·TAK
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES,
А
Collrorjon of Rare & EXTRAORDINARY SANSKRIT WYORK,
NO.366
18e
VRATYATĀPRĀYA'S CHITTANIRNATA
(GRFAT and SLALL)
.BY
SAGCS' BHATT!
and
THE
VRĀTYATĀS'UDDHISANGRAHA
compiled by order of,
MAHIRAJA JAYISINHA Of jaipur.
Edited With a Prefatory Note by
"Pt. Nārāyaṇa S'astrı Kluste, Sahityachiiri,
Assistant Librarian, Got Sanskrit Library,
Sarasvati Bhavada, Benares,
and
Pt. Jaganu ātha S'astrı Hoshing Sūlityopadhyāya,
Late Sūdholal Research Scholar,
Govt Sanskrit College, Bonaies.
FASCICULUS 1-1,
PRLNI ED-PUBLISHED & SOLD DI TUF SECRETARY,
CHOW HAMBA SAN KRIT SERIES OFFICE
l'idya ſilas Press, North of Gopal Alanılır, Donutres
1927,

·متفرقه عقیق در درگیری عمر
चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला
(ग्रन्थ संख्या ६६)
श्रीनागेशभट्टकृतः
व्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः
(महान् लघुश्च)
श्रीजयसिंहकारितः
व्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहश्च
साहित्याचार्य-खिस्ते-नारायणशास्त्रिणा
तथा
PaapamATARAALAearchestauranadian
साहित्योपाध्याय-होशिङ्ग-जगन्नाथशास्त्रिणा
संशोधित
:-
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः-
चौखम्बांसस्कृतसीरीज आफिस, विद्याविलास मेस,
गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी।
Patropreparamparmagarmrakatress

·अत्र अथेदमुपक्रम्यते ब्रात्यताप्रायश्चित्तविषयं 'ग्रन्थनयं मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । (१)वात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः( महान् ) श्रीनागेशभट्टकृतः (२)व्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः ( लघु. )-ग्रन्थ. कर्तृनामनिर्देशाभावेऽपि ग्रन्धारम्भतदन्तर्गतबहुविषयसाम्यात् , नागेशभट्टाय लघुवृहद्भेदेन द्विधा ग्रन्थनिर्माणप्रकारस्य बहुशोऽन्यत्र दर्शनात् अयमपि नागेशभनिर्मित एवेति निर्दिवादमेव । (३)नात्य- ताशुद्धिसङ्गहः श्रीमन्महागजजयसिंहकारितोऽनेकैपिद्वद्भिः कृतः । तन लघुर्वृहन् वा व्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय. 'कलो क्षत्रियपदव्यवहा- र्याणां दविंशतिपुरुषपर्यन्तं स्मर्यमाणोपनयनाभावानां तदग्रेऽप्य- स्मर्यमाणोपनयनानां संस्कारो नवेति' सन्देहं पुरस्कृत्य 'एयश्च तादश- क्षत्रियाणामुपनयनाभावः सिद्धः' इति सिद्धान्त व्यवस्थापयति । अग्रे च स्पष्टमेवोक्तं नागेशेन -'यावरपरीक्षितो जन्म यावन्ननन्दाभिषे- चनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु कलौ पञ्चदशातरम्' ।। इति विष्णुपुराणीय. वचनानुरोधेन वस्तुत. कली उपनयनयोग्यक्षत्रियाभाव एव । एतेन क्र. मयोगेन मनुपुत्रैर्वसुन्धरा ! कृतप्रेतादिसंज्ञानि युगामि त्रीणि भुज्यते' ।। अन त्रीणि भुज्यते इत्यनेन तुर्थे कलौ पञ्चदशौचरसहसरूपात्यल्पकालं तत्सता सूच्यत इति च । अपरोऽनेकविद्वन्निबद्धो बात्यताशुद्धिसद्धहस्तु विविधप्रमाणोपष्ट- म्भैः कलावपि क्षत्रियसत्तां तेषामुपनयनाहत्व च व्यवस्थापयति । किञ्च-'चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः' इति वचनानुरोधेन शृङ्गमाहिकया ब्राह्मणादीनामयमयं ब्राह्मणः क्षत्रियों वेति निर्णयासम्भवेन पश्वायपेक्षया मानुपकारवलक्षण्यस्यावययसंस्थानरूपस्य प्रत्यक्षत्येन मा. नुषत्वजातेातुं शक्यत्वेऽपि मानुपत्वावान्तरजातिभूनत्रामण्याद्यभिन्या. फसंस्थानविशेषस्य चक्षुरादिमानगम्यस्याभागेन ब्रामण्यादिनिर्णयो भवितुं माहति । अतस्तत्र तत्र सेपु तेषु जनपदेषु जनसमुदायो विरोध्यविरोधी ·२ वा यं यं समुदायं यद्यपूर्णसमूहतया विना विगानं परम्परया वर्णयति स स तायत्तत्तद्वर्णसमुदायरूप एव । एवञ्चाऽविगीतव्यवहार एको जातिनिर्णा- यकः, एवमेव ये स्वस्थजात्युचितधर्माचरणरहिता अपि तत्वज्जात्युचितध- मांचरणशीलैः सह भोजनादिव्यवहारमविगीतगाचरन्ति, ये तव्यवहारमा जस्तेऽपि तज्जातय एव, तव्यवहाराभावेऽपि तव्याप्यधर्मव्यवहारादपिव्या पकजातेनिर्णयो भवतीत्यादिसिद्धान्तो व्यवस्थापितः । एवमेव प्रयागादिप्र. देशेषु ब्राह्मणा इति व्यवदियमाणा राजपुत्रकन्योद्वाहिनो द्विकुलीना ब्राह्मणा अविगीतव्यवहाराद्राह्मणा एव तत्सम्बन्धिनो राजपुत्रा अपि क्षत्रिया एव । इस्थमेव पुरोहितगोत्रेण परम्परया गर्गादिगोत्रव्यवहारावणिज इत्यव्य भिचरिताविगीतव्यवहारात् अगरवालाः सर्वेऽपि तृतीयवर्णाः प्रायणो- पनयनादिसंस्कारभाजः शिष्टैः परिगृह्यमाणा भवन्ति । एते सर्वेऽपि पायश्चिते कृते तूपनयनाऱ्या भवेयुरिति । इत्थमनयोभिन्नकर्तृकयोम्रन्थयोः प्रतिपाद्ये वैलक्षण्यम् । नात्र वयं स्वमत.. किञ्चिदपि प्रतिपादयामः । विचक्षणानां पुरो द्वयमपीदं न्यस्तं, येभ्यो यथा रोचते तैस्तथा प्रमाण- जातमवलम्व्य तथा विधेयमिति सरलः पन्थाः । . २ यथाकथ- जयपुरमहीमहेन्द्रेण श्रीमता राजाधिराजेन श्रीसवाईजयसिंह. नरपतिना क्षत्रियपव्यवहार्याणामुपनयनार्हतामभिलपता प्रायो भारत वर्षीयाः सर्वेऽपि पण्डिताः सम्मेलिताः । तत्र पण्डितसमाजे प्रवृत्त मत- द्वैविध्यम् । राजानुगमनप्राप्तजीविका वैभवानुभावविस्मारितस्मृति. रहस्या एके विद्वांसो नात्यताशुद्धिसङ्ग्रहं प्राणयन् । यन्त्र चित् क्षत्रियनामभृतां वैश्यनामभृतामप्युपनयनाहत्वं निष्कण्टकमु- इतितम् । लक्ष्मी तृणाय मन्यमाना अपरे शास्त्रमर्यादासंरक्षणप्राणाः श्रीनागेशमा राजानुरोधमपि निषूय शास्त्रोपदिष्टमेवावानमागं व्यवस्थापयन्तो लघु महान्तं च प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयं प्राणयन्- इति गुमो युद्धमुखेभ्यः ।

·३ प्रस्तुतप्रबन्धानामेकेकमेव पुस्तक राजकीयसरम्वतीभवनपुस्त- कालयस्थमशुद्धिबहुलमवलम्व्य प्रवृत्ते मुद्रण कार्ये निसर्गजा अशुद्धी रुपेक्ष्य ग्रन्थसारमानमवगाहनीय सुधीभि । साम्प्रति के शुद्धिप्रचार प्रचुरप्रभावे काले यस्य कस्यापि येन केनाऽपि यथा तथा वा क्रियमा णा शुद्धिर्न शास्त्रमुखप्रेक्षामपेक्षते इति साम्प्रतिकाना शुद्धिकार्यधुर्धराणा सविधेऽनपेक्षित एवाय प्रवन्धसमुच्चयः, किन्तु ये शास्त्रैकदृशो धर्मप्रा णास्तै सकौतुकमय नाऽतिप्राचीन पण्डिताना विवाद प्रेक्षणीयो विचारणीयश्च । एतत्प्रवन्धत्रयमुद्रणे प्रचुर साहाय्यमाचरता साहित्योपाध्याय होशिङ्ग-जगन्नाथशास्त्रिणा महान्तमुपकारभार वहन् धन्यवादेस्तेषामुचित- महणमाचरामि । येपा प्रेरणया मार्गप्रदर्शनानुग्रहेण प्रवृत्तोऽहमत्र कार्ये, तान् काशिकराजकीयपाठालयप्रधानाध्यक्षान् श्रीगोपीनाथकविराजशर्म महो दयान सविनयमनन्तैर्धन्यवादै , 'चौखासम्कृतसीरीज्'नामकपुस्तक मालाध्यक्ष बाबूजय कृष्णदासत्रेष्ठिवराश्च शताधिकैराशीर्वचनश्च सम्माय विरमामीति शिवम् । । सरस्वतीभवनम् । काशी विदुषां पाभाजनम्- नरायण शास्त्री पिस्ते.

·JITUTER ·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः । भय कलापमालणत्ये सति शस्त्रग्रहणमजापालनमात्रेण क्षत्रिय सादृश्येन सत्रियपदव्ययहार्याणां दशयिशतिपुरुषपर्यन्तमस्मर्यमा गोपनयनानां तदप्रेऽपि वारशानामुपनयनसंस्कारो भपति न घेति सन्दे निर्णयः फियते । तत्र नेय भवतीति निर्णयः, क्षत्रिय सारश्येम तथाध्यवहापि मुण्यशनिपल्यामायात् । तथा प्र अर्जुनपत्रिपरीक्षिदाज्यकाले मैत्रेयं प्रति पाराशरेणोपदिष्टे विष्णुपुराणे चतुऽशे पर्यचन्द्रयपानां तचक्षत्रियाणां पंशसमाप्तिमुफ्स्या परी. शिदाज्योत्तर क्षेमकान्तान् चन्द्रयंदान् उपश्योक्तम्- ग्राहक्षत्रस्य यो योनियशो देवपिसत्यतः । क्षेमकं मार राजानं स संस्था प्राप्स्यते कली। इति। मारयेऽप्येपम्-'संस्थास्पति स ये कली' इति । सत्र तुर्पपाय-भागयतेऽपि नयमे-- प्रशसत्रस्य पंशोऽयं मोको देपर्पिसरहता। क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्था प्राप्स्यति ये पलो। अत्र शहानियाणां प्रामणस्यमादकरयादस्य मन- क्षयोनिरयमुकम् । वायुया राम्पहीनोऽपि पक्ष्यमाणपादंद्रय संशातिरिक्त एतदंशो नास्तीति मुचितम् । ततो मापिन यापन सुमित्रान्तानुफ्स्योक्तम्- स्थापामपं पंसा सुमिनारतो मायग्यानि । पतस्तं प्राप्य राजामंस संस्पा मारली इति।

·1 - नात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। इति । स इक्ष्वाकुवंशः । अन्येषां सूर्यवंश्यानां पंशसमाप्तिः पूर्व- मुक्तैव । नवमे भागवतेऽपि-'सुमित्रो नाम निष्ठान्तः' इत्युक्तम् । निष्ठा वंशस्थितिस्तस्या अन्त इति तदर्थः। 'इक्ष्याकूणामयं वंश.' इति च पूर्ववदेव । तन्त्र संस्था प्राप्म्यति वै कलौ' इति चतुर्थ चरणपाठस्तत्र रिपुजयान्ता भाविनो मागधा वाद्रथा उकाः। तर जरासन्धादिरिपुअयान्तं सहस्रवर्षपर्यन्तं राज्यमुक्तम् । रिपुजयमुक्त्वा-- चाहंद्रथाश्च भूपाला माव्याः साहसघत्सरमे । इति नयमे भागवतेऽपि तत्र जरासन्धमारभ्याऽयुतायुपर्यन्तं पञ्चशत वर्षाणि परीक्षित्कालिकायुतायुतो रिपुसयान्तं पञ्चशतं चणीति व्यवस्थातो नाऽग्रिमग्रन्थविरोधः । ततो रिपुञ्जयमपुत्रं हत्वा तदमात्येन स्वपुत्रस्य प्रद्योतस्य राज्यं दत्तं, तवंशे चा. ऽत्रिंशदुत्तरमन्दशत राज्यमुक्त्वा ततः शिशुनागवंशे महा। नन्द्यन्तं द्विपष्टयधिकवर्षशतत्रयं राज्यमुक्तम् । द्वादशे भागवतेऽपि- शिशुनागा दशैवैते षष्ट्युत्तरशतत्रयम् । समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ फलौ नुपाः॥ इति । तदल्पान्तरत्वान्न विरुद्धम् । ततो महानन्दिसुतः शूद्रा. गर्मोद्योऽतिलुब्धो महापद्मो नन्दः परशुराम इवाऽपरोऽखिलक्ष- प्रान्तफरो भविता । ततःप्रभृति शुदा भूमिपाला भविष्यन्ति । स चेकच्छतामनुल्लहितशासनो महापद्मः पृथिवीं मोक्ष्यतीत्युक्तम् । सुगमोपमया स्त्रीयालायधि निर्दयं इन्तृत्य सूचितम् । महापद्म इत्यस्य तावत्सड्यधनस्तायत्सैन्य इति 'चार्थ । परशु. रामेणेय फतिपयानामहननमपि स्यादत आह-अखिलक्षत्रान्तका. रीति । तेन क्षत्रियसामान्याभाव सूचितः । तदेवोत्रम्-'भूमि- पालाः' इति । नन्दस्पोप्रत्येऽपि अनुलोमसद्वराणां मातृशातीयत्या- एकदा इरयुक्तम् । तत्रदेशीयक्षत्रियान इत्या तासन्तानभूता उप्रा- ·व्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। ३ . स्तत्तद्राज्ये स्थापिता इति तात्पर्यम् । भागवते हादशे- महानन्दिसुतो राजन् ! शुद्रागर्भोद्भवो चली। महापद्मपतिः कश्चिनन्द क्षत्रविनाशकृत् ।। ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका. इति नन्दादीनामुप्रत्वात शूद्रप्राया इत्युक्तम् । एतेन राज्या-' धिकारिणो मागधा एवाऽनेन नाशिता न'तु देशान्तरस्था। शूदराज्योक्तिरपि मगधदेशविषयैवेति निरस्तम् । सामान्यप्रवृत्त- वाक्यस्य सङ्कोचे मानाभावात् पक्ष्यमाणवाक्यविरोधाच । मागध. रिपुञ्जयकाल एव सर्वक्षत्रियवंशशाखानाशाच । एतच्चाऽग्ने स्फुट भविष्यति । ततो नन्दपुराणाञ्च शतवर्षपयन्त राज्यमुक्तम् । ततश्च कौटिल्यप्रधानत्वात् कौटिल्या-वात्स्यायनविष्णुगुप्तादिपर्यायः-चा. णक्यो नन्दपुत्रानुन्छिद्य नन्दस्य 'कनीयस्यां भार्यायां मुरासज्ञायां जात चन्द्रगुमं राज्येऽभिक्षयनि । मौर्याणां सप्तत्रिंशदधिक वर्षशत राज्यम् । ततोऽन्त्यं मौर्य तत्सेनापतिः गुजातीयः पुष्पमित्र हत्या राज्यं करिष्यति । तद्वंशे द्वादशाधिकं वर्षशतं राज्यम् । ततोऽन्त्य शुङ्गं देवभूतिमपुत्रं तदमात्यः कण्वजातीयो वसुदेवनामा ब्राह्मणो हत्वा स्वयं राज्यं करिष्यति । सद्वशे शतनयं पञ्चचत्वारि शय वर्षाणि राज्यम् । ततस्तभृत्य आन्ध्रजाति. शिप्रकनामा- ऽन्त्यं कण्वं सुशर्माणं हत्वा स्वयं राज्यं फरिष्यति । तद्वशे पट्पञ्चा. शदधिकचतुरन्दशतं राज्यम् । तत. सप्ताऽऽभीरा, दश गर्दभिल्ला, पोडश कडा इति । भागवते-अष्टौ यवना, चतुर्दश तुपारा, चतुर्दश पुकसा इति । भागवते-प्रयोदश- गुरुण्डा, "एकादश मौना नवनवत्यधिकत्रयोदशवर्षशतानि राज्य करिष्यान्तिः।। तेषु छिन्नेषु कैलिड्किला यवना भूपतयो भविष्यन्ति । तेषां पडधिकवर्ष- शत राज्यमिति । भागवते-'मूर्धाभिषिक्तस्तेषां विव्यशक्ति:- इत्युक्तम् । मूर्धामिश्रितो मुख्य मूर्धसिक्त इति पाटे तारशक्ष- ·४ -- मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः।। त्रियवन्मुख्य इत्यर्थः । ततःपुरजयादयो नव षड्वर्षाऽधिकं वर्ष. शत राज्यं फरिग्यन्ति । तत्पुत्रास्त्रयोदश बाहीकास्ततः पुष्प मित्रादयत्नय, ततस्त्रयोदश मेफलाा, सत्यकौशला निषधा नव, ततो मागधी विश्वस्फूर्जितज्ञोऽन्यान् वर्णान् करिष्यति। कैवर्त. पटुपुलिन्दसंज्ञान म्लेच्छप्रायान् ब्राह्मणान् राज्ये स्थापयिष्यति । 'उत्साधाऽखिलक्षत्रजातिम्' इत्युक्तम् । क्षत्रजातिमित्यस्य क्षप्रजा- तिमुग्रादिरूपामित्यर्थः । एतेन तावत्पर्यन्तमुग्रादिजातिस्थितिः । अग्ने साऽपि नास्तीति सूचितम् । अतो नैतदलानन्दोत्तरं क्षत्रिय- सत्तासिद्धिरिति बोध्यम् । भागवतेऽपि- मागधानान्तु भविता विश्वस्फूर्जि: पुराया। करिष्यत्यपरान्वर्णान पुलिन्दपटुमद्रकान् ॥ प्रजाभ्याऽब्रह्मभूयिष्ठा. स्थापयिष्यति दुर्मतिः । धीर्यवान् क्षत्रमुत्साद्य पदावत्यो स वै,पुरि ॥ गगाद्वारादाप्रयागं गुप्तां भोक्ष्यति मेदिनीम् । । इति। अत्र क्षत्रपदं तजन्यत्वादुग्रपरम् । मागधानामित्यस्य मगध, देशीयानां सङ्कीर्ण राक्षामित्यर्थ । ततोऽन्ते प्रात्यद्विजाऽऽभीरशूद्राद्या समकाल पृीं मोक्ष्यन्ति । ततोऽनुदिनमल्पहासाद्धर्मस्य व्यवच्छ- पादर्थस्य च सहयो भविष्यति । ततश्च धनमेवाऽभिजनहेतुः, चिरेव दाम्पत्ये हेतु', आयतेव साधुत्वे हेतुः इत्येवमनेकदो. पोत्तरे भूमण्डले सर्घवर्णषु यो पलवान् स भूपतिर्भविष्यतीत्युक्त 'सर्ववणेषु इति । अस्याऽवशिष्टेषु बाह्मणवैश्यशुद्रप्वित्यर्थः। तेऽपि फलावतियात्यतया शद्रवेनैव पूर्व गणिता इति न विरोध । 'अक्ष. त्रियाश्च राजानः' इति वक्ष्यमाणहरिवंशात् । पतेनैतदलात् क्षत्रियस. चासाधनमपास्तम् । यदि तु- कली न क्षत्रियाः सन्ति कलो नो वैश्यजातय । प्रालणावैध शूद्राय कलो वर्णद्वयं स्मृतम् ।।. . -- ·मात्यतामायश्चित्तनिर्णय । - 1 इत्युक्त नाधीयन्ते तदानय न यजन्ते द्विजातयः। उत्सीदन्ति तदा चैव वैश्येस्लाईन्तु क्षत्रिया ॥ इति मात्स्योक्तेश्च वैश्यस्याऽप्यभायस्तदा सर्वपद बहुपदञ्च व्य तिविपय योध्यम् । ब्रह्मविदक्षत्रशूद्राणां यो यली भविता नृपः! इति भागवते । तत्तवृत्त्या प्रामणेष्वेव घिदक्षत्रव्यवहारो द्रष्ट व्य । एवमेव 'शूद्रमायेपु वर्णेषु' त्यपि व्याख्येयम् । येऽपि तत्ता दृस्या तत्तर्गत्वेन व्यवहियमाणास्तेऽप्याचारतः शूदतुल्या ।। त्यर्थ । तथा प्रेतायां ब्राह्मणोत्तरा प्रजा, द्वापरे ब्रह्मक्षत्रोधरा इत्युक्त्या कलौ शूद्रांशोत्तरा इत्युक्त द्वादशे भागवते । एव क्रमेण कलियुगे क्षयमायोति सर्वधर्मेषु विप्लवङ्गतेषु भगवतो वासु. देवस्यांऽश' शम्मलग्रामप्रधानविष्णुयशसो गृहे कल्किरूपोऽवतीर्य सकलवस्युम्लेच्छदुष्टाचरणचेतसामशेषाणां क्षय करिष्यति स्वधर्मेपु चाखिलं ,नगद स्थापयिष्यति अनन्तर , माचेतसा. अर्धकलेरपसाने प्रबुद्धाना तेषां जनपदानाममलस्फटिकविशुद्धा मतयो भविष्यन्ति । प्रबुद्धानामित्यनेन सत्त्वगुणोदेको दर्शितः । तेषाञ्च वीजभूतानामशेषमनुष्याणा परिणतानामपि तत्कालता- नामपत्यप्रसूतिर्भविष्यति, तेन कालेन कृवानामाहितशक्तीनामि. स्यर्थ । तानि च तदपत्यानि कृतयुगधर्मानुसारीणि भविष्यन्ती- - त्युक्तम् । भागवते-- - - दिव्याम्दाना सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुनः कृते । भविष्यति यदा नृणां मन आत्मप्रकाशकम् ॥ इति । चतुर्थे तु कलावतीते सति यदा नोमन आत्ममकाशक म. विष्यति तदा कृतं भविष्यतीति तदर्थः । .

·ग्रात्यतामायश्चित्तनिर्णयः। m गते सनातनस्यांशे विष्णोस्तत्र भुवो दिवम् । तत्याज तनुराज्ये यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि स पाण्डवः । याते कृष्णे चकाराऽध सोऽभिषेक परीक्षितः॥ प्रयास्यन्ति यदा चैव पूर्वापाढा महर्षयः । तदा नन्दात्प्रभृत्येप कलिवृद्धिं गमिष्यति ।। अथ कालप्रवृत्तिमाह- ते तु पारीक्षिते काले मघासासन् द्विजोत्तमाः। तदा प्रवृत्तश्च कलिदिशाम्दशताधिकः । इति देवमानेन सन्ध्यासन्ध्यांशाभ्यां सह स द्वादशाब्दशतात्म का कलि. पूर्वसन्ध्यारूपेण प्रवृत्तोऽपिः सन्ध्यारूपमतिक्रम्य स्वेन रूपेण प्रवृत्तः प्रकर्षण वृत्त इत्यर्थ इति रत्नगर्मादय । भागवतटिप्पणे श्रीधरोऽप्येयमेतद्वक्ष्यति- यस्मिन्क्रष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाऽहनि । प्रतिपन्नं कलियुगं तस्य सख्यां नियोध मे ॥ त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां द्विजमानुपसंख्यया । पष्टिं चय सहस्राणि भविष्यत्येप वै कलि'.... इति स्वपुराणकथनकालादेतायान् भविष्यति मुख्यः कलिरि- त्यर्थः । सन्ध्यांशश्चोत्तरसन्ध्यारूपस्तदुत्तरभावीति योध्यम् । तदा नन्दारप्रभृत्येप कलिवृद्धिमिप्यति । इत्युक्तम् । नन्दाप्रमृति भूलोके क्षत्रियाणामभायान्न्यायदण्डा- भाषेन कलेवृद्धिरिति भावः । अत एव 'नन्दान्तं क्षत्रियकुलम्' इति सकलजनप्रसिद्धिः। अत्र नाशकवाच्यन्तशब्देन पहुचीहि । मोक्षधर्मेषु नारायणीये- द्वापरस्य कलेश्चैव सन्धौ पार्यवसानिके। प्रादुर्भावः कसहेतोमथुरायां भविष्यति । । -

·--
I
मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः।
इत्युक्त भगवता । पार्यवसानिके समाप्तिकल्पे इत्यर्थः पञ्च
द्वापरान्त हरेर्जन्म यदुवंशे भविष्यति।
इति ब्राह्मवाक्ये द्वापरधर्माणां केपाश्चिवनुवृत्तेः कलिसन्यापि
तत्वेन गृहीतेति योध्यम् । तत्रैव मुचुकुन्दप्रस्तावे-
ततः कलियुगं ज्ञात्वा प्राप्तप्राय ततो नृपः।
नरनारायणस्थानं प्रययौ गन्धमादनम् ॥
इत्युकेः-
यस्मिन् दिने हरिातो दिवं सन्त्यज्य मेदिनीम् ।
तस्मिन्दिनेऽवतीर्णोऽयं कालकायः फलि. फिल ।।
इत्युक्तेश्च ] भागते, एकादशे-।
मया निष्पादितं हात्र देवकार्यमशेषतः ।
यदर्थमवतीर्णोऽहमभेन ब्रह्मणाऽति ॥
न वस्तव्यं त्वया चेह मया त्यक्ते महीतले ।
हरिवशे मुचुकुन्दजागरे तत्मइने कृष्णवाफ्यम्-
प्रेतायुगे प्रसुप्तोऽसि विदितो मेऽसि जागरात् ।
इद कलियुगं विद्धि किमन्यत्करवाणि ते ॥
महीतले जनोऽधर्मरुचिः सद्यो भविष्यति ।
कलौ युगे-
इत्युद्धव प्रति भगवदुक्तेश्च । एतेनेदानी फलेः सन्ध्यवास्तीति
मन्दोक्तिः परास्ता । गदापर्वणि भारते--अधर्मेण दुर्योधनवधं दृष्ट्वा
शुद्ध बलदेवं प्रति 'प्राप्तं कलियुगं विद्धि' इति कृष्णवचनाच्च ।
आसन्न निकृष्ट वा यतः कालं न विद्महे ।
तस्माद्वापर संविद्ध युगान्त स्पृहयाम्यहम् ॥
प्राप्ता क्यन्तु तत्कालमनया धर्मवृष्णया ।
आदद्या परम धर्मसुखमल्पेन कर्मणा ।।
इति हरिपसे जनमेजयोक्तेश्च । काल मोक्षस्य प्रापरेण समधर्माण
--

·. प्रारयंताप्रायश्चित्तनिर्णय संविद्यमधर्माधिपाद पित, युगान्तं कलिम् , अतोऽस्माभि' पली जन्म प्रार्थितमित्यर्थः। अल्पेन फर्मणा अनायाससाध्येन भगवन्ना. मकीर्तनेन । महापमानधनन्देन क्षत्रियाणां नाशेऽपि पुनःप्रवृत्तिमाह- देवापि पौरवो राजा ममश्वेश्वाकुसम्भव । महायोगधलोपेतो कलापप्रामसथयो । कृते युग इहागत्य क्षत्रप्रवर्तको हितो। भविष्यतो मनोवंशे बीजभूतो व्यवस्थितो ॥ . एतेन क्रमयोगेन मनुपुर्वसुन्धरा । कृतप्रेतादिसज्ञानि युगानि त्रीणि भुज्यते ॥ फलो तु बाजभूतास्ते केचित्तिधान्त भूतले। पथैव देवापिमा साम्प्रत समयस्थिती॥ प्रकान्तरेऽपि-ततोमर पुत्रोऽभूत्, योऽसौ योगमास्थायाऽद्या पिकलापमामाथितस्तिष्ठति । आगामियुगे सूर्यवशशमवतयिता भविष्यतीति क्षत्रस्य क्षत्रियवशंस्य प्रवर्तको भविष्यत । यतो म नोशे सोमसूर्यवंशरुपे यीजभूनो व्यवस्थितापित्यर्थः । कले' सन्या यामेघ क्षत्रियसवात् त्रीणि युगानि भुज्यते इत्युक्तमिति र नगर्भ । तन सन्ध्याशब्देन फलिप्रारम्भ उच्यते-यथा सूर्योद योत्तरमपि सूर्यास्तापूर्वमपि किञ्चित्काल सध्याध्यवहार- स्तद्वत्कलिप्रपेशानन्तरमपि सहसवर्षपर्यन्त सन्ध्याव्यवहार पनि तदाशय । वैश्यानामप्पभाचे तु एताव तेषां प्रवर्तको यो. यो शुद्धवेश्याया अपि क्षत्रियावताभ्यां सहवासात् । अप्रत्यक्षत्र पदश्च ग्राक्षणावरजद्विजोपलक्षणम्। भागवतेऽपि- देघापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रितः। सोमवशे फली नष्ट छतादे स्थापयिष्यति ।

·मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय । तान् यद- इति मीणा प्रश्ने- येषु सस्थास्यते तत्र ऐलेस्याकुपुल शुभम् । तान् सर्वान् कीर्तयिष्यामि भविप्ये कथितान् नृप। तेभ्योऽपरे तु ये त्वन्ये उत्पस्यन्ते नृपा पुन । তঙ্গা থানা যুৱাৱ য যায় ? आन्ध्रा शकाः पुलिन्दाश्च फलिङ्का यवनास्तथा। कैवर्तामीरशवराये चान्ये म्लेच्छसम्भवा ।। पर्यायत प्रवक्ष्यामि नामतश्चच तान्नृपान् । इत्युपक्रमे क्षेमकान्तमैल वशमुक्त्वा- घहाक्षत्रस्य यो योनिशो देवपिसत्त । क्षेमक प्राप्य राजान स सस्था प्राप्स्यते फली। इत्युपम् । तय पारशवा विक्रमादय तितोऽन्ते- पूर्वशस्वया सून ! भविष्यति नियेदिता। सूर्यवशे तथा ये तु भविष्यास्तान वदस्व न । तथैव यादये वशे राजान कीर्तिवर्द्धना । वसन्ति जातयो याच राज्य प्राप्स्यन्ति सुनत ।। इति कपीणा प्रश्न तत सुमित्रान्त सूर्यवशमुक्या- इश्याकूणामय वंश सुमित्रान्तो भविष्यन्ति । सुमित्र प्राप्य राजान स सस्था प्राप्स्यते क्यो। मत्युक्त्वा- प्रतियाहुरभूदना सुयाहुस्तस्य घाऽमज । सुबाहो शान्तसेगस्तु शतसेनस्तु तासुतः ॥ शासनाद् यदोपैश सस्था प्राप्स्यति चेकली। इत्युक्त्वा इतरसर्वक्षत्रियवशशापासमाप्त्याशयेन- अत ऊय प्रवक्ष्यामि मागधा ये वृहद्रथा ! .

·मान्यताप्रायश्चित्तनिर्णया।
-
-
इत्यादिना रिपुजयान्तास्ते उक्ताः । श्रीधरस्वाम्यपि द्वादशे सर्वसो.
मवंशशासापेक्षया मागधवंश पवैकश्चिरस्थायीस्याह । नतो
महानन्यन्त क्षनयन्धून शेगुनागानुपत्वा तत्समकालं चतुर्विशत्ये.
वाकान् सप्तविंशतिपाञ्चालान् चतुर्विशतिफाशेयान् अष्टाविंशतिहै-
हयान् द्वात्रिंशत्कलिङ्गान् - पञ्चविंशत्यश्मकान् पत्रिंशत्पुलम्
अष्टाविंशतिमौशिलान् ‘प्रयोविंशतिपूरसेनान --विशतिवातिहोत्रान्
क्षत्रयन् नेव नृपानुफ्त्वा-
महानन्दिसुनवाऽपि शूद्रायां फलियचनः ।
उत्पत्स्यते महापस सक्षत्रान्तको नृपः॥
सत. प्रभृति राजानो भयिष्याः शुदयोनय.।
सर्पक्षप्रमथोत्साच भाविनानि चोदितः ॥
पफराट् स महापा एकच्छनो भविष्यति ।
सरसन्ततीराज्य प्रशत, ततो मौर्याणां सप्तत्रिंशदधिक शतं,
तत. शुझानों द्वादशाधिक वर्षशतं, तराः फाण्यायनांनां पञ्चचत्वा.
रिशदधिकत्रिशतवाणि राज्य, तत आन्ध्राणां पट्युत्तरं धतु शतं,
तत सप्ताभीराः, सप्त गर्दभिल्ला, भादश शफा'ययनास्तुपाराध.
तुरंश, प्रयोदश मुण्डा, ततः कैलिलिला यपना इत्यायुक्तम् ।
राजान अदभूयिष्ठा पासण्डानां प्रवृत्तये ।
इति घाऽन्योरम् । फ्यचिमाणानां राज्यवर्शनाद् भूयिष्ठा
प्रत्युफम् ।
मदापभाभिषेकात्तु यापजन्म परीक्षितः ।
एयर्पसपनन्तु शेयं पशारादुत्तरम् ।
परीक्षिदाण्यानु पश्चदशोत्तरं सहन, पवितोऽतीतेहि तस्प
राज्यमासिरिति स्वयं पुराणग्विाम्।
यस्मिन्पो दियं यातस्तस्मिय माऽदनि ।
प्रशिप पलियुगं प्रमाणं तस्स मे गुणु ॥
.

·वात्यतामायश्रितनिर्णय । Aru 1 प्रोणिशतसहसन्तु घर्षाणा तत्स्मृत बुधै । पष्टिवर्पसहस्राणि सहयात मानुपेण तु ॥ 'दिव्य घर्षसहस्रन्तु तदा साया प्रवर्तते । निशेपे तु दा तस्मिन् कृत वे प्रतिपास्यते ॥ देवापि पौरवो राजा पेक्ष्याकुश्चाऽन वै मरु । - महायोगवलोपेतौ कलापग्राममाभिती ॥ एतौ क्षनप्रणेतारी नविशे चतुर्युगे । सुवर्चा मरुपुत्रस्तु ऐक्ष्वाकाद्यो भविष्यति ॥ नवशे युगेऽसौ थे यशस्यादिर्भविष्यति देवापिपुत्र सत्यस्तु ऐदाना भयिता नप । क्षत्रावर्तकावेतो भयियो च चतुर्युगे । :- अत्र पुत्र इत्युपलक्षणम् । एकेका कन्याऽपि तयोर्योध्या। भागवते । नवमे जरासन्धपुत्रवशे रिपुजयान्तान भाघिनो राक्ष वा द्वादो-- स्वधामाऽनुगते कृष्णे यदुवंशविभूयणे । फस्य पशो भवेत्पृथव्यामेतदाचक्ष्य में मुने । इति राक्ष प्रश्न । स्ववशस्य क्षेमके सस्थाया नवमे उच त्वात्-अय प्रश्न । तर सोमवशशासापेक्षया चिरस्थायी माग धरश एवेत्याशयेन शुकस्योत्तरम्-- योऽन्त्य पुरजयो नाम भविष्यो थाहद्रथ । तस्यामात्यरतु शुनफ इत्यादिना रिपुशय एव पुरमय । तेन च पश्चातघर्षात्तरमेय की सकराविदुष्टा क्षत्रिया युक्तं स्पएमेष । यत्नु वनपर्व भारते फरिधर्ममुपगम्य- परस्परययोधुना मा पण्डितमानिन । भविष्यन्ति युगस्पाते सत्रिया लोककण्टका ॥ - ·'१५ मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। क्षत्रियाश्वाऽपि वैश्याश्च विकर्मस्था नपधिप । अल्पायुपः स्वल्पवलाः स्वल्पवीर्यपराक्रमाः ॥- ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः सङ्कीर्यन्तः परस्परम् । शूदतुल्या भविष्यन्ति तपासत्यविवर्जिताः॥ इत्युक्तम् । तत्र रिपुअयहननोत्तरं तदमात्यादिपु महानन्यन्तं पञ्चशतं घर्षाणि क्षत्रियाणां राज्यसत्वातपाञ्च विकर्मस्थताया: स्पष्टत्वात्तेषां मास्ये क्षत्रयन्धुत्वेन विशेषणाच न तद्विरोधः । तत्रैव- अन्त्या मध्या भविष्यन्ति मध्याश्वाऽन्त्या न संशयः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया चैश्या न शिष्यन्ति जनाधिप । पकवर्णस्तदा लोको भविष्यति युगक्षये । इत्युचो । युगक्षये कलावन्त्याः शूद्राः मध्याः क्षत्रियाः वैश्याः शुदास्तत्सदृशाः स्वधर्म सर्वथा त्यक्त्वा तिष्ठन्तीत्यर्थः । तत्र "क्षत्रियवश्यनाशो मात्स्यवैष्णवयो स्पष्टमेवोक्तः सर्वथोच्छेदरूपः । घ्राह्मणनाशस्तु स्वधर्महान्येति घोध्यम् । विप्राणामपि शूद्राचार- त्वादेकवर्ण इत्युक्तम् । यथा सत्ययुगे सर्वपां धर्मनिष्ठत्वादेरुवर्णत्व मात्स्यादिकम् । किञ्च- द्वापर व्याकुलो धर्मः प्रणश्यति फलौ पुनः । वर्णानां द्वापरे धंसा सङ्कीर्यन्ते तथाश्रमाः ॥ नैका श्रुतिः स्मृतिश्चेव निश्चयो नोऽधिगम्यते । द्वापरे सन्निवृत्तास्तु चेदा नश्यान्त ये फलौ ॥ ब्राह्मणेः करपसूत्रैश्च भाप्येदेस्तथैव च । च्याफुलोवापरेऽप्पध: फियते भिन्नदर्शने ॥ पूर्वस्वाचाम्सन्ध्यासु अवतिष्ठन्ति पादतः। इति मास्येन द्वापरेऽपि केपाश्चिदेव स्वधर्मऽस्थितियोधनेन सम्म नि फली स्वधर्मऽवस्थिति लोकानां घदन्तो मान्ता पवेत्यलम् । -- - ·पात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। - 1 नारदीयेऽपि भविष्यन्ति कलो प्राप्त राजानो हन्तजातयः। इत्युक्तम्। ननु क्षत्रियशुदाभ्यामुत्पन्नस्योग्रस्य पितृत उपनयनादिप्राप्ति पुतो न: यस्माद्वीजप्रभावन तिर्यग्जा रुपयोऽभवन् । । पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद्वीज प्रशस्यते ॥ । इति मन्तरिति चन्न, मनुनैव तेपा तदनधिकारवोधनात् ।तथा हि- सर्ववर्णेषु तुल्यासु पक्षीप्वक्षतयोनिपु। आनुलोम्येन सम्मूता जात्या झेयास्त एव ते ॥ तुल्यासु सवर्णासु। पत्नीप्विति विवाहितास्वित्यर्थक, यज्ञसयोगे एव तथाप्रयोगात् । अक्षतयोनिषु भन्यामुक्तासु। द्वितीयेन तु य पित्रा सघर्णाया प्रजायते। अवराट इति रयात शूद्रधर्मा स जातित ॥ व्रतहीनान सस्कार्या स्वतन्त्रास्वपि ये सुता । उत्पादिता सवर्णेन वाया इव वहिप्ता ॥ इति देवानन्ध । आनुलोम्येने युत्तरास्वपि । स्त्रीप्वनन्तरजातासु दिजैस्पादितान सुतान् । सहशालेय तानाहुातदोषविहितान् । अनन्तरजातासु विवाहितक्षत्रियादिपु तान् मातुहीनजातीयत्व दोषेण गर्दितान पितृसदृशान् न तु तरजातीयानाहुरित्यर्थ । एवञ्च ते मातृजातेस्रष्टा पितृजातेहाना । पपा मूायसिक्तमाहियक- रणेत्यास्या याचवल्ययेनोचा। प्रशान्तरा जाताना शिधादिम विधिम् । इम वक्ष्यमाणमित्यर्थ । ब्राह्मणाद्धेश्यफन्यायामम्यष्टो नाम ज्ञायते । । ।

·प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। ऊदायामिति शेषः। निषादः शूद्रकन्यार्या या पारशय उच्यते। क्षत्रियाच्छूद्रकल्यायो फ़्राचारविहारवान् । 7 , क्षनशब्दयपुर्जन्तुरनो नाम प्रजायते । - जन्तुरित्यनेन निपादादप्यस्य नीचता सुचिता। विप्रस्य त्रिषु पणेषु नृपतेधर्णयोईयो । वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् पदेतेऽपसदा स्मृताः॥ सवर्णापुत्रेभ्यो होनाः । यद्यपि पूर्वपूर्वस्मादुचरोत्तरे होनाघेत्यर्थः। पुथा येऽनन्तरलीजा कमेणोका द्विजन्मनाम् । ताननन्तरजातांस्तु मातदोपात् प्रचक्षते । अनन्तरेत्युपलक्षणम् । अनन्तरैकान्तरध्यन्तरजातिस्त्रीयानुलो. म्येनोत्पन्नाः पूर्वमुक्तास्तान् मातुहीनजातित्वदोपात् अनन्तरनाम्नो मातृजातीयान् प्रचक्षते, तेन मातृजातिसंस्कारस्तेपामित्यर्थः। एव. चोग्राणामुपनयनाभावः स्पष्ट एवोक्तो मनुना । 'पीजं प्रशस्यते' इति तु यौनधर्माधनाधिकारे बीजं प्रधानमिति सारम् । अप्सरसः शापेन गृहीवदेहान्तरा अपि धर्माधनधिकारिण एवेति पोध्यम् । [पूर्व हिपीजं प्रधानमित्येके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीषिणः । बीजक्षेने तथैवारन्ये तयं तु व्यवस्थितिः ॥ तमोभयमशंसावर्णविषये उभयप्राशस्त्य एव प्राणत्वाधीका. रात् । क्षेत्रप्रशंसा मूर्धावसिकादिविपये, वीजप्रशसा प्रतिलोमधि पये ते हि पोजदोषवादधमा पवेत्युक्त्वा तद्विषयेऽपि पीजमा- धान्यं यतु तेनेदमुक्तम् । तथा च मनुरेख- जातो नार्यामना-यामार्यावार्यों भवेद् गुण । जातोऽप्यनार्येणाऽऽर्यायामनार्य इति निधयः ।। ताधुभावप्पसंस्कार्याविति धर्मो व्यवस्थितः। सुपीजय सुक्षेने जातं सम्पयते यथा । 1 ·मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। १७ तयाजात आर्यायर्या सर्वसंस्कारमहति । प्रति । अनार्या नारी शूद्रा । आर्यः शूद्रातिचिन्ट्रेष्ठ इत्यर्थः । पाक- यहाधनुष्ठानादिति भार ! अनार्यात् शदात, आयर्या वर्णिकी, अना- पः सर्वधर्महीनः । तथाऽनुलोमान्तरं तेनोकम्- ब्राह्मणादुमकन्यायामावृतो नाम जायते । आभारोऽम्यष्टकन्यायामायोगव्यान्तु धिग्वणः ॥ इति। अथ प्रतिलोमानाह- आयोगवध क्षत्ता च चण्डालथाग्यमो नृणाम् । प्रातिलोम्येन जायन्ते शुद्रादपसदात्रयः।। फमेण वैश्याक्षत्रियाविनासु वैश्यान्मागघवैदेही क्षत्रियाविप्र- योरिति शेषः। 'क्षत्रियात् सूत एव तु'-विप्रायामिति शेपः। प्रतीपमेते जायन्ते परेणाऽपसदात्रयः। अपसदा पुत्रकादिपगता। लोमहर्पणोऽपि प्रतिलोमन एव । तथा हि- लोमानि हर्पयायो धोतृणां यः स्वभापितः । फर्मपा प्राधितस्तेन लोमहर्पणसंझया ॥ इति । को- धन्यस्य तु पृथोयो धर्तमाने महात्मनः । सुत्यायामभवरस्तः प्रथमं यर्णवेचतम् । पेन्द्रेण हयिषा वन इयिः पृतं गृहस्पतेः। तुहायेन्द्राय देवेन ततः सूतो ध्यजायत । शिष्यव्येन सरमभिमूतं गुरोपिः। मधरोसरचारेण जसे सवर्णरतम् ॥ इति यायुपुराणे । पर्णयेतं 'मालण्यां सपिपारसता' इति १५ पक्यायुक्तं विलोमसत्यम् । अयं रोमदर्पण एव । ३ ।

·.. प्रवक्तृत्वसामान्यात् प्रोत्साहनाय प्राचीनराक्षां शौर्यादिकथाकथन. १८ प्रात्यतामायश्चित्तनिर्णयः। अग्निकुण्डसमुद्भूत सूत निर्मलमानस । इति रोमहर्पणं प्रति शौनकवाफ्यस्य पुराणान्तरे दर्शनात् । अस्य “च तपोवलात् व्याससङ्कल्पात्पुराणाधिकारः।तत एव शौनकादिस. इल्पाद् ब्रह्मासनाईत्वम् । अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन । इति वलभद्रं प्रति शौनकोक्तः । 'रोमहर्षणमासीनम्' इत्युपक्रम्य. कस्मादसाविमान् विमानध्यास्ते प्रतिलोमजः। । धर्मपालांस्तथैवाऽस्मान्वधमहति दुर्मतिः॥ इति तत्रैव बलमंद्रोकेः। अयं न ब्राह्मण, अत एव तदधस्त्व. जानतेयाचरितस्त्वया ब्रह्मवधी यथेत्यनेन ब्राह्मवधसादृश्यमुक्या- ततश्च भारते वर्षे परीत्य सुसमाहितः। चरित्वा द्वादशान्मासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यति । इति भन्दमात्रगुरुमायश्चित्तमुक्तम्। सूतानां मन्त्रित्वाऽश्यसारथ्या- दाविव पुराणाध्ययनतच्छ्रावणयोरप्यधिकारः । परम्वन्त्ययो झण. सङ्कल्पादेय । यथा व्याससकरपादध्ययनं शौनकसाल्पाच्छावणं तदीयाऽतिपोवशाच तयोस्तथा सङ्कल्पेन महीनता । 'परमभ्याददी- त' इति निषेधस्य नाऽत्रावकाशः, तेन सूतमात्रस्य नास्त्राधिकारः । मन्त्रित्यादि तु सञ्जयाऽधिरयादेः प्रसिधमेव । 'ग्रह्मासनं दत्तम्' इति अभ्युक्तेश्च ब्राह्मणानामेव धावणेऽधिकारो नाऽन्येपामिति सिद्धम् । अत एव जनमेजयस्य पुराणथापयिसृत्यं वैशम्पायनस्य स्मर्यते । तत्पुवस्योग्रश्रवसोऽपि तत्सकल्पादेव पुराणाभ्ययनभाषणादायधिकार इति सिद्धम् । एतेन लोमहर्पणो ब्राह्मण एव । सूतशम्नस्तु कथा. स्याऽपि तदृत्तित्वादित्यपास्तम् । जातो निपादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुकसः ! समाजातो निपायान्तु स वै फुफ्कुटकः स्मृतः ।। 1 ·Diet ल - क मात्यतामायश्चित्तनिर्णय । क्षत्तु तस्तयोग्राया श्वपाक इति फाय॑ते । चैदेहकेन त्वम्वष्ठयामुत्पन्नो चेन उच्यते ।। द्विजातय सवर्णा जनयनयनतास्तु यान् । “तान्सावित्रीपरिमान व्रात्यानिति विनिर्दिशेत् ॥ - अवतान अनुपनीतान्। कालेऽनुपनीतानित्यर्थ इत्यन्ये। अतकर्म प्रयोऽप्येते' इत्युक्तस्याऽपि चात्यलक्षणस्य पुन प्रतिलोमप्रकरणे कथन प्रतिलोमपुत्रतुल्यत्वेन तद्वदेव पुत्रकार्याक्षमत्वमातिपादनार्थ. मिति तय पातार् । एपामभ कथने वीज मनुनाऽप्युक्तम्- ध्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च। स्वफर्मणाञ्च त्यागने जायते वर्णसङ्कर ॥ इति व्यभिचारोऽ-पोन्यस्त्रीगमनमविवाद्यसगोत्रादिविवाहोऽवेद्या. घेदन स्वकर्मणामुपनयनादीना त्याग । एवञ्च वात्योत्पनत्वमेव या त्योत्पक्षस्य सङ्करत्यवीज न व्यभिचार इति योध्यमिति तपारगातार । प्रात्यात्तु जायते विप्रात् पापामा भूर्जकण्टक'। . आवन्स्यवाटधानौ च पुष्पशेखर एव च ॥ अब सवर्णास्वित्यनुवर्तते । 'पापात्मा' इत्यनेन निन्द्यतोती। चत्वार्यकस्यैव नामानीति कोचित् । अन्ये तु भूजकण्टकाद्राह्मण्या मावन्त्यस्तस्मात्तस्या घाटधानस्तस्मातस्या पुष्पशेसर इत्यर्थ । पवमग्रेऽपति व्याचक्षते- झालो मल्लश्च राजन्याद्रात्यानिच्छिविरेव च' नटश्च करणथैव खसो द्रुमिड एव च ॥ धेश्यात्तु जायते प्रात्यात्सुध-वाचार्य एव च । फारूप विजन्मा च मैत्र सात्वत एव च। इत्यादिना प्रतिलोमानुफ्त्वा मनुराद- सजातिजानन्तरजा पट सुता द्विजमिण । शुद्राणान्तु सधर्माणः सर्वेऽपध्यसजा स्मृता ॥ - - ।

·प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। 1 । इति । त्रिभिर्वर्णः समानजातीयासु जातात्रयः, अनन्तरजात्रय', ब्राह्मणेनाऽवात्येन क्षनियावश्ययो, क्षत्रियेणाऽत्रात्येन वेश्यायामे. वं षट् पुत्रा। रिजर्मण उपनेयास्तद्भिन्नाः सर्वे उता अनुलोमा प्रतिलोमाश्चापवंसजास्ते सर्वे शुदधर्माणो नेपामुपनयनमस्तीत्यर्थ ति मेधातिथिकुल्लूकमट्टी । अपर्चसजाः शुदा, विवाहन्यायोपेतत्वाच्छु द्राविवाहमुपगम्य- नैतन्मम मतं यस्मात्तत्राऽऽत्मा जायते स्वयम् । इति याज्ञवल्क्योले । अपध्वसो व्यभिचार स आनुलोम्येन प्रातिलोम्येन च सवर्णायामन्यपुरुषात्पन्नस्य प्रालिखितदेवस- वचनेन शूदसधर्मत्वोक्ते । ब्राह्मणाबाह्मण्यां जातकुण्डादेपनयन. मात्र केचिदिच्छन्ति । तथा मूख्वासितादीननुलोमप्रतिलोमान् प्रकम्य ब्रह्मपुराणे उक्त-एते मातृसधर्माणः' इति । वसिष्ठोऽपि ता प्रक्रम्य 'सर्व बांधाः सद्धर्मयहिस्कृता अन्यत्र प्राणिसंरक्षणादिति शिक्षा' इत्याह । अत्र सद्धर्मोऽनुलोमेषु पितृधर्म , प्रतिलोमेपु मात धर्म इति तप्पाख्यातार विश्च वसिष्ठेन-'क्षभियवेश्या लोमानन्तरजातो रथकार इत्येके, तस्येज्याध्ययनाधानोपनयनसस्काराचाऽप्रति पिद्धाः रथसूनथास्तुविद्याध्ययनवृत्तिता च' इति राजसदृशजस्य रथकारस्यवोपनयनमुक्तम् । तथा मिताक्षरायां पास -'क्षत्रियपैश्या गुलोमानन्तरोत्पाजो स्थफारस्तस्याऽध्ययनेज्याधानापनयनसस्का- रक्रियाः' इति । माहिष्येण फरण्यान्तु रथकारः प्रजायते । इति माज्ञवल्पयोपोऽयम् । पैश्याच्छद्रायामुत्पन्नस्य फरणस्याऽपि रपफारपदयाच्यता । 'वैश्याच्छूद्रायां रथकारः' इति पौधापनादिति मदनपारिजातनॅकर्तृकाओं शद्रधर्मोत्पलद्योतन्यां स्मृतिकोमयो स्पष्टम् । पूर्वोतो यरिशोऽपि तय स्पष्ट । तथा मात्सपेश्योत्पन्नः सुधन्वाचा. 늙 ·३ - - मात्यतामायश्चित्तनिर्णयः। याख्योऽपि रथकार इति जैमिनि । तया हि वचनाद्रथकारस्याधाने सर्वशेषत्वात् 'वर्षासु रथकार आदधीत' इति वाफ्ये त्रैषणिकस्य रथकारस्याघानं प्रचनात्-अस्मादेव वाक्यात् । अस्य रथकारा- धानवाक्यस्य सर्ववर्णिकाधानविधायकवाक्यरोपे पठितत्त्वात् । त्रैवर्णिकानामुक्तस्य कालस्य वाधे मानाभावेनेदं वचनमत्रैवर्णिकप. रमिति तदर्थ इति तद्भाष्यम् । ते च के तबाह सूतकार --- सौधन्वनास्तु दीनवान्मन्त्रवर्णात्प्रतीयते । इति । 'सौधन्वना ऋभवः' इति रथकाराधानमन्त्रैर्ऋभुपदयाच्यानां रथकाराणां सौधन्वना इत्यनेन' सामानाधिकरण्याचेऽत्र रथकाराः सुधन्यनामाचार्याः सौधन्यना। ननु वात्य वैश्यादुत्पन्नस्य सुधन्वाचार्यस्य वैश्यत्यमेवेति तनाह ही. नत्यात्-वैश्येभ्योऽपर एत्वादित्यर्थः । अत पव मनुना सकरेपू. का. । शूद्रेन्यस्तूत्कृष्टास्ते इति शूद्रत्वप्रयुक्तो निषेधो नाऽस्मिन्निति शनरस्वामी । इञ्चाऽऽधानं स्वतन्त्रविश्वजिद्वन्कल्पस्वर्गरूपफलं, न तु यज्ञादिफलकमुपनयनाभावादिति । तत्र रलकवचनादाधान- मिति घद्ता मिनिनापी भ्यनितम् । एवञ्च मास्यवेश्योत्पन्नस्य नोपयनसंस्कार इति जैमिनिसम्मतम् । यद्यप्यस्य वृत्तिसिप्टेन, ब्रह्मपुराणे व्यासेन च प्रतिमादिस्थाने पूजोका, तथाऽपि जैमिनि. प्रामाण्पात् रथकरणवृत्तिरप्यस्य घोध्या । अत एव शबरस्वामिना 'सौधन्वना समय.' इत्यत्र समुपदस्य रथकारशकत्वेनेति 'नयन्ति नमयो यथा' इति मन्त्र प्रमाणत्वेन दर्शित । 'नेमि नयन्ति' इत्यस्य काष्ठत्रययोजनेन नेमि निष्पादयन्तीत्यर्थः । एवञ्च योग. सदस्ता रथकारशब्दः । भन्ये तु शुद्धरूढमेवेच्छन्ति । एवञ्च देवास्तववादस्यैव ग्रहणं न्याय्यमिति तदाशयः। एव क्षत्रिय. ब्राह्मणोत्पन्नोऽप्यसस्कार्य।

·२२ मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय शनकैस्तु कियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः । पलत्वं गता लोके ग्राह्मणादर्शनेन च । पौण्डकाचौद्भुमिडाः काम्बोजा यवनाशकाः । , पारदा पहवाश्चीनाः किराता दरंदोः संशाः ।। इत्यत्रं मनुना वृपलान गणितगुडिखशसंशाया प्रात्यक्षत्रियजस्य व्यवहारात फ्रियालोपेन पृपलत्वकथनाच्चन क्षत्रियोगों कलौ संन्यासनिषेधात्तत्सत्तानुमानमुपनयनानुमानञ्चेति वाच्यम् । मुखजानामयं धर्मो यद्विष्णोलिङ्गधारणम् । न तु याहरुजातानामयं धर्मो विधायते ॥ इत्येव स्मरणात् विष्णोलिंग सन्यासः तन्निपधस्य संपुष्पायमाण: त्याच कापि युगे क्षत्रियाणां संन्यासास्मरणाघ । आपस्तम्बेन तु 'वसन्तो ब्राह्मणस्य, प्रीमो राजन्यस्य, हेमन्तो वा भारद्वैश्यस्य, वर्षा रथकारस्य, ये प्रयो वर्णानामेतत्कर्म कुर्युस्तेपामेपकालः' इत्याधानम करणे उक्तम् । प्रयाणां घर्णानामन्तर्भूता गुणेच्छया फुर्वन्ति रधकरणं रयकारा इति तद्भाणकृत' । 'प्रीमशिरत्सुः क्षत्रियवैश्योपयुष्या' इति आश्वलायनसूनव्याख्यानामुपकुष्टो' रथकारों पैश्यस्तक्षकर्मोप. जीवी उपकुष्ट । इत्युच्यते इति तयाख्यातार । न च त्रैवर्णिकस्य शि. ल्पोपजीवनप्रतिपेधात्तस्य रथकारस्वासम्भव इति वाच्यं, 'गुणा- थेन' इति सूप्रेण जैमिनिना समाहितत्वात् । न च तेपामेतद्विधिवि. पयस्वे रथकरत्वे निमित्त वर्षाविधानं वाक्येक कार्य मम तु य. स्याप्राप्तन्तस्याधानविधानं श्रुत्येति : सन्तादिवाक्यरैकरूप्यमिति घाच्यम्; आपस्तम्बवचनेन तस्य नैमित्तिकखयोधनेनाऽयते: । न हि संपामकरूप्यनियमः सर्वगाऽस्ति । बौधायन उपनयनमपि पामु रथकारस्याहं । अनेक पिप्रामाण्यात्सर्वन थुतेस्तात्पर्य. मिति तत्त्वम् । एतेन माहियात्करण्यामुत्पन्नस्य रथकारस्य नाघानाधिकार इति तन्नरलोकमपास्तं प्रोगुकवसिष्टशविरोधात् ।

·प्रात्यतामायश्चित्तनिर्णयः। २३ नन्यस्वमाणां शुदत्वं तथापि तेणं फलो फर्माधिकारोऽस्त्येव । तथा हि मारस्मे- ब्राह्मणाः शूद्रयोनिस्थाः शुदा ये मन्प्रयोनयः । इत्युक्तम् । अभिलिप्सघो धनमिति शेषः। घेदायमुपस्थास्यन्ति उपस्थापयिष्यन्ति योगविग्यन्ति । शुदयोनिस्था तनुल्या एप । मन्त्रयोनय इति मन्त्रयोनिमाक्षणयदुपनयनादिसंस्कारयन्त इत्यर्थः । तथा काम- -- अध्यापयन्ति ये पेदान सदान्धर्माधिकोयिदान । इतिजमात्स्पयो- अधीयते तदा दान शूदा धर्माधोविदा। यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शुदयोनयः॥ इति पाक्यज्ञालेन तदधिकारयोधनादिति चेन्न- तस्मादायुयल रूप काल प्राप्य प्रदीयते। इति रपवाक्पशेषणेतमाक्यानां कटायपि गद्रान प्रस्तलिपिद्ध. मिन्यत्रा एय तात्पर्यात् । विश्व- ·२४ मात्यंताप्रायश्चित्तनिर्णयः। इति । द्विजवन्धयो घात्या द्विजेभ्यः नादायामुत्पनाच । ब्रह्मपुराणेऽपि- विवाहमात्र संस्कारं शूदोऽपि लभतां सदा । इति मानपदेन स्मृतिषु शुद्र प्रति विहितग धाननामकरण- निष्फमणकर्णवेधानप्राशनविवाहातिरिकसंस्कारनिवृत्तः। ननु धनपर्वणि युधिष्ठिराऽजगरसवादे 'ये यजामहे' इति श्रुत्या ब्राह्मणत्वे सन्देहमुपन्यस्य शीलेन निर्णय इत्युकम् । तथ्यात्माभिध ब्राह्मणत्वसन्देहे कर्थ यो नानिष्टफल इत्याशय यजमानस्य होनाऽध्वर्युणा च प्रवरवरणेनाऽनादास्यापि यजमानस्य ब्राह्मण्यं सम्पाद्यत इति व्याख्यातम् । तथैवानीमक्षत्रियाणामपि क्षत्रि यत्वप्राप्तिरस्विति चेन, ब्राह्मणत्वेन निश्चिते तच्छ्रोततात्पर्याभा- पात् । तथा हि सर्प उवाच- ब्राह्मणः को भवेद्राजन् ! वेद्यं किञ्च युधिष्ठिर! । वेधं-ज्ञानमात्रप्राप्यम् । युधिष्ठिर उवाच--- सत्यं दानं क्षमा शीलमानुशंस्य तपो घृणा । दृश्यते यत्र नागेन्द्र ! स ब्राह्मण इति स्मृतः।। सत्य यथार्थमहिन पचनम् । आनृशस्यमनैष्णुर्यम् । तपः स्व धर्माचरणम् । घृणा रुपा। वेद्यं सर्प ! परं ब्रह्म निर्दुःखमसुखञ्च यत् । यन गत्वा न शोचन्ति भयतः किं विवक्षितम् ॥ असुपत्वं कार्यसुपानाश्रयत्वात् । यत्र ब्रह्मणि न शोचन्ति पुनः संसार न प्राप्नुवन्ति । सर्प उवाच- चातुर्वर्ण्य प्रमाणञ्च सत्यञ्च ग्रह चैव हि । नेम्वपि च सत्यञ्च दानमत्रोध एव च ॥ आनुशंस्यमाहिसा च घृणा चव युधिष्ठिर।। धेद्यं यच्चान निर्दु खमसुस्वञ्च नराधिप!" ताभ्यां हान पदश्चान्य तदस्तीति लक्षये ॥ .

·प्रात्यताप्रायधिसनिर्णयः। चातुर्वर्ण्य चतुर्वर्णहितं सत्यं प्रमाणञ्च ग्रल धर्मध्ययस्थापकं घेद- स्मृत्याचारादि । सत्यादीनां शुद्रेऽपि दर्शनात्तत्राप्रतिव्याप्तिाह्मणल. क्षणस्येति भावः । एवं ब्रह्मापि नास्तीति प्रश्नः। युधिष्ठिर उवाच- शूद्रे तु यद्भवेलक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । नैव शूद्रो भयेन्द्रो ब्राह्मणो न च मामणः ॥ यप्रैतल्लक्ष्यते सर्प । वृत्तं स ब्राह्मणाम्मृतः। यत्रैतन भवेत्सर्प । तं शूमिति निर्दिशेत् ।। 'शुद्रलक्ष्म कामादिक, प्राह्मणलक्ष्म शमादिकं, तक्रमेण ब्राह्मणे शरे च नास्तीत्यर्थः । शूद्रोऽपि शूदत्येन निधितोपि शमायुपेतो प्राह्मणसदृशो मान्यः। ब्राह्मणोपि कामादियुनः शुदतुमयतयाऽनादर्त- घ्यो न तु मुस्ये शुद्धे ग्राह्मणत्वादि धक्तुं शक्यमने कश्रुतिस्मृति-विरो. धात् । पूर्वपक्षिणा मुख्यतत्वापत्ती शङ्कितायाहोणतत्पदप्रयोगे इष्टाप. तिः सिद्धान्तिनः, अन्यथा ताशवृत्तपत सदस्य वेदाध्ययनापतेः । यत्पुनर्भयता प्रोक्तं न घेधं विद्यतीति च । सुखदुःपहीनन्नास्तीत्युक्तमित्यर्थः। पषमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनन्न विद्यते। कर्म प्राप्यमिति शेषः। येघन्त्वस्स्पेयेत्याह- यथा शीतोष्णयामध्ये भवनोष्णं न शीतवा । एवं ये सुप खाम्यां होननास्ति पदं चित् । एपा मम मतिस्स ! यथा या मायते भयाम् । पचपि तत्कर्म प्राप्यन्न तथापि तसास्तीति नेति काकु झाग. प्राप्यस्य तस्य श्रुतिसिवस्यादिति मापः। सर्प याच- परितेऽसतो राजन् ! प्राणः प्रसमीक्षित । प्रथा जातिस्तथा राजन् ! पृत या पिच । ४ ·मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय । युधिष्ठिर उवाच- जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्ये महामते !। सस्कारात्सर्ववर्णाना दुष्परीक्ष्योति मे मति ॥ सर्वे सीस्वपत्यानि जनयन्ति सदा नरा । घामधुनमयो जन्म मरणच सम नृणाम् ।। घागादियन्मैथुनस्यापि साधारण्याजातिदुयति भाव । तत्र श्रुति प्रमाणयति । इदमाप प्रमाण 'ये यजामह' इत्यपि । ये यय स्मो ब्राह्मणा अन्य वा हानध्वयुयजमाना पपट्कारहवि प्रक्षेपादेश स्यागकतीरस्त यजामहे इत्यर्यकेन 'ये यजामह' इत्यनन ब्राह्मण्येना अवधारण दर्शयति । श्रुत्यन्तरमपि न चेतद्विदमो मानणा स्मो धय मबाह्मणा वा' इति मन्त्रालयमपि य पचास्मिस सन्यज' इति। एवधि धा विनयेन सत्योतिरेय शीलरुपा वैपा ब्राह्मण्यनिधायिफेत्याह- तस्माच्छील प्रधानेष्ट चिदुर्थ तावदर्शिन । ते शील प्रधानञ्च तदिएश्चेत्यर्थ , जात्यनुमापकत्वादिति भाव । पधायमछान्दोग्ये जायालोपाख्याने । नन्येय ब्राह्मण्यसन्देहे कथ यशादी प्रवृत्तिरिति चन्न निश्चयस्येव प्रतिबन्धकत्वात् । शीलादिना ब्राहपयमोत्कपश्यन सम्भाव्यमानस. ध्यभिचारदुष्टमातापितजन्यस्वप्रयुक्तानामप्यस्यानुरकटसन्देहविषय स्य निवृत्तये 'आग्निहोता' इति मन्त्रेण गौतमवदपाम्यय( ददिरोघद्रा मणपदिति यजमानादे' प्रवरपरणड्डयन्ति । तथा च श्रुति -'अगिर्दै यो होता इत्याह। 'य पय देवानामवृणीत ततो दवा अभवन् परासुरा यस्यैव चिदुप प्रवर वृणले भवत्यात्मनापरास्य भ्रातृ यो भवति इति । न वनेनामाह्मणत्वेन निश्चितस्य ब्राह्मणय भवति । अन्यथा विश्वा मित्रस्य ब्राह्मण्यलाभाय गुरुतरतप प्रयासवैयापत्ति । अन्नाहर. पपेन निश्चितस्य सङ्करजस्यात्युप्रेणापि तपसा माहाण्यामाप्तिर्मत जोपाल्याने भारते पहा । अत एवं द्विजातकुण्डगोलावसस्कार्या- ·मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। - N । H 4 विति मिताक्षरा । श्राद्ध कुण्डादिनिपेधस्तु ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाजात इति भ्रमप्राप्तस्येत्यपि तेनैवोक्तम् ।त्यर्मसारकृतापि तथैवोक्त्वा- केचिदाहुईिजैर्जातौ संस्कायौं कुण्डगोलको । झाते मतान्तरमुपन्यस्य उपनयनपूर्व सन्ध्यावन्दनमात्रमुक्तम्।त्वद्रीत्या प्रवरचरणेन तस्य यज्ञादेरप्यापाचोरात बोध्यम्, उक्तमुपसहरति- यप्रेदानी महासर्प ! संस्थत वृत्तमिप्यते। तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तावान्भुजगोचम!॥ इति । सस्तवृत्तं वैदिकसंस्कारपूर्वकं सत्यादिवचनरूपमतः सत्या- दियुनस्यापि शूद्रस्य न मानणन्यम् । ग्रालणवेन सम्भाविते च वि. प्रत्वप्राप्तिकर्मविशिएं तत्तनिर्णायकमतस्तद्विशिष्ट एव में ब्राह्मणों मत इति भाव इति । न तेनाऽक्षत्रियाणां क्षत्रियत्वप्राप्तिः । कर्मभिः शुचिभिर्देवि! शुद्धारमा विजितेन्द्रियः । शूद्रोपि द्विजवत्सेव्य इति ब्रह्माऽग्रवारस्वयम् ॥ स्वभावः कर्म च शुभं यन सूऽधितिष्ठति । विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विशेय इति मे मतिः ॥ तयाविनापि संस्कारोन श्रुतिनं च सद्गतिः । कारणानि द्विग्त्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् ॥ इति ब्रह्मोक्ते । वृत्तसहितान्येवैतानि कारण न तु फेवलानीत्यर्थः। यस्य यल्लक्षणं प्रोक्त पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यद्यन्यत्रापि दृश्येत त तेनैव विनिर्दिशेत् ।। इति भागवतस्थमपि तद्वन्मान्य इत्यर्थक संस्कारा अविच्छिन्नास द्वि- जोऽजोजगादयम्' इति तत्रैवोक्ते । यत्र यस्मिन्सस्कारा अविच्छिन्नाः स द्विज , यमेयम्भूतमजो ब्रह्मा द्विज इति जगादेति तदर्थ इति दिए । मन्वेवमपि भागवत दशम चत्वारिंशेऽजागेडक्रूररतस्तुती- म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते फल्किरूपिणे । इत्यनेन कलिकालपि क्षत्रियसचोक्तेः कथमिदानी तदभाव इति चेन .

·बारयताप्रायश्चित्तनिर्णयः।
पूर्वोक्तविष्णुपुराणैफवाफ्यतया तमत्यक्षमपदस्य क्षत्रसशपरत्वाते ।
-म्लेच्छमायेत्यस्य म्लेच्छवत् पापाचारेत्यर्थः। 'प्रायः पापं विजानीयात्'
इति स्मृते । प्रायशब्दोऽदन्तः 'मायस्य चित्तिचित्तयो' इति
कारमानवार्तिके स्पष्टः । यहा क्षत्रसशास्तणि म्लेच्छयाला अन्ये
त्यल्पा एव तन्त्रे इत्यर्थः । अत एव द्वादशे फक्यतारवर्णने-
नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ।
इत्युक्तम् ।
असंस्कृताः क्रियाहीना रजसा तमसा वृताः।
प्रजास्ते भक्षयिप्यन्ति म्लेच्छा रासन्यरूपिणः।
इति घ तनोकम् । एकाददास्कन्धेऽपि~
भूमर्मरावतरणाय यदुष्यजन्मा
जातः फरिष्यति सुरैरपि दुफ्फराणि ।"
वादविमोहयति यशकतोऽतदान
राधान् कलो क्षितिभुजो न्यनिग्यदन्ते ॥
इति । अतदर्हान देश्यान्। अन्त फलेरन्ते कविकरूपेण । पधश्च सुप.
लिङ्गच्छद इत्यस्य राजपच्छमानित्यधी । तथापि विष्णुपुराणे
चन्द्रसूर्यवशानुक्त्वा-
एतेणं नामलिङ्गानां पुरपाणां महात्मनाम् ।
कथामानावशिष्टानां कीर्तिरेव स्थिता भुचि ॥
इस्युत्ताम् । नामय लिङ्गं शापकं येषां चन्द्रसूर्यवंश्यानां क्षत्रियाणां
कीर्तिरेव स्थिता तु राज्यं पुनादयो पेत्यर्थ इति श्रीधरस्वामी
हरिवशेसि भविष्ये--
न सघाणि नियोक्ष्यन्ति विकर्मस्था द्विजातयः ।
चौरमायाश्च राजानो युगान्ते पयुपस्थिते ।
इति । युगान्ते कलौ। क्षत्राणि क्षभियान नियोक्ष्यन्ति लोकान्धर्म
इति शेष: राज्याधिकारिणां तेपाममाचादिति माय. । अत एष

·घात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय 7 द्विजातयो ग्रामणाद्या विकर्मस्था राजानो योगमात्रेण भूपालाचार प्रायाः स्वयमेव पालकाः स्वयमेवापहार इत्यर्थः। कश्चिदेव तथेत्यतः प्राय इत्युक्तम् । यत्तु यत. स्वयविकर्मस्था अतो ब्राह्मणा क्षत्रियान् धर्म न नियोक्ष्यन्तीत्यन्वय इति तान विष्णुपुराणविरोधात् । तथा- वेश्याचाराश्च राजन्या धनधान्योपजीविन। इति । एतच्छेपस्थभविष्यन्तीत्यस्य स्थास्यन्तीत्यर्थः । यथा सम्म ति ब्रह्मक्षत्रियत्वेन प्रसिद्धास्तथाचारा दृश्यन्ते वाहीकाख्ये मद्रदेशे, ते परशुरामेण क्षत्रियधर्म त्याजिता इति पुराणेषु प्रसिद्धम्।तथा- अक्षत्रियाश्च राजानो पिप्राशूद्रोपजीविनः । शूद्राश्च ब्राह्मणाचारा मविष्यन्ति युगक्षये ।। इति । युगक्षये कलौ । एतच्च स्पष्टं क्षत्रियाणां राज्याभावं घोध. यति । तस्मारकलौ राज्यपदस्थानां क्षत्रियपदव्यवहार्याणामुपनयनघ. ध्ययनयशाधनधिकारः सिद्ध , तदधिकारयोग्यमुख्यक्षभियत्या. भायादित्यल पल्लवितेन ॥ अथ निपुरुषात्पूर्वमप्यनुपनीतम्राह्मणफुलजस्योपनयनं भवति न वेति सन्देहे च निर्णयाय प्रात्यताप्रायश्चितनिर्णय क्रियते, तदर्थ मुपनयनकालनिर्णयः । तत्र 'अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत' इति श्रुतिः । आश्वलायनोऽपि-'अष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयेत् गर्भा एमे या, एकादशे क्षत्रिय, द्वादशे धैश्यमापोडशाहाह्मणस्थानतीतः काल', आद्वाविंशा क्षत्रियस्याचतुर्विशाद्वैश्यस्याऽत उर्व पतित- सावित्रीका भवन्ति नैतानुपनयेन्नाध्यापयेन याजयेभिर्व्यवहरेयु' इति । अत्रायमुपनयननिषेधो चीर्णप्रायश्चित्तानों केश्चिदतिक्रान्त- निषेधैरुपनयनेऽपि नाध्यापन केनचिदतिकान्तनिषेधेनाध्यापनऽपि म यागादीत्यर्थ । अयचोपनयननिधोऽष्टवान्तमुख्यकालपोडश- वर्षान्तगौणकालोमयाभावेन प्राप्तस्यैवोपनयनामावस्याऽनुवाद यथा 'अशुद्राणामदुष्टकर्मणामुपनयनम्' इत्यापस्तम्बसूत्रे शूद्रप्रति.

·मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। थो नित्यप्राप्तानुवाद । दुष्टकर्मप्रतिषेधार्थन्तु सूत्रम् । वर्णिकस्यवो पनयनविधानेन शूद्रस्य तदमाप्तेरिति हरदत्तेनोक्तम् । तदनुवादफल न्तु ब्राह्मणादिभ्य शूद्रायामुत्पन्नस्य ब्राह्मणादिजन्यरवेप्युपत्नयना भावयोधनम् । चौधायनोऽपि-'अथातो गर्भाष्टमेपु वर्षेषु ब्राह्मणमुपन यीत, गर्भकादशेषु राजन्य, गर्भद्वादशेपु वैश्यमापोडशाब्राह्मणस्य नात्यय इत्येवमेवेतरयोविंशतिश्चतुर्विंशतिश्चाथाऽपि काभ्यानि भवन्ति, सप्तमे ब्रह्मवर्चसफाममष्टमे आयुष्काम नवमे तेजस्क्राम, दशमेऽन्नाधकाममेकादशे इन्द्रियकाम, द्वादशे पशुकाम, घसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, प्रोमे राजन्य, शरदि वैश्य, पर्पसु रथकारं सर्वानेव चा वसन्ते' इति । रथफार पूर्वमेव निरूपितः । आपस्तम्बो ऽपि-'गृहो गर्भाप्टमेपु ब्राह्मणानुपनयीत, गर्भकादशेषु क्षत्रिय, गर्भ द्वादशेषु वैश्य वसन्तो ग्राम शरतयो वर्णानुपूष्यण' इति । गर्भाष्टमेषु गर्भपष्ठसप्तमारमेषु विप्रस्य क्षत्रस्य नवमदशमेकादशेषु वैश्यस्य दशमतनिप्विनि तदर्थ इति सुदशन । धर्मप्रश्ने भापस्तम्ब 'आपोडशाहाह्मणस्यानात्यय आद्वाविंशारक्षत्रियस्याचतुपिशावैश्य स्य' इति । आडभिविधौ, मर्यादायामिति मिताक्षरा ! सावित्री पतिता यस्य दश वर्षाणि पश्य च । समतिक्रान्तकालाच पतिता सर्व एव ते ॥ सशिखं वपन कृत्वा प्रतकुर्यात्समाहित । एकविंशतिरानञ्च पिवे प्रसूतियावकम् ॥ हविपा भोजयेच्चैव ब्राह्मणान् सप्त पञ्च या! ततो यापकशुद्धस्य तस्योपनयन स्मृतम् ।। इति । गमस्मृती पञ्चदशोध पतितसाविनीकत्वोक्तरिति तदाश व्य । अभिविधिपक्षेऽपि पोडशग्रहणार्भत इति कैश्विद्विरोध ! अ त्ययोऽतिमाम स च प्रकरणादुपनयनस्पति गम्यते । तदभावो नात्यय । आर्यों वीर्घ माडो वा दीर्य । अधिकमप्याह-यथा मतेषु ·नात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। ३१ समर्थः स्याद्यानि वक्ष्यांमः। वक्षमाणवतेषु यथा समर्थः स्यात्ताय. कालं प्रतीक्षा कार्येति तदर्थः । एवञ्च पूर्वमेव सामध्येऽष्टवाति क्रमेऽपि वक्ष्यमाणं प्रायश्चित्तं भयत्येव। एक पोडशादिभ्य ऊर्च कियत्कालमसमर्थानां यदा सामर्थ्यन्तदा विनय प्रायश्चित्तमुपनय. नम् । सामथ्र्योत्तरमपि किञ्चित्कालातिक्रमे प्रायश्चित्तं पूर्वमेव ।, तत्प्रायश्चित्तमाह--'अतिमान्ते सायिच्या तुं विद्यकं ग्रह्म- चर्य चरेत्' । यस्य यः सावित्र्याः फालस्तदतिक्रमे प्रयवयवविद्या- ध्येतृसम्बन्धि प्रह्मचर्यमग्निसेवाध्ययनगुरुशुपातिरिक्त सर्व, प्रल चारिधर्म चरेत् । तुमिति फालविधानं, तेन ऋत्वारम्भ प्रायधिः तारम्भः।- अन्ये तु ग्रह्मचर्यमित्येव सिद्ध विद्यकमित्युक्त्या प्रतिवेदं ऋतुमिति ऋतुप्रयन्तदित्याह ।। • अोपनयम् । एवं चरितग्रत उपनेतव्यः । ततः संघत्सरमुद. कोपस्पर्शनम् । तत उपनयनोत्तरं संवत्सरस्नानम् । शकस्य विषय- मशक्तस्य यथाशक्ति। तच्च यस्यमाणपायमान्यादिभिरिति हरदत्तः । तूणीमित्यन्ये। 1, अयाध्याप्य इति । अत्रय विषये वसिष्टः आहोद्दालकमतम् । पति. तसावित्रीक उद्दालकयतश्चरेत दो मासौ यापन पतयेद मासं पयसाऽऽमिक्षयाऽटरा, घृतेन पटाप्रम् , अयाचितेन विरात्रम्, अ. भोग्दोरानमुपयसेंदश्यमेधोयभृथगच्छेत् प्रात्यस्तोमेन या य. जेत'-इति । उपवसनमश्वमेधावभृथमिति पाठान्तरम् । याय मापोडशादाद्वाविंशाधनुपिशाच्च परसरात् । ग्रह्मक्षविशां काल औपनायनिकः पर। मत ऊर्य पतन्त्यते सर्यधर्मयहिएताः। सायिनीपतिता मात्या पात्यस्तोमाते तो।। इति मनुरएि- भापोशानामाणस्य सावित्री माविवर्तते ।

·प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। । तथा शातात- आदाविशारक्षत्रयन्धोराचतुर्विशतेर्विशः ॥ अत ऊर्व प्रयोऽप्यते यथाकालमसंस्कृताः। साविनीपतिता मात्या भवन्त्यायविहिताः॥ इति । मात्यसंशाप्र योजनञ्च प्रात्यानां याजनकृत्वा त्रीच्या नाचरेदिति । धीम् कृच्छानाचरेद्वात्ययाजकोभिचरनपीति गनुयाः शवल्यायुक्तमायाश्चत्तप्राप्तिरिति तयारयातारः पोऽपि-'पतितसावित्रीकानोपनयेनाध्यापयेत् य एतानुपनपा येदध्यापयेत् थाजयेद्वा स उद्दालकवतञ्चरेत्' इति । ए. वालकवतकामयते इति मिताक्षरा । अत्र मुण्यापनेतुरमावेत मतसमर्थस्याऽएवापनयनकालातिकमे मासं पञ्चगव्याशनं, घान्द्रायण, मास पयावत वा पराको घा अनापद्यतिक्रमे उपन- यात फेपूक्तं मानवं त्रैमासिक पञ्चदशतः पोडशतो पा 4. पदिय फियतः फालस्थातिकमे उहालकवतवात्यस्तोमो योध्या- विति निवन्धकृत । यत्तु शद्धेन गोदानसहितं चान्द्रायणमुक्तन्तदुद्दाल- फरतसमानविषयम् । उद्दालकवतशहोक्तयोः सपाददशधेनवः 1वेश विश्यादिना कालातिपाते सशियं पपनत्वेत्यादियमोक्तं द्रष्टव्यम् । बालस्यादिना फालातिपाते पद द्विगुणं शोक वसिष्ठोके वा। कथ. मप्युपनेतुरमावेन कालातिपाते मनुविष्णू-- येषां दिलानां गायत्री नानूख्येत यथाविधि । तांधारयित्या प्रशिच्यान् यथायिभ्युपनाययेत् ।। रति । पिनादीनामप्यनुपेतत्वे आपस्तम्य -'मय यस्य पित पितामह इत्यनुपतीस्यातान्त मालसंस्तुनायस्य माणवफस्य, जा ताकपचनम् । येषां माणपकानां पिता पितामह इत्यनुपेती स्व. यश्च ते तथामिया माणया प्रमहसंस्नुता मलहण प्रत्येकीर्तिताः । अस्मिंस्तव्यस्तरमप्राप्त्यर्थः। ततश्च यथा प्रालाहसहित गृहे माध्येय पमेय सरपि समायोमार्यपस्थति दराः ! एपश्च प्रहा.

·मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णया। ३३ हत्यामायश्चित्तेन समुचयो यस्यमाणस्येति लभ्यते । अप्रघ्याख्याने स्थपञ्चत्यत्र यथाकालमनुपेताति शेषः। 'यस्य प्रपितामहादि' इतिपत्रे हरदत्तन तथाध्यापशनात् । 'तैपामयागमनं भोजनं विवाहमिति च धज. येत् । अभ्यागमनं आभिमुल्येन गमनम्। मातापिरपुत्रदारशरीररक्ष. णार्थमपि धर्जयेत् । रक्षायाः सर्वतः प्रतिपावत्ये पितृतस्तत्मतिपदे निषेध... दुकलकारिणामप्युधतं भोजनं पचप्यस्याज्यन्तथाप्यस्य ताशमपि स्पाज्यम् । दुप्फुलादपि स्त्रीरत्मस्य प्राहरयं पर्याप, ह. थापयेतदीयकन्याया अपि विधाहो धन्यः। पामिच्छता प्रायधि- तम् । इच्छतामिति पचनास पलात्कारेण प्रायधिसम् । अत्र यान्ति माधेऽतिकमे मापधित्तपदमनुफ्त्याय प्रायथितमि. त्युफ्त्या ब्रह्मदपदस्य च पूर्ये प्रयोगात्तत्मायश्चित्तमित्यर्थ: । अत एवं तपामिच्छतां ग्रहाचर्यमिति मोक्तम्। एतदभिप्रायेणेव हरदेसनातरिमस्त. उम्दप्रयोगःप्रायधित्तप्राप्त्यति व्यापयातम् । महाचर्यन्तु अधिक मिति। यथाप्रथमेऽतिकमे ऋतुरेयं संघरसरायचा प्रयमातिकमे प्रहरच. यस्य तुःकाल एवमघातिकमे संवत्सर इत्यर्थः परमप यस्य' इति सूत्रे पितामह त्यसमस्तोपादानारिपतमात्रगुपनीतरये इदं पितामह स्थापि तत्य दिगुणमेतत् , दिगुणग्रह्महत्याप्रायश्चित्तेन सह । अत्र संवत्सरं ब्रह्मचर्यमिति सूचितम् । एपश्चात्र पिदमावस्याऽनुपनीतरये निवासरमित्यादि योध्यमिति पदन्ति । अधोपनयनम् । सत उरफापस्पर्शनं सएम् । तत्र विशेषमाद-प्र. तिपुरुष सण्याय संपत्सरान् यापतोऽनुपताः स्युः । यतिपितपा सुपेतस्तदा संपरसरमेकं, यदि पितामहोऽपि ततो दी, पय स्थय. मपि यथाकालमनुपेतस्ततः मंयत्मरानिति दरात । म्नाने मन्त्रा प्यातयः । पक्षान्तरण मन्यान्तराण्यषि धर्मप्रपने इएण्यानि। अपाप्याप्या। स्पटम् । भत्र पस्पायुपममे वचनमस्ते- यथास्याप्य ति एफपचनम्। मध्ये गुने प्रमहसंस्तुतारपा.

·प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। मभ्यागमनमित्यादि यहुवचनं, तोपक्रमोपसंहारानुसारेण एकस्यैव प्रायश्चित्तोपनयनाध्यापनानि न पित्रादेः यमुवचनश्चमाणधफवहुत्वा- पेक्षम् । जाती बैकवचनमिति हरदत्तः। युक्तञ्चतत्, संन्यासोत्तरं गाहस्थ्यस्येव विवाहोत्तरं ब्रह्मचर्यस्याउप्राप्त्या' तत्प्रसाभावादिति निकपयिष्यामः । मध्ये तेषामिति बहुवचनेन पिघाविसङ्गभ्रमव्या. वृत्यर्धमादायन्ते चैकवचनमिति योध्यम् । अथ यस्य प्रपितामहाः दिनानुस्मय : उपनयनं ते स्मशानसंस्तुतास्तेषामभ्यागमनं भोजनं पिवाहमिति च वर्जयत्। तेषामिच्छता प्रायशितं द्वादशवाणि प्रेषिधकं ब्रह्मचर्यचरेत्। अयोपनयन, तत उदकोपस्पर्शनं पायमान्यादिभिरिति । प्रपिता. महादि प्रपितामदमारम्य पितामहः पिता स्वयञ्च यथाकालमन पेतास्ते तथाविधा माणवकाः स्मशानसंस्तुताः यथा स्मशानस्य सर्यतः शम्यापासपर्यन्तमाध्ययनन्तथा एषामपि सन्निधौ नाध्ये. यमित्यर्थः । स्नानं माणवफयत्वाभिप्रायेत्यादिभिरित्युक्त्या प्रतिपुर्व संपयाय संपत्सरानित्येतदप्या द्रष्टव्यमिति सुच. यति । अथापि पहुवचनं माणघकयाइत्याभिप्रायेणेफयवनं जाती। अ'अथ गृहमेधापदेशनम्' इत्युक्या प्रतिपुरपं संख्यायेत्युक्तेश्च । तपामिति तत्पंदन यत्परपरामृण्माणवक्रप्रवणमेवाचित, न तु पित्रादीनामित्याहुः। 'भय गृहमेधोपदेशनम्' । गृहमेधो गृपाशा गृहस्थाश्रमच नाभ्या पनं वनस्प पेदस्य न गृहखान्याणान्तु भवति गायनीजपोऽस्य सम्याफाल आशीचिन इय दशवारं स्मरणमाम् । तथा च प्रशारे- अप्यः स्यादिह परलोकसिद्धिकामे-- मन्नोऽयं मदिततरो विजयवायत् । मूदया मरपतयस्तीयपर्णा सम्मोका विजयचनेन वत्र भूयः । .

·ब्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। तव्यमित्यर्थः । तदने तु न प्रायश्चित्तं नाप्युपनयनं मनुफेरिति योध्यम् । एयमेवैपा स्मृतिः पराशरस्मृतिव्याख्याने माधवेन व्याख्याना । यत्तु 'यस्य प्रपितामहादि' इति सूत्रे प्रपितामहादीनामिति पाठकल्पनं, तत्त्वसङ्गतं हरदत्तमाधवादिविरोधात्, अध्येतसम्प्रदायविरोधाच्च । यत्तु 'यस्य प्रपितामहादि' इति सूत्रं प्रपितामहादारभ्य पूर्व उत्तरे थे. ति व्याचक्षत, इदमेवामिप्रेत्य हरदत्तेन यस्य प्रपितामहम्य पितुरारभ्य मानुस्मयंते उपनयनं तत्र प्रायश्चित्तं नोत्तमित्युक्त्वा धर्मशास्त्रेस्तु विहितमेवं पूर्वप्वपीयुक्तम् । तस्यार्थः धर्मशास्त्रैस्तच्छानिवन्धका- रैयक्तरीत्या स्मृति व्याख्याय तत्रापि प्रायश्चित्तं विहितमिति वदन्ति तत्तुच्छम्, कात्यायनगृह्यस्मृतिविरोधात् । तत्र हि 'आपोडशाद्राह्मण. स्य' इत्यादि आश्वलायनवाक्यसमानार्थकतैर्व्यवहारेरित्यन्त पठि. सम् । व्यवहारपदार्थश्वाऽत्र तेपामभ्यागमनमित्यादिरापस्तम्बोक्त । ततः स आह कालातिकमे नियतयत् । अत्र हरिहरादय - गर्भाधाना- घुपनयनान्तानां कर्मणां फालातिक्रमे नियतवत् । नियतेषु श्रौतेषु घिनिषु यद्विहितमनाविष्धविपर्य मह व्याहृतिहोमारय सर्वप्राय. श्चित्तं तरसत्या तानि कार्याणीत्यर्थ इति । अन्ये तु पोड. ज्ञादिरूपस्योक्तकालस्यैव कालातिकमे इत्यत्र ग्रहणमुचितम् । सत्र तु नेशं प्रायश्विसमुचितमत्यल्पत्यात् । तस्मानियतब. दिस्यस्य ब्रह्मचारिणो नियतं यद्वेदाध्ययनार्थ ब्रह्मचर्यन्तद्वत्त. समन्वोपनयनकार्यमित्यर्थः । तद्वदित्यनेनाऽमिसेवाऽध्ययनगुरुशु. भूपात्यागो योषितः, कालश्चास्यापस्तम्बोक्त एव । एवञ्चातिकान्त पिव्या काले इत्यन्तसमानार्थमिदं तन्त्रेणाऽस्यार्थरूपपरताचेत्याहु: अथाऽनेफपुरुपपतितसावित्रीकविण्ये आपस्तम्येन निपिद्धस्योपन. यस्य प्रतिप्रसप घदन कियापर्यन्तं संस्कार्यतेत्याकांक्षायां नि. यममाह-'चिपुरुपं पतिनसावित्रीकाणामपत्ये सस्फारो नाध्यापन- चत्रिपुरुषमिति "संख्यावश्येन" इत्यव्ययीमावः। पतितसावित्री- .

·- नात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। काणां वंश्यानां त्रयाणां पुरुषाणां यदपस्यश्चतुर्थे तर सम्कार उपन यनं भवति, अध्यापनन्तु नेति तदर्थः । चस्त्वर्थे दाधकपतितसा- वित्रीकस्य तु न । तदाह हरिहर प्रपितामहस्य पितरमारभ्य चतुणों पातेनसावित्रीकाणामपत्ये तु न संस्कारः पूर्वनिग्धात्' इति' 'यस्य प्रपितामहादि' इति प्रक्रम्य उपनयनं नाध्याप्य इत्यापस्तम्बोक्तरस्याय- मेवार्थ उचितः । यत्तु शायामनसूत्रगास्यात्रा गदाधरेण-'तेवामपत्य संम्का रोनाध्ययनञ्चन' इत्येवमेतत सूत्रं व्याख्यातं हरिहरन्तु मृग्य इति चोक्तं, तदनन परास्त पूर्वनिर्धेनय सिदध । स च यहुदोषनः' घणादहुपुरुप पतितसावित्रीकविषयोऽपि संस्काराभाये अध्यापना मसक्त्या नाध्यापनमित्यस्य वैयपित्तेच। न च चतुरादिपुरुषपर्यन्तं पतितसावित्रांकाणामपत्ये त्रिपुरुष पतितसावित्रीकाणामपत्यत्वमप्यस्तीति वाच्यं व्यापकसंख्या ध्ययहारायपये व्याप्यसषयाव्यवहाराभावात्। मत एप न दि निपुः ग्री विपुत्रव्यपदेशत्वं लभत इति 'अ इ उण्' सूत्रे भाष्ये उक्तम् । अन्य- था परपुरुषमित्येय यदेत् । एवञ्चतदेकवाक्यतया 'यस्य प्रपिता महादि' इत्यापस्तम्घस्मृतिरपि त्रिपुरुषं पतितसावित्रीकविषय किश्च य बंश नोपनयन स्मर्यत इत्येव सिरे यस्य प्रपितामहादीति विशिप्यो. क्तिनिष्फला । अत एष धर्मशास्तु घिहितमिति पाये हरदतन तु नाचियोंधिता। सदीजन्तूतमय । स्मृत्योरेकमूलकल्पनालायाः नुरोपकायें सम्भयति भित्रायत्यमन्याम्यमिति सर्वधर्मशाननि सन्धहतां सिवान्तात् । अम्युपेत्यापि भूमः-पूर्वे इत्यत्र 'फपिजलाधिकरण'न्यायेन प्रया. णामेष प्रहणापत्ती सप्तमस्योपनयनलामेऽपि तदूप्यस्याएमापनयते मानामाषः । फिञ्चायं प्रायश्चित्तविधियपां पेश उपनय: मयंत तद्विषये एप, न तु तदम्मरणे । यम्प प्रपितामहादीत्येवानिपये पाय- मान्यादिभिः स्नानमित्य के प्रतीके प्रतिपुर संपाप संपन्सगनि.

·प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। त्येतदत्रापि द्रष्टव्यमिति हरदत्तक्ते । सदस्मरणे तणनाया असम्भ. घात् । किञ्च-- जात्युत्को युगे शेयः सप्तमे पञ्चमेऽपि वा। व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्वयश्शाघरोत्तरम् ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मृतिविरोधान पश्चमादीनामुपगयनम् । तथा हि सा स्मृतिरित्यं विज्ञानेश्वरेण व्याख्याता । जातयो मुद्धायसिकाद्यास्तासामु. स्कर्षो ब्राह्मणत्वादिजातिप्राप्ति । युगेजन्मनि ससमे पश्चमे, अपिशब्दात पष्ठे बोद्धव्यः । व्यवस्थि श्वायं विकल्प.। व्यवस्था चेत्थम्-म्राह्म णेन शूद्रायामुन्पादिता निपादी, सा ब्राह्मणेनोढा दुहितरं काञ्चिज नयति सापि ब्राहाणेनोढाऽन्यामित्यनेन प्रकारेण पछी सप्तमं प्राह्मण जनयति । एवं ब्राह्मणेन वैश्यायामुत्पादिता पष्ठी साऽप्यनेन प्रकारे ण पञ्चमी पष्ठ ब्राह्मण जनयति । ब्राह्मणेन क्षनियायामुत्पादिता मू. विसिक्ता साप्यनेन प्रकारेण चतुर्थी पञ्चमं ब्राह्मण जगपति । एवं शुदायां क्षत्रियजोमा क्षत्रियेणोढा फ्रमेण पञ्चम क्षत्रिय जनयति । वैश्यायां क्षत्रियजा महिन्या 'क्षत्रियोढा क्रमेण पञ्चमं क्षनियं जनयति । तथा करणी वैश्योढा पक्षमं वैश्यमित्याधुधम् । तथा क. मणां वृत्त्यर्थानां व्यत्यये विषयसि सप्तमपष्ठपञ्चमेपु तत्साम्यम् । तथा हि ब्राह्मणो मुख्यया वृत्त्याऽजीवन् क्षाण कर्मणा जीवैदित्य- नुकल्प । तेनाऽप्यजीवन् वैश्यवृत्या तयाप्यजीयन शूदवृत्त्या । एवं क्षत्रियस्य वैश्यशूद्रवृत्ती अनुकल्पः । वैश्यस्य शूद्रवृत्तिरिति । एवं कर्मणां विपर्यये सति यद्यापद्विमोक्षेऽपि तां पृत्ति न स्यजति, तदा ससमादिजन्मान साम्यं यस्य हीनवर्णस्य फर्मणा जीवति तत्समा. नजातिः । तद्यथा ब्राह्मणः शुदवृत्या जीधन्, यदि पुनमुत्पादयति सोऽपि तयैव वृत्या जीवन पुत्रान्तरमित्येव परम्परायां सप्तमं शुद्र. मेय अनयनि । वश्यवृत्या जीवन् पष्टे घश्यम्। क्षनियवृत्या जीयन् पञ्चमे क्षत्रियम् । क्षनियोऽपि शुद्रवृत्त्या जीवन् पप्ठे गुदम् । वश्य.

