·Published By Dr. Roma Chaudhuri
For
PRACYAVANI
(Institute of Oriental Leaming )
3, Federation Street, Calcutta 9
Available from the
PRACYAVANI
Address as above
ŠANSKRIT PUSTAK BHANDAR
38, Cornwallis Street, Calcutta-9
DAS GUPTA & CO.
54/3, College Street, Calcutta.12
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE
Banaras City.
MOTILAL BANARASI DAS
P. B. 75, Chowk, Banaras City
Or,
Jawaharnagar, New Dehlı.
MUNSHIRAM MANOHARLAL
PB, 1165, Nai Sarak, Dehl1-6
Printed by-Dr. Roina Chaudhuri
3, Federatiou Street, Calcutta-9
Rexin : Rs. 7. only.
Or Cloth
Price Rs. 5 only.

·BLESSINGS My most beloved pupil Dr. Jatindra Bimal Chandburi of immortal fame is no more. He left us for his Heavenly Homo most untimely and most suddenly on the 10th July, 1964, to the very great grief of the whole scholarly world, as well as the general public, entailing specially an irreparable loss to the world of Sanskrit Scholarship, all over. But in spite of this, it is also a matter of great gratification to us all that his equally illustrious wife, Dr. Roma Chaudhuri, formerly the beloved Principal of the celebrated Lady Brabourne College, Govt. of W. Bengal, Calcutta, and now, the equally beloved Vice-, Chancellor of Ravindra-Bharati University, Calcutta, Founder-Secretary of the celebrated "Pracyavani" ( Institute of Oriental Learning ), is steadily carrying on her husbaud's torch single-handed, with great courage and determination. It is not only that "Pracyavani" is flourishing well under her loving care ; but what is more, she herself also, following her illustrious husband's footsteps, is becoming another pioneer in the field of Modern Sauskrit Drama Movement. Dr. Jatindra Bimal Chaudhuri, as well-known, was a great Research Scholar, as well as a great original writer in Sanskrit, having nearly 30 beautiful Modern Sanskrit Dramas and 2000 soul-stirring Sanskrit Poems and Songs to his credit. Dr. Roma Chaudhuri, also, within four years of her husband's sad demnise, has alrcady composed nearly 20 Moderu Sanskrit Dramas of great beauty and originality. Like her hnsband's Modern Sanskrit Dramas, her Modern Sanskrit Dramas, too, have been and are being, staged all over India, also outsde, 60/60 times, on an average, every year. with very great success, before highly appreciative and learned audiences of thousands strong, ·(2) The present Sanskrit Drama "Pallı Kamalam” with a sweet and appropriate name, is an exhilarating one, from every point of view, giving us a most vivid and touching picture of a Village-lass and her beloved Village The language of the Drama is at once sublime and soothing, sweet and simple, dignified and delightfulwhich, indeed, is something very rare The plot is entirely original, yet touches a familfar cord in the hearts of all The numerous poems and songs in different metres are absolutely enchanting The whole work is, undoubtedly, a great original contribution to the History of Modern Sanskrit Literature and an equally great land mark in the History of Modern Sanskrit Drama Movement My heart felt blessings to our beloved Dr Roma for her pioneer efforts for proving that Sanskrit is not a dead language, on the contrary, very modern thonghts and feelings, too, can be easily and euchautugly expressed in Sanskrit fully and sividly May she live long and serve her beloved “Jananı Girvana-Vanı" with fullest joy (Dr ) Satkarı dookerji Formerly, Head of the Dept and Asntosh Professor of Sanskrit, Calcutta University, and Director, Nalanda Research Institute, Bihar July, 1969 - Vigour and ·Residence office. "SUPHARMA" NATIONAL LIBRARY CABIPUS 16 Hindusthan Park BFLVEDERE CALCUTTA 29 June 23 1969 CALCUTTA-27 Phone 45 1121 Phone 45 6319 "Pallikamalam" is a beautiful little drama in Sanskrit with a romantic setting in the midst of rural life, which is the latest essay in the line of play-writing in Sanskrit from Dr Roma Chaudhnri, Vice Chancellor, Rabindra Bharati University Dr. Chaudhuri has already distinguished herself for her fascile pen in Sanskrit composition, particularly in the line of dramas, and in this she has been nobly emulating her departed husband, the late Dr Jatindra Bimal Chaudhuri, who was formerly Principal, Government Sanskrit College in Calcutta and Officer-in-Charge of Sanskrit Studies in the traditional method within the State of West Bengal Dr Roma Chaudhur and her husband are very well-known as Sanskrit scholars, and both of them were running the Pracyavani Institute which has developed into one of the most advanced Centres of Sanskrit research and culture in our country After the demise of her husband, Dr. Roma Chaudhuri is carrying on the work of this Institute single-handed, and the tradition they had both started of composing and staging Sanskrit dramas is still being maintained by Dr Roma Chandhurı herself I think the contributions of Dr Chaudhuri deserve the highest praise for making Sanskrit attractive to our ordinary run of educated people The present drama is in simple Sanskrit, and it reads well, and it has also been very highly praised by no less a scholar than Dr Sathon Mukherjee, Di Roma Chaudhuri's command over the Sanskrit language and its various metres is quite remarkable, I am perfectly certain that this book will be another feather to her cap and will be well received by people who are competent to appreciate compositions in Sanskrit. (Dr) Suniti Kumar Chatterji (National professor of India 10 Humanities) ·पल्लीकमलम् कुशी-लवाः पुरुषाः, नान्दीगायकः, सूत्रधारः। ब्रह्मपद:-दीनदरिद्रः "मधुमालती"-पल्लीवासी, कमलकलिकायाः पालकः पिता। रूपकुमार:-नायकः-दीनदरिद्रः यशातकुलशीलः तरणीचालकः, कमलकलिकाया दयितः। प्रभजन:-धनि-भूम्यधिकारी राजा, कमलकलिकायाः पिता । मार्तण्ड: :-प्रमञ्जनस्य द्वितीयपक्षीयः दुर्धर्षः ज्येष्ठ-पुत्रः, अनतः कमल- कलिकायाः पाणिप्राथी । चण्ड:-प्रभञ्जनस्य द्वितीय-पक्षीयः दुर्धर्षः कनिष्ठ-पुत्रः। प्रामवृद्धः ब्रह्मपदस्य ग्रामवन्धुः। प्रहरी-मार्कण्डस्य गृहरक्षकः । कर्कटः, मर्कट:-"मधुमालती”-पल्लीवासिनो। पारिपदः, पल्लीगायकः। स्त्रियः नटी। कमलकलिका-नायिका ब्रह्यपद-तरङ्गिणीभ्यां पालिता, प्रभञ्जनस्य प्रथमपक्षीया कन्या, रूपकुमारस्य दयिता। तरङ्गिणी-ब्रह्मपदस्य पनी, कमलकलिकायाः पालिका माता। काञ्चनकणिका-कमलकलिकायाः प्राणसखी। कनकचम्पा--मार्तण्डस्य प्रथमपक्षीया पत्नी, कमलकलिकाया माता। शारदज्योत्स्ना-कनकचम्पाया विश्वस्ता सेवका । मत्स्यजीविनी, पुपविक्रेत्री, पण्यधिक भी, पल्लीललनाः ।

·"PALLI-KAMALAM" Dramatic Personae Males Nandı-Singer-Eulogiser Sutradhara-Stage-manager Rupa Kumara-The hero-a poor, humble boatman of unknown origin, Kamalakalıka's beloved Brahmapada—a poor, humble inhabitant of the Village “Madhumalatı", Kamalakalika s foster father. Prabhanjana-a rich, landowner, with the title of "Raja , Kamalakalika s father Martanda-Prabhanjana's arrogant elder son by his second wife , unknowingly Kamalakalıka's sutor Canda--Prabhanjana's arrogant younger son Village elder—Brahmapada s Village-friend Police officer-Prabhanjana's body guard Karkata Markata—Inhabitants of Village *Madhumalatı" Courtiers Village-bard Females Nati-Main Actress Kamalakalıka–The heroine-adopted daughter of Brahmapada and Tarangini , daughter of the rich landowner Raja Prabhanjana Rupakumara s beloved Tarangini—Brahmapada s wife, Kamalakalika s fosterinother Kancanakanika-Kamalakalıka's bosom friend Kanakacampa-Martanda's first wife, mother of Kamalakalıka Saradajyotsna-Kancanabanuka's faithful attendant A Village Woman fish seller A Village Woman flowe. seller A Village Woman Cosmetic seller Village-damsels ·"PALLI-KAMALAM" (The Village Lotus ) (Summary) Nandı-Song (Eulogy ) I bow dowo reverentially to my Village-Mother, who 15 wearing beautiful garlands of fresh green leaves; who is singiug with gargling, wavy rivers, Who 15 shining with wide, fertile fields; who is smiling with full blown, variegated flowers Prologue (Prastavana ) Sutradhara ( Stage-Manager ), Nati ( Main Actress) Nats proposes to stage a nor el kind of Sanslat Drama on Village-life Sutradlara, however, objects to it on the ground that such a theme will not be pleasing to city-dwellers to constitute the audience of that evening, because Village-life has notlung novel, nothing interesting, nothog attractive iu it to please them But Natt assures Sutradhara that a Village, where Nature has a full and untramelled opportunuty to manifest her infioito Saundarya madburya-aisvarya-beauty streetness. grandeur-is an eternal, enkanting, exhilaratiag object of curiosity, even to city dwellers, and, that is why a new Sanskrit Drama on Village life, is sure to be liked by them Scene I (Kamalakalıka 8 Domestic Life) Place--Village "Madhumalatı" on the banks of the arer "Majaribu Time-Dawu, Kamalalaliha, her foster father Brahmapada, foster. mother Tarangint, and friend Kascaplanki ·Kamalakalika is taken to task by her short-tempered foster-mother Tarangini for alleged negligence of her household duties; but is consoled by her loving fosterfather Brahmapada. Then, with the permission of her foster-father, she goes with her bosom friend Kancapakanika to have a bath in the river "Mayavini". Scene II (Kamalakalika's sudden encounter with her beloved ) Place-Banks of the river *Mayavini". Time-Morning. Village-girls, Kamalakalika, Kancanakanika, Rupakumara. Kamalakalika's clothes fall into the river, while waiting on the banks for her bath; and the same are retrieved for her by the boatman Rupakumara, passing that way in his beloved boat "Mayukha-malika". Both fall into love with each other at first sight ; and Rupakumara boldly invites Kamalakalika to come and go for a joy-trip with him in his boat, on the full-moon night, on the occasion of the birthday of his beloved boat Díayukhamalika". Scene III (Marriage-proposal for Kamalakalika ) Place—House of Kamalakalika's, foster-father Brahinapada. Time-Morning. Village-minstrel, Kamalakalika. her foster father- Brahmapada, foster-mother Taraugini. The foster-parents of Kamalakalika are over-joyed at a wholly unexpected marriage-proposal for Kamalakalika from a very rich and influential land-owner Martanda. He, residing there during the Puja Holidays in his big palace, accidentally comes to see Kamalakalika from behind, while she was goiug to the river for her bath, and ·(9) Scene VI (A Farce ) Place-Village "Madhumalati". Time-Morning. Two Villagers Karkata and Markata, a poman fish. seller, a woman flower-seller, and a woman cosmetic-seller. They gossip and cut jokes amongst themselves regarding the proposed marriage of Kamalakalika with a tich land-owner. Scene VII (Martanda's Revenge ) Place-Brahmapada's House. Time-Morning. Brahmapada, Tarangini, Kamalakalika, a Policeofficer. For taking revenge on Kamalakalika and her foster-parents, enraged Martanda implicates Brahmapada in a false case of not paying rents to himself, Brahmapada's land-owner. Kamalakalika gladly offers to her foster-father her suddenly-discovered gom-necklace for paying off the wicked and dishonest land-owner Martanda. Scene VIII (Unravelling of Kamalakalika's Life-mystery) Place The Land owner's Court, Time-Afternoon. Land-owner Prabhanjana, his sou Martanda, Brahmapada, a Police officer. Kamalakalika, brought up so far as the daughter of the poor Villager Brahmapada, is really Martanda's daughter, lost long ago through strange circunstances, This fact, so long uot known to anyone except Kamalakalika's foster-parents Bralima pada and Taraugini, is now revealed to all, through Kamalakalika's gemnecklaco, handed over by Bralimapada to Prabhanjana, ·(8) being at once enamoured of her great beauty and charm, sends a marriage proposal to her foster father But Kamalakalıka with her heart already given to the poor, unknown boatman Rupal umara, staunchly refuses to entertain the marriage proposal at all, however attractive hor desirable it otherwise may be, and is taken to task by her foster mother Tarangini for that However, just to keep her foster fathers words, she, finally, agrees to appear before Martanda and other members of hus family next day, as already arranged Scene IV (Prospective bridegroom s visit to Kamalakalıba s place to see her ) Place -Kamalakalıka s House Time Morning Kamalakalika her foster father Brahmapada and foster mother Tarangini, rich landowner and prospectire bridegroom Martanda his father Prabhanjana, his brother Canda, his followers, Village-elder Martanda and other members of his family are enchanted by Kamalakalika s simple beauty and charm and are very eager to fix the marriage-date as early as possible But Kamalakalıka's foster father Brahmapada, fully Lnowing of her foster daughter's strong objection to the proposed match begs for time to think over the matter, to the great chagrin of Taranginj Scene V (Union of Hearts ) Place_Banks of the river "Mayavını* Time-Full moon night Kamalakalıla Rupalimara Martanda Rather indiscreetly, Kamalalakiha surreptstroosis ruins to Rupshumara, to go for a joy trip in his boat "Mayulmalıla", and while returting home is detected by Martanda and villified by bim sebemently in a fit of rage, Nartanda also vos revenge on her ·(9) Scene VI (A Farce ) Place-Village "Madhumalati". Time-Morning. Two Villagers Karkata and Markata, a woman fish. seller, a woman flower-seller, and a woman cosmetic-seller. They gossip and cut jokes amongst themselves regarding the proposed marriage of Kamalakalika with a sich land-owner. Scene VII (Martanda's Revenge ) Place-Brahmapada's House. Time-dorning. Brahmapada, Tarangini, Kamalakalika, a Policeofficer. For taking revenge on Kamalakalika and her foster-parents, enraged Martanda implicates Brahnapada in a false case of not paying rents to himself, Brahmapada's land-owner. Kamalakalika gladly offers to her foster-father her suddenly-discovered gem-necklace for paying off the wicked and dishonest land-owner Martanda. Scene VIII (Unravelling of Kamolakalika's Life-mystery) Place—The Land-owner's Court. Time-Afternoon. Land-owner Prabhanjana, sou Martanda, Braumapada, a Police-officer. Kamalakalika, brought up so far as the daugliter of the poor Villager Bralımapada, is really Martanda's daughter, lost long ago through strange circuinstances, This fact, so long not known to anyone except Kamalakalika's foster-parents Brabmapada aud Tarangini, is Dow revealod to all, through Kanalakalika's gemnecklaco, handed over by Bralımapada to Prabhanjana, ·(10) in his Court with the request to sell it and realise the alleged non paid rents from the proccedings Then in two side-scenes, the whole strange incident 15 revealed First Side-Scene (Incidents leading to the adoption of Kamalalalıla by her foster parents Brahmapada and Tarangin, ) Place-Banks of the river "Ssaccha-Salıla" Time-Morning Brahmapada, Tarangini, Baby Kamalakalıka. Childless Brahmapada and Tarangini, come to the Jagadhatrı temple on the banks of the river "Sraccha- Salıla", and pray to the goddess as well us to the holy river for an issue Then suddenly they find a beautiful baby girl, lying on the banks of the river, with a costly gem necklace on her neck Knowing that she is the victim of a boat wreck during the ferocious storms the aught before, and also, taking her to be a gift from the Divine Mother Herself to the childless couple, Brahma pada at once decides to adopt her as his daughter, in spite of protests from the more discreet Tarangiai Second Side-Scene (Incidents leading to boat rech, and finding of the baby Kamalakalika on the banks of the river 'Sraccha- Salıla" by Brahmapada and Tarangia, as mentioned 18 the First Side-Scene ) Place-The banks of the river 'Sraccha-Salıla", near the land owner Prabhanjana's palace. Time-Midnight Pradianjana's first mure Kanalacampa, der mard Saradajyotsna, Baby Kamalakalıha Infuriated at being yıllfied and beaten by her husband Prabhanjana, Kanaka Campa decides lease the to ·(11) house at once 11 her boat "Candanatılaka", together with her baby-daughter Kamalakalika, in spite of strong Temonstrations from her faithful maid Kancanakanika, who vehemently begs of her not to risk her life by trying to tow her boat that stormy night against strong currents So, she takes Kamalakalika, with a beautiful, costly gem necklace on her neck, on her lap, and starts on her very hazardous journey On the way, the boat is wrecked, Kanaka Campa is drowned, but the babydaughter Kamalakalika is miraculously saved and thrown on the banks of the river "Svacchasalıla" by the surging Thus is it that Brahmapada and Tarangını find her there, with the beautiful, costly gem-necklace on her neck, through which she is recognised now as Prabhanjana's daughter by her first wife Kanaka Campa waves Present Scene (Amicable Settlement) Place-Court Time-Afternoon Prabhanjana Brahmapada Both Prabhanjana and brahmapada amicably agree to take Kamalakalıka as Prabhanjana's daughter by her first wife "Kanaka-Campa" Brahmapada, though, immensely grief stricken at suddenly losing her beloved seventeen year old foster daughter Kamalakalika, whom he unkno wingly gave the very same name, offers to hand her over to her real father Prabhanjana, as soon as possible But the repentent, Prabhanjana graciouly declines the kind offer and permits Bra hmapada to keep Kamalakalıka in her house, as her daughter, just as before He gratefully thanks God for preventing Martanda from committing a great siu by marrying his own step sister

·( 12 )
Scene IX
(Last Scene)
(Union of Lovers )
Place-Banks of the river Wayayım".
Time-Erening
Rupaktmara, Kamalakalıka.
Love-lorn and disappointed, Rupakumara decides to
leave the place in his boat, then Kamalakalıba runs to
him joyfully and offers to accompany bum as his beloved
consort, to the great surprise of Rupakumara, who never
expected this from a rich lady In this way, finally,
are the lovers tunited
Bharata Vakyam
Let honey fountain Jother Village, betritching three
worlds, smıle forth joyfully Let softly gargling nsers,
pleasing to the world, flows forth merrily Let the netar
spanlling cuchoo-consort, beautıful and enchanting, sing
forth sweetly Let the bow-decorating bee-damsel,
expert in dancing hum forth incessantly
Om Santih

·“পল্লী-কমলম্”
পাত্র-পাত্রী
পুরুষ
নান্দীগায়ক, সূত্রধার,
রূপকুমার—অজ্ঞাতকুলশীল, দীনদরিদ্র শৌচালক, কমলকলিকার দয়িত
(নায়ক)
ব্ৰহ্মপদ—কমলকলিকার পালক পিতা।
প্রভঞ্জন-ধনী, ভূম্যধিকারী রাজা, কমলকলিকাৰ পিতা।
মার্তণ্ড—প্ৰভগুনেব দ্বিতীয়-পক্ষীয় জ্যেষ্ঠ পুত্র।
চণ্ড—প্রভঞ্জনের দ্বিতীয়-পক্ষীয় কনিষ্ঠ পুত্র।
গ্রামবন্ধু-ব্ৰহ্মপদেব গ্রামবন্ধু।
কর্কট ও মর্কট—পল্লীবাসী (প্রহসন-দৃশ্য); পারিষদ।
;
নটী।
কমলকলিকা-প্রভঞ্জনেব প্রথম-পক্ষীয়া কন্যা, ব্ৰহ্মপদ ও তরঙ্গিণীর
পালিতা কন্যা, রূপকুমারের দয়িতা (নায়িকা)
তরঙ্গিণী—ব্ৰহ্মপদেব পত্নী, কলকলিকার পালিকা মাতা।
কাঞ্চনকণিকা-কমলকলিকার প্রিয়সখী।
কনকচম্পা-প্রভঞ্জনের প্রথম-পক্ষীয়া পত্নী, কমলকপিকার মাতা।
শারদজ্যোৎস্না-কনকচম্পাব বিশ্বস্ত সহচবী।
মৎস্যজীবিনী, পুষ্পবিক্রেত্ৰী, পণ্যবিক্ৰেত্রী, পল্লীললনাবৃন্দ

·(12) Scene IX (Last Scene ) (Union of Lovers ) Place-Banks of the river "Mayayını". Time-Evening Rupakumara, Kamalakalıka Love-lorn and disappointed, Rupakumara decides to leave the place in his boat, when Kamalakalı ka ruus to him joyfully and offers to accompany him as his beloved consort, to the great surprise of Ruipakumara, who never expected this from a rich lady in this way, finally, are the lovers united Bharata-Vakyam Let honey-fountain Mother Village, bewitching three worlds smıle forth joyfully Let softly gargling rivers, pleasing to the world, flow forth merrily Let the nectarsprinkling cuckoo-consort, beautiful and enchanting, sing forth sweetly Let the bow decorating bee dainsel, expert in dancing hum forth incessantly. Om Santih

·“পল্লী-কমলম”
পাত্র-পাত্রী
পুরুষ
নান্দীগায়ক, সূত্রধার,
রূপকুমার--অজ্ঞাতকুলশীল, দীনদরিদ্র শৌচালক, কমলকলিকাব দয়িত
(নায়ক)
ব্ৰহ্মপদ-কমলকলিকার পালক পিতা।
প্রভঞ্জন-ধনী, ভূম্যধিকারী রাজা, কমলকলিকার পিতা।
মার্তণ্ড—প্রভঞ্জনের দ্বিতীয়-পক্ষীয় জ্যেষ্ঠ পুত্র।
চণ্ড—প্রভঞ্জনের দ্বিতীয়-পক্ষীয় কনিষ্ঠ পুত্র।
গ্রামবন্ধু-ব্ৰহ্মপদেব গ্রামবন্ধু ।
কর্কট ও মর্কট-পল্লীবাসী (প্রহসন-দৃশ্য); পারিষদ।
खी
কমলকলিকাপ্রভঞ্জনের প্রথম-পক্ষীয়া কন্যা, ব্ৰহ্মপদ ও তরঙ্গিণী
পালিতা কন্যা, রূপকুমারের দয়িতা (নায়িকা)
তরঙ্গিণী-ব্রহ্মপদের পত্নী, কমলকলিকীর পালিকা মাতা।
কাঞ্চনকণিকা-কমলকলিকার প্রিয়সখী।
কনকচম্পা-প্রভঞ্জনের প্রথম-পক্ষীয়া পত্নী, কমলকলিকার মাতা।
শারদজ্যোৎস্না-কনকচম্পাব বিশ্বস্ত সহচবী।
মৎস্যজীবিনী, পুষ্পবিক্ৰেত্রী, পণ্যবিক্ৰেত্রী, পল্লীললনাবৃন্দ

·“পল্লী-কমল”
(সারাংশ)
প্রস্তাবনা
সূত্রধার, নটী।
নটী পল্লীজননী-বিষয়ক একটা অভিনব সংস্কৃত নাটক মঞ্চস্থ করবার
অভিপ্রায় জ্ঞাপন করলে, সূত্ৰধার এই সন্দেহ প্রকাশ করলেন যে, বৈচিত্র্য
বিহীন পল্লীচিত্র নগরবাসিগণের নিকট প্রীতিপদ নিশ্চয়ই হবে না। কিন্তু
নটী ঔাকে বুঝিয়ে বলেন যে, প্রকৃতিদেবী ত বৈচিত্র্যবিহীন ননই, বরং
প্রতিক্ষণেই তিনি নব নব সৌন্দর্যে মাধুর্যে ঐশ্বর্যে আমাদের নিকট আবিভূর্ত
হচ্ছেন। সেজন্য, “পল্লী-কমল” নাটকটী সকলকে আনন্দদান করবে—এই
তার আশা।
প্রথম-দৃশ্য
(কমলকলিকার গৃহপরিবার)
স্থান—“মায়াবিনী”-নদীতীরন্থ “মধুমালতী-পল্লী।
সময়-উষা ।
ব্ৰহ্মপদ, তাঁর পত্নী তবদিণী, কমলকলিকা।
কমলকলিকা সংসবের কাজকর্মে অবহেলা করছেন বলে, তরঙ্গিণী তাকে
তিরস্কার করছেন। তিনি পরমস্নেহশীল ব্ৰহ্মপদ এসে কমলকলিকাকে সয়েহে
সাত্বনা দান করলেন। তারপর পিতার অনুমতিক্রমে, কমলকলিকা সখী
কাঞ্চনকণিকার সঙ্গে ‘মায়াবিনী নদীতে স্নান করতে গেলেন।
দ্বিতীয় দৃশ্য
(কমলকলিকার দয়িতলাভ)
স্থান-মায়াবিনী”-নদীতীব।
সময়-প্রভাত।
কমলকলিকা, কাঞ্চনকণিকা, রূপকুমার।
স্নানের জন্য অপেক্ষামান কমলকলিকার মানবস্তু হঠাৎ নদীতে পড়ে

·(15) গেলে, নৌচালক রূপকুমার তা তুলে এনে কমলকলিকাকে দিলেন। প্রথম দর্শনেই উভয়ে উভয়ের প্রতি প্রেমাসক্ত হলেন। রূপকুমার সাহসভরে কমপকণিকাকে তার প্রাণপ্রিয় নৌকা মখমালিকা” শুভ জন্মােৎসবদিবসে পুর্ণিমা-রজনীতে তার সঙ্গে নৌকাবিহারে যেতে আমন্ত্রণ করলেন। তৃতীয় দৃশ্য (কমলকলিকাব বিবাহসম্বন্ধ) স্থান-ব্রহ্মপদের গৃহ। সময়—প্রভাত। কমলকপিকা, ব্ৰহ্মপদ, তরঙ্গিণী। ধনী ভূম্যধিকারী বাজা মার্তণ্ড স্নানার্থিনী কমলকলিকাকে অন্তরাল থেকে দেখে, তার অতুল রূপে মুগ্ধ হয়ে, ব্ৰহ্মপদের নিকট নিজের সঙ্গে কমলকলিকার বিবাহ-প্রস্তাবসহ ঘটক প্রেবণ করলেন। ব্রহ্মপদ ও তরঙ্গিণী উভয়েই এই আশাতীত সৌভাগ্যে আনন্দে অধীব হলেও, অত্র দপ্রাণ। কমলকলিকা এই প্রস্তাব সজোবে প্রত্যাখ্যান করলেন। সেজন্য তরঙ্গিণী কমলকলিকাকে বহ তিরস্কার করলেন। অবশেষে, ব্ৰহ্মপদের সম্মান বার জন্য, কলকলিকা পবের দিন ধাবা মেয়ে দেখতে আসবেন বলে প্রস্তাব পাঠিয়েছিলেন, তাদের অর্থাৎ, মার্তণ্ড ও তার পরিবারবর্গের সম্মুখে আসতে সম্মত হলেন। চতুর্থ-দৃশ্য (মেয়ে দেখা ) স্থান—ব্ৰহ্মপদের গৃহ। সময়-প্রভাত। কমলকলিকা, ব্ৰহ্মপদ, তরঙ্গিণী, কাঞ্চকণিকা, ধনী ভূম্যধিকারী রাজা প্রভঞ্জন, তার জ্যেষ্ঠ পুত্র মার্তণ্ড ও কনিষ্ঠ পুত্র চণ্ড, গ্রামবন্ধু, পারিষদ। কমলকলিকাকে দেখে’, পাত্রপক্ষের সকলেই মুগ্ধ হলেন, এবং অবিলম্বে বিবাহের দিন ধার্য করবার জন্য সনির্বন্ধ অনুরােধ জ্ঞাপন করলেন। তরঙ্গিণী এই প্রস্তাব সানন্দে গ্রহণ করলেও, কমলকলিকার এতে ঘােতর অনিচ্ছা আছে বুঝে, স্নেহময় ব্ৰহ্মপদ এ বিষয়ে মনঃস্থির করবার উৎ সময় প্রার্থনা করলেন।

