·TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES
No. CXLI.
Sri Citrodayamanjari
No. XXX
THE
SŪKTIRATNAHĀRA
UPORAS
Y
EDITED BY
K. SĀMBAŠIVA ŚĀSTRI,
Curator of the Department for the Publication
of Oriental Manuscripts, Trivandrum.
Sass
Sursas
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA OF TRAVANCORE,
PROTO Peyton
that
TRIVANDRUM
PRINTED BY THE SUPERINTENDENIA GOVERNMENT PRESS,
1938.
1.c. lo.....2.10
Ilus----10:41
(All Rights Roserved.)' .......
Wh

·OENTRAL ARUSILA BOLOGICAL
LIBRARY NEW DELHI
Acc. No.............. ...in
Date.........
Call No............ **
a

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
श्रीचित्रोदयमञ्जरी
ग्रन्थाङ्कः ३०.
सूक्तिरत्नहारः
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षण
के. साम्बशिवशास्त्रिणा
संशोधितः।
अनन्तशयने
महोन्नतमहामहिमश्रीचित्रावतारमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुदायित्वा प्रकाशितः।
कोलम्बाब्दाः १३. ऋस्ताग्दा १९५८

·No text on this page.

·PREFACE. The present work, Sūktira tnahāra, is an ornament to the Trivandrum Sanskrit Series, embellished with scholarly treatises. It comprises more than two hundred Paddhatis, It is also designated, Subhāşitaratnahāra, as evidenced by the following passage occurring at the close :- कलिङ्गराजकृता सुभाषितरत्नमाला समाता It is appropriately eatitled Ratnahāra embodying as it does several portions from treatises on varied branches of literature such as Itihasa, Kāvya and Nätaka. Many remarkable treatises composed by eminent poets like Capphaladeva, Pakvalāva etc., and rare works such as Kappaņa. kävya are aptly epitomised herein, thereby opening field for research and investigation. The originator of this garland is the talented author Sürya who is better known by his honorific title of Kalingarājā and who was a distinguished Prime-minister to Kulasekhara Mahārājā, as is evident from the closing passage in this work:- श्रीमहाराजाधिराजकुलशेखरासाधारणमन्त्रिणा निखिलदिक्षु विश्रुतकालिङ्गराज- पट्टबन्धेन नित्योदयप्रतापनिर्जितसूर्येण सूर्येण सगृहीते कुलशेखरसूक्तिरत्नहारे मोक्षपर्व सम्पूर्णम् । It may be presumed that the Stotrapaddhati appended to the end is the author's own composition as no mention therein is made of its author and as indicated by the colophon "eya qa", seen in the preceding Mokşaparva, By panegyrizing Hari in the Stotra paddhati, the author discloses that he is a Svāmibhakta inasmuch as Kulasekhara Mahārājā is also a staunch devotee of Hari, Internal evidence is lacking for the ascertainment of the author's date and place of birth. One Sürya Paņạita is referred to in the Catalogus Catalogorum as a renowned astrononcer, erudite scholar and as the author of many treatises. The omission of this Ratnahāra in it leads us to infer that the author of this work is a different person. The references made to great poets such as Siśupāla and Murāri establishes the author's posteriority to them. The facts of preservation of the Ms. in the Palace Library of His Most Gracious Highness The Mahārājā of Travancore and of its absence anywhere else testify a priori its composition by the Prime-minister and dedication to Kulasekhara Mahā.rājā.

·ii The manuscript is worn out and damaged and is about 300 years old. May this edition of Ratnahāra be a lasting ornament to the Trivandrum Sanskrit Series whose inauguration is ever memorable by the publication of Bhaktimanjarī composed by one of the illustrious Mahārājas of Travancore--a distingnished patron of letters. Trivandrum, 21-12-1113. K. SAMBAŠIVA ŚĀSTRĪ. } ·॥श्रीः॥ निवेदना। अयं मूक्तिरत्नहारः श्रीमदनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलेः कोऽपि सुमनः- कृतिसुन्दरः सुगन्धिरुपहारः । इह प्ररोचनाद्या मोक्षान्ता द्विशताधिकाः पद्धतयः प्रदर्शिताः । अस्य रत्नहारस्य 'सुभाषितरत्नमाले त्यभिधान्तरमपि प्रथते यदिह ग्रन्थान्ते 'कलिङ्गराजकृता सुभाषितरत्नमाला समाता' इति दृश्यते। महाभारतादिविविधेतिहासकाव्यनाटकादिभ्यो निबन्धेभ्यः समुद्धृत्य सन्दर्भोचितं सन्निवेश्य सङ्गुम्फितोऽयं हारः स्थाने रनहारः शोभते । अत्रापूर्वे चप्फलदेवपक्कलावादयः कवयोऽपूर्वाणि कप्पणकाव्यादीनि च कृतयः सङ्ग्रहीता इतीदमुपक्रम चरितकाराणां चर्चासंरम्भोऽप्यवसरं लभते । तस्यास्य रत्नहारस्य संगुम्फकः कविः "इति श्रीमहाराजाधिराजकुलशेखरासाधारणमन्त्रिणा निखिलदिक्षु विश्रुतकालिङ्गराजपट्टबन्धेन नित्योदयप्रतापनिर्जितसूर्येण सूर्येण सगृहीते कुलशेखरसूक्तिरनहारे मोक्षपर्व सम्पूर्णम् । इति ग्रन्थान्तिमपरिसमाप्तिवाक्यात् कुलशेखरप्रधानामात्यः सूर्यसंज्ञः कलिङ्गराजो विश्रुतपट्टबन्धो विज्ञायते । स्तोत्रपद्धतेः प्राक् परिपूर्णे मोक्षपर्वणि पुनरपि परिसमाप्तौ मोक्षपर्व सम्पूर्णमिति वदन् स्तोत्र- पद्धतेः कर्तृनाम कृतिनाम वानुद्धरंश्च स्तोत्रपद्धति स्वप्रभवां सम्म- न्यत इवायं सूर्यः कविः । स्तोत्रपद्धतौ च भगवन्तं हरिं स्तुवन् स्वस्वामिनः कुलशेखरभूपालस्य हरिस्वामिनः स्वामिस्तुतिमुपहृत्योपसंहरन् साधुकारी स्वामिभक्तोऽयं सूर्यः कदा वा कस्मिन् वा देशे काले च सञ्जातः इत्यादि चरितविज्ञान प्रति न केऽपि निर्मष्टा उपायाः प्रसीदन्ति । सर्वग्रन्थसूचिकायां कश्चन सूर्यपण्डितः स्मर्यमाणो ज्योतिर्विदग्रेसरो बहुप्रन्थनिर्माता दृश्यते । तत्रास्य हारस्यापरामर्शादन्य एवायं सूर्यः सम्भाव्यते । माघमुरारि- प्रमुखाननेकान् महाकवीन् नामग्राहं गृहंस्तेम्योऽर्वाचीन इति परं सद्यः प्रति- कश्चन ·२ पत्तुं शक्यं नातोऽधिकम् । अद्वितीयेयं मातृकास्य महोन्नतमहामहिमश्रीमहा- राजग्रन्थशालात उपलब्धा सड्गृहीतुरुक्तदिशा श्रीकुलशेखरमहाराजासाधारण- मन्त्रिपदमुपपन्नं द्योतयति । मातृका च मध्ये मध्ये शिथिलत्रुटितबहुलपत्रा माकी त्रिशतसंवत्सरीजरतमा दृश्यते ॥ एवमस्य रत्नहारस्य प्रसाधनेन श्रीचित्रोदयमञ्जरी भूषयन्नेष मन्ये धन्यधन्यः । श्रीभक्तिमज्जा महोन्नतमहामहिमश्रीस्वातिमहाराजकृतावुप- क्रान्तेयं संस्कृतग्रन्थावलिरनेन रत्नहारेण सततं सालङ्कारा विजयतामिति प्रार्थयन्निम रत्नहारं महाजनसमक्षमुपहरामि ।। अनन्तशयनम् , २१-१२-११३. के. साम्बशिवशास्त्री.

·निषयानुक्रमणी। पृष्ठम्. १ २ .... १ ... ९ ९ ११ १३ ११ १५ .... क्रमाः विषयः, १ प्ररोचनापद्धतिः २ नमस्कारपद्धतिः ३ आशीःपद्धतिः ४ वेदप्रशंसापद्धतिः ५ ब्राह्मणप्रशंसापद्धतिः ६ सृष्टिक्रमपद्धतिः ७ धर्मपद्धतिः ८ धर्मप्रशंसापद्धतिः अधर्मप्रशंसापद्धतिः सत्यप्रशंसापद्धतिः ११ असत्यपद्धतिः १२ दम्भपद्धतिः १३ दानप्रशंसापद्धतिः १४ अन्नप्रशंसापद्धतिः १५ जलदानप्रशंसापद्धतिः १६ भूमिदानपद्धतिः १७ तिलदानपद्धतिः १८ विद्यादानपद्धतिः १९ सुवर्णदानपद्धतिः २० तपःप्रशंसापद्धतिः २१ अहिंसापद्धतिः २२ दयापद्धतिः २३ आचारपद्धतिः २५ अनाचारपद्धतिः २५ गृहस्थपद्धतिः १८ १९ .... .... .... २० .... ८ ...... 2.

·पृष्ठम्. २४ ... १८ ... ३३ ३४ ४७ ५१ .... ६७ ... क्रमाङ्कः. विषयः, २६ साध्वीपद्धतिः २७ पतिप्रशंसापद्धतिः २८ श्रुतप्रशंसापद्धतिः २९ अज्ञप्रशंसापद्धतिः १० काव्यप्रशंसापद्धतिः ३१ सुजनपद्धतिः ३२ दुर्जनपद्धतिः ३३ युगप्रशंसापद्धतिः ३४ कर्मप्रशंसापद्धतिः ३५ विधिप्रशंसापद्धतिः ३६ दुर्विधिप्रशंसापद्धतिः ३७ मृत्युप्रशंसापद्धतिः ३८ राजलक्षणपद्धतिः ३९ राजप्रशंसापद्धतिः १० असदाजपद्धतिः ४१ अराजकपद्धतिः ४२ राजविद्यापद्धतिः १३ जितेन्द्रियपद्धतिः ४४ अजितेन्द्रियपद्धतिः ४५ विनयपद्धतिः ४६ अविनयपद्धतिः ४७ कामजयपद्धतिः ४८ मृगयादोषपद्धतिः ४९ मृगयागुणपद्धतिः ५० घूतदोषपद्धतिः ५१ दिवास्वमनिन्दापद्धतिः ५२ परिवाददोषपदतिः .... ६९ .... ७० .... .... 8. ७३ " ७६ 9.

·क्रमाङ्क: विषयः. पृष्ठम् । ..... " ८१ ८३ " " ५३ स्त्रीव्यसनपद्धतिः ५४ सीनिन्दापद्धतिः ५५ पानदोषपद्धतिः ५६ तौर्यत्रिकपद्धतिः ५७ वृथाटाट्यापद्धतिः ५८ क्रोधप्रशंसापद्धतिः ५९ क्रोधनिन्दापद्धतिः ६० पैशुन्यपद्धतिः ६१ साहसदोषपद्धतिः ६२ द्रोहपद्धतिः ६३ ईर्ष्यापद्धतिः ६४ असूयापद्धतिः ६५ अर्थदूषणपद्धतिः ६६ वाक्पारुष्यपद्धतिः ६७ दण्डपारुष्यपद्धतिः ६८ लोभपद्धतिः ६९ मानपद्धतिः हर्षपद्धतिः ७१ प्रमादपद्धतिः ७२ आज्ञापद्धतिः ७३ दण्डपद्धतिः पुत्रपद्धतिः ७५ दुष्पुत्रपद्धतिः ७६ भातृपद्धतिः ७७ असद्भातृपद्धतिः ७८ उत्साहशक्तिपद्धतिः ७९ प्रभुशक्तिपद्धतिः . ८७ .... ९० ..14 ९३ ९४ ...

·8 पृष्ठम् . ९७ १०२ १०५ १०५ १०० १०८ .... .304 क्रमाङ्क: विषयः. ८० मन्त्रशक्तिपद्धतिः ८१ पुरोहितपद्धतिः ८२ मन्त्रिपद्धतिः ८३ दुर्मन्त्रिपद्धतिः ८४ बुद्धिप्रशंसापद्धतिः ८५ मन्त्रपद्धतिः ८६ मन्त्रकालपद्धतिः ८७ मन्त्रदेशपद्धतिः ८८ मित्रपद्धतिः ८९ असन्मित्रपद्धतिः ९० कोशपद्धतिः ९१ कोशहानिदोषपद्धतिः ९२ राष्ट्रगुणपद्धतिः ९३ दुर्गपद्धतिः ९४ सेनापतिपद्धतिः ९५ बलपद्धतिः ९६ गजप्रशंसापद्धतिः ९७ तुरगप्रशंसापति ९८ पदातिपद्धतिः ९९ वीरपद्धतिः १०० भीरुपद्धतिः १०१ धैर्यपद्धतिः १०२ मानपद्धति. १०३ मानहीनपद्धतिः १०४ अन्तरङ्गनिन्दापद्धतिः १०५ समृत्यपद्धतिः १०६ असभृत्यपद्धतिः ११२ ११३ ११४ ११५ - ११८ ११९ १२० १२४ .. .... १२५ १२६ १२९ ११० ... ... १३२ ·क्रमाङ्क: विषयः. पृष्ठम्. ... १३३ १३५ १३६ १३८ १४० १४२ १०७ विश्वासपद्धतिः १०८ अविश्वासपद्धतिः १०९ वैद्यप्रंशसापद्धतिः ११. असद्वैद्यपद्धतिः १११ कविप्रशंसापद्धतिः ११२ कुकविपद्धतिः ११३ वेश्याप्रशंसापद्धतिः ११४ वेश्यानिन्दापद्धतिः ११५ कायस्थनिन्दापद्धतिः ११६ राजलेखकपद्धतिः ११७ सारथिपद्धतिः ११८ सान्धिविग्रहिकपद्धतिः ११९ सूदाध्यक्षपद्धतिः १२० अधिकारिपद्धतिः १२१ दुष्टाधिकारिपद्धतिः १२२ दौवारिकपद्धतिः १२३ राजसेवापद्धतिः १२४ राजसेवानिन्दापद्धतिः १२५ गायननिन्दापद्धतिः १२६ स्वर्णकारनिन्दापतिः १२७ उपायपद्धतिः १२८ सामपदतिः १२९ भेदपद्धतिः १३० दानपद्धतिः १३१ दण्डपद्धतिः १३२ सन्धिपद्धतिः १३३ सन्धेयपद्धतिः .... १४४ १४७ १५० Dine. १५२ ·क्रमाङ्क: विषयः. पृष्ठम्. १५४ Goa १५५ १५७ ... १५८ १६० .... १६१ ६२ १३४ असन्धेयपद्धतिः १३५ सन्धिदूषणपद्धतिः १३६ वैरपद्धतिः १३७ विग्रहपद्धतिः १३८ दूतपद्धतिः १३९ दुष्टदूतपद्धतिः १४० चारपद्धतिः १४१ यानपद्धतिः १४२ सुनिमित्तपद्धतिः १४३ अनिमित्तपद्धतिः १४४ आसनपद्धतिः १४५ अभियुक्तप्रतिक्रियापद्धतिः । १४६ परराष्ट्रदूषणपद्धतिः १४७ द्वैधीभावपद्धतिः १४८ आश्रयपद्धतिः १४९ युद्धपद्धतिः १५० कूटयुद्धपद्धतिः १५१ बीरपत्नीप्रलापपद्धतिः १५२ अभयप्रदानपद्धतिः १५३ राजचाटुपद्धतिः १५४ कीर्तिपद्धतिः १५५ अकीर्तिपद्धतिः १५६ राजवृत्तपद्धतिः १५७ करादानपद्धतिः १५८ दिनचर्यापद्धतिः १५९ आत्मरक्षापद्धतिः १६० राज्यरक्षापद्धतिः om १६७ १६८ १७१ १८० .... १८१ 30. १८३ १८४ ....'

·पृष्ठम्. १८५ .... : .... विषयः. १६१ कण्टकशोधनपद्धतिः १६२ लोकरञ्जनपद्धतिः १६३ सामान्यनीतिपद्धतिः १६४ अर्थप्रशंसापद्धतिः १६५ अर्थनिन्दापद्धतिः १६६ लक्ष्मीप्रशंसापद्धतिः १६७ लक्ष्मीविडम्बनापद्धतिः १६८ महत्पद्धतिः १६९ लघुपद्धति १७० उदारपद्धतिः १७१ कृपणपद्धतिः १७२ कृतज्ञपद्धतिः १७३ कृतघ्नपद्धतिः १७४ याच्मानिन्दापद्धतिः १७५ तृष्णानिन्दापद्धतिः १७६ दारिद्यनिन्दापद्धतिः १७७ संसर्गगुणपद्धतिः १७८ संसर्गदोषपद्धतिः १७९ क्षमापद्धतिः १८० शीलपद्धतिः १८१ सङ्कीर्णपद्धतिः १८२ नायकप्रशंसापद्धतिः १८३ नायिकाप्रशंसापद्धतिः १८४ वसन्तपद्धतिः १८५ धर्मपद्धतिः १८६ वर्षापद्धतिः १८७ शरत्पद्धतिः १८८ हेमन्तपद्धतिः १८७ २०२ २०३ २०४ २०५ २०९ २१४ २१५ २१७ २२० २२१ २२२ २२४ २२८ २३० २३१ २३३ २३४ २३६ २४३ २४४ .... .... .... .... .. २४७ २४८ २४९ २५१

·पृष्ठम् .
२५१
२५२
२५३
२५५
क्रमाकः. विषयः.
१८९ अस्तमयपद्धतिः
१९० सन्ध्यापद्धतिः
१९१ तमःपद्धतिः
१९२ चन्द्रोदयपद्धतिः
१९३ प्रभातपद्धतिः
१९४ सम्भोगशृङ्गारपद्धतिः
१९५ विप्रलम्भशृङ्गारपद्धतिः
१९६ विषयनिन्दापद्धतिः
१९७ अनित्यपद्धतिः
१९८ शोकपद्धतिः
१९९ ज्ञानपद्धतिः
२०० वैराग्यपद्धतिः
२०१ मोक्षपद्धतिः
२०२ स्तोत्रपद्धतिः
२५६
२५९
२६२
२६५
२६७
२७१

·॥ श्रीः॥ सूक्तिरत्नहारः। १. प्ररोचनापद्धतिः। अपूर्व यद्वस्तु प्रथयति विना कारणकलां जगद् ग्रावप्रख्यं निजरसभरात् सारयति च । क्रमात् प्रख्योपाख्यानसरसुभगं भासयति तत् सरस्वत्यास्तत्त्वं कविसहृदयाख्यं विजयते ॥१॥ (अभिनवगुप्तस्य) सरस्वतीविभ्रमदर्पणानां सूक्तामृतक्षीरमहोदधीनाम् । सन्मानसोल्लाससुधाकराणां कवीश्वराणां जयति प्रकर्षः ॥२॥ (राजशेखरस्य) धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥ ३॥ (भामहस्य) .. सूक्तिसङ्ग्रह एव स्यात् प्रयोक्तॄणां मनोमुदे । रत्नैः किमुदधौ कीर्णैः परिष्कारार्थिनां फलम् ॥ ४ ॥ अभिणवराआरद्धा चुक्कक्खळिएसु विहडिअपडिट्टविआ। मेत्ति व्य पमुखरसिआ णिव्वोढुं होइ दुक्खरं कव्वकहा ॥५॥ (सेतो) बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः । अबोधोपहताधान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ ६ ॥ (भर्तृहरेः) अभिनवराजारब्धा च्युतस्खलितेषु विघटितपरिस्थापिता । मैत्रीव प्रमुखरसिका निर्वोढुं भवति दुष्करं काव्यकथा ॥ १. G. P. 1.854. 500. 14-12-1112. B ·सूक्तिरनहारे कान्तं खलगिरा काव्यं लभते भूयसीं रुचम् । स्पृष्टं च दंष्ट्या हृद्यं यथा हेमविभूषणम् ॥७॥ दोषेष्वेव खलाः सन्तो गुणेष्वेवोन्मिषन्त्यतः। शब्दार्थयोः परीक्षार्थ मध्यस्थान प्रार्थयामहे ॥ ८ ॥ (विश्वाधिकस्य) उद्दामसरसपअघडणसुन्दरा घिरपसण्णगम्भीरा । दुज्जणजळणिहिपडिआ णसइ स एव्व कव्वकहा ॥९॥ गाथाकोशे) सुभाषितं हारि विशत्यधो गला- न दुर्जनस्यार्करिपोरिवामृतम् । तदेव धत्ते हृदये(वन) सज्जनो हरिर्महारत्नमिवातिनिर्मलम् ॥१०॥ चतुर्यु पुरुषार्थेषु स्वेषु स्वेषु पृथक् पृथक् । स्थानेषु स्थापितास्तास्ताः शृण्वन्त्ववहिता बुधाः ॥ ११॥ इति प्ररोचनापद्धतिः ॥ २. अथ नमस्कारपद्धतिः। विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे । भेयामाप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥१॥ (भट्टवार्तिके) वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥२॥ (रघुवंशे) नमामि यामिनीनाथलेखालकृतकुन्तलाम् । भवानी भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥ ३॥ (जयन्तस्य) उद्दामसरसपदघटनसुन्दरा धीरप्रसन्नगम्भीरा । दुर्जनजलनिधिपतिता नश्यति सैव काव्यकथा ॥

·नमस्कारपद्धतिः । नमस्त्रिभुवनोत्पत्तिस्थितिसंहतिहेत। विष्णवेऽपारसंसारसिन्धूत्तरणसेतवे ॥ ४ ॥ (पुरन्दरस्य) धर्माधमौं तद्विपाकास्त्रयोऽपि क्लेशाः पश्च प्राणिनामायतन्ते । यस्मिन्नेतै! परामृष्ट ईशो यस्तं वन्दे विष्णुमोकारवाच्यम् ॥५॥ (विज्ञानेश्वरस्य) नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम् । खुरमध्यगतो यस्य मेरुः कणघणायते ॥६॥ (वराहमिहिरस्य) नमामि सर्वलोकानां जननीमब्जसम्भवाम् । श्रियमुन्निद्रपमाक्षीं विष्णुवक्षःस्थले स्थिताम् ॥ ७ ॥ (श्रीविष्णुपुराणे) नमोऽस्त्वमूर्तये तुभ्यं प्राक सृष्टेः केवलात्मने । गुणत्रयविभागाय पश्चाद् भेदमुपेयुषे ॥ ८ ॥ (कालिदासस्य) ध्वनिवर्णः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपास्महे ॥९॥ (भोजराजस्य) उमाकोमलहस्ताब्जसम्भावितललाटिकम् । हिरण्यकुण्डलं वन्दे कुमारं पुष्करस्रजम् ॥ १० ॥ (वेदपादस्तव) विवस्वते ज्ञानभृदन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे। स्वयम्भुवे दीप्तसहस्रचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः ॥ ११ ॥ (महाभारते) रविमावसते सतां क्रियायै सुधया तर्पयते तमसां निशि मूर्छतां निहन्त्रे हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ॥१२॥ (कालिदासस्य) सुरान् पितृ॑श्च ।

·सूक्तिरनहारे कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ।' १३ ॥ (राजशेखरस्य) णमह अवड्ढिअतुङ्ग अविसारिअवित्थअं अणोणअगहिरम् । अप्पळहुअपरिसझं अणाअपरमत्थपाअडं महुमहणम् ॥ १४ ॥ (सेतौ) पणमह पणअप्पकुविदगौरीचरणग्गलग्गपडिबिम्बम् । दससु णहदप्पणेणु एआदसतणुधरं रुद्दम् ॥ १५ ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) तमृषि मनुष्यलोकप्रवेशविश्रामशाखिनं वाचाम् । सुरलोकादवतारमान्तरखेदच्छिदं वन्दे ॥१६॥ (मुरारेः) मर्त्ययन्त्रेषु चैतन्यं महाभारतविद्यया । अर्पयामास तत् पूर्व यस्तस्मै मुनये नमः ॥ १७ ॥ इति नमस्कारपद्धतिः ॥ ३. अथाशीपद्धतिः। यूथायितमवतु हरेःक्ष्मामुद्धरतो वराहवपुषो वः। शेषफणामणिमण्डलसहस्रसङ्क्रान्तबिम्बस्य ॥१॥ (शृङ्गारप्रकाशे रक्षन्तु लक्ष्मीकुचशातकुम्भ(कुम्भ)स्थलीकुङ्कुमपडिलाङ्काः । बालातपाताम्रकलिन्दकन्याकल्लोललोला मुरवैरिवाहाः ॥२॥ सलिलचरौ विपिनचरौ वसुधाक्रमणौ हलक्षतो(नाग)ताजानी। कलिबलिदमनौ चेति द्वौ द्वौ वः पान्तु मधुरिपोरवताराः॥३। (तरुणवाचस्पतेः) १. नमतावर्धिततुङ्गमविसारितविस्तृतमनवनतगभीरम् । अप्रलघुकपरिश्लक्ष्णमज्ञातपरमार्थप्रकटं मधुमथनम् ।। प्रणमत प्रणयप्रकुपितगौरीचरणाप्रलमनतिबिम्बम् । दशसु नखदर्पणेषु एकादशतनुधरं रुद्रम् ।। ?

·वेदप्रशंसापद्धतिः। अच्छिन्नमेखलमलब्धढोपगूढ- मप्राप्तचुम्बनमनीक्षितवऋकान्ति । कान्ताविमिश्रवपुषः कृतविप्रलम्भ- सम्भोगसख्यमिव पातु वपुः पुरारेः॥४॥ दिकालात्मसमैव यस्य विभुता यस्तत्र विद्योतते यत्रामुष्य सुधीभवन्ति किरणा राशेः स यासामभूत् । यस्तत् पित्तमुषस्सु योऽस्य हविषे यस्तस्य जीवातवे बोद्धा यद्गुणमेष मन्मथरिपोस्ताः पान्तु वो मूर्तयः ॥५॥ येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरात्रीकृतो यो गङ्गां च दवेन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः। यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः सोऽव्यादष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥६॥ यस्य करः समुदञ्चति कबलधिया कुमुदिनीशमादातुम् । स च वहति राहुशङ्कां तदवतु वः करिमुखं तेजः ॥७॥ (शृङ्गारप्रकाशे) इत्याशी पद्धतिः॥ ४. अथ वेदप्रशंसापद्धतिः। चातुर्वर्ण्य त्रयो लोकाश्चत्वारश्वाश्रमाः पृथक् । भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्व वेदे प्रतिष्ठितम् ॥ १॥ नान्यतो ज्ञायते धर्मो वेदादेवैष निर्बभौ । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थी वेदमाश्रयेत् ॥२॥ यथा काष्ठमयो हस्ती यश्च चर्ममयो मृगः । यश्च विप्रोऽनधीयानत्रयस्ते नामधारकाः ॥ ३ ॥ श्रुतिस्मृती हि विप्रस्य चक्षुषी परमे मते । काणस्त(त्वे ?त्रै)कया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः॥४॥ (एते मनो) ·साक्तिरलहारे यथा जातबलो वहिर्दहत्याानपि दुमान् । तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः ॥५॥ (वसिष्ठस्य) तपोविशेषैविविधैः स्मृतेश्च विधिचोदितैः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना ॥ ६॥ (बृहत्कथायाम् ) सर्व विदुर्वेदविदो वेदे सर्व प्रतिष्ठितम् । वेदो हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च ॥ ७॥ दृष्ट्वा स्वर्गस्य को ह्यस्ति तथैव नरकस्य च । आगमांस्त्वनतिक्रम्य दद्याचैव यजेत च ॥८॥ (महाभारते) इति वेदप्रशंसापद्धतिः ॥ ५. अथ ब्राह्मणप्रशंसापद्धतिः । ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ १ ॥ स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । आनृशंस्याद् ब्राह्मणस्य मुञ्जते हीतरे जनाः॥२॥ (एतौ मनोः) न ब्राह्मणे परिभवः कर्त्तव्यस्ते कदाचन । ब्राह्मणो रुषितो हन्यादपि लोकान् प्रतिज्ञया ॥३॥ सत्यं दानं दया शीलमानृशंस्यं दमो घृणा । दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र ! स ब्राह्मण इति स्मृतः॥४॥ दैवाधीनं जगत् सर्व मन्त्राधीनं तु दैवतम् । तन्मन्त्रं ब्राह्मणाधीनं ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ ५ ॥ देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥६॥ ब्रह्मस्वे मा मतिं कुर्यात् प्राणैः कण्ठगतैरपि । अग्निदग्धाः प्ररोहन्ति ब्रह्मदग्धं न रोहति ॥ ७ ॥ !

·- . ब्राह्मणप्रशंसापद्धतिः । ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वा छन्दचारिणः गुणैरेव वसन्त्येते कामगाः पक्षिणो यथा ।। ८॥ ब्राह्मणानां गवाञ्चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठति ॥९॥ गतश्रीगणिका द्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकम् । गतश्रीश्च गतायुश्च ब्राह्मणान् द्वेष्टि भारत! ॥१०॥ अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः । ब्राह्मणान् प्रथमं दृष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यति ॥११॥ ब्राह्मणस्वानि चादसे ब्राह्मणांश्च जिघांसति । रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥१२॥ नैतान् स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति । सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे ॥१३॥ सहस्त्रं श्रोत्रिये दानमनन्तं वेदपारगे। (एते महाभारते) अविद्यो वा सषिद्यो वा ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥ १४ ॥ यस्यास्येन सदाश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः । कन्यानि चैवं पितरः किं भूतमधिकं ततः॥ १५ ॥ न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित् । वरिष्ठमग्निहोत्रेभ्यो यद् ब्राह्मणमुखे हुतम् ॥१६॥ (एते मनोः) धिग्बलं क्षत्रियवलं ब्रह्मतेजोवलं बलम् । एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥१७॥ (श्रीरामायणे) अश्मानमप्युपायेन लोहं वा जरयेन्नरः । न तु कश्चिदुपायोऽस्ति ब्रह्मस्वं येन जीर्यते ॥ १८॥ हालाहलादपि विषाद् ब्रह्मस्वं कष्टमुच्यते । विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् ॥१९॥ (इतिहाससमुच्चये) ...-

·सूक्तिरत्नहारे
अन्धस्य पन्थाः स्थविरस्य पन्थाः स्त्रियाः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः।
राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥२०॥
यब्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्देवताः कर्मभिराचरन्ति ।
तुष्टेष तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः ॥२१॥
(महाभारते)
शमप्रधानेषु तपोषनेषु गूढ हि दाहात्मकमस्ति तेजः।
स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजोभिभवाद् वन्ति ॥ २२ ॥
(कालिदासस्य)
इति ब्रामणप्रशंसापद्धतिः॥
६. अथ सृष्टिक्रमपद्धतिः ।
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।
आदित्याज्जायते दृष्टिष्टेिरनं ततः प्रजाः ॥१॥
शक्लयोणितसम्मिथ चैतन्येनाप्यधिष्ठितम् ।
दिनेनैकेन कललं पश्चाहेनापि बुबुदम् ॥ २॥
दशाहाच्छोणितं तत् स्यान्मांसपेशी तु पक्षतः ।
वासराणां तु विंशत्या धनमांसं भवेत् ततः ॥ ३ ॥
दिनानां पञ्चविंशत्या तत् सर्वाङ्कुरितं भवेत् ।
पश्चभूतान्वितं मासे मासाभ्यां मेदसान्वितम् ॥ ४ ॥
नवमे मासि सम्प्राप्ते स्मरणं तत्र जायते ।
नवमे दशमे मासि गर्मिणी गर्भमुत्सृजेत् ॥ ५॥
समेषु दिवसेषु स्याद् गर्भसङ्क्रमणात् पुमान् ।
विषमेषु तु तेष्वेव कन्यायाः सम्भवो भवेत् ॥ ६ ॥
रक्ताधिक्ये भवेद्योषिच्छुक्लाधिक्ये भवेत् पुमान् ।
शुक्लासृजोर्भवेत् साम्ये नपुंसकसमुद्भवः ॥ ७ ॥

·धर्मपद्धतिः । अस्थीनि मज्जा शुक्त च पितुरंशास्त्रयो मताः । रक्तं रोमाणि पललमंशा मातुरमी मताः ॥८॥ इति सृष्टिक्रमपद्धतिः ॥ अथ धर्मपद्धतिः। श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि परेशां न समाचरेत् ॥१॥ यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा । परापवादसत्येभ्यो गाश्चरन्तीनिवारय ॥२॥ सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयाम ब्रूयात् सत्यममियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ ३ ॥ अव्रतस्यापि ते धर्मः कार्य एवान्तरान्तरा । मेधीभूतोऽपि (हि) भ्राम्यन् (ला? पा)सग्रासं करोति गौः॥४॥ येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा। आदावेव न तत् कुर्यादधुचे जीविते सति ॥ ५ ॥ सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेन त्यक्तुं न शक्यते । सद्भिरेव स कर्तव्यः सङ्गः सङ्गस्य भेषजम् ।। ६॥ दरिद्रान् भर कौन्तेय ! न समृद्धान् कदाचन । व्याधितस्यौषध पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः ॥ ७ ॥ धर्मोपदेशः संक्षेपाद् ब्राह्मणान् भर कौरव! । पुनः पुनश संक्षेपात् ब्राह्मणान् भर कौरव ! ॥ ८॥ ॥ ९॥ ... ... .... । .... ... याम् ।। १०॥ हृदि विद्ध इवात्यर्थ यया सन्तप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी न तां वा(चमुदीरयेत्) ।। ११ ॥

·१० सूक्तिरलहारे ७. ... .. ... के ॥१२॥ दानं वित्ताहतं वाचः कीर्तिधर्मों तथायुषः । परोपकरणं काया(दसारात् सारमाहरेत्) ॥ १३ ॥ (श्वस्त्वया सुखसंवित्तिः स्मरणीयाधुनातनी । इति स्वमोपमान् मत्वा कामान्मा) गास्तदङ्गताम् ॥ १४ ॥ (भारवेः) न फलादर्शनात्तात! शङ्कितव्या न वेदना। येण क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः ॥ १५॥ (रामाभ्युदये) इदमन्तरमुपक .... ... ... ... ण्ड्यस्य ॥ १७॥ धनस्य यस्य राजतो भयं न चापि चोरतः समार्जयस्व तद्धनं । ... ... ... ॥१८॥ तध्वं मृत्युरापतति गच्छति कालः । प्राणाघातानिवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् । तृष्णास्रोतोविभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः ॥ १९ ॥ (भर्तृहरेः) ... ... ... ... .. ॥ २० ॥ (शृङ्गारप्रकाशे)

·धर्मप्रशंसापद्धतिः।
११
संगं मुश्च विसए धम्म गहिऊण आढि आमोहः ।
॥ २१॥
000
...
-
..
॥
कळिते कुणहमइं सामिकं जम्मि ॥२२॥
परिहर परपरिवारंपरिहर परसं
॥ २३३ ॥
इति धर्मपद्धतिः ॥
400
...
८.
अथ धर्मप्रशंसापद्धतिः।
धर्मः श्रुतो वा दृष्टो वा स्मृतो वा कथितोऽपि वा।
अनुमेयः
॥
...
मन्नाशं सर्वमन्यच गच्छति ॥ २॥
कुत्सिता ये दरिद्राश्च विरूपा व्याधितास्तथा ।
...
स्माद्धि परमं नास्ति तथा प्राहुर्मनीषिणः ।
धर्मोऽयं सेवितः शुद्धस्त्राय
.
...
र्थनिवन्धनः ॥५॥
इतरेतरयोर्नीती विद्धि मेघोदधी यथा ।
यद
सौ धनवानपि निर्धनः ।
श्रुतवानपि मूढश्च यो धर्मः
1
..
....
चराचराः॥ ८॥
धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहपरायणाः ।
अपथा गच्छता तेन
॥ ९ ॥

·१२ सूक्तिरलहारे । .00 .. ... न जीवति ॥ १०॥ (एते महाभारते, धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः) । भवते सुखम् । धर्मेण लभते सर्व धर्मसारमिदं जगत् ।। १२॥ (रामायणे) सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः । सुखं च न विना धर्मात् तस्माद्धर्मपरो भवेत् ॥ १३ ॥ (संग्रह) एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते दिवसे धर्मवर्जिते । दस्युभिर्मुषितस्येव युक्तमाक्रन्दितुं चिरम् ॥ १४ वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते लयम् । वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्म न लोपयेत् ॥ १५ ॥ निधानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः । शुभकर्माणमायान्ति निश्शेषाः शुभसम्पदः ॥ १६ ॥ कामार्थों लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत् । नहि धर्माद् भवेत् किञ्चिद् दुष्प्रापमिति मे मतिः॥ १७॥ मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोटसमं क्षिती। विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ १८ ॥ धर्म कृत्वा कर्मणां तात! मुख्यं महाप्रभावः सवितेवावभाति । हानेन धर्मस्य महीमपीमा (क? हि) त्वा नरः सीदति पापबुद्धिः ॥ १९ ॥ (महाभारते) इति धर्मप्रशंसापद्धतिः ॥

