·शिखा
(उपन्यासः)
विद्वन्मणिः
डा० केशवचन्द्रदाशः
लोकभाषाप्रचारसमितिः, पूरी

·शिखा
(उपन्यास)
लेखक:-
डा. केशवचन्द्रदाशः
न्यायदर्शनविभागः,
श्रीजगन्नाथसंस्कृत विश्वविद्यालयः,
श्रीविहारः, पुरी-752002
अध्यक्षः,
प्रकाशिका-
लोकभाषा-प्रचार-समितिः,
शरधाबालि, पुरी-752002
प्रथमसंस्करणम्-1994
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य अर्थसाहाय्येन
प्रकाशितोऽयमुपन्यासः
-
श्रीनारायणप्रेस्, बालिसाहिः, पुरी।
मूल्यम्-रू०

·शिखा ते वर्धते वत्स!
गुडूची श्रद्धया पिब ।
तैत्तिरीयोपनिषद्, ब्रह्मवल्ली-२३)

·शिखा आलय आवश्यकः। अहरहो विरहः । अविरता विरुतिः। आलोके न पुलकम् । कामना लीना विलीना -। वासना विवसना। दृश्यानि साक्षात् धूसरभूषणानि । मनो वनभूमिरेव । 'तथापि तव नवनवनीततमुरेका ललितलता, रजनि-!' रजनी चिन्तयति । परमाश्रयः कुत्र ? आश्रयो नापेक्ष्यते । न वरणम् अपितु शरणमपेक्ष्यते । कि चरणरेणुः ? तदेव शरणम् ? न शरणम् अपितु सरणिः । आलय- निमित्तं मार्गः। आलये सहलय "सहलये महालयः। 'पितृलोकं परित्यज्य आगता ये महालये- उज्ज्वलं ज्योतिषां मार्ग प्रपश्यन्तु व्रजन्तु ते'- कुलमणिः दीपार्पणे मग्नः । कुलमणिः कुलीनः। सः शेषवयोनिवासी। वसने तस्य परम्परा । आसने संस्कृतिः । अशने प्रकृतिः । व्यसने विकृतिः। शयने स्वप्नो जागतिकः। चलने विश्वासो भौतिकः । स हि जनकः। पुत्रो 'विलासः' । कन्या 'रजनी' । किन्तु स विपत्नीकः। बाल्यसखी इदानीं तु मस्तकस्य शिखा । अपरा सखी इयं दीपशिखा । अद्य देहे न उत्तेजना। न इन्द्रिये शक्तिः । स्मृतितले समयस्य चपलता। सरलकुटिलपथे अतीतलहरी । अभितो जीवनम् । न सत् । न असत् । न सदसत् । न वा सदसद्भिन्नम्। केवलं प्रभिन्नम्।

·६] - : : कुलमणिनयने इदानीं न सा प्राचीनकुटी। परितः प्रासादाः । वृक्षतले न छाया, न वा देवता। सर्वत्र उच्छिष्टस्तूपाः । नदीधारे न पुण्यतोयम् । अपितु शिल्पानां वजितम् । पवने न सुरभिः। केवलो धूमः । उत्तापो भवति । परं कर्द मं न शुष्यति । वृष्टिः भवति । किन्तु दूषितं न प्रधूयते । मुर्मो --! मुर्मो -! मुमुः सद्य उपस्थितो भवति । नित्यनैमित्तिकं प्रस्तौति । करणीयं पृच्छति । कुलमणिः शान्तो भवति । चिन्तान्तराले जृम्भते मुर्मोः इतिहास: महादेवमन्दिरनिकटे तद्दिने मुमु: रुदन् आसीत्। निकटे तस्य मातृशवः । यायावरी सा गिरिजनः। कम निमित्तं ग्रामाञ्चल- मागत्य मन्दिरस्य पश्चात् वसतिमकरोत् । मुर्मुः पितरं न दृष्टवान् । माता एव तदर्थं सर्वमासीत् । अज्ञातरोगे सा शेषश्वासं परित्यक्त- वती। दिनत्रयं यावत् शवः तस्याः तत्रैव पतति । तन्निकटे मुमुरपि तथा उपविशति । यदा क्षुधा बाधते तदा मुर्मुः प्रसादनिमित्तं मन्दिरमागच्छति । तद्दिने कुलमणिरपृच्छत् । कि- रे...! किमर्थं विषण्ण: ? भगवन् ! मम माता अस्वस्था । कदा प्रभृति ? दिनत्रयतः तत्क्षणमेव कुलमणिः मन्दिरस्य पश्चात् आगतः । पूतिमयं शवं विलोक्य स स्तब्धः । ततः त्वरया संस्कारनिमित्तं सर्वमायोजितवान् । चिताशिखायां मुमुः ग्रासस्यैव चित्रं विलोकयति स्म । यदा शिखा अवनता तदा मुमु: उच्चैः आक्रोशत् । भगवन् ! मातरं मे भस्मसात् कृतवान् ? कुलमणिस्तु गम्भीरभावेन स्मरति- 'नैनं दहति पावकः । पावकः पुनाति एव ।' मुमु: कातरभावेन तस्य चरणे शरणं गृह्णाति । तन मस्तकं निधाय विलपति-भगवन् ! मातरं मे प्रत्यर्पय । प्रत्यर्पय भगवन्!' कुलमणिस्तु गम्भीरभावेन तम् उत्थाप्य प्रत्यावर्त्तत। - . ।

·[७ मुमु धृत्वा प्रतिष्ठते कुलमणिः । मुखे चिन्ताया गंभीरस्पर्शः। पश्चात् चिताया अवशेषः । परितः तस्य पादुकाशब्दः साक्षात् कालस्य अट्टहासः। तदनु मर्मुः सेवकः पुत्रः । दिननेपथ्ये इत्थं जीवनकथा अतीतग्रस्ता। विषयविस्तारे मुमुअद्य वयस्कः। परिवारे स आत्मीयः। लघुसमाजे च अविच्छिन्नसदस्यः । तदा प्रभृति मुर्मुः भ्राता। रजनी भगिनी। कर्मपरिसरः कुलमणे: निर्देशः। आशामूले प्रगतिः । विश्वासे श्रीकृष्ण रतिः । समस्यायाः अन्तःकरणे तथापि निगूढा संसारप्रीतिः । विलासो वणिक् । वाणिज्यनिमित्तं तस्य गृहसम्पर्कः छिन्नः । पिता कुलमणिः तन्निकटे दैन्यस्य उपासकः। दरिद्रता तदर्थं विलासः । अभावमूले ईश्वरो महीयान् । अभाव एव शान्तये मार्ग निर्माति । अभावे जन ईश्वर- मुपास्ते । शान्ति लभते । आधितो मुक्ति प्राप्नोति । अतः अभाव आवश्यकः । किन्तु विलासः अस्यैव मनोभावस्य विरोधी। तत्कृते तु अर्थनीतिरेव जीवनस्य मानदण्डः । यदि अर्थनीतिः न सुविन्यस्ता तहि सर्वाऽपि नीतिः वृथा। एतदर्थं विलासः बाल्यात् वाणिज्य- प्रणयी। वाणिज्ये हि वसति लक्ष्मीः। अद्य जनपदे विलासः प्रसिद्धो वणिक् । स मान्यः गण्यश्च । स नेता । सकलकर्मणि च जननायकः । अतः यत्र निवास: तत्र गृहम् । जन्मगृहं तु अख्यातनामे, यत्र पिता कुलमणिः शीर्यते, यत्र मूर्खमुमुः प्रतिदिनं घासं संगृह णातिकाष्ठानि आहर रतिगाश्चारयति सायंकाले च वृद्धं सेवते । यत्र च रजनी अद्यापि विधवा । रजनी विधवा " अशुभदर्शिनी पूर्वजन्मनो दुष्कृतिनिमित्तं सैका अभिशप्तसैकतशय्या"। एकस्मिन् गृहे रजनी - कन्या- भगिनी जाया जननी । अद्य जगति तदर्थं न किंचिदपि वर्तते द्रष्टुम् श्रोतुम् - स्वादयितुम् उपभोक्तु वा-। भुजच्छायातले सैका प्रत्यूषतारका कियत्क्षणकृते आविर्भूय पुनस्तिरो भविष्यति। कन्या गृहस्य। भगिनी साधारणजनस्य । जाया प्रेमपुरुषरसेश्वरस्य। जननी जीवमात्रस्य। .. जरज्जनकस्य सा ·८] किन्तु सरलकामनातले रजनी तथापि एका ललितललना। मनसि तस्याः प्रच्छन्ना अभिलाषा अनेके । कर्मप्रेरणायां कृत्यं बहु । आस्वादन भावनायां पृथिवी बहुरूपा। ममत्वचेतनायाँ दिवसाः विचित्रवर्णाः परमद्य अश्रुधारे तस्या न परमपुरुषः न वा परपुरुषः "अपितु केवलः पुरुषः यः आगत आसीत् किंचित् निजत्वं वहन् किंचित् ममत्वं परिपोषयन् किंचित् ऐकात्म्यं द्रढ़यन् । घटना तु घटते । एतस्याः प्रतिरोधः अवरोधो वा सर्वमत्र घटनैव। सर्वश्च घटनावशः। इत्थं घटनाप्रवाहे स पुरुष आगतः विगतोऽपि । रजनी तु साक्षिणी । सा प्रतिभूः मनाक उच्छिष्टस्य.. परिशिष्टस्य मनाक् अवशिष्टस्य। अग्र परिशीलनाय परिसरः प्रशस्तः । अवसरश्च पुष्कलः । परं को लाभः ? कर्मपरिसरे सम्प्रति पितुनिर्देशः। शांतिनिमित्तं पूजा उपासना-उपवास:"। रजनी समाजविकला । सम्मुखे तस्या अद्यत्वे सहयायिन्य: सौभाग्यवत्यः। तासां वसने भूषणे च प्रतिदिनं रङ्गविचित्रा। व्यवहारे च नवीना भङ्गी। वचने नाना कथा प्रपञ्चिकाः। अहंकारे सामाजिकी प्रतिष्ठा लक्ष्य निगूढ़ा । अभिमाने मातृत्वगौरवं विषय विपुलम् । आभिजात्ये दाम्पत्यस्य परिवत्तितशैली मनाक् सान्द्रा। शम्पा एका सैकतरेखा। समाजे सा सम्मानिता सौभाग्यवती । सा शिक्षिता सभ्या । संसारस्य वार्ता तदर्थं मुक्ता । बहुजनसम्पर्कः तदर्थं मधुपर्कः । सा नेत्री परिवारस्य । उन्नती परिवेशस्य अभिनेत्री पारिपाश्विक सम्पर्कस्य । तस्याः समतलप्रवृत्तिप्रसरे नाना पदचिह्नानि....... विभिन्ना आकृतयः""अगण्याः प्रतिमाः अतुलानि रूपाणि पुनश्च मधुर- सम्बोधनानि । तथापि उच्चारणकलायां तन्निकटे प्रहेलिका अर्थस्य ललितनिह नुतिः; किन्तु परिचितनामानुक्रमणीषु तस्याः प्रियतम 'निशान्त' इति श्रद्धानाम । निशान्तः विलासस्य बन्धुः । दाम्पत्यस्य अभिषेकनेपथ्ये निशान्तः चतुरो लिपिकः । तस्य प्रथम- सेवावृत्तिः राज्यस्य सचिवालये । अतः राज्यस्य नीतिविषये स ·18 निष्णातः । जनानां भाग्यविषये स भविष्यद् वक्ता । स जानाति, अत्र केन प्रकारेण धनमागच्छति । केन प्रकारेण च शासनं प्रचलति । धनोपार्जनमार्गः तन्निकटे सरलः । इतस्ततो विक्षिप्तपुस्तिकासु हि स राज्यस्य भाग्यलिपि नियमिततया पठति । अतो जनान् असौविध्ये निक्षेप्तु स कौशलं जानाति । तदपि कार्ये सम्यक् रूपयति । धनमु- पार्जयति । जनान् शोषयति । राज्यं दूषयति । निजकार्यमपि कलुषयति । अनेन स आनन्दं लभते । समृद्धयां समेधते नगरे क्षेत्राणि क्रीणाति । गृहाणि निर्मापयति । यानेन गमनागमनं करोति । तन्निकटे नीतिदुर्नीत्योः पार्थक्यं नास्ति । तस्य समग्रमनोवृत्तिषु जनानाम् असौविध्यसृष्टि रेव संकल्पः । जनपदस्य विलासपूर्णेषु अट्टशूलेषु वणिग्- बन्धूनां सम्मेलने रानियापनं तस्य जीवने महीयसी धारा । वृत्तिः सचिवालये। भोजनम् अट्टशूले । निजगृहाणि तु भाटकीयानि । न पत्तीचिन्ता, न वा निजचिन्ता। अवधाने केवलः सचिवालयः । आदिमधारायां कुलमणिः पेचकावतारः । अनुभवे तस्य दूषितदिवसाः। तथापि निष्ठायां सः अचलः । कौलिक- जीवनधारायां नितरां विश्वासी। सरललक्ष्ये तस्य यथाकथंचित् समस्यायाः समाधानमेव प्रतिज्ञा। विश्वासे प्रगाढ़ा कृष्णचेतना। पापपुण्यमूल्याङ्कने स सामाजिकः। सकलप्रतिज्ञायां सत्यमेव तस्य व्रतम् । आत्मविश्वासे पारिवारिकी शान्तिरेव तत्त्वसूची। तद्दिने स कुम्भमेलात: प्रत्यागतः। सर्वे वृद्धप्रतिवेशिनः तमुपगताः । गङ्गामाहात्म्य विषये चर्चा अभवत् । प्रत्येक: अपृच्छत् । किं गङ्गाजलमानीतं वा ? कुलमणिः सविश्वासं सगर्वं च अवदत् । कुम्भपूर्णमानीतम् । तहि, स्तोकं दीयताम् । कुलमणिः गङ्गाजलं सानन्दं व्यतरतु । वृद्धाः प्रसन्ना हृष्टाश्च अभवन् । अहो "भवतो भाग्यम्!! अस्मासु भवान्नेव पुण्यवान् । वयं पापात्मानः । पूर्वजन्मनि कानि दुष्कृतानि आचरितानि, न जानी- -। गङ्गाया दर्शनमपि न कृतम् । भवतु , भवान् भाग्यवान् इति वयमपि भवदीयभाग्यभोगिनः । समयेऽस्मिन् विलास उपस्थितः । अतिशयं च अकुप्यत् । - - - - ·१०] ...... W ....- किमानीतम् ? कुम्भमितं जलम् .. ? कुम्भमितजलनिमित्तं सहस्रनयं व्ययितम् । किमनेन पापानि धौतानि ? पापात्मा भवान् पुण्यात्मा संजातः ? किं मम सर्वमपि अजितम् अनेनैव मार्गेण व्ययीभविष्यति ? को लाभः अत्र ? यदि सहस्रनयं मन्निकटे अस्थास्यत् तहि व्यापारे मे महान् लाभोऽभविष्यत् । लाभांशेन व्यापारान्तरमपि अकरिष्यम् । नाऽहम् इतःप्रभृति किंचित् दास्यामि । भवान् निजयोजनां करोतु। निजवृत्त्या च जीवन निर्वाहयतु । कुलमणिः अगर्जत् । धूर्त ...! निशाचर"! इयान् ते साहसः ? किमहं ते वाणिज्यस्थली -? किमहं ते उत्पादनशीला शिल्पसंस्था ? अथवा ते वचस्करः ? यत्त्वं वदेः तदहं करिष्यामि ? नय ते धनम् । त्वत्तः जलमपि ग्रहीतु नेच्छामि । याहि ", शीघ्र गृहं परित्यज । अद्य प्रभृति न ते स्थान- मिह । गच्छ "", वाणिज्यभूमौ निवस । तत्रैव धनसंचयं कुरु । पितापुत्रयोः कलहे रजनी सहानुभवविधुरा । म्लानमनोमूले तस्या असंयतस्वप्नानां समष्टिः । उद्यतचिबुके स्थिरतरङ्गः। सम्मुखे गङ्गाजलस्य पुण्यतायां पुनः वियोगस्य पूर्वरङ्गः । मङ्गलमहोत्सवस्य आयोजने पिनाकिनो धनुर्भङ्गः साङ्गोपाङ्गः । पापपुण्य विचारे मुर्मू: मर्माहतः । कलहे दोषमन्विष्य स प्रश्न- पशुः-कुन दोषः ? गङ्गाजले ? धनव्यये ...? धनसंचये..? अथवा परोपजीवने ? तदा प्रभृति विलासः प्रवासी। जीवनधारा निजानुमता। कर्मश्री: स्वैरिणी। वचने वैपणीकता। व्यवहारे आपणि कस्य मधुपर्कः । सम्पर्को न ऐकिकः । धनाय स सतर्कः। व्यापारे सर्वोऽपि ग्राहकः । न तत्र गृहम् । न परिवारः । न बन्धुः, न वा कश्चित् आत्मीयः। सर्वोऽत्र पारिपाश्विकः केवलो व्यक्तिकैन्द्रिकः । विलासस्य गमनतः परं रजनी अवसन्ना । पुनर्विवाहस्य आशा तस्या मलिना । भौतिकी इच्छाऽपि अवदमिता। प्रवृत्त्यग्रे सम्प्रति दण्डायमाना गृहदेवता। आरतीशिखातले छायाप्रतिमः वृद्धपिता। द्वारदेशे मङ्गलशङ्खधमने मग्नः मुमुः। निजकरे तस्या मङ्गलारती।

·[११ : अंगुल्यग्र आरत्रिकतैलम् । निमीलने ज्वलशिखा। उन्मीलने शुष्क- वत्तिका। ममकारे मुर्मुः मार्मिकः । स्नेहसाहित्ये तस्य रजनी एका मुग्धा माधवी। वैधव्येऽपि व्यवहारेण सा विदग्धा वधूः । पितुरभिधाने समस्या तस्या वैधानिकी । परं मुर्मोः निर्बोधबोधे विधिरयम् असाधुः । एकदा स कुलमणिमपृच्छत् । पित: ! किमर्थं भगिन्या पुनर्विवाह नायोजयति ? कुलमणिः विषण्ण- भावेन अवदत् । वरः कुत्रा ? - . - अहमन्वेषयिष्यामि। - तहि, अन्वेषय। यदि मिलेत्। तर्हि, अचिरं सम्पादयिष्यामः । मुमु: विस्मितः। स ज्ञातु न प्रभवति-किमर्थं वृद्धोऽयं निजपुत्रविलासं वरान्वेषणतो वारयति । कथं च सेवकं कार्येऽस्मिन् अनुमोदयति । तथापि तदा प्रभृति मुमु : रजनीनिमित्तं वरमन्वेषयति । अन्वेषणे तस्य अनेके धनिनः । बहवः सुन्दरपुरुषाः । नैके राजपुत्राः । किन्तु न कोऽपि उपयुक्तो दृश्यते । एकदा कुलमणिः तमबोधयत् । अरे मुर्मो ! त्वमपि निर्बोधः । विधवां कोऽपि परिणयति वा ? किमर्थं वृथा भ्रमसि ? अद्यत्वे तु अविवाहिताः कन्या विधवा इव जीवनं नयन्ति । यदा अनूढ़ानाम् एतादृशी दशा तर्हि विधवां को वा पृच्छेत् ? वैधव्यम् अभिशापः । प्राग्जन्मनः दुष्कृतेः परिणामः । अभिशापस्य किं निवृत्ति स्ति? - सम्भवेत् । किन्तु ? कोऽयमुपायः...? उपाय: उपासना । भगवति भक्तिः। प्रवृत्तेः निरोधः । पुनश्च संस्कारः। - ·१२] nema - ? कस्य संस्कारः? जनस्य, देशस्य, जातेः, समाजस्य, तव मम च । भवान् तु सर्वं जानाति । किमर्थं न करोति ? कुलमणिः गम्भीरोऽभूत। मनसि संलग्नानि संस्कारस्य विधानानि किन्तु स सहसा विहस्य अवदत् । अरे ! प्रथमतः गृहस्य संस्कार आवश्यकः। तदनन्तरं देहस्य । मुर्मोः अल्पप्राणमनस्तत्त्वे संस्कारपद्धतिः साक्षात् अरण्यस्य निष्क्रम विशालता । स किंचित् विशङ्कमानः अपृच्छत् । गृहसंस्कारः केन प्रकारेण भवेत् ? सत्येन। किमिदं सत्यम् निर्मल भावः । वचनेऽस्मिन् मुमु: द्विधाग्रस्तः। अवबोधे तस्य न किमपि प्रत्यफलत् । निजमूर्खतां धिक्कृत्य स पराङ मना अभूत् । कुलमणिः मनाग विहस्य तस्य पृष्ठे करमचालयत् । क्रमशश्च निजवक्षसि तस्य मस्तकं न्यवेशयत् । केशोपरि करं संचाल्य अवदत् । वृथा मा चिन्तय। त्वं मम पुत्रः। बाल्यात् त्वं मदंके परिवर्धितः । आवयोः पार्थक्यमिह गौणम् । अधुना ते शिक्षणस्य वयः। गृहमिदं शिक्षणस्य मुख्यस्थानम् । अत्र द्विधावसरः नास्ति । किमर्थं त्वं हीनमनाः? अपूर्ववात्सल्ये मुर्मू: नितरां प्रसन्नः। अनुभवे तस्य परमा- श्वस्तिः। नयने तु आनन्दाश्रु-'न कोऽपि कस्मै किंचित् ददाति, केवलो व्यवहारः परस्परकृते सेवामनोभावः। किंचित् त्यागः । साधारणं च आनुगत्यम् । साहाय्यनिमित्तं कृतज्ञता। अनुज्ञानि मिसं च मनाक प्रस्तुतिः। अननुमतस्यापि किंचित् स्वीकृतिः। एतत् सर्वं तु स्नेहबन्धनम् ।' मुम: चिन्तयति । कुलमणिश्च बोधयन् प्रवर्तते। समयेऽ- स्मिन् पूजां समाप्य उपगता रजनी । सा सामान्यमहसत् । • अरे मुर्मो! किमनुदिनं बालः संजायसे ?