·(16)
পঞ্চম-দৃশ্য
(প্রাণমিলন)
স্থান—“মায়াবিনী”-নদীতীর।
সময়–পূর্ণিমা-রজনী।
কমলকলিকা, রূপকুমাব, মাতণ্ড।
প্রেমবিহ্বল। কমলকলিকা সকলের অজ্ঞাতে ছুটে গেলেন রূপকুমারেব
নিকট পূর্ণিমা-বজনীতে নৌকা-বিহাবের জন্য। ফিববাব সময়ে, তিনি হঠাৎ
ধরা পড়ে গেলেন মার্কণ্ডেব কাছে, এবং যথেষ্ট অপমানিতাও হলেন।
ক্রোধোন্মত্ত মত প্রতিশোধ নেবেন বলে কমলকলিকাকে শাসিয়ে
গেলেন।
ষষ্ঠ-দৃশ্য
(প্রহসন-দৃশ্য।
স্থান—পল্লীপ্রান্তর।
সময়-মধ্যাহ্ন।
কৃষক কর্কট, তন্তুবায় মর্কট, মৎস্যজীবিনী, পুষ্পবিক্ৰেত্রী, পণ্যবিক্ৰেত্রী।
উপরি উক্ত গ্রামস্থ সকলে কমলকলিকাব ধনী বরলাভ-সম্ভাবনার
বিষয়ে নিজেদের মধ্যে আলোচনা ও কৌতুক করছেন।
সপ্তম-দৃশ্য
(কালসর্পের দংশন)
স্থান-ব্ৰহ্মপদের গৃহ।
সময়-অধ্যায়।
কমলকলিকা, ব্ৰহ্মপদ, তরঙ্গিণী, প্রহরী।
প্রতিহিংসাপরায়ণ মাতও ব্ৰহ্মপদের বিরুদ্ধে মিথ্যা অভিযােগ আনয়ন
কদেন যে, ব্রহ্মপদ র ন্যায্য খাজনা দেননি, এবং প্রহরীও প্রেরণ করলেন
তাকে বন্দী করে নিয়ে যেতে রাজদরবারে। ব্ৰহ্মপদকে অসম্মান থেকে
যা করবাব , কমলকপিকা তার পেটিকার তলদেশ থেকে হঠাৎ
আবিষ্কৃত একটা বহুমূল্য মালা তাকে দিলেন। অনিচ্ছাসত্ত্বেও, ত
নিরুপায় হয়ে গ্রহণ করে, ব্রহ্মপদ প্রহরীর সত্বে বাজারে গেলেন।

·पार्टम- (কমলকলিকার জীবনরহস্যোদঘাটন) আমাজসভা। সময়-অপরাছু। প্রতন, ব্ৰহ্মপদ, মাতও, প্রহরী। নিরুপায় ব্রহ্মপদ প্ৰহবীব সঙ্গে রাজসভায় গিয়ে খাজনার পবিবতে কমলকলিকার সেই বহুমূল্য রত্নমালাটা প্রভঞ্জনকে দিলেন। রত্নমালাটা দেখামাত্র প্রভঞ্জন চিনতে পারলেন সেটাকে তব প্রথম-পক্ষীয়া, বহুপূর্বে হারিয়ে যাওয়া কন্যা কমলকলিকার মালা রূপে। তখন সকলে এতদিন পরে জানতে পারলেন যে, কমণকলিকা ব্ৰহ্মপদের গৃহে কন্যারূপে পালিত হলেও, তিনি প্রকৃতকল্পে প্রভঞ্জনেব প্রথমপক্ষীয়া কন্যা। কিরূপে কমলকলিকা ব্ৰহ্মপদের গৃহে এলেন, ত’ব্যক্ত করা হচ্ছে দুটী অন্তর্বর্তী পূর্ব-দৃশ্যে। প্রথম অন্তর্বর্তী পূর্ব-দৃশ্য (ব্ৰহ্মপদেব কালাভ) স্থান--“স্বচ্ছসলিলা”-নদীতীর। সময়—প্রভাত। ব্ৰহ্মপদ, তরঙ্গিণী। নিঃসন্তান ব্ৰহ্মপদ ও তরঙ্গিণী পবিত্র “স্বচ্ছসলিল”-নদীতীরে জগদ্ধাত্রী- মন্দিরে সন্তান লাভের জন্য পূজা দিতে আসেন। হঠাৎ নদীতীরে বহুমূল্য রমালাপবিহিত একটা শিশুকন্যাকে তারা কুড়িয়ে পান; এবং জানতে পারেন যে, পূর্ববাত্রিতে প্রবল ঝতে নৌকাডুবিব ফলেই এই ব্যাপাবট ঘটেছে। কন্যাসন্তান গ্রহণে অনিচ্ছুক তরঙ্গিণীর আপত্তি না মেনে, কোমল, হৃদয় ব্ৰহ্মপদ কাটাকে নিজ কন্যারূপে সাদবে গ্রহণ করেন। (র্তী দ্বিতীয় পূর্ব-দৃশ্য (কমলকলিকাব মাত। কনকচম্পার গৃহত্যাগ ) স্থান-বাজপ্রাসাদোদ্যানসংলগ্ন-“স্বচ্ছসলিলা” নদীতীর। সময়-মধ্যবত্রি। কনকচম্পা, তব বিশ্বস্ত সহচরী শারদজ্যোৎস্না, তার শিশুকন্যা কমল কলিকা। প্রভঞ্জনের প্রথম পত্নী কনকচম্পা প্রভঞ্জনকর্তৃক প্রহৃত ও অপমানিত হয়ে নিজেই নিজেব প্রিয় নৌকা চলতিকা” চালিয়ে সক্ষোভে গৃহত্যাগ ·(14) কবলেন তার শিশুকন্যা বহুমূল্য-বঙ্গমালাশশাভিত কমলকলিকাকে সঙ্গে নিয়ে, ভীষণ ঝঞ্চবিতবিক্ষুব্ধ বাত্রি বলে বিশ্বস্ত সহচবী শাবজ্যোৎস্নাব সনির্বন্ধ নিষেধ না শুনে। ফলে যা ঘটবার তাই ঘটুল-নৌকাডুবি হয়ে কনকচম্পা প্রাণ হাবালেন। কিন্তু দৈবক্রমে শিশুকন্যা কমলকলিকা তীবে উৎক্ষিপ্ত হয়ে’, রক্ষা পেল , এবং এই কন্যাটীই অজানতঃ ঠিক সেই একই নাম “কমলকলিকা” প্রদত্ত হয়ে এতদিন ধরে ব্রহ্মপদ-তবঙ্গিণীর কন্যারূপে পালিত হচ্ছিল। তার কণ্ঠে সেই বহুমুল্য বতুমালা দ্বারাই আজ এই দুনিগুঢ় বহস্য উদ্ঘাটিত হল। [ বর্তমান দৃশ্য ] স্থান-রাজসভা। সময়-অপরাঃ। প্রভঞ্জন, ব্রহ্মপদ। প্রভঞ্জনের মুখ থেকে কি কবে কনকচম্পা সেই ভীষণ বজনীতে একাকী নৌচালনা করতে গিয়ে জলমগ্ন হলেন, অথচ শিশুকন্যা বহুমূল্যবহূমালা পরিহিতা কমলকলিকা আশ্চর্যভাবে বক্ষা পেল—এই বৃত্তান্ত এবং ব্ৰহ্মপদের মুখ থেকে কি কবে পবের দিন প্রভাতে সেই কন্যাটিকে তাঁবা নদীতীরে কুডিয়ে পেয়ে এতদিন ধবে নিজকন্যারূপে লালনপালন করলেন, অন্য কাউকে এ বিষয়ে কিছুই না বলে—সেই বৃত্তান্ত আদ্যোপান্ত শুনে উপস্থিত সকলেই নিঃসন্দিগ্ধ হলেন যে, কমলকলিকাই প্রভঞ্জনেব হাবানাে প্রথমপক্ষীয়া কন্যা। তখন সানেৰে ব্ৰহ্মপদ তব প্রাণপ্রতি পালিতা কন্যা কমলকলিকাকে প্রভঞ্জনকে ফিবিয়ে দেবেন বলে নিজেই প্রস্তাব কবলেন। কিন্তু অনুতপ্ত ও পৰিবৰ্তিত-হৃদয় প্রভঞ্জন তাতে সম্মত না হয়ে, কন্যাকে ব্ৰহ্মপদের নিকটেই বেখে দিতে বল্লেন, যেহেতু তব নিজেব ত আবাে দুটা দ্বিতীয়- পক্ষীয় পুত্র আছে, ব্ৰহ্মপদেব আব কেউই নেই । নবম দৃশ্য (অন্তিম দৃশ্য) (দতি-মিলন) স্থান—“মায়াবিনী”-নদীতীর। সময়-সন্ধ্যা। কলকলিকা, রূপকুমার। এখন বাজকন্যা বলে, জ্ঞাত হলেও কমলকলিকা তব দয়িত রূপকুমাবকেই ববমাল্য দান কবলেন , এবং তব প্রাণপ্রিয় বেণী “ময়ুখমালিকাতে করে তাবই সঙ্গে বই “প্রাণবন্ধু” তাবই “মনােমনুষ”কে অন্বেষণ করতে যাবেন বলে স্থির করলেন।

·पल्लीकमल-नाटकस्य अकारादि-क्रमानुसारिणी श्लोकसूची १ ४ पनसंख्या श्लोकसंखग पत्रसंखया श्लोकसंख्या [अ] [ज] अङ्गारसङ्ग १६ ३६ जगजनन्या न च ४५ ૭૨ अनेनैव प्रेम्णा [s] अन्धोऽह कय ६२ ६२ ममामरत्क्षुब्ध २७ अर्धाङ्गिनी भवति [त] यहो प्रेम शुद्ध ५८ तथा पिटः पूष्ण YE ८. यही विधातः [द] [] दावानलव्याकुल २७ याकाश-ललना १० दिनमध्यभवो २ [3] दीधित्येव दिने २१ उपलभ्य पांसि ४६ ७८ दीपाद यथान्यो उपेक्ष्यान्यावा ६७ [न] ऊपा-ललना ६ न तालिरेवेन २४ [क] नमामि दिवाकर १६ कर्मव्यस्तश्चञ्चलो २ ६ नमामि सवितार किंदिर-कान्तिधर १७ नाद्यापि लिया ६ कोकिलाना क्ल २ ५ निशापविभ्रश्यति २८ ५३ रुद्रपुष्प दिशि ३ ८ नास्त्युच्चनींच-पनि २१ [ग] [प] गन्धन तय॑ते २२ ४६ परिपोय तुपार YE VE गेह मे परिणीतया ५६ ८६ पल्ली मे जननी २५ २२ ४५ पात्रान्वेषण-सादरे २० ४० उच्चस्तर तर ४३ दीपप्रसूनोमि ५४ ८३ ૨ ४ ७ " ७ मामान् धनजनः ·- - १ [ ७४ (२) पत्रसख्या श्लोकसक्या पत्रसख्या श्लोकसंख्या पृथ्वी स्थावर-जङ्गमा ६२ [य] प्रणमामि पल्ली १ यजीवनानन्तर ४६ प्रभातस्योज्जलो २ २ [२] प्रभिद्य सद्य ५८ ८५ रजत-रञ्जित रुचिरा ६७ प्रस्फुटन पूष्ण ४६ [व] ૨ प्राणेषु शक्ति विरहस्तव नित्याभि १३ प्रेमव शक्ति ६४ व्यकाशयत् पुष्प २६ [भ] शुभाय लोकस्य भूपालोपवने [स] [म] सङ्गीताशेषमाधुर्य ५६ मधुनिमरिणी ६४ ६८ सज्जाकना १२ ममापि तादृक् २८ ५२ सत्येनापि च सत्तया ६ मलीमस तुच्छ सुखमुपकरणस्थ ६८ मा मेषशाय ४७ ७६ मुधाषिणी ६६ मातस्त्वञ्चरणा ६ १४ स्वर्गापवगी मरण ४६ मानोन्नता सूर्य २ [ह] मिलनप्रयासा ११ हिताहितज्ञान १६ मेघो यथा मिष्ट २२ हे पाषाणमनस्क ५२ (सहत्या चतु पष्टि पद्यानि) २१ ४२ ४ YY -- ·१३ कर्ष कमकृपा H " पल्लीकमल-नाटकस्य अकारादिक्रमानुसारिणी सङ्गीत-सूची- पनसख्या सगीतसखया पनसखया सगीतसख्या (उ) (त) उरिपत-पतिता ६० ८६ तटिनीशरणा २६ (क) (६) १७ ३६ दृष्ट कि प्राण ४५ ६६ कलकलकलना २७ (न) काञ्चनाञ्चला ३१ न खलु धनजन' ३३ कुञ्जक-कमना १४ नहि नहि नहि सा ३० ५६ कुन सा गता ૨૬ ५५ निशि निशि समु ३२ ६२ कुलिशकम्पिता ६० (प) कुमुमे तस्य ४५ ७० पथिप्रदर्शिका १६ ३४ क्व प्रियवन्धो ६१ प्राणबन्धो रे (ग) (म) गतिपथरिक्ता मनल-मनना १३ २८ गोवर्धनधर ३३ ६ २२ मणिमञ्जीरा १४ ३२ मदनमोहना चम्पकपदना ५७ २६ चलति जलधि मम प्राणसमा १३ चलामि चलामि मेघमुकुलिता ६ २० चलामि चलामि (र) २३ राधावल्लभ चार-चञ्चलनदो ३० ६४ २१ (च) (ज) विलसति भुवने ज्योत्स्ना वसा विभुपदवहना (स) ३५ स्वयमुपनीते [ सहत्या पञ्चविंशत्सगीतानि ] - ६६ मञ्जुला माया ४७ मर,तिहीना

·पल्लीकमल-नाटकस्य अकारादिक्रमानुसारिणी
छन्दः सूची-
छन्दोनाम श्लोकसख्या-
अनुष्ठप-२-५, ४५-४६, ५६,
इन्द्रवशा--३६,
इन्द्रवजा-४
उपजाति -~-७,१५,२६,५०-५३, ६०, ७२-७३, ७५-७७, ८२-८५६५
उपेन्द्रवजा-७४,८०,
भुजङ्गप्रयातम्-५८,
मन्दाक्रान्ता-८,
मालिनी-६८,
मात्राच्छन्द-१, ६-१३, १६-१८, २०-२३, २७३६, ४७-४६)
५४-५७,६१७१,८७-६१,६८-६६,
वशस्थविलम्-१६, २४,
वसन्ततिलकम्-३८,४१,४३,
वियोगिनी-७८-७६,
शार्दूलविक्रीडितम्-१४, २५, ४०, ४२,८१,८६, ६२-६Y,
शालिनी-६,
शिखरिणी-६६-६७,
-0-

·श्रीयतीन्द्रविमल-चन्दना (रमा-विरचिता) (१) नमामि यतीन्द्र यति-सुन्दर पूर्णानन्द-बाल सञ्चरम् । अरुण-किरण-धर' तापसवर तरुणकरुणाननं पुण्यपरम् ॥१॥ गिग्विजय-तत्पर-वीरप्रवर सुरभाषा-विरोधि-गर्वहरम् । मातृनाम-गायक-मधु-मधुरम् आनन्दामृत-नित्य-निर्मरम् || प्रणमामि यति श्रेष्ठ यतीन्द्रविमल भास्कर-भास्वर सदा कमल-कोमलम् । शक्ति-दीप्त भक्ति-तृप्त शिशु-सरल स्थित-धियं जित-रुषं पीत-घरागरलम् ॥३॥ देवभाषा-प्रचारक देव-प्रवर मातृनाम-कीर्तनपर चारणवरम्। ऋषि-कवि-नाध्यकार जनचित्तचोर जननी-परणारविन्द-मकरन्द-धरम् || प्रणमामि यति-श्रेष्ठ यतीन्द्र-विमल जननी-चरणारविन्द-पुण्य-परिमलम् ११५॥ -- ·पल्लीकमलम् [नाटकम् ] (उक्टर-रमा चतुर्धरीणा-विरचितम् ) (नान्दी) प्रणमामि पल्ली पल्लवमालिनी कल्लोल-कलित-कल-नदीशालिनीम्। झिल्ली-झङ्क त-वल्लूरलासिनी फुल्ल-मल्लिका-वल्लरीहासिनीम् ||१|| (प्रस्तावना) (नान्द्यन्ते प्रविति सूत्रधार ) सूत्रधार । बहो। समृद्धतम समय एष - सौवर्ण-सौन्दर्य-सुदीस , सौवर्ग सौरभ-सुवासित , सुमग सौभान-सुपवित्र , सौम्य-सुन्दर-सफुल्ल समय एप । अपगता यनान्धकारा वर्षा । मातृखरूपया तया निरन्तर निपिक्त-स्नेह- सुधापान-धन्ये धरणीतले जातोऽद्य श्यामल शीतल-शामन शिशुरेप शरत् काल -चदिश प्रोज्यलयन् विमलहासे , चतुर्दिश सम्पूरयन् मधुर-सङ्गीते चतुर्दिश सप्लावयन् प्रसन्न-सौख्यै । महानन्द परिप्लुत हृदय मे। किन्तु मेनोपायेन यानन्द- परिवेशन करिग्यामि समागत प्राश-जनेभ्य ! भवत, बाहयामि मम प्रशा प्रशान्ता भति-प्रतियां कम-प्रशस्तां नटीम् । (नेपथ्याभिमुखीभूय) देवि ! देवि! यदि तय नाटाकार्य सर्वम् अवसित नत् त्वरितम् अनागम्यताम् ।। (तत प्रविशति आनन्द-प्रोज्ज्वला नटी) नटी। देव ! इयमहम् वागतास्मि । किन्तु कथ सहस्ररश्मि- रक्षित सहस्रदलमिव स्फुरति मयत सहास्याननम् । किं सटितम् । अहो!

·२ , पल्लीकमलम् [प्रस्तावना सूत्रधार । अयि मधुमयि । न किमपि, न किमपि। मन्ये सुधाप्रसविणी मायाविनी विश्वप्रकृतिरेव अरुणाभय-मायामय-तुलिकया रञ्जितवती मम तमिस्रावृत चित्तपटम्। किन्तु सौम्ये । जानासि किल यत् आनन्दो न खार्थमड्डुल पाप-पङ्किलः कदाचन-प्रत्युत स प्रसार प्रसन्न पुण्यधन्य. सर्वथा। तत केनोपायेन अह समागत-सजनेभ्य आनन्द सुष्ठु- रूपेण वितरिष्यामि इत्येव मम दुश्चिन्ता सहस्रदल-दलस्थ. क्षुद्रातिक्षुद्र कीट इव माम् अनिशं दशति। नटी। (विहस्य) अये मूर्त हर्षनिष्कर्ष ! इदमेव भवत चिन्ताकारणम् । आश्चर्यम् आश्चर्यम् । एव तर्हि अमृत रसधनां पल्ली-जननोमाश्रित्य रचितं नाटकमेकम् अस्माभिरभिनेतव्य साम्प्रतम् । एतेनैव समागत-सजना सुतराम आनन्दमनुभविष्यन्ति इति मे सुदृढो विश्वास । सूत्रधारः। नहि नहि, न तव प्रस्ताव. सुब द्धिप्रसूत , यतो वैचित्रा- विहीन पल्ली चित्र नगरवासिभ्यो न रोचते कदाचन । नदी। किं वदति भवान् ? "वैचित्र्य-विहीनम्" इति ? आर्य ! प्रकृति-देवी खलु सर्व-यैचित्र्याधारभूता, क्षणे क्षणे पले विपले परिवर्तनशीला नित्य नवरूप-प्रोज्वला च। पश्य- प्रभातस्योज्ज्वलो वर्णः सौवर्णः शर्वरीमुखे। क्रमशो धूसरीभूय शेपे याति सुकृष्णताम् ।।२।। दिनमध्यभयो वायु खरोष्णो दिवसात्यये । सान्थ्ये समीरणे शीते मृदुले परिवर्तते ॥शा मानोन्नता सूर्यमुखी विशाला मलिनायते । विनीता चिकशत्यन्ते कृशकाया कुमुदती ॥४॥ कोकिलाना कलरवे जाते नीरव नीरखे। श्रूयतेऽमृतसञ्चारा चकोरी-चारु-गीतिका ॥५॥ कर्मव्यस्तश्चञ्चलो जोबलोको नित्य पूर्णन स्व-स्व-कर्मप्रसङ्गात् ।।

·प्रस्तावना पल्लीकमलम् निद्वात्यके विश्यमातुर्विशको चित्रीय काप्यपूर्वा प्रकृत्याः ॥६॥ अतएव विश्वप्रकृत्या मूर्त-प्रतिच्छविः पल्ली-मुन्दरी अपि चिर-नवीना चिर-रहस्प-विमण्डिता चिराराध्या। सूत्रधारः। अयि क्षुर-धार-धुद्धिविपुले ! सत्यं सत्यम्। किन्तु अस्माकं प्राणप्रतिम आधुनिक-कविश्रेष्ठः डक्टर-यतीन्द्रविमलः संसार-पडू- मुलधर महामातृ-स्नेहसुशीतलाई प्राप्तः सगौरवम् । ततो नगरवासिना मध्ये को वा प्रचेष्टिभ्यते पल्लीमातरं पूजयितुम ! नटी। (विहस्य) भद्र! तरुणो भवान् न वृद्धायताम् । भवतः स्मृतिभ्रंशो न जात इति सुनिश्चितमेव । अत एव जानाति किल भवान् यद् यतीन्द्रविमल-जीवनसम्वरूपा यतीन्द्रविमलेकप्राणा यतीन्द्रविमल- पदासानुसारिणी डक्टर-रमा पतिदेवतायाश्चिरोज्वल-दीपवर्तिकावाहिकेव वर्तते । सूत्रधारः। अहो स्मृतमया ! त्वदुक्त सत्य सत्य, पूर्ण-सत्यम् । नटी। अनया इक्टर-रमया विरचित नव-नाटकं “पल्ली-कमलम्" यतीन्द्रविमलस्य तस्याश्च प्राणप्रिय "प्राच्यवाणी-नाट्यसद्ध"-पक्षतः वयमधुना नाव्ये प्रयोजयिष्यामः। मा पर्याकुलो भवतु भवान् सकृपम् । प्राणेषु शक्तिर्मनसौद्ध-भक्ति- श्चित्ते च तृप्तिमहती यतो नः। क्षुद्रा अपि स्याम चयं समर्था मनोविनोदे महतां ततोऽद्य ||७|| क्षुद्रपुप्पं दिशि दिशि निजे सौरभ सन्तनोति सर्यान् सन्तोषयति सतत पट्पदः क्षुद्र एपः । दीनो दीपो दिशति दिशि दिइयुज्ज्वलालोकरेखां सेवां कृत्वा वयमपि सतां स्याम धन्या नगण्या:

·Y
नटी।
पल्लीकमलम्
[प्रथम-दृश्यम्
सूत्रधारः। (सानन्दम् ) प्राणप्रतिमे ! का तव तुलना धराधाम्नि ?
परमजननी-करुणाधन्या अनन्यासि त्वम् ।
कृतार्थास्मि।
सूत्रधारः। अहो सुभगे। पश्य पश्य-
ऊपा-ललना पल्लीलसना
कमल-नयना कामिनी।
विशति सत्वरा पूजाऱ्याकरा
"कमलकलिका"रूपिणी ॥९॥
(निष्क्रान्तौ)
(इति प्रस्तावना)
--
पल्लीकमलम्
प्रथम-दृश्यम्
स्थानम्-"मायाविनी" नदीतीरस्थ-"मधुमालती" पल्ली।
समय:-ऊषा।
(ततः प्रविशति ऊपावन्दनरता पल्लीललना कमलकलिका)
कमलकलिका। (ऊपावन्दना)
आकाश-ललना स्वर्णवदना विकशिता मोहिनी ।
लोहित-लोचना रक्तवसना रजनी रोहिणी ॥१०॥
मिलन-प्रयासा प्रणय-विधशा प्राणपतिलोभिनी।
कोकनद-करा किङ्कणीधरा शिञ्जिनी-शोभिनी ॥११॥
सजा कम्ना लजा-नना छलना-चिलासिनी।
स्वागते दयिते गगन-पथे तिरोधानकारिणी ॥१२॥

·५ प्रथम-दृश्यम्] पल्लीकमलम् विरहस्ता नित्याभिनयो विश्व-तमिनहारिणि! नमामि त्वां भानुदयिताम् ऊपे ! भगवति तारिणि ! ||१३|| मगति ऊपे! स्वर्णालङ्कारभूपे। नियत-निरङ्कुशे। प्रणमामि त्वाम् । प्रकाशय प्रकाराय मात ! सस्नेह तव दिव्य-गु तिं मम धनान्धकारान्ध-हृदय- कन्दरे , वर्ष वर्ष जननि ! सफरुण तर पुण्यपीयूप मम शुष्क-शन्य चित्तसञ्चारे , निनादय निनादयाम्य | सानन्द तव मोहन-गीति मम नीरव नीरस-प्राणप्रान्तरे। आलोक-बालिके! आनन्दमालिके! अमृतवलिके! प्रणमामि त्वा, सहस्र-कोटिश प्रणमामि । (ध्यानस्था) (तत प्रविशति कठोरभाषणपरा तरङ्गिणी) तरङ्गिणी। (सरोषम् ) कमललिके! कमललिके! कुत्रासि ? अरे रे अलस-खप्नसञ्चारिणि ! अरे रे परान-ध्यमस साधिनि ! अरे रे सर्वशान्ति- विनाशिनि । कुन त्वम् १ किं करोषि तन सार्थसर्वस्ये १ न जानासि यत् अह कठिन-रोगग्रस्ता चलच्छक्ति-विहीना मरणापन-प्राया च जाता साम्प्रतम् । तथापि त्व निर्दय-हृदया वृया कालक्षेप करोषि प्रभावादारभ्य सङ्गीत- पूजादिभि । कमलकलिका (चकिता) मात । क्षमख मा कृपया, क्षमम्य । परम-शोभामयी ऊपा बलादिव विषयान्तरे मम मनो निहिवती। तरङ्गिणी। (अश्रुत्वा सोपहासम्) ध्यान-जप । स्वय-सङ्गीतम् । सेवार्चना ! फु फुपु । अहो शाश्वत साधिका, पण्डित-प्रकाण्डा ध्वान्तारि धुरन्धरा कन्यका मे ! तस्या स्वर्गस्य सोपान मोक्षस्य पन्था एते रचिते न वा तेन मम किम् ? यत का वा करिष्यति मम ससार-सेवाम् ? किं वा करिष्यामि अहमपि साधिकया पण्डितया नन्यया! यहो करम् । अहो दौर्भाग्यम् । अहो सर्वनाशराशि । (उच्चै रोदिति) कमलकलिका। । सानुनयम्) मातमात यशेषकृपार्माय मात । विरम, सानुग्रह विरम। श्वाम कटपिष्ट पिता मे सर्वराव-जागरपान वरम् अर्धघटिका-परिमित-कालमेव साम्प्रत सुप्त , अकाले तस्य निद्रामा मा भूदिति मे प्राणान्तिकी प्रचेष्टा ।