·१३ ९. अथाधर्मप्रशंसापद्धतिः। अधर्मेणैधते तावत् ततो भद्राणि पश्यति । ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥ १॥ न चिरं पापकर्माणो नरा लोकजुगुप्सिताः । ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति छिन्नमूला इव द्रुमाः ॥ २॥ अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः । घोरं पर्यागते काले द्रुमाः पुष्पमिवार्तवम् ॥३॥ (रामायणे) नाधर्मश्चरितो राजन् ! सद्यः फलति गौरिव । पुत्रेषु वा नतृषु वा न चेदात्मनि पश्यति ॥४॥ एक: पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः । भोक्तारस्तत्र मुच्यन्ते का दोषेण लिप्यते ॥ ५ ॥ पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनः पुनः । नष्टप्रज्ञः पुनः कर्म पापमारभते नरः ॥६॥ पापात्मा पापबुद्धियः पापमेवानुवर्तते । कर्मणामविभागज्ञः प्रेत्य चेह च नश्यति ।। ७ ॥ श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्ति महतामपि । अश्रेयसि अपने तु कापि यान्ति विघातकाः ॥८॥ परलोकोऽस्तु वा मा वा त्याज्यमेवाशुभं बुधैः । यदि नास्ति ततः किं स्यादस्ति चेन्नास्तिको हतः ॥ १ ॥ मन्यते पापकं कृत्वा कश्चिद्वेत्ति न भामिति । देवाश्चैनं विजानन्ति भूताचापि तथा परे ॥ १० ॥ (महाभारते) सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नस्य विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते ॥ ११ ॥ शारीरैः कर्मदोषैश्च याति स्थावरतां नरः । वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥ १२ ॥ (मनो:

·सूक्तिरत्नहारे
आधिव्याधिपरीताय अघ श्वो (वा विनाशिने।)
( ह ? को हि) नाम शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् ॥ १३ ॥
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलच
धौभूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ १४ ॥
(रामायणे)
इत्यधर्मप्रशंसापद्धतिः ॥
१०. अथ सत्यप्रशंसापद्धतिः।
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राश्च सत्यमेव विशिष्यते ॥ १॥
न तत्ववचनं सत्यं नातववचनं मृषा ।
यद् भूतहितमत्यन्तं तत् सत्यमितरन्मृषा ॥२॥
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन् ! नावबुध्यसे ।
सत्यं स्वर्गस्य संथानं पारावारस्य नौरिव ॥ ३॥
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यं च वदतो राजन् ! समं वा स्थान वा समम् ॥ ४ ॥
वरं कूपशताद्वापी बरं वापीशतात् क्रतुः।
वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ॥ ५ ॥
यमो वैवस्वतो राजा यस्तष हदि स्थितः ।
तेन चेद(पि ? विवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः ॥६॥
एकतश्चतुरो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः।
स्वाधीनास्ते नरश्रेष्ठ! सत्यमेकं किलकतः॥७॥
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम् ।
यद् भूत(मि ? हि)तमत्यन्तं तद्वै सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥ ८ ॥

·दम्भपद्धतिः।
न नर्मयु(क्तम? क्तं )नृतं हिनस्ति
न स्त्रीषु राजन् ! न विवाहकाले।
प्राणात्यये सर्वधनातिपाते
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥९॥
(महाभारते)
इति सत्यप्रशंसापद्धतिः ॥
११. अधासत्यापद्धतिः ।
मिथ्यावचनदग्धस्य चेष्टापूर्त विनश्यति ।
न रूपमनृतस्यास्ति नानृतस्यास्ति सन्ततिः ॥१॥
पश्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गणानृते ।
शतमश्वानृते हन्ति सही पुरुषानृते ॥ २ ॥
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् ।
सर्व भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं व(दी: ? दः)॥३॥
यां रात्रिमधिविना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः ।
यो च भारातितमा गौदुर्विवत्ता तु तो वसेत् ॥ ४ ॥
यन्मन्त्रे भवति वृथा प्रयुज्यमाने
यत्सोमे भवति वृथाभिषूयमाणे।
यच्चानौ भवति वृथाभिषयमाणे
तत् सर्वं भवति मृषाभिधीयमाने ॥ ५ ॥
(महाभारते)
इत्यसत्यपद्धतिः ॥
१२. अथ दम्भपद्धतिः।
सन्ध्यावन्दनवेलायां मुक्तोऽहमिति मन्यते ।
खण्डलण्डुकवेलायां दण्डमादाय धावति ॥१॥
अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिपुण्ड्रं भस्मधारणम् ।
बुद्धिपौरुषहीनानां जीविकेति बृहस्पतिः ॥२॥

·+
सूक्तिरत्नहारे
श्रुतडम्भः शमदम्भः स्नातकदम्भः समाधिडम्भश्च ।
निःस्पृहदम्भस्य तुला यान्ति तु नैते शतांशस्य ॥ ३॥
लोभः पितातिवृद्धो जननी माया सहोदरः कूटः ।
भृकुटिरचना च विधा पुत्रो डम्भस्य हुङ्कारः ॥४॥
(कलाविलासे)
मृद्विन्दुलाञ्छितललाटभुजोदरार:-
कण्ठोष्ठपृष्ठचिबु(कोरु)कपोलजानुः ।
चूडाग्रकर्णकटिपाणिविराजमान-
दर्भाङ्कुरः स्फुरति (पूर्व ? मूर्त) इवैष डम्भः ॥ ५ ॥
सदनमुपगतोऽहं पूर्वमम्भोजयोनेः
सपदि मुनिभिरुचैरासनेषूज्झितेषु ।
सशपथमनुनाथ्य ब्रह्मणा गोमयाम्भ:-
परिमृजितनिजोरावाशु संवेशितोऽस्मि ॥६॥
(प्रबोधचन्द्रोदये।
घाताहार(म त)या जगद्विपधरैरास्वाद्य निशेषितं
ते(त्राः अस्ता) पुनर(ग्र ? भ्र)तोयकाणिकातीव्रत्तैर्हिभिः ।
तेऽपि वरचमूरुचर्मवसनैनीताः क्षयं लुब्धकै-
दम्भस्य स्फुटितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥७॥
(भल्लटे)
इति दम्भपद्धतिः ।।
१३. अथ दानप्रशंसापद्धतिः
दानं विभूषणं लोके दानं दुर्गनिवारणम् ।
दानं स्वर्गस्य सोपानं दानं दारिद्यनाशनम् ॥१॥
दुर्भिक्षे चान्नदातारं सुभिक्षे च हिरण्यदम् ।
भये चाभयदातारं स्वर्गोऽपि बहुमन्यते ॥२॥
शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः।
क्ता शतसहस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥३॥

·१७ दानप्रशंसापद्धतिः । चलं चित्तं चलं वित्तं चलं जीवितमावयोः । प्रसारय करं विप्र! देवस्य कुटिला गतिः॥४॥ नास्ति दानात् परतरं पृथिव्यामस्ति किञ्चन । अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥ ५॥ (महाभारते) आयासशतलब्धस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसः। गतिरेकैव वित्तस्य दानं शेषा विपत्तयः॥६॥ देयानि कणपिण्याकग्राकान्यपि च याचते । तदभ्यासोचितत्यागः स्वमांसान्यपि चार्पयेत् ॥ ७ ॥ (पञ्चतन्त्र) कुलं शीलं श्रुतं शौर्य सर्वमेतन्न गण्यते । दुवृत्ते वा सुवृत्ते वा जनो दातरि रज्यते ॥ ८ ॥ (चाणक्यस्य) यस्यान्नपानपुष्टाङ्गः कुरुते धर्मसञ्चयम् । अन्नस्य दातुस्तस्या कश्चिाध न संशयः ॥ ९ ॥ दातृयाचकयोर्भेदः कराभ्यामेव दर्धितः । एकस्य गच्छताधस्तादुपर्यन्यस्य तिष्ठता ॥ १० ॥ (बृहत्कथायाम्) तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥११॥ श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वाधुषेः । मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्त्रमकल्पयन् ॥ १२॥ तान् प्रजापतिरित्याह मा कृट्वं विषमं समम् । श्रद्धापूतं वदान्यस्य हत्तमश्रद्धयेतरत् ॥ १३ ॥ (मनो) अदाता पुरुषस्त्यागी स्वधनं त्यज्य गच्छति । दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्चति ॥ १४ ॥ तापपीयूषजलदस्तिमिरध्वंसभास्करः। दानं हि नाम संसारे निधानं शुभसम्पदाम् ॥ १५ ॥ (बृहरकथायाम् ·१८ सूक्तिरत्नहारे अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्य च दानमर्थानाम् योऽपि ददाति शरीरं न ददाति स वित्तलेशमपि ॥ १६ ॥ (कलाविकासे) *दत्तो जळं वि जळओ (विहि) वळहो होइ सअळळोअस्स । णिचं पसारिअकगे करेइ मित्तो वि सन्दावम् ॥ १७ ॥ (गाथाकोशे इति दानप्रशंसापद्धतिः ॥ १४. अथानप्रशंसापद्धतिः। चतुर्विधानि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च । अन्नाद्भवन्ति राजेन्द्र! सृष्टिरेषा प्रजायते ॥१॥ अन्नाद्रक्तं च शुक्लं चाप्यतो जीवः प्रतिष्ठितः । इन्द्रियाणि च बुद्धिश्च तृप्यन्त्यनेन नित्यशः ॥ २ ॥ अन्नप्रणाशे सीदन्ति शरीरे पञ्च धातवः । आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीतले ॥३॥ अन्नेन धार्यते सर्व जगदेतचराचरम् । अन्नात् प्रभवति प्राणः प्रत्यक्ष नास्ति संशयः॥ ४ ॥ देवा रुद्रादयः सर्वे पितरो ह्यमयस्तथा । यस्मादन्नेन तुष्यन्ति तस्मादन्नं विशिष्यते ॥ ५॥ यस्मादन्नात् प्रजाः सर्वाः कल्पे कल्पेऽसृजत् प्रभुः । तस्मादनात् परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ ६॥ प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तृदात्रोर्भवत्युत । अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशः सुखम् ॥ ७ ॥ कीर्तिश्च जायते शश्वत् त्रिषु लोकेषु पार्थिव ! ॥ इत्यत्नप्रशंसापद्धतिः ॥ दत्त्वा जलमपि जलदो हि वल्लभो भवति सकललोकस्य । नित्यं प्रसारितकरः करोति मित्रोऽपि सन्तापम् ॥

·१९
॥
विद्यादानपद्धतिः ।
१५. अथ जलदानप्रशंसापद्धतिः ।
संरक्षणार्थ भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ।
यः माणः सर्वभूतानां वर्धते येन च प्रजाः ॥ १॥
तृषितस्य न चान्नेन पिपासा हि प्रणश्यति ।
सर्वदानैर्गुरुतरं जलदानं विशिष्यते ॥ २ ॥
निदाघकाले सलिलं तटाके यस्य तिष्ठति ।
वाजपेयफलं तस्य फलं वै ऋषयोऽब्रुवन् ॥ ३॥
एकाहमपि कौन्तेय!
भू(मि? यि)ष्ठमुदकं कुरु ।
कुलं तारयते तात! सप्त सप्त च सप्त च ॥ ४ ॥
इति जलदानप्रशंसापद्धतिः ॥
१६. अथ भूमिदानपद्धतिः।
भूमिं यः प्रतिगृह्णाति यश्च भूमि प्रयच्छति ।
तावुभौ पुण्यकर्माणौ नियतो स्वर्गगामिनौ ।। १ ।।
आश्रितस्याप्रदानेन दत्तस्य हरणेन च ।
जन्मप्रभृति यहत्तं सर्व नश्यति भारत! ॥ २ ॥
इति भूमिदानपद्धतिः ॥
१७. अथ तिलदानपद्धतिः
सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गी
कांस्योपदोहां सवनोत्तरीयाम् ।
धेनुं तिला(ना?न् वा)ददतो द्विजाय
लोका वसूनां सुलभा भवन्ति ।। १ ।।
इति तिलदानपद्धतिः ॥
१८. अथ विद्यादानपद्धतिः ।
त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती।
सर्वेषामेव दानानां विद्यादानं ततोऽधिकम् ॥ १ ॥

·२० सूक्तिरत्नहारे विद्यादानात् परं नास्ति वेदविद्या महाफला । अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते ॥२॥ (उमामहेश्वरसंवादे) दापनं त्वथ विद्यानां दरिद्रेभ्योऽर्थवेतनैः । स्वयं दत्तेन तुल्यं स्यादिति विद्धि शुभानने ॥३॥ इति विद्या(दा)नपद्धतिः ॥ १९ अथ सुवर्णदानम् । अग्निहि देवताः सर्वाः सुवर्ण च तदात्मकम् । तस्मात् सुवर्ण ददता दत्ताः सर्वाः स्म देवताः । इति सुवर्णदानम् ॥ २०. अथ तपाप्रशंसापद्धतिः अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा । एतत् तपो विदुधीरा न शरीरस्य शोषणम् ॥१॥ तपसा तदवाप्नोति यन्न शक्यं मनोरथैः । त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते ॥ २ ॥ मृन्मये भाजने पके यथा वै न्यस्यते द्रवः । तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते ॥ ३॥ विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् । यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥४॥ श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः। अफलाकांक्षिभिर्युक्तैः सात्विक परिचक्षते ॥५॥ सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ ६॥ मूढग्राहेणात्मना यत् पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थ वै तत् तामसमुदाहृतम् ॥७॥ एते महाभारते इति तपःप्रशंसापद्धतिः ॥

·आचारपद्धतिः ।
२१
२१. अथाहिंसापद्धतिः।
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सर्वयज्ञफलं चैव नहि तुल्यमहिंसया ॥१॥
अहिंसा परमो धर्मश्चाहिंसा परमं तपः ।
अहिंसा परमं सत्यमहिंसा परमार्जवम् ॥ २ ॥
अहिंस्रस्य तपोऽक्षय्यमहिंस्रो जायते सदा ।
अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता ॥३॥
(इतिहास समुच्चये)
इत्यहिंसापद्धतिः ॥
२२. अथ दयापद्धतिः।
सर्वसत्वे च यद्दानं सर्वसत्वे च या दया ।
सर्वसत्त्वप्रदानात्तु दयैवैका विशिष्यते ॥१॥
सर्वे वेदा न तत् कुर्यः सर्वयज्ञाश्च खेचराः ।
सर्वतीर्थाभिषेकश्च यत् कुर्याद् प्राणिनां दया ॥२॥
वाङ्मनाकर्मभिर्ये तु सर्वभूतहिते रताः ।
दयादर्शितपन्थानो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥ ३॥
फलाभिलाषोपहतान्तरात्मा परीक्षते पात्रविशेषमेव ।
कृपालुकस्त्वर्थितयैव तुष्टः प्रवर्तते दीनजनेषु दातुम् ॥ ४ ॥
(एते महाभारते)
इति दयापद्धतिः ॥
२३. अथाचारपद्धतिः।
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।
न चाङ्गचपल + + इति शिष्टस्य लक्षणम् ॥१॥
आचारसम्भवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः ।
वेदैर्यज्ञाः समुत्पमा यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः ॥ २॥

·२२
सूक्तिरत्नहारे
आचारालभ्यते वायुराचारादीप्सिता प्रजाः ।
आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्य लक्षणम् ॥ ३॥
अनसूया क्षमा शान्तिः सन्तोषः प्रियवादिता।
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ ४ ॥
न जातिर्न कुलं तात! न स्वाध्यायो नच श्रुतम् ।
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् ॥ ५॥
प्राप्नोति के वीर्यमसहारूपं नित्योत्थानात् प्रज्ञया पौरुषेण ।
न वेव सम्यग् लभते प्रशंसां न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥६॥
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपतेः स्यन्दनो वै शक्तो वोढुं न तथान्ये
[महीजाः।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति महाकुलीना न तथा मनुष्याः ॥७॥
(एते महाभारते)
इत्याचारपद्धतिः ।।
२४. अथ अनाचारपद्धतिः।
कपाले यदापः स्युः श्वदृतौ वा वृथा पयः।
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने नथा श्रुतम् ॥१॥
लोष्टमी वृणच्छेदी नखच्छेदी च यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः सूचकश्च नेहायुर्विन्दते महत् ॥ २॥
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलनिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥ ३ ॥
अशीला मिअमर्यादा नित्यसङ्कीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुषो भवन्तीह तथा निरयगामिनः॥४॥
(एते महाभारते)
इत्यनाचारपद्धतिः ॥
२५. अथ गृहस्थपद्धतिः ।
चतुर्णामाश्रमाणां तु गृहस्थस्तु विशिष्यते ।
सीदमानेन तेनेह सीदन्त्यन्येऽपि ते त्रयः ॥ १ ॥

·- गृहस्थपद्धतिः । अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् । शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थो धर्म उच्यते ॥२॥ अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति । नान्यस्तस्मात् परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः ॥ ३॥ देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च भृत्यान् गृह्याश्च देवताः । पूजयित्वा ततः पवाद् गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ ४ ॥ येषां नाग्रभुजो देवा न वृद्धातिथिवालकाः । राक्षसानेव तान् विद्धि निर्विशङ्कानमगलान् ॥५॥ अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । सामान्य भोजनं सद्धिहस्थस्य प्रशस्यते ॥६॥ वृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥७॥ (मनोः) चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् । उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्म: सनातनः ॥ ८॥ (महाभारते) दूरादतिथयो यस्य गृहमायान्ति निवृताः । गृहस्थ इति विज्ञेयः शेषास्तु गृहलक्षणाः ।। ९॥ (मार्कण्डेये) चत्वारस्ते तात! गृहे वसन्ति श्रियाभियुक्तस्य गृहस्थधर्मे । श्रान्तो ज्ञातिरवसमा कुलीनः सखा दरिद्रो भगिनी चान- [पत्या ॥१०॥ स्वधर्मकर्माणितजीविताना स्वेष्वेव दारेषु सदा रतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् [॥११॥ (महाभारते) इति गृहस्थपद्धतिः ॥

·सूक्तिरत्नहारे २६. अथ साध्वीपद्धतिः । कायक्लेशेन महता पुरुषः प्राप्नुयात् फलम् । तत् सर्वं लभते नारी सुखेन पतिपूजया ॥१॥ भात्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाम् । शरीरं लोकयात्रां च धर्म स्वर्गमृषीन पितॄन् ॥ २॥ (महाभारते) प्रहृष्टमानसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा। भर्तुः प्रीतिकरी या तु सा भार्या चेतरा जरा ॥ ३॥ (दक्षस्मृतौ) भर्तृशुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् । अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ॥ ४ ॥ (महाभारते) वधूनां परिणीतानां पत्युः पादान्तिकं विना । एकरात्रमपि स्थातुं न युक्तं कुलवेश्मनि ॥ ५ ॥ पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः । श्रियः स्त्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥ ६॥ (महाभारते भर्तारमनुगच्छन्ती सहधर्मचरी सती । इति कीर्तिमवामोति प्रेत्य चानुत्तमा गतिम् ॥ ७॥ (श्रीरामायणे) नित्यं प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्ये च दक्षया । सुसंयतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ ८ ॥ (पञ्चतन्त्रे) सम्पत्तौ च विपत्तौ च मरणे च न मुञ्चति । या स्वीया तां प्रति प्रेम जायते पुण्यकर्मणाम् ॥ ९ ॥ (भोजस्य) न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते । गृहं हि गृहिणीहीनमरण्यसदृशं स्मृतम् ॥ १० ॥ (इतिहाससमुखये) A ·साध्वीपद्धतिः। २५ शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीकृत्ति सपनीजने भर्नुर्विप्रकृतापि रोषणतया भा स्म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भोग्येष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥११॥ (शाकुन्तले) *हसि कपोळकहिअं गमिअमणकन्तदेहळिपएसम् । दिमणुक्खित्तमुहं एस हि मग्गो कुळवरणम् ॥ १२॥ जह जह जरापरिणओ होइ पई दुग्गओ विरूवो अ । कुळपाळिआण तह तह अहिअअरं वळ्ळहो होइ ॥ १३ ॥ कुळपाळिआ पेच्छह जोवणळाअण्णविन्भमविळासा। पवसन्तिब पवसिए एन्ति व्य पिए घरम्मइन्दे ॥१४॥ (सघशत्याम् ) दुग्गअधरम्मि घरिणी रक्तन्ती आउळत्तणं पइणो। पुच्छिअदोहळसद्धा पुणो वि उअ विअ कहेइ ॥१५॥ (शातवाहनस्य) किवणाण धणं णाआण फणमणी केसराइ सीहाण । कुळपाळिआण वि थणा कुत्तो छिप्पन्ति अमुआण ॥ १६ ॥ (गाथाकोशे) इति साध्वीपद्धतिः ॥ हसितं कपोलकथितं गमितमनाक्रान्तदेहलीप्रदेशम् । दृष्टमनुरिक्षप्तमुखमेष हि मार्गः कुलवधूनाम् ।। यथा यथा जरापरिणतो भवति पतिर्दुगतो विरूपश्च । कुलपालिकानां तथा तथाधिकतरं वल्लभो भवति ॥ कुलपालिकाः पश्यत यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः। प्रवसन्तीव प्रवसिते यान्तीव प्रिये गृहमायाते ॥ दुर्गतगृहे गृहिणी रक्षन्ती आकुलत्वं पत्युः । पृष्टदोहदश्रद्धा पुनरप्युदकमेव कथयति ॥ कृपणानां धनं नागानां फणामणिः केसराणि सिंहानाम् । कुलपालिकानामपि स्तनाः कुतः स्पृश्यन्तेऽमृतानाम् ॥

·सूक्तिरत्नहारे
२७. अथ पतिप्रशंसापद्धतिः।
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचको वर्तते रथः।
नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥१॥
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं मुतः ।
अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥२॥
दुश्शीलः कामहत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः।
स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥३॥
पतिहि भूषणं नार्या भूषणं भूषणादपि ।
0280
(एते श्रीरामायणे)
यादृग्गुणेन भर्ना स्त्री संयुज्येत यथाविधि ।
तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेणेव निम्नगा ॥५॥
(मनोः)
पत्या विना जीवति या न सा जीवत्यसंशयम् ।
पत्या विना मृतिः श्रेयो नार्याः क्षत्रियपुङ्गव! ॥६॥
(महाभारते)
इति पतिप्रशंसापद्धतिः ।।
२८. अथ श्रुतप्रशंसापद्धतिः।
विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन ।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥१॥
प्रस्तावसदृशं वाक्यं स्वभावसदृशं प्रियम् ।
आत्मशक्तिसमं क्रोधं यो जानाति स पण्डितः ॥२॥
(महाभारते)
प्राज्ञो हि जल्पता पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः।
गुणवद्वाक्यमादत्ते इंसः क्षीरमिवाम्भसः ॥३॥
वल्लभदेवस्य)
सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।
सर्वलोकाधिपत्यं च नैव शास्त्रविदहति ॥४॥

·श्रुतप्रशंसापद्धतिः।
२७
अपर्यन्तस्य कालस्य कियद्वा शरदः शतम् ।
तन्मात्रपरमायुर्यः स कथं खप्तुमर्हति ॥ ५॥
(पञ्चतन्त्रे)
ईक्षणध्यानसंस्पर्शर्मत्स्यकूर्मविहङ्गमाः।
पोषयन्ति स्वकान् पुत्रान् तद्वत् पण्डितवृत्तयः ॥ ६ ॥
यत्र सूक्तं दुरुक्तं वा समं स्यान्मधुसूदन ।
न तत्र प्रलपेत् प्राज्ञो बधिरेष्विव गायनः ॥७॥
(महाभारते)
विद्वानेव विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् ।
नाहि बन्ध्या विजानाति गुवी प्रसववेदनाम् ॥८॥
वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् ।
नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥९॥
(नीतिशास्त्रे)
अश्वाः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च ।
पुरुषविशेष प्राप्य भवन्त्ययोग्याश्च योग्याश्च ॥१०॥
(कलाविद्यायाम् )
न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुत्वा पुनस्ते तुलयन्त्यसत्यम् ।
तता समादाय समाचरन्ति स्वार्थांश्च कुर्वन्ति परस्य चार्थान
[॥११॥
(सर्वज्ञसोमेश्वरस्य)
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥१२॥
(भर्तृहरेः)
चरइति णस्सामण्णं विभइ जळस्सअणगोहणब्बोरिअम् ।
धवळो तह वि किसोअरि णस्सामण्णं धुरं वहसि ॥१३॥
हंसो मिएण मज्झे काओ जाइ वसई णन्दणवणम्मि ।
तह वि हु इंसो हंसो काओ काओ चित्र वराओ ॥१४॥

·सूक्तिरत्नहारे दोविसपक्खादहं भवळिमादो विसरवणिवासा । तह वि हु हंसघाणं दीसइ चिअ अन्तरं गुरुअम् ।। १५ ॥ (गाथाकोशे) इति श्रुतप्रशंसापद्धतिः ॥ २९. अथाज्ञप्रशंसापद्धतिः। निर्धनश्चापि कामार्थी दुर्वलः कलहप्रियः । मन्दशास्त्रो विवादार्थी त्रिविधं मूर्खलक्षणम् ॥ १॥ अनाहूतः सम्प्रविशत्यपृष्टो बहुभाषते । बलवन्तं च (वो ? यो) दृष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ २॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके परप्रत्ययकारिणौ। स्त्रियः कामितकामिन्यो मूर्खाः पूजितपूजकाः ॥ ३ ॥ (महाभारते) लोहिताभस्य च मणेः पनरागस्य चान्तरम् । यो न वेत्ति कथं तत्र क्रियते रत्नविक्रयः॥४॥ एरण्डभेण्डोकनकै प्रभूतैरपि संहतैः । दारुकृत्यं यथा नास्ति तथैवाः प्रयोजनम् ॥ ५ ॥ (पञ्चतन्त्रे) आत्मप्रशंसिनं धृष्टं दुष्टं विपरिधावकम् । सर्वदोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम् ॥ ६॥ (श्रीरामायणे) यच्छ्रुतं न विरागाय न धर्माय न शान्तये । सुबद्धमाप शब्देन काकवाशितमेव तत् ॥ ७॥ (व्यासशतके) प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् । अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतो नयः ॥ ८ ॥ (बल्लभदेवस्य)

·अज्ञप्रशंसापद्धतिः ।
यस्तु वेदे च वाक्ये च ग्रन्थधारणतत्परः ।
न च ग्रन्थार्थतत्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा ॥ ९ ॥
अध्रुवेण शरीरेण प्रतिक्षणविनाशिना ।
ध्रुवं यो नार्जयेद् धर्म स शोच्यो मूढचेतनः ॥१०॥
नमन्ति फलिता वृक्षा नमन्ति च बुधा जनाः।
शुष्ककाष्ठानि मूर्खाश्च भिद्यन्ते न नमन्ति च ॥११॥
(व्यासशतक)
विषमां हि गतिं प्राप्य देवान् गर्हयतेऽबुधः ।
आत्मनः कर्मदोषेणेत्येवं न ह्यवगच्छति ॥ १२ ॥
(महाभारते)
कश्चिदानवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति ।
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥१३ ॥
(श्रीरामायणे)
प्रवर्धमानः पुरुषस्त्रयाणामसुखावहः ।
पूर्वार्जितानां मित्राणां दाराणामय वेश्मनाम् ॥१४॥
(महाभारते)
यदविज्ञातशास्त्रेण कदाचित् साधितं भवेत् ।
नैव तद् बहुमन्तव्यं घुणोत्कीर्णमिवाक्षरम् ॥१५॥
(ङ्गारप्रकाशे)
सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः॥१६॥
(महाभारते)
अकामां कामयति यः कामयानां परिद्विषन् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ १७ ॥
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा ।
यश्च कुप्यत्यनीशः सन् स तु भूढतमो नरः॥ १८ ॥
गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।
दोष वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते ॥ १९ ॥

·१० सूक्तिरत्नहारे कालमाप्तं महारत्नं यो न गृह्णात्यबुद्धिमान् । अन्यहस्तगतं दृष्ट्वा पश्चात् स परितप्यते ॥ २० ॥ अविज्ञाप्रपञ्चस्य वचो वाचस्पतेरपि । बजत्यफलतामेव नयद्रुह इवेहितम् ॥ २१ ॥ (भारवे) सूर्यादन्यत्र यचन्द्रेऽप्यर्थासंस्पर्शि तत् कृतम् । खद्योत इति कीटस्य नाम तुष्टेन केनचित् ॥ २२ ॥ (भल्लटे) अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः। ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥ २३ ॥ (भर्तृहरेः) मूर्खा न द्रष्टव्या द्रष्टव्याचेन्न तैस्तु सह तिष्ठत् । यदि तिष्ठेन तु कथयेद् यदि कथयेन्मूर्खवत् कथयेत् ॥ २४॥ (सुन्दरपाण्डवस्य) स्तब्धप्रकृतिलोंके बहुमानमुपैति नातिशयनम्रः । स्फुटमत्रोदाहरणं पयोधरः कुवलयाक्षीणाम् ॥ २५ ॥ शाठ्येन मित्रं कपटेन धर्म परोपतापेन समृद्धभावम् । सुखेन विद्यां परुषेण नारी कांक्षन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥ २६ ॥ एकं हि चक्षुरमलं सहजो विवेको विद्वद्धिरेव सह संवसति(द्विदि)तीयम् । यस्सास्ति न द्वयमिदं स्फुटमेव सोऽन्ध- स्तस्यापमार्गचलने वद कोऽपराधः ॥२७॥ काव्येन मूर्खधनिनं प्रणयेन नीचं वेश्यां श्रुतेन शठशात्रवमार्जवेन । इच्छन्ति ये जगति रजायितुं विमूढा- स्तेषामरण्यरुदितेन समः प्रयासः॥ २८॥ (वल्लभदेवस्य) ·अज्ञप्रशंसापद्धतिः। आराध्य दुग्धजलधिः (वसु)धयैव देवान् देवाय हन्त महते गरलं दिदेश । येषां ध्रुवं प्रकृतिरेव जलाशयानां नीचेषु सम्मतिरसम्मतिरुत्तमेषु ॥ २९ ॥ काकाः प्रभुप्रणिहितैः पिकपट्टव(? ? धै) किन्दवृन्दमकरन्दरसं लभन्ताम् । प्राप्ते वसन्तसमये कथमाचरन्ति कर्णामृतानि कलपश्चमकूजितानि ॥३०॥ (सकलविद्याचक्रवर्तिनः) किं कर्पूररजः सुगन्धि न वदेत् किंवा विवादास्पदं सौरभ्ये हरिचन्दनं परिमले का कुकुमस्य क्षतिः। याचे त्वामयमजलिस्तव पदं गृह्णामि तेषां स्तुति- प्रस्तावेषु विशेषकोविद ! भवान् न स्तोतु कस्तूरिकाम् ॥३१॥ कनकभूषणसङ्क्रमणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिवध्यते । न च विरौति न याति न शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता॥ ३२॥ (मल्टे) अमितातिराकारात् प्रसूतिः परिशुद्धा च महामणेविशेषः । मङ्कटे चरणाङ्गुलीयके वा विनिवेशः पुनरस्य शिल्पितन्त्रम् ॥ ३३॥ (वल्लभदेवस्य) तद्वैदग्भ्यं समुचितपयस्तोयतत्त्वं विवेक्तुं सल्लापास्ते स च मृदुपदन्यासहृयो विलासः । आस्तां तावद् बक! यदि तथा वेत्सि किञ्चिच्छ्लथाङ्ग- स्तूष्णीमेवासितुमपि सखे! त्वं कथं मे न हंसः ॥ ३४॥ (भल्लटे) लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् पिबेच्च मृगवृष्णिकासु सलिलं पिपासादितः।

·३२ सूक्तिरलहारे कदाचिदपि पर्यटञ्चशविषाणमासादये- न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ ३५॥ (भर्तृहरे) 'ण गुणेहि हीरइ जणो हीरइ जो जेण भाविओ देण । णेच्छन्ति पुलिन्दा मोत्तिाइ गुञ्जाइ गह्नन्ति ॥ ३६॥ (सप्तशत्याम्) गाहाण अगेाण अ तन्तीसहा नवोढमहिळाण । ताणस्सच्चिअ+ण्डो जे ताण रसं ण आणन्ति ॥ ३७ ।। दोहिच्चिा लहइज्जइ सारसरिसो वि हिभावित्थागे । जकअक्कप्पाणिज्जा पडिवण्णजेञ्च णिवहह ॥ ३८ ॥ सज्जणविळाहणिजेपाअम्मिठवि ओण जेहि अप्पाणो। ते पुष्वपुरिसमाहप्पगविआ कह ण इज्जन्ति ॥ ३९ ॥ सरसं मळअसहापं विमळगुणं मित्तसङ्गदुळ्ळळिअम् । कमळं णहच्छाय कुणन्ति दोसाअर! णमो दे॥ ४०॥ मज्झे जडाण णिवसन्तअस्स कचो गुणाण वित्थारो । हरससिणो किण्ण बहुं एविकळाजण्णसेरीणा ॥ ४१ ॥ सारइ कळाभिरामं तण्णस्स तुह जाणि चिरमिअक । सरसा वि जेण समुहीण सकिअं कमळिणीकाळम् ॥ ४२ ॥ जळरा सीणविळच्छी उक्खासन्तो ण माइ भुवणअळे । दोसाअरस्स एवं केत्तिअमेत्तं वळइअस्स ॥४३॥ हा हा कह ण मरिज्जइ इमिणा दुक्खेण जम्म इन्दस्स। दीसइ गुहासमुब्जद्धजम्बुअ पअपन्ति चित्तळिआ ॥४४॥ उज्झइ परक्कमोकपतेण ळिआभिमाणरसो। सीहातणव्वणघड घोप्पइ ळक्खेहि माअङ्गो ॥ ४५ ॥ - न गुणैहियते जनो ह्रियते यो येन भावितस्तेन नेच्छन्ति पुलिन्दा मौक्तिकानि गुजा गृह्णन्ति ॥

