103 234 170 34 18 187 196 20 148 199 80 84 129 105 84 2/चण्ड 59 84 34 51 20 चण्डातक 74 29 12 105 89 चण्डालवल्ली 179 90/चण्डिका 26 Page STANZA 179 224 242/चतुरङ्गुल 228 90 36 चतुर्भद्र 88 23 चतुर्भुज 130 57 चतुर्वर्ग 134 79 चतुष्पथ 214 183|चतुहायणी 76 129 चत्वर 6 20 79 147|चन 130 82 160 चन्दना 122 81 154 88 23 15 6 चन्द्रक 52 चन्द्रमस् 88 24|चन्द्रवाला 68 86 चन्द्रशेखर 38 7 चन्द्रसंज्ञ 152 77 चन्द्रहास 38 7चन्द्रिका 106 93 चपल 156 102 62 52 177 10 90 37 चपेट चमर 87 19 चमरिक 158 143 18|चमसी 170 32 चमू 69 88 76 129 चमूरु 67 771चभ्यक 110 119/चय 158 4 161 163 32 168|चक्राङ्गी 72 चक्रिन् 18|चक्रीवत् 32 चक्षुःश्रवस् चक्षु 32 चक्षुष्या 51 चञ्च 34 चश्चल PAGE STANI 161 19 57 23 5 16 122 58 6 20 122 58 48 17 150 68 50 13 115 18 228 3 111 131 73 112 14 79 147 214 183 89 16 14 75 125 7 30 111 130 135 90 17 17 13 65 156 99 172 46 16 10 71 97 105 84 86 10 56 22 238 35 233 10 134 79 134 82 85 9 64 64 49 3 90 41 124 13 177 237 33 103 71 . 75 चपला घृणि घत 52चञ्चला 76चचु 16 वृष्टि 151 चटक चटका 44 चरकाशिरस् 89चणक 110चमस घोटक घोणा घोणिन् घोटा 371चण्डा 169 20|चण्डात घोर घोष घोषक घोषणा प्राण 118 चण्डाल 20चर 37 चरक 6चरण प्राणतर्पण 11 चतुःशाल ·चरणायुध 18 चार POP STAN 168 17 9 177 77 151 71 चरमस्माभूत चराचर चरिष्णु 92 }ir 52 चिरसूता 227 1 चरी चर्चा 10 चाय चर्मकता चर्मकार चर्मन् 62 42 87 101 48 18 22 60 17 9 81 चमयमादका चर्मपसेविका चर्मिन् 17 85 237 88 29 चर्या वित चर्षणी PIGE STRZA PAG! STASIA 87 124 13 चिरक्रिय 178 81|चारी 79 146 चिरप्टी 52 2चारण 160 12 चिरतन चार 74 173 चार्चिक्य 110 122चिरराजाय 116 22 चासनी 144 26 चिरस्य 233 87 16 चिराय 25 चिकित्सक 100 57 चिरिविल्द 110 122/चिकित्सा 99 50 चिलिचिम 79 144 चिकुर 106 95चिल 159 7 172 46 120 46 चित्रण 147 46 चिन्ह 136 91 चिकस 238 35 चीन 163 351 विद्या 61 44 चीर 163 33/चित् 25 1/चीरी 61 46 228 चौरका 133 72 चिना 139 चीवर 118 35 निति 119 चुक 182 111 चित्त 25 31 93 10 चित्तविभ्रम 35 26 177 75 चितसमुनति 34 22 चुकिका 56 20 चित्तामांग 25 177 चित्या 139 119 चुल्लि चित्र 27 137 97 34 179 87 214 179/चूडा 71 चितक 62 51 98 67 80/चूडामणि 165 43 110 123/चूहाल 115 18 चितकर 159 7] चून 137 57 27चूर्ण 78 141 चित्रतण्डुल 72 106 87 70 98| चूर्णकुन्तर 161 20 चित्रभानु 12 103 32 19 87 17 203 105/रेटक 113 2चिनशिखण्डिज 18 34 चिनशिखण्डिन् 19 23 चतका 134 84 चिना 69 88 चेन्न 127 32 81 157 चेतना 155 95 चिन्ता 35 117 fo 2 चुल चलदल चलन चावल चलिन 17 चुचुक 19 चुढा चविका चपक चपाल चाक्रिक 237 31 78 141 145 35 235 20 78 141 101. 90 144 29 104 77 89 32 89 32 107 97 107 102 82 160 59 33 112 134 137 100 106 96 233 १ 128 39 160 17 229 13 61 60 30 25 1 21 31 109 115 216 203 98 चित्रकृत् चाडोरी 19 चित्रपण 56 चूर्ण 31|चूरिया चाटकर चाण्डाल चाण्डालिका चानक বানু चान्द्रभागा प चामर चमीवर चम्पेय 25चन् 20चतम् 6 चापर ·} क्षेत्ररथ पाव 70धुरिका चौरपुषी चोल PAGE ATANZA 96 28 161 20 188 43 24 30 113 1 81 154 96 29 47 8 96 29 29 7 6 19 50 9 24 30 81 154 92 9 बेरिका "प्युत उगलत .एगलाण्टी 76 जगल वा PACT TANZA 49 रिक्ति छिन 22 151 छिन्नदहा 14 17 135/छक 237 30/उदन 76 127 जगत् 109 118 162 25 जगती 162 26 जगत्याण 181 104जगर 152 78 137 जग्ध 127 33|जाधि 72 105 जघन 83 167 जपनाला 145 37 जपन्य 74 115 55 14 जपन्यज 90 37 14 जणम 50 14 नगमेनर 35 186 20 जपागरिक 201 88 जाल 116 221 222 233 126 23 180 98 118 110 जन्ि 17 1617ग्लिा 20 74 जनुम् 62जन्तु 24 30 PrasrivM 180 100 जनक 181 104 जनंगम 68 83 जनता 136 93|जनन 91 184 7 जननी 6 200 80 जनपद 47 6जनयित्री 198 71 जनश्रुति 13 G2जनार्दन 132 65 अनाश्रय 165 42जनि 182 111 जनी 149 55 103 64 178 81 जन्तुपल 211 100 जन्मन् 98 13 जन्मिन् 158 1जन्य 177 74 177 103 जर 133 74 54 77 1:31जा 107 97 जम्पती 194 38/जभ्यास 58 32जम्बार 17 1341 104 916 190 मयुष 17 171 उपकी उदन उदिम् 30 जापा 72जन्यु 56 22 24 30 24 30 122 58 138 105 211 160 24 30 120 47 184 12 184 12 66 76 97 38 41 24 81) उन्दम् 11 जपन स्त्र 31जर 152 70 85 160 . 28 181 101 57 160 113 18 110 116 " 125म्भमंदिन 40 जानन भर 1 11 764 15 101. 111 ic: . 135 10 ·जयन्ती जया जय्य जरण Pror STANIA 18 25 140 121 61 79 143 90 36 3 1 41 जातु 140 50 जानु 79 142 121 140 68 68 82 Paoz STAXES 65 जातापला 66 जाति 133 75 145 36 98 42 जातीय 149 61|जानीफ्ल 98 97 38 जातोक्ष 173 40 3|जामातृ 42 20!जानि 15 40 40 7 जायक 45 38 जाया 47 10/जायाजीव 16 8/जायापती 38 5जायु 43 43 43 25 83 165जारक 41 10/जारिक जारी 43 221 जरद्रव जरा जरायु जगयुज जल जलजन्तु जरघर जरनिवि जल नर्गग जलनीली जरप्राय जल मुन् जरध्याल जलशुकि जराधार जलशय जाम्बव जाम्यूनद ४3 PAGE CIANZA 94 16जीव 25 31 66 13/जेवक 198 08 जी जीव 111 132 जीवन 228 4 149 61 जीवनी 103 72/चनीया 96 32 जीवनोपय 208 142/जीवन्निका 56 19 153 95जीरन्ती 110 125/जीवा 92 जवातु 160 12/जीपान्तक 97 38/जीविका 99 50 जीविनकाल 97 15 जुगुप्सा 42 217 55 16 जूति 160 14 जूर्ति 74 100 108 159 11 जेमन 69 91/जय 133 78/त्र 13|ाक 10 42 133 78 17G 208 141 गेषम् 38 811 106 91 रित 08 16 8 65 69 पिदान्त 145 3G हानि 08 103 79 142 140 121 160 14 140 1 140 121 29 13 78 138 116 25 23/जार 25 जाल 16 जुग 201| जुहू जरे जान जरेकर 188 39 जसका 11817म्भ 16 जृम्भग 17 जनृ 37 36 जरपद जपत जव 133 133 149 75 78 56 169 133 75 ITI 36 182 108 जागल 13 Gधन्यु 133 74 जिगी 129 46 निवर 138 71जिन 188 39 जिया 110 120 31,निम 165 19 जिग 170 327 विदा 153 191जीन 39 11 अमृत 133 31जर 155 95/ 10 53'जाल 11 जे एक 107 190 111 226 113 15 C 11 180 252 5 जयनिग जमनया जागरा जपा जागरूक जागयों आकि সে (দ্ধি जात मार जातोदर 160 98 42प्त 25 124 96 170 97 1 15 34 30 35 115 ·ज्ञानिन् 6 तन्द्री ज्या ज्याघातवारण ज्यानि ज्य यह ज्येष्ठ 10 तपस् 15 जपष्ट ज्योतिरिगण ज्योतिष्मती ज्योतिस् ज्योत्स्ना ज्योतिषिक ज्योत्स्नी 14 तत 4नप्त 86 तम 3 तमस् वर ज्वलन PAGE TAVLA 26 6.डम्मा 124 14 डण्डुभ 46 शटका 135 86|तक 135 85 तक्षक 184 9 तक्षन् 98 43 तट 223 236तटिनी 194 41 तडाग 22 16 तडित् 88 29 तडित्वत् 80 150/तण्डक 222231|तण्डुल 17 17 तण्डुलीय 124 21 5 74 118| ततस् 100 56/तत्काल 12 53 तत्त्व 12 57 तत्पर 297 76 127] तथागत 52 5/तथ्य 32 8| 233 10 तदा 42 74 117 तदानीम् 60 40/तनय 238 60 40 66 88 29 163 237 90 232 7 तनूनपात् 185 32 8 130 64 32 185 14 तन्त्रवाय 90 39 तथा झगिति झटामला क्षर झझर झल्लरी PIGESTANZA 68 83 145 34 37 37 214 177 23 19 119 42 19 32 39 1 155 94 22 15 222 233 22 15 119 42 77 134 181 103 18 27 24 29 37 3 222 232 21 4 65 68 110 123 37 3 21 5 21 -4 201 89 223 239 84 1 40 5 44 30 19 31 41 10 66 74 41 11 107 109 177 75 148 50 13 64 137 103 102 63 134 74 206 128 41 10 PAGT STANEL 98 41 तन्त्रिका 38 32 148 53 189 159 सपकेशमह 40 7पन 30 28 तपनीय 16 7 237 33 तपस्य 72 107 तपस्विन् 78 136/तपस्विनी 31 179 228 127 30 32 9 169 9 तमस्विनी 228 10|तमाल 4 13 तमालपत्र 30 22 तमिघ्न 228 3 मिना 230 23/तमी 127 30 तमोनुद् 230 23|तमोपह 95 103 175 61] तरङ्गिणी 175 66 तरणि 204 113 132 65 103 71|तरपण्य 180 12 531 90 37 तरला 107 162 28 215 109 112तरस्थिन् 86 13 159 6aरि(0) 17 तदात्व 27 तरच झषा मादल झाटलि झावुक 38 तनु 71|तरङ्ग शिल्लिका टक 34 तनुत्र 33|तन् 36 तनूकृत 99 तरल टिभि 14 तनूष्ह 99 तरम् हमर हमरु दयन 58 तन्तु 61 तन्त्र 8तन्त्रक 186 तरस डिण्डिम डिम्ब हिम्म ·42वाल 38 Pick STA 110 125 146 43 99 49 111 132 तह ताज तहणी त तविद्या तक राजनी नक तर्पण 143 56 तारात तर्मन् न नल 38 5 141 5A 33 1B 28 203145 63 58 20 36 155 98 196 53 58 31 40 7 201 86 67 39 224 243 228 नलिन PACE STANZA 156 103 9 8! 169 तिलचालक 105 85निलपणी 156 103 तिलपिष 107 103.तिलेपेज 75 123 तिलिस 75 119तिस्य 112 140 तिल्व b 24 तिष्य 76 127 84 170 तिप्यफ्ला 106 91 नीक्ष्ण 225247 20 9 81 155 तीक्ष्णगन्धक 57 25/तीर 3ចម 2G/नौत्र 35 24 सीवेदना 170 31 तु 90 36 20 57 GI 44/तुगी 145 50 39गि 239 8 19 गिरी 20 181 100 दिन 37 3/नाभित 22121नुपरमान 110 22 ताज PAGEMANZAL 53 साक्ष्यशेल 98 92 8 25 3 28 5 65 66 तालपत्र 104 81 तारी 149 61 सामूलिका 115 14नारवृन्तक 149 189 4 ताला 116 19 35 28 ताल 149 55 तावत् 131 851तिश्त 218 203|तितक 206 127 निश्तशाक 207 13 तिग्म 24 27तितर 180 99 तितिक्षा 162 25तिनिक्ष 32 10 नितिर 238 34तिपि 36 28 निनिश 124 15तिन्तिी 119 पतन्तिडीक G1 46|निन्दुक 65 68तिन्दुकी 45 40 तिमि 76 127/मिगिन 21 तिमित निमिर 73 1201 तिरम् 15 97 रिली 158 निरकिया 67 18निरीट 31 9 40निरोधन तिरादिन 18 00 -- 97 40निक 7 90 209 1451 तस्कर 1तुहर नात तान्त्रिक तापस तासित तापिर 35तुन्छ 176 TO 78 140 174 50 76 198 105 89 74 116 78 139 101 GI समली सामसे। साम्यूलरी ताम्यूरी } 120नापा 150 101 70 95 76 126 156 101 17 तामह तामा 33पान 20'नुदम 13 दुन्दिन सारसमित तारत 25 का 16 139 113 दम ITH 'इन्दम GO 99 49 प्रम 108 40 नम ता 70 128 1:9 105 Gमुष्ठ ·6 डिम्भा 5 नन्द शानिन् ज्याघातवारण ज्यानि ज्य यह 7|तपन 155 10/पस् ज्येष्ठ ज्येष्ठ ज्योतिरिगण ज्योतिष्मती ज्योतिसू ज्योत्स्ना ज्योतिपिक ज्यास्नी 86|तम 3तमस् 30 PAGE TANZA 26 124 14 इण्डभ 4G 2|ढका 135 86|तक 135 85 तक्षक 184 9/तक्षन् 98 43 तट 223 236 तटिनी 194 41 तडाग 22 16 तहित् 88 29 तडित्वत् 80 150/तण्डक 222 231 तण्डुल 17 17| तण्डलीय 124 14 तत 21 74 118 ततस् 100 56 तत्काल 12 53 तत्त्व 12 57| तत्पर 297 2 तथा 76 127 तथागत 52 5 तथ्य 32 8|तद् 233 10 तदा 42 17 तदात्व 74 117| तदानीम् GO 40/तनय 238 GO 40 66 75 88 29 163 34तनुन 237 90 232 7 तन्नात् 185 32 8 58 तन्तु 64 61 तन्त्र 32 8 दन्त्रक 185 14तन्यवाय 90 39 ज्वर ज्वलन ज्वाल झगिति झटामला झर झर झम्बरी PAGF TANZA 98 41 तन्त्रिका 38 32 6|त-द्री 148 53 189 159 तप क्लेशमह 40 44 30 44 28/तपनीय 16 15 7 237 33 तपस्य 72 107 तपस्विन् 78 136/तपस्विनी 31 4/नप्त 179 228 127 32 9 169 9 तमस्विनी 228 10/तमाल 4 13 तमालपत्र 30 22 तमिन्न 228 3|तमित्रा 230 23|तमी 127 30 तमोनुद् 230 23 तमोपह 95 103 175 61 तरङ्गिणी 175 GG तरणि 204 1131 132 65 103 71 तरपथ्य 180 12 53 90 107 162 28 215 186 109 112 86 13 159 PAGE STANZA 68 83 145 34 37 37 214 177 23 19 119 42 19 32 39 1 94 22 15 222233 22 15 119 42 77 134 181 103 18 27 29 37 3 222 232 21 4 65 68 110 123 37 3 5 21 201 89 223 239 84 40 44 19 41 क्षपा नाटल झाटलि झाबुक 27 तरा 71 तरङ्ग 38 तनु सिलिका 33|तन 36|तनूकृत 99 तरल 14 तनूह 37तरला 99तरम् 130 टीका हमर हम दयन हु डिण्डिम टिम्म रिम्भ ·PAGE STAVA सवारी त्वक्पत वक्सार } 56 1/दल PAGE STANZA 55 14 218 207 176 69 147 82 दनुज 12 दन्त खच् त्वच स्वचिसार स्वरा त्वरित 106 62 128 56 57 48 दविष्ट 12 दवायस् 91 दशन 50 दशनवासस् 41 दशल 21 दशमन् 24 दशमीस्य 78 141 दशा 20/दान्तन् खरितोदित वट स्वर विप् 35 दम्र 35 दम 61 दहन 21 दाक्षायगा 3दाक्षाय्य विपापति 28|दमुनस् l'ACE STÁVAT 157 109दधिरथ 77 185/दधिफल 82 161 टधिसक्त 178 54 101 62 दन्तधावन 77 135 दन्तभाग 82 161 दन्तशठ 186 20 13 64 दन्तशठा 1B3 74/दन्नावल 30 180 99 दन्तिका 159 9 दन्दशक 193 20 221 226 19 31 दमथ 136 91 दमित 88 132 65/दम्पती 132 66 दम्म 88 28/दम्भोलि 84 161 167 8 दयालु 131 61 दर 15 3 116 161 24 दरिद्र दरी 166 51 24 दर्दुघ्न 166 5दगुण 180 99 ददुगोगिन् 148 19 दर्पक 19 32 दर्पण 125 21 दर्भ 194 42 दर्वि 13 59दवाकर 28 5दर्श 151 148 106 91 106 90 5 14 96 43 201 87 109 114 220 217 124 11 162 25 11 51 12 55 18 22 87 22 65 65 239 42 62 49 232 6 181 104 87 22 142 12 117 29 125 21 128 38 4 12 4 9 167 6 119 42 180 98 183 3 172 40 151 73 -127 35 दस्यु 79 145 38 8दन 175 125 183 183 3|दाडिम 180 98 12 56 दाडिमपुष्पक 97 35 11 150 81 168 15 34 21 215 233 दानवारि 173 49 दानशैण्ड 52 48 24 79 147 दान्ति 101 59 दापित दाम 7 25 दामिनी 112 140:दामोदर 36 दण्डपाता 30/दात 47 दात्यूह 62 दान 18 दान 2 दम्य 19 दया दशित देशी दष्ट्रिन् दक्ष दक्षिण दक्षिणस्थ दाक्षिणा दक्षिणाशि दक्षिणावर दक्षिणाई दक्षिणीय दक्षिणमन् दक्षिश्य 185 दानव 19दरत 6/दान्त 161 दग्ध दग्धिका }15 5 201 दण्डधर दण्डनीति दण्डविपम्म दाहत 145 38 21 120 187 83 166 दायाद 34दार 8दारद 8दारित 48दा S1| दाण 92 39 181 55 34 18 89 6 11 101 13 20 174 53 दर्शन ·देवनार देवदार देवायच 901द्वन्द्र 54त 34तकारक 6 द्वादशात्मन् 1द्वापर देवपक्षम देवभूष देवमातक देवयोनि दवर Pacr SMASHA 65 69द्यान 63 171 165 45 तहत 205 117 यो 57 25 121 52 द्योत 122 4 11 व 96 32 159 11 दन्ती 11 48 दक्षिण 159 11 33 13 68 84 77 96 32 51द्वार 33 द्वार 112 द्वारपाल 88द्वा:स्थ देवसमा देवाजीविन् देवी 52 द्विज 133द्रव्य 8वार देशर 25वाक्षा देहली देनेय Past Stasz. FICIALA 154 90 39 165 45 219213 165 द्वयाविग 119 বয়ায় 105 81 3 19 29 15 25 3 20 35' 212 103 148 36 51 16 139 69 123 6 130 103 द्वास्थितदर्शक 154 90 द्विगुणाकृत 196 89 38 235 22 193 30 154 90'द्विजराज 17 15 210 154 द्विजा 75 120 227 2 द्विजाति 113 4 73 108 विजित 207 133 182 113 द्वितीया 22 77 135'दिप 187 35 53 5.दिपाय 126 28 03 54.