·[१३ रजनीवचनं निशम्य मुमुः कुलमणिवक्षसो मुखमपानयत् । अपूर्णयुवकस्य सुलभवचसा सः अवदत् । किमयं तवैव पिता? न मम रजनी स्फुटमहसत् । प्रसादं समर्प्य आदिशत् । अरे “याहि । काष्ठानि आहर । अन्यथा अध पाकरोधः। रजनी अन्त. प्राविशत्। मुमः काष्ठानि आहर्त, गृहोद्यानमगच्छत् । आहरणसमये बहिः कश्चित् शब्दापितवान् । मुर्मो! मुर्मो ! मुर्मुः अपश्यत्-वृतेः अपरपावें दण्डायमानः प्रतिवेशिनो भृत्यः 'मेघुः' । मुमु: तमुपागच्छत् । मेधुः आकारितवान् । वृतेः अपरपार्श्वमागच्छ। नहि। किं वदसि"वद। अद्य अहं गच्छामि । : - - कुत्र ? - - - - - गृहम् । किमर्थम् ? अद्य प्रभुपत्न्या सह कलहोऽभूत् । किमर्थम् ? सा तु सर्वदा मां ताड़यति', भर्त्सयति, यस्मिन् कस्मिन्नपि कर्मणि निन्दति, जुगुप्सते अपि । एतदर्थम् ...? नहि । अद्य अहं क्रुद्धः । सा मां बहिष्कृतवती । तहि, गृहं गत्वा किं करिष्यसि ? अन्यत्र कुत्राऽपि कर्मान्वेषणं करिष्यामि। मेघुः प्रस्थितः । पुनश्च भृत्यवृत्तिः पुनः तानम् 'एवें विचिन्त्य मुर्मुः स्कन्धे काष्ठानि निधाय पाकशालासमीपमागतः । काष्ठानि संस्थाप्य किंचित् त्वरया अवदत् । -- ... ....00- ·- - -- किमर्थम - - भगिनि...! भगिनि...! देहलीमाश्रित्य साक्षात् दण्डायमाना रजनी अपृच्छत् । किमभवत् ? अद्य मेघुः गृहं प्रत्यागतः । -? तस्य प्रभुपत्नी तं ताड़ितवती । तहि, स नूनं किमपि अननुमतं कृतवान् । एतदर्थं बहिष्कृतवती ? - हूं। किं वा अकरिष्यत् ? एकमेकदा मामपि त्वं बहिष्करिष्यसि ? रजनी अहसत् । मुमुः सरलरीत्या अवदत् तस्य गृहमस्ति । स तत्र गमिष्यति । मम तु तदपि नास्ति । अहं कुत्र गमिष्यामि ? अरे! इदं तु तव गृहम् । एतद् विहाय अन्यत्र गमनाय का आव- श्यकता? स तु अपरगृहे आसीत् । अतः निजगृहं प्रस्थितः । तव तु एतदेव सर्वम् । अन्यथा कथं चिन्तयसि ? रजनी निष्क्रान्ता । मुमु : वृद्ध पितरमन्विष्य बहिर्गतः । रजनीमनसि पूजापरपवित्रता । सम्पूर्ण गृहस्य ऐकिक विजन- तायां तस्या भावना तु राजसिकी। तत्र पुनः पुनः शाश्वतीभवति राधामाधवयोः विरहाकृतिः । उभयोर्मध्ये रहस्यमयः कश्चित् उपल- पथः । पथि अस्मिन् कथामयं प्रियस्य पाथेयम् । कति संकेताः । कति च चिह्नानि । तदनन्तरं चरणाङ्क: एकः द्वौ बहवः पुनरपि अन्तराले आध्यासिकी आकृतिः । तदर्थं मोहः। मोहे च ममता। ममतायाम् अस्थिरो भवति संचितरुधिरस्य कियन्निर्यासमयो बिन्दुः । तविमोचनाय प्रकारप्रपञ्चः । तदर्थमेका मनोवृत्तिः । काचित् शारीरिकी उद्दीप्तता । तुष्टये सृष्टये च प्रगल्भता । आत्मप्रसाराय विकल्पशून्यता। तदनु किंचित् विलीनता। ततो निमग्नभावे स्वयंकारस्य विक्लितिः । Peo- ·[१५ रजनी चूल्लिकायाम् अग्निशिखां पश्यति । धूमसम्मेलने नयने तस्या अथ्रलीला । धमनसमनन्तरं चिबुकतले श्वासराशेः स्वेदसंकेतः । पूर्णताम्बुलाकारलपने उष्णाम्बु यथा तुहिनोपलम् । एवं नित्यनैमि- त्तिकधूमधमने रजनीजीवनस्य कार्यशैली जलीयसी कुलमणिस्तु आवेगशिथिलः । पार्श्ववासिनः अग्रसरा अभवन् । तेषामपत्यानां समृद्धिः सम्प्रति मान्या । ते च पदवीस्थाः । ते अपि अधिकारिणः। भिन्नमूल्यबोधेऽपि ते सुखिनः । तेषां भावप्रकाशे संसारो गरिष्ठः । माहरणे च प्रवृत्तिः अर्थनैतिकी। विहरणे मर्यादा भौतिकी। विनिमये स्नेहो धनवहः । ते प्रभवः । एवं विकलकलनासु कुलमणिः दुष्कुलीनः । मनसि तस्य आघात:-पुत्रः विलासः चिरप्रवासी। कन्या रजनी चिराय निजाव- लम्बिनी। का वा दुष्कृतिः तस्य प्रगति प्रतिरुणद्धि ? केयं वा परम्परा आग्रहे सेतुकल्पनां करोति ? किं वा सत्यं कर्मपरिसरे प्रभावं वितनुते ? अतीते तस्य नश्वरस्य शेषांशः । भविष्यद्वारे महाभूतानां मिश्राणुः । द्विधागर्भवर्तमाने अनेकान्ता प्रकृतिः। इच्छाने अनेकबन्धः। तथापि लक्ष्ये मुक्तिः । मुक्तिः पातकिनाम् “पुण्यवतामपि । शिखातले तु तमसा। विलासो विलासी। वणिग्वृत्तौ आभिचारिकता तस्य सरणिः । अद्यत्वे स बन्धुनिशान्तस्य गृहे अतिथिः शम्पादेवी आतिथ्यं समर्प्य उपहारं गृह्णाति । अनेनैव उभयोः बन्धुत्वं चिरतरायते । इयं च रीतिः नैकवासरिकी। परं भावबन्धनस्मारकी चिराय-चिरतराय --- ...। अभ्यासगतसौजन्ये रीतिरियं शम्पानिकटे केवलं नवीभवति । विलासनिकटे आतिथ्य च तथा । शम्पा अपृच्छत् । किमर्थमद्य विलम्बः ? विलासः औदासीन्येन अवदत् । किमस्ति अस्माकम् ? सदैव तु कार्यप्रकार एकः । पुनश्च तस्य आवृत्तिः । अतः कर्म विरक्तिकरं भवति अपनोदनाय इतस्ततो भ्रमणे विलम्बो भवत्येव । अथवा अन्यदीयम् आतिथ्यं स्वीकृतम् ? wwe - ·१६] - तत्तु सर्वदा । परं निशान्तो मे आत्मीयः। हा", बन्धो! भवत्कार्या- लये कार्य मे स्थगितं मन्ये । निशान्तः कुटिलं विहस्य सामान्यसौजन्येन अवदत् । तत्तु इदानीमपि न मे हस्तगतम् । अपरस्य पावें वर्तते। यदा आगमिष्यति तदा कार्यसमापने कियनिमेष वा लगेत् ? किन्तु, पश्य", विना भोज्यं कार्यं न भवेत् । विलास: अहसत् । - HI ... स तु ! अरे -! विषयेऽस्मिन् मयि अविश्वासः ? जाने, त्वं वदान्यः । तथापि वक्तव्यं भवति । किमर्थमिति त्वं जानासि । साधारणकार्येऽपि सरलभावेन काचित् पुस्तिका मत्त उपरि न गच्छति । यथा मदर्थं व्यवस्था तथा तत्र अनुकूलमतम् । अन्यथा को वा किं कुर्यात् ? अधिकारी तु अस्माकम् मतानि गृहीत्वा आदेश प्रदास्यति । नोचेत् पुस्तिका तत्रैव तिष्ठेत् यदि अधिकारी एतादृशं कार्यं ते जानीयात् ? ज्ञात्वाऽपि स किं करिष्यति ? अधिकाधिक वर्षद्वयं वर्षत्रयं वा आसने उपविशेत । तदनु स्थानान्तरम् । अस्माकं कार्यनीतिषु यदि स स्नायात् तर्हि नूनं निमंक्ष्यति । शम्पा उभयस्य आलापे निजाभिजात्यम् अन्वेषयति । निशान्तः तथैव विजल्पति । बन्धो-! उपार्जनस्य मार्गास्ते नाना। तद्द्वारा पुष्कलं विशोष्य स्वल्पानि च उपकारनाम्ना वितीर्य त्वादृशा वदन्याः स्युः । किन्तु, वयं यदि उपकरिष्यामः तर्हि अस्मत्कृते भोजनं न मिलिष्यति । अतो यावत् अपकारः तावत् उपार्जनम् । यावत् पुस्तिकाया वक्रगतिः तावल्लाभः । इदं केन प्रकारेण...? यदि कार्ये विघ्नसृष्टिः तर्हि कश्चित् अस्मत समीपम् आगमिष्यति । धनं दास्यति । सम्मानमपि दास्यति । ततः कार्यसिद्धिः । बुद्धिमान् त्वम् । - बुद्धिस्तु केवलम् असौविध्यसर्जने । -... । । - - - - ·[१७ - अरे....! येन केन प्रकारेण धनं करगतं भवतु । ततः सुखम् । तदपि सम्मानस्य मूलम् । जनास्तु असौविध्ये निपतन्ति। नेयं नवीना कथा" - SM- , - apam- त्यज एतत् । एषा हि दैनिकी कथा । प्रतिदिनं केचन आगच्छन्ति । बाबो ! बाबो...! सम्बोधयन्ति । अनुनयन्ति । विनीता भवन्ति । धनं ददाति । ततः किंचित् कार्यं भवति । भवतु ! का ते योजना सम्प्रति? इदानीं कुत्रचित् महिलामङ्गलसमितेः स्थापनार्थं चिन्तयामि । सर्व- कारस्य, मन्ये, इयं नवीना योजना । सहसा कथमस्यां दिशि दृष्टिः निपतिता ? किंचित मङ्गलं विधातव्यं खलु ! अन्यथा नाम्नः प्रसारो न स्यात् । हा "बन्धो-! भवन्तो महान्तः । धनस्तूपस्य अधिकारिणः । यदा कदाचित यत किमपि कत्तु प्रभवः । सर्वाणि मङ्गलानि महतामेव । अनेन मम को लाभः ? नूनं लाभो भवेत् । त्वं सचिवालयस्य विधाता। यत किमपि भवत तवपथि सर्वमागमिष्यति । लाभो वा न भवेत् कथम् ? आत्मप्रौदिषु निशान्तः अहसत् । तहि, शीघ्र व्यवस्थापय । व्यवस्थापने सहाय आवश्यकः। तर्हि, किमिच्छसि ? प्रथमतः शम्पादेवी समितेः कार्यनिर्वाहिका भवतु । निशान्तः प्रसन्नः संजातः । तर्हि, कियद् वेतनम् ? आरम्भो नास्ति। वेतनचिन्ता...? नोचेत् कथं भवेत् ? सर्वकार नियमं त्वं तु जानासि । तदनुसारं भविष्यति । शम्पा पुल किता। प्रभुत्वपरिकल्पनायां सा व्यग्रा अभूत । आधिपत्यस्य आहुतिषु तस्याः कामनाशिखा आधारत उत्थातु चञ्चलाऽभवत । अधिकारस्य लिप्सा अभियानमुखी अभूत । - -- - ·१८] । विलासस्य कौशले शम्पा पुत्तलिका भवितु प्रवृत्ता। निशान्तस्य पुस्तिकानेपथ्ये सैव विघ्नस्य जननी। तस्य च संग्रह- प्रवृत्तिमूले सा आभिजात्यस्य प्रथमसामग्री। शम्पा सुन्दरी। पार्श्व- वासिनां नयनाकर्षिणी। उपरितन पदाधिकारिणां पुलककारिणी। तस्या एव तारुण्य निशान्तस्य सौभाग्ये कारणम् । यदा कदाचित् उच्चपदाधिकारिणां पुत्रजन्मोत्सवो भवति अथवा गृहप्रतिष्ठा भवति तदा निशान्तः सोपहारः सपत्नीक श्च गच्छति । शम्पया सह निशांतः तदा आत्मानं बहुमन्यते । पदाधिकारिभिः सह तस्याः परिचयं कारयति। शम्पा अपि मुक्ततया आत्मानं प्रदर्शयति । तैः सह समानीभवनं पुरस्कृत्य सा तथा व्यवहारं प्रदर्शयति । प्रफल्लतया बहु जानन्तीव अभिनयति । ते मुग्धा भवन्ति । शम्पा सन्तुष्यति। निशान्तोऽपि आत्मना पुष्कली भवति । यदा प्रभृति विलासः शम्पाहस्ते कार्य निर्वाहिकात्वेन दायित्वं समर्पयति तदारभ्य सा आत्मानं तथा वर्णयितु प्रतिवेशिद्वारं गच्छति । अद्य यदि एकस्य तर्हि अपरदिने अपरस्य गृहं गच्छति । महिलामङ्गल- समिति विषये प्रचोदयति । सा विवृणोति-महिला अद्यत्वे निर्यातिताः। पाकशालां विहाय अन्यत्र तासां स्थानं नास्ति । बहिर्गमने विपत् । गृहे च निर्यातना। कर्मक्षेत्र शातनम् । सर्वत्र भयम् । सर्वदा च शोषणाय जना भ्रष्टवत्तिकाः । एषा महती समस्या। प्रतिक्षेनं नारीणां स्थानं सुरक्षितमपि अरक्षितमिव । एतस्य कारणं स्पष्टम् । नार्यो हि न जागरूकाः। शिक्षिता अपि न चिन्ताशीलाः। सर्वासां ज्ञातसारे घटना तु अरुचिकरी भवति । किन्तु न काऽपि प्रतिवदति । नार्यः पण्या भवन्ति । परं न काऽपि स्वरम् उत्थापयति । सम्मुखे एव ता दासीभवन्ति । तथापि न काऽपि अभियुङ क्ते । एतस्य कारण नारीणामसाहित्यम् “संकीर्णस्वार्थपरता. ईपिरायणता। इदानीं समय उपगतः। विषयेऽस्मिन् चिन्ता कर्तव्या...। शम्पा एवं प्रवर्तते । निशान्तश्च निजमार्गे पूर्ववत् । यदा शम्पा जनसेवार्थं गृहान्निर्गच्छति तदैव जनानाम् अशुभ- कामनया निशान्तः कार्यालयं गच्छति। पथि जना मिलन्ति । तं नमस्कुर्वन्ति । असोविध्यं ज्ञापयन्ति। निशान्तस्तु उपेक्ष या अपरेण सह जल्पति । तस्य यदि किमपि कर्मविषये श्रृणोति तहि तमुपेक्ष्य ·[१९ सदस्यः । । अन्येन सह जल्पति । एवमालापद्वारा स' बहुकर्मव्यापृत इव अभिन- यति । आत्मप्रौढिं प्रदर्शयन् अनुज्ञावचनं व्याहरति । उच्चपदाधि- कारीव इतस्ततो निर्दिशति । मुखे तस्य अपेक्षामुद्रा। भङ्गीमध्ये पदाधिकारिणो मर्यादा । आश्वसनायां सतर्ककथा। अभिलाषे उत्कोचप्रथा। विलासनिकटे समयाभावः । जननयने स न केवलो वणिक् । अपितु नाना हितैषिसंस्थानां कतिपयलघुशिल्पानां संस्थापकः । कतियुवकल्याण समितीनां संयोजकः। पुनश्च कतिपय स्वायत्त शिक्षानुष्ठानानां सौजन्य-सम्पादकः। किन्तु निजायत्तपरम्परायां स्वय मेकं विभक्त- व्यक्तित्वम् । अट्टशूलतः अट्टशूलान्तरम् “एकविपणीत: अपर विपणीमिति संचरणे विलासो दूरचरः । सम्पर्कपरिसरे जना अनेके। स्नेहे मधुशाला विनोदझरी । निर्बन्धे केवलं धनम् । निजस्वमिति देहस्य परिधानम् । गृहं तु अनैकिकी शय्या । जीवने सत्यमनेकान्तम् । गृहपरित्यागात् परं न तथा प्रभावः गृहस्य तदुपरि । गृहे के सन्ति ? कथं सन्ति ? किं वा कुर्वन्ति ? सर्वमेतच्चिन्तयितु तस्य अवसरो नास्ति । यदा गृहकथा मानसम् आयाति तदा स क्रुध्यति । तथापि भगिनी रजनी तस्य भावनापथमारुणद्धि । गृहपरित्यागसमये सा कियती कातरा नासीत् ? विलासस्य मनसि एवमासीत् यत् स पुनः रजनी कस्मै अपि प्रदास्यति । अद्यत्वे विधवायाः किं तात्पर्यम् ? जनो जन्म लभते । म्रियते अपि । संसारार्थ सम्पर्कः। आनन्दाय च उपभोगः । यदि कश्चित आकस्मिकतया म्रियते तहि तस्य भोगसमाप्तिः। तस्यैव सम्पर्क स्मृतिरूपेण प्रपूज्य को वा किमर्थं दुःखमनुभवेत् ? कथं वा तदर्थम् आत्मानं समर्पयेत् ? जनस्तु मृतः। संस्क्रियानन्तरं किं वा अवशिष्यते ? किन्तु", एतनिमित्तं स्त्रीजनो नितरां पीड्यते । पुरुषस्तु यत्र कुत्रापि नवीनसम्पर्क स्थापयति । स वा पत्नीकृते किम् उत्सृजति ? किं च स्मृतिरूपेण संचिनोति ? यदि पुरुष एवमाचरति तहि नारी किमर्थं सीदेत् ? किन्तु रजन्याः पुनर्विवाहविषये पितुः सम्मति सीत् । स विलासस्य प्रस्तावं प्रत्याख्यातवान् । तस्य चक्षुषा समाजः संकीर्णः ।