·काव्यप्रशंसापद्धतिः। ३३ अवडसअपडणपच्चुअस्स सबन्धमुक्कस्स। वाहणजळज्जसिपुरओ गाहन्तो जिण्णहरिस्त ॥ ४६ ॥ णिवसउ सरम्मि हअविहिवसेण धवळत्तणं समुच्चहउ । तह वि हु हंसस्सगलंभणम (१) वओ कहं णु पावेइ ॥४७॥ (गाथाकोशे) इत्यज्ञप्रशंसापद्धतिः ।। ३०. अथ काव्यप्रशंसापद्धतिः। मधु स्वादु भृशं स्वादु मधुनोऽपि प्रियामुखम् । प्रियामुखादपि स्वादु सूक्तं सूक्तान किञ्चन ॥१॥ (कविवल्लभस्य) आदिराजयशोबिम्बमादर्श प्राप्य वाङ्मयम् । तेषामसन्निधानेऽपि न स्वयं पश्य नश्यति ॥ २ ॥ (दण्डिनः) वेश्यानामिव विद्यानां बहवः सन्ति भोगिनः । हृदयग्राहिणस्त्वासां विरलाः सन्ति वा न वा ॥३॥ दुर्जनहुताशतप्तं काव्यसुवर्ण विशुद्धिमुपयाति । दर्शयितव्यं तस्मान्मत्सरमनसः प्रयत्नेन ॥४॥ (वराहमिहिरस्य) काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सयः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥५॥ (काव्यप्रकाशे) प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्तमाभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥६॥ (वल्लभदेवस्य) इति काव्यप्रशंसापद्धतिः ॥ F ·सूक्तिरनहारे ३१. अथ सुजनपद्धतिः। सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत सङ्गमम् । सद्भिर्विवादो मैत्रं च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत् ॥१॥ (महाभारते) निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरति ज्योत्स्ना चन्द्रश्चण्डालवेश्मनः ॥ २ ॥ अपेक्षन्ते न च स्नेह न पात्रं न दशान्तरम् । सदा लोकहितासक्ता रत्नदीपा इवोत्तमाः॥३॥ साधोः परुषवाक्येन न मनो याति विक्रियाम् । नहि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया ॥ ४ ॥ पृष्ठतो न विजल्पन्ति दीनमप्युद्धरन्ति च । संवासं नावमन्यन्ते तस्मात् सेव्या हि साधवः ॥ ५॥ (महाभारते) सन्तो मनसि कृत्वैव प्रवृत्ताः कुत्यवस्तुनि । कस्य प्रतिशृणोति स्म कमलेभ्यः श्रियं रविः ॥ ६॥ (मुरारेः) सत्सु कार्यवां घुसामलमेवाग्रतः स्थितिः। बाग्वृत्तिरधिका सा चेत् करोत्युभयलाघवम् ॥ ७ ॥ (भोजस्य) सुवृत्तस्यैकरूपस्य परप्रीत्यै कृतोन्नते। साधोः स्तनयुगस्येव पतनं कस्य तुष्टये ॥ ८ ॥ वरं तस्करसम्बन्धः सुजनैः सह सङ्गमात् । तस्करो हि हरत्यर्थ साधुस्तु हृदयं हरेत् ॥ ९ ॥ पातितोऽपि कराधातैरुत्पतत्येव कन्दुकः । प्रायेण हि सुवृत्तानामस्थायिन्यो विपत्तयः॥१०॥ (बृहत्कथायाम्) विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः। एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः॥११॥ (महाभारत) ·सुजनपद्धतिः। ससारविषवृक्षस्य द्वयमेवाधिक फलम् । सुभाषितरसास्वादः सुजनैः सह सङ्गमः ॥ १२ ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) प्रलये भिन्नमर्यादा भवन्ति सलिलाकराः । मर्यादाभेदमिच्छन्ति प्रलयेऽपि न साधवः ॥ १३ ॥ गुणः कृशोऽपि प्रथते पृथुरप्यपचीयते । प्राप्य साधुखलौ चन्द्रः पक्षाविव सितासितौ॥ १४ ॥ सन्त एव सतां नित्यमापत्तरगहेतवः । गजानां पङ्कलग्नानां गजा एव धुरन्धराः ॥ १५ ॥ (पञ्चतन्त्रे) हृदयानि सतामेव कठिनानीति मे मतिः । खलवाग्विशिखैस्तीक्ष्णैर्मियन्ते न मनाग यतः ।। १६ ॥ (गजेन्द्रसिंहस्य) गतिरेवात्मनः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः । काकैः सह प्रवृद्धस्य कोकिलस्य कला गिरः ॥ १७॥ खलसङ्गेऽपि नैष्णुर्म कल्याणप्रकृतेः कुतः । (भोजस्य) विरलास्तादृशो लोके शीलसौन्दर्यसम्पदः । निशाः कियत्यो वर्षेऽपि यास्विन्दुः पूर्णमण्डलः ॥ १९ ॥ (उद्भटस्य) चरितं हि सतां नित्यं दुर्जनोंपहन्यते । रत्नदीपस्य तीवोऽपि न वायुबांधते शिखाः ॥ २० ॥ (बृहत्कथायाम् ) सुजनो न याति वैरं परहितबुद्धिविनाशकालेऽपि । छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुखं कुठारस्य ॥ २१ ॥ न भवति भवति तु न चिरं भवति चिरं चेत् फले विसंवदति । कोपः सत्पुरुषाणां तुल्यः स्नेहेन नीचानाम् ॥ २२ ॥ (सुन्दरपाण्ड्यस्स) ·सूक्तिरत्नहारे खल्पापि साधुसम्पद् भोग्या महतां न पृथ्व्यापि खलश्रीः । सारसमेव पयस्तृषमपनयति न यादसां पत्युः॥ २३ ॥ (रविगुप्तस्य) श्वा यदि दशति मनुष्यान् न ते जनास्तं प्रति दशन्ति । यद्याक्रोशति नीचो न च तं वदतीह सज्जनः किञ्चित् ॥ २४ ॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो विदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोषः परोपकारः सतां व्यसनम् ।। २५ ॥ (भट्टबाणस्य) इक्षोरणात् क्रमशः पर्वणि पर्वणि यथा रसविशेषः। तद्वन् सज्जनमैत्री विपरीतानां तु विपरीतम् ॥ २६ ॥ स्वाधीने माधुर्ये मधुराक्षरसंहितेषु वाक्येषु । किं नाम सत्त्ववन्तः पुरुषाः परुषाणि भाषन्ते ॥ २७॥ धिक् धिक् सज्जनमैत्री दुर्जनसंसर्ग एव नो भवतु । सज्जनवियोगकाले भवन्ति तीव्राणि दुःखानि ॥ २८ ॥ अप्रियवचनाङ्गारैर्दग्धोऽपि न विप्रियं वदत्यायः । किं दह्यमानमगरु स्वभावसुरभि परित्यजति ॥ २९ ॥ अपि सहवसतामसतां जलरुहजलवद्भवत्यसंश्लेषः। दूरेऽपि सतां वसतां प्रीतिः कुमुदेन्दुवद् भवति ॥ ३० ॥ मृद्धटवत् सुखभेद्यो दुःसन्धानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकघट इव दुर्भेद्योऽसौ सुसन्धानः ॥ ३१ ॥ (पञ्चतन्त्रे) पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः खादन्ति न खादुफलानि वृक्षाः । पयोधरो न क्वचिदत्ति सस्य परोपकाराय सतां विभूतिः ॥ ३२ ॥ भवन्ति नम्रास्तरवः फलागमै- नवाम्बुभिर्दरविलम्विनो घनाः । (सुन्दरपाण्ड्यस्य) ·सुजनपद्धतिः । अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ३३ ॥ (कालिदासस्य) इयमुन्नतसत्त्वशालिनां महतां कापि कठोरचित्तता। उपकृत्य भवन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकारशकया ॥ ३४ ॥ (अमृतवर्धनस्य) आदिमध्यनिधनेषु सौहृदं सज्जने भवति नेतरे जने । छेददाहविनिघर्षणादिभिर्नान्यभावमुपयाति काञ्चनम् ॥ ३५ ॥ (किराते) उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च भवन्ति चोदिताः। अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः ।। ३६ ॥ (किराते) ते विरळा सप्पुरिसा जे अभणन्ता घटेन्ति कज्जकळावे । थोअ चिअ ते वि दुमा जे अमुणिअकुसुमणिग्गमा देन्ति फळम् [॥३७॥ सअळुज्जोइअवसुहे समत्थाजिअळोअवित्थरन्तपआवे । ठाइ ण इरं रविम्मि व विहाणपडिआ वि मइळदा सप्पुरिसे।।३८॥ (सेतो) अणुवत्तणं किळन्तो वेसे वि जणे अहिण्णमुहराओ। अप्पध्वसो वि सुअणो परव्वसो आहिजाईए ॥ ३९ ॥ विण्णाणगुणमहप्पे पुरिसे वेसत्तणं वि रमणिज्जम् । जणणिन्दिए उण जणे पिअत्तणेणाविळज्जामो॥४०॥ * ते विरलाः सत्पुरुषा येऽभण्यमाना घटयन्ति कार्यकलापान् । स्तोका एव तेऽपि गुमा येऽज्ञातकुसुमनिर्गमा ददति फलम् ॥ सकलोयोतितवसुधे समस्तजीवलोकविस्तीर्यमाणप्रतापे । तिष्ठति न चिरं रवाविव विधानपतितापि मलिनता सत्पुरुषे । अनुवर्तनं कुर्वन् द्वेष्येऽपि जनेऽभिन्नमुखरागः । आत्मवशोऽपि सुजनः परवश आभिजात्यस्य ॥ विज्ञानगुणमाहात्म्ये पुरुषे द्वेष्यत्वमपि रमणीयम् । जननिन्दिते पुनर्जने प्रियत्वेनापि लज्जामहे ॥

·सूक्तिरलहारे *अवमाणिओ वि (ण) तहा दुम्मिज्जइ सज्जणो विभवहीणो । पडिकाउं असमत्थो माणिज्जन्तो जह परेहि ।। ४१॥ सुजणो ण कुप्पइ विअ अह कुप्पइ अप्पि ण चिन्तेइ । अह चिन्तेइ ण जप्पइ अह जप्पइ लज्जिओ होइ ।। ४२ ॥ दिढरोसकल्लसिअस्स वि सुअणस्त मुहाहि विप्पियं कन्तो। राहुमुहम्मि वि ससिणो किरणा अमुअचिभ मुअन्ति ॥ ४३ ॥ फलसम्पत्तीए समोणआइ तुङ्गाइ फळविपत्तीए । हिअाइ सुपुरिसाणं महातरूणं व सिहराइ ॥ ४४ ॥ (एताः सप्तशत्याम्) पण्णक्कुडिए वि जळिऊण हुअवहो जळज्जणवटम्मि । गहु दे परिहरि मा विसमदसा सहिआअ सप्पुरिसा॥४५॥ अच्छतु अणं सुअणा परोवआरकरणदुळ्ळळिआ। सन्ताविअ खळळोए सुणिअ गुणेसु पित्विजन्ति ॥ ४६॥ अड्डत्तणाइ वाळअ होन्वि जळच्छाहा णिग्गुणाणं पि । सज्जणसिळाहणिज्जा दुक्खं हि गुणा विडप्पन्ति ॥ ४७ ॥ गवरपिआजञ्चिवणिप्पद्धति विवरिभ मुहम्मि सुअणम्मि । रअणा जप्पिअ उपहिसमो सरन्तो वि दावेह ॥ ४८ ॥ पञ्चक्खश्चिअणवरं रअणेहि पसाहिओ भावेइ । होइ गुणमण्डिओ गुणअई समाणो वि रमणिज्जो ॥ ४९ ॥ महइ सम्मूळा ण समुण्णआ ण बहुसउणिसत्थणिळआण। सप्पुरिसा ण दुमाणं वपरो व आरप्फलारत्ती ॥ ५० ॥ * अवमानितोऽपि न तथा दूयते सज्जनो विभवहीनः । प्रतिकर्तुमसमर्थो मान्यमानो यथा परैः ।। सुजनो न कुप्यत्येवाथ कुप्यत्यप्रियं न चिन्तयति । अथ चिन्तयति न जल्पत्यथ जल्पति लज्जितो भवति । दृढरोषकलुषितस्यापि सुजनस्य मुखाद् विप्रियं कुतः । राहुमुखेऽपि शशिन: किरणा अमृतमेव मुञ्चन्ति ॥ फलसम्पत्त्या समवनतानि तुनानि फलविपत्त्या। हृदयानि सुपुरुषाणां महातरूणामिव शिखराणि ॥ -

·दुर्जनपद्धतिः।
दिण्णदुरिदप्प ... सणदुमुक्खळ सुअणरक्खसन्तेलाम् ।
एआरिसं सुपुरिसं धरणिधर ती कमत्थासि ॥ ५१ ॥
अकहिज्जन्ता विजणे ण णेअळज्जं वहन्ति काउरिसा ।
सप्पुरिसा उण गुणकीत्तणो विकिहिओ ण आहोन्ति ॥ ५२ ॥
विमळेण विकहव उमा एकसरुवस्स सुअणहिअअस्स ।
फळिहो फळेण किरइ आसअवसम्भिण्णरूवेण ॥ ५३॥
णे पच्छन्तिअणेहळवस्त कज्जळग्गाण होन्ति मणअन्ति ।
अमुण्णिणिअदसाविसेसा सुअणा रअणप्परएक्ख ॥ ५४॥
अभणन्ताण विळज्जइ परिमाणं सुपुरिसाण चरिएहि ।
किं जप्पन्ति मणीओ जेण सहस्सेण गप्पन्ति ।। ५५ ॥
(एता गाथाकोशे)
इति सुजनपद्धतिः ॥
३२. अथ दुर्जनपद्धतिः।
निर्माय खलजिहाग्रं सर्वप्राणहरं नृणाम् ।
चकार किं वृथा शस्त्रविष(वहीन्) प्रजापतिः ॥१॥
वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यवैरयोः ।
श्वा भवत्युपघाताय लिहन्नपि दशन्नपि ॥२॥
ये मूर्खा ये च मुखरास्ते हि भूत्यवलेपतः।
क्षणसौम्याः पराकाराद्विपर्यासेन गृढ़ते ॥३॥
(प्रताप:)
(मोजस्य)
यद् यदिष्टतमं देयं तत्तद् गुणवते किल।
अत एव खलो दोषान् साधुभ्यः सम्प्रयच्छति ॥ ४ ॥
(वल्लभः)
दुर्जनः प्रकृति याति सेव्यमानोऽपि नित्यशः।
स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छमिव नामितम् ॥ ५॥
किं हि नाम न भिद्येत भिद्यमानं दुरात्मभिः ।
परोपघातव्यायामकिणीकृतमुखैनरैः ॥ ६॥

·सूक्तिरत्नहारे दुर्जनो निकृतिप्रायः सेव्यमानो बुधैरपि । घृष्यमाण इवाङ्गारो निर्मलत्वं न गच्छति ॥ ७॥ (व्यासशतके) खलेषु सत्(सु निर्याता (ब)यमार्जयितुं गुणान् । इयं सा तस्करग्रामे रत्न(क्रोयविडम्बना ॥ ८॥ (बृहत्कथायाम् ) कुलीनः प्रायशो लोके तादृशस्योपकारकः । तिमिरं हि तिरस्कारि तस्करस्योपकारकम् ॥ ९ ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) प्रायः प्रकाशतां याति मलिनः साधुवाधया । नाग्रसिष्यत चेदर्क कोऽज्ञास्यत् सिंहिकासुतम् ॥ १० ॥ (प्रतापः) परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा । आत्मवाच्यं न जानीते जानन्नपि च मुह्यति ॥ ११ ॥ प्रायः परापकाराय दुर्जना सततोचतः । अवश्यकरणीयत्वान्न कारणमपेक्षते ॥१२॥ (वल्लभदेवस्य) यथा गजः परिश्रान्तश्छायामाभित्य विश्रमेत् । विश्रम्य तद्रुमं हन्यात तथा नीचः स्वमाश्रयम् ॥ १३ ॥ (सोमेश्वरस्य) श्रुतेनापि हृदिस्थेन खलो न स्यात् सुशीलवान् । मधुना कोटरस्थेन निम्बः किं मधुरायते ॥ १४ ॥ चारुता परदारेभ्यो धनं लोकोपतप्तये । प्रभुत्वं साधुनाशाय खले खलतरा गुणाः ॥१५॥ दुर्जनेनोच्यमानानि वांसि मधुराण्यपि । अकालकुसुमानीव त्रासं सञ्जनयन्ति हि ॥ १६ ॥ येषां प्राणिवधः क्रीडा नर्म मर्मच्छिदो गिरः । कार्य परोपतापित्वं ते मृत्योरपि मृत्यवः॥ १७ ॥ (एते शृङ्गारप्रकाशे) ·दुर्जनपद्धतिः । अहो कुटिलबुद्धीनां दुर्गाबमसतां मनः । अन्यन्मनसि कण्ठेऽन्यदन्यदोष्ठपुटे स्थितम् ॥ १८ ॥ (व्यासशतके) दह्यमानाः सुतीक्ष्णेन नीचाः परयशोग्निना । अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दो प्रकुर्वते ॥ १९ ॥ न मानं न च सान्त्वं वा न दानं वापि भेषजम् । अमोघं भेषजं तावत् खलानां खल एव सः॥२०॥ इतो हास्यतरं लोके किञ्चिदन्यन्न विद्यते । यत्तु दुर्जन इत्याह सज्जनं दुर्जनः स्वयम् ॥ २१ ॥ वृथा ज्वलितकोपाग्नेः परुषाक्षरवादिनः । दुर्जनस्यौषधं नास्ति किश्चिदन्यदनुत्तरात् ॥ २२ ॥ (एते महाभारते) अहो प्रकृतिसादृश्यं श्लेष्मणो दुर्जनस्य च । मधुरैः कोपमायाति कटुकैरपि शाम्यति ॥ २३ ॥ (सोमेश्वरस्य) दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सन् । मणिनालङ्कृतः सर्पः किमसौ न भयङ्करः॥ २४ ॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) उपकारोऽपि नीचानामपकाराय कल्पते । पयापानं भुजङ्गस्य केवलं विषवर्धनम् ॥ २५ ॥ (प्रतापः) खलजिह्वा च नौका च प्रतिकूलप्रवर्तिनी । प्रतारणाय लोकानां दारुणा केन निर्मिता ॥ २६ ॥ (कविवल्लभस्य) कुर्वते स्वमुखेनैव बहुधान्यस्य खण्डनम् । नमः पतनशीलाय खलाय मुसलाय च ॥ २० ॥ (चप्फळदेवस्य) परनिन्दा जन्मफलं परव्यापत्तिरुत्सवः । परदोषोपलम्भश्च खलानां निधिदर्शनम् ॥ २८ ॥ (व्यासशतके) ·४२ सूक्तिरलहारे न विभेम्यस्तदोषत्वादिति चेतसि मा कृथाः । गुणिनां गुणवत्तैव वैरहेतुर्दुरात्मनाम् ॥ २९ ॥ चिरेण रक्षितस्यापि पोषितस्याप्यधोगतः । आर्द्रकस्येव नीचानां कटुत्वं केन खण्ड्यते ॥ ३० ॥ परोपघातविज्ञानलाममात्रोपजीविनाम् । दाशानामिव धूत्तौना जालाय गुणसङ्ग्रहः ॥ ३१ ॥ पञ्चतन्त्रे) तप्यते याति सन्धानं द्रवीभवति नभ्यते । मृदु दुर्जनचित्तेन किं लोहभुपमीयते ॥ ३२ ॥ (व्यासशतके) गुणा यत्र न पूज्यन्ते का तत्र गुणिनां गतिः ! ननक्षपणकग्रामे रजकः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥ (बिल्हणत्य) गुणैरप्युपनीतानां वाचालानां पदे पढ़े। खलानां मेखलानां च जयन्या केवल स्थितिः ॥ ३४ ॥ (गोपालस्य) अधमे सङ्गता लक्ष्मीनोपयोगाय कस्यचित् । कर्दमे पतिता छाया सहकारतरोरिच ॥ ३५ ॥ असतामुपभोगाय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमन्दः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते ॥ ३६॥ (बृहत्कथायाम्। न क्षुधातृप्तये किञ्चिन्नाधर्मो विद्यते क्वचित् । तथापि सो दशति दुर्जनानां तथा क्रिया ॥ ३७ ॥ अपवादादीतस्य समस्य शुणदोषयोः । असद्वृत्तेरहो वृत्तं दुर्विभाव्यं विधेरिव ॥ ३८ ॥ (भारवे) विवृण्वती पुरस्तेक्षण्यं पृष्ठतः कुर्वती गुणम् । कर्णान् विध्यति लोकस्य सूचिवत् सूचकस्य वाक् ॥३९॥ (कविराक्षसस्य)

·।
दुर्जनपद्धतिः ।
नीचः प्रकृतितीवत्वान्मानितोऽपि च वाधते ।
शिरसि स्थाप्यमानोऽपि दशत्येव भुजङ्गमः ॥ ४० ॥
दुर्जनः सह सम्पर्कः शत्रुतापि न युज्यते ।
गृहीते दह्यतेऽङ्गारे शान्ते कृष्णायते करः ॥४१॥
(व्यासशतके)
जीवनग्रहणे नत्रा गृहीत्वा पुनरुन्नता।
किं कनिष्ठाः कि ज्येष्ठा घटीयन्त्रस्य दुर्जनाः ॥ ४२ ॥
(सकलविद्याधरस्य)
शुनां च पिशुनानां च प्रतिवेश्मप्रवेशिनाम्
प्रयोजनं न जानीमः पात्राणां दूषणाहते ॥ ४३ ॥
(गोविन्दकवेः)
यथा पुष्करपणेषु पतितास्तोयविन्दवः ।
न श्लेषमुपगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम् ।। ४४ ॥
সন্সধ্ব স্থাব্দ। অম্ব কাল দ্বিখৰিনা।
असामर्थ फलन्त्येते निर्गुणेषु सदा गुणाः ॥ ४५ ॥
(श्रीरामायणे)
दीयते स्वच्छहदयः पिण्डो येनैव पाणिना।
मार्जार इव दुर्वृत्तस्तमेव हि विलुम्पति ॥ ४६ ॥
(कविवल्लभस्य
अन्तश्छिद्राणि भूयांलि कण्टका बहवो बहिः ।
कथं कमलनाळस्य मा भूवन भङ्गुरा गुणाः ॥ ४७ ॥
(भल्लटे
प्रखला एव खलानां प्रशमायालं न जातु सत्पुरुषाः ।
कुष्ठव्याघेरौषधम(रूप? रुष्कर)मुशन्त्यनिष्टतमम् ॥ ४८ ॥
(पञ्चतन्त्रे)
लब्धोदयः खलजनः प्रथमं स्वजने करोति परितापम् ।
उद्गच्छन् दवदहनो जन्मभुवं दारु निर्दहति ॥४९॥
दूरेऽपि परस्यागसि पटुर्जनो नात्मनः समीपेऽपि ।
खं व्रणमाक्षि न पश्यति शशिनि कळकं निरूपयति ॥ ५० ॥

·सूक्तिरस्नहारे परिवादे दशवदनः पररन्ध्रनिरीक्षणे सहस्राक्षः । सत्तवित्तहरणे बाहुसहस्रार्जुनो नीचः ।। ५१ ॥ (सुन्दरपाण्ड्यस्य) दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोशनिषण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेदः ॥५२॥ (पन्न्वतन्त्रे) पात्रमपात्रीकुरुते दहति गुणान् स्नेहमाशु नाशयति । अमले मलं नियच्छति दीपच्छायेव खलमैत्री ॥ ५३ ॥ अप्यात्मनो विनाशं न गणयति खलः परव्यसनहृष्टः। प्रायः सहस्रनाशे समरमुखे नृत्यति कबन्धः॥ ५४ ॥ (चप्फळदेवस्य) अतिमथिते कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः । तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपद्यते दृष्टिः॥ ५५ ॥ (सुबन्धोः) हालाहलवज्राशनिकृतान्तपाशाश्रयाशदृष्टिविषान् । विधिना नूनं सृजता दुर्जनसर्गे कृता योग्याः ।। ५६ ॥ (अङ्कावल्यां) कटु रटति निकटवर्ती वाचाटष्टिट्टिभो यत्र । अपसरणमेव युक्तं मौनं वा राजहंसस्य ॥ ५७ ॥ उपकृतिरेव खलानां दोषस्य गरीयसो हेतुः । अनुकूलाचरणेन हि छुप्यन्ति व्याधयोऽत्यर्थम् ॥ ५८ ॥ (चप्फळदेवस्य) सहजान्धदृशः स्वदुर्नये परदोषेक्षणदिव्यचक्षुषः । स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णग्रहणेष्वसाधवः ॥ ५९॥ (माघे) श्रुतिस्मृतिभ्यां सुजनो नियम्यते परापवादेन तु मध्यमो जनः । कषायसंसाधितशुष्कचर्मवद् वधेन नीचः समुपैति मार्दवम् ॥६॥ (किराते) किमत्र चित्रं यदि सज्जनो जनः करोति विद्वज्जनसाधुपूजनम् । करोति यनीचकुलोद्भतो जनस्तद्भुतं शैत्यमिवार्कमण्डले ॥११॥ (पञ्चतन्त्रे)

·दुर्जनपद्धतिः।
धृमः पयोधरपदं कथमप्यवाप्य
वर्षाम्बुभिः शमयति ज्वलनस्य तेजः ।
दैवादवाप्य कलुषप्रकृतिमहत्त्वं
प्रायः स्वबन्धुजनमेव तिरस्करोति ।। ६२ ॥
परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेऽपि मधुरो
यदीयः सर्वेषामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः ।
न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि सहशमक्षेत्रपतितः
किमिक्षोर्दोषोऽयं न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ ६३
आमूलाग्रनिवद्धकण्टकतनुनिर्गन्धपुष्पोद्गम-
श्छाया न श्रमहारिणी न च फलं क्षुत्क्षामसन्तर्पणम् ।
बु—रद्रुम ! साधुसङ्गरहितस्तत्तावदास्तामहो
अन्येषामपि शाखिनां फलवतां गुप्त्यै वृतिर्जायसे ॥६४॥
(भल्लटे)
चन्दामअसुरतरुकोद्धृहाणजम्मो तहिचे।
हाळाहळस्स जाई सुअणो वळवजिया कत्तो ॥६५॥
मुअणो मुहा किळम्मइ हरइ खळच्चेअण परव(हुहू)हिअ-
[अम् ।
तरुणोपळाळगळहि उन्तरइकरण्ण उण पञ्चमुहो ॥ ६६ ॥
के विकअपरिभवं चिअ वहन्ति णहु अण्णहा पसहा ।
पाएसि पेक्खिआ सञ्चरन्ति करिणो ण हत्थेहि ॥ ६७ ॥
सुअणत्तणं णकेण वि अन्तो मइळाणतिरए काउम् ।
सीसेण वहन्तस्स वि हरस्स कोच्चिअ मिश्रको ॥६८॥
आ अधरविआइ वि कुउरिसाण सज्जणरहस्स भणिभाइ ।
अपहुप्पन्ता लच्चिअ फळहुअन्तिहिअएवळाणन्ति णिदोसो
[॥ ६९ ॥
णहु कोइ वि णहु कोइ सचहा गुणविमुक्को ।
छीरसमुद्दपि विसं रअणाइ विसहरसिरम्मि ॥ ७० ॥

·सूक्तिरलहारे मन्दं पेच्छन्ति सुणन्ति किं विधो अञ्चिरेण कुप्पन्ति । दिण्णा खखाणवाही विहिणा विभवापदेसेण ॥ ७१ ॥ पुरिसा जं गुणरहिआ कुळेण गव्वं वहन्ति दे मूढाः । पंसुप्पण्णं वि धणं गुणरहि भणह किं कुणइ ॥ ७२ ॥ पुरिसाणा कुळीणाण वि ण कुळं विणअस्स कारणं होई । मइरामअळच्छिसहोअरं पि मारेइ किं ण विसम् ॥ ७३ ॥ विद्दविआ गुणदोसे कवाअ डोहेण खणतत्तिळो। दिव्यो वखळोण आसनसण्ठिअण्णमइळेइ ॥ ७४ ॥ वद्धरमइ आच्छिा रअणाइजिआ विआविखिइवेण । जाणं खळअणचिन्ता खविअं हिअ ण णिम्मविअम् ॥७५॥ धण्णा बहिरद्धळआ दोच्चिअ जीयन्ति माणुसा खोए । लसुणन्ति पिसुणवअणं खनिस्सिष्टुं ण पेच्छन्ति ॥७ मइलामअन्धणअणदूरत्तो सन्तु दुअगमाअगा! जे वि परिअत्तजीहा पच्छासण्णा परं भयं देन्ति ॥ ७७ ।। (गाथाकोशे) *मा वच्छह विस्सम्भं पयुहे बहुचाडुअम्मणिउणाण । णिव्वत्तिअकज्जपरम्मुहाण सुणआण व खळाण ॥ ७८ ॥ अउळीणो दोमुहओ ता महुरो भोअणं बहे जाव । मुखोब्ब खळो जिण्णम्मि भोअणे विरसमारसइ ॥७९॥ (सप्तशत्याम) इति दुर्जनपद्धतिः ॥ *मा व्रजत विस्रम्भं प्रमुखे बहुचाटुकर्मनिपुणानाम् । निर्वतितकार्यपराङ्मुखानां शुनकानामित्र खलानाम् ॥ अकुलीनो द्विमुखस्तावन्मधुरो भोजनं मुखे यावत् । मुख इब रहलो जीर्णे भोजने विरसमारसति ॥

·३३. अथ युगप्रशंसापद्धतिः। कृतं नाम युगं तात! यत्र धर्मः सनातनः। कृत एव न कर्त्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे ॥१॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः । कृते युगे समभवन् स्वधर्मनिरताः प्रजाः ॥ यावद् यावदभूच्छूद्धा देह धारयितुं नृणाम् । तावत् ताबच जीवन्तो नासीद् यमकृतं भयम् ॥३॥ न तस्मिन् युगसंसर्ग व्याधयो नेन्द्रियक्षयः। नासूया नापि सहितं न दर्षों नापि पैशुनम् ॥ ४ ॥ ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भाविष्यति । प्रोक्षिता पत्र पशवो धर्म प्राप्स्यन्ति वै मखे ॥ ५॥ ततो वै द्वापरं नाम मिश्रा कालो भविष्यति । द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन भविष्यति ॥६॥ न च विक्रीयते ब्रह्म ब्राह्मणैश्च तदा नृप। न च शूद्रसमभ्याशे वेदानुचारयन्त्युत ॥ ७ ॥ कलौ जगत्पति विष्णुं सर्वस्रष्टारमीश्वरम् । नार्चयिष्यन्ति मैत्रेय! पाषण्डोपहता जनाः ॥ ८ ॥ (श्रीविष्णुपुराणे कलेरन्ते भविष्यन्ति नररूपेण राक्षसाः। मनुष्यान् भवयिष्यन्ति वित्ततो न शरीरतः ॥९॥ अट्टशूला जनपदा शिवशूलाश्चतुष्पथाः । केशशूलाः स्त्रियश्चैव भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ १० ॥ प्रायशः कृपणानां च तथा बन्धुमतामपि । विधवानां च वित्तानि हरिष्यन्तीह मानवाः ॥ ११ ॥ आक्रम्याक्रम्य साधूनां दारांश्चैव धनानि च । भोक्ष्यन्ति निरनुक्रोशा रुदतामपि भारत ! ॥ १२ ॥ !

·सूक्तिरत्नहारे परमायुश्च भवति तदा वर्षाणि षोडश । ततः प्राणान् विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥१३॥ क्रयविक्रयकाले च सर्वः सर्वस्य वञ्चनाम् युगान्ते भरतश्रेष्ठ ! वृत्तिलोभात् करिष्यति ॥ १४ ॥ (महाभारते) नष्टा श्रुतिः स्मृतिलता प्रायेण पतिता द्विजाः । मलेन नाशिताः शिष्टा हा वृद्धो वर्धते कलिः॥ १५ ॥ (माधवस्य) प्राप्ते कलौ राजनि चार्थलुब्धे धनेन किं जीवितमेव रक्ष । किं नैष लाभो यदि सौनिकेन मुच्येत मेषो हतसर्वरोमा॥१६॥ गुणार्जनक्लेशमपार्थकं त्यज प्रगल्भतामाश्रय जीव्यते यया । गतः स कालः सह साधुचेष्टितैरकृत्रिमैयंत्र गुणैर्विजृम्भितैः [॥१७॥ अहृतहृदयाः सन्तः सत्यं ब्रवीमि निशम्यता विपिनमधुना गत्वा वासो मृगैः सह कल्प्यताम् । सुजनचरितध्वंसिन्यस्मिन् खलोदयशालिनि प्रभवति कलौ नायं कालो गृहेषु भवादृशाम् ॥ १८॥ कपटपटुता द्रोहे चित्तं सतां च विमानना मतिरपनये शाठ्यं मित्रे सुतेष्वपि वञ्चना । कृतकमधुरा वाक् प्रत्यक्षं परोक्षविघातिनी कलियुगमहाराजस्यैताः स्वराज्यविभूतयः ॥ १९ ॥ (पञ्चतन्त्रे) इति युगप्रशंसापद्धतिः ॥ ३४. अथ कर्मप्रशंसापद्धतिः । इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपयुज्यते । सिक्तमूलस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते ॥१॥ (व्यासशतके) ·कर्मप्रशंसापद्धतिः । अर्था रहे निवर्तन्ते स्मशाने मित्रवान्धवाः । सुकृतं दुष्कृतं चैव गच्छन्तमजुगच्छति ॥ २॥ (महाभारत) अदीर्घदर्शिभिः क्रूरैरैन्द्रियकैरपि । इसनिः क्रियते कर्म रुदगिरनुभूयते ॥ ३ ॥ यथा छायातपो नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् । तथा कर्म च की च सम्बद्धौ सर्वजन्तुषु ॥ ४ ॥ यथा धेनुलहलेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्ग कर्तारमनुगच्छति ॥ ५ ॥ अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवलन्ते तथा कर्माणि देहिनाम् ॥ ६ ॥ यं यमिच्छेद् यथाकामं तं तमेव तथाप्नुयात् । यदि न स्या(त) पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥७॥ न बुद्धिर्धनलाभाय न जाळ्यमसमृद्धये । कर्मपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ ८॥ (व्यासशतके) यः करोति नरः पापं न तस्यात्मा ध्रुवं प्रियः । आत्मनैव कृतं पाएमात्मनैवोपभुज्यते ॥ ९ ॥ विपत्तौ कि विषादेन सम्पत्तौ विस्मयेन किम् । भवितव्यं भवत्येव कर्मणामीटशी गतिः ॥ १० ॥ मनोनुकूला प्रमदा रूपवत्यः स्वलकृताः। वासः प्रासादपृष्ठेषु भवन्ति शुभकर्मणाम् ॥ ११ ॥ अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या पिया धीरोऽर्थमीहते । स्वामिवत् प्राक्तनं कर्म विदधाति तदन्यथा ॥ १२ ॥ महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसन्धिषु । वहन्ति शिविकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकां गताः ॥ १३ ॥ (श्रीविष्णुपुराणे) H ·५० सूक्तिरत्नहारे बहवः सम्पदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रसम्भवाः । महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसन्धिषु ॥ १४ ॥ शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥ १५ ॥ बहुशश्वामिसक्रान्तं लोहं शुचितमं यथा । बहुदुःखाभिसन्तप्तस्तथात्मा शोध्यते बलात् ॥ १६ ॥ (महाभारते) वृद्धि हानि सुखं दुःखं सच्चाराचाभयं भयम् । योगपयेन भुञ्जाना दृश्यन्ते कर्मसाक्षिणः ॥ १७ ॥ उष्णीपवान् यथा वस्वैत्रिभिर्भवति संवृतः । संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः ॥ १८ ॥ यो हि मोहाद्विषं पीत्वा नावगच्छति मानवः । परिणामे स वै मूढो जानीते कर्मणः फलम् ॥ १९ ॥ कस्यचिन्नहि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः । यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ २० ॥ यथा फलानां पक्कानां नान्यत्र पतनाद् भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम् ॥२१॥ (इतिहाले) आजन्मनो विहितभक्तिरनन्यनाथ: सारथ्यकर्मणि च दक्षतया नियुक्तः । नाद्याप्यवाप चरणावरुणोऽपि सूर्यात् पुण्यैर्विना नहि भवन्ति मनीषितानि ॥ २२ ॥ नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं विद्यासहस्त्रगुणिता न च वाग्विशुद्धिः। कर्माणि पूर्वशुभसञ्चयसभितानि काले फलन्ति पुरुषस्य महाफलानि ॥ २३ ॥ (विदग्धजनवल्लभायाम्) नमस्यामो देवान् ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा विधिर्वन्धः सोऽपि प्रतिनियतकर्मान्तफलदः ।

·विधिप्रशंसापद्धतिः।
५१
फलं कर्मायत्तं यदि किममरैः किञ्च विधिना
नमस्तत् कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ २४ ॥
(काव्यप्रकाशे)
काऊणमणं दीणत्तमिमाकुणह गरह णिज्जाइ ।
जज्झस्त अळिअहिन्तं तस्स ण को विहप्पसह ॥ २५ ॥
(गाथाकोशे)
इति कर्मप्रशंसापद्धतिः॥
३५. अथ विधिप्रशंसापद्धतिः।
ब्रह्मणः स्तम्भमा वा स्तम्बस्य ब्रह्मतामपि ।
खेच्छया विदधानस्य नातिभारः पिनाकिनः ॥१॥
(महाभारते)
गुणाः खलु गुणा एव न गुणाः फलहेतवः ।
अर्थसञ्चयकर्तृणि भाग्यानि पृथगेव हि ॥ २ ॥
आत्मायत्ते गुणाधाने नैर्गुण्यं वचनीयता ।
दैवाय शेषु विशेषु पुंसः का नाम वाच्यता ॥३॥
करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायांस्ततस्ततः ।
फले पुनस्तदेवास्य यद् विधेस्तु मनास्थितम् ॥ ४ ॥
(पञ्चतन्त्रे)
कर्तुरिष्टमनिष्ट वा का प्रभुर्विधिना विना ।
कतारमन्यमारोप्य लोकस्तुष्यति कुप्यति ॥ ५॥
(वनभदेवस्य)
न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् ।
यं हि रक्षितुमिच्छन्ति बुद्धया संयोजयन्ति तम् ॥ ६ ॥
(महाभारते)
यो मे गर्भगतस्यापि वृत्तिं कल्पितवान् प्रभुः।
शेषवृत्तिविधाने तु किं सुप्तः सोऽथवा मृतः ॥ ७॥
साक्षान्मघवतः पौत्रः पुत्रो गाण्डीवधन्वनः ।
वसीयो वासुदेवस्य तं गृध्राः पर्युपासते ॥ ८ ॥

·सूक्तिरत्नहारे
भाग्यवन्तं प्रसूय मा शूरं मा च पण्डितम् ।
शूराश्च पण्डिताश्चैव मम पुत्रा वनं गताः॥९॥
(महाभारते)
नीलकण्ठं समासाद्य वासुकिर्वायुभक्षणः ।
प्राप्यापि महतां स्थानं फलं भाग्यानुसारि यत् ॥ १० ॥
आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ।
पञ्चैतानि निषिच्यन्ते गर्भस्थलैव देहिनः ॥ ११ ॥
तद्धनुस्तानि शस्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः ।
सर्वमेकपदे नष्टं दानमश्रोत्रिये यथा ॥ १२ ॥
अप्रार्थितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् ।
मुखान्यपि तथा मन्थे दैन्यमत्रातिरिच्यते ॥ १३ ।।
मनसा यदपि स्पृष्टं दूरादपि यदुज्झितम् ।
तदप्युपायैर्विविधैर्विधिरिच्छन् प्रयच्छति ।। १४ ॥
Manuman"
दैवोपसृष्टः पुरुषो यत् कर्म कुरुतेऽनिशम् ।
कृतं कृतं हि कमैतद् देवेन विनिहन्यते ॥ १५ ॥
दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्यते ।
नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धपं लभते नरः॥ १६ ॥
अनपानानि जीर्यन्ते यत्र मक्षाश्च भक्षिताः।
तस्मिन्नेवोदरे गर्भ: किं नाम न विजीर्यते ॥ १७ ॥
(महाभारत)
रागो योगस्तथा दास्य नयश्वेत्यर्थसाधकाः ।
उपायाः पण्डितः प्रोक्तास्ते तु देवं समाश्रिताः ॥ १८ ॥
यं भारं पुरुषो वोढुं मनसा हि व्यवस्यति ।
दैवमेव ध्रुवं तस्य साहाय्यायोपपद्यते ।। १९ ॥
कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धव मानवः।
ससहायोऽसहायो वा सर्वः सर्व न विन्दति ॥ २० ॥
यदि स्यात् पुरुषः कर्ताप्यात्मनः श्रेयसे ध्रुवम् ।
आरम्भास्तस्य (वि? सि)ध्येयुर्न च जातु पराभवः ॥ २१ ॥