द्विरद 127 35 136 92 विरेफ 89 30 86 124 11 233 124 10 13 64 हिदायनी 150 08 179 10 बीर 41 8 186 100वीरवती 30 227 शोपिन् 84 1 53 124 10 110 125ष्य 172 45 GOदेष 125 19 153 85देश 130 5 17मातुर 9 38 154 155 97 •87 154 90 धनंजय 12 151 53 72 पनद C8 11पनी 70 129 70 95 धनःपिस C8 25 भनिन् 167 10 141 10 पन्हा 18 देखा दैत्यारे 26 पण 1235 19 दुर्णः 14 द्वि रिपन् 126 103 71वापिष्ट 50 13 दाविडक 4 है. 12 दहिलिम 18 75 6 103 114 दुत 28 121 51 124 14 98 20 टम 4 23 21हमपत 70 130 54 दिन 113 प्रांग 172 46नाक 101 80,पक्षीय 35 94 21 17 18 20 35 गोविनर 19 31 मोनिक देव देवत हमामय दोला 95षय 88 पर 22घन दोपहर दोम् दोहर दोहदरता इंत दोगप्पा पुनधि ·( ५९ ) 34 दुर्विध दारुहारिद्रा दारुहस्तक दावीघाट दार्विका दावी दाव दाविक PAGE STANZA 20 173 112 138|दुलि 190 20 11 दुश्च्यवन 35|दुष्कृत 73 112 दुछ 69 दुष्पुत्र 25 प्रधर्षिणी 6 दहित 176 43 113 38 63 8 दूत 57 दूती 168 167 दृत्य दाशपर दास दासी दासासभ दासय दासेर दिगम्बर दिग्गज दिग्ध 28|दून 5दुषमम् 94 दृष्य दितिसुत 12/दुग्ध दिषि Pag: STAZI 72 1021दाधिति 184 34.दीन 87 17 दीप 120/दीपक 72 102/दीप्त 218 207|दप्य 45 36/दीर्घ 42 15)दाकोशिका 77 132| दार्घदर्शिन् 160 17 पृष्ठ 66 75 | दीर्घवृत्त 236 27 दीर्घसूत्र दार्घका 160 17 171 39 15 135 89 |दु स्पर्श 179 90|दुस्पर्श 181 104 दुकूल 4 95 23 दुग्धिका 20 20 3 6दुन्दुभि 15 1 20 10 228 19 159 10 161 20/दुर्गत 3 8|दुर्गति 3 173 50 दुर्गसंबर 15 2 दुर्गा 15 ३ इन 20 1दुर्दिन 24 28 दुर्नामक 193 139 1ल 229 114 147 I AGE STA ZA 173 124 10 43 24 10 23 28 230 20 76 129 14 114 96 28 125 16 94 17 125 16 181 103 176 69 113 6 82 158 102 67 110 120 128 43 14 67 177 76 195 45 177 76 235 19 179 86 106 93 223218 52 4 121 31 92 8 197 62 106 93 194 38 3 7 33 13 6 21 110 125 43 27 52 6 108 105 83 167 11 50 9 दिन दिनान्त दिव् 3|दुन्दुक 16 दिवस दिवस्पति दिवा दिवाकर दिया कीर्ति 2 दुरष 42 दुरालभा दुरित 29 दुरोदर 39 3दूर 235 23 एदार्शन् 229 15 दूर्वा 70 92 दूषिका 70 109 113 कूष्या 148 51 दृढ 71 100 80 148 63 57 दृढसधि 32 6 इति 207 135 रन्ध 48 70 92 23 213 172 दृष्ट 125 173 49 दृष्टान्त 39 1रधि 26 12 186 9 37 173 47दवकीनन्दन 16 12| देवकमुम 100 54 देवखातक 43 25| देवखातदिल 98 44 दवछन्द 167 8 देवजग्धक 171 155 96/देवता 23 दृषद 18 रजस् दुर्गन्ध 25 देव दिविषद् दिवौकस दिव्योपपादुक दिश दिस्य दिष्ट . दिशान्त दिपा ३5 दुनोमन् मनस् 48|दुवर्ण दीक्षित 36 देवता ·90 द्वन्द्व देवताड देवदार देवायच् 54 यूत देवन 165 12 दस 11 व दवपालभ देवभूम देवमातक देवयोनि देवर देवल देवसमा देवाजीयिन् देवी Paar STAVLA 65 69 धम्न 63 171 34तकारक 165 45 तक्त 205 117 यो 57 25 121 52 द्योत 47 4 96 32 159 11 वन्ती 11 48 दविण 159 11 33 13 68 84 77 133 द्रव्य 96 32 47 126 103 71दाधिष्ठ 50 13द्राविडक 123 51 द्वार 33 द्वार 112/द्वारपाल 88 द्वा स्थ 6 52 द्विज 8द्रा 154 द्विजा 2 द्विमाति देशरूप 25द्राक्षा देहली देतेय PACE STANZA PAGE STASEA 154 90 39 165 45 219 213 द्वयातिग 119 द्वादग्राइगुल 105 84 3 6 द्वादशात्मन् 19 29 15 1 द्वापर 25 3 20 35 212 163 148 36 51 16 139 69 123 130 103 द्वा स्थितदर्शक 154 90 द्विगुणाकून 141 6 196 89 39 235 22 193 30 154 90[द्विनराज 17 15 210 75 120 227 113 4 73 108 विनित 207 133 182 113 द्वितीया 92 77 135 द्विप 127. 35 53 5 द्विपाद्य 126 28 63 54 द्विरद 127 35 136 92 द्विरोफ 89 30 86 124 11 233 9द्विपन् 124 10 13 64 द्विहायनी 150 68 179 90 द्वीप 8 180 100 द्वापवती 44 30 227 यद्वापिन् 84 1 53 दूषण 124 10 110 172 45 64 60 वध 125 19 153 85 द्वेष 130 54 5 द्वैमातुर 9 38 154 155 97 154 90 धनजय 12 53 151 72 धनद 14 68 4] 11|धनहरी 76 129 70 95 धनाधिप 14 68 4 घनिन् -167 10 141 10 धनिटा 18 23 हुकिलिम दैत्यगुरु देत्या दैत्यार 26 123 घण 14वयू 19 दुर्गा 114 द्रुत दैव 28 51 14 देवस देवा देवत 20 दुम 9गुमामय 125 दृष्य 18 75 6 109 24 121 124 94 4 23 70 130 113 172 104 35 94 17 20 19 21 [मोत्पल दोला 95षय 54 दुहिण 5द्राण •81 88 द्रष्ट 22 धन दीपज्ञ दोपैकरा दोस् दोहद दोहदवी शुति 46 दोगकाक 80 द्रोणक्षीरा अद्रिोणदुषा 21 द्रोणी 18 35ोहविन्तन घुमाण 31ोणिक ·( ५९ ) 34 दुविध 49 दह: दारहारदा दावहस्तक दावाधार दार्विका दावी दाद दाधिक 11 दुश्च्यवन 112 69 दुप्पुत्र 25 दुष्प्रघर्षिणी दाशपर दासे दासी दासासम दासय दासेर दिगम्बर दिग्गज दिग्ध 27 दूती 167 दूत्य 28 दून 5दुषमम् 92 पिका 94 दूष्य दिन दितिमुत विधि दिन दिनान्त दिव् Paot STAVZ3 72 102/दीधिति 184 34 दीन 87 17|दीप 75 120 दापक 72 102दीप्त 218 207|दाप्य 45 36|दीप 42 15| दार्घकोशिका 77 132 दार्घदर्शिन् 160 17दपृष्ठ 66 15| दार्घवृन्त 236 27 दीर्घसूत्र दार्घका 160 17 दुख 171 39 15 135 89 द स्पर्श 179 901 दुस्पर्श 181 104 दुकूल 12दुग्ध 90 23 दुरिधा 20 दुर्दुम 20 3|दुन्दुक 3 दुन्दुभि 15 1 20 10 42 दुरालभा 228 6 दरित 19 29 दुरोदर 159 10 161 20 दुर्गत 3 8|दुर्गति 3 तादुर्गन्ध 173 50 दुर्गसचर दुर्गा 15 दुर्जुन 20 1 दुर्दिन 24 28]दुर्नामक 193 5दुन मन् 139 11वल 229 11 इमेनस् 114 147 PAGE STANZA 20 173 112 138 दुलि 190 20 35 73 176 43 113 6 दहित 38 8 दूत 63 168 44 39 3दूर 235 23 दार्शन 229 15|दूर्वा 70 70 109 113 कूया 148 51 दृढ 71 100 80 148 63 57 दृढसधि 32 6 इति 207 135ब्ध 48 70 92 23 213 172 दृष्ट 125 18सुपरजम् 173 49 दृधान्त 39 1दष्टि 26 12 186 25|देव 9 37 173 47दवकीनदन 16 12 देवामुम 100 54 देवखातक 43 25/ देवखातविल 98 167 8देवजग्यक 171 155 96|देवता I AGA STA ZA 113 124 10 43 24 10 44 23 28 230 20 76 129 74 114 96 28 122 16 94 17 125 16 181 103 176 69 113 6 82 158 102 67 110 120 128 43 14 67 177 76 195 45 177 76 235 19 179 86 106 93 223 218 52 4 121 31 92 8 197 63 106 93 194 38 3 7 33 13 6 21 110 125 43 27 52 6 108 105 83 167 11 50 9 दिवस दिवस्पति 2 दुरव 16 दृश 23 दृषद् दिवाकर दिवाकीर्ति दिविषद् दिवौकस् दिव्योपपादुक दिश दिश्य दिष्ट 15 . दिया दीक्षित दीदिवि 36दवतर 48 दुर्ग ·नवर नग नगरी 108- নাঙ্গ नाम नमहू नाग्निका नागरग 160 PACL STiral 118 34 नागकेसर 10 43 नागजिहिका 184 9 नागवला 106 93/नागर 91 1 39 69/नागलोक 33 11 नागवाही 32 8 नागसंभव 82 10/नागसुगन्धा 32/नागान्तक 36 14 70 नाडिका 83 66 नाधिम 42 18 नाडी 45 39 नटन नी नड 33/नाध्य PAGE STANZA 105 88/नमस्या 191 19नमुचिसूदन 48 नय 89 34/नयन 171 39ना 165 42 नरक 92 8.नरवाहन 63 57/नर्तक 12 नर्तकी 32 10/नर्तन 76 130/ नर्मदा 82 163 नर्मन् 237 33 नलकूवर 9 नलद 83 नलमीन 168 नलिन 17 नलिनी नली 176 98 21नपदल 12 ननीत 61 45 नवामालिका 163 31 नरसूतिका 96 29/नगाम्पर 225 249/नदान 229 15/नत्रोत 7 10 45/नट 76 1282चेरता 50 10/नष्टानि 97 39/नस्तित 96 29नस्योत 15 रह 22 16नाक 222 233 89 22 17/नाकुली 13 63 नाग 230 19 POE STANTA 65 65 157 74 117 105 38 215 189 60 38... 37 1 75 120 157 105 74 115 29 32 10- 145 34 159 8 102 65 143 22 195 43 100 54 168 16 30 23 58 30 60 38 65 66 74.118 225 248 228 3 180 94 71 नव 45 नत्र नडप्राय नरसंहति नव्या নানু नड्बल नत नतनामिक नदी नदीमातृक नदापर्न नष्ट्रा ननान्द मनु मनुच नन्दक नन्दन नन्दवृक्ष नन्यानते नपुसक नात्री মধু 18 नायवत् 79/नाद 66 112 नाना 52 नानारूप 28 नव्य 171 38 76 130/नारीवण 48 177 45 43|नादेयो 148 52 73 151 71 109 177 78 148 177 78 नान्दीकर 139 113 नान्दीवादिन् 36 34/नापित 121 53 नाभि -150 63 229 3 6नामधय 189 48 74 38 127 157 105 नारच 174 59/नाराची 191 21 नारायण 159 130 57 208 186 233 9 226 252 12 नाम 29 8 35ना नभसगम नमस्य नभस्वन् नमस् नसत नमस्यिन नमस्कारी नामन् 14 नाय 115 नायक 4नारक 35/नारद 184 167 39 11 135 163 9 12 1 48 88 38 18 } 181 102 79 112 ·धनुर्धर धनु पर 89 धूलि PAGE STANZA 173 47 150 65 137 100 27 13 199 74 धनुध्मत् धनु धन्य धन्वन् 5धारणा PAGE STANZA 132 70 धान्याम्ब्ल 59 35 धामन् 132 70 घामार्गव 134 24 166 3 धाग्या 46 134 84 धारा 70 92 धाराघर 132 70 धारासपात 82 163 धार्तराष्ट्र 102 65 धार्मपत्तन 76 130 धावनि 107 97 धिक् 51 27 धुर 50 ष्णु 169 25 धन्वयास धन्विन् धमन धमनि धमनी धम्मिल - 1 धिकृत 39 धारण घरणि धरा धाश्री 1 गैरेय धर्न PACH TANZA 146 39 206 124 धूर्वह 69 74 118 धूसर 116 22 धृति 126 130 15 7 धेनु 16 12 धेनुका 88 25 145 36 धेनुष्या 70 93 धेनुक 224 241 धवत 171 180 94 धोस्तिक 18 251धीतकौशय 25 210 165 धाभ्य 25 1 ध्र 2G 8 113 6 १३ 12 113 42 15 186 25 ध्वज 123 4,ध्वजिनी 44 301 ध्वनि 130 26, ध्वनित श्वस्त 150 ध्वान 181 107|ध्वान्त 181 न 103 नकुलेष्टा 197 16 27 188 87 27 16 नक्षनमाला 8 33|नक्षत्रश 67 165 धर्मचिन्ता धर्मचानिन् धर्मराज्य 5'ध्रुवा 46 2 धिषण विषणा 67 78विण्य 24 24 धी 28 3 धीन्द्रिय 208 138 धीमत् 35 28 धामती 121 04 धीर 4 धीवर 12 58 धीशक्ति 193 31 धासचिव 28 6 घुनी 97 218 207 घरधर 27 150 116 53 8 धूपायित 198 । 151 71 128 37 190 15 151 72 149 60 31 181 59 129 49 109 113 150 65 83 167 17 21 8 176 73 219212 74 116 116 23 137 101 131 79 30 23 180 95 181 104 87 21 30 23 37 3 220 12 74 109 115 228 6 62 48 43 21 18 22 108 17 15 77 131 105 83 धर्मसहिता घव 35 धुर धवल धवा धवित्र धानु 13 धुरीण 67 धुर्य 65 ध्वाक्ष 23 धुत 65 धूपित 115 76 125 धूमकेतु 17 धूमल धातुरी धातुपुष्पिरा धातु धाती धाना धानुक धान्य धान्यत्वच् धान्याक धूमयोनि 5 214 177'धम्या 147 47 धूम्या 132 70 धुम्र 143 21 धूटि 143 2. धूर्त 141 38 58|मक्तक 8 नक्तम् 16 नक्तमाल 43/नक 17 नक्षत्र 106 78 नख ·नग नगरी नगोकस् नम्न नाहू नायिका 34 नयन 93/नागर 39/ना PAGE STANZA 105 83 नमस्या 191 19नमुचिसूदन 48 1.नय 89 171 165 92 03 57 नर्तक 160 12 नर्तकी 32 10/नर्तन 7G 130/ नर्मदा 82 163 नर्मन् 237 42मरक 8.नरवाहन 1 नागरग नग्न नटी 33|नाध्य 33 नलकूदर 9 नसद नहप्राय नरसंहति नव्या PAGE STAR 118 34 नागकेसर 10 43 नागजितिका 184 9/नागवला 106 91 1 39 69/नागलोक 33 11 नागवाही 32 8 नागसंभव 32 10 नागसुगन्धा 44 32 नागान्तक 36 14 70/नाडिका 83 65 नाहिंधम 42 18 नाडी 45 39 76 130/नाहीण 48 177 45 43 नाईयो 118 52 66 13 151 71 109 177 78 148 177 78/नान्दीकर 139 113 नान्दीवादिन् 36 34 नापित 1:21 53 नामि 150 63 PAOE STANZA 65 65- 157 108. 74 117 105 38 215 189 60 38- 37 75 120 157 105 74 115 7 29. 32 10. 145 34 159 8 102 65 143 22 195 43 100 54 168 16 30 23 58 30 60 °38 65 66 74.118 225 248 228 3 180 94 नड्वत् नवरत TIनत्व 18 नायवत् 79 नाद 23 नवदल नतनासिक नदी नदीमातृक नदासर्ज नदी ननान्द्र 31/नप्रसूतिका 29/नसम्पर 249नवान 112 नाना नलमीन 83 168 नलिन नलिनी 17 नली 176 98 45नव 44 47 12 नवनीत 61 45नवामालिका 163 96 225 229 15/नोडत 7 10 76 128 नटचेश्ता 50 10/नयाग्नि 97 39नस्तित 96 29/नस्योत 15 नहि 22 16/नाक 222 233 89 22 17 नाकुनी 13 230 19 52 नानारूप 28 नव्य 45/नट 171 ननुव भन्दक नन्दन नन्दनुक्ष नन्यावर्त नपुसक नाजी 38 150 10 130 57 208 186 233 9 226 252 नमम् 229 3 189 48 29 8 1/नाम 6 मामय नामन् 14 नाय 74 115 नायक 4[नारक नमसगम नभस्य नभस्वत् नमस् नमसत 35ना 63 नाग 35/नारद 184 167 39 11 135 163 १ 11 1 48 88 38 18 38 127 157 174 191 नमस्थित }181 102 142 105नारच 59 नाराची 21/नारायण नमस्कारी 79 ·नारायणी -नारी नाला 56यन्त नालिकर माविक नाव्य नाश नासत्य नासा नासिका मास्तिकता नि.कृत नि शलाक नि शेष नि शोध्य नि.श्रेयस नि.षमम् निःसरण नि.स्व निकैट निकर निकर्षण निकष निकषा PAOL STANZA 71 101 निकण 91 2 निकाण 42 2 निखिल 42 2 निगम 143 22 निगद 84 169 निगाद 41 12 निगम 41 10 139 1181 निगार 11 51 निगल 50 13 निग्रह 105 89 निघ 25 4निघस 172 41| निधन 126 23 निचुल 175 65 निचोल 174 56 निज 26 6|नितम्ब 229 15|नितम्बिनी 51 19 नितान्त 173 49 नित्य 176 67 निदाघ 90 40 51 19|निदान 163 39|निदिग्ध 228 7 निदिम्धिका 230 20 निदेश 13 60/निद्रा 149 57 निद्राण 91 43 निद्राल 49 5|निधन 187 36 139 114 निधि 154 88| निधुवन 53 8निध्यान 79 145|निगद 90 41 निनाद 172 35 30 निपठ 174 54 निपाठ 48 54 29निपुण Paar STANZA PAGE STATA निबन्धन 32 7 31 25 निवहंग 139 114 175 65 निभ 164 38 128 42 निभृत 169 25 152 निमय 80 184 12 निमित्त 199 76 48 निमेष 22 11 208 139 निम्न 42 15 188 37 निम्नगा 30 129 49 निम्ब 64 63 185 13 निम्बत 57 26 187 36 नियति 24 28 149 131 CO 168 16 नियम 25 5 64 61 118 37 109 116 120 49 193 32|नियातन 186 27 103 74 नियामक 41 12 91 नियुत 236 24 14 67 नियुद्ध 138 108 14 66नियोज्य 160 17 23 226 254 36 34 निरन्तर 175 66 24 28 निरय 39 1 178 89 निरगल 178 84 70 94निरवग्रह 168 15 126 26निरसन 187 31 37 30 20 89 171 33 135 172 40 139 118 निराकरिष्णु 170 30 206 123 निराकृत 172 40 14 121 54 122 57 187 31 187 31 निरामय 100 57 13 30 142 23 निति 39 29 65 69 145 32 66 71 निग्रन्थन 187 139 115 29 निघोष 30 43 26]निर्जर 3 166 4निर्जितेन्द्रियग्राम 119 43 19निर् 37 निरस्त 71 निराकृति निकषात्मज निकाम निकाय निकाय निकार निकारण निकुश्चक निकुञ्ज निकुम्भ शनिकुरम्ब निकृत निकृति निकृष्ट निकेतन निकोचक निरिष . 