·SazG
mad
मन517
श्रीमदानन्दतीर्थ(पूर्णप्रज्ञ)भगवत्पादाचार्यविरचित,
श्रीसर्वमूलान्तर्गत
गीताप्रस्थानग्रन्थौ
१. गीताभाष्यम् (गीतायुतम्)
१-११४
२. गीतातात्पर्यनिर्णयः
११५ - १८२

·VIDYA
FBOMRI
(41511

·श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं गीताभाष्यम्. (भगवद्गीवायुतम्) श्रीमद्वनुमझीममध्वान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ॥ ॐ ॥ देवं नारायणं नत्वा मर्वदोपविवर्जितम् ॥ परिपूर्ण गुरूंचान्गीतार्थ वक्ष्यामि लेशतः ॥१॥ नष्टधर्मनानलोककृपालुभि- ब्रह्मस्टेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान्व्यामोऽवततार । तत- चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाढदार्थाज्ञानाच संमारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदाद्यर्थोपहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्व- प्राणिनामवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थी महा; भारतसंहितामचीक्लपत् । तच्चोक्तं । "लोकेशा ब्रह्मरुदाद्याः मंमारे श्रीमद्धनुमदीममध्वान्तर्गतरामक्रष्णवेदव्यासात्मकंलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ॥ ॐ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेने समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१॥ संजय उवाच ॥ दृष्ट्या तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचन- मनवीत् ॥ २॥ पश्यैतां पांडुपुनाणामाचार्य महतीं चमू । व्यूढां द्रुपद- पुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३॥ अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४॥ धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरजित्कुन्तिभोजश्च शैन्यश्च नरपुंगवः ॥५॥ युधामन्युश्च विकान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६॥ अस्माकं तु विशिष्टा ये तानियोध द्विजोत्तम ।

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म.. क्लेशिन जनम् । वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् । अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् । ततः प्रसन्नो भगवान्व्यासो भूत्वा च तेन च । अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूपितम् । केवलनात्मवोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् । वेदादपि परं चक्रे पंचमं वेदमुत्तमम् ॥ मारतं पंचरात्रं च मूलरामायणं तथा । पुराणं भागवतं चेति संमिन्नः शास्त्र- पुंगव" इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । “ब्रह्मापि तन्न जानाति ईपत्सर्वोपि नायका मम सैन्यस्य संक्षार्थ तान्त्रवीमि ते ॥७॥ भवान्भीप्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिअयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥८॥ अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे सक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥ अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्त त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ।। १० । अयनेषु च सर्वेषु यथाभाग- मवस्थिताः । भीष्ममेयाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११॥ संजय उवाच ॥ तस्य संजनयन्ह कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योञ्चैः खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥ ततः शंखाश्च मेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥ ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थिती। माधवः पाण्डवाश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः ॥ १६ ॥ पाञ्चजन्य हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः । पौषं दध्मौ महाशंखें भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५॥ अनन्तविजय राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुधोपमणिपुप्पको ॥१६॥ काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१७॥ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महायाहुः शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ ३८॥ स घोपो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नमन्ध पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥ अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्या धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजा प्रवृत्ते शस्त्रसपाते धनुरुद्यम्य पाण्डयः ॥ २० ॥ हपीफेरी तदा यापयमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच ॥ सेनयोरुभयो. मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युन ॥ २१ ॥ यायदेताग्निरीक्षेऽहं योदुकामानव- ·लो. ३६] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् जानति । बहर्थमृपयस्तत्तु भारत प्रबदन्ति ही"त्युपनारदीये। "ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुरितं स चकार ह । यस्मिन्दशार्थाः सर्वत्र न भेयाः सर्वजन्तुभिरिणति नारदीये। भारतं चापि कृतवान्पंचमं वेदमुत्त- मम् । दशावरार्थ सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् । परोक्षार्थ तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यदि ति स्कान्द। “यदि विद्याचतुर्वेदान्सांगोप- निपदान्दिनः । न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहास- स्थितान् । कर्मया सह योद्धव्यमस्सित्रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥ योत्स्यमानान- बेोऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेयुद्धे मियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥ संजय उवाच ॥ एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोमध्ये स्थापयित्वा ग्थोत्तमम् ॥ २४ ॥ भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥२५॥ तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनय पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ- पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ २६ ॥ श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौंतेयः सन्यिन्धूनवस्थितान् ॥ २७ ॥ कृपया परया- विष्टो विपीदन्निदमनमीत् । अर्जुन उवाच॥ दृष्ट्रेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्तुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥ सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुप्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥ गाण्डीवं संसते हस्ता- त्वक्चैव परिदहते । न च शक्रोम्यवस्थातुं भ्रमतीय च मे मनः॥३०॥ निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशच । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्या खजनमाहवे ॥३१॥ न कांक्षे विजय कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविंद किं भोगैजीवितेन वा ॥ ३२ ॥ येषामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्ध प्राणांस्त्य- क्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥ आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः ध्यभुराः पौत्राः श्याला संबन्धिनस्तथा ॥ ३४॥ एतान हंतु. मिच्छामि प्रतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महोरसे ॥ ३५ ॥ निहत्य धार्तराष्ट्राला का प्रीतिः स्ाजनार्दन । पाप- ·-धौ सर्वमूलग्रन्थाः [अ. २ पुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रचलि- प्यति॥ मन्वादि केचिट्ठवते ह्यास्तिकादि तथा परे । तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥ भारतं सर्ववेदाच तुलामारोपिताः पुरा । देवब्रह्मा- दिभिः सर्वैर्कपिभिश्च समन्वितैः ॥ व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् । महत्त्वाद्धारयचाच महाभारतमुच्यते ॥ निरुक्तमस्य यो वेद मेवाश्रयेदसाम्हत्वैतानाततायिनः ॥३६॥ तस्माना वयं हन्तुं धार्त. राष्ट्रान्स्ववान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥३७॥ यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोपं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८॥ कथं न शेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितम् । कुल. क्षयकृतं दोयं प्रपश्यद्धिर्जनार्दन ॥ ३९॥ कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्म नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥ अधर्माभि- भवात्कृष्ण प्रदुप्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीपु दुपासु याप्र्णेय जायते वर्ण- संकरः ॥४१॥ संकरो नरकायैव कुलमानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो- ोपां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥ दोपैरेतैः कुलमानां वर्णसंकर- कारकै उत्साधन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३॥ उत्सन्न- कुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥४४ ॥ अहो वत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यदाज्यसुखलोमेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ यदि माममतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६॥ संजय उवाच ॥ एव. मुक्वार्जुनः संरये रथोपस्थ उपाविशत्। विराज्य सशरं चापं शोक- संविनमानसः१४७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योग- शास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ संजय उवाच ॥ तं तथा कृपयाविष्टमथुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदंतमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥ १॥ श्रीभगवानुवाच ॥ कुतस्त्या कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुएमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥ कैन्य मा म गमः पार्थ नतत्त्वय्युपपद्यते। क्षुद्रं दृदयदौर्यल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ ·लो. ११] १. श्रीमद्गीताभाध्यम सर्वपापैः प्रमुच्यते । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ।। विराटोद्योगसारवानि "त्यादि तद्वाक्यपर्यालोचनया ऋषिसंप्रदायात् "को हान्यः पुंडरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवे"दित्यादिपुराणग्रन्थान्तरगत- वाक्यार्थान्यथानुपपत्त्या नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्वावसीयते । कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमालेण सर्वपापक्षयः । प्रसिद्धश्च सोऽर्थः । कथं चास्य न कर्तुं शक्यते ? । ग्रन्थान्तरगतत्याच नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तु- रेव । इतरत्रापि साम्यात् । तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुन- संवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीतामुपनिरवन्ध । तचोक्तम् । "भारतं सर्वशास्त्रेषु भारत गीतिका वरा । विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठयं च तद्यमिति महाकौमें । " स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदन" इत्यादि 'च । तत्र सेनयोर्मध्ये बांधवादिमोहजालसंवृतं विपीदंतमर्जुनं भगवानुवाच ॥ प्रज्ञावादान् स्वमनीपोत्थवचनानि । परंतप ॥३॥ अर्जुन उवाच ॥ कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजाविरिसूदन ॥ ४ ॥ गुरूनहत्वा हि महानु भावान् श्रेयो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिव भुञ्जीय भोगान्र धिरप्रदिग्धान् ॥५॥ न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्या न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुसे धार्तराष्ट्राः ॥ ६॥ कार्पण्यदोपोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्म- संमूढचेताः । यच्छेयः स्यानिश्चितं भूहि तन्मे शिप्यस्तेऽहं शाधि मां त्यां प्रपन्नम् ॥७॥ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोपणमिन्द्रि- याणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८॥ संजय उवाच ॥ एवमुक्त्या हुपीकेशं गुडाकेशः परंतपः। न योत्स्य इति गोविन्दमुफ्त्वा तूप्णी यभूव ह ॥९॥ तमुवाच हपीकेशः प्रहसनिव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विपीदन्तमिदं वचः॥१०॥ श्रीभगवानुवाच॥ अशोच्यानन्यसोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भापसे। गतासूनगतासुंध. नानु- ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ.२ कथमशोच्याः ।.गतासन् । किमिति । न त्वेवाहम् ॥ ईश्वरनित्यत्व- स्याप्रस्तुतत्वाद्दष्टान्तत्वेनाह । न त्वेवेति । यथाहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः । देहिनो भाव एतद्भवति । तदेवासिमिति चेन्न। देहिनोस्मिन्यथा कौमारादिशरीरभेदपि देही तदीक्षिता सिद्धः । एवं देहान्तरप्राप्तावपीक्षितृत्वात् । न हि जडस्स शरीरस्य कौमाराधनुभवः संभवति । मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाम्बा- द्यपगमादनुभवाभावः । अहं मनुष्य इत्याद्यनुभवाचैतत्सिद्धमिति चेन्न । सत्येवाविशेपे देहे सुप्त्यादी ज्ञानादिविशेषादर्शनात् । समश्वाभिमानो मनसि । काष्ठादिवञ्च । श्रुतेश्च । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवाक्यवत् । अपौरुषेयत्वात् । न ह्यपौरुपेये पौरुपेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः। बिना च कस्यचिद्वाक्यस्थापौरुपेयत्वं सर्वसमयाभि- मतधर्माद्यसिद्धिः। यश्च तौ नांगीकुरुते नासौ समयी । अप्रयोजक- त्वात् । मास्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वादिति चेन्न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निपेतमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेन्न। सर्वाभिमते- रेव प्रमाणत्वात् । अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च मया श्रुतमिति तव ज्ञातुं शक्यं । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रांति नव- स्यात् । सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वान्यथा सात् । रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोपशंका स्यात् । न चादोपत्वं स्ववाक्ये- नैव सिद्ध्यति । न च येन केनचिदपौरुषेयमित्युक्तमुक्तवाक्यसमं । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्के धीर स्तत्र न मुहाति । अथवा जीवनाशं देहनाशं वापेक्ष्य शोकः ? न ताव- जीवनाशं । नित्यत्वादित्याह । नत्वेवेति । नापि देहनाशमित्याह । देहिन इति । शोचन्ति पण्डिताः ॥९॥ न वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चयन भविष्यामः स ययमतःपरम् ॥ १२ ॥ देहिनोऽलिन्यथा देहे

·लो. १६]
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोक; एवं जीर्णादि-
दहहानेन देहांतरप्राप्तावपि ॥ तथापि तदर्शनाभावादिना शोक इति
चेनेत्याह । मालास्पर्शा इति । मीयंत इति मात्रा विषयाः तेषां
स्पर्शाः संबंधाः त एव शीतोष्णसुखदुःखदाः। देहे शीतोष्णादि-
सम्बन्धाद्धि शीतोष्णायनुभव आत्मनः । ततश्च सुखदुःखे । न
ह्यात्मनः खतो दुःखादिः संभवति । कुतः। आगमापायित्वात् ।
यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः। अतो यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदा-
दावेव ते संति नान्यदेति तदन्वयव्यतिरेकित्वात्तनिमित्ता एव नात्मनः
स्वतः । आत्मनश्च तैविपयविपयिभावसंबंधादन्यः संबंधो नास्ति । न
चागमापायित्वेपि प्रवाहरूपण नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावा-
दित्याह । अनित्या इति । अतश्चात्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुख-
दुःखकारणं । अतस्तद्विमुक्तस्य बंधुमरणादिदुःखं न भवति । अतोऽभि-
मानं परित्यज्य तान् शीतोष्णादीस्तितिक्षस्व ॥ अतः प्रयोजनमाह ।
यं हीति । यमेते भातास्पर्शा न व्यथयति । पुरि शयमेव संतं ।
शरीरसंबंधाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात्पुरुसमिति विशेपण। कथं न
व्यथयति । समदुःखसुखत्वात् । तत्कथं । धैर्येण ॥ नित्य आत्मे-
त्युक्तं । किमात्मैव नित्य आहोखिदन्यदपि । अन्यदपि तत्किमि-
त्यत आह । नासत इति । असतः कारणस्य सतो ब्रह्मणवाभावो
न विद्यते । "प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तमे"ति
वचनाच्छीविष्णुपुराणे । पृथग्विद्यत इत्यादरार्थः । असतः कारणत्वं
कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिधारस्तत्र न मुह्यति ॥१३॥
मात्रास्पर्शास्तु कौतेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्या-
स्तांस्तितिक्षस भारत ॥ १४ ॥ यं हि न व्यथयंत्येते पुरुपं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५॥ नासतो विद्यते भावो
नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽतस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६॥

·श्री सर्वमूलप्रन्याः च " सदसद्रपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुरिति श्रीभागवते । असतः सदजायतेति च । अव्यक्तेश्च । संप्रदायतश्चतसिमित्याह । उभयोरपीति । अंतो निर्णयः ॥ किं पहुना । यद्देशतोऽनंत तन्नित्यमेव वेदाधन्यदपीत्याह । अविनाशीति । नापि शापादिना विनाश इत्याह । विनाशमिति । अव्ययं च तत् ॥ भवतु देहस्यापि कस्यचिनित्यत्वमिति नेत्याह । अंतवंत इति । अस्तु तर्हि दर्पणनाशात्प्रतिविंचनाशवदात्मनाश इत्यत आह । नित्यस्येति । शरी- रिण इति ईश्वरच्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह । अनाशिन इति । कुतः । अप्रमेयेश्वरसरूपत्यात् । न ह्यपाधिषिसन्निध्यनाशे प्रति- विनाशः सति च प्रदर्शक । स्वयमेवान प्रदर्शकः । चित्त्वात् । नित्यश्थोपाधिः कश्चिदस्ति । " प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । चिद्रपया युतो जीवः केशवप्रतिषिक" इति भगवद्वच- नात् ॥ व्यवहारस्तु भ्रांत इत्याह । य एनमिति । कुतः । उक्त- हेतुभ्यो नायं हंति न हन्यते । न हि प्रतिविश्स्य क्रिया। स हि विरक्रिययैव क्रियावान् । ध्यायतीवेति श्रुतेश्च ॥ अत्र मंत्रवर्णो- प्यस्तीत्याह । न जायत इति । न चेवरज्ञानवद्भूत्वा भविना । तद्धि "तदैक्षत" । "देशतः कालतो योसाववस्थातः स्वतोन्यतः। अविलुप्तावबो- धात्मे"त्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्ध । कुतः । अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । शाधतः सदैकरूपः । पुरं देहमणतीति पुराणः । तथापि न हन्यते हन्यमानेपि देहे ॥ अतो य एवं वेद स कथं कंघातयति हन्ति वा । अधिनाशि तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमन्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ता शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयम्य तस्मायुध्यस्य भारत ॥ १८॥ य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तीन विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९॥ न जायते नियते या कदाचिन्नायं भूत्वा भविता या न भूयः। अजो नित्यः शाश्यतोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥ वेदाविना.

·ग्लो. २४ १. श्रीमद्गीताभाष्यम् अविनाशिनं नैमित्तिकनाशरहित । नित्यं स्वाभाविकनाशरहित । अथवा अविनाशिनं दोपयोगरहितं । नित्यं सदाभाविनं । इति सर्वत्र विवेकः । दोपयुक्तपुरुपादिपु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ देहात्मविवेकार्थ दृष्टांतमाह । वासांसीति ॥ स्वतः प्रायोनिमित्तैश्चाविनाशिनोपि केनचिन्निमित्त- विशेषेण स्यात् । ककच्छेदयत् इत्यतो विशेपनिमित्तानि निषेधति । नैनमिति ॥ वर्तमाननिषेधात्स्यादुत्तरत्रेत्यत आह । अच्छेद्य इति । वर्तमानादर्शनाद्युक्तमयोग्यत्वमिति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽ- योग्यता नित्यसर्वगतादिविशेषणेवरसरूपत्वात् । शाधत इत्येकरूपत्व- मात्रमुक्तम् । स्थाणुशब्देन नैमित्तिकमन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावप्यनुक्तविशेषणो- पादानान्नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च विवधर्माः प्रतिविवेऽविरोधे । तत्ता च "रूपं रूपं प्रतिरूपोबभूव "" आभास एव चेत्यादिश्रुति- स्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः। तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता। प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिविम्वत्वं कल्प्यम् । गाध्यादिप्वयंशवाहुरूप्यदृष्टेरितरत्रादृष्टेः। स्थाणुत्वेपि तदेक्षतेत्याद्य- विरुद्धमीश्वरस्य । उभयविधवाक्यात् । अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माय- यकम् । " त्वयीवरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते"। " न योगित्वादीश्वर- त्वात् " । "चित्रं न चैतत्त्वयि कार्यकारण" इत्यायैश्वर्येणेव विरुद्ध- धर्माविरोधोक्तेः । महातात्पर्याच । मोक्षो हि महापुरुषार्थः । तत्रापि शिनं नित्य य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुपः पार्थ के घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥ धासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृहाति नरोऽप. राणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देहीं ॥२२॥ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैन दहति पावकः। न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च। नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥ अव्यक्तोऽय.

·श्री सर्वमूलप्रन्याः [भ,२ मोक्ष एवार्थः । “अन्तेपु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्त- प्राप्ति सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमेतयोः" । "पुण्यचितो लोकः क्षीयत" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति । "वासुदेव- मनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात् " | "तुष्टे तु तत्र किमलभ्य- मनन्त ईशे"। तत्प्रसादादवामोति परां सिद्धि न संशयः"। "येपां स एव भगवान्दययेदनन्तस्सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्य- लीकम् । ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये" "तस्मिन्प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरल- मल्पकास्ते"। "ऋते यदस्मिन्भव ईश जीवास्तापत्रयेणोपहता न शर्म । आत्मल्लभन्ते भगवस्तवांधिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम"। "ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह"। तमेवं विद्वानि" त्यादि- श्रुतिस्मृतिभ्यः । स चोत्कर्पज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धः । लोक- सिद्धमविरुद्धमन्यत्राप्यङ्गीकार्यम् । अहल्याजारत्वाद्यपि 'दोपकृतोपि ते न वहुतरो लेप आसीदि'त्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलोह्यसौ । " तस्य न लोम च न मीयत" इति श्रुत्यन्तराच । “यो मामेव- मसंमूढो जानाति पुरुषोत्तम"मिति तदुक्तेश्च । “सत्यं सत्यं पुनः सत्यं शपथश्चापि कोटिभिः। विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा। पुनश्वानन्तघा तस्य पुनश्थापि हनन्तधा। नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेप- ब्रह्मशंकरा"इति नारदीये । अन्योत्कर्ष ऐक्यं च । "तथैव सर्व- शास्त्रेषु महामारतमुत्तमम्" । "कोह्यन्यः पुंडरीकाक्षान्महाभारत- कृद्भवेदि"त्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् । तत्र हि । "नास्ति नारायणसमं न भृतं न भविष्यति एतेन सत्यवाक्येन सार्यान्साघयाम्पहम् ", "यस्य प्रमादजो ब्रह्मा द्रश्च क्रोषसंभवः"। न त्वत्समोस्त्यम्यधिक" इत्यादिपु साधारणप्रश्नावसर एव महान्त- मुत्कर्ष विष्णोक्ति । अन्यत्र यत्किंचिदुक्तावप्यसाधारण एवायसरे ।

·श्लो. २४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति । " त्वमग्न इन्द्रो वृपभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्सः"। "विश्वस्मादिन्द्र उत्तर" इत्यादिपु । तद्ग्रन्थविरोधाच । तथा हि स्कान्दे शैवे । “यदन्तरं व्याघहरीन्द्र- योर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः। यदन्तरं सूर्यसुरेड्यविम्बयो- स्तदन्तर रुद्रमहेन्द्रयोरपि ।। यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्य- शगांकयोर्दिवि । यदन्तरं जाहविसूर्यकन्ययोस्तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयो- रपि ॥ यदन्तरं प्रलयजवारिविग्रुपोर्यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः। स्फु- लिंगसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥ अनन्तत्यान्महा- विष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् । माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदाहरणमीरितम् ॥ तत्समो ह्यधिको वापि नास्ति कश्चित्कदाचन । एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यह"मित्याद्याह । तव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् । "संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेप्यसी"त्यादि । पामे शैवे मार्कण्डेय कथाप्रबन्धे शिवान्निपिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह । "अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दन" इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच । वेदश्चेति- हासायविरोधेन योज्यः। यदि विद्यादिति वचनात् । अनिर्णया- चन्द्रादिशंकयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेप्यात् । अतो भगव- दुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् । तथापि स्वतःप्रामाण्यात्सने- वोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्धस्यान्यादृष्टयापद्वयो युक्तः । धर्मचिन्यादर्थानाम् । स्वतःप्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोपत्वं च साधयेदित्यतिप्रसङ्गः । अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं मिद्धमागमानां । 'नारायणपरा वेदाः। 'समें वेदा यत्पदमामनन्ति । 'वासुदेव- परा वेदा' इति । नर्चतद्विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत्सिद्धम् । द्रव्यं कर्म च कालथेत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन। अतस्मिद्धमेतत् । तच्चानन्यापेक्षाचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् । अचलत्वं त्वाहपमनानन्दमदुःखममुखं अप्रयं ·१२ श्री सर्वमूलप्रन्याः [भ. २ असहा इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः । तपो मे हृदयं साक्षात्तनुर्विद्या क्रिया कृतिरित्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभग- शब्देनैव संवोधनाच 'तं त्या भगे'त्यादौ । स्वरूपत्वाच न मायामयत्वं युक्तम् । 'विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तेः ।। 'मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे" । 'परास्य शक्तिर्विविधैवं श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चे"त्यादिवचनात् ॥ अतएवाव्यक्तादिरूपः ॥ अस्त्वेव- मात्मनो नित्यत्वं तथापि देहसंयोगवियोगात्मकजनिमृती स्त एवेत्यत आह । अथ चेति ॥ कुतोऽशोकः । नियतत्यादित्याह । जातस्येति ॥ तदेव स्पष्टयति । अव्यक्तादीनीति ॥ देहयोगवियोगस्य नियतत्वा- दात्मनश्वेश्वरसरूपत्वात्सर्वथाऽनाशानशोकःकार्य इत्युपसंहर्तुमैश्वरं साम- यं पुनर्दर्शयति । आचर्यवदिति । दुर्लभत्वेनेत्यर्थः। तद्धि आचर्य मचिन्त्योयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वैन नानुशोचितु- मर्हसि ॥ २५ ॥ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युधुवं जन्म मृतस्य च। नस्सादपरिहार्येऽर्थे न त्यं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ अव्यक्तादीनि भूतानि व्यकमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिवेदना ॥ २८ ॥ आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः। आश्चर्ययञ्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २९ ॥ देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्यं शोचितुमर्हसि ॥ ३०॥ स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकंपितु- मर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छेयोऽन्यरक्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥ यदृच्छया चोपपनं स्वर्गद्वारमपावृतं । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभते युद्धमीदृशम् ११ ३२९ अचमिमं धर्य संग्राम न करिष्यसि ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमयाप्स्यसि ॥ ३३ ॥ अकीर्ति चापि भूतानि कथयिप्यन्ति तेऽन्ययाम् । संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥३४॥ भयाद्रणा- ·लो. ४२] १. श्रीमद्गीताभाप्यम १३ - लोके । दुर्लभोपीश्वरसरूपत्वात्सूक्ष्मत्वाचात्मनस्तद्दष्टा । सांख्यं ज्ञानं । शुद्धात्मतत्वविज्ञानं सांख्यमित्यभिधीयत इति भगवद्वचनाद्यासस्मृतौ। योग उपायः। दृष्टा योगाः प्रयुक्ताय पुंसां श्रेयः प्रसिद्धय' इति प्रयोगाद्भागवते । नेतरौ मांख्ययोगावुपादेयत्वेन विवक्षितौ । कुत्र चित्सामस्त्येन। कर्मयोग इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाचेतरयो- मोक्षधर्मपु भिन्नमतत्वमुक्वा पंचरात्रस्तुत्या । वेदानां वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु सांख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रच चित्रशिखण्डि- शास्त्र पंचरात्रमूले वैर्दक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र सांख्ययोगशब्द उपायवाचको वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायथ वक्ष्यते । बुध्यतेऽनयेति बुद्धिः । सांख्यविपयो यथा वाचा बुध्यते सा यागभिहितत्यर्थः ।। योग इमां बुद्धि पेण्वित्युक्तम् । बह्वयो हि युद्धयो मतभेदात् । तत्कथमेक्ल निष्ठां करोमीत्यत आह । व्यवमायात्मि- केति । सम्यग्युक्तिनिर्णीतानां मतानामैक्यमेवेत्यर्थः ।। स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवमायात्मकानि न तु वैदिकानि । तेपि हि केचित्कर्माणि स्वर्गादिफलान्येबाहुरित्यत आह । यामिमामिति । यामाहुस्तयेत्यन्वयः। दुपरतं मंस्यंते त्यां महारथाः । येणं च त्वं बहुमतो भूत्या याम्यसि लाधयम् ॥ ३५॥ अवाच्यवादांश्च यहन्यदिप्यन्ति न्याहिताः। निदन्त- स्तब मामय नतो दुम्सनरं नु किम् ॥ ३६॥ हतो वा प्राप्स्यसि वर्ग जित्या या भोक्ष्यसे महीं। नम्मादुत्तिष्ट कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ।। ३७ ॥ मुसदुन्से ममे कृत्या लाभालामी जयाजयो। तनो युद्धाय युज्यत्स नवं पापमयाप्स्यमि ॥ ३८॥ एषा तेऽमिहिता मारये युद्धियोंगे त्यिमा ऋणु । पुया युत्तो यया पार्थ कर्मयन्य प्रहान्य मि ॥ ३॥ नेहामिममनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । म्यल्पमध्यम्य धर्मम्य प्रायने महतो भयात् ॥ ४० ॥ प्यवमायामिफा युद्धिरेफेद पुरुनन्दन । यहु- शाखा नन्तारच घुद्धयोऽध्यसमापिनाम् ॥ ४॥ यामिमां पुप्पिनां ·१४ श्री सर्वम्लग्रन्थाः [अ. २ मोक्षफलमपेक्ष्य स्वर्गादिपुप्पयुक्तां वाचं प्रबदन्ति । वेदवादरताः। कर्मादिवाचकवेदवादरताः । वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । नान्य- दस्तीतिवादिनः । 'परोक्षविपया वेदाः । परोक्षप्रिया इब हि देवाः। 'मां विधत्तेभिधत्ते मामि'त्यादिभिः पारोक्ष्येण प्रायो भगवन्तं वदन्ति । भोगधर्यगति प्रति । तत्प्राप्ति प्रति तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्ती- त्यर्थः । तेषां सम्यग्युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः । समाधौ समाध्यर्थे न विधीयते । सम्यनिर्णीतार्थानां हीश्वरे मनस्समाधानं सम्यग्भवति । तद्धि मोक्षसाधनं । उक्तं चैतदन्यत्र । “न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसी- रपि वाचस्समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमित स्वयं स्यादि"ति ।। तां योगबुद्धिमाह । त्रैगुण्यविषया इत्यादिनेतर- दपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात्रिगुणसम्बन्धि खर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति । " परोक्षवादी वेदोयमिति युक्तम् । अत: प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्ति मा कुर्वित्यर्थः। “वादो विषयकत्वं च मुखतो वचनं स्मृतमि"- त्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । “वेदे रामायणे चैव पुराणे मारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते"। " सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" । "वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनो रुचिरेव च । वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय" इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेश्च ॥ तथापि काम्यकर्मिणां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः। वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥ कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगेश्चर्यगति प्रति ॥४३॥ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहतचेतसाम् । व्यवसायारिमका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥ वैगुण्यविषया वेदा निस्स्रगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो नियोगक्षेम आत्म- वान् ॥ ४५ ॥ यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ·सो. ४७] श्रीमद्गीताभाष्यम् स हि ज्ञान फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेवेत्यत आह । यावानर्थ इति । यथा यावानर्थः प्रयोजनमुदपाने कूपे भरति तावान् सर्वतः संप्लुतोदकैऽन्तर्भ- वत्येव । एवं सर्वपु वेदेषु यत्फलं तद्विजानतोपि ज्ञानिनो ब्राह्मणस्य फलेंऽतर्भवति । ब्रह्माणतीति ब्राह्मणः । अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । विजानत इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ कामात्मनां निन्दा कृता कथम् । एषां स्वर्गकामो यजेतेत्यादी कामस्यापि विहित- वादित्यत आह । कर्मण्येवेति । त इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोपि न फलकामकर्तव्यता किम्यन्येपाम् । नत्वस्ति केषांचिन तेऽस्तीति । नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेपां शुद्ध- सत्त्वानां न स्याज्ञानं कान्येपाम् ? । उपदेशादेव सिद्धं ज्ञानं तेपाम् । पार्थाष्टिपेणेत्यादि ज्ञानिगणनाच । कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि काभावे यत्नतोपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपरीतप्रयत्नेप्यविरोधे । अतः काकरण एव प्रत्यवायो न तु ज्ञानादिना वाऽकामनया फलाप्राप्तौ। अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम् । न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्य भगवतमोक्तम् । रोचनार्थ फलश्रुतिः। यथा भपज्यरोचनमित्यादि भागवते । अतएव कामी यजेतेत्यर्थः । न तु कामीभूत्वेत्यर्थः । “निप्कामं ज्ञानपूर्व चे"ति वचनात् । वक्ष्यमाणेभ्यश्च "वमन्ते वमन्ते ज्योतिपा यजेते"त्यादिभ्यश्च । अतो मा कर्मफलहेतुर्भूः। कर्मफलं तत्कृती हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः स मा भूः । तर्हि न करोमीत्यत आह । मा त इति । कर्माकरणे स्नेहो मास्त्वित्यर्थः। अन्यफलाभावेऽपि मत्प्रसादास्यफलमावात् । इच्छा च तस्य युक्ता " वृणीमहे ते परितोषणाये"त्यादि महदाचा- ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सगोऽस्त्वकर्मणि ॥४७॥ योगस्थः कुरु कर्माणि ·१६ श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ.२ न रात् । अनिन्दनाद्विशेषत इतरनिन्दनाच । सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम् । सानानय नैकं मैत्रमित्यादौ । “अतो नकात्म्यतां मे स्पृहयन्ति केचित " " भक्तिमन्विच्छन्तः" " ब्रह्मजिज्ञासा" "विज्ञाय प्रज्ञां" " द्रष्टव्य" इत्यादिवचनेभ्यः । स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः । किं ददामीत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लोकप्रसिद्धन्यायाच भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्यति सिद्धम् ॥ पूर्व श्लोकोक्तं स्पष्टयति । योगस्थ इति । योगस्थ उपायस्थः । संगं फल- स्नेहं त्यक्त्वा । तत एव सिद्ध्यसिद्धोः समो भूत्वा । स एव च मयोक्तो योगः ॥ इतश्च योगाय युज्यस्वेत्याह । दुरेणेति । बुद्धि- योगाज्ज्ञानलक्षणादुपायात् । दुरेण अतीव । अतो युद्धौ शरणं ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते फलहेतवः ॥ ज्ञानफलमाह । धुद्धियुक्त इति । सुकृतमप्यप्रियं मानुप्यादिफलं जहाति । बृहत्फलमप्युपासनादिनिमित्तम् । न हास्य कर्म क्षीयते" "अवि- दित्वास्मिँलोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवती" त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविपया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविपया। न हीष्टपुण्यक्षये किंचित्प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विपयाः । “स यदि पिट- लोककामो भवति संकल्पावास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोहं भवानि ब्राह्मणानां" "स्त्रीभिर्वा यानी ज्ञातिभिर्या"। अस्माधवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते"। "कामानीकामरुप्यनुमञ्चरन्" स एकथा भवती"त्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेप्यात्ममुखस्य पुनरिष्टत्यात्कर्मसुखे न विरोधः। अनुभवशक्ति- मग त्यक्त्या धनञ्जय । मिद्यसिद्धयोः समो भूत्या समत्वं योग उच्यते ॥४८॥ दूरेण रावरं फर्म युद्धियोगाचनअय । युद्धौ शरणमन्विच्छ फषणाः फलहेतयः॥ ४॥ युखियुक्तो जहातीह उमे मुस्तदुप्से । " “ ·मगे ..] श्रीमद्गाताभाष्यम् १७ “ थरप्रसादाद । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात्पूर्वमेतत् । " स ता पर्यंति"। "एतमानन्दमयमात्मानमुपसंगम्मे"त्याधुचरन श्रपणात् । न चकी- भूत एव ब्रह्मणा सह । 'मनस्य हि परेऽञाने कि न दुःखतरं भवेदि"त्यादिनिन्दनान्मोक्षधर्म । परिहारे पृथग्भोगाभिधानाच । शुकाटीना पृथग्दृष्टश्च । “जगद्व्यापारन मिति ऐश्वर्यमाटोतेथ । " इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता" इति च । उपाधिनाशे नाशाच प्रतिनिम्बस्स । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । आसं दुःखी नासमिति ज्ञाननिरोधाचेवरस । अनेन रूपेणेति च । भेदाभागात् । न च प्रतिविम्बस्य विम्बक्यं लोके पश्यामः । उपाधि- नाशे मानं वा । मनस्य हि परेशान" इति दुःसात्मकत्वोक्तेश्च । यावदात्मभारित्वादित्युपाधिनित्यत्वाभिधानाच । अतोऽन्यपचनं प्रती- यमानमप्यौपचारिकम् । दृष्टाश्च ते भगतो भिन्ना नारदेन । प्रति- शाखं च 'स एकधे'त्यादिपु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेन वलपचम् । युक्तयश्चानोक्ता मनस्य हीत्यादयः। अतो जले जलकी- भाववदेकीभावः । उक्तं च " यथोदकं शुद्ध शुद्ध" "यथा नद्य" इत्यादी । तत्राप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेपत्समुद्रेऽपि द्वारि । महत्वादन्यवादृष्टिः। "ता एनापो ददौ तस्य स मपिः शंसित व्रत" इति महाकौमें समर्थानां भेदज्ञानाच्च । “नर तत्प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः। यत्ते पदं हि कैवल्यमि"ति निषेधाच नारदीये । मविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मयु । वलवांश्च सपिचारो निर्णयो वाक्यमानात् । अतो " या नान्यत्पश्यती"त्याद्यपि तदधीनसत्तादि- वाचि । अन्यथा कथमश्चयादि स्यात् १ । न च तन्मायामयमित्युक्तम् । अन्यथा कथं तर स एकधेत्यादि व्यान् ? । न च न ह वै सशरीरस्ये- त्यादि विरोधः । वैलक्षण्यात्तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि । नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथा चोक्तम् । "शरीरं जायते ·१८ श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ.२ तेषां पोडश्या कलयव चे"ति नारायणाष्टाक्षरकल्पे। वदन्ति च लौकि काद्वैलक्षण्येऽभावशब्दम् । 'अप्रहपमनानन्दं' 'सुखदुःखयाह्य' इत्या- दिपु । निरुक्त्यभावाच न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः । 'अशा- रीतिस्तच्छरीरमभवदि"ति। न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । "सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति चे"तिवचनात् साम्यात्प्रयोगः । प्रयो- गाच । “अनिन्द्रिया अनाहारा अनिप्पन्दाः सुगन्धिनः"। 'देहेन्द्रिया- सुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनामि"त्यादि दृष्टदेहेप्वेव । न चपाऽन्या गौणी मुक्तिः। “बहुनान किमुक्तेन यावच्छेतं न गच्छति । योगी तावन्न मुक्तः स्यादेप शास्त्रस्य निर्णय इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्ति- निषेधात् । ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात्तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच । सायुज्यं च ग्रहयत् । तदुक्तेश्च । " भुञ्जते पुरुपं प्राप्य यथा देवग्रहादयः । तथा मुक्ताबुत्तमायां चाह्यान्भोगांस्तु भुञ्जत" इति नारायणाटाक्षर- कल्पे । अतोऽनिष्टस्यैव मोक्षः। सोऽस्त्येव सर्वात्मना । “अदुःखं" " सर्वदुःखविवर्जिताः" "अशोकमहिमं" यत्र गत्वा न शोच- ती"त्यादि श्रुतिभ्यः । विशेपवचनाभावाच्च । येषां त्वीपदृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेपाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेपभावा- त्तद्भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तथोक्तम् । “सङ्कर्पणादयः सर्वे स्त्रा- विकारादनन्तरम् । प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशय" इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः। “परब्रह्मत्वमि- च्छामि परमात्मञ्जनार्दने"त्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् । “न मोक्षसगं किश्चिदधिकं वा मुखं क्वचित् । ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ् मनोगोचरं महदि"त्यादेश्व ब्रह्मादिपदादप्यधिकतमं सुखं च मोक्ष इति मिद्धम् । अतो योगाय युज्यस्य । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् । तम्माधोगाय युज्यम्य योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥ कर्मजं घुद्धियुना " “ ·१९ श्लो. ५२]] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् तदुपायमाह । कर्मजमिति । कर्मजं फलं त्यक्त्वा । अकामनया ईश्व- राय समर्प्य बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा पदं गच्छन्ति । सयोग- कर्म ज्ञानसाधनं तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ कियत्पर्यन्तमवश्यं कर्त- व्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीत्याह । यदेति । निवेदं नितरां लाभम् । प्रयोगात् “तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्ये"त्यादि । न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथासति पाण्डित्यादिति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति । "आत्मारामा हि मुनयो निग्राह्या अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकी भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिरि "ति- चिनात् । अनुष्ठानाच शुकादीनाम् । न च तेषां फलं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्यात्तेपाम् । या निवृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद्भय- जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत्किम्बन्तकासिलुलितात्पततां विमानादित्यादि वचनात् । तेपाम- प्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् । तारतम्याधिगतेश्च । तथाहि । यदि तारतम्यं न स्यात् । 'नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्। 'नेकात्म्यतां मे स्पृहयन्ति केचित् । 'एकत्वमप्युत दीयमानं न गृह्णन्ती ति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलं तमिच्छतामपि स भवति सुप्रतीकादीनामिति कथमनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? । वच- नाच । 'यथा भक्तिविशेपोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे। तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिंगभेदने'। 'योगिनां भिन्नलिंगानामाविर्भूतस्वरूपिणाम् । प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव ही ति। 'न त्यामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन । मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच सर्वानतिशयिष्यसीति च । साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयं दुःखाभावविपयं च । तथा चोक्तम् । 'दुःखाभावः परानन्दो लिंगभेदः समा मताः। तथापि परमानन्दो हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः। जन्मवन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यना- मयम् ॥५६॥ यदा ते मोहकलिलं बुद्धियतितरिप्यति । तदा:

·, २० [अ.२ श्री सर्वमूलप्रन्याः ज्ञानभेदात्तु भिद्यत' इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो न वैराग्यं श्रुतादावत्र विवक्षितम् । न च संकोचे मानं किंचित् । विद्यमान इतरत्र प्रयोगे। महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्य- सीत्यर्थः । तदेव स्पष्टयति । श्रुतिविप्रतिपन्नेति । पूर्व श्रुतिभिवदविप्र- तिपन्ना विरुद्धा सती वेदार्थानुकूलेन तत्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि निश्चला भवति । ततश्च समाधावचला बुद्धिर्ब्रह्म प्रत्यक्षदर्शनेन भेरी- ताडनादावपि परमानन्दमनत्वात् । तदा योगमवाप्स्यसि उपायसिद्धो भवसीयर्थः ॥ स्थिता प्रज्ञा ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः। भाष्यतेऽनयेति भाषा लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणमनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुं समाधिस्थस्येति । कं ब्रह्माणमीशं रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेष रुद्रेण कैलासयात्रायाम् । 'हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शंकर एव च । सृष्ट्यादिना वर्तयति तो यतः केशवो भवानिति वचनान्तराच्च । किमासीत किं प्रत्यासीत । नचार्जुनो न जानाति तहक्षणादिकम् । 'जानन्ति पूर्वराजानो देवर्पयस्तथैव च । तथापि धर्मान्पृच्छन्ति वार्ताय गुह्यवित्तये । न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेवल्पबुद्धिनामितिवचनात् ॥ गमनादिप्रवृत्ति त्यभिसन्धि- पूर्षिका मत्तादिप्रवृत्तिवदिति 'या निशे'त्यादिना दर्शयिष्यन् तल्लक्षणं प्रथमत आह । प्रजहातीति । एवं परमानन्दवप्तः किमर्थमेवं प्रवृत्ति करोतीति प्रश्नाभिप्रायः। प्रारब्धकर्मणेपत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धि पूर्विका गमनादिवृत्तयः संभयन्तीत्याशयवान्परि- निवदं श्रोतव्यम्य श्रुतम्य च ॥५२॥ निविप्रनिपना ते यदा स्थाम्यति निश्चला। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमयाप्स्यसि ॥ ५३॥ अर्जुन उयाच ॥ स्थितप्रसम्य का भाषा ममाधिस्थस्य फेशय। स्थितधी: कि प्रमापेत किमासीत प्रजेत फिम् ॥ १४॥ श्रीभगयानुवाच । प्रजहाति यदा कामाम्मापार्य मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः शितप्रा.

