·॥ श्रीः।। विद्वद्वरधनिकविनिर्मितेन अवलोकाख्यतिलकेन समलड्कृतम् विद्वरनाट्यविद्याधुरन्धरधनश्यविरचितम् दशरूपकम् (नाग्यशानम् ) पञ्चनदीय (पनारी) पण्डितमुदर्शनाचार्यशानिप्रणीतया प्रभाख्यया व्यारयया संवलितम् टीका(प्रभा)कत्रैव च सशोधितम् तदेतत् ~~ मुम्बईनगरे 'गुजराती' मुद्रणालयाधिपतिना मणिलालइच्छरामदेशाई- समाख्येन स्वकीयमुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् सिस्तसवत् १९१४. मिसवत् १९७० मूल्यमेक रूप्यकम् ।

·m- . ॥ श्रीः॥ भूमिका अये गीर्वाणवाग्वहिललितालवालकल्पा अनल्पादरसादिकमनीय- गुणगणार्णवा विद्याविन्दवो विभूपितवसुन्धगः । एतत्सावलोकदशम्पकपदार्थावगती क्वचित् कचित् केशो भति छात्राणामित्यालोच्य महामहोपाध्याय सी आई ई विद्यानिधिश्री ७ श्रीयुतगद्गाधरशास्त्रिणा छानेण मया यथामति तत्तत्पदार्थमानसुटी- परणार्थ टिप्पणीसमक्ल्पेय प्रभाख्या व्यारया सागलोकस्यैव दगरूप- यस्य विरचितास्तीति मन्ये छात्राणा किंचिदुपयोग स्थादेव । मूलपाठोऽपि यथामति सशोधित , अयापि प्राक्तनलिसितातिशुद्व- पुग्तकानुपलध्या मूले क्वचित् क्वचिन् सशयोपि न निवर्तते । विषयश्चाय प्राधान्येन भरतसूत्रेऽस्ति, सगीतरत्नाकरादावपि किंचिदुपलभ्यते । उदा- हतपद्यवास्यार्यानगोवंशून्याना चानाधिकारामावाद्विस्तरीत्या चोदा- हृतपद्यानि न मया व्याख्यातानि अथापि चतुर्थप्रकाशे " हस्तैरन्त- निहितवचनै " " व्यक्तिर्व्यसनधातुना इतिपद्यद्वय केवरसगीत. शास्त्रसबद्धत्वात् छानाणा क्लेशर म्यादिति तदीयपदार्था सप्रमाण प्रतिपादिता । सगीतप्रन्थपनाविगतौ च ममोक्तांगुस्चरणापैत्र कारणम् । सगीतक्रियाया च श्रीयुननायकाऽमृतसेनमहाशयाना चरणपा कारणम् , श्रीयुतामृतसेनमहाशयश्व जगत्प्रसिद्धनीतानसेनको १८७०विक्रम- मवत्सरे प्रादुर्भूतो न केवल स्वसमानत्रयस्केश्वेव किं तु रद्धेपपि समा- नभूमि सप्राप्तो मायस्पटवीमर श्चकार सितारवाद्यप्रावीण्ये धाद्वितीय गवासीन् स च १९५० विरामसपसरे पापकृष्णाष्टम्या स्वर्ग गत ।

·६ चलवीणेत्यपरपर्यायस्य सिताग्वाद्यस्य वादनपरिपाटी च पूर्व सूत्र तुल्यैव नातिपरिष्कृता चासीत्, अत एवास्य वाद्यस्य महत्त्वमपि नासीन्, अमृतसेननायकाना पितृपा सुग्रहीतनामधेय रहीमसेन नायकरेव सा परिपाटी प्रथम परिकृतति सगीतकोविदेषु प्रसिद्धमेर, रिक्त च तैस्तादृगपरियारप्रतिपादनप्रारम्भे सगीतकोविदेभ्य 'सुहद्धरा राष्टमिन्म् ( सितार) मया गृहीतमेतन्मन्ये दिव्यमणे (ध्रुवपदस्य) सदृश सपाद्य प्रदर्शयिष्यामि ' इति तथैव च तम्, सूरसदृशसितार• चादनविद्याया रहीमसेननायका भाष्यकारकल्पा अमृतसेननायकाश्च चार्तिस्रारफ्ल्पा जाता इति नात्युक्तिपरिकल्पित रपितम् । उक्त नायकाभ्यामेकदा स्वसितारपणाथै ससदि सर्पोऽप्याहूतश्विर च तस्मै गवित सितारवाद्यम् । एतेषा श्रीतानसेनमहोदयमारभ्य श्रीसुलसेन नायानामवेयरहामसेननायकजनकपर्यन्त ध्रुवपदगानविद्येव वशपर- म्परामलचकार रहीमसेननायकमारभ्य सितारवादनविद्या प्रचलिता सप्रति चैपा पोत्रो निहारसेननामधेयो यतते अद्वितीयकुशलवाय मितारविद्यायाम् । अमृतसेनमहाशयश्च रहीमसेननायकाना सौभाग्य- गान् पुत्र ममुत्पन या चतुर्दशा मेवाग्भ्य कीर्तिशेषावस्थापर्यन्तम् ७.० समशतानि मुद्राणा मासिस्तन प्रमेण झन्झरअल परजय- पुग्नरेगेभ्योऽतिसमानेन समुपर गन् । अन्यत्र चैपा गुरचरप्रीगङ्गाधर- नाविणा च जीवनवृत्ता त व्युत्पातयिष्यामि । तदनन्तर न सड साश सगीतचमलागे नैसगिरविनयादिपरिष्कारश्च धचिदपि र. यो नि महरमियरमरिनावाप्रटनेनेति विग्मन् । न घातातीर नव्य गोपटट्रिपर मन " इति विज्ञापयति श्रीमतीय पञ्चनदीय मुदर्शनाचार्यशासी फाशी.

·८ विषयानुक्रमणिका पृष्टम् । पृष्ठम् .. ... :: ... ... ... ४२ ૨ ४३ विषया पर्युपासनलक्षणम् पुपरभणम्... उपन्यामलक्षणम् यम्ररक्षणम... वर्णसहारलक्षणम् गर्भनधिलक्षणम् गर्भसध्यङ्गनामानि अभूताहरणरणम् मार्गरक्षणम् रूपरणम् उदाहणल णम् अमर णम्... मनहरणम् अनुमितिल राणम् अधिरहरणम् नोटकल रणम् तोरकरणान्तरम् उगरणम् संभ्रमरणम् अपर उगम् नामसमधिल तणम् अरमानामानि आपदभगम मेटम पिठाम द्रयम गम् सुनि प्रम समयम् परमम् विषया २३ विरोधनलक्षणम् २३ | प्ररोचनारयणम् २३ | विचलनरक्षणम् २४ आदानलक्षणम् २४ निर्वहणसधिलक्षणम् २५ निर्वहणसध्यङ्गनामानि २५ | सधिलक्षणम् २६ | वियोधर प्रणम् २६ ग्रधनलक्षणम् २६ | निर्णयल मणम् २७ परिभाषणलक्षणम् २७ प्रमादलक्षणम् २८ आनन्द क्षणम् २८ समयलपणम् २९ कृतिल रणम् . २९ मारणलश्रण २९ पूर्वभारत णम् उपगनल णम् ३१ कायसहारभगम् ३. प्रशस्तिकरणम् ३२/जगप्रयातनभेदाधनम् ... ३० लट्शाना, पदापोतननामानि ३३ पुस्तविभागाधनम् ३३सयपणम् ३४ यथयभणम् ३१ गून्यप्रतिपादनप्रकारकथनम् २. विम्भरणम् पिम्मविध्या प्रशारण ३६ मिम् "अहस्यम ४० .. Y3 ४३ ४७ ·विषयानुक्रमणिका ९ ६५ विषया पृशम विपया पृष्टम अङ्कावतारलश्रणम ४८ | विटूपक पुनर्वस्तुत्रैविध्यस्थनम ४९ / प्रतिनायक सवश्रायरक्षणम ४९ सात्विरा नायागुणा स्वगतल्क्षणम ४९ / शोभालक्षणम नियतश्रा यभेदनथनम ४९ / विलाम ननान्तिकलक्षणम ८० माधुर्यम जपवारितलक्षणम ५० गाम्भीर्यम आमाशभारितलमणम ५० | स्थैर्यम द्वितीय प्रकाश । तेज नायरलक्षणम ७२ललितम विनीत ५२ औदार्यम मधुर ५२) नायिकाभेदा त्यागी ५२ स्यीयाभेदा दक्ष ५२ / मुग्धा तद्भदाश्च प्रियवद ५२ मध्या तद्भेदाश्च रक्तलाम ५३ | धीरामध्या वाग्मी ७३ धीराधीरामध्या स्ढवश ५३ अधीरामध्या ६८ स्थिर ५३ / प्रगल्भा तद्भेदाश्च नेतृभेदक्थनम् ८४ धीरप्रगत्मा ललित ५४/ अधीरप्रगल्भा शान्त ५४ धीराधीरप्रगल्भा धीरोदान ८५ मध्यानगरभयो प्रत्यक्पडविधत्यम ७१ धीरोद्धत ७८] परकीया ७२ शृङ्गारनायकभेदा ६० | साधारणनी (वेश्या) ६. साधारणत्रीव्यवहार ७३ शट ६० वायाया काव्यनियम धृष्ट ६१ नायिराभेदान्तराणि ७४ अनुकूल ६१ स्वाधीनपतिका सहाया ६२ बामरसन्ना ७६ विट ६२ | विरहोत्सण्टिता पण U ·१० विषयानुक्रमणिका पृष्ठम् ... ८८ विप्रलल्या ... ८८ .८८ ৩৩ ... ... ... ८८ ८८ ८८ ... ... ८९ ... ८० नर्मस्फिः ९१ ... ... ... ... A ८. | नर्मगर्भ: ... ... ... ९१ ९२ ९२ ९२ ९२ ... विषयाः प्रयम्। विषयाः खण्डिता ७६ नायकसहायाः कलद्दान्तरिता ७६ धर्मसहायाः दण्डसहायाः प्रापितमतका अन्तःपुरमहायाः अभिमारिका ७७ | नायकादीनां त्रैविध्यम् खण्डितादीनां चिन्तादियुक्तत्वम् ७८ (वृत्तिसामान्यलक्षणम् नायिकासहायिन्यः ७९ कैशिकीवृत्तिः नायिकालकाराः ८. नाष्टादशभेदाः शरीरजालकाराः सप्त भाषा अयत्नजाः ८० नर्मस्फोटः दश भावाः स्वभावजाः भावः ८० | सात्वतीवृत्ति: हायः ८१ | सात्वत्यङ्गानि हेला ८१ | संलापक: शोभा ८२ | उत्थापकः कान्तिः ८२. साहात्यः माधुर्यम् ८२ | परिवर्तकः दीतिः ८३ | आरभटीलक्षणम् मागरम्पम् ८३ } आरभट्यङ्गानि औदार्यम् ८३ | संचितिका धैर्यम ८४ (संफेट: सीला ८४ यस्तूत्थापनम् विराम: ८४ अवपावः चिच्छिमिः ८५ | वृत्युपसंहारः... विभ्रमः ८५ वृत्तिनियमः .. विकिचितम् मोहारितम् प्रवृतिः गुमिगन् संशतादिपाट्यनिरमः बिलोकः आमन्त्रणपकारः ८६ लिगम् तृतीयः प्रकाश विलन नारसरण प्रपमतिपादनेहेतुः ... ... ... .. ... ... ... ... :::::::::: ९४ ... ९४ ... ... ... ... ८.

·विषयानुक्रमणिका ११ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विषयाः विषयाः पृष्ठम् नाटकेतिकर्तव्यता ९८ अङ्कलक्षणम् सूचननियमः ९९ / अगिरमपरिपोषणप्रकारः... रङ्गं प्रमाद्य भारतीवृत्त्याश्रयणम् ९९ वस्तुविच्छेदनिषेधः भारतीभेदनामानि १०० रमतिरोधाननिषेधः परोचना १०० , मुख्यतया वीरगृङ्गारान्यतर. आमुखम् (प्रस्तावना )... रमाश्रयणम् आमुखाङ्गानि १०. प्रत्यक्षाप्रदर्शनीयानि कथोद्धात: १०१ नायकवधसूचननिषेधः ११२ प्रवृत्तकम् १०१ आवश्यकं न त्याज्यम् प्रयोगातिशयः १०२ अङ्के पात्रमंख्या ११२ वीय्यङ्गनामानि १०२ अङ्कान्ते पात्रनिर्गमः उद्धात्यलक्षणभेदाः १०२ नाटकेऽङ्कसंख्या ११२ अवलगितम् १०३ | प्रकरणेऽतिवृननायको प्रपञ्चः १०३ प्रकरणनायिका विगतम् १०४ नाटिकोद्देशः छलनम् १०४ नाटिकेनिवृतनायको याफेली १०४ नाटिकानायिश अधिबलम् १०५ नाटिकायां नायिकामाप्तिप्रसारः ११. दण्डः १०५ | नाटिकायां वृत्तिनियमः अवस्यन्दितम् १०६ भाणलक्षणम् नालिका १०६ लास्यागानि अमत्यलापः १०७ प्रहमनलभणम् व्याहारः १०७ शुदममनम् मृदयम् १०८ निमकीर्णमहमने प्रस्तायनोत्तर सूत्रधारनिर्गमनम् १०८ प्रहसने हास्परम: नाटकेविनतरूपम् १०८ । हिमलगन् नायकस्परमानुचितं त्याम्यम् १.९ मारोगलक्षणम् अगलक्षणमंधिविभागाः १०९ ममरकारलभगन् पाकासारीविशेषः १.९ वीथीलभगम् विरम्भकादियोगः ११. परभगम् विसम्भकनिपमः ११. रामगभग ... ... ... ... ... ... ... ...

·१२ विषयानुक्रमणिका पृष्ठम् । ... - । ... ... ... १३६ १३७. ... ... ... ... ... विषयाः चतुर्थः प्रकाशः सनिरूपणम् विभावरलक्षणम् आलम्बनविभावः उद्दीपनविभावः अनुभावः भावः सात्त्विकमावलक्षणम् स्तम्मादिसाविकभावानां नामलक्षणे व्यभिचारिभावलक्षणम् व्यभिचारिमावनामानि निवेदः ग्लानिः शङ्का श्रमः धृतिः विषयाः विबोधः १२१ ब्रीडा अपस्मारः १२१ १२१ मतिः १२१ १२२ आलस्यम् आवेग: सभेदः १२४ वितर्कः १२४ अवहित्या व्याधिः १२५ उन्माद: १२५ विषादः १२६ औत्सुक्यम् १२६ चापलम् १२७ स्थायी ... ... १४० ... ... १४०, १४१ १४१ .. ... १४१।" ... ... 1 १४२ ... १२७ विरोधपरिहारः १४२ १२८ स्थायिनामानि शान्तरसे शमस्थायिनि विप्र- तिपतिः... जहता १२९ ... झः १२९ निर्वेदादेरस्थायित्वम् १४७ १४९ औध्यम् चिन्ता मासः अमूया १५४ ... १३० भावादीनो काव्येन संबन्धः १३० । पूर्वपभिमुखेन व्यन्जनाप्रति- पादनम् ... व्यजनास्त्रग्दनपूर्वकत्वमतो- १३२ पपादनम् १३२ काव्येषु स्थायिमावस्यैव वाक्यार्थत्वम् १३४ | सामाजिकमात्रवृत्तित्वं रमत्य १३४ रमास्वादप्रकार १३४ | साधारण्यस्य रसहेतुत्वम् .. १३५. रसास्वादप्रकार: - गर्वः स्मृतिः मरणाम् ... ... ... मतम् निद्रा ... १६२ ·विषयानुक्रमणिका २३ विषयाः नटस्याऽप्यास्वादः आस्वादस्य लक्षण भेदाश्च विकासादीनां व्यवस्था ... हास्यादीना शृङ्गारादिभ्य उ- त्यत्तिश्च... शान्तरसः विभागादिभी रसभावनम् शृङ्गारलक्षणम् भावसख्या ... ... ... ... ... ... पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् १६२ शापजप्रवासः १६२ मते तु शोक एव न शृङ्गारः १६२ | उत्ताष्टविधनायिकाना व्यवस्था... १६२ | सभोगशृङ्गारः १७८ १६४ नायवर्तव्यम् १७९ १६५ विविधो वीरः १६६ त्रिविधो बीभत्सः १८. १७. निविधो रौद्रः १८१ शृङ्गारस्य भेदाः १७. विविधो हास्यः १८२ १७१ स्मितम् १८३ १७१ हसितम् १७१, विहसितम् १८३ १७१ | उपहसितम् . १८३ १७२ अपहसितम् ... १८३ १७२] अतिमिनम् १८३ १७३/ उनममध्यमाधमे स्मितादी- १७३ ना विभाग: १७४ हास्यव्यभिचारिण. १७५, अमृतरमाणम १७५ भयानरमरणम् १८४ १७५ फणरमाणम् नतिः १७५ / प्रीनिमम्यादीनामन्तभोप मामादीनां वायांसाधाले उभा१७९ गगनम... रममादिना पोग्नागे रगतराम्१७५ / भूगगादीनामनामनानम् उरम विविध प्रामप्रियोग... १८९ ममतामयोः इनि पिरगनुस्मनिराममाना अयोगलक्षणम् अयोगस्य दशावस्थाः अभिलापलक्षणम् दर्शनश्रवणे रिमयोगलक्षणभेदी मानवैविध्यम् प्रणयमानः श्रीणामीयामानविष्यम् मानापनोदनप्रकार: ... ... ... १८५ ... ... ... ... ... दानम् ... ... १००/न्यममम .

·॥श्री॥
'मर्सेरसर्वविविहिते कनाम
अन्येऽस्ति दोपविरह मुचिरन्तनेऽपि"
॥धीः॥
1

·अथ सावलोकम् दशरूपकम् प्रथमः प्रराश । भगवते श्रीदयपीवाय नमः। इह सदाचारं प्रमाणयद्भिरवितेन प्रकरणस्य समाप्त्यर्थमिष्टयोः प्रता- भिमतदेवतयोर्नमस्कारः क्रियते श्लोक्द्वयेन- नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते | मदाभोगधन वानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे ॥१॥ यस्य कण्ठः पुष्करायते-मृदङ्गवदाचरति, मदाभोगेन घनध्वान.- निबिडध्वनिः, नीलकण्ठस्य-शिवस्य ताण्डवे-उद्धते नृत्ते, तस्मै गणे- अध ॥ सावलोकदशरूपकममा ॥ ॥ भगवते श्रीदयग्रीवाय नमः ॥ आद्य विद्यानिदान विधिविबुधवरेन्द्यमानाधिप धाम्ना धामैन्दवानां दनुजभुजरना जन्मना छम जिमम् । प्रशालोकामतिप्रतिकृतिममतिप्यान्तदन्त्येणशक व भतापचके हरिमिर तुरगमीवमुञ प्राधे। मत्या श्रीमद्भयग्रीव व्याख्याविघ्नविनाशनम् । स्मृत्वा श्रीमत्पदाम्भोज श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणाम् ।। सावलोरदशरूपस्टीश संतनोमि शिशुदोधविधात्रीम् । सा प्रभेतिनिजनाम्नि ममर्था स्याहुरोधरणामकृपात. ॥ इह-अन्यारम्भे, सदाचारम्-शिष्टाचारम्, प्रमाणयद्भिःप्रमाण मन्यमा- नैन्यनिरित्यर्थ , प्रारणस्य-अन्यस्य । पुक्रेति-" पुषरं परिहस्ताने यायभाण्डमुणे जले " इत्यमरः । प्राते याघमाण्डमुखेन मृदास प्राथम्, पुकसदादाचाय क्या, मदान्दानं परि- ·२ - सममम्- [प्रथमः शाय नमः । अत्र सण्टोपामिप्यमाणोपमाच्छायालङ्कारः-नीलकण्ठस्य- मयूरस्य ताण्डवे यया मेघध्वनिः पुष्करायन इति प्रतीते। दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः। नमः सर्वविद तस्मै विष्णवे भरताय च ॥२॥ एकत्र मत्स्य दिनतिमानामुद्देशेन, अन्यत्रानुरतिरूपनाटकादिना यस्य भाराव्यातागे सिकाय माद्यन्ति हप्यन्ति तस्मै विष्णवे. ऽभिमताय मरताय मग्ताय च नमः। श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रदर्ग्यते- कस्यचिदेव कदाचिदयया विपयं सरस्वती विदुपः । घटयति कमपि तमन्यो व्रजति जनो येन वैदग्धीम् ॥३॥ तं विद्विपयं प्रकरणादिरूपं कदाचिदेव क्स्यचिदेव कवेः सरस्वती योनयनि येन प्रकरणादिना विश्यणान्यो जनो विदग्धी भवति । स्वात्तिविषयं दर्शयति- उत्पोनृत्य सारं यमखिलनिगमानाय्यवेदं विरिचि. वक्र यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्ठः । पर्याणी लास्पमस्प प्रतिपदमपरं लक्ष्म का कभीष्टे नाय्यानां किंतु किंचित्तगुणरचनया लक्षणं संक्षिपामि ॥ ४॥ यं नाटय यदेभ्यः साग्मादाय प्रक्षा फतवान्, यत्मंयमभिनयं गरजमिनी आमोग: परिपूर्णता, निविष्णनिः गम्भारमन्दः षष्टः । सर-" मदामोगपनपान विदयटरस्य " पनघानःएतापदामार्थ- और मरणोऽन्या गोरा, मन से रिनोरमानिकायमभगदुपमायाः समागम, उरमास-भपोरमेडि पारत् । पशुतस्तु गुगादापं. मेपरामदनगमागरायागंभप एप भनी प्यन्यन्दरगाहस्य. मेगासी मम्मानिः॥ १ ॥ एमपरपरगने पर्यः । मन्यत्रम्मत। भारी मा मरगा ॥ २ ॥ मानिसबदमे कानटार प्रनमा पारि ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् ३ भरतश्चकार करणाङ्गहारानकरोत, हरस्ताण्डवमुद्धतं लात्यं सुकुमारं नृत्तं पार्वती कृतवती तस्य सामस्त्येन लक्षणं कर्तुं कः शक्तः, तदेकदेशस्य तु दशरूपस्य संक्षेपः क्रियत इत्यर्थः । विपयैक्यप्रसक्तं पौनरुत्तयं परिहरति- व्याकीणे मन्दबुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः । तस्यार्थस्तत्पदैस्तेन संक्षिप्य क्रियतेऽजसा ॥ ५॥ व्याकीर्णे विक्षिप्ते विस्तीर्णे च रसशास्त्रे मन्दबुद्धीनां पुंसां मतिमोहो भवति, तेन तस्य नाट्यवेदस्यार्थस्तत्पदैरेव संक्षिप्य रजुवृत्त्या क्रियत इति । इदं प्रकरणं दशरूपज्ञानफलम् । दशरूपं किंफलमित्याह- आनन्दनिस्यन्दिषु रूपकेषु व्युत्पत्तिमात्रं फलमल्पबुद्धिः । योऽपीतिहासादिवदाह साधुम्तस्मै नमः स्वादुपराइमुखाय ॥ ६॥ नत्र केचित्- “ धर्मार्थकाममोक्षेपु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिपेवणम् ॥" इत्यादिना त्रिवर्गादिव्युत्पत्ति काव्यफलत्वेनेच्छन्ति तन्निरासेन स्वसं. वेद्यः परमानन्दरूपो रसास्वादो दशरूपाणां फलं न पुनरितिहासादिवत् त्रिवर्गादिव्युत्पत्तिमात्रमिति दर्शितम् । नम इति सोल्लुण्ठम् । "नाटयाना लक्षणं संक्षिपामि" इत्युक्तम्, किं पुनस्तनाट्यमित्याह- अवस्थानुकृतिनाट्यम्, काव्योपनिबद्धधीरोदात्ताद्यवस्थानुसारश्चतुर्विधाभिनयेन तादात्म्याप- करणेति-" हस्तपादममायोगो नृत्यस्य करण भवेत् " " अङ्गहारोङ्गविक्षेप इत्यादि सर्व भरतसूत्रे द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ विषयस्येति- यदेव ब्रह्मणोक्त तस्यैव वक्ष्यमाणत्वात् पौनरुक्त्यं यदाप- तित तत् परिहरतीत्यर्थः। व्याकीर्णे मिश्रिते विभन्यानुक्ते इति यावत् । तत्पदैः- भरतभूटोत्तपदेरेर । " अञ्जसा " इत्यस्यार्थः " ऋजुवृत्त्या " इति ॥ ५ ॥ इद प्रकरणम्-अयं ग्रन्य । दशरूपम् नाटकादिकम् । साधु-नीरम इति यावत् । सोल्लुण्ठम् सपरिहासम्, उत्तमिति शेषः ॥ ६ ॥ अवस्थानुकारपदार्थमाह-तादात्म्यापत्तिरिति । तादात्म्यापनि रामादिस्प- ताप्रदर्शनमिति यावत् । चनुर्विधेति-तदुक्तम्-" आङ्गिको शाचिकश्चैवमाहार्यः ·सप्रभम्- [प्रथमः - त्तिनाट्यम् । रूपं दृश्यतयोच्यते। तदेव नाट्यं दृश्यमानतया रूपमित्युच्यते नीलादिरूपयन् । रूपकं तत्समारोपाद्, नटे रामाद्यवस्थागेपेण वर्तमानत्वाद्रूपकं गुराचन्द्रादिवद् इत्येकस्मि- अर्थे प्रवर्तमानस्य शब्दत्रयस्य इन्द्रः पुरन्दरः शकः' इतिवत्प्रवृत्तिनिमि- तभेदो दर्शितः। दगधैव रसाश्रयम् ॥७॥ रसानाश्रित्य वर्तमान दशप्रकारकम् , एवेत्यवधारणं शुद्धाभिप्रायेण- नाटिकायाः संकीर्णत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । तानेर दशभेदानुद्दिशति- नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः। व्यायोगसमवकारौ वीथ्यड्रेहामृगा इति ॥८॥ ननु- "डोम्बी श्रीगदितं भाणो भाणीप्रस्थानरासकाः । काव्यं च सप्त नृत्यस्य भेदाः स्युस्तेऽपि भाणनन् ।" इति रूपान्तराणामपि भावादवधारणानुपपत्तिरित्याशद पाह- अन्यद्भावाश्रयं नृत्यम्, सात्विकस्तया ॥ इति । भुजविशेषादिकृत आशिकः, वेशरचनादिनिष्पाद्य आहार्यः स्वेदास्तम्भादिरूपः सात्विकोऽभिनयः । उक्त च- "वेदः स्तम्भोऽय रोमानः स्वरभद्गोऽय वेपथुः । देवमेमभु प्रलय इस्पष्टी सात्त्विका मताः ॥ ॥ इति । ममारोगादिति- नरे रामादिरूपस्य समारोपात् तत्-रूपमेन रूपामित्यु- चते इत्पर्यः । वर्तमानत्वात्प्रवृत्तल्यात् । मुमेनि-मुखे चन्द्राधारोपेगालङ्कारपि. शेरा यया स्परमिति नामधे तयेत्यर्थः । एकामिन्नऽर्थनाट्यलक्षणे । शब्द- प्रयस्यमयपस्पति भन्दप्रयस्यादर्शितः-अवस्थेत्यादिलक्षगरयेण दर्शितः। रमाभपमिति- रमाः मात्रयो यस्य तद् रमाश्रय नाट्यम् । रमच शृङ्गारादि- भेदेनष्टवियो यश । वर्तमानम्म्यमानम् ॥ ७॥ भारत-मत्स्यात् । प्रायासानुस्लनि:सावेत्यरधारणानुपानिः ॥ ८ ॥ मार आभयो पर तद भामरे नस्यन् , भारदेन न वास्यार्थीभूतस्य . 1 ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् " रसाश्रयान्नाट्यादावाश्रयं नृत्यमन्यदेव तत्र भावाश्रयमिति विषय- भेदानृत्यमिति नृतेर्गात्रविक्षेपार्थत्वेनानिकबाहुल्यात्तत्कारिपु च नर्तक- व्यपदेशाल्लोकेऽपि च 'अन प्रेक्षणीयकम् । इति व्यवहारान्नाटकादेरन्य- नृत्यं तदेदत्वागिदितादेरवधारणोपपत्तिः । नाटकादि च रसविपयम्, रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकसंसर्गात्मकवाक्यार्थहेतुकत्वाद्वाक्यार्था- भिनयात्मकत्वं रसाश्रयमित्यनेन दर्शितम् । नाट्यमिति च 'नट अब- स्पन्दने' इति नटे: किंचिञ्चलनार्थत्वात्सात्त्विकबाहुल्यम्, अत एव तत्कारिपु नटव्यपदेशः । यथा च गात्रविक्षेपार्थत्वे समानेऽप्यनुकारा- त्मकत्वेन नृत्तादन्यनृत्यं तथा वाक्यार्थाभिनयात्मकान्नाट्या पदार्थाभि- नयात्मकमन्यदेव नृत्यमिति । प्रसङ्गानृत्तं व्युत्पादयति- नृत्तं ताललयाश्रयम् । तालश्वश्चत्पुटादिः, लयो द्रुतादिः, तन्मात्रापेक्षोऽगविक्षेपोऽभिनय- रसस्य पदार्थीभूता सात्त्विकादयो ग्राह्याः । उक्त च- विभावेनोद्धृतो योर्थऽस्त्वनुभावैश्च गम्यते यागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति सशितः ॥ " हस्तपादसमायोगो नृत्यस्य करण भवेत् " इत्यादि । नृत्यनाट्ययोः परस्पर भेद व्युत्पादयितु प्रथम नृत्यस्य विषय व्युत्पत्ति च प्रदर्शयति-तति, तर नृत्यनाट्ययोर्मध्ये । नृते. नृतधातोः । आमियबाहुल्या- स्-आह्निकाभिनयबड्डुलत्वात् । तत्कारिषु-नृत्यकारिए । अन-नृत्ये प्रेक्षणीयक- म्-दर्शनीयमेव सर्व भवति, न तु श्रवणीयम्-नृत्ये काव्यसबन्धाभावादित्यर्थः । श्रीगदितादेस्तभेदत्वात् नृत्यभेदत्वात् नाट्यस्य दशधैवेत्ययधारणोपपत्तिः । नाट्यस्य विषय व्युत्पत्तिं चाह-नाटकादीति, वाक्यार्थस्य पदार्थानां यः परस्पर समर्गस्तद्रूपत्वस्वीकाराद् रसस्य वाक्यार्थहेतु कस्य पदार्थीभूतविभावादिससर्गा- स्मकवाक्याभिनयात्मकत्वम् "दशधैव रसाश्रयम्। इत्यनेन प्रदर्शितमित्यन्वयः नृत्यस्य च पदार्थीभूतभावाभिनयात्मकत्वमिति नृत्यनाट्ययोर्विषयभेदः । नटेः- नटधातोः । तत्कारिषु-साविककारिषु नाट्यकारिपु वा । ययेति-नृतनृत्ययोर्गान- विक्षेपसाम्येऽपि नृत्तेऽनुकरण न भवति नृत्ये च भवतीति नृतनृत्ययोर्यया पर- स्पर भैदलत्यन्वयः। नृत्यापेक्षया नृत्तस्य भेदायधारणार्य नृत्तलक्षणमाइ-नृतमिति । द्रुतादिरि- --

·प्रथमः
६
-
शून्यो नृत्तमिति ।
अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे-
आय पदार्थाभिनयो मार्गो देशी तथा परम् ॥९॥
नृत्यं पदार्थाभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम्, नृत्तं च देशीति ।
द्विविवस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति-
मधुरोद्धतभेदेन तद्वयं द्विविधं पुनः ।
लास्यताण्डवरूपेण नाटकायुपकारकम् ॥१०॥
सुकुमारं द्वयमपि लास्यम् उद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गो-
चस्योपयोगं दर्शयति-तच नाटकाद्युपकारकमिति, नृत्यस्य कचिदवा-
न्तरपदार्थाभिनयेन नृत्तस्य च शोभाहेतुत्वेन नाटकादावुपयोग इति ।
अनुकारात्मकत्वेन रूपाणामभेदाकिंवतो भेद इत्याशङ्कयाह-
वस्तु नेता रसस्तेपां भेदका
वस्तुभेदान्नायकदाद्रसभेदादूपाणामन्योन्यं भेद इति ।
वस्तुभेदमाह--
पस्तु च द्विधा।
क्यमित्याह-
तत्राधिकारिकं मुख्यमझं प्रामगिकं विदुः ॥११॥
प्रधानभूतमाधिकारिक यथा रामायणे रामसीतावृत्तान्तः, तदङ्गभूतं
प्रासनिक यया तत्रैव विभीपणसुप्रीवादिवृत्तान्त इति ।
स्यपादिपदेन मध्यविलम्बितो लयी माह्यो । तन्मानापेशा तालल्यमात्रापेश ।
पदार्थीभूतभाराद्यमिनयात्मकत्वाद् नृत्यमभिनयशून्यं न भवतीत्यर्यः ।
देवगितत्वाद् मृत्यस्य मार्ग इति प्रमिद्धिः, तत्तद्देशसंबद्धत्वाद् नृतस्य
देशीवि पमिदिः । भाव नृत्यम्, परं नृतम् ॥ ९ ॥
विक्षिपस्य-नृत्यनृत्तपोरित्यर्थः । तद्पन्नृत्य नृतं च । मुटुमारमिति
मधुरपदव्याख्या पम् नृत्य नृत च दिवयम-नृत्य नृतं च । उच्यते इति शेष ।
तप-निविधी नृत्यं नृतं च । नृत्यनृत्ताम्या नाट्योपकारारमार-
नृत्पस्येति ।। १०॥
अनुहार: अनुराना सुतिन कयेति यावत् ॥ ११ ॥

·प्रकाश] सावलोकदशरूपकम् निरुत्तयाऽऽधिकारिक लक्षयति- आधिकारः फलस्वाम्यमधिकारी च तत्मभुः । तन्निवय॑मभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ॥ १२॥ फलेन स्वस्वामिसंबन्योऽधिकारः फलस्वामी चाधिकारी तेनाधिकारेणा- धिकारिणा वा नित्तम्-फलपर्यन्तता नीयमानमितिवृत्तमाधिकारिकम् । प्रासनिकं व्याचष्टे- प्रासनिक परार्थस्य स्वार्थों यस्य प्रसङ्गतः। यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात्स्वप्रयोजनसिद्धिस्तत्प्रास- निकमितिवृत्तं प्रसङ्गनिवृत्तेः । प्रासङ्गिकमपि पताकाप्रकरीभेदाहिविधमित्याह- सानुवन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक् ॥ १३ ॥ दूरं यदनुवर्तते प्रासनिकं सा पताका सुग्रीवादिवृत्तान्तवत्-पताके वासाधारणनायकचिह्नवत्तदुपकारित्वात्, यदल्पं सा प्रकरी श्रमणादि- वृत्तान्तवत् । पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पादयति- प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ १४ ॥ प्राकरणिकस्य भाविनोऽर्थस्य सूचकं रूपं पताकावद्भवतीति पताका. स्थानकं तच्च तुल्येतिवृत्ततया तुल्यविशेपणतया च द्विप्रकारम्-अन्योक्ति निरुक्त्या-व्युत्पत्त्था । तत्पभु फलप्रभुः फलस्वामी । निर्वृत्तम्-मपादि- तम् । इतिवृत्तम्-कथा ॥ १२ ॥ प्रासनिक वस्तु । तत्प्रसङ्गात्प्रधानसबन्धात् प्रधानद्वारेतियावत्, प्रसन- निर्वृत्ते.-प्रधानप्रसङ्गेन जायमानत्वात् । सुग्रीवादीनिवृत्तात् श्रीरामादिप्रधानप्रसङ्गे- नैर सुग्रीवादिप्रयोजनसिद्धिर्भवतीति सुग्रीवादीतिवृत्त प्रासङ्गिकमिति भावः । अल्पम् अल्पदेशे वर्तमानम् । यत् प्रासङ्गिकम् ॥ १३ ॥ प्रस्तुतेति-प्रस्तुतस्य मारिणिकस्य आगन्तुकभावस्य-आगन्तुकस्वरूपस्य भा- विन इति यावत् वस्तुना इनिवृत्तस्य यद् अन्योक्त्या सूचा भवति तत् पताकास्थान- कमित्युच्यते पताकावत्सूचकत्वात्, तच्च पताकास्थानकं विविध भवति-तुल्यसैवि- थानम्-नुल्लेत्तिवृत्ततयाऽन्योक्तिरूपेण सूचकम् , तुल्यविशेषणम्-नुल्यविशेषणता ·८ सप्रभम्- [प्रथमः समासोक्तिभेदात् । यथा रत्नावल्याम्- "यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैप सुप्ता मयैव भवती प्रतिवोधनीया । प्रत्यायनामयमितीवसरोरुहिण्या: सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति।।" यथा च तुल्यविशेपणतया- "उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपरिपाटलद्युति मुसं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥" एपमाधिकारिकद्विविधप्रासनिकभेदाभिविषस्यापि त्रैविध्यमाह- प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात्रेधापि तविधा। प्रख्यातमितिहासादेरुत्पायं कविकल्पितम् ॥ १५ ॥ मिश्रं च संकरात्ताभ्यां दिव्यमादिभेदतः । इति निगव्याख्यातम् । समामोतिरूपेण सूचई चेत्यन्वयः। अन्योक्तिरूपेण नव्यतिवृननया सूचक पताका- स्यान मुद्राहरति-याठोऽस्मीति । प्रत्यायनाम्-आभासनाम् । अब कमलिनीसूर्य- तान्तेनाऽन्यनायिकानायकयो विवृतान्तोऽन्योतिरूपेण अग्रस्तुतप्रशसया सचिनो भवति "अप्रस्तुतप्रशसा स्यात् सा यत्र प्रस्तुताश्रया" इति । तुल्यविशेषणतया समा- सोतिरूपेण सूचक पताकास्थानकमुदाहरति-उद्दामेति, अन "उद्दामोचलिकाम्" इत्यादीनां विशेषणानां स्तानायिकापक्षयोस्तुल्यत्वालतावृत्तान्तेन समासोक्त्या नायिकाहतान्तः रचितो भवति "समामोत्तिः परिस्थतिः प्रस्तुनेऽप्रस्तुतस्य यत्। इति॥१४॥ एएमेरिघमाधिकारिक यस्तून पवाराप्रशारीभेदाद् द्विविध शिक यस्तून मिति निविध जातं तस्य त्रिविधस्यापि नैविध्पमाह-प्रख्यातेति । निरिभरा पिया नाविपचं सजातम् । इनिहरामादिभ्यो गृहीत वस्ल प्रख्यात- मित्युच्यते, फपिकरियां चोत्यारामित्युच्यते, ताभ्याम् प्रख्यातोत्पाद्यान्या सश्राद् नाम यत्र किचित् प्रल्या विविध कविकसित तत् मिममित्युच्यते इत्यन्ययः । सस्प नररिपम्पारि यस्दनो दिव्यमयभदा पिप्पमार-दिव्येनि । प्रास- .

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् तस्येतिवृत्तस्य कि फलमित्याह- कार्य त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुबन्धि च ।। १६ ॥ धर्मार्थकामाः फलं तच शुद्धमेकैकमेकानुबन्धं द्विन्यनुवन्धं या । तत्साधनं व्युत्पादयति- स्वल्पोदिष्टस्तु तद्धेतुर्वीज विस्तार्यनेकधा । स्तोकोद्दिष्टः कार्यसाधकः पुरस्तादनेकपकारं विस्तारी हेतुविशेपो वीज- वीजं यथा रत्नावल्या वत्सराजस्य रनावलीप्राप्तिहेतुरखमूलदैवो यौ- गन्धरायणव्यापारो विष्कम्भके न्यस्त ---" यौगन्धरायणः-कः संदेहः ('द्वीपादन्यस्मात्-' इति पठति )" इत्यादिना “प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ" इत्यन्तेन । यथा च वेणीसंहारे द्रौपदीकेशसंयमनहेतुीमक्रोधोपचितयुधिष्ठिरो- साहो वीजमिति । तच महाकार्यावान्तरकार्यहेतुभेदादनेकप्रकारमिति । अवान्तरबीजस्य संज्ञान्तरमाह- अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १७ ॥ यथा रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गापूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सत्यनन्तरकार्यहेतु:-"उदयनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते । सागरिका-(श्रुत्वा) कहं एसो सो उदयणणारिन्दो जस्स अहं तादण दिण्णा ।" इत्यादि । बिन्दुः-जले तैलबिन्दुवत्प्रसारित्वात् । कार्यम्-फलम् । तच्च फल इनिच्छुद्धमेकैक नाम धर्मार्थकामेस्मेव भवतीति तदेवानुबन्धम, द्वयो फलत्वे फल द्वयनुबन्ध त्रयाणां फलत्वे फल त्र्यनु- बन्धम्-त्रिमबद्धमित्यर्थः ॥ १५ ॥ १६ ॥ तत्माधनम्-उत्तफलसाधन व्युत्पादयति-क्थयति । स्वल्पोद्दिष्ट -स्वल्प- तया निक्षिप्तः प्रारम्भे स्वल्प इतियावत् । पुरस्तात्-अमे तच जीजम् । स्पष्टमन्यत्। अवान्तरेति-अवान्तरस्थासमाप्तौ सत्या प्रधानन्याया अविच्छेदकारणं विन्दुरित्यर्थः । स चाऽवान्तरचीजमेव । जले तेलबिन्दुवत् प्रसारित्वाद् विन्दु. रिन्युच्यते तदेतत् प्रतिनिमिन्दम् ॥ १७ ॥ १'कयमेप स उदयननरेन्दो यस्याह तातेन दत्ता।' इति च्छाया.

·सप्रभम्- [प्रथमः इदानीं पताकाद्यं प्रसङ्गाद्वयुत्क्रमोक्तं क्रमार्थमुपसंहरनाह- बीजविन्दुपताकाख्यपकरीकार्यलक्षणाः। अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः॥१८॥ अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतवः । अन्यदवस्थापञ्चकमाह- अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । आरम्भयत्नमास्याशानियतासिफलागमाः ॥१९॥ यथोद्देशं लक्षणमाह-- औत्सुक्पमात्रमारम्भः फलळाभाय भूयसे । इदमहं संपादयामीत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युच्यते यथा रत्नाव. ल्याम्--"प्रारम्मेऽस्मिन्स्वामिनी वृद्धिहेती देवे चेत्यं दत्तहस्तावलम्चे ।" इत्यादिना सचिनायत्तसिद्धेवत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगन्धरायणमुसेन दुर्शितः। अथ प्रयन्नः- प्रयवस्तु तदमाप्ती व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥२०॥ तस्य फलस्यामाप्तायुपाययोजनादिरूपश्चेष्टाविशेषः प्रयनः यथा ग्ना- चल्यामाख्याभिलेसनादिवत्सराजसमागमोपाय:- हावि णस्थि अण्णो दंसगुवाओ त्ति जहातहा आलिहिअ जघासमाहिलं करिस्सम् ।" इत्या- दिना प्रतिपादितः। प्रात्याशामाह- उपायापायशङ्काभ्यां मात्याशा माप्तिसंभवः । उपायस्यापायसायाश्च मावादनिर्धारितैकान्ता फलप्राप्तिः प्रास्याया। यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽवे वेपपरिवर्ताभिसरणादी समागमोपाये सति या- अपस्या इति-पलाथिभिरारम्घस्य पार्यस्यारम्भाधाः पञ्चावस्था भवन्ति । परागमः पत्याप्तिः ॥ १८ ॥ १९ ॥ सचिरायसिदभमान्याधाना फ्लसिदिर्यस्य तस्स ॥ २० ॥ भागत् माप । अनिपारितकान्तानियतनिर्धारणरहिता। पारि मास्यन्यो दर्शनोपाय इति यथातयालित्य यथासगीहिने करिष्यानि इति पाया.

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् ११ सवदत्तालक्षणापायशाया:-"एवं जदि अआलादाली विभ आअच्छिा अण्णदो ण णइस्सदि वासवदत्ता।" इत्यादिना दर्शितत्वादनिर्धारिकान्ता समागममाप्तिरुता । नियताप्तिमाह- अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिः मुनिधिता ॥२१॥ अपायाभावादधारितकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति । यथा रनाव- ल्यामू -"विदूपक.-सागरिका दुपरं जीविस्सदि " इत्युपगम्य "कि ण उपायं चिन्तेसि।" इत्यनन्तरम् "राजा-ययस्य? देवीप्रसादनं मुम्वा नान्यमत्रोपायं पश्यामि ।" इत्यनन्तराष्ट्वार्थविन्दुनानेन देवीलक्षणापाय- स्य प्रसादनेन निवारणानियवा फलपाहिः सूचिता । फलयोगमाह- समग्रफलसंपत्तिः फलयोगो यथोदितः । यथा ग्वावल्यां ग्वारलीलामचक्रवर्तित्वावाप्तिरिति । संधिलक्षणमाह- अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः ॥ २२ ॥ ययासंख्येन जायन्ते मुखायाः पञ्च संघयः । अर्थप्रकृतीनां पधानां यथासंख्येनानस्थाभिः पञ्चभियोगाद् ययासंरये. नैव यक्ष्यमाणा मुसाधाः पञ्च संधयो जायन्ते । संधिसामान्यलक्षणमाइ- अन्तरैकार्थसंबन्धः संधिरकान्वये सति ।। २३ ॥ एफेन प्रयोजनेनान्त्रितानां यथांशानामान्तरैकरयोजनसपंन्धः संधिः। अरायअन्तरायो विन इतिगत् । अधारितैरान्ता-नियमेन निभिवा॥२१॥ फ्लयोगः पलपातिः । मपनि प्राप्तिः । अर्थातयो बीजाचाः, अवस्था आरम्भाचा उकाः ॥ २२ ॥ पाम. ख्येनम्पयासरन्यम्। यथा बीगारम्भाम्यो मुगपमधि, एयमप्रेऽसि । अर्यप्रवीनामसस्थानां च परस्पर संगोगादेव मुम्पादिक मपिरियुपते। असन्दरेकरयोजनमबन्ध एर सामान्यतः संघीना परमति ॥ २३ ॥ , 'एल याकालपातालीवायत्यान्यतान नेष्यति बागवाना।' इति माया. १ 'सागरिया दुसरं जीपियति । इति या..मोरय रिन्दास।' पति या. .

·सप्रभम्- [प्रथमः के पुनस्ते संधयः- मुखपतिमुखे गर्भः सावमर्शोपसंहतिः । यथोद्देशं लक्षणमा- मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा ॥ २४ ।। अङ्गानि द्वादशैतस्य वीजारम्भसमन्वयात् । वीजानामुत्पचिरनेकप्रकारप्रयोजनस्य रसस्य चहेतुर्मुससंधिरिति व्या- ख्येयं तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौ रसोत्पत्तिहेतोरेव वीजत्वमिति । अस्य च वीजारम्भार्थयुक्तानि द्वादशाङ्गानि भवन्ति तान्याह- उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ॥ २५ ॥ उक्तिः माप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥ २६ ॥ एतेषां स्वसंज्ञाव्याख्यातानामपि सुसाथै लक्षणं क्रियते- वीज़न्यास उपक्षेपः, यथा रवावन्याम्-" (नेपथ्ये) द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तान् । आनीय झटियति घटयति विधिरभिमतमभिमुसीभूतः ॥" इत्यादिना यौगन्धगयणो वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुभूतमनुकूलदैवं स्वव्यापार बीजत्वेनोपक्षिप्तवानित्युपक्षेपः । परिकरमाह- तदाहुल्यं परिक्रिया। नानार्थरसमभया" इत्यनार्धपदेन धर्मार्थकामलक्षण नानारूप प्रयोजन माझं तादृशार्यहेतुभूता रसहेतुभूता च या बीजस्य प्रयमार्थप्ररतेस्त्पत्ति =फ्ला- नुकत्ता सा मुखमन्धिरित्यर्थः । एतद्वयाख्यायाः फ्लमाह-तेनेति, प्रहस- नादौ भैयगिर्क पल तिमपि न भवति हास्यादिमात्रफलमत्वादिति तादृशदात्या- दिरमोन्यनिभानदेनोरेव बीनत्वमुपपद्यते, यदि नानार्थरसेत्युमयहेतोरेर बाजत्व स्थानदा महानादी नानाथरचणफ्लाभावात् वेवलरसोत्पत्तिहेतोचीनत्व न स्थादेवेत्यर्थः ॥ २४॥ अश्यम्मुनमन्धे । तानि-अनानि ॥ २५ ॥ 'संभया' इत्यपि पाठः ·प्रकाश ] सावलोकदशरूपकम् १३ यथा तत्रैव-"अन्यथा क सिद्धादेशप्रत्ययमार्थिताया सिंहलेश्वरदु- हितु समुद्रे प्रवहणभङ्गममोत्थिताया फ्रकासादनम्।"इत्यादिना "सर्वथा स्पृशन्ति स्वामिनमभ्युद्या ।" इत्यन्तेन वीजोत्पत्तरेव महूकरणात्पारकर । परिन्यासमाह- तनिप्पत्तिः परिन्यासः, यथा तव- "प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहती देवे चैत्य दत्तहस्तावलम्वे । सिद्धेर्धान्तिर्नास्ति सत्य तथापि स्वेच्छाकारी भीत एवास्मि भर्तु ॥" इत्यनेन यौगन्धरायण स्वव्यापारदैवयोनिप्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यास । विलोभनमाह- गुणाख्यानं विलोभनम् ॥२७॥ यथा रत्नानल्याम्- अस्तापास्तसमन्तभासि नभस पार प्रयाते रवा- वास्थानी समये सम नृपजन' सायतने सपतन् । सप्रत्येष सरोरातिमुप पादास्तपासेवितु प्रीत्युत्कर्षस्तो दृशामुदयनस्यन्दोरियोतीक्षते ॥" इति वैतारिकमुसेन चन्द्रतुल्यवत्सराजगुणवर्णनया सागरिकाय समागमहेत्वनुरागनीजानुगुण्येनैव विरोभनाद्विलोभनमिति । यथा च वेणीसहारे- "मन्थायस्तार्णवाम्भप्लुतकुहरवलन्मन्दग्यानधीर कोणाघातेषु गर्जत्यरयघनघगन्योन्यसघट्टचण्ड । कृष्णामोधामदूत पुरकुर निधनोत्पातनिर्यातरात केनास्मसिंहनादप्रतिरसितससो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥" इत्यादिना "यशोदुन्दुभि " इत्यन्तेन द्रौपया रिलोभनाद्विलोभनमिति। अगलक्षणानि तेग समन्वया स्पष्ट एव । तनिष्यतिरिति-तत्या परिनियाप निमलिसिदि२७, १ 'गुणास्यानान्' इत्यपि पार ।

·सप्रभम्- [प्रथमः अथ युक्ति संपधारणमर्थानां युक्तिः, यथा रत्नावल्याम्--"मयापि चैनां देवीहस्तेसबहुमानं निक्षिपता युक्त- भेवानुष्ठितम् । कथितं च मया यथा बाभ्रव्यः कञ्चुकी सिंहलेश्वरामात्येन वमुभूतिना सह कथंकथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतस्य रुम- वतो घटित: ।" इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुसेन दर्शनादिप्रयोजनावधारणाद्वाभ्रव्यसिंहलेश्वरामात्ययोः खनायफसमागम- हेतुप्रयोजनलेनावधारणाद्युतिरिति । अथ प्राप्तिः- प्राप्तिः सुखागमः। यथा वेणीसंहारे-" चेटीभीणि ! परिविदो विअ कुमारो ल. पीयदि । इत्युपत्रमे 'भीम:- मनामि कौरवशतं समरे न कोपा- हु.शासनस्य रुधिरं न पिनाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधि परोतु भरतां नृपतिः पणेन । द्रौपदी-श्रुत्या सहर्षम् ) नांध असुदपुञ्च खु एदं वाणं ता पुणो पुणो भण ।" इत्यनेन भीमनोधनीजान्वयेनैव मुसप्राप्त्या द्रौपद्याः प्रातिरिति । यथा च रत्नावल्याम्-"सागरिका-(श्रुत्वा सहः परिवृत्य सस्पृह पश्यन्ती ) कथं अभं सो राआ उदयणो जस्स अहं बादण दिण्णा ता परसणसिदं मे जीविदं एदस्स दसणेण बहुमदं संजादम् ।" इति सागरिकायाः सुसागमात्प्राप्तिरिति । अथ समाधानम्- वीजागमा समाधानम्, "स्वनायकसमागमहेतुप्रयोजनत्वेनावधारणात्" इनिपाठश्चिन्तनीयः । भीमेनि-भीमत्रोधरूपबीजसबन्धेनैव द्रौपचा: मुखप्राप्त्या प्रातिरित्यर्थः । . 'म । परिकुपित व इमारो लक्ष्यते । इति रुलाया. २'नाथ! भाताई रावेन्दयन सान. पुनर्भन । इति कसाया. ३ 'कपमय स राजो- दपनो यस्पाई सातेन दता हरपापित्त में जीवितमैनात्य दर्शनेन बहुमत सजातम् । इति पाया।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् यथा रनावल्याम्-"वासयदत्ता-तेण हि उअणेहि मे उबअरणाई। सागरिका-भट्टिणि एवं सव्वं सन्नम्। वासवदत्ता-(निरूप्यात्मगतम्) अहो पमादो परिअणस्स जस्स एव्वदंसणपहादो पअत्तेण रख्खीअदितस्स जेव कहं दिष्टिगोअरं आअदा भोदु एव्वं दाव (प्रकाशम्)हले सागरिए कीस तुम अज पराहीणे परिअणे मअणूसवे सारि# मोत्तूण इहागदा ता तहिं जैव गच्छ।" इत्युपगमे "सागरिका-(स्वगतम्) 'सॉरिआ दाय मए सुसंगदाए हत्थे समप्पिदा पेक्सिदुं च मे कुतूहलं ता अलस्सि. आ पेक्सिस्सम् ।" इत्यनेन वासवदत्ताया रत्नावलीवत्सराजयोर्दर्श- नप्रतीकारात्सारिकायाः सुसंगतार्पणेनालक्षितप्रेक्षणेन च वत्सराजसमा गमहतोवींजस्योपादानात्समाधानमिति । यथा च वेणीसंहारे--"भीमा-भवतु पाञ्चालराजतनये श्रूयताम ऽचिरेणैव कालेन चञ्चगुजभ्रमितचण्डगदाभिधातसंचूर्णितोरुयुगलस्य मुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देनि भीमः" इत्यनेन वेणीसंहारहेनोः गोधयीजस्य पुनरुपादानात्समाधानम् । अथ विधानम्- विधानं मुखदुःखम् ।। २८ ॥ यथा मालतीमाधवे प्रथमेऽङ्के-माधव.- यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं त- दात्तयन्तशतपवनिभं वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पश्मलाक्ष्या गाढं निसात इव मे हृदये कटाक्षः ।। समाधान नाम युक्त्या व्यवस्थापन तदेच बीजागम इत्युच्यते • पत्सराजस. मागमहतोबींजस्यौत्मुक्यरूपस्येत्यर्थः । , 'तेन पुपनय म उपकरणानि ।' इति पाया. ३ भनि! एत सर्व सनम् । इति च्या. ३ 'अहो प्रमादः परिजनस्य यस्यैर दर्शनपयाययोन रस्यते तस्यैव पं दृष्टिगोचरमागता भवतु एवं तावा चेटि सागारके करवमय पराधीने परिजने मदनोगवे सारिकां मुमबहागता तस्मातसव गर।' इति घटाया. ४ 'सारिका तावन्मया मुर्गगताया हस्ते रामपिता प्रेक्षितुं च मे प्रवाल सरलक्षिता प्रेक्षिायेति प्याया।

·१६ सप्रभम्-- [प्रथमः यद्विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभार- मानन्दमन्दममृतप्लवनादिवाभूत् । तत्संनिधौ तदधुना हृदयं मदीय- मनारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते ॥" इत्यनेन मालत्यवलोकनस्यानुरागस्य समागमहेतो/जानुगुण्येनैव माधव- स्य सुखदुःखकारित्वाद्विधानमिति । यथा च वेणीसंहारे-"द्रौपदी-णांध पुणोवि तुम्महिं महं आअ- च्छिा समासासिव्वा । भीमः-ननु पाञ्चालराजतनये किमद्याप्य- लीकाश्वासनया। भूयः परिभवक्लान्तिलजाविधुरिताननम् । अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥" इति सड़मामस्य सुखदुःखहेतुत्वाद्विधानमिति । अथ परिभावना- परिभावोऽद्भुतावेशः, यथा रत्नावल्याम्-"सागरिका-( दृष्ट्वा सविस्मयम् ) कंध पचक्खो नेव अणडो पूझं पडिच्छेदिता । अहंपि इध छिद जेय णं पूजइस्सम् ।" इत्यनेन वत्सराजस्यानगरूपतयापहवादननस्य च प्रत्यक्षस्य पूजापणस्य लोकोत्तरत्वादद्भुतरसावेशः परिभावना । यथा च वेणीसंहारे-"द्रौपदी-कि दाणिं एसो पलअजलधरत्यणि- दमसलो सणे सणे समरदुन्दुभी ताडीयदि ।" इति लोकोत्तरसमरदु- न्दुभिध्वनेर्विम्मयरसावेशाद्दौपद्याः परिभावना । अयोद्धेदः- उद्भेदो गूढभेदनम् । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य पुमुमायुधव्यपदेशगृढस्य वैनालिकवचसा मालताति-ममागमहेतुत्वं मालत्यवलोकनस्यानुरागस्य च विशेयं तयोरेव च मुग्नावकारित्वमपि ॥ २८ ॥ 'नाय पुनरपि वयामागत्य ममाचारायितम्या।' इति घटाया. २ 'क्य प्रत्यक्ष एवानहः पूजां प्रतिच्छेदिता । अहमपीहस्थितेवेनं पूजयिन्यामि । इति रछाया. ३ 'प्रिमिदानीमेर प्रलयजलघरम्तनितमांसल, सगे क्षणे समरदुग्दु- भिमानते।' इति पाया।