46/निन्दा 13 निर्गुण्डी 23 7 Aनपान ·PAGE STAYTL 30 '23 26 2 निदव निर निर्णय निर्गेजक निर्देश निर्धा निर्भर निर्मद निर्मुक्त निमाक निर्याण निर्यातन नियूह निवपण निर्णन निर्वहण निर्वाण 160 निर्वात निर्वाद 139 115 43 22 139 114 160 16 30 117 219 209 164 38 16 230 18 90 38 89 35 50 14 60 42 40 4 27 14 89 31 194 39 86 14 8 33 880 27 6 24 45 87 6G 70 95 13 निपुर 25 नीलागु PAGE STANJAL 52 निशाथ 25 निशीथिनी 159 10|निश्रय 126 26 निवेणि 168 13 | निषा 14 66 निपगिन् 128 37/निषद्या 38 6निषदूर 38 निपध 128 39निषाद 205 120 223 237| निषादिन् 117 30 नियूदन 187 31 निव 33 15निकला 26 G/निष्कासित 183 96 निष्कुट 180 96 निष्कुटि 29 201 90 निष्कम 139 116 निष्टा 139 116 181 101 निष्टान 164 39 निष्टीवन 186 20/निष्टवन 220 216|निटेव 37 185 17 26 11 प्रित 30 23| निष्ठभूति 49 5 पणात 90 40 निष्पक 200 84 निधन 117 31 निष्पाव 109 113 निष्प्रभ 120 50 निष्प्रदाणि 179 127 21 निस्सल 146 49 16 179 91निनाव निर्वापण निर्वसन नियंत निवेश PAGE STAY21 21 6 निस्वन 21 4निस्तान 3 निहनन 51 18 निहाका 135 89 निहिंसन 139 70/निहीन 49 41 9 52 नीकाश 31 1/नीच 161 20 नांवेस् 131 CO/नीड 139 114) नीडोद्भव 190 14/नौन 94 21नीप 171 39नार 53 1 नील 76 125/नीलकण्ठ 55 13 186 33 15 नीललोहित 194 41 नीला 147 44 नीलाम्बर नीलाम्बुजन्मन् 188 38/नीलिका नीलिनी 30 19 नीरी 177 76नीवाक 179 88/नीवार 188 38/नीवी 166 180 181 101 नीशार 186 180 109 37 38/नुत्त 119 176 139 1151 135 90 148 2मिठुर नियंपन निहार निहारिन् निहाद निलय निवद निशात निवाप निवीत 96नीकृत 186 23 144 25 152 80 229 213 47 8 109 118 17 19 225249 29 11 24 नीहार 100 नु 112 नुति 88नसर्ग 34 निमूट 179 38 891 नुन नित निरा निशा निशाख्या निशान्त निशापति निशित 10/नूतन -177 78 5/निस्तईण 14 नित्रिश 226 251 229 17 108 109 49 नूपुर ·1 न्युड्स 10/न्युज 1 न्यून 33/पवण 27 पद्ध 92/पटह 32 नृप पलक्ष्मन, नृपसभ नृशासन माग नृपेन नन नन 47/पक्ष 1 पद PAGE STANZA 50 14 217 202 50 14 112 139 6 138 109 81 155 161 19 171 35 194 40 78 138 81 155 118 234 17 93,पक्षक नाम्यु नेदिष्ठ नेपथ्य नमि 27 पक्षद्वार GO 57 पक्षमूल कभेद गम 7|पणे 235 154 164 165 32 l'agu STANZA PACE STANZA 91 234 17 पटल 32 101 61 122 206 128| पटलप्रान्त 127 51 20 पश्वासक 236 179 127 32 180 97 173 22 238 40 90 37 167 11 107 98 106 93 135 88 214 1811 221 221 पटुपी 106 50 14/पटोल 176 69 पक्षति 20 1 पटोलिका 107 99 90 37/ 43 50 14/पहिका 57 20|पक्षभाग 128 41 परिन् 130 371 पहिश 178 83/पक्षान्त 21 152 78 पक्षिन् 89 33 208 140 पक्षिणा 21 150 67 पश्मन् 20 121 पणव 157 23 23/पगायित 152 80 41 9 पणित 55 18 पट्किल 10/पणितव्य 13 60 पोस्ट 45 40 पद 15 पति 53 4न 123 7 199 72पण्य 132 99 18qण्याथिका 224 1पचपचा 72 102 पश्या 41 184 8पभ्याजीव 41 13मजन 01 1पनग 10 पगना 139 117 पनग 221 226 परदशी 7 18 पाम 31 पतगिरा OGकालय 26 5 पिनन् 88/पाशर 7 66 10.पा. 101 81 17G •71 पनपन पतप्रिन् 81 पद्मह 110 237 311 126 230 120 2012 109 11GH 153 Sपटयर 100 115/पन्ि 21 86 3" 45 8 मयिकी नेपाली नमय नेयग्रोध 108 पड्क 182 110 . 'न 82 39 नाभिक 71 पद 153 17 113 153 40 80 152 89 68 193 68 10पचा नी गैर 82 2 150 78 31 240 20 25 34 व्यांश ग 179 80 पवार 90 89 119 236 170 137 133 31 139 21 27 101 ·पति 10]पद्यनाम तपद्यरत्र 146)पराइमुख पर्तिवरा पतिवन्नी पनियता पसन पत्ति Pick TASZA 55 191 21 171 33- 160 18 171 33. 155 6पना 139 113. पत्तिसहति पत्नी पत्न पद्माकर 72पमाट 68 पद्मालया पद्मिन् पद्य 59 पद्या 15 पगमु 180/पनम पतपर पत्नपाट्या पत्तरप परेखा पत्याग Paar LAKLA 97 35 पद्मचारिणी 167 92 93 12 पद्मराग 92 48 1 132 67 134 199 132 92 14/पद्मिनी 90 131 214 163 33 पनायित 107 103/पनिन 89 110 111 158 110 122 86 15 89 135 88 पयोधर 204 63 57 109 125 48 64 103 202 132 48 34पन 122पनग 132पनगाशन PAGE TANZA 79 146 पराग 6 2G 79 92/पराचित 7 27 पराचीन 69 90 पराजय 79 146 पराजित 28/पराधीन 80 148 परात 27 पराभूत 127 36/परारि 39पराध्ये 237 31 परारून 48 64 61 परास्कन्दिन 182 1101 परिकर परकर्मन् 181 104/परिकम 38 8परक्रया 7 29परिलिप्त 40 3 परिसा 148 511परिग्रह 223 2341परिष 148 511 212 164 परिघातन 124 11 परिचय 216 192परिचर 160 18 परिवर्या 168 16/परिचाय्य 169 20/परिचारक 87 21 पग्णिन 87 20/परिणय 229 13/परिणाम 116 24 परिणाय 5 16/परिणा 117 168 111 पयस् पत्रालि पीनन् 34 पयस्व 106 पर 168 16 169 20 139 118 230 21 174 58 139 114 139 118 162 25 212 166 110 121 185 16 186 20 179 88 29 223.238 136 92 192 27 136 92 189 23 131 63. 118 35 116 20 100 17 180 97 122 57 185 15 165 46 109 114 229 14 183 5 152 80 30 16 109 117 19 33 202 97 131 63 पन्त्रार्ण पथिक पयिन् पध्या 113/परमात 17 परतन्त्र 15/परपिम्हाद 59 परभूत 71 परभृत 93 पामम् 67 परमात्र 15 परमष्ठिन् 132 61 परपराक पद्ग पदवी पदाजि पदाति पदिक पद्ध पद्धति पा 26 परितत् 16/दरित्राण 132 93/परिदान }ias परवत् परशु 68 परभद 15[परवम् "1 पर शत 39 पराक्रम 48 परिदेवन 230 23/परिधान ពីរ 64परिधि 137 104 208 138 परिधिस्य 45 128 पनका ·36 पत् परिपण परिपन्थिन् परिपारी 'परिपूर्णता पारपलव परिप्लव परिवह परिभर परिभाषण परिभूत परिमल 177 58 पत्यक परिरम्भ परिवर्जन परिवादिनी परिवापित परिवित्ति परिवृद्ध परिवेत्तू परिवेष परिव्याध PAGE STANZA 152 80/परीसार 124 11 परीहास 118 112 137| परुप 77 132/परस् 75 परेत 223 240/परेतराज 34 22 परेद्यवि 29 14 पोष्टका 181 107 परोधत 26 10/परोप्णी 185 13 पर्की 187 30 पनी 139 115 | पर्जन्य 31 पर्ण 179 86 121 56 167 11 पर्णशाला 121 5पर्णास 19 33|पर्यटक 58 30/पर्यटन 64 61 पर्यन्तभू 119 41 पर्यय 115 15 107 101 पर्यवस्था 107 100 पर्याप्त 187 30/पर्याप्ति 48 14 पर्याय 186 20 186 21 पर्युदश्चन 160 18 पर्यषणा 128 43/पर्वत 112 137 पर्वन् 164 39 164 40 167 7 पशुका 34 152 80 13 पलगण्ड 206 129 पलकषा 213 170 पलल 41 117 32 पलाल 174 PAGE STANZA 186 21 पलाश 36 33 230 21 30 19 पलाशिन् 82 162पालकनी 139 118 पलित 12 230 22/पालन 151 70 पल्वल 160 18 पव 88 27 पवन 58 32 72 102 पवनाशन 209 146/पवमान 55 14/पवि 58 29 परित 235 22 49 6 67 80 पवित्रक 112 138)पशुपति 118 35 पशुप्रेग्ण 48 14|पशुरज्जु 118 187 33 पश्चात्ताप 186 21 पश्चिम 149 57| पश्चिमा 183 5 पश्चिमोत्तर 118 209 140 117 Padx STANZA 55 14 58 29 81 155 53 5 98 12 98 41 112 138 55 14 28 186 24 13 63 186 24 38 8 13 63 11 47 83 166 120 45 55 42 16 7 30 188 39 151 73 224 244 35 25 178 81 15 3 7 150 63 49 5 137 100 93 11 90 39 184 8 76 126 9 41 10 46 144 27 146 42 7 28 162 29 228 162 25 37 पश्चात् 37/पाठवा 147 पस्त्य पाशु 32/पाशुला 1 पाक परिवाज परिषद् परिष्कार परिष्कृत परिष्वड्ग परिसर परिसर्प परिसा परिस्कन्द पारस्तोम परिस्पन्द परिसुत् परिस्रुता परीक्षक परीभाव परीवर्त परीवाद परीवाप परीवार परीवाह परीधि 7 162 पाकल 22 पल 21 82 205 113 154 218 159 71 102 80 143 121 पाकशासन 69 पाकशासनि 86 203/पाकस्थान 6 पाक्य 29 99 पाञ्चजन्य 63|पाच्चालिका 148 पाट 22 पाटच्चर 10/पलाण्ड ·पाटल 15)पादुका 1पदू पाटलि 55 पात् 40/पाय पाठ 14[पनपत्र पाठी PAGE STAXZA 27 142 63 60 63 जापानगो का 115 187 29/पानमाचन 68 67 42 18|पानीयशालिका 104 92 5 पाप 160 13 122 160 26 पाठिन् 85 पानमदस्थान 80/पानीय 81 धान्य 57पापली पाहीन पाणि पागृहाती पाणिय पाणिपडिन पाणिवाद पाण्डा पाण्ड पाप्डकम्बलिन् पाण्डर पातक पाताल 131पप्मन् 12वामन 13पामन 55वामा 13/पामा 85 पाणिपाद 23|पालन 53 पालकी 58 पालाश 33 पायस 1 पायु PagE STAYA 163 B0पारयान्त्रिक 163 31 पारिषद 159 7/पारिहार्य 118 33/पारी 165 43. पारुष्य पार्थिव 145 32पार्वती 164 41 पार्वतीनन्दन 40 4 पाव 49 7 125 17मार्थभाग 23 23/पास्थि 173 47| पाणि 68 23 100 101 160 16पालि 100 53 111 128 पालिन्दी 103 73 पालन 153 41 156 114 12पाशिन् 210 132 71 पाशुपाल्य 129 95 24 पाश्चात्य 183 86 15 पापाण 80 150/पायाणदारक 40 1 विक 238 119 41 पिगल 119 42 11. 50पिचण्ड 57 26 107 103पिरपिटल 177 75 पिच 57 26 पिचुमर्द 68 53| विचुल 76 126 विचट 203/पाध्य PIGESTANIA 52 3 8 35 108 107 233 10 29 14 122 1 9 37 9 39 104 79 188 42 128 103 69 103 72 124 10 83 107 75 122 27 14 136 94 217 198 73 109 232 12 107 98 165. 45 13 61 68 82 140 2 188 43 178 81 120 52 163 34 87 20 27 16 19 27 16 104 77 234 18 98 157 106 64 63 60 157 105 पातक 27 पार 8/पारत 130 27 237 37 218 170 41 116 145 214 239 238 40 52 103 154 201 85 पावक 8पाश 99 पाशक 24 पारंपर्योपदेश 33 पाराव 211 पाशुपत 180/ पारवाधिक 42 पारीक 35 पारणेय पानी पात्रीव पाथम् 46 पाश्या 2ीपापण्ड 4. पारायण 7 पारावत 71 पारावानि 89 पारावार 89 35 विटक 108 110 पाराशरिन् 41 पारकादिन 5पारिचातक पादमण पादप पादवन्धन पादस्पोट 119 53 14 58 100 103 108 109 पारिभद्र 132 68 पारिभद्रक 132 67/पारिभन्य 52/पारितथ्या 71 पालिव पादाद র पादातिक ·पिच्छ पिच्छा 20 पुंस् 97 पुकस पिच्छिल पिच्छिला 47 पिप्लु पिज्ज 35पच्छ 60 पुज 16पुटभेद 103 पिशङ्ग पिजर पिचल पिटक 63 पुरी 301 पिशुन पिठर पिण्ड 48 पुण्डर्य 32 पुण्डू 26 विशुना 98|पिटक 104 पिटपचन 18/पिष्टात 128| पीठ 57पीडन 53 पीडा PAGE STASZA 232 8 पुंधली 56 71 158 110]पुड्स 99 49 पुगव 59 101 27 4 11 पुटभेदन 102 110 124 पुण्डरीक 173 47 206 127 77 133 पुण्डरीकाक्ष 147 145 112 139 पुण्डक 112 138 138 111 39 3 पुण्यक 163 27 14 पुण्यननेश्वर 63 64 60 पुण्यवत् 72 102 पात्तका 07 27 पुत्र 110 124 156 103 पुत्रिका 61 146 41 पुन पुनर 6 19 पुनर् 175 61 99 151 पुण्य Pagz STANZA 89 32| पिपीलिका 61 47 पिप्पल 233 9 पिप्पली 147 46 पिप्पलीमूल 61 64 63|पियाल 139 117|पिल्ल 156 137 100 पिशाच 100 53 पिशित 163 144 31 215 189 144 155 156 214 111 130 62 189 9 237 5 96 96 28 97 117 31 12 58 15 4पीतसालक 96 20 3 पीताम्बर 140 96 168 13 पीनोनी 101 62 पीयूष 121 51 89 35 पालु 16 13/ 192 8 35 190 14 8 149 55पविरस्तना पिण्डक पिण्डिका पिण्डातक पिण्याक Page STANZA 93 10 91 1 161 20 234 17 174 59 130 51 91 43 40 7 48 1 239 42 15 5 45 41 190 11 6 19 76 128 83 164 66 72 24 24 211 161 118 37 13 60 14 69 47 8 166 3 88 28 95 27 97 37 162 29 235 20 227 1 226 254 229 16 80 149 105 95 57 48 1 48 59 34 215 184 133 73 228 8 51 16 32/पीत 16/पीतदारु 30/पुण्यजन 54 पुण्यभूति पितामह 33 बात पितृ 37 पीतन पितृदान पितृपति 33पाता पुद्रल 120/वान 31 पानस पितृपितृ पितृप्रसू पितृवन पितृव्य पितृसनिभ पित्त पिय पित्सत् पिधान पिनद्ध पिनाक 51 पनर्नवा 71 पुनर्भव 48|पुनर्भू 54 पुन्नाग 83 23 25 66 पोलपणी 118 28/पुर 216 194 68 84 78 139 61 |पुर सर पुरतम् 151 पौवन 31 पावर पिनाकिन् पिपासा } 71पुरद्वार ·पुरधी पुरम् पुरस्कृत 8qणक 217 पुष्पदन्त 254 पुष्पधन्वन् 26.पूरान् पुभास पुरातन पुग्यलिद पुरावृत्त PANESATTA 9 92 6 228 200 84 225 226 28 पुष्यफल 177 177 28 4 पुत्रपती 48 102 102 175 24 29 स्ति 57 91 1 220 219 पूजा 6 175 9 10/पृथर पप्पयन 67 पुष्वसमय 68q 03पध्याय पुरीप पुरु पुरुप Pacz Starza 17 138 पूर्वज 94 21:पूर्वदेव 70पूर्वपर्वत 156 108|पूर्वा 15 पूर्वद्युम् 7 56 शक्ति 53 17:पृच्छा 89 30/ पृतना 201 21 22 18 पृथप 18 23 पृथगारवा 180 52 162 29 धम्जन 84 169 191 20 पुग्विध 118 34 पृथिवी 180 166 5 210 150 120 143 23 174 55 6-1 59/पृथुरोमन् 62 48 पृथुल पुरुषोत्तम नित 98 पृथु PAGE STATHA 98 43 12 52 2 15 3 280 22 19 30 184 9 09 10 79 134 82 228 70 93 25 31 118 38 160 16 208 105 180 94 46 3 145 37 146 40 175 60 90 39 147 47 189 3 42 17 175 60 46 3 145 37 146 40 76 125 38 20 84 99 48 70 93 40 6 40 A 86 10 135 87 13 62 116 24 104 78 104 76 103 96 45 पृथुक 133 73 21 पूजना मुरोगम पुरोगामिन् पुरोधाश पुरोधस् पुरोमागिन् पुरोहित पुजक पुलिन पूर्तिक 235 123 172 123 189 पुप्पी 46 पूनिकरज 5 पूनिकाष्ठ पूनिगन्ध पुलोमजा पुपिन 48 दाङ 35 पृधि व्य पूरणी 4दुरित 63 26 12 70 96 पृथ्वीका 147 238 235 201 61 47 पृश्निपी 180 91 180. 