·२०) । तथाकथित-समाजपण्डिता भ्रष्टाः । जनश्च स्वार्थी। अद्यत्वे यदि कश्चित् किमपि अननुमतं स्वीकरोति तद् धनलोभेन एव । न कश्चित् जीवनस्य गुरुत्वमनुभवति । एषु विषयेषु चिन्तयित्वा कालक्षेपं न सहते विलासः । विचारोऽयं नाधुना तदुपरि। रजनी जानाति, सा किमुपास्ते, पिता च जानाति, रजनीभाग्ये किमस्ति । कस्यचिद् वस्तुनः संज्ञान्वेषण विशदविवरणं वा विलासनिकटे वृथा। अद्यतनप्रवाहे यद् आयाति तत् सर्वस्वम् । तस्य व्यसने घटनार्थं काचित् प्रतिक्रिया नाम मूढ़ता। तस्य विचारे स्वयं स सम्राट् । अन्यत् सर्वं प्रकीर्णम् . असंहतम् असंगतम् - अस्तव्यस्तम् । समूहलक्ष्ये न तस्य विश्वासः। अपितु यत् स विश्वसिति तदेव तस्य लक्ष्यम् । शम्पा विलासमनुसरति । विलासस्य वचने शम्पा एब सरस्वती। साऽपि विलासस्य प्रशंसायां निजवीणां नदति । तम् अन्वेषयति । साक्षात्कारे च आत्मानं प्रीणाति । एकान्ते उपविश्य रहस्यं मन्त्रयति । बन्धुता- वर्धनाय सा एवं प्रवर्त्तते येन आत्मीयतमा भवेत् । विलासमन्वेषयन्ती एकदा सा विलासस्य ग्रामे उपस्थिता। ग्राम्यपरिवेशे सा अभिनवा नागरी। ग्रामपथे तदुपरि अनेकदृष्टिः । ललनानां कटाक्षे तस्या वेशशैली चर्चावचनस्य उद्दीपिका । अल्प- शिक्षितानां कर्णेजपेषु सा सभ्या। शिक्षितानामुपेक्षावचने सा नागरी। रक्षणशीलानां नेत्रकुञ्चने सा दुष्कुलीना । दिनजीविनां साधारण- चिन्तायां सा परकीया परदेशिनी। कुलमणि: शङ्कितः। शम्पा अपृच्छत् । इदं विलासबाबोः गृहम् कमन्वेषयति भवती ? अत्र विलासबाबुः-- स तु नास्ति । कि कर्म तन्निकटे ? कार्यमासीत् । किन्तु • उपविशतु भवती। कुलमणिः मुखं विवर्त्य सम्बोधितवान् । ? - - - -- ·[२१ - - रजनि....! रजनि....!! मुर्मुः उपस्थितः। कुलमणिः आदिशत् । अरे "मुर्मो ! जलं देहि। देवी पादं प्रक्षालयतु । शम्पा उपेक्षया न्यवारयत् । न “न । मास्तु । मम समयो नास्ति । अहं सद्यः प्रत्यागमिष्यामि। समयेऽस्मिन् रजनी समागता। असर समुखे तस्याः शान्ति- रतिः। वसने सात्त्विकद्य तिः। वचने व्यसनं निरुपाख्यम् । किन्तु दृष्टयन स्पधिनी आसक्तेः काचित् लिप्तरेखा। विनीतभावेन सा उक्तवती। आगच्छतु भगिनी। अन्तरागच्छतु। अन्तः प्रविश्य शम्पा दाम्भिकतया अवदत् । मम तु बहुकर्माणि। अवसरो नास्ति । मनाग उपविशतु । शम्पा आसने उपविश्य अपृच्छत् । विलासबाबुः महिलामङ्गलसमितिविषये किमपि उक्तवान् वा ? महिलासमितिः..? विलासबाबु:-? स तु अनेकदिनतः गृहमिदं परित्यक्तवान् । न कदाचित् आगच्छति ? तस्य किमत्र वा कर्म ? तहि, भवती ..? अहं तस्य भगिनी। भवत्या अपि समितौ नान्तर्भावः ? न जाने, काऽसौ समितिः ? भवादृशीनाम् अनाथानां कृते इयं समितिः । रजनी चमत्कृता । शम्पा तु प्रगल्भवादिनी। अहमस्याः समितेः सम्पादिका । विलासबाबुः संस्थापकः । अन्न विध- वानां पुनर्विवाहः, अनूढानां विवाहव्यवस्था, दीनरमणीनां पुनः ? m- - - - ·२२] - ? , संस्थापनमिति केचन प्रकल्पाः स्वीकृताः । भवती अपि अत्र योगदान करोतु। किमहं तत्र करिष्ये ? यथाभिरुचि कर्म। अनाऽपि तथा करोमि । किं पार्थक्यम् ...? गृहेऽस्मिन् स्वातन्त्र्यं कुतः ? किं तहि भवती गृहं परित्यक्तवती ? वचनेऽस्मिन् शम्पा किंचित् शङ्किता; किन्तु आभिजात्य- व्याजेन वसनाञ्चलं प्रसार्य सहसा उपनेत्रं नयने निहितवती । द्वारम् आगम्य सा अवदत् । मद्विषये चिन्तामाऽस्तु । य: संस्थायाः संस्थापकः परिचालको वा तस्य महल्लक्ष्यमस्ति । तेन तस्य व्यक्तिगतजीवन प्रभावितं भवति । साधारणजनेन सह तस्य तुलना अनावश्यकी। मा अन्यथा चिन्तयतु । प्रथमत: समितेः सदस्या भवतु । अनन्तरं सर्वं ज्ञास्यति । भवतु अन्यत् अन्यदा। नमस्ते। शम्पा त्वरया प्रस्थिता । गतिताले तस्या अभिमानं स्फुटम् । उपनेत्रमार्गे आधुनिकता सुन्दरी । करचालने आत्मदर्शनलिप्सा वासस्विनी । अञ्चलरंगे तरङ्गःप्रासङ्गिकः । उद्धताङ्ग रङ्गः तथापि निःसङ्गः। अपरपावतो निग> कुलमणिः अपृच्छत् । रजनि...! केयं महिला-? एषा भ्रातरमन्विष्यति । कि कर्म-? स्पष्टं न वदति। विमुखतया कुलमणिः अस्फुटमाह । जाने, तस्य इयमेव गतिः भवेत् । अन्ततो अतिशयमनुतपेत् । तदा न कोऽपि आत्मीयः स्यात् किमपि श्रोतुम् । गच्छतु। कुपथस्तु तस्य जीवनम् । नष्टस्य को वा अन्यः पन्था भवेत् ? कुलमणिः कर्मणि व्यापृतः। मुमुः रजनीम् अपृच्छत् । । - me- ·[२३ ३ - भगिनि....! किमद्य कर्म....? अरे ! तैलं नास्ति । इन्धनं नास्ति । गृहे बहिश्च प्रक्षालनाय जलं नास्ति । अनुपदं गच्छामि । हँ--, शाकक्षेत्रे जलं न पतितम् । ग्रीष्मकालः। वृष्टिस्तु न भवति । वीजानि दिनत्रयत: उप्तानि । तथापि अंकुरो न दृश्यते । तदर्थं जलमपि आवश्यकम् । भवतु। तत् शीघ्र समापय । तैलादिकम् आनय । नोचेत रात्री दीपोऽपि न ज्वलेत् । मुमु: यथापूर्वं व्यापृतः । दिनभागो नम्रः। अवसानविरागी तपनः । पादपशिखरे ग्रीष्मलीला आश्वस्तिशरणा। रजनी सांध्यस्नानं समापितवती। इदानीं सरलवेशः । साधु- परिपाटी। अङ्गरागो निसर्गः । कर्मप्ररोहे निश्चपलः संसर्गः । पूजा- प्रारूपे आवेग एव अपवर्गः । घण्टानादेन सह रजनी दीपं सज्जीकृतवती । शिथिलपूजन प्रकारे नेतिवादः विपरिणतः । अनुरणन निवहे सा तल्लीना अभूत् । निमीलने आकृतिमान् अभूत् वैष्णवः कश्चित् राजकुमारः। निर्भर पुलिने स अश्वाद् अवातरत् । तत्रैव स मणिमाणिक्यादीन् प्लावयितु- मारब्धः। तदा रजनी निर्भरधारे अवगाहते स्म । मण्यादयः तस्याः पार्वे कुण्डली विधाय समतरन् । रजनी तदानीं नितरां पुलकिता। साश्चर्यं च इतस्ततः अपश्यत् । सहसा राजकुमार उपगतः आर्द्रवसना रजनी अकम्पत । किन्तु राजकुमारः निनिमेषं तामपश्यत् । ततः तामालिंग्य अचुम्बत् । ततश्च अश्वोपरि उपविश्य तामङ्कोपरि निधाय अधावत् । रजनी अतिशयं भीता। झटिति च अपश्यत् - दीपशिखा वत्तिमूलं ग्रसितवती । इष्टप्रकोष्ठे तमसा राजेश्वरी । सांध्यकुसुमेषु देवो राजसः। धूपधूमे द्वारदेशः अन्धः । अलिन्दकोणे नक्षत्रज्योतिः संध्याशेष सूचयति । विहगविरुतिः रात्रिरसिका। रजनी दीपमदीपयत् ।

·२४] ? ....- जना प्रकाशे निलयो दीप्तः । रजनी नेत्रं व्यघूर्णयत् । पुनः प्रकाशः ? कि निमत्तम् ? केवलं गृहार्थम् ? गृहम् संसारस्य प्रथम कल्पनम् शरीरस्य नामान्तरम् “लयस्य निश्वसनम् विलयस्य आश्वासनम् अंकुरस्य रहस्यवृत्तिः पादपीभवनस्य मनोभूमिः महावृक्षस्य हृदय- तलम् छायाया अन्तरालम् प्रणवस्य अलक्ष्यकल्लोलम् । अन्वेषणे इदमेव प्रथमस्थलम् - उपभोगे आनन्दकुसुमस्य प्रथम दलम् “संचये दृश्यफलम् निश्चये आत्मबलम् संशये इदमेव छलम् । “कर्म निमित्तम् आलयः"श्रमनिमित्तम् आश्रयः"अपकर्मार्थ नरकः सुकर्मणि स्वर्ग: किन्तु निशान्तकृते गृहमिदम् असौविध्यस्य मण्डलम् । अत्र सः असौविध्यं सृजति । असौविध्ये पातनोपायं चिन्तयति । आगच्छन्ति । विघ्नजाले निपतन्ति । धनानि निष्कारणं हारयन्ति । वृथा विलपन्ति । गृहं प्रत्यागच्छन्ति । प्रतिश्रुतिः पापाय कल्पते । अतः ते अभिशप्ता इति चिन्तयन्ति । निशान्तमपि अभिशपन्ति । निशान्तस्य हासे तु नगरस्य विभिन्न स्थानेषु प्रासादा धवला दृश्यन्ते । संचितेषु यथेच्छं स्वीकृत्य व्ययीकृत्य च शम्पा आधुनिका भवति। नववसनेषु सा अभिनवायते । अलंकाराणां नवीनाकृतिषु शरीरं विभूषयति । महाजनानां समक्षे समाजसेविका भवति । विला- सस्य व्यसनेषु सा प्रेयसी, मद्यकूपीषु च स्रोतस्विनी संजायते । तद्दिने निशान्तः क्लान्तः । रात्रौ द्वादशवादने शम्पा गृहं प्रत्यागता । यथापूर्वं वसनं परि- वर्त्य शयितुमुपक्रान्ता । निशान्तः शय्यामधिरूढः । परं नेने निद्रा नायाति । स कुप्यन् अवदत् । कुत्र गता एतावत्कालपर्यन्तम् ? - सम्मेलनमासीत्। कि प्रतिदिनं सम्मेलनं भवति ? कि त्वमद्य न गतवान् मम तु सदा सम्मेलनं न भवति । कार्यालये कदाचित् कार्याधिक भवति । अत: विलम्बो भवति । तव तु न कार्यालयः, न वा किमपि कार्यमस्ति । - - ? - ·[२५ - - - - - - ? - me- - कि मम बान्धवान सन्ति ? सख्यो न सन्ति ? ममाऽपि सन्ति । किन्तु नाऽहं प्रतिदिनं तेषां गृहं गच्छामि । तेषां निकटे तव किमपि कर्म नास्ति। किं ते कर्म प्रतिनक्तम् ? मम कर्मविषये कथमद्य ते चिन्ता ? तव गतिरीतिषु इदानीं मे सन्देहः । निशान्तः -! वचनं संयम्य वार्तालाप कुरु कथम्- विवाहतो वर्षद्वयं गतम् । कस्मिन्नपि दिने तव अभियोगो नासीत् । अद्य किमर्थम् ? त्वं सुन्दरी इति किं यथेच्छं करिष्यसि ? विवाहतः प्राक् तथा मे आग्रह आसीत् । तदहम् उक्तवती । तदङ्गीकृत्य त्वं मां परिणीतवान् । अद्य पुनः कथं विवादः ? जाने,सर्वान्नपि आत्मीयान् तिरस्कृत्य त्वामहं परिणीतवान् । नायं तस्य अर्थो यत् यथा त्वं वदिष्यसि तथाऽहं प्रवत्तिष्ये । यदि एवं चिन्तयसि तहि निजव्यवस्थां कथं न सम्पादयसि ? किमस्यार्थः? अर्थस्तु स्फुट एव । तर्हि, किमपि वक्तं मे अधिकारो नास्ति ? नास्ति। मदर्थमेव हि त्वं सर्वेषां प्रीतिभाक् । तथापि त्वं मे पत्नी । पत्नी न सेविका, न परिचारिका, न वा धात्री। गृहेऽस्मिन् यथा ते अधिकारः तथा ममापि । कर्मणि अन्यत्र च यथा ते स्थानं तथैव ममाऽपि । किन्तु मम इच्छाविरुद्ध त्वम् आचरसि । त्वमपि तथा करोषि । तहि किं, "अहं ते दासानुदासो भवेयम् ? तथा त्वमेव इच्छसि मत्कृते । - - mo- - - - - ·२६] ? ? - - गृहरक्षार्थं परिचालनार्थं च त्वामहम् उपदिशामि । अन्यथा गृहरक्षा कथं स्यात् तवापि कर्तव्यपरिसरे गृहदायित्वम् अन्तर्भवति । इतः परं यदि इतस्ततो विहरिष्यसि तहिं गृहं विक्रेष्यामि । किमर्थम्...? मदर्थं गृहम् । अहमत्र अधिकारिणी। अहो अनेनैव दर्पण त्वं बहिः विहरसि ? मम गृहे अधिकारिणी भूत्वा अपरमपि अधिकारिणं कारयितु यतसे निशान्त ! सकृदहम् उक्तवती वाचं संयमय इति । मर्मकथने आघातो भवति ? कि मे मर्म....? विलासेन सह कस्ते सम्पर्कः ? स मे बन्धुः । कदारभ्य स तव बन्धुः सुप्यताम् । वृथालापो माऽस्तु । नास्ति मे समयः। निष्फलं मा जल्प। विलासनिकटे सम्प्रति आलापः सफलो भवति । अत्र कथं न निष्फलः on- - - - ? - - स्यात् ? MATHS - कथं सदा 'विलासः'.... 'विलासः' वदसि । किमिच्छसि ....? श्वः प्रभृति रात्रौ बहिर्गमनस्य ते विरामः । किमर्थम्? अयं मे आदेशः। कस्ते आदेशं पालयति? ये निम्नस्था:, ये च अधस्तनाः ये वा तव कुकर्मनिमित्तम् असौविध्ये निपतन्ति ते एव तव आदेश पालयिष्यन्ति, नाऽहम्। शम्पा-? विरम-गर्जने किमस्ति? त्वम् उद्धता स्वैरिणी वेश्या । त्वमपि किंकरः, पशुः, उच्छिष्टभक्षी" मद्यपः । - - -- - ·[२७ - - मम दासी भवितु तव योग्यता नास्ति। मम दासो भवितु त्वमपि अयोग्यः । याहि, गृहमिदं परित्यज। नान ते स्थानम् । तवेदं गृहम् ? कुतो धनमानीतवती ? पितुः गृहात् ? हीनपरि- वारस्य कन्या""जारजसंततिः "कुलटादुहिता । अत्र सर्वमपि आत्म- सात् कर्तुमिच्छसि, नहि ? द्रक्ष्यसि सद्यस्ते मस्तकं विच्छिद्य विलासनिकटे पातयिष्यामि । ततो विलासस्य मस्तकम्। विरम""। माऽधिकं वीरत्वं दर्शय । अद्य किंचित् अधिक मद्यं पीतम् । याहि - सुप्यताम्। शम्पा निजप्रकोष्ठं गतवती । त्वरया च कपाट पिहितवती । दीर्घश्वासं गृहीत्वा मुक्तभावेन शय्यायामालुलिता। नेत्रकोणे अश्रुधा- रद्वयं विगलितम् । सा नेत्रं न्यमीलत्। विद्युतप्रदीपस्य नीलप्रकाशे मुखं तस्या अधिक मलिनमासीत् । अपरप्रकोष्ठे पर्याकुलभावेन निशान्तः सुप्तः। काचवातायने सूर्यो बिम्बितः। प्रतिकूलपवने शम्पा गृहान्निर्गता। निशान्तस्तु मूकः। प्रतिरोद्धं, साहसः तस्य भग्नः । विरक्तमनोरथे वितृष्णभावः। त्यागपरिवर्तनयोः द्विधाभावे स विक्लवः। नयनमार्गे स एव सचिवालयः""निजनिर्मित- प्रासादाः --असौविध्यसृष्टिनिमित्तं कति पुस्तिकाः। प्रतिकार्य च अनिष्टान्वेषणे केचन उपायाः। पुनरपि मोहः निजाजितसंपत्कृते निजनिर्मितगृहाणां कृते - सचिवालयस्य वृत्तिकृते मधुसम्मेलनकृते। सः अचिन्तयत्- कुत्रेयं गमिष्यति? मधुबाला मधुशालामेव गमिष्यति। मधुकरनिकटे कुसुमलक्ष्मीरूपेण सौन्दर्यसम्भारं प्रसारयिष्यति । ततः मधु मधूनि । तदनु मदः "मोदा "प्रमोदः । ततः चुम्बनालिंगन- परिबन्धे पुनः पुनः नर्तनाय सा आत्मानं सज्जीकरिष्यति । ततः--? तत:....? निशान्तमनसि तु खेदो नासीत् । नान वैचित्र्यम् । इयं जीवनस्य काचित धारा । सम्पघृणिषु एवं जना भ्रमन्ति । कियन्तो वा विचारयन्ति-धूणिः कथं भवति ? किमर्थमन कश्चित् पर्णायते ? कोऽयं वा अवशेष: ? अवशेषस्तु अभावस्यत, स्वादविशेषः ।

·२८] अभिमानस्य अन्तराले जनस्त धनसर्वस्वः । कर्त्तव्यच्युतिः तदीयस्वार्थधारायां विशेषभूमिः । परं स ज्ञात न प्रभवति ---विच्युति- विलये अस्थिर रमाणुरिव स एव प्रध्वंसनुसंधत्ते । विलासनिकटे परिचरा अनेके । अचिरमेव नगरपालिकानिर्वाचनं भविता । तत्र विलासः प्रार्थी भवत इति पार्श्वचराणामाशयः नगरेऽस्मिन् न तादृशो नेता अस्ति। ये पुरातनाः सन्ति ते सम्प्रति स्वातन्त्र्यसंग्रामनाम्ना जीवन्ति । इतिहास श्रावयन्ति । कारावरणं च उदाहरन्ति । क्रान्तेः स्मृतिमुपस्थाप्य नेतृत्वं न्यस्यन्ति । तेषां मतेन ते प्रौढ़ाः । अतः अधिकः तेषामनुभवः । किन्तु विलासो युवकः । पार्श्वचराणां वचने स इदानीम् उदीयमानः। तस्य परिवारो नास्ति। जनसेवानिमित्तं स गृहं परित्यक्तवान् । तन्निकटे नाद्य वृद्ध पिता न वा विधवा भगिनी । किन्तु सहस्रशो दरिद्रपरिवाराः । सहस्रशो वृद्ध पितरः । लक्षशो विधवाभगिन्यः। अद्यत्वे सर्वकारीयकार्यालये कर्म न भवति । सर्वे च अधिकारिणः स्वल्पवेतननाम्ना अधिकं धनं संग्रहीतु यतन्ते । दरिद्रा म्रियन्ते । धनिनो लाभांशमाहत्तु कार्यालयं श्वशुरालयं मन्यन्ते । चिकित्सालये चिकित्सा न भवति। विद्यालये न छात्रः पठति न वा शिक्षकः पाठयति । देशेऽस्मिन् शिक्षाक्षेत्रे अधिकजना नियुक्ताः । परं सर्वतोऽवन तिः अस्मिन्नेव क्षेत्रे । चिकित्सका बहवः । परं सामान्यरोगोऽपि नोपशाम्यति । यन्त्रिणो बहुविधाः। किन्तु एकस्यापि मार्गस्य सुचारुतया निर्माण न सिद्ध्यति । एवं नाना समस्याः । युवकानां हस्ते यदि शासनं न तिष्ठेत् तहि कुत्रापि उन्नतिः न भवेत् । सर्वसम्मत्या विलासः नगरपालिकानिर्वाचन कृते प्रार्थित्वमङ्गो कृतवान् । जनानां कृते निर्वाचनप्रतिश्रुतिः निश्चिता । एतन्मध्ये दैन्यदूरीकरणम्, उद्योगसंस्थानां प्रतिष्ठापनम्, नगरतल- वासिनां कृते गृहनिर्माणम्, अनाथविकलाङ्गजनानां कृते वृत्तिः, कर्मक्षेत्रे महिलानामग्राधिकारः, शिशुविकाश योजनायाः प्रवर्त्तनम्, शिक्षितानामात्मनियुक्ति प्रकल्पस्य नवीकरणम्, नगरस्य सौन्दर्य- वर्धनम्, नगरे मन्दिराणां प्राचीनकीर्तीनां संरक्षणम्, पर्यटकानां निवासार्थ अत्याधुनिक करीत्या अट्टशूलानां निर्माणम्, प्रदूषणस्य निरोध- नम्, परिवेशस्य सुरक्षा च प्रामुख्येन प्रतिश्रुतयो घोषिताः। ततः ·[२९ विलासः चिन्तयति। निर्वाचनप्रचारनिमित्तं केचन विश्वस्तप्रचारकाः अपेक्ष्यन्ते । प्रतिगृहं उपगन्तु कतिचन नार्यः अपेक्ष्यन्ते । एतदर्थं निर्दिष्टधनराशेरपि अपेक्षा अस्ति । प्रतिश्रुतिमुखेन केषां चन धनिकबन्धूनां सहायता च आवश्यकी। यत्र प्रार्थित्वं तत्र अर्थः। यत्र अर्थः तत्र रङ्गः। यत्र रङ्गः तत्र अङ्गनाः। यत्न अङ्गना तत्र दुर्गभङ्गः। विलासः शम्पा- देवी स्मृतवान् । पुनश्च प्रतिपक्षेण सह चतुररीत्या अभियान निमित्तं स पार्श्वचरान् निरदिशत् । प्रतिस्तरं धनानि यथायोग्यं व्यतरत् । तद्दिने शम्पा व्यस्तभावेन विलासनिकटे उपस्थिता। मुख- मण्डलं घक्तिम् । कुन्तलं माल्यविहीनम् । पर्याकुलवसनभागे सौंदर्य विलुलितमिव । नेत्रान्ते जलकणः अणीयान् । तस्या व्यग्रभावमालक्ष्य विलासः किंचिदवनतस्वरेण अवदत् । अरे..! शम्पादेवी ? आगच्छतु आगच्छतु । शम्पा प्रविश्य उपाविरात् । विलासः जिज्ञासां प्रकटितवान् । कथयतु । बहु वक्तव्यमस्ति । अधुना अहं क्लान्ता । तहि, अतिथिप्रकोष्ठे किंचित् विश्राम्यतु । एकः परिचरो मार्ग निरदिशत् । शम्पा दीर्घश्वासं गृहीत्वा अतिथिप्रकोष्ठस्य द्वारं पिहितवती । विलासः पार्श्वचरैः सह विमर्श समापितवान् । क्लान्तः सन् अन्तरालमागतः। गृहस्य चतुर्वे नेत्रं विघूर्णयन् किंचित् हृष्टः संजातः। ततः परिचारकमाहूय आदिशत् । द्वयस्य कृते भोजनमायोजय। क्लान्तभावेन विलासः चित्रपटमेकं पश्यति । अयं महात्मा .."लब्धप्रतिष्ठो जनः । जीवनेऽयं बहु त्यक्तवान् । बहुत्र कार्यं कृतवान्। जनानां प्रगतये चिन्तितवान् । उन्नतिमूलककर्मणां नेतृत्वं प्रदत्तवान् । उत्सर्गनिमित्तं नाना संस्थाभिः सः सम्मानितः। परमद्य समयो भिन्नः । पुष्पमाल्यनिमित्तं पार्श्वचरा निर्मातव्या भवन्ति । कृतीना- मुद्घोषणार्थं विज्ञापनस्य आवश्यकता भवति । सम्मानप्राप्तये - - ·- - कियन्तो जनाः तत्तत्स्थलेषु स्थापनीया भवन्ति । न धर्माचरणम् न वा कर्मानुसरणम् । केवलं वाणिज्यम् । अर्थप्राप्तये संधिस्थापनम् । लाभाय च मैत्रीकरणम् । परिचारको न्यवेदयत् । भोजनं सन्नद्धम् । आगमनं भवतु । विलासः शम्पामाकारयितु निर्दिश्य भोजनस्थलीमुपगतः। आपूर्णा भोजनचत्वरिका। वातायनानि सूक्ष्मवसनेषु आच्छ- नानि अपि मुक्तानि इव । विद्युद्व्यजनेन सह बहिस्थपवनः तत्र तालं सम्मेलयति । परिचारकः पश्चात् तिरस्करिणी प्रसार्य अन्तर्गतः । विलासः शम्पाम् अपृच्छत् । कथमद्य असमये ? अहं भवतः प्रतिश्रुतिमिच्छामि । का प्रतिश्रुतिः ? महिला समितिविषये भवान् न किमपि करोति । नाम्ना एव अहं कार्यनिर्वाहिका । कार्यं कुत्र ? एतदर्थ व्यग्रा...? - नहि। तहि, किमन्यत् ? शम्पा दीर्घश्वासमग्रहीत् । अहं निशान्तं परित्यज्य मागता । किमर्थम्? तेन सह कलहोऽद्य तीव्रतरः । - - More - - कथम् ? me- तद्रानो सम्मेलनं समाप्य विलम्बन गृहमागता । तदानीं निशान्तः गृहे आसीत् । यदाऽहं गृहं प्रविष्टा तदा स कुपितसर्प इव मामा- क्रान्तुमुद्यतः। तमहं प्रतिरुद्धवती। नेयं नवीना घटना भवदीयजीवने । किन्तु यः रात्रौ - मन्ये, अधिकाधिकतया कलहः संजातः ।