·श्लो. ५८] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् , हरति । प्रायः सर्वान्प्रजहाति । शुकादीनामपीपदर्शनात् । त्वत्पाद- भक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्वदर्शिन' इत्युक्तेस्तामिच्छन्ति । यदा- विन्द्रादीनामाग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तथोक्तम् । 'आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । उद्भवाभिभवी ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणा' इति । अत एव लक्षण्यादनधिकारिणामा- ग्रहादि चेदस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् । न चात्र समाधि कुर्वतो लक्षणमुच्यते । 'यः सर्वत्रानभिस्नेह' इति स्नेहनिपेधात् । न हि समाधि कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञा- तेत्वविरोधः । तथापि न तत्रैवेति नियमः । 'कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् । ज्ञानिनां ज्ञाननिधूतमलानां देवसंश्रयादिति स्मृतेः। मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेपामिति दर्शयति। मनांगतानिति। विरोधश्चीच्यते 'रसोप्यस्य परं दृष्टा निवर्तत' इति। न चैत(द)दृष्टयाऽपलपनीयम् । पुरुपवैशेप्यात्। आत्मना परमात्मना परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति । 'विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः। देवाद्भवति वै तुष्टि न्यथा तु कथंचनेत्युक्तं हि नारायणरामकल्पे। अतो नात्मा जीवः ॥ तदेव स्पष्टयत्युत्तरैः श्लोकैस्त्रिभिः । एतान्येय ज्ञानोपायानि च। तचोक्तम् । 'तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणमिति । शोभनाध्यासो रागः। 'रसो रागस्तथा रक्तिः शोभना- ध्यास उच्यत' इत्यभिधानम् ॥ सर्वत्रानभिस्नेहत्वाच्छुभाशुभं प्राप्य नाभिनन्दति न द्वेष्टि ॥ न चैतल्लक्षणं ज्ञानमयत्नतोऽपि भवतीत्याहो- स्तदोच्यते ॥ ५५ ॥ दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेपु विगतस्पृहः। वीतराग भयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५६॥ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥ यदा संहरते चायं कृमोऽहानीच सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थभ्यस्तस्य प्रज्ञा ·[अ.२ २२ श्री सर्वमूलग्रन्थाः तरः श्लोकः। निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकालाभायो वा । रसाकालादिन निवर्तते । स त्यपरोक्षज्ञा- नादेव निवर्तत इत्याह । विषया इति । 'इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः । वर्जयित्वा तु रसनामसौ रस्ये तु वर्धत' इति वचनाद्भागवते । रमशब्दस्य रागवाचित्वाच ॥ अपरोक्षज्ञानरहितज्ञा- निनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्तीन्द्रियाणि। पुरुषस्य शरी- रामिमानिनः । को दोपस्तत्तः। प्रमाधीनि प्रमथनशीलानि पुरु- पस्य । ताशक्यान्यवेत्यत आह । तानीति । बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः। युक्तो मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः सर्वस्मादुत्कृप्टो यस्य स मत्परः। फलमाह । वशे हीति ॥ रागादि- दोपकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन । संमोहोऽकार्यच्छा । तथा हि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु । 'मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मखिति । तथाचान्यत्र ‘सम्मोहोऽधर्मकामितेति । स्मृतिविभ्रमः प्रतिषेधादिस्मृतिविनाशः। बुद्धिविनाशः सर्वात्मना दोपबुद्धिनाशः। विनश्यति नरकाद्यनर्थ ग्रामोति । तथा युक्तम् । 'अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिजायते यदा। दोपादृष्टस्तत्कृतेश्व नरकं प्रतिपद्यत' इति ।। इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोका- प्रतिष्टिता ॥ ५८ ॥ विश्या विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः। रसपर्ने रसोऽप्यस्य परं दृष्टा निवर्तते ॥ ५९॥ यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः। इन्द्रियाणि प्रमाधीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६० ॥ तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः। वो हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रमा प्रतिष्टिता ॥ ६१ ॥ ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेपूपजायते । सद्गा- सत्रायते कामः कामाकोधोऽभित्रायते ॥ २ ॥ ग्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्म्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशानुद्धिनाशो धुद्धिनाशात्मणश्यति ॥६३॥ रागद्वेषवियुक्तम्नु यिपयानिन्द्रियश्चरन् । आत्मयश्यविधेयात्मा ·सो.. १. श्रीमद्गीताभाष्यम् भ्याम् । विपयाननुभवन्नपि । विधेय आत्मा मनो यस्य सः । जितात्मेत्यर्थः । प्रसादं मनः प्रमादम् । कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःख- हानिः ? । प्रमनचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्य- स्थितिं करोति । प्रमादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिः। प्रसादा- भावे दोपमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् । नहि प्रसादामाचे युक्तिः वित्तनिरोधः । अयुक्तस्य च बुद्धिः सम्यग्नानं नास्ति । तदेवोपपाद- यति । न चायुक्तस्येति । शान्तिर्मुक्तिः । 'शान्तिमोक्षोऽथनिर्वाण'- मित्यभिधानात् ।। कथमयुक्तस्य भावना न भवति ? । आह । इन्द्रिया- णामिति । अनुविधीयते क्रियते नवीवरेणेन्द्रियाणामनु बुद्धिर्जान- मित्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । प्रनां प्रज्ञानम् । उत्पत्स्सदापि निवारयतीत्यर्थः उत्पन्नस्याप्यभिमयो भवति ॥ तस्मात्मात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव जानीति निगमयति । तस्मादिति ।। उक्तं लक्षणं पिण्टीकृत्याह । या निशेति । या सर्वभूतानां निशा परमेयरम्वरूपलक्षणा । यस्यां मुमानीव न किंचिजानन्ति । तस्यामिन्द्रियमंयमयुक्तो जानी जागर्ति सम्यगा- परोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । यसां विपयलक्षणायां भृतानि जाग्रति तस्यां निशायामिव मुप्तः प्रायो न जानाति । मचादिचद्रमनादि प्रत्तिः । तदुक्तम् । 'देहं तु तन्नचरमं' 'देहोपि देववशग' इति प्रसादमधिगल्छति ॥ ६४ ॥ प्रसादै सर्वदुःसानां हानिगम्योपजायते । प्रननचेतमो बागु युद्धिःपर्ययनिष्ठते ॥ ६ ॥ नास्ति युद्धिरयुनाम्य न चायुक्तभ्य भावना । न चाभारयतः शान्लिरशान्तस्य पुनःमुखम् ॥६६ इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुरिधीयते । तदम्य हरति प्रमां यायु. नायमियाम्ममि ॥ ६७॥ तम्माचम्य महायाहो निगृहीतानि मनाः। इम्मियातीन्दियाभ्यम्नस्य मा प्रतिष्टिता ॥६८॥ या निता मर्य भूनानां नम्यां जागर्ति मंयमी। यम्यां आपति भूनानि मा निशा पश्यतो मुनेः॥६॥ आपूर्णमापमलमनिष्ठं मनुटमापः मयिन्नि ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ.२ श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । पश्यत इत्यस्य साधनमाह ॥ तेन विषयानुभवप्रकारमाह । आपूर्यमाणमिति । यो विषयैरापूर्यमाणोऽ- प्यचलप्रतिष्ठो भवति नोत्सेकं प्राप्नोति न च प्रयत्न करोति न चामावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरिन्प्रवेशाप्रवेशनिमित्तवृद्धिशोयो बहुतरौ प्रामोति प्रयत्नं वा करोति । स मुक्ति प्रामोतीत्यर्थः। एतदेव प्रपञ्चयति। बिहायेति । कामान् विपयान निस्पृहतया विहाय यश्चरति भक्षयति । भक्षयामीत्यहंकारममकारवर्जितश्च स हि पुमान् स एव च मुक्तिमधि- गच्छतीत्यर्थः ।। उपसंहरति। एपेति। ब्राह्मी स्थितिः ब्रह्मविषया स्थिति- लक्षणम् । अन्तकालेऽप्यसां स्थित्वैव ब्रह्म गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्रामोति । यं यं वापीति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्ध- कमणि शरीरान्तरं युक्तम् । 'भोगेन वितर' इति युक्तम् । सन्ति हि बहुगरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । 'सप्तजन्मनि विप्रः स्यादि'- त्यादेः । दृष्टेच ज्ञानिनामपि पहुशरीरप्राप्तः । तथा युक्तम् । 'स्थित- प्रज्ञोपि यस्तूलः प्राप्य रौद्रं पदं ततः। साङ्कपण ततो मुक्तिमगा- द्विष्णुप्रसादत' इति गारुडे । 'महादव परे जन्मंस्तव मुक्तिनिरूप्यत' इति नारदीये। निश्चितं फलं च ज्ञानम् । 'तस्य तावदेव चिरं' 'यदुच- नानिपमेवाभिसम्भवती'त्यादिश्रुतिभ्यः। न च कायव्यूहापेक्षा! 'तद्यथै- पीकानूलं' 'तद्यथा पुष्करपलागे 'ज्ञानानिः सर्वकर्माणीति वचनेभ्यः। प्रारव्ये त्वविरोधः। प्रमाणाभावाच । न च तच्छास्त्रं प्रमाणम् । 'अक्ष- पादकणादानां सांख्ययोगजटाभृताम् । मतमालम्ब्य ये वेदं दमयन्त्यल्प- यद्वत् । नरकामा यं प्रविशन्ति म स शान्तिमानोति नफामकामी ॥ ७० ॥ विहाय कामान्यः सर्यान्पुमांश्चरति निःस्पृहः। निर्ममो निरह- कार:म शालिमधिगच्छति ॥ ७॥ एम वाली स्थितिः पार्थ-ननां प्राप्य विमुधति स्थित्वाऽभ्यामन्तकालऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥७२॥ दिगदगीताम्रानिपल्सु प्रसाहाययोगो नाम द्वितीयोऽयायः॥

·सो. ७२] १. श्रीमगीतामाध्यम चैतस ' इति वचनान् । यत्र तु स्तुतिः तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव न सत्यत्वम् । न हि तेषामपीतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । वयायुक्तम् । 'एप मोहं सृजाम्याशु यो जनान्मोहयिष्यति । लं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयख महाभुज । प्रकाशं कुरु वात्मानमप्रकाशं च मां कुर्वि'ति वाराहे । 'कुत्सितानि च मिश्राणि दो विष्णुप्रचोदितः । चकार शास्त्राणिच] विभुपय- स्तत्प्रचोदिताः। दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु । चक्रु- बेर्दश्च ब्राह्माणि वैष्णवान्विष्णुवेदतः । पंचरात्रं भारतं च मूल- रामायणं तथा । तथा पुराणं मागवतं विष्णुवेद इतीरितः । अतः शैव पुराणानि योज्यान्यन्याविरोधत' इति नारदीये । अतो बानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तत्क्षणे मुक्त्यमावः । स्मरंस्त्यजतीति वर्तमानापदेशो हि कृतः । तचोक्तम् । 'ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां काय- त्यागक्षणो यदा । विष्णुमाया तदा तेपां मनो वाह्यं करोतिहीति गारुडे । न चान्येषां तदा स्मृतिर्भवति । 'बहुजन्मविपाकेन भक्ति- मानेन ये हरिम् । भजन्ति तत्स्मृति वंते देवो याति न चान्यथै'- स्युक्तेत्रावते । निर्वाणमशरीरम् । 'कायो चार्ण शरीरं चे'त्यमिघा- नान् । 'एतद्राणमवष्टम्येति प्रयोगाच । निर्वाणशब्दप्रतिपादनम- निन्द्रिया इत्यादिवत् । कथमन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाऽऽकृतिभगवत उपपद्यते न चान्यद्भगवत उचमं ब्रह्म । 'ब्रह्मेति परमात्मेति मगवा- निति शन्यते' । 'भगवन्तं परं ब्रह्म परब्रह्म जनार्दनः'। 'परमं यो मह- ब्रह्म' । 'यस्मात्सरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः'।'योऽसावतीन्द्रिय- ग्राह्यः' । 'नास्ति नारायणममं न भृतं न भविष्यति' । 'न त्वन्ममोड- स्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रय' इत्यादिम्यः । न च वह्मणो शरीर- स्वादेतत्कल्प्यम् । तथापि शरीरश्रवणान् । 'आनन्दरूपममृतम्' । 'मुवर्णज्योतिः' । 'दहरोऽम्मिनन्तर आकाश' इत्यादिपु । यदि रूपं न ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. २ स्यात् । आनन्दमित्येव स्यात् । न त्यानन्दरूपमिति । कथं च सुवर्ण- रूपत्वं स्वादरूपस्य? कथं दहरत्वम् ? दहरश्च 'केचित्स्वदेहे'त्यादौ रूपवानुच्यते । 'सहस्रशीर्षा पुरुषः । 'रुग्मवर्ण कर्तारम् । । 'आदि- त्यवर्ण तमसः परस्तात् ' 'सर्वतः पाणिपादं तत्' । 'विश्वतश्चक्षु- रित्यादि वचनात् । विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवानवसीयते । अतिपरि- पूर्णतमज्ञानेश्वर्यवीयर्यानन्दश्रीशक्त्यादिमांश्च भगवान् । 'पराऽस्य शक्ति- विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च । सर्वज्ञः।। 'आनन्दं ब्रह्मणः।। एतस्यैवानन्दस्वान्यानि भूतानि मात्रामुपजी- वन्ति' । 'अनादिमध्यान्तभनन्तवीर्यम् । । 'सहस्रलक्षामितकान्ति- कान्तम् । 'मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे।। 'विज्ञान- शक्तिरहमासमनन्तशक्तेः' । 'तुर्य तत्सर्वदृक्सदा' । 'आत्मानमन्यं- च स वेद विद्वान्' । 'अन्यतमो मुकुन्दात्को नाम लोके भगवत्प- दार्थः । 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य' । 'अतीव परिपूर्ण ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।। 'यचात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः पर'इत्यादिभ्यः । तानि सर्वाण्यन्योऽन्यस्वरूपाणि । 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म'। ज्ञानमयं तपः। 'समा भग प्रविश स्वाहा' मूर्तिमासमेदोऽस्थिसम्भया'। 'नयोगित्वादीश्वरत्वात्सत्यरूपाच्युतो विभुः । । 'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः' ज्ञानज्ञान: सुखमुखः स विष्णुः परमोऽक्षर। इति पैङ्गिखिलेषु । 'देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः । परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्य- हमित्यादि ब्रह्मवंत । तदेव लीलया चासो परिच्छिन्नादिरूपेण दर्श- यति मायया । न च गर्भध्वसद्देव्या न चापि वसुदेवतः । न चापि राघरातो न चापि जमदमितः । नित्यानन्दोऽद्वयोऽप्य क्रीडतेऽ. मोपदर्शन' इति पाये । 'न वै स आत्माऽत्मवतामधीश्वरो भुक्ते हि दुःखं भगवान्यासुदेवः । । 'सादरीगिताऽजः परमसुखनिधिर्योध- यस्थ न तस्य प्राकृता ·अ. ३-गे. ३] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् रूपोऽप्यवोध लोकानां दर्शयन्यो मुनिसुतविहृतात्मप्रियार्थे जगाम'। 'स ब्रह्मवन्यचरणो नरवत्प्रलापी स्त्रीमंगिनामिति रतिं प्रथयंश्चचार। 'पूर्तरचिन्त्यवीयों यो यश्च दाशरथिः स्वयम् । रुद्रवाक्यमृतं कर्तुमजितो जितपत्स्थितः' 'योजितो विजितो भक्त्या गांगेयं न जधान ह' । 'न चाम्बां ग्राहयामास करणः कोपरस्तत' इत्यादिभ्यश्च स्कान्दे । न तन्त्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः । यन च परावरमेदोऽवगम्यते । तत्रानबुद्धिमपेक्ष्यावरत्वम् । विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र । तथोक्तम् । 'परि- पूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः । तथाप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्यामृपयोऽपि तु । परावरं वदन्त्येवं ह्यभक्तानां विमोहनमिति गारुडे । न चात्र किंचिदुपचरितादि वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तः पदार्थचिच्या- चैत्युक्तम् । 'कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा । न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाप्यस्मान्चिमोहसील्यादेश्च नारदीये। तस्मात्सर्वदा सर्व- रूपेवपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेपदोपं च नारायणाख्यं परं ब्रह्मापरोक्षज्ञान्यच्छतीति सिद्धम् ॥ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगव- त्पादाचार्यविरचित श्रीमद्गीतामाप्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ ॥ ॥ ॐ ॥ आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये ॥ कर्मणो ज्ञानमत्युत्तममित्यभि- हितं भगवता 'दुरेण ह्यबरं कर्मे यादौ । एवं चेत्किमिति कर्मणि घोरे युद्धाख्ये नियोजयसि ? निवृत्तधर्मान्विनेत्याह । ज्यायसीति । कर्मणः सकाशाद्बुद्धिायसी चेत्ते मता तर्हि । ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धराधिकारि- कत्वाचं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामीत्याशयवान्भगवानाह। अर्जुन उवाच ॥ ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तल्कि कर्मणि धोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १॥ व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धि मोहयसीव मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥२॥ श्रीभगवानुवाच ॥ लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोका मयाऽनघ ।

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः
[अ. ३
लोक इति । द्विविधा अपि जनाः सन्ति । गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञान-
निष्ठाः सनकादिवत् । तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था
एवेत्यर्थः । सावधानां ज्ञानिनां सनकादीनां योगिनामुपायिनां जन-
कादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वादीश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थ-
त्वाच ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः । निष्ठा स्थितिः । त्वं तु
जनकादिवत्सकर्मव ज्ञानयोग्यो न तु सनकादिवत्तत्त्यागेनेत्यर्थः ।
सन्ति हीवरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा
ह्युक्तम् । 'ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकार' इति ॥ इतश्च नियोक्ष्या-
मीत्याह । न कर्मणामिति । न कर्मणां युद्धादीनामारम्भेण नैष्कर्म्य
निष्कर्मतां काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं नाचते । ज्ञानमेव
तत्साधनं न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः १ । पुरुषत्वात् । सर्वदा
स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः । यदि कर्माकरणेन मुक्तिः,
स्यात्स्थावराणाम् । न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्मकृता-
नामनन्तकर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन्
शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि
कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन्प्रामोत्येव शेपेण मानुप्यम् ।
ततथ बहुशरीरफलानि कर्माणीत्यसमाप्तिः। तचोक्तम् । 'जीवंश्चतु-
दशादूचं पुरुषो नियमेन तु । स्त्री चाप्यनूनदशकं देहं मानुपमानते ।
चतुर्दशोद्मजीवीनि संसारथादिवर्जितः । अतोऽविचा परं देवं मोक्षाशा
का महामुन' इति ब्राह्मे । यदि सादिः सात्संसारः पूर्वकर्माभावादत-
त्प्राप्तिः । अयन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच वक्ष्यते 'अनिष्टमिष्ट'-
मिति । ननु निष्कामकर्मणः फलामावान्मोक्षः स्मृतः। 'निष्काम
ज्ञानपूर्व तु निवृत्तमिति चोच्यते। निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति
मानयोगेन साहयानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३॥ न कर्मणामनारम्मा.
प्पाम्य पुगपोऽनुने । न च संन्यसनादेय सिद्धि ममधिगच्छति ॥ ४ ॥

·लो. ८] श्रीमद्गीताभाष्यम् . सनातनमिति मानवे । अतस्तत्साम्यादकरणेऽपि भवतीत्यत आह । नचेति । संन्यासः काम्यकर्मपरित्यागः। 'काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासमिति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणामन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानान्मोक्षो भवति। तचोक्तम् । 'कर्मभिः शुद्धसत्त्वस्य वैराग्य जायते हृदीति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । 'न तस्य तच्च- ग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाचः समासन् । खमे निरुक्त्या गृहमेधि- सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यादिति । न तु फलाभावात् । कर्मा- भावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् । यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थों भगवत्तोषणार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनां, इतरकों- योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः। 'नाशान्तो नासमाहित' इति । महांश्च यत्याश्रमे तोपो भगवतः । तथा ह्याह । 'यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोपिणीमिति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः। स एव च महान् भगव- त्तोपः। तचोक्तम् । 'देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः । विप्णोचलति तझोगोऽप्यतीव हरितोपणमिति पाने । न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह । न हीति ॥ तथापि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह । कर्मेन्द्रियाणीति । मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितु- मन्वयव्यतिरेकाबाह । मनसा स्मरन्मनसा नियम्येति । कर्मयोग खवर्णाश्रमोचितम् । न तु गृहस्थकर्मवेति नियमः । मंन्यासादिविधा- 'नात् । सामान्यवचनाच ।। अतो नियतं वर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ।। न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्टत्यकर्मकृत् । कार्यते घवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैगुणैः॥५॥ कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्यिमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६॥ यस्त्यिन्द्रियाणि मनसा नियम्यारमतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियः कर्मयोगमसक्तः स विशिप्यते ॥७॥ नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः। शरीरयानाऽपि च ते ·३० श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. ३ 'कर्मणा बध्यते जन्तुरिति कर्म बन्धकं स्मृतमित्यत आह । यज्ञार्था- दिति । कर्म वन्धनं यस्य लोकस्य स कर्मवन्धनः । यज्ञो विष्णुः । यज्ञार्थ सङ्गरहितं कर्म न वन्धकमित्यर्थः । मुक्तसङ्ग इति विशेषणात् । 'कामान्यः कामयत' इति श्रुतेश्च । 'अनिष्टमिष्टमिति वक्ष्यमाणत्वाच्च । एतान्यपि तु कर्माणीति च । 'तस्मान्नेप्टियाजुकः स्यादिति च विशेपवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिप्यते ॥ अवार्थवादमाह । सह यज्ञा इति ।। हेत्वन्तरमाह । अन्नादिति । यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात्चत्कारण- मुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां च तस्य चऋप्रवेशो न भवति । तयापायं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानी कार्यम् । मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च यज्ञाद्भवति । 'अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुप- तिष्ठति । आदित्याजायते वृष्टिर्चष्टेरनं ततः प्रजा' इति स्मृतेः । उभय- वचनादादित्यात्समुद्राचाविरोधः। अतश्च यज्ञात्पर्जन्योद्भवः सम्भवति । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागः। कर्मतरक्रिया ॥ कर्म ब्रह्मणो जायते । एप ह्येव(एन)साधु कर्म कारयति' । 'बुद्धिर्ज्ञानमित्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां न प्रसिद्धयेदकर्मणः॥ ८॥ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः। तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥९॥ सहयनाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥१०॥ देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तःश्रेयः परः मवाप्स्यथ ॥ ११ ॥ इशान्भोगान्हि चो देवा दास्यन्ते यशभाविताः। तैर्दत्तानप्रदायेभ्यो यो भुते स्तेन एव सः ॥१२॥ यशशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्पकिल्यिपः। भुञ्जते ते त्वचं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ॥ १३ ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादग्नसम्भवः। यमाद्भवति पर्जन्यो यक्षः कर्मसमुद्यः ॥ १४॥ कर्म ग्रहोद्यं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ग्रह्म नित्यं यो प्रतिष्ठितम् ॥ १५॥ एवं प्रयर्तितं चम .

·'लो. १६] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् ३१ स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । 'एतस्य वा अक्षरस्ये त्यादि सर्वनियमन- श्रुतेश्च । 'द्रव्यं कर्म च कालचे'त्यादेश्व। अचिन्त्यशक्तिथोक्ता । जीवस्य च प्रतिविम्बस्स विम्मपूर्वैव चेष्टा । 'न कर्तृत्वमित्यादि- निषेधाच । अक्षराणि प्रसिद्धानि तेभ्योऽभिव्यज्यते परं ब्रह्म । अन्यथा अनादिनिधनमचिन्त्यं परिपूर्णमपि ब्रह्म को जानाति १ न च रूटिं विना योगाङ्गीकारो युक्तः। परामर्शाच तस्मात्सर्वगतं ब्रह्मेति । न किशब्देन द्विरुक्तेन भेदश्रुतिं विना वस्तुद्वयं कुत्रचिदुच्यते । तानि चाक्षराणि नित्यानि । वाचा विरूपनित्यया'। 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा' | 'अतएव च नित्यत्वमित्यादिश्रुति- स्मृतिभगवद्वचनेभ्यः । दोपश्चोक्तः सकर्तृकत्वे । न चावुद्धिपूर्वमुत्पन्ना- नि । तत्प्रमाणाभावात् । निश्वसितशब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायो नाबुद्धि- पूर्वाभिप्रायः । 'सोऽकामयते'त्यादेश्च । 'इष्ट हुत'मित्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच । महातात्पर्यविरोधाच । तच्चोक्तं पुरस्तात् । न ह्यस्वा- तन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि । उत्पत्तिवचनान्यभिव्य- क्त्यर्थान्यभिमानिदेवताविपयाणि च । नित्येत्युक्त्वोत्सृष्टेतिवचनात् अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । 'कृत्स्नं शतपथं चक्र' इति । कथ- मादित्यस्था वेदास्तेनैव क्रियन्ते ? वचनमात्राच निर्णयात्मकशारीर- कोक्तं वलयत् । शास्त्रं योनिर्यस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । जन्माद्यस्ये- त्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितम् । न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः। न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेद- सृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । नच सर्वज्ञत्वे । यदि दस्रा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद्वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि । यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्गयं ब्रह्म तम्मात्त- नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।। तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्गयानीति चक्रम् ·श्री सर्वमूलमन्याः [अ.३ ॥ तदेतजगचक्र यो नानुवर्तयति स तद्विनाशकत्वादघायुः । पाप- निमित्तमेव यस्यायुः सोऽघायुः ॥ ततीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह । यस्त्विति । रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोपस्तअनकं सुखम् । 'सन्तोपस्तृप्तिकारण- मित्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनाऽलम्बुद्धिः । महच तत्सुखम् । तेनैवान्यत्रालम्बुद्धिरिति दर्श- यति । आत्मन्येव च सन्तुष्ट इति । तत्स्थ एव सन्सन्तुष्ट इत्यर्थः । नान्यत्किमपि सन्तोपकारणमित्यवधारणम् । आत्मना तृप्तः। न ह्यात्मन्यलम्बुद्धिर्युक्ता । तद्वाचित्वं च 'वयं तु न वितृप्याम उत्तम- श्लोकविक्रमैरिति प्रयोगात्सिद्धम् । अध्याहारस्त्वगतिका गतिः । 'आत्मरतिरेवे'त्यवधारणादसम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्य न विद्यते । 'स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिदृश्यते यदा । स्वधर्मो मम तुष्टथर्थः सा हि सर्वरपेक्षिते'ति वचनाच पञ्चरात्रे । अन्यदाऽन्यरतिरपीपत्सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । आत्मतृप्त इति पृथगभिधा- नात् । कर्वशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धः। यो भुंक्त स तु न व्यादि'त्यादौ । अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवेतन । मानव इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति । मनु अवबोधन इति धातोः । परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता । 'विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति ही ति वचनात् ॥ तस्य कर्मकाले वक्तव्योऽहमिति कश्चित्प्र- त्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समोऽर्थो वा नास्ति । न च सन्ध्याय- कृतौ कश्चिदोपोऽस्ति । न चैतदपहाय सर्वभूतेषु कश्चित्प्रयोजनाश्रयः । अर्थो येन दर्शनादिना भवति सोऽर्थव्यपाश्रयः । झानमात्रेण प्रत्यवायो नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥१६॥ यस्वात्मरतिरेय म्यादामहाच मानवः। आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥१७॥ नैव तस्य कृतेनायों नारसेनेह कश्चन । न चास्य ·श्लो. २३] १. श्रीमद्गीतामाध्यम यद्यपि न भवति । तदर्जुनस्यापि सममिति न तस्य कर्मोपदेशयोग्ये तद्भवति । ईपत्प्रारब्धानर्थसूचकं च तद्भवति । महच्चेदृत्रहत्यादिवत् ॥ यतोऽसंप्रज्ञातसमाधेरेव कार्यामावः तम्मात्कर्म समाचर ॥ आचारोऽ- प्यस्तीत्याह । कर्मणैवेति । कर्मणा सह कर्म कुर्वत एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्येति वा । न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्ध हि तेपां ज्ञानित्वं भारतादिषु । 'तमेवं विद्वानमृत इह भवती' त्यादि- श्रुतिभ्यश्च । अवापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च बुद्धियुक्ता इति । गत्यन्तरं च 'नान्यःपंथा' इत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्य- विरोधः। यत्र च तीर्थाधव मुक्तिसाधनमुच्यते । 'ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा । अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसनि- धावि' त्यादौ । तत्र पापादिमुक्तिः। स्तुतिपरता च । तत्रापि हि कुत्रचिब्रह्मज्ञानसाधनत्यमेवोऽच्यते। अन्यथा मुक्ति निपिध्य 'ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिन कथञ्चिदपीप्यते । प्रयागादेस्तु या मुक्तिनानोपाय- त्वमेव ही' त्यादौ । न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञान- नियम प्रन्ति । यथा कश्चिदक्ष भृत्यं प्रत्युक्तान्ययमेव हि राजा किं राजे ' त्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् । 'यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविपयाणि च । स्तावकान्येव तानि स्युरजानां मोहकानि वा ।। भवेन्मोक्षस्तु मद्दष्टेनान्यतस्तु कथञ्चने ' ति नारदीये। अतोऽपरोक्ष- ज्ञानादेव मोक्षः। कर्म तु तत्साधनमेव ॥ स यद्वाक्यादिकं प्रमाणं सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८॥ तस्मादसतः सततं कार्य कर्म समाचर। असतो ह्याचरमर्म परमामोति पूरुषः ॥ १९॥ कर्मन्द हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तु- महसि ॥२०॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणे कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१॥ न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२॥ यदि छह न ·३४ श्री सर्वमूलप्रन्या: [म.३ कुरुते, यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः॥ विद्वदविदुपोः कर्ममेदमाह । प्रकृतेरिति । प्रकृतेर्गुणैरिन्द्रियादिभिः। प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिविम्बस्स क्रिया ।। कर्म- मैदस्य गुणभेदस्य च तत्ववित् । गुणा इन्द्रियादीनि गुणेषु विपयेषु ॥ प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाघभिमानाद्विपयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । 'शद्वाचा इन्द्रियाद्याश्च सत्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैरि त्यभि- धानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे 'गुणा गुणेष्वि'त्ययुक्तं स्यात् । अतः सर्वाणि कर्माणि मय्येव सन्न्यस्य भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोतीति मत्पूजेति च । आत्मानमधिकृत्य यचेतस्तदध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान्करो- तीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ।। फलमाह। ये म इति । ये वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम वानुवतन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥२३॥ उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता- स्यामुपहन्यामिमा प्रजाः ॥ २४ ॥ सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥ न बुद्धि- मेदं जनयेदशानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युलंः समा- चरन् ॥२६॥ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहवार- विमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ २७ ॥ तत्त्ववित्त महावाहो गुणकर्म विभागयोः। गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सजते ॥२८॥ प्रकृते- गुणसम्मूढाः सजन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान्कत्मविन्न विचालयेत् ॥२९॥ मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निर- शीनिर्ममो भूत्वा युभ्यस्व विगतज्वरः ॥३०॥ ये मे मतमिदं नित्यमनु. तिष्ठति मानवाः। श्रद्धावन्तोऽनमूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥३१॥ येत्येतद्भ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञान विमूढांस्तान्यिद्धि ·ग्लो. ३७] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् स्वेवं निवृत्तकर्मिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा किम्वपरोक्षज्ञानिनः । न तु साधनान्तरमुच्यते | 'निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तो किश्चिन्न मार्गते ॥ सर्व तदन्तराऽधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराऽधाय निर्वाणायापरोक्षदृगिति ह्युक्तं नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अत एव समुञ्चयनियमो निराकृतः ।। एवं चेत्किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोका? इत्यत आह । सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ तथापि शक्तितो निग्रहः । निग्रहात्सद्यः प्रयोजनाभावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह । इन्द्रिय- सेति । तथा युक्तं 'संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथापि सोऽन्यथा कर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नत' इति ॥ तथाप्युग्रं युद्धं कमत्यत आह । श्रेयानिति ।। यहवः कर्मकारणाः सन्ति । क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवानिति पृच्छति । अथेति अथेत्यर्थान्तरं । तयोर्न वशमागच्छेदिति प्रश्नमापकम् ॥ यस्तु बलवान्प्रवर्तकः स एप कामः क्रोधोऽप्येप एव । तञ्जन्यत्वात् । 'कामाकोधोऽभिजायत' इति युक्तं । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधः तत्रापि भक्ति निमित्तानिन्दाकामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते सङ्करान सूक्ष्म जानन्ति । उक्तं च । 'ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चनेति । महाशनः । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादि नष्टानचेतसः ॥ ३२॥ सहशं चेटते म्वस्याः प्रकृतेर्शानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥३३॥ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे राग- द्वेषौ व्यवस्थितौ। तयोर्न वशमागच्छेत्तौ हस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥ श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधमोत्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्म निघनें थेयः पर- धर्मो भयावहः ॥ ३५॥ अर्जुन उवाच । अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुपः। अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥ श्रीभगवानुवाच । काम एप क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः। महाशनो ·श्री सर्वमूलमन्थाः [म. ४ कारणत्वान्महापाप्मा। सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद्वैरी । कथं विरोधी सः । इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाशरूपोऽप्यन्येपां सम्यगदर्शनाय तथा परमात्मा। यथाऽऽदों मलेनावृतोऽन्यामि व्यक्तिहेतुर्न भवति तथान्तःकरणं परमात्मादेर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामे नावृतम् । यथोल्वेनावृत्य बद्धो भवति गर्भः तथा कामेनावृतो जीवः ।। शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्मापरोक्ष्याय न प्रकाशते कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि किम्वल्पज्ञानिनः । कामरूपेण कामाख्येन नित्यवैरिणा। दुःपूरेण दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तः पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलंबुद्धिास्तीत्यनलः । उक्तं च । ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाने—मो बुद्धेर्मलं तथा। आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भस्योल्बो हि कामक' इति ॥ वधार्थ शत्रोरधिष्ठानमाह । इन्द्रियाणीति । एतैर्ज्ञानमावृत्य बुध्यादिभिर्हि विषयगैनिमावृतं भवति ॥ ताधिष्ठानो हि शत्रुनश्यति ।। शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह । इन्द्रियाणीति । 'असङ्गज्ञानासिमादाय तराति- पारमिति युक्तम् । शरीरादिन्द्रियाणि पराणि उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धः परः श्रुत्युक्तप्रकारेणाव्यक्तादपि । 'अव्यक्तात्पुरुषः पर' इति महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणं ॥ ३७॥ धूमेनावियते वह्निर्यथाऽदों मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतं ॥ ३८॥ आवृतं ज्ञान- मेतेन शानिनो नित्यवैरिणा। कामरूपेण कौन्तेय दुप्पूरेणानलेन च ॥३९॥ इन्द्रियाणि मनो वुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष शानमावृत्य देहिनम् ॥४०॥ तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञान विज्ञाननाशनम् ॥४१॥ इन्द्रियाणि पराण्याहु- रिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा वुद्धियों बुद्धः परतस्तु सः ॥४२॥ एवं बुद्धः परं वुद्धा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो काम रूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतामूपनिषत्सु नकर्मयोगो .

·लो.६]
.
4
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
(हि श्रुतिः) । न च तत्र तत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः।
सार्वत्रिकगुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेभिहितः। 'आनन्दा-
दयः प्रधानस्ये'त्यादिना । तथा चान्यत्र । 'अपौरुपेयवेदेषु विष्णु
वेदेषु चैव हि । सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताय ये
सस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् । तेपामेव भवेन्मुक्ति-
नान्यथा तु कथञ्चने ति गारुडे । तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः ।
न चात्र जीव उच्यते । 'रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तत' इत्युक्तत्वात् ।
अविज्ञाय परं मत्तो जयः कामस्य व कुत' इति च । अतः
परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् । आत्मानं मनः आत्मना बुधा ॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्गीताभाष्ये तृतीयोऽ
ध्यायः ॥३॥
ॐ॥ बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यते-
स्मिन्नध्याये । पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह । इममिति ॥ 'मयि सर्वाणी'
त्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति । अपरमिति ॥ न तनादि-
र्भवानित्यत आह । अजोऽपीति । अव्यय आत्मा देहोऽपीत्यव्ययात्मा ।
'अनन्तं विश्वतो मुखमिति रूपविशेषणमुत्तरत्र । 'एतन्नानावताराणां
नाम तृतीयोऽध्यायः॥ श्रीभगवानुवाच । इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवा.
नहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्याकवेऽब्रवीत् ॥2॥ एवं
परम्पराप्राप्तमिमं राजर्पयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः
परन्तप ॥२॥ स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः। भक्तोऽसि
मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३॥ अर्जुन उवाच । अपरं भवतो
जन्म परं जन्म विवखतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ।
श्रीभगवानुवाच । वहनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन | तान्यह
वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥५॥ अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूताना-
मीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति खामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥ ६॥

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः
[.४
निधानं बीजमव्ययमिति च । 'जगृह' इति तु व्यक्तिः। युक्तयः
स्तूक्ताः । आत्माऽनादित्वं तु सर्वसमम् । कथमनादिनित्यस्य जनिः ।
प्रकृति स्वामधिष्ठाय । प्रकृत्या जातेपु वसुदेवादिषु । तयेव तेषां
जात इव प्रतीयत (ये) इत्यर्थः । न तु स्वतंत्रामधिष्ठायेत्याह ।
स्वामिति 'द्रव्यं कर्म चेति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता। ततः
सर्वसृष्टेः । आत्ममायया आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् ।
'केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः ऋतुर्मनीपा माये'त्यभिधानम् । सृष्टि
कारणया तेषां शरीरादिसृष्ट्वा विमोहिकया जात इवाजात एव प्रतीयते
वा । उक्तं च । 'महदादेस्तु माता या श्रीभूमिरिति कल्पिता ।
विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि । जातवत्प्रथते
ह्यात्मचिद्रलान्मूढचेतसामिति । ईश्वर ईशेभ्योऽपि वरः। तच्चोक्तम् ।
'ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेपादिभ्यो यतो भवान् । वरोऽतईश्वराख्या ते
मुख्या नान्यस्य कस्य चिदिति ब्रह्मवैवर्त । 'समर्थ ईश इत्युक्त
स्तद्वरत्वाच्चमीश्वर इति च ॥ न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति
नियमः। तथापि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी। तथा ह्युक्तम् ।
'देवस्वैप स्वभावोऽयम्' । 'लोकवत्तु लीलावल्यम्' । 'क्रीडतो बालक
स्यैव चेष्टां तस्य निशामय' । 'अरिभयादिव स्वयं पुराद्वयवात्सीय-
दनन्तवीर्यः' । 'पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथापि सर्वाः कुरुते
प्रवृत्तीः। अतो विरुद्धेपुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ता'
इत्यादृग्वेदखिलेषु ॥ पृथङ्मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् । न
तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् । 'वेदायुक्तं तु सर्व यो ज्ञात्वोपास्ते सदा
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भयनि भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा
ssrमानं एजाम्यहम् ॥७॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुपताम्।
धर्ममंथापनार्थाय मम्मयामि युगे युगे ॥८॥ जन्म कर्म च में दिव्यमेवं
यो येत्ति तत्यनः । त्यक्त्या देहं पुनर्जन्म नैति मामेति मोर्जुन ॥९॥

·लो. १३] १. श्रीमद्गीतामाध्यम हि मां। तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचिदि'त्युक्तेश्च महा- कौमें । अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः। नान्यस्य कस्यचिदिति विशेषणात् । तत्त्वत इति विशेपणाच सर्वज्ञानमापतति । यत्रै भवति तत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च । 'एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वत्रतां नरः । न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात्सर्वत्र जिज्ञसेदिति स्कान्दे । सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह । वीतरागेति । मन्मया मत्प्रचुराः। सर्वत्र मां विना न किञ्चित्पश्यन्तीत्यर्थः । न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथापि सर्वेपा मानुरूप्येण फलं ददामीत्याह । ये यथेति । सेवयामि फलदानेन न तु गुणभावेन । कथमयं विशेष इत्यत आह । मम वर्मेति । अन्यदेवता यजन्तोऽपि मम वत्मवानुवर्तन्ते । सर्वकर्मकर्तृत्वाद्रो क्तृत्वाच मम । 'येऽप्यन्यदेवताभक्ता' इति हि वक्ष्यति । यो देवानां नामधा एक एवेति श्रुतिः। भगवानेव च तत्राभिधीयते । 'अजस्य नाभावध्येकमर्पितमिति लिङ्गात् ॥ कुतो मम वानुवर्तन्ते ? क्षिप्रं हि । अतएव हि फलप्राप्तिः । 'तस्मात्ते धनसनयाइति हि श्रुतिः ।। अहमेव हि कतत्याह । चातुर्वर्ण्यमिति । चतुर्वर्णसमुदायः। सात्त्विको ब्राह्मणः । माविकराजमः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्र इति गुणविभागः। कर्मविभागस्तु शमो दम इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियायां लक्षण्यात्कर्ताऽप्यकर्ता । तथा हि श्रुतिः । 'विश्वकर्मा विमना' इत्यादि । 'तनुर्विद्या क्रिया कृतिरिति च । वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। यहयो शानतपसा पूना मद्भायमागताः ॥ १० ॥ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्। मम यानुवर्तन्ते मनुप्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११॥ काङ्क्षन्तः फर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः। क्षिप्रं हि मानुपे लोके सिद्धिर्भवनि कर्मजा ॥ १२॥ चातुर्वण्य भया सृष्टं गुणकर्म विभागशः । तम्य कर्तारमपि ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. ४ ४० साधितं चैतत्पुरस्तात् ॥ अत एव च न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह । न मे कर्मफले स्पृहेति । इच्छामात्र त्यस्ति न तु तत्राभिनिवेशः। तच्चोक्तम् । 'आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत्परः। न ह्याग्रहस्तस्य विष्णोनि कामो हि तस्य विति । न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः। तथा हि श्रुतिः । 'ज्ञात्वा तमेनं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वानिति 'कथं वा इत्यनन्ता इत्यनन्तवदिति होवाचेति ॥ एवं ज्ञात्वापि कर्मकरणे आचारोऽप्यस्तीत्याह । एवमिति । पूर्वतरं कर्म पूर्वभावीत्यर्थः ।। कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्विज्ञेयत्वमाह सम्यग्बक्तुम् । किं कमति ॥ न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे ज्ञात्ववेत्याशयवानाह । कर्मण इति । तच्चोक्तम् । 'अज्ञात्वा भगवान्कस्य कर्माकर्म विकर्मकम् । दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद्विने'ति । अकर्म कर्माकरणम् । कर्माकान्यद्विकर्म निषिद्धं कर्म वन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि वोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना कवयोऽप्यन्त्र मोहिताः । अशक्यं चतज्ज्ञातुमित्याह । गहनेति ॥ कर्मादिस्वरूपमाह । कर्म- पीति । कर्मणि क्रियमाणे सत्यकर्म यः पश्यद्विष्णोरेव कर्म नाहं चित्प्रतिबिम्बः किश्चित्करोमीति । अकर्मणि सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्टयादि मां वियकर्तारमव्ययम् ॥१३॥ न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥१४॥ एवं शान्या कृतं कर्म पूर्वरपि मुमुक्षुभिः । फुर फर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वः पूर्वतरं कृतम् ॥१५॥ किंफर्म किमर्मति फवयोप्यत्र मोहिताः। तत्ते फर्म प्रवक्ष्यामि यज्मात्या मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ॥ फर्मणो हपि योद्धव्यं योद्धव्यं च विकर्मणः। अकर्मणय योद्धव्यं गहना फर्मणो गतिः ॥१७॥ फर्मण्यफर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः॥ स युधिमान्मनुप्येपुस युक्तः ·श्ले २५] १ श्रीमगातामाध्यम् करोतीति । म बुद्धिमान् ज्ञानी स एव च युक्तो योगयुक्तः । सर्माकरणात्म एन च कृत्स्नकर्मकृत् । कृत्स्नफलवत्चात् ॥ एतदेव प्रपञ्चयति । यसेत्यादि श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण ज्ञानामिदग्ध- कर्माणम् ।। न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । असङ्गं स्नेहं च त्यक्त्वा । ज्ञानस्वरूपमाह पुनः। नित्यतृप्त इति । नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरमरूपोऽ हमस्मीति तथाविधः ॥ कामादित्यागोपायमाह । निराशीरिति । यतचित्तात्मा भूत्वा निराशीरित्यर्थः । आत्मा मनः । परिग्रहत्यागो ऽनभिमानं। नर किश्चित्करोतीत्यस्याभिप्रायमाह । नामोति फिलिप- मिति ॥ यतचित्तात्मनो लक्षणमाह । यहन्छालामेति । कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह । समः सिद्धाविति ।। उपसंहरति । गतसङ्गस्येति । गतमङ्गस्य फलस्नेहरहितस्य । मुक्तस्य शरीराध- नभिमानिनः । ज्ञानारस्थितचेतमः । परमेश्वरज्ञानिनः ॥ ज्ञाना वस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति । ब्रह्मार्पणमिति । सर्वमेतद्ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि । 'त्यदधीनं यतः सन्मतः समो भगानिति । वदन्ति मुनयः सो न तु सर्पस्वरूपत' इति पाझे । 'सर्व तत्प्रज्ञानेत्रमिति च । एतं घर चढचा इत्यादि च । समाधिना सह ब्रह्मैव कर्म ॥ यज्ञभेटानाह । दैवमित्यादिना । दें भगरन्तम् । स एव तेषां यज्ञः। भगवदुपासनम् । कृत्स्नकर्मकृत् ॥८॥ यस्य सर्व समारम्भा कामसङ्कल्पवर्जिता । ज्ञानाग्निदग्धकर्माण तमाहु पण्डित वुधा ॥ १९ ॥ त्यक्त्या कर्मफला सग नित्यतृप्तो निराश्रय । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नर किञ्चित्करोति स ॥२०॥ निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रह । शारीर केवल कर्म कुर्च नामोति किल्लिपम् ॥२१॥ यदृच्छालामसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सर । सम सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते ॥२२॥ गतसङ्गस्य मुक्तस्य शानायस्थितचेतस । यशायाचरत कर्म समग्र प्रविलीयते ॥२३॥ ब्रह्मार्पण ब्रह्महविब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्। ब्रह्मैव तेन गन्तव्य ब्रह्मकर्म समाधिना ॥२४॥ देवमेयापरे यज्ञ योगिन पर्युपासते । ब्रह्मानायपरे 6 ·४२ श्री सर्वमलग्रन्थाः [अ. ५ यज्ञमितिक्रियाविशेपणं । नान्यत्तंपामस्ति यतीनां केपाश्चित् । यज्ञं भगवन्तं । 'यज्ञेन यज्ञ' । 'यज्ञो विष्णुर्दयते'त्यादि श्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञ प्रतिजुह्वतीति सर्वत्र समं तं यज्ञमित्यादौ । उक्तं च । 'विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामह' इत्यादि ॥ आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ।। द्रव्यं जुह्वतीति द्रव्ययज्ञाः । तपः परमेश्वरार्पणयुद्ध्या तत्र जुह्वतीति तपो- यज्ञा इत्यादि । इदं तपो हविः एतद्ब्रह्मानौ जुहोमि तत्पूजार्थमिति होमः । तदर्पण एव च होमवुद्धिः ॥ अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणमपाने जुह्वति अपानं च । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः।। नियताहारत्वेनैव प्राणशोपात् प्राणान्प्राणेपु जुह्वति । 'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राजस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनी'त्यादि श्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्ध । 'यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु चै हुता' इति । ब्रह्मपाः परमात्मनो मुखे । 'अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव चेति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । एवं ज्ञात्वा तानि कर्माणि कृत्वा विमोक्ष्यसे । युद्धं परित्यज्य यन्मोक्षार्थ करिष्यसि तदपि कर्म । अतो पिहितम् न त्याज्यमिति यशं यज्ञेनेवोपजुद्वति ॥२५॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निपु जुदति । शन्दादीन्यिपयानन्य इन्द्रियाग्निपु जुदति ॥२६॥ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणफर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगानी जुदति शानदीपिते ॥२७॥ द्रच्ययशास्तपोयशा योगयशास्तथा परे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः शंसितयताः॥२८॥ अपाने जुद्धति प्राण प्राणेऽपान तथा परे । प्राणा- पानगती रद्धा प्राणायामपरायणाः ॥२९॥ अपरे नियताहाराः प्राणा माणेषु जुदति। सर्वेऽप्येते यायिदो यमक्षपितफल्मपाः ॥३०॥ यज्ञ शिष्यामृतमुजो यान्ति प्रह्म सनातनं । नायं लोकोऽस्त्ययस्य कुतोऽन्यः पुगसत्तम ॥३१॥ एवं यायिधा यमा वितता ब्राह्मणो मुखे। कर्मजान्विद्धि ·श्लो..] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् भावः ॥ अखिलमुपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ इदानी- मपि ज्ञान्येव । तथाप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता। येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतान्यथो तम्मादेव मोहनाशात्पश्यसि ।। करणभृतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तर- रुक्त्वोपसंहरति ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीता भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॐ॥ तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ॥ यदृच्छालाभसन्तुष्ट इत्यादिना संन्यासम् । कुरु कौवेत्यादिना कर्मयोग तान्सर्वानवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥ श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्व कर्माखिलं पार्थ शाने परिसमाप्यते ॥३३॥ तद्विद्धि प्रणि- पातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते नानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः । ॥ ३४ ॥ यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्योपेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५॥ अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पाप- कृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्ठवेनैव वृजिनं सन्तरिप्यसि ॥ ३६॥ यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भमसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसा. कुरुते तथा ॥३७॥ न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥३८॥ श्रद्धावॉल्लभते ज्ञान मत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्या परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ अशश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोऽस्ति न परोन सुखं संशयात्मनः ॥ ४० ॥ योगसंन्यस्तकर्माणं शानसच्छिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि नियनन्ति धनञ्जय ॥४१॥ तस्मादशानसम्भूतं हृत्स्थं मानासिनात्मनः। छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ॥ ४२ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥४॥ अर्जुन उवाच ॥ सन्न्यासं फर्मणां कृष्ण पुनयोग च शंससि । यच्छेय एतयोरेकं तन्मे हि सुनिश्चितम् ॥ १॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सन्यासः ·४४ श्री सर्वमूलप्रन्थाः च । नियमनादिना सकललोककपणाकृष्णः। तचोक्तम् । 'यतः कसि देवेश नियम्य सकलं जगत् । अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिन' इति महाकौमे । संन्यासशब्दार्थ भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः। यदि संन्यासः श्रेयोऽधिक: स्यात्तर्हि संन्यास- वैतद्विरोधि युद्धमिति ॥ नायं संन्यासो यत्याश्रमः। द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी'ति वचनात् । 'तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयदि ति च । 'संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः । न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते। तद्भक्तोऽपि हि यद्गच्छेत्तद्गृहस्थो न धार्मिकः। मद्भक्तिश्च विरक्ति- स्तदधिकारो निगद्यते । यदाधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेदिति नारदीये । 'ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् । 'यदहरेव विरजेदिति च । 'संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी । येपामत्राधिकारो न तेषां कर्मति निश्चय' इत्यादेश्व ब्राह्मे । अतो नात्राश्रमः संन्यास उक्तः । संन्यासशब्दार्थमाह । ज्ञेय इति । संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञाप- यितुं तच्छब्दार्थ म्मारयति ज्ञेय इति ॥ संन्यासो हि ज्ञानान्त- रङ्गत्वेनोक्तो 'न तस्य तत्वग्रहणाये' त्यादौ । अतः कथं सोऽयम इत्यत आह । साङ्ख्ययोगाविति । उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः। 'अमिमुग्धो ह वै धूमतान्तः वं लोकं न प्रतिजानाति । मा व: पदव्यः पितरम्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्मनामित्यादि काम्य- कर्मविपयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते चालाः ॥ एकमपी- कर्मयोगध निन् यसकरावुभौ। तयोस्तु कर्मसन्न्यासात्कर्मयोगो विशि- प्यते ॥शा शेयः स नित्यसन्न्यासी यो नदेष्टि न काझति । निन्दो हि महायाहो सुखं पन्धात्प्रमुच्यते ॥३॥ साइख्ययोगी पृथग्यालाः प्रयदन्ति न पण्डिताः। पफमप्याशिनः सम्यगुभयोविन्दते फलम् ॥en