·वात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। तदित्थं व्याचक्षते केचित्-स चतुर्थस्य संस्कार कथङ्कनन्यस्तत्रा. ह--तेषां संस्कारेप्सुमात्यस्तोमेनेष्टा संस्कारं कुर्यादिति शेपः । से. स्कार उपनयन, तेषां पतितसापिभीकाणां घंश्यानां प्रयाणां पुरुषा. णां यान्यपत्यानि तेषां मध्ये या संस्कारप्सुः संस्कार प्राप्तुकामः स प्रात्यस्तोमनेष्वा गुरुणाऽऽस्मानं संस्कुर्यादित्यर्थः । ननु प्रात्यस्तोमर्यक्ष्यमाणः पृथगग्नीनाधीय यशोपकरणानि चष्टा 'य पतेपामध्ययने नाभिमान्ततमः स्यादभिजनेन तदभावेऽपि मो. गलाभेन तस्य गाईपते दीक्षरन् भक्षांश्वाऽनुमक्षययुः' इति छन्दोग- गृतो उक्तन्वेनोपनयनात्प्राक् कथन्तत्राधिकारः। दृष्ट्वा सम्पाद्य अभि- कान्ततमोऽतिशयि उत्रुट इति यावत् । भोगो धनम् । अत्यन्तं घरक- मा यस्तेषां स या गृहपतिः' इति कात्यायनसूने उके वात्यस्तोमार्थमेवा. ऽऽधानेन पृथगग्नीनुत्पाद्य विद्यया धनेन कुलेन फरकर्मणा चासम्पन्न- स्य गृहपतेरग्निपु प्रयाणां त्रयाणां स्वामीनासाग्निचाय्यङ्कावा प्रा. स्यम्तोमदीक्षाङ्कुर्युः, इतरे च प्रात्यास्तु गृहपतेर्भक्षमनु सोमादि भक्षययुरिति तदर्थः । मानयेऽपि सूने अग्नीनाधाय गृहपतेरग्निषु संयुज्य यजेरनिति पूर्वोक्ताः पतितसाचित्रीका: मारया: । मन्येऽपि द्विजातिकमहीना विहिताकर्तारो' निापद्धफर्तारः फ्रूरकर्माणो ग्रा- स्या: (१)एतद्धि ताण्डब्राह्मणे स्पटम् । अयश गणयको गणत्रयनिशाना- म्। त्रयस्त्रिंशइडान्प्राध्वर्यन्' इति ताण्डिश्रुते..(१) तेषां ते प्रत्येकं त्रयनि- शतं त्रयरित्रशतं गा शिणं हृद्यःऋत्विगन्यः' (१)इति ताण्डिसूरम् । 'ता मात्यानन्ये ब्राह्मणा ऋत्विजों भूत्वा याजयेयुः' इति देवयाहिकः । 'इमा गाचो वात्येभ्यो देया येस्मा एतद्ददति तस्मिन्नेव मृजानवन्तीति सा. धारण्योक्त' (१)इति ताण्डिब्राह्मणभाष्यम् । पपश्चान्ये प्रात्या एवा तत्र ऋत्वि. ज इति लभ्यने तत्कथमस्मिन्ननुपनीतानामाङ्ककार इति चेन्न, पवना- देव तेपामप्यधिकारात् । तथा च कात्यायनगृह्यकारिकाकृत्-- अथार्यस्यानर्धातस्य स्यादाघानं तदर्धवत् ।

·प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णया। इति । इदमनुपेतस्याप्युपलक्षणं तदुपयोग्यध्ययनमपि तेषां भ. वति त्रिवर्षस्य पित्रादिक्रियोपयोगिमन्त्राध्ययनयत् । निषादस्य च अवकीर्णिनो गईभेज्यों लौकिके वैतानिकेषु सर्पमित्यधिकारे कात्यायनोक्तरिति देवगाशिक । कास्तु तेषां लौकिके शावे च प्रात्य. स्तोमादा अपत्नीकस्यानधीतवेदस्यारताधानस्यावकीर्णी पशुश्च त- दिति। पाटन्यायेन वचनादधिकारो लौकिकाग्नौ च स इति वृद्धशङ्क- रमधाश्च । कालगानिस्मृतायवकीर्णिनो गईभेज्येति अनाहिताग्निकरीककर्मो. पलक्षणमिति तदाशयः। युक्तश्चैतत् स्मृतेयायसिद्धार्थत्यलाभात् । ते मात्यस्तोमाश्यत्यारस्तेपामितिकर्तव्यतास्तदधिकारिणश्च कागायनसूत्रछन्दोगसूतताण्डिग्राह्मणेषु स्पष्टाः । संस्थतानामपि तेषां पूर्ये नि- पिचमध्ययन पुनराह-'काममधीयीरन व्यवहार्या भवन्ति' इति वच. नादिति व्रात्यस्तोमेनेच्छत्यनुवर्तते । तेनैव पुनरिच्छा काम वेदमवेद. मधीयोरनित्यर्थः । मात्यस्तोमेन पतिता अपि व्यवहार्य भवन्ति अध्यापनादियोग्या भवन्तीति वचनात् श्रुतेरित्यर्थ । एतेन पाप्मनो निधिमुच्यते' इति मात्यस्तोमं प्रक्रम्य ताण्डिामणो. मात्यस्तोमेन यजेत पुनस्सयनमायाति' इति बौधायनगीतमादिधतश्रुतेश्च । तपाशूतेपां तत ऊर्ध्वं मुजीनापि धैतान फार्म याजयेत्' इति छान्दोगसूत्राधेति यदन्तस्तदयु. तं याज्ञवल्ययेन प्रथमेऽतिकमे एव तदुक्तेः। अत पव विज्ञानेश्वरेण शाशन. त्ययमन्वादियचास्युदाहृत्य पिप्रादीनामनुपेतत्ये त्यापस्तम्य आहेत्युक्तम्। तस्मादापस्तम्बोकप्रायश्चित्तेनोपनयनसस्कारः, आययनाधिकार एय तु नात्यस्तोमेन । सूत्रार्थस्त्येवं तेषां पतितसावित्रीकापत्यानां मध्ये ये संस्कारप्सवो घेदाध्ययनजसंस्कारप्राप्तिकामा इति जातायेकपच. नम् । प्रात्यस्तोमेनेष्वा काममधीयौरन इत्यर्थ । शिष्टः मापदिति इतरे तु सावित्रीपतितसंशिकत्वं पतितसाविधीकसंसापत्य मात्यसंझफरय. पोडशापूर्वमनाचरिताऽपस्तम्बोयसानां जातोपनयनानामेय । अत ऊभ्य पतन्त्येते सर्वधर्मवहिष्कृताः। ६ ·४२ पात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः । . सापित्रीपतिता नात्या- इति याज्ञवल्ययवाको अत ऊर्ध्वमापस्तम्बोस्तप्रायश्चित्तानुष्ठानं बिना संस्कृता अपि ते नात्यस्तोमानुष्ठानं पिना सावित्रीपतितसंशा प्रा. त्यसंशाश्चाऽत एव सर्वधर्मयहिष्मता इत्यर्थः। सावित्रीपतिता इ- त्यस्य स्वकालात्पतिता सावित्री येषामित्यर्थः। आहिताग्न्यादित्वा. परनिपातः पतितशब्दस्य । अत एवार्थे पतितसावित्रीका इत्यपि साधु । अत एव मनुवापये- अत ऊर्ध्व पतन्त्येते यथाकालमसंस्कृताः। सावित्रीपतिता प्रात्या सर्वकर्मविगहिताः ॥ इत्यत्र यथाकालमित्युक्ते । तेनाऽयथाकालं संस्कृता इति लभ्य- ते। अत एव कथमप्युपनेत्रभोधन कालातिपातशतमात्यताया निव. न्धोदाहते मनुविष्णुवाक्ये येषां द्विजानां गायत्री नानूच्येत यथाविधि । तांश्चारयित्वा श्रीकृच्छान् यथाविध्युपनाययेत् । इत्यस्मिन् उमयत्रापियथाविधीत्युक्तं तन्न, विधिश्व शास्त्रोक्तकालि. कत्यरूपः पूर्वार्द्ध तेनाकाले उक्तत्यर्थलाभः। उत्तरार्दै यथाविधीत्यस्य पूर्वतनोपनयनस्याशास्त्रीयत्वात् । पुनर्मुख्योपनयन विध्युक्तप्रकारेणे. त्यर्थः । अत एव 'यस्य पिता पितामह इत्यनुपनौ' इति सूत्रे इत्यनु- पेतावित्युक्तमिति प्रकारे, उक्तकालिकत्वेन प्रकारेणानुपनीतावित्य- र्थः । तेनाकाले पोडशाधूर्ध्वप्रकृतप्रायश्चित्तायुपेतौ इत्यर्थलाभः । अन मेऽतिकान्ते साविध्या ते ग्रहाहसंशका इत्यर्थः । अत एव 'यस्य पिता पितामहादि' इति सूधे स्वयञ्च यथाफालमनुपेत इत्युचलाया घ्या. ख्यातम् । युक्तश्चेतत् , अन्यथा त्रैवर्णिकस्य प्रयाणामाश्रमाणां शामि- कत्वेन वेदाध्ययनफलकब्रह्मचर्याधमस्योपनयनं विना सम्भवेन त. संस्कारं विना ब्राह्मणवाग्राह्मणत्वाचनभिव्यक्त्या विवाहासम्भवेन पुत्राव्युत्पत्तेरेवासंभवात् । यस्यां कस्याश्चित्पुत्राधुत्पत्तौ तु तत्र त्रै.

·मात्यतामायश्चित्तनिर्णयः । ४३ + . घर्णिकायसन्देह एनाभत एवोपनयनानन्तरं ब्रह्मचर्य सर्वेषां समा. नमित्यापस्तम्य । 'सर्वपां गृहस्थवानप्रस्थयतीनां त चिना फस्याप्या. श्रमस्याप्रवृत्ते' इति हरदत्तः । बौधायनोऽपि-- भास्य कर्माणि कुर्वन्ति किञ्चिदामोअयन्धनात् । . वृत्या शूद्रसमो घेप यावढेदैर्न जायते ॥ इति । अत एव- वेद व्रतानि वा पारं नीत्या धुभयमेव था। थपिप्लुतग्रह्मचर्यो लक्षण्यां नियमुद्हेत् ॥ इति याज्ञवल्क्येन ब्रह्मचर्याश्रमानन्तरमेव विवाह उक्तः । ब्रह्मचर्याश्रम- परिग्रहश्च उपनयन विना नेति ततः प्राग्विवाहाप्रसक्ति । अविप्ल तब्रह्मचर्य अस्रवलितंब्रह्मचर्यः । तत्स्रवलने तु तत्स्रवलननिमित्तमा- यश्चित्तपूर्वमेव विवाह । मनुरपि-- गुरुणानुमत स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि। उहत द्विजो भार्या सवर्णी लक्षणान्विताम् ॥ तथा- , ब्रह्मचारी गृहस्थश्व वानप्रस्थश्च भिक्षुकः । पते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमा ।। सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्र निषेविताः। यथोक्तकारिण विप्र नयन्ति परमाहुतिम् ॥ इति । गृहस्थप्रभवत्व तदुपाजीवित्वम् । अश्वस्तनवृश्यादेहस्थस्यापि गृहस्थोपजीवित्वाच्चतुर्णान्तद्विशेपणम् । त(१)वामस्ते येन गार्हस्थ्य- माचार्यफुल मौन धानप्रस्थमिति गार्हस्थ्योत्तर ब्रह्मचर्याश्रमातेविरो. चा, तस्वोदेश्यमाने तारण सत्यासत् । अत एव दो तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्नो वर्तमान क्षेम गच्छतीत्युक्तम् । तत्र यथोपदेशमित्यस्य मन्वायुक्तकमोपदेशमनतिकाम्येत्यर्थः ।

·४४ नात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। तथाच दक्ष प्रयाणामानुलोम्यं स्यात्मातिलोम्यं न विद्यते । प्रातिलोम्येन यो याति न तस्मात्पापरुन्नरः॥ इति प्राह । घयाणामिति ब्रह्मचर्योत्तरेपाट्रहणम् । ब्रह्मचर्यस्तु सैयां समानत्वेनेत्यावश्यकत्वान्न प्रहणम् । यद्वा त्रयाणां ब्रह्मचारि. गृहस्थवानप्रस्थानामानुलोम्यं क्रम एच लगतु पूर्वपूर्वानुष्ठानं चिनो- त्तरोत्तरोनुष्ठानम्। तदाह प्रातिलोम्यन्न विद्यते इति । चतुर्थस्य संन्या. सस्य तु न नियमः । यदि वैतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रजेत् गृहाद्वा ध. नाद्वेति जाबालश्रुतेरित्यर्थ । कालगायनवाक्यापि पतितसावित्रीकाणा. मपत्ये संस्कार उपनयनं भवति आपस्तम्बो प्रायश्चित्तपूर्वकम् । ना. ध्यापनन्तु इत्यर्थः । एकद्विपुरुषपतितसावित्रीकविपये तदीयस्यैवा. अनुप्ठेयत्वात् । तेषां मध्ये यः कश्चिन्माणवको वेदाध्ययनकृतसंस्कार प्रातमिच्छुर्भवति । जाताचेकवचनम् । 'ते प्रात्यस्तोमेनेवा काममधी- यीरन् प्रात्यस्तोमयटारो व्यवहार्या भवन्ति' इति वचनात् श्रुतेरित्या थेः। यस्य तूपनयनमेय नास्ति तस्य कदाचिदुपनीतत्वम्रमेण विवा- हेऽपि तदपत्ये न प्रायश्चित्तप्रवृत्तिर्नापि सस्कार वर्णिकत्यहाने, असस्कृतमातापितृजत्वात् । किञ्च व्यत्यये कर्मणां साम्यम्' इति स- फलम्राह्मणसंस्कारवता वृत्तिमात्रेण समस्य शुद्रतोता । तेन न्या. येनासंस्कृतजन्यस्य द्वितीयस्यैव शुद्रवृत्तिर्युक्ता । अत एव मनुना या. त्योत्पन्नस्य प्रतिलोमसङ्करेषु कथन विना प्रायश्चित्तम् । अतिक्रान्ते फाले उपनयनवतां सर्वधर्मवहिष्कता इति स्मृत्या सकलद्विजातिकर्महा. न्या शूद्रवृत्तेरेव प्राप्त्या च पञ्चमस्य शुद्व । एतन्मूलकमेव कात्याय- नापस्तम्वाभ्या चतुर्थस्येवोपनयनमुक्त न पञ्चमादीनामित्याहुः। एव. शविप्राणामप्युपनयनाभावस्सिद्धः। अत एव 'ऐन्द्राक्षं पुनरुत्स्- एमालभेत निपुरुषा सोमपीथिनः आश्विन धूम्रललाममालभेत यो दुर्गाह्मणः सोम पिपासेत्' इति श्रुतिश्चतुर्थपुरुषस्यैव प्रायश्चित्तेन ·नात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय। सोमपानमाह न पञ्चमादेरधिकप्रायश्चित्तानुक्ते । गोभिलोऽपि-- सोमेन यक्ष्यमाणस्य यस्य पित्रादयस्त्रयः। नेजिरे सोमयागेन स स्याद्विच्छिन्नसोमक' || आलभत स ऐन्द्राग्नमवशीर्णगव पशुम् । यस्य घेदश्च घेदी च विच्छेद्यते विपूपम् ।। स वे दुर्गाह्मणो नाम यश्चैव वृपलीपति । बालभेताश्विनं धूम्रललामं सत्वज पशुम् ॥ इति। अत्र दुर्गाह्मण इति ग्राह्मणपदोपादानादीरशान्यवर्णस्य सो. माभाय एवेति बोधितः। काणाजिनि - अगाहिताग्नौ पित्रादौ यक्ष्यमाणः सुतो यदि । स हि वात्येन पशुना यज्ञत्तनिष्कताम्यायतु(?) । इति । तत्र पित्रादावित्यस्य पितृपितामहप्रपितामहेवियर्थ । अ. धिशतस्थानाहिताग्निवे गोवधोक्तयतचतुष्टयं घत्सरार्धमापदि शफ्त्यपेक्षया योज्यमाना यदि मानव त्रैमासिकमिति मिताक्षरा । घ. सरादर्याक्तु कार्णाजिनि - फाले त्याधाय कर्माणि कुर्याद्विषो विधानतः । तदकुर्वत्रिरात्रेण मासि मासि विशुचति । तथा- कृतदारो गृहे ज्येष्ठो यो नादध्यादुपासनम् । चान्द्रायणञ्चरेदर्य प्रतिमासमहोपि च ॥ इति । द्विपुरुषा सोमपीथीनोप्येन्द्राग्न परोक्त कात्यायनेन । 'पेन्दामम्पुनरुत्सृष्टमालभ्य द्विपुरुषाः सोमपीधिन' इति । दिपुरुषाः सोमपीथिनो यजमानस्य तमालभ्य सोमों भवतीत्यर्थस्तयाशा- खान्तरे श्रवणात इति व्याख्यातार । यस्य पिता पितामहो धासोमपीधी स पेन्द्राममिति शाणान्तरे पाठात् । एकपुरुषाः सोमपीथिनोप्ययन- 1 1 ·प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। इति। यावर्णविभागोऽस्ति यावदः प्रवर्तते । अग्निहोत्रञ्च सन्न्यासं तावत्कुर्यात्कलो युगे॥ इति देवलाच । अत्र पर्णविभागो नाम सङ्करेभ्यो वीनां पृथक्क. रणम् । न च तदधुनास्ति नापि वेदस्य नियमाध्यापनरूपाप्रकर्पण पुत्तिरस्ति अन्यस्य वर्णविभागपदार्थस्य दुर्वचस्यात् । क्षत्रियाणां सर्वथाऽभावेन तद्धटितविभागासम्भवात् । भारते वनपर्वणि- नाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपादो नाब्रह्मविज्जुहुयानाविपश्चित् । युभुत्सवः नुचिकामा हि देवा नाश्रधानाद्धि हविर्जुपन्ति ॥ नाोत्रियं देवव्ये नियुज्या- न्मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि । अपूर्वमश्रोत्रियमाह ताक्ष्य ! न वै तार जुहुयादग्निहोत्रम् ॥ अनिर्णिक्तपादः अप्रक्षालितपाणिपादः अनाचान्तश्च । अनावित धेदं पठतोऽर्थतश्चाविद्वान अधिपश्चिद्वेदादधिगतार्थस्थानुभवहीनः । अनेन तयोर्विहीनत्वं सूचितम् । बुभुत्सव. परिचितं ज्ञातुमिच्छवः । ऋत्विगप्येवविध एवेत्याह नाश्रोत्रियमिति । देवहव्ये यशादो, मोघं निष्फलं, सिञ्चति जुहोति । पुरा शीलगोत्रादिज्ञानात्माक् ।अश्रोत्रि. यपदार्थमाह अपूर्वमथोत्रियमिति । अपूर्वमशातकुलशीलमाह-वेद इति शेषः। ईदृशस्यैधाग्निहोत्राधिकारो नाम्यस्येति भावः। अर्भाधानं स्मृतं श्रौतस्मार्ताग्न्योस्तु पृथक्कृतिः । सर्वाधानं तयोरैक्यकृतिः पूर्वयुगाश्रिता" इति लोगाक्षिवाक्ये पूर्वयुगानि द्वापरान्तानि तदाश्रितेत्यर्थः । कलाव धानमैव तदपि चतुःशताधिकचतुःसहस्रवर्षपर्यन्तम् ।

·नात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः। श्राद्धं प्रत्य-- त्रिपु वर्णषु कर्तव्यं पाकभोजनमेव तु । शुश्रूपामभिपन्नानां शुदाणाञ्च वरानने । इति पाकधादमुक्तम् । तच्छूद्रायां द्विजोत्पन्नविषयमिति केचित् । युक्तन्तु तस्मिन् शूद्रत्वाभावात्। 'शुद्धाश्वपाककारः' इत्यापस्तम्बोधम् । यत्तु पाककर्तृगोपालादिसच्छूद्रपरामिति, तच्च कलियुगातिरिक्तयु. गविषयमिति । यनु भविष्यपुराणे- आवाहनादि कर्तव्यं तथा शद्रेण तच्छृणु । देवानां देवनाम्ना तु पितृणां नामगोत्रतः ॥ पिण्डांश्च निर्वपेद्वारनामतो गोवतस्तथा। इति शूद्राणाङ्काश्यपगोषमुक्तम् । 'तस्मादाहुः सर्वाः प्रजाः का. श्यप' इति सामान्यदर्शनात्सर्वशूद्राणां काश्यप गोत्रम् । तस्य च थावे एपोत्कीर्तनं नान्यत्र 'यावद्वचनं पाचनिकम्' इति न्या. यात् । अन्यथा सर्वशद्राणामेफगोप्रत्वादविवाहः प्रसज्यतेति । अन्ये तु मुख्याशद्रस्य (१) सत्यर्थान्यतमापत्यत्याभावाच्छूद्रायामुत्पन्ना पारशयो गृहात ल्याहुः । युक्तन्तु ब्राह्मणेनोत्पादितः पारशघस्तेन ऊढावदुरपन्नेन पुनः शद्रोढत्येवं सप्तमे शुदो भवति । तस्य परम्परया सत्यर्थः । यतमापत्यत्वेन गोषसत्त्वात्तत्परमेपेति । वस्तुतस्तु तस्मा. दादुः सर्वाः प्रजाः' इतितु यस्य नाम्ना ते गोत्रं तद्विषयमेवेति ध्यारोनोगम् । यनु युगस्य पूर्व पूर्वयुगे फलेः पूर्वमाग इति तन्न, पूाणि च तानि युगानि चेति फर्मधारयस्यैघोचिस्यात् । द्वापरयल्ययोः सन्धाय स्मृतीनां प्रवृरया तथार्थस्यैय युक्तरयाच्चत्यलं पल्लविते. म) 'भयत दुपकमिति य आह सगराशी' रति साडिवाहणम् ॥ इति शिवमामुतनगमंजनागानाभाती प्रारयताप्रायधिनिर्णया - समातः॥

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ब्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः । - अथ कलौ क्षत्रियपदव्यवहार्याणां दशविंशतिपुरुषपर्यन्तं स्म. यमाणोपनयनामावानां तदग्रेऽप्यस्मर्यमाणोपनयनानां संस्कारो न वेति सन्देहे निर्णयाय प्रात्यतामायश्चित्तनिर्णयः क्रियते। तत्राऽऽपस्तम्ब:-'आषोडशाब्राह्मणस्य नात्यय आधाविंशक्षत्रिय- स्थाच चतुर्विशावैश्यस्य' आङभिविधौ। अत्ययोऽतिक्रमः, प्रकरणा. दुपनयनस्येति गम्यते। दंचाऽरवपत्वादावपि ब्रह्मचर्यव्रतासमर्थान्प्र. त्यनुकल्पविधानम्।यथावतेपुसमर्थः स्यात्तावत्कालं प्रतीक्षा।पूर्वमेष सामध्ये सति अपवर्षायतिकमे वक्ष्यमाणं प्रायश्चित कात्यायनोक्तं या 'कालातिकमे नियतचत्' इति। पोडशापूर्वमपि किञ्चित्कालमसमर्था- नां पश्चात्सामध्ये प्रायश्चित्तं भवत्येव । दाह-'अतिक्रान्ते सावित्र्याः काले कतुं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यचरेत् । विद्यकंधेदत्रयसम्बन्धि थिग्नि- सेवाऽध्ययनगुरुशुशुपातिरिक्त सर्व ब्रह्मचारिधर्म कुर्यात् । तश्च ऋतु- मिति कालविधानं तेन त्वारम्भे प्रायश्चित्तारम्भः। एवञ्च प्रतिये. दस्तुमिति ऋतुत्रयं तत् । 'अथोपनयनं, ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्श नम्' । उपनयनादारभ्य संवत्सरपर्यन्तं त्रिपषणं स्नानं पायमान्यादि- भिरशकस्य यथाशक्ति । 'अथाध्याप्य'इति । अत्रैव वसिष्ोक्तमुद्दाल- कमतं शङ्का गोदानसहितं चान्द्रायणं द्रष्टव्यम् । एतयोः सपादनष- धेनवः । एवं यममन्वादयुक्तमपि । अत्रैव विषये शस्यशक्तिकालाधि. पपन्यूनत्वालस्यदेशविप्लवोपनेत्रमावादिकृतत्वादिपर्यालोचनीयानि, ताति च मिताक्षरादौ स्पष्टानि । अथ 'यस्य पिता पितामह इत्यनुपेतो ·२ व्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः । *1 . स्यातां ते ब्रह्महसंस्तुताः' । यस्य माणवफस्य जातावेकवचनम् । ते माणवकाः ब्रह्महण इत्येवं संस्तुताः फथिताः, तेन ब्रह्महसमीप इच तत्समोपेऽध्ययननिषेधः । तेषामभ्यागमन भोजन विवाह मिति (वर्जयेत्' । अभ्यागमनं प्रत्युस्थानादि, स्वरक्षाधथै तत्समीप- गमनं च । भोजनमुद्यतमपि त्याज्यं तस्यात्याज्यताया उक्तत्वेऽपि । विवाहश्च तारशकन्याया अपि पुंसश्च वर्यः तेषामिच्छता प्रायः श्चितम् । तेषां माणवकानाम् । इच्छतामित्यनेन बलात्कारोनेति सूच• यति । 'यथा प्रथमेऽतिक्रमे ऋतुरेवं संवत्सर । प्रतिवेदं प्रतिपुरुष चं संवत्सर इत्यर्थः । एवं चैकैकस्य ध्यन्दं चेदत्रयाब्रह्मचर्य, पितर्गवा- नुपनीतेऽब्दद्वयं, पितामहेऽपि ,ताहशे त्वग्दत्रयम् ।। 'अयोपनयनं, वत उदकोपस्पर्शनं, प्रतिपुरुपं सख्याय स: वत्सरान्यावन्तोऽनुपेताः स्युः' । यदि पितैवाऽनुपेतस्ततः संवत्सरमे. कम् । अथ पितामहोऽपि ततो द्वौ। अथ स्वयमपि यथाकालमनुपे- तस्तदा संवत्सरानिति । एतद्तविपयेऽपि योज्यम् । तन स्नाने मन्ना 'यदन्तिके' इत्यादि सप्त पायमान्यः। 'येन देवाः पवित्रेण" इति यक्षप' वित्रम्। 'कया नश्चित्र' इति सामपवित्रम्। 'हंसः शुचिपदि'त्याङ्गिरस. मिति। व्याहृतय एव ताः भयाध्याप्यः। अत्र यस्येत्युक्तेर्माणवफस्येय प्रायश्चित्तमुपनयनादि न पिनादेरिति बोध्यम् ॥ 'अथ यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्यत उपनयनं ते श्मशानसंस्तु. तास्तेपामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत्तेपामिच्छता मायश्चित्तं द्वादशवर्षाणि विद्यकं ब्रह्मचर्य चरेदथोपनयन! तत उदफोपस्पर्शनं पावमान्यादिभिरय-गृहमेघोपदेशन, नाध्यापनमः इति । पतञ्चेत्यं व्याख्यातमुज्ज्वलायो हरदत्तेन-प्रपितामहादि। प्रपिता. महादारभ्य प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं ययाकालमनु पेस्तास्ते रमशानसशा इति तत्सन्निधौ नाम्ययनम् 1 अनापि प्रतिपुरषं सख्याय संवत्सरानिति द्रष्टव्यमिति । गृहमेधो गाह.

·मात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः स्थ्यम् । कृत्स्नस्य वेदस्य नाध्यापनं गृह्यमन्त्राणां तु भवतीति । अने- न चैकैकस्य प्रतिवेदं द्वादशाब्दमिति पत्रिंशदब्दमिति द्रष्टव्यम्। 'ततो यो निर्वर्तते तस्य संस्कारो यथा प्रथमेतिक्रमे विद्यकं ब्रह्मर चर्य चरेत् । अथाध्याप्य इत्यर्थः। 'तत ऊर्ध्व प्रकृतिधत्' यथाप्राप्तमु. पनयन कार्यमित्यर्थ । एवमेवैपा स्मृतिः पराशरी माधवेन व्याख्याता यनु 'यस्य प्रपितामहादीति सूत्रे प्रपितामहादीनामिति पाठकल्पनं तत्वसङ्गतमेव हरदत्तमाधवादिविरोधात्, अध्येतसम्प्रदायविरोधाच्च । यत्नु केनचित् अन्यकृता' तदनुसारिणऽन्येन च अन्यकृता प्रपिताम. हादारभ्य विनिगमनाविरहेण पूर्व अर्वाञ्चश्चेति पूर्व उत्तरे चेति व्यान ख्यातम् । अत एवोज्ज्वरायां हरदत्तनोक-यस्य प्रपितामहस्य पितुरारभ्य नाऽनुस्मर्यत उपनयनं तत्र प्रायश्चित्तं नोक्तमित्युका धर्मशास्तु पिहितमेयं पूर्वपु पाति'। तस्यार्थ -धर्मशास्तच्छाननियन्ध. काररक्तरीत्या स्मृति व्याख्याय तत्रापि प्रायश्चित विहितमिति तत्तुच्छ, कात्यायनस्मृतिविरोधात्। तथा हिं तेन 'आपोडशाहाह्मणस्या. नतीतः कालो भवति आद्वाविंशाद्राजन्यस्याचतुर्विंशावेश्यस्य अत ऊर्च पतितसावित्रीका भवन्ति, नैनानुपनयेयुर्नाध्यापयेयुर्न याजयेयुन घेभिर्व्यवहरेयुः' इति । अत ऊर्थमित्यस्य मन्नादिविहितप्रायश्चित्तपूर्व फमुपनयनाभाव इति शेप 1 पतितसावित्रिका इत्यस्य ते तदपत्य- परम्परा च । तथाऽनुपेता इति शेषः।ताशेपुसकर्मनिधो नैनामि- त्यादिनोक्तः । तत्रोपनयननिषेधकोलाभाचप्राप्तोपनयनामावस्यैवानु वादः, अष्टवादिकालाभावेन तंत्रामाप्तेः । 'अवर्ष बामणमुपनयोत' इति श्रुतिवाक्यमिति सुदर्शनकृते आपस्तम्बगृभाष्ये स्पष्टम् । कश्चिदविक्रा: न्तनिषेधैरुपनयनादावपि न तदुत्तराः क्रियाः कोर्या इत्यर्थः, नेनानि- त्यादिना घटुदोषश्रवणात् । अनेकपुरुषाणां पतितसावित्रीकपिपयो निषेध'सर्वधात्याज्यत्वयोधनायोपनयननिषेधेन सिद्धप्यन्यकथनम् । 'तेपामभ्यागमनं विवाहं वर्जये'दित्यापस्तम्बोकानिय । अयमेव कात्यायन- ·द नात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः ।, स्मृती व्यवहारपदार्थः।तत आह 'कालातिकमे नियतवत्' । गर्भाधाना. द्युपनयनान्तकर्मणां कालातिकमे नियतवत् नित्यवत् नित्येषु यद्वि. हितं तद्वदनादिष्टं प्रायश्चित्तं महाव्याहृतिहोमाख्यं सर्वप्रायश्चित्तरूपं कृत्वा गर्भाधानाडुपनयनान्तानि कार्याणि । इदं चाऽष्टवादिरूपमुख्यो. पनयनकालातिकमे बोध्यमत्यल्पत्वात् । पोडशादिरूपगौणकालस्या. ऽप्यत्यये तु-'अतिकान्ते सावित्र्याः काल' इत्यादिनापस्तम्बायुक्त द्रष्टव्यम् ॥ अथाऽनेकपुरुषपतितसावित्रीकविषये प्रतिप्रसवमाह-'त्रिपुरुषं पतितसाविनीफाणामपत्ये संस्कारो नाध्यापनं चाएपामपत्ये चतुर्थे संस्कार उपनयनं भवति अध्यापनं तु नेति तदर्थः। चस्त्वर्थे । प्रपि. तामहमारभ्य चतुर्णी पतितसावित्रीकत्वे तदपत्ये तु न संस्कार पूर्वनिषेधादिति हरिहरः । 'यस्य प्रपितामहादीति सूत्रे 'उपनयनं ना. ध्याप्य' इत्यापस्तम्बोत्याऽस्याऽयमेवार्थ उचितः। यत्तु कात्यायनसूनव्या- ख्यात्रा गदाधरण तेपामपत्ये संस्कारो नाध्यापनं च नेत्येतत्सूत्रं व्या- ख्यातं हरिहरस्तु मृग्य इत्युक्तं च, तदेतेन परास्तम् , अन्यथा पूर्वनि- पेधेनैव सिद्धरस्य धैयर्खापत्तेः स च बहुदोषश्रवणादापस्तम्बकवाक्य- तया यहुपुरुपं यावत् पतितसावित्रीकविषयक एव, स नाऽऽद्यातिक. मविषय इत्युक्तम् । एवं चैतदेकवाक्यतया यस्य प्रपितामहादी'त्यापस्त- म्यस्मृतिरपि त्रिपुरुपं पतितसावित्रीकविपयैव । अत एव धर्मशास्त्रैस्तु विहितेऽत्र पाक्ये हरदतेन तु नाऽरचिोधिता। तद्वीजंतूकमेव । स्ट- त्योरेकमूलकल्पनालाघवानुरोधेनैकार्यत्वे सम्मपति भिन्नार्थत्यमन्या. स्पमिति सर्मशास्त्रनियन्धकृतां सिद्धान्तात् । मभ्युपेत्यापि ग्रूमः- पूर्वे इत्यत्र 'कपिजलाधिकरण'न्यायेन प्रयाणामेव ग्रहणापत्ती सप्त- मस्योपनयनलामे तीस्याऽटमादेरुपनयने मानाभावः । किं चाऽयं प्रापधितविधियां पंरो उपनयनं स्मर्यते तद्विपय पय, न तु तद. स्मरणे । 'यस्य प्रपितामहादीति सूत्रस्थे 'पापमान्पादिभिः स्नान'- ·नात्यतामायश्चित्तनिर्णयः । मिति प्रतीके प्रतिपुरुष सहयाय संवत्सरा नित्येतदनापि द्रष्टव्यमिति हरदत्तोक्तः। तदस्मरणे तद्गणनासम्भवादिति दिक् ॥ स च चतुर्थस्य संस्कारः कथं कर्तव्यस्तताह कात्यायन -'तेषां संस्कारेप्सु त्यस्तोमेनेष्ट्वा' संस्कारं फुर्यादिति शेषः। तेषां त्रिपुरुष यावत् पतितसावित्रीकाणां यान्यपत्यानि तेषां मध्ये यः संस्कारप्सुः संस्कार प्राप्तुकामास व्रात्यस्तोमेनोपनेतृद्वारा इष्ट्वा गुरुद्वाराऽऽस्मान संस्कुर्यादित्यर्थः । तेषां निषिद्धमप्यध्ययनं पुनराह-'काममधीयी. रन व्यवहार्या भवन्तीति वचनादिति । वात्यस्तोमेनेष्ट्वाऽधायीरन वे. दमिति शेषः । वात्यस्तोमेन पतिता अपि व्यवहार्या भवन्ति अध्य. यनादिकर्मयोग्या भवन्ति इति वचनात् श्रुत्तेरित्यर्थः । तथा च गो. तमाये-'यथैतदयाज्ययाजनं, अभक्ष्यभक्षण, अवन्द्ययन्दनं, शिष्टस्याऽफ्रि- या, प्रतिपिद्धसेवन मिति पापायुक्त्या प्रायश्चित्तं कुर्यात् । 'न कुर्या- दिति मीमांसते' न फुर्यादित्याहुः । न हि कर्म क्षीयते कुर्यादित्यपरे। पुनः स्तोमेनेष्ट्वा सवनमायान्तीति विज्ञायते । 'प्रात्यस्तोमैश्चेष्टा तरति सर्व पाप्मान'मिति पूर्वसूत्रे नाध्यापनं चेत्युक्तेरापस्तम्बरप्रेऽपि यस्य प्रपितामहादीति उपक्रम्य 'उपनयनं साध्यापन मित्यापस्तम्बोक्तश्चसं. स्कारमात्रेणाऽध्ययनस्याऽप्युक्तत्वात् । यात्यस्तोममेदत्यनुष्या घा. क्यभेदेन व्यारपातः इदृशे विषये मात्यस्तोमापनायोक्तप्रायशिच. योर्विकल्पो योध्यः । अत्रत्यं हरिहरभाष्यमपि पोपप्रणयैव व्यारयेयम् । एवं च ताहशक्षत्रियाणामुपनयनाभावः सिदः ।। वस्तुतः फलायुपनयनयोग्यक्षरियामाय एव । तथा च चतुर्येम्शे विष्णुपुराणे- यावत्परीक्षितो जन्म यावनन्दामिपेचनम् । বঃবষষ্টর ফী খামু। महानन्दिनः शुद्रायामुत्पनो नन्दात्यः सफलसत्रमारयन्तकारी, ततःप्रभृति शुदा भूमिपाला भायध्यन्ति।

·व्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय.1
देवापिः पोरवो राजा मरुश्चेक्ष्वाकुसम्भवः ।
महायोगवलोपेतौ कलापग्रामसश्रयौ ।।
कृते युगे समागत्य क्षत्रप्रार्वतको हितो।
भविष्यतो मनोवैशे वीजभूती व्यवस्थितो ॥
एतेन क्रमयोगेन मनुपुत्रैर्वसुन्धरा ।
कृतत्रेतादिसंज्ञानि युगानि त्रीणि भुच्यते ॥
अत्र त्रीणि भुज्यते इत्यनेन तुर्ये कलौ पञ्चदशोत्तरसहस्रकपा.
स्यल्पकालं तत्सत्ता सुच्यते ।
कलौ तु वीजभूतास्ते कोचित्तिष्ठन्ति भूतले ।
यथैव देवापिमरू सांप्रत समवस्थिती ॥
ब्रह्मक्षत्रस्य या योनिशो राजर्पिसत्कृतः।
क्षेमकं प्राप्य राजानं स सस्थां प्राप्स्यते कलो ॥
इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति । इति च ।
इमौ च नन्दराज्यात् पञ्चशतवर्पत पूर्वमित्याप तत्रैव स्पष्टमित्या
मत्सरधर्मविरोध परिहाय विचार्यमित्यलम् ॥
इति ।
इति प्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णय समाप्त ।

·श्रीगणेशाय नमः। ब्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। - प्रात्यतागुद्धिरनिकस्मृतिवाचा विवेचनात् । सर्वविद्वजनमुदे यथामति निरूप्यते ॥१॥ 'आपोडशादर्पात् ब्राह्मणस्य नातीतः कालो भवत्याद्वाविंशादा- जन्यस्याचशाद्वैश्यस्याऽत ऊ4 पतितसावित्रीका भवन्ति नै- नानुपनयेयुर्नाध्यापयेयुर्न याजयेयुन चैभिर्व्यवहरेयुः। फालातिमामे नियतपत्रिपुरुषं पतितसावित्रीकाणामपत्येऽसंस्कारो नाध्यापनश्च । तेषां सस्कारेप्सुर्यात्यस्तोमेनेष्ट्वा काममधीयीरन व्यवहार्वा भयन्ती. ति पचनात्' इति पारस्तरसूत्रे ॥ अयापस्तम्बधर्मसूत्रम्-'आपोडशाब्राह्मणस्यानात्यय भाद्वाविंशाक्ष. त्रियस्याचतुर्विशाद्वैश्यस्य यथा प्रतेपु समर्थः स्यात्तानि पक्ष्याम'। अतिक्रान्ते साविश्या काले ऋतुं विद्यकं ब्रह्मचर्यचरेत् । अथोपनय. ममततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । अथाध्याप्यः । अथ यस्य पिता. पितामह इत्यनुपेती स्यातान्त ग्राहसस्तुता, तेंपामभ्यागमनम्मो. जन धियाहमिति वर्जयेत् । तेपामिच्छताम्प्रायश्चितम् । यथा प्रथमे. ऽतिकामे ऋतुरेवं वत्सरः। अथोपनयनम् । तत उदकोपस्पर्शन प्रतिपु. रुप संख्याय संवत्सरान यापन्तोऽनुपेता स्युः सप्तभि पायमानीमिः 'यदन्ति यच दूरके' इत्येताभिर्यजु पयित्रेण सामरविप्रेणागिरसेने ति । अपि चाव्याहतिमि अथास्याप्यः। अथ यस्य प्रपितामदादीनां माऽनुस्मयत उपनयन ते स्मशानसंस्तुताः।तेपामभ्यागमनम्भोजन वियाहमिति च पर्जयेत् । तेषामिच्छताम्प्रायश्चित्त द्वादशयाणि है. विद्यक प्राचवरेत् । अयोपनयनम् । तस पदकोपस्पर्शनं पावमाग्या. .

·२ मात्यताशुधिसङ्ग्रहः। दिभिः । अथ गृहमेघोपदेशनं नाध्यापनम् , ततो यो निर्वर्तते तस्य संस्कारो यथा प्रथमेतिकमे । तत ऊ प्रतियदिति॥ याज्ञवल्क्ये प्रथमेऽध्याये ब्रह्मचर्यप्रकरणे- आपोडशादाद्वापिंशाच्चतुपिशाच यत्सरात् । ब्रह्मक्षयविशावाल औपनायनिकः स्मृतः ॥ अत ऊर्वं पतन्त्येते सर्वधर्मयहिएताः । सावित्रीपतिता प्रात्या मात्यस्तोमाते मतोः॥ इति । मना द्वितीयाध्याये- अपोडशाब्राह्मणस्य साविधी नातिवर्तते । आद्वाविंशात्प्रवन्धोराचतुर्विशतेर्विशः। अत ऊर्च प्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः। सावित्रीपतिता ग्रात्या भवत्यार्यविाहिता ॥ नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हिचित । माझान् यौनांध सम्बन्धानाचरेद्राह्मणः सद ॥ इति । सावित्री पतिता यस्य दश घर्षाणि पञ्च च । सशिखं चपनत्वा व्रतडुर्यात्समाहितः । एकविंशतिरात्रञ्च पियेत्प्रसूतियावकम् । हविपा भोजयेथेय ब्राह्मणान् सप्त पञ्च च ॥ ततो याचकशुखस्य तस्योपनयनं स्मृतम् । इति । पसिष्ट -'पतितसावित्रीक उद्दालकवतञ्चरेत् । छौ मासौ या. वफेन वर्तयेत्, मासं पयसा, पक्षमामिक्षया, अपरानं घृतेन, पड्- रात्रमयाचितन,त्रिरात्रमभक्षोऽहोरात्रमुपवसेत्। अश्वमेधावभृथङ्ग- च्छेत् । मात्यस्तोमन वा यजेद्वा यजेत्' इति ॥ मनावकादशे- येषां द्विसामां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । तांधारयित्वा धीर मुन्नान्यथाघिध्युपनाययेत् ॥ इति । यम- ·मास्यताशुद्धिसङ्ग्रहः । अत्रापोडशादित्याड् यदि मर्यादायान्तर्हि पोडशमारस्य प. तितसावित्रीकावं, यद्यभिविधौ तर्हि सप्तदशमारभ्य तसंपद्यते । तत्र यमवचने 'दश वर्षाणि पञ्च च' इति निर्देशात्-आपोडशादित्या. दौ मर्यादेवाच्यते नाभिविधिरिति केचिता पर तु यमवचनमिदन पतितसावित्रीकप्रायश्चित्तपर येताऽऽपोडशादित्यादापाङ् मर्यादायां स्यात् । किन्तु यथाकालमुपनीतस्य तदुर्घडहिनामापनस्थानापन्न- स्य वा दैवान्मानुपाद्वाऽपराधात् पञ्चदशवर्षपर्यन्तं सावित्री पतिता यस्य सन्ध्यावन्दनादित्यागो यस्य तस्येदं यावयतं पुनरुपनयनञ्च । मन पतितसावित्रीक इति समासानादरात् । 'अष्टय प्राधणमुपन. यीत, एकादशे राजन्यम् , द्वादशे वैश्यम्' इति निर्देशात् । मुख्यका. लाद्विगुणकालपर्यन्तहोणकालत्वनिरूपणात् । तत्राऽभ्याङ एवं प्र. तीतेमर्यादार्थकत्याप्रतीतेश्च । तथा च पोडशादिवर्षो पतितसा. वित्रीकत्वं भवतीत्यर्थः। नैनानिति निन्दार्थवादाः । कालातिकम इत्यादि प्रायश्चित्तपरम् । कालातिक्रमे सातोपनयनसंस्फारस्य गृ. हिणोऽगृहिणो पा सन्ध्यावन्दनादीनां पहुकालमतिक्रमे सति नि. यतवत्स्मृतिपुनियतं नियमित प्रायश्चित्तमिव कृतेऽपि प्रायश्चित्त म्। तत्र यमवचनं पञ्चदशवर्षपर्यन्तं साविध्या 'उपनयनासेरम. घृत्ताया लोपे यापकप्रतोपनयनपरम्, तथैवेडापि पतितसा. वित्रीकस्य पालकस्योपनयनं यावकवतपूर्वकं विशेयम् । एवं पि. तुरप्यनुपनयने त्रिगुणं यावकवतकार्यम् । पितामहस्याप्यनुपनयने घ. गुणं यावकमतकार्यम् । केवलयायकवतस्य वालकगतस्यैक ग्रहावर्य- समत्वात् । तस्य चेकतुव्रह्मचर्यस्य 'यस्य पिता पितामह इत्यनुपेती स्याताम्' इत्युपक्रम्य 'यथा प्रथमे ऋतुरेवं धत्सरः' इति एकर्तुग्रतस्य पाड्गुण्यविधानेन याचकवतस्यापि पाडण्यौचित्याना एवज्ञ कालाति. क्रम इति सूत्रं घालकस्यैकस्य तस्य पितुश्च द्वयोस्तयोः पितामहस्य च प्रयाणां पतितसावित्रीकरवप्रायश्चित्तपरम् । यद्यथाऽपोडशादि.

·मारयताशुद्धिसङ्ग्रहः। स्युपफम्याडत अर्पमित्यनन बालकस्यैव पतितसावित्रीकत्वमित्युत्ता कालातिक्रम इति सूत्र पटित घालकस्यैव पतितसावित्रीकत्वप्रा. यश्चित्तपरं भवितुमर्हति, तथापि त्रिपुरुपं पतितसावित्रीकाणामिति त्रिपुरुषपर्तितसावित्रीकापत्यप्रायश्चित्तविधानेन प्रथममायाचित्रं पु. रुपयसाधारणत्वेनय नेतुमुचितमिति दिक् ॥ सपरे तु कालातिकमे नियतवनियते नित्ये कालातिकमे व्याहृति. होमः प्रसिद्धस्तद्वत्तेन तुल्यं व्याहृतिहोमात्मकं प्रायश्चित्तम्भवति । तच्च प्रायश्चित्तमेफर्तुव्रहाचर्योद्दालकवतयावकवतसाम्यसम्पत्तये उद्दालकवतप्रत्याम्नायत्येन चतुर्दशप्राजापत्यनिर्णयात् । तथैव सह- स्रव्याहृतितिलहोमस्यैकप्राजापत्यतुल्यत्वाच्चतुर्दशसहस्रव्याहृतिहो- मः कालातिकमे यालकस्य प्रायश्चित्तरूप इति पितृपितामहवोरपि पतितसावित्रीकवे चतुर्दशषड्गुणाश्चतुरशीतिसहनव्याहृतिहोमाः प्रायश्चित्तरूपा पालकपित्रोरभयोरेव पतितसावित्रीकरवे द्विचत्वारि- शत्सहस्रव्याहृतिहोमा भवेयुः प्रायश्चित्तरूपा इति विवेचयाम्बभूवुः॥ पाहवल्यपे-- उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन वा । पयसा पापि मासेन पराकेणाऽधवा पुनः । मनी- एतदेव प्रतड्डयुरुपपातकिनो द्विजाः । अयकीर्णिवर्ज शुद्ध्यर्थ चान्द्रायणमथापि घा॥ एवडोवधप्रायश्चित्तेनेत्यर्थः । पतितसावित्रीकताया उपपातकरू- पत्येन स्मर्तृभि पापगणनादुपपातकशोधकानि यानि फर्माणि प्रसि. द्वानि तानि सर्वापयपि यथायोग सङ्ग्रहीतुमेव फालातिकामे यो. ग्यतयोपपातके कालातिकमोपलक्षिते व्रात्यत्वे नियतवन्नियतेनोप- पातकनिवृत्तिनियतेन प्रायश्चित्तेन तुल्यं प्रायश्चित्तं विधेयमिति बहु- विधवैकल्पिकप्रायश्चित्तपरिग्रहाय 'कालातिक्रमे नियतवत्' इति सामान्यात्ममा सुत्रं रचितमिति दिछ ।।

·+ बात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः । अथ कालातिकमे नियतवदिति पुरुपायपर्यन्तमपि वृद्धिकमेण प्रतितसावित्रीकत्वे प्रायश्चित्तपरम् । तत्प्रायश्चित्तं वृद्धिमत् त्रिपुरु. पाय पतितसावित्रीकत्वे भवेदपि, परन्तु तेन प्रायश्चित्तेनोपनयनसं. स्कारेऽपि नैवाध्यापनमधिकमायश्चित्तं चिना, किन्तु प्रात्यस्तोमेने त्याह-त्रिपुरुपमिति । संस्कारो नोपनयनलक्षणोऽध्यापनञ्च नेत्यन्वयः। तेषां पुरुषाणां त्रयाणां पुत्रस्य च चतुर्णी मध्ये कोऽपि जनः प्रात्य. स्तोमेनष्ठा संस्कारप्सुरुपनयनसंस्कारप्सुर्भवेत् । यात्यस्तोम विना नियतवदिति प्रायश्चित्तेन वर्द्धितेन संस्कारेऽप्यधिकप्रायश्चित्त बिना माध्यापनेच्छुर्भवेदिति यावत् । तत्र प्रमाणमाह- 'काममधीयीरन् व्यवहार्या भवन्तीति घचनात्' इति । काममंधीयीरनित्यर्थपरं ताण्ड्यब्राह्मणयचनात् । ताज्यब्राह्मणे इंग्वचनाभावनतदर्थस्य तत्रा- थैसियत्वनैतदर्थपरवचनादित्येव व्याख्यातुमुचितत्वात् । तरिष्टवा विद्यवृत्ति समातिष्ठेयुः, तेषां तत ऊर्य भुजीत याजयच्चनान्' इति छन्दोगसूत्रात् । 'यात्यस्तोमेनेष्ट्वा प्रात्यभावाद्विरमेयुर्ययहार्य भ. घन्ति' इति कात्यायनसूत्रात् । एवञ्च मात्यस्तोमोऽतिविशिष्टयात्प्रयले. नोनियर्हको भयति भयलपातकनिवर्तकस्य क्षुद्रपातकनिवर्तकत्वं साहजिकमिति याज्ञवल्क्येन प्रथमादिद्यात्यतायामपि निवर्तकत्वेन वा. त्यस्तोमो नियद्धो 'वात्यस्तोमाइते फतोरिति । प्रात्यस्तोम विना सर्वधर्मयहिटताः सावित्रीपतितावात्याः। मात्यस्तोमे कृते सति सर्वधर्माधिकारिणो निष्पापाःशुद्धा इति तदाशयात् । अत्र त्रिपुर पतितसावित्रीकापत्यत्वं प्रात्यस्तोमे निमित्तं तत्र त्रिपुरुषाधिकपति- तसवित्रीकत्वेऽपि सहने शतमितिवत्रिपुरुपपतितसावित्रीफापत्यत्वं भवेदेवेति चतुरादीनां पतितसावित्रीकत्वेऽपि प्रात्यस्तोमानुष्ठानं भय. तीति 'ऐन्द्रा पुनरुपएमालभेत य आतृतीयात्सोमं न पियेत्' पति धाक्यविचारायसरे निरूपयिष्यामः इति पारस्करसूपयोजना ॥ अथाऽपस्तम्बसूत्रयोजना यषिमागेन विहितमुण्यकालात् 'अट.

·प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः । वर्ष ग्रामणमुपनीत कादशे राजन्यं द्वादशे येश्यम्' इत्येवंलक्षणादूर्भ मुख्यकालसमसयाकगीणकालं मनसि निधायाह-शापोडशादिति । यथेति । वक्ष्यमाणम्रतसामर्थ्यसम्पत्तिपर्यन्तमेव गौणोऽपि कालः प्र. तीक्ष्यो नाऽधिकागौणकालेऽपि सामोत्तरकालो नातिक्रमणीयः। थतिकमणे तु तदुचितं प्रायश्चित्तमपि विधेयमिति भावः । गौण. कालस्य सर्पस्यापि उल्लइने प्रायश्चित्तं फिञ्चिदर्शयति-अतिकान्त इति ।न्यवयव विद्यामधीयत इति त्रैविधास्तेपामिदं विद्यक्रम् । घेदश्यग्रहणोचित ब्रह्मचर्य वेदाध्ययनवर्जे गुरुसेवादिलक्षणं तत्तद्वेदगतं तत्तसन्त्रग्रहणकाले यो यो धर्मो विशिष्योक्ती गामुसरी. स्या भोजनसमिदाघाहरणविशेषादि च तत्तदुकं ऋग्यजुःसामगुरु. प्रयस्य कालविभागेन यथायोग सेवनेन संवलितं निखिलमपि व. रेदित्यर्थ । अथेति । ऋतुकालव्यापिग्रह्मचर्यानन्तरं यथापूर्वमुपनयनं कार्यम् । तत इति'। उपनयनानन्तरं निपवणमानमुचितं नियत. मन्त्रत इति भावः । अथेति । संवत्सरानेनाधिकारसिद्धी सत्या- मध्याप्योऽध्यापना: भवति । अत्रैतापता प्रन्येन पालकस्यैकस्यैव पतितसावित्रीकत्वे प्रायश्चित्तरूपैकर्तुब्रह्मचर्यपूर्वकमुपनयनं संव त्सरस्नानपूर्वकाध्यापनात्य निरूपितम् ॥ सम्प्रति पालकतपितृपितामहानां पतितसावित्रीकत्व ऋषिधन- मचर्यलक्षणप्रायश्चित्त, तत उपनयनं, ततः स्नानभेदेनाऽध्ययनाई. तांच दर्शयति-अथ यस्येति । अथाऽस्मिन्विपये प्रायश्चित्तादिनिरूप्य ते यस्य पिता पितामह इत्यनुपेतौस्याताम्' इति अन पितृपितामह पोरनुपनीतत्वानुवादपूर्वकं त्रयाणां 'ते ब्रह्मसंस्तुता' इति निन्दायोध. नादुपनयनविधानपूर्वकमेकस्याध्याप्यताया 'अथाध्याय' इति निर्दे- शात्।यस्येति पदमनुपनीतवालकपरम्। बहुवचनश्च ते प्रहाइसंस्तुता. स्तेपामभ्यागमनम्' इति निन्धबहुत्वात्सतमिति 'भेदनिर्देशाफरणं संप्रत्सरमानमेव साधारण्येन प्रह्मचर्य गमित सङ्गत भवति ।

·७ . पात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। वस्तुतस्तु पालकस्य पितुः पितामहस्य च संवत्सरं विद्यकं ब्रह्म चर्य समानमेवप्रयाणामपि पतितसावित्रीकत्वम् । तत्रैवं विभजनीयम्। पितामहवत्यतानिमित्तमेकर्तुव्रह्मचर्य,पितृवात्यतानिमित्तं घर्तुब्रह्मचर्य, पालकमात्यतानिमित्तं त्र्यर्तुब्रह्मचर्यमुत्तरोत्तरं वात्यताभिवृद्धः । एवं चयालकस्य सांवत्सरग्रह्मचर्यमपेक्षितम् । पितामहस्य पुनः स्वार्थमे. कर्तुब्रह्मचर्य प्रात्यतादशायां प्रात्यपुत्रोत्पादनाद्वात्यताऽभिवृद्धोति ध. तुब्रह्मचर्य, वात्यपुत्राद्वात्यपुत्रजननाद्वात्यतायाः पुनरतिवृद्धो ऽयतु ग्रहाचर्यञ्चापेक्षितमिति संवत्सरब्रह्मचर्यमपेक्षितम् । पितुरुपनयन एवम् । पितुः पुन स्वपितुर्मात्यतानिमित्तमेकर्तुब्रह्मचर्य, स्वार्थ धर्नु। ब्रह्मचर्य, पुनार्थ व्यर्तुग्रह्मचर्य व्रात्यतादशायां स्वस्योत्पत्तेः स्वपुत्रो. स्पत्तश्योत्तरोत्तरं प्रात्यताप्रायल्याव । एवञ्च पालकस्यैवैकस्याऽनुपन- थनेन प्रात्यतायामेकर्तुब्रह्मचर्य, पितुश्चाऽनुपनयनेन व्रात्यतायां धर्तु। ब्रह्मचर्य, पितामहस्याऽनुपनयनेन व्रात्यतायां व्यर्तुग्रह्मचर्यमपेक्षित. मिति विभजनीयम् । अत्र पिता पितामहश्चानुपेतौ स्यातामिति घ. कच्ये सति 'पिता पितामह' इती तेरधिकस्य कथन मितेः प्रका. रपरत्वेनान्येपामपि परिग्रहाय । एवञ्च यस्येति यत्पदार्थों यथाऽनु. पनीत इति सिद्धति । एवं प्रपितामहादीनामप्युपनयनं सुचितं भव- ति । अमानुपेताविति द्विवचनाभिरुच्यमानमिदं प्रायश्चित्तं संवत्स- रब्रह्मचर्यादिलक्षणं न प्रपितामहादीनां भवति किन्त्वन्यदेवेति सूचि- तम् । तचैक ब्रह्मचर्यस्यैकोत्तराभिवृद्धिक्रमसूचनाप्रपितामहायल- म्यने प्रातुचतुष्टयनह्मचर्य संवत्सरादूर्ध्वमधिकमपेक्षितम् । प्रपिता- महादप्रपुरुषपरिग्रहे पश्चर्तुब्रह्मचर्यमधिकमपेक्षितम् । एवञ्च परसरख- यादूय व्यर्तुग्रह्मचर्यमधिकं सातम् । एवमग्रे पुरुषवृद्ध्या एकर्तुप्र. नवदिशा पारतं नोति अनि स्पानि । एक्कादापुरुष्प्ले एकादशान्दा जायन्ते तदुर्च द्वादशाब्दसाया पचनादेवेति दिक् ॥ ते ग्राहसंस्तुतास्तेपामभ्यागमनं तेपामिच्छताम्' इति निर्देशात् ·८ नात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः । प्रयोऽपि जीवन्तःप्रायश्चित्ताहां इति सूच्यते । इच्छतामिति निर्देशा. दनिच्छतः प्रायश्चित्तं पलान्न कारणीयम् । अनिच्छुना यतेऽपि प्रा. यश्चित्तं तन्मयादा न पालयेत् शुद्धमयांदां जायादेवाऽतोऽसचिढा जाता चेताह प्रायश्चित्तं कारणीयमिति भावः । तथा चेच्छा चेन्न. याणामपि पृथक् पृथक् प्रायश्चित्तं भवति यदि ते जीवन्तः स्युः । यदि तेपु काश्विविगतः स्यातहि स तावदनिच्छरपुरुषसमो नेयः । ते इति । ते पालफपितृपितामहाः ब्रह्महत्त्वेन निन्दिताः, तेपामेतत्स- म्बन्धिभाजनाभ्यागमन विवाहान् वर्जयेत् । इतिपदं प्रकारपरम् । अन्यदपि निरुक्तासमं वर्जयेत् । अध प्रयाणामिच्छतां प्रायश्चित्तस्व. रूपमाह-यथेति । अत्र प्रथमेऽतिनम इति निर्देशाद्वितीयतृतीयाध. तिकमा अपि शापिताः । तत्र वालकस्यैकस्य कालातिकमा प्रथमः । पितुः कालातिकमो द्वितीयः । स च द्विविधा-पितुः फालातिकमा धालकस्य पितुश्च द्वयोरपि फालातिकम इति विविधोऽप्ययं द्विवि- घा-पिता जीयनजीवनिति । पितृपितामहयोः फालातिकमस्तुती- यः। सोऽपि द्विविधः-चाल केन सह कालातिकमो घालक धिना चेति । पितृपितामहयोर्जीवन पितुरेव जीवनं पितामहस्यैव जीवन- वति, सोऽपि निविधः । सकलपक्षेपीदं प्रायश्चित्तं साधारणमुताम् । प्रथमातिमामे ऋतुरिव द्वितीयतृतीयातिक्रमयोर्वत्सर इति । अयमाशया-पालं कपितृपितामहानामतिनामे प्रयाणामिच्छायां बिभिरपि प्रत्येक वत्सरं विद्यकं ब्रह्मचर्य विधेयम् । यदि यालकस्य कालो नातिकान्तः स्यातहपि पितृपितामहाभ्यां सह वाले कर्तृनव- स्सरमाचर्य कर्तव्यम् । यदि पितृपितामहयोः कश्चिदनिच्छन् मृतो घा वापि मृतौ तहपि यो य उपनयनेच्छुस्स सपत्सब्रह्मचर्य कु. यात् । उपनयनयान स तावदुचितलोकादिमागमयति । इतरस्तु न तथा भवतीति विक इति दिए । प प्रयाणामपि पुरुषाणां नियमेनानुष्ठानाभावात् कदाचिदे- ·घात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। कस्य कदाचित् द्वयोः कदाचित् प्रयाणाचाऽनुष्ठानदर्शनासकलपक्ष. साधारण्येन अपरपरपदातिवचनादिनिर्देशमन्तरा यथा प्रथमेऽति- कमे तुरेवं घरसरमा अयोपनयनम् । एकस्य द्वयोस्त्रयाणां या उदकोपस्पर्शनमप्येका. दीनां यथायोगं वक्ष्यमाणयरसरपर्यन्तमिति सूत्रं रचितम् । अत्रोद. कोपस्पर्शनस्योपनयनोत्तरभाविनोऽध्ययनाङ्गतवा संस्काररूपत्वेन पालकपितृपितामहानां बालकमात्रस्य सपितृकस्य घोपनयने उदको. पस्पर्शनं यत्सरमाप्रमेव प्रथमपर्यायवदित्याशङ्क्य मध्यमपर्याये. ऽस्मिन्वरसरभेद स्नानमन्त्रभेदञ्च दर्शयति प्रतिपुरुषमिति । याप. न्तोऽनुपेतास्तावर्षपर्यन्तमुदकोपस्पर्शनं सप्तभिरित्याम्नातमन्नरि- त्यर्थः । नेदं प्रतीतिसूत्रं प्रतिपुरुष संवत्सरन्यायेन ब्रह्मचर्यविधिपर, तथा सति यथा प्रथम इति सूत्रसन्टष्टमेव पठितं स्पात, न तथा पठितं, किन्तूदकोपस्पर्शनस्नानमन्त्रान्तराले पठितम् । तेनोदकोप. स्पर्शन पवेदं सूत्रमन्वियात् न पूर्यत्र। यद्यन्धियात्तथा सति यथा प्रथमेऽतिक्रमे ऋतुरेवं प्रतिपुरुष सङ्खथाय संवत्सरान्यावन्तोऽनुपेताः स्युरिति प्रघटनं कृतं स्यात् । न तथा कृतं प्रत्युताऽधिकं पत्सरहति पदमुपादायव सूत्र रचितमुपलभ्यते । अतो निरुतयोजनमेव समुचिः -तम् । एवञ्च यथा प्रथम इति पचनं यालकपितृपितामहानां मध्ये प उपनयनेच्छुस्तस्य वर्षमात्रग्रह्मचर्यविधानपरमिति विवेचनीयम् । 'आझिरसेनेतीतिपदं मन्त्रान्तरसवहार्थम् । अनेन प्रथमे पर्याये उद. कोपस्पर्शनेन मन्त्रा नियता साधारणस्नानमन्ना एष तर मषेयुः। विशिष्य कथनान्मध्येऽन्त्ये च मन्त्रा नियता अपि भवन्ति । अपि वेति व्याहृतयो विकल्पेन स्नानमन्त्राः । अयेति । अथाध्याप्य इत्येका घचमात् प्रयाण मय ज्छमामो भयर र उन्नाम्हान्यपण नेयो भवति पश्चात् स्नाने जातेअध्याध्य इत्यर्थः। अत्र प्रयाणां सम्भू. येवाधिकारो नेतरथेति शहा अभ्याप्प इत्येकवचनेन परिहता पेदि. २ ·है १० वारयताशुद्धिसङ्ग्रहः। तन्या । केचित्तुं पितृपितामही प्रायश्चित्तोचरमुपनयनेऽपि स्नाने छुः तेऽपि नाध्याप्यो यालक एवाध्याप्य इत्येकवचनेन द्यात्यत इति प्रा. हुः । तत्र यालकपितृपितामहप्त्तरोत्तरमपनस्त्वासमैनस्याबा धा- लफस्याऽतिपावित्र्येणाऽध्यापनाईता, नेतरयोरित्यस्य नियुक्तिकावा. दिति दिक् ॥ अथ पूर्व पितामह इतीतिपदेन “प्रपितामहादीनामुपनयनं सूचितम् । तत्र प्रपितामहादायनुपनयनानुस्मरणे पिनामहोत्तरमेव प्रायश्चित्तम् । पालकः पितामह इति संवत्सरप्रये स्पष्टे एकं द्वौ त्रीन्या वत्सरानिति विवंचनेनैवं सम्भवति प्रतिपुरुष सहयाय संवत्स. 'रान्यावन्तोऽनुपेताः स्युरित्यानिर्धारितत्वेन निर्देशात् । प्रपिता- महादिषु शातानुपनयनस्थले सोपनयनं पुरपं निर्णीय तदर्वाक्प्रति- पुरुष संघसरस्नानमधिकं भवेत् । ब्रह्मचर्यमपि प्रपितामहादौ यत्पु. रुपे उपनयनं स्मृतं तदधस्तनपुरुषमारभ्य यालकपर्यन्तमेकोत्तरतु। विवृद्धि कमेण यावत्पुरुपं विधेयम् । प्रपितामहादि नाऽनुस्मयत इ. त्युपलक्षणम् । पित्रादिः प्रपितामहादिर्वा नानुस्मर्यत इति । तथा चोपनयनावधौ विद्याते पूर्वोक्त प्रायश्चितम् ! अशाते द्वादशवर्षप्रायः श्चित्तमिति प्रायश्चित्तविशेष निन्दाविशेषकथनपूर्वकं दर्शयति-अ. घेति । 'यस्थ पिता पितामह इत्यनुपेतौ' इत्यत्र पूर्वस्योपनीतत्वलेत. 'नानुपनयनानुवादनरर्थक्यात् अग्रिमानुपनयनानुवादसामर्ध्यात्पूर्वा. सुपनयनसिद्धस्तथैव सर्वेषामपि 'ते ब्रह्मसंस्तुतास्तेपामभ्यागमनम्' 'इत्यनुपनयनप्रयुक्तनिन्दावादस्य साधारण्येन प्रत्ययात् । प्रकृते यस्य प्रपितामहादीति निर्देशात्तु प्रपितामहादीनामनुपनयन लियति। पूर्वे. 'पामुपनयनकथनात्सपायालकपितृपितामहादीनामनुपनयन एवाने तनानुपनयनोनिसार्थक्यात् । उत्तरत्र 'ते स्मशामसंम्तुनाम्तेपामभ्या. गमनम् इति बालकादीनामनुगनीतत्वेन निन्दादर्शनात् प्रपिताम: हादि नाननुस्मयंत उपनयनमिति चाऽनुस्मरणाभावनिर्देशन प्र.

·मात्यताशुद्धिसा पितामहादीनामजीवित्वरनना ते इति तत्पदेन प्रपितामहादी. नामेव ग्रहणायोगेम यालकादीनामप्ययश्यसमाहात्याद । एक्वान पूर्व यस्य पितापितामहा रति क्रमादरणात् यथा प्रथमेऽतिक्रम रति यालकातिममस्य प्रथमन्यनिर्देशन पिप्रतिफमस्य द्वितीयावं, पितामहादिग्रामस्य तृतीयरपमिति सूचनात् प्रपितामहादीत्यादि पदमप्रतनानेय गृहात योग्यत्वात् , न पूर्यतनान् ते प्रकारान्तर' व निरक्त दिशाऽनुपनयनलामसम्भवेन पुनरनुचितादिपदेन प्रहणे प्रयोजनामापात । एवञ्च यस्य पालकस्य पितृपितामसहितस्य म पितामदादि उपनयनं नानुस्मयते ते पालकादयः स्मशानत्वेन निन्दिता इत्यर्थः । पूर्वमनुपेताविति प्रत्यक्षीभूतत्येन निर्देशात् नानुस्मयत रति परम्परया स्मरणामावनिर्देशाप्रपितामहादयः मायण मृता यथायोगमिति पितृपितामहो प्रायेण जीवन्तावि. ति सूचितं भवति । प्रपितामहस्य जीयत इच्छा चरप्रायश्चित्तं मन. ति। तत्र पालफस्पधाऽनुग्नयनेऽल्यं प्रायश्चित्तम् । अग्रिमाग्रिमपुरु. पानुपनयने तु प्रायश्चित्तं गुम भषात्यर्थ । तेपामिति जीवनामिका तां पराजपुरुषाणां मध्ये यस्य यस्योपनयनमपंक्षितं तेन तेन द्वादश. घर्ष ब्रह्मचर्य कनयमित्यर्थः । तदनूपनयनं तत उदकोपस्पर्शन पाव. मान्यादिमिर्मरित्यर्थः । अत्र चालकादिपु बहुपु जनेषु पूर्य पिता. महान्तं सहयानिधयारयतिपुरा मिति सूत्रं प्रघर्तितम् । संवत्सर. सण्यानिर्णयेनोवोपस्पशनसम्मवान्प्रपितामहावीत्यादो पुरुषः सण्यानयत्यामायत उदकोपस्पशने प्रतिपुरपमिति सडख्या नियद्धा किन्तु प्रायेण सनसोनिवृत्तय द्वादशवर्ष ब्राह्मचर्य विहि- तम् । तदनन्तरमुपनयनमुक्त्वा उदकोपम्पर्शन पावमान्यादभिरिति स्नान सामान्यतो विहितम् । तथ उदकोपस्पर्शनं मानुष्टान एव कालानादेशापयवस्यति । तावतव शास्त्रार्थस्याऽष्टावहस्य सिद्धः। सहस्नाने जाते सिद्धमधिकार दर्यात अथ .गृहमधोपदेशसा.

·मात्यताशुद्धिसः । र्थशानानुष्ठानगृह्यशालोपदेशनं भवति । सारस्नानेन स्मार्तकर्माधि- कारा सूचितः । यथा गृहधर्मेऽधिकारस्तथा श्रौतेऽप्यधिकागेऽस्त्वि. त्याशझ्याह-नाध्यापनं श्रुत्यध्यापनन्तु न भवति । तेन सहरस्नानेन धौतार्थानुष्ठानाधिकारसिद्धिरिति सिद्धयति । अयं भाषा-प्रथमे पर्याये संवत्सरमुरकोपस्पर्शनमिति । द्वितीये पर्याये प्रतिपुरुपं सह्याय संवत्सरनिति स्पष्टं स्नानकालनि- देशात् । तृतीये पर्याये तत उदकोपस्पर्शनं पायमान्यादिभिरिति मन्त्रयरकालस्य विशिानिर्देशात् । द्वादशवर्षे ब्रह्मचर्य कर्तुमुप- नयने जाते आलस्यादिना बहुकालमुदकोपस्पर्शनाकरणेऽपि पा. पमाल्यादिभिः सदुदकोपस्पर्शनन्तु कर्तव्यमेष । द्वादशव पंद्रह्मचर्यानुष्ठानस्याऽधिकारसम्पादकरवेनोपनयनद्वारा फलपर्य न्तानुधावनावश्यंभावनाऽधिकारसम्पादनस्थ कर्मानुष्ठान पर्यव- सानौचित्यन आलस्यादिना पहुकालमुदकापस्पर्शना करणेऽपि यहुकालं प्रह्मचर्यकरणेन प्रायेण विनएसनस्त्वात् स्मातकर्मा धिकारसम्पतये सहरस्नानं पाबमान्यादिभिः कार्यमिति हये. मोक्तम् । तत उदकोपस्पर्शन मिति । इदञ्च कालनिर्देशाभावात्सदनु. छान एवं पर्यवस्यति 'सर्वोपधस्य पूरयित्वोलूखलमवहन्ती तिवस् । अथ गृहमेधोपदेशनमित्यनेनालस्यादिना यहुकालमुदकोपस्पर्शामा. घेऽपि स्मातधर्मानुष्ठानन्तु भवेदेव, श्रौतधर्मानुष्ठानाभावेऽपि । एवञ्च. सावता द्वादशवर्षब्रह्मचर्यानुष्ठान सफलमेष संपन्नं भवति । द्वादश- वर्षप्रमचर्यानुष्ठातरि स्मार्तकर्मानुष्ठानमात्रेणोपरते सति स्मार्तकर्मा. नुष्ठानकाले सातपुत्रस्य तु पितुः प्रायश्चित्तेन द्वादशवर्षलक्षणमा चोपनयनद्वारा स्माताधिकारात् । एतस्यापि तायत्येवाधिकागे नीति कर्मण्यपि । पितुः पितामहस्य मा पूर्वपुरुषाणं सोमपानामा. घेन सोमानधिकार ऐन्द्राग्नाकरणेन सोमपीयित्वाभावे तत्पुषस्य विनन्द्राग्न सोमाधिकारात् प्रहतेऽपि द्वादशवर्षग्रह्मचर्यवतः स्माता- ·मात्यवाशुद्धिसङ्करः। १३ नुष्टातुः पुत्रस्य पूर्णोदकोपस्पर्श सत्ययाध्ययनेऽधिकारो नान्यधेत्याह 'ततो यो निर्वर्तते तस्य संस्कारो यथा प्रथमेऽतिकमे' इति । अत्र प्रथमातिक्रमे तावत् अतिक्रान्ते सावित्र्याः काले मतुं त्रै- विद्यकं ग्रहह्मचर्यञ्चरेत् । अधोपनयनं, ततः संवत्सरमुदकोपस्प. र्शनम, अयाध्याप्य इत्याम्नातम् । तत्र पुषस्य उपनीतस्मात- कर्मठपुत्रत्वात् ऋतुं त्रैविध प्रहाचर्यमित्यकरणेऽप्युपनयन भ- वेश्य । पितुरेन्द्राग्नेन सोमपीथित्वे पुत्रस्यैन्द्राग्नानपेक्षणात् । थे. दाध्ययनेऽपि अत्रैवालस्यादिना पूर्वणोदकोपस्पर्शनाकरणेनाधिका- रासम्पादनात् । परिशेषात् तस्य संस्कारो यथा प्रथमेऽतिकमे इति कथनं घेदाध्यापनाधिकारसम्पादकसंवत्सरोदकोपस्पर्श एव प. र्ययस्यति । एवं तृतीयपर्याये आलस्यादिनौदकोपस्पर्शनाभावयत् प्रथम द्वितीय पर्याययोरपि आलस्यादिना शास्त्रोदितकालमभिव्या.' प्योवकोपस्पर्शनाभावे सकदेषोदकस्पर्श सति गृहमधायोपदेशन भवति । श्रुत्यध्ययनन्तु न भवेदेव स्मार्तकर्मानुष्ठान एवं तस्याधिका. रोभवति। तत्कर्मानुष्ठानसमये सजातपुत्रस्य धौतपरिग्रहमन्तरा पित.. [परते सति तत्पुत्रस्य तु प्रकृतयदुपनीतस्य संवत्सरोदकस्पर्शादेव तृतीयपर्याय इव वेदाध्ययनाधिकारः । एवं प्रथमद्वितीयपर्याययोरि- व यहुकालं तृतीयेऽपि पर्याये उरकोपस्पर्श सत्ति तत्पुत्रपर्य- न्तानुधानमन्तरैप स्मृतियच्छुतेरप्यध्ययनमनुष्ठानोपयोगि भवति पितुः । तत्र द्वादशवर्षाणीत्युपनपनापूर्वमेव ब्रह्मचर्यबहुकालप्रह- जातेनैवैनसः प्रायेण निवृत्तेरुत्तरत्र यथा प्रथमेऽतिक्रम इति सं. पत्सरमानोदकोपस्पर्शनपरिहात्तत्सामान्यानृतीयेऽपि पर्याये प्र. धमवदेषोदकस्पर्शन मिति विवेच्यते। एक्वार्धात्संपत्सरपरिमि- तमुद्रकोपस्पर्शनं द्वादशयर्पग्रह्मचर्यकर्तुरालस्यं विनाऽध्ययनाधि. कारसम्पादने पर्ययस्यति । उपक्रमे संवत्सगरम्भात् मान्तेपि संय- सरोजेस्तस्थानसनिकण तृतीयपर्यायेपिसरस्यैयोचितायात् ।

·. अथायमच मात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। एवञ्च पर्यायत्रोऽपि आलस्यादिनकस्नानोत्तरं कालान्तरे शास्त्रन्या यसिद्ध स्नानं विधेयमितीच्छायां प्रथमस्तानमात्रेण स्मार्तकर्माधि. कारसिद्धिः । सम्पूर्ण स्नाने जाने तु वेदाध्ययनात् श्रीतकर्माधिका- रासद्धिरिति सिद्धम् ॥ निष्कर्षः-प्रथमपर्याये द्वितीयपर्याये च समुदि एब्रह्मचर्यानुष्ठानानन्तरं पुरुपसायानिर्णयेन तावासंवत्सरपर्यन्तं स्नाने सति अध्ययनं वेदस्यानुष्ठानपर्यवसायि भवति । शास्त्रो. तपूर्णस्नानाभावे • तु स्नानमावे जाते स्मातेऽधिकारः। का. लान्तरे सम्पूर्ण स्नाने जाते वेदाध्ययनादि न भवेत् । पूर्णस्नाना. भावे स्मातकर्मानुष्ठानकाले जातपुत्रस्य तु पित्रा यावत तावदुप- नयनादिकालाननिकमे प्रकृतिघदेव । वेदाध्ययनन्तु पितुर्वेदाध्यायना धिकाराय यत्परिमाण स्नानं शास्त्रेणादिष्टं तत्प्रमाणस्नाने कृते त्व: ध्ययनेऽधिकारो नो चेन्नाधिकारः । एवं तृतीये पर्यायऽपि द्वादशवर्षवहाचर्येण प्रायः सर्वनसां निवृतेरुपनयने वृत्ते प्र. थमपर्यायवत्सवत्सरोदकोपस्पर्श अध्ययने वेदस्यानुष्ठाने चाधिका- वार्पिकस्नानापूर्ती स्नानमाने जाते पूर्णवदेव स्मार्तमानेऽधिकार। कालान्तरे स्नाने पूर्णे तु अध्ययनेऽपि वेदस्याधिकारः! अपूर्णस्नान- समये स्मार्तकर्मानुष्ठानकाले जातपुत्रस्य तु पिवस्मातकर्मान्ताधि कारो लोकवदध । वेदाध्ययनकर्मानुष्ठानाधिकारस्तु संवत्सरस्नान पूर्णे एव भवेदिति । तत इति।अध्ययनाङ्गस्नानवत्पुरुषाप्रकृति यत्सामान्यद्विजवदिति भावः अथ यस्य प्रपितामहादि नानुस्म यंत इति तृतीये पर्याय उदकोपस्पर्शनपदं स्मार्तागभूतसदुदकोप. स्पर्शनपरतयाऽध्ययनाधिकारसम्पादकमायश्चिमभूतमुदफोपस्पर्श- नान्तर न्यायतो न सवाति येन सदुदोपपर्शने मिति स्मा. फर्मण्येवाधिकारः। प्रायश्चित्तभूतस्नानपूतों तु श्रुत्याययोप्यधि- फार इति निद्भवेत् । किन्तूदकोपार्शनपदं प्रायश्चित्तभूतसम्पूर्ण, द ·प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। स्नानपरमेष । एवं प्रथमद्वितीयपर्यायवत् स्नानोत्तरमेव वेदाध्य. यनाधिकारस्तृतीये पर्याये भवन्विति शङ्का तावत् 'अथ गृहमेधो. पदेशनं नाध्यापनम्' इति सूत्रेण वारिता भवति। तथा च द्वादशवर्ष विद्यकब्रह्मचर्ये वृत्तेऽपि उदकोपस्पर्शने पूर्ण जातेऽपि चतुर्थादेन वेदाधिकारः, किन्तु स्मार्त एवाधिकारः। ततोय. पुत्रो भवति प्रा- यश्चित्तोत्तरं तस्य प्रथमपर्यायचदेकर्तुब्रह्मचर्ये सवत्सरस्नाने उप नयनवेदाध्ययनाधिकारसाधनभूते 'ततो यो निर्वर्तत' इत्यादिनोच्यत इति योज्यतामिति चेत्-अत्रोच्यते । अन प्रथमद्वितीयपर्याययोर्य- योपनयनं ब्रह्मचर्येणाम्नातं तस्यैव नियतकालस्नानेनाऽध्ययनार्हता गदिता । न तु दैवान्मानुपाद्वा अपराधातु स्नानं सम्पूणे तावदवृत्ते सति तं तत्पुत्रं वाSालम्ब्य किञ्चिदुदितम् । तृतीय पर्याये तु स्नाने 'तावत्सकदादिपदं समुचितमपि नैव समाम्नातं पूर्वपर्यायद्वयानाम्नात. मपि स्मृत्यध्ययनमाम्नाय वेदाध्ययननिषेधोऽभिहितः । तदनन्तर- ञ्च द्वादशवर्षे त्रैबिंद्यकब्रह्मचर्यकर्तृपुत्रमादाय प्रथमपर्यायधर्मातिदे- शः कृतः। एवञ्च तत्र देवाद्यपराधादुपनयनोत्तरं स्नानापूर्विव पुत्रे 'जाते संस्कृते चोपरते सति त पुत्रस्य कर्तव्योशाकथनान्न्यूनता स्यात् । उपनयनतोप्युपनयनानन्तरं कर्तव्यपदार्थानामनाम्नानात् स्नानपूर्तिपर्यन्तं स्मार्तकर्मानुष्ठानं प्रसज्येत । एवञ्च जातमप्युपनय नं स्नानापूर्ती कर्माप्रयोजकत्वादनर्थकमेव स्यात् । पवमनाप- नयनमात्रस्यैव कथनात्तापूर्वतनकर्मादिकमप्यकर्तव्यमेव भवेत् । उपनयनोत्तरं विवाहादिकिशऽपि नाऽऽवर्तनीया भवेत् । एापत्ती त्रैवर्णिकोचिनविराहाद्यभावात्स्तानाध्ययनाधिकारेऽपि! त्युनविवाहादेवर्णिकसम्बन्धिनोऽसम्पत्तेरध्ययनोत्तरमपि ज्यो. तियोमाद्यधिकारो न स्यात् । ती च विष्टलोकहेतुभूतकर्म परिप्रयुज्या प्रायश्चित्तविधानमन स्यात् । तस्मादुपनयननिर्दे. शसामर्थ्यात्तदन्तन्यायेन जातकर्मादिसंस्कारा अभ्युपेता इत्येष्टन्य ·प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः । भयति एवमुपनयनोत्तरकर्माध्यपि तदादिन्यायेन 'यथायोगमनुष्ठे. थानीत्यभ्युपेतमित्याश्रयणीयम् । इतरथा तत्र सर्वकर्मबहिष्कृत इति प्रात्यताविशेषण सफलस्मार्तधौतकनिधिकारकथनारप्रायश्चित्ते नोपनयनविधानेऽपि यावद्वचनं वाचनिकमिति केवलोपनयनमेव भ. घेत्, न तदादितदन्तन्यायाभ्यां जातकर्मविवाहाधनुष्टानं स्यात् । घात्येतरस्थले उपनयने वृत्ते · वेदाध्ययनाधिकारवत तदादित न्तन्यायतोऽध्ययनजातकर्माधिकारवुद्धरुदकोपस्पर्शनं .प्रायश्चि. तभूतं विनाध्ययनाचनधिकार इति सूचनेन प्रतिरोधात् सर्वका मणामप्युपनयने कथितेऽपि तदादितदन्तन्यायतः परिग्रहदुखे। प्रतिरोधात् उदफोपस्पर्शनं, ततोऽध्याय इत्यध्ययनपदस्य श्रोत- स्मार्तोभयप्रन्थाभ्ययनपरत्वस्यासङ्कचितार्थग्रहे न सङ्कचितग्रहण- मुचितमिति न्यायानुगृहीतत्वात। विदितकर्मसामान्याधिकारबुद्धि- प्रतिरोधात्स्मार्तधर्मसामान्यमापरिग्रहाय तदादितदन्तन्यायमवता. रयितुमिहाऽऽपस्तम्येन पत्रकता प्रमाणमवश्यमुपक्षेपणीयं भवति । तत्र 'तत उदकोपस्पर्शनं पावमान्यादिभिः' इति षचसोऽपि प्रायधि. तरूपपूर्णस्नानपरत्वे तदादिन्यायप्रतिरोधः । प्रथमद्वितीयपर्यायस- भान एव चेत्युपनयनोचरसमये प्रायश्चित्तारम्भात्पूर्वञ्च स्मार्तधर्म- स्याप्यप्रवृत्तिरेव स्यात् । देवाद्यपराधादुपनयनोत्तरं प्रायश्चित स्नानानारम्भे सति स्मार्तधर्मेऽप्यनधिकारेण कृतमपि तावदुपनय. नमनर्थकमेव भवेत् । अतस्मृतीये पर्याये तत उदकोपस्पर्शनमिति घचो न प्रायश्चित्तरूपपूर्णस्नानपरं न तदादिन्यायप्रतिरोधकं विव. क्षितं, किन्तु तदादिन्यायेनोपनयनाव्यवधानेन श्रौतस्मार्तधर्मप्रवृत्ती सहास्नानं धौरम्माङ्गत्वेन विद्यते । तत्र श्रौतस्मातद्वयस्यापि तदादिन्यायात्मवृत्ती सत्यां स्मार्तेऽधर्म एव तदादिम्यायो न तु श्रोते धौ इति हृदयेनोकम् । ततो गृहमेधोपदेशनं नाण्यापनमिति । भयशात्र थियेकः-प्रथम द्वितीयपर्यापयस्तितःसंघरसरमुदकोप.

·प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। १० स्पर्शनम्, ततोऽध्याप्य इत्यादौ श्रुतिगृहमेधीयावयाप्य . इत्येवार्थः स्यात् विशेषग्राहकमानाभायात् । तेन श्रौतस्मातसाधारण्येन तदा. दिन्यायाप्रगृत्तिः सूचिता मयेत् । 'तृतीयपर्याये उदकोपस्पर्शनर स्याङ्गत्वे सति तदादिन्यायेन श्रौतस्मार्तधर्मप्रवृत्ती अध गृहमे धोपदेशनम्' इति यचसा स्मार्तधर्मानुग्रहे सत्यर्थात् भौराधर्मनिवृत्ति सम्भवेन पुनरपि नाध्यापनमिति विशदकथनमिह सर्वाऽध्याप- नपदं वेदाध्ययनपरमिति विभागचनाय । एवच प्रथमद्वितीयप. याययोरध्ययनपदं वेदाध्ययनपरमिति नियमयति । एवञ्च पूर्वपर्या- ययोस्तदादिन्यायेनोपनयनोत्तरमेव गृहमेघीयधर्मस्य प्रवृत्तिरस्ति न श्रौतस्येति गमित भवति । पञ्च प्रथमद्वितीयपर्याययोः सह- मानभूता) सत्येव स्मार्तधर्मप्रवृत्तिः । प्रायश्चित्तरूपसंवत्सरादि. मानोत्तरं श्रौतधर्मप्रवृत्तिरिति सूचनायेय शृतीये पर्यणि 'तत उद. कोपस्पर्शनं पायमान्यादिभिरथ गृहमेधोपदेशनं नाध्यापनम्' इति विरूपं चाफ्य विरचितम्। 'ततोयो निर्घर्तते' इति कथनमपि प्रथमदि- तीयपर्याययोरपि प्रायश्चित्तमानापूर्तावेवोपनीतपरमेतत् । फर्म- ठावस्थपुगपपुत्रस्य तृतीयपर्यायगतपुत्रवत्पियननुष्ठितप्रायश्चित्तमेष कर्तव्यमिति गमयति । एवं तृतीये पर्याये पित्रा समादरणीयं संय. रसरखानं पुमवाक्य एवं पठित न पितृयाक्ये, पटिते सति तु पूर्य- पर्याययोरिघ प्रायश्चित्तेन धोतेप्यधिकारसम्पतेः पूर्वपर्यायवरके पलपमेधीयोपदेशन 'अथ गृहमेधोपदेशनम्' इति फर्नुमशायमेय स्यात् । तदर्थ संघरसरोदकोपस्पर्शनं पित्यापै पठितुमुचितमपि पुषयाक्य एवातिदेशेनोक्तम् । यदि तु 'तत उदवोपस्पर्सनं पायमा. म्यादिभिः' इति पाक्य पूर्वपर्याययोरियाऽभ्यस्यमानं प्रायधिवापर. रसरादिमानपरं भवति । पयञ्च स्नान प्रायश्चित्त पूणे सत्यति सानुः भुतायनधिकार पप ! यलगृहमेघीय एयाधिकार शमदम्नादि 'विपुम पतितसावित्रीकाणामपाये' इति परामस्मर्वमापास्मयं. ३ ·मात्याशुशिसष्ट्रहः। भाणोपनयनसाधारण्येन चतुर्थादिपुरुपेपु वात्यस्तोमेन प्रायश्चित विधाय 'काममधीयारन्' इति चेदाध्ययनादिकथनमसङ्गतमेव भवेत्। भवन्मते प्रायश्चित्ते कृतेऽपि प्रपितामहायस्मर्यमाणानुपनयनस्थले वेदाध्ययनानधिकारनिर्णयात् । एवं वसिष्ठोहालकनताश्वमेधाभू- थप्रात्यस्तोमानां पितृपितामहप्रपितामहादिलक्षणानुपादानात् स्मर्य- माणास्मर्यमाणोपनयनावधिकसकलपुरुषसाधारण्येन प्रायश्चित्तत्वेन सिद्धत्वात् । तथैव याज्ञवल्क्यस्मृतावपि प्रात्यस्तोमस्य निखिलपुरुष. साधारण्येन प्रायश्चित्तत्वसिद्धरापस्तम्बसूत्रे चतुर्थादिस्थले सर्वथा घेदाध्ययनानधिकारसूचनमसङ्गतमेव भवति । अंत ऊ पतन्त्येते सर्वधर्मयहिष्कृताः। सावित्रीपतिता नात्या नात्यास्तोमारते क्रतोः । इत्या नात्यस्तोमे सति थोतस्मातसकलकर्माधिकारसुचनात् मात्यस्तोमादिप्रायश्चित्तेनाऽकामेरपि भवद्भिः श्रौतेऽधिकार पटव्य पप भवेत् । एवञ्चाऽऽपस्तम्बसूत्रेऽतिगुयतरद्वादशवर्षविद्यकं ब्रह्मचर्य निर्दिश्यमानं श्रुत्यध्ययनानधिकारे निरर्थकमेव स्यात् । अन्येस्तृ. तीये पर्याये एवङ्गुरुभूतप्रायश्चित्तानाम्नानात्स्मृत्यन्तरानुरोधेनाऽपस्त- म्बसूत्र विसंतुलतापरिहाराय चतुर्थादिपुरुपस्थले श्रौताधिकार पू. चोकरीत्या स्वीकर्तव्य एव । अन्य त्यस्तोमेन प्रात्यतानिहरणेन वेदाध्ययनाधिकारकथनात्स्मृत्यन्तराविरोधेनवाऽपरस्मृतिनियोजन. स्य सति सम्भये फतुमुचितत्वात् । 'तत उदकोपस्पर्शन पायमान्या. दिभिः' इत्यस्याभ्यासपरफालनिर्देशमन्तरा प्रायश्चित्तत्वनिर्णायकमा. नाभावात् प्रायश्चितपरतया नेतुमशक्यत्वाच्च । आपस्तभ्येनाऽपि उप. नयनात्पूर्वमेव गुरुतरद्वादशवर्पब्रह्मचर्याम्नानात उपनयनोत्तरं घेदा. विकृतये क्षुद्रमेव संवत्सरस्नानमभिमतं भवति । अत एव वितुः संपत्सररगानामाचे पुत्रेण तायदाध्ययनाधिपतये संवत्सरस्नानं कर्तव्यमिति दयेन 'ततो यो निवर्तत' त्यादिवाक्यं प्रपतितं स.

·पात्यताशुद्धिसद। गतं भवति॥ यस्तुतस्तु यत्तायत यस्य प्रपितामहादि नानुस्मयते' इति तृती यपर्याये उदकोपस्पर्शनलक्षणप्रायश्चित्तेऽपि धौताध्ययनम्न भव तीत्येतदर्थक नाध्यापनमित्येतदापस्तम्बसूत्रमित्युक्त तत्वावदात्यस्तो. माघसमर्थपर विशेयम् । पारस्वरेण 'त्रिपुरुष पतितसावित्रीकाणामप. त्ये चतुर्थरूपे सस्कारो नाध्यापन-' इत्यभिधाय 'तपां सतारेसुर्मा त्यस्तोमेनेष्ट्वा काममापीरन व्यवहार्या भवन्ति इति कथितम् । तत्रैष्ट्वा संस्कारप्सुवेदित्यन्वय । पवञ्च चतुर्थप्रभृतिषु प्रायश्चितारतरकर. णे प्रात्यस्तोमाचकरणे स्मातकानुष्ठानमाम् । एते तु पात्यस्तो- मादी सर्वपातकनिवृत्ती भवत्येव श्रीताध्ययनम् । अत एव यार. त्ययेनापि- अत ऊध्र्व पतन्येते सर्वधर्मयादिश्यता.. सावित्री पतिता मात्या- इत्यभिधाय- मात्यस्तोमारते हो। इत्पनेन मात्यस्तोमे छते धीतस्मात सर्वधर्माधिकार इति स्पष्टी. पृतम् । पपच वनिप्टेनापि 'मात्यस्तोमेन या यजेत' इति अश्वमेधायभृय. स्नानविकल्पितत्वेन समात्यतानियकत्वेन सर्पधीतस्माधिकारी नियमस्तस्मानाध्यापनमिति सफलस्मृतिययनागुरोधेन मात्यस्तो माचसमर्थपरमिति विशेयम् । त्रिपुरप पतितसावित्रीयाणामपत्ये' इत्यत्राम्परयपरं चतुर्यपरमात्रमिति न ग्रमितम्यम् । पतम्त्यनेनेति ग्युत्परया चतुप्रभृतीनामपि तवायमिति विपेचनीयम् । त्रिपुरुप पतितसावित्रीकाणामपत्ये स्पनेन चतुर्षादी मात्यस्तोमामाये ना. ध्यापनमित्युठं परस्सरेण । ततिपय एमालम्बन लादपरपस्या पिनाप्यापनमित्यासापनामायो निरन। सपिपये मारपम्तो. मारणाकरणापामेयाम्ययनानध्ययने इति समधनीय । प्रविधेिन ·(वात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। सम्भवत्यथै विरोधस्याऽनुचितावात् । तस्मात्सकलस्मृतिवचनानुरो धेन नाध्यापनमिति वचनं व्रात्यस्तोमाघसमर्थविषयमिति सभ्य- गिदमदातमित्यापस्तम्यवचनयोजना ॥ । अथ याज्ञवल्क्यवचनयोजना। आपोडशादिति । आडभिविधावि. स्यायः पारस्करसूतवदेव योजनीयः, अत अवमुपनयनाभावात् । पो. डशवर्षायूर्व सर्वधर्मयहिष्कृताः स्मार्तश्रौतधर्मवहिष्ठताः सन्तः सावित्रीपतिता नात्याः नात्यशब्दाः वात्यस्तोमाइते पतन्ति स्वो. चितस्थानादधः पतन्ति, नात्यस्तोमे सति तु अवात्या अपतित. सावित्रीकाः श्रौतस्मातधर्माधिकारिणों, न पतन्तीत्यर्थः । अत्रा. ऽऽपस्तम्याद्युक्तप्रायश्चित्तानां क्षुद्रयात्तत्रोपनयनाधिकारकरमेकं घेदा- ध्ययनाधिकारपरमन्यदिति विभागः समाहतः। प्रात्यस्तोमस्तु सर्वो- तात्वानिरवशेष; सर्वेनोनिहन्तृत्वात्। वात्यस्तोमेनैकेनैवोपनयन. स्मार्तधौतफर्माधिकारासिद्धेश्वल्क्येन ,प्रात्यस्तोम पवैको निरतः प्रायश्चित्तत्वन । अत एव पसिष्ठवचने उद्दालकवतादश्चमेधावभृथ. स्नानमधिशफलं ब्रह्महत्यादिमहापातकनियर्तकस्य क्षुद्रोपपातकनि- घर्तकस्वे सन्देहाभावादिति पठित्वा ततोऽप्यश्वमेधावभृथस्नाना. दतिप्रशस्तो घात्यस्तोम इति पश्चात्पाठो व्रात्यस्तोमस्याऽऽत:,स- तो भवति । अत एव च पारस्करसूते आपोडशादित्यादिना पतित. सावित्रीकत्वं गिरुच्य पतितसावित्रीकतायो उपपातकरूपत्वात् 'का- लातिममे नियतवस्' इति उपपातकनियतं यामायश्चित्तं तद्वत्प्रा. पश्चि विधेयमिति सामान्यप्रायश्चित्तमापस्तम्बसमं विधाय 'निपुरूपं पतितसाचित्रीकाणामपत्ये' इत्यादिना 'कालातिझम' इत्युपपातकमा- यथितन न विम्पएर शुद्धिरित नोपनयनादिसंस्कारांध्ययनादि भ. चितुमर्हतीति तपा संस्कारप्सुत्यिस्तोमेनेष्वा' इति चालकपिपिता- महादीनां प्रात्यस्तोमोत्तरमुपनयनाध्ययनादित्यसपलसंस्काराहतति मनसि निधाय मारयस्तोममतिविशिष्टं यासस्वयवचनवदेवादाय ·. . 1 व्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। यलवत्तरदोऽपि यहुजनवात्यतालक्षणे प्रायश्चित्तरूपस्यैकद्विवादि- घात्यतानिवर्तकता सहजसिद्धति त्रिपुरुपमिति कथं सहतं भवति ॥ अथ मनुवचनयोजना । आपोडशादित्यादि । अत्राडादिविवेचनं पारस्करसूत्रवदेव । नतैरप्तैविधिवत्' इति मनी विशिष्य पतितसावित्री- कत्वनिवृत्तये याज्ञवल्क्यादिवत् प्रायश्चित्तं नाऽऽम्नातं, परन्तूपपातक स्वादस्योपपातकसामान्यप्रायश्चित्तं चान्द्रायणपराकादिकं याज्ञवल्क्योक्तं मात्यस्तोमोहालकवतादि च पतितसावित्रीकत्वदोपनियहणायाऽभि- प्रेतमिति नतैरित्यादिना सुच्यते । येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि। तांधारयित्वा त्रीशच्छान्यथाविध्युपनाययेत् ॥ इति मनुवचनं न पंतितसावित्रीकत्वदोपपरिहारपरम् , अविध्यु- पनयने धनगर्जनादिना विध्युल्लडनेनोपनयने कृच्छ्यानुष्ठापनेन 'पुनरूपनयनपरम् , इतरथा पतितसावित्रीकप्रायश्चित्तस्ये 'नानूच्येत यथाविधि' पोडशवर्षादिमध्ये उपनयनामापात् पच्नमयानन्तरं यथाविधि पोडशवर्पमध्ये एवोपनयेदित्यर्थासङ्गतः। अतीते पोडशे पुनः पोडशवर्षमध्यत्वसम्पादनायोगात् पोडशवार्षिफताया गताः पुनरागमनायोगात् । घनगर्जनादौ जाते उपनयने पुनर्घनगर्जनादि. रहिते काले उपनयनं विधेयमिति तु सहत भयति । स्वाध्यायधन. गर्जनादिरहितकालस्याभ्यां वर्तमानतया तत्प्रतीक्षणसम्मवात् । पोडशवार्षिकत्ये जातेऽष्टवर्पत्वादेः सम्पादनानइत्यादिति । यायक- प्रतपरं यमयचनमुपनयनोत्तरं देवान्मानुपाद्वापराधात् पञ्चदशवर्ष. पर्यन्तं नित्यसन्ध्यावन्दनायलोपे उपपातकरयात्तत्मायश्चित्तपरम् । तदपि प्रायश्चित्तं 'कालातिफमे' इति सूत्रेणोपपातकसामान्यमायधि. मेज.महमहोतं भवति । यसिष्टवचने हालकाताश्वमेधायभूष. स्नानमात्यस्तोमा पिकल्पेन पतितसापित्रीकत्वमायचित्तभूता इति केचित् । उद्दालकयतेन सहाऽभ्यमेधावभृथस्नानयात्यस्तोमान्यतरा ·4 २२ व्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। समुचित इत्यपरे । अश्वमेधस्नाननात्यस्तोमयोरतिविशिष्टत्वात्स्वत. नावेव, नोद्दालकवतसमुच्चयापेक्षिणी याज्ञवक्येनः केवलवात्यस्तोमः स्य परिग्नहादित्यन्ये । मत्राय सङ्ग्रहः-यावल्वयवचनेन वात्यस्तोमतः सर्वकर्माहता. चनादुपनयनमध्ययनञ्च भवति । अत्र प्रथमपर्वणि आपस्तम्बोकं "ऋतुं विद्यकं ब्रह्मचर्य यमोक्यावकवतं वसिष्टोक्तमुद्दालकतमुपपात- कप्रायश्चित्तचान्द्रायणादिकञ्च याज्ञवल्क्योक्तवात्यस्तोमेन धैकल्पिकमु. पनयनाधिकारसम्पादकम् । वेदाध्ययनाधिकारसम्पादकं पुनरापस्त- म्वोक्तं संवत्सरोदकोपस्पर्शनम् । वसिष्ठोकाश्वमेधावभृथस्नानवात्यस्तो- मान्यतरश्च वैकल्पिकम् । अथ द्वितीये पर्याये ऋतुं विद्यकं ब्रह्मचर्य यमोचयावफमतं पसिष्ठोकोहालकवतशेत्येतानि बैकल्पिकानि पड्गुणि तानि पितृपितामहानुपंनये उपनयनाधिकारकरमायश्चित्तानि । तत्र यथा 'प्रथमेतिकमे ऋतुरेवं वत्सर' इत्यापस्तम्बधचने 'यस्य पितामह' इत्युपक्रमात 'तेपां प्रायश्चित्तम्' इति निर्देशात् निमिरांप संवत्सरबा चर्य कर्तव्यम् । तत्राऽयं विभाग:-पितामहवात्यतानिमित्तमेकर्तुग्रह्मच र्यमुत्तरोत्तर वात्यताभिवृद्धवालकस्य वत्सरब्राह्मचर्यमपेक्षितम्। पिता. महस्य पुनः स्वार्थमेकर्तुब्रह्मचर्य प्रात्यतादशायां प्रात्यपुत्रोत्पादनात् मात्यताऽभिवृद्धति धर्तुग्रह्मचर्य प्रात्यपुत्राद् व्रात्यपुप्रजननाद बाय- तायाः पुनरतिवृद्धेः घ्य ब्रह्मचर्यश्चापेक्षितमिति संवत्सरब्रह्मचर्यमपे- क्षितम् । पितुः पुनः स्वपितुर्वात्यतानिमित्तमकर्तुब्रह्मचर्य स्वार्थ पर्तुः ब्रह्मचर्य पुत्रार्य ध्यतुंब्रह्मचर्य प्रात्यतादशायां स्वस्योत्पत्तेः स्वपुधो. पत्तेश्योत्तरोत्तरं नात्यताप्रायल्यात् । तथा च स्थस्यैव पालकस्या- अनुपनयो एकतुनमचर्य, पितुश्चानुपनयने व्यर्तुग्रह्मचर्यमिति धिमा जनीयम् । एवञ्च प्रयाणामपि चालकपिपितामहानां नात्यतासु या. पकादीनां पाइगुपयानि कथितानि । तत्र कातुब्रह्मचर्यषदेच स्वस्य पालस्य पितुथ प्रात्यतायां त्रिगुणमेयानुप्ठेयमिति सिद्धम् । घेदा.