·[३१ - हाँ.....। तर्हि, समाधातु गमिष्यामि ? - नहि । पुनस्तत्र गन्तुन मे मनः। अहं त्यागपत्रं दास्यामि । - विलासः अहसत् । - ? - किमेतद् वदति ? भवान् चिन्तयति, केन प्रकारेण जीवनं नेष्यामीति नु ? नहि। तत्तु सुकरम् । किन्तु भवान् मां सहायितु नेच्छति ? कथं न? - तर्हि, महिलासमिति किमर्थं न स्थापयति ? अवश्यं स्थापयिष्यते । अग्रे निर्वाचनम् । तदर्थं महिलासमितिरपि ममैका प्रतिश्रुतिः। इदानीं तहि कस्य कार्यनिर्वाहिका अहम् ? -- - मम "। - विलासः अहसत् । शम्पानयने हर्ष मुकुलितम् । विलासः भोजने प्रवृत्तः। शम्पामपि अनुरुद्धवान् । भवतु"। प्रारभ्यताम् । उभौ भोजने प्रवृत्तौ। एकान्ते उपविष्ट: विलासः । निर्वाचनप्रचारस्य सकलयोजना . सद्यः समाप्ता। विशिष्टस्थानेषु निर्वाचन शिविरार्थं जनेभ्यो दायित्वं वितीर्णम् । प्रतिगृहमुपगन्तु प्रतिपरिवारं च अनुकूलयितु शम्पा भारमग्रहीत् । विलासः स्वयं अर्थ विनियोजने स्थानपरिदर्शने विशेषोद्बोधने च अधिकृतः । इदानीं विश्रामसमयः। वातायने विलासः आकाशं पश्यति । सम्मुखे श्वेतजलदस्य विविक्तांशः । चिन्तायां नारीत्रयम्। पश्चात् उपेक्षिता रजनी। मध्ये अट्टशूलस्य आतिथेयी रोजा। पुनश्च अग्रे शम्पा। तथापि न तृप्तिः। अन्तराले सम्प्रति कथैका मानसं विकलयति ।

·स्मृतौ वर्षा वर्षीयसी। वर्षा ग्रामस्य नेत्रपेया बालिका। प्रथमयौवने सा चिन्मयस्य नेत्रान्ते मिलिता। उभयस्य कृते ग्रामसीमा स्नेहवत्सला अभूत् । तत्रत्य आम्रवनं, तड़ागः, तटिनी, गुल्मानि च उभयस्य रहस्य विहारे चुम्ब- नानि शाद्वलानि कुर्वन्ति स्म । चिन्मयः ग्रामप्रधानस्य पुत्रः । तस्य आभिजात्यनिकटे वर्षा विवाहयोग्या नासीत् । वर्षा हि दरिद्र कन्या । एकदा चिन्मयः कार्यार्थं मातुलगृहं गतवान् आसीत् । तत्र सः अनेकदिनपर्यन्तां स्थितः। तथापि पत्रमाध्यमेन तस्य स्नेहसम्पर्कः सजीव आसीत । किन्तु वर्षायाः पिता निरुपायः । स हि कस्यचित, अपरग्रामप्रधानस्य भृत्य आसीत् । ग्रामान्तरे तस्य जीविका वर्षायाः प्रीतिसम्पर्के सहायिका आसीत, । अत: वर्षा मनोऽनुकूलं वरं निश्चेतु प्रवृत्ता। तस्याश्च कल्पनास्तरे चिन्मय आगतः । वर्षायाः पिता तु कन्यायाः प्रीतिदृढतायां भीतः। समयेऽस्मिन् स ऋणग्रस्त आसीत् । निजमस्तकविनिमयेनाऽपि स ऋणपरिशोधं करिष्यतीति प्रभुनिकटे तस्य प्रतिज्ञा । प्रभुः तस्य कन्यायाः तारुण्यं ज्ञात्वा तामानेतुमादिष्टवान् । वर्षायाः पिता अनभिलष्यापि कन्यामानीय प्रभुनिकटे उपस्थितः । प्रभुः कन्यां स्वी- कृत्य तं ऋणतः विमोचितवान् । तदनु वर्षा ग्रामप्रधानस्य उपपत्नी- रूपेण जीवनम् अनयत् । चिन्मयः मातुलगृहात प्रत्यागतः । वर्षाविषयं ज्ञात्वा अतिशयेन स खिन्नः । परं किमपि कत्तु तस्य शक्तिर्नासीत् । तथापि वर्षाया दर्शननिमित्तं स बहुयत्नं कृतवान् । तस्या दर्शनं तु कष्टकरमभवत् । एकदा स सर्वेषामलक्ष्ये योगिवेशं धृत्वा इतस्तत: अभ्रमत् । अन्ततः स वर्षाया ग्रामं प्राप्तवान् । तत्राऽपि वर्षा चिन्मयस्य दर्शनार्थम् उत्कण्ठिता आसीत् । यदा योगी चिन्मयः तस्या द्वारे भिक्षामयाचत तदा वर्षा तस्य स्वरतः तं पर्यचिन्वत् । भिक्षां दातु पात्रं धृत्वा सा द्वारम् आगता। तदा उभयस्य नयने अश्रु परस्परप्रणयम् अभिव्यज्य कपोलतः न्यगलत् । तद्दिने योगी चिन्मयो निष्क्रान्तः । वृद्धपते उपपत्नीरूपेण जीवितु वर्षाया इच्छा नासीत् । यद्यपि बाह्यभूषया वधूगौरवे सा सुखिनी इति प्रतीयते स्म तथापि अन्तःकरणे तस्याः प्रीतिशिखा दाहसर्वस्वा आसो त् । पुनश्च कति- ·[३३ वयस्कपुत्राणां सम्बोधने सा माता आसीदिति प्रथेयं तस्या अनुभवे दारुण आसीत् । अपरदिने ग्रामे कोलाहलः श्रुतः । ग्राममध्यस्थवटवृक्षमूले हि कश्चित योगी मृतः। मरणसमये तन्निकटे कति जना उपविष्टा आसन् । प्रतिवचनं मुखे तस्या 'वर्षा' इति शब्दो झंकृत आसीत् । ग्रामे योगिनः शेषसंस्कारनिमित्तं प्रतिगृहं धनादानस्य व्यवस्था स्वीकृता। अन्ततः तस्या चिता सज्जीकृता। समयेऽस्मिन् वर्षा वार्तामिमां प्राप्तवती। तत्क्षणं सा कपाटमपावृत्य उन्मादिनी इव चितासमीपं प्राधावत् । गृहे सर्वे आश्चर्यान्विताः । वृद्धप्रभोः आदेशेन तत् क्षणमेव गृहपरिधेः। मुख्यद्वारं दृढतया पिहितम् । वर्षा तत्रैव व्याकुलतया मस्तकं व्रणितवती । रक्तस्नानं च कृतवती । अपरेधुः वर्षाया मृत्युवार्ता परितः प्रसारिता । तदनु जनवचने वर्षा सती। सा पतिप्राणा। सा रमणी- शिरोमणिः । सा स्वर्गीयप्रणयस्य अधिकारिणी। विलासो भावनामुक्तः। . इदानीं न काचित वर्षायाः स्थानमलं करोति । वर्षायाः प्रतिकृति- नेपथ्ये तु शम्पा अभिनयति । सा पुनः प्रतिष्ठाकामिनी । विलासस्य मनोमूले सम्प्रति वृद्धपिता जरत प्रतिकृतेः आभास एव । तस्य च रक्षणशोलप्रवृत्तौ रजनी अभिशप्ता वनकन्या। किन्तु एकस्मिन् विजनपरिवेशे विलासकृते रोजा एका स्वस्तिकरेखा । विलासस्य प्रथमप्रणये सैव नेदीयसी आसीत् । वाणिज्यस्य प्रथम- लाभांश विलास एकदा मधुचन्द्रिकामुपभोक्तुम् अट्टशूलमागतवान् । रोजा अट्टशूलस्य आतिथेयी। तद्दिने सा प्रथमतया विलासमुपगता। विलासमनसि रोजायाः दृष्टि: प्रीतिसंचारमकरोत् । रोजाऽपि मनाक् दुर्बला संजाता। रोजानिमित्तम् एतादृशः अतिथिः नवीनो नासीत् । किन्तु अतिथे: व्यवहारः पुरातनो नासीत् । विलासस्तु तदा रोजां पेपीयमान आसीत् । रोजा वारं वारं पृष्टवती । किमभिलषति भवान् ? विलास मुखे तु स्मितं विहाय नान्यद् आसीत् । स किंचित, दुर्बल- भावेन अपृच्छत । भवत्याः कार्यसमयः कियान् अत्र ? - ·३४] inhink- - अष्टघण्टापर्यन्तम् । अद्य कतिवादने समाप्येत ? रात्रौ अष्टवादने । तदनन्तरम् आगन्तु शक्यते ? विशेषकर्म किम् ...? अस्ति कश्चित् विशेषः । रोजाया उच्छिष्टजीवनी अद्य तस्या मनसि पुलकमभरत । सा चञ्चला अभवत् । यथानिर्दिष्ट समये सा विलासनिकटे उप- स्थिता। विलास उपवेष्टु तामन्वनयत । पुनश्च अभिजातव्यवहारे रोजा कृतकृत्या अभूत । विलास आरभत । भवत्या विवाहः संजातः ? सरलभावेन रोजा अहसत । - नहि। कदा भवेत ? वक्तु न शक्नोमि । न किमपि चिन्तितवती ? का आवश्यकता? - सत्यम् उक्तवती। an- विलासः किंचित हतावेग: संजातः । वक्ररीत्या च अवदत् । अहं भवतीमिच्छामि इति चेत् वदेयम् ? रोजा सामान्यमहसत अहं विधर्मिणी । तन्न सम्भवेत । विमिणी नाम यवनी । तदहं जाने । - तहि, केन प्रकारेण सम्भवेत ? अयि ! काऽत्र वा सामाजिकता ? सर्वे वयं मनुष्याः । अस्माकं संपर्के धर्मः प्रतिबन्धक एव । अन्यथा प्रवृत्तिमुखे सर्वे समानाः । विलासस्य उदारतायां रोजा मनाक् प्रसन्ना- किं वा अस्ति धर्मेण ? तथाकथितधर्मपण्डिता अधुनाऽपि ललनासमूहं दासीरूपेण स्वीकृत्य यथेच्छं परित्यजन्ति । इच्छानुसारं व्यभिचरन्ति । धर्मनाम्ना अत्याचरन्ति । बहुरमणीश्च पत्नीच्छलनया स्वीकृत्य दुराचरन्ति ।

·३५ m- यदिच्छामि तत. तेषामेव उच्छिष्टात रोजेयं जन्मलब्धवती। सैव इदानीं धर्मस्य अवांछितत्वं व्याहरति । ततः सा विचिन्त्य अवदत् । विषयेऽस्मिन भवान् पुनश्चिन्तयत । विलासः दाम्भिकरीत्या अवदत मम को वा विद्यते प्रतिवक्तु विषयोपरि ? स्वयमहं विचारकः । करोमि। रोजा विचारमूढ़ा आसीत, । हास्येन अभिलाष प्रकटयन्ती सा बहिर्गन्त मुद्यता। विलासो बलात तस्या हस्तमधरत । निज- ग्रीवातो हारमानीय तस्या गले आलम्बयत, मुद्रिकां च अंगुल्यां पर्यधापयत् । सकलविचारोपरि स्नेहपरिणतिः चुम्बनरूपेण तरलिता । वरलसाहित्ये नायकनायिकारतिः इन्द्रधनुषः रङ्गमन्वेषयत् । विमि- भावतले मधुचन्द्रिका साधा अभूत् । स्वस्तिकस्य चतु श्चरणे चन्द्रलेखा अभ्यादाने निमग्ना। रात्रिः अञ्चलं प्रसारितवती । रोजा आत्मपूर्णा संजाता। तदनु सा विलासस्य प्रतिश्रुति गणयन्ती दिनमनयत् । परं विलासः सर्व विस्मृतवान् । अनुभवे तस्य लक्ष्यमभूत, नूतनं मधु नवीनः स्वादः- अभिनवस्पर्शः। नवकल्पनायां पुनरपि नवीना"। अनुभवपरिसरे यद् आयाति तत् सर्वं सत .."सर्वं विकसितम् । सर्वत्र स्वादः । सर्वेषु वस्तु षु जीवद्रूपता मधुलिप्ता । जीवद्रूपमेव प्रभिन्नम् । इदं च प्रभिन्नं यथार्थम् । अत्र इतिकारः क्षणिकः । नेतिकार आपेक्षिकः । स्वस्तिकार ऐकिकः । विलासस्य लक्ष्ये अद्यत्वे शम्पा तादृशी महीयसी। स्वादाय एका मानचित्र रेखा । अस्तव्यस्तकार्यप्रपञ्चे सा सूत्ररूपा व्यसनशाखा। इन्द्रियगन्धेषु सैव परिधिहीना विस्तीर्णबालुका। कल्लोलगहने सैका विषमकलिका । निजकृते प्रहेलिका । अन्यस्य कृते रहस्यकुञ्चिका। निजपश्चिमं विस्मृतवती शम्पा ।

·३६] सा विश्व सिति निजवर्तमानेषु निजकार्यपुजेषु निजलीनभावनासु ........। इदानीं सा निर्वाचनप्रचारे अभिनेत्री। द्वारं द्वारमुपगच्छति । जनान् बोधयति । महिलासमूहम् उद्बोधयति.... ... उदघोषयति- विलासः अस्माकं नेता । स एव अस्माकं हितं साधयितु योग्यः । नगरपालिकायाः परिसरं न केवला नगरी अस्ति । अपित कियन्तो ग्रामाः सन्ति यत्र नैके दरिद्रा निवसन्ति । नगरपालिका अत्र तु ग्राममयी। ग्रामाणाम् उन्नयनाथ नगरी प्रतिष्ठापिता। कार्यालयाः निर्मापिताः। कर्मचारिणो नियुक्ताः । ग्रामत आगम्य जना अत्र कर्म कुर्वन्ति । जनसंख्या अत्र वर्धते । नगरीपरिसरोऽपि वर्धते । तद्दिने नगरीपार्वे ये ग्रामा आसन् ते इदानीं नगरीरूपेण परिगण्यन्ते अस्माकं तु नगरी वस्तुतः जनपदमेव । जनपदं नगरीतिकथने गौरव- मनुभवति जनः। तथैव गौरवदृष्ट्या जनपदस्य केचन नेतारः चयनीयाः । ग्रामपुजे यथेयं नगरी तथैव जनेषु कश्चित् निश्चेतव्यः । अनेके अधुना प्रतिस्पर्धिनः । तेषु विलास उत्तमः । स एव ग्रामजन- पदयोः समन्वयं विधास्यति। अतः स विजयीकर्तव्यः । - - R- एवं प्रबोध्य संचरति शम्पा । एकदा निशान्तेन सह तस्याः साक्षात्कारः अभूत् । निशान्तः तामुपेक्षितुनाशकत् । किमपि वक्तु स तामुपगतः । शम्पा तमुपेक्ष्य गन्तुमुद्यता। किन्तु कुप्यन्ती अवदत् । किमर्थं मामनुसरसि ? निशान्त उपाहसत् । कि मे अधिकारः समाप्त: ? को नाम अधिकारः ? मम सर्वाऽपि सम्पत्तिः त्वया चोरिता । एतत्ते कपोलकल्पितम् । यन् मम आसीत् तन्मया गृहीतम् । का ते आपत्तिः ? अधुना समयः अस्ति। त्व प्रत्यागच्छ । किमर्थम् ....? गृहं मे रिक्तम् । तत्र मे किमस्ति ? सर्वम् । - - ·[३७ ७ यदि तत्र ममेति किंचित् अभविष्यत् तहिं गृहं परित्यज्य नागमिष्यम् । तहि, किमिच्छसि ? तव मार्गे त्वं निवस । अहं मम मार्गे तिष्ठामि । अहो ", एषा ते चिन्ताधारा अथवा अन्यस्य ? मम""ममैव...। न “न । चिन्तेयं विलासस्य । तं गृहीत्वा त्वं । विरम"। माऽधिकं जल्प । मम समयो नास्ति । गम्यताम् । समीचीनम्। तहिं गृहाण ते सम्पत्तिम् । निशान्तः विचारालयस्य निष्पत्तिपत्रं प्रसारितवान् । शम्पा तत्क्षणं तद् गृहीत्वा स्यूते न्यवेशयत् । विरक्तिकरस्वरेण अवोचत । इतः गम्यताम् । प्राप्तं मे त्यागपत्रम्। इतः प्रभृति निश्चिन्ततया निवस। धिक् ते धनम् । धिक् ते कार्पण्यम् । धिक् ते सर्वकारीय- माभिजात्यम् । धिक् ते सचिवालयजीविकाम् । शम्पा प्रस्थिता। । निशान्तः जनपदस्य एकस्मिन् तरुमूले उपविश्य धूमपानाय सन्नद्धोऽभ- वत् । सम्मुखे तस्य धूमशिखा कुण्डली विधाय ऊर्ध्वगामिनी । स्मृतितले तिक्तता। आवेगमूले कार्पण्यदोषः । हृदये कुण्ठा। मनसि अस्त- व्यस्तम् आत्मनः पुरागम् । अग्रे साधनार्थम् अस्पष्टा दिक् । विविक्तानुभवे तथापि मनाक् अन्वेषा। किन्तु प्रतिशोधाय अवसरो नास्ति। अनुशोचता च वृथा। धनमस्ति, तेन सर्वं मिलिष्यति। इयं समाश्वस्तिः। बुद्धिरस्ति, अनेन उपायो मिलिष्यति, इयं सान्त्वना। जीवितुम् अवलम्बनानि अनावश्यकानि। परमुपभोगाय संयोगः अपेक्ष्यते। सचिवालयस्य भार्गे पथिकोऽभूत् निशान्तः । अपरमार्गतो जनपदं प्राविशत् मुमुः। वृद्धकुलमणिः दिन- चतुष्टयतः अस्वस्थः । चरमं वयः। देहः पथ्याय न प्रतिपन्नः । जलमपि अनुकूलं न भवति। वायुश्च प्रतिकूलः। स्वादु न रोचते। अपथ्ये रुचिः भवति। संचरणे मनः । परं शरीरे न शक्तिः। इतस्ततो विजल्पति । आत्मानं धिक्करोति । पौरुषं निन्दति । वंशानुक्रमस्य अवनतये दुःखाकरोति । एवं नाना विकृतिकवलितो वृद्धः । ओषधिः हि नोपयुज्यते ।