·६ पल्लीकमलम् [प्रथम-दृश्यम् मात । मा उद्विग्ना भव । गृहकर्माणि सर्याण्यह स्वल्पममयेन सुष्टुरूपेण करिष्यामि। मातस्त्वचरणार्चनैव सतत मज्जीवनकवतं धन्या स्यां यदि शान्तिमीपदपि ते चित्ते विधातुक्षमा । सविधान् शततो निपेव्य लभते लोके फलं यादृशं तस्म ए कोटिगुण फल हि लभते मातुः सकृत् सेवया ॥१४|| तरङ्गिणी। अहो । विश्वकर्मण महधर्मिणी सर्वकर्मनिपुणा कलाकुशला अदल-शक्तिधारिणी अघटन-घटन-पटीयसी मम परमादरिणी दुहिता । यदि त्वमेव चतुरशिरोमणि कथ तर्हि- नाद्यापि लिप्ता गृहभित्ति-भूमि- न चाङ्गनं गोमय-तोय-सितम्। निर्णेजन भोजन-भाजनानाम् अपेक्षते मामिह सामयां किम् ? ॥१५॥ (कमलकलिका रोदिति) (तत प्रविशति सद्यो निद्रोस्थितो रोगप्रस्तो गृहकर्ता ब्रह्मपद ) ब्रह्मपदः। (सोद्वेगम् ) किं, किं सघटितम् । कथ स्नेहपुत्तलिका पुत्रिका मम क्रन्दनशीला ? तरङ्गिणी। (सरोपम् ) किं सघटितम् १ मम मरणमेव, मान्यत् किञ्चित् । मुकठिन-पीडा-पिष्टाहम् तथापि स्वगृहेऽपि करुणाकणमपि न कश्चिद् वर्ष ति मम तप्त-शप्त मस्तके । ब्रह्मपदः। (विहस्य ) सुभगे। अहमपि जानामि, त्वमपि जानासि अन्येऽपि जानन्ति यत् तव "सुकठिना पीडा" आद्योपान्त तव खकपोल- कल्पितेव । तरङ्गिणी। (सरोपम्) दूर याहि, दूर याहि रे निष्ठुर-हृदय प्रस्तर। अहो! "स्नेहपुत्तलिका पुत्रिका मम" ! क्य, का क्स्य पुत्रिका ! कथय, कथय तत् मत्यवादिन् ।

·७ - । प्रयम-दृश्यम् पल्लीकमलम् ब्रह्मपदः । (सोदेगं जनान्तिकम् ) तूम्णीम्मय, तूणीम्भव । इंश- मालपनम् अवाञ्छनीयमेव सर्वथा। मा विस्मर, मा विस्मर नाम तय देवविग्रह-पादस्पर्शस्ता प्रतिश्रुतिम् । कमलकलिका। परम-स्नेह-कोमल पितृदेव ! दोपा सर्वथा ममेव, न मात । (मातरमुद्दिश्य) परमादरिणि जननि । शान्ता भव कृपया। झटिति भेपजमानयामि। मा भैपीमा । सेवापरायणार्या मयि विद्यमानायां तव वेशाम-मानमपि यमराजो न स्प्रक्ष्यति । (तत प्रविशति प्रसनानना काञ्चनकणिका) फाञ्चनकणिका । सखि कमलकलिये । कथ विरस-वदनासि! पश्य, पश्य, पूर्वगगने उदेति तय माणनाथ साडम्बरम् । अये कमलनयने कमल- कलिके । तव कमलसमे नयने उन्मीलय सानन्दम् । (मवें हसन्ति) यापरः । तत् समय एप सूर्यस्तुतिकरणाय । (सर्वे सदाञ्जलि तिष्ठन्ति) अह त्वदर्य दयालु-दानपर' (सूर्यवन्दना) नमामि दिवाकर दिव्यदीपकवर दमित-दरित-तिमिरम्। दुर्गत-दु सहर दलित-दुरित-शिशिरम् ॥१६॥ किङ्किर-कान्तिधर कुडुमपुअपर कनककिरणनिकरम्। कल्याण-रथचर फल्मप-धमतर फमन-कीर्तिशिरारम् ॥ नमामि सवितार सम्पदराठार सकल-भुवन-प्रमुग्म्। सङ्कट-पातार सननन्यादा सिद्धिऋद्धि- प्रमmar ·C पल्लीकमलम् [प्रथम-दृश्यम् कमलकलिका। सखि काश्चनकणिके ! क्षणमपेक्षख । अहं गृहकर्माणि शीघ्र समाप्य त्वया सह स्नानार्थ यास्यामि अदूरस्थ "मायाविनी" नदीजले । काञ्चनकणिका। अहो आनन्दः! कमलकलिका। मातः ! अहयामि स्नानार्थम् । खल्प-समयाभ्यन्तर एव प्रत्यावृत्य रन्धनादि-कार्य करिष्यामि। पितः ! मह्यम् अनुमति देहि । ब्रह्मपदः। नयनमणे मम ! याहि स्वच्छन्दम् । (सखीद्वयं निष्कान्तम् ) ब्रह्मपदः। (सनिर्बन्धम् ) भद्रे ! पुनः कथयामि–गा विस्मर, मा विस्मर कदापि तव देवविग्रह-पादस्पर्श पूर्वक-प्रतिश्रु तिम् । तरङ्गिणी। (लजिता) आर्य ! रोषवशाद् यन्मया उक्त तदर्थ लजिताहम् । ब्रह्मपदः। कमलकलिका अत्र किमपि न जानातु इति मम ऐकान्तिकी कामना। किन्तु, हिताहित-ज्ञान-विहीनया त्वया मुखार्गलं यच्छिथिलीकृत निजम् । ततो हि तस्या हृदि संशयाङ्करः प्ररूढ आसीदिति संशयो मम ॥१९॥ तरङ्गिणी। नहि नहि, नितान्त-निर्योधा सा न किञ्चिदपि सदेग्धि नाम, इति सुनिश्चितम् । (उभौ प्रस्थिती) (इति प्रथम दृश्यम्) ·पल्लीकमलम् द्वितीय-दृश्यम् [कमलकलिकाया दयितलामः] स्थानम्-"मायाविनी" नदीतीरम् । समयः-प्रभातम् । (ततः प्रविशन्ति जलाहरणोत्मुकाः पल्लीलननाः) पल्लीललनाः। (सङ्गीतम्) चलामि चलामि पल्लि-ललना नानकेजि-कामना। चकित-लोचना चपल-चरणा कमन-कलश-शोभना ॥२०॥ चार-चशज-नदी मोदिनी हास्य-लास्य-मोहिनी। लसति सुखिनी कलनिनादिनी जननी ममादरिणी ॥२॥ मझुला माया-विलासिनी नित्यामृत-यर्पिणी। आह्वयात सा मां विनोदिनी भरणी परवणिनी ॥२२॥ चलामि चलामि पल्लि-ललना लोहित-ललित-चसना। मोहन-कमल कोमल-यरना शोमन-गमन-लसना ॥२॥ (प्रस्थिताः) (ततः प्रविशति चिन्ताकुला क्मलकलिका) कमलकलिका। मम प्रापप्रिया सखी काश्चनकणिका मावरनुमति- लाभार्य गृहं गता। ततोऽहम् अस्मिन्नेव वृक्षतले उपविश्य तदर्यम् मपेक्षे।

·पल्लीकमलम् [द्वितीय-दृश्यम् "परान्न-ध्वस-ससाधिनि ?" का सा, का सा! दुहिता मातापित्रोरन्न भुक्ते इति सत्यम्, तदन्न च न “परान्नम्" इत्यपि सम सत्यम् । तत कथ मम मातृदेवी मा परान्न-ध्वस-ससाधिनि।" इत्येव रूपेण सम्बोधितवती । कथम् । पुनरपि सा प्राह पितर "का कस्य पुनिके"ति। यह निश्चितमेव पित पुत्रिका । तत कथ मम मातृदेवी मामेवमुक्तवती । भवतु, अल चिन्तनेन । वालवत् इय चिन्ता । मन्ये रोपो मानव- बुद्धि विभ्रमकारी । अत एव मम परमबुद्धिमती मातापि एवं भ्रमात्मक वाक्यम् उच्चारितवती। अहो । इयमागता मम प्राणसखी काञ्चनकणिका । (तत प्रविशति सहास्यवदना काञ्चनकणिका) काञ्चनकणिका। प्राणप्रिये कमलकलिके । तव छलचातुर्यम् असीम- मेव । एतादृश मनोमोहन सवाद त्वम् एतावत्काल गुप्र रक्षितवती ! दृष्टित सरलापि वस्तुतस्त्वम् अतिचतुरा । कमलकलिका। (आश्चर्यान्विता) सखि स्नेहसुशीतले । किं सघटितम् १ त्व जानासि किल यत् त्वमेव मम प्रियतमा विश्वस्ततमा च सखी । त्वत्सकाशे नास्ति मे किमपि गोपनीयम् । काञ्चनकणिका। (विहस्य) अहो । प्रभातशिशिरसमा निष्पापेय बालिका | तत शृणु रे सरले । शृणु-मम मावर्मुखात् अह भुतवती यत् तव विवाहसम्बध परिपूर्णरूपेण स्थिरीकृत । तथापि त्व कथयसि यत् सर्वमेव अज्ञात त्वत्समीपे । कमलकलिका। (परमाश्चर्यान्विता) "मम विवाहसम्बध परिपूर्णरूपेण स्थिरीकृत अविश्वास्यमेतत् सर्वथा। असम्भवमेव । सत्य वदामि प्रियसखि ! अहम् एतिपय न जानामि धुणाक्षरेणापि। काञ्चनकणिका। (सोपहासम् ) न विश्वसिमि मर्भपूतिकरि । न विश्वसिमि नर्मसहचरि ! शृणु २ मुढे । विवाहव्यापारे वधूवरी एव " 2 ·द्वितीय-दृश्यम्] पल्लीकमलम् प्रधानभूतौ । ततो वधू वर्जयित्वा केवल वर-साहायकेन विवाहो निष्पादित - इत्येव चमत्कार-घटना भूमण्डले कस्मिन्नपि काले न संघटिता। नानासि, तजानासि । शृणु- न तालिरेकेन करेण कल्प्यते न दृश्यते चैक-पदस्य चव,म । प्रतिध्वनिनास्ति यथा ध्वनि विना विवाह-कार्यन तथा वधू विना ॥२४॥ कमलकलिका। (विहस्य ) मन्ये, एतत् सर्वमेव परिहास-प्रवणया काञ्चनकणिकया कल्पितम्। न तत्र सन्देहावकाशो विद्यते। काञ्चनकणिका (कपट-रोपमाश्रित्य ) भवतु सद् भवतु । विवाहस्तव, न मम। तत कयं मम शिर पीडा तदर्थ जाता "स्वय स्मरति नोद्वाह, न निद्रा पल्लियासिनाम्" इत्येव वङ्गीय-प्रवाद-वाक्यम्, तदेवान सघटितम् । (उमे हसन्त्यो परिक्रामत ) कमजकलिका। अहो । आगते आवां “मायाविनी"-नदीतीरम् । सखि ! पश्य पश्य, नयने सार्थके कृत्वा पश्य अस्माक "मधुमालती"नाम्नी पल्लोजननीम् । मार्थक-नामधरा सा, तस्या सर्वमेव मधुमयम् । अध्ये प्रकाशित निर्मल-नील मधुवर्षक गगनम, निम्ने प्रसारित श्यामल शोमन मधुसञ्चारक शप्पदलम, दक्षिणे प्रवाहित कोमल-कमन मधुक्षरक नदीजलम् वामे प्रकम्पितम् उदारोत्त मधुदायक वृक्ष वृन्दम्। यत एव मधुमालत्या सर्वदिक्षु मधुसम्भारा समागता । मातर्मधुमयि मधुमालति ! मम मनोमधुपस्तव श्रोचरणारविन्द-मकरन्द- कणिकामानमेव पाच कामयते, न तस्यान्या काचिदपि कामना विद्यते । (प्रणमति) कान्चनकणिका। (मोल्लासम्) साधु, माधु । साधारण-पल्लीललनापि त्व कविसार्वभौमा सुनिधितम !

·१२ पल्लीकमलम् [द्वितीय-दृश्यम् कमलकलिका । नायम् उपहासविषयः। न जानासि व यत् पल्ली-जननी मम प्राणममा, तदर्थमह निमेषेण अनायासेन प्राणास्त्यक्त, शक्नोमि । पल्ली मे जननी परा विजयते मत्तोपण-व्यापृता तद्वक्षोगलदापगा-सुपयसा पुष्टास्मि तुष्टास्मि च । तसा. श्यामल-कोमले वनमये कोडे चिर लालिता शस्यै. स्वादु-फलैश्च सन्ततमह तृप्ति परां प्रापिता। ऊर्ध्वं नीलनमः शिवाय मम चानन्दाय विस्तारित तन्निम्ने तृण-कम्बल सुवितत यच्छयामल कोमनम् ॥२०॥ व्यकाशयत् पुष्पमहो वने बने तरौ तरी गापयते विहङ्गमान् । पल्ली यतो मे जननी कृपामयी ततो हि तस्याश्चरणे नमो नमः ॥२६॥ काञ्चनकणिका वाढम् वाढम् । प्रियसखि । न मयि रोप-परवशा भव, अह तव श्रीचरणदासी। (सोपहास नतजानुस्तिष्ठति । अकस्मादुत्याय इतस्तत पश्यन्ती सोद्वे गम् ) अहो अहो । कुत्र मम स्नान-शाटिका ! नून तव विवाहवार्ता-श्रवणानन्देन अह तद् गृहमाङ्गणे प्रमादात् त्यक्तवती। प्रिय सखि । मा क्रोधान्विता मव । अहम् अतिद्रुत यामि तदानयनाय, क्षणमानमेव तिष्ठ (मस्थिता वेगेन)। कमलकलिका। भवतु, नदीतीरे अत्रैव उपविशामि । (तथा कुर्बती, सहसा स्मृत्वा) हा । हतास्मि मन्दभाग्या । क्व मम स्नानशाटिका ? नून प्रबल-पवनवेगेन मम स्नान-शाटिका नदीगमें पतिता। किं करोमि। भवतु, भवितव्य भविष्यति । इदानी काश्चन-कणिकाया प्रत्यावर्तनमेव प्रतिपालपामि। अहो! अपूर्व-रूपधरा मायाविनी-नाम्नी नदी । सार्थकनामा इयमपि - सर्वथा ।

·द्वितीय-दृश्यम्] पल्लोकमलम् अहो मोहिनी "मायाविनी" हास्य लास्य-विलासिनी विश्वचित्तजयिनी नि स्व-वित्तविधिनी-सा स्वसौन्दर्य प्रक्टयन्ती मायाजाल विस्तारितवती निपुणम् । को वा समर्मस्तखा मोहन-मधुर मायाजाल छेत्तु म् । बहा । कलकलहासिनी छलच्छल नादिनी सा नृत्यति मञ्जुल-मञ्जीर- गुञ्जित-रञ्जित सहस्र-चरण , वाल ददाति अनिन्द्यानन्द-नन्दित-वन्दित- स्पन्दित-सहन करे । यहो । नयनाभिराम जीवनाराम सर्वमेतत् । (सङ्गीतम् ) (नदीवन्दना) कलकल-कलना हिमगिरि-जलना ललति खलिता लोभना। विलुलित-चलना विलसित बलना ललाटभरण-शोभना ॥२७॥ मङ्गल-मनना मदन-मानस-मोहना। मेदुर-यसना मेदित-हसना मधुर-मधुरस दोहना ॥२८॥ तटिनी शरणा नितापहरणा तज-भजन-रमणा। तरलित-चरणा ताडित-मरणा तस्तनू-तीर-कमना ॥२९॥ (तत प्रविशति कमलकलिकाया स्नान-शाटिका हस्ते धृत्वा गायन रूपकुमार) रूपकुमार। (नोकावाहन-मिलनसङ्गीतम् ) मम माणसमा कमलिनी-कमा तरणी भुवन-मोहिनी। चलति सत्वरा प्रणय-प्रखरा प्रियतम-मनोहारिणी ॥३०॥ मञ्जुल रणना ·। पल्लोकमलम् [द्वितीय-दृश्यम् काञ्चनाञ्चला केलि-चञ्चला तरङ्ग-भङ्ग रहिणी। कुरज-गमना तुरङ्ग-शमना प्रमअन-चिरसङ्गिनी ॥३॥ मणि-मञ्जीरा मधुसञ्चारा "मनोमानुप”-धारिणी। नयन-रञ्जना नत-निरञ्जना "प्राणवन्धु-विहारिणी ॥३२॥ अहो । रमणीया इय रक्त शाटिका । नूनमिय कस्याश्चन स्नानाथिन्या- स्तरुण्या स्यात् । किन्तु कुत्र सा! ( इतस्तत परिलोक्य) अत्रोपविष्टा काचन ललना। अप्यस्या इय भवे । भवन्तु इमामेव पृच्छामि। (समीप- मुपसृत्य ) भद्रे ! न मम दोप गणयतु भवती। किभिय शाटिका भवत्या ? कमलकलिका। (चकिता) वादम, ममैव इय शाटिका। भवन्त सहस्रकोटिशो धन्यवादान् विज्ञापयामि। भद्र । को भवान् । क्व वा भवान् इमां प्राप्तवान् । रूपकुमार । अहमेको दीनातिदीनस्तरणीचालक "रूपकुमार" नामधारी । इय "मायाविनी"-नदी मम परमादरभाजनम् सतत-विचरणस्थानम् । अदूरे विराजते मम प्राणप्रतिमा तरणो "मयूखमालिका"-नामधारिणी। कियत् कालात् पूर्व "मयूखमालिकया" उच्छल-नदीवक्षसि सानन्द भासमानोह तौरादापत ती कोकनद-कमनीयकान्तिम् अरुणकिरणस्नाता शाटिकाम् इमाम् अकस्मादपश्यम्। ततोऽह नदीजले निपत्य तामानीतवान्। गृहातु भवती। (ददाति) कमलकलिका। भद्र ! भृश दुखितास्मि यन्मदर्थ भवत एतादृश क्लेशो जात । क्षमता मा भवान् कृपया। रूपकुमार । (सस्मितम् ) क्षमाया का कथा ! माशाना जल चारिणां पक्षे तुच्छातितुच्छोऽय व्यापार – क्लेशस्यापि का कथा !

·द्वितीय-दृश्यम् पल्लीकमलम् मद्रे । विदाय याचे। कल्याण भवत्या भूयात् । (प्रस्थानीयत ) कमलकलिका। (स्वगतम् ) अहो । कथ चित मे वपते मलयपवन- सञ्चालित-वेणुवनमिव ! क एप । मयत, साहसमेवावलम्वनीयम्-अदृष्ट-लेखन यथा तथा वा भवतु । (प्रकाशम् ) आर्य । कृपया पुनी यतां भवतस्तरणी गोति , हृदयरसिका रमणीया रोमाञ्च करा चैपा। रूपकुमारः। (सानन्दम् ) कृतकृतार्थोऽस्मि । किन्तु भद्रे । अधुना मम समयो नास्ति । मविरहात् मम प्राणप्रिय-तरणी "मयूखमालिका" अधैर्या जाता। पश्यतु, पश्यत, भवती-उच्छल-तरङ्गकम्पिता उत्यान- पतनशीला सा मामाहयति शिर मञ्चालनेन, शृणोतु शृणोतु भवती तुम्या याकुलाहानम्- "सखे ससे । आगच्छ, आगच्छ, मा विलम्ब कुरु निमेप-मानम् । राजाधिराज सागरराजो मामाह्वयति सस्नेहम् । तत सखे ! मुहूर्तमानमपि समयक्षेप अवाञ्छनीय ।" इति । तत क्षमा मां भवती। अह यामि। (पुन प्रस्थानोद्यत ) कमलकलिका। (सावेगम् ) किं भवतः पुनर्दर्शन मया न प्राप्तव्यम् ? रूपयुमार.। (याश्चर्यान्वित ) कय मम पुनदर्शन भवत्या याच्यते । दोनदरिद्र जनोऽहम् । भवन, परश्य पूर्णिमा-रजनी -मम "मयूखमालिकाया" शुभजन्मोत्सव- दिवस ! सा भक्ती सादरम् आमन्त्रयति । कृपया आगच्छतु भवती मध्यराने अय स्थाने। अहम् अधुना गच्छामि । असहनीय एव विलम्ब । (मस्थित ) कमलकलिका। (रोदनोन्मुखी) न जाने कि सघटितम्। कथम् उन्मत्तेव धावामि अहम् यपरिचित-जनस्य पश्चात् । तथापि चुम्यको यथा लोहम् भाकर्षति, सागरो यथा सोनस्विनीम् आइयति, स्यों यथा सरोजिनीम N ·पल्लीकमलम् [दितीय-दृश्यम् आकुलपति, चन्द्रो यथा चकारम् उद्वेलयति तथा सोऽपि माम, सोऽपि माम्, सोऽपि माम् । किं करोमि, किं कमि, किं करोमि । (गेन प्रस्थिता)। (इति द्वितीय-दृश्यम्) पल्लीकमलम् तृतीय-दृश्यम् [कमलकलिकाया विवाहसम्बन्ध ] स्थानम्-ब्रह्मपदस्य गृहम् । समय -प्रभातम् । (प्रविशति गायन् पल्लीगायक ) पल्लीगायक । (प्राणवन्धु-गीति.) "प्राणवन्धो"रे रिक्तान्तर एहि मम प्राणप्रदीप! "मनोमनुपरे चित्त-कन्दरे एहि मम मानसाधिप ॥३॥ पथिप्रदर्शिका प्राणदीपिका झञ्झा-मारत-मथिता। तापहारिणी जीयन-तटिनी मर-वालुका-शोपिता ॥३४॥ मानस-वीणा निरन्तर-करण-रदिता। नित्य-नन्दिनी चित्त-पद्मिनी विरहोत्ताप-मुद्रिता ॥३॥ सङ्क,ति-हीना ·तृतीय-दृश्यम् ] पल्लीकमलम् कर्ष कम-कृपा जीवन-रूपां प्राणवन्धो ! सदय रे। वर्ष शुभ-सुधां हर्षय वसुधां मधुमय “मनोमनुप" रे ॥३६॥ (गायन् निष्कान्तः) (ततः प्रविशन्ति ब्रह्मपदः तरङ्गिणी कमलकलिका च) कमलकलिका। (रोदनोन्मुखी) पूजनीय पितृदेव ! कृपया भूगोद भवान् मद्वचनम् । अधुना विवाहो मह्य न रोचते विन्दुमात्रम्। ततो विवाहसम्बन्धो न करणीयः। युह्मपदः। (चिन्ताकुलः) जीवन-दुरति-दुहितर्मम ! अत्याश्चर्यमिदं सर्पम् । भारतीय-ललनापक्षे विवाहोऽवश्य-करणीयः इति विश्वब्रह्माण्ड- विदिता वार्ता । ततस्त्वं विश्वब्रह्माण्डवहिता विधातरभिनवा सृष्टिरिति नाई पूर्व ज्ञातवान् । किं न जानासि त्वम् । अर्धाङ्गिनी भवति पत्युरिय हि पत्नी सम्पूर्णतां न खलु विन्दति सा चिना तम् । सा पत्युरस्ति सतत सहधर्मिणीति हित्या पति कथमियं चरतु स्वधर्मम् । पल्या द्वितीयमिय जीवनमेप भर्ता सेयं ततः पतिमृते गतजीवनेव ॥३७॥ दीधित्येव दिनेशस गत्येव मातरिश्वनः । छाययेव हि कायस्य स्त्रिया पुसो न भिन्नता ॥३८॥ कमलकलिका। सत्यमेतत् पितः, सत्यमेतत् । अह निश्चितमेव विश्वबहाण्डवहिर्भूता अमिनवा सृष्टिः । तथापि भवत्पादपद्मच्छायाश्रिता। तरङ्गिणी। (सरोषम् ) अरे रे दाम्भिके ! अरे रे स्वार्थसर्वस्वे ! यदि स्वहितं विहाय अकारणं गुरुजनान् अवलयसि, तदा तच ललाटे असीम-कष्टं लिसित वर्तते सुनिश्चितम् एव । २ ·पल्लीकमलम् [तृतीय-दृश्यम् कमलकलिका। मात । ममादृष्ट ममैव, न यूय तद्विषये किश्चिदपि अभियोज्या । तरङ्गिणी। (सरोधम् ) बरे रे कर्कशभाषिणि । अरे रे पाण्डिलाभि- मानिनि । न प्रकटय तव विद्या-गौरव मम निकटे । कमलकलिका। क्षमस्व, मात । माम, कृपया शान्ता क्षमस्व भव। । ब्रह्मपद । वत्से । शृणु मम वचन सावधानम् । परम-सौभाग्यशीला वय यत्, पात्रपक्ष स्वय साग्रहम् इम विवाहसम्बन्ध कृतवान् । अति- साधारण जनोऽहम्, दीनहीन पल्लीवासी केवलम् । न मम सन्ति धन-जन- माना , न चास्ति विद्यागौरव कुलमाहात्म्य वा। तथापि तवातुल-सौन्दर्य- मुग्धो वर स्वय पणेन विना विवाहमिम स्थिरीकृतवान् । कमलकलिका। (आश्चर्यान्विता ) किन्तु अह न जानामि धुणाक्षरेण एतद्विषयम, कथमिद सघटितम् ! तरङ्गिणी। (सोपहासम् ) सरला अबला अखला अमला मम बाला । शृणु रे मम राजकन्यक । यद्यपि इद सर्व तव अहङ्कारवर्धक भविष्यति, तथापि निरुपायाह कथयामि सव वृत्तान्तम् । शृणु सावधानम् । वर श्रीलश्रीयुक्त-मावण्ड-महोदय प्रबल पराकान्त. परम-प्रभाववान महावित्तशाली भूम्यधिकारी राजा। कलिकाता-नगर्या तस्य असख्या सुविशाला अट्टालिका सन्ति । तथापि स कृपया जन्मभूमि पल्लीजननी न विस्मृतवान्। अत्रापि तेन निर्मिता एका सुविशाला अालिका। तत्र व स निवसति अधुना श्रीश्रीदुर्गापूजावकाशे । कमलकलिका। एतत् सर्वम अज्ञात मम । ब्रह्मपदः । सुष्टु तत् । इदानी वाक्यशेष शृणु । स एकदा स्नानाथिनी खाम् अन्तरालता दृष्टा मुग्ध सन् मम निकटे घटक प्रेरितवान् । तरङ्गिणी। (सोपहासम ) अह पुनर्न जाने किमत्र विद्यते दग्धदेहे मुग्धताया कारणम् । फुफु । अहा रुचेर्वैचित्र्यम् ।