·गे. १२]
-
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
त्यस्याभिप्रायमाह । यत्सालयरिति । योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञान
फलं प्राप्यत इत्यर्थः । इतश्च संन्यासाद्योगो वर इत्याह । संन्यास-
स्त्विति । योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादि-
दुःखमेव तस्य ! मोक्षायेव हि फलं अन्यत्फलमल्पत्वादफलमेवैत्या-
शयः। तच्चोक्तं । 'विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यत' इति
पाझे । यत्तु महाफलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्म-
रागस तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तयेत्संन्यास इत्याह ।
योगयुक्त इति । मुनिः संन्यासी । तचोक्तं । ‘स हि लोके मुनि-
नाम यः कामक्रोधवर्जित' इति । एतदेव प्रपञ्चयति । योगयुक्त
इति । सर्वभूतात्मभृतः परमेश्वरः। यच्चामोतीत्यादेः । स आत्मभूतः
स्वस्य समीपं प्रत्यादानादिकर्ता यस्य स सर्वभूतात्मभूतात्मा ।।
संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ।। संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा
न लिप्यत इत्याह । ब्रह्मणीति । साधननियमस्योपचारत्वनिवृत्यर्थ
पुनः पुनः फलकथनम् ॥ एवं चाचार इत्याह । कायनेति ॥ पुन-
युक्त्यादिनियमनार्थ युक्तायुक्तफलमाह । युक्त इति । युक्तो योग-
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एक सास्यं च योगं च
यः पश्यति स पश्यति ॥५॥ सन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयो.
गतः। योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥ ६॥ योगयुको
विशुद्धात्मा विजितारमा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतारमा कुर्वन्नपि न
लिप्यते ॥७॥ नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वचित् । पश्यन्ण्य-
स्पृशजिननश्ननगच्छन्वपश्यसन् ॥८॥ प्रलपन्विजन्गृहन्नुन्मिपन्नि-
मिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥९॥ ब्रह्मण्याघाय
कर्माणि सङ्गं त्यक्त्त्या करोति यः। लिप्यते न स पापन पद्मपत्रमिया.
म्भसा ॥ १०॥ कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म-
कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्याऽऽत्मशुद्धये ॥३२॥ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्या शान्ति
मामोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सको नियद्धयते ॥३२॥

·४६ श्री सर्वमूलग्रन्थाः युक्तः ॥ पुनः संन्यासशब्दार्थ स्पष्टयति । सर्वकर्माणीति। मनसेति विशेषणादभिमानत्यागः ॥ न च करोति वस्तुत इत्याह । न कर्तृत्वमिति । प्रभुहि जीयो जडमपेक्ष्य ॥ ज्ञानमेवाज्ञाननाशक- मित्याह । ज्ञानेनेति । प्रथमज्ञानं परोक्षं । अपरोक्षज्ञानाव्यवहित- साधनमाह । तदुद्धय इति । परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह। विद्यति ॥ तदेव स्तौति । इहैवेति ॥ संन्यासयोगज्ञानानि मिलित्वा प्रपञ्चयत्यध्यायशेपेण । पुनर्योगस्याधिक्यं स्पष्टयति । वाह्यस्पर्शप्विति । कामरहितः आत्मनि यत्सुखं विन्दति स एव ब्रह्मयोगयुक्तात्मा चेत्तदेवाक्षयं सुखं विन्दति । ब्रह्मविषयो योगो ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैवात्मसुखमक्षयमन्यथा नेत्यर्थः।। संन्यासार्थ कामभोगं निन्दयति । ये हीति ॥ तत्परि- त्यागं प्रशंसति । शनोतीति । कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति । सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्नकारयन् ॥ १३ ॥ न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः। न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥ नादत्ते कस्यचित्पाप न चैच सुरुतं विभुः। अमानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥ शानेन तु तदशानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्झानं प्रकाश- यति तत्परम् ॥१६॥ तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्टास्तत्परायणाः । गच्छन्त्य पुनरावृत्ति माननिषूतकल्मपाः ॥ १७ ॥ विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८॥ इहैव तैर्जितः स्वगा येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोपं हि समं ब्रह्म तस्मा- इणि ते स्थिताः ॥१९॥ न प्रहप्येभियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसम्मूहो ब्रह्मविदह्मणि स्थितः ॥२०॥याहस्पशेप्यसत्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखं । सरलयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमनुने ॥ २१॥ ये हि मंस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते। आघन्तवन्तः कौन्तेय न सेषु रमते युधः ॥ २२॥ शमोतीहैय यः मोहूँ प्रायशरीरविमोक्षणात् ॥

·लो. २८] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् शरीरविमोक्षणात्प्राग्यथा मनुष्यगरीरे सोढुं सुगकं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ।। ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्च- यत्युत्तरैः श्लोकः । आरामः परदर्शनादिनिमित्तं सुखं । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । मुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तं । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मसुखं । स्वयं ज्योतिष्ट्वाद्भगवतस्तद्वयक्तेरन्त- ज्योतिः। सर्वेपामन्तर्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेपः । असम्प्रज्ञातममाधीनां वाह्यादर्शनात् । दर्शनेप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतन् । 'दर्शन- स्पर्शसंभापाद्यत्सुखं जायते नृणां । आरामः स तु विज्ञयः सुखं कामक्षयोदितमिति नारदीये । 'वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तज्योतिस्तु तत्स्थित' इति च । अन्तः सुखत्वादेः कारणमाह । ब्रह्मणि भूत इति । पापक्षयाचतद्भवतीत्याह । लभन्त इति । क्षीणकल्मपा भृत्वा छिन्न- द्वैधायतात्मानः । वैधाभावो वैधं मंशयो विपर्ययो वा । तच्चोक्तं । 'विपर्ययः संशयो वा यथं त्वकृतात्मनां । ज्ञानासिना तु तच्छित्वा मुक्तसङ्गः परं ब्रजेदिति । छिन्नद्वैधास्त एवाध्यतात्मानो दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तं । 'क्षीणपापा महाजाना जायन्ते गतमंशया' इति। छिन्नद्वेधाः यतात्मान इति या॥ सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह । कामक्रोधेति । अभितः सर्वतः ॥ ध्यान- प्रकारमाह । स्पर्शानित्यादिना । वाह्यान्स्पान्वहिः कृत्वा । श्रोत्रा- कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥ योऽन्तःसुखोऽन्त- रारामस्तथान्तज्योतिरेय यः। स योगी ब्रमनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽघि- गच्छति ॥ २४ ॥ लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणरुल्मपाः1 छिन्नद्वधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५॥ कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्म निर्वाणं चर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥ स्पर्शान्कृत्वा बहिर्वाह्यांश्चक्षुश्चवान्तरे भ्रयोः । प्राणापानौ समौ कृत्या नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिमुनिमोक्षपरायणः ।

·४८ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ..६ दीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुर्धबोरन्तरे कृत्वा । भ्रुवोर्मध्य- मवलोकयन्नित्यर्थः । उक्तं च । 'नासाग्रे वा ध्रुवोर्मध्ये ध्यानी चक्षुर्निधापयेदिति । प्राणापानौ समौ कृत्वा कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ।। ध्येयमाह । भोक्तारमिति ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पदाचार्य विरचिते गीताभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ ॐ ॥ ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ॥ विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह। अनाश्रित इति । चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता देवमेवेत्यादौ । 'अग्निब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृतेति च । तस्मानिरनिरक्रियः संन्यासी योगी च न भवत्येव ॥ संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह । यं संन्यासमिति । कामसङ्कल्पा- द्यपरित्यागे कथमुपायवान्स्यादित्याशयः ॥ कियत्कालं कर्म कर्तव्य- मित्यत आह । आरुरुक्षोर्मुनेरिति । योगमारुरुक्षोः उपायसम्पूर्ति- मिच्छोः। योगारूढस्य सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः । कारणं परमसुखकारणं । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तं । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथापि यदा भोक्तव्योपरमस्तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भग- वचरितादी स्थितिः। तचोक्तं । 'ये त्यां पश्यन्ति भगवस्त एव विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥ भोक्तारं यातपसां सर्वलोकमहेश्वरम्। सुहृदं सर्वभूतानां झात्या मां शान्तिमृच्छति ॥१९॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे कृष्णार्जुन- सवादे कर्मसन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अनाधितः फर्मफलं कार्य कर्म करोति यः ॥ स सन्यासी च योगी चन निरग्निन चामियः॥१॥ यं सन्यासमिति प्राहुयांगं तं यिदि पाण्डय । न घसन्न्यस्तसइल्यो योगी भयति फचन ॥२॥ मायरक्षोभुनेयोगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैय ·श्लो.] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् ४९ सुखिनः परं । तेपामेव तु सम्यक्च समाधिर्जायते नृणां । भोक्तव्य- कर्मण्यक्षीणे जपेन कथयापि वा। वर्तयन्ति महात्मानस्त्वद्भक्तास्त्व- त्परायणा' इति ।। योगारूढस्य लक्षणमाह । यदेति । सम्यगन- नुपङ्गस्तस्यैव भवति । उक्तं च । 'खतो दोपलयो दृष्ट्वा वितरेषां प्रयत्नत' इति ॥ स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह । उद्धरेदित्यादिना ॥ कस्य बन्धुरात्मेत्याह । वन्धुरात्मेति । आत्मा मनः । आत्मनो जीवस्य आत्मना मनसा । आत्मानं जीवं । आत्मैव मनः। आत्मना वुध्या । जीवेनैव वा । स हि वुध्या विजयति । उक्तं च । 'मनः परं कारणमामनन्ति' । 'मन एव मनुष्याणां कारणं वन्धमोक्षयो । 'उद्धरेन्मनसा जी न जीव- मवसादयेत् । जीवस्य वन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः' । 'जीवेन बुद्धया हि यदात्मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य । ततो जयेद्बुद्धिवलो नरस्तद्देवे च भक्त्या मधुकैटभारावित्यादि ब्रह्मवैवर्ते । अनात्मनः अजितात्मनः पुरुषस्य । अजितमनस्कस्य । सदपि मनोड नुपकारीत्यनात्मा। सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा मन एव शत्रुवच्छत्रुत्वे वर्तते ॥ जितात्मनः फलमाह । जितात्मन इति | जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विपयेपु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यक् हृद्याहितः शमः कारणमुच्यते ॥३॥ यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मखनुपजते । सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४॥ उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव हात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५॥ बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६॥ जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णमुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥ ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोटाइमकाञ्चनः ॥ 7 ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः अ. सन्निहितो भवति । अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति । शीतोष्णेत्यादिना । शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा विजितेन्द्रिय इति कूटस्थत्वे हेतुः । विज्ञानं विशेप- ज्ञानं । अपरोक्षज्ञानं वा। तचोक्तं । 'सामान्यैर्य त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः । देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम्' । 'श्रवणा- न्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । तज्ज्ञानं दर्शनं विष्णोविज्ञानं शम्भु- रनवीन' । 'विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेविशिष्ट दर्शनं तथेत्यादि। कूटस्थो निर्विकारः । कूटवस्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटमाकाशः । 'कूटं खं विदलं व्योम संधिराकाश उच्यत'इत्यभिधानात् । योगी योगं कुर्वन् । युक्तो योगसम्पूर्णः एवं भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ।। स एव च सर्वस्माद्विशिष्यते । साधुपापादिपु समबुद्धिः। जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूषा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वर- कृतमेव स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत्सर्व । 'स्वतः सर्वेऽपि चिपाः सर्वदोपविवर्जिताः । जीवास्तेषां तु ये दोपास्त उपाधिकृता मताः । सर्व चेवरतस्तपां न किञ्चित्स्वत एव तु । समा एव ह्यतः सर्वे वैपम्यं भ्रान्तिसम्भवम् । एवं समानजीवास्तु विशेपो देवतादिषु । स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः । असुरादेस्तथा दोपा नित्याः स्वाभाविका अपि । गुणदोषौ मनुष्याणां नित्यौ स्वाभाविको मतौ । गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मता' इति ब्राह्मे । न तु साधुपापा- दीनां पूजादिसाम्यम् । तत्र दोपस्मृतेः। 'समानां विषमा पूजा विपमाणां समा तथा । क्रियते येन देवोऽपि स्वपदादश्यते पुमानि ति पाझे । 'वित्तं बंधुवयः कर्म विद्याचैव तु पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि मुहन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वेष्ययन्धुषु। साधुप्यपि च पापेपु समधुद्धि- विशिप्यते ॥ ९॥ योगी युञ्जीत सततमामानं रहसि स्थितः। एकाकी.

·श्लो. ५१ १. भीमद्गीताभाष्यम् गरीयो द्युत्तरोत्तरमि'ति वामने । 'गुणानुसारिणी पूजां समां दृष्टिं च यो नरः। सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति । वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । पूजाया विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजमिति ब्रह्मवैवर्त । सुहृदादिपु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिरन्यूनाs- नधिका या साऽपि समा । तदप्याह । 'यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च । तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यत' इति गारुडे । प्रत्युपकार- निरपेक्षयोपकारकृत्सुहृत् । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षा करोति स मित्रं । अरिर्वधादिकर्ता । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स उदासीनः । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स मध्यस्थः । अवासित- कद्देप्यः । आह चैतत् । 'द्वेष्योऽवासितकृत्कार्यमात्रकारी तु मध्यमः। प्रियकृत्प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति । स मित्रमुपकारं तु ह्यनपेक्ष्योपकारकृत् । यस्ततः स सुहृत्प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादि- कृदिति ॥ समाधियोगप्रकारमाह । योगी युञ्जीतेत्यादिना । युञ्जीत समाधियोगयुक्तं कुर्यात् । आत्मानं मनः ॥ योग समाधियोगं युज्यात् ।। निर्वाणपरमां शरीरत्यागोत्तरकालीनां ॥ अनशनादि- निषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्यादिवर्जनं । कृत्वा यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिर मासनमात्मनः। नात्युछितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रिय क्रियः। उपविश्यासने युज्याधोगमा- त्मविशुद्धये ॥१२॥ समं कायशिरोग्रीयं धारयन्नचलं स्थिरः। सम्प्रेक्ष्य नासिकानं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥ प्रशान्तात्मा विगतभीग्रल- चारिखते स्थितः । मनः संयम्य मचित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥१४॥ युञ्जनेयं सदाऽत्मानं योगी नियतमानसः। शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥ नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्त- मननतः । न चातिस्थमशीळस्य जाप्रतो नैव चार्जुन ॥ १६॥ युक्ताहार- ·श्री सर्वमूलग्रन्याः [अ.६ निमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन्प्रसिध्यतीति नारदीये ।। युक्ताहार- विहारस्य । सोपायाऽहारादेः। यावता श्रमायभावो भवति तावदाहा- रादेरित्यर्थः ॥ आत्मनि भगवति ॥ आत्मनो योगं भगवद्विपयं योगं ॥ आत्मना मनसा । आत्मनि देहे । आत्मानं भगवन्तं पश्यन् ॥ तत्त्वतो भगवद्रुपात् ॥ दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स दुःखसंयोगवियोगः । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन । निश्चयेन योक्तव्यः योक्तव्य एव युभूपुणेत्यर्थः ।। सर्वान् सर्व विषयान् । अशेषतः एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते नान्येनेत्येवशब्दः ॥ युद्धेः कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च॥ यतो यतः यत्र यत्र । 'यतो यतो धावती'त्यादिप्रयोगात् । विहारस्य युक्तचेप्टस्य कर्मसु । युक्तखप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥ यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥ यथा दीपो निवातस्थो नेते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युअतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥ यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्य- मात्मनि तुप्यति ॥ २० ॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्वतः ॥ २१॥ यं लब्ध्या चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिस्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते ॥ २२ ॥ तं विद्याहुःखसंयोगवियोग योगसंशितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगो निर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥ सङ्कल्पप्रभवान्कामा- स्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियमाम विनियम्य समन्ततः ॥२४॥ शनमानेरुपरमेसुद्धा घृतिगृहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृत्या न किञ्चि दपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥ यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यतदारमन्येव यशं नयेत् ॥ २६ ॥ प्रशान्तमन ह्येनं योगिनं सुप्रमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ग्रह्मभूतमफल्मपम् ॥ २७ ॥.

·श्लो. ३२] १. श्रीमद्गीतामाष्यम् आत्मन्येव वशं नयेत् । आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ पूर्व- श्लोकोक्तं प्रपञ्चयति । एवं युञ्जनिति ॥ ध्येयमाह । सर्वभूतस्थ- मिति । सर्वभूतस्थमात्मानं परमेश्वरं । सर्वभूतानि चात्मनि परमेश्वर । तंच परमेश्वरं ब्रह्मणादावैश्वर्यादिना साम्पेन पश्पत्ति। तचोक्तं । 'आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितं । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनी'ति । 'समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेघरमिति च ॥ फल- माह । यो मामिति । तस्याहं न प्रणश्यामीति सर्वदा योगक्षेमवहः स्वामित्यर्थः। स च मे न प्रणश्यति सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिन्यरक्षत्यनाथः । एवं भृत्येऽप्यभजत्यभृत्य इति हि प्रसिद्धिः। उक्तं च । 'सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपति ! अचला तस्य भक्ति:- स्सायोगक्षेमं वहाम्यहमिति गारुडे ।। एतदेव स्पष्टयति । सर्वभूतस्थित- मिति । एकलमास्थितः सर्वत्रक एवेवर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण चर्तमानोऽपि भय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो जानफलं नियत- मित्यर्थः । तथापि प्रायो नाधर्म करोति । कुर्वतस्तु महचेदुःखमूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात् । आह च । 'कदाचिदपि नाधर्म युद्धिर्विष्णु- दृशां भवेत् । प्रमादात कृतं पापं स्वल्पं भम्मीभविष्यति । आदि- राजैस्तथादेवव्रपिभिः क्रियते कियत् । वाहुल्यात्कर्मणस्तेषां दुःख- सूचकमेव तदिति ॥ साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे । आत्मौपम्येनेति ।। युअग्नेयं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः । सुग्नेन ब्रह्मसंस्पर्श- मत्यन्तं सुसमनुते ॥ २८॥ मर्वभूतस्यमात्मानं सर्वभूतानि चान्मनि । ईक्षते योगयुक्तारमा सर्वत्र ममदर्शनः ॥ २०॥ यो मां पश्यति मर्यत्र सर्वच मयि पश्यति । तम्याहं न प्रणश्यामि स च में न प्रणश्यति । ॥ ३०॥ सर्वभूतस्थितं यो मां मजन्येफरयमास्थितः । सर्पया धन- मानोऽपि स योगी मपि यतते ॥३१ आत्मौपम्येन मयंत्र ममं पश्यति योऽर्जुन । मुखं या यदि या गुन्सं म योगी परमो मतः ॥ ३२॥ अजून ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः एतस्य योगस्य स्थिरां स्थिति न पश्यामि मनसश्चलत्वात् । उक्तं च । 'मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितियोंगस्य वै स्थिरा । विनाऽभ्यासान शक्या साद्वैराग्याद्वा न संशय' इति व्यासयोगे ॥ न च कदाचित्स्वयमेव मनो नियम्यते । 'शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ । नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिन जायत' इति निषेधाद्राह्मे ॥ अयतिरप्रयत्नः ॥ योगस्य जिज्ञासुरपि ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि । शब्दब्रह्मातिवर्तते परं ब्रह्म प्रामोतीत्यर्थः । नकजन्मनीत्याह । प्रयत्नादिति । जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । उवाच ॥ योऽयं योगस्त्यया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थिति स्थिराम् ॥ ३३ ॥ चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि वलवदृढम् । तस्याहं निग्रह मन्ये बायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४॥ श्रीभगवानुवाच ॥ असंशयं महायाहो मनो दुनिग्रहं चलं । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५॥ असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥ ३६॥ अर्जुन उवाच ॥ अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाञ्चलितमानसः। योगसंसिद्धि को गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥ कञ्चिन्नोभयविभ्रष्ट- रिछन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महावाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥३८॥ एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य छत्ता न पपद्यते ॥ ३९ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥ प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुपित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां धीमतां गेहे योग- भ्रष्टोऽभिजायते ॥४१॥ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥ तत्र तं बुद्धिसंयोग लभते पौर्वदैहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥ पूर्याभ्यासेन तेनैव वियते हवशोऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शम्द- प्रमातियर्तते ॥४४॥ प्रयत्नाचतमानस्तु योगी संसुद्धकिल्यिपः। अनेक- अप्राप्य

·लो. २]
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षजानीभूत्वा परां गतिं याति । आह
च। 'अतीवश्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः। ज्ञात्वा ध्यात्वा
तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् । विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु
कथञ्चने ति नारदीये ॥ ज्ञानिभ्यो योगज्ञानिभ्यः। तपस्विभ्यः
कृच्छादिचारिभ्यः । उक्तं च। 'कृच्छादेरपि यज्ञादेानयोगो
विशिष्यते । तत्रापि शेपश्रीब्रह्मगियादिध्यानतो हरेः। ध्यानं कोटि-
गुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणामिति गारुडे । 'अज्ञात्वा ध्यायिनो
ध्यानाजानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्रायानादपि तु
दर्शनं । दर्शनाचैव भक्तेश्च न किञ्चित्साधनाधिकमिति नारदीये ।।
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये पष्ठोऽ-
ध्यायः
ॐ॥ साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतरघ्यायैः। उत्तरस्तु पइभि-
भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह ॥ आसक्तमनाः अतीवस्नेहयुक्तमनाः ।
मदाश्रयः भगवानेव मया सर्व कारयति । स एव च मे शरणं ।
तस्मिन्नेव चाहं स्थित इति स्थितः । अमंशयं ममग्रमिति क्रिया-
विशेषणं ॥ इदं मद्विपयं ज्ञानं । विज्ञानं विशेषज्ञानं ॥ दौर्लभ्यं,
जन्मससिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥ तपस्विभ्योऽधिको योगी
शानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कमिभ्यश्चाधिको योगी तस्माधोगी भवा-
र्जुन ॥ ४६॥ योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते
यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥४७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे कृष्णार्जुनसंवादे अभ्यासयोगो नाम पष्ठोऽ-
ध्यायः ॥६॥
श्रीभगवानुवाच ॥ मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः।
असंशयं समय मां यथा शास्यसि तच्छणु ॥ १॥ शानं तेऽहं सविज्ञान-
मिदं वक्ष्याम्यशेषतः।यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ञानव्यमवशिष्यते ॥२॥

·७ ५६ [अ. श्री सर्वमूलग्रन्थाः ज्ञानस्याह । मनुष्याणामिति ॥ प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह । भूमिरित्या- दिना । महतोऽहंकार एवान्तर्भावः ॥ अपरा अनुत्तमा । वक्ष्यमाणा मपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी। चिद्रूपभूता सर्वदा सती । एतन्महद्भुतमिति श्रुतिः । जगाद च । 'प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा। अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्टया भिन्नाष्टधा पुनः । महान्बुद्धिर्मनचैव पञ्चभूतानि चेति हि । अवरा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते यया। चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादि- निधना परा । यत्समं तु प्रियं किश्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः । नारायणस्य महिपी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि । ताभ्यामिदं जगत्सर्व हरिः सृजति भूतराडि'ति नारदीये ॥ न केवलं ते जगत्प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह । अहमिति । प्रभावादेः सत्ता- प्रतीत्यादिकारणत्वात्तद्भोक्तृत्वाच प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः । 'सर्वकामः सर्वकर्मा सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमस्यात्तोऽवाक्यनादर' इति । आह च । 'स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता । यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्युपिभिः स्तुतः । सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः। आगमिष्यत्सुखं चापि तच्चास्त्येव सदापि तु । तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाञ्जातं सुखमतीव चेति नारदीये ॥ अहमेव परतरः। मत्तोऽन्यत्परतरं न किञ्चिदपि । इदं ज्ञानं । रसोऽहमिति मनुप्याणां सहस्रपु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चि- न्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३॥ भूमिरापोऽनलो वायुःखं मनो बुद्धिरेव च । अहझार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरएधा ॥४॥ अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥५॥ पतधोनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं रत्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६॥ मत्तः परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति धनअय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सो मणिगणा इव ॥ ७॥ रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिमर्ययो। प्रणयः सर्ययेदेषु शम्दः खे पौरुषं नृपु॥ ८॥ पुण्यो ·को. ११) १. श्रीमद्गीताभाष्यम् विज्ञानं ॥ अबादयोऽपि तत एव ॥ तथापि रसादिस्वभावानां साराणां च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेपतोऽपि स एव नियामकः । न स्वादिनियमानुबद्धो रसादिस्तत्सारत्यादिश्चेति दर्शयति । अप्सु रस इत्यादिविशेपशब्दैः। भोगच विशेपतो रसादेरिति। उपासनार्थ च । उक्तं च गीताकल्पे। 'रसादीनां रसादित्वे खभावत्वे तथैव च । सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेपेणापि कारणम् । सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः । रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः । अवादयः पार्षदा ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः। रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिरि'ति । 'स्वभावो जीव एव च । 'सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम् । न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चरा- चरमिति च । धर्माविरुद्धः कामरागविवर्जितमित्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे । 'धर्माविरुद्धकामेऽसाबुपास्यः काममिच्छता । विहीने कामरागादेवले च बलमिच्छता । ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्जान- मेव ददाति स' इत्यादि । पुण्यो गन्ध इति भोगापेक्षया च । तथा च श्रुतिः। 'पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छति' । 'ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोक इत्यादिका । ऋतं च पुण्यं । 'ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयत' इत्यभिधानात् । 'ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात्स प्रयोगग' इति च । न चा'नश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' । 'अन्यो निरन्नोऽपि वलेन भूयानित्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम् । 'प्रविविक्ताहारतर इवैप भवत्यस्माच्छारीरादात्मन' इति । न चात्र जीव उच्यते । शारीरा- गन्धः पृथिव्यां च तेजश्वासि विभावसौ। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ९॥ बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुदि- वुद्धिमतामलि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥१०॥ यलं बलवतामस्मि काम- रागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोसि भरतर्पम ॥११॥ 8

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः
[म.
दात्मन इति मेदाभिधानात् । स्वमादिश्च शारीर एव । 'शारीरस्तु
विधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेरिति वचनाद्गारुडे । अस्मादितीश्व-
रव्यावृत्यर्थम् । 'शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्वेश्वरसंज्ञितः । अनादि-
बन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तम्तथाऽपर इति वचनान्नारदीये । भेदश्रुतेश्च ।
सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यो न त्ववस्थाभेदः । आह च ।
'प्रविविक्तभुग्यतो ह्यस्माच्छारीरात्पुरुषोत्तमः । अतोऽभोक्ता च भोक्ता
च स्थूलाभोगात्स एव त्विति गीताकल्पे ॥ न त्वहं तेप्विति तद-
नाधारत्वमुच्यते । उक्तं च । 'तदाश्रितं जगत्सर्व नासौ कुत्र-
चिदाश्रित' इति गीताकल्पे ॥ तर्हि कथमेवं न ज्ञायस इत्यत आह ।
त्रिभिरिति । तादात्म्याथै मयट् । तच्चोक्तं । 'तादात्म्याथै विका-
रार्थे प्राचुर्यार्थे मयट विधे'ति । न हि गुणकार्यभूता माया ।
गुणमयीति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यं । 'तादात्म्यं
कार्यधर्मादः संयोगो भिन्नवस्तुनोरिति व्यासयोगे। भावैः पदार्थैः ।
सर्व भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति । एभिरिति ।
ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थमिदमिति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वेश्वरदेहोऽपि तादृश
इति मायामोहित इत्यर्थः। जगाद च व्यासयोगे। 'गौणान्ब्रह्मादि-
देहादीन्दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः। देहादिरिति मन्यानो मोहितोऽज्ञो
जनो भृशमि'ति । एभ्यो गुणमयेभ्यः । 'गुणेभ्यश्च परमिति वक्ष्य-
माणत्वात् । 'केवलो निर्गुणश्थेत्यादि श्रुतिभ्यश्च। त्रैगुण्यवर्जितमिति
चोक्तम् ॥ कथमनादिकाले मोहानत्ययो वहूनामित्यत आह ।
देवीति । अयमाशयः। माया ोपा मोहिका । सा च सृष्टयादि-
ये चैय मात्विका भावा राजसास्तामसाथ ये। मत्त एवेति तान्विद्धि
न त्यहं तेपु से मयि ॥ १२॥ प्रिभिर्गुणमयविरभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नामिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ ॥ देवी पा गुण
मयी मम माया दुरत्यया। मामेय ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति से ॥१॥

·ग्लो. १९] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् क्रीडादिमद्देवमंबन्धित्यादतिशक्तैर्दुरत्यया । तथा हि देवशब्दार्थ पठन्ति । 'दिवु क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्यमकान्ति- गतिविति । कथं देवी? मदीयत्वात् अहं हि देव इति । अत्रवीच । 'श्रीभृदुंगति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी । तच्छक्त्यनन्तांशहीना ऽथापि तस्याश्रयात्प्रभोः। अनन्तब्रह्मरुद्रादे स्थाः शक्तिकलापि हि । तेपां दुरत्ययाप्येपा विना विष्णुप्रसादत' इति व्यासयोगे । वर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यत इत्यत आह । मामेवेति । अन्यत्सर्व परि- त्यज्य मामेव ये प्रपद्यन्ते । गुवांदिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये । 'मत्सम्पत्या तु गुर्वादीन्मजन्ते मध्यमा नराः । मदु- पाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमा' इति । 'आचार्यचैत्यवपुपा स्वगति व्यनइक्षि'इति च ॥ तर्हि किमिति सर्व नात्यायन्नित्यत आह । न मामिति । दुप्कृतित्यान्मूढाः । अतएव नराधमाः । अपहृत- ज्ञानत्याच मूढाः । अतएवासुरं भावमाश्रिताः । स च वक्ष्यते प्रवृत्ति च निवृत्ति चेत्यादिना । अपहारोऽभिभवः । उक्तं चैतद्वयासयोगे। 'ज्ञानं स्वभायो जीवानां मायया ह्यभिभूयत' इति । असुपु रता असुराः । तचोक्तं नारदीये । 'ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असाविति ॥ एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः। तचोक्तं गारुडे । 'मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यत' इति ॥ वहूनां जन्मना- न मां दुप्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः। माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ १५॥ चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आती जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ।। १६ ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्षिशिप्यते। प्रियो हि झानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥२७॥ उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ १८॥ यहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।

·६० श्री सर्वमूलग्रन्थाः मन्ते ज्ञानवान्भवति । तचोक्तं ब्राझे। 'जन्मभिर्वहुभिात्या ततो मां प्रतिपद्यत' इति ॥ प्रकृत्या स्वभावेन । 'स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति चेत्यभिधानात् ॥ यां यां ब्रह्मादिरूपां तनुं । उक्तं च नारदीये । 'अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्त'तेति । 'मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मक' इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच मोक्षधर्मपु। 'अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यत' इत्यादेश्व ब्रह्मवैवर्ते ॥ को विशेपस्तवान्येभ्य इत्यत आह । अव्यक्तमिति । कार्यदेहादिवर्जितम् । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह। व्यक्तिमापन्न- मिति । कार्यदेहाद्यापन्नं तच्चोक्तं । 'सदसतः परं । 'न तस्य कार्य' । 'अपाणिपादः" । 'आनन्ददेहं पुरुवं मन्यन्ते गौणदैहिक- मित्यादौ । भावं याथार्थ्यम् । तथाऽनवीच । 'याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिता' इत्यादि॥ अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह । नाह- मिति । योगेन सामोपायेन मायया च । मयैव मूढो नाभि- जानाति । तथाऽऽह पाये। 'आत्मनः प्रकृति चैव लोकचित्तस्य चन्धनम् । स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वर' इति ।। न च वासुदेयः सर्वमिति स महात्मा मुदुर्लभः ॥ १९ ॥ कामैस्तैस्तैर्तृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥२०॥ यो यो यां यां तनुं भक्तःश्रद्धयाऽचितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धा तामेव विदधाम्यहम् ॥ २१ ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ २२ ॥ अन्तयत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेघसाम्। देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥२३॥ अव्यकं व्यक्तिमापनं मन्यन्ते मामवुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २४ ॥ नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः। मूदोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥ घेदाहं सम- नीतानि वर्तमानानिचार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न

·लो. ३०]
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
.
मां माया वनातीत्याह । वेदति। न कश्वनाविसमर्थोऽपि खसाम-
यात् ।। द्वन्द्वमोहेन सुखदुःखादि विषयमोहेन । इच्छाāपयोः
प्रवृद्धयोः न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतद् । सर्गे
सर्गकाले आरभ्यैव । शरीरे हि सतीच्छादयः । पूर्व त्वज्ञानमात्र ।
विपरीताश्च केचित्सन्तीत्याह। येपामिति ॥ जरामरणमोक्षायेत्य-
न्यकामनिवृत्यर्थ मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थ वा न विधिः । 'मुमुक्षोर-
मुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभागि'तीतरस्तुतेर्नारदीये। नात्यन्तिक-
मिति च । 'देवानां गुणलिङ्गानामानुस्राविककर्मणां । सत्व एवैक-
मनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या । अनिमित्ता भगवति भक्तिः
सिद्धेगरीयसी । जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथेति भागवते
लक्षणाच्च । आह च । 'सर्वे वेदास्तु देवार्थी देवा नारायणार्थकाः ।
नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इप्यते । एवं मध्यमभक्तानामे-
कान्तानां न कस्यचित् । अर्थ नारायणो देवः ममन्यत्तदर्थकमिति
गीताकल्पे। त एव च विदुः । 'यमेवप वृणुत' इति श्रुतेः ।।
।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये सप्तमोऽ-
ध्यायः ॥७॥
। ॥
॥
॥
कश्चन ॥ २६ ॥ इच्छाद्वेषसमुत्येन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि
संमोहं सगै यान्ति परन्तप ॥ २७ ॥ येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्य-
कर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ २८॥ जरा-
मरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यान्मं
कर्म चाखिलम् ॥ २९॥ साधिभूताधिदैवं मां साधियनं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युकचेतसः ॥३०॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता.
सूपनिषत्सु नझविद्यायां योगशास्त्रे ०क्षानविनानयोगोनाम सप्तमोड-
ध्यायः
॥७॥

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः.. [म.८ जवः ॐ।। मरणकाले कर्तव्यगत्यायस्मिन्नध्याय उपदिशति ॥ परममक्षरं ब्राह्म। वेदादिशङ्कानिवृत्त्यर्थमेतत् । आत्मन्यधि यत्तद- ध्यात्मम् । आत्माधिकारे यत्तदिति वा। तथा हि । स्वभावः । स्वाख्यो भावः स्वभाव इति व्युत्पत्या जीवो वा स्वभावः। सर्वदाऽस्त्येवंकप्रकारेणेति भावः। अन्तःकरणादिव्यावृत्यर्थो भाव- शद्रः। न टेकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः। विकारित्वात् । वशद ईश्वरव्यावृत्यर्थः। भूतनां जीवानां भावानां जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया विसर्गः। विशेषेण सर्जनं विसर्ग इत्यर्थः ।। भूतानि सशरीरान् जीवानधिकृत्य यत्तदधिभूतम् । क्षरो भावः विनाशिकार्यपदार्थः । अव्यक्तान्तभावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तचोक्तं ।' 'अव्यक्तं परमे व्योम्नि निष्क्रिये सम्प्रलीयत' इति । 'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमेति च । 'विकारोऽव्यक्तजन्म ही ति च स्कान्दे । पुरि शयनात्पुरुषो जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा या। स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरित्यधि- देवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा। सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेरधियज्ञः । अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्ध इति देह इति विशेषणम् । 'भोक्तारं यज्ञतपसां । विद्या मां' । 'येऽप्यन्यदेवताभक्ताः । 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि' । 'ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवा' इत्यादेः। 'कुतो ह्यस्य भुवः स्वर्गः कुतो नैश्रेयसं पदमित्यादि- परिहाराच मोक्षध । भगवांश्वेत्तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति अर्जुन उवाच ॥ किं नड्रह्म किमध्यात्म किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥१॥ अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं शेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अक्षरं ब्रह्म परमं खमायोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावो. द्भयकरो विसर्गः कर्मसंशितः ॥ ३॥ अधिभूतं क्षरोभावः पुरुपश्चाधि- ·गे ७ १. श्रामद्गाताभाष्यम् कथमित्यस्य परिहारः पृथड्मोक्तः। सर्वप्राणिदेहस्थरूपेणाधियनः । अति खदेहनिवृत्यर्थम् । न हि तरेश्वरस नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नायोक्तं ब्रह्म भगतोऽन्यत् । ते ब्रलेत्युक्त्या साधिभूताधियं मां साधियज्ञं च ये विदुरिति परामर्शाद । तस्मैच च प्रश्नात् । माधि- यज्ञमिति मेढप्रतीतेस्तनिवृत्यर्थमधियज्ञोऽहमित्युक्तं । मामित्यमेढ- सिद्धेरक्षरमित्येवोक्तं । आह च गीताकल्पे। 'देहस्थविष्णुरूपाणि अधियन्न इतीरितः। कमेंश्वरस्य सृष्टचारस्यं तचापीच्छायमुच्यते । अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्म जीव उच्यते। हिरण्यगमोऽधिद देवः सङ्कर्षणोऽपि वा । ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वर' इति । 'यथाप्रतीतं वा सर्गमन नर पिरुद्धयत' इति । स्कान्दे च । 'आत्माभि- मानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते । देहाद्राह्य निनातीन वाह्यत्वा- दधिदैवतम् । देवाधिकारगं सर्व महाभूताधिकारगम् । तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकादिति । महाकौमें च । 'अध्यात्म देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् । सदेहजीनभूतानि यत्तेपामुपकारकृत् । अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतमिति ॥ मझा माय सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तं । 'मुक्तानां च गति- ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पित' इति मोक्षधर्मे ।। स्मरन्पुस्पस्त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यनिरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदित्यन्तति विशेषणम् । सुमतेनर शङ्काऽनकाशः। स्मरंस्त्यजतीत्येककालीनत्व- प्रतीतः । दुर्मतेर्तुःखान स्मरंस्त्यजतीति भविष्यति शङ्का । 'त्यजन्देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयमिति स्कान्दे । 'तस्स हैतस्य हृदय- दैवत । अधियोऽहमेचात्र देहे देहमता पर 88 अन्तकाले च मामेव सरन्मुक्त्वा कलेवर। य प्रयाति स मगाव याति नास्त्यत्र सशय' |॥ ५॥ य य वापि स्मरमाव त्यजत्यन्ते पलेर । त तमेति कौन्तेय सदा तद्भावमायित ॥ ६॥ तस्मान्सर्वेषु कालेपु मामनुस्मर ·६४ ८ श्री सर्वमूलप्रन्थाः । स्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनप आत्मा निष्कामतीति हि श्रुतिः । सदा तद्भावभावित इत्यन्तकाले स्मरणोपायमाह | माचोन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वमतिवासितत्वम् । भावनात्यतियासने' त्यभिधानाम् ।। सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति । अभ्यासेति । अभ्यास एव योगोऽभ्यासयोगः। दिव्यं पुरुष पुरिशयं पूर्ण च । 'स या अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृत- मिति श्रुतेः । दिव्यं सृष्टयादिक्रीडायुक्तम् । दिबु क्रीडेतिधातोः ॥ ध्येयमाह । कविमिति । कविं सर्वज्ञम् । यः सर्वज्ञ इति श्रुतिः। 'त्वं कविः सर्ववेदनादिति ब्राझे । धातारं धारणपोषणकर्तारम् । डु धाञ् धारणपोपणयोरिति धातोः । धाता विधाता परमोतसंगिति च श्रुतिः। ब्रह्मा स्थाणुरित्यारभ्य 'तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्ट- फलां गतिमि'त्यादि च मोक्षधर्मे । तमसोऽव्यक्तात्परतः स्थितम् । 'तमसः परस्तादिति । 'अव्यक्तं चै तमः परस्ताद्धि स तत' इति पिप्पलादशाखायाम् । मृत्युर्वा च तमः 'मृत्यु तमो ज्योतिरमृत- मिति श्रुतेः ॥ वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकाले कर्तव्यमाह विशेषतः प्रयाणकाल इति । वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्ति- वैराग्यादिसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां त्वीपज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णाना- मपि निपुणानां तबलात्कथञ्चिद्भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते । 'पानेन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्य- सारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसा त्वाऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् । तथा परे युध्य च । मय्यर्पितमनोवुद्धिर्मामेवैप्यस्यसंशयम् ॥ ७॥ अभ्यासयोग युकेन चेतसाऽनन्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानु चिन्तयन् ॥ ८॥ कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥९॥ प्रयाण. काले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगयलेन चैय। ध्रुवोर्मध्ये पाण- P ·लो. १५] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् स्वात्मसमाधियोगवलेन जित्वा प्रकृति बलिष्ठाम् । त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया त' इति । 'ये तु तद्भाविता लोक एकान्तित्वं समाश्रिताः। एतदम्यधिकं तेषां तत्तेजः प्रविशन्त्यु- वेति च मोक्षध। 'सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः । नियमेन तथापीरजयादियुतयोगिनाम् । वश्यत्वात्मनसस्त्वीपत्पूर्व- मप्याप्यते ध्वमिति व्यासयोगे ॥ तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति । यदक्षरमित्यादिना। प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति पदं स्वरूपम् । पद गताविति धातोः। तद्विष्णोः परमं पदमिति श्रुतेश्च । 'गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यत' इति च नारदीये ।। ब्रह्मनाडी विना यद्यन्यत्र गच्छति तहिं विना मोक्षं स्थानान्तरं प्रामोतीति सर्वद्वाराणि संयम्य । 'निर्गच्छंचक्षुपा सूर्य दिगः श्रोत्रेण चैव ही त्यादिवचना- द्वथासयोगे । मोक्षधर्म च । हृदि नारायणे । 'ह्रियते त्वया जग- द्यम्मादृदित्येवं प्रभापस' इति पाने । न हि मूर्तीि प्राणो हदि मनसः स्थितिः सम्भवति । 'यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथैति च्यासयोगे । योगधारणामास्थितः । योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः।। नित्ययुक्तस्स नित्योपायवतः। योगिनः परिपूर्णयोगस ॥ तत्प्राप्ति स्तौति । मामिति परमां सिद्धिं गता हि त इति तत्र हेतुः ।। मावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यं ॥ १०॥ यदक्षरं वेदविदो यदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो ग्रामचर्य चरन्ति तत्ते पदं सड्प्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११॥ सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हदि निगध्य च। मूांधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥ ओमित्येकाक्षरं प्राप्त व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति स्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥ अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तम्याएं सुलमः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥ १en मामुपेत्य पुनर्जन्म दुग्पालयमशाश्यतम् । नानुयन्ति महात्मानः संमिदि परमां 9 ·श्री सर्वमूलमन्थाः [भ. ८ महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः। तचोक्तं नारायणगोपाल- कल्पे। 'आमेरुब्रह्मसदनादाजनान्न जनिर्मुवि । तथाप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजमिति ॥ मां प्राप्य न पुनरावृत्तिरिति स्थापयितु- मव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्य दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति । सहस्रयुगे- त्यादिना । सहस्रशब्दोघानेकवाची। 'सा विश्वरूपस्य रजनी ति श्रुतिः ॥ द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । 'अव्यक्ताद्वयक्तयः सर्वा' इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौम । 'अनेकयुगपर्यन्तमहर्विष्णोस्तथा निशा । राध्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायत' इति । 'यः सर्वेषु भूतेष्विति वाक्यशेषाच ॥ अव्यक्तो भगवान् । यं प्राप्य न निवर्तन्त इति मामुपेत्येत्युक्तस्य परामर्शात् । 'अव्यक्तं परमं विष्णुमिति प्रयोगाच गारुडे । धाम खरूपम् । 'तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयत' इत्यभिधानात् ॥ परम- साधनमाह । पुरुष इति ॥ यत्कालायभिमानिदेवतागता आवृत्त्य- नावृत्ती गच्छन्ति ता आह । यत्रेत्यादिना । काल इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ज्योतिरर्चिः । तेऽर्चिपमभि- गताः ॥१५॥ आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६॥ सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्रह्मणो विदुः । रात्रि युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥ अव्यक्ताद्वयक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । राध्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंझिके ॥ १८॥ भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥१९॥ परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यकोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २०॥ अव्यक्तोऽक्षार इत्युक्त- स्तमाः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तदास परसं मम ॥२१॥ पुरुषः स पर पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्यनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन मर्यमिदं ततम् ॥२२॥ यत्र काले त्यनावृत्तिमावृत्तिं चैय योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं यक्ष्यामि मातम ॥ २३॥ अग्निज्योतिरहः ·श्लो. २] १. धीमद्गीतामाध्यम ६७ सम्भवन्तीति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये । 'अग्निं प्राप्य ततश्चा- र्चिस्ततश्चाप्यहरादिकमिति । अभिमानिदेवताश्चाग्न्यादयः । कथ- मन्यथा अह्न आपूर्यमाणपक्षमिति युज्यते । 'दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति ही ति च ब्राह्म। मासाभिमानिभ्योऽयनाभिमानी च पृथक् । तचोक्तं गारुडे । 'पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन ही'ति । अहरभिजिता शुक्लपौर्णमास्या अयनं विपुवा सह ।। तचोक्तं ब्रह्मवैवर्ते । 'साह्ना मध्यंदिननाथ शुक्लेन च सपूर्णिमा । सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेदिति ॥ एते सृती सोपाये ज्ञात्वा ऽनुष्ठाय न मुह्यति । तचाह स्कान्दे । 'सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् । न कश्चिन्मोहमामोति नचान्या तत्र वै गति- रिति ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये अष्टमोध्यायः ॥८॥ ॥ । ॐ॥ सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये ॥ राजविद्या प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्मावगम्यते येन तत्प्रत्यक्षावगमम् । अक्षे- विन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथाच श्रुतिः । 'यः प्राणे शुक्ला पण्मासा उत्तरायणं । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥२५॥ गुप्लरुप्णे गती घेते जगतः शाश्वते मते। एफया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥२६॥ नैते सती पार्थ जानन्योगी मुधति कश्चन । तस्मात्सर्येषु कालेपु योग- युक्तो भयार्जुन ॥ २७ ॥ घेदेषु यज्ञेषु तपन्मु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी पर स्थानमुपैति चाधम् ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता अक्षरपरब्रह्मयोगोनामाष्टमोऽ ध्यायः॥८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ इदं तु से गुह्यतमं प्रपक्ष्याम्यनम्यये । सानं विमानसहितं यज्ञात्या मोक्यसेऽशुभात् ॥ १॥ राजविद्या राजगुहां पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षायगर्म धम्य सुसुख कमव्ययम् ॥२॥ ॥ ॥ ॥ n ॥