·।
विधिप्रशंसापद्धतिः।
५३
उपर्युपरि लोकस्य सर्वो पवितुमिच्छति ।
यतते च यथाशक्ति न च तहते तथा ॥ २२ ॥
स एव बलवान् भूत्वा मृदुर्भवति दुर्बलः ।
स ए( ? )शश्च भूत्वेह परैराशाप्यते पुनः ।। २३ ।।
बुद्धिमन्तं च मूढ च शूर भीरु कपिञ्जलम् ।
दुर्बलं बलवन्त च भागिनं भजते सुखम् ।। २४ ।।
न विधि असते अशा प्रज्ञा तु असते विधिः ।
विधिपर्यागतान न प्रज्ञया परिपश्यति ॥ २५ ॥
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः।
धातुरादेशमायान्ति (य? तथा भूतानि भारत! ॥२६ ।।
नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् ।
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ २७ ॥
सुखदुःखे भयक्रोधौ भावाभावौ नयानयो।
यच्च किञ्चित् तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २८ ॥
(रामायणे)
स्वयमाहृस्य भुञ्जाना बलिनोऽपि स्वभावतः।
नरेन्द्राय गजेन्द्राश्च प्रायः सीदन्ति दुःखिताः ।। २९ ।।
शूराव बलवन्तश्च कृतास्त्राच नरा रणे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा सकतसेतवः ॥ ३० ॥
(मुद्राराक्षसे)
नैवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाया।
शक्या दैवगतिलोंके निवर्तयितुमुद्यता ॥ ३१ ॥
यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः ।
इङ्गयत्यङ्गमङ्गानि तथा विधिरियाः प्रजाः ॥ ३२ ॥
मणिः सूत्र इव प्रोतः नस्योत इव गोवृषः।
धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ॥ ३३ ॥
अज्ञो जन्तश्च नीचोऽयमात्मनः मुखदुःखयोः।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥ ३४ ॥

·। सूक्तिरत्नहारे आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वरः । व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ॥ ३५ ॥ सम्प्रयोज्य वियोज्याथ कामकारकरः प्रभुः । क्रीडते भगवान् भूतैर्वाला क्रीडनकैरिव ॥ ३६ ॥ वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तश्च दुर्बलाः । स्त्रीमन्तश्चापरे पण्डा विचित्रो विधिपर्ययः ॥ ३७ ॥ सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् । बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥ ३८ ।। (महाभारते) पिबन्ति मधु पोषु भृङ्गाः केसरधूसरम् । हंसाः शैवलमनन्ति धिग् दैवमसमञ्जसम् ॥ ३९ ॥ (वल्लभदेवस्य) उत्पलस्यारविन्दस्य मत्स्यस्य कुमुदस्य च । एकयोनिप्रसूतानां तेषां गन्धः पृथक् पृथक् ॥ ४० !! (प्रतापरुद्रीये) कृतान्तपाशबद्धानां दैवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुजगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥४१॥ (पञ्चतन्त्रे) दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् । एकादशचम्भर्त्ता यदेकाकी वनं गतः ॥ ४२ ॥ प्राप्तव्यान्येव प्रामोति गन्तव्यान्येव गच्छति । लब्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुखानि च ॥ ४३ ॥ (महाभारते) किञ्चिद् दैवेन सौमित्रे! योद्धमुत्सहते पुमान् । यस्य न ग्रहणं किञ्चित् कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥ ४४ ॥ सर्व एव महाभाग ! महत्त्वं प्रति सोद्यमाः। तथापि पुंसां भाग्यानि नोद्यमा बुद्धिहेतवः ॥ ४५ ॥ 'श्रीरामायणे) ·विधिप्रशंसापद्धतिः। औदासीन्यं दयालूनामर्थिनां भाग्यहीनता । नहि स्वमुखवैरूप्यं दर्पणझ्यापरावतः ॥ ४६ ॥ अळिरनुसरति परिमळं लक्ष्मीरनुसरति नवगुणसमृद्धिम् । निम्नमनुसरति सलिल विधिलिखितं बुद्धिरनुसरति ॥४७॥ द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः॥४८॥ (रत्नावल्याम्) प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विकलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥४९॥ (माघे) यत्रानेकः कचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र नैकोऽपि चास्ते । इत्थं नेयौ रजनिदिवसौ डोळयन् द्वाविवाक्षी काला कल्यो भुवनफलके क्रीडति प्राणिशारैः॥५०॥ (भर्तृहरे:) रज्ज्वा दिशा पवितताः सलिलं विषण खाता मही हुतभुजा ज्वलिता वनान्ताः। व्याधाः पदान्यनुचरन्ति गृहीतचापाः कं देशमाश्रयतु यूथपतिमूंगाणाम् ।। ५१ ॥ (भल्लटे) रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति च प्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजं च । एवं विचिन्तयति कोशगते विरफे हा! हन्त ! हन्त ! नळिनी गज उज्जहार ॥ ५२।। (शृङ्गारप्रकाशे) बाली यथा विनिहतः प्रथितप्रभावो दग्धा यथैककापिना प्रसभं च लङ्का । तीणों यथा जलनिधिगिरिसेतुना च मन्ये यथाभिलषितं चपलस्य धातुः ॥ ५३ ।। (अङ्करवल्याम्) ·सूक्तिरलहारे अवश्यमध्येष्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा । तृणेन वात्येष तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन भृशावशात्मना ॥ ५४॥ अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षित सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ॥ ५५ ॥ (इतिहासे) पौलस्त्यः स किमन्यदारहरणे दोषं न विज्ञातवान् काकुत्स्थेन कथं न हेमहरिणस्थासम्भयो लक्षितः । अक्षाणां न युधिष्ठिरेण महता दृष्टोऽपि पापः कथं ज्ञातॄणामपि दैववञ्चितधियां प्रायो मतिः क्षीयते ॥ ५६ ।। (सुवर्णविस्तारस्य) हा! धिक् कष्टमहो। गतः स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत् पार्श्वे तस्य च सा विदग्धमरिपत् ताश्चन्द्रबिम्बाननाः । उद्रिक्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते बन्दिनस्ताः कथा। सर्व यस्य वशात् स्मृतेः पदमगाल कालाय तस्मै नमः ॥ ५७॥ (भर्तृहरेः) इति विधिप्रशंसापद्धतिः ॥ ३६. अथ दुर्विधिप्रशंसापद्धतिः। अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः। द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥१॥ परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां वयः शौर्य सुशीलताम् । विधिददाति निपुणः कन्यामिव दरिद्रताम् ॥ २॥ (वल्लभदेवस्य) ·मृत्युप्रशंसापद्धतिः। विघटयति राज्यमखिलं घटयति चण्डालदास्यमप्यचिरात् । किं न करोति स वेधा दुर्वेधा वामता यातः ॥ ३ ॥ सृजति तावदशेषगुणाकरं पुरुषरत्नमलङ्करणं भुवः । तदनु तत् क्षणभङ्गि करोति चेदहह ! कष्टमपण्डितता विधः ॥ ४॥ (फल्गुहस्तिन्याम्) स्वमेऽपि देवि ! रमसे न मया विना त्वं (स्था ? स्वा)पे त्वया विरहितं? तो) मृतवद् भवामि । दूरीकृतासि विधिदुर्ललितैस्तथापि जीवत्यवेहि मन इत्यसवो दुरन्ताः ॥ ५ ॥ (प्रबोधचन्द्रोदये) अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको गतवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधौ बके मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥ ६ ॥ (भलङ्कारसर्वस्वे) खाटो दिवसेश्वरस्य किरणः सन्तापिते मस्तके वाञ्छन् देशमनातपं विधिवशात् तालस्य मूलं गतः । तत्रस्थस्य च तत्फलेन पतता भिन्नं समस्तं शिरः प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ ७ ॥ (पञ्चतन्त्रे) इति दुर्विधिप्रशंसापद्धतिः ॥ ३७. अथ मृत्युप्रशंसापद्धतिः। श्व: कार्यमय कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वा स्यान वा कृतम् ॥ १॥ (महाभारते) विपत्तिः कालसंजाता दुर्वारा येन केनचित् । सायं पावने जाता हानिः केन (न? नि)वार्यते ॥२॥ I ·सूक्तिरलहारे यौवनस्थांश्च वालांश्च वृद्धान् गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत् ॥ ३॥ (श्रीरामायणे) सश्चिन्वानकमेवेदं कामानाम(पि ? वि)तृप्तकम् । व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ ४ ॥ (महाभारते) न मृत्युरामन्त्रयते इ कामो जगत् प्रभुः । अबुद्ध एवाक्रमते मीनान् मीनग्रहो यथा ॥५॥ (रामायणे) इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत् कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते व ॥६॥ न कालो दण्डमुधम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् । कालस्य बलमेतावद् विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ७ ॥ (ध्यासशतके) तुल्यजातिवयोवस्थान हृतान् पश्यसि मृत्युना । ननु नामास्ति ते त्रासो लोहं तु हृदयं तव ॥ ८॥ बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि । जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविव ॥ ९ ॥ आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे। आसन्नतरतां याति मृत्युर्जन्तोदिने दिने ॥१०॥ गतेभ्यो बहुमन्यन्ते दिवसानागमिष्यतः । मूढा न गणयन्त्येतान् मृत्योरासन्नचारिणः ॥ ११ ॥ ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वातिदारुणे। रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ॥ १२॥ मातुलो यस्य गोविन्दः पिता यस्य धनञ्जयः । अभिमन्युर्वधं प्राप्तः कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १३ ॥ (महाभारते) ·मृत्युप्रशंसापद्धतिः। ५९ मस्तकस्थायिनं मृत्यु यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता ॥ १४ ॥ (ब्रह्माण्डपुराणे) विदेशे वर्मनि गृहे हायने मासि वासरे। जरायां यौवने बाल्ये मृत्युः प्राशयति प्रजाः ॥१५॥ गुणिनां हीनविद्यानां श्रीमतां क्षीणसम्पदाम् । कृतान्तपण्यशालायां समानः क्रयविक्रयः ॥ १६॥ माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या बन्धुजनस्तथा । अष्टापदपदस्थाने ह्यक्षमुद्रेव दृश्यते ॥१७॥ (महाभारते) संनिमज्जेज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । जन्ममृत्युजराग्राहे न कश्चिदवबुध्यते ॥ १८ ॥ सहैव मृत्यु–जति सह मृत्युनिषीदति । गत्वा तु दीर्घमध्वानं सह मृत्युनिवर्तते ॥ १९॥ तृष्णासूचिविनिर्भिण्णं सिक्तं विषयसर्पिषा । रागद्वेषानले तप्तं मृत्युरश्नाति मानवम् ॥ २० ॥ शुष्काणि दिनखण्डानि निप(न्तति ? तन्ति) जनाग्रतः। थायुषः खण्ड्यमानानि मृत्युना किं न पश्यास ॥ २१ ॥ प्रायेणाकृतकृत्यत्वान्मृत्युमुद्विजते जनः । कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्यु प्रियमिवातिथिम् ॥ २२ ॥ बीजं पिता क्षेत्रमिदं च माता वृष्टिश्च कर्माणि शुभाशुभानि । भूतानि सस्यप्रतिमानि लोके जातानि जातानि लुनाति कालः॥२३॥ अस्मिन् जगत्यण्डकटाहमध्ये सूर्याग्निना रात्रिदिनेन्धनेन । मास दर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्चा ॥ २४ ॥ किं शक्यं सुमतिमतापि तत्र कर्तुं यत्रासौ व्यसनमहोदधिः कृतान्तः ।

·६०
सूक्तिरनहारे
रात्रौ वा दिवसकरेऽपि वा स उग्रे
योऽदृश्यः प्रहरति तेन को विरोधः॥ २५॥
(पन्चतन्त्रे)
इति मृत्युप्रशंसापद्धतिः
धर्मपर्व समाप्तम् ॥
?
३८. अथ राजलक्षणपद्धतिः ।
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥१॥
अगूढविभवा यस्य (पु ? पौ)रा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्ता यः स राजा राजसत्तमः ॥२॥
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते ॥३॥
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदाः सर्वे स राजा राजसत्तमः ॥ ४॥
(एते महाभारते)
इति राजलक्षणपद्धतिः ॥
३९. अथ राजप्रशंसापद्धतिः ।
राजानं प्रथमं विन्देचतो भायां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥१॥
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ।
तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ॥२॥
(श्रीरामायणे)
यस्य प्रसादे पद्मा श्रीविजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः॥३॥

·राजप्रशंसापद्धतिः।
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात् समन्ततः ।
भावे च भावो नियतः कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ४ ॥
(मनोः
पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः ।
विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ ५॥
यदि न स्यानरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजाः ।
अकर्णधारा बलवद् विष्ठवे(ले? ते)ह नौरिव ॥६॥
(कामन्दके)
राजा माता पिता चैव राजा कुलवतां कुलम्
राजा सत्यं च धर्मश्च राजा हितकरो नृणाम् ॥ ७ ॥
(रामायणे)
एकस्य हि प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥ ८॥
अतस्त्वष्टाङ्गया बुद्ध्या नृपतिर्नीतिशास्त्रवित् ।
समर्थः पृथिवीं कृत्स्नामपि जेतुं विचक्षणः ॥९॥
(चाक्षुषीये)
राजमूलो महाराज! धर्मों लोकस्य रक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥१०॥
कालो वा कारण राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो मा भूद् राजा कालस्य कारणम् ॥ ११ ॥
(महाभारते)
न कुलं न धनं नाज्ञा नाचारो हि भवेन्नृणाम् ।
अराजकेषु लोकेषु तस्माद् राजा परा गतिः ॥ १२ ॥
(मनो)
यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तने ।
तथा नरेन्द्रो लोकस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः ॥ १३ ॥
(रामायणे)
माता पिता गुरुः शास्ता वहिवैश्रवणो यमः।
सप्त राजगुणानेतान् मनुराह प्रजापतिः ॥ १४ ॥

·सूक्तिरत्नहारे पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता। सम्भावयति मातेव दिनमभ्यवपद्यते ॥ १५ ॥ गुरुर्धर्मोपदेशेन शास्ता च परिपालनात् । दहत्यग्निरिवानिष्टान् दमयत्यहितांस्तथा ॥ १६॥ इष्टेषु विसृजत्यर्थान् कुबेर इव कामदः । नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा॥१७॥ अष्टानां लोकपालानां सम्भवत्यंशतो नृपः। तस्मादभिभवत्येप सर्वभूतानि तेजसा ॥ १८ ॥ बालोऽपि नावमन्तव्यो राजापत्यं प्रतीच्छता। वह्निः स्फुलिङ्गमात्रोऽपि दहे ग्राममुपेक्षितः ॥ १९ ॥ (महाभारते) इन्दोरगतयः पझे सूर्यस्य कुमुदेंऽशवः । गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेभिरेऽन्तरम् ॥२०॥ (कालिदासस्या) बुद्धिशस्त्रः प्रकृत्यङ्गो धनसंघतिकञ्चुकः । चारेक्षणो दूतमुखः पुरुषः कोऽपि पार्थिवः ॥ २१ ॥ माघे) तेजसा सह जातानां क्या कुत्रोपयुज्यते । बालस्यापि रवे पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम् ॥ २२ ॥ (व्यासशतके) बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्येष नररूपेण तिष्ठति ॥ २३ ॥ (मनोः) श्रीः श्लाघ्या तस्य भूभारि यस्य न सीदति । दुर्बलः करुणाक्रन्दी बलवत्पीडितो जनः ॥ २४ ॥ (चाक्षुषीये) स्तवैःक्षिप्यते धूत्तेहास्यैर्नाक्षिप्यते विटैः । छ(न्देन ?न्दैन) बञ्जयते (भृ)त्यैर्भूभृन्मेरुरिवाचलः ॥२५॥ (राजग) mememe RECE

·राजप्रशंसापद्धतिः ।
राजास्य जगतो हेतुर्धवद्धाभिसम्मतः ।
नयनानन्दजननः शशाङ्क इव तोयधेः ॥ २६ ॥
(कामन्दके)
कोष्ठागारं कोशगृहं पुण्यश्लोकः पुरुरवाः ।
हस्तं दक्षिणमेवासौ ब्रामणानाममन्यत ॥ २७ ॥
(महाभारते)
सत्येन लोकान् जयति दीनान दानेन राघवः ।
गुरुन् शुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥ २८ ॥
(श्रीरामायणे)
आहूतस्याभिषेकाय निसृष्टस्य बनाय च ।
न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ २९॥
कालिदासस्य)
द्विः शरं न तु सन्धत्ते द्विः स्थापयति नाश्रितान् ।
द्विर्ददाति न चार्थिस्यो रामो द्विामिभाषते ॥ ३० ॥
निवासक्षः साधूनामापनानां परा गतिः ।
आर्त्तानां संश्रयश्चैद यशसश्चैकभाजनम् ।। ३१ ॥
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ।
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ॥ ३२॥
(श्रीरामायणे)
अतिसाहसिकं शूरा मन्त्रिणस्तं निरूपकम् ।
विनीतं गुरवो जजुर्धर्तमन्तःपुरानाः ॥ ३३ ॥
(वीरचरिते)
आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः ।
राघवं शोभयन्त्येते षड् गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥ ३४ ॥
(श्रीरामायणे)
येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना ।
स स पापाहते तासां दुष्यन्त इति धुष्यताम् ॥ ३५ ॥

·सूक्तिरनहारे
तेनार्थवांल्लाभपराङ्मुखेन तेन नता विघ्नभयं क्रियावान् ।
तेनास लोकः पितृमान् विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री ॥ ३६॥
(कालिदासस्य)
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम् ।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा देशैविहीना न नृपा भवन्ति ॥३७॥
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति राजा भृशं बृहयते मनुष्यम् ।
राजा विपन्नं सुखिनं करोति राज्ञा विपन्नस्य कुतः सुखानि ॥ ३८ ॥
(महाभारते)
सो को वि वदणिज्जो जाओ महिमण्डणम्मि उद्देसो ।
जन्तो सन्तावहदा चन्दणविडवा समुप्पण्णा ।। ३९ ॥
(गायाकोशे)
इति राजप्रशंसापद्धतिः ॥
४०. अथासद्राजपद्धतिः।
उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मछत् ।
त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति ॥ १॥
(रामायणे)
अष्टमिव माणिक्कममत्तमिव च द्विपम् ।
अशूरं पार्थिवं लोको जात्यमप्यवमन्यते ॥ २ ॥
भूभर्तुर्भूषणं नास्ति प्रजानामिव रञ्जनम् ।
अन्यथा कुनटस्येव किरीटकटकग्रहः ॥ ३ ॥
अनात्मवान् नयद्वेषी वर्धयन्नरिसम्पदः ।
प्राप्यापि महदैश्वर्य सह तेन विपद्यते ॥ ४॥
(कामन्दके)
भोगिनः कञ्चुकासक्ताः क्रूराः कुटिलगामिनः ।
मन्त्रसाध्याश्च राजानो राजानो भुजगा इव ॥ ५॥

·असद्राजपद्धतिः। प्रजा न रजयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः। अभागळस्तनस्येव तस्य नाम निरर्थकम् ॥ ६ ॥ (महाभारते) वैद्यसांवत्सरामात्या यस्य राज्ञः प्रियंवदाः । आरोग्यधर्मकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ७ ॥ कामाभिभूतः क्रोधात्मा यो मिथ्या प्रतिपद्यते । खेषु वान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत ।। ८॥ (पञ्चतन्त्र) यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तियश्चोऽपि सहायताम् । अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ ९ ॥ (मुरारः) दूरारूढं पदं राहां सर्वलोकनमस्कृतम् । अल्पेना(प्यु ? प्य)पचारेण ब्राह्मण्यमिव दुप्यति ॥ १० ॥ (कामन्दके) मदोद्विक्तः क्रियामूढो योऽतिकामति मन्त्रिणः । अचिरात् तं वृधामन्त्रं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥ ११ ॥ सर्वातिशती नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् । सकम्पमनृजुलुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२ ॥ प्रसादो निष्फलो यस्य कोपश्चापि निरर्थकः। न त भारमिच्छन्ति षण्डं पतिमिव स्त्रियः॥ १३ ॥ प्रजापीडनसन्तापसमुद्भूतो हुताशनः । राबः श्रियं कुलं प्राणा(ना)दा(य) विनिवर्तते ॥ १४ ॥ (महाभारते) अदण्ज्यान दण्डयन राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयचो महदामोति नरकं चैव गच्छति ॥ १५ ॥ (मनोः) अ(दत्तवारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम् । वर्जयन्ति नरा दूरं नदीपङ्कमिव द्विपाः ॥ १६ ॥ ई ·सूक्तिरलहारे तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम् । व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम् ॥ १७ ॥ स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः । स तु वै सह राज्येन स्वैश्व कायविनश्यति ॥ १८ ॥ दुर्विनीते तु नृपतावकाले प्रियते जनः । राजदोपैर्विपद्यन्ते प्रजासत्वाविधिपालिताः ॥१९ ॥ (श्रीरामायणे) भोगोत्कर्षातिवेगेन क्षयं यान्ति क्षितीश्वराः । दृष्टोऽतिहाद शुष्णीनां तृणाद्वधसमुद्भवः ॥ २० ॥ (श्रीहरिवंशे) तदेतत् काकतालीयं तदेतद्वै धुणाक्षरम् । यदपथ्य जामायुदिनीतिमतां श्रियः॥ २१ ॥ (সক্লাহসান্ধী) मुख्यानमालान् यो हित्वा विहीनान् कुरुते प्रियान् । स तैव्य॑सनमागम्य साधुमार्ग न गच्छति ॥ २२ ॥ (महाभारते) उच्छास्त्रपदविन्यासः सहसैवाहिसम्पतः । शत्रुखड्गमुखग्रासमगत्वा ( विन)निवर्तते ॥ २३॥ (कामन्दके) न तथाराजकं राष्ट्र विनश्यति परिप्लुतम् । अराजकं यथासद्भिः पापण्डिभिरधिष्ठितम् ।। २४॥ (राजग) यस्मात् त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव । सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥२५॥ क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः सब्जायते महान् । अधर्माः सम्प्रवर्तन्ते प्रजाः सङ्करकारकाः ॥२६॥ (महाभारते) ·ខ្ញុំ असद्राजपद्धतिः। यः कोशमेव पुष्णाति त्यागभोगपराङ्मुखः । केवलं राज्यवाणिज्यं स करोति नराधिपः ॥ २७ ॥ (राज) चातुर्वर्ण्य तथा वेदाचातुरानन्यमेव च । सर्वमेतत् प्रमुह्येत यदा राजा प्रमुत्यति ॥ २८ ॥ (महाभारते) व्याळाः सुखेन सेव्यन्ते बातोद्भूताश वह्वयः । न तु नित्यमदाध्माता राजानः कुटिलाशयाः ॥ २९ ।। (वृहत्कथायाम्) किं करिष्यत्यपात्राणामुपदेष्टा सुवागपि । तक्षा तीक्ष्णकुठारोऽपि दुर्दा(रू ? कोणि विहन्यते ॥ ३० ॥ (वल्लभदेवस्य) व्यसनैरेवाघ्राताः शृण्वन्ति वांसि पापमित्राणाम् । उद्भूतारिष्टेभ्यो हपथ्यमेवाधिक स्वदते ॥ ३१ ॥ अव्यवसायिनमलसं देवपरं पुचपकारसरिहीणम् । वृद्धमिव पति कन्या नेच्छत्युपगृहितु लस्मीः ॥ ३२ ॥ यस्यार्थिनो न निमुखाः सर्वातिहरं यशः सकिल राजा । अभिषेकपट्टबन्यो बालव्यजनं त्रणस्यापि ॥ ३३ ॥ अहिते हितबुद्धिरल्पधीरवमन्येत मतानि मन्त्रिणाम् । चपला सहसैव सम्पतन्नारिखड्गाभिहतः प्रबुध्यते ॥३४ ॥ अक्तिरर्थपतिषु स्वयंग्रह प्रेम कारयति वा निरत्ययम् । कारणद्वयमिदं निरस्यतः प्रार्थनाधिकबले विपत्फला ॥ ३५ ॥ (भारवः) वृद्धापवादी स्वगुणावमर्दी भक्ताप्तवैरी खलसम्मुखश्च ।

·सूक्तिरनहारे
विज्ञप्तिमौनी कृपणः प्रमादी
त्याज्यो मदान्धः कुपतिः पिशाचः ॥ ३६॥
(कामन्दके)
न नटा न विटा न गायका न च सभ्येतरवादचुनावः ।
नृपमीक्षितुमत्र के वयं स्तनभारानमिता न योषितः॥ ३७॥
(भर्तृहरेः)
स्वच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्तुं
देहीति मार्गणशतैश्च ददाति दुःखम् ।
मोहात् समाक्षिपति जीवितमप्यकाण्डे
कष्टो मनोभव इवेश्वरदुर्विदग्धः ॥ ३८ ॥
(हर्षचरिते)
नृपः कामासक्तो न गणयति धर्म न च हितं
यथेष्ट स्वच्छन्दः प्रचर(य)ति (च) मत्तो गज इव ।
तमोमानाध्मातः पतति (न? च) यदा शोकगहने
तदा (ह? भृ)त्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥३९॥
(पञ्चतन्त्रे)
रक्षा न क्षमते क्षिपत्यपि कर शिक्षागुणे क्षुभ्यति
प्रद्वेष्टि स्वजनं त्यजत्यवनतिं मृगाति मार्गस्थितान् ।
भूमि नेच्छति पच्छति प्रतिभयं दुर्वर्त्मना गच्छति
ऋरानं विनयाकुशं न सहते भूपालमत्तद्विपः ॥ ४० ॥
(राज)
आहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान् परो वार्यते
मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमाणित्ते मणीनां रुचिम् ।
खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां
धिक् सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम् ॥ ४१॥
(वामदेवस्य)
भुञ्जन्ति कसणदसणा अन्भन्तरसण्ठिमा गइन्दाण।
जे उण विहुरसहाआ ते धवळा वाहिरचेअ॥ ४२ ॥

·अराजकपद्धतिः।
६९
कहारि चरणजोग्गकरहविहिवसेण चूदळआ।
तुह मुह पडिआ तेण्णं असोभणिज्जा जए जाआ ॥ ४३ ॥
उपरि भुजङ्गा साहामु कण्टआ खुदकीडआ हे ।
तुस्स वि तुह पाअव पहिम अणोकथविसम॥४४॥
(गाथाकोशे)
इत्यसद्राजपद्धतिः ।।
४१. अथाराजकपद्धतिः ।
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः।
शूले मत्स्यानिवाधक्ष्य(द्) दुर्बलान् बलवत्तरः॥१॥
अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मों व ह्यवतिष्ठते ।
परस्परं च बाधन्ते सर्वथा धिगराजकम् ॥ २ ॥
(मनो)
नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः ।
अभिवर्षति पर्जन्यो भहीं दिव्येन वारिणा ॥ ३ ॥
नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् ।
नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते ॥४॥
यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् ।
भगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥ ५ ॥
(श्रीरामायणे)
विप्रोषितकुमारं तद्राज्यमस्तमितेश्वरम् ।
रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विषामामिषतां ययौ ॥६॥
(कालिदासस्य)
राज्ञा शून्या कुमारैश्च चोरभाग्या भवेन्मही।
केवलासुरभोग्यैव सन्ध्या चन्द्रार्कवर्जिता ॥ ७ ॥
यः स्यादराजको लोकश्चक्षुष्मानपि सोन्धकः।
तं विना यन्न शक्नोति कृत्याकृत्यनिरीक्षणम् ॥ ८ ॥

·७०
सुचिरनहारे
सिंहशून्यमिवारण्यं चन्द्रशून्यमिवाम्वरम् ।
अर्कशन्यमिवाहः स्याद्राजशून्यं महीतलम् ॥९॥
(चाधुपीये)
इत्यराजकपद्धतिः ॥
४२. अथ राजविद्यापद्धतिः ।
आन्वीक्षिकी त्रयीं वार्ता दण्डनीतिं च पार्थिवः।
तद्विद्यैस्तत्कियोपेतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः ॥१॥
आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धर्माधर्मी त्रयीस्थितौ ।
अर्थानौँ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयो॥ २॥
(कामन्दके
इति राजविद्यापद्धतिः॥
तु
४३. भथ जितोन्द्रियपद्धतिः।
प्रकीर्णे विषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनम् ।
ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यामिन्द्रियदन्तिनम् ॥१॥
लोकाधाराः श्रियो राज्ञां दुरापाः दुष्परिग्रहा।
तिष्ठन्त्याप इवाधारे चिरमात्मनि संस्कृते ॥२॥
यथाम्भसि प्रसन्न
रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तत् प्रसनेन्द्रियवान् ज्ञेयं मानेन पश्यति ॥३॥
जीयन्तां दुर्जया देहे रिपवचक्षुरादयः ।
जितेषु ननु लोकोऽयं तेषु कृत्स्नस्त्वया जितः ॥ ४॥
शब्दः स्पर्शच रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः।
एकैकमलमेतेषां विनाशप्रतिपत्तये ॥ ५ ॥
शुचिः शष्पाकुराहारो विदूरक्रमणक्षमः ।
लुब्धका गीतलोभेन मृगो मृगयते वधम् ॥ ६ ॥
गिरीन्द्रशिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः।
करिणीस्पर्शसंमोहादाळानं याति वारणः ॥ ॥

·जितेन्द्रियपद्धतिः । स्निग्धदीपशिखालोकविलोभितविलोचनः । मृत्युमृच्छत्यसन्देहान् पतङ्गः सहसा पत्तन् ॥ ८ ॥ दूरेऽपि हि भवन् दृष्टेरगाधे सखिले वरन् । मीनस्तु सामिपं लोहमास्वादयति मृत्यवे ॥ ९ ॥ गन्धलुब्धो मधुकरो दानासवपिपासना ! अभ्येत्यसुखसञ्चारां गजकर्णझळझळाम् ॥ १० ॥ (एते कामन्दके) अजितेन्द्रियवर्गस्य नाचारेण भवेत् फलम् । केवलं देहखेदाय दुर्भगस्य विभूषणम् ॥ ११ ॥ तस्य राज्ञः स्थिरैव श्रीर्यदि स्थानिपतेन्द्रियः । गजस्नानमिवाचारस्तस्य यो ह्यजितेन्द्रियः ॥ १२॥ (राजग) राज्ञा मदद्विपो नेयः शमालाननिलीनताम् । शमितः शौरिणा बाणदग्निश्चक्रधारया ॥ १३ ॥ (चाक्षुपये) इन्द्रियाण्येव तत् सर्व स्वर्गनरकावुभौ। निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ १४ ॥ यत् (महाभारत स्वान्त ! गतं किङ्करता यस्य त्वं तस्य किङ्करो लोकः । लोकस्य किङ्करोऽसौ यो भवतः किकरो भवति ॥ १५ ॥ (स्वान्तशतके) कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता बोधयति पङ्कजान्येव । बशिनां हि परपरिग्रहसंश्लेषपराङ्मुखी बुद्धिः ॥ १६ ॥ (शाकुन्तले) स्थ शरीरं पुरुषस्य दृष्ट आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्या(शु ? हु)रचाः । तैरप्रमत्तः कुशला सदश्चैर्दान्तः कृती याति पदं स धीरः ॥१७॥ कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीनभृङ्गा हताः पञ्चभिरेव पञ्च । एकाप्रमार्था स कथं न वध्यो यस्यां हताः पञ्चभिरेव पञ्च ॥१४॥ (महाभारते) ·૭૨ सूक्तिरनहारे क चिराय परिग्रहःश्रियः क च दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता। शरदभ्रचलाश्चलेन्द्रियैरसुरक्षा हि बहुच्छाः श्रियः ॥ १९ ॥ (भारवे:) विसआण वसे कोओ अवसा विसबाण उण वजे धीरा। को ताण जए अवसो विसआ हि वसीकआ मेहि ॥१०॥ (गाथाकोशे) इति जितेन्द्रियपद्धतिः ॥ ४४. अथाजितेन्द्रियपद्धतिः। स्त्रीङ्तमृगयामद्यवाक्पारुष्योपदण्डता। अर्थसन्दूषणं चेति राज्ञां व्यसनसप्तकम् ॥१॥ सर्वदोपचये राज्ये सनिपातज्वरोपमे । जननिद्रेव दुर्वार(: १ )शक्ति व्यसनसप्तकम् ॥ २॥ यो जितः पञ्चवर्गेण सहजैनात्मकर्शिना। भापदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडराद् ॥ ३ ॥ पञ्चेन्द्रियस्य मयस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् । ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ ४ ॥ धर्मार्थों यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः । श्रीपाणराज्यकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥५॥ अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः। इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद् भ्रश्यते हि सः ॥ ६ ॥ (महभाारते) एकस्यापि न यः शक्तो मनसः सनिबर्हणे। भहीं सागरपर्यन्तां स कथं विजिगीषते ॥७॥ (कामन्दक) दुरासदानरीनुग्रान् धृतेर्विश्वासजन्मनः । भोगान् भोगानिवाहेयानध्यास्यापन्न दुर्लभा ॥८॥ (भारवेः)

·विनयपद्धतिः ।
७३
भविजित्य य आत्मानममात्यान् विजिगीषते ।
अजितात्माजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥९॥
अनर्थमर्थतः पश्यन्नथं चैवाप्यनर्थतः ।
इन्द्रियैः प्रसृतो बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ १०॥
कामः क्रोधश्च लोमश्व मानो हो मदस्तथा ।
षड्वर्गमुत्सृजेदेनं यस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः ॥११॥
दाण्डक्यो नृपतिः कामात् क्रोधाच जनमेजयः ।
लोभादळस्तु राजर्पिर्वातापिईर्षतोऽसुरः ॥१२॥
पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदाद्
दम्भोद्भवो
प्रयाता निधनं ह्येते शत्रुपड्वर्गमाश्रिताः ॥ १३ ॥
सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या विजिगीषुणा ।
प्रायशो यैर्विनश्यन्ति दृढमूलाच पार्थिवाः ॥ १४ ॥
(कामन्दके)
इत्यजितेन्द्रियपद्धतिः ॥
नृपः।
४५. अथ विनयपद्धतिः।
नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश्चयः ।
विनयो हीन्द्रियजयस्तद्युक्तः शास्त्रमृच्छति ॥१॥
आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् ।
ततोऽमात्यांस्ततः पुत्रांस्ततो भृत्यांस्ततः प्रजाः॥२॥
शास्त्राय गुरुसंयोगः शास्त्रं विनयवृद्धये।
विद्याविनीतो नृपतिर्न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ ३ ॥
इयं हि लोकव्यतिरेकवर्तिनी स्वभावतः पार्थिवता समुन्नता ।
बलात् सदेनां विनयेन योजयेभयस्य वृद्धौ विनयः पुरस्सरः॥४॥
परां विनीतः समुपैति सेव्यतां महीपतीनां विनयो हि भूषणम् ।
प्रवृत्तदानो मृदुसञ्चलत्करः करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥५॥

·सूक्तिरत्नहारे जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षों विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रसवा हि सम्पदः॥६॥ (किराते) इति विनयपद्धतिः ॥ ४६. अथाविनयपद्धतिः। अविनयरतमादराहते वशमवशं हि नयन्ति विद्विषः । श्रुतिविनयविधि समाश्रितस्तनुरपि नैति पराभव क्वचित् ॥१॥ नयनाद् विनयप्रमाथिनः समुपेक्षेत समुन्नतिं द्विषः । सुजयः खलु ताहगन्तरे विपदन्ता ह्यविनीतसम्पदः ॥२॥ (किराते) इत्यविनयपद्धतिः ॥ ४७. अथ कामजयपद्धतिः। कामः क्रोधश्च लोभश्व मानो हर्षो मदस्तथा। एते हि षड् विजेतव्या नित्यं स्वं देहमाश्रिताः॥१॥ सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत! दुर्बलम् । प्राप्नुवन्ति दुरात्मानः कामजालप्रलोमिताः ॥२॥ नहि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना। नृशंसेनापि लुब्धेन शक्याः पालयितुं प्रजाः ॥३॥ अनौचित्येन कन्यासु पुरस्त्रीषु च या रतिः । स कामो हि क्षितीन्द्राणामरिषड्वर्गपूर्वजः ॥४॥ अभिमानितभूतेन सानुबन्धरसेन तु । यतः सर्वेन्द्रियप्रीतिः स कामा प्रोच्यते बुधैः ॥५॥ कामा मनुष्यं प्रदहन्त एव धर्मस्य ये विनमूला नरेन्द्र! । पूर्व नरस्तान् मतिमान् प्रतिनल्लोके प्रशंसा लभतेऽनवद्याम् ॥६॥ (महाभारते) इति कामजयपद्धतिः॥