·। मात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। २३ ध्ययनाधिकारसम्पादकं पुनरापस्तम्बोक्तपुरुषसहयाप्रमितवत्सरोदको पस्पशनं पसिष्टोक्ताश्वमेधावभृथस्नानं तदुक्तवात्यस्तोमो वा । अथ सृतीये पर्याय उपनयनाधिकारसम्पादकं द्वादशवर्षौविद्यकं ब्रह्मचर्य- मापस्तम्बोक्तंयमोक्तद्विसप्ततियायकातानि, वसिष्ठोक्ताद्विसप्तत्युद्दालकव. तानि याइवल्क्योचमात्यस्तोमो वा । द्वादशवर्षब्रह्मवैर्यव्रतादिनातिल्ले. शादालस्यादिना सहदेवैकस्मिन्दिने पावमान्यादिभिः स्नानं करोति चेतहि तदिनमारभ्यैव स्मात धर्मपरिग्रहाधिकार कालेत्याद्यनुसन्धे. यम् । कालातिकमे बहुकालरूपे यावकप्रत्याम्नायचतुर्दशप्राजापत्या- निग्राधाणि । अल्पकाले सति उद्दालकवतप्रत्याम्नायलपाददशप्रा. जापत्यानि, एक ग्रह्मचर्यप्रत्याम्नायप्राजापत्यानि, कालातिकमाल्प. त्ववाहुल्याभ्यो सपाददश चतुर्दश या भवन्ति । अयश्च विभागो या. लक एव । पितृपितामहवात्यतायां चतुर्दशप्राजापत्यान्येव भवेयुः, कालदैयनेयस्यादित्यनुसन्धेयम् । पूर्व महत्तरमतानुष्ठानादेनसां नि. वृत्तेरल्पमात्रे एनसि सति नत्रालस्यादिना सहदेव स्नानास्मात- धर्मपरिग्रहेण कालयापने कालान्तरं सम्पूर्णोदकस्पर्शादध्ययनं स. म्पादनीयमितीच्छायां सत्यां सम्पूर्णोदकस्पर्शमन्तराऽस्मिन्दियगते सति स्मातीनुष्ठानकाले जातपुत्रस्य संस्कारो 'अथा प्रथमेऽतिक्रम' इति निर्देशात् पितुरुपनयनपर्यन्तमनुठानेन पुत्रस्याप्युपनयनपर्यन्ता. धिकारादुपनयने जाते पश्चादध्ययनाय पिना सम्पूर्णोदकस्पर्शाकर. णात् पुत्रस्य संवत्सरपर्यन्तोदकोषस्पर्शऽध्ययनेधिकारः । तत्पुत्रा. दूर्धन्तु प्रसिद्धाद्विजपुत्रादीनां यथातथेव कर्तव्यं स्वाभाधिकमेव । पवञ्च पितुरपि पूर्वमुपनयनात् द्वादशवर्षवतेनैव सर्वनसा विलयात् स्वल्पैनस्त्वाप्रथमपर्याये यत्सवत्सरोदकोपस्पर्शन तायतवाध्ययना- धिकार प्रति गमित्तम् । तत्रालस्यादिना कालान्तरे उदकोपस्पर्शनं विधेयमिताच्छायामेव मरण नत्पुने संवत्सरोदकोपस्पर्शनेनाध्यना- धिकारे पितुः सुतरां संवत्सरोपस्पर्शनेनाऽधिकारोचिस्यात् । एवं ·૨૪ प्रात्यताशुदिसद्वदः। तृतीये पर्याये न स्नाने गौरवं किन्तु प्रथमपर्यायवदेव स्नानं ब्रह्म- चर्यादावेवाऽतिगौरवपरिग्रहात् । एवञ्च संवत्सरस्नानं तत्समकल्प' मश्वमेधावभृथस्थानं नात्यस्तोमो धैकोऽध्ययनाधिकारहेतुरिति बि. वेचनीयम् । तत्र संवत्सरोदकोपस्पर्शे विषवणमुदकोपस्पर्शनिर्देशा- व दिनचतुष्टयेनके प्राजापत्यं द्वादशस्नानेनैकमाजापत्यम्मरणात् । तथा च संवत्सरस्नानस्य नवतिप्राजापत्यानि भवन्ति । यमोक्तया. वफमतप्रत्याम्नायाति चतुर्दश प्राजापत्यानि । उद्दालकवतप्रत्यौना- यानि सपाददशप्राजापत्यानि । सवत्सरस्नानस्थानेऽश्वमेधावभृ. थवात्यस्तोमयोवसिष्ठेन निर्देशात् त्रयं समवलमेव । - अथ 'निपुल्पं पतितसावित्रीकाणामपत्ये' इत्यत्र पतितसावित्री- फापा चनुरायाधिक्येऽपि वात्यस्तोमनिमित्तमस्ति 'ऐन्द्रामस्थल इव' इत्युक्तं, तत्कथमिति चेदित्थम् । तथा हि-ऐन्द्राग्नम्पुनरुत्सृष्टमालमेत य आतृतीयात्पुरुपात्सोमं न पियेत्' इति सोमपानाभाव पेन्द्रामप्रयो. जक उक्तः । एवम्-'आश्विनं धूम्रललाममालभेत यो दुर्ब्राह्मणः सोमं पिपासेत्' इति दौहिण्यसमेता सोमपिपासा आश्विनप्रयोजिको- का! एवम्- यस्य वेदश्च चेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुपम् । स चै दुर्ब्राह्मणो नाम न सोमं पातुमर्हति ॥ 'यश्व तृपलीपतिः', 'सर्वकर्मवहिप्कृत' इति पाठभेदः । तत्रानया स्मृत्या दौाह्मण्यं समाम्नातम् । अत्रैन्द्रामाश्चिनप्रयोजफे स्मार्त. शेयत्तानि दीक्षिप्यानि त्रीणि किं विजातीयानि । कि चा सर्पक विधमेष दोराह्मण्यमाहोस्थित नानापि दौत्रालण्यानि रात्रनयेन ऐन्द्रासप्रयोजफतयाऽऽश्विनप्रयोजकतया च श्रुतिभ्यां परिगृहीतानि । स्मृतिस्तु श्रुतिद्वयानुमतदौाह्मण्यद्वयप्रकाशिति विपये प्रमाणभे. दादिह त्रीणि दीनालण्यानीति कचित् । तन्न, त्रिभिरपि प्रमाणेन नि विघं दीक्षिण्यं प्रतिपायते, किन्तु श्रुतिभ्यां में दीनालण्ये प्रतिपा. .

·+ . मात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। घेते। स्मृतिस्तु द्विविधदौाह्मण्यानुवादिका, न तु तृतीय दौरोल- पयं प्रतिपादयति । तदौाह्मण्ये निमित्त नैमित्तिकस्यापरस्याऽकथ. नात् । तत्र स्मृतावन्द्रानो घेदीसम्बन्धविच्छेदनिमित्तकः घेदीविच्छे. दछ सोमविच्छेदलक्षण एव । 'ऐन्द्राग्नं पुनरत्सृष्टम्' इति मूलभूतशु. स्या सोमपानामावस्य निमित्तत्वेन स्पष्टं प्रत्यायनात् । आश्विनस्तु पशुदाहाण्यनिमित्तकः यस्य वेदश्यति स्मृत्या घेदच्छेदस्य दोर्ताहा. ण्यसम्पादकतया प्रत्यायनात्तबोराहण्यस्य 'आश्विने अश्चिनम् '. स्यादिश्रुत्या निमित्तप्रत्ययात् । अथ यस्य वेदश्चेति स्मृत्या घेदवेदी. विच्छेदस्य दौाह्मण्यहेतुत्वेन प्रत्यायनात् सोमविच्छेदस्य च वेद. विच्छेदान्तर्गतत्वादश्विनमित्यादिश्रुतिविहिताश्विनेने वेदवेदीवि. च्छेदजनितदोषसामान्यनिवृत्तेराश्विने छते नेन्द्राग्नः कर्तव्य इति चेत्, निमित्तभेद्रादुभावपि समुचितावन्द्रामाश्विनावित्युपदेशइति केचित् ।। अभायमाशयो माधवाचार्टीलिखित:-'पुनरूत्सृष्टे पचौ विच्छिन्नो पा एतस्य सोमपीथी यो ब्राहाणः सनातृतीयात्पुरुषात्सोमं न पि. यति' इति निर्देशन सोमपानविच्छेदप्रयुक्तदौाह्मण्येन क्रत्वनधिकार त्येन्द्राग्नेन प्रत्यधिकारः सिद्धति । आश्विने तु 'यो दुर्ब्राह्मणः सोमं पिपासेत्' इति निर्देशात् सोमपानश्रद्धालुत्वे सति दुर्गाह्मणोऽधिक्रि- यते । एवञ्च प्रलवर्चसप्रतिबन्धकीभूतदौाह्मण्यापनुत्तये आश्विनः पशुः, - प्रत्यधिकारमतिबन्धीभूतदौाह्मण्यहरणायन्द्राग्नः पशुरिति सिद्धं भवति। तत्राश्विनवाक्ये प्रान्ते 'यभूमो भवति धूनिमाणमेवा. स्मादपहन्ति ललामो भपति मुपत एवास्मिन् तेजो दधाति इति वचसि पशोधूमवर्णने दौाह्मण्यलक्षणं धूनिमाणं मालिन्यमस्माद्य. जमानादपहन्ति ललामशौफ्ल्यन त्यस्मिन् यजमाने मुखत एवं मु. ख्यमेव ब्रह्मवर्चसलक्षण तेजो दधातीत्यर्थक ब्रह्मवर्चसफलस्य स्पष्ट- स्वादब्रह्मवर्चसप्रतिवन्धकीभूतदौाह्मण्यसामान्यमाश्विनेन निवर्त्य- ते । अनेन्द्रामाश्विननिवत्यै दौाह्मण्यद्वयं यस्य वेदश्चेति स्मृत्या ४ ·२६ नात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। निरूपितम् । अत्र चेदविच्छेदफथनादेव वेदिविच्छेदस्याऽप्यर्थसि. इत्यावेदपूर्वकल्यादेदेः पुनरपि वैदिविच्छेदकथनगर्थभेदसूचनायेय भवति । तप वेदस्याध्ययनद्वारा ब्रह्मवर्चससम्पादकत्वं मन्त्र रूपप. दार्थविधया अर्थशानद्वारा च कर्मोपयोगित्वञ्चेति द्वे रूप भवतः । रात्र फर्मोपयुक्तरुपद्वारा वेदिनिवर्तकत्वं, रूपान्तरण ब्रह्मवर्चसहेतुत्वम् । तत्र वेदविच्छेदकथनं ब्रह्मवर्चसप्रतियन्धकीभूतदोब्राह्मण्यपरम् । घेदिविच्छेदकथनन्तु फरवनधिकारनिमित्तभूतदौ झण्यशापकम् । एवं वेदी चेति चकारेणैवोक्तसमुश्चयसम्मवाद्वेदश्चेति चकारोऽनतिप्रयोज- नः सन्ननुक्तसमुच्चयपरा एयञ्च 'यथाकानायथाचाना'इतिश्रुतिगमि ताचारस्य शीलादिलक्षणस्य समुचितस्य विच्छेदो वेदविच्छेदसमो वात्यस्तोमनिवर्त्ययात्यतारूपस्तण्डिब्राह्मणेन परिगृहीत इह सहीतो भवति । अन 'याश्चिन धूम्रललाममालभेत यो दुर्ब्राह्मणः सोमं पिपा- सत्' इत्यम पिवेदित्यनुपत्वा पिपासेदिति सनो निर्देशात् प्राथमिकता तुप्रयोगेच्छेच परिशदीतामपति न तु तदुत्तरमातुप्रयोगेच्छापि । 'अ- दिवनी देवानामसोमपावास्तांतर पश्चात्सोमपीय प्राप्तामश्विना. चैतस्य देयताइति पाक्यशेपे प्रथममोमपानस्येष प्रन्यायनेन तदेय- ताकयजमानस्यापि यारत्कौचित्यात् ! अप घेदादिविच्छेदमूलकदी- मोक्षण्यनियहणाधीयमानग्रह्मवर्चसफलाय प्राथमिकसोमप्रयोगमाधि- त्यादियनो पिधीयते । तत्र 'सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूप.. इत्यत्र सा. क्षाद्वाजपेये साप्तदश्यान्चयायोगेऽपि तदपामारा यथाऽन्ययस्तथा साक्षारसोमस्य पश्वाधपत्याभावेऽपि सामानभूतानीपोमीयतन्त्रद्वारा. ज्यपस्पटते। ननु सवनाय पनुतन्नमेष फुतो नाश्रयः, अग्नीपोमीय. पन्चानुपाघने को ऐतुरिति चेत्सत्य, पिपासेदिनि स्पष्टमिन्टाका. लिशसोमाणाधयणस्य सुचनात् । मयनीयपशुकाले झस्थिकारका सोमयागस्य शाम्रपजमानामुमतिपूर्यकस्य प्रवृचत्वेन पिपामेदि सोमनातीच्यपेयनिच्छाकालत्यामायासपनीपपशारा.

·, मात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। २७ यत्वं प्रमाणाननुरूपमेवेत्यग्नपिीियस्यैवाश्रयत्वं प्रमाणानुगुणत्वात्प- रिग्राह्यम् । तथा चाऽऽश्विनपशुवचनं गुणफलविधिोदोहनेन पशु. कामस्येति वचनवदिति सिद्धं भवति पेन्द्राग्नस्तृतीयपुरुषपर्यन्तसो. मविच्छेदसम्भूतदोषोपशमनद्वारा सोमाधिकारसम्पादकत्वादाधा- नोत्तर सोमात्पूर्व यथायोग कर्तव्यो भवति । आश्विनः पुनरग्नीपो. मीयकाल एव प्रथमसोमाश्रयकत्वात् । एवञ्च प्रथमसोमांपूर्वमावि. ब्रह्मवर्चसाभायनिदानीभूतदौाहाण्यप्रथमसोमाश्रितेनाश्विनेन निव. तते । तथाचाश्विनः काम्यो गोदोहनवत् , न तु फत्वनाधिकारहेतुदी. घ्राह्मण्यनियतकः । ऐन्द्राग्न एव तादृग्दौर्ब्राह्मण्यनिवर्तनद्वाराऽधिका. रसम्पादकः । अत एव कारागनेन क्रत्वनधिकारव्यावर्तनद्वाराऽधि- कारसम्पादनपर पेन्द्राग्न एव सुत्रितो न त्वाश्विन ।यदि घाऽऽश्वि. नोऽप्येन्द्राग्नवदधिकारे हेतु. स्यात्समुच्चित्य तदि 'सर्वशासाप्रत्यय' न्यायेन त्यधिकारप्रतिपत्तये ऐन्द्राग्नवदाश्चिनोऽपि सूत्रितःस्यात्, न तथा, तस्मादाश्विनो ब्रह्मवर्चसप्रतिबन्धकीभूतदोपनिहरणपरत्वेन भिन्नफल एव । अत एव कात्यायनिनः केवलैन्द्राग्नानुष्ठानेनैव प्रातुं स. गुण मन्वते । एवञ्च कात्यायनिनामितरेषां या ब्रह्मवर्चसप्रतिबन्धकी. भूतदोषनिहरणकामनायां प्रथमसोमप्रयोगे सति पशुराश्विन. कर्तव्य। पेन्द्राग्नेनैव प्रथमप्रयोगे सति तु ब्रह्मवर्चसमतियन्धकीभूतो दोपस्त- दयस्थ एव भवेत् । प्रथमसोमोत्तर ब्रह्मवर्चसप्रतिबन्धकदोपनिई रणकामनायां तु तान्या क्षणाधुक्तमात्यस्तोमादय एवानुष्ठेयाः। तन्न मात्यता नानाविधा । तृतीयपुरपपर्यन्तवेदाचारदिविच्छेदस्ताण्ड्युपा सा चेति । तत्रानुपनयनादिप्रयुकवात्यतादिनिवृत्तावपि तत्चत्ममा- प्रवर्तनं समर्थमिति विवेकः। रिकाण्डमण्डनास्तु पक्षान् यनिह सञ्चिक्षिपुः । एकस्य सोमविच्छेदे केचिदन्द्राग्नमवन् । प्रयाणां सततं लुप्ते सोमे बैन्द्राममाश्चिनम् ।

·८ । व्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। पिता पितामहो वापिसोमं यस्य न पीतवान् । दुर्ब्राह्मणं तमावष्टे कर्कः शाखान्तरश्रुतेः ॥ इति । गोपालास्तु- सोमेन यक्ष्यमाणस्य यस्य पित्रादयस्त्रयः। नेजिरे सोमयागेन स स्याद्विच्छिन्नसीमपः ।। आलभेत स ऐन्दासमयीणगवं. पशुम् । पुनरुत्साएवाच्यो हि बाहोत्सृष्टः पुनर्वहन् । छागेऽपि संभवत्येतदहत्येव हिमाचले। स्वकण्ठेन भरद्वाजः सुस्पष्टमिदमब्रवीत् ।। विच्छिन्नसोमपायो पा दुर्भामण इतीरितः । इति। अत्रय आतीयात्पुरुषात्सोमं न पियेत्' इत्यत्र यष्टुः पुरुषा तृतीयः पितामहः । माड् मर्यादायाम् । एवञ्च पितुः सोमपानाभाये ऐन्द्राग्नः । अयमर्थ एकस्येति प्रथमकल्पेन गृहीतः। यदि चाङ भिव्यासी, तर्हि पितृपितामहयोः सोमापाने ऐन्द्राग्नः । अममर्थः पितेत्यादितृतीयकल्पेन गृहीतः। यदि च यथारमपहाय पितर. मारभ्य पिपुरुषपरिप्रहस्तहि प्रपितामहपर्यन्तं सोमापाने ऐन्द्रानः । अयमर्थखयाणां पिनादयनय इत्येताम्यां परिगृहीतः। तत्र 'विच्छिन्न. सोमपीथोथा दुर्ब्राह्मण इतीरित' इति पक्षण दौर्यालयहराऽश्चिनस्यै. न्द्राग्नेनाऽसोमपयादुल्यात्समुचितः । असमर्थत्रयाणामिति मायक. स्पेन सद्गृहीतः । तर कांपक्ष पय साधुः, यष्टुरेव तृतीयायधिवी. चित्वात् । यस्य पिता न सोमं पियेदिति स्पष्टममुक्त्या मातृतीया. दिति गुस्तानिनोऽभिम्यासपरत्यौक्त्यिात् । असोमपया. दुल्याईमासण्येनारियन इत्यप्यसगते कात्यायनसूत्रविरोधात् । तत्रा. सोमपत्वदोपपरिदारयादियनादिययन्धनात् । अत पप दोर्यालय नाऽसोमपत्यप्रयुकं फिन्तु वेदाचारविहीनत्यमयुकम् । प्रनयर्चसामा. पोजतकलुपं विलक्षणमिति विग्रेका ॥

·२९
व्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः।
दिनु
सावित्रीमाप्रसारोऽपि नाऽसौ दुर्घाह्मणो भवेत् ।
इति स्मृतरतिक्रान्ते सावित्र्याः काले 'यस्य पिता पितामह
इत्यनुपेतौ स्याताम्' इति आपस्तम्यषचनात्,
मापोडशादाद्वाविंशाचतुर्विशाश्च वत्सरात् ।
ब्रह्मक्षत्रविश काल धौपनायनिकः परः॥
अत ऊर्व पतन्त्येते सर्वधर्मवहिष्कृताः।
इति याज्ञवल्क्यवचनात्,
आपोडशांद घ्राह्मणस्य सावित्री नातिधर्तते।
मादाविशारक्षनवन्धोराचतुर्विशतेर्विशः।
मत ऊ प्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः।
सावित्रीपतिता मारया भवत्यार्यविगहिताः।
इति मनुवयनत', 'अतऊर्ध्व पतितसावित्रीका भवन्ति' इति पार
स्करवचनात् मानान्तरश्च ज्ञापितदौग्राह्मण्यानिवृत्तयेऽपि माश्विनः पशु।
, ऐन्द्रामस्तु सोमविच्छेदप्रयुक्तक्रत्वनाधिकारपरिहारायेत्याहुः ॥
तदेतदतिपेशलं, 'सावित्रीमानसारोऽपी'तिस्मृति' सौ दुर्घालणो
भवेदिति पातित्याभावमेव द्यूते न तु ग्रहावर्चसप्रतिवन्धकीभूतदोर्दा.
ह्मण्याभायम् । 'यस्य वेदश्च वेदीचेति स्मृतिरन्यथाऽनर्थिकैव भवेत् ।
एवं 'यो दुर्ब्राह्मणः सोम पिपासत्' इति वाक्ये सोमं पिपासेदित्यशो.
उनका स्यात्। 'आश्विनं धूम्रललाममालभेत यो दुर्गाह्मण' इत्येताव.
तैवाऽभिमतार्थलाभसम्भवात् । अतः प्रागुक्तरीत्यैवाश्विनविनियोगः
समुचित इति दिक् ॥
अथ 'य आकृतीयात्पुरुपात्सोमं न पिवेत्' इत्यत्र तृतीयम्पुरुष
मर्यादीकृत्याऽभिव्याप्तीकृत्य वा सोमपानाभावस्यन्द्राग्ननिमित्तत्यान
पुरुपत्रयायमपि सोमपानामावे कथमन्द्राग्नानुष्ठानं निमित्ताला.
भादिति चेत्सत्यम् , सहने शतसवयावहुपुरुषाणां ब्रह्मरधिमारभ्य
-

·मात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः । प्रवृत्तानां सोमपानामावे सति तत्र त्रिपुरुषसोमपानामावोऽपि सिद्ध इति निमित्तसत्यादैन्द्राग्नो भवेदेव । न च त्रिपुरुषोर्ध्वमधिकपुरूप- सोमपानामाचे एनसो वाहुल्यादेकेनन्द्राग्नेन तदेनसः कथं विलय इति वाच्यम, सोमपानाभाववाहुल्यप्रयुक्तनसां बहुत्वेऽपि सर्वेनसां सन्निधाने जायमानन्द्राग्नादृष्टवशतो नाशसम्भवात् । अतिक्षुद्राग्नि- किरणस्पर्शमात्रेण तूलराशेरल्पस्य महतो चा नाशे भेदाभावात् । एवं त्रिपुरुपमित्यादि पारस्करसूत्रमपि योजनीयम् । कालातिकमे निय. तवदिति सूत्रं वालकस्यैकस्य पिनुश्च द्वयोः पितामहस्य च प्रयाणां पतितसावित्रीकत्यप्रायश्चित्तपरम् । यद्यप्यापोडशादित्युपक्रम्याऽत ऊचामत्यनेन बालकस्यैव पतितसावित्रीकत्यमित्युफ्त्या कालाति- क्रम इति सूत्रं पठितं पालकस्यैव पतितसावित्रीकत्वप्रायश्चित्तपरं भवितुमर्हति, तथापि त्रिपुरुषं पतितसावित्रीकाणामिति त्रिपुरुषप. तितसाविधीकापत्यप्रायश्चित्तविधानेन प्रथमप्रायश्चित्तस्य पुरुषत्रय- साधारणत्वौचित्यात् । अथ कालातिफमे नियतवदिति पुरुपययपः पन्धपतितसाविधीकमायश्चित्तं त्रिपुरपपर्यन्तं भवेदेव । त्रिपुरुषा पतितसावित्रीकत्ये तु नानेन प्रायश्चित्तेन शुद्धिः, तेन नोपनयनसं. स्कारी न चाऽध्यापनं किन्तु वात्यस्तोमेनेत्याह त्रिपुरुषमिति । संस्कारो नाऽध्यापनञ्च नेत्यन्वयः। तेषां चतुर्णा मध्ये जनः कोपि प्रा. त्यस्तोमेनेष्ट्या संस्कारप्सुर्भवेत् उपनयनसंस्कारेच्छुभवेत्। वात्य. स्तोमं पिनोपनयनेच्छा न कार्येत्यर्थः। तत्र प्रमाणमाद काममिति । 'काममधीयीरन व्यवहार्या भवन्ति'इति वचनात् । ताण्डियादाणवचनता. त्पर्यादिति भावः। साग्टिग्राह्मणे ईदृशावचनाभावेन पचनादित्यनेन वचन तात्पर्यादिति लक्षणादिति विवेचनीयम् । अत्राऽनेकपतितसावित्री. काणां निपुरुष पतिरासावित्रीकोपि भवतीत्येन्द्राग्नपशुन्यापेन सं. नसां प्रात्यस्तोमेन नाशः सम्मपति। विस्फुलिनसम्पर्कतस्यूलराशेर. स्पस्य महतो या नारादर्शनेन प्रात्यस्तोमाग्निना सर्वत्रात्यतातूलानां ·प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। युगपदेव विलयनात् । एवञ्चोपनयनाध्ययनाद्यधिकारः सम्भवति, स. स्मादपि प्रायश्चित्ताद्वात्यस्तोमस्य बलवत्तमत्वात् । एतत्तुल्यप्राय- श्चित्तस्याडपरस्यालीफावात् अत एव याज्ञवल्क्येन प्रथमपर्मण्यपि मात्यः स्तोमः प्रायश्चित्तमिति गमितम् । आपस्तम्बसूत्रे 'वपी रथकारस्य ये प्रयाणां वर्णानामेतत्कर्म कुर्युस्तेपामेय काल' इति त्रयाणां वर्णानामन्त. भूता ये रथकुर्वन्ति ते रथकारा इत्यर्थ इति व्याख्यातारः 1 आश्वलायनसूने 'ग्रीष्मयीशरत्सु क्षत्रियवैश्योपकुष्टा' इति उपकृष्टो रथकारो वैदयस्त- क्षकर्मोपजीवीति तयाख्यायां पूर्वतन्ने पप्ठेऽध्याये 'सौधन्यतास्तु हीनत्वान्मन्त्रवर्णात् प्रतीयेरन् , इति । मनी- व्रात्यातु जायते वैश्यासुधन्वाचार्य एव च। कारपश्च विजन्मा च मैत्रः सात्यत एव च ॥ इति। एवञ्च मक्तो यः सुधन्या वात्यवैश्यपुत्रस्तत्पुत्राः सामन्यना क्रमवः। 'भूणान्व'त्याधातमन्नानुगृहीतास्ते शुद्धत्रैवर्णिकेभ्य भाचा- रादिमन्यो विवाहितायां सवर्णायां जाता अपि हीना आचाराधमा पात् । तेषां विना प्रायश्चित्तमधिकाराभावादाधानान्तर घर्षासु विधी. यते । ते च रथकाराः नेमि नयन्ति, इतिक्रमणामेव सौधन्वनानां नि. देशेन मन्त्रवर्णत पय रपकरणयोगसूचनात् । एवञ्च सपर्णायां सप. गोविवाहितायामेवोपनयनसंस्काररहिता प्रात्यपरम्परागता रथकारा भवन्ति । आपस्तम्बवचनात्तु ब्राह्मणादिभ्यस्त्रिभ्योपि मारयेभ्यः सवर्णा. सुविवाहिता जाता निरूपनयना रथकारा इति सिध्यति । भावला- स्नयचनमपि मनुपचनसममेय नेयम् । मनी पूर्वमुपनयनप्रफरणे आपो. उशादित्यादी कालातिकमे धारयताया. ग्रापचित्तेन तत्परिहारस्य च निर्देशन ताण्डिग्राह्मणोक्तमात्यस्य काप्यपरिग्रहाद , मनुयचनगतयात्य. पदं निरुपनयनत्यापत्तरियतापरं, न तु ताहिकर्थितपरम् । उपनय. गाभावेन मात्ययेऽपि विवाहितसपर्णायामेय सन्तानपरम्परति प्रेय.

·३२ प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। णिकत्वेनाऽऽपस्तम्बनिर्देशः । आखलायनवचनेऽपि क्षत्रियपैश्याभ्यां सह- पाठश्य रथकारस्य धार्णिकत्यनिर्णायक इति विवेकः ।। याज्ञवल्पये- वैश्याम्योस्तु राजन्यान्माहियोगी सुती स्मृती। पैश्यात्तु करणः शूयां विक्षास्येप विधिः स्मृतः ॥ माहिष्येण करण्यान्तु रथकारः मजायते । इति समुपात्तो रथकार साधानेन माह्यो रथकारपदरुदिमत्वापि छागन्यायेन मन्मवर्णोदितस्यैव परिमाहत्येन गापल्क्योदितरथकार- स्प मन्धवर्णविरुदत्यात् ।। 'क्षप्रियदयानुलोमानन्तरोत्पन्नजो रथ: कारस्तस्यापयनेज्यादानोपनयनसंस्कारमियाध्याऽप्रतिपिज्ञा रपए प्रवास्तुविद्यध्यायनवृत्तिताच इति । एवमेव पसिष्टोपि। इदं वचनद्वयमपि प्रत्यक्षमायवर्णविरोधात् यातल्लयोकरथफारपरिग्रहायोगात् 'वर्षासु रथकार' इति यचसो मनूकपरत्वात् स्यकारपदभ्रमायत्ततयाऽऽधान- स्थोपनयनाचाक्षेपकन्यसामर्थाभावेन तदाक्षेपकायमायत्ततया घ म्यायामासमूलकं विषेचनीयम् । पयं यौधायनसूयमपि रथकारोपनया नादिपरं पायामासायत्तमिति दिए । 'अथाधायेति सदस्प भष्ट्रीय सदस्य मस्तु शुदस्य रतिश्रुती लिनदर्शनास परम्परया शुद्रासम्यन्यात् यारत्ययौतारपकारस्था. पानोपनयनादि धुरयनुमरामेय । अत पयाऽऽपि दर्शपूर्णमास. मकर-एनीति प्रामणस्यागीति रासन्यस्यायेति ययस्याऽऽ धापति सदस्थति' पदस्पदशंपूर्णमासाधिकार पचयति स्मेति चद सर्पमिदंभुरपननुमतमेयातया दिमापदरांपूर्णमासमारणे-'य. विरत मुदापति हरिप्रदेदीति पापियशाचर्मपतमिएजते या. ग्यामपसमेतरपुनरुपायते' पनि हपिटदामालकाले थाम्पिमगाए मंत्रादिपागधीमायापागुरासाय पिपरद्वारियसयोमफालन्या. व पायो मन्त्रो सिम्ममा तदनन्तर नहीनि मन्त्रा ·प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। ३३ गतपदप्रशंस्गय प्रवृत्त प्रामण, 'तानिया एतानि चत्वारि याचा पही. ति ब्राह्मणस्यागह्याद्रवेति वेश्यस्य राजन्यगन्धोश्चाधावेति शूद्रस्य स यदेय प्राह्मणस्य तदाह तद्धि यशियतममेतदुह चे वाचः शान्ततम यदेहीति तस्मादेहीत्येव घूयादिति' । अन राजन्ययाधोरिति निर्देशा. दुत्तमक्षत्रियस्यदृशमाहान न भवतीति गमितम्। आगटाढवेति युग पानदेशात् ब्राह्मणशूद्रयोरिव पृथक्शव्दनिर्देशाभावादेतत्पदद्वयमु- भयत्रापि समानमिति शापितम् । अत एरोत्तमक्षत्रियत्वागावाश्य- निर्देशोत्तरमेव राजन्यवन्धोः पाठ कृतो वेश्यादपि जघन्यतासूचनेन वैश्यपदाईतापि भवति । गजन्ययन्धोर्यत्पदं तत्पदं तत्पदाहता पैश्य स्थापीति शापनाय । अत एवाऽऽपस्तम्बेन राजन्यवैश्ययोव्यत्ययेन पद- निर्देशः कृतः । अन्न मन्त्रगत पहीतिपदस्य नित्यवच्छुतस्य लोषिक ग्राह्मणाद्याद्वानवाश्चतुष्टयानुवादेन याक्मयस्य पहीत्येव घ्यादिति निराकरणपूर्वक यशियत्यादिगुणेन प्रशसा कृता प्रती नित्यता च गमिना । अत एव कात्यायनेन शतपयमावामिक्षेनेहीति पागेव कायद्गत्ये. न परिगृहीता। आगधादिवार धापरिगृहीता ! पापस्तम्बरचनन्तु तत्तिरीय कापि पाश्चतुष्टयस्यापि प्रत्यहतानववोधनादेहीत्यस्यय तद. शताविधानात् शतपयवचने सामान्यतः प्रतीयमानन्यायामासमूल. कमेव । पव चयनप्रकरणे स्मशाने चयनाय पेदिपरिमाणमाम्नायते । शतपय-'यावानुदाहुस्तावत् क्षत्रियस्थ कुर्यान् मुपदध्न ग्रामणस्योप. स्थदन खिया ऊरदम घेश्यस्याऽष्ठीवन सदस्य वीर्या बसे' इति । अधोजानु त्वेव कुयर्यादिति । अन चयनं फर्नु स्मृतिप्रामवेदिग्नयते तत्र सर्वजातिसाधारपपेन घेचनुवादेऽपि वर्णिशनामेव चयन सि- अति, न रथकारस्प, नस्येतरानाहितग्रासणानामिव म्मृतिसमाय- तवेदिकामायानुवाद एव । एव का यायनयमपि श्रुतिवदेव योजनीय. म् । तथा हि-ऊर्यप्रमाणमास्य ग्रामणस्य, उरःक्षत्रियम्यागंगयां, ऊरूवश्यस्य, उपस्थाखिया,जानु शुदस्य, साऽणेशानु, पयं ·ग्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। पयोवतं ब्राहाणस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्य, मस्तु शूद्रः स्य' इति । अन्न ब्राह्मणादिवर्णानां लौकिकनियमाद्यगभूतपयआदिकं वर्णचतुष्टयोचितमनूद्य सम्भावितकतूनां त्रैवर्णिकानां पयआदिवयं क्र. तो नियम्यते । न त्वेतावता शद्रस्य त्वधिकारः सिद्धतीति दिक् ।। वस्तुतस्तु यदि सवसिष्ठबौधायनवचस्लु याज्ञवल्क्योक्तो माहिप्पकर. णीभषः परम्परया शूद्राभवोन गृह्यते किन्तु धेश्याक्षत्रियभवमाहिप्प. स्य वैभ्यायासातो रथकार इति तर्हि तस्य भवतु नामाध्ययनाद्यधि कारः । 'वर्षासु रथकार आदधीत' इति वचने तु मन्त्रवर्णानुरोधान्मनू. करयकार एव ग्राह्यो न तु शतायुक्त इति दिक् ।। अथ वसिष्टवाक्ये उद्दालकव्रताश्वमेधावभृथस्नानयात्यस्तीमाः परिदृश्यमानाः परस्परंवकल्पिकास्सन्तःसाऽध्ययनोपनयननिमित्तभूः ताभवन्तु किमित्युद्दालकवतमुपनयननिमित्तमश्वमेधावभृथस्नानवा. त्यस्तोमान्यतरोऽध्ययनागमापस्तम्बवचनपरिपाट्येत्युच्यते । आपस्तम्द. बचनमुपनिरीक्षणमन्तरेय वसिष्टचचनप्रवृत्तोबाधकामावात् । अपिच- सावित्रीपतितामात्या नात्यस्तोमाटते क्रतो। इति याज्ञवल्क्यवचनं,वसिष्ठश्चनच 'वात्यस्तोमेन घा यजेत' इत्येवं लक्ष- णं ताण्डिश्रुतिमूलकमेव भवदुपनयननिमित्तं भवतु न तु मात्योपनयनो. तरमाविनोऽध्ययनस्य निमित्तम् । हीनावापते हीयन्ते ये प्रात्यां प्रव. सन्ति न हि ब्रह्मचर्यचरन्ति' इति ब्रह्मचर्यस्योपनयनावलम्यिनोऽमा. पेन प्रात्यतासूचनेन निरपनयनत्वप्रयुक्तमात्यतापरिहारपरत्वेनैव मात्यस्तोमस्य ताप्मयामणेन विधानमावृत्तमिति प्रत्ययादिति चेद. नोच्यते, तापबनादाणं तापदुपनयनकालापराधप्रयुक्तमात्यतापरिहा. राय ग मात्यस्तोमान् विद्यते ताप्यमावामिशः कात्यायनाऽऽास्तम्यशा. सायनादिमिरन्यथैव तद्योजनसूचनात् । तथा हि ताज्यवादाणे सप्तरोऽध्याये प्रथमतश्चतुर्मिः पादः प्रमेण चत्यारोमात्यस्तोमाः समाम्नाता:-देयाय स्वर्ग लोकमापन्' त्यादिना। तत्र प्रथमे पण्डे ·चात्यताशुद्धिसङ्ग्रहा। णेनाऽदनीय उन्य जनपदभवमानं हहनातीत्यर्थः (१) पञ्च समुचित- प्रति जीवनाप प्रप्यादिलक्षणां न कुर्वन्ति । तद्विपरीतामशास्त्रीया. मेव ब्रह्मस्यापहरणादिलक्षणां कुर्वन्नौति प्रतिपादनेनाऽधान पिमि. त्यादिवाक्यं विवृतं भवति । एवञ्च न कृर्षि ब्रह्माद्यमित्युभयत्रापि प्रामेण शास्त्रीयदृचिसामान्यमशास्त्रीयवृत्तिसामान्यज्ञोपलक्षणधि- धया परिमाराम् । तथा च शास्त्रीयां जीवियां परिहरन्ति, अशा- स्त्रीयां जीविकाश स्वीयुर्वन्तीति सिद्ध भयति । मत एयाऽदण्ड पप्रवणान जनं दण्डनोपायमेदता दण्डग्रहणेन, ततो मार्सनामि शापनिरोधादिना न्यायानिन हिंसन्तचरन्तीत्यशास्त्रीया पृत्ति रना । गत पप च 'अदीक्षिता दीक्षितषाचं घदन्ति इति म्ययं दी. धाविधिना यपि दीक्षिता धर्य फयर्थ द्रव्यमपशिसमिति मियादी. क्षितपधारणेन 'दीक्षितो मृति चिन्यान' इति शास्त्रार्थ प्रकाशयन्तो इम्यमयन्तो जीविकापरा न्यशारनीया गृत्तियमा । एष होना या 'एसे हीयन्ते' इत्यादियाययिगृतिपरेऽस्मिन् वाक्ये 'गरगिर' त्यादी परिशेपणन मनचर्यचन्ति' इति स्थाने गदुरातमाहुरिनि समापतितम्। पर- ·चात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। प्रमुख प्रति दुरुक्तं वदन्तीत्येवार्थोऽस्तु । परन्तु 'न हि ब्रह्मचर्य मिति वाक्यं स्मरणं फीनिमित्युक्ताऽब्रह्मचर्यपरमेय न तूपनयनामावपरं तत्र तदशक्तः । उपनयनोत्तरमेव ब्रह्मचर्यधर्माणामक्षारालवणाशन. गुरुकुलवासादीनां प्रवृत्योपनयने ब्रह्मचर्यपदमयोगादर्शनात् । लक्ष. णया तत्परत्ये लक्षणाया एव दोपत्वात् । अत पवैतच्छुतेरभिप्रायजा. नवाानुपनीतवात्योनेह विवक्षित इति मनसि निघाय शाहायनेन अभ्यः यनेऽभिकान्तितमः स्यात् इति, कात्यायनेन 'अनूचानवमोवा' इति निदि- एम् । व्रात्यस्तोमप्रकरणसमाप्तावपि शाहायनेन 'व्रात्यस्तोमनेष्ट्या . विद्यत्ति समातिष्ठेयुः' इति कात्यायनन मात्यस्तोमेष्ट्या मात्यभाया. द्विरमेयुय॑यहाया भपन्ति' इति पुनर्यथेष्टाचरणं न विधेयं वैदिकचर्य- चादरपीयेति कथितं, न तूपनेय इति । किश-उष्णीपञ्च प्रतोदय ज्यागुलिका ज्याहोडा होउश्च घियथथ फलकास्तीर्णः छष्णसंचासः प्रणवलक्षे अजिने रजतो निफरनगृहपतेव कान्तानिदाम तुपाणीतरेषां द्वे दामनी दे दे उपानही द्विपं हितान्यजिनान्येत यात्यधनम् (१) इति प्रात्यस्तोमवतुष्टयार्थ मात्यस्यामिकं धनमारा तम् ।तप्र यदि'न हि ब्रह्मचर्यज्ञान्ति' इत्यनुपनीतरं स्यादिदं ग्रात्य. घनमुच्यमानं सकलयात्यसाधारणमसङ्गतमेव स्यात् । न धनुपनी. तमात्यस्येदमसाधारण धनं किन्तु धूतंजनानामेयाप्ती नात्र चतुर्षिधे मात्यस्तोमेऽनुपनपनाय प्रात्यपरिप्रहः । फिञ्चादीक्षिता इति नि। शेन दीक्षाणामेयाऽदीक्षितत्या कीर्तनतो निन्दायोधनेन दीक्षातःपू. पंतनोपनयनादिसंस्काराणां विस्पष्टमेय शापनाद येऽनुपनीता पति शापि पार्शनाशे प्रकरणमापनीतपरमपीति पस्तुमाश्यमे. पति दिए । पर्व मितीये पण्डे द्वितीयवायस्तोमे 'ये नृशंसा निन्दिता सन्तो प्रात्यां प्रपमेयुस्त एतेन यजेरन्' इति यातुफायेन निन्दिततया प्रस. चर्यामायग्रहस्थापहरणादिलसणग्रात्यमायतनत्योरशीतनेन नृशंसा ·बात्यताशुद्धिसङ्गादः सातः पूर्वप्रजात्यतामात्यतयोः समतया सूचनात् । नृशंसतायां बात्यतायाञ्च यो नियमाभावेन वृद्धतायामपि तत्संभवात्पूर्व शुद्ध- द्विजाताया पव सिद्धेन॒शंसताधीननिन्दोत्तरत्वनियमस्यानुपनयना. यत्तनात्यतायाममावात् ।न तत्राप्यनुपनीतवात्यपरिग्रहः । एवं तृतीये खण्टे तृतीय नात्यस्तोमे 'ये कनिष्ठाः सन्तो प्रात्यां प्रवसेयुस्त एतेन यजेरन्' इति प्रजननसामध्यरूपकनिष्ठत्ववस्ये सतिब्रह्मचर्याभावग्रहा. स्वापहरणाद्यन्यतमलक्षणनात्यसाचं गतानां तृतीयवात्यस्तोमविधा- मात् । प्रजननसामर्थ्यानन्तरं प्रात्यमायस्य फथनेन प्रजनगसमर्थस्य च यष्टुफालमपि सम्भयेनाऽनुपनयनस्य तदनन्तरभावित्यनियमाभा. घेन नाऽप्राप्यनुपनयनायत्तवात्यपरिग्रहः। एवं चतुर्थे खण्डेपि चतुर्थे मात्यस्तोमे 'अर्थप शमनीचामेद्राणां स्तोमो ये ज्येष्ठास्सन्तो प्रात्यां प्रपसेयुस्त एतेन यजेरन्' इति प्रजननाभावरूपज्येष्ठत्ये सति परस्या- पहरणायन्यतमलक्षणवात्यमावंगतानां चतुर्थस्तोमविधानात् ।धार्थ- पयोत्तरं नात्यभावप्राप्तिकथनेनाऽनुपनयनलक्षणमात्यमायस्य वार्ध- फ्योधरमादित्यामापनाऽत्रापि नानुपनयनप्रयुक्तयात्यतापरिग्रहः ॥ . अपायं विभाग:-निन्दानुशंसतोत्तरं ब्रह्मस्वापहरणाब्रह्मचर्या. धन्यतममात्यत्वे सति द्वितीयोमात्यस्तोमः । प्रजननसामर्थ्यानन्तर. मनामचर्यपरस्वापहरणादिलक्षणयात्यतायां सत्यां तृतीयमात्यस्तो मः । पार्धक्ये अजननलक्षणे सति पश्चात्परस्वापहरणाघन्यतम. लक्षणमात्यतायां चतुर्थः स्तोमः । प्रजननसामाविर्भावात्पूर्व पर. स्थापहरणादिलक्षणे ग्रात्यत्वे नृशंसतानुत्तरमाचिनि सति प्र. थमो मात्यस्तोमः । योयनापूर्व नृशंसतोचरमायिनि मात्यत्वे द्वितीयो मात्यस्तोमः । यौवनवार्धक्योसरमपि नृशंसतोतरमा. पिरये यात्यताया द्वितीयमारपस्तोम पय । योधनयाधाये प नृशंसतायाः पूर्वमेघ घात्यत्ये सति एतीयचनुयाँ फमेण प्रा. त्यस्लोमा मयेताम् । चीयनवार्धक्ययोः सयंया नृशंसत्याभाये तु ·मायताशुद्धिसङ्ग्रहः। यथायोगं तृतीयचतुर्थीवेव नियतौ। युवभावात्पूर्व सर्वथा नृशंसत्या- भावे नृशंसत्वात्पूर्वञ्च व्रात्यत्वे सति प्रथम एव नृशंसतोत्तरं प्रात्य- त्वे तु द्वितीय एव । अत्र प्रयस्त्रिंशद्यजमानानामेकरूपतया नृशंसत्वे यु. यत्वे वृद्धत्वे वाक्रमेण निरुक्तरीत्या त्रयःस्तोमा भवन्ति।यदि सङ्कीर्णाः फेचन वृद्धवात्याः, केचन युवानः, केचन निन्दिताः, केचन याला इति झमेणाऽनियमेन प्रयस्त्रिंशद्यजमानाः सम्पद्यन्ते तहिं प्रथम एव मारय. स्तोमनियतनिरुतालक्षणाभावे प्रथमस्यैव साधारणस्योचितत्वात् । अत एव शाहायनेन 'ये केचन व्रात्याः सम्पादयेयुस्ते प्रथमेन यजेरन्' इति कात्यायनेन 'ये प्रात्यगणस्य सम्पादयेयुस्ते प्रथमेन यजेरन्' इति प्रात्यसामान्यमात्रमेव प्रयस्त्रिशत्सहयाकं वक्ष्यमाणनियमभयरहितं प्रथमवात्यस्तोमाधिकारीति निरूपितम् । एवं ताज्यग्राह्मणानुरोधेन चतुर्विघोऽपि यात्यस्तोमोऽनुपनीतयात्यपरः, फिन्तूपनीतपियाहयर्ज. नपरः । न पिन पणिज्याम्' इति अदीक्षितम्' इत्यादिना विवाहव. दुचितक्रियाया एव समुल्लेखात् । अत एव श्रुतिभायामिशेन शहायनेन सस्त्रीमान् मनसि निधाय 'मात्यस्तोमैयक्ष्यमाणाः पृथगग्नीनाधाय'. त्युक्तं सगतं भवति। एवञ्च याज्ञवल्क्यवसिष्टवचनयोः पतितसायिनीकत्य- निघहणपरत्वेन ग्रात्यस्तोमे श्रवणं न ताज्यगतं, 'म हिमालपर्यश्वर- न्ति' इति पाक्यमूलकम् । तस्ये सति न्यायामासमूलककत्येन मामा. ण्यमेव परिपतेत् । एवञ्च वरिष्टयाइवल्यययचसोर्वचनान्तरमेय फिशि. मूलमित्यनुमेयम् , तत्र यायत्तन्मूलभूता श्रुतिः प्रत्यक्षतो न भ्यते तावन्यायामासमूलकत्यशयाऽननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं सिदमेय। एवञ्च सति विरोधामावादापस्तम्बोक्तमेय पतितसायित्रोकत्ये प्रायधि. समुचितम् । वसिष्टोक्ते उहालकयतमश्वमेधायभृघस्नानच विरोधाभा. धादनुष्ठाना । आपस्तम्बसून यालकपिपितामहो त पालकीपर. पितामहप्रपितामहादय इत्यनुपनीतान् विमन्य तत्राप्युपनयनमायय. चति विशिष्य विमग्य विधातुमतमिति विधासंपरसा.

·व्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। तमिति त्रैविद्यकद्वादशवर्पव्रतमिति विशेषतः पर्वत्रयभेदेनोपनयन- निमित्तमभिधाय संवत्सरस्नानमिनि निर्णीतप्रतिपुरुषसह्वयाकस्नान- मिति पर्वमयेऽध्ययननिमित्तं स्पष्टमाभिधाय तृतीये पर्वणि पुरुषसहया. निर्णयाभावात्स्नानकालनिर्णयाभावादेनसः शङ्कया नाध्यापनमिति- विस्पष्टं कथनात् । उहालकव्रतस्यैव भूतसकदनुष्ठितोहालकप्रतनि- वायत्वकल्पनायाः स्वबुद्धिप्रमयत्वेन न्यायविरोधादापस्तम्बधिमा गेन कयनाभावात् गुरुतरैनसोऽतिलघूपायाऽऽपस्तम्ववचनानुरुद्धमेव योजनमुचितं भवति । अत्र यदि याज्ञवल्क्यपमिष्ठवचसोर्मात्यस्तोमा नुष्ठानपरयोर्मूलभूतं वचनं ताज्यश्रुतेरन्यत्र कल्प्यते तर्हि ततिक विभि. नप्रकरणगत किं वा ताण्डितुल्यचतुर्विधवात्यस्तोमविधायकप्रकरण. गतम् । तत्र प्रथमे पक्षेप्रकरणान्तरत्वात्कर्मान्तरमेघ । तत्र यदि फर्मान्तरं साङ्गमेघ विहितं तर्हि वसिष्टमाज्ञाक्यवचसो ममाने. व प्रात्यस्तोमसुचनात्तदितिफर्तव्यतानिर्देशाभावात्तदनुष्ठानमेव यावन्मूलदर्शनं रथं स्यात् । यदि कर्मान्तरं प्रकरणान्तरग- तं न साङ्गं पिहिनं नामातिदेशेन ताडितो निराद्धधर्मपरिहारे। णाऽपिराद्धा धर्मा नीयन्त तर्हि तत्कर्म सागमनुष्ठातुं शक्यम् । परन्तु प्रकरणान्तरेऽङ्गानि न सन्ति नामातिदेश एवेति प्रकरणान्त- रदर्शनं विना निर्णयानुपपत्तेः सन्देहादननुष्ठानमेव पुनरवशिष्ट या. वन्मलदर्शनम् । यदि च सर्वशारयाद्रप्दृभिः पारस्करप्रभृतिभिरनुप. नयनायत्तमात्यताप्रायश्चित्तत्वेन ब्रात्यस्तोनपरिप्रहात् विशिष्य तद. कान्तरानाम्नानात डिब्रामणगराधरिवेतिपतंव्यता प्राति नामाति. देशावलम्येन सूचनात् । प्रकरणान्तरे निरहं कर्मान्तमिति निर्णीत स्यातहि नामातिदेशतोऽयिकद्धा धर्मास्तामिात्यस्तोमानेयाः । तम तियंगुणांपादियात्यधनानि सम्पाच ग्रामपन्थरे शुद्धगायकाय मा. गधोशीयायाऽपिरनमात्याचाराय पा देयानीत्यशो टुन्यत पय, पतितसावित्री तादृशमात्यतापा अमायेम धारलापात् । यजेनत्ये .

·मात्यताशुद्धिसङ्ग्रहा। ४१ कवचननिर्देशेन गणयक्षत्वाभावसूचनादेकयजमानकत्वात् । प्रतिपुरु. पं प्रयस्त्रिंशद्गोसम्पादनमपि सुप्यत एव । गृहपतिस्थाने एक एप यजमान इति प्रयस्त्रिंशद्गाय एव दक्षिणा भवन्ति । पक्षान्तर प्रया त्रिंशद्वां यद्वैगुण्यं गृहपतित्वमयुक्तं तदपि न प्रवर्तते गृहपति- स्थाभावादगणयज्ञस्यात् । तमापि चतुर्यिधेपु प्रात्यस्तोमेप्वपि प्रय. मस्यय धर्मातिदेशेन गच्छन्ति नेतरेपाम् । अन्येषामपि प्रथमत एव धर्माणां नेयत्येन प्रकृतित एव धर्मग्रहणौचित्यात् साधारणरूपत्वाच प्रथमस्य । एवञ्च प्रथमत एय सामादिधर्मा नेया इति सिद्धम् । स्माताऽयं प्रात्यस्तोमो यापनयननिमित्तं यदि घाऽध्ययननिमित्तमु. भयथाऽप्यग्निलौकिक एयायकोणिनिपादस्थपतिवत्, तपाइनुपनी- तम्राह्मचारिणोराधारानधिकारात् । इतरयाध्यकीर्णिनोऽप्याघाना. द्यापधेत । यदि च ताण्डितुल्यचतुर्विधनात्यस्तोमविधायकमकरण. गतमित्युच्यते ताई कर्मभेदाभायात् ताण्डिसमाम्नातप्रथमयात्यस्तो. म एव पुरुषभेदेन निमित्तान्तरे विहितो भवति । तत्रापि न तिर्य- गुणीपादियात्यधनसम्पादनं न पाधान न पा गणयात्यमित्यादिक- मन्तिरं कल्पयदेय । अथ यदि मात्यस्तोमो मान्यतापरिहाराय वि. हितस्तहि तमाऽधिकारिभूतानां प्रात्यानां नानात्वाद। ये तावदाहि- ताग्नयः कृताग्निोमान्तेणं ग्रात्यानां समुचितमेयाऽनुष्ठानम् ।ये ता. वाहिताग्नयोऽपि नैय कृतज्योतिष्टोमाः, ये चाऽनाहिताग्नय पयः गृहिणस्सस्त्रीका,ये चाऽहिताग्नयोपि पूर्व पश्चाविधुपा, ये चाऽयि. वाहिता एप स्नातका,येच ब्रह्मचारिणो ये चानुपनीता तेषां माय. स्तोमानुष्ठानं कथं भवति 'एप पा प्रथमो यत्रो यशानां यो ज्योतिटो. मइति वचनेन पिना ज्योतिष्टोमानुष्ठानं यागान्तरेऽनधिकारात्। ज्योतिटोमे च-'यों समर्यो विद्यारशास्त्रेणानपहता य'। शनि यचनेन मारयस्य सम्माषणमोजनयाजनादी निपिरस्प विना प्रायश्चित्तमसलापत्यात् । अधिकाराभायात् फयं प्रात्यस्तोमानु.. ६ ·नात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। छानमिति चेदबोच्यते-नाण्डिब्राह्मणविहितो वात्यस्तोमः सोमयागः, विद्यानन्याधाक्षेपकत्वाभावात् सिद्धविद्याग्नि कृतमयमयशं प्रय. त्रिंशद्गणं परिगृहा चरितार्थो भवति, इतरांस्तु नैव परिगृहा. ति, अन्यत एवं चारितार्थ्यात् । अन्येषां तु प्रायश्चित्तं नेद भवितुः मईति प्रथमयशादीनां यथायोगाभायात् , मात्यस्तोमस्यान्यतश्च. रितार्थस्य तदाक्षेपकावसामर्थ्याभावात् । तस्मादन्येषां स्मृतिविहिः तमन्यदेव प्रायश्चित्तं प्रात्यतायाः परिहाराय भवितुमहति । पतितसा. वित्रीकत्वलक्षणनात्यतायाः प्रायश्चित्तं पुनरापस्तम्बाफ वसिष्ठोफ चा । मात्यम्तोमस्तु वसिष्ठयाज्ञवल्क्यपरिगृहीतो वचनसार्थक्याय, अन्यथाऽनु पपत्या रथकाराधाननिपादस्थपतियशावकीर्णिपशुवदनुष्ठेय एष । स च प्रागुक्तरीत्योपनयनाध्ययनाधिकारफारी । तत्र चाऽसम्भवतः मात्यधनत्रयस्त्रिंशद्गणान्याधानादीनां लोप एव । अथ शाजायनेग 'मात्यस्तोमर्यक्ष्यमाणाः पृथगग्नीनाधाय' इति स्पष्टमाधानस्यापूर्वस्य विधानादनुपनीतस्याप्यायानपूर्वक्रमेय वात्यस्तोमानुष्ठानमुचितमि- ति चेन्न, सूत्र मुलभूतताण्डिग्रामणेऽपूर्वाधानविधेरभाषात् गणयशस्वशा. पनात् तदन्यथानुपपत्या प्रयस्त्रिशद्यजमानाग्नीनां सप्रयासंमेलना. घश्यम्मावासिद्धग्नि समुपादाय संयोगविधिपरमेवेदं सूनं लक्षण- येत्यभ्युपेयम् । तथा च पृथग्विद्यमानानग्नीनेकाऽध्याय संयोज्येति सूत्रार्थः सम्पनो भवति । इतरथा श्रुतिविरुद्धमेव सूत्रमिदमापपेत । एवञ्च लौकिकाग्निप्वेगाऽकीणिनिपादस्थपतिवडत्यस्तोमस्य स्मात. स्य सावित्रीपतिते प्रवर्तनमुचितम् । आपस्तम्यवसिष्टोक्तं प्रायश्चित्तं तु यथायोग साक्षात्प्रतिनिधितो या निर्विशङ्कामदेवेति विष्ठ ।। यथाऽये मात्यताप्रायश्चित्तविचारो विफलत्वादसगत्तः, कलोचा- तुर्वर्ण्यधिभागाभावेन प्रायश्चित्तफारयितृणां चात्यस्तोमादिकतुप्रयत. कानामृत्विजामुपनेतृणां द्विजानां ब्राह्मणादीनाममापन प्रायश्चिचा. गुष्ठानाप्रपत्ता॥ +

·प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहा।
सौराष्ट्रावन्त्यमीराश्च शुदा अदमालयाः ।
यात्या द्विजा भविष्यन्ति शुद्रमाया जनाधिपाः ।।
सिन्धास्तटं चन्द्रमागां कौन्ती काश्मीरमण्डलम् ।
भोल्यन्ति शूदा मात्याधा म्लेच्छाधाऽब्रह्मयचंसः॥
इत्यादिवचनेन द्विजसामान्यविप्लवप्रत्ययात् ।
ब्रह्मक्षत्रस्य
यो योनिशो राजर्षिसत्रातः।
क्षमकं प्राप्य राजानं स संस्था प्राप्स्यते कली।।
इस्याफूणामयं यंशः सुमित्रान्तो भविष्यति ।
यतस्तं प्राप्य राजानं संस्था प्राप्स्यति चे फली।
इति चन्द्रसूर्यवंशविलयनिर्देशात् ।
अग्निहोत्रं च संन्यासं तापदेय समाचरेत् ।
यापवर्णविभागोऽस्ति यायद्वेदः प्रवर्तते ॥
इति कलिमध्ये वर्णविलयसूचनात् । एवं योऽयं पुरसयनामा
थाहर्दयोऽन्त्यस्तस्य सुनिको नामामात्यो भविष्यति, स चनं स्वामि.
नं हत्या स्वपुत्र प्रद्योतननामानमभिपेक्ष्यतीत्यादिना प्रयोतपालक.
विशाणयूपजनकनन्दियनशिशुनागकाकार्णक्षमधर्मकत्याजोयिन्दु
साराऽजातशत्रुदमकोदपायनन्दिवर्द्धनमहानन्दिपर्यन्तं परम्परा नि.
रुच्य महानन्दिसुनश्च शूद्राग मयोऽतिलुवो महापमा परशुरा.
मयाऽखिलक्षत्रान्तकारी भविष्यति । ततः प्रभृति च सदा भूमि.
पाला मविप्यन्तीति मागधयंनिरासपूर्वकं फ्रमेण शुदाणामेपारे
भूपालत्वनिर्देशाच्च । एषञ्च नन्दोत्तरं श्रेयणिकसामान्यस्य शशश.
कल्पत्वात राजन्या एप न सन्तीति पेप्त-अप्रोच्यते, कली कदापि
न सर्पया चातुर्वण्र्यघिलयः । केवम पुप्रयणिका माल्या मयेयुः
रंतत्रापि फलेरन्ते पाशो मारया भावी परिमिना मषे च मध्यमपि.
धा पप न तु सर्वधा प्राह्मणादानामभाव एयरस्पते ।
-

·४४
प्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः ।
सम्भलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
भवने विष्णुयशस कल्कि प्रादुर्मविष्यति ॥
यासुदेवस्यांशा सम्भलग्रामवाह्मणप्रधानविष्णुयशसो गृहेषु अष्ट.
गुणद्धिसमन्वितः फल्किरूपधरी जगत्यत्राऽवतीर्य सफलम्लेच्छदस्यु
दुष्टाचरणयतामशेषाणामविच्छिन्नशक्तिमाहात्म्यः क्षयं करिष्यति,
स्वधर्म चाऽशेपमेव संस्थापयिष्यतीति ब्राह्मणस्थितिप्रदर्शनात् ॥
एवं प्रजाभिर्दुशामिराकाणे क्षितिमण्डले ।
ब्रह्मविक्षत्रशूदाणां यो वली भविता नृपः ।
इति फलिमध्येऽन्ये च ग्राहणादिवर्णसिद्धवत्कारेण पलवतो भूः
पालकत्वकथनेन सर्वथा चातुर्वण्यचिलयायोगात् ॥
एतेन क्रमयोगेन मनुपुर्वसुन्धरा ।
कृतत्रेतादिसंसानि युगानि प्रीणि भुज्यते ।
फलो तु बीजभूतास्तु फेचित्तिष्ठन्ति चै मुने ।
यथैव देवापिपुरू साम्प्रतं समपस्थिती॥
इति देयापिपुरवदेव केचनाऽन्येऽपि चीजभूताः सार्वभौमरवरहि.
ता. राजवंशप्रयतका भवेयुरिति निरूपणात् ।।
देवापिः पौरवो राजा मरुश्चक्ष्याकुवंशजः।
महायोगपलोपेती कलापप्रामसंस्थिती।
एते युग इहागत्य क्षत्रमायतको हितो।
भपिप्यतो मनोधैर्य
भूती महायली।
देयापिः शन्तनोतिा मराधक्ष्याकुवंशजः।
पालापमाम आसात महायोगयलायितीn
सायिहरय पालेरन्ते पादेयानुशिक्षिती।
याधमयुतं सर्प पूर्वपत्मयिप्पतः॥
प्रति धर्मप्रतिकात्यायनेपि पत्रान्तरल्यापर्तनाफवनात
.

·+ वात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। एप तूहे शतो वैशम्तवोक्तो भूभुजां मया । निसिलो गदितुम्नव शक्यो जन्मशतैरपि ॥ इति सूर्य सोमवंशयाहुल्यनिर्देशेन सार्वभौमवंशयोरिक्ष्वाकुवंशै. कदेशभूतवृहद्वलवंशकदेशस्य सुमिनान्तस्य सोमवशैकदेशभूतपरी- क्षिद्वशैकेदशस्य क्षेमकशिरस्कस्य विलयफथनेऽपि घेशान्तराणां विलयाकथनात् । मागधयंशेऽपि पाहंद्रथवशैकदेशजरासन्धवशैकदे। शस्य पुरजयान्तस्य सुनिकामात्यकृतराज्यापहारस्य पुरञ्जयवध: कस्य च निर्देशेऽपि तद्वंशसामान्य विलग्नानिर्देशात् । नन्दप्रभृति शूदा भूमिपाला भविष्यन्तीति मगधदेशावलम्बेन सार्वभौमविभेदा. नामेव शूद्रादिभेदेन निर्दशेन क्षत्रसामान्यस्य पृथिव्यामसरवाप्रतिपर- दनात् । महापद्मः परशुराम इव सालक्षत्रान्तकारी भविष्यतीति वयसोऽपि राज्याभिषिक्ततत्तत्क्षत्रान्तपरत्वेन क्षत्रजातिसामान्यामा. परत्वस्य परशुरामदृष्टान्तेन ग्रह्मविदक्षत्रेत्यादिनिरुक्तवचनादिना , वक्तुमशक्यत्वात् । यवनादीनामपि ततःशका पोडश भूपतयो भवि. तार इत्यादिना सार्वभौमत्यायोगात् । ब्रह्मविदक्षत्रेत्यादिषचनेन ख. ण्डितभूपतित्वेन क्षत्रादीनामपि विनिर्देशात् । अनन्तरञ्चाऽशेषक- लेरवसाने निशावसान इव प्रबुद्धानां तेपामेव जनपदानाममलस्फटि- कशुद्धा मतयो भविष्यन्ति । अनन्तर तेषामेव धीजभूतानामशेषम. नुष्याणां परिणतानामपि तत्कालरुतानामपत्यप्रसूतिर्भविष्यतीति तानि च तदपत्यानि कृतयुगधर्मानुसारिण्येव भविष्यन्ति । अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि चै । वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृशाम् ।। पौरजानपदानां वै इतेष्यखिलदस्युषु । तेषां प्रजानिसर्गश्च स्थविष्ठ संभविष्यति ॥ इति कल्पान्तस्थपौरजानपद्जनानामेव कृतयुगगतब्राह्मणादिस-

·-
ग्रात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः ।
फलवर्णवीजभूतत्वेन निर्देशेन कलौ सर्वथा चातुर्वर्य नेति चतुः,
मशक्यत्वात् ॥
अचन्द्रार्कप्रहा भूमिर्भवेदपि न संशयः ।
अपोरवा न तु मही भविष्यति कदाचन ॥
इति स्पष्टमेव सर्वदा परिवाणां भूमाववस्थानकथनाच । एवञ्च
कला क्षत्मसत्वं नियतमेव । एवञ्च चातुर्वर्णाभावनिरूपणं कलाव.
सङ्गतमेव ॥
मनु-
देवापिः पौरवो राजा मरुश्चक्ष्वाकुवंशजः।
कृते युग इहागत्य क्षमधर्मप्रवर्तको ।।
इति निर्देशनाऽचन्द्रायनहेति याययं देवापिपरमेघ भवतु, तु
तदतिरिक्तक्षयसामान्यपरमिति चेदनोच्यते । हरिवंशे पडशीतितमे.
ध्याये-
जनमेजयस्य के पुत्राः पच्यन्ते लोमहर्षण ।
कस्मिन् प्रतिष्ठितो वंशः पाण्डवानां महात्मनाम् ।।
इति शौनकीये जनमेजयस्य शतानीकादिक्षेमफान्ता परम्परा
नश्यत्येवाऽन्ते तथा न नश्यति कला सर्वदा तिष्ठत्येवेत्येवंरूपपरम्परा.
परे प्रश्ने सौतेहत्तरम्--
पारिक्षितस्य काइयां तु दो पुत्री सम्यम्यतुः ।
चन्द्रापा नृपतिर सूर्यापीदध मोक्षयित् ।।
चन्द्रापीडस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।
जानमेजयमित्येवं क्षात्रं भुपि परिश्रुतम् ।।.
तेषां ज्येष्ठस्तु राजामील्युरेयारणसाहये।
सत्यशों महायादुर्यज्या विपुलदक्षिणः॥
सत्यशणस्य दायादः श्येसकर्णा प्रतापवान् ।
पशुपः स तु धामा प्रयिषेश तपोपनम् ।

·४७ मात्यताशुद्धिसङ्कटः। तस्माद्धनगताद्गर्भ यादवी प्रत्यपद्यत । सुचारदुहिता सुभूमालिनी मातृमालिनी। सत्यजन्मनि गर्भस्य श्वेतार्णः प्रजेश्वरः। अन्वगच्छद्गतं पूर्वमहाप्रस्थानमच्युतम् ॥ सा दृष्ट्वा सम्प्रयातं तं मालिनी पृष्ठतोऽन्वयाद । पथि सा सुषुये सुर्वने राजीवलोचनम् ॥ कुमारं सम्परित्यज्य भर्तारं साऽन्वंगच्छत । पतिनता महाभागा द्रौपदीप पुरा पतीन् । सुकुमारः कुमारोऽसौ गिरिकुझे रुरोद ह ।। पुष्ट्यर्थं तस्य मेघास्तु प्रादुरासन महात्मनः ॥ अविष्टायास्तु पुत्रो द्वौ पैल्पल्यादिश्च कौशिकः । दृष्ट्वा कृपान्विती गृह्य तं प्रक्षालयतां जले ॥ निघृष्टो तस्य तो पाइचा शिलाया रुधिरनवौ। अजश्यामो तु पाश्यों तावुभाषपि समाहिती ।। तथैव च समारूढावजपाश्वस्ततोऽभवत् । ततोऽजपाच इति तौ चक्रात नाम तस्य ॥ स तु धमकशालायां द्विजाभ्यां परिवद्धितः। चेमकस्य तु भार्या तमुद्रहत् पुत्रकारणात् ॥ वेमक्या: स तु पुत्रोऽभूत् ब्राह्मणौ सचिवौ च नौ । तेषां पुत्राश्च पौधाश्च युगपनुल्यजीविनः । स एव पौरवो वंशः पाण्डवानां प्रतिष्ठितः । श्लोकोऽपि चार गीतोऽयं नाहुपेण ययातिना ॥ जरासक्रमणे पूर्व भृशं प्रीतेन धीमता। अचन्द्राग्रहा भूमिभवदपि न संशयः॥ अपोरवा न तु मही भविष्यति कदाचन । इति जनमेजयस्य प्रपौत्रश्वेतकर्णपुत्रमजपाचे परिगृह्य तत्स- . . .

·मात्यवाशुद्धिसङ्ग्रहः। न्तानस्थैर्यपरत्वेनाऽचन्द्रार्कमहा भूमिरिति श्लोकप्रवर्तनेन केवलदेवा. पिमादायैव पर्यवसानायोगात् । अतोऽन्येऽपि यहयो राजानो यो. जभूताः कलावादी मध्येऽन्त्ये च सन्त्येव । अपि च राज्याभिषिक्तः योद्धयोरेव क्षेमकसुमित्रयोर्वशविलयकथनेन राज्यानभिपिकानांतत्प. रम्पराभवानां क्षत्रियाणां धंशयिनाशाकथनेन यथायोगं तेषांक लावपि सन्तत्यनुर्वर्तन घटत एव । न हि पाण्डयादिनिखिलराज वंशानां निरन्वयो विनाशः काऽप्याम्नातः । ब्रह्मपुत्रमेव विप्रत्वे हे. तुः, लिङ्गधारणमेवाश्रमे हेतुरित्यादिनिन्दावादा: फलिपराः माये पाऽधर्मप्रवृत्तिपरा न तु ब्राह्मणाश्रमादिसामान्याधभावपराः मागु. कप्रमाणैवर्णाश्रमाणां पीजभूततया सस्वाभ्युपगमात् ।। स्त्रीशूद्राद्विजवन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरः । तस्मादारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ।। इति श्रूयते । अन द्विजयन्धुपदमनुपनीतवात्यपरं, न तु घेदा. नध्ययनमयुक्तमात्यतापरम् । उपनीतमात्रस्य वेदश्रवणेऽधिकारमा न्तरा तदध्ययनायोगात् । अतएव छान्दोग्ये 'नानूच्य ब्रहायन्धुरिव भव. तीति वेदानध्ययने ब्रह्मवन्धुसदृशो भवतीति कथनेन ब्रह्मवन्धुपदम- नुपीतवात्यपरमिति स्पपीकृतम् । एवञ्च शूद्राश्च द्विजपन्धुध शु. द्रद्विजवन्धवः, स्त्रियश्च शुद्विजवन्धवश्च स्त्रीसूदद्धिजयन्धयः । अत्र शुद्रपदं जातिपरं, तेन शनाया शुद्रस्य च प्रहणं भवति । द्विज. वन्धुपदं तु केवलपुरुपपरमेव ॥ पुराकल्पे तु नारीणां मौजीवन्धनमिष्यते । इति वचनेन त्रैवर्णिककन्यानां त्रैवर्णिकपुरुषवदेवोपनयनाध्यय. नाधिकारसत्त्वपि धैवर्णिककन्यानां मौजीवन्धनाध्ययनाभावकल्प. स्यापि सर्वकल्पसूम्रकारसंमतत्वेनोपनयनाघभाव पुरुपयवात्यत्वेन द्विजयन्धुत्वाभावात् । अत्र स्त्रीपदं न स्त्रीसामान्यपरं, किन्तु शुद्रद्विजा बन्धुविवाहितस्लीपरं सन्निधानात् । न तु वैषणिकविषाहितत्रैवर्णि- ·प्रात्यताशुद्धिसङ्गदः ४९ कत्रीपरं तासां धैदिकैरेव मन्त्रैरुद्वाहात् वृहस्पतिसववाजपेयराज- सयज्योतिप्टोमांदिक्रतुम्बप्यधिकारात् 'पत्नी पाचयती'त्या- दिश्रवणात् । उच्चरुच्चार्यमागणादकमन्त्रश्रवणस्थ कर्ममु तासां दर्शनात् । सन्ततमपि पुत्रशियादिप्यमाणवेदश्रवणस्य सर्वसम्म. तत्वाद धैवाहिकामिसंयोजनबियोजनयोः कर्माधिकारस्य च साहित्येन दर्शनाच्च । तत्र त्रैवर्णिककन्या द्विविधा सोपनयना. ध्ययना तद्रहिता चेति । पुराकल्पे तु नारीणां मौजीयन्धनमिप्यते । पुराकल्पः परकृतिरर्थवादभेदः, तत्र पुराकल्पोऽर्थवादविशे. था, न तु प्राचीनकल्पस्तथैव पूर्वमीमांसासिद्धान्तात् । एतस्मिन्य- चने स्पष्टमेप त्रैवर्णिकफन्यानामुपनयनादिविधानात् कल्पसूत्रेषुस. धैवपि जातकर्मादीन्यमन्त्रकमेवाजम्नायोपनयनाऽनाम्नानात् सोपन. यनाभ्यना तु पुरुषवदेष । यथा गार्गी मैत्रेयीच। पक्षे निरूपनयनाध्य. यनास्त्रवर्णिकी, तस्या विवाह एवोपनयनस्थान भवति । अत पव पूर्वाह्न शुक्ल पक्षे इत्यादिवचनं तच्चक्षुरिति सूर्योपस्थानं, आधु. पदर्शनं प्रतीक्षाते कथन च सहतं भवति ।राज्यादिधियाहोऽत्रैवर्णि- कपरः । अयशाऽपरो विशेषः-त्रैवर्णिकपुरुषस्य कालानुपनपने मा. -स्यताकन्यायास्तु न धारयता, उपनयनामाषपक्षस्योपि मानसिसवा- सदतिक्रमप्रयुकमात्यताया वक्तुमशक्यत्वादिति । तत्र पात्यस्य पुत्रो मात्यो भवति कालातिकमे सर्वस्मृतिप्यपि कालातिक्रमं पुरस्कृत त्यैष प्रास्यतानिर्देशात् । कालातिक्रममायत्तेव मास्यता, फालानति- क्रमे तु स्वयमयात्यो प्रात्यपुत्ररथासत्प्रयुकं प्रायश्चित्त तेन घि. धेयं भवति । अथ प्रात्यपुत्रः कालानतिक्रमे विनामायधित्तमुपनयना धिकारी भवतु । प्रात्यपुत्रत्वेन पृथक् प्रायश्चित्ताकथनादिति चेत् न, 'ततो यो निर्वते तस्य संस्कारो यथा प्रथमेतिक्रमे तत ऊर्य प्र. कतिषत्' श्यापस्तम्पनिर्देशेन प्रात्यतापरपुरुषपुत्र एव प्रतियरसत. ७ ·धारयनाशुलिसङ्गदः। पुत्रपरम्परावदिति स्पष्टीकरणपूर्वकं ततः संरहतावस्थातः पूर्वमन- कृतिपदिति सूचनेन प्रापचितं मात्यपुत्रस्य कालानतिकमेऽपि कि शिदस्तीति हापनाद । आपस्तम्बनेय भय यस्य पिता पितामह इत्य. सुपेती स्याताम्' इत्यत्र 'पामिच्छता प्रायश्चितं यथा प्रथमेऽतिक- मेक्रतुरेवं यत्सर' इति कयनेन बालकपिपितामहानो कालातिकमे पटकस्य च कालातिकमे ऋतुर्मात्यपुत्रत्वास्तुवयं प्रात्यपीमत्वातु प्रयमपरमिति स्पष्टीकरणेन मारयपुत्रस्य फालानतिक्रमे मास्पत्या. मायाद्रात्यताप्रयुक्तकर्तुग्रह्मचर्य नापेक्षितं मास्यपुत्रत्वप्रयुक्तमत्वयं, पांत्यपौधत्वप्रयुक्तमपरमतुश्यं विधकग्रह्मचर्यमपेक्षितमिति सक्ष- नात् । तत्रैय प्रकरणे 'तत उदकोपरपर्शनं प्रतिपुर सहयाय सं. पत्सरान्यावन्तोऽनुपेताः स्युः इति निर्देशन समुचितकालेऽनुपेता .इति स्पष्टीकरणेन पालकस्य कालानतिक्रमे मान्यत्यामाधन मात्यपु- प्रत्यपौत्रत्वादिप्रयुक्तवत्सरस्नानाभ्युपगमेन यालकस्य पात्यत्व एव स्यमास्यताप्रयुक्तस्तानमपि यालस्य कालानतिकामेणाध्यात्यावे स्व. मात्यताप्रयुक्तसंवत्सरस्नानविलोपो मास्यजन्यत्यमयुकं स्नानं त्य. पेक्षितमिति प्रकटीकरणात् । एवं संप्रेय प्रफरणे 'अथ यस्य प्रपिताम. दादिमानुस्मर्यत उपनयनम्' इत्यत्र 'तेपामिच्छतां प्रायश्चित्तं द्वादश- वर्षाणि विद्यकंग्रह्मचर्यश्चरेत्' इति पचनेनोपयनाधिकारहेतुप्रायधि- त्तस्य तस्य संस्कारों यथा प्रथमेतिफम इति स्वाध्यायाध्ययनाणसं. घत्सरस्नानस्थ चास्नानेन यालकस्य फालानतिक्रमे द्वादशवर्षमध्ये • एकतुंघमवर्यविलोपः, संवत्सरस्नाने द्वादशपुरुषपर्यन्तावलम्येन •सादशवर्षग्रह्मचर्यादरेण प्रतिपुरुपं सल्यायेति न्यायेन: बादशमांस. स्नानमध्ये पालकवात्यताप्रयुक्तमासस्नानविलोप इति झापनाया। पारस्करस्मेऽपि 'कालातिक्रमे नियतवत्रिपुरुपं पतितसावित्रीकाणाम. पत्ये संस्कारों नाध्यापनश्च'इति पचने यालकस्य कालातिक्रमे 'काला -विप्रामे नियतय'दिति संस्कारो नाध्यापनश्च भवति । कालानतिक्रमे क्षु .

·नात्यताशुद्धिसहरः। कालातिकमे नियतपदितिप्रायश्चित्तं न भवत्ययात्यत्यादिति शापनेन चालकस्य कालानतिक्रमे यात्यता नेति सूचनाच्च । एव प्रात्यपुच्या. स्तु पुत्रवत् प्रायश्चित्त न भवेदेव पुत्रस्योपनयनाधिकाराक्ष उपनय. नपूर्वकाभ्ययनार्थ मारयजन्यत्वस्वनात्यताप्रयुक्तमायश्चित्तकरणेनो- पनयनाध्ययनाधिकारनिदेशेन स्त्रीणामुपनयनाध्ययनाभावायत्तस्वी कारेणोपनयनाभाषप्रयुक्तमात्यतायाउपनयनामाषप्रयुक्तमात्यतावत्पु. रषजन्यत्वप्रयुकोपनयनानधिकारस्य चामावे स्मर्तृभि. फैरपि पुरुष. घस्त्रीयां प्रात्यमावमात्यजन्यत्वप्रयुकथायश्चित्तानाम्नातेन शुद्रयी. जोत्पत्वमात्रेण कन्यानां शुद्धत्वं संस्कृताऽसंस्कृतजनवियाधत्व घटते । शुद्रफन्याविवाहस्य वर्णिकेश्वभ्युपगमेन श्रेयर्णिकब्रह्म- क्षत्रपैश्ययन्धुकन्याविधाहे दोषोद्भापनस्य कर्तुमशक्यत्वात् । तत्र मात्यत्रैवर्णिककन्याधिवाहे तस्यां दोपाभावात्स्मार्तरीतिरेप समन्त्रा. ऽदरणीया। दायास्तु धर्णस्वाभाव्यादमत्र एव विधाहः। तेषा. मभ्यागमनं भोजनं विवादमिति च घर्जयेत्' इत्यत्र प्रात्योद्देशन संस्कृ- नाभिगमन शिष्टाचारादि कुर्यात् भोजनं पर्जयत् प्रात्यपक्षम संस्छतो न भुशीत। प्रात्यञ्च स्वगेहे देवपित्र्यादिकर्ममु न मोजयेत् । अनस्य क्षुधितमिति रीत्या तु मोजयीत । संस्कृतवालामे का न्येच्छया मास्यायाऽमन्त्रकमेव स्वकम्यां संस्छतो दवाव, ता. पत्, न तु समन्त्रकमिदमेव विवाहपर्जननाम यरसमन्धकषिपाहा. भाषः । स्वयं मात्यकन्यां फन्यान्तरामाये सन्ततिसम्परय. 2 स्वेच्छया सामगताश शुदायत् विषहेत किन्तु सम- स्त्रकमेघोरहेन । विवाहोत्तरं श्यागुरे समागते मधुपर्कविसरकारा शास्त्रीयो न मयदेव । गुरगृहेऽपि स्वस्य विपाहादिकाले मधुपर्क। प्रायासपमोजनादि न भवेदेव । 'यौनांध सम्बन्धान घर्जये दिति .यौनारसम्पन्धास्तत्तदागमनादौ मधुपर्कप्रासादयो ये तान् पर्ज येत् । पुराकल्परीत्या सोपनपनाप्ययनकन्याया विवाहं प्रात्येन सह न - ·मात्यताशुद्धिसङ्कटः सर्वथा म कारयेत् चात्यस्योपनयनामिकन्यानहत्वात् . वेदन- वण एवाऽनधिकारात्, परालाभे कन्यैच तिष्ठत् । एवं यस्य वेदश्चेति दुर्गाक्षणकन्या सोमपेन विवाहिता विनैवैन्द्राग्नं क्रत्याधिकारिणी भवति, सोमपकन्वापि दुर्गालणेन विवाहिता विनद्रानं न सोमा धिकारिणी भवति, पुरुषप्राधान्येन फतौ गुणभावेनैव साहित्यवि. घक्षणेन प्रधानानुरोधेनैवेन्द्राग्नप्रवृत्तेः । एवं वारयावात्यकन्यासम्ब- म्भस्थलेऽपि विवेचमीयामिति दिए । अथेदं व्रात्यप्रायश्चित्तविवेचनं निम्नयोजनम् । चातुपये मया सृष्टं गुणकर्मविमागशः॥ इति पारोक्ष्येण चातुर्वर्ण्यशानेऽपि शृङ्गमाहिकयाऽयमयं प्राल. जोऽयमये क्षमियोऽयमयं वैश्योऽयमय शुद इति निर्णयाभावात् तरावर्णावितवृत्तीनां जीविकालोभेनाऽन्यत्रापि दर्शनात् समुचिता- ध्ययनादिकर्मणामप्यालस्यादिहेतुना परम्परया त्यागदर्शनात् घ. टत्वादिजातीनां संस्थानादिध्यतयत्वात् पश्यायपेक्षया मानुषाकार- लक्षण्यस्पावययसंस्थानरूपस्य प्रत्यक्षत्वेन मापनुत्वज्ञातातुं श. पयत्वेऽपि मानुपत्यावान्तरजातिभूतग्रामण्याद्यमिव्याकसस्थानवि. क्षेपस्य चक्षुराश्मिानगम्यस्याऽभावेन ब्राह्मण्याविनिर्णयायोगात घाह्मणादियोंचितधर्मापामपि प्रतिव्यक्ति नियमेन दर्शनामावात्स्वं. स्पोचित कर्माऽनुष्ठीयत एव तेन तेनेत्यत्र मानभावात् स्त्रोचित. फर्मानुष्ठातृणामपि पालमुपलम्मादिति चेत् सत्यम्, तत्तजातिनि: धये हेतयो नानायिधा एष । तत्र तेषु तेषु जनपदेपु जनसमुदायो विरोध्यपिरोधी या यं यं समुदाय यावर्णसमूहतया बिना बिगानं प. रम्परया पर्णपति स स तापतत्तवर्णसमुदायरूप पय । एमचाऽवि. गीतध्यपहार एको जातिनिर्णायकः । निर्णीतजात्युचिताधिगीतध. मोचर येषु तद्व्यवहारास्पदेपु पर्वतेपि निःसन्दिग्धं जातय. एष । समास्युचितधर्माचरणरहिता अपि रामापरणतालस्साह ·वात्यताशुद्धिसङ्ग्रहः। भोजनादिव्यवहारमविगतिमाचरन्ति । ये तयवहारमाजस्तेऽपि त. जातय एव तयवहाराभावेपि तस्याप्यधर्मव्यवहारादपि व्यापक- जातेनिर्णयो भवति । यथा गर्गादिव्यवहारातचापकग्राह्मण्यनिर्णयः। यथा वा यादवरघुवशीयादिव्ययहारात्तापकक्षत्रियत्वादिनिर्णयः। अविगीततत्तवर्णव्यवहारे सति तजात्युचितधर्माचारयत्संसर्गवत्वं तोचितवर्णान्तरसहभोजनादिकं च सुतरां तवर्णनिर्णायकम् । यथा क्षत्रियेषु तत्तजनपदस्थितेषु तदुचितधर्मयत्त्यं ग्राहस्सह भोजनादि क्षत्रियत्व सुतरां निर्णायकम् । ताम्रपर्णीदरो दक्षिणका. शीनगरेशानां शपद्रषेण पर्वतं समीप पवाधिकढानां पापडपानां क्षत्रोचितधर्माचरणतरसहभोजनविवाहादि चाहविगीतं क्षत्रियत्व. निर्णायकम् । यथा या गुर्जरक्षत्रियेपु क्षत्रियत्वन्यपहारस्तदुचितघ. माचरणं सारस्वतमासणैः सह भोजनादि च । यथा या लाभपुरक्ष- प्रियेषु तद्ययहारतद्धर्माचरणे सारस्वतानां पौरोहित्यसहभोजनादि चायथा वा प्रत्यन्तदेशेषु प्राह्मणोचितधर्मव्ययहारस्य प्रायेणा- भावेऽपि ब्राह्मणव्यवहारोपि ब्राह्मण्यनिर्णायकः पिथा वा केरल. अपिडदेशेषु सर्वदेशकैलक्षण्येन पुरचूडायेऽपि पाहाणव्यवहारेण तदुचितधर्माचरणेन सदाचारयजनैः सह भोजनादिना च प्रामण्यनि- नयाा यथा धा गुर्जरतलादेशेषु प्राह्मणानुचितहलचलनादिक्रिया. पत्वेऽपि तुलुवकोणकर्णाटकपदेशेषु ब्राह्मणानुचितकामुकनाग पक्ष्यादिवनपालत्वेन तिष्ठन्मत्रत्वेऽपि मालण इत्यधिगीतम्यवहारण प्रामण्यनिर्णयः । एयमन्येप्यपि तैलानियोगिद्रपिटकैशियनुयमु. पाणिममृतिपु प्राह्मणोधितधर्माचरणामायेऽप्ययिगीतम्यपहारेण प्रा. झण्यनिर्णयः । एवं तुरुपदेशेषु विचारण्यादिकालमारभ्य किकि. धाप्रदेशे परपतिनामानो राजानस्तरसम्पन्धिनय सत्रिया मधिगी. सध्यपहारेणाप लिादेशे राजसंशया प्रसिदा गुरवृत्या जी. यन्वो पानाम्ययनादिरहिताः क्षत्रिपम्यवहारादेव सिया । पपमेय ·मारयताशुद्धिसङ्ग्रहः । तैलङ्गदेशे वैश्याः कोमठीति व्यवहाराहाः परम्परया सोपनयना वैश्या यजनादिधर्मरहिताः सहनशो भवन्ति । एवं कर्णाटकमहा. राष्ट्रदेशयोरादियुधानाः चाटभटसंक्षका प्राह्मणव्यवहारमात्रेण माझ पाः । वैश्या अपि सुवर्णकारक्रियावन्तः केचन चन्द्रपुरादिपु प्राह्म- गैरतिसन्निहितयुगपगोजनादिव्यवहारादेव वैश्या भवन्ति । अंध्न- पुरादिषु पूर्व वेश्याः फेननाऽग्निहोत्रादिशालिनो भवन् । एवं कोडणदे. शे मत्स्यभुजोऽपि प्रायेण वेदाध्ययनशून्या नौकाव्यापारिणो ना. झणव्यवहारेणैव ब्राह्मणा निर्णीयन्ते । एष पुरुषोत्तमक्षेत्र गजपति सोपनयनादिसंस्कार तत्सम्बन्धिजनानपि क्षत्रियव्यवहारेण क्षति यान् अभिजना वदन्ति । एवं वाधवरत्नपुरप्रदेशविन्ध्यवासिन्यादि. प्रदेशेष्वपि राजपुत्रेषु नियतोपनयनादिदर्शनाव क्षत्रियत्वनिर्णयः एवं कामरूपादिप्राच्यादिप्रदेशेषु घेदाध्ययनश्रीतकर्माचनुष्ठानामावेप्युप- नयनादिस्मार्तानुष्ठानम्राह्मण्यव्यवहारादिना ब्राह्मणत्वनिर्णयः। नी. लकण्ठनेपालप्रदेशेपि नेवारब्राह्मणा इति व्यवहारादुपनयनाघाभा ससंस्कारदर्शनान्द्राजस्वपि उपनयनादिधर्मामासदर्शनात् व. जिकट्यवहारः । पयं मयागादिप्रदेशेषु ब्राह्मणा पति व्यपाहियमाणा: सोपनयना विरलवेदाध्ययना राजपुत्रकन्योवाहका द्विकुलीना इति प्रसिद्धाः प्रयागपालसशया व्यवद्वियमाणा ब्राह्मणाः स्वसम्बन्धि. राजपुषेषु क्षत्रियत्यव्यवस्थापकाः राजपुत्रप्पनयना विकुलीनमाहा. गर्भोजनादिनिखिलसमषहारादण्यभिचरितादाजपुषेषु तेषु क्षत्रिय स्य निर्णयमेव । एवमेध गायमुनामध्यप्रदेशादिम्वविगीतोपनयना. विदर्शनादाजपुत्रत्वव्ययहाराष राजकुमाराः त्रैवर्णिका पय । एवं भवापरायपुरोदयपुरादिप्रदेशेषु राजपुत्रा यादयरघुवंशचन्द्र सोमपंशादिव्यपदारापरम्परयाऽविगीतमागतादुपनयनादिदर्शनादु- पनीतजनकल्याविघाइसाइमोजमादिप्रैयाणकथ्ययादारादेस्तदेशगता राजपुत्रा क्षत्रिया एप । एवं हिमाचलंयपि धर्माचलयीनगरादिरा.