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. ९ तिष्ठन्प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्यमृतः । 'यो चाचि तिष्ठन्यचक्षुपि तिष्ठनित्यादेः। 'य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत' इति च । 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽगुष्ठं च समाश्रितः इति च । 'वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्य' इत्यादेच मोक्षधर्मे । 'स प्रत्यक्षः प्रति प्रति हि सोऽक्षेप्वक्षवान्हि स भवति य एवं विद्वान्प्रत्यक्षं वेदेति सामवेदे वारुणशाखायां । धर्मो भगवान् तद्विपयं धर्म्यम् । सर्व जगद्धत्त इति धर्मः । 'पृथिवी धर्ममूर्धनीति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । 'भार- भृत्कथितो योगीति च। 'भर्ता सन् भ्रियमाणो विभीति च श्रुतिः। 'धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायु काशो न ब्रह्मा न रुद्रो न देवा न ऋषयः सोऽध्यापयदि ति च सामवेद बाभ्रव्य- शाखायाम् । प्रत्यक्षावगमशब्देनापरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ तज्ज्ञाना- याह । मयेति । तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह । अव्यक्त- मूर्तिनेति ॥ मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्टा स्थितानि न तथा मयीत्याह । न चेति । 'न दृश्यश्चक्षुपा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन चेति हि मोक्षधर्मे । संज्ञासंज्ञ इति च । ममात्मा देह एव भूत- भावनः । 'महाविभूतो माहात्म्यशरीर' इति हि मोक्षधर्म ॥ मत्स्थानि न च मत्स्थानीयस्य दृष्टान्तमाह । यथाऽकाशस्थित इति । न झाकाश- स्थितो वायुः स्पर्शाद्यानोति ।। ज्ञानप्रदर्शनार्थ प्रलयादि प्रपश्चयति । अश्रद्दधानाः पुरुपा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्यु- संसारवर्मनि ॥ ३॥ मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेप्यवस्थितः ॥४॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमेश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५॥ यथाऽफाशस्थितो नित्यं घायुः सर्वगो महान् । भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६॥ सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति तथा सर्वाणि ·श्लो. ११] ६९ . १. श्रीमद्गीताभाष्यम् सर्वभूतानीत्यादिना | प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कथित्समर्थोऽपि पादेन मन्तुं लीलया दंडमवष्टम्य गच्छति । 'सर्वभूतगुणयुक्तं नवं वं बातु- महसी ति मोक्षध । 'मर्यभूतगुणयुक्तं देवं मां ज्ञातुमर्हमी ति च । विदित्वा सप्तसूक्ष्माणि पडङ्गं च महेश्वरम् । प्रधानविनियोगस्यः पर ब्रह्माधिगच्छती ति च । 'न कुत्रचिच्छक्तिरनन्तरूपा विहन्यते तस महेश्वरस्य । तथापि मायामधिरुह्य देवः अवर्तते सृष्टिविलापने- बि'नग्वेदखिलेषु । 'मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रह' इति भागवते । 'अथ कम्मादुच्यते परं ब्रह्म वृहति हयति चेत्यथर्वणे । 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयत' इति च । 'विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रबोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि । न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमापे'त्यादेश्च । प्रकृतेर्वशाढवशं । 'त्वमेव- तत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययव । मायावशं चावशं लोकमेतत्तम्मात्सल्यस्यत्मि पासीय विष्णो' इति गौतमसिलेपु ।। उदासीनयनतूदासीनः। तदर्थमाह । असक्तमिति । 'अवास्यनादर इति हि श्रुतिः । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभागो जीव एव च । यदनुग्रहतः मन्ति न सन्ति यदुपेक्षयेति भागवते । यस्सामन्यव मर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः । 'न कर्मणा वर्धते नो कनीयानिति हि श्रुतिः । यः कापि नियामयति कथं च तत्तं वनाति ? ॥ उदमीनवदिति चेत्स्वयमेव प्रकृतिः सूयत इत्यत आह । मयेति । प्रकृतिमतिद्रष्टा कर्ताहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । 'यतः प्रसूता जगतः प्रमती तोयेन जीवाव्यममर्ज भूम्यामिति ॥ तर्हि मामिफाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ यिसृजाम्पदम् ॥ ७॥ प्रति स्थामवएभ्य रिएजामि पुनः पुनः। भूतग्राममिमं रुत्लामयशं प्ररते- यशात् ॥ ८॥ न च मां तानि पमाणि नियन्ति धनजय। उदामीन- यदासीनमसतं तेषु कर्मसु ॥ ९॥ मयाऽभ्योण प्रकृतिः मूयते मचग चरम्। हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगतिपरिवर्तते ॥ १०॥ अयजानन्ति मां ·श्री सर्वमूलप्रन्या. केचित्कथं त्वामवजानन्ति ? । का च तेषां गतिरित्यत आह । अवजानन्तीत्यादिना । मानुपी तर्नु मूढानां मानुपयत्प्रतीतां न तु मनुष्यरूपां । उक्तं च मोक्षधर्म । 'यत्किञ्चिदिह लोके वै देहबद्धं विशां पते। सर्व पञ्चभिराविष्टं भूतरीश्वरवुद्धिजः। ईश्वरी हि जगत्स्रष्टा प्रभुनारायणो विराट् । भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोऽपि च । भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूपुर्नृपसत्तमे'ति । अवतार- प्रसङ्गे चैतदुक्तं । अतो नावताराश्च पृथक्शझ्याः। 'रूपाण्यनेकान्य. सृजत्प्रादुर्भावभवाय सः । वाराह नारसिंह च वामनं मानुपं तधेति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभत्त्युक्तेः। अतो न तेषां मानुपत्वादिबिना भ्रान्तिम् । भूतं महदीवरं चेति भूतमहेश्वरम् । तथा हि बाभ्रव्यशाखायाम् । 'अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपमीशं वराणा- मपि देववीर्यमिति । 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमिति च । 'ब्रह्मपुरोहित ब्रह्मकायिक महाराजिके ति च मोक्षधर्म ॥ तेषां फल- माह । मोघाशा इति । वृथाशाः । भगवपिभिराशासितमामुष्मिक न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च तेषां वृथैव । ज्ञानं च केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्यपायेन न कश्चित्पुरुषार्थ आमुष्मिकस्तराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च । 'तानहं द्विपतः क्रूरान्संसारेष्वित्यादि । मोक्षधर्मे च । 'कर्मणा मनसा वाचा यो द्विध्याद्विष्णुमव्ययम् । मजन्ति पितर- स्तस्य नरके शाश्वतीः समाः । यो द्विष्याद्विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् । कथं स न भवेद्देष्य आलोकान्तस्य कस्यचिदिति । 'सर्वोत्कृष्टे ज्ञानभक्ती हि यस्य नारायणे पुष्करविष्टराधे । सर्वावमो द्वेषयुतश्च तस्मिन्भ्रूणानन्तमोऽप्यस्य समो न चैवेति सामवेदे शाण्डिल्य- शाखायाम् । 'देशाचंद्याइयो नृपाः" । 'वरेण यन्नृपतयः शिशुपाल- मूढा मानुषी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥११॥ मोघाशा मोधकर्माणो मोघशाना विचेतसः। राक्षसीमासुरी ·लो. १४] १. श्रीमद्गीतामाप्यम् ७१ पौंड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनायेः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयुरनुरक्तधियः पुनः किमित्यादि तु मगवतो भक्तनियत्वज्ञापनार्थ। नित्यध्यानस्तुत्यर्थ च । स्वभक्तस कदाचि- च्छापत्रलाइपिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान्ददातीति । भक्ता एव हि ते पूर्व शिशुपालादयः शापवलादेव द्वेपिणः । तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्व- शापादिकथनाचतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते ? । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेपिणामपि द्वेपमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । 'न मे भक्तः प्रणश्यतीति वक्ष्यति । न च भावो भवकरणमित्यादिविरोधः। द्वेषभाविनां द्वैप एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेपिणोऽपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टमापद्यते । न चाकृतधीत्वे विशेषः । तेपामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः। 'हिरण्यकशिपुश्चापि मगवन्निन्दया तमः । विविक्षुरत्यगात्मनोः प्रहादस्यानुभावत' इति । 'यदनिन्दत्पिता मां(मे लां) त्वद्भक्ते मयि चाघवानि'त्यारभ्य 'तम्मात्पिता मे पूयेत दुरन्तादुस्तरादयादि'ति प्रहादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुपु ग्रन्थेषु निषेधः । कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः। यस्मिंस्तदुच्यते तत्रैव च निषेध उक्तः। महा- तात्पर्यविरोधश्वोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भयो युक्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयथोक्ता अन्येषां । न चैतेषां काचिद्दतिः। साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलमेव वलयन् । लोकानुकूलं च मक्त- प्रियत्वं नेतरत् । उक्तं च तेपां पूर्वमक्तत्वम् । 'मन्येऽसुरान्मागवतां- स्त्र्यधीशे संरम्भमागाभिनिविष्टचित्तानित्यादि । अतो न भगव- दृषिणां काचितिरिति मिद्धम् । द्वेपकारणमाह । राक्षसीमिनि ॥ नेतरे द्विपन्तीति दर्शयितुं देवानाह। महात्मान इत्यादिना ॥ य प्रकृति मोहिनी भिताः ॥१२॥ महात्मानस्तु मां पार्थ देवी प्रति- मारिताः। भजन्त्यनन्यमनमो प्रात्या भूनादिमव्ययम् ॥ १३ ॥ सनतं R ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. ९ सर्वत्रेक एव नारायणः स्थित इत्येकत्वेन । पृथक्त्वेन । सर्वतो वैलक्षण्येन । 'बहुधा हि तस्यरूपमाभाति । शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनमिति हि सनत्सुजाते । देवमेवापर इत्युक्तप्रकारेण पहयो वा बहुधा ॥ प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह । अहं तुरित्यादिना । क्रतवोऽग्निष्टोमादयः। यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागः। 'उद्दिश्य देवान्द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरित' इत्यभिधानात् ॥ गम्यते मुमुक्षुभिरिति गतिः। तथा हि सामवेदे वासिष्ठशाखायाम् । 'अथ कस्मादुच्यते गतिरिति ? । ब्रह्मैव गतिस्तद्धि गम्यते पापविमुक्त'- रिति । साक्षादीक्षत इति साक्षी । तथाहि वाकलशाखायां। 'स साक्षादिदमद्राक्षीद्यदद्राक्षीत्तत्साक्षिणः साक्षित्वमिति । शरणमाश्रयः संसारभीतस्य । परमं यः परायणमिति युक्तम् । 'नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणमिति च । संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति निधानम् । तथा झुग्वेदखिलेषु । 'अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुरिति । सत्कार्य असत्कारणम् । 'सदभिव्यक्तरूपत्वात्कार्यमित्युच्यते बुधैः । असदव्यक्तरूपत्वात्कारणं चापि शब्दितमित्यभिधानात् । 'असञ्च सचैव च यद्विश्वं सदसतः परमिति च भारते ॥ तथापि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद्वरमिति कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४ ॥ ज्ञानयक्षेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम् ॥ १५॥ अहं तुरहं यशः खधाऽह महमौषधम् । मन्नोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ १६ ॥ पिताऽह- मस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोकार ऋक्सामयजुः रेव च ॥ १७॥ गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासःशरण सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थान निधानं वीजमव्ययम् ॥ १८॥ तपाम्यहमहं वर्ष निगृहा- म्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ १९॥ विद्या F ·ग्लो २९] १: श्रीमद्गीतामाध्यम् दर्शयति । विद्या इत्यादिना ॥ अनन्याः अन्यदचिन्तयित्वा । तथा हि गौतमखिलेषु । 'सर्व परित्यज्य मनोगतं यद्विना देवं केवलं शुद्धमायं । ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्तीति। 'कामं लोकेन(कालेन)महता एकान्तित्वात्समाहितः । शक्यो द्रष्टुं स भगवान्प्रभासन्दृश्यमण्डल' इति मोक्षधर्म । नित्यमभितः सर्वतो युक्तानाम् ॥ तबह ऋतुरित्याद्यमत्यमित्यत आह । येऽपीति ॥ कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे । अहं हीति ।। फलं विविच्याह । यान्तीति ।। दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमगक्यो महत्त्वादित्याशङ्कयाह । पत्रमिति । न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्ताराहादौ । भक्त्यैवाहं तुष्ट इति भावः । 'भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं चेति भारते । एतानानेव लोकेस्मिन्पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः । एकान्तभक्तिगोविन्द यत्सर्वत्रात्म- दर्शनम्' ।। अतो यत्करोषि ।। तर्हि स्नेहादिमत्वादल्पभक्तस्थापि कस्संचिद्रहुफलं ददामि । विपरीतस्यापि कस्यचिद्विपरीतमित्यत आह । मी सोमपाः पूतपापा यसैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवमोगान् ॥२०॥ ते तं भुक्त्या स्वर्ग: लोक विशाल क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं प्रयोधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥२१॥ अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्यु- पासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२॥ येऽप्यन्यदेवता मक्का यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्यविधिपूर्वकम् ॥२३॥ अहं हि सर्वयमानां भोका च प्रभुरेय च । न तु माममिजानन्ति तत्त्वेनातरच्यवन्ति ते ॥ २४॥ यान्ति देवयता देयान् पितृन्यान्ति पित. मत्ताः भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ २५॥ प पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तददं मपरयुपहतमन्नामि प्रय तात्मनः ॥२६॥ यत्करोपि यदनासि यन्जुदोपि ददासि यत् । यत्त. पस्यसि कौन्तेय तत्कुरुप्य मदर्पणम् ॥२७॥ शुभाशुभफलरेयं मोत्यसे कर्मपन्यनः। संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैयसि ॥२८॥ समोर ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः समोऽहमिति । तर्हि न भक्तिः प्रयोजनमित्यत आह । ये भजन्तीति । 'मयि ते तेषु चाप्यहमिति मम ते वशास्तेपामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु । 'ये वै भजन्ते परमं पुमांस तेषां वशः स तु ते तद्वशा- श्थे'ति । तद्वशा एव ते सर्वे सर्वदा । तथापि बुद्धिपूर्वकत्वावुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः। उद्धवादिवच्छिशुपालादिवच । तचोक्तं तत्रैव । 'अबुद्धिपूर्व योऽवंशस्तस्य ध्यानात्पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वमिति ।। न भवत्येव प्रायस्तद्भक्तो दुराचारस्तथापि वहुपुण्येन यदि कथञ्चिद्भवति तर्हि स साधुरेव मन्तव्यः । कुतः १ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा। देवदेवांशादिम्वेवं चैतद्भवति । उक्तं च शाण्डिल्यशाखायाम् । 'नाविरतो दुश्चरिताना- भक्तो नासमाहितः । सम्यग्भक्तो भवेत्कश्चिद्वासुदेवेऽमलाशयः । देवर्पयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानत' इति । अतोऽन्यः कश्चिद्भवति चेद्दाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गान्महत्यपि कथश्विद्भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्येतरेपाम् । 'स शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य भक्तमिति हि श्रीविष्णुपुराणे । 'सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसामिति च । 'वेदास्त्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् । पूजा गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् । गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् । तं चापि देवं शरणं प्रपन्न एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् । एतैविशेपैः परिशुद्धसत्त्वः सर्वभूतेषु न मे द्वेप्योऽस्ति न प्रियः। ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेपु चाप्यहम् ॥२९॥ अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाष । साधु रेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥ ३० ॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति। कौन्तेय प्रतिज्ञानीहिन मे मतप्रणश्यति ॥३१॥ मां हि पार्थ व्यपाथित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। त्रियो धेश्या- स्तथा दास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२॥ किं पुनर्यालणाः पुण्या ·लो. ४] १. धीमद्गीताभाष्यम् . कम्मान पश्येयमनन्तमेनमिति मोक्षधर्म आचारस्य च साधनत्यो- क्तेश्व । ज्ञानाभावे च सम्पग्भक्त्यभावात् । तथा हि गौतमखिलेषु । 'बिना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्ति विना च तदिति । 'भक्तिः परे स्वानुभयो चिरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिकमेककालमिति भागवते ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये नवमोऽध्यायः ।। ॐ॥ उपासनार्थ विभूतीविशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेना- ध्यायेनाह ॥ प्रीयमाणाय । श्रुत्वा सन्तोपं प्राप्नुवते ॥ प्रभवं प्रभावम् । मदीयां जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात्तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवा- दयो जानन्ति सर्वज्ञत्वादतो नास्तीति भावः । 'अहमादिहीं'ति तूत्पत्ति- रपि यस्य यशा कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथेति चोक्तम् । उक्तं चैतत्सर्वमन्यत्रापि । 'को अद्धा वेद क इह प्रबोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः। अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आवभूवेति । 'न तत्प्रभावमृपयथ देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणा'इत्युग्वेदखिलेषु । अन्यस्त्वयों 'योमाम- जमिति वाक्यादेव ज्ञायते ।। अनश्चेष्टयिता सर्वस्येत्यनादिः । अजत्वेन सिद्धेरितरस्स ॥ तत्प्रथयति । बुद्धिरित्यादिना । कार्याकार्यविनिश्चयो भक्ता राजर्पयस्तथा। अनित्यममुख लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥३३॥ मन्मना भव मद्भको मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवेप्यसि युफ्त्वंय. मात्मानं मत्परायणः ॥ ३४॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासपनिपत्सु राज. विद्याराजगुह्ययोगोनाम नवमोऽध्यायः॥९॥ थीभगवानुवाच ॥ भूय एव महायाहो शृणु मे परमं पचः। यत्तऽहं प्रीयमाणाय यक्ष्यामि हितकाम्ययान मे यिदुःसुरगणाः प्रभयं न महर्पयः । महमादिदि देयानां महीणां च सर्वशः॥२॥ यो मामजमनादि च येति लोकमहेश्वरम् । अमम्मूहः म मत्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥३॥ युदिानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुसं कुछ n ·श्री सर्वमूलमन्थाः [म. १. बुद्धिः । ज्ञानं प्रतीतिः । 'ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिर्णय' इत्यभिधानं । दम इन्द्रियनिग्रहः। शमः परमात्मनिष्ठता 'शमो मनिष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रह' इति भागवते ।। तुष्टिरलम्बुद्धिः। 'अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिरित्यभिधानात् ।। पूर्व सप्तर्पयः । 'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। वसिष्ठश्च महातेजा' इति मोक्षधर्मोक्ताः । ते हि सर्व पुराणेपूच्यन्ते । चत्वारः प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः। तेषां हीमाः प्रजाः न हि भविष्यतामिमाः प्रजा इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति । गौतमखिलेषु चोक्तम् । 'स्वायम्भुवं रोचिप च रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावानिति । पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इति च तेषां प्राधान्यम् । अजातेपु च ज्यैष्ठयम् ।. तापसस्य भगवदवतारत्वादनुक्तिः। तच भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनुनामुक्तं भागवते । 'ततो मनून्ससान्ते मनसा लोकभावनानिति । अन्यपुत्रत्वं त्वपरित्यज्यापि शरीरं तद्भवति । प्रमाणं चोभयविधवा- क्यान्यथानुपपत्तिरेव । पूर्व इति विशेपणाच्चैतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते मद्भावाः । (ये) एते ब्रह्मणो मनसा जातास्ते मत्त एव जाता इति भावः ।। सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह । अहमित्यादिना ॥ब्रह्म भयो भावो भयं चाभयमेव च ॥४॥ अहिंसा समता तुप्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥५॥ महर्पयः सप्त पूर्व चत्वारो मनवस्तथा। मद्भाया मानसा जाता एषां लोक इमाः. प्रजाः ॥६॥ एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥७॥ अहं सर्वस्य प्रभयो मत्तः सर्वे प्रवर्तते । इति मत्या भजन्ते मां युधा भावसमन्विताः॥८॥ मचित्ता मदतप्राणा योधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुप्यन्ति च रमन्ति च ९॥ तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोग तं येन मा. मुपयान्ति ते॥१०॥ पामेवानुकम्पार्थमहमशानजं तमः। नाशयाम्या- ·ग्लो. २२] श्रीमद्गीताभाष्यम् परिपूर्णम् । अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म वृहति हयति चेति श्रुतिः। बृह पृहि वृद्धाविति पठन्ति । 'परमं यो महब्रह्मेति च । विविधः मासीदिति विभुः । तथा हि वारुणशाखायाम् । 'विभु प्रभु प्रथमं मे- हनावत' इति स ह्येव प्राभवद्विविधोऽभवदिति । 'सोऽकामयत बहु सांप्रजायेये त्यादेश्च । विभूतयो विविधभूतयः ।। न जायतेदयति च संसारमिति जनार्दनः । तथा च वाभ्रव्यशाखायाम् । स भूतः स जनार्दन' इति 'स ह्यामीत्स नासीत्सोऽर्दयतीति। विष्णुः सर्वव्यापित्व- प्रवेशित्वादेः । विप्ल व्याप्ती विश प्रवेशन इति च पठन्ति । 'गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत । व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चा- भ्यधिका मम । अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुथास्मि भारत । क्रमणाचाप्यह स्मभावस्थो शानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥ अर्जुन उवाच ॥ परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुष शाश्वतं दिव्यमादिदेवमज विभुम् ॥ ॥१२॥ आहुस्त्वामृपयः सर्वे देवपि रदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीपि मे ॥१३ ॥ सर्वमेततं मन्ये यन्मां वदसि केशव। न हि ते भगवन्न्यक्ति विदुर्देवा न दानवाः ॥१४॥ स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्य त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५॥ वक्तु- महस्यशेषेण दिव्याह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिलाकानिमांस्त्व व्याप्य तिष्टसि ॥१६॥ फथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केपु केषु च भावपु चिन्त्योऽसि भगवान्मया ॥ १७ ॥ विस्तरेणात्मनो योग विभूतिं च जनार्दन । भ्यः कथय तृप्तिर्हि ण्यतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ हन्त ते फययिष्यामि दिव्या- छात्म विभूतयः। प्राधान्यतः पुरुश्रेष्ठ नास्यन्तो विस्तरस्य में ॥ १९ ॥ अहमात्मा गुडादेश सर्वभूतारापस्थितः। अहमादिश मण्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २०॥ आदित्यानामहं विष्णुज्योतिषां रयिरं- शुमान् । मरीचिर्मरतामस्मि नक्षत्राणामदं शसरी ॥ २१॥ वेदानां सामधेदोऽस्मि देवानामस्मि थासयः। इन्द्रियाणां मनचास्मि भूताना- ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. १० . पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञित' इति मोक्षधर्म ॥ सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगदनेनेति कपिल । 'प्रीतिः सुखं कमानन्द' इत्यभिधानात् । 'प्राणो ब्रह्म के ब्रह्म खं ब्रह्मेति च । 'ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानविभर्ति(ज्ञा)जायमानं च पश्येत्' । 'सुखादनन्तात्पालनाल्लापनाच यं वै देवं कपिलमुदाहरन्तीति वाभ्रव्यशाखायाम् ॥आनन्दरूपत्वात्पूर्ण- त्वाल्लोकरमणत्याच रामः। 'आनन्दरूपो निष्परिमाण एप लोकश्चै- तस्माद्रमते तेन राम' इति शाण्डिल्यशाखायां । स्वामश्चेति व्युत्पत्तिः॥ मस्मि चेतना ॥ २२॥ रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसां। वसूनां पायकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥ पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४॥ महीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थायराणां हिमालयः॥२५॥ अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥२६॥ उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवं । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७॥ आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुफ् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८॥ अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहं । पितॄणामर्यमा चास्मि यमः सम्यमता- महम् ॥ २९ ॥ प्रहादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां व मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३०॥ पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहं । झपाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३९ ॥ सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥३२॥ अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो घाताऽहं विश्वतो मुसः॥ ३३॥ मृत्युः सर्वहर. थाहमुद्भयश्च भविष्यतां । कीर्तिः श्रीक्चि नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४॥ गृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीपोऽहमृदूनां कुसुमाकरः ॥ ३५॥ धूतं छलयतामस्मि तेज- ·ग्लो. ४१] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् आच्छादयति सर्व वासयति वसति(च)सर्वत्रेति वासुः । देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् । 'छायामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः। सर्व- भूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहमिति मोक्षधर्मे। विशिष्टः सर्वस्मा- दासमन्तात्स एवेति व्यासः । तथा चामेयशाखायाम् । 'स व्यासो वीति तमब्वै विः सोऽधस्तात्स उत्तरतः स पश्चात्स पूर्वस्मात्स दक्षिणतः स उत्तरत इतीति । 'यच्च किश्चिजगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित इति च ॥ मया विना यद्भुतं स्यात्तन्नास्ति । 'विश्वरूप अनन्तगति(ते)रनन्तभाग अनन्तग अनन्त' इत्यादि मोक्षधर्मे । यद्यद्विभूतिमदिति विस्तरः। विष्ण्वादीनि तत्स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि । तथा च पनिखिलेषु । 'विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुता अन्यजीवाः । कृष्ण- व्यासौ रामकृष्णौ च रामकपिलौ यज्ञप्रमुखाः स्वयं स' इति । 'स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्त्वंशयुता अन्यजीवा' इति गौतम- खिलेषु । 'ऋपयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः। एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्वय- मिति भागवते ऋप्यादीनंशयुतत्वेनोका वराहादीन्वरूपत्वेनाह । तुशब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेपो न कुवाप्यवगतः । अंशत्वं तत्राप्यव- स्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्यं सत्त्ववतामहम् ॥ ॥ ३६॥ वृष्णीनां यासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥३७॥ दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीपताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां मानं मानायतामहम् ॥ ३८॥ यथापि सर्वभूतानां योज तदहमर्जुन । न तदस्ति यिना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९॥ नान्तोऽस्ति मम दिय्यानां विभूनीनां परन्तप । एप तूहेशतः प्रोको विभूते बिस्तरो मया ॥४०॥ यपद्विभूतिमत्सत्त्वं धीमर्जितमेय पा! तत्तदेयायगन्छ त्यं मम तेजोऽशसंभयम् ॥४॥ ।

·'८०
श्री सर्वमूलप्रन्याः
[अ.११
गतम् । 'उद्भवात्मनः केशाविति । मृडयन्तीति बहुवचनं चा-
युक्तम् । न ह्यन्तरान्यदुत्ता पूर्वमपरामृश्य तक्रियोच्यमाना दृष्टा
कुत्रचित् ॥ किमिति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्व-
ज्ञापनाय । तथासति नोच्येत । 'अज्ञात्वनं सर्वविशेपयुक्तं देवं परं को
विमुच्येत वन्धादि ति च ऋग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य
इति तवेति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धचकत्र किंशब्दः ।
'रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा कि प्रयोजनम् । तावुभौ यदि न स्यातां
तपसा कि प्रयोजनमि'त्यादौ। प्राधान्यं च प्रसिद्धमेकत्र दर्शनासर्वत्र
भगवदर्शनस 'यो मां पश्यति सर्वत्रे' त्यादौ ॥ ॥ इति श्रीमदानन्द-
तीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
ॐ ॥ यथा श्रुते ध्यानं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्याये-
नोच्यते । प्रभुः समर्थः। 'नास्ति तस्मात्परं भूतं पुरुपाद्वै सनातना-
अथवा यहुनतेन किं पातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन
स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु विभूतियोगो-
नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥
अर्जुन उवाच ॥ मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोकं घचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १॥ भवाप्ययौ हि भूतानां
श्रुतौ विस्तरशोमया। त्वत्तःकमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥२॥
एवमेतद्यथाऽऽन्य त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं
पुरुषोत्तम ॥ ३॥ मन्यसे यदि तच्छायं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४॥ श्रीभगवानुवाच ॥
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि
नानापर्णास्तीनि च ॥ ५॥ पश्यादित्यान्वसनुदानश्विनौ मरतस्तथा ।
यहन्यदएपूर्याणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६॥ इदकस्य जगत्कृत्स्नं
पश्याच सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यया
यद्यान्यष्टुमिच्छसि।
॥
॥
॥
॥७॥

·41511 लो. १६] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् ८१ दिति मोक्षधर्म । 'प्रभुरीशः समर्थश्चात्यभिधानम् ।। हरिः सर्वयज्ञादि भागहारित्वात् । 'इडोपहूतं गेहेषु हरे मार्ग क्रतुष्वहम् । वणों मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृत' इति मोक्षधर्म ॥ सर्वाश्चर्यमयं सर्वा- अर्यात्मकम् ।। सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि पाकशासनविक्रम इत्या- दिवत्प्रत्यायनार्थमेव । तथाहथग्वेदखिलेषु । 'अनन्तशक्तिः परमोऽनन्त- वीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपी'ति । महातात्पर्याच प्रावल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित्प्रयोजनम् ।। अनेकशब्दोऽनन्तवाची । अनन्तवाहुमिति च वक्ष्यति । 'सर्वतः पाणिपादन्तदि'त्यादि च । 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो बाहुस्त विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रावाभूमी जनयन्देव एक इत्युग्वेदे । 'विश्वतश्चक्षुस्त- विश्वतो मुखो विश्वतो हस्त उत विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां नमति सम्पतत्रावापृथिवीजनयन्देव एकाइति यजुर्वेद । विश्वशब्दयानन्त- वाची । 'सर्व समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव चेत्यभिधानात् । न तु मां शस्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुपा। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पदय मे योगमैश्वरम् ॥८॥ सञ्जय उवाच ॥ पयमुस्त्या ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९॥ अनेकयक्रनयन- मनेकाद्भुतदर्शनम्। अनेकदिव्याभरणं दिव्याने कोद्यतायुधम् ॥१०॥ दिव्य माल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्। सर्याश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो मुखम् ॥११॥ दिवि सूर्यसहस्रस्य मवेयुगपदुत्थिता। यदिमाः सदृशी सा स्यानासस्तम्य महात्मनः ॥१२॥ तस्य जगत्रत्वं प्रविभक्तमनेकया। अपश्यदेवदेवम्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३॥ ततःम लियाविष्टो हटरोमा धनलयः। प्रणम्य शिरमा देयं शताबलिरमापत ॥१४॥ अर्जुन उवाच ॥ पदयामि देयांस्ता देय देहे सगंम्नया भूनविशेष सहान् । प्रामामी कमलासनसमशेध मर्यानुरगांश्य दिव्यान् ॥१५॥ अनेकयादरपाले पश्यामि स्यां मर्यतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मा ·८२ श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. ११ 'अनन्तपादं तमनन्तबाहुमनन्तवकं पुरुष रूपमेकमिति बाभ्रव्य- शाखायाम् । महत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथाऽना- दिमत्परं ब्रह्मे'त्याधयुक्तं स्यात् । एकत्रानन्तान्यस्य रूपाणीत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं घुभयमपि । 'परात्परं यन्महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमिति यजुर्वेदे । अव्यक्तस्थानन्तत्वादेव महतो महत्वेऽपरिमेयत्वं सिद्ध्यति । 'महान्तं च समावृत्य प्रधान समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यत' इत्या- दित्यपुराणे । तानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानि चैकत्र भवन्ति । 'असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परिमाणविवर्जिताश्चे'त्युग्वेदखि- यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽतर्हृदय आकाशः उभे अस्मि- न्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते। उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसा- बुभाविति । 'कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपाणिप्रहारपरिरुग्णफणा- तपत्रमिति च भागवते । न चैतदयुक्तम् । अचिन्त्यशक्तित्वादीच- रस्य । 'अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेदिति श्रीविष्णु- पुराणे । 'नेपा तर्केण मतिरापनेयेति च श्रुतिः । अतिप्रसङ्गस्तु महा- तात्पर्यवशाद्वाक्यमलाचापनेयः। न हि घटवत्कश्चिदपि पदार्थो न दृष्ट इत्येतावता प्रमाणदृष्टः स निराक्रियते । केपुचित्पदार्थेपु वाक्यव्यवस्था अचिन्त्यशक्तित्वाभावादङ्गीक्रियते । गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्रशङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोपाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः। एवं परेऽन्यत्र श्रुताश्रुतानां गुणागुणानां च क्रमाद्यवस्थेति जापालखिलश्रुतेश्च । उपचारत्वपरिहाराय न मध्य- मिति । अन्यथाऽऽद्यन्ताभावेनव तत्सिद्धेः । विश्वरूपः पूर्णरूपः । 'स विश्वरूपोऽनूनरूपो यतोऽयं सोऽनन्तरूपो न हि नाशोऽस्ति तस्येति शाण्डिल्यशाखायाम् ।। अनलार्कद्युतिमित्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति । न पुनस्तयादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूपम् ॥ १६॥ किरीटिनं गदिनं चमिणं च सेजोराति मर्यतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्यां ·श्लो. २४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् अप्रमेयमिति ।। शशिसूर्यनेत्रमित्यप्यहं क्रतुरित्यादिवत् । 'तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात्तदङ्गेल्युपिभिः स्तुतास्त' इत्यूग्वेदखिलेषु । 'चन्द्रमा मनसो जातवक्षोः सूर्यो अजायते'त्यादि च । वहुरूपत्वावा- श्रयत्वं च तेषां युक्तम् ॥ 'मातापित्रोरन्तरङ्गः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एक इति वारुणश्रुतेः एकेनैव रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तर व्याप्तो भवति । पश्य मे पार्थ रूपाणीति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ । 'मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्' । 'मधु चौरस्तु नः पिते' त्यादि प्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केपाश्चित्तथा दर्शयति भगवान् । 'प्रीयन्ति केचित्तस्य रूपस्य दृष्टौ विमेति कश्चिदम्यसे सर्वप्तिरि'ति वारुणशाखायाम् । न तु तं सर्वे पश्यन्ति । अदृष्ट्रापि तनिरूप्यभये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु । 'दृष्टा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद्विभ्यतो दृष्टयत्ते । पश्यन्ति तन्न्यस्तचक्षुर्मुसांस्तु दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कातिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥ त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्म- गोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८॥ अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- मनन्तवाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तद्रुताशवनं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥ द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः। दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् । ॥२०॥ अमी हि त्वां सुरसा विशन्ति केचिद्गीताःमाअलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युफ्त्या महर्षिसिद्धसः स्तुपन्ति त्यां स्तुतिभिः पुष्कलामिः॥ ॥२॥ रुद्रादित्या यसयों ये च साध्या विध्येऽश्विनी मस्तधोप्मपाय। गन्धर्वयक्षामुरसिद्धसका यीक्षन्ते त्यां विस्मिताधेय सर्ये ॥ २२॥ कर्प महत्ते यहुयाने मदायाहो यायागुम्पादम् । यदरं यहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रध्यथितास्तथाऽहम् ॥ २३ ॥ नमः स्पृशं दीप्तमनेकपणे ·[अ. ११ - . श्री सर्वमूलप्रन्थाः तस्मिन्नेवैते मनसों गतत्वादिति ॥ धर्मान्तरज्ञानार्थमेव को भवानिति पृच्छति । यथा कश्चित्किञ्चिन्नामादिकं जाननपि जातिज्ञानार्थ पृच्छति कस्त्वमिति । यदि तमेव न जानाति तर्हि विष्णवित्येवं सम्बोधनं न स्यात् । त्वमक्षरमित्यादि च ।। कालशब्दो जगद्वन्धनच्छेदनज्ञानादि- सर्वभगवद्धर्मवाची । कल बन्धने, कल च्छेदने, कल ज्ञाने, कल काम- धेनुरिति च पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति । 'नियतं काल- पाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे । अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः । वध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशूत्रशनया यथेति मोक्षधर्मे । व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रत्यथितान्तरात्मा धृति न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४॥ दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैय कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५॥ अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहेवा. यनिपालसङ्घः। भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योध- मुख्यैः ॥ २६॥ वक्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ ॥ २७ ॥ यथा नदीनां वहयोऽम्वुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥ यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्भयेगाः। तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि धकाणि समृद्धवेगाः ॥२९॥ लेलिहासे प्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनचलद्भिः। तेजोभिरापूर्यजग- समग्र भासस्तयोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३०॥ आख्याहि मे को भवानुप्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमा, न हि प्रजानामि तप प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ कालोऽस्मि लोकक्षयरुत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। प्रातेऽपि त्वां न भविष्यन्ति मर्वे येऽयस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२॥ तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्य जित्वा रात्रभुक्ष्य राज्यं समृद्ध । मयैवैते निहताः पूर्वमेय ·ग्लो. ३६] १:श्रीमद्गीतामाष्यम् ८५ विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति। 'विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन्काल विग्रह' इति भागवते । प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादि । 'ऋतं च सत्यं चाभीखादि' ति हि श्रुतिः। 'एतन्महद्भतमनन्तमिति च । 'प्र विष्णुरस्तु तव- सस्तबीयांस्त्वेपं ह्यस्य स्थविरस नामेति च । न तु वर्धनम् । 'नासो जजान न मरिप्यति नैधतेऽसाविति भागवते । 'यस्स दिव्यं हि तद्रूपं क्षीयते वर्धते न चेति मोक्षधर्मे । न कर्मणेति तु कर्मणापि न, किमु खयमिति । लोकान्समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादीचर्त इत्य- पिशब्दः। प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि न भविष्यन्ति । अक्षौहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥ योऽस्य शिरदिछन्नं भूमौ पातयति तच्छिरो मेत्स्यतीति तत्पितुर्वराजयद्रयोऽपि विशेषेणोक्ता। (प्र)सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः।। यदेतद्वक्ष्यमाणं तत्स्थाने युक्तमेवे- त्यर्थः । अग्नीपोमायन्तर्यामितया जगद्धर्पणादेईपीकेगः कात्वं त्वंशूनां तनियतत्वादेः। प्रमाणं तु शशिसूर्यनेत्रमित्यत्रोक्तम् । हपीकाणामिन्द्रि- याणामीशत्वाच हपीकेशः। तेषां विशेषत ईशत्वं च 'यः प्राणे तिष्ठन्नि'- त्यादौ सिद्धम् । 'न मे हपीकाणि पतन्त्यसत्पथ' इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मपु सिद्धः । 'सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत्कंगअंशुमंजितः । वोधयंस्थापयंचव जगदुत्पद्यते पृथक् । वोधनाल्ल्यापनाचर जगतो हर्प- सम्भवात् । अनीपोमकृतेरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । हपीक्योऽहमी- शानो वरदो लोकमावन' इति ॥ कथं स्थान इति तदाह । कस्मादि- निमित्तमाय भव सत्र्यसाचिन् ॥ ३३ ॥ द्रोणं च भीष्मं च जयद्रयं च कर्ण नथान्यानपि योधमुण्यान् । मया दतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्टा युह्यम्य जेताऽसि रणे सपवान् ॥ ३४॥ मलय उवाच । एतच्या यचन केशवम्य तालिवपमानः किरीटी। नमस्टन्य भूय एयाद कृष्ण सगद्दं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५॥ अर्जुन उवाच ॥ स्थाने पीरेश तयं प्रकीयां जगत्मप्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रयन्ति सधै नमस्यन्ति च मिदसहाः ॥ ३६॥ फरमायने ·८६ श्री सर्वमूलप्रन्याः [." त्यादिना । पूर्णश्वासावात्मा चेति महात्मा। आत्मशब्दश्वोक्तो भारते। 'यच्चामोति यदादत्ते यचात्ति विषयानिह । यचास्य सन्ततो भावस्त- स्मादात्मेति भण्यत' इति । तत्परं सदसतोः परम् । 'असच्च सन्चैव च यद्विश्वं सदसतः परमि'ति च भारते। एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽ नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकः। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७॥ त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानं । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्व- मनन्तरूप ॥ ३८॥ वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपिता- महश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ॥ ३९ ॥ नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्या मितविक्रमस्त्वं सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥ सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन चापि ॥ ४१ ॥ यच्चापहासार्थ- मसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥ पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्यमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । नत्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभावः॥४३॥ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये त्वामहमीशमीट्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेय सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देय सोदुम् ॥ ४४ ॥ अदृष्टपूर्व हपितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥ किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुमुंजेन सहस्रयाहो मय विश्वमूते ॥ ४६॥ श्रीभगवानुवाच ॥ मया प्रसभेन तयार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्यमनन्त- मा यन्मे रयदन्येन न हपूर्वम् ॥ ४७ ॥ न घेयसाध्ययनैन दानन चमियामिन तपोमिरुप्रैः। पयं रूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन फुरुपयोर ॥४८॥ मा ते व्यथा मा च विमूढमायो स्ट्रा रूपं धोरमीटर ·ग्लो.५५] ८७ १. श्रीमद्गीताभाष्यम् स्त्यथापि ॥ वकं रूपं तु भ्रान्तप्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूतानि पुरस्तात् ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थमगवत्पादाचार्य- विरचिते गीतामाप्ये एकादशोऽध्यायः ॥ ११॥ ॥ ॥॥॥॥ ॐ ।। अव्यक्तोपासनाद्भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये ॥ तदुपासनमपि मोक्षसाधनं प्रतीयते । "श्रियं वसाना अमृतत्वमायन्भवन्ति सत्या समिथा मितद्राविति । 'अनाद्य- नन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यत' इति च । अव्यक्तं च महतः परम् । 'महतः परमव्यक्तमि'त्युक्तपरामर्शोप- पत्तेः । 'उपास्य तां श्रियमव्यक्तसंज्ञां भक्त्या मत्यों मुच्यते सर्व- वन्धैरिति सामवेद आग्निवेश्यशाखायाम् । महच्च माहात्म्यं तस्या वेदेपुच्यते । 'चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते । तस्यां सुपर्णा वृपणा निपेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयमिति । 'चतु:शिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्त' इति च । ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥४॥ सजय उवाच ॥ इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्या स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥५०॥ अर्जुन उवाच ॥ दृष्टेदं मानुपं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सुदुर्दशमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाक्षिणः ॥ ॥५२॥ नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवं निधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३॥ भक्त्या त्वनन्यया शस्य अहमेयं विधोऽर्जुन । सातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रष्टुं च परन्तप ।। ५४॥ मत्कर्मसन्मत्परमो मतः सनयर्जितः। निर्वरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतास्पनिषत्सु विश्वरूप. दर्शनयोगोनामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ । ॥

·८८ श्री सर्वमूलमन्थाः [अ. १२ . 'अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत. विश्वदेवैरित्यारभ्य 'अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुपी प्रथमा यज्ञियानाम् । तां मा देवा व्यदधुः पुरुवा भूरिस्थात्रां भूयविशयन्तीम् । मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य ई शृणोत्युक्तं । अमन्तवो मां त उपक्षियन्ति श्रुधि श्रुत अद्धिवं ते वदामि। यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषि तं सुमेधाम् । अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विपे शरवे हंतवा उ। अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरखं १ न्तः समुद्रे । परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सम्बभूवेत्यादि च । 'त्वया जुष्टः स ऋपिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मा गतश्रीरुत त्वयेति च । इति शङ्का कस्यचिद्भवति । अतो जाननपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थ पृच्छति । एवमिति । एवंशब्देन दृष्टश्रुतरूपं मत्कर्मकृदित्यादिप्रकारश्च परा- मृश्यते । अव्यक्तं प्रकृतिः । 'महतः परमव्यक्तमिति प्रयोगात् । 'यत्तस्त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधान प्रकृति प्राहुर- विशेपं विशेपवदिति भागवते । अक्षरं च तत् । 'अक्षरात्परतः पर' इति श्रुतेः । परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् । 'आनन्दमानन्दमयेऽ वसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेव' इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात् । उपासनं च तथैव कार्य । 'सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादि'त्यारभ्य 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यत' इति हि साभ्यासा। आदित्यवर्णत्वादिश्च न थोपचारत्वे- नाङ्गीकार्यः। तथाच सामवेदै सौकरायणश्रुतिः। 'स्थाणुर्ह वै प्राजा- पत्यः स प्रजापति पितरमेत्योवाच । मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह य तारकं तारवाच्यम् । ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्थाये- यथ कः पुरुषोऽलोमपाद इति । तं होवाच । एपविष्णुस्तारको मजुन उयाच ॥ एवं मततयुक्ता ये भक्तास्स्यां पर्युपासते। ये चाप्यक्षरमय्यकं तेषां के योगयित्तमाः ॥१॥ थीमगवानुयाच ॥