·प्रकाश:] सावलोकदशरूपक्रम् "अस्तापास्त" इत्यादिना "उदयनस्य" इत्यन्तेन वीजानुगुण्येनैवोद्भेदना- यथा च वेणीसंहारे-"आर्य किमिदानीमध्यवस्यति गुरुः।" इत्युपत्रमे "(नेपथ्ये) यत्सत्यनतभङ्गर्भारमनसा यत्नेन मन्दीकृत यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता । तद्द्यूतारणिसंभृत नृपसुताकेशाम्बराकर्पणैः शोधयोतिरिदं महत्तुरखने यौधिष्ठिरं जृम्भते ।। भीम-(सहर्षम्) जम्मता जृम्भता संप्रत्यप्रतिहतमार्यस्य शोध- ज्योति ।" इत्यनेन छन्नस्य द्रौपदीकेशसंयमनहेतोयुधिष्ठिरोधस्योद्भेद- नादुनेदः। अथ करणम्- करणं प्रकृतारम्भः, यथा रत्नावल्याम्--"णेमो दे कुसुमाउह ता अमोहदसणो मे भवि- रससि त्ति । दिह जं पेक्सिव्वं ता जार ण कोवि में पेखिइ ता गमि. स्सम् । " इत्यनेनानन्तराङ्कप्रकृतनिर्विनदर्शनारम्भणावरणम् । यथा च वेणीसंहारे-" तत्पाञ्चालि गच्छामो वयमिदानी कुरुकुलक्ष- याय इति, सहदेव:--आर्य ! गच्छाम इदानीं गुरुजनानुज्ञाता विक्र- मानुरूपमाचरितुम् । " इत्यनेनानन्तराङ्कप्रस्तूयमानसद्धामारम्भणात्क. रणमिति । सर्वत्र वेहोदेशप्रतिनिर्देशवैषम्यं नियानमस्याविवक्षि- तत्वादिति । सर्वत्रेति--दह-उदाहृतवाक्येषु, उद्देशस्य प्रथमस्यनस्य, प्रतिनिर्देशस्य पश्चात्क्यनस्य च वैषम्यं व्युत्तमोस्ति यथा "चित्रमानुरूपमाचरिखम्। इति प्रथम वक्तव्यमासीत् तत् पश्चादुक्तम्, "गच्छाम" इति पश्चाद्वक्तव्यमासीत् तत् प्रथममुत्तमित्येवोद्देशप्रतिनिर्देशयोःपभ्यम्, एतादृशवेषम्ये हेतुमाइ-त्रियासमस्येति, क्रियानमस्य विवक्षितत्वे तु "विक्रमानुरूपमाचरितु गच्छाम." इत्येवमेव वक्त- व्यम्-गमनक्रियाया एव प्रधानत्वाद् विक्रमानुरूपाचरणस्य विशेषणीभूतत्वात् सर्वप्रधानस्यैवान्त्ये वत्त व्यत्वादित्यर्य । १ 'नमस्ते कुसुमायुध तदमोघदनो मे भविष्यमीति । दृष्ट योक्षितव्य तद्यावन कोऽपि मां प्रेक्षते तदमिष्यामि ।। इति छाया ·१८ सप्रभम्- [प्रथमः अथ भेदः- भेदः प्रोत्साहना मता ॥ २९ ॥ यथा वेणीसंहारे-“णाध! मा क्खु जण्णसेपरिभवुद्दीविदकोवा अणपेक्सिदसरीरा परिकमिस्सध जदो अप्पमत्तसंचरणीयाई सुणीयन्ति रिउपलाई। भीम.--अयि सुक्षनिये ! अन्योन्यास्फालभिन्नद्विपरुधिरवसासान्द्रमस्तिष्कपङ्के मनाना स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कवन्धे सद्धामैकार्णवान्त पयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥" इत्यनेन विषण्णाया द्रौपद्या. नोधोत्साहवीजानुगुण्येनैव प्रोत्साहना- नेद् इति । एतानि च द्वादशमुसानानि वीजारम्भद्योतकानि साक्षात्पारम्पर्येण या विधेयानि । एतेषामुपक्षेपपरिकरपग्न्यिासयुस्त्युद्भेदसमाधानानामव- श्यंभावितेति । अथ साझं प्रतिमुससंधिमाह- लक्ष्यालक्ष्यतयो दस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् । पिन्दुमयत्नानुगमादमान्यस्य त्रयोदश ॥ ३० ॥ तस्य वीजस्य किंचिहक्ष्य. किंचिदलक्ष्य इवो द. प्रकाशनं तत्प्रति- मुसम् । यथा रत्नावल्या द्वितीयेऽङ्के वत्सराजसागरिकासमागमहेदोर. नुरागवीजस्य प्रथमावोपक्षिप्तस्य मुसङ्गताविदूपकाभ्या ज्ञायमानतया बीनारम्भेति-धीनारम्भयोर्यातकानि, साक्षाद्योतक्त्येन या सदसभवे पर- मरया द्योतकत्वेन या विधेयानि-संपाधानीत्यर्य । एतेषाम् उत्तद्वादशाहाना मप्ये ॥२९॥ द्वितीय प्रतिमुवमन्धिमाह-रश्यारक्ष्यतयेति । "तव्यनिमुणम्" इत्यत्रलं तत्पदं यादसायामिति यतिपदमध्याहत्य समन्यप फरम्य -उत्तप्रागन यत्र तत् प्रतिमुग्वमिति । 'नाप ! मा रा3 याइसेनीपरिभवोद्दीपितकोपा अनपेक्षितशरीदा परिकमिश्यप पोन्नमतसारणीयानि धूयन्ते रिपुषगनि।' इति व्याया "पश्य देव "इति पाठान्तरम् १ - ·प्रकाश.] सावलोकदशरूपकम् ११ किंचिहक्ष्यस्य वासवदत्तया च चित्रफलकत्तान्तेन किंचिदुन्नीयमानस्य दृश्यादृश्यरूपतयोद्भेद. प्रतिमुससधिरिति । वेणीसंहारेऽपि द्वितीयेऽङ्के भीप्मादिक्येन किंचिहक्ष्यस्य कर्णाद्यऽवधा. चाऽलक्ष्यस्य क्रोधवीजस्योद्भेदः। " सहभृत्यगणं सवान्धवं सहमिनं ससुतं सहानुजम् । स्वरलेन निहन्ति सयुगे न चिरात्पाण्डुसुत मुयोधनम् ॥" इत्यादिमि 'दु शासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभने । तेजस्विना समरमूर्धनि पाण्डयाना ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥" इत्येवमादिभिश्चोढ़ेद प्रतिमुससधिरिति । अस्य च पूर्वाकोपक्षितविन्दुरूपबीजप्रयत्नार्थानुगतानि प्रयोदशा- जानि भवन्ति, तान्याह- विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी । नर्मद्युतिः अंगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ ३१ ॥ वजं पुप्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि । यथोद्देश लक्षणमाह- रत्यर्थेहा विलासः स्याद, यथा रत्नावल्याम्-“सागरिका-हिअअ पसीद पसीद किं इमि- णा आआसमेत्तफलेण दुल्हनणापत्यणाणुगन्धेण । " इत्युपक्रमे "तहा- वि आलेखगद त जणं कदुम जघासमीहिदं करिस्सम् , तहावि तस्स अस्य-प्रतिमुखसन्धे । मुखसन्धौ यदेव धीन भवति तदेव प्रतिमुससन्धी बिन्दुत्व प्राप्नोति प्रसारित्वादित्याशयेनोक्तम्-विन्दुरूपनीनेति । प्रयत्नश्वाऽवस्था, तादृशानुगतानि सबद्धानीत्यर्थ ॥ ३० ॥ रत्यर्थेदा-सुरतार्थेच्छा विलास । प्रगयणम् ' इत्यपि पाठ २ 'रत्यु हा ' इत्यपि पाट ३'हृदय, प्रसीद प्रसीद क्मिनेनायासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रार्थनानुवन्धेन । ' इति छाया । ४ 'तथाप्यालेखगत त अन कृत्वा यथासमीहित करिष्यामि । तथापि दस्य नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति।' इति च्याया। १ ·सप्रभम्- [प्रथमः णस्थि अण्णो दसणोवाउत्ति" इत्येतैर्वत्सराजसमागमरति चित्रादिज- न्यामप्युद्दिश्य सागरिकायाश्चेष्टाप्रयत्नोऽनुरागवीजानुगतो विलास इति। अथ परिसर्पः- दृष्टनष्टानुसर्पणम् ॥ ३२ ॥ परिसर्पः, यथा वेणीसंहारे-" कञ्चुकी-योऽयमुद्यतेपु बलवत्सु, अथवा कि चलकन्सु वासुदेवसहायेप्वरिष्वद्याप्यन्तःपुरसुसमनुभवति, इदमपरमयथातथं स्वामिनः- आशनग्रहणादपुण्ठपरशोस्तस्यापि नेता मुने. स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः । प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो वालस्यायमरातिलूनधनुपः प्रीतोऽभिमन्योर्वयात् ॥" इत्यनेन भीष्मादिवधे दृष्टस्याभिमन्युक्यान्नष्टस्य बलवतां पाण्डवानां वासुदेवसहायानां सवामलक्षणविन्दुर्वाजप्रयत्नान्वयेन कञ्चुकिमुसेन चीजानुसर्पणं परिसर्प इति । यया च रत्नावल्यां सारिकावचनचिनदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागवी- जस्य दृष्टनष्टम्य " कासौ कासा" इत्यादिना वत्सराजेनानुसरणात्प- रिमर्प इति । अथ विधूतम्- विधूतं स्यादरतिः, यथा रत्नावल्याम्-"सागरिका-सहि अहि मे संतावो यादि । (मुमद्गता दीपिकातो नलिनीदलानि मृणालियाश्चानीयास्या अङ्गे ददाति) साग. रिका-(तानि विपन्ती) सहि ! अबणेहि एदाई कि अआरणे अ- ताणं आयासेसि गंभणामि- दरस्य नष्टस्य च बीजस्य यदनुमणम् अनुसरणमन्येपणमिति यावत् सन् परिमः ॥ ३२ ॥ १.रानि भिधिक मे संतापी यापते। इति छाया. २'सखि। अपन- देतानि रिमारण भात्मानमायामयारी । ननु मगामि- ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् २१ दुलहजणाणुराओ लजा गरुई परव्वसो अप्पा । पिअसहि विसमं पेम्म मरणं सरणं णवर एकम् ॥" इत्यनेन सागरिकाया वीजान्वयेन शीतोपचारविधूननाद्विधूतम् । यथा च वेणीसंहारे भानुमत्या दुःस्वप्नदर्शनेन दुर्योधनस्यानिष्टशपया पाण्डवविजयशङ्कया वा रवेर्विधूननमिति । अथ शम:- तच्छमः शमः। तस्या अरतेरपशमः शमो यथा रत्नावल्याम्-"राजा-वयस्य ! अनया लिखितोऽहमिति यत्सत्यमात्मन्यपि मे बहुमानस्तत्कथं न पश्या- मि। " इति प्रक्रमे " सागरिका--(आत्मगदम् ।) हिअअ ! समस्सस मणोरहोवि दे एत्ति भूमि ण गदो।" इति किंचिदरत्युपशमाच्छम इति। अथ नम- परिहासवचो नर्म, यथा रत्नावल्याम्-" मुसङ्गता-सहि ! जस्स कए तुम आअदा सो अअं पुरदो चिट्ठदि । सागरिका-( सासूयम् ) सुसङ्गदे ! कस्स कए अहं आअदा । सुसङ्गता-अइ अप्पसंकिदे ! चित्तफलअस्स ता गेव्ह एदम् ।" इत्यनेन बीजान्वितं परिहासवचनं नर्म । यथा च वेणीसंहारे-" (दुर्योधनधेटीहस्तादर्घपानमादाय देव्याः सम- पर्यति पुनः) भानुमति-(अर्घ दत्त्या ) हेला ! उवणेहि मे कुसुमाई जाव अवराणं पि देवाण सवरिअं णिवत्तोमि । ( हस्तौ प्रसारयति दुर्योधनः पुष्पाण्युपनयवि भानुमत्यास्तत्स्पर्शजातकम्पाया हस्तारपुष्पाणि पतन्ति )" इत्य- नेन नर्मणा दुःस्वादर्शनोपशमार्थ देवतापूजाविनकारिणा बीजोद्घाटना- त्परिहासस्य प्रतिमुरसानत्वं युक्तमिति । ननु नर्मणः कथं सन्ध्यगत्व स्यादित्याशङ्कयाह-नर्मणेति, दुःस्वप्नदर्शनस्यो- दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परखश आत्मा । प्रियसखि विपम प्रेम मरण शरणं देवलमेकम् ॥ इति च्छाया । हृदय ! समाश्वसिहि मनोरयोऽपि त एतावती भूमि न गतः।' इति च्छाया. २ 'सखि! यस्य कृते त्वमागता सोऽय पुरतस्तिष्ठति' इति च्छाया. ३ 'सुसङ्गते । कस्य कृतेऽहमागता।' इति च्छाया. ४ अयि आत्मश- 'हिते ! मनु चित्रफलकस्य । तगृहागैतत् ।' इति च्छाया. ५'हला उपनय में कुसुमानि यावदपरेषामपि देवाना सपर्या निवर्तयामि । इति च्छाया। १ ·२२ सप्रभम्- [प्रथमः अथ नर्मद्युतिः- धृतिस्तन्ना द्युतिर्मता ॥३३॥ यथा रत्नावल्याम्--" सुसङ्गता-सहि अदिणिहुरा दाणि सि तुमम् जा एवं पि भट्टिणाहत्यावलम्बिदा कोण मुञ्चसि । सागरिका- (सभूभङ्गमीपदिहस्य ) सुसङ्गदे ! दाणि पिण विरमसि ॥ इत्यनेना- नुरागनीजोद्घाटनान्वयेन धृतिर्नर्मजा [तिरिति दर्शितामिति ।। अथ प्रगमनम्- उत्तरा वाक्प्रगमनम्, यथा रत्नावल्याम्-" विदूषकः-भो वास्स ! दिट्ठिा बसे । राजा-(सकौतुम् ) वयस्य ! किमेतत् । विदूषकः भो ! एदं क्खु तंज मए भणिदं तुम एच आलिहिदो को अण्णो कुमुमाउहत्ववदेसेण पिण्हवीअदि।" इत्यादिना " परिच्युतस्तस्कुचकुम्भमभ्याति शोपमायासि मृणालहार । न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य वनायकाशी भवतः किमु स्यात् ॥" इत्यनेन राजविदूपकसागरिकासुसङ्गतानामन्योन्यवचनेनोत्तरोत्तरानुराग- याजोद्वादनात्प्रगमनमिति । अव निरोधः- हितरोधो निरोधनम् । यथा रत्नावल्याम्-"राजा-- -विमूर्स ! प्राता कथमपि देवात्कण्ठमनीतव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव फान्ता मम हरताशिता भवता ।" पशमा या देयतापूजा तद्विमारिणापि नर्मणा बीजस्योद्घाटनात् वारा. नर्मणः परिहासरूपस्य सन्ध्याहत्व युक्तमेवेत्यन्ययः । चिन्यमिदं पाक्यम् । हनामजन्या अतिरेव शुति.म्नमधुतिः ॥ ३३ ॥ उगरेति-वीजानुगतमुनरोतरपचन प्रगमन प्रगपण घेत्यर्थः । १ सदि। अतिनिदरेदानीमसि व येवमपि भर्ना हम्दावलम्बिता कोप न मुगति।इति च्याया. 'मुपाते।ानीमपि न विरमसि । इति पाया. २'अपयनन् 'श्यपि पाट.भी वयाय! रिटपा वसे।' इति प्साया. ५ 'भो! एट दमन्मया भगिन समेगलिखितः। कोन्यः मुमाय- धमान निरुते । इति पाया।

·प्रकाशः :] सावलोकदशरूपकम् - राजा- “ इत्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागमस्पहितस्य पासवदत्ताप्रवेशसूच- केन विदूपकवचसा निरोधाग्निरोधनमिति । अथ पर्युपासनम्-- पर्युपास्तिरनुनयः, यथा रत्नावल्याम्- प्रसीदेति यूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगम । न मे दोपोऽस्तीति त्वमिदमपि हि झास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तु क्षममिति न वेद्मि प्रियतमे ॥" इत्यनेन चिनगतयो यकयोर्दर्शनात्कुपिताया वासवदत्ताया अनुनयनं नायक्योरनुरागोद्धाटान्वयेन पर्युपासनमिति । अथ पुष्पम्- पुप्पं वाक्यं विशेपवत् ॥ ३४॥ यथा रत्नावल्याम् ( राजा सागरिका हस्ते गृहीत्या स्पर्श नाटयति) विदुषक-भो ! एसा अपुब्बा सिरी तए समासादिदा । राजा- वयस्य ! सत्यम् श्रोरेपा पाणिरप्यस्या. पारिजातस्य पल्लव । कुतोऽन्यथा स्रवत्येष स्वेदच्छामृतद्रवम् ॥" इत्यनेन नायकयो साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेपानुरागोद्घाटना- पुष्पम् । अथोपन्यास उपन्यासस्तु सोपायम उद्घाट =ाकट्यम् । अन्वय सबन्ध । अन उद्घाटनेम' इतियुक्त प्रति- भाति । विशेषवत्-प्रशसावत् प्रशसाप्रतिपादकमितियावत् । श्री रेपेतिवाक्येन सागरिकाया श्रीत्वेन वर्णनादिद वाक्य विशेषवदिति पुष्पा- ङ्गघटितम् ॥ ३४॥ "उपन्यासस्तु सोपायम्" इत्यत्र पूर्वोत्तम् "वाक्यम्।। इतिपदमनुवर्तितव्यं 'भो ! एकापूर्वा श्रीस्त्वया समासादिता । इति छाया. २ "प्रसादन- मुपन्यास' इति पाठान्तरम् । १ ·२४ सप्रभम्- [प्रथमः यथा रलावल्याम-~-" सुसङ्गता भेट्टा ! अलं सङ्काए भए विभ- हिणो पसाएण पीलिदं एव ता कि कण्णाभअणेण अदो वि मे गरुओ पसाओ जं कीस तए अहं एत्य आलिहिअ त्ति कुवि मे पिअसही सामरिआ ता पसादीमदु ।" इत्यनेन सुसङ्गतावचसा सागरिका मया लिसिता सागरिकया च समिति सूचयता प्रसादोपन्यासेन बीजोड़े- दादुपन्यास इति । अथ वम्- वजे प्रत्यक्षनिष्ठुरम् । यथा रलावल्याम--" वासवदत्ता--(फलक निर्दिश्य ) अजउत्त! एसावि जा तुह सीवे एवं किं वसन्तअस्स विण्णाणम् ।" पुनः नउत्त! ममावि एदं चित्तकम्म पेसन्तीए सीसवेअणा समुप्पण्णा" इत्यनेन वासवदत्तया वत्सराजस्य सागरिकानुरागोडेदना प्रत्यक्षनिष्ठुरा- मिवानं वनमिति । अप वर्णसंहार:- चातुर्वण्र्योपगमनं वर्णसंहार इप्यते ॥ ३५ ॥ यथा वीरचरिते तृतीयेऽङ्के- " परिपदियभूपीणामेप वृद्धो युधाजिन सह नृपविरमात्यलोमपादश्य वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः प्रभुरपि जनमानामनुहो याचफास्ते ॥" सथा च सोपण्यम्-हेतुमदर्शकम् (सहेतुरम् ) वाक्यमुपन्यास इत्यर्थो ययात्रो- दाहरणे प्रमादनहेनुन्चेन सागरिकाप्रतिकृतिरेग्नेन सागरिकाकोपो निर्दिष्ट इति । "यनं मन्याइनिरम्" इयत्रापि "वास्यम्" इत्यनुवतिनयं तथा च प्रत्यक्ष- मिरे पानये यममित्यर्थ । चातुविनि-मनु यानामुपगमनं समागम एएनीमाव इति यावत् । , 'मर्न ! मल शया मयापि मन प्रसादेन क्रीस्तिमैव तरिक कर्णाभरणन भतोधि में गुरु प्रगाशे यस स्वयाहगवारिसितेति अपिता मे प्रियसी सागरिका गास्ताम् । इति काया। 'आशुत्र ! एरिया तय समाप एका एमन्तय विनम्।' इतिच्याया. ३ भार्यसुत्र! ममान्यतनिर्म परयन्या. धीविदना समुपमा पनि पाया।

·प्रकाश:
साक्लोकदशरूपकम्
२५
इत्यनेन ऋपिक्षत्रियामात्यादीनां संगताना वर्णानां वचसा रामविजयाशं-
सिनः परशुरामदुर्णयस्याद्रोहयाच्याद्वारेणोद्भेदनाद्वर्णसंहार इति ।
एतानि च त्रयोदश प्रतिमुसाङ्गानि मुससंध्युपक्षिप्तविन्दुलक्षणावान्त-
रवीजमहाधीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि । एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशम-
वनोपन्यासपुष्पाणां प्राधान्यम्, इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति ।
अथ गर्भसंधिमाह-
गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य वीजस्यान्वेपणं मुहुः ।
द्वादशाङ्गः पताका स्यान्न वा स्यात्माप्तिसंभवः ॥३६॥
प्रतिमुससंधौ लक्ष्यालक्ष्यरूपतया स्तोकोनिनस्य धीजस्य सविशे-
पोद्भेदपूर्वकः सान्तरायो लाभः पुनर्विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः
पुनश्च तस्यैवान्वेपणं वारंवारं सोऽनिर्धारितैकान्तफलप्राप्त्याशात्मको गर्भ-
संधिरिति । तर चौत्सर्गिकत्वेन प्राप्ताया. पताकाया अनियम दर्शयति-
पताका स्यान्न का' इत्यनेन । प्राप्तिसंभवस्तु स्यादेनेति दर्शयति-
' स्यात् ' इति । यथा रनावल्या तृतीयेऽङ्के वत्सराजस्य वासवदत्तालक्ष-
णापायेन तद्वेषपरिमहसागरिकाभिसरणोपायेन च विदूषकवचसा साग-
रिकाप्राप्त्याशा प्रथमं पुनर्वासनदत्तया विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः
पुनरपायनिवारणोपायान्वेपणम् "नास्ति देवीप्रसादनं मुस्त्रान्य उपायः"
इत्यनेन दर्शितमिति ।
सच द्वादशाङ्गो भवति । तान्युदिशति--
अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः ।
संग्रहचानुमानं च तोटकाधिवले तया ॥ ३७॥
उद्वेगसंभ्रमाक्षेपाः, लक्षणं च मणीयते- ।
अद्रोहस्य पोशान्तर्याच्नान्याचनम् ॥ ३५ ॥
गर्भसन्धि ट्युत्पादयति-गर्भ इति । गर्भ:-गर्भसन्धि । उनानामर्थप्रकृती-
नामवस्थाना च ययात्रम सयोगेन सन्धयो जायन्ते इत्युक्त्त्वाद् अर्थपरते. पता-
फाया अवस्यारुपयाप्त्याशायाश्च सपोगेन गर्भसन्धिना मविनयमपाधि गर्भमन्धी
पताशयाः सत्वनिपमो नास्तीत्साह-"पताका स्थान या इति । प्रातिसंभव
प्राप्त्यामा तया त्वस्य भवितन्पमित्ययः ॥ २६ ॥
स:-गर्भसन्धिः । तानि भदनानि ॥ ३ ॥

·सप्रभमू- - [ प्रय ययोद्देश लक्षणमाह- अभूताहरणं छद्म, यथा रत्नावल्याम्-" साधु रे अमञ्च वसन्तअ साधु अदिसइदो तए अमञ्चो जोगन्धराअणो इमाए संधिविगहचिन्ताए।" इत्यादिना प्रवे शकेन .गृहीतवासवदत्तावेपायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विदूपकसुसङ्गताकृतकाञ्चनमालानुवादद्वारेण दर्शितमित्यभूताहरणम् । अथ मार्ग:- मार्गस्तत्वार्थकीर्तनम् ॥ ३८॥ यथा रत्नावल्याम्-" विदूषकः-दिद्विआ वढुसि समाहिदभधि- काए कनसिद्धीए । राजा-वयस्य कुशलं प्रियायाः । विदूषकः-अइ. रेण सरंजेव्व पेक्खिअ जाणिहिसि । राजा-दर्शनमपि भविष्यति । विदूषकः-( सगर्वम् ) कीस ण भविस्सदि जस्स दे उवहसिदविहाफदि- बुद्धिविह्वो अहं अमञ्चो । राजा-तथापि कथमिति श्रोतुमिच्छामि । विदूषकः-(णे क्थयति ) एव्वम् ।" इत्यनेन यथा विदूपकेण साग- रिकासमागमः सूचितः तथैव निश्चितरूपो राज्ञे निवेदित इति तत्त्वार्थ- कथनान्मार्ग इति । अथ रूपम्- रूपं वितर्कवद्वाक्यम्, यथा रखावल्याम्-"राजा-अहो किमपि कामिजनस्य स्वगृहि- णीसमागमपरिभाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातस्तथाहि- प्रणयविशदां दृष्टिं वफे ददाति न शकिता घटयति धनं कण्ठाश्लेपे रसान्न पयोधरौ। एति-यच्याना सपादितं भवति तच्छमेत्युच्यते तस्यात्राऽभूताहरण. मिति संशा॥ ३८ ॥ १ 'साधु रे अमात्य यगन्तक साधु भतिशयितस्त्वयामात्यो यौगन्धरायगोनया सधिविप्रचिन्तया । इनि रमाया. २ 'दिरया से समीहिताभ्यधिक्या कार्यसिदपा । इति व्हाया. ३ अचिरेण स्वयमेव प्रेक्ष्य हास्यमिाइति छाया. कथं न भविष्यति यस्य त उपसितइएलतिधुद्धिविभवोन्दममात्यः । इति पाया. ५ "एवम् इति पाया।

·शः। सावलोकदशरूपकम् २७ " वदति वहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताप्यहो रमयतितरां संकेतस्था तथापि हि कामिनी ।। कथं चिरयति वसन्तकः किं नु सलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः।" इत्यनेन रत्नावलीसमागममात्याशानुगुण्येनैव देवांशदायाश्च वितर्का- द्रूपमिति ।। अयोदाहरणम्- सोत्कर्प स्माद्दाहतिः। यथा रत्नावल्याम्-"विदूषकः-(सहर्षम् ) ही ही भोः, कोसी- रजलाहेणावि ण तादिसो वभस्सस्स परितोसो असि यादिसो मम सआ- सादो पिअवअणं सुणिअ भविस्सदि ति तोमि ।" इत्यनेन रनावलीप्राप्ति वार्तापि कौशाम्बी राज्यलाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्षाभिधानादुदाहृतिरिति । अथ नमः- ऋमः संचिन्त्यमानाप्तिः यथा रत्नावल्याम्-" राजा-उपनन प्रियासमागमोत्सवस्यापि में किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति घेता, अयना- तीयः स्मरसंतापो न तथादौ वाधते यथासन्ने । तपनि प्रापि मुनरामभ्यर्णजलामो दिवसः । विपक:--( आकर्ण्य ) भोदि सागरिए ! एसो पिभवमस्सो तुम नेत्र उदिसि उफण्ठाणिन्भरं मन्तेदि । ता निवेदेमि से तुहागमणम् । इत्यनेन यत्सराजस्य सागरिकासमागममभिलपत एव भ्रान्तसागरिकामा. प्तिरिति प्रमः। "सोकर स्यादुदाइतिः इत्यत्र "वाक्यम्" इतिरदमनुवर्तितर्थ तया च सोल यात्पमुदाद्दतिः-उदाहरणमित्यर्थः । कम रवि-संचिन्त्यमानस्यायस्याप्ति प्रतिः प्रम इत्युच्य। भान्त इति- तत्र वासीय सागरिकात्येन गृहीतेति भ्रान्तस्योदयनस्स भान्या या सागरिकातिः। "हो ही भोः कौशाम्बीराभ्यलाभेनापि न तातो बयस्यस्य परिलोर बागीन् पारो मम सकाशास्त्रियवचनं धुवा भविष्यतीति तयामिति पाया. २ 'भवति सागरिक एर प्रियश्यस्यस्थामकोरियोजनानिमा मन्त्रपति तमिवश्यामि वस्ने तबागमनम् इति राय। " , ·२८ सपमम्- [प्रथमः अथ क्रमान्तरं मनभेदेन- भावज्ञानमयापरे ॥ ३९ ॥ यथा रत्नावल्याम्-"राजा-(उपसृत्य ) प्रिये सागरिके ! शीतांशुर्मुसमुत्पले तब दशौ पद्मानुकारी करौ रम्भागर्भनिभं तबोरयुगले याहू मृणालोपमौ । इत्याहादकरासिलाङ्गि रभसानिःशङ्कमालिङ्गय मा- महानि वमनड़तापविधुराण्येहोहि निर्वापय ॥" इत्यादिना" इह तदप्यस्त्येन बिम्बाधरे" इत्यन्तेन वासरदत्तया वत्सरा. जभावस्य ज्ञातत्वात्मान्तरमिति । अथ संग्रहः- संग्रहः सामदानोक्ति, यथा रनारल्याम्-" साधु वयस्य ! साधु इदं ते पारितोषिकं क- टकं ददामि । " इत्याभ्यां सामदागाभ्यां विदृषकस्य सागरिकासमागम कारिणः संग्रहात्संग्रह इति । अथानुमानम्- अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा । यथा रनारल्याम- राजा-- --घिड् मूर्स ! त्वत्त एवायमापति- तोऽरमारमनर्थः । कुतः- समारूढा प्रतिः प्रणयवहुमानाप्रतिदिन व्यलांक वीक्ष्येदं कृनमकृतपूर्व सलु मया । प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविषयं हि भवति ।। पिपक-भो वभस्स ! वासनदत्ता किं करइस्सदि त्ति ण जाणामि सागरिआ उण दुरं जीवित्सदि त्ति तकमि " इत्यन प्रष्टप्रेमस्सल- नेन सागरिकानुरागमन्येन वामादत्ताया मरणाभ्यूहनमनुमानमिति ।। मतान्तरेण श्रममा-भावहानेति, "मान्तरम्' इत्यत्र नमः' इत्येव पाटो युतः ॥ ३९॥ अम्यूरतः । अनुमा=अनुमानम् । लिङ्गत -तुना । अब राजस्तो वामपरनामरणाभ्यूर, पिरमात सागरिकामरगाभ्यूह रति चिरेषः । * भो वयम्य ! वामदाता किरिष्यतीति न जानानि सागरिका पुन कर जीविष्यतीति तयामि।' इति चाया।

·प्राश:] साबलोरदशरूपरम् अथाधिपलम्- अधिवलमभिसंधिः यथा रत्नावल्याम्-"काञ्चनमाला-मट्टिणि इअंसा चित्तसा- लिआ । ता वसन्तअस्स सणं करेमि ( छोटिका ददाति)" इत्यादिना वासवदत्ताकाञ्चनमालाभ्या सागरिकामुसङ्गतावेपाभ्या राजविदूषक्योर- भिसंधीयमानत्वादधिरलमिति। अथ तोटकम्- संरब्धं वोटकं वचः ॥ ४०॥ यथा रत्नावल्याम्--" वासवदत्ता-(उपसृत्य ) अजउत्त ! जुत्त- मिणं सरिसमिणम् । (पुन सरोपम् ) अन्नउत्त उठेहि किं अजवि आहि- आहिए सेवादुक्खमणुभनीअदि, काञ्चनमाले । एदेण नेव पासेन चन्धि- अ आणेहि एणं दुट्ठयह्मणम् एदं पि दुट्ठकण्णभं अग्गदो क्रेहि ।" इत्य- नेन वासवदत्तासंरब्धवचसा सागरिकासमागमान्तरायभूतेनाऽनियतमा- प्तिकारणं तोटपमुक्तम् । यथा च वेणीसहारे- "प्रयनपरियोवित. स्तुतिभिरद्य शेपे निशाम् " इत्यादिना "धतायुधो याचदहं तावदन्यै रिमायुधै ।" इत्यन्तेनान्योन्यं वर्णाश्वत्याग्नोः संरब्धवचसा सेनाभेदकारिणा पा- पडवविजयमात्याशान्वितं तोटकमिति । प्रन्थान्तरे तु- तोटकस्यान्ययाभावं त्रुवतेऽधिरलं बुधाः । अभिसन्धि सगमः । अभिसधीयमानत्वात्-तगम्यमानतात्, सागरियावि- पयाभिप्रायमाहित्वादा। सरधम्मोधयुतम्। अनियतप्राप्तिकारणम्-निपतप्राप्त्यभावप्रयोनाम् ॥ ४० ॥ अन्यान्तरोक्तमधिवलस्य तोटकस्य च ल्क्षणमाह-तोटरत्येति, अन्यथाभागे १'मनि । इयं सा विशारिका तद्वसन्तपस्य सहा करोमि। इति छाया. २'आर्यपुर ! गुरमिद सहसमिदम् । आर्यपुर रतिर मियाप्याभितात्या से. यादुरामनुभूयते, कायनमाले! एतेनैव पार्दन याननं दुश्मानगन् एनामपि दुष्टकन्यकाममत. पुरु।' इति रछाया।

·३० सप्रभम्- [प्रथमः यथा रवावल्याम्-"राजा-देवि एवमपि प्रत्यक्षदृष्टव्यलीकः किं विज्ञापयामि- आताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्धा। कोपोपरागजनितां तु मुसेन्दुबिम्बे हतु क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ।।" संरब्धवचनं यत्तु तोटकं तदुदाहृतम् ॥ ४१ ॥ यथा रत्नावल्याम्-"राजा-प्रिये वासवदत्ते ! प्रसाद प्रसीद । चासवदत्ता-(अभूणि धारयन्ती) अजउत्त! मा एवं भण अण्णस. सन्ताई खु एदाई अक्सराई ति " यथा च वेणीसंहारे--"राजा-अये सुन्दरक ! कश्चित्वुशलमग- गजस्य । पुरुषः- कुसलं सरीरमेत्तकेण । राजा-किं तस्य फिरी- टिना हता धौरेयाः, क्षत्तः सारथिः, भग्नो वा रथः । पुरुप:-देवे ! ण भग्गो रहो भग्गो से मणोरहो । राजा-( ससभ्रमम् ) कथम् ।" इत्येवमादिना संरब्धवचसा तोटकमिति । अथोगः- उद्वेगोरिकृता भीतिः, यथा रत्नावल्याम्--"सागरिका-(आत्मगतम् ) यह अकिदपुण्णे- हिं अत्तणो इच्छाए मरिपि ण पारीअदि।" इत्यनेन वासवदत्तात: सागरिकाया भयमित्युद्वेगः । यो हि यस्याफ्कारी स तस्यारिः। यथा च वेणीसंहारे-"सूत:-( श्रुत्वा समयम् ) कथमासन्न एवासी कौरवरामपुत्रमहावनोत्पातमारुतो मारुतिरनुपलब्धसंशश्च महाराज, वैपरित्य तया च सरन्धवचनस्य तोटक्त्वे विनयवचनस्याधिबलत्वं यकम्यमित्यर्थः अन संरन्धवचनम्-उदिमवचनम् ॥ ४५ ॥ ननु सागरिकाया यासवदत्ता कयमरिः स्यादित्याशयाह-यो होति । वासन- दता च सागरिकाया अपकारिणी-वत्सराजसमागमविश्कारिणीत्यात् । १ आयपुत्र मेव भग भन्यसक्रान्तानि सल्वेतान्यक्षराणीति।' इति घटाया। २'कुशल शारीरमात्ररेणा इति छाया. 'देव न मानो रथः । ममोऽस्य मनो- रप। इति पठाया. ४ 'कपमहतपुण्यरात्मन इण्या मर्नुमपि न पार्यते । इति पाया।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् भवतु दूरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिदयमनार्यों दुःशासन इवास्मिक प्यनार्यमाचरिष्यति।" इत्यरिकृता भीतिरुद्वेगः । अथ संभ्रमः- शङ्कामासौ च संभ्रमः। यथा रत्नावल्याम्-"विदूषकः-(पश्यन् ) को उण एसा । (ससंभ्र- मम् ) कधं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावादेदि।राजा-(ससंभ्रममुपसर्पन्) कासौ कासौ ।" इत्यनेन वासवदत्तावृद्धिगृहीतायाः सागरिकाया मर- णशङ्कया संभ्रम इति। यथा च वेणीसंहारे-" (नेपथ्ये कलकल:) अश्वत्थामा-(ससंभ्रमम्) मातुल ! मातुल! कष्टम् । एप भ्रातुः प्रतिज्ञामभीरुः किरीटी समें शरवर्दुयोधनगधेयावभिद्रवति । सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमे- न।" इति शङ्का । तथा " (प्रविश्य संभ्रान्तः सपहारः ) सूतः-नायतां त्रायता कुमारः।" इति त्रासः । इत्येताभ्या त्रासशङ्काभ्यां दुःशासन- द्रोणवधसूचकाभ्यां पाण्डवविजयप्रास्याशान्वितः संभ्रम इति । अथाक्षेपः- गर्भवीजसमुद्भेदादाक्षेपः परिकीर्तितः ॥ ४२ ॥ यथा रत्नावल्याम्-"राजा-वयस्य देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्यामि।" पुनः क्रमान्तरे "सर्वथा देवीप्रसादनं प्रति निष्पत्याशीभूताः स्मः " पुनः "तकिमिह स्थिवेन देवीमेव गत्वा प्रसादयामि।" इत्यनेन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजोदादाक्षेपः । यथा च वेणीसंहारे-"सुन्दरक:-अंवा किमेत्य देवं उआल- हामि तस्स क्खु एदं णिब्भच्छिदविदुरखअणवीअस्स परिमूदापिदामह- हिदोवदेसङ्कुरस्स सरणिप्पोच्छाहणारूढमूलस्स कूडविससाहिणो पञ्चा- शति-चिच्छकायाः क्वचित् त्रासत्य ऋचिच द्वयोरेव सभ्रमत्वं विशेयम् । नासम्भयम् ॥४२॥ १'का पुनरेषा! कथ देवी वासवदत्तात्मान व्यापादयति । इति च्छाया । ३ 'अथवा किमत्र दैदमुसलमामि तस्य खल्वेतमिल्सितविदुरबचनबीजस्य परिभूतपितामहाहितोपदेशाङ्कुरत्त्य शकुनिग्रोत्साहनाडूढमूलस्य कूटविपशाखिनो. पाञ्चालीकेशप्रहणकुमुमस्य पलं परिणमति।' इति च्छाया।

·३२ सप्रभम्- [प्रथमः लीकेसग्गहणकुसुमस्स फलं परिणमेदि ।" इत्यनेन वीजमेव फलोन्मुस- तयाक्षिप्यत इत्याक्षेपः। एतानि द्वादश गर्भाङ्गानि प्राप्त्याशाप्रदर्शकत्वेनोपनिबन्धनीयानि । एपां च मध्येऽभूताहरणमार्गतोटकाधिबलाक्षेपाणां प्राधान्यम् इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति सानो गर्भसंधिरुतः । अथावमर्श:- क्रोधेनावमृशेद्यत्र व्यसनाद्वा विलोभनात् । गर्भनिर्मिनवीनार्थः सोऽवमर्श इति स्मृतः ॥ ४३ ॥ अवमर्शनमवमर्शः पर्यालोचनं वच्च क्रोधेन वा व्यसनाद्वा विलोभ- नेन चा 'भवितव्यमनेनार्थेन ' इत्यवधारितैकान्तफलप्राप्त्यवसायात्मा गर्भसंध्युनिन्नवीजार्थसंबन्धी विमर्शोऽवमर्शः, यथा रत्नावल्यां चतुर्थे- ऽद्वेऽग्निविद्रवपर्यन्तो वासवदत्ताप्रसत्तया निरपायरत्नावलीमाप्त्यवसा- यात्मा विमों दर्शितः । यथा च वेणीसंहारे दुर्योधनरुधिराक्तभीमसे- नागमपर्यन्तः- " तीणें भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविपभोगिनि प्रशमिते शल्येऽपि याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्पावशेपे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥" इत्यन "स्वल्पावशेपे जये" इत्यादिभिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीप्मादिमहा- ग्यवधादवपारितकान्तविजयावमर्शनादवमर्शनं दर्शितमित्यवमर्शसंविः । वस्याङ्गसंग्रहमाह- तत्रापवादसंफेटी विद्वद्वशक्तयः । घुतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम् ॥४४॥ अवमर्शमन्धि व्युत्पादयति-प्रोधेनेनि । पलपारययमायः फलप्राप्सिविषयकाभ्यासाय आत्मा स्यरूपम् यस्य सः । अध्ययमायो निश्यः । गर्भसन्धाधुद्भिवस्य बीजलवणार्यस्य संबन्यो यत्र स: । विजयमत्ययात्रुः ॥ ४३ ॥ तर भयमसन्यो । प्रयोदनादानीत्यर्थः ॥ ४४ !! "जोपमोसंप्रहः' इति पाटान्तरम् ।

·प्रकाश.] सावलोकदारूपकम् ३३ प्ररोचना विचलनमादानं व त्रयोदश । यथोद्देशं लक्षणमाह- दोपमख्यापवादः स्यात्, यथा रत्नावल्याम्-“ सुसह्नता-सा खु तवस्सिणी भट्टिणीए उन्नइणि णीअदित्ति पवादं करिअ उवत्थिदे अद्धरत्ते ण जाणीअदि कहिपि णीदेत्ति । विदूषकः-( सोद्वेगम् ) अदिणिग्धिणं क्खु कदं देवीए । " पुनः-"मो वअस्य ! मा खु अण्णधा संभावेहि सा खु देवीए उन्नइणी पेसिदा अदो अप्पिरं त्ति कहिदम् । राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी । " इत्यनेन वासवदत्तादोपप्रख्यापनादपवादः । यथा च वेणीसंहारे-" युधिष्ठिर-पाञ्चालक ! कचिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी ? पाञ्चालक:- केवलं पदवी स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलभः ।" इति दुर्योधनस्य दोपप्रख्यापनादपवाद इति । अथ संफेट:- संफेटो रोपभाषणम् । यथा वेणीसंहारे-भोः कौरवराज ! कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना, मैवं विपादं कृथाः-पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाऽहमऽसहाय इति । पञ्चाना मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन । दंशितस्यात्तशस्त्रस्य सेन तेऽस्तु रणोत्सवः ।। इत्थं श्रुत्वाऽसूयात्मिका निक्षिप्य कुमारयोर्दृष्टिमुक्तवान्धार्तराष्ट्र.- कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम । अप्रियोऽपि प्रियो योढुं त्वमेव प्रियसाहसः ।। इत्युत्थाय व परस्परमोधाधिक्षेपपरुषवाकलहप्रस्तावितघोरसङ्घामौ-" निरनुरोधाअतिकूला । प्रतिकूलत्वमेव वामदत्तादोपः । इत्यमिति इत्य श्रुत्वा कुमारयोरस्यात्मिका दृष्टि निक्षिप्य धार्तराष्ट्र उत्तवा- नित्यन्वयः । “सा खलु तपस्विनी भहिन्योजयिनी नीयत इति प्रवाद कृत्वोपस्थितेधराने न हायवे कुत्रापि नीतेति ।" इति च्छाया." भतिनिधूर्ण खलु कृत देव्या।" इति ग्लाया.३ भो क्यस्य ! मा सचन्यया सभावय सा सलु देव्योजयिन्या प्रेषिता अतोऽप्रियमिति कथितम्" इति च्छाया।

·सप्रभम्- [प्रथमः इत्यनेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोपसभापणाद्विजयवीजान्वयेन सं. फेट इति । अथ विद्रवः- विद्रवो वधवन्धादिः, यया छलितरामे-- "येनावृत्य मुसानि साम पठतामत्यन्तमायासितं वाल्ये येन हृताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम् । युप्माकं हृदयं स एप विशिरीरापूरितांसस्थलो मूर्छाघोरतमःप्रवेशविवशो बद्धा लवो नीयते ॥" यथा च रत्नावल्याम्-- "हाणां हेमशृङ्गश्रियमिन शिरैर्चिपामादधानः सान्द्रोद्यानगुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीनाभितापः । कुवेन्द्रीडामहीधे सजलजलपरश्यामलं धूमपात- रेप होपातयोपिजन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽमिः ॥" इत्यादि, पुनः । “वासवदत्ता-अज्ञउत्त! ण क्खु अहं अत्तणो कार- णादो भणामि एसा मए णिग्घिहिअआए संजदा सागरिआ विवजदि।" इत्यनेन सागरिकावधन्धामिभिर्विद्रव इति । अथ दूव:- द्रवो गुरुतिरस्कृतिः ॥ ४५॥ ययोत्तरचरिते- "वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते सुन्दखीदमनेऽप्यसण्डयशसो लोके महान्तो हि ते । यानि श्रीण्यकुतोमुग्यान्यपि पदान्यासन्सरायोधने यद्वा फौशलमिन्द्रसूनुदमने वनाप्यभिज्ञो जनः ।।" इत्यनेन लबो रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति द्रवः । यथा च वेणीसंहारे--"युधिष्ठिर-भगवन् कृष्णामज मुभद्रानात! "वो गुरुविरतनि" इत्यत्र तिरस्कार उपालम्मादिस्पोऽपि विशेयो यथा श्रीबलभद्रविरये ॥ ४५ ॥ १ "भार्यपुत्र! न राप्तहमाग्मनः कारणानणामि एा मया निपुंगहृदयया संयता सागरिध विराम।" इति च्याया।

·प्रकाश:]] सावलोकदशरूपकम् ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणां न धर्मो रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुनस्यार्जुनेन । तुल्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः नेहबन्धः कोऽयं पन्था यदसि विगुणो मन्दभाग्ये मयीत्थम् ।।" इत्यादिना बलभद्रं गुरुं युधिष्ठिरस्विरस्कृतवानिति द्रवः । अथ शक्ति:- विरोधशमनं शक्ति यथा रत्नावल्याम्-“राजा- सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुत्त्याधिक वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः ससीनां मुहुः । प्रत्यासत्तिमुपागता नहि तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्यैव तयैव बाप्पसलिलै: कोपोऽपनीतः स्वयम् ।।" इत्यनेन सागरिकालाभविरोधिवासवदत्ताकोपोपशमनाच्छक्तिः । यथा चोत्तरचरिते लवः प्राह- "विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निवृतिघन- स्तौद्धत्य कापि ब्रजति विनयः प्रह्वयति माम् । झदित्यस्मिन्दृष्टे किमपि परवानस्मि यदि वा महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ।।" अथ शुतिः- तर्जनोद्वनने हुतिः । यथा वेणीसंहारे-" एतच वचनमुपश्रुत्यै रामानुजस्य सकलनिकु- अपूरिताशातिरिक्तमुद्भान्तसलिलचरशतसंकुलं त्रासोवृत्तनकमाहमालो- ब्य सरःसलिलं भैरवं च गर्जित्वा कुमारवृकोदरेणाभिहितम्- जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां मां दुःशासनकोप्णशोणितसुराक्षी रिपुं भाषसे । दुर्पान्धो मधुकैटभद्विपि हरावप्युद्धतं चेष्टसे मभासानृपशो विहाय समरं पड्केश्भुना लीयसे॥" इत्यादिना "त्यक्त्वोत्थितः सरमसम्" इत्यनेन दुर्वचनजलावलोडनाभ्यां दुर्योधनतर्जनोद्वेजनकारिभ्यां पाण्डवविजयानुकूलदुर्योधनोत्थापनहेतुभ्यां भीमस्य द्युतिरुत्ता।

·सममम्- [प्रथमः अथ प्रसङ्गः-- गुरुकीर्तनं मसङ्गः, यथा रत्नावल्याम्-" देव यासौ सिंहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली नामायुप्मती वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिद. त्ता।" इत्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलाभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरु- कीर्तनेन प्रसङ्गः। सया मृच्छकटिकायाम्-" चाण्डालका-ऐस सागलदत्तस्स सुओ अजविणअदत्तस्स णत्तू चालुदत्तो वावादिदं वझट्ठाणं णीअदि एदेण फिल गणिआ वसन्तसेणा सुवण्णलोभेण वावादिद, ति । चारुदत्तः- मसशतपरिपूतं गोन सितं यत् सदसि निविडचैत्यग्रह्मयोपैः पुरस्तात् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापै- स्तदसदृशमनुष्यैर्युप्यते घोषणायाम् ॥" इत्यनेन चारदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनमिति प्रसङ्गः । अथ छटनम्- छलनं चावमाननम् ॥ ४६॥ यथा रत्नावल्याम्-राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी।" इत्यनेन वासवदत्तयेष्टासंपादनाद्वत्सराजस्यावमाननाच्छलनम् । यथा च रामाभ्युदये सीतायाः तरित्यागेनाऽवमाननाच्छलनमिति । "गुरुकीर्तनं प्रसङ्गः" इत्यत्र 'प्रसङ्गो गुरुकीर्तनम् इत्येव पाटो युक्तो वृत्ता. नुस्यार्यम् । गुरूणां मातापिनादीनाम् । "अहो निरनुरोधा मयि देवि" इत्यत्र वत्सराजेन सविषयकं वासवदत्ताक- प्रेमयमाननमुनम्, "इष्टाऽसंपादनात्" इत्यस्य 'पूर्वोक्सागरिकाया अन्यन प्रेष- पेनाऽनिष्टसाइनादित्यर्य.-इष्टासंपादनमात्रेण छल्नादेरसमयात् ॥ ४६ ॥ एप सागरदत्तस्य मुत आर्यविनयदत्तस्य नप्ता चारदत्तो व्यापादयितु पायापान नीयते एतेन फिल गणित यमन्तसेना मुवर्णलोभेन व्यापादितेति।। इति रमाया। " ·प्रकाश.] साक्लोकदशरूपकम् ३० अय व्यवसाय च्यवसायः स्वशक्त्युक्ति यथा रत्नावल्याम्-" ऐन्द्रजालिक:- कि धरणीए मिअङ्को आआसे महिहरो जले जलयो । मज्झण्हम्मि पोसो दाविनउ देहि आणत्तिम् ।। अवा किं बहुणा जम्पिएण- मज्झ पइण्णा एसा भणामि हिअएण ज महसि दद्दुम् । त ते दावेमि फुडं गुरुणो मन्तप्पहावेण ॥" इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्यानितभ्रमोत्थापनेन वत्सराजस्य हृदयस्थ- सागरिकादर्शनानुकूला स्वशक्तिमाविष्कृतवान् । यथा च वेणीसहारे- 'नून तेनाद्य वीरेण प्रतिज्ञाभयभीरुणा । बध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षणे क्षम' ॥" इत्यनेन युधिष्टिर सदण्डशक्तिमाविष्करोति । अथ विरोधनम्- संरब्धानां विरोधनम् । यथा वेणीसहारे-"राजा-रेरे मरुत्तनय किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दितव्यमात्मकर्म शायसे । अपि च- कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्ष भूपतीना मम भुवनपतेराक्षया द्यूतदासी । "संरब्धाना विरोधनम्॥ इत्यत्र "स्वशक्त्युति" इत्यनुवर्तितव्य तथा च सरब्धाना बद्धवैराणा स्वशक्युतिर्विरोधनमित्यर्थ । विरोधाभारे स्वशक्युनिस्तु च्यवसाय एव। १ 'किं धरण्या मृगगफ आकाशे महीधरो जले उक्लन । मध्याहे प्रदोषो दीता देवासप्तिम् ।। अथवा किं बहुना जल्पितेन । मम प्रतिज्ञेषा भणामि हृदयेन यद्वाञ्छसि द्रष्टुम् । तत्ते दर्शयामि फुट गुरोमन्त्रप्रभावेण ॥' इति च्छाया । २.सरम्भोक्ति' इत्यपि पाठ । ४

·.
३८
सप्रभम्-
प्रथमः
अस्मिन्बैरानुबन्धे तब किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा
वाहोर्यातिसारद्रविणगुरुमदं मामजित्वैव दर्पः ।।
(भीमः क्रोधं नाटयति ) अर्जुन:-आर्य प्रसीद किमत्र क्रोधेन
अप्रियाणि करोत्येप वाचा शक्तो न कर्मणा।
हतभ्रातृशतो दुःसी प्रलापरस्य का व्यथा ॥
भीमः—अरे भरतकुलकलक!
अद्यैव किं न विसृजेयमहं भवन्तं
दुःशासनानुगमनाय कटुपलापिन् ।
विनं गुरू न कुरुतो यदि मत्कराम-
निर्भिद्यमानरणितास्थिनि ते शरीरे ॥
अन्यच्च मूढ !
शोक स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत्परित्याजितोऽसि
भ्रातुर्वक्षःस्थलविदलने यक्ष साक्षीकृतोऽसि ।
आसीदेतत्तव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य
क्रुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुखरे भीमसेने ॥
राजा-दुरात्मन् भरतकुलापसद पाण्डवपशो ! नाहं भवानिव विक-
स्थनाप्रगल्भः । किं तु-
द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं वान्धवास्त्वां रणायने ।
मद्दाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभयभीषणम् ॥"
इत्यादिना संरव्ययोभीमदुर्योधनयोः स्वशत्युक्तिर्विरोधनमिति ।
अथ प्ररोचना-
सिद्धामन्त्रणतो भाविदर्शिका स्यात्मरोचना ॥ ४७ ।।
यथा वेणीसंहारे-"पाञ्चालकः-अहं च देवेन चक्रपाणिना"
इत्युपक्रम्य “ कृतं संदेहेन-
पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा गज्याभिषेकाय ते
कृष्णाऽत्यन्तचिरोझिते च कवरीबन्धे करोतु क्षणम् ।
संरब्धयोःबद्धवरयोः।
सिद्धेति-अस्यचित् सिद्धपुरुषस्य मायिनः कार्यस्य मिद्धमेवेदमा इत्यादि-
रूपेण सिद्धत्वेनामन्त्रणात् कयनाद् यद् भाविकार्यस्य सिद्धत्वेन प्रदर्शनं सा
प्ररोचनेस्पर्थः ॥ ४७ ॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रनुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजी कुतः संशयः ।।" इत्यादिना "मङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः" इत्यन्तेन द्रौपदी. केशसंयमनयुधिष्ठिरराज्याभिषेरुयोर्भाविनोरपि सिद्धत्वेन दर्शिका प्ररो- चनेति । अथ विचलनम्- विकत्थना विचलनम्। यथा वेणीसंहारे--"भीमा-तात! अम्य ! सफरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरी वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ।। अपि च तात! चूर्णिताशेपोरव्यः क्षीवो दुःशासनाऽसजा । भना सुयोधनस्योर्वोभीमोऽयं शिरसाध्यति ।" इत्यनेन विजयनीजानुगतस्वगुणाविष्करणाद्विचलनमिति । यथा च रत्नावल्याम्-"यौगन्धरायणः- देव्या मवचनाद्ययाभ्युपगतः पत्युर्वियोगस्तदा सा देवस्य कलत्रसंघटनया दुःसं मया स्थापिता । तस्याः प्रीतिमय फरिष्यति जगत्स्वामित्वलाभः प्रभोः सत्यं दयितुं तयापि वानं शलोमि नो लमया ॥" इत्यनेनान्यपरेणापि यौगन्धरायणेन 'मया जगत्वामित्वानुरन्धी क- न्यालामो वत्सराजस्य कृतः । इति स्वगुणानुर्तिनाद्विपठनमिति । अथादानम्- आदान कार्यसंग्रहः । यथा वेगीसंहारे---"भीमा-ननु भोः समन्तपश्चासंपारिणः ! वित्यना-भामाशा रिचटमा गुतिः। गायीनुमा भम. लापामगदनमित्पर्यः। कार्यमेगा मारमहरा ·सप्रभम्- [प्रथमः - रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाशाविताङ्गः प्रकामं निस्तीणोंरपतिज्ञाजलनिधिगहन: क्रोधनः क्षनियोऽस्मि । भो भो राजन्यवीराः समरशिसिशिसादग्धशेपा. कृतं वस्त्रासेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥" इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य संगृहीतत्वादादानम् । यथा च रत्नावल्याम्-“सागरिका-(दिशोऽवलोक्य ) दिडिआ समन्तादो पज्जलिदो भवं हुअवहो अझ करिस्सदि दुक्सावसाणम् ।" इत्यनेनान्यपरेणापि दुःसावसानकार्यस्य संग्रहादादानम् । यथा च- " जगत्स्वामित्वलाभ. प्रभोः" इति दर्शितमेवम् । इत्येतानि त्रयोदशा- वमर्शाङ्गानि ततेपामपवादशक्तिळ्यवसायमरोचनादानानि प्रधानानीति। अथ निर्वहणसंधि.- धीजवन्तो मुखाद्या विभकीर्णा यथायथम् ।। ४८ ॥ ऐकार्यमुपनीयन्ते.यत्र निर्वहणं हि तत् । यथा वेणीसंहारे-" कञ्चुकी-( उपसृत्य सहर्पम् ) महाराज ! वर्धसे वर्धसे अयं सलु कुमारभीमसेन सुयोधनक्षतजारणीकृतसकल- शरीरो दुर्लक्षव्यक्तिः 1" इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुससंध्यादि- वीजाना निजनिजस्थानोपक्षिप्तानामेकार्थतया योजनम् । यथा च रत्नावल्यां सागरिकारत्नावलीवसुभूतिवाभ्रन्यादीनामानां मुससंध्यादिपु प्रकीर्णानां वत्सराजैककार्यार्थत्वम् “वसुभूति. ( साग- रिका निर्वोपवार्य ) बाभ्रव्य सुसदृशीयं राजपुत्र्या।" इत्यादिना दर्शि- तमिति निर्वहणसधिः। अथ वद्गानि- संधिर्विवोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ।। ४९ ।। सगृहीतत्वात-उपसंहृतत्वात् । निर्रहणसन्धि व्युत्पादयति-बीजवन्त इत्यादिना । बीजयन्त चीजमंबद्धा मुखाद्यर्या मुखसन्ध्यादिषु निक्षिमा अर्या यकाय॑म् एकार्थमाधनत्यमुपनीयन्ते म निर्माणसन्धिरित्यन्वय ॥४८॥ १ 'दिट्या समन्ताटालरितो भगवान्दुतवद्दोऽय करिष्यति दुखावमानम् । इतिच्छाया।

·प्रकागः] सावलोकदशरूपकम् ४१ प्रसादानन्दसमयाः कृतिभापोपगृहनाः । पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥५०॥ यथोद्देशं लक्षणमाह- संधिवींजोपगमनम्। यथा ग्नावल्याम्-"वसुभूति:-बाभ्रव्य! सुमहशीयं गजपु-या। बाभ्रव्य:--ममाप्येवमेव प्रतिभाति ।" इत्यनेन नायिकाबीजोपगमा- स्मंधिरिति । यथा च वेणीसंहारे-"भीमः-भवति यज्ञदिसंभवे ! स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम्- चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावबद्धधनशोणितशोणपाणि- रुतमयिष्यति कांस्तव देवि भीमः ।।" इत्यनेन मुसोपक्षिप्तस्य वीजभ्य पुनरूपगमात्संधिगिनि । विवोधः कार्यमार्गणम् । यथा रत्नावल्याम्-“घसुभूति: (निरूप्य) देव कुन इयं कन्या ? राजा-देवी जानाति । वासवदचा-अंजउत्त! एसा सागगदो पावि- अत्ति भणिम अमच्च जोगन्धराअणेण मम हत्थे णिहिदा अदो क्षेत्र सा- गरिअत्ति सदावीअदि । राजा (आत्मगतम् ) यौगन्धगयणेन न्यम्ता, कथमसौ ममानिवेद्य करिप्यति ।"इत्यनेन ग्नावलीलमणकार्यान्वेषणा- द्वियोधः। यथा च वेणीसंहारे-भीमा-मुश्चतु मुश्चतु मामार्यः भणमेम्म । युधिष्ठिरः-किमपरमवशिष्टम् ? भीमः-मुमहदवशिष्टम, संयमयामि तावदनेन दुःशासनशोणितोभितेन पाणिना पाश्चान्या दुःशामनावष्टं केशहस्तम् । युधिष्टिर:-वाच्यतु भवान. अनुभवतु तपस्थिनी वेणीम- योजस्योगमनम् उद्भावनं मन्धिनामकमलम् । उअगमा उमारनन् । मार्गणम् अन्वेषणम् । १ "आर्यपुत्र । एपा सागरालालेति भन्वि मान्ययाधराय न मम वे निहिता भत एव सागरिरोति पर। इति एया। . अथ विरोध:- - ·४२ सममम्- [प्रथमः हारम् ।" इत्यनेन केशसंयमनकार्यस्यान्वेषणाद्वियोध इति । अथ प्रथनम्- ग्रथनं तदुपक्षेपः, यथा रनावल्याम्-"यौगन्धरायणः-देव! क्षम्यतां यद्देवस्यानिवेद्य मर्यंतत्कृतम् ।" इत्यनेन यत्मराजस्य ग्लावलीमापणकायोपभेपाथनम् । यथा च वेणीसंहारे-"भीमः—पाश्चालिन सलु मयि जीपति संहर्तव्या दुःशासनविलुलिता पेणिरात्मपाणिना। तिष्ठतु तिष्ठतु। स्वयमे- वाह संहरामि ।" इत्यनेन द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्योपपाद्वयनम् । अथ निर्णयः- अनुभूताख्या तु निर्णयः॥५१॥ यथा रत्नावल्याम्-'यौगन्धरायणः- (कृताञ्जलिः ) देव श्रूयताम्-. इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेगेनोपदिष्टान्योऽस्याः पार्ण ग्रहीप्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यति तत्प्रत्ययादस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः प्राय॑मा- नापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तसेदं परिहरता यदा न दत्ता तदा लावणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः।" इत्यनेन यौगन्धरायणः स्वानुभूतमय ख्यापितवानिति निर्णयः । यथा च वेणीसंहारे- भीम:-देव देव अजातशन्नो काद्यापि दुर्योधनहतकः मया हि तस्य दुरात्मनः-- भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं निहितमिदमसूपचन्दनाभं निनाङ्गे लक्ष्मीरायें निषिक्ता चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुर्त्या । भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणामी नामैक यद्भवीपि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ।।" इत्यनेन स्वानुभूतार्यकथनानिर्णय इति । अथ परिमापणम्-- परिभाषा मिथो जल्पा, यथा रनावल्याम्--" रत्नावली-( आत्मगतम् ) कावगहा तत् तस्य कार्यस्योपक्षेप उपसहार। अनुभूताख्येति-अनुभूतस्य विचारितस्य सपादितस्य वा कार्यस्याख्या कयन- मुपवर्णनमित्यर्थः । ५१ ॥ १"कृतापराधा देव्या न शक्नोमि मुख दर्शयितुम् ।” इतिच्छाया।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् देवीए ण सफुणोमि मुहं दंसिदुम् । वासवदना-(साम्ब पुनर्बाढू प्रसार्य) ऐहि अयि णिहुरे ' इदाणी पि बन्धुसिणेहं दसेही । ( अपवार्य ) अन्न- उत्त । लनामि क्वु अहं इमिणा णिससत्तणेण ता लहुं अवणेहि से बन्धणम् । राजा-यथाह देवी । (बन्धनमपनयति ) वासवदत्ता- ( यमुभूनि निर्दिश्य ) अन । अमम्जोगन्धरायणेण दुजपीकदार नेण जाणन्तेण वि णाचक्सिदम् ।" इत्यनेनान्योन्यवचनात्पम्भिाषणम् । यथा च वेणीसंहारे--" भीम,-पृष्टा येनासि गज्ञा सदसि नृप- शुना तेन दुःशासनेन ।" इत्यादिना "कासौ भानुमती योपहसति पाण्ड- वदारान् ।" इत्यन्तेन भाषणात्परिभाषणम् । अथ प्रसाद.- प्रसादः पर्युपासनम् । यथा रनवल्याम्-“देव क्षम्यताम् ।" इत्यादि दर्शितम् । यथा च वेणीसंहारे-" भीम:-( द्रौपदीमुपसृत्य ) देवि पाञ्चाल- राजतनये ! दिष्टया वर्षसे रिपुकुलक्षयेन ।" इत्यनेन द्रौपद्या भीमसेने- नाराधितत्वात्प्रसाद इति । अथानन्द:-- आनन्दो वाञ्छितावाप्तिः, यथा रत्नावल्याम्-" राजा-यथाह देवी (रत्नावली गृह्णाति)" यथा च वेणीसंहारे-"द्रौपदी-णाध विसुमरिंदह्मि एदं वावार णाधस्स प्पसादेण पुणो सिक्खिरसम् ( केशान्बध्नाति)" इत्याभ्या प्रार्थि- तरत्नावलीप्राप्तिकेशसंयमनयोर्वत्मराजद्रौपदीभ्या प्राप्तत्वादानन्दः । अथ समय:-- समयो दुःखनिर्गमः ॥५२॥ यथा रत्नावल्याम् चासवदत्ता-(रत्नावलीमालिङ्गय) सम- पर्युपासनम्न्प्रसादनम् ॥ ५२ ॥ १“एहि अयि निष्ठुरे । इदानीमपि बन्धुनेह दर्शय । आर्यपुन । लने खल्वहमनेन नृशसत्वेन तलावपनयास्या यन्धनम्।” इति उद्यया३ " आर्य | अमात्ययौगन्धरायगेन दुर्जनीकृतास्मि येन जानतापि नाचक्षितम् ।" इति च्छाया. " नाथ ! विस्मृतास्येत व्यापार नाथस्य प्रसादेन पुन शिक्षिष्यामि।" इति छाया. ४ समाश्वसिद्धि समाश्वसिदि भगिनिदे।" इति च्छाया। .