99 227 21 117 28 वृषदाग्य 175 178 81 पृष्ठवंशाधर 207 133यस्थि 161 21 पूर 10 180 97 पूर 15 400 45 79 1461पूर्ण 215 181 पूर्णकुम्म 88 23 पूर्णिमा 43 27/पूत 174 58 पूर्व 180 971 55 17 99 पृषन 1 पद 33 पृषक 71पृषदश्व 66 पृष्ठ पुकाणी पुष्कल पुर पुण ·७१ वेचक PAGE STANZA 62 48 24 29 प्रणव 37 38 प्रणाद 125 18|प्रणाली 199 73 प्रनिधि 80 186 26/प्रणिहित 127 32 प्रणीत 104 पेटक पेरी पेलव पेशल पेशीकोश PAGE STANZA 129 47/प्रकीर्य 188 42 प्रकृति 86 15 189 G 163 30 239 42 प्रकोष्ठ 175 66|प्रकम 161 19 प्रक्रिया 90 38| प्रवण 147 45 प्रकण प्रश्वान 95 251 प्रगण्ड 23 21 प्रनतजानुक 99 46/प्रगल्भ 82 163 प्रगाढ 93 90 39 प्रगे G0प्रग्रह हर पैतृवसेय अनुष्यीय } पैन पगण्ड पोटगल पाग पोन 15 प्रगुण 197 पोतवणिज पोतवाह पोताधान पत्र पोनिन् पौतव पौनी पौर पारस्त्य परुष पौरोगव पौर्णमास पैमासी पौलस्त्य पौल पोप पौध्यक प्याट् 84 41 12 प्रवाह 42 19 प्रग्रीव 214 181 प्रघण प्रघाण 153 851 प्रवक्र 96 29 प्रचलायित 83 167 प्रचुर 178 81 प्रवेतस् 105 87|प्रचोदनी 144 27 प्रच्छदपर 120 48 प्रच्छन्न 21 7 पछर्दिक 14 69 प्रजन 147 47 प्रजाविन् 22 15 प्रजा 156 10 प्रजाता 228 8| प्रजापति 24 27 प्रजावती 54 10 प्रज्ञा 149 57 212 163 प्रज्ञान 20 220 219/प्रशन 127 32 प्रणय PIOR STATEA 210 151 28 4 29 44 35 124 13 203 100 179 87 116 20 147 45 182 110 169 25 177 105 84 105 85 125 20 67 81 225 46 107 99 178 84 164 36 174 54 172 42 134 80 112 139 35 26 139 116 164 36 187 28 182 109 25 5 153 81 31 26 164 36 20 1 25 1 182 108 117 29 172 41 186 27 164 36 34 169 25 165 31 25 मणुत 135 88णेय 104 80/प्रतन 99 47|प्रतल 169 25 195 41 प्रताप 176 72 प्रतापस 230 20 प्रति 140 120 प्रतिकर्मन् 223 238| प्रतिकूल 223 238 प्रति कति 238 35 प्रतिकृष्ट प्रतिक्षिप्त 50 12 प्रतिग्रह 137 97 प्रतिमाह 170 32 प्रतिघा 175 63 प्रतिघातन 13 61 प्रतिच्छाया 70 94 प्रतिजागर 109 116 प्रतिज्ञात 50 14 प्रतिज्ञान 100 55 प्रतिदान 186 133 74 प्रतिनिधि 193 94 16 5 17/प्रतिपन्न 96 30] प्रतिपादन 25 1 प्रतिवद्ध 93 12 प्रतिबन्ध 206 122|प्रतिविम्ब 99 47 प्रतिभय 90 38 प्रतिभावत 186 25 प्रतिभू 25प्रतध्वान 32 प्रतिपद् प्रकार प्रकाम प्रकार प्रकाश 35 प्रच 20 प्रार्णक ·( ३ ) प्रतिमा अनिमान 13प्रमद PAGE STASZA 164 36 ग्रन्थपित 128 40[यन् 164 364वमित 132 66वरान 204 107न्याख्यान 36वादिष्ट 25रदेश 10 बालांट 71 100 प्रवासार 34 प्रलादार 1G4 162 29 86 प्रभु 80 प्रभूत 16/प्रक 26 प्रमय 51 प्रयुग्म Pagi Sasa 124 124 11 प्रमा 189 111 प्रभाकर 172 40 प्रभाव 187 31 प्रमाद 172 187 31 प्रभिन्न 135 134 185 186 20 2 प्रमयन प्रमाघिर 185 178 209 144ममदा 184 167 प्रमा 212 165 प्रभाग नमुन प्रतिपन मानवातना प्रतिरोधिन् पाठवश्य এনৰিখ বন্যাল अतिश्याय प्रनिश्रय নগৰ प्रतिय प्रनियमन प्रनिगर प्रनिमारा प्रनिहत मतिहास प्रतीक पठार मतारा प्रतक्ष्य प्रन्युषम् 187 99 210 153 25 5 31 26 186 213 175 110 172 67 108 प्रन्यूद प्रथम 19 प्रमद 81 प्रमददन 120 प्रथा 41प्रथित प्रमनम् Tप्रदर TO प्रदीप 139 112/प्रटीन 38देशन 112 138 प्रमाद 10/प्रमा 28 मिति 81 प्रभाव -Pack Srasta 21921 20 35 19 29 20 8 125 19 125 FO 128 37 167 11 175 68 112 135 8 30 139 116 8 31 24 53 3 91 3 167 7 184 10 16 35 30 18y 114 184 10 117. 26 139 119 37 37 174 181 103 24 24 120 147 186 23 180 26 6 23 23 23 30 34 29 15 196 50 38 12 174 57 187 18 130 53 28 181 3 164 166 प्रतिनी 39 126 104 21 7 139 प्रदोष 6 25 प्रमंटा 112 प्रमुम 138 105मदिन प्रतीपदनी प्रतार प्रतीदार 167 209 91 40 51 123 213 213 49 177 230 9 82 प्रहाद 2 प्रपन 7 प्रधान 16 6 TI 29 प्रमोद 57प्रान 24 123 प्रयन 174 206 122 प्रदान 130 57 प्रवीगार्य 192 प्रतधारी पि 3 प्रिपन 28/प्रतम्यत प्रख्य प्रन 103 प्रचा पस्वती দী 7प्रपद 24 प्रपा 89 पास 69 79 177 17 88 प्रपितामद 145 अनुसार 79ोहरीक 147 प्रश्यम् 49 T 52 96 33 79 16 128वह 51 28 6प्रवद्रा 110 122/प्रवाहा 13 63 प्रवराज पत्रम मदन লিৰৰ 78 प्रदचकल्पना प्रयापन 14प्रमश्न 52 209 ·20/नित Pact STASE 58 31 59 37 64वग प्रामग्म प्रासाद 24' 85 5 निय 35हास 18.पह 66 चरिश 41 प्रियक 42 46 प्रिया प्रियता प्रियवद प्रीमन L'AGSASIA 131 58 150 50 9 132 20 31 सागर 97 174 53 60 61 63 5. 85 9 63 143 35 171 183 181 अपिल 24 24 180 99 25 221 225 पानि 160 179 8715पूर 139 118/दन 39 अग 228 35 182 112/पलिनी 220 220 160 17(पी पउनहि 117 26 56/ 20/प्पाव 277 36/न्त्रिक प्रीति पृष्ट पेक्षा Pecz fisz 161 84 3 192 84 फिर 208 137ना 55 102 62 129 49:दा 180 99 विद 184 9 बदी 182 111 बधिर 38 9 बिद 67 79 38 7 बन्यत्री 36 91 दन्धन 217 202 235 23 वन्धना 136 91 बन्धस्तन्म 133 72 बन्धु 158 111 बन्युज वक 67 79 54 वन्न वपुर 61 4G पन्धुल 54 बन्यून 63 56 78 63 56बई 53 6 63 64 171 146 180 108 142 13 149 56 88 42 16 224:45 59 37. 74 116 80 151 59 37 99 48 172 180 95 93 10 126 27 185 14 140120 128 96 73 97 35 176 70 95 -26 66 78 61 51 T 213 171 89 32 221 237 54/पत्यत्रक प्रेडना प्रेखिन प्रेता मर प्रेगन 9/पलिन् 27 दिन 661 137वत्र 62)ददिन 89 31 मना प्राक्षित घीय দ্বীপ प्रोष्टी प्रौपद प्रात 130 18 42 22 177 58 61 41 फलेख्दा 50 फल्ग 23 18/पवित 17काम 77पाल 56/दख 43 पहिस 951वदेश 111 दल 4 18 54 75 122 21 134 79 137 103. 216 196 235 92 32 44 फागुन । 22 11 पायनिक 24 77 89 132/फेन 351 157 235 8 105 वरदेव 19मग्मद 6 N ·७३ प्रवाल 7प्रसू प्रवाह प्रवासन प्रवाहिका प्रविध्याति प्रविदारण प्रविश्लेष प्रवीण स्मृत्ति Paar SATYZ 61 85 120 50 7 142 12 131 60 113 5 93 12 प्रद PAGE STANZA .32 155 93 185 18|प्रसूता 139 114 प्रसूति 100 55/प्रसूतिका 187 28 प्रसूतिज 138 105 प्रसून 186 20 166 4प्रसूजनयितारो 29 7प्रस्त 185 18 प्रमूता 177 77 प्रति 179 89 प्रसेव 174 57 प्रसवक 107 128 43 प्रस्ताव 104 178 82 29 10 169 133 151 70'प्रस्फोटन 42 17 161 प्रवेक प्रवेणी 98 प्रस्तर 24 प्रातर प्रवेग 80 प्रस्थ प्रश्न प्रत्रित 88 प्रादुम् 251 प्रस्थपुष्प 73,प्रस्थान प्रठी. प्रगत प्रसपना प्रराना प्रगम प्रार PAGE STANZA 96 29/प्राचीना 222 230/प्राचीनावति 94 16/प्राच्य 184 10/प्राजन 94 16 प्राजित 39 3/प्राज्ञ 55 17|प्राज्ञा 206 123 प्राज्ञी 97 371 प्राज्य 179 89/प्राव वान 103 72 जण 105 85 144 26 32 7 52 4 माणिन् 186 52 5,प्रतिहारिक 154 89/प्रथमकाल्पक 201 67 79 136 96,मादेश 144 26 प्रादेशन 52 5|प्राध्वम् 102 67 प्रान्तर 21 184 83 105 84 प्राप्तपञ्चत्व 43 26 प्राप्तरूप 28 181 103 प्राप्य 176 70 प्राभूत 49 3.प्राय 100 16 47 115 10 प्राधित प्रालाय 174 58 प्ररम्बिा 184 10/प्रलय 229 230 232 15 3'प्रास 6 प्राप्त 175 63 123 5 13 63 137 104 140 121 156 104 24 30 230 20 159 11 114 11 227 257 229 13 105 83 117 30 228 4 48 17 179 87 181 105 139 118 207 131 198 GO 180 93 126 28 121 53 210 153 230 18 180 98 112 136 108 101 17 19 109 117 109 113 23 19 69 87 136 93 14 प्रवण 17 प्रसाद 40 हर 138 110 प्रहरण 23 हस्त 25 दि 137 97 प्रहलिका 10 प्रहम 2091f 15 प्राकार 186 186 प्रमाण प्रस 6.प्रत 84'प्रकृत प्रसवरधन प्रगव्य प्राम प्रमाद 184 219 55 178 229 17 201 107 112 प्रायम् 11 प्रारदक्षिग 17.मावश 91'प्रप्रहर 99:प्राय 139 प्रापार 107 100 प्राच प्रसाधन प्रगपना प्रगति uuriin मित्र 81 153 167 185 20% 104'मारन प्राचिरा 14,माची 17 मावार 24 मात माप 3मावृपापणी मान ·20/निल Pacs STARER 582 31 59 37 ។ 64वग प्रासा प्रामड्क्य प्रासाद प्रामिक माह विय 85 3/फेस हाइगम 35 झाक्ष 53 शहन् 42 शहरात 44 प्रत प्रिया G6 डिश 41वत पियगु 37 प्रियता प्रियवद प्राणन प्रोन प्रीति गुर 20/प्सात 27/पणा 36/फणिवक 4/फणिन् PAGE SASA 131 58 150 50 9 132 20 97 174 60 61 63 56 थ 85 9Y 63 56 दोप 143 35 171 183 181 24 24 180 99 25 11क्लक 221 225 फरकपाणि 160 179 87|कनपूर 139 118|फरवतू 39 फ्लाध्यक्ष 228 35 182 112 फलिनी 220 220 160 17/पनी पोप्रदि 117 26 130 18 23 3/पल PAGE STALA 161 84 192 84 208 187 फ्ला 55 18|बक 102 62 129 49 वदर 180 99 विदरा 184 9 बदरी 182 111 38 9 बद्ध 67 79 38 7 36 91 |बन्धन 217 202 235 23 बन्पनाऊ 136 91 बन्यस्तम्भ 133 72 बन्धु 158 111 बन्धुजीत्रक 67 79 54 7 61 46 वन्धुर वन्धुल 54 7वन्धक बन्धक्पुष्प 63 56 78 137 व 63 56 53 6 63 64 62 174 56 बहिर्मुख 146 180 108 111|बल 142 13 22 16 149 88 23 16 224545 59 37 74 116 80 151 59 99 48 173 42 180 95 93 10 126 27 185 14 140 120 128 42 96 34 66 73 97 35 176 70 95 -26 66 73 61 44 54 213 171 89 32 223237 54/पत्रिक बन्धु, प्रेम्वा प्रेखित प्रेत प्रेता मेय प्रेमन् प्रेष्ठ प्रेष 9 फलिन् 27 पलिन 55वहिण फलेषदा 50 फल्गु 89 31 प्रक्षण प्रोक्षित मोथ प्रोष्टपदा प्रोही प्रोष्ठपद प्राद बहिन् 18/फणित 17|काम 77|पाल 43 दिसू 951वर्दछ 22 177 58 61 32 4 9 12 54 75 122 6 24 134 79 137 103 216 196 235 22 44 फागुन १ 11/फाल्गुनिक 43 24 पुल 13 फेन 351 54 157 235 8 105 बल्देव 19मलभद पर 89 ·बलभद्रिका बलवत् 44बादर 2 बाधा PAGB TANZI 195 45 वाज्य 108 111 बीभत्स 39 3 Paar STANTA 80 151 98 227 138 80/बा धकिनेय 72 88 138 10 43 Paos STANZA 113 2 33 17 34 19 10264 4 13 182 108 बलपिन्यास 15 26 चुका 107 चान्धव 26|बाहत 110 बाल 96 56 98 34 बुद्ध 19 25 1 बलात्कार बलाराति बराहक 42 बुद्धि 218 206 वुवुद 70 बुध 7वालगर्भिणी 14 घालतनय 115 126 216 6 151 62 83 86 33 50 168 281 बालतण 196 वार मूपिका 12 बुधित 21 बार 14 बुघ्न 87 21 173 48 बुभुक्षा चलिध्वसिन् बलिपष्ट वम्भुिज चलिमद्मन् वरीवर्द वालिश बालेय व लेयशाक 77 भुक्षित 1 37 149 144 59अत्य बाप बहन 152 69 97 207 146 104 122 149 57 वापिस 90वुम 40 वुस्त 130 वृपा 10 वृत्ति 80वत् 1 वृहतिका 33 | वहनी बाकायणी चहित हिद्वार बधि बरिस 16बाद यद्ध 63 चाहुल 17 व हुलेय 235 19 18 27 113 5 203 10) 182 108 54 12 148 54 169 20 143 22 238 120 46 138 109 175 60 109 17 70 94 199 75 98 12 18 25 137 98 56 20 156 104 19 29 113 3 119 42 G0 42 121 52 79 155 60 12 5 16 205 114 39 10 203 104 119 39 121 बहु बहुरर बहुगवान् बहुपाद् बहुप्रद चहुमूल्य बहुरू 46 वोधार 151 71 103 73 बाहुज 51 161 बाहुदा 182 11. बाहुमूल 230 175 168 171 36 साहक 58 32 167 109 113 111 175 217 76 217 143 59 180 TO 121 6बालीक 104 79 1.8 108 बृहत्युक्षि 22 18 बद्भानु 9 40 वहस्पति 129 189 १ बो वदुम 110 124 बोल 146 40 146 10 6 ब्रह्मचारिन् 128 40 G3 17 78 139 রমী 37 1 ब्रह्मदाम 38 58132 J28 पिड 42/मन्न 63 विदु बहुला नाग्य 16/नह्मत्व बहुलीकृत बहुवारक बहुविध चहुमुता बहसूति 200 बिन्दुलालक 125 पिभीतक 200|विम्ब 23 विम्मिका 35 विल 94 रिलेशन 101 चित्त 70वान यानकोश या पूर 87|कृन 8 ब्रह्मन् 25 ब्रह्मपुत्र 43 ब्रह्मयधु 79वाविन्दु 87"य 195 135 67 141 बाण ·नायत ब्रह्मवर्चम ब्रह्ममायुज्य ब्रह्मसू प्रेम अलि बधान नाणा 14मदमुस्तक 34'भद्रयव 5मश्री 21मदामन PAGECTARA 24 28 210 155 145 145 33 195 . भयंकर 35मयदुत 22 17 21 भयानक 90/भरण नन्द्राण ब्राह्मणायटिका ब्राह्मणी चाहाण्य जानी 41 भरत 1 भरद्वाज 18 23 19 31 20 34 208 105 98 4 155 87 47 27 1 74 117 163 30 भ 12 भारवाह मन भक्षित भस्वकार भग PAGE STANZA PAGE STATZA 115 82 160 भाग्य 118 65 67 121 111 131 भाजन 7 127 32 भाग्ट -119 39 मय 34 21 34 20 भद्र 8 172 42 भद्रपद 23 33 17 मद्रपदा 121 51 34 20/मानु 113 4भर 14 66 69 164 39 भरण्य भामिनी 188 160 12/भार 27 87 16 भारत 78 138 भग 8 33 भारती 18 मर्नु 97 35 भारद्वारी 147 48 197 59 भाग्यष्टि - 169 33 182 33 13 भाक 144 29 14 भार्गव 104 155 94भावी 192 26 164 39 भार्गी 100 235 21 भार्या 4 GI 43 मय पते 96 29 भरक 61 40 भव 8 143 20 218 207 232 S मान 3 126 9 3भयोधक 131 26भावित 147 45 भविन 170 29 33 म.य 74 111 भपक 161 22मपा 64 64 भवा 163 33/भान 69 91 भरनगनी 15 121 भामगर्भा ग्य 24 मा .20 149 59 माग 154 60/भास 127 28मपन् 63 51 126 26 मि. 59 34 मागिनेय 96 81 15मार रथी 20 मतदार 111मदारिता 28 मन 76 भर्मन् 56मत्र 13 अमाती 3 भान्टक 34417 +गंदर भगवत् भगिनी भरग भटगा भाग भनमान भर भनिन महारम मना 160 15 18 26 82 159 69. 90 32 97 38 85 33 12 24 31 219 208 34 21 112 134 147 181 105 26 । 25 भवानी मदिन 13मति 26 मरे ~ मण्टिल भ। माहारी भद 35 भस् 3मागधेय 182 108 237 I 20 19 20 19 183 6 221 22, 13 भद्रकुम भादाम পর্ণা मपरा " ·बलभादिका बलवत् 44 बादर 2 बाधा PAGE STANZ 195 45 वीज्य 108 111बीभत्स 39 3 95 96 34 बुद्ध 19 98 26 बुक्का बलविन्यास मला बलाका बलात्कार बलाराति बाहक बलि 107 गान्धव 26 बात 110 बाल . PAGE STANZA 80 151 98 227 138 80 बान्धकिनय 72 88 138 10 43 15 115 28 बालतण 216 196 वार मूषिका 6 21 बास 21 वालिश बालेय 97 56 42 बुद्धि 218 206 बुद्बुद बालगर्भिणी 14 घालतनय 70 बुध 126 12 युधित 14 बुध्न 48 बुभुक्षा चलिध्यमिन् बलिपुष्ट अम्भुिज् बलिममन् वीर्द बलव 1वलेयशाक 4149 59बल्य 27 बाध्य 90/वुम 40चुस्त 57वाडिया 144 149 151 103 51 130 वृषी 10 वृहत 80वत् बाहु 73 बाहुज 16 151 63 50 83 168 86 33 173 152 77 भुक्षित 69 97 207 146 101 122 1 वृहतिका 44 104 79 18 22 18 वहद्भानु 9 10 वहस्पति 129 189 9 वाविद्रुम 110 124 बोल 146 40 146 42 बन्न 40 128 40 PAGE STANZA 118 2 33 17 34 19 102 64 4 13 182 108 25 1 235 19 18 27 113 5 203 10) 183 108 54 12 148 54 169 20 143 22 238 34 120 46 138 109 175 60 109 17 70 94 199 75 98 12 54 18 25 137 98 56 20 156 101 19 20 113 3 119 12 60 121 79 GO 5 205 39 203 119 वाहुदा 33 बह। बकायणी चस्ति वृहार यधि बरिम च बहुपर बहुगवान् चहुपादू बहुप्रद मूल्य न्यनुरूप 182 11-पाहुमूल 16 वाट्यद्ध 108 बहक्षि 63 17 वहुरेय 36 नाहिक 32 46/बोपार 230 175 168 171 58 167 109 111 175 217 76 6वाहीर 113 128|विड 63 विदु 6वदचारिन् चहुरा 63 माम 16/नार 17 143 50 200 विन्दुपालक 125 विभातक 217 200 विम्ब 23 विधिका 331 180 101 विकत 70वीन बदुलीकृत बहुपरक विध बहमुता बहुमूनि 78 139वादी 37 38 18 70 121 1 आमदार ब्रह्मन् 320 28 नमान बारकोश 195 136 14 STE 43वमरधु दाबिन्दु गन्य 67 111 याण 8 121 ·“ 42 98|मधुरक 35मधुरसा ध्रुप मकर मकरध्वज मकरन्द मटक मकूलक मक्षिका मख मगध मपन् 55 142 88 115 PAGE STANZA 126 24 मण्डूकपर्णी 20 मण्डूर 26 मतंगज 17 मतालिका 17मति 79 144 मत्त 17 13 137 98 मतकाशिनी 41 ममुर 2मत्स्य 25 मस्यण्डी 17 मत्स्यपित्ता 127 मत्स्यवेधन 27मस्याक्षी 12मत्स्याधाना 138मथित 1 मधुरा 37 मधरिका 23मधुरिपु 103 मधुलिङ् 9 227 17मधुशिम 43 मधुणी 86 मधुठल 16मधुप्तवा महगल महगल्यक मगल्या मचर्षिक मजन् मद्य मपरी मषिष्टा मपार 142 111 24 54 112 55 69 108 135मधिन् 91 मद 16 मधूरियर 74 मधूलिका Piaz STATE 216 192 79 143 68 84 73 108 B0 152 72 105 C 20 89 30 164 41 89 30 58 31 68 81 57 28 79 142 57 27 157 107 57 28 68 84 104 79 212 162 47 7 31 1 47 7 104 79 92 8 104 82 20 3 164 41 157 108 25.31 7 26 25 8 228 9 182108 25 118 5 238 38 109 173 52 PAGE STAVIA 1 69 91 155 127 24 27 25 128 169 181 92 'मधुवार 213 173,मधुवत 42 146 68 42 78 138 मधूक 42 148 53 मधूलक 151 128 38 मध्य 181 12 201 127 7 25 164 40 50 8 मध्यमा 127 36 89 42 164 41 मन शिला 22 15 मनस् 164 157 203 103 73 89 164 57 89 59 83 मनुस्मथर्मन् 88 मनोगमा 73 110,मनोत्रम 26 9मने 91 मध्यदेश मझुल मा मठ 36'मप्यम 30/मदन - मणि मणिक मणिपन्य म मण्डन 35मध्याह्न 19 प्रयाग मय 49मधु 41 मनमिन 107मनकार 163 मदिरा 50 8 32 8 मदिगगृह मदोत्कट 155 93 मद्गु 144 31 104 मगुर 81 148 107 102 170 29 50 9 15 17 19 100 5. 