·श्लो.५] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् ऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि । मोऽनन्तशीपों बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः। श्यामोऽथ वा हृदये सोऽट- बाहुरनन्तबीयोऽनन्तबलः पुराण' इति । अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता पुरस्तात् । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते । 'त्यां पर्युपासते ये चाप्यक्षर- मित्यादौ । भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः। इतरेषां तु किं फल- मित्यत आह । ये वित्यादिना । अनिदेश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः । 'अप्रतांदनिर्देश्यादिति केबपि निश्चय' इति । ईश्वरस्तु देवशब्देनोक्तो दैवमन्ये पर इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे कापायणश्रुतौ । 'नासदामीनो सदासीत्तदानीमि'ति 'न महाभृतं नोपभूतं तदामी- दि'त्याधारभ्य तम आमीत्तमसा गूळ्हमग्र' इति । 'तमो ह्यव्यक्तमजर- मनिदेश्यमेपा ह्येव प्रकृतिरि'ति । सर्वगाऽचिन्त्यादिलक्षणा च मा । तथा हि मोक्षधर्म । 'नारायणगुणाश्रयादजरादतीन्द्रियादग्राह्यादस- म्भवतः अमत्यादहिंस्राहलामाद्वितीयप्रवृत्तिविशेषादवैरादक्षयादमराद- क्षरादमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमस' इति । 'आसीदिदं तमो- भृतमप्रजातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वत' इति मानवे । 'कूटस्थोऽक्षर उच्यत' इति वक्ष्यति । कूट आकाशे स्थिता कूटस्था । 'आकाशे संस्थिता ह्येपा ततः कूटस्थिता मते'त्यग्वेदखिलेपु । 'मा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा विरजम्के ति सामवेदे गौपचनशाखायाम् ॥ कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वमित्यत आह । क्लेश इति । अव्यक्ता गतिर्दुःखं हवाप्यते । गतिर्गिः। अव्यक्तो- मय्यावश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते। श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥२॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्र- गमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३॥ सनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहितेरताः ॥ ४॥ क्लेशोs धिकतरस्तेषामध्यक्तासक्तचेतसां। अव्यक्ता हि गतिर्दुःसं देहयद्भिर- 12 ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १२ पासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन- सर्वेन्द्रियातिनियमनसर्वत्रसमबुद्धित्वसर्वभूतहितेरतत्वातिसुष्ट्वाचारसम्य विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भमृते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन्न सम्यग्भगवदुपासनमृते । नर्ते च तं मोक्षः। विनाऽव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः । तथाप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनमित्येतावत्प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयासः तावता प्रयत्नेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदापरोक्ष्य- मेव भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमानभावे सत्युपासक- स्थापि देवी नातिप्रसादमेतीति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमत- स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति चातिसौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने इतरत्र क्लेशोऽधिकतरः। तदेतत्सर्व पर्युपासते सन्नियम्याधिकतर इति परि-सं-तरप्शब्दैः प्रतीयते । सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम् । भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीवजितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः । उपा- सते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेपाम् । दृष्टा च सा भक्ति- मतीच विष्णौ दत्वोपास्तौ सर्वविनांश्छिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेतीति । उक्तं च सामवेदे अयास्य- शाखायाम् । 'प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु । तत्प्रसादो हि तावतैच न संशयः । न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः । तस्मिन्प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् । यद्यप्युपास- नाधिस्यं तथापि गुणदो हि सः । मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्ता- दिस्तु कश्चनेति । 'ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मन' इति च मोक्षधर्म श्रीवचनम् । 'धर्मनित्ये महायुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि । प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहमिति च । महतः परं तु प्राव । तथा हि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् । वदतीति चेन्न यावता ·श्लो. १२] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् प्राज्ञो हि ! 'त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्चात्यादि । तमिति पुल्लिङ्गाच्चैतत्सिद्धिः । महतः परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथाचा- निवेश्यशाखायाम् । 'अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवमिति । 'परो हि देवः पुरुहूतो महत्त' इति । न चाव्यक्तस्वरूपं भगवता निपिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् । 'शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेरि'त्यादौ साठ्य- प्रसिद्धं प्रधानं निपिध्य वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथाच सौकरायण- श्रुतिः । 'शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोर्यतः प्रिया सा जगतः प्रतिरिति । सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्चर्य देवी ददाति न देव इति विशेषः । 'सुवर्णवर्णी पद्मकरां च देवी सर्वेश्वरी व्याप्तजटां च युध्वा । सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाविभूति श्रीस्तु दद्यान्न देव'इत्युग्वेद- खिलेषु ।। मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित्क्लेश इति दर्शयति । ये त्वित्यादिना । उक्तं च सौकरायणश्रुतौ । 'उपासते ये पुरुष वासुदेव- मव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेपामिति । 'तपामेकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चबा- नन्यदैवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिणामिति मोक्ष- धर्मे ॥ अज्ञानपूर्वादम्यासाज्ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात्सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदे अनभिम्लानशाखायाम् । 'अधिकं केवला- वाप्यते ॥५॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६॥ तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसार- सागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥७॥ मय्येय मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय | निवसिप्यसि मय्येव अत ऊध्य न संशयः॥८॥ अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोपि मयि स्थिरं। अभ्यास. योगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥९॥ अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥१०॥ अर्थतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मयोगमाश्रितः। सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥ भेयो हि मानमभ्यासाझानाद्यानं विशिष्यते ।

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १२-श्लो. १९ भ्यासाज्ज्ञानं तत्सहितं ततः । ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं ततः शान्तिर्भवि- प्यतीति । ध्यानाकर्मफलत्याग इति स्तुतिः । अन्यथा कथमसमर्थोऽ- सीत्युच्येत ? । 'तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यत' इति चोक्तम् । 'सर्वाधिकं ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परा- त्मन् । कांफलाकाङ्कमथो विरागस्त्यागश्च न ध्यानकलाफलाह' इति कापायणशाखायाम् । वाक्यसाम्येप्यसमर्थविषयत्वोक्तेस्तात्पर्या- भाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्याच त्यागस्तुतियुक्ता । केवलध्यानात्फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तस्त्याग एवा- त्रोक्तः । अन्यथा कथं त्यागाच्छान्तिरनन्तरमित्युच्यते । कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? । तथा च गौपवनशाखायाम् । 'ध्यानात्तु केवला- त्यागयुक्तं तदधिकं भवेदिति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्ति- भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथाऽनेन युक्तो जेता नान्यथेत्युक्त । सर्वारम्भपरित्यागी शुभाशुभ- परित्यागीत्यादेः सामान्यविशेपव्याख्यानव्याख्येयभावेनापुनरुक्तिः ।। हादिभिर्युक्त इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति यो न हृप्यतीत्यादि । ध्यानाकर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२॥ अद्वेष्टा सर्व- भूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥ सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः। मर्पित- मनोवुद्धियों मे भक्तः स में प्रियः ॥ १४ ॥ यस्सानोद्विजते लोको लोका. नोद्विजते च यः। हर्षामर्पभयोद्वेगैर्मुक्तो यः म च मे प्रियः ॥ १५ ॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः। सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्गताः स में प्रियः ॥१६॥ यो न हप्यति न देष्टि न शोचति न कालनि । गुमाशुमपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥ ममः रात्री च मित्रे च तथा मानापमानयोः। शीतोष्णसुखदुम्नेषु ममः सनयिर्जितः ॥१८॥ तुल्यनिन्दान्तुतिमांनी सन्तुष्टो येन ·अ १३-लो ८] १ श्रीमद्गीतामाप्यम् उपचारपरिहारार्थ पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनार्थ भक्त्यम्यासः । ये तु मर्माणि कमाणीत्यादेः प्रपञ्च एपः ॥ पिण्टीकृत्योपसंहरति । ये तु धामृतमिति । धमों विष्णुस्तद्विपयं धर्म्यम् । धर्म्य मृत्यादिसंमार- नाशकं चेति धामृतम् । अटास्तिस्यम् । 'अन्नामास्तिक्यमुच्यत' इत्यभिधानात् । तद्दधाना: श्रद्दधानाः।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पा- दाचार्यविरचिते गीताभाप्ये द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ ॐ ॥ पूर्वोक्तज्ञानयक्षेत्रपुस्पान्पिण्डीकृत्य पिपिच्य दर्शय- त्यनेनाध्यायेन ॥ यद्विकारि येन विकारेण युक्तम् । यतश्च यत् यतो याति प्रार्तते । स च प्रवर्तकः । यतश्च यदित्यस्मात्प्रवर्तते । क्षेत्रमिति- वचनम् । म च य इति स्वरूपमानम् ।। ब्रह्मसूताणि शारीरस्मूत्राणि ।। इच्छादयो विकाराः ॥ म च यो यत्प्रभावश्चति वस्तुं तज्ज्ञानमाधना- न्याह । अमानित्वमित्यादिना । आत्माल्पत्वं ब्रात्वाऽपि महत्त्वप्रदर्शनं केनचित् । अनिकत स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नर ॥ १९ ॥ ये तु घामृतमिद यथोक पर्युपासते। श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तऽनीर में प्रिया ॥२०॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतास्पनिपत्सुभक्तियोगोनाम द्वादशोऽध्याय ॥ १२॥ अर्जुन उवाच ॥ प्रति पुरष चव क्षेत्र क्षेत्रनमेय च । एतद्वे दितुमिच्छामि शान ज्ञेय च केशव ॥ १॥ श्रीभगवानुवाच ॥ इट शरीर कौन्तय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति त प्राहु क्षेत्रम इति तद्विद ॥ ॥२॥ क्षेत्रन चापि मा विद्धि सर्वक्षत्रेषु भारत। क्षेत्रक्षेनक्षयोनि यत्तज्नान मत मम ॥३॥ तत्क्षेत्र यच्च यापच यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥४॥ ऋषिभिर्वहुधा गीत छन्दोभिर्विविधै पृथक । ब्रह्मसूनपदैश्चय हेतुमद्भिर्विनिश्चितै ॥५॥ महाभूतान्यहद्वारो बुद्धिरव्यरमेव च । इन्द्रियाणि दशैक च पञ्च चेन्द्रियगोचरा ॥ ६॥ इच्छा द्वेष मुख दुन्स सवातश्चेतना धृति । एतत्क्षेत्र समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ७॥ अमानिन्यमदम्मित्व ॥ ॥ ॥ ॥ AN

·१४
श्री सर्वमूलप्रन्थाः
[म. १३
दम्भः । 'ज्ञात्वाऽपि स्वात्मनोऽल्पत्वं दम्भो माहात्म्यभावनमिति
झभिधानम् । आर्जवं मनोवाकायकर्मणामवैपरीत्यम् ।। सक्तिः स्नेहः ।
स एवातिपक्कोऽभिष्वङ्गः । 'स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्कोऽभिष्वङ्ग
उच्यत' इत्यभिधानम् ॥ तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । अपरोक्षज्ञानार्थ शास्त्र-
दर्शनम् ।। परं ब्रह्मेति स च य इति प्रतिज्ञातमुच्यते । अन्यच्च प्रभाव
इति । आदिमद्देहादिवर्जितमनादिमत् । अन्यथाऽनादीत्येव स्यात् ॥
सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्वाभासयतीति सर्वेन्द्रियगुणाभासम् । इन्द्रियवर्जित-
वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् । विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् ।
बहुत्वात्साधनात्युपयोगात्प्रभावः। यतश्च यदिति वक्तुं प्रकृतिविकार-
पुरुषान्सङ्क्षिप्याह । गुणाः सत्वादयः। तेपामल्पो विशेपो लयात्सर्ग
महिंसा शान्तिरार्जयं । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥८॥
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःख-
दोषानुदर्शनम् ॥ ९॥ असक्तिरनभिप्वङ्गः पुत्रदारगृहादिपु। नित्यं च
समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१०॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभि-
चारिणी। विविक्तदेशसेविन्यमरतिर्जनसंसदि ॥ ११ ॥ अध्यात्मशान-
नित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनं। एतज्ज्ञान मिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥
॥१२॥ शेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म
न सत्तनासदुच्यते ॥ १३॥ सर्वतः पाणिपाद तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४ ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं
सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृश्य निर्गुणं गुणभोक्त
पहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्यात्तदविमेयं दूरस्थं
चान्तिके च तत् ॥ १६ ॥ अयिभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितं ।
भूतभई च तन्मयं प्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ २७ ॥ ज्योतिपामपि
सज्योतिस्तमसः परमुच्यते । झानं मेयं मानगम्यं हदि सर्वस्य
विष्ठितम् ॥ १८॥ इति क्षेत्र तथा सानं मेयं चोतं समासतः। मद्भक्त.
पतदिमाय मनायायोपपद्यते ॥ १९॥ प्रकृति पुरुष चेय विस्यनादी
॥ १५॥

·ग्लो. २४] १ श्रीमद्गीताभाष्यम् इति विकाराः पृथगुक्ताः । 'कार्याकार्यगुणास्तिस्रो यतः स्वल्पोद्भवा जनापिति माधुच्छन्दसशाखायाम् ।। कार्य शरीरम् । 'शरीरं कार्य- मुच्यत' इत्यभिधानम् । कारणानीन्द्रियाणि । भोगोऽनुभवः । स हि चिद्रूपत्वादनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात्परिणामिनी । 'कार्यकारण- कर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः। भोक्तृत्वे सुखदुःसाना पुरुष प्रकृतेः परमिति भागरते ॥ यतश्च यदित्याह । उपद्रप्टेति । अनुमन्ता अन्वनुपिशेपतो निरूपकः ॥ पुरुषः सुखदुःखानामिति जीव उक्तः । पुरुपं प्रकृति चेति जीवेवरौ सहैवोच्यते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः। उत्पे हि महातात्पर्यम् । तथा हि सौकरायणश्रुतिः । 'आच्यो- स्केप महत्वासनाचां सन्यायानां च महत्तत्परत्वम् । विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तथापि ह्यस्त्येन न चात्र शङ्का । अतो निरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादाक्थनापि युक्तिः । न तत्प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्ति नमतिर्हि दृष्टेरि'ति । अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्या विद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभाम- रूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिद्धयति । अपान्तरं च तात्पर्य तत्रास्ति । उक्तं च तत्रैव । 'अपान्तरं तत्परत्वं च सत्वे महद्वाप्येकत्वात्तु तयोरनन्त' इति । श्यामत्वाद्यभिधानाच्च । युक्तं च पुस्पमतिकल्पितयुक्त्यादेराभासत्वम् । अज्ञानसम्भवात् । न तु स्वतः प्रमाणस्य वेदस्याभासत्वम् । अदर्शनं च सम्भवत्येव पुंसा बहूनामप्य- उभावपि । विकाराश्च गुणाश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ २०॥ कार्य कारणकर्तृत्वे हेतु प्रकृतिरुच्यते । पुरष सुखदुःखाना भोस्तृत्वे हेतु रुच्यते ॥२१॥ पुरुष प्रकृतिस्थो हि भुडक्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारण गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २२ ॥ उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वर । परमात्मेति चाप्युत्तो देहेऽस्मिन्पुरुष पर ॥ २३ ॥ य एवं वेत्ति पुरुष प्रकृति च गुणे सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न म

·धी सर्वमूलग्रन्थाः
[अ. १३
ज्ञानात् । तस्मदनधीतश्रुत्यादौ विपर्ययोऽपिस्यादिति वाच्यम् ।
यतस्तत्रैवाह । 'नैतद्विरुद्धा वाचो नैतद्विरुद्धा युक्तय इति ह प्रजापति-
रुवाच प्रजापतिरुवाचे'ति । तद्विरुद्धं जीवसाम्यम् । आभास एव चेति
चोक्तम् । 'जनमेजय उवाच । वहयः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान्वक्तुमर्हति । वैशम्पायन उवाच । नैतदि-
च्छन्ति पुरुपमेकं कुरुकुलोद्वह । बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुपं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकमि'ति मोक्षधर्म । न चैत-
सर्व स्वप्मेन्द्रजालवत् । 'वैधाच्च न स्वमादिवदिति भगवद्वचनम् ।
न च स्वमादिवदेकजीवकल्पितत्वे मानं पश्यामः । विपर्यये मा तूक्ता
द्वितीये । उक्तं चायास्यशाखायाम् । 'खमो ह वा अयं चञ्चलत्वान्न-
च स्वमो न हि विच्छेद एतदितीति । नायं दोपः। नहीश्वरस्य
जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यमिति ध्येयम् । तदपि न निरुपा-
धिकम् । अतो न प्रतिविम्बत्वविरोध्यैक्यम् । तथा च माधुच्छन्दस-
श्रुतिः । 'एक्यं चापि प्रातिविम्ब्येन विष्णोर्जीवस्यैवैतद्धृथपयो वदन्ती'
ति । अहंग्रहोपासने च फलाधिक्यमाग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम् । 'अहंग्रहो-
पासकस्तस्य साम्यमभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्केति । 'तदीयोऽह-
मिति ज्ञानमहंग्रह इतीरित' इति यामने । 'तद्वशत्वात्तु सोऽम्मीति
भृत्यरेव न तु स्वत' इति च। प्रातिविम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्चेति
भावना । तथाह्ययास्यशाखायाम् । 'भृत्यश्चाहं प्रातिविम्व्येन सोऽस्मी-
त्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान्स' इति । प्रातिविम्व्यं च तत्साम्यमेव ।।
साहयेन वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा
ध्यान्या दृष्टिः। श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साह्वयानां च ध्यात्वा ।
भूयोऽभिजायते ॥ २४॥ ध्यानेनात्मनि पदयन्ति फेचिदात्मानमात्मना।
अन्ये मायेन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २५॥ अन्ये त्वेयमजानन्तः
भ्रत्याऽन्येभ्य उपासते मेऽपि चातितररयेय मृत्यु धुतिपरायणाः ॥२६॥

·प्लो. ३५] १७ - १. श्रीमद्गीताभाष्यम् तथा च गौपवनश्रुतिः। 'कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्यऽनु- पश्यति । श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति । अन्यथा तस दृष्टिहि कथश्चिन्नोपजायत' इति । अन्य इत्यशक्तानामप्युपायदर्श- नार्थम् ।। पुनश्च प्रकृतिपुरुपेश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुक्तमाह । याव- दित्यादिना ॥ आत्मानं चाकर्तारं यः पश्यति स पश्यति ॥ एकम्थ- मेकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । तत एव च विष्णोविस्तारम् ।। न च व्ययादिस्तस्येत्याह ! अनादित्वादिति । सादि हि प्रायो व्ययि गुणा- त्मकं च । न करोतीत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादि- स्तस्य । अतो 'न प्रजमि'त्यादिवदिति ॥ भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्ष- साधनम् अमानित्वादिकम् ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य- विरचिते गीताभाप्ये त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ यः यावत्सआयते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजद्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रासंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ।। २७ ॥ समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरं । विनश्यत्व- विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २८॥ समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति पर गतिम् ॥ २९ ॥ प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वश, । पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ३० ॥ यदा भूतपृथग्भाव- मेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३१ ॥ अनादित्वानिर्गुणत्वात्परमात्माऽयमव्ययः। शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३२ ॥ यथा सर्वगतं सौक्षम्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथामा नोपलिप्यते ॥ ३३ ॥ यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्यं प्रकाशयति भारत ॥ ॥ ३४॥ क्षेत्रक्षेत्रक्षयोरेवमन्तरं झानचक्षुपा। भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु क्षेत्र क्षेत्रमयोगो नाम प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ 1 ॥ 13 ·९८ श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १४ ॐ॥ साधनं प्राधन्येनोत्तरध्यायैक्ति ॥ महद्ब्रह्म प्रकृतिः। सा च श्रीभूदुर्गति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्य- जीवाः । तथा च कापायणश्रुतिः । 'श्री र्दुर्गा भगवती तु माया सा लोकमतिर्जगतो वन्धिका च । उमा वागाद्या अन्यजीवास्तदंशा- स्तदात्मना सर्ववेदेषु गीता'इति । मम योनिरिति गर्भाधानार्था योनिः । न तु माता । वाक्यशेषात् । तथा हि सामवेदे शार्कराक्ष- श्रुतौ । 'विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्थी महामाया सर्वदुःखैविहीना । तथात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थ प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सेति । अतः सीतादुःखादिकं सर्व भूपाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । 'न चेयं भूः' । तथा च सौकरायणश्रुतिः। 'अन्या भूभूरियं तस्य छाया- भूताऽवमा सा हि भूतैकयोनिरि'ति । 'अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही त्याद्यनभिम्लानश्रुतिः । मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव । 'महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वर इति तत्रैव ॥ बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय सत्व- मित्यादिना ॥रज इति तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् । तयोः कारणम् ।। श्रीभगवानुवाच ॥ परं भूयः प्रवक्ष्यामि शानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १॥ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधयंमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ ॥२॥ ममयोनिमहद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३॥ सर्वयोनिपु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः। तासां ब्रह्म महयोनिरहं यीजप्रदः पिता ॥ ४॥ सत्यं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्मयाः। नियन्ति महायाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥५॥ तत्र सत्यं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसभेन पनाति झानसभेन चानय ॥ ६॥ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासनसमुद्भयम् । तनि- वभाति कौन्तेय फर्मसनेन देहिनम् ॥ ७॥ तमस्यज्ञानजं विशि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमावालस्पनिद्राभिस्तनिवभाति भारत ॥ ८॥ सत्यं ·लो. २२ १. श्रीमद्गीताभाष्यम "अज्ञानं जायते यतस्तदज्ञानजम् । 'प्रमादमोहौ तमस' इति वाक्यशेपात् ।। रजसस्तु फलं दुःखमित्यल्पसुखं दुःखं । तथा हि शार्कराक्षशाखायां । 'रजसो शेव जायते मात्रया सुखं दुःखं तस्मात्तान्सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षत' इति । अन्यथा दुःखस्यातिकप्टत्वात् । तमोऽधिकत्वं रजमो न स्यात् ॥ परिणामिकर्तारं गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति । अन्यथा 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिमिति श्रुतिविरोध इति । 'नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभु- रिति मोक्षधर्मे ।। प्रायो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । तथा हि सामवेदे सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । शानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जय- त्युत ॥९॥ रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत। रजः सत्वं तम- श्व तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १०॥ सर्वद्वारेपु देहेऽस्मिन्प्रकाश उप- जायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥११॥ लोमा प्रवृत्ति- रारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध भरतर्षभ । ॥१२॥ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च। तमस्येतानि जायन्ते विवृद्ध कुरुनन्दन ॥ १३ ॥ यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥ रजसि प्रलयं गत्या कर्मसनिपु जायते। तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिपु जायते ॥ १५ ॥ कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मल फलम् । रजसस्तु फलं दुख- मशानं तमसः फलम् ॥ १६॥ सत्त्वात्सायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥ ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृत्तिस्था अघो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८॥ नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति। गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मनाचे सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥ गुणानेतानतीत्य प्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २०॥ अर्जुन उवाच ॥ कैलि स्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचार चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ प्रकाशं च प्रवृत्ति ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ.१५ - भाल्लवेयशाखायां । 'रजस्तमःसत्वगुणान्प्रवृत्तान्प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते । तथापि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काळेद्यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यादिति । न हि देवा ऋषयश्च सच्चस्था नृपसत्तम । हीनाः सत्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिका मताः। कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तममिति मोक्षधर्मे । 'सात्विकः पुरुपव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थ- निश्चित' इति च ॥ तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ ब्रह्मवत् प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयं । न तु तावत्प्रियत्वं । किन्तु प्रियत्वमात्रं । 'बद्धो वाऽपि तु मुक्तो वा न रमावत्प्रियो हरेरिति पाझे । भूयाय भावाय ।। ब्रह्मणो मायायाः । इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य- विरचिते गीताभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ ॐ ॥ संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्श- यति ॥ ऊविष्णुः । 'ऊर्ध्वपवित्रो. वाजिनी वस्खमृतमस्मि च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ ॥२२॥ उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेगते ॥२३॥ समदुःखसुखः स्वस्थ समलोष्ठाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४॥ मानापमानयो. स्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५॥ मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते। स गुणा न्समतीत्यतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥ ब्रह्मणो हि प्रतिष्टाऽहममृत. स्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥२७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोs. ध्यायः ॥१४॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ऊर्ध्वमूलमघाशाखमभ्यत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पनि यस्तं घेद स वेदवित् ॥१॥ अधयोर्य प्रस्ता. स्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रयाला । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि ॥ ॥

·श्लो. ४ १०१ १. श्रीमद्गीताभाष्यम् 41517 द्रविणसवर्चसमिति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः। अधो निकृष्टं । शाखा भूतानि । श्वोऽप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथापि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा मर्वत्रापीत्य- व्ययता । फलकारणत्वाच्छन्दसां पर्णत्वं । न हि कदाप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥ अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भृतानीत्यश्वोधं च प्रमृताः । गुणैः सत्वादिभिः । प्रतीतिमात्र- सुखत्वात्प्रयालाः विषयाः। मूलानि भगवद्पादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाच मालवेयशाखायां । 'ब्रह्म अस्य पृथड्मूलं प्रकृतिः स मूलं सत्त्वादयोऽर्वाचीनमूलं । भूतानि शाखाः छन्दांसि पत्राणि देवनृतिर्यञ्चश्व गाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलममुक्तिः फलं । मोक्षो रसोऽमोक्षो रसः। अव्यक्ते च शाखाः व्यक्ते च शाखाः । अव्यक्ते च मूलं व्यक्त च मूलं । एपोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते । न ह्येप कदाचनान्यथा जायते नान्यथा जायत इति ॥ यथास्थितस्तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः । 'त्वमादिरन्तो जगतोऽस मध्यमिति भागवते । 'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋपयो विदुरिति मोक्षधर्मे । असङ्गशस्त्रेण सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन । 'ज्ञानासिनोपासनया सिते- नेति भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवावन्धकं भवति । तथा हि । मूलस्यं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं । तच्छुतावेव ' विमर्शो हास्य छेदः स तं न बध्नाति वनाति चान्यानिति । तदर्थ च तमेव प्रपद्ये प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव । 'स तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हप्यति न जायते न म्रियते तद्ब्रह्ममूलं तच्छित्सुरिति । 'नारयणेन कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥२॥ न रूपमस्येह तयोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा। अश्वत्यमेनं सुविरुदमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्या ॥३॥ ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यलिगिता न निवर्तन्ति भूयः।

·अ. १५ 'यत्र यत्रैव श्री सर्वमूलप्रन्थाः दृष्टश्च प्रतिबुद्धो भवेत्पुमानि ति मोक्षधर्म। छेदनोपायो ात्राकाइक्षितः। न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ साधनान्तरमाह । निर्मानेति ।। स्वरूपं कथयति । न तदित्यादिना ॥ कर्पतीत्युक्त जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतं तन्निवारयति । शरीरमित्यादिना । यत् यदा शरीरमवामोति उत्क्रामति च जीवस्तदेश्वरः एतानि गृहीत्या संयाति । संयुक्तो धाता गर्भ पुनः पुनः। तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छ- ती'ति हि मोक्षधर्मे । 'भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि । आशासु हासु हृदासु कुर्वन्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामी ति च । 'हत्या जित्वापि मघवन्यः कश्चित्पुरुपायते । अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तदिति च । 'तद्यथा हानः सुसमाहितमुत्सर्जद्यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जद्याती'ति च श्रुतिः। 'वाङ्मनसि सम्पद्यते' मनः प्राणे 'प्राण- स्तेजसि' तेजः परस्यां देवतायामि'ति च । गन्धानिव सूक्ष्माणि ॥ मोगोऽस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वारा हि सोऽपि भुङ्क्ते । 'तो इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्तीति च श्रुतिः। गुणान्वित- मेव भुङ्क्ते । 'न ह वै देवान्पापं गच्छती'ति श्रुतिः ।। तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह । उत्क्रामन्तमित्यादिना ।। यतन्तो ज्ञानं प्राप्य । अकृतात्मानो अशुद्धबुद्धयः ॥ पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति । तमेवचाधं पुरुषं प्रपद्ये यतःप्रवृत्तिःप्रस्ता पुराणी ॥४॥ निर्मानमोहा जितसंगदोपा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ता सुखदुःख समगच्छन्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥५॥ न तद्भासयते सूया न शशाको न पायकः । यद्त्या न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६॥ ममैवांशो जीवलोके जीयभूतः सनातनः। मनः पाठानीन्द्रियाणि प्रतिस्थानि कर ति ॥७॥ शरीरं यदयामोति यथाप्युत्कामतीश्वरः। गृहीत्वैतानि संयाति यायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८॥ श्रोत्रं चक्षुः सर्शनं च रसनं घ्राण- मेय च । अधिष्ठाय मनधाय विषयानुपसेयते ॥९॥ उदकामन्तं स्थितं ·१०३ श्लो. २०] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् यदादित्यगतमित्यादिना ॥ गां भूमिम् ॥ बेदनिर्णयात्मिका मीमांसा वेदान्तः । तथा च सामवेदे प्राचीनगालश्रुतिः । “स वेदान्तकृत्म कालक' इति ‘स ह्येव युक्तिसूत्रकृत्म कालक' इति ॥ क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । कूटस्थः प्रकृतिः। तथा च शार्कराक्षश्रुतिः । 'प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोक्षरः पुरुषो वै प्रधानं । तदुत्तम चान्यमुदाहरन्ति बालाजालं मातरिश्वानमेकमि'ति ।। इति श्रीमदानन्द- तीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ चापि भुसानं वा गुणान्वितं । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति प्रान- चक्षुषः ॥१०॥ यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्यात्मन्यवस्थितं । यतन्तोऽ- प्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥११॥ यदादित्यगतं तेजो जगद्भास- यतेऽसिल । यञ्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकं ॥१२॥ गामा- विश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुप्णामि चौपधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥ अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाभ्यन्न चतुर्विधम् ॥ १४॥ सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तद्धेदविदेव चाहम् ॥ १५॥ द्वाविमौ पुरपी लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुपोत्तमः ॥ १८॥ यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥ इति गुहातम शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्वुद्धा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु०पुराणपुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ ॥ ॥

·१०४ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. १६ ॥ॐ॥ पुमर्थसाधनविरोधीन्यनेनाध्यायेन दर्शयति ॥ तपो ब्रह्मचर्यादि। 'ब्रह्मचर्यादिकं तपाइत्यभिधानं ॥ पैशुनं परोपद्रव- निमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् । 'परोपद्रवहेतूनां दोषाणां पैशुनं वचः । राजादेस्तु मदाद्भीतेरदृष्टिदर्प उच्यते'इत्यभिधानं । लौल्यं रागः । 'रागो लौल्यं तथा रक्तिरित्यभिधानात् । अचापलं स्थैर्य । 'चपलश्चञ्चलोऽस्थिर' इत्यमिधानात् ॥ क्षमा तु क्रोधाभावेन सहाप- कर्तुरनपकृतिः । 'अक्रोधदोपकृच्छत्रोः क्षमावान्स निगद्यत' इत्यभि- धानात् ॥ दैवीं सम्पदमभिजातः । प्रतिजातः ॥ जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुस्तद्वैपरीत्येनाहुः। 'तस्योपनिपत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा सत्यं तेपामेप सत्यमिति हि श्रुतिः । 'द्वे वा व ब्रह्मणो रूप मूर्त चामूर्त च मयं चामृतं च स्थितं च सच यच्च त्यच्चेति । तस्योपनिपत्सत्यस्य सत्य- मिति । 'एपोवैतत्सादयति यामयति चेती' ति प्राचीनशालश्रुतिः। पर- स्पर सम्भवो युक्तः अन्नाद्भवन्तीत्यादिना ॥ दुप्पूरो हि कामः । 'पाताल श्रीभगवानुवाच ॥ अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्शानयोगव्यवरिशतिः। दानं दमश्च यशश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपंशुनम् । दया भूतेप्चलोलुत्वं मार्दवं हीरचापलम् ॥ २॥ तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति सम्पदं देवीमभिजा- तस्य भारत ॥ ३॥ दम्भो दोऽभिमानश्च क्रोधःपारुप्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४॥ दैवी सम्पद्विमोक्षाय निवन्धायानुरी मता। मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव॥५॥ द्वौ भूतसौ लोकेऽसिन्दैव आसुर एव च । देयो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥६॥ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः। न शौचं नापि चाचारोन सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७॥ असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहेतुकम् ॥८॥ एतां दृष्टिमयष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रफर्माणः क्षयाय जग ·श्लो. २४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १०५ इस दुप्पूरो मां हि क्लेशयते सदेति हि मोक्षधर्मे ॥ मामात्मपरदेहे- विति। न कस्यचिद्विष्णुः कारयिता यदिस्यान्मामपीदानीं कारयत्वि- त्यादि । 'ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत मां । अथेति वादिनं यात्सदाऽधो यास्यसीति हेति सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ इति श्रीमदा- नन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ तोऽहिताः॥९॥ काममाथित्य दुप्पूरं दम्भमानमदान्विताः। मोहाद्: गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १०॥ चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा एतापदिति निश्चिताः ॥ ११॥ आशापाशशतैर्वद्धाः कामक्रोधपरायणाः। ईहन्ते कामभोगार्थमन्याये- नार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥ इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इद- मस्तीदमपि मे भविप्यति पुनर्धनम् ॥१३॥ असौ मया हतः शत्रुर्हनिप्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥ आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया। यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥ अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजाल- समावृताः। प्रसकाः कामभोगेपु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥ आत्म- सम्माविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः। यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेना- विधिपूर्वकम् ॥१७॥ अहङ्कारं वलं दर्प कामं क्रोधं व संश्रिताः। मामा- त्मपरदेहेषु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८॥ तानहं द्विपतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीप्वेव योनिषु ॥ १९ ॥ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य- धमां गतिम् ॥ २० ॥ त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ २॥ एतैर्विमुक्त कौन्तेय तमो- द्वारैस्त्रिमिनरः । आचरत्यात्मनःश्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥ यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामचारतः। न स सिद्धिमवानोति न सुखं न परां गतिम् ॥२३॥ तस्माच्छालं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ। ज्ञात्वा शास्त्रविधानोकं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥२४॥ इति श्रीमद्भगवहीता- सूपनिपत्सुदैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ 14 ·[म. १७ श्री सर्वमूलप्रन्याः ॐ गुणभेदान्प्रपश्चयत्यनेनाध्यायेन ॥ शास्त्रविधिमुत्सृज्य अज्ञात्वैव । 'वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मनेतिविधि- रुत्सृष्ठो हि तैः । 'ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थ वेदोज्झितांस्तान्विद्धि सानुनयुद्धीनिति माधुच्छन्दसश्रुतिः । अन्यथा तामसा इत्येवोच्येत । न तु विभज्य । यदि साचिकास्तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । न हि वेद- विरुद्धो धर्मः । 'वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदामिति हि स्मृतिः। 'वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय'इति च भागवते ॥ अतो विभज्याह । त्रिविधेत्यादिना ॥ सत्त्वानुरूपा चित्तानुरूपा । यो यच्छूद्धः स एव सः। सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि । कः साविक- श्रद्ध इत्यादि विभज्याह । यजन्त इत्यादिना ॥ भगवत्कर्शनं नामा- ल्पत्वदृष्टिरेव । 'यो वै महान्तं परमं पुमांस नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽति- पापी'ति ह्यनभिम्लानश्रुतिः ॥ आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः । 'देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसा' इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ प्रीतिरानन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने। स्थिराश्च न तदैव पक्का भवंति । अर्जुन उवाच ॥ ये शास्त्र विधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच ।। विविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥२॥ सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छद्धः स एव सः ॥ ३॥ यजन्ते सात्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः। प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४॥ अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः। दम्भाहकारसंयुक्ताः कामरागवलान्विताः ॥ ५॥ फर्पयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः। मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥६॥ आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः। यशस्तपस्तथा दानं तेपो मेदमिमं शृणु ॥ ७॥ आयुन्सत्त्वयलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः। रस्याः निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८॥ कटुम्ललयणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।

·श्लो. २३] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १०७ तथा ह्याज्यादयः ।। सौम्यत्वमक्रौर्य । 'अक्रूरः सौम्य उच्यत' इत्यभिधानं । मौनं मननशीलत्वं । 'वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरिति हि श्रुतिः । 'एतेन हीदं सर्व मतं यदनेन हीदं सर्व मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षत' इति भाल्लवेयश्रुतिः । कथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ।। पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह। ओं तत्सदित्यादिना । परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि । 'ओतं जगवत्र स्वयं च पूर्णो वेदोक्तरूपोऽनुपचारतश्च । सर्वैः शुभैश्चापि युतो न चान्यैरों तत्सदित्येनमथो बदन्तीति झुग्वेदखिलेषु । द्वितीयपाद- आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९॥ यातयामं गतरसं पूति पर्युपितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥ अफलाकाक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टोय इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनःसमाधाय स सात्त्विकः ॥ ११॥ अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२॥ विधिहीनमसृष्टान्न मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥ देवद्विजगुरुनाशपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥ अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्याया- भ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौन- मात्मविनिग्रहः । भावसंगुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥१६॥ श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाक्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परि चक्षते ॥१७॥ सत्कारमानपूजाथै तपो दम्मेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥ मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः। परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥ दातव्यमिति यहान दीयतेऽनुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तहानं सात्त्विक स्मृतम् ॥ २० ॥ यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः। दीयते च परिक्लिष्टं तहानं राजसं स्मृतम् ॥ २१॥ अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ ओं तत्सदिति ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. १८ स्तच्छब्दार्थः । 'सदेव सोम्येदमन आसीदिति च । 'ओमिति ब्रह्मेति च । तेन ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिळञ्जनम् । मा तूक्ता पुर- स्तात्॥ तत्फलं मे स्यादित्यनभिसन्धाय ॥ सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितं । ओमित्युक्त्वाऽनमिसन्धाय फलं यज्ञदानतपआदिकृतामतिप्रीतेनाम- साम्याब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु । ॐ यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत्स्यात्सद्वै तदर्थ कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छन्दानां सन्निधेब्रह्मप्रीतेस्तद्रूपत्वाजनितं ब्रह्म तस्ये' ति ॥ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ ॐ॥ पूर्वोक्तं साधनं सर्व संक्षिप्योपसंहरत्यनेनाध्यायेन ॥ फलानिच्छयाऽकरणेन या काम्यकर्मन्यासः संन्यासः । त्यागस्तु फल- त्याग एव । तथा हि प्राचीनशालश्रुतिः । 'अनिच्छयाऽकर्मणा वापि काम्यन्यासो न्यासः फलत्यागस्तु त्याग'इति ॥ मनीपिण इति विशे- निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः। ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः। प्रवर्तन्ते विधा. नोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥ तदित्यन भिसन्धाय फलं यशतपः- क्रियाः। दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाक्षिभिः ॥ २५ ॥ स- द्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते। प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥ यशे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । फर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥ अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥२८॥ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता० श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ अर्जुन उयाच । संन्यासस्य महायाहो तस्यमिच्छामि येदितुम् । स्यागस्य च हपीकैश पृथकशिनिपूदन ॥१॥ थीभगवानुवाच । काम्यानो कर्मणां न्यासं संन्यासं फययो विदुः। सर्वकर्मफलत्यागं स्याग प्रादुमनीषिणः ॥२॥ त्याज्यं दोषयदित्येके कर्म प्रामनीषिणः।

·ग्लो. १३] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् पणात्पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्त- त्पक्षे । 'यस्तु कर्मफलत्यागी'ति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः॥ तत्प्रकारं चाह । निश्चयमित्यादिना । यज्ञभेद उक्तो द्रव्ययज्ञ इत्या- दिना । दाने त्वभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद्यज्ञादिक कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा 'ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा । यदीच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमाश्रममाश्रयेदि'त्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारिमेट्न तद्योज्यं । अन्यथेतरेपां गत्यभावात् ।। अन्यस्त्यागार्थों न युक्तइत्याह । न हीति ॥ त्यागं स्तौति अनिष्ट- मिति ॥ पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह । पञ्चेत्यादिना । साहुये कृतान्ते ज्ञानसिद्धान्ते ॥ अधिष्ठानं देहादिः । कर्ता विष्णुः । यज्ञदानतप कर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥३॥ निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४॥ यज्ञ- दानतप.कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्। यशो दान तपश्चैव पावनानि मनीपिणाम् ॥ ५॥ एतान्यपि तु कर्माणि सग त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६॥ नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥७॥ दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजस त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८॥ कार्यमित्येव यत्कर्म नियत क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९॥ न द्वेष्टयकुशल कर्म कुशले नानुपजते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१०॥ नहि देहमृवा शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेपतः। यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥११॥ अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्। भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥१२॥ पञ्चैतानि महा. वाहो कारणानि नियोध मे। साढये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये मर्यकर्म- ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. १० स हि सर्वकर्तेत्युक्तं । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तं । करणमिन्द्रि- याणि । चेष्टाः क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिर्हि होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणं । पूर्वतनी चेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । दैवमदृष्टं । तथा चायास्यश्रुतिः । 'देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुरिति ॥ केवलं निष्क्रियं । 'एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद्वदन्ति ही ति तत्रैव ॥ तज्ज्ञानं स्तौति । यस्येति । यस्त्वीपदध्यते स ईपदहङ्कारी च ॥ एवं तर्हि न पुरुपमपेक्ष्य विधिः। अकर्तृत्वादित्यत आह । ज्ञान- मिति । त्रिविधा कर्मचोदना। एतत्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति त्रिविधेत्युच्यते । कारणानि सक्षिप्याह । करणमिति । कर्मसङ्ग्रहः कर्मकारणसङ्केपः। अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् । तथा झुग्वेद- खिलेषु । 'ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः। करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रह' इति । अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारेश्वर- प्रसादादिच्छोत्पत्त्योक्तकारणः कर्मद्वारा पुरुषार्थों भवतीति । ईश्वरा- धीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियतस्तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतं । वस्तुतोऽकर्तृत्वेप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । वातन्त्र्यं च जडमपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्य । सर्व चैतदनुभवोक्तप्रमाणसिद्धिमिति न पृथक्प्रमाणमुच्यते ॥ पुनः णाम् ॥ १३॥ अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथपचेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४॥ शरीरवाइमनोभिर्यत्कर्म प्रार- मते नरः। न्याय्यं या विपरीतं था पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५॥ तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यरतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥१६॥ यस्य नाहट्टतो भायो युद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्यापि समाल्लोकान दन्ति न नियध्यते ॥१७॥ शानं शेयं परिशाता त्रिविधा फर्मचोदना । फरणं कर्म फतेति नियिधः कर्मसङ्ग्रहः ॥१८॥ ज्ञानं कर्म ·शे. ३४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १११ साधनप्रथनाय गुणमेदानाह । ज्ञानमित्यादिना । गुणसवयाने गुण- गणनप्रकरणे ॥ एकं भावं विष्णुं ॥ परकृतं दोपं दीर्घकालकृत- मप्यनुचितं यः सूचयति स दीर्घसूत्री। 'परेण यः कृतो दोपो दीर्घकालकृतोऽपि वा । यस्तस्य सूचको दोपादीर्घसूत्री स उच्यत'- इत्यभिधानात् ॥ यथार्थत्वनियमाभावो राजस्याः । अन्यथा तामस्या च कर्ता च त्रिधैव गुणमेदतः । प्रोच्यते गुणसहयाने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९॥ सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीयते । अविभक्त विभ- कंपु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २०॥ पृथक्त्वेन तु यशानं नानाभा- चान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥ यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्य सकमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्प च तत्ताम- समुदाहृतम् ॥२२॥ नियतं सद्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्मुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥२३॥ यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः। क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥२४॥ अनुवन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म तत्तामसमुदाहृतम् ॥२५॥ मुक्तसङ्गोऽमहंवादी धृत्युत्साहसमन्धितः । सिद्यसिद्ध्यो- निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६॥ रागी कर्मफलप्रेप्सुलन्धो हिंसात्मकोऽशुचिः। हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७॥ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नेप्कृतिकोऽलसः। विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥२८॥ बुद्धमेंदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु। प्रोच्यमानमशेपेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥२९॥ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकायें भयाभये । वन्धं मोक्षं च या वेत्ति वुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥३०॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥३१॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता। सर्वार्थाविपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्विकी ॥३३॥ यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ.१० स हि सर्वकतेत्युक्तं । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तं । करणमिन्द्रि- याणि । चेष्टाः क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिर्हि होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणं । पूर्वतनी चेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । देवमदृष्टं । तथा चायास्यश्रुतिः । 'देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुरिति ॥ केवलं निष्क्रिय । 'एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्याद्वदन्ति ही ति तत्रैव ॥ तज्ज्ञानं स्तौति । यस्पेति । यस्त्वीपद्वध्यते स ईपदहङ्कारी च ॥ एवं तर्हि न पुरुपमपेक्ष्य विधिः । अकर्तृत्वादित्यत आह । ज्ञान- मिति । त्रिविधा कर्मचोदना। एतत्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति त्रिविधेत्युच्यते । कारणानि सक्षिप्याह । करणमिति । कर्मसङ्ग्रहः कर्मकारणसङ्केपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् । तथा झुग्वेद- खिलेषु । 'ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः । करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रह' इति । अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारेश्वर- प्रसादादिच्छोत्पत्योक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वरा- धीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियतस्तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतं । वस्तुतोऽकर्तृत्वेप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । स्वातन्त्र्यं च जडमपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्य । सर्व चैतदनुभवोक्तप्रमाणसिद्धिमिति न पृथक्प्रमाणमुच्यते ॥ पुनः णाम् ॥ १३॥ अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवान पञ्चमम् ॥ १४॥ शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रार- भते नरः। न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तम्य हेतवः ॥१५॥ तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान स पश्यति दुर्मतिः ॥१६॥ यस्य नाहद्धृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वांपि स इमाँल्लोकान हन्ति न नियध्यते ॥१७॥ ज्ञानं शेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥१८॥ ज्ञानं फर्म ।