·बारपताशुद्धिसङ्ग्रहः। जानां नियतोपनयनादिदर्शनात् क्षत्रियत्वं निराघाटमेव । एवं कुरु क्षेत्रादिप्रदेशेषु वरिपाण्यागोडैरभ्ययनादिषट्कर्मनिरतैः सहागविगी ततया परम्परया स्त्रीबालकादिद्वारा भोजनादिन्यवहारास् पुरोहि- 'तगोत्रेण परम्परया गर्गादिगोत्रव्यवहारावणिज इत्यव्यभिचरितावि. गीतव्यवहारात् अगरवालाः सर्वेऽपि तृतीयवर्णाः प्रायेणोपनयनादि. संस्कारमाजशिटः परिगृह्यमाणा भयन्ति । एवं काश्मीरमण्डले श्री. नगरकूमांचलादिमण्डलेषु सोपनयाध्ययनादिषट्कर्मशालिनो ग्राम- णाः फठवाजसनेयादिशास्वाध्यायिनो भवन्ति। एवं मूलस्थानादिवपि यथायोग वणिकाध्यवहारादिना समुन्नेयाः। एवं गुर्जरदेशपि पैश्या वणिक्संशया व्यवलियमाणा बहुकालमास्योपनयनाहिता आश्वला. "यनोकरीत्या रथकारपदाहों भवन्ति । प्रायश्चित्ते तूपनयमा भवेयुः। एवमन्यत्रापि निर्णयो विधेय शति दिक् ॥ इति श्रीजयपुराधीशनीमन्महाराजाधिराजमहाराजराजराजेन्द्र श्रीसवाई जयसिंहकारितो प्रात्यताशीसाद समाप्तः ॥

·00000000०००००००००००००००
विशेष-सूचना।
हमारे यहां हर तरह की संस्कृत पुस्तकें मैं
भाषा टीका के हरवक्त तैय्यार रहती हैं इसके
अलावे हर तरह की छपाई तथा जिल्द के
बंधाई का कार्य भी होता है।
संस्कृत तथा मापा भाष्य पुस्तकों का बड़ा • सूचीपत्र
मुफ्त मंगाकर देखिये ।
नीचे लिखे पते पर पत्र व्यवहार करें ।
A
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्त:-
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस ।
-विद्यापिलास प्रेस, गोपालमंदिर लेन ।
बनारस सिटी
:
00000000

·PILE
आदित्याचार्यप्रणीता 25115
CHOWKHAMBÁ SANSKRITSERIES,
CoziroriOxo Panel EXTRAOPDIVANY SAVshur \l'orks
N0 367
॥ श्री ॥
पडशीतिः ।
पदराश्यप्रमाणपारावारपारीणविनायकपण्डिताऽपराभिध
धर्माधिकारिनन्द पण्डितप्रणीतया शुद्धिचन्द्रिका
रुयया व्यारयया समर कृता ।
घरकलोपारय वैद्यनाथशास्त्रिणा, धर्माधिकारिलक्ष्मीधरपण्डितेन
च विस्तृतभूमिकादिमि सम्भूप्य सुसम्पादिता ।
Thie
SADASĪTI
by
ADITYACHARYA
With a Commentary, Cilled Suddhichandishi
DE
Nanda alias Tunyah Pandita Dhum dhiki
FASCICULUS I-9
egisteret godny tu dct 11l' of 18 (All Rights le cred)
PUBLISHEDASOIDDITIIE SECRET IPL
CHOW HAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE
3
Talya Tilas iness Nonth of Gopal Mandir,Benares
1928

·श्री. आनन्द वनविद्योतिसुमनोमि सुसंस्कृता । सुवर्णाऽक्किनमगाभशनपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृत ग्रन्थमाला मञ्जुल रशना । रसिकालिकुल कुर्यादम-दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तर:-३६७ Printed by Jai Boshna Das Gupplier ut the l'ulojne l'ilas Press, Bununes. 1 Agents lancico Broksellers TODOX Otto Harrnssoritz, Jopng CERJMAF. The Oriental Tonkanplying 1.comy POONA 3

·CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES,
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDIYARY SAARIT TORAS
NO 367
The
SADASĪTI
by
ADITYACHARYA
With a Commentary, Called S'uddhtchandrika,
BY
Nandr celias Vināyrki Pandıta Dharmadhikari
Edited with Introduction etc by
Vaidyanitha S'istr Varahale
&
Lahsmidhara Panta Dharmadhikari.
FASCICULUS I-2
TRINTFD-PUBLISHED & SOLD DI THE SECRETARY
CHOWKHAMBA SANSKRIT SER ES OFFICE
Vidya Vilus Press, North of Gopal Mandır, Benares
1928

·*थी.* आनन्दवनयिद्योतिसुमनोभि सुसंस्कृप्ता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौपम्या-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तवक:-३६७ Printed by Jan Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares, 1 Agonts Luzac & Co Booksellers, LONDON Otto flarrassowitz, Leipzig GERMANY. Indominted BRarkiyummymgaguncy, POOYA

·चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला
(ग्रन्थ संख्या ६७)
१
॥ धीः॥
षडशीतिः
आदित्याचार्यमणीता।
पदवाक्यप्रमाणपाराघारपारीणविनायकपण्डितापराभिध
धर्माधिकारिनन्दपण्डितप्रणीतया गुद्धिचन्द्रिका.
रयया व्यारयया समलना।
घरफलोपारय येद्यनाथशास्त्रिणा, धर्माधिकारिलक्ष्मीघरपण्डितेन
च विस्तृतभूमिकादिभिः सम्भूप्य सुसम्पादिता।
-
-
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः-
चौखम्मांसस्कृत सीरीज आफिस, विद्यारिलास प्रेस,
गोपालमदिर के उत्तरफाटक, धनारस सिटी।

·हमारे यहां हरतरहकी छपाई वजिल्दसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत प्रन्य तया मापा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः
चौखम्यासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
यनारस सिटी।

·ग ८४ श्रो पडशीतिश्लोकानामकाराद्यनुक्रमेण सूचीपत्रम् । सं० श्लोकाः। पृ० ५०० श्लोकाः। प २५ कामतो दुर्मृतःकश्चित् । १०२ ७. १ अथ त्वनुपनीतश्चेत्। ४५ १३.२६ कृते त्रिादिसापिण्डये। ३७ १३ २ अथ पुत्रीमृतौ चैवम् । ५१ २१.२७ क्षीराज्यदधितफ्राम्यु। ९१ १७. ३ अथाऽनेकर्षियापानि । १ १२./ ४ अथाऽन्यत्र मृतोनाता।५८ ७.२८ गुरुशिष्यसहाध्यायि. ६३ २७ ५ अनारब्धेऽपिशारयादी।९६६ २९ चौलम क्रियते यस्य । ५० १३. ६ अनुलोमाऽऽधिता. यास्तु। ७ अनुढभार्यः शुदस्तु। ३० छिन्नगामः शिशोत्पी। २० २ ७२ ३०. ८ अन्तर्दशाहदाहे तु । ७४ ११ ९ अन्नमाशीचिनामश्नन् । ६६ १० ३१ जन्मप्रभृति पापानाम् । १०० २. ३२ शातिमृत्यो यदाशीयम्।४१ १ १० अन्यत्र तु दिनादन्य। ८५ ३२ ३३ शातीनां मरणे ब्रह्म । १०९ १३. ११ अन्यपूर्वाऽयरद्धासु। त १२ अशुचीनां नराणां तु । ९१ ३ ३४ मिदिन त्रिपु मासेपु। १३ :२. १३ असगोनमपि प्रेतम् । ६९ १५. १४ अस्नानभोजना ये च । ११३ ११.३५ दशाह द्वादशाह था। १५ भाचीलफरणारसपः। ५२ २४. ३६ देशकालादिमेरेऽपि। ४२ १.. ३७ शिजामर्मादिमियोंज्या। ३८ १३. १६आदन्तजन्मनः सद्यः । ४६३१. ३८द्वितीये प्रपमे पाते। ५१ १३. १७ शाशीच द्विविध प्रोक्तम्। ४ ३० १८ माशीवस्य प्रबो येषां । ७५ १९. ३९. नाभिकर्तनतः पूर्वम् । १४ २२. स उत्तमाधमसापिण्यं । ७. १८. ४० पशमे पञ्च पप्ठे पट । १३ २. ४१ पशमे मासि पापा । १२ १५. २० पर्ष फर्मनिवेधध। ५२ पिगेहादतोऽपत्र । ५५ १८. २१ एवं पित्रोमगिम्यो ये। ५८ २७. १३ विपाशीयम्य मध्ये मा३, १२. २२ एमागृहमा इस पित्रोनिश्रुतायन्तः। ३८ ५. २३ एपिधानां चाम्येपां। १०१ १. ४५ पुनोसूमी गृहे गर्म २४ कन्याशीप पियाहोर्यमा५३ २३.४६ पुत्रोऽप्यो पाऽग्निद ९ आ न ८९२५ ·२ पडशीतिश्लोकसूची। पृ० पं० २०. र २. सं० श्लोकाः। पृ०५० सं० श्लोकाः । स्तस्याः । ३२ ७.६७ यदेकमपि चाशौचम्। ६ १०, ४७ पुञ्या गेहेऽथवाऽन्यत्र! ५६-१२.६८ यायसूतकमस्पृश्या। ७ ४८ पूर्वशेपेण या शुद्धिः। २९ २८. ६९ रात्रिशेपे यदा सूतेः । २७ ६. ४९ पूर्वेण चाऽपरेणाऽपि । ३० २५ व ५० पृथचिति समारोहेत् ।३६ ९७० वानप्रस्थयतिब्रह्म । ९३ २. ५१ प्रागग्राहिणां तु नै ७ विप्राणामेकरात्रं तु । स्यात् । ७६ ९.७० व्यभिचारादहीनेन । ८८१९. ५२ प्रारम्भा वरणं यज्ञे। १०७ ३०. ७३ शावेऽपि तुल्यं न्यून चा२९ १५. ५३ भगिनीनिलये भ्राता। ५७ ९.७४ श्रवणादिदशाहान्तम् । ३९ २१. ५४ भर्तुः पित्रादिभिः का ७. श्रोत्रियाऽऽचार्यशि- र्यम्। ३३२३. प्यत्विक् । ५ २०० ५५ भाषाभेदो महानाः। ४३ २४.७६ श्वधूश्वशुरजामातृ । ५६ भूमिरक्षणकृत्येषु ७७ सूतकात् माक्समा ५७ मातापितृमृतौ ब्रह्म । ११० रब्धम् । ९४ १५ ५८ मातामहे च तत्पल्यां । ६२ १७.७८ सूतकाहेषु यत् किंचित्। ०५ ३. ५९ मातुलाः स्वस्य पिनोश्च। ५८२९ ७९ सूक्तिमध्ये मृते वाले। २१ ७. ६० मातुः सपत्न्पा वृत्ता. ८० सूतिमध्ये यदा तुल्यम् २३ १०.. याम्। ८. सूतिमध्ये यदा सूतम् । २४ १८. ६१ मात्राशौचस्यमध्ये चेता३' १०.८२ सूयते चेत् पितु है। ६२ मासत्रये विराचं स्यात्। ४० ७८३ ससर्गाधस्य वाऽऽशी. ६३ मृतकं तु त्रिधा भित्त्या ९ १९. चम्। ९२२१. ६४ मृतं पतिमनुवज्य। ३१ २४४ स्वभावयहुसुतिस्तु । २२ १९. ५ स्वामिशीचेन दासाधाः८१ १६ ६५ यत् तद्वाहिता फन्या । ५४ १४८६ स्वीयाऽऽचारादपि ६६ यत्रोपनयनात्पूर्वम् । ४६ भ्रष्टाः। ११२ २८. इति पडशीतिश्लोकानामफारायनुक्रमणिका समाता । पडशीत्यां समागतानि ऋष्यादिनामानि । सं० नाम पृ०श्लो० सं० नाम पृ०श्लो०. १ माङ्गिरस। ३५ २९. ४ कौशिकादित्य। १ २ एफे। ५ गोभिल। ३३ ३पि । ६ मुनि। २. ५४ २८. १ ·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिनामसूची। पृष्ठ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति - सं० नाम सं. नाम ३८-१८1 ३९-१। ४०-२१ । ७०-२८1८६-३ । ८७-१४॥ ४७-१४, ३३ । ४८-१३, २३॥ ९३-७।१४-१ | १०४-२६ । ५०-२३॥ ५३-४।६०-३, १३, - १०९-१७ । ११०-१६ । २४ । ६१-१०, १२। ६२-४, (योगीश्वर)१२-२२२११२-२१॥ ३, २५। ६३-५। ६४-१५। र ६५-८, २० । ६६-१९। १०५. ८८ रामपण्डित १-८1११४-१६। १३ । १०९-१०। ११०-१३। ११२-७,३०.। ११३-३। ८९ लघुहारीत ६-१८ । ७६ मनुकूमौ ७८-१। ५० ललित ३१-१९ । ७७ मनुशातातपौ १०३-२९ । ९१ लोल्लट ३४-२३॥ ७८ मरीचि १३-१२, १६, २८ । ९२ लौगाक्षि ३३-२॥ ४७-२७ । १४-३,९।५२-३०। ५३-२, ५१-१४,१८॥ ९।८५-२,१११८९-१७, २२। व २१-२७१ ९३ वसिष्ठ ८-२३॥ १३-१८१ १६- ७५,मरीचिपराशराभ्यां १२-२५। १६।२४-८।२५-४1३०-४॥ ८० मार्कण्डेयपुराण ९०-९ । ४०-२३॥ ८१ माधव (माधवाचार्य )९-३॥ ९४ विशानेश्वर ११-१५ । १७- ३५-११ । ०८-२५ । ५२ २२।२०-१२।२३-२८1३५- ५। ५७-२३ । ८५-२५। २३1४७-२५२४०-२५१६० ८२ मिताक्षरा ८५-९०1९०-२२ । ९।६५-२२ । ७१-३२ । ८३ मेधातिथि ६०-१९ । ९५ विज्ञानेश्वरवि श्वेश्वराभ्याम् ४०-१८ । यसपार्श्व ७५ ७। ९६ विनायक १-७।११४-१६ । ८५ यम २५-२६,२० 1 -६-२३ । ९७ यिशेपस्मरण९५-२१ २४-६-१९।३६-६।४७-७। ९८ यिभ्यादर्श ३९-१४।७४-३२॥ १५-२०१६९-२६ । ६९-११ । ९१. विष्णु ११-१, । १८-१९ । २४-२२।८-९।३३-२६ । २१।११२-१५॥ ३८-२४ ४७-३,७। ४८- ८६ यमवृहस्पति ९८-२७ । ११।१२-८1५३-१६ । ५४- ८७ याशयस्य८-२६ । १२-३। २८1५५-३१।५७-१७, १० । १३-८॥ १६-२५ । २९-२१ । ५८-१४।६२-३०।६६-२८॥ २४१-२८।६०-२७।६८-३1 ६८.७, २४ । ७३-२२१७:- - 1 4 ·८ शुदिचन्द्रिकास्थष्यादिनामसूची। पृष्ठ पंक्ति सं० पृष्ठ पंक्ति | सं० नाम १२६ सम्वर्तकात्यायन १९१-८ ! १२७ सर्वज्ञनारायण ४-२५ । १३३ हरदत्त २८-१५। ४०-१२। ६६-२०1 १०५-६। १२८ स्कन्दपुराण ३४-३। १३४ हारलता ५६-१। ७२-३०॥ १३९ स्मृतिचन्द्रिका ११०-२४ । ७२-६ । ८५-२१ । १०५-२५। १३५ हारीत ४-८३ १४-६ । १७- १३० समुत्यन्तर १७-२२। ३१-३ ८।१८-२१ । २०-१३ । २२- ३५-२३। ३७-२१॥ ४१-२०) ३ ३४-४।३२-३। ६२-१९ ४२-२६, ३०। ४३-११ । ७८-१०1८०-१५१८२-१२। ४५-२७ । ४७-४।६१-२९ । १६-१८।९०-१३१६५-३० । ८३-४ । १.१-२५ । ९५-२७) ९८-१४। १००-१३ । १०६-२, २७ । १३६ हारीतब्रह्मपुराण १४-१२ । १०४-१०।१०५-५ १०६.१। १ नदुतम् ८१-१९ । १०५. १३९ स्मृत्यर्थसार ३३-७१३६- २८ । २०७-२१ । ११३-१९ । २११४३-१।१४-२०१४: २ स्मरण ८-२०। १३-१४ । १०१५५-३, ३०.६२-६, १७-१८1 ३२-५। ३८-८ । १२।१-१३॥ ४६-१०१५३-२१५४-२६।। १३२ स्मृत्याचार६-२४। ६१-३ । १०२-८ । १०४-७। ममाप्त शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिनामसूची। अथ शुद्धिचन्द्रिकायांप्रमाणत्वेनोपन्यस्तानां ऋष्या. दिवचनानामकारादिवर्णक्रमाऽनुसारि सूचीपत्रम् । सं. पृष्ठ पंक्तिसं १ अग्निपुराणम् - २त्र्यहादेशोदयानांच १५-१२० १माण्डानि तु परित्यज्य५५-१६. ३ दशा दशमे शाये २८-२१. २ शूद्रायाः प्रस गेहे ५५-२५. ४ चहाच्छुद्धिमवेत्तस्य२८-२२. २ अप्रिभृत्ति:- ५ मिनोः पिण्डान् पृथग्दचार १ एफचिस्यां समाया ३३-al. नाम छ पनि ·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। पृष्ठ पंकि 1 4. -- सं० नाम पृष्ठ पंक्ति | सं० नाम ६ पुञ्जन्मनि सपिण्टानाम्१५-२१. | १७ तद्वर्णस्य भवेच्छाचम्८२-११. ७ पुरोदयाच कल्पाख्यः२८ २४. १८ तस्याऽप्यशौच विज्ञेयम् ८ प्रोक पुरोगत कालः२८-२३. ५६-२३.।। ९ स्त्रीजन्मनिसपिण्डानाम्१५-२३ १९ तस्याऽऽशौच विधातव्यम् १० स्त्रीणां चतों तु तत्कालात् १०३-९. २८-२६. २९ तावन्त्यहान्यशौच स्यात् ११ स्त्रीपु निपुरुष शेयम्१५-२४ १२ स्मानकाल. प्रभातान्तः २१ त्रिरात्रात्तु भनेच्छुद्धिः २०-२: २८-२५० २२ निराचं सूतकं तस्य ९२-३०. ३ अङ्गिरा:- २३ दशाहाच्छुद्धिरथवा १७-३ । २४ दासीदासश्च सयों ये ८२-१०. ( आङ्गिरसस्मरण) २५ दाहयित्वातथाऽप्येनम्५८-१७. (अगिरोवचन) २६ देशान्तरमृत श्रुत्वा ७.-२७. १ अत ऊर्चे मृते शूढ़े १९-२२. २७ देप्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च१०२-१७ २ अतिक्रान्ते दशादे तु ९९-२९. २८ यह तु क्षनिये शुद्धि १९-२८. ३ अथ कश्चित्म मादेन - ८. २०. नाशौचं सूतके पुम ४ अनसिमत उत्क्रान्ते ४-१६. ३० निर्वृत्तचूडके विप्रे १९-१९. ५ अन्तर्दशाहे भुक्त्यानम्द८-२१. | ३१ निवृत्ते क्षत्रिये पड्भि ६९-२०. ६ अन्नसत्रप्रवृत्तानाम् ६९-७. ३२ प्रेतान्नमसपिण्डस्य १८-१२ ७ अविशेषेण वर्णानाम् २ -१. ३३ ब्रह्मक्षत्रविशां भुक्त्या ६९-२ = असंस्पृश्यो भवेत्तायत्८ २२ २४ भुक्त्या पकारमेतेपाम६९-८. ९. आदावारभ्य तु पर ६८-३२. ३५ मातापिनोपशीच स्यात्८ १२ संसर्गात् | ३६मासिकंतु भवेच्छौचम् ०१२ ९२-२७ ३७ यद्यप्यरतचूडो घे ४८-१६. ११ कालात्ययेऽपि कुर्वीत ७६-२८.३८ य. कश्चिनिहरेत्तम् १६-२४. १२ क्रियास्तस्यनलुप्यन्ति९२-२८. | ३९ वर्णानामानुलोम्येन १२-१. १३ गृहे यस्य मृत. फश्चित्प६-२२ ||४० यि न्यूने त्रिभिः १९-१७ १४ चण्डालादुदारतात् ४१ शुद्धि सञ्चयन दाहात्४-१७ १०२-१६ '४२शूदाऽऽचारण तम्यापि१८ १२ १५ तच्छेपेणैव शुद्धि. स्यात् ४३ शूद्रापुत्र पारशयो १८-११ २१-१४. ४४ शद्रे प्रिय यूने तु १९-२१ १६ तमाधिस्य मृताम् २४-२./ ४५ षड्यन्तमतीतो यः ८०१२ २ १० आशौचं यस्य ·१० नाम नाम पृष्ठ पंक्ति - शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनमूची। सं० पृष्ठ पंकि | सं० ४६ सपिण्डैःसहसंशुध्येत६८-३३. २ स्वल्पाशीवस्य मध्ये तु२५.१४. ४७ सर्वेपामेव वर्णानाम् १७-२. १३ ऋष्यशृङ्गः- ४८ संस्पर्श सूतिकायास्तु ९-१०. १ आब्दिके चैव सम्प्राप्ते९५-२१. ४४ सूतफेमृतफे चेत्स्यात्२३-२६. १२ आशौचे तु व्यतिमान्त९५-२२. ५० सूतके शाव आशौचे ६९-६. | ३ तत्र शूद्रे द्वादशाहम् १९-१५. ५१ सूतके सूतिकावर्जम् ९-९.४ यत्र निरानं विप्राणाम् १८-१४. ५२ सूतक मृतके भूयः २२-३३. ९.४ कलिवर्यप्रकरणम्- ५३ नात्या सचैलं स्पृष्ट्याग्निम् १ अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वम् ११-६. ६७-२५. १५ कल्पतरुः ७ अमृतव्याख्या- १"द्वितीयमासत्रयेऽहोराघम्"४-४. “१ "नामकरणात् माक् तयो- १६ कश्यपः- खिरामम्४६-१७. "तेः सह ब्राह्मणो न घसेत" ९आपस्तम्ब:- २१-१४. १ भचूड़ायां तु फन्यायाम्५२२८. २वालानां जातदन्तानाम् ४६.७. २ तेषां तु पैतृफाऽऽशौचम्१८-२.३ "भृगुसङ्ग्रामदेशान्तरगतानाम्" इपिहित तस्यनाऽऽशौचम्१०२.१४. ६ व्यापादयेदिहामानम्१०२ १३.१७ कात्यायन:-- ५क्षत्रपिटादजातीनाम् १८-१. १ अनिवृत्ते दशाहे तु २१-११. १० आश्वलायन:- कर्मणोन्ते स्यात १ "एफा सग्रह्मचारिणि'६५-२. १०९-२९. २"बादशरा महागुरपु१६-२. ३ धुवाणि तु प्रकुचीत ७५-१४. ३ श्रीतानिस्तु सरचत्वा९५-१७. ४ धादमग्निमतः कार्यम् ७५-१३. ४ "सङ्ग्रामे समुपोहे च"९८ १७. ५सद्य एव विशुद्धिःस्यात्२१-१२. ५ समारोप्य तदन्तेषु ९५-१६. १८ फार्णाजिनिः- स्माऽग्निराममनोऽन्येपामर५ १५. ९ प्रत्ताऽप्रसासु योपिरसु ५१-३०. ७("तृतीये य चौलम्)४८-३०. | २मातापियोरित्रराजं स्यात्५१-३१. ११ उपनिषत् - १९ कूर्मः- "दन्तजन्म सप्तमेमासि"४८.२८. (फूर्मपुराणम् ) १२ उशना:- (फार्मम् ) १म पूर्येण यिशुद्धिास्थात्र२५०१५. १ अयपृदिमदाशीवम् २६-११. २ भाशौच . :- ·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनमूची । नाम पृष्ठ पंक्ति सं० पृष्ठ पंक्तिसं० नाम २ अथ चेत्पश्चमी रात्रिम २६-१२ ३१ पत्तानां भर्तृसापिण्ड्यम् ५४४. ३ अनस्थिसञ्चिते विग्रे ७२-२०. ३२ प्रेतीभूतं द्विजं विप्रः ७१-५. ४ अनस्थिसचिते शुद्रे ७३-१३. ३३ फलानि पुप्पशार्क च९२-११. ५ अन्यथा चैव सज्योतिः ७३-३. | ३४ मातामहानां मरणे ६२-२३. ६ अप्रत्तानां तु नारीणाम् ५५-३. ३५ यदि निहरति प्रेतम् ६६-३. ७ अर्धमासेन शुद्रस्तु ६७-५. ३६ यस्तेपामग्नमश्नाति ६८.९. ८ अर्धमासोऽथ पडायम्७८-२६. ३७ यावत्तदनमश्नाति ६८-१७. ९थशित्वा च सहोपित्या६६ १६. ३८ राजन्यवैश्या अप्येवम्७७ २८. .१० असपिण्ड द्विज प्रेतम्६६-१५. ३९ वियाहाऽनन्तरं पित्रो:५४-२५. ११ अस्थिसश्चयनादर्या७२-३१. | ४० पैश्यशभियविप्राणाम् ७४-२५. १२ अस्थिसञ्चयनादुर्ध्वम्७३-१९. | ४१ दक्षत्रियविप्राणाम् ७८-२७. १३ अहोरात्रेण शुद्धन्ति ७३-२०. ४२ शूटे दिनप्रयं प्रोक्तम् ७१-२५. १४ आशौचिना गृहाद् प्राह्यम् | ४३ पड़ा द्वादशाह च ७८-२८. ९२-१३. ४४ पद्धा या निरास्यात् ७०-२४. १५ माशी क्षत्रिये प्रोक्तम७८२९. ४५ सूतके तु सपिण्डानाम्९१४. १६ एकरा समुदियम् ६३-३१. ४६ स्नात्वा सचैल स्पृष्ट्याऽग्निम् १७एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिकर २४. १८ एकाई स्यादुपाध्याय ६५-१. ४७ स्नानेनेय भयेच्छुद्धिः७२-२१. १२. एकादकानां मरणे ६२-२४. ४८ स्यमेय शौचं कुर्याताम्७७२९. २० तदाऽऽशोचे निवृत्ते तु६८.१०. | ४९. हिरण्यधान्यगोचासः ९२-१०. २१ तायम्त्यहान्यशौच स्यात् २० वर्मदेवलो- १ नाऽऽशौचं कोर्तित सद्भिः१११.६. २२ सोय दधि घृतं क्षीरम्१२-१२. २ नैएिकानां पनस्थानाम् १११-५. २३ घिरा श्ययमरणे ६१-२५. २४निरा स्यात्तयोऽचाट २६.२१ कर्मयोशायनी-- २५ गिरायं स्यात्तथाऽऽशौचम् | १ तेरामशीचे यिमस्य ७७-२१. ७३-१४. २क्षप्रयिमादजातोय७७-२० २६ दशाहेन द्विजःशुन्यत् ६७-४. २७ माशीचं कीर्तितं सद्भिः९३२२. १ पास्यादि फल्पोपमयो.४३-२६. २८ नैष्ठिकानां परस्थानाम९३२१. २९ परपूर्वासु भार्यासु ६-२५. २४ ऋतु:- ३० पितृगेहे स्थितानारी ५४-२४. १ पूर्यसङ्कल्पित द्रव्यम् १०१-२२. - २२ कोग:- ·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋप्यादिवचन सूची । नाम पृष्ठ पंक्ति सं० पृष्ठ पंक्ति | सं० नाम २९ चतुर्विशतिमतम् -- .१ नवश्राद्धानि देयानि १००-२८. १मृतजातकयोोंगे २४-१५ .२ शायेऽपि सूतकं चेत्स्यात् | २ मृतेन शुद्धद्यते जातम् २४-१६. १००-२७. ३० छन्दोगपरिशिष्टम् - २३ गोभिलः १ अग्निहोत्रस्य होमार्थम् ९०-६९. (छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन:) २ आशौचाऽनन्तरंकुर्यात् ५ २५. १ आशौचं कर्मणोऽन्ते स्यात् ३ देवान्प्रत्याब्दिकं श्राने ९५-२४. १११-२. .४ पञ्चयज्ञान फुर्वीत ९०-२०. २न त्यजेसूतके कर्म ११०-३१. २७ गौतमः- ३ न दीक्षणात् परं यज्ञे १९०-३१. १ "अवरचेवर्णः पूर्व वर्णमुप ४ पितर्यपि मृते नैपां १११-१. स्पृशेत्"६६ २२. ५पुनादिः पालयेदझीन् १०७-१६. २"असपिण्डे योनिसम्यन्धे" ६ महापातकसंयुका १०७-१५. ५७-१३. ३१ जाबाल:- ३"आचार्यतत्पुनस्त्रीयाज्य"६३९. १ अतीते मातृकं विद्यात् १८-०. ४"तच्चेदन्तःपुनरापतेत्"२५-२ २ आचार्यपुत्रीपुत्रेपु ६५-२५. ५ "तस्मिन्नुदकादीनि सर्वाणि" | ३ तन्मध्ये हापयेत्तेपाम् ९६-३. १०३-२ ४ नानाजातिपु पारक्यम् १८-४. ६"प्रभाते .तिसृभिः" ०८-१५. ५निवासराजनि ते ६५-२४. ७'यस्य तु प्रागान्तिकं प्रायश्चि ६ थान्धवेषु च सर्वेषु ६२-३. त्तम्" १०४-२ ७ भागिनेये च दौहित्रे ६२-२. ८"राजकोधाचाऽयुद्ध" १०५-१. ८ मातृवन्धी गुरो मित्रे ६०-७. ९ "रानां च कार्याऽविघातार्थम् | १ मासं शूदस्य शेषाणाम्१७१९. १० सन्ध्यापञ्चमहायज्ञान् २६-२. १० "राविशेपे द्वाभ्याम" २८-२०. ११ समानोदकानां ज्यहम् ६०-६. १९ "श्रुत्वा चोर्ध्वं दशम्या: ३२ जावालि:- १. पक्षिणी'१.४०-२१:-- १२ "संस्त्रवणे गर्भस्य त्र्यहम्" १ एकोदकानां तु त्र्यहम् ५-१४. १४-४. ३ जैमिनि:--- २८ गौतमपठीनसी- १"चोदनालक्षणोऽर्थोधर्म२१३. १ "प्रीनतीत्य मातृतः पश्चातीत्य २छिन्ने नाले ततः पश्चात् २०१७. पितृत्तः॥६-३२. ३पारन्नच्छियते नालम् २०.१३. - ·पृष्ठ पक्ति शुद्धिन्द्रिकास्यपादिवचनबूची । सं. नाम पृष्ठ पंक्ति | सं० नाम ३४ ज्योतिशास्त्रम्-- ३ आद्यानां योगपये तु २२-२. १ धनुःप्रतोदग्रहणे ४आशौचं दशरात्रंतु १६-३१. २सप्तमे चामे वर्षे ५ उ संवत्सरार्धात्त ४०-२९. ६एकाप्रमरणे पित्रोः ३२-२३. ३५ तार्किकः--- ७ जनने भरणे नित्यम् ४-१३. १"अम्लादिसंयोगप्रयोज्यस्ता- ८ तात्ररात्रमाशीच ४०-२८ मादी" ३-२४. ९ तस्याऽऽशीदशाह ३६ तुलाहर:-- स्यात् ७०-१३. (लाहरः १) १० तेषां करोतियाफश्चित्३० २२. १ "प्रथमेऽब्दे कृतचूडस्याग्निसं- | २१ दशमेऽह्नि पवेधस्य २८-४. स्कारपक्षे" ५१-१७.१२ दशाहादिभिभागेन १९-२०. ३७ त्रिकाण्डण्डन:-- १३ दशाहं ब्राह्मणानां तु १६-१४. १ असो सति स्यादथ देहफ्तृप्तिः | २४ नाऽशुद्धिः प्रतयाऽऽशीचे १०६-२३. ३८-२६. १५नाऽऽशीचान्तरपातेन ३०-१५. १६ नाऽऽशोत्रं सूतके प्रोक्तम् १अस्मानाचाप्यत्वाच२१३-१७. २ पबङ्गविशेषेण १९४-२. १७ निधने प्रसये चैव १६-३२. ३ एवंविधस्य विग्रस्य ११३-२८ १८ नैष्ठिकानां यनस्थानां ९३-२५. ४ क्रियाहीनस्य संस्य ११३ ३०. १९ परतः परतः शुद्धिः २६.६. ५ न तूदकं कदाचित् स्यात् ११४ १. २० परमेफरहमाघर्षात् ४२-६. ६वितरल्यामपेतायाम् ४४-१३ २१ पुनः पाते दशाहात्मा८.३. ७ वर्णानामानुपू येण २२ प्रमाते तु निराण २८-१. यसमाऽसक्तचित्तस्या१३३१० २३ भवेदेकाहमेशा ४०-३०. ९व्याधितस्य कदर्यस्य ११३-२९. २४ या समानोद प्रेतम् ७०-१२. १. श्रद्धात्याविहीनस्थर१३ ३२. २५ विहित सपिण्डामाम२० २१. ३९दिवोदास कल्पतरूपमृतयः- विशद्वा तु पश्याना ,१६-१५. १ "द्वादशवादिप्रतीक्षाऽनन्तर' २७ शूपिदावधिप्राणाम १०-३. विरानमा ७५-२. २८सपिण्डन निपस्यात् ३२-२४. ४० देवला-- २९ सपिण्डश्चैिव यन्धूश्च ४-१४. १ मनपर्शनमिच्छन्ति १०-११.३० स्तिकानां भरेचादिः३०-१४. सामिपक्षानिरा स्यात् ४२-५. ३१ स्यात्पतमारना २६-७.

·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनमूची । सं० नाम पृष्ठ पंक्ति -- पृष्ठ पंकि ! सं० नाम ३२ स्वाऽऽशोचकालादिशेयम् ६पडशीतेरियं व्याख्यार१४-२४. १०-२. ४७ नारदः- ४१ देवलहारीती-- १ परपूर्वाः स्त्रियत्वन्या:८६-२७. १ माद्यानां योगपद्ये तु २३-१. २ पुनर्भूत्रिविधा तासाम्८६-२१. २ गुरुणा लघु शुध्येत्तु २३-२.४८ न्याया:-- ४२ देवलागिरोवाक्यानि- १ "समं स्यादश्रुतत्वात् ४०-२४. .१ चतुर्थेऽहनि फर्तव्यम् १०-१७. २"सत्यमाधिकारिफम्"१०७७. २ मिचतुःपञ्चदशभिः ४९ पराशरः ३ दशमेऽहनि शूद्रस्य १०-२०. १ अग्निसंस्करणे तेपाम् ४-११. ४ पञ्चमेऽहनि विज्ञेयम् १०-१८. २ अजातदन्ताये घालाः११२-२७ ५ सप्तमेऽहनि चैश्यस्य १०-१९. ३ अत ऊर्य प्रसूति स्यात२-१३. ४४ धर्मप्रकृत्तिः-- ४ अनाथं ब्राह्मणं प्रेतम् ६७-२७ ५ अनुगच्छेन्नीयमानम् ७-१८. १ उत्तरीयं शिलापात्रम् ३३-१३. ६ असगोत्रमवन्धुं च ७०-३. २ एक एव भवेत्कर्ता ७ आचतुर्थाद्भवेत्स्त्रायः १२-१२. ३ एक एव सुतः कुर्यात् ३३-१४. माहोऽपि हतानां च १०५-८. ४नयमाद्धं सपिण्डान्तम्३३-१५. ९ आहिताग्निम॑तो विप्रः१०६-१२. ५पितृपल्यामपेतायाम् ४४-१६. १० उद्यतो निधने दाने ९९-२५. ६प्रथमेऽन्दे त्रिरात्रं स्यात् ४४-९. ११ उपसर्गमृते चैत्र ७ सापत्नमातृमरणे १२ एकाहमशुचिर्भूत्वा ७१-१४. ८ संवत्सरे व्यतीतेऽपि ४४-१७, १३कृत्वाऽऽशौचंत्रिरात्रंच७१.१६. ४६ नन्दपण्डित:- १४ क्षत्रियं मृतमज्ञानात् ७१-१३. १ अमन्दमदनिस्यन्द १-४. | १५ चतुर्थे दशरात्रं स्यात् ६-१६. २ जिज्ञासच न धर्मशास्त्रविषय | १६ चण्डालेन श्वपाफेन१०६-१०. ११४-१८. १७ जन्मकर्मपरिम्रएः ३धर्माऽ.यकारिफुलफैरयकाननेन्दु १८ तदैव ऋपिभिष्टम् ९९-२६. १९ त्रिराने तु तत. पूणे ७१-१९. ) ४ धर्माधिकारिपदभूषितवंशरत्न २० दग्ध्वाऽस्थीनि पुनर्ग्राह्यम् १०६-१३. ५ बुधा मुघा दूपणभूपणाभ्यां २१ दन्तजातेऽनुजाते च ४७-१० ११४-२२. २२ दशाहाच्छुद्धते माता ८-३१. ४४-८. 4 ·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। १५ एछ पंकि ... सं० नाम पृष्ठ पंक्ति सं० नाम २३ दहेत्तं ब्राह्मणं विप्रः१०६-१२. | ४अस्थिसञ्चपनाद;ग्यदि७३.१६. २४ दिनप्रयेण शुद्धन्ति १६-६. ५ अस्थिसञ्चयनादर्वाग्रुदित्या २६ द्विजैस्तदाऽनुगन्तव्या:७२-४ २६ दुर्भिक्षे राष्ट्रसम्पाते ९८-२१. ६गर्भयदि विपत्तिः स्यात्२० २४. २७ देशान्तरगतः कश्चित्४१-२७.७ दिनत्रयेण शुद्धयन्ति १६-५. २८ न त्रिरात्रमहोरात्रम् ४१-२८. ८"नित्यानि निवर्तेरन् घेतान २९ मतेपामग्निसंस्कारः ११२ २८, पर्जम्" ९०-११ ३० नामधारकविमस्तु ११४-७. ९ ब्राह्मणे दश पिण्डाः स्युः३६ १८. ३१ पदे पदे यज्ञफलम् ६७-२८. १०मृतस्य वान्धवैः सार्धम्७३-२५. ३२ प्रसये गृहमेधी तु ११ मृते शुद्ध गृहं गत्वा ७३-१७. ३३ प्राणायामशतं कृत्वा ७१-२०. १२ वर्जयेत्तदहोराधम् ७३-२६. २४ प्रेतीभूतं तु यः भूगदम् ७१-१७. १३ वैश्ये पञ्चदश प्रोकाः३६-१९. ३५ ग्रहाचारी गृहे येषाम् ९३-२८. १४ सजातेदियसेनैव ७२-२३. ३६ ब्राह्मणाऽर्थे विपन्ना ये १०६७.५२ पारिजात:--- ३७ मृतो मध्येन लेतव्यः १०६-६. १ "मृतानामाशीचान्त्यदिनस्य ३८ राजानोराजभृत्याश्च ८२-२४, इत्यादिवाक्ययलात्" २६-२६. ३९ रामां च सूतक नास्ति९९२२. ५३ पुलस्त्या-- ४. चहिया च दहित्वा च ७०-४, १ अम्वुमध्ये गवां गोष्ठे ९७-२. ४१ विनिय॑ यदा शूदाः ७२-३. २प्रदत्तायां त्रिरात्रेण ५५-२६. ४२ वपोद्वन्धनशस्त्राद्यैः १०६-५ ९७-३. ४३ शतं च वैश्यमशानात७१-१५. ३ राहोर्दर्शनकाले च ४ सत्रधर्मप्रवृत्तस्य ९६-३१. ४४ शिल्पिन: कारुका वैश्या: ५ सद्यस्त्वप्रौढकन्यायाम् ५५-२५. ८२-२३. ६ सनिहित्यामुपस्पृश्य ९६-३०. ४५ पाठे चतुरहाच्छुद्धिः ६-१७. ४६ सम्पर्फ चेन्न कुर्वन्ति९३-२४ ५४ पैठीमति:-- ४७ स्नाऽग्निना स्वमन्त्रेण१०६१.१"असम्बन्धिन प्रेतं द्विज"६७ २९. ५१ पारस्कररा-~- २जनौ सपिण्डा शुचयः ८-१. "अथ कामोदकान्यत्यिक' | ३ न तत्र सूतकं तद्वत् ९७-१०. ४पितरी चेन्मृतौ स्याताम्३९-६. ११२-२२. २"अद्विध प्रेते मातापिनोरा ५ विवाहदुर्गयज्ञेषु शौचम्' ४६-१०. ६ श्रुत्वा तदिनमारभ्य ३९-७. ३ अन्तर्दशाहे विमस्य ७२-१२. ७पाडशाहं क्षत्रियस्य १६-१८. - १ ·२६ नाम पृष्ठ पंक्ति श्रेण", ५५ प्रचेता:- ६३-३२. शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। सं० पृष्ठ पंक्ति सं० नाम ८"सूतिकां पुत्रवती विंशतिरा-६१ बौधायन-- "अथ यदि दशरात्रा:"दिव- सात्" २७-२०, (माचेत्तसम्) २ आदिशेत्प्रथमे पिण्डे ३ "जननमरणयोः०. "दशरात्रः" १ ऋतौ तु न पृथक शौचम् ७-१७. २२-९. २ कारवः शिल्पिनो धैद्याः८२-२६.४ "जननेतावन्मातापिनो..... ३.मातृष्वसामातुलयोः ५५-४. संसर्गसाम्यात्" ४.मृते चत्विजि याज्ये च ५९-५. ५ निराधमृत्विजांच" ६३-१९. ५राजातो राजभृत्याश्च ८२-२७. "निरात्रमेकरात्रमहोरात्रंकुर्वीत" ६ सूतिका सर्वधर्णानाम् ७-१६. ५६ प्रजापति:-- 1७ द्वितीये च पितुस्तस्याः ३८-४.. १ आयाधितेपु दारेषु ८ शिष्यसतीर्यसब्रह्मचारिपु०... ८५-७. महोरोत्रम् आशीत्रे तु समुत्पन्ने २२-१२. २ ३कतुस्तात्कालिको शुद्धिः३३ १३. ६३ ब्रह्मपुराणम् --- ४ गोत्रिणःस्वानशुद्धाः स्युः८५-८. (ब्राह्मम् ) ५ तावकालमशौर्च स्यात् १अगाध तोयराशि वा१०३-१९. २ अगृहीतप्रतोदस्तु ८०-२२. ६ ब्रह्मचारी यदा कुर्यात् १११२१. |'३ अतऊवं द्वितीयात्तु २६-१६. ५७ प्रदीप:-- ४ अथदातृनहोत्रोश्च १०१-१७. "यनाऽऽशौचदिन एव० "दूरदेश ५ अथ देवप्रतिष्ठायाम् १०१-१५. ४२-१८. ६ भनतीतद्विव तु १७-२१. "गान्धर्यादिविवाहेपु०"एकाह"७ अनतीतहिचर्पस्तु ४८-१९. ८ अनस्थिसञ्चिते शुदे ७३-९. ९ अनस्थिसञ्चयाद्विप्रो ७२-२७. ५९ माञ्च!- १० अनाहिताग्नर्देहस्तु ७६-२७. १ दूरदेशमृते जाते ४१-२४, सम्पत्र भोजन पुर्यात् ६९-२७. ६० बाईस्पत्यम्-- १९२ अन्यपूर्वा यस्य गेहे ८७-२२. १. “पकन वासिनः" ८१-१७. ||१३ अन्याश्च मातरस्तद्वत् ९-६० २ विराण सकुल्यास्तु १३-९. ||१४असमानश्च सङ्कीर्णैः१०२-२८, ३ व्यहं मातामहाऽऽचार्य १५-९. ११५ असौ स्वर्गाय लोकाय-३० १११-२०.

·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। सं. नाम पृष्ठ पंक्ति २० आचार्य पृष्ठ पंक्ति/सं० नाम १६ अस्थिसञ्चयनादूर्घ ७३-११. ४२ औरसं वर्जयित्वा तु ८४-१९. १७ अस्थ्नातु सञ्चया प्रेते३६-२३. | ४३ ओपध तेलमजिनम् ९२-७. २८ अविज्ञाते न दोपः स्यात् ४४ कामादक्षतयोनिश्चेत्८७-३१. १०१-१८. ४५ फाठे लोष्ठं तृणं पर्णम् ९२-६. १९ भाचम्य परकीयेन १०१-२२. | ४६ कुशीलजीविनोये च१०३-१. पाप्युपाध्यायम् ४७ कुर्युस्तृतीये विप्रस्य ३६-२१. ११०-२१. ४८ रुते तु फेवलं मानम् ७३-३०. २१ भाजन्मनस्तु चौलान्तम् | ४१ ते तु सञ्चये विप्रः ७३-६, ५० छात्वातोनहतास्तांच१०२.२९. २२ आदावेकस्य दत्तायाम्८९-२. | ५१ पत्या पतति नो तस्मात् २३ आमागदर्ययावत् २६-१६. ११०-२३ २४ भाशीचिनां गृहाद् माह्यम् ५२ सत्या सचैल स्नानं तु ८-६. ५३ क्रोधास्पाप विष घद्धिम् १०२-३१. २५ आशौचं तु निरामतु ८४-२१. ५४ क्षत्रविशूद्रजातीनाम् ७५-२. २६ माशीचं तु भवेत्तस्य ७०-१७ / ५५क्षत्रियस्याऽथ धैश्यस्तु७७-२५ २७ आशीचं दशरानं तु ७०-२१. ५६ क्षेप्रजादिषु पुत्रेषु ४-२०. २८ भाशौचं न भवेल्लोके ९१-१६.५७ गच्छेन्महापधे पाऽपि २९ आशीचंघान्धवानांतु४८-२०. १०३-२०. ३० आशौच सर्वकार्यपु ८७-२३. ५८ गतैःशूदाच संस्पृश्या७-२०. ३१ माशीचे स्यालयाई तेषां ५९ गिरिवृक्षापातं च १०२-२३. १०३-२८. ६० गृहीतमधुपर्फस्य ३२ दिशं मृतक येपा १०३-२७.६२ गृहे मृतासु इत्तासु ५४-२०० ३३ उत्तमानाप्नुयालोकान् ६२ गोमङ्गलादी वैश्यानाम् १०३-२३. ९६-१५. ३४ एकनाममृते कार्या ६३ चण्डालैरथवा चौरः१०३.१३. ३५ एका माता द्वयोर्यघ ८९-१४. ६४ चिकित्सको यत्कुरुते९९-१९. ३६ पफाहमशुचिर्भूत्वा ६९-२८. | ६५ जायते म्रियते पन्धुः ७७-२६. ३७ एका चेद द्विपूक्तम्१९-१०.६६ ततो वाग्दानपर्यन्तमः३-१७. ३८ एनेपामधिकारस्तु १०३-२५. | ६७ ततः फालायशात्तत्र ३९ परमेव विचार्य स्यात्२६-१९. | ६८ ततः परं प्रवृद्धायाम् ५३-१८. ४० एवं पर्णशरं दग्या ७४-३१. ६९ तत्कर्म मान्यो जानाति ४१एवं सति नृपः द्धः९८-११. ३ ·१८ शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। पृष्ट पंकि सं. नाम पृष्ठ पंक्ति। सं० नाम ७० तदन्योन क्षमः कर्तुम्६२-३०. ९४ देशधर्मप्रमाणत्वात् ७९-२०. ७१ तदन्यो नैव जानाति९९-१८. ९५ छिजन्मनामयं कालः४८-३२. ७२ तदभाचे पलाशोत्थैः७४-२८. ९६ द्वितीये पतिते त्वाद्यात् ७३ तदामाससमैस्तासाम्१३-७. २६-१७. ७४ तदा सचैल स्मातस्तु ७३-२०. ९७ न चाऽश्रुपातः पिण्डश्चे ७५ तदा स्नातःसचैलस्तु७२-२८. १०४-२४. ७६ तद्वन्धुवर्गस्त्वेकेन ११-१३, ९८ मतस्य दहन कार्यम्१०४-२१. ७७ तद्वद् गृहीतदीक्षस्य ९४-९. ९९ नराणामथ नारीणाम् ७८ तनास्ति यस्मादन्यस्य९९-९. १०३-२६. ७९ तयोः स्यात्सूतकादैक्यम् १०० नागन्तुफैरघाहोभिः२३-१५. १०१ नागानां विनियं कुर्वन् ८. तस्माञ्चिकित्सका स्पर्श १०२-२५. ९९-२०. १०२ निगृहीतः स्वयं राज्ञा ८१ तस्य दाहादिक कार्यम् १०२-२६. १०३-१४. १०३ निर्मलाः स्वर्गमायान्त ८२ तस्य स्नानाद्भवेच्छुद्धिः १०४-१०. ७२-१७. १०४ नैष्ठिकस्याऽथवाऽन्यस्य ८३ तस्याऽन्यस्य सगोत्रा सा ९३-१२. ८७-३२. १०५ पञ्चमे चैश्यजातेस्तु३६-२२. 28 तावद्योऽयान्धवस्तत्र ७२-१६. १०६ पञ्चाब्दिकस्तु शूद्राणाम् ८५ त्रिरानं वान्धवानां तु ४७-२२. ८६ त्रिरामपि वैश्यस्य ७२-२१. १०७ पतितानां न दाहः स्यात् १०४-१३. ८७ व्यहं चेसहशाह स्यात् १०७ परदाराऽनुगन्ता च १०२-२७. ८८ दत्ता कन्या पितु हे ११-१२. १०९ परस्परमृतो भ्रातृ ५८-१२. ८९ दशाहाऽनन्तरं पुनी ५६-२८. ११० पश्चादशाहे पतिते ९४-८. ९० दानं प्रतिग्रहः स्नानम्८७-२४. १११ पितुर्यत्र निरात्रस्यात्८९-३. ९१ दास्यो दालाच यत्किञ्चित् ११२ पितुर्वरस्य च ततः ५३-२०. ११३ पित्रा दत्ता तु या फल्या ९२ दाहयित्या तुमूल्येन ७०-२०. ८७-२७. ९३ दुश्चिकित्समहारोगैः १४ मातग्रहाऽधिकाराच १०३-१७. ९३-१४.

·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनमूची । नाम पृष्ठ पंकि सं० पृष्ठ पंक्तिः। सं० नाम ११५ प्रमादादपि निःशङ्क: १३६ यथा मातामहाशौचम् १०३-११. ५९-१२. ११६ प्रयागवटशासायाम् १३७ यदि कश्चित्तदोच्छिष्ट १०३-२१. ११७ प्रयास्यतश्च सङ्ग्रामे ९८-१९. १३८ योऽसवर्ण तुमूल्येन७०-१६. ११८ प्रयिशेज्ज्यलने दीतम् १३९ यं संश्रितयती भूयः८७-१८. १०३-१८. १४० राजभिः कृतदण्डास्तु ११९ थान्धवेपु चरन्त्यत्र ७७-३२. १०४-९. १२० धान्धवेषुच विप्रस्य-२३. १४२ राजा करोति यत् फर्म १२१ ब्रह्मदण्डहता ये च १०३-२. ९८-१०. १२२ ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या १४२ राज्यनाशस्तु येन स्यात् ९८-२५. ७-२२. १४३ लवणं मधु मांसंच २२-५. १२३ ब्राह्मणरपिजातानाम्७७-३. १४४ वामदाने कृते तत्र५३-१९. १२४ भोजनाद्धे तु सम्भुक्त २४५धानप्रस्थस्ययाऽम्यस्य १०१-२०. १२५ मन्यादितर्पणे चाऽपि९८.२४. १ १४६ विशाने भोक्तुरेय स्थात् १२६ महापातकिनो ये च १०३-३. १२७ महापापक्षयारस्वर्गम् १४७ विधी घनुपनीतस्तु८०-२१. १०३-२४. १४८ वियाहोत्सययशेपु १०१-२३. १२८ मातर या स्वयं दग्ध्या १४९ शयस्पर्शविधानोकम्१-२९. ११०-२२. १५० शिल्पिनधिमकाराद्या: १२९ मातुलाशीचयापुत्र्याः ५८-१२. १५१ शूद्रा पैश्याः सपिपास्तु १३० मुरोमगास्तु ये जीयाः १०४-१७. १५२ निन्दष्ट्रिनपिम्याल१०३-१२. १३१ मृतस्य यावदस्थोनि २-१५, १५३ शेषमन्नं परदेयम् १०१-३४. १३२ मृतायां घा प्रसूतायाम् ११४ शीवाऽऽशीच प्र. ८७-२८. पारन् १७-१४. १३३ मृतेषुधाऽय जातेपु७७-२४. १९५ भावादी पितृपसे च१०१-११. १३५ नियते यत्र तप स्यात् १५६ पनासाभ्यन्तरं पायदा३.६. २५७ सचलं म्नानमाया १३५ यत्कर्मसमभृत्यानाम्९-८ ·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची । पृष्ठ पंक्ति . -- सं० नाम पृष्ठ पंक्ति । सं०, नाम १५८ सजातिमसपिण्डं तु६९-२२.६७ बृहन्मनु:- १५९ सद्याशीचे भवेत्तत्र ५३-१६. १ आशौचं पक्षिणी रात्रिः६०-२०. १६० सद्यःशौचंसविण्डानाम् २ ग्राममध्यगतो यावत् १६-५. १४-१०. ३ ग्रामस्य तावदाशौचम् ६६-६. '१६१ सपिण्डता ततः पश्चात्द-५. ४ दशाहाभ्यन्तरे चाले १५-३. १६२ सपिण्डता तु कन्यानाम् ५.पित्रोः स्वसरि तय ५१-१. ५४-६. ६भगिन्यां संस्कृतायां च५८-२०. १६३ समानोदकसंज्ञाऽपि ६-७. ७ मातुले श्वशुरे मित्रे ६०-२१. १६४ सम्बन्धसाम्यापो. ८ मिने जामातरि प्रेते ५८-२१. त्रीणाम् ५९-२०. ९शावाऽऽशौचनकर्तव्यम्१५-४. १६५ सर्वसद्गनिवृत्तस्य १०४-२०. १० शालके तत्सुते चैत्र ५७-२०, १६६ सर्वे वर्णाः सजातीयान् ११ समानोदकभावस्तु ६९-२४. ६८ बृहस्पतिः- १६७ सर्वेपामेच वर्णानाम् ६-४. १ अनिर्गते दशाहे तु ३८-२०. १६८ सर्वेषां स्यादहोत्रम् ७१-२८. २ अन्यदेशमृतं ज्ञातिम् ३८-१९. १६९ सुपिटर्जलसम्मिश्रः ७४-२५.. ३ अन्याश्चितेपु दारेपु १७० सूतके तु मुखं दृष्ट्वा ४ कन्यायिवाहे सक्रान्ती९७-७. १७१ सूपकारेण यस्कर्म ९९-१७. ५ चत्वारिंशद्वदन्त्यन्ये ४३-१८. १७२ स्नान स्वयभृथेयावत्र४-१०. ६दासान्तेवासिभृतका: ८२-३. .१७३ स्थजात्युक्तमतःपरम् ४६-७. १७४ स्वजात्युक्तमशौचं स्यात् ७ दूरदेशमृते जाते ४१-२४. ८ देशान्तरं वदन्त्येके ४३-१७. ५३-२१. ९ धान्धवोचा परोवाऽपि६८-३०. २७५ स्वमशौचंचरेत्सम्यक् ११-१८. १०महानद्यन्तरं यत्र १७६ स्वयन्देहविनाशस्य १०३-२२. ११ मृतेवाप्लुत्य शुद्धयेत्तु८४-१०. ६५ बृहत्मचेता:- १२ यस्तैः सहाऽसपिएडोऽपि १ मातुः शुद्धिर्दशाहेन १४-३१. २ मूहर्त जीवितो वालः १४-३४. १३ वाचो यत्र विभिद्यन्ते४३-१०. ६६ बृहद्विष्णु:- १४ शावाशीचं च सर्वेपाम्१-१६. १अर्धा त्रिपक्षाञ्चिनिशम्४२-२. | १५ शुद्धयेद्विषो दशाहेन ७२-४. २ अहः सम्वत्सरादक ४२-३. १६ सन्निधानेऽशौचमिदम्४१-१५. ३ "जातमृते मृतजाते वा......" १७ समपञ्चचिरात्रैस्तु ७२-५. सद्यःशौचम्" १४-३२. १८ स्नानं प्रकुर्यात्त पिता ९-१७ ·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनाची । सं० नाम पृष्ठ पंक्ति पृष्ठ पति / सं० नाम १९ स्वामितुल्येन शौचेन ८२-४, ७ आचार्य स्थमुपाध्यायम् ६९ महमालका १९०-१४, १ गुरुणा लघु शुध्येत्तु ३१-२१८ आत्मानरत्यागिनां चैय११२-४. ७० भविष्यपुराणे- ९ आत्मानं घातयेद्यस्तु११३-३१. १ आयस्तयोवर्णयोस्तु ३६-२५. १० थादिधी नोवकं कुर्यात २नय,सत विशाराहाम्३१-२६. ११ उद्यतैराहने शस्त्रैः १०५-११. • ७१ भारतम्- १२ जनद्विधार्षिक मेतम् ४७-२५. १ अन्नं ददतु पानीयम् ६९-१२. १३ कृसूलधान्यको वा स्यात् २ शातिभिः सह भोकन्यमद९-१३ २७-१८. ७२ भाष्यका- १४ गर्भभदुहां चैव ११२-११. १"कोऽयों योऽभ्युदयाय" १५ गुरोःप्रेतस्य शिष्यस्तु १३-३. योऽनभ्युदयाय" २-१६. १६ जननेऽप्येप्रमेय स्यात्१६-१२. १७ जम्मन्येकोदकानां तु ५-३०. ७३ भृगुः- रमजातदन्तस्य वा फुयोत५०-२५. १ तांताऽहनि सम्प्राशे ३२-१८. | ३९ तद्वर्णविधिदन २ प्रायद तु नवश्राद्धम् २२-९९. २० तस्य निराधमाशीयम् १०३ ३२, ३ या समारोहण कुर्मात ३२-२७. १२१ तस्य पुत्रेच पल्या च६३-१२. ७४ पदना- २२ तावस्यादशुचियिंन २९-२०. "नामकरणाऽनन्तरं पितो. २३ तृतीये तूदकं सत्या १०३-३३. स्त्रिायम्" ४६-६४. २४ निरानमाहुराशौचम् ६३-२१. २“यत्र पितुस्विरान..." मा २५ यहादुदकदायिनः १६-9. रोचमपतिप्यते॥ ८५-२२. २६ व्यहैहिको घाऽपि भोत- ९. २७ दशरात्रेण शुद्धिः स्यात् ७-५. २८ दशाह शावमाशीचा ६-२६. (मानवम्) २९ ध्वजाहतो भक्दास. ८१-२७. १ अविकान्त दशादे तु ४०-२०. ३० नाऽपिवर्पस्य कर्तव्या५०-२४. २ अनुगम्येच्छया भेतम् ७०-३३.१ ३. माऽस्य कायोऽनिस. ३ अन्तर्दशाहे स्यातां चेत् २९०१२. स्कार:४७-१७. ४ अलकृत्य शुवौ भूमौ १७-१६ ३२ निर्दशं शातिमरणम् ३८-२८. '५ भरण्ये काष्ठयत्यया-१८ / ३३ निहत्य तुवतीप्रेता१०.१५. ६ असपिण्ड हिज तम् ६०-१५. | ३५ नितडकानां तु ४७-३२ .

·नाम पृष्ठ पंकि -- शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। सं. नाम पृष्ठ पंक्तिसं० ८३ मेधातिथि:- ८७ पाज्ञावलयः १ असपिण्डं नित्य..."निरा ( योगीश्वरः) प्रप्रापणाय "६०-१८. १ अन्तरा जन्ममरणे २९-२२. २ अनौरसेपु पुरेपु ८४ यमः- ३ अवयद्यासु दासीपु ८-१३. १ अघनृद्धिमदाशौचम् २५-२१. ४ आचार्यपिघुपाध्यायान २ अज्ञातदन्ते तनये ३ माशीचं पुनरागच्छेत् २५-१८. ५ मापद्यपि च फटायाम् ९४-५. ४ उभयत्र दशाहानि ९१-१०.६ऋत्विजा दीक्षितानां च ९४-२. ५ जामातरि मृते शुद्धिः ६१-२७. ७ कामोदर्फ सपिपता ११२-२०. ६ ततः सम्वत्सरे पूर्णे ५१-१०. | ८ गर्भस्राये मासतुल्याः १३-९. ७ तस्याः सपिण्डीकरणम् ३६.५. गुर्यन्तेयास्यनूचान ६०-२६. ८ दरम्नां चैव फन्यानाम्११२-१७. १० निशदिनानि शूदस्य १६-२६. पक्षिणी शालकानां स्यात्६१-२०११ दाने रिचाहे यज्ञेच २४-४. १० प्रजानां रक्षणार्थाय 8८-६. १२ न प्रामचारिणः फुयुः१०९-१८. १५ ग्रासादिषु विवाहेषु ३६-४.१३ नयमे दशमे चाऽपि १२-७. १२ भर्ना चैकेन कर्तव्यम् ३४-५. १४ निःसार्यते या प १२-८. १३ यथा निराप्रफ्रान्ते २५-१७. J१: पाराण्डयनाधितास्तेनाः १४ राशामात्यविफे फाये २८-५. १०४-२७. १५ पृथासङ्करजातानाम्११२-१६. | १६ पिमोस्तु सूतर्फ मातु:८-१७. १६ शरणाऽभिमुपो यस्तु १७ प्रथमे मासि सासद १२-२१ १०५-१८ १८ मनश्चैतन्ययुक्तोऽसौ १२-१. १७ सद्यःसन्तिप्ठते यशः १०५-९. १९. मास्ययुदं दितीये तु १२-२३. १८ सपिषष्टानां सर्वेषाम६७-६.२० सकटाच माश्नीयात् १९सून के तु फुलस्यानम्६९-१०. १११-१८ २१ समिमनिमालवारि ९३-८, १६ यमवृहस्पती-- २२ सप्तमे चाष्टम पेय १ देवे भये समुत्पने ९८-२८. २३ मुराप्य मारमत्यागिन्या २ सपाशीचं समाख्यातम्र८-२९ १०४-२८. २४ घनु रपानाम् १ "पालाशी प्रतिरति चाऽपि १२-२४. फारयेत्" २५हनामा नपगोपि १०४-३०. - '४ पापा:- ·२४ शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचन सूची। नाम पृष्ठ पंकि -- सं० पृष्ठ पंक्ति | सं० नाम ८९ लघुहारीत:- ३ अनौरसेपु पुत्रेषु ८६-२२. १ सप्तमे त्वहरेव तु ६-१८. ४ अनारन्धविशुध्यर्थम् १०८-१७. ९० ललितः- ५ असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते १ "पित्राशौचेनैव शुद्धिः"३१-१८. एकरात्रम्" ५७-१७. "आचार्ये मातामहे च ९१ लोलटा- व्यतीते त्रिरावण' ६३-१. १ "नाधमनुलक्षीत्य न तु ७ आशौचं तु भवेत्तस्य ६६-३०. पश्चात्" ३४-२२. = "आशौचव्यपगमे प्रायश्चित्तं ९२ लौगाक्षि:- कुर्यात्" ६८-२४. १तूपणीमेवोदकं फुर्यात् ४७-२८. हगां दद्यात् पञ्चगव्याशी ८-२५. २ नघधाद्धं तु दम्पत्योः ३३-४. १० "जननाऽऽशौचमध्ये.."पू- ३ मृताऽहनि समासेन शिौचव्यपगमे शुद्धि"२५-१. ४ सर्वेपां कृतचूडानाम् ४७-२९. ११ "जननाऽऽशौचमध्ये... ९३ वशिष्ठ:-- शातिमरणेऽप्येयम्' २८-8. १ अस्पृश्यत्वं ध्रुवं मातुः ३०-६. १२ "दन्तजातेऽप्यकृतचूडे २ ऊर्य दशाहाच्छत्वकम् ४०-२२. त्वहोरात्रेण शुद्धिः" ४८-१२. ३ "ऊनद्विवार्षिके प्रेते...नि. १३ "देवप्रतिष्ठोत्सवयशेपु" राप्रम् १३-१७. १०१-२९. ४जननस्य चमध्ये घ १४ "म रामां राजकर्मणि..."न ५ नाशीच विद्यते पुंसः ८-२४. फारूणां फारफर्मणि'४-२५. ६ पितुर्दशाहमध्ये तु २४-१०. १५ "न देवप्रतिष्ठावियारयोः ७ पिप्रोस्तु दशरानं स्यात् ३०-५. पूर्वसम्भृतयोः" १०१-२७. ८ पिण्डोदफफियां कुर्यात्२४-११. | १६ "न देशविनमे नापद्यपि पूर्यस्य नामकर्मादि २५-६. च कटायाम्"६६-१३. १० "ब्राह्मणो दशराण"शद- १७ नान्दोमुसंविवाहादी १08-8. घमासे।" १८ "नाशीचे कस्य चिद्दतम. ११ रजस्तमाऽशुनि शेयम्८-२५. श्नीयात्" ११-११. ९९ विष्णु:- १६ "परनीनां दासानामानुलो- १"अथ सपिण्डीकरण... भ्येन."स्यामिन्यात्मीयम्" सर्वान भोजपे'' ३३-२८. २"मसातदन्ते पाले..."मोद. २० परपूर्णमु भार्यामु १-२३. गफ्रिया" १२-३. २१ प्रारब्धेसूसग म म्यात्२४-२३.

·शुदिनन्द्रिशाम्पाप्यादिवचनमूची। पृष्ठ पंक्ति ... ७०-८. नाम पृछ पंक्ति मं० नाम २२ प्रारम्मो परणं यो १०९-८१२८ विधादर्श:-- २३ "प्रारमणस्य.."येश्यस्य { নিন মায়া गटे प्रिरायम्" ७८-१४. यदिरेष" २४ योऽसवर्ण नु मूल्येन ६६-२९. २ "प्रतिशतिदद्दन त्यनि- २६ मतयायियालेषु दस्य गिराम" २७ "धुत्या देशान्तरम्ये.... भाशीचशेरेगशुदि १८-२४. १०१ विष्णुसुमन्तुपठीन- २८ "श्यशुरश्यभूभ्यर्य स्यादिवाफ्यानि-- करानेगु १ "भृग्यग्न्यनशनाSER... २१ "संस्टमासु खोपुर... च सयाशीयम्" १०५-१५. निरा नि ११-११. १०२ दृद्धपराशर:- ३. "सयंस्पेय तम्या... १क्षप्रियस्तु पशाहन १६-२३. तु सचेलम्नानेन" ७३-२३ २ सय पादशाहेन १६-२४. ३१ "मीणा विवादः.... ३ तपोदानप्रवृत्तपु १००-१६० नाऽशीचं पितृपक्षे" ५२-२७. ४ प्रेतम्पर्शनसंस्कारः ३२ "दीनयानामधिक. ५ चोदा चवासिदाता च ७०-१.. यणेषु तदाऽऽशीच. ६ सजातीयेपु वर्णेषु व्यपगमे शुद्धिः" ७ सपिण्डता तु पुरुषे ९४ विज्ञानेश्वर:-- १०३ वृद्धमनु:- १ "अहःपदमहमांप्रपर १ लीयाद्या नोदकं फुयुः ११२-२. मानयाऽनुरोधात्" ५-२२. २ गर्भभद्रुहश्चय ११२-३. २"प्रथमयरतचील. ३ ग्रामेश्यरे कुलपती ८३-३२. विषयम्" ४८-२५. ४जीयन् जातो यदि ३ "प्रसये एपारानं मरणे १४-२७.' विरानम" ११-१५.१५त्रिराणघ शुद्धिः स्यात्५६ २८ ४ "ब्राह्मणस्य वैश्याऽनु ६ पित्रोरुपामे स्त्रीणाम् ५६-१७ गमने.."इत्यूहगीयम्"७१-३३.७विद्युता नृपविप्राभ्याम्११२-१३:' ५'व्युत्माममृते सपिण्डने ८ थोत्पनो महाहीयः ११२-१४. नास्ति' ३३-२८. ९शिप्ये पञ्चत्यमापन्ने ६६-२. ९७ विशेपस्मरणम्- १० श्वशुरयोगिन्यां च ६१-३२. १ मृते प्रयोदशे धाडम् ९५-२८. ११ सूतकं सकलं मातुः १४-२८, ततः .

·शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। 6 , पृष्ठ पंकि - सं० नाम पृष्ठ पंक्ति | सं० नाम १०४ वृद्धयाज्ञवल्क्य:- १११ व्यास:-- १ विद्युता नृपविमाभ्यां ११२-१३. १गर्भाऽऽधानादिभियुक्तः २ घृथोत्पन्नोमहावलीवः११२-१४. ११४-१२. २ जातिमात्रोपजीवी च १२४-११. १०५ वृद्धवासिष्ठः- ३ दशाहेनैव दम्पत्योः २१-२. १"गर्भस्नाचे भासतुल्या०" न फर्मचिन्न चाऽधीते ११४-१३. पुरुपस्य" १४-१७. ५ वाले मृते सपिण्डानाम् २१-१. २ त्रैवर्णिकानां संस्कार ८१-६.६ ब्रह्मवीजसमुत्पन्नः ११४-१०. ३ यथोकेनैव कालेन ८१-७. ११२ शङ्क:- १०६ वृद्धशातातप:--- १ "अजातदन्तासु पित्रोरेक- १आशौचं पिण्डयशश्च ३७-५. रात्रम्" ५२-३. २युद्धे हतं पति वीर ३७-४. २ अन्ते स शुद्धः शुद्धिश्च ६८-२६. १०७ वैय्याघ्रपादः-- ३ अनुगम्य शव बुद्ध्या १दशाहमेव दम्पत्योः . १५-७. ४ अनूढभार्थः शूद्रस्तु २ जातेमृते सपिण्डानाम् १५-६. ५ अनौरसेषु पुरेपु ६ असमानं द्वितीयेन १०८ वैष्णवम्-- ७ आचार्यपुत्रीपुत्रेषु ६५-२८. १"माचार्यपतीपुत्रोपा- ८ प्रत्विजां दीक्षितानां च९४-१२. ध्यायशिप्येप्येफराण"६३-१४. ९पकपिण्डाः पृथक्शीचाः २ "मातुलश्वशुरश्वश्रूश्व- ७६-२५. शुर्य० प्येफराण" ६०-२८. १० एकरा बिराच ३ "सहाध्यायिशिप्येप्य. २१ जनने मरणे चैव ११०-७, तीतेप्चेकराण" ६४-२२. १२ तस्यां मृतायां नाऽशी. १०९ व्याघ्रः-- चम् ५५-१३. १अवरश्चेदर वर्णम् ६६-२६. १३ निराप्रमथ पड़ाराधम्७८-१८. २ चहेच्छयं तदाऽऽशौचम्६६-२७. १४ दाहादुर्घमशौचं स्थात् ७४-२४. ११.० पाघ्रपाद:--- १५ नाशीयमानः कथिताः९९-४, १ अन्तर्दशाहे जातस्य ४५-२.. १६ निवासराजनि प्रेते ६५-२७. २ उपनीने तु विषमम् १७ नीयते च सपिण्डत्वम्३५-२८. ३ तुल्य पयसि सयंपाम् २०-४. १८ नैयाऽऽशीचं भवेत्तेपाम् ४ सूतफेनैप शुद्धिः स्पात् ४५-२६. ९४-१३.

·शुद्धिचन्द्रिकास्यप्राणादिवचनाची । नाम पृश पंक्ति " सं० पृछ पंकि सं० नाम १९ परपूर्वासु च स्त्रीपु ८६-१७. माभ्यांप्रमाते तिसभि."२७-१४. २० पितुः शेषेण शुद्धिः २ अन्यपूर्षासु भार्यासु ८६-२८. स्यात् ३१-२६. ३ "अपपात्रितस्य.... २१ पितृवेश्मनि या नारी५५-१२, ध्याधर्तन्ते" ११२-२५० २२ पिनोमरण पय स्यात् ११०-८ ४"ऊढायां गोत्रतः पिण्डा- २३ "प्राड्नामकरणात्सवः ऽशीचयोनिगृत्तिः" ५३-२८. ५ "कुमारप्रसपे..."यदो २४ मरणादेय कर्तव्यम् ७४-२३, परसदद." ९२-१८. २५ मातयंप्रे प्रमीतायाम् ३१-१५.! ६ माऽनध्यायो भवेत्तस्य ८६-२९. २६ मृत्यु समधिगच्छेत् ८०-५० ७पिण्योदफदानं च १५-२६. २७ ययेकजाता पाय. ७६-२४. ८प्रसवे मरणे तज्जम् ८८-३०. २८ यस्तु भुके पराss ९ राशः पुरोहितोऽमारयः९८-३३ शीचे ६८-२५० १० सपिण्डता तु सर्वेषाम् २९ यांनी परिशेषेण ७.-२१. ११-२५० ३० घेश्ये सपिण्डे धां ११ दोनयर्णात्तु या नारी ८८-२६. माम ७८-१९. ११६ शातातप:- ३१ शुदि समधिगच्छन्ति ८०.६. १ भासदशाहे जननात् १००-२२. ३२ शदे सपिण्डे पर्णानाम्७८-१७. २ भईति स्वर्गवासेऽपि ३४-२१. ३३ सपिण्डे क्षत्रिये शुद्धिः७८-२०. | ३ असमीपे पितुःप्रेतम् ४२-१६. ३३ समाशीचस्य सम्पाते २२-६. ४ मारम्धे प्रेतपिण्टे तु १००-२४. ३५ सपिः प्राश्य पुना मा. ५ भासुराविपियादेषु ३५-१९. स्या ७१-९. ६एकादशाहाद्राजन्य: १६-२०. ३६ सर्व शहरयमायान्ति ३५-२९. ७"गर्भसंस्रवणे निराम- १.१३ वाहादिवाक्य:-- म्॥१४-1. १भाशीच मामशः स्पृ. ८सयाऽऽशीय पिण्डस्तु २००-२५. सम्मानातरिमतामता ३५-१८. १.१.४ वाइपरः-- १० तस्याssो दशा १"तदेतत्पत्या सह... तु ३२-१२. स्थापि जातस्यात्" ३४-१८.१५मिलमियाद रश्या ४२-२०. ११५ शसिविता-- १२५शराने प्यतीत तु ४२-२१. दन्तरा प्रमीयेत.... २३ धादे ३७-१२ तम् ७२-१४.

·२८ शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची। नाम पृष्ठ पंक्ति -- सं० पृष्ठ पंक्ति | सं. नाम .१४ नीयते च सपिण्डत्वम्३५-२८. नाऽऽशौचम् १५ पत्नीपतिपितृणां तु ३७-२६. ३ पितृत्वमश्नुते प्रेते ३४-१४. १६ पितामह्यादिभिः सा ४ "ब्राह्मणानामे कपिण्डस्व- र्धम् ३७-२०० घानामादशमात्" १७ पुत्रः कुर्थादशौचं तु ४२-२२. ५ भर्तुरेव विरास्यात् ८८-२६. १८ प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यम१००-२३. ६ "मातुरेव सूतकम् । ता १९ “मन्त्रावश्यकर्जना- स्पृशतश्च पितुः, नेतरे- च्छ्द्रस्य"तद्वत्स्यात् पाम् ९-३. मासमित्येके" ७ व्यभिचारेण यस्य स्त्री८८-२५. २० मूल्यकर्मकराः शूद्राः ८२-१९. १२३ सुमन्तु याज्ञवल्क्यौ- ३१मृता याऽनुगतानाधम् १ सम्वत्सरे व्यतीते तु ४०-१६. ३४-२२. २ सर्चेपां वत्सरे पूर्णे ४०-१७. २२ “यस्य च च्छन्देनेच्छ- |१२४ सहकारः- न्ति.."वनाशौचम्"९९-१०. १३ रानिशेपे यहाच्छुद्धि.२७-१६. १दाने विशिष्टे आर्तस्य ९९-३०. २४ शुदो विशतिरानेण १६-२१. २ निमन्त्रणं तु धा धादे१०८-१७. २५ सपिण्डानां तु यः ३ प्रारम्भादूर्भमाशौचम्१०८-१६. कश्चित् ३२-११. ४ भाव्यं तुसूतकं ज्ञात्वा१०८-२०. २६ सर्वे शुद्रत्वमायान्ति ३५-२९. ५ यो नित्यदाऽपि यो यस्तु२९-३१. २७ स्नाने शरीरसंस्कार-२-२०. ६ शिलोन्छायाचितैर्जीवन ९७-२५. १२० पटिशन्मतम् - १ उभाभ्यामपरिजात ७ सूतकं न विशेत्तत्र १०८-२१. ४-२१. २ऊ सम्बत्सरात्कुर्यात् १०७-१२५ सम्वतः ३पफेनाऽपि परिशाते ४-२२. १ चतुर्थेऽहनि कर्तव्यम् १०-१३. ४ गोनाहाणहतानां च १०७-५. २ जाते पुत्रे पितुः स्नानम् ८-८. ५ तदाऽपि दाहयेदेनम् ५१-९. ३ ततः सञ्चयनाचम् १०-१४. ६ यद्यप्यजातदन्तः स्यात् ५९-८. ४ माता शुद्धयेद्दशाहेन ७शायाशीचे समुन्ने २१-२१.१.२७ सर्वज्ञनारायण:- ८ शायेन शुज्यते सूतिः २१-२२. १ "यद्यन्नमत्ति तेपी०"दश १२२ सुमन्तु:- राण ६६-२०. १प्रयाणामपिपिण्डानाम्३४-१३. २ शवनिपननकारिसपिण्ड- २"दीक्षितपतिप्रसारिणां विषयम्' ४७-२...

·शुद्धिचन्द्रिकास्थयादिपचनालो। २६ सं. नाम १२८ स्फ दपुराणम् पृष्ठ पति २० मिसे एशोगाद६-२० १ यदि माता यदि पिता ३४-३ २१ "मतिलोमा धर्महीना २ प्युतामेण गुतin २५-१ १२९ समृतिचन्द्रिका २२ माणमगुलस्योराम ४३-१३ ( सम्वतस्मरणम् ) ৭ মাযগ্নিসূখামাণ १ भाषकाच पर्तव्यम् १०-२८ १००-१४ २ सेनाशीच पम्यम्११०-२७ (२४ मारणी क्षनिया येश्या ३ मातापित्रोपिपती तु ११०-१५ २५-२४ ५ समयस्थोऽपियुयात ११०-२६ २५ गत सम्पूर्णमाशीयम् १३० स्मृयन्तरम् ४२-३२ १४सीतेदेऽपि पसंदयम् ४२-२२ २६ महागुणगीपाले ४२-२७ २ "शन्सर्दशाहोपरमस्य २७ मा।धार गृथग रात् तपाद्योगि४५-२८. पुर ३७-२३ ३ यासु गुखी ३७-३२ २८ मूलपत्रपरीराम ४ आरागस्त्यागिनो नास्ति २९ गरी सानेगशुस्यन्ति १०४-२१ ५ उपसराये शस्त्रः १०५-३ ३० यो सम्भुरासम्भारे १०१-२६. ६ एकादो पराजगन माप-४ | ३९ पिनस्तेविंगुणोऽरति ४३-१४ ७ गृहसमियमस्याऽपि १०१-१३ ३२ भूदा स्पाशियोक्या३५२५ सरप्यपरशा ३३ सप सनितरो यशा १०५-३ •सिर्यग्यपोदरापयशी ४३-१२ ३४ सम्परारे यतिमात ४२-२१. १० सेषामपि तथा गङ्गा १०६-३ ३५ राधः स्पृश्यो गर्भवासा ११ म्यादि ला शाय ३१-४ १२ पाप पुणे पर तिर१-२४३१ सकार:-- १३ देशान्तरगृत धरया १०४-२० "गृहाम्तरगरणे रिनोरेष १५ पेदे पिरपु तिष्ठसु १०१-११. विरानम्" १५ वोहिने मागिरोयेन ३१-३० २ "प्रामासरे या १३-१८ १६ सदन मोश १३-१५ ३.देशान्तरकालासरे १७नित्यमनप्रस्यापि ५ २८ घ. दीगयर्णसपाता १८ निश्चितस्प पिम्यर०११॥ घेया १९ सिमस्थितेषु पिमेषु १०१-१०.४ "सही तु. बर्मन ·नाम पृष्ठ पंक्ति शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची । सं० पृष्ठ पंकि | सं. नाम कालैपं भवति" ३३-१८. ९दशाह एव विप्रस्य ५ "मातामहाचार्यादीनां १० न तु सत्रस्य विच्छेदम् सर्वेपामविशेषेणेकनामे ९०-१५. पक्षिणी" ११ परपूर्वासु भार्यासु ८६-१९. ६ खीणां शूद्राणां च विधा १२ प्रवर्तन्ते क्रियाश्चैव ९४-३२. हादूर्ध्व जात्याशौचम्"८१-१४.) १३ "प्रेतामिभूतत्वाच्छाव- ७ "स्त्रीपुरुषयोः परस्पर माशौचं०"कुलस्य त्वेवम्। सवर्णोत्तमवर्ण भवति' सपत्न्योश्चैवम्" ४३-२. १४ "प्रोपितश्चेत्प्रेयात्... • ८ "वीशूद्राणां चिचाहादूर्ध्वम्" मातीरन्" ४५-९. १५ मातामहे त्रिरानं स्यात् १२३ हरदत्तः- ६२-२०. १ "दशाहादौ व्यतीते.... १६ मृतसूतेषु दासानाम् १८-२२. रात्रिभिः शुध्येरन" १७ शुद्धयेद्विप्रो दशाहेन ७८-११. १३४ हारलता- २८ थोत्रियव्राह्मणो नित्यम् १ अस्थिसञ्चयनादाक् ७२-३१. १९ पमिस्त्रिभिरयैकेन ७८-१२. २ऊढासु कन्यासु०' नाऽऽशौचम् २० सङ्ग्रामस्थश्च राजन्यः९८-१५. २१ स्वामितुल्यं भोच्छौ. १३५ हारीत:- १८-२३. १ भाप्रतोदग्रहाद्वैश्यः २२ स्थेन भत्रों सहैवास्याः ३४-७. २भामौजीवन्धनाद्विप्रः ८०-१६. . तदुक्तम्- ३ फर्म चैतानिक कार्यम् ९०-१४. १अनाकालभृतस्तद्वत् ८१-२१. ४ कल्पान्तराणि फुणिः१७-१०. २ आत्मानं धर्मकृत्यं च ११३-२०. ५ गर्भपतनै निरानी ३गृहजातस्तथा क्रीतः ८१-२०. जां रजोषिपयात्" ४ तथा तेषां भवेच्छौचम् १०७-२३. ६ गुरुणा लघु शुध्येत्तु २२-४. ५ तधाहमित्युपगतः ८१-२५. ७"जातमृते मृतजाते घा ६ तस्य शुद्धिकरं कर्म १०७-२५. सपिण्डानां दशाहमा- ७ नारायणवलिः कार्य: १०७-२२. शौचम्" २०-१४. ८ नारायणं समुद्दिश्य १०७-२४. ९४-३१. हपामाणि तु दहेदग्नी १०५-३०. चम् ८ ततस्येकादशदिने

·पृष्ठ पंक्ति
शुद्धिचन्द्रिकास्थऋष्यादिवचनसूची।
सं०
पृष्ठ पंक्ति । सं०
नाम
१० भक्तदासश्च विशेयः ८१-२४, ४ पतितोऽपि च यः कुर्यात्
११ मोक्षितो महत्तवर्णात्८१-२२,
१२ विक्रेता चारमनः शास्त्रे
५ तस्याऽऽशौचादि फर्तन्यम्
८१-२५.
१०४-६.
१३ चैतान प्रक्षिपेदानी १०५-२६.६"पाते मातुर्यथा मासम्"
१४ लोभायः पितरो भृत्यान
११३-२१.
७ पितृगेहस्थिता नारी ५४-२४.
२ स्मरणम्--
८पित्रोः स्वसरि तद्वय ६१-२.
१ भापद्यपि च फष्टायाम् १०-७. ९ मृतं पति समुद्दिश्य ३२-३.
२ धाशौच पिण्डदानं च ३२-६. १० विवाहानन्तरं पित्रोः ५४-२५
३ चौलाभावेऽप्याविवाहात्५३-१.१ ११ संसर्ग चेन्न गच्छति ८-२९.
ममा शुद्धिचन्द्रिकायां पमाणत्वेनोपन्यस्तानांमध्या.
दिवचनानामकारादिवर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् ।

·सर्व प्रकार की पुस्तके मिलने का एक मात्र पता-~-
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्ताः-
चौखंबा संस्कृतसीरिज़ आफिस, विधायिलाम मेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, वनारस सिटी।

·शुद्धिपत्रम् । क्रमागत वर्धा ४ चैगभाव . अशुद्धम् ।। पृ० प० अशुद्धम्। शुद्धध। पृ० प० पजश पञ्चपत २ য়ায় কামােৱাৰমাৎ ২৮ सन्तोषदास तो सनोपविरा भमागतोपनयन पदाभ्या दा-या णाम् কালাম पये] विराष पये] मूलोक पटत्रिशमने पत्रिंश मते ६ विपर २७ ११ दाहायदेन হইল ९ स्मरणत्, स्मरणात १४ ५ पितृ पितृपक्षे ५२ ८ त निरस्थति नबिरस्थति ८ पौनरवन्पऽपारे पौनहात्याभरि ५२ ११ वियत विष्यते १६१० चलाभार १२ २५ पाराशर पराकार ५ वदानान्त्रक वाग्दाना पाक १० हारितोऽपि हारीनोडपि २८ १ मरणयारा मरणपोर। নহয়াসিন ननाशाहमिति १९ पितृपु पितृम पिण्डेषु ९१ बाशीचानर बाशाचा तर १६ १ मेपा गृह नो स्वगृह ४ जमनाशाचयो जननाशीचयो २५ १. पगृहमरणे भिनयहमरणे ५५ ८ আবাহী शावाऽऽर्श च २० भनृणा शाबाशी श वाऽऽशौच धातृणा याजव यावज्जाव का-य नाय पितृत्वाशौच पितृयाशीप ५८ श्री देनि शुद्धादीत .3 तथास्यपितामह नया पितामह १५ १२ पृथक् माकम् । पुगा नौकम् ।५९ १० मिदस्याहस्त निदस्य इति ।) इतिशेयम्। दाशीच ३२ तपैतृ ११ वर्गमा वर्णी २५ नदिदश ने देश मिति ॥३॥ मिति ॥ ३०० १० चित्र पित्रो २ साविण्डये र विण्डये ধ্যম बीपायनम्मर पतिपितृया पनिषितथा मात् वृहस्तपतिना भाचौश आशान बाहिरिव मनिवड नदुत्तरख क्यान् नदुतरवावयपाल १९ । मात्रोप लणम् मात्रपिलक्षणम् । 'ष मासन वन मामय ४० विश ४० निराव नदशन ५ तपदेशेन दशभ्या रात्रेय दशभिरहता १९ क रि कुपुरत्य १५ शौचय देगा (पा P०३-10 शौचनादियां (पा००10- मत पीत मृत पत ६ Ea ५८ नात वृहमनना बहिरवे मरि - . - ·२ शुद्धिपनम् । शुदम् । पृ० अशुद्धम् । शदेपु घहवाहनः -- पृ० प० भशुद्धम्। ०८ मपाव ८१४.दिने अनन्द्रित मपोय . पनिको शुद्धम् । शूदेषु बड़वाहन पतृको परपा नविता दिने एकादश- दिने अनन्दिन ९५ ५२. ८५ ८५ २३ शइख श ८१ ८० १०० ८६.३२. पर पूर्ण नपिता सम्बन्धा नमय धति नान्येपमिनि धिकारे स्वच च चति पुपये प्राय ८० निश्प: बरुद्धति नान्येषामिति धिकार कवचचति पण्ये प्राय कानात्मपाती निर्मला १०४ १० १०४ २.. ९१ कात्मघाती निर्भला २४. सड ११.मानो १५. रकादिक बामेया दनादिक ५१ पृढे 'ननः संवत्सरे पूर्णे (1) चूडाकर्म" इत्यत्र "नन मसरेऽपूर्णे चूडाम विधीयो। दिती ये वा तृतीये वा बभ्यं वतिचोदनात ॥ इति । मंवत्सरेणे प्रथमसामो इत्यर्थ । चुडाकर्म" इति पठनीयम् । ५६ पृष्ठे "स्पीकृतम् । ततश" इत्यष "अनेनैवाऽपिशन्देन सूचितं प्रातागिम्यादीनामन्यो- म्यगृहमरणे घिराधाशीचमाचा तास मष्टीकतम् । तत" इति पटनीयम् । ७२ 2ठे "यनु समातिदिवसेनैव महात्" इन्या "यन समाते दिने तु क्वज स्नान अवविट्यद्रजग्मनाम् । इति । भाषा प्रामणम्यतिरिनाना प्रविहादीनां कृतेऽस्थिमञ्च रोदने विसव हात" इति पटनीयम् । .६ पूर्वाग्रह" इत्यत्र " । नदाह शातार:- शरा यतीने तु नधा वापरहिवम् । पुत्रः गुपदशीच तु दशरात्रमिति यति ॥ इति । पूर्वाप"ति पठनीयम ।

·॥ श्रीः ॥ अत्र पुस्तके सङ्कलितानां ग्रन्थादीनां सूची। पृ. १-१.१. १२-२८. सं. विषयाः। १ भूमिका । २ विषयसूची । ३ शुद्धिचन्द्रिकासहिता पडशीतिः । ४ पहशीतिसोकानाम कारावनुक्रमणी। ५ पडशीत्या समागतानां मप्यादीनां नामानि । '६ शुद्धिचन्द्रिकायां समागतानां ऋष्यादीनां मामानि । ७ शुद्धिचन्द्रिकायां प्रमाणत्वेनोपन्यस्वान ऋष्यादिष- चनानामकारादिवर्णक्रमाऽनुसारि सूचीपत्रम् । २.

·भूमिका। शौचमुत्पद्यत एव । शौचाऽपेक्षा च कियतीति निरूपितमेवोपरि । शौचविरुद्ध चाशौचं, तमानमन्तरा शौचहानमपि न सम्भवतीति तनिर्णयम्य महत्यपेक्षेत्यपि विदितमेव विदुपाम् । तच्चाशौचं केषां भवति, कदा भवति, कुन न भवति । तत्र कधं वर्तनीयं किं कर्तव्यं किं न कर्तव्यमित्यादिनिर्णयाय अद्यावधि परससहस्राणि निबन्ध नानि जातानि । प्रथम मन्वादिभिर्दिव्यदधिभिर्महर्षिभिः स्मृतिपु निरूपितमाशौचप्रकरणम् | अनन्तरं तत्तद्देशफालादिपरिस्थितिस. मालोचनपूर्वकं प्रणीतानां विरुद्धानामिवाऽयभासमानानां वस्तुतोऽत. थाभूतानां महर्पिवचनानां सङ्गमनाय धर्मममंघिर्विज्ञानेश्वरादिभिः पण्डनमण्डनपुरःसरं नैके निधन्धाः प्राणायिपत । तत्र सर्वेषां स्म तिवचसा ततनियन्धानां सारमादाय मन्दबुद्धीनां सौकर्याय तत्रभवता यता महाविदुषा कौशिकगोत्रोत्पन्नेनादित्याचार्येण प डशीतिश्लोकात्मकः सुरुचिरः सरलो गम्भीरश्च जननमरणाशीच. प्रतिपादको निवन्धोऽयं न्ययन्धि 1 स चातिसवितो न समुपकरोति सर्वसाधारणानिति काशीयासिना महाराष्ट्रवाहणेन तदानीन्तन भारतीयविद्वत्कुलललामभूतेन धर्माधिकारिकुलनीरधिचन्द्रेण निज यशोधवलीशानदशदिग्विभागेन पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधु रोणेन मूर्तिमता धर्मेणेव नानानिवन्धविधायिना महामहिमशालि.. ना विनायकपण्डिताऽपराऽभिधेन नन्दपण्डितेन लोकोपकाराय पडशीतिरहस्ययोधनाय च'शुद्धिचन्द्रिका' नाम्न्या टीकया सना थोफ्तः । सोऽयमत्युपयुक्तोऽपि यिरलप्रचारतंया नाद्यावधि केना. ऽपि सम्मु प्रकाशितः। सैयेवानी यथामति संशोध्य सम्मुघ प्रकाशितो घिदुषां करकमलेपूपायनोफियते । ग्रन्थहस्परिचयः। अथाऽस्य प्रन्यस्य कर्ता कदा समुत्पन्नः फस्मिन्देश फम्मिन् फुले समुपमः किं चाऽनेन एतं के के चाऽनेन नियाधा विरचिता ति जिससा प्रकृतप्रन्यदशिनां मनसि नगायत पय समुस्पाय ते इति सक्षित तद्विषयफमैतिहां लिप्यते । अत्र पडशीतिलो फारमफमूलमन्यस्प प्रणेता आदिस्याचार्यः। तद्दीकायाः शुद्धिचन्द्रि कापाशप्रणेवा नन्मपण्डितः । सत्र मूलप्रणेतृविषये तातो. 1 ·भूमिका । लेखमन्तरा नान्यत्किमप्युपलभ्यते। महदिद खेदस्थानं यत् भार. तीया विद्वांसो नात्मानं निजवृत्तादिलेखनेन परिचाययन्ति । महता फप्टेन तेषां नामनामादिक ज्ञातुं शक्यते । आदित्याचार्येण हि निज- परिचयाय मारम्भे एव "ससथ्य कौशिकादित्यो लिपत्याशीचनिर्णयम्" इत्यन स्वगोत्रनाममात्रमलेसिातदन्यत्सवमपि जीवनवृत्तं तमोनिली. नमेवेदानी वर्तते । मन्ये चानेन विहित आशोचनिर्णयः प्रायेण दाक्षिा मात्यरीतिमेवाऽनुसरतीति दाक्षिणात्योऽयं ग्रन्थत् भवेत् इति मन्ये । समयश्चास्य वैक्रमपोडशशतकारप्राचीन इति निब्धयः । (स०१५००) पर्यन्त कोऽस्य समय इति न वक्तुपार्यत इदानीम् । निर्णयसिन्ध्वादि. प्रन्थेषु पडशीतिवचनानि समुपलभ्यन्ते । निर्णयसिन्धुनिर्माणका. लश्च (सं०१६६६०) इति प्रसिद्ध एव । तथाहि निर्णयसिन्ध्यन्ते- तुमतुरसभूमिते गतेऽब्दे नरपतिविक्रमनोऽथ याति रौद्रे॥ तपसि शियतिथौ समापितोऽय रघुपतिपाइसरोरुहऽर्पितश्चाइति। निर्णयसिन्धौ च पडशीतिमतसण्डन दश्यते ।क्वचिदुपोदलकत. याऽपि समुणात्तानि धचांसि दृश्यन्ते । स्पनिबन्धप्रचाराय फिल विद्वांसो बहुप्रचारयतामेय प्रायो नियन्धानां नामाधुलिख्य खण्डन मण्डनादिकमाचरन्तो दृश्यन्त न स्वलाप्रकाराणां वण्डनमण्डनाय तथा यतन्ते । कि चास्य ग्रन्थस्य टीकाकती नन्दपण्डित. निर्णयः सिन्धुकारकमलाफरभट्टात् वृद्ध आसीत्।तेन हि स्वातन्त्र्येण निबन्ध निर्माण विहार किमित्येतद्वन्थोपरि टीका निरमायीत्यपि विचार्यम् । पवमालोच्यमाने इदमेव स्फुट प्रतीयत यत्तदानीमस्य प्रन्यस्य महति परिमाणे सर्यत प्रचार आसीत् । ताइक्प्रचागय च शतपासाश. तककालोऽपेक्षित पति मदुक्त समय समापतति । पडशीतेः फिल टीकाद्वय यतते । तत्रैका शुद्धिचन्द्रिकाऽभिधा भवतां करकमलगतैषा मुदयित्या प्रकाशिता विराजतेतराम्। राच 'अघशोधिनी'समाख्या लक्ष्मीनृसिहविरचिता मद्रासरा. जकीय पुस्तकालये वर्तते । तत्र प्रकरणान्ते "इति श्रीमूहमद्यान्वय. पयापागवारसुधाकरथीपद्मनाममनूजश्रीदेवीवल्लभसूनुलक्ष्मीन- सिंहविरचितायां पडशीतिव्यारयाया अघोधिनीसमास्यायां असगोमाशोचप्रकरणम्" इत्येव पुष्पिका वर्तते। तय 'सुरुभट्ट' - ·॥ श्रीः॥ भूमिका। विदितमेवेदं सर्वेषां विदुपां यत् धर्मार्थकाममोक्षास्यचतुर्विध. पुरुषार्येषु मोक्ष पव परमपुरुषार्थः साध्यः । अन्ये च धर्मादयस्त्रय- स्तरसाधनतया पुरुषार्था एय । अतस्तदनुष्ठानमवहितमनसा पुरुप- मानेणाचरणीयमिति । तत्र चतुर्वपि पावित्र्यं नितरामपेक्षितमित्य- पिन तिरोहितं तेषाम् । अत एव "आचान्तेन फर्तव्यम्" "शुचिना कर्तव्यम्" "शुचौ पेशे प्रतिष्ठाप्य" 'यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स पाहा. भ्यन्तरं शुचिः" इत्यादीन्युपदेशवाफ्यानि पदे पदेऽस्मच्छास्त्रेषु समु. पलभ्यन्ते । तत्र शौचं द्विविधं याह्याभ्यन्तरभेदेन । "शौचं च द्विविध प्रोक्तं वाद्यमाभ्यन्तरं तथा । ' मृजलाभ्यां स्मृतं वाह्य भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ इत्युक्तेः। द्विविधमपि शौचमपेक्षितं सर्वेषाम् । आभ्यन्तरं तु तत्र नित- रामपेक्षितम् । शौचप्रवृत्तिस्तिर्यग्पोनिष्वपि दृश्यते, किं पुनर्मनु प्येषु। आर्याः किल भारतीयाः पावित्र्यस्य पर कोटिमारूदा आसन् । इदानीमपि ये विशिष्टात्मयलसम्पन्ना दृश्यन्ते सुतरा तेषामाभ्यन्तरः मतिपवित्रं भवेदिति सुदृढो विश्वासः।भारतय हि दुर्गन्धपदार्थस्प. दिना यथाऽशुचित्वमुत्पद्यते, तथा अपत्यजननमरणादिनाऽप्यशु चित्यमुस्पद्यते । युक्ततम चैतत् । तथा हि जन्ममरणाभ्यां हर्षवि. पादौ भवतः । तो चात्मनाऽनुभवंस्तदाकारः,संस्तदनुकूलान्येच का योणि करोति पुरुषः । नत्क्षणानन्तरं चोत्तरोत्तरक्षणे क्रमेण हर्षवि. पादी न्यूनीभवतः । पुनरपि पुरुपः कार्यान्तरेषु व्याप्रियते । अत स्त निमित्तमाशौचं युक्तमेव । ननु मरणाशीचमेव युक्तन जननाशोचम् । यतो मरणेन दुःख. प्रातिः, तया चित्तोद्गः, तेन च कार्येषु चित्तासः, न तथा जनने इति चेत् सत्यमेतत् तथाऽपि सूक्ष्मतया विचार्यमाणे जननेऽप्याशी चमुत्पद्यत इति युक्तमेव दृश्यते । यथा दुःखे नयनयोरथूणि समुत्प- द्यन्ते तथा महत्यानन्देऽप्यणि नयनयोः समायान्ति । ततश्च आन दातिरेकेण कार्येषु चित्तासङ्गो भवत्यतो जननमरणयोयोरप्या - ·भूमिका। नाम्ना द्राविडब्राह्मणोध्यमिति निश्चीयते, टीका चेयं नास्ति सुद्रिते. दानीम् । टीकाद्वयमपि दक्षिणात्यनिमितमेव । किं च पडशीती अनुत्तविषयाणां पूत्यै द्रविडदेशीयेन वेङ्कटेश. तनुजन्मना सुब्रह्मण्यसुधिया सव्याख्यः 'अभिनवपडशीति' नामा आशौचनिर्णयः प्राणायि । सोऽपि मगासराजकीयपुस्तकालये धर्त. ते। अभिनषपडशीतिव्यापाप्रारम्भे प्रत्यकृत्ता स्वयमेवैतल्लिसितं यत् प्राचीनपडशीत्यनुक्तविषयनिरूपणाय मयपाऽभिनवपडशीतिः सव्याख्या प्रणीयते दाते तत्तत्रैध द्रष्टव्यम् । अनेन चैतदपि वक्तुं श. फ्यते यदयमादित्याचार्यः दाक्षिणात्येयपिद्राविडवाह्मणः स्यादिति । तदिदं निर्गलितम् आदित्याचार्यः कौशिकगोत्रोत्पन्नः द्रविडदेशीयो ब्राह्मण, पोडशशतकात् प्राचीनश्चेति । एतद्वन्थकतुरन्या कृतिने काचिदपि श्रुता दृष्टाया। अयैतद्याख्याकनन्दपण्डितविपयेऽपि सवित्तमतिहासिकमु. च्यते । अनन्दपण्डितःविनायकपण्डिताऽपराऽभिधानः धर्माधिका. रिरामपण्डिततनयः इति प्रकृतप्रन्धप्रारम्भान्तिमश्लोकेभ्यः पुष्पिका. तश्च सिद्ध्यति । विशेपश्चास्य विषये एतद्वंशसम्भूतधर्माधिकारिथे. जीरामपण्डितप्रणीतात् धर्माधिकारिवंशवणंतकायादवगम्यते । तदन सङ्कपत उच्यते । एतद्रन्थकर्तुर्मूलपुरपो लक्ष्मीधरपण्डितः। "अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे येदरनामकं नगरम् । तत्र च सकलवि. छत्कुलललामभूतः महाविद्वान् आइयलायनवाल्पशाखी आशिरस. माश्विमौनव्यतिप्रियरान्यितमुद्गलगोत्रोत्पन्नः लक्ष्मीधरनामा का पण्डितोत्तम आसीत् । यो हि सकाल श्रुतिस्मृतिशास्त्रपारगम निजतपोविद्याशेमुपविभषयलेन दिल्लीश्वरान्मुदाहिनशासनपत्रा दिक प्राप्प सादरमनुनीतः तस्यचिदुपां सभापतिपदमलञ्चकार । अनन्तरं च तत्रत्यपिद्विप्रपन्दसमभ्यर्थनया दिल्लीश्याप्रार्थनया च धर्माधिकारिपदे नियुक्त निजमुद्राङ्कितपत्रदानेन व्यपहारनिर्णयमाचा रन् लोके महती प्रतिष्ठामाससाद। तदाप्रभृति चास्य वंश धर्माधि. कारी"इति नाम्नय सिद्धि जगाम । इदानीमप्येताकुलजा यहयस्ता तत्र सुप्रतिष्ठिता सुचितांसः सन्ति । लक्ष्मीधरपण्डितस्यादिदो पुत्री पभ्यनुः । प्रथमः भीकृष्णः द्वितीयच गोपिन्दः । बायपि ती निजः पित्रधिकगुणायास्ताम् । तर भीकृष्णस्प महीपतिनामका पुत्र था.