135 122 मधुमिका 159 10/मधुनी 107 100/मधुमशिन मधुपरिन C3 मना G|मधुक 16मपुर 23मधुकम 110/मनित 30मनीरा 41 मनोगिन् मायम मन्दलेपर 90 मधुर 30 मनुज 3G मनुष्य } 91 G8 मन्ति 14 157 168 173 C8 108 13 59 मार्ग 5पुर ·PAGE STANZ 41 | भूतात्मन् 43 24 भित्त भित्ति भिदा 69 मेदित PAGE STANZA] 119 17 16/ भूतावास 49 183 11 136 178 181 100 148 147 भिान्दगाल मिन 31 मेषज 47 भूतिक 92 भूटश 83 भूदार 101 भूदेव 57 भूमिम्ब 4 भैरव PAGE STANZA 203 105 भक 64 59 भकी 9 36 भद 198 189 8|भरी 8 84 2. भक्ष 113 79 143 भैपज्य 122 1 भोग 65 70 भोगवती 197 61 भागिन 46 2 भोगिनी 60 74 118 भोस् 140 1 भौम 175 भ्रश भिषज् भिस्सटा भिस्सा भी भति भीम 49 भूप 48 भूपदी 34 21/भूभृत् भूमि 34 भूमिजम्बुका 20 125 181 32 99 120 34 99 192 198 38 92 149 228 18 123 126 38 37 25 '40 184 38 भाजन 22 101 6 50 46 19 50 23 70 8 5 55 7 26 7 24 11 37 4 7 9 80 96 9 104 8 34 91 170 भीरू 3 भूमिस्पृश 63/भौदिक 170 भीहत भालुक भपण भाम 175 63 भकुस 34 183|भ्रकुटि भष्मस् 26 भूयस् 26 भूयिष्ठ भूरि 20 भारफेना 31 भूरिमाय 111 भूरुण्डा 56 भून 72 91 भूषा 80 भूष्णु 44 182 149 176 179 101 भुक्त भुक्तसमुज्झित भुम 89 মুম্বর 29 भ्रष्ट 106 184 181 107 38 भूस्तृण 101 97 } 36 भुज भुजग भुनग भुजगभुक् भुजगम भुजंगाक्षी भुजशिरस् भुजन्तर भुजिभ्य भुवन 135|भ्रातृज 17 भ्रातृजाया 89 38 74 104 104 160 40 47 214 79 144 भ्रम 85 5 65 70 61 46 भ्रमर 107 101 भ्रमरक 107 100/भ्रमि 170 83 167 भ्राष्णि 52 4भ्रातृ 77 87 89 30भ्र तृभगिनी 80 152|भ्रातृव्य 127 33 भ्रात्रीय 88 29/भ्रान्ति 160 164 38 सुकुम 100 160 17 164 38 14 661 भ्रूण 147 47 31 भृड्ग ह 115 78 77 भृगराज 17 भृङ्गार 3भृगारी 6भृतक 96 97 209 97 30 36 146 36 4 30 25 15/घ्र भू भून 2 भनि 11 भूतिभुज 4 144 33 37 106 33 37 97 195 181 105 199 781 भृत्या 158 111 भूश 66 71 भृष्टयर प्रास कटि 37 92 99 37 39 45 भूतोश भूतोशी ·( ४८ ) 24 मण्डूकपणी 20/मण्डूर श्रेष मकर मकरध्वज मकरन्द मधक मक्लक मक्षिका PAGE STANZA 69 91 155 127 24 27 25 128 169 98 मधुरक 36 मधुरमा 17| मति 144 मत्त PAGE STANZA 126 42 7 26 मतंगज 55 17 मतल्लिका 142 79 88 17 115 13 137 98 मत्तमाशिनी 9 227 25 मत्स्यण्डी 142 17 मत्स्यपित्ता 111 127 मत्स्यवेधन 24 27 मत्स्याक्षी 54 12 मत्स्याधानी 112 138 मथित 55 18 मथिन् 69 91 मद 108 109 92 4 41 मत्मर 2 मत्स्य 1 मधुरा 37 मधुरिका 23मधुरिपु 181 103 मधुलिह मधुवार 213 173 मधुबन 17 मधुशिम 43 मधुत्रेणी 86 मधुष्ठील 16 मधुम्रका 78 138 मधूक 16 मधूपिछट 42 146 68 42 मगय मघवन् मक्षु मगल मगल्यक मगल्या मचर्चिका मज्जन् मन्च मञ्जरी मधिष्ठा मजीर मजु मजल मा मठ मद्ध मणि मणिक मणिबन्ध मण्ड मण्डन 27 53 मधूलक 74 मधूलिका 38 मध्य PAGE STANZA 216 192 79 143 68 84 73 108 80 152 72 105 6 20 89 30 164 89 30 58 31 68 84 57 28 79 142 57 157 107 57 28 08 84 104 79 212 162 47 7 31 1 47 7 104 79 92 8 104 82 20 3 164 41 157 108 25.31 26 25 2 228 9 182 108 25 1 113 5 238 38 91 1. 173 52 मदकल 91 मध्यदेश 36 मध्यम 30/मदन 8 मध्यमा 163 50 32 155 144 104 मद्गु 19 मध्वासव 148 148 151 128 184 12 201 127 7 25 164 40 50 127 36 89 85 मध्याह्न 42 164 41 मन शिला 22 15 मनस् 164 157 107 मनस्कार 203 103 मनाक् 73 89 164 57 89 59 68 83 मनुष्यधर्मन् 88 27 मनएप्ता 73 110/मनोजवस 26 91मनो मदिरा 8 8 मदिरागृह मदोत्कट 93 31 मद्गुर 81 मद्य 49 मधु 102 29 9 6मधुक 16मधुकर 23|मधुक्रम 54 मधुदुम 41 मनसिज 107 170 50 15 मण्डप मण्डल 17 19 100 110मनित 30/मनीषा 41 मनीषिन् 27 मनु 30 मनुज 36 मनुष्य 135 90.मधुप मण्डलक मण्डलाम मण्डलेश्वर मण्डहारक मण्डित माइक मण्डकपणे } 122 मधुपर्णिका 159 10 मधुपणी 107 100 मधुमक्षिका 43 24 मधुयरिका 63 14 68 157 108 168 13 173 52 57 मधुर ·(:) 18 मालिक मा मांस Pacz STANZA 80 148|माधव 145 38 229 102 235 98 160 12 माधवक 63माघवी 22 मान मामल मासिक माम 14/मानद 157 107 मानस 98 मानतोकम् मानिनी मागध मागधी 137 158 66 71 22 66 19 TI मानुष 97|मानुष्यक 15माया 73मायाकार 11 मित्र 232 माघ माध्य माटर मादि मागवक माध्य माणिक्य माणिवघ मातङ्ग 32 मायादेवीमुत 8 माय 42 माया Alमार 31 मारजित् 42 मारण 20 मारिष 21 मारत PAGE STASZA PAGE STATEA 5 159 5 22 16/मालपान 38 6 164 41 मार 58 32 66 72/मल्य 112 135 34 22 माल्यात् 52 3 153 85/मापपणी 78 139 91 22 12 25 31/मासर 148 49 88 24/मासिक 177 31 91 मास्म 229 12 91 1 माहिष्य 158 3 188 42/माहमी 150 66 मितपच 159 178 48 19 31 5 15 123 9 101 62 124 12 91 44 213 168 7 25मियम् 227 257 4 13 मिथुन 90 39 139 116मिथ्या 229 16 33 14 मिथ्याटि 25 4 13 62मिप्याभियोग 29 80 152 मिथ्याभिशसन 10 22 14 मिथ्यामति 25, 48 15/मिया 72 106 135 88 मिसि 72 105 173 49 80 152 187 30 मिहिका 17 19 22 14.मिाहर 19 30 181 105/मद 180 97 59 33 मीन 42017 110 121/मीनऋतन 7 25 8 Gमुकुर 107 102 147 44मुन्द 75 122 19 30 मुकुर 112 140 160 13 मुगल 55 16 164 41 मुरू कञ्चुक 38 6 110 121 मुक्का 155 93 64 62मुक्तावली 108 105 66 73 मुक्तस्फोट 48 23 112 135 मुक्ति 26 6 159 5मुख 51 19 83 1671 105 89 . 37/मार्कव 61 मार्ग मातरपित मातरिश्वत् मातलि मातापित मातामह मानुल 98 188 237 146 161 191 97 18 10 45 97 37] मार्ग 96 33 67 78 96 31 मार्गशीर्ष 67 78मागित 96 143 20 माजना 38 6 मार्गर 96 30 मार्जिता 67 79/माण्ड 8 35 मार्दगिक 33 14 मट्टींक 9G 29 मावि 150 66 मालक 214 179 मारती 175 214 178 मारकार 184 12 माराढणक मानुल पुनक मानुरानी 30माजन मातुसाहि मातुल मानलुगक मान् -मान माना 62 माला माद ·(N९ 27 मरीचि 41 मरीचिका Pag: STANZA 19 28 मस्तु 20 34 मह 20 36 महत् 46 5 महती 212 164 महसू 13 62 महाकन्द 15 4 महाकुल 197 59 महाग 9 41 महाजाली 77 133 महादव 73मर्कट 19 मग महारण्य PAGE STANZA मनोरथ 35 मनोरम 173 52 मनोहत 172 मनोहा 157 10-मरु मन्तु 126 27 213 168 महत् मन्त्रव्याख्याकृत् 114 7 मन्जिन 123 4 मन्थ 151 74 महत्वत् मन्थदर्शक महन्माला 151 74 मन्थनी महवक मन्थर 133 मन्थान 151 74 मटक मन्द 161 202 95 मन्दगामिन् 133 73 मत्र्य मन्दाकिनी 11 49 मर्दन मन्दाक्ष 34 23 मर्दल 11 50 मर्मन् 57 26 ममर 67 81 मर्मस्पृश् मन्दिर 49 5मयांदा 49 7मल मन्दोष्ण 20 36 मलदूषित 31 मन्मथ 7 25/मलयज 56 21 मलिन मिन्या 102 65 मलिनी 35 25मलिमच 210 153 मलामस 'मन्वन्तर 23 22 मल मय 152 75 मिल्लक मयु 14 मल्लिका 142 मयूख 20 34 मल्लिगन्धि 191 मयूर 73 89 69 मयूरक 156 101 मकर मरकत 155 मरण 139 118 मस्तक 'मरीच 145 PAGE STANIA 148 54 37 39 175 160 198 69 222 232 80 149 113 3 152 75 74 118 8 32 109 113 144127 123 115 14 155 95 157 106 53 1 4 10 39 1 166 3 93 13 73 111 66 78 139 9 39 91 2 63 55 85 4 92 5 46 3 122 51 53 5 43 21 18 166 3 75 124 7 मन्द्र 62 53 महाधन 84 3 महासन 86 13 महामान 62 49 महायज्ञ 69 87 महारजत 91 1 महारजन 186 22 32 8 महाराजिक 237 30 महारौरव 30 24 महाशय 178 84 महाशदी 126 27 महाश्वेता 102 65 महासहा 174 55 64 62 महासेन 111 131 महिला 174 55 महिलाहया 94 20 महिष 162 25 महिषा 174 235 21 महीक्षित् 238 37 महीध्र 65 70 महारह 88 20 महीलता 111 127 महामुत 233 142 17/महेरणा 73 109 महेश्वर 147 82 161 महोत्पल 119 41 महात्साह 106 95 महोद्यम 102 951महौषध 2मल मिन्यु 55 महा . 1 मियुष्ठक 17 मल्लिकाक्ष 26 18 मसा 10/महग्छ . 112 मसूर 31 मसूरविदला 30 61 39 149 89मसृण 46 महाक्ष 43 92 मरिन् 166 36 मस्तिष्क 71 100 ·PAGE Srista 80 148) मापन मा •मांस 12| माधवक 63माधवी 72ीमल्य 22/मान मामल •मासिक माक्षिक 'माग 145 38 229 102 235 98 44 160 157 107jमानस 137 158 66 71 14 मानव 98 माननाम् 2)मानिनी 31/मासर 24मासिक माम्म मागधी TIमानुष 97मानुप्यक 15माया 42/महेयो 22 माप माध्य 159 11 मित्र 39मायादवीमुद ALमार मादि माणवक मारव्य माणिक्य मानवय मानहा 31 मारनित् 4मरण 20 मारिष Proz Srisz PAGL STIVE 5 18 मालिक 159 5 22 16माट्यान 38 6 164 41 मालर 58 32 66 112 135 34 22/मात्यवन् 52 8 153 85/मापपी 78 139 91 माम 22 18 25 148 49 88 177 31 91 229 12 91 1/नाहिन्य 158 3 188 150 66 मिरच 173 48 19 31 5 15 123 9 101 62 124 12 91 213 168 7 मिथम् 297 257 4 13 मिथुन 90 39 139 116 मिभ्या 229 16 33 14 मिथ्याटि 25 4 13 62मिप्यामियोग 29 10 80 152 मिथ्याभिगमन 22 14मध्यामति 25. 48 72-106 135 72 105 173 491 80 152 187 30 मिदिया 17 19 22 14मदिर 19 30 181 105मद 180 97 59 33 मीन 42117 110 121मीनवेदन 7 25 85 107 102 147 75 122 31मार 118 140 160 13ाल 55 16 164 41 मुस्कनु 38 6 110 11 मुहा 1.15 93 64 625 पनी 108 105 66 73 मुरूमंट 43 118 135/मुनि 26 6 159 51 का 18 83 167 103 81 माल 37मात्र Gमागे मातगति मातरिश्चन्. .मातलि मातापित मातामह मानुल 15 मिया 88'मिमि 66 731 मायाकार 19 232 8|माय 98 मायर 188 237 146 161 191 97 13 10 45 97 37 मार्गन 96 67 78 96 31 मार्गमा 67 78मानित 96 30 मानन 143 20 मार्जना 38 6 मार 96 30 माजिना C7 79मा-ट 8 35 मादगिक 33 14मट्टी 201मा 150 66 मारक 214 179 मरती 175 62 माना 214 178 मरकर 184 12मयमा 33 मातलत्रक .मानुलानी Gमुकुट मानुराद मातुनी मानुढाक मान 96 माद ·( १ ) मुजा मुखर मुखवासन मृणा 11 मृत 66 मृत मुण्ड 131 मुण्डित मुण्डिन् मुद् मुदिर मुद्रपर्णी मुद्रर मुधा मुनि 95 मृतस्नात 1मृतालक 61 मृत्तिका 84 मृयु 12 मृत्युजय 201 मृत्सा 82 158 मृत्स्ना 42 मूलधन 38| मूल्य 80 मुदत 79 मृदु मुनीन्द्र मुरज 5मूषा 38 मृदुल PAGE STANZA 235 22 मूछित 171 36 26 11 मूर्त 119 401 174 57 मूर्ति 99 482 238 34 | मूर्तिमत् 99 48 मूर्धन् 159 10 मूर्धाभिषिक्त 24 24 16 8 मूर्वा 74 114 मूल 136 92 228 5 14 | मूलबर्मन् 119 238 5 32 75 123 179 104 76 पिस्पर्णी 60 185 144 25 6 75 119 मृगतृष्णा 86 13/भृगदशक 172 45मृगधूर्तक मृगनाभि 82 160 मृगवधाजीव 227 1 मृगवन्धनी 30 22 108 173 180 102 100 180 173 138 111 मृगित 101 88 मूपिक मुपित मुष्क मुष्कक. मुष्टिबन्ध मुसल मुसलिन् मुसली PAGE STANZA PAGE STANZE 101 61 110 121 200 82 मृड 8 31 101 61 मृडानी 9 37 177 45 42 103 46 4 198 139 119 177 77 140 3 106 168 19 122 77 197 46 4 68 139 117 54 8 31 217 46 4 46 183 4 77 131 152 32 5 152 177 78 164 39 202 94 163 33 मृदुत्व 61 46 238 177 78 86 73 108 69 88 138 105 179 88 मृपा 229 16 85 30 21 187 174 56 187 30 मेकलकन्यका 44 32 20 108 108 161 22 136 91 85 5 मेघ 15 7 111 12 मेघज्योतिस् 16 10 161 21 | मेघनादानुलासिन् 89 31 162 82 100 111 129 मेघनिर्घोष 16 9 161 40 5 161 16 8 108 111 मेघवाहन 10 161 27 14 18 89 24 76 17 15 152 70 84 मेथि 142 181 105 42 84 102 12 मुदीका 40 | मूषित 14 मृग 8 मृपार्थक 30 मृर 24 मृगण 36 मेखला मुसल्य मुस्तक मुस्ता 27 मेघनामन् 16 मृगमद 11 मृगया 13 मृगयु 24 मेघपुष्प 21 मेघमाता . 24 मेचक मुहुभाषा मुहुर्न मूक मूह मूत मून मूत्रकृच्छ मूत्रित मर्म मुई माल 32 48|मृगरामज 95मृगव्य 67 मृगशिरम् 56 मृगशीर्ष 97 मृगाक 48 मृगादन } मदू 104 15 61 मृगेन्द्र 105 मेदक 1. मेदर ·( २ ) मेदिनी मेदुर मेवा मेध्य PAGE STANZA 3यक्षधूप 30 यक्षराज शायदमन् 55 यजमान 49 यजुस् 127 यम्य 68 यश.पह 51 यशस् PAGE STANZA 111 14 99 114 यष्टि 28 115 18 120 56 117 PAGE STANSA 141 7 32 6 29 11 238 38 110 114 8 115 18 मेलक 170 25 174 11 186 152 157 100 104 17 3यशेमधुक 29 यज्ञ 73 50याग 70 यज्ञसूत्र 107 यहाट्ग 56 यहिय 76 यज्वन् 21 यत् यतस् मेषकम्बल मेह मेहन मैनावणि मैत्री मैन्य मैथुन 22 याचक 27 याचनक 8 याचना 178 49 114 228 238 3 39 यति याचित याचितक 119 122 206 43/याचा 117 140 141 117 183 115 19 209 32 3 4 32 6 17 3 145 मेरेय मोक्ष 10 यजक 48 यातना 16 यातयाम 228 173 129 229 229 26 60 178 58 61 मोष 57 यतिन् 122 यथा 165 42 यथाजात 7 यथातथम् 40 यथायथम् 82 यथार्थम् 31 यवाहवर्ण 47 यथास्वम् 74 113 यथेप्सित 33) यदि 158 110 यदृच्छा 15 यातु मोचक 16 यातुधान 18 60 मोचा 124 13 यात 15 यात्रा 237 मोदक मोरट मोरटा 13 याद पति 84 यन्तु यादस् मोषक 25 59 यान 111 यम 92 4 49 यानमुख 68 162 188 155 141 118 160 185 216 232 18 याप्य 36 यमराज यमानिका 86 यमुना 194 यमुनाभात मौक्तिक मौद्गीन मीन मौराजिक भावी मोलि मौष्टा मौहूर्त मौर्तिक म्लिछ ভয় म्लेच्छमुख यत् यक्ष 229 149 57 229 183 131 60/यादसापति 197 12 58 120 185 12 58 याप्ययान 79 44 12 58 यामुन 129 142 141 7 यावक 157 108 यावत् 82 161 यावन 83 168 148 याष्टीक 50 157 70 92/युवा 98 145 याम 3यामिनी 96 30 136 96 214 176 40 2 42. 20 13 61 125 19 131 59 130 56 174 54 180 54 21 21 4 156 100 114 4 110 125 144 18 225 247 111 128 132 71 70 92 126 25 78 140 5 ययु यत्र 14 यवक्य 46 यायजूक 15 याव 124 B0 47 155 102 4 14 111 21 यवक्षार 7 यरफल 97यनस 66 वागू 11 यवाग्रज 69 यवास 133) यवीयस् 108/यास यक्षपर्दम 4 युक्तरसा ·(४३) “युगकोलक युगधर युगपत् युगपत्त्रक युगपार्श्वग युगल युग्म युग्य 22 रक्तपा PIGE STANI 90 99 192 24 142 14.