·तृतीय-दृश्यम् पल्लीकमलम् २६ अड्डारसग कथमेति हीरकः पङ्क पयोजाय कथं नु रोचते। रत्नं कथं रज्यति सागरोदरे वल्ली सदा लिप्यति किं वनस्पतिम् । अहो रुचिर्नाम विचारविच्युत. कोऽप्येप भावो विकरोति मानसम् ॥३९॥ ब्रह्मपद.। मम पक्षे इदम् आशातीत सौभाग्यमेव सुनिश्चितम् । वडीय- प्रवादानुसारेण वक्त महर्हामि-"आकाश-चन्द्र. पतित करे में। तरनिणी। सत्य पूर्ण मत्यम् । तव प्राणप्रतिमा इय कन्यका अति- साधारण-पल्लीवासिनी, शिक्ष क्षा-विहीना, अभिजाताचार-व्यवहाराभ्यास- शल्या च। किं वाह्य सौन्दर्यमेव सर्वम् । एव सति कपं नयनाभिराम पलाश-पुष्प गन्धहीनत्वेन सर्वेषां निन्दामाजनम् ? कथ वा वर्णसुषमामण्डि- तोऽपि मयूर कण्ठ-कार्कश्येन सर्वेपामनादरहतु ! तत शृणु रे सौन्दर्यगर्विते । चपले । अवाध्ये वालिके १ एतादृशं महासौभाग्य नावहेलन-योग्यम् । कमलकलिका। (रोदनपरा) मात । नाह गर्विता, चपला अवाध्या वा। अह क्षुद्रातिक्षुद्रा पल्लीवाला। पल्लीजननी मम प्राणाधिका सर्वदा। किं मम प्रयोजन नगरस्थ-हम्येण विपुल-वैभवेन, अभिजात- सम्बन्धेन वा! निम्नतमा सर्वपदपिष्टा धूलिकणा न स्पधते उच्चतमस्य सर्व- शिर स्वरूपस्य हिमाचलस्य शृङ्गे आरोढ म्, क्षुद्रतमा क्षीणतमा क्षणकाल- स्थायिनी शिशिर-कणिका न आशास्त महत्तमस्य मार्तण्डस्य प्रखर-प्रभाम् यात्मनि प्रतिफलयितुम् । तच्छतमा उद्दयोत-दीना खद्योत-माला न क्षमते स्निग्धतमस्य तमस्विनी-नायस्य कोमल-कौमुदीम् अनुकर्तुम् कदापि न, कदापि न, कदापि न । तरङ्गिणी। अरे रे परम-प्रगल्म ! बरे रे वाक्यविलासिनि ! तब मुमधुर पास्य जालन मा बन्धुं शक्नुयात् कदाचन । ब्रह्मपद । वत्मे ! मम एकोऽनुरोधस्त्वया अवश्यमेव पालनीय । अन्यथाह सत्यमङ्ग-दोषदुष्टो भविष्यामि सुनिश्चितम् ।

·२० पल्लीकमलम् तृतीय-दृश्यम् कमलकलिका। परम-श्रद्धेय पितृदेव । आज्ञापयतु भवान्। भवत आदेशो मया अवश्यमेव पालनीय । ब्रह्मपद । आगामिन दिवसे महामहिममय. श्रीलश्रीयुक्त-मार्तण्ड- महोदय कृपया आगमिष्यति अनैव पिना सह तव सन्दर्शनाय त्वया सहालपनाय च । सबमेव स्थिरीकृतम् । अत एव जीवनसम-कन्यके । एव कुर्या येन नाहम् असत्य मायी भवेयम् । तरङ्गिणी। कृपया तत् कुरु महिममयि । कमलकलिका। अशेष-गौरव-विण्डित पितृदेव । विशेषसौभाग्य- मुशोभिते मातृदेवि । भवतो सम्मान-रक्षण मम क्षुद्रजीवनस्य वृहद् व्रतम् । तत आगामिनि दिवसे अह निश्चितमेव मान्यानाम् अतिथीना समक्ष गमिष्यामि। किन्तु अधुना विवाह असम्भव एव मत्पक्षे---उद्वाहबन्धन ममोद्वन्धन-रप्जुसम सुनिश्चितमेव । (क्रन्दनपरा स्थिता) बृह्मपदः। (चिन्ताकुल ) न जाने किं सटितम् अत्र । अनिच्छुका कन्या कदापि न विवाहयोग्या इति शास्त्रमतम् । अथ च ईदृशो विवाह- सम्बन्धा न घटिप्यते पुनरि जीवने । पानान्वेषण-सादसति गुरौ काले विवाहोचिते औत्सुक्यं दधते स्वयं युवतयः प्रेमास्पदासादने । तत्रैपा भृशमर्थिताऽप्युपयमे यजायते नोत्सुका तेनेयं तरुणान्तर-प्रणयिनी जातेति मे संशय ॥४॥ तरङ्गिणी। मा चिन्ताकुलो भव। वातुला विना का वा एतादृश- परम-सौभाग्यं परिहरति स्वेच्छया : “कुक्षौ क्षुधा मुखे लज्जा' इत्येव वङ्गीय-प्रवादवाक्यम्। इदमत्रापि सत्यम् । अत एव मा चिन्ताकुलो भव भैषी ( इति तृतीय-दृश्यम्) नाथ, मा ·पल्लीकमलम् चतुर्थ-दृश्यम् [ कन्यासन्दर्शनम] स्थानम् ब्रह्मपदस्य गृहम् । समयः-प्रभातम् । (ततः प्रविशन्ति ब्रह्मपद, तरङ्गिणी काञ्चनकणिका ग्रामवन्धुश्च ) ब्रह्मपद । असीमा खलु मगवत' कृपा । तस्येव करुणया मर्वमिद सघटितम् । अन्यथा मादृशस्य दीनदरिद्रस्य स्वप्नातीतमेन आमीत् ईदृश विवाह-सम्बन्ध-सघटनम् । अह पुनरयापि चिन्तयामि कथ धनिनो मानिनश्च ते मादृशेन दीनाति- दीनेन सह विवाहसम्बन्ध कर्तुं समुत्मुरा जाता. । यथा महात्मना रीतिरेवैपा। नास्त्युच-नीच-धनिनिर्धन-मूर्सविद्वद्- भेछो यथा भगवतः करुणाप्रकाशे । एवं हि वस्तुनिचया नितरां महान्तः सर्वन भान्ति भुवने समपक्षपाताः ||२१|| तरङ्गिणी। मत्य , सत्य, पूर्ण-सत्यम् । ब्रह्मपद। पश्य- भूपालोपवने विशाल-सरसो जातं जनरादत नित्यं स्फोटयति प्रसन्नमनसा सूर्य. सरोज यथा। सर्वानादृत-नामगोचरहित मार्गकपावस्थित क्षीणा तृणपुप्पकञ्च स तथा प्रस्फोटयत्यादरात् ॥४॥ उच्चस्तर तरुवर सुदृढ़ सशासं यद्वत् अनर्तयति मारत आदरेण ।

·पल्लीकमलम् [चतुर्य-दृश्यम् नि सार-भगुरमनुन्नतमल्पकाय तुच्छातितुच्छ-तृणगुच्छमसौ तथैव ॥४३॥ तरङ्गिणी। नाथ, अपूर्वा खलु भवत कवित्वशक्ति । यापद । न हि, न हि, देवि । नेयं कवित्वशक्ति , इय हि उदार- प्रकृत्या मोहनरीति । भूयोऽपि पश्य- मेधो यथा मिष्टफल-द्रमाणां वीज करोत्यङ्कुरित सुवृष्टया। स्वादेन गन्धेन नितान्तहीन तथैव वीज वनज-द्रमाणाम् ॥४॥ गामान् धनजनै पूर्णान् यथा सिञ्चति निम्नगा। तथैव निर्धन-जनान् खेट-खर्वट पल्मिकान् ॥४५॥ गन्धेन तय॑ते पुष्पै राजकन्येव मालिनी। विहगर्मोद्यते गीत्या भूपाल इव कर्षक ॥४॥ तरङ्गिणी। किन्तु आय । मा श्रीभगवन्तम् अकारण प्रागेव प्रशस । न जानासि किल यत्, तव नयन-तारका दुहिता कमलकलिका कठिनाति- कठिना अविनीता अविनेया छलकला-विशारदा च सातिशयम् ? मन्ये, तस्या प्रस्तरवत् कठिना प्राणा, पारवत् हिम हृदय कङ्करवत् कर्कश चित्तश्च न गलिष्यन्ति कदाचन कस्यचिदपि अनुरोधेन । ब्रह्मपद । नहि, नहि। मा उद्विना भव । अतीव सुशीला नि स्वार्था माता-पितृगत-प्राणा सा। ततो मन्ये, सा अवश्यमेव अस्माक मनोवाञ्छा पूरयिष्यति । तरङ्गिणी। अहन्तु मन्ये, अस्माकं राजकन्याया मतिगतिश्च न आशाजनिके। काञ्चनकणिका। (सोपहासम् ) पूजनीय मातृध्वस | मा उद्विमा भवतु नाम भवती। राजमहोदयस्य रूपदर्शनेन सा मुग्धा भविष्यति निमेषेण । ( सर्वे हसन्ति) ·चतुर्य-दृश्यम् पल्लोकमलम् २३ गामयन्धु । मा मुग्धा भवतु मा का, इय क्षुद्रातिक्षुद्रा "मधुमालतो" पल्ली तु अवश्यमेव अशेष-गौरवान्विता भवेत्, यदि तस्या कन्यका काचित् ईदृश-सम्मानित-धनिजनस्य गृहिणीपदम् अलङ्कुर्यात् परम सौभाग्यशात् । ब्रह्मपद। सय सत्यम्। (अग्रतो विलोक्य) यहो। आयाति राजाधिराज श्रीलश्रीयुत्त-मातंण्डमहोदय (सयें निरुद्ध-निश्याममिय पश्यन्ति)। (तत प्रविशन्ति मार्तण्ड , तस्य पिता प्रभञ्जन , भ्राता चण्ड पारिपदवर्गश्च) प्रह्यपदः। सुखागत सुखागतम् । मम दीनातिदीन कुटीरमद्य धन्याति- धन्य जात भवाशाना महापुरुषाणा श्रीपादस्पर्शनात् । सर्वान् नमस्करोमि सश्रद्धम् । कृपया आसनानि परिग्रहन्तु भवन्त । प्रभजन । (प्रतिनमस्कारम् अकृत्या, सक्रोधम्) कुन वयम् उपविशाम ? अस्मिन् भूमितले १ न कदापि अस्माभिसत् कृतम् | न सन्ति तर उच्चासनानि ? ब्रह्मपद । (विपण्णवदन ) आर्य । अह दीनहीन पल्लीनन । वाह प्राप्स्यामि उच्चासनानि ? चण्ड । (सरापम् ) तत क्थ त्वमस्मान् अर निन्त्रितवान् ? असीमा खलु तव स्पर्धा ! न जानासि त्वम् यस्माक कुलगौरवम् ? धिक् धिक ! न जानासि चारमा परिचयम् । काञ्चनरुणिका । (सापहासम् ) मद्र । न भवन्त अकारणमन अस्माभि- मन्त्रिता । अस्मविपये विदित-वात श्रीमार्तण्ड एव अनागन्तुम् ऐच्छदिति ज्ञात्वैव अस्माभिर्मवन्ताऽत्र सादर समाहूता । अन्यथा धनिजन- सन्दर्शनाय नास्माक मनमि विन्दुमात्रापि कामना विद्यत । प्रभञ्जन ! केय प्रगल्भा असमसाहसा वाला ? (सतनान् उद्दिश्य ) वयस्या ! प्रत्यावर्तिप्यामहे वय सद्य एव । दीनहीन-क्षीणनाना हस्ते अस्माक ईदृशी लाञ्छना असहनीयैव। (गमनोद्यत ) पारिपदः। (सदर्पम् ) सत्यम् । अस्मार विश्ववरेग्यो रातमहोत्य क्थ ·२४ पल्लीकमलम् [चतुर्थ-दृश्यम् अमीम-कृपापरवशो भूत्वा युष्माकम् इद पर्णकुटीर पदरजसा धन्य कृतवान् । तथापि यय न कृतज्ञा कृतकृतार्थाश्च ? "पथिकुक्कुर आद्रियमाणो मस्तकमारोहति" इति सुष्टु वनीयप्रवाद- वचनम् । तदेवात्र संघटितम् । तरगिणी। (साभु नेना) महामहिमान्वित महोदय । कृपया क्षमता मिमा बुद्धि-विहीना बालिकाम् । बासनानि परिगृहन्तु भवन्त सकृपम् अस्मिन् सद्याधौते भूमितले। इमानि आसनानि मम मन्ययैव निर्मितानि । मार्तण्ड । (साग्रहम् ) तव कन्यकयैव निर्मितानि ? अहो । सुन्दर- तमानि रूपाण्येतेषाम् । पित । भ्रात । अन्ये च । आसनानि परिगृहन्तु सर्वे । बृथा कालक्षेपी न वाञ्छनीय । (म उपविशन्ति) प्रभञ्जन । उ हु । उ हु ! अतिकठिन कर्कश खल्विद भूमितलम् । मम सर्वाङ्ग व्यथते। भवत, पुन्नाम-नरकनाता "पुत्र", किंवा तस्मै अदेय मम ? यत एवा- विलम्बम् ईदृशी दुखजनक-घटना परिसमापनीया। झटिति बानय कन्यकाम्-मा ययथा कालक्षेप कुरु, क्षणमातोऽपि विलम्बो न सहनीय । (तरङ्गिणी गमनोद्यता) चण्ड । शृणु रे । वरवर्णिनि । तव कन्यका कृत्रिम-प्रलेपादिमि रञ्जिता मा कुरु। नगर-निवासिनो वय सर्वे चतुरधुरन्धरा । ततो युष्माक चातुरी वय निमेषादेव याविष्करिप्याम । अत एव भृश सावधाना भव, भृश सावधाना भव। काञ्चनकणिका। (उच्चैहसन्ती) हा हा हा । मम प्राणप्रिया सखी न भवन्त इय कृष्णकाया, ततस्तस्या कृनिम-प्रलेपादिभिर्न किञ्चिदपि प्रयोजनमस्ति। हा हा हा ।

·u चतुर्य-दृश्यम् पल्लीकमलम् २५ चण्डः। असहनीया खल्वियम् यामानना ! स्थानमिदं त्यक्ष्यामि मुटून । (गमनौद्यतः) पारिपदः। तथा करोतु भवान, मथा करोतु । मान्य-जनाना- मीदृश्यवमानना कदापि न सहनीया, कदापि न । गामयन्धुः। विरमतु, विरमत भवान् कृपया। मूढा ग्राम्यवालिकेयम्, क्षमता मवान् तां सानुग्रहम् । मार्तण्डः। भ्रातः! उपविश, उपविश। कृपया यानयतु भवती तव कन्यकाम् पत्र। (तरङ्गिणी काञ्चकणिका च प्रस्थिते) ( सर्वे तूष्णी तिष्ठन्ति सुगम्भीराः) (ततः प्रविशन्ति तरङ्गिणी, काञ्चनकणिका कमलकलिका च) प्रापदः। (सावेगम् ) इयं मम प्राणप्रतिमा कन्यका अशेष-सुलक्षण- शालिनी "कमलकलिका नाम । यत्से ! प्रणम सर्वान् । (कमलकलिका तथा करोति । तख्या अतुल-रूपराशि दृष्ट्रा मवें चकिता वाग्रहिताश्च तिष्ठन्ति) प्रमअनः। (सावेगम् ) “क-म-ल-क-लि-का" ! मधुरतग्म कोमल- तम योग्यतमञ्च नामेदम् । वत्से ! उपविश मत्समीपे । (कमलकलिका तथा करोति) प्रमअनः। अहो । स्वयं श्रीश्रीजगद्धानी एवाकस्मात् अत्राविर्मता ! सौम्ये ! न मम किञ्चिदपि प्रष्टव्यमस्ति। क्ल्याणं ते भूयात् । चण्डः। (सरोपम् ) पितः ! ईदृश आवेगोच्छामो न त्वयि शोभते । भवत, अहमेव इर्मा पृच्छामि । ह्मपदः। (माग्रहम् ) पृच्छतु भवान्, स्वच्छन्द पृच्छतु । चण्ड: का तय शिक्षा-दीक्षा : अपि त्वं वि-ए, एम-ए-पाधि- धारिणी!

·२६
पल्लीकमलम्
[चतुर्थ-दृश्यम्
काञ्चनकणिका। अपि भवान् तथा ! प्रारम्भे सदुच्यताम् । हा
हा हा ।
चण्ड।
अपरिसीम-स्पर्धाशीलेय ग्राम्यबाला। तत किं करोमि ।
मार्तण्ड.। शान्तो भव, भ्रातधैर्य धारय ।
चण्डः। (सदर्पम् ) न वय साधारण-जनवद् वृत्तिजीविन । ततो-
ऽस्माक वि-ए, एम-ए-उपाधिभिन किञ्चिदपि प्रयोजनमस्ति ।
काञ्चनकणिका । हा हा हा ! किन्वीरशोपाधिभिश प्रयोजन-
मस्ति भवतो गृहवधूनाम् । अहो । चित्तचमत्कारिणीय युक्तिप्रणाली । हा
हा हा !
तरङ्गिणी। काञ्चनकणिके। तूप्णीम्भव । अतिथि-जनानाम् अव-
मानना कदापि न करणीया।
काञ्चनकणिका। (सोपहासम्) यदाज्ञापयति भवती। किन्तु,
गृहकतृ णाम् अपि अवमानना कदापि न करणोया ।
प्रभञ्जन । (सादरम् ) स्नेहपुतलिके ! तव मधुरातिमधुर कण्ठखरं
श्रोतु भृश वाञ्छामि। ततो गीयता सङ्गीतमेकम् ।
ब्रह्मपद । नयनमणे। कुरु एका पल्लीगी निम्।
कमलफलिका।
(गायति)
(पल्ली-चन्दना)
विभुपद यहना
दुष्कृत-दहनां
नमामि जननी पल्लीम् ।
घनवन-गहना
परमत-सहनां
विकशित-कुन्दक-मल्लीम् ॥४७॥
ज्योत्स्ना-वसनां
तटिनी-रसना
वलयित-वेल्लित-चल्लीम् ।
पल्लव-लसनां
प्रसून-हसनां
तरलित-तृणदल झल्लीम् ॥४८॥

·चत्य-दृश्यम्
पल्लीकमलम्
२७
कुलक-कमनां गुञ्जन-रमणां
हर्पित-हितकर-झल्लीम्।
दुर्मद-दमना
मर्दित-शमनां
तर्पित-तनु-तनु-तल्लीम् ॥९॥
चण्ड। (सोपहामम् ) अहो । किन्नरकण्ठी इय पल्लीललना।
ऊर्वशीसमाना।
मार्तण्ड । भ्रात । मा वृथा प्रलप । शृण्वन्तु भवन्त । वृथा समयक्षेपा
न करणीय । यथा तथा वा भवतु, इय कन्यका मम चित्तहारिणी, मम
मनोनीता सर्वथा। तत पित । विवाहदिन स्थिरीकुरु सत्वरम् ।
प्रमअन.। (मोल्लासम् ) अहो आनन्दस्य परा काष्ठा । विवाह विमुख
पुनको में स्वयमेव विवाहप्रस्ताव करोति । अहो सौभाग्यम् । लक्ष्मीखरूपा
वधूर्मया लया।
चण्डः। (खगतम् ) अहा । सवे जाता वायुरोगग्रस्ता। सत्यम् ।
मायाविनी एपा "मायाविनी" नदी।
प्रभजन । (ब्रह्मपदमुद्दिश्य ) भद्र । विवाहदिन स्थिरीकरोतु भवान्
अचिरात् । विलम्ब सपामेव असहनीय ।
कमलकलिका। (स्वगतम् ) अहो । किमह करिष्यामि मन्दमाग्या १
को मां रक्षिप्यति व्याघ्रकवलात् ।
दावानल-व्याकुल-काननान्त-
या कोमलाया हरिणाङ्गनाया ।
विपोल्वण-व्याजकुलाकुलेऽन्ये
विले च या दर्दुर-दारिकाया ॥०||
झम्झा-मरुतक्षुब्ध-नभस्यसीमे
या दुर्बल-धान्त विहड्किाया ।
उत्ताल-कल्लोलशतैरशान्ते
महामहोदन्वति या सफर्या ॥५१॥

·२८ पल्लीकमलम् [चतुर्य-दृश्यम् ममापि तादृग् यत दृश्यते दशा को रक्षको मे भविता दयाघन.। सर्वेषु भूतेषु समानदर्शिन श्रीकृष्णमेक तदह समाश्रये ॥२॥ ब्रह्मपद.। (स्वगतम् ) किमह करिष्याम्यधुना १ सत्यमेव "गगनस्थ- चन्द्रो मम हस्ते निपतित"। अथ च नाह त खीकर्तुं शक्नोमि। अहो मे दौर्भाग्यम् । निशापतिभ्रंश्यति मे करागतो गतोऽपि गेहनिधिरेप नि सृत । पीयूप-पूररचुलुकीकृतो गलाद् वलादिवास्ते गलितोऽद्य भूतले ॥५३॥ तरङ्गिणी। नाथ 1 किं चिन्तयसि ? आगामिनि सप्ताहे विवाहयोग्यानि वहूनि शुभदिनानि सन्ति, तेषामेव एकतम स्थिरीकुरु-"शुभस्य शीघ्रम्" । काञ्चनकणिका। किन्तु विवेचनीयम् अस्ति किञ्चिदन । न केवल वरस्य, कन्याया अपि सम्मतिर्विवाहव्यापार प्रयोजनीया। प्रियसख्या सम्मतिरपि ग्रहणीया। तरङ्गिणी। (सरोपम् ) अत्याश्चर्यम् इद सर्वम् । कन्यानाम् अपि मम्मतिग्रहण न दृष्ट श्रुत वा कस्मिन्नपि काले । ग्रामवन्धुः। अपिच, न केवल तत्, म्वय राजाधिराजोऽनागत अकस्मात् अस्माक दीनहीन कुटीरे याचकरूपेण । ततस्तस्या असम्मते किंवा कारण विद्यते । तरङ्गिणी। पूर्ण सत्यम् । वापद । (मकरुण कमलकलिको विलोकयन् मार्तण्डमुद्दिश्य ) तथापि अह समय याचे। मा रोषपरवशा भवन्तु भवन्त कृपया। तरङ्गिणी। (सकोपम् ) नहि, नहि, शुभदिन कुरु सुस्थिरम् अन व अत एव मम सत्य, सर्वजनसमक्षम् ।

·पल्लोकमलम्
पञ्चम-दृश्यम् ]
२६
वापदः। न तत् सम्भवपरम् अस्ति | कन्यायाः सम्मति विना
विवाहकार्य न सम्पादनीयम् । अतीव लजाशीला सा कथं सर्वजनसमक्ष
मनोभावं प्रकायितु शक्ष्यति ?
(प्रभञ्जनमुद्दिश्य युक्तकरः) आर्य ! असीमा खलु भवतः कृपा ! यतो
भवान् विना पणेन मम प्राणाधिका कन्यका ग्रहीतुम आग्रहशीलः । यथासम्भवं
शीधमह भवते निवेदयिष्यामि सर्वम् । कृपया क्षमता मा भवान् ।
प्रभञ्जनः। मा पर्याकुलो भवतु मवान् । उद्वेगकारण ममेव, न
भवतः। भवतु, भवितव्य भविष्यति सर्वदा, भवितव्य विम्यति सर्वथा।
(समाप्त चतुर्थ-दृश्यम्)
पल्लीकमलम्
पञ्चम-दृश्यम्
[प्राण-मिलनम्]
स्थानम्-"मायाविनी" नदीतीरम् ।
समयः-पूर्णिमा-रजनी-मध्यभागः।
प्रविशति गायन पल्लीगायक:-
(गीतम्)
(पल्ली-ललना-वन्दना)
चम्पकवदना पङ्कजनयना कुरङ्गगमना ललना।
जलधर केशा शशधर-वेशा निभुवन-देशा रमणा ॥५४||
कुत्र सा गता माधयी-लता कुसुममर-नता कमना ।
गुञ्जन-हीन मझु-निकुञ्ज शान्त-शिन्जनाश्चरणाः ॥५॥

·पल्लीकमलम् [पञ्चम-दृश्यम् नहि नहि नहि सा वास्तव-विवशा सा किल स्वप्न-शरणा। मायाभरणा छायावरणा वराङ्गना मृदुहसना ॥५६॥ मदन मोहना स्वर्ग-शोभना मधु-मेरधनुर्लसना। नहि नहि नहि सा ससार-वशा सा खलु स्वप्नललना ॥५॥ (गायन्नेत्र प्रस्थित ) (क्त प्रविशति कमलकलिका वेगेन) कमलकलिका। । उच्छु सन्ती) गभीर-निद्रामन्ना मातर विहाय बहमनागता पावनपरा एकाकिनी उन्मचावत् । किमेतत् शोभनम् । किन्त किं करोमि । किं वा कत, शनामि । शक्तिहीनैव जावाहम् अक्स्मात् परपदनता दयित-निभरशीला प्रियकप्राणा च सर्वथा। बहो। मम स्वातन्त्र्यमपि विनष्टम्। मम समग्र-सत्ता प्रियतम सत्ताया विलीना सञ्जाटा परिपूर्णम् । अहो । अत्याचया, अभिनया, अनिवचनोया चेयमनुभूति। किन्तु, मधुरातिमधुर नामेदम् आत्मसमर्पपम्-न वन्दते लवमात्रमपि खार्थपरताम्, नापेक्षते विन्दुमात्रमपि प्रतिदानम्, न कामयते कपमात्रमपि पार्थिवलाभम्, न सहते अशुमात्रमपि क्षुद्रताम् । बहो। ग्रीष्ममध्याहे प्रदीप्त-प्रसन्न प्रफुल्ल-दिनर्माणा विनिर्वाध लसति स्वेच्छया नि स्वार्थभावेन । किं सा वन्दते स्वार्थपरता लवमानमपि । बहो । वर्षा-निशीथे शीतल-विमन्न-जलभारावनवा जलदमाला नि:शेषम् अमृत वर्षति स्वेच्छया नि स्वार्थमावेन। किं सापेक्षते प्रतिदान बिन्दुमात्र- मपि। अहो। शारद-प्रभात हिरण्याक्षण-किरमरजिता अरविन्द कलिका निरङ्कुश प्रत्पुटति स्वेच्छया नि स्वार्थभावेन। कि सा कामयते पार्थिवलाभ कपमात्रमपि। अहो । वासन्त-प्रत्यूपे ललित-लोलायित-भ्रमरललना निरतिशय गुति स्वेच्छया नि स्वायभावेन। किं सा सहते क्षुद्रताम अशुमानमपि ।

·३२ पल्लीकमलम् [पञ्चम-दृश्यम् निशि निशि समुदित-नियुत-युवतियुत- शराघर-दोलन-दोला। द्रुतगतिसङ्कल-सूरफरोज्नुल- तरङ्ग-चञ्चल-माला ॥६॥ स्वयमुपनीते स्वयमुपकल्पित-ताला। अभिमत-नागर-मभिसरति नु वर- तरङ्ग-गीते मविरत रङ्ग-रसाला। । दुर्गतजनगति--विश्व-विशाम्पति नटवर-नव-नटशाला ॥६३।। रूपकुमार.। ( विलाक्य स्वगतम्) अहो । इयम् भागता मायापूरी- प्रमोदिनी, मोहिनी सा मायावाला--आश्चर्यस्पघरा, मनसिज मनोयिनी सरसिज-रसक्षरिणी। यहो। रजतोज्जला, रमप्रोच्छला चन्द्रिकापि मलिनेव भाति अस्या मनारम-मुखविभया। केयम् । कि सा धरणीरञ्जनी रमणीयतमा रमा ! उपसृत्य) भद्रे । भवतीमभिवन्दे । यायें। सत्यमेव भणामि न खल्वासीत् आशा मम यत् पुनरपि भवतो प्रक्षिम्ये इति । तत कृतकृतार्यों- ऽहम् । देवि । कृपया उपविशव भवती मम "मयूखमालिको"परि। जीपा शीर्णा दीगा सा, किन्तु मम प्राणप्रिया तरणी--मम नित्यसहचरी, मम चित्त- मधुकरी, मम वित्तवृद्धिकरी। कमलकलिका। भद्र । किं भवान् न नश्यति मा "मायाविनी" नदीविहारापं भवत प्राणप्रतिमफा "मपूडमालिका : रूपकुमार.। (सानन्दम् ) सत्य यास्यति भवती मया सह तरपी- विहारार्यम् । बाशातीव सौभाग्य मम ।