·४८. अथ मृगयादोषपद्धतिः। मृगयाक्षा दिवास्वनः परिवादः स्त्रियो मदः। तौर्यत्रिकं वृथाटाट्या कामजो दाको गणः ।।१।। कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः । बियुज्यतेऽयकामाभ्यां क्रोधजेवात्मनैव यः॥२॥ यस्मात्तु व्यसनं राज्ञस्त्वनुमोदन्ति शत्रवः । तदसातरं दुःखं मन्यन्ते मरणादपि ॥३॥ ईययैव समुद्विग्नाः पुरुषा(द्विद् दुष्टचेतसः । अतिसक्ताः पलायन्ते श्रीधृतिस्मृतिकीर्तयः ॥ ४ ॥ मृगतृष्णेव मृगया मृगानिव नराधिपान् । हरन्ति पा(र? त)यन्त्याराच्छ्वभ्रष्विव विपत्तित् ॥५॥ (बृहत्कथायाम् ) प्रच्छन्नोपगतैः शैलसरिद्विपिनकुक्षिषु । वधवन्धपरिक्लेश आसन्नाटविकादिभिः ॥ ६ ॥ स्वसैन्यैश्च स्वकुल्यैश्च परभिन्नैश्च मारणम् । इत्यादि पृथिवीन्द्राणां मृगयाव्यसनं स्मृतम् ॥७॥ (कामन्दके) पाण्डुर्जित्वा बहून् देशान् युधा विक्रमणेन च । मृगव्यवायनिधने कृच्छ्रां प्राप स आपदम् ॥ ८॥ (महाभारते) (नृपतेः) प्रतिषिद्धमेव तत् कृतवान् पतिरथो विशङ्कच यत् । अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ॥ ९ ॥ (कालिदासस्य) इति मृगयादोषपद्धतिः॥ * ४९. अथ मृगयागुणपद्धतिः। यदि घातयते कश्चित् पापसत्त्वं प्रजाहितम् । सर्वसव(मि? हितार्थाय न तेनासौ विहिंसकः॥१॥ - ·सूक्तिरलहारे दीपिनं शरभ सिंह व्याघ्र कुञ्जरमेव च । महिषं वानरं चैव सूकरवानपन्नगान् ॥२॥ गोब्राह्मणहितार्थाय बालस्त्रीरक्षणाय च । वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित् ॥३॥ निर्मानुषामिमां सर्वे मृगा इच्छन्ति मेदिनीम् । भक्षयन्ति च सस्यानि शासितव्या नृपेण ते ॥४॥ या वै शत्रुवधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता । अमाययाप्यच्छलेन मृगाणामिषुधारिभिः ॥५॥ स्वर्ग मृगाश्च गच्छन्ति स्वयं नृपतिना हताः। मेदश्छेदकुशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमञ्चित्तं भयक्रोधयोः। उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्या हि व्यसनं बदन्ति मृगयामीडग्विनोदः कुतः॥७॥ (कालिदासस्य) इति मृगयागुणपद्धतिः॥ ५०. अथ द्यूतदोषपद्धतिः। बहूनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः । तेषु किंस्विदिदं दृष्टं द्यूते जीयेत यत् परम् ॥१॥ किं ते द्यूतेन राजेन्द्र ! बहुदोषेण मानद ! । देवने बहवो दोपात् तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ २॥ धनक्षयः शिष्टगर्दा सदाचारविवर्जितम् । शत्रुमिः पीडनं चैव द्यूतासक्तधियां नृणाम् ॥ ३ ॥ धूतादनर्थसंरम्मो धृतात् स्नेहक्षयो महान् । पक्षाणां चापि महतो द्यूताद् भेदः प्रवर्तते ॥४॥ (कामन्दके) नळय राजा द्यूतेन हृते राज्ये महोदये । धर्मदारान् परित्यज्य परधर्मपरोऽभवत् ॥ ५॥ (महाभारते)

·सीव्यसनपद्धतिः ।
पाण्डवो धर्मराजस्तु लोकपाल इवापरः ।
स राज्यं धनमक्षय्यं पणमेकममन्यत ॥६॥
(चाक्षुषीये)
यत्तदूर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः ।
दीव्यतास्तदा तेन नूनं तदपि हारितम् ॥ ७॥
(वेणीसंहारे)
इति द्यूतदोषपद्धतिः॥
५१. अथ दिवास्वप्रनिन्दापद्धतिः।
न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः ।
न स्वपेदेषु यो राजा तस्येयं दृढवन्मही ॥१॥
स्वमे हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहा(मन्त)रमिवापन्नश्वरत्यपगतस्मृतिः ॥२॥
(महाभारते)
इति दिवास्वमनिन्दापद्धतिः ।।
५२. अथ परिवाददोषपद्धतिः ।
न बाच्यः परिवादो वैन श्रोतव्यः कपञ्चन ।
कौँ तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः॥१॥
आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् ।
तस्मान्न स्पर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेत् ॥२॥
सामान् विपुलान् जित्वा लब्ध्वा च विपुलं धनम् ।
विजित्य च महीं कृत्स्ना न विकत्थेत पण्डितः॥३॥
(एते महाभारते)
इति परिवाददोषपद्धतिः॥
५३. भयं स्त्रीव्यसनपद्धतिः।
न स्त्रीभ्यः किचिदन्यदै पापीयतरमस्ति ।
स्त्रियो हि मूळ दोषाणां तथा त्वमपि वेत्थ ह ॥१॥

·सूक्तिरलहारे संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुध्येत योषितः । कृत्या ह्येता घोररूपा मोघं मन्ये विपश्चितम् ॥ २ ॥ अमित्रप्रमिता ह्येता गतश्रद्धाः सुदारुणाः । मूलप्रवादेन विषं प्रयच्छन्ति जिघांसवः ॥३॥ न स्वमेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् । नेन्धनेन जयेदनि न पानेन जयेत् सुराम् ॥ ४॥ (एते महाभारते) इति स्त्रीव्यसनपद्धतिः ॥ ५४. अथ स्त्रीनिन्दापद्धतिः। चतुरः सृजता पूर्वमुपायांस्तेन वैधसा । न सृष्टः पञ्चमः कोऽपि गृह्यन्ते येन योषितः ॥१॥ (वल्लभदेवस्य) जल्पन्ति सार्धमन्येन पश्यन्त्यनं सविभ्रमाः । हद्रतं चिन्तयन्त्यन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥२॥ (प्रतापरुद्रीये) शतहदानां लोलत्वं शस्त्राणां चातितीक्ष्णताम् । गरुडानिलयो शैघयमनुगच्छन्ति योषितः ॥ ३ ॥ (श्रीरामायणे) को जातु परभावां हि नारी व्याळीमिव स्थिताम् । भासयेत गृहे जानन् स्त्रीणां दोषा महात्ययाः ॥४॥ (मनोः) पस्तु जिह्वासहस्रः स्याज्जीवेच्च शरदां शतम् । अनन्यकर्मा स्त्रीदोषाननुक्त्वा निधनं व्रजेत् ॥५॥ न विषेण न शस्त्रेण नाग्निना न च मृत्युना । अप्रतीकारपारुण्यात् स्त्रीभिरेव स्त्रियः कृताः ॥ ६ ॥ (गोविन्दकवेः) नामिस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः। नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां चामलोचनाः ॥ ७ ॥ (महाभारतें) ·स्त्रीनिन्दापद्धतिः । ७९. न कुलं न कृता विद्या न दानं नापि सङ्ग्रहः । स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदयाः स्त्रियः ॥८॥ अन्तकः पवनो मृत्युः पातालं बडवानलः। क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः खियः ॥ ९ ॥ (मनोः, न मानेन न दानेन दाक्षिण्येन च सेवया । न शस्त्रेण न शालेग सर्वथा किमपि स्त्रियः ॥१०॥ (शृङ्गारप्रकाशे) या इमाः प्रेष्यसे राजन् ! मदनव्याघवागुराः । आसामेव प्रभावेन ज्वलन्ति नरकाग्नयः ॥११॥ प्राज्ञं विनीतं स्वाचारं विश्वस्तमपि मन्त्रिणम् । चलयन्ति नरं नित्यमेते योषित्पिशाचिकाः ॥ १२ ॥ (महाभारते) प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरवग्रहाः । बारे सत्युपभोगेऽपि निर्विसम्भा बहिर्मुखाः ॥ १३ ॥ मनः प्रह्लादयन्तीभिर्मन्द यान्तीभिरप्यलम् । महान्तोऽपि हि भिद्यन्ते स्त्रीभिरद्भिरिवाचलाः ॥१४॥ (कामन्दके) श्रुतस्य रक्षा सतताभियोगः कुलस्य वृत्तं पुरुषस्य विद्या । राज्ञोऽप्रमादः प्रशमो धनस्य स्त्रीणां तु र(क्षाक्षां) नहि जातु जाने ॥ १५ ॥ (वल्लभदेवस्य) शक्यो वन्यक(रि ? री) प्रभिन्नकरटः कुन्तैः प्रतिव्यूहितुं (शा? शक्या) नीतिवलाश्रयेण रिपवश्छत्रेण सूर्याशवः । शक्यो वारयितुं जलेन (भुजगं? हुतभुग्) मन्त्रप्रयोगैर्विषं सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं स्त्रीणां तु नास्त्यौषधम् ॥ १६ ॥ इति स्त्रीनिन्दापद्धतिः॥

·।
सूक्तिरत्नहारे
५५. अथ पानदोषपद्धतिः।
अकार्यकरणाद् भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।
अकाले मन्त्रभेदाच येन मायेन तत् पिबेत् ॥१॥
ये पिबन्ति महामोहं पानं पापयुता नराः ।
कलिं ते कुर्वतेऽभीक्ष्णं प्रहरन्ति परस्परम् ॥ २ ॥
अयुक्तं बहु भाषन्ते यत्र कचन शेरते ।
नया विक्षिप्य गात्राणि नष्टसंज्ञा इवासते॥३॥
गुरूनतिवदेन्मत्तः परदारान् प्रवर्षयेत् ।
स(हि? मि)कं कुरुते शौण्डैन शृणोति हितं कचित् ॥ ४॥
(महाभारते)
इति पानदोषपद्धतिः ॥
५६. अथ तौर्यत्रिकपद्धतिः।
नृत्ते गीते च वाद्ये च यः प्रसक्तो नराधिपः ।
दोषैरेवं त्रिभिर्जुष्टो विषमैनश्यति ध्रुवम् ॥१॥
पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादिता।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो पत्र दोषवान ॥२॥
इति तौर्यत्रिकपद्धतिः ॥
५७. अथ वृथाटाव्या।
अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः पापैः सन्धि परदाराभिमर्शम् ।
डम्भं स्तन्यं पैशुनं मद्यपानं न सेवते यः स सुखी स देवः
[॥१॥
(महाभारते)
इति वृथाटाट्या ।।
५८. अथ क्रोधप्रशंसापद्धतिः ।
न च संकुचितः पन्था येन बाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव! मा बालिपथमन्वगाः॥१॥

·क्रोधनिन्दापद्धतिः । ८१ चापमानय सौमित्रे ! शरांचाशीविपोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवङ्गमाः ॥ २ ॥ (श्रीरामायणे) उदाहरणमाशीःसु प्रथमे ते मनस्विनाम् । शुष्केऽशनिरिवामपों पैररातिषु पात्यते ॥३॥ (किराते) कोपं प्रभो संहर संहरेति यावद् गिरः खे मरुतां चरन्ति । तावत् स वह्निर्मवनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार ॥ ४ ॥ (कालिदासस्य) मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरस्तः। सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवता नृपतिः पणेन ॥ ५ ॥ श्रुतमनुमतं दृष्टं वा यैरिद गुरुपातक मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहममृङ्मेदोमांसः करोमि दिशा बलिम् ॥ ६ ॥ यो यः शस्त्रं विभत्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तकर्मसाक्षी चरति भयि रणे यश्च यश्च प्रतीप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् (वेणीसंहारे) इति कोषप्रशंसापद्धतिः॥ ५९. अथ क्रोधनिन्दापद्धतिः । न कश्चिचण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभुजाम् । होतारमपि जुह्वानं स्पृष्टो दहति पावकः ॥ १ ॥ (वल्लभदेवस्य) M ·८२ सूतिरत्नहारे क्रुद्धः पापं न कुर्यात् का क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि । क्रुद्धः परुपया वाचा नः साधूनधिक्षिपेत् ॥ २ ॥ हिंस्यात् क्रोधादवध्यांश्च बध्यान् सम्पूजयेदपि । आत्मानमपि वा त्रुद्धः पवेबमसादनम् ॥ ३ ॥ नावाच्यमस्ति क्रुद्धस्थ नाकार्य विद्यते तथा । वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हि चित् ॥४॥ (श्रीरामायणे) सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः। प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ ५ ॥ (माघे) अविधेये जने घुसा कोपः किमुपजायते । विधेयेऽपि च कः कोपस्तनिवेशितजीवित ॥६॥ (बल्लभदेवस्थ) न पूतो न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाव । क्रोधस्य यो वशं गच्छेत् तस्य लोकद्वयं न च ॥७॥ पुत्रो भृत्यः सुहृन्मिनं भार्या धर्मच सत्यता। तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस निश्चितम् ॥ ८ ॥ यः समुत्पतितं क्रोध दैन्यं वा न नियच्छति । नश्यते स श्रियं प्राप्य पात्रमासामिवाम्भसि ॥९॥ अपकारिणि कोपश्चेत् कोपे कोपः कथं न जाये(ते ? त)। धर्मार्थकाममोक्षमाणयशोहारिणि रे॥१०॥ (सुन्दरपाण्ड्यस्य) निदहति कुलमशेष ज्ञातीनां वैरसम्भवः क्रोधः। बनमिव घनपजनाहतता सम्भवो दहनः ॥ ११॥ (वेणीसंहारे) यत् क्रोधनो यजते यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यते यज्जुहोति । वैरोचनिस्तद्धरतेऽस्य सर्व गोषः भमो भवति क्रोधनस्य महाभारते) ·साहसदोषपद्धतिः। ८३ बलवानपि कोपजलमनस्तमसो मानिनच रुणादिया। आयपक्ष इन्द्र की माला साहनिला सशक्तिसम्पदः ॥ १३ ॥ अपनेयमुदतकित्ता तिमन रोपनी निया धुरः । अविभिध निकली तर या नामताप्दीयते ॥१४॥ भार) अन्धीकरोमि सबने करोग धीर रतननचेनत यामि । कल्यन भुगोति धीमानयोलमा प्रतिवाति ।। १५ ।। (प्रबोधचन्द्रोदये) इति शोधनिन्दापतिः ।। ६०. अनुमतिः । पैशुन्य साहसं द्रोह ईघ्यावयार्थदृषणे । वाग्दण्डकोष सायं भोवनोऽपिणाटक ॥१॥ नसतांशीलता परिदादेगा पैतुलम् । गुणानानेच वारा समलिली युधिष्ठिर! ॥ २ ॥ (महाभारत) विष(धा ? पर)तोऽप्यतिषिमा खलः इति न पा वदन्ति विद्वांसः। यदयं न डढेपी कुलविद्वेषो पुनः विशुनः ॥ ३ ॥ सुबन्धोः) इति पैशुन्यपद्धतिः॥ ६१. अथ साहसदोषपादतिः । साइसप्रकृतिर्यस्तु कुरुते किञ्चिदुल्वणम् । अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥१॥ महापापानि कर्माणि शनि केवलसाइसात् । आरभ्यन्ते भीमसेन ! व्ययते तानि भारत! ॥२॥ (महाभारते) इति सांसदोषपद्धतिः॥

·८४ सूक्तिरत्नहारे ६२. अथ द्रोहपद्धतिः। करोति (यः) परद्रोह जनस्यानपराधिनः। तस्य राज्ञः स्थिरापि श्रीः समूलं नाशमृच्छति ॥१॥ (महाभारते) हति द्रोहपद्धतिः ॥ ६३. अथेयापद्धतिः। य ईयः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलेऽन्वये । सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ १॥ न चेया स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्च सर्वशः । अनायुष्या भवेदीर्ध्या तस्मादीp विवर्जयेत् ॥ २ ॥ सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा। अन्यत्रापि सतीर्लक्ष्मीः कुशला शुञ्जते जनाः ॥ ३ ॥ न हि जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः । दातारः सङ्ग्रहीतारः कार्यकारणवेदिनः ॥४॥ (महाभारते) इतीापद्धतिः ॥ ६४. अथासूयापद्धतिः । अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् । अनाः क्षिप्रमायान्ति वा(त् ? ग्दु)ष्टं क्रोधनं तथा ॥१॥ (महाभारते) इत्यसूयापद्धतिः ॥ ६५. अथार्थदूषणपद्धतिः। अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः । अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेच विनश्यति ॥१॥ अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्मुखम् न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्डं पतिमिव स्त्रियः ॥२॥ योऽर्थकामस्य वचनं प्रतिकूलान मृष्यते । शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः ॥ ३ ॥ ।

·वाक्पारुष्यपद्धतिः ।
सुहृदां हितकामानां यो न तिष्ठति शासने ।
प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः ॥४॥
दृष्यस्य दूषणार्थ हि परित्यागो महीयसः ।
अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते ॥ ५॥
अन्यायोपार्जितं द्रव्यमर्थक्षणमुच्यते ।
अपात्रदानं पात्रार्थहरणं तस्य लक्षणम् ॥ ६॥
तदकस्मात् सदाविष्टः कोपेनातिवलीयसा ।
नित्यमात्महिताकांक्षी न कुर्यादर्थदूषणम् ॥ ७ ॥
(एते महाभारते)
इत्यर्थदूषणपद्धतिः ॥
६६. अथ बाक्पारुष्यपद्धतिः।
तीव्राण्युद्वेगकारीणि
विसृष्टान्यशमात्मकैः।
कुन्तन्ति देहिनां मर्म
शस्त्राणि च वचांसि च ॥१॥
(कामन्दके)
शपता यत् कृतं पापं शप्यमानं न गच्छति ।
शप्यमानस्य यत् पापं शपन्त(तं न? मधिगच्छति ॥२॥
क्रूरक्रकचसङ्काशे वाक्पारुष्यकरे नृपे ।
राज्योद्यानलतालक्ष्मीः पोषणामर्हते कथम् ॥ ३ ॥
(राज)
संरोहति शरैर्विद्धं परं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥४॥
कर्णनालीकनाराचा निष्पतन्ति शरीरतः ।
वाक्छ(ल्यं तु?ल्यस्तु) न निहन्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः
।
वाक्सायका वदनानिष्पतन्ति
यैराहतः शोचति राज्यहानि ।
परस्य (ना? हा) मर्मसु ते पतन्ति
तान पण्डितो नावसजेत परेषु ॥६॥

·८६ सूक्तिरनहार समर्माण्यस्थीनि हद लावला घोर वाचो विहन्ती १) साम् । तस्मादाचं साक्षरूपी धारामा निस्वी व ताम् ॥ ७ ॥ (महाभारते) इति चाकमान अपातिः । । । । ६७. अथ पासवान। अस्थाने ह्यपि च स्थाने समानुगामिनि । क्रुद्धो दण्डान प्रगति निदिधास्तेजना बुतः ॥ १ ॥ सन्तापलोभमोहाच शबून तलमले भारः । क्रोधदण्डान् मनुष्येषु विनिमय गुपतिशम् ॥ २ ॥ भ्रश्यते शीघ्रमेश्वोर मचाया जानानि स्वोपकर्तृन् स्वास वाली बात ॥ ३ ॥ तस्मादुहिजते लोका खमियादिक । दण्डपारुष्यदोषेण दिविला बजाः ॥ ४ ॥ क्षपयत्युदण्डो हि वन राजा चोपनः । स्खलितः स्खलितोष इजिवित भवेत् ॥ ५ ॥ द्वित्रा यद्यवशिष्पर बहुओह मानना। (एते महाभारते) इति दण्डपामध्यपद्धतिः। ६८. अथासति । मनासङ्कल्पवीर्यण कामेन विषयेमिः। विद्धः पतति लोमाशी ज्योतिलगा पतावत् ॥ १॥ दानाहेष्वप्रदातत्वमकारणधनुहः । लोभमाहुमहानर्थ तस्मात् तं परिवर्जयेत् ॥ २ ॥ तं

·८७
saan
हर्षपद्धतिः
স্বখন্নি জটিল।
तथाकताना लोन ने किया वति॥॥
अक्षमा श्रीपरिलामोडी मारलेला ।
अमिथ्या बाता मसलोनास प्रवर्तते ॥ ४ ॥
निलमस्तीरतीमालिशपणाभारिवाधिः ॥ ५ ॥
दुलहालमियादि शामली शुताः।
छेत्ता यादी निमन्त शुन्यमा ॥६॥
भूतिलोवालिदस्य मविलक्षा।
लुब्धः पशुकः मिताकि ठरालय ॥७॥
(एते महाभारते)
लक्ष्मीलता समाति महावाणिः ।
हृदन्तर्मकरीदेवी शोषमा ॥१॥
अतिमानः भिवं हन्ति कालोपः।
गर्भग दूष्यते कन्या कलेन पाहिजः ॥ २ ॥
जरा रूपं हरति हिमा भाणान् धर्मचर्यामसूया।
क्रोधः श्रियं शीलमनातेवा हिरो
सर्वमेवाभिमानः ॥ ३॥
(एते महाभारते)
इति मानपद्धतिः ॥
।
७०. अथ हपतिः।
सम्प्रहासः स्वकृत्येधुन हर्तव्यो नराधिप।।
लघुत्वमेव प्राप्नोति कम चाज्ञातिवर्तते ॥१॥
अवमन्यन्ति यतीर लम्पन्ति च तद्वचः ।
प्रेष्यमाणा विकरूपन्त मूठमप्यनुयुञ्जते ॥२॥

·८८
सूक्तिरत्नहारे
अयाच्यं चैव याचन्तेऽभोज्यान् व्याहारयन्ति च ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि नन्ति चास्यति ॥३॥
जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिशासनैः ।
क्षुतं च ष्ठीवनं चैप कुर्वते चास्य सन्निधौ ॥४॥
हयं वा दन्तिनं वापि रथं वा नृपसम्मतम् ।
अधिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुलं पार्थिवं मृदुम् ॥ ५॥
हेलय(न्तं च?न्तश्च) कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ।
निन्दन्ति स्वानधीकारान् सन्त्यजन्ति च भारत! ॥६॥
न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत ।। ७ ॥
एते चान्ये च बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दनोपेते हर्षले च युधिष्ठिर! ॥ ८ ॥
(एते महाभारते)
इति हर्षपद्धतिः ॥
७१. अथ प्रमादपद्धतिः।
मदं कामजव्यसनमवदत् ॥
क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः सञ्जायते महान् ।
अधर्माः सम्प्रवर्तन्ते प्रजासम्मोहकारकाः ॥१॥
चातुर्वर्ण्य तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत् प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥२॥
यथा वने वेगवति सरितः सम्प्लुतोदके।
नित्यं पञ्चनखावाधस्तथा राज्ञः प्रमाधतः ॥३॥
राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुध्यते ।
अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते ॥४॥
संयुक्तोऽपि वलैः कश्चित् प्रमादेनेह युज्यते ।
तेन द्वारेण शत्रुभ्या क्षीयते सबको नृपः ॥५॥

·आज्ञापद्धतिः। लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः । तस्माद्राज्ञा विशेषेण स्वार्थश्चिन्योऽप्रमादतः ॥ ६॥ प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाप्रमादादमृतत्वं ब्रवीमि । प्रमादाद्वा (सु)राः पराभवन्ति सदाप्रमादाद् ब्रह्मभूताः सुराश्च ।। ७॥ (एते महाभारते) इति प्रमादपद्धतिः ॥ ७२. अथाज्ञापद्धतिः। एतदर्थं हि राजानः प्रशासन्ति वसुन्धराम् । यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ १ ॥ श्रीरामायणे) आज्ञा तेजः पार्थिवानां सा च वाचि प्रति(ष्ठ ? ष्ठि)ता। यत्ते ब्रूयुरसत् सद्वा स धर्मों व्यवहारिणाम् ।। २ ॥ (मनो:) राजा रजतस्पेन न भुङ्क्ते कनकौदनम् । आज्ञासिद्धिरसिद्धा चेत् किं फलं नृपजन्मनः ॥ ३ ॥ (पञ्चतन्त्र) न तेन सज्यं कचिदुद्यतं धनुः कृतं न वा कोपविजिझमाननम् । गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यमिवास्य शासनम् ॥ ४॥ (भारवेः) *तुह्म चिअ एस भरो आणामेत्तप्फळो पहुत्तणसहो । अरुणो छाआवहणो विसअं विअसन्ति अप्पणा कमळसरा ॥५॥ कह तम्मि वि ळाइज्जइ जम्मि अदिण्णप्फळा अदूरपसारिआ । पडिअम्मि दुमे व्ध ळआ सच्चिअ अण्णं पुणो वि ळग्गइ आणा ॥ ६॥ (सेतुबन्धे) इत्याज्ञापद्धतिः ॥ *युष्माकमेवैष भर आज्ञामात्रफल: प्रभुत्वशब्दः । अरुणश्छायावहनो विशदं विकसन्त्यात्मना कमलसरांसि ॥ कथं तस्मिन्नपि लाग्यते यस्मिन्नदत्तफला अदूरप्रसूता। पतिते द्रुम इन लता सैवान्यं पुनरपि लगत्याज्ञा ॥

·९० सूक्तिरनहारे ७३. अथ दण्डपद्धतिः। दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एव हि रक्षति । दण्डः सुसेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधाः ॥१॥ (मनोः) दण्डेन (क्ष १क्ष्य)माणा हि राजनहरहः प्रजाः । राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ २ ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥ ३ ॥ (महाभारते) चतुर्वर्णाश्रमो लोके राज्ञा दण्डेन पालितः । स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेषु कर्मसु ॥४॥ (कौटिल्ये) गुरोरप्यवलिप्सस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनम् ॥ ५॥ (श्रीरामायणे) एकस्मिन् यत्र निधनं प्राषिते दुष्टकारिणि । बहूनां भवति क्षेमस्तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥६॥ (श्रीविष्णुपुराणे) स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः । चतुर्णामाश्रमाणां स धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः ॥ ७॥ अद्यात् काकः युरोडाशं श्वा च लिह्याद्धविस्तथा । स्वाम्यं च(तस्मा ? न स्या)त् कस्मिंश्चित् प्रवर्त्तताघरोत्तरम् ॥ अन्धं तम इवेदं स्यान प्रज्ञायेत किञ्चन । दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन साध्वसाधुनी ॥९॥ (मनोः) यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधु पश्यति ॥ १० ॥ उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नृपतिस्तस्माद् युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ ११ ॥ ?

·पुत्रपद्धतिः । नियतविषयपत्तिः प्रायशो दण्डयोगा- ज्जगति परवशेऽस्मिन् दुर्लभः साधुवृत्तः । कृशमथ विकलं वा व्याधितं वाधनं वा पतिमपि कुलनारी दण्डनीत्याभ्युपैति ॥ १२ ॥ (कामन्दकीये) इति दण्डपद्धतिः ॥ । ७४. अथ पुत्रपद्धतिः। इह वा तारयेत् पुत्र उत वा प्रेत्य (दाता)रयेत् । सर्वथा तारयेत् पुत्र आत्मा वै पुत्र उच्यते ॥ १॥ भार्यायां जनितं पुत्रमादर्श स्वमिवाननम् । जनिता लादते प्रेक्ष्य स्वर्ग प्राप्येव एण्यकृत् ॥२॥ 'महाभारते) नास्ति पुत्रसमो बन्धुर्नास्ति पुत्रसमं सुखम् । नास्ति पुत्रसमा प्रीतिर्नास्ति पुत्रसमा गतिः ॥३॥ (पञ्चतन्त्रे) जीवतोर्वाक्यकरणात् प्रत्यब्द भूरिभोजनान् । गयायां पिण्डदानाच त्रिमिः पुत्रस्य पुत्रता ॥४॥ (मनोः) यस्य पुत्रगुणान्मित्राण्यमित्रा यत्पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तस्य वै पिता ॥ ५॥ गर्भलेशः स्त्रिया मन्ये सफलो हि पिता तदा । यदा सबीजवीजा स्यात् सङ्ग्रामे वा हतः सुतः ॥ ६॥ (मार्कण्डेये) कोऽर्थोऽस्ति बहुभिः पुत्रैर्गणनापूरणात्मकैः । वरमेकः कुलालम्बी विश्रान्तः स्यात् पिता यतः ॥ ७ ॥ एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन धीमता । कुलं पुरुषसिंहेन चन्द्रेणेव प्रकाश्यते ॥ ८॥ (पञ्चतन्त्र) ·९२ सूक्तिरत्नहारे दिग्वाससं गतवीळं जटिलं धूळिधूसरम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम् ॥९॥ (वल्लभदेवस्य) हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च । नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम् ॥ १० ॥ स्वर्गों धनं वा धान्यं वा विद्याः पुत्रः सुखानि वा । गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किश्चिदपि दुर्लभम् ॥ ११ ॥ स्वाधीनं समलिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् । अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते ॥ १२॥ विक्रीतमाहितं क्रीतं दत्तं पित्रा तु जीवता । पुत्रस्तदन्यथाकर्तुं यः पुमान् प्रसहिष्यते ॥ १३ ॥ गन्धर्वलोकानपरान् ब्रह्मलोकांस्तथा परान् । प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥ १४ ॥ पितुर्हितमतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते । तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥ १५ ॥ (श्रीरामायणे) विनीताः श्रुतसम्पन्नाः शस्त्रेषु च कृतश्रमाः । गजाश्वारोहणे दक्षा लभ्यन्ते सुकृतैः सुताः ॥ १६ ॥ धर्मज्ञाः शुचयो वीराः पितुः शुश्रूषणे रताः। रूपौदार्यबलोपेता लभ्यन्ते सुकृतैः सुताः ॥१७॥ (मनोः) कि पृष्टं सुतवचनं पुनरपि मृष्टं तदेव सुतवचनम् । मृष्टादपि मृष्टतरं श्रुतपरिपक्कं तदेव सुतवचनम् ॥ १८ ॥ (कलाविलासे) भालक्ष्य दन्तमुकुलाननिमित्तहास- रव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् । अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति ॥१९॥ (कालिदासस्य)

·दुष्पुत्रपद्धतिः ।
तिष्ठन् भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा
किं संवाहयतः सुखानि चरणौ तातस्य किं राजकम् ।
किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो-
रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तेनास्ति कश्चिद् गुणः ॥२०॥
(नागानन्दे)
इति पुत्रपद्धतिः ॥
७५. अथ दुष्पुत्रपद्धतिः।
राजपुत्रा मदोन्मत्ता गजा इव निरङ्कुशाः ।
भ्रातरं स्वामिनं घ्नन्ति पितरं वाभिमानिनम् ॥ १॥
प्रजात्मश्रेयसे राजा कुर्वीतात्मजरक्षणम् ।
लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेषु हन्युरेनमलक्षिताः॥२॥
राजपुत्रैमदोन्मत्तैः प्रार्थ्यमानमितस्ततः ।
दुःखेन रक्ष्यते राज्यं व्याघाघ्रातमिवामिषम् ॥ ३॥
रक्ष्यमाणा यदि च्छिद्रं कथश्चित् प्राप्नुवन्ति ते ।
सिंहा इवाशु तं घ्नन्ति रक्षितारमसंशयम् ॥४॥
(कामन्दकीये)
तया गवा किं क्रियते या न धेनुन गर्भिणी ।
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः ॥ ५ ॥
(पन्चतन्त्रे)
राजपुत्रपरित्यागः सुदुर्वृत्तोऽपि नाईति ।
क्लिश्यमानः स पितरं परमाश्रित्य हन्ति हि ॥६॥
(कौटिल्ये)
पितॄन् भ्रातृनपि घ्नन्ति प्रातराज्या नृपात्मजाः ।
राज्यलक्ष्मीहि मोहाय क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् ॥ ७॥
रञ्जयन्ति प्रजाः प्राज्ञा मन्त्रिभिनुपसूनवः ।
प्राप्तराज्याः पुनर्जन्ति बन्धूनपि विरोधिनः॥ ८॥
माने तपसि शोर्ये वा यस्य न प्रथितं यशः।
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुचार एव सः ॥९॥

·सूक्तिरलहारे यौवनं बलसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता। एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १० ॥ (पञ्चतन्त्रे) इति दुष्पुत्रपद्धतिः ॥ ७६. अथ भ्रातृपद्धतिः। देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता ममेदृशः ॥१॥ (अङ्कावल्याम्) अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये । भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः ॥२॥ (श्रीरामायणे) ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत! । स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात् स होतान् परिपालयेत् ॥३॥ (महाभारते) सम्भोजनं सङ्कथन सम्प्रश्नोऽथ समागमः । ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथञ्चन ॥ ४ ॥ (पञ्चतन्त्रे) अधिरोहाय! पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥५॥ न सर्वे भ्रातरस्तात! भवन्ति भरतोपमाः। मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः ॥ ६॥ कदान्वहं समेष्यामि भरतेन महात्मना । शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च पुरुषर्षभः ॥ ७॥ न तेऽम्बा मध्यमा माता गहणीया कथञ्चन । तमेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥८॥ (श्रीरामायणे) सङ्घातवान् यथा वेणुनिबन्धः कण्टकैवतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृसङ्घातवांस्तथा ॥ ९॥ (कामन्दकीये) ·असद्भात दितिः । य. ज्येष्ठानुप्रत्यास्मि भवतानुगना यथा । तथा त्वामनुयास्यामि गुणज्येष्ठो हि मे भवान् ॥ १०॥ जायावियोगदहनो दुर्वारः कृत्रिमो ह्य सौ। अयं तु सहजच्छेदविच्छेदाग्निर्न पार्यते ॥ ११ ॥ (अङ्कावल्याम् का प्रस्तुताभिषेकादाय प्रच्यावयेत् गुणज्येष्ठम् । मन्ये ममैव पुण्यैः सेवावसरः कृतो विधिना ॥ १२॥ (उदात्तरायवे अथेतरे सप्त रघुप्रवीराः ज्येष्ठं पुरो जन्मतया गुणैश्च । चक्रुः कुशं रत्नविशेषमान सौभ्रात्रमेषां हि कुलानुसारि ॥ १३ ॥ ते सेतुबार्तागजबन्धमुख्यैरभ्युच्छ्रिताः कर्मभिरष्यबन्ध्यैः। अन्योन्यदेशप्रविभागली वेलां समुद्रा इव न व्यतीयुः ॥ १४ ॥ (रघुवंशे) इति भ्रातृपद्धतिः ॥ ৩৩. থানকুঙ্গালুখাল। ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत् । को नाम स भवेत्तस्य यमेष न परित्यजेत् ॥ १॥ (श्रीरामायणे) नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः । घोराः स्वार्थप्रयुक्ताश्च ज्ञातयो नो भयावहाः ॥२॥ सौहृदेन परित्यक्तं निःस्नेहं खलवत् त्यजत् । सोदर्य भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ ३ ॥ (भोजस्य) भवन्ति चह ज्ञातीनां कलहाश्च महामते!। प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति ॥४॥ धूमायन्ति व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि तु । धृतराष्ट्रेषुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभः ॥ ५ ॥ ।

·९६ सूक्तिरत्नहारे सम्भाव्य गोषु सम्पन्नं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तपः। सम्भाव्यं स्त्रीषु चापल्यं सम्भाव्यं ज्ञातिनो भयम् ॥ ६ ॥ जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस! । हुष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥७॥ प्रधानं साधनं वैद्यं धर्मशीलाश्च राक्षसाः । ज्ञातयो यवमन्तव्याः शूरं परिभवन्ति च ॥ ८ ॥ नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः । प्रच्छन्नहदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥९॥ सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहुमन्यते । स्वजनेन ह्यवज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥१०॥ ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटूनि परुषाणि च । सकोपं हृदयं वाचा श्लक्ष्णया शमयेद् बुधः ॥ ११ ॥ (महाभारते) न त्वा जिघांसामि चरेति यन्मामयं महात्मा मतिमानुवाच । तस्यैव तद्राजवचोऽनुरूपमिदं पुनः कर्म च मेऽनुरूपम् ॥ १२ ॥ (कालिदासस्य) इत्यसद्भातृपद्धतिः ॥ ७८. अथोत्साहशक्तिपद्धतिः। यस्य स्यादुद्यमे नित्यं चित्तमुत्साहसंयुतम् । उत्साहशक्तिः सा ज्ञेया नृपाणां भूतिमिच्छताम् ॥ १॥ (मनोः) उत्साहो बलवानार्य! नास्त्युत्साहात् परं उत्साहारम्भमात्रेण जायन्ते सर्वसम्पदः ॥ २ ॥ उत्साहो बलवानार्य! नास्त्युत्साहात् परं बलम् । सोत्साहस्य हि लोकेषु न किञ्चिदपि दुष्करम् ॥ ३ ॥ (श्रीरामायणे) बलम् ।