·४४ सप्रभम्- [प्रथमः स्सस समस्सस बहिणिए ।" इत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन दुःख- निर्गमात्समयः। यथा च वेणीसंहारे-" भगवन् कुतस्तस्य विजयादन्यद् यस्य भग- वान्पुराणपुपः स्वयमेव नारायणी मगलान्याशास्ते । कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभूतमूर्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम् । अजममरमचिन्त्यं चिन्तयित्वापि न त्वां भवति जगति दुःपी किं पुनर्देव दृष्ट्वा ।।" इत्यनेन युधिष्ठिरदुःसापगमं दर्शयति । अथ कृतिः- कृतिर्लब्धार्थशमनम्, यथा रत्नावल्याम्-" राजा-को देव्याः प्रसादं न बहु मन्यते । चासवदत्ता-अजउत्त ! दूरे से भादुउलं ता तथा फरेसु जया बन्धु- अणं न सुगरेदि ।" इत्यन्योन्यवनसा लब्धायां रत्नावल्या राक्षः मुशि- प्टय उपशमनात्कृतिरिति । यथा च वेणीसंहारे-"कृष्णः एते खलु भगवन्तो व्यासवाल्मीकि" इत्यादिना “ अभिषेकमारब्धवन्तस्तिष्ठति ।" इत्यनेन (इत्यन्तेन ) प्राप्त- राज्यस्याभिषेकममलैः स्थिरीकरणं कृतिः । अथ भापणम्- मानाधातिय भाषणम् । लब्धार्थस्योपशमनमपि कृतियथा प्रदर्शितरत्नावल्याम्, लब्धार्थस्य स्थिरीक- रणमपि वृतिर्यथा प्रदर्शितवेणीसंहारे । सुश्लिष्टये मलेपेण-राज्ञ. वत्सराजस्य ( राजसमवेतायाः) रत्नावलीविषयक- स्नेहवृत्ते: सपादनेन लब्धाया रत्नापल्या उपशमनात् कृतिः, लब्धार्थेन शमनं रब्धार्थशमनमित्यर्थे तु लब्धया रत्नावल्या राज्ञ उपशमनं तदप्युक्तवचनै रत्ना- वल्या स्नेहवृत्तिसंपादनेनैव तादृशस्नेहवृत्तिमपादनस्य राजानुकूलत्वादित्यर्थः । कि या राज्ञः रत्नावल्या मुश्लिटये-सयोजनाय यदुनवचनरुपशमनं कृतं तस्मा- दुपशमनादत्र कृतिरुच्यते इत्यर्थः । १“आर्यपुत्र रेश्या मातृकुल तत्तथा कुरुष्व यथा बन्धुजन न स्मरति ।" इति च्छाया।

·प्रकाश ] सावलोकदशरूपरम् ४५ यथा रत्नावल्याम्-राजा-अत परमपि प्रियमस्ति । यावो विक्रमाहुरात्मसमता प्राप्तेयमुर्वीतले सार सागरिका ससागरमहीप्राप्त्येकहेतु प्रिया । देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाजिता कोश कि नास्ति त्वयि सत्यभात्यवृपभे यस्मै करोमि हाम् ॥" इत्यनेन कामार्थमानादिलाभाद्भापणमिति । अथ पूर्वभावोपगृहने- कार्यदृष्टपद्धतमाप्ती पूर्वभावोपगृहने ॥५३॥ कार्यदर्शन पूर्वभाव यथा रत्नावस्याम्-" यौगन्धरायण -एव विज्ञाय भगिन्या सप्रति करणीये देवी प्रमाणम् । वासवदत्ता-मुड शेव किं ण भणेसि पडिवाएहि से रअणमाल त्ति।" इत्यनेन 'वत्सरा- जाय रत्नावली दीयताम् । इति कार्यस्य यौगन्धरायणाभिप्रायानुप्रवि. तस्य वासवदत्तया दर्शनात्पूर्वभाव इति । अद्भुतप्राप्तिरुपगृहन यथा वेणीसहारे-"(नेपथ्ये ) महासमरानल- दग्धशेषाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय । बोधान्धैर्यस्य मोक्षात्क्षतनरपतिभि पाण्डुपुत्रै कृतानि प्रत्याश मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्त पुराणि । कृष्णाया केशपाश कुफ्तियमसखो धूमकेतु कुरूणा दिष्ट्या बद्ध प्रजाना विरमतु निधन स्वस्ति राजन्यकेभ्यः ।। युधिष्ठिर --देवि । एष ते मूर्धजाना सहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचा- रिणा सिद्धजनेन ।" इत्येतेनानुतार्थप्राप्तिरुपगृहनमिति । रब्धार्थशमना- स्कृतिरपि भवति । अथ काव्यसहार- घराप्तिः काव्यसंहारस, यथा -"किं ते भूय प्रियमुपकमि ।" इत्यनेन काव्यार्थसहरणा- काव्यसहार इति । अथ प्रशस्ति प्रशस्तिः शुभशंसनम् । अद्भुनाथप्राप्तिरिति-अद्भुनाथैस्यान धादे प्रातिरित्यये ॥ ३ ॥ १ छुटमेव किं न भणमि प्रतिपादयाम्मे रनमामिति 1 इति छाया। -

·४६
सप्रभम्-
[प्रथमः
यथा वेणीसंहारे-"प्रीततरश्चेद्भवान् तदिदमेवमस्तु-
अकृपणमतिः कामं जीव्याजनः पुरुपायुषं
भवतु भगवद्भतिद्वैतं विना पुरुषोत्तमे ।
कलितभुवनो विद्वद्वन्धुर्गुणेपु विशेपवित्
मततसुकृती भूयाभूपः प्रसाधितमण्डलः ॥"
इति शुभशंसनात्प्रशस्तिः । इत्येतानि चतुर्दश निर्वाङ्गानि । एवं चतुः-
पट्यङ्गसमन्विताः पञ्चसंधयः प्रतिपादिताः।
पदप्रकारं चाङ्गानां प्रयोजनमित्याह-
उक्ताङ्गानां चतुःपष्टिः पोढा चैपां प्रयोजनम् ॥ ५४॥
कानि पुनस्तानि पद्प्रयोजनानि-
इष्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम् ।
रागः मयोगस्याश्चर्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः ॥५५॥
विवक्षितार्थनिवन्धनं गोप्यार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाशनमभिनेयराग-
वृद्धिश्चमत्कारित्वं च काव्यस्येतिवृत्तस्य विस्तर इत्यङ्गैः पद्प्रयोजनानि
संपाद्यन्त इति ।
पुनर्वस्तुविभागमाह-
द्वेषा विभागः कर्तव्यः सर्वस्यापीह वस्तुनः ।
सूच्यमेव भवेर्तिकचिदृश्यश्रव्यमयापरम् ।। ५६ ॥
कादक्सूच्यं कीदृग्दृश्यश्रव्यमित्याह-
नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः ।
दृश्यस्तु मधुरोदाचरसभावनिरन्तरः॥ १७ ॥
उत्तेति-उत्ताना सन्थ्यशाना चतु पष्टि. सख्या, एपामगाना पोढा प्रयो-
जनम् किं वा चतुषष्टिसख्यानामुक्ताङ्गानामेषां च पोढा प्रयोजनमित्यन्वयः॥५४
इष्टेति-इष्टस्य-विवक्षितस्यार्थस्य रचना-निबन्धनम्, .प्रयोगस्य अभिनेय-
स्येति विषयत्वं षष्ठ्यर्थस्तथा च नाटकादिप्रयोगविषयका द्रष्टणां रागवृद्धि-प्री-
तिवृद्धिरित्यर्थः । प्रयोगस्याश्चर्यम् चमत्कारित्वम् । वृत्तान्तस्य-इतिवृत्तस्याऽनु.
पक्षय =विस्तर इत्यन्वयः ॥ ५५ ॥
दृश्य इति-मधुर-चित्तापी, उदात्त -उदार., रमभावनिरन्तर:नसभाव-
पूर्णध यस्तुविस्तरो दृश्यः ॥ ५७ ॥

·प्रकाश:] सावलोकदशरूपकम् ४७ सूच्यस्य प्रतिपादनप्रकारमाह- अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भचूलिकाडास्थाहावतारमवेशकैः ॥ ५८॥ तत्र विष्कम्भ- वृत्तवर्तिप्यमाणानां कांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः ॥ ५९॥ अतीताना भाविना च कथावयवाना ज्ञापको मध्यमेन मध्यमाभ्या वा पानाच्या प्रयोजितो विष्कम्भक इति । स द्विविध-शुद्ध संकीर्णश्वेत्याह- एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमैः । एकेन द्वाभ्या वा मध्यमपात्राभ्या शुद्धो भवति, मध्यमाधमपायु- गपत्नयोजित संकीर्ण इति । अथ प्रवेशक- तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः ॥ ६० ।। प्रवेशोऽङ्कद्वयस्यान्तः शेपार्थस्योपसूचकः । तद्वदेवेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्वमतिदिश्यते, अनुदात्तोतया नीचेन नीचैर्वा पात्र प्रयोजित इति विष्कम्भलक्षणापवाद , अद्वयस्थान्त इति प्रथमाङ्के प्रतिपेय इति। अथ चूलिका- अन्तर्जवनिकासंस्थैथलिकार्थस्य सूचना ॥ ६१ ।। नेपथ्यपात्रेणार्थसूचनं चूलिका यथोत्तरचरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ- अर्थेति-अर्थस्य-इतिवृतस्योपक्षेपक-सूचौविश्वम्भकादिमि पञ्चमि यूज़ चतु प्रतिपादयेत् सूचयेदिति ॥ ५८ ।। सक्षेपार्थ -सक्षेपोऽर्थस्यन्सूच्येतिवृत्तस्य यस्मिन् स , इत्यर्थ ॥ ५९॥ अनुदात्तोक्त्या प्राश्वभाषया ॥ ६० ॥ अपवाद-आध । अन्त मध्ये। शेषार्थस्य अप्रदर्शनीयस्य वृत्तस्य । अन्त इति-जवनिकान्त स्थित्ने पार्याऽर्थस्य सूचना सा चूलिका ॥६१ ॥ सोपेण वस्तुसूचक ·सप्रभम्- [प्रथमः "(नेपथ्ये ) स्यागतं तपोधनायाः (ततः प्रविशति तपोधना)" इति नेपथ्य- यात्रेण वासन्तिकयाऽऽत्रेयीसूचनाञ्चूलिका । यथा वा वीरचरिते चतुर्थावस्यादौ-"(नेपथ्ये ) भो भो वैमा. निकाः ! प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि- कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः सहस्रांशोवो जगति विजयि क्षत्रमधुना । विनेता क्षमारेर्जगदभयदानव्रतधरः शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते ।।" इत्यत्र नेपथ्यपात्रैर्देवैः 'रामेण परशुरामो जित:' इति सूचनाच्चूलिका । अथाहास्यम अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यं छिन्नाङ्कस्यार्थसूचनात् । अवान्त एव पात्रमकान्तपात्रं तेन विशिष्टस्योत्तराङ्मुसस्य सूचनं सदशेनोत्तराशावतारोऽङ्कास्यमिति यथा वीरचरिते द्वितीयाट्वान्त- "(प्रविश्य)सुमन्त्रः-भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतःसभार्गवाना- यतः । इतरे-क भगवन्तौ । सुमन्त्रः-महाराजदशरथम्यान्तिके । इतरेतदनुरोधात्तत्रैव गच्छामः" इत्यङ्कसमाप्तौ "(ततः प्रविशन्त्युपविष्टा यमिठविश्वामित्रपरशुरामाः ) इत्यत पूर्वाकान्त एव प्रविष्टेन मुमन्नपात्रेण शतानन्दमनककथार्धविच्छेदे उत्तराकमुससूचनादवास्यामिति । अधाशावतार अड्डावतारस्वड्डान्ते पातोऽङ्कस्पाविभागतः ।। ६२ ॥ एभिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यपद्धैः प्रदर्शयेत् । यत्र प्रविष्टपात्रेण सूचिउमेर पूर्वाधाविच्छिन्नार्यदयेरावान्तरमापतति प्रवेशाविष्कम्मकादिशून्य मोऽद्वावतारः यया मालविकाप्रिमिये प्रयमा- हिनस्य-विलियस्याहम्य योऽयनगननात्, सदशेन महारसपशेनोगरावा. यागे भवतीत्ययाऽऽस्यमिवेत्यहास्यमित्युच्यते इत्यर्थः) भापतार एशुपति-महामार रति, एवर्ग सम् शरणम्भकाशक निजामानाममान एए यस्लुतोऽपवार परि यस्न नापते, पानि. मायारम्भमूनन पूर्वाधानान केनचित् पारेग फतव्यमिति विशेषा, मा मामिरे मम् । भाभिारम्पो ।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् ४९ शान्ते-विदूषकः- तेणे हि दुवेवि देवीए पेक्खागेहं गदुअ सङ्गीदो. वअरणं करिअ तत्थभवदो दूदं विसजेथ अथवा मुदङ्गसही जेवणं उत्यावयिस्सदि ।" इत्युपक्रमे मृदङ्गशब्दश्रवणादनन्तरं सर्वाण्येव पात्राणि प्रथमाङ्कप्रक्रान्तपात्रसंक्रान्तिदर्शनं द्वितीयाङ्कादावारभन्त इति प्रथमा- वार्थाविच्छेदेनैव द्वितीयाङ्कस्यावतरणादकावतार इति । पुनखिधा वस्तुविभागमाह-. नाट्यधर्ममपेक्ष्यैतत्पुनर्वस्तु विधेप्यते ॥६३ ॥ केन प्रकारेण वैध तदाह- सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च । तत्र । सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ॥ ६४ ॥ सर्वश्राव्यं यद्वस्तु तत्प्रकाशमित्युच्यते । यत्तु सर्वस्याश्राव्यं तत्स्वगत- मितिशब्दाभिधेयम् । नियतश्राव्यमाह- द्विधान्यनाट्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम् । अन्यत्तु-नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापपारितभेदेन । प्रथमाङ्केति-मालविकाग्निमिनस्य प्रथमाथे प्रकान्तयो.-उक्तयोः प्रविष्टयो पानयोहरदत्तगणदासयोः मंत्रान्ते. शिष्यशिशाक्रमस्य दर्शन द्वितीयाद्वारम्भे सर्ग- ण्येव पात्राण्यारभन्ते इत्यन्वयः । एतच्च तत्र प्रथमाकान्तनिर्दिष्टे "श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसरथा संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुत्ता" इतिपद्ये द्रष्टव्यम् ॥ ६२ ॥ नाट्यधर्मम् नाट्यशानमर्यादा । यस्य वस्तुनः सभ्यः प्रदर्शनेन प्रयोजन न भवति रसव्याघातो वा भवति तत् सर्वेभ्यो न प्रदर्शनीयमित्यादि श्यधर्मो विज्ञेयः ॥ ६३ ॥ सर्वेषामिति-किंचित् सर्वेषा श्राव्यम्, किंचिनियतस्य नाम पस्यचिदेव श्राव्यम् , किंचिदश्राव्यमित्येवं त्रैविध्यमित्यन्वयः ॥ ६४ ॥ द्विधेति-नाट्यधर्मेति न जनान्तिकापयारितयोः सज्ञा-उपाशादीनामपि नाट्यधर्मत्यात् किं तु परिचायकमायम् ॥ ६५ ॥ १ 'तेन हि द्वावपि देयाः प्रेक्षागेह गत्वा सगीतकोपकरणं कृत्वा तत्रभवतो दूत विसर्जयतम् , भयवा मृदाशब्द एवैनमुत्यापयिष्यति ।' इति च्याया। । ५ ·५० समभम्- [प्रथमः तत्र जनान्तिकमाह-- त्रिपताकाकरणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ॥ ६५ ॥ अन्योन्यामन्त्रगं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् । यस्य न श्राव्यं तस्यान्तर ऊर्ध्वसर्वाङ्गुलं वक्रानामिकत्रिपताकालक्षणं करं कृत्वान्येन सह यन्मन्यते तज्जनान्तिकमिति । अथापवारितम्- रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ॥६६॥ पराहत्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति । नाट्यधर्मप्रसङ्गादाकाशभापितमाह- किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभापितम् ॥ ६७ ।। स्पष्माः। अन्यान्यपि नाट्यधर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैश्चिदुहाहतानि तेपाम- भारतीयत्वान्नाममालाप्रसिद्धानां केपांचिद्देशमापात्मकत्वान्नाट्यधर्मत्वा- भावालक्षणं नोक्तमित्युपसंहरति- इत्याचशेषमिह वस्तुविभेदनातं रामायणादि च विभाव्य वृहत्कयां च । आसूत्रयेत्तदनु नेतृरसानुगुण्या- चित्रां कयामुचितचारुवचामपनैः ॥६॥ इति धनश्यकृतदशरूपकस्य प्रथमः प्रकाशः समाप्तः । वस्तुविभेदभावम्-वस्तु-वर्णनीयं तस्य विभेदजातं नाम भेदाः । रामायणादि वृहत्कथा च गुणात्यनिर्मितां विभाव्य मालोच्य। तद्नु एत. दुत्तरम्। नेत्रिति-नेता वक्ष्यमाणलक्षणः रसाश्च तेषामानुगुण्याचित्राम- चित्ररूपां कयाम्-आख्यायिकाम् । पारूणि यानि वचांसि नेपा प्रपञ्चै- परावृत्य-मुग्वमन्यदिनां कृत्वा । ६६ ॥ विमिति-उदेताकासमापितोदाहरणदर्शनेन सष्ट भविष्यति ॥१७॥ तेराम नायकस्य रमाना चानुगुण्यात्-आनुरुप्यात् ।सटमत्या सर्वम् ॥६८॥ ॥ इति सावटोकदशरूपकापमप्रकाशस्य प्रमाल्याप्याख्या समाता ॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम्
विस्तरैरासूत्रयेनुप्रथयेन् । तत्र वृहत्कथामूलं मुद्राराक्षसम्-
" चाणक्यनाम्ना तेनाथ शम्टालगृहे रहः ।
कृत्यां विधाय सहसा सपुत्रो निहतो नृपः ।।
योगानन्दयशःशेपे पूर्वनन्दसुतस्ततः ।
चन्द्रगुप्तः कृतो राजा चाणक्येन महौजसा ॥"
इति बृहत्कथायां सूचितम्, श्रीरामायणोक्तं रामकथादि शेयम् ।।
॥ इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृतौ दशपावलोके
प्रथमः प्रकाश: समाप्तः।

·अथ द्वितीयः प्रकाश! रूपकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्रतिपाद्येदानी नायकभेद प्र- तिपाद्यते- नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः । रक्तलोकः शुचिर्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥१॥ बुद्धयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूरो दृढश्व तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥ २ ॥ नेता नायको विनयादिगुणसपनो भाति । तन विनीतो यथा वीरचरिते- "यद्ब्रह्मवादिभिरुपासितवन्धपादे विद्यातपोत्रतनिधौ तपता वरिष्ठे । दैवात्कृतस्त्वयि मया विनयापचारस्तत्र प्रसीद भगवन्नयम अलिस्ते ।।" मधुर-प्रियदर्शन यथा तत्रैव- राम राम नयनाभिरामतामाशयस्य सदृशी समुद्हन् । अप्रतय॑गुणरामणीयक सर्वथैव हृदयंगमोऽसि मे ॥" त्यागी सर्वस्वदायकः यथा- त्वच वर्ण. शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहन । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥" दक्ष-क्षिप्रकारी यथा वीरचरिते- "स्फूर्जद्वसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य निपुरान्तकृद्दिविपदा तेजोभिरिद्ध धनु । शुण्डारः कलभेन यद्दचले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तस्मिन्नाहित एवं गर्जितगुण कृष्ट च भग्नं च तन् ।।" प्रियवदः प्रियभापी यथा तनैव- "उत्पत्तिजमदग्नित स भगवान्देव पिनाकी गुरु- वीर्य यत्तु न तद्राि पथि ननु व्यक्त हि तत्कर्मभि । द्वितीये प्रकाशे प्रथम नायकसामान्यरक्षणमाह-नेतेति । सर्वस्वदायक -यथायोग्ये सर्वस्वदायक सरस्वदानममर्थ इत्यर्य , न तु सर्वदा सर्वस्मै सर्वस्वदायक । “ - -- ·प्रकाशः] साक्लोकदशरूपकम् ५३ त्याग. सप्तसमुद्रमुद्रितमहानिर्व्याजदानावधिः सत्यग्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं या न लोकोत्तरम् ।।" उत्तलोकः यथा तत्रैव- "त्रय्यास्त्राता यस्तवायं तनूज- सेनाद्यैव स्वामिनस्ते प्रसादात् । राजन्वन्तो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः ॥" एवं शौचादिष्वप्युदाहार्यम् । तत्र शौचं नाम मनोनैर्मल्यादिना कामा- धनभिभूतत्वम्, यथा रघौ- "का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते । आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुसप्रवृत्ति ॥" वाग्ग्मी यथा हनुमन्नाटके- "बाहोर्यलं न विदितं न च फार्मुकस्य यम्बरस्य तनिमा तत एष दोपः । तचापलं परशुराम मम क्षमस्य डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥" रूढवंशो यथा- "ये चत्यागे दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्ली- मालाम्लानस्तरसमधुपा जक्षिरे गमपुत्राः । रामस्तेपामचरमभरताडकाकालरात्रि. प्रत्यूपोऽयं मुचरितस्याकन्दलीमूलकन्दः ।।" स्थिरो वाङ्मन.नियाभिरचञ्चलः यथा वीरचरिते- "प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां यो व्यतिक्रमान् । न स्वेव दूपयिष्यामि शखमहमहायतम् ।।" रत्तो लोसे यस्मिन् स रतलोषः। याग्मोन्धानन्दः । रामइत्यत्र- वसन्ति हि प्रेणि गुणा न पतनि न मन्या सती गदोऽपया। थपदो प्रेमगुणो समास चद् यया दारयो पापा: A इति मे विमायनीपन् ।

·सप्रभम्-
[द्वितीयः
यथा वा भर्तृहरिशतके-
"प्रारभ्यते न खलु विन्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्याः ।
विनैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारब्धमुत्तमगुणास्त्वमिवोद्वहन्ति ।"
युवा प्रसिद्धः । बुद्धिर्ज्ञानम् । गृहीतविशेषकरी तु प्रज्ञा यथा माल-
विकाग्निमित्रे-
" यद्यत्प्रयोगविषये भाविरुमुपदिश्यते मया तस्यै ।
तत्तद्विशेपकरणान् प्रत्युपदिशतीव मे वाला ॥"
स्पष्टमन्यत् ।
नेतृविशेषानाह-
भेदैश्चतुर्धा ललितशान्तोदाचोद्धतैरयम् ।
यथोद्देशं लक्षणमाह-
निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः ॥ ३ ॥
सचिवादिविहितयोगक्षेमत्वाचिन्तारहितः अत एव गीतादिकलाविष्टो
भोगप्रवणश्च शृङ्गारप्रधानत्वाच सुकुमारसत्त्वाचारो मृदुरिति ललितः
यथा रत्नावल्याम्-
" राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिने न्यरतः समस्तो भगः
सम्यक्पालनलालिताः प्रशमिताशेपोपसर्गाः प्रजाः ।
प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाना धृति
कामः काममुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥"
अथ शान्तः-
सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विनादिकः ।
भाविकम्-भावाश्रयं नृत्यमित्यर्थः । तस्यै-मालविकाये ॥ २ ॥
भेदैरिति-अयम् नायको ललितशान्तोदात्तोद्धतै देश्चतुर्धा भवतीत्यन्वयः ।
ललितादिपदेभ्यः पूर्व धीरपद सयोन्यं तेन धीरललितो धीरशान्तो धीरो-
दात्तो धीरोद्धत इति च सज्ञा जायते ।
अप्रातस्य प्राप्तियोगः, प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेम । अत एव-चिन्तारहिटयादेव ।
सुकुमारीचोमलो चित्तव्यवहारौ यस्य स सुकुमारसत्त्वाचारः ॥ ३ ॥

·प्रकाशः] सावलोक्दशरूपरम् विनयादिनेतृसामान्यगुणयोगी धीरशान्तो द्विजादिक इति विश्वणि- क्सचिवादीनां प्रकरणनेतृणामुपलक्षणम् , विवक्षितं चैतत् तन नैश्चिन्त्या- दिगुणसंभवेऽपि विनादीनां शान्ततैर न लालित्यं यथा मालनीमावर-मृ. च्छकटिकादी माधवचारदत्तादिः । तत उदयगिरेरिबैक एब सुरितगुणातिमुन्दगः क्लावान् । इह जगति महोत्सवस्य हेतु. नयनतामुदियाय वालचन्द्रः ॥" इत्यादि । यथा वा- " मसशतपरिपूतं गोगमुद्रासितं यन् सदसि निनिडचैत्यग्रह्मपोपै. पुरस्तान् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पाप- स्तदमहामनुष्यैर्युप्यते घोषणायाम् " (त्यादि.) अथ धीरोदात- महासचोऽतिगम्भीरः क्षमावानविपत्यनः ॥४॥ स्थिरो निगूढाइड्कारो धीरोदात्तो दृढवतः। महासत्त्वा-मोक्नोधाधनभिभूतान्त.सत्त्व, अविश्त्यना-अनात्मशा- धन, निगूढाहवारः-विनयन्छनावलेपः । दृढमतः अङ्गीकृत्वनिर्वाहको भारोदात्तः यया नागानन्दे---"जीमूतमाहनः- शिरामुरी स्यन्दत एन रकमद्यापि देहे मम मासमस्ति । तृप्ति न पश्यामि तव तायत्किं भक्षणात्त्वं विरसो गत्मन् ॥" यथा परामं प्रति- भातस्याभिषेकाय विमृष्टस्य बनाय च । न मया लक्षितरतस्य म्पन्पोऽव्यापारविभ्रम |" द्विजादिक गीति-मिजादिश परिपद मिदीनानुri सं. मित्यर्थ । प्रारणादन "नाटकमप प्रारम्परिभेदी माप । एतत् धरान विशेन' शिपिं पा एट-मि दिमारनारमानमादिदेन विभिनमा तेन गन fram. दीनां धीरगान्त यमे निमित्पर्य । पराग पत्र 2 " ·५६ सप्रभमू- [द्वितीयः यच्च केपाचित्स्थैर्यादीनां सामान्यगुणानामपि विशेषलक्षणे चित्सं- कीर्तनं तत्तेषां तत्राविषयप्रतिपादनार्थम् । ननु च कथं जीमूतवाहनादिर्नागानन्दादावुदात्त इत्युच्यते ? औदात्त्यं हिं नाम सर्वोत्कर्षेण वृत्तिः तच्च विजिगीपुत्व एवोपपद्यते जीमूतवाहनस्तु निजिंगीपुतयैव कविना प्रतिपादितः यथा- " तिष्ठन्भाति पितु. पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत्संवाह्यतः सुसं हि चरणौ तातस्य कि राज्यतः । किं भुक्ते भुवनप्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो- रायासः सलु राज्यमुग्झितगुरोस्तत्रास्ति कश्चिद्गुण. ।।" इत्यनेन । "पिनोविधातुं शुश्रूपा त्यक्त्वैश्वर्य क्रमागतम्। वनं याम्यहमप्येप यथा जीमूतवाहनः ।।" इत्यनेन च, अतोऽस्यात्यन्तशमप्रधानत्वात्परमकारुणिकत्वाश्च वीतरागव- च्छान्तता । अन्यच्चानायुक्तं यत्तथाभूतं राज्यसुसादौ निरभिलापं नायक- भुपादायान्तरा तथाभूतमलयवत्यनुरागोपवर्णनम् । यत्रोक्तम्-'सामान्य- गुणयोगी द्विजादिधीरशान्त.' इति तदपि पारिभाषिकत्वादवास्तवमित्यभे- यञ्चेति-स्थर्यादयो हि सामान्यतो नायकमानस्य गुणा अथापि यत्तेषा स्थैर्यादीना सामान्यगुणाना विशेषलक्षणे-धीरोदात्तादिनायकविशेषलक्षणे सकीर्त नम्-कथन तत् तेषाम् स्थैर्यादीनां तन-धीरोदात्तादावाधिक्यप्रतिपादनार्थ मित्यर्थ -यथा धीरोदात्तस्य स्थैर्यलोगो कदापि न भवतीति । शङ्कते-नन्विति । नागानन्दादौ यो जीमूतवाहनादिः स उदात्त इति कथमु- च्यते इत्यन्वय । सर्वोत्कर्षेण वृत्ति -सर्वेभ्य. स्वोत्कर्षसपादनम् (वृत्ति –वर्तन स्थिति ) तच्च-ौदात्त्य च ( उदात्तत्त्व च) । अस्य-जीमूतवाहनस्य । अन- नागानन्दे । अयुत्तमिति-राज्यमुसादावपि निरभिरापस्य जीमूतवाहनस्य मल- यवत्यनुरागोपवर्णनप्राता श्रीमुखाभिलाषा सर्वथाऽयुत्तेत्यर्थ । उत्तप्रकारेण जीमू- तवाहनादेरुदात्तत्पाभावे प्राप्ते निर्जिगीषुतया यत् शान्तत्व प्राप्त तत्रोक्तशान्तलक्ष गाविषयक शङ्कान्तरमुद्घाटयति यच्चोक्तमिति, धीरशान्तस्य निरभिलापित्वेन "नेता विनीत इत्यादिपूर्वोक्तदक्षत्वादिसामान्यगुणयोगोऽपि न समवर्तीति सामान्यगुणयोगित्व पारिभाषिक्मेवेति प्राप्त पारिभाषिकत्वाद् अवास्तवम्-मि- थ्याभूतमेव तेन च सामान्यगुणयोगित्व विशेषणम् अभेदवम नायकान्तरेभ्य, ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् दकम् । अतो वस्तुस्थित्या बुद्ध-युधिष्ठिर-जीमूतवाहनादिव्यवहाराःशान्त- तामाविर्भावयन्ति । अनोच्यते यत्तावदुक्तं सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरोदात्त्यमिति न तजीमूत- वाहनादौ परिहीयते-न ह्येक्रूपैर विनिर्गापुता य केनापि शौर्यत्या. गदयादिनाऽन्यानतिशेते स विजिगीपु, न य परापफारेणार्थग्रहादि- प्रवृत्तः, तथात्वे च मार्गदूपकादेरपि धीरोदात्तत्वप्रसक्तिः । रामादेरपि जगत्पालनीयमिति दुष्टनिग्रहे प्रवृत्तस्य नान्तरीयकत्वेन भूभ्यादिलाभ । जीमूतवाहनादिस्तु प्राणैरपि परार्थसंपादनाद्विश्वमप्यतिशेत इत्युदात्ततमः । यचोक्तम्-“ तिष्ठन्भाति " इत्यादिना विषयसुसपराङ्मुसतेति तत् सत्यम्-कार्पण्यहेतुपु स्वसुसतृष्णासु निरभिलापा एवं जिगीपत्र', तदुक्तम्- "स्वसुसनिरभिलाप खिद्यसे लोकहतो. प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव । अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीनमुष्णं शमयति परिताप छाययोपाश्रितानाम् ।।"इत्यादिना । मलयवत्यनुरागोपवर्णनं त्वऽशान्तरसाश्रयं शान्तनायक्ता प्रत्युत निषेधति । शान्तत्वं चानहङ्कृतनं तच विप्रादेरौचित्यप्राप्तमिति यस्तु स्थित्या विप्रादेः शान्तता न स्वपरिभाषामात्रेण । युद्धजीमूतवाहनयोस्तु शान्तस्य च्यावर्तक न सभवति-शान्तस्य विशेषणान्तरं च नास्तीति द्विजादि- अस्य सर्वत्यैव कि वा सर्वेषामेव धीरोदात्तादिनायकानां शान्तत्व प्राप्तमित्यर्थ । प्रकृतकामुपसहरति- अत इति, यतो जीमूतवाहनादेरुत्तमकारेणोदात्तत्वं न सभवति अत , किं वा शान्तरसानुगुण्यादित्यर्य । उत्तरमाह-अत्रोच्यते इत्यादिना । तथात्वे-परापकारेणार्थप्रहादिप्रवृत्तस्य विजिगीयुत्ने मार्गदूषकादेमार्गे टुण्ठ- नपरस्यापि धीरोदात्तत्व स्याद् न चैतदिष्टमित्यर्थ । नान्तरीयकत्वेन भनुपना- दितियारत् दुष्टनृपतिनिग्रहप्रवृतस्य अनुपक्षात् भूम्पादिलामसंभयादित्यर्थ । जीमूतवाहनस्य प्रतिरादिता शान्तनापक्ता निराची मलपपतीति । "अगा स्तरसाभयम्" इति मल्यवत्यनुरागोवर्णनविशेषणं तस्य च 'शान्तरमप्रविण इत्यर्थः । शान्तत्वस्योच पारिभारिपत्य पराकरोति-मान्तयमित भेद इनि- ·५८ सप्रभमू- [द्वितीयः कारुणिकत्वाविशेषेऽपि सकामनिष्कामफरुणत्वादिधर्मत्वा दः । अतो जीमूतवाहनादेधीरोदासत्वमिति । अथ धीरोद्धत- दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाउमपरायणः ॥५॥ धीरोद्धचस्त्वदृड्डारी चलचण्डो विकत्यनः । दर्प शौर्यादिमद', मात्सर्यम्-असहनता, मन्त्रालेनाविद्यमानवस्तु- प्रकाशनम्न्माया, छद्म-वञ्चनामानम्, चल =अनवस्थितश्चण्ड' रौद्र, स्वगुणशसी-विकत्यनो धीरोद्धतो भवति यथा जामदग्न्यः -लासो- द्धारसारनिभुवनविनय-" इत्यादि । यथा च रावण -' -"नैलोक्यैश्व- येलक्ष्मीहठहरणसहा वाहवो रावणस्य ।" इत्यादि । धीरललितादिशब्दाश्च यथोक्तगुणसमारोपितावस्थाभिधायिन., वत्स- वृपभमहोक्षादिवन्न जात्या कश्चिदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति, तदा हि महाकविप्रवन्धेपु विरुद्धानेकरूपाभिवानमसगतमेव स्यात्-जातेरनपा- बुद्धो निष्कामकारुणिको जीमूतवाहनस्तु सभाममारुणिक इति धर्माद्भेद । “धीरो- दात्तत्यमूग इत्यत्र सिद्धमिति शेष ॥ ५ ॥ यथोत्तेति-धीरललितादिलक्षणोक्ता ये निश्चिन्तत्वादयो गुणास्ते समारोपिता या धीरललितत्वाद्यवस्थास्तद्बोधका धीरललितादिशब्दा सन्ति तस्माद् यथा वत्सावस्थानन्तरमेव वृषभावस्था तदनन्तरमेव च महोभावस्येति वत्सस्य वत्स त्वमेव नियत न वृषभत्वमुपपद्यते तथा प्रकृते नियमो नास्ति किं त्वेक्स्यापि महापुरुषस्य तत्तद्गुणसबन्धेन तत्तन्नायकत्वमुपपद्यते इत्यर्थ । तदा हि-यदि ललितत्वादिक नियतं स्याद् नाम यदि ललितत्वशान्तत्वादिक परस्पर व्यधि करणमेव स्यात्तदा छेक्स्य नायक्स्य परस्परविरुद्धेन ललितत्वशान्तत्वादिरू पेणाऽभिधानम्-प्रतिपादनमसंगतमेव स्यादित्यर्थ । उत्ते हेतुमाह-जातेरिति, यदि ललितत्यादिकं जाति स्यानदा जातेरनपायित्वात् विनाशासभयाद् ललिते ललितत्वसत्त्वात् तद्विरुद्ध शान्तत्व न स्यादेवेति न ललितादिशब्दा जातिवाचिन किंतु गुणवाचिनस्तया च तत्तद्गुणविवशया तत्तन्नायकत्वमेकस्याप्युपपद्यते यथा एक एव नायक मियासमीपे लरित युद्धादिषु धीर गुर्रादिसमीपे च शान्त इति । किं या वत्सवृषभेत्युचे उदाहरण ययेवस्या एव व्यवस्थाभेदेन वत्स ·प्रकाश:] सावलोकदशरूपकम् ५९ यित्वात् , तथा च भवभूतिनैक एव जामदग्न्य.- "ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥" इत्यादिना रावणं प्रति धीरोदात्तत्वेन. "कैलासोद्धारसार-इत्या- दिभिश्च रामादीप्रति प्रथमं धीरोद्धतत्वेन. पुन-"पुण्या ब्राह्मणजाति" इत्यादिभिश्च धीरशान्तल्वेनोपवर्णित न चावस्थान्तराभिधानमनुचि- तम्-अङ्गभूतनायकाना नायकान्तरापेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थित. त्वात् । अगिनस्तु रामादेरेकप्रवन्धोपात्तान् प्रत्येकम्पत्वादारम्भोपात्ताव- स्थातोऽवस्थान्तरोपादानमन्याय्यं यथोदात्तत्वाभिमतस्य रामस्य छद्मना यालिवरादमहासत्त्वतया खावस्थापरित्याग इति । वक्ष्यमाणाना च दक्षिणाद्यवस्थानाम् "पूर्वी प्रत्यन्ययाहृतः" इति नित्यसापेक्षत्वेनाविर्भावादुपात्तावस्थातोऽवस्थान्तराभिधानमनाङ्गिनोरप्य- विरुद्धम् । त्व वृषभत्य चोपपद्यते तथा प्रकृतेप्येकस्य तत्तद्गुणभेदेन ललितत्व शान्तत्वा दिक चोपपद्यते इत्यर्थ । अस्मिन् पक्षे नेत्यत्र नत्विति पाठो युक्त । उक्त भवभूतिग्रन्थमुदाहरति-तया चेति । नन्वेकस्यैव जामदग्न्यस्य धीरोदात्तत्वावस्थामभिधाय धीरोद्धतत्वाद्यवस्थान्त- रस्याभिधानमनुचितं स्यादित्याशङ्कयाह-न चेति । परिहारहेतुमाह-अङ्गभूतेति, नायकान्तरापेक्षया प्रधानमायकापेक्षयाऽङ्गभूतानाम्-अप्रधानानो नायकामामव स्थाभूत धीरोदात्तत्वादिप्रयोजक महासत्त्वादिकमव्यवस्थितं भवति, उपरथले च जामदग्न्योऽप्रधाननायक एवेति तस्यावस्यान्तराभिधानं नानुचितमित्यर्य । प्रधाननायरस्य त्ववस्थान्तराभिधानमनुचितमेवेत्याह-अगिन इति, अङ्गिन धाननायकस्य । एकपबन्धोपात्तान्–तत्प्रवन्धोक्तपानाणि प्रति । प्रधाननायक्स्या- वस्थान्तरोपादाने उदाहरणमाइ-ययेति, छद्मना वधेनाऽमहासत्त्व जायते इति अमहासत्त्वतया महासत्त्वत्वाभावापत्त्या स्वावस्थापरित्याग:-उदात्तत्वप्रयोजकम- झसत्त्वावस्थापरित्याग । वक्ष्यमाणदक्षिणाद्यवस्थाना मध्ये तु प्रधाननायकस्साप्यवरयान्तराभिधान न विरुद्ध तासा परस्पर तादृशमहाविरोधाभावादित्याह-यक्ष्यमाणानामिति, नित्यमा पेक्षत्वेनेति-प्रथम नायको ज्येष्ठनायिकायां सहृदयत्वाद् दक्षिणो भवति तदन न्तरमेव कदाचिद्गूढविप्रियाचरणेन शठो यत्तानविकारेण च धृष्टो भवतीत्युन- ·६० सप्रभम्- [द्वितीयः अथ शृङ्गारनेत्रऽवस्था:- स दाक्षणः शठो धृष्टः पूर्वी प्रत्यन्यया हृतः ॥६॥ नायकप्रकरणात्पूर्वा नायिकां प्रत्यन्ययाऽपूर्वनायिकयापहतचित्तस्य- वस्थो वक्ष्यमाणभेदेन स चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वोक्तानां चतुर्णी प्रत्येक चतुरवस्थत्वेन पोडशधा नायकः। दक्षिणोऽस्यां सहृदया, योऽस्या ज्येष्ठायां हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिणः यथा ममैव- 'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतिकोडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः । सविश्रम्भः कश्चित्कथयति च किंचित्परिजनो न चाहं प्रत्येमि प्रियससि किमप्यस्य विकृतिम् ।।' यथावा- "उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं वहवः सण्डनहेतवो हि दृष्टाः । उपचार विधिर्मनस्विनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ।।" अथ शठ:- गूढविप्रियकृच्छठः। दक्षिणस्यापि नायिकान्तरापहृतचित्ततया विप्रियकारित्वाविशेपेऽपि सहृदयत्वेन शठाद्विशेषः, यथा- रावस्थाया. धृष्टत्वाद्यवस्थाया, पूर्वपूर्वशठत्वाद्यवस्थासापेक्षत्वेन प्रादुर्भावात् अङ्गा- शिनो अप्रधानस्य प्रधानस्यापि च नायकस्योपात्तदक्षिणत्वाधवक्ष्यातो शठत्वा-- धवस्थान्तराभिधान विरुद्ध न भवतीति भाव । नायकप्रकरणादिति-अत्र नायकस प्रकरणमस्तीति स्त्रीलिङ्गेन द्वितीयान्त- पूर्वापदेनान मूले नायिका ग्राह्या तथा च पूर्वा प्रति नाम प्रथमनायिकापेक्षयाऽ- नया नवीननायिकयाऽपहृतचित्तो दक्षिणशठधृष्टभेदैत्रिविधो नायको माति चक्ष्यमाणेनानुकूलभेदेन सह स. नायकश्चतुर्विघो जायते इत्यर्थ ॥ ६ ॥ सहृदय ग्रीतियुक्तः। विशेष इति-पाठः पूर्वस्या नायिकायां सहदयामीतियुत्तो न माति दक्षि- पश्च भवतीति शठदक्षिणयोर्विशेषः ।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् . . “ शठाऽन्यस्या. काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजप्रन्थिरभवः । तदेतत्काचक्षे घृतमधुमयत्वद्वहुवचो- विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ।।" अथ धृष्टः- व्यक्ताङ्गकृतो धृष्ट, ययामरुशतके-- लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले धके कजलकालिमा नयनयोरताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥" भेदान्तरमाह- अनुकूलस्त्वेकनायिकः ॥ ७ ॥ यथा- अद्वैतं मुसदुःसयोरनुगतं सर्वास्त्रवस्थामु यद् विश्रामो हृदयस्य यत्र अरसा यस्मिन्नहार्यो रसः कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्नेहसारे स्थितं भद्रं तस्य समानुपस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते " किमवस्थः पुनरेपां वत्सराजादिर्नाटिकानायकः स्यात् ? इत्युच्यते- पूर्वमनुपजातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूल', परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढ- विनियकारित्वाद्यततरविप्रियत्वाञ्च शाध्यघाटऽपि करमान भवतः, न- तथाविधविप्रियत्वेऽपि वत्सराजादेराप्रवन्धसमाप्लेज्येष्ठा नायिका प्रति सहृदयत्वादक्षिणतैव । न चोभयोज्येष्ठाकनिष्ठयो यकस्य स्नेहेन न भ- व्यक्तति-व्यक्तान्यङ्गवैकृतानि अन्यनायिकासभोगचिहानि यस्य स व्यत्ता- गवैकृतो धृष्टः । भेदान्तरमिति-उत्तदक्षिणशठधृष्टेतित्रिविधभेदातिरिक्त चतुर्थ भेदमाहेत्यर्थ.1 एका नायिका यस्य स एकनायिक एक्मानानुरक्त इत्यर्थः ॥ ७ ॥ पूर्वम्-सागरिकादर्शनात् पूर्वम् । परत सागरिकादर्शनानन्तरम् । भवत इत्यत्र वत्सराजादेरिति शेष । ज्योग यासरदत्ता प्रति ।

·६२
सप्रभम्-
[द्वितीयः
वितव्यमिति वाच्यम्, अविरोधात् । महाकविप्रवन्धेषु च-
स्माता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजस्वसु-
ए॒ते रातिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च ।
इत्यन्त पुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते
देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्विनाः स्थितं नाडिकाः ॥"
इन्यादावपक्षपातेन सर्वनायिकासु प्रतिप्रत्त्युपनिनन्धनात् ।
तथाच भरत:-
मधुरस्त्यागी रागं न याति मदनस्य नापि वशमेति ।
अवमानितश्च नार्या विरज्येत स तु भवेज्येष्ठः"
इत्यत्र 'न रागं याति न मदनस्य वामेति' इत्यनेनाऽसाधारण एक्स्या
स्नेहो निषिद्धो दक्षिणस्येति, अतो वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्ति स्थितं
दाक्षिण्यमिति । पोडशानामपि प्रत्येकं ज्यष्टमध्यमाधमत्वेनाष्टाचत्वारिंश-
नायकमेदा भवन्ति ।
सहायानाह-
पताकानायकस्त्वन्यः पीठपर्दो विचक्षणः |
तस्यैवानुचरो भक्तः किंचिदूनश्च तद्गुणैः ॥ ८॥
प्रागुक्तप्रासनिकेतिवृत्तविशेषः पताका तन्नायकः पीठमर्दः प्रधानेति.
स्तनायकस्य सहायः, यथा मालतीमाधवे मकरन्दः रामायणे सुप्रीवः ।
सहायान्तरमाह-
एकविद्यो विटवान्यः, हास्यकृच विदृपकः ।
अविरोधादिति यथाऽनेकेषु पुरेषु स्नेहो भवति तथाऽनेकासु नायिकास्वपि
न स्नेहानुपपत्तिरित्यर्थ
"व्यचतरविमियत्वात् ॥ इत्यस्य स्थाने 'व्यक्ततरागविकारात् । इत्येव पाठो
युक्तः। किंवा विप्रियत्वं प्रतिकुलाचारित्वं शेयम् ।
प्रतिपत्ति न्युद्धि. सा चान प्रीतिरूपा ग्राह्या ।
ज्येष्ठ -उत्तम. 1 इत्यति-उपवचने दक्षिणस्यैवस्या नायिकायामसाधा-
रण: अनन्यसाधारण.(तदतिरिक्तनायिकान्तरविरस्कारकारी) लेहो निषिद्धान
भवतीत्युक तेन च स्वसालनायिकामु साम्य प्राप्तं वत्सराजस्याप्यासमाप्ति वास-
पदचारत्नावल्योः प्रेमसाम्येन दक्षिणत्व प्राप्तमित्यर्थः ।
तस्य प्रधाननायकस्य । उद्गुणैः धाननायम्गुणैः ॥ ८ ॥

·प्रकाशः] . सावलोकदशरूपकम् ६३ घृणा यथा वीरचरिते-- गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेफस्या विद्याया वेदिता विटा, हास्यकारी विदूषकः, अस्य विकृताकारवेपादित्वं हास्यकारित्वेनैव लभ्यते यथा शेखरको नागानन्दे विटः, विदूषकः प्रसिद्ध एव । अथ प्रतिनायक:- सुन्धो धीरोद्धतः स्तब्धः पापकृदयसनी रिपुः ॥९॥ तस्य नायकस्येत्थंभूतः प्रतिपक्षनायको भवति यथा रामयुधिष्ठिरयो रावणदुर्योधनौ । अथ सात्त्विका नायकगुणाः- शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीर्य स्थैर्यतेजसी । ललितौदार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुपा गुणाः ॥ १० ॥ तन (शोभा यथा)- नीचे घृणाऽधिक स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते । नीचे "उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः नियुक्तस्तत्प्रमाथाय खोणेन विचिकित्सति ॥" गुणाधिकैः स्पर्धा यथा- "एतां पश्य पुरः स्थलोमिह किल क्रीडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथात हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- मन्द मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोर्भण्डलम् ॥" शौर्यशोभा यथा ममैव- 'अन्त्रैः स्वैरपि संयताप्रचरणो मूर्छाविरामक्षणे स्वाधीनवाणितामशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्मयन् । भमानुद्वलयन्निनान्परभटान्सतर्जयन्निष्ठुरं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्वम्भे पताकायते ॥" इत्यम्भूतः नुन्धत्वाद्युक्तदोषाकान्तः । प्रतिपक्षनायक:शत्रुः ॥ ९ ॥ सात्त्विका: मनस्संबन्धिनः । उक्तं च "रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमि. होच्यते । " इति ॥ १० ॥ १'धर्य' इति पाठान्तरम् २ " सास्विकाः" इति पाठयन्तरम् । - ·सप्रभम्- [द्वितीय दक्षशोभा यथा वीरचरिते- स्फूर्जद्वमसहस्रनिर्मितमिर प्रादुर्भवत्यमतो रामस्य निपुरान्तकृद्दिविपदा तेगोभिरिद्धं धनुः । शुण्डारः कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तस्मिन्नाहित एवं गर्जितगुणं कृष्टं च भानं च तत् ॥" अथ विलास.- गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः ॥ ११ ॥ - । दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिरिणीम् । कौमारकेऽपि गिरिवगुरुता दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ।।" अथ माधुर्यम्-- श्लक्ष्णो विकारो माधुर्य संक्षोभे सुमहत्यपि । महत्यपि विकारहेतौ मधुरो विकारो माधुर्य यथा- "क्पोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुपि स्मरस्मेरं गण्डोढुमरपुलकं वक्मलम् । मुहु. पश्यशृण्वन्रजनिचरसेनाकलरलं जदाजूटप्रन्थि द्रढयति रघूणां परिदृढः ।।" अथ गाम्भीर्यमू- गाम्भीर्य यत्मभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥ १२॥ मृदुविकारोपलम्भाद्विकारानुपलब्धिरन्येति माधुर्यादन्यदाम्भीर्यम्, अथा- " आहूदस्याभिषेकाय विसृष्टस्य बनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ||" अथ स्थैर्यम्-- व्यवसायादचलनं स्थैर्य विनकुलादपि । माधुर्ये मृदुविकारस्तत्प्रतीतिश्च भवति गाम्भीर्ये तु जायमानस्य मृदोपि वि- कारस्योपर ब्धिर्न भवतीति माधुर्यगाम्भीर्ययोर्विशेष, ॥ १२ ॥ विपकुलात्-विघ्नसमूहे सत्यपि व्यवसायात्-स्वकर्तव्यादचलन स्थैर्यमित्यर्थ ।

·सावलोकदशरूपकम्
-
प्रकाशः]
यथा वीरचरिते-
" प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात
न त्वेवं दृपयिष्यामि शखग्रहमहाव्रतम् ॥"
अथ तेजः-
अधिक्षेपायऽसहनं तेन: प्राणात्ययप्वपि ॥ १३ ॥
यथा-
"
द्यूत नूतनकूष्माण्डफलाना के भवन्त्यमी।
अङ्गुलीदर्शनाद्येन न जीवन्ति मनखिनः॥"
अथ ललितम्-
शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहज ललित
स्वाभाविकः शृङ्गारो मृदुः तथाविधा शृंगारचेष्टा च ललितम् ,
न्यथा ममैव-
'लावण्यमन्मथविलासविजृम्भितेन
स्वाभाविकेन सुकुमारमनोहरेण ।
किंवा ममेव सखि योऽपि ममोपदेष्टा
तस्यैव किं न विपमं विदधीत तापम् ।।'
अथौदार्यम्-
प्रिपोक्त्याऽऽजीवितादानादार्य सदुपग्रहः ॥ १४ ॥
प्रियवचनेन सहाऽऽजीवितावधेर्दानमौदार्य सतामुपग्रहश्च यथा ना-
गानन्दे-
" शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति ।
तृप्ति न पश्यामि तवैव तावत्तिं भक्षणात्त्वं विरतो गरत्मन ॥"
सदुपग्रहो यथा-
"एते घयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् ।
ग्रूत येनान व. कार्यमनास्था बाह्यवस्तुपु ॥"
प्राणात्ययेष्वपि माणसफटसमयेष्वपि ॥ १३ ॥
स्वाभाविक अकृत्रिम , कि या स्वभाषेनेत्यर्थः । तथाविधा-स्यामासि।
सदुपग्रह मत्स्वानुल्यमिति यावद् यथोदाहरणे सद्भय' स्वसनि-
दनम् ॥ १४॥

·समभम्- [द्वितीयः अथ नायिका- स्वान्या साधारणनीति तद्गुणा नायिका त्रिधा । तद्गुणेति यथोक्तसंभो नायफसामान्यगुणयोगिनी नायिकेति, स्वस्त्री परस्त्री साधारणस्त्रीत्यनेन विभागेन त्रिधा । तन स्वीयाया विभागगर्भ सामान्य मणमाह-- मुग्धा मध्या प्रगल्भेति स्वीया शीलाजवादियुक् ॥ १५ ॥ शीलं सुटत्तम्, पवित्रताऽकुटिला लावती पुरुषोपचारनिपुणा स्त्रीया नायिका। हरशीयनती यथा- "कुलपालिआए पेच्छह जोधणलाअण्णविन्भमविलासा । परसन्ति व्य पसिए एन्ति व पिये घरं एत्ते॥" आर्जवादियोगिनी यया- "इसिअमविआरमुद्धं भमि चिरहिअबिलाससुच्छाअम् । भणि सहावसरलं धण्णाण धरे क्लचागम् ॥" लज्जावती यथा- " लजापजचपसाणाई परतित्तिणिप्पिदासाई । अविणअदुम्मेहाई घण्णाण घरे कलत्ताई।" सा चैवंविधा स्वीया मुग्धा-मध्या-प्रगल्भाभेदाधिविधा । अन्यापरस्त्री। स्वा-स्वकीया । पुरुषोपचारनिपुणा- पतिसेवाप्रवीणा । "अविणअदुम्मेहाइम्-अविनयदुर्मेधासि" इत्यस्य · अविनये दुर्मेधासि-अ- विनयो न कर्तव्य इत्येवमविनयविश्वदुष्टज्ञानचन्ति' इत्यर्थः अविनपशूत्यानी- तियावत् ॥ १५ ॥ "कुलवालिकायाः प्रेक्षष्व यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः। प्रवमन्तीव प्रासिते आगन्तीव प्रिये गृहमागते ॥” इति च्छाया। "हसितमविचारमुग्ध भ्रमित विरहितविलासमुच्छायम् । भषित स्वभावसरल धन्याना गृहे कलत्राणाम् ॥ इति च्छाया। लवापर्याप्त सापनानि परतृप्तिनिधिपागानि । अधिनयदुर्मेधानि धान्याना गृहे फलनाणि " इति च्याया। १ २ ३ ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि । प्रथमावतीर्णतारुण्यमन्मथा रमणे यामशीला सुसोपायप्रसाना मुग्ध- नायिका। तर वयोमुग्धा यथा- " विस्तारी स्तनभार एप गमितो न स्वोचितामुन्नति रेसोद्भासिकृतं वलित्रयमिदं न स्पष्टनिम्नोग्नतम् । मध्येऽस्या मजुरायतार्धकपिशा रोमावली निर्मिता रम्यं यौवनशैशवव्यतिरोन्मियं वयो वर्तते ।।" यथा च ममैव- उच्चसन्मण्डलप्रान्तरेखमावद्धबुङ्मलम् । अपर्याप्तमुरो वृद्धः शंसत्यस्या. स्तनद्वयम् ॥" काममुग्धा यथा- "दृष्टि. सालसता निभर्ति न शिशुक्रीडासु घडादरा श्रोत्रे प्रेपयति प्रवर्तितससीसंभोगाास्वपि । पुंसामङ्कमपेतरामधुना नारोहति प्राग्यथा याला नूतनयौवनव्यतिराष्टभ्यमाना शनैः ॥" रतवामा यथा- व्याहता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलाम्वतांशुका । सेरते स्म शयनं पराइमुखी सा तयापि रतये पिनाक्निः ॥" मृदुः कोपे यया- “प्रथमजनिते याला मन्या विकारमजानती क्तिवचरितेनासज्यावे विनम्रभुजैव सा । चिबुकमालिकं चोन्नम्योथैरकनिमविभ्रमा नयनसलिलस्पन्दिन्योछे रुदन्त्यपि चुम्बिता ।" एवमन्येऽपि लजासंतानुगनिनधना मुग्भाग्यवहारा नियन्वनीया, यथा- "न मध्ये सस्तारं युसुममपि याला विषहते न निःश्वासैः सुधर्मनयति वरगन्यतिररम् । रजासत्ता प्रासादिद्वा एत्रायपना इति यायत्, अनुरागनिवन्धन भ. नुरागमूहका । या एप्रपा संयूनो योऽनुरागसनिबन्धना. ।