·पञ्चम-दृश्यम् पालीकमलम् कमलमलिका। सत्य यास्यामि । अन्यथा क्थमहम् यनागता गमीरे निशीथे एकाकिनी सगोपनम् । ततो मा करोतु विलम्ब मवान् । रूपकुमारः। किमत्र प्रार्थनया ? आगच्छतु भवती मया सह सानुग्रहम् । [पटपरिवर्तनम् ] ("मायाविनी"-नदीयक्षसि भासमाना "मयसमालिका"। तनोपविष्टौ परस्पराभिमुखौ कमलकलिका-रूपकुमारो) कमलकलिका। (संगीतम् ) श्रीकृष्ण-चन्दना राधावल्लभ ! दुष्कृति-दुर्लभ-मिच्छति तय पदपल्लवमेषा । मति-गतिहीना तव पदलीना पातक-पीना कृशतनुशेषा क्षा न खलु धन-जनःस्पृशति मम मनः मुसयति न पुनः सम्पदशेपा। करोमि शरण शरण्यकरण वरेण्य-चरण विशीर्णवेषा ॥६५॥ गोवर्धनधर ! ननु मामुद्धर तनुजित-जलधर ! कातरघोषा। प्रणयि-पुरन्दर ! सुमशर-सुन्दर ! यक्ति निरन्तरमिदमपदोषा ॥६६॥ रूपकुमारः। (सावेगम् ) अपूर्वमिदं सगीतम् । भक्ती पल्लीवासिनी नगरनिवासिनी वा। कमलकलिका। (विहस्स) अहम् आजन्म पल्लीवासिनी । कामये यद् आमरणमपि तथैव तिष्ठेयम् । रूपकुमारः। (पूर्ववत् भावाकुल ) तथापि मन्ये, न प्राग भवत्या ईदृश दृश्य दृष्टम् । कमजकलिका। सत्यम्, यथाह मवान् । रूपयुमारः। (उदास-दृष्टिः) नद्येव मम जननी, याकाश एव मम जनक., तरण्येव मम सखी, अन्येन केनचित् किं वा मम प्रयोजनम् । भद्रे । पश्यत, पश्यतु भवती नयने पूरयित्वा, जीवन-यौवने नन्दयित्वा ३ ·पल्लीकमलम् [पञ्चम-दृश्यम् ज्योत्स्ना-विधौताया जनन्या "मायाविनी" नद्या मायाविनी मनोमोहिनी दुपतिम् । कमलकलिका। पश्यामि भद्र । सत्य जीवन मे सार्थक जातम् । रूपकुमार । (भावाविष्ट ) रजत-रजित-रुचिराञ्चलधरा रत्न-रणित-वलय -वन्दित करा। मञ्जुल-मणिमय-मीर परा जननी नियतोत्सव-वेश-वरा ॥६७॥ तत् कथम् ? यतोऽद्य गनौ निशानाथ सप्तविंशति जायाभि सह शुभ परिणय-वाषिकोत्सवरत । तत एव गगने लसन्ति मङ्गलदीपा , पवने नदन्ति कल्याण-शङ्खा, भुवने पतन्ति ललित-लाजा । अहो। रोमाञ्चकरम् इद , सर्वम्। कमलकलिका। सत्यम्, मोहाविष्टेव जाता अहमपि । रूपकुमार। (सहसा विलोक्य) मायाञ्जन-रञ्जित-खजन-गजन- सन्ताप-भञ्जन-नयना सुन्दरीश्रेष्ठा भवती अस्य सुन्दरतम महोत्सवस्य योग्यतमा दशिका। कमलकलिका। (सलजम् ) नहि, नहि। किन्तु वदतु को भवान् ? न भवान् साधारण-नौचालक इव परिलक्ष्यते । वागभङ्गी भवत श्रेष्ठ- कविजनोचितेति सुनिश्चितम् । रूपकुमार । नहि, नहि । अह साधारण-नौचालक एव, नान्य कश्चित् । अथवा, साधारण-नौचालकेभ्योऽपि दीनतरो हीनतर क्षीणतरश्च । यतो विशाले विश्व ब्रह्माण्डे मम कोऽपि नास्ति, कोऽपि न । कमलकलिका। (साश्रु नेत्रा) मत्सम् १ अहो दौर्भाग्यम् । रूपकुमार। एकस्या शारद-पूर्णिमारात्रौ अस्मिन्नेव नदीवक्षसि अस्यामेव नौकाया भासमान आस सप्तवर्षीयोऽहम् एकाकी-इत्येव मम जीवनस्य प्रथमा अस्पष्टा स्मृति । तत एवाहम् एकाकी एतन्नौका-साहाय- ·पल्लीकमलम् यतः पञ्चम-दृश्यम् ] केन येन तेन प्रकारेण जीवन धास्यामि। अत एवेयं शारदपूर्णिमा मम प्राणप्रिय-नौकायाः शुम-जन्मतिथिः । मम अस्याश्च नामनी अहम् एव दत्तवान् । कमलकलिका। शोभनतमे नामनी । किन्तु मद्र ! किं भवान् मुखी ? यानन्द-दीप्ठ एव भवान् दृश्यते । आश्चर्यम् ! रूपकुमारः। सुखितमः, सौम्ये सुखितमः । कमलकलिका। तत् कथम् ? आश्चर्यम् ! सुखोपकरण भवतः किमपि न दृश्यते। रूपकुमारः। मद्रे! सुखम् बानन्दो वा नोपकरणम् अपेक्षते । यानन्दो ह्यात्माश्रयी। सुखमुपकरणस्य शम्यते नैव वक्तु यदुपकरण-पुष्टास्तुष्टिमायान्ति नैके। अथ च सतत-हीना वस्तुनाऽल्पीयसापि चयमिय सुखमन्ये मन्यते नित्यतृप्ताः ॥६॥ कमलकालिका। (सोत्सुक्यम् ) एवं तर्हि किं मक्त एतादृशानन्दस्य कारणम् ? रूपकुमारः। शृणोतु भवती, शृणोतु तत् । प्रत्यूषादारभ्य गभीर- निशीथ-पर्यन्तम् अहं प्रत्यहं "मायाविनी” नद्या "मयूखमालिका" तरणी- योगेन प्रमामि मम “मनोमानुपम्" अन्वेष्टु, मम "प्राणवन्धुना" सह मिलित मम "मनोमानुप" "प्राणबन्धु" वा हृदय-कन्दरे वन्दीकर्तुम् । कमजकलिका। "मनोमानुषः" ! "मागवन्धुः" ? कः सः ! रूपकुमारः। सः ! स हि मम सर्वसम् । न स पहिर्जनः। स हि ममान्तर-देवता-ममात्मा मम मनो मम प्राणा मम देहो मम जीवनम्। तस्यैव रूप पश्यन्ति युगे युगे अपयः, तस्यैव दर्शनमिच्छन्ति युगे युगे साधकाः, तस्यैव महिमानगापन्ति युगे युगे कवयः। कमलकलिका। (सावेगम् ) सत्यम् ! सत्यमेतत् ?

·पल्लीकमलम् [पञ्चम-दृश्यम् रूपकुमारः। (अश्रृण्वन् ) तस्यैव सौन्दर्य सर्वन विकसितम्, तस्यैवै- श्वर्य सर्वत्र विलसितम्। आनन्दस्वरूपः सः। य एकवारमपि एककणमपि तदमृतम् आस्वादितवान् तस्य जीवने क्लेश-लवोऽपि नास्ति । अहम् एतादृश- सौभाग्यवान् कश्चित् । कमलकलिका। (सावेगम् ) भद्र ! कृपया मार्माप करोतु भवान् तदानन्द-भागिनीम् । अकूल-ससार-सागरे अहमपि गमिष्यामि "प्राणबन्धु' "मनोमानुष" वा अन्वेष्टुभवतः सङ्गिनीरूपेण भवतस्तरणीयोगेन भासमाना अहरहा। मत्पक्षे वा। तत. रूपकुमारः। (प्रकृतिमापद्य) सौम्ये । मैव भणतु। ज्योत्स्नाजाल मायाजाल विस्तार्य सर्वत्र विद्यमानम् । भवत्यपि माया-मुग्धा जाता साम्प्रतम् । तदेव भणति । न कल्याण-जनकम् ईदृशालपन भवत्पक्ष प्रत्यावर्तनम् एव वरम् । कमलकलिका। (रोदनपरा) न, न, नाह प्रत्यावर्तिप्ये। अह गमिष्यामि भवता सह "प्राणबन्धु" "मनोमानुप” वा द्रष्टुम् । रूपकुमारः। विरमतु भवती, विरमतु। अमङ्गल-जनक सर्वमेतत् । आवा सत्वर प्रत्यावर्तिव्यावहे । कमलकलिका। (विषण्णा ) यथा भवते रोचते तथा करोतु भवान् । रूपकुमारः। अदूरे तीर पश्यामि । मा मम दोष गणयतु भवती। मवत्सकाशे अनागमनाय ममानुरोध एवान्याय्य आसीत् । ततः क्षमता मा कृपया भवती। कमलफलिका। को वा भवतो दोष. १ यद्यन किञ्चिदप्यवाञ्छित सघटित तनाहमेव दोपभागिणी, न भवान् । रूपकुमारः। मैव चिन्तयतु भवती। मन्ये नाह पुनर्भवत्या दर्शन लप्स्ये। ततश्चिराय विदाय प्रार्थये । एका तु मम प्रार्थना- कथयतु भवती कृपया भवत्याः सुगृहीत नाम। कमलफलिका। "कमलकलिका"।

·पञ्चम-दृश्यम्] पल्लीकमलम् रूपकुमार | कमलकलिका | अहो योग्यतम नामैतत् | कल्याण भवत्या भूयात् । मनोमानुप. प्राणवन्धुर्वा रक्षतु भक्तों कृपया सर्वदा। [पटपरिवर्तनम्] "मायाविनी"-नदीतीरम् कमलकलिका। हा । हतास्मि मन्दभाग्या । गतो मम मनामानुप प्राणवन्धुर्वा चिराय। तत किं करिष्यामि ? भवतु, गृहप्रत्यावर्तनमेव वरम्, गभीरा साता रानि । (अकस्मात् प्रविशति झोधकम्पितो मार्तण्ड ) मार्तण्ड.। (सरोपम् ) हा हा हा । इदमेन तव विवाहे अनिच्छाया कारणम् १ सर्व बुद्धम् । रेरे पापिष्ठे । २ रे दुश्चरित्र ? रे रे छलक्ला- विशारदे ! कीदृशस्तव व्यवहार.? मम वाग्दत्ता भूत्वाऽपि परपुरुषेण सह यथेच्छ विचरितु त्व न लजसे ! धिक त्वां, धिक् त्वा, सहस्रकोटिशो धिक । कमलकलिका। भद्र । ईदृश परुप-वाक्य भवति न शोभते । भवान् देशस्य राजा। राजा स्यात् सर्वदा वैषम्यहीन न्यायपरायणश्च शास्नानुमारेण । मार्तण्ड । अरे रे पण्डित-धुरन्धरे । मा मा तत्तुकथा श्रावय । मम कर्तव्यमह जाने परिपूर्णतया, मा त्वम उद्विमा भव सकृपम् । किन्तु खदोप- क्षालनाय किं वक्त मिच्छसि ? कमलकलिका। (विहस्य) न किञ्चिदपि । प्रथमत , मन्मते बन दोष एव नास्ति ! द्वितीयत , सत्यपि दोषे तदर्थ को या भवान् मां तिरस्कर्तुम् अस्य कारण प्रन्टु वा ! नाह भवते वाग्दत्ता कदापि, ईश्वर- कृपया कदापि न । मार्तण्ड। (हुहुड्डार ) तुच्छातिनुच्छाया पल्लीवालाया ईदृशी स्पर्धा ! असहनीयम् एतत् । भवतु, अहमपि जाने प्रतिहिंमा ग्रहणपद्धतिम् । य काल-सर्पस्य विवरे हस्त प्रवेशयति अनवधान सोऽपि कालसर्पदप्टो भवत्यचिरेण--स्वेच्छया प्रवेशपत पुन का कथा ! कमलमलिका। मा अकारण मयि कुप्यतु भवान, नाह दोषिणी वञ्चित् । .

·।
पलीकमलन्
[पट-दृश्यम्
मातंण्ड.। न दापिनी । गमीर-निलीये परपुरुषेष मह नौकाविहारोऽपि
नदीपाय।
मलकालिका। ( कठिना) वय मम बगतो व्यापार.-न मयत ।
भवन, वृथा वायव्यय कारपध न वान्दिन। तदह गृह यामि ।
मानण्डः। (उच्ने ) पुनरपि क्पयामि-मा विन्मर। पाला-
पुच्च-मदन-यारिन कालमपंदरी भविष्यवि मुनिश्चितम् । मा विस्मर
मुरि । मा विम्मर। (प्रस्थित )
यमलकालिया। मयितव्य मविपति, भवितव्य भविष्यति गर्वदा,
भवितव्य मयिष्यति मपंथा।
(इति पञ्चम-दृश्यम् )
-.-

·जानाति । पठ-दृश्यम् पल्लीकमलम् ३६ अत एव भ्रातर्मकट ! न त्वं मर्कट नाहमपि कर्कट -उभौ वहाणी एव । अत एवाहमुक्तवान-न जानामि तव परिचयम् इति । यत को वा ब्रह्म (उभौ उच्चैहसत ) मर्फतः। अत एव सर्व मुष्टु वर्तते। प्रिय-बन्धो । माम् यालिन। (उभौ यालिङ्गनवद्धो) मर्कटः। तत शृणु प्राणधन । मम प्रकृत-परिचयम् । नाह ब्रह्म- हो ! हो । हो । अह प्रपल-पराबान्त कृषक-प्रवर श्रीलश्रीयुत्त हनुमचद्र- महोदय । यादरात् “मर्कट" इति सुष्ठु सुन्दर नाम खननर्दचम् । कर्कट.! शृणु प्राणधन, शृणु ममापि प्रकृत-परिचयम् । अहमपि न ब्रह्म-हो ! हो । हो । अहमपि तुल्यप्रतापान्वितस्तन्तुवाय-प्रवर श्रील- श्रीयुक्त-मत्स्य चन्द्र-महोदय -आदरात् "कर्कट" इति मुष्ठु मुन्दर नाम खजनेर्दत्तम् । उभौ। तत सर्व मुटु वर्तते । ब्रह्म विनश्यतु, जीवता केवल बट- मर्कटौ। यस्माक मर्कट । प्राणधन कर्कट । अस्माक परमादरणीय शरत्काल समागत साम्प्रतम् । तत, कथय भ्रात वचन नवानन्द-सवादम् । पल्लीजीवन वैचित्र्य-विहीन जातमधुना ईदृश-सवादाभावात् । कर्कट । (सोल्लासम् ) हृदय-शोपित कर्कट ! किम् अन्धो पधिरी वा त्वम् ? यस्माक क्षुद्रातिक्षुद्रा "मधुमालती” पल्ली उत्तप्ता जाता साम्प्रतम् अयाश्चयेंण, अभारनीयेन, यनिर्वचनीयेन पटनाचरण । अपि न जानासि क्लि एतविषय युगाक्षरण : मर्फद.। नहि, नहि, जीवनरस । यह सरल अखत केवलम्, पर चर्चा-विपये मम मतिर्नास्ति कदाचन । फर्कट । (सरोपम् ) किं ? किं कथयसि ? सह परचर्चा-पुरन्धर इति ते वाक्यार्य ? ततोऽस्माकम् बाजीवन-सख्य निमेषेण छिन्न जातम् । (कपटेन रोदिति)। अमल चालक ·मर्कट। पल्लीकमलम् [पष्ठ-दृश्यम् मर्कट.। मम प्राणप्रदीप । मा रुदिहि । तव एकाप्यध्रुवणा उचाल- प्रचण्ड सागर इव मा निमजयति निमेपेण । ततो विरम, जीवन-वल्लभ । विरम। त्वमेवास्य ग्रामस्य नेतृस्थानीय सुनिश्चितमेव । अव. खमेव समग्र ग्रामस्य संवाद सग्राहक सवाद-परिवेशकश्च। तदेव केवल मयोक्तम् । कर्कटः। अत एव सर्व सुप्ठु वर्वते । प्रिय-बन्धो । माम् बालिङ्ग। (उभौ आलिङ्गन वद्धौ) तत शृप प्राणधन । शृणु सावधान तमत्याश्चर्य सवादम् । अस्माक सुन्दरीश्रेष्ठा कमलकलिका तस्या कमल-कोमलाभ्या हस्ताभ्या प्रणयियुगलस्य कर्ण युगल-मर्दन क्राति सानन्दम् । कर्कट.! दिम: किं क्यसि त्वम् । प्रयियुगलस्य : भ्रात । न विश्वमिमि न विश्वमिमि । अस्माक कन्यादाय प्रस्त-ग्रामे एकाऽपि वरो न सुलभ , तत क्य मा अनायासेन वन्दीकृतवती पानद्वयम् । कर्कट-। सर्वमेतत् मायाविन्या मायेव । प्रापमकरन्द । सरल- हृदयस्त्व कथ वा एतत् सर्व ज्ञास्यसि । ( व प्रविशन्ति मत्स्यनीविनी, पुष्पविक्रेत्री पण्यवित्री च वगेन) मर्कट । (उच्चे ) बरे रे मत्स्यजी विनि ! कथ त्वम् ईदृश वेगेन धावसि ! का वा तव त्वरा । क्षण विष्ठाव, यावाभ्या रोहित मत्स्याना कतिपयान् खण्डान् देहि प्रियतमे भगिनि । मत्पजीविनी। (सरायम् ) रे रे दुवृत्त । भगिनी-सम्बोधनेन न तव कश्चिदपि लामो भविष्यति । नाह तादृशी निरोधा। ततो न माम् याकुन्ना कुरु। मम मरपस्यापि समयो नास्ति साम्प्रतम् । कर्कट । प्रि-य त-मे, भ-गि नि मनसजीविनी। मृणु रे वृक्लाम । तव छलचाद्वयं मया सुष्टुरूपेण गतम् । पुनरपि पृषु रे अभद्र । न मा कदापि “अरे ३" इत्येव रूपेण आप। ममापि यति नाम, तन्नाम्नैव मा मम्बोधय यत पर मर्वदा ।

·पष्ठ-दृश्यम] पल्लीकमलम् ४१ कट। (साग्रहम् ) प्रियतमे भगिनि । किं तव तन्मधुर-मोहन नाम। । मत्स्यजीविनी। (सगर्वम् ) मम अत्याश्चर्यम् अतुलनीय नाम- "श्रील श्रीयुत्ता प्रावृप्रियकर-प्रस्फुटित-प्रसून मालिका देवी।" कर्कट (चक्ति ) हा हतोऽस्मि । प्रा-य-ट् असम्भवम् । यसम्भव तव नामोचारणम् । मत्स्यजीविनी। (सदर्पम् ) मम पिता कस्यचित् पण्डितश्रेष्ठस्य गृहे मत्स्यविक्रेता आसीत्। स ह्यादरान्मह्य दत्तवान् इद सुन्दरातिसुन्दर नाम । मवत, वृथा कालक्षेपी न वाञ्छनीय । भगिन्य । प्राग्रेसरा भवत सर्वा वय सर्ग एकप्राणमनश्चित्तनीवना । कर्कट । अरे रे पुष्पविक्रे नि । त्वमपि जाता कठोरहृदया ? न दास्यसि मह्यम् एकमपि पुष्पमाल्य सादरम् १ अह तव दासानुदाम । पुप्पविक्रेत्री। (सरोपम् ) नाह तव उपहासयोग्या। किंवा करिष्यसि त्व पुष्पमाल्येन ? किं भल्लुक्स्य कर्कश-लोमश-कण्ठोपरि पुष्पमाल्य शोभते ? हा हा हा । पण्यविनेगी। हा हा हा । (मर्कटमुद्दिश्य ) न वाञ्छसि त्व मम पण्य-द्रव्येषु किमपि ? गृहाण, कृपया गृहाणेदम् अङ्गरागभाण्डम् । पार- शुम्र पद्मसुनासित कोमल-मसूण एपोऽङ्गरागो गर्दभस्य तमिला-कृष्णे कराल- रप्टा-कुत्सिते पिशाच-प्रतिमे वदने अपूर्व सौदर्य विस्तारयिष्यति सुनिश्चित- मेव। मत्स्यनीविनी। हा हा हा । कि तु प्रियमख्यो। को वा एतो मल्लूर-गदमी यस्माकम् । यदर्थ वय पल्ली ललना-श्रेष्ठा अपि वृथा समय- क्षेप करिप्याम १ ततो मा विलम्ब कुरत मुहर्तमानमपि । सवा नार्य । हा हा हा ! (उचेहंसन्ति)। पर्कट । (पर्याकुल ) भ्रातर्मर्कट | किम् आवाभ्याम् वर करणीयम् ।

·४२ पल्लीकमलम् [घष्ठ-दृश्यम् मर्कट । भ्रात कर्कट । हिम-शीतला अवज्ञा एवाभ्याम् अवलम्बनीया । तत प्राणाधिक । पूर्ववत् आलपनादिकमेव वरम् । (उभौ परस्पर कणे कणे कथयत ) (सर्वा नार्य स्त्रीसुलभ-कौतुहलाकान्ता भूत्वा सर्वान् आधारान् भूमौ निक्षिपन्ति) मत्स्यजीविनी। अरे । किं कथयथो युवां कर्णाकर्णिकया कि सघटितम् । मर्कट। (सुगम्भीर ) तेन युष्माक किम् १ न स युष्माक व्यापार । सातिशय गोपनीय सवमेतत्, राजाधिराज-विषयक कुसितो वृत्तान्त , अभिजात-वशस्य कलङ्क-गाथा वा। तत कृपया दूरम् अपसरत, युष्मत्समीपे अय गुह्यातिगुह्य कलङ्क-गर्हितो विषयो न कथन-योग्य । पुष्पविक्रेत्री। (विस्फारित-नयना) एपा-या-ए । राजाधिराज- विषयिका कलङ्क-मूलिका का घटना १ मां व हि सकृपम्, मां व हि । ममोदराद् गुह्यकथा क्लङ्क-गाथा वान कदापि निष्काशनीया केनापि, प्रतिजाने तत्। पण्यविक्रेत्री। एवं ममापि, भ्रात 1 एवं ममापि। कृपया माम् अपि कथय त गोपन-वृत्तान्तम् । (उभे कर्कट-मर्कटो वेष्टयत )। मर्कट । (मुगम्भीर मस्तक सञ्चाल्य) किन्तु यूयमधुना सातिशय- त्वराग्रस्ता। गोपन-वृत्तान्तोऽय सुदीपों रोमाञ्चकरश्च। श्रुतवान् अह सद्यो यद् युप्माक मरणस्यापि समयो नास्तीति । पुप्पयित्री पण्यविधीच। (समस्वरम् ) न, ने, न-मरणस्य समयोऽस्माक्मस्तु वा न वा, राजाधिराजस्य क्लङ्कगाथाया गोपनसवाद- भवण-ममय पुन पूर्णतयेवास्ति । तत प्रसीदव भवान, आवयो प्रसीदत। (उभे मकंट पष्टयत ) मत्स्यजीविनी। (सरापम् ) दरम् अपसरत निर्लज्ने! दरम् अपसरतम्। अह युप्माक दलस्त्री', मा त्यक्ता क्य युवा राजाधिरान- सम्वन्धिनो गोपन-मादस्याधिकारियो भवेतम् ।

·पष्ट-दृश्यम् पल्लोकमलम् ४३ पुष्पविक्रेत्री। हुँ हुँ । दलकी । का त्वा दलको पदवी विभूपिताम् अकरोत् १ कथय तत्, कथय महामहिममयि । स्वयं नियुक्ता दलकनी एव त्वम् । पण्यविक्रेत्री। बरे रे मत्स्यगन्धे। देह-सौरभ तव सहस्र-कोटि- योजनव्यापि । त्व यस्यां सभायां सभानेत्रीपदम् अलकरिष्यसि तस्या सभायाम् एकापि सभ्या न स्थास्यति । हा हा हा !-सर्वा एव पलायिष्यन्ते तव सुगध माहात्म्येन । हा हा हा 1 पुप्पविक्रेनी। हा । हा । हा । भगिनि पण्यविक्रे नि । भृश मुरसिका त्वम् । हा । हा । हा । मत्स्यजीविनी। (मत्स्य पटिकाया सम्मार्जनी निष्काश्य )२ रे रे। यरे रे दुयते । अरे २ स्पधाशीले। अरे रे मृपाभापिके । युवा न्याय्योपहाराणि गृहीत सान दम्। (पुप्पविक्रेनी पण्यविक्र नीञ्च प्रहरति ) पुप्पविक्रनी। (पुप्पभाण्डाच्छुरिका निष्काश्य) २२ रे। अरे रे चामुण्डे ! अरे रे करालवदने । अरे रे शूर्पणखारूपिणि । ममापि अस्त्यस्नम् । गृहाण कृपया, गृहाण परम-श्रद्धये तव प्राप्याय॑म् । (मत्स्यजीविनों छुरिकया आक्रामति ) पण्यचित्री। (पण्याधाराद् यष्टि निष्काश्य ) रेरेरे। अरे रे मि कोटखरूपे ! अरे रे कलास स्वभावे ! अरे रे कृतान्तसशि । ममाप्यस्ति । यस्त्रम् । गृहाण, मम अशेष-पूज्यपादे । दलकवि-महोदये | गृहाण सानुग्रह भत्तिकुसुमाञ्जलिम्। (मत्स्यजीविनी यष्टया प्रहरति)। मत्स्यजीविनी। २२२ पुष्पवित्री। २२२। पण्यचिन त्री। २२३। (सर्वा प्रहाररता । महाकोलाहल ) ·- , पल्लीकमलम् [पष्ठ-दृश्यम् कर्कटः। (वेतसवत् कम्पित ) भ्रातांत । किमेतत् । मन्ये महाप्रलय उपस्थित । नास्ति कस्यचिनिस्तार । भ्रातात. 1 कम्पते मम सर्वशरीरम् , विपूर्ण ति मम मस्तकम् , शुष्यति मम जिहा। किं करोमि प्राणाधिक । किं करोमि १ चण्डमुण्ड-विनाशिनी प्रचण्डा चामुण्डेव धराधानि आविर्भूता- मैका, परन्तु तिस्र । एकैव चामुण्डा विश्वप्रहाण्डध्वसकरी-तिसृणा चामुण्डाना पुन का कथा ! मर्कटः। भ्रातांत । प्राणप्रतिम भ्रात । ममापि दण्डायमाना केशा , ममापि शुष्क तालुकम्, ममापि धर्माक्तो देह । पश्य पश्य, जीवन-सहचर । एका सम्माजनी-शोमिनी, अन्या छुरिका- विलासिनी, इतरा च यष्टिप्रमोदिनी। किं करोमि, किं करोमि चित्तानन्द । तत पलायनमेव वरम् । किन्तु प्रकम्पित पाद-युगल मम न विश्वास योग्यम्। तत किं करिष्यामि। यह निश्चितमेव अचिरेण मूछितो भविष्यामि । (मूछी नाटयति)। फर्कटः। एा, एा, एा । त्वम् अचिरेण मूर्धितो भविष्यसि । (खगतम् ) "आत्मान सतत रक्षेत्” इत्याप्तवाक्यम् । ततो ममापि पलायन- मेव वरम्। को वा नाम मूर्छित स्थूलदेह मर्कटम् अपसारयिष्यति । तत पलायनमेव वरम् ( पलायित ) मर्कट । यहो । पलायितो मम तयाथित प्राणप्रियो भ्राता बाजीयन- बन्धुर्मा त्यक्ता घ्याधीमुरो। ततोऽहमपि मूखी परित्यज्य पलायनमेव उपासे । (पलायित ) (इति पाठ-दृश्यम्) ।