·मन्त्रशक्तिपद्धतिः। यो यमर्थ प्रार्थयते यमर्थ घटने च यः। सोऽवश्यं तदवाप्नोति न चेच्छान्तो निजलने ॥ ४ !! योजनानां सहसं तु शांति पिपीलिका ! अगच्छन् बैनतेयोऽपि पदमे न गच्छति ॥ ५ ॥ (पञ्चतन्त्रे) *आरम्भन्तस्स धुळच्छी मरण व होइ पुरिखना। तं मरणमणारम्भे वि होइ कच्छी उण ण होइ ॥ ६॥ (सतशत्यास) ओअग्गइ अहिमाणं पडिवक्खस्स वि ण तारिसं देइ भअम् । अमरिसगहि व सरो विदाइ अमाअसण्डिओ उच्छाहो ॥ ७॥ सेतुबन्धे) इत्युत्साहशक्तिपद्धतिः ॥ ७९. अथ प्रभुशक्तिपद्धतिः । आज्ञारूपेण या शक्तिः सर्वेषां भूर्धनि स्थिता । प्रभुशक्तिहि सा ज्ञेया प्रभावमहितोदया ॥१॥ (मनोः) इति प्रभुशक्ति पद्धतिः ॥ ८०. अथ मन्त्रशक्तिपद्धतिः। कामात् क्रोधाद् भयादन्यैर्लोभ्यमानो न लुभ्यति । यया शक्त्या युतः कार्ये मन्त्रशक्तिस्तु सा स्मृता ॥१॥ (मनोः) * आरभमाणस्य ध्रुवं लक्ष्मीमरणं वा भवति पुरुषस्य । तन्मरणमनारम्भेऽपि भवति लक्ष्मी: पुनर्न भवति । भवक्रामत्यभिमानं प्रतिपक्षस्यापि न तादृशं ददाति भयम् । अमर्षगृहीत इव शरो विद्रात्यभागसहित उत्साहः ॥

·सूक्तिरत्नहारे प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ॥ २॥ (कामन्दकीय) इति मन्त्रशक्तिपद्धतिः ॥ ८१. अथ पुरोहितपद्धतिः। त्रय्यां च दण्डनीत्यां च शान्तिकर्मणि पौष्टिके । आथर्वणे च कुशलः सम्यग्राजपुरोहितः॥१॥ (मनोः) यदेको ब्राह्मणो विद्वान् कुर्यात् कार्य नृपस्य तत् । अक्षौहिणी न शक्नोति कर्तुं वर्षशतैरपि ॥ २ ॥ अक्षौहिणी रिपुं हन्यात स्वयं वा तेन हन्यते । ब्राह्मणो मन्त्रविद्धन्यात् सर्वानेव रिपून क्षणात् ॥ ३ ॥ वेदवेदाङ्गतत्वज्ञो जपहोमपरायणः । आशीर्वादरतो नित्यमेष राजपुरोहितः ॥ ४ ॥ अलभ्यलाभाय च लब्धद्धये यथाहतीर्थप्रतिपादनाय च । यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं बहुश्रुतं ब्राह्मणमेव (वा)सय ॥ ५ ॥ (एते महाभारते) इति पुरोहितपद्धतिः ॥ ८२. अथ मन्त्रिपद्धतिः। देशकालविधानज्ञान् भर्तकाहितैषिणः । नित्यमर्थेषु संसक्तान् राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥१॥ (महाभारते) कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः । दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः ॥ २॥ (कामन्दकीये) ·मन्त्रिपद्धतिः । सन्धिविक्रमतत्त्वज्ञाः सततं प्रियवादिनः । प्राप्तकालं च ये दण्डं धारयेयुः सुतेष्वपि ॥ ३ ॥ श्रीरामायणे) सहायसाध्यं राजत्वं चक्रमेतन्न वर्तते । कुर्वीत सचिवांस्तस्मात् तेषां च शृणुयान्मतम् ॥ ४ ॥ (काटिल्य) नीतिशास्त्रविदः शूरा मन्त्रिणो ब्राह्मणपियाः । ज्ञानवृद्धाः शास्त्रद्धा धर्मे राज्ञः प्रवर्तकाः ॥५॥ रागमानमदान्धस्य स्खलतः पृथिवीपतेः । हस्तावलम्ब भवति सुहृत्सचिवचेष्टितम् ॥ ६ ॥ सज्यमानमकार्येषु निरन्ध्युमन्त्रिणो नृपम् । गुरूणामिव चैतेषां शृणुयात् पृथिवीपतिः ॥ ७ ॥ मन्त्रिभिर्मन्त्रकुशलैरन्धः पथि निवश्यते । चक्षुष्मांस्तु मदान्धः सन्नात्मानं हन्त्यशेषतः ॥ ८॥ कृतप्रज्ञस्तु मेधावी धीरो बुद्धो जितेन्द्रियः । सर्वकर्मसु संशुद्धः स मन्त्रं श्रीतुमर्हति ॥ ९ ॥ (महाभारते एको ह्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः । राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ।। १० ।। (कामन्दकीय) स्वेच्छया कुरुते स्वामी यत्किञ्चन यतस्ततः । तत्तत् प्रतिचिकीर्षन्तो दुःखं जीवन्ति मन्त्रिणः ॥ ११ ॥ (मुद्राराक्षसे) त्रिवर्गसाधकं यत् स्याद् द्वयोवैकस्य साधकम् । कार्य तदपि कुर्वीत न त्वेवार्थ द्विबाधकम् ॥ १२ ॥ (वात्स्यायनीये अप्रियस्यापि वचसः परिणामविरोधिनः । वक्ता श्रोता (च) यत्रास्ति रमन्ते तत्र सम्पदः ॥ १३ ॥ (पञ्चतन्त्र त्रिवर्गभयसंशुद्धानमात्यान् स्वेषु कर्मसु । अधिकुर्याद् यथाशौचमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥ १४ ॥ (कौटिल्ये) ·१०० सूक्तिरलहारे प्राज्ञे नियोजिते राज्ये सन्ति राज्ञस्त्रयो गुणाः । यशः स्वर्गनिवासश्च पुष्कलश्च धनागमः ॥ १५ ॥ यो हि धर्म व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाभिये । अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ १६ ॥ (श्रीरामायणे) यस्मिन् वाचः प्रणश्यन्ति कूपे प्रास्ताः शिला इव । न वक्तारं पुनर्यान्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ १७ ॥ (चाक्षुषीये) सुलभाः पुरुषा राजन् ! सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥१८॥ (श्रीरामायणे) निश्चित्य यः प्रकुरुते नान्तर्वसति कर्मणः। अवन्ध्यकामो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ १९ ॥ (मुद्राराक्षसे) अपृष्टेन न वक्तव्यः सचिवेन विपश्चिता। नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम् ॥ २० ॥ (सङ्ग्रह) आयत्या गुणदोषज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः। अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ २१ ॥ अहन्यहनि बोद्धव्यं किमध सुकृतं कृतम् । दत्तं वा दापितं वापि पावसालमपि वा कृतम् ॥ २२ ॥ मतिवलशालिनि मन्त्रिणि लभते का वा न सम्पदं स्वामी । रत्नावलीमुदयनो लेभे यौगन्धरायणनयेन ॥ २३ ॥ (मुद्राराक्षसे) अर्थ सप्रतिवन्धं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव । दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ॥ २४ ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) विषमोऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः । स तु तत्र विशेषदुर्लभः सदुपन्यस्यति कृत्यवर्त्म यः ॥ २५ ॥ (भारवेः) ·मन्त्रिपद्धतिः। १०१ द्वेष्यो भवत्युत्कटभाषणेन प्रियः प्रभोश्छन्दपरिग्रहेण । हितानुबन्धं मधुरं च मन्त्री ब्रूयात् क्रियावानुभयानुकूलम् ॥२६॥ (नरकवधे) स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः। सदानुकूलेषु हि कुर्वते रति नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः ॥ २७ ॥ (भारवेः) रथस्यैक चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगा निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि । रवियत्येवान्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥ २८ ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) बहिः सर्वाकारप्रवणरमणीयं व्यवहरन् पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति । जनं विद्वानेकः सकलमतिसन्धाय कपटै- स्तटस्थः स्वानान घटयति च मौनं च भजते ॥ २९ ॥ (मालतीमाधवे) प्रायः पथ्यपराङ्मुखा विषयिणो भूपा भवन्त्यात्मनो निर्दोषान् सचिवान् भजत्यतिमहाँल्लोकापवादज्वरः । वन्द्याः श्लाघ्यगुणास्त एव गुरवोऽसन्तोषभाजः परं बाह्योऽयं वरमेव सेवकजनो धिक् सर्वथा मन्त्रिणः ॥ ३०॥ (मुद्राराक्ष से *विहडन्तं पि समत्थो ववसाअं पुरिसदुग्गर्म णेइ वहम् । भुवणन्तरविक्खंभं दिअसअरो विळिएकचकं व रहम् ॥ ३१ ॥ सेतो) इति मन्त्रिपद्धतिः॥ * विघटमानमपि समर्थो व्यवसायं पुरुषदुर्गमं नयति पन्थानम् । भुवनान्तरविष्कम्भं दिवसकरो विघटितैकचक्रमिव रथम् ॥

·१०२ सूक्तिरत्नहारे ८३. अथ दुर्मन्निपद्धतिः मन्त्रिणः स्वार्थतात्पर्या + + मिच्छन्ति विग्रहम् । तेषां तु भोग्यतामेति दीर्घकार्याकुलो नृपः ॥ १॥ (कामन्दकीये) भीरवोऽनीतिशास्त्रज्ञाः कामुका ब्रह्मविद्विषः । अधर्मरुचयो लुब्धाः शत्रवोऽमी न मन्त्रिणः ॥२॥ (महाभारते) अपथ्यस्य च भुक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च। अमात्यस्य च दुष्टस्य समूलोद्धरणं सुखम् ॥ ३ ॥ गुणवानप्यसन्मन्त्री नृपतिर्नाभिगम्यते । प्रसन्नस्वादुसलिलो दुष्टग्राह इव हुदः ॥ ४ ॥ (पञ्चतन्त्रे) दुःखान्येव प्रसुवते निसन्धन्ति सुखानि च । अयशांसि प्रयच्छन्ति भूपतीनां कुमन्त्रिणः ।। ५॥ (कौटिल्ये) हीनतेजा हि संदृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अपथ्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयात् ॥ ६ ॥ एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत । धर्मार्थकामसंयुक्तं नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ ७ ॥ अनागतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् । त्यक्तोपात्तं मद्यपानद्यूतस्त्रीमृगयाप्रियम् ॥ ८॥ कार्ये महति युञ्जानो हीयतेऽर्थपतिः श्रिया। (महाभारते) स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च । मूर्खामात्यप्रतप्तानि शुष्यन्ति जलबिन्दुवत् ॥ ९ ॥ (बृहत्संहितायाम्) निरन्धानाः सतां मार्ग भक्षयन्ति नृपश्रियम् । रात्मानस्तु सचिवास्तस्मात् सुसचिवो भवेत् ॥ १०॥ (कामकला) ·३ दुर्मन्त्रिपद्धतिः । १०३ मूर्खे नियोजितेऽमात्ये त्रयो दोपा महीपतेः । अयशश्चार्थनाशश्च नरकं च न संशयः॥११॥ अहिते हि हिताकारं धाष्टर्य जल्पन्ति ये नराः। अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्त्तव्याः कृत्यदूषणाः ॥ १२ ॥ (महाभारते) गुणानामायथातथ्यादर्थ विप्लावयन्ति ये। अमात्यव्यञ्जना राजन् ! दृष्यास्ते शत्रुसंज्ञिताः॥ १३ ॥ (माघे) स दोषः सचिवस्यैव यदसत् कुरुते नृपः । याति यन्तुः प्रमादेन गजो व्यालत्ववाच्यताम् ।। १४ ॥ न स्वल्पमप्यध्यवसायभीरोः करोति विज्ञानविधिर्गुणं हि। अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोऽपि निवर्चयत्यर्थमिह प्रदीपः॥ १५ ॥ अभ्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे वा विष्टभ्य पादाववतिष्ठते श्रीः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ १६ ॥ दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न भीतिदोषाः सन्तापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः। के श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं श्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ॥ १७॥ एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रधानं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदस्तस्यैव निर्विद्यते । निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणानभिद्रुह्यति ॥ १८ ॥ (पञ्चतन्त्रे) इति दुर्मन्त्रिपद्धतिः ॥

·१.१ सूक्तिरत्नहारे ८४. अथ बुद्धिप्रशंसापद्धतिः। एकं हन्यान वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता । बुद्धिबुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्र सराजकम् ॥ १॥ अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् । दीघौं बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥२॥ न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् । शेषसम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्ववतिष्ठते ॥३॥ (महाभारते) शक्याशक्यपरिच्छेदं कुर्याद् बुद्ध्या प्रसन्नया। केवलं दन्तभङ्गाय दन्तिनः शैलताडनम् ॥ ४॥ (कामन्दकीये) प्रज्ञागुप्तशरीरस्य किं करिष्यन्ति सङ्गताः। गृहीतच्छत्रहस्तस्य वारिधारा इवारयः ॥५॥ (प्रताप:) कार्यमालोचितापायं मतिमद्भिविवेचितम् । न केवलं हि सम्पत्तौ विपत्तावपि शोभते ॥६॥ (भोजस्य) नागामिनमनर्थ हि प्रतिघातशतैरपि । शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नरः ॥ ७ ॥ प्रज्ञया निर्मितै(रास्तारयन्त्यबुधान प्लवैः । नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथञ्चन ॥ ८॥ शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥९॥ (कामन्दकीये) श्रियः प्रसूते विपदो रुणद्धि यशांसि दुग्धे मलिनं प्रमार्टि। संस्कारशौचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः किल कामधेनुः॥१०॥ (विद्धसालभडिजकायाम्) अश्वा नागाः स्यन्दनानां च सङ्घा मन्त्राः सिद्धा दैवतं चानुकूलम् ।

·मन्त्रपद्धतिः। १०५ एतान्याहुः साधनानि स्म राज्ञां येभ्यश्चयं बुद्धिरुत्कृष्यते मे ॥ ११ ॥ शस्त्रैर्हता न रिपवोऽभिहता भवन्ति प्रज्ञाहतास्तु पुरुषाः सुहता भवन्ति । शस्त्रं विहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ॥१२॥ (पञ्चतन्त्रे) यदपसरति मेषः कारणं तत् प्रहर्तुं मृगपतिरतिरोषात् सञ्चत्युत्पतिष्यन् । हृदयनिहितवैरा गूढमन्त्रप्रचाराः किमिव हि गणयन्तो बुद्धिमन्तः क्षमन्ते ॥ १३ ॥ (वल्लभदेवस्य) इति बुद्धिप्रशंसापद्धतिः॥ ८५. अथ मन्त्रपद्धतिः। मन्त्रयेतेह मन्त्रज्ञो मन्त्रः सह मन्त्रिमिः । मन्त्रार्थकुशलो राजा सुखं विजयमश्नुते ॥१॥ (कामन्दकीये) अपश्चात्तापकृत् सम्यगनुबन्धिफलप्रदः । अदीर्घकालाभीष्टश्च प्रशस्तो मन्त्र इष्यते ॥२॥ (कौटिल्ये) आवर्त्य यो मुहुर्मन्त्रं धारयेच्च प्रयत्नतः। अप्रयत्नधृतो मन्त्रः प्रचलनग्निवद् दहेत् ।। ३॥ आप्ताप्तसन्ततेमन्त्रं संरक्षेत् तत्परस्तु सः । अरक्ष्यमाणं मन्त्रं हि भिनत्त्याप्तपरम्पराम् ॥ ४ ॥ अम्भसा भिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रोऽप्यरक्षितः। पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो वाग्भिभिद्येत कातरः ॥५॥ नैतदेकान्ततः सिद्धं गृहजावाश्चिरन्तनाः । भृत्याः श्रेयस्करा (रा)ज्ञान सन्त्यवहिता इति ॥ ६॥ (पञ्चतन्त्रे) P ·सुतिरनहारे असंवृताकारतया भिनमन्त्रस्य भूपतेः । सकृच्छिद्रघटस्येव न तिष्ठत्युदयोदकम् ॥ ७ ॥ (महाभारते) किंस्विच्छिद्रं भवेद् दोषः किंस्विद्धि विनिपातनम् । कुत्तो मम स्रवेद् दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ ८॥ (राजग) सततं गुप्तवाक्यस्य नित्यं गुप्तेगिताकृतेः। फलै याः समारम्भाः पुण्यं पूर्वकृतं यथा ॥९॥ आत्मानं मन्त्रिणं दूतममात्यवचनं क्रमम् । आकारं ब्रुवते षष्ठमेतावान् मन्त्रनिश्चयः॥१०॥ एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणेकश्च वध्यते । सराष्ट्र सप्रनं हन्ति समागम्य पृथग्जनः ॥११॥ स कृत्स्नां पृथिवीं भुङ्क्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः । नासुहृत् परमं मन्त्रं भरताहति वेदितुम् ॥ १२ ॥ अपण्डितो वापि सुहृत् पण्डितो वाप्यनात्मवान् । मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् ॥ १३ ॥ कुर्यायथास्य न विदुः कर्मणामाफलोदयात् । षट्कर्णच्छिद्यते मन्त्रश्चतुष्कर्णश्च धार्यते ॥ १४ ॥ विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति । (महाभारते) निर्मन्त्रमेनं रिपवो यातुधाना इव ऋतुम् । समन्ततो विलुम्पन्ति तस्मान्मन्त्रपरो भवेत् ॥ १५ ॥ (कामन्दकीये) समावायव्ययौ यत्र व्ययो यत्राधिको भवेत् । असाध्यं च षतोपायैः कथञ्चित्तम मन्त्रयेत् ॥ १६ ॥ (कौटिल्ये) किं स्यात् परत्रेत्याशङ्का कार्य यस्मिन्न विद्यते । न चार्थनं सुखं चेति शिष्टास्तस्मिन्नवस्थिताः॥१७॥ (महाभारते) ·९०७ मन्त्रदशपद्धतिः। निष्फलं क्लेशबहुलं सन्दिग्धफलमेव च । न कर्म कुर्यान्मतिमान् महावैरानुबन्धि च ॥ १८ ॥ (पञ्चतन्त्र) सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ १९॥ मतिभेदतमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधौ विवेकिनाम् । सुकृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् ॥ २०॥ (भारवेः) सर्वस्य कार्यस्य समुद्भवार्थमागामिनोऽर्थस्य च सङ्ग्रहार्थम् । अनर्थकार्यप्रतिषेधनार्थ यन्मन्यतेऽसौ परमो हि मन्त्रः ॥२१॥ (पञ्चतन्त्र) किवण आणह ए कज्ज परिपळवं विजह परिणामे। देह परं सम्मोहं कुसुमं विसपाअवस्स व मळिज्जन्तम् ॥ २२ ॥ सेतो) इति मन्त्रपद्धतिः ॥ ८६. अथ मन्त्रकालपद्धतिः। मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे च विश्रान्तो विगतक्लमः । चिन्तयेद् धर्मकामार्थान् साध तैरेक एव वा ॥१॥ (चाक्षुषीये) इति मन्त्रकालपद्धतिः ॥ ८७. अथ मन्त्रदेशपद्धतिः। जळान्धवधिरान् मुकास्तैर्यग्योन्यान् वयोधिकान् । स्त्रीम्लेच्छन्याधितव्यङ्गान् मन्त्रकालेञ्च(बो)धयेत् ॥ १ ॥ निस्तम्भे निर्गवाक्षे च निर्मित्यन्तरसंश्रये । प्रासादाग्रे शरण्ये वा मन्त्रयेदविभावितः ॥२॥ (कौटिल्ये) इति मन्त्रदेशपद्धतिः ॥ * किंवा न जानीतैतत्कार्य परिपेलवमपि यथा परिणामे। ददाति परं सम्मोहं कुसुमं विषपादपस्येव मृद्यमानम् ॥

·सूक्तिरनहारे ८८. अथ मित्रपद्धतिः । त्यागविज्ञानसत्त्वाव्यं महापक्षं प्रियंवदम् । आयतिक्षममद्वैध्यं मित्रं कुर्वीत सत्कुलम् ॥ १॥ (कामन्दकीय) ददाति प्रतिगृह्णाति कार्यमाख्याति पृच्छति । भुङ्क्ते भोजयते चैव षविधं वन्धुलक्षणम् ॥ २॥ (महाभारते) न तत्र तिष्ठति भ्राता न पितान्योऽपि वा जनः । पुंसामापत्प्रतीकारे सन्मित्रं यत्र तिष्ठति ॥ ३॥ (कामन्दकीये) गुरुवन्मित्रनाशेन यन्मित्रमुपलभ्यते । शालिस्तम्बा(हि ? भि)भवनं श्यामाकमिव तत् त्यजेत् ॥४॥ न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । वित्रम्भस्तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे निरन्तरे॥५॥ शोकारातिभयत्राणं प्रीतिविरम्भ भाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ ६ ॥ मित्रस्वजनबन्धूनां बुद्धधैर्यस्य चात्मनः । आपनिकषपाषाणे नरो जानाति सारताम् ।। ७॥ सर्वः पदस्थस्य सुहृद् बन्धुरापदि दुर्लभः । ये यान्त्यापदि बन्धुत्वं सुहृदो बान्धवाश्च ते ॥८॥ स सुहृद् यो विपन्नार्थ दीनमभ्युपपद्यते। न तु दुश्चरिताभीतकर्मोपालम्भपण्डितः ॥९॥ (पञ्चतन्त्रे) मित्रे निवेदिते दुःखं दुःखिनो जायते लघु । भारं भारवहस्येव स्कन्धयोः परिवर्तनम् ॥ १० ॥ (कनक) ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृत्येन च नैभृतम् । समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तस्य मैत्री न जीर्यति ॥ (बृहत्कथायाम्) ॥

·मित्रपद्धतिः। १०९ आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुपीडने । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ १२ ॥ आकेशग्रहणान्मित्रमहितेभ्यो निवारयेत् । अवाच्यः कस्यचिद् भवति कृतयत्नो यथाबलम् ॥ १३ ॥ सहायवानेव नरो भार वहति दुर्वहम् । असहायः समर्थोऽपि तेजस्वी किं करिष्यति ॥ १४ ॥ (महाभारत) उपकार्योपकारित्वं दूरे चेत् सा हि मित्रता। पुष्प(ब)न्तौ किमासनौ (भुवि) कैरवपद्मयोः ॥ १५ ॥ असहायः समर्थोऽपि तेजस्वी किं करिष्यति । नि(पा? वातपतितो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ॥ १६ ॥ (भोजस्य) उत्तारकमतिस्निग्धं भ्रूक्षेपवशवर्ति च । सदा मुखस्थं मित्रं चेन्नेत्रेण चपलेन किम् ॥ १७॥ (कविवल्लभस्य) यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । पुरुषणासहायेन किमु राज्यं महोदयम् ॥ १८ ॥ (चाणक्यस्य) मार्थयेतैव मित्राणि सति वासति वा धने । नानर्थयन् विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ १९॥ (महाभारते) दर्शितानि कलत्राणि गृहे भुक्तमशङ्कितम् । कथितानि रहस्यानि सौहृदं किमतः परम् ।। २० ॥ अचेतना अपि प्रायो मैत्रीमेवानुबध्यते (१)। स्ववृद्धात् क्षीयते क्षीराव क्षीरात् प्रागेव वारिणा ॥ २१ ॥ (पञ्चतन्त्रे) अकिञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्ये दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥२२ ।। (भवभूते) ·११० सूक्तिरमहारे मृदु व्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थान् प्रकल्पते । प्रदीप स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया ।। २३ ॥ शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यसनमुत्सवैः । विप्रलम्भोऽपि लाभाय सति प्रियतमागमे ॥ २४॥ तदा रम्याण्यरम्याणि प्रियाः शल्यं तदासवः। तदैकाकी सबन्धुः सन्निष्टेन रहितो यदा ॥ २५ ॥ (भारवेः) व्यसनानलसन्तापे विरहच्छेदे प्रयोगनिकषे वा । अविकारकरं मित्रं तत् काञ्चनवत् कचिद्भवति ॥२६॥ (पञ्चतन्त्रे) उपचारः कर्तव्यो यावदनुत्पनसौहृदो भवति । उत्पन्नसौहृदानामुपचारः कैतवं भवति ॥ २७ ॥ न तन्मित्रं यस्य कोपाद् बिभेति यद्वा मित्रं कोपनेनोपशक्यम् । यस्मिन् मित्रे पितरीवाश्वसीत तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥२८॥ (महाभारते) सुहल्लघुः कार्यक: समीपे महाप्रभावो न तु विप्रकृष्टः । करोति किं नाम भिषग्विषघ्नः स शिरःस्थे शतयोजनस्थः ॥२९॥ (राजग) लभ्ममेकसुकृतेन दुस्त्यजा रक्षितारमसुरक्षभूतयः । स्वन्तमन्तविरसा जिगीषतां मित्रलाभमनु लाभसम्पदः॥३०॥ (भारवेः) *हिअअण्णएहि समभं असमत्ताई पि जह सुहावेन्ति । कज्जाइ मणे ण तहा इअरेहि समाइआई पि ॥ ३१ ॥ अविइण्णपेच्छणिज्ज समसुहदुक्खं विइण्णसम्भावम् । अण्णोण्णहिअअळग्गं पुणेण बणो जणं महइ ॥ ३२॥ हृदयः सममसमाप्तान्यपि यथा सुखयन्ति : कार्याणि मन्ये न तथा इतरः समाप्तान्यपि ॥ अवितृष्णप्रेक्षणीयं समसुखदुःखं वितीर्णसद्भावम् । अन्योन्यहृदयलमं पुण्यैर्जनो जनं लभते ।।

·श्रसन्मित्रपद्धतिः । *तं मित्रं काएव्वं जकिर वसणम्मि देसआळम्मि । आलिहिअभित्तिवाउळवण परम्मुहं ठाइ ॥ ३३ ॥ (गाथासप्तशव्याम्) मुहराओ चिअ वहडेइ जो जस्स वळहो किमण्णेण । सावे अंकणो चिअ घरस्त अब्भन्तरळच्छी ॥ ३४॥ (गाथाकोश) इति मित्रपद्धतिः ॥ ८९. अथासन्मित्र पद्धतिः। वसेत् सह सपनेन कुद्धेनाशीविषेण वा । न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥१॥ (श्रीरामायणे) शत्रुसेविनि मित्रे च गूडैर्युक्ततरो भवेत् । गलप्रत्यागते चैव स हि कष्टतरो रिपुः ॥२॥ (महाभारते) दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञ छन्नं कूपं तृणैरिव । विवर्जयेत मेधावी तस्मिन् मैत्री प्रणश्यति ॥३॥ (श्रीरामायणे) अवलिप्सेषु महेषु रौद्रसाहसिकेषु च । तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद् बुधः ॥ ४ ॥ (महाभारते) लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धर्मशीलता। पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तेन सङ्गतिम् ॥ ५॥ परोक्षे गुणहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥६॥ (कौटिल्ये) दुःखेन श्लिष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । भिन्ना श्लिष्टा तु या प्रीतिन सा स्नेहेन युज्यते ॥ ७॥ (पन्चतन्त्रे) * तन्मित्रं कर्तव्यं यत् किल व्यसने देशकालेषु । आलिखितभित्तिपुत्तलकमिव न पराङ्मुखं तिष्ठति ॥ मुखराग एव प्रकटयति यो यस्य वल्लभः किमन्येन । सूचयत्यऋणमेव गृहस्याभ्यन्तरलक्ष्मीम् ॥

·११२ सूक्तिरत्नहारे मित्रमपि याति रिपुतां स्वस्थानात् पच्युतस्य पुरुषस्य । कमलं जलादपेतं शोषयति रविन तापयति ॥८॥ म(हति) विनष्टा प्रीतियद्यपि चारेण बहुगुणा भवति । छिन्नविरूढेव लता पूर्वच्छायां न पूरयति ॥९॥ नर्मान्तः परिहासो यावत् क्रियमाणमभद्रकत्वं च । स्मरणं च दुष्कृतानां त्रीणि कुमित्रस्य चिहानि ॥१०॥ (सुन्दरपाण्ड्यस्य) आपाअमेत्तगरुए माकमओसरन्तळहुएहि । घण्टाणिणाअसरि एहि कज्जिमो कोअपम्मेहि ॥११॥ अवडव्वतच्छंण्णं परिहरतज्जणइपच्छिहिविपत्ति । अपवत्तिअसग्गावे जाम्मिणिमित्तत्थिरा होई ॥१२॥ *एको चिअ दोसो कारिसंस (१) चन्दणदुमस्स वि घडिओ। जस्सि दुठभुजङ्गा खणं पि वासं ण मुञ्चे ॥१३॥ पेम्मस्स विहडिअसण्ठिअस्स पञ्चक्खदिट्ठविळअस्स। उअअस्स व ताविअसीश्रळस्स विरसो रसो होइ ॥१४॥ (गाथासप्तशत्याम्) इत्यसन्मित्रपद्धतिः ॥ ९०. अथ कोशापद्धति। न कोशः शुद्धभावेन नानृशंस्येन जायते । मध्यमं पदमास्थाय कोशसङ्ग्रहणं घरेत् ॥ १॥ यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः । तथा द्रव्यव्य ? व्याण्यु)पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम् ॥ २ ॥ कोशस्तु सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः । कोशमूला हि राजानः कोशवृद्धिपरो भव ॥ ३ ॥ एक एव दोषोऽकारि चन्दनद्रुमस्यापि घटितः । यास्मिन् दुष्टभुजङ्गाः क्षणमपि वासं न मुञ्चन्ति ॥ प्रेम्णो विघटितसन्धितस्य प्रत्यक्षदृष्टव्यलोकस्य । उदकस्येव वापितशीतलक्ष्य बिरसो रखो भवति ॥

·कोशहानिदोषपद्धतिः। धर्महेतोस्तथार्थाय भृत्यानां भरणाय च । आपदर्थ च संरक्ष्यः कोशः कोशवता सदा ॥ ४ ॥ (कामन्दकीये) आकारप्रभवः कोश: कोशाद् दण्डः प्रजायते । पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोचभूषणा ।। ५॥ अर्थानामार्जनं कार्यमार्जितानां च रक्षणम् । भुज्यमानो निरावापः क्षीयते हिमवानपि ॥६॥ (महाभारते) शोक क्रोधं भयं कामं व्यसनं देशविभ्रमम् । निग्रहानुग्रहौ राजा सर्व तरति कोचवान् ॥ ७ ॥ (चाक्षुषीये) कोशादाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसङ्ग्रहः । अम्बुगमों हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते ॥ ८ ॥ (कालिदासस्य) स्वसैन्यपोषः क्रियते धनेन धनेन भन्या धनमाप्नुवन्ति । धनं विना कामकथैव नास्ति राज्यस्य मूलं धनमेव नान्यत् ॥९॥ अग्निः स्तोको वर्धते चाज्पसिक्को बीनं चैकं बहुसाहस्रमेति । क्षयोदयौ विपुलौ सनियम्य तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम् ॥१०॥ (कामन्दकीये) इति कोशपद्धतिः ॥ ९१. अथ कोशहानिदोषपद्धतिः । दुर्गस्य संस्कारकथैव नास्ति वृत्तेविलोपादपयाति सैन्यम् । पलायते शून्यकरस्य मित्रं राज्येन किं कोशविवर्जितस्य ॥१॥ कोशे वितीणे जनता नृपस्य वृद्धस्य नारीव भवत्यवश्या। दरिद्रगेहे दरदीपदीप्तिखि प्रयात्यल्पतरत्वमाज्ञा ॥२॥ विकत्थनश्छन्दगृहीतपित्तै- विटैर्विदग्धैः पिशुनैः सडम्भैः । Q ·सूक्तिरत्नहारे कायस्थसेनापतिगायनाद्यैः कोशाः प्रणाळीरिव निसरन्ते(१) ॥३॥ (कलाविकास) इति कोशहानिदोषपद्धतिः ॥ ९२. अथ राष्ट्रगुणपद्धतिः। भूगुणैर्वर्धते राष्ट्रं तद्वृद्धिपद्धये । तस्माद् गुणवती भूमि भूत्यै भूपतिरावसेत् ॥ १॥ रम्या सकुब्जरवना वारिस्थलपथान्विता। अदेवमातृका चेति शस्यते भूर्विभूतये ॥२॥ शूद्रकारुवणिमायो महारम्भकृषीवला । सानुरागो रिपुद्वेषी पीडाकरसहः पृथुः ॥ ३ ॥ नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् धनी। ईदृग् जनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः ॥ ४ ॥ (कामन्दकीये) जागलं सस्यसम्पनमार्यमायमनाविलम् । रम्यमानतसामन्तं स्वाजीवं देशमावसेत् ॥ ५॥ (मनोः) यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् । यस्यां हि गृध्रा राजानो निविघ्नन्तीतरेतरम् ॥ ६ ॥ (महाभारते) सशर्करा सपाषाणा साटवी नित्यतस्करा । रूक्षा सफण्टकवना सव्याळा चेति भूरभूः ॥ ७॥ शरीरकर्शनात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्शनात् ॥ ८॥ (मनो:) भूमौ तु जायते सर्व भूमौ सर्व विनश्यति । भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम् ॥९॥ (महाभारते) इति राष्ट्रगुणपद्धतिः॥

·सेनापतिपद्धतिः।
९३. अथ दुर्गपद्धतिः।
पृथुसीम महाखातमुच्चप्राकारगोपुरम् ।
समावसेत् पुरं शैलसरिन्मरुवनाश्रयम् ॥ १ ॥
धन्वदुर्ग महीदुर्गमब्दुर्ग वार्थमेव च ।
नृदुर्ग गिरिदुर्ग च समाश्रित्यावसेत् पुरम् ॥ २॥
सापसाराणि दुर्गाणि भुवः सानूपजाङ्गलाः ।
निवासाय प्रशस्यन्ते भूभुजां भूतिमिच्छताम् ॥ ३ ॥
(मनो)
इष्टाः पशुमृगव्याला मत्स्याश्चाभयचारिणः ।
अन्यत्र गुप्तिस्थानेभ्यो वषबन्धमवाप्नुयुः ॥४॥
(कौटिल्ये)
दुर्गाणि दुर्ग्रहाण्यासंस्तस्य रोधुरपि द्विपाम् ।
नहि सिंहो गजास्फन्दी भयाद गिरिगुहाशयः ॥ ५॥
(कालिदासस्य)
दुर्गेषु वै महाराज ! षट्सु वै शास्त्रनिश्चिताः।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्ग सुदुर्गमम् ॥ ६ ॥
यत्पुरं दुर्गसम्पन्न धान्यायुधसमन्वितम् ।
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत् ॥ ७॥
(महाभारते)
दुर्गेण रक्ष्यते राष्ट्र तस्मात् कोशस्ततो बलम् ।
तस्माद् दुर्गप्रधाना वै जयलक्ष्मीमहीभृताम् ॥ ८ ॥
(राजग)
जलवद् धान्यधनवद् दुर्ग काढसहं महत् ।
दुर्गहीनो नरपतिर्वाताभावयवैः समः ॥ ९ ॥
(कामन्दकीये)
इति दुर्गपद्धतिः॥
९४. अथ सेनापतिपद्धतिः।
हन्तारं परसैन्यानां दुःसाध्याहितनिश्चयम् ।
इत्यादिलक्षणोपेतं कुर्वीत ध्वजिनीपतिम् ॥ १॥

·सूक्तिरत्नहारे सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा । अलुब्धं लब्धसन्तुष्टं स्वामिमित्रं बुभूषकम् ॥३॥ सेनापति यः कुरुते न चैनमवमन्यते । तस्य विस्तीर्यते राष्ट्र ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥३॥ (महाभारते) ऋते सेनाप्रणेतारं पृतना महत्स्यपि । दीर्यते युद्धमासाद्य पिपीलिकपटं यथा ॥ ४ ॥ यथाप्पकर्णधारा नौ रथश्वासारभिर्यथा । द्रवेद् यथेष्टं तद्वत् स्याहते सेनापतेर्बलम् ॥ ५ ॥ नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र पत्र भयं भवेत् । सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद् ब्यूहीकृते बले ॥ ६ ॥ दाता प्रियंवदो दान्तो मतिमान् दृढनिश्चयः । राज्ञा सेनापति कार्यः शूरो युद्धविशेषवित् ॥ ७ ॥ अभिमायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्यवक्रः । वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः शक्तिज्ञ मात्मैव हि सोऽनुकम्प्यः ॥८॥ क्रूरं व्यसनिनं स्तब्धमप्रगल्भमनायकम् । मूर्खमन्यायकर्तारं नाधिपत्ये नियोजयेत् ॥ ९॥ (महाभारते) इति सेनापतिपद्धतिः ॥ ९५. अथ बलपद्धतिः। मौलं बलं भृतं चाथ भै(णि जि)काटविक तथा । मैत्रं शात्रवामित्येवं षड्विधं बलमुच्यते ॥१॥ अति धर्माद् बलं मन्ये बलाद्धर्मः प्रवर्तते । बलात् मतिष्ठितो धर्मो धरण्यामिव जङ्गमः ॥२॥ बभूषेद् बलमेनेह सर्व बलवतो वशे । श्रियं बलममात्यांश्च बलवानिह विन्दति ॥३॥ धूमो वायोरिव वशं बलं धर्मोऽनुवर्तते । अनश्वरे बले धर्मो द्रुमे वल्लीव संश्रितः ।।४।।