·भूमिका । सीत् तस्मिन् चतुर्वपदेशीये सत्येष तत्पिता श्रीकृष्णपण्डितः का- लवशाहिव जगाम । गोबिन्दपण्डितश्च निजपुत्रान् बेदरनगर एवं विहाय म्रात्पुत्रं गृहीत्वा काश्यामागाय चतु समस्पैचाऽस्योपन- यनं चकार । तदाप्रभृति चैतरकुल काभ्यामद्यायध्यविच्छिन्न मा. नपूजादिसत्कारमनुभवत् सुस्थिरमास्ते । अनन्तर महीपतिरपि निजपितृव्येण सुताधिकं पोपिनस्तत एव लम्धसमस्तविद्यः काशीस्था निखिलविद्वन्मूधय॑तामापेदे । ततश्च काशीस्थसकलविद्वत्मार्थनया गोविन्दपण्डितो बेदरस्थं सकल मुद्राङ्कितताम्रशासनादि समानीय काश्यामेवोवास । महीपतिश्च निजविद्यावैभववलेन पुनर्नव्यम प्यधिकार राहो लम्वा काश्यामपि धर्माधिकारिपदे नियुको निजमुद्राङ्कितपत्रदानेन तदाप्रभृति धर्मनिर्णयमाचचार । दाप्रभृति चैतत्कुले बहवः पुरुषा नानाग्रन्थनिर्माणधुरीणाः पदवा. क्यप्रमाणपारावारपारीणा. सम्बभूवु । तत्र तत्र तत्तद्राजाभिर्निज. निजदेशे दानमानसत्कारै सानुनय नीता केचित्तत्रैव न्यबसन् । महीपतिपण्डितस्य महाविद्यासी द्वौ पुत्रावास्ताम् । शङ्करपण्डित अनन्तपण्डितश्च । शङ्करपण्डितस्य तनयो विश्वनाथपण्डितः। तस्य तनय अनन्तपण्डितः । तस्य च महाविद्वान् गदाधरपण्डित: यामेव शाङ्करो वशः । अथ महीपतिद्वितीयपुत्राऽनन्तपण्डितस्य प्रयः पुत्रा उदभूवन् , कृष्णपण्डितः रामपण्डितः गणेशपण्डितश्च । तत्र रामपण्डितस्य त्रया पुना आसन् गोविन्दपण्डित: वासुदेवपण्डितः नन्दपण्डितश्चेति । अयमेव नन्दपण्डितः विनायकपण्डिताऽपरामि. धः प्रकृतग्रन्धकर्ता । धर्माधिकारिवशविषये यथायसर पहु लेख. नीयमिति नात्र तलिण्यते । काश्यां विश्वेश्वरसंस्थापकाय भट्टनारा- यणभट्टाय अनेनैव कुलेन स्वकीयोऽग्रपूजासम्मानः प्रादायि इति श्रूयते । अत एव तदाप्रभृति काश्यामद्यावधि विद्वत्पूजाऽवसरे प्रथम भकुलपुरुषपूजनं द्वितीय च धर्माधिकारिकुलपुरुपपूजन घि धीयते सधैः । तदनन्तर च शेषवंशीयानामनन्तर पाण्डित्यानुसा रेणेतरेषां पण्डितानां पूजनमद्यावध्यपि न्यूनाऽधिक्यभावेन पचलति। अद्यायधि जातेषु सर्वेभ्यपि धर्माधिकारिकुलपुरुषेषु नन्दपण्डि. तः सर्यानप्यतिशते । अय हि स्वसमये अद्वितीयः पण्डि- तो महास्तपस्वी चासीत् । अयं परम कृष्णभक्त आसीत् ।

·भूमिका। स्यात् । शङ्करभट्टफुतद्वैतनिर्णये यद्यपि गामग्राहं मन्दपण्डितस्य तदन्थस्य वा नोल्लपस्तथाऽपि नन्दपण्डितकृतनवपत्रप्रदीपस्थ वाक्यानुपूर्वीमादाय द्वैतनिर्णये तन्मतखण्डन दृश्यते इति देतनि. र्णयकृच्छङ्करभट्टात् पूर्वमेवाऽयं ग्रन्थकारतामापेदे इति वक्तुं शक्यते। शङ्करभट्टश्च निर्णयसिन्ध्वादिनन्यप्रणेतुः कमलाकरस्य पितृव्या. सीदिति च सुप्रसिद्धमेव । कमलाकरभट्टनाऽपि सं०१६६६ विमामा निर्णयसिन्धुः प्रणीत इत्यपि पूर्वमुक्तमेव । किं च वि०सं० १६५५ वत्सर लिसितं माधवानन्दमहाकाव्य धर्माधिकारिधीलक्ष्मीधरप न्तगृहे वर्तते । तथा हि माधवानन्दमहाकाव्यपुस्तकान्त लेष'-- "श्रीसंवत् १६५५ समये कर्तिकसुदि ३रधिवासरे" इति । माधावानन्द महाकाव्यं हि निरतिशयं मनोहारि तारशी रचना स्वल्पवयसा पुरपेण फतुं न शक्यतेऽत्तस्तदानी नन्दपण्डितः मुनीट पासीदिति घक्तुं शक्यते । तेनाऽपि मदुक एव समयः समायाति । नन्दपण्टि. तश्चाऽतिदीर्घायुरासीत् । अत एव सं० १६७९ मध्ये विष्णुस्मृत्ति. टीका निर्मिताऽनन । तदनन्तर च दत्तकमीमांसा प्रणीतातच दत्तकमीमांसास्थतनामोलवादनुमीयते । दत्तकमीमांसा चेदानी यहुप्रचारा सटीका निष्टीका च मुद्रिता काशिकराजकीयविद्यालयों यपरीक्षापाट्यग्रन्थस्नाऽपि निर्धारिताऽस्तीति विदितमेव । पवं च समयोऽपि स्थूलतया मरप्रदशित एवेवानी युक इति सम्प्रति मन्ये । एतशतप्रन्यास्तु श्रुता दृष्टाचते-- १ फाशीप्रकाश २ तत्यमुक्तावलिः । (मुद्रिता) ३ दत्तकचन्द्रिका। ४ दसकमीमांसा (मुद्रिता) (पुत्रीकरणमीमांसा) ५ नवरात्रप्रदीप । (मुद्रितः) ६ विद्धन्मनोहरा। (मुद्रिता) (पराशरस्मृतिटीया) ७ माधवानन्दम् । (महाकाव्यम्) ८ प्रमिताक्षरा(मिताक्षराटीका ) १९ शववैजयन्ती।(विषणुस्मृतिटीका) ·८ भूपिका। १० विनायकशान्तिपद्धतिः । ११ शुद्धिचन्द्रिका । (पडशीतिटीका) (मुद्रिता) १२ शुद्राऽधिकारमीमांसा १३ श्राद्धकल्पलता। १४ थाद्धमीमांसा। १५ सापिण्ड्यनिर्णयः। १६ संस्कारनिर्णय।। ( स्मृतिसिन्धोरुद्धृतः) १७ स्मृतिसिन्धुः १८ मांसमीमांसा। १९ हरिवंशविलासः- १ कालनिर्णयकौतुकम् । २ दान कौतुकम् । ३ आहिककौतुकम् । एतप्वेकोनविंशनियन्धेपु 'दत्तकचन्द्रिका' 'थादमीमांसा' 'सं. स्कारनिर्णयः' इति नियन्धत्रयं भऑफ्रेमहाशयनिर्मित सूचीपत्राणां सूचीपने प्रथमभागे (Aufrecht's Catalogus Catalogorum ) नन्दपण्डितकृतिषु परिगणितमिति तत एव मयाऽप्युपात्तम्। 'शूद्रा- धिकारमीमांसा' नवराभप्रदीप एव नामतो निर्दिया वर्तते । 'शु. द्धिचन्द्रिका' चेयं 'विद्वन्मनोहरा'ऽभिधपराशरस्मृतिटीकानिर्मा णात्मा 'श्राइफल्पलता' निर्माणाऽनन्तरं च निर्मितेति तद्न्थद- यदर्शनेन ज्ञायते। अद्यावधि ज्ञातो नन्दपण्डितस्य ग्रन्थनिर्माणक्रम इत्यम्-मांसमीमांसा-श्राद्धकल्पलता-शुद्धिचन्द्रिका-विद्वन्म- नोहरा । शूद्राधिकारमीर्मासा--नवरात्रप्रदीपः--कालनिर्णयकौतुक म् (हरिवंशविलासीयम् ) स्मृतिसिन्धुः--तत्वमुक्तावली । केशवः वैजयन्ती- दत्तकमीमांसा । तदेतत्सर्व तत्तद्रयदर्शनेन ज्ञायते । अ. परेच प्रस्तुतग्रन्यकृद्विपये बहुलेखनीयमपि विस्तरभिया न लिख्यते।

·भूमिका । प्राधापतिं धर्माधिकारियंशमाम इरधम्- लक्ष्पीधरपण्डितः। -- गोविन्द पं० श्रीकृष्ण महीपति पं. शङ्करपं० अनन्त पं० विश्वनाथपं०11 कण पं. रामपं. गणेशपं. अनन्त पं० । गदाधरपं०गारायण पं०) पालकष्ण पं० माघय पं. गोपिन्य पं० यांमुष पं० गमपं. मीलकण्ठपं० राण्डेराय सोऽयं प्रन्धकारो गन्दपण्डितो पान प्रधान मणीय लोकोप. फारमाचरातिप्रसिद्धो यभूय। तेनेय चयं शुनिचन्द्रिका प्रणीता साम्प्रतं मुद्रिता छ। छात्र प्रतिपादिताना विषयाणां गधी पृथगेय गुड़ितेति विषय. परिचया सूचीपत्रादेय फतष्पः। विशेषशात्रायोय यश पात्र प्रस्थान्तरण राण्ड मण्डनं घ गम्भीरया सरलपा प्रीदया मापयाडमेग व्यधायि । थक्ष हाले मिणपति- ध्यादिपिगममपि युतियुक्त प्रापपादि ग्यता। पधा-"मा. नुतुलमातृप्यापितृयपादिगरणे तय पितुः पितृपया विमरणे निर्णयसिन्धुकारमते सानुपापिनो १ मते गाशी. मास्ति, विधायकथनाभायात् । मरतप्रधानाथ भादियापार्ययतसाधंगाय मिस हा युक्तिः मादा तपादि तोयः "पं पित्रोभगियो" (पर०९३३९४) पावित्रीपदया. रुपाने (पृ०५९) " यपत्र आहायोपपायक पधनं गोपनमा, २ ·भूमिफा! तथा पित्यन्धूनां पितुः पितृप्यसकारण सम्यन्धित्वात् ता. शौचाभाये तापुत्राणामप्याशीचाऽनुपपत्रपसिझमेघ तदाशीच- माचार्यः स्पष्टीकृतम् । अत एप धन्धुपयस्य "पितुः पितृष्वापुत्राः" इत्यादिना तहारैव सम्यन्धित्यमाधिकृतम्" लोकव्याख्यानान्ते च- "आचार्यपचने मूलमन्यत्राऽऽविष्कृतं मया। फथं कथं चित्तदिध विचार्य घहुदशिमिः ॥ इति । विचार्यमिदं यत् निर्णयसिन्धुकारादिमिः पन्धुप्रयसूतकं तद्वि. धायकनापियवनसत्त्वात्स्वीकृतम् । मातापिनोर्मातुलादिमरणे च तद्विधायफवचनामायात्तेपामाशांचं नास्तीति लिखितम् । तन्मृतिनि. मिताशीचयोधकपडशीतिवचनं च निर्मूलमिति बिलिख्य सण्डितम्। तत्र प्रकृतग्रन्धकृत्प्रदर्शिततन्मूलं विलोक्य मतदये फतरत्समीचीन युधियुक्तं चेति पण्डितैरेव समालोचनीयम्। इत्येवं तत्र तत्र मतभेद प्रकृतप्रन्थशिभियः । निर्णयसिन्धौ येषां प्रधानां खण्डनं दृश्यते प्रायेण तेपामेव कंचिदन्येपामपि सण्डनमन दश्यते । फिमधिक ग्रन्थविपये लेखनीयम् । ग्रन्थदशिभिः स्वयमेव ध्येयमिति । षडशी. त्यां शुद्धिचन्द्रिकायां प्रमाणत्येनोपन्यस्तानां प्रस्थानां ग्रन्थकता च सकारादिमामेण हाता सूची प्राधान्ते प्रदत्ताऽस्ति । तथैव शुद्धिच. न्द्रिकासमागतानां स्मृत्यादिवचनानामपि तजिज्ञासूनां कृते अका रादिकामेण सूचीपत्रमन्ते मया न्ययन्धि । उपसंहारः । अथैतग्रन्थमुद्रणाधारभूतं पुस्तकलयमा तत्र प्रथम प्रहातग्रन्थक. ईशप्रसूतानां धर्माधिकारि-०नीलक्ष्मीधरपन्तानां घंशपरम्परासंर- क्षितमस्यशुद्ध लेखफालरहितं समूलम् । अत्र ७२ पत्राणि सन्ति । प्रति. पत्रं प्रायेण ११ पदक्तयः । प्रतिपङ्क्ति प्रायेण ५४मक्षराणि वर्तन्ते ।। अत्र प्रथमपत्रप्रथमपृडे "धर्माधिकारिबाबूपण्डिस्येदं" इति अन्तिमप- अद्वितीयपृष्ठे च "पुस्तकमिदं धीमधर्माधिकारिमहीधरस्य" इति लेखो घर्तते । तत् कसक्षम् । द्वितीयं च भट्टभट्टवश्य पं० श्रीमाणि- क्यभट्टसकाशादधिगतमशुद्धप्राय रमणीयाक्षर लेखकालरहित- समूलं च । अन्न ७८ पत्राणि सन्ति प्रतिपत्रं प्रायेण १० पक्तयःप्रति- पति च प्रायेण ५१ अक्षराणि सन्ति । अत्र प्रथमपत्रस्य प्रथमपूछे 17 ·भूमिका। "लिसितमेतत् पुस्तकं धर्माधिकारिखण्डोपण्डितेन" इति लेसो पर्तते। तदेतत् ससंशम् । एतत्पुस्तकद्वयाधारेण निजशास्त्रज्ञानयुद्धानुरूपं सं. शोध्य सम्मुद्रितोऽयं ग्रन्थाकपुस्तकाधारण मुद्रापयितुं प्रवृत्तमपिअर्धा- धिकप्रन्थमुद्रणानन्तरं समुपलब्धं द्वितीय पुस्तकम् । पुस्तकद्वयस्याऽ. प्यत्यशुद्धत्येन शुद्धपुस्तकान्तराऽलाभेन "श्रेयांसि यदुविनानि इतिन्या. यसमर्थनायेव समागतैर्वहुभिविविधिनतोऽपि गुरुघरमहामहोपाध्याय. पं०श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयमहोदयैस्तत्रतत्र सन्दिग्धस्यलेषु सम्यो- धितो लेपेन तान् प्रति कृतमतां प्रकाशयितुमसमर्थस्तेषां रूपयेच मन्थ मिर्म चिरदिनप्रारब्धमुद्रणं कथमपि समापयम् । प्रन्यरुदश्यधर्माधि. फारि पं०श्रीलक्ष्मीधरपन्तशर्मभिः प्रथमदानतस्प्रतिकृतीकरणतरसंशो. धनसूचीपत्रनिर्माणादिना बहुविध साहाय्यमाचरितमिति तदीय म. हान्तमुपकारभार वहामि । पं०श्रीमाणिकभट्टभट्टैः पुस्तफदानेन समा. चरितं साहाय्यं प्रकृतप्रन्थमुद्रणे इति तेषामप्यत्यधिक शतशोऽस्मि । इमं प्रन्यं महान्तं निजद्रव्यव्ययमूरीस्याऽपि मुदयिस्या प्रकाशयिने विद्यापिलासययालयाध्यक्षश्रेष्ठियरवावूजयकृष्णदासगुप्तमहोदयाय साशीवाद धन्यवादान वितीर्य श्रीकाशीविश्वेश्यरचरणयोः सततमेय. मेव प्राचीनानां गीर्वाणयाणीनियद्धानां प्रन्यरत्नाना प्रकाशने चिरो. युरयं संल्लग्नोस्थिति सालियन्ध प्रार्थये । मन्ते च गुणैकपक्षपा. तिनः समस्तविद्वद्धुरीणान् सविनयं प्रार्थये यदत्युग्युमिमं प्रग्यर. # सापधान निरीक्ष्य मदीयमतिमान्यान् शुद्धपुस्तकान्तरालामात शोधनफार्याज्ञानात् भक्षरसंयोजफममादात्प्रमादान्तरण या अप्रजाता अशुद्धीः क्षाम्यन्तु तत्रभवन्तो भवार इत्यलं पृथा पहपिवेनेति शम् । भ्रायणशुद्धचतुर्दशी भृगुयासरः यिदुपां एपामाजन- 'घरकल' वैद्यनाथ शास्त्री काशी। सं० १९८४, ·श्रीः शुद्धिचन्द्रिकासहित पडशीत्यां निरूनितानां विषयाणां सूचीपत्रम् । १ २ ४ Y ४ प्रथमप्रकरणे- सं.विषयाः। १ मालाचरणम् । (१०) १ २ कादिकपनम् । (१०) ३ अनुपन्धचतुष्टयनिरूपणम् । (म.) मातासममन्नामानिरूपण श), ५ भाशोचस्य कुलच्यापितस्यनम् । (शु०) ६ भातानं शातं कधिकारापपादक स्वस्परादेलत्र विचारः। (१०) ७ स्वरूपसतः कर्माधिकारापपादकत्वराण्डनपूर्वकं मातमवाशीचं पर्माधिकाराप- पादयमिति सिमान्तकथनम् । (शु०) ८ भाशयस्य कालकृतनिमित्तकृतभेदनिरूपणम् । ९ सूतकमृतक शब्दार्यकयनमल्याधिककालादिनिमित्तनविष्यकयनं च (शु०) ५ १० जातकभेदकपनम् । १९ कालादिनिमितेन द्विविपमृतकनिस्पणम् । (१०) १२ श्रोत्रियादिपदार्यकयन, गोत्रपदाथै मतान्तरकपन च । (३०) १२ सपिण्डाशांचस्य चतुर्थपुरपान्तं पूर्ण परमादेः पानादिकमिति भेदस्य अनी. नित्यनिरूपणम् । १५ अस्पृश्यावलक्षणजननाशौचाधिकारिफयनम् । १८ सूतिनिमित्तं सूतिकाया दशरानमस्पृश्यावलक्षणाशौचम् । (२०) १९ सर्ववर्णानां दशरात्राशोचम् । (४०) २० निशच्चत्वारिंशदिनानन्तरं सूतिकायाः कर्मयोग्यत्वकमनम् । तत्रैव प्रार्थी मतं प्रदीपमतं च । (१०) २१ स्नानात्प्राक् पितुरपि अस्पृश्यत्वलक्षणं जननाशोवम् । २२ पुत्रोत्पत्तावेव पितुरस्पृश्यत्वं स्नानं च न कन्योत्पत्ताविति केथोचिन्मतमधनं तत्सण्डनं कन्योत्पत्तावपि तत्सत्वमिति सिद्धान्तकथनं च । (२०) २३ मातृवत् पितुर्न दशाहं जननाशोचमस्पृश्यत्वलक्षणमिति सिद्धान्तक- ६ ६ ७ v ८ ८ ·शुद्धिचन्द्रिकासहितघडशीत्याम्-- ८ स. विषया। थनम् । (शु०) २४ सम्पर्के सूतिकाया मातृवत् पितुरप्याशीचं, तत्र माधवमते समरंशब्दा भक्थनमन्यगतेन सम्पशदायरधनं च (१०) २५ पितृवरसापनमातॄणां स्नानात्प्रागस्पृश्यत्वम् । सम्पर्के च पशाहम् । (शु०) २६ मातापितृव्यतिरिक्तसपिण्डानामस्पृश्यत्वाभावश्यनम् । (४०) २७ मृतकै सपिण्डानामस्पृश्यत्वावधिस्थनम् । (शु०) । २८ क्ली अस्थिसधयनानन्तरमनपर्शस्य पज्यत्वस्थनम् । (३०) २९ पुत्रीसूतो तसिवादीनामाशीचक्यनम् । ३. पितृगृहे ऊतकन्याप्रसवे मातापिनोनिदिनमाशीचम् । प्रसूतिशब्दा- ९ ९ ११ धकथनं च। ११ ११ १२ ३१ पन्धूनामेकराम पिनोनिरागम् । (३०) ११ २१ 'प्रसव एक्रानं मरणे निरानम्' इति विज्ञानेश्वरमतस्य रानम् । (पु.) " ३३ 'प्ररावे पिनु पूर्ण बन्धूना श्यहम्' इति केपाचिन्मतकथनम् । (शु०) ११ २४ पितृहे अन्डकन्याप्रसवे पिनादीनो पूर्णशौचम् । (१०) ३५ प्रसूतिशब्दार्यक्थनम् । (शु.) १२ ३६ सूतिलक्षणप्रसन पातनावशब्दार्थस्यनम् । ३७ गर्भपाते पाममासे पय पठे पद दिनानि सूतकं मातु , पियादांना तिदिनम् ॥१३ १८ सावे निषु मासपु निदिन चतुर्थे चतुर्दिन मातुरेव सूतक पियादोनो नेति वयनम् । ३९ नालउदारप्राइमरणे गाव पूर्ण सूतकं, पितरन्येषां च सपिण्डाना त्रिदिनम्। १४ ४० तत्तद्वाना पूर्णमृतयपदार्य स्थनम् । ४१ वर्णभेदेन दशाद्वादशाहादिभेदषपनम् । ४२ द्वादथादादिपशान्त राणा कतिपयत्यम् । (पू.) ४३ वर्णसहरोत्पमानां शवदाशीयम् । (३०) १ प्रतिलगमादीनां विज्ञानमारमते भाशौचामायकपनं तरसगनं च।(.) . ४५ मूर्धावसिपायनुलोमजरपकारस्य अविभागे पिनातीय विमागे मा- तीयमाशोचम् । (७०) ४६ रयारस्य समासोचयापम् । (54) ४४ पत्नीना जीवनि मत्ती भजातीय ग्ने स्वाग्मात पम् । (5.) ४. विप्राण यदेका तमाण विरात्रं, पर गिरा दामि या. १८ ·विषयसूची। १९ २० २० २१ २९ सं. विषयाः । पृ० दिभेदस्य अयुकत्यकथनम् । ४९ नालच्छेदानन्तरं शिशुमरणे मृतस्य वा प्रसवे मातुर्गानिणां च सर्वेषा पूर्ण सूतकम् । ५० नालच्छेदात्प्राक् शिशुमरणे सपिण्डानां निरात्रम् । (४०) ५१ सूतके शिशूपरमे मरणनिमित्ताशौचाऽभावकथनम् । ५२ शावेन सूतिः शुद्ध्यति सूत्या न शानम् । ५३ शावे पुनजन्मनि पितुर्जातकर्माद्यर्थ तात्कालिकी शुद्धिर्भवतीति कथनम् (२०) २२ ५४ बहुसूया न्यूनशा राज्यति । २२ ५५ जननाशीचे तत्तुल्यं तदधिकं पतितं शावं सूतिशोधक, सूतिन शावशोधिनी ।२३ ५६ जननाशीचयोः सनिपाते उत्तरस्य पूर्वानधिकत्वे पूर्वशेषेण शुद्धिः । (शु०) २४ ५७ आधिक्ये तु स्वकालत एव शुद्धिः। (शु०) २५ ५८ प्रकान्ताशौचेऽवृद्धिमतः पाते स्वकालेनैव शुद्धिर्न पूर्वशेषेणेति कथनम्।(२०) २६ ५९ अथवृद्धिमाशीचं पञ्चमदिनाऽनन्तरं पतितं चेत् परेणैव शुद्धिरिति नि- रूपणम् । (शु०) ६. अत्रैव विषये अत्यपुराणसम्मतिकथनं, गौतमपाक्यविरोधपरिहारप्रदर्शनं चाशु०)२६ ६१ पारिजाते कथितस्य "मृतानामाशौचान्त्यदिनस्य" इत्यादेः खण्डनम् । (२०) २७ ६२ दशमदिवसमानशेषे पूर्वाऽऽशौचरमकालन्यूनकालाऽन्यतराशीचपाते निर्णयः । २७ ६३ दशमदिवसरात्रिमात्रशेधे तदहोराने पा शेषे यदि समकालं न्यूनकालं पान त्वधिककालमाशीचमापतेत् तदा पूर्वाशौचकालादूर्ध्व दिनद्वयमधिकमाशीयम् । . २७ २८ ६४ चरमयाममात्रशेपे दिनत्रयमधिकम् । अत्रैव विषये शङ्खलिसितादीनां सम्म- तिकथनम् । (शु०) ६५ "पुनःपाते" इत्यादिदेवलवाक्ये दशमादिशब्दानामन्त्यायुपलक्षकत्व, तेन क्षन्नियादीनामपि तत्तुल्यत्वं, तेन च "जननाशोचमध्ये" इत्यादिवैष्णव. "रात्रिशेषे” इत्यादिगौतमवाक्यव्यवस्था चेतिनिरूपणम् । (४०) ६६ राभिपदमादाय 'रानिमात्रावशिष्टे' इति विज्ञानेश्वरकृतयथाश्रुतव्याख्यानस्य विरोधपरिहारनिरूपणम् । (शु.) ६७ "प्रभाते तिसमिः" इति गौतमसूत्रीयहरदत्तकृतव्याख्यानस्य उपपत्तिप्रद. शंनपुरःसरं समर्थनम् । (शु०) इति प्रथम प्रकरणम् । २४ - २८ .

·शुक्षिपन्द्रिफासहिषाशीस्याग्- से, विषया। हितीयप्रकरणे- गुरापसारे निर्णयः। ২. সাহাবাগ হাই খুদা শাবাসোহারায় বয়র (सदा पूर्वशेषेण शुद्धि । भापाशीचमा दीपांशीभपारी तुराय जिन पूर्वाधारशेणति निरूपणम् । (प.) २९ २ सूतिकाऽगिदसराप पूशीनशेपेण आणि (पू.)। ४ अपरानने शिवशी दशा पर्यायोग्यपणाशी पूर्णाशीयशेषेण । निवर्तते । (.) २. ৬ ধৰিছাবি সায়াহীমহাখা হয়। . मातानिमित्ताशीनमध्ये पतितमाशीमान्तर पूर्वशेषेण शुभतिपर माशीमानारमध्ये पतितं मातापियनिमितमाशोग पूर्णशेषण गाणेति कि पायापति । २. ७ गावाशी गगमे पतिरामाशी- गानाशीशेषेण गागतिtd. रणदिनादारभ्म शारापरेणापति। शोमध्ये गा) 4 पानानमार पक्षियाशीन गातुराशी रमपति । पिराशीपशेषेणैा निरिति वितगतम् । सप मागरण पिशो यदा राविशेष गागरे पारा दिरामतिरामा मागेव एशित पक्षिणीगानण इति गम्भारममाषधनम् । (पु.) ९ गारिता सहगमने पिनासीय गित, म पशिष्मभिमा। १ १. भगगनेऽपि पिताशीम शनिः पुत्राणो सपना पुराणों घ । (पू.) . " राह गतयोरमपमामान पा गरायो राहगमामाने गमायादिसपिण्डीर. गान्त पर्णमास शुगपदेश समापसेनाप्रपामाग। १२ सहगगने ति मध्यता । (.) ११ पुषस्य प्रेत पिशादिगि रापिण्डा पार्य, सापयामा बनपगायावा निगा मलादिगि सपिने पार्ममिति गोभिवगतमम् । १४ गुणगगते सपिण्डने नास्तीति निशाधरमतरताम् । (३०) १५ गमावि गते मगारे प्रेरी निगाः सनि गगाण मतांति पासपोशनारगतपम । (.) पुत्रस्य पुषरय अपुत्रायाः निमाय रामपि भवेति वधर्म ती गावामार्ममतपणनम् । (शु.) १५ १२ ·विपयसूची। सं. विषयाः। . १७ द्विजा स्त्री भर्नादिभियोजनीया ।शद्वा तु तन्मात्रादिभिः। ३५ १८ वामण्यादीनामप्यामुरादिविवाहोढानां तन्मात्रादिभिरेव सपिण्डनं क. तव्यम् । (१०) १९ क्षत्रियादिजातीया ब्राह्मणभार्या पृथचितिमारन यदि घियते तदा तत्तना- तीयाशौचपिण्डादिसपिण्डनान्तं कार्यम् । २० प्रतिवर्ण पिण्डविरोपकथनम् । तेन "सवर्णायाः पत्या सहकरित्यारोहणमस- वर्णायाः पृथञ्चित्यारोहणमेवेति ध्वनितार्थकथनम् । (शु.) २१ मातुः पित्रादिसापिण्ड्यै कृते मृताहादौ पितामह्यादिभिः सह मातुः पा. वणं कर्तव्यम् । येन केनापि सापिण्ज्ये मातुः पार्वणं पितामत्यादिभिरेव फर्तव्यमिति तत्त्वम् । (शु०) २२ मातुर्मातामहेन राह सपिण्डनविधिः पुत्रिकापुत्रविषयः । (४०) २३ दशाहमध्ये विदेशगतपिनोर्गरणश्रणे मरणदिनाशाहाऽनन्तरं शुद्धिः । श्रवणदिनादारभ्य न दशाहम् । ३८ २४ विदेशमृतसगोत्रसपिण्डगृतिश्रुतौ दशाहमध्ये शेषदिनैः शुद्धिः, एवं जन- नेऽपि दशाहानन्तरं सपिण्डजननश्रवणे नाशौचम् । पुत्रजन्मश्रवणे तु पितुः सर्वदा स्नानम् । (शु.) २५ दशाहानन्तरं पितृमरणश्रुतौ श्रवणदिनादारभ्य दशाहं पुत्राणामागौचम् । २६ दशाहानन्तरं मातापिन्नतिरिकसपिण्डमरणश्रवणे मारानयपर्यन्त त्रिरात्रं, तदनन्तरं पण्मासपर्यन्तं पक्षिणी, तदनन्तरं नवममारापर्यन्तमेवाहस्तदनन्तरं स्नानमानम् । २७ पक्षिणीशब्दार्थकथनम् । (शु०) २८ अत्र “दशाहानन्तर मासचतुष्टयं यावत् निरात्रम्, ततोऽरमासपर्यन्त पक्षिणी, ततः संवत्सरपर्यन्तमेकरात्रमाशाचम्" इति प्रदीपमतक्थनम् । तत्खण्डनं तदनुसारिकल्पतरुव्याख्यान सण्डनं २ । (४०) २९ दशाहानन्तरं मातापितृव्यतिरिकसपिण्डमरणप्रवणे निरानायुक्तमाशौचं देशपये । देशान्तरे तु स्नानमात्रमेव मासत्रयादाक् श्रवणेऽपि । ३० दशाहानन्तर मातापितृव्यतिरिक्तसगोत्रसपिण्डमरणनवणे पक्षत्रयपर्यन्तं निरात्रं, ततः परमासपर्यन्तं पक्षिणी, तदूर्षमावर्षमहोरात्रमिति परा शरमतकथनम् । वर्षादूर्ध्व स्नानमात्रमेव । (शु०) ४० ४० ४० F ४२ ·शुदिनान्द्रिकारादिसपाशीत्याम्- - ४४ सं.विषयाः। २१देशबालादिदेऽपि मातापिएमरणपणे धयणादिदशाहान्तगेग पुत्राणागा शागम् । राष्ट्राण पशाहाननरारं गपेत् । १२ दम्पस्योः परस्पर सवर्णगगणरापरल्योष पररपरं देशवादिगेदेऽपिदशा. धानन्तरं गरणधवणे प्रवणदिनासाहगेगाशोगम् । (पु.) देशामगरलक्षणायनम् । २४ समुद्रगा गदी, भीम , गिरायोजन दूरावं च प्रलय देशभषयम् । (१०) १५ महागदीगिरिवागो मेद देशभेदा इति पदरपतिगतरपनमा परिमो সার ধাধার বগন। যাণ ‘ শিবানী বিদ্যাসাগ तर एम, दाम्या निशदुपरि, एवेग पारिपरि, निरायाभार षष्टियोग. नागन्तर देशान्तरम्' इति पेषानिन्गरम निर्गुलरपणनम् । ३६ सापागामरणे दशादागातर सगररारपर्यन्तं मरणनवणे भरणादिनिराम्। (figণ্য যায়ণি। २७ रागादियो सरापलगाएगरणपणे पशादानन्तरं वागवि निरा. प्रमेय । (पु.) १८ दानवरापागारागरणे दानवर्णरतगढीमरणे पदशाहागन्तरं गरणवणदि. गाय विरानगासो गमिति एयरगर्भगारमतवयनम् । (g०) १९ पराकादिषगरणे पसाहानन्तरं अषणे अहोरा गेवाशीच देशान्तरे । रामानदेशे निरागम । (शु.) 1. उदयामरणे यत् । (तु.) ४५ पानानन्तरं गागरणात प्रा शिशुगरण नाममा सरिक्षागार । सामध्ये मरणे गु शेषविरिष शुद्धि । रातोगति यावत् । शाकाशीन नाताति भाव । ४५ १२ उपनयनारमा पुरमरणे मातारितोधिरामाशीषा। १३ पदयपत गिमरण गातापित्रोखिरा, अन्येपागेपरात्रं, तोऽप्यपी रागोवाण शीवनि पारसरगतपथनम् । (पु.) पारसनने 'एयरा निरान पा' इति गुणपदगुणपन्गासाशिविरयमिति मायगायनम् । (३०) १५ नामकरणानन्तरं शिममरणे पित्रोनिराममिति गदनगतपयन साग पर (उ०)। ४६ भगृतघ्याल्यानमाया । (१०) ३ ·१८ विषयसूची ४७ सं. विषयाः। ४७ भगुपनीतमरणे देशान्तरे रान्मरणश्रुता पितुनाशीनमिति ध्वनितार्थ पथनम् । (१०) ४८ दन्तोत्पतेः प्रार शिशुमरणे मातापितृव्यतिरिषगपिण्डाना गद्यः शुद्धिः तदन न्तरं चौलपर्यन्तं पक्षिणी, तदनन्तरमुपगमनात्प्राक् यहा सगोगसपिण्दानाम्। ४६ ४९ दन्तोत्पत्तेः प्राक् शिगुमरणे सगोत्रसपिण्डानां स्नानमा दाहाऽभारे । दाहे- वेकरामम् । (पु.) ५० "निरानं यान्धवानां तु" इति ब्राह्मवाक्ये पान्धयपदं 'शनिसननकारिस- पिण्डविषयम्' इति सर्वशनारायणमतक्थनम् । (१०) ५१ प्रथमवर्षकृतचौलपुननिरानने निरात्रमिति विज्ञानेश्वरमतसण्टनं, मता. न्तरराण्डनं च। (शु.) ५२ दन्तोत्पत्यनन्तरं चूडाकरणपर्यन्तं पक्षिणी दाहाऽभाषे. दादे तु निरामम् । चौलानन्तरगुपनयनात्मा मिदिनम् । (शु.) ५३ "ऊद्विवर्षे प्रेते गर्भपतने वा सपिण्डानां निराधम्" इति यशिष्टयास्ये निराशाशी "प्रथमवर्षकतचौलविषयम्" इति विज्ञानेश्वरमतम् । “जात- दन्तस्याप्तिसंचारविषयम्" इतिमाधयाचार्यमतम् । (शु०) ५४ "आदन्तजन्मशब्दानां पालोपलक्षक्त्तम्" इति केपाधिन्मतस्य प्रतिपादनं तत्सण्डनं य । (४०) ४८-५० ५५ कुलधर्मवशादुपनयनारप्राक् चालकाले चौलाभावेऽपि चतुर्थवर्षादूर्व निरात्र- माशांचं सगोत्रसपिण्डानाम् । ५६ प्रथमादिवर्षकृतचूडयालकमरणे गोत्रिणां सपिण्डानां निरानमाशाचम् । ५७ "प्रयमेऽब्दे कृतचूडस्याऽग्निसस्कारे त्रिरात्रं तदभावे त्वेकाहः" इति लाह- रमतस्य सण्डनम् । (शु०) ५८ पुत्रीमृतौ मातापिनोः सर्वदा त्रिरात्रमाशौचम् । ५९ जननादिदशाहानन्तरं क्दाऽपि मरणे मातापित्रोत्रिरात्रमेवाशौचम् । दन्तो- पत्तेः प्राकृ त्वेकरानम् । (४०) ६. "प्रत्ताऽप्रत्तासु" इति काणांजिनिवचने प्रत्ताऽप्रत्तापदयोर्माधवाचार्यमतेन विवेचनं तत्खण्डनं च । (४०) ६० मातापितृव्यतिरिक्तसगोत्रमपिण्डानां पुनीमरणे चौलात्प्राक् स्नानमात्रं चतु. र्थवादारभ्य चौलाऽभावे चौलकरणे वाऽहोरानमाशौचम् । ६१ दशाहानन्तरं चूडाकरणपर्यन्तं पुत्रीमरणे मातापियतिरिकानां सगोन- ४८ ·शुद्धिचन्द्रिकामहितपडशीत्याम्- स विषया । सपिण्डानो स्नानमायम् । चूडाकरणानन्तर वाग्दानात्प्राक अहोरात्रम् । शु.) ५० ६२ "गान्धर्वादिविवादेषु वाग्दानाभावाद्विवाहे एकाह" इतिप्रदीपमत कथनम् । (शु०) ६३ चौराऽकरणेऽपि चतुर्थवर्षादूई पुनीमरणे सगोत्ररापिण्डानां मातापितृव्यति रिक्तानामहोरात्रमाशीचम् । (शु.) ६४ वाग्दानानऽन्तर विवाहात्प्राक् पुनीमरणे पितृरागोनपपिण्झनो पतिसगौनस पण्डाना च निरानमाशीचम् । (शु.) ६५ न्याऽशौच विवाहाऽनन्तर पितृसगोनमपिण्डाना नास्ति, विवाहात्मागाप पितृगोने निपुरुषमेव सापिण्ड्य न पुरुषवत् सातपौरुष सापिण्यम् । इति द्विताय प्रकरणम् । ५३ २ तृतीयप्रकरणे-- १ ऊढकन्यामरणाशौचम् । २ पितुरप्रधानरहे ऊढकन्यामरणे पिनो तद्गृहवासिना भ्रातृणां च निरानमा शौचम् । तभ स्थाने पितृव्यादीनामहारानमेव । मिनगृहमरणे पिनोस्त्रिरा न भातृणा पक्षिणी अन्येपा न किञ्चित् । प्रधानगृहमरणे तु मातापिनोधी तृणा च निरानम् । अन्येषामहोरागम् । अडाया रजोदशनान तर पि तुगृहे मरणे तु पित्रोर्यावजीरमाशौचम् । (२०) ३ पितृयहादन्यन पुनीमरणे मातापिनोनिरानम् । ४ पितृगृहादयन भ दिगृहमरणे मातापिनो पक्षिणी भातृतत्पुनव्यतिरिक्ता ना पितृन्यादानां न किमप्याशौचम् । (शु०) ५ एतद्विपये धमप्रदीपमतकथनम् ।ग्रामास्तरमरणे पक्षिणी मातापिनोरिति स्मृ त्यर्थसारमतकथन ऊदासु कन्यामु मृतासु पित्रादीनां नाशौचामेति हारल तामतखण्डन ऊदाना पिनादीना पक्षिण तिमतस्थापन च। (शु०) ६ कन्यारहेऽन्यन वा मातापित्रोमरणे ऊहाना कन्याना दशाहाऽभ्यन्तरे निरानमाशोचम् । ७ दशाहानन्तर पुत्रीमरणश्रवणे पक्षिणी । सापनमातुरपि कन्यामरणे पक्षिणी। ५६ ८ भोगनीगृहे भ्रातृमरण भगिन्यास्यहमाशीच भगिनीपते पुन शालयमरण निमित्तमाशीच नास्ति। ५५ .

·० विषयसूची। स, विपयाः। पृ. ९ भगिनीगामस्वागिकगृहे भ्राहगरणे भगिन्यात्रिरात्रम् 1 भगिनीपतेस्त्वेकावा. सतानिवन्धना पक्षिणी। उभयस्वामिके तु प्रधानगृहे उभयोरपि त्रिरात्रम् । अप्रधानगृहे तूभयोरप्ये काहः । अन्यत्र शालकमरणे त्वकाहः । अनुपनीतवि. देशस्थव्यवहितासवर्णपु शालोपु सद्यः । (४०) १० भ्रातृगृहे भगिनीमरणे भ्रातुनिरानमाशोचम् । भ्रातपल्यात्तनास्ति । एका. यासानिमित्तमेकाहस्तु वर्तत एव । ११ भ्रातृभगिन्याः परस्परगृहादन्यत्र मरणे पक्षिणी परस्परमाशीचम् । १२ पितृपितामहमातृमातामहाना भगिन्यादिषु मृतेषु पक्षिण्याशौचं गृहान्तरम- रणे, तद्गृहमरणे तु तस्य त्रिरात्रमाशाचम् । ५८-६१. १३ श्वश्रूवशुरजामातृदाहित्रमरणे यहमाशोचम् । गृहान्तरमरणे तु पक्षिये. याशौचम् । ६१ १४ भागिनेये मातुलादिगृहे मृते तेषां विरात्रं, गृहान्तरे तु पक्षिणी । (शु०) ६२ १५ संस्कृतदौहित्रभागिनेयमरणे त्रिरात्रमसंस्कृतपरणे पक्षिणी' इति मनुमतक. थनम् । (१०) १६ एकाहाऽऽशौचप्रतिपादक "वधूश्वशुर" इतिविष्णुपयनव्यवस्था. पनम् । (४०) १७ "मिने जामातरि" इति सद्यःस्नानप्रतिपादकवृहन्मनुवचनव्यवस्था । (शु०) ६२ १८ यत्र कुनाऽपि मातामहमातामह्याचार्यमरणे त्र्यहमाशीचम् । समीपे प्रवि- जि मृते श्यहमसमीपे एकाहम् । १९ गुरुशिष्यसहाध्यायिमित्रश्नोत्रियमरणे दूरे एकाहः । एकदेशे पक्षिणी । प्रतिवेशिनि श्रोत्रिये भृते त्र्यमाशीचम् । (शु.) ६२-६५ २० "निवासराजनि प्रेते' इत्यत्र अहःपदमहमात्रपरमिति विज्ञानेश्वरमतकथनं सत्यण्डनं च । (शु.) २१ असगोऽत्रोऽपि यदि आशीविनामनमश्नस्तद्गृह निवसेत् तदा तद्गोत्रस. माशौचभाग्भवति । २२ "यद्यनमत्ति तेषां' इति मनुवाक्यस्य सर्वज्ञनारायणकृतव्याख्यानस्य खण्डनम् । (शु.) २३ द्रव्यलोभेन विजातीयशवनिर्हरणे द्विगुणमाशोचम् । (१०) २४ "योऽसवर्ण" इति विष्णूतमापदि शेयम् । द्रव्यलाभादसवर्णशवनिर्हरणे जात्याशौचम् । (१०) ·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्या--- सविपया। पृ. २५ सपिण्डप्रेतनिहरणे नाऽशौचाधिक्यम् । सोदकनिहरणे तु दशाहमेव (शु०) ६५ २६ पूर्गाशौच सर्वत्र निर्हरगतदनाशनतद्ग्रहवासेषु समुदितेषु ज्ञेयम्। निर्हरणन गृहवासयोत्रिरात्र, निर्हरणतद्गृहवासतदनाशनेषु समुदितेषु दशाहम् । अनायब्राह्मणसस्कारे तु तदहरेव । (शु०) ६७ २७ अनापदि बुदिपूर्व सकृदपि अन्नाशन पूर्णाशौचम् । (शु.) ६८ २८ सूतके शावे च इयोरपि भोजन न कुर्यात् । (शु०) ६८ २९ अस्थिसञ्चयनानन्तर अग्निहोत्रिणा ब्रह्मशनविशा सूतके शावे च भोनने ग दोष इत्यशिरोमतम् । (१०) ३० अन्नसमप्रवृत्तानामामानभक्षणे न दोष पकानभक्षणे तु निरान पय पान प्रायश्चित्तमाचरेत् । सूतकादी सपिण्डानभक्षणेऽपि न दोष (शु.) ३१ केनाऽप्यभिसन्धिना य असगोन प्रेत दहेन् तस्याऽपि गोरजवदाशौच भवति । १२ दाहानन्तर मोनने सम्पूर्ण, भोजनाभावे निरा सद्गृहवासे, तदनभोननत- द्ग्रहवासाऽभावे करात्र स्नेहाऽनुवन्धेन दाहे, तस्याप्यभावे तु राय - शुद्धि । (१०) ३३ मूल्यग्रहणादिनाऽसवर्णदहने दशाहमाशोन, गुरोस्तु तदभावेऽपि दाहमाने दशाहमाशौचम् । (शु०) ३४ समानोत्कृष्टजात्यनुगमने स्नान पृत पीत्वाऽग्नि स्टवा शुद्धि अकागतो ग मने । कामतस्तु गमने स्नास्वाऽग्नि म्पृष्ट्वा सर्पि प्राश्य पुन स्नात्वा प्रा णायामयय कृत्वा शुद्धि । ३५ ब्राह्मणस्य क्षधियवैश्यशदाऽनुगमने क्रमण एकरावद्विरावतिरानमागीच आशौचकालाऽनन्तर स्नानाऽग्निस्पर्शनघृतपानानि । एव क्षत्रियस्य च श्यशूद्वाऽनुगमने एकरानाद्विरातमाशौच स्नानादि च, पैश्यस्य शूदाऽनुगमने एकरारमाशीचमग्निस्पशादि च । कामतोऽनुगमने इदम् । (शु.) ३६ अकामत सर्वेषा साऽनुगमने अहोरानमाशीचमग्निस्पशादि च । (शु.) १ ३७ "ब्राह्मणस्य वैश्याऽनुगमनै पक्षिणी क्षत्रियस्य शद्रोऽनुगमने च पक्षिणी" इति विजनेश्वरमतस्य खण्डनम् । (शु०) ३८ उदकान्तकर्मनिवृत्रयनन्तर द्विजै शुदा अनुगन्तव्या 1 शूदस्य तु द्विजा त्यनुगमने सज्योतिराशौचम् । ३९ दशाहमध्ये अस्थिसञ्चयनादर्वाक् न भगोदशेन रोदने स्नानम् । दशाहा. ७० । ७२ ·शुद्धिचन्द्रिकासहितषडशीत्याम्- ७८ स. विषया । चतुर्थप्रकरणे- १ उत्तमाघमसापिण्ड्ये जनने मरणे च द्वयोरप्युत्तमाशौचम् । २ ग्राह्मणस्य क्षनविटशूदेषु बन्धुपु जातेषु मृतेषु वा दशाहमाशोचम् । तथा क्षत्रियस्य विशदेपु बन्धुषु जातेषु मृतेषु वा द्वादशाहम् । वैश्यस्य शुद्धे वधी जाते मृते वा पञ्चदशाहम् । तथा वैश्यस्य ब्राह्मणक्षत्रिययोन्मोजा. तयोमृतयोवा दशद्वादशदिनानि । क्षत्रियस्य ब्राह्मणे बन्धौ जात मृते वा दशाहम् । स्वसमानजातीयेषु बन्धुषु जातेपु मृतेषु या स्वस्वतातीयमाशौच स्थितमेव । (४०) ३ निरक्तविरुद्धार्थवोधकवचनकथनम् । (शु०) ४ विरुद्धार्थबोधकाना विपये हारलताव्यवस्था तत्खण्डनम्। स्वमतेन तेषा व्यवस्थापन च। (शु०) ५ विनातीयपनीना जीवति भतरि भतृजातीय मृत त्वात्मजातीयम् । (शु.) ७९ ६ अनूढभार्ये शूटे गते पोउदावर्षानन्तर मासमाशाचम् । ७ न्यूननिवर्ष शुद्धे मृते पञ्चाह, विषानन्तर घड्वर्षपर्यन्त द्वादशाह, तथा षड्वर्षाऽनन्तरमतविवाहस्य शूद्रस्य षोडशवपपर्यन्त तदव । कृतविवाहस्य षोडशवात्प्रागपि अकृतविवाहस्य षोडशवर्षादूर्ध्वं च मासमाशी यम् । अत्र विषये तत्तन्मतखण्डन अन्तै स्वमतस्थापन च । (शु०) ८ दासादय स्वस्वामिसमानमस्पृश्यखरूपमाशौच कुर्यु : कर्मायोग्यत्वरुप तु मासमेव न तत प्राक् । दासी च प्रसूता अस्पृश्यत्वरूप मासमाशौच कुर्यात् । ८१ ९ पञ्चदशविधदासनिरूपणम् । तत्तद्याख्यानम् । आधपदसगृहीतानां क्थनम् । 'शिल्पिन काश्का' इत्यादिवचनाना आपत्कालादिनिमित्तेन व्यवस्थाप नम् । (शु.) १. आपद्यपि सद्य स्पृश्यत्व गर्भदासस्यैव । भक्तदासादीनां आपद्यपि त्र्यहमस्ट श्यत्वम् , कर्माऽनधिकारश्च, स्वजातीयाशौचवत् । दामी प्रसूता च माम मस्पृश्या । एतद्विषये प्राचेतसमतक्थन 'दशाहानन्तरमणस्पर्श स्नानाभाव मानप्रतिपादक' इति स्वमतेन व्यवस्थापन च । (१०) ८३ ११ सहवासमानेण दासाना स्वामिशौच न । (१०) १२ 'स्वामिन प्रसवमरणयादासाना स्वामितुल्यमाशाचमनेनोच्यत इति पेघा चिन्मतकथन तत्तण्डन च। स्वामिन प्रसवमरणयो तद्गृहरासतदन ८०-८१ ·विषयसूची। ८४ ८५ सं. विषयाः। . भौजनतत्सम्पर्ककरणे दासाना स्यामिजातीयम् । तदभावे दासस्वामिभावमाग्ने नक्षप्रदर्शनपर्यन्तम् । (४०) १३ अनुलोमाधितभार्यायां प्रसूतायो मृतायां च तथैव अनारसपुत्रस्य प्रराये मरणे च पितुः दिनत्रयमाशाचम् । १४ एकदेशावस्थिती स्वजातीयमुस्कृष्टजातीयं वा पुरुषमाश्रितायां मनायो आधि तपुरुषेण प्रातायां वा पूर्वभसिदिनमाशोचम् । सम्भवत्सरावानामनीरस- पुत्राणां प्रसवे असम्भपरप्रसवानां तदपत्यंप्रग द्विविधयोरप्यनारमत्रोमरणे च प्रहीतविदिनमाशीचम् । तदपि प्रहीतृसमानजातीसपुत्राणामेव । सरस. पिण्डानां चैकाहः । सगोत्रमात्राणां तु स्नानम् । एतद्विपये "सपिण्डाना माशीचाभाय एव" इति मिताक्षरामतकथनं, तरसण्डनं च। अत्रेय मद- नमतक्थन तत्सण्डनं च । (शु.) १५ देशान्तर तु अनुलोमाश्रितमायायाः प्रसवे मरण च तथा अनौरगपुत्रप्रसवे नरणे च अहोरात्रं तत्पतिपिनोराशीचम् । अन्यपूर्णप्रसवमरणयोः पोनर्भ: वस्य प्रसपे मरण च त्र्यहमाशीयम् । १६ अन्यपूर्वापदार्थकथनम् । तद्दकयनं च (४०) १७ अपकृष्टजायान्यपूर्वाकतकपुत्रप्रसवमरणयोनाशाचं नौदककिया । तुल्य- जातीयेषु निरानम् । इदमप्याशाचद्वयं सजिधायेव श्यहम् । असन्निधौ स्वहोरात्रमेय (शु.) १८ अन्यपूर्वाऽवरुद्धायां प्रसूतायां मृतायां या निदिनमाशौचम् । अनन्य. पूर्वाऽवरुद्धायां प्रसूतायां मृतायां तु पनाहमाशोचम् । १९ सपिण्डानां स्नानम् परिग्रहोतुरेवाशीचमिदम् । (शु.) २० व्यभिचारात्समेनोत्कृष्टेन वा प्रसचे तथा जातपुत्रमरणे च भर्तुस्यहमाशाचम् । । तत्सपिण्डानां तुन २१ परिणेतृजनितपुत्रेण सह परिगृहीतायां स्वयमापे पुत्र जानते द्वयोरपि पुत्रयोः प्रसवमरणयोः परिग्रहीतुधिसत्रमाशोचम् । पितृवयोत्पलयोरेक- मातृकयोः पुत्रयोः परस्परं प्रसवे एकरानं मरणे विरात्रम् । अत्रैव हार- लतामतकथनं तत्खण्डनं च । (शु०) २३ आशाचे विहितकर्माणि न कुर्यात् । निषेधविधयश्च शुचिवदादेयाः । २३ विहितानां सन्ध्यादिकर्मणामाशीचे अस्पृश्यत्वपत् तावत्कालं निषेधः। रागप्राप्तानां भोजनादीनामावश्यकाना न निषेधः। अनावश्यकानां राग- ८७ ८८ ·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- २५ ९२ ९२ सं. विषया । पृ. प्राप्ताना क्षारलवणताम्बूलाशनादीनो निषेध एव । प्रतिप्रसूताना र्मणा वैतानोपासनादीनां शुचिपुरुषवदाचरणम् । एतद्विषये एव "साङ्गे कर्मण्य न्यकर्तृत्वेऽपि स्वदन्यत्यागात्मक प्रधान स्वयमेव कार्यम् । तस्यानन्यनिया- धत्वात्" इतिमिताक्षरामतकयनं तस्य महता समाहेन सण्डनम् । “सारे वैतानिक होमे स्वस्याऽधिकार" इति स्वमिद्धान्तस्थापन च । (१०) २४ अशुचीना नराणा द्रव्याण्यप्यशुचीनि भवन्ति । तस्मात् शुचिभिस्तानि वर्जनीयानि । २५ आशीचिनोऽन न भोज्यमसपिण्डै सकुल्यैस्तु भोज्यम् । (शु.) २६ क्षीराज्यादीना आशौचिनामनुज्ञया प्रहणे न दोष । २५ क्षाराज्यादि आशौचिस्वामिकमपि तदनुज्ञयाऽन्य स्वयमेव गृवायत् (शु०) २१ २० भन्चरानप्रवृत्तानागामानमहणे न दोष । पकानभक्षणे निरान पय पान- माचरेत् । (शु०) २९ कुमारप्रसवे नालच्छदात्याक् गुडतिलादीनां प्रतिप्रहे न निषेध इति पथनम् । (शु.) ३. शवसस्पर्शादिना प्राप्ताशौचस्य श्रवणेन प्राप्तातिकान्तकालजाशीचस्य पदा थग्रहणे तदायभायर्यापुत्रादिपदार्थहणे च न दोष । (शु.) ३१ वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणा नाशाचम् । इतरेषा समारब्धप्रयोगाणं च नाशौचम् । ३२ यतिभदकथन, ब्रह्मचारिभेदक्थनम् । उभयविधब्रह्मचायुभयविधयत्युभय- विधषानप्रस्यनित्यदात्रादीनामाशौच नास्ति । सम्पर्के त्याशीच वर्तत एव । तनैव ऋष्यन्तरवचनप्रदर्शनपुर सरमुक्ततरेषां पुरुषाणा समयविशेषेवा शीचाभावक्थनम् । (शु.) ३३ अनेकाहसाध्य कती समारब्धे मध्य चाशौचपाते उपवासादि भवति, दाना चनजपादि तु न भवति । ३४ समारब्धप्रयोगाणां समारब्धसाझप्रयोगमानकरणे आशौच नास्ति। तदति. रिक्षनित्यनैमित्तिकादी वाशीचमस्त्येव । (शु.) ३५ सूतकाहेषु यस्य कस्याऽपि नित्यनैमित्तिकदानादरन्तरितस्य सूनकानन्त. राहनि कर्तव्यत्वकथनम् । ३६ सूतक्सम्भावनाया अन्येषामात्मायानामभावे स्मार्ताग्निसमारोपण सूतका- प्रागव करवाऽतीतहोम प्रायश्चित्तपूर्वक सूतकाऽनन्तराहनि पराध्यमित्या ૧૨ । ४ ·२६ विषयसूची। स विषया । पृ० श्वलायनमतपयनम् । अन्तरितश्रासाद्यपि सूतधानन्तराऽहनि कर्तव्यम् । अन्तरितनित्यादरपि एकादशादिनात् पुनरनुष्ठान कार्यम् । (शु.) ३५ अनारधेऽपि तत्कालैकाकर्तव्ये शान्त्यादी रायोप्रयत्कुटुम्बार्थ प्रतिमहऽपि नाशौचम्। ३८ यथकालान्तरे क्तुमशक्य, यत्करणे प्रत्यवायो नास्ति, अरणे च महनी हानिस्तथाविध सर्वमपि कार्यम् । यथा प्रहणे तीर्थस्नान गोपोडोपरामाय शान्त्यादि । तादृशकार्य तावत्कालमाशांचाभाष । अनय विषये विशेषयि वेचनम् । (शु०) ३९ तत्तद्देशे तत्तत्काले चाशौचाभावकथनम् । तद्विवरणम् । (शु.) ४० भूमिरक्षणकृत्यादापाशीचाभावकथनम्। ४१ चरदूतदानमानरास्कारव्यवहारदर्शनादी राज्ञामाशीच नास्ति । तथैव तदाय मान्नपुरोहितादीनामपि ततदावश्यककालादी कमसु चाशाच नास्ति । (१०) ९८ ४. राजाज्ञाकारिणा तत्ततर्मसु शिलिलचित्रकारसूपकारचिकित्सकादाना माशाचम् । (शु०) ४३ शीघ्र वर्द्धमानरोगनिवर्तकेषु स्नानदानाद्युपायेषु चाशीच नास्ति । (शु.) ४४ मुमूर्षों सर्वप्रायश्चित्तकरणे तथा उत्क्रान्तियतरण्यादिदाने घेताहुतिषु च नाशौचम् । (शु०) ४५ एविधानामन्येषां च पुरुषाणामाशाच नास्ति । तन तेन शुचिपुरुषवत् कतव्यानि कमाणि। १.१ ४६ यत्र यत्र नाशौच तेपा कतिपयेषां कर्मणा परिगणनम् । (शु०) ४. कामतो दुमृतपतितक्लीवादिमरणे सगोत्राणामाशोच नास्ति । ४८ अविहितग्वग्न्यनशनाम् विपशस्त्रोद्वन्धनप्रतिभिगृतस्य सपिण्डानामौशीच नास्ति । दाहपिण्डोदकदानादिकमपि तस्य न कार्यम् । (शु०) ४९ चण्डालादिहताना नाशोचमिति कथनम् । तस्येव विस्तरेण प्रतिपादनम् । कामतो दुर्मरणस्य व्यारयानम् । (शु.) ५. यसिमितेन दुर्मरण प्रतिपादित तदेव यदि दुमरणमकामतो भवेत् तस्य रवाशाच पिण्डोदकाद्यौपदहिक कायमवात कथनम् । (शु०) १०३ ५१ नद्धादीना कामतोऽपि मरणे आशौचमस्तीति कथनम् । (शु०) १०३ ५२ पनितस्याऽपि प्रायश्चित्तमनुतिहतो मरणे आशौचमरस्येवेति कपनम्। (१०) १०४ १०१ ।

·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम् --- २७ V सं विपया । पृ. ५३ राज्ञा पापविशेपे चधदण्डे क्रियमाणे मृतस्याशीच पर्तत एवेति क्य नम् । (रु.) ५४ महापातमादिपापाचरणेन पतितस्य मरणे क्लाचवानप्रस्थसन्यासिपाखण्ड्या दिमरणे च नाशौचम् । (शु०) १०४ ५५ "नृपहतानामाशौचाभावो युद्धहतव्यतिरिक्तविषय" इति प्राचा मतकथन, तत्सण्डनम् । (शु.) ५६ "युद्धहतस्याऽन्वझमेवाशौचम्" इति हरदत्तमतक्थनम् । (१०) ५७ युद्धकालीनप्रहारेण कालान्तरे मृते एकरानमाशौचम् । (४०) १०५ ५८ मध्येयुद्ध हतस्य तु सद्य शोधम् । (शु०) ५९ युद्धात पलायनसमये अवामुखस्य हतस्य निरानमाशौचम् । (शु.) ६. "राज्ञा क्रोधमन्तरेण प्रमादादुत क्रोधेनाऽपि युद्धहतस्तदा सपिण्डाना समप्रमेवाऽऽशौचम्" हतिहारलतामतखण्डनम् । (४०) १०५ ६१ कामतो दुर्घताना दाहाशाचादिनिषेधोऽनाहितामिविषय इति शङ्का, तरस- माधानम् । आहिताग्निपुरुषमरणे तदीर्घदेहिकप्रकारकथनं च । १.५-१०६ ६२ आत्मघातादिना दुर्घतस्याहिताग्ने शरीर गङ्गादिपुण्यनदीतोये प्रक्षिप्य सदीयं वैतान चाप्सु प्रक्षिप्य आवसथ्य च चतुष्पथे प्रक्षिप्य सम्बरस. रानन्तरमुदकदानादिकामेवीध्वदेहिककिया कुर्यात् । अथ वा तदैव लो. विकाग्निना त दग्ध्वा तदस्थीनि क्षीरादिना प्रक्षाल्य सम्बत्मरान्ते मृता ग्निहोत्रेण रक्षितैराग्नभिषिधिवदाहं विधाय सर्वमौर्वदेहिक कुर्यात् । (शु०) १५७ ६३ अन पक्षद्वयेऽपि आघातप्रायश्चित्तं प्रेतशुध्धर्थ नारायणेवालें कृत्ववीध्वंदे हिक कार्यम् । (४०) ६४ कुन पुत्र प्रयोगे के क. प्रारम्भस्तलथनम् । ६५ ज्योतिष्टोमादियज्ञादी ऋत्विग्वरण प्रारम्भस्तस्मिन् कृते, अनन्तव्रतादिव्रतादी गवामयनादिसनादौ सङ्कल्प प्रारम्भस्तस्मिन् कृते, विवाहादा नान्दीमुखपि तृगणाद्वमारम्भस्तस्मिन् कृते, पाढे पाक्सम्पत्ति प्रारम्भस्तस्मिन् कृते, श्राद्धे विप्रनिमन्त्रण वा प्रारम्भस्तस्मिन् कृते आशीवपाते तत्र साझे कर्म. णि नाशौचम् । आशौचसम्भावनाया यज्ञप्रारम्भ एकविंशतिदिनानि विवाह दश उपनयने पञ्च चोले त्रीणि दिनानि च पूर्व प्रारम्भ कर्तुं शक्यते।(शु०) १०८ ६६ श्राद्ध पूर्वयुनिमन्त्रणे स एष प्रारम्भ सद्योनिमन्त्रणे ने पाक्परिकिया प्रारम्भ । (शु०) १.९ + - ·२८ विषयसूची। 4 - १११ सं विषया । पृ० ६७ ज्ञातिमरणे ब्रह्मचारिणामाशीच नास्ति । अत एव ज्ञातिभ्यस्तिलादक ब्रह्मचारिभिन देयम् । ६८ ब्रह्मचारी समावर्तनपर्यन्त मातापितृभ्यतिरिच शातिमरणे नाशीचभाक् । समावर्तनाऽनन्तर निरानमशुचिर्भूत्वोदक कुर्यात् । (४०) ६९ मातापितृमरणे ब्रह्मचारिणामाशांचगस्त्येव । ब्रह्मचारिभिध मातापितृभ्या तिलोदकादि देयमेव । ७. मातापित्राचार्योपाध्यायगुरुमरणे तदाशौच कर्जन्तराभावे तदार्श्वदहिलाकि या च ब्रह्मचारिणा कार्या । मातादीना शवकमकरणे ब्रह्मचर्यलोपो न भवति । (१०) ११० ७१ उपकुर्वाणकाना समावर्तनानन्तरं दिनप्रयमाशौचम् । समावसनपर्यन्त च मानादिव्यतिरिक्तज्ञातिमरणे नाशौचम्। मानादिमरणे त्वाशीच वर्तत एव । पर तु तनाऽपि आशौचिभि सहशयनासनभोजनानि तत्सम्पर्क च न कुर्यात् ब्रह्मचारी । (शु०) ७२ नैष्ठिकाना पिनादिपितृमेधाचरणे तावत्कालमाशौनमित्येक पक्ष । एका हाशौचमिति द्वितीय । यहाशौचमिति तृतीय । तदेपा पक्षाणां देश कालायपेक्षया व्यवस्था । (शु०) ५३ स्वाचारद्रष्टा पतिता दूषिताच उदवादिक न कुयु तेषां मरणे अन्यध तेभ्यो नोदक देयम् । ७४ स्वाचाराद्भूटा पतिता क्लीवा गर्मभदुद्दो योपित सस्कारहीना वाया एत प्रमतिभ्य सपिण्डेभ्य उदक न दद्य तेभ्यश्व मृतभ्योऽन्ये सपिण्डा उदक न द्यु । (शु०) ७. येपा चोदकादि न कार्य यैश्रोदक न काय तेषां निरूपणम् । (शु.) ७६ अस्नानभौरनहोमविवर्जितनास्तिकादीना मरणपर्यन्तमाशीयम् । ७७ अस्नानमोननादीना मरणपर्यन्तमाशौचबोधन निन्दार्थम् । (४०) ४. नामधारक विलक्षणम् । (४०), ७९ टीकारवशादिपरिचय । (१०) ८. लोकप्रार्थना । (शु०) ८१ प्रन्यसमर्पणम् । (शु.) ८२ प्रन्यसमाप्ति । (४०) समाप्ता शुद्धिचन्द्रिकासहितषडशीत्यां निरूपिताना विषयाणा सूची । १११ १११, N. . १.२ ११२ ११४ . ११४ ११४ ११४ - ·॥ धीगुरु शरणम् ॥ ॥ पदशीतिः॥ शुद्धिचन्द्रिका। - समन्दमदनिस्यन्दगण्डमण्डलमन्वहम् । विधान्धकारमार्तण्ड वक्रतुण्डमुपाम्मद ॥ १ ॥ धर्माधिकारिपदमाप्तिपशरल श्रीरामपण्डिवसुतेन विनायकेन । आशौचसहति पडशौतिपद्या व्याख्यायतेऽतिशयवद्विपयानयद्या ॥ २ ॥ रह ग्रलु नित्यनैमित्तिकादिसकलफर्माधिकारपरिपन्ध्याशीन नि र्णिनीपुरादित्याचार्य प्रतिजानीते- अथानेकर्षिाक्यानि सद्पादाय केवलम ।। यथ्य फौशिकादियो लिखापाशीच निर्णयम् ॥ ॥ अनि । अमापशम्देन प्रशस्तशम्दनिर्देशरूप मगरमाचरितम् । यमा 'उपनीय(१) शौचाऽऽचारार शिक्षयेत् ।त्यनेन उपनयनानन्तर सप्रकाराणा सापधादाना शौचाचाराणां विज्ञेयस्योपदेशान्छौचापयार रूपस्याशीचस्य निर्णय उपायगानरतर गावीति पचयिनुमधाम । सतश अध उपनयनानन्तरफर्तव्यमाशायनिर्णयं रिपतीतिसम्यन्य। विकीपितस्याशीचनिर्णयस्प स्टोरप्रेक्षामामूलत्यकामपामाद- । अनोति। अनेक च ते प्राण्यय मन्त्रादयः तेषां पायानि, अमे पानि च तानि प्रापियाफ्यानाति था। असताऽभिधायियरामानम् १"उपनीय गुर शिर्य मदाध्यादतिपूर्यगम्। पेरमायापपदेन शौचाघासंघ शिक्षयेत्या १-१५) रपमेरपर्पः।

·+ , शुद्धिचन्द्रियासहितपशीत्साम्- लयति-सङ्गस्येति । ( सङ्गत्या ) प्रसङ्गादिलक्षणया। आदाये तत्तत्संहि- ताभ्यः। अथोमृत्य (समथ्य अनेकप्रकरणविप्रकीर्णान्येकत्र सङ्कलय्य । (कौशिकगोत्र आदित्यावार्यः) ( केवलम ) प्रेतक्रियादिनिर्णयरहितम् । (भाशौचनिर्णयम्) आशौचस्य निर्णय लिपतिः। तत्राशीचश- ब्द भावाधिकारि "हायनान्तयुवादिभ्योऽण" (पा सू०५-१-१३०) इत्यतोऽणोऽनुवृत्तौ "इगन्ताच्च लघुपूर्वात " ( पा० सु०५-१-१३१ ) - इत्यनेन शुचिशब्दादणि कृते ततो नत्रा समासे "नः शुचीश्वरक्षेत्रा- कुशलनिपुणानाम" ( पा० सू०७-३-३०) इत्यनेन वैकाल्पकपूर्वपदवः या निष्पद्यते । इतरथा अशौचमिति । इदमत्र विचार्यते किमिदमा शौचं नामेति तंत्र शौचाभावो ह्याशौचम्, शौचं पुनः पापक्षयो धर्म योग्यावं वा। तदुभयमप्यरूपमेवेति वार्तिकरूंतः । तत्र पापक्षयः शौचं तदभावस्त्वांशीचमिति.पर्यवस्यति । तच्चायुक्तम् । पापलक्षणा भावात् । तथाहि-"चोदनालक्षणोऽर्थी धर्म." (०.०१ पा. १० २) इत्यस्मिन् सूने धर्मलक्षणं कुर्वता जोमानना चोदनालक्षणोऽर्थों- धर्मः, अनर्थः, अधर्म इत्यधर्मलक्षणमपि सुचितम् । अनर्थधानिष्टसाधः नम् । यथोक्तं भाष्यकृता-"कोर्थो योऽभ्युदयाय कोऽनर्थो योऽनभ्यु दयाय" इति ! पापाधौ च पर्यायौ । तथा चास्यानिष्टसाधनतायो. धकचोदनाऽभायानाभावधर्मरूपतेति । येऽपि दुःखासाधारणकारणमध. में इति अधर्मलक्षणमाहुः तेपामप्याशौचस्याधर्मत्वं न सिध्यति । दु.ख. हेतुत्वाभायात् । यत्तु “विहिनाकरणप्रतिपिद्धसेवनाभ्यां पापोत्पत्तिः न चाशौचिनां तदन्यतरदस्ति । न च विहितपञ्चयमायकरणमस्तीतिवा. • च्यम् । तेपो "पञ्जयज्ञविधानं तु न कुर्यान्मृ-युजन्मताः" इत्यनेन पर्युद. स्तत्वात् । तम्मादुत्पादकामायान्न पापमाशौचम्” इति । तन्न । ऐहिक तदुगयाभावेऽपि जन्मान्तरीयंतदन्यतरकल्पनासम्भवात् । यथा मि. थ्याभिशापादिदर्शने तज्जनकदुरितोत्पादकं जन्मान्तरीयं निषिद्धाच. रणादिकं कल्प्यते; एयमिहापि सपिण्डंजननादिदर्शनेनाशीवरूपपा. पोत्पादकं जन्मान्तरीय निषिद्धाचरणादिकं फल्पयितुं शक्यत इति न विशेषः । न च, विहिताकरणाद्युत्पन्नगापजन्यं मिथ्याभिशापादिकं स्य. कारणकारणं विहिताकरणादिकमनुमापयितुमलम, सपिण्डजननादिकं पापरूपाशीचस्य तदजनकरवारकी - तजविहिताकरणाद्यनुमापक मिति वाच्यम् । महदीस्थ्यन्येव पापाजन्यस्यापि तस्य तदंउमापत्य- सम्भवात् । न च जन्मान्तरीयकारणोपनपापरूपाशोचस्य जननादिमा. कालेऽपि सत्यात्सर्वदेव कर्ममतियन्धः स्यादिनि वाच्यम् । निश्चितस्य. m ·३ आशोचदार्थनिरूपणम् I घ तस्य फर्मप्रतिबन्धकत्वात् । तनिश्चयच जननादिनिमित्तानश्चया दिति च यक्ष्यते । तस्मादुक्तपूर्वपरिहारोऽन ज्यायानिति । अथ मत. क. मर्माधिकारः शुद्धिः, तद्विर्ययश्चाशुद्धिरिति । तदपि न । ( तथा सति) "आशीचे दानप्रतिग्रहस्सा गाया निवर्तन्ते" इत्यादी आशोचकर्मा नधिकारयोग्हेश्यविधेयभावो न स्यात् । नम्य भेदायत्तत्या । उद्देश्य ता चास्य 'भिने जुहोति" इतिनिमित्तत्येनानुपादेयत्वादेय सिद्धान चाशीचस्यामसिद्धत्वनोदृश्यावासम्भवात् 'यूपं तक्षति" इत्यत्रेय पचन.. व्यक्तिधपरीस्यात् दानाद्यनधिकार एवाशाचमिति वाच्यम् । "दशाहं भावमाशोच सपिण्डेपु विधीयते" ( मनु० ५-१९) त्यादिवाक्यान्तमाताशोचाऽनुवादेन सदाधिकारयोधनात् । किञ्च कर्मानधिकार पयासीचं सपिण्डेपिति पदन प्रष्टव्य कि फा मंमामानधिकारः फर्मविशेपानधिकारी या नायः। आशीचिमामप्यु. दक्दानाधिकारात् । न परः। प्रालणादेः राजगूयाधनाधिकारेण आ शौचित्यमसात् । अपिच यदि दानाधिकार पयाशोचम्, ताई पिण्डोदकदाना. पधिकारोऽप्याशीच स्यात् । न चेष्टापति । अनेकशक्तिकल्पनामसा. त् । तस्मान फर्मानधिकार आशीचमिति । पतेन "विदितमतिस्विकथायरकहिताप्रयोजको धमयिशेषः . दिस्तद्विलक्षणा चाशुदि" इत्यपि लक्षणं परास्तम् । तदेलक्षण्यस्याश. क्यनिरूपणस्यात् । सपाहि । किताबशधभिनय तदलक्षयम् । उत सदभाय इति। नाय । तारशधर्मभेदस्य पुरर मापंदिपस्येन सईयाशु. पित्याउापातात् । नान्य। उक्तधर्मविशेषामायापेक्षया पिण्डोदया. नाधिकारापादयधर्मविशेषस्य लघुस्यात् । पत्र "अम्लादिसंयोगप्रपोज्यस्नानादी तप्तद्देयनामनिधिरेप शुद्धि, अस्पृश्यसम्पन्धप्रयोज्यस्तत्तदेयतासनियमावधानुदि" ति सार्कि- कलक्षणम् । तदपि म सोपयोगि। अवेतने सम्भऽपि येतमेषु यायनीवं तदसम्भधात् तदुतम 'जीयन जन्तुगशायत्तापरादमिमानिनी । देयता परीने सत्र गृने तम्मिप्रियते ॥ इति । अपा-कालस्नानाथपनोच पिसोदयदानादिवितुमूनोहायय गादिपर्युपासस्य प.निमित्तभूना पुरागतोऽतिसमपिदाशीचमिति। N

·.
शुबिचन्द्रिकासहितपशीरयाम्-
न च सूतिकाया मासाद्याशौचे अध्याप्तिः, तत्रान्ते स्लानामावादितिः
चाच्यम् । "सूतिका पुनवती विशतिरामेण स्नातां सर्वकर्माणि कार
येत्" इति पेठिनसिना तनाप्यन्ते स्नानविधानात् । यहा तत्राप्या.
शौचं दशरानमेव ।
"सूतिका सर्ववर्णानां दशराप्रेण शुमति"
इतिवचनात् । कर्मानधिकारमा तु तावत्कालम् । आशोवकर्माधि-
कारयोश्च स्पष्टभेदत्वादिति ।
अस्य च कुलव्यापित्वे कारणमाइ हारीत:-"प्रेताभिभूतत्वाच्या
यमाशौच जीवे घृद्धियोगेन कुलस्य भवति" इति । जायमाननियमाणयोः
सम्बन्धिना सन्तोपदासन्तोपदाभ्या(?) पृद्धिक्षययोगाद्वा कुलच्याप्या.
शौचं भवतीत्यर्थ । अनेदं चिन्तनीयम्-फिमिदं शात कर्माधिकारापवा
दकम् ? उत स्वरूपसदिति ? तन स्वरूपसदिति प्रासम् ।
जगने मरणे नित्यमाशोचमनुधावति ।
सपिण्डांश्चय वधूश्च यर छचन गच्छति ॥
इति देवलवचनात् ।
अनमित उत्क्रान्तः साने संस्कारकर्मणः।
शुद्धिः सञ्चयन दाहान्मृताहस्तु यथाविधि ।
इत्यगिरोवचनाचा अवच वचनद्वयेऽपि ज्ञाननिरपेक्षस्योत्पन्नमात्र
स्याशौचस्य सपिण्डाभिभावकत्यप्रतिपादनात्स्यरूपसत एव निमित.
स्वमिति प्राप्तेऽभिधीयते-शानमेव निमित्तम्' इति ।
उमाभ्यामपरिशाते सूतकं नेव दोपकृत् ।
एफेनापि परिझाते भोक्तु पमुपाचहेत् ॥
इतिषविशन्मते सूतकशानाशानाभ्यामेव दोपसदसझावबोधनात् ।
निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च ।
सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः । ( मनु०५-७७)
इत्यादिलिङ्गदर्शनात् । तस्मान्शातमेवाशौच कर्मानधिकारापादक
मिरयलं विस्तरेण ॥१॥
इदानी नियमाणस्याशौचस्य निमित्तकृत कालकत्तावान्तर
मेदमाह-
आयौच द्विविधं प्रोक्तं सूतकं मृतकं तया ।।
अल्पं चैवाधिक चेति तत्पुनदिविध स्मृतम् ॥ २॥

·- माशीचभेदनिरुणम् । आशौचमिति। पूर्वोक्तलक्षणमाशौचं द्विविधं द्विभकारं प्रोक्तम् । सूतिनिमित्तं सूतकम् , मृतिनिमित्तं मृतकं चेति । तद्विविधमपि पुनः पत्येकमल्पाधिककालसम्बन्धादल्पमधिकं चेति स्मृतम् । तदुकम्, "आशौचं विविधं प्रोक्तं जातकं मृतकं तथा । इति ॥२॥ प्रतिशत सूतकभेदमुदाहरति- पुत्रीभूती गृहे गर्भपाते चाल्पं तु कालतः ।। तदन्यदधिर्फ जातं जातिभेदातु तन्मतम् ॥ ३॥ पुनीति। पितृगृहे पुत्रीप्रसवे परन्यादिगर्भपाते च यजातं जन. ननिमित्तमाशौचं पित्रादेस्तदरूपम् । वक्ष्यमाणाल्पकालसम्बन्धात् । पातशब्दः मावस्याप्युपलक्षणम् । चकारात्सोदकसगोत्रप्रसपनिमित्त गृहाते। जन्मन्येकोदकानां तु निरामाच्छुद्धिरिप्यते' (मनु० ५-७१) इतिमनुस्मरणात् । 'पकोदकानां तु यहो गोरजानामहः स्मृतम्' इतिजायालिस्मर. णाच्च । तस्मापातादिनिमित्तादन्यरकालज पूर्णकालमसपनिमित्त जातमधिकम । दशाहादिकालसम्बन्धात् । तत्पुनीलणरवादिजाति. भेदादप्यधिक मतम् । पूर्वजात्यपेक्षयोत्तरोत्तर जात्याशीचमधिकमि स्यर्थः॥३॥ चूतफभेदमुदाधस्य मृतकभेदमुदाहरति- श्रोत्रियाचार्यशिष्यर्विग्यन्धुगोप्रमृतौ मृतम् ।। सगोत्रे निर्दश चाल्पं महदनपतु पूर्ववत् ॥ ४ ॥ थोमियाचार्येति । शुताध्ययनसम्पन्न एकग्रामवासी थोत्रियः। उपनीय येदाध्यापयिता आचार्यः । शिष्योऽध्यायः, उपदिष्टमन्त्री था। मात्वि-तो यक्षरुत् । सन्धयः-आत्मपितमात्यन्धवः । गोत्रासो- दकः। स च सप्तमपुरानन्तरमा चतुर्दशात् । 'समानोदकमाघस्तु नियतताचतुर्दशात ॥ इतिहद-मनुस्मरणात् । सप्तमपुरुपानन्तरमादशमात् । "ग्राह्मणा. नामकपिण्डस्यधानामादशमात्" इति मुमन्तुस्मरणादित्यम्ये । . म्मनाम्नारशाने । . समानोदकमावस्तु सम्ममाम्मोरवने । ( मनु० ५-१०) . .

·. गुद्धिचन्द्रिकासहितपहशीत्याम्- इतिमनुस्मरणादित्यपरे । एषां मृतौ । सगोत्रश्चतुर्दशपुरुशनन्त रमैकविंशात् । अन्य तु सप्तमपुरुषानन्तरं जन्मनामझाने सोदकता, तदुत्तरं च तदक्षाने संगोत्रता । सर्वपामेव वर्णानां चिशेया साप्तपौरपी। सपिण्डता ततः पश्चात्समानोदकधर्मता। ततः कालवशात्तत्र विस्मृतजन्मनामभिः। समानोदकसंज्ञाऽपि तावन्मावाऽपि नश्यति । इतिब्रह्मपुराणादिन्याहुः । तस्मिश्च मृते निर्गतं दशभ्योऽहोराम्य इति निर्दशं च तन्मृतं मरणाशौचम् । चकारादाचार्य पुनपरन्यन्तेवाप्ति मातुलमातुलानीमातामहमातामहीभगिनीमागिनेयमातृपितृभगिनीस- ब्रह्मवारिप्रभृतीनामाशीचमल्पम् । वक्ष्यमाणाल्पकालसम्बन्धात् । अन्यत्त्वतिरिक्त सपिण्डाशीचं महत् । दशाहादिकालसम्बन्धात् । त. दपि पुनः पूर्ववत । जातिभेदान्निनमित्यर्थः ॥ ४॥ ननु श्रोत्रियाघाशीचवत्सपिण्डाशौचमपि पुगपसण्याभेदेना पमस्ति, यथाह पराशर:- धतुर्थे दशरात्रं स्यात् पट् निशा पुंसि एञ्चमे । पप्ठे चतुरहाच्छुद्धिः सामे तु दिननयात् । ( परा० ३-९) इति । सप्तमे विहरेव तु" इति लघुहारीतश्च । तत्कथमत्र निर्णीतमित्यत आह- यदेकमपि चाशौच नरपर्यायभेदतः । पूर्णमस्प परस्याल्पमितिभेदो न साम्प्रतः ॥ ५ ॥ यदेकामिति । जननादिनिमित्तमेकमेवाशौचं नराणां पुरुषा जो पर्यायभेदतः संख्याभेदादेकस्य चतुर्थान्तस्य पूर्ण दशरानं, परस्य पञ्चमादेरल्पं पड़ानादिकमितिभेदो,न साम्प्रतः । स्मृत्याचारविरो धात् । तथाहि- दशाएं शावमाशाचं सपिण्डेयु विधीयते । मनु० ५-५९) इति मनुना सपिण्डेपु दाहौशौचविधानात, सपिण्डतायात सपिण्डता तु पुरुष सप्तमे वितिवर्तते । मनु०५-६०] इत्यनेन सप्तमपुरुपादर्वागनिनियोधनात्, कथं पञ्चमादावनिवृत्ते सापिण्ट्ये पदासायासोचसम्भप इति । ननु दिण्पनियतिः परमेसप्तमे घेति "श्रीनतीत्य माहन-पश्चातीस्य - ।

·सूनकानरुपणम् । पितृतः" इति गौतमोठीनसिप्रतिपादितां वैकल्पिती सापिण्यनिए. त्तिमादायोपपायतां तदितिवन्मस्यम् । तथापि-- पृतस्वाध्यायसापेक्षमयसोचनं तथा। रियर वृत्तादिनदेन पुरुषसंण्याविशेषस्याप्युपलभितस्यास, तस्य व 'फलो युगे विमान्धमान् पन्यांनासुमनीषिणः।' इति निपंधात् न साम्प्रत इति ॥५॥ द्विविधं तावदाशोनं फमायोग्यस्य स्पर्शायोग्यं च । तपास्य भेदोदाहरणे उक्त.फालनिमिते पुनर्वस्येत । इदानीमस्पृश्यत्यलक्षणाशी. चस्य कालनिमिते दर्शयति- यावरसूतकमस्पृश्णा माता पार स्नानाः पिता॥ अन्येषा तु सगोत्राणामस्पृशत न मूतके ॥ ६ ॥ ছি। কামনায়ক। মসেবে अस्पृश्या भवति यावत्सूनककालं मशीयोग्यत्यर्थ । यद्यपि चात्र प्रति पर्णमाशीचभेदासायकालमस्पृश्यत्यमिति प्रतीयते, माऽपि सर्पपर्ण साधारण्येन दशराप्रमेयास्पृश्यत्यमिति ध्येयम् । मतिका सर्यवर्णानां दशरात्रेण सुरपति । मुतौ न पृथक् शौचं सवयप पिधिः रतिप्रचंतःस्मरणात् । यन- सता गायो गहिप्पथ ग्रामपपश्य प्रशिकाः। दशराण शुद्धपन्ति गमिष्ठं च नयोदपम् । रयत मालीपदं सरसवर्णम्म्युपलक्षगा । यय-- मालपो क्षत्रिया पैदया प्रमा दशभिर्दिन। गंतःशक्षा संम्पृश्या प्रयोदशभिरय च। বিল্লাল সমাধি।. पप दारात्रेण मृतिकायाः पायोग्यायेऽपि फर्मयोपत्यं काला. तिरेप। नापिहिमाय स्नान नाकारणार स्त्रीजमनीम्"मिसमदिनीपानाबानालांविगिरा मामेवानी पुनः नामिनि म्गातापदापादानस्य माम् । सधार nिerkar. दिनानि जननदिनाल्याना समपि पयगाधारणमिति । अदीक्षिनायियनिवि प्रदीपः। सदाद पटीनामा ·शुचिन्द्रिकामहितपडशीत्याम्- जनौ सपिण्डाः शुचयो मातापित्रोस्तु सूतकम् । इतिपैठीनसिवाक्यबोधितपित्राशीचे विशेपमाह- मागिति । स्नानता प्राक् पिताऽप्यस्पृश्य इत्यर्थः । स्नानात्मागिति घदतों स्नानोत्तरं स्पृश्यत्वमुक्तम् । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे- 'सूतके तु मुसंडष्ट्या जातस्य जनकस्ततः । कृत्वा सचैल स्नानं तु शुद्धो भवति तरक्षणात् ॥ -संवतोऽप्याह- जाते पुत्रे पितुः स्तानं सचैलं तु विधीयते । माता शुध्येहशाहेन स्नानात्तु स्पर्शनं पितुः। इति ॥ भत्र पुत्रपदोपादानात्, नाशौचं सूतके पुंसा सपिण्डानां कथञ्चन । मातापित्रोरशोचं स्यात्सूतकं मातुरेव हि ॥ इत्यशिरोषयने पुंस इत्युपादानात्पुत्रोत्पत्ती पितुरस्पृश्यत्वं स्नान च, म कन्योत्पत्ताविति फेचित् । तन्न । बीजसम्बन्धाविशेषात् । । अत एव पौधायन:- "जनने तावन्मातापिगोर्दशाहमाशौचं मातुरित्येके तत्परिहरणात् । पितुरित्यन्ये शुक्रस्य प्राधान्यादयोनिजा अपि पुत्राः श्रूयन्ते माता- पित्रोरेव तु संसर्गसाम्यात्" इति । संसर्गस्य शुकशोणितयोः साम्या दितिहेतुं बदता फन्योत्पत्तायपि तत्सत्वेन पितुराशीचमस्त्येवेति ध्वनितम् । तेन तदपनादनाय स्नानमप्यावश्यकमेवेति । न च शुकशो णितसम्बन्धसाम्ये मातृपत्पितुरपि दशाहमस्पृश्यतापत्तिरिति वा. व्यम् । पितू रजोऽमाघात । सदाह वसिष्ठ:-- नाशौचं विद्यते पुंसः संसर्ग चेन गच्छति । रजस्तत्राऽशुचि क्षेयं तच्च पुंलि न विद्यते ॥ इति । याशयरक्योऽपि- पिनोस्तु सूतक मातुस्तदएग्दर्शनाद्ध्वम् । (या० ३-१९ ) इति । इयं च स्नानमात्रेण पितुः शुद्धिः सूर्तिकासंसर्गाभावे "संसर्ग चेन्न गच्छति" इतिस्मरणात् । प्रसपे गृहमेधी तु न कुर्यासडूरं यदि । दशाहाच्छुध्यते माना विवगाय पिता शुचिः॥(परा०३-२४) इतिपराशरस्मरणाम् । तासरे तु स एयाह- पनि पल्या प्रस्तायां सम्पर्क पुरते मिज । .

·सूतकानिरूपणम् । सूतकं तु भवेत्तस्य यदि विप्रः पडङ्गावत् ॥ (परा ३-२६) इति । सम्पर्क -स्पर्शः। "मातुरेष सूतकम् । तां स्पृशतश्च पितुः नेतरे. पाम्" इति सुमन्तुस्मरणात् । "सहशयनासनभोजनम्" इति माधयः । सलाम इत्यन्यः। पितृवत्सापलमातॄणामपि स्नानानन्तरमेय स्पृश्यत्वम्। तसंस्पर्श च दशाहमपृश्यत्यमिति । तदाह ब्रह्मपुराणम्- अन्याश्च मातरस्तद्वत्तद्नेहं न मजन्ति चेत् । इति । तद्गृहगमन-तत्सम्पर्कः । अन्येषां सूतिकास्पर्श तु स्नानमाश्रमेव । तदाहाङ्गिराः- सूतके सूतिकावर्जमङ्गस्पशों न दुप्यति । संस्पर्श सूतिकायास्तु स्नानमेव विधीयते ॥ इति (१) सपिण्डानां पुनरस्पृश्यत्याभावमाह-अन्येषामिति । मातापितृव्य तिरिक्तानां सपिण्डानां सूतकनिमित्तमस्पृश्यत्वं नास्ति । तदाह फर्म:- सतके तु सपिण्डाना संस्पर्शी नैव दुष्यति ॥ इति (२) जनने सपिण्डानां स्नानमपि नास्ति। तदाह गृहस्पतिः- शावाशीचं च सर्वेषां सूतकं मातुरेव हि । स्नानं प्रकुर्यात्तु पिता ज्ञातयो न सचैलिनः ॥ इति ॥ ६ ॥(३) अस्पृश्यत्वलक्षणाशोच एव कालान्तरं निमित्तान्तरं चाह- मृतकं तु विधा भित्ता यावत्पूर्वाशनिर्गमः । सर्वेऽप्यस्पृश्यतां यान्ति समपस्तूपलक्षणम् ॥ ७ ॥ मृतकमिति । मृतकं तु मरणाशीचं त्रिधा विभज्य यायप्रथमांश. समाप्तिर्भवति तावत्सर्वेऽपि सपिण्डा अस्पृश्यत्वं प्राप्नुवन्ति । (१) भानन्दानममुद्रितस्मृतिसमुखयपुस्तकस्थाहिर स्मृती नोपल- ग्धोऽयं श्लोकः । मिताक्षरायां त्वगिरोनाम्ना 'पित्रोक्तु' (या. ३-१९) श्लोकव्याख्यानावसरे विज्ञानेश्वरेण समुड़ितोऽयम् । तत्र 'सतिका. वज्य सस्पनों न निपिश्यते इति पाठ । निर्णयसिन्धावप्ययमेव पाठः। विद्वन्मनोहरायां तु "प्रसवे" (परा० स्मृ०३-२४) श्लोकन्यारयाना घसरे नन्दपण्डितेरुद्धृतोऽयं श्लोक तब तु गुद्धिचन्द्रिकावदेव पाठः। (२) "सपिण्डानामगस्पर्शो न दुप्यति" इति 'सर्वेषां' (परा०३-२५) लोकव्याख्यानावसरे विदन्मनोहरायां पाठः। (३) नायं श्लोक स्मृतिसाचयपुस्तके वृहस्पतिस्मृती सम्प्रातः । ૨ ·है - - १० शुद्धिचन्द्रिकासहितपडत्याम्- तदाह देवल- स्वाशोच कालाद्विशेय स्पर्शन तु त्रिभागतः । शूद्रविक्षाविप्राणां यथाशास्त्र प्रचोदितम् ॥ इति(१)। पतञ्च यत्रास्थिसञ्चयनाभावस्तारशे अनुपनीताशोचे अतिक्रान्ता शौचे चिरानादौ च वेदितव्यम् । तस्थिसञ्चयनवत्युपनीताशोचे क थमित्यत आह-सञ्चयस्त्यिति । उपलक्ष्यते विशिष्यतेऽनेनेत्युपलक्ष णं विशेषणम् । तथाच उपनीता शौचे अस्थिसञ्चयनविशिष्टादेव स्वा शौचविभागारस्पृश्यत्वं न केवलत्रिमागानापि केवलास्थिसञ्चयना दुर्ममिति । तदप्याह देवल.- दशाहादिप्रिभागेन कृते सञ्चयने कमात् । अगस्पर्शनमिच्छन्ति वर्णानां तत्त्वदर्शिनः । इति । (२) संखोंऽपि चतुर्थेऽहनि कर्तव्यमस्थिसञ्चयनं बुधैः । ततः सञ्चयनादूर्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥ (सव० ३८, ३९ ) इति ।(३) एतेन- त्रिचतु पञ्चदशभिः स्पृश्या घी. फ्रमेण तु । चतुर्थेहऽनि फर्तव्यः सस्पर्शी ब्राह्मणस्य तु ॥ पञ्चमेऽहनि विशेय संस्पर्श क्षत्रियस्य तु । सप्तमेऽहनि वैश्यस्य शेय सस्पर्शन बुधैः ॥ दशमेऽहनि शूद्रस्य कार्य संस्पर्शनं बुधैः ।(8) ! इतिदेवलागिरोवाक्यान्यपि अस्थिसञ्चयने कृत इतिव्याख्यया एतेन केवलास्थिलञ्चयनादूर्ध्वमस्पर्शन कलिकालातिरिक्त विषयमुक्तम् । १ T "(९) आनन्दाश्रममुद्रितस्मृतिसमुच्चयपुस्तकस्थदेवलस्मृती नोप• लभ्यतेऽयं श्लोकः। मिताक्षर तु 'त्रिरात्रम्' (या. ३-10) लोक व्यारयानावसरे विज्ञानेश्वरेण ट्रेवलनाम्ना समुद्धृतोऽयम् । (२) अय श्लोको मुद्रितस्मृतिसमुच्चयपुस्तकस्थदेवलस्मृतो नोपल. भ्यते । मिताक्षरायां तु 'त्रिरात्रम्' (या० ३-१८ ) लाफयाख्यायां दे पर नाना समुङ्कितो लभ्यते।।। (३) उतपुस्तफ्स्थसंवत्तस्मृतो "बुध' इत्यत्र 'द्विजैः' इति 'मा हार्शनमेच' इत्यत्र 'मस्पर्शा विधीयते इति च पाठ समुलपभ्यते। (e) नैतानि बचनानि स्मृतिसमुनये समुपलम्धानि ।

·- -- " - सुतकनिरूपणमा अस्थिसञ्चयनादमस्पर्शनमेय च । इति कलिवर्यप्रकरणे केपलास्थिसशयनपदोपादानात् ॥ ७ ॥ एवमस्पृश्यत्यलक्षणाशोचस्य कालनिमित्ते अभिधाय इदानी पुत्री- सूती जमनाशीचस्याल्प्रत्यमित्युक्तम् । तदुपपादयति- भूपते चरिपतुगैहे जातं पित्रोत्रिरात्रफम् । पष्ट मासि विनिर्याते प्रमूतिर्गर्भनिर्गमः ॥ ८॥ सूयते इति । ऊढा कन्या पितृगेहे चेत्प्रसूयते तदा पित्रोर्जात जनन· निमित्तमाशाचं त्रिदिनमित्यर्ध । सदाह विष्णु.- "सस्शतासु खीषु नाशोच पितृपक्षे तत्मसयमरणे चेरिपतगृहे स्या. तो सदैकरात्र निरानं चेति" । एफरावं यन्धूनां त्रिरात्र पित्रोः । दत्ता कन्या पितुर्गेहे सूयते नियतेऽथया । तदाधुयर्गरत्येकेन शुक्ष्यते जनकरिश्रभिः॥ इतिमालपुराणात् । एतेन "प्रसये एकरान मरणे नियत्रम्" इति..विशानेश्वरीय पि. घरणमसवरणमिति । इयं चाशोचं पितृभोजनशयनदेवाचनस्थानग्य. तिरिकस्थाने प्रसचे शेयम । मुख्यगृहप्रसये तु पूर्णाशोचम् । स्थमशीच चरेसम्यक् पृथस्थानेऽध्यपस्थिते । इतिग्रहापुराणधवनात् । साऽव्यवस्थितेति पदच्छेदः । तत्र पसये पिता पूर्ण, अन्धूनां ध्य. हम् 'रति केचित् । अत्रोदेतिषचनादनढायां पिगृहप्रसये पिनादीनां पूर्णमेवाशीचमिति गम्यते । सपिण्यत्वाद्विवाहात्माफ् सगोनत्याच । पूर्णाशीचे सपिण्डसगोत्रत्वस्यय प्रयोजयरयात् । तदाहतु शहलि. खिती- सपिण्डता तु सपां गोत्रतः सातपौरपी। विषडयोवकदान च शौचाऽशीच तदानुगम् ॥ इति । (१) अत्र प्रकारणे साप्तपीरथी सपिण्डता गोत्रतः । गोन एप एक- स्मिन्नेव गोत्र इति परिभाषा । तत्फलं च पिण्डोदकदानशौचाशीचा. दिकं तदा विधीयते । न चैय तन्मरणेऽपि पूर्णाशीचमसम । पदयमा. णविशेषवचनयाधादिस्यलम् । इदानी गर्भपातापाशीचममियास्थन् सावपातयोः सूतिभेद वक्तु सूतिलक्षण तावदाह-पष्ठे मासीति । पर्छ (१) स्मृतिसमुधये मोपलग्धोऽय श्लोका - " M ·शुचिन्द्रिकासहितेपद्धशीत्याम्- मासि विनियोतेऽनाते सति सप्तमादौ मासे गर्मकोशादर्मस्य निर्गमः प्रसुतिः प्रकृष्टा सूतिः पूर्णावयवसजीवनिर्गमनात् । तदाह याश्यवस्या- - - मनचैतन्ययुक्तोऽसौ नाडीस्नायुशिरायुत । सप्तमे धाष्टमे चैव त्वमासस्मृतिमानपि ॥ ( या० ३८१ ) यापुनस्तेनैव-- नवम दशमे वाऽपि प्रवले सूतिमारतैः। नि.सार्यते वाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः ॥ (न्या० ३-८३) इतिनवमदशमयोरेव मासयोः प्रसूतिकालत्वमुक्तं तत्मायोवारेन नान्यपरिसंख्यायकत्वेन । अत एव पराशरः- आचतुर्थाद्भवेत्रायः पातः पञ्चमषष्ठयोः । अत ऊर्व प्रसूतिः स्यादशाह सूतकं भवेत् ॥ (परा०३-१६) इति ॥८॥ एवं सूतिलक्षणमभिधाय पातस्रावो लक्षयति- पश्चमे मासि पठे वा पातः स्यादर्भनिर्गमः।' चतुधेिपु मासेषु गर्भस्य साव उन्यते ॥ ९ ॥ पञ्चमे मासीति । पञ्चमपष्ठयोमासयोगर्भनिर्गमः पात इति । आ. द्येषु गर्भधारणदिनारसन्निहितेषु चतुएं मासेपु गर्भस्य निर्गमः, साव - इति च लाघवायें संक्षाकरणम् । यद्यपि नवतिवद्रव्यकर्टके स्यन्दने वर्तते तश्च प्रथममास्येव सम्भवति,- प्रधमे मासि सह्प्लेदभूतो धातुषिमूच्छितः॥ (या३-७५) इतियोगीश्वरस्मरणात्, न तु द्वितीयादी, तत्र मास्यर्बुद द्वितीये तु तृतीयेऽझेन्द्रिययुतः। ( या०३-७५) "धैर्य चतुर्थे त्यानाम्" (या०३-८०) इति तेनैवाऽभिधानात् । तथापि वाद्यसाधारणेऽध पातमात्रे परिभाष्यते। तदुक्त मरीचिपरा. शराभ्याम्- आचतुर्थावस्त्रायः पातः पञ्चमपटयो । ( परा० ३-१६) इति अगाडभिव्याप्त्यर्थ । ननु चतुर्थमासे सावत्वमनुपपन्नं तमिमित्त निरामाशीचाभावाकिन्तु पातत्यमेव वाच्यम् । माससमसंख्याऽहोरा. प्राशोचसाम्यादिति चेत् सत्यम् , जनकसपिण्डाशौचाभावसाम्येन मावस्याभिधानाम् ॥ ९॥ +

·dah
সুবানকসম।
'पर्व पातनावी लक्षयित्वा पाते जाताऽऽशाचाऽल्पत्वमुपपादयति
पञ्चमे पञ्च पष्ठ पद दिवसाः पावसूतकम् ।
मातुरिष्टमतोऽन्येषां पितुश्च त्रिदिनं समम् ॥ १० ॥
पञ्चमे इति । पात उक्तलक्षणः तनिमित्तमाशोचम् । पञ्चमे मासि
पञ्च पष्ठे च पट् दिनानीति क्रमेण देयम् । तदुक्त ब्रह्मपुराणे,
पण्मासाभ्यन्तरं यावद्र्भस्रावो यदा भवेत् ।
तदा माससमैस्तासां दिवसा शुद्धिरिष्यते ॥ इति ।
याज्ञवल्क्येनापि-
गर्भनावे मासतुल्या निशाः शुद्धस्तु कारणम् ( या०३-२०) इति।
माससमैरिति सामान्यामिधानेऽपि तृतीयमासानन्तरं घेदितव्यम् ।
गर्भस्राव यथामासमाचरेतूसमे प्रयः॥
' इति मरीविना तमाशौचान्तरषिधानात् । अचिरे-आघमासत्रये ।
उत्तम ब्राह्मणजाती। अप्र सर्वत्र सायशब्दः पातपरः पाते मातुर्यथा
मासम्" तिस्मरणात । अतो मातुरन्येषां सपिण्डानां पितुच त्रिदिनम् ।
पाते मातुर्यथामासं पित्रादीनां दिनत्रयम् ॥
इतिमरीविस्मरणास् ।
र "ऊतद्विवार्षिके प्रेते गर्भपतने वा सपिण्डानां त्रिरात्रम्" (वशि०
४-२८) इतिवशिष्ठस्मरणाश्च । इदञ्च पाताऽऽशौचं वक्ष्यमाणस्रावाss,
शौचं च समं सर्ववर्णसाधारणमित्यर्थः । उदाहृतवानपुराणवाक्ये
तासामितिबहुवचनेन सर्ववर्णस्रोमदणात् । अत एव [पत] दने
अत ऊर्व स्वजात्युक्तमाशीचं तासु विद्यते ॥
इत्यनेन बहुवचनान्ततच्छब्दपरामृष्टसर्ववर्णनीय पण्मासानन्तरं
स्वजात्याशौचं विहितं, तदपरामर्श चोभयत्रापि बहुवचनं 'स्वजारया.
शौचविधाने चानुपपन्न स्यात् । यत्तु-
गर्भस्रावे यधामासमचिरे तत्तमे प्रयः। ..
राजन्ये तु चतूरा वैश्ये पश्चाहमेव च।
अष्टाहेन तु शूदम्य शुद्धिरेषा प्रकीर्तिता...
इति प्रतिवर्णे भित्रमाशौचमुक्तं मरीचिना तत्सर्वः स्वस्वज्ञात्याशी.
जानमानपश्ने । सर्वेषां दशरात्रपक्षे तु [ आघमासत्र ] त्रिरात्रमेवेति
न विरोध ॥१०॥
एवं पाताशौचमभिधाय नावाशीचमाह-
त्रिदिनं त्रिपु मामेषु चतुर्य व चतुर्दिनः।
नावे त् मातुरेव स्थान शातीनां न वै पितुः ॥ ११ ॥

·. शुचिचन्द्रिकासहित पडशीत्याम्- -त्रिदिनमिति । आद्यमासत्रये गर्भस्रावे त्रिदिन चतुर्थमासे च चतु: हिनं सुतकामिति पूर्ववाफ्यादनुपज्यते । "नावे.मातुस्लिरानं स्यात". इति अविरे तूत्तमे त्रयः" इति च मरीचिस्मरणात् "गर्भसंनवणे निरा. धम्" इति शांतातपस्मरणात् । "सवन्नणे. गर्भस्य पदम्" इति गौत. मस्मरणाश्च । इदं पुनर्मातुरेव न सपिण्डाना न घा जनकस्य । तदाह हारीत:-"गर्भपतने त्रिराव स्त्रीणां रजोविषयत्यात्" इति । अवधारणं विवृणोति-न शातीनामिति । न सपिण्डानां न घा जनकस्य । साये मातुनिरा स्यात्सपिण्डाशीचवर्जनम् ॥ तिमरीचिस्मरणत:- ...सद्या शौच सपिण्डानां गर्भस्प पतने सति ॥ प्रतिव्रह्मपुराणाचा 1 हारीतग्रम्हपुराणयो पातशब्दः नावपरः"न शातीनां न वै पितुः" .पड०,११] इति निषेधे सिद्ध पुनः पितुपादानं, :.. पैजिकादभिसम्यन्धादनुरुध्यादधं व्यहम् । [ मनु०५-६३] इत्यस्यात्रामा शापयितुम् ।। अत एव वृद्धवशिष्टः- "गर्भन्नावे मासतुल्या रात्रयः स्त्रीणाम् । स्नानमात्रमेव पुरुषः स्य" इति मासतुल्यं राध्यमिधानं चतुर्थमासाभिप्रायेण । आधमा संत्रये विरामाभिधानात् ॥११॥ अल्पाधिकभेदाद्विविधं सूतकमित्युक्त तत्राल्पमुपपादितमिदानीम- धिकाशौचमुपपादयति- नाभिकर्तनतः पूर्व शिशौ मेते च सूतकम् । मातुः पूर्णमतोऽन्येषां पितुश्च त्रिदिन समम् ॥ १२ ॥; नाभिकतनत इति । नामिच्छेदात्पूर्व वाले प्रमौत जनन्या पूर्ण स्व. स्थजात्युक्तमाशीचमतो मातुरन्येपा सपिण्डानां पितुश्च त्रिदिनम् । तदाह वृद्धमनु:-' जीवन जातो यदि ततो मृतः सूतक एव तु । सुतर्क संकलं मातुः पित्रादीनां त्रिरात्रकम् ॥ इति मुहूते जीचितो याला पञ्चत्वं यदि गच्छति । मातुः शुद्धिईशाहनं सद्याशौचास्तु'गोविणा !:: इतिहरमचेतसा जातमृते.मृतजाते वा कुलस्य सप.शौचम्" इति यभु- ·। १ . सूतकानिरूपणम् । द्विष्णुना व सपिण्डानामाशौचाभाव उक्तः स शिशुमरणनिमिता. शौचविषय इति। दशाहाभ्यन्तरे थाले प्रमीते तस्य यान्धवैः। शावाऽशौच न कर्तव्य सूत्याशीच विधीयते ॥ इतिवृहन्मनुस्मरणात् । यतु- जाते मृते सपिण्डानां घिराप्रान्छुद्धिरिष्यते । दशाहमेव दम्पत्यो सोदराणां तथैव च । इतिवैयाघ्रपादेन पैषम्यमुक्त तं निरस्यति-समामिति । इद त्रिरात्रा. शौच सपिण्डाना, पितु, चकारात्सोदराणां च सममेव । वेपम्ये "मित्रा दीनां विरात्रकम्"इति विध्यते। न चात्रानहुणसंविज्ञानयहुयीहिणा पितृव्यतिरिकानां ग्रहण धेया. प्रपादवचनबलादिति वाच्यम् । अनेकस्मृतिविरोधात्तस्याचाराननुग तत्यात्, सतिकाससगविपयत्यावेत्यलम् ॥ १२ ॥ मातुः पूर्णमित्युक्त तक पूर्णमित्यपेक्षायामाह-- दशाह द्वादशाह वा पक्षं माममिति क्रमात् । ब्रह्मक्षत्रियविशुद्रवर्णानां पूर्णसूतकम् ॥ १३ ॥ दशाहमिति। ब्राह्मणक्षत्रिपक्ष्यशुदाणांवर्गानां दशाहद्वादशाहपक्ष- मासमित पूर्ण सूतक सूतिनिमित्तमाशाचम् । पघयत्रापत्यधिशेषो गोकस्तथापि तत्पुमपत्यमसवे द्रव्यम् । स्यपत्यासये आशौचाम्तर. दर्शनात् । तदुक्तमग्निस्मृती- पुंजन्मनि सपिण्डानां दशाहानुद्धिरिप्यते । यहादेफोदकानां च एकाह सूतक कचित् ।। स्त्रीजन्मान सपिण्डानां सोदकानां व्यहाच्छुचि । स्त्रीपु त्रिपुरुष क्षेय सपिण्डाय द्विजोत्तमाः ॥ इति । अस्यार्य -यथा पुजन्मनि समानोदकानां यहाशीच तथा स्त्रीज. मिनि सपिण्डानां भिरावासोचमिति दृष्टान्ताय सोदकोपादानम्। सपि. ण्डानां समानोदकाना च तुरयाशोचाऽनुपपत्तेः । नश सापपल्यं शिपुर तथा त्रिपुरुपान्तरयातनामय त्रिरामा घमुद्धन्तु समानोरकाशौचमेकरात्रम् । “एकाहं एतक पचित्" इति. पूर्वगफ्यास् । चित्स्यपत्यमसर इत्यर्थ । सुनकमिति मृतरस्याप्यु. परक्षणम्। पशाह शाधमाशीप सपिण्डेप विधीयते । (मनु०५-५९) M 4 प ·2 शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- शतिमनुस्मरणात् । दशाहमिति द्वादशाहादेरुपलक्षणम् । तव दशाई महागुरुव्यतिरिकविपयम् । तत्र "द्वादशरात्रं महागुरपु दानाध्ययने वर्जयेरन्" इत्याश्वलायनेन विशेषविधानात् । चाशन्दः पक्षान्तराणि सूचयति। तत्र पाराशर:- दिनत्रयेण गुज्यन्ति ब्राह्मणाः प्रेतसूतकाः।। इति । एतत्समानोदकविषयम् । "यहादुदकदायिनः" (मनु० ५-६४) इतिमनुस्मरणात् ।। त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः । इतिवाहस्पत्याच्च । दशाहपक्षस्तु सपिण्डविषयः । दशाह शायमाशीचं सपिण्डेपु विधीयते ।(मनु० ५-५९) जननेऽध्येवमेय स्यानिपुण शुद्धिमिच्छताम् ॥ (मनु०५-६१) प्रतिमनुस्मरणात् । क्षत्रियादिविपये देवल - दशाहं ब्राह्मणानां तु क्षत्रियाणां त्रिपञ्चकम् । विशदात्रं तु वैश्यानां शदाणां मासमेव च ॥ इति । घशिष्ठोपि-"नाहाणो दशरात्रेण पञ्चदशरात्रेण क्षत्रियो पैश्यो विश तिराण शुद्रश्च मासेन" इति । पेठीनसि.-'पाडशाई क्षत्रियस्य" इति । एकादशाहाद्राजन्यो वैश्यो द्वादशाभिस्तथा। शूद्रो विंशतिरात्रेण शुध्यते मृतसूतके ॥ वृद्धपराशरोपि- क्षत्रियस्तु दशाहेन स्वकर्मनिरतः शुचिः। तथैव द्वादशाहेन वैश्यः शुद्धिमवाप्नुयात् ॥ इति । विषये याज्ञवल्क्य- विंशद्दिनानि शूद्रस्य तदर्द्ध न्यायवर्तिन ॥ (या. ३-२२) शातात:-"मन्त्रावश्यकवर्जनाच्छूद्रस्य नाधिकारो न प्रतिषेधः। तदाश्रितश्च तद्वत्स्यान्मासमित्येके" इति । तदाश्रितस्त्रिवर्णाश्रितनि वर्णवदेवाशाचभाक् इति । देवर:- आशौच दशरानं तु सर्वेगमपरे विदुः। निधने प्रसवे चैव पश्यन्त. कर्मणः क्षयम् ।। शातातप- ·-- -- सूतकनिरूपणम् । भङ्गिराः- सपामेव वर्णानां सूतके मृतके तथा। दशाहाच्छुद्धिरथवा इति शातातपोऽनधीत् ।। इति । तद्यमर्थ -क्षत्रियस्य दशैकादशद्वादशपश्चदशपोशरा, धेश्यस्य पञ्चविंशतिरात्रैः, शुदस्य पञ्चदशपिंशत्तित्रिशदात्रैः त्रैवर्णिकाशी. दिनेश्च अथवा सबैषां वर्णानां दशराणेति । तदेतेपा पक्षाणां क. लिघर्जनीयतया लोकसमाचारामायादुपेक्षेष चितेतिधाशम्दं प्रयुञानस्य भाषः। तदाह हारीत.- दशाह एव प्रिप्रस्य सपिण्डमरणे सति । कल्पान्तराणि कुर्वाणः फलो मुह्यति किल्यिपी ॥ इति । (१) पिप्रपद क्षप्रियायुपलक्षफम् । दशाहपदं मादशादादेरुपलशकम् । कल्पान्तराणीति बहुवचनसामर्थ्यात् । पर्णपदोपादानावर्णसङ्कराणा- गन्यदिति ध्यनितम् । तदाह ग्रह्मपुराणम्- शोचाशीच प्रषुरिन शुद्रवर्णसः इति । कुण्डगोलककानीनराहोदादयोऽसवर्णाः, सूतादयः पट्(२) प्रतिलो. शुद्राणां तु सधर्माणः सडयंसजाः स्मृता } (मनु.१०-१) रतिस्मरणात् । अपध्वंसो व्यभिचारः। यत्तु जायालेन- मासं शूद्रस्य शेपाणां सदाऽऽशोचमिति स्थितिः।- इत्यनेन शेपपदोपताना सदराणां सदाशीचभियुलं, ततिदि. तकनिधिकारमभिप्रेत्य । मत पय "प्रतिलोमा धर्महीना" ति स्मृ. त्यन्तरम् । यदपि विज्ञानेश्वरेण(३) तेषामाशौचाभाष एवेत्युक्तम् , तह्मपुराणयचनविरोधाचिन्त्यम् । मूर्धापसितायनुलोमजरथकारस्य अविभागे पैतृकमाशीच, विमागे मारजातीयमेव । तदाहापस्तम्प - (१) माऽय श्लोकः स्मृतिसमुव्यये । विद्वन्मनोहरायां तु "अतः पर" (परा०३-१) दिलोकव्यायायां निर्णयसिन्धी चोपलभ्यते । नम पिद्धन्मनोहरायां पली ध्यामोदमुच्छति' इति पाठः । निर्णयसिन्धी न 'मुहाति' इत्यत्र 'भपति' इति पाठ । अन्पर शुद्धिचन्द्रिया समानम्। (२) सूतथैदेदिकवण्डालमागप्रत्यायोगया. पट् प्रतिलोमा इत्यर्थः। (३) मात्रस्य" ( या०३-२२) इति शोकग्गाम्यां मिताक्षरायाः मित्या ·। । शुद्धिचन्द्रिकासहितपडीत्याम्-. क्षत्रविद्रजातीनां स्तश्चेन्मृतकसुतके । तेषां तु पैतृकाशौचं विभक्तानां तु मातृकम् ।। इति । (१) विभागः पितृमरणमप्युपलक्षयति । तदाह जावाल:- नानाजातिषु पारक्यं पैतृकं जीवतः पितुः। “अतीते मातृकं विद्यात् पारक्यमुभयोरपि ।। [इति] नानाजातयः उत्पादिका येषां ते तथा । तेषु मूर्धावसिक्तादिषु स्वाहा. चविशेषाभामापारक्यमिति प्रतिझातमुपपादयति-(जीवतः पितुरिति।) जीवतः पितुरितिविभक्तिव्यत्ययात् । जीपति पितरि पैतृक-पितृजाती यम् । अतीते तस्मिन्मारकम् । एवमुभयोरपि जननमरणयोः पारक्य मेयेत्युपसंहारः। यत्तु- शुदापुत्रः पारशवो ब्राह्मणोत्पादितश्च यः । शुद्राऽऽचारेण तस्यापि शौचाऽशोचं विधीयते ॥(२) इत्याडिरोवचनं तदपि विभागानन्तरं पितृमरणोत्तरकालं च मातु- जातीयाशौचप्रतिपादकमिति । अत एमाऽनुलोमजानामपि क्षत्रि- पत्यादिव्यपदेशः राष्टुन तद्धर्मप्राप्त्यर्थं कृतः-ब्राह्मणेन क्षत्रियाया- मुत्पादितः क्षत्रिय एव भवति, क्षत्रियेण पैश्यायां वैश्य एव, वैश्येन शूद्रायां शूद्र एव" इति । रथकारस्य तु शुदापत्ये करण्यामुत्पन्नत्या. च्छदाऽऽशोचवत्यमेव । एवं पक्षोनामपि जीवति भर्तरि तज्जातीयम् । मृते स्वस्वजातीयमेव । तदाह विष्णु:- "पतीनां दासानामानुलोम्येन स्वामितुल्यमाशौचम् । मृते स्वामि म्यात्मीयम्" इति । हारितोऽपि- मृतसूतेपु दासानां पतीनां चाऽनुलोमतः । स्वामितुल्यं भवेच्छौचं मृते स्वामिनि यौतकम् ॥ इति । (३) योतकं पृयफ् स्वजातीयमिति सोप.। वर्णसन्निपाताशीचं तु “. (१) नाऽयं श्लोक प्राप्त स्मृतिसमुच्चयस्थापस्तम्वस्मृतो। विद्धन्म नोहराय "एफपिण्डा" (परा० ३-७)तिम्लोकायास्पायर्या नन्दपण्डि तेरापस्तम्यनाम्ना समुदृतः । शुद्धिचन्द्रकायां तु 'नामाशीचं मृत.' इति पाठः । सनं युक्त इति भाति । (२) गाऽयं स्मृतिसमुच्चयस्थाऽस्मृतो सम्प्राप्तः श्लोकः । (३) अयं म्लाको विवन्मनोहरायां “एकापिण्डा" (परा०३-७) इति मठोफव्याख्यायां सम्प्राप्तः तदनुसारेणाऽय पाठः शुद्धिचन्द्रिकायां तु 'मृते स्तेपु दासीनां रति पाठः। - ·मृतफनिकपणम्। तमाधमसापिण्डये" [पड ६४ ] इत्यत्र पक्ष्यामः ॥ १३ ॥ जातमृताशौचसाम्यप्रसङ्गात्स्मृतमनुपनीताशाचसाम्य भेदादिनि. रसनेनोपपादयति- विमाणामेकरानं पत्तच्छ्द्राणा विवासरम् । त्रिरात्र चेदशाह तदिति भेदो न साम्मतः ॥ १४ ॥ विप्राणामेकेति । विमाणा यदेकरात्र तच्छुद्राणां प्रिरात्र, यश त्रिरा. नं तदशाहमिति। आद्यन्तवोपादानेन मध्यवर्तिनोः क्षत्रियवेश्ययोरपि प्रहणम् । एकरात्रादिशब्दाध तत्त दोपलक्षका । तेन वर्णभेदेनाऽनुए. नीताशौच यो मेद स न शिष्टसम्मत । भेदचापपादितो ब्रह्मपुराणे- एकाहं चाहिजेपूक तरूयह शुद्रजातिए । यह चेसहशाह स्यादशाशेनोत्तरन तु इति । उत्तरप्र-क्षत्रियवश्ययो । द्वादशाहदशांश सपाददिन किञ्चिन्यूनम् । पञ्चदशाहदशांशम् सार्द्धदिनमित्यर्थ । सम्यनस्तु प्रकारान्तरेणाह- या निरा विप्राणामाशौच सम्प्रदृश्यते। तत्र शुरे दादशाह पट नव क्षत्रयैश्ययो । इति (१) अङ्गिरसाऽपि प्रकारान्तरेणाभिहितम्-- विप्रे म्यूने भिभिवर्षमृते शुद्धिन्तु नैशिकी। यह तु क्षत्रिये शुद्धिस्त्रिभिश्ये मृते तथा॥ निर्वृत्तचूडके विप्रे त्रिराभाच्छुसिरिष्यते । निमुत्ते क्षत्रिये पड्भिवेश्ये नपभियच्यते । शुद्धे प्रियपत्यूने तु मृते शुधिस्तु पश्चमि । अत ऊम्प मृते शुद्ध शादशाहो विधीयते । इति । (२) भेदासमतियीज चाहानिरा (१) अप लोक मिताक्षरायां "अहस्त्वदत्त' (या ३-२४) इति लोकव्यायाया विज्ञानेश्वरेण समुद्धृतः। तत्र 'बादशाद पति पाद I- (२) नैतानि पचनाणी स्मृतिसमुच्चयस्याऽहिर स्मृती सम्माता विनियसिन्यौ त्यतिरोनाम्ना "निर्वृत्तच्डके" इत्यारभ्य "बादशाहो विधीयते" हत्यन्तानि सश्यन्ते तदनुसारणाय पाठ । मितासरायांत "आदन्तजन्मन" (पा ३-२३) इति लोपल्याण्पाया 'यिन्यून' इत्य समुपरभ्यते तत्र 'पि म्यूनविपर्पनु' इति पाट, ·. " ॥ . शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- अविशेषेण वर्णानामक संस्कारकर्मणः ।। , 'निरानात्तु भवेछुद्धिः कन्यास्पन्हा विधीयते । इति (१) व्याघ्रपादपि- तुल्यं चयसि सर्वेपामतिकान्त तथैव च। उपनीते तु विषमं तस्मिन्नेवातिकालजम् ॥ इति । सर्वेषां वर्णानामुपनयनसंस्कारात्माम् वयोनिमित्तमाशौचं 'समा. नमेवेति समुदायार्थः ॥ १५ ॥ 'वं भासनिकमुक्त्वा प्रकृतमनुसरति- छिनामः शिशोर्मुसौ मृतस्य प्रसवेऽपि च । मातुश्च गोत्रिणां चैव सर्वेषां पूर्णमृतकम् ॥ १५॥ छिन्ननाभेरिति । नालच्छेदानन्तरं शिशौ प्रेते प्रेतस्य वा शिशोर । मातु', चकाराज्जनकस्य, गोत्रिणा सपिण्डानां च सर्वेषां पूर्ण स्वस्थजात्युक्तमाशौचं दशाहादिकमेव । तथा हारीत:-"जातमते मृ. तजति या' सपिण्डाना-दशाहमाशौचम्" इति। जातमृत इति नाभिच्छेदानन्तरमिति द्रधन्यम् । तदाह जैमिनिः- यावन्नच्छिद्यते नालं तावन्नाप्नोति सृतकम्। छिन्ने नाले ततः पश्चात्सृतकं तु विधीयते ॥[इति] यायनालं न उिद्यते तावच्छिशूपरमे सूतक पूर्ण नानाति सपि. पडानां, किन्तु त्रिरानमेव । जीवन जातो यदि ततो मृतः स्तकं एव तु । सूतकं सकलं मातुः पित्रादीनां दिनत्रयम् ॥ (२) इति षचनात् । सूतक एवं सूतकजातमात्रे इरयर्थः । छिमेनाले शिशो प्रेते पूर्णमेय सूतक विधीयते इत्यर्थः । पारस्करोऽपि-- गर्ने यदि विपत्तिः स्याहशाह सूतकं भवेत् ॥ इति । गोत्रिणामितिवायचनेनैव सर्वस्ये प्राप्त पुनस्सर्वेपामिति घननं, 77) नाऽयं मलोकः स्मृतिसमुच्चयस्थाहिर स्मृती सम्प्रात: मि- -ताक्षरायां त्वगिरोनाम्ना "अहस्त्वदत्त" (था० ३-२४) इतिश्लोक व्याख्यायां लभ्यते। (२) अय-लोकः "भृग्यग्निमरण" (परा०३-१०) इतिश्लोकव्या मापी विन्मनोहरायो "गर्भनाये" (या०३-२०) इतिश्लोकव्याख्या पां मिताक्षरायां निर्णयसिन्धौ च समुपलम्पते तत्र सर्वत्र दिनत्रयम्' पत्र 'निराकम्' इति पाठः। - . । 3 .