·३८] ८ ] तस्य ओषधिं नवीकृत्य विपणीतः प्रत्यागच्छति मुमुः। सरलभावराशिषु रजनी एकैव प्रतिमा । तस्या वैधण्यं मुमुकृते असहयौं भवति । तन्नयने तादृशललना हि सीमन्तिन्यः कर्मक्षमा गृहिण्यः । वैधव्यदोषपरिहाराय स मनसा बहु चिन्तितवान् । किन्तु उपायं न प्राप्नोति । बहुवारं स कुलमणिसमीपे पुनर्विवाहप्रस्ताव समानीतवान् । किन्तु वृद्धः सर्वं प्रत्याचष्टे । पुनश्च स यत् चिन्तयति तत्सर्वं तन्निकटे प्रकाशयितु साहसं न बध्नाति । तथापि तस्य इच्छा -रजनी वैधव्यदोषतो मुक्ति प्राप्नोतु। विषयेऽस्मिन् स वृद्धेन सह आलोचितवान् । वृद्धो वदति-मुक्तये उपायो वर्त्तते । वृद्ध; रोगी। तस्य कामना अद्यापि न पूर्णा । को वा पूरयितु शक्नुयात् । न गृहे कश्चित, उपार्जनक्षमः । यस्तु आसीत् स चिराय दूरंगतः। यद् वा उपार्जनं भवति तत सर्वं कृषिभूमितः । साधारणव्ययनिमित्तं गृहे सन्ति गावः। मुमु : गाः दोग्धि । दुग्धं च विपण्यां विक्रीणाति । शाकव्यञ्जनादिकम् अनेनैव प्रचति । अन्नं वसनं च साधारणतया धान्यादिशस्यविक्रयद्वारा सम्भवति। रजनी गृहस्य लक्ष्मीः । सा यत् किंचित् संचिनोति । तस्मात् सा विभज्य गृहव्ययं करोति । पित्रे ददाति । मुर्मोः बाह्य- व्ययार्थं च ददाति । पिता प्रतिवर्ष तीर्थाटनं करोति । तन्निमित्तमपि सैव प्रयच्छति । संचितधनेभ्यः अर्धाधिकं पितु: तीर्थाटने व्ययीभवति । तीर्थाटनतः प्रत्यावर्त्य पिता यदा अतिथिभोजनं कारयति तदाऽपि रजनी सर्वमपि व्ययभारं वहति । अनेनैव क्रमेण पित्रा सर्वमपि निकट- तीर्थं पर्यटितम् । अवशिष्यते पुरी। पुरीयं जगन्नाथपुरी। पिता चिन्तयति यदि देहः समीचीनः : स्यात् तर्हि ऐषमः पुरी यास्यति । तेन सह मुर्मुः रजनी च गमिष्यतः। एतदर्थं वर्षारम्भतो मुर्मुः सर्वमायो- जयितु प्रवर्तते । एषमो दीपावली कात्तिकपूर्णिमा च पुरीनगरे एव परिपालयिष्यते । रजनी ऐषमः पुरीं गत्वा प्रथमतया तत्र कात्तिकव्रतं पाल- यिष्यति । शरत्पूर्णिमातः कात्तिकपूर्णिमापर्यन्तं मासावधिवासः । रात्रौ उपवासः। प्रातः तारकास्नानम् । दिवा हरिकीर्तनम् । पुनश्च पुराणश्रवणम् । मध्याह्न विश्रामः । अपराह्न लघुतीर्थानां भ्रमणम् । तीर्थीभूतपुष्करिणीनां जलसंग्रहः । ततः स्नानम् । तदनु दीपदानम् । एवं नानाकर्मसम्पादन निमित्तं धनमावश्यकम् । गोविन्दमाता, कामिनी- ·[३९ नटवरस्य माता, रघोः पितामही, गोपालस्य मातामही, सनातनस्य मातुलानी, मायाधरस्य पितृष्वसा, गीताया मातृष्वसा, सीता-भगिनी, लतायाः भ्रातृजाया-ऐताः सर्वाः प्रतिवर्ष श्रीक्षेत्रं गच्छन्ति । प्रपितामही इदानीमपि प्रतिवर्ष पुरीं गच्छति । गङ्गाभगिन्या ननान्दा मालती विगतवर्षे विधवा अभवत्। वैधव्यस्य वर्षपूर्त्यनन्तरमेव सा ऐषमः पुर्यां पुण्यं करिष्यति। पञ्चतीर्थेषु स्नानं करिष्यति । अमा- वस्यायां दीपदानं करिष्यति । महोदधौ तिलतर्पणं करिष्यति । कात्तिकपूर्णिमायां शेषस्नानं विधाय गृहं प्रत्यागमिष्यति । अतिथि- भोजनं कारयिष्यति । गोभ्यो धान्यदानं करिष्यति । बालेषु मिष्टान्न- वितरणं करिष्यति । अनेन तस्या अपुत्रिकदोषः नश्येत् । सा च पुण्यवती भविष्यति । भगिनी सौदामिनी गतवत्सरे कात्तिकस्नानसमये दिवंगता। सर्वे वदन्ति सा मोक्ष प्राप्तवती । तस्या मृतपतिरपि यमदण्डतो मुक्तः । सञ्चितपुण्येन सा अवश्यं स्वर्गे निवसेत् । तथैव मृतकुशासनस्य वृद्धा पत्नी कादम्बिनी सकलतीर्थाटनं कृत्वा अन्ततः पुरीक्षेत्रे आश्रयं विधाय निवसति । हरिनामदीक्षां गृहीत्वा सा सम्प्रति संन्यासिनी । सा अपुत्रिका इति सकलसम्पत्ति विक्रीय तत्र अन्नभोजनादिकम् अनाथेभ्यो वितरति । पुण्यम् अर्जति । वर्षेऽस्मिन् बाबाजी-कैवतः दुहितुः विवाहं तत्र कारितवान् । धनाभावेऽपि वराक: सुचारुतया श्रीक्षेत्रे कन्यादानं कृत्वा पुण्यमार्जत् । जगन्नाथं साक्षीकृत्य तथैव हरि-तैलकारस्य कन्या वीणा स्वेच्छया पीतवास-स्वर्णकारस्य पुत्रेण सह पुरीमन्दिरे एव विवाहं कृतवती । अत्र जातिप्रथायाः विचारो नास्ति । केवलं मनोऽनुकूलता । इच्छानुकूलं सौख्यं च । कुलमणिः प्रतीक्ष्य उपविष्टः। मुखे केवलं 'हरि'-नाम । प्रतिश्वासं च 'हरे हरे'' "हरे'..। कुलमणिः वैष्णवः । एकदा कश्चित् साधुः सहसा उपगम्य तम् अनेनैव महामन्त्रेण दीक्षित्वान् । तदनु श्रवणे कीर्तने मनने च केवलं नाम । माङ्गलिकमिदं सकलकालिकम् । विश्रामविहीनजीवने मनाक् शान्तये इदमैश्वरिकम् । विश्वासफलके सरलमिदम् आक्षरिकम् । इदं युगे युगे संहतिस्वस्ति- ·४०] । कम् । एकाग्रप्रवृत्तिमूले आत्ममयमिदं केवलमौलिकम् । भेदाभेदविवेक- वलये इदमभिन्नं संसर्गप्रतीकम् । निद्रितप्रज्ञाचक्रे इदं विवक्तं प्रतीति- साक्षिकम् । विक्षिप्तभाव विग्रहे पुनरिदं मसृणितप्रेमसंगणकम् । श्राङ्गारिकमिदं जगदेककम् । नादेषु इदमर्थवद्-विवत्र्तं प्रथमसंज्ञकम् । औषधीमानीय विलम्बेन अद्य गृहमागतवान् मुमुः। गृह परितः अन्धकारः। पर्यङ्क सुप्तः कुलमणिः । ज्वलन्ति दीपः । अपरपार्वे उपविष्टा रजनी । मुमु: रजनीहस्ते औषधि समर्प्य अवदत् । सम्प्रति जनपदे महान् सम्मर्दः । धीरस्वरेण रजनी अपृच्छत् । किमर्थम् ..? प्रगल्भभावेन मुमु : अवर्णयत् । जनपदे निर्वाचनं भविता। तदर्थ सभा भवति । जनाश्च भाषन्ते । शृणोमि, अस्माकं भ्राता विलासः तत्र नेता संजातः । स च निर्वाचने प्रार्थी । अन्यः कश्चन वृद्धः तस्य प्रतिस्पर्धी वर्त्तते । - वृद्धस्य हृत्कम्पः अभवत् । विरम । तस्य विषये अन विचारो माऽस्तु । तस्य नामग्रहणे सर्वम- पवित्रं भविष्यति । याहि, संकीर्तनमारभ्यताम् । मुमु: आस्तरं प्रसारितवान् । रजनी ग्राम्यवीणायां स्वरं संयोजयितुमारब्धा । मुमुः मृदङ्ग ध्वनिषु तालमन्वेषयत् । अर्चनं "वन्दनं प्रार्थनमिति सर्व नामगाने अन्तरभूत । 'राधे राधे राधे श्याम....! त्वमेव मे सर्वनाम ।' 'सत्यपथे धर्मपये गमय मां विधिवते।' प्लावय ते प्रेमपथे। इत्थं कीर्तने विलीनो मुर्मुः । नादस्रोतसि स्वरतन्त्रीम् उत्प्लावयति रजनी। उभयस्य अधरे हास्यधारः स्वर्गीयः । भक्तिरसे मुखविलासोदीर्घ- प्रियः। दृष्टिश्च दीर्घदर्शिनी। उभयत्र अपूर्वपूर्णता । न भेदो, चमत्कारोऽत्र अलौकिकः । क्षणाय आत्मिकः । अन्वेषान ब्रह्म न वा संसार, अपितु स्रोतः निश्चयेन प्रवाहः । जन्ममरणबन्धे आत्मलयः । सुन्दरमधुरयोः वेणुः । शान्तये परमाणुः । । रात्रिः स्थवीयसि ।

·[४१ गृहस्य प्रहरिवृत्तिमामूलयन् द्वारदेशे शपनीयम् अभजत मुमुः। पितृ सेवा समनन्तरं निजद्वारम् अन्तरायीकृतवती रजनी। अन्तराले सा एकाकिनी । दीपालोकः सूक्ष्मः । प्रकाशस्तु अखण्डः । अवधाने तस्या मायामातनोति शयनकालः। शेषप्रार्थनायां आविर्भवति गोपीप्रियो रसविशालः । अवदमित-प्रवृत्तिसम्मुखे तथापि शृङ्गारी स एव मरालः । कलाप्रपञ्चमुज्जृम्भयन् ग्रासाय उद्यतः संसारोऽयं साक्षाद् व्यालः । केलिः यदर्थं कालस्य समन्वयप्रतिभूः । तथापि प्रतिनक्त- मिव इदानीमपि शयने रजनी सुश्रीः । अपरदिने निर्वाचनफलं घोषितम् । विलासो विजयी घोषितः । ग्रामतो जनपदपर्यन्तं सर्वत्र विलासस्य जयध्वनिः । सर्वत्र पुष्पमाल्येषु विलासस्य अभ्यर्थना । पार्श्वचराणां प्रशंसावचने विलासः अद्य महान् जनसेवी""जननायकः"जनपदस्य च सम्मान्यो नेता । .. मुर्मुः आगम्य विलासस्य विजय-विषयं कुलमणिसमीपे विज्ञापितवान् । वृद्धः कुलमणिः सहसा विस्मितः । आत्मना च विषण्ण:-अहो कालः ! प्रतिपक्षे वृद्धः कृपानिधिः। बहुकालतः सः अस्य जनपदस्य प्रतिनिधिः बहुजनपरिचितश्च केन प्रकारेण स पराजितः ? स नीतिवादी परोपकारी। जनसेवायां तस्य सर्वोऽपि कालो व्यतीतः । तस्य समवयस्कार बहवो धनिनः संजाताः । परं तस्य संप्रति तदेव पुरातनं गृहमस्ति । तदेव जनसम्मान तन्निकटे अद्यापि विद्यमानमस्ति । देवधर्मेषु साधुकर्मसु च तस्य विश्वास: अक्षुण्णः । तथापि स पराजितः ? विलासो भ्रष्टः। नाऽयं तस्य विजयः। विजयोऽयं धनस्य । तस्य च चातुर्यस्य । पुनश्च तस्य मिथ्याप्रतिश्रुतेः । जनस्तु अन्धः । स धने विश्वसिति । आकर्षणे अनुरज्यति । मिथ्यानिमित्तं संग्राम करोति । धनमोहे सर्व विस्मरति । अतः किमपि विचारयितुन शक्नोति । यत्र किंचित् प्राप्नोति तत्र निजत्वं विजहाति । इदानीं को वा कृपानिधिसदृशान् साधून् पृच्छति ? धनं यत्र तत्र चरित्नम् । तत्र आदर्शः। तत्र सर्वमपि मूल्यसम्पन्नम् । अद्य विलासस्य विजयो नाम भ्रष्टाचारस्य विजयः व्यभिचारस्य विजयः-अन्यायस्य छलनायाश्च विजयः। अद्य तस्य जयध्वनिः नाम शोषणस्य दूषणस्य प्रदूषणस्य ·४२] जयध्वनिः, तस्येदं जयमाल्यं कुसंस्कारस्य बलात्कारस्य वचस्कर वृत्तेश्च । विषण्णभावेन विलासस्य विजयकथां रोमन्थयति कुलमणिः । उपगता रजनी। - - - पितः ! मुर्मुः वदति विलासभ्राता जनपदस्य नेता संजातः । स तु तदर्थं विजयी। न अस्मत्कृते । तस्य विजयो नाम अस्माकं विजयः । मैवं वद, जाते ! स इदानीं महान् । वयं तु । • विजयेऽस्मिन् अस्माभिः स उपगन्तव्य एव । नन। विजयस्य मोहविषयं न जानासि । अस्मिन् समये अस्मान् स परिचेतुमपि न शक्नुयात् । तं विहाय कियद्दिनपर्यन्तं वयमन पृथक् स्याम । यावत् शक्यम् । रजनि ! संसारमियं परिचेतु कुतस्ते वयः ? अस्य रूपमतीव सुन्दरम् । परमत्र सम्पर्क : न तथा मधुराय यथा तिक्ताय । तथापिः सः आत्मीय खलु ? एतन्न कोऽपि निषेधयेत् । किन्तु स एतन्न बुध्यति । वयं बोद्ध समर्था नु ? सत्यम् । परं किमत्र अस्माकं नास्ति ? गृहमस्तिः। कृषिभूरस्ति । मुमु सदृशः पुत्रवत् सेवकः अस्ति । शान्तिमयपरिवेशोऽपि विद्यते । तहि, किमर्थं वयं तदुपरि जीवन निर्वाहार्थं भारसदृशा भविष्यामः । किं जनपदे जीवनं अधिक सुखप्रदं भवेत् ? तत्र गन्तुनाऽहं वच्मि । किन्तु अस्माकं सम्बन्धः तिष्ठतु । बहुधा मया स बोधितः । स तु निर्बोधः । को वा अस्ति गृहे विवादाय? वृद्धोऽहं वर्षद्वये त्रये वा मरिष्यामि । मम तु सामान्य मितो व्ययः । तत्रापि तस्य असम्मतिः । गृहम् - भूमिः- चलनीया सम्पत् इति सर्व मयैव अजितम् । किन्तु लोभः तस्य । भवतु नाम । तथापि औद्धत्ये सीमा अस्ति । यदि प्रतिपदं सः अनुचितमाचरेत् तहि गृहे शान्तिः केन प्रकारेण वा तिष्ठेत् ? वरं स दूरे तिष्ठतु । धनमर्जयतु । यशः सञ्चिनोतु । तत्न अस्माकम् आनन्दः। उपगमने का आवश्यकता ? - ·(४३ यदि तस्य इच्छा अनुकूला भवेत् तर्हि स आगमिष्यति। नोचेत न"" । रजनी शनैः गृहं प्रविष्टा । विलासस्य प्रकृति विमृशन् कुलमणिः निविष्टः। किमर्थं विलास इयान् प्रकृतिकृपणः संजातः ? कथं च स्वभावसंकीर्णः अभवत् ? किमयं परिवर्तितकालस्य प्रभावः ? अथवा पारिपाश्विकस्थिते । दुष्प्रभावः ? अथवा मातृवियोगजनित- स्नेहाभावः ? अथवा पितापितामहानाम् अभिशापानुभावः ? किं वा असमयसुरतस्य कुप्रभावः ? -- कारणानि बहूनि । कार्यं तु एकम् । तदेव फलायते प्रभावं तनुते"अन्यदपि आक्रमते इतस्ततः संक्रमते पुनस्तत् कारणायते स्रष्टा संजायते । तदीयो भावः अन्यत्र पुष्प्यति । एवं विशालायते सूक्ष्मता। स्थूले च कारणसन्धानं मिथ्यायते । ततः शून्यं विद्योतते । अभावायते संसारः । अभावे सर्वमपि सम्भाव्यं सद् भवति । गृहे शान्तिस्थापनार्थं कुलमणिः निजजीवने बहु त्यक्तवान् । इयं शान्तिः तस्य आदिलक्ष्ये अन्यतमा। विलीना कालवक्षसि पत्नी। परमुभयस्य मध्ये एकदिनमपि कलहो नाऽभूत् । अभाव आगतः । कदाचिदपि धैर्यच्युतिः नाऽभवत् । केवलं शान्तये कन्या रजनी तन्निकटे चिरकुमारी। पुत्रो विलासश्च चिराय प्रवासी । पुनश्च मानवताया मूलसूत्रम् अन्विष्य स मर्मु मुखे हरिनाम अभरत दानी शान्तये स्पृहां जनयति । अद्य तु निजकृते जपमाला शान्ति- स्वरूपिणी । कन्यायाः कृते पूजामञ्जरी शान्तिप्रतिमा। निखिल- कर्मणो लक्ष्यमूले द्वयं शान्तिः तदर्थं सत्यस्य परावाक् । । तदि- पूर्वाकाशं दर्श दर्श पिनानि नयति कुलमणिः । जीवनारम्भतः पूर्वाकाशेऽस्मिम् तस्य अनेकप्रीतिः। किमर्थमिति स न जानाति । अत्र यथा शून्यरागः तथा मेघरङ्गः । तथैव च उज्ज्वलिमा । बाल्ये स प्राङ- मुखः सन् दीक्षामग्रहीत् । निर्नामसु अत्रैव मुख्यरूपमभजत नाम । ततो नाम्नि स सौन्दर्यमन्वेषयत् । रूपमादकतायां संसारो मधुरतमः अनु- भूतः । अद्य तु स एव पूर्वाकाशः। तथैव तत्र मेघः । तथा च रङ्गः । परं न रूपे माधुरी । न वा रंगे आवेगः । शिथिल प्रत्यङ्ग आश्रय लिप्सा महती। कल्पनासु नामलीला ऐश्वरिकी। निमीलने सूर्यः पारम्प- रिकः । उन्मीलने चन्द्रो विरतिरङ्कः । आशासु प्रस्थानं श्वासायते ।

·४४] ध्र वायते प्लवमानता। निमेष दिनम् । निमेषे च रात्रिः । रतिमात्रा सूक्ष्मायते । वाजीभवने निजायते आत्मा। दाहार्थं प्रतीक्षते देहः । शिखायते संस्काररेखा । शेषभिक्षा पुनर्भवपरिक्षेपाय प्रेयसी। -- अवसरे मुमु: भावनाविलीनः । तन्नयने शोभामातनोति ग्राम- कुटीरस्य छदिः। तत्र च कुक्कुटानां के लि: । पुनश्च आर्द्र छदिषु धूमकुण्डली । तन्मानसं पुलकयन्ति ग्रामस्य उत्सवाः परिपार्श्व- कर्षकाणां समाचाराः। ऐषमो दामोदरस्य पुत्र विवाहो भविष्यति । आगामिनि वर्षे यदुमणेः कन्याविवाहो भविष्यति । नित्यानन्द- ब्राह्मणस्य उपनयनोत्सवो गतमासे अभूत् । सूर्यमणिनापितस्य मातृ- वियोगे अद्य शुद्धि दिवसः । गदाधरस्य भगिनी सद्यो विधवा संजाता दाशरथिमिष्टकारस्य कन्या पापगर्भ निपात्य बहुकष्टेन विवाहं कृत- वती। पूर्णतन्तुकारस्य भगिनी पतिपरित्यक्तारूपेण गृहे सीदति । गोपालदासः कन्याधननिमित्तं कलहेन पत्नीं व्यापाद्य अधुना कारागृहे कालं नयति । निधिब्राह्मणस्य विशालपरिवार ऐषमो विच्छिद्यः । भीमक्षत्रियः पापकर्म निमित्तं नितरां पीडितः । धरणीधरस्य पत्नी बन्ध्या इति सदा तयोः कलहः । नटवरस्य पत्नी अष्टमगर्भे पुत्रं प्रासूत । शङ्करमहाजनः ग्रामस्य मन्दिरनिर्माणार्थ किंचिदधिक धनं दास्यति इति प्रतिश्रुतवान् । हरिजना ऐषमः सर्वकारतः ऋणं लब्ध्वा आषाढ़ मत्स्या इव दृश्यन्ते । निर्वाचन निमित्तीकृत्य ग्रामः अधुना द्विधा विभक्तः। ज्योतिषिकः कृष्णदासो वदति -अस्मिन् वर्षे प्रचुरं शस्यं भविष्यति । गतवर्षे शस्यहानिरभूत् । अतो हानिसम्भावना नास्ति । किन्तु वृष्टिभयमस्ति । कीटभयमपि अस्ति । वर्षेऽस्मिन् करकापात- योगोऽपि वर्त्तते । इत्थं नाना कथाः। मुर्मू: यत्र गच्छति तत्र ग्राममेव चिन्तयति । ग्रामस्य परिसीमा तदर्थ चिराय अभिरामा। समयः सन्ध्या। अलिन्दे आलम्बमानो वृद्धः । कटस्य पार्श्वद्वये उपाधानोपरि मस्तकं चरणं च निधाय कुलमणिः श्रममपनुदति । निकटे उपविश्य चरणं संवाहयति मुमुः। तैलेन पृष्ठतः चरणपर्यन्तं आमर्दयति । मध्ये मध्ये ·[४५ गृहविषये, कृषि विषये ग्राममधिकृत्य स आलोचयति । आगामि दिनस्य कार्याणि च निरूपयति । प्रसंगक्रमेण मुमुः वदति । पितः ! हयः भास्करक्षत्रियः अश्वत्थवटद्र मयो विवाहं कारितवान् । लोकाः कथयन्ति-अनेन तस्य अपुत्रिकदोषो नश्यति । किमिदं सत्यम् ? - ? m हाँ । स वृक्षद्वयं मूलत समेधितवान् । तस्य आशा आसीत्, स पुत्रवान् भवेदिति । पुत्रस्तु न जातः। अधुना पुत्ररूपेण वृक्षद्धयं स्वीकृत्य शान्ति- माप्नोति । यदि कश्चित् मनुष्यमारोपयेत् तर्हि स किं प्राप्नुयात् मम तुपुत्रो विद्यते । किमहं प्राप्नोमि? वृक्षरोपणे फलं यदि न मिलेत् छाया तु नूनं मिलिष्यति । सत्यम् । पुनश्च केचन कथयन्ति-अस्मिन् वर्षे विजयमहाजन एकां पादपी परिणीतवान् । स तु विशालजनः । वराको वारत्रयं परिणीत- वान् । किन्तु तिस्रः भार्या मृताः । वराको मृतदारः संजातः । अस्मादेव दोषात् परित्राणाय स चतुर्थवार पादपी पर्यणयत् । तदा प्रभृति स सुखेन निवसति । तथैव यदि भगिनी पादपं परिणेष्यति तर्हि साऽपि वैधव्यदोषात् मुक्ता भविष्यति । मा पुनरपि सीमन्तिनी भवेत् । अनेन न कस्यापि हानिः । अपितु भगिनीमनसि दुःखस्य उपशमो भवेत् । सेवकस्य प्रास्ताविकतर्के वृद्धः चिन्ता निविड आसीत् । तं समाश्वस्य सः अभाषत । भवतु । विषयेऽस्मिन् विचारं प्रवर्तयिष्यामः । इदानीं गवां रात्रि- भोजनसमयः। याहि, रजनीम् माहूय शीघ्र तत् व्यवस्थापय । संवाहनं तत्रैव समाप्य मुमु: निजकर्मणि व्यापृतः। रजनी वृद्धस्य भोजनव्यवस्थां कृत्वा शय्यां प्रसारयत । रात्रिः रामेश्वरी अभूत् । अभ्युदये पूर्वाह्न मनोहरम् । विलासस्य अभिनन्दनपत्राणि सज्जीकरोति शम्पा । तदपि वाचयित्वा विलासं श्रावयति । उभयस्य मुखे हास्यम् ऐकिकम । विलासो वर्णयति। शम्पादेवि ! वस्तुतः, भवत्या एव अयं विजय।।