·६८ सप्रभम्- [द्वितीयः नवोढा पश्यन्ती लिसितमिव भर्तुः प्रतिमुख प्ररोहद्रोमाञ्चा न पियति न पात्रं चलयति ॥" अथ मध्या- मध्योद्यद्यौवनानङ्गा मोहान्तसुरतक्षमा ॥ १६ ॥ संप्राप्ततारुण्यकामा मोहान्तरतयोग्या मध्या । सत्र यौवनवती यया- आलापान्भ्रूविलासो विरलयति लसदाहुविक्षिप्तियातं नीवीप्रन्थि प्रथिन्ना प्रतनयति मनाइमध्यनिम्नो नितम्यः । उत्पुप्पत्पार्श्वमूर्च्छत्कुचशिखरमुरो नूनमन्तः स्मरेण स्पृष्टा कोदण्डकोट्या हरिणशिशुदृशो दृश्यते यौवनीः॥" कामवती यथा- " स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभिः- यदपि विधृतारिनष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैर परस्परमुन्मुग्या नयननलिनीनालाकृष्टं पिबन्ति ग्सं प्रियाः ॥" मध्यासंमोगो यथा- "ताव चिअ रइसमए महिलाणं रिम्भमा विराअन्ति । जाव ण कुवलयदलसच्छहाइ मउलेन्ति णअणाई ।" एवं धीरायामधीरायां धीराधीरायामप्युदाहार्यम् । अथास्या मानवृत्ति:--- धीरा सोत्मासवक्रोक्त्या, मध्या साच कृतागसम् । खेदयेद्दयितं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ।। १७ ।। मोहान्तसुरतक्षमा यस्य मुरतस्यान्ते नायिकाया मोह-विकाभावः स्यात् तादृशमुरतक्षमा मध्येत्यर्थः ॥ १६ ॥ एवमिति एवमेव धीराया अधीराया धीराधीरायाश्चोदाहरणानि विज्ञेया- नीत्यर्थः । मच्याया धीरात्वादिभेदेन त्रैविध्याद् मानवृत्तिमपि त्रिविधामाह-धीरेति । धीरापदेनार मध्याधीरा मध्यापदेन मध्याधीराधीरा अधीरापदेन चान मध्या- १" तावदेव रतिसमये महिलानां विभ्रमा विराजन्ते । यावन कुवलयदलस्वच्छमानि मुकुलयन्ति नयनानि ॥” इति च्छाया। १ ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् ६९. मध्याधीरा कृतापराधं प्रियं सोट्यासवकोतया सेदयेन् यथा माधे- न खलु वयममुष्य दानयोग्या: पिति च पाति च यासको रहस्त्वाम् । प्रन विटपममुं ददुःख तस्यै भवतु यतः सहगोश्विराय योगः ॥" धीराधीरा साश्रु सोलासमोत्या सेदयेत् , ययाऽमरुगतरे- "पाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुपं रोपान्मया किं कृतं सेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति मान्सर्वेऽपराधा मयि । ताकि रोदिपि गदगदेन वचसा फस्याप्रतो रुद्यते नन्वतन्मम का तरिम दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ।।" अधीरा साश्रु परपाक्षग्म, यथा- यातु यातु रिमनेन तिष्ठता मुख्य मुश्च सपि मादरं कयाः। सण्डिताधरकलक्षितं प्रियं शक्नुमो न नयननिर्गभितुम् ॥" एवमपरेऽपि ग्रीडानुपहिताः स्वयमनभियोगारिणो मध्याव्यवहाग भवन्ति यथा- " स्वेदाम्माकणिकाश्चिनेऽपि पदने मातेऽपि रोमोहमे विश्रम्भेऽपि गुरौ पयोधरभरोसम्पेऽपि वृद्धि गर्ने । दुरिस्मरनिर्भरेऽपि हृदये नगाभियुक्तः प्रिय- स्तन्यङ्गपा हटोशार्पगनाश्लेषागते लुभया ।" स्वतोऽनभियोमरत्वं एकेशरपंगधनासेपाने सुम्भयो युप्रेश- प्रतीतेः। अधीरा प्रामा । तागममिति प्रियविशेषाम् | " माथु" दरमगरम्" इतिस्र्य प्रियाविशेषणम् । " पारम् ॥ हत्यस पारीरित्यर्प: " मध्या. धीरा ॥ इति मूलोषस्य " धीरा ॥ इविन्दस्य पाया। धीराधीरा मध्यागभीरा भीराचाऽगाभार) बीटानुसहिता:समापिए। सवमनभिोगकारिणः-मुग्ने समोर (मा) प्रा. लि. स्वपमेन मुग्ने प्रारति समीरले ममी भरः। सा पति-पटकन हमार सन्तान नाम पुन नाभि त्युका नसिजमोटापार. मो. ॥१७॥ प ·७२ सप्रभम्- [द्वितीयः " दृष्ट्रकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देवस्या नयने निर्माल्य विहित डानुबन्धच्छलः । ईपद्वस्तिरन्धरः सपुलक: प्रेमोहसन्मानसा. मन्तहांसलसलपोलपलकां धूतोऽपरां चुम्बति ॥" न घानयोर्दाक्षिण्यप्रेमभ्यामेव व्यवहार अपि तु प्रेम्णापि यया चैन- तथोक्तं दक्षिणलक्षणावसरे । एपां च धीरमध्या अधीरमध्या-धीराधीरम- ध्या-धीरप्रगल्भा अधीरप्रगल्भा-धाराधीरप्रगल्भाभेदानां प्रत्येक ज्येष्ठाक- 'निष्ठाभेदाहादशानां वामवदत्ता-रत्नावलीवटापन्धनायिकानामुदाहरणा- नि महाकविप्ररन्वेष्वनुसतव्यानि । अथान्यस्त्री- अन्यस्त्री कन्यकोठा च नान्योढाऽङ्गिरसे काचेत् ।। २० ॥ कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादगाणिसंश्रयम् । नायकान्तरसंगन्धिन्यज्योढा यथा- " दृष्टिं हे प्रतिशिनि क्षणमिहाप्यस्मिन्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न निरसाः कौपीरपः पास्यति । एकाविन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाफुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिसन्तु जरठच्छेदानलप्रन्ययः॥" इयं त्वनिनि प्रयाने रसे न कचिन्निबन्धनीयेति न प्रपञ्चिता । नचेति ज्येष्ठायां दाक्षिण्येनेर न प्रेम्णा कनिष्ठाया च प्रेम्णेन व्यवहारो वर्तन मवतीति निनमो नास्ति किं तु ज्येष्टायामपि प्रेम्णा व्यवहारो भवनीत्यर्थ । जनयोजयेष्ठारनिष्ठयो । एतत् प्रेम्णा व्यवहारः । दक्षिणलक्षणावसरे " सहृद- यत्वेन शहाद्विशेष " इत्यनेनोचम् । वासवदत्तेति-अन वासवदत्ताया ज्येष्ठात्य रत्नावल्याश्च कनिष्ात्यम्। अन्यत्रीति-परस्त्री द्विविधा कन्यका परोदा च, तन क्न्यायापरस्त्रीत्व- प्रयोजामाह-कन्यकेति । परोदा च पुरुपान्तरण विवाहिता अस्याश्च दृश्यश्रन्य भेदेन द्विविधेष्वपि काव्येष्वधिकारो नालीत्यार-नान्योदेति, अत्यैव व्याख्या-क्ष्य विति । कन्यानुरागस्त्वगभूतगृङ्गारप्रयुतोऽपि भवत्यङ्गीभूवशृङ्गारमयुदोऽपि भवतीत्याह-वन्यानुरागमिति । कुर्यादित्यत्र कविरिति शेषः । इयम् परोटा । "प्रधाने रसे ॥ इत्यस्य ' सन्दर्भ ' इत्यर्य.-परनिकायाः - ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् कन्यकातु पिनाद्यायत्तत्रादपरिणीताप्यन्यस्त्रीत्युच्यते तस्यां पित्रादिभ्यो- उलभ्यमानाया सुलभायामपि- परोपरोधस्वकान्तामयाच्छन्नं कामित्वं प्रवर्तते यथा मारत्या माधवस्य सागरिकाया च वत्सराजस्येति । तद्नु- रागश्च स्वेच्छया प्रधानाप्रधानरससमाश्रयो निवन्धनीयः यथा रत्नावली- नागानन्दयोः सागरिका-मलयवत्यनुराग इति । साधारणस्त्री गणिका कलामागल्भ्यधौत्र्ययुक् ॥ २१ ॥ तद्व्यवहारो विस्तरतः शास्त्रान्तरे निदर्शितः दिङ्मानं तु- छन्नकाममुखार्थाज्ञस्वतन्त्राईयुपण्डकान् । रक्तेव रजयेदाढयानिःस्वान्मात्रा विवासयेत् ॥२२॥ छन्नं ये कामयन्ते ते छन्नकामाः श्रोत्रियवणिग्लिनिप्रभृतयः, सुसा- थे. अप्रयासावाप्तधनः सुसप्रयोजनो वा, अज्ञो मूर्खः, स्वतन्त्री निरङ्कुशः, अहंयुरहकृतः, पण्डको वातपण्डादिः, एतान्यहुवित्तान् रत्तेन रजयेदा- थेम्-तत्प्रधानत्वात्तवृत्तेः, गृहीतार्थान्कुन्यादिना निष्कासयेत् पुनः प्रति- संधानाय, 'इदं तासामौत्सर्गिक रूपम् । रूपकेपु तु- रक्तैव त्वमहसने, नेपा दिव्यनृपाश्रये । प्रहसनवर्जिते प्रकरणादौ रक्तवैपा विधेया यथा मृच्छकटिकायां वस- काव्यवधिकाराभावात् । तस्याम् अन्यायाम् । परोपरोध-पित्रादिकृतनिरोध । तदनुरागन्यानुराग, ॥ २१ ॥ मालत्या माधयस्य परोपरोधात् मागरिकाया च वत्सराजस्य स्वकान्ताभयात् प्रच्छनरामित्वम् । तर सागरिकानुराग. प्रधान- रस( शङ्गार )समाश्रयः, मल्यक्त्यनुरागश्चाऽप्रधानरस( शहार )ममाश्रयः जीमूतवाहनस्य तनत्यनायकस्य प्राधान्येन शान्तरसनायक्त्यादिति विवेकः । वेश्यामाह-साधारणस्त्रीति । तद्व्यवहार- वेश्याव्यवहार । पण्डक, नपुंसक' । तत्प्रधानत्वात्-धनप्रधान- त्यात् । तदृत्ते. वेश्यावृत्ते. । पुनरिति-स्वयं निष्कासने पुन समागमो न संभ- यति कुहिन्यादिद्वारा निष्कासने तु निष्कासितस्य घनलाभे जाते वाराधनप्रणार्थ पुनरपि समागम सभक्तीत्यर्थ. तासाम्त्येश्यानाम् । रूपम-लक्षणम् ॥ १२ ॥ "एषा-चेरया । दिव्यो वृषो नायको यत्र ताहानाटकादौ तु वेश्या नायिका १ पके तनुस्कैव कार्या प्रहसनेतरे इति पाठान्तरम् । ७ ·७० सप्रभम्- [द्वितीयः अथ प्रगल्भा- यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके। विलीयमानेवानन्दादतारम्भेऽप्यचेतना ॥ १८ ॥ गाढयौवना यथा ममैव-- 'अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने च दी वक्रे ध्रुवावतितरां वचनं ततोऽपि । मध्योऽधिकं तनुरतीवगुरुनितम्यो मन्दा गतिः किमपि चाहुतयौवनायाः ॥' यथाच- " सनतटमिदमुत्तुझं निम्नो मध्यः समुन्नतं जपनम् । विपमे मृगशावाझ्या वपुपि न क इव न स्सलति ॥ भावप्रगल्भा यथा- " न जाने संमुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये । सर्वाण्यङ्गानि किं यान्ति नेत्रतामुत कर्णताम् ॥" रतमगल्भा यथा- "कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना- द्वासः प्रश्लथमेखलागुणधृतं किंचिन्नितम्वे स्थितम् । एतावत्सखि वेद्मि केवलमहं तस्याङ्गसले पुनः कोऽसौ कास्मि रतं नु किं कथमिति स्वल्पापि मे न स्मृतिः ।।" एवमन्येऽपि परित्यक्तबीयन्त्रणा वैदग्भ्यप्रायाः प्रगल्भाव्यवहारा वेदि- तव्याःयथा- " कचित्ताम्बूलाक्तः कचिदगरुपकाङ्कमलिनः कचिचूर्णोद्गारी कचिदपि च सालक्तकपदः । वलीमाभोगैरलकपतितः शार्णकुसुमैः स्त्रियाः सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः ।।" अथास्याः कोपचेष्टा- सावहित्यादरोदास्ते रतौ, धीरेतरा क्रुधा- । संतम बाइग्रेन, मध्या मध्याधीरेख तं वदेत् ॥ १९ ॥ सेति-सावहित्यादरा रताबुदासीना चेति भेदद्वय धीरप्रगल्भायाः। धीरेतरा-अधीरप्रगल्भा । मध्या-धीराधीरप्रगल्भा।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् सहावहित्येन-आकारसंवरणेनादरेणच-उपचाराधिक्येन वर्तते सा मावहित्थादरा, रतायुदासीना क्रुधा-कोपेन भवति । सावहित्थादरा यथाऽमरुशतके- "एकत्रासनसंस्थितिः परिहता प्रत्युन्मादूरत. स्ताम्बूलाहरणच्छलेन रभसाश्लेपोऽपि संविनितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्याऽन्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ।।" रतावुदासीना यथा- " आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न उसने वाससो भनभ्रूगतिखण्ड्यमानमधरं धत्ते न केशप्रहे । अडान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हालिने तन्व्या शिक्षित एप संप्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ।।" इतरा त्वधीरप्रगल्भा कुपिता सती संतय॑ ताडयति यथामरशतके- " कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन वद्धा दृढ नीत्वा केलिनिकेतनं दयितया सायं सखीना पुरः । भूयोऽप्यसमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एप निहुतिपरः प्रेयान्रुदन्त्या हसन् ॥" धीराधीरप्रगल्भा मध्याधीरेव तं वदति सोआसवनोक्या यथा नव- " कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना निग्रहो यत्र मौन यनान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः। तस्य प्रेम्गरतदिदमधुना वैशसं पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्षः सलायाः ॥" पुनश्च- द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्ठा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः। मध्याप्रगल्भाभेदानां प्रत्येक ज्येष्ठाकनिष्ठात्यभेदेन द्वादश भेदा भवन्ति, मुग्धा वेररूपैव, ज्येष्ठाकनिष्ठे यथाऽमरशतके- अधीरप्रगल्भामाह-इतरेति । ताडयतीत्यत्र प्रियमिति शेषः । तम्-नायकम् ॥ १९ ॥ अमुग्धेतिपदं मुग्धातिरिक्तयोर्मध्याप्रगल्मयोहिकम् | ·सप्रभम्- [ द्वितीयः न्तसेना चारुदत्तस्य । प्रहसने त्वरक्तापि हास्यहेतुत्वात् । नाटकादौ तु दिव्यनृपनायके नैव विधेया। अथ भेदान्तराणि- आसामष्टावऽवस्थाः स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः ॥ २३ ॥ स्वाधीनपतिका वासकसना विरहोत्कण्ठिता खण्डिता कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोपितप्रिया अभिसारिकेत्यष्टौ स्वस्त्रीप्रमृतीनामवस्थाः। नायि- काप्रभृतीनामप्यवस्थारूपत्वे सत्यऽवस्थान्तराभिधानं पूर्वासां धर्मित्वप्रति- पादनाय । अष्टाविति न्यूनाधिकव्यवच्छेदः । न च वासफसनादेः स्वाधीनपतिकादावन्तर्भावः, अनासन्नप्रियत्वा- द्वासकसजाया न स्वाधीनपतित्वम् । यदिचैप्यप्रियापि स्वाधीनपति- का प्रोपितप्रियापि न पृथग्वान्या, न चेयता व्यवधानेनासत्तिरिति नियन्तुं शक्यम् । न चाविदितप्रियन्यलोकायाः खण्डितात्वम् । नापि नै विधेया नैव कर्तव्येत्यर्थः । पाठान्तरे प्रहसनेतरे प्रहसनातिरिक्त रूपकेऽनुर- व वेश्या नायिका विधेया न त्वनुरागरहितेत्यर्थः । एतावत्पर्यन्वमुक्ताना सर्वसामपि नायिकानामष्टो भेदानाह-आसामिति । नायिकाप्रभृतीनामिति-नायिकात्वमप्यवस्थैवेति तादृशनायिकात्यावस्थाना- न्ताना यत् स्वाधीनपतिकात्वाद्यवस्पान्तराभिधान तत् पूर्वोक्तपोडशविधनायि- काना धर्मित्वप्रतिपादनार्थमित्यर्थः । उतावस्थानान्तानामेता अवस्था भवन्ती- तियावत् । न चेति-अनासन्नप्रिया हि वासक्सना भवति आसन्नप्रिया च स्वाधीनपति केति परस्पर भेदान वासक्सन्नादेः स्वाधीनपतिकादावन्तर्भाव इत्यर्थः । यस्या प्रियोऽसैनैव कालेनागमिष्यति सेप्यत्पतिका यया वासकसजादिः। सा यदि स्वा- धीनपतिका स्यात् तदा प्रोपितप्रियापि स्वाधीनपतिक्ष स्यात् पृथक् न स्यात् तत्मियस्याप्यागमिष्यमाणत्वादित्याह-यदि चेति । ननु मोयितप्रियायास्तत्प्रियस्य च मध्येऽधिकदेशव्यवधानमस्तीति न प्रोषितप्रिया स्वाधीनपतिका भवितुमईति वासकसनादेष्यप्रियायास्तत्प्रियस्य च मध्ये तादृशाधिकदेशव्यवधान नास्तीति वासकसजादेः स्वाधीनपतिकायामन्तर्माव. समवतीत्याशङ्कयाह-न चेयतैति) न चाऽविदितप्रियव्यलीकायाः खण्डितात्व भवति किं तु विदितप्रियव्यलोकाया एवे. त्याइ-न चेति । व्यटीका कार्य परनायिकासमागम ! अन्यकामुकेन सह. कामक्रीडापराया मुरतमोगेच्छावान्ताया था प्रोषितपतिकात्व न भवति किं तु ·प्रकाश] सावलोकदशरूपकम् ७५ प्रवृत्तरतिभोगेच्छाया प्रोपितप्रियात्वम्। स्वयमगमनानायक प्रत्यायोज- कत्वान्नाभिसारिकात्वम् । एवमुत्कण्ठिताप्यन्यैव पूर्वाभ्य । औचित्य- प्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्तिविधुरा न वासकसजा । तथा विप्रलब्धापि वासरसज्जावदन्यैव पूर्वाभ्य,-उक्त्वा नायात इति प्रतारणाधिक्याच वासकसजोत्कण्ठितयो पृथक् । कलहान्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलीका तथाप्यगृहीतप्रियानुनया पश्चात्तापप्रकाशितप्रसादा पृथगेव सण्डिताया । तत् स्थितमेतदष्टावऽवस्था इति । आसन्नायत्तरमणा हृष्टा स्वाधीनभर्तृका । यथा- "मा गर्वमुबह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिसिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किंन ससि भाजनमीदृशाना वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तराय ॥" स्वपतिविरहाकुलाया एवेत्याह-नापीति । नायक प्रति स्वयमगमने तस्या नायि कायामभिसारिकात्वप्रयोजकधर्माभावात्तस्या अभिसारिकात्वं न भवति किंतु नायर प्रति स्वयं गमने एवेत्याह स्वयमिति । किंवा नायक प्रति स्वयमगने नायकस्य चाऽनावानेऽभिसारिकात्व न भवति किं तु नायकं प्रति गमनेन वा नायफस्याहानेन धाभिसारिकात्व भवति स्वयमभिसरति नायकमभिसारयति वेत्य भिसारिक्त्यर्थ । औचित्यप्राप्त यत् प्रियागमन तत्समयस्यातिवृत्त्या अतिक्रम णेन या विधुरा-व्याकुला भवति सा वासकसजा न भवति किं तूत्ववेत्याह- औचित्येति । 'सकेतस्थले आगमिष्यामि । इत्युक्त्वापि यदि प्रियो नाऽऽयाति सकेतस्थले तदा प्रतारणाधिक्यात् सा विपलब्धा भवति नैव प्रतारणा वामरसञोत्कण्ठितयोर्भवति ते प्रति आगमिमष्यामि । इत्युक्तस्वामावा दिति वासफसजोत्कण्ठितयो पृथगेव विप्रवन्धेत्याह-तथेति । सण्डितापल्हान्व रितयों दमाह-कलहान्तरितेति । न गृहीत प्रियस्यानुनयो यथा सा अगृहीत प्रियानुनया, प्रियविधूननविपयपश्चात्तापन प्रकाशित स्वकीयप्रसादो यया सा पश्चातापप्रकाशितप्रसादा । प्रतप्रतिपादनमुपसहरति-तदिति, तत् नामोक्तभे दानां कचिदन्तर्भावाभायात् ॥ २३ ॥ आसन-समीपस्थ आयत्ता-स्वाधीनश्च रमणो यस्या साऽऽसन्नायसरमणा।

·७६ सप्रभम्- [द्वितीयः यथा बासकसन्ना- मुदा वासकसज्जा स्वं मण्डयत्येप्यति प्रिये ॥ २४ ॥ स्वमात्मानं वेश्म च हर्षेण भूपयत्येप्यति प्रिये वासरूसजा यथा- "निजपाणिपल्लवतटस्सलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितैः । अपरा परीक्ष्य शनकर्मुमुदे मुखवासमास्यकमलश्वसनः ॥" अथ विरहोत्कण्ठिता- चिरयत्यव्पलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः । यथा- “ससि स विजितो वीणावाद्यैः कयाप्यपरस्त्रिया पणितमभवत्ताभ्यां तत्र क्षपाललितं ध्रुवम् । कथमितरथा शेफालीपु स्सलत्कुसुमास्वपि प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते ॥" अथ सण्डिता- ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेाकपायिता ।। २५ ॥ यथा-- "नवनखपदमझं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदृष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसमर्शसी विसर्पन् नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ।।" अथ कलहान्तरिता- कलहान्तरिताऽमोद्विधूतेऽनुशयार्तियुक् । " एष्यति ॥ इति सति सप्तमी, अत्र 'या सा ' इति शेषः ॥ २४ ॥ अव्यली-निरपराधे प्रिये चिरयति सति निरपराधोऽपि सन् यदि प्रियो नायाति तदा विरहोत्कण्ठितेत्युच्यते । उन्मना -उत्कण्ठितचिता । प्रिये सव्य- लोके तु चिरयति कटहान्तरिता स्यादिति व्यतिरे विशेषणसार्थक्य च । हातेति-अन्यनायिकाया. सभोगेन विश्ते नायो ज्ञाते सतीर्ण्यया या कपा- यिता सा लण्डिता |॥ २५ ॥ कल्हेति-अन्यनायिसमभोगविश्याज्ञानजन्याद् अमर्थात्-क्रोधात् प्रिये १.विरलोत्कण्ठिता मता" इति पाठान्तरम् ।

·प्रकाशः]
सावलोकदशरूपरम्
७७
यथा---
"निश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मध्यते
निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुख नदिवं रुद्यते ।
अझं शोपमुपैति पादपतित प्रेयास्तथोपेक्षित
सत्य क गुणमारलग्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥"
अथ विप्ररन्धा-
विपलब्धोक्तसमयममातेऽतिविमानिता ॥ २६ ॥
यथा-
"उत्तिष्ठ दूति यामो याको यातस्तथापि नायात ।
यानः परमपि जीवेनीक्तिनाथो भरेत्तम्या."
अथ प्रोपितप्रिया-
दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यतः प्रोपितमिया ।
यथाऽमग्शतर-
"आदृष्टिरसराप्रियस्य पदवीमुद्रदिय निरिणया
निधान्तेपु पथिष्वहःपरिणती ध्वान्ते समुत्सर्पति ।
दत्त्वैक सशुचा गृहं प्रति पदं पान्यत्रियास्मिन्क्षणे
माभूदागत इत्यमन्दवलितपी पुनर्वीक्षितम् ॥"
अथाभिसारिका--
कामार्ताभिसरेवान्तं सारयेद्वाभिसारिका ॥२७॥
यथाऽमम्मतरे-
सि निहितम्तारो हारा वृता जयने घने
फ्लालबती काची पादौ रणन्मणिनूपुरौ ।
प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे त्वमाहतडिण्डिमा
यदि किमधिस्वासोत्कम्पं दिशः समुद्रीझसे ॥".
मिधूने-तिरस्कृने मति तदनन्तरं या तादातिरस्कार करणाद् अनुगयेन बचाणा-
पेन दुनिता भयति मा बलहान्तरिता ।
रिति-मोतस्थले मतितममये प्रियेऽमाते मन्यम्मान मसा निम्यार
रेति-मिषे कार्ययशेन दरदेशरये सति प्रोषितप्रिया ।
कामेनि-या कामाः मतों स्वयमभिसरति कान्न यामिमरपति भि.
सारिका ॥ २७ ॥

·७८ संप्रभमू- द्वितीयः यथाच- "न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स भयि । निपुणं तथैनमुपगम्य वदेरभिदूति काचिदिति संदिदिशे ।।" चिन्तानिश्वासखंदाश्रुचवर्ण्यग्लान्यभूषणैः । युक्ताः पडत्या द्वे चाये क्रीडीज्वल्यमहर्षितैः ॥२८॥ परस्त्रियौ तु कन्यकोढे संकेतात्पूर्व विरहोत्कण्ठिते पश्चाद्विदूपकादिना सहाभिसरन्त्यावभिसारिके कुतोऽपि संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विप्रल- ब्धे इति व्यवस्था व्यवस्थितैवाऽनयोरिति-अस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तग- योगातू । यत्तु मालविकाग्निमित्रादौ “योऽप्येवं धीरः सोऽपि दृष्टो देव्याः पुरतः" इति मालविकावचनानन्तरम् "राजा- दाक्षिण्यं नाम विम्बोष्ठि नायकानां कुलव्रतम् । तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते त्वदाशानिवन्धनाः ॥" इत्यादि, तन्न खण्डितानुनयाभिप्रायेण अपि तु सर्वथा मम देव्यधी- नत्वमाशङ्कय निराशा मा भूदिति कन्याविश्रम्भणायेति । तथाऽनुपसंजातनायकसमागमाया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्कण्ठितात्व- मेवेति न प्रोपितप्रियात्वम्-अनायत्तप्रियत्वादेवति । चिन्तेति-भूषणपदमत्र शोभादिपर विज्ञेयम्-अभिसारिकादीनामलङ्कारयु- तत्वसंभवात् तथा चाऽभूषणयुक्ता नाम शोभादिरहिता दीना इति यावत् । अन्त्याः पट विरहोत्वप्ठितादयः । आधे द्वे स्वाधीनभर्तृका वासासजा च । कन्यकापरोढयोस्तु विरदोत्कण्ठिताभिसारिकाविपलब्धेत्यवत्यानयमेव भग- तीत्याह-परखियावित्यादिना । अनयोः चन्यकोढयोः । उक्तव्यवस्थायां तुमाह-अस्वाधीनेति । ननु मालविकापि कन्यैव तया च राजा देव्याः समीपे इष्ट इति सा खण्डि- ता जाता अत एव तस्या मालविकाया राज्ञा " दाक्षिण्यं नाम इत्यादिना- ऽनुनयोऽपि कृत इति फर्य कन्यकापरोढ़योरुतावस्यात्रयनियम इत्याशहने-य- चिति । उत्तरमाह-तदिति । सष्टमन्यत् ॥ २८ ॥ विशेषान्तरमाइ-तयेति । अनायत्तप्रियत्नात अस्वाधीनमियत्वात् ।

·प्रकाश] सावलोक्दशरूपकम् - अथासा सहायिन्य दूत्यो दासी सखी कार्यानेयी प्रतिवेशिका । लिगिनी शिल्पिनी स्वं च नेमिरगुणान्विताः ॥ २९ ॥ दासी परिचारिका ।ससी-हनिमद्धाकारू भजीप्रभृति धाने- यो उपमातृमुता । प्रतिवेशिका-प्रतिगृहिणी । लिगिनी-भियुक्यादिका। शिल्पिनी-चित्रकारादिखी। स्वय चेति दूतीविशेषा नायामिनाणा पीठ- मदीना निसृष्टार्थत्वादिना गुणेन युत्ता , तथा च मालतीमाधरे काम- न्दकी प्रति " शास्त्रेपु निष्ठा सहजश्च वोध प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोध प्रतिभानवत्त्वमेते गुणा कामदुधा नियामु॥" ताससी यथा- "मृगशिशुशस्तस्यास्ताप क्थं कथयामि ते दहनपतिता दृष्टा मूर्तिभया नहि वैधवी । इति तु बिदिव नारीरूप स लोहिशा मुरा तर शठतया शिन्पोत्वो विधेविघटिप्यते ॥" यथाच- " संघ जाणइ दुहु सरिसम्म जगम्मि जुजए राभो । मरउ म तुम भणिस्स भरणं पि सराहणिन्न से॥" आसाम्-उक्तनायिकानाम् । निमष्टार्थत्वादिनेति-पाभिप्राय ज्ञात्वा के प्रतिवतम्यं तत्समीरे गल्या यत् स्वय तदुतवचनानामुरमदान तद् निसणार्थत्वं गुण उप च- " निसणार्थो मितार्थच तथा भदेशदारकः । कायप्रेष्यतिधा दूतो दूत्यचापि तथा विधा ।" " उभयो रमुनीर स्वयं वदति चौतरम् । मुरिट युरुते कर्म निष्टायनु स स्मृतु ॥" "धीर स्थिरमति र सामिकार्य विधायक । स्वसामानाशी च निमुटार्य स उयो "दि। त्य जानाति द्रष्टुं सदी अने युध्यत राग । मियो न वा मनिपानि मरणपश्चास्नीयमया ॥ पनि राया। - ·८० [द्वितीयः स्वयं दूती यथा-- "मेहु एहि किं णिवाल हरसि णिभं वाउ जइ वि मे सिचअम् । साहेमि करस सुन्दर दूरे गामो अहं एका" इत्यागृह्यम् । अथ योपिदलकारा:-- यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलङ्कारास्तु विंशतिः । यौवने सत्त्योद्भूता विंशतिरलङ्काराः स्त्रीणां भवन्ति । भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः ॥३०॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्येते सप्त भावा अयनजाः ॥ ३१ ॥ तत्र भावहावहेलायोऽङ्गजाः, शोभा कान्तिीतिर्माधुर्य प्रागल्भ्य- मौदार्य धैर्यमित्ययनजाः सप्त । लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलकिश्चित्तम् । मोडायितं कुट्टमितं विश्वोको ललितं तथा ॥ ३२॥ विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः । तानव निर्दिशति- निर्षिकारात्मकात्सत्त्वाद्भावस्तत्राद्यविक्रिया ॥ ३३ ॥ तत्र विकारहेतौ सत्यप्यविकारं सत्त्वं यथा कुमारसंभवे- 'श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । आत्मन्धराणां नहि जातु विना: ममाधिभेदप्रभवो भवन्ति ।।" तस्मादविकाररूपात्सत्त्वाद् यः प्रयमो विकारोऽन्तर्विपरिवर्ती बीजस्योच्छु- नतेव स भावः। यथा-- तन-मनसि । अविकारसम्-विकार कामाद्याधेशभप्राप्तं मनः सत्त्वमित्युच्यते तदुक्तम्-" रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते ॥ इति श्रुताप्मरोगीतिः" इति सत्त्वमात्रस्योदाहरणम् । बीजस्यति बीजस्य मृत्मलिलसंयोगेनारोत्सन: पूर्व यः स्यौल्यादिलक्षणो ५ " मुहरेहि किं निवारक हरसि निज वायो यद्यपि मे सिचयम् । साधयामि कस्य मुन्दर रे ग्रामोडमेका ॥ इति च्याया।

·प्रकाश:] सावलोकदशरूपकम् . दृष्टिः सालसता विभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोने प्रेषयति प्रवतितसरतीसंभोगवार्तास्वपि । पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा वाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ।।" यथा वा कुमारसंभव- हरस्तु किंचित्परिलुमथैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवान्नुराशिः। उमामुसे विम्यफलाघरोठे व्यापारयामास विलोचनानि !" यथा वा ममैव-- 'ते' विभ वअणं ते चेअ लोअणे जोव्वर्ण पि तं शेन। अण्णा अणङ्गालच्छी अण्णं विभ किं पि.साहेइ॥' अथ हावः- अल्पालापः सशृङ्गारो हावोऽक्षिभूविकारकृत् । प्रतिनियताङ्गविकारकारी शृङ्गारः स्वमावविशेपो हावः यथा ममैव-. 'जं कि पि पेच्छमाणं भणमाणं रे जहातहो । णिज्झाम णेहमुद्धं वअस्स मुद्धं णिअच्छेहि ॥ अय हेला- स एव हेला मुव्यक्तशृगाररससूचिका ॥ ३४॥ हाव एव स्पष्टभूयोविकारत्वात्सुव्यक्तशृङ्गाररससूचको हेला यथा ममैव- विकारः स उन्ननापदेन बोभ्यस्लाहगोगमतावस्थायो पीजस्यान्त एव वि. विकारो भवति न बहिरिति ताश एव भावपदार्थो विशेषः ॥ ३३॥ अधिभूविकारकारी सरकारः-शनाररमहिनोऽसालापो हार रत्यर्थः । अप्र. अल्पारापः ॥ इत्यत्र " देवाकिन ॥ इत्यपि पाटला मतिनिपताविकारो हेवास्तदान हेवाको तस्येत्यर्थ. प्रतिनियतमनविकार करोति प्रनिनिय वेश्याने शु विकार करोतीति या प्रतिनियताविकातारीनमालविकारकारीपर्ष, ययात्र अश्यादिषु विशार उक्तः । मायापेशयाऽग्रिमाऽयस्था य इनिपावत् । "तदेव वरन ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव । अन्यानानमारन्यदेव रिमपि साधयति ।।" इति छाया ! २“यत्किमपि प्रेक्षमाणा भगनानारयावर। निर्धाय मेहमुम्पा बस्त्र मुग्धा पाय ॥" पाया।

·सप्रभम्- [द्वितीयः 'तह झत्ति से पसत्ता सत्यङ्गं विन्भमा यशुम्भेए । संसइअगालमावा होइ चिरं जह सहीणं पि ।' अथायनजाः सप्त तत्र शोभा- रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम् । यथा कुमारसंभवे- "तां प्राड्मुसीं तत्र निवेश्य वाला क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः । भूतार्थशोभाहियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽपि नार्यः ॥" इत्यादि। यथा च शाकुन्तले- "अनाघ्रात पुष्पं किसलयमल्नं कररह- रनाघिद्धं ग्नं मधु नवमऽनास्वादितरसम् । असण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनधं न जाने भोत्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ।।" अथ कान्ति:- मन्मयावापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता ॥ ३५॥ शोभैव रागावतारधनीकृता कान्तिः यथा- " उन्मालदनेन्दुदीप्तिविसरदूरे समुत्सारितं भिन्नं पीनकुचस्थलस्य च रचा हस्तप्रभाभिवम् । एतस्याः कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका- दप्राप्ताङ्गसुसं रुपेर सहसा केशेषु लग्नं तमः ॥" यया हि महाश्वेतावर्णनावसरे महगाणस्य । अथ माधुर्यम- अनुल्वणत्वं माधुर्यम्, मन्मति-मन्मथेनाऽऽयापिताधनीगवा छाया बान्तिर्यस्यो ताशी शोभैव कान्तिरित्युच्यते । " मन्मथाध्यामित छाया ॥ इतिपाटे तु मन्मयेन-यामबि- कारणाऽध्यासिता युत्ता छाया कान्तिर्यस्यामित्यर्थः ॥ ३५ ॥ अनुलण यम् रमणीयता । उ च " सर्वावस्याविशेषेण माधुर्य रमणीयता।" १"तपाटियरयाः प्रवृत्ताः सा विक्रमाः स्तनो। संशयितबालभावा भवति चिरं यथा सीनामपि ॥ इति मया । २"मन्मयाप्यागित" इति पादान्दरम् ।

·प्रकाशः] सापलोकदशरूपकम् ८३ यथा शाकुन्तले- "सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमाशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ||" अथ दीप्ति:- दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः। यथा- "देआ पसिअ गिअन्तसुमुहससिजोहाविलुत्ततमणिरहे। अहिसारिआण विग्घं करेसि अण्णाण निहआसे ॥" अथ प्रागल्भ्यम- निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यम्, मन.क्षोभपूर्वकोऽहसादः साध्वसं तदभावः प्रागल्भ्यं यथा ममैर- 'तथा प्रीडाविधेयापि तथा मुग्धापि मुन्दरी। फलाप्रयोगचातुर्ये सभास्वाचायकं गता ॥' अयौदार्यम्- औदार्य प्रश्रयः सदा ॥ ३६॥ यथा- "दिअहं खु दुक्खिाए सअलं काऊण गेहवावारम् । "दीतिः कान्वेल विस्तर ॥ इत्यत्र 'दीप्ति कान्तेस्तु विस्तृति. 'रत्ये। वचय विस्तरशन्दस्य शन्दविस्तृतिपरत्वात् सदुनम्-" विस्तारो विग्रहो प्याम सच शन्दस्य विस्तर ॥ इति । अगसादः अन्नस्य मुग्लादेः साद असमाद म्यानता। निर्गत माध्यम यस्मात् स निस्साप्यसलस्य भायो निस्माप्चमत्वं ददेव प्रगम्यम् । उदाहल तुन समवेतार्थमित्यन्यत्र द्रव्यम् । प्रभम भानुरूपमिवि यापत् ॥ ३६॥ "देवारता नितान्तममुताशियाविझदमोनियो । अभिंगारियाणा विरोप्यन्याया पिहना इति सपा । १ "दिवर्ग राडसिद्रायाः रस्ता गृहस्प रारम् । 14 ·८४ सप्रभम्- [द्वितीयः गरुएवि मण्णुदुक्से भरिमो पाअन्तसुत्तस्स ॥" यथा वा-" भ्रूभने सहसोद्गता " इत्यादि । अथ धैर्यम्- चापलाऽविहता धैर्य चिदृत्तिविकत्थना । चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्ममुणानामऽनाख्यायिका धैर्यमिति यया मालतीमाधवे- वलतु गगने रात्री रात्रावसण्डकलः शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति । मम तु दयितः साध्यस्तातो जनन्यऽमलान्वया कुलममलिनं न त्वेनायं जनो न च जीवितम् ॥" अध स्वाभाविका दश तन- मियानुकरणं लीला मधुराङ्गाविचेष्टितैः ॥ ३७ ॥ प्रियकृतानां वाग्मेपचेष्टानां शृङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनुकरणं लीला यथा ममैव- 'संह दिटुं तह भणिभं ताए णिअदं तहा तहासीणम् । अवलोइ सइण्हं सविन्भमं जह सवत्तीहिं ।' यथा वा-"तेनोदितं वदति याति तथा यथासौ " इत्यादि । अथ विलास:- तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियोक्तिषु । दयितावलोकनादिकालेऽक्रियायां वचने च साविशयविशेपोत्पत्ति- विलासः यथा मालतीमायवे- चापलेन-पापल्येन विहता न भयनीति चापलाऽविहता । चापलनुपरता- चापल्येन रहिता गरिति यत् । अनाख्यायिका वर्णनाऽननुल। ममनोहरविचेष्टितैः प्रियानुपरणं शीश ॥ ३० ॥ सातालिका-दयितायलोकनादिकारिकः। गुरुण्यपि मागे भरिमा पादान् गुमस्य इति या। सपा हा भक्ति सपा नियत सपा सपापीनम् । भवमोति यत सविप्रम या पन्नीभिः ॥ वि ।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपम्
" अन्नान्तरे फिमपि वाग्विभवातिवृत्त
वैचित्र्यमुलसितविभ्रममायतायाः ।
तद्भरिसात्त्विकविकारविशेषरम्य-
माचार्य विजयि मान्मथमाविरासीत् ।।"
अथ विच्छित्तिः-
आकल्परचनाऽल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोपकत ॥ ३८॥
स्तोकोऽपि वेपो बहुतरकमनीयताकारी विच्छित्तिःयथा कुमारसंभवे-
"कर्णापितो रोकपायसक्षे गोरोचनाभेदनितान्तगौरे ।
तस्याः कपोले परभागलाभाद्रवन्ध चूर्भुपि यवारोहः ।।"
अथ विभ्रम:-
विभ्रमस्त्वरया काले भूपास्थानविपर्ययः ।
" अभ्युद्भत शशिनि पेशलकान्तदूती-
संलापसंवलितलोचनमानसाभिः ।
अग्राहि मण्डनविधिविपरीतभूपा-
विन्यासहासितसीजनमङ्गनाभिः॥"
यथा वा ममैव-
'श्रुत्वायात वहिः कान्तमसमाप्तविभूषया ।
भालेऽअनं शोलाक्षा कपोले तिलकः कृतः ।।'
अथ किलकिञ्चितम्-
क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः संकरः किलकिश्चितम् ॥ ३९ ॥
यथा ममैव-
रतिक्रीडाते कथमपि समासाद्य समय
मया लब्धे तस्याः कणितकलकण्ठामधरे ।
कृतभ्रूभङ्गासौ प्रकटितविलक्षाधरुदित-
स्मितक्रोधोद्रान्त पुनरपि विध्यान्मयि मुखम् ॥'
आकल्परचनाञ्चेशरचना ॥ ३८ ॥
भूषास्थानविपर्यय इति-अन्यत्रारोपणीयस्पान्यत्रारोप: स्थानविपर्ययः॥३९॥

·८६ संप्रभम्- [द्वितीयः अथ मोट्टायितम्--- मोहायितं तु तद्भावभावनेष्टकयादिषु । इष्टकथादिपु प्रियतमकथानुकरणादिपु प्रियानुरागेण भावितान्तःकर- णत्वं मोट्टायितं यथा पद्मगुप्तस्य- "चित्रवर्तिन्यपि नृपे तत्त्वावशेन चेतसि । ब्रीडाविलितं चक्रे मुखेन्दुमवशैव सा ।।" यथा वा- “ मातः कं हृदये निधाय सुचिरं रोमाञ्चितानी मुहु- जृम्भामन्थरतारकां सुललितापाङ्गां दधाना दृशम् । सुमेवालिखितेव शून्यहृदया लेखावशेपीभव- स्यात्मद्रोहिणि किं हिया कथय मे गृढो निहन्ति स्मरः ।।" यथा वा ममैव- 'स्मरदवथुनिमित्तं गृहमुन्नेतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सीभिः । भवति विततपृष्ठोदस्तपीनस्तनामा ततवलयिववाहुम्भितैः साङ्गभगः ।।" अथ फुट्टमितम्- सानन्दान्तः कुमित कुप्येत्केशाऽधरग्रहे ।। ४०।। यथा- "नान्दीपदानि रतिनाटकविभ्रमाणा- माझाक्षराणि परमाण्यथवा स्मरस्य । दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताप्रपाणे: सीत्कारशुष्करुदितानि जयन्ति नार्याः ॥" अथ विनोक:- गर्वाभिमानादिष्टेऽपि विचोकोऽनादरक्रिया । सद्भावेन भावना तदावमावना मियतमक्ताननेत्यर्थः । इटकथादिषु- प्रियकथादिए। पेशाधरमहे कृते यः सानन्दान्तःकरणापा अवियोपः स कुमितम् । मान- न्दान्त इति नियाविशेषणम् ॥ ४०॥ "गर्माभिमानात् " इत्यत्र 'रूपाभिमानात् । इनि युन स्यात् । किं या ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् ८० यथा ममैव--- 'सव्याज तिलकालकान्विरलयंहोलाङ्गुलि संस्पृशन् वारवारमुदश्चयन्कुचयुगप्रोदचिनीलाञ्चलम् । यद्भूभङ्गतरङ्गिताञ्चितदृशा सावज्ञमालोकितं सद्गदिवर्धारितोऽस्मि न पुन' कान्ते कृतार्थीकृत ॥" अथ ललितम्- सुकुमाराङ्गविन्यासो मसूणो ललितं भवेत् ॥ ४१ ॥ यथा ममैव- सभ्रूभङ्गं करकिसलयावर्तनराल्पन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याञ्चलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयात- नि सगीत प्रथमवयसा नर्तिता पकनाक्षी ? अथ विहृतम्--- माप्तकालं न यद धूयाद्रीडया विहृतं हि तत् । प्राप्तावसरस्यापि वाक्यस्य लजया यदवचन तद्विहतं यथा- “ पादाङ्गुष्ठेन भूमि किसलयरुचिना सापदेश लिखन्ती भूयो भूय' क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने रोलतारे । वक्र हीनम्रमीपत्स्फुरधरपुट वाक्यगर्भ धाना यन्मा नोवाच किंचिस्थितमपि हृदये मानस तहुनोति ।।" अथ नेतु कार्यान्तरसहायानाह- मन्त्री स्वं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने ॥ ४२ ॥ तस्य नेनुरर्थचिन्ताया वन्तावापादिलक्षणाया मन्त्री वाऽऽत्मा धोभय वा सहाय । तत्र विभागमाह-- मन्त्रिणा ललिता, शेषा मन्त्रिस्वायत्तसिद्धयः । रूपादेगर्व यौवनादेश्वाभिमानस्ताभ्याम् । सुकुमारो मसृष -स्निग्धश्वाङ्गविन्यासो एलितम् ॥ ४१ । तन्त्रेति-स्वराज्ये क्रियमाण कर्म तन्त्रम्, परराज्ये क्रियमाण गूढचारपणा दिलक्षण कर्माऽऽयाप , आदिना शत्रुनिग्रहादयो माह्या ॥ ४२ ॥ .

·८८ सप्रभम्- [द्वितीयः उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्च्यायत्तसिद्धिः । शेषा धीरोदात्तादयः अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वोमयेन वाङ्गीकृतसिद्धय इति । धर्मसहायास्तु- ऋत्विपुरोहितौ धर्मे तपस्विब्रह्मवादिनः ॥ ४३ ॥ ब्रह्म-वेदस्तं वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिनः आत्मज्ञा- निनो वा, शेषाः प्रीताः। दुष्टदमनं दण्डः तत्सहायास्तु- मुहत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः। स्पष्टम् । एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तगणि योज्यानि, यदाह- अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः ॥ ४४ ॥ म्लेच्छाभीरशकारायाः स्वस्वकार्योपयोगिनः । शफारो राज्ञः श्यालो हीनजातिः। विशेषान्तरमा- ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता ॥४५॥ तारतम्याद्ययोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता । एवं प्रागुक्तानां नायकनायिकादूतदूतीमन्त्रिपुरोहितादीनामुत्तममध्य- माधमभावेन त्रिरूपता, उत्तमादिभावश्च न गुणसंरयोपचयापचयेन कि तर्हि ? गुणातिशयतारतम्येन । एवं नाटये विधातव्यो नायकः सपरिच्छदः ॥ ४६॥ उको नायकः, तद्वपापारस्तूच्यते- तयापारात्मिका पृत्तिधनुर्धा, तर कैशिकी । गीतनृत्यविलासाधर्मेदुः शृङ्गारचेष्टितः ॥ ४५ ॥ प्रवृत्तिरूपो नेतृव्यापारस्वभावो वृत्तिः सा च कैगिकी सात्त्वती-आर- कुमार युवराजः । अटयां भव भाविक-भरम्यनिगासी नरः । वर्गवरा:-दा४४ ॥ नेतृव्यापारसभावा नायकस व्यापारानुलः स्वभागे वृत्तिः । "मपरिग्रहः" इत्यपि पाठः।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् भटी-भारतीभेदाच्चतुर्विधा, तासां गीतनृत्यविलासकामोपभोगाद्युपलक्ष्य- माणो मृदुः शृङ्गारी कामफलावन्छिन्नो व्यापारः कैशिकी सा तु- नर्मतस्फिञ्जतत्स्फोटतद्गर्भश्चतुरङ्गिका । तदित्यनेन सर्वन नर्म परामृश्यते । . वैदग्भ्यक्रीडितं नर्म मियोपच्छन्दनात्मकम् ॥ ४८ ॥ हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं विधा । आत्मोपक्षेपसंभोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा ॥ ४९ ॥ शुद्धमङ्गं भयं द्वधा त्रेधा वाग्वेपचेष्टितैः । सर्व सहास्यमित्येवं नाष्टादशधोदितम् ॥ ५० ॥ अप्राम्य इष्टजनावर्जनरूप. परिहासो नर्म तच्च शुद्धहास्येन सशृङ्गार- हास्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् , शृङ्गारवदपि स्वानुरागनिवे- दन-संभोगेच्छाप्रकाशन-सापराधप्रियप्रतिभेदनैत्रिविधमेव, भयन पि शुद्धरसान्तरागभावाद्विविधम् , एवं पड्डिधस्य प्रत्येक वाग्वेश्चेष्टाव्यतिक- रेणाष्टादशविधत्वम् । तासामिति-तामा चतुर्विधनीनां मध्ये इत्यर्थ ॥ ४७ ॥ साशिनी। सननेति-तथा च १ नर्म २ नर्मस्फिा ३ नर्मस्फोटः ४ नर्मगर्भ. इति वैशिक्या अङ्गानि । प्रियेति-प्रियाया उपच्छन्दनम्-चित्तविनोदकारी व्यापारस्तदात्मक यद् वैदग्ध्येन नीहित तत् नर्म, तस्य च नर्मणो हास्येनैव-देवलहास्येन जायमा नत्वे १ एको भेदः, सशृङ्गारहास्येन-शृङ्गारहास्याम्यां जायमानत्वे ३ त्रयो भेदा भान्ति-तत्र आत्मोपक्षेपेण-स्वानुरागनिवेदनेनैक., सभोगेन-सभोगेच्छामा शनेन द्वितीय , मानेन-सापराधप्रियप्रतिभेदनेन-सापराधप्रियकृतमानापनोदनेन च तृतीयो भेद इति शृङ्गारिशृङ्गारसहित नर्म त्रिधा । भय च कचिच्छुद्ध कचिदङ्गभूतमिति भयनापि-समयहास्येन जायमानमपि नर्म शुद्धत्वात् भयस्य प्रधानत्वात् भयस्य रसान्तरेऽङ्गभावाञ्च द्विविघमिति २ द्वौ भेदो, एते च मिरि त्या भेदा षट् सख्याका जाता । तत्रापि वाग्वेशचेष्टित वचनेन वेशेन चेष्ट्या च जायमानत्वात् पड्भेदाना वैविध्येन महास्य सर्व नर्म अष्टादरच जातमित्यन्वय ॥४८-५०॥

·९० सप्रभम्- [ द्वितीयः तत्र वचोहास्यनर्म यथा- "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रचयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान " वेपनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेखरकन्यतिकरे । क्रियानर्म यथा मालविकामिमित्र उत्स्वप्नायमानस्य विदूषकस्योपरि निपुणिका सर्पभ्रम- कारणं दण्डकाष्ठं पातयति । एवं वक्ष्यमाणेष्वपि वाग्वेपचेष्टापरत्वमुदा- हार्यम् । शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म यथा- "मध्याहूं गमय सज श्रमजलं स्थित्वा पयः पीयतां मा शून्येति विमुञ्च पान्य विवश: शीतः प्रपामण्डपः । तामेव स्मर घस्मरस्मरशरनस्तां निजप्रेयसी त्वञ्चित्तं तु न रस्त्रयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः ॥" संभोगनर्म यथा- " सालोए चिअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तूण । णेच्छन्तस्स वि पाए धुअइ हसन्ती हसन्तस्स ॥" माननर्म यथा-- " तदवितथमवादार्यन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यहुकूलं दधानः । मदधिक्सतिमागाः कामिना मण्डनश्री- घेजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन ||" भयनर्म यथा रत्नावल्यामालेख्यदर्शनासरे-"सुसंगता-आणिदो मए एसो सञ्चो वुत्तन्तो समं चित्तफ्लहएण ता देवीए णिवेइम्सम् ।। इत्यादि। राजाराचं भयनम यथा ममैव- 'अभिव्यतार्यक: सकलविलोपायविभव. श्चिरं च्यात्वा सद्यः यततकसंरम्भनिपुणम् । " सालोके एव सूर्य गृहिणी गृहस्वामिदम्य गृहीता। भनिछतोपि पादौ धुनोति इमन्ती हसतः ॥ इति वाया। २ "मातो मरेश मर्यो यत्तान्तः सह विधालयेन तद्देश्ये निवेदयिभ्यामि।" इदि राया। १ ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषं धूर्तः स्मितमधुरमालिगति वधूम् ' अब नर्मस्फितः- नमस्फितः सुखारम्भो भयान्तो नवसंगमे । यथा मालविकाग्निमित्रे संकेते नायकमभिमृतायां नायिकायां नायकः- "विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं ननु चिराप्रमृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥ मालविका-भट्टा देवीए भयेण अतणो वि पि काउं ण पारेमि" इत्यादि। अथ नर्मस्फोट:- नमस्फोटस्तु भावानां मूचितोऽल्परसो लवैः ॥५१॥ यथा मालतीमाधवे-"मकरन्दः- गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्याकिमन्यदतोऽथ वा। भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥" इत्यत्र गमनादिभिर्भावलेशर्माधवस्य मालत्यामनुरागः स्तोक: प्रकाश्यते । अथ नर्मगर्भ:- छन्ननेवमतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे । अङ्गः सहास्पनिहाँस्परेभिरेपात्र कैशिकी ॥५२॥ नवसगमे प्रथमसमागमे यत्रारम्भे सुखमन्ते च भय भवति स नर्मस्फिक्षः । भावानां लौ. अल्पैः सात्त्विकादिभावः अल्सरस:-विचिदनुरागः सूचितो भवति यत्र स नर्मस्कोटः ॥ ५१ ॥ छन्नेति-अर्थहेतचित्प्रयोजनाय नायकस्य यः प्रच्छन्नः प्रचार: प्रवेशः स नर्मगर्मः। उपपादिता साना कैशिकीमुपसहरति-अङ्गैरिति, सहास्यैर्निहाँस्यै श्वेभिरङ्गे- पात्र कैशिकी वृत्तिः प्रतिपादितेत्यर्थः । मतः देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रिय क न पारयामि ।" इति च्या ।

·सप्रभम्-
[द्वितीयः
"
यथाऽमरुशतके-
दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा-
देकस्या नयने निमीत्य विहितकांडानुबन्धच्छलः।
ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा.
मन्तरेसलसत्कपोलफलकां धूतोऽपरां चुम्बति ।।
यथा (च) प्रियदर्शिकायां गर्भाके वत्सराजवेपसुमंगतास्थाने साक्षा-
द्वत्सराजप्रवेशः।
अथ सात्वती-
विशोका सात्वती सत्त्वशौर्यत्यागदया वैः।
संलापोत्यापकावस्यां साड्डात्यः परिवर्तकः ॥ ५३ ॥
शोकहीनः सत्त्वशौर्यत्यागदयादिभावोत्तरो नायकन्यापारः सा-
वती तदङ्गानि च संलापोत्यापकसावात्यपरिवर्तकाख्यानि ।
संलापको गभीरोक्तिर्नानाभावरसा मियः ।
यथा वीरचरिते-“मा-अयं स यः क्लि सपरिवारकार्तिकेयवि-
जयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं
प्रसादीतः परशुः ? परशुरामः-राम राम दाशरथे! स एवायमा-
चार्यपादानां प्रियः परसः।
शखप्रयोगबुग्लीकटहे गणानां
सैन्यैठो विजिठ एव मया फुमारः।
एलावतापि परिरभ्य पतप्रसादः
प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरमें ॥"
इत्यादिनानाप्रकारभावासेन रामपरशुरामयोरन्योन्यगभीरवचसा संलाप
इति ।
अयोत्यापक:-
उत्यापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्यापयेत्परम् ॥५४॥
नर्मगर्भमुदाहरति-ति ।
एल्मराजवेपमुमंगवारमाने यत्सराहरविटिमुमंगवारपाने ॥ ५२ ॥
ददिभारोमरवर्गदिमायमधानः ॥ ५३ ॥
"मार रवि दस्यस्यान्ते मारकः । इति शेरः।
उधापयेत्प्रेरयेत् । परमप्रतिस्पर्धिनम् ॥ ५४ ॥

·" प्रकाशः] सावलोकदशरूपम् यथा वीरचरिते- आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःसाय वा वैतृष्ण्यं नु कुतोऽद्य संप्रति मम त्वदर्शने चक्षुपः । त्वत्सांगत्यसुखस्य नास्मि विषयः किं वा बहुव्याहने- रस्मिन्विश्रुतजामदग्न्यविजये बाहौ धनुर्जुम्भताम् ॥" अथ साहात्य:- मन्त्रार्थदेवशत्यादेः साड्डात्यः सङ्घभेदनम् । मन्त्रशतया यथा मुद्राराक्षसे राक्षससहायादीनां चाणक्येन स्वबुद्धया भेदनम् । अर्थशत्तया तत्रैव यथा पर्वतकाभरणस्य राक्षसहस्तगमनेन मल- यकेतुसहोल्यायिभेदनम् । देवशत्तया तु यथा रामायणे रामस्य दैवशत्या रावणाद्विभीषणस्य भेद इत्यादि । अथ परिवर्तकः- प्रारब्धोत्यानकार्यान्यकरणात्परिवर्तकः ॥५५॥ प्रस्तुतस्योद्योगकार्यस्य परित्यागेन कार्यान्तरकरणं परिवर्तकः यथा वीरचरिते- "हेरम्बदन्तमुसलोल्लिसितैकभित्ति वक्षो विशाखविशिखत्रणलाञ्छनं मे । रोमाञ्चकञ्चकितमद्भुतवीरलाभाद् यत्सत्यमद्य परिरधुमिवेच्छति त्वाम् ॥ राम:-भगवन् ! परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत् ।" इत्यादि। सात्त्वतीमुपसंहरन्नाऽऽरभटीलक्षणमाह- एभिरङ्गैचतुर्धेयं सावत्याऽऽरभटी पुनः । मायेन्द्रनालसंग्रामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः ॥५६॥ संक्षिप्तिका स्यात्संफेटो वस्तूत्थानावपातने। मन्त्रपदेनात्र राजनीत्यङ्गभूती गुप्तवादो ग्राह्य. । प्रारब्धात्-समारब्धाद् उत्थानकार्यात्-पौरुषकार्याद् युद्वादेर्यदन्यस्य तद- विरुद्धस्य प्रीत्यानुकूल्यादेः करण सपादन तत् परिवर्तकः, परिवर्तनमिति। यात् ॥ ५५ ॥ आरभटीति-मायेन्द्रजालादिष्टितरारभटी भवतीत्यर्थः अस्या आरभट्याः सक्षिप्तिकाप्रमृतीनि चत्वारि अन्नानि ।

·९४
सप्रभम्-
[द्वितीयः
माया-मन्त्रवलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनम्, तन्त्रबलादिन्द्रजालम् ।
तत्र-
संक्षिप्तवस्तुरचना संक्षिप्तिः शिल्पयोगतः ॥ ७ ॥
पूर्वनेनिटत्त्यान्ये नेत्रन्तरपरिग्रहः ।
मृदंशदलचर्मादिद्रव्ययोगेन वस्तूत्यापनं संक्षिप्तिः यथोदयनचरिते
किलितहस्तिप्रयोगः । पूर्वनायकावस्थानिवृत्त्यावस्थान्तरपरिग्रहमन्ये
संक्षिप्तिकां मन्यन्से । यथा वालिनिवृत्त्या सुप्रीवः यथा च परशुरामस्यौ-
द्धत्यनिवृत्त्या शान्तत्वापादनम् “पुण्या ग्राह्मणजाति:-" इत्यादिना ।
अथ संफेट:-
संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंरब्धयोयोः ॥ ५८॥
यथा माधवाऽघोरघण्टयोर्मालतीमाधवे। इन्द्रजिलक्ष्मणयोश्च रामायण-
प्रतिबद्धवस्तुपु।
अथ वस्तूत्यापनम्-
मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्यापनमिष्यते ।
यथोदात्तराघवे-
"जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिरबातैर्वियद्वयापिभि-
भीस्वन्तः सकला खेरपि रुचः कस्मादकस्मादमी ।
एतायोमकन्धरम्धमधिरैगमायमानोदरा
गुधन्त्याननकन्दरानलमितस्तीमाऽऽरवाः फेरवाः ॥"
इत्यादि।
तन्वेति-तन्प्रपलादविधमानातुप्रकाशनमिन्द्रजालमित्यर्थः ॥ ५६ ॥
संधिसिकाया मतान्तरेण लक्षणमाह-पूर्वति ।
यस्तथापनम् यस्तुनिर्माणम् ।
पूर्वनायरेति-पूर्वनायक नित्या नायगान्तरपरिग्रहः, पूर्वावस्यानिवृन्याऽरस्था-
नपरिग्रहभेन्यर्थः । यथारममुदाहरणम् । अत्र "अरस्यान्तरपरिमदम् "
रत्पत्र 'नासारस्यान्तरपरिमदम् । इत्येवं पाटो युक्तो येन "यमा यालिनि-
वृत्या मुभीर." इत्यस्य रसत्य मुपश्येत । मूलारस्य न नायकान्तरपरिमदे एव
तापर्यम् । यास्यान्तरपरिणाम मातानाला प्रतिभाति ।
ममापात: परसरमपिोरः।
रामागमतिबयाभागारगोनचरित्रेषु ॥ ५८ ॥

·प्रकाशः]
सावलोकदशरूपकम्
९५
अथाऽवपात:-
अवपातस्तु निष्क्राममवेशवासविद्रवैः ।। ५९ ॥
यथा रत्नावल्यामः-
"कण्ठे कृत्वावशेष कनकमयमधः शृङ्खलादाम कर्पन
क्रान्त्वा द्वाराणि हेलावलचरणवलत्किक्षिणीचक्रवालः ।
दत्तातो गजानामनुस्मृतसरणिः संभ्रमादश्वपालैः
प्रभ्रष्टोऽयं प्लवङ्गः प्रविशति नृपतेर्मन्दिरं मन्दुरातः ।।
नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादकृत्वा त्रपा-
मन्तः कञ्चुकिककञ्चुम्य विशति त्रासादयं वामनः ।
पर्यन्ताप्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं
फुल्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशकिनः ॥"
यथा च प्रियदर्शनायां (प्रियदर्शिकायाम् ) प्रथमेऽङ्के विन्ध्यकत्व-
वस्कन्दे ।
उपसंहरति-
एभिर चतुर्धेयम् , नार्यवृत्तिरतः परा ।
चतुर्थी भारती सापि वाच्या नाटकलक्षणे ॥६०॥
कैशिकी सात्वती चार्थदृत्तिमारभटीमिति ।
पठन्तः पञ्चमी वृत्तिमौद्भटाः प्रतिजानते ॥ ११ ॥
सा तु लक्ष्य कचिदपि न दृश्यते न चोपपद्यते रसेपु हास्यादीनां
भारत्यात्मकत्वात् नीरसस्य च काव्यार्थस्याभावात् तिम्र एवैता अर्थ-
त्तयः । भारती तु शब्दवृत्तिरामुसाङ्गत्वात्तत्रैव वाच्या ।
वृत्तिनियममाह-
शृङ्गारे कैशिकी, वारे सात्वत्याऽरभटी पुनः-
रसे रौद्रे च वीभत्से, वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ ६२ ।।
अवपात इति वस्यचिद् निकमप्रशाभ्यां जन्येन त्रासेन भयेन यो विद्रवः-
पलायनं सोऽवपातः । किं वा प्रत्येक निषमादीनामवपातत्त्वं विज्ञेयम् ॥५९॥
नाटकलक्षणे (तृतीयप्रारम्भे ) याच्यास्तीति तर द्रष्टव्या भारतीत्यर्थः।
सा उद्भटोका पञ्चमी वृत्तिः, सो चोद्भवमन्ये एव द्रष्टया । तिसः-क-
शिकी सावत्यारभटी चेति विक्षः ॥६१ ॥

·सप्रभम्- [द्वितीयः देशभेदभिन्नवेपादिस्तु नायकादिव्यापारः प्रवृत्तिरित्याह- देशभापाक्रियावेपलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः । लोकादेवावगम्यता ययौचित्यं प्रयोजयेत् ।। ६३ ॥ तत्र पाठयं प्रति विशेष:- पाठ्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम् । लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिमावेश्ययोः कचित् ।। ६४ ।। क्वचिदिति देवीप्रभृतीनां संबन्धः । स्त्रीणां तु प्राकृतं मायः सौरसेन्यधमेषु च । प्रकृतेरागनं प्राकृतम् प्रकृतिः संस्कृतं तद्भवं तत्सम देशीत्यनेकप्रका- रम् । सौरसेनी मागधी च स्वशास्त्रनियते । पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागचं तथा ॥ ६५ ॥ यदेशं नीचपात्रं यत्तद्देशं तस्य भापितम् । कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यो भापाव्यतिक्रमः ॥ ६६ ॥ स्पष्टायमेतत् । आमन्त्र्यामन्त्रकौचित्यनामन्त्रणमाह- भगवन्तो वरैर्वाच्या विद्वद्देवपिलिगिनः । विमामात्याग्रजाचार्या नटीसूत्रभृतौ मिथः ॥ ६७ ॥ आर्याविति संबन्धः। रथी सूतेन चायुष्मान्पूज्यैः शिप्यात्मजानुमाः । वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः ॥ ६८॥ अपिशब्दात्पूज्येन शिष्यात्मजानुजातातेति वाच्याः, सोऽपि तैस्ताते- ति मुगृहीतनामा चेति । भाषानियममाह-पाट्यमिति, पाख्य भाषा । मन्त्रिजा मन्त्रिपुनी ॥ ६४ ॥ भगवन्त इति-विदादयो वरैः श्रेष्ठपार्भगवच्छन्देन मबोव्याः, विमादय- श्चार्यशब्देन संबोध्याः, सूत्रधारेण नटी नट्या च सूत्रधार आर्यशब्देन सबोध्य इत्यर्थः ॥ ६७ ॥ मोऽमि-पूयोऽपि । तैः-शिष्यादिभिः ॥ ६८ ॥ “शूरसेनी "शौरसेनी" इत्यपि पाठौ ।।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् भावोऽनुगेन सूत्री च मार्पत्येतेन सोऽपि च । सूत्रधारः पारिपार्श्वकेन भाव इति वक्तव्यः। स च सूत्रिणा माप इति । देवः स्वामीति नृपतिर्भूत्यैटेति चाधमैः ॥ ६९ ॥ आमन्त्रणीयाः पतिवज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः । विद्वद्देवादिस्त्रियो भर्तृनदेव देवरादिभिर्वाच्याः। सत्र स्त्रियं प्रति विशेषः । समा हलेति, प्रेष्या च हजे, वेश्याऽज्जुका तथा॥ ७० ॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः । विदूपकेण भवती राज्ञी चेीति शब्यते ।। ७१ ।। पूज्या जरती अम्वेति । स्पष्टमन्यत् । चेष्टागुणोदाहृतिसत्त्वभावा- नशेपतो नेतृदशाविभिन्नान् । को वक्तुमीशो भरतो न यो वा यो वा न देवः शशिखण्डमौलिः॥ ७२ ॥ ।। इति धनञ्जयकृतदशरूपकस्य द्वितीयः प्रकाशः समाप्तः।। दिड्मात्रं दर्शितमित्यर्थः । चेष्टा लीलाद्याः, गुणा विनयाद्याः, उदा- हृतयः संस्कृतप्राकृताद्या उक्तयः, सत्त्वं निर्विकारात्मकं मनः, भार, सत्त्वस्य प्रथमो विकारस्तेन हावादयो झुपलक्षिताः ॥ ॥इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृतौ दशरूपावलोव नेतृप्रकाशो नाम द्वितीयः प्रकाश: समाप्त । अनुगेनारिपार्श्वकेन.सूती-सूत्रधार. भाव इतिपदेन सबोध्यः । म. पारिपार्धकः । सनिणा-सूत्रधारेण ॥ १९ ॥ समा हलेतिशब्देन, प्रेष्या हज्जे इतिशब्देन, वेश्याऽज्जुकेविशब्देन, कुहिनी पूज्या जरती चाऽम्बेतिशब्देन, विदूपकेण राशी चेटी च भवतीशब्देन सबोध्या ।। ७०-७१ ॥ ॥ इति सारलोक्दशरूपाद्वितीयप्रकाशस्य प्रभाख्या व्याख्या समाना॥ १ 'कुहिन्यनुगते. पूजा अम्बेति यवतीजनै." इति पाठान्तरम् । १