·1 सूतकनिरूपणम्। २२ थाले मृते सपिण्डानां सद्य शीव विधीयते । दशाहनव दम्पत्या सोदराणां तथव च ॥ (१) इति व्यासोक्तवेषभ्यनिरासायति । सपिण्डाना दशाहमितिसाम्या भिधानात् ॥ १५॥ सूतकमिति वदता शिशुएरमानिमित्ताशीवाघमाव उत्तस्तमुपपा दयति- सूतिम पे मृने वाले शार सद्यः पराकृतम् । शावादल्पा समा वाऽपि मृतिः शावन शुध्यति ॥ १६ ॥ सुतिमध्य इति । तिमध्ये जननाशोचमध्ये याले प्रेते शयनिमि. तमाशीचोदकदानादि सघ स्नानमात्रप नियतते । काग्यायनोषि- अनिवृत्ते दशाहे तु पञ्चत्त्व यदि गच्छति। सद्य एष विशुद्धि स्थान प्रेत नोदकक्रिया (इति) अत पक्ष विष्णुपारस्कराभ्या तत्र सघ शुद्धिरभिहिता-जात मृते मृतजाते या पुरस्य सघ शोचम्" इति । (२) जीवन जातो यदि प्रेयासच पय विशुद्ध्यति । इति । दशाहान्त शिशूपरमानिमित्ताशौचव्यपगमप्रसङ्गेनाऽऽशोचान्तर सङ्करपि निर्णयमाह-शावादपति । समान्तशापाशीचकालादल्प- फाल समकालं या मध्यपतित सूत्याशीच प्रकान्तशायाशीचका. लनेयापेति, न प्रतिनिमित्त नैमित्तिकमावर्तत इति । तदुर पनि शम्मते- शायाशाचे समुत्पने स्तक तु यदा भयेत् । शायेन शुद्धते तिर्न सूतिः शायशोधिनी ॥ इति आहिरा सूतक मृतके भूयो यदि तु स्यादनिर्दशम् । तच्छेपेणेप शुद्धि स्यान्मृतके मृतफ तया इति (३) (१) माध्यं श्लोक स्मृतिसमुच्चयस्थग्यासस्मृतीप्रातः । (२) पचनमिद मिताक्षरायां "गर्मनाये" (या. ३-२०) इति- लोकव्याख्यायां पृहविष्णुनाम्ना समुपलभ्यते । तदनुरोधेनाऽयं पाठ' स्थापित शुदिनद्रिकायां तु थालवस्य सघ गुरिति पाठ। (३) माऽय श्लोक स्मृतिसमुच्चयस्याहिर स्मृती प्राप्त 1 मिठा. क्षरापास्यतिरोनाम्ना "अन्तराजग्म" ( या० ३-२०) लोपण्याख्या यामुपरम्पते। तत्राऽय पाट- -- - ·। २२ शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- मृतकशेपेणवेत्यर्थः । देवलः- आधानां योगपद्ये तु शेया शुद्धिगरीयसा । (२) हारतोऽपि- गुरुणा लघुशुध्येतु लघुना नैव गुर्विति । (२) तदेतद्विपमफालीनाशोचसङ्करे । समकालीनाशौचसरे तु शकः- समाशोचस्य सम्पाते पूर्वाशीचेन शुज्यति । असमान द्वितीयेन धर्मराजवची यया ॥ (श०१५-१०) इति(३) उभयोरेकदिनोत्पत्तौ तु योधायन-जननमरणयो सनिपाते स मानो दशरान" (१-५-१२३ ) (इति) । दशरात्रपदं स्वस्वाशीचका- लोपलक्षणम् । आम सूति शायेनापतीत्येव वक्तव्ये शुद्धयतीत्यभिधान शाघाशोचान्त पुरजन्मनि जातकर्मापर्थमपि शुध्यर्थमभिधानात् । शौचे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यवा भवेत् । 'फर्तुस्तात्कालिकी शुद्धि पूर्वाशोचेन शुद्ध्यति ॥ प्रतिप्रजापतिस्मरणात् ॥ १६ ॥ (8) शावाशौचयत् न्यायसाम्यात्सूत्याशोचस्यापि समाल्पशावाशोच. शोधसत्यप्राप्ती विशेषमाह- यहा यक्ष्यमाणस्य "न सूतिः शायशोधिनी" (पढ०१९) रय स्य पुरस्तादपवादमाह- स्वभावबहुमुतिस्तु न्युनशायरिशोधिनी पहुमव्यदिन यशु तत्स्वभावादास्यते ॥ १७ ॥ म्यभावेति । प्रमान्ते दशाक्षादिजननाशोचे यज्ञादिस्वल्पशावाशी अपाते सुत्याशीचशेषणेष तच्छुद्धिः । पतफे मृनफ चस्यान्मृतफे त्व्य तकम् । साऽधिपत्य मृतकं शौचं पुर्यान सूतरम् इति । निर्णयसिन्धायप्ययमेव पाठ । (१) नाऽयं श्लोक स्मृतिसमुच्चयत्यदेयलस्मृती प्राप्त (२) नार लोश स्मृसिसमुच्चयपदारतिस्मृती मासा (३) स्मृतिमुच्चयस्यास्मृती प्रायोग्य छोफातमाऽयं पाठा- समान अत्याधमधमेन समापयेत् । इति। (४) गाय लोप स्मातरमुग्यपस्यमापतिस्ती। मिताक्षरा "मम" (था ३-२० } इतिश्लोपन्यायायां निपसिन्धी प मजापसिनाम्ना समुपएकोऽयम् । " ·- सूतकनिरूपणम् । ૨૨ {" माद्यानां योगपधे तु शेया शुद्धिपुरीयसा । (१) "गुरुणा लघु शुभेत लघुना नेव गुर्विति ।। (२) इतिदेवलहारीतवचनात् । स्वभावयहुशब्दार्थमाह-बहुसङ्ख्यदिनमित्ति । यत्स्वभावाद्वहुस इत्यदिन तदाहित्युच्यत इति न यंत्र रात्रिशेपे यामशेपे वाऽऽशौचा न्तरसनिपातेन द्वित्रदिनाधिक्यान्हुसङ्ख्यदिनत्यं सुते सम्पद्यते तप्रागन्तुकाधिकदिनमध्यपतितस्य न्यूनस्यापिशाधाशौचस्य सूतिर्न विशोधिकेति। तद्यथा-निराने सूत्याशीचे यामशेष घल्पसूत्याशी- चान्तरपातेन दिनभ्याधिक्यात् पाने स्वल्पशावाशोचयातेऽपि न पूर्वशेषेण शुद्धिरिति । अत एषोतम्- स्वभावाहुसूतिस्तु न्यूनशावविशोधिनी । (पड० १७) इति। यता सप्तममासानन्तरमेव स्वाभाविकबहुदिनत्वं सूते. अतस्तस्या. एव न्यूनशावाशोधात्यम्, न नमितिकारपकालीनाया' पातादिरू- पाया सूतेः स्वापेक्षयाग्ल्पशायशोधकत्वमिति । तदाह ब्रह्मपुराणम्- नागन्तुफैरवाहोभिराशौचमपनुयते । ( इति ।) न च पातनिमित्तशावस्याऽल्पशायशोधनमिति । आगन्तुकै रा विशेषादावाशीचोत्तरनिशतनिमित्तरघाहोमिराशौचदिनैरित्यर्थः ॥१७॥ तत्रैव विशेपान्तरमाह- भूतिमध्ये यदा तुल्यमधिकं वा मृतं तदा । शावेन शुद्धयते सूतिन सूतिः शावशोधिनी ॥ १८ ॥ सूतिमध्य इति । प्रकान्त सुत्याऽऽशौचे यदा तुल्यकालमधिकफा. लं वा शावाशीचमापतति तदा शायेनेव सूत्यपनोदो न सत्या शा. घाऽपनावः । अन "न सूति. शावशोधिनी" इत्येव वक्तव्ये यत् "शाधेन शुद्ध्यते सूति" इन्युक्तमपि पुनरुक्तं तत्स्तकधर्माणामणस्पर्हित्वादी. नामप्यभाषयोधनायेति । अत पवाङ्गिरा- सूतके मृतकं चेत्स्यान्मृतके त्वथ मृतकम् । (१) नेद वचन स्मृतिसमुच्चयस्थदेवल स्मृतौ । निर्णयसिन्धी तु हारीतनाम्ना समुद्धृतम् । (२ नेद वचन स्मृतिसमुच्चयस्थहारीतस्मृतो । निर्णयसिन्धौ तु हातनाम्ना समुद्धृतम् । तत्र 'शुधेत' इत्यत्र 'शुद्येत्तु' इति 'गुर्वि ति' इत्यत्र 'तद्गुरु' इति च पाठ । - ·२४ - - शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- तत्राधिकरय मृतकं शौचं कुयोस सूतकम् ॥ इति । (१) मृतकमधिकृत्यैव कालशौचाधिकामेत्यर्थ । अतश्च प्रेतक्रियाऽपि तत्र न निवर्तते इत्युक्तं शातातपेन- अन्तईशाह जननास्पश्चात्स्यान्मरण यदि। प्रेतमुहिश्य कर्तव्यं पिण्डदान स्ववन्धुभिः ।। प्रारब्धे प्रेतपिण्डे तु मध्येचेजननं भवेत् । तधयाऽऽशौचपिण्डांस्तु शेषान् दयावयाविधि ।। इति (२) अन विशेपमा वसिष्ठः- पितुर्दशाहमध्ये तु मातुः स्यात्प्रसवो यदि । पिण्डोदकक्रियां कुर्याच्छाद चात्र विवर्जयेत् ॥ (इति)। श्राद्धम्-एकादशाहादिकम् । पिनोदशाहमध्ये तु भार्याया प्रसपो यदि । इतरेणा च पुत्रेण कर्तव्याचोदकमिया- 10 (३) घधिशतिमते- मृतजातकयोोंगे या शुद्धिः साऽनुकथ्यते । मृतेन शुद्यते जात न मृतं जातकेन तु ॥ १८ ॥ इदानीं जननाऽऽशाचयोः सन्निपाते निर्णयमाह- सूतिमध्ये पदा मृतं पूर्वाऽनधिकमापतेत् । तर पूर्वेण शुद्धिः स्यादधिकं तु स्त्रकालतः ॥ १९ ॥ सूतिमध्य इति । मकान्तजननाऽऽशौचमध्येः यदि पूर्वाशोचकाला समकाल न्यूनकाल या नवधिककालं जननाशीचान्तरमापति तत्र पूर्याऽऽशौचशेपेण शुद्धिः स्यात् । विष्णु - "जननाऽऽशोचमध्ये यथ (१) बचनमिदं स्मृतिसमुश्रयस्थाऽगिर स्मृती नास्ति । मिताक्षा. गया 'अन्तराजन्म" (या० ३-२०) इतिश्लोकव्याख्यायां निर्णयसि न्यो च समुधृतम्। (२) नेद श्लोफदय स्मृतिसमुच्चयस्थशातातपस्मृती लभ्यते । मि. तासरायां "शन्तराजन्म" (या०३-२०१ इतिश्लोकच्याख्यायां निर्ण यसिन्धी चशातातपनाम्ना समुदघृतं रम्पते । तम मिताक्षराया निचन्द्रियया समानम् । निर्णयसिन्धी तु 'स्यबन्धुभि' इत्यत्र 'यथा विधि वितु मध्ये जनन' इत्यत्र 'पिण्ड घ मध्येच अनाति . चपाट । (३) नेद पचनशय स्मृविसमुच्ययस्थपशिष्टरगती।

·सूतशनिरूपणम् । परं जननं स्यात्, तत्र पूर्वाऽऽशौचयपगमे शुदिः" इति । जनाधिकारे गौतमोऽपि-"तदन्तःपुनरापनेच्छेपेण शुभ्यरन्" इति । (१)अत्र शु. द्धिपदोपादानसामाजनने जननान्तरपाते जातकर्मादावपि शुद्धिः । तथा पशिष्ठ:- जननस्य च मध्ये च जननं तु पुनर्भवेत् । पूर्वस्य नामकर्मादि कर्तव्यं तु द्विजन्मना ॥ इति । (२) मामकर्मणः आदि नामकर्मादि । जातकोत्यर्थः । तस्यैवानन्यगति- कत्वात् नामकरणनिष्क्रमणादेस्तु सावकाशस्यात् । ननु शायं समा. ऽासून्यपनोदकं सूनियाल्पशायापनोदिका तुल्याधिकशावाऽनपनोदि. कासमालपसूत्यपनोदिका चेत्युक्तम्, तर्हि स्वल्पाशौचान्ते दीपाशीयपाते कथमित्यत पाइ-अधिकमिति । पूर्वोकाऽऽशोचसदरनिर्णयशेपोऽयम् । अल्पकालाशाचे दीर्घकालाशौचपाते न पूर्वशेषेण शुद्धि, किन्तु स्थका- लेनैव । तदाहोशना:- स्थलाशौचस्य मध्ये तु दीर्घाशाचं भवेदि। न पूर्वेण विशुद्धिः स्यात्स्वकालेनैव शुभ्यति ॥ इति । (३) यमस्तु सोदाहरणमाह-" यथा मिरा प्रकान्ते दशाहं प्रविशेयदि । आशोचं पुनरागच्छेत्तत्समाप्य विशुध्यति ॥ इति । (४) अथवेदमेव व्याख्येयम् । अधिकमद्धिमदाशीचं स्वकालेनैवापति न पूर्याऽऽशौचशेपेणेति । तदाह यमः- 'अघवृद्धिमदाशौच पश्चिमेन समापयेत् ॥ इति । (4) (१) वचनमिदं स्मृतिसमुच्चयस्थवसिष्ठस्मृती ४-२२ लभ्यते । ,(२) नाऽयं श्लोकः स्मृतिसमुच्चयस्थपसिधस्मृतो लभ्यते । (३) नाऽय श्लोकः स्मृतिसमुश्चयस्थोशन स्मृती प्राप्तः । मिताक्ष. रायां "अन्तराजन्म" (या०३-२०)तिश्लोकव्यापायां निर्णयसिन्धी -पिद्वन्मनोहरायां "अन्तरा तु" (परा०३-२९) इतिलाव व्याख्यायां च उशनोनाम्ना समुद्धृतो लभ्यते। तत्र विद्यन्मनोहरायां 'स्वकालेनय शु. अति'त्यत्र 'स्वफालेन विशुद्धति पति पाठ.। मिताक्षरनिर्णयसिन्थ्यो। स्तु सुद्धिचन्ट्रिकया समानम् । (1) नाऽयं श्लोक स्मृतिसमुच्चयस्थयमस्मृतो प्रातः । निर्णयसि. धौ तु यमनाम्ना समुद्घतो लभ्यते। (4) नेदस्मृ० समु० यमस्मृती। मिताक्षरायां "अन्तराजन्म" (या. ३-२०) शतलाकव्याख्यायो निर्णयसिन्धो चयमनाम्ना समवधतम् । - ४ ·. 1 बुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- अस्यार्थ-सपिण्डनननात्स्यपुत्रजननमप्यवद्धिमत् । तत्र स्नानात्मा गस्पृध्यत्वश्रवणात् ।दशाहाऽनन्तरमपि स्नानश्रवणाच्च। तथा सपिण्ड- मरणात पित्रोभर्तुश्च मरणमघवृद्धिमत । तेषां महागुरुत्वेन द्वादशराना भौचाऽभिधानात् । तथा प्रमान्ताशौचेऽघवृद्धिमतः पाते स्वकालेनैव सुधिन पूर्वशेषणेति । अत्रैच विशेपनाह देवल:-- र परतः परतः शुधिरधवृद्धौ विधीयते। स्यावत्पञ्चतमादहः पूर्वणैवानुशिष्यते ॥ इति । (१) अस्यार्थ:--अघचौ परत शुद्धिविधीयते साचेत्पञ्चतमाद परतः स्थात् । अन्यथा पूर्वगैयाऽनुशिष्यत इत्यलब्धार्थाऽनुवादः । तदुक्तं फूर्मपुराणे- अघवृद्धिमदाशीचमय चेत्तेन गुध्यति । अथ चेपियमी रात्रिमतीत्य परतो भवेत ।। इति । यधेकस्मात्स्नकान्मृतमाहीमघवृद्धिमदाऽऽशौचं भवति तदा तेन पूर्वशेषेण बुद्धिः। तय विशेप.--[अयेति । अथ पञ्चमी रात्रिमतीत्य भवेताई परतः परेण शुद्धिरित्यर्थः । तदेतत्स्पटमाह ब्रह्मपुराणम्-- आधं भागवयं यावत्तकस्य तु सूनके । द्वितीय पतिते त्याऽधास्तफाधिरिप्यते॥ अत ऊ4 वितीयान्तु सूतकान्तात् शुचिः स्मृतः। पयमेव विचार्य स्यान्मृतके मृत्तकान्तरे ।। इति । चतुचो विभक्तास्य मतकस्याऽघंभागवयं पञ्चदिनानि यावत्, हितीये साफे पतिते आधसूतकान्ताछुद्धिः। आधभागदपोय तु सूतकान्त. रपाते तदन्तेनैव शुद्धिरिति । एवमन्यमाऽप्यूहनीयम् । अत्र स्तफसा. मान्योपादानडाए अद्धिमतीति गेयम् । यमादियाझ्याऽनुरोधात ।न 'चयं रात्रिरोप द्वाभ्यां प्रभाते विरभि " (गो०१४-६) इति(२) विष आत इति वाच्यम् । तस्य सपिण्डाऽशोचविषयत्वात् । अन्यथा प्राम- दिवाफ्यापिरोध स्मात् । यत्नु पारिजाते मृतानामाशीचानपदिनस्य चतुधी विमास्थाचभागव्यहोरपे माशीचान्तरपति पूशेषण शु. (१) नाऽयं लोक.म्पृ. समु० देयलस्मृती प्रा। निर्णयसिन्धी तु देवरसमा म्यते तन'यानुशिष्यते'इत्या ' यापित पति पाठः (पगामिदं मितासराणं "अन्तराजन्म"( गा० ३-२०) रानी. पापापायां निर्णयसिन्धीय गीतमनाम्ना ममुरतं लभ्यते रान मिता. दरापांचगस्यस्थासरियधिक पांत । १ - ·सुतफनिरूपणम्। दिः, सूर्यास्तानन्तरं रात्रिरूपे मागम्ये माशौचान्तरपाते विदया. पाद्वितीयसूतकान्ताच्छुद्धिः, "रात्रिशेपे द्वाभ्याम्" (गौ १४-६)त्या- दिवाक्यवलादिति विवरणमुद्रोणे, तदसंवर्णमेव कूर्मपाक्यविरोधात् इत्यलं विस्तरेण ॥ १९॥ । आशौचसङ्करे पूचशेपेण शुद्धौ विशेपमाह- रात्रिशेपे पदा मूतः पूर्वानधिकमापतत् । उर्व दिनदय पूर्वाद्यामशेपे दिनत्रपम्(१) ॥ २० ॥ राविशेष इति ।रातिरेव शेपो यस्य दशमस्याहस्तस्मिन्दशमे दिवसे, राषिपदस्याहारापरत्वेन चरमाहोरात्ररूपे पा शेपे यदि प्रशोन समकालं न्यूनकालं या न त्यधिककालं सूतकमाशीचमापतेत्तदा पूर्या. शौचकालादूर्य दिनद्वयमधिकमाशीचं भवति । तथापि विशेषान्तर. माह-यामेति । रात्रेश्वरमयाममाने शेपे दिनत्रयमपिकमित्यर्थः । तदा. हतुः शहरिसितो-“अधचंदन्तरा प्रमीयेत जायेत या अवशिष्टरेय दि. यसै गुम्धेत । अहाशेपे द्वाभ्यां प्रमाते तिभिः" इति(२)। अहशेष इति । अहोराग्ररूपशेपे इत्यर्थः । प्रभातो राधरमो यामः। राषिशेपे यहाच्छुद्धिर्यामशेपे ज्यहाच्छुचिः । (३) इतिशातातपस्मरणात् ।। ततश्च । नवमाहोरात्रमभिध्याप्याशीचा. न्तरपाते पूर्वण शुदिर्दशमादिनादित्योदयमारभ्य रायाममभिव्याया. शौचान्तरपाते दिनदयेनेत्यर्थः सम्पद्यते। तदेतत्स्पटमाद बोधायन:- "अथ पदि दशरात्रा सभिपतेयुराचं दशरात्रमाशीचमामयमादिय. सात्" (योधा० १-५-२०४) इति(४)। आमिव्यापयर्थतया रोनप (१) निर्णयसिन्धी 'यदा सूतेः' इत्यत्र 'यदाशीच' इति पाठः। (२) नेदं ययनमुपलब्धं स्मृतिसमुच्चये । निर्णयसिन्धी तु "महः शेपे" इति पचनं शशलिचितनाम्ना लभ्यत एप। (३) नेदं पचनं स्मृतिसमुन्चस्थशातानपस्मृती । मितासरायो "अन्तरा" (या०३-२०) इतिश्लोफय्यारुयायां निर्णयसिम्धीच शाता. तपनाम्ना लभ्यते तर द्वयोरपि शुधिम्यहात्' इति पाठः । (४) स्मृतिसमुच्चयस्थधायनस्मृती 'म.समित्यत्र 'रावा. सनि इनि पाठः निर्णयसिन्धी नु 'रात्रासनिपाते पुराध' इति पाट.. तर त ऊ निराण प्युटायां पिराणे' इति गाधि यांधायनोक्नं. लभ्यते । शिछ्लोकीव्याख्यायां रघुनाथमहाभूते पौधायनपचने ए. सद्वन्धवदेय पाठः । स एव च युच इति मति । - . - -- ·- - शुद्धिचन्द्रिकासहितषडशीत्याम्- समभिव्याप्येत्यर्थी भवति । देवलोऽपि- पुनः पाते दशाहात्या पूर्वेण सह गच्छति।। दशमेऽन्हि पतेद्यम्य द्विग्यात्म विशुध्यति ॥ प्रभाते तु त्रिरात्रेण दशरानेवय विधि. 1 इति (१)11 अन देशमनवमादिशब्दा अन्त्योपान्त्योपलक्षमाः । तेन क्षत्रियादी. नामप्येतत्तुल्यम् । एवेन-"जननाशौचमध्ये यद्यपरं जननं स्यातदा पूर्वाशौचव्यपगमे गुद्धिः । रानिशेपे दिनदयेन, प्रभाते विनत्र. येण । मरणाशौचमध्ये शातिमरणेऽप्येवम्" इति विष्णुपचन, "रा: निशपे द्वाभ्यां प्रभाते तिसृभिः" (गौ० १४-७) इति गौतमवाक्य चध्यायातम्। यत्तु विज्ञानेश्वरादिभिर्यथाश्रुवमेव रात्रिपदमादाय रात्रिमात्रायशि- हे त्युक, तदायह पदयोराशौचप्रकरणेऽहोरापरतया परिमाण- णाचाफ्यातृमेधाऽवधारणाय न माहिकतयोपर्षितमिति न विरोधः। हरबत्तस्तु "प्रभाते तिसमिः" (गौ० १५-७) इति गौतमीय सूध "द. शाहादौ व्यतीते अपरेषुः प्रभाते सगये यन्यदापतेत्तत्तस्तिसभी रा. मिभिः शुध्यरन्" इति व्याचष्टे । [तस्येय] मुपपति-शौचिनो हातो. चानन्तरदिने साये स्नान विहित, स्नानकालाधपनोचं चाशीचं, ततश्च स्नानात्मा प्रातरप्याशौचान्तरपाते ध्यहेण शुद्धिरिति "युक्तमेय । तदेतस्पटमुक्तमग्निस्मृती- दशाहे दशमे शाये शायमन्यचदापतेत् ] यहाछुद्धिर्भवेत्तस्य प्रभाते च घ्यहात्तथा ॥ प्रोतः पुरोगतः फाल: प्रभातरित्रमुर्तकः । पुरोदयाच्च कल्पाख्यः कालः पश्चमुहर्तकः । स्नानफाल प्रभातान्त. शावसूमकिना स्मृतः। खीणां चत्तौ तु तत्कालारमा स्नानाच्च शुचिर्मयेत् ॥ इति । । - -- (१) नेतानि पचनानि स्मृतिसमुच्चयस्थदेवलस्मृती । निर्णयसि. धी घिद्वन्मनोहरायां च "अन्तरानु" ( परा०३-२१) इनिलोकन्या व्यापी घलनाम्ना श्यन्त एव । तन निर्णयसिन्धी 'स्थद्विश्यहारस' रस्पत्र स्पाइयारसति पाट. । विन्मनोहरायां नु यतमन्यसमा ना पाठ ·-- -- भूतकनिरूपणम् । अस्या -दशमे दिन इति शेषः । शाये इति सूनकस्याऽप्युपलक्ष पम् । प्रभाते इत्यत्राऽपैक्षितं प्रभातलक्षणमाह-उदयापू] पञ्चमुहतः उदयात्पुरोगतः, उदयानन्तरभावी च त्रिमुहूर्नः कालः प्रमात इत्यर्थः । स एव च कल्पाख्यः । शापं च सूतकं च शावमतके ते विद्यते येपों ते शावस्तफिनः तपामाशीचानन्तरदिने स्नानकाल: प्रभातान्तः प्रभा- तस्य अन्तो पेनाऽसौ प्रमातान्तः सङ्गव काल इत्यर्थः। स्त्रीणामृतौ च स एव स्नानकालः । “सगवे स्नानमाचरेत्" (पड०) इति वक्ष्यमाणात् । तुशब्देन तत्स्नानकालान्तरमप्याह-तत्कालात्सगाव- फालात्मा च मातपि रजस्वला स्नानाच्छुचिर्भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ इति श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मजनन्दयोण्टलापरनामकरिना. यकपण्डितकृतायां पडशीतिविस्ती शुद्धिचन्द्रिका मृतकप्रकरणं समाप्तम् । एवं योदेशसूतर्फ निर्णीय मृतकं निर्णिनीपुः सूतकान्तरनिर्णयप्र. सनेन घुमिस्थं मृतकसङ्करनिर्णय तायदाह- शाषेऽपि तुल्यं न्यून वा शावं पूर्वेण शुध्यति । अधिकं तु स्कालेन रात्रिशेषादि पूर्ववत् ॥ २१॥ शावेऽपीति । प्रकान्तशावाशीचेऽपि तुल्यकालं न्यूनकालं या शा. पाशोऽऽचमन्तरा पतति चेत्तदा पूर्वशेषेणाऽौति । तदाह मनुः- अन्तर्दशाह स्यातांचे पुनर्मरणजेन्मनी । तावरस्यादशुचिर्यिो यायत्तस्यादनिर्दशम् ॥ (मनु०५-७९) इति । याशवल्क्योऽपि- अन्तरा जन्ममरणे शेषाहोभिर्षिजति । (या०३-२०) इति । तथाल्पाशीचमध्ये दीर्घाऽऽशोचपाते तुम्पकालेनैव तदयगमोन पेशेषेण । यहा अधिकं "अघद्धिमत् "त्यनन्तरोक्तरोन्या भ्याएयेयम्। अग्राऽपि राषिशेष महायामशेपे यहाच्छुदिरियादिकं सूनबनिर्णय- पदेय शेयम् ॥ २१॥ भाशीचसकर शेषेण शुद्धिः पुररिसेपेणाऽपवदति- पूर्वशेपेण या शुद्धिः निना मृतिना तथा । निकाममिदं हित्वा तस्य च वानपि ॥ २२ ॥(१) (१) 'पूशौचन' इति कचित्पाटः। " ·, । शुद्धिचन्द्रिकासहित पडशोरयाम्- पूर्वशेपेणेति ! स्तं मृत-याऽस्ति येषां ते तथा तेषां सतिनां मृतिनां च सर्वेषां साधारण्येनाऽऽशौचसङ्करे पूर्वशेषेण या गुद्धिरता सा मत्तियाममिद- दाइकर्तारं ग्रमीतस्य पुत्रांध विहाय भवतीति झयम् । सूतिकति स्वभर्तुरप्युपलक्षणम् । तथाच वशिष्ठ:-- पिनोस्तु दशरात्र स्यात्सूतकं तु विधीयते । अस्पृश्यत्य ध्रुव मातुरदशनसम्भवात् ॥ इति । (१) पतक कर्मस्पर्शायोग्यत्वं तदुभयमपि मातुर्दशाहं ध्रुवम् । रजोऽनु वृत्ते । पितुम्नु दशाह फर्मायोग्यत्वमेव, न स्पर्शायोग्यत्वम् । तस्य स्ना- नेनाप्रपामात् । तदुक्तम्- । पिनोस्तु सूरर्फ मातुस्तदसग्दर्शनाद्वयम् । ( या३-१९) रजस्तमाशुचि दोयं तथ पुंसि न विद्यते । (वशि०४-२१) इति । तेनेय रजस एचाऽशुचितायोधननिवृत्ताधव शुदिनं तु पूर्याऽऽशी. चशेपेणेति । तदेताटमाह देवल सृतिकानां भयेच्छुद्धिः पालनेय रज-क्षये । नाऽऽशौचान्तरपातेन सूतके मृतकऽपिच ॥ इति । (२), आशौचान्तरपातेन न शुद्धि। पूर्वशेषेणेति शेष ।इदचे सूनके मृ- तफेऽपि शेयमियर्थ. अशानदः सपिण्डो शेयः। तथाच शातातपा-- सपिण्डानां तु य कश्चितताऽथ दहेत या । तस्याऽऽशाचं दशा तु नाऽऽस्याशोचेन शुध्यति ॥ इति (३) नाऽन्याशोचेन ममान्तेनेत्यर्थः । अत पय देवलोपि-- पिहितं तु सपिण्डानां प्रेतनिहरणादियम् । तेषां क्रोति य कचित्तस्याऽऽधिपय न विद्यते (५) इत्यादिपाश्योपलक्षितन्यूनत्यमपि प्रतिषेधति ॥ २२ ॥ चतुर्थचरणार्थ पिवृणोति- पूर्वेग पाऽपरेणापि पित्रोः शावन हीतरन् । आशाचं शुद्धिमायाति न पियोः शावमन्यतः । ॥ २३ ॥ (१) माऽयं स्मृतिसमुच्चयस्थवशिम्मृती लोकः । (२)नासं म्णाममुच्चयम्पदेपलस्मृती मागे । (३) नाऽय गनिममुच्चयस्यगातातपस्मती स्लोर।। (४)नाइम्मा सम्पदेपरस्मृती म्लोर। 4 ·. । - T सूतकनिरूपणम् । * पूर्वणेति । प्रक्रान्तेनाऽऽगन्तुकेन वा पिनोः शायाऽऽशोचे वाय. दीयमाशीवमपैति ।, पिनो शावाशौचं पुनरन्या शोचेन नाऽपैति । तदुक्तं स्मृत्यन्तरेला म्यहादि लघु शावं तु दशरात्रेण हन्यते । तदप्यपरशाव तु पित्रो शावेन हन्यते ॥ इति ॥,, अपरशावं पित्रोः शान हन्यते इति वदता नान्यशावेन पित्रोः शाय हन्यते इत्युक्तं भयेति । तस्याघवृद्धिमत्त्वात् ॥ २३॥ . पित्राशौचयोः परस्परसत्रिपाते निर्णयमाह-- मावाशौचस्य मध्ये चेपिता प्रेतत्वमाप्नुयात् । । पितुर्मरणमारभ्य पुत्राणां दशरात्रकम् ॥ २४ ॥(१) । पित्राशौचस्य मध्ये 'तु यदि माता प्रमीयते। दशाहात्पैतृकाधै मृतके पक्षिणी भवेत् ।। २५ ॥.. माधाशीचेति ।-मात्राशीचमध्ये पिठ्मरणे - तहिनमारभ्य पुराणां दशाहमाशौचं म.मात्राशीचशेपेण शुद्धिः । तदाह शखः- मातर्यग्रे प्रमौतायामशुद्धो नियते पिता। पितु शेषेण शुद्धिः स्यान्मातुः कुर्यात्नु पक्षिणीम् ॥ इति । (२) मात्राशौचमध्ये पितृमरणे पिनाशौचशेपणैव शुद्धिः पित्राशोच. 'मध्ये मातृमरणे पूर्वाशौचात्पक्षिण्याधिकेत्यर्थः । 'पिप्राशौचैनव शुद्धिः' प्रति ललितः। 'तश मातृमरणं गतिशेपे यामशेष वा पित्राशीचे भवति सदा, द्विराननिराशाभ्यामेव, शुद्धिर्न पक्षिण्यधिका। तभैयान्तर्भावात् । गुरुणा लघु थवेदिति (१)पचनाश्चेति भट्टमालकः ॥ २४॥ २५ ॥ पित्राशीचमध्ये मातृमरणे पाक्षेण्यधिकेत्यस्याऽपवादमाह- मृतं पतिमनुप्रज्प पत्नी चज्यलनं गता। न तत्र पक्षिणी कार्या पैतृकादेव शुक्ष्यति ॥ २६ ॥ (१)'माप्नुयात्' इत्यत्र 'मृच्छति' इति चिस्पाठः। (२) नाऽयंग्लोकः स्मृ. सर स्थरावस्मृतौ। विद्वन्मनोहरायां "अन्तरा तु" (परा. ३-२९) इति दलोरच्याण्यायां मिताक्षरायां "अन्तरा" (या० ३-२०) इति श्लोकव्याख्यायां रघुनाथमहानायां प्रिंशलोकोव्याख्यायां निर्णयसियादिमन्थेषु च श्लोकोऽयं म. नासालभ्यत एय। " YM म ·. शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- मृतमिति । मृतं पतिमुद्दिश्य यदि परन्यग्नि प्रविशति तदा पक्षिणी न कार्या किन्तु पितृमरणाऽऽशोधकालेनैव शुद्धिः।' मृत पीतं समुद्दिश्य यदि पत्नी प्रमीयते । आशाचं पिण्डदान च युगपनु समापयेत् ।। इति स्मरणात् ॥ २६॥ अनुगताग्निदस्याहस्तदाशौचं प्रसङ्गेनाह- पुत्रोऽन्यो वाऽग्निदस्तस्यास्तावदेवाऽशुचिस्तयोः । नवश्राद्धं सपिण्डान्तं समाप्यं स्पासियोः ॥ २७ ॥ पुषोऽन्यो येति । तस्या अनुगतायाः पुरोऽन्यो वा सपत्नीपुषादिः सपिण्डो योऽग्नि ददाति स तावदेव यायस्पत्युराशौचमशुचिः । "सपिण्डानां तु यः काश्चिहेताथ दहत था। तस्याऽऽशीन दशाह तु" इतिशातातपस्मरणात् । प्रासनिकान्तरमाइ-तयोः सह मृतपोः दम्पत्योनयनाद्धादिस- पिण्डीकरणान्तं फर्मजात युगपदेव समाप्नुयात्समापयेन्नाप्रपश्चादाये- मतदाह भृगुः- या समारोहणं कुर्याद्भर्त्तचित्यो पतियता। तां मृताहनि सम्मा पृथपिण्डेन योजयेत् । प्रत्यग्दं तु नवथादं युगपतु समापयेत् ॥ इति । अनोभयोरकदिनमरणे समानकालत्यात्सिद्देऽपि युगपरसमापने य. 'सुनर्वचनं तद्दशाहान्तहिनभेदेनाऽपि मरणे सहगमननिमित्ते युगपरस. मापनार्यमिति । तदेव स्पएमाह देवल- एकाप्रमरणे पिनोरन्यस्यान्यदिने मृती।' सपिण्डनं त्रिपक्षे स्यादनुयातमतेविना ॥ इति(१) पित्रामध्ये एफस्याने मृती परस्य पथ्यान्मृती विपक्षे सपिण्डनम् । अनुगमनमरणे तु तादृशेऽपिसहवेत्यर्थः। अवायमभिसन्धिः-प्रथमदिने पितरि मृते द्वितीये तीये या दिने तमादाय सहगतायामनुगतार्या या मातरि पितृमरणदिनमारस्य पितुर्नयादादिकं माहमरणदिनमारभ्य, मातुध नवधाचार्दिक नि] समापयेत् । किंतु पितमरणदिगगणनपैप स. मापर्यत इति । तद्यपा पितृस्थानीयमाणाय पाचं दासा पधान्मात (१) माऽयं श्लोकः स्मृ स. उपदेपालस्मृती लम्यते । - ·. मृतकनिरुपणम् । स्थानीयग्राह्मणायेत्येवं क्रमेण विसर्जनान्तं युगपच्छायवयं समापयेत् इति । तदाह लोगाक्षि:- मृताहनि समासेन पिण्डनिर्वपणं पृथक् । नवाद तु दम्पत्योरन्वारोहण एव तु ॥ इति ।। दम्पत्योरन्वारोहणे मृताऽहनि पृथक् पिण्डनिर्वपर्ण कुर्यात् । पूर्वो. पभृगुवाक्यात् । नवथादं तु समासेनेति । व्यतिपदेणेत्यर्थः ।पदा स- मासेन साहेपेण, एकैनव पिण्डेनेत्यर्थः। तथाचाग्निस्मृति:- एकचित्यां समारह मृतयोरेकर्हिषि । पित्रोः पिण्डायग्दद्यापिण्डं वाऽपासु तत्सुतः ॥ इति । अत्र च दम्पतिपदमहिना एकानेकसापनमातृभिरन्यारोहणे कृते:- प्पयमेव विधिः । अन्यथा जनन्यारोहण इति घूयादिति मदनः । अत पर धर्मप्रवृत्ती- उत्तरीयं शिला पानमनिथैव तथा चरुः। एक एव भवनकर्ता दम्पत्यो, सहयायिनो। नवश्रा सपिण्डान्तं श्रादपोडशकं तथा। एक एव सुतः कुर्याइम्पत्योस्तु पृथक् पृथक् ॥ इति । अस्या एव स्मृतेरय सञ्जग्राह स्मृत्यर्थसार:-"सहदहन तु पिण्ड' थाद्धादी पाक्यं कालैश्य कक्यं भवति" इति । स च ज्येष्ठ पथ"इ. त्युपपादितं श्रादकल्पलतायाम् । इदं च भर्तृसमानजातीयासहगमने वि. जातीयासहगमने घश्यमाणत्वात् ॥२७ ।। सपिण्डनान्तं कर्मजातं युगपत्समापयेत् इत्युक्तम् । तत्र कस्य केन सपिण्डनमित्याकाणायामाह- भर्तुः पित्रादिभिः कार्य भादिभिरथ स्त्रियाः । सापत्या वाऽनपस्या वा न भेद इति गोभिलः ॥२८॥ भर्तुरिति । भर्तुः पुरुषस्य । प्रेतैः पित्रादिभिः सपिण्डन कार्यम् । सदाह विष्णु:-"अथ सपिण्डी णम्"इत्युपक्रम्य "संवत्सरान्ते प्रे. ताय सपित्रे तत्पितामहाय तत्प्रपितामहाय ब्राह्मणान देवपूर्वान् सर्वान् • भोजयत्" इति। "युकम्मृते सपिण्डनं नास्ति"इति विधानेश्वर तत् मातापितृभर्तृव्यतिरिक्तविषयम् । (8) “गन्धोदक" "ये समाना" (या० १-२५३-२५४) व्याख्यायां मिताक्षरायां स्पष्टमेतत् इत्यर्थः । r A.

·शुविधविकासहितपडशीत्याम्- व्युरक्रमेण मृतानां न सपिण्डीकृतिरिष्यते । यदि माता यदि पिता भर्ता नेष विधिः स्मृतः। इतिस्कन्दपुराणात् । नियास्तु सपिण्डतं भत्तत्पित्तत्पितामहै। सह कार्यम् । यत्तु- भी चैकेन कर्तव्यं सपिण्डीकरणं त्रिया: (१)। इति यमन । स्वेन भत्री सहैवास्याः सपिण्डीकरणं भवेत् (२) ॥ प्रति हारीतेन च केवलं भर्तृपदमुपातं, तस्पित्रादीनामप्युपलक्षणा थैम् । एकपदं च भर्तृगणेनैव न गणान्तरेणेत्येवमयं नतु भर्तृपिधादि. निराकरणाधम् । यद्वा मूलवाक्यं विग्यपि प्रमीतेषु निभिः सहेत्येवम- थैम् । यमादिवाक्यं तु भर्तुः पित्रादिपु जीवत्सु भर्तमाने प्रेते तेनैव स. इत्येवमर्थम् । न चैकेन सपिण्डनं नास्तीति वाच्यम् । प्रयाणामपि पिण्डानामेफेनापि सपिण्डने । पितृत्वमश्नुते प्रेत इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति सुमन्तुना व्युत्क्रममृतस्यैकेनापि सपिण्डने पितत्यप्राप्ति- पोधनात् । "तदेतत्पत्या सह सपिण्डनं पृथचित्यारोहणविपयम् । एकचित्यारोहणे तु पतिपिण्डदान एव तन्नामप्रहणेन तत्सपिण्डनस्या. पि जातत्वात्" इति शवधरः । पत्युद्देशन दिनान्तरमरणविषयमेव . पतुं युक्तम् । मृता याग्नुगता नाथं सा तेन सदपिण्डताम् । अर्हति स्वर्गवासेऽपि यापदाभूतसंप्लवम् ।। (३) इति शातापस्मरणात् । "नाथमनुलक्षीकृत्य न तु पश्चात्" इति लोलटः । विज्ञानेषरोऽप्येवमेवाह । अघाऽपरो घक्तव्यो विशेषः था. सकरपलतायामेव सविस्तरमाविष्यत इति नेहोच्यते । ननु-- अपुत्रा ये मृताः केचिरित्रयो या पुरपापि च । तेषां सपिण्डनामापादेकोहिष्टं न पावणम् ॥. (१) पचनमिदं स्मृ० स० यमस्मृती नास्ति । परन्तु "गन्धोदक" येसमाना" (या स्मृ०१-२५३ । २५४) व्याश्यायां मिताक्षरायां समुहः वितं लभ्यत एप यमनाम्ना पचनमिदम् । तन 'मी' इत्यत्र 'पत्या' इति पाठः। (२) पचनमिदं स्मृ० सादारीवस्मृती नास्ति। (३) मारती पया स्त्र० स० गातातपस्मृती।

·मृतकनिरूपणम् । इत्यादिना पुत्राणां सपिण्डननिषेधात्कयमिदमविशेपेणोच्यते इत्या. ह-सापत्येति । सा स्त्री सापत्या सपुत्रा, अनपत्या अपुत्रा वा मवतु सपिण्डने न कोऽपि विशेषः इति गोभिलः प्राह । स्त्रीपदमुपलक्षणं तेन पुरपस्याप्यपुत्रस्य सपिण्डनं भवत्येव । अपुत्रादिवाक्यानां तु पुत्रोत्पा. दनविधिशेपत्वेन, एकोद्दिष्टविधिशेषत्वेन वा स्थार्थपरत्वाभावात् । मा. घेधा- पुत्राऽभाव स्त्रियः कुयुः स्वभणाममन्त्रकम् । सपिण्डीकरणं तत्र ततः पार्वणमन्वहम् । अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डताम्॥ इत्यादिवाक्यैः सपिण्डनविधानादष्टदोपदुष्टविकल्पापचेरिति मा. घवाचार्यस्वरसः ॥२८॥ "भर्नादिभिस्सह स्त्रीसापिण्व्यम्" इत्यस्य कचिदपवादमाह- द्विना भादिभिर्योज्या शूद्रा तु स्त्रीभिरेव हि । नोराहभेदाझेदः स्यादित्याङ्गिरसभापितम् ॥ २९ ।। विजाभौदिभिरिति । ब्राह्मणादीनां सर्ववर्णखापरिणयने ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या च द्विजातिनी द्विभत्रादिमियोजनीया । शुद्रा पुनर्वि- जातिभार्या स्त्रीभिस्तन्मात्रादिभिर्योजनीया । ननु- तन्मात्रा तपितामधा तच्छ्वथ्या घा सपिण्डता । आसुरादिविवाहेषु विनानां योषितां स्मृता। इति शातातपेन (१)विवाहविशेषेणैव तन्मादिभिःसायियमुक्त तत्कथं वर्णविशेषत्रीविषयत्येन व्यवस्थोच्यते इत्यत्राह-नोवाहेति । उद्वाहभेदात्मविवाहविशेषात्। तन्मात्रादिभिःसापिण्ड्यमिति यो भेदः स नेत्याहिरसयतम् । उक्तं च स्मृत्यन्तरे- घ्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या योजनीया स्वभभिः । शूदा स्वमातृभिर्योध्या सर्ववर्णेवयं विधिः।। इति । युक्तं चैतत् । शूद्रस्य द्विजैः सह सपिण्डने द्विजानामपि शुद्धता. पत्तिश्रवणात् । तदाह शङ्ख:- नीयते च सपिण्डत्व येपो शुद्धः कुलोद्भधः। सर्वेशद्रत्वमायान्ति यदि स्वर्गजितोऽपि ते (श०४-१९॥ इति । न चैवं शातातपीयवचनविरोधः तन्मात्रादिसापिण्ड्ये निमित्तान्तर. घोधकत्वात् । तदुक्तं भवति-विजातिमार्यायाः शूद्रायाः तन्मात्रादि: (१) पचनमिदं नास्ति स्मृ० स० शातातपस्मृती।

·शुबिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- मिःलापिण्डयं, तथा ग्राह्मण्यादीनामप्यासुराविविवाहोदानां तन्मा- 'प्रादिभिरेवेति । एतेन लोभिरेव हि" ( पडलो. २९) इत्यन ओप. दं पितामहादिपरम्। प्रामादिपु विवाहेषु या तूढा कन्यका भवेत् । तस्याः सपिण्डीकरणं पितामहा सहोदितम् । (१) इति यमस्मरणात्" इति व्यारयानं निरस्तम्। शवोक्तदोपापत्तः ॥२९॥ सहगमनमृताया नयश्राद्धं सपिण्डनान्तं युगपरसमापयेत् इत्युक्तं, इदानीमनुगमनमृतापा विशेपमाह-- पृथफचित्ति समारोऽत्काचिदम्राह्मणी यदि । तस्या एव यथाकालं वत्सापिण्ड्यान्तमाचरेत् ।। ३० ।। पृषञ्चितिमिति । अग्रामणी क्षत्रियादिजातीया ग्राह्मणादिभार्या पृ. शक्चितिमारय यदि नियते तदा तत्तजान्युक्तमेघाऽऽशोचकालमा. माय ततजारयुक्तमेवावयवपिण्डादिसपिण्डनान्तं कुर्यात् । यद्यप्यनुलो. मजानां विभागात् प्राफ पैतृकमेवाशीचं, तथापि विभागवत्पितमरण. स्थापि मातृजातीयाऽऽशौचमाप्तिनिमित्तत्वमभिप्रेत्योक्तं तस्या पर यथा कालमिति । यथावर्णमाशीचकाला मागुक्तः । प्रतिवर्ण पिण्डविशे- पमा पारस्करः- प्राह्मणे दश पिण्डाः स्युः क्षत्रिये द्वादश स्मृताः। वेश्ये पञ्चदश प्रोक्ताः शदे त्रिंशत्प्रकार्तिताः ॥ इति । तथाऽस्थिसवयनेऽपि विशेषमाह ब्रह्मपुराणम्-- कुटुंस्तृतीये विमस्य चतुर्थे क्षत्रियस्य च । पञ्चमे घेश्यजातेस्तु शुद्धस्य दशमेऽहनि ।। अस्टनोतु सञ्चय. प्रेते क्रियते देशगौरवात् ॥ इति । नपश्रावपि विशेपो भविष्यपुराणे- नव सप्त विशां राम नवमासाननुक्रमाद। थापन्तयोर्वर्णयोस्तु पडित्यामनीषिणः । इति । तदेयं प्रतिवर्णमाशीचकालेऽक्यचपिण्डादौ च भि सति क्षत्रि- यादिजातीयवाह्मणादिभार्याणां तत्तजात्युकमेव कालमादाय तजातीय 1 फर्मजातमनुष्ठेयं, न पीतजात्युक्तकालादिकमादायेतिमिगीलतोऽर्थः । एतेन सवर्णायाः पत्या सवित्यारोहणं, असवाया: पृथचित्या- रोहपामेयेत्यपि ध्वनितम् । अभ्युपगत च स्मृत्यर्थलारेणापि यथा युर (१) पचनमिदं नास्ति स्मृ० स० यमस्मती। . ।

·- मृतकनिरूपणम् । हतं पतिमादाय याम्रियते तस्या अप्याशौचपिण्डादिविधिःस्वकाल एव समापनीय इत्युक्तंन पत्याशौचपिण्डादिविधिवत्सघः समापनं तस्याः । युद्धहतत्वाभावात् । (१)उक्तं च वृद्धशातातपन- युद्ध हतं पतिं वीरं यदि घ्यनुगता तदा। आशीचं पिण्डयक्षश्च कर्य कार्यों भवेदिह ।। इतिमश्नपूर्वकमुत्तरम्- दम्या सहव तां विप्राः स्वस्वकाले समापयेत् ॥ इति । स्वस्थकाल इत्यनेन युबहतस्य सद्य शौचपितृयज्ञो समाप्यो अनुगतायास्तु स्त्रियाः स्वजात्युक्तकालेनैवाऽऽशौचपिण्डयोः समापन. मिति ॥३॥ ननु भत्रादिभिः स्त्रियाः सापिण्ये तस्याः पार्वण कैरसह कर्तव्य- मित्यपेक्षायामाई- कृते पित्रादिसापिण्डये मातुः श्राद्धं पृथग्विधौ । मृताहादी तथा मातुः पितामयादिभिः क्रमात् ॥३१॥ कृतइति । मातुः सापिण्ड्ये पित्रादिभिः पित्रा पितामह्या मातामहेन मातामया वा कृते पृथग्विधिकर्तव्यतोपदेशो यस्मिस्तादृशे मृताहादी मृताहान्चटक्यवृद्धिगयासु मातुः श्राद्धं कमात्पितामह्यादिभिस्तथा. आचरेदितिपूर्ववाफ्यक्रियातिदेशः। (२)तदाह शातातपः- नान्दीमुखेश्यकामाये गयायां च क्षयेदनि । पितामह्यादिभिः सा मातुः थार समाचरेत् ॥ इति । मृताहादौ पृथग्विधिधि स्मृत्यन्तरे- अन्घटकासु वृद्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सहरति । ततश्च येन केनाऽपि सापिण्डये मातुः पार्वणं पितामह्यादिभिरेवेति तत्त्वम् । ननु एकमूर्तित्वात् पतिसपिण्डीकरणे कृते- पती पतिपितृणां तु तस्मादशेषु मागिनी । (३) इति शातातपेन भातुर्मातामहसापिण्ये तच्छ्रायमपि पिरमा- (१) वचनमिदं नास्ति स्मु० स० १० शातातपस्मृतौ । (२) नास्तीदं वचनं स्मृ० स० शातातपस्मृती। (३) नास्तीदं वचनं स्मृ० स० शातातपस्मृतौ । . .

·- शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- नित्यमुक्तम् । तथा च मातृमातामहनमातामहति पार्वणं भवतीति चेत् सत्यम् , तस्य पुत्रिकापुत्रविषयस्यात् । (१)तदाह बौधायना- आदिशेत्प्रधमे पिण्डे मातरं पुत्रिकासुतः । द्वितीये च पितुस्तस्यास्तृतीये च पितामहम् ॥ इति । ततश्च मातामहेन मातुः सपिण्डनमपि पुत्रिकापुत्रविषयमुपपन्न । जीचत्पिता पितामह्या मातुः कुर्यात्सपिण्डनम् । प्रमीतपिटकः पित्रा तस्पिना पुत्रिकासुतः॥ इतिस्मरणात् । तस्पिना-मातृपिनेत्यर्थः ॥ ३१॥ एवं मासङ्गिक परिसमाप्य प्रशतभनुसरन् विदेवस्थस्याशौच- । निर्णयमाह- पिनोतिश्रुतावन्तर्दशाहे शेषतः शुचिः । श्रवणादिदशाहान्तमिति यत्तदसाम्प्रतम् ॥३२॥ पित्रोम॑तीति।मातापित्रोर्मरणदिनाशाहमध्येमरणश्रवणे शेपैरेव वि. पुत्रः शुद्धः स्यात् । पित्रोरित्युपलक्षणम् । तेनाऽन्याऽऽशौचेऽपि शेपेण शुद्धिः। विगतं तु विदेशस्धं शृणुपाचोह्यनिर्दशम् । यच्छेपं दशरात्रस्य तायदेयाशुचिर्भवेत् ॥ (मनु०५-७५) इतिमनुना सामान्येनाभिधानात् । विगतं मृतम् । अन्यदेशमृत शाति श्रुत्वा पुषस्य जन्म च । अनिर्गते दशाहे तु शेपाहोमिविशुध्यति । इतिगृहस्तपतिना विशेषेण शातिपदोपादाना। अत्र विदेशशब्देन यत्र स्थितेन प्रथमदिने सपिण्डमरणादि न ज्ञातुं शक्यते तादृशो देश उच्यते । मृतिपदमपि जननमुपलक्षयति । "श्रुत्वा देशान्तरस्थे जन्ममः रणे आशोचशेपेण शुसि" इति विष्णुस्मरणात् । “अन्तर्दशाहे" इत्य नेन च दशाहानन्तरं सपिण्डअननश्रवणे नाऽऽशौचमिति यनितम् । नाशुद्धिःप्रसघाऽऽशौचे व्यतीतेपु दिनेष्वपि । (२) इतिदेवलस्मरणात् । पुत्रजन्मश्रवणे तु पितुरविशेषेण सर्वदा स्तानमस्त्येव। निर्दशं शातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म घ। सवासा जलमाप्लत्य शुद्धो भवति मानव ॥ (मनु०५-७७) (१) पचनमिद नास्ति स्मृ० स० यौधायनस्मृतो । (२) वचनमिदं नास्ति स्मृ० स० देवलस्मृती।

·मृतकनिरूपणम् । ३९ इतिमानवात् । शाहपदं च स्वस्वाऽऽशौवकालोपलक्षणार्थम् । तेन क्षत्रियादीनामपि स्याऽऽशौचशेपेणैव शुद्धिरिति । "प्रोपितधेत्या- ट्रयणात्प्रभृतिकृतोदकाः । कालशेपं समासारन"इतिहारीतेन सामा. न्यामिधानात् । अत्र केचित् "दशाहमभ्येऽपि श्रवणदिनमारम्य दशरात्रमाशौचं कार्यम् । पितरी चेन्मृतौ स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुनकः । श्रुत्वा तहिनमारभ्य दशाहं सूतकी भवेत् ॥ इतिपैठीनसिना दशरावादियहिभावानादरेण सामान्यत पय श्रय- णदिनमारभ्य दशाहाभिधानात् । दशाहान्तः शेषदिनैरेव शुध्यमिधा. नादिदं दशाहयहिभावविषयमर्थत पय सिद्धमिति न वाच्यम्। अन्यदेश- मृतं शतिमित्युपक्रम्य शेपाहोभिर्यि शुद्धति इत्यमिदधता गृहस्पतिना शेपदिनशुद्धीतिविपयत्वयोधतात् । अत्र च पितरापिति विशेपोपादा. नात् । ततश्च दशाहान्तयहियों पित्रोमरणदिनमारभ्यैव दशाहम् ।शातीनां तु दशाहान्तः श्रवणे शेषाहोमिरेवेति । तदुक्तं विश्वादर्शन "केचित् प्रा. हुईशाई यहिर"इत्याहुः । तानिरस्यति-श्रवणादीति । असमीपे पितुः प्रेतं श्रुत्वा देशान्तरे सुतः। तिलमिश्रोदकं हत्वा तच्छेपेण विशुध्यति । (१) इतिशातातपेन दशाक्षान्तः पित्रोरपि मरणश्रवणे शेषाहोमिरेव शुध्यमिधानात् ॥ ३२॥ कस्ताद श्रवणादिदशाहान्तपक्षस्य विषय इत्यत माह- श्रवणादिदशाहान्तं वहिस्तु श्रवणे मतम् । पित्रोपिय एवेदमथाऽन्यविषयेऽन्यथा ॥ ३३ ॥ धवणादीति । मरणथपणदिनमारभ्य दशाहान्तमाशीचं दशहापा. शौचकालादहिरेघ श्रवण रति पूर्वाचार्याणां मतम् । वमपि पित्रोरेय विपये नान्यविषये। दशराने व्यतीते तु तथा चैवीयं देहिकम् । पुनः कुर्यादशीचं तु दशरारमिति स्थितिः ॥ (२) इतिशातातपस्मरणात् । अत्रासमीप इति पूर्वाफ्यारिपतृपर. मनुपज्यते । तस्य तदुत्तरयाक्यात् । अनेन सामान्यता प्रवृत्तमपि पैटी. (२) ययनमिदं मारित स्मृ० स०शातातपस्ती। (२)वचनामिदं नास्ति स्मृ० स० शातातपस्मृती।

·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- नसिवाक्यं स्वविषये व्यवस्थापितम् । तन्यविपये कथमित्यत आह- अथेति । अधिकारान्तरार्थोऽथशन्दः । अन्येषां मातापितृव्यतिरिक्तानां आशौचकालाइदिमरणशवणेऽ. न्यथैव । वक्ष्यमाणो निर्णय इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ तमेवाह- मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्पण्मासात्पक्षिणी भवेत् । अहस्तु नवमादर्वार्ध्व सानेन शुध्यति ॥ ३४ ॥ मासत्रय इति। दशाहाद्याशौचकालानन्तरं मासयं यावत्सपिण्ड मरणश्रवणे निराधमाशीचम् । तत कय पपमासपर्यन्तं पक्षिणी । आ. गामिवर्तमानायुका निशा, राषिद्वयमध्यगतमह । दिवा धवणे तद- धरन्तरा रात्रिरपरशुश्वाहः । रात्रौ श्रवणे सा राभिरपरेधुरहोरात्र इति- हरदत्तः । ततो नवममासान्तादागहोरात्रं, ततः संवत्सरसमाप्तिपर्यन्तं लानेनैव शुद्धिरिति । तदाह वृद्धवशिष्ठः-मासत्रय इत्यादि । अन स्ना- नं स्वसहचरितमुदकदानं प्रत्याक्षिपति । संवत्सरानन्तरमपि स्नानो. दफदाने भवतः । तदाहतुः सुमन्तुयाक्षवल्क्यो- संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्दैवापो विशुभ्यति । सर्वेषां वत्सरे पूणे प्रेते दस्वोद्कं शुचिः ॥ इति । स्पृष्ट्वा स्नात्वेत्यर्थः। अभ्युपगतं चतविष्ठानेश्वरविश्वेश्वराभ्याम् । प्रदीपस्तु-- अतिक्रान्ते दशाहे तु निरामशुचिर्भवेत् । (मनु०५-७६) इतिमनुस्मरणात्, "श्रुत्वा चोई दशम्याः पक्षिणी" (गौ०१४-१८) इति गौतमस्मरणात् "उर्दू दशाहाच्छुत्वैकरात्रम्" (व० ४२९) इति पशि- छान्च त्रिरात्रं, पक्षिणी, एकरानं चेति त्रयोऽपि पक्षाः "समं स्यादधुः तत्वात्" इति न्यायेन त्रेधा विभक्त व आघमासचतुष्टये त्रिरात्रं द्विती ये पक्षिणी तृतीयेऽहोरात्रमिति व्यवस्थाप्या इत्याह । "तत्रमासत्रय" इतिवृद्धवशिष्टवाक्यात् , (१) "आनिपक्षाविशत्रं स्यात्" इति । तत्र त्रिरात्रमाशीचं भवेत्संवत्सराऽन्ततः॥ ऊच संवत्सराधीत्तु धूयते चेन्मृतः स्वकैः। भवेदेकामेवात्र तश्च सन्यासिनां न तु ॥ (२१ इतिदेवलवाफ्यात् च कालविशेषणाशौचविशेषावगमात् । (१) नास्तीदं वचनं स्मृ० स० ० वशिष्ठस्मृती। (२) पचनमिदं नारित स्म सादेवळस्मृती।

·. , मृतकनिरूपणम्। "समं स्यात्" इति न्यायाऽनवकाशेनोक्तविभागासम्भवात् । पतेन "प्रा- घमासपटक त्रिरानं, द्वितीये मासपके त्वद्धिविभागेन अश्रुतविशे- पयो. पक्षिण्यहोरात्रयो "समम्" इतिन्यायेनाऽऽधमालत्रये पक्षिणी, द्वितीयमासम्रयेऽहोरानम्" इतिफल्पतरुण्यारयाऽपि नाभिण्यामलमत। तस्मादेषां सामान्यथाक्यानां विशेषवाक्येन मासत्रय इत्यादिनोपसहार- एच ज्यायानिति ॥३४॥ "अन्यविषयेऽन्यथा" (पड० ३३) इत्यनेन प्रतिशातं निर्णय विशेष. मुपसंहरति- शातिमृत्यौ यदाशाचं दशाहान पहिः श्रुतौ । एकदेश इदं प्रोक्तं स्नात्या देशान्तरे शुचिः ॥ ३५ ॥ शातीति । दशाहाबहिःस्वस्वाऽऽशौचकालादुपरि ज्ञातीनां मातापि. तृव्यतिरिक्तानां मृत्यौ श्रुत यन्मासत्रये त्रिरात्रमित्याशीचमुक्त तदिद. मेकदेशे वक्ष्यमाणदेशान्तरलक्षणरहिते देशे प्रोक्तमाचार्यैः । तदा गृहस्पतिः- सविधाने शौचमिदं शाव सम्परिकीर्तिम् । इति । इदमित्यनेन "मासत्रये त्रिरात्रम्" ( पहे. ३४) इत्यादेः परामर्शः । देशान्तरलक्षणरहितो देशः सन्निधानमात्र उच्यते।प्रदीपस्तु-"यत्राss. शीचदिन एय सायते तत्सनिधानम् । यत्र तु तहिने न मायते स दूरदेशः" इत्याह । यक्ष्यमाणलक्षणे देशान्तरेतु सपिण्डानामाशीचकालानन्तर शा. तिमृत्युश्रवणे मासत्रयादगिपि स्नानमाण शुद्धिातदुचा स्मृत्यन्तरे- देशान्तरमृतं श्रुत्या प्लीये पैपानसे यती। भृते स्नानेभ्यन्ति गर्भनराये घ गोणिः ॥ इति । पृहस्पतिरपि- दूरदेशमृते जाते सयाशौचमुदाहृतम्। इति प्राश्वः। पस्तुतस्तु देशान्तरमृती कालविशेपेणाऽऽशौचविशेषमा पराशर- देशान्तरगतः कधित्सगोपः थ्यते यदि । नप्रिरात्रमहोरा सधःस्नात्या मुनिगंचेत् । (परा०३-११ ति अस्यार्थ:-सगोत्रसपिण्डः यदयमाणलक्षणे देशान्तरे गतो गति यदि थूयते, मृतः धूपते इति यायम् । तदा दशादानन्तरं विपक्ष याय. रात्रम् । तदप पण्मास यायत्पक्षिणी । सा च एकरात्रमपरिधताs. दन्यं, एकदिनमध्यस्थितरानिद्धप चोपलश्यते। वष्यमापमदारामा ६ ·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- तदूर्व सद्यः स्नानेन शुद्धिस्तत्सपिण्डानां भवति । तदाह गृहद्विष्णुः-- अर्वाफ निपक्षात्रिनिशं पण्मासाश्च दिवानिशम् । अहः सम्वासरादीन्देशान्तरमृते सति ॥ इति । दिवानिशं पक्षिणी । देवलोऽपि-- आत्रिपक्षात्मिरात्रं स्यात्यण्मासात्पक्षिणी ततः। परमेकाहमायपादूचे स्नानेन शुध्यति ॥ इति । स्नानमुदकदानमप्याक्षिपतीत्युक्तं प्राए । यतु-'देशान्तरमृती स्नानमित्युकम्' तद्वदूर्वमपि घटत इत्यविरोधः ॥ ३५ ॥ "मासत्रये पिराध स्यात्" (५९० ३४) "स्नात्वा देशान्तरे शुचिः" । (पड़० ३५) इत्युभयोरपि पिविषये अपवादमाह- देशकालादिभेदेऽपि मातापित्रोमतिश्रुतौ । श्रवणादिदशाहान्तं निर्दशत्व इति स्थितिः ॥ ३६॥ देशकालादीति । देशभेदे महानद्यादिना । कालभेदे मासत्रयादिना । आदिपदात्तकार्यनिवृत्तावपि । मातापिनोतिश्रुती श्रवणदिनाशा हान्तमाशौचम् । परन्तु निर्दशत्ये दशरात्राद्याशाचकालातिफम इत्यर्थः । पूर्व श्रवणादिदशाहान्तपक्षस्याऽऽशीचकालानन्तरविषयत्वमुक्तम् , अ. अतु देशकालभेदप्रामाशीचापवादेन श्रवणादिदशाहान्तपक्षामिधा. ममिति न पौनरुत्यम् । तदाह शातातपः- असमीपे पितुः प्रेतं श्रुत्वा देशान्तरे सुतः । तिलमिभोदकं कृत्वा तच्छेपेण विशुध्यति ॥ दशरात्र व्यतीते तु तथा चैचीदेहिकम् । पुनः कुर्यादशौचं तु दशरात्रमिति स्थितिः ॥ पैटिनासरपि- पितरौ चन्मृतौ स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुत्रकः । श्रुत्वा तहिनमारन्य दशा सूतकी भवेत् ॥ स्मृत्यन्तरेपि-- महागुरुनिपाते तु आईवखोपवीतिना। अतीतेदेऽपि कर्तव्यं तकार्य यथाविधि ॥ इति । प्रेतकार्य-पिण्डाशाचादि । पिनोरित्युपलक्षणम् । तेन दम्पत्योः स घोंचमवर्णसपान्योश्चेति द्रष्टव्यम् । तदुक्कं स्मृत्यन्तरे- सम्बत्सरे व्यतिक्रान्ते सवर्णखीमृतिश्रुती। मर्तुः सम्पूर्ण माशीचं सपन्योश्च परस्परम ॥ इति । . . भ .

·मृतकनिरूपणम्। ४३ स्मृत्यर्थसारेऽपि-"स्त्रीपुरुपयोः परस्परं त्वेषम् । सवोत्तमवर्ण- सपत्न्याश्चैवम्" इति ॥३६॥ इदानी देशान्तरलक्षणमाह- मापाभेदो महानया व्यवधानमथाद्रिणा ॥ त्रिंशद्योजनदूरं वा प्रत्येक देशभेदकाः ॥ ३७ ।। भाषाभेद इति । भापा लोकिकाः शम्झस्तेषां भेदो लक्षण्यम् । महानदी समुद्गा तया व्यवधानम् , अद्रिणा वा व्यवधानम् , निभायो- जनदूरत्व चेत्येवं प्रत्येक देशभेदकाः। तदाह गृहस्पतिः- महानद्यन्तरं यत्र गिरि व्यवधायकः। पाचो यत्र विभिधन्ते तद्देशान्तरमुच्यते ॥ इति । योजनलक्षणं स्मृस्यन्तरेऽभिहितम्- तिर्यग्यबोदराण्यष्टापूर्वा वा मादयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गलस्योक्तं विवस्तिद्वादशागला ॥ वितस्तेद्विगुणोऽनिस्तस्मारिकप्पुरततो धनु । धनुःसहझे द्वे कोशो योजनं तच्चतुष्टयम् । इति । घाशब्दारपक्षान्तरं सूचयति । तथा च वृहस्पति:- देशान्तरं वदन्येके पष्टियोजनमायतम् । चत्वारिंशदन्त्यन्ये त्रिंशदेके तथैव च ॥ इति । कचिदुक्तलक्षणसत्वेऽप्यपयादमाह स पप- देशनामनदीभदाग्निकदोऽपि भवेद्यदि। तत्तु देशान्तरं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयम्भुवा ।। इति । स्वाभिप्रेतं सिद्धान्तमाह- दशराण या पाता यत्र न भूयतेऽधया । इति । अन फेचित् "महानन्तरम्" (स्मृ०) इत्यादिन पिप: पाक्य: भेदात् । किंतु समुशयः। घा स्वाद्विकल्पोपमयोरेपार्थे च समुशये। इति कोशदर्शनात् । तेन महानदी गिरिपाचर्चा भेदे देशभेदः । तेषां घ व्ययस्या प्रिभिर्ययपाने विशयोजनाम्यातर एप, साम्यां शिनुपरि, एफेन चत्वारिंशदुपरि, प्रितयाऽभाषे परियोजनाऽनन्तरं देशान्तरम्" इस्पाः तेषां मूलाग्माप एप कल्पनामूलमुन्मूलयतीत्युपेसणीयाः ३७०४ .

·शुद्धिचन्दिकासहितपशीयाम्- सापने मातरि विशेपमाह- मातुः सपन्या वृत्तायां यावत्संवत्सरं ध्यहम् । एवमौरसपुने स्यादुपनीतो यदि त्वसौ ॥ ३८ ॥ मातुः सपन्यामिति मातुः सपन्यांसापतमातरि । वृचायां प्रमी. तायाम् । यावत्संवत्सरं संवत्सरमभिन्याय त्रिरात्रमाशीचं भवति । यावरसंवत्सरमितियदना संवत्सरानन्तरमाशौचान्तरं यनितम् । तदुक्तं धर्मप्रवृत्ती- सापनमात्मरणे दशाहाच्च बहिः श्रुते । प्रथमेऽन्दे त्रिरात्रं स्याद्वितीय चाऽथ पक्षिणी ॥ इति । तदेतद्देशान्तरविषय, प्रकमा । समानदेशश्रवणे त्वदानन्तरमपि निराधमाशोचम् । तदाह दक्षः- पितृपत्न्यामपेतायां मातृर्जे द्विजोत्तमः। संवत्सरे व्यतीतेऽपि त्रिरात्रमाचिर्भवेत् ॥ इति । यहा इदमपुत्रसापतमातृविपयमस्तु- पितृपस्न्यामपेतायामपुवायां कथंचन । संवत्सरे व्यतीतेऽपि निराश्रमशुचिर्भवेत् ॥ प्रतिधर्मप्रवृत्तिम्मरणात् । अनाऽपिशब्देनार्वाक संवत्सरं निराश्रम सिमवेति नितम् । तदेव यायसंवरसरमित्यनेन मुले स्पष्टीयत. मिति न विरोध । हीनपर्णायामपि सापतमातरि निराधमेवाह स्मृत्यर्थः सार--"देशान्तरे कालान्तरे च दीनवाया मातुः सपल्या मरणे पुत्रस्य निराम्" प्रति । होनवर्णसपनीमरणे इत्येतदेयातिदिशति "हीनवर्णसर. साधु चैयम्" इति । उताऽऽशौचमन्यत्राप्यतिदिशति-धौरसे इति । औ. रसपुरे देशान्तरे प्रमीते संघरसरादन्तर्वाहियां श्रुते पिनोरेवं निराममेय। पितुः पल्या प्रमीतायामारसे तनये तया। इति प्रामपुगणात् । तथा-निराप्रम् । औरसपदोपादानादनौरसानां दनकादीनामदोरायमति गम्यते । तदाहयातचलप:- भनौरसेपु पुषु भार्यास्वन्यगतासु घ (या: ३-२५) इति । थाहोरात्रमित्यनुवर्मने । एतशासविधान । मनिधाने तु मिरात्रंथ. दयनि । सातिमाताssीचशेपमाह-उपनीत इति। असी विदेश मृतो यापनीता यादयातिपाताशीचं मपति नान्यथा | तु.

·. मृतकनिरूपणम् । ध्देनाऽव्यवहितपुत्रपरामर्श विच्छिद्य सर्वनाम्ना अदसा बुद्धिस्थस्य विदेशस्थस्यैव परामशात् । तथाऽतिक्रान्ताशोच सर्ववर्णसाधारणम् । सदाहव्याघपाद- तुल्यं चयसि सर्वेपामतिमान्ते तथैव च। उपनीते तु विपमं तस्मिन्नेवाऽतिकालजम् ॥ इति । अस्यार्थ -योनिमित्तमाशौच "मादन्तजन्मनः सद्यः" (पर०४१) शति घक्ष्यमाणमतिकान्ताशोचं "मासश्ये निराधम्"पड०३४) तिघ सर्यवर्णसाधारणम् । उपनाते नु स्वस्थजात्याशीच दशादादि । श्री. शुदयोस्तूपनयनामावाद्विवादाद्येव । “स्त्रीशुदाणां विवाहादयम्" इति स्मृत्यर्थसारात् । अमापरं विशेपं वक्तव्यमले घश्यामा || ३८ ॥ एव प्रसक्ताऽनुप्रसक्तं परिसमाप्य "उपनीतो यदित्यसी" (प४० ३८) इत्यनेन स्मृत्यन्तरप्रफ्रान्तमनुपनीतयालाशीचर्मवाह- अथ खनुपनीतश्चेन्निशे स्नानतः शुचिः । सदशे शेषतः शुदिनिर्दशे त्वथ कथ्यते ॥ ३९ ॥ भयेति । अत्यतिमाताशीचधकरणपिच्छेदः । प्रशान्तयाला. ऽऽशीचविशेषयचनार्थस्तुशादः निर्गतो दशम्योडदोराय इति निर्द. शास्मिनिर्दशे दशराप्रातिरिककालेऽनुपनीतश्वेप्रेति तदासपिण्यवर्ग: स्नानतः शुद्धो भवति च प्राइ नामकरणा शेयम् । "मार नामा कारणासघ शुचिः" इति शास्मरणात् । यशम्योहोरानेभ्यः सद वर्तत इति सदशः तस्मिन् सदशे दशावान्तर्गतकाले शिशुभयाणे कोपरय दिपसे शुशिः। पूर्व "छिननामे" (पड०१५) त्यनेन रति- निमित्तमाशीचमुपपादितम् । “तिमध्ये" (पड०१६) इत्यनेन तु शनिमित्ताऽऽशीचा माय उपपादितः सपिण्डागाम् । अन तु शेर्पण शुचभिधानम् । पिनोरिति न पोनयत्यम् । वाद म्यानपा--- अन्तर्दशादे जातस्य शिशोनिपमण पदा। यूतनय शुदि. म्यारिपत्रोः शातातपोऽप्रयीत् ॥ इति । त्यन्तरेऽपि-"अन्तर्दशाहोपरमस्य परिपत्रादीनामाशीयं तद ए. तकादमि" इति । गच्छत्तीति शंषः। अत्यधिारातरम ॥ ३९ ॥ पूर्व दशाहाऽनन्तर नामकरणात्माए सपिण्याना शिशुपामासी. चमुक्तम् । वानी दमदानन्तरमेव पित्रीयांबदुपनयनं शिरपरमाग ·- शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- कथ्यते । एवं प्रतिज्ञाय तदेवाई- यत्रोपनयनात्पूर्व पुत्र: मेतत्वमृच्छति । आशौचं निदिनं तत्र मातापित्रोः समं तदा ॥४०॥ यत्रोपनयनादिति । दशाहाऽनन्तरमुपनयनात् प्राक् यत्र यम्मिन्देशे पुनःप्रेतत्वमुच्छति मरणं ग्रामोति तत्र तस्मिन्नेव देशे मातापित्रोनिरा. श्रमाशीचं तदा भवति । पालानां जातदन्तानां त्रिरात्रामछुद्धिारप्यते । इतिकश्यपस्मरणात्। वैजिकादमिसम्बन्धादनुरुध्यादरम्यहम् । (मनु०५-६३) इति जनकत्वोपाधिना विरामस्मरणाच्च । यत्तु पारस्करण-"अद्वि. प प्रेते मातापिनोराशौचं शौचमेवेतरेपामेकरात्रं त्रिरानं वा" (पागृ २०-२,२,३) इत्युक्तांतदपि मातापित्रोत्रिरात्रमन्येपामेकराततोऽप्यन्येषा सगोत्राणां शौचमेवेति व्याख्येयम् । गुणवदगुणवन्मातापितधिपयमिति प्राच्याः । मदनस्तु "नामकरणाऽनन्तरं मित्रोत्रिरात्रम्" इत्याह । तथि न्यम् । दशाहाऽनन्तरं प्राफ नामकरणात्तयोराशाचान्तराम्मरणात् । न घसशौचम्। धैजिकसम्बन्धस्य तत्राप्यविशेषात् । एतेन "नामकर: णारपाक्तयोरित्ररात्रम्"इस्यमृतव्याख्याऽपि निरस्ता नामकरणाऽनन्तरं तयोराशौचान्तरास्मरणात । तम्मादशाहानन्तरमोपनयनाम्पिोस्त्रि राप्रमविशेषेणेति । यप्रतनशब्दोपातदेशेफ्याभिधानेनाऽतिकान्तमनुप नीताशौचं नेति ध्वनितम् । उक्तं चेतदधस्तात् "अपनीतो यदि त्यसो" (पद्ध० ३८) ति। उपनीते तु चिपमं तस्मिन्नेवाऽतिकालजम । प्रतिध्यानपादस्मरणात् । इदं चाशोचं समं सांयसाधारणमित्यर्थः । विशेषेण वानमा संस्कारकर्मणः । निराधातु भवेच्छुद्धिः कन्यास्यहा विधीयते ॥ इत्पडिस्मरणात्। या दाइचौलयोः सरसन्नाययोः सममेव पित्रोन तरतो विशेष इत्ययः॥४०॥ "मातापियोः समम्" (प४० ४०) इत्यनेन सूचित सपिण्डानामाशी चपलमण्यमाह- आदन्तजन्मना सब आचालानशिकी स्मृता । विरानमुपनीवः प्राणिति भेदस्तु गोषिणाम् ॥ ४१।।

·१७ मृतकानरूपणम्। आदन्तेति। दन्तोत्पत्तः प्राक् शिशौ प्रेते गोत्रिणां सपिण्डानां सघः स्नानमावण शुद्धिः । इद च दाहाऽभावे । "अजातदन्ते घाले प्रेते सद्य एव । न स्यादग्निसंस्कारो नोदकक्रिया" इति विष्णुस्मरणात् । चाहे त्या होरात्रम् । "एकाहो दन्तजन्मनः प्राक्" इतिस्मृत्यन्तरात् । अजातदन्ते तनये शिशी गर्मच्युत तथा । सपिण्डानां तु सर्वेषामहोरात्रमशौचकम् ॥ इतियमस्मरणाच्च । यदप्यत्र दाहो न श्रूयते तथाऽप्यदादे विष्णुना सद्य पवेत्यभिधानादिदं दाहविषयमर्थत एव सिद्धमेति । यतु पराशरेण- दन्तजातेऽनुजाते च रुसवूडे च संस्थित्ते । अग्निसंस्करणे तेषां त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ (परा०३-१७) इत्युक्तं, तत् "अनुजातोऽजातदन्तः कृतचूडश्चेत्स तिष्ठति तस्यामि संस्कारे निरामम्" इति शारयेयम् । यापुनर्मनुना- ऊनहियार्षिक मेतं निभ्युर्यान्धवा यहिः । अलंकृत्य शुचौ भूमावस्थिसञ्चयनादृते ॥ (मनु०५-६८) नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो नापि कार्योदककिया। अरण्ये काप्टवत्यक्त्वा क्षिपेयुस्यहमेच तु ॥ (मनु५-६९) इत्यनेनाऽग्निसंम्झाराऽभावे निसननपक्षेपि विराधमुक्तम् । यथ ब्राझेऽपि- अनतीतशिव तु मृतं भूमौ निधापयेत् । निरानं यान्धवानां तु तस्याशीचं च सपंशः ॥ इत्युक्तं, तन्मातपितृविषयम् । “जिकादा" (मनु०५-६३) इति- वाक्यात् । पान्धयपदं तु मातापितृपरमेव । 'शवनिपननकारिसपिण्डयि पपम्' इति सर्वशनारायणः । यत्तु विज्ञानेश्वरेणास्य प्रथमवर्षकतचौल. विपयत्वमुकं सच्चिन्यम् । एतचौलस्य दादादिनियमेन निसनना- सम्भयात् । तदाह लौगाक्षिा- तूष्णीमेवोदकं कुर्याताणी संस्कारमेन च। सर्वेषां कृतचूडानामन्यत्रापच्छिया द्वयम् ॥ इति। चि पातायां भूमी परित्यज्य' इति, स्वयमेय पूर्व विधरणात । येतु प्रथमवर्षरूपचूडाकालाऽतिकमे द्वितीयवर्णन्त यावदिदमवतिष्ठते । निवृत्तचूडकामान्तु निराशद्धिरिष्यते । (मनु०-६७) इति मनुस्मरणात् । चूहाकालत्यं च प्रयमवस्य तेनेवालम् । . - ·शुद्धिबन्ट्रिकासहितपदशीसाम्- चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथऽमेन्दे तृतीये पा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ।। (मनु०२-३५) इत्याहुः, तेषां "निवृत्तचूडकानाम्" (मनु०५-६७) इत्यत्र रेफापह वेन पाठान्तरं परिकल्प्य व्यवस्थापयतामतीवधर्मपक्षपातित्वमगम्यते । मूलपाठस्तु "भृणामकृतचूडानामशुद्धिनैशिकी स्मृता" इतिपूर्वार्द्धनाकृत- चूडाशौचमुक्त्या "निवृत्तचूडकानाम्" (मनु०५-६७) इत्युत्तरार्द्धन कत- चूडाऽऽशौचकयनेनेष स्पष्टीकृतः । अन्यथा "निवृत्तचूडकानाम्" इत्य ननास्तचूडाशीचकथने पूर्वान पौनरुक्त दुप्पीरहरमेक्त्यलं परम: द्धाटनेनेति । दन्तोत्पत्तेरनन्तरमाचूडाकरणाच्छिशौ प्रेते सपिण्डानां नै. शिकी-निशया अहोरात्रेण जायत इति नैशिकी शुद्धिः स्मृता पूर्वः । अत्र प्रकरणेऽह-पदं रात्रिपदं या अहोरात्रपरमेव । तथा च विष्णुः-'दन्तजाते. ऽप्यंतचूड़े त्वहोरात्रंण शुद्धिः" इति । दन्तजाते जातदन्ते इत्यर्थः । आहिताग्न्यादित्यापूर्वनिपातः । मनुरपि- नृणामतचूडानामशुद्धिर्नशिकी स्मृता (मनु०५-६७) इति । पतदपि दादाभावे । दाहे तु त्रिरात्रम् । तदाहागिरा:- यद्यप्यतयूडो जातदन्तस्तु संस्थितः। दाहयित्या तथाऽप्यतमाशीच ऽयहमाचरेत् ॥ इति । महापुराणेऽपि- अनतीतद्विवर्पस्तु प्रेती यत्राऽपि दयते । थाशीचं यान्धवानां तु घिरात्रं सम्र विद्यते इति । चौलानन्तरं उपनयनात्मा विराममाशीचम् । नित्तचूडकानां तु निराशाच्छुद्धिरिष्यते । ( मनु० ५-६७) इति मनुस्मरणात् । यत्तु "ऊनद्विवर्षे प्रत गर्भपतने या सपिण्डानां नि. राणम्"(यशि०४-२०) इति यशिष्ठययनम् । तत् "प्रथमवर्पयतचोलबिष. यम्" इति विज्ञानेश्वरः। "जातदन्तस्याग्निसंस्कारविश्यम्" इति माधधा. हाः । अयमाशीचमेदो गोत्रिण सपिण्डानाम् । शन्दो जात्यासोच पेटक्षण्यध्ययस्थापनार्यः । अघ कचित् "आदन्तजन्मशब्देन दन्तोत्पत्ति- फाली लक्ष्यते । स च सप्तममासम्प.) "दन्तसन्म सप्तमे मासि" पनिषद्वाक्यात् । पयं हाशम्दोऽपि तृतीयवर्परुपयकाललक्षका । "एतीये पर्षे चौलम्" (आप०० ६-१७) इतियवनात् । तथापनयनरा. म्दोऽप्युपायनशालोपदरकः । स च पद्यानन्तरकालकर ! द्विजन्मनामयं कालरयाणां तु पहान्दियः। इतिग्राहात् । संसारपरत्ये तेपामरातच्डस्य निरामस्मरणम्, .