·४६] न""न", भवत एव । - - ? ? M भवत्या अभियानं कौशलपूर्णमासी दिति सर्वे वदन्ति । विलासोऽयं नाम्ना विजयी। भवती तु कर्मणा। स्थापयतु वचनमिदम् आत्मनि । - किमर्थम् ...? किमिदं चाटुवचनम् ? अहं तु यथार्थं वच्मि । भवेत्। मम कर्त्तव्यं तु मया कृतम् । तदर्थम् इयती प्रशंसा ? भवती विहाय को वा अन्यः तथाभाक् सन्ति अनेके । नहि "द्वित्रा एव । किमेते आत्मीया? आत्मानुरूपाः। तेतां नामानि ? प्रथमनाम शम्पा""। • द्वितीयं-......? रजनी"। अहो, जाने , भवतो भगिनी किल ? भवतु, तृतीयं प्रश्नेऽस्मिन् सहसा विरतो विलासः । मनसि अभासत रोजा । सा एका मधुस्मृतिः । प्रथममृगयाकाले सा प्रथमस्थली । सरल- वाणिज्ये सा प्रथमपिपासा । दुर्बलमुहूर्तस्य अस्वस्थपाण्डुलिपिः । ? - विलासस्य अधरे हास्यरेखा उज्ज्वला । शम्पा साश्चर्यमपृच्छत् । नीरवता"। तदनु हास्यम् । किं चिन्तयति ? किमिदं तृतीये नाम".....? ....... कुत्रत्या इयम्...? महान् अयं विषयः । अन्यदा वदिष्यामि । इदानीं कः कार्यक्रमः ? कथयतु विषयमिमम् । -