·तत्र-
अथ
तृतीयः प्रकाशः
बहुवतन्यतयां रसविचारातिलचनेन वस्तुनेतृरसानां विभज्य नाट-
कादिपूपयोगः प्रतिपाद्यते-
प्रकृतित्वादधान्येषां भूयो रसपरिग्रहात् ।
संपूर्णलक्षणत्वाच पूर्व नाटकमुच्यते ॥ १॥
उद्दिष्टधर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः शेष
प्रतीतम् ।
पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते ।
प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नटः ॥२॥
पूर्व रज्यतेऽस्मिन्निति पूर्वरगो नाट्यशाला तत्स्थप्रथमप्रयोगव्युत्था-
पनादौ पूर्वरङ्गता तं विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्था-
नकादिना प्रविश्यान्यो नद: काव्या) स्थापयेत् स च काल्यार्थस्थापनान्
सूचनात्स्थापकः।
तृतीयप्रकाशमारभते-बदिति । रसविचारे बहु वक्तव्यमस्तीति रसविचारमति-
रचय सूचीक्टान्यायेनेत्ययः।
अन्येषाम् प्रकरणादीनाम् । सपूर्णलक्षणत्वात् उक्तसपूर्णलक्षणत्वात् ।
उद्दिष्टाः साक्ल्येनोक्ता धर्मा यस्य तद् उद्दिष्टधर्मकम् । अनुद्दिष्टधर्माणाम् सा-
कल्येनानुक्तधर्माणाम् । प्रति मूलमिति यावत् ॥ १ ॥
पूर्वरङ्गम् मङ्गराचरणादिकम्
ठन्स्थेवि-उत्स्य नाट्यशालास्यो य: प्रथमः प्रयोगव्युत्यापन( आरम्म )-
लक्षणो व्यापारः स पूर्वरङ्गः, उक्त च भरतेन पञ्चमाध्याये-
पादभागाः क्लाथैव परिवर्तास्तथैव च।
यस्माद्रङ्गप्रयोगोऽयं पूर्वमेव प्रयुज्यते ।
तस्मादय पूर्वरङ्गो विशेयो द्विजसत्तमाः ॥ ॥ इति
उददेव-सूत्रधारवदेव । वैष्णवस्यानकादिना= वैष्णववेशादिना |
कायार्थम् अभिनेयकायक्याम् । स्थापयेत्-सूचयेत् ॥ २ ॥

·प्रकाश:]
सावलोकदशरूपकम्
९९
दिव्यमर्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः ।
सूचयेद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥३॥
स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा मत्यै च मर्त्यरूपो भूत्वा मिश्र
च दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा सूचयेत्-वस्तु वीजं मुसं पानं वा ।
वस्तु यथोदात्तरायवे--
"रामो मूर्ध्नि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो-
स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं माना सहैवोज्झितम् ।
तौ सुग्रीवविभीषणावनुगतौ नीती परां संपदं
प्रोद्वृत्ता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विपः ॥"
बीजं यथा रत्नावल्याम-
"द्वीपाद्न्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् ।
आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः॥"
मुखं यथा-
"आसादितमकटनिर्मलचन्द्रहासः
प्राप्तः शरत्समय एप विशुद्धकान्तः ।
उस्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं
रामो दशास्यमित्र संभृतवन्धुजीव ॥"
पानं यथा शाकुन्तले-
"तवास्मि गीतरागण हारिणा प्रसभं हृतः ।
एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ।"
रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः ।
ऋतुं कंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत ॥ ४॥
रङ्गस्य प्रशस्ति काव्यानुगताथैः श्लोकैः कृत्वा
"औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना ह्रिया
तैस्तैबन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुन' ।
दृष्ट्वामे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे
संरोहत्पुलका हरेण हसना शिष्टा शिवा पातु वः ।।"
मुखमिति तदुक्त साहित्यदर्पणे-"मुख श्लेपादिना प्रस्तुतवृत्तान्तप्रतिपादको
वागविशेषः ॥ इति, यथा "आसादित" इत्या श्लेपेण श्रीराम रावणवध,
सूच्यते । चन्द्रहास इति रावणखगस्यापि नाम ॥३॥
रङ्गो नाट्यशाला रङ्गम्-रङ्गस्थमामाजिक्समुदायम् ॥ ४॥

·१०० सप्रभम्- [तृतीय इत्यादिभिरेव भारती वृत्तिमाश्रये । सातु- - भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नठाश्रयः । भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वी धीमहसनामुः ॥५॥ पुरुषविशेषप्रयोज्य सस्कृतबहुलो वाक्प्रधानो नटाश्रयो व्यापारो भारती, प्ररोचनावार्थीप्रहसनाऽऽमुग्नानि चास्यामङ्गानि । यथोद्देश लक्षणमाह- उन्मुखीकरणं तर प्रशंसातः प्ररचना । प्रस्तुतार्थप्रशसनेन श्रोतृणा प्रवृत्त्युन्मुसीकरण प्ररोचना यथा रना. वन्याम- "श्रीपों निपुण कवि परिपदप्येपा गुणप्राहिणी लोके हारिच वत्सराजपरित नानो च दक्षा क्यम् । वस्त्वम्मपीह वाञ्छितफलप्राप्ते पद किं पुन मद्भाग्योपचयादय समुदित सनों गुणाना गण ॥" वीथी प्रहसनं चापि स्वप्रसङ्गेऽभिधास्यते ॥ ६॥ वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्रैच, तत्पुनः । सूत्रधारो नदी ब्रूते मा वाथ विदूपकम् ॥ ७॥ स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम् । प्रस्तावना वा तत्र स्युः कयोद्धातः प्रत्तकम् ॥ ८॥ प्रयोगातिशयश्चाथ वीध्यङ्गानि त्रयोदश । स्वप्रसङ्गे-तृतीयप्राशान्त्यमागे ॥ ६॥ यान्येव वीथ्यङ्गानि तान्यवामुखागानीत्यन प्रथममामुसस्य वक्तव्यत्वात् तत्यू तयेऽत्रा वीथ्यशान्युच्यते-उद्घात्यक्त्यादिना, उद्घात्यकादानि वीय्यगान्ये वामुखाङ्गानि ग्राह्याणि । तत् आमुखम् । तत्पुन इत्यस्याग्रिमपद्यनान्वय । आमुखलवणमाह--सूत्रधार इति ॥ ७ ॥ जामुखस्य नामान्तग्माह-प्रस्तावनेति । तर आमुग्य । क्योद्घात प्रवृत्तक प्रयागातिशयश्चेत्यामुखस्य या भेदा । यानि चीथ्यङ्गानि तान्येनामुखस्याङ्गा नीत्यर्थ ।

·- प्रकाश] सालोक्दशरूपकम् तत्र क्थोद्धात स्वेतिहत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिणः ॥९॥ गृहीत्वा प्रविशेत्पात्र कथोद्धातो द्विधैर मः । वास्य यथा रनावल्याम्- यौगन्धरायण-द्वीपादन्यस्मादपि-" इति । गस्याथै यथा वेणीसहारे--- 'सूत्रधार निर्वाणवैरिदहना प्रशमादरीणा नन्दन्तु पाण्डुतनया सह केशवेन । रक्तप्रसाधितभुव क्षतविग्रहाश्च सस्था भवन्तु कुरुराजसुता सभृत्या ॥" ततोऽर्थेनाह-भीम- लाक्षागृहानलविपानसभाप्रवेश प्राणेपु वित्तनिचयेपु च न प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डवयधूपरिधानकेशा स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्रा ।।" अथ प्रवृत्तकम्-- कालसाम्पसमाक्षिप्तमवेशः स्यात्मवृत्तकम् ॥ १० ॥ प्रवृत्तमालसमानगुणवर्णनया सूचितपानप्रवेश प्रत्ता यथा-- " आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहास प्राप्त शरत्समय एप विमुद्धकान्त । उत्खाय गाढतमस धनकारमुग्र रामो दशास्यमिव समृतनन्धुजीव ।। (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टो राम )। वाक्य यथति-सूतधारस्य वाक्य गृहीत्वा पानप्रगा यथा रत्नावल्यामि यर्थ । वाक्यार्थ यथेति--सूत्रधारस्य वाक्यार्थ गृहीत्या पानप्रदेशो यथा येणामहार इत्यर्थ ॥ ८ ९॥ बालेति-कालसाम्येन समाप्ति य पात्रस्य प्रवेश स काल्साम्यममानित प्रश मध्यमपदलोपी समास । अर्थसमवायश्चादाहरण स्पष्ट एव ॥ १० ॥ "वाक्य वाक्यार्थमयवा प्रस्तुत यर सूनिण " इति पाटान्तरम् । ។ ·१०२ सप्रभम्- [तृतीयःः अथ प्रयोगातिशय:- एपोऽयमित्युपक्षेपासूनधारमयोगतः । पारप्रवेशो यप प्रयोगातिशयो मतः ॥ ११ ॥ यथा "एप राजेव दुप्यन्त " इति । अथ धीभ्यङ्गानि- जद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् । वाकेल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके ॥ १२ ॥ असत्मलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश । गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा ॥ १३ ॥ यतान्योन्यं समालापो द्वेधोद्धात्यं तदुच्यते । गूढार्थ पद तत्पर्यायधेत्येवं माला प्रश्नोत्तरं चेत्येवं वा माला द्वयो- सक्तिप्रत्युक्तौ सद्विविधमुद्धात्यकम् । तनायं विक्रमोर्वश्या यथा -"विदू- पका-भो वअरस को एसो कामो जेण तुमं पि दूमिजसे सो किं पुरीसो आदु इथि चि । राजा-ससे मनोजात्तिरनाधीना सुसेप्वेव प्रवर्तते । स्नेहस्य ललितो मार्ग: काम इत्यभिधीयते ॥ विदुषकः- एवं पि ण जाणे । राजा-वयस्य इच्छामभव स इति । विदूषक -कि जो ज इच्छदि सो त कामेदित्ति । राजा-अथ किम् । विदूषक-तो जाणिदं जह अहं सूअआरसालाए भोअगं इच्छामि।" गृढेति-गूढार्थपदस्य तदर्थव्याख्यानार्थ तत्पर्याय पदानां या माला अनेत्य तद् उद्घात्या यथा प्रथमोदाहाणेऽनेरधा कामपदार्थच्याख्यानम् । प्रश्नोत्तर योश्च या माला तदप्युद्धात्यक यथा द्वितीयोदाहरणे । " उक्तिप्रत्युनो इत्यत्र 'यत्र' इति शेष ॥ १३ ॥ १ “भो वयस्य क एप कामो येन त्वमपि दूयसे स किं पुरषोऽथवा स्त्रीति।" २" एवमपि न जानामि ।"। ३“किं यो यदिच्छति स तत्कामय- तीति । ४ " तज्ज्ञात यथार्ह सूपकारशालाया भोजनमिच्छामि।" इति " च्छाया।

·सावलोक्दशरूपकम् प्रकाशः] द्वितीयं यथा पाण्डवानन्दे- " का साध्या गुणिना क्षमा परिभव को यः स्वकुल्यै कृतः किं दुःसं परसंश्रयो जगति कः श्लाघ्यो य आश्रीयते । को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के यैनिर्जिताः शत्रव' कैर्विज्ञातमिद विराटनगरे छन्नस्थितै पाण्डवैः ।।" अथावलगितम्- यत्रैकत्र समावेशात्कार्यमन्यत्मसाध्यते ॥ १४ ॥ प्रस्तुतेऽन्यत्र वान्यत्स्यात्तच्चावलगितं द्विधा । तत्राद्यं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोह- दकार्येऽनु (ण) प्रविश्य जनापवादादरण्ये त्याग.। द्वितीयं यथा छलि- तरामे-"रामः-लक्ष्मण तातवियुत्तामयोध्या विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शनोमि तदवीर्य गच्छामि। कोऽपि सिंहासनस्याध स्थितः पादुकयो पुर । जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते ।।" इति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः। अथ प्रपञ्च- असतं मिथःस्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः ॥ १५ ॥ असद्भूतेनार्थेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना यान्योन्यस्तुस्ति स प्रपञ्चः यथा कर्पूरमचर्याम्-भैरयानन्द:- रेण्डा चण्डा दिक्सिदा धम्मदारा मनं मस पिजए खजए अ । मिस्खा भोजं चम्मखण्डं च सेज्ञा कोलो धम्मो क्स्स णो होइ रम्मो । योति-एक्या क्रियया यत्र कार्यद्वर्य साध्यते तद् अवलगित यथा श्रीसीताया वनप्रेषणक्रियया सीतात्यागो दोहदसपत्तिश्चेति द्वयमेव सिद्धम् । यन चान्यस्मिन् प्रस्तुतेऽन्यत् नियत तदप्यपलगित यथा विमानेनायोध्याप्रवेशे प्रस्तुते विमाना दयनीर्याऽयोध्याप्रवेश कृत इति । " दोहदकार्येऽनुप्रविश्य ॥ इत्यस्य ' दोहदकार्याभिमुखीभूत्वा । इत्य, यस्लुतस्त्वन ' दोहदकार्येण प्रविश्य । इत्येव पाठो युक्त-दोहदकार्यार्थ प्रविश्ये त्यर्थ ॥ १४ ॥ १ "रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्य मासं पीयते साधते च । भिक्षा भोज्य धर्मखण्ड च शय्या कौलो धर्म क्स्य न भवति रम्य ||" इति च्याया।

·१०४ सप्रभम्- [नृतीयः अथ निगतम्- श्रुतिसाम्यादने कार्ययोजनं विगतं त्विह । नटादितियालापः पूर्वरङ्गे तदिप्यते ॥ १६ ॥ यथा चिनमोर्वश्याम- 'मत्ताना घुसुमरसेन पर पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । कैलासे सुरगणसेविते समन्तात् किन्नर्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥" अथ छलनम्- मियामरप्रियैर्याक्यविलोभ्य छलनाच्छलम् । यथा वेणीसंहारे-भीमार्जुनौ- कर्ता चूतच्छलाना जतुमयशरणोद्दीपन. सोऽभिमानी राजा दु शासनादेमुग्रनुजशतस्याङ्गराजस्य मिनम् । कृष्णावेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासा. कासे दुर्योधनोऽसा क्थयत पुरुपा द्रष्टुमभ्यागतौ स्व ॥" अथ वाक्ली- विनिटच्यास्य वाकेली द्विस्त्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ॥१७॥ अस्येति वाक्यस्य प्रक्रान्तस्य साकाइस्य विनिवर्तन वाकेली, द्विनिर्ग उक्तिप्रत्युक्त्य, तनाद्या यथोत्तरचरिते-"वसनती- त्व जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीय त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । नगदीति-नटादिरयाणामालापात् त्रिगतमित्युच्यते तच पूर्वरङ्गे भवतीत्यर्थ श्रुतिसाम्यात्-शब्दसाम्यात् ॥ १६ ॥ अस्य-याक्यस्य विनिवृत्त्या-ऊनोग्न्या वाकेली भवतीत्यर्थ अस्येतीति-अत्रत्यमस्येतिपद पूर्वोक्त वाक्यपरामर्शकमित्यर्थ । "त्य नीवितम् ॥ इत्यत्र " तामेव " इत्यनन्तरम् । निर्गमितपत् । इति शेष इति साफाक्षवाक्यम् , अधिक तूत्तरवरित एव तृतीयाई द्रष्टव्यम् । १"छलना" इत्यपि पाठ ।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् इत्यादिभि. प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धा वामेन शान्तमथवा किमत. परेण ।" उक्तिप्रत्युक्तितो यथा रत्नावल्याम्-"विदूषक-भोदि मागिए म पि एदं चच्चरिं सिरसावहि । मदनिका-हंदास ण क्यु एसा चचरी । दुवदिसण्ड क्खु एदम् । विदूषकः-भोदि किं एदिणा सण्डेण मोदआ करीअन्ति । मदनिका---गहि पढीअदि क्खु एदम् ।" इत्यादि। अथाधिवलम्- अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाऽधिवलं भवेत् । यथा वेणीसंहारे--अर्जुन सकलरिपुजयाशा या बद्धा मुतैस्ते तृणमित्र परिभूतो यस्य गण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तत्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डुपुनः॥" इत्युपक्रमे "राजा-अरे नाहं भवानिव विस्थनाप्रगल्भ. किं तु- द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं वांधवास्त्वा रणागणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीपणम् ||" इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्याधिक्योक्तिरविवलम् । अथ गण्ड.- गण्डः प्रस्तुत संबन्धिभिन्नार्थ सहसोदितम् ॥ १८॥ यथोत्तरचरिते-"राम इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयो- रसावस्या. स्पशों वपुपि वह लश्चन्दनरस । उक्तिप्रत्युत्तीना प्रश्नोत्तरात्मात्ये उद्घात्यकमन्यथा पादेलीति विशेषोऽनु सधेय ॥ १७॥ गण्ड इति-प्रस्तुतसत्रद्धो यो विरुद्धोऽर्थस्तत्यूचक सहसोदित यद् वाक्य तद्ग १“भवात मदनिके मामप्येता चर्वरी शिक्षय । २ हताश न रचेका चर्चरी द्विपदिसड़क खल्वेतत् ।" । ३ “भवति किमेतेन खण्डेन मोदका नियन्ते।" ४“ नहिं पठ्यते सल्वेतत् ।" इति च्छाया ।

·सप्रभम्- [तृतीयः अयं वाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तियसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसहस्तु विरहः ।। (प्रविश्य ) प्रतीहारी–देवं उअस्थिदो । रामः-अयि कः । प्रती. हारी-देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो ।" इति । अथावस्यन्दितम्- रसोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत् । यथा छलितरामे-"सीता-जाद कल्लं मनु तुझेहिं अजुझाए गन्तब्वं तहिं सो राआ विणएण णमिदव्यो । लव.--अम्ब किमा- वाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम् । सीता-जाद सो क्षु तुह्माणं पिदा । लव:-किमावयो रघुपतिः पिता । सीता-(साशकम् ) जाद ण क्खु परं तुह्माणं सअलाए लेञ्च पुहवीए ।" इति । अथ नालिका- सोपहासा निगूढार्या नालिकैव प्रहेलिका ॥ १९ ।। यथा मुद्राराक्षसे-"चर:-हंहो वह्मण मा कुप्प किं पि तुह उअज्झाओ जाणादि कि पि अह्मारिसा जणा जाणन्ति । शिष्य:-- किमरमदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि । चर:-यदि दे उबझाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव करस चन्दो अणभिप्पेदो ति । ण्ड इत्युच्यते ययात्र प्रस्तुता या श्रीजानकीमीतिस्तद्विरुद्धार्थकम् “ देव उभ- स्थिदः" इति वाक्यम् ॥ १८ ॥ रसोक्तस्य वाक्यस्येत्यर्थः । यथान " सोक्खु तुम्हाणं पिदा ॥ इतिवाक्यस्य "सअलाए जेव्यपुहवीए " इत्येवमन्ययानयनम् । सोपहासेति-एवारस्य भिन्नक्रमत्वात् 'प्रहेलिक्व । इत्यन्वयः । "संव- रणकार्युत्तर प्रहेलिका" इति दर्पणे, अर्थसमवायश्वोदाहरणे स्पष्ट एव ॥ १९ ॥ १“देव उपस्थितः । २ " देवस्यासन्नपरिचारको दुर्मुसः । ३ फ्ल्य खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यं तर्हि स राजा विनयेने नमितव्य ।" 'जात स सलु युवयोः पिता।"५ "जात न खलु पर युवयोः सकलाया एव पृथिम्या: 1 ६ " हहो ब्राह्मण मा कुष्य विमापे तवोपाध्यायो जानाति किमप्यस्माशा जना जानन्ति ।" "यदि त उपाध्यायः सर्व जानाति तमानातु तावत्वस्य चन्द्रोऽनभिप्रेत इति ।" इति च्छाया। " . जात ४ ।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १०७ शिष्यः-किमनेन ज्ञातेन भाति ।" इत्युपरमे "चाणक्य-चन्द्र- गुप्तादपरक्तान्पुरुषाखानामि । " इत्युक्तं भवति । अथाऽसत्प्रलाप- असंबद्धकथामायोऽसत्पलापो येयोचरः। ननु चासंघद्धार्थत्वेऽसंगतिर्नाम वाक्यदोष उक्तः ? तन-उत्खना- यितमदोन्मादशैशवार्दानामसंबद्धप्रलापितैव विभावो यथा- "अचिमन्ति विदार्य वक्रफुहराण्यासृकतो वासुके रडल्या विपकर्दुरान्गणयत. संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् । एक नीणि नवाष्ट सप्त पडिति प्रध्वस्तसंख्याक्रमा वाच क्रौञ्चरिपो. शिशुत्वविक्लाः श्रेयासि पुष्णन्तु व ॥" यथाच- "हंस प्रयच्छ मे कान्ता गतिस्तस्यास्त्वया हृता । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ।।" यथावा- "भुक्ता हि मया गिरयः स्नातोऽहं वहिना पिनामि वियत् । हरिहरहिरण्यगर्भा मत्पुनास्तेन नृत्यामि ॥" अथ व्याहार- अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरं वचः ॥ २०॥ यथा मालविकाग्निमित्रे लास्यप्रयोगावसाने-"(मालविका निर्ग- न्तुमिच्छति ) विदुपक:-मा दाव उवएससुद्धा गमिस्ससि ।" इत्युपक्रमे "गणदास-(विदूपर प्रति ) आर्य उच्यता यस्त्वया क्रमभेदो लक्षित । विद्वपक.-पंढमं पच्चूसे बह्मणस्स पूआ भोदि सा तए लविदा विभाव इति-विभाव्यतेऽनेनेति विभाव , मदोन्मादादिकमसत्मलापेनैव वि. भाव्यते-विज्ञायते इति मदोन्मादादीनामसत्प्रतापिता विभाव इत्यर्थ "विभाव इत्यन 'अनुभाव । इति तु युक्त पाठ । अन्यार्थमिति-अन्यार्थम्= यदुच्यते तदतिरित्तप्रयोजनक हात्सलोभकर वचो “ययोत्तरम् " इत्यपि पाठ । २ “मा तावन् उपदेशशुद्वा गमिष्यसि " ३ "प्रथम प्रत्यूषे ब्राह्मणस्य पूजा भवति सा तया सचिता।" इति च्छाया। , ,

·-
सप्रभम्-
[तृतीयः
( मालविका स्मयते )|M इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शन-
प्रयुक्तेन हास्यलोभकारिणा वचनेन व्याहारः ।
अथ मृदवम्-
दोपा गुणा गुणा दोपा यत्र स्युर्मेदवं हि तत् ।
यथा शाकुन्तले-
"भेदच्छेदकृशोदरं लघु भनत्युत्थानयोग्यं वपुः
सत्त्वानामुपलक्ष्यते विकृतिमश्चित्तं भयोधयोः ।
उत्कर्षः स च धन्विनां यदिपवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले
मिध्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदग्विनोदः कुतः ॥"
इति मृगयाओयस्य गुणीकारः।
यथाच-
" सततमनिर्वृतमानसमायाससहस्रसंकुललिष्टम् ।
गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीपुरयम् ॥"
इति राज्यगुणस्य दोपीभाव. ।
उभयं वा-
सन्त. सचरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः
सर्वर जनापवादचकिता जीयन्ति दुःसं सदा ।
अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो
युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो अनः प्राकृतः ।।"
इति प्रस्तावनाङ्गानि ।
एपामन्यतमेनार्थ पात्रं चाक्षिप्य सूत्रभूव ॥ २१ ॥
मस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ।
.
अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् ॥ २२ ॥
व्याहार इत्युच्यते । व्याहार शब्दप्रयोग ॥ २० ॥
एपामिति-क्योद्घातप्रवृत्तकप्रयोगातिशयाना मध्येऽन्यतमेनेत्यर्थ , एवमेव
प्रयोगेषु दर्शनात् नतूद्घात्यमादिनाङ्गेनेत्यर्थः । वस्तु क्या प्रपञ्चयेत्-र-
मत ॥ २१ ॥
अभिगम्यगुणे:-अभिरम्यगुणैरुत्वष्टगुणैरिति यावत् ॥ २२ ॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १०९ कीर्तिकामो महोत्साहस्रय्यास्त्राता महीपतिः । प्रख्यातवंशो राजपिर्दिव्यो वा यत्र नायकः ।। २३ ।। तत्मख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् । यत्रेतिवृत्ते सत्यरागसंवादकारिनीतिशास्त्रप्रसिद्धाभिगामिकादिगुण- युत्तो रामायणमहाभारतादिप्रसिद्धो धीरोदात्तो राजपिदिव्यो वा नाय- करतत्प्रख्यातमेवात्र नाटक आधिकारिक वस्तु विधेयमिति । यत्तत्रानुचितं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा ।। २४ ।। विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा या प्रकल्पयेत् । यथा छद्मना वालिवधो मायुराजेनोदात्तराघवे परित्यक्तः । वीरच- रिते तु रावणसौहृदेन वाली रामवधार्थमागतो रामेण हत इत्य- न्यथा कृतः। आद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च ॥ २५ ॥ खण्डशः संधिसंज्ञांच विभागानपि खण्डयेत् । अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धीकृतसूचनीयदर्शनीयवस्तुविभाग- फलानुसारेणोपतृप्तनीजविन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृतिकं पञ्चाय- स्थानुगुण्येन पञ्चधा विभजेत् । पुनरपि चैकैकस्य भागस्य द्वादश त्रयोदश चतुर्दशेत्येवमङ्गसंज्ञान संधीनां विभागान्कुर्यात् । चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरगानीत्य परं तया ॥ २६ ॥ पताकावृत्तमप्यूनमेकाचैरनुसंधिभिः । अङ्गान्यत्र यथालामंमसंधि प्रकरी न्यसेत् ॥ २७ ॥ प्रय्या चेदत्रयस्य । यन-श्रीरामायणादौ ॥ २३ ॥ तत्रख्यातम्-श्रीरामायणादिप्रसिद्धम् ! वृनम्-कया। अत्र नाटके ॥ २४ ॥ खण्डश पति-संधिसज्ञान् भागान् पञ्चधा विमत्तानपि खण्डयेत्-अङ्गमग्या कविभागैविभजेदित्यर्थः । अनानां सख्या चाग्रिमवाक्येन स्मारयति-चतुरिति । "अङ्गसजान्। इत्यन्न "अगसज्ञानाम्" इति पाठस्त्वयुक्त एवं प्रतिभाति ॥२६॥ पताकानामकाऽप्रधानेनिवृत्तस्य सन्धिसबन्धसमयमाह-अपरे तथेति, अपर पताकावृत्तमित्यन्वय.। "अनुसधिभि." इत्यस्य 'अप्रधानमुखादिसंधिभिः इत्यर्थ । 1 ·११० सप्रभम्- [तृतीय अपरमपि प्रासङ्गिकमितिवृत्तमेाद्यैरनुसधिभिन्यूनमिति प्रधानेति- वृत्तादेकद्विनिचतुभिरनुसंधिभिन्यून पताकेतिवृत्तं न्यसनीयम् । अङ्गानि च प्रधानाविरोधेन यथालाभं न्यसनीयानि । प्रकरांतिवृत्त वपरिपूर्ण- संधि विधेयम् । तव विभक्ते- आदी विष्कम्भकं कुर्यादड्डू वा कार्ययक्तितः । इयमन कार्ययुक्ति अपेक्षितं परित्यज्य नीरस वस्तुविस्तरम् ॥ २८॥ यदा संदर्शयेच्छेपं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा । यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते ॥२९॥ आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसश्रयः । प्रत्यक्षनेतृचरितो मिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः ॥३०॥ अको नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः । रङ्गप्रवेशे साक्षानिर्दिश्यमाननायकन्यापारो निन्दपक्षेपार्थपरिमितो. प्रधानेतिवृत्तापेक्षया पताकाधऽप्रधानेतिवृत्तल न्यूनत्वेनाल्पदेशव्याप्यत्वेन तदपे क्षया न्यूनसख्यारसधिसबन्धस्तनोक्त । सधीना प्रधानेतिवृत्तानुषङ्गेणैव पताकया सबन्धद्योतनार्थम् "अनुसंघिभिरित्युक्तम् । विधेयमितिशेष । अत्रम्पदाकायाम् । प्रकरीतिवृत्तस्य विशेषमाह-असन्धिमिति । प्रारतिवृत्तस्याऽत्यल्पत्वात् तत्र सन्धिसमवाययोग्यतैव न सभवतीति भाव ॥ २७ ॥ आदौ-नारकाद्यारम्भे । अपेक्षितमिति-अपेक्षित नीरसं च वस्तुविस्तरं परित्यज्य यदा शेषम् मध्या वस्य वस्तु सदर्शयेत्-प्रदर्शयितुमिच्छेत् कपिस्तदा तत्मदर्शनार्य विष्कम्भक कुर्यात् यदा तु मूला-आरम्भादेव सरस वस्तु प्रवर्तते तदा विषम्मको न कर्तव्य कि त्वामुखेनैवोचप्रयोगातिशयादिस्पेण पात्राक्षेप कर्तव्य इत्यर्थ । आमुखेन पाना क्षेप सश्रयो यस्य स आमुसाशेपसश्रय इत्यङ्कविशेषणम् ॥ २८-२१ ॥ सअङ्क रङ्गप्रवेशे इति-नायक्स्य रङ्गप्रवेशे जाते रङ्गप्रवेशमारभ्य नायक- व्यापारयुक्त हत्यर्थ । द्वितीयार्थप्रकृतिभूबिन्दोस्पक्षेपलक्षणायन-निशेपेण परि- ·प्रकाश ] सावलोकदशरूपरम् अनेकायोजनसविधानरसाधिकरण उत्सङ्ग इवाङ्क । तत्र च- अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः ॥३१॥ गृहीतमुक्तैः कर्तव्यमशिनः परिपोपणम् । अग्नि इत्यशिरसस्थायिन साहात्स्थायिनेति रसान्तरस्थायिनो ग्रह- णम् । गृहीतमुक्तै. परस्परव्यतिकीर्णरित्यर्थ । न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत् ।। ३२ ॥ रसंवा न तिरोदध्याद्वस्त्वलङ्कारलक्षणैः । कथासध्यगोपमादिलक्षणैर्भूपणादिभि । एको रसोऽङ्गी कर्तव्यो वीरः शृङ्गार एव वा ॥ ३३ ॥ अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान्निर्वहणेऽद्भुतम् । ननु च रसान्तरस्थायिनेत्यनेनैव रसान्तराणामङ्गत्वमुक्तम्, तन्न-यन रसान्तरस्थायी स्वानुभावविभावव्यभिचारियुक्तो भूयसोपनिनध्यते तर रसान्तराणामङ्गत्वम्, केवलस्थाय्युपनिवन्धे तु स्थायिनो व्यभिचारितव । दूराध्वानं वधं युद्धं राज्यदेशादिविष्ठवम् ॥ ३४ ॥ संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् । अम्वरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥ ३५॥ मित न्युक्त इतियावत् । नानाप्रकारार्थसंविधानस्य-अनेरप्रकारमयोजनसंपादनस्य रमस्य चाश्रयो भवत्यत इत्यर्थ ॥ ३०-३१ ॥ अङ्गिन =अङ्गिन इतिपदेनेवेत्यर्थ । परस्सरव्यतिकीर्ण परस्पर मिश्रित सापेक्षेर्वा । न चेति-रसस्यातिनिबन्धनेन वस्तु इतिवृत्त विच्छिन्न न कुर्यादित्यर्थ ॥३२॥ ननु चेति-अत्र 'पुनरन रसान्तराणामङ्गत्वकयनेन पुनरुत्तिदोप' इति शेष । परिहरति-तन्नेति । केवरस्योपनिबद्धस्य स्थायिनो व्यभिचारित्वमेव भवतीति पूर्वत्र केवरस्य स्थायिनोऽङ्गत्वमुक्तमिति व्यभिचारीभूतस्थायिनोगत्वमुचन प्रासम्, अत्र च स्वानुभावादिपरिपुष्टस्य रसतां प्राप्तस्य स्थायिनोगत्वमुत्तमिति न पौन रक्त्यमिति भाव । संरोध =अन्यनृपतिप्रयुक्तनगरादिसरोध ॥ ३५ ॥ १॥ अनस्य" इत्यपि पाठ ।

·११२ सप्रभम्- [तृतीयः अनवोपनिवनीत प्रवेशकादिभिरेव सूचयेदित्यर्थः । नाधिकारिवधं कापि त्याज्यमावश्यकं न च । अधिकृतनायकवचं प्रवेशकादिनापि न सूचयेन्, आवश्यकं तु देव- पितृकार्याद्यवश्यमेव कचिकुर्यात् । एकाहाचरितैकार्थमित्थमासन्ननायकम् ॥ ३६ ॥ पात्रैत्रिचतुरैरङ्गं तेपामन्तेऽस्य निर्गमः । एकदिवसप्रवृत्तकप्रयोजनसंनद्धमासन्ननायकमऽबहुपानप्रवेशमा कु. ति, तेषां पात्राणामवश्यमऽङ्कस्यान्ते निर्गम: कार्य:। पताकास्थानकान्यत्र विन्दुरन्ते च वीजवत् ॥ १७ ॥ एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः । पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाङ्क नाटकं परम् ॥ ३८॥ इत्युक्तं नाटकलक्षणम् । अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम् । अमात्यविभवणिनामेकं कुर्याच नायकम् ॥ ३९ ॥ धीरंमंशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम् । शेपं नाटकवत्संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ४० ॥ कविबुद्धिविरचितमितिवृत्तं लोकसंश्रयम्-अनुदात्तम् अमात्याद्यन्य- तमं धीरप्रशान्तनायकं विपदन्तरितार्थसिद्धिं कुर्यात् प्रारणे, मन्त्री अमात्य एव । सार्थवाहो वणिग्विशेष एवेति, स्पष्टमन्यन् । नायिका तु द्विघा नेतः कुलस्त्री गणिका तथा । कचिदेकैव कुलना वेश्या कापि द्वयं कचित् ।। ४१ ।। कुलजाभ्यन्तरा, वाद्या वेश्या, नातिक्रमोऽनयोः । चुर्यात्म्मदर्शयेत् ॥ ३६॥ अन्ते च बीजगदिति-अन्ते बीजपरामर्शयुक्त र्यादित्यर्थः ॥ ३७॥ उत्पाद्यम् । इत्यस्य " विदिविरचितम् ॥ इत्यर्थ " मापायम् । इत्यस्य " सिदन्तरितार्यमिद्धिम् ॥ इत्यर्थः । अमात्यो मन्येय मार्यराह एव दणिम्बिशेष इत्यन्वयः ।। ३९-४. ॥ प्रकरणे उपनिवघ्यनायिकामाइ-नायिकेति । अनयो-पुरजावेश्ययो , अति.

·प्रकाया ] सावलोकदशरूपकम् ११३, आभिः प्रकरणं त्रेधा, संकीर्ण धूर्तसंकुलम् ॥ ४२ ॥ वेशो भृति सोऽस्या जीवनमिति वेश्या तद्विशेषो गणिका " आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता । लभते गणिकाशब्दं स्थान च जनससदि।" एवं च कुलजा वेश्या उभयमिति या प्रकरणे नायिका यथा वेश्यैव तरङ्गदत्ते कुलमैव पुष्पदूपितके ते द्वेऽपि मृच्छकटिकायामिति । क्ति. वातकारादिधूर्तसकुल तु मृच्छकटिकादिवत्सकर्णिप्रकरणमिति । अथ नाटिका लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र संकीर्णान्यनिवृत्तये । अन केचित्- " अनयोश्च बन्धयोगादेको भेद प्रयोत्तृभिज्ञेय । प्रख्यातम्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये॥" इत्यमु भरतीयं लोकम् ‘एको भेद. प्रख्यातो नाटिकारय. इतरस्त्वप्र- ख्यात प्रकरणिकासज्ञो नाटीसंज्ञया द्वे काव्ये आश्रितः इति ब्याच- भाणा प्रकरणिकामपि मन्यन्ते नदसत्-उद्देशलक्षणयोरनभिधानान- समानलक्षणत्वे का भेदाभावात् वस्तुरसनायकाना प्रकरणाऽभेदात् प्रकर- णिकाया,, अतोऽनुद्दिष्टाया नाटिकाया यन्मुनिना लक्षण कृतं तत्रायम- भिप्राय-शुद्धरक्षणसंकरादेव तहक्षणे सिद्धे लक्षणकरण संकीर्णाना नाटिकैव कर्तव्येति नियमार्थ विज्ञायते । क्रमोनास्ति नाम प्रकरणे नायिका कुलजा वा वेश्या वोभय वा भाति नाति नियम इत्यर्थ ॥ ४१-४२ ॥ सकीर्णेति-नाटिकादीनामुपरूपकाणा नाटकप्रकरणादिलक्षणे. सकीर्णत्वन सकीर्णासु नाटिकादिषु मध्ये नाटिक्व विधेया न त्रोटकादिकमियर्थ । अनयो =नाटिकाप्रकरिणक्यो । बन्धयोगात्-दतिवृत्तादिसाम्यात् । इना टिकाप्रारणिकेति द्वे । उद्देश आथमिकनामकीर्तनम् । शुद्धेति-गुद्धस्य नारकादेर्यलक्षण तसंकरादेव-नाटक्यारणलक्षणयो सक- रादेव तलक्षणे-नाटिकालक्षणे सिद्धे नाम किंचिनारकलक्षणेन किंचिकरणार क्षणेन सकीर्णा वक्ष्यमाणरीत्या नारिका विधेयेति सिद्धपि नाटिकाला सकी र्णानामुपरूपकाणा मध्ये नाटिकैय कर्तव्या न गोदकादिकमिति नियमार्थमित्यर्थ ।

·समममू- [तृतीयः तमेव संस्रं दर्शयति- तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकानायको नृपः ।। ४३ ॥ प्रख्यातो धीरललितः शृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः । उत्पाद्येतिवृत्तत्वं प्रकरणधर्मः प्रख्यातनृपनायादित्वं तु नाटकधर्म इति, एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण वस्त्वादेः प्रकरणिकायाम- भावादकपात्रभेदाद् यदि भेदस्तर (तदा) स्त्रीमायचतुरड्डादिभेदकं यदि चेप्यते ॥४४॥ एकदिव्यङ्कपात्रादिभेदेनानन्तरूपता। तत्र नाटिकेतिस्त्रीसमाख्ययौचित्यप्राप्तं स्त्रीप्रधानत्वम्, कैशीकीवृत्त्या- श्रयत्वाञ्च तदङ्गसंख्ययाल्पावमर्शत्वेन चतुरङ्कत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव । विशेपस्तु- देवी तत्र भवेज्येष्ठा मगल्भा नृपवंशजा ॥ ४६॥ गम्भीरा मानिनी, कृच्छ्रात्तद्वशान्नेतृसंगमः । प्राप्यातु- नायिका तादृशी मुग्या दिव्या चातिमनोहरा ॥४६॥ तादृशीति नृपवंशजत्वादिधर्माविदेशः । अन्तःपुरादिसंबन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः । अनुरागो नवारस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम् ।। ४७ ।। नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन शन्तिः। तस्यां मुग्धनायिकायामन्तःपुरसंबन्धसंगीतकसंबन्धादिना प्रत्या- तत्र-नाटिकायाम् ॥ १३ ॥ एवं चेति-नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण यस्वाद प्रारणियायाममावेऽपि यद्यपानादिभेदानाटिकात प्रकरणिकाया भेद उच्यते तदा एकदिश्यकपात्रा- दिभेदेन रूपकाणामनन्ता भेदाः स्युः, न चैनदिष्टमिति न मकरणिका पृथग याच्येत्यये. ॥ ४४ ॥ विशेष नाटिकायां विशेषः । तर नाटिकायाम् ॥ ४५ ॥ तस्मात्-देवीयशादेव नायकस्य नूनननायिकया सह समागमो नाटिका भातीत्यर्य:॥ ४६॥ सस्या सति नूतननायिकापामित्ययः ॥ ४ ॥ १"प्रायान्या" इत्यपि पाठः।

·अथ भाण:- प्रकाश:] सावलोकदशरूपकम् सन्नायां नायास्य देवीप्रतिवन्धान्तरित उत्तरोत्तरी नावस्थानुरागो निबन्धनीयः। कैशिक्यझैश्चतुर्भिश्च युक्ताद्धैरिव नाटिका ॥ ४८ ॥ प्रत्यकोपनिरद्वाऽभिहितलझणकैशिक्यङ्गचतुष्टयवती नाटिकेति । भाणस्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा । यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः ॥ ४९ ॥ संवोधनोक्तिमत्युक्ती कुर्यादाकाशभापितः । सूचयेद्वीरगृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ५० ॥ भूयसा भारती वृत्तिरेकाइँ घस्तु कल्पितम् । मुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥५१॥ धूर्ताश्चौरातकारादयस्तेषां चरितं यौक एवं विटः स्वकृतं परकृतं वोपवर्णयति स भारतीवृत्तिप्रधानत्वाद्भाणः । एफस्य चोक्तिप्रत्युक्तय आकाशभापितैराशङ्कितोत्तरत्वेन भवन्ति । अस्पष्टत्वाच वीरशृङ्गारी सौभाग्यशौर्योपवर्णनया सूचनीयौ । लास्याङ्गानि- गेयं पदं स्थितं पाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका । कैशिक्येति-नाटिका यथा चतुभिरकैर्युत्ता भाति तयोः शिक्यङ्गैरपि चतुर्भिर्युक्ता भवतीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ आशङ्कितोत्तरत्वेन नाम 'विमुक्तम् अहमत्रास्मीति । इत्येवम् , तदेतदाणे द्रष्टव्यम् । सोमाग्यवर्णनेन शृङ्गार: शौर्यवर्णनेन च वीरः सूचनीय.-अस्पष्ट- त्वात् शृङ्गारवीरप्रधानचरित्रस्याऽदर्शनादाणे ॥ ५०-५१ ॥ लास्याङ्गाना लक्षणानि यथा- गेयपदम् - तन्त्रीभाण्ड पुरस्कृत्योपविष्टस्यामने पुरः। शुक्गानं गेयपदम्, स्थितपाठ्य तदुच्यते ॥ स्थितपाठ्यम्-मदनोत्तापिता यत्र पठति प्राकृतं स्थिता, ॥ आमीनम्-निखिलावोधरहितं शोचिन्तान्विताऽबला | मुप्रसारितगात्र यदासीदाऽऽसीनमेव तत्, ॥ पुष्पगण्डिका-आतोद्यमिश्रितं गेय छन्दासि विविधानि च । नीपुसोषिपर्यासचेष्टित पुथ्यगण्डिका, ॥ , ·सप्रभम्- इतृतीयः . प्रच्छेदकत्रिगृहं च सैन्धवाख्यं द्विगृहकम् ॥ ५२ ।। उत्तमोत्तमकं चान्यदुक्तमत्युक्तमेव च । लास्पे दशविध येतदङ्गनिर्देशकल्पनम् ।।५३ ।। डोपं स्पष्टमिति । अथ प्रहसनम्- तहप्रहसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसंकरैः। तद्वदिति भाणवद्वस्तुसंघिसंध्यङ्गलास्यादीनामनिदेशः । तन्त्र शुद्धं तावत्- पाखण्डिविममभृतिचेटचेटीविटाकुलम् ॥ ५५ ॥ चेष्टितं वेषभापाभिः शुद्धं हास्यवचोन्वितम् । पारण्डिनः शाम्यनिन्यामृतयः विप्रात्रात्यन्तमृजः जातिमानी- पजीविनी वा प्रहसनागिहास्यविभावा, तेषां च यथावस्त्रव्यापागेपनि. बन्धनं घेटचेटीव्यवहारयुक्तं शुद्ध प्रहसनम् । कामुकादिवचौवेपैः पण्डकञ्चुकितापसः ॥ ५५ ॥ अग्छेदय:-अन्याराग्न पनि मत्या प्रेमविच्छेदमन्युना। वीणापुरस्मरे गानं सियाः प्रच्छेदको मतः, पिगुटम् --धीरेशधारिणां पुमा नाट्य लक्षण विगूढम्म्, ॥ सेन्धरम्-पश्चन असंकेतः मुव्यक्तवरणान्यितः ।। मार्च वचन पक्ति यत्र तत् सैन्ध विदुः ॥ दिगम्-चतुरयपद गीत मुरम्पनिमुरगान्धितम् ॥ उगमोतमाम्---दिग्दम्, रसभागन्यमुनमोनमा पुनः, ॥ उनम्मत्युनम-- 1-~~फोरमसाइजमधिशेषयुक्त रमोत्तरम् । हरदानित शिमलोपबन्धमनोरम् ।। उत्तिमन्युनिरीयुत सोगटाममलीयन् । लिगमानियागीतार्थमुनमत्युतमुच्यते ॥" इति। अन्यत्मा मारित्वपले दरला५३॥ मम्माधि-ममनेलिभार पारदरादयो निभाया इत्या १४॥ “मम् इति पातरम विकृतं तु- .

·.
प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम्
११७
विकृतम, संकराद्वीथ्या संकीर्ण धूर्तसंकुलम् ।
कामुकादयो भुजङ्गचारभटाद्याः तद्वेपभापादियोगिनो यत्र पण्डकञ्चु-
कितापसवृद्धादयस्तद्विकृतम्-स्वस्वरूपप्रच्युतविभावत्वात्, वीथ्यङ्गैस्तु
संकीर्णत्वात् संकीर्णम् ।
रसस्तु भूयसा कार्यः पड्डियो हास्य एव तु ।। ५६ ।।
इति स्पष्टम् ।
अथ डिम:-
डिमे वस्तु प्रसिद्ध स्वाद्वृत्तयः कैशिकी विना ।
नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥ ५७ ॥
भूतप्रेतपिशाचाद्या. शोडशात्यन्तमुद्धताः ।
रसैरऽहास्यशृङ्गारः पहिभदीप्तैः समन्वितः ॥ ५८ ॥
मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः ।
चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽगिनि ॥५९ ।।
चतुरन्चतु:संधिनिविमर्शो डिमः स्मृतः ।
डिम संघात इति नायकसंघातव्यापारात्मकत्वाडिमः, तत्रेतिहासप्र-
सिद्धमितिवृत्तम्, वृत्तयश्च कैशिकीवर्गस्तिन , रसाश्च वीरगैद्रवीभत्सा-
द्भुतकरुणभयानकाः पट, स्थायी तु रौद्रो न्यायप्रधान, विमर्शरहिता-
मुसप्रतिमुखगर्भनिर्वहणाख्याश्चत्वारः संधय. साङ्गा, मायेन्द्रजालाधनु--
भावसमाश्रयाः (य)। शेष प्रस्तावनादि नाटकवत् । एतच---
" इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम् ।
ततत्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥"
इति भरतमुनिना स्वयमेव त्रिपुरदाहेतिवृत्तस्य तुल्यत्वं दर्शितम् ।
अथ व्यायोगः-
ख्यातेतिद्वत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः ॥ ६० ॥
हीनो गर्मविमर्शाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवद्रसाः ।
चीरादीनां पण्णा रसानां स्वरूपेणैव दीसत्वं विशेयम् ।। ५८ ॥
“दिम सघावे । इतिप्रतिभूतधातुनिर्देश ।
तुल्यत्वम्-डिमेतिवृत्ततुल्यत्वम् ॥ ६ ॥

·२२० सप्रभम्- [तृतीयः - रसस्तु करुणः स्थायी नेतारः प्राकृता नराः। भाणवत्संघियत्त्यङ्गैर्युक्तः स्त्रीपरिदेवितैः ॥७१ ॥ वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ । उत्सृष्टिकाङ्कइति नाटकान्तर्गताकव्यवच्छेदार्थम् । शेपं प्रतीतमिति । महामृग- मिश्रमीहामृगे वृत्तं चतुरहूं त्रिसंधिमत् ।। ७२॥ नरदिव्यावनियमानायकमतिनायकौ । रयातौ धीरोद्धतावन्त्यो विपर्यासादयुक्तकृत् ।। ७३ ॥ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीमपहारादिनच्छतः । शृङ्गाराभासमप्यस्य किंचित्किचित्मदर्शयेत् ॥ ७४ ॥ संरम्भं परमानीय युद्धं व्याजान्निवारयेत् । वधमाप्तस्य कुर्वीत वधं नैव महात्मनः ॥७५ ॥ मृगवदलभ्या नायिका नायकोऽस्मिन्नीहते इतीहामृग. ाख्यातारयातं वस्तु, अन्त्य प्रतिनायको विपर्यासाद्विपर्ययज्ञानायुक्तकारी विय रपष्टमन्यन् । इत्य विचिन्त्य दशरूपकलक्ष्ममार्ग- मालोक्य वस्तु परिभाव्य कविप्रवन्धान् । कुर्यादयत्नवदलड्कृतिभिः प्रबन्ध वाक्यरुदारमधुरैः स्फुटमन्दवृत्तः ॥७६ ॥ 11 इति धननयस्तगरूपस्य तृतीय. प्रकाश. समाप्त.।। रपष्टम् ।। ।। इति श्रीविष्णुमूनोनिरस्य नौ दशरूपावरोके रूपर- लक्षणकागो नाम तृतीय प्रयाग समामः ॥ अंनिवृन प्ररन्यानमेवोपनिषदष्यं तस्य प्रपञ्च यिस्तरस्तु पविना स्वस्था पर्तव्य । जयजयापि तथान्याचर विधातव्यो । स्पष्टमन्यत् । मिश्रमिल्यस्य याताख्यानमित्ययः ॥ ७०-७२ ॥ अस्य प्रतिनायास।भत्र चखेरेकाभपत्लेन शून्नारामासत्वं विशेषम्॥४॥ मस्लमस्याफालेन-अदिमित्यर्ष, दिनापानापानसमात् । र, मन्द, सरल, युने-पन्दामि । सरमन्यत् ॥ ७६ ॥ ॥ पनि प्रयोगपतीपररय प्रभारस्याप्याग्या समासा || ·--- अथ चतुर्थः प्रकाश अथेदानी रसभेदः प्रदश्यते- विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमानः स्वायत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः॥१॥ वक्ष्यमाणस्वभावैर्विभावानुभावव्यभिचारिसात्त्विकैः काव्योपात्तैरमि- नयोपदर्शितैर्वा श्रोतृप्रेक्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो रत्यादिर्वक्ष्यमाणल. क्षण. स्थायी स्वादगोचरताम्-निर्भरानन्दसंविदात्मतामानीयमानो रसः, तेन रसिकाः सामाजिकाः, काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतु- भावेन रसवद् आयुर्घतमित्यादिव्यपदेशवत् । तव विभाव:- ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोपकृत् । आलम्वनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा ॥२॥ 'एवमयम्' 'एवमियम्' इत्यतिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापाराहितविशिष्टरू- पतया ज्ञायमानो विभाव्यमान. सन्नालम्बनत्वेनोद्दीपनत्वेन वा यो नायका- दिरऽभिमतदेशकालादिर्वा स विभाव. यदुक्तम्-"विभाव इति विनातार्थ चतुर्थप्रकाशमारभते-विभावरित्यादिना | स्वाद्यत्वम्-पुष्टावस्थाम् । निर्भरेति-निर्भर आनन्दो यन सविदि-ज्ञाने तदात्मता विपुलानन्दमयज्ञा- नस्वरूपतामितियावत् । तेनेति-तादृशसविदात्मकरमस्य चेतने एष संभयात् सामाजिका एव रसिका इत्यर्थ । यथाऽऽयुर्वृद्धिहेतुत्वेन घृते आयुष्टमुपचर्यते आयुर्घतम् । इति तथा काव्यस्य तथाविधानन्दमविद -आनन्दान्मानानस्य रूपरसस्योन्मीलनहेतुभावेन-उन्मीलनहेतुत्वेन-उद्बोधहेतुत्वेन काव्ये रमतत्त्वमुप- चर्यते ' रसवत् काव्यम् । इत्याह-काव्यमिति ॥ १॥ एवमिति- अयं काम एव ''इय रतिरेय । एतादृशो योऽतिशयोक्त्यादि- रूप. काव्यव्यापारस्तेनाहित सपादित यद् विशिष्टरूप कामादिरूप तादृशविशि- प्टरूपतया शायमान । विभाव्यमान इत्यस्य ज्ञायमान इनि व्याख्या। आलम्व- नत्वेन शायमानो नायादिरालम्बनविभार, उद्दीपनत्वेन शायमानोऽभिमनदेश भालचन्द्रादिरुद्दीपनविभाव । विभावपदस्य शायमानार्थकत्वे प्रमाणमाह-यदु- . - , ·११८ समभम्-. [दृवीय अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामदग्न्यजये यथा ॥ ६१॥ एकाहांचरितकाको व्यायोगो बहुभिर्नरः । व्यायुज्यन्तेऽस्मिन्वहयः पुरषा इति व्यायोगः, तर डिमरद्रसाः पद् हास्यशृङ्गाररहिताः । वृत्त्यात्मात्राथ रसानामचनेऽपि कैगिकीरहिते. तरवृत्तित्वं रसदेव लभ्यते । अस्त्रीनिमित्तश्चान संपामो यथा परशुग• मेण पितृवधकोपात्सहस्रार्जुनधः कृतः । गोप स्पष्टम् । अथ समवकार- कार्य समवकारेवि आमुखं नाटकादिवत् ।। ६२ ।। ख्यातं देवासुर वस्तु निर्विमर्शास्तु संघयः । वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः ॥ ६ ॥ द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक्पृथक् । बहुवीररसाः सर्वे यददम्भोधिमन्यने ।। ६४ ॥ अङ्कत्रिभिस्त्रिकपटस्त्रिशृङ्गारत्रिविद्रवः । द्विसंघिरटः प्रथमः कायों द्वादशनालिकः ॥६५॥ चतुर्दिनोलिकावन्त्यौ नौलिका घटिकाद्वयम् । वस्तुस्वभावदेवारिकताः स्युः कपटास्त्रयः ॥ ६६ ॥ नगरोपरोपयुद्धे वाताग्न्यादिकविद्रवाः । धर्मार्थकामः शृङ्गारो नात्र विन्दुमवेशकौ ॥ ६७ ॥ वीध्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात्महसने यया । रसवदेवेति-यया हात्यशृङ्गाररहिताः पडेव वीयदयो रसा अत्र कार्य एव फै- शिकीवृत्तिराहित्यस्याऽवचनेपि वैशिकीभिन्नवृत्तयः कार्या इति लभ्यते किं च वैशिष्क्याः शृङ्गारप्रधानत्वावृङ्गाररसनिवृत्या वैशिक्या अपि निवृत्तिलम्यने हत्यर्थः ॥ ६१ ॥ मन्दवैशिक्य.अन्दा अल्या कैशिकी यामु ता मन्दशिक्यः ।। ६३ ॥ वस्तुस्वभावतो देचकृतोऽरिकृतश्चेति त्रयः कपटा नगरोपरोधस्तो युद्ध- कृत्ये साताग्न्यादिकृतश्चेति, ब्रो, दित्य: राष्ट्रस्य.. प्रदेशकारश, प्रसार शान्ते द्रष्टव्यम् । मुखप्रनिमुखे प्रथमाके , गो द्वितीयाके, निर्वण तृतीयाके । १" नाडिकः' इत्यपि पाठः । २ नाडिया" इत्यपि पाठः।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् ११९ समवीर्यन्तेऽस्मिन्ना इति समकारः । तत्र नाटकादिवदामुसमिति समस्तरूपकाणामामुखप्रापणम् । विमर्शवर्जिताश्चत्वारः संधयः, देवामुरा- दयो द्वादश नायकाः तेषां च फलानि पृथक्पृथग्भवन्ति यथा समुद्रम- न्थने वासुदेवादीनां लक्ष्म्यादिलाभाः, वीरश्वाङ्गी अङ्गभूताः सर्वे रसाः, त्रयोऽङ्का तेषां प्रथमो द्वादशनालिकानिवृत्तेतिवृत्तप्रमाणः यथासंख्यं चतुर्द्धिनालिकावन्त्यौ, नालिका च घटिकाद्वयम् । प्रत्यकं च यथासंख्य कपटाः तथा नगरोपरोघयुद्धवाताग्न्यादिविद्रयाणां मध्य एकैको विद्रवः कार्यः । धर्मार्थकामशृङ्गाराणामेकैकः शृङ्गारः प्रत्यङ्कमेव विधातव्यः । चीथ्यङ्गानि च यथालाभं कार्याणि । बिन्दुप्रवेशको नाटकोक्तावपि न विधातव्यौ । इत्ययं समवकारः। अथ वीथी-- वीथी तु कैशिकीटत्ती संध्यङ्गास्तु भाणवत् ।। ६८ ॥ रमः सूच्यस्तु शृङ्गारः स्पृशेदपि रसान्तरम् । युक्ता प्रस्तावनाख्यावर रुद्धात्यकादिभिः ।। ६९ ॥ एवं वीथी विधासव्या द्वयेकपात्रमयोजिता । वीथीवद्विधी मार्गः अङ्गानां पतिर्वा, माणक्कार्या । विशेषस्तु रसः शृङ्गारोऽपरिपूर्णत्वास्यसा सूच्या, रसान्तराण्यपि स्तोकं स्पर्शनीयानि । कैशिकी वृत्ती रसौचित्यादेधेति । शेपं स्पष्टम् । अथाङ्क:- उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यात हत्तं युद्धया प्रपञ्चयेत् ।। ७० ॥ सर्वेषा नायकानामः प्रयोजनानि समवकीर्यन्ते एकत्रीभवन्त्यत्रेति सम. पकार इत्यर्थः समस्तरूपकाणाम् समस्तरूपकेषु आमुखप्रापणम् प्रस्तावनासंबन्धो दर्शितः। तेषामवाना मध्ये 'प्रथयोङ्को द्वादशनालिकामिनिर्वः संपादनीय इति- वृत्तस्य प्रमाणं यस्य यस्मिन् वा तादृशः कर्तव्य इत्यर्थः । अन्त्यो द्वितीयतृतीयौ । धर्मपल्या सह शृङ्गारो धर्मशृङ्गारः, लोभवशेन प्रवृत्याऽर्थशृङ्गारः, परकीया- दिना कामशृङ्गार इतिविवेकः ।। ६५-६७ ॥ युक्तेति-प्रस्तावनायाः स्याते. उक्त पद्यात्यकादिभिरर्युक्ता बीपी कर्म- व्येन्यन्वयः ॥ ६९ ॥ भूयसा=विशेषतः । उत्सृष्टिकाङ्केति-"नाटक सप्रकरणम्" इत्युद्देशवाक्ये य उत्तोऽस्तस्मिन् । .

·सप्रभम् [चतुर्य इति" ताश्च यथास्व यथावसर च रसेपूपपादयिष्यामः । अमीषा चानपे. क्षितबायसत्त्वाना गदोपधानादेवाऽऽसादिवतापाना सामान्यात्मना स्वस्वसवन्धिवेन विभाषिताना सामाझावकचेतति विपरिवर्तमाना- नामालम्बनादिभाव इति न वस्तुशून्यता । तदुक्त भर्तृहरिणा- "शब्दोपहितपास्तान्युपियता गतान् । प्रत्यक्षमित्र पसादीन्साघनत्वेन मन्यते ।।" इति। पसहस्री कृताप्युक्तम्--"भ्यश्व सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते' इति । तमालम्बनविभावो यथा- अस्या सविधौ प्रजापतिरभूमन्द्रो नु कान्तिप्रद शृङ्गारेकनिधि स्वय नु मदनो मासो नु पुष्पाकर । वेदाभ्यासजड कथं नु विपयव्यावृत्तपौतूहलो निर्मातु प्रभवेन्मनोहरमिद रूप पुराणो मुनि" उद्दीपनविभावो यया- "अयमुदयति चन्द्रश्चन्द्रिकाधीतविश्व परिणतविमलिम्नि व्योग्नि कर्पूरगौर । मजुरजतशलाकास्पर्धिभिर्यस्य पादै- जंगदमलमृणालीपचरस्थ विभाति ।।" अनुभावो विकारस्तु भावससूचनात्मकः । त्तमिति । तान् विमावान् । ययास्वम्-यथाक्रमेण निर्देशम्मेणेतियावत् । अभी पाम्-विभारानाम् । चद्रादिविभावाना कृष्णपक्षादावपि काव्यलक्षणशब्दोपाधि वशात् सद्भावो भवतीत्याह-अनपेवतेति । सामान्यामनाम् साधारणीभूतानाम्। स्वपद रसिकपर रसपर था। विभावितानाम्-विज्ञातानाम् । आलम्बनादिमाव - आलम्बनादित्वम् । उत्तभावार्दाना यदि भाषाचेतसि वर्तमानत्य न स्यात्तदा स्यादपि वस्तुान्यता न चैवमस्तीपर्ण, पदार्थस्य बौद्धलेऽपि यस्तुशून्यताया अस्वी वारात। उत्ते प्रमाणमाह-तदुक्तमिति । साधनत्वेनमगरक्त्यादिना बध्यत्वादि नेतियावत् । एम्प-विभावेभ्य ! सामान्यगुणयोगेन साधारणीकृतेभ्य इत्यर्थ । साधारणीकरण च न ममैवैते" इत्यादिना काव्यप्रकाशे द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥ अनुभाव इति-रत्यादिमावस्य समूचनात्मक समूचको विरार.-भ्रूवित्रीप दिनुभाव इत्युच्यते। . .