·मृतकनिरूपणम्। ४९ नुपनीतस्य जात्याशौचस्मरणं न विरुध्येत । यथा- यद्यप्यकृतचूडो घे जातदन्तस्तु संस्थितः । दाहयित्वा तथाऽप्यनमाशौच व्यहमाचरेत् ॥ इत्यङ्गिरसा विप्रे न्यूनत्रिवर्षे तु मृते शुद्धिस्तु नैशिकी। इत्यनेन न्यूनत्रिवर्षस्य नैशिकी शुद्धिमभिधाय भिवानन्तरं निरामाभिधानात। पड्वानन्तरं “स्वजात्युक्तमतः परम्" इति घाटे वाक्यशेषाच्च । तस्मात् कालोपलक्षका एवैते शब्दाः इत्याहुः । तन्न। मुख्याय याघकाभावात, कालोपलक्षक प्रमाणाभावाच । च संस्काराणां देशकालकुलधर्मादिदिवसेनानियतत्वानियता. शौचावधित्यासम्भव एव मानमिति वाच्यम् । मालच्छेदनामकरण. पोरपि तयात्वेन कालोपलक्षकत्वापातात् । न चास्तु तथेति वा. ध्यम् । नालच्छेदे नियतकालविशेषाभावनोपलक्षणासम्भवात् । कि च नामकरणे दशवादशदिनानां चूडाकरणे प्रथमद्वितीयतृतीय. कुलक्रमागतवर्षाणाम, उपनपने सप्तमाष्टमकुलकमागतवर्षाणां वैकलिप. कानां कथमुपलक्षणम् अनियतत्वात् । यदि संस्कारशब्दोपलक्षि. तानामनियतानामपि तत्कालानां निपताशौचावधित्व , तानियतानां संस्कारणामेव शवशक्त्युपस्थितानामाशौचावधित्यमस्तु लाधयात्, प्रथमोपस्थितत्वाच । नन्वेवं तृतीयवर्षानन्तरमतचूडस्यापि निराधा- भिधान पवनन्तरमनुपनीतस्यापि जात्याशौचविधानं च विरुध्यते तत्र संस्काराभावादिति चेप्न । अकृतचूडेऽपि त्रिवर्षे त्रिरामाभिधानस्य याचनिकत्वात् । कालोपलक्षकत्वे तु प्रथमवर्षानन्तरमपि त्रिरानमध्ये. तापवानन्तरमनुपेतम्य जात्याशौचविधानाभायात् । कस्ताहि "स्थ. जात्युक्तमतः परम्' इत्यस्याः १ उच्यते । चिमा खानुपनीतस्तु राजा चैवाऽधनुग्रहः । अगृहीतप्रतोदस्तु वैश्यः शूद्रस्ववस्त्रयुक् ॥ नियते यत्र तत्र स्यादाशौच म्यहमेव हि। বন বিন্নানঘনঘনাযিঃ মাহ্ মিগাহাৰামখাৰ फियकालमेपामनुपनीतत्वादिकात्याकालायां प्रसन "द्विजम्मनामयं कालत्रयाणां तु पसाब्दिकः । पचारिदकस्नु दाणाम् इत्यनेनाइनुपनीवत्यादिकालमभिधाय "स्यजात्युक्तमतः परम्". "

·५०
शुविचन्द्रिकासहितपटशीत्याग-
त्यनेनोपनयनानन्तरं जात्याशौचमुच्यते इति तस्यार्थः । युक्तश्चा-
यम् । सप्तमवर्षस्य गर्माष्टमत्वेनोपनयनकालत्वं, ततः प्रागनुपनीत
त्यमिति । एवं धनुःप्रतोदग्रहणेऽपि व्याख्येयम् ।
सप्तमे चाटमे पर्ये ग्राह्मणस्योपनायनम् ।
धनुःप्रतोदग्रहणं तत्र राजयिशोः कमात् ।।
इति ज्योतिशास्त्रस्मरणात् । तस्माद्विप्रस्थोपनयनानन्तरं स्ववृत्यु
पजीविनोः क्षत्रिय वैश्ययोर्धनुःप्रतोदग्रहणानन्तरं, वृत्यन्तरोपजीधि
नोस्तु उपनयनानन्तरं वा जात्याशीचमिति । शूद्रस्य तु "अनूढमार्यः
शूद्रस्तु" (पड०६७) इत्येतद्वयाख्याने एव विशेष वश्याम इत्यलमतिवि.
स्तरणति ।। ४१॥
धौलानन्तरमुपनीतेः प्राम् त्रिरात्रमित्युक्तम् । यदा तु कुलधर्मानु.
रोधनोपनयनात्प्राक् चालं न कृतं तदा कमित्यत माह-
चौलंन क्रियते यस्य स्वकाले तन्मृतावपि ।
चतुर्थ वर्षपारभ्य चौलाभावे यह समम् ।। ४२ ।।
चौलमिति । यस्य शिशोः स्थकाले तृतीयेऽन्दे चाल न कृतं तस्या
अपि चतुर्धवर्षप्रभृतिमरणे निराधमाशीचमा तदादागिरा:-
यद्यपरत्तचूडो वै जातदन्तस्तु संस्थिता
दायित्या तथाऽप्येनमाशाचं म्यहमाचरेत् इति ॥
चतुर्थ वर्षमारभ्येति पदता प्रथमद्वितीयवर्षयोधौलकालरयेऽपि न
तरतचूडस्प निराममिति वनितम् । एनेन स्यकालसम्देनाऽपि
तृतीयपंपो भवति ।
"चोलं न कियते" इत्यनप चौलामायेऽयगते पुनशीलाभावपदम.
एतचूडस्यापि पर्षयानन्तरं दादादिनियमपोधनाय । अत पप मनु -
नाप्रियस्य कर्तध्या पान्यवरदफकिया।
जातयन्तम्य पा पुर्यानाम्नि पाऽपि एते सति । (मनु०५-७०)
इति व्यतिरेकामुणमाद । उदकफिपति दादोपलक्षणम् । तच्च क्षम
सर्पपर्णसाधारणम्।
विशेषण वर्णानामा संम्भारकमः।
त्रिरावानु मदिः कन्यास्यता विधीयते ।
यारिस सरला ॥४॥

·मृतकनिरूपणम् । अकृतचूड "मादन्तजन्म' (१३०४१) इत्यादिमाऽऽशौचमुक्तम् । इदानी तथडेऽप्याह- द्वितीये प्रथमे वादे चौलं यदि कृतं भवेत् । चौलप्रमृति मर्चेपां गोत्रिणां निदिनं समम् ॥ ४३ ।। द्वितीय इति । अधमे द्वितीये पाऽग्दे यस्य चीलं कृतं तन्मरणे चौ. लप्रभृति सषां गोत्रिणा सपिण्डानां त्रिरानमाशौचम् । तदुकं पट. शिन्मते- यद्यप्यजातदन्तः स्यात्कृतचूडस्तु संस्थिता। तदाऽपि दाहायदेमं यह धाशीचमाचरत ॥ इति । प्रथमद्वितीयवर्षयोस्तु चूडाकालत्वं यम माह-ततः संवत्सरे पूर्ण(?) चूडाकर्म विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः। प्रथमेऽब्दे तृतीये पा कर्तव्यं शुतिचोदनात् ।। (मनु०२-३५) । इति मनुस्मरणात् । त्रिदिनमिति दाहस्याग्रुपलक्षणम् । अत एव लौगाक्षि:- तूष्णीमेवोदकं कुर्यासूष्णीं संस्कारमेव च । सर्वेष फतचूडानामन्यत्रापीच्छया द्वयम् । इति । यन (?)तुलाहरेण "प्रथमेऽध्दे फतथूडस्पानिसंस्कारपक्षेत्रिरा प. क्षान्तरे स्वकारः" इत्युक्त, तश्चिन्त्यम् । लौगाक्षिणा कृतचूडस्य नित्यव. मिसंस्कारविधानेन धिकल्पासम्भवात । विकल्पप्रतिपादकवाक्या. तिरस्य स्वयमनुभावनाच्च । तदपि सम सर्वसाधारणमित्यर्थः ॥३॥ एवं पुमपत्याशौचमुक्त्वा स्त्र्यपत्याशीचमाह- अथ पुत्रीमृतौ चैव मातापित्रीयई सदा । अवस्थामेदमाश्रित्य गोत्रिणामन्यया स्मृतम् ॥ ४४ ॥ अथपुत्रीति । अथेति पुमपस्याशाचप्रकरणविच्छेदे । रूपपत्याशी. घाधिकारी एवं यथोपनयनात्पूर्व पुत्रमृतौ तथोपनयनस्थानीयादि. थाहापूर्व पुध्या अपि मृती सदा-दशाहानम्तर कालविशेषाऽनादरेण घाग्दालारप्राग पा सरकारपिशेषानादरेण च चौल सत्यसति च मा. तापित्रोखिराधमाशीचं भवति । तदाह कार्णाजिनिः- प्रतापत्तासु योषित्सु संस्कृताऽसंस्कृतासु च। मातापित्रोखिराध रयादितरेषां यथाविधि इति ॥

·- ઉર शुद्धिचन्द्रिकासहितपदशीत्याम्- प्रत्ताऽप्रसासु धाग्दवाऽवाग्दत्तासु, सस्कृताऽसंस्कृतासु कृतचौ. लाऽश्तचौलासु सदेति सामान्य निर्देशेऽपि त्रिरात्रविधानं जातदन्ता विषयम्। अजातदन्तासु त्वेकरात्रम् ।"अजातदन्तामु पिचोरेकरानम्" इति शहस्मरणात् । यदा तु सममिति पाठस्तदा सर्ववर्णसाधा- रणमिति तस्यार्थः । यत्तु माधवाचार्यः कारणांजिनिवचने संस्कृताः संस्कृतापदे विवाहिताविवाहितापरत्वेगाभिप्रेत्य “संस्थतामरणे पिनोतिरानं स्वगृहमरणविषयम् "संस्कृतानु स्त्रीपु नासाचं पितृप- क्ष तत्प्रसयमरणे चरितगृहे स्यातां तदैकरान विरात्रं पा" इति विष्णु घामयाऽनुरोधात्" इति व्याख्यातं, तञ्चिन्त्यम् । प्रत्ताप्रतापदाभ्यामदा जुदार्थाभ्यां पीनरुत्यापातात् । अथ वाग्दत्ताधाग्दत्तार्थत्वं तयोस्तथापि प्रतासंस्कृताशब्दयोः पौनरत्यऽपरिहाय तथा हि-प्रत्तापदेन धाग्दा नानन्तरा विवाहप्राक्कालांनाऽवस्थोच्यते । असंस्कृतापदेनापि सैव न घारदानाकालीमा । तस्या अप्रत्तापदेनाक्तत्वात् । किं व एफेनैव का ঘডিলানয়ন বানান হয়েঙ্কংয়েল মল पिनोस्पिरा विधेय, संस्कृतायाः पुनर्धिष्णुधाक्यानुरोधात्स्यगृहमरण पित्रोस्थिरात्रमिति विधिौपम्यं स्यात् । यथा चातुमास्येषु "उपान पर ति"इत्यनेन वाक्येन प्रथमोत्तमयोः पर्वणोः न वैश्वदेव उत्तरवेदिमुपवरः न्तिनगुनासीरीये" इति प्रतिषेधमपेक्ष्य पाक्षिको उत्तरवेदिषधेया। म. ध्यमपौध वरुणनघाससाकमेधपणानित्यवविधयेत्यलं यहुना । तर्हि सपिण्डाना कमित्यत आह-गोत्रिणामिति । गोत्रिणी घक्ष्यमाणलक्ष. जान सपिण्डानामवस्याभेदं चयोऽयस्थाविशेपमानित्य । अन्यथा-श्य- माणमाशौचं स्मृतं पू: । तदुक्तम्-"इतरेषां यथाविधि" इति ॥४॥ तदेव धिवृणोति- आचोलकरणात्सद्यस्तदूर्वमहरेव तु । चतुर्थ वर्पमारभ्य चौलामावऽप्यहः सपम् ॥ ४५ ॥ आचौलकरणादिति । दशाहानन्तरमाचीलकरणाचायच्चूडाकरणं समानमाण शुद्धिः। सचूडायां तु फम्पायर्या, सपा विधीयते। বোরহাব। নহয়াতাকাযলাল্লাহু অঞ্চ आहोरात्रम्"प्राधादानादेकाह" इति मरीचिस्मरणात् । “गान्धयोदि. पिपाषु थाग्दानामायाद्विया एकादः" इति प्रदीपः। यदि क्यं चि तापप चौल न एतं तदा धौलामाऽपि चतुर्थ वामपादोरायम् ।

·मृतकनिरूपणम् । चौलाभावेऽण्याविवाहागोनिणामहरव तु। इति स्मरणाद वाग्दानानन्तरमापरिणयनास्त्रिरावम् । तदाह मरी- चि:-"दप्तानां प्राः परिणयनात व्यहम्" इति । तदेतद्वाग्दानानन्तरं प्रिरायमाशीचं पक्षदयेऽपिसमानम् । तदाह मनु:-- स्त्रीणामसंस्कृतानां तु यहाच्छुब्धन्ति मान्धवाः । यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्धन्ति तु सनाभयः ॥ (मनु०५-७१) इति । यसंस्कृतानां वाग्दानानन्तरमनूढानाम् । पाधधाः पतिसपिण्डाः। मनाभयः पितृसपिण्डाः । यधोक्तेनैव कल्पेन त्रिरात्रेशातदेतस्पटमाह , मरीचिः- चारिपूर्व प्रदत्तापि या नैघ प्रतिपादिता। असंस्हता तु सा क्षेया त्रिरात्रमुभयोः स्मृतम् ॥ इति । प्रदत्ताऽपि वाग्दत्ताऽपि धारिपूर्व न प्रतिपादितस्यन्वयः । उभयो पितृपतिपक्षयोः परिणीताना तु पन्युरेव स्वजात्युक्तमाशाचं जानम. रणयोरिति । तदेतत्सर्वे सङ्कलितं ब्रह्मपुराणे- भाजन्मनस्तु चौलान्तं कन्या यदि विषयते। । सघाशीचं भवेत्तत्र सर्ववर्णपु नित्यशः॥ ततो वाग्दानपर्यन्तं यायदेकाहमेव दि। ततः परं प्रवृद्धायां विरामिति मिश्चयः ।। धारमदाने ते तत्र शेयं चोमयतव्यहम् । पितुर्वरस्य च ततो दत्तानां भरेव हि ॥ स्वजात्युकमशोचं स्यान्मृतके जानके तथा । इति ॥ ३५॥ फम्यामरणे सपिण्डानामाशौचमुक्तं तस्य कदाचिदपपादमाह-- कन्याशौचं विवाहोद्ध पितृगोत्रे न विद्यते । विवाहात्माफ्तु सापिण्ठ्यं विपूहपपिति स्थितिः ।। ४६ ॥ सन्याशाचमिति । विवाहानन्तरं कन्यायाः प्रसवमरणयाराशाचं पितुसपिण्डेपु नास्ति । तदाह विष्णुः-"स्त्रीणां विवाह संस्कारः । संस्कृतासु स्त्रीपु नाऽशौवं पितृपक्षे" । इति । शवलिखितावपि- "ऊढायां गोवत: पिण्डाऽशौचयोनिवृति" इति ममता स्तिो प्रादित्यर्थः । विवाहोर्द्ध पितृपु कन्याशाचं नास्तीत्युतम् । तत्र कन्या सापिण्ड्ये साप्तपुरुपत्यप्राप्ती विशेषमाइ-विघाहादिति । विवाहापूर्व- माशीचे कन्यासापिण्यं त्रिपुरुष-पिपुरुषव्यापि इति स्थितिः पूर्वशम् । तदाह पशिष्ठ:-"अप्रतानां स्त्रीणां त्रिपुरुषी पिचायते" ·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- (पशि०४-१७) इति । विवाहात्मागितिवदता विवाहे साप्तास्यमेव सापिण्ड्यमिति दर्शितम् । अत एव फूर्मपुराणे- अप्रतानां तु नारीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ।। मचाना भर्तृसापिण्ड्यमेषमा प्रजापतिः ॥ इति । पतञ्च सवर्णानाम्। सपिण्डतातु कन्यानां सवर्णानां त्रिपौरुपी। इतिमहापुराणात् । असवर्णानां तु वक्ष्यति । त्रिपुरुषानन्तरं कन्याम रणे समानोदकानाचमेपेति ।। ४६ ।। হরিণীগিদ্ধাত্বিবাসলখানালাম- विनायकपण्डितकृतायां पडशीतिविवृतौ शुद्धि- चन्द्रिकायां सगौत्राशीचपकरणम् ।। ' एवं सगोत्राऽऽशौचमुक्त्वाऽसगोत्राशौच विवक्षुरनूढकन्याऽशीच- निर्णपप्रसङ्गेनोपस्थितमूढकन्याशाचं तावदाह- यत्र दाहिता कन्या पितु हे प्रमीयते । पित्रोखिदिनमन्येषां चाह इत्येक चिरे ॥ १७ ॥ यत्र तूवादितेति । उदाहिता पुत्री पितुगेरे स्थिता सती पत्र तु यत्र फचिद्गृहाणनदीतीरादौ म्रियते तदापिनोस्त्रिरात्रम् । अन्येषां स. पिण्डानामहोरात्रमाशोचम् । पके ब्रह्मपुराणाऽनुयायिनो घदन्ति । तदुक्त ब्रह्मपुराणे- पदे मृतासु पचासु फन्यकासु ध्याह पितुः । दत्ता नारी पितुर्गेहे सूयते नियतेऽथ घा ॥ तद्वन्धुधर्गस्त्वेन शुध्यते जनकसिभिः ॥ इति । घर पिजनकपद जनन्या अप्युपलक्षके । धर्मपुराणेऽपि- पितृगेहे स्थिता नारी यदा कापि प्रमीयते । विषाहानन्तरं पित्रोसिरामिति निश्चयः ॥ इति स्मरणात यन्धयः सपिण्डा उत्तालक्षणाः पितृगृहपासिनः पितृल्यादयो विधक्षितानमातराणतेपां गृह गिरावस्य,अन्यत्र पक्षिया. य पत्यमाणत्वात् । विष्णुरपि-संतामु स्त्रीपु नाऽशीचं पिप. से । मसममरणे चेरिपतगृद स्थातां तद करानं निरानं या इति । पितृ कन्याप्रसपमरणपोवन्धूनामेकरात्रं पित्रोखिराममिति व्यवस्था । एक सपनेत प्रसये एकरात्रं मरणे निरामिति मतान्तरमपि विष्णुया. क्ये यथासंख्यन्यायेन सम्भवतीति चितम् । तच निरस्तमेष प्राक। - ·7 मृतकनिरूपणम्। यत्र तु यत्र कापीत्यनेन पितृप्रधानगृहभिन्नस्थले इत्युक्तम् । "पृथक्स्था- ने व्यवस्थिते" इति ब्रह्मपुराणीप याफ्यशेपात । गृहान्तरमरणे तु स्मृ. त्यर्थसारे-"गृहान्तरमरणे पित्रोरेय निराधम्" इति। एषकारेण तत्र पन्धूनामाशाचनिवृत्तिः मातृणां पक्षिणी । प्रधानगृहमरणे तु पित्रो सम्पूर्णमेय । "स्यमशौचं तरेरसम्यक्” इति तस्यैव शेषात् । सत्र भ्रातृणां घिरा बन्धूनामेकरात्रमिति । तदयं 'निर्गलितो. थ:-पितुरप्रधानगृहे कन्यामरणे पिनोः तद्गृहयासिनो मातृणां घ प्रिरात्रम् । तत्र स्थाने पितृव्यादीनामहोरानमेव । स्यगृदमरणे पित्रोत्रि. रानं भातृणां पक्षिणी । अन्येषां न किंचित् । प्रधानगृहमरणे तु पित्रोः सम्पूणे, भातृणां विरात्रम्, अन्येषामहोराममिति । अनूढायाः रजोदर्श- नानन्तरं पितुहे मरणे तु पित्रोर्याजीयमाशोचम् । तदाह शश:--.. पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता। तस्यां मृतायां नाशौच कदाचिदपि शाम्यति ॥ (शक्ष०१५-८) इति । शुदकन्याप्रसवमरणयोर्चिशोषोऽग्निपुराणे- शुदायाः प्रसवे गेह शूदाया मरणे तथा। भाण्डानि तु परित्यज्य ऽयहादुदकतःशुचिः। इति ॥ ४७ ॥ एवं स्यगृहे पुत्रीमरणाऽऽशौचमुक्याऽन्यत्र तन्मृती तायवाह- पिटगेहादतोऽन्यत्र यदि पुत्री प्रमीयते ॥ पक्षिणी ता पित्रोः स्थानान्येपामिति निश्चयः ॥४८॥ पितृगेहादिति । अतः प्रधानादप्रधानाच्च । पितृगेहात् अन्यत्र-भ. त्रादिगृहे इति यावत् । यदि पुत्री-ऊढा कन्या । प्रमीयते तत्र तदा पित्रो पक्षिणी आगामिवर्तमानाऽहर्युक्ता निशा शुद्धिहेतुः स्यात् । अन्येषां भारतत्पुत्रादिव्यतिरिकानां पितृव्यादीनां नाऽऽशौचमिति निश्चयः शास्त्रज्ञानाम् । तदाह पुलस्त्यः- सधस्त्वप्रौढकन्यायां वासराच्छुद्धिरिष्यते । प्रदत्तायां विरात्रेण दत्तायां पक्षिणी भवेत् ॥ इति । प्रदत्तायां प्रक्रान्तपादानायाम । ६चायाभूदायामित्यर्थः । धर्मप्र. दीपेऽपि- सोदयाया: सुतायाश्च अढायाः पक्षिणी भवेत् । इति । स्मृत्यर्थसारस्तु प्रामातरमरणे पक्षिणीमाह । एतेन "संस्कृत तासु स्त्रीषु नाऽशौचं पितृपक्षे” इति विष्णुस्मरणात, . "ऊहायां गोत्रत:पिण्डाऽशौचयोनिवृत्तिः" इतिशवलिषितमरणाच्च" वासु ·शुद्धिचन्द्रिकासहितषडशीत्याम्- कन्या मृतासु पित्रादीनां नाऽऽशौवमिति हारलताविवरण: मसंवरणमेवेत्युपक्षणीयम् । वाफ्यनुयस्यापि पितृपक्षाशौचाभा- घप्रतिपादकत्वेऽपि पित्रीराशौचाभाषप्रतिपादकावाभावात् । त्तयारले पुलस्त्यादिवचौविरोधापातात् । किं च पितृपक्षाऽऽशौचामाघयो- धकस्य जात्याशौचामाययोधकत्वं वाच्यम् । अन्यथा भ्रातृतत्पुत्रादीनां भगिनीपितृप्यनादिमरणनिमित्ताऽऽशौचमातेपादकवचनविरोध: स्यात। सस्माद्विशेषवचनामावे आशौचाऽभावयोधकमिदमिति न विरोधः । तेन विवाहारमा पित्रोस्त्रिरात्रम् ! उतु पैजिकसम्बन्धन निराने मातऽप्यनेन पक्षिणी विधीयते इति सर्व सुस्थम् ॥४८॥ एवं पुवीमृता पित्रोराशौचमुक्त्या इदानी पितृमरणे पुष्पा आशी. चमाह- पुञ्या गेहेऽयऽवाऽन्यत्र ममीती पितरौ यदि ॥ पुयास्त्रिदिनमाशौचं दशाहाऽभ्यन्तरे भवेद ॥ ४१ ॥ पुध्या इति । पुध्या कन्याया गेहे । अधवेत्यनस्थायाम् । अन्यत्र पुनीगृहाधान काऽपि । यदि पितरौ प्रमीती सदा ऊढाया अपि पुत्र्या त्रिरात्रमाशीवं स्थात् । तदाह पृद्धमनुः- पिवायपरमे स्त्रीणामूढानां तु कयं भवेत् । त्रिराणध शुद्धिः स्यादित्याह भगवान यमः ॥ इति । अनेन स्थपरगृहसाधारण्येन घिरा प्राप्तापि पुनः पुत्रीगेह इत्युपा. दानं स्वगृहमरणस्याऽप्याशौचनिमित्तत्वात् निमित्ताये नैमित्तिका चिराङ्गानिरासाय । निमित्तत्वं चास्य । गृहे यस्य मृतः कश्चिदसपिण्डः कथंचन । तस्यायनीचं विशेयं त्रिरा नाम संशयः॥ इत्याङ्गिरसा स्पोकृतम् । ततश्च स्वगृहमरणपितृमरणमोरसही- भयोरपि निमित्तयोराशीचं सङ्करन्यायेन समानकालेनैघ शुद्धिरिति एचयितुं सहनिर्देशः । इदं च दशाहाऽभ्यन्तरे दशाहाचाशीचकाल. मध्ये भयेत् । ऊचे पुनः पक्षिण्यैष । दशाहाऽनन्तर पुषी पक्षिण्याशीचमारमयेत् । इतित्रामात् । पितरापित्यत्र मातृपदेन जननी पिशक्षिता । साप- नमातरितु पशिण्येय। मातुः सपाग्या तुल्यायामतुल्यायामदो भवेत् । इति तस्योराधा । तुल्या सर्षणाअनुस्या ससयों ॥४.१ ·मृतकनिरूपणम्। ५७ इदानी भगिनीस्वयदे भ्रातृमरणे भगिन्या आशीचमाह- भगिनीनिलये भ्राता मृतश्चन्मृतकं तदा। भगिन्यानिदिनं प्रोक्तं न तस्याद्भगिनीपतेः ॥ ५० ॥ भगिनीनिलय इति । भगिनी निलये भगिनीमास्वामिके गृहे माता चन्मृतः तदा मृतक मरणनिमित्तमाशीच भगिन्यासिरा प्रोक्तं पूर्वः। तदादाहिरा:- गृदे यस्य मृतः कश्चिदमपिण्डः कथंचन ॥ तस्याऽयशौचं विज्ञयं निराध नात्र संशयः ॥ इति । यद्यसपिण्डस्यापि स्यगृहमरणे त्रिरात्राऽऽशौचं तर्हि प्रत्यासनम. रणे सुतरां तदित्यपिनोच्यते । इदमेव स्पष्टीकृतमाचार्य: 'भगिनीपतेः पुनः तस्त्रिरात्राssशौचं न स्यात् । गृहस्थाम्याभाषान्, आशौचस्य च तत्प्रयुक्तत्वात् । किं तु एकावासतानिमित्त शालंकादिसम्बन्धिनः पक्षिणी "असपिण्डे योनिलम्बन्धे सहाध्यायिनि घ" (गौ०.१४-१९) इति गौतमवचनात् । योनिसम्बन्धाः श्वश्वशुरशालकमगिनीपति- जामातृभागिनयपैतृष्यसेयमातृपसेयादयः । एतेपामेकावासमरणे प. क्षिणी । स्वगृहमरणे तु त्रिरात्रम् । अन्येषां तु स्वगृहमरणे एकरानमेव । "असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते. एकरात्रम्" इतिविष्णुरचनात् । अन्यत्र शालकमरणे तु पकरानमेय । "श्वशुरवधूश्वशुर्यसहाध्यायिशिष्ये- व्यतीत करात्रेण" इति विष्णुस्मरणात् । श्यायः-शालकः। यनु:- शालके नत्सुने चैव सद्यः मानेन शुद्धति । इति वृहन्मनुवचनं तदनुपनीतदेशान्तरस्थव्यवहितासवर्णशालक. विषयमिति । एतेन 'शालकतत्सुनयोः सनिधायेव सद्यःशुद्धि.'पनि मा- धोक्तमपि स्वोदाहतविष्णुवचनाऽप्रतिसम्बन्धनिवन्धनमिति मन्तव्यम्) तदेतस्विरानं प्रधानगृहमरणे । गृहान्तरे तु विष्णूतमेकरात्रमेघ । तदयं सङ्कलितोऽर्थः-भगिनीमानस्वामिकगृहे भ्रातृमरणे भगिन्यास्त्रिरात्रम् । भगिनीपतेस्त्वेकावासतानिवन्धना पक्षिणी । उभ वामिकेतु प्रधानगृहे उभयोरपि त्रिरात्रम् । प्रधानगृहे तूभयोरयकाहः। अन्यत्र शालक- मरणे त्वेकाहः । अनुपनीतविदेशस्थव्यवहितासवणेषु शालकेपु सध इति । अन्यत्र भ्रातृमरणे भाग या पक्ष्यामि ॥ ५० ॥ उत्तमर्थ भगिनीमरणेऽप्यतिदिशति- एवं भ्रातगृहे यत्र भगिनी चेद्विपद्यते ॥ भ्रातुनिराधमाशीचं भ्रोवपल्यास्तु नैव तत् ॥५१॥", ·तपाच-- १८. शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- एचमिति । भ्रातृस्वामिके गृहे स्थिता सती यत्र काऽपि भगिनी - ऊदा चेत्नमीयते तदा एवम् । एवंशब्दार्थ विवृणोति-भ्रातुरिति । मा. तुस्लिदिनमाशौचम् । पूर्वोक्ताभिवचनात् । मातृपल्या. पुननिरान ‘भवति । किं तु विष्णुक्तमकरानमेव ॥ ५१ ॥ एवं भ्रातृभगिन्योरन्योऽन्यगृहमरणे आशौचमुफ्त्वा, इदानीमन्यत्र मरपणे तदाह- अथाऽन्यत्र मृतो नाता गागिनी या विपद्यते ।। भगिन्याः पक्षिणी तन्न भ्रातुश्वाशौचविष्यते ॥ ५२ ॥ अधेति । अथेतिप्रतिक्षान्तरम् । भगिनीगृहादपा भ्राविपत्ती मा. तृगृहोदन्यत्र धा भगिनीविपत्ती तत्र तन्निमित्तमाशीच भगिन्या भ्रातुध पक्षिणी इप्यते पूर्वः। तदाह ब्रह्मपुराणम्-' परस्परमृती मातृभगिन्योः पक्षिणी भवेत् । मातुलाशौचयत्पुयाः पितृत्वाशौचमिष्यते(?) | श्वस्योभगिन्यां च मातुलान्यां च मातुले। पित्रो स्थसरि तदच्च पक्षिण क्षपयेन्निशाम् ॥ इति । धर्मप्रदीपेऽपि- सौदर्यायाः सुतायाध अढायाः पक्षिणी भवेत् ॥ इति ।": भगिन्यां सस्तायांचभातयपि च संस्कृते। मित्रे जामातरि प्रेते दीहिने भागनीसुते ।। शालके तत्सुते चैव सद्यः मानेन शुद्धति । इति पृहन्मानपं भ्रातृभगिन्योरन्पोन्य संघाशाचाऽभिधानं तद्देशा- न्तरम्धसापताम्रालादिविषयत्येन । (१)संस्थित इतिपाठेघसंस्तविषय. स्वेग संम्यते इति पाटे मास्टतविपयस्वन या व्यवस्थापनीयम् ॥५२॥ उत्तमर्थमन्त्राप्यतिदिशति-- एवं पियोर्भगिम्पो पे पे पित्तामयोस्तथा ॥ ये मातामहयोथैत्र भगिन्यौ तत्मजाश्च याः॥ ५३ ॥ मातुला: सस्प पियोश्च पल्पवेषां प्रजाच याः॥ मातरश्चेति सर्येषु पक्षिणी स्वह व्यहम् ॥ ५४॥ एपमिति । पिनायें भगिन्यो-मांगगिनी पितमागनी च तपोमती पक्षिणी गुझिनु । .

·" मृतकनिरूपणम् । वित्रीः स्वसरितद्वञ्च पक्षिणी क्षपयोभशाम् । इतिगृहन्मानवात् । एतच्चान्यत्र मनो। स्वगृहमृतौ तु त्रिरात्रम् । तदाह प्रचेता.-- मातृघसामातुलयोः श्यधुश्वशुरयोगुंगे। मृते चार्वजि याज्ये च त्रिरात्रेण विशुद्धति ॥ इति । मातृवसति पितृपसुरुपरक्षण सम्बन्धसाम्यात्। यद्यध्यनयोवी. फ्ययोहषिशपो न श्रूयत तथाऽपि सन्निकर्वाधिक्येनाऽऽशौचाधिक्य. दर्शनाधिरानपक्षा स्वगृहमरणविषयत्वेन व्यवस्थापनीयः इत्पाचार्या. णामाशयः एवमग्रेऽपि यम। तथा पितामहयो -पितामहीपितामहयोः ये भगिन्यो पितुः पितृपसा पितुर्मातृष्यता चेति तयोरपि मरणे पक्षि. णी शुद्धिहेतुः । स्यगृहमती तुज्यहम् । यद्यप्याहत्योपपादक पचन नोपलभामदे तथापि पितृयन्धूनां पितु, पितृध्वसद्वारण सम्बन्धित्वात् सदाशौचाभाव त पुत्राणामप्याशौचाऽनुपपत्तरसिद्धमेव तदाशीचमा चार्यः स्पष्टीकृतम् । अस पय यन्धुत्रयस्य "पितु पितृपसु. पुना 'इत्यादिना तहारय सम्बन्धित्वमाविकृतम् । (१)तथाऽप्यापितामह भगिन्योरपि पितामहद्वारेणैव सम्बन्धित्यात्तदाशौचमप्यर्धारिसद्धमति पृथक् प्रोक्तम् । तच्च पौत्राणां सपिण्डतयैव प्राप्तम् । अमाप्त तु पोश्री. णाम् , तदर्थं तु ब्रह्मपुराणीय पाक्य प्रवृत्तम-- यथा मातामहाचं दौहित्रीणां विधीयते । सम्बन्धसाम्यात्पौत्रीणां तपितामहयोरपि ॥ इति । अनेन च पौत्रीमरणेऽपि दाहिनीमरणवदेवाऽऽशौचमुक्त भवति । सम्बन्धसाम्यादितिहेतूप-यासात् । बनेन "ये मातामहयोश्चैव" इति "मातुलाः स्वस्थ पिनोश्च" इत्यपि व्याख्यातम् । मातामही यमातामहश्च मानामही तयोर्ये भगिन्यौ-मातु पितृवसा मानुर्मातृपसा च । तन्म- रणेऽपि पक्षिणी शुद्धिहेतु । स्वगृहमरणे तु व्यहम् । याश्च प्रजाः तासा-पित्रो, पितामहयो, मातामहयोध भगिनीनाम्। प्रजा-अप. स्यानि आत्मवन्धवः पितृयन्धय मातृवन्धयश्चेति यावत् । यथोकम- आत्मपितृथ्वसुः पुत्रा आरममातृपसु सुताः। 'आरममातुलाध पिरय, मत्रभयास्या, पितुः पितृष्वनु पुप्रा. पितुर्मातृध्वसु सुताः। पितुर्मातुलपुवाय विशेगा. पितृयान्धवाः॥ मातु पितृश्यसु पुत्रा मातुर्मातृष्वसु सुताः। मातुर्मातुलपुत्राश्व विशेया मायायवा. ॥ ति। - .

·. . , शुद्धिचन्द्रिकासहितपशीत्याम्- मात्र पुमपदमपत्योपलक्षणम् । पुनाश्च पुयश्च पुत्रां इत्येकशेषात् । इदमेवाऽभिप्रेत्याचार्यः प्रजापदं प्रयुक्तम् । एतेषु मृोपु पक्षिणी शुद्धि हेतुः । तदाह मर्नु:-. मातुले पक्षिणी गनि शिष्यधियान्धवेषु च। (मनु०५-८१ इति समानोदकानां यह गोत्रज्ञानामहः स्मृतम् । मातृवन्धी गुरौ मित्र मण्डलाधिपती तथा इति जायालेन मातृयन्धुशब्दोपलक्षितबन्धुनयेऽपि तथाशदपरा मुष्टमेकरानमुक्तम्, यच्च विज्ञानेश्वरेण मातुलपदोपलक्षितयन्धुप्रये. ऽप्ये करावमुक्तम, देशान्तरस्थविपर्य, सापलादिविषयं पैतृष्यसेय्या. दिविषयं च इति । (तनीयपैतृप्यसेय्यादीनां तिरुणां तृतीयगोत्रसम्य. न्धन द्वितीयगोयसम्बध्यापैतृष्यसेप्यादेविप्रपन्चात् । स्वहस्तौ तु यह तदाह भनु:-- । सपिण्ड द्विजं प्रेतं विनो निर्हत्य वन्धुवत् । विशुद्ध्यति निरायण मातुरातांधवान्धवान् ॥ (मनु०५-१०१)इति। मातुर्बान्धवान् । चकारादपितृवान्धवयोमहवाम् । आमान मि. पाणि "असपिण्ड निहत्य त्रिरात्र" इत्यनेनैव सर्वप्राप्तो पुनहिवा. न्धवादणं स्यगृहमरणादिप्रत्यासस्यन्तरेऽपि त्रिरात्रप्रापणाय" इति मेधातिधिः ! स्वस्य मातुला-गातः सोदरा भ्राता । तन्मरणेऽपि पक्षिणी शुद्धि हेतुः। मातुले श्वसुरे मित्रे गुरी गुर्वनाम छ । माशीचं पक्षिणी राश्मृिता मातामही पदि । इति वृहन्मनुस्मरणात् । “मातुले पक्षिणी पनिम्" ( मनु०५-८१) इति मनुस्मरणाच्च । गुर्थतनास्यनूवानमातुलश्रोप्रियेषु च। (पास्मृ०३-२४ रति पाशवलकीयमेकरात्रम्, पञ्च मातुल यशुरवधूश्वशुपंसहा. ध्यायिशिप्येच्यतीतेधेकराण" इति प्णय चकरानम्, नदिदशस्यता पदानुपनीतादिधिषयम् । स्वगृहमरण नु निरानम् । सदा प्रचता- मादप्यमामानुलयो सरयोगुरी। • मृते चरियज याज्य च प्रिरात्रप पिचति ॥ इति । पित्रोध मातुलामानुमातुलाः पितुर्मानुलायतियायस् । तम्मरणे पक्षिणी दिनु .

·मृतकानिरूपणम् । ६१ वशुग्योर्भगिन्यां च मातुलान्यां च मातुले । पिताः स्वसरितद्वन्च पक्षिणी क्षपग्निशाम् ॥ इति स्मरणात् । स्वगृहमरणे तु म्यहम् । अतिरोवचनात् । परम्य. चैषां आत्ममातृपितृमातुलान्या तासामपि स्वगृहमरणे यहह्मन्यत्र प. क्षिणी। पूर्वोदाहतवाक्यात् । मातृपितृमातुलान्योश्चाऽऽशौचे पूर्वोक्त. न्याय एवं मूलम् । एपा प्रजाश्च या आरममातृपितृमातुलानां प्रजा अ.' पत्यानि भारममातुलपुत्रा., पितृमातुलपुत्री, मातृमातुलपुत्राश्चेति । त. मरणेऽपि पक्षिणी। मातुले पक्षिणी रात्रि शिष्यग्विान्धवेषु ध । (गनु०५-८९) इतिमान गत् । स्वगृहमाणे तु प्रहम् । विशुद्धयति त्रिरात्रेण मातुरातांश्च वान्धवान् । (मनु. ५-१०१) इति मानवात् । उपपादित चैतदनन्तरम् । मातरश्च-आत्मपितृमा. तृमातुलानां मातर शाममातामही, पितृमानामही, मातामही चे. ति । तन्मरणेऽपि पक्षिणी शुद्धिहेतुः । स्वगृहमरणे तु पहम् । आचार्यवचने मूलमन्यत्राऽऽविष्कृतं मया । फथ कथ चित्तदिद चिचार्य यदर्शिभिः ॥ ५३ । ५४ ।। किच- श्मश्रूश्वशुरजोमानदौहित्रविपदि स्मृतम् । स्वगृहे तु व्यहं तुल्यं पक्षिप्पेय परत्र तु ।। ५५ ॥ श्वधूवशुरेति । श्वश्रूशभुरजामातृदौहित्राणां स्थगृहमरणे त्रिरा- स्मृत पूर्वैः । दौहित्रग्रहण भागिनेयस्थाप्युपलक्षणम् । तदाह प्रचंता:- मातृष्यसामातुलयो श्वश्वशुरषोर्गुरौ । मृते चर्विजि याज्ये च निराण पिशुन्यति ॥ इति । फूर्मपुराणेऽपि- मिरा श्वभूमरणे शुरे चैतदेव हि । इति । यमोऽपि- जामातरि मृने शुद्धिस्त्रिरात्रेणोभयोः स्मृता। पक्षिणी शाल कानां स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् ॥ इति । उभयोः श्वश्य शुरयो । स्मृत्यन्तरेऽपि- दौहित्रे भागिनये च त्रिराम्रण विशुद्धति । इति। परत्र तु अन्यत्र तु मरणे पक्षिण्येव । तदाह युद्धमनु:- शुरयोर्भगिन्यां च पक्षिणों अपयेनिशाम् । इति। - 1 . .

·शुद्धिचन्द्रिकासहितपउशीत्याम्- जाबालोऽपि- मागिनेये च दौहित्रे पत्यौ च दुहितुस्तथा। चान्धचेपुच सर्वेषु पक्षिण्या शुद्धिरिष्यते ॥ इति । संस्थिते पक्षिणी रात्रि दौहिने भगिनीसुते। संस्थते तु त्रिरात्रं स्यादिति धाँ व्यवस्थितः ।। (१) इति संस्कृताऽसंस्कृतदौहिभागिनेविषयत्वेन भिरानपक्षिणीक- ल्पो व्ययातिष्ठिपत् ! यत्तु "इवधूश्वशुरक्ष्यशुर्यसहाध्यायिशिष्येवती. तेवेकरावेण" इति वैष्णव तद्विदेशस्थांवपयस्वेन, असवर्णश्वशुरविषय- त्वेन वा व्यारपेयम् । यत्र- मित्रे जामातरि प्रेते दौहित्र भगिनीसुते । शालके तरसुते चैर सद्यःस्नानेन शुद्धति ॥ इति गृहन्मनुषचन तद्देशान्तरमृतिविषयावेन, अनौरसकन्यापति- विषयस्वेन, बालदाहिनभागियविषयस्येन, अनौरसदौहित्रविषयत्येन, व्यवहितमागिनेयविषयत्वेन या व्याख्येयम् । इति न घिरोधः ॥५५॥ 7 मातामहे च तत्पत्न्यापाचा च त्रिरामकम् ।। ऋविजि स्वसमीपस्थे एकाई सन्निधौ त्र्यहम् ।। ५६ ॥ मातामह इति । मातामहे प्रेते विरात्रम् । तदाह हारीता- मातामहे त्रिरात्रं स्यादेकाई त्वसपिण्डतः। इति । असपिण्डऽसगोल इत्यर्थः। तत्पन्यां माताnai मेतायां ध्यहम् । (तदुक्तं, फर्मपुराणे- मातामहीना मरणे घिरा स्यादायकम् । एकोदकामा मरो स्तके चैतदेव हि ॥ इति । मातामहानामितिपाठे वेकशेषेणार्थलामा यत्तु- अशीचं पक्षिणी रानिमृता मातामही यदि । रति गृहन्मानप तन्मातृसापनमातृषिष्य, (सापन)मातमासृघिषयं घा आचार्य उपरीय घरस्तपदाध्यापक प्रेते ध्यक्षम् । तदा विष्णु:- (१) पचनमिदं मनुस्मृती नास्ति । मितानारायां तु "गुर्धन्ते" (पा. ३-०५) लोकव्यात्यानायतर वृद्धपशिष्टनासा समुदितं पिशागे. प्रयायाः।.

·मृतकनिरूपणम् । "आचार्य मातामहे व व्यतीते त्रिरात्रेण" इति । पतधान्यकर्तृकदाहा. दौ घेदितव्यम् । गुरोः तस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् । प्रेतहारसमं तत्र दशरात्रेण शुद्ध्यति ॥ (मनु०५-६५) इति मनुना स्वकर्तृकवाहादौ विशेषाऽभिधानात् । गुरुराचार्यः । यच्व स्मृत्यर्थसारेण "मातामहाचार्यादीनां सर्वेपामविशेषणेकनामे पक्षिा णी" इत्युक्त, तदपि यहाशौचप्रतिपादकवचनादर्शननियन्धनमिति ध्ये. यम् । आचार्यपदं च तत्पुत्रपन्योरप्युपलक्षणम् । नदाद यहानुनृत्ती गौतमः-"आचार्यतापुत्रस्त्रीयायशिष्येषु चैवम्" (० १४-२) इति । तरपदं खियामप्यम्वेति । यतु- विरात्रमाहुराशीचमाचार्य संस्थिते सति । तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवाररात्रमिति स्थितिः ॥ (मनु०५-८०) इति मानव तदनौरसाऽलवर्णपुरपतीविषयम् । एतेन "आचार्यपत्नी- पुत्रोपाध्यायशिष्येम्बेकरात्रेण" इति वैष्णवं व्याख्यातम् । आचार्यपदं प. नीपुत्रयोर्विशेषणम् । पाचार्यपुत्रे त्वेकराधम् । आचार्यपुत्रीपुत्रेपु प्रेतेषु दिघलेन तु । इति शस्मरणात् । असमीपस्थे देशान्तरस्थे ऋत्विजि पुनमने ए. काहम । याज्यविन्दौहित्रादनि नुकम्य-"नामान्तरे त्येकाह." इति स्मृ. त्यर्थसारात । सन्निधौ-रकामे तु यहम् । "त्रिरात्रमृस्विजांच" .(यौ०१-५-११५)ति बौधायनस्मरणात ऋत्विकपदं याज्यमप्युपलक्षयति मृते चत्विजि पाज्ये च त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति । इति प्रचेतःस्मरणात । एतच्च यावजावास्विज्यकरणविषयम् । त. कृदायिज्यकरणे तु-- मातुले पक्षिणी रात्रि शिष्यविग्यान्धघेषु च । (मनु०५-८२) इति मानव विश्वेयम् ॥ ५६ ॥ किच- गुरुशिष्यसहाध्यायिमित्र श्रोत्रियनिर्गमे । दोऽहः पक्षिणी नो चेत्समीपे श्रोत्रिय म्यहम् ॥ १७ ॥ गुरुरिति ! गुरुरूपाध्यायस्तन्मृती दूरे देशभेदे अहोरात्रम् । तदाह कूर्मपुराणे- एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरो सम्रह्मचारिणि नि। यौधायनोऽपि-त्रिरात्रमेकराप्रमहोणत्रं कुर्वति" (घो०१-५-१९३) ·शुद्धिचन्द्रिकासहितघडशीस्थाम्- "भाचार्योपाध्यायतत्पुपु" (यौ०१-५-११५) इति।नो चेदेकदेशे पक्षिणी। मातुले श्यशुरे मित्र गुरौ गुनासु च । आशौचं पक्षिणी रात्रि मना मातामही यदि । इति दन्मानधात् । यत्तु- मातृष्वसामातुलयोः श्यभूश्वशुरयोगुरौ। मृते चविजि याज्य य त्रियण विशुध्धति ॥ इति प्रावेतसं गुरी त्रिरात्रं तदुरुपदस्याचार्यपरत्वातद्विषयम् । उ. पाध्यायपदं तत्पनीपुत्रोपलक्षणम् । त्रिराममेकरात्रमदोरानं कुति" (चौ०१-५-११३) "आचार्योपाध्यायतरपुत्रेषु" (चौ०१-५-११४) इति चौधा: यनसस्मरणात्, “गुरौ गुबगनासु च। आशौचं पक्षिणी रात्रि" इति : हन्मानवाच्च । शिष्यवान्योपनीतः स्याध्यापिनः । तस्मिन् देशान्तरे मृतेऽहोरात्रम् । "शिष्येप्यतीतष्येकराण" इतिवैष्णवस्मरणात् । एक देशमृती तु पक्षिणी। मातुले पक्षिणी रात्रि शिष्यस्विग्याधयेषु च । (मनु०५-८११ इति मानवात् । यतुः "शियसनीयसम्राह्मचारिपु निराममेकरात्र- महोत्रम् (चौ०-५-५-११६) इति पौधायनीयम् , यच्च ध्यदानुवृत्ती- "माचार्यतत्पुत्रस्त्रीयाज्यशिप्यपु वैषम" (गा०१४-२७) इति गौतमीयम् । तत्स्वापनीताध्यापितशिष्यविषयम् । सत्तायः एकाचार्योपनीतः। यनु- शिष्ये पश्चत्वमापने शुद्धिनक्षत्रदर्शनात् । इति धमनुवचनं तदेकदेशाऽपापितशिष्यविषयम् । सहाध्यायीन एकस्माहुरोः सह कास्नघेदाध्यायी। तस्मिन् देशान्तरे मृतेऽहोगन्नम् । "सहाध्यायिशिष्येषतीतेप्येकराण" इति वैष्णवात् । एकदेशे मृते च पक्षिणी "पक्षिणीमसपिण्डे योनिसम्बन्धे सहाध्यायिनि च" (गौ०१४- १६) इति गौतमीयात् । मित्र स्नेहादुपकारातिशयकारि । तस्मिन् देशा' तिरे मृत होरात्रम् । समानोदकानां यह गोमजानामहः स्मृतम् । मातृवन्धी गुरी मित्र मण्डलाधिपती तथा ।। 'इतिजायोलस्मरणात । एकदेशमृनौ तु पक्षिणी । मातुले ३षशुरेमि गुरी गुबगनासु च । भानौचं पक्षिणी रात्रि मृता मातामही यदि ॥ इति यन्मनुस्मरणात् । श्रोत्रियः एकशाखाध्यायो। तस्मिकता मयासिनि देशान्तरंभृनेहोरात्रम् ।

·मृतकनिरूपणम् ।- . एका स्यादुपाध्यायस्वग्रामश्रोत्रियेषु च । इति कूर्मपुराणात्, “एका सब्रह्मचारिणि समानग्रामीणे च धो- निये" स्याश्वलायनस्मरणाच्च । एकग्राममृतौ तु पक्षिणी । एकनाममृते कार्या पक्षिणी धोनिये तथा ॥ इति ब्रह्मपुराणात । प्रतिवेशिनि धोनिये विशेषमाह-समीप इति । समीपे प्रतिवेशिनि श्रोत्रिये व्यहम् । श्रोत्रिये तूपसम्पन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । (मनु०५-८१)- इतिमानवात् । उप-समीपम् । सम्पने स्थिते । यत्तु-- यह मातामहाऽऽचार्यश्रोत्रियेप्पशुचिर्भवेत् । इति याहस्पत्यं तदपि मानवेन समानविषयम् । यत्तु- मामेश्वरे कुलपतौ श्रोत्रिये च तपस्विनि । शिष्ये पञ्चत्वमापने शुद्धिनक्षत्रदर्शनात् ॥ इति वृद्धमान तत्कथचिद्विप्रकृयश्रोत्रियविषयम् । अत्र 'चेत्''. ब्देन राजाऽनूचानप्रामेश्वरकुलपतिप्रभृतीनामप्याऽऽशौचं सूचितम् | तदाह जापाल:-- समानोदकानो ग्रहं गोरजानामहः स्मृतम । मातृमन्धी गुरौ मित्र मण्डलाऽधिपतौ तथा ॥ इति । मण्डलाऽधिपती राज्याऽनुवर्ती राजा । यतु- प्रेते राजनि सन्योतिर्यस्य स्थाद्विषये स्थित । (मनु०५-८२) इति मानषं तदुच्छात्रवर्निराजविषयम् । यच्च--- "निवासराजनि प्रते तदहा शुद्धिकारणम् । (था०३-२५) इत्यत्राऽद पदमहर्मात्रपर मानवाऽनुरोधात" इतिविज्ञानेश्वरव्या- पयानं तज्ज्ञाबालपचनेन, निधासराजाने प्रेते जाते दौहिनिक गृहे । - याचार्यपुत्रीपुत्रेषु प्रेतेपु दिवसेन तु ॥ इतिशङ्गवचनेन च फय न विरुवत इति चिस्यम् । न च तत्राप्य. हापदं महर्माप्रपरमिति(१) शक्य वक्तुम् | यथा गोनिमायन्धुगुरुमि- भेषु तथा मण्डलाधिपतापतिदेशात् । न च तच्चाहोरात्रमत्राहर्मात्र- मित्येकनाह.पदेनाऽभिधातुं शक्यते । शजयचनेऽप्येष न्यायस्तुल्य इत्य. लम् । तथा- अश्रोत्रिये स्वहः कृत्स्नमनूचाने तथा गुरौ । (मनु०५-८२) इतिमानवं, (१) मिति फेन हि शक्यं घनम्' इति क० पु० पाठ । ९ ·। शुद्धिचन्दिकासहितपदशीरयाम्- प्रामश्चरे कुलपती श्रोत्रियेच तपस्थिनि । शिष्ये पञ्चत्वमापने शुदिनक्षत्रदर्शनात् ।। इति(१) वृद्धमानपेनाऽनुसन्धेयम् । प्रामेश्वरी प्रामाधिपः । कुल. पतिः समूहपतिः। प्राममाधि स्थिते शघे ग्रामस्याऽऽशोवम् । ग्राममध्यातो यापच्छवस्तिष्ठति(२) कस्य चित । ग्रामस्य तावदाशौवं निर्गते शुचितामियात् ।। इतिहम्मनुस्मरणात् ॥ ५७ ॥ सपिण्डादिजननमरणनिमित्तमाशौचमुफ्त्वा इदानी निमित्तान्तरे ऽपि तदाह-- अन्नमाशौचिनामश्नस्तद्गृहे निवसेद्यदि । असगोत्रोऽपि सदो सम्माशौचभाग्भवेत् ।। ५८॥ भन्नमाशौचिनामिति । आशीचिनामनमभंस्तद्गृहे च वसतोऽस. गोत्रस्यापि मृतसपिण्डैः सममाशोचं भवति । पतञ्चासपिण्डं शवं नि. ईत्य तनभोजनतगृहवासयोईटव्यम् । असपिण्ड द्विज प्रेतं विप्रो निहत्य बन्धुवत् । अशिया सहोषित्वा दशरात्रेण शुद्धयति । इतिकूर्मपुराणात् । पतेन यद्यन्नमत्ति ते तु दशरात्रेण शुध्यति । (मनु०५-१०२) इति मनुवाक्यस्य "अनमत्ति तेषां निहत्याऽनिहत्य घा उभयथा- ऽपि दशराण" इतिविवरणे नारापणसर्वशस्य सार्वपमपहतमेष । .निहरणतदनाशनतद्गृहवासानां चकारेणा समुच्चितन्वात् । तद्गोत्र:स. ममित्यनेन शवजातीयाऽऽशीषसमत्यमुक्तम् । तदाह गौतम:-"अवर- श्वर्णः पूर्व घर्णमुपस्पृशेपूर्वो बाऽचरं तत्र शोक्तमाशौचम" (गौ० १५-२८) इति । उपस्पर्शने निहरणम् । इदं च व्यलोभाभावे । द्रव्य लोमेन तु विजातीयनिर्हरणे द्विगुणमाशौचम् । सदाह व्याघ्रः- मवरश्चेदरं वर्ण दरो वाप्यवर यदि । यहेच्छवं तदाऽऽशीचं हाथै द्विगुणं भवेत् ॥ इति । हार्य राष्ट्रप्रयोजनके । यत् विष्णुपुराणे- योऽसवणे तु मूल्येन नीत्वा चैव दहेन्नरः। शाचौ तु भरतस्य प्रेतजातिसमं सदा ॥ इति । (१) 'मानवं कानु' इति ख० पु. पाठः। (२) अयं पाठः पराशरमाधोयः । एप एव च युक्त इति भाति । का विस्' इति तु बुद्धिचन्द्रिका क० ख० पु० पाठः । Fa ·मृतकनिरूपणम्। ६७ “तदापविषयम् । द्रव्यलोभासवर्णशपनिहरणे तु जात्याशौचमेय । तदाह कूर्म:-- यदि निहरति प्रेतं प्रलोभाकान्तमानसः। दशाहेन द्विज. शुध्योबादशाहेन भूमिप ॥ अर्धमासेज वैश्यस्तु शुद्रो मासेन शुद्धति । इति । सपिण्डानां तु प्रतनिर्हरणेऽपि नाशौचाऽऽधिक्यम् । तदाह देवल:- विहित तु सपिण्डानां प्रेतनिहरणादिकम् । तेषां करोति यः कश्चित्तस्याऽऽशाचं न विद्यते ॥ इति । भादिशब्देन दाहादि । आधिक्य 'आशौचस्य' इति शेषः। सोदक निदरणे शाहमाह स एव- य समानोद प्रेतं घहेबाथ ददेत पा। तस्याशौचं दशा स्यादन्येषां तु यह विदुः ॥ इति । अन्येषां वाहकदाहफव्यतिरिक्तानां सोदकानाम् । अत्र सर्वत्र पूर्णा. शौच निर्हरणतनाशनतगृहवासेपु समुदितेपु शेयम् । फेवलनिहर- णादौ त्वाशौचातराभिधानात् । तदाह मनु:-- असपिण्ड निजं प्रेत विभो निहत्य यन्धुवत् । विशुद्ध्यति त्रिराण मातुराप्तांश्च यान्धवान् ॥ (मनु०५-१०१) यधनमति तेषां तु दर्शराण शुद्धयति । अनदन्नन्नम है। न चेतस्मिन गृहे घसेत् ॥ (अनु०५-१०२) इति। स्नेहाऽतिशयेन निहरण बन्धुपच्छब्दार्थः । अत्रान्ते "न चेत्तस्मि म् गृहेयसेत्" इतिघदता पूर्व निदरणगृहवासयोखिरात्रं, निई रणतदाना• शमतगृहपासेषु च दशरात्रमित्युक्तं भवति । निर्हरणमात्रे त्वेकाहर इति । यनु- यः कश्चिनिदत्तमसपिण्डः कथंचन । स्नात्या संचल स्पृष्ट्वाऽग्नि तस्मिन्नेवाऽहि घे शुचिः ॥ (१) इत्यतिरोषचनं तदनाथम्राह्मणसंस्कारविषयम् । तदाह पराशर:- मनायं ग्राह्मणं प्रेत ये वहन्ति द्विजातयः । पदे पदे यज्ञफलमानुपयाप्नुवन्ति ते ॥ इति । पतेन "असम्यधिने प्रेत विज घहित्या दाहित्वा च सपशोचें, सम्बन्धे त्रिरात्रम्" इति पैठीनसिवाक्यमपि व्याख्यातम् । यश्च "परश. १) (प्रेतस्य स्पर्शसस्काराह्मणो नैघ दुष्यति । घोढायाव्यनिदाताच सय सात्वाशुचिर्भयत ॥ इति।)कापुनास्ति।

·૬૮ शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- धोपस्पर्शनेऽनभिसन्धिपूर्व संचैलोऽपः स्पृष्ट्वा सद्यः शुद्धो भवति" (चौ० घासू०१-५-११८)इति चौधायनीयं तप पूर्वण समानार्थम्। अनमिल. धिद्रव्याचनाकाहा द्विविधानामपिशवस्पर्शिनां धर्ममाह याज्ञवल्क्यः- प्रयेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शिनामपि। इच्छतां तरक्षणाच्छुद्धिः परेषां स्नानसंयमात् ॥ (पा०३-१४) इति । यद्यनापदि बुद्धिपूर्व सदप्याशौचासमश्नाति तदा पूर्णाऽऽशौचम् । तवाह विष्णु:-"ब्राह्मणादीनामाशीचे यः सहदेवाऽनमश्नीयात्तस्य तावदाऽशौच यायसेपाम्" इति । एयकारोऽप्यर्थः । कूर्मपुराणेऽपि- यस्तेषामन्नमश्नाति सरुदेवाऽपि कामतः । तदाशौचे निवृत्ते तु स्नान शत्वा विशुद्धति ॥ इति । मापद्यकामतो भोजने त्वगिरा:- ताशमसपिण्डस्य यावश्नात्यकामतः। तावत्यहान्यशोचं स्यात्सपिण्डानां कथंचना इति । सपिण्डानामान्मृतस्य प्रेतानमाशौचानं यावहिनमकामतो योऽ नाति तस्यासपिण्डस्य शानदिवसात सावन्त्यहान्यौवं स्यादित्य थे. । फर्मपुराणेऽपि यावत्तवनमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरा। तावत्यहान्यशौर्च स्यात्प्रायश्चि ततश्चरेत् ॥ इति । आशौचिनामिति सामान्योपादानासूतके मुनके चानभोजने धोया। तदाहादिरा:-- अन्तर्दशाहे भुक्त्वान्नं सूतके मृतफेऽपि पा । असंस्पृश्यो भवेत्वावधावतद्वतमाचरेत ।। इति । असंस्पृश्योऽशुचिः। तत तन्निमित्त प्रायश्चित्तम् । तथाशौचान्ते । "अशाचव्यपगमे प्रायश्चित्तं कुर्यात्" इति विष्णुस्मरणात् । शोऽपि- यस्तु मुझे पराऽऽशाचे वर्णशोऽप्यशुचिर्भवेत् । अन्ते स शुद्धः शुद्धिश्च तस्याऽयुक्ता मनीविभिः ॥ इति । अन्ते आशीयस्य । शुद्धिप्रायश्चित्तेन । यदीत्यनेन भोजनाधमावेपि संसर्गमात्रेणाऽऽशौथं भवतीति सूचितम् । तदाद गृहस्पतिः- यस्तैः सहासपिण्डोऽपि प्रकुर्याच्छयनासनम् । घान्धपो धा परो यापि स दशाइन शुध्यति ॥ इति । यान्धयः पितृवान्धवादिः । अङ्गिरा:-- थाहाचार-पतु परः शाच भुशीत नान्तरा। सपिण्डः सह संशुद्धधाशायी तु सपतः॥ इति । -- ·मृतकनिरूपणम्। ६९ 1: परोऽसपिण्डः । आदापाशौचस्य । शायं शवनिमित्तं "धर्मम् । आशौचिभिः सह शयनासनादिकं करोति, आशौचमन्तरा न भुञ्जीत चैत्तदा सपिण्डः सह शुद्ध्यदित्यर्थः । अशीच्यन्नभोजनदोषस्य कचिद. पवादमाहाहिरा. ब्रह्माक्षत्रविशा भुक्त्वा न दोपो हग्निहोत्रिणाम् । सूतक शाव आशौचे ह्यस्थिसञ्चयनात्परम् ॥ अन्नसत्रप्रवृत्तानामाममनन गर्दितम् । भुक्त्वा पक्कानमेतेषां विरात्रं तु पयः पियेत् ।। इति । तथा सपिण्डानामपि न दोष.-- सूतके तु कुलस्यान्नमदोपं मनुरवीत् । इतियमस्मरणात् । अत एव भारते-- अन्नं ददतु पानीयं दीपं ददतु कामतः। शातिभिः सह भोक्तव्यमेतत्प्रेतेपु दुर्लभम् ।। इति ॥ ५८॥ असपिण्डनिर्हरणाऽऽशौचप्रसङ्गेन तद्दाहेऽपि तदाह- असगोत्रमपि मेत दाहयेद्यः कथंचन । स चाऽपि गोत्रिभिस्तुल्प आशौचे मुनिभिः स्मृतः ॥१९॥ असगोत्रमपीति । योऽसगोत्रमसपिण्ड प्रेतं कथचन केनाप्यभि. सन्धिना दाहयेददत्सोप्याशौचविषये गोत्रिभि-सपिण्डैः। तुल्य : समानः । पूर्व. (मुनिभिः) स्मृतः। इदं च दाहानन्तर.सद्गृहभोजने द्रव्यम् । तदुक्तं महापुराणे- सजातिमसपिण्डं तु दग्ध्या तद्गृहमोजिनः । स्थजात्युक्तमशीचं तु चरन्तीह(१) सुयुद्धयः॥ इति । भोजनाऽभाचे तु निरामम् ।। “सर्प वर्णाः सज्ञातीयान् दग्ध्या त्र्यहमशाचिनः । इति प्रामात् । इदमपि तद्गृहवासे । तदनभोजनतगृहयासामाघे त्येकरात्रम्। अन्यत्र भोजनं कुर्यान्न घ सहसंवसेत् । पकाहमशुचिर्भूत्वा द्वितीयेऽहनि शुध्यति ।। इति दाहाऽधिकार ब्रह्मपुराणात् । अन्यत्र प्रकान्तभ्यः आचार्यादि. भ्यः अन्यान् दग्ध्वा यदि तदत्रभोजनं न कुर्यानच तैः सह संघसदिस्य यद्वायत्र(२) सपिण्डान सूतकिनी विहाय यो भोजनं कुर्यात्तैः सहच (१) 'चरन्ति हि' इति स. पु. पाठः। (२)दिग्धसपिण्डान्' इति ख० पु० पाठः। .

·शुद्धिचन्द्रिकासहित पडशीत्याम्- न संयसेत् इत्ति सम्बन्धः । इदमपि स्नेहाप्नुवन्धेन दाहे द्रव्यम् । अनायनालणस्य धर्मार्थ दाहकरणे त्याह पराशर- असगोत्रमयन्धुं च प्रेतीभूतं द्विजोत्तमम् । घहित्वा च दहित्वा च प्राणायामेन मुद्ध्यति ॥ (परा०३-४१) इति । पैठीनसिरपि-"मसम्बन्धि द्विज घहित्वा च दहित्वा च सधः शौचम्" इति। वृद्धपराशरोऽपि- 'प्रेतस्पर्शनसंस्काराह्मणो नैव दुष्यति । चोदा वैवाग्निदाता च सद्यः स्नात्वा विशुद्धति ॥ इति । पहित्येत्यादाविडागमश्छान्दसः। संस्कारो दादः। असगोत्रमि. त्यमेन समानोदकदहनऽपि दशाहाssशौचं सुचितं तदाह देधल:-- यः समानोदकं प्रेत बतााथ पहेत का। तस्याशीवं दशाई स्यादन्येषां तु यह विदुः ॥ इति । अन्येषां दाहकव्यतिरिकानाम् | अपिशब्देनासवर्णदहनेऽपि ता. तीयाऽऽशौचमित्युक्तम् । तदाह प्रामपुराणम्- योऽसवर्ण तु मूल्येन नीत्वा चैव दहेनरः। आशावं तु भवेत्तस्य प्रेतजातिसमं सदा । इति । कसनेत्यनेन लोभाभिसन्धिता पहनेऽपि दशाहायशोधमित्युक्त. म् । तवाह ब्रह्मपुराणम्-- दाहयिस्था तु मूल्येन गुरं प्रेतं भवेत्ततः। आशौचं दशरात्रं तु शिष्यस्येति चिनिश्चयः ॥ इति । मूल्येन प्रेतं दाहयित्वा गुरुं तु तदभाषेऽपि दाहयित्वत्यन्ययः । गुरो. प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् । प्रेतहारः सम तत्र दशरामेण शुचति ।। (मनु०५-१५)' 1 इतिमनुना गुरुशिष्यसम्बन्धपुरस्कारेणैव दहने दशरामाभिधा. नात् । शिष्य इति दाहकमानोपलणम् । सोऽपीत्यनेनैव प्रकवसिसी च. कारोपादानमनुगमनरोदनावशीचसमुभयार्थम् । तत्रानुगमनाऽऽ. चमाह याज्ञवल्क्य:-- ब्रामणेनाऽनुगन्तव्यो नशद्रो न द्विज कचित् । अनुगम्याम्भसि मात्वा स्पृष्ठाऽग्निं घृतभुत शुचिः॥ (या०१-२६) इति । इद च समातोत्कृष्टजात्यनुगमनधिषयम् । अपष्टजातिपु पृथगमि. धानात् । मत पंघ मनु-। अनुगम्येच्या प्रेतं हातिमज्ञातिमेव च। " . --- - ·- - मृतकनिरूपणम। ७१ । स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाऽनि धृतं प्राइस विशुद्धति । (मनु०५-१०३) शाति मातृसपिण्डं पन्धुपा। सपिण्डाऽनुगमनस्पपिहितत्वात् । म. शातिमसपिण्डं समानमुत्कृष्टं धा। एतश्च बुद्धिपूर्वागमने । तदाह कूर्मः- प्रेतीभूतं द्विज पिनो योऽनुगच्छेत्तु कामतः। स्नात्यो सचैलं स्पृष्ट्यानि धृतं प्राश्य विशुद्ध्यति । इति । मन्त्र विशेषमा शही- अनुगम्य शवं बुद्ध्या नात्या स्पृष्ट्वा हुताशनम् । सर्पिः प्राश्य पुनः माया प्राणायामैपिंशुध्यति ॥ इति । था घृतप्राशनस्य शुद्धर्थवान्न भोजननिवर्तकत्वम् । समानकार्य: स्वाऽभावात् । प्राणायामैत्रिभिः कपिझलन्यायात् । अपकृष्टजात्यनुगम- নাগমার বাহঃ- क्षत्रियं मृतमहानाद्राह्मणो योऽनुगच्छति । एकादमशुचिर्भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । (परा०३-४३) शतं च वैश्यमानाद्राह्मणो योऽनुगच्छति । कृत्याशौचं द्विरानं च प्राणायामान पडाचरेत् । परा:३-४५) प्रेतीभूतं तु या शुद्रं ग्राह्मणों शानदुर्यलः । अनुगच्छेनीयमानं विराजमशुचिर्भवेत् ॥ (परा० ३-४५) विरा तु ततः पूर्णे नीं गत्वा समुद्रगाम् ! ...: प्राणायामशतं कृत्वा धृतप्राय विशुचंति परा०३.१६) इति । अनोपफमोपसंहाराभ्यां क्षत्रियां धनुगमनेऽपिसलखानाsनिस्प- शंघृतप्राशनादयो भवन्ति । एवमेघ क्षत्रियस्य धेश्यशूद्राऽनुगमने एक. रात्रनिराने पैश्यम्य शुदाऽनुगमने चैकाहं इत्युहनीयम् । कर्मोऽपि- एकाहा क्षत्रिये शुद्धिर्धेश्ये स्याविदिनेन तु । शुद्रे दिनभयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ॥ इति । इदं च कामत पवाऽनुगमने झयम् । भकामतोऽल्पाशीचदर्शनात् । वदाह ब्रह्मपुराणम्। सर्वेषां स्यादहोरात्रं सर्वाऽनुगमनादपि । शवस्पर्शविधानोतं विदितं साधर्णिकम् ॥ इति । शवस्पर्शविधानोक्कमेव सावणिकमाशीचमाऽपि विहितमित्यः यः। एवं च यत्पराशरवचने मझानपदं तस्छाखाऽपरिवानपरमिति सिद्धम् । यतु विधानेश्वराचार्यः 'बाह्मणस्य भ्याऽनुगमने पक्षिणी क्षत्रिपस्य शदाऽनुगमने व पक्षिणो यूहनीयम्' इत्युक्तं तत्परामारक ·७२ । शुद्धिचन्द्रिकासहितपशीस्याम्- पुराणादियचोविरोधाचिन्तनीयम् । एवं निषेधे जाग्रति कं शूद्रा अनुगन्तव्या इत्यत आह पराशर:- विनिर्वस्य यदा शुदा उदकान्तमुपस्थिताः। द्विजैस्तदाऽनुगन्तच्या एप सनातनः ॥ इति । (परा०३-४८) उदकमुदकक्रिया सामन्ते यस्य फर्मणो दाहायेस्तदुदकान्तम। निर्वत्य या शादलाएपस्थिता भषेयुस्तदा द्विजैरनुगन्तव्या इत्यर्थः । शुद्रस्य तु द्विजात्यनुगमने सज्योतिराशौचम् । तदा६ पारस्करा- स्पर्श विनाऽनुगमने शुदो नक्केन शुद्ध्यति ।। इति । "रात्री चेत्सूर्योदयेन" इति । तथा मृतासपिण्डोद्देशेन रोदनेऽप्या- शौचम् । तत्र ब्राह्मणोद्देशेनाह पारस्कर.- अस्थिसञ्चयनाद ग्रुदित्वा मानमाचरेत् । अन्तर्दशाहे विनस्य तूयमाचमनं स्मृतम् ॥ इति । दशाहान्तरस्थिस स्नादाय स्नानम् । अव॑ तस्मादाचमनमिति । ब्रह्मपुराणेऽपि- मृतस्य यांचवस्थीनि ब्राह्मणस्याहृतानि तु। तावद्योऽयाधियस्कन रीति तद्वान्धवैः सह ॥ तस्य नानाच्यच्छुद्धिस्ततस्त्वाचमनं स्मृतम् ॥ इति । माहतान्यसश्चितानि । अमान्धवोऽसपिण्डः । सानात्सबलात् । वदाह कुर्मः- नस्थिसञ्चिते विगै ब्राह्मणो रौति चेत्सदा सामेनैप भवेच्छुद्धिः सलेन न संशयः ॥ इति । सजातेर्दिवत्तेनैव पहारक्षत्रियवैश्ययोः इतिपारस्करवचनं तद्ग्रह गयेयुपक्रमाद् गृहगमनपूर्वकरोदने द्रष्टव्यम् । प्राहाणस्य क्षत्रियवैश्योद्देशेन रोदनेहोरात्रम् । तदाह ब्रह्म- पुराणमू- अनधिसञ्चयाद्विषो ऐति चेत्क्षत्रपैश्यंणेः। तदा स्नातः सचैलस्तु द्वितीयेऽहनि शुद्ध्यति ॥ इति । द्वितीयेऽहनि प्राप्त इत्यर्थः । यत्तु द्वितीयऽहन त्यस्य घहेनेति हार- लताविपर.तत्-- सस्थिसञ्चयनादर्वागेकाई क्षत्रपैश्ययो। गते स्पोदाहतधर्मवचनाप्रतिसन्धाननियन्धनमित्युप्रेक्षणीयम् । इदं च तद्गृहगमनाभावे । तद्गृहं गत्या रोदने तु "शहाक्षभियचे. । 1 ·१ 4 मृतकनिरूपणम्। श्ययो" इति पारस्करोक द्रष्टव्यम् । तद्गृह गत्वेत्युपकमात् । अस्थि- सञ्चयनोत्तरकाल तु सज्योति । अन्यथा चैउ सज्योति ह्मणे स्नानमेव तु । इति धर्मवचनोत्तराधात । ब्राह्मण इति ब्राह्मणोद्देशेन क्षत्रियादीनां रोदन स्नानमात्रमित्यर्थः । ब्रह्मपुराणे तु- कृते तु सञ्चये विप्र. स्नामेनेघ शुचिर्भवेत्। इतिम्मानमेवाक्त तत्तद्वान्धवसाहित्यव्यतिरेकेणाश्रुपातमात्रपिषयम् । ब्राह्मणस्य शुद्रोद्देशेन त्रिरात्रम् । तथा च ब्रह्मपुराणम् अनस्थिसाचते शूद्रे ब्राह्मणो रौति चेजडः। तदा सचैल स्नातस्तु शुध्यते दियसैखिभिः॥ अस्थिसञ्चयनादूर्वमहाराण शुध्यति ।। इति । कौमऽपि- अनस्थिसश्चिते श रौतिचेद्राझण पकः । विरात्र स्यात्तथाऽऽशौचमेकाहस्खयथा स्मृतम् ॥ इति । इदं तु तद्गृहं गत्वा रोदने द्रष्टव्यम् । तदाह पारस्कर:- अस्थिसश्चयनाद यदि चिमोऽथु पर्तियेत् । मृते शुद्रे गृहं गत्वा त्रिरात्रेणेव शुद्धति ॥ इति । (१)कौमेऽपि- গিয়না মাৰ ঘাগালাম। अहोरात्रेण शुद्यन्ति वाससा क्षालनेन च इति । प्रसन्नात् स्थानान्तरमेलने(२)सर्वोदेशेन सर्वेषामपि रोदने स्नानमेष तदाह विष्णु- सर्वस्यैव तस्य यान्धवैः सहाश्रुपातन कृत्वा मानेन, अकृतेऽस्थिमञ्चयने तु सचैलनानेन इति।रोदन विना विलापदानमात्र(३) शूद्रोद्देशेन कृत्याऽहोराण ब्राह्मण शुधति । तदा पारस्कर.- मृतस्य घान्धधै सार्धं कृत्वा तु परिदेवनम् । धर्जयेत्तदहोरा दान स्वाध्यायकर्म च ॥ इति । क्षत्रियादीनां क्षत्रियोशेन धैश्यादीनां च वैश्योद्देशेन रोदने सवै. लं नानमेव । तदाद ब्रह्मपुराणम्- सचैल स्नानमन्येपामते स्वस्थिसञ्चये। तु केवल मान क्षणचिदादजम्मनाम् ॥ इति । (१) कोमेऽपि' इति ख. पु० नास्ति । (२) 'मेलने तु' इति ख० पु० पाठः। (३) विलापमात्र' इति ख० पु० पाठ १० ·- शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- अन्येषां ब्राह्मणातिरिकानां क्षषिट्शद्रोद्देशेनाकृतेऽस्थिसंशय रो. हुने सचैलं, अन्यथा केवलं मानमित्यर्थः । क्षत्रियवैश्ययावश्यशोदेशे. कातराद्दशेन च रोदन यद्यपि विशेषो न थूयते तधाऽपि ब्राह्मणस्या- ऽनन्तरैकान्तरवर्णोदशन यदाऽशौच तदेतदवाऽपि शेयम् । न्यायसामा• यादति ! शुद्रस्य तु द्विजातिमात्राद्देशन रोदने सज्योतिराशाचम् । तदाद पारस्करा- स्पर्श नाऽनुगमने शूद्रो नक्तेन गुज्जति ॥ इति । अनुगमन रोदनस्याऽप्युपलक्षणम् । रात्री सूर्योदय नेति ॥१९॥ दाहनिमिचाऽऽशौचनिर्णयप्रसङ्गेन दा कालविशेषेणाऽऽशाचे वि. शेषमाह- अन्तर्दशाहदाह तु शेषतः शुचयोऽखिलाः ।। चहिर्दशाइदाहे तु दाहादिविदिनं स्मृतम् ॥ ६०॥ अन्तर्वशाहति । श्रोषितस्य सनिहितस्य या यस्मिन् दिने प्राण- घियोगः तस्मिन्दिने दैवान्मानुपाद्वाऽपराधादनिष्पक्षो दाहो यदि दशा- हमध्य एय द्वितीयतृतीयादिदिनेषु देहाऽस्थिपर्णशराणामन्यतमस्य क्रि. यते तदा मरणदिनमारम्य यावन्त्ययशियानि दिनानि तैरेव सर्वेऽपि सपिण्डा गुनयो मंघन्ति । तहहिदिनमारभ्य दशाहाऽऽशौचं कुर्युरि- गियर्थः । इदं चाऽनांहिताग्निमरणविषयम् । आदिवास्तु दाहदिनमार- घाऽऽशौचस्य विधानात् । तदाहानिरा:- अनग्निमत उरझान्तः साग्नः संस्कारकर्मणः । शुद्धिः सवपन दाहान्मृनाहस्तु यथाविधि भइति । शोऽपि-. मरणादेव कर्तव्यं संयोगो यस्य मानिना दादा-मशीचं स्यास्य घेतानिको विधिः ॥ इति । पशाहा तु देहाऽस्थिपर्णशराऽन्यतमदाहे दिननयमाशाचं स. पी स्मृतं पूर्वः । तदुक्तं महापुराणे- अगाहिताप्नदस्तु वायो गृह्याग्निना द्विजः। सदमाये पलाशोत्यः पत्रः कार्यः पुमानपि । सुविऐलसम्मथैदग्धव्याध तथाऽप्रिना। • असौ स्वर्गाप लोकाय सारयुक्त्या तु यान्धपः। एवं पर्णशरंदमया निराप्रमशुधिर्मवेत् ॥ इति । पुत्रपतिरिक्तस्प दाइकलियमेय! तदुक्कं घियादश-"तिष्- - ·AA - । शुद्धिचन्द्रिकासाहतपडत्याम्- वाह भयणकाल एवाशौचनौहिणां कथमित्यत आह --- माग्ग्राहिणां तु नैव स्यात्कर्तुस्त्वस्ति तथाऽपि च ।। फर्ता चेतनयः पूर्वाग्रहे पूर्णमुदीरितम् ॥ ६२ ॥ भाग्माहिणामिति । प्राक् मरणप्रवण एवं गृहीताऽशौचानां सपि. पडानां पुनहिकाले एवं त्रिराबाऽऽशीचं न स्यात् । किं तु पूर्वाssशी. चप्रहेणैव शुद्धिः । तहि दाहकर्तुः कथमित्यत माह-फतुरिति । कर्तु কিং বখামারি পূর্ণ মাসদ্ধান্ত বাহাবি তুন- दक्षिकाले निराशाशीचमस्ति । तु शदो विशेषाऽभिधानार्थः । किमे- तत्पुत्रसाधारण नेत्याह-~कर्ता चेविति । [ तनयः ] पुत्राधेत कर्ता पूर्व पाऽग्रहीसाऽऽशौचर पितृदाई करोति तदा पूर्णमेघाssीचमुदीरित धैः । 'पूर्धारहे' इत्यनेन गृहीनाऽऽशौचस्य पुत्रस्याऽपि दाहकाले त्रिरात्राऽऽशौचमेवेति धनितम् ॥ ६९ ॥ इति श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मजनन्दपण्डितापरनामकविना. यफपण्डितकृतार्या पडशीतिविकृती शुद्धिचन्द्रिकाया. मसगोत्राऽऽशौचमकरणम् । पूर्व सपर्णसपिण्डाऽऽशौचममिहितमिदानीमसवर्णसपिण्डाऽशी. घमाह- उत्तमाऽधमहापिण्ड्ये जनने परणेऽपि च । उत्तमाऽऽशौचमानं पत्तदेव स्याहयारोप ॥ ६३ : : उसमेति । उत्तमो ब्राह्मणादिः । पूर्वपूर्वो घणं उसरोवरयाऽ. क्षया। गधमा क्षत्रियादि।। उत्तरोतरयणः पूर्वपूर्ववर्णाऽपेक्षया ती इसमाधमी तयो सापिण्डयं एफशरीरावयवात्ययरूपम् । तच नि. पुरपमेय । तदादराः- पकमाता पदधा पृथय क्षेत्रा पृथागाः। परपिण्डा पृषप्तोत्राः पिण्डस्यावर्तते त्रिपुरति । मयाधा-एकरमा प्रासमादजाना क्षेत्रा मिन्नजातीपमार. जग्यास एप चाशनाः भिन्न जातीय पक्षविरामविण्य. झापा भिमाचा तेषां पिण्डखियापर्ससे निपुरमेय साविपर. मितिमा तुराधना:ति पन्ति । तरपाऽपिपिसानीपपिमा. र ·७७ 1 मृतकनिरूपणम् । गादन्यथा विभागभाज इत्यर्थः। तदुक्तं ब्रह्मपुगणे- क्षत्रविटशूद्रजातीनां सापिण्ड्यं तु त्रिपुरुषः । ग्राह्मणैरपि जातानामविभक्तार्थभागिनाम् ॥ इति । ब्राह्मणैरिति क्षत्रियाशुपलक्षणम् । अविभक्तार्थभागिनामित्यविभ. कानां पितृजातीयाsशिौचप्राप्त्यर्थम् । [अतपय ] वृद्धपराशरोऽपि-- सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । सजातीयेषु वर्णेषु चतुर्थे भिन्नजतषु ॥ इति । जस्मिन् सापिण्डये विद्यमाने जनने मरणे च जाने यदुत्तमम्य घा- क्षणादेराऔचमानं दिनपरिमाणं तदेव द्वयोरुत्तमाधमपोरप्याशीधे परिमाणं स्यात् । यद्यपि शूद्रापेक्षयोत्तमाः ब्राह्मणक्षनियविशः, ब्राह्मणा. पेक्षया चाधमा क्षत्रविट्शूद्राः इत्येवमुत्तमाऽधमानामनेकत्वादयोरिति नोपपद्यते तथाप्युत्तमत्वाऽधमत्वोपाधिद्वयवशीकरणाद्वयोरिति व्य. पदेशः। तथा चायमर्थ:-ग्राहाणस्य क्षत्रविद्वेषु बन्धुषु जातेषु मृतेषु या दशाहमाशोचम् । तथा क्षत्रियस्य विद्रपु वन्धुपु जातेपु मृतेषु पा द्वादशाहम् । धेश्यस्य शूद्रे यन्धो जाते मृत वा पञ्चदशाहम, तथा पैश्यस्य ब्राह्मणक्षप्रियाय शांतयोमृतयोचो वशद्वादशदिनानि । क्षभियस्य प्राह्मणे धन्धा जाने मृने घा दशाहमिति । स्वम्बसमान जाती. येषु बन्धुपु जातेपु मृतपु या स्वस्वजातीयमाशोचमिति स्थितगंध । तदाहतुः कूर्मयाधायनौ- क्षविशूदजानीया ये स्युर्विप्रस्य पान्धवाः । तेषामशौच चिप्रम्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यत || तेषां जननादिनिमित्ताऽऽशोच इति । ब्रह्मपुराणऽपि- घान्धवेच विमस्य क्षबायटशूद्रजातिपु। मृतपुवाऽथ जातेपु दशाहाच्छुद्धिरिष्यते॥ क्षत्रियस्याऽथ वैश्यस्तु वैश्यस्य कृपलस्तथा। जायते म्रिग्ते वन्धुस्त त्राशीचं स्वकं भवेत् ॥ इति । हात्रैष विग्ये कूर्म:- राजन्यवैश्या अप्येयं होनवर्णासु योनिपु । समेव शौचं कुयांतों विशुद्यर्थ न संशयः ॥ इति । तोत्तमाशौचमेवाधीन कार्यम् । तदाऽऽह ब्रह्मपुराणम्- शुदा वैश्या क्षत्रियास्तु क्रमादुत्तरजातिधु । पान्धवेपु चरनयत्र यासंख्यं तेपु विद्यते ॥ इति ।

·७८ शुद्धिचन्द्रिकासहिनषडशीत्याम्- मनुकूर्मावपि- सधै तत्समवर्णानां शौचं कुथुरतन्द्रिताः । तद्वर्णविधिहऐन स्वमशौचं स्वपोनिषु ।। शूद्रविक्षत्रियाणां तु ग्रामणे संस्थिते सति । दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलादयः । इति । विष्णुरपि--"हनिवर्णानामधिकवर्णेषु तदाऽऽशौचव्यपंगमे शुद्धिः" यत्र विद्धानि (१)वचनानि दृश्यन्ते । तथाह दक्षः- घर्णानामानुपूर्येण स्त्रीणामेको यदा पतिः। वशाहप यदै काहाः प्रसये सूनक मधेत् ॥ (०६-१७) हारीतोऽपि- शुद्धविमो दशाहेन जन्महानौ स्वयोनिषु । पभित्रिभिरथैकेन क्षविटशूदयोनिषु ॥ इति । विष्णुरपि-"माणस्य क्षत्रपिट्नदेषु सपिण्डेपु पात्रविरात्रैकरान क्षत्रियस्य विशुद्रपु पट्टात्रिरात्राभ्यां वैश्यस्य शुढे विराण" इति । शङ्खोऽपि- एकरानं निराधं च पड्रानं मासमेय च । शुद्ध सपिण्डे धणांनामाशीचं प्रमशः स्मृतम् ॥ (२०१५-१७) निरामय पट्टा पक्ष एफस्तथैव च। वेश्ये सपिण्डे वर्णानामाशीचं क्रमशः स्मृतम् ॥ (२०१५-१८) सपिण्डे क्षनिये शुद्धिः पात्राद्राह्मणस्य तु ! वर्णानां परिशेषेण द्वादशाहेन निर्दिशेत्।। (शं०१५-१९) इति क्षत्रिपमरणे परिशेषाणां वर्णानां क्षत्रियवैश्यशदाणामित्यर्थः । कूर्मपुराणेऽपि- पडा धा त्रिरात्र स्यादेकरा क्रमेण तु । धेश्पक्षनियविप्राणां शदेशाशौचमुच्यते॥ - अर्धमानोऽथ पड़ा त्रिरा द्विजपुङ्गया। । क्षत्रियविप्राणां वैश्येच्याशीचमुच्यते ।। पवा वादशाह च विप्राणां वैश्यादयोः । माशी क्षत्रिय प्रोक्तं प्रमेण हिजपुरयाः ॥ इति । सायं समुदायार्थ:- यालणस्य ग्रामविपरपशुपु यन्धुपु जा. से मृत या दशपट्टकदिनाभ्याशीचाम् । सपा क्षत्रिय क्षत्रीपद शुदेषु पन्धुषु जातेषु मृत पा द्वादशतिदिनानि । दशस्थ धेष (U'मत्र परिवानि द.पणान' इति पु. पाठ: ।

·मृतकनिरूपणम् । ७९ रानेषु बन्धुषु [जातेषु] मृतेषुवा पक्षपद्रात्रे । शुद्रस्य शूद्रे यन्धी जाते मृते या मासमिति । ब्राह्मणादिजननमरणयोपुनः क्षत्रियादीनां प्राहा- जादिजातीयमेवाशोधमिति । अस्थाऽपि विरुद्धार्थमाह (१)बृहस्पतिः- शुद्धियो दशान जन्महानौ स्वयानिषु । सप्तपञ्चत्रिरात्रैस्तु क्षत्रपिट्दयोनिपु॥ इति । समे विरोध परिजहार हारलता यथा-'दक्षवचनं यथाक्रमाव- बाहोदास्यपल्याशीवविषयम् । 'वर्णानामानुपयेण' इत्यानुपूर्व्यवच. नात् । न च वर्णपदनानुर्यपदमन्नेति । अतिरेकाभावात् । न च पशाहादिपदैरन्वेति । यथासंख्यन्पायनेन तदर्थलाभात् , व्यवहितान्य. याच । तस्मादानुपूर्येण यथाक्रमविवाहेनेय यदा एकपतिरित्यर्थलाभो भवति । याहस्पत्यं तु व्युत्क्रमविषाहोढस्थ्यपत्याशौचविषयमर्थान- पति । व्युत्क्रमविवाहस्य निपिद्धत्वेन प्रायश्चितनिमित्चत्वपदधिका- शौचनिमित्तत्वस्याऽपि युक्तत्वादिति । तम्मन्दम् । दक्षवाक्यस्य वर्णानां क्रमेणैकरात्राधाशीचमातपादकः "आशीचं क्रमशः स्मृतम्" इत्यादि- शर्मादिवाक्यैः । समानार्थत्वनाऽप्रस्तुताऽऽनुपूर्यविधाहविषयत्या. भावात् । किं च यथा "प्रलवे सूतकं भवेत्" इत्यस्य व्यवहित स्याऽपि सम्पन्ध्यपेक्षायां वर्णानामित्युपतिष्ठते, तथा प्रकाराकाहायामानुपयेणे. त्येतदपि सम्बध्यते इति न दोषः। तस्माहेशाचारतो व्यवस्थैषां पक्षाणां याच्या । आई च ब्रह्मपुराणम्-- देशधर्मप्रमाणत्वात् पड़ा क्षत्रियेष्यथ। त्रिरात्रमपि वैश्यस्य शुद्रग्वेकाहमेव च ॥ इति । उपलक्षणमेतत्सतरामादीनामप्येयैव दिगिरते । आपदनापत्कल्पायन गुणवदगुणपतिपयत्वेन स्निग्धाऽस्निग्धविषयत्वेन या व्यवस्थेति सर्व सुस्थम् । एतेषामनुलोमजादीनां मुर्दावसिक्तादोनों स्वस्वजातीयम्रात. जननमरणयोराशीच प्रागेवाऽभिहितम्।विजातीयपत्तीनां जीवति भर्तरि सज्जातीयं मृते स्वस्वजातीयमेय । तदाह विष्णु:-"पतीनां दासाना चाऽनुलोम्यन स्वामितुल्यमाशीचं मृते स्वामिन्यात्मीयम्" इति ॥६॥ "निराममुपनीतेः प्रार" ( पड० ) इत्यत्र शुदाणामुपनयनामावात. स्थानापन्नाद्विवाहात्प्राक् विरात्रमित्युक्तं तस्याऽपवादमाह- अनुढभार्यः शूद्रस्तु पोडशाद्वत्सरात्परम् ।। मृत्युं समधिगच्छेच्चेन्मासाच्छुझ्यन्ति धान्धवाः ।। ६४ ॥ (१) 'विशुद्धाघमाइ' इति ख.पु. पाठ ।

·८० . शुद्धिचन्द्रिकासहितपटशीत्याम्- अनूदमार्थेति । तुशम्दः प्रकरणविच्छेवार्थः, अर्थान्तरप्रस्तावनाओं पा। अनूहमाऽरुतविवादः शूदः पांडशावादनन्तरं चेन्नियते तस्य यान्धवाः सपिण्डामासाच्छु यन्ति कर्माही मयन्ति । तदाह शङ्का- गनूढमार्यः शुदस्तु पोडशावरसरात्परम् । मृत्यु समधिगच्छच्चेन्मास तस्याऽपि वान्धवाः ।। शुद्धि समधिगच्छति मात्र कार्या विचारणा (शं०१५-६-७) ननु अनुढार्यस्प शूद्रस्य पोडशवर्षाऽनन्तरं मासाssशवमभि. वधताऽनेन घाश्येन [यत् ] गापोडशाद्वात्निरांनाऽऽशौचमुकं भवति तवनुपपनम् । भनेकवचनविरोधात । तदाहाहिरा- शूद्रे त्रिवर्षन्यूने तु मृते गुधिस्तु पञ्चभिः । मत अध्ये मृते शदे मादशाहो विधीयते ॥ पवर्षान्तमतीतो यः शुदस्सन म्रियते यति । मासिकंतु भयछौचमिस्या निरसमापितम् ॥रति। न्यून नियम्य पश्चाहं नियोऽनन्तरं पड्षपर्यन्तं वाव शाहं वय. पोऽनन्तरं मासमिति [यायत् । हारीतोऽपि- आमोझीयन्धनाद्विप्र. क्षत्रियश्चाऽऽधनुग्रहात् । आप्रतोदमदावश्यः शुद्रो पत्रद्वयमहात् ॥ इति । अत्राप्याडोऽनुप्रसाः । तेन शूद्रोऽप्यायपधादिक्षयर्थः । एतम्मरणे त्रिरात्राशीचमनुवर्तते । तथा च घनत्यग्रहणानन्तरं शुदमरणे[ऽयहम्] । माशोचमिति। [ तथा च ] ग्रह्मपुराणमपि-- वित्रा घनुपनीतस्तु राजा चैवाऽधनुर्घ हात् । अगृहीतप्रतोदस्तु धेश्यः, शूद्रस्त्ववस्त्रयुक् ॥ नियते यत्र तत्र स्थादाशीचं व्यहमेव हि । द्विजन्मनामयं कालत्रयाणां तु पडाब्दिकः ॥ पञ्चाब्दिकस्तु शूद्राणां स्वजात्युक्तमतः परम् । इति । सन फेचिर-परस्परविरोधादेपामुपेवेलित । प्रामाणिकाउने. कनिबन्धोदाहतानामुपेक्षाया अन्याय्यत्वात् । यत् पञ्चपड्यर्पवस्त्रया प्रहस्यानन्तरं मासाऽ शौचं सगुणशद्रविषयं पोडशषऽनन्तरं माता- ऽऽशीच मिगुणविषयमिति । तदसत । कर्माक्ष्योऽपि शूद्रस्य गुणा तेषां च पञ्चवार्षिकादावसम्भवात् । न चैवां वचनानां कृतवियाहशद्रवि. पयत्वमिति धाच्यम् । पश्यापिकादेयावनामान विवाहयोग्यताऽ. भाषात् “युधाऽधीमान्" इत्यनेन च तस्यैव तद्विधानात । न चैतनै मणिकविषयम् । पुस्त्वपरीक्षादेधार्थत्येन सयर्णसाधारण्यात । त. - F ·मृतकनिरूपणम्। स्माविरुद्धमेतदिति । अनोच्यते । "शूद्रस्त्वयनयुक्" "शूद्रो घनवय. महात्" इतिघ्रामाहारीतयाश्ययावविशेषाश्रयणाद्यथाकालतवि. चाहविपयत्वेन व्यवस्थेति न विरोधः । यत्राऽपि ब्रालाहिरसवाक्पयोः पञ्चपड्यार्षिकताश्रवणाताशयोश्च विवाहयोग्यताऽभावात् कृतविधा. हविषयत्वं न सम्भवतीति विरोधः प्रतिभाति, तत्राऽप्येवं परिहार:- त्रैवर्णिकांना संस्कारवाहुल्याद् गृहिणीविधिः । यथोक्तेनैव कालेन दाणांस निजेच्छया ।। इतिवृद्धवसिष्टवाक्येनाभिहितः । अस्य चायमर्थ:-त्रैवर्णिकाना , विधाहप्राक्कालीनानामुपनयनवेदाध्ययनवेदवतस्नानादीनां नियतका. लानां संस्काराणां बाहुल्यात्प्रतिपदोक्त एककाले विवाह । शुद्राणां तु विवाहात्मा चौलाऽनन्तरं नियतकालसंस्कारान्तराऽभावापोपपत्ति- विवादः इति । तेन पश्चमपठयोरपि वर्षयोर्विवाहसम्मवात् शूदस्य मासाशौचाऽभिधान न विरुद्धमिति । मत पय स्मृत्यर्थसारे-"स्त्रीणां शुदाणां च पियाहादूध जात्याशौचम्" इत्यमिहितम् ।। ६४ ॥ शद्गाऽऽशीचप्रसङ्गेन स्मृत दासाद्याशौचमाह- स्वामिशौचन दासाद्याः स्पृश्या मासानु कर्म ।। योग्याः स्युमासतो दासी सूता चस्पृश्यतामिपाद ॥६५॥ स्वामिशौचनेति । दासा माद्या येषां ते दासाधा । दासाथ पञ्च- दशप्रकारातिदुक्तम्- गृहजातस्तथा क्रीतो लब्धो दायादुपागतः। अनाकालभृतस्तदादितः स्वामिना चय॥ मोक्षितो महतधीयुद्धमाप्त पणे जितः। तपादमित्युपगता मयज्पायसितः कृतः॥ भक्तदासश्च विशेयस्तथैव घडपाहता, पिफेता चात्मनः शारने दासाः पञ्चदश स्मृताः ॥ इति । यनु मनुना- ध्वजाहतो मतदासो गृहनः क्रीतमिमी। पेत्रिको दण्डवासश्च समते दासयोनयः ॥ (मनु०८-४१५) इति सप्तविधस्यमुक्त तत्रोपामपि दासम्पप्रतिपादनाय, म यस्यप. रिसक्यार्थम। यद्यपि पणजितत्यादिकं सर्यपणेषु सम्मथति, तपा. ऽप्युत्तरोत्तरा एप पर्णाः पूर्यपूर्ववर्णस्प दासा । पूर्वपूर्वी उत्तरो. चरस्या - ·शुद्धिचन्द्रिकासहितपड़शीत्याम्- वर्णानामानुलोम्येन न दाम्पं प्रातिलोम्यतः। इत्याक्षिरसस्मरणात् । भायशब्देन शिष्यान्तेवासिभृतका गृधन्ते । दासान्तेवासिभृतका शिध्याश्चैकत्र घासिनः । स्वामितुल्येन शौचन शुद्धान्ति मृतसूतके॥ इतिवृहस्पतिस्मरणात् । अन्तवासी-शिल्पशिक्षार्थी । मूल्येन क. मैकरो भृतका । शिष्यो वेदविद्यार्थी । एते दासाधाः स्वजननमरणयोः स्वाम्याशीचकालेन स्पृश्या भवन्ति । यो यजातीयस्य समस्योत्कृस्य 'घा दास्यं करोति, स तजातीयाऽऽशौचकालेनैव स्पृश्यो भवतीत्यर्थः। तदाहाविरा:- दासी दासश्च सर्बो चै यस्य वर्णस्य यो भवेत्। तवर्णस्य भवेच्छौचं दास्या मासस्तु सूतकम् ।। इति । हारीतोऽपि- मृतसूने पु दासाना पतीनां चानुलोमतः। स्वामितुल्यं भवेच्छौचं मृते स्वामिनि यौतकम् ॥ इति । यौतकं पृथक्भूतं स्वजात्युताम् । तदाह विष्णुः- पत्नीनां दासाना मानुलोम्येन स्वामितुल्यमाशोचं मृते स्वामिन्यामयिम्" इति । एतय स्वामिगृहापस्थितानां शेयम् । “एकत्र धासिनः" इति याईस्पस्यात् । 'स्पृश्या' इत्यनेन कर्मकरणयोग्यत्वमुक्तम् । तदाह शातातपः- भूल्यकर्मकराः शूदा दासी दासस्तथैव च । स्नाने शरीरसंस्कारे गृहकर्मण्यपिताः ॥ इति । मूल्यकर्मकराः शूद्राः भृत्तका इत्यर्थः । एतेन स्वामितुल्यमाशीच- मित्यावाचाशीचशब्दोऽस्पृश्यत्वपरो योध्या पत्तु- शिल्पिना कारुका वैद्या दासी दासश्च नापिताः । राजानः भोधिपाचव सद्यःशौचा प्रकीर्तिता। इति पराशरस्मरणं, यदपि च- कारवः शिक्षिपनो चैधा दाली दासास्तथैव च । राजानो राजभृत्याच सयाजीचाः प्रकीर्तिता, इति प्राचेतसं तदापछिपयम् । कास्पो दासाश्च यत् किंचित्कुर्वन्त्यपि च लीलया । तदन्योन क्षमः कर्तुं तस्माते शुचयः सदा ॥ इतिग्रह्मपुराणात ! अत्र यतस्तदन्यो न क्षमः कर्तुं तस्मात्ते गुचय इति हेतु धदता तत्कर्तव्यस्याऽन्येन सम्पादने तस्याऽस्पृश्यत्यमस्त्ये. येति यनितम् । तथा च सयास्पृश्यत्यस्यापविषयावं युक्तमेष । इदं चा

·८३
।
-
मृतकनिरूपणम् ।
-पद्यपि सधःस्पृश्यत्वं गर्भदासस्यैव । भक्तवासादीनां तत्रापि ज्यहादेव
स्पृश्यत्वमा
सद्यःस्पृश्यो गर्भदासो भक्तदासस्यहाच्छुचिः।
इति स्मृत्यन्तरात् । एवं स्वाम्याशौचकालेन स्पृश्यत्वकर्माधि-
कारोऽपि स्यादिश्याशङ्कयाह-मासादिति । मासात्तु कर्मसु । कर्माधि.
कारः पुनासनैवेत्यर्थः । मोम इति स्वस्वाऽऽशौचकालोपलक्षणम् ।
दासानामनेकजातीयत्वात् । अयं च कर्माऽनधिकारः "सद्यःस्पृश्यो ग.
भदास:"""गृहकर्मण्यदूषिताः" इत्यादिवचनरेष व्यतिरेकमुखेनोक्ता
दामवत् दास्या अपि स्वाम्याऽऽशोकालेन स्पृश्यत्यप्राप्ती चिदपवाद-
माह-मासत इति । दासी सूता] प्रसूता चेन्मासेनैव स्पृश्या भवती.
त्यर्थः । तदाहानिरा:-"दास्या मातस्तु सूतकम्" इति । सूनक स्पर्शाया-
ग्यत्वं कर्मायोग्यत्वं च यद्यपि-,
सूतिका सर्यवर्णानां दशरात्रेण शुद्धयति ।
ऋतौ च न पृथक्शौचं सर्ववर्णेष्वयं विधिः ।।
इतिप्रचेतसा दशरात्रमेघास्पृश्यत्वं सर्वासामभिहितं, तथापि
मासास्पृश्यत्व गृहलेपनजलाहरणादी, गृहकर्मण्येवोक्तमिति ध्येयम् ।
"गृहकर्मण्यदूषिताः" इत्यस्यैवानेनोपपादनात् । तथा च प्राचेतसमग-
स्पर्श स्नानाभावमात्रप्रतिपादकामिति न विरोधः । इदं च दासाशीचे
सहवासेऽपि न स्वामिनो भवति ।
कारणाद्गच्छति प्रेष्य तदाऽऽशौचं न तान् धजेत्।
रतिवचनात् । प्रैष्यं दास्यं, गच्छति प्राप्ते यदाऽऽशौचं तत्कार-
णात सहवासादिनः स्वामिनो न मदित्यर्थः । शत्र केचित् स्थागिनः
प्रसवमरणयोर्दासानां स्वामितुल्यमाशौचमनेनोच्यते इत्याहुः । तत्तु.
च्छम् । “मासात्तु कर्मसु । योग्याः स्युः” ( पड० ६५) इत्यस्याऽसङ्गत.
स्वात् । न हि स्वामिनःप्रसवमरणयोर्दासानामयं कर्माऽनधिकारः स.
म्मयति । सदाशीघकालेच तेषां शुद्धायात् । किं च स्वामिप्रसपमर.
निमित्चकदासा शौचप्रस्ताये दास्याः प्रसवनिमित्तस्यास्पृश्यत्वरच;
नस्य सुनरामसङ्गतत्वाऽऽपातात् । तस्मादुक्तव्याएपेच माधीयसीति ।
तर्हि स्वामिनःप्रसयमरणयोसानामाशोचं फिमिति चेत् स्वामिजाती-
यमेव प्रत्पेहि । तगृहवासतदनभोजनतत्सम्पर्ककरणात्। तदमाये
दासस्वामिभावमा किमिति चेत्-
प्रामेश्यरे कुलपती शुद्धिनक्षत्रदर्शनात ।
इतिवृद्धमानयमेवाऽयहि । कुलपतिर्गर्भासादे कुलस्य स्वामीति ॥६५॥

·। शुद्धिचन्द्रिकासाहतपडत्याम्- सपिण्डानां प्रसवमरणयोर्दशाहादशौचमुक्तं तस्य कचिदषधादमाह- अनुलोमाऽश्रितायास्तु भार्यायाः प्रसवे मृतौ ॥ पुत्रस्याऽनौरसम्याऽपि समीपे त्रिदिनाच्छुचिः ॥६६ ॥ अनुलोमाश्रितेति । तुशब्दोऽर्थान्तरप्रस्तावनार्थः । अनुलोममनुः फरेणाश्रिता अनुलोमाथिता। स्वजातीयमुत्याएजातीयं वा पुरुपान्तर मानिता तादृश्याः स्वभार्यायाः प्रसवे आश्रितपुरुषेणाऽपत्यजनने मरणे च पूर्षों मी त्रिदिनं प्रयाणां दिनानां समाहारखिदिनं तस्मा. चविः । कर्मयोग्यः स्पर्शयोग्यश्च भरतीत्यर्थः । तदाह वृहस्पतिः- अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च । मृतेश्चाप्लुत्य शुध्येत्तु त्रिरात्रेण द्विजोत्तमः॥ इति । प्रतिलोमाद्याऽश्रितायास्त्वाशीचाऽऽभायमेव वक्ष्यति । इदमध्यब- हितानाम् । वहिः कृतानां तदभावस्य पक्ष्यमाणत्वात । उक्तमर्थम- न्यवाप्यतिदिशति-पुत्रस्पेति । अनौरसाः क्षेत्रजो गूढजः कानीमः सहो. ढजः पुत्रिकापुत्रश्चेति । तेषां प्रसवे उत्पत्ती की कृत्रिमदचक(१)स्वयन्द ताऽपविद्धानामुत्पश्यनन्तरमन्यपुत्रत्वोत्पत्तेन ग्रहीतुस्तत्प्रसवाऽऽशीचं सम्भवतीति तदपत्यप्रसवे तेषां मरणे च त्रिरात्राशीचं प्रहीतुर्भव. तीत्यर्थः । पौनर्मवस्य स्वन्यपूर्वाप्रसव एव यक्ष्यते । इदं च महोतृस. भानजातीयानामेव पुत्राणामिति ध्येयम् । तदाह ब्रह्मपुराणम्- औरसं वर्जयित्वा तु सवर्णपु सर्वदा । क्षेवजादिषु पुत्रपु जातेपुच मृतेषु च ॥ माशौचं तु विरानं स्यात्समानामिति निश्चयः । इति । सर्वदा सर्वकालमुपनयनाद्यनन्तरमपि । समानां गृहीतपुत्रसमानः जातीयानां पितृणामित्यर्थः । केचिसमयावति पठन्ति । तेषा समानामित्यनेन पौनरूत स्यात् । यद्यपि "परपतीसुतेपु च" इत्यनेन मौतहनिमदत्रिमस्चयन्दत्ताऽपविद्धपुधिकापुत्रकानीना एव वृहस्पति. नोकास्तथाऽपि क्षेत्रजादीनामपि तदुपलक्षणम् । "औरसं चर्जयित्वा" "क्षेत्रज्ञादिषु पुत्रपु" इत्यनेन माझे सर्वेषामविशेषोपादानात् । इदं च (१) स्वयं प्रहीतुर्भपतीत्यर्धः। पौनर्भवस्याऽप्यन्यपूर्वानसप एप घश्यते । इदं गृहीतसमानजातीयानामेघ दाऽपविद्धानामुत्पत्त्यनन्तर मन्यपुत्रत्वोत्पत्तन नहौतुस्तस्मसघाशोचं सम्भवतीति तदपत्यप्रसये. तेषां मरणे च विरात्राऽऽशीचं पुत्राणामिति ध्येयम्' इति कपुछपाठः। 1 ·मृतकनिरूपणम् । त्रिरात्राऽऽशौचविधानं यत्प्रतियोगक भार्यात्वं पुत्रत्वं च तस्यैव । सपिण्डानां तु पृथगाह मरीचि:- सुतके मृतके चैव त्रिरात्रं परपूर्वयोः । एकाहस्तु सपिण्डानां त्रिरात्रं यत्र थे पितुः ॥ इति । परः पूर्वः पतित्वेन पितृत्वेन च ययोर्भार्यापुत्रयोस्ती पर सूखौं तयोः परपूर्वयोरित्यर्थः । सोदकसगोत्राणामप्याशौचमाह प्रजापतिः- अन्याश्रितेपु दारेषु परपत्नीसुतेषु च । गोत्रिणः मानशुद्धाः स्युत्रिरात्रणेव तत्पिता ॥ इति । यतु सपिण्डानामाशौचाभाय एव । “गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युः" रतिप्रजापतिस्मरणात् । इतिमिताक्षरोत तस्विन्त्यम् । “एकाहस्तु सपिण्डानाम्" इतिमरीचिवचनविरोधात् ।"गोत्रिणः मानशुद्धा स्युः" - इत्यस्य सोदकादिविषयत्वसम्भवाच्च । वचनद्वयेऽपि सपिण्डगोनिश- ब्दयोरेव च विशंपोपादानात् । यद्यपि मारीचे परपूर्वाशब्दः स्वसामः यनान्यदीयां स्वयंपरिगृहीतामभिधत्ते प्राजापत्ये चाऽन्याश्रितशब्दः स्वीयामन्यपरिगृहीत व नियमभिधते इत्यर्थभेदावुभयव्यवस्थापि सम्भवति तथाऽपि- एकाहस्तु सपिण्डानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुः। इत्यनेनोभयत्रापि सपिण्डानामेकाहविधाने "गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युः" इति प्राजापत्यवचनविरोधः स्यादिति नेयं व्यवस्थेति ।यपि च यत्र पितुः त्रिरान्यूनमाशीचं तत्र "गोत्रिणः स्नानशुद्धाः" इति प्रा. जापत्यं प्रवर्तते, यत्र पितुस्त्रिरात्रं तत्र "एकाहस्तु सपिण्डानाम्" इति मारीचमवतिष्ठते, इति मदनविवरणं तदप्यापातत एव । गोत्रिणः स्नानशुद्धा स्युखिराणेय तपिता। इत्यत्राऽपि पितुनिरामयोधनादित्यलमापातदर्शिनाममृतादीनां मर्मो. दुधाटनेनेति । तस्मादुक्तंव व्याख्या जाताभिण्या माधयाग्नुमता साधायसीति । अथाऽपि "गोत्रिणः स्नानशुद्धाः" इति सपिण्डविषय. मेवाऽभिप्रेतं तद्यसन्निधाने तदस्विति उभयशेषं विशेषमाह-समीप इति । यदिदमन्याश्रितभाशीचमनौरसपुत्राऽऽशौचं च पिरान. मित्युक्तं तत्समीपे एकदेशाऽवस्थिती झंयम् । देशान्तरे पृथगाभ- धानात् ।। ६६॥ तदेवाइ- अन्यत्र तु दिनादन्यपूर्वपल्या दिनत्रयाद वैजिकादभिसम्बन्धादनुरुध्यादयं यहम् ॥ ६७ ।। , ·+ ८ शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- अन्यत्र स्विति । तुशब्दो विषयविशेषसमर्पणार्यः। अन्यत्र देशान्त रस्थितयोरन्याभिवमार्याग्नौरसपुत्रपोर्दिनादहोरात्रात्तत्पतिपित्रोः शु. द्धिः तदाह याज्ञवल्क्या- अनौरसेपु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु व । (या०३-२५) इति । "अहस्वदत्तकन्यासु" ( या० ३-२४) इत्यतोऽहरित्यनुवर्तते । अ. म्याश्रितस्वमायाऽऽशौचकनप्रसङ्गेन स्वपरिगृहीतान्यपूर्णssशौच. मप्याह-अन्यपूर्वति । अन्यो दानेनोपभोगेन वा पूर्णे यस्याः साऽन्यः पूर्वी । त्रिविधा पुनर्भश्चतुर्विधा स्वैरिणी चेति सप्तविधा । यथाऽऽद्ध नारद:- परपूर्वाः स्त्रियस्वन्याः सत प्रोक्ता मनीषिभिः । पुनभूत्रिविधा तासां स्वैरिणी तु चतुर्विधा । इति ।। सा चासी परलो च पती कथंचन विवाहविधिना परियाता । . तीशब्दसामध्यदिन्यत्र भार्यापदेनोपादानादवद्धायाः पृथगासवधिः धानाध | तस्याः प्रसवे मरणे व परिमाहीतुर्दिनत्रयाछुद्धिरिति । तदर. मनीरसेपु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च । परपूर्वासु च स्त्रीपु भिरानाच्छुद्विरिप्यते ।। इति । दारीतोपि- परपूर्धासु भार्यासु पुत्रेषु कृतफेपुष । मातामहे निरा स्थायेकाह स्वसपिण्डतः ॥ इति । नसपिण्डे गोगजे पकाहमित्यर्थः । तथा निरानाऽनुत्ती विष्णु:- पनीरसेपु पुगेपु जातेपु च मृतेषु च। परपूर्यासु भार्यासु प्रमतासु मृतासु च ॥ इति ॥ फोऽपि- परपूर्यासु मार्यामु पुपु छतपुच। पि भ्यानुयाश्चार्य स्वापारयन्यमाचा इति। यतु- हास्यपूर्यासु गार्या पुरेपु पाकेषु च । गाऽनपायो गतस्य नाऽऽशाचं मोदकमिया ॥ रति लिपितपयन, सदपटजातीयान्यपूषारतकपुनधिष. पम् । नुनपजातीय- भाशीयं तु त्रिरात्र स्यारसमानामितिनधयः। रति प्रा विरामपिधानात् । पोनर्भयस्य प्रसये मरणे चैतदेवा.