·गजप्रशंसापद्धतिः । ११७ वश्यो बलवतां धर्मः सुखं भोगवतामिव । नास्त्यसाध्यं बलवतां सर्व बलवता जितम् ।। ५॥ (महाभारते) सैन्येन लभ्यते राज्यं सेनाधीना जयभियः सैन्येन शासनं राज्ञां न कचित् प्रतिइन्यते ॥ ६ ॥ गण्यः सैन्येन नृपतिः सैन्येनायाति मान्यताम् । निर्दैन्यः सैन्यवानेव सैन्यादन्यन्न विद्यते ॥ ७ ॥ (कामन्दकीये) *विसमम्मि वि अविसण्णो धारेइ धुर धुरन्धरो चित्र नवरम् । किं दिणअरोव राए हिणस्स होइ अवहुप्पणं ससिबिम्बम् ॥ ८ ॥ (गाथासप्तशत्याम्) इति बलपद्धतिः॥ ९६. अथ गजप्रशंसापद्धतिः । वारणा यत्र तत्राहं यत्राहं तत्र वारणः। न ते यत्र न तत्राहं नाहं यत्र न तत्र ते ॥१॥ ततः पार्थ्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपः। असादितकरः पायात् स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम् ॥ २॥ (महाभारत) सुगन्धिदानव्युतनीकरेषु दन्ताभिघातस्फुटितोपलेषु । गजेषु नीलाभ्रसमप्रभेषु राज्यं निबद्धं पृथिवीपतीनाम् ॥ ३ ॥ (कामन्दकीये) जले स्थले व द्रुमसङ्कटे च चलेऽचले साधु समेऽसमे च । प्राकारहाविदारणे च जयो ध्रुवं नागवतां बलानाम् ॥ ४ ॥ सुकल्पितः संयति दृष्टमार्गः स्वधिष्ठितो वीरतमेन पुंसा। तुरङ्गमानामपि कल्पितानामेको गजः षष्टिशतानि हन्ति ॥ ५ ॥ भयेषु दुर्गाणि नदीषु सेतवो गृहाणि मार्गेषु रणेषु राक्षसाः । *विषमेऽप्यविषण्णो धारयति धुरं धुरन्धर एव केवलम् । किं दिनकरोपरागे दिनस्य भवत्यवलम्बनं शशिबिम्बम् ॥

·११८ सूक्तिरत्नहारे मनःप्रसादेषु विनोदहेतवो गजा इवान्यत् किमिवास्ति वाहनम् ॥६॥ (भोजस्य) एको हि वारणपतिषितामनाक व्यक्तं निहन्ति मदसत्त्वगुणोपपन्नः । नागेषु हि क्षितिभृतां विजयो निबद्ध- स्तस्माद् मजाधिकबलो नृपतिः सदा स्यात् ॥ ७॥ (कामन्दकीये) इति गजप्रशंसापद्धतिः ॥ । ९७. अथ तुरगप्रशंसापद्धतिः। यस्याश्वा विजयस्तस्य यस्याश्वास्तस्य मेदिनी। यझ्याश्वाः सम्पदस्तस्य यस्यावास्तस्य कीर्तयः॥१॥ (शालिहोत्रे) निवसत्यवसङ्घातैः सङ्कीर्णा यस्य वाहिनी । तस्य सागरपर्यन्ता हस्ते तिष्ठति मेदिनी ॥२॥ (गणककृतेः) त्यागभोगविलासेषु राज्ञां मित्रपरम्परा असिसङ्घसङ्घाते मित्रमेकं तुरङ्गमः ॥३॥ (अश्वहृदये) श्रान्तं युद्धेषु निर्भिन्नं शस्त्रैः संज्ञाविपर्य(ते १ ये)। अतिवाहयते भूपमेक एव तुरङ्गमः ॥॥४॥ (अश्वशाने) राजारूढो हयो भाति हयस्थः शोभते नृपः । भयोरविशेषत्वाद्राष्ट्र(मा? स्या)त्मसमा हयाः ॥ ५॥ (अश्वहृदये) गन्धं च माल्यं च विलेपनं च स्वादुं हितं खादनभोजनं च । आहारकाले स्मरणं च सर्व सङ्ग्रामकाले तुरगाः स्मरन्ति ॥६॥ (अश्वहृदये) ·पदातिपद्धतिः। चलामिपूर्णाः स्थिरसत्त्ववन्धुरंहस्विनो लक्षणयोगमृत्युः(१)। तुरङ्गमा यत्र बसन्ति देशे तत्र स्थिरा सङ्गमुपैति लक्ष्मीः ॥७॥ कि स्पन्दनैः केतनदीर्णमेधैः किं वा गजैर्गण्डविदीर्णदानैः । किं पत्तिभिर्वा तुरगो यदि स्वात् स एव सङ्ख्येषु जवं प्रसूते ॥८॥ कृच्छ्रेषु सन्मित्रमुढभारं भूषा न हृद्या विहविष्वमेया । रणाम्बुराशिध्वपि यानपात्रं तत् किं न यस्मान्नृपतेस्तुरः ॥९॥ (राजपुत्रीये) रात्रिश्चन्द्रविवर्जितेव नलिनीवोत्सनपङ्कहा योषित् भोषितभर्तृकेव जलदच्छमा दिनश्रीरिव । लीलोद्यानमहीरुहां ततिरिवानुद्भिभचूतद्रुमा गर्जत्कुञ्जरवीरवत्यपि चमून भाजतेऽश्वैर्विना । १० ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) इति तुरगप्रशंसापद्धतिः ॥ ९८. अथ पदातिपद्धतिः। पिहपैतामहो वंश्यः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः कुशलैर्वृतः ॥ १ ॥ प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषुष कृतश्रमः। अद्वैध्यः क्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डविदां मतः ॥ २॥ योधाः समरशौण्डीराः कृतज्ञाः शस्त्रकोविदाः इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥३॥ (महाभारते) पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्रः साम्परायिकः। तस्य दण्डवतो दण्डं स्वदेहान्न विशिष्यते ॥ ४ ॥ (कामन्दकीये) इति पदातिपद्धतिः ॥

·११०
सूक्तिरत्नहारे
९९. भथ चीरपद्धतिः।
असमर्थ परित्यज्य समर्थाः परिभुञ्जते ।
नृपाणां नास्ति दायाधं वीरभोग्या वसुन्धरा ॥१॥
(महाभारते)
योषिन्मध्ये सभामध्ये सुलभाः खड्गपाणयः ।
असिसङ्घातसङ्घट्टविष्फुलिङ्गेषु दुर्लभाः ॥२॥
(वल्लभदेवस्य)
भयेन लभ्यते लक्ष्मीर्मतेनापि सुराङ्गना।
भणविध्वंसिभिः कायैः का चिन्ता मरणे रणे ॥३॥
(पश्चतन्त्रे)
शातयत्येव तेजांसि दूरस्थोऽप्युनतो रिपुः ।
सायुधोऽपि निकृष्टात्मा किमासम्मः करिष्यति ॥४॥
नात्युच्चशिखरो मेरुर्नातिनीचं रसातलम् ।
व्यवसायद्वितीयानां नास्त्यपारो महोदधिः॥५॥
(वल्लभदेवस्य)
विद्याविक्रमजं योऽत्ति सायुधोऽत्तीह मानवः ।
श्वापि नाम स्वलाङ्गुलचालनात् फलमश्नुते ॥ ६ ॥
(पन्चतन्त्रे)
बावः पङ्गवोऽपीह नराः शास्त्राण्यधीयते ।
विरला रिपुखद्गोग्रधारापातसहिष्णवः ॥ ७॥
सर्वैर्गुणैर्विहीनोऽपि वीर्यवान् हि तरेद् रिपून् ।
सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्यः किं करिष्यति ॥ ८ ॥
(वल्लभदेवस्य)
स्वर्गे हतः पूज्यते वै हन्ता त्वत्रैव पूज्यते ।
द्वावेव सुखमेधेते हन्ता यथैव हन्यते ॥ ९ ॥
सांधयत्यसहायोऽपि कार्यमुद्धतौरुषः ।
सिंहः पातयते मत्तानेक एव मतगजान् ॥१०॥

·: वीरपद्धतिः। १२१ यथा चराणामचरा यदंष्ट्रा दंष्ट्रिणामपि । अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः ॥ ११ ॥ (महाभारते) क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः । असमर्थ विजानाति धिक क्षमामीदृशे जने ॥ १२॥ विक्लवो वीर्यहीनो यः स देवमनुवर्तते । वीराः सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ १३ ॥ (श्रीरामायणे) उदायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायु धैः । यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत् केन सेत्स्यति ॥ १४ ॥ (वेणीसंहारे) अजन्मा पुरुषस्तावद् गतासुस्तृणमेव वा । यावनेषुभिरादत्ते विलुप्तमरिभिर्यशः ॥ १५ ॥ ग्रसमानमिवौजांसि सदसा गौरवेरितम् । नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विषोऽपि स पुमान् पुमान् ॥ १६ ।। (भारवेः छिन्नेन पतता व(ह्रौ) यन्मुखेन हरेत् कृते (?)। स्वेति हेति हरेणोक्ते स्वाहासीत् सैष रावणः ॥ १७ ।। (महाभारते) अकृत्वा हेलया पादमुच्चैमूर्धसु विद्विषाम् । कथङ्कारमनालम्बा कीर्तिर्यामधिरोहति ॥ १८ ॥ (मावे) गाण्डीवेनाभिधास्यामि क्लीवा हि भुवनोत्तराः । कर्त्तव्यमेव सर्वेण चरमं पूर्वमेव वा ॥ १९ ॥ (महाभारते) तावद् गर्जति मातङ्गो बने मदकळालसः । शिरोवलनलाङ्कलो यावन्नायाति केसरी ॥ २० ॥ (वभदेवस्य) नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने । विक्रमार्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ २१ ॥ (पञ्चतन्त्र) ·१२२ सूक्तिरत्नहारे पृथुर(लमभयं ? यमह) ऋशीयान् गम्यो नास्याहमित्यनास्थैषा । किमचलशिरोऽतिमहदिति वज्रमणीयो न दारयति ॥ २२ ॥ (रविगुप्तस्य) अङ्कणवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पाताळम् । वल्मीकश्च सुमेरुः कृतमतिज्ञस्य पुरुषस्य ॥ २३ ॥ (भट्टबाणस्य) यदि खाण्डवमेष्यति प्रमादात् सगणो वा परिरक्षितुं महेन्द्रः। शरताडितखण्डकुण्डलानां कदनं द्रक्ष्यति देववाहिनीनाम् ॥२४॥ (महाभारते) को धीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यद् दंष्ट्रानखराङ्गुलिपहरणः सिंहो वन गाहते तस्मिन्नेव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनच्यात्मनः ॥ २५ ॥ (पञ्चतन्त्रे) गरुए विसमरकज्जे विअसन्तो चिअ फळ ळभन्ति समत्था । बत्थप्फळम्मि कुसुमे गळिणो होइ महुअराण अवसरे ॥ २६ ॥ *ववसाअसप्पिवासा कह ते हत्थढिअंण पावेन्ति जसम् । जे जीविअसन्देहे विसं शुअङ्गो व्य उव्वमन्ति अमरिसम् ॥२७॥ अकभत्थपडिणि असा कह समुहाळोअमेत्तपडिसकन्तम् । दप्पणअळेसु व ठिअंणिअ पेच्छह पिआमुहेमु विसाअम् ॥ २८॥ गरुअम्मि वि पडिवक्खे होन्ति भडा अहि भवारिअप्पडिऊळा । पडिगअगन्धाइद्धा उद्धंकुसरुद्धमत्थए व्व गइन्दा ॥ २९ ॥ * व्यवसायसपिपासाः कथं ते हस्तस्थितं न पास्यन्ति यशः । ये जीवितसन्देहे विषं भुजङ्गा इबोद्वमन्त्यमर्षम् ॥ अकृतार्थप्रतिनिवृत्ताः कथं सम्मुखालोकमात्रप्रतिसङ्कान्तम् । दर्षणतलेष्विव स्थितं निजकं द्रक्ष्यथ प्रियामुखेषु विषादम् ।। गुरावपि प्रतिपक्षे भवन्ति भटा अधिकवारितप्रातेकूलाः । प्रतिगजगन्धाविद्धा उशिरुद्धमस्तका इव गजेन्द्राः ॥

·वीरपद्धतिः । काअरपडिमुकधुरं जअन्ति पत्थाणळविअग्गक्वन्धा। पुढम ता णिअअबळं पच्छा पहरेहि सुपुरिसा पडिबक्खम् ॥ ३० ॥ वचन्ता अइभूमि कड्डिअसुभडासिपत्तपथापडिआ । णवर ण चळन्ति वीअं अपक्खा महिहरो व्य वेरावन्धा ॥३१॥ समुहमिलिएकमेके को इर आसण्णसंसअम्मि सहाओ। जाव ण दिज्जइ दिही काएव्वं दान होइ चिरणिव्युत्तम् ॥ ३२ ॥ अण्णेन्ति मङ्गळाई अळ्ळि अइ. खिरी जसो पत्रड्डइ पुरओ। पडिवण्णरणुच्छाहे पडिपक्खुद्धरणपत्थिअम्मि सुररिसे ॥ ३३ ॥ (सेतुबन्धे) इत्तो रुहिरं इह मोत्तिआइ इह करिकवाळळद्धाइ । पुच्छदु अण्णं पश्चाणणस्स मग्गो वि दुनिसहो ॥ ३४ ॥ अच्छतु ताव मइदो गन्धो पिहुअस्स जसु संकन्तो । ते विणवणन्ता दीसन्ति वज्जइत्तागळं देहि ॥ ३५ ॥ अच्छन्तु गआ किम्मएहि गणिआहि कत्थ वणमहिसा । घणगज्जिअंपिण सहइ अहिमाणी केसरिकिसोरो॥३६ ।। ससअवहेण विकोसो वि सारमे भस्स होइ परिओसो। सीहस्स उणो मत्तेभकुम्भदळणे वि अग्गहणा ॥ ३७॥ णिसिअखरणहपहरणवितिण्णकरिकुम्भभासुरकरण । हरिणा ण को विरोहो का मेत्ती सह उइन्देण ॥ ३८ ॥ *कातरप्रतिमुक्तधुरं जयन्ति प्रस्थान जिताग्रस्कन्धाः । प्रथमं तावनिजकबलं पश्चात् प्रहरणैः सुपुरुषाः प्रतिपक्षम् ॥ वजन्तोऽतिभूमि कृष्टसुभटासिपत्रपथापतिताः । केवलं न चलन्ति द्वितीयं लूनपक्षा महीधरा इव वैराबन्धाः ॥ सम्मुखमिलितैकैकस्मिन् कः किलासन्नसंशये सहायः। यावन्न दीयते दृष्टिः कर्तव्यं ताबद्भवति ।चेरनिवृत्तम् ॥ अनुगच्छन्ति मङ्गलान्यालीयते श्रीयश : प्रवर्धते पुरतः । पतिपन्नरणोत्साहे प्रतिपक्षोद्धरणप्रस्थिते सुपुरुषे ।

·१२१
मुक्तिरत्नहारे
पहरसि जे हिअ अगइन्दे करा उणहपञ्जरेहि हत्थेहि ।
तेहिश्चिअ पहरन्तो लज्जसि ण उइन्दहरिणम्मि ॥ ३९ ॥
सोकेण णिज्जविज्जइ धीरपआवाण ळोविअंभन्तो।
उप्पत्तिकारणं जस्स खग्गधाराजळच्चे ॥४०॥
मरणभअंण भअं चिअजाआ मरइ त्ति णत्थि सन्देहो ।
जं माणखण्डणं सु(प? पु)रिसाण मरणादु(तं ? तं) अहिअम् ॥४१॥
(गाथाकोशे)
इति वीरपद्धतिः ॥
१००. अथ भीरुपद्धतिः।
असन्तो ये निवर्तन्ते वेदेभ्य इव नास्तिकाः।
नरकं भजमानास्ते प्रतिपयन्ति किल्बिषम् ॥१॥
पलायन्ते ये त्वहतास्तांश्च वैवस्वतो यमः ।
दण्डयन् भसंयन् नित्यं निरयेभ्यो न मुञ्चति ॥२॥
मनुष्यापशदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखाः ।
रागवद्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥३॥
शत्रुभिश्चापहसितो मानी पौरुषवर्जितः ।
चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छाच्छत्रुभिरुज्झितः ॥ ४॥
नैष पूर्वैः कृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् ।
श्रेयो हि मरणं युद्धे क्षत्रियस्य पलायनात् ॥५॥
आत्मानं च परं चैव पलायन् हन्ति संयुगे।
द्रव्यनाशो व्ययोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ॥ ६ ॥
यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात् ।
क्षत्रियो विजिताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः॥ ७ ॥
यच्चास्य सुकृतं किञ्चिदमुत्रार्थमुपार्जितम् ।
भर्त्ता तत् सर्वमादत्ते परावृत्तिपरस्य तु ॥८॥

·धैर्यपद्धतिः।
त्यागेन यः स्वनाथानां स्वान् प्राणांस्त्रातुमिच्छति ।
तं हन्युः काष्ठलोष्टै दग्धव्यः शकटाग्निना ॥९॥
यस्तु यौधः परावृत्तः स त्रस्तो हन्यते परैः।
अप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः॥१०॥
यस्तु भीतः परावृत्तः सङ्घामे हन्यते परैः ।
भर्तुर्यद् दुष्कृतं किञ्चित् तत् सर्व प्रतिपद्यते ॥११॥
निरामर्ष निरुत्साहं निवौर्यमरिनन्दनम् ।
मा म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम् ॥ १२॥
(महाभारते)
मासिज्जसुभअस्स धीरमत्तेभमाणगरुएण।
सीहेण विहस विव्यत्ति सोहइ तुजुज्झमाणस्स ॥ १३ ॥
इञ्जरमइन्ददसणविमुक्दुम्वोरमयपसंगेण ।
गहुणवरतुए अप्पा वीरो वि बहुत्तणं णीओ॥१४ ॥
सअळजणपेच्छाणिज्जो सोव्वि अगरुओ गइन्द तुवे ।
अप्पा केसरिभएण जंभन्त अज्ज ळघुत्तणं णीओ॥ १५॥
मुक्खत्तणेण सहसीहं पडिऊण पासुत्तम् ।
असरणभए कि सरणं एहि तुह वाहवच्छिहीसि ॥ १६॥
(गाथाकोशे)
इति भीरुपद्धतिः ॥
१०१. अथ धैर्यपद्धतिः।
न सन्त्याज्यं च ते धैर्य कदाचिदपि पाण्डव! |
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य नास्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥१॥
धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं नापि शीर्यते ।
भारोग्यात् तु शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ॥ २ ॥

·सूक्तिरलहारे
अथ राज्ञा दरः कार्यों न तु कस्यांचिदापदि ।
अपि चेतसि दीर्णः स्यानैव वर्तेत दीर्णवत् ॥ ३ ॥
(महाभारते)
भीतवत् संविधातव्यं यावद् भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ ४ ॥
दीर्णं हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते ।
राष्ट्र बलममात्याश्च पृथक्कुर्वन्ति तन्मतिम् ॥ ५॥
पुत्रैर्दारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च ।
मनस्य व्यसने घोरे पुंसः श्रेयस्करी धृतिः ॥ ६॥
(महाभारते)
कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमाष्टुम् ।
अधोमुखस्यापि कृतस्य बढाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥७॥
(पञ्चतन्त्रे)
इति धैर्यपद्धतिः ॥
१०२. अथ मानपद्धतिः।
न कदाचिद् बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः ।
यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरःसराः ॥१॥
(शृङ्गारशतके)
कुसुमस्तबकस्येव द्वयी वृत्तिमनस्विनः।
मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥ २ ॥
म्रियते मानमापन्नो न याति च पराभवम् ।
शिलास्तम्भोऽतिभारेण भिद्यते नैव नम्यते ॥३॥
(व्यासशतके)
परान्नं प्राप्य दुर्बुद्धे ! मा प्राणेषु दयां कृथाः ।
दुर्लभानि परान्नानि प्राणा जन्मनि जन्मनि ॥ ४ ॥
(बृहत्कथायाम् )
यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवति ।
चकोऽपि किं न कुरुते चच्या स्वोदरपूरणम् ॥ ५ ॥

·।
मानपद्धतिः ।
एक एव खगो मानी चिरं जीवति चातकः ।
म्रियते मानमापनो याचते वा पुरन्दरम् ॥६॥
(पञ्चतन्त्रे)
तुङ्गत्वामितरा नाद्रौ नेदं सिन्धावगाधता ।
अलङ्गनीयताहेतुरुभयं तन्मनस्विनि ॥७॥
नीतिरापदि यद् गम्यः परस्तन्मानिनो हिये।
विधुर्विधुन्तुदस्येव पूर्णस्तस्योत्सवाय सः॥ ८ ॥
(मावे)
तावदाधीयते लक्ष्म्या तावदस्य स्थिरं यशः।
पुरुषस्तावदेवासौ यावन्मानान्न हीयते ॥ ९॥
दुरासदवनज्यायान् गम्यस्तुङ्गोऽपि भूधरः ।
न जहाति महौजस्कं मानप्रांशुमलञ्चन्यता ॥ १०॥
(भारवेः)
वरमश्रीकता लोके नासमानसमानता।
इतीव कुमुदो (दः ? दात्) कमलं मुकुलायते ॥ ११ ॥
वरमुन्नतलामूलात् सटाधूननधूसरात्
सिंहात् पादप्रहारोऽपि न सृगालाधिरोहणम् ॥ १२ ॥
(बृहत्कथायाम् )
दातुः शत्रोश्च गूहन्ते लुठन्तोऽपि मुमूर्षया ।
उत्तानप्रसृतं हस्तमपराङ्गं च मानिनः ।। १३ ॥
अभिमानधनस्य गत्वरै-
रसुभिः स्थास्नु यशश्चिचीपतः ।
अचिरांशुविलासचञ्चला
ननु लक्ष्मीः फलमानुषङ्गिकम् ॥१४॥
ज्वलितं न हिरण्यरेतसं
चयमास्कन्दति भस्मनां जनः ।
अभिभूतिभयादसूनतः
सुखमुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥१५॥

·१२८
सूक्तिरलहारे
अभिमानवतो मनस्विनः प्रियमुच्चैः पदमारुरुक्षतः।
विनिपातनिवर्तनक्षम मतमालम्बनमात्मपौरुषम् ॥ १६ ।।
असमापितकृत्यसम्पदा हतवेगं विनयेन तावता।
प्रभवन्त्यभिमानशालिना मदमुत्तम्भयितुं विभूतयः ॥ १७ ॥
(भारवेः)
अत्युचतिव्यसनिनः शिरसोऽधुनैष
स्वस्यैव चातकशिशुः प्रणयं विधत्ताम् ।
अस्यैतदिच्छति यदि प्रततासु दिक्षु
ता: स्वच्छशीतमधुराः कनु नाम नापः ॥१८॥
(भल्लटे)
स्व(ल्पो ? ल्पे)ऽध्यामिषवस्तुनि प्रपतितो नीचः करोत्य(जीना.
(मा)कारैरपि चार्थितां कथयति प्राज्ञस्तु भावोनातेम् ।
म्वा तु प्रोषितपिण्डमप्यभिलपॅल्लागूलमुल्लासय-
त्यालानार्पितकन्धरोऽपि च करी यत्नेन सम्भोज्यते ।। १९॥
पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपाली कपाली-
मादायाम्नायगर्भ द्विजहुतहुतभुग्धूमधूम्रोपकण्ठम् ।
द्वारं द्वारं प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय क्षुधा”
मानी प्राणी सनाथो न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु दीनः ॥२०॥
लज्जे ! लज्जे! निमज्ज क्वचिदपि परतस्तिष्ठ तिष्ठ प्रतिष्ठे!
याहि द्रेणी(?) हिमाद्रेः पुनरपि तपसे भारति ! स्वस्ति तुभ्यम् ।
सोऽयं प्रक्षीणपुण्यः प्रचुरपरिभवातङ्कनिहष्टशङ्कः
सेवापङ्के पतामि द्रविणकणधियां निष्कृपाणां नृपाणाम् ॥२१॥
(पञ्चतन्त्रे)
ण अ तह तवेइ हिअ दोग्गोचहुआसणो कुळीणाण ।
अणुकम्पासअगरुओ शूणं जह ळधुसम्माणो॥ २२ ॥
इच्छापडिवण्णसुहं काळे थोपि होइ मरणिज्जम् ।
दरमिअळिअमाणभङ्गे पच्छा पुदुवीए वि ण कज्जम् ॥ २३॥

·L. मानहीनपद्धतिः । सन्तोसामअळाळसेहि घण्णेहि तण्ण विण्णाअम् । जं होइ हिअअदुक्खं देहि त्ति पर भणन्तस्स ॥ २४ ॥ वसणम्मिणवरगरुआ ण होति गरुआविपकळसहवा । अवळम्बणं गअच्चिअ आणख गपक्खखुशाण ॥ २५ ॥ अखळन्ता दीणत्तणदरीसुकअमाणळढिविट्ठम्मा । रोरत्तणब्धआरेभमिउं जाणन्ति सप्पुरिसा ।। २६ ।। बेमग्गा भुवणअळे माणिणि मागंण आज पुरिसाण । अहवा पावेन्ति सिरि अवहमन्ता समुप्पोन्ति ॥ २७ ॥ एकोच्चिअ जी(?)सुहं चाअअसउणो धराइ जो माणि । तण्णं कत्तो मरइ (वा? या)चइ अहवा सुराहिवळम् ॥ २८ ॥ (गाथाकोशे) इति मानपद्धतिः ॥ १०३. अथ मानहीनपद्धतिः । तुल्येऽपि हि मनुष्यत्वे मृत्यत्वे चातिगर्हिते । तत्रापि यो न प्रथमः सोऽपि वाञ्छति जीवितुम् ॥१॥ जीव्यते धनहीनेन विकलाङ्गेन जीव्यते । जीवि(ते) प्रियतां पश्य परिभूतोऽपि जीवति ॥ २॥ (भोजस्य) शक्तिवैकल्यनभ्रस्य निखारत्वाद् बलीयसः। जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः ॥३॥ (बृहत्कथायाम्) मुनिरस्मि निरागसः कुतो मे भयमित्येष न भूतयेऽभिमानः । परवृद्धिषु बद्धमत्सराणां किमिव ह्यस्ति दुरात्मनामलवयम् ॥ ४॥ (भारवेः) इति मानहीनपद्धतिः ॥

·सूक्तिरनहारे १०४. अथान्तरङ्गनिन्दापतिः । यं यं गुणानुरागेण राजा नयति मुख्यताम् । तस्य तस्योपघाताय यतन्ते राजवल्लभाः ॥१॥ आयुक्तकेभ्यश्चोरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच्च नराणां पञ्चधा भयम् ॥ २॥ अन्तरङ्गा हि ये राज्ञः परस्वादायिनः शठाः। भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥३॥ राज्योपघातं कुर्वन्ति ये पापा राजवल्लभाः। एकैकशः समेता वा तान् दूधान सम्प्रचक्षते ॥ ४ ॥ दृष्यानुपांशुदण्डेन हन्याद् राजाविळम्बितम् । प्रदूष्यं वा प्रकाशं वा लोकविद्वेषमागतान् ॥ ५ ॥ न बालिशा न च क्षुद्रा नापाज्ञा नाजितेन्द्रियाः । नाकुलीना जनाः पावें स्थाप्या राज्ञा हितैषिणा ॥६॥ (कामन्दके) द्वेष्योऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधम् त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥ ७॥ (कालिदासस्य) ये कर्षकेभ्योऽर्थमेव गृहीयुः पापचेतसः । तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात् प्रवासनम् ॥ ८ ॥ दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः । न त्वा जातु निषेवेयुर्यावदाकपाणयः॥९॥ अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृतः साधुसंक्षयात् । दुर्लभैश्वर्यसम्प्राप्तो गर्षितः शत्रुतां व्रजेत् ॥ १० ॥ काकः श्वा च बिडालश्च नकुलः सर्प एव च । अकुलीना च या नारी तुल्यास्ते परिकीर्तिताः ॥ ११ ॥ असन्तुष्टारच्युताः स्थानान्मानात् प्रत्यवरोपिताः । स्वयं चोपहता भृत्या चाप्युपहताः परैः ॥ १२ ॥ । ये

·सद्भृत्यपद्धतिः ।
परिक्षीणाश्च लुब्धाच क्रुद्धा भाराभितापिताः ।
हृतस्त्रा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १३ ॥
संलालिताश्च ये केचिद् व्यसनौघप्रतीक्षिणः।
अन्तर्हितास्तूपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १४ ॥
इन्द्रियाण्यन्तरङ्गाणि पातयन्ति यथा जनान् ।
अभ्यन्तरास्तथा राष्ट्र भृत्याः स्वार्थपरायणाः ॥ १५ ॥
रिक्ताः कर्मणि पटवस्तुमास्त्वलसा भवन्ति ये भृत्याः ।
तेषां जळोकसामिव पूर्णानां रिक्तता कार्या ॥ १६ ॥
धन प्राज्यं पुत्रदारं समृद्धि सर्व लुब्धाः प्रार्थयन्ते परेषाम् ।
लुब्धे दोषाः सम्भवन्तीह सर्वे तस्माद् राजा न प्रगृह्णीत लुब्धान् ॥ १७ ॥
(महाभारते)
इत्यन्तरङ्गनिन्दापद्धतिः ॥
१०५. अथ सद्भृत्यपद्धतिः।
प्रख्यातवंशमङ्करं लोकसङ्घाहिणं शुचिम् ।
कुर्वीतात्महिताकानी परिवारं महीपतिः ॥१॥
क्रूरोऽपि भोग्यतामेति परिवारगुणैर्नृपः ।
न क्रूरपरिवारस्तु व्याळाक्रान्त इव द्रुमः ॥ २॥
(कामन्दकीये)
क्षमी दाता गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते ।
अनुकूलः शुचिर्दक्षो राजन् ! भृत्योऽपि दुर्लभः ॥ ३ ॥
(महाभारते)
स्वभूमौ च वसेत् सर्वः परभूमौ न सश्चरेत् ।
न च बाह्येन संसर्ग कश्चिदभ्यन्तरो व्रजेत् ॥४॥
(कौटिल्य)
अणुरप्यपहन्ति विग्रहः प्रभुमन्तः प्रकृतिप्रकोपजः ।
अखिलं हि हिनस्ति भूधरं तरुशाखान्तरघर्षजोऽनलः ॥५॥

·सूक्तिरलहारे महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भूतः संयति लब्धकीर्तयः । नसंहतास्तस्य नभेदवृत्तयः प्रियाणि वान्छन्त्यमुभिः समीहितुम् ॥ ६ ॥ (भारवेः) अप्राज्ञेन च कातरेण च गुणः स्यात् सानुरागेण किं प्रज्ञाविक्रमशालिनोऽपि न भवेत् किं भक्तिहीनात् फलम् । प्रज्ञाविक्रमभक्तयः समुदिता येषां गुणा भूतये ते भृत्या नृपतेः कळत्रमितरे सम्पत्सु चापत्सु च ॥ ७ ॥ (मुद्राराक्षसे) णिज्जन्ति चिरपअता समुदगि(हि)आ वि पडिपहं णइसोत्ता। तीरीति विपत्तेउ असमाणि अपेमगाण उण सप्पुरिसा॥ ८ ॥ (सेतुबन्धे) इति सद्भुत्यपद्धतिः ॥ १०६. अथ असभृत्यपद्धतिः। कुभृत्यो दुरुपानच्च प्राप्यापि स्नेहसक्रियाम् । स्वामिनः पदभङ्गाय स्वकाठिन्येन कल्पते ॥१॥ (कविराक्षसस्या अलसं दुर्मुखं स्तब्धं क्रूरं व्यसनिनं शठम् । असन्तुष्टमभक्तं च त्यजेद् भृत्यं नराधिपः॥ २ ॥ लघून्यपि न सिध्यन्ति भृत्यैः कार्याणि दुर्भूतैः । न च सिक्ताः फलं वृक्षा दधते छिन्नपल्लवाः॥ ३ ॥ (महाभारते) गुरुज्योतिषिको बाणः किमेकः स्तम्भमूलकः। प्रेषितप्रेषकश्चैव षडेते सेवकाधमाः॥४॥ स वंशस्यावदातस्य शशाङ्कस्येव लाञ्छनम् । कृच्छ्रेषु व्यर्थया यत्र भूयते भर्तुराज्ञया ॥ ५ ॥ (भारवेः)

·अविश्वासपद्धतिः ।
१३३
असद्भिः सेवितो राजा स्वयं सन्नपि दृष्यते ।
किं सेव्यो भोगिसंवीतो गन्धवानपि चन्दनः ॥ ६॥
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः
प्राप्याभयं चापि नियुज्यमानः।
आत्माभिमानी प्रतिकूलवादी
त्याज्यः स ताइक त्वरयैव भृत्यः ॥७॥
(वल्लभदेवस्य)
इत्यसभृत्यपद्धतिः ।।
१०७. अथ विश्वासपद्धतिः ।
प्रज्ञाशौर्यविवृद्धेषु वृद्धेश्व शठवृत्तिषु ।
खामी विश्वासनिद्रालुः पाताय न चिरायते ॥ १ ॥
गुणयुक्तेऽपि चैकस्मिन् विश्वसीत विचक्षणः।
सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ॥२॥
पूजयेत् तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजने ।
तस्मिन् कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि ॥३॥
(महाभारते)
इति विश्वासपद्धतिः ॥
१०८. अथाविश्वासपद्धतिः ।
कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १॥
नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्धन्यते लोकस्तस्माच् यो ह्यदर्शनम् ॥२॥
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धि बलीयसा।
समाहितश्चरेन्नित्यं कृतार्थ + न विश्वसेत् ॥ ३॥
वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुबला अपि ।
विश्वस्तास्त इव + न्ते(?) बलवन्तो हि शत्रुभिः॥४॥

·सूक्तिरत्नहारे सपत्नसहितो राज्ये कृत्वा सन्धि न विश्वसेत् । अपक्रामेत् ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥ ५ ॥ अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति । अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन् को नाम विश्वसेत् ॥ ६॥ न जातु बलवान् भूत्वा दुर्बलान् विश्वसेद् बुधः । भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥७॥ अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन् हि विपद्यते । यस्मिन् करोति विश्वासं स जीवत्यपरो मृतः॥८॥ विश्वासयेत् परांश्चैव विश्वोच्च न कस्यचित् । पुढेष्वपि च राजेन्द्र ! विश्वासो न प्रशस्यते ॥९॥ (महाभारते) अशक्यमपि शङ्केत न त्वशङ्केत शङ्किता(?) । भयं ह्यशङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥१०॥ (पञ्चतन्त्रे) स्त्रीषु राजसु सर्येषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु । भोगे चायुषि विश्वास का पुमान् कर्तुमर्हति । ११ ॥ योऽरिणा सह सन्धाय विश्वस्तः स्थातुमिच्छति । स सुप्त इव वृक्षापात् पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १२ ॥ (चाक्षुषीये) न जातु गच्छेद्विश्वासं संहितोऽपि हि बुद्धिमान् । अद्रोहसमयं कृत्वा वृत्रमिन्द्रः पुरावधीत् ॥ १३ ॥ (महाभारते। संयोग हेतुना गत्वा पितर्यपि न विश्वसेत् । विश्वासादागतं सन्तं प्रायो द्रुह्यन्ति साधवः ॥१४॥ (भोजः) न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । यस्मिन् विश्वासमायाति विभूतेः पात्रमेव सः ॥ १५ ॥ (नीतिशास्त्रे)

·-
वैद्यप्रशंसापद्धतिः।
न विश्वसेद् दुष्टभावमामन्नं शत्रुसेविनम् ।
स्त्रियं बालं च मूर्ख च नीचं चासत्पलापिनम् ॥ १६ ॥
(चाक्षुषीये)
अपराधो न मेऽस्तीति नैतद् विश्वासकारणम् ।
विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवतामपि ।। १७ ।।
पञ्चतन्त्रे)
नखिनां च नदीनां च शृङ्गिणां शत्रपाणिनाम्
विश्वासो नोपगन्तव्यः स्त्रीपु राजकुलेषु च ॥ १८ ॥
(दण्डनीत्याम्)
स्त्रियां धृर्तेऽलसे भीरौ पण्डे परुषवादिनि ।
चोरेन कार्यो विश्वासः कृतघ्ने न च नास्तिके ॥१९॥
एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु मयाख्यातं तवानघ ! ।
अविश्वासो नरेन्द्राणामपरं गुह्यमुच्यते ॥ २०॥
इत्यविश्वासपद्धतिः॥
१०९. अथ वैद्यप्रशंसापद्धतिः।
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्य निवेशयेत् ।
सर्वथा स भवत्येव सर्वत्र प्रतिजागृविः ॥ १॥
अभेद्योऽनुद्ध(तः १ तोऽ)स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः ।
बहुश्रुतः कालवेदी जितग्रन्थोऽर्थकर्मवित् ॥ २॥
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे ।
ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजा) भिषक्तमः ॥३॥
अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत् परिपालयेत् ।
गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छन्दमश्नुते ॥ ४॥
यथा कञ्चुकमामुश्चन् वीरो हन्ति रणे रिपून्
भिषकञ्चुकितो राजा तथा हन्त्यखिला रुजः॥५॥
व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।
एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः ॥ ६॥