·प्रकाश सावलोकदशरूपकम् स्थायिभावानऽनुभावयन्त सामाजिकान् सभ्रूविक्षेपकटाक्षादयो रस- पोपकारिणोऽनुभावा, एते चाभिनयकाव्ययोरप्यनुभावयता साक्षाद्भाव- कानामनुभवकर्मतयानुभूयन्त इत्यनुभवनमिति चानुभावा रसिकेपुव्यपदि. श्यन्ते । विकारी भावससूचनात्मक इति तु लौकिकरसापेक्षया इह तु लेपा कारणत्वमेव । यथा ममैव- 'उजृम्माननमुट्सत्कुचतट लोलभ्रमलत स्वेदाम्भ स्लपिताङ्गयष्टिविगल्दीड सरोमाञ्चया । धन्य कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिता सस्पृह मुग्धे दुग्धमहाधिफेनपटरप्रख्या कठाक्षच्छटा ।।' इत्यादि यथारसमुदाहरिष्याम । हेतुकार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः मंव्यवहारतः ॥३॥ तयोविभावानुभावयोलौकिकरस प्रति हेतुकार्यभूतयो सत्यवहारा- देव सिद्धत्वान्न पृथग्लक्षणमुपयुज्यते वदुक्तम्-"विभावानुभावौ रो. स्थायीति–सामाजिकान् प्रति रत्यादिस्थायिभावानऽनुभावयन्तो भ्रूविक्षेपा दयोऽनुभावा विज्ञेया । एते च भूनिभेपादयो ये भावका रसिका अनुभवक तरिस्तेषां साक्षादनुभवकर्मतयाऽनुभूयन्ते इति व्युत्पत्त्या अनुभवनम् -रत्यादेरनु पश्चाद्भवन्तीति व्युत्पत्या चाभिनयकाव्ययोरनुभावा इति व्यपदिश्यन्ते । "अभि नयकाव्ययो " इत्यस्य " अनुभावयताम् ॥ इत्यनेन वान्वय । भ्रूविक्षेपा दीना यद् विकारत्वम्-धार्यत्वमुच्यते तल्लौकिकरसापेक्षया लौकिकरसे सत्येव भूविक्षेपादीनां लोके सभवात्, इह-अलौकिकरसे नु तेषाम्-भ्रूविक्षेपादीना कारणत्वमेव-अभिनयकाव्ययोरनुभावादिभिर्विना रसोत्पत्तेरसभयात् “विभा वानुभावव्यभिचारिसयोगाद् रसनिष्पत्ति " इति सिद्धान्तात् । लाये नायिका नायक्योर्य शृङ्गारादि स लेकिकरसस्तेन लौकिकरसेन भूविक्षपादयो नायन्ते इति तेषा तत्र कार्यत्वम्, अभिनयकाव्याम्या य खलु सामाजिकैयस्वायते सोडलीलियरस स त्वनुभावादिक विना न सपद्यते इति तत्र तेग कारणत्व मिति विवेक । तयोरिति-लौकिकरसे आलम्बनोद्दीपनविभावयोहेतुत्वमनुभावाना च कार्य त्वमस्तीति वादृशहेतुकार्यभूतयोविभावानुभाषयो संव्यवहारादेव लोकन्यपहारा देव सिद्धत्वात् ज्ञातत्वात् तयो पृथग् लक्षण नोच्यते अबालरीरिकविभावानु भावयोरेव लक्षणस्य वक्तव्यत्वात् कि पाऽगविवविभागनुमावस गानेर ·१२४ समभम्- [ चतुर्थः क्ससिद्धी लोकयानानुगामिनी लोफत्यभावोपगतत्वाध न पृथग्रभाग मुच्यते" इति । अथ भाव:- मुखदुःखादिकविर्भावस्तद्भावभावनम् । अनुकार्याश्रयत्वेनोपनिनध्यमानै सुखदुःसादिस्वैर्भावस्तद्भावस्य भाव- कचेतसो भावनं वासन भाव तदुक्तम्-"अहो हानेन रसैन गन्धेन वा सर्वमेतद्भावित वासितम्" इति । यतु "रसान्भावयन्भाव.” इति "कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव. इति च तद् अभिनयकाव्ययो.प्ररर्तमानस्यभावश इस्य प्रवृत्तिनिमित्तकथनम् । ते च स्थायिनो व्यभिचारिणश्चेति वक्ष्यमाणा | पृथग्भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि साचिकाः ॥ ४॥ सत्त्वादेव समुत्पतेस्तच वद्भावभावनम् । लौक्तिविभावानुभावो विज्ञेयायिति न पृथग् लक्षणवचनापेक्षा । पृथग्लक्षणा नुपयोगे प्रमाणमाह-तदुरुमिति । रोकयानानुगामिनी ओरव्याहारानुक्ली । स्पष्टमन्यत्॥३॥ अनुकार्याश्रयत्वेन श्रीरामादिगतत्वेन । वासनम् तदापत्ति-दु ख्यादिभवनम् तद्धावस्येति भावक( रसिक )चेतसो विशपणम् । तद्भावस्य-शदेवतानस्य, भावनम्-तदेस्तानता। ननु त्वया हि भाररुचेतसो भावनाद्भावत्व भावस्योत प्राचीनेस्तु " रमान् भावयन् भाप ॥ ॥ क्वेरन्तर्गत भाव भारयन् भाव ॥ इत्येव रसमावकत्वेन कविहृदयभावभावकत्येन च मावस्य भावावमुक्तमिति प्राचीनेविरोध प्रात इत्याशङ्कयाह-यत्त्विति, भया हि रसिरसमवेतभावपदस्यार्थ उत, प्राचीनाना तत् भावपदार्थाभिधान तु 'मावात्मक काव्यम् । 'भावात्माऽभिनय , इत्येव काव्याभिनययो प्रवर्तमानस्य (नोधरस्स) भावस्यास्तीति विपसभेदान विरोध । काव्यस्य रसभावक्त्यम् अभिनयस्य च कविहृदयभावभाषकत्व मुस्पष्टमेव । तेभावा । पृथगिति-यक्ष्यमाणा अश्रुपातादयोऽावनुभावा अपि साहित्यशाम्रसस्तेन सात्विाभावा इत्युच्यन्ते तेषा सत्त्वात् समुत्सद्यमानत्वात् तत्-मत्व च तदाप- भावनम् तद्भावस्य-भावकचेतम मुखदु सादिभिर्भावन वासनमित्यन्वय ।

·प्रकाशः सावलोकदशरूपकम् १२५ परगतदुःसहर्षादि भावनायामऽत्यन्तानुएलान्त करणत्वं सत्त्वं यदाह- "सत्त्वं नाम मन प्रभवं तब समाहितमनस्त्वादुत्पद्यते, एतदेवास्य सत्त्वं यतः खिन्नेन प्रहर्पितेन चाश्रुरोमाञ्चादयो निर्वय॑न्ते, तेन सत्त्वेन निर्वृत्ताः सारिकास्त एव भावास्तत उत्पद्यमानत्यादथुप्रभृतयोऽपि भावा भावसंसूचनात्मकविकाररूपत्वाचानुभावा इति द्वैरूप्यमेपाम् । " (इति) ते च- स्तम्भमलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू ॥५॥ अश्रुवस्वर्यमित्यष्टी, स्तम्भोऽस्मिन्निष्क्रियाङ्गता । प्रलयो नष्टसंज्ञत्वम्, शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः ॥ ६ ॥ यथा- वेवइ १ सेअदवदनी २ रोमञ्चिअ गत्तिए ववइ ३१ विललु तु वलअ एहु वाहोअल्लीए रणेत्ति ॥ मुहऊ सामलि होई ४ सणे विमुच्छइ विमग्घेण ५। मुद्धा मुहअल्ली तुअ पेम्मेण सावि ण धिजइ ॥" अथ व्यभिचारिणः, तन सामान्यलक्षणम्- विशेपादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः । स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्नाः कल्लोला इव वारिधौ ॥७॥ मन.प्रभवम् मनोविकारविशेष । तत्-सत्त्वम् , तादृशसात्त्विस्मनोविकार एकाग्रमनसो जायते । निर्वृना -सजाता | सात्त्विकारत एव भावा इति सात्त्वि- कभावा इत्यर्थ । तत् इति-तत =सत्वादुत्पद्यमानत्वादश्रुप्रभृतयोऽपि भावा भा वसमूचनात्मरविकाररूपत्वादनुभावा अप्युच्यन्ते इत्येषाम्-सात्विाना देरुप्यम् भावत्वमनुभावत्व च सिद्धम् || ४ ॥ ते सात्त्विम्भावा । स्तम्भलक्षणमाह-स्तम्भ इति । प्रत्यरक्षणमाह-प्रलय इति, नष्टसज्ञत्वम्-मूळ । वैस्वयम्=भावविशेषेण गद्दष्टता | स्पष्टमन्यदि त्याह-शेषा इति ॥६॥ "वेपते १ स्वेदवदना २ रोमाय गाने वपति ३ ॥ विलोलस्ततो चलयो लघु बाहुवल्या रणति॥ मुस श्यामल भवति ४ क्षण विमूर्धति विदग्धेन ५। मुग्धा मुरावली तव प्रेम्णा सापि न धैर्य करोति "इतिच्छाया। १ ·१२६ सममम्- [चतुर्थः यथा वारिधौ सत्येव कल्लोला उद्भवन्ति विलीयन्ते च तदेव रत्यादौ स्थायिनि सत्येवाविर्भावतिरोभावाभ्यामाभिमुस्त्येन चरन्तो वर्तमाना निर्वेदादयो व्यभिचारिणो भावा । ते च- निर्वेदग्लानिशङ्काश्रमतिजडताहर्पदन्यौग्यचिन्ता- स्वासेग्रॅमर्पगर्वाः स्मृतिमरणमदाः सप्तनिद्राविबोधाः । बीडापस्मारमोहा: मुमतिरलसतावेगतर्कावहित्या व्याध्युन्मादौ विपादोत्सुकचपलयुतास्त्रिंशदेते त्रयश्चा।। तर निर्वेद- तत्वज्ञानापदीयोदेनिर्वेदः स्वावमाननम् । तत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैवर्योच्छ्वासदीनताः ॥९॥ तत्त्वज्ञानान्निदो यथा- "प्राप्ता श्रिय सरलकामदुधास्तत किं दत्त पदं शिरसि विद्विपता ततः किम् । संग्रीणिता. प्रणयिनो विभवैस्ततः किं क्ल्प स्थित तनुमृता तनुभिस्तन. किम् ।।" - आपदो यथा- "राज्ञो विपद्धन्धुवियोगदुःख देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः । आखाद्यतेऽस्या. कटुनिष्फलाया. फल मयैतचिरजीवितायाः ।।" ईर्ष्यातो यथा- "न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तनाप्यसौ तापस. सोऽप्यनै निहन्ति राक्षसभटाजीवत्यहो रावण । विम्बिशनजितं पयोधितरता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गप्रामटिकाविलुण्ठनपरै पीने. किमेभिर्भुजैः ।।" वीरशृङ्गारयोर्व्यभिचारि निवेदो यथा- "ये वाहवो न युधि वैरिकठोरक्ण्ठ- पीठोच्छरदुधिरराजिविराजितासा । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रमन- सक्रान्तकुङ्कुमरसा सलु निष्पलास्ते ॥" तत्र-निर्वेद चिन्तादयो भवन्तीत्यन्वय ।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १२७ आत्मानुरूपं रिपुं रमणीं वाऽलभमानस्य निवेदादियमुक्तिः । एवं रसान्तराणामप्यमभाव उदाहार्यः । रसानङ्गः स्वतन्त्रो निर्वेदो यथा- "वस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटर्क वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्माद्यतः श्रूयताम् । वामेनान वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥" विभावानुभावरसाङ्गाऽनङ्गभेदादऽनेकशाखो निवेदो निदर्शनीयः । अथ ग्लानि:- रत्याधायासतदक्षुद्भिग्लानिर्निष्पाणतेह च । वैवर्ण्यकम्पानुत्साहक्षामाङ्गवचनक्रियाः ॥ १०॥ निधुवनकलाभ्यासादिश्रमतृक्षुद्वमनादिभिर्निष्प्राणतारूपा ग्लानिः अस्या च वैवर्ण्यकम्पानुत्साहादयोऽनुभावाः । यथा माघे- " “ लुलितनयनताराः क्षामवन्दुबिम्बा रजनय इत्र निद्राकान्तनीलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधानाः संसिनः केशपाशा- नवनिपतिगृहभ्यो यान्त्यमूर्वारवधः शेपं निर्वेदवदूह्यम् । अथ शङ्का- अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात्स्वदुर्नयात् । कम्पशोपामिवीक्षादिरत्र वर्णस्वरान्यता ॥ ११ ॥ रसान्तराणामिति षश्थयों निरूपितत्व तथा च निदे रसान्तनिरूपितान- भाव एवरीत्या स्वयमुदाहार्य इत्यर्थ । " कस्त्वभो ।" इत्यत्र यस्यचिदपि रसत्या प्रकाशनाद् निर्वेदत्यैव प्राधान्य रसाऽनङ्गत्वं च विशेयम् । विभावेति-विभवानुभाषरसानामङ्गभूतः अननभूतश्च निवेद इत्यनेस्प्रधागे भवतीत्यर्थ. ॥९॥ निधुवनम् मुरतम् । निपाणता-श्रान्तिरितियारत् । शेषम्-रसायनत्यमनङ्गत्व च।

·समममू- [ चतुर्थः सत्र परक्रौर्याद्यथा रत्नावल्याम्- “हिया सर्वस्यासी हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोर्टष्ट्वालापं कलयति कयामात्मविपयाम् । ससीपु स्मेरामु प्रकटयति पैलक्ष्यमधिक प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्घविधुरा ।।" रखदुर्नयाद्यथा वीरचरिते- " दूरावीयो धरणीधराभं यस्ताटफेयं तृणवश्वधूनोत् । हन्ता मुवाहोरपि ताडकारिः स राजपुनो हृदि वायवे माम् ॥" अनया दिशान्यदनुसतव्यम् । अथ श्रमः- श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः स्वेदोऽस्मिन्मर्दनादयः । अध्यतो यथोत्तररामचरिते- अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंजातसेदा. दशिस्थिलपरिरम्भैदेत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्यलान्यङ्गकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ||" गतिश्रमो यथा माघे-- " प्राप्य मन्मथररसादतिभूमि दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य । शश्रमुः श्रमजलाललाटशिष्टकेशमसितायतकेश्यः ॥" इत्याद्युप्रेक्ष्यम् । अथ धृतिः- संतोपो ज्ञानशक्त्यादे तिरव्यग्रभोगकृत् ॥ १२ ॥ ज्ञानाद्यथा भर्तृहरिशतके- " वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोपो निर्विशेषो विशेषः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्धवान् को दरिद्रः॥" अन्यत्-रसाधगत्वभनगत्वं च अनुसतव्यम् स्वयमुदाहार्यम् । नव्यग्रभोगत्-अध्यनत्वपूर्वम्भोगप्रयोजिकेतियावत् । धैर्याभावे हि व्यग्रता भरति न धैर्ये सतीति भावः ।

·प्रकाश सावलोकदशरूपकम् १२९. शक्तितो यथा रत्नावल्याम्- "राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्त समस्तो भर सम्यक्पालनपालिताः प्रशमिताशेपोपसर्गा. प्रजा । प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्व चेति नाम्ना धृति काम काममुपैरवय मम पुनर्मन्ये महानुत्सव ॥" इत्याचूह्यम् । अथ जडता- अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिभिपनयननिरीक्षणतूष्णीभावादयस्तत ॥ १३ ॥ इष्टदर्शनाद्यथा- एवमालि निगृहीतसाध्वस शकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नारमरत्पमुसवर्तिनि प्रिये ॥" अनिष्टश्रवणाद्यथोदात्तराघवे-" राक्षस- तावन्तस्ते महात्माना निहता' केन राक्षसा येपा नायकर्ता यातात्रिशिर सरदूषणा. ।। द्वितीय ---गृहीतधनुषा रामह्तकेन । प्रथम --क्मेिकास्नैिव । द्वितीय अदृष्ट्वा के प्रत्येति, पश्य तावतोऽस्मदलस्य- सद्यश्छिन्नशिर श्वभ्रमजकककुराकुला । क्यन्धा येवल जातास्तालोत्ताला रणाङ्गणे ।। प्रथम-सखे यद्येव तदाहमेवविध. किं करवाणि ।" इति । अथ हर्ष प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्पोऽश्रुस्वेदगदगदाः। प्रियागमनपुत्रजननोत्सवादीविभावैश्वेत प्रसादो हर्प तत्र चाशुस्वेद- गद्गदादयोऽनुमावा यथा- " आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुट्ोक्ष्य दुर्लङ्घयता गेहिन्या परितोपयाप्पकलिलामासन्य दृष्टि मुसे । दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान्स्वेनाञ्चलेनादरा. दुन्मृष्ट करभस्य केसरसटाभाराप्रलमं रज " कि करवाणि " इत्यनेन ज्ञहता मयते-वर्तव्यताशानविगमात् । प्रसत्ति:-प्रसाद।

·सग्रभम्- [चतुर्थः निवेदयदितरदुन्नेयम् अथ दैन्यम्- दौर्मत्याधरनौजस्पं दैन्य कार्यामजादिमन् ॥१४॥ दारिद्रयन्यकारादिविभावैरनौजस्क्ता चेतसो दैन्यं तन च कृष्णता- मलिनासनदशनादयोऽनुभावाः यथा- वृद्धोऽन्ध. पतिरेप मञ्चकगत स्थूणावशेपं गृह कालोऽभ्यर्णजलागम वुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो। यनासंचिततेलविन्दुघटिका भनेति पर्याकुला दृष्ट्या गर्भमरालसा मुताधू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥" शेष पूर्वनत् । अयोग्यम्- दुऐऽपराधर्मुिख्यकॉपैश्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १५ ॥ यथा वीरचरिते-"जामदग्न्य.- उत्कृत्योत्कृत्य गर्मानपि शक्लयत क्षत्रसंतानरोपा- दुद्दामस्यैकविंशत्यवधि विशसत. सर्वतो राजवंश्यान् । पित्र्यं तद्रक्तपूर्णहदसवनमहानन्दमन्दायमान- मोधानः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभाव.।। अथ चिन्ता- ध्यानं चिन्तेहितानाप्तेः शून्यतावासतापकृत् । " पक्ष्मानमथिताश्रुविन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्धिभिः कुर्वन्त्या हरहासहारि हृदये हारावलीभूपणम् । बाले वालमृणालनालवलयालबारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षिसुकृती कोऽयं त्वया स्मर्यत" यथा वा- " अस्तमितविषयसङ्गा मुलितनयनोत्पला बहुश्वसिता। इतरत्-प्रान्मादिजन्यो यो निर्वेदवद् उनेय स्वयमुदाहार्य । शेपम्-रसाझानगादि, पूर्ववत् स्वयमुदाहायमित्यर्थ ॥ १४ ॥ यथा- ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् ध्यायति किमप्यलक्ष्यं वाला योगाभियुक्तेव ॥" अथवास:- गर्जितादेमनःक्षोभत्रासोऽत्रोत्कम्पितादयः ॥ १६ ॥ यथा माघे "वस्यन्ती चलशफरीविघट्टितोरू- मोस्रतिशयमाप विभ्रमस्य । क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतो- लीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः ॥" अथासूया- परोत्कर्पाक्षमाऽसूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा । दोपोक्त्यवज्ञे भृकुटिमन्युक्रोधेङ्गितानि च ॥ १७ ॥ गर्वेण यथा वीरचरिते-- " अथित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यका । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विवसनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुसो दृप्तः कथं मृप्यते ।। दौर्जन्याद्यथा- " यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस्व गुणार्जने नहि परयशो निन्दाव्यानरलं परिमार्जितुम् । विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसत्तमनोरथो दिनकरकरान् पाणिच्छगर्नुदश्रममेष्यसि ॥" मन्युजा यथामरुशतके- "पुरस्तन्व्या गोत्रस्सलनचकितोऽहं नतमुसः । प्रत्तो लक्ष्याकिमपि लियितुं देवहतकः । स्फुटो रेखान्यासः कथमपि स तादृक्परिणतो गता येन व्यक्तिं पुनरवयवैः सैव तरणी ॥ योगाभियुक्तेष योगिनीव ॥ १५ ॥ प्राप्त अयम् । मन शोभ-मनसो भयप्राणता। दोयोक्त्यादयोऽनुभारा असूयार्या दिशेयाः । अमेति शेषः ।

·२३२
सप्रभम्-
[चतुर्थः
ततश्चाभिज्ञाय पुरदरुणगण्डस्थलरुचा
मनस्विन्या रोपप्रणयरभसाद्गद्गदगिरा।
अहो चित्र चित्रं स्फुटमिति निगद्याश्रुकलुपं
रुपा ब्रह्मास्त्र मे शिरसि निहितो वामचरणः ॥"
अथामर्पः--
अधिक्षेपापमानादेरमोऽभिनिविष्टता ।
तत्र स्वेदशिरकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १८ ॥
यथा वीरचरिते-
“प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेवं दूपयिष्यामि शस्त्रममहानतम् ।।"
यथा वा वेणीसंहारे-
"युप्मच्छासनलङ्घनान्भसि मया ममेन नाम स्थितं
प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि ।
क्रोधोलासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा-
नऽयेक दिवस ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ।।"
अथ गर्व:-
गर्योऽभिजनलावण्यवलैश्वर्यादिभिर्मदः ।
कर्माण्याधर्पणावज्ञा सविलासाङ्गवीक्षणम् ॥ १९ ॥
यथा वीरचरिते-
"मुनिरयमथ वीरस्तादृशस्तप्रियं मे
विरमतु परिकम्पः कातरे क्षत्रियासि ।
तपमि विततकीतेंदेपंकण्डूलदोष्णः
परिचरणसमयों राघवः क्षत्रियोऽहम् ।।"
यथा वा तत्रैव-
"ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये ।
जामदम्यध यो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥"
अभिनिविष्टता-अभिनिवेशः, असहनमितियावत् ॥ १८ ॥
कौणीति-गणाऽऽधर्षणाऽवना सविलास स्वाङ्गवीक्षणं च जायते ॥१९॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् अथ स्मृति:- सशज्ञानचिन्तायैः संस्कारात्स्मृतिरत्र च । सातत्वेनार्थभासिन्यां भ्रूसमुन्नयनादयः ॥२०॥ यथा- "मैनाक किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य पुतः स वनपतनाशीतो महेन्द्रादपि । तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मा रावण- माः ज्ञातं स जटायुरेप जरसा टिष्टो वयं वान्छति ॥" यथा वा मालतीमाधो-"माधर'-मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभारि- नात्मजन्मन संस्कारस्यानवरतप्रयोधात् प्रतीयमानस्तद्विसदशै प्रत्ययान्त- रैतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसतानस्तन्मयमिर पगति गृत्तिसारुप्यतश्चैतन्यम्- "लोनेव प्रतिनिम्यितेर लिसिनेमोत्कीर्णम्पेन च प्रत्युव च वमसारपटितेनान्तर्निसातेर च । सा नश्चेतसि कीलितेव विशिश्वतोमुवः पञ्चभि- चिन्तासंततितन्तुजालनियिडस्यूतेव लता प्रिया ।" सहशेति-सहापदार्थशानादिना पूर्यमुपमस्य संस्कारयोदोषो भगी तेनो- दुदेन च संस्कारेण स्मृतियो, सा च रमनिशांतत्येन परिषपस्य भामिका भरतीत्यर्थ प्राक्तनेति-प्रापनेनोपराभेन माघात्कारेण सभापितम् मानमाऽsrम स्योत्पत्तिर्यस्यैताहसंस्कारस्य निरन्तरोधात् प्राीपमा मनापमानो या तमि. ग. स्वपिरदे प्रययान्तर.-शनान्तरविरुणामया भनिय प्रिपामा- रियारप स्मृतिप्रत्ययस्प-स्मृतिम्शुणवानरय संगान परम्परा (गमुदाय ) तन्मयमिर-प्रियतमामपमिव करोति पै यम्-मरमान तिमारपाशी. भ. त परस्प रिस्पेग परिणामो पृति यूनिगास्पद निमार पुती भासमानदातानविपास अत्यन्त पारितनग व ममिरेस, मार पियास्मर ममा मन निरमपमा रोक ने निकायपाति भार । गोगलासमा नादि काम् । उप“निगाभा- अति।

·१३४
सप्रभम्-
[चतुर्थः
अथ भरणम्
'मरणं मुमसिद्धत्वादनर्थत्वाच्च नोच्यते ।
यथा-
"संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणमनु वर्त्मवातायनं
वारंवारमुपेत्य निष्क्यितया निश्चित्य किंचिधिरम् ।
संप्रत्येव निवेद्य केलिकुररी सालं सखीभ्यः शिशो-
धिव्या. सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मित. ॥"
इत्यादिवच्छृङ्गाराश्रयालम्बनत्वेन मरणे व्यवसायमानमुपनिवन्धनी-
यम् । अन्यत्र कामचारो यथा वीरचरिते-"पश्यन्तु भवन्तस्ताडकाम्-
हृन्मर्मभेदिपतदुत्क्टकङ्कपरसंवेगतत्क्षणकृतस्फुरदङ्गभङ्गा ।
नासाकुटीरपहरदयतुल्यनिर्यदगुद्दध्वनदसूक्प्रसरा मृतैव ॥"
अथमद-
होको मदः पानात्स्खलदङ्गवचोगतिः ॥ २१ ॥
निद्रा हासोज रुदित ज्येष्ठमध्याधमादिषु ।
यथा माये-
"हावहार हसितं वचनाना कौशलं इशि विकारविशेषाः।
चकिरे भृशमृजोरपि वध्वा कामिनेव तरुणेन मदेन ।"
इत्यादि ।
अथ सुप्तम्-
मुप्त निद्रोद्भवं तत्र श्वासोच्छासक्रिया परम् ॥ २२॥
नीच्यते लक्ष्यते ।
शृङ्गरानयालम्बनत्वेनेति-यमुद्दिश्य भाव प्रवर्तते स तस्य आलम्बनमित्यु-
च्यते प्रियमुद्दिश्य मरणे हि स प्रिय एव भरणस्यालम्बन स्यादिति प्राप्त तथा च
शृङ्गारस्य य आश्रय प्रियो या प्रिया वा तादृशालम्बनत्वेन नाम तादृशगृङ्गारा-
अयमुद्दिश्य मरणे व्ययसायमात्र प्रदर्शनीयमुक्तपद्यदिशा न तु साक्षान्मरणमपी-
त्यर्थ । अन्य शृङ्गारादन्यत्र नु कामचार, स्वातन्त्र्यम्-साक्षान्मरणोपनिबन्धेपि
न दोष ।
निद्रेति-मदेनोनमे निद्रा. मध्ये हास . अध्रमे रुदित जायते ।
मुसम्मुषुप्ति , निद्राहि यक्ष्यमाणरीत्या मनस्समीलनं सुषुप्तिपूर्वावस्थेति सुषु-
सेनिंद्रोद्भवत्वमुत्तमिति विभावनीयम् ॥ २२ ॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् यथा- "लघुनि तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलमपलालस्रस्तरे सोपवाने । परिहरति सुपु हालिकद्वन्द्वमारात् कुचकलशमहोष्मावद्धरेखस्तुपारः ॥" अथ निद्रा- मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यक्लमादिभिः । तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोत्स्वमतादयः ॥२३॥ यथा- "निद्रार्धमालिनदृशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । जद्यापि मे मृगहशो मधुराणि तस्या- स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥" यथा च माधे- "प्रहरकमपनीय स्वं निदिद्रासतोच्चैः प्रतिपदमुपहूतः केनचिनागृहीति । मुहुरविशदवर्णा निद्रया शून्यशून्यां ददपि गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः ॥" अथ विनोध:- विवोधः परिणामादेस्तत्र जम्माक्षिमर्दने । यथा माघे- "चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुसानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणा- मशिथिलभुजचनाश्लेषभेदं तरुण्यः॥" परिणामादेरिति-परिणामोऽचस्थान्तरमाप्तिस्तया च निद्रापरमावस्थया कि- बोधो जायते इत्यभिप्रायः । " परिणामाः इत्यत्र 'परितापादेः' इत्या. दिरूपेण पाठः सभाव्यते। “उच्छ्वमनादयः इति पाठान्तरम् ।

·१३८ सप्रभम्- [चतुर्थः संरम्भोन्निद्रितानां क्षितिभृति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छन् वादः स्वप्नाभिदृष्टे वयि चकितदृशां विद्विपामाविरासीत्॥" इत्यादि। "तनुत्राणं तनुत्राणं शखं शस्त्रं रथो रथः । इति शुश्रुविरे विष्वगुद्भटाः सुभटोक्यः ॥" यथावा- "प्रारब्धां तरुपुत्रकेपु सहसा संत्यज्य सेकक्रिया- मेतास्तापसकन्यकाः किमिदमित्यालोकयन्त्याकुलाः । आरोहन्त्युटजद्रुमांश्च वटयो वाचंयमा अप्यमी सद्यो मुक्तसमाधयो निजवृपीप्वेवोच्चपादं स्थिताः ।।" वातावेगो यथा-"वाताहतं वसनमाकुलमुत्तरीयम्" इत्यादि । वर्षजो यथा- " " देवे वर्पत्यशनपचनव्यापृता वहिहेतो- र्गेहाद्नेहं फलकनिचितैः सेतुभिः पङ्कभीताः । नीनप्रान्तानविरलजलान्पाणिभिस्ताडयित्वा शूर्पच्छत्रस्थगितशिरसो योपितः संचरन्ति । उत्पातजो यथा- पौलस्त्यपीनभुजसंपदुदस्यमान- कैलाससंभ्रमविलोलश: प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निद्भुतकोपचिह्न- मालिङ्गनोत्पुलकमासितमिन्दुमौलेः ॥" अहितकृतस्त्वनिष्टदर्शनश्रवणाभ्यां तद् यथोदात्तराघवे-"चित्रमायः ( ससभ्रमम् ) भगवन् कुलपते रामभद्र परित्रायतां परित्रायताम् । (इत्याकुलतां नाट्यति)" इत्यादि । पुन: "चित्रमायः- मृगरूपं परित्यज्य विधाय विकटं वपुः । नीयते रक्षसानेन लक्ष्मणो युधि संशयम् ।। रामः- वत्सस्यामयनारिधेः प्रतिभयं मन्ये कथं राक्षसान् वस्तश्चैप मुनिर्विरौति मनसश्चास्त्येव मे संभ्रमः । माहासीर्जनकात्मजामिति मुगुः नेहाद्गुरुर्याचते न स्थातुं न च गन्तुमाफुलमतेर्मूढस्य मे निश्चयः ।।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १३९ इत्यन्तेनानिष्टप्राप्तिकृतसंभ्रमः । इष्टप्राप्तिकृतो यथात्रैव-(प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तो वानरः) वानरः- महाराअ एदं खु पवणणन्दणागमणेन पहरिस-7 इत्यादि "देवेस हिअआणन्दजणणं विअलिदं महुवणम् । " इत्यन्तम् । यथा वा वीरचरिते- "एोहि वत्स रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिरस्य परिष्वने त्वाम् । आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुहामि वन्देऽथवा चरणपुष्करकद्वयं ते ॥" चहिजो यथामरुशतके-- "क्षिमो हस्तावलमः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंशुकान्त गृह्णन्केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधूतत्रिपुरसुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलामिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शांभवो वः शरामिः ॥" यथा वा रत्नावल्याम्- "विरम विरम वढे मुञ्च धूमाकुलत्वं प्रसरयसि किमुच्चैरर्चिपां चकवालम् । विरहहुतभुनाऽहं यो न दाधः प्रियायाः प्रलयदहनभासा तस्य किं त्वं करोपि ॥" करिजो यथा रघुवंशे- "स च्छिन्नमन्धद्रुतयुग्यशून्यं भन्नाक्षपर्यस्तरयं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ।" करिमहणं व्यालोपलक्षणार्थ तेन व्याघशुकरवानरादिप्रयवा आवेगा व्याख्याताः। अथ वितर्क:- तको विचारः संदेहादभृशिरोलिनर्तकः । यथा- "कि लोभेन विलचित्तः स भरतो येनैतदेवं कृतं सद्यः खीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा । १ "महाराज एतत्खनु पवननन्दनागमनेन प्रहर्ष-११ "देवस्य हृदयान- न्दजनन विदलितं मधुवनम्" इति अया।

·संप्रभम्- अथ ब्रीडा- दुराचारादिभित्रीडा धाटर्घाभावस्तमुन्नयेत् । साचीकृताडावरणवैवाधोमुखादिभिः ॥ २४ ॥ यथाऽमरुशतके- "पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेपं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निमृतम् । न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे ननवधूः ॥" स्थापस्मार:- आवेशो ग्रहदुःखाद्यैरपस्मारो यथाविधिः ( घि)। 'भूपातकम्पमस्वेदलालाफेनोगमादयः ॥ २५ ॥ यथा माघे- "आश्लिष्टभूमि रसिताम्मुमैलालगुजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावऽपस्मारिणमाशश? " अथ मोहः- मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेशानुनिन्तनः । तत्राज्ञानभ्रमाचातपूर्णनादर्शनादयः ॥ २६ ॥ यथा कुमारसंभो- "तीत्राभिपप्रभवेन वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥" यथा चोत्तररामचरिते- "विनिश्चेतुं शक्यो न सुसमिति वा दुःसमिति वा प्रमोहो निद्रा वा क्मुि विपविसर्पः किमु मदः । दुराचारति-घाटाभावाद् दुराचादिभित्रीडा जायते न तु धार्थे सत्य- पीन्यर्थ. 1 "वम्" इत्वन 'ताम् । इति वक्तव्यम्-नीद्वापदस्य श्रीलिङ्गगत्यात् न चैतदपि संमानि वृतमहाप्रसक्त्येत्या 'घाटीभावानदुद्भव । इति बचव्यम् ॥ २४ ॥ ययाविधि-प्रारब्धानुसारेण मद्धवादियुत आवेशोऽपस्मारः।

·यथा ममैर- प्रकाशः] सावलोकदशरूपमम् तत्र स्पर्शे स्पर्श मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यन्तर्भडयति च तापं च कुरुते ॥". अथ मनि- भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तवधीमतिः । यथा किराते- "सहसा विधीत न नियामविवेकः परमापदां पदम् । घृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥" यया च- "न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुत्वापि ते संतुलयन्ति तत्त्वम् । तत्त्वं समादाय समाचरन्ति स्वार्थ प्रकुर्वन्ति परस्य चार्थम् ॥" अथालस्यम्- आलस्यं श्रमगर्भादेोड्यं ज़म्भासितादिमन् ॥ २७ ।। 'चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वचनं कथंचिदालीनाम् । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालमा मुतनुः ।।' अयायेग:- आवेगः संभ्रमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्त्रनागाभियोगो वानात्पांसूपदिग्धस्त्वरितपदगतिपर्पजे पिण्डितागः । उत्पातात्यस्ततानेप्वहितहितकृते शोकहानुभावा वह माकुलास्पा करिजमनु भयस्तम्भकम्पापसाराः || २८॥ अभिसरी रामविद्रादिः सद्धेनुगोगो यया ममैय- "मागच्छागच्छ सनं पुरु यरसुग्गं संनिगेहि सुन मे ग्रहः फासौ कृपाणीमुपनय धनुषा कि किमतपरिष्टम् । भसितम्-स्थितिः, आरस्पेन निधीत्यर्गः ॥ २० ॥ अवेग रति अभिरारजनो आगे गनगन गाना चाभियोगः, यातात्म्यातनन्ये आरेगे धूलिधमरितस्लारितादा, यनिये अपेगे मग. चिनदारीर, उस्मान-उत्सान्ये अगेड ससा-पिटा, अदिता- बगेर, हिवामागे दर्ग, यहे. अमिताने मेनपुरमपम्, मनुमरिजन्ये आयेगे भरतम्भमादिक भरडी न्यायः ॥ २८॥ *मासाभियोगो' इति पागनाम् ।

·सम्मम्- - २४० मिध्यतनगम चिन्तितं द्वितयमन्यायांनुजोऽमौ गुरु- मांना तातरलतमित्यनुचिनं मन्ये विधाता पृतम् ॥" अधवा। "का समुचिताभिपेशदार्य प्रच्यावयेगुणज्येष्ठम् । मन्ये ममैप पुण्यः सेवावसरः पूतो विधिना ॥" अयावहित्या- लान्यायविक्रियागुप्तावऽवहित्यानविक्रिया । यथा एमारसंभरे- "एवंवादिनि देवी पाबें पितुरधोमुखी । लीलाममलपनाणि गणयामास पार्वती ।" अथ व्याधिः- व्याघयः सन्निपाताधास्तेपामन्यत्र विस्तरः ॥ २९ ।। दिउमानं तु यया- "अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुपु न चिन्ता गुरुभ्योऽपिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापः सरपीप्वाहितः । अद्य श्वः परनिति प्रजति सा श्वासैः परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगमनितं दुःख विमक्तं तया ||" अयोन्मादः- अप्रेक्षाकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिभिः । अस्मिन्नवस्था रुदितगीतहासासितादयः ॥ ३० ॥ यथा-"आक्षुद्रराक्षस तिष्ठ तिष्ठक मे प्रियतमामादाय गच्छसि" इत्युपक्रमे “कथम्-- नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न इसनिशाचरः मुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारी न वाणपरम्परा कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥" इत्यादि। लजायेरिति-वितियापा विकारस्य लादियशेन या गुति -गोपर्न साऽव- हित्या, तनाङ्गवित्रियाऽनुभावः । अन्यत्र वैद्यकशास्त्रे ॥ २९॥ स्थानः" इति पाठान्तरम् । " १ ·प्रकाश:] सार्वलोकदशरूपकम् १४१ अथ विषादः- प्रारब्धकार्यासिद्धयादेविपादः सत्त्वसंक्षयः । निःश्वासोच्छ्वासहत्तापसहायान्वेपणादिकृद् ॥ ३१ ॥ यथा वीरचरिते-" हा आयें ताडके किं हि नामैतन् अम्बुनि म-- जन्त्यलावूनि मावाणः प्रवन्ते नन्वेष राक्षसपतेः स्पलितः प्रताप: माप्तोऽद्भुतः परिभवो हि मनुप्यपोतान् । दृष्टः स्थितेन च मया स्वजनप्रमाथी दैन्यं जरा च निरुणद्धि कथं करोमि ॥" अयौत्सुक्यम्- • कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः । घोटासत्वैराचासहृत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥१२॥ यथा कुमारसंभवे- " आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शनिम्बे स्तिमितायताश्री । हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोफफलो हि वेपः ॥" यथा वा तत्रैव- " पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छानिनयदद्रिमुतासमागमोत्कः । कमपरमवदा न विपर्युविभुमपि तं यदमी स्पृशान्ति भावः ॥" अथ चापलम- मात्सर्यदेपरागादेयापलं वनपस्थितिः । तत्र भर्सनपारुप्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १३ ॥ यथा विस्टनितम्बाया:-- अन्यामु सारदुपमर्दमहासु मुख रोलं विनोदय मनः मुमनोलतामु । यासाममातग्जसं पलियामाले व्यर्थ पदयसि फिनयमहिकायाः ।।" "धन्यामु" ला मला बरा॥ १२॥ " सनि.नि पाान्तरम् ।

·१४२ सप्रभम् [चतुर्थः यथा वा- " विनिकपणरणत्कठोरदंष्ट्राक्रकचविशङ्कटकन्दरोदराणि । अहमहमिकया पतन्तु कोपात् सममधुनैव किमन्न मन्मुसानि ।। अथवा प्रस्तुतमेव तावत्सुविहितं करिये ।" इति । अन्ये च चित्तवृत्तिविशेषा एतेषामेव विभावानुभावस्वरूपानुप्रवेशान्न पृथावाच्याः। अथ स्थायी- विरुद्धैरविरुदैर्वा भावविच्छ्यिते न यः । आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ॥ ३४॥ सजातीयविनातीयभावान्तरतिरस्कृतत्वेनोपनिबध्यमानो रत्यादिः स्थायी यथा वृहत्कथायां नरवाहह्नदत्तस्य मदनमञ्चुकायामनुरागः तत्तद्- वान्तरानेकनायिकानुरागैरतिरस्कृतः स्थायी । यथा च मालतीमाधवे श्मशानाङ्के वीभत्सेन मालत्यनुरागस्यातिरस्कारः- "मम हि प्रात्नोपल- म्भसंभावितात्मजन्मनः संस्कारस्यानरतप्रवोधात् प्रतीयमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमारमृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमित्र करोत्यन्तवृत्तिसारूप्यतश्चैतन्यम्" इत्यादिनोपनिबद्धः । तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिनां च समावेशो न विरोधी। तथाहि-विरोधः सहानवस्थानं वाध्यगावकभावो वा, उभयरूपेणापि अन्ये इति-एव हि व्यभिचारिणश्चित्तवृत्तिविशेषरूपा एव चित्तवृत्तिविशे- पाश्च यद्यप्यन्येऽपि मभवन्ति तथाप्येतेषामेवोत्ताना तेऽपि विभावादिस्वरूपेषु प्रविशन्तीति न पृयग् वाच्या इत्यर्थः । "मम हि इति वाक्य स्मृविस्थाने व्याख्यातम् । तदनेनेति-उत्तमालतीमाधवादिनिर्दिष्टप्रकारेण अङ्गाङ्गिभाववयेति यावत् । विरोधिनामविरोधिना भावानाम् । विरोधाभावमुपपादयति-तथा हीति। सहानवस्थानम्-एकन स्थित्यऽयोग्यता । उभयरूपेण-सहानयस्थाननाध्यबाधाभावेन्युभयरूपेणापि भावानां तादाम्य- म्-विपत्यं न संमपति-अस्य भावस्पैकरूपत्वेन-समुदितरूपेण एकत्रीमाये- नाऽऽपिसवात्, उक्त च भावादीनां प्रपाणरमन्यायेन मिश्रितरूपेण प्रीति- विषयत्वं सदवानुमंधेयम् । यदि पार्ययेन प्रतीतिः स्यात् तदा स्यादपि वि- ·- प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् न तावत्तादात्म्यमऽस्यैकरूपत्वेनैवाविर्भावात् । स्थायिनां च भावादीनां यदि विरोधस्तत्रापि न तावत् सहानवस्थानम्-रत्याशुपरक्ते चेतसि स्रसूत्रन्यायेनाविरोधिनां व्यभिचारिणां चोपनिवन्धः समस्तभावकस्व- संवेदनसिद्धः यथैव स्वसंवेदनसिद्धस्तथैव काव्यन्यापारसंरम्भेणानुकार्ये- प्यावश्यमानः स्वचेतःसंभेदेन तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुः संपद्यते वस्मान्न तावद्धावानां सहानवस्थानम् । वाध्यबाधकथावस्तु भावान्तरैर्भावान्तरतिरस्कारः स च न स्थायि- नामविरुद्धव्यभिचारिभिः स्थायिनोऽविरुद्धत्वात् तेषामङ्गत्वात्-प्रधान- विरुद्धस्य चाङ्गत्वायोगात्, आनन्तर्यविरोधित्वमप्यनेन प्रकारेणापास्तं भवति तथा च मालतीमाधवे शृङ्गारानन्तरं वीभत्सोपनिनन्धेऽपि न किंचिद्वैरत्यम् तदेवमेव स्थिते विरुद्धरसैकावलम्बनत्वमेव विरोथे हेतु, रोधो न चैवमस्ति, न च मिश्रिताना परस्पर विरोधः सभवति विरोधे सति मिश्रणासंभवादित्यर्थः । यदि स्थायिना भावानाम्च्यभिचारिणा च परस्पर विरोध उच्यते तदा तयोरपि न तावत्सहानवस्थानलक्षणो विरोध. संभवतीत्युपपादयति-स्थायिना चेति । रत्याापरतरत्यादिभाविते । ससूत्रन्यायेन यथैकस्मिन्नेव सूत्रे माला- सपत्त्यर्थ यहुविधानि पुष्पाणि निक्षिप्यन्ते तथैकस्मिन् चेतसि बहूनां भावाना सइस्थितिर्न विरुद्धेत्यर्थः । अनुकार्ये-श्रीरामादौ । स्वचेतस्सभेदेनस्पचित्तस्य तादात्म्यापत्त्या-उत्तेन तद्भावभावनेन। अत्र हेतुत्वमुपनिवन्धस्योत्स्य विशेयम् । उपसहरति-तस्मादिति। बाध्यबाधनभावलक्षणविरोधं निराकुरुते-बाध्यबाधकभाव इति । स च बाध्यबाधकमाव: स्यायिनामऽविरुद्धव्यभिचारिभिस्तु सह न संभवति-स्या- यिनोऽविरुद्धत्वात् तेषाम् तेषाम् अविरुद्धव्यभिचारिणां स्थायऽविरुद्धत्वादि- त्यर्थ. । अविरुद्रवे " अङ्गत्वात् । इति हेतुः । अत्र "स च व्यभिचारिणा स्थायिनामविरुद्धव्यभिचारिमिः, स्यायिनोऽविरुद्धा." इत्येव पाठस्त्वयुक्त एव । आनन्तर्यविरोधित्वमप्यनेन प्रकारेण किं या सप्रन्यायप्रकारेणापास्त भवतीत्साह-आनन्तर्येति । तया च-अनन्तर्येण विरोधाभावात् । उपमेदरति- तदेवमेवेति, एवमेव स्थिते नामोकसहानवस्थानादिलक्षणविरोधाभावे सिद्धे। विरुद्धरसैकावलम्बनत्वम्-विरुद्धयोः घोरादिभयानकादिरसपोरेकावलम्बनत्यम् ·१४४ सप्रभम् - " •सत्वऽविरुद्धरसान्तरव्यवधानेनोपनिवध्यमानो न विरोधी यथा-- अण्णहुणाहुमहेलिअहुजुहुपरिमलुसुसुअन्धु । मुहुकन्तह अगत्थणहअङ्गण फिट्टइ गन्धु इत्यत्र वीभत्सरसस्याङ्गभूतरसान्तरव्यवधानेन शृङ्गारसमावेशो न 'विरुद्धः । प्रकारान्तरेण वैकाश्रयविरोधः परिहर्तव्यः । ननु यत्रैकतात्पर्येणेतरेषां विरुद्धानामविरुद्धानां च न्यग्भूतत्वेनो. 'पादानं तत्र भवत्वङ्गत्वेनाऽविरोधः यत्र तु समप्रधानत्वेनानेकस्य भाव- स्योपनिबन्धनं तत्र कथम् ? यथा- " एकत्तो रुअइ पिआ अण्णत्तो समरतूरणिग्योसो। पेम्मेण रणरसेन अ भडस्स डोलाइ हिअअम् ॥" इत्यादौ रत्युत्सायोः, यथा वा-- " मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु । सेन्या नितम्याः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ।।" इत्यादौ रविशमयोः, यथा - " इयं सा लोलाक्षी त्रिभुवनललामैकवसतिः स चाय दुष्टात्मा स्वसुरपकृतं येन मम तत् । एकव्यक्त्याश्रितत्वमेव विरोधे हेतु:-वीरादेर्भयाद्यसंभवादित्यर्थः । स. एकाव- लम्बनत्वेन विरुद्धोऽपि रसोऽविरुद्धरसान्तरव्यवधानेनोपनिबध्यमानो विरोधी न भयति-तयोर्दयोः परस्पर विरुद्धयो रमयोर्मध्येऽविरुद्धस्य रसान्तरस्य निवेशात्, एकावलम्बनत्येन विरुद्धयो रसयोरानन्तर्यशैव विरोधभावादित्यर्थः । एना- दृशाऽविरोधमुदाहरति-"अण्णहु' इति । प्रकारान्तरेण अनामीभायासनया काध्यविरोधः परिहर्तव्य इत्यार-प्रकारान्तरेणेति । शाहते-गन्यिति । एक्वात्पर्येण-एफ्स्य भारस्य रसत्य या प्राधान्ये तात्य- यण । न्यग्भूतत्वेन-अङ्गत्वेनेति यावत् । "क्यम्" इत्यनन्तरम् 'अविरोध.' इति शेषः । विरुद्धाना समप्रधानत्वेऽपि विरोपामाचे जगति विरोधो पालि- व स्यादिति तात्पर्यम् । समप्राधान्ये उदाहरणान्याह-ययेत्यादिना । "रत्युत्सा- सो." इत्यादेः "मममाधान्येनोपनिवन्ध इत्यग्रिमपास्येनान्ययः । नितान्तारसुटरवादस्य भोकम्य म्यास्या न लिख्यते। २“एकतो रोदिति प्रियान्यतः समस्तूनिभाषः । प्रेममा परमेन व भरस पोटापित दयम् ॥ इति राया।

·काशः] सावलोकदशरूपकम् १४५ इतस्वीत्रः कामो गुरुरयमितः क्रोपदहनः कृतो वेपश्चायं कथमिदमिति भ्राम्यति मतः ।" इत्यादौ तु रतिकोषयोः, " अन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसरा. स्त्रीहस्तरत्तोत्पल- व्यकोत्तंसभृत पिनद्धशिरसा हृत्पुण्डरीकस्रज । एताः शोणितपङ्ककुड्कुमजुपः संभूय कान्तै. पिय- न्त्यस्थिस्नेहसुरा कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाइनाः ॥" इत्यादावेकाश्रयत्वेन रतिजुगुप्सयो., " एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । अन्यदूरविकृष्टचापमदनबोधानलोद्दीपितं शंभोभिन्नग्सं समाधिसमये नेनन्नयं पातु व ॥" इत्यादौ शमरतिकोधानाम्, "एकेनाक्ष्णा प्रविततरुपा वीक्षते व्योमसस्थं भानोविम्ब सजललुलितेनापरेणात्मकान्तम् । अवश्छेदे दयितविरहाशाकिनी चक्रवाकी द्वौ संकीर्णौ रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ।" इत्यादौ च रतिशोकक्रोधानां समप्राधान्येनोपनिरन्धस्तत्रयं न विरोधः । अत्रोच्यते-अनाप्येक एव स्थायी तथा हि-"एकत्तो रुमइ पि" इत्यादौ स्थायिभूतोत्साहव्यभिचारिलक्षणवितर्कभावहेनुसंदेहदारणतया करुणसभामतूर्ययोरुपादानं वीरमेव पुष्णातीति भटस्येत्यनेन पदेन प्रति- एकाश्रयत्वेनेति-पूर्वर रत्युत्साहादीनामालम्बनभेदोऽस्ति "अन्नै कस्पि- तमङ्गलप्रतिमरा " इत्यत्र नु रतिजुगुप्सयोरालम्बन पिशाचाङ्गनेवेत्येकालम्बनत्यम् , स्त्र रतिसमवाय पिशाचव्यको जुगुप्सासमवायश्च श्रोतरीत्यन्यदेवत् । उत्तरमाह-अत्रोच्यते इत्यादिना । अत्र-उत्तोदाहरणेषु स्थायित्वमेरस्यैर भावस्यास्ति न त्वनेकस्य येन समप्राधान्येन विरोध स्थादित्यर्थः । विरोधाभाव मुपपादयति-तया होत्यादिना । स्थायीवि-स्थायीभूतो य उत्साहो व्यभिचा- रिलक्षणश्च यो वितर्कभावस्तस्य हेतुभूतो य. सदेहस्वलारणतयेत्यन्वय, अन ·१४६ सप्रभम्- [चतुर्थः पादितम् । न च द्वयोः समप्रधानयोरन्योन्यमुपकायोंपकारकभावरहित- योरेकवाक्यभावो युज्यते, किं चोपक्रान्ते सङ्घामे सुभटानां कार्यान्तर करणेन प्रस्तुतसवामौदासीन्येन महदनौचित्यम् . अतो भर्तुः सवामैकर- सिकतया शौर्यमेव प्रकाशयन् प्रियतमाकरुणो वीरमेव पुष्णाति । एवम् “मात्सर्यम्" इत्यादावपि चिरप्रवृत्तरतिवासनाया हेयतयो. पादानाच्छमैकपरत्वम् "आर्याः समर्यादम्" इत्यनेन प्रकाशितम् । एवम् “इयं सा लोलाक्षी" इत्यादावपि रावणस्य प्रतिपक्षनायकतया निशाचरत्वेन मायाप्रधानतया च रौद्रव्यभिचारिविषादविभाववितर्क- हेतुतया रतिकोधयोरुपादानं रौद्रपरमेव, “अन्नैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः" इत्यादी हास्यरसैकपरत्वमेव, "एकं ध्याननिमीलनात्" इत्यादी शंभो. र्भावान्तरैरनाक्षिप्ततया शमस्यस्यापि योग्यन्तरशमाद्वैलझण्यप्रतिपादनेन शमैकपरतैव "समाधिसमये" इत्यनेन सुटीकृता । "एकेनाक्ष्णा" इत्यादौ तु समस्तमपि वाक्यं भविष्यद्विप्रलम्भविपयमिति न कचिदने- कतात्पर्यम् । यत्र तु लेपादिवाक्येप्वनेकतात्पर्यमपि तत्र वाक्यार्थभेदेन स्वतन्त्रतया चार्यद्वयपरतेत्यऽदोपः यथा- करुणसग्रामतूर्ययोरुपादानेनैव दोलायितपदव्यङ्गयसदेहो जायते इति वरुणस- मामर्ययोरुपादानमुत्सदेहस्य कारणम् , सदेहे सत्येव वितों जायते इनि सदेही वितर्फकारणम्, स्पष्टमन्यत् । एकवाक्यभावः एकवाक्यता अगा. जीभाय इति यावत् । प्रियतमावरुणः-प्रियासमवेतः करुणः । यरुणपद च फरुणविमलम्मपरम् । मरस्य चित्त दोलायितं न तु भटेन संग्रामगमन मि. याप्रीत्या प्रत्याख्यातमितिरीत्या प्रियतमाक्रुणः शौर्य प्रकाशयति तेन च वीर-. रम पुण्णादीतिभावः। रोनेति-रौद्रस्य व्यभिचारी विवादलस्य विभार.-आलम्बनविमायः मीता सहिषयकः कथंपदव्यङ्गयो यो वितस्तदेवतया- यतो रतिरोधमोरुभयोः परस्परविरुदयोः सत्त्वादेव किं कर्तव्यमिति वितको जायते, रावणस्य रोद्रप्र. पानन्येनात्र रोद्रस्य पुष्टि -रतेन्यग्भूतत्वादिति भावः । अनेकतात्पर्यम् भने. बेतु सात्पर्यम् , येन विरोधः स्यादिति शेषः । अद्येति-पथले एकस्मिन् पजे एकमेव भाषस्य रमस्य या माधान्य भक्त्यन्परिमन् पो चापरस्येति न तपारि विरोधर्ममयः-अश्याधान्या- मायादिपर्यः । सन्तपति-परपले प्रशीपमानापंपोम्योरमेयोरमानादि.

·२४७ प्रकाश:] सावलोकदशरूपकम् "साध्याशेपतनुं सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्या चरणारविन्दललितेनाकान्तलोको हरिः। विभ्राणां मुखमिन्दुसुन्दररुचं चन्द्रात्मचक्षुर्दधत स्थाने यां स्वतनोरपश्यदधिकांसा रुक्मिणी वोऽवतात् ॥" इत्यादौ । तदेवमुक्तप्रकारेण रत्याशुपनियन्धे सर्वताविरोः । यथा वा- श्रूयमाणरत्यादिपदेष्वपि वाक्येषु तत्रैव तात्पर्य तथा दर्शयिष्यामः । तेच- रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । शममपि केचित्माहुः पुष्टिर्नाटयेषु नैतस्य ॥ ३५ ॥ इह शान्तरसं प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तयः, तत्र केचिदाहु:- नास्त्येव शान्तो रस:-तस्याचार्येण विभावाद्यप्रतिपादनालक्षणाकर. णात् । अन्ये तु वस्तुतस्तस्याभावं वर्णयन्ति-अनादिकालप्रवाहायातरा- गद्वेपयोरुच्छेत्तुमशक्यत्वात् । अन्ये तु वीरवीभत्सादावन्तर्भावं वर्णयन्ति। भावो भवति तत्रोपमानपक्षस्याङ्गत्वेनोपमेयपक्षस्य प्राधान्येऽपि वाक्यार्थभेदस्तु भवत्येवेत्येकस्मिन् वाक्यार्थे एकस्यैव प्राधान्य प्राप्तम्, यत्र तूपमानोपमेयादि- भावो न भवति किं तु स्वातन्त्र्येणैव वाक्यार्थयो न भवति तन तु क्लिष्ट- वाक्यस्य स्वातन्त्र्येणैव-अङ्गाङ्गिभावरहित्येनैवार्थद्वयपरत्वम् (बोधकत्वम्) भवतीति प्रतिवाक्यार्थमेक्स्यैव प्राधान्येनाऽनेक्नाधान्याभावान विरोधसभा- वनेति भावः । यथा वेति-रत्यादीना व्यकानामेव भावत्वं भवति न तु शक्त्योपस्थि- . तानामिति रत्यादिपदसत्त्वे रत्यादिपदेन शक्त्योपस्थिताना रत्यादीना भावत्वा- सभवात् कथ प्राधान्य स्यादित्याशङ्कायामाह-श्रूयमाणेति, ताशस्थले रत्या- देर्भावत्वासभवेऽपि तात्पर्य तु तत्रैवाक्त्योपस्थितरत्यादिप्येव भवतीत्यर्थः । कि वा अश्रूयमाण " इति पदच्छेदः, यत्र काव्यवाक्ये रत्यादिपद न भवति तत्रापि त्यादिष्वेव तात्पर्य भवति-विभावादिभी रत्यादीना तत्राओपो भवतीति सिद्धान्तादित्यर्थः। ते स्थायिभावाः। एतस्य-शमस्य । "नास्येव शान्तो रस " इत्यस्य सामान्यतः शान्ताऽत्यन्ताभावे न तासर्य किं तु नाट्ये शान्तस्याऽभाव इत्येव । वीरेवि-संसारस्व कामक्रोधादिदोषाणा वा विजेयत्वे शान्तरसस्य वीरेऽन्वर्भावः, मलिनत्वेन हेयत्वा च बीभत्सेऽन्त.