रक्तक 131 58 रक्तचन्दन 230 23 56 150 63 रक्तफला रक्तसंध्यक 90 39 रक्तमरोरुह 131 150 64 रत्तोत्पल 138 105 रक्षासभ 138 107 रक्षम् 92 8 98 42 रक्षित 33 12 रक्षिवर्ग 90 PAOL STANZA 105 86 58 30 130 .52 130 *56 158 4 159 *9 131 58 57 26 130 56 130 -57 36 रयदु 41 रथाङ्ग 59 रक्ताङ्ग 133 युद्ध यथ् युवति युवन् युवराज यूथ यूथनाथ यूथप यूयिका 131 129 49 130 61 47 .3 56 6 रध्या 42 रन 127 36 106 91 PAGR STANZE 110 124 रनि 200 80 स्थ 66 73 111 132 स्थफट्या 158 111 | रथकार 43 78 139 रथगुप्ति 45 45 79 147 45 42रथिक 236 27 रथिन् 4 11 रथिर 13 60 रथिन् 181 106 रथ्य 123 184 8 86 10 रद 157 106 रदन 159 7 रदनच्छद 112 137 रन्ध्र 159 10 रभस 155 96 रमणी 200 21 4रय 21 24 29 रव 94 20 रवण 137 100 रवि 222 232 रशना 94 20 रश्मि 262 127 रस 111 132 70 95 137 104 184 8 195 49 रसगर्भ 129 7 155 206 126 रसातल 179 रम्भा 6 रल्लक 66 7रगाजीव 60 42रचना 115 18|रजक 116 19 रजत 238 35 142 13 रजनी 191 • 22 रजनीमुख 157 105 रजस् 74. 113 237 300 69 91 142 1 रजस्वला 131 62 रजन 138 109 रजनी 104 यूपकटक युपान यूप योक्त्र योग योगेष्ट योग्य योजन योजनवल्ली योत्र यो योध योधसराव योनि योषा 'योषित् न्यातक यावत न्यौवन 106 90 37 2 235 21 92 4 74 113 13 64 109 116 30 23 171 138 19 132 108 108 208 137 26 7 26 33 17 156 2222228 156 102 106 91 76रण 199 } 91 2 126 57 रसज्ञा 26 रसना 93 रसा - 29 रत 22|रतिपति 40/रुन 64 95 97 13 27 102 46 37 . 59 33 83 164 149 रसाल 15 रत्नसान 64 रत्नाकर 40 2 ·( ४ ) PAGE STASZA 147 44राम रमाला रसित रसोनक 1रद्दस् 16 9 80 149 126 126 24रामा 23|रामठ 126 24 राम्म गक्षम राक्षसी राक्षा 21 8राल 13 59 राशि 76 128 110 125 राष्ट्र 108 111 गष्ट्रिका राष्ट्रिय 3गसम 94हा 122 122 122 1 रास्ना राजक राजन् राजन्य राजन्यक राजन्वत राजवा राजय जिन् राजराज राजश्य राजवत् राज वृक्ष 'राजसदन राजममा राजसूय 123 48 81 113 14 113 48 57 50 233 237 88 59 61 111 4रिक्तक 13 रिक्य 153 रिगण 2 रिद्ध 68रिपु रिट 13 रिट 23|राटा 10रीण रीति PAGE STAYZA 6 23/दित 86 11द्ध 208 140/रुद्र 146 40 92 4स्दाणी 120 45 रधिर 111 127 91 43 220 215 रु 215 185 रुपती 70 33 14/६क्ष 152 77 रूप 78 140/रूपाजीव 18 27 स्प्य 174 56 154 90 37 36 रुप्याध्यक्ष 143 23 रूषित 124 10/रचित 198 36 रेणु 188 90 रेणुका 34 180 93/रफ 155 97 रेवतीग्मग 198 68 liar 156 1038 99 50 155 159 8/रोग 179 91 रोगहारिन् 20 35 रोचन 62 51 रोचनी 67 79 146 157 109 सचिम् .20 35 रोदन 193 29 रोदनी रोदम् 173 रोदमी 99 51 शेधम् सर 31 201रामन् Pack Stunza 37 36 179 91 4 10 8 34 9 37 102 64 235 22 86 10 35 18 30 18 82 159 221 226 26 7 94 19 154 91 155 96 211 161 123 7 179 89 129 49 137. 100 75 121 101 62 14 54 6 23 32 154 90 212 160 37 2 99 51 57 61 47 73 109 79 147 107 101 20 35 1CG 93 TO 92 222 230 23 रतस् 31 25 रीतिपुष्य राजादन 35 स्वप्रतिक्रिया 95/रोक 46 रुपम 126 क्मकारक 4हाण 53 লাই राज राजिका राजिल राजीय 1000 19 दन् 5वक 143 38 12 45 125 21 19 41 18 4रचि 43 रोचिष्णु राज्याग रात्रि रानिचर रात्रिचर राधान्त राघ 18 COचिर 25 22 18 16जा 23 रन राधा 10 135 107 7 88 99 ·19 लट्वा 70 लागूल 54 रोमन्ध रोमहर्पण रोमाञ्च रोप रोहिणी रोहित 56 लाभ 72 लामज्जक 133 लालसा 19 लता 89 लाव रोहितक रोहित रौद्र रोमक 12 लब्ध नुन रौरव रोहिणेय 125 रोहिष 9 लिप्त 10 स्ना PAGE STANZA PAGB STANZA 235 233 लता 9 लाज 36 35 54 11 लाञ्छन 35 26 63 1500 67 66 16 11 77 15 80 150 लाला 42 80 148 लालारिक 86 10 लपन 105 लपिन 27 1लासिका 65 49 182 108|लास्य 33 17 लब्ध 181 105 लिकुच 34 20/लब्धवर्ण 113 6 रिक्षा 146 114 10 लिखिता 39 नरभ्य 126 20 रिट्गवृत्ति 6 24 लम्वन 108 104 लिाप 18 लम्बोदर 9 38 लिविकर 83 167 लय 32 86 91 3 64 61 ललन्तिका 108 104लिप्तक 135 106 92 रिसा 17 लारिश 107 168 209 143रीला 88 112130 17 36 7 27 लव 175 74 113 186 134 110 125लुलाय 168 26 9 36 33 146 41 लन 135 40 ल्म 234 186 19 142 165 so 149/खर्षभ 13 135 77 1331 लाक्षा 110 192 28 लागलादन 60 142 232 7 राहगरदष्ट लोक 34 75 119 170 73 111 ले कनित् 179 92 84 169 लोकायत 87रराट lace STANZA 130 51 147 47 17 17 152 80 83 165 35 28 102 67 191 17 90 36 32 8 32 10 64 61 233 10 125 16 121 54 15 124 15 179 900 182 111 135 89 35 27 125 16 36 32 200 130 51 169 22 161 21 85 4 86 13 181 104 10 21 3 8 124 15 10 42 53 4 159 6 175 62 142 12 149 56 6 189 4 237 82 17 103लिवि लक्षण लक्ष्मण एश्मणा लक्ष्मन् लक्ष्मी 14 तलाम 26 रसमा 17 ललित 217 लुठित 62 लुध 24 लुब्धक 83 लवड्ग रक्ष्मावत् 14 लवन . 87|रवणद 18 लवण 28|लचित्र 44 Vशुन 61रस्तक गुड सम समा लघु 24 लेख 13ल्सक 86[रखा 12स्पक 41 रेश 1312 रुघुलय दा रड्कोपिका लमा लबाशील जन 142 83 105 राहगल 13 सागर पद्धति 23 रागीर की 28शगली 13 ·2चा 47 रन 1 लोकालोक लोकेश लोचन लोचमस्तक लोत्र लोध्र लोपामुद्रा लोमन् लोमशा लोल T'AQ STANZA 52 16|वन 106 93 73 112वज्रनिष्पेष 162 26 वगुण 59 17 107 99 77 134 वञ्चिन 177 218 206 33वजिन् 21वश्वक 75वजुल 47वनमालिन् 41 वनमुद्र 27वनशुगाट 30/वनसमूह 169 सोलुप लोलभ लोट लोटभेदक कोह 22 घट वटक वटावर 142 12 126वटीगुण 98|वहवा 99 वटवानल 23 बडू लोहकारक लोहपृष्ठ कोहल लोहामिसार लोहित 111 155 156 235 159 87 171 136 27 7वभिन् 16वणिच्या 37वष्टक वत् PAGZ STANZA PAGZ STANZA. 72 103थ्य 172 45. 11 40 3 72 100 53 16 10 206 126 66 76वनतिक्तिका 68 85 10 42 वनप्रिय 87 20 85 5वनमक्षिका 88 28 173 6 21 172 142 17 37 71 99 58 65 65/वनस्पति 53 6 58 32 वनिता 91 234 17 199 74 162 27|वनीयक 178 49 162 27 वनोद्भवा 65 70 129 84 3 12 68 82 175 170 28 158 137 98 152 140 0120 154 151 69 228 53 4 104 37 2 160 62 102 64 221 103 70 65 67/ 49 3 150 62 142 11 39 11 157 105 22 100 55 23 20 128 38 168 100 55 68 222231 171 98 42 105 63 58 167 61 78 138 211 124 12 171 93 12 110 124 134 184 8 91 2 213 174 92 88 26 203 2021 88 28 47 वनीकम् 56वन्दा 61 वन्दा 78 बन्दिन 79वन्दी 89वन्ध्या 10वन्या 95 15 बस 78वपा 102 64 92 227वपुस् लोहितक लोहितचन्दन लोहिताग वैश 155 110 18 124 वत्सक 26वत्सत्तर 82 161 वत्सनाम 1वत्सर 13वमथु . 126वत्सल 14वमि 83वयम् 35 वयस्थ वंशक वंशरोचना बकुल वस्तव्य वक्त वक्त यक वक्षस् 65वद 160वदन 25 वदान्य 89वयस्था 13 220 215 111 157 109 वत्सादनी 65 211 171 105 89 176 104 103 157 106 27 27 1 72वदावर 78|वध 73 व 161 वयस्य 35 वयस्या 117 वर 139 पक्षण यड्ग वचन वचस् 1 9 दरा ·Paor STANLA बरण 54 12 वरण्ड বন্মে৷ यरद बदवर्णिनी 13 चरा वराग वरागक बराटक PAGE STANTS 48 15 वल्क 111 133 वल्कल 170 29 वल्गित 176 70 वल्मीक 48 15वलकी 205 121 वल्लम 69 901 159 9 वरि 170 28| बल्ली 184 7 वळूर 62 52 वत्वज 145 170 28| वशक्रिया 163 132 651 132 66 174 57वशिक 92 7वशिर 88 69 78 140 वपट्कृत 16 11 वसति 32 वश 31वशा वरारोह वराशि बराह परिवसित परिवस्थित परिवस्या वरिष्ठ PAGE STANZA 49 3 वर्तनी 57 25 वनि 234 18 वर्तिष्णु 128 43| वर्तुल 163 31 वर्मन् 167 7 92 4वर्धक 146 41 वर्धति 71 101 वर्धन 192 26 77 135 वर्धमान 45 43 वर्धमानक 288 38 वर्धिष्णु 92 4वधी 109 116 वर्मन् 84 वर्मित वर्य 181 102 वयों 118 35 वर्वणा 155 97|र्वर 182 112 वर्वरा 223 236 वर्ष 13 61 15 4 57 25 वर्षर 168 39 वर्षा 131 58 वर्षाभू 134 79 वर्षीभ्वी 174 57 वर्षीयस् 161 23 वर्षांपल 90 42 वर्मन् 222 232 10 113 1वलजा 128 43|बलभी 195 111 133 वलयित 238 38 वलिन 182 110 वलिम 119 42 90 190 170 29वलीमुख 129 49 48 14 31 3 174 53 208 137 55 54 9 102 63 82 163 184 8 183 4 128 37 151 69 220 218 174 56 146 41 169 25 228 9 117 27 198 67 109 115 22 18 102 64 71 98 4 10 68 82 154 90 229 67 81 6 22 27|वश्य 90 वषट् वरीयस् वरुण 4 221 123 23 6 वसन 225वसन्त 9वसा बरुणात्मजा वस्थ वरूथिनी वरेण्य 19 वसिर 24 विसु 43 चर 222 70 वसुक वर्ग घर्चस् वर्चस्क वर्ण 68 बलज 46 3 48| वलय 98 43 16 12 103 206 123 वसुदेव 193 31 वसुधा विमुधरा 51 15| वसुमती 103 107 वस्त 179 वस्तु 98 वस्त्रयोनि 99 49 वनवेश्मन् 50 14 वन 81 वर्णक 91 वस्तक 45 वन्त्र चर्णित নান। वर्तक 152 76 146 42 234 13 109 115 108 110 110 120 152 79 102 66 36 बलिर 11 | वलीक वर्तन 3|वनसा ·(८) वह पति 53वात 4पातक 63 वारणदुमा PIOE SANEL 127 35 74 113 64 131 वह्निशिस्त्र वाहसंज्ञक वा 59 वारमुन्या 94 19 10 बातमृग 80 40 15 151 3 7 38 5 7 PACE STASTA 150 63 वाणी 12 15 157 106 वातफिन् 67 80/वातपोय 226 250/दातरमी 228 229 16 वातरोगिन् 70 171 28 171 162 160 171 29 27 1 119 28 2| वानस्पत्य 18 171 36 वानीर 8 वारिप्रवाह 96 वातायन वातायु 2वातूल 35 वामक 271वादिन 14 वाद्य 35 दान 9वानप्रस्थ चाकुची वाक्यति वाक्य वागी नागुरा वागरिक वाग्मिन् वाड्मुख वाच थायम वाचक वाचस्पति चाचाद दाचाल वाचित वाचोयुक्तिप? बाज वाजपेय वाजिदन्तक नाजिन् 60/वारी 52 15 129 196 199 29 140 74 160 97 52 66 7 1 114 15 40 42 वानर 25चानायुज 46 वाधुष PAGESirza 27 1वारण 13 80 150वारवाण 101 58 29 वारनी 85 7 याराही यारि 105 59 वारिद 50 9वारिपणी 85 216 199 वारिवाह 149 32 5 वारणी वात 55 15वाती 57 28 118 3वासीको 84 3वातावह 53 6वाईक 129 58 30 वाधुपिक 77 132वार्षिक 100 57वाल 162 28 44 28/वालाधि 209 8 15 99 176 48 91 वाशिका 91 3वाशिना 129 87 86 80 162वमन्ती 79 144वामयोग 13 12 40 90 40/वासित 212 162 . वानेय 17 वान्त 35वापदण्ड 88 वापी 31 वाम 30 106 34 वामन 144वालपाट्या 32वालहस्त 5वान्टक 46/बाक 70/वावक 14 वावृत्त 7वामदुर पानिशाला वाञ्छा वारी वाट्यालका बाहर 171 135 237 72 104 वामदेव 89 129 45 204 107 49 35 27 वामलोचना 239 72 107वामी 12 113 4वयमाराति 129 47वायसी 188 41वायसोली 66 162 152 152 204 112 141 5 80 151 75 122 95 130 51 107 103 130 51 75 J22 108 111 171 35 179 92 72 103 199 75 49 72 104 50 8 66 72 112 134 20 10 42 109 115 31 26 112 134 42ीचामा 56वायस 47यास 21वमक 15वामगृह 15 वायु वाणा वाणि वाणिज वागिर वागिनी 29 वायुमत 78 दार 79दार 61वासर 55lबामुन 3वमम् ·21 वासुकि वामदेव वासू वास्तु वास्तुक वास्तोष्पति वास्त्र वाह वाहद्विपत् वादन बाहस वाहित्य चाहिनी 110 विदुर वाहनापति वि विंशति विककत विक्च विर्तन. विक्लाड्ग विकमा विकसित विकस्वर विकार विकासिन् विविर विकीरण विकुर्वाण विकृत PADE STANZA 147 46|विपलव 38 4 विक्षाव 6 20 विगत 33 14 विगतार्तव 51 19 विग्र 82 158 विग्रह 10 43 130 55 129 45 154 88 विघस 85 4 विघ्न 131 59 विघ्नराज 38 5 विचक्षण 128 40|विचयन 134 79 विचचिका 134 82 विचारणा 204 112 विचारित 131 63 विचिकित्सा 89 34 विच्छईक 153 83 विच्छाय 60 38 विजन 54 विजय 19 30 विजिल 69 69 71 विज्ञात 54 8 विज्ञान 170 30 विट 185 170 30 विटप 89 34. 67 81 विटपिन् 167 विट्खदिर 34 19 विन्चर 101 .58|विडङ्ग 185 15 विडोजस् 137 104वडाल 208 140 वितण्डा 153 83|वितथ 152 79 वितरण 133 78| वितर्दि 185 15 वितास्त 152 79|वितान 153 82 Page STANZA 172 44 वितुम्न 188 37 वितुम्नक 180 100 94 99 46 पित्त 103 70 125 19 138 106 विदर 186 22 विदल 117 28 विदारक 185 19 विदारी 9 38[विदारिंगन्धा 113 6|विदित 187 301 100 53 | विदिश 25 2 विदु 180 25 3|विदुल 50 11वद्ध 236 26 विद्धकर्णी 126 23 विद्याधर 138 111 विद्युत् 147 46 विद्रधि 166 4 विद्रव 167 26 234 17 विद्रुमलता 51 55 14 207 131 विद्वेष 53 5 विधवा 62 50विधा 161 23 72 107 विधातृ 9 51 विधि 85 8 233 9 30 21 विधिदर्शिन् PAOE STANZA 80 149 76 127 145 37 156 101 154 90 167 9 180 100 183 5 237 32 41 10 73 110 74 116 182 108 182 109 15 6 128 38 170 30 58 30 180 100 68 85 4 11 16 10 100 56 139 112 180 100 155 93 76 130 113 5 223 235 35 25 93 11 164 38 203 101 5 17 5 17 28 119 39 115 16 6 22 16 14 203 99 181 107 18 27 46 विज्ञ 9 विद्रुत 6 विम 15 विक 15 विद्वस् विकृति विक्रम 117 29 विधु विकय पिकयिक विक्रान्त विकिया विक्रेत 51 16 105 84 110 120 विधुत 204 113 विधुतुद विक्रय ·(..) 1183 विधुर विधुवन विधूनन विधेय विनियमाहिन् दिना विनायक विभव 3|विभावरी 14 | विभावसु 36 विवाद विनाश विनाशोन्मुख विनीत विन्दु बिन्ध्य विन 180 13 विवेक विपक्ष विपची विपण विपणि 3 विम तृज विश् 1 220 POZ STATA 186 20 विप्लव विवन्ध वियुध 169 24 विमाकर 228 5 9 38 186 22 179 92|विभूति 129 45 विभूषण 170 30 रिश्रम 52 3 विम्राज् 100/विमनस् 181 105 विमर्दन 124 11 विमला 31 153 83 विमान 49 2| वियव 196 52वियगङ्गा 134 83 | वियम 48 16|वियात 134 83पियाम 187 33विरतस्तमम् विरति 113 5 विरल 33 |विंग 100 52 विधव 33/विरिय 53 विरूपाक्ष 175 चिरोचन 113 113 4|विरोध 185 15विरोधन 172 41 राघोति 176 69विलक्ष 35 187 28 विरमियत 172 41 विल्म्म 187 28 30 बिलाप 16 94 20. विलास 40 61विलीन विपत्ति विपथ विषद् विपर्यय विपर्यास विचित् PAGE SIANZA 185 14] विटेपन 100 3 विस्पी 154 90 विश्व 19 29 विवर 21 4 विदणे 12 56 विवश 19 31विवस्वत् 221 227 9 107 101ववाह 36 32 विविक 107 10, 167 8 विविध 185 79 144 विधाक 95 25 11 48 15 11 49 185 169 185 18 विशर 119 44 विशल्या 188 38 175 66 122 1 विशसन 30 5 17 विशास्त्रा 8 19 31 विशारण 204 108 विशारद 35 186 21 विशालता 30 170 26 विशाला 183 2वशिस्त्र 32 विशेषक 187 28 विनाणन 30 16 विधाव 36 180 100 विश्व 18| विशङ्कट 25| विषद PAGE STANZE 111 133 186 27 148 50 202 96 37 1 160 16 172 44 19 30 197 57 29 9 121 56 126 23 200 82 180 94 118 38 36 32 113 2 140 215 175 60 26. 