·पल्लीकमलम्
सप्तम-दृश्यम्
[काल-सर्पस्य दंशनम्]
स्थान-ब्रह्मापदस्य गृहम् ।
समय:-मध्याह्नः।
(प्रविशति पल्लीगायकः)
(मनोमानुप-गीतिः)
दृष्टः कि "प्राणयन्धु"मम दृष्टो हि कि “मनोमानुपः" ?
गगने तस्य किरणोऽनुपमः समोरे स्पशों निष्कलुषः ॥६९
फुसुमे तस्य हास्यं मधुर नदीजले स्नेहः सुविमलः ।
विहगध्वनो गीत मदिर' हरित-चने रसः मुकोमलः ॥७॥
विलसति भुवने प्रियतमो मम निरअनो नित्य-निष्कलुपः ।
दृष्टः किं "प्राणवन्धुमम दृष्टो हि कि "मनोमानुषः ?” ॥७॥
(प्रस्थितः)
(ततः प्रविशति चिन्ताकुलो ब्रह्यपदः)
ब्रह्मपदः। कमलकलिकाया मुसाच्च तवान् अह मावण्डस्य वृत्तान्तम् ।
न जाने कालसर्पः कदा दक्ष्यति अस्मान् । यथा तथा वा भवर, असीमा
सलु परमजनन्याः कृपा, या इम विवाह-सम्बन्ध छित्वा मम प्राणप्रिय-
कन्यका काल सर्पकवलाद् रक्षितवती सानुग्रहम् । थापाततो दुःखजनकमपि
इद परिणामे सुखावहमेव भविष्यति । कृतः?
जगज्जनन्या न च किञ्चनास्ते
हयोक्तिक व्यर्थममगल'चा।
चलन्ति तत्क्षेममयेच्च्या सदा
जगन्ति कल्याणपथे चतुर्दश ॥७॥

·४६ पल्लीकमलम् [सप्तम-दृश्यम् यज्जीवनानन्तरमेति मृत्यु- दिनान् पर रात्रिरुपैति घोरा। सुखेन साकं समुपैति दुःस पापञ्च पुण्येन सम समेति ॥७३|| शुभाय लोकस्य चराचरस्य प्रतीहि नसापि च सार्थकत्यम् । तथाहि विधाम-फला त्रियामा ददाति लोके नवशक्तियोगम् ॥७॥ स्वर्गापवगों मरण करोति दुःसंतदज्ञानजयाय वाचाम् । प्रयान्ति पापान्यनुतापवहे: सन्धुक्षणस्यादिम-कारणत्वम् ॥७॥ [ विशेषकम् ] (ततः प्रविशति विरस-वदना तरङ्गिणी) तरङ्गिणी। नाय ! विवाह-दिन त्वया निर्धारितन वा ! साविशयम् उदिमा तदर्यम् । ब्रह्मपरः। बायें ! परमा जनन्येन इनी को विधानी, तम्या एवेच्छया सर्व सम्मवति । तरङ्गिणी। इंदृश व्यामोहकर वाक्यं न मह्यं रोचते। मम प्रभस्य परिस्फुटम् उत्तरं देहि । (द्वारे प्रबलः क्रापातः) कमलकलिका। (वेगेन प्रविश्य) पितः! कि सपरितम् ! किं मटितम् । (ततः प्रविशति राजप्रहरी) प्रहरी। (ब्रह्मपदमुद्दिश्य ) यह वा वन्दीकतुंमागतः । ब्रह्मपदः। “वन्दीक्तुंम् ।” तत् कथम् । प्रहरी। (सदर्पम् ) त्वया राजे अवश्य-देयः करो न दच इति । युद्धपरः। (वार्यान्वितः) बार्यम् । अहं प्रति मित- रूपेण कर दचान् सर्वदा।

·४७ सप्तम-दृश्यम् ] पल्लीकमलम् प्रहरी। (पूर्ववत् सदपम् ) ततो दर्शय मे तर प्रमाणपत्रम् । ब्रह्मपदः। मम प्रमाणपत्र कीटमुक्त विनष्टम्य बहुपूर्वमेव । ततोऽहाँ प्रमाण-परम्य प्रतिलिपि-लामा राजप्रतिनिधिसकाशे पनमेकं प्रेपितवान् । वस्य सकाशाद् भवान् सर्व वृत्तान्त शास्यति मुष्टुरूपेण । प्रहरी। (हिस्स) स वदति मिथ्या सर्वमिदम्, सम्पूर्णतो मिथ्या। करीन कदापि त्वया दत्तः। घुलपदः। अत्याधयम् इद सर्वम् । स जानाति स्पष्टतो यदिद न मिथ्या, परन्तु यक्षरशः सत्यम् । (स्वगतम् ) कालमर्प एव विजयी परि- लक्ष्यते । मां मेपशाव भृशमेष दष्टु फणां समुन्नाम्यति फालसर्पः । तस्य प्रकोपोपगमे समर्थ प्रेक्षे न कश्चिद् विषयेद्यमद्य ॥७६|| किन्तु विश्वजनन्या विश्व-ब्रह्माण्डे क्य तत् सम्भवति । भवत, वृथा यायव्ययी न करणीयः। दुत-जनाना समीपे करणा-मिक्षापि निरधिका । (प्रकाशम् ) मद्र! विमन करणीयम् ! प्रहरी। (सदर्पम् ) अविलम्ब तय देयोऽयं. परिशोध्यः। अन्यथा कारावरणमेर यास्ते लिखित तर ललाटे । तरङ्गिणी। हा हतास्मि मन्दमाग्या। (रोदिति ) कमलकालिका। यहो ! कि क्रोमि, Eि करोमि । एकोऽप्यलद्वारी मम नास्ति, येनाह परम स्नेहमय पितर अकारणाद् अवमाननाद रक्षित शमोमि। यही गौमाहान कामतत् । न मम विचिदपि बहुमूल्य वस्तु या अस्ति यद् वित्रीयाह पितर सुपीरतु पारयामि । (मिथित् स्मरन्तर गोलागम्) हन्त ! लब्धामय गया पार' विपत्- परायारस्य ! मम पोमारसाले पित्रा मे काचन पेटिका प्रदत्ता-"उपस्थितायो ·पल्लोकमलम् [सप्तम-दृश्यम् यज्जीवनानन्तरमेति मृत्यु- दिनात् पररात्रिरुपैति घोरा। सुखेन साक' समुपैति दुःख पापञ्च पुण्येन सम' समेति ॥७॥ शुभाय लोकस्य चराचरस्य प्रतीहि तसापि च सार्थकत्वम् । तथाहि विश्राम-फला त्रियामा ददाति लोके नवशक्तियोगम् ॥७॥ स्वर्गापवगौ मरण करोति दुःख तदज्ञानजयाय वाञ्छाम् । प्रयान्ति पापान्यनुतापवह: सन्धुक्षणस्यादिम-कारणत्वम् ॥७५॥ [ विशेषकम् ] (ततः प्रविशति विरस-वदना तरङ्गिणी) तरङ्गिणी। नाथ ! विवाह-दिन' त्वया निर्धारित न वा ? सातिशयम् उद्विमाह तदर्थम् । ब्रह्मपदः। आयें ! परमा जनन्येव हत्री की विधात्री, तस्या एवेच्छया सर्व सम्भवति । तरङ्गिणी। ईदृश व्यामोहकर वाक्यं न मह्यं रोचते। परिस्फुटम् उत्तर देहि । (द्वारे प्रबलः कराघातः) कमलकलिका। (वेगेन प्रविश्य ) पितः ! कि संघटितम् ! किं सघटितम् ! (ततः प्रविशति राजप्रहरी) प्रहरी। (ब्रह्मपदमुद्दिश्य ) अहं त्वा वन्दीकर्तुमागतः । ब्रह्मपदः । “वन्दीकर्तुम् ।” तत् कथम् ! प्रहरी। (सदर्पम् ) त्वया राशे अवश्य-देयः करो न दत्त इति । युझपरः। (आश्चर्यान्वितः) आश्चर्यम् । अहं प्रतिवर्षमेव नियमित- रूपेण कर दत्तवान् सर्वदा। मम प्रभस्य ·४७ सप्तम-दृश्यम् ] पल्लीकमलम् प्रहरी। (पूर्ववत् सदर्पम् ) ततो दर्शय मे तव प्रमाणपत्रम् । ब्रह्मपदः। मम प्रमाणपत्र कीटमुक्त विनष्टश्च बहुपूर्वमेव । ततोऽह प्रमाण-पत्रस्य प्रतिलिपि-लाभार्थ राजप्रतिनिधिसकाशे पनमेक प्रेपितवान् । तस्य सकाशाद् भवान् सर्व वृत्तान्त ज्ञास्यति सुप्ठुरूपेण | प्रहरी। (विहस्य ) स वदति मिथ्या सर्वमिदम्, सम्पूर्णतो मिथ्या। करोन कदापि त्वया दत्तः। बृह्मपदः । अत्याश्चर्यम् इद सर्वम् । स जानाति स्पष्टतो यदिद न मिथ्या, परन्तु अक्षरशः सत्यम्। (स्वगतम् ) कालसर्प एव विजयी परि- लक्ष्यते। . मां मेपशाव भृशमेप दटुं फणां समुन्नाम्यति कालसर्पः । तस्य प्रकोपोपशमे समर्थ प्रेक्षे न कश्चिद् विपवैद्यमद्य ॥७॥ किन्तु विश्वजनन्या विश्व-ब्रह्माण्डे कथ तत् सम्भवति १ भवन, वृथा वाक्यव्ययो न करणीयः। दुवृत्त-जनाना समीपे करुणा-भिक्षापि निरथिका । (प्रकाशम् ) भद्र ! क्मिन करणीयम् ! प्रहरी। (सदर्पम् । अविलम्व तव देयोऽर्थः परिशोध्यः। अन्यथा कारावरणमेन थास्ते लिखित तव ललाटे । तरङ्गिणी। हा हतास्मि मन्दभाग्या। (रोदिति ) कमलकलिका। यहो! किं करोमि, किं करोमि १ एकोऽप्यलङ्कारो मम नास्ति, येनाह परम स्नेहमय पितर अकारणाद् अवमाननाद् रक्षित शमोमि। अहो सीमाहोन कष्टमेतत् ! न मम विञ्चिप बहुमूल्य वस्तु वा ओस्त यद् विनीयाई पितर मुसीक्तु पारयामि | (किञ्चित् स्मरन्तीय सोल्लामम् ) हन्त ! लब्धमिव मया पार विपत्- परावारस्य ! मम कौमारकाले पिना मे काचन पेटिका प्रदत्ता-"उपस्थितायां ·पल्लीकमलम् [सप्तम-दृश्यम् विषम-विषये व त्वयपा उन्माचनीया, नान्यदा" इत्युचा । मन्य तत्र किञ्चन काञ्चन-रजतादिक सञ्चित वर्तते। इतोऽधिका विपत् वा का स्यान्मम जोबने । दिदानी ग्रह गता तामुन्मीच्य पश्यामि (सचिन्ता प्रस्थिता)। ब्रह्मपदः। सम्प्रति रिहस्तोऽहम् । मद्र । ततः किं करपीय मया! महरी। (सोपहासम्) यहो ! वरुप शिशुविशेपस्त्वम् ! न किञ्चिदपि जानासि । ततश्चन मया सह राजद्वारम् । ब्रह्मपदः। यद मवान् याज्ञापयति । (बगेन प्रविशति कमललिका उन्मन्ती) कमलरुलिका। पितः पितः ! बागच्छतु मवान्, कृपया अन्तरालम् थागत। वृक्षपदः। प्रहरिमहोदय ! कृपया क्षप विष्टद्ध मसान् गृहद्वारदेश। प्रहरी। विनम्ब मा कुरु (वहिर्गतः)। कमलकलिका। (उत्तेजिता उत्फुल्ला च) परम-श्रद्धेय पितृदेव ! यन्विप्यन्त्या मया चिर-परिवत्ताया जीर्णपेटिकायास्तलदेशात् यस्मादावि- प्कृता इय रत्नचिता मालिका । मन्ये, ईदृश-बहुमूल्योपहार परम-स्नेहमयः पितृदेव एव मह्य शेशव दचवान्। ततो गृहाप पिदेव ! गृहाग इमा यहुमूल्या रतमालाम्-मविन-विनाशिनी भविष्यति सा सुनिश्चितमेव । (दम्पती परस्परमपनोकयत.) ब्रह्मपदः। प्राणप्रिये ! रनमाला वैव, नाम्माक विन्दुमानोऽपि यधिकारोऽस्ति चन। कमलरुलिका। (आभयांन्विता) किन्तु त्वयैव दचेय रत्नमाना। यन्यथा वथ मा मया प्राहा। तरङ्गिणी। ( मा नेता) म्नेहधने प्रापपुचतिक ! कल्याण ते भूपाद । तब पितृदेवाय इमां रत्न-खचिता मालिकाम् ययं देहि मुमगे ! धमलालिगा। (पूर्वपद् विस्मयान्विता ) माह बुध्ये एनन् मर्यम् । रत्नमाला पितृदेवस्येव स्नेह-मुपमा-स्निग्ध उपहारः। कुतस्तन दानस्य प्रम !

·४६ सप्तम दृश्यम् ] पल्लीकमलम् भवतु, वृथा कालक्षेपो न करणीय । पित । यथावर्तव्य करोतु भवान् सानन्दम् , यह यामि (प्रस्थिता)। ब्रह्मपदः। अहो! किं करिष्यामि । किंकर्तव्य-विमूढ उन्मत्तपच्चाह जात . तरङ्गिणी। एतदन्य को वा पन्या ! पुत्रिकाया कल्याणार्थम् एवेद करणीयम् । किञ्च, पुनिकाया अपि पितु प्रत्युपकारार्थम् ईदृश दान नाधिक भवता मन्तव्यम् । यत, प्रस्फुटन पूष्ण किरणेन पद्मिनी वर्ण : सुगन्धेर्मधुमि सुधोपमैः। सन्तप्य सयों विदिशो दिशस्तथा करोति सूर्यस्य ऋणस्य निप्यम् ॥७॥ उपलभ्य पयासि वारिदा- दटवी जीवति या निरन्तरम् । तदृण परिनिष्क्रिणाति सा विकिरन्ती घन नील-कान्तिताम् ॥७॥ परिपीय तुपारमद्रित परिपीना तटिनी प्रयाति या । प्रविधाय सशस्यमूपर कुरुते सा तदृणस्य निफ्यम् ॥७९॥ तथा पितु पूष्ण इयोज्ज्वलस्य पयोधरस्येव सदा प्रदातु । गिररिव स्नेह-परायणस्य ऋण विशोध्य सुतयापि शश्वत् ॥८॥ ब्रह्मपद । सत्यम् । (उच्चे ) प्रहरिमहोदय । अत्रागच्छतु भवान् गपम् ।

·५.०
पल्लीकमलम्
[अष्टम-दश्यम्
(ततः प्रविशति निद्रालुः प्रहरी विजम्मणशीलः)
प्रहरी। कथम् ईदृशमुधकथनम् ! मम नवीना निद्रा अकस्माद्भमा ।
यहो। मधुरातिमधुरः स्वप्नोऽपि अक्स्माद् विलीनो जाता। कः स स्वप्नः !
नन्दनकानने पारिजात-वृक्षतले मुखासीनोऽहम् अप्सरोवृन्दैथन्दितः। यहो ।
रोमाशकरोऽयं स्वप्नः।
(बदापदमुद्दिश्य ) भवतु, किं वाञ्छसि त्वम् ! बहुविलम्बो जातो:-
कारणम्।
ब्रह्मपदः। अह भवता सह राजद्वार गमिप्याम्यधुना।
प्रहरी। तथा कुरु, तथा कुरु त्यम् । गृहगव-प्राणोऽहं जातः साम्प्रतम् ।
(यूहापदेन सह निष्मान्तः)
॥ इति सहम-दृश्यम् ॥
पल्लीकमलम्
अएम-दृश्यम्
[मलकलिकाया जीवन-रहस्योद्घाटनम् ]
स्थानराजसभा।
समय:-अपराहा।
(ततः प्ररिरान्ति सपुत्रः गपारिपदो राजा प्रमअनः प्रहरी ब्रह्मपदध)
मानण्डः । घागतः ग गगनम्पशि-स्पर्धासीलो जनः । तदह मिमनिय
पिनारापिपामि
(उच्चैः) बरे २ मिभ्यायादिन् ! त्वया देयः करो न दत्तः। तपापि
त्वं पथम् अपदः यन्मरा दच इति !
मरमपदः। गमन् ! बर मयतः मजा, मवानपि महरामो नतिः।
तयापि मा मिथ्यापारी प्रति भपि नाम्ने मयदधिसरः।
मातंण्डः। "अभिभार" रेरे दीन-दग्दि ! रे रे दोनचारप्र! ११
शोगामान ! महामहिममपो राजाधिरामी नाहनय देरा-
माम्।
किपिम्नान पत् कामगन, मग हात् पम्पारि निभाग नामि!

·अष्टम-दृश्यम् पल्लीकमलम् पारिपदः। (सदर्पम् ) कस्यापि न । दरिद्रजनाना स्पर्धा अवश्यमेव । चर्णनयोग्या। प्रभञ्जनः। (पुनमुद्दिश्य ) वत्स ! यथेष्टमुक्त वया। विरम साम्प्रतम् | (पारिपदमुद्दिश्य ) त्वमपि विरम । वृथा वाक्यव्ययो न करणीयः । (ब्रह्मपदमुद्दिश्य ) भद्र ! किमन ते वत्तव्यम् ? ब्रह्मापदः। मया पूर्वमेव बहुश उक्तम्, भूयोऽप्युच्यते-करो मया दत्त एव । तथापि यदि भवान् तन्न विश्वसिति, तन ममाय प्रस्तावः- अहम् अधमाधमो दीनातिदीनो जनः, नास्ति ममान्यो द्रव्यसम्भारः। केरल ममादरिण्याः कन्यकाया अम्त्येका रत्नसचिता मालिका, न च ता विक्र तुमिच्छामि । ततो भगानेन इमां मालिका बन्धक-रूपेण गृहीत्वा कृपया मा रक्षत। प्रमअनः । कुन सा मालिका । हापदः। इयम् (ददात्ति) प्रभअनः। (निपुण पिलोक्य चक्ति उच्चैः) कथं कथं त्वम् इमा मालिकां प्राप्तवान् ? क्थय, कथय अविलम्बम् । अहो विदीर्ण मम हृदयम्, बुद्धिम्र शो मम जातः, जीवन मम विगतप्रायम् ! ततो देहि, देहि मे उत्तरम्, मा निमेपमानमपि पिलम कुरु । किं करोमि, कि करोमि, न जाने किं क्रीम्यहम् । मार्तण्डः। (सोढे गम् ) पितः ! पितः ! किं संघटितम् १ प्रकम्पितं भवतः सशरीरम्, पाण्डुर मुसम्, विस्फारिते नयने, स्फुरिती चौठो । भवतः का मेवा मया करणीया ? उद्विमोऽहम् । किमिय रत्नमालिका अनेन दुष्टजनेनापहृता ? तत एन कारागारे प्रेययिभ्यााचरात् । मा चिन्ताकुसो भवतु भवान्, केवलमाशापयतु माम् । प्रभञ्जनः। नहि नहि, न तर विञ्चिन्मान करणीयमस्त्यन। यत्स ! ममास्त्या गोपनीयालोचना बनेन सह । यत एव वहिर्गच्छ पारिपदैः सह । मार्तण्डः। यथा देव याज्ञापयति ( मवें विस्मिता निधान्ताः)। प्रमअनः। (व्याकुलः) देहि, देहि मे प्रश्नस्योत्तरम् । किं न पश्य मि यन्मम प्राणगंशयो जातः ।

·५२
पल्लोकमलम्
[अष्टम-दृश्यम्
चुह्मपदः। महामहिमान्वित महोदय ! पश्यामि सर्वम् परमाश्चर्यान्वितश्च
जातः, न च जाने भवतः प्रश्नम् । किन्तु पूर्वमेव वदामि, स यदि रत्नमाला-
विषयी स्यात् तदा क्षमतां माम् । नाहमेद्विषये किञ्चिदपि वक्त,
पारयामि।
प्रभञ्जनः । कथ कथम् ?
हे पापाण-मनस्क ! पश्यसि दृशा कि मे न दीनां दशां
तूर्ण तर्पय रत्नहार-हरणोदन्तैरशान्तं मनः ।
ज्यालाभिः स्मृति-वृश्चिकस्य दशतो दन्दह्यमानो ह्यहं
दृष्ट्वा हारमिम पुनर्द्विगुणया दह्ये विप-ज्वालया ।।८१॥
अन्यथा मम मरणमेव वरम्। (रोरुद्यमानस्तिष्ठति)
ब्रह्मपदः। न जाने अहं भवत एतादृश भाव-वैक्लव्यस्य कारणम् ।
तथापि भक्तः शोचनीयावस्था मा भृशं व्यथयति । किन्तु देव !
निरुपायोऽहम् । देव-विग्रह-स्पर्शन-कृत-प्रतिश्रुति-वद्धोऽहम् । अत एव
किं करोमि।
प्रभञ्जनः। भद्र ! तव प्रतिश्रुति-भग-जनित-पापस्य पूर्णभारम् अहमेव
महीयामि -न त्व पापस्पृष्टो भविष्यसि तदर्थम् ।
घह्मपदः। नहि नहि, न तेन किञ्चिदपि प्रयोजनमस्ति । राजा
पितृतुल्यः, पितृ मृणम् अपरिशोध्यमेव । ततोऽह क्थयामि भवन्त सर्व'
वृत्तान्त सानन्दम् । शृणोतु भवान्-
(पट-परिवर्तनम्)
(पठ-दृश्याभ्यन्तरे प्रथम पूर्व-दृश्यम् )
स्थानम्-"खच्छमलिला"ख्य-नदीतीरम् ।
समयः-प्रभातम् ।
(ततः प्रविशति सपत्नीको यूदपदः)
ब्रह्मपदः। प्रिये ! नवेच्छानुसारेण यावाम् वागतो । सम्मुखे प्रमहति
यतिपवित्रा "खच्छमलिने"ति-योग्यतम-नामधारिणी मातृस्वरूपिणी तटिनी ।

·अष्टम-दृश्यम् पल्लोकमलम् પુર सर्वे कथयन्ति-सा असीम कृपाशीला सातिशय-जागरिता च। तीरे व सुन्दर-मन्दिरे विराजिता महाजननी श्रीश्रीजगद्वानी देवी ! ततो निवेदय ता तव मनोवासनाम् । तरङ्गिणी। इतः पूर्वमेव निवेदितवती अह तस्याः श्रीचरणारविन्दे मम तामेव चिरन्तनी हृदयोत्था वासनाम्-घशरक्षक सन्तानमेकम् यह याचे निरन्तरम-इति । नान्यत् किञ्चित् । चूह्मपदः। भद्रे! अवश्यमेव तव साधना सार्थिका भविष्यति । धैर्य धारय । तरङ्गिणी। यद्य विशेष शुभदिनम् । यतोऽद्य पहु शुभग्रह-समावेश- धन्या पूर्णिमारजनी। अत एव, मनो मे कथयति, अद्ये वास्माक मनोवासना पूर्णा भविष्यति । बृह्मपदः। तथा भवतु भगवत्प्रसादात् । तरङ्गिणी। देव देव । पश्य, पश्प- अरे नदीतीरे पतित मनुष्यशरीरम् । बुह्मपदः। सत्यम् । तदेहि तत्रैव गच्छावः। (उमो धावतः) तरङ्गिणी। यहो! कस्या कुन्दकुमुम-कलिकासमा सद्योजाता कन्यकपा । कथ वा अनागता ? ब्रह्मपदः। मन्ये, विगत-रजन्याः प्रल-मझावातोऽत्र कारणम् । तेन ममावतेन निजिता अमख्या नौकाः। भवतु, अस्या जीवन-रक्षणमेव प्रथम कर्तव्यम्। तरङ्गिणी। ततो निकटस्थे चिकित्सागारे सा नेतज्या चिरेण | चहापदः। (मावाविष्टः ) नहि नहि, न वन्मम रोचते। प्राणप्रिये ! अपि न पश्यसि त्वं श्रीभगवन्निर्देशमन ? परम-कृपामयी श्रीश्रीजननी दुर्गव सानुग्रहम् यावाभ्या दत्तपती कन्यकामेका श्रीश्रीनदीमानमाध्यमेन परिपूरयितुम् आवयोमनोवासनाम् । अयमेव मम स्थिरो विश्वासः । तरङ्गिणी। किम् । किं कथयसि त्वम् । यगत-कुल-शीलामेना कथमायोः कन्यारूपेण ग्रहीन्याव.। नहि, महि, न तत् सम्भवपरमस्ति । देव ! विरम, विरम।