·शे. ३४] १. थीमद्गीताभाष्यम् १११ साधनप्रथनाय गुणभेदानाह । ज्ञानमित्यादिना । गुणसङ्ख्याने गुण- गणनप्रकरणे ॥ एक भावं विष्णुं || परकृतं दोपं दीर्घकालकृत- मप्यनुचितं यः सूचयति स दीर्घसूत्री। 'परेण यः कृतो दोपो दीर्धकालकृतोऽपि वा । यस्तस्य सूचको दोपादीर्घसूत्री स उच्यत'- इत्यभिधानात् ।। यथार्थत्वनियमाभावो राजस्थाः । अन्यथा तामस्या च कर्ता च विधैय गुणमेदतः। प्रोच्यते गुणसहयाने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९॥ सर्वभूतेषु येनैक भावमव्ययमीक्षते । अविभक्त विभ- क्तेपु तज्झानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २०॥ पृथक्त्वेन तु यज्ञानं नानाभा- वान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥ यत्तु कृत्समयदेकस्मिन्कार्य सक्तमहतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्ताम- समुदाहृतम् ॥२२॥ नियतं सगरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलपेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३॥ यत्तु कामेप्सुना कर्म साहकारेण वा पुनः। क्रियते वहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥२४॥ अनुवन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुपम् । मोहादारभ्यते कर्म तत्तामसमुदाहृतम् ॥२५॥ मुक्तसद्गोऽमहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्यो. निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६॥ रागी कर्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः। हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥२७॥ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैप्कृतिकोऽलसः। विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥२८॥ बुद्धभेदं धृतेश्चैव गुणतत्रिविधं शृणु। प्रोच्यमानमशेपेण पृथत्वेन धनसय ॥२९॥ प्रवृत्तिं च निवृत्ति च कार्याकार्य भयाभये । वन्धं मोठं च या वेत्ति वुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥३०॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥३१॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता। सर्वार्थाविपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३॥ यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. १८ . मेदाभावात् ।। नैष्कर्म्यसिद्धिं । नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् । यथा येनोपायेन सिद्धि प्राप्तो ब्रह्मामोति तथा निबोध । या सिद्धिर्ज्ञानस्य फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥ यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥३५॥ सुखं त्विदानी त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६॥ यत्तदने विपमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्मुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७॥ विषयेन्द्रियसंयोगाद्य- त्तदोऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥ यदने चानुवन्धे सुखं मोहनमात्मनः। निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्ता- मसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥४०॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥४१॥ शमो दमस्तपः शौचं शान्तिरार्जयमेव च । ज्ञानं विमानमास्तिक्यं ब्रह्म- कर्म स्वभावजम् ॥४२॥ शौर्य तेजो धृतिर्दाश्य युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥४३॥ कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मक कम शुद्रस्यापि खभावजम् ॥४४॥ से वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः। खकर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥ यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥ ४६॥ श्रेयान्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्वि- पम् ।। ४७ ॥ सहज फर्म कौन्तेय सदोपमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोपेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥४८॥ असक्तवुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगत- स्पृहः। नैष्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥४९॥ सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽग्नोति निवोध मे 1 समासेनैव कौन्तेय निष्ठा शानस्य या परा ॥ ५० ॥ बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽत्मानं नियम्य च। शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्या रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥५१विविक्तसेवी ·ये ६७] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् परा निष्टा ॥ ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयं । ब्रह्मणि स्थितिः। सर्वदा तन्मनस्कनेत्यर्थः । पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोप- सहरति । सर्वकर्माणीत्यादिना ॥ परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीम- वचनवत् ॥ धर्मत्यागः फलत्यागः। कयमन्यथा युद्धविधिः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयत'इति चोक्तम् ॥ लघ्याशी यतबाधायमानसः। ध्यानयोगपरो नित्य पराग्यं समुपाथितः ॥५२॥ अहसारं यल दर्प फार्म फोघं परिप्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ग्रामभूयाय कल्पते ॥ ५३॥ ग्रामभूतः प्रसवात्मा न शोचति न फाहक्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्राकिं लभते पराम् ॥ १४॥ भास्या मामभिजानाति यायान्यधामि नत्त्यतः। ततो मां तत्त्वतो माझ्या विश तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥ मर्वकर्माण्यपि सदा फुर्याणी मदपपाध्यः । मत्प्रसादादयानोनि शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५॥ पेतमा मयंकमांणि मयि मंन्यम्य मत्परः। युनियोगमुणमित्य मचित्तः सततं मय ॥ १७ ॥ मपित्तः सर्वदुर्गाणि मरप्रसादात्तरिष्यति । भय पेयमशागत श्रोप्यसि यिनक्ष्यसि ॥ ८॥ गददारमाधिन्य न योरम्य इति मन्यसे । मियर प्यपसायरने प्रतिस्यां नियोति ..... मायजेन फौन्तेय नियाम्पेन फमंगा। फर्नु नेच्छमि पन्मोदाकरिष्यम्पयापि तत् ॥ ६॥ पर मयंभूनानां रोऽगंन तिष्ठति । भ्रामपामपं. भूनानि यन्मारहानि मापया 1.1 नमेय शरणं गा मर्यभान मारत | ताप्रसादापरा शान्ति म्याने प्रायगि नाभ्यनम् ॥ १२ ॥ इति ने पानभायातं गुमला मपा। पिपलोग पर्यटन मा पुर॥३॥ गारगम भाग में परमं पणः। rose में एलमिति सतोपामि दिसम् ०१५. मामना मप ममी मपानी मरिसानेपोनि में. मांपमापरिपाप मामेरा पता पा गांगमा मn. पियामिमा गुपER मामा माग..- মা নমঃ। মামনি বা ·११४ श्री सर्वमूलमन्थाः [अ. १८ पूर्णादोपमहाविष्णोर्गीतामाश्रित्य लेशतः । निरूपणं कृतं तेन प्रीयता मे सदा विभुः॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीता- भाष्ये अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ गीताभाप्यं सम्पूर्णम् ॥ ॥ चागुथूपवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥ य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेप्यभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैप्यत्यसंशयः ॥६८॥ न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः। भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥ अध्येप्यते च य इमं धयं संवादमावयोः । शानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥ ७० ॥ श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः। सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान् प्राप्नुयात्पुण्य. कर्मणाम् ॥ ७१॥ कच्चिदेतच्छृतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चि- दशानसम्मोहः प्रणप्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥ अर्जुन उवाच ॥ नष्टो मोहः स्मृतिर्लन्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥ सञ्जय उवाच ॥ इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः। संवाद मिममश्रौपमद्भुतं रोमहर्पणम् ॥ ७४ ॥ व्यासप्रसादा- च्छृतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः खयम् ॥ ७५ ॥ राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवा- र्जुनयोः पुण्यं हृप्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६॥ तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः। विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ।। ॥७७ ।। यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। तत्र श्रीविजयो भूतिधंधा नीतिर्मतिर्मम ॥७८॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे संन्यासयोगो नामाष्टादशोऽ- - ध्यायः॥१८॥ ॥ 11 ॥ ॥ ।

·श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः श्रीमद्धनुमद्भीममध्वान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहय- ग्रीवाय नमः ॥ हरिः ॐ ॥ समस्तगुणसम्पूर्ण सर्वदोपरिवर्जितम् । नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ।। 'शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकं । वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेऽञ्जसा । न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् । भारतं सर्ववेदाय तुलामारो- पिताः पुरा । देवब्रह्मादिभिः सर्मपिभिश्च समन्वितैः । व्यासस्यै- वाजया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् । महत्त्वादारवत्त्वाच्च महाभारत- मुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्वयं नारायणो देवब्रह्मलेन्द्रपूर्वकैः। अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् । चकार पञ्चमं वेदं महाभारतमंज्ञितमि ति ब्रह्माण्डे । तत्र साक्षादिन्द्रा- चतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतममर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोऽपि परमधर्म नारायणद्विट्तदनुवन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्कथ ततो निवृत्तप्राय स्खविहितवृत्या भक्त्या भगवदाराधनमेन परमो धर्मस्त- विरुद्धः सर्वोऽध्यधर्मो भगवदधीनत्वात्सर्वस्वेति बोधयति भगवा- नारायणः । सर्व चैतदवावगम्यते । 'अथ चेचमिमं धर्म्य सङ्ग्राम न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसी'त्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् । 'यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्पमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानरः। श्रेयान्सघों रिगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः । सगुखतमं भूयः भृणु मे परमं वचः । इष्टोऽमि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । मन्मना मव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्सुरु ।

·[.. श्री सर्वमूलमन्याः मामेवेष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे । सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच'- इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च । 'नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा । भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवं विधोऽ- र्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपे'त्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोानिनोऽपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च । 'मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः। निवरः सर्वभूतेषु यः स मा ाण्डवे त्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च । 'कुरु कर्मव तस्मात्त्वं पूर्वेः पूर्वतरं कृतमि त्यादिना ज्ञानिनोऽपि भगवत्कर्म । 'सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव । महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । (दर्शयात्मानमव्ययं) दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरमित्यादिना ऽर्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च । 'न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्पयः। अहमादिहि देवानां महीणां च सर्वशः। यो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढः स मत्र्येषु सर्व- पापैः प्रमुच्यते । बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । महर्पयः सप्त पूर्वे । एतां विभूति योगं च । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः । तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयामि। तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति । ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं ·उपो.] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः ११७ वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ञातव्यमवशिष्यते । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनमूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्य- सेऽशुभात् । राजविद्या राजगुह्यम् । मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्त- मूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः। भूतभृन्न च भूतस्थः । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः। परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृत- स्थाव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्सैकान्तिकस्य च । द्वाविमौ पुरुषी लोके क्षरथाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रय- माविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्व- भावेन भारत । इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत । न मे पार्थाऽस्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेपु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यमित्यादिना सर्वस्माद्भगवतो भेदः सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोतमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि । 'अधा ते विष्णो विदुपा चिदयः स्तोमो यज्ञश्च राज्यो हविष्मता' । 'पश्यन्नपी- ममात्मानं कुर्यात्कर्माविचारयन् । यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्ष- माप्नुयात् । भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ञानमनाकुलम् । भक्तिं च भूयसी ताम्यां प्रसन्नो दर्शनं ब्रजेत् । ततोऽपि भूयसी भक्ति दद्या- ताभ्यां विमोचयेत् । मुक्तोऽपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।

·११८ [अ.१ श्री सर्वमूलमन्याः साध्यानन्दस्वरूपैव भक्तिःचात्र साधनम् । ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योऽ- प्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् । सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् । निर्दोपत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः । तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्टयादिस्तस्य साधनम् । अधमाधिकारिणो मा मुक्तावृष्यादिकाः समाः । अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः। नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्म- दर्शनवर्जिताः । तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाऽथवा । बहुवार- तदम्यासाचिरोभावोऽपि नो भवेत् । यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् । पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।। 'अस्य देवस्य मीडपो क्या विष्णोरेपस्य प्रभृथे हविभिः । विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना वि रावत्' । 'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः' । ‘स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त विश्वो हिरण्यगर्भोऽग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा' इति । 'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशान'। 'वासुदेवो या इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः । 'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् । शक्रं सूर्य यमं स्कन्दं कुर्यात्कर्ताऽस्य न कचित्' । 'सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्य नैव चान्यत्र सत्यम् । अवान्तरं तत्परत्वं तदन्य- सर्वांगमानां पुरुषार्थस्ततोऽत' इति पैङ्गिश्रुतिः । 'परो मात्रया तन्या वृधान न ते महित्वमन्वश्रुवन्ति' । 'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान्हरिः। न समो वाऽधिको वाऽपि विद्यते तस्स कथन' । 'नासीन च भविष्यो या परतः स्वत एव चेत्यादि श्रुतेश्च । 'यस्त्या- स्मरतिरेव स्यादित्यादि तु मुक्तविपर्य। 'यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्य तस्यैव नाम्ति हि। तम्मात्पुर्वीत कर्माणीन्याह कृष्णोऽर्जुन म्मयनिति च स्कान्दे । ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानामित्यादि तु पास- कर्मसोचापेक्षया। 'न हि कविरक्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकन् ।

·अ२ श्लो. १६] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय ११. शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः । एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च। कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मत- मुत्तमम्।। 'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत । न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद्भवति क्वचित् । त्यागिनो यतयोऽपि स्युः सङ्कोचाद्वाह्यकर्मणामित्यादि । 'उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिन' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थम् ।। (इत्यु- पोद्घातः) प्रकण जानन्तीति प्रज्ञाः तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमत- विरुद्धवादं वदसि । कथं ? । गतामन् ॥११।। बन्धुस्नेहाद्धि त्वया स्वधर्म- निवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात्कि वा चेतननाशभयात् ? । देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाश- भयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोऽस्ति । एवमेव तवान्येषां च । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामानि'त्यादिश्रुतेः। 'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्म- मृती पुरा । इप्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेन तु हरेः क्वचिदिति स्कान्दे । ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात्तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते । न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थ भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यास- रूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२॥ मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्ति- रपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणं । भवदादीनां सा भविष्य- तीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानीमप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥१३॥ तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह । मात्रास्पर्श इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥ फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् । 'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यातज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृत' इति प्रवृत्ते । पुरु सरणात्पुरुष इत्यर्थः ॥ १५ ॥ न च युद्धात्परलोकदुःखमिति गोकः ।

·१२० श्री मर्वमूलप्रन्थाः [भ. २ असत्कर्मणः सकाशादायो नास्ति सत्कर्मणः सकाशादभावो नास्तीति नियतत्वात्। 'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः । अभाव- वाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचका' इति शब्दनिर्णये । 'सद्भावे साधुः भावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यत इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेदि'- त्यादेश्व । अन्तो निर्णयः। न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाश- निपेधकोऽयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्नितिव्यवहीयमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् । 'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् । यद्यसन्न विशेपोन जायते कोन जायते । व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थाऽन्यथा भवेत् । एवं नाशेपि चोद्धव्यमतो सन्नेव जायते । तथाप्यभेदानुभवात्कार्यकारणयोः सदा। भेदस्य चाविशेषेण देहोऽगाक्षितितामिति । व्यवहारो भवेद्यस्मा- द्वल्येवानुभवः सदेति ब्रह्मतर्के । न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्ती- त्यत्र किञ्चिन्मानम्। न चासतः ख्यात्ययोगात्सतो वाधायोगादुभय- विलक्षणं भ्रान्तिविपयम् । असतः ख्यात्ययोगादितिवदतोऽसतः ख्यातिरभून्न वा । यदि नाभन्न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत्त- थापि । न चासतोऽसत्वेन भ्रान्ती सत्वेन च ख्यातिनास्तीत्यत्र किश्चिन्मानम् । असद्वयवहारलोपप्रसङ्गाच । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजत- मित्यविद्यमानसत्यप्रतीति विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसया- गीकारेऽप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तम्मादुमयविलक्षणं न किश्चित् । 'विश्वं सत्यं । 'यचिकेत सत्यमित्' । 'कविर्मनीपी परिभः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान्व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाम्य'इत्यादि श्रुतेश्व॥१६॥ यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि ·लो. १८] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १२१ सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः। 'अनित्यत्वं देहहानि- १ःखप्राप्तिरपूर्णता । नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा । तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद्भवन्ति ही ति महाबाराहे । 'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः । सा समस्ता हरेरेव नह्यन्ये पूर्ण- सगुणा' इति परमश्रुतिः ॥१७॥ शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततमिति तस्यैव लक्षणकथनात् । न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः मिद्धा तस्मादनाशिनोऽप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थ युध्यस्ख । तत्प्रसादाधीनत्वा- दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च । 'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः। तेपामहं समुद्धते' त्यादेः। जीवपक्षे नित्यस्योक्ता इत्युक्त- त्वादनाशिन इति पुनरुक्तिः। 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततमि'त्युक्त- स्यैवानाशिनोऽप्रमेयस्येति प्रत्यभिज्ञानाच । 'इमे देहा' इतिविशेपणा- नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते । 'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च काल- विक्रमः। न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः । श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशमः । सर्वे चतुर्वाहव उन्मिपन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चमः। प्रवालवैडूर्य- मृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनां । विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सचिधुदभ्रावलिभिर्यथा नम' इति हि भागवते । 'चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः । भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्वहिरेव चैति परमश्रुतिः। न च जीवेश्वरक्यं मुक्तावपि । 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च । 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽनुते सर्वान्कामान्सह ·१२२ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. २ ब्रह्मणा विपश्चिता । 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमा- लोकान्कामानीकामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्सामगायनास्तेः । सर्वे नन्दन्ति यशसा गतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्विपस्पृत्पितुपणि- येपामरं हितो भवति वाजिनाय' । 'ऋचां त्वः पीपमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं वो गायति शक्करीपु । ब्रह्मा त्यो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः' । 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्नममाणः । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' । 'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णु तद्देहं संश्रिता अपि तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकः । भृपा मनुष्पगन्धर्वा देवाः पितर एव च। आजानेयाः कर्मदेवानुवदेवाः पुरन्दरः। शिवो विरिञ्च इत्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः । मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः। न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन । ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः। अनन्तगुणि- तत्वेन तत्समः परमोऽपि न । 'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः। कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधी'- त्यादि मोक्षानन्तरमपि मेदवचनेभ्यः। न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्तत्केन कं पश्येत्' । 'यद्वै तन पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति । नहि द्रष्टुष्टेविपरिलोपो विद्यते । 'अविनाशित्वान्न तु तद्दितीय- मस्ति । ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' । 'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । 'तत्त्वमस्यहं ब्रह्माम्मीत्यादि श्रुतिविरोधः। 'संज्ञानाशो यदि भवेतिक मुक्त्या नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्रापयामास भवानति चोदितः । याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं प्रवीमि ते । भूतजज्ञानलोपः स्थानिनं ज्ञानं न लुप्यते । न च ज्ञेयविनाशः सादात्मनाशः कुतः पुनः । स्वभावतः पराद्विप्णोपिचं मिन्नमपि स्फुटम् । अस्वातन्त्र्या- दिन्नमिव म्यितमेव यदेदृशम् । तदा घाणादिमोगः स्यात्स्वरूपज्ञान- ·लो. १८] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १२३ शक्तितः । तदात्मानुभवोऽपि स्यादीवरज्ञानमेव च। यदाज्न्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा । पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभाराय को यतेत् । तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः । भुञ्जते मर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा। यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन सम्वतः । तद्दितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः। प्रधानपुरुषा- दन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः। विभक्तत्वेन नियतं यम्मात्पश्यति सर्वदा । पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति । चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोऽस्ति ततोऽमुना । न हि ज्ञानविलोपोऽस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः । ब्रह्माणि जीवाः सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः। प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः। नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि तद्विष्णुर्वभवम् । प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानानिजं ब्रह्मत्वमाप्यते । यद्यस्य परमेशित्वं तदा स्वादुःखिता कुतः। दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो वेब दुःखभाक् । कुतः सर्वविदोनत्वं क भ्रमोऽप्यजतां विना | तम्मानैवेश्वरो जीव- स्तत्प्रसादात्त मुच्यते । अहेयत्वादहनामा भगवान्हरिरव्ययः । ब्रह्मासी गुणपूर्णत्वादसम्यसाबसनान्मितः। असनादमिनामाऽसौ तेजस्त्वाच्च- मितीरितः । सः क्रियापदश्यवं मर्द्रव्यपदैरपि । सर्वैर्गुणपश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् । युप्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतश्च क्रियापदः । अस्मत्पदैरान्तरत्यात्कियाधैश्व तदन्वयैः । परोक्षत्यात्तत्पदश्च मुख्न्ययाच्यः स एव तु । सर्वान्वेदानधीत्येव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना । श्वेनरेतरहङ्कारा- प्रायशो नास्मि मानुपः। देवो वा केशवांगो वा नपा प्रजाऽन्यथा भवेत् । एवं महत्त्वयुद्धचैव दर्पपूर्णोऽम्यगापितुः । मकागमकृताचारं तं दृष्टा स्तब्धमजवन् ! पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्यामुपागता । प्रायो नारायणं देयं नैव त्वं पृष्टवानमि। यस्मिन्नाने त्वविनात- जानादीनां फलं भवेन् । प्राधान्यान्महात्याच तदधीनमिति स्फुटं । नत्सृष्टं पेति विज्ञानं फलवद्धि भवेजगन् । म्बानन्ध्यगास्प 1 16 ·१२४ श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. २ विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् । यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः । मृन्मयं तदकार्य च ज्ञातं मृदिति चै भवेत् । यथैव मृत्तिकेत्यादि नित्यनामप्रवेदनात् । वाचाऽरन्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि । एवं कारणभूतोऽसौ भगवान्पुरुषोत्तमः । प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् । तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् । स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् । तस्मात्तदीयस्त्वमसि नेव सोऽसि कथञ्चन । यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि । यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि । यथा धानाः परश्चव यथैव लवणोदके । यथा पुरुपदेशौ च यथाऽज्ञज्ञान- दावपि । यथा स्तेनापहार्यों च तथा त्वं च परस्तथा । भिन्नौ स्वभा- वतो नित्यं नानयोरेकता कचित् । एवं भेदोऽखिलस्यापि स्वतन्त्रात्पर- मेश्वरात् । परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् । स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः । उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते । तदधीनमिदं सर्व नान्याधीनः स ईश्वरः । जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वर- भिदा तथा ! जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा । जडभेदो मिथथेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्वैतं न भ्रान्ति कल्पितम् । अद्वैतः परमार्थोऽसौ भगवान्विष्णुरव्ययः । परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च । सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता । इत्यादयो गुणा विष्णो वान्यस्य कथश्चन | अभावः परमद्वैते सन्त्येय ह्यपराणि तु । विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् | अद्वैतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते कचिदित्यादिश्रुतिभ्योऽर्थान्तरस्यैवावगत- त्यात् । एकपिण्डनामधेपेतिशब्दानां वैयर्थ्य चान्यथा । न चैक विज्ञानेन सर्व विज्ञानं तत्पते। न हि शुक्तितो रजतज्ञ इति व्यवहारः। नवात्योऽपि भेद एवं दृष्टान्तोक्तव्य । तस्मादतत्त्वमसीत्येयोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदेतदात्म्य- ·प्लो. २० २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १२५ मेवासि न सोऽसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवे- धरं सृष्टयादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तनिषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तयाक्यत्वं न स्यात् ।। अनुवादोऽपि यदिदं बदन्ति तन्न युज्यत इत्यादिवाक्यं परिहार विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अति- प्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् १ । सर्वशाखान्ते भेदोक्तश्चैतदेव युक्तम् । 'नासंवत्सरवासिने प्रत्यात् नाप्रवक्र इत्याचार्या आचार्याः । अहं विधं भुवनमभ्यभवाम् । 'अनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ब्रह्मविदो विदुः'। 'नमो विष्णवे महते करोमि।। 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितमित्यादि । नचेश्वरस्तछेदो चा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्या- त्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्यथैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपा- द्विशेषः । निर्विशेपत्योक्तेः। मिथ्याविशेपोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेपाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृत- भेदेऽप्युपार्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिध्यत इति स एव दोपः। सत्योपाधिपक्षेऽपि हस्तपादाधुपाधिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्वदृष्टरेकनवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं मुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमा- दयो दोपाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥ य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा मया हतां- स्त्वं जहीत्यादिविरोधः। चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोऽपि- समम् ॥ १९ ॥ जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भृत्वा विद्यमान एव देह- सम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः। स्वरूपानाशः कमुत्यैनव सिदः । अयं जीवोऽप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाधतश्च । न ·. श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. २ कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति। 'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पार- तन्त्र्यमपूर्णता । उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः । स्वाभाविक तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन । वदन्ति शाश्वताचेतावत एव महाजना' इति महाविष्णुपुराणे । पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥ २० ॥ 'अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरं । 'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेभवेत् । तच्चाव्ययं तस्य जानन्कथं कर्ता स्वयं भवेदिति परमश्रुतिः। अन्यथा अविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः॥२१॥ जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥२२॥ कारणतोऽपि नेश्वरस्यान्यथा- त्वमित्याह । नैनं छिन्दन्तीति ॥ २३ ॥ अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह । अच्छेयोऽयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोऽपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः । 'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः । न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोऽपि विचाल्यते । निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृत' इति महाविष्णुपुराणे । अच्छेद्योऽयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोऽव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्व- दुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेपामहं समुद्ध' त्यादेः । 'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वमित्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीतिविशेपितत्याच जीवस्य तत्र तत्र । 'अविनाशि तु । येन सर्वमिदं ततम् । अनाशिनोऽप्रमेयस्य । न म्रियते । भूत्वा भविता न । अविना- शिनम् । अव्ययम् । अव्यक्तोऽयमचिन्योऽयमविकार्योऽयमित्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोऽप्रमेयोऽसौ । न च न म्रियते । न चाविनागिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमवि- नागित्वं तस । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा ·श्लो २५] १२७ दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथमचनम् । जीवे तु मजीवश्वनुगमायम् । प्रानजानः मुससुसः स विष्णुः परमोऽक्षर इति पनियुतिः । 'यहो देहवाचकः प्रोन्यते परमेश्वरः । अग्राकृतगर्गग्न्यादह इति कथ्यते । गिरथरणवाहादिविग्रहोऽयं म्ययं हरिः। घन्मानान्या निग्रहोरख ततथादेह उच्यते । स्वयं बम्पान्यम्माहरायान्यन ननः। शिर- धरणवाहादिः मुसनानादिरूपकः । म च विमान चान्यो २. श्री गीतातात्यर्यनिर्णय भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिक- मपि नास्तीत्यविनाशि वित्यादिविशेषणम् । यम्मादेयंभूतस्तस्मात्स एक स्वतन्त्रः। तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मव । अतस्तदर्थ युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोऽस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः। यस्मादयमेव परमेश्वरः गरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्मयोग- रूपेणापि न जायते जीक्यत्कदापि । अतः म एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अतएवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्यकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? । वाममो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्य- दर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदा. देरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यमाः माक्षादय दर्शयितुं शक्यते स्वदेहम्यति चर्तमानापदेशः। छैदनादिकं त्वीय मोहाय मृपैव दर्शयति ॥ २४ ॥ सर्वगतथेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति । अव्यक्तोऽयमिति । कथमेतज्यने ।। अचिन्त्यशक्तित्यान । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा मानि । यदि कार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि मर्माण्यप्य मृतानीति मयं चैतच्छ्रुतिमिद्धम् । . सद्देहः मुसगन्यश्च नानमाः गन्पगनमः।

·१२८
श्री सर्वमूलप्रन्थाः
[स. २
यस्मात्सोऽचिन्त्यशक्तिमान् । देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन ।
गुणरूपोऽपि भगवान् गुणभुक्च सदा शुतः। अहमित्यात्मभोगो
यत्सर्वेपामनुभूयते । अभिन्नोऽपि विशेषोऽयं सदाऽनुभवगोचरः ।
विशेषोऽपि हि नान्योऽतः स च स्वस्यापि युज्यते । नानवस्था ततः कापि
परमैश्वर्यतो हरेः। युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते । प्रमाणाव-
गते तत्र कुत एघ ह्ययुक्तते'त्यादि परमश्रुतिः। 'गुणाः श्रुताः सुवि-
रुद्धाच देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव
दोपाः श्रुताश्च नाज्ञर्हि तथा प्रतीता' इत्यादि चर्चेदे सौपर्णशाखायाम् ।
'एकमेवाद्वितीय' 'नेह नानास्ति किञ्चन' । 'मृत्योः स मृत्युमामोति य
इह नानेव पश्यति' । 'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं
धर्मान्पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति' । 'मत्स्यकूमादिरूपाणां गुणानां
कर्मणामपि । तथैवाययवानां च भेदं पश्यति यः कचित् । भेदाभेदौ च.
यः पश्येत्स याति तम एव तु । पश्येदभेदमेवेषां बुभूपुः पुरुपस्ततः ।
अभेदेऽपि विशेषोऽस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् । विशेषिणां विशेपस्य
तथा मेदविशेषयोः। विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः कचित् ।
प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः । न विशेपोऽस्ति सामर्थ्य गुणेष्वपि
कदाचन । मत्स्यकूर्मवराहाच नृसिंहवटुभार्गवाः । राघवः कृष्णवुद्धौ च
कल्किव्यासतरेयकाः । दत्तो धन्वन्तरियज्ञः कपिलो हंसतापसौं।
शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्व धर्मजः । नारायणस्तथैत्याद्याः
साक्षान्नारायणः स्वयम् । ब्रह्मरुद्रौ शेषविपा गाद्या नारदस्तथा ।
सनत्कुमारः कामभवोऽप्यनिरुद्धो विनायकः । सुदर्शनाद्यायुधानि
पृथ्वाद्याचक्रवर्तिनः । इत्याद्या विष्णुनाऽविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः।
तेष्वेव लक्ष्मणायेषु विप्वेवं च रलादिषु । नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश
उच्यते । स्वल्पम्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः । एतज्ञानाति
यस्तम्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः। सदरशानिनस्तत्र पातस्तमसि च
विमि' त्यादि महावराहे ॥२५॥

·.३९] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः तिष्ठतु तावदयं विस्तारः। यावन्मोझं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नाहसि । 'नित्यं मनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव चेति शब्दनिर्णये । अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुव'- इति प्रकाशनात् ।। २६ ।। तस्मान्नात्राचर्यबुद्धिः कर्तव्या ॥२७॥२८॥ कि ताश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति | आचर्यमेव सन्तमेन- माश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् । 'गगनं गगनाकारं सागरः साग- रोपमाइत्यादिवत् । 'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नतादृशः क्वचित् । तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव त्वि'ति ब्रह्मतर्के । अनाचर्यवदप्य- सुरादयः पश्यन्तीति कचिदिति विशेषणम् ।।२९॥ देही कुतोऽवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः मर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकन्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्य कस्यापि । 'द्रव्यं कर्म च कालच स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न मन्ति यदुपेक्षये ति हि भागवते तत्र तत्र स्थितो विष्णुनित्यं रक्षति नित्यदा । अनित्य- दैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः । भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तम' इति पाझे ॥३०॥३६॥ जित्या म्वर्ग महीं च। 'ये युध्यन्ते प्रधनेषु शरास' इति श्रुतेः॥३७॥३८॥ मम्यक ख्यातिज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेऽनेनेति योगस्तदुपायः । 'मम्यक्तत्वशिः साडव्यं योगस्त- साधनं स्मृतमिति शब्दनिर्णये । 'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्ममीरितम् । अक्षपादकणाटी च माङ्ग्व्ययोगौ च हेतुकाः । बौद्ध- पाशुपताधास्तु पापण्डा इति कीर्तिताः । मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता माझी दैवी च कार्मिकी । ब्रह्मतर्क च मीमांमां सेवेत ज्ञानमिद्धये । वदिकज्ञानरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्टित'इत्यन्यमाइन्ययोगयोनिपिद्ध- लाभारदीये । माव्यस्य निरीधरत्वादुक्तवाचेश्वग्म्य । माइग्योंगय पहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकागन् । अत्र तु युद्धविधानार ·. श्री सर्वमूलप्रन्थाः [भ. २ मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्ध प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्वोक्तार्थ- त्वेनैव न विरोधः ॥ ३९ ॥ 'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला । न चान्यधर्माकरणादोपवान्विष्णुधर्मकृदि'त्याग्नेये। 'सोचि- तेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् । नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिा यत्र धर्मः स वैष्णवः । एनं धर्म च देवाद्या वर्तन्ते साचिका जनाः । एप कार्त- युगो धर्मः पाश्चरात्रश्च वैदिकः । तत्प्रीत्यर्थं विनाऽन्यस्मै नोदविन्दु न तण्डुलम् । दद्यानिराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे । नैतत्समेऽधिके वाऽपि कुर्याच्छङ्कामपि कचित् । जानीयात्तदधीनं च सर्व तत्तत्व- वित्सदा । यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च । एप भागवतो मुख्यत्रेतादिपु विशेषतः । एष धर्मो तिफलदो विशेषेण पुनः कलौ । एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते । विद्यस्त्वपरो धर्मो नाना- दैवतपूजनम् । तत्रापि विष्णु तव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणः । समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे । त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्ग भुक्त्वा निवर्तते । पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्ग याति यावद्धरेर्वशे । सर्वान्देवान्प्रवि- ज्ञाय तत्कमैव सदा भवेत् । सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि । स्वर्गादिप्रार्थनाञ्चैव रागादेवापरिक्षयात् । सदा विष्णोरस्मरणाविद्यो नाप्नुयात्परम् । क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् । यदि सर्वाणि नियमाजन्मभिर्वहुभिः शुभैः । परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोऽपि त्रयीक्रियाः । नासौ विद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते । वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च । वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि । अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते । वेदयादरतो न स्यान्न पापण्डी न हेतुकी । तेभ्यो याति तमो घोर- मन्, यम्मान चोस्थितिः । अनारम्भमनन्तश्च नित्यदुःखं मुखोज्झितम् । यंत्रं यद्वेदगदितं यत्र यान्त्यमुरादयः । युदिनिीततत्चानामेका विष्णुपरायणा । बहुशाखाएनन्ताय बुद्धयोऽव्यवसायिनामिति ब्रह्म- ·लो. ४५] १३१ १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः वैवर्ते ॥४०॥४१॥ अव्यवसायबुद्धिः केपाम् ? । यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तया पहृतचेतसाम् । बुद्धिर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते । 'यथावस्तु तथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् । विपमं त्वन्यथा- ज्ञानं समाधानं समस्थितिः। न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विपमीकृतचेतसाम् । स्वर्गादिपुप्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् । न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णु- सामीप्यरूपकम् । फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् । भोगेश्वर्यानुगत्यर्थ क्रियावाहुल्यसन्तताम् । बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् । यां चदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः । तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेदिति च । 'इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्टं नान्यच्छेयो वेदयन्ते प्रमूढाः। नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभृत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विगन्तीति चाधर्वणीयश्रुतिः । वेदवादरतो न स्थान पापण्डी न हेतुकी ति हि भागवते । 'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् । जिज्ञासाश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः । निर्णतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः । ते याज्ञिकाः स्वर्गभोगक्षये यान्ति मनुष्यताम् । यनिश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् । ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु । विशेष एव तेषां तु तदन्येषां विपर्ययः। ये तु भागवताचार्यः सम्यग्यन्नादि कुर्वते । यहि- र्मुसा भगवतो निवृत्ताच निकर्मणः । दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा । यान्ति स्वर्ग ततः क्षिप्रं तमोऽन्धं प्रामुवन्ति च । तदन्ये नैन च स्वर्ग यान्ति विष्णुवहिर्मुखा' इति नारदीये ॥ ४२ ॥४४॥ गुण्याख्यं विपं यापयन्ति अपगमयन्तीति गुण्यविषयाः 'आश्रित्य वेदांस्तु पुमावगुण्यविपहारिणः। निगुप्यो भवेनित्यं वासुदेकमंश्रय' इति च । 'मचं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा मन्ततिहतुत' इति च । मन्ततविष्णुम्मरणं नित्यमत्त्वम्यत्वम् । परमात्मा मम म्वामीतिज्ञानमात्मवन्चम् । ननस्यगानं निवाग्यनि । विद्धयोग- 17 ·१३२ - [भ. २ 1 श्री सर्वमूलप्रन्थाः क्षेमेच्छावर्जितः। अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥ ४५ ॥ 'उद्रेका- त्पातराहित्यादनत्वाचाखिलस्य च । प्रलयेऽप्युदपानोऽसौ भगवान्हरि- रीश्वरः। प्रकृतिर्बुदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति । प्रलयेऽतो लयं प्राहुः सर्वतः संप्लतोदकमिति च । 'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च । धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् । वेदार्थनिर्णयो यस्मा- द्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् । ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोऽखिलफलप्रद' इति च । सर्वतः संप्लुतोदकेऽप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाधनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः। सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेऽपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादि- चेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेपतोऽपि । 'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनाऽस । तम आसीतमसा गूहुमग्रे प्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्' । 'आपो वा इदमग्रे सलिल आसीत्सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवती'त्यादिश्रुतिभ्यः॥४६॥ कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोऽहमिति भावं कुरु। 'एप उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तम्मादन्य एवासी भगवान्वेदितव्य' इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ ४७ ॥ सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८॥ युद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरण- मन्विच्छ । 'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः। तं ये बक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्न गुणोच्छ्यात् । कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः । न नेपामुत्थितिः कापि नित्यातिशय- दुःखिनाम् । गुणभेदविदां विष्णोर्मेंदामेदविदामपि । देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकपि वा। सोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति ·लो..] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १३३ येऽपि च । सर्वेपामपि चैतेषां गतिरेपा न संशय' इति नारदीये ॥ ॥४९॥ यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्म- कौशलमेव योगः। भगवज्ज्ञानमेव बुद्धिः॥५०॥५१॥ निर्वेद नितरां लाभम् । 'बुद्धिमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः । श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्रामोति मानवः । श्रुतिमार्ग प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला । समाधानेन तु पुनरापरोल्याच निश्चला। विष्णो प्राप्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुत' इति च । श्रुतौ विशेपेण प्रतिपन्ना ॥५२॥५३॥ का भाषा? । कथं भाप्यते ? । कैर्गुणैः । समाधिस्तस्य विपमबुद्धिवर्जितस्य ॥ ५४॥ 'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन । अनिपिद्धकामितेवातो ह्यकामित्वमितीर्यते । अपरोक्षदृशोऽपि स्थायदा नास्त्यपरोक्षदृक् । क्वचिद्विरुद्धकामोऽपि यथाऽयुध्यद्धरो हरिम् । अतोऽनभिभवो यावद्दशस्तावन्निगद्यते । स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः। नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि । अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथे ति च । आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ।।५५।। रसो रागः ॥५९।। संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्नितिं ज्ञानमपि नश्यति ॥६२।६३॥ शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मनिष्ठते'ति हि भागवते ॥६४-६६॥ 'देवेभ्योऽन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते । निशायामिव मुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते । आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वयक्तमन्यन्न पश्यति । ऐकाग्रथाद्वा सुसोद्रेकादेवाः सूर्यवदेव च । प्रायशः मवेत्तारस्तनापि द्युत्तरोत्तरमिति ब्रह्मत ॥६९॥ 'भुञ्जानोपि हि यः कामा- मर्यादां न तरेत्क्वचित् । समुद्रवद्धर्ममयीं नामौ कामी म उच्यते । कति कुत्सितवाची स्यात्कृत्मितं मानमेव तु । कामो मोतविरोधी स्यान्न सच्छा पिरोधिनी'ति च । न च सरच्छाभावे जीरनं मगति ।

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [भ. ३ । ॥ 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्या विष्णुनिष्ठा भवेद्धवेति च ॥ ७० ॥ निपिद्धस्पृहाऽभावमात्रेण सर्वविपयान्विहाय । अखरूपे स्वरूपत्वमति- रेव ह्यहंकृतिः । त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्या सर्व हरवंश' इति च। ॥ ७१ ॥ ब्राह्मी ब्रह्मविपया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेऽन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाजन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगव- स्मृतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन्भावमिति हि वक्ष्यति । वाणं शरीरम् । 'अभावाञ्जडदेहस्य विष्णुर्निर्वाण उच्यते । भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपी'ति च ॥ ७२ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ ॥ हरिः ॐ। ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । दुरेण ह्यवरं कर्मेति प्रश्नबीजं । ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोऽन्यः। 'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वा- देवाश्च यतयस्तथा । मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद्यतः । बहुकर्मकृतोऽप्येते ततोऽपि बहुवेदनात् । मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेया- स्तदन्ये कर्मयोगिनः । ज्ञानिनोऽप्यतिबाहुल्यात्कर्मणः कर्मयोगिनः । नोभयं तद्विना कश्चित्पुमान्हि पुरुषार्थभाक् । न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेदिति ब्रह्मवैवर्त । निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः । 'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा । आनन्दवृद्धिरन्येन हासो ज्ञानं तु कर्मणे'ति परमश्रुतेने कर्मणा न प्रजया धनेने त्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणा- मनारम्भादित्याद्युभयसमवाक्यशेपविरोधश्च । “समत्वं च 'न हि फविदि'त्यादेः । 'नान्यः पन्था' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ।। ॥३॥४ा 'फर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारथ स्वतन्त्रता। विकारः प्रकरव विष्णोरेव स्वतन्त्रते ति पनिश्रुतेः 'कार्यते पवश इत्यत्रावशो ·लो. १५] २. श्री गीतातापर्यनिर्णयः विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्मत्यादि श्रुतेः ॥५|| कर्मणा वध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णयकर्मविषयमित्याह । यन्नार्थादिति । 'जो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एप यः। स यझ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थित इति वर्कश्रुतिः ॥९॥ 'जननात्परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः। स यत्नाकर्मणः सोऽपि समस्तं कर्म केशवात् । स नित्योऽप्यक्षरततिरूपाद्वाक्याद्धि गम्यते । वाक्यमुच्चार्यते भूत- स्तान्यन्नात्तच मेघतः। तस्मात्सर्वगतो विष्णुनित्यं यजे प्रतिष्टितः । एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मञ्जति ध्रुवम् । वाचिको मानसो यत्रो न्यासिनां तु विशेषतः । वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः ऋत्वादिहिणोऽखिलः। शुश्रूपाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः । विद्याऽभयादिदानं च सर्वपामपि सम्मतम् । गृहिणो वित्तदानं तु बनस्थसानपूर्वकम् । सर्वैः कार्य तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिण'इति नारदीये । ब्रह्माक्षरगब्दार्थयोय॑त्यासे 'तम्मा- सर्वगतं ब्रह्मेति प्रत्यभिजाविरोधश्चक्रकाऽप्रवेशश्च ॥१४--१६ ॥ तृप्तिसन्तोपशब्दयोः पर्यायत्वेऽपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त- इति विशेषः । 'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः। विष्णा- यातितप्तश्च मुक्तोऽसौ विध्यगोचर' इत्याग्नेये । 'रतिरानन्द उद्दिष्ट- स्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता । प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव चेति निर्णये । 'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचका' इत्यभिधानम् ।। १७॥ यम्मादमुक्तस्य कार्यमम्न्येव तम्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यम्मात्परमामोति । मुक्तस्यैव कार्य नाम्नीत्येव- कारार्थोऽपि यस्त्विति तुमब्दनावगतः । 'तम्मात्कर्म समाचारे'त्युप- संहारविरोधवान्यया । ब्रह्मनिष्टा ब्रह्मरता ब्रह्मनानमुतपिताः । पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किश्चिदेव हीनि मरिष्यत्पर्यवचनाग नार्जुनस्यामुग्याधिकारिता । आत्मरतिरेव सादित्येवमन्दन मुक्ता- ·१३६ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म. ३ नामेभ्यो विशेपो दर्शितः । एषां कदाचिदुःखाभासस्यापि भावात् ॥ ॥१९॥ 'सहैव. कर्मणा सिद्धिमास्थिता जनकादयः । ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्य वर्णाश्रमोचितमिति च। 'अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् । अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२०॥ ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् । कर्मकल्लोकरक्षाय तस्मात्कुर्वीत मत्पर' इति कृष्णसंहितायाम् । 'रक्षया वाथ सृष्टया वा संहत्यादेन तु क्वचित् । अर्थो विष्णोस्तथाप्येप स्वभावात्सर्वकर्मकृत् । मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः। परमानन्दरूपत्वात्कुर्या- द्विष्णुस्तथैव विति वर्कश्रुतिः ॥ २२॥ 'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् । तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा । तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः। कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा। यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् । तदधीनं स्वतन्त्रत्वं वावरापेक्षयैव तु । जीवस्य विकृति म कर्तृत्वं जडसंश्रयम् । पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमादिति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र । 'कचित्स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच त्रिगुणात्मिका । क्वचित्प्रकृष्टकर्तृत्वाद्भगवान्प्रकृतिर्हरिरिति शब्दनिर्णये । 'खभावत- त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः। उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः । अधमा असुराद्याश्च नेपामस्त्यन्यथा भवः । शरीर- मात्रान्यथात्वे स्वजाति पुनरेप्यति । उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृति- योग्यास्तु मध्यमाः । अपरेऽन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः । प्रत्यभावेन सर्वेपामनादिः संसृतिः स्मृता। नैव पूर्तिश्च सर्वेपां नित्यकालहरीच्छया । अतोऽनुवर्तते नित्यं संसारोऽयमनादिमान् । अतोऽधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोऽखिलाः । स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमत्येपु मिश्रिताः । तत्वज्ञान विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिपु ।