·१४४ . सप्रभम्-. [चतुर्यः एवं वदन्तः शममपि नेच्छन्ति । यथा तथास्तु । सर्वथा नाटकादावभिन- यात्मनि स्थायित्वमस्माभिः शमस्य निषिध्यते--तस्य समस्तव्यापारप्रवि- लयरूपस्याभिनयायोगात् । यत्तु कैश्चिन्नागानन्दादौ शमस्य स्थायित्वमुपवर्णितम्, तत्तु मलय- वत्यनुरागेणाऽऽप्रवन्धप्रवृत्तेम विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्त्या विरुद्धम्-न कानुकार्यविभावालम्बनौ विषयानुरागाऽपरागावुपलब्धौ, अतो दयावीरो- त्साहस्यैव तत्र स्थायित्वं तत्रैव शृङ्गारस्याङ्गत्वेन चक्रवर्तित्वावाप्तेिश्व फलत्वेनाविरोधात्. ईप्सितमेव च सर्वत्र कर्तव्यमिति परोपकारप्रवृत्तस्य विजिगीपोर्नान्तरीयकत्वेन फलं संपद्यत इत्यावेदितमेव प्राक् । अतोऽष्टा- देव स्थायिनः। ननु च रसनाद्रसत्वमेतेषां मधुरादीनामिवोक्तमाचार्यः । निर्वेदादिष्वपि तत्प्रकाममस्तीति तेऽपि रसाः ॥' इत्यादिना रसान्तराणाम' यन्यैरभ्युपगतत्वान् स्थायिनोऽप्यन्ये कल्पिता इत्यवधारणानुपपत्तिः। र्भाव इति भावः । शमम्-शान्तस्यायिनम् । “ यया तथास्तु " इत्यत्र 'उक्त- विदुषां मतम् । 'न तनास्माकमभिनिवेशः' इति शेष । स्वाभिप्रायमाह-सर्वयेति । तस्वामस्य । अभिनयायोगात्-अभिनयात्मानाट्येन संबन्धासंभवादिति । अभिनयाऽयोग्यत्वात् । इति नु पाटो युक्तः स्यात् । यत्त्विति, यदि नागानन्दे जीमूतवाहनः शमप्रधान. त्यात्तदा तस्य मलयव- स्यामनुरागो विद्यापरचयतित्यस्वीकारश्च न स्यादित्यर्थः । नहीति-एको योऽनुकार्यलक्षणविभावः चेतनस्तदालम्बनौ तदाश्रयो विषयस्यानुरागारागी न कनिदप्युपलब्धी-एकत्र विषयस्यानुरागो या बैराग्य का संभवति न तु दय. मरि परस्पर विरोधात् । अपराग वैराग्यम् । तत्र नागानन्दादी । तनेन्दया- वीरीत्माहे एन । नान्तरीयकत्वेनतेन सहापश्यंभावित्येन । प्राक-द्वितीयमका- शारभे धीरोदात्तलाणभ्याख्यायाम् । गरने नन्विति । एतेपाम्-निदादीनाम् । मधुरादीनाम् नारादीनाम् । हरमनामत्वम् । अपधारणानुपपत्ति:-" अयान स्थायिन. ॥ इति नि. समानुतिः। । १ ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् अनोच्यते- निर्वेदादिरताद्रूप्यादस्थायी स्वदते कथम् । वैरस्यायैव तत्पोपस्तेनाप्टौ स्थायिनो मताः ॥३६॥ (अताद्रूप्यात् ) विरुद्धाविरुद्धाऽविच्छेदित्वस्य निवेदादीनामभावाद- स्थायित्वम् अत एव ते चिन्तादिस्वस्वव्यभिचार्यन्तरिता अपि परिपोपं नीयमाना वैरस्यमावहन्ति । न च निष्फलावसानत्वमेतेपामस्थायित्यनि- यन्धनम् ~हासादीनामप्यस्थायित्वप्रसङ्गात् पारम्पर्येण तु निदानाम- पि फलबत्त्यात्, अतो निष्फलत्वमस्थायित्वे प्रयोजकं न भवति किंतु विरुद्धैरविरुद्धैर्भावरतिरस्कृतत्वम् । न च तन्निर्वेदादीनामिति न ते स्था- यिनः, ततो रसत्वमपि न तेपामुच्यते अतोऽस्थायित्वादेवतेपामरसता। कः पुनरेतेषां काव्येनापि संबन्धः ? न तावद्वाच्यवाचकभावः स्वशब्दै- रनावेदितत्वात् नहि शृङ्गारादिरसेपु काव्येषु राजारादिशब्दा रत्यादि- सन्दा वा श्रूयन्ते येन तेषां तत्परिपोषस्य वाभिधेयत्वं स्यात, यत्रापि पशू- यन्ते तत्रापि विभावादिद्वारकमेव रसत्वमेतेपनि स्वशब्दाभिधेयत्वमात्रेण । उत्तरमाह-अनोच्यते इत्यादिना । अताद्र्यात्-विरुवाविरुद्धाभ्यां भावा- भ्यामविच्छेद्यत्वराहित्यात् । अत एव-स्वाधत्याभावादेव । सेनिदादयः मध्यनिशिश्चिन्तादिस्यव्यभिचारिभिः शमारादिभ्योऽन्तरिता: रियहिता अपि (किमुतानन्तरिताः) परिपोष नीयमाना वैरस्यमावहन्ति तेरामपुष्टानामेव पदा- चित्प्रासानां चमत्कारित्वादित्यर्थः । निफलावमानत्यम्-अवसाने निप्परत्वम् । एतेषामनिदादीनाम्, अस्थायित्वनिबन्धनम अस्थायित्वकारणम् । रमत्यमा रसत्यारस्याप्रासिः। अत इनि-श्यायिनामे रमन्य मभनि माऽरपायिना. दादीनामित्यर्थः । भायादीनो पेन प्रकारेण रोधो भवतीत्यभिप्रायेणागते त्यादिना। एवेषाम् मावादीनाम् । निर्वेदादरस्थायित्वप्रारणे समातम् । पायेति-भाषादीना यामवं कारस्य (काव्यपरत्यादिगम्बस्य) यार- पत्यम् । अनायेदितत्यादिति-रत्यादीना रत्यादिपक्ष प्रतिपादने सोपस्योक- स्पादित्यर्पः । अभिधेयत्वम् थाल्यत्यम् "मारादिरमे ॥ इति कामविशेष पम् । सेनाम्-रत्यादीनाम् । उपरिपोरस-रत्यादिपरिसोरस । शनि-य. प्रापि का भूपत्ते रत्यादिमन्दा इत्यर्थः । विमायादिशाराम-विभाषादि. संयोगेन।

·'१५० . सम्मम्- [चतुर्थः नापि लक्ष्यलक्षकभावः-तन् सामान्याभिधायिनस्तु लक्षकस्य पदस्यान- योगात् । नापि लक्षितलक्षणया तमतिपत्तिः यथा 'गङ्गायां घोपः' इत्यादी तत्र हि स्वार्थे स्रोतोलक्षणे घोपस्यावस्थानासंभवात्स्वाधे स्पलग- तिर्गनाशब्दः स्वार्थाविनाभूतत्वोपलक्षितं तटमुपलक्ष्यति । अत्र तु नाय. फादिशब्दाः स्वार्थेऽस्सलद्वतयः कथमिवार्थान्तरमुपलक्षयेयुः ?1 को वा निमित्तप्रयोजनाभ्यां विना मुख्य सत्युपचरितं प्रयुखात ? । अन एवं 'सिंहो माणनमः' इत्यादिवत् गुणवृत्त्यापि नेयं प्रतीतिः। यदि वान्यत्वेन रसप्रतिपत्तिः स्यात्तदा केवलवाच्यवाचकमावमानव्यु- त्पन्नचेतसामप्यरसिकानां रसास्वादो भवेत् । न च काल्पनिक्त्वम्-अ. विगानेन सर्वसहृदयानां रसास्वादोद्धृतेः । अतः केचिदभिधालक्षणागौणी- लक्ष्यलक्षकभाव निराचष्टे-नापीति तत्सामान्याभिधायिन' पदस्य-रसभा- वादिपदस्य, सामान्यवाचकपदस्य विशेषधर्मावच्छिन्चे रक्षणास्वीकाराद् रसादि शब्दाना शृङ्गारादी विशेष लक्षणा सभवतीति लक्षास्येत्युत्तम् । नापीति-तत्प तिपत्तिः रसादिप्रतीतिः । तन' गङ्गाया घोप । इत्यत्र । स्वार्थ आहे सवल द्रतिः बाधितप्रवृत्तिः (प्रवाहबोधनाऽसमर्थ ) गद्गाशब्दः स्वार्थस्याविनाभूतल्येन (व्याप्यत्वेन ) उपलक्षित तटमुपरक्षयति । अत्र-काव्ये । अस्खल्दतय = नवा- धितप्रवृत्तयः । क्यमिवेति-स्यार्यबोधनासमवेाऽर्थान्तरबोधनमापतति न तु स्वार्थबोधनसमवेपीत्यर्य । रत्यादिशब्दानां लाक्षणिक्त्वेन प्रयोगापत्तिरपि नास्ती त्याह-को वेति, मुख्य मुख्ये प्रयोगे, सति सभवति, उपचरितम् लाक्षणिर पदम् । अत एव-निमित्त विना लाक्षणिक्पदप्रयोगस्याऽसमयादेव, गुणवृत्या सादृश्यप्रयुक्तगौणीलक्षणया, नेय प्रतीतिन रसादिप्रतीतिः सभवति । 'सिंहो माणवकः । इत्यत्र तु क्रौर्यादिबोधन प्रयोजनमस्तीति तदर्य प्रौर्यादिविशिष्टे लाक्षणिक सिंहपद प्रयुज्यते. नैव रत्यादिपदप्रयोगपचे समवतीत्यर्थः । इदमत्र चिन्त्यम्-'गङ्गायां घोषः' इति न शितलक्षणाया उदाहरणम्-लक्षणाद्वय- स्थले तत्समवाट् यया द्विरेफ्पदे. वत्र रेपदये शाक्ति भ्रमरपदे लक्षणा तदन- न्तर भङ्गपदार्थ लक्षितलक्षणेति । किं वा यथा द्विरपद भ्रमरपद बोधयित्वा भृङ्ग बोधयति तयार गङ्गापद प्रवाह बोधयित्वा तीर बोधयतीत्येतावन्मात्रसादृश्येन लशितलक्षणात्वमुपपादनीयम् । काल्पनिकत्वमिति-यदिरसादीनां काल्पनिकत्व स्याचदा तत्कल्पकमानस्यैसा- ऽऽस्वादः स्यात् अविगानेन-ऐक्मत्येन सर्वेषां रसास्वादो न स्याद्न चैवमस्तीति ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् भ्यो याच्यान्तरपरिकल्पितशक्तिभ्यो व्यतिरिकं व्यसकत्वलक्षणं शब्द- व्यापार रसालकारवस्तुविषयमिच्छन्ति । तथा हि विभावानुभावव्यभिचारिमुसेन रसादिप्रतिपत्तिरुपजायमाना कथमिव वाच्या स्यात् यथा कुमारसंभवे- " विवृण्वती शैलमुतापि भावमङ्गैः सुरद्वालकदम्बकल्पैः । साचीकृता चारतरेण तस्थौ मुसेन पर्यस्तविलोचनेन ॥" इत्यादावनुरागजन्यावस्थाविशेपानुभाववादिरिजालक्षणविभावोपरर्णनादे- वाशान्दापि शृङ्गारप्रतातिरदेति, रसान्तरेप्याययमेर न्यायः, न फेवलं रसेप्वेव यावद्वस्तुमात्रेऽपि यथा- "भम धम्मिम वीसद्धो सो मुणहो अन्न मारिओ तेण । गोलाणइकच्युडनवासिणा दरिअसीहेण ॥' इत्यादौ निषेधप्रतिपत्तिरशादापि व्यकशक्तिमूलैब, तथालङ्कारप्वपि- " लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुसेऽस्मिन् स्मरेऽधुना तव मुसे तरलायतानि । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः" इत्यादिपु चन्दतुल्यं तन्वीवदनारविन्दम् । इत्याशुपमाघलारप्रतिपत्ति- य॑ सकत्वनिसन्धनाति । न घासावर्यापत्तिजन्या-अनुपपद्यमानार्या- न यापनित्यमित्यर्थः, अनेन रसादीनाममत्वं परिहतम् । पमनायादिमतेन समाचते-अत इत्यादिना । मजपत्य शम्दव्यापार प्रतिगदपति-ता हीत्यादिना । भारपाधि- शेरलानुभावरती या गिरिजा तो य आननम्भिारम्नानुपाना, अशान्दापि भूमापदिशन्दमयोगाभावेऽपीत्यर्थः । नी-नयल रमादिविता प्रतीतिर्व्यसनाम्मापात भपनि किन मी समरे यमुमारियपि प्राशि- शानाध्यारोममरतीत्यर्थः । उपमुदाहरति-ममेति निरोपगोदा. गुझेउ मा अमेति प्रवितिः, विराम-भर. इपिपनि प्रतीनिम्नस आते इत्यारी-मारनी। महत्यनिरुपनी मनन ! मनुसमावि-अनुसयमला. -श्रम पार्मिक सिप: गभार मारिन गोदावरीमरणयाविना मात्र पा.

·१५२ सममम्- [चतुर्थः पेक्षाभावात् । नापि वाक्यार्थत्वं व्यतपस्य-तृतीयामाविषयत्वात् । सथा हिश्रम धार्मिक' इत्यादी पदार्थविषयाभिधालमणयमाभानि. आन्तक्रियाकारकसंसर्गात्मकविधिविषयवाफ्यार्थकक्षातिवान्ततृतीयकमा- प्रान्तो निषेधात्मा व्यापलक्षणोऽर्यो व्यलकशक्त्यधीनः सुटमेवानभा- सते अतो नासौ वाक्यार्थः । ननु च तृतीयकक्षाविषयत्वमश्रूयमाणपदार्थतात्पर्येषु ' विपं भुइक्ष्व' इत्यादिवाक्येपु निषेधार्थविषयेषु प्रतीयत एव वाक्यार्थस्य । न पात्र व्यसकत्वयादिनापि चाम्पार्थत्वं नेप्यते ? तात्पर्यादन्यत्वाद्धनः । तन्न- स्वार्थस्य द्वितीयकक्षायामविश्रान्तस्य तृतीयकशाभावात् सेव निषेध स्थानापेक्षाभाषा( प्रतीत्लभाषा )दित्यन्यपः, कस्य चिदर्थस्यानुपपद्यमानन्ये वापत्तिः प्रसरति-यथा भोजन विना पीनन्यस्यानुपपत्या दिवा भोजनस्य च प्रतिषेधाद् रात्रिभोजनमर्थापत्या ' पीनो देवदत्तो दिया न भुङ्क्तेः । इत्यनक रुप्यने, न चैव रसादिक विना क्स्य चिदनुपपद्यमानत्वमस्ति येनार्यापत्त्या रसादिप्रतीतिः स्यादित्यर्थः । वाक्यार्थत्वमित्यन रसादीनामिति शेषः, प्रथमरक्षा- या पदार्थापस्थितिर्दितीयरक्षायां पदार्यससर्यात्मस्वाक्यार्यस्य प्रतीतिस्तृतीया- क्षायां व्ययप्रतीतिर्जायते तत्र व्यगद्यार्थस्य द्वितीयाक्षाविपयन्वाभावान या क्यार्थत्यमित्यर्थः । व्ययस्य तृतीयपक्षाविषयत्वमुपपादयति-तथा हीति । पदार्थविषयाऽभिधाव्यापारलक्षणा प्रथमक्क्षा । द्वितीयकक्षाभूता या वाक्या- र्यकक्षा तदतिक्रान्ता या तृतीयकक्षा तादृशतृतीयामाकान्त =तादृशतृतीयकक्षा- विषयः तृतीयकक्षानिविष्ट इति धावत् । असो व्यङ्गयः । स्पष्टमन्यात् । शङ्कते-नन्विति । “ वाक्यार्थस्य " इत्यन " वाक्यार्थ, 1 इतिपाठस्त्व युक्त एव । अश्रूयमाणेषु निषेपादिपदार्थेषु तात्पर्य येषा तेषु " विष भुक्ष्य " इत्यादिवास्येप्यित्यत्यय । अन" विषं भुय । इत्यादी व्यजकत्यवादिनापि निषेधस्य वाक्यार्थत्व नेष्यते इति न किं लिप्यते एवेत्यर्थ , अत्र हेतुमाह-वा त्पर्यादिति, तात्पर्यस्य ध्वनित्यम्-व्यङ्ग्यत्व नास्ति ( न स्वीकृतम् ) अन च निषेधे एव तात्पर्यमिति निषेधो वाक्यार्थ एव न व्यङ्ग्य इत्यर्यः । व्यङ्ग्यस्य तृतीयकक्षाविश्यत्ववादी समाधत्ते-उन्नेति, " विष भुड्क्ष्व " हत्या स्वार्थस्य- विषभक्षणस्य द्वितीयपक्षायामविश्रान्तस्य अविभान्तत्वेन तृतीयक्क्षाभावात-तृ- तीयक्क्षाया एव अभावात् द्वितीयक्वाया वाक्यार्थस्य विश्रान्ती सत्या तृतीया यक्षा भवति 'विर्ष मुड्क्ष्य । इत्यत्र च द्वितीयकक्षाया वाक्यार्थत्याचिश्रान्त- - ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् कक्षा-तत्र द्वितीयकक्षाविधौ क्रियाकारकसंसर्गानुपपत्तेः प्रकरणापि तरि वक्तरि पुत्रस्य विषभक्षणनियोगाभावात् । रसवद्वाक्येपु च विभावप्रतिपत्तिलक्षणद्वितीयकक्षायां रसानवगमात् तदुक्तम्- " अप्रतिष्ठमविश्रान्तं स्वाथें यत्परतामिदम् । वाक्यं विगाहते तत्र न्याय्या तत्परतास्य सा ।। यत्र तु स्वार्थविश्रान्तं प्रतिष्ठां तावदागतम् । तत्प्रसर्पति तत्र स्यात्सर्वत्र ध्वनिना स्थितिः।।" इत्येवं सर्वत्र रसानां व्यङ्गपत्वमेव । वस्त्वलङ्कारयोस्तु कचिद्वाच्यत्वं कचियपत्वं तत्रापि यत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्येन प्रतिप्रत्तिस्तव ध्वनिः अन्यत्र गुणीभूतव्यङ्गपत्वं, तदुक्तम्- यत्रार्थः शब्दो वा यमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थी । व्यतः काव्यविशेषः स थ्वनिरिति सूरिभिः कथितः ।। त्वेन तृतीयकक्षेव नास्ति यद्विषयत्व निषेधस्य स्यात् , सेवब्याक्याश्रयीभूता द्वितीयक्य निषेधकक्षास्ति-द्वितीयकक्षायामेव निषेधः शत्रुगृहभोजननिषेधः प्रतीयते एवेति न स निषेधस्तृतीयकक्षामपेचते इत्यर्थः । उक्त हेतुमाह-तति, तत्र विष भुस्य । इत्यत्र द्वितीयक्षाविधौ-द्वितीयरुक्षाया क्रियाकारकसस- नत्य विपकर्मकभक्षणरूपवाक्यार्थस्योपपत्तिरेव नास्ति यत एसद् वाक्य पित्रा पुत्र प्रत्युक्तमिति प्रकरणाशातं न च पितुः पुत्र प्रति विपक्षणादेशः उपपद्यते 'इति व्याक्यार्थानुपपत्या द्वितीयकक्षा शनुगृहभोजननिषेधमेव स्वविषयीपरोतीति द्वितीयाक्षायामेव तादृशनिषेधस्य प्रतीयमानत्वान्न तृतीयकक्षाविषयत्वमस्तीति न्यायस्यैव तृतीपकक्षाविषयत्व भवतीत्यर्थः । रसपदिति-विभावादिविषयवाक्यार्थबोधलक्षणा या द्वित्तीयकमा तस्या रसामवगमाद् रसादेयंग्यत्यमित्यर्थः । अप्रतिष्ठमिति-इदं वाक्यं स्यामिति- धम् अविभान्तम्-अनुषपन्ने सद् यत्र यत्परताम् याशार्थपरतामवगाहते त. त्रास्य-याक्यस्य सैव तत्परता तादृशार्थपरता न्याय्या तदा ताशायरमेव भवतीत्यर्थः । यत्रेवि यत्र तु तदाक्य स्वाय विश्रान्तमयतिष्ठा मा सदने प्रस- पति- चिद्रोधयितुं प्रवर्तते तर सर्वत्र ध्वनिर्भवति तदायम, विश्रान्तस्या. थापेक्षया बोध्यान्तरस्य व्यहम्पत्वादित्यर्थः । उपसंहराति-इत्येतमिति । अन्यत्रन व्यङ्गस्याऽप्रधानत्वे । यत्रार्थ इवि-" उससर्जनीकृतस्यायों " इति सतायो- विशेषणम्, शब्दार्थो स्वयमप्रधानीभूती यत्र चिर्य व्यक्त ध्यानासागरेग ·सपमम्- [चतुर्थः प्रयानेऽन्यत्र वास्याथै यनाई तु रसादयः काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ।।" यथा-- उपोढरागेण " इत्यादि । तस्य च ध्वविक्षितवाच्या- ऽविवक्षितवाच्यत्वेन द्वैविध्यम, अविवक्षिववाच्योऽप्यत्यन्ततिरस्कृतवार्थों- अर्थान्तरसंक मितवाच्यश्चेति द्विधा । विवक्षितवाच्यश्च असंलक्ष्यामः क्रम- योत्यश्चेति द्विविधः, तर रसादीनामसंलक्ष्यममध्वनित्वं प्राधान्येन प्र. तिपत्ती सत्याम, अङ्गत्वेन प्रतीतौ रसवदलङ्कार इति । अनोच्यते- वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया । वाक्यार्थः कारवयुक्ता स्थायीभावस्तथेतरैः ॥ ३७॥ यथा लौकिकवाक्येपु श्रूयमारियेषु 'गामभ्याज' इत्यादिषु अथू- यमाणक्रियेषु च-द्वार द्वारम् । इत्यादिषु स्वशब्दोपादानात्मक रणादिवशा द्धिसंनिवेशिनी क्रियैव कारकोपचिता वाक्यार्थस्तथा काव्ये- प्यपि कचिन् स्वशब्दोपादानात् "प्रीत्यै नवोढा प्रिया" इत्येवमादौ कचिच प्रकरणादिवशानियताभिहितविभावाद्यविनाभावाद्वा साक्षाबाव- फचेतसि विपरिवर्तमानो रत्यादिः स्थायी स्वस्वविभावानुभावव्यभिचा- प्रतिपादयतस्तत्र तत्काव्य ध्वनिरित्युच्यते इत्यर्थः, उत्त च-"इदमुत्तममतिश- यिनि " इत्यादि । प्रधाने इति-अन्यत्र ध्वनेरन्यत्र यत्र वाक्यार्यमेव प्रधान भवति रसादिक चामधान भवति तस्मिन् काव्ये रसयदायलद्वारो भवतीत्य- न्वयः, वन रमादीनामलङ्कारत्वेन गुणीभूत व्यग्य भवतीत्यर्थः । रसवदाधलङ्का- रसुदादरति-उपोटेति- " उपोढरागेण क्लिोस्तारव तथा गृहीत शशिना निगमुसम् । यथा समस्त तिमिराशक तया पुरोपि रागाद्गलित न लक्षितम् ॥ इति । अत्र समासोक्तिपरिष्कृतवाक्यार्थस्येव चमत्कारित्वेन प्राधान्याद् रसत्य चाङ्ग- त्वाद्रसवदलङ्कारः । क्रमद्योत्यसलक्ष्यक्रम । तत्रेति-रसादीना प्राधान्यप्रतीती सत्यामर्सलक्ष्यमध्वनियं काव्यस्येत्यन्वयः । रसादीनामहरम प्रतीतो सत्या रसवदायर कार । एते च ध्वनिभेदाः काव्यप्रकाशादौ द्रष्टव्याः ॥ ३६॥ स्वमतेन समाधत्ते वाच्येति । स्वशब्दोपादानात-क्रियावाचकशब्दोपादा- मात् । बुद्धिमनिवेशिनी-बुद्धिस्या । स्वशब्दापादानात्-विभावादियोधकरत्यादि- पिपादिशब्दोपादानात् । नियतेति-नियत यदऽमिहित विभाषादि तदविनामावात्।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १५५ रिभिस्तत्तच्छन्दोपनीतैः संस्कारपरम्परया । परं प्रौढिमानीयमानो रत्यादिर्वाक्यार्थः। न चापदार्थस्य वाक्यार्थत्वं नास्तीति वाच्यम्-कार्यपर्यवसायित्वा- चात्पर्यशके, तथा हि-पौरुषेयमपौरुषयं वाक्यं सर्व कार्यपरम्-अत- त्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तादिवाक्यवन्, काव्यशब्दानां चान्वयव्यतिरे- काभ्यां निरतिशयसुसास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रशत्ति- विषययोः प्रयोजनान्तरानुपलब्धेः स्वानन्दोतिरेव कार्यत्वेनायधार्यते, तदुभूतिनिमित्तत्वं च विभावादिसंसृष्टस्य स्थायिन एवावगम्यते, अतो वाक्यस्याभिधानशतिस्तेन तेन रसेनाऽऽप्यमाणा वत्तत्स्वार्थापेक्षिताऽवा- न्तरविभावादिप्रतिपादनद्वारा स्वपर्यवसायितामानायते, तन्त्र विभावादयः पदार्थस्थानीयास्तत्संसृष्टो रत्यादिर्वाश्यार्थः । तदेतत्काध्यवाक्यं यदीयं सत्कारपरसरया पूर्वपूर्वप्रतीतविभावादिभित्पन्नः ससारैः । मौदिम्-पुष्टिम् । मनु रत्यादिपदप्रयोगाभाने पदेनानुपस्थितत्वेनाऽपदार्थवाढत्यादेः याक्या- यत्व क्यं स्यादित्याशङ्कयाह-न चेति । परिहारमाद-कार्येति, तास हि प्रवृ- त्तिनिवृत्त्यन्यनरलक्षणवापरं भाति, तात्पर्याध पायार्थ होनि रत्यादेलाप- विषयत्वेन म्यास्यार्थच सिद्धमित्यर्थः । स्वाभिशयमुपादयनि-तथा दीया- दिना । अतत्परत्येचार्यपरत्याभारे उन्मत्तादियाक्पादनुपादेयत्व स्थादित्यर्थः । काव्यशदानामिति काव्यान्दानां यो प्रवृत्तिविषयी प्रतिपाद्यमतिगदको स्थायि- विभागादी तयोरित्यत्वरः, पाव्ये स्थायी या रमोथा मनिपायो विभावादिषत प्रतिपादयः । स्यानन्दोद्भूतः कार्यत्वेन तात्परिणयन्ये तेन च पास्यार्पय प्रातम्, स्वानन्दांतिरेव च रस इति सिद्धरणस्य यामान्यम् । वरनिनि- मितत्यम् स्यानन्दोलिनिमितव्यम् रिमारादिमसहस्परिमादिम युनस रयायिन एप उक्त च 'विभाषानुभावप्पभिचारिभरोगादरनिनिभा इति-पतः स्थानन्दोद्भूतः (रसस) तापितामय प्रातमी पारम्पमि. भनाचिनिपानातिलेन तेन अन्येन रमेनाSSART-नागे- स्वा सत्तसाय: नन्दमसोधिविभाादिवियनारा सामरिनान (बदमागमाविताम) मानांकमाली, पन्द्रमाने सारा भवतीति यावत् । पक्षाशासागरमागमाह-शारा मापापेशा महन्ममार-नदेवदिति। "पदीन" Tr ·२५६ सप्रभम्- [चतुर्थः ताविमौ पदार्थवाक्यायौँ । न चैवं सति गीतादिवत्सुखजनकत्वेऽपि वाच्यवाचकभावानुपयोगः विशिष्टविभावादिसामग्रीविदुपामेव तथाविधरत्यादिभावनावतामेव स्वान न्दोद्भूतः, तदनेनातिप्रसङ्गोऽपि निरस्तः। ईदृशिच वाक्यार्थनिरूपणे परि- कल्पिताभिधादिशक्तिवशेनैव समस्तवाक्यार्थावगतेः शस्त्यन्तरपरिकल्पनं प्रयासः यथावोधाम काव्यनिर्णये- 'तात्पर्यानतिरेकाच व्यञ्जनीयस्य न ध्वनिः । किमुक्तं स्याद्श्रुतार्थतात्पर्येऽन्योक्तिरूपिणि ।।१।। ताविमी-भागादिरसो । ननु यथा गीनादे. मुग्पादिना स्वजन्येन वाच्यवाचरभावो नास्ति तथा याव्यवाक्यजन्यरसादिना काव्यवाक्यस्यापि वाच्यवाचाभावाभावः प्राप्त इत्या- शङ्कयाह-न चेति । परिहारमाह-विशिष्टेति, विशिष्टविभाषादिसामग्रीविदुपाम् अलौकिरविभावादिलक्षणशानवतामेव तथाविधरत्यादिभावनावतामेव च स्वान न्दोभूतिमभवादित्यन्ययः, विभावादिसामग्रीजान च याव्यवाचकभावज्ञानाधी- नमिति याच्यवाचरभावोपयोगः समर्थितः । तदनेनेति-तथाविघरत्यादिभावना- यतामेय स्वानन्दोद्भतिर्जायते इति नियमेन अतिप्रमग =अरसिकाना रसास्वादोऽपि निरस्तो बेदितव्य इत्यर्थः । ईशि एवम्ये यास्यार्थनिरूपणे (निर्णये) जाते नाम तात्पर्यार्थस्य वाक्यार्थत्वेन रमस्य वाव्यवाक्यार्थत्वे प्राप्त परिकल्पि ता=सकलप्रसिद्धा याऽभिधादिशतिसदशेनेव समस्तस्य-मर्वविधस्य वाक्यार्थस्य रसादेरप्यवगति. संभवतीति काव्यवाक्यानां शक्त्यन्तरपरिकल्पनम्-व्यञ्जना व्यापारपल्यन व्यञ्जनावादिनो प्रयास एपेत्यर्थः । उत्तेः स्वनिर्मितकाव्यनिर्णयस्य याक्यानि निर्दिशति-तात्सर्यानतिरेकादिनि । तात्पर्यंति-व्यञ्जनीयस्यव्यङ्ग्यस्य तात्पर्यानतिरेमाद् ध्वनि प्वनिनामा सजनाव्यापारवत् याव्यं नास्तीत्यन्ययः । व्यङ्गयस्य तात्पर्येऽन्तर्भावात् तत्पनी त्यर्थ व्यञ्जनादेशाऽभावात् व्यञ्जनाव्यापारयत्त्वेनाभिमत भ्यनित्य काव्यस्य न समयतीत्यर्थः । " व्यञ्जनीयस्थ इत्यत्र "व्यात्वस्य इतिगटनु चिन्य। भनिगादी स्वमतेनोत्तरमाह-विमुतमिति, "मो रिदिशागोटकम् ॥ इत्या. पन्योतिपिणि अधुतार्थतारस्य अशाततापर्यापी याक्पे विमुक्त स्यात अनेद सासमिति कर्य गर्नु येत नस्यते इत्यर्थः-यनस्तात्पर्य हिवनुरिया माग्योरकस चेच्छा न समवति अत्यादिति प्रतीयमानस्य निदस्य फथ तात्य- ।

·प्रकाश]
सावलोक्दशरूपकम्
विष भक्ष्य पूर्वो यश्चैर परमुतादिषु ।
प्रसन्यते प्रधानत्यानित्व केन वार्यते ॥२॥
धनिश्शेस्वार्थविश्रान्त वास्यमर्थान्तराश्रयम् ।
तत्परत्व त्वविश्रान्ती, तन्न-विश्रान्त्यसभवात् ॥ ३ ॥
एनापत्येव विधान्तिस्तात्पर्यत्येति विकृतम् ।
यावत्वार्यप्रसारित्यात्तात्पर्य न तुराधृतम् ॥ ४ ॥
भ्रम धार्मिक विश्रथमिति भ्रमिकृतास्पदम् ।
निवृत्ति क्थ वाक्य निषेधमुपसर्पति ।।५।।
यार्थत्व स्यात् । तथा च तात्पर्यादतिरिन एव व्यग्यार्थ इति तद्वोधनार्थ
स्यानाव्यापारस्यापेक्षा प्राप्तेति मिदो प्यनिरिति भार ॥१॥
कि 'विष भाप मा चारय ग भुड्या , इत्यादी प्रतीपमानस्य माधा
न्याद् यद् ध्वनि प्रसस्यते प्रामोति तत् पेन यारयितुं शक्यतेन नारीत्यर्थ
विभषणादपि शत्रुगृहभोजने निकृष्टमिति प्रतीयमानत्य तात्पर्यशक्त्या प्रती
तेरसंभयाद् व्यञ्जनाव्यापार वीरतव्य इति भाव । यादमारप्रन्थेषु द्रष्टव्य ।
'य पूर्व पति परमुद्दिश्योक्तम् ' विष माय । इति मुनमुद्दिश्योकमित्युत्तम
'परमुनादिषु ॥ इति ॥ २ ॥
प्यनिवादी व्यापतात्पर्ययोभैदै प्रदर्शयति ध्वनिरिति-स्यायें विश्रान्त म
दाम्म चेदर्घान्तराश्रयम् अर्थान्तरबोधन भवति तदा तदाप पनिरित्युच्यते ।
स्याऽविश्रान्ती अविश्रान्तमेव यद्यर्यान्सरबोधक भानि तदा सानार्यान्तर
तात्पर्यमित्युग्यो । परम्पमिमी परग्यतात्पर्पयो परस्सा भेदत्य | पनि
निरासयादी प्रयाचटे-सनेति, तासर्याययोधन विना पापस्य निभान्तरमेमपात्
सपा च पदपत् प्रतिपाद्यते तमय तात्पर्यायमेव भवतीनि त्यभिमनपापसी
तापर्यायंत्वपया ध्वनि स्येवेत्यर्थ ॥३॥

·१५८ [ चतुर्थः प्रतिपाद्यस्य विश्रान्तिरपेक्षापूरणादि । वत्तुर्विरक्षिताप्रारविश्रान्तिन वा कथम् ॥ ६ ॥ पौरुषेयस्य वाक्यस्य विवसापरतन्त्रता । वाभिप्रेततात्पर्यमतः काव्यस्य युज्यते ॥ ७॥ इति । अतोन रसादीनां कान्येन सह व्यङ्ग्यव्यश्वकभावः । किं तहिं ? भा- व्यभावकसंवन्धः, काव्यं हि भावकं भाव्या रसादयः, ते हि स्वतो भवन्त एव भावपु विशिष्टविभावादिमता काव्येन भाव्यन्ते । श्रोतुध विश्रब्धभ्रमणलक्षणशक्यार्थेनाप्याकाहानिवृत्त्या तदतिरिक्तार्थविषय- फजिज्ञासाया अनुत्थानात्, मम मते तु शक्यार्थमात्रबोधनेन पाक्यस्य वि- श्रान्तो जावाया वकीविषयाकुलटात्वज्ञानेन तदभिप्रायनिज्ञासाया जाताया पास्य व्यञ्जनया भ्रमणनिषेधपर भवतीति सिद्ध व्यायमित्यर्थः ॥ ५ ॥ ध्वनिनिरासवादी प्रत्युत्तरमाह-गतिपाद्यस्येति, अपेक्षापूरणात्ओनुराका- क्षानिवृत्त्या यात्तवाक्ये प्रतिपाद्यस्य विश्रान्तिरुच्यते तया च विश्रान्त्या भ्रमणनिपेपत्य व्यनयत्वमुच्यते तदा चतुर्विवक्षितस्यामा अामातून अबोधनात् प्रतिपाद्यस्याऽविश्रान्तिरेव किं न स्याद् विनिगमनाविरहाद तथा च प्रतिपाद्यस्याविश्रान्तो सत्या तदतिरितवुध्यमानार्थस्न तात्पर्यार्थत्वमेव भवतीति त्वयापि स्वीकृतस्यादुत्तस्थले भ्रमणनिषेधस्य तात्पर्यशक्त्यैव लामस- मयाद् व्यञ्जनाव्यापारो व्यङ्ग्यं च न स्वीकार्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ पौरुषेयस्येति-पोरपेयस्य काव्यादिवाक्यस्य विवक्षापरतन्त्रता यिविक्षाधी नत्याद् पाभिप्रेततात्पर्यम्बा भिमेततात्सर्यपरत्यमेव युवमिति त्वभिमतव्य. नमार्यस्य तात्पर्यार्थत्यप्रापया य्यानयव्यञ्जनाध्यापारी न स्वीकार्यायित्यर्थः । च नाम्नि विवाद प्रतिवाच्यम् , तात्पर्यायस्य सरलममततात्पर्यशक्त्यैवावबोधात्, प्पङ्गप्रतीत्यर्थच व्यसनाच्यापारस्वीकारा तया च रसादयो माव्याः काव्य च भाषा मिति तयोर्भाग्यमावरमाय एव संबन्यो न तु व्यायव्यञ्जकमाव इत्यर्थः ॥ ७॥ उपसंहाति-अत इति । रसादीना काव्येन सह फस्ताद संबन्ध इति निशा- सते-कितीति । डारमाह-मायेति । से रसादयः । मायवे मावाहृदये शवो भवन्त स्वयं सन्त एव विशिभविभावादिमता अगचित्रविमावादिमति. पादरून काम्पेन माव्यन्ते उद्माम्यन्त इति ।

·प्रकाश सावलोकदशरूपकम् १५९ न चान्यन शब्दान्तरेषु भाव्यभावकलक्षणसमन्थाभावात् काव्यशदे- प्वपि तथा भाव्यमिति वाच्यम्-भावनारियावादिभिस्तथाङ्गीकृतत्वात् । किं च मा चान्यन तथास्तु अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिह तथागमात् तदुक्तम्- " भावाभिनयसन्धान्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मात्तस्मादा भावा विज्ञेया नाययोत्तृभि ॥” इति । कथ पुनरगृहीतसमन्धेभ्य' पदेभ्य' स्थाय्यादिप्रतिपत्तिगिति चेत् । लोके तथाविधचेष्टायुक्तखापुसादिपु रत्याद्यविनाभावदर्शनादिहापि तथो. पनिरन्धे सति रत्याद्यविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशन्दश्रवणादभिधेया- ऽविनाभावेन लाक्षणिकी रत्यादिपतीति । यथा च काच्यार्थस्य रसभान. कत्व तथा वक्ष्याम । शङ्कते-न चेति । तया भाव्यभावासंघ धाभावेन भाय्यम्-भवितम्पमि त्यर्थ । परिहारमाह-भावनेति भावनेर नियेतिवादिभिमीमांसकैर्भाव्यभारसंघ न्धस्य स्वीकृतत्वात, तत्र स्वर्गादीनां भाव्यत्व यागादिनियायाश्च भावकत्वमिति प्रतिपादितत्यादित्यर्थ, तथा च कान्यपशेऽपि भायभावकसब पस्स नानुपपति रिति भाव । उत्तमभ्युपगम्याह- चेति, अन्यनसो, तथा भाय्यभाव पसंचध । १६ काव्ये त्वऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तथागमात्-भायभावकमर धो ऽगम्यते एवेत्यर्य । रसादिनोधापदानुपादानस्थले प्रकारान्तरेण रमादिमतीते रसभवात् कि या भावाचेतसि वर्तमानरत्यादिना काव्यस्य सधान्तरासंभया दिति भाव। भाषेति-भावेनाऽभिनन चपा मावस्याभिनोन मंगो येषां तादृशान् रमान् भवयन्तीति भाषा । नाश्ययोत्तृभिमा यायोवृमि । प्रमाणमिदं न प्रहतार्यसमयायि प्रतिभाति किं वा भावात्वेन पायस्यापि भा यपदवाच्यत्वं मन्तव्यमिति । गरते-कथमिति, अग्रहीतसंबधेभ्यारत्यादाSाभ्यि पदेश्य क्यं रत्यादिप्रतीवि शत् ! वय ग्रहीतगरिकादेव पात् पीदिसंभवत् गाविमास्य कारणत्वादित्यर्थ । उत्तरमा रोके इति, तथाविषयटाभापति प्रयुचानुभाव । सापिनायेऽपि । अभिधेयाविनाभाषामागटा (भनु भावा) घनिभावेन रत्यादिव स्मिा का गदेरमभयादिति भाव IPS मिकीति-भूपमाणावादितिगारदाना वालाशय सभग्न रस्पासिमन्स ॥

·[चतुर्थ- १६० सप्रभम्- रसः स एव स्वायत्वादसिकस्यैव वर्तनात् । नानुकार्यस्य वृत्तत्वाकाव्यस्यातत्परत्वतः ॥३०॥ द्रष्टुः प्रतीतित्र/डेप्यारागद्वेषप्रसङ्गतः । लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येव दर्शनात् ॥ ३९ ॥ काव्यार्थोपटावितो रसिकवर्ती रत्यादिः स्थायीभावः स इति प्रतिनि- दिश्यते, स च स्वाद्यतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामापाद्यमानो रसो रसि- कप्रीति वर्तमानत्वात, नानुकार्यरामादिवर्ती वृत्तत्वात्तस्य । अथ शब्दोपहितरूपत्वेनावर्तमानस्यापि वर्तमानपदवभासनमिष्यत एष, तथापि तदवभासस्यास्मदादिभिरननुभूयमानत्वादसत्समतवाऽऽस्वाद प्रति, विभावत्वेन तु रामादेवर्तमानवदवभासनमिप्यत एव । कि च न काव्यं रामादीनां रसोपजननाय कविभिः प्रवर्त्यते अपि तु सहदया- नानन्दयितुम् । स च समस्तभावकस्वसंवेद्य एव । यदि चानुकार्यस्य रामादेः शृङ्गारः स्यात्ततो नाटकादी तद्दर्शने लो- किन इव नायके शृङ्गारिणि स्वकान्तासंयुक्ते दृश्यमाने शृङ्गारवानयमिति प्रेक्षकाणां प्रतीतिमात्रं भवेन्न रसानां स्वादः, सत्पुरुषाणां च लज्जा, इतरेपां वसूयानुरागापहारच्छादयः प्रसज्येरन् । एवं च सति रसादीनां व्यङ्गप- रसिरस्वैरेति-रसिकस्यैव सामालिकस्य रसास्वादो भवनीत्यर्थः । काल्यार्थो- पप्लावितः काव्यार्थेनोद्भावितः । म इतिपदेनोक्तमूलपो स्थायी प्रतिनिर्दिश्यते इत्यर्प. ( वस्य-अनुकार्यस्य श्रीरामाः । अथेति-पद्यपीत्यर्थःसान्दोपहितरूपत्वेनशाब्दत्वेन शब्दौपस्थितरूपत्वेनेति- यावत्। तथा च नानुसार्यस्य" इत्यादिक्पमुक्त मिति भावः। उत्तरमाह-तथापीति । तदवमासस्य अनुशार्यश्रीरामदिमतीतरस्मदादिभिरननुभूयमानत्वादाऽऽस्वाद प्र. सनुकार्यरयाऽसत्वमेयेत्यर्थः । "अनुभूयमानत्वात्" इतिपाटरत्ययुक्त एव । सनमः ॥ ३८॥ द्रष्टुरित्यादिपर्व व्याचटे-यदि चेयादिना, "न रमास्वादः" इत्यन्तेन "ती. । ति." इति पद व्याख्यातम् , अग्यनि-'अनेनेयं मुन्दरी ममुपलब्धा इत्या। पाशनायिवसायां राग: अनुरागश्चापि प्रसन्येत, ताशनायिकामा अपहारच्छामि स्यादिति नानुकार्यस्य रस: तु सामाजिरसमेत्यर्थः । उपसंहरति-एवं चेति ।

·प्रकाशः] सावलोक्दशरूपकम् स्वमपास्तम् । अन्यतो लब्धसत्ताक यस्त्वन्येनापि व्यज्यते प्रदीपेनेन घटादि न तु तदानीमेवाभिव्यञ्जक्त्वाभिमतैरापाद्यस्वभावम् । भाव्यन्ते च विभावादिभिः प्रेक्षकेषु रसा इत्यावेदितमेव । ननु च सामाजिकाश्रयेपु रसेपु को विभावः कथं च सीतादीना देवीना विभावत्वेना विरोध ? उन्यते- धीरोदात्ताधवस्थानां रामादिः प्रतिपादकः । विभावयति रत्यादीन्स्वदन्ते रसिकस्य ते ॥ ४०॥ नहि क्वयो योगिन इव ध्यानचक्षुषा ध्यात्वा प्रातिस्विकी रामादी- नामवस्थामितिहासमदुपनिवनन्ति, किं तर्हि ? सर्वलोफसाधारणा स्वोत्ने- आवृत्तसन्निधीः धीरोदात्ताद्यवस्थाः कचिदाश्रयमानदायिनी: (विदधति । ता एव च परित्यक्तविशेषा रसहेतवः । तर सीतादिशदाः परित्यक्तजनकतनयादिविशेषाः श्रीमानवाचिन. किमिवानिष्टं कुर्यु । किमर्थ तर्युपादीयन्त इति चेत् ? उन्यते--- रसादीनां ध्यायत्येऽनुपपनिमाह-अन्यत इति, अभिव्यञ्जनात्पूर्वमेय लब्धस- ना वस्त्वऽन्येनाभिव्ययते यथा प्रदीपेन घर रसश्च न पूर्व लब्धमनाक इति कथमभिव्यञ्जात्वनामिमतैरभिव्य येतेत्यर्थ । आयस्वभावम् सभ्यमना- कम्। भाव्यन्ते उद्भाव्यन्ते इत्यनेन विभागादिम्य पूर्वमना रसस्य प्रत्याख्याता- विभावादियोगेनेर स्थायिन रसत्यापमिस्त्रीशरदिति नाभिव्यङ्गय संभवती ध्यर्थ । शाहने नन्विति । अविरोध इति-साधारणीवानामेव विभारत भवति श्रीसीतादीना च जगजननीना क्य मालरसिमसाधारण्येन गाराधारम्बनत्य स्या दितिमाय । उत्तरमाइ-धीरोदानेति धीरोदात्ताधवस्थानां प्रतिपादय अभिना यर भीरामादी रत्यादीन् विभावयति तेरत्यादयो रमियर स्वदन्तेमा स्थादगोचरा भयन्तीत्यर्थ । प्रातिस्विकीम भीरामादिमाप्रमबद्धाम। स्पोरगारत- संनिधी = स्वोरमारत संनिधिपस्थितिमा वा स्ये देशासनिधी स्पसमाविता इति मापत् । इपिदाश्रयमात्रदापिनी पनि हस्यमनोनमाग दापुरता । विधति उपनिवप्नन्ति कस्य ॥४॥ साम्सोत्या ! परित्वमविश्वासापरी भमन्यतो नदिकादि ·सप्रभाम्- [चतुर्यः क्रीडतां मृण्मयैर्यद्धालानां द्विरदादिभिः ॥ ४१ ॥ खोत्साहः स्वदते तद्वच्छोतृणाम नादिभिः। एतदुक्तं भवति-नात्र लौकिक शृङ्गारादिवरख्यादिविभावादीनामुप. योग', किं तर्हि ? प्रतिपादितप्रकारेण लौकिकरसविलक्षणत्वं नाट्य- रसानाम् । यदाह--"अष्टौ नाट्यरसाः स्मृताः" इति । काव्यार्थभावनास्वादो नर्तकस्य न वार्यते ।। ४२ ॥ नर्तकोऽपिन लौकिकरसेन रसवान् भवति तदानीं भोग्यत्वेन स्वमहि: लादेरग्रहणात् काव्यार्थभावनया त्वस्मदादिवत्काव्यरसास्वादोऽस्यापि न चार्यते। कथं च काव्यात्स्वानन्दोतिः किमारमा चासाविति व्युत्पाद्यते- स्वादः काव्यार्थसंभेदादात्मानन्दसमुद्भवः । विकासविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्विधः ॥ ४३ ॥ शृङ्गारवीरपीभत्सरौद्रेषु मनसः क्रमात् । हास्याद्भुतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि ॥४४॥ अतस्तजान्यता तेपामत एवावधारणम् । काव्यान-विमायादिसंसृष्टम्याय्यात्मकेन भायकचेतसः संभेदे-अ- चनुतस्तु मध्ये स्मृतिव्यापारोऽपि स्वीकार्यस्तया च काव्यं श्रुत्वा नाट्य च दृष्ट्वा तदानुल्येन स्ववीपप्रियनमादिक स्मृत्या रसास्वादोऽनुभूयो इति स्वीकार्य न चैवं व्रीडादेरापत्ति:-प्रियतमादेबौद्योपस्थितेरभावादिवि मे रोचते इत्यलमत्र स्वमतसस्थापनप्रयासेन । श्रोतृणाम नादिमिः सह स्वोत्साहः स्वदते यत इति हेतोरर्जुनादय उपादी- यन्ते इत्येव प्रकृतेनान्वयः । सैविवरसवैरक्षण्यादेय नायिफादीनां स्वीयत्येनो- पस्थितेरपेक्षा न भवति काव्ये इत्यर्थः । यदि नर्तकस्यापि काव्यार्थमापनया काव्याकतानतया (रसिकत्त्वे सत्तीति- यावत् ) रसास्वादः संभवति (न न रसिकत्वामावेऽपि) तदा तु सामाजिकानुरा- नमेव परम ॥४२॥ स्वाद इति-जाव्यार्यसमेदाद् य आत्मानन्दसमुद्रयः स स्यादपदार्यः, स च स्वादः शृङ्गारवीरबीमासरोदेषु प्रमाद् मनसो विकासविस्तरक्षोमविशेषैः चतुर्विधो यिश्य इत्यत्ययः । काथ्यार्यपदार्थमाह-कायायैनेति, बिमावादिस- सप्टेन विमायादिभयुक्तेन । मभेदपदार्थमाह-मभेद इति, अन्योन्यसंवरून हि ·प्रकाश ] सावलोकदशरूपकम् १६३ न्योन्यसवलने प्रत्यत्तमितस्वपरविभागे सति प्ररलतरस्वानन्दोति स्वाद, तस्य च सामान्यात्मकत्वेऽपि प्रतिनियतविभावादिकारणजन्येन सभेदेन चतुर्षा चित्तभूमयो भवन्ति तद्यथा-शृङ्गारे विकास, वीरे विस्तर , भित्से क्षोम., रौद्रे विक्षेप इति । तदन्येपा चतुर्णा हास्या- द्भुतभयानककरुणाना स्वप्सामपाल थपरिपोपाणा त एवं चत्वारो विका- साद्याश्चेतस सभेदा अत एव- "शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राञ्च करुणो रस । चीराचैवाद्भुतोत्पत्तिीभत्साच भयानक ॥" इति हेतुहेतुमद्भाव एव सभेदापेक्षया दर्शितो न कार्यकारणभावाभिप्रा- येण तेपा कारणान्तरजन्यत्वात् । "शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति कीर्तित ।" इत्यादिना विकासादिसभेदैकत्वस्यैव स्फुटीकरणान, अवधारणमप्यत एव "अष्टौ" इति-सभेदान्तराणामभावात् । अनुकार्यचित्तावस्थासदृशावस्थाव वम् । साल्नस्य सभेदस्य वा विशेषणमाह प्र त्यस्तमितेति । मत्यस्तमित भष्ट स्वपरविभागो यताह सति । तस्य आस्वा दस्य सामान्या मात्वेपि सकल्रससाधारणत्वेऽपि, उक्तसभेदो हि तत्तद्रमसबधि स्वन प्रतिनियतैरेव विभावादिमिर्जायते यथा शृङ्गारे चन्द्रचदनादिभिरिति प्रति नियतविभावादिकारणन यसभेदयशाद चिकासादिरक्षणाश्चतुर्विधा चित्तभूमय सभवन्तीत्यन्वय । हास्येत्यादिमूल व्याचछे-तदन्येषामिति, सभेदा इति-उत्तस भेदेन चेतसो विकासादयो जायन्ते इति कार्यकारणयोरैक्योपचारादत्र विकासादे सभेदत्वमुक्त किंवा 'सभेदा । इत्यत्र 'भेदा' इत्येव पाठ । अत एव चित्तभू भीनां विकासादिलक्षणचातुर्विध्यादेव । चेतसो विकासाघवस्यानो शृङ्गाराद्यवरुद्ध त्वाद् अवस्थातराणां चानुपलम्भात् शृङ्गारादिम्य एव हास्यादीनाह-शृङ्गारा श्रीति | लोकेऽपि शृङ्गारेण हास्य, रौद्रेण करुण रौद्रस्य करणपर्यवसायित्वात्, चीरस्य चाद्भुतपर्यवसायित्वात् , बीभत्सस्य च भयपर्यवसायित्वात् शृङ्गाराधीयुक्त वेदितव्यम् । इति हेतुहेतुमद्भाय इति-शृङ्गाराद्धि भवैद्धास्य " 'अतस्तजन्यता तेषाम् ॥ इत्येव प्रदर्शितो हेतुहेतुमदाय सभेदापेक्षयैव दर्शितो न तु कार्यका रणभावापेक्षया देगा हास्यादीनां स्वकीयविभावादिलक्षणकारणान्तरनन्यस्यात् शृङ्गाराधजन्यत्वाचेत्यन्वय ! परानुकरणेन हास्य जायते इन्युतम्-" शृङ्गारा नुकृति ॥ इति । एटीकरणादिति-नारे यदि चित्तवृत्तेर्विकासो भवति तदा .

·, १६४ सप्रभम्- ननु च युक्त शृङ्गारवीगहास्यादिषु प्रमोदात्मकेषु वाक्यार्थसभेदा- दानन्दोइव इति, करणादौ तु दुःखात्मके कथमिवासी प्रादुष्यात तथाहि--- तन करणात्माकाव्यश्रयणादु साविर्भावोऽनुपावादयश्च रसि- कानामपि प्रादुर्भवन्ति न चैतदानन्दात्मकत्वे सति युज्यते । सत्यमेतत् , किं तु तादृश एवासावानन्द सुखदु सात्मको यथा प्रहरणादिपु सभोगा- वस्थाया कुट्टमिते बीणाम् , अन्यश्च किमाकरुणाकाव्यकरुण , तथा• छनोत्तरोत्तरा रसिकाना प्रवृत्तय । यदि च सैकिफकरुणनदु खात्मक- स्वमेवेह स्यात्तदा न कश्चिदान प्रवर्तेत तत करुणकरसाना रामायणा- दिमहाप्रबन्धानामुच्छेद एव भवेत् । अश्रुपातादयश्चेतिवृत्तवर्णनाऽऽकर्ण- नेन विनिपातितेषु रौकिकलव्यदर्शनादिवत् प्रेक्षकाणा प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते तस्माद्रसान्तरवत्करूपस्याप्यानन्दात्मकत्वमेव । शान्तरसस्य चाऽनभिनेयत्वाद् यद्यपि नाश्येऽनुप्रवेशी नास्ति तथापि सूक्ष्मातीतान्विस्तूना सपामपि शदप्रतिपाद्यताया विद्यमानत्वात् काव्य- विपयत्व न निवार्यते अतस्तदुन्यते- शमप्रकर्पोऽनिर्वाच्यो मुदितादेस्तदात्मता ॥ ४५ ॥ शान्तो हि यदि तावत- शृङ्गारानुपरणेपि चित्तवृत्तेर्विकास एवं प्राप्त शृङ्गारानुकरण च हास्य इति हास्येऽपि चित्तवृत्तेर्विकास एव प्राप्त इत्यर्थ । वि वा विराससाम्येनेव हास्यस्य नारानुकृतित्वमुत्तमित्यभिप्राय । अष्टाविवि-प्रत्येक्स्य विरामादिसभेदस्य रमद्वयेन सनधादी रसा -संभेदानां चतुस्सख्यारत्यादित्यर्थ । साइते-नान्यति । असौ-भानन्द । प्रादु प्यात् प्रादुर्भवेत् । पूर्वपक्षी स्वा भिप्रायमुपपादयति-तया हाति । एतत् अश्रुपातादि । उपरमा सिद्धान्ती-स त्यमित्यादिना । तया दि-आनदात्मकत्वादेव । विनिपातितेन्दुः खमासेषु । मध्यं शोकायेग , यथा लोके दुरिस्तुनु सशामाद पातादयो मान्ति यथा वरोरेऽपि दुनिदर्शनार्थ प्रवृनिम्तया परणयाच्ये पपि विभाव्यम् ॥ ४ ॥ " राममपि पेचित् माहु "युन सिंहावलोकनन्यायेन संप्रति परामृगति शाम इति, अनिर्वाय यामास शमवर्ग र गान्तरस , मुदितादिभ्यश्च ·प्रकाराः]] सावलोकदशरूपकम् १६५ "न यत्र दुःसं न सुसं न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिन्छा । रसस्तु शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु शमप्रधानः ।।" इत्येवंलक्षणस्तदा तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादु- भीवात, तस्य च स्वरूपेणानिर्वचनीयतां श्रुतिरपि-"स एप नेति नेति इत्यन्यापोहरूपेणाह । न च तथाभूतस्य शान्तरसस्य सहृदयाः स्वादयितारः सन्ति, . अथापि तदुपायभूतो मुदितामैत्रीकरुणोपेक्षादिलक्षणस्तस्य च विकासविस्तारक्षोभविक्षेपरूपतवेति तदुक्तयैव शान्तरसास्वादो निरूपितः। इदानी विभावादिविषयात्रान्तरकान्यव्यापारप्रदर्शनपूर्वकः प्रकरणे. नोपसंहारः प्रतिपाद्यते- पदार्थैरिन्दुनिवेदरोमाञ्चादिस्वरूपकैः। काव्याद्विभावसंचार्यनुभावमख्यतां गतः ॥ ४६ ॥ भावितः स्वदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः । अतिशयोक्तिरूपकात्र्यव्यापाराहित्तविशेपैश्चन्द्राद्यैरुद्दीपनविभावः प्रम- दाप्रभृतिभिरालम्बनविभावनिर्वेदादिभिर्व्यभिचारिभाव रोमाञ्चाश्रुभू- तदात्मतान्तस्य शान्तरसत्यात्मलाभो जायते इत्यर्थः। अपोह =अतद्व्यावृत्ति स्तत्र तद्भिन्नमतद् व्यावृत्तिश्च भेदपदार्थ इति तद्भिन्नेभ्यो भिन्नत्वमपोहः, तद्- भिन्नम्यो भिन्न च तदेव भवति तथा चात्र शान्तातिरिक्तसकलरसेभ्यः शान्तस्य विलक्षणत्वमुपपादित भवतीत्यर्थः । किंवा अन्यापोहरूपण-अन्यनिषेधरूपेणाहेत्य- थः। सहृदयपदेन चात्र वैषयिकाः सहृदया माह्याः सन्ति सभवन्ति। लौकिकरसा- स्वादपरत्वादितिशेषः । शान्तरमास्वाद निरूपयति-अथापीति । यधप्यनिर्वचनी- यस्य निरूपण न संभवति तथापीत्यर्थः। तदुपायभूतः शान्तीपायभूतः । मुदितेति " मैत्रीपणामुदितोपेक्षागा मुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणा भावनातश्चिनप्रमाद- नम् " इतियोगसूत्रम् । तस्य-मुदितादेः। तदुक्त्यैव-उत्तविकासाद्युक्त्यैर । हेतु- भूतमुदितादेश्चिाविकासादिरूपत्वेन तत्सपन्नशान्तस्थापि चित्तविकासादिरूपत्व प्राप्तमित्यर्थः । मुदितादौ विकासादेर्यथासख्यमन्वयः, मैत्र्यां विस्तार औदार्यमेर, वरुणायां क्षोभो दुखिन्वम्, उपेक्षायामुपेक्षणीयविषयाशया विशेषश्चित्तस्य स्पष्ट एवेत्यनुसधेयम् । सष्टमन्यत् ॥ ४५ ॥ इदानीमिति-विभावादिविषयको योऽवान्तरः काव्यन्यागरी विभागादिप्रति पादन तत्प्रदर्शनपूर्वर इत्यर्थः । द्वादयो विभावा निर्वेदादयो व्यभिचारिणो रोमावादयधानुभावा एते वाक्यार्थीभूतत्य रसस्य पदार्थस्यानीया समस्येतत्मम.