12 139 117 68 83. 78 137 210 155 139 116 9 40 18 23 187 32 1390114 202 95 175 60 109 114 57 23 81 157 135 87 49 3 110 123 117 187 28 167 9 A 10 विपट् 24 विशाख विपादिमा विपाशा विपिन विपुल विन 32 विशाय 25 विशल 16गालत्व 25 विरक्षण विप्रकार विप्रत विप्रकृष्टक विप्रतीसार विप्रयाग विद्यलय विपरम्म विनलार विप्रश्निका जिम 9 विशिखा 29 32 वित ·26 वातस PAGE STANZA 160 13 129 44 162 26 12 53 53 4 201 87 174 55 43 57 B3 17 18 133 78 विश्वद्रु विश्वकर्मन् विश्वभेषज विश्वभर विश्वभरा विश्वसृजू विस्वस्ता विश्वा विश्वास विष् विष 22 विसर्जन 36वानाह 11 विसर 34 PAGE STANZA 145 38 विष्वनन् 175 65|विस 161 23/विसकण्ठिका 204 109 विसप्रसून 145 BRसर 6 46 2 सिपण 5 17 विमवाद 93 71 100 रिसारिन् 126 24वासना 102 68|विस्त 38 9 विमृत्वर 221 2240वसमर 38 71वत 57 23, विस्तर 26 71वस्तार 47 8'विस्तृत 210 152,विस्फार 26 8 विस्फोट 39 11 विम्मय 71 100 विस्मयान्वित 156 46 विस्मृत 75 120 विधम्म 83 164 PAGE STAVA 171 34 वीणावाद 45 42 चीत 88 45 41 वोतिहोत्र 90 40 वीथी 117 29 186 23वीध्र 37 42 17 वीर 170 31 45 39 179 86 वारण वरतर 170 31 वीरतरु 154 86 वीरपत्नी 186 | वीरपान 22 वीरभार्या 179 138 100 53 धीराशसन 34 170 179 126 24वये 207 135 26 12 98 41वीवध विषधर विषमच्छद विषय 61 45 94 16 137 104 94 16 86|वीरमात 109 या वृक्ष 48 19 वारसू 26 वारहन 87 वी 'विष यन् विपवैद्य विषा विषाण विषार विपुर विषुवत् विकर विष्कम्म विश्प लिटर विटरश्रवसू 22 14 विस 33/ 35|वृक्षण 61 137 101 94 16 121 53 54 9 35 29 101 62 210 154 202 96 68 82 85 7 111 128 111 129 181 104 53 5 163 34 68 82 53 2 163 84 68 82 145 35 23 23 176 71 204 109 179 92 102 89 34 विरसा 51 17 विहग 47 6 विहग 213 170 विहगम 5 18|विहागेका 39 3विहसित 68 विहस्त 5 18| विहायस् 72 104 15 2 विदापिन 31 विहार । 7 29 विद्धल 172 451वीकाश 229 14वाचि 6 19 बीज 80 151 वीणा 63 561वीणा विष्ठा विष्णु विष्णुकान्ता विष्णुपद विष्णुपदी विष्णुरथ विष्य 33|वृक्षहद्दा 89 वृक्धूप 163 30 36 172 43| वृक्ष 15 2वृक्षभेदिन 89 117 29|वृक्षवाटिका 185 172 44 वृक्ष दनी 220 216 रक्षाम्ल 40 5वृजिन 24 28 31 3 32 वृत 16वृक्षादन विवच् विष्वक्सेन विध्वक्सेनप्रिया विष्वक्सेना ·वृत TOBषा 9वपवार 88 वेहत् वृत्तान्त वृत्ति Pack STAKZE 145 35 151 69 228 5 112 136 5 18 97 39 10 46 133 72 65 GE 137 101 166 4 55 18 पर प्रदन् वृषा 248| येणु वेगुमा वृद्धव गृद्वदारक নাসি रद्वयवम् वृद्धसंघ वृद्धा दि बुद्धिजीविका वृद्धोक्ष ध्याजीव पन्त इन्द PAGT STAVer PAGE SEASEAN 184 8वपस्यन्ती 92 176 69 179 92 धाकपाधी 211 150 वै 199 ४पारि 207 130/वेक्षक 29 नधि 16 11 वैष्ठ 197 63 कृष्ण 152 76 वैजनन 140 विंग 191 20 जयन्त 199 73/6गिन् 133 74 वैजयन्तिक 212 165णि 107 98| वैजयन्तिका 10 4: वेगी 65 69/वैजयन्ती 225 82 161 वैज्ञानिक 228 160 13/देव 75 123|तन 140 1वेगविक 98 42 164 38/ वणिक 103 100 वनम 58 29/वैणुक 97 40/वनस्वन् 9/वेतसिस 78 137/नताल 235 21/ननिक 101 6. वेत्रवती 44 34 वैतरणी 28 3/वैतालिक 97 40/वंदना 183 6वेदेवक 93 12 दि 115 18 184 दिवा 51 16] दही 141 4बंध 184 8 वद्य 149 61 वैधनिका 163 34वेद्यमान 141 वेधमुख्यक 77 135/वधान 55 5 17 वधय 90 222 2291 वैनतेय 9 वेपित 180 100/वनीतक 190 37 38/वमात्रय 182 162 28 वैयाघ्र 86 14वेला 217 199/वर 24 24. वल्ल 72 106 वेरनिर्यातन 72 104वेज 145 35थेरशुद्धि 1171वेलिन 176 72न्ि 149 59 179 87वधिक 221 221 वैश 49 वैवस्वत 104 76 येशन्त 28 वैशाख 85 6 वेश्मन् 49 8 51 10 42 वेश्या 19 अक्ण 74 117 वेश्याजनसमाश्रय 49 149 59/देष 107 99/वैसारिण 158 वेशित 179 160 13 128 160 14 160 15 39 2 137 98 152 78 158 3 97 100 57 72 103 11 51 173 48 7 29 131 59 25 130 35025 15 धम् 16 वेपथु 113/वेमन् वृन्दिष्ट वृश्चिक 95 139 112 124 160 13 22 151 100 15 59 16 वृपदशक वृषष्वन वृषन् वृयम 34 वेश्म 19 वैश्य 140 वैश्वानर 14 12 42 228 74 1 69 53 17 A बृपत 91 वषट् ·(३) PAGE STANTA 42 17 89 33 व्यक्ति व्यन व्यजन व्यजक व्यञ्जन 23|व्युत्थान 86 33/प्यूट 8 व्यूह 80 शक्ति 16 व्यत्यय व्यत्यास व्यथा व्यध व्य व व्यय व्यलाक व्यवधा व्यवहार व्यवाय व्यसन व्यसनात ब्यस्त व्याकुल व्य कोश व्याघ्र Pior STANZA 1 197 62 च्याल 25 31 216 191 न्यालपाहिन् 112 140व्यालायुध 38 16 व्यास 205 116 घ्याहार 235 62 52 व्युष्टि 187 व्यूढकहकर 39 3 न्यूति 184 48 12 185 17 190 12 व्यूहपाधि 13 व्याकार 29 9 व्योमकेश 122 57 व्योमन् 205 120/व्योमयान 172 43व्येष 176 72 ब्रज 172 43 54 84 1 174 59 व्रण 76 129 व्रत 60 38 व्रतति 62 51 87 16नतिन् 70 94 व्रश्चन 35 30 बात 36 194 42वाडा 161 21 ब्राहि 76 126 99 51 ब्राहभेद 57 101 शवर 13 63 2. 4 16 1261 100 PagE STANZA 38 7शकलिन् 216 197|शकुन 39 11 शनि 76 129|शकुन्त 186 22 27 1शकुन्ति 205 118|शकुल 194 38Jशकुलाक्षक 195 45 शकुलादनी 132 66 162 29 शकुलार्भक 90 40शकृत् 134 80 शरुत्करि 223 239 शक्त 134 159 7 8 34 15 1 शक्तिधर 11 48 शक्तिहेतिक 158 111 शक 90 40 193 30|शक्रधनुस् 118 35/शपादप 136 96 शक्रपुष्पी 100 54शकर 118 54 198 67 114 7|शख 163 33 90 40 121 34 28|शखनख 142 15 शाखनी 143 21 शची 143 20|शचीपति 141 6 शटी 11 17 शठ 40 4 शणपर्ण 88 10|शणपुषिका 69 180 17 16 शतकाटि 7व्रज्या 89 33 197 58 89 33 42 19 82 159 68 13 111 42 17 102 61 150 62 171 36 125 19 137 104 198 66 9 40 132 70 10 42 65 67 16 11 62 53 78 137 7 30 42 20 54 8 136 94 14 71 43 23 77 131 191 18 43 23 76 127 10 10 43 81 154 178 46 80 150 72 107 10 123 9 11 47 37 शइकु ध्याघ्रनख व्य घ्राद व्य घ्रपच्छ ध्याघ्रट यही व्यान . 33वात्य व्यड व्यध व्याधि ध्यापिघात व्याधित व्यान 24 हेय 58/शय वरी व्यापार व्याप्य व्याम 88|शणसून 50शष्ट 87 शकल ·PAGE STANZA 45 शल PAGE STASZA 33/शम्मा 40 शम्बरारि 87 17 शम्बल 14 शम्बाकून 82 161 शम्बूक 72 103सम्मली सात शनपत शवपतक शतपदी शतपर्वन् पातपर्विका PAGE STANIA 85 T 88 29 16 7 238 141 43 94 26/शलभ :34शलल 86 शलली 85 7 23अलाह 19 शल्क 30 शल्य 82 80 67 10 158| शम्भु 152/शभ्या शम्याक 42शय 34शयन 238 81 शव 37 शवर 101 शतपुष्पा शतप्रास शतमन्यु शतमान तमूली रातवीर्य शन्वेविन् शतहदा ঘরানা शतावरी धनु 71 82 159Jशनीय 78 141शय शयित 55 15 190 13 62 58 85 7 136 94 140 120 161 31 51 20 86 11 17 15 157 107 86 15 157 107 224 244 227 1 229 12 16 139 71 123 124 18 280 52 रायु 101 शय्या शर 11 16 रावत् शुनेश्वर शनैस् 27रजन्मन् 18 शरण शपय 53शप 19 शस्त 83 168 29 शरद दापन 130 42 करी 50.शरभ 18 शुरव्य 142 14 57 23 104 37 112 138/शवरालय 112 17 शश 171 33 घराघर शशलेमन् 38 5 शादन 112 137 शशार्ण 82 135 88 9 39 196 23 23 20 86 11 शत्र 135 87 शस्त्रक 26 शत्रमार्ज 170 28/शवाजीव 145 32 शत्री 34 शस्यममरी 134 103 70शाक 103 69 24 11 शाकुनिक 146 43शक्ती 21A 176 शाक्यमुनि 47 11 शाक्यसिंह शाखा 24 T 20 9 37शासक 17 शराभ्यास 67रारि 7शराह 24 26 182 110 134. 83 214 180 155 98 159 7 132 68 136 93 शवली सन्द 88 2शराव 150 26 28 30 106 171 84 शम्यक शन्दपह धन्दन धम शमय शमन 183 30/शक्टि 12 117 23 शराबनी 94शरासन 38 शरीर शरीरास्पि 3 शरीरिन् 58 शरा 20 32 67 शरावत् 98 शरिल 52 शर्मन् 23 24वरी 52शवाणी शमनस्वस दशमल शामित शमी 143 21 78 136 145 34 150 64 160 14 132 70 5 14 5 15 54 11 49 2 84 3 5 159 8 102 180 62 143 143 62 25 शासनगर शाखामृग 30शासिन् सामाधान्य शीर ·शीतल 20 शुत्र गीतशिव 105 शुञान 123शम्य 42 शुल्क 420व 27 शल सीधु PAGE STAX 66 71 232 T 25 1 59 35 14 71 45 38 38 114 11 69 89 31 1 शीर्द शाक शीपच्छेद्य হ 95 शुश्रूषा 64 कमास 45 शुम 98 शुध्नन् 65 भूक .160 12 शुक्र शुकनास शुगरहे शुक्त शुचि 183शुदा 83 शुदा 131 र गुरु PAGE STAXIA 17 80 150 72 75 146 165 238 34 106 131 172 107 132 35 26/युम्कीट 217 202 यूकधान्य 87 22कशिम्बि 63 57/शुद 77 200 43 23 शुन्य 77 12 56 18 22 101 62 लन् 4 26 25 25 12 561 इखलक 22 26 12 33 17 115 38 गुटगयेर 164 41 मृगाटर 33 मृगार 50 12 198 66 101 101 23 24 22 152 235 173 50 PAGE MASZA 26 12 शेफालिया 216 193 16 14 शेमुषी 162 126 28 शेवधि 155 97 साल 235 23/गेष 118 102 63 सरिक 137 103/शल 12 54 शैलालिन् 143 23 शैलूर 86 14सलेय 148 24 अवलिनी 69 87/शभव 158 1शोक शविषेश 93 13 'शेचिम् 174 56 गोण 183 78 144 26 शोगरन 217 198 शोणिन 147 45 शोय 7 30 शेयानी 147 45 शोधनी 108 109 घोषित 128 42 152 15शनक 52 4 शाप 79 143 शोभन 192 26 गोभा 145 37'शोष 17 शौच 33 17षय 153 भौतिक 45 25 1001 74 सर 155 96 180 96 शकि 112 136शक्ल 104 76 च्योत 26 शुल 16मूरकन हाशिम्य 12/शल्य 12 Pट्सल গুৰু शुचि । 75 123 44 30 97 40 35 25 12 54 20 35 27 15 44 34 155 92 102 64 100 52 80 149 51 18 147 46 174 56 63 58 100 52 173 52 18 99 51 91. 44 39 10 169 23 159 10 71 97 5 15 6 21 103 159 8 19 181 10 16 शटर 170 शुण्डी गुण्डा शुतुति दान्त 66 गणी 22,मरगा हान शुनी शुभ 117 छोदनि 76"गकनक 23शन 137 गुमा उमानित } निम्बर पम् 168 ·PAGE STANZA दुमशान श्यामल श्यामा 70 श्वावि 55 भ्रत 200 16प्रेयस् श्यामाक श्याल याव श्येत स्थेन स्यै राता 6 श्वेतसुरसा PAGE STANZA 140 120 श्रीवास 27 14 श्रीवेष्ट 209 143 श्रीसन 27 14 श्रीहस्तिनी 63 73 109 श्रुति 73 112 209 143 83 166/ग्रणी 96 32 27 26 12 86 15 232 6प्रेयसी 203 102 94 21 170 27 श्रेष्ट 184 प्राणि 106 94 গীতিক 18 148 117 13 59 181 19रमण 22 PAGE STANZA 230 23 13 61 62 53 85 7 100 26 12 155 96 79 88 24 158 110 27 15 66 71 118 4 89 30 क 9 39 62 49 72 103 81 154 31 1 45 42 150 62 141 7 9 40 138 107 172 42 60 षट्पद 111 129 श्वसन 110 125 65 199 77 चित्र 28 3 श्वेत 106 94 199 73 53 4 श्वेतगहन 159 5/श्वेतमरिच 24 24/श्वेतरफ 26 174 58 षट्कर्मन 64 68 80पडभिज्ञ 71 97 पडानन 174 99 48 पडग्रया 103 103 113 228 9 175 61 परिक्य 184 101 101 101 59 189 24 25सय जित 71 श्रद्वाल 59पड्मय 12 श्राण प्रयण श्रवण प्रवम् 74 षड्प्रन्थिका 14 षड्ज 6 घण्ट 23 धात्रय 50/ौपट 31न . श्राणा प्राद श्राददव घाय थायण धवणिक 11|पाण्मातुर GOसयतू 62सयत 60/स्यम 35सयाम 2सयुग 185 16 रमर 27मातक 83/ोक 32भप्रेयस 18 धीपन धीद श्रीति धारण 14 अदा 64भन् . 106 92 24 16 17 20 161 21 अनिश 138 179 30 30 229 23 183 23 7 138 8 5 14 6 05 196 60 59 58 70 Co 108 108 6 60 भाय 53भत्र श्रीपर्णिका पाना 41 ॥ भयधु 32 भवस 9 भार 238 161 37 235 100 140 96 7 209 96 97 99/मराव 22सलाप 40 सात् 20 मवमा ANTRA 22 सवन 52मतिका गरमय 21 र्मयान 37 मार 146 31 37सक्षण 9 -- 43 10 धा धीमा 186 40 14 भयं 14j भयभर 25 201 187 1 5 92 80 ·( १८ ) 55/मवर 99 सवल्प 43 सन् मकाश PAGE ST4874 149 178 85 संज्ञपन 51 18 सज्ञा 6 24 संत्र 180 93सटा 25 2गहीन J72 164 38 158 179 86 सनी 30 19 सतीनक 179 86सतीय 110 124गत्तम 10 44 सत्व 186 25 186 21 मत्पथ 1 सतत 30 संकुल संमरण 181सकन्दन 55 संक्राम 138 105मत्स 54 सत्य 81 सध्या 162 सहयात 23 संत्यावन् संस्तर PAGE FrixA मुवीत 179 91 सग्धि मांग 36 34/संकट संवेद 183 6संकर संदेश 37 37 संकर्षण मंग्यान 109 118|संकलित मंशप्तक 137 संशय 25 3रमुक संशयापनमानम 166 संभव 25 सकाणे सश्रत 182 109 सय 187 मसक्त 176 68 संसद 115 15 संकोच 48 196 संसिद्धि 37 38|संक्षेपण मस्कारहान 121 200 212 सस्तव 186 मस्ताव 187 34 रहयेय सस्याय 210 151 सङ्ग संस्था 126 27 संगत सस्थान 206 124 संगम सस्थत 139 118 হ্যা 81 संस्फोट 138 106 संगणे महत 177 संहतजानुक 99 सहति 90 संहनन 103 संहार 89 2 संसृति 29 8 संघ 175 सत् 224 सकृयज 87 सवलुफला 62 सक्थि 103 ससि 124 12 ससी 93 14 स 96 सगोमा संचारिका 34 l'AOL TINTA 12 57 139 115 193 33 99 47 107 97 90 38 113 5 200 83 13 65 92 6 142 16 114 12 174 58 24 29 219 214 48 16 30 22 210 154 153 82 119 43 153 82 140 .3 153 82 214 182 228 4 124 15 13 65 49 5 115 15 115 16 230 23 13 61 176 44 33 65सत्यकार 5सत्यवचस् 29 सत्याभूत 18 सत्यापन 29 सत्य 84सत्रा 167 मतिन् 164संगर 76) संगूढ 47 संग्रह 41 संग्राम 70/संग्राह 93 सदन 6सदस् 25 2 175 113 153 83 सत्याकृति 187 39 187 238 212 182 109 सन्चर 180 28 138 136 185 14 सदागति 90 90 218 47 132 113 127 128 90 94 मनकुमार 49 6खना 107 सदस्य 91 सदा 60संघात 243|सचिव 21सजम्वाल 52 सन 164 37 42 सदातन 40 सदानीरा 207सदक्ष 10 सरा 66सटश 3सदेश 34 समन्. 