·M -- मृतकनिरूपणम् । शौचमित्याह-यैजिकादर्भाति । पीजं शुक्रं तनिमित्तों पैजिकः । मभि. सम्पन्धोऽपयोत्पादनाऽनुफूलो व्यापारः । तस्मायदे =प्रिरात्रम्। अर्घ-आशौचम् । अनुसन्ध्यादनुवर्तेत । चैजिकादित्यनेनाऽन्यपूर्वास्वप. श्योत्पत्ती राजमारसम्बन्ध एप, न तु पनीद्वारकोऽपि । तस्याः पती. स्या:भाषादिति । यद्यप्पनौरसपुत्राऽशौचकथनेनैव पौगर्भपाशीचा- परिमापार्थमिदमारभ्यते इति न पीनयम । अवाप्यसनिधी म्यहोरा. प्रमेय । "अन्यत्र तु दिनात्" इत्यस्य सन्दशन्यायेनोममशेषत्वात् ।।६७॥ इदानीमवरुधान्यपूघोडsशौचमाइ- अन्यपूर्वावरुद्धासु त्रिदिनाच्छुद्धिरिष्यते । तास्वेवाऽनन्यपूर्वामु पश्चाहोभिर्विशुद्ध्यति ॥ ६८ ॥ अन्यपूर्वेति । अन्यपूर्वाः पूर्योताः। ताश्यता अवरुद्धाच पुरुषान्त. रोपमोगमिरखाः । नियतपुरुषपरिगृहीता दास्यः । अपरदास दासी भुजिष्यानुसधैय च (थर०२-२९.०) इति यायल्ल्यनाथद्धानां दासीविशेषत्वयोधनात् । तासु प्रसू. तासु मृतासु च त्रिदिनं प्रयाणां दिनानां समाहारखिदिनं तस्मात् प. रिग्रहातुःशुद्धिरिप्यते पूर्वरित्यर्थः । तदाह ग्रह्मपुराणम्- पित्रा दचा तु या कन्या स्वातन्त्र्यादन्यमाधिता। यं संश्रितपती भूयस्तस्याऽऽशौचं भयेभ्यहम् ।। इति । या कन्या वित्रा कस्मैचिहतासाचतं परित्यज्य स्वातन्त्र्येणा- न्यं सवर्णमुत्तमं यणे घाऽऽश्रिता सा यं संचितपत्ती सम्यक् नित. ती येनाऽधरुति यायद । तस्य त्रिगतमाशीचमित्यर्थः । यत्तु- अन्यपूर्ण यस्य गेहे माया स्यात्तस्य नित्यशः! माशाचं सर्वकार्येषु देहे भवति सर्वदा।। दानं प्रतिग्रहः स्नानं सर्व तस्य भवेद्वृथा। इति ब्रह्मपुराणीयमेव पचनम, तत् सर्वदाऽऽशौचयोधनेनान्यपूर्ण. परिप्रदनिन्दापरम् । अत एव दानादीनामपार्थकता देतुरिति । अन सपिण्डानामाशाचं नास्ति। मृतायां वा प्रसूतायां नान्येपमिति निश्चयः । इतिग्राहात । अनन्यपूर्वाधरुद्धासु विशेषमाह-तास्थिति । तासु अवरुद्धासु अनन्यपूर्यास्तु प्रसूतासु मृतासु च पञ्चामर्दिनः परिग्रहाता शुद्धो भवतीत्यर्थः । तदाह ग्रह्मपुराणम्- कामादक्षतयोनिश्चंदन्य गत्वा व्यवस्थिता। तस्याऽन्यस्य सगोत्रा सा यमाश्रितवती स्वयम् ॥ इति । १ . .

·- ५८. शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- अक्षतयोनिरन्यपूर्वा यमन्यं गत्वाऽऽधितवती । माश्रित्य च व्य. वस्थिता विशेषेणाञ्चस्थिता येनाऽघरुद्धति यावत् । तस्याऽन्यस्य सा संगोत्रा भवतीत्यर्थः । अनेन सगोत्रस्वाभिधानेनाऽऽशौचाऽधिक्यं व्यजितम् । तदेवाचार्यः पश्चाहपदेन स्पष्टीतम् । अनाध्यमाशयः- दशाहाशीचे सपिण्डसगोत्रत्वं निमित्तम् । तदादतुः शहीलीखतौ- सपिण्डता तु सर्वेषां गोत्रतः साप्तपौरुषी । पिण्डचोदकदानं च शौचाऽऽशौच तदाऽनुगम् ।। इति । गोने सातपौरुपी या सपिण्डता सेव पिण्डोदकदानाऽशौचाना निमित्तमित्यर्थः। पिण्दादिसाहचर्यात्पूर्णाऽऽशौचमेवाऽत्र गृहते । त- था च अनन्यपूर्वाइवरुद्धासु ब्राह्मयचनेन सगोत्रत्ययोधनात, पाणिग्रह- णाऽभावेन लापिण्ड्याऽभावाच्च एकमात्रनिमित्तलदायादर्धाऽऽशोचं युक्तमेव । न चैवं सगोत्रमातुलयोरप्यर्धाऽऽशौचं स्यादिति वाच्यम् । त- विशेषवचनसद्भावात् । न च परिग्रहीत्रा सदैकशरीरारम्भकत्वेन सापिण्ड्यमप्यनास्तीति घाच्यम् । तस्य चेश्यादावतिप्रसक्तत्वेन पति- पत्नीमाविषयत्वस्याऽवश्यवाच्यत्वात् । तस्माद्युक्तमन्न पञ्चाहकरपनमि- स्पल यदुना । अन्न च सपिण्डानां सगोत्रा शौचमेय । ब्राह्मवचनेन स गोत्रतामानयोधनात् ॥ ६८ ॥ इदानीं स्वपत्न्यां व्यभिचारोत्पन्नपुत्रस्याऽशौचमाह- व्यभिचारादहीनेन जायतेऽसौ म्रियेत वा। ज्यहं तु भर्तुरेव स्यात्सपिण्डानां तु नेहशम् ।। ६९ ॥ व्यभिचारादिति । या स्त्री अहोनेन समेनोत्कृप्टेन वा व्यभिचाराजा. यते प्रसूर्यते तदा असो जातः पुत्रो म्रियेत चेत्तदा तस्या भरेय व्यह- माशीचं स्थान पुनस्तस्याः सपिण्डानामीरशमाशौचमित्यर्थः । तदा सुमन्तु- व्यभिचारेण यस्य खो सूयते म्रियतेऽथ या! मर्नुरेय त्रिरात्रं स्यात्सपिण्डानां तु नैव तत् ॥ इति । गहीनेनेतिपदता हीनवर्णव्यभिचारे भाशीचाऽधिपय यनितम् । तदाहतु. शशलिपिता- शीनरी या नारी प्रमादात्मसपं व्रजेत् । प्रसये मरणे तमाशीच मोपशाम्यति ॥ इति । दीनवणीत-सत्यपेक्षया नियणांत् । प्रमादात्म्पमिचारात् । प. रिमेहमानितपुत्रेण सह परिगृहीतायां स्वयमपि पुत्रे जनि योरपि .

·भ मृतकनिरूपणम्। पुप्रयोः प्रसवमरणयोः परिग्रहीतुलिरात्रमित्याह ब्रह्मपुराणम्- आदावेकस्य दत्तायां कुत्रचित्पुत्रयोईयोः । पितुर्यत्र विरानं स्यादेकं तत्र सपिण्डिनाम् ॥ इति । आदौ प्रथममन्यस्य दत्तायामन्येन परिणीतायां फुत्रचिवयोः परित तृपरिग्रहीनोः सकाशादुरपनियोः पुत्रयोः पितुः पूर्वस्य परिग्रहादुत्तर- स्य च जनगारिपत्यवतः परिग्रहीतुर्यत्र पुत्रद्वयोत्पत्ती मृतौ च निरानं स्यात्तत्र सपिण्डानामकाहमित्यर्थः । यद्यपि पूर्वस्योत्पन्नस्यैव पुत्रवेन परिग्रहान्न तदुत्पत्तिनिमित्तमाशौचं परिग्रहीतुः सम्भवति तथाऽपि स- • मरणे तेन घाऽपत्यजनने गर्भावस्थस्य मातृपरिग्रहाऽनन्तरं स्वगृहो. स्पत्ती घाऽशौचं भवत्येवेति न दोपः । न चास्याऽनौरसपुत्राशीचकथने. मास्य पौनरत्यम् । एपामप्यनौरसत्वादिति घाच्यम् । एषां तल्लक्षणा- उभायेन पुत्रेषु परिगणनाऽमावादनाशौचप्रसक्तावस्याऽभिधानात् । पि. हद्वयोत्पन्नयोरेकमातृकयोः परस्पराऽशौचमाह ब्रह्मपुराणम्- एका माता द्वयोर्य पितरौ द्वौ व कुत्रचित् । तयोः स्यात्सूतकादैषयं मृतकावा परस्परम् ॥ इति । सुनके मृतके च परस्परं तुल्याऽशौचमित्यर्थः। परंतु सूतके एक- रात्र मरणे विरानमिति विशेष । तदाद मरीचि.-- मात्रैकया द्विपितृको भ्रातरायन्यगोत्रजौ। एकाह सूतक तत्र त्रिरात्रं मृतकं तयोः ॥ इति । पतेनैकमातृकयोxिपितृकयोः परम्परं प्रसधमरणयोर्मातृजातीयमे- पाऽऽशौचमिति हारलनाविहित ब्राह्मवचोविवरणमसंघरणमेवेत्युपेक्ष. णीयम् । मरीचिवचनविरोधात इति ॥ ६९ ॥ द्विविधं तावदाशौचं स्पर्शायोग्यत्वं कर्मायोग्यावं च, तत्राधस्योक्त कालनिमित्ते अन्यत्राऽप्यतिदिशति- एवं कर्मनिषेधश्च विधेयस्यैव कर्मणः॥ निषेधविधयः सर्वे त्वादेयाः शुचिभिस्तथा ।। ७० ॥ एवमिति । विधीयते विधिना तद्विधेयम् । “अहरहः सन्ध्यामुपा- सीत" "तानेतान्यज्ञानहरहः कुर्वान" इत्यादिविधियोधितस्य सन्ध्या- 'पञ्चमहायज्ञादेनित्यनैमित्तिकस्य कर्मणो यः कनिषेधः कर्तव्यतानिषेधः सूतके कर्मणां त्यागः सन्ध्यादीनां विधीयते । इत्येवमादिः सोऽप्येवमेव । पूर्वोक्तकालनिमित्तक इत्यर्थः । यस्मिन् निमित्ते यायकालमाशीच तत्र स्पृश्यत्ययदेव पिहितकर्मयोग्पत्यमपि ·, . शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- तानिमित्तं तावत्कालमध्यवसेयमिति । अत एव मार्कण्डेयपुराणे- दशाहं ब्राह्मणस्तिष्ठेहानहोमादिवर्जितः। क्षत्रियो द्वादशाहं च वैश्यो मासाद्धमेव च। शूद्रश्च मासमासीत निजकर्मविधर्जितः । इति । अन विधेयस्यतिवदता रागप्राप्तानां भोजनशयनासनादीनामाव. श्यकानामनिषेधः । अत एवाऽनावश्यकानां रागप्राप्तानां क्षारलवणता. म्वूलाऽशनादीनां निषेध एव । एवमाशाचे निषेधविषयस्याऽनगुष्ठेयता. मभिधाय प्रतिप्रसूतस्य पुनरनुष्ठेयतामाह-निषेधेति । निषेधपूर्वका वि. धयो निषेधविधयः प्रतिप्रसघाः "चैतानोपासनाः कार्याः" (या०३-१७) इत्यादयस्ते सर्वे तथा आदया यथा मुधिभिरादीयन्ते इति । तदाह पारस्कर:-"नित्यानि नियतैरन्धैतानवर्जम्" (पा० गृ०३-१०-३२) "शालाग्नी चैके" (पा००३-१०-३३) "धन्य एतानि कुर्युः" (पागृ० ३-१०-३४) इति । अत एव हारीत:-- कर्म वैतानिक कार्य स्नानोपस्पर्शनास्थयम् । न तु सत्रस्य विच्छेदं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति स्वस्य धीतेऽधिकारमाह । तथा तत्तद्धर्मोपरोधार्थ "उपस्पृश्य पिता शुचिः" इतिशुचित्वं चाह । सत्रस्याग्निहोत्रस्याऽनुपरोधार्थ मनुष्ठा- ममितियावत् । शुचित्वाऽभिधानमधिकारनिर्वाहाय । अत पय गोमिल:- अग्निहोत्रस्य होमार्य शुद्धिस्तात्कालिकी भयेत् । पञ्चयशान कुर्वीत घशुद्धः पुनरंघ सनि । यत्तु "सारे कर्मपपन्यकर्तृत्वेऽपि स्यद्रव्यत्यागात्मकं प्रधानं रुपय- मेव कार्यम् । तस्याऽनन्पमिपावत्यात्" इतिमिताक्षरोक्तं तच्चिन्यम् । कर्म तानिक कार्य स्नानोपस्पर्शनास्थ्यम् । इत्यनेन स्यस्यैप लाइकर्माऽधिकारयोधनात् । न चेदमपि स्यागमा- प्राऽभिप्रायेणेति पाच्य | अनन्यनिपाधस्य तस्य स्थापयलेनेय स्थल फर्तव्ययाऽयगमादचनारम्भो निरर्थका स्यात् स्थत्यत्यागस्य धी- तस्मात साधारणत्या "कर्म देतानिकम्" इति विशेषोपादानं चाऽमर्थक स्यादकिच भनिहोत्रस्य दोमाय शुद्धिमतारफालिको भए । स्यनेमाऽग्निहोत्रदोमाय भुद्धिमिधीयते । दोमध स्वरयस्यागपूर्ण को स्पप्रक्षेपास्तो व्यापार । नदुर्ग-"जुहोतिरासेवनाधिक: स्पार" धरयागमात्रस्य स्थफहुंकाय अन्यको प्रक्षेपे स्वस्य सुद्धा भिधानं नागपत। तस्मारसानतानि होमे स्पस्याऽधिकारय ·मृतकनिकयणम्! लम् । उपपादितं चैतन्ट्राकल्पलतायामेवाऽस्माभिरिति नेहोच्यते॥७०|| इदानीमाशौचपरिगृहीनेषु द्रव्येष्यप्याशौचमित्याह- अशुचीनां नराणां तु द्रव्याण्यायशुचीनि हि ।' तस्मात्तान्यपि वानि शुचीनामिति निश्चयः ॥ ७१ ॥ अशुधीनामिति । जननमरणनिमित्तेनाऽऽशौचनाऽऽशुचीनों नरा. णां यानि द्रव्याणि अनादीनि तान्यध्यशुचीन्येव । तुशब्द एक्कारार्थः । हाऽदृष्टार्थकर्मायोग्यानीति यावत् । तस्मादशुचित्यादेव शुचीनाम- सविण्डानां तानि पानि परिहरणीयानीति निश्चयः शास्त्रज्ञानाम् । अत पय यमः- उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । इति । विष्णुरपि-"माशौचे कस्य चिदत्तमश्नीयात्" इति । उभयत्र-जन- नमरणयोः । कुलस्याऽऽशौचयुक्तस्य । यन्नमसपिण्डैर्न भोज्यम् । ख. कुल्यानां तुन दोषः । सूतके तु कुलस्यानमदोष मनुरमीत । इति यमस्मरणात् ॥ ७१ ॥ उत्तमशुचित्वं द्रव्यविशेषेणाऽपवदति- क्षीराज्यदधितकाम्बुतिलपुष्पफलं गुडम् । शाफकाठोप, मूलं ग्राह्य स्यात्स्वाम्यनुज्ञया ॥७२॥ क्षीराज्येति । शीर-पयः । आज्य-सर्पिः । दधि प्रसिद्धम् । तक उदश्यित् । अम्बु-जलम् । तिलाः मसिद्धाः : पुष्पं मल्लिकादि । फल- आम्रादि । तेषां समाहारः । समाहारेण च लवणमधुमस्तृिणलोटा जि. नशुष्कानपण्यानि समाहियन्ते । गुउः प्रसिद्धः । शाकंबास्तुकादि । सूलपत्रकरीराप्रफलकाण्डविगूढकाः। त्वक् पुष्पं कवचं च चेति शाक दशविघं स्मृतम् ॥ इति स्मृत्यन्तरोत्तम काष्ठौपधमितिसमाहारेण तैलं गृह्यते । मू लं-मुलकादि । इदं सर्वमाशौचसम्पन्ध्यपि द्रव्यजातं स्वाम्यनुज्ञयाऽन्य। स्वयमेव गृह्णीयादित्यर्थः। तदाह मरीचि:- लवणे मधुमासे च पुष्पमूलफलेषु च । शाककाष्ठतृणध्वसु दधिसर्पिःपयासु च । तिलौषधाऽजिने चैव पक्कापक्के स्वयंग्रहा। पुण्येषु चैव सर्वेषु नाऽशौचं मृतस्तके । इति । " पकं मोदकादि । अपक्क-तण्ड्लादि। इदं च पकाइपकाभ्यनुशा. - . .

·. शुद्धिचन्द्रिकासाहतषडऑस्याम्- मनसत्रप्रवृत्तविषयम् । तथा चाहिया- अनसनप्रवृत्तानामाभमनमगर्हितम् । भुक्या पकानमेतेषां त्रिरात्रं तु पयः पियेत् ॥ इति । पक्षानमोदनादि । ब्रह्मपुरापोऽपि- लयणं मधु मांसं च पुष्णमूलफलानि च । काटं लोठ पणे दधि क्षीरं घृतं तथा ॥ औषधं तैलमजिन शुष्कमन्नं च नित्यशः। आशीचिनां गृहा ग्राह्य स्वयं पण्यं च मूल्यजम् ॥ इति । फूर्मपुराणेऽपि- हिरण्यधान्यगोयासस्तिलागुडसर्पिपाम् । फलानि पुष्पशाकं च लवणं काठमेव च ।। तोयं दधि घृतं क्षीरमौपधं तैलमेव च ॥ माशौचिनां गृहादु ग्राह्य शुष्कानं चैव नित्यशः ॥ इति । तथा च कश्यपः-"ते. सह ब्राहाणो न वसेन्न याचेन्न दधाद्विपदच- तुष्पदधान्यहिरण्यवस्वर्जम्" इति । याचनदानयोरुभयोरपि प्रतिप्रस. घोऽयं द्विपदादिरित्यर्थः। जन्माऽशाचे केषां चिपतिनहेऽपि न दो. पः । तदाहतुः शवलिरिती-"कुमारप्रसये नाड्यामच्छिन्नायां गुडतिल- तलहिरण्यपत्रप्रावरणगांधान्यप्रतिग्रहेप्वदोपस्तदक्षः" इति । एके गुर्व. थै कुर्वते इति ॥ ७२॥ अन्यनाऽप्याशौचाऽपयावमाह- संसर्गाघस्य वाऽऽशौचं यस्यातिक्रान्तकालजम् । तदीयस्य पदार्थप नाऽऽशौचं विद्यते कचित् ॥ ७३ ।। संसर्गादिति । यस्य संसर्गात् शवसंस्पर्शरूपाद्याशाचं भवति, यस्य चाऽतिक्रान्तकालजमाशोचं पश्चाच्छ्यणेन भवति, तदीयस्य भार्यापुत्रा दे पदार्थस्य च जलानादेराशौचं क्वचिदपि देशकालनिमित्तादिभेदेऽपि न भयति इति । तदादागिरा:- - माशीचं यस्य संसर्गादापतेद् गृहमेधिन । क्रियास्तस्य न लुन्यन्ति गृहाणा च न भवेत् ॥ अतिकान्त दशाहे तु पश्चाजानाति चेद्गृही। त्रिरानं सूतक तस्य न तद्न्यस्य कर्हिचित् ॥ इति ॥ गृह्याणां गृहे भवानां मार्यापुनादीनाम् ॥ ३७॥ एवं च द्रव्यविशेषणाऽऽशौचमपाच पुरुषविशेपेणाप्याशीवमप- J ·२३ मृतकनिरूपणम् । घदति- वानस्थयतिब्रह्मचारिणः शुचयः सदा ।। इतरेऽपि समारब्धप्रयोगाः शुचयः स्मृताः ॥ ७४ ॥ वानप्रस्थेति । घानप्रस्थस्तृतीयाश्रमी। यती सन्न्यासी एकदण्ड: खिदण्डश्च । ब्रह्मचारी नैष्ठिक उपकुर्वाणकध। एते सदा सर्वकालं, आश्रममात्रपरिग्रहेण सपिण्डजननमरणयोः शुद्धाः । स्पर्शकर्मयोग्या इत्यर्थः । तदाह याज्ञवल्क्य- सत्रिवतिब्रह्मचारिदात्यहाविदां तथा । ( या०३-२८) इति । अत्र दातृशब्देन नित्यं दातैव न प्रतिग्रहीता। तादृशो खानस उच्यते । ब्रह्मवित् सन्यासी। सुमन्तु प-"दीक्षितयतिब्रह्मचारिणां नाऽऽशौचम्" इति । ब्रह्मपुराणेऽपि- नैष्ठिकस्थाऽथवाऽन्यस्य भिक्षार्थ प्रस्थितस्य च । धानप्रस्थस्य वाऽन्यस्य साधिकारस्य, सर्वथा ॥ प्रतिग्रहाऽधिकाराच्च निवृत्तस्य न विद्यते ॥ इति । नैष्ठिकस्य ब्रह्मचारिणोऽथवाऽन्यस्य उपकुर्वाणकस्य भिक्षार्थ प्र. स्थितस्य भिक्षोः सन्यासिनश्च । घानप्रस्थस्य घान्यस्प उभयविधस्य । उभे विधे दर्शयति-साधिकारेति। साधिकारस्य प्रामादष्टग्रासाऽऽद. रणाधिकारवतः । सर्वथा प्रतिग्रहाधिकारानिवृत्तस्य घन्यफलमू. लाशिनो वायुभक्षादेर्वा सपिण्डजननमरणयोराशीचं न विद्यते इति । कौमऽपि- नैष्ठिकार्मा पनस्थामा यत्तिनां ब्रह्मचारिणाम् । नाऽशौचं कीर्तितं सद्भिः पतिते च तथा मृते ॥ इति । ब्रह्मचारिणामुपकुर्घाणकानाम् । नैष्टिकस्य पृथगुपादानात । देवलोऽपि- नैष्ठिकानां धनस्थानां यतिनां ब्रह्मचारिणाम । नाऽऽशौचं सूतके मोक्तं शाये चाऽपि तथैव च ॥ इति । अयं चाऽऽशोधाभावो ब्रह्मचारिप्रभृतीनामाशीचिसंसर्गाऽभाये ! ग्रह्मचारी गृहे येषां हूयते च हुताशनः । सम्पर्क चेन्न कुर्वन्ति न तेर्ण सूतर्क भर्चेत् ॥ (परा०३-१९) নিহাস। ब्रह्मचार्यग्निहोत्रिणोराशौविसंसर्गाऽमाये नाशोचमित्यर्थः। विशेषं चोपरिष्टावक्ष्यामः । इतरेऽपि ऋत्विदीक्षित. सत्रिपतिप्रभृतयः समारब्धप्रयोगा-प्रयोगमारब्धयन्तः तन्त्र तत्र ·२४ शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- शुचयः स्मृताः मन्यादिभिरित्यर्थ । नदाह याज्ञवल्क्य:- कायजा दीक्षितानां च यशियं फर्म कुर्यताम् । सनिवतिग्रह्मचारिदातृनहाविदां तथा ॥ (या०३-२८) दाने विवाहे यज्ञे च सट्टामे देशविप्लो। आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शोचं विधीयते ॥ (या० ३-२९) इति। ब्रह्मपुराणेऽपि- गृहीतमधुपर्कस्य यजमानाच्च ऋत्विजः । पश्चादशाहे पतिते न भवेदिति निश्चयः । तद्वद् गृहीतदीक्षस्य विद्यस्य महामखे। स्नानं त्वयभृथे यावत्तापत्तनैव विद्यते ॥ इति । एतच्चाऽऽशौचाऽभाववचन पिनाऽऽशाचव्यतिरेकेण । तदाह शह:- ऋत्विजां दीक्षितानां च यशियं कर्म कुर्वताम् । नैवाऽऽशौच भवेत्तेषां पित्रोस्तु मरण विना ॥ इति ॥ ७४ ॥ आरब्धमयोगाणां शुचिस्पमित्युक्त तदारब्धप्रयोगमात्र सर्वत्रेत्याह- सूतकात् माक् समारब्यमने काहं तु यंद्रतम् ॥ उपवासादिकं कुर्यान्न तु दानार्चनं जपम् ।। ७५ ।। सूतकात्प्रागिति । सूतकोत्पत्तिदिनात्याग्भवेषु दिनेवारब्धं यदने. फदिनसाध्यं मासोपवासकृच्छ्चान्द्रायणादिक बनम्, उपलक्षणमेतत् यचान्यद्यविवाहश्राद्धहामार्चनजपादिकम् ,तापमानमाशौचदिनेम्वपि कुर्यात् अनुवर्तयेत्, न तु नित्यं नैमित्तिक दानार्चनजपादिकुर्यादित्यर्थः। तदाह विष्णुः- । प्रतयशषिवादपु श्राद्ध होमेऽचने जपे । प्रारब्धे सूतक न स्यादनारब्धे तु सूतकम् ॥ इति । अयं च तावन्मात्रे एवाऽऽशौचाऽभावो नान्यत्र । अत एव वि- णुना-"न राज्ञा राजकर्मणि न व्रतिनां व्रते न सत्रिणां सोन कारणां कारकर्मणि" इति प्रतिनियतापप एवाशीचाऽभावो दर्शित. । स्मृत्यन्तरेऽपि नित्यमन्नप्रद स्याऽपि कृच्छचान्द्रायणादिषु । निवृत्ते कृच्छ्रहोमादौ ब्राहाणादिपु भोजने ॥ इति । नित्यमतदाने कृच्चान्द्रायणादिवतेपु कृच्छ्रेपु-कटपु ज्वरादिषु चिहिते होमादी होमदानजपादौ निवृत्त समाशे तदङ्गतया विहिते घाह्मणभोजनदक्षिणादानामिकादिपु च नाशाचमित्यर्थः ॥ ७ ॥ ।

·मृतकनिरूपणम् । आशौचमध्येऽपि पूर्वारब्धप्रयोगेऽनुष्ठीयमाने कश्चित्तदहातिपत्ती किं कार्यमित्यत आह- सूतकाहेषु पर फिश्चिदानाद्यन्तरितं वते ॥ सूतकाऽनन्तरे त्वहि तर्कतव्यमतन्द्रितैः ॥ ७६ ॥ सूतकादेविति। सुतकस्याहानि सूतकाहा: । "राजाहः सखि. भ्याटच्” (पा० सू०५-४०९१ ) इत्यनेन दचि कृतेऽजन्तता। तेषु सूतकाहेपु । पूर्वाऽऽरब्धे वते कार्तिकमाघवैशाखादिवतेऽनुष्ठीयमाने तदङ्गलया प्रत्यहं विहितं यहीपतिलयवादिदान, आदिशब्दाद्राह्मण- भोजनं च तवान्मानुपाद्वाऽपराधात्तस्मिन् कालाननुष्ठानेनान्तरितं चेत्तदा सूनकाऽनन्तरदिने अतन्द्रितैस्तदनुष्ठाने तत्कालस्यैवान्तरि- तसङ्ख्यापरिगणनेन सर्वे कर्तव्यम् । न तु मुख्यकालाऽतिपातनिव: न्धन तदनगुष्ठानमेय, गौणकालेऽप्यगुष्ठानसम्भवात् । अत्र च नता दिनादिकमित्युपलक्षणम् । तेन यत्तद्दिनकर्तव्यतया प्राप्तं नित्यहोमादि तदप्यन्तरितं सूनकान्ते कार्यम् । अत पवाऽऽश्यलायनः- स्मार्ताग्निरात्मनोऽन्येषामभावे सूनकादिषु । समारोप्य तदन्तेपु विहृत्य जुहुयात्स्वयम् ॥ श्रौताग्निस्तु सकृद् हुत्वा समासे या स्वय हुनेत् ॥ इति । थात्मनः सूनकादिपु सम्भावितेषु अन्येषां चाभावे सूतकात्मागेव समारोप्य सूतकान्ते विहत्य प्रायश्चित्तपूर्वकमतीतहोम कुर्यादि त्यर्थ । तथा प्रत्याध्दिकमयाऽशौचान्ते कार्यम् । तदाह कप्यशृङ्गः- भाब्दिक चैव सम्प्राप्त माशीच जायते यदि । आशीचे तु व्यतिक्रान्ते तत्र श्राद्ध विधीयते ॥ इति । गोभिलोऽपि- दैवात्प्रत्याब्दिकश्राद्ध त्वन्तरा मृतसूतके। आशौचाऽनन्तरं कुर्यात्तन्मान्सेन्दुक्षयेऽपि च ॥ इति । अशौचाऽनन्तरमिति सामान्याऽभिधानेऽपि सूतके एकाद- शदिने, मृतके प्रयोदशदिने इति द्रष्टव्यम् । मृते त्रयोदशे श्राद्ध वृद्धाकादशेहनि । इति विशेषस्मरणात् एवमाशीवप्रतिवद्धानामप्येकादशदिनमारभ्य पुनरनुष्ठानम् । तदाह हारीत:- ततस्त्वेकादशदिने यशस्वाध्ययनानि धा प्रवर्तन्ते क्रियायैव इत्येवं मैनिरनधीत् ॥ इति ।

·एघ कालस्त. २६ शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- जावालोऽपि सध्यापञ्चमहायज्ञानत्यकं स्मृतिकर्म च । तन्मध्ये हापयेत्तेपां दशाहान्ते पुनः क्रिया ॥ इति ॥ ७६ ॥ पूर्वारब्धाऽनुष्ठाने वाऽऽशौचमित्युक्तम् । इदानीमपूर्वाऽऽरम्भेऽपि कचिम्नाऽऽशीचमित्याह- अनारब्धेऽपि शान्त्पादौ तत्कालैकक्षमे सति । सबोनश्यत्कुटुम्बाथै प्रतिग्रहकृतौ तथा ॥ ७७ ॥ अनारब्धेऽपीति । सूतकात्मागनारब्धेपि शान्त्यादौ तीग्रामयोप- शामके शान्तिकजपहोमादी तत्कालैकक्षमे सति स त्काल: तत्काल एव एकस्मिन् क्षमं तत्कालैकक्षमं तस्मिन् । काला- म्तरप्रतीक्षायां रोगप्रस्तस्य भयेन तत्कालैककर्तव्यताकत्येनाऽवधा. रिते नाऽऽशौचमिति । तदाह विष्णु:-"न देशविनमे नापद्यपि च कटायाम्" इति । देशविनमे देशोत्पातनिमिचके कप्टापत्तिनिमित्तके च शान्त्यादावित्यर्थः । ब्रह्मपुराणेऽपि- गोमङ्गलादौ वैश्यानां रक्षाकालात्ययादपि । आशौचं न भवेल्लोके सर्वत्रास्यत्र विद्यते ॥ इति । वैश्यानां गोपीडोपशमार्थ कर्तव्ये मङ्गले शान्तिकपीटिकादी ना. शौचम् । तत्र हेतुः रक्षाकालात्ययादिति । अन्यथा पीडासमका- लमक्रियमाणे शान्त्यादी गवादीनां रक्षाकालोऽतीयादिति । गोवेश्या. विपदानामुपलक्षणतयाऽन्यत्राऽप्यन्यथाऽनुपपत्त्याऽऽशौचाभाघो बोध्यः। न्यायसाम्यात् । 'तत्कालैकक्षमे' इत्यनेन यघरकालान्तरे कर्तुमशक्यं महणनानादि तदप्याशौचमध्ये एव कार्यमित्युक्तं भवति । पप पलिष्ठः- चन्द्रसूर्यग्रहे मायानसूतके मृतकापि च । समापी मृत्युमामोति माथी मृत्यु न विन्दति ॥ सूतके भूतके चैय न दोपो राहदर्शने । सायदेष भवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिनं दृश्यते ॥ इति । यत्र तावच्छुद्धिरिति घदता तत्कालकर्तव्ये मानदानशादहीमादी सर्पप्राशीचामाय इति चर्शितम् । अत पय पुलस्त्या- समिदित्यामुपस्पृश्य रामस्ते दिघाफरे । समधर्मप्रवृत्तस्य दानकाफलैपिणः ॥ इति । दानकर्मसाध्यफलच्छोः राष्ट्रमस्ते सूर्य समिहिते सार्थयिोपे माया दामे प्रगृत्तस्य सःशौचमित्यर्थः। तथा कालान्तरालम्येषु अत ·१७ । मृतकनिरूपणम्। -तीर्यपर्वादिष्यपि नाऽ शौचम् । तदाह पुलस्त्यः- अम्बुमध्ये गवां गोष्ठ तीर्थयपि च पर्यसु । राहोदर्शनकाले च सूतकंन कदाचन ।। इति । 'मम्युमध्ये गवां गोष्ठे' इति स्वायश्यकानत्यकाम्याऽभिप्रायेण ! इ. तरसमलभ्ययोगाऽभिप्रायेण । पर्पसु-कपिलपट्ययनविपुवदादिषु । अत एव वृहस्पति:-- कम्याविवाहे सड्वान्ती सूतकं न कदाचन । इति । पैठीनसिरपि- विवाहदुर्गयज्ञेषु यात्रायां तापकर्मणि । नत्र सूनकं तद्वत्कर्म यज्ञादि कारयेत् ॥ इति । तथा सद्यस्तरकालमेव क्षुरक्षामतया भ्रश्यत्-विनश्यत् कुटुम्बमय- श्वभरणीय मुस्तापितृमार्थापुनादि तदर्थ-तरपोपणाय । प्रतिग्रहकृती प्रतिग्रह करणेऽपि । तथा आवशोचाइमाव इत्यर्थः । कुसूलकुम्भ्याहिता. श्वस्तनधान्यानां चतुर्विधाना गृहस्थानों मध्ये यस्य यावत्कालमन्नस. द्भावनाय॑मावस्तस्थ तावकालमाशोचम् । समास स्वन्ने प्रतिपदाक रणे सकलकुटुम्बापत्रसकेन तत्पोपणाय प्रतिप्रदार्थमाशौचाभावी युक्त एव । अत एव मनुना- कुसूलधान्यको वा स्पारकुम्भीधान्यक एवं था। व्यदिको चाऽपि भवेदश्वस्तनिक एव वा ॥ (मनु०४-७) इति चातुर्विध्यं गृहिणामभिधाप तदभिप्रायलेय वशाह शावमाशाचं सपिण्डेषु विधीयते । भाक् सञ्चयनादस्थनां व्यहमेकादमेव घा॥ मनु-५-५९) इत्याशौचेऽपि कल्पचतुष्टयमभिहितम् । इदमेवाऽभिप्रेत्य हात्तस- वोचेनाऽऽशौचसङ्कोचमाह सनहकारा- शिलोछायाचितर्जीवन सद्याशीयो द्विजोत्तमः । इति ॥ ७७ ॥ तत्कालैकक्षमे शारयादी नाशौचमित्युक्तम् , वत्र स्वयमपि कनिचिदु दाहरणान्याह- भूमिरक्षणकृत्येषु राज्ञा तत्मेपिताय च । तथा कर्मविपाकेषु वर्द्धमानामयस्य च ॥ ७८ ।। भूमिरक्षणति । मूमेः पृथिव्याः शान्येकदेशभूतानि मण्डलानि । .. स्नभूमेरेकस्वामिकत्वाऽसम्भवात् , राक्षामिति चयवनाथ । लेपणं पद्र- क्षणं नदीयप्रजापालन तत् येन चरदूतदानमानप्ताकारव्यवहारदर्शना - ·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम- दिना [विना] न निर्वहति नन राहां भूपालानां नाऽऽशौचमतदाह मनु:- राज्ञा माहात्मिके स्थान सधाशौचं विधीयते । प्रजानां परिरक्षार्थमासनं तम कारणम् ॥ (मनु०५-९४) इति । माहात्मिक माहात्म्यद्योतक व्यवहारदर्शनादिस्थानम् । यमोऽपि- राज्ञामात्यायके कार्य सघामाचं विधीयते । प्रजानां रक्षणार्थीय आसनं चात्र कारणम् ॥ इति । ओत्ययिके-विलम्यासहिष्णो । गौतमोऽपि-"राज्ञां च कार्याधि. घातार्यम्" (गौध०१४-४३) इति । विष्णुरपि-"न राशा राजकमणि" इति । माझेऽपि--- राजा फरोति यत् फर्म स्वप्नेऽप्यन्यस्य तत्कथम् । पचं सति नृपः शुद्धः संस्पृश्यो मृतसूतके ॥ इति । तथा कृत्येषु कृतिमहन्तीति कृत्यागि अवश्यफर्तव्यानि सङ्ग्राम- सनहनप्रास्यानिकशान्तिकदेशोपल्लवप्रजापिहयोत्पातशान्तिकादीनि ते. प्यपि राज्ञां नाऽऽशौचम । तदाह हारत:- सङ्ग्रामस्थध राजन्यो घेन्यो मध्ये गयां स्थितः । थोत्रिय माणो नित्यं ब्रह्मचारी च वै शुचिः ॥ इति । भाश्वलायनोऽपि-"सामे समुपोहे च राजानं सन्नाह येत्" इति । ग्रहमपुराणे- प्रयास्यतय सङ्ग्रामे होमे प्रास्थानिके सति । इति । पराशर:- दुर्भिक्षे राष्ट्रसम्पाते आपदां च समुद्भवे । उपसगगन चघ सघाशी विधीयते ॥ इति । प्राले- मन्त्रादितपणे चाऽपि प्रजानां शान्तिकमणि । राज्यनाशस्तु येन स्यादिना राशा स्यमण्डले। माशाचं न मघालोफे सर्वत्राऽन्यत्र विद्यते॥ इति । यमगृहस्पती-- दे भये समुत्पन्न प्रजानां च पिनाशने । सपाशीचं समागपातं कान्ताराऽपवि संयति इति । तथा तरपितस्यतेन सा प्रेषितः मातस्तवधितो मन्त्रिपु. रोहितादिरिति यापस् । नम्पाऽपि दुपसम्दानेन तदीयमन्नस्यस्य- पनादी मानीयम् । तदानुशालिगती- रामः पुरोहितोऽमास्या निम्नस्य तदानपात्रत।

·मृतकनिरूपणम् ।
अन तदाश्रयादितिहेतुवचनाद्राजकार्यधनन्यनिराधेपु शुद्धिरिति
भावः । चकाराद्राजाज्ञाकारिणां राजभृयानां राजाऽपेक्षितानां च प्रह-
णम । तथाच शङ्क:-
नाशौचभाज. कधिता राजाज्ञाफारिणश्च ये । इति ।
प्रचंता:--
राजानो राजभृत्याश्च सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताःति ।
राजभृत्या इस्त्यश्वदमनादिकारिणः । तथा च वाटे-
पत्कर्म राजभृत्यानां इस्त्यश्यदमनादिकम् ।
तन्नास्ति यस्मादन्यस्य तस्मा शुचयः स्मृताः ॥ इति ।
शातातपः-'यस्थ च च्छन्देनेच्छन्ति नरेन्द्रास्तस्य च माशीचम्"
इति । छन्देन स्वेच्छया। पराशरोऽपि--
राज्ञां च सूतक नास्ति यस्य चच्छति पाधियः। (परा०३-२२) इति ।
यस्य कारशिक्षिपसूपकारवैद्यादेराशौचाभावं स्यकार्यसिखये राजा
याम्छति तस्यापि नाशौचम् । तदाह ब्रह्मपुराणम्-
शिदिएनश्चित्रकाराद्याः कर्म यसाधयायलम् ।
तत्कर्म जान्यो जानाति तस्माद्धा स्वकर्मणि ॥
सुपकारेण यत्कर्म करणीयं नृपस्य हि।
तदन्यो नैव जानाति तस्माच्छुद्धस्तु सूपहत् ॥
चिकित्सको याकुयते तदन्येन न शक्यते ।
तस्माधिकिरसफः स्पशें शुद्धो भवति नियति ।
याप्पेषामेपास्यभायतोऽपि शुद्धिस्तथाऽपि राक्षापंक्षिनानां सु.
तरामियं भवतीत्यत्रोक्तिः। तथा च पर्द्धमान:प्रतिदिनमुपचीयमाना,
भामयो ज्यरादिर्यस्य तस्य । तनियत केषु कर्मविपाकेषु स्नानदानजप.
होमादिरूपेषु कर्तव्येषु । तथा=नागौचम् । तदाह पराशर:-
उद्यतो निधमे दाने आत यिनी निमन्त्रितः।
तदेय प्राविभिएं यथाकालेन मुमनि ॥ (परा०३-२३) इति।
निधने उद्यो-मुमूः। आसोयाधिषीक्षितः । सने सदुपशामके
कर्मविपाके निमन्त्रितश्च विवस्त्रदेष गुस्मीति ऋविभिटम । पा.
कालेन दशावादिनत्यर्थः । सवापि-
दान विशिटे भातस्य प्याधिना गुस्तायने।
यो निरपदोऽपि यो यस्तु दातुं हेमादि याम्यति ॥ इति।
पाधिना मातस्य विशिष्टाधिरिदारकमादिशदिशने मिस्यदा.
मादीप गुपतीच्यत इस्पः ॥ ७ ॥

·. १०० शुचिन्द्रिकासहितपउशात्याम- । अपि च- जन्ममभृतिपापानां निरासे च मरिप्पतः। उत्क्रान्तिवैतरण्पादिदाने प्रेताहुनिष्वपि ॥ ७२ ॥ जन्मप्रमृतीति । जन्मप्रभृति जन्मत आरभ्य कृतानां प्रकाशकृतम- हापातकव्यतिरिक्तानां कायिकवाचिकमानसिकानां पापानां निरासे नि- रस्यते अनेनेतिनिरासस्तस्मिनिरासे प्रायश्चिते मरिष्यतः मुमूर्षानों शौचम् । तथा अनायासेन प्राणोत्क्रमणसिद्धर्थ विहितं उत्क्रान्तिधेनु- दानं, यमद्वारस्थितवैतरणीनामकमात्तारणाय विहितं कृष्णगवीदानं, आदिशब्देन देवपितृमनुष्यमाऽपाकराणाय घिहितऋणधेनुदान, सक लपातकापनोदाय विहित पापधेनुदानं च गृह्यते। नत्राऽपि मुमूर्षोना- शौचम् । धेनुचतुष्टयदाने सारे सर्वमायश्चित्ते च मुमुनि शामित्य- श्री अन्तरव मरणसम्भवे नाशौचम् । अतिवाहनस्य प्रतीक्षाया अस. म्भवात् । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे- प्रायश्चित्तप्रवृत्तानां दातृब्रह्मचिदा तथा । इति । वृद्धपराशरोऽपि- तपोदानप्रवृत्तेषु नाऽशौच विद्यते चित् । इति । पराशरोऽपि--"उद्यतो निधने दाने" ( पररा०३-२३) इति । विवृतं चैतदधस्तात् । तथा प्रेताऽऽहुतिपपि नाशौचम । ताहुनयः प्रेतोदे शेन फ्रियमाणाः पिण्डोदकदानादयः तेषु आशौचान्तरमृतस्य तस्य पिण्डोदकदानादौ न पूर्वाऽऽशौच प्रतियन्धकमिति भावः । तदाह शतप अन्तर्दशाहे जननात्पश्चात्स्यान्मरणं यदि । प्रेतमुहिश्य कर्तव्य पिण्डदानं स्वयाधुभि । आरब्धे प्रेतपिण्डे तु मध्येचे जननं भवेत्। तयाऽऽशीचपिण्डांस्तु शेषान्दद्यायथाविधि ॥ इति । गालयोऽपि- शायेऽपि सूतकं चरस्यानिशाशेषे सयप च । नवधाद्धाति देयानि वधाकालं यथाममम् ॥ इति । तय शायाऽऽवियो। सन्निपाते प्रतशस्य कार्यम् । तुल्यन्याय. स्यादिति ॥ ७॥ एपमानाचाऽतियाहनप्रतीक्षासहिष्णूनि कर्माप्यभिधाय पृष्टाको. टेन तेषामभिधामायोगागिभिधानेनाह- ·मृतकनिरूपणम् । एवंविधानां चान्येपा नाशौचं न च भूतकम् । कर्तव्यान्येव कर्माणि यथा पुण्यस्तयैव सः ॥८॥ एव विधानामिति । एव विधाकारो येषां तेषां राज्ञां कोपाति- शपेन यध्यावादिनाऽऽताना दृढनिगडाऽधिदानां च पहलजलफलोल कलिगजलधितरणाय तरणिमधिष्ठितानां तत्तदापदुद्धाराय स्तोनयन्त्र मन्त्राराधने नाशौचम् । आपद्यपि च कटायां सद्य शौचं विधीयते : (या०३-२९) इतिस्मरणात् । अन्येषां च श्रादकर्तृभापतृप्रभृतीनां च नाऽशोचम् तदुक रमृत्यन्तरे-- निमन्त्रितेषु घिनपु प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि । निमन्त्रितस्य विप्रस्य स्वाध्यायादिरतस्य च ।। देहे पितृपु तिरसु नाऽऽशौचं विद्यते छ.चित । गृहीतनियमस्याऽपि न स्यादन्यस्य कस्यचित् ॥ इति । ग्राहोऽपि- अथ देवप्रतिष्ठायां गणयागादिकमणि । थादादो पितृयो चकन्यादाने च नो भवेत् ॥ अधदातृमहीरोध सूतके मृतके तपा। अविज्ञाते न दोष. स्याच्याद्वादिषु कदावन ॥ घिशाते मोक्तुरेव स्याप्रायश्चित्तादिक प्रा । भोजनाई तु सम्मुक्तं पिपिचते ।। यदि कधिसदोच्छिएशेष श्यक्या साहितः। आरम्य परकीयन अलेन शुचयो हिजा॥ S.N विवाहोतएपपु स्यन्तरा मृततके। शेषमन परदेयं दातुन मोक्रय न स्पृशेत् ॥ इति । अत्र देवप्रतिष्ठाको पूर्वमम्भृगसम्मारे इनि द्रव्यम् । यो सम्भृतसम्मारे विधाहे श्राद्धकर्मणि । रति रमृत्यता । "न देवप्रतिष्ठापिपाहयोः पूर्यसम्भृतयोः" इति है विष्णुस्मरणाय । 'कन्यादाने इति चाललेलयादिसंस्कारमायोलला. पणम् । "देवप्रप्तिोरसययापु" इतिपिष्णुम्मरणात् । पूर्वसतिदाय. दानेऽपिनाssilचम् । प्रयंसलियत द्रव्य दीपमान न दुष्यति । इतिमनुस्मरणात ! मासाधं न वाकम् । अमममरणनिमिर. VID ARATIYA . CA LIBRARY ·शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- माशौचं नास्ति । मतोऽन्यथाऽनुपपन्नानि प्रतिप्रसूतानि च कर्माणि कु. र्यादेव । यथा पुण्या-आशौचाऽभाववान् राधैव सः इति । अत्र पुण्यत्वा. तिदेशयलादेव न सर्वत्र पुण्यन्यं, कि तूक्तेप्येवेति पूर्वोक्तमपि पुनरुक्तः भ्रमनिरासायोक्तम् । ८१॥ एवमनुयोगिविशेषेणाऽऽशीचमपोद्य सम्प्रति प्रतियोगिविशेषेणा- ऽप्यपवदति- कामतो दुर्मतः कश्चित्पत्तितः क्लीय एव वा ॥ सन्मृतौ तु सगोत्राणां नैवाऽऽशौचं विधीयते ॥ ८२ ।। कामत इति । यः कधित्कामतो घुद्धिपूर्व दुरविहितैः भृग्यग्न्य नशनाम्युविषशस्त्रांद्वन्धनप्रभृतिभिर्मतस्तस्य सगोत्राणां सपिण्डानां तन्मृतिनिमित्तं नवाऽऽशौचमस्ति । आशौचमिन्युपलक्षणम् । तेन दाह पिण्डोदकदानादिकमपि न कार्यम् । तदाहाऽऽपस्तम्बः-- व्यापादयेदिहात्मानं स्वयं योऽम्युदकादिभिः । विहितं तस्य नाशिौचं नाग्नि प्युदकक्रिया ।। इति । अनादिशब्दसंग्राह्यमाहाहिरा:- चण्डालादुदकासाद्विद्युतो ब्राह्मणादपि । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम् ॥ इति । पद्यपि चण्डालादिदतानामात्मघातित्वं न सम्भवति स्वमरणाऽ. नुक्लव्यापाराभावात् , तथाऽपि दर्पाविष्टम्भेन तन्निग्रहे प्रवृत्तस्य तैश्च हतस्य बुद्धिपूर्व मरणसंशये प्रवृत्तत्वादात्मघातिता भवत्येव । "सर्वत एवात्मानं गोपायेत्" इतिविध्यतिकमा " संशयं प्रपद्यत" इनिनिषे. धातिकमाश । एवमेव पाहुभ्यां नदी सरीतुं प्रवृत्तस्य, सादीन ग्रहीतुः मतिप्रवृत्तस्य सम्माधितोत्कटकोटिकारण हेतुप्रवृत्तत्वादात्मघानिताs. सस्येव । एवमन्यत्राऽप्यूयम् । अत एव ब्रह्मपुराणे- नागानां विप्रियं कुर्वन्दग्धश्चाऽस्यथ विद्युता । निगृहीतः स्वयं राज्ञा चौर्यदोषेण कुत्रचित् ।। परदाराऽनुगन्ता च दोपात्तत्पतिभितः । असमानश्च सोर्गेश्चण्डालाद्यैश्च विग्रहम् ।। कृत्या तैनिहतास्तांश्च चण्डालादीन् समाश्रिताः। शास्त्राऽशिगरदाश्चैव पाखण्डाः फरवुद्धयः ।। मोधात्पाप विषं वह्नि शस्त्रमुद्धन्धनं जलम् । गिरिवृक्षप्रपातं च ये कुर्वन्ति नराधमाः ।।

·११०४ . . शुद्धिचन्द्रिकासहिनपडशीत्याम्- तथा प्रायश्चित्तामामत्यागिनामपि माऽऽशौचम । तथा च गौ. तमः-"यस्य तु प्राणान्तिकं प्रायश्चित्त, समृतः शुद्धयत्तस्मिन्नुदका• दौनि सर्वाणि प्रेत कार्याणि फुयुर" (गी० ध०२०-१३,१४ ) इति । तथा पतितस्याऽपि प्रायाश्चत्तमनुतिष्ठतो मरणऽयम्त्याशीचम् । पतितोऽपि च यः कुर्वन् विशुद्धि मरणान्तिकम्। तस्याऽऽशौचादि कर्तव्यं प्रेतकार्य यथाविधि । इतिस्मरणात मरणान्तिक मास इति शेषः। तथा राक्षा पापवि. शेपे वधदण्डे क्रियमाणे मृतस्याऽऽशौचमस्त्येष । तथा च ब्रह्मपुराणम्- राजभिः कृतदण्डास्तु हत्या पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ इति । तथा यः पतितः पतनीयन महापातकादिना युक्तः तम्मृती तन्मरणे तत्सपिण्डानां नाऽऽशौचम् । तदुक्तं ब्राह्म- पतितानां न दाहः स्यानानत्यएिनास्थि सञ्चयः । , न चाश्रुपात. पिण्डश्च कार्य श्राद्धादिकं क्वचित् ॥ इति । आदिशदेनाऽऽशौचस्पर्शनवाहनादीनि गृह्यन्ते । तथा यः क्लीयो नपुंसका तन्मृतौ तत्सपिण्डानां नाऽऽशौचम् । मुखभगास्तु ये जीयाः क्लीयमाया नपुंसकाः । इतिव्राह्मात् । तेषां नाऽऽशोचमित्यनेन सम्बन्धः । क्लीपशब्दो वा- नप्रस्थसन्यासिनोरप्युपलक्षका। तदुक्तं स्मृत्यन्तरे- देशान्तरमृतं श्रुत्वा क्लोवे धैखानसे यती। मृते स्नानेन शुद्भवन्ति गर्भस्त्रावे च गोत्रिणः॥ इति । वाोऽपि सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । म तस्य दहन कार्य नाऽऽशौचं नादकक्रिया ॥ इति । सङ्गनिवृत्तः सन्यासी । चाशब्दः पापण्ड्यादिसङ्ग्रहार्थः । तदाह याज्ञवस्या- पाखण्ड्यनाधिता सतेना भर्तृन्य. कामगादिकाः। सुराप्य आत्मत्यागिन्यो नाशीचोदकभाजनाः ॥ (या०३६) इति । सुराप्य इत्यादिषु लिगमविवक्षितम्, उद्देश्यगत-वात् । तथा- हतानां नगोविनरन्धक्षं चारमशतिनाम ॥ (या०३-११) इति । अन्वक्षं यावच्छवदर्शनमित्यर्थः । (यत्तु) नृपहतानामाशीचाऽभावो युद्धदतव्यतिरिक्तविषया । (२)"गोब्राह्मणहतानामन्वक्षम्" (गो.१४-९) (१) फसान्तगतो प्रन्थः 'ख, पु. नास्ति ।

·मृतकनिरूपणम् । १०५ . "राजकोधाचायुद्धे" (गौ०१४-१०) इति गौतमात् । (इति) प्राध्यः । तन । अयुद्ध इत्यस्यापपाठात् । এবাৱ : ঘনব । सद्यः सन्तिष्ठते यस्तयाऽऽशौचमिति स्थितिः ॥ (मनु०५-९८) इति स्मृत्यन्तरविरोधाच । तस्मायुद्धहतस्याऽन्वक्षमेषाशीच. मित्येव साध्धिति हरदत्तः (१) युदहतस्य त्वेकरात्रम् । ब्राह्मणाऽविपन्ना ये योषितां गोग्रहेपि था। बाहवेऽपि हतानां च एकरात्रमशौचकम् ।। (परा०३-२९) इतिपराशरस्मरणात् । इदं च युद्धकालीनमहारेण कालान्तरमृत. विषयम् । मध्ये युद्ध हतस्य तु सघाशीचम् । उधतराहवे शरैः क्षत्रधर्महतस्य च । साः सन्ति ते यशस्तथाssशौचमिति स्थितिः ।। (मनु०५-९८) इतिमनुस्मरणात् । पतेन "भृग्ययनशनाऽम्मः संप्रामविद्युन्नुप- हतानां माऽऽशीचम" "भृग्धग्निजलसंग्रामदेशान्तरस्थानामुक्ककि- पाकायें सघशाचं भवति" "युद्धदतानामनाशके सघःशौचम्"इति विष्णुसुमातुपोनस्यादिघाक्यानि व्यारयातानि । यतु-भृगुसदर मदेशान्तरगतानां गानां जातदन्तानां घिराण" इति कश्यपस्मरणं सदयाङ्मुखस्य पलायनसमये हतस्वैति ज्ञेयम् । शस्त्रेणाभिमुखो यस्तु घध्यत क्षत्रधर्मणा । सधः सन्तियते यशसघशीचं विधीयते । इति यमेनाऽभिमुखहमस्य सघशीवस्मरणात् । एतेन 'राशा फोध. मन्तरेण प्रमावादुन फोधेनापि या युद्धहतस्तदा सपिण्डानां समप्रमे. पाऽऽशौचम | "राजोधाच्चायुझं" (गौ० १५-१०) इतिविशेषणयो.. पादानात, तिहारलतापिपरणमसंघरणमेपरयुपेक्षणीयम् । मन्वयं कामतो दुर्घताना दाहाऽशौचादिनिधोऽनाहिताग्निविषयो पाच्या, साहिताग्निविषयत्वे तु "माहिताग्निमग्निभिर्वदन्ति यसपाध" इति श्रुतिविदिताग्नियमपात्रादिप्रति लोपप्रसाद, इतिचम्मैषम् । तदग्नीनां यशपात्राणां चार प्रतिपरपन्तरविधानात् । तदुक्तम्- घेतान प्रक्षिपेप्सु मापसपं चतुप्पथे। पात्राणि तु दानी यजमाने गृथामृत इति । (सान्तर्गती प्रायः प० पु.मास्ति।

·- शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- तथा तच्छरीरस्याऽपि प्रतिपत्यन्तरमुक्तं स्मृत्यन्तरे- मात्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया । तेषामपि तथा गङ्गातोये संस्थापन हितम् ॥ इति । यत्तु विषोद्वन्धनशास्त्राद्यैरात्मानं यस्तु धातयेत् । मृतो मध्यन लप्तव्यो गाऽन्य संस्कारमाईति ॥ इतिपराशरेण मध्यलेपनमुक्त तद्राशो अतिमसहनिवृत्तये कार्यम् । गातोये प्रक्षेपस्तु तदीयैस्तत्सस्कारार्थ कार्य इति न विरोधः । नन्वेवम्- चण्डालेन श्वपाकन गोभिर्धिगो हतो यदि । आहिताग्निम॑तो विप्रो विशेपेणात्मघातकः ।। दहे ग्राह्मणं विप्रो लोकाऽग्नौ मन्त्रवर्जितम् । .दग्ध्याऽस्थीनि पुन ग्राह्य क्षीरेण क्षालवेत्ततः ॥ स्नाऽग्निना स्वमन्त्रेण पृथगेतत्पुनदेहेत् । इतिपराशरस्मरणं विरुध्यते, तच्छरीरस्य गगातोये प्रतिपादित. वन लौफिकाग्निना दादासम्भयेन अस्थिग्रहणाऽसम्भवात् । तदग्नी. नामपि प्रतिपादितत्वेन पुनः स्वेनाऽग्निना तस्थिवाहासम्भवाच इतिचेत्, मैवम् । तदाऽग्निप्रतिपत्तिविधायफादस्य पक्षान्तरविधा. यफरवन विरोधपरिहारात् । ताँचदेहिकमप्यस्य कथ स्थादेवा. न्योः प्रतिपादितस्पेन दाहासम्भवादिति चेत् , सत्यमेधैनत् । देवा. न्योः प्रतिपस्या दाहोत्तरकालीनाया उदकादिक्रियाया एव तत्वात् । मतपय प्रियाण्डमण्डन:-- अग्नी सति स्यादथ देवफ्लप्ति- रस्थ्यस्ति चेदग्निरपेक्षणीयः ॥ स्नामलामे तु शरीरकास्थ यिनष्टयनहेरुदकप्रियेच ॥ इति । अस्थाध:-मनी सति देशान्तर मग्णादिना देवाऽभापे पलाशप- त्रादिमिदः फल्पनीयः। देवाऽस्थितना प्रेताधानविधिना पिसिनो प्यनिरादरणीयः प्रतिपस्यादिना दास्थ्यमाघे गोरपि तयाभाये उपकामियामारभ्यच माध्यदेदिक कार्यम् । उभयसिपत्ती दाहस्य लुस- स्यामिति । पप गौतमेनावि "यस्य प्राणालि प्रायश्चित्त स मृतःगुम्पेत् । (गा० २०-१४) तस्मिन्नुश्कादीगि साणि प्रेशकार्गणि पुयुः" (गो०२०-१५) आम बदकादानास्ययोकं मनु दाहादीनीति।

·मृतकनिरूपणम् । २०७ मच पाहाभाधे शरीरसंस्काराऽभावादग्रेतनक्रियायामप्पनधिकार: इति वाच्यम् । सन्यासिनो निखननस्ययाऽत्र गहादितोये प्रक्षेपस्यैष शरीरसंस्कारकत्वान्न सर्वत्र दाहनियमः । न च गोनाहाणहतानांच पतितानां तथैव च। ऊध्र्य सम्वत्सराकुर्यात्ममेवीर्वदेहिकम् ।। रति पप्रिंशन्मतवचने सत्यधुतिविरोध इति वास्या मर्यस्यमा धिकारिकम्" इतिन्यायेन दाव्यतिरिक्तस्यैच छत्यस्थ सर्वशब्देश परामात् । ततश्चाऽयं निगलितोऽर्थ:-गात्मघातादिना दुतस्याहि- ताऽ शरीरं गतादिपुण्यनदीतोये प्रक्षिप्य तदीयं वैतान चाप्सु प्र. मिप्य आयसथ्यं च चतुप्पथे प्रक्षिप्य सम्वत्सरानन्तरसुदफदानादिका. मेघौध्यदेहिकफियां कुर्यात् । अथ या नदेष लौकिकाऽमिना तं गया सदस्थानि क्षीरादिना प्रक्षाल्य सम्पत्सरान्ते मृताऽग्निहोत्रेण रक्षितर. सिभिर्विधियहाई विधाय सर्योदेदिक रत् । क्षत एप च्छन्दोगप. रिशिट कास्यायन:- महापातकसंयुक्तो देवास्यादग्निमान यदि। । पुनादिः पालयेवानीन्युक्त शादाय स क्षयात् ।। इति । | महापातकादियोगः पातित्यहेतूपलक्षणार्थः । तेनारमधातिप्रभृती. मामपि पातित्यमस्तीति निरूपितमेघ प्राक् । तथा च कलिभधागपरा. शरोकत्यनायमेष पक्षः शिष्टाचाराऽनुगत प्रतीयते । पक्षयेऽप्यपा. तमायश्चितं प्रेतशुद्ध नारायणलिं च कृत्येवायदेहिक कार्यम् । नारायणघालः कार्यों लोकगहोमयान। तया से भषेच्छाचं नान्यथेत्यप्राधमः॥ इति । नारायणं समुद्दिश्य शियं घायरप्रदीयते । तस्य शुद्धिकरं कर्म तद्भयेन तदन्यथा ॥ इति । विशेषान्तरंथाकारलतायामशेतमिति मेहोष्यते ॥१० "तरेऽपिसमारम्धमयोगा" ( पड०७४ स्यादी प्रयोगाऽऽरम्भे माऽऽचौरमिरयुक्त तत्राऽरम्म पथ क इत्यायालायां तं लक्षपति-- प्रारम्भी परणं यशे सङ्कल्पी ग्रनसत्रयोः । नान्दीमुखं विवाहादी श्राद पापरिक्रिया ।। ८२॥ प्रारम्भ इति । यो ज्योतिष्टोमादीप्तरियम्वर प्रारम्मतस्मिन् रुठे ·१०८ शुद्धिचन्द्रिकासहितपढशीस्याम्- आशौचपातेऽपि याज्ययाजकयोन दोप इत्यर्थः । तदुक्तं प्रलापुराणे- गृहीतमधुपर्कस्य यजमानाश ऋत्विजः । पश्चादशाहे पतिते न भवेदिति निधयः ॥ इति । यद्यपि मधुपर्कवरणानन्तरं न भवति तथाऽपि 'ऋत्विजो धृत्या मधुपर्फमाहरेत्" इत्यनेनाऽव्यवधानवोधनान्मधुपर्फशब्दो धरणं लक्ष. यति । तथा- तथा गृहीतदीक्षस्य विद्यस्य महामखे । स्नान ववभृथे यावत्तापत्तस्य न विद्यते ॥ इति । अत्रापि गृहीतप्रायदोक्षस्थत्येवं व्याख्येयम् । अव्यवहितधात् । मते अनन्तवतादी। सत्रे गवामयनादौ । यशशब्देन सिद्धऽपि सत्रग्रहणे तत्र यजमानानामेव स्विकार्य करत्वेन वरणाऽभावादुक्तारम्भासम्म घेन पृथक् सनिर्देशः । सङ्कल्पः प्रारम्भः। तत्प्रभृत्याशौचदोषा भावः । तथा विधाहोपनयनचीलादिषु संस्कारपु, तथा तडागोत्स. गंमहादानादिपु, नान्दीमुखं नान्दीमुसपितृगणधाद्धमारम्भः। तस्मिन् कृते नाऽशौचदोषः। तदुक्तं सवहे- प्रारम्भादूर्यमाशीचं विवाहः कार्य एव तु । निमन्त्रणं तु पापाद्ध प्रारम्भः स्यादिति श्रुतिः॥ इति । प्रारम्भी नान्दीनुसात् । यदि तु घलयत्यनुपपत्तिस्तवाशौचसम्भा पनायां नान्दीमुलं कसंध्यमपास्युक्त सव- भाष्यं तु सूतकं शारया मातृणां पूजनं भवेत् । स्नकं न विशेसत्र मातरो यत्र पूजिताः ॥ इति । तस्य कियदिन पूर्वमनुष्ठानमपेक्षितमित्युकं तय- एकविशवहर विया दशे पासराः । पञ्चोपनयने चैव चौले पेय प्रिरात्रकम् ॥ इति । एवं कार्यचिन्नान्दीमुपाऽकरणऽपि पलवदनुपपत्तापाशीपमध्येऽपि पियाहा गुच्युपायमा विष्णु'- अनारम्धयिगुच रुप्माबजुहुयाद् घृतम् । मां इचात् पञ्चगव्याशी ततः शुद्धति सूतकी । इति । कृप्माण्ड: "क्या देय देट" इत्यादिमन्त्री तथा धाटे-पवनोदि. ऐ पापणे च पाकपरिफिया परे साकल्याचकायाघायस्पाकनिष्पति। प्रारम्भः 1 पाफे निष्पने नाशाचदाय हरयःपनु- निमन्नितेपु विप्रेषु प्रारमधे प्राद्धकर्माण । निमस्तिस्य विमस्य स्वाध्यायाविरतस्य वा .

·1. मृतफनिरूपणम् । देहे पितृपु तिष्ठत्सु नाऽऽशीचं विद्यते कचित् । इति, सनिमन्त्रणस्याऽपि प्रारम्भत्वमभिप्रेत्येति ध्येयम् । तछुक्त सङ्क- निमन्त्रणं तु धा श्राद्ध प्रारम्भ स्यादिति श्रुतिः। इति । यद्वा पूर्वेधुनिमन्त्रणे तस्यैव प्रारम्मत्वं, सद्यो निमन्त्रणे तु पाकप. रिक्रिया ति व्यवस्था । अत्रच प्रतयक्षषिधाहेषु श्राद्ध होमेऽचने जपे। प्रारब्धे सतर्फ न स्यादनारम्धे तु स्तकम् ॥ प्रारम्भो परणं यो साल्पो प्रतसत्रयोः। नान्दीमुखं विधाहादी था पाकपरिक्रिया॥ इत्यादिमूलसमरूपं विष्णुवचनमेव मूलमिति ध्येयम् ।। १२ ॥ एवं सविशेष साऽपवादमाशाचं निर्णाय तन्निमित्तामुकफियां कर्तुः विशेषनिर्णयद्वारेणा- शातीनां मरणे ब्रह्मचारिणां नास्त्यशौचिता। अतस्तिलोदकं तेभ्यो न दधर्मलचारिणः ॥ ८३ ॥ मातीनामिति । यतो शातीनां मातापितृव्यतिरिवानां मरणे प्रा. बारिणामाशौचं नास्तीत्युक्तं प्रात् । अता-माशौचाम्मायात् । प्राचा. रिणास्तेभ्यो शातिभ्यः। तिलोदकं न दधुः। तदाह यायल्यय:- म प्रह्मचारिण बुर्युवक पतितास्तथा। (पा०३-५) रति । मनुरपि-- आविधी नोधक कुर्यादामतस्य समापनात् । (मनु० ५-८८) इति । माविष्ट-प्रहाचार्यसि' इत्यादिमतं यस्याऽसापादियो प्रमचारी। मा पतस्य समापनाम् । मा समायतनादित्यर्थः । मादिरी प्रभातमा: पधित्ता' इत्येके । सस्य प्रायश्चित्तवृतानो दातृब्रह्मविदां तथा। ((१)इति प्रापोऽशोधाभाषपोधनात । तहिं कथं कुर्यादिश्यत मा६स एय- समाकं त्या निराप्रमशुचिर्मयता(मनु०५-८८ ति।) कारपायनोऽपि- माशी कर्मणोले स्याउयह पा प्रचारिणाम्। इति ॥३॥ (१) कंसान्तर्गतमय ०३० मास्ति ।

·११० शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशोन्याम- . तहि मातापितृविषये कथमित्यत आह-- मातापितृमृती ब्रह्मचारिणां चास्यशौचिता ।। पितृभ्यामपि तस्तस्मादेयमेव तिलोदकम् ॥ ८४ ॥ मातेति । मातापित्रोमरणे ब्रह्मचारिणामप्याशौचमस्येव । तेन तैर्ब- हाचारिभिः पितृभ्याम, अपिशब्दादाचार्योपाध्यायगुरुभ्यश्च तिलोकं धेयमेध यथाह शसः-- जनन मरणे चैव नाssशौचं ग्रहावारिणाम् । पित्रोमरण एव स्थादाशौचमुदकं तथा ॥ इति । तिलोदकमिति प्रेतक्रियामात्रोपलक्षणम् । तदाह धशिष्ठ:-"ब्रह्मचा- रिणः शषकर्मिणो प्रतानियतरन् । अन्यत्र मातापित्रो (पशि०२३-७,८) इति । पहनदहनोदकदानाऽऽशौचादि शषकर्म तद्वतो ब्रह्मचारिणी ब्रह्मचर्पलोपो मातापित्राचार्योपाध्यायव्यतिरेकेण । तेषामेतत्करणे न यतलोप इत्यर्थः । तदाह मनुः-- भाचार्य स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरम् । निहत्य तु प्रती प्रेतान मतेन वियुज्यते ॥ (मनु०५-९१) इति। याज्ञवल्क्योऽपि-. आचार्यपिघुपाध्यायाग्निहत्याऽपि व्रती यती। सफटानं चनाश्नीयान चतैः सहसंघसेवा (या०३-११)रति प्रती-ब्रह्मचारी चायेव न प्रतच्युत इत्यर्थः । सकटानम्-भाशीचा. सम्, पित्राद्याशीचेऽपि नाऽश्नीयात् । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे- भाचार्य पाऽप्युपाध्याय गुरु घा पितरं च धा। मातरं पा स्वयं बाधा व्रतस्थस्तन भोजनम् ॥ छत्या पतति नो तस्मात्तानं तत्र भक्षयेत् । इति । यत्तु स्मृतिचन्द्रिकायां- मातापित्रोर्षिपत्ती तु ग्राह्मचार्यपि यः सुतः। स प्रतस्थोऽपि कुर्यात अग्निपिण्डोदकफियाम् । तेनाशीच न कर्तव्यं सम्ध्या चैध न लुप्यति । यग्निकाच कर्तरूपं सायं प्रातश्च नित्यशः॥ इतिसंपर्तस्मरणम् , यच्च छन्दोगपरिशि- म त्यजेासूतके फर्म ग्रह्मचारी स्थफ फ्यचित । नदीक्षणात् परं यनेन एक्ट्रादि तपधरन् । - - ·मृतकनिरूपणम्। पितयपि मृते नैषां दोपो भयति फुप्रचित् । आशौचं कर्मणोऽन्ते स्याम्यहं था ब्रह्मचारिणाम् ॥ इतिकात्यायनवचनम् , सदुभयं नैष्ठिकग्रहायारिपिपयायेन प्या. एयेपम् । नैष्ठिकानां घनस्थानां यतिनां ग्रह्मचारिणाम् । नाऽऽशौचं कीर्तितं मनिपतिते च तथा मृते । इतिधर्मदेवलयाफ्यात् । नैष्ठिकानामिति प्राचारिणां पिशेषणम् । ब्रह्मचारिपदस्योपकुर्घाणकपरत्यऽपि सपिण्डाssशौचामाययोधकायम। संघर्तकात्यायनपाक्यानुरोधात् । न चानयोगाष्टिकवियरये "आशीर्ष कर्मणोऽन्ते स्यास्"इति पिरुष्येत प्रामचर्पस्य रणन्तिकरयादिति या. रूपम्। ब्रह्मचर्यमाये एय यहाशीचरूपपक्षान्तरपिधानायकायायत: पुनर्ब्रह्मचारिपहणं नियमार्थम् । तेन दीक्षिततपस्विनोनं कर्ममा उपहा. ऽऽशाचम्, किंतु सम्पूर्णमेय । "पियोस्तु मरणं पिना" इतिपूर्वोदास्त. पचनात् । अन्ये तु दशाहिकप्रेतकर्ममध्ये पहमेपाऽऽशौचं कुर्यात, म. मन्तरं स्थकर्मानुनिष्टय प्रेतकर्माचरेत् । पाशादायकाहाक्षया पिकल्पाः । तथादिमाले-"याचा पाप्युपायापम"ल्युपशाम्प ". हा सत्र भक्षपेत्" इस्पस्थानन्तरं-- अन्यत्र भोजनं फुयांत्र च ते सह सम्यसेत् । एकादमशुचिर्भूषा दितीयेऽदगि प्रति। प्रत्येकाssशौचविधानात् । यनु प्रजापतिना- যা যা থামিনি চিন্তা। तापरकालमशीपं स्यारपुनः स्मारवा पियति । रयुक्त नासंययाक्येकयाफ्यतया व्यापयेपम् । तस्माठिकाना पित्रादिपिहमेधारणे सायाकालमेघाऽऽशीचामायका पक्ष:1पकादा शौचमिति द्वितीया यहाऽऽशीनमिति तृतीयादेपा पक्षा. कालापपेक्षया जयपधेरपलं पाना॥४॥ 1 स्वीपाऽऽचारादपि भ्राः पतिता ये पपिना न कुर्युरुदकं ते मेम्पोऽपापे न प दि॥८॥ यीमारिति । पीपावरपाधिमारामारामशः । मिलि. समानुपतियात् । पतितामहापादिपमापकमामिमा रापलीमा गगहा पोषित गन्ते । पिना सराहना ·११२ शुद्धिचन्द्रिकासहितपडशीत्याम्- पात्याः। पने प्रमीतेभ्यः सपिण्डेभ्यः उदकं नकुर्युः । तदाह वृदमनुः- फ्लीवाचा नोदकं कुर्युः स्तेना प्रात्या पिकर्मिणः। गर्भमर्तृगुद्दश्चैव सुराप्यश्चैव योपितः ॥ इति । अत एपमुदफदानकर्तृत्वमेयां प्रतिषिध्य उक्षकसम्प्रदानत्वमपि नि. वेधति-तेभ्योऽपीति । तेभ्यः पूर्वोक्तभ्यः स्वानारनपादिश्या अपिशव्दा- त्सङ्करजातप्रवीजतात्मत्यागिप्रभृतिभ्यो दुर्मरणमृतेभ्यः पूर्वोदाहतेभ्यो. न्य सपिण्डा उदकं न कुर्युः । तदाह मनुः- वृथासकरजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठनाम् । यात्मनस्त्यागिनां चैव निघतोदफक्रिया ॥ (मनु०५-८९), पाखण्डमाश्रितानां च चरन्तीनां च कामतः । गर्भभद्रुहां चैव सुरापीणां च योषिताम् ॥(मनु ५-९०)इति । पृद्धयाज्ञवल्क्योऽपि- विशुता नुपवित्राभ्यां शुद्भिदंष्ट्रयसिंघातिताः । वृधोत्पनो महालीयो नती नवोदकाईकः ॥ इति । महालीयो लिङ्गरहितः । प्रती महायती नैष्ठिकः। यमोऽपि- वृथासङ्करजाताना आथमान्तरिताश्च ये।। दत्तानां चैव कन्यानां निवर्तेतोदकक्रिया ॥ इति । आश्रमान्तरित सत्यप्यधिकारे आश्रमरहिताः । स्वेच्छाकल्पिता धिमा घा। दत्तकन्यानामुदकदानाऽभावस्वैच्छिकः। कामोदकं सखिप्रत्तास्यनीयश्वशुरस्चिजाम (या०३-४) इतियोगिस्मरणात् । प्रताः कायाभगिन्यादयः । एषां कामेन इच्छ- या उपकं देयमित्यर्थः । पारस्करोऽपि "मय कामोदकान्यविदयार- सखिसम्बन्धिमातुलमागितयानाम्" (पा०३-१०-४६) जातिपहियात. स्याप्युदकं न कार्यम् । तदाहतुः शशलिखिती- अपमानितस्य मध. पिपडादकानि व्याघर्तन्ते"इति । अपपाश्रितः पर्यस्तपात्रः। तथा अजात. पन्तस्यापि उदकं न कार्यम् । तदाह पराशर:- मजातदाता ये पाला ये च गहिनिःस्व न तेपामग्निसंस्कारो नाशीचं नोदकफ्रिया (परा०३-१४)ति नाऽऽशौचं सपिण्डानामिति शेषः । अद्वियार्षिकस्याप्येवम् । ऊमहिधार्षिक मे निम्युन्धिषा यहिः । पल शाप पुची भूमापस्यिसपनारते ॥ (मनु०५-१८) ·. मृतकनिरूपणम्। नास्थ कार्योऽरित संस्कारो नाऽपि कादकाकार अरण्ये काष्ठवत्यक्त्याक्षपेयुस्त्यहमेव तु ।। (मनु०५-६९) इति । एवमत्रियस्याऽपि । तदाह मनुरेव- नानियस्य कर्तव्या यान्धर्वरुदकनिया।(मनु०५-७०) इति। सतचूडानां तूदकक्रियानियमः, अन्यत्र तु विकल्प इत्ययाह स एव- तूष्णीमेघोदकं कुर्यातुप्णी संस्कारमेव च। सपा कृतचुडानामन्यत्राच्छया द्वयम् ॥ इति । जातदन्तस्य या कुर्यान्तास्नि पाऽपि कने सति । इति च ॥८॥ एवमाशौचनिमित्तामुदकदानक्रियों कर्तृसम्प्रदाननिर्णयेनाऽभिधायक चिदाशाचा मायेन तदपवादमाह- अस्नानभोजना ये च ये च होगविवर्जिताः॥ नास्तिकाः किम्भरिष्यन्तस्तपा भस्मान्तमूतकम् ॥८६॥ अस्नानेति । स्नानपूर्वक भोजन स्नानमोजनम् । विद्यसे स्नान. भोजन येषां ते अस्नानभोजनाः स्नानध्यतिरेफेणेच भोक्तागे ये नराः येच होमेन श्रौतेन स्मातन श्यदेयेन च बर्जिता रहिसाः। ये ना. स्तिकाम्नास्ति परलोके मतिर ते नास्तिका । पालोको नास्तीति. मत्या विहिताऽननुष्ठातारो निषिद्धाऽनुछातारश्च । तथा ये किम्मरिया त: कुरिस भरण किम्भरात करिष्यतीति किम्भरिष्यन्तः । कुटुम्य- म्य पुत्सितभरणशीलाः कदयां इति यावत् । तदुत-- भारमानं धर्मरत्यं च पुत्रदायध पीध्यत् । लोभात. पितरा भृत्यान् स कदर्य इति स्मृतः ॥ पनि। अनमोजमा ये चलिरकारायाधित प्रस्ताहणम । तपा। मस्भातसूतकम् । भस्मस्याम्तो भस्मान्त.-भस्मीभाषा सस्तो यस्य स्मान्तम् । एकस्यान्तवादस्य लोपः तासून भस्मान्तसूत कम् । मनकाम्देनाऽऽशाचं लक्ष्यते । यास्मीमायमामियः । सदाह ५क्ष-- भरनाया चारपत्याच पदस्थापनाति यो विजः। पषिधस्य धिप्रस्य सयंदा सतर्क गधंस् । व्याधितस्य पदर्यस्य ऋणप्रस्तस्प सयंदा। मियादानस्थ मूस्य खोजितस्य शिरता व्यसनासचिचस्य पराधीनम्य निस्य भज्ञास्यागपिदीनस्य यस्मातं स्नक भवत। .

·4 । काशीसंस्कृतसीरीज़। ४३ न्यादर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणितम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणित भाप्यसहितम् । श्रीविनाधन्यायपश्चाननमट्टाचार्यविरचि. तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । विप्पण्यादिसहितम् (न्याय ३) रु. ३-. ४४ दानमयूषा विवरधीनीलकण्ठमविरचितः। (धर्मशास्त्र) २०१८ ४५ कालमाधव.विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः (धर्मशास्त्री०१-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( देशभू- पण) पाण्डेयेन वृताभ्या छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भापाटोकाभ्यां सहिता। (ज्यातिएं ३, २०२-० ४७ फकिकासकाश.! उपाध्यायोपाहयाकरणकेसरीविरदाङ्कितमैथि. लेन्द्रदत्तशर्मविरचित. - 1 पं० सीतारामशर्मतटिप्पण्या चिभूपितः। (व्याकरण) 7०१-४ ४८ मिताक्षरा। श्रीगौडपादाचार्यतमाण्डक्यकारिकाम्याग्या-श्रीम. परमहसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- तारशंकरानन्दरतमाइक्योपनिषदीपिका चा (वेदा०६)१०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचिन । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलतः {का य०४) २०४-० ५. अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरता मीमां०४) २०१-० ५१ रघुवामहाकाव्यम्।महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामहो पाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतसाधिनीटीकयोपेतम् प० श्रीकन. फलालटाकुरेण विरचितया भावयोधिनी टिप्पण्या मम ५२ फाययोध. माजनीत टीकोपेत दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगत.। 16--2 ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता (काव्य)२०१-० ५४ अलङ्कारमुक्तावली । पर्वतीय-चिद्वहर-श्रीविश्वेश्वर पाण्डय. निर्मिता ( अल० वि०१)२०१२. जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः, पत्रादिपणस्थानम् 'चीखन्या सम्त सीरीज श्राफीम, विद्यापलाम प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तर पाठक बनारस सिटी। . लङ्कतम् सपूर्णम् । .

·३ काशीसंस्कृतसीरीज़ । २९ कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं यहुयत्नरासादितथा पूर्णया जयमङ्गलरचितया टोकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परिपू. य,सूत्राांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम् । (फाम०२) रु०८- ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः । न्यायावायंपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचर्यविरचि- तः। महामहो पाध्यायरुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासितमहामहो पाध्याय वर्द्धमनोपाध्यायप्रणितप्रकाशसाहतः (न्यायं) रु. ६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः। म०म० थीनागेशभट्टरचितः । म०म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः । ध्याकरण ४) रु०३-० ३२ अर्थमंग्रहः । पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि. ताश्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिययोगिभिक्ष. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्यापयासहितः।(मीमां०२ रु०१-० ३३ न्यायपातिकम् न्यायदर्शनवास्यायनामाप्यो म्हणम् । परमपि भारद्वाजोहयोतफरविरनितम् । महर्पि-गोतमादिचरितसम्ब. लितवृहत्भूमिकासहितम् । (न्याय) :.-. ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनंशाखीया। श्रीमदुन्च- टाचार्यविरचितमन्त्रभाप्येण धीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४ ) (वैदिक ३) २०८-० ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसायणाचार्यविरचिनमाप्यसहिता । १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिकं ४) स०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदम्पयनीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिवाजकाचार्य कृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालकागण्य. या ब्यारन्यया समलंरतः। (वेदान्तं ४) १०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितन्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि. दर-बामन-जयादित्यविनिर्मिना। (व्याकरणं ५) २०३-० ३८ प्राशनप्रकाशः। भामहरातः। श्रीमद्वरमचिप्रणीतमारतसूनसहित तः। हिम्पण्या च संयोजितः। (व्याकरणं ६) २०१-४ ३९ जीवन्मुत्तिविवेकः श्रीमविद्यारण्यस्यामिविरचितः। भापानुवा- दसमेतः। (घेदान्तं ॥ ४. श्रीनारदीयमांदता । ब्रहाणोपदियो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्योतिष (ज्योति २) २००-२ ४. मदनीकांग:-मेदिनीपारविनितः । कांश १) २०१-८ ४२ मीमांमादर्शनम् श्रीशायरम्यामिविरचितमायसहितम् (भाग-२) (मीमांमा ३)700-. । म.२-० प्रय:।

·रु०१- काशीसंस्कृतसीरीज़ । १४ फुमारसंभवं महाकाव्यम् । महाकवि-श्रीकालिदासवि० । सञी. वनी-शिशुदितैपिणी टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं२) १५ श्रुतयोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्दिनीतात्पर्यप्रकाशारयसंस्कृत- भाषादीकासदित। (छंदः१) रु००-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली न्यायचन्द्रिकारीकाद्वयसहिता सटि प्पणा। (भ्याय २)१०१-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वय हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्डे ह रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण सम्लङ्कतम् । हरिहरभाध्यस हितस्नानत्रिकण्डिकापूध-गदाधरगाध्यसहितधाचनक- ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिएरनै परिष्कृत-दिल- ण्यादिभिः महितं च । (कर्मकाण्डे २)रु०३-० १८ संक्षेपशारीरकम्-मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४),०८-- १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभापेन्दुशेखरपरिक्रतिनि- मितिः। (व्याकरणं२) रु. 0--८ २० कातीयेष्टिदीपकः'। (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः। (कर्मकाण्ड) रु०१-० २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य: विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनोटीकया (संस्कृती का-सस्कृतपद्यानुवाद-भापाटीका-भापापद्यानुवाद-भाषा यिम्यू) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिनम्तोत्रण च समन्वितम् । {म्तोत्रवि०१) रु. १-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीत. सटीकन्यायविन्दुः-माया टीकासहितः (बौद्धन्याय वि०१) २०१-८ २३ सपरित-दर्पणसहितयाकरणभूषणसारः (ध्याकरण ३) २०४-० २४ न्यायवार्तिकतारपर्यटोका श्रीयाचम्पतिमिथविरचिता। सम्पूर्ण (न्यायविभाग३)रु०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीय') श्रीचित्रस्वामिशाखितया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहित ( मीमांस।१)रु०२-० २६ पोरोहित्यकर्मसारः (दिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भाग श्रीरमा कान्तशर्मणा संगृहीतः। (कर्मकाण्डवि०३) २००-४ २७ लघुशध्देन्दुशेखरः म० म० श्रीनागेशभविरचितः। अव्यया. भावान्तोभागः, माम पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः।(व्या०४) १० २८ रघुवंगमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गा स्मकम् । म० म० श्रीमद्धिनाथसरिकृतसाविनीटीकया पं० श्रीकमकलालकुरकृतार्थप्रकाशिकाटीकया च सम लड़तम् (कान्यपि 100-१२ 1 ·काशीसंस्कृतसीरीज-पुस्तकमाला । - - . - इंग काशी-संस्कृतप्रन्यमाला विभागश प्रमाशिता भवति । एतस्यां प्राचीनाः नवीनाक्ष दुर्लभाः मुलभाच अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयः पण्डितरन्यैरपि विद्वन्द्विः संशोधिताः ममेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्या प्रमा- गमाणाना ग्रन्थाना मूत्यं सूचीपत्रे प्रमाशितं वर्तते । परतु एतस्या नियमनाऽविच्छिन्नतया निधितग्रासमहाशयाना प्रतिमुद्रा- . गतकं पञ्चविंशतिमुद्रा ( मिशन ) परावर्तिता गौयुः मार्गगयर न पृथर दातव्यो भवेत् । नत्र मुदिनप्रन्थनामानि । मूल्यम् । १ नलपाकः नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) स० १-८ २ संज्ञपशारीरकम् । गमतीर्थम्वामिनान्वयार्थियोधिनीटीका- सहितम् । (वेदान्त १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रिरतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादमाप्योपस्काराभ्यां समन्वितम् (वैशेपिक)रु०२-८ ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम्। (वैदिकं १) २००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाठीकासहितः प्रथम भाग अव्ययीभावः । ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलादीकासहितःतापुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (व्याकरण) ०८-० ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि कतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) ०६-० ७ पञ्चाकरणम् । बार्तिकामरणालमृतवार्तिकटीकया-तत्यचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं ३) pure ८ अलारप्रदीपः। पण्डितयाविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। • अनहर महाकविकल्याणमलविरचितः। (कामशाग्र) क. ०-१२ . १० जानकारिजातः। श्रीवैद्यनाशशर्मणाविरचितः। (ज्यां०१) ग. २--. ११ पारम्फग्गृधमूपम् । कात्यायनसूत्रीयथाद-शौच-मान-मोजन- कलामहितमा (कर्मकाण्डम् १) २००-: १२ पुम्पमूनाम् । मायणभाष्य-महीधरमाम्य-मंगलभाष्य-नि- म्याफमनमाप्यचतुश्यमहिनम् । (पदिकं २) ०१--४ १३ धीमत्मनगुजानीयम्-धीमच्छरमगयापादपिरचितभाप्येष नीलाडीपाग्यानमलिनम्। (चंदान्नं ३)01-४ ८००-८ ·. काशीसंस्कृतसीरीज़-ग्रन्थमाला । इस काशी-संस्कृतप्रन्यमाला विभागशःप्रशिताभवति। एतस्याप्राचीना. नवीनाथ दुर्लभा. सुलभाश्च अत्युपयुक्ता संस्कृतप्रन्था काशिराजकीयसंस्कृतपाठशालीय. 'पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भि. संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्या प्रकाश्यमाणाना प्रन्याना मूल्य सूचीपने प्रकाशितं वर्तते । सत्र मुद्रितग्रन्थनामानि । मूल्यम्। १ नलपाका नलविरचितः। संपूर्णः (पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामितान्वयार्थ योधिनीटीका- सहितम् । (वेदान्तं १) रु०८-० ३ पैशेषिकदर्शनम् । पं० भीदुण्डिराजशासिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादाभ्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (घशेपिकं१)रु०२-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीभरभीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम्। (वैदिकं १ ) २००-६ ५ लघुशन्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाटोकासहित:-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः। (व्याकरणं १) रु०५-० ५ लघुशन्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः रुपादि- समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (न्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण. निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं. भीलक्ष्मणशास्त्रि- कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चीकरणम् । चार्तिकाभरणालतयार्तिकटीक्या-तत्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं २ )२००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः। श्रीविश्वेश्वरपारेयनिर्मितः। (काव्य १) २००--८ अनङ्गरगामहाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशासं१)रु००-१२ १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणाविरचितः। (ज्यो०१) रु०२-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयभाद-शौच-सान-भोजन- कलासहितम। ( कर्मकाण्डम् १) ३०.--2 १० पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाग्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाग्यचतुथ्यसहितम् । (वैदिकं २) रु०१-४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-भीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाग्येण नीलकण्ठीन्याश्यया च सवलितम् । (घेदान्तं ३)रु०-४ १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम्।महाकवि भीकालिदासवि०सीधनी शिशुहिनैपिणी-टीकादयोपेतम् सम्पूर्णम् । (कान्यं) ०१-८ १५ श्रुतयोधश्छन्दोग्नन्यः । आनन्दवर्दिनीतात्पर्यप्रकाशास्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु००-६ १६ कारिकावली । मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकारीकाद्वयसहिता सटि. (न्याय २) ०१-. १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वय हरिहर गदाधर० तृतीयाण्डे द. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कनम् । हरिहरभाष्यस प्पणा।

·-- काशीसंस्कृतसीरीज़ । हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाध्यसहितश्राइनयक' ण्डिकासूत्रः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रः परिस्कृत-टिप्प- ण्यादिभिः सहितं च। { कर्मकाण्ड २)रु०३० १८ संक्षेपशारीरकम् । मधुसूदनोटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्त।) ०८-. १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभापेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरण २) रु००-८ २० कातीयेष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्द पन्तपर्वतीयविरचितः! (कर्मकाण्ड) रु.१--- २१ सप्तपाठि श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया ( सम्कृतटी. का-संस्कृतपद्यानुवाद-भापाटीका-भापापद्यानुवाद-भापार बिम्बू ) पश्चमुखीनाम्न्या टोकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रण च समन्वितम् । (स्तोत्रवि०१) रु०१-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतःसटीकन्यायविन्दुः।भाषाटीका. सहितः। (बौद्धन्याय वि०१) २०१-८ २३ सपरित-दर्पणसहितवैयाकरणभूपणसारः। (व्याकरणं ३)२०४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका।श्रीवाचम्पतिमिश्रविरचिता । सम्पूर्ण (भ्यायविभाग३) रु०६-. २५ मीमांसान्यायप्रकाशः।(भापदेवीयः) श्रीचिनस्वामिशास्त्रकृतया सारीयोचिन्या व्याख्यया सहितः । (मीसा १ ) ०२---- २६ पौरोहित्यकर्मसारः। (टिप्पणीसमलंसत.) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। (कर्मकाण्डवि०३००-४ २७ लघुशन्देन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशभष्टविरचितः अव्ययी. भाधान्तो भागः, माम पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. पतशेमरदीपकायेन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः(व्या०४) २०४-. २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। महाकविश्नीकालिदासचिरचिनम् पञ्चसा- स्मकम् । म० म० थीमल्लिनाथमूरिक्तसीविनीटीफया पं० श्रीकनकलालटवरनाऽर्थप्रकाशिकारीकया च सम. (भाव्यवि०३) म..-१२ २९ कामसूत्रम् । श्रोधात्स्यायनमुनिप्रणीतं यदुयत्नरामादितया पूर्णया. जयम इलरचिनया टीकया समेतम् । यदुपण्डितपाटान् परिपुः यं,सूमाहांध संयोज्य, परिप्सत्य संशोधितम्।(काम०२) म०८. ३० न्यायफसुमाअलीः । न्यायाबापटाविनधीमदुदयनाचार्यविरलि.' तः । म०म० मचिदन्चलमकरन्दोमासिन म ग० यर्दमा. नोपाध्यायप्रगीनप्रकाशप्तहिनः । (भ्याय ४६-- ३१ परिमान्दुिशेगरः । म. म. श्रीनागेशमहरितः । म० म० भैरव- मिअधिचितया भरवीत्यपयायया परिभाषाविन्या-नन्य. प्रकाशिकया टीकया महिन। (न्याकरगरु.३- । +