·.
सप्रभम्-
गोपुच्छप्रमुखाः रमेण यतयस्तितोऽपि संपादिता-
स्तत्वौघानुगताश्च वाद्यविधयः सम्यक् त्रयो दर्शिताः ॥"
कालविभावो यथा कुमारसंभने-
"असूत सद्यः कुसुमान्यग्रोकः स्कन्धात्मभृत्येव सपलवानि ।
पादेन चापैश्त सुन्दरीणां संपर्कमाशिक्षितनूपुरेण ॥'
इत्युपरमे-
"मधु द्विरेफः कुसुमैकपाने पपौ प्रिया स्वामनुवर्तमानः ।
शृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥"
वेपविभावो यथा तंत्र-
"अशोकनिर्भसितपद्मरागमाकृष्टहेमगुतिकर्णिकारम् ।
मुक्ताकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुप्पामग्णं वहन्ति ॥"
उपभोगविभावो यया-
"चक्षुलममपीवणं कलितरताम्बूलगोऽधरे
विश्रान्ता कवरी पोलफलके लुमेव गावद्युतिः ।
जाने संप्रति मानिनि प्रणयिना कैरप्युपायक्रम-
भनो मानमहातरस्तरणि ते चेतःस्थलीवर्धितः ।।"
"च्यञ्जनधातोः पुष्प क्ल-तल-नियोटितमयोद्धृष्टम् ।
रेपाऽनुबन्धसम्शेऽनुस्वनित विन्दुरवमृष्टम् ।।
इतिदशविधः प्रयोज्यो वीणायां व्यञ्जको धातुः ।
इत्येते धातव मोनाचत्वारो लसणान्विताः॥ इति ।
त्या पूर्व व्याख्यातः । द्रुतमध्यविलम्बितेः परिच्छिन्न इत्यर्थ । यतप
इति उत्तच संगीतरत्नाकरपश्चमे-
"स्यमवृत्तिनियमो यतिरित्यभिधीयते ।
समा सोतोगता चान्या गोपुच्छा त्रिविधेति साइति ।
याविषयच्याइनयफाराश्रयस्तदुत संगीतरत्नाकर-
“तार्थ भयेदनुम्तमोपधेति निचितम्
नानुर्ग विकार या सालाम कृप्यो नि।
समन्यत् ॥४८॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् प्रमोदात्मा रतिर्यथा मालतीमाधवे- "जगति जयिनस्ते ते भाषा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याना लोके विलोचनचन्द्रिका नयमविपयं जन्मन्येकः स एव महोत्सव. " युवतिविभावो यथा मालविकाग्निमित्र- "दीर्घाक्षं दारदिन्दुकान्ति वदनं याहू नतावंसयोः संक्षिप्तं निनिडोन्नतस्तनमुर. पार्थे प्रमुष्टे इव । मध्यः पाणिमितो नितन्धि जघनं पादावारालागुली छन्दो नतयितुर्यथैर मनसः स्पष्टं तथास्या वपु. " यूनोनिभावो यथा मालतीमाधवे- "भूयो भूय. सविधनगरीग्थ्यया पर्यदन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भग्नालभीतुङ्गवातायनस्था । साक्षाकामं नवमिव तिर्मालती माधव यद् गाडीकाम्टा लुटितललितरलकैसाम्यतीति " अन्योन्यानुगगो यथा नव- "यान्त्या मुहर्बलिनकन्धरमानने त. दात्तवृन्तगतपत्रनिभं वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विपेण च पक्ष्मलाश्या मादं निगाव इव मे हृदये पटाक्ष, ॥" मधुरागविचेष्टित यथा तनैर- "स्तिमितसिसितानामुसद्धृलताना मसूणमुरलिवाना प्रान्तविस्तारभाजाम् ।। प्रतिनयननिपाते किंचिदाकुञ्चिताना विविधमहमभूवं पानमालोक्त्तिानाम् ।। यूनोर्विभाव इति मन्ये विदुषासुरहानाय, युगलपिमाव इत्यर्थ "भूयो भूव " इत्तनोभयारेव मारतीमाधवयोरुपनिबन्धादिति । अन्योन्मानुराम इति-" माल्या " यत्र माधवेन स्वममतानुरागस्त मुग्नेनैशेत , “ इतिघरमाननम् ॥ इत्यनेनोनति निरीक्षणेन मालवीस- मनोप्यनुराग उपनिवर इत्पन्योन्यनुराग।

·[चतुर्थः १६६ सप्रभम्- क्षेपकटाक्षाद्यैरनुभावैरवान्तरव्यापारतया पदार्थीभूताफ्यार्थः स्थायी भावो विभानितः-भावरूपतामानातः स्वदते स रस इति प्राक्प्रकरणे तात्पर्यम् । विशेपलक्षणान्युच्यन्ते, तगाचायेंण स्थायिनां रत्यादीनां शृङ्गारा• दीनां च पृथग्लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनोदितानि, अत्र तु- लक्षणैक्यं विभावैक्यादभेदाद्रसभावयोः ॥ ४७ ॥ क्रियत इति वास्यशेपः। तत्र तावच्छमारः- रम्पदेशकलाकालवेपभोगादिसेवनैः । प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः । प्रहप्यमाणा शृङ्गारो मधुरागविचेष्टितैः ॥ ४८ ॥ इत्थमुपनिवष्यमानं काव्यं शृङ्गारास्वादाय प्रभवतीति फन्युपदेश- परमेतत् । ष्टिरूपत्वादित्यन्ययः । काव्ये च तेषां चन्द्रादीना यथासंख्यं विभावादिसशा भवतीत्याह-काव्यादिति । भाविता-पुष्टिं प्रापितः । सः स एव रस इत्युच्यते । आहितविशेषैः प्राप्तविशेषैः चमत्कारिता प्राप्तैरिति यावत् । अवान्तरव्यापारतया अवान्तरव्यापारविषयवया, अवान्तरशब्दव्यापारविषयस्य पदार्थत्वस्वीकारात् प्रधा- नशब्दव्यापारविषयस्य च वाक्यार्थत्वस्वीकारादितिभाव. । भावरूपताम्-विपुला- स्वादयोग्यताम् । स रसः स एव रस इत्युच्यते प्रामकरणे उक्तरसप्रकरणे- नान्वय इत्यर्थः । कटाक्षलक्षण चोक्त सगीतरत्नाकरससमे-- यद्गतागतविश्रान्तिवैचित्र्येण विवर्तनम् । तारकायाः कलाभिशास्तं क्टाक्ष प्रचक्षते ॥ इति । लक्षणेक्यमिति-रसतत्स्थायिनोः समानमेव लक्षण शेयम्-विभावैक्येनाऽभे. दादित्यर्थः अत्र विभावादीनामेव भेदक्त्वात्, विभावादिपरिपुष्टा रतिरेख शृङ्गार इत्युच्यते एवं सर्वत्र ॥ ४७ ॥ रम्येति-यूनोरन्योन्यरक्तयोः प्रमोदात्मा या रतिः सैव मधुराङ्गाविचेष्टितैः प्रहृष्यमाणा-पुष्टा सती शृङ्गार इत्युच्यते इत्यन्वयः ॥ इत्यम् एव प्रकारेण | तादृशः प्रकारश्च गुरोरेवावगन्तव्य इत्यर्थः । " ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १६७ तत्र देशविभावो यथोत्तररामचरिते- "स्मरसि सुतनु तस्मिन्पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपर्यासुस्थयोस्तान्यहानि । स्मरसि सरसतीरां तन गोदावरी वा स्मरसि च तदुपान्तेप्यावयोर्वर्तनानि॥" क्लाविभावो यथा- "हस्तैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासैलंयमुपगतस्तन्मयत्वं रसेषु । शासायोनिर्मूदुरभिनयः पद्धिकल्पोऽनुवृत्तै- र्भावे भावे नुदति विषयान् रागनन्धः स एव ।।" यथा च- "व्यक्तिर्व्यसनवातुना दशविधेनाप्यत्र लब्धामुना विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नतिधार्य लयः । हस्तैरिति-अन्तर्निहितवचने. आकारविशेषविशिष्टत्येनार्थविशेश्व्यः । पा. दन्यासे:नृत्यान्तर्गतपादयिन्यासलंयमुपगतः प्राप्त , रसेषु सन्मयत्यम्-रसम. यत्वं चोपगतः । लय इति-उक्तं च सगीतरत्लाररपञ्चमे- “नियानन्तरविश्रान्तिर्लयः स त्रिविधो मतः । द्रुतो मध्यो विलम्बश्च द्रुतः बीमतमो मतः । दिगुणदिगुणो शेयो तस्मान्मध्यविलम्बिती ॥" इति । शाखेति-उक्तं च संगीतरत्नाकरसतमारम्भे- "विहाय श्रीनभिनयानानियोकाभिधीयते । तस्प शाखाकुरो नृतं प्रधान पितयं मतम् । तत्र शाम्येति विख्याता विचित्रा परपना || इति । माग्दा योनि. उत्पत्तिस्यान यस्य स शाखामोनिरभिनयः । पतिपय पपिप रति, उत्तं च मरतेन- "आदिरो याचिव माहार्यः सात्विालपा। शेयग्न्यमिनो विनाधर्षा परिस्सितः । पिपिपरपालिको हेपः शारीरो मुगानुपा । तपा पेशावर मनोगमयुगः । अनुगमरति लगन्याम भरी समन्यत् ॥ १॥ मिति पनि पन् ! पनपी-उन, २ भरनेटोन. मादे- ·१७० सप्रभम्- [ चतुर्थः ये सत्वजाः स्थायिन एव चाप्टौ निंशत्रयो ये व्यभिचारिणश्च । एकोनपञ्चाशदमी हि भावा युक्त्या निवद्धाः परिपोपयन्ति । (स्थायिनम् ) आलस्यमोऽयं मरणं जुगुप्सा तस्याश्रयाद्वैतविरुद्धमिष्टम् ॥ ४९ ॥ त्रयस्त्रिंशद्वयभिचारिणश्चाष्टौ स्थायिन अष्टौ सात्त्विकाश्चेत्येकोन- पञ्चाशत् । युक्त्या अगत्वेनोपनिरध्यमानाः शृङ्गारं संपादयन्ति । आलस्यौग्यजुगुप्सामरणादीन्येकालम्बनविभागाश्रयत्वेन साक्षादगत्वेन चोपनिषध्यमानानि विरुध्यन्ते । प्रमारान्तरेण चाऽविरोधः प्राक्प्रति- पादित एव । विभागस्तु (शृङ्गारस्य)- अयोगो विप्रयोगश्च संभोगश्चेति स त्रिधा । अयोगविप्रयोगविशेषत्वाद्विप्रलम्भस्यैतत्सामान्याभिधायित्वेन विप्र- लम्भश द उपचरितवृत्तिर्मा भूदिति न प्रयुक्त', तथा हि-दत्त्वा संके. तमऽप्राप्तेऽवध्यतिरमे साध्येन नायिकान्तरानुसरणाञ्च विप्रलम्भशब्दस्य मुख्यप्रयोगो वञ्चनार्थत्वात् । . आल्स्येति-यत्रालस्य तत्रौत्र्यमयुक्तमित्यर्थ । एकालम्बनविभावाश्रयत्वेन एकव्यक्तिगतत्वेन । प्रकारान्तरेण-भावान्तरव्यवधानेनेति स्मर्तव्यम् ॥ ४९ ॥ ननु विप्रयोगविप्रलम्भपदयो पर्यायत्वाद् विप्रयोगपदस्थाने विप्रलम्भ पद किं न प्रयुक्तमित्याशड्क्याह-अयोगेति । अयोगविप्रयोगौ विप्रलम्भस्यै- वाऽवान्तरविशेषावितिहेतो एतत्सामान्याभिधायित्वेन अयोगविप्रयोगसामान्य- वाचकत्वेन । विप्रयोगपदस्थले विप्रलम्भपदे प्रयुत्ते तद्विप्रलम्भपद विप्रयोगे लाक्षणिकमेव स्यात्-विप्रलम्भपदस्य सामान्यतोऽयोगविप्रयोगोभयपरत्वादत्र चाऽयोगस्य पृथगुतत्त्वात् सामान्यवाचकशब्दाना विशेषे ल्क्षणास्वीकारादित्य. र्थ । साध्येनचायकेन । दत्त्वा सक्तमप्राप्त्यादिस्यले विप्रलम्भशब्दस्य मुख्यतया प्रयोगो भवति विप्ररम्मशब्दस्य वञ्चनार्थत्वादित्यर्थ ।

·प्रकाशः]
सावलोकदशरूपकम्
w?
तत्राऽयोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः ॥ ५० ॥
पारतन्त्र्येण दैवावर विपकर्षादसंगमः ।
योगोऽन्योन्यस्वीकारस्तदभावत्वऽयोगः-पारतन्त्र्येण विप्रकर्षादेव.
पित्राद्यायत्तत्वात्सागरिकामालत्योर्वत्सराजमाधवाभ्यामिव दैवागौरीशिव-
योरिवाऽसमागमोऽयोगः।
दशावस्थः स तत्रादावभिलायोऽय चिन्तनम् ।। ५१ ॥
स्मृतिगुणकयोद्वेगमलापोन्मादसंज्वराः
जडता मरणं(१०)चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ।। ५२ ॥
अभिलापः स्पृहा तत्र कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे ।
दृष्टे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः ॥ ५३ ।।
साक्षात्मतिकृतिस्वप्नच्छायामायासु दर्शनम् ।
श्रुतिळजात्सखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः ।। ५४ ।।
अभिलापो यथा शाकुन्तले-
"असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलापि मे मनः ।
सनां हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।।"
विस्मयो यथा--
"स्तनावालोस्य तन्वङ्गायाः शिरः कम्पयते युवा ।
तयोरन्तरनिर्ममा दृष्टिमुत्पाटयन्नित्र"
अन्योन्यस्वीकारः परस्परसमागमः ॥ ५० ॥
स. अयोगः । तत्र-अयोगे।
उक्तं च "ड्मनस्सङ्गसक्ल्पा जागरः कृशताऽरतिः ।
हीत्यागोन्मादमूर्ध्वान्ता इत्यनगदश दश ॥ ॥ इति ॥ ५२ ॥
अभिलाष इति-तत्र-उत्चेषु मध्ये, कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे दृष्टे वा श्रुते या या
स्पृहा स एवाभिलाए, तब अभिलाषे विस्मयादयो भवन्तीत्यन्वयः । उक्त
च-" दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच किं नौत्सुक्य प्रजायते " इति । दर्शनप्राप्तिप्रकारा-
नाह-साक्षादिति । प्रतिकृति चित्रपटः ।
श्रवणप्रकारानाह-श्रुतिरिति ! व्याजान द्वारा ॥ ५४॥

·१७२ सप्रभम्- [चतुर्थः आनन्दो यथा विद्धशालभचिकायाम्- "सुधावद्धनासैरुपवनचकारः कवलिता किरज्योत्स्लामच्छा लवलिफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकारामं प्रहिणु नयने तर्फय मना- मनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥" साध्वसं यथा कुमारसंभवे- "त वीक्ष्य वेपथुमती सरसामयष्टि- निक्षेपणाय पदमुद्धृतमुद्वहन्ती । मार्गाचलव्यतिकरालिलेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौन तस्थौ ।” यथावा- "व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका । सेरते स्म शयनं पराङ्मुसी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥" सानुभावविभावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः । गुणकीर्तनं तु स्पष्टत्वान व्याख्यातम् । दशावस्थत्यमाचाः मापोटच्या निदर्शितम् ॥ ५५ ॥ महाकविभवन्धेषु दृश्यते तदनन्तता। दिङ्मात्रं तु- दृष्टे श्रुतेऽभिलापान किं नौत्सुक्यं प्रजायते ।। ५६ ॥ अमाप्ती किं न निर्वेदो ग्लानिः किं नातिचिन्तनात् । शेष प्रन्छनकामिनादि कामसूत्राद्वगन्तव्यम् । अथ नित्रयोग:- विभयोगस्तु विश्लेपो रूहविसम्भयोदिया-॥ ५७॥ मानमवासभेदेन. मानोऽपि प्रणयेर्ययोः । पूर्वम्यभिचारिमारणे। नयाल्लानम-मत्कारेण न मित्सर्थ । प्रायोपादायोपादेन । तदनन्तता नामावस्थानन्तता ॥ ५६ ॥ रुटवियामयो.स्दा उनको पिसाभा-मापो पोलयोनायिरानापायोरि- सर्थ भिः प्रणयेऽपि "स्यमरः ।। ५७ ॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् प्रामयोरप्राप्तिर्विप्रयोगस्तस्य द्वौ भेदौ-मानः प्रवासश्च, मानविप्र- योगोऽपि द्विविधः-प्रणयमान ईर्ष्यामानश्चेति । तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपावसितयोयोः ।।५८॥ प्रेमपूर्वको वशीकारः प्रणयः तद्भङ्गो मानः प्रणयमानः स च द्यो- यस्योर्भवति तत्र नायास्य यथोत्तररामचरिते- "अस्मिन्नेव लतागृहे त्यमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिग्मभृगोदावरीसैकते । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्यां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्लनिभो मुग्धः प्रणामाजलिः ।" नायिकाया यथा श्रीवाक्पतिराजदेवस्य- "प्रणयक्षुपिता दृष्ट्वा देवी ससंभ्रमविस्मित. त्रिभुवनगुरु त्या सद्यः प्रणामपगेऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता. वस्तु भक्तरुयक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ।।" उभयोः प्रणयमानो यथा- "पणअकुविआण दोहवि अलिअपसुत्ताण माणइन्ताणम् । मिचलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाण को मल्लो" स्त्रीणामीाकृतो मानः कोपोज्यासद्भिनि पिये। श्रुते धानुमिते दृष्टे, श्रुतिस्तत्र सखीमुखात् ।। ५९ ॥ उत्स्वमायितभोगाइगोत्रस्खलनकल्पितः । विधानुमानिको, दृष्टः साक्षादेन्द्रियगोचरः ॥६॥ ईर्ष्यामानः पुनः खीणामेव नायिकान्तरसङ्गिनि स्वकान्ते उपलब्धे सत्यऽन्यासङ्गः श्रुतो वानुमितो दृष्ट्वो वा (यदि ) स्यात्, तत्र श्रवणं सखीवयनात्तस्या विश्वास्यत्वात् यथा ममैव- नायक्यो:-नायिकानायायोरित्यर्थः । नायकस्सन्नायक्समवेतः । नायि. माया =नायिकाममवेतः । उभयो.म्नायिकानायकोभयसमवेतः ॥ ५८ ॥ १"कोपावेशित' इति पाटान्तरम् । २"प्रणयकुपितयोयोरप्यलोकप्रमुप्तयोर्मानवतोः। निश्चलनिरुद्धनिवासदतर्णयोः को महः ॥ इति स्याया।

·१७४ सप्रभम् [चतुर्थः 'मुभ्रु वं नवनीताल्पहृदया केनापि दुर्मन्त्रिणा मिध्यैव प्रियकारिणा मधुमुसेनास्मासु चण्डीकृता। किं वेतद्विमृश क्षणं प्रणयित्नामेणाक्षि करते हितः किं धात्रीतनया वयं किमु ससी किंवा किमस्मत्सुहन् ।' उस्वमायितो यथा रुद्रस्य- निर्मग्लेन मयाम्भसि स्मरभरादाली समालिशिता केनालीकमिदं तवाद्य कथितं गये मुधा ताम्यसि । इत्युत्स्वप्नपरम्परामु शयने श्रुत्वा वचः शार्षिणः सव्याज शिथिलाकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥" भोगाट्वानुमितो यथा-- "नवनसपर्ट्स गोपयस्यंगुकेन स्थगयसि पुनरोष्टं पाणिना दन्तदृष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसमशंसी विसर्पन नवपरिमलगन्धः केन शस्यो वरीतुम् ।।" गोनस्सलनास्पितो यथा- "कैलीगोत्तक्खलणे विरपए के भवं अआणन्ती। दुट उअसु परिहास जामा सञ्चं विस परुष्णा " दृष्टो यथा श्रीमुखस्य--- "प्रणयवृपिता दृष्ट्वा देवीं ससंभ्रमविस्मित- त्रिभुवनगुरुभत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवन् । नमितशिरसो गहालोके तया चरणाहता- वस्तु भक्तरूयक्षम्यैन द्विलसमास्थितम् ॥" एषामू- ययोतरं गुरु: पभिरुपार्यस्तमुपाचरेत् । माना मेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरः ।। ६१॥ एम् श्रुतानुमिवस्टान्यसङ्गमयुनानामुताना मानाना मध्ये उत्तरोत्तर मानो गुरु - दोन निमार्ण मवतीत्यर्थः । तम्-मानम् । उपाचरेत्-निगारयेत् ॥ ६१ ॥ गोपालने विराप्यति तिवमगन्ती । दुट पर परिहास जाया सत्यमित्र प्ररदिता ।* इति माया ।

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् तत्र प्रियवचा साम, भेदस्तत्सख्युपार्जनम् । दानं प्याजेन भूपादेः, पादयोः पतनं नतिः ॥ ६२ ।। सामादौ तु परिक्षीण स्यादुपेक्षावधीरणम् । रमसत्रासहर्षादेः कोपभ्रपा रसान्तरम् ।। ६३ ॥ कोपचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः। तत्र प्रियवचः साम यथा ममैव- 'स्मितज्योत्स्नाभिस्ते धवलयति विश्वं मुसशशी दृशस्ते पीयूपद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं किरति मधुरं दिक्षु तदिदं कुतस्ते पारुप्यं सुतनु हृदयेनाद्य गुणितम् ।। यथावा- 'इन्दीवरेण नयन मुखमम्बुजेन बुन्देन दन्तमवरं नवपल्लवेन । अङ्गानि चम्पकदलैः स विधाय वेधाः कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेतः।।' नायिकासखीसमावर्जनं भेदो यथा ममैव- 'कृतेऽप्याज्ञामने कथमिव मया ते प्रणतयो धृताः स्मित्या हस्ते विसृजसि रुष सुभ्र बहुशः । प्रकोपः कोऽप्यन्यः पुनरयमसीमाद्य गुणितो वृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणामपि गिरः॥ दानं व्यानेन भूपादेर्यथा माघे- "मुहुरपहसितामिवालिनादै- वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् । अधिरजनि गतेन धाग्नि तस्याः शठ कलिरेव महांस्त्वयाद्य दत्तः ।।" पादयोः पतनं नतिर्यथा- "णेउरकोडिविलग्गं चिहुरं दइअस्स पाअपडिअस्स । हिमनं माणपउत्यं उम्मोरं त्ति चित्र कहेइ॥" १ भूपुरकोटिक्लिन चिकुर दयितस्य पादपतितस्य । हृदय मानपदोत्यमुन्मुक्तमित्येव कथयति ।। इति च्छाया -- ·सममम्- [चतुर्थ उपेक्षा तदधीरणं यथा- "किं गतेन नहि युक्तमुपैतुं नेश्वरे परुपता सखि साध्वी ! आनयनमनुनीय क्य वा विप्रियाणि जनयन्मनुनेयः ।।" रमसत्रासहपादे रसान्तरात्कोपभ्रंशो यथा ममैव- 'अभिव्यक्तालीकः सालविफलोपायविभव. चिरं ध्यात्वा सद्य कृतस्तरसंरम्भनिपुणम् । इत. पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संजस्य सहसा कृताश्लेषा धूतैः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ।।" अय प्रनासत्रिप्रयोग:- कार्यतः संभ्रमान्डापात्मवासो भिन्न देशता ॥ ६४ ।। द्वयोस्तवाश्रनिःश्वासकार्यसम्पालकादिता । स च भावी भवन भूतस्विधायो बुद्धिपूर्वकः ।। ६५ ।। आध कार्यन समुद्रगमनसेवादिकार्थवशप्रवृत्तौ बुद्धिपूर्वकत्वात- भविष्यद्वर्तमानतया त्रिविय । तत्र यास्यत्प्रयासो यथा- "होन्तपहिअस्स जाआ माउच्छणनीअधारणरहस्सम् । पुच्छन्ती भमइ घां घरेसु पिअविरहसहिरीआ ॥" गच्छत्सवासो यथामरशतके- "महाविरत्तौ मध्ये वाहस्ततोऽपि परेड्या दिनकृति गते वास्तं नाथ त्वमद्य समप्यसि । इति दिनशतमाप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं वालालापैः सबाप्पगलजलैः ॥" यथा वा तत्रैव- "देवगैरन्तरिता शनैश्च सरितामुरूमृता काननै- येनेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जाननपि । उदीवश्चरणाघेरुद्धवसुधः कृत्वाश्रुपूर्ण रशी तामाशा पथिक्स्तथापि विमपि ध्यात्वा चिरं तिष्ठति ।" यास्यामास भविष्यत्कालिगमनवप्रवास 1 गन्छन्प्रवास वर्तमानका- रिवगमनाप्रपास । १ "भविष्यत्पथिकस्य जाया भायु क्षणाजीवधारणरहस्यम् । पृष्ठन्ती भ्रमति गृहाहहए ग्रियविरहसहीका ।।इति उछाया । - ·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् गतप्रवासो यथा मेघदूत- "उत्स) वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राझं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तन्त्रीमाद्री नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ।।" आगच्छदागतयोस्तु प्रवासाभावादेष्यत्प्रवासस्य च गतप्रवासाऽविशे.. पात्रविध्यमेव युक्तम् । द्वितीयः सहसोत्पन्नो दिव्यमानुपविणवात् । उत्पातनिर्घातवातादिजन्यविप्लवात् परचक्रादिजन्यविप्लवाद्वा बुद्धि- पूर्वकत्वादेकरूप एव संभ्रमजः प्रवासः यथोर्वशीपुरूवसोर्विक्रमोर्वश्यां यथा च कपालकुण्डलापहृतायां मालत्यां मालतीमाधवयोः। स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि ॥ ६६ ॥ यथा कादम्बयों वैशंपायनस्येति । मृते त्वेकत्र यत्रान्यः मलपेच्छोक एव सः। व्याश्रयत्वान्न शृङ्गारः, प्रत्यापन्ने तु नेतरः ॥ ६७ ॥ यथेन्दुमतीमरणादजस्य करुण एव रघुवंशे, कादम्बयों तु प्रथम करुण आकाशसरस्वतीवचनादूर्ध्व प्रवासशृङ्गार एवेति । गतप्रवास.म्गतस्य प्रवास.! एष्यत्प्रवासस्य-आगमिष्यत्प्रवासस्य । त्रैविध्यमित्यत्र प्रवासस्येति शेषः॥६५॥ द्वितीय, संभ्रमजः ।। ६६ ॥ स्वरूपान्यत्वररणात्-स्वरूपान्यथाभावापत्या । व्याश्रयत्वात्-आलम्बनलवणस्याश्रयस्याभावात् आलम्बनस्य मरणेन विन- धात्वात् शृङ्गारस्य चालम्ननं विनानुपपत्ते, शोक्करुणयोलु विनष्टत्वैवालम्ब. नत्वस्वीकारादिति भावः । प्रत्यापन्ने-सयोगाशायामुत्पन्नाया तु इतरा-बरुणो न भवति किं नु विप्र- लम्भशृङ्गार एवेत्यर्थः ॥ ६७ ॥ १"निराधयात्' इति पाठान्दरम् ।

·१७८
सप्रभम्-
[चतुर्भः
तन नायिका प्रति नियम:-
मणयायोगयोरुत्का, भवासे भोपितमिया ।
कलहान्तरितेायां विमलब्धा च सण्डिता ।। ६८ ॥
अथ संभोगः--
अनुकूली निपेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनी ।
दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदान्धितः ।। ६९ ॥
यथोत्तररामचरिते-
"किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगा-
दविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण ।
सपुलकपरिरम्भव्यापृतैकैकदोप्यो-
रविदितगतयामा रामिरेर व्यरंमीत् ।।"
अथवा । "मिये किमेतत्-
विनिश्चेतुं शक्यो न मुसमिति वा दुःसमिति का
प्रमोहो निद्रा या किमु विषविसर्पः किमु मदः ।
तप स्पर्शे स्पर्श मम हि परिमूढेन्द्रियगणो
विकारः कोऽप्यन्त डयति च तापं च कुरुते "
यथा च ममैव-
'लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुझ्यामले
वर्षाणामिव ते पयोधरभरे सन्वनि दूरोनते ।
नासावंशमनोज्ञकेतकततुर्भूपनगोल्लस-
पुष्पीस्तिलकः सहेलमलकै हैरिवापीयते ।।
चेपास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योपिताम् ।
दाक्षिण्यमार्दवमेम्णामनुरूपाः प्रिय प्रति ॥ ७॥
तत्र उत्तमानादौ विप्रलम्भे या ! प्रणयायोगयो: प्रगये सत्यऽयोगे उला
भवतीत्यर्थः । विप्रलम्धापा अपि नायकेऽन्यासक्तत्वादिमत्या ईर्ष्या सभवती-
तीाया विप्रलब्धा खण्डिता क्लहान्तरिता चोला । चासकसनाभिसारिक-
योतु प्रियसान्निध्याभावेऽपि सद्यः संगमाशया वियोगदुःखं न भवतीति न ते
विप्रयोगनायिके । स्वाधीनमर्नुस तु न वियुनेति अष्टानामपि व्यवस्थोता
विज्ञेया ॥ ६८ ॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १७९ ताश्च सोदाहृतयो नायकप्रकाशे दर्शिताः । रमयेचाइकृल्कान्तः कलाक्रीडादिभिश्च ताम् । न ग्राम्यमाचरेस्किचिनर्यभ्रंशकरं न च ॥ १ ॥ प्राम्यः संभोगो रहे निषिद्धोऽपि काव्येऽपि न कर्तव्य इति पुनर्नि- पिध्यते यथा रत्नावल्याम्- "पृष्टस्त्वयैप दयिते स्मरपूजाव्यावृतेन हस्तेन । उद्भिन्नापरमृदुतरकिसलय इव लक्ष्यतेऽशोकः ।।" इत्यादि। नायकनायिकाकैशिकीवृत्तिनाटकनाटिकालक्षणायुक्त कविपरम्पराव- गतं स्वयमौचित्यसंभावनानुगुण्येनोप्रेक्षितं धानुसंधानः सुकविः शृङ्गार- मुपनिवन्नीयात् । अब वीर:- वीरः प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- मोहाविपादनयविस्मरविक्रमायैः । उत्साहः स च दयारणदानयोगा. यो किला मतिगर्ववृतिप्रहः ।। ७२ प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणायुद्धदानाद्यैरनुभावितो गर्वधृति- हमर्पस्मृतिमतिवितर्कप्रभृतिभिर्भावित उत्साहः स्थायी स्वदते-भावक- मनोविस्तारानन्दाय प्रभक्तीत्येप वीरः, तत्र दयावीरो यथा नागानन्दे जीमूतवाहनस्य, युद्धवीरों वीरचरिते रामस्य, दानवीरः परशुरामबलिय. भृतीनाम्-" त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः" इति । " सर्वप्रन्थिविमुक्तसंधि विकसक्षःस्फुरत्कौस्तुमं नियंत्राभिसरोजकुड्मलकुटीगम्भीरसामश्चनि ।, पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन वलिना सानन्दमालोफितं पायाद्रः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेवपुः " नर्मभ्रंशकरम् कोषादिक च न शृङ्गारे अनिवनीयान् । "सृष्टस्त्वयैषः इति न ग्रामसभोगोदाहरणम् । दीराम निरूपयति-वीर इत्यादिना । अस्य मतापादय उद्दोपनाविमावाः । करणेति-दयावीरे करणा, युद्धवीरे रणः, दानोरे दानमनुभाव इत्येव- न्वयः।

·१८०. सप्रभम्- [पनुः यथा च ममैर- 'लक्ष्मीपयोधरोत्सदकुमारुणितो हरेः । वलिरेप स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ।।" विनयादिपु पूर्वमुदाहृतमनुसंधेयम् । प्रतापगुणाऽऽपर्जनादिनापि वीराणां भावाधं प्रायोवादः । प्रस्वेदरक्तवदननयनादिक्रोधानुभावर- हितो युद्धवीरोऽन्यथा गैद्रः। अथ वीभत्सः- पीभत्सः कृमिपूतिगन्धिवमधुमायर्जुगुप्सैकभू- रुद्वेगी रुधिरान्त्रकीकसवसामांसादिभिः क्षोभणः । राम्पाजधनस्तनादिपु घृणाशुद्धोऽनुभावतो नासावऋविकूणनादिभिरिहावेगार्तिशङ्कादयः॥७३॥ अत्यन्ताहृद्यैः कृमिपूतिगन्धिप्रायविभावरुद्भूतो जुगुप्सास्थायिभान- परिपोपणलक्षण उद्वेगी वीभत्सः यया मालनीमाधवे- विनयादयो नायरप्रकरणे उदाहता इत्याइ-विनयादिष्विति । प्रतापेति- तथा च प्रतापवीरो गुणवीरश्चेत्यपि वीरभेदाः संभवन्ति यथा पूर्वकालिक विद्वांसः । अन्यथा अस्वेदादिसत्त्वे ॥ ७२ ॥ बीभत्समाह-वीभत्स इति, तर बीभत्सो त्रिविधः-कृमिपृतिगन्धिविभावरु- भावित उद्वेगी मनोमालिन्यघृणादिकारी यथा-" उत्तयोकृत्य " इत्यत्र । रुधिरान्नको सादिविमावरुद्भावितश्च क्षोभण.-भयमिश्रानिकरः किंवा भयं. क्रो यथा-"आन्तप्रोत " इत्यन । अघनस्तनादिषु वैराग्याद् या घृणा स शुद्धो बीभत्सो यथा-"लाला त्रासव वेति" इत्यत्रेतिविवेकः । नासावविकूणना- दिभिरनुभावैर्वृतः, आवेगादयश्वान व्यभिचारिणो भवन्तीत्यन्वयः । विकूणनमू- विकृतविमुसीकरणम् । १ संस्कृतविद्याया यथा श्रीरङ्गाचार्यस्वामिनः श्रीकाशीनाथशास्त्रिण श्रीराजारामशास्त्रिणः परमप्रसिद्ध यीनालशास्त्रिण म.म.सी.आई.ई श्रीगङ्गाधरशाषिणः । श्रीशिवकुमारशास्त्रिण श्रीसीतारमशाक्षिण 1श्रीमहोबलशालिण श्रीदामोदरशास्त्रिण श्रीमुखलालशालिण श्रीकाका- रामशाषिणः । संगातदिद्याया श्रीअमृतसेननायका औरहीमसेननायका श्रीमुखसेननायका. । श्रीहैदरदसशीनाथका सादतअलीखानायक , हदखा इस्मूखा प्रभृतयश्च । वैजूनायक- सानसेननायक इति तु जगत्रयप्रसिद्धमित्यल विस्तरेण ।

·१८१ " प्रकाश:] सावलोकदशरूपकम् "उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोपभूयांसि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युप्रपूतानि जग्थ्वा । आतः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्गः करवा- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि अव्यमध्यप्रमत्ति ।। रुधिरान्त्रवसाकसमांसादिविभावः क्षोभणो वीभत्सो यथा वीर- चरिते- आन्त्रप्रोतबृहत्कालनलकक्रूरकणत्कङ्कण- प्रायोलिनभूरिभूषणरवैराघोपयन्त्यम्वरम् । पीतोच्छतिरककर्दमधनप्राग्भारपोरोल्लस- ब्यालोलरतनभारभैरववपुर्वन्धोद्धतं धावति ॥" रम्येष्वपिरमणीयजघनस्तनादिषु वैराग्याघृणा शुद्धो वीभत्सो यथा- "लालां वक्रासवं वेत्ति मांसपिण्डौ पयोधरौ । मांसास्थिकूटं जपनं जनः काममहातुरः ।।" न चायं शान्त एव विरक्त:-यतो बीभत्समानो विरज्यते । अथ रौद्रः- क्रोधो मत्सरवैरिवैकृतमयैः पोपोऽस्य रौद्रोऽनुजः शोभः स्वाधरदंशकम्पचकुटिस्वेदास्यरागैर्युतः शस्त्रोल्लासविकथनांसधरणीयातभतिज्ञाग्रह- स्त्रामपंमदी स्मृतिथपलतासूयौग्यवेगादयः ।। ७४ ॥ मात्सर्यविभावो रौद्रो यथा वीरचरिते-- "त्वं ब्रह्मवर्चसघरो यदि वर्तमानो यद्वा स्वजातिसमयेन धनुर्धर स्याः। "लायम्" इत्यन निदो चिरक्तः शान्त एवेति न यकव्य येन शान्तस्थ ** विषयापहारः स्यात् किंतु बीभत्समानो विरज्यते वैराग्यानन्तरं च शान्तो भव- तीति वैराग्यादग्रे शानिरिति विश्यभेदः । अत्र ‘विरतश्च शाम्यति । इति शेषः॥७३॥ से निरूपयति-बाप इति । वैरिवस्तम्-थैरिकृतापसारस्तन्मयः तन्मधाने. बिमावरस्यकोषस्य य. पोषः स एव रोद्रः सैद्रानुनश्च धोमः । अस्प साध. रदंशादयोऽनुमावाः, अमर्यादयो अभिचारिणः ।

·१८२
सप्रभम्-
[चतुर्थः
उप्रेण भोस्तव तपस्तपसा दहामि
पक्षान्तरस्य सदृशं परशुः करोति ॥"
वैरिवैस्तादिर्यथा वेणीसंहारे-
" लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः
प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृय ।
आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः
स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः? ॥"
इत्येवमादिविभावैः प्रस्वेदरक्तवदननयनाद्यनुभावरमा दिव्यभिचा.
रिभिः क्रोधपरिपोपो रौद्रः परशुरामभीमसेनदुर्योधनादिव्यवहारेपु वीरच-
रितवेणीसंहारादेरनुगन्तव्यः ।
अथ हास्यः-
विकृताकृतिवाग्वेपैरात्मनोऽथ परस्य वा ।
हासः स्यात्परिपोपोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ॥ ७५ ॥
आत्मस्थान विकृतवेषभापादीन् परस्थान् वा विभावानऽवलम्बमानो
हासस्तत्परिपोपात्मा हास्यो रसो ब्यधिष्ठानोभवति स चोत्तममध्यमाधम-
प्रकृतिभेदात्पड्विधः।
आत्मस्थो यथा रावण:-
"जातं मे परुपेण भस्मरजसा तचन्दनोठूलनं
हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्लिष्टा जटाः फुन्तलाः ।
रुद्राक्षैः सकलैः सरत्नवलयं चित्रांशुकं वल्कलं
सीतालोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिनः ।।"
परस्थो यथा-
"भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे ? किं तेन मधं विना
किं ते मद्यमपि प्रियम् ? प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह ।
वेश्या द्रव्यरुचिः कुतस्तव धनम् ? द्यूतेन चौर्येण वा
चौर्यातपरिग्रहोऽपि भवतः? नष्टस्य कान्या गतिः ।।"
इत्येवमादिभिः लाक्षागृहप्रवेशनादिभिः ॥ ७४ ॥
हास्यं निरूपयति-विकृतेति । त्रिप्रकृतिरिति-उत्तममध्यमाऽधमभावेन त्रिधा
प्रकृतिःआश्रयो यस्य स निप्रकृतिः ।
आत्मस्थररस्थभेदेन पधिष्ठानः । सः-द्विविधोऽपि ॥ ७५ ॥

·प्रकाशः] सावलोकदशरूपकम् १८३ स्मितमिह विकासिनयनम् , किंचिल्लक्ष्यद्विनं तु हसितं स्यात् । मधुरस्वरं विहसितम्, सशिरकम्पमिदमुपहसितम् ॥ ७६ ॥ अपहसितं सास्राक्षम्, विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम् । दे दे हसिते चैपां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ॥ ७७॥ उत्तमस्य स्परस्थविकारदर्शनात् स्मितहसिते, मध्यमस्य विहसितोपह- सिते, अचमस्याऽपहसितातिहसिते, उदाहृतयः स्वयमुत्प्रेक्ष्याः । व्यभिचा- रिणश्चास्य- निद्रालस्यश्रमग्लानिमूर्छाश्च सहचारिणः (व्यभिचारिणः) । अथाइत:- अतिलोकैः पदार्थैः स्याद्विस्मयात्मा रसोऽद्भुतः ।। ७८॥ कर्मास्प साधुवादाश्रुवेपथुस्खेदगदगदाः । हवेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः ।। ७९ ।। लोकसीमातिवृत्तपदार्थवर्णनादिविभावित: साधुवादाद्यनुभावपरिपुटी विस्मयः स्थायिभावो वेगादिभावितो रसोऽद्भुतः यथा- "दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डाऽवभगोद्धत- टकारम्वनिरायवालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः द्राक्पर्याप्तकपालसंपुटमिलद्रह्माण्डमाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमसौ नाधापि विश्राम्यति" इत्यादि। अथ भयानक:- विकृतस्वरसचादर्भयभात्रो भयानकः । सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशोपवैचित्यलक्षणः । दैन्यसंभ्रमसंमोहत्रासादिस्तत्सहोदरः ।। ८०॥ रौद्रशब्दश्रवणाद्रौद्रसत्त्वदर्शनाय भयस्थायिभावप्रभवो भयानको रस. तत्र सर्वाङ्गवेपथुप्रभृतयोऽनुभावा. दैन्यादयस्तु व्यभिचारिणः, मया- नको यथा- अतिलोकै:-अलौकिक, एतदेवोक्तम्-" लोक्सीमातिवृत्त ॥ इति । "वैवर्य " इत्यपि पाठः।

·सप्रभम्- [चतुर्थः "शस्त्रमेतत्समुत्सृज्य कुन्नीभूय शनैः शनः । यथातथागतेनैव यदि शक्कोपि गम्यताम् !!" यथा च रलावल्यां प्रागुदाहृतम्-"नष्टं वर्षवरैः" इत्यादि । यथा--- "स्वगेहात्पन्थानं तत उपचितं काननगयो गिरि तस्मात्सान्द्रद्रुमगहनमस्मादपि गुहाम् । तदन्यमान्यङ्गैरभिनिविशमानो न गणय- त्यरातिः कालीये तव विजययात्राचकितधीः " अथ करणा- इष्टनाशादनिष्टोप्तौ शोकात्मा करणोऽनु तम् । निःश्वासोच्छ्वासरुदितस्तम्भमलपितादयः ॥ ८१ ।। स्वापापस्मारदैन्याधिमरणालस्यसंभ्रमाः । विपादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ ८२ ॥ इष्टस्य बन्धुप्रभूतेविनाशादऽनिष्टस्य तु बन्धनादेः प्राया शोक- प्रकर्षजः करुणः, तमन्विति तदनुभावनिःश्वासादिकथनम्, व्यभिचारि- णश्व स्वापापस्मारादयः । इष्टनाशात्करणो यथा कुमारसंभवे- " अयि जीवितनाथ जीसीत्यभिधायोस्थितया तया पुरः । ददृशे पुरुषाकृति क्षिती हरकोपानलमस्म केवलम् ।।" इत्यादि रविमलापः। अनिष्टावाप्तेः सागरिकाया वन्धनायथा रत्नावल्याम् । प्रीतिभवत्पादयो भाचा मृगयाक्षादयो रसाः । होत्साहादिषु स्पष्टमन्तर्भावान्न कीर्तिताः ॥ ८३ ।। स्पणम् । करुणं निरूपगति-इएनाशादिति । अनु तम्-तदनन्तरं निवासादयः कर- गानुभाग:-तदनन्तरं जायमानानामेघानुभाषपदार्थत्वादित्यर्थः । शोक आत्मा स्थायी यस्येति शोकात्मा । इष्टनाशादयश्च रिभाषाः, स्वासदयो अभि- चारिणः ॥ ८२॥ सागरिकाबन्धनं तु करुणोदाहरणं न हृदयगमम् । १“आग इति पाठान्तरम् ।

·प्रकाशः] सावलोक्दशरूपकम् १८५ पत्रिंशद्धपणादीनि सामादीन्येकविंशतिः । लक्ष्यसंध्यन्तराख्यानि सालङ्कारेषु तेषु च ।। ८४ ।। “ विभूपणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च " इत्येव- मादीनि पत्रिंशत् (विभूषणादीनि ) काव्यलक्षणानि साम भेदः प्रदानं च " इत्येवमादीनि संध्यन्तराण्येकर्विशतिस्पमादिवलकारेषु हपोत्साहादिपु चान्तर्भावान्न पृथगुक्तानि । ॥ इति श्रीविष्णुसूनोधैनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रसविचारो नाम चतुर्थः प्रकाश. समाप्तः ।। भूषणादीनीति-तद्न भरतेन पोडशे-- "विभूपण चाक्षरसहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तन च । प्रोत्साहनोदाहरणे निस्स गुणानुवादोतिशयच हेतु ॥ सारूप्यमिथ्याव्यवसायसिद्धिपदोधयानन्दमनोरथाश्च । आख्यानयाधापतिपेधपृच्छादृष्टाङ्गनिर्भासनसशयाश्च ॥ आशी. प्रिय वै कपट क्षमा च प्रातिश्च पश्चात्तपन तथैव । अथानुवृत्तिर्युपपत्तियुक्ती कार्यानुनीती परिदेवन च ।। पशिदेतानि तु लक्षणानि प्रोतानि ये भूपणसमवानि | काव्येषु भावार्थमतानि तज्जैः सम्यक् प्रयोज्यानि यथारम तु ॥” इति । सामादीनीति-तदुत भरतेनैकोनविंशाध्याये- "सभ्यन्तराणि वक्ष्यामि त्वर्थोपक्षेपकाणि च । साम भेदस्तथा गण्डः प्रदान वध एव च || प्रत्युत्पन्नमतित्व च गोत्रस्वलितमेव च । साहस च भय चैव हीर्माया क्रोध एव च ॥ ओज समरण भ्रान्तिलया हेत्वयधारणम् । दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चिन मद इति स्मृतम् ।। सध्यन्तराणि सधीना विशेषास्त्वेकविंशति. ॥” इति । तत्र विभूषणादीनामुपमादिषु सामादीना हर्षादिप्यन्तर्भाव इत्यर्थ भूले "स्पष्ट मन्तभकान कीर्तिता । इहिपूर्वोत्तमनुवर्तनीयम् ! तेषु-हर्यादिषु ॥ ८४ ॥ "रक्ष्मसभ्यन्तराख्यानि " इत्यपि पाट.।

·१८६ सप्रभम् - रम्य जुगुसितमुदारमयापि नीच- मुग्रं प्रसादि गहन विकृनं च वस्तु । यद्वाप्यवस्तु कविभावकमान्यमान तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ।। ८५ ॥ विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनौरागगिबन्धहेतुः। आविष्कृतं मुञ्जमहीयागोष्टीवैदग्ध्यभाजा दारूपमेव ।।८६॥ ।। इति श्रीविद्वद्वरधनलयप्रणीतं दशरूपकं समामम् ॥ रम्पमिति-रे तत् किमपि नास्ति यद् भावकेन विना भाव्यमान रस- भासमयसत्यम्सपर्धक न स्यादित्यर्थः ।। ८५॥ ॥ इति चतुर्थः प्रकाश ।। इति पञ्चनदीयपण्डितसुदर्शनाचार्यशास्त्रिमणीता साथलोकदशरूपकस्य प्रभाख्या व्याख्या समाता समाप्तथा ग्रन्या ·उदाहतश्लोकानामनुक्रमणिका ' . लोकः। पृट। ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ૮૧ ६३ ... ... ... ३८ कविनाम ग्रन्थनाम वा । अकृपणमतिः कार्म जीव्यात् वेणीसंहारे अच्छिन्नं नयनाम्बु अमरुशतके अण्णहुणाहुमहेलिभ अत्रान्तरे किमपि वाग्विभ मालतीमाधवे अधैय किं न विसृजेयमहम् वेणीसंहारे अद्वैतं मुखदुःखयोः उत्तररामचरिते अनाधान पुष्पम् शाकुन्तले अन्त्रः स्वैरपि संयताम चरणः धनिकस्य अन्नः कल्पितमङ्गल मालतीमाधये अन्यामु तावदुपमर्द विकटनितम्यायाः... अन्योन्यास्पालभिन्नदिप वेणीसंहारे अप्रियाणि करोत्येष वेणीसंहारे अभिव्यकालीका धनिकस्य अम्युगते शशिनि अभ्युम्नतस्तनमुरो नयने धनिकस्य अयमुदयति चन्द्रः अयि जीवितनाथ जीयसि... कुमारसंभो अभिन्नि विदार्य अथित्वे प्रकटीरतेऽपि वीरचरिते अलसटुलितमुग्धान्यज्य उत्तररामचरिते अगोष नित्सितान कुमारसंभवे असंशय क्षप्रारिग्रह शाकुन्तले भक्त सपः पुमुमान्यगोषः कुमारसंभो अलमितविषयमा गोवर्मनस्य रमावन्याम् अस्मिय सतारो उत्तररामपरित विकलोरियाम् :: ... ... ... ... ... ... ... १२२ ... ... ... ... भावापास्तसमस्तभासि ... ... ... ... ... असा: मगरियो ... १२२ ·१८८, उदाहृतशोफानुक्रमणिका. पृथम्। ... ... ... ... ... ... ... ... ... ६८ ... १३६ ...९९-१०१ इन्दीवरेण नयनम् लोकः। यपिनाम ग्रन्यनाम वा। आगच्छागच्छ सजम् धनिरस्य आताम्म्रतामपनयामि रलावल्याम् मात्मानमालोक्य च कुमारसंभवे आरिप्रसरायियस्य अमरशतके आनन्दाय च विस्मयाय... वीरचरिते आन्नप्रोतबृहत्तपाल वीरचरिते आयस्ता कलर पुरेर अमरुशतके आयाते दयिते अमरुशतके आलापान्भ्रूविलास आशम्रपदणादण्टपरमोः वेणीसंहारे आश्लिष्टभूमि रमितारमुच्चे माघे आसादितप्रगटनिर्मल आहूतस्याभिषेकाय धनिफस्य श्य गेहे लक्ष्मीरियममृत उत्तरचरिते इय मा लोनाक्षी त्रिभु... उचित प्रणयो पर विहन्तु मालविकाग्निमिने उच्चसन्मण्डलप्रान्त धनिकस्य उज्जम्भाननमुल्लमत् धनिकस्य उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिम् ... मालतीमाधव उत्कृत्योत्कृत्य गर्भान् . वीरचरिते उत्तालताडकोत्पातदर्शने वीरचरिते उत्तिष्ठ दूति यामो यामो उत्पत्तिर्नमदमित वीरचरिते उत्सने वा मलिनवसने मेघदूते उद्दामोतलिकाम् रत्नावल्याम् उन्मीलद्दनेन्दुदीप्ति ओढरागेश पिललेल्तारफम्... उरसिनिहितस्तारो हारः अमरुशतके एकत्रासनसस्थिति अमरुशतके १४४ ... ... १८१ ... ६३ ... ... ५२ ... । ८ ८२ ... .. ७१ ·उदाहृतलोकानुनमणिका. पृष्टम्। ... ... कविनाम ग्रन्यनाम वा। अमरुशतके छलितरामे अमरुशतके वेणीसंहारे अमरुशतके अमरुशतके ... ... ४५ ... ... ७० ... ... ... ... ... ... ... मालतीमाधने ... ... ... १३७ ... ... ८६ लोकः । कोपात्वोमललोलबाडु कोऽपिसिंहासनस्याधः कोपो यत्र भृकुटिरचना मौधान्धैर्यस्य मोक्षात् कचित्ताम्बूलाक्तः शितो हस्तावलग्नः खग्रन्थिविमुक्तमधि गमनमलस शून्या दृष्टि. चक्षुर्लममपीकणम् चश्चद्भुजभ्रमितचण्डगदा चलति कथचिन्ष्टा चाणक्यनाम्ना तेनाथ चित्रवर्तिन्यपि नृपे चिररतिपरिसैदप्राप्तनिद्रा चूर्णिताशेषगौरव्यः जगति जयिनस्ते ते जकिपि पेच्छमाण जन्मेन्दोरमले कुले जात में पश्येण भस्म जीयन्ते जयिनोऽपि ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता ज्यल्तु गगने रात्रौ रात्री णेउरकोडिविलग्ग त वीक्ष्य वेपथुमती त चिन वाण ते च्चे तत उदयगिरेरिवेर एव ततश्चाभिज्ञाय तथा ब्रीडाविधेयापि तदस्तियमादीर्यन्मम तनुत्राण तनुत्राणम वेणीसंहारे धनिकस्य वृहत्कथायाम् पद्मगुप्तस्य माघे वेणीसंहारे मालतीमाधवे धनिकस्य वेणीसंहारे ... ... १३५ ३९ ... ... ... ... ... १८२ ... ... ... ... .. ८४ ... उदात्तराघवे वेणीसंहारे मालतीमाधवे गाथासप्तशत्याम् कुमारसंभवे धनिकस्य मालतीभाधवे अमरुशतके धानिकस्य माघे १७२ १३२ ८३ ... ... ... ... ... १३८ ·१९२ उदाहतोकानुक्रमणिका. श्लोकः । देव्या मदचनाद् पृष्ठम्। ... ... ... ... ... ... १८३ ...३८-१०५ ...९-१२९९ २९ ... ... ... ... ७८ ७० ... १४१ ... ... ... ... कविनाम ग्रन्यनाम था। रनावल्याम् देवे वर्षत्यशनपवन देशैरन्तरिता शतैश्च अमरुगतके दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखर द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुतम् वेणीसंहारे द्वीपादन्यस्मादपि ... रत्नावल्याम् धृतायुधो यावदहम् वेणीसंहारे न खलु वयममुष्य... माघे... न च मेऽवगच्छति यथा माघे... न जाने समुसायाते अमरशतके नन्वेष राक्षसपते. स्तलितः... वीरचरिते न पण्डिताः साहसिकाः न मध्ये सस्कारम् नानलधरः सन्नद्धोऽयम् विक्रमोर्वश्याम् नरनसपदभङ्गम् नष्ट वर्षवरैर्मनुष्यगणना रत्नावल्याम् नान्दीपदानि रतिनाटर निश्वासा वदन दहन्ति अमरशतके निजपाणिपलपतटस्सलनात् माये... निद्रार्धमीलितशा बिल्हणस्य निर्मग्नेन मयाम्मसि निर्वाणवैरिदद्दना. वेणीसंहारे नूनं तेनाद्य वीरेण... वेणीसंहारे न्यमारोह्ययमेव मे यदरय. पश्मानग्रथिताश्रुबिन्दु पञ्चानां मन्यसेऽस्माकम् वेणीसंहारे पटारमे पत्यो नमयति अमरशतके पणअकुविभाण दोहवि गाथासप्तशत्याम् पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन.. कुमारसंभवे परिच्युतस्लत्युचकुम्भमध्यान्, रनावल्याम् ... माधे... ... १४० ...७६-१७४ ९५ ... ... ... ... ... ७७ ... ... ... ७६ १३५ १७४ १०१ ... ... ... १२६ ३३ ... १७३ ... ... २२ ·उदाहृतश्लोकानुक्रमणिका. १९३ लोकः। पृष्ठम्। . ... २४३ परिषदियमृषीणाम् पशुपतिरपि तान्यहानि पादागुन भूमिम् ... ... पिनाम ग्रन्यनाम था। वीरचरिते कुमारसंभवे अमरुशतके नागानन्दे धीरचरिते अमरुशतके वेणीसंहारे ८५ पित्रोर्विधातुं शुभूपाम् ... ... पुण्या ब्राह्मण जातिः पुरस्तन्या गोवस्सलन पूर्यन्ता सलिलेन पोलल्यपीनभुजसपदु ... प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवीम् ... (श्रीवास्पतिराजदेवस्य श्रीमुखस्य नावल्याम् १७४ ... ... ... ... २९ ६० ... ... ... ... वेणीसंहारे धनिकस्य रनावल्याम् माघे अमरुशतके भर्तृहरिशतके रत्नावल्याम् माघे वीरचरिते :: ... प्रणयविशदां दृष्टि का प्रथमजनिते बाला मन्यो प्रयत्नपरिबोधितः प्रसीदत्यालोके रिमपि प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति प्रहसमपनीय प्रहरविरती मध्ये राहः प्रासाः श्रियः सरलकाम प्रासा पथमपि दैवात् प्राप्य मन्मथरसादति प्रायश्चित्त चरिग्यामि प्रारब्धा तरुपुनरेषु प्रारम्यते ने सल प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनः बाले नाथ विमुञ्च बाहोर्बलं न विदितम् ब्राह्मणातिक्रमत्यागः भूत नूतनकृष्माण्ड भम धम्मिा यीसद्धः ... १२६ २२ १२८ ५३-६५-१३२ ... ... ... ... ... भर्तृहरिशतके रत्नावल्याम् अमरुशतके हनुमन्नाटके धीरचरिते ... ...५९-१३२ ... गाथासप्तशत्याम्... .... १५१ ·१९४ उदाहतश्लोकानुनमणिका. लोरः। पृष्टमा १८२ ... ... ... ૪૨ ... ... ... १६९ ... ८४ 4.. ... ... ... ... ... १४ १६८ ... ... ... ... ... थरिनाम ग्रन्यनाम या। भिशो मांसनिपेषणम् भुक्ता हि मया गिरयः भूमी क्षिप्त्वा शरीरम् वेणीसंहारे भूयः परिभवलान्ति वेणीसंहारे भूयो भूयः सविधनगरी मालतीमाधवे भ्रूभने सहसोद्गता रत्नावल्याम् मररशतपरिपत गोत्रम् मृच्छकटिकायाम मज्झ पट्टणा एसा रत्नावल्याम मत्ताना मुमरमेन विक्रमोर्वश्याम मनामि कौरवशत समरे... वेणीसंहारे मधु द्विरेफः कुमुमैरूपाने... कुमारसंभवे मध्याहं गमय स्पन श्रमजलम्. मन्यायस्तार्णवाम्मः वेणीसंहारे मनोजातिरनाधीना विक्रमोर्वश्याम् मडु एदि बिणिवाद मा गर्वमुह कपोल तले... मातः के हृदये निधाय मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य भर्तृहरिशतके मुनिरयमय वीरस्तादृशः धीरचरिते मुहऊ सामलि होई मुहुरुपहसितामिघालिनादः उदात्तराघवे मृगशिशुशस्तस्याः मेदश्छेदकृशोदरं लघु शाकुन्तले मैनाक फिभय रुणदि हनुमन्नाटके यत्सत्यवतमङ्गभीमनसा वेणीसंहारे यदि परगुणा न शस्यन्ते... महेन्दस्य यद्ब्रह्मवादिभिस्पासित . वारचरिते. यद्यत्प्रयोगविषये मालविकाग्निमित्रे यद्विस्मपस्तिमितम् मालतीमाधवे ... ... ८. ... ... ... ... ... .. १३२ १२५ ... माधे ... ... मृगरूपं परित्यज्य १३८ ... ... ... ".. ... ... ... १३१ ... . ... ...

·उदाहृतश्लोकानुक्रमणिका. १९५ श्लोकः। कविनाम मन्थनाम था। पृधम्। ... ... ... ... ८ ... रत्नावल्याम् रत्नावल्याम् मालतीमाधव वेणीसंहारे महानाटकात् ललितरामे ... १३२ ... ... ... १२६ .. ... वृहत्कथायाम् वेणीसंहारे कर्पूरमखर्याम् धनिकस्य ... ... ... यातु यातु किमनेन यातो विक्रमबाडुरारम यातोऽस्मि पद्मनयने यान्त्या मुहूर्वलितकन्धर युप्मन्छासनलचनाम्भसि.. ये चत्वारो दिनकर येनावृत्य मुखानि ये बाह्वो न युधि योगानन्दयशः शेरे रसो नाई न भूतम्। रण्डा चण्डा दिस्खिदा रतिक्रीडाधूते कथमपि • राशो विपद्धन्धुवियोगदुःखम् राज्य निर्जितशत्रु राम राम नयनाभिराम रामो मूर्भि निधाय लक्ष्मीपयोधरोत्सन लमुनि दणकुटीरे समापनगरसाहणाई लाशागृहानष्टविणाम साशालाम सापहम् साल यमामा यत्ति लायम्पकान्तिारिपरित सायप्यमन्मपरिनाम सायमामा... सांना प्रतिविम्बित ... ८५ १२६ ...५४-१२२ ५२ ... ... रत्नायल्याम् वीरचरिते उदात्तरापरे धनिकस्य फमलायुभस्य १८० ... वामदार अमरान ... ... ... ... মনিস भनिरम्य मालतीमारी ... माप... दल्दिनना पसरसभापरिधः यमितपरिणा- गतं यमनामनगर माग मगिर ...

·उदाहृतलोकानुक्रमणिका. पृष्टम्। ... ... ... ...१३६-१७८ ... ... ... ३५ ... . ... ... ૬૭ ... ३४ ... ... १२५ ... ... ... ...६७-१७२ ... श्लोरः। पविनाम अन्यनाम या । विनिरपणरणलठोरदष्ट्रा रिनिश्चेतु शक्यः उत्तरगमचरिते... विरम विरम बहे रत्नावल्याम् विरोधी विश्रान्तः प्रसरति उत्तरचरिते विवृण्वती शैलसुनापि कुमारसंभ विसृज मुन्दरि मालविकाग्निमित्र विस्तारी लनभार एप वृद्धाले न विचारणीय उत्तरचरिते वृद्धोऽन्धः पतिरेप मचा भोजप्रयंधे वेवर मेअदवदनी... व्यक्तिय॑नधानुना नागानन्दे व्याहना प्रतियचो न कुमारसंभवे शठाऽन्यस्याः राञ्चीमणि अमरुगातके शस्त्र प्रयोगखुरलीपल वीरचरिते शसमेतत्समुत्सृय... शाने निठा सहजश्व मालतीमाधव शिरामुखैः स्यन्दत एव नागानन्दे शीताशुर्मुखमुन्पले गन्नावल्याम् शाक बीवन्नयनसलिलैः वेणीसंहारे श्रीरेपा पाणिरप्यस्याः ग्नावल्याम् श्री निपुणः कविः रनावल्याम् श्रुनाप्सरोगीतिरपि कुमारसंभवे श्रुन्यायात बहिः कान्तम् धनिफस्य श्लाघ्याशेषतर्नु सुदर्शन करः सकलरिपुजयाशा वेणीसंहारे सखि म विजितो वीणा सच्च जाणइ दह सरि गाथासप्तशत्याम् सच्छिन्नबन्धद्रुतयुग्यशून्यम् रघुवंशे सततमनिवृतमानसम् सद्यस्छिन्नशिरः उदात्तराघवे ... ... ९२ ... ... ... ... ... ... ... २८ ३८ २३ ... .. ... ८० ... ... ... ... ...

·उदाहतोरानुक्रमणिका १९७ लोपः। रिनाम मन्थनाम या! ... ... ... धनिश्स्य ग्यावल्याम् २८ ... ... ... ... ... ५ ... मायुन्तले धनिकस्य ग्यायन्याम् येणामहारे विगत ... गायामनगन्याम् विद्धमालभसिपायाम भनिएग्य सन्तः मधरितोदय य्यमनिनः मधूमने परविमलया ममाग्दा प्रीतिः मनासेऽधिरामरे... ममितमनुविडम् गच्या निशालान् मथ्या पापः प्रियंश महत्यगणं मवान्याम् महमा सिदधीत न नियाम, माए नि गरे मुधारसमापन कारः मुभ नग्नीनाग पदया. বসনসমমম स्मनायारकरन: ... अमितपिकमिशाना जि पुन मुरा PAN दी जमा रमादानलम 97277:rimiz समान ... ... ... ... ... ... ११ মালামা ... ... ... ... ... ... ... ग्यायन्याम् पारपरित पनि रम्य भमान मपति ... .. TIGE ... ... १५ ... रासस भाभी Prem... न ... ... ... ... ...

·उदाहून लोकानुक्रमणिरा.
लोकः।
परिनाम ग्रन्थनाम था।
१६७
...
...
हस्तेरन्तर्निनिरचन.
हापहारि हसितं वचनानाम्..
हन्मर्मभेदिषतदुला
हेरम्बदन्तमुमोलिखिनैक ...
होन्तपहिअस्स जाआ
हिया सस्यासी हरनि
...
...
१३४
माघे
चीरचरिते
धीरचारिते
गाथासप्रशत्याम्...
रत्नानस्याम्
...
९३
१७६
१२८
...
...
...

·॥धीः॥ अध टीकाकारकृता शिवाटपदी wy- भन्नविषमविलोचनवेशम्, चन्द्रकिरणसमशुभ्रसुदर्शनशैलनितम्यनिवेशम् ॥ ४० ॥ निटिलविलोचनलोचनतः कृतभस्मशरीररतीशम् । हिमनिधिसानुसमाधिसमश्चितचम्धरं धरणीशम् ।। १ ।। यामतीपतिपूर्वक्लापरिकलितविशालललाटम् । हैमवतीपरिरम्भपवितितचिनितवत्सम्पाटम् ।।२।। व्यालयलयरमनीयकरम्बिनभूपितहस्तसरोजम् । गैलमुतावदनेन्दुविलोचनचवलहदयमनोजम् ॥ ३ ॥ विष्णुपदीपग्भिोगपरिष्कृततुगपर्दयतल्पम् । गानालायनुफेन ननीकृतताण्डवरल्पमनरूपम् ॥ ४॥ भक्तजननमरणादिमहासनमोचनौशलवेषम् ! निमुपनमण्टलमण्डनपण्डितपन्दितपादविशेषम् ॥ ५॥ विष्णुमतीयतृतीयविचक्षणवहभवादनिदानम् । चाटुक्याचातुर्यनिन्नितगिरिमामानममानम् ॥ ६॥ संहतसागरमयनविनिरसृतदारणदारदगोयम् । मन्मयविशिग्मनुजगविगह तिमंहतिसमवित गेषम् ॥ ७ ॥ गीतमिदं हरहर्पारं रिल मुग्पयतु पुररिपुदामम् । अष्टपदी निपुाय पिना वितरतु निमपदयासम् ॥ ८॥ म.म. सी. आई धागद्गाभग्नाधिगमन्नयनी पचनीय मुदर्शनाचार्यगामी, फाशी.

·पञ्चनदीपपण्डितसुदर्शनाचार्पशास्त्रिनिर्मितमुद्रित- पुस्तकानां सूची- १ शास्त्रदीपिकाप्रकाशः २ व्युत्पत्तिवादादर्शः ३ शक्तिवादादः ४ विशिष्टाद्वैताधिकरणमाला ५ सावलोकदशरूपकामा (एपा) ६ अद्वैतचन्द्रिका ७ संस्कृतभाषा ८ श्रीरङ्गदेशिकशतकम् ९ श्रीमृतियतीन्द्रवन्दना १० अनर्धनलचरित्र (नाटक) २१ भगवद्गीताभाषाभाष्य १२ श्रीआल्वारचरितामृत २३ अष्टादशरहस्यमापा १४ खीचर्या १५ नीनिरनमाला १६ श्रीवैष्णवत्रतनिर्णय १७ भगवद्गीतासतसई १८ नागरीदर्पण ( हिंदीभाषाव्यावरण) १९ भाषामन्दसंग्रह ( हिंदीगोश ) शंसकतिलकबन्ध चित्रपट पुस्तकमाप्तिस्थानम्- विद्याबिलासपेस, चौरसंभासंस्कृतसीरिज बनारससिटी.