·श्लो. ४१] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः कार्यते ह्यबशः कर्म सस्तः प्राकृतैर्गुणैः । स्वाभाविकगुणानेतान्हेतुं कृत्वैव विष्णुना । कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताऽहमिति मूढधीः । मन्यते तत्वविद्विप्णोर्गुणा इच्छादयस्तु थे। स्वाभाविकेषु जीवस्य कामायेषु सर तु। प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न कचिन् । इति मत्वा न मक्तः सात्तीतोऽस्य भवति प्रभुः। स्वभावगुणमम्मूटा जानादिगुणवत्तरम् । स्वातन्त्र्येणैव कारं चात्मानं प्रतिजानते । तान्गुणान्कर्म तचव विष्ण्यधीनं न ते विदः। तेप्वयोग्येषु तत्वजस्तत्वं नातिप्रकाशयेत् । वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् । मभारूपेण वा यात्पृष्टेऽव्यक्तिकदेव वा । बुद्धाप्यमौ यतो नित्यं स्वभावानुग- चेष्टितः। स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यती'त्यादि प्रकाशसंहितायाम् ।। २७ ॥३५॥ परमेधरादेवेभ्यश्चाक्तिनप्रेरक पृच्छति । अथ केनेति ॥३६॥ 'अखिलप्रेरको विष्णुब्रह्माद्या- स्तदवान्तराः । असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः । तत्र कामः कालनेमिः सर्व धूममलोल्लवत् । शुभमध्याघमजनं क्रमादात्य तिष्ठति । महागनस्य तस्येदं नालं तेनानलोऽग्निवत् । भुजान इन्द्रियाविष्टो जानास्त्रेणव हन्यत' इति ब्रह्मतके। ज्ञानापरणरूपेणे- दमारणोतीत्यावृतं जानमिति पुनराह । न केवलं दुप्पूगे नालमिति मन्यते चेत्यनलः। 'अनेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत' इति च ॥३७॥४१॥ 'सभ्यः प्रारा देवा इन्द्राया इन्द्रियात्मकाः। तेभ्यो मनोभिमानी तु रुठस्तम्मात्मरन्बती। युद्धात्मिका ननो प्रमा महानात्मा परः स्मृतः। अव्यक्तरूपा लक्ष्मीय वरानोऽनो हरिः म्ययम् । न तत्ममोधिको वेति पानुपूर्वी प्रकीनिता । यथाक्रम- प्रबोधेन नाझ्याः कामादियानः । प्राप्यते च परं म्यानं विष्णोरतुल- मञ्जसेति च । न 'पेन्द्रियम्यः परा पया म्द्रोऽहंकृतिस्पर' इत्यादि. विरोधः । 'मभिमानिनो देवाः मॉपि गुनगेनग्म् । आधियं ·॥ श्री सर्वमूलप्रन्थाः वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते । आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्य- मिष्यते । स्थानेषु त्ववरेपां च परे सन्ति न चेतरे । तथापि पितुरों यः पुत्रस्याप्युपर्यते । अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभि- मानिन' इति च । 'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितु स्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवती'त्यादि श्रुतेश्च । 'बहुवाचिना शब्दानां लिङ्ग- प्रकरणादिभिः । प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यानिर्णयोऽर्थेपु गम्यत' इति शब्दनिर्णये । 'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु । निर्णायक भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुत' इति ब्रह्मतः ॥४२॥ इति श्रीमदानन्द- तीर्थभगवत्पादागीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ हरिः ॐ ॥ उक्तयोानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोऽय- मध्यायः । 'ब्रह्मस्नेन्द्रसूर्याणां यहत्तं विष्णुना पुरा । पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोऽदात्पाण्डवेषु तत् । तेषामेवावतारेषु सेनामध्येऽर्जुनाय च । प्रादाद्गीतेतिनिर्दिष्टं सक्षेपेणायुयुत्सवे । यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः । सर्वे कार्तयुगाचैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः । ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः । त्रेतादित्रिपु जातेश्च गीतायां तदुदाहृतम् । पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते । तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं कचित् । वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोऽखिलम् । तत्सझेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचिदिति ब्रह्मवैवर्त ॥१॥ 'जानन्तोऽपि विशेपार्थज्ञानाय स्थापनाय वा । पृच्छन्ति साधयो यम्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव त्याग्नेयवचनानार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥४॥ आत्ममायया आत्मेच्छया। प्रकृति स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैप समायोध्यमित्यादिश्रुतेथ । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृति स्वामवष्टम्ये त्यादिषु । 'मयाs- ध्यक्षेण प्रकृति रित्यादिपु तु न म्यगन्दः । 'प्रकृति विद्धि में परामि'त्यादिपु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या। अत्र तु स्वशब्दः स्वरूप- ·ग्लो १८] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १३९ वाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भारशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये। स्वस्वभार इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचार- त्वाशहां निवर्तयति । 'स्रष्टत्यादिखभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः। सृष्टयादिकं करोत्यद्धा स्वयं च वहुधा भवेदिति नारायणश्रुतिः ।।६।। 'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् । वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् । एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चने ति ब्रह्मवर्तचनाजन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९॥ 'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यहरेर्मतम् । भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापर' इति च । मयि भागो मद्भावः ॥ १०॥ तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुनर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति । 'अन्यदेवतपूजाऽपि यस्मिन्नन्ते समर्पिता । स्वर्गादि फलहेतुः स्थानान्यथा तं भजेद्धरि- मित्याग्नेये ॥११॥ 'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा । वर्णा निभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णया' इति च । कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति । 'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे। दौर्लम्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नते'ति च । 'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमायेरेव भिद्यते । योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् । विष्णुभक्तिश्चानुगता सवर्णेपु विश्पतिम् । आरम्य हीयतेऽथापि भेदः स्वाभाविकस्तत' इति नारदीये । 'कर्ताऽपि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते । तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मन' इति च । अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः। कर्ता मे नास्तीत्यपि रिद्धीति ॥१३॥ जीवामदनिवृत्यर्थ मामिति विशेषणम् ॥१४॥ कमपि नो मन इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७॥ कर्मणि जीवे अस्वातन्यादकर्म । कर्मविधिफलयोरभावात् । अर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यातकर्तृत्वम् । 'करोऽम्मिन्मीयत इति कर्म जीव उदाहतः । विधिशन्देनामितत्वा- 1 ·१४० । [म. ५० श्री सर्वमूलप्रन्याः दकर्म भगवान्हरिरि ति नारदीये । करइति सकारान्तोऽदृष्टवाची । क्रियावाची या। तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्लफलत्वात्कृत्सकर्मकृत् ॥ १८॥ अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥१९--२३॥ कथमभिमानत्यागः १ । ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्म- णोऽनौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीनइत्यर्थः । 'एकः स्वतन्त्रो भगवांस्तदीयं त्वन्यदुच्यताइति भारते ॥ २४ ॥ दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः। ब्रह्माख्यानो क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति ॥२५॥ तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयम कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान्भुजते ॥ २६ ॥ तत्पूजात्वेनेन्द्रियादिसंयम कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते । 'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वाऽन्यसाधनैः । स्यान्मानसो वा सबाह्यक' इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २७ ॥ श्रोत्रादीनित्यादि- विज्यानुक्तेरिज्योऽन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययमिति च ॥३२॥ सर्व कर्माखिलमासमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते ज्ञाने जाते पूर्यते । 'समाप्तविद्यान्धनुपि श्रेष्ठान्यांत्सप्त मन्यस' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनाऽऽत्मनः । 'छित्त्यैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठेति पुनर्योगकथनात् ॥ ३३ ॥ 'ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिति वक्ष्यमाणत्वा- स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥ आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्मा- याप्तत्यादेव ॥३५॥ आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ।। ४१॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ हरिः ॐ।। योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविपय इत्याशय स एव विष्णोर्यज्ञः ॥ ॥ ॥

·श्लो..] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १४१ योगसंन्यासयोभिन्नपुंनिष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥ एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एवं विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुचितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमातुमयोगत' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥ द्वेपादिवर्जनमेव संन्यामशब्दार्थो न यत्या- श्रमोवाभिप्रेत इत्याह । जेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासमि'त्यनेन विरोधः। तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववन्यासावान्तरमेदत्वात्यागस्य ॥३॥ वालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव माळ्य- शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगगन्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यम्माज्ञानमार्ग कर्ममार्ग च सम्यगास्थित उभयोरपि फलं प्रामोति ॥४॥ तम्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः मम्यगनुष्ठानं भवति । 'निष्कामं ज्ञानपूर्व च निवृत्तमिह चोच्यते । निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माम्येति सनातनम् । बुद्धयाऽविहिंसन्पुष्पा प्रणयेन समर्चयेत् । वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूल- मन्त्रेण वा यतिः। मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते । तस्या- प्यानन्दवृद्धिः स्यादप्णवं कर्म कुर्वतः । कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तिनम् । तम्मात्कति तत्प्राहुर्यत्कृतं प्रमदर्शिना । एतम्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोऽपि हि । मानमार्ग: कर्ममार्ग इति मेदस्तनो न हि । तम्मादाश्रममेटोऽयं कर्ममझोर- सम्मवाइति व्यामम्मृतः ॥ ५॥ 'मोक्षोपायो योग इति तद्पो न्पाम एव तु ! विष्ण्यतितपा भद्रो नान्यो न्यानः कयाने त्यानेये विष्यर्पितत्वादियोगरूपत्वं पिना फेलकर्मत्यागो नरफाल पर। मंन्याममिति प्रादुपांगं तं रिदि पान्ये ति पल्पमानवाद । योगविशेषत्वान्यामस पृथगुक्तिः ॥ ६॥ गांभूनान्मभूनान्मनि ·१४२ [अ.५ श्री सर्वमूलप्रन्या: मुख्ययोगः । 'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः । सर्व- भूतात्मभृतात्मा तत्र भूतमनाः पुमानि ति च ॥७॥ यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाऽह नैव किश्चिदित्यादिना । 'विष्णुनाऽर्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः । वर्तन्तेऽन्यो न स्वतन्त्र इति जानन्हि तत्वविदिति च ।। ८॥९॥ तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयव जीवस्याकर्तृत्वम् । 'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् । एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेजीवकृतेत्यपी ति प्रवृत्तेः । अतो मनसैव कर्मन्यासोऽस्वातन्त्र्या- पेक्षया ॥१०॥ १३॥ यथा पितृदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणां एवं परमात्मदत्तं क्रियाम्यातन्त्र्यलक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिप्पन्नधर्मादि- रूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना। क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः। अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्तभोजिनामप्याधिपत्यादानान दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितियत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते । 'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः । तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् । स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोऽपि न । अज्ञानावृत्तयुद्धित्यादीशं तं न जानत' इति महाबाराहे । 'अहं सर्वस्य प्रभवः । 'तपाम्यह- महं वर्ष निगृह्णामि' | 'पराऽस्य शक्तिर्विविधय श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च'। 'न ऋने त्वत्क्रियते किचनारे । 'देवस्यैप म्यभावोऽयम्' । 'लोकवतु लीलाकवल्यमित्यादर्नास्यास्वाभाविक फर्वत्वमकत्वं था। विपरीनप्रमाणाभावाच । अनिवाच्यनिरासादेव च निरस्तोऽयं पक्षः। न च सर्वविशेपरादित्यवादिनां शून्यवादा- ·म.६लो. १] १४३ २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथाऽस्ति ब्रह्मे- त्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्यादयो दोपाः। व्यावर्त्य विशेपश्च व्यावृत्तविशेपनिवन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव सात् । न च सर्व- शब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च मर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चि- न्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनासिध्यति । स्वप्रकाशत्वं च नामानं सिध्यति । स्वयं प्रकाशत्वं च ततोऽतिरिक्तं चेद्विशेपाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिद्धिरित्यर्था- पत्तितः सिद्धिस्तत्प्रमाणतः सिद्धिर्वा । उभयथाऽपि प्रमेयत्वमेव स्यात् । खप्रकाशशब्देन खमितत्वानगीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिद्धिरेव । प्रकाशइत्युक्तेऽपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजना- दिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः। ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोऽनन्तदोपदुष्टत्या- दुपरम्यते । 'हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् । कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यतीति पैङ्गिश्रुतिः ॥१४॥ 'निपमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु । यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदेति च ॥१८॥१९॥ इदानीमपि परमात्मनि स्मृतमात्रे सुसं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ब्रह्मणि भृतः । अन्यथा पुनर्बह्म गच्छतीति विरोधाच । अन्तस्सुसादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥२४॥ 'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्वदृक् । किमु मुक्तिगतस्तम्मा- ज्ज्ञानमेवाधिकं नर' इति नारदीये ॥२७॥२८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पश्चमोध्यायः॥ हरिः ॐ ॥ ध्यानमनोच्यते। ' स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा अतःसा ॥ ॥ ॥

·१४४ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ.६ शारीरमग्निं च मुखे जुहोती'त्यादेन यतेरप्यनमित्वम् । आत्म- समारोपणाच ॥१॥ योगविशेप एव संन्यास इत्यर्थः ॥२॥ सम्पूर्णोपायो योगारूढः । 'नानाजनस्स शुश्रूषा कर्माख्या करवन्मितेः । योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः। तेनापि स्वोत्त- मानां तु कार्याऽन्यैरखिलेष्वपि । शक्तितः करणीयेति विशेषोऽसिद्ध- सिद्धयोः । प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात्प्रेप्सुः साधक उच्यते । तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः। सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यान- व्याख्यानादिकम् । कार्य नान्यत्तस्य तेन तुष्टो भवति केशव' इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः । 'शमो मनिष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रह' इति भागवते ॥ ३॥ कथं नानुपञ्जते सर्वसङ्कल्पसंन्यासी १ । मयि सर्वाणि कर्माणीत्युक्तत्वात् । 'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यत' इति च ॥४॥ 'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना । विष्णुबन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः। तत्प्रसादजया भक्त्या जितो यस्य वशे त्विव । वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रवदिति च । परमात्मा समाहित इति वाक्यशेपात् ॥५॥६॥ 'सर्वत्र विष्णो- रुत्कर्पज्ञानं ज्ञानमितीर्यते । तद्विशेषपरिज्ञान विज्ञानमिति गीयत' इति च ॥ ७॥ ८॥ 'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा । ज्ञानं वाऽपि समत्वं तद्विपमत्वमतोऽन्यथेति महाविष्णुपुराणे । 'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्योपकारकृत् । मित्रं वधादिकृदरिद्वेष्य- स्त्वप्रियमात्रकृत् । उदासीनः स्नेहवतोऽप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् । मध्यस्थ इति विज्ञेयः मुहदेपु विशिष्यत' इति नारदीये ॥९॥ आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन ॥२०॥ ब्रह्मणि भूतम् ॥२७॥ सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥२९॥ सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ।। ॥३१॥ अतो विष्ण्यनुवर्तिषु स्ववत्संहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥ अपतिरप्रपनः । प्रयत्नायतमानस्त्विति वाक्यशेपात् । योगशब्द- ·श्र, श्लो.] १४५ विरोधः ॥ ३८॥ १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः खोपायार्थत्येप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिविवक्षित इति न 'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् । विशिष्टः किमु तद्विद्वान्कि पुनर्यस्तदास्थित' इति परमयोगे ॥ ४४ ।। 'तपसश्चैव यज्ञादेध्यानमेव विशिष्यते । अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ञानमप्यतः। तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यध्यानं प्रयोजकम् । अन्य- सामान्यविद्यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति । अवरत्वगुदासीनो विद्वेपी चेत्यभक्तयः। मद्भक्तोऽपि हि कार्यार्थ यो ध्यायेदन्यदेवताम् । परिवारतामृते तस्मात्केवलं मदुपासकः । वरोऽन्यान्मदधीनांश्च सर्वान् जानन्विशुद्धधी' रिति दत्तात्रेयवचनम् ॥४६॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पष्ठोऽध्यायः ।। हरिः ॐ॥ भगवन्महिमा विशेषत उच्यते। 'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु । मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् । केचनैव हरिं सम्यग्ब्रह्मरुद्रादयो विदुः। अन्येपां यावता मुक्तिस्तावज्ज्ञानं हरौ परमि'ति पाने । 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामत' इति भागवते । 'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेपु ब्रह्मैव मुख्यतः । विष्णोः परमभक्तस्तु तस्माजीवधनो मत' इति सत्तत्त्वे ॥ ३ ॥ 'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता। त्रिगुणाऽचेतना तत्र चेतना श्रीहरि- प्रिया । ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते । पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना | उपादानं तु जगतः सैव विष्णुवले- रिते'ति च । मत्तोऽन्यत्परतरं नास्ति परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथाऽन्यदिति व्यर्थम् । 'अवरा दुःखसम्बन्धाञ्जीया एव प्रकीर्तिताः। नित्यनिर्दुःसरूपत्वात्परा श्रीरेकलंय तु । दुःखासम्पीडि. तत्वातु मध्यमो वायुरुच्यते । अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकारख्यतः। तत्तत्रत्वाच सर्वस्य विष्णुः परतरो मतः। अमावादन्तराऽन्यस्य M ·श्री सर्वमूलप्रन्याः १४६ ७ विहैकार्थों तरप्तमौ । यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाञ्जीवा अप्यवरा मताः। तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे व संशयः। अथावरतरा ये तु विमुखा- थेतना हरेः। नित्यदुम्कयोग्यत्त्वान ह्येतत्स्यादचेतने। अतः परतरं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते । मुक्तस्तु स्यात्पराभासः सुनित्यसुख- भोजनात् । तत्रापि तारतम्यं स्यात्तेषु ब्रह्माऽधिको मतः। विष्णो- राधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते । एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञान- मिति कीर्तितम् । एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु । मुख्य- विज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोऽपरे ॥ ७॥ सोऽप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृतः । सूर्यचन्द्रादिपु स्थित्वा प्रमानामा प्रभासनात् । वेदस्थः प्रणवाख्योऽसावात्मानं यत्प्रणौत्यतः। खे स्थितः शब्दनामाऽसौ यच्छन्दयति केशवः ॥८॥ पुण्यापुण्यं गन्धपति स्वयं पुण्यो धरास्थितः । तेजयत्यग्निसंस्थः सन्भूतस्थो जीवनप्रदः । तपस्विस्थस्तपयति ।। ९ ।। व्यञ्जनाद्वीजसंज्ञितः । बोधनाद्बुद्धिनामासौ बुद्धिमत्सु व्यवस्थितः ।। १० ।। नित्यपूर्णवलत्वात्तु वलं कामविव- जितम् । अरागजबलश्चैव स्थानेभ्योऽन्येप्षयोजनात् । एतादृशवला- स्मासौ वलिनां वलदः स्वयम् । वेति पूर्णत्वयाची स्यात्तद्रतेलमुच्यते । प्रायो हि कामिता अर्था धर्म हन्युर्हरिः पुनः । न धर्महानिकृर्तिक तु कामितो धर्मवृद्धिकृत् । धर्माविरूद्धकामोऽतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः । एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रथैव सर्वगः । व्यवस्थयव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११॥ ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। तत एव न चान्यस्मात्तदायत्तमिदं न सः। अन्यायत्तः ॥ १२॥ अचेतनया तन्मयत्वानु मायया । लक्ष्म्या ॥१३॥ वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः। ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां हां तरन्ति हि । लक्ष्मीः मा जडमाया या देवता ते उमे अपि । विष्णोर्वशे ॥१४॥ नतोऽनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् । यादृशी तर मक्तिः स्यात्तादृश्य.

·को. २६] २.श्री गौतातापर्यनिर्गयः न्यत्र नैव चेत् । अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् । अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु । कुर्याद्भक्तिं नान्यथा तु तदशा एव ते यतः ॥१७॥ एवं जानंस्तमामोति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ १८॥ पूर्ण वस्तु यतो टेको वासुदेवो न चापरः । एवं विदुर्लभो लोके ॥१९॥ यत्सर्वे मिश्रयाजिनः । विष्णुं तत्परम- बात्या रमाब्रह्महरादिकान् । यजन्नपि तमो घोरं नित्यदुःसं प्रयाति हि । अन्नानां तु कुले जातो यावद्विष्णोः समर्चनम् । विष्णुतत्वं न जानीयात्तावत्सेवा पृथक्कृता । विद्याद्यहिकभोगाय यदि बुद्धा पुनर्न तु। परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् । अजानता कृतं त्यक्तं न दोपाय भविष्यति । जन्मादिप्रदमेव स्यात् ॥ २० ॥ अत्यागे पुनरेव तु । तिनं च ज्ञापयत्येव भगवान्स्वयमेव तु । यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चने'त्यादि च ॥ २२ ॥ मत्त एवेति तान्विद्धीत्युपसंहाराच्च । तत्तत्कारणत्वात्तत्तन्नामेत्यवसीयते । 'मयि सर्वमिदं प्रोतमिति मेदेनैवोपक्रमाच ॥८-१२॥ आमोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यञ्चामोति यदादत्त' इत्यादेः । आस्थितः स हि मां प्रपद्यते इत्यादिवास्यशेपाच ॥ १८ ॥ यहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता इति वाक्यशेपे भेददर्शनाच । 'देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपी'ति च ॥ १९ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग्देवान्यजन्नरः। याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते । तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् । निश्चिन्यन्ति जायन्ते संसारे ते पुनःपुनरि'ति च ॥ २३ ॥ 'अव्यक्तः परमात्माऽसौ व्यक्तो जीव उदाहृतः । मन्यते यस्तयोरक्यं स तु यात्यधरं तम'इति च ॥ २४ ॥ 'यथात्मानं हरिवत्ति तथाऽन्ये ना तं विदुः । जानन्ति किश्चित्क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादत', इति च ॥ न 19 ·१४८ श्री सर्वमूलमन्या: [म.. ॥ २६ ॥ द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् । 'तमस्तु शाबरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्यय' इति च भारते। जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वं तद्विषयी मोहो द्वन्द्वमोहः। संमोहस्तदाग्रहः । 'तदाग्रहो महामोहः क्रोधस्तामित्र उच्यत' इत्युक्तत्वात् । सर्गे सर्गकाल एवः। 'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि । विद्याञ्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यत' इत्याग्नेये ।। २७ ॥ तद्ब्रह्मेत्युक्तेऽन्यत्वशङ्कां निवारयति । साधि- भूताधिदैवमिति ॥ २९ ॥३०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादा- चार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥७॥ हरिः ॐ ॥ उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते । तदिति- विशेषणाद्ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव । प्रकृत्यादीनां मध्ये यत्किञ्चित् । उपरि साधियज्ञं चेति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः फिन्तब्रह्मेतिप्रश्नकारणम् । परमाक्षरं विष्णुरेघ मुख्यतः प्रसिद्धत्वात्तथैव परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः। पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्कयाऽव्यक्तं व्यक्तिमापन्नमिति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देनाव्यक्तोऽक्षर इत्युक्त इति परिहियते । चाप्यक्षरमव्यक्तमित्यत्र तु पृथक्शश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथना- स्कूटस्थोऽक्षर उच्यत इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तम इति विष्णोरुत्तमत्व- कथनाचान्यदेवेत्यवसीयते । अधियज्ञोऽहमेवेति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तमेदनिवृत्त्यर्थ, तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थितरूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते । 'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः। स एवं व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते । तैस्तैरधिकयाज्यत्वाइंहितत्वाच हेतुतः। अध्यात्म तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः । पुंसां सजडमावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृतम् । भूताधिकत्वतो जीवा अधि- भूतमितीरिताः । अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा । पुरुषाणाधिदैवाख्या विविज्ञयमिदं नरैरिति तत्त्वविवेके। कथं ये ·सो २३] महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं सलोकतामामोत्येतो वै सूर्याचन्द्र- मसोमहिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तम्माद्ब्रह्मणो महिमान- २. श्री गीतासात्सर्यनिर्णयः रूपोऽधिपन्न इतिप्रश्नस्त्वहमेवेत्युक्तत्वातल्लक्षणोक्त्यैव परिहतः ॥ ॥१॥४॥ मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलं तत्कालस्मरणं भवति । न चेत्स्मरतोऽपि समाधिस्यस्खलनवत्पूर्वकर्मानुसारिस्मृत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्ष- ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावमाने स्मरस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुरि'त्युक्तत्वात् । युक्तचेतस इति विशेपणानित्यं स्मरतामेवापरोक्षजानं जायते । भक्त्या ज्ञानानिपिद्धानां त्यागानित्यं हरिस्मृतेः । अरागाद्विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतः। अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा कचिदिति सत्तत्वे ॥५॥६॥ तमसः परस्तादप्राकृतदेहः ॥९॥ मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्य ।। ॥११॥ एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥१३॥ 'नियमाजन्मनो- भावो मुक्तस्यैव तथापि तु । महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयो विना । तत्राप्यवश्यं तत्स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यत' इति पामे ॥१६ ।। सहस्त्रमिति यह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः । 'अव्यक्ताव्यक्तयः सर्वाः प्रभवत्यहरागमे । राव्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञक' इति वाक्य- शेपात् । न हि विरिश्चाहन्येव सर्वव्यक्तिलयः। 'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् । अहश्चासौ निमेपश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यत' इति च ॥१७-२२॥ यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निज्योतिधूमानामकालाभिमानित्वेऽपि कालप्राचुर्यात्काल इत्युच्यते । 'अग्निज्योतिरिति द्वधा बढेः पुत्रो व्यवस्थितः। तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसायभिमानिन' इति सत्तत्वे । तत्कालमरणविवक्षाया- मग्निज्योतिधूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव मामोतीति विदपो दक्षिणायनमरणेऽप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः ।

·१५० श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. ९ . 'विद्वान्ब्रह्म समामोति यत्र तत्र मृतोऽपि सन्निति पाझे ॥२३-२६।। 'मार्गों ब्रह्म च यः पश्येत्साक्षादेवापरोक्षतः ॥२७॥ सर्वपुण्यातिगोऽ- मुह्यन्यात्यसौ ब्रह्म तत्परमिति च ॥२८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादा० गीतातात्पर्येऽष्टमोऽध्यायः॥८॥ ॥ हरिः ॐ ॥ सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति । 'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येप झसङ्गत' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्यशङ्कानिवृत्तये ममात्मत्याह ॥४-५।। 'अध्यक्षोऽधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरी'ति शब्दनिर्णये ॥१०॥ मानुपी मनुष्य- सदृशीं । 'तन्वा विष्णुरनन्योऽपि स्वाधीनत्वात्तदाश्रित' इति च। 'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता । प्रादुर्भावगतस्यापि दोपदृष्टि- रपूर्णता । धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः। अवतारेविति ज्ञेय- मवज्ञानं जनार्दने ॥ ११॥ सर्व मोघं शुभं तस्य योऽवजानाति केशवम् । अधरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोऽप्यतः । ज्ञेयः केवलचिदेहो निर्दोपः पूर्णसद्गण' इति भविष्यत्पर्वणि ॥ १२ ॥ 'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः । द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सजनहरि रिति च ।। १३-१५॥ 'अय॑त्वादृक्समत्वाच निजरूपेषु साम सः । याज्यत्वात्स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञात्पुरुषोत्तमः । क्रतुः कृति- स्वरूपत्वात्स्वधाऽनन्यधृतो यतः । मानात्त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निघिरौपधम् । आज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भो दरधरो यतः । आहूतत्वाधुतं चायमग्निर्नेताऽगनेर्यत' इत्यादि च । 'तत्तत्पदार्थ- भिन्नोऽपि तत्तन्नामवमच्युतः । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वाद्गणानन्त्याच केवलमिति च । 'ओमित्याक्रियते यम्मादोकारो भगवान्हरिरिति च। 'पातीति स पिता मानान्माता यत्स पितुर्महान् । पितामहो निधातृत्वानिधानं भीतरक्षणाद । शरणं व्यञ्जनाचैव वीजमित्युच्यते प्रमुरिति च। प्रलयकाले संहर्तृत्वात्मलयः। अन्यदाऽपीति मृत्युः ।

·अ. १० श्लो. ४] १५ भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्य नवमोऽध्यायः ॥९॥ २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः 'प्राणगः प्राणधा यदमृतं प्रविलापयन् । विश्व प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र · मारणादिति च । 'सत्साधुगुणपूर्णत्वादस्मानान्यो गुणाधिकः । यतोऽतो सदितिप्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदमिति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥ 'अनन्यदेवतायागाद्भक्त्युकादकामनाद । सदा योगाच वैशिष्टयं विद्या ष्णवादपि । स्यादि भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोऽखिलाः। अश्वमेघादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः । वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवता' इत्याग्नेये । सम्यग्गुणगणज्ञाना- दुपासा पर्युपासने ति च। मामिष्टा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाजानन्तोऽपि नामितो जानन्ति तत्वेन । 'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् । तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवमिति च । 'मोघाशा मोधकर्माण' इत्युक्तत्वाच न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वाच्य- वन्ति त' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोत्विाऽपि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥२०-२४॥ 'नास्य भक्तोऽपि यो द्रुप्यो न चाभक्तोऽपि यः प्रियः । किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोऽतः समो हरिरिति पाझे। प्रीत्या मयि ते ॥ २९ ॥ 'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि । विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः खामाच्या एव मुक्तिगाः । यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोऽपि पापतः काम- तोऽपि वा । न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव या त्रियः । पुंसा सहैव पुंदेहे स्थितिः स्याद्वरदानतः। वजन्मनि वराः पाप- जाताम्यो निजसत्त्रियः। सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ तु निजमावः स्यात्कर्मभोगांस्ततोऽपि चे'तिभविष्यत्पर्यवचना- पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ॥३२-३३॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- हरिः ॐ ॥ उपलक्षणार्थ मुरगणा इत्यादि ।।२।। अनस्याप्यादि- रनादिः ॥ ३ ॥ 'युद्धिर्बोधनिधित्वानदन्तःकरणमुच्यत' इति शब्द- ·१५२ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म. १० निर्णये ॥४॥ 'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्पयः स्मृता' इति ब्राह्मे। 'मनवो बोधवैशेष्यादेवा ब्रह्मादयः स्मृताः। विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो यहवोऽपि ते । दीनत्वाद्देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः । अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते । वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देहि मनुनामकैः । मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृताः । तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः । तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिविष्णोः समुत्थिते'ति महाविष्णुपुराणे ॥ ६॥ 'युज्यते येन योगोऽसावुपायः शक्तिरेव चेति च । विशिष्टभवनं विभूतिः। महत्त्वं विविधभवनं चा । योगः सामर्थ्यम् ।।७।। भजन्ते मामित्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्का निवर्तयति ॥ ॥८॥ मद्गतप्राणा मद्विषयचेष्टाः ॥ ९॥ येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुपु । विशिष्टत्यं स्वजातेः स्याद्विभूत्याख्यानि तानि तु । ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदेवतसञ्चयात् । आधिक्यहेतुर्भगवान्सामस्थः : सामनामकः । आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाऽश्वत्थस्थितो हरिः। उत्कर्म- हेतुर्युक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामक' इत्यादि विभूतितत्वे । केषु केषु च भावेष्वित्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योऽन्यदेव विभूतिरूपम् । 'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् । कपिलव्यासकृष्णायं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृतम् । भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् । स्वजा- त्याधिक्यदं तेपां तत्तिरोहितवैभवमित्यादि च । 'आत्मा ततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः । उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः । सुखात्सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः । वासवर्ती चासयोऽसौ चेतो नेता तु चेतना । पालकैर्वननीयत्वात्पवनो वोधनान्मनः । पावकः शोधनान्मेस्त्रीरो यन्मास्य सागरः। सारस्य गरणात्स्कन्दो जगतः स्कन्दनाभृगुः । मर्जनाअपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च । अधाकारस्थितोऽश्वत्थ ऐरं श्रीच तदाश्रयः। ऐरावतो नराणां ·हो. ४२] १५३ वर्मत्वादरिभिर्वत्रो वैनतेयो नतास्पदः । वासुकि ससुखदः कन्दर्पः सुखमेदपः। अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात्काल आकलनादपि । वरुपो नाद्विभुः। प्रल्हादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः । जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्म चात्मनां पतिः। विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद्वादो वाच्यत्यतो हरिः। कीयो वक्ताऽश्रयः कीर्तिवार श्रीरिति च नामकः । स्मरणीयः स्मृतिर्मेधा क्षमारूपस्तधैर्यते । द्यूतं क्रीडापर- त्वाच गायत्री वाति गायकान् । सत्वं साधुगुणत्वाच दण्डनाद्दण्ड रानयन् । मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः। सुखं पिवल्लीलयैव कपिलो व्यास एव च । विशिष्टत्वाद्विष्णुनामा रिशिष्ट- प्राणमौख्यतः । एवं नानागुणो विष्णुनानानामभिरीरितः । नाना- ॥२१-३८॥ मम तेजोंदशेन संयुक्तं भवति॥४१॥ तायताऽस्य निन्यत्वं ज्ञेयवान्यपरिष्टता। उमयं मिलितं चैर ततोऽ. २. यौ गीतातात्पर्यनिर्णय यद्दद्यात्सर्व स नारदः । हीथीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः । चरणाइन्द्रो द्विरूपोऽन्तर्बहिर्यतः । मकरो मानकर्तृत्वायमः संयम- उच्यते । वृहत्सारोऽप्यमेयश्च वृहत्सामोशनोशतेः। शुभाशुभज्ञान- करः कुसुमाकर ईरितः । ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड्यो नीति- पाण्यादिसंस्थश्च विभूतिरितिशब्दितः। शश्यादिपु विजातीयस्खाम्यदः सारदः कचित् । शादिषु सजातीपश्रेष्ठयदत्वेन संस्थितः। शोश- नार्जुनायेपु सजातीयैकदेशतः। देवेरप्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णो- रनन्तरः। कवित्वादिगुणेष्वेव यत्समो नास्ति कथन। तया भीमश्च पार्येषु ज्ञानं च ज्ञेषु चोत्तमम् । सुदर्शनं चायुधेषु वेदेदृग्वेद उच्यता इत्यादि विभूतितत्वे। कचित्सान्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया। 'च: श्रीस्मिाद्याथ साम्नःप्राणशिवादय' इत्यादमिमानिमेदान् । तत्रापि यथायोग्यम् किं ज्ञातेनेति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्ययोतेरेख पात् । 'अन्याधिक्यज्ञापनार्थ शुमं चाक्षिप्य कचित् । न 1 ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः { अ. ११ प्यधिकशोभनमिति च ॥४॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य- विरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोऽध्यायः ॥१०॥ । हरिः ॐ ॥ आत्मानमव्ययम् । परमं रूपमैश्वरम् । 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो मुखमित्यादिरूपविशेषणाच रूपस्येश्वर- साक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । मम देह इत्युक्तत्वाचादित्यादीनां भेदः सिद्धः। 'मे रूपाणि' 'सर्वतोऽनन्तरूपं' 'द्रघुमिच्छामि ते रूपामित्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्त- रूपत्वं च ॥ 'एकं रूपं हरेनित्यमचिन्यैश्वर्ययोगतः। बहुसङ्ख्या- गोचरं च विशेषादेव केवलम् । अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो मवेत् । विशेषो नाम तत्रैव विशेपव्यवहारवान् । विशेषोऽपि वरूपं स वनिर्वाहक एव च । द्रव्यात्मना स नित्योऽपि विशेषात्मैव जायते । नित्या एवं विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः। वस्तुस्वरूप- मस्त्येवेत्येवमादिप्वभेदिनः । विशेपोऽनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुपु । न चाविशेषितं किञ्चिद्वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् । विशिष्टस्य स्वतोऽ- न्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः । नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् । स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेपेण विवर्जितम् । न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः। अभेदे न विरोधोऽस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोऽखिलम् । तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा। अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोपद्वयमप्युत । एकत्यानुभवाचैव विशेपानुभवादपि । तज्ज्ञानानुभवाचव न दोपद्वयसम्भवः । भेदाभेदौ च तो नैव कर्ट- भोक्तविशेषणे । मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् । मेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य , कचिद्भवेत् । शुद्धस्वरूपइत्यादायमेदस्यैव दर्शनात् । अपृथग्दृष्टिनियमावलज्ञानादिकस्य च । ऐक्यं वाह्य- विशेषाणां पृथकदृष्टयव तन्न तु । विशेषहेत्वमावेऽपि द्वविध्यं कल्प्यते यदि । कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः। नैकत्वं नापि ·सावगम्यते । उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि । ज्ञापयेद्भेद- रूपम् । 'सर समामोपि ततोऽसि सब इति मर सल्विदं ब्रोत्यादिषु श्री. १६] १५५ चात्मनि विशेपोऽत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति । शुद्धोऽहंप्रत्ययो यम्मा- तत्राभेदप्रदर्शकः। अत्रावयवमेदेन स्थादेव ह्यनवस्थितिः । चानवयवं वस्तु क्वचित्यान्मानगोचरम् । पूर्वापरादिभेदेन यतोऽशोs- १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः नानात्वं नियमादस्त्यचेतने। मेदामेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः । व्यवस्थिती। मेदामेदौ चेतनेष तस्मान्नेकपकारता । एकमित्येव यज्जातं बहुत्वेनैव तत्पुनः । पटाध ज्ञायने यस्माद्भेदामेदौ कुतो न तत् । तन्तुभ्योऽन्यः पटः साक्षात्कस्य दृष्टिपथं गतः। अनन्यश्चेत्तन्तुमावे पटाभावः कुतो भवेत् । न एकोऽहमन्यतोऽन्यश्चेत्येवमेव न मखिलं ग्रमन्स विमजेत्कथम् । तस्माद्गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया कचित् । भावाभावव्यबहुतेर्विद्यमानेऽपि वस्तुनि । भेदाभेदो गुणादेश्च जडे वस्तनि संस्थिता । चेतने शक्तिरूपण गुणादर्भाप इम्यते । सुप्तोऽयं वलवान्विद्वानित्यादिव्यवहारतः । न चैवं शक्ति- रूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् । एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । यथोदकं दुर्गे पृष्ट पर्वतेपु विधावति । एवं धर्मान्पृथक्पश्य॑स्तानेयानुविधापति । इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा । सर्व तु घटते विष्णो यत्कल्याणगुणात्मकमि'त्यादि ब्रह्मतः ॥ १-१४ ॥ कमलामने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्। 'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽङ्कगतो हरः। हरस्याङ्गविशेपेषु देवाः सर्वेऽपि संस्थिता इति पाने ॥ १५॥ धारा- पृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । नान्तं न मध्यमित्युक्त- त्यापुनरनादिमध्यान्तमिति गुणानन्त्यापेक्षया । त्वया तत निव- मनन्तरूपति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यती- त्याशइक्य त्वया ततं विश्वमित्याह । अन्यत्चात्पर्यज्ञापनापाम्याम- 20 ·१५६ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म. ११ सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् । 'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तरर्जुनाय प्रदर्शितम् । दृष्टं विष्णोविश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः । प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेऽखिलाः। दर्शनाम्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकदा भवेत् । तस्मिन्काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् । उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिब्रह्मदर्शिनाम् । अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् । श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोरि' त्याग्नेयवचनाद्दाऽद्भत रूप- मित्यादि युज्यते । मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेदिति ब्रह्माण्डे । अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवचेष्टयैव प्रलयोदके प्रजानां प्रवेशवत्प्रवेशो युज्यते । सेना- मध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाञ्चोमे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्मुहूतै मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरे चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुपदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत्पृथक पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरुरवसो जराऽश्विभ्यामेव दृष्टा ॥१९--२७॥ विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । विष्णविति सम्वोधनात् ॥३१॥ 'कालः कलित- सम्पूर्ण सद्गणत्याजनार्दनः। संहारात्सर्वविचाद्वा सर्वविद्रावणेन वेति महावाराहै । अपिशब्देन भ्रात्रादीनप्यते ॥ ३२ ॥ जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहता निहतप्रायाः। पश्चादर्जुनेऽपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥३३-३४॥ 'पायुर्वलज्ञानयोगाच्छशाहोऽति- मुखाङ्कितः । इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिरिति च । एकः सर्वोत्तमोऽप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एक एच करोति यदिति च ॥४२॥ तेनैव रूपेण भवेत्यनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकारयेत्यर्थः । 'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविध- रूपमिति बहायससंहितायाम् ।। ४६॥ 'विश्वनामा स भगवान्यतः गुणः प्रमुरिति पाये । त्वदन्येन न दृटपूर्वमित्यनेन तेनैवेन्द्र- ·अ. १२ श्लो. १] १५७ मित्यादिविरोधः ॥४८॥ स्ववक्रियत इति वक रूपम् । विश्व- 'अव्यक्तं प्रकृति प्राहुः कूटम्यं चाक्षरं च ताम् । प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुप इत्यपि। तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् । पासनान्मोक्षारक्या पृच्छति । यूटम्योऽक्षर उच्यत इत्युत्तरवचना- वस्थास्तु परमो विष्णुर्यो ब्रह्म परमं महदि तिनह्माण्डवचनाचाव्यक्तो- लूटस्थमचलमित्यप्राप्युक्तरव्यक्तशुदयित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्यां पर्युपासते' 'ये चाप्यतरं' 'तपां के योगविचमाइति मेदेन २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः शरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति त्वदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव । 'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः। तच्छतांशेन रदस्तु तच्छतांशेन वासवः। यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत्सोर्जुनोऽपि सन् । तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिन' इति ब्रह्माण्डे ॥४७॥ वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यम् । अन्यथा दृष्ट्वाऽद्भुतं रूप- रूपमज्ञानां स्वरूपवन दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमिति विरुद्धं स्यात् । 'परावरविमेदस्त मुन्धष्टिमपेक्ष्य तु । प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च.प्रमोः। अन्यथा न विशेपोस्ति व्यक्तिर्वज्ञव्यपेक्षयेति च ॥५०॥ किश्चिन्मनुष्ययदृश्यमानत्वान्मानुपम् ॥ ५१॥ ये दर्शनकाङ्किण- स्तरपीदानी दृष्टं प्रायः ॥५२॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थमगवत्पादा- चार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादयोऽध्यायः ॥११॥ हरिः ॐ ॥ साधननिर्णयोन । 'श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितम्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्व- मायन्भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ' यस्येशाना जगतो विष्णुप्ती । या श्रीलक्ष्मीरोपला चाम्बिकति हीवेत्युक्ता संविदग्रथा सुविधे'त्यादिश्रुतिभ्यः । 'श्रीः सुतुष्टा हरेम्वोपं जनयेत्सिप्रमेव तु । अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद्धयैव सा सदा । 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. १२ १५८ प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवानिति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मता' 'मय्येव मन आधत्स्खे'- त्यादौ भगवतोक्तेऽप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापक- त्वादतीवसाहसिका इति सुशोच्या एव । 'न चलेत्स्वात्पदाधस्मा- दचला श्रीस्ततो मते त्याग्नेये । 'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद्गुणबाहुल्यत- स्तथा । अनिर्देश्यौ तथाऽव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधव' इति नारदीये ॥१॥ 'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः । शपेदुपासिताs- प्येपा श्रीस्तांस्तद्धरितत्ववित् । तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा । तेन तुष्टा तु साऽच्छिद्रं दद्याद्विष्णोरुपासनम् । तत- स्तदर्शनान्मुक्ति यात्यसौ नात्र संशयः। तथापि सर्वपरमां सर्वदोप- विवर्जिताम् । ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् । विज्ञायो- पासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः । यतः क्लेशोऽधिकस्तेषां पृथक श्रियमुपासताम् । विष्णुना सहिता ध्याता सा हि तुष्टिं परां व्रजेत् । अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् । अच्छिद्रमेव कर्तव्य- मिति मुक्तिश्चिराद्भवेत् । तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासता- मिति परमश्रुतिः। युक्ततमाः साधकतमाः। 'विष्णोरन्यं न स्मरेद्यो विना तत्परिवारताम् । तदधीनतां वाऽनन्ययोगी स परि- कीर्तित' इति च । अन्तवत्तु फलं तेपामित्यादिनाऽन्यदेवतोपासनायाः पूर्व निन्दितत्यालक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद्विशेषमाशङ्कय तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ॥२-६॥ 'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः। अपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च । स तत्कर्मेति विज्ञेयो योऽन्यदेवादिपूजनम् । कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योग- मात्रवान् । तत्र पूर्वो विशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृतेः। अवान्तरे च नियमाद्विष्णोस्तदासताऽस्य यत् । मनसा वर्ततेऽन्योऽपि यथा- शक्ति हरिस्मृतः। पूर्वोक्त योग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।।

·व्यक्तविलक्षणः । स तु जीवेषु सर्वेषु पहियेव व्यवस्थितः । विलक्षणश्व म. १३ लो. १] । द्वेपः सुखं दुःखं देहोऽव्याप्तिश्च चेतसः। तद्विकारा इति नेया. श्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः। विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः। देहो मिथ्यागात्मकः। निपिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्ति- रासुरी। चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिदेहः सम्यम्हगात्मकः । मुप- मिच्छाऽनुकूला च धूर्तिदैवीति सा मते ति नारायणश्रुतिः । 'क्षेत्रनो भगवान्विष्णुर्न बन्यः क्षेत्रमञ्जसा । वेश्यसो भगवान् यो च्यक्ता- २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः ॥८-११॥ असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात्तत्फलेच्छाविवर्जितम् । तस्माज्ज्ञानाद्भवेन्मुक्ति- स्त्यागाद्यानयुता स्फुटमिति च । शान्तिर्मुक्तिः॥१२॥ अवैष्णव- सर्वारम्भपरित्यागी। सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगव- समर्पणरूपेण च त्यागी। 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा। 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसे त्यादेः । 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेति कचित । शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि स' इति च । 'प्रायः सुखादिपु समः प्रायो हर्पादि- वर्जितः । तथोच्यते यथाऽल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते जनैः। न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित्सुखदुःखयोः । न च हदिसंत्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चनेति च । 'हृतिर्मदादधर्माय हर्को नाम प्रकीर्तित इति शब्दनिर्णये । व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीवप्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेष्वप्युक्तैव । 'यस्मानोद्विजत ' इत्यत्रापि स चैत्यनेन भक्ति- रनुपज्यते । धर्मसाधनं धर्म्य तदेवामृतसाधनममृतं धामृतम् ॥२०॥ इतिश्रीमदानन्द०श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोऽध्यायः॥१२॥ हरिः ॐ॥ सर्वार्थसद्धेपोऽयम् । 'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् । अव्यक्तादिशरीरं तु तत्क्षेत्रं क्षीयतेऽत्र यत् । इच्छा मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिथ द्विविधा मता। चिन्मापदायेच ·१६० श्री सर्वमूलमन्थाः [अ. १३ जीवेभ्यः सर्वेभ्योऽपि सदैव च । सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादि- शक्तिमान् । केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः । अणो- रणुतर रूपैः पाणिपादादिसंयुतः। सर्वत्र संस्थितत्वाद्वा सर्वतः पाणि- पादवान् । सर्वेन्द्रियाणां विषयान्वेत्ति सोप्राकृतेन्द्रियः। यतोऽतोऽ- निन्द्रियः प्रोक्तो यन मिन्नेन्द्रियोऽथवा । गुणैः सत्वादिभिहीन: सर्वकल्याणमूर्तिमान् । अन्यथाभावरहित्यादचरचर एव च, चरणात्सर्वदेशेषु व्याप्तोऽणुर्मध्यमस्तथा । सर्वगत्यात्समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः। अनन्ताव्ययशक्तित्वात्तदन्यत्र विरोधिनः । सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिन' इति च । न च जीवस्य क्षेत्रज्ञ- नाम । 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः । आविहिताथापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु रिति भागवते । अत एतद्यो वेत्तीत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात्तत्प्राप्तस्तन्निराकरणार्थ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीत्याह । अन्यथैतद्यो वेत्तीत्युक्तेनैव सिद्धत्वा- क्षेत्रनं चापीति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थमेतद्यो वेत्तीति । सर्वाभेदमपि केचिद्वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्ति निवारयति । क्षेत्रनं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः। तत्पक्षे तु यो वेत्तीत्युक्त ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्व क्षेत्रमिति वक्तव्यं क्षेत्रेष्विति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद्विशेषः । किं त्वेक एव क्षेत्र इति वक्तव्यम् ॥३॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणरूपा । 'प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता कचित्संवाद उच्यते । प्रेरकल्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीर्तित' इति च । उपद्रष्टानुमन्ता पेलनेनवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना यत्प्रभार इत्यपि ॥४॥ चेतना चित्तव्यासिः । 'सातो देह उद्दिष्टचित- च्याप्तिस्तु घेतनेति च ॥७॥ तत्वज्ञानविपयस्य विष्णोरपरोक्षदर्शनं ·सो. २१ २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय उत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानम् । शतिर्ज्ञानमिति व्युत्पच्या एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमिति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥ अनादीत्युक्त स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्नित्यर्थ- मनादिमदित्याह । 'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात्परं ब्रह्म जनार्दनः । मामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नवासदुच्यत' इति च । 'मूर्त सदयगम्यत्वा- दशेयत्वादसत्परम् । पुंसामर्थ्यांदगम्यत्वात्सर्ववेदप्रसिद्धितः । विलक्षणः सदसतोर्भगवान्विष्णुरव्यय' इति च ॥१३॥ ज्ञानेन मुक्ती प्राप्य- स्वाज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनाऽऽत्मानं वेत्थेति स्वज्ञेयत्वाज्ञेयम् । अन्यजेयत्वस्य ज्ञेयं यत्तदिति पूर्वमेवसिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोध- वादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन । 'खवेत्ता वेदनं च खं खेन वेद्यश्च केशवः । परस्य वेत्ता वित्तिश्च वैद्यश्च स्यात्परैः क्वचित् । तत्प्रसादं विना कश्चिनैर वेत्तुं हि शक्नुयात् । खवेदनेऽन्यवित्तौ वा नामानन्यदपेक्षते । खप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः । जीनां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात्स्ववेदनमिति च ॥१८॥ मद्भावाय मयि भावाय ॥१९॥ प्रकृति पुरुष चेत्यत्र पुरुषशब्देन जीनपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतनाचेतनप्रकृत्योः स्वीकारायोभारपीति । सिकाराणां सत्यादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेऽप्यधिकविकारत्वनिपक्षयाऽन्येषां निकारांश्च गुणांश्चेति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥ 'स्वदेहेन्द्रियहेतुत्वं यजीवस्य स्वकर्मभिः । आवृत्य विष्णुतत्वं तद्धतुश्चित्प्रकृतिर्मता । जीवस्य सुखदुःसानां भोगशक्तिप्रदः सदा । परमः पुरुषो विष्णुः सर्पकर्ताऽपि सन्सदा। विशेषकर्ता केपाश्चिदुक्तो यद्वद्विष्ठपः। उच्यते सर्वपालोऽपि विशेषण स्वकर्मणेति च। परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेऽपि मोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रचिरिति दर्शयितुमुच्यत इति स्थानद्वयेऽप्युक्तम् ।