·[४७
शम्पामनसि द्विधाभावः । किन्तु प्रीतिपूर्ण नेत्रेण सा विलासस्य
मुखमपश्यत् । रतिनिवेदनस्य अपूर्वभंग्या सा किमपि छल यितुमुद्यता।
विलासस्तु अभिज्ञः। अनुभवे तस्य गतानुगतिका इन्द्रियप्रीतिः ।
तन्निकटे देहो विशालः रसालः केलितरलः । शम्पाया: चिबुके
अंगुलीं संतरयन् स अवदत् ।
प्रिये - ! परिहासविजल्पितमिदम् ।
- नहि नहि , वदतु नु।
-
समयेऽस्मिन् निशान्तस्य अभिनन्दनपत्रम् उन्मोचितवती
शम्पा। सहसा स्तब्धा । हृदयस्य स्पन्दनं तस्याः शरीरमाक्रमत । सा
पत्रमिदं निह्नोतुमयतत । विलासः; किन्तु, सन्देही भूत्वा अपृच्छत् ।
किं तत्र निह नुतम् ?
निशान्तस्य प्रलपितम् । न तत्र किमपि अस्ति । त्यजतु ।
न"न", वाचयतु ।
- नहि ।
महय ददातु । स्वयं पठिष्यामि ।
बलात् पत्रमगृह्णतु विलासः । वाचयितुच आरब्धः ।
'विलास-!
अभिनन्दनम् । त्वं मे बन्धुः । मदर्थं अनेकं कृतम् । कथं वा
विस्मरिष्यामिः? कर्मपरिसरे त्वमागतः । लाभांशं गृहीतवान् । अन्ततो
वाणिज्यच्छलेन सर्व मे चोरितवान् । अद्य अभिनन्दनस्य मूल्यं
किय दिति त्वं सम्यक् जानासि । अयं विजयो न तव । विजयो धनस्य
~~~.."तव वणिग्वृत्तेश्च । यद् भवतु नाम, शम्पा इदानीं त्वन्निकटे
नूनं सुखिनी स्यात् । अहमिह तु रुग्णः संजातः। अद्य सहायनिमित्तं
न कोऽपि निकटे । यदि रोगपीड़ा अधिका भवेत् तहि सहायार्थ
करं प्रसारयिष्यामि । मम करप्रसारे त्वं सहायो भविष्यसि इति
आशासे।
त्वदीयो बन्धुः
निशान्तः।

·४८] पत्रं पठित्वा दीर्घश्वासमगृह्णात् विलासः । काचित् विकृति- रेखा कपाले तस्य स्पष्टा अभवत् । शम्पा तु तस्य मुखां विलोक्य वाक्शून्या आसीत् । इदानीं हृदये तस्या अतीतस्य स्पन्दनम् । मनसि अनुतापस्य क्षीणरेखा । किमर्थं सा निशान्तं परित्यक्तवती? को वाऽत्र विशेषः ? यं सा प्रीणयति स्म स तु अन्यत्र लग्नः । आत्मनि आधुनिक- प्रवृत्ति वहन्ती यत् सा अद्य प्राप्नोति तत्र किं मूल्यम् ? केवलो बहुजनसम्पर्कः किंचित प्रभुत्वम् - किचिन नेतृत्वम् । अत्र सा किं पुनः प्राप्तवती ? अपरं तु उभयस्य हानि सम्पादितवती । निशान्तस्य धनलिप्सां सैव वधितवती। विलासस्य यशोलिप्सां सैव अग्रे कृतवती । एवमनुचिन्तया शम्पा खिन्ना । -- - कथं स्यात मनोभावं विपरिवर्त्य विलासः अवोचत । अयि ! किं विभावयसि ? उ--न किमपि । अनुचिन्तया किम् ? जनपदनिर्वाचने विजयः किं विजयः ? मास- द्वयाभ्यन्तरे राज्यस्य निर्वाचन भविष्यति । तत्र यदि विजयो न स्यात् तर्हि धनस्य पुनरागमः ? सामान्यनिर्वाचने यद् व्ययितं तत्तु नष्ट मिति चिन्तय । इदानीं वातावरणम् अनुकूलम् । जनाः परिचिताः। पार्श्वचराः प्रसन्नाः । सम्प्रति पुनरभियानं कर्त्तव्यम् । किम् एतावति भवती क्लान्ता ? नाऽहं क्लान्ता। अथवा काऽपि प्रार्थना अस्ति? अस्ति। प्रार्थनया किम् ? यद् अजितं यद् वा उपार्जनं भवेत् तत्सर्वस्य का वा अधिकारिणी ? किमर्थं वा मया इयान् यत्नः क्रियते ? कथं च एतदायोजनम् ? को वा एतद् अवबुध्येत् । - - शम्पा तु चिन्तारूढा । तथैव च स्थिरा। विलासः प्रगल्भ- भावेन वदति। - संसारेऽस्मिन् न कश्चिन् मे तथा आत्मीयः। वाणिज्यं करोमि । धनमुपार्जयामि । जीवामि केवलं जीवामि । मम सकलकर्मणः प्रेरणामूले भवती एव दण्डायमाना । इदानीं तु....। R-....- ·[४९ - चिन्ता माऽस्तु । मदुपरि यद् दायित्वं तदहं चारुतया सम्पादयिष्यामि। वचनेऽस्मिन् विलासः समाश्वस्तः। किंचित उदासीनतया अवदत् । - शम्पादेवि ! इदानीं भवती श्रममपनयतु । अस्माकं प्रकल्पविषये पुनरपि विचारयिष्यामः । शम्पादेवी अलसभावेन उत्थाय अपरप्रकोष्ठं गतवती । मनसि तथापि निशान्तो जालं विस्तारयति । इतः पुनः विलासः प्रियतरः प्रतिभाति । सा अनुभवति-नयनद्वयमध्ये सा यथैका सेतूयमाना नासिका "एका अन्तःशून्या प्रणाली गन्धमात्मसात्कुर्वाणा उच्छिष्ट- प्रणालतटे एका निमग्नदूर्वा विलासो गम्भीरः। अपराह्नस्य कृष्णजलदः सूर्यमाच्छादयत् । कश्चित् परिचारक आगम्य व्यज्ञापयत् । बाबो ! निर्दाचने ववान् विजयी। किन्तु शिल्पायनस्य कर्मकराणां कृते भवतः प्रतिश्रुतिः न पूर्णा । ते असन्तुष्टाः। इतस्ततश्च कोलाहलं कुर्वन्ति । आगामिसप्ताहे कर्मरोधो भविष्यति । विलासः सतर्कमवदत् । याहि । अवबोधय तान् । यदि कर्म न करिष्यन्ति तहि वेतनं न मिलिष्यति । किन्तु आगामिसप्ताहे तेषां प्रार्थना पूर्णा स्यात् । - तदनु अन्य कश्चित् न्यवेदयत् । . वाज्यिसंस्था अचला भवेत् । भवान् तु निर्वाचन निमित्तं संस्थाया मूलधनं स्वीकृतवान् । इत: कर्मकरा उपवासेन व्याकुलाः । ते यदि वेतनं न प्राप्स्यन्ति तहि संस्थातः सर्वमपि चोरयिष्यन्ति । भवतु, सप्ताहाभ्यन्तरे एव तेषां वेतनं मिलिष्यति । अपरः कश्चित् प्रार्थितवान् ।

·५०] -- भवान् विजयी इति अभिनन्दनम् । किन्तु अस्माकं संस्थाया ऋणधनं कदा मिलिष्यति? चिन्ता कथम् ? अचिरमेव सर्वं समर्पयिष्यते। ततः केचन जनाः सम्मिलिताः । ते प्रार्थयन् । अस्माकं वसतौ पानीयं नास्ति विद्यालयो नास्ति " चिकित्सायाः सौविध्यं नास्ति मार्गोऽपि समीचीनो नास्ति । भवान् युवा । सर्वमपि कतु प्रभवसि । तर्हि, कदा अस्माकम् उपरि दृष्टि:...-। सर्वं करिष्यते । एतदर्थं समयः अपेक्ष्यते खलु । सर्वं लिपिबद्धम् । भवन्तो गच्छन्तु । यथाशीघ्र सर्वं सम्पादयिष्यन्ते । - . ? केचन निर्वाचनकर्मकराः प्रतीक्षमाणा आसम् । ते अवदन् । अस्माकं पारितोषिक कुत्र ? वयं तु नाधिकं कामयामहे । किंचित् पानीयम् । भवतु । किमर्थं केवलं तत् ? सर्वे अहसन् । कर्म कराः प्रस्थिताः । अपरे व्यज्ञापयन् । अस्माकं भूमि विवादः इदानीमपि तथैव वर्तते । कदा समाधान भवेत् ? भवान् छन्दाकलनसमये समाथानाय उक्तवान् । परं दर्शनं नास्ति । अन्याश्च समस्याः सन्ति । तासामपि समाधानम् अपेक्ष्यते । अतो भवान् अस्माभिः सह आगच्छतु । नूनं गमिष्यामि । अचिरमेव सर्वस्य समाधानं भवेत् । अधुना समयो विरलः । आगामिसप्ताहे आगच्छन्तु भवन्तः । - ? - युवसंघस्य केचन युवकाः समागताः। ते उच्चराक्रोशन् । विलासभ्रातः ! अस्माकं पारितोषिक कुत्र दास्यते । भवान् तु जानाति - वयं कीदृशाः । चिन्तयामः, अस्माकं भाग्ये नियुक्तिः नास्ति । उपाधिः व्याधिः भवति । अस्माकं जनपदे तु बहिस्थाः नियुज्यन्ते । केयं नीति: ? पुनश्च ते भृशम् उत्कोचं गृह्णन्ति । कार्यालयद्वारे अस्मत्पादस्थापनमात्रेण तेषां कोपः वर्धते ।

·[५१ यथेच्छं ते भर्सयन्ति । व्यवहारमपि न जानन्ति । तेषां विताडनं प्रथमतः कर्त्तव्यम् । भवन्तः किं कुर्वन्ति ? अस्मद्वारा तन्न सम्भवेत् । कथं न सम्भवेत् । भवन्तो युवानः । यथेच्छं कत्तु समर्थाः । यत् कर्तव्यं क्रियतां नाम । अहं पश्चाद् अस्मि । एवं प्रतिश्रुतिषु प्रपूर्यते दिवा। सन्ध्या समायाति । मधु- समारोहे सहचरैः सह व्यतीयते रात्रेः प्रथमप्रहरः । ततः सहचराः प्रशंसावचनैः शुभानि अभिवर्षन्ति । परामर्शच्छलेन ते हिताकांक्षिणः संजायन्ते। ततो विलासः निजत्वं विस्मरति । यो यद् वदति तदेव तन्निकटे सत्यायते । अन्यत आत्मनो विरोधाचरणं श्रुत्वा क्रमशः स हिंस्रो भवति । सकलविचारः केवलं प्रतिशोधकर्मणि पर्याप्तिमेति । प्रतिशोधप्रकल्पे धनव्यय निमित्तं योजना स्थिरा भवति । निशार्धे आसर उद्यापितो भवति उन्मत्त विलासः मद्यकूपीतः शेष बिन्दु समापयति । ततः शम्पायाः प्रकोष्ठं प्रविशति । प्रातः आयाति। मनोज्ञवर्षणस्य शेषभागे शरत्सरित स्थिरायते। अंकुरान् पादपयति धरणी। नीवारमस्तके लहरी सन्तरयति समीरः । कुमारीयति सरणिः । वेलायते गुल्ममाला। शैवालानि जलानि पिवन्ति भग्नमन्दिरस्य निश्चूर्णप्राकारे । अलिन्दमूले भूकीटा: कपटपटवः । कात्तिमासो निकटायते । मुमु : आयोजने मग्नः । स पुरीं गमिष्यति । जगन्नाथस्य दर्शनं करिष्यति । पापं क्षालयिष्यति । महोदधौ स्नानं करिष्यति ।दुष्कृतानि नाशयिष्यति । साधुसज्जनानां सम्मेलने कियत्कालं यापयिष्यति । मनः परिवर्तनं करिष्यति । इदानीं तत्र मासावधिवासः । व्रतं च दिनपूर्णम् । कीर्तनमपि तथा । सदैव कर्म । कदा वा क्षान्ति ? संप्रति विश्रामो मिलिष्यति । स्तोकं निश्वासाय कालः । किंचित् उपवेशनाय ·५२] अवसरः । सेवापूजार्थं च अवसरः । धनधर्मादीनामर्जनार्थं न पुनः काल आगमिष्यति । यन्नभवेत् वयसि अस्मिन तन्न भवेत काले कस्मिन् । 1 वराको नीलमणिः ऐषमो गन्तु न प्रभवेत् । वृद्धः कियन्न मनस्यति स्म ? रोगात् उत्थितोऽपि स पुनश्च रुग्णः संजातः । भाग्ये नास्ति । स किं करिष्यति ? यदि जगन्नाथस्य करुणा न भवेत् तर्हि मनुष्यः किं कुर्यात् ? दैवायत्तं जगत् सर्वम् । भवतु, आगामिनि वर्षे गमिष्यति । किन्तु अस्माभिः सह गन्तु तस्य मनः । किं भवेत्, ईश्वरो जानाति । तथैव इन्दुमति वृद्धा सदा पृच्छति- 'अरे ! पुरी प्रति गम्यते ।' वराकी ग्रामेऽस्मिन जीवनमतिवाहितवती । सकृदपि पुरी न गतवती। को वा जानाति किं तस्या भाग्ये अस्ति । वृद्धा प्रतिवर्ष गमनार्थं धनं संचिनोति । किन्तु तस्याः पुत्रः कलहं कृत्वा सर्वं नयति । मध्ये मध्ये साऽपि कन्यागृहं गत्वा अवशिष्टं धनं तस्यै दत्वा प्रत्या- गच्छति । कन्यायां वृद्धाया महान् स्नेहः । सा प्रतिमासं कन्यागृहं गच्छति । कन्या अपि तथा । सा मातरं सेवते । जामाता च श्रद्धते। प्रायः, वृद्धा तत्रैव मरिष्यति । श्रीक्षेत्रदर्शन किं सर्वेषां भाग्ये अस्ति? ये पुण्यवन्तः ते गच्छन्ति । केवलम भिलाषमात्रेण किं भवेत् ? इच्छा तु ईश्वरस्य एवं चिन्याबाहुल्ये चञ्चलो भवति मुर्मुः । शरतपूर्णिमा निकटायते। तत्पूर्वेधुरेव यात्रारम्भो भविष्यति । ततः पूर्वं मासव्यय- मितं तण्डुलं, चिपिटकं, लवणं तथा च नाना द्रव्याणाम् आयोजनं कर्तव्यं भवति । कुलमणिस्तु दिनान् गणयति । विलासो न प्रत्यागतः। न प्रत्यागच्छतु नाम । स कार्यस्य प्रतिबन्धको भवेत् । मुमुः अस्ति । स इह सहायकः । रजनी प्रथमतया पुरी गमिष्यति । तदर्थं स्वतन्त्र निवासः अपेक्ष्यते । इयद्धनं व्ययीकृत्य भाटकरूपेण स्वतन्त्रगृहव्यवस्था तु सहनीया न भवति । गृहमिव एक- स्मिन्नेव प्रकोष्ठे कार्य चलिष्यति । सा च प्रथमवारं कात्तिकव्रत पालतिष्यतीति तदर्थं स्वतन्त्र दृष्टि रपेक्ष्यते । कन्या सा संप्रति प्रकृष्ट- ·[५३ वर्त्मनि । अतः प्रवृत्तेः भयं नास्ति । तीर्थस्थाने तु चौरा असंयता पुरुषाश्च सदा सन्ति । अनिष्टमपि कारयन्ति । सावधानतया यत् कर्तव्यं भवेत् । तदर्थं मुमु : आदेष्टव्यो भवेत । भवतु, यथा योगः तथा भोगः। एतद् विचिन्त्य कुलमणिः गम्भीरः । कात्तिकमासे महालया श्राद्धः । पितापितामहानां दृष्टिः तत्रैव । ते एकवर्षे सकृत अस्मिन्नेव समये गृहमागच्छन्ति । गृहं पावयन्ति। तेषां स्वागतनिमित्तं कश्चन समारम्भः कल्पयितव्यः अन्यथा ते असन्तुष्टा भवेयुः । इयमस्माकं परम्परा। वयं यदि तान पूर्वजान् नोद्धरेम के वा अन्ये तत् कत्तु समर्थाः ? प्राग् वयम् अकुर्म । इदानीं किमर्थं परित्यक्ष्यामः । पुण्यक्षेत्रे तेषां श्राद्धः अवश्यं समापनीयः । अस्मत्परं यद् भवतु नाम संप्रति अस्माकं पितापितामहानां मातामातामहीनां स्मरणे का हानिः । परस्य अनिष्टचिन्तया कालो गच्छति । परम्परायाः स्मरणमात्रं कथं न सम्भवेत् ? अनेन सत्यरक्षा स्यात् । व्रतानुकूलप्रतिश्रुतेश्च वरिपालन भवेत् । अनेनैव माध्यमेन सानसिकी शान्तिः पवित्रता च उत्पद्यते। तत आधिनाशः । जीवनस्य च भारसाम्यम् । समयः पलितः। प्रतिक्षण: रतिप्रतीतिः। सर्वत्र तदेव नाम, सैव च आकृतिः । नेन्द्रियं न वा शरीरमद्यत्वे प्रवृत्तिपथे। अवयवे भंगी आत्मिकी। उद्देश्यमूले प्रीतिः पारमाथिकी। नयने विरहवंशी। मनसि कदम्बमूलस्थ वसन- राशिः। हृदये गोपीभावः स्थायी । मन्थररोमन्थने जप एव विषयी। निकटे दृश्यराशिः न विकृतिः अपितु प्रकृतिः स्वयं महती । रजनी शिथिला""पुरतः परितश्च । जननयने रजनी उन्मादिनी। सा विकृतस्वभावा । सा काम- रोगपीड़िता। सा आधिव्याकुला । ""न कुत्र गच्छति । न कया सह जल्पति । न वा स्वभावसुलभकर्माणि करोति । केवलं हरि भजति । नाम जपति । हे कृष्ण -! हे कृष्ण इति गायं गायं नृत्यति । अपरे वदन्ति-वृद्धकुलमणिः सन्न्यासिनमाहूय तामदीक्षयत् । तदनु सा सन्न्यासिनी । गृहं सा मठरूपेण पर्यणमयत । अन्ये कथयन्ति ·५४] कश्चित् तान्त्रिकः तां वशीकृत्य इत्थमुन्मादयति । अतः सा हसति--- विलपति नृत्यति गायति । गिरिजन बालको ममुरपि तया सह प्रमत्तः संजायते । को जानाति, का वा शान्तिः मन्त्रे वर्त्तते यया एते सर्वे उन्मादिता? कृष्णशृङ्गारे रजनी प्राणपूर्गा । अद्यत्वे नित्यकर्मणि न तस्याः स्पृहा। अतः सर्वत्र विलम्बः । सदा च अलक्ष्येन अवहेला । किं पुनः कर्मणि अस्ति ? निष्कर्मणि सा शान्ति प्राप्नोति । गतानुगतिकं कर्म तदर्थं न रुचिकरं भवति । अतः इष्टकुटीरे कालं यापयति। दिनं विस्मरति । स्वप्नमपि परित्यजति । वचनमात्रं कृष्ण! कृष्ण ! । अतो मुर्मू: पाकशालातो गोशालापर्यन्तं सर्वाणि कर्माणि करोति। स्वयं पचति । स्वयं च भोजयति। रजनी अद्यत्वे तदर्थं देवी। वृद्धः कुलमणिश्च महादेवः । स्वयं स गृही गृहस्थः “गृहपतिः । एकपार्वे जरतु पिता। अपरपावें स्वभावशिथिला भगिनी। मध्यस्थः स प्रभुः स्नेहस्य आदरस्य"उदारचरितस्य। स लालयति पालयति... निभालयति। शरत्पूर्णिमायाः पूर्वेद्युः । मुमु: चञ्चलः । मनसि नाना चिन्ताः। जगन्नाथः तन्निकटे कुतूहलस्य विषयः। जगन्नाथो निखिलस्य निभालकः। तत्समीपे जातिभेदो नास्ति। स्पृश्यास्पृश्यचिन्ता न वर्तते। उच्छिष्टानुच्छिष्ट विचारो नास्ति। धनिनो दरिद्राश्च एकस्मिन् पात्रे खादन्ति । तमेव प्रपूज्य विमिणोऽपि संसारात् तीर्णाः । पापिजना मुक्ति प्राप्तवन्तः । देवदास्य तस्मिन् च विलीनाः। अपरे वदन्ति यः पापात्मा तत्कृते जगन्नाथ आत्मानं न दर्शयति । तस्य प्रसादश्च तदर्थ विषायते । पुनरपि, यः पतित:, किन्तु भक्तः, स तस्य पतितपावनपताकां दृष्ट्वा मुक्ति प्राप्स्यति । इत्थमने के मुक्ता इति किंवदन्ती। स्वयं जगन्नाथः सैनिकरूपेण युद्धे अवतरति इति पुण्यकथा सर्वेषां मुखे शोभते । पिता तु कथयति-प्रतिमात्रयं तन विद्यते । एतेषु एकः संसारः। अपरः परमार्थः । मध्य देवी माया। सा उभयमध्ये यवनि का।

·[५५ यदा यवनिका अपैष्यति तदा मोक्षः । पुनश्च सः कथयति-जगन्नाथ- कल्पना एका नदी-कल्पना । सुभद्रा स्वयं नदी प्रवाहरूपा । बलभद्रः जगन्नाथश्च मिलित्वा कूलद्वयम् । यदा प्राणी मायावशो भवति तदा जन्म लभते । यदा च मायातो विमुच्यते तदा मोक्षं प्राप्नोति । वस्तुतो जीवः नद्यामेव सन्तरति । तदर्थं संसारधारा मोहिनी संजायते । - ------ भविष्यच्च पुरुषस्य पितुरुपदेशं श्रावं श्रावं भगिनी वदति- संसारनदी भयङ्करी । अस्याः पारनिमित्तं नामैव नौका । नामाऽत्र त्रयस्य । बलभद्रः, सुभद्रा, जगन्नाथ इति त्रितयं नाम । नाम्नो मूलाक्षरं वीजम् । 'ब-सु-ज' इति नामत्रितयस्य ऐकात्म्येन प्रतीतिः। अन्ततो 'वसुजाय नमः' इति जपे आनन्दः। पिताऽपि गम्भीरभावेन उपदिशति- जगन्नाथस्य तत्त्वं गहनम् । जगन्नाथः स्वयं पुरुषोत्तमः । क्षेत्रमिदं पुरुषोत्तमक्षेत्रम् । कोऽयं विशेष इति प्रश्ने स वदति-'पुरुष एवेद यद् भूतं यच्च भाव्यम्'...। वर्तमानम् अतीतं परिचयः :। पुरुषो नाम त्रिकालस्य समष्टि: । संसारे पुरुषद्वयस्य प्रसिद्धिः । एकः क्षरपुरुषः । अपरः अक्षरपुरुषः। क्षरो नश्वरः । अक्षरो आपेक्षिकनश्वरः। उत्तम- पुरुषस्तु अन्यः । स परमात्मा। सः अन्तिमः । अत्र उत्तमपदार्थः अन्तिमार्थ प्रकाशयति । न तु श्रेष्ठ पर्याये कोऽपि अर्थः उत्तमशब्दार्थः। पुनश्च उत्तमपुरुष इतिकथने अन्तिमपुरुषः प्रतीयते । यथा-भवान् प्रथमपुरुषः। त्वं मध्यमपुरुषः । अहम् उत्तमपुरुषः । मत्तः परं कोऽपि तथा पुरुषो नास्ति । अत्र अहमास्पदता उत्तमपुरुषस्य आधारभूः । सर्वत्र अहमास्पदतायाः स्वतन्त्रता अस्ति । यदा कश्चित् 'अहम्' इति उच्चारयति तदा स सर्वतो विच्छिन्नो भवति स्वतन्त्रो भवति । इदं च स्वातन्त्र्यं त्रिकालस्य परिधिमध्ये विद्यते । अत: 'अहम्' इति उच्चारणं कालमिह अङ्कीकरोति । कालिकं च संजायते । परं जगन्नाथः कलयति । अतः कालस्योपरि कश्चन नियन्ता सः अन्यः उत्तमपुरुष: अन्तिमपुरुषः । नैर्मल्यमत्र पुरुषोत्तम-दर्शनस्य सारांशः । यो जगन्नाथे अनु- रज्यति स निर्मलो भवति । नैर्मल्यं च जगन्नाथोपासकस्य शेषस्थितिः । इदमेव नैर्मल्यं जीवनमात्रस्य लक्ष्यम् । निद्रित आकाशो हिमाद्रिः। ........

·५६] कुज्झटिका वाटिकायते। पल्वलस्य परितटे दर्दु ररावो भयङ्करः । निष्पुष्टप्रत्यूषे मार्गः अस्पष्टः । पादस्पर्श नम्रघासाः सायन्ते । चरणं शिशिरीकरोति आद्यो हेमन्तः। शरन्नदी विपथयितु वदान्या । पेटिकादिकं सज्जीकृत्य मस्तके निधाय च यानस्थानं पुरःसर ति मुमुः। अनुसरतः रजनी वृद्धकुलमणिश्च । मुमुस्कन्धे दोलायते मृदङ्गः । रजनीहस्ते इष्टस्थाली । वृद्धस्य करे स्यूतम् दक्षिणकरेण स यष्टिमव- लब्ध्य चलति । वृष्टिप्रपातो नीहारजन्यः । यानस्थाने मुमु: चकितः। प्रात: जनसम्मर्दो नास्ति । यथास्थानं यानानि गन्तव्यनिमित्तं स्थापितानि । मर्मु-मनसि तु संभ्रमः । किं कुत्र गच्छेत् इति निश्चेतु न शक्नोति । सर्वत्र हि प्राकारपत्राणि । यानानामग्रे पश्चाद्भागे च विज्ञापन रूपेण तानि स्थापितानि । सर्व- मेतद् विलोक्य तस्य सन्देहोऽभवत् । किं यानेषु प्रचारपत्राणां स्थापने कि अधिकलाभो भवति ? कं वा एतत् पृच्छेत् ? इदानीं तु प्रतिस्थानं नेतृ णां जनाः। वचनमान ते आक्रमे रन् । पुनश्च अयं जनपदः । अत्र जनाः चतुराः। निमेषमात्र ते नयने धूलि निक्षिप्य पलायेरन् । भद्रा अन चौराः। रक्षकाश्च तस्कराः। को वा विश्वासभाक् ? स मान्य- मार्गपृच्छायाम् इतस्ततो निर्दिशन्ति । गुरुतरविषये किं न कुयुः ? ? एवं विचारे मुमु: याने उपविष्टः। पार्वे वृद्धपितरं भगिनीं च उपावेशयत् । पुरीमभ्यगमन् यात्रिणः । शम्पा निर्वाचनप्रचारे जनपदवायुमण्डलं नितरामुष्णम् । अभियाने अभिमानिनी। भंगीषु तस्या न वराभयमुद्रा अपितु अञ्जलिः शोभते । जनतानिकटे तस्याः प्रार्थना। प्रार्थनायां विषयो विजयः। नात्मनः अपितु विलासस्य । विजयार्थं नीतिदुर्नीत्योः विचारो नाम मूर्खता । येन केन उपायेन विजयार्थ जनता बोद्धव्या प्रचोदयितव्या "आयत्तव्या। शिक्षितः चतुरः। तस्य स्वार्थ निमित्तं स यतते । साधारणवचने स आत्मानं न विस्मरति । अतः प्रतिपक्षस्य दौर्बल्यं चरित्रसंहारश्च तत्कृते विचारणीयं वस्तु भवति। अनेनैव माध्यमेन जनपदस्य शिक्षिता उद्बुद्धा भवन्ति । गुणं विहाय दोषमेव स्वी- कुर्वन्ति । पुनश्च प्रतिश्रुतिभिः ते वशीभवन्ति । सामान्यजनानां कृते ·[५७ अर्थविनियोगः पर्याप्तः। इत्थं बहुविधयोजनासु अवगाह्य शम्पा सह- योगिनीभिः सह संचरति । निर्वाचनप्रचारस्य शेषपर्याये शम्पा पीड़िता। विलासस्य गृहे सा एकाकिनी। परिचारकः सेवते । किन्तु सा निःसङ्गतामनुभवति । विलासो बहिर्ऋमति । निर्वाचन विषये इतस्तत आत्मानं व्यापारयति । कुत्र मन्त्रयति। कुत्र पार्श्वचरान् नियोजयति । अतः गृहमागन्तुन शक्नोति । शम्पायाः अवस्थां जानन्नपि स तत्समीपे स्थातु न शक्नोति । शम्पाया दुखं तु वर्धते । सर्वे स्वार्थिनः। सर्वे निजसौविध्यं कांक्षन्ते । असमये न कश्चित् सहायते। निशान्तकथा सम्प्रति मानस- मायाति । स यद् वा भवतु, प्रियतमाया एतादृशीमवस्थां न सहते । रात्रौ निद्रां विहाय तथैव निकटे उपविशति । करचरणं सम्मर्दयति । वारं वारं च प्रयोजनीयं पृच्छति । प्रतिनिमेषं बोधयति । नानाकथा- मुखेन मानसं प्रसादयितु गतते । इत्थं तन्निकटे कतिपयरजन्यो व्यतीताः । दिवसाश्च पीड़ाविहीना आसन् । इदानीं तु निर्वाचने विलासस्य रतिः । अनेन स यशस्वी भवितु चिन्तयति । किन्तु श्रमः अन्येषाम् । अधिकारी तु फलस्य स एव । केयं चिन्ता...? शम्पा पुरुषात पुरुषान्तरमभजत् । तथापि सन्ततेः मुखं नापश्यत् । एतदर्थं न सा दुःखिनी। कुमारीकाले सा हि गर्भविनाशं कृतवती । सा शिक्षिता सभ्या " । जनसंख्या वृद्धिविषये सा सम्यक् जानाति । अद्यत्वे जनसंख्यावृद्धिरेव सकलदुःखस्य कारणम् । एतद् विज्ञाय तया अनेकाः प्रतिबोधिताप्रचोदिता अपि । जनसंख्याया ह्रासनिमित्तं बहुन सा भाषणं कृतवती। परमद्य तस्या भाषणस्य मूल्यं नास्ति । न वा निजकर्मणः फलमस्ति । गर्भविनाशः तन्निकटे वैधः । परं सा अनुनप्ता। भावावेगे सैव प्राचीना आकांक्षा तामिदानी कवलीकरोति । सा पीड़ामनुभवति । सा यन्त्रणायां ज्वलति। सा जीवनस्य व्यर्थताम् अनुभवति । यौनसम्पर्क निमित्तीकृत्य कुमारीकालत इदानीं यावत तत्कृते कुत्साया समाप्तिः न भवति । किन्तु तस्या मनसि स एव प्रश्नः- यौनसम्पर्के किं नारी एव कलुषिता भवति ? तस्या मर्यादा नश्यति ? सैव पतिता भवति ? किन्तु कलुषस्य मार्ग निर्माति कः ? गुप्त- संभोगस्य नीड़ रचयति कः ? प्रगतिनाम्ना व्यभिचरति कः ? - ·५८] । समाजेऽस्मिन् नारी न कदाचित् प्रगतिशीला भवितुमर्हति । पुरुषो हि राक्षसः । येन केन प्रकारेण तां ग्रसितु सन्नद्धः । प्रतिपदार्थमेका तमोदिशा वर्तते । किन्तु प्रकाशदिगेव दृग्- गोचरा भवति। इयं च पर्याप्तेः पर्यायवाक् । एतन्निमित्तं सन्तुलनं त नश्यति । जनो हि विचारयितुन प्रभवति । अतः अशान्तिः प्रशास्ति । सम्पर्के दूरत्वं दीर्घागते। परिवारो नश्यति । जीवनं वृथाऽनुभूयते । दिगियं हि मरीचिका। । इत्थं चिन्ताबाहुल्ये शम्पाया मनः अधिकं विकृतं भवति । सा प्रजल्पति विलपति - विलपति"आत्मानं निन्दति । पीडाऽतिशयमनु भवति । किन्त, तस्याः प्रलापं श्रोतु न कोऽपि निकटे वर्त्तते । परि- चरस्तु परिचर एव । आशङ्कायां विलासो व्याकुलः। निर्वाचनेऽस्मिन् पराजयः सुनिश्चितः। पार्श्वचरा विश्वासघातमकुर्वन् । सहचरा ईालवः संजाताः। अधीनस्थाः असहिष्णवः अभूवन् । अर्थलोभिनः कर्मकरा उदासीना अभवन् । अनेकत्र कार्याध्यक्षाः अधीक्षकाश्च प्रतिपक्षं समर्थ्य जनान् प्राचोदयान् । अर्थेन विश्वस्ताः क्रीताः । पक्षजना विषकुम्भपयोमुखनीतिमन्वस रन् । अत इतिहासः कलुषितः । तस्य च पुनरावृत्तिः अवश्यम्भाविनी भवति । तथापि विलासः प्रत्याशी। यया कया वा रीत्या अग्र- सरणीयः । प्राचुर्यम् आवश्यकम् । सम्पत्तिः संरक्षणीया। वञ्चनैव समृद्धये अकृष्टसरणिः। शङ्कामंकुरयति प्रहरः। विलासस्य उद्वेगो वर्धते । निर्वाचनस्य फल मद्य उद्घोषितं भवति । कति पार्श्वचराः परिवेष्टिताः। घोषणास्थले च उपस्थिताः केचन आत्मीयाः आत्मनः स्पन्दनं गणयन्ति । कपोले कर निधाय विलास उपविष्टः। अन्येषां मुखे नैराश्यं जृम्भते। कति सहचरा आश्वास- यन्ति । पुनः केचन सान्त्वयन्ति । परं विलासो बोद्ध न प्रभवति ।