·. पल्लीकमलम् याटम-दृश्यम् ब्रह्मपदः । देवि ! निश्चितमेवेय कन्यका देवोपहारस्वरूपा । निश्चित मेव सा श्रीश्रीजगद्धान्याः कन्यारूपा। निश्चितमेव सा देववाला। पश्य, पश्य तस्या अतुल-रूपराशिम् । पश्य, देवि पश्य ! ऊचे हसति भगवान् मास्करः प्रसन्न-प्रमया, निम्ने नृत्यति स्वच्छसलिला तटिनी प्रफुल्ल-प्रवाहन, सर्वत्र प्रवहति पवनः प्रहृष्ट- प्रसरेण, दिशि दिशि निनदन्ति शुभशङ्खा देवमन्दिरेषु पवित्रस्वरेण । अपूर्वोऽय योगः। आनन्द-परिप्लुते अस्मिन् परिवेशे जाताऽस्माकं प्रथमा कन्या। मा ईदृश सुयोगम् अवहेलय नाम | गृहाणेना देवाशीर्वाद- रूपेण, गृहाण। अहो । इन्दुवदना इन्दीवरनयना इन्दिरा मा स्वयम् । देवि ! मैना परित्यज। तरङ्गिणी। किन्तु आर्य ! क्न्यासन्तान नाह कामये। कामयेऽह पुन्नाम-नरकनातार पुनमेव । मर्व एव जानन्ति कन्या माठापिनोरि- स्वरूपव। अन्यतश्च, पुत्र एव पित्रोः प्रतिनिधिः। तयोरवर्तमानताया स एव तयोर्धारा रक्षति। पश्य- दीपाद् यथान्यो चलति प्रदीपः प्रसूनतोऽन्यत् स्फुटति प्रसूनम् । प्रादुर्भवत्युमित उर्मिरन्या तथा पितृभ्यस्तनया भवन्ति ॥८॥ दीप-प्रसूनोमि-समान-सार तेषां पितृत्व हि विनाशशीलम् । पिना सुतंकः पुनरादीत दीप्ति सुगन्ध गतिवेगमेषाम् ।।८।। (युग्मकम्) युझपरः। नहि, नहि, नेतत् मुलम्, बिन्दुमानमपि न । जगन्मातृम्वरूपा गृहलक्ष्मीः, गृहयु ठिा, गृहशान्तिः। मुनिश्चितमेव सा सर्वसौन्दर्य-माधुयश्वांगाम् एक्-विग्रहः। मा हि परिवारम्य अशेष-कल्याप- सायिनी। ततो विलम्ब मा कुरु। मगवन्त मास्कर भगवती तटिनीत कन्या ·अष्टम-दृश्यम्] पल्लीकमलम् साक्षिणो कृत्वा इमां कन्यारूपेण गृहाण सानन्दम्। अनेन पवित्रतमेन नदी- जलेन अस्या अभिपेक सम्पादयामि। भवतु सा मम परिवार-राज्यस्य सम्नाशी। तरङ्गिणी। (अनिच्छुका) यत् त्वमिच्छसि । ब्रह्मपदः। आवा देवमन्दिर गवा देवविग्रह-पदं स्पृष्ट्वा प्रतिजानी वहे यत् एतवृत्तान्त घुणाक्षरेणापि कदापि कमपि न वदिष्यायः। लोक- समाजे सा आवयोः कन्यारूपेण परिचिता भविष्यतीत. परम् । तरङ्गिणी। वाढम्। देव पश्य ! अस्या गलदेशे कथमपि आवद्धा वर्तते एका बहुमूल्या रत्नखचिता माला। मन्ये, सा उच्चवशसम्भूता। ब्रह्मपदः। यल कल्पनया। सा जननी-जगद्वानीवशसम्भूता इत्येव तस्या एक्मान-परिचयः। देवि ! आयो परिचित माम त्यक्ता नव पल्ली-निवासिनी भविष्यावः नव-जीवनञ्च तन प्रारप्स्यावहे । परम-जननीदत्ता इय' कन्यकेवावयोः सौभाग्य सुचिका भविष्यति सुनिश्चितम् । तरङ्गिणी। यत् त्व वाञ्छसि देव । झपदः। श्रीभगवन्तं वन्दे, कृपालु. खलु स.। मम शून्य गृह पूर्ण सजातं तस्यैवाहेतर-कृपया। श्रीभगवन्तं प्रणमामि, सहस्र-कोटिशः प्रणमामि। (समाप्त दृश्याभ्यन्तरे प्रथम-पूर्वतन-दृश्यम् ) [पटपरिवर्तनम्] (वर्तमान-दृश्यम्) प्रलपदः। अयमेर मम रोमाञ्चरः कन्यालाभ-वृत्तान्तः । सप्तदशी मम प्राणप्रतिमा कन्या अधुना पूर्ण रूप-लावण्यमयी सर्वगुण- विमण्डिता, ममान्धवार-मय-गृहस्य एकव दीपशिखा, मम रिक्त-वित- संसारस्य एकैय रनमञ्जूषा, मम शुष्क-रुक्ष-जीवनस्य एकवामृतधारा ।

·पल्लोकमलम्
[अष्टम-दृश्यम्
देव । सप्तदशवर्षात् प्राक् देव-विग्रह पादस्पर्शन-कृता प्रतिज्ञा भवदादेशेन
अद्य मया प्रथममेव भग्ना।
किन्तु, कथ भवान् अप्रकृतिस्थ इव परिलक्ष्यते ? किं भवान् अकस्मात्
असुस्थो जात ? किं करिष्याम्यहम् । भवत परिजनान् आह्वयामि सत्वरम् ।
प्रभञ्चनः। (साश्रु नेत्र ) नहि, नहि, न तेन प्रयोजनमस्ति ।
शृणोतु भवान्, शृणोतु ममाश्चर्य वृत्तान्तम् । सा तव प्राणप्रिया कमल
कलिका ममैव प्राणसमा दुहिता।
ब्रह्मपद । (विद्युत्स्पृष्टवचकित ) प्राणसमा दुहिता
असम्भवमेतत् ।
प्रभञ्जनः। निवेदयामि भवन्त सर्व वृत्तान्तम्। शृणोतु भवान्,
भवत
शृणोतु कृपया।
[पटपरिवर्तनम्]
(दृश्याभ्यन्तरे द्वितीय-पूर्वतन दृश्यम् )
स्थानम्-राजप्रासादोद्यान-सलम-"स्वच्छसलिला" ख्य-नदीतीरम् ।
समय ---मध्यरात्र ।
(तत प्रविशति रोषकम्पित-कलेवरा राशी कनकचम्पा देवी)
कनकचम्पा। अहो। मा तिरस्करोति प्रहरति च स निष्ठुरहृदय
कुटिल-जन ? स्वय दुश्चरित्र स मा सन्देन्धि १ अहो। गगनस्पर्शिनी तस्य
स्पर्धा
अहमपि राजकन्या, अहमपि मानशीला, अहमप्युच-वंशसम्भूता।
ततो नाहमिमाम् अपमानना मुहूर्तमपि सहिष्ये। किन्तु जीवितावस्थायां
तस्य कवलान्मम निस्तारा नास्ति, अत एव मरणमेव वरम् । परम-जननीलोके
मम नित्यानन्दघन वसतिरेव वरा। अह नेष्यामि मम सद्योजाता कन्यकामपि
मया सह । प्रसून-पवित्रा ता नाहमस्मिन् पापप्रासादे त्यक्ष्यामि। निपात
यात स वजूहृदयो वञ्चकः। (परिचारिकामुद्दिश्य )
शारदज्योत्स्ने शारदज्योत्स्ने । त्वरितमत्रागच्छ ।
शारदज्योतस्ना। (प्रविश्य) मात । किं संघटितम् । क्य भवती

·५७ अष्टम-दृश्यम् पल्लीकमलम् अस्मिन् दुर्योगमय-निशीथे राजप्रासादीवान-सलग्न-"म्ब छलिला"तीरे दण्डायमानास्ति ! पश्यतु भवती, पोर-ममीकृष्ण समम गगनम्, चकास्ति फराल-विद्युन्माला सघनम्, धावति भीम प्रभअन सशब्दम्, नृत्यति उद्दामा तटिनी सवेगम्। भय चकिता प्रति अपमत इव महाप्रलय निन्दम् । अत एव मात । माऽत्र तिष्ठतु भवती। सरित गृहाभ्यन्तरमागच्छन। तर मया सर्वा व्यवस्था सुष्टु कृता । प्रजलिता दीपमाला, मुविस्तृता मुख- शय्या, प्रस्तुताश्चामर वालिका , प्रारब्धा मध्यरायन्दना। मात ! गृहाभ्यन्तरमागत्य निद्रासुख लमता मवती। कनकचम्पा। नहि, नहि । नाह निद्रा मनामि साम्प्रतम् । अहमधुना गमिष्यामि नौकाविहारार्थम् । तत सजीफुरु मम प्राणप्रिया तरी चन्दन- लतिका सत्वरम् । खयमेव चालयिष्यामि ताम् । शारदज्योत्स्ना। (सौद्धगम् ) मातर्मात । नाय समयो नोका विहारस्य । सातिशय-विपङलेय नदी र मत्तापत् प्रवाहिता उत्ताल-तरङ्ग- भन्ने प्रचण्डवेगेन। भवत्या परमादरिणी तरणी च दनलतिका निमेपेण निममा भविष्यति सुनिश्चितमेव । ततो विरमत भवती, विरमद कृपया । कनकचम्पा। वत्से । अतुल खलु तव स्नेह । न विस्मरिष्यामि तव मधुराचरण कदापि। विन्तु, ममतामयि । दृदसपाहम् । तत सत्वरमानय मम च दनलतिका राजकुमारी कमलकलिकाञ्च । शारदज्योत्स्ना। (सोद गम् ) मातांत । रामकुमारीमपि नैति भवती । कथ मात ! कथम् । अमङ्गलननक सर्वमेतत् । कनकचम्पा। प्रेतपुरोमध्ये मद्लदायक किचिदपि न स्थाढ पारयति । वत्से ! गच्छ गच्छ, मा विनम्व कुरु। (शारद-ज्योत्स्ना प्रस्थिना) कनकचम्पा। विश्वविमोहिनी विश्वनननी में सहाया कत्रलम् । (तत प्रविशति शारदज्योत्स्ना राजकन्या-वमलकोलक्या मह) कनकरम्पा। इयं मे प्राणप्रिया दुहिता बहुमूल्य-रत्नखचिठ-मालिका- शोभिता कुन्दधवला श्रीश्रीजगद्धात्रीरूपा अमला असला अबला।

·पल्लीकमलम् [अष्टम-दृश्यम् प्राणप्रिय-कन्यके । जगन्माता खा रक्षिष्यति सर्वदा । शारदज्योत्स्ने! स्नेहपुत्तलिके ! मा रुदिहि । वत्से ! धैर्यमवलम्बस्व । सर्वमेव सघटते विश्वजनन्या निर्देशेनेव। का वा वयं तत्रिवारयितुम् । वत्से ! विवाय याचे। नाह' प्रत्यावर्तिये। यदि अस्मिन्नेव जगति मम नवजीवनलाभः सम्भवति, भवतु तत्, भवतु तत् । यदि न सम्भवति, भवतु तदपि, भवतु तदपि । महाजनन्या विधानमेव सर्वदा पालनीयम् । प्रणमामि भनोमोहिनी निखिल-शोकहारिणी मीहन-मोक्षदायिनी मम जननीम् । (दृश्याभ्यन्तरे द्वितीय-पूर्वदृश्य समाप्तम् ) [पटपरिवर्तनम् ] (वर्तमान-दृश्यम् ) प्रभअनः। श्रुतो भवता असीम-शोकजनकः सर्वो वृत्तान्तः ? अतः परं किं भवतो विन्दुमानोऽप्यस्ति सन्देहोऽत्र ? ब्रह्मपदः। नहि नहि, न कोऽपि, न कोऽपि ) सैव "स्वच्छसलिला" नदी, सैव प्रबला झन्झा, सेव बहुमूल्य-रनखचिता मालिका, सेव श्रीश्रीजगद्धात्रीरूपा अतुल-सौन्दर्यमयी बाला! परम-जनन्या अत्याश्चर्यच व्यवस्था यदजानन् एवाह' तम्ये "कमलकलिके"ति सममेव नाम दत्तवान् । ततः, परम-सौभाग्यशालिमहोदय ! गृह्णातु शन्य कृत्वा ममाधन्य' भवनम्। (स्वगतम्) अहो विधातुः किमिद । सुखं यदेकस्य रिक्त पु मेयेषु पयांसि पृष्टा समृद्धिमायाति तरङ्गिणी प्रभिद्य सद्यः खलु वं यान्ति प्रकाश . . .

·पल्लीकमलम् अष्टम दृश्यम् ] ५६ पिष्ट्वा धरित्री शिर उन्नमय्य हिरण्मय हर्म्यमुपैति जन्म ॥८(युग्मकम्) प्रभञ्जनः। नहि नहि, मद्र । कन्या भवत एव, न मम। मवानेव तस्या प्राणरक्षक । प्राणरक्षक एव वस्तुत पिता। ततो भवाने कमल- कलिकाया पिता, सर्वदा सवथा । अन्यदपि शृणु भद्र । मम हृद्गत किञ्चन गुह्यम्- गेह मे परिणीतया वनितया त्यत तया यद्यपि तस्यामस्ति तथापि कश्चन मम स्नेहो विवाहोद्भय । मत्सम्पर्कवतों न साऽसहत यत् स्वां नन्दिनी प्रस्थिती आनेष्यामि न ता पुन हमह व्याहत्य तद्वासनाम् ॥८६॥ किञ्च, मम द्वितीय-विवाहजाता चण्ड-मार्तण्ड-प्रमुखा बहव सन्ताना सन्ति । ततो भवत एकैव कन्यका भवद्गृह चिरकाल समुज्वलयत सगौरवम् । मा उद्विग्नो भवतु भवान् । अहो ! अजानन् महापापोद्यतो मार्तण्ड ईश्वरण परमकृपया रक्षित । यशेप-करुणाकोमल श्रीभगवन्त वन्दे । ब्रह्मपद । भ्रातृवर ! अमीम खलु भवत, स्नेह । ईश्वराशीर्भवत सुधन्य-मस्तके वर्षतु निरन्तर सहस्रधारे । दीनजनशरण हीनमनोभरण क्षीणप्राणतरण विश्ववन्दित-चरण नित्य- खण्डि मरण श्रीभगवन्त वन्दे। ॥ इति अप्टम-दृश्यम्॥

·५८
पलीक्मलम्
[अष्टम-दृश्यम्
प्राण प्रिय-कन्यके । जगन्माता वा रक्षियति सर्वदा।
शारदज्योत्स्ने। स्नेहपुत्तलिके । मा रुदिहि । वत्से । धैर्यमवलम्वस्व ।
सर्वमेव सघटते विश्वजनन्या निर्देशेनैव । का वा वय तन्निवारयितुम् ।
वत्से । विदाय याचे । नाह प्रत्यावर्तिये। यदि अस्मिन्नेव जगति
मम नवजीवनलाभ सम्भवति, भवतु तत्, भवतु तत् । यदि न सम्भवति,
भवतु तदपि, भवतु तदपि । महाजनन्या विधानमेव सर्वदा पालनीयम् ।
प्रणमामि मनोमोहिनी निखिल-शोकहारिणी मोहन-मोक्षदायिनी मम
जननीम् ।
(दृश्याभ्यन्तरे द्वितीय-पूर्वदृश्य समाप्तम् )
[ पटपरिवर्तनम् ]
( वर्तमान-दृश्यम् )
प्रभञ्जन । श्रुतो भवता असीम-शोकननक सर्वो वृत्तान्त । अत. पर
वि भवतो विन्दुमानोऽप्यस्ति सन्देहोऽन ।
ब्रह्मपद.। नहि नहि, न कोऽपि, न कोऽपि ।
सैव "स्वच्छसलिला" नदी, सेव प्रयला मञ्मा, सेव यहुमूल्य-रत्नखचिता
मालिका, सेव श्रीश्रीजगद्धात्रीरूपा अतुल सौन्दर्यमयी चाला ! परम-जनन्या
यत्याश्चर्येव व्यवस्था यदजानन् एवाह तस्यै "कमलकलिकेवि सममेव नाम
दत्तवान् ।
तत , परम-सौभाग्यशालिमहोदय ! गृहातु मवान् भवत
शन्य कृत्वा ममाधन्य भवनम् । (खगतम्)
अहो विधातुः किमिदं विधान
सुख यदेकस्य तदन्य दुःखम् ।
रित पु मेधेषु पयांसि वृष्ट्या
समृद्धिमायाति तरङ्गिणी तै.n
प्रभिद्य सद्य सलु वीजकोष
यान्ति प्रकाश पुसुमानि कामम् ।
कन्या-रज

·अष्टम दृश्यम् ] पल्लीकमलम् ५६ पिष्टा धरित्री शिर उन्नमय्य हिरण्मय हर्म्यमुपैति जन्म ॥ (युग्मकम्) प्रमझनः। नहि नहि, भद्र ! कन्या भवत एव, न मम । भवानेव तस्या प्राणरक्षक । प्राणरक्षक एव वस्तुत पिता। तता भवानेव क्मल- कलिकाया पिता, सर्वदा सवथा । अन्यदपि शृणु भद्र । मम हृद्गत किञ्चन गुह्यम्- गेह मे परिणीतया वनितया त्यतया यद्यपि तस्यामस्ति तथापि कश्चन मम स्नेहो विवाहोद्भय । मत्सम्पर्कवतो न साऽसहत यत् स्या नन्दिनी प्रस्थिती आनेप्यामि न ता पुनहमह व्याहत्य तद्वासनाम् ॥८६ किञ्च, मम द्वितीय-विवाहजाता चण्ड-मार्तण्ड-प्रमुखा यहव सन्ताना सन्ति। ततो भवत एकेव कन्यका भवद्गृह चिरकाल समुन्चलयतु सगौरवम् । मा उद्विग्नो भवतु भवान् । अहो । अजानन् महापापोद्यतो मार्तण्ड ईश्वरण परमकृपया रक्षित । यशेप-करुणाकोमल श्रीमगवन्त वन्दे । ब्रह्मपद । भ्रातृवर । अमीम खलु भवत स्नेह | ईश्वराशीभवत सुधन्य-मस्तके वर्षतु निरन्तर सहस्रधारे । दीनननशरण हीनमनोभरण क्षीणप्राणतरण विश्ववन्दित-चरण नित्य- खण्डित-मरण श्रीभगवन्त वन्दे । ॥ इति अष्टम-दृश्यम्॥

·पल्लीकमलम्
नवम-दृश्यम् (अन्तिम-दृश्यम्)
[दयित-मिलनम्]
स्थानम्- “मायाविनी" नदीतीरम् ।
समय:-सन्ध्या।
(ततः प्रविशति पुष्पदल-शोभिता आनन्दोच्छलिता कमलकलिका)
कमलकलिका।
रूपकुमार ! रूपकुमार ! कुत्रासि ! निर्जनमिद
नदीतीरम् ! कुत्र गतो मम प्राणदयितः ? रूपकुमार ! रूपकुमार ! आगच्छ
यागच्छ त्वरितम् ।
अहो ! अपूर्वरूपधरा इय शारदसन्ध्या ! गगने चलति आनन्दोच्छलिता
दोललीला। भगवान् भास्करो दिग्वधूभिः सह लीलारतः सानन्दम् । तस्येव
रक्त-रश्मयः पुनरपि रक्षयन्ति दिग्वधूना लजारत-कपोलतल सादरम् ।
विन्तु तासां विरह-वेलापि समुपगता। वृन्दावनस्थो लीलाचञ्चलः सखा
कृष्णः मथुरानगरस्थ-धीरगम्भीर-कृष्णराज-रूप धारयिम्यलचिरेण सर्व-
प्राणसखीवृन्द विस्मृत्य परिपूर्णम् ।
मम तु विरहावसान-दिवमोऽयम्। अहो आनन्दः ! यहो सौभाग्यम् !
रूपकुमार ! रूपकुमार ! कुत्रासि ! न विलम्ब कुरु ! आगच्छागच्च त्वरितम् ।
(ततः प्रविशति विपप्णवदनो रूपकुमारो गायन्)
[ नौकावाहन-विरहसङ्गीतम् ]
मेघ-मुकुलिता विरहाकलिता वर्षानिशीथिनी।
रोदन-निरता सलिल-साता परमाभिमानिनी जा
कुलिग-कम्पिता चपला-चकिता भयार्ता भामिनी।
झम्झा-मथिता करका-प्रहना कातरा कामिनी दा
उत्थित-पतिता तरह-लुलिता तरणी विनोदिनी ।
नाविक-चौता विनाश-भीता विमढ़-विनापिनी ॥९॥

·नयम-दृश्यम्] पल्लीकमलम् गतिपथ-रिता वर्पणसिक्का निरन्तर-तापिनी । तरणाशका प्रियतम-रक्ता विभुचरणायिणी ॥२०॥ क्व "प्रियवन्धों” करणा 1-सिन्धो! त्वहि प्राणतरणी । क्य "मनोमानुप” नित्य-निष्कलप ! त्वं हि सुधा-सरणी ॥२१॥ रूपयुमार। (सुगम्भीर ) अभिनन्दाम्यभिवन्दे च महामान्या राजकुमारीम्। कमलकलिका। (आश्चर्यान्विता) रूपकुमार । कय त्वमीदृशो विषण्ण सुगम्भीरोऽन्यमनस्क इव च परिलक्ष्यसे ? कय वा ईदृश-गुरु-गम्भीर सम्बोधनेन मम भीतिं जनयसि अकारणम् । किं सघटितम् ! रूपकुमार.। न किश्चिदपि । अहमचिरेण मधुमालती पल्ली त्यक्ता देशान्तर गमिष्यामि । धृतार्थोऽहम्, यतो गमनात् प्राग भवत्या दर्शन मया प्राप्तम् । कमलकलिका। किन्तु "मधुमालती” अस्माक प्राणप्रतिमा पल्ली । अत एव सान त्याज्या चिराय । रूपकुमार.। सत्यम, सा न त्याज्या मुहूर्तमानमपि । वस्तुत सा सर्वदा यास्यति मया सह देशदेशान्तर मम मनोमन्दिरस्य एकच्छनाधिष्ठानी- रूपेण । कमलकलिका। अहो । मधुरतम जीवन तव ! "प्राणवन्धुगीति गायन् गायन "मनोमानुप-" मन्वन्टु गमिष्य मि देश-देशान्तरम् । ऊवें प्रसारिता निर्मल-निर्वाघ-निर्मत्मर आकाश --मुशान्त सुस्थिर सुगम्मीर.। निम्ने प्रवाहिता चार-चञ्चला चटुला तटिनी-परिवर्तनशीला नरीनन-कुशला सरीमपंग-व्याकुला । एक शान्तोऽन्या चन्चला, एकश्चिर स्थिरोऽन्या नित्यपरिवर्तनशीला, एको गम्भीरोऽन्या उच्चलिता। तथाप्युमो भूमखरूपी, उमो नित्यसमावो, उमौ मधुर-मधुरो समभावेन ।

·६२ पल्लीवमलम् [नवम-दृश्यम् वतन्तब माधना भूम्नः साधना, तवेषणा नित्यस्वैपपा, तवाराधना मधुर- स्याराधना। यठ एव ब्रवीमि-असीम-सौभाग्यशाली त्वम्। रूपरमारः। (मावाविष्टः) मत्य मत्वम् ! मत्रत्सा मम मानाष्ट. रुन्मीलिता। अन्धोऽहं कथमन्यथाऽरुणकर-प्रद्योतमानेऽमले प्रेक्षे व्योम्नि न जातरूप-रचिर रूप हि भूम्नः परम् । यन् सत्यं वधिरोऽप्यह कलकले नद्यास्तरङ्गध्वनी याणी नेव यतःणोमि सरसां भूनो मनोहारिणीम् ॥९॥ पृथ्वी स्थावर-जङ्गमात्मक-जगत् सर्व यथालम्वते घायुर्वान् विदधाति जीवनिवहान् प्राणायमानान् सरा। पानीयं कुरुते यथा च निरिसलाल्लोकानलशीतलान् मामानन्दमयोऽपि सच्चिदनधः सत्यः शिवः सुन्दरः ॥१३॥ सत्येनापि च सत्तया स्थिरतर सन्धारयन् वर्तते श्रेयोहान-समर्पणेन कुरने प्राणायितं पूर्णतः। सौन्दर्येण सुखेन चातिशिमिर कुर्वन् सदा मोड्ने तत् कि मामसहाय-सम्बलमहं मन्ये समन्युर्यथा ॥९॥ (विशेषकम) कमलकलिका (लीलया ) स्पषुमार ! न तव "मरामानिका!" व निमांतव्यो मम प्रसाधन-प्रकोटः-मुचिनितः मुरमितः मुगाजितः । रूपकुमारः। (थाश्चयांग्यिता) क्यम् ! कमलकतिका। (लीलया ) बरे रे द! किन जानामि दिन यन् कापि ललना प्रमाधन-प्रकोष्ठ बिना पादमे न गति, दयितरमो भवद या ना। म्पनुमार। किन्त मरती नार्गामध्यति मम मयाबमारिवायाम, माहिमम तापी-नानाविक तमिच्छामि मात्या पि निस्ट।

·नाम-दृश्यम्] पल्लीकमलम् कमलकलिका। (छलेन दीर्घ निःश्वस्य ) सत्यमेवोक्तम्--प्रेमिकः पृथियां मुढतमो जनः । अये ! न बुध्यसे इदानीमपि यत् वय मयूखमालिकायां खया सह गमिष्यामि देश-देशान्तर' तव नित्य-रागिनीरूपेण अन्वेष्टुं प्रागनन्धु प्राप्त मनोमानुपम् ? किं विस्मृता तया पूर्णिमारजन्याः सा घटना ? न सा माया, न सा मिथ्या, न सा स्वप्नच्छाया-सा चिर-सत्यस्वरूपा मम जीवनस्य प्रकटतमा प्रदीप्तमा प्रसन्नतमा च घटना । नापि तदालापः प्रलापमानम् परन्तु प्रशा- समुज्वलः प्रतिशारूपः। अत एव "प्राणवन्धो” मम, "मनौमानुप" मम ! मा विलम्ब कुरु । यानय तव तरणीम्, भासमानौ मवाव यावाम् अकूल-संमार-सागरे सानन्दम् --परस्पराभिमुखी परस्पर-निर्भरौ परस्पर-परिपूर्णो । रूपकुमारः। किन्तु राज्य परिवार-समाज-धन-जन-मानान् परित्यक्ष्य यामिप्यति भयती दीनहीन-दरिद्रेण मया सह ? कमलकलिका। (विहस्य) मया बहुश उत्तम्-त्यं न दीनहीन- दरिद्रः। यस्य गहे नित्यं निवसति "माणबन्धुः" खेति च "मनोमानुपः" तस्य कोऽभावः, काऽशान्तिः निमशानम् ! प्रेमैय शक्लियर जगत्यां तद वचकोदिः कुरुते न दीर्णम् । न मत्तमातङ्ग-सहस्रकोटिः स्तचूर्ण ने स्वल्पमपि क्षमाऽस्ति ।।९५॥ अनेने प्रेम्णा बलमुपगता दुर्जय-यम विजेनुसावित्री वलपदवलापि प्रभुरभूत् । अपर्णा तस्यैव प्रबलतम-शक्या धृतिमती वशीकतुं देव शिवमपि समाऽमयदुमा ||२४|| उपेक्ष्यान्यायशामुपहसित-तीयां रघुपतिः स्वपत्न्या सौवाऽपुरत इयम ऋतुनिन्।