·१६२ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. १३ कर्तृत्वेऽपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति कठ्त्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यत इति सर्वहेतुत्वेऽपि विष्णोः प्रकृतेर्जीव प्रति भोक्तृत्वदानेऽल्पप्रवृत्तिरिति पुरुपो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यत इति विशेषहेतोरेवमुच्यते । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णो- रेवेति भावः । पुरुषः प्रकृतिस्थ इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्व प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः ॥२१॥ कार्य- कारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येतिवदतां निराकरणायाह । पुरुषः प्रकृतिस्थो हीति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेपाम् । न हि ज्ञानाज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिदृष्टम् । न चास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षप्रमो दृष्टः । तत्रापि वलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षि- सिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोऽवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोऽप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावात् । भ्रान्तिरभ्रान्तिर्वा न किञ्चित्सिध्यति । अनुभवो भ्रान्त इत्युक्ते भ्रान्तत्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्धयेत् । व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः १ । प्रतीतित इत्युक्ते सव कुतः १ । खत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीति विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । खाभावोऽपि स्यात् । स्वयमस्मीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोप- पद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः। तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाण- त्वभ्रम इति न किञ्चित्सिध्यति । भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वेऽन्यस्या- भ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्व छाना विनव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषय- मज्ञानादिकं तेपामपि । प्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारादात्म- सम्पस्याप्पविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूपणमित्युक्ते दुर्घटत्वं ·येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेपां ध्यानेऽपि दर्शनम् । स्यादेव माइग्य. तयाऽन्येभ्यः सब भुत्वानुमत्य च। उपासर तु पश्यन्ति नान्पया श्लो २६] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय सुघटत्वं चोभयं भूपणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वेवाऽपवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूपणमिति वदद्भि- रात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूपणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ।। अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोऽप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः । अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्वादिगुण- सङ्गः ॥२२॥ स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह । उपद्रष्टाऽनु- मन्तेति । 'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टुनामकः। स्वातन्त्र्या- त्खानुकूलेन मत्या प्रेरयति स्म यत् । अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः। महाशक्तिर्यतो विष्णुमहेश्वर इतीरितः। परमत्वाच तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते । स एव सर्वदेहेपु देहिनोऽन्यो व्यवस्थित इति च । मां विद्धि सर्वक्षेत्रेष्विति देहेऽप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ॥२३॥ 'द्विविधं पुरुपं चैव प्रकृति द्विविधामपि । सह तत्तगुणैः सम्यग्ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते । अनादियोग्यतामेदात्पुंसां दर्शनसाधनम् । नानव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद्वैष्णवं वपुः । स्वयं विज्ञायते किञ्चिच्छ्यते किञ्चिदन्यतः ॥२४॥ तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्या खान्तः पश्यन्ति केचन । ऋषयः केचिट्पयो नारदाद्या वहिस्त्वपि । देवा विष्णुप्रसादेन लन्धसत्प्रतिमारला । सर्व क्रमेण विनाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् । पश्यन्ति वहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेऽपि तु । योगास्ते देवा ब्रह्माधिकोश च । केचिघु क्षत्रियवरा अवमेधादि- कर्मभिः । यजन्तो भक्तिमन्तथ यग्रमागार्थमागतम् । प्रतिमाम्यां च स्मरन्तः पुरुषोचमम् । पश्यन्ति ॥२५॥ अन्ये श्ररण. । 21 ·श्री सर्वमूलप्रन्या: [अ.१३ तु कथञ्चन । ऋपीत्राज्ञस्तथाऽऽरभ्य प्रतिभाऽभ्यधिका क्रमात् । यावब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम्। विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः। अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुपोत्तरम् । अत्यल्पप्रतिभानत्यान्मानुपाः श्रुतवेदिनः। सर्वे ते दर्शनात्तस्मा- स्वयोग्यान्मुक्तिगामिन' इति च । अन्येपामपि किश्चिकटवणे विद्यमानेऽपि मनुष्याणामत्यल्पप्रतिभानत्वाच्छ्रुत्वाऽन्येभ्य इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगु- त्पद्यतेऽल्पा चेति श्रुतिपरायणा इति । 'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुति- स्मृत्यविरोधिनी । विश्रुता नृषु जातं च तं विद्यादेवसत्तमम् । यश्च स्वमुखमानेन नवाधो देहवान्पुमान् । अष्टमानवती स्त्री च पण्णव- त्यंगुली पुनः । दशतालौ सप्तपादौ विद्यात्तौ च सुरोत्तमौ । यावत्पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं कमात्परम् । पादे त्वङ्गलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् । यावदेवोपदेवानां पादे चोनामुलं पुनः। तावन्मनुष्य- मानं स्यात्ततोऽधस्त्वासुरं स्मृतम् । द्विचत्वार्यधिकं तस्मात्पण्णव- त्यङ्गलादधः । ज्ञेयमङ्गलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् । देवेष्ववर- वज्जयमपीणां चक्रवर्तिनां । यावद्यापत्प्रियो विष्णोस्तावत्स्त्रीपुंस्वरू- पिणः । हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरमिति च ॥ २६॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगादित्यत्र क्षेत्रं श्रीः । 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहमिति वक्ष्यमाणत्वात् । 'अव्यक्तं च महब्रह्म प्रधान क्षेत्रमित्यपि । उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोपचिद्धना । सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेतिमहागुणा । जीवोत्तमा च तेनैः शब्दरेकाऽभिधीयते । महान्ब्रह्मा जीवमहान्परात्मप्रेरिताः क्रियाः। अई कति येनापं जीरो मंसत्यसौ शिरः। अहंकार इति पोलो जीवाहंमविकचतः । उमा बुद्धिरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः । मतिदो मन उदिष्ट इंद्रः स्कन्दोऽपि तत्सुतः। थोत्रं तु यावयंचन्द्रः ·पिप्पलं स्वाइतीति सत्वमि'नि च पनिश्रुतिः । उनी प्रादुर्भार इति. १६५ सो. २] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय स्पर्शो वायुसुतो मल् । - चक्षुः मूर्यश्वक्षयति जिह्वा वारिपतिहतेः। अधिनौ घाणमाघातोगनिर्वचनादपि । हस्तौ वायुसुती जेयौ मस्ती देव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाधमः । संतत्युपस्थितिकृतरुपम्यः स शियो मनुः । विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् । प्रधानवायुजो भूतवायुनाम्ना मरीचिकः। अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलं। अदनात्प्रथनाजन्मलयहेतोस्तथाऽभिधाः। शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः । रूपणाद्रसनाचैव गन्धनाच तथाऽभिधाः । सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद्विधृतेरपि । चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती । श्रीश्चच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वेवं धृतिर्मता । इच्छा- दानातु सेवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः । पृथक्पृथक्च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि । दुःखद्वेषो कलिश्चैव द्वापरौ ब्रह्मणः सुतौ । मुराणां तो संघातश्चेतनाः परे । एतरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाऽभिधीयते चेतनाचेतनं त्वेतत्सर्व क्षेत्रमितीरितं। क्षितिरेतद्भगवतो यदतः क्षेत्र- मीर्यते । क्षिणोति प्राति चैतदतो वा क्षेत्रमुच्यते । क्षितिं कृत्वा प्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितं । एतस्मात्क्षीणमेतेन प्रातमित्यथा पुनः । इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृतं । निकार इति यस्मात विशेषविकृतिस्थिताः। विशेषात्क्रियते यम्माद्विकारः कार्य- मन्तिमं । विगतं करणं चात्र पुनर्नामृते यतः। तत्सम्बन्धा- द्विकाराच्या इच्छाद्या अभिमानिनः । एतत्मा मदेव निर्दोषणेर चक्षुपा। प्रेरयनेर जानाति तत्क्षेत्रनो हरिस्तत ' इति च । ज्यते । 'सत्वं जीवः कचिन्प्रोक्तः कचिन्मत्वं जनार्दनः। मन्वं नाम गुणः कापि कचित्माधुत्वमुच्यत' इति शन्दनिर्णये। 'नयोरन्यः हानिलामयोः । पादौ तु विष्णुनाऽऽविष्टौ यज्ञशंभू शचीसुतौ । पदना- शरीरमित्यादिश्रुतेश्वेतनस्या 'पीदं शरीरं कौन्तेयेति भरीरत्योक्तियु- शब्दनात्स्पर्शनादपि प्रवराव- 'यस्थात्मा ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः । धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्तथपेक्षया जनियुज्यते ॥ २७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतं । 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनशत्स्वपि । दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेप्ववस्थितः। गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोऽपि सन् । इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो ब्रजेदिति पाझे ॥२८-२९ ॥ प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्यः पूर्वप्रेरक इति। 'पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशादिति भगवद्वचनात् । 'द्रव्यं कर्म च कालश्चेति च । 'स्वयं प्रकृत्या भगवान्करोति निखिलं जगत् । नैव कता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशव' इति च स्कान्दे । तेनेति प्रस्तुत- त्वादेव सिद्धं । 'अहं सर्वस्य प्रभवः' । 'स हि कर्ता'। 'कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम्' । 'जन्माघस्य यतः' । 'मत्त एवेति तान्विद्धी त्यादि सकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । प्रकृत्यैव चेति चशब्दात्तेनैवेति सिध्यति । 'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् । क्वचित्समुच्चयं ब्रूया- त्वचिद्दौलभ्यवाचक' इति शब्दनिर्णये । प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुप- पत्तेश्च नानुमानमित्यादिभगवद्वचनेन निरस्तं । 'न ऋते त्वक्रियते किञ्चनार' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दो व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारमिति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिते'ति वक्ष्यमाणमवापि क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगादिति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च । 'इच्छापूर्व क्रियादानं कर्तृत्वं ख्यमीरितमिति पैङ्गिश्रुतिः । विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गी- कृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात्सर्वश इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः। 'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितं । यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः । अधिकारात्मकं ज्ञेयं तन तत्प्राकृतं भवेदिति च ॥३०॥ 'एकविष्ण्याश्रितानां तु जीवानां भेदमेव यः। ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति । विष्णोरेव च.विस्तारं जगत:

·विभज्यन्ते सत्वं श्रीः सद्गुणप्रभा । रजो रखनकर्तृत्वान्ः सा सृष्टिकरी अ.१४ो. ५] एव ना ? यस्मान्मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥१९॥ 'महालक्ष्मीरिति यत् । तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्वं नाम रजस्तमः । सृष्टिकाले २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः स विमुच्यत' इति च ॥३१॥ शरीरस्थो जीवः । 'स्वमेन पारीर- ममिप्रइत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीती' ति श्रुतेः। 'शरीरस्थस्तु संसारी शरीरामिमतेर्मतः। विष्णुः गरीरगोऽप्येप न शरीरस्थ उच्यते । शरीराभिमतिर्यम्मानवास्यास्ति कदाचन । तद्गतानां तु दुःखानां मोगोऽभिमतिरुच्यते । तदभावान्नाभिमानी भगवान्पुरुषोत्तम' इति च । अनादित्वानिर्गुणत्वात्परमात्मा जीवोऽपि न किमुत जडं न भवतीति । शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमचं परस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्व करोति परमात्मा तथापि न लिप्यते । वादिप्रसिद्धत्वादेवेष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठमित्या- दिवनिषेधः । 'कुर्वाणोऽपि यतः सर्व पुण्यपापन लिप्यते । जन्ममृत्या- दिरहितः सत्यादिगुणवर्जितः । विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोऽतस्तो पृथक्सदेति च ॥३२॥ 'स एप नेति नेती' त्यादि च । जीवा- नामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षं ॥ ३५॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोs- ध्यायः॥१३॥ हरिः ॐ। क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति । योनिर्भाया तथा स्थानं योनिः कारणमेव चेति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या । 'तस्मिन् गर्भ दधाम्यहमिति वाक्यपाद ॥३॥ एतेभ्यः सत्वादिगुणेभ्योऽन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः। न केवलमन्यत्वेन पश्यना । तं कर्तारं विष्णु किं तु गुणेम्य उत्तमत्वेन च । कथं स परा भार्या नारायणस्य या । प्रकृति म सा ज्ञेया प्रकर्षण करोति ॥ ॥ ॥

·श्री सर्वमूलप्रन्या: [अ. १४ यतः । यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते । जीवानां ग्लपना- दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता । एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे वद्धा अमुक्तिगाः ॥५॥ सर्वान्वघ्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः । श्रीदेववन्धिका नृणां भूर्दैत्यानां तथाऽपरा । एताभ्योऽन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते । सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः। इति यावद्विजानाति तावत्तं नृपशुं विदुः। तस्मादाभ्योऽधिकगुणो विष्णु- ज्ञेयः सदैव चेति महाविष्णुपुराणे ॥६-१८॥ रजसस्तु फलं दुःखामित्यत्र दुःखमिति दुःखमिथं सुखं । 'दुःखं दुरिति संप्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यत' इति शब्दनिर्णये । 'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःख- मिश्रं सुखं फलं । अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुरि'ति स्कान्दे ॥१६॥ 'लोकस्थितान्प्रकाशादीन्प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति । स्वयं प्रकाशी मोहोज्ज्ञस्तथापि पुनरिच्छति । विष्णोः प्रकाशं तं चापि नित्यभक्त्याभिसेवते । सुखदुःखादिभावेऽपि विष्णुभक्तौ समः सदा । अर्थार्थ वा प्रियार्थ वा निन्दादीनां भयादपि । न विष्णुभक्तिह्रासोऽस्य किंतु साम्यमथोन्नतिः । अवैष्णवारम्भवी विष्णुं याति न संशय'इति च । उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वं । नेङ्गत इत्युदासीन- वृत्तिनिषेधः। सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयाऽपि ना- वैष्णवारम्भ इति । 'इङ्गानं क्षणिक कर्म दीर्घमारम्भ उच्यत' इति शब्दनिर्णये । 'लक्ष्यादिभिः कृतो बन्धो योऽनादिः पुरुपस्य तु । तमत्येतीह यो विद्वान्स विज्ञेयो गुणात्ययी ति च प्रवृत्ते । तत्कृत- बन्धात्ययात्तदधिकविष्णुप्रासश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपाल- मतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयं । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः। 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मी प्रपद्यते । तया त्वनुगृहीतोऽसौ वष्णयो विष्णुगो भवेदिति च ।। २२-२६॥ प्रमप्राप्तो मत्प्राप्त एव भवतीत्याह । ब्रह्मणो हीति.. मदरियोगात्तस्या ·चिदेहका-यतः। चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः। कूटस्थ १६९ काममोक्षफले ह्यतः वत्तद्धरिम॒द्वदचेतना । उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृतः । नीचास्ततो महदहयुद्धयो भूतसंयुताः। शाखाश्छन्दांसि पर्णानि अन्योन्यसंयुताः शाखा मूलानि तु सदैव तु । विषयादर्शनीयत्वात्प्रवा- प्रबाहेण ॥१-२॥ स्वसक्तज्ञानहेतिना । विष्णोः सम्यक्पृथग्दृष्टिनाम- च्छेदनभाक्सदा । अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः । बोधेनैव पृथग्विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ॥३॥ तमेवाचं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययं । जीवराशिः समस्तोऽपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वका ॥४॥ किञ्चित्सादृश्यमात्रेण भिन्नोऽप्यंश इवोच्यते । ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः। मनः पष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कति । शब्दादीन्प्रत्यथ यदा जीवमादाय यात्यतः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥७-८॥ भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिन्द्रियेषु व्यवस्थितः । पूर्णानन्दोऽपि भगवान्क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥९-१०॥ सौम्यत्वात्सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा। स एवाग्निस्थितो विष्णुर्नाम्ना वैश्वानरः सदा । सर्वेषां स नराणां ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणाक्षराः । श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्य- म. १५ो. १३] १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि मत्प्राप्तिकमविवक्षया तदुक्तिः। एकांतिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥२७॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादा- चार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ हरिः ॐ॥ त्रयोदशोक्तं विविल्य दर्शयति । 'पृथङ्मूल हरिस्तस्य जगवृक्षस्य भूमिवत् । सत्यादियुक्त चिदचित्प्रकृती मूल- भागवत् । अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत्सम्प्रकीर्तितः । पृथिवीदेवता- यदुपजीव्यः सदैव कारणेषु स्थितं कार्य व्याप्तं कार्येषु कारणं । तु लसदृशा मताः। जगदृक्षोऽयमश्वत्थो ह्यश्ववचञ्चलात्मकः । अव्ययोऽयं च । स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः ।

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. १५ ॥ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयं । क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमःस सदाऽनयोः । पुरुषोत्तमनानाऽतः प्रसिद्धो लोकवेदयोरिति नारायण- श्रुतिः ।।१३-१८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगव० गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्जदशोऽध्यायः ॥१५॥ ॥ ॥ हरिः ॐ।। देवासुरलक्षणं । 'येऽतिमानेन मन्यन्ते परमेशोs- हमित्यपि । मिथ्या जगदिदं सर्व भ्रमजत्वान्न तिष्ठति । मिथ्या- त्वानेश्वरोऽस्यास्ति परेभ्योऽपि न जायते । स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन्नि- यन्ताऽन्य इतीरिते । प्रद्विपन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः । अयोग्येशत्वकामाच लोभाचात्मसमर्पण । तत्ववेदिपु कोपाच तमस्तेषां न दुर्लभं । अक्षागमानुमानां च स्त्रोक्तेरपि विरोधिनः । यस्मात्ततोs- सुरा ज्ञेया एवमन्येऽपि तादृशाः ॥८-२१॥ ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्ते नान्यदेवताः। प्रत्यक्षाधविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगा' इति ब्रह्मवैवर्ते ॥१॥ निबन्धाय नीचस्थानेन्धतमसि बन्धाय । 'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभफलाधिकौ । देवासुराख्यौ द्वावेव गंधर्वाद्यास्त- दन्तराः । मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगा' इति च । विमोक्षायेत्यत्र वीत्युपसर्गादेव मोक्षनानात्वं ज्ञायते । 'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः। निसर्गो नान्यथा तेषां केनचित्क्वचिदेव वा । देवाः शापबलादेव प्रल्हादादित्वमागताः । अतः पुनश्च देवत्वं ते यांति निजमेव तु । हेतुतः सोऽन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा । अतो नित्यश्च नाप्येप स्वभावविनिवर्तकः । किंत्याक्रम्यैच तं तिष्ठेदेव- सर्गस्ततो हि सः । अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रिया इति च ॥५-६॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ ॥ हरिः ॐ ॥ सदसत्कर्मविवेकः । सत्वानुरूपा जीवानुरूपा । अतो ये सात्विकश्रद्धास्ते सात्विका इति ज्ञेया अन्येऽन्य इति।

·लो. २३] २. श्री गीतातापर्यनिर्णयः श्रद्धामयः श्रद्धारूपः ॥३॥ 'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छद्धा विभेदतः । उत्तमाधममध्यास्तु जीवा जेयाः पृथक्पृथक् । स्वरूपभृता अद्वैव तमोगानां विमोक्षिणाम् । शिप्यते संमृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोऽपरम् । तत्र स्वरूपश्रद्धव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् । सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका | सात्विकी तामसवापि भूयस्त्वा- तद्विविच्यते । श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां देवतोत्तमे । विष्णो तद्भक्तबुद्धच रमाब्रह्मादिकंषु च। ते सात्विका इति ज्ञेयास्तरिष्टं विष्णुरेव तु । श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः । विबुधत्वात्तु मन्वारख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् । व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंगयाः। स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताय सर्वदा । राजसास्ते तु विजेयास्तरिष्टं यक्षराक्षसाः । दीनत्वाद्देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिमनामकाः । गृह्णन्ति ये हरि त्वन्यदेवादिसममेव तु । नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलं । तत्तच्छद्धायुतास्ते तु ताममाः परिकीर्तिताः । भूतप्रेतास्तु तरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः । माक्षा- च्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः । मोक्षः माङ्कल्पिकः स्वर्गों भृता- दित्वं फलं क्रमात् । त्यक्त्वाऽपि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः। भक्त्या विष्णुं यजन्ते ये निषिद्धाचरणोज्झिताः। तेऽपि यान्ति हरि शास्त्रविधानन्याः कुतः पुनः ॥४॥ अगास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहकारमंयुक्ताः कामरागवलान्विताः । अकृगा- नपि लक्ष्म्यादीन्देवान्विष्णुपरायणान् । विष्णुं च मर्यदेहम्यं कृश- त्वेन विजानते। तेषामल्पगुणन्वेन कल्पनात्ते तमो ध्रुवं । यान्ति जेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाय रातमाः ॥५-६॥ अन्नयवाय यनार्यः प्रायो नेया इमे नगः । मात्विका: माविकान्र्यम्मादन्ये तयेतरान् ॥ ७-२२॥ ॐ तन्मदिति यद्विष्णोनामध्यमुदाहृतम् । प्रसिद्ध वैदिकं तम्मान्कर्म तद्विपयं हि मन् । नवाश्रद्धानं तम्मादम- 2 ·१७२ श्री सर्वमूलप्रन्थाः म. १७ दित्येव कीर्त्यते। विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् । चिहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः। ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति । तस्मादोमिति यज्ञादीन्प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः । अनोंकृतं द्यासुरं स्याद्यत्तस्मादोंकृतं त्वपि । ॐकारार्थ- हरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् । फलं त्वनभिसन्धाय तब्रह्म स्थान्ममास्पदम् । इति यत्क्रियते कर्म तन्नामाऽतो जनार्दनः । अभिसन्धितं हि तत्प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदे'त्यादि च ॥२३--२८॥ 'मयं प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव चेति शब्दनिर्णये । शास्त्रविहित- मपि भगवच्छ्रद्धाविहीनमसदेवेति वक्ष्यति । अश्रद्धया हुतमिति । भगवच्छद्धाविरहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्ति- विधानार्थ सर्व शास्त्रं प्रवर्तत' इति पैङ्गिश्रुतिः ।।३।। स्थिराः स्थिरगुणा घृतादयः । कदादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे । 'दुःखशोकामयप्रदा' इत्युक्तेः । सत्वं साधुभावः । भवति हि सोऽपि शुच्यन्नात् । 'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् । सुखं तु दीर्घसुखदं रस्यमभ्याससौख्यदमिति शन्दनिर्णये ॥८॥ रूक्षं नीरसं तीक्ष्णं सर्पपादि ।।९॥ 'यामान्तरितपाकं तु यातयाममितीर्यते । क्वचिच्च गतसारं स्थानियम्यं यातमस्य यदि ति च । पूर्व स्वादु पश्चादन्यथा- जातं गतरसम् । 'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु । स्वादुत्वादि विजानीयात्पदार्थानां न चान्यथेति सूदशास्त्रे ॥१०॥ 'यागात्तु राजसात्स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः । लोकः स दीनदेवानां सनानां वासवादिभिः। विष्णावश्रद्धयाऽयोग्यकामाचैषां पुनर्भवेत् । नरकं च विना यज्ञ राजसं नरलोकगाः । निपिद्धं कर्म कुर्युवेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् । कदाचित्सात्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् । अन्येऽन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभाविकी पुनः। खं खं कर्म तु सर्वेपां सदैव ·अ. १८ लो. १०] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १७३ स्थान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव वाहुल्यं तेषु लक्षणमिति पाझे ॥ ॥४॥ मौनं मननम् ॥१६॥ युक्तैर्भगवदर्पणादियुक्तः । युक्तैरिति दानादिपु सर्वत्र समम् ॥ १७॥ सत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ॐतत्सदितिनाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । 'सवत्यनोंकृतं ब्रह्म परस्ताच विशीर्यते' । 'अनोंकृतमासुरं कर्मेति श्रुतेरनोंकृतस्यासुरत्वप्रसिद्धः । 'अनर्थज्ञोदितो मन्त्री निरर्थस्वाति मानतः । यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तदिति पैनिश्रुतेश्च। तदर्थत्वेन फलानभिसन्धि- पूर्वककर्मण एव सात्विकत्वाच । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सदन्यदसदेवेति भावः ॥२३॥ राजसस्याप्यसदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् । 'सात्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् । तामसं पातदं ज्ञेयं तत्कुर्यात्कर्म वैष्णवमित्याग्नेये ॥२८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ हरिः ॐ॥ सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोs- नुक्त–गुण्यवादी चायम् । मनीपिण इत्युक्तत्वात्तेऽप्यनिन्द्याः। अत- स्त्याज्यं दोपवदित्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं चेति ॥३॥ द्रव्य- यज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यत्रो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्रोचितं तपश्च सर्वर्णाश्रमिमिरन्यैश्य कार्यमेवेत्यर्थः। विष्णुनाम स्वाध्यायोऽन्त्यानां सत्योपवासादि तपश्च ॥५॥ सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहान् । 'स्वयज्ञादीन्परित्यज्य निरयं यान्त्यसंशयमि'ति पाझे ॥७॥ मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलं मानसम् । कायक्लेशस पृथगुक्तेः । 'दुःखं तु मानसं जेयमायासो बाह्य उच्यते । विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव विति शब्दनिर्णये ॥८॥ 'न द्वेष्टयकुशलं कर्म केवलं दृष्ट- दुःखदम् । जन्मान्तरकृते पुण्ये न सजत्सात्विकश्चले। यः सम्यक्त- ॥ ॥

·श्री सर्वमूलमन्थाः [अ.१८ त्वविद्विष्णोस्तदर्पणधियैव तु । फलेच्छावर्जितः ॥१०॥ तस्य कर्म बन्धाय नो भवेत् । बहुलं चेदल्पदोपं यावदेवापरोक्षदगिति च । अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् । 'ज्ञानादेर्मोक्ष- भोग्याच नान्यत्स्यात्कर्मणः फलम् । त्यागिनस्तत्वसंवेचुरन्येषां तहते फलमि'ति च । केवलकाम्यकर्मणां परापेक्षयाप्यकरणमित्येतावां- स्त्यागात्संन्यासस्य विशेप इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेपामपि ह्यस्ति । 'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युन तु क्वचित् । न्यासिनो नाम तेऽन्येभ्यः फलत्यागिम्य उत्तमा' इति च ॥१२॥ 'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना । सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ञयमन्यदवैदिकमि'ति च । अधिष्ठानं शरीरादि ॥ ॥ १३--१४ ॥ 'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन । ईश्वराधीनमेवात्मन्स्वातन्त्र्यं तु जडान्प्रति । तारतम्येन लक्ष्म्यादे- जीवान्प्रति च सर्वशः। यस्तदर्थ समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः । हत्वाऽपि स इमांल्लोकान हन्ति न निबध्यते । अज्ञस्तदर्थ जातोऽपि- बध्यते दैत्यवद्धवम् । अपरोक्षङ्ग जातो यस्तदर्थ मुक्तिगं सुखम् । हसेत्तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिदोषेण लिप्यत' इति च । अस्वातन्त्र्य- ज्ञानाद्धन्मीति भावोऽन्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोऽस्तीति विशेषः । बुद्धिर्यस्य न लिप्यत इति । रागान हन्ति किन्तु धर्मबुद्ध्या । 'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद्धर्म च कुर्वतः । तनिमित्तस्तु दोपः स्थाद्गुणस्तु सात्स्वकर्मज' इति च । 'सम्प्रेरयतुरीशस्य कर्मस्खखिल- चेतना । ज्ञातज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् । स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् । विशेपोऽपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद्विशेषतः । स्वनिर्वाहकता यस्मानानवस्था विशिष्टवत् । विशेप्यस्य विशिष्टस्याप्य- मेदेऽप्यविवादिनि । विशेषोऽस्त्येव नावास्ति धनवस्था कदाचन । ज्ञातुरन्योऽहमिति तु कस्याप्यनुभयो न हि । अस्मि ज्ञातवाहमिति ·ग्लो २१] १ श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः मेदस्तस्मात्तयोः कुतः । पश्यामीति विशेषोऽयमिदानी मे समुत्थितः । इत्याद्यनुभवाद्भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः। विशेषणं तु द्विविधं विशे- पाख्यं तथेतरत । विशेषमणयेयेन प्रोक्तं तेन विशेषणम् । विशेपोऽपि- मिशेपस्य स्वस्यैव गमको भवेदित्यादि तत्वविवेके ॥ १७॥ सडग्रहः पञ्चकारणानां सडक्षेपः। अधिष्ठानस्य करणेऽन्तर्भावात् । दैवशब्दो- दितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात्स्वतन्त्रास्वतन्त्रकोः कर्तृशब्देनैपोक्तेले- विध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८॥ एवं गुणसङ्घयाने परमसाढयशास्त्रे ॥१९॥ 'अस्तित्वातनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव च । मुक्तेभ्योऽपिपृथक्त्वेन विष्णोः सगस्य च । ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भागादिकात्मनाम् । तारतम्येन जीवानां भेदेनैर परस्परम् । जडेभ्यश्चेर जीवाना जडानां च परस्परम् । तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक्तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् । ज्ञानं सात्विकमुद्दिष्टं यत्साक्षान्मोक्षकारणम् ॥ २० ॥ विष्णोरन्यस्य याथा- र्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते । यदि विष्णुं न जानाति यदि का मिश्रतत्त्व- वित् ।। अन्यथाकरणीयत्वात्कार्याख्यं जीवमेव यः। अकार्य ब्रह्म जानाति स एवासिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात्कृत्स्नज्ञोऽस्मीति मन्यते । युक्तिविज्ञानराहित्यात्स्वपक्षस्याप्ययुक्ततः। अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः । अतत्त्वार्थ जगद्रूते तत्वार्थज्ञानवर्जनात् । स मुस्यतामसज्ञानीत्येकैकेनापि किं पुनः। सपरेतैर्विशेषश्च युक्तः पापत- माधिक' इति पाने। पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानमित्यय व्याख्या नाना- भावानित्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस कृत्स्नपज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेणान्यथाकरणीयत्वा- पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्न्यादिगुणपूर्णत्वात्कृत्स्नेन ब्रह्मण- क्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं समिति ज्ञानम् । कि पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत्किमपि नास्तीत्यहेतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतवार्थवत्सदसलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पना- ·१७६ श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १८ युक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोऽल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात्किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुन- रुक्तिः । एकस्मिन्सर्वज्ञानं कार्य जीवे पूर्ण ब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं नियुक्तिकं च। अतवार्थकल्पनायुक्तं अल्पज्ञानं च पृथक्पृथक्तामसानीति वा । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्ध- वादेषु समं सर्वेषु ॥२१-२२॥ 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्म- चेतसे'त्युक्तत्वात् 'ये मे मतं' 'ये त्वेतदिति च तस्य मोक्षसाधनस्या- करणे प्रत्यवायस्य चोक्तेभगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । अध्यात्मचेतसेत्युक्तत्वात्त- स्वरूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि कर्माणी'त्येतस्मिंश्छलोकेऽध्या- त्मचेतस्त्वस्य मत्पराः अनन्येनैव योगेन ध्यायन्त इति व्याख्या- तत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्विकम् ॥ २३ ॥ सर्वस्य भगवदधीनत्वज्ञानादेवानहवादी ॥२६॥ 'भगवद्भक्तिसाम- र्थ्यात्प्रकृष्टो न कृतो हि यः । स प्राकृतो दीर्घस्त्री कुर्या पश्चादिति स्मरनिति शब्दतत्त्वे । प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृति सूच- यन्दीर्घसूत्रीत्यर्थः। 'अलसो दीर्घसूत्री च सत्वयुक्तामसो मतः । अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिकः शठः। एककेनैव दोपेण प्रोक्तस्तामसतामसः । दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्वैतत्फलं क्रमादिति च ॥२८॥ 'किञ्चिद्यथावद्धर्मादीनयथावच पश्यति । यया युद्धा राजसी सा मिथ्याक्त्वेव तामसी ति च । 'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त- धुक्ता सात्विकी धृतिरिति च। विहितविपर्यवेत्यव्यभिचारिणी। स्वमं भयमित्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणं । 'तत्तत्सात्विकमेव स्थायद्य- वृद्धाः प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद्राजसं तदुपेक्षितमिति भागवते । 'महात्मानम्तु मां पार्थ' । 'अमयं सत्वसंशुद्धिरित्यादिना वृद्धाथोक्ताः ॥३०-३५ ।। 'विष्णोः प्रसादात्समनःप्रसादात्यात्विकं मुखमिति ·ग्लो. ४०] युक्तसात्विकाः समरजोयुक्तसात्विका: सत्वात्किचिनतमोयुक्तसात्विका २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः पाझे ॥३७॥ सत्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात्पृथिव्यां दिवि देवेषु चेति शेपः । 'यथेष्टं सञ्चरन्तोऽपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु। ग्रामस्था अपि न ग्राम्या लक्षण्याद्धि सजनाः। नराधमा- स्तामसेफ सात्विकास्तत्र राजसाः। दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामस- तामसाः। राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्विकाः । तत्रस्थ शुद्धसत्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः । हंसो वहूदः कुटिजो वनस्थो नैष्ठिको गृही। क्रमाद्रजोऽधिका बाह्यं कर्मेपामधिकं यतः धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः । देवादेः कर्मवाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । नहि विष्णोश्चलेत्तेपां मनः कर्मकृतामपि । अन्येपां चलचित्तत्वात्प्रायः स्यात्कर्म राजसम् । यदि तत्स्मारक विष्णोविद्यात्सात्विकमेव धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेपो ब्रह्मचारि- णः । पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः। असङ्गो ग्राम्यसं- त्यागः पश्चहिंसा गृहस्थतः । वनस्थस्य विशेषोऽयं सपामितरत्सम- मिति च । सात्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्वराजसाः। वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्वाधिक्येन तामसाः। ये तु भागवता वर्णास्तपां भेदोऽयमीरितः । सत्वाधिक: पुल्कसोऽपि यस्तु भागवतः सदा । विद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः। अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद्राजसतामसाः । अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसा: । पितृ- गन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति । सात्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरो- त्तराः। देवा इन्द्रो विरिश्चाद्या इति त्रेधैव देवताः। क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः । सत्वसत्वमहासत्वमूक्ष्मसत्वश्चतुर्मुखः । यस्माद्या- वद्विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रम' इति च । विष्णौ किञ्चित्प्रीतियुक्ता- सामसमध्ये सात्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्विका एव भागवता विप्रादयः। राजसस्य सात्विकेष्वेव शुद्धसात्विकाः किञ्चिद्रजो- ·१७८ श्री सर्वमूलप्रन्या [अ. १८ इति वर्णमेदः। सत्यप्रधानत्वादेतानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेऽपि मोक्ष- योग्याः। सत्वात्सञ्जायते ज्ञानमित्यादेः। 'सत्याधिको मोक्षयोग्यो योग्योऽन्धतमसस्तथा । तम उत्तरो रजोभूयान्त्समो वा सृतिपात्रक' इति ॥४०॥ 'शमो दमस्तपः शौच क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञान-विज्ञान- मास्तिस्यं विप्रकर्म स्वभावजम् । एते गुणाः किञ्चिदना विप्रात्क्षत्रिय एव च । अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केपुचिचक्रवर्तिपु । ऋपयस्त्वेव विज्ञयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः । शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्य- पलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षत्रियेऽन्ये गुणा अपि । क्षत्रियोनब्रह्म- गुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः । तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूपुः शूद्र उच्यते । अधिकाश्चेद्गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते । ब्राह्मणोऽप्यल्पगुणक: शूद्र एवेति कीर्तितः । नरोऽपि यो देवगुणो देवो ज्ञेयो नृतां गत' इति च । 'स्वकर्मणा तमभ्यय'ति वचनात्क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति- ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोऽर्चनं भवति । सम्यक्- शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन्विना सिद्धिं विन्दति । 'यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमित्युक्तत्वाच । 'शमो मनिष्ठता युद्धे- दम इन्द्रियनिग्रह' इति भागयते । न क्षत्रियादिभिरपि शौचतपः- शमादिभिनिर्भवितव्यमिति तत्तद्धर्मपूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वगुणे- जनकतुलाधारादयः। अतो युद्धेऽपलायनमैश्वर्य च क्षत्रियस्य विशेष- गुणा । तौ च कृष्यादयो जीवनार्थ शुश्रूषा याजनं जीवनार्थ प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः। 'शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियऽधिकाः। तद्धीना ब्राह्मणे तस्मादश्ये शूद्रे ततोऽल्प- काः । अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सताम् । विप्रादिपु क्रमा- ज्जेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना । तम्माच्छूद्रोऽल्पशुश्रूपुः स्वभावाजीवनं विना । एने नैसर्गिका मावाः स्याद्भायोऽन्योऽपि कुत्रचित् । बलाद्वि- रुद्धमावस्तु हेयः सामाविकोऽपि यः। अनिसर्गोऽपि हि शुभो ·२. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय वर्धनीयः प्रयत्नतः । याजनैश्चर्यपूर्वास्तु नान्यः कार्याः शुभा अपि । अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिप्यत इति' च । 'प्रसह्य वित्ताहरणं गारीरो दण्ड एव च । अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् । एप ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः। सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा । अङ्गाद्यहानिकृद्दण्डः शिष्येपु ब्राह्मणादिभिः । कार्यो देहेऽपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः । पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः। गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः । सम्बन्धिनश्च सर्वेऽपि तत्तद्योग्यतयाऽखिलेः। शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः । उन्मादे बन्धनाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् । पापं चरन्तस्त्वन्येऽपि सर्वे दृष्टिपथं गताः। शक्तितो वारणीयाः स्युदेशकालानुसारतः । तदुत्तमविरोद्धारः संत्याज्या गुरवोऽपि तु । यथाशक्त्यनुशास्सैव कालतोऽपि न चेच्छुभाः । विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च । शिक्षयंश्च गुरूञ्छिप्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् । महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि । यदि च स्वाधिकानां ते 'विरोधं नैव कुर्वत' इत्यादि च । 'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् । क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः कचित् । क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि । क्षत्रियो विप्रधर्मोऽपि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही । वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् । शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारकः । शूद्रस्तु वैश्यधर्माऽपि नैव वेदाक्षरो भवेत् । अत्यापदि क्षत्रियोऽपि पादशुश्रूपणं विना । गौद्र- धर्म चरन्विप्रक्षत्रियेषु न दुप्यति । येषु कर्मसु याच्यः स्यात्स्वामि- नापि न याचिता । शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्थापदो यदि । आत्मनश्वेदलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः। धर्मार्थ सेवतोऽर्थार्थ विप्र- धर्मादिकाद्वरः । प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् । वाहो- चलाधिको यः स्यात्क्षत्रियो विद्ययाऽधिकः । विप्रो भागवती चैती . 23 ·१८. श्री सर्वमूलमन्थाः [अ. १८ सेशा लोकास्तयोरिम' इत्यादि व्यासस्मृतौ ॥ ४२-४८॥ नैष्कर्म्य- सिद्धिं अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिद्धिम् ॥ १९ ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिद्धि प्राप्तो भूत्वा ब्रह्माख्याया महालक्ष्म्या: सकाशं यथाऽऽमोति तथा निवोध । 'मम योनिमहर्ब्रह्म ।' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहमित्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मे'त्युक्त्वा मद्भक्ति लभते परामिति वक्ष्यमाणत्वाच्च । 'सर्वपापक्षयाहिं त्यक्त्या देवान् क्रमाद्वजन् । प्राप्य लक्ष्मी तत्प्रसादात्पुनः स्वृद्धा हरौ यदा। भक्ति- स्तया पुनाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते । अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेऽपि सतः पुरा । त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद्विष्णुं प्रपद्यते । तावगुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवमिति महावाराहे ॥५०॥ चिमुच्य. निर्ममः शान्तो नैष्कर्म्यसिद्धि प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥५३॥ विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टचरणे तात्पर्यमत्र । तथासति विहितकरणेऽपि समत्वात् मामनुस्मर युध्य च। ततः स्वधर्म कीर्ति चेत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ।। ५६ ।। भगव. संश्रितस्य विद्यस्य च मनसैव विशेष इत्याह । चेतसा सर्वकर्माणीति । स एव सर्वस्मात्परम इति भावोऽस्येति मत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरो- धोऽपि । बुद्धियोगः प्रत्याहारादिः ॥५७ ॥ प्रकृतिरीश्वरेच्छा। 'प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यत' इति वचनात् । एषा तु. प्रकृत्यैव च कर्माणीत्यादिप्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुखातो नियोक्त्वृत्वम् । स्वभावकर्मादिभिर्वद्धा । तदेवाह । ईश्वरः सर्वभूताना- मिति ॥५९॥ 'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः । उच्यते विष्णुना यद्वत्तद्रयेत्यादि कथ्यत्त' इति शब्दनिर्णये । मन्मना इत्युप- संहाराच ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि । 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा। अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना ·ग्लो ४४] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १८१ . . + अपी'त्याग्नेये। 'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं चेत्यायुक्तम् ॥६२॥ तत्वसारकथन द्वाविमौ पुरुषावित्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव • तद्बुद्धिप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । मन्मना इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वाद्य इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्या- धिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४ ॥ अन्यसर्वधर्मान्परित्यज्येत्युक्तशेपत्वेन सर्वधर्मानितिवचनम् । मामेकं शरणं व्रजेत्यपि । मन्मना इत्याधुक्त- निगमनात्मना तव्याख्यानम् । 'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्व तत्र मनः सदा । सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् । अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः । रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोऽहमिति स्मृतिः। शरणागति- रेपा स्याद्विष्णौ मोक्षफलप्रदे'ति महाविष्णुपुराणे। अनादिजन्मकृत- सर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ।। ६६ ॥ अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूपचे पुनश्चेति दोपाधिक्यमशुश्रूपोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोऽल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेतिशेपः । अभक्ताच न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः 'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यत' इति शब्दनिर्णये। 'अभक्तादपि पापः स्यादसू युदर्दोषदृग्यत' इति च पाने ।। ६७ ॥ सोऽपि मुक्तः। न च तस्मान्मनुप्येष्वित्युक्तेश्च मुक्तानां महत्तारतम्यं ज्ञायते । मनुप्येप्विति विशेषणात्तत्रापि देवानामाधिक्यं च । 'मुक्ति- ज्ञात्वाऽपि विष्णु साच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोऽधिकम् । मुक्तौ सुखं तत्पठत- स्ततोऽप्यधिकमिप्यते । व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुसं नान्यस्य कस्य- चित् । ततोऽधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यत' इति च ।। ॥६७-७१॥ यथेच्छसि तथा कुर्वित्याक्षेपपरिहाराय करिष्ये वचनं तवेत्यनुसरति भगरन्तम् ॥ ७३ ॥६॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम । समस्तगुणसम्पूर्ण निर्दोपानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्यु- १ .

·१८२ श्री सर्वमूलप्रन्याः . [अ. १८ दितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट्तदर्शतमित्यमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षों द्वितीयं वपु- मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ निःशेपदोप- रहित कल्याणाशेपसद्गुण । भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्धं त्वां नौमि मे प्रियम्।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभंगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीता- तात्पर्यनिर्णयेऽष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ ॥श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयः समाप्तः ॥ VIDYA BOMBAY-7 BHA