·मुखेन स हसति । हृदयेन खिद्यति । नयनेन केवलं पश्यति । मुखमण्डले तस्य वैफल्यारोहः क्रमशः स्पष्टीभवति । पूर्णतया निर्वाचनस्य फलम् उद्घोषितम् । प्रतिपक्षस्य जयघोष दिङमण्डलं प्रकम्पितम् । प्रतिमार्ग विस्फोटकैः ध्वनिसंकुलमभूत् । प्रतिपक्षस्य जययात्रा विलासस्य गृहनिकटे व्यसनमतनुत । प्रतिपक्ष- स्पर्धी पुष्पमाल्येषु सर्वेभ्यो नमोवाकं व्याहरत । वाद्यनादैः मालोक- सज्जायां च रात्रिः शरत सुन्दरी संजाता। विलासः पराजितः । रात्रिः गम्भीराऽभवत् । समवेदना समनन्तरं परिजनाः प्रस्थिताः । विलासः अन्तःप्राविशत् । शम्पा सुप्ता वर्तते । ज्वराशयेन सा मूच्छिता इव। विलासः तन्निकटे उपाशित् । तस्या शरीरोपरि करं संचाल्य ज्वरतापं निरीक्षितवान् । शनैश्च समबोधयत् । किन्तु सा न प्रत्युदत- रत् । विलासः तां दुःखयितुनच्छत् । शनैरुत्थाय निजशय्यामागच्छत् । मनो भाराकान्तम् । हृदयं क्लिन्नम् । चिन्ता च क्रमशो बहुगुणिता । भवति । किन्तु निशीथे को वा सान्त्वयितु समागच्छेत् ? केन सम्बन्धेन वा कश्चित् आत्मीयतां पुरस्कुर्यात् ? आधिं को वा प्रक्षालयेत् ? नारी वा-? नरोत्तमो वा -? अद्य नयनाग्रे रोजा हसति । विकृतमुखेन सा तस्य उपरि ष्ठीवति । दोषान् उपस्थाप्य सा भर्त्सयति । दुर्बलमुहूर्ते रोजा उपगता। प्रतिश्रुतिषु स्नापिता । सबल प्रहरे च परित्यक्ता। पराजयमुररीकृत्य श्वः शम्पा अपि अभिशपेत् । व्यभिचारमारोप्य निन्देत् । भ्रष्टवृत्तिमुपस्थाप्य पुनः दूषयेत् । का वा अन्या समानुभवं प्रकटयेत् ? रजनी ? भगिनी....? सा किमर्थं स्मरेत् ? तस्या वा कः संपर्कः अद्यत्वे ? । विनिन्द्रनयने रजनी विगलिता। अपरेछु : शम्पा मनाक् स्वस्था। दुर्बलशरीरे मनसि च विलासस्य पराजयो न तथा प्रभावमातनोति । परिचरतो निखिलवृत्तान्तं निशम्य ।

·MP- ६०] सा गम्भीरा। विलासो विषण्णभावेन शम्पामुपगतः । पार्वे उपावि- शत् । शनैः अपृच्छत् । उपशमः किंचित् ? शम्पा केवलं तमपश्यत् । विलासः पुनरपृच्छत्। खिन्नाऽसि....? शम्पा दृष्टिमवानमयत् । विलासो विचार्य अवदत् । . मन्ये, पराजयवार्ता श्रुता। शम्पा दृष्टिमुत्थापितवती । नयने तस्या अश्रु । शीर्णमुखे कातरभावः । अधरे अनपेक्षितः कम्पः । - तस्या लोतकमपमृज्य विलासः अहसत् । अयि...! वैफल्यं तु जीवनस्य नावान्तरम् । किमर्थं चिन्ता ? कि निर्वाचनमस्माकं सर्वस्वम् ? एतत्तु अस्मत्कृते क्रीडा एव । क्रीडायां कश्चित जयति । कश्चिच्च पराजयते । दुःखार्थमत्र अवसरः कियान् ? धनहानिनिमित्तं वा चिन्ता ? अयि ! उपार्जननिमित्तं नाना दिशः सन्ति । अस्मत्कृते किमपि वा गोप्यमस्ति ? किं वयमसमर्थाः ? त्यज, दुर्भावनां परित्यज । आगच्छ । - शम्पामुथाप्य विलासः सभाजनप्रकोष्ठं नयति । समयेऽस्मिन् पत्रदो दूरभाषपत्रमेकं प्रासारयत्। पत्रमिद न कदाचित् अभिनन्दनस्य। नूनमेतत् किमपि गुरुत्वपूर्णमिति विभाव्य शम्पा अनुरुद्धवती । पठतु। पत्नमुन्मोच्य विलासो निर्वाक् । शम्पा साश्चर्यम् अपृच्छत । किमिदम् ? - अशुभेयं वार्ता। किमभवत -? अधुना विषयेऽस्मिन चिन्ता न कर्त्तव्या। कथयतु नु ? - - -- ·[६१ शम्पा अधीरा अभवत् । विलासः पत्रमदर्शयत । शम्पा उन्मादिनी इव प्रालपत । कि निशान्तो मृतः दिवंगतः। पञ्चत्वं प्राप्तवान - निशान्त:-? सोऽये निशान्तः -- ? इत्थं विह्वलभावेन प्रलप्यविलप्य च शम्पा मूच्छिता । तामुत्थाप्य विलासः शयनकक्षं समानयत् । चिकित्सकं च दूरध्वनिना आकारित- वान । परिचरा यथोपदिष्टमसेवन्त । चिकित्सकः समागतः। अभय- वाणी श्रावयित्वा स प्रस्थितः । शम्पायाः दौर्बल्यमेव मूीयाः कारणमिति सिद्धान्तिम् । विलासस्य विश्वासे संप्रति न नारी न वा ईश्वरो लक्ष्य निमित्तं ध्रु वायितु शक्नोति । मनुष्य एकाकी। स पशुः । स कीटः । वंश वर्धननिमित्तं केवलो जीवः दुर्बलः अविश्वस्तः अधमः विचार शून्यः । इत्थं दुश्चिन्तयन् विलासो मद्यगन्धे आत्मानं स्नपयितु- मारब्धः । आरक्तनेत्रेण विश्वं द्रष्टुमारभत । विश्वस्य ध्वंसकामनया केवलं मद्यमपिवत् । कात्तिकमासोऽयं समुपासकः । शीतप्रवाहः प्रारम्भिकः । अतिप्रत्यूषे स्नानं विधाय तुलसीमूले व्रत माचरति रजनी। चित्रचयेन सा तुलसी सज्जीकरोति । दीपं दीपयति नैवेद्यमर्पयति । आचमनीयं विदधाति आरात्रिकं दर्शयति । नामानि जपति । ततो नमस्करोति । पूजाप्रारम्भं समापयति । ततः कुलमणिः पुराणपाठमारभते । रजनी मननं करोति । मुमुश्च शृणोति । पठनसमये आवश्कीयं बोधयति कुलमणिः । पलित- वचसि तस्य नेत्रं निमील्य रजनी विलीना भवति । श्रावं श्रावं मुर्मुश्च दुरितनाशं कामयते । अध्यायं समाप्य पूजाम् उपरमरयति वृद्धः। मुमु: हविषान्नं प्रस्तौति । .

·६२] ६ कुलमणिः विश्राम्यति । रजनी जपे निमज्जति । एकस्मिन् प्रकोष्ठे जनत्रयस्य कर्माणि पृथक् । तथापि संहतिः सम्यक् । मुमु: पचति । सकल कर्माणि च निभालयति । अतः तस्य चिन्ता-रजनी किमर्थम् उपास्ते ? किं वा पुनः उपलब्धुम् अवशिष्यते ? क्रमशो वय उत्तीर्यते । शरीरं च शीर्यते । प्रभुकृपया को वा तथा पुरुषः रजनीं कामयेत ? को वा आगम्य स्वेच्छया विवाहं कुर्यात ? नारीजीवने एतद् विहाय किं वा पुनः सुखम् ? उपासनायां तादृशं सुखं कुतो वा लभ्यते । यदि वा सा पतिमङ्गलमिच्छति तर्हि तस्य जीवनसमये किमर्थं न कृतवती ? मरणोत्तरविधाने किं वा भवेत, ? मुम: व्यथितो भवति । । ग्रामं विहाय नगरे स्थित्वा मुर्मुः प्रसन्नः । संप्रति तस्य दृष्टि- भंगी परिवर्तते । अतः स भोजनादिकं समाप्य विश्रामसमये नगरस्य मार्गेषु वीथीषु च संचरति । अभिनवानि वस्तूनि पश्यति । जनानां चलने चमत्कृति लक्षयति। अतः सोऽपि इच्छति-कात्तिकमासानन्तरं उभयं गृहे परित्यज्य नगरेऽस्मिन नूतनवृत्तिमन्वेषयिष्यति, अत्रैव जीवन निर्वाहयिष्यति । नगरस्य सौख्यम् अनुभविष्यति । क्रमशो नगरस्य परिक्रमायां मुमुः विमुह्यते । तस्य सिद्धान्ते नगरमेव सुखस्य स्थलम् । एतदर्थं विलासभ्राता ग्रामं परित्यक्तवान् । नगरे स सम्मानस्य अधिकारी अभवत । जनानां नेता संजातः । पुष्कलं धनं संगृहीतवान् । यदि निकटे धनं तर्हि अन्नं मिलिष्यत्येव । एवं विचिन्त्य मुर्मुः। दिवसान गणयति-कदाऽयं मास: समाप्ति यास्यति? कुलमणिः जगन्नाथदर्शने व्रती। दर्शनं नाम अनुभवः। अनुभवे तु प्रतिमा माध्यमभूमिः । अयमनुभव आत्मानुभवः । आत्मा जीवसज्ञायां परिच्छिन्नः। परिच्छिन्नपरिधिरत्र तस्य आलयः। महालयस्तु व्याप्तिमान । स इह चराचरस्य गृह- विशेषः । अन्तकरणस्य आलोके न कश्चिदेनम् अभिजानाति । कुलमणेरनुभवे तु न तीर्थजलं न वा कर्मफलमद्य प्रभावं तनुते। सर्वमिह समतलम् । महालयस्य विकृतहिल्लोलम् । जन्ममरणप्रपञ्च- नाम्ना सर्वमिदं विकलम् । महालयस्य तत्त्वं तु सदैव निर्मलम् ।

·[६३ शीतस्नाने वृद्धस्तु जीर्णः। जीवनदर्शने तथापि उदृङ्किता भवति तस्य काचित् मानविकी: दुर्बलता । स पुत्रवान् अपि अपुत्रिकः । स्रष्टा व्यथितो भवति । सृष्टिः हि तदनुगामिनी न भवति । सृष्टिरपि आपेक्षिकतया स्रष्टा भवति । सा वा किमर्थं निजकारणस्य अनुगामिनी स्यात् ? स्रष्टा तु एतद् बोद्ध न प्रभवति । कुलमणेः दौर्बल्यस्य अन्तराले विलासः पुनरपि स्मृति रुणद्धि । अनुभवे मुर्मुः रहस्यं संचिनोति । वात्सल्ये कुलमणिस्तु मु, विलासयोः पार्थक्यं न पश्यति । तथापि विलासो निजकैन्द्रिकः । अद्यत्वे सभाजनप्रकोष्ठे स उपविशति । वातायने केवलं पश्यति । प्रतीक्षते च कश्चित् आगमिष्यतीति धिया। आगम्य जनाः तस्मिन्नेव पथि अपसरन्ति । विलासस्तु पूर्वाभ्यासवशात् प्रातरेव स्नानादिकर्म समाप्य प्रतीक्षते । वृत्तपत्रं पठति । मनाक् वाचयति । मनाक् च बहिः पश्यति । बहिरागम्य इतस्ततो निरीक्षते । ततः प्रतीक्षते। परं न कोऽपि कातरतां विज्ञापयितुमुपैति । - - यदा स पूर्वाभिजात्यं मनस्यन् उपनेत्र परिधाय उपविशति तदा प्रविशति । तदा प्रविशति कश्चित् उत्तमर्णः । स विरक्तभावेन वदति। किमर्थं भवान् ऋणपरिशोधं न करोति ? विलासो नतस्वरेण बोधयति । किंचित् प्रतीक्षताम् । नूनं परिशोधो भविष्यति । अस्माकं व्यापारः किम् एतावति समाप्तः ? कोऽय व्यापारः ? भवतो वाणिज्यसंस्था तु नष्टा। शिल्पसंस्थानां द्वाराणि पिहितानि । किं पुनः भवान् प्रतिशृणोति ? - इदानीमस्मिन् जनपदे व्यापारनिमित्तं न मे मनः। अन्यत्र व्यवस्था क्रियते । अतः परिशोधं विलम्बो भवेत् । न किमपि चिन्तयतु भवान् । उत्तमर्णः प्रतिष्ठते । मनः संयम्य विलासो दीर्घतरं निश्व- सिति । कपालतः स्वेदम् उत्प्रोञ्छति । - ·६४] ? किन्तु मुक्तिः कुत्र ? इत्थमनेके उत्तमर्णाः सन्ति । ते लाभाशया एव ऋणं दत्तवन्तः । ते वणिजः । तेषां वाणिज्यनिकटे कस्यचित् न कश्चित् सम्पर्कः। सर्वे ग्राहकाः । सर्वेषां कृते वञ्चना मिथ्या च इति सम्पर्कस्य माध्यमद्वयम् । मुखे हास्यम् । वचने मधुरमिथ्या। कर्मणि प्रतारणा। ततो वाणिज्यम् । अनया रीत्या राजनीतिरपि साधारण- जनानां कृते अपरजीविका संजाता। उद्योगपतीनामपि एषा अपरा सरणिः। अतस्ते निर्वाचने धनं विनियुज्य उत्तमर्णा भवन्ति देशस्य" समाजस्य"जाते: व्यच्तेश्च । विलासः चिन्ताव्याकुलः । - - अपर उत्तमर्णः समागतः । दर्शनमात्रं स भर्त्सयितुमारब्धः । अहो, उत्तमभद्रः ? धनविषयो विस्मृतो वा ? भवतः पराक्रमो ज्ञात एव । पुनः कथं विलम्बः ? शीघ्रमर्पयतु । अन्यथा महती हानिर्भवेत् । उपविशतु। चायं गृह्णातु । न हि । न मे समयः । त्वर्यताम्। अरे ! शृणोतुः। उपविशतु नु। उक्तं किल समयो नास्ति । इदानीमन्यत्र मे संस्था उद्घाटिता भवेत् । तदर्थमहं व्यापृतः । अन्यदा भवान् आगच्छतु। का सा संस्था उद्घाटिता भवेत् ? भवतो गृहमिदानीं तु अपरहस्ते । तस्या कृपया भवान् अत्र निवसति । अन्यथा...। अधिकं न जल्पतु । यथासमयं ऋणधनं दास्यते । भवान् गच्छतु । विरक्तभावेन उत्तमर्णः प्रतिष्ठते । चिन्ताकुलो विलासः अन्तः प्रविशति । मद्यपीम् उन्मोचयति । आकण्ठं पिवति । शय्यामधिशेते । व्यजनीं चालयति । नेत्रं निमीलति । - मासः समाप्यते । महालयाश्राद्धं समाप्य कुलमणिः निश्चिन्तः । इदानीम् आकाशदीपं सज्जीकरोति रजनी। तुलसीमूले वंशदण्डं संस्थापयति मुमुः। तदने रज्जु सन्निवेश्य दीपस्थापनार्थं पात्रं रक्षति । पानं च चिनयति ·[६५ रजनी। तत्र दीपं निधाय सा पूजनमारभते । मनसि रहस्यमातनोति श्रीकृष्णप्रतिमा। दीपान शिखातालं तुलयति अग्रिमकामना । शिखा- वलये पात्रधारेण समं रेखायते प्रकाशः । पात्रावरणस्य छिद्रराशिः ज्योतिर्मयः। रज्जुमाकृष्यति मुर्मुः। दीपपात्रम् उर्ध्वमुत्तिष्ठते । ततो वंशाग्र दोलायते आकाशदीपः। रज्जु सतर्कतया वंशखण्डे बध्नाति मुर्मुः। ऊर्ध्वं पश्यति रजनी। नेत्रकोणे तस्या अश्रु कर्णमूलं स्पृशति । मुर्मुः प्रणमति । पूजां समापयति रजनी। श्वेतविभां विकीर्य सा अन्तः प्रविशति । वृद्धस्तु रुग्णः। तद्रात्रौ स मुमु माहूय उक्तवान् । मुर्मो-! तव सेवया अहमतीव प्रीतः । त्वदर्थं प्राग् यथा मे स्नेह आसीत् इदानीमपि तथा वर्त्तते । किं वा अधिकं वदिष्यामि ? विलासः चिराय दूरं गतः। न स कदापि प्रत्यागमिष्यति । त्वं तु मम पुत्रादपि अधिकः"मम आत्मा। त्वां विहाय न मे स्थितिः। इदानीं तु अनुभवामि-अधिक मे वयो नास्ति । आयुः क्षीणतरम् वृद्धो हताशः। मुर्मुः सविनयम् अनुरुद्धवान् । कथयतु । न किमपि चिन्तयतु । सर्वं कर्तुम् अहं सन्नद्धः । वृद्धः शनैरवदत् । पश्य। मत्तः परं रजनी मे एकाकिनी इति भावना आसीत् । किन्तु त्वं वर्तसे इति सा भावना अपगता। स्वेच्छया रजनीदायित्वं त्वमेव गृहीतवान् । इतः परं गृहं मम तवैव । पुनश्च या काचिन्मे सीमिता सम्पत्तिः वर्तते तन अधिकारी त्वमेव । - - : - मुमु: चकितः। मैवं कथयतु । अहं पालितः । दायत्वेन सम्पत्तिः मम कथं भवेत् ? सम्पत्तेः अधिकारिणी भगिनी रजनी अस्ति । अधिकारी च भ्राता विलासो वर्तते । कथमेवं प्रजल्पति भवान् ? नहि ", मुर्मो ! रजनी इदानीं न स्वभावापन्ना । सम्पत्तः रक्षणं न तया सम्भवेत् । अपरं तु तस्या रक्षणार्थमन्यस्य आवश्यकता। - ·विलासो भ्रष्टः। स पतितः । पित्रजितसम्पत्तिः यदि तस्य करे निपतेत् तर्हि तस्याः सदुपयोगो न भवेत् । पुनश्च यदि अपात्रे दायो निपतेत् तहि ममात्मा शान्तिं न प्राप्नुयात् । नाऽहं सद्गतिं प्राप्नुयाम् । त्वं मम पुत्रः "मम आत्मा। वृद्धस्य प्रगल्भवाचा मुर्मुः आश्चर्यान्वितः । अतिकातरभावेन स विनयी अभूत् । किमर्थं भवान् मार्ग विस्मरति । वृद्धः किंचित् अभिमानी संजातः । मार्गनिश्चयो मदुपरि नैतत्ते दायित्वम् । मुर्मू : नम्रः। कुलमणिः अबोधयत् । पुत्र एकः अनुरोधो मे त्वन्निकटे । निभालयितु शक्नोषि ? नूनम् । निःसंकोचं कथयतु । - - वृद्धः गम्भीरः। - मम मरणे मुखाग्निं त्वमेव दास्यसि । पुनश्च अस्थिसंग्रहकाले बाल्यात् लालितामिमां मस्तकशिखां संचेष्यसि । ततः शिखां, जपमालां च आदाय गङ्गानद्यां निक्षेप्स्यसि । यद् वा अवशिष्टं पूजाद्रव्यादिकं, इष्टप्रतिमां, मातृकां च ग्रामपावनद्यां वर्षाकाले विसर्जयिष्यसि । - कुलमणिः किंचित् कम्पितवाक् संजातः । ततः स्थिरतया निविष्टः। मुमु-मनसि वागियं प्रहेलिका। किमर्थं वृद्धः बाल्यात लालितामिमां शिखां गङ्गागर्भे निक्षेप्तुमादिशति ? कथं पुनः प्रति- मादिकं विसर्जयितु प्रेरयति ? का वा योजना अन्तराले ? का वा चिन्ता वृद्धस्य एतादृशप्रवृत्ति नियम यति ? को वा एतादृशो मन्त्रो यं वृद्धः निह्नोतुमिच्छति ? एवं मुर्मोः अन्वेषणप्रवृत्तितले रात्रिः संप्रस्थिता। परदिने सर्वे गृहं प्रत्यागताः । सप्ताहाभ्यन्तरे वृद्धस्य स्वास्थ्यमधिकतया अवनतम् । स शय्याशायी संजातः । मुमु: औषधिसंग्रहे व्यापृतः । रजनी पितृसेवायां आत्मानं ·[६७ नियोजितवती। तस्या जपनेपथ्ये पितुः शीर्णता विषादम् अभरत् । अवश्यमरणमाशंक्य मुर्मुः हतप्रभः संजातः । दीपशिखातले तमसा आच्छन्ना। कुलमणिः दिवंगतः। अन्त्येष्टिसंस्कारे मुमु : मुखाग्निम् अददात् । पलितकेश- पार्श्वतः सयत्नं स वृद्धस्य शिखां समचिन्नोत् । कुलमणिः चितायां भस्मसात् अभूत्। मुमु: निजबाल्यं स्मरन् भृशं व्यलपत् । सजल- नयना रजनी जपप्रवाहे स्वप्नसंकुला आसीत् -- नैन छिन्दन्ति शास्त्राणि नैनं दहति पावकः ..... विषण्ण दिवसा गतानुगतिकाः । : विलासः पितुः मरणवात्ता लब्धवान् । तदानीं स मुक्तभावेन अहसत् । मद्यकूपीत आकण्ठमपिवत् । आरक्तनयने तस्य पितुः सम्पत्तिरेव अभासत । स त्वरया प्रामाभिमुखी अभवत् । विलासस्य दुष्प्रवृत्ति सम्यग् ज्ञातवती शम्पा। सा पुनः पुनः तं न्यषेधत् । अनेकवारं च वारितवती। परमेकदा सम्पदाशया स ग्राममागतः। मुर्मुः कार्यलग्नः । सहसा विलासं निकटे विलोक्य स विस्मितः। पितुः मरणात् परमद्य कति मासा व्यतीताः। किन्तु वार्ता प्राप्याऽपि यथाकालं स नागतः । अद्य किमर्थम् ? मुर्मू: पुर आगच्छत् । सविनयं च प्राणमत् । तस्य अवस्थां दृष्ट्वा नितरां व्यषीदत् । शनैश्च अपृच्छत् । विलासभ्रातः ! भवान् जाने सर्वम् कथं नागतवान् ? मां पुनः प्रष्टु कदा प्रभृति ते अधिकारः ? प्रश्नेऽस्मिन् अधिकारकथा कुतः त्वमन अधिकारी संजातः । सम्पत्ते प्रभुः संजातः किल ? को वदति ? सर्वे वदन्ति । - m- ? - ·६६] L - . - - - - - +माणीकरोतु। प्रमाणस्य का आवश्यकता ? यन् मे पिता ते प्रदत्तवान् तत्सर्वं समर्पय। पुनश्च यद् अधिकारपत्रं स ते दत्तवान् तदपि देहि । धनम् --? अधिकार पत्रम् ? किमेव वक्ति भवान् ? क इत्थं भवन्त- मुक्तवान् ? नाऽहं किमपि श्रोतुमिच्छामि । सर्वं मे समर्पय । किं वा मन्निकटे वर्तते ? सर्वं तु भवतः। भवान् दायित्व गृह्णातु । अहं सद्यःप्रस्थानं करिष्यामि । न ते मुक्तिरधुना । यन् मे पिता त्वन्निकटे स्थापितवान् तत् सर्वं मे देहि । ततो यथेच्छं गच्छ । किं भवान् प्रमत्तः संजातः ? विरम -। त्वर्यताम् । कमन्न रक्तनयनं प्रदर्शयति ? त्वामेव। माऽधिकं चीत्कुरु । बहुचीत्कारो मया श्रुतः । त्वर्यताम् । नहि। नहि ? नहि.? एवं गर्जन् विलासः तदुपरि चपेटाद्वयं प्राहरत् । मुर्मुः स्थिरः संजातः । सुदीर्घ निश्चयस्य आत्मानमवदत । दीर्घतरसेवायाः किमिदं मे पारितोषिकम् --- ? स त्वरया गृहं प्राविशत् । लघुपेटिकामेकामानीय उपस्थितः । उच्चैश्च अवदत । नयतु । इदं धनम् ततः स पेटिकामुन्मोचितवान् । ततः प्रादर्शयत् । नयतु । इयं जपमाला"। इयं च पितुः पलितशिखा"। इमानि पूजाद्रव्याणि । अयम् इष्टदेवः । इयं च मातृका । नयतु सर्वम् । गङ्गाजले विसर्जयत । इदं पित : अधिकारपत्रम् । इदं च धनम् । उभयस्य कलहध्वनि निशम्य रजनी पूजागृहात उत्थाय द्वारमुपगता । करे जपमाला । कपाले चन्दनरेखा। चरणे मन्दगतिः । समग्रशरीरे श्वेतवसनस्य प्राच्य विभा । मन्थररीत्या सा अपृच्छत । - ·- अरे, मुर्मो...! किमर्थं चीत्करोषि ? विलासभ्राता समागतः । कुन ? न दृश्यते -? अत्र दण्डायमानः पितुः सम्पत्ति निमित्तम् आगतः । अहो व्यामोहः...! - - . रजनी नेत्रमुत्थाप्य विलासम् अपश्यत । विकृतमुखेन विलासः चकितः प्रतीयते । रजनीदृष्टिस्तु प्रतिक्रियाविहीना। मन्दगत्या सा विवर्त्य गृहं प्राविशत् । मुर्मोः भक्तिपूतमनसि सा केवलं निरीहा एका प्राचीनतापसी- 10- विलासो लज्जितः। ततः प्रतिशोधकामनया स एकवारं गृहमपश्यत् । एकवारं च मुमुमुखम् अपश्यत् । पराङ मुखतया न्यवर्तत । उन्मत्तः स चलति । दोलायमाना गतिः। वेगो मन्दः । मुखे यथेच्छजल्पनम् । ग्राममार्गे सः अपसृतः। ग्रामवृद्धाः तं निरीक्ष्य विस्मिता अभवन् । किमयं कुलमणेः पुत्रः ?? मुर्मू: बाल्यं स्मरति । कुलमणेः वात्सल्यं मनस्यति । रजन्या उदारतां रोमन्थयति । ततो विलासमनुसरति । ग्रामोपान्ते विलास उपनीतः। तमाकारयितु मुर्मुः चिन्तयति। तं पुनरपि बोधयितु- मिच्छति । तन्निकटे क्षमाप्रार्थनार्थ वाञ्छति । किन्तु विलासः पुरः सरति । मुर्मू: पुनश्च अनुसरति । तथापि पश्चात् सम्बोधयितुन प्रभवति । विलासः अग्रसृतः। मुम: विषण्णतया एकस्मिन् वृक्षमूले स्थित्वा केवलं पश्यति । मार्गान्तरे विलासः अन्तर्हितः । वृक्षाग्रस्य कुटिलकुञ्चने दिग्भागः तरङ्गायते । स्पन्दनरा शिषु मुर्मुः सम्मोहस्य पर्यायं गणयति । शम्पा प्रतीक्षते। किन्तु विलासो न प्रत्यागतः। बहुन वार्ता प्रसारिता। सन्देशः प्रेषितः । जना अन्वेषणे नियोजिताः । वृत्तपत्रेषु वृत्तान्तः प्रकाशितः । .. उष्ठस्य

·७०]
आकाशवाणीषु दूरदर्शनेषु घोषणा कारिता। परिचितस्थानेषु स्वयं
शम्पा अन्विष्टवती। तथापि विलासः कुत्र गतः, न कोऽपि वक्तु
प्राभवत् ।
अकालवार्धक्ये शम्पा शीर्णा। अद्य तन्निकटे नाऽभिजात्यं न
वा अभिमानम् । अभियोगेषु सा तु आत्मानं मथ्नाति । अतीत
स्मरति । नयने अश्रु भरति । अनेकम् अनुतपति। अनेकान् अभि-
शपति।
तथा च प्रतीक्षते शम्पा।
अनुरणनं सृजति पुरातनस्पन्दनस्य प्रतिध्वनिः ।
-: समाप्तम् -
.

·लेखकस्य कृतयः ( काव्यम् ) ( कवितासंग्रहः) १ प्रणयप्रदीपम् २ हृदयेश्वरी ३ महातीर्थम् ४ भिन्नपुलिनम् " ५ अलका ( उपन्यासः) ६ ईशा ७ शीतलतृष्णा ८ प्रतिपद् ९ निकषा १० अरुणा ११ अञ्जलिः १२ आवर्तम् १३ ऋतम् १४ मधुयानम् १५ तिलोत्तमा १६ शिखा १७. विसर्गः १८ शशिरेखा १९ ॐ शान्तिः २० निम्नपृथिवी २१ दिशाविदिशा २२ मिचूड़ा २३ पताका ( लघुकथासंग्रहः) २४ महान् २५ एकदा

·197]
RESEARCH PUBLICATIONS
26 Reference : A Logico-Linguistic Identification
27 Relations in Knowledge Representation
28 Elements of Research Methodology in Sanskrit
29 Social Justice and its Ancient Indian Base
30 Logic of Non-Case-Relationship
31 Logic of Knowledge Base
32 Indian Semantics : A Computation Model