·६४ पल्लीकमलन् निकम-नृश्य तिरस्कार कुन्सा-मुखरितमुपेत्यापि भगवान् समगोपस्त्रीभिर्यहरत सहर्ष यदुपतिः ।।९७॥ (विशेषकम्) तो वृथा समयचयो न वाञ्छनीयः। प्रागेवरो मव । पश्चात् स्टिक नान पूर्वदन-शून्यजीवन मन राज्यादिभिः सह । पश्च सन्मुले मिव ! गन्न सम्मुखे। पश्य पश्य, सम्मुत्ते ऊचे मुनील-गगने लति शन्त-स्निग्ध गुन्दरा सन्ध्यातारा। न्याः सौम्य-शु निर्भवत्वावयोमर-मिलिव-जीवनस्स शाश्वत- पचपदशिका। "प्रामवन्धो" ! "मनोमानुप'! नावलोकय पश्चात् । प्रासरी मव. प्राप्रेमरी भव, मानेसरी भव-वन सम्मुखे, केवल सन्मुले, कंवल सम्मुले । रूपकुमारः। मवतु तत् प्रिये ! भवतु त् । मुनाकीनों भवत्वायो- मिलित-जीवन-पथः। प्रियतमे ! बप्यन्यत् निश्चिन् तव प्रिय क्तुं पारयानि ? कमलकलिका। इतोऽपि कि प्रिय स्यात् । तथापीत्यमस्तु-- (भरतवाक्यम्) मधुनिमरिणी पही-जननी हसतु त्रिदिवमोहिनी । कल-निनादिनी कोमल-तटिनी बहतु घरणीतोपिणी ॥२८॥ सुधार्पिणी कोकिलरमपी गायतु मधु-मोहिनी । लाल-कुशलिनी मधुपनन्दिनी गुबतु कुजशोभिनी ॥१९॥ [समाप्त नवम-दृश्यम् ] समातं च पल्लीकम ·"विद्यया विन्दतेऽमृतम्" PRACYAVANI Office (Institute of Oriental Learning ) (Registered Under Act XXI of 1860) 3, Federation Street Calcutta 9 (Phone 35-1995) + FOUNDERS Established in 1943, By the Learned Couple Dr Jatındra Bimal Chaudhuri M A , Ph D(London), Kavyatırtha Formerly, Officer-in charge of the Sanskrit-Palı Department, India Office Library, London, Lecturer 11 Sanskrit and Bengalı, School of Oriental Studies, Loudon University ; Professor and Head of the Department of Sanskrit Presidency College Govt of West Bengal, Calcutta , Principal, Sanskrit College, Goyt of West Bengal, Calcutta, Lectures in Sanskrit, University of Calcutta , Secretary, Vangiya Sanskrit Siksha Parisat, Govt of West Bengal, Calcutta, Author of numerous Research Works and articles in English, Bengali and Sanskrit, and of many Modern Sanskrit Dramas, Poems and Songs, Member, Central Sanskrit Board, Govt of India etc, etc And Dr Roma Chaudhuri, MA, D Pbil (Oxford), F ASB Formerly, Professor and Head of the Department of Philosophy, Lady Brabontne College, Govt of West ·(2) of many Bengal, Calcutta and Lecturer in Philosophy, University of Calcutta Principal of the above College and now Vice Chancellor of Rabindra Bharatı U11 yersity Author Research Works and Articles in English, Sanskrit and Bengali Also of more than 30 Modern Sanskrit Dramas on various topics Closely Connected with many celebrated Cultural Religious Educational Organisations Member of Syndicate Calcutta. University, Central Sanskrit Board (New Delhi ), Sahitya Akademy (New Delhi) etc etc Aims Propagation and Popularisation of Sanskrit Language and Literature, Learning and Culture amongst all, making arrangements for Lectures Seminars Symposia Sanskrit Song Recitals staging of Sanskrit Dramas, Debates and Discourses, Sanskrit Pathsalas or Catits pathis Lessons in Sanskrit Dialogues and Sanskrit Songs, Libraries of printed books and Manuscripts, Publication in English, Bengali, Sanskrit and Hindi, and so on DEPARTMENTS (1) Lectures Seminars Symposia etc –Regular Lectures and the like on different Oriental nd Cultural Topics by well known scholars are arranged (2) Sanskrit Song Recitals Sanskrit Debates Extempore Speeches, Discourses and the like-Regularly arranged, (3) Sanskrit Palt Dramas-Pracyavanu Sanskrit Palı Dramatic Troupe has been staging Modern Sanskrit Dramas composed by late Dr Jatındra Bimal Chaudhuri (30 in qumber) and Vice-Chancellor Di Roma Chaudhuri (30 in number) on an average, 40150 times a year, for more than 25 years continuously since 1945, with great sticcess ·(3) before highly appreciative audiences of thousands strong, all over India, also outside, as follows-101 nearly 80 places ) :- Rangoon, Nepal, Kathmandu ), Raxaul (Nepal- India Border), Kashmir (Srinagar) Jammu, Calcutta, Delhi,Bombay, Madras, Pondicherry, Bangalore, Goraksa ptir, Jamnagar, Dwarka Olha (Saurastra ), Jaipur, Nainital, Ujjain, Indore, Ajmere, Jubbalpur, Saugar, Piiri, Sambalpur, Jalpaiguri, Haridwar, Hrisikesh, Allahabad, Kanpur, Lucknow, Agra, Varanası, Aligarh, Sitampur, Vrindavan Mathura, Deoghar, Mazaffarpur. Motibarı, Patna, Chapra, Purulia, Baukura, Kultı, Agarpara, Navadwip, Dhanbad, Jamsedpur, Burnpur, Suuri, Contai, Midnapore, Durgapur, Burdwan, Chittaranjan, Barranagar, Sinthi, Hoogly, Sodepur, Burnpur, Kharagpur, Mallıkpur, Mayapur, Jayanagar-Mazılpır, Howrah, Silpur, Daksıneswar, Kamarpukur Village, (W Bengal), Pyradanga Village (Nadia, W, Bengal), Nimpith Village, (Jayanagar-Mazılpur) Churulia Village (W Bengal), 24 Pargs, etc, etc It had the great honour of staging three Sanskrit Drainas." viz, Amara Miram" on the holy life of Sri Mira Bai, "Bharata-Vivekam” on the holy life of Swami Vivekananda and "Bharatacharyam" on the holy life of the Rastrapati Dr Radhakrishnan 11 October 1963, April 1964 and October, 1966, respectively, 101 Rastrapatı- Bhavan, New Delhi in the benign presence of the revered Rastrapati Dr Sarvapallı Radhakrisnan, and a large number of Central Ministers High Officials, Scholars and Devotees The Rastrapati graciously donated Rs 500 and Rs 1500/- as bus blessings to Pracyavani, for the last two Dramas on 12 10 64 and 29 10 66 It also staged the first-ever Pali-Drama, in the whole History of Pali Literatnre "Bimba-Sundari-Patibimbapam* in Rangoon in 1961 ·Sanskrit Dramas by Dr, Jatindra Bimal Chaudhuri Sesies No 1 Panca Natrika Lila Series 1 Dhriti Sitam On Sri Sri Siti 2 Ananda Radham On Sri Sri Radha Rs 81 3 Nishincana-Yasociharam on Yosodhari Gopa, Holt Consort of Lord Buddha Rexin Bound Rs 8 Pa per Cover Rs 10/ only 4 Priti Visnupriyam On the early life of Sri Viseu priya, Holy Consort of Sn Krisnacaitanya Maba prablu Rs 8 only 5 Bhakti Visnupriyam on the holy life of Sri Visou priya the Holy Consort of Sri Krisnacatativa Mahaparabhn from Mahaprabhu s Renunciation to the end of Sri Visnupriya's life Rs 8 only 6 Ainara Miram On Sn Mira Bai Rs 6/ 7 Bharata Laksmi On Rani Laksmi of Jhansı Rs 81 8 Siti Saradam On Sri Saradamanı Devi Holy Consort of Sri Ramakrisna Paramahamsadeva From her nineteenth yeur to 1886 A D Rexin Rs 101 only Paper CoverRs 8] only 9 Multı Saradam On Sri Saradamanı Deri, Holy Consort of Sri Rainah rısua Paramahamsader From 1887_1920 A DRs 8 Series No 2 on Mother India 10 Mahimamay? Bharatain On the Irrigation Polics of India throughout the Ages Rs 6/- 11 Melana tirtha Bharatam India's Contnbntion to Universal Brotherhood thronghout the Ages del101a ting episodes from the lives of Vedic Sige Atharvan Sage Agastya Emperor Asoka, Guru Nanah, Sri Ramakrisna Paramaliam sadeva Ravindranatha and Mahatma Gandhi Paper Cover Rs 6] Renin Rs 81- Serres-No 3 on Indian Leaders of Thought and Action 12 Bhrrita-Hridaya Ararındam On Sri Aurobindo Paper Corer 81 13 Bhasharodayam On the early life of Ravindra Nath (up to his twenty fifth year) With Principal Dr Roma Chaudhuin's English Translation Rexin Bound Rs. 16! Sanskrit Text and Translation Separately bound Rs 81 and Rs 101 14 Bharata Bhasharam on Ravind anath (from bis 26th to 50th sear) ·(4) Catuspathis-It maintains three Catuspathis, one exclusively for ladies The number of students is uniforinly high, and results good (6) Lessons in Sanskrit Dialogues and Songs-- Arranged. (6) Library-There is a huge Library of Printed books in English, Bengali, Sauskrit, Hindi , as well as a large and valuable collection of Sanskrit Manuscripts. (7) Pregg-Good English, Bengali and Sanskrit Presses of its own. (8) Publication-More than 160, 11 English, Bengali and Sanskrit including valuable Research Works and Moderu Sanskrit Drainas, and Song-Collectious; also "Pracyavan." Jouruals (English and Bengali ). Also many Modern Sanskrit Dramas composed by (Late) Dr. Jatındra Bimal Chaudhuri and Vice-Chancellor Dr. Roma Chaudhuri (9) Recoguised and aided by Central and Stato Governments. (10) New and Extensive Development-Schemes, ir all the Departments undertaken. It also had the great honour of winuing the coveted *Svarna-Kalasa" or Golden Pitcher for West Bengal for tho first time in 1967, by standing first 111 All-India Sanskrit Drama Competitions, organised by All-India-Kalıdas-Samarohia in Ujjain, for the Modern Drama *Kavi. Kula-Kohilam" on the holy life Sri Kalidasa composed by Dr Roma Chaudhuri.

·Sanskrit Dramas by Dr, Jatindra Bimal Chaudhuri Sesies No. 1 Panca.Natrika-Lila Series 1. Dhriti.Sitam. On Sri Sri Sita, 2. Ananda-Radham. On Sri Sri Radha Rs. 8/- 3. Niskincana-Yasodharam on Yosodhara Gopa, Holy Consort of Lord Buddha. Rexin Bound Rs. 8. Pa per Cover Rs. 10/- only. 4. Priti- Visnupriyam. On the early life of Sri Visnu. priya, Holy Consort of Sri Krispacaitanya Mfallaprabhu. Rs 8. only 5. Bhakti-Visnupriyam on the holy life of Sri Visnupriya, the Holy Consort of Sri Krisnacaitanya Mahaparabhu, from Mahaprabhu's Repuuciation to the end of Sri Visnupriya's life. Rs. 8. oply. 6. Amara-Miram On Sri Mira Bai. Rs 6)- 7. Bharata-Laksmi. On Rani Laksmi of Jhansi. Rs 8/- 8. Sakti-Saradam. On Sri Saradamani Devi, Holy Consort of Sri Ramakrisna Paramahamsadeva. From her nineteenth year to 1886 A. D. Rexin Rs. 10). Only; Paper CoverRs. 8). only. 9. Mukti-Saradam. On Sri Saradamani Devi, Holy Consort of Sri Ramakrisua Parainalamsadeva. From 1887_1920 A. D. Rs. 8. Series No. 2 on Mother India. 10. Mahimamaya-Bharatam. On the Irrigation Policy of India throughout the Ages. Rs 6). 11. Melana-tirtha-Bharatam. India's Contribution to Universal Brotherhood throughout the Ages deliniating episodes from the lives of Vedic Sage Atharran, Sage Agastya, Emperor Asoka, Guru Nanak, Sri Ramakrisna Paramahamsadeva. Ravindranatha, and Mahatma Gandhi. Paper Corer Rs. 6]. Resin : Rs. 8/- Series No. 3 on Indian Leaders of Thought and Action. 12. Bharata-Hridaya-Aravindam On Sri Aurobindo. Paper Cover 81- 13. Bliaskarodayam. On the early life of Ravindra Nath (up to his twenty-fifth year). With Principal Dr. Roma Chaudhuri's English Translation. Rexin Bound Rs. 16/-. Sauskrit Text and Translation: Separately bound Rs. 8- and Rs. 10!- 14. Bharata-Bhaskaraın on Rarindranath (from his 26th to 50th year).

·(b) Muslim Patronage to Astrology and Astronomy (Jatakodaharana Paddlatı) 16,00 (c) Biography. Rudrakavi on his Muslim Patrons 6 00 4 Sanskrita Duta Karya Samgraba in seven volumes with two original Sanskrit coin meutaries by Dr J B Chaudhuri on the Ghatalhar. para Kavya and the Padankadnta called Sasvati aud Bhasvati respectively 30 00 5 Sanskrit.Poets of Mediaeval India Based upon Anthologies (5 Volumes) 35 00 6 (a) Meghaduta with commentaries of Bharata Malika and others 20 00 (b) Meghaduta with commentaries of Sasvata and Sapatan Gosvamin 20 00 7 Vangiya Duta Kavyetihasa (in Sanskrita) 8 00 8 Contributions of Bengal to Smrti Literature Vols 13 ( 3rd vol in Press) 14 00 9 Historical Kavyas.ın Sanskrit 4 Vols 39 00 10 Poetical Works, etc A Original Composition in Sanskrit (a) Sakti Sadhanam 400 (b) Several commentaries on Sansknt Texts See Detailed Catalogue 6 00 (c) Sanskrit and Bengali Songs of Dr Jatindra Bimal Chaudhur, with Bengali Translation by Principal Dr Roma Chaudhuri, Principal, Lady Brabourne College-in Seven Parts 15 00 B Works on Hindu Dharma with Bengali Translation (a) Bhagavad Gita (Rexin) 6 00 (b) Sri Sri Candi 6 00 Bengalı Works (a) Pt Iswar Chandra Vidyasagar 400 (b) Gaudiya Vaisharder Sanskrit Salutye Dau 4 00 (c) Prabandhavalı in Eight Vols (Rs 5 each) 40 00 (d) Buddha Yasodhara- (Paper Rs 6 ) Reun, Rs 7 500 (e) Jananı Yasodhara 8 00 12 The Position of Women in the Vedic Ritual 15 00 ·15 Bhuvana Bhaskaram on Ravindra Nath (from bis 51st year to the end of his life) 16 Bharata Janakam on Mahatma Gandhi Rs 61-, Rexin Bound Rs 8] 17 Desabandhu Desapriyan on Desabandhu Chittaranjau and Desapriya Jatındra Mohan Rs 6 18 Subhasa Subhasam on Netaji Subhas Chandra Bose Rs 6 19 Raksaka Sri Goraksam-on Sri Goraksanath Rs 8 Series No 4 On Vaisnava Saints. 20 Vimala Yatındram on Vedantacarya Sri Ramanuja Rs 8/ Rexin Rs 101 21 Mahaprabhu Harıdasam on Bhakta Yavan Haridasa, one of the foremost disciples of Sri Krisnacaitanya Mahaprabhu Rs 81 , Rexin Rs 10/- 22 Dina Dasa Raghunatham On Sri Raghunath Dasa Gosvamin Prabhu, one of the Six Vrindavana Gosvamins Paper Cover Rs 8/ Rexin Rs 10/ Series no 5 Adaptations from Foreign Dramas 23 Venice Vanijam-(from Shakespeare's Merchant of Venice) Rs 6 24 Othello (from Shakespeare s "Othellom) Rs 6 Pali-Drama The only Palı Drama ever written, 25 The Bimbasundari Patibimbanam on Sri Yasodhara Holy Consort of Prince Siddhartha, depicting the entire life of Sri Sri Yasodhara Other Works of Dr JB Chaudhatı I Contributions of Women to Sanskrit Literature iu seven big volumes 95 00 2 Contributions of Muslims to Sanskrit Learning Vol I Sangita Malıka by Md Shah 10 00 Vol II Khan Khanan Abdur Rahim and Contemporary Sanskrit Learning (Paper Rs 6) Rex1D 8 00 Vol III Samudra Sangama by Md Dara Suloh 2000 3 (a) Muslim Patronage to Sanskrit Learning (Belles-Letters) 2nd Ed 12 00 ·(b) Muslim Patronage to Astrology and Astronomy Jatak odaharana Paddhatı) 16,00 (c) Biography. Rudrakavi on his Muslim Patrons 600 4 Sanskrita Duta Kavya Samgraha in seven volumes with two original Sanskrit commen taries by Dr J B Chaudhuri on the Ghatakhar para Kavya and the Padankaduta called Sasvatı aud Bhasvati respectively 3000 5 Sanskrit Poets of Mediaeval India Based upon Anthologies (5 Volumes) 3500 6 (a) Meghaduta with commentaries of Bharata Malıka and others 2000 (b) Meghaduta with commentaries of Sasvata and Sapatan Gosvamın 2000 7 Vangiya Duta Kavyetıhasa (in Sanskrita) 800 8 Contributions of Bengal to Smriti Literature Vols 13( 3rd vol in Press) 1400 9 Historical Kavyas.in Sanskrit 4 Vols 39 00 10 Poetical Works, etc A. Onginal Composition in Sanskrt (a) Saktı-Sadhanam 400 (b) Several commentaries on Sanskrit Texts See Detailed Catalogue 500 (s) Sanskrit and Bengali Songs of Dr Jatindra Bimal Chaudhun with Bengali Transla tion by Principal Di Roma Chaudhuri, Principal, Lady Brabourne College—in Seren Parts 15 00 B Works on Hindu Dharma with Bengali Translation (a) Bhagavad Gita (Rexin) 600 (b) Sri Sri Candı 600 11 Bengalı Works (a) Pt Iswar Chandra Vidyasagar 400 (b) Gaudiya Vaisnavder Sanskrit Sahitye Dan 400 (C) Prabandhavalı in Eight Vols (Rs 5 each) 4000 (d) Buddha Yasodhara (Paper Rs 6 ) Rexin, Rs 7 5 00 (e) Jananı Yasodhara 800 12 The Position of Women in the Vedic Ritual 15 00

·13 Biscellaneous
(a) Sanshat ard Prakt Books in the India
Ofñce Library br D: J. B. Chandhan
(as Joint Author) 10 four big rolames 25000
Pract 31, 12 Volums, cach softic
Rs. 12
14400
(c).Gaura-tattvam
800
(d) Xapate-aiti-garbhita-initta
2000
WORKS OF Dr. ROJA CHAUDHURI
( Principai, Lady Brabourne College, Calcutta,
Gost. of It Bengal )
English
1. Doctrines of Mimbarka and His Followers
(Vaisnara-Vedanta -In 3 Volumes. Publi.
shed by Asiatic Society of Bengal.
Rs. 18.00
2. Sufism and Vedanta. In 3 Volumes 2 Volrmes
Published (2nd Edihon, 3rd rol. in the Press.)
Rt. 18.00
3 An Indo-Islamic Synthetic Philosophy
( Comparative Stirres of Indit and Islamic
Victis, viz. of the Upanisds, Vedanta
Systems, Holi Quran ard Sufi Sistemas ) Rs 1000
4 Doctrine of Srikantha (Santa Vedauts ).
IR 3 Volumes. 2 Volumes published 3:0
Vol in the Press.
R12.00

·6. Sahitya Kana P. 30 7. Sanshritanka Roma s 303 SANSKRIT DRAYAS OF Dr. ROWA CHAUDHLPI 1. Yatindra-Tatindram (staro 52c0.jaids Bimal Chancho:1). Ps. 1000 2 Samkara Samkaran (data to's, Acest Advaita Vedantist Si Sutaz2.) Rs. 10-00 3, Desa-Dipam (09 2 nationalistic , Gte Ecly life of a "Jaran", fightirg foris ctia-Corts.) Ps. 6-00 4. Palli-Kamalam (on 2 Village-less). Rs. 10-05 5. Nagara-Suporam (on 2 City Girl) Rs. 10-09 6. Abhedanandam (on the Eoly life of Srami Abbie nandam, on the occasion of his Loly Birth-Center2:5). PS, 10-09 7. Niredita-Niveditam (02 the toly life of Sister Nivedita, on the occasion of be tols Birth- Centenary.) Rs. 1000 8. Bharata caryam (on the holy life of Dr. Sartapalli Radhakrishnan, President of India ) Os. 1000 9. Rama-Carita-Janasam (on tbe holy life of Saint Rs. 1000 ( The above Sanskrit Dramas have been staged all over India and outside many times. "Samkara- Samkaram" was staged.in Kathmandu, Nepal, under tlle auspices of Indian Embassy, in the benign presence of His Majesty, King Mahendra of Nepal and other members of the Royal Pamily. "Bharatacaryam" was staged in Ra-tsapati Blinyas, New Delhi, iu the benign presence of the reverod Rastia. pati Dr. Radhakrislınan, wlio donated kf, 1600, ta Pracyn. vani as his blessina. I Tulsidasa) ·13 Miscellaneous (a) Sanskrit and Prakrit Books in the India Office Library bs Dr J. B. Chandhari (as Joint Author) in four big rolumes 250 00 Pracyarani, 12 Volumes, each rolume Rs 12 144 00 (c) Gaura tattran 800 (d) Napatı-nıtı garbhita vnitta 2000 YORKS OF Dr. ROJA CHAUDHURI ( Principal, Lady Brabourne College, Calcutta, Gort of 1 Bengal ) English 1. Doctrines of Nimbarka and His Followers (Vaisnara-Vedanta In 3 Volumes. Published by Asiatic Society of Bengal Rs 18 00 2 Sufism and Vedanta. In 3 Volumes 2 Volumes Published (2nd Edition, 3rd yol in the Press. ) Rs 18 00 3 An Indo-Islamic Synthetic Philosophy ( Comparative Survey of India and Islamic Viems, yzz of the Upanisads, Vedanta Systems, Holt Quran and Sufi Srsteps) Rs 20-00 4 Doctrines of Srikantha (Saira Vedanta ) In 3 Volumes. 2 Volumes published 3rd Vol in the Press Rs 52-00 5 Sanskrit and Prakrit Poetesses Rs 15.00 6 Philosophical Essays ( Collection of Articles in English and Bengali ) In the Press Bengali 1. Nimbarha Darsan Rs. 800 2 Sufi Darsan 0.Vedanta 800 3 Sanshrita 0 Prahrita Nari Fariganer Karitaralı Published by Vista Bharati. Rs. 2 50 4. Vedanta Darsan (3rd Ed ) Published bs Vista Bharats. 5 Dasa Vedanta Sampradays O Vanga.Dese. In 3 Voltmes First Vol. ( on Saplara-l'edanta ) Published Rs. 3000 Rs.

·6. Sahitya-Kana Rs. 300 7. Sanskritanka Roga. Rs. 3:00 SANSKRIT DRAMAS OF Dr. ROMA CHAUDHURI 1. Yatindra-Yatindram (011 the holy life of Dr. Jatindra Bipal Chaudhuri ), Rs. 10'00 2 Samkara-Samkaram (ou the holy, life of great Advaita Vedantist Sri Samkara.) Rs. 10 00 3, Desa-Dipam ( on a nationalistic theme, on the holy life of a “Jawan”, fighting for his Mother-Country.) Rs. 6.00 4. Palli-Kamalam (on & Village-lass ). Rs. 10 00 5. Nagara-Nupuram (on a City Girl) Rs. 10.00 6. Abhedanandam (on the holy life of Swaini Abheda- . nandam, ou the occasion of his holy Birth-Centenary). Rs. 10.00 7. Nivedita-Niveditam (on the holy life of Sister Nivedita, on the occasion of her loly Birth- Centenary. ) Rs. 10 00 8. Bharatacaryam (on the holy life of Dr. Sarvapalli Radhakrishnan, Presideut of India ) 9. Rama-Carita-Manasam (on the holy life of Saint Tulsidasa) Rs. 10.00 (The above Sanskrit Dramas have been staged all over India and outside many times. “Sanıkara- Samkaram" was staged in Kathmandu, Nepal, tinder the dispices of Indian Embassy, in the beuign presence of His Majesty, King Mahendra of Nepal and other members of the Royal Family. "Bharatacaryan" was staged in Rastrapati Bhavau, New Delhi, in the benign presence of the revered Rastra. pati Dr. Radhakrishnan, who donated Rs. 1500, to Pracya. vani as his blessings.) 10. Tana-Tanu ( on the holy life of Sri Tanasena) Rs. 10.00 Yuga-Jiranam ( on the holy life of Sri Ramakriena) 12. Bharata.Viram (on the holy life Sri Si To port Os. 10 00 FRI.II0.00 ·13 Miscellaneous (a) Sanskrit and Prakrit Books in the India Office Library by Dr J. B. Chaudhuri (as Joint Author) in four big volumes 250 00 Pracyayani, 12 Volumes, each volume Rs. 12 144 00 (c) Gaura-tattyam 800 (d) Nripati-nıtı-garbluta-vritta 2000 YORKS OF Dr. ROMA CHAUDHURI (Principal, Lady Brabourne College, Calcutta, Gost. of Bengal ) English 1. Doctrines of Nimbarka and His Followers (Vaisnat -Vedanta )--In 3 Volumes. Published by Asiatic Society of Bengal Rs. 18 00 2. Sufism and Vedanta. In 3 Volumes 2 Volumes Publislied (2nd Edition, 3rd vol in the Press.) Rs. 18 00 3 An Indo-Islamic Synthetic Philosophy (Cornparature Survey of India and Islamic Views, viz of the Upanisads, Vedanta Systems, Holy Quran and Snr Systems ) Rs 20-00 4 Doctrines of Srikantha (Santa Vedanta ). Iv 3 Volunes 2 Voltimes published 3rd Vol in the Press. RS 62-00 5 Sanskrit and Prakrit Poeteascs Rs. 15 00 6 Philosophical Essays ( Collection of Articles in English and Bengali ) In the Press Bengali 1. Nimbarka Dargan Rs. 800 2 Sufi Darsan O.Vedanta Rs. 800 3. Sanskrita O Prakrita Nari Kaviganer Karitavali Published by Visa Bharatı. Rs. 2 50 Vedanta Darsan (3rd Ed ) Published by V1572 Bharati. Dasa Vedanta Sampraday 0 Vanga-Desa. In 3 Volumes. First Vol. ( on Sanlara-Vedanta ) Published Rs. 30 00 ·4 6. Sahitya-Kana Rs. 300 7. Sanskritanka Roga. Rs. 3.00 SANSKRIT DRAMAS OF Dr. ROMA CHAUDHURI 1. Yatindra-Yatindram (ou the holy life of Dr. Jatindra Bimal Chandburi), Rs 10'00 2 Samkara-Samkaram (ou the holy, life of great Advaita Vedantist Sri Samkara.) Rs. 1000 3, Desa-Dipam ( on a nationalistic theme, on the holy life of a "Jawan”, fighting for his Mother-Country.) Rs. 6.00 4. Palli-Kamalam (on a Village-lass ), Rs. 1000 5. Nagara-Nupuram (on a City Girl) Rs. 10 00 6. Abhedanandam (on the holy life of Swami Abheda. nandam, on the occasion of his holy Birth-Centenary). Rs, 10.00 7. Nivedita-Niveditam (or the holy life of Sister Nivedita, on the occasion of her holy Birth- Centenary. ) Rs. 10 00 8. Bharatacaryam (on the holy life of Dr. Sarvapalli Radhakrishnan, President of Iudia) Os. 10 00 9. Rama-Carita-Manasam ( on the holy life of Saint Tulsidasa) Rs. 10.00 (The above Sanskrit Dramas have been staged all over India and outside many times. "Samkara- Samkaram” was staged.in Kathmandu, Nepal, under the auspices of Indian Embassy, in the beuign presence of His Majesty, King Mahendra of Nepal and other members of the Royal Family. *Bharatacaryam" tras staged in Rastrapati Bhavan, New Delhi, in the benigo presence of the revered Rastrapati Dr. Radhakrishnan, who donated Rs. 1500, to Pracya. vani as his blessings. ) 10. Tana-Tanu (On the holy life of Sri Tanasena ) Rs. 10.00 11 Yaga-Jivanam ( on the holy life of Sri Ramakrisna) RIIDU.OO 12. Bharata-Viram (on the holy life Srí Siy Siyah Rs. Todo