43 सद्यम् 40 सघ्रय 73 सम्बन सस्य 12सन्नना 12 सवय 176 49 218 171 11 230 67 4 10 34 51 18 संचन ·सनातन सनाभि सनि सनीड सतत संतति सतमस सतान 1 34 सताप संतापित संदान सदानित सदाव सदित सदशवाच् सदेशहर सदेह सदोह सद्राव सधा संधान सध PAGE STANZA 176 73|सप्तला 96 33 117 ११ सप्तार्चिस् 170 67|सप्ताश्व 13 65 मप्ति 113 1सब्रह्मचारिन् 38 4सभर्तृका 11 50/सभा 113 12 57|सभाजन 181 103|सभ सद् 151 73 सभास्तार 180 95 सभिर 139 112 सभ्य 180 95 30 17|सम 125 16 25 3|समप्र 90 40 समगा 139 112|समज 203 102 समज्या 165 42 समन्जस 125 19 समधिक 184 151 20 59 35| समन्वितल्य 133 210 PADE STANZA 66 73समा 79 143|समांसमाना 12 56 समाकर्पिन् 19 30 समाधात 129 45|समागा 114 11| समाज 98 12 समाज्ञा 49 6 समाधि 115 15 184 समान 115 16 165 44 समानौदर्य 113 3/समालम्भ 115 16/समावृत्त 164 37| समासाद्य 175 65समासार्थी 175 66 समाहार 69 91 समाहित 91 43 समाति 115 126 25/समित् 177 76/समिति 14 72 106 4 13 समिध् 31 3|समीक 228 4 समीप 20 1 समार 209 149 समीरण 226 253 228 15|समाह्वय TAGE STAN LA 28 20 151 72 26 11 138 107 79 142 91 43 29 11 25 5 202 98 13 63 164 37 206 127 96 186 27 114 10 180 98 29 7 185 16 182 109 28 6 165 46 138 107 115 15 138 107 198 70 55 13 138 105 176 67 13 62 13 62 67 79 185 16 210 152 181 107 188 100 179 90 90 41 90 138 107 234 17 112 139 169 23 196 155 229 11 समन्ट तस् 69 समन्तदुग्धा 8 समन्तभद्र 66 समम् 151/समय सधिनी सध्या सत्रकद्रु सनद्ध सनय सनिकर्षण सनिधि सनिवेश . सपत्न सपादि } -186 23 समया 51 19 124 10 समर 227 2 समर्थ 228 10/समर्थन 115 14समधुक 118 34 |समर्याद 96 33 समर्तिन् 149 108 108 समष्टिला 115 *57 19 7समुच्चय 138 106 समुच्छ्रय 87 समुसित 26 समुस्लिम 7 समुदत 67 समुदय 58 समुदाय सपर्या 201 126 167 176 12 90 81 186 175 29 55 समवाय मपिण्ड सपीति सप्तकी सप्ततन्तु सप्तपर्ण सप्तर्षि 41 18 समसन 23 समस्त 28 समस्या 157/समुद्र 21 समुद्रक 65 समुद्धन 7समुद्धरण ·PACE TIM समुद्र समुदान्ता 1 सरम् PADE TAYLA 115 18 120 47 124 12 19 32 समुन्दन ममुन्न समुनद्ध ममुरोपम 176 67 समूह 11 गर्न 36 ममृदि समर দল सपद माराय रारक मप्रति सप्रदाय सप्रधारणा मप्रहार सपुर मवाघ समद मनम PLON SANS 40 70 92 सनी 71 116 मरमीद TT 134 मरमा 187 29 181 106 सरस्वनी 203 103 229 11'मरित. 85 9,सरिन्यते 90 40गरीमप 116 20, मग 107 181 10, मक 147 46/म 134 83 राज 134 82 मर्पिम् 210 100 मई 112 139 सर्वसदा 230 24 मवेश 184 71 126 26 मतम् 138 1061 मतभेद 5.4 7 178 85 सर्वतोमद्रा 35,मर्वनामुम 36 34 सर्वदा 186 26/सर्व बुगवह 24 24 सर्वधुरीण 51 18 सर्वमगरा 183 6मरण 30 22मला 122 मलिगिन् 165 13 सर्ववदम् 88 27/मर्वमनहन 86 18 सरांनुभूति 81 13सबनभनिन् 48 15 सीनीन 161 64 सायसिद्ध 60 माघ 167 8सर्पप 111 73 108 सबको 28 मदन 401मवयम् 40 1 मक्नुि 197 57स वैध 27 मवेश 34पन्य 29 मध्ये 1 मत्स्य 38 7 मुस्वार 191 22 मह 61 15 मरकर 61 44 सहचरा G सहन 38 मध मणी 148 52 मदन 175 6. महाजन 40 3 महम् 4 13 8 331 229 14सहम 50 10 सदस्य 64 62 म्हसदष्ट्र 59 36 सदनपत 40 4 सहयवीर्या 230 23 सहायधि सहवधिन् 150 66 महागु 9 37सहसास 111 127 महानिन् 136 94 सहा 120 40 114 9/सहाय 136 95/सहायता 73 108 सहिष्णु 169 सायाधिक 136 95 सायुगीन 5 10 सावत्मर 136 95 माशयिक 142 17 साकम् 40 3|साक्षात् 75 124 सागर 178 85 131 61 55 15 bl 228 50 33 66 TO 96 34 92 5 170 31 149 55 22 11 137 103 222233 228 8 22 15 42 18 45 40 82.109 146 40 78 141 19 32 10 44 131 63 66 71 74 114 133 188 41 170 31 166 3 41 12 133 78 124 14 166 5 228 4 224 244 40 1 . समद समानना समूर्छन मम्यच मम्रान मुरक मरघा माट सरणा ন मरमा सरल 22/सउदय 23 सर्व मिसार सरस्व सरला 129सलिल ·साचि साति 7|सायम् सातिसार सात्तिक सादिन साधन साधरण साधित साधिष्ठ साधीयस् साधु 3|सार्थ 232 साबुवाहिन साध्य साध्वस साध्वी सानु सतगन सान्त्व PAGE TANZA 228 188 39 198 64 सार 101 59 33 16 सारङ्ग 131 61 204 107 सारथि 205 119 सारमेय 16437 सारव 178 82 सारस 172 40 182 113 सारसन 223 236 113 173 52 सार्थवाह 203 101 साधम् 129 45|साई 10 सार्वभौम 84 21 92 6 साल 52 5 121 52| 30 18 सालापूक 125 21 सास्ना 127 30साहस 175 170 30 117 27 सिंह 124 12 28 3 सिंहतल 125 21 सिंहनाद 115 16|सिंहपुच्छो 25 31 सिइसंहनन 178 82] सिंहान 226 250सिंहासन 116 22 सिंहास्य 146 41 सिंही 128 1051 229 12सिकता 230 24 सिकतामय 20 230 20 सिक्थक 189 2 मित PIGE TINA 20 3 230 20 12 213 172 सितच्छता 87 17 सिता 192 23|सितान 131 ६० पिताम्भोज 161 22 सिद्ध 45 36 45 40 सिद्धान्त 88 23 सिद्धार्थ 108 109 सिद्ध 131 64 सिम 90 42सिध्मल 152 78 सिघाला 228 4 मिन 181 106 सिध्रा 15 5 सिनीवाली 122 2सिन्दुक 49 53 61 451 190 12 सिन्धु 150 63 125 21]सिन्धुज 131 63|सिह 188 43 सीता 84 1सीत्य 174 59 सीमन् 105 85 सीमन्त 138 108 सीमन्तिनी 70 93 सीमा 167 12 सीर 155 98|सीरपाणि 127 32सीरा 72 104 सीवन 72 103 सीसक 74 199 73स 41 98 11 सुन्दक 157 107 | सुका 27 3 सिन्दुवार 5सिन्दूर PADE STAVA 180 98 180 99 200 80 80 152 146 43 111 130 45 41 11 181 101 25 4 143 18 74 113 100 58 101 61 233 10 18 23 8 21 9 65 68 65 69 157 105 237 31 40 203 101 146 42 111 128 142 14 141 8 51 20 235 19 91 2 51 20 142 14 6 24 65 183 157 105 72 106 227 श 224 5 80 148 151 70 167 8 1 66|साहन सादृष्टिक सान्द्र सान्द्रस्निग्ध सानाट्य साप्तपदीन सामन् सामाजिक सामान्य 102 5 सामि मामिधेनी DIRA सापरायिक सांप्रतम् 114 साहुण्ड साय 3 सिपतावत् सायक 13वल ·(10) 73 1.GE MAnal 66 1मृदिरा 49 मुसंग 3 7मुरेमिका 232 8 मुगु 5 16 11 49 मुसस्कृत PA CITAVLA 37 2 76 130 65 68 73 109 227 2 230 20 23 मुरगा 109 मुरज्यट 12 मुहर 31 सूकर 43(सम 22 11 सूचक 136 सूचि 124सून 471सुरमा 10 सुरा PAGE HTIYA मुरमार 177 78 मुरत 24 24 मुमनोरणम् मुजतिन् 160 3 मुमेह मुख 25/मुर 235 सुसपर्चर 157 मुखसोया l 11 मुरदीपिका मुगत 4 13 मुदिप मुगन्धि 26 11मुरनिम्नगा 75 121 मुरपांत मुचरित्रा 92 6मुनि सुनेस्क 109 1161 95 27 197 60 मुरभी मुनश्रेणी 69 88 मुरा নাসা 96 29 मालरोक मुनमन् 10 42 मुरवर्मन् सुत्या 120 सुत्वन् 114 सुदर्शन 7 28 सुरावर्य हुदाय 126 29मुरामर सुपर 176 सुधर्मन् 11 सपा 11 203 102 सुवर्ण मुघा 15 14 सुधी 113 मुवर्णक सुनासीर 9 41 मुवलि सुनिषण्णक 80 149 सबहा मुन्दर 178 52 मुन्दरी 92 4 सुपपिन् 48 16 सुपर्ण 7 29 मुपर्वन् 3 मुदासिनी सुपार्थक 61 सुप्रतीक मुशीम सुप्रयोगविशिस 132 सुमसार 30 सुमगामृत 95 समिक्षा 76 125 सुमन 143 18| मुपि मुमनम् 3 55 17 10 18 26 208 15 11 48 3 6 15 1 74 115 सतिकागृह 164 39/सूतिमास 18 165 43सून 11 49 सूरन 77 30 17 154 155 57 70 66 71 सूर 25 सत्यान 69 मुरारय 18| मुराष्ट्रज 48 सुवचन 131 सूद . 204 124 12 84 2 175 61 209 144 173 232 8 131 60 156 99 158 3 197 62 50 8 97 39 161 19 162 28 186 144 28 201 91 113 95 27 30 19 144 27 19 29 81 151 168 15 19 113 163 35 19 29 32 21 8 106 91 136 92 85 5 128 42 102 67 48 15 86 सूना 94सनु 24 सूतृत 96सपकार 75 43 सुत्रता 92 151 17 178 17 74 115 सूरण 119सूरत 75 124 सूपसून 78 140 सूरि 9समी 71|सूर्य 20 सूर्यतनया 52 सूर्येन्दुसगम 18|मक 81 15 सुग 37 संगाल 2 मणि 4सृणिका सति 69 मुषम 17 सुषमा 24 सुषवी 145 37 31 37 ·27 स्तन्य 87 सकत PAGE STANZA PAGE STAVZ4 PAQE STAZ सपाटी 238 38 सौगन्धिक 45 36 स्तिमित 181 106 सूमर 86 11 83 167 स्तुत 182 110 सृष्ट 194 39 156 102 स्तुति 29 11 सकपात्र सौचिक 159 6 स्तुतिपाठक 137 98 13 सेचन सौदामनी 16 10 स्तूप 285 19 सेतु 48 14 सौध 50 10 स्तेन 162 25 57 25 सौभागनेय 95 24 स्तेम 187 29 सेना 134 79 सौभाजन 58 31 स्तेय -162 26 सेनाड्ग 127 34 सौम्य 18 सेनानी 9 39 212 162 स्तोक 175 61 131 63 सौरभेय 149 60 स्तोकर 17 सेनामुख 134 82 सौरभेयी 150 66 स्तोत्र 29 11 सनारक्ष 131 62| सोराष्ट्रिक 39 10 स्ताम 90 40 सेवक 123 9 सौरि 18 27 208 141 सेवन 183 5 सौवर्चल 146 43वी 91 2 सेवा 140 श 157 109 स्त्रीवभिणी 94 20 सेव्य 83 165 सीविद स्त्रीपुंसी 90 39 -123 8 सेहिकेय 18 27 सौविदल्ल स्थण्डिल 115 18 9|सौबीर 59 37 स्थण्डिलशायिन् 119 मैतवाहिनी 44 33 146 39 स्थपति 114 9 सैनिक 131 621 156 100 197 61 129 45 सैहित्य 149 56/स्थल 46 5 146 9 39 स्थली बैन्य 131 54 10 स्थविर 98 134 79 104 78/स्थविष्ट 182 112 सरन्ध्री 94 18 स्कन्धशाखा 54 8 34 150 37 361 54 8 सैरिभ 85 138 110 स्थाण्डिल 119 सेरेयक 66 104 77 स्थान 205 117 सोट 180 स्थानीय 48 1 98 सौदर्य 41 96 स्थाने 229 12 सोपव 21 15 स्थापत्य 123 8 सोपान 51 18 स्तनित 16 9| स्थापनी 68 85 सोम 17 55 16|भ्यामन् 137 103 सोमपा 84 स्तम्धरोमन् 128 114 7 9 खोमपीपिन् स्तम्य 54 237 32 सोमराजी 70 96 143 21 स्थाली 144 31 मामक 62 51 स्तम्बररि. 143 21 स्थावर 177 74 189 स्थाविर 97 40 मोमवाल 187 18 138 स्तम्बन 35 स्थामा 110 122 घोमय लिया 70 127 176 73 सोमवाली 68 207 134 स्थिति 126 27 सोमोद्भवा ११ 29 11 186 21 पेन्धव. 42 स्कन्द 62वन्ध 11 स्थाणु सरिक 64 स्खलन 4 स्खलित 75 स्तन 97 स्तनपयी 34 स्तनपा 10|स्तनयित्नु 15 स्तचक 2 स्थायुक 9स्थाल 9 स्तम्यघन 96 स्तम्परम 83 स्तम्भ 36 स्पास्तु ·(१४) स्थिरतर स्थिरा PACE STAYZA) 176 46 2 73|स्फु 74 स्थिरायु स्थूणा 116 स्फुरन 47 स्फुरण 35 स्फुरण 51 स्याला 61 पूर्जक 205 पूर्जथु स्थूल 57 स्वतन्त्र 39 स्वधा 113/स्वन 116|स्म स्थूललक्ष स्थूलशारक स्थूलोचय स्थेयस् स्थणेय स्थौरिन् PAGZ STASZA 54 स्रोतोलन 178 82/स्व 183 5 184 101 स्वच्छन्द स्वजन 12 60 16 10/स्वधिति 182 228 5स्तनित 230 18 स्वप्न 7 8 3 स्वभाव 107 36 28 35 18 57 25 73 स्मर 61 163 196 175 218 167 6 स्पष्ट 109 209 148 176 77 133 स्मरहर 120 184 9 स्मित 119 43 स्मृति 110 122 102 124 147 46 168 14 स्यन्दनारोह 52 स्यन्दिना 180 93 स्यन्न 92 25 स्वप्न 47 स्मश्रु स्नातक मान 99 स्वभू 35 स्वयवरा 6 स्वयम् 29 स्वयमू 64 स्वर सायु निग्ध 66 स्यद 12 स्यन्दन 130 5स्वर PAGE STAVA 156 100 96 34 219 212 168 15 96 34 168 15 228 9 136 93 30 23 180 95 37 37 171 33 37 38 18 92 7 229 17 5 16 3 6 226 255 28 5 31 1 47 213 168 37 38 207 131 8 157 109 155 94 159 8 78 138 11 49 , 18 27 11, -52 11 51 96 29 224 242 50 10 96 32 238 38 202 59 37 714 99 79 144 11. स्नुत स्नुषा 9 स्यात् 19 स्वरूप 72 106/स्थत द स्पश 27 स्यूते 7 स्यानाक 14ससिन् स्पर्शन 33 26 185 13 117 20/ 124 13 सवगर्भा 220 215वन्ती 61 प्रज् पा 131 61 102 67/स्वरु 180 98 290 144 26 181 101 स्वर्ग 183 स्वर्जिकाक्षार 63 57 स्वर्ण 37 28 स्वर्णकार 112 135 स्वणेक्षीरी 184 9 स्वर्णदा 151 69 स्वर्भानु 44 30 स्वर्वेश्या 68 84 खवैध 5 181 104 स्वस्ति 227 स्वस्तिक 180 116 25 स्वाति 60 11 स्वादुकष्टक 223 284 44. -30/स्वादुरखा 178 82/वा 133 खट 17 स्वर स्पृशा स्पृशा स्मृधि स्पृहा स्प्रट 94वस्त 9वाक 93 स्ववाय 77 70 181 30 185 38 184 103 170 27न 14घुव बुव वृक्ष सातम् 38 स्वादु स्फाती स्फिच 75 69 स्रोतस्वनी ·स्वाद्वी स्वाध्याय स्वान 120 Pagz STANZA 12 55 34 18 144 30 144 29 105 86 107 98 197 59 183 5 127 35 51 17 स्वाप स्वापतेय स्वामिन् 154 स्वारा स्वाहा 131 60 30 हस्त्यारोद स्वित् खेद स्वेदज स्वैर स्वरिणी स्वैरता स्वैरिन् PADE STANZA 73 108 हरिण 47 30 23 25 31 हरिणी 37 37 हरित् 90 125 18 167 10 हरित 10 43 हरितक 116 21 हरताल 228 9/हरितालक 224243] हरदश्व 36 34 हरिद्रा 173 51 हरिद्राभ 216 193 | हरिद 93 11 हरमणि 183 हरिप्रिया 168 15 हरिमन्थक 228 5| हरिवालक 19 32 हरिय 88 24 हरीतकी 221 227 हरेणु 108 1100 69 90 हर्म्य 33 15यक्ष 234 18 हर्ष 76 130 हर्षमाण 138 110 इल 33 172 76 130 हलाहल 106 224 245 इलिप्रिय 180 97 हलिप्रिया 129 18 हारीत TAGE STANZA 27 13 हव्यवाहन 85 8 हस 196 51 हसनी 196 50 हसन्ती 15 2हस्त 27 14 235 19 27 14 हस्तधारण 145 34 हस्तिन् 237 32 हस्तिनख 156 103 हस्तिपक 19 146 41 हा 27 14 हाटक 72 102 हायन 155 92 7 27 143 75 121 हार्द 10 43 हाला 64 60 हालिक 75 121 142 16 50 9 हास्तिक 84 1 | हास्य 24 24 167 हि 142 13 33 13 | हिंसा 6 23 | हिंसाकर्मन् 39 10 6 24 60 42 हिका 164 141 188 45 184 8 हिज्जत 219 208 हिन्ताल 117 148 02 116 116 22 हिमवत् हलिका . हाविलासिनी हठ 227 257 155 94 23 20 204 108 108 105 89 35 35 27 164 39 150 64 36 32 19 128 37 34 19 11 52 227 258 228 222 280 185 19 170 28 232 8 146 40 64 62 235 20 74 114 64 61 84 170 17 19 17 20 22 52 3 5 15 हला 41 इलायुध पन 90 हरिन् 45 हस्य 78 139 हल्या इयपुरी हयमारक 39/हिड्न 8/ हिड्गुनियांम 41 हिड्गुलु 36/हिंगुली 77पक 67 8 33 इव 126 29 84 214 176 11 111 181 साल 1 इविसू 21| हिम हरिचन्दन 50प्य 235 ·PAGŁ STASZA 111 130 हद् 17 हिमवालुका हिमसंहति हिमानी हिमांशु हिमावती हिरण्य 19 हृदयंगम 14 हृदयालु 138/हद्य 16 78 154 154 155 5 हिरण्यगर्म हिरण्यवाह हिरण्यरेतम् हिरुक् हषीक 90 हृषीकेश 91 94 हृष्टमानस 161 341 55 3 7 L'AGŁYTARZA 25 31 ईमवती 102 64 30 18 166 8 174 53 हेयंगर्वान 26 81 होत 5 18| होम 181 10 होरा 167 ह्यसू 228 12 57 हसिष्ठ 198 24 52 56 155 94 235 23 22 18 64 6.1 66 72 49 9 36 129 228 7- हेषा PAGX STANZA 9 36 64 60 72 103 78 138 148 52 115 115 14 233 10 230 23 43 25 182 113 99 74 117 79 143 11 47 16 १ 30 75 124 204 112 34 23 12 228 228 82 228 181 206 116 12 हिलमेचिका हो 158| हमकूट 71हस्थ 28 हस्वा हस्वाहा 22 हादिनी 101 हमदुग्धक 107 हेमन् हुतभुप्रिया हुतभुज्ञ 128 हेमन्त 21 हमपुष्पक 5 ईमपुषिका 226 253 हेमादि 8 हेरम्ब 8|इला 52/हेया 32 है ही 29 184 ह 38 होण 32/हीत }17 92 होया 187 48 हीवर 75. 122 129 48 ADDITIONAL NOTES. 195. प्रकीर्णभाण्डामन्वयकारिणम्---is the first line of a verse attributed to Vyasa in the Subhashitirali. Cr. Mahabharata Anusasanaparvan II. 12. 205. पर्वपज व्रजेच्चैनाम्-See Manu. III. 45. 208. जामयो यानि गहानि &c.-This line is found in Manu III. 58. 211. तानि कृत्याहतानाव--The remaining portion of the line is-विनश्यन्ति समन्ततः infanu III. 58. 213. जय परियाः पुरमेव सारम्-- This quotation is found in the Bnhatsamhiti of Varahamihira LXXIV. 1. 224. अहो बन महत्तयम्--The riole stanza runs thus:- अहो थत महत्कार विपरीतमिदं जगन् । येनापनाते साधुरमाघस्नेन नुष्यति ॥ in the Subhashitavali and attributed to Vyasa.