·सूक्तिरत्नहारे
आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ।
आर्यशीलगुणोपेत एप वैद्यो विधीयते ॥ ७॥
(सङ्ग्रह)
सर्वस्वमेव परमं प्राणा येषां कृते प्रयत्नोऽयम् ।
वैद्या वैद्याः सततं येषां हस्ते स्थितास्तेऽपि ॥८॥
(मानसोल्लासे)
इति वैद्यप्रशंसापद्धतिः ॥
११०. अथासछैद्यपद्धतिः ।
अज्ञातशास्त्रसद्भावाञ्छास्त्रमात्रपरायणान् ।
त्यजेद् दूराद् भिपकपाशान् पाशान् वैवस्वतानिव ॥१॥
यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः ।
स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम् ॥२॥
यः पुनः कुरुते कर्म घाटाच्छास्त्रार्थवर्जितः ।
सत्सु गर्हामवाप्नोति व(स? ध)मिच्छति राजतः ॥ ३ ॥
यमः क्रूरो भिषक क्रूरो यमात क्रूरतरो भिषक् ।
यमस्तु हरते प्राणान् वैद्यस्तु सवमूनसन् ॥ ४ ॥
चिकित्सका वै दुष्टा ये लोभमोहसमन्विताः।
अ + ते व्रणकुष्ठेश्च श्वित्ररोगार्शसंयुताः ॥५॥
आतुराद्वित्तहरणं मृताच प्रपलायनम् ।
एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः ॥ ६ ॥
वैद्यनाथ ! नमस्तुभ्यं मारिताशेषमानव ! ।
स्वयि विन्यस्तभारो यत् कृतान्तः सुखमेधते ॥ ७ ॥
गृध्री गृधं पृच्छति पितृवनमध्ये न दृश्यते धूमः ।
मन्ये सम्प्रति वैद्योऽप्यन्यग्रामं गतो नूनम् ।। ८ ।।
शाखाण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् ।
सश्चिन्त्यतामौषधमातुरं च किं नाम मन्त्रेण करोत्यरोगम् ॥९॥

·कविप्रशंसापद्धतिः। नटोऽपि दद्याद् गणिका च दद्यादभ्यर्थितः पाशुपतोऽपि दद्यात् । वैधः कथं दास्यति याचकेभ्यो यो म कामादपि हर्तुकामः ॥१०॥ कृषीवलानां भुवि कालवर्षादकालवर्षाद् भिषा प्रमोदः । यत् सस्यवृद्धिं कुरुते हि पूर्व प्रजासु रोगप्रचयं द्वितीयम् ॥११॥ हले रखी सरसिज कुमुदं हिमांशी नीलाम्वुवाहानिबिडे गगने शिखी च । प्रायस्तथा नहि भजन्ति विकासलक्ष्मी व्याधौ यथा धनवता भिपजां मुखानि ॥ १२ ॥ मूर्धानं प्रथमं विधूय तदनु ध्यात्वा चिरं मौनवा- नाहारं प्रथमं निरुध्य रुचिरानन्यान् विशेषानपि । काथैः कर्शितकायमातुरनरं तैलं धृतं पाचयन् हृत्वा दक्षिणया वसु व्यसुममुं त्यक्त्वा भिषग् धावति ॥१३॥ (मानसोल्लासे) इति असद्वैधपद्धतिः ॥ १११. अथ कविप्रशंसापद्धतिः। कविः सूयति काव्यानि हुदा दधति सज्जनाः । सूते मुक्ताः पयोराशिवहन्ति तरुणीस्तनाः॥१॥ सन्ति श्वान इवासङ्ख्या जातिभाजो गृहे गृहे । उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इस ॥२॥ (सुबन्धोः) ते वन्द्यास्ते महात्मानस्तेषां लोके स्थिरं यशः। यैर्निबद्धानि काव्यानि ये वा काव्येषु कीर्तिताः ॥३॥ निरूप्यमेव न क्षेप्यं सूरिभिः सुकवेर्वचः । रत्नाकरमपादाय काचः स्यान्न कदाचन ॥४॥ इति कविप्रशंसापद्धतिः ।। T

·सूक्तिरस्नहारे
११२. अथ कुकविपद्धतिः।
नाकवित्वमधर्माय मृतये दण्डनाय वा ।
कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाहुर्मनीषिणः ॥१॥
(भामहस्य)
कुकवेः कविचोरस्तु वरं या सज्जनान् स्वया ।
नोवैजयेद् दुरुक्त्या च मुक्त्या चास्य प्रहर्षयेत् ॥२॥
कान्तं खलगिरा काव्यं लभते भूयसीं रुचिम् ।
धृष्टं श्वदंष्ट्रया हृयं यथा हेमविभूषणम् ॥ ३॥
खलैहि योज्यते दोषैरपदोषापि भारती ।
(अव)मर्शपदे क्षिप्ता वह्निशुद्धापि मैथिली ॥ ४ ॥
गणयन्ति नापशब्दं न वृत्तमङ्ग क्षयं च नार्थस्य ।
रसिकत्वेनाकुलिता वेश्यापतयश्च कवयश्च ॥५॥
(कविवल्लभस्य)
इति कुकविपद्धतिः ।।
११३. अथ बेश्याप्रशंसापद्धतिः।
दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः।
विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवै वामलोचनाः॥१॥
कलाभिरुच्छ्रिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता ।
लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥२॥
पूजिता सा सदा राज्ञा गुणवद्भिश्च संस्तुता।
प्रार्थनीया च गम्या च लक्षभूता च जायते ॥३॥
(वात्स्यायने)
कलानां ग्रहणादेव सौभाग्यमुपजायते ।
देशकालावपेक्ष्यासां प्रयोगः सम्भवेन वा ॥४॥
योगज्ञा राजपुत्री तु महामात्रसुता तथा ।
सहस्रान्तःपुरमपि स्वक्शे कुरुते पतिम् ॥५॥

·वेश्यानिन्दापद्धतिः । वत्सः प्रस्नवने मेध्यः श्वा मृगग्रहणे शुचिः। शकुनिः फलशातेषु स्त्रीमुखं रतिसङ्गमे ॥६॥ (मानसोल्लासे) इति वेश्याप्रशंसापद्धतिः ॥ ११४. अथ वेश्यानिन्दापद्धतिः । अभ्यासवर्जिता विद्या निरुयोगा नृपश्रियः। वेशयोग्याश्च रागिण्यो हास्यायतनमङ्गनाः॥१॥ स्मितं नृत्तं प्ररुदितं रागो रूढिरुदारता । स्वप्नदृष्टमिवाशेषमसत्यं वारयोषितः ॥२॥ अप्य(भी)टा न लभ्यन्ते सन्त्यक्ता न त्यजन्ति च । वसाना इस संसार मोहनैकपराः स्त्रियः॥३॥ निष्कामाः कामहारिण्यो भोगिन्यो न कुलादराः । नित्यापहारहारिण्यो जुम्भन्ते वारयोषितः ॥ ४॥ प्रहसन्ति विषादिन्यो हृष्टाः शोचन्ति हेलया। रागिण्य इव निघ्नन्ति कश्चित्तं वेत्ति योषिताम् ॥ ५ ॥ कामुके नूतनासङ्गगाबालिङ्गनकातरे । गणिका ग्रहगणनां करोति ध्यानमास्थिता ॥ ६॥ (बृहत्कथायाम्) अर्थप्रियतयात्मानमप्रियाय ददाति या । कामात्मन्यपि निःस्नेहां कोऽनुरक्तेति मन्यते ॥७॥ नासां कश्चिदगम्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः । विरूपं वा सुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ ८॥ साधारणस्त्री गणिका सा वित्तं परमिच्छति । निर्गुणेऽपि न विद्वेषो न रागोऽस्या गुणिन्यपि ॥९॥ किन्तु तासां कलाकेळीकुशलानां मनोहरम् । विस्मारितापरस्त्रीकं कुशलं जायते नृणाम् ॥ १० ॥ (बल्लभदेवस्य) ·सूक्तिरलहारे संसारादपि साश्च स्वमादप्युन्नतभ्रमम् । (ब)पुच्छादपि निम्शेषकुटिलं स्त्रीविचेष्टितम् ॥ ११ ॥ (राज) रक्ताकर्षणसक्ता मायाभिर्मोहतिमिररजनीषु । गणिकाः पिशाचिका इव हरन्ति हृदयानि मुग्धानाम् ॥१२॥ श्वपुच्छकुटिलहृदयाः कपटतराः कुटिलरागहतलोकाः। कपटचरितेन यासां वैभवणः श्रमणतामेति ॥ १३ ॥ स्त्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एवं ललितानि ॥ १४ ॥ (काव्यप्रकारे) प्रथमसमागमसुखदा मध्ये व्यसनप्रवासकारिण्यः । पर्यन्ते दुःखफलाः पुंसामाशाश्च वेश्याश्च ॥ १५ ॥ अद्यापि हरिहरादिमिरमरैरपि तत्त्वतो न विज्ञाताः। भ्रमविभ्रमबहुलोमा वेश्याः संसारमाशाश्च ॥ १६॥ अज्ञातनामवर्णेन्चात्मापि ययापते पनार्थेन । तस्यामपि सद्भावं मृगयन्ते मेषसङ्काशाः ॥ १७ ॥ (कलाविलासे) इति बेश्यानिन्दापद्धतिः ॥ ११५. अथ कायस्थनिन्दापद्धतिः । काकाल्लौल्यं यमात् क्रौर्य स्थपतेदृढकारिताम् । आद्यक्षराणि सगृह्य कायस्थः केन निर्मितः॥१॥ (मानसोल्लासे) लेखन्या गणकः पत्रे चोरः कुञ्चिकया गृहे। चित्रं वितनुतो रन्ध्र ग्रहीतुं धनिनां धनम् ॥ २ ॥ (गोविन्दकवे।) कायस्थनोदरस्थेन मातुरामिपशङ्कया। अन्त्राणि यन्न भुक्तानि तस्य हेतुरदन्तता ॥ ३ ॥ (व्यासशत) ·कायस्थनिन्दापद्धतिः। कायस्थस्य च शल्यस्य कायस्थस्य च सा गतिः। याभ्यामनुपविष्टाभ्यां दृष्यन्ते सर्वधातवः ॥४॥ (गोविन्देकव) परस्परोग्रकलहैः क्रूरैः श्वभिरिव प्रजाः। नीयन्ते भूपतेर्लक्ष्मीः कायस्थैरस्थिशेषताम् ॥ ५॥ विलेखनदशोगीणः कटुभिः शब्दगुम्फनैः । तीक्ष्णा गणकलेखन्योऽप्यभ्यस्यन्तीव पैशुनम् ॥ ६ ॥ कठिनास्तीक्ष्णवक्त्राश्च तीक्ष्णोदोस्तथैव च । गणकैः किन्नु लेखन्यस्ता वा किं ते विनिर्मिताः ॥ ७ ॥ अन्यासविषमर्मायावनितालकावलीकुटिलैः । को नाम कामचारैः कायस्थैर्मोहितो न जनः ॥ ८॥ मायामपञ्चसञ्चयवञ्चितविश्वैर्विनाशितः सततम् । विषयग्रामग्रास कायस्थैरिन्द्रियैलोकः ॥ ९ ॥ ज्ञाताः संसारकला योगिभिरपयातसम्मोहै। न ज्ञाता दिविरकला (१) केनापि कृतप्रयत्नेन ॥१॥ कूटकलागतशिविरैर्जनधनविवरैः क्षयक्षपातिमिरैः । बधिरैरेव समस्तैयस्ता जनता न कालेन ॥ ११ ॥ लेखकजातिरदुष्टा शीतो वह्निनिरामयः कायः । भिषगपि च पथ्यकारी स्त्री च न दुष्टत्यसम्भाव्यम् ॥ १२ ॥ कलपत्रनिर्गतमषीविन्दुन्याजेन सन्तता करणैः । कायस्थलुण्टमाना रोदिति खिन्नेव राजश्रीः ॥ १३ ॥ (कलाविलासे) नरेश्वराणां नवरत्नमुक्ताशङ्खप्रवाळस्थितिमाननन्तः । कायस्थनाम्ना बडवानलेन निपीयते कोशमयः समुद्रः ॥१४॥ .. (राज) इति कायस्थनिन्दापद्धतिः ॥ MEx.

·सूक्तिरत्नहारे ११६. अथ राजलेखकपद्धतिः। सर्वदेशलिपिज्ञातो लेखने कुशलः परः । अन्वितो वाचको धीमान् ज्ञेयो राज्ञः स लेखकः ॥१॥ सकदुक्तगृहीतार्थो लघुहस्तो जिताक्षरः । मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञ एष शासनलेखकः ॥ २ ॥ (मानसोल्लासे) इति राजलेखकपद्धतिः॥ । ११७. अथ सारथिपद्धतिः। चिकित्सां वेत्ति वाहानां निमित्तशकुनादिवित् । कृतविद्यश्च शूरश्च सारथिः पार्थिवोचितः॥१॥ इति सारथिपद्धतिः ॥ ११८. भथ सान्धिविग्रहिकपद्धतिः। अर्थरक्षापरो मृत्यः कृत्याकृत्यविवेकवित् । सान्धिविग्रहिकः कार्यों राज्ञा नयविशारदः॥ (मानसोलासे) इति सान्धिविग्रहिकपद्धतिः ॥ ११९. अथ सूदाध्यक्षपद्धतिः। असम्भेद्यः शुचिर्दक्षः कृतान्नस्य परीक्षकः । सुदानां च विशेषतः मृदाध्यक्षो विधीयते ॥१॥ इति सूदाध्यक्षपद्धतिः ।। १२०. अथाधिकारिपद्धतिः। यो यद्वस्तु विजानाति तत्र तं विनियोजयेत् । अशेषविषयमाप्ताविन्द्रियार्थेष्विवेन्द्रियम् ॥१॥ कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । प्रवीणः प्रेक्षणे दक्षो सजाध्यक्षो विधीयते ॥२॥ (कामन्दकीये) ·दौवारिकपद्धतिः । त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः। नियोजयेद् यथावत् तांत्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ ३ ॥ न भक्षयन्ति ये त्वर्थान् न्यायतोवर्धयन्ति च । नित्याधिकाराः कार्यास्ते राज्ञः प्रियहिते रताः॥४॥ कौटिल्ये) धार्मिक धर्मकार्येषु वर्थकार्येषु पण्डितान् । स्त्रीषु क्लीवान् नियुञ्जीत ऋरान् क्रूरेषु कर्मसु ॥ ५ ॥ (मानसोल्लासे) इति अधिकारिपद्धतिः ॥ १२१. अथ दुष्टाधिकारिपद्धतिः । मुखो ह्याधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः। प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन रागद्वेषसमन्वितः ॥१॥ (महाभारते जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः । रक्षांस्यषिकता नाम तेभ्यो रक्षेदिमा: प्रजाः ॥२॥ निर्दोषाः शुचयो यस्य लुब्धैरधिकृतैनराः । धनार्थ विप्रलभ्यन्ते किं पापमधिकं ततः॥३॥ (पञ्चतन्त्रे) सन्ततकुटिळकराळः परुषाकोशी हठाभिघातपरः । अधिकारमदः पुंसां सर्वाशी राक्षसः क्रूरः ॥ ४ ॥ (कामन्दकीये) इति दुष्टाधिकारिपद्धतिः ॥ १२२. अथ दौवारिकपद्धतिः । कोटिसारोऽपि सन् द्वास्थस्ताम्बूलमपि लिप्सते । अन्यत्र राज्ञः सर्वस्माद् राज्ञो हि न गृहं बहिः॥१॥ (पञ्चतन्त्रे) इति दौवारिकपद्धतिः ॥

·सूक्तिरलहारे
१३३, अथ राजसेवापद्धतिः।
वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः कल्पवृक्षोपमं नृपम् ।
अधिगम्य गुणैर्युक्त सेवेरन्ननुजीविनः ॥१॥
(कामन्दके)
त्यागशीलः प्रभुः सेव्यस्त्यागशीलात् प्रियंवदः।
प्रियंवदाद् विशेषज्ञो विशेषज्ञात् क्षमापरः ॥ २ ॥
(राज)
सेवकः स्वामिनं द्वेष्टि पुंसां वेत्तीति नान्तरम् ।
आत्मानं न सकृद् द्वेष्टि सेव्यासेन्यौ न वेत्ति यः॥३॥
(प्रतापः)
आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभु प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ ४॥
(महाभारते)
चितज्ञः कुरुते यद्यत् तत्तत् सम्पद्यते गुणः ।
विभोचित्तमजानानः फलभाङ् नैव सेवकः ॥ ५॥
(वल्लभदेवस्य)
अविसृष्टोऽपि सन् प्राज्ञः स्वर्गेण+समं व्रजेत् ।
प्रविशेदप्यनाहूतस्त्वन्यदा भर्तुराज्ञया ॥६॥
(कविवल्लभस्य)
न नर्मसचिवैः सार्धं किञ्चिद(प्य)प्रियं वदेत् ।
ते हि माण्यभिघ्नन्ति प्रहासेनैव संसदि ॥७॥
कोऽत्रेत्यहमिति ब्रूयात् सम्यगाज्ञापयेति च ।
आज्ञा चापि तथा कुर्याद् यथाशक्त्यविळम्बितम् ॥ ८॥
(कामन्दके)
नैव लाभाद्धर्षमियाम व्यथेच्च विमानितः।
समः पूर्णतुलेष स्याद् यो राजवसतिं वसेत् ॥ ९॥
(महाभारते)
गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः ।
जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ॥१०॥

·राजसेवापद्धतिः । १४५ न मिथो भाषितं राजो मनुष्येषु प्रकाशयेत् । यं चास्यन्ति राजानः परुषं न वदेच्च तम् ॥ ११ ॥ (महाभारते) उच्यमानोऽवलम्बेत परमर्मणि मूकताम् । स्वकर्मणि तु बाधिर्यस्थैर्यमाधुर्यसोष्मवान् ॥ १२ ॥ आसन्नसेवां नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकः । कौशलेनातिमहता विनीतः सानुरुध्यते (१) ।। १३ ॥ परार्थ देशकालज्ञो देशकाले च साधयेत् । स्वार्थ च स्वार्थकुशल: कुशलेनाप्तकारिणा ॥ १४ ॥ अत्यायासेन नात्मानं कुर्यादतिसमुच्छ्रयम् । पातो यथा हि दुःखाय नोच्छ्रायः सुखकृत् तथा ॥ १५ ॥ (सङ्ग्रह) निधृतोऽप्यवधूतोऽपि यो राजानं न मुञ्चति । स वै तस्य श्रियं भुते नावमन्येत कहिचित् ॥ १६ ॥ (दण्डनीत्याम्) मानावमानावुत्सृज्य यो नृपारि तिष्ठति । सोऽचिरेणैव कालेन शत्रूणां मूनि तिष्ठति ॥ १७ ॥ (महाभारते) अहीनकालं राजार्थ स्वार्थं प्रियहितैः सह । परार्थ देशकाले च वदेद् धर्मार्थसंहितम् ॥ १८ ॥ नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम् । नाचरेदहितेनैनं भूलच्छेदकरं हि तत् ॥ १९ ।। विपश्चिदप्यचित्तज्ञो बालिशोऽपि तु भाववित् । अतिप्रियोऽपि द्वेष्योऽपि यात्याशु विपरीतताम् ॥ २० ॥ मिथः कयनमन्येन कौलीनद्वन्द्ववादिताम् । वस्त्रादि राज्ञः सदृशीं राजलीलां च वर्जयेत् ॥ २१ ॥ (सङ्ग्रो) ·सूक्तिरत्नहारे न यायान चिरं तिष्ठत् कोशस्थानावरोधयोः । निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुबहून्यपि ॥ २२ ॥ औरसानपि पुत्रान् हि त्यजन्त्यहितकारिणः । समर्थान् प्रतिगृह्णन्ति जनानपि जनाधिपाः ॥ २३ ॥ देवतेव हि सर्वार्थान् कुर्याद् राजा प्रसादितः । वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निदेहेत् ॥ २४ ॥ अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः । राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ॥ २५॥ (श्रीरामायणे) एकमेव दहत्यापनर दुरुपसर्पिणम् । कुलं दहति राजामिः सपशुद्रज्यसञ्चयम् ॥ २६ ॥ (महाभारते) धर्मार्थसहितं वाक्यं प्रियं वा यदि वाप्रियम् । अपृष्टस्तत् तु न याद् यस्तु नेच्छेत् पराभवम् ॥ २७ ॥ (बल्लभदेवस्य) शिरोरुहसधर्माणो नरा राजकुलाश्रयाः । पतिताः परिभूयन्ते सक्रियन्ते पदे स्थिताः ॥ २८ ॥ आकारैरिङ्गितर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवऋविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ २९ ॥ इङ्गितज्ञास्तु मगधाः प्रेक्षितज्ञास्तु कौसलाः। अर्थोक्ता। कुरुपाञ्चालाः सर्वोक्ता दक्षिणापथा॥३०॥ उच्चः प्रकथनं हासः ष्ठीवनं कुत्सनं तथा । जृम्भणं गात्रभङ्गं च सर्वस्फोटं च वर्जयेत् ॥३१॥ मानकत् कदमात्यानां मान्यानामवमानकृत् । पथ्यद्वेषीव वैद्यानां त्याज्यो राजानुजीविना ।। ३२ ॥ अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । लभते बुद्धथवज्ञानमवमानं च केवलम् ॥ ३३ ।। (महाभारत) ·राजसेवानिन्दापद्धतिः । वासंयमो+तृपतेः सुदुष्करतमो मतः। अर्थवच विचित्रं च न शक्यं बहुभाषितुम् ।। ३४॥ अहन्यहनि बोद्धव्यं किमद्य सुकृतं कृतम् । दत्तं वा दापितं वापि वाक्साझमपि वाक्कृतम् ॥ ३५ ॥ तुष्टे सरुषि मध्यस्थे स्वामिनि त्रिविधा गुणाः । दोषा गुणा गुणा दोषा दोषा दोषा गुणा गुणाः ॥ ३६ ॥ यस्य यस्य हि यो मावस्तेन तेन हितं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥ ३७ ।। त्यजेत् स्वामिनमत्युग्रमत्युग्रात् कृपणं त्यजेत् कृपणादविशेषज्ञ तस्मात् कृतविनाशिनम् ॥ ३८ ॥ स्वामिनमविशेषज्ञं लुब्धं या सेवते धनार्थी सन् । स हि खलु शैत्याभिहतः खद्योतं पावकेच्छया धमति ॥ ३९ ॥ सेवामलध्वी न च दीर्घदीर्घा न चाङ्कलग्नां न च दूरसंस्था। कुर्वीत भर्खर्चलनो हि तेषां श्लिष्टाङ्गदाही विफलो विकृष्टः ॥४०॥ विमानना दुचरितानुकीर्तनं कथाप्रसङ्गे वचनेष्वनादरः । न दृष्टिदानं कृतपर्वनाशो विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ।। ४१ ॥ लुब्धे भूचजि (लो)भभूः स तु सदाचारे सदाचारवान् पापे पापरतिर्गुणी गुणवति क्लीवे परं कातरः । दाता दातरि दुर्जने खलतरः शूरे रणोत्साहवान् दर्पान्धे मदमूढ एष भवति मापालतुल्यो जनः ॥ ४२ ॥ इति राजसेवापद्धतिः ॥ १२४. अथ राजसेवानिन्दापद्धतिः। अपि स्थाणुवदासीत शुष्यन् परिगतः धुधा । न त्वेवानात्मसम्पन्नाद् (वि? )तिमीहेत पण्डितः ॥ १ ॥ (कासन्दकीये)

·सूक्तिरलहारे
द्रव्य + रिश्वरद्वारि दधिचन्द्रार्धचन्द्रजाम् ।
वेदनां भावयन राज्ञः का सेवासु प्रसज्यते ॥२॥
सेवादुःखाभिभूतस्य याच्या दुःखाय भूयसे ।
दीर्घाध्वपरिखिन्नस्य बैलारूतिरिवाभसः ॥३॥
(हरिभहस्य)
गन्धैकसारो विफल: सेव्यश्चन्दनपादपः।
भुजङ्गाः पवनाहाराः सेवकाः सदृशो विधिः॥४॥
(पञ्चतन्त्र)
सेवा श्ववृत्तिर्यैरुक्ता तैरसम्यगुदाहृतम् ।
खच्छन्दचरितः क श्वा विक्रीतात्मा क सेवकः ॥ ५॥
सेवा दुरामयः पुंसां मरणं फलतुच्छता।
नरकः सत्कियाहानिर्नीचसाम्यं तु यातना ॥६॥
नृपेणाहूयमानस्य यद् भयं हृदि तिष्ठति ।
न तत् तिष्ठति शिष्टानां बने मूळफलाशिनाम् ॥ ७ ॥
रत्नग(मि)तमप्यन्तं मा गाः स्त्रीभिः समाकुलम् ।
जातु राजभुजङ्गानां वल्मीकमिव मन्दिरम् ॥ ८॥
(वल्लभराजस्थ)
स्त्रीषु कुर्वन्ति विश्वासं क्रीडन्ति फणिभिः सह ।
राजानमपि सेवन्ते अहो! साहसिका नराः ॥९॥
प्रभूतं धनमालोक्य यो राज्ञां द्वारि तिष्ठति ।
स बद्धः सौनिकश्चैव संशुष्यति न दुष्यति ॥१०॥
(बृहत्कथायाम्)
चलेषु स्वामिचित्तेषु सुलभे पिशुने जने।
यदि जीवन्त्यहो चित्रं क्षणमप्यनुजीविनः ॥११॥
दुयं जहाति सेवकः सुखं च मानमेव च ।
यदर्थमर्थमीहते तदेव तस्य हीयते ॥ १२ ॥
अतिपरिचयादवज्ञा भवति विशिष्टेऽपि वस्तुनि प्रायः ।
लोकः प्रयागवासी कूपस्नानं समाचरति ॥ १३ ॥

·राजसेवानिन्दापद्धतिः। तत्क्षणमपि निष्क्रान्ताः कृतदोषा इव विनापि दोषेण । प्रविशन्ति शङ्कमाना राजकुलं प्रायशो भृत्याः॥ १४ ॥ प्रणमत्युन्नतिहेतोर्जीवनहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकादपरः ॥ १५ ॥ (सुन्दरपाण्व्यस्य) आराध्यमानो बहुभिः प्रकारैर्न तोष्यते नाम किमत्र चित्रम् अयं त्वपूर्वः प्रतिमाविशेपो यः सेव्यमानो रिपुतामुपैति ॥ १६ ॥ वयमचतुराः कर्णोपान्ते निवेशयितुं मुहुः कृतकचरितैर्भ श्वेतो न वञ्चयितुं क्षमाः । प्रियमपि वचो मिथ्या वक्तुं जनैनतु शिक्षिताः क इव हि गुणो योऽस्मान् कुर्यानरेश्वरवल्लभान् ॥ १७ ॥ अलक्ष्मीन क्षीणा क्षणमपि न दैन्यं व्यपगतं न वा भोगा भुक्ताः शममपि गता ना.... रतु वा । न बन्धूनामाशा भवति सफला सम्पति यत- स्तदप्येव श्लोकैः .पणमबुधः स्तौति सुकविः॥ १८॥ मुग्धो मौनी मधुरवचनो वन्दितुल्यः प्रभूणां कुत्याकृत्यप्रवचनपरः स्यानरो दुर्विदग्धः । मन्दप्रे(मा) विरलगमनो नित्यसेवी विमान्य: सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः॥ १९ ॥ अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुर्तितं स्थलेऽब्जमवरोपितं सुचिरम्परे वर्षितम् । श्वपुच्छमवनामितं बधिरकर्णजापः कृतः कृतान्धमुखमण्डना यदवुधो जनः सेवितः॥ २० ॥ भेतव्यं नृपतेस्ततः सचिवतो राज्ञस्ततो वल्लभा- दन्येभ्यश्च भवन्ति येऽस्य भवने लब्धप्रसादा विटाः । दैन्यादुत्तमदर्शनेन वलनैः पिण्डार्थमायस्यतः सेवां लाघवकारिणी कृतधियः स्थाने श्ववत्तिं विदुः॥२१॥ (मुद्राराक्षसे) ·(कलाविलासे) सूक्तिरनहारे न छिनौ चरणौ न वा निगलितौ नैवोद्धृते चक्षुषी जिहा दुर्नृपतिस्तुतिव्यसनिनी नैव त्वया दारिता । गच्छामस्तव भद्रमस्तु (न) + + न्यङ्गानि हीनानि मे लाभोऽयं नृपमन्दिरे (नि)वसतामनिनिर्गमः ॥२२॥ हस्तावञ्जलिकुड्मळं रचयितुं पादौ पुरो धावितुं जिहाग्रं स्तुतये शिरः प्रणतये वक्रेक्षणायेक्षणम् । सोढुं पश्य कृतं हुताशपरुषां खड्गारधारामुरः कष्टं विभ्रति धिक् परोपकरणान्यङ्गानि सेवाकृतः ॥२३॥ (पञ्चतन्त्र) इति राजसेवानिन्दापद्धतिः ॥ १२५. अथ गायननिन्दापद्धतिः । बर्जितसाधुद्विजवरविबुधायाः सकलकुटिलचरिताया। शापोऽयमेव लक्ष्म्या गायनभोग्यैव यत् सततम् ॥ १॥ नष्टस्वरपदगीतैः क्षणेन लक्षाणि गायनो लब्ध्वा । दासीसुतेन दत्तं किमिति वदन दुःखितो याति ॥२॥ (कलाविलासे) इति गायननिन्दापद्धतिः ।। १२६: अथ स्वर्णकारनिन्दापद्धतिः। सहसैव क्षयन्ति स्पर्शेन सुवर्णमुपहतच्छायम् । नित्याशुचयः पापाश्चण्डाला हेमकाराश्च ॥१॥ मेरुः स्थितोऽतिदूरं मनुष्यभूमि धिया परित्यज्य । भीतोऽवश्यं चौर्याचोराणां हेमकाराणाम् ॥२॥ अपि पञ्चशतं दण्ड्यान् दण्डयेत् पृथिवीपतिः । अभावे पत्र कायस्थानकं वा स्वर्णकारकम् ॥३॥ (मनोः) इति स्वर्णकारनिन्दापद्धतिः ॥

·१५१ १२७. भथ उपायपद्धतिः । दारुणं विग्रहं विद्वानुपायैः प्रशमं नयेत् । विजयस्य नित्यत्वाद् रभसेन न सम्पतेत् ॥१॥ उपायपूर्व लिप्सेत कालं वीक्ष्य समुत्पतेन् । पश्चातापाय भवति विक्रमैकरसज्ञता ॥ २ न किश्चित् कचिदस्तीह वस्त्वसाध्यं विपश्चिताम् । अयोऽभेद्यमुपायेन द्रवतामुपनीयते ॥३॥ स(ह)सोत्पत्य दुष्टेभ्यो दुष्करं सम्पदार्जनम् । उपायेन पदं मूलि न्यस्यते मत्तहस्तिनः ॥ ४ ॥ वाद्यमानमयापिण्डं महच्चापि न कुन्तति । तदरपमपि धारावद् भवतीप्सितसिद्धये ॥५॥ लोकप्रसिद्धमेवैतद्वारि बढेर्नियामकम् । उपायोपगृहीतेन तत् तेनैव विशोष्यते ॥६॥ (चाणक्यस्य) साम्ना भेदेन दानेन समस्तैरुत वा पृथक् । विजेतुं प्रयतेतारीन् न युध्येत कदाचन ॥ ७ ॥ साम्ना प्रसाध्यते कश्चिदू दानेन च तथापरः । पौरुषं प्रकृति ज्ञात्वा इयोरेकतरं मजेत् ॥ ८ ॥ (महाभारते) इति उपायपद्धतिः ॥ १२८. अथ सामपद्धतिः। कुलीनेषु कृतज्ञेषु साईचित्तेषु संयतः । कार्यार्थकुशलो विद्वान् पूर्व साम प्रयोजयेत् ॥ १ ॥ साम्नैव सिद्धये विद्वान् यतेत यतमानसः । सामसिद्धिं प्रशंसन्ति सर्वसिद्धिषु पण्डिताः ॥२॥ (कामन्दकीये) ·१५१ सूक्तिरत्नहारे प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्टया साधु पिबन्निव । स्त्रवनिवामृतं साधु प्रयुञ्जीत प्रियं वचः ॥३॥ (चाणक्यस्य) साम्नैव यत्र सिद्धिन तत्र दण्डो बुधेन विनियोज्यः । पित्तं यदि शर्फरया शाम्यति कोऽर्थः पटोलेन ॥ ४ ॥ (वल्लभदेवस्य) इति सामपद्धतिः ॥ १२९. अथ भेदपद्धतिः । भेदं कुर्वीत यत्नेन पन्ध्यमात्यपुरोधसाम् । तेषु भिन्नेषु भिनं हि युवराजे तथोजिते ॥ १ ॥ भयेन भेदयेत् भीरुं शूरमञ्जलिकर्मणा। लुब्धमर्थप्रदानेन सख्याच्चैव समौजसम् ॥२॥ अमात्यो युवराजश्च भुजावेतौ महीपते । मन्त्रनेत्रं हि तद्भिनमेकस्मिन्नपि तद्विधः ॥३॥ सर्वावस्थासु मेधावी तत्कुलीनं विकारयेत् । विकृतस्तत्कुलीनस्तु स्वयोनिं दहतेऽग्निवत् ॥ ४ ॥ तत्कुलेन च तुल्यस्तु पुमानभ्यन्तरोचितः। तस्मादेतौ परे भिन्द्याच्छन्नमात्मवशं नयेत् ॥५॥ मत्स्यो मत्स्यमुपादने शातिातिमसंशयम् । रावणोच्छित्तये रामो विभीषणमपूजयत् ॥ ६ ॥ (कामन्दकीये) इति भेदपद्धतिः॥ १३०, अथ दानपद्धतिः। दारुणं विग्रहं विद्वान् दानेन प्रशमं नयेत । इन्द्रापचारे शुक्र(च) दानेन वशमेयिवान् ॥१॥ -- ·सन्धेयपद्धतिः । उपच्छन्द्यापि दातव्यं बलिने शान्तिमिच्छता । समूलमेव गान्धारिरप्रयच्छ(न्) गतः क्षयम् ॥२॥ इति दानपद्धतिः ॥ १३१. अथ दण्डपद्धतिः । सामादीनामुपायानां त्रयाणां विफले नये । विनयेन्नयसम्पन्नो दण्डं द(ण्डे ? एज्योपु दण्डवित् ॥ १ ॥ इति दण्डपद्धतिः॥ १३२. अथ सन्धिपद्धतिः । बलिना विगृहीतः सन् नृपोऽनन्यप्रतिक्रियः। आपन्नः सन्धिमन्विच्छे। कुर्वाणः कालयापनम् ॥ १॥ प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो राजा बलवताबलः। सन्धि नोपक्रमेत् तूर्ण कोशदण्डात्मभूमिभिः ॥२ (पञ्चतन्त्रे) सन्धिमिच्छेत् समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । नहि सांशयिकं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥३॥ स्वगुप्तिमाधाय सुसंहितेन बलेन धीरो विचरन्नरातिम् । सन्तापयेद् येन सुसम्प्रतप्तस्तप्तेन सन्धानमुपैति तप्तम् ॥ ४ आसम्प्रद्धरपि वृद्धिकामः समेन सन्धानमिहोपगच्छेत् । अपक्कयो, घटयोरवश्यमन्योन्य भेदी समसन्निपातः ॥ ५॥ इति सन्धिपद्धतिः ।। १३३. अथ सन्धेयपद्धतिः। सत्यायौँ धार्मिकानायौँ भ्रातृसङ्घातवान् बली । अनेकविजयी चेति सन्धेयाः सप्त कीर्शिताः॥१॥ (कामन्दकीये) ·१५१ सूक्तिरनहारे सत्त्ववन्तो जितक्रोधा बलवन्तो रणक्रियाः। शान्तिशीळगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः॥२॥ (महाभारते) इति सन्धयपद्धतिः ॥ १३४. अथासन्धेयपद्धतिः । बालो वृद्धो दीर्घरोगी तथा ज्ञातिबहिष्कृतः । भीरुको भीरुजनको लुब्धो लुब्धजनस्तथा ॥१॥ विरक्तप्रकृतिश्चैव विषयेष्वतिसक्तिमान् । अनेकचित्तमन्त्रश्च देवब्राह्मणनिन्दकः ॥२॥ देवोपहतकश्चैव दैवचिन्तक एव च । दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः ॥ ३॥ अदेशस्थो बहुरिपुर्युक्तोऽकालेन सच्चयः । सत्यधर्मव्यपेतश्च विंशतिः पुरुषा अमी ॥४॥ एतैः सन्धिं न कुर्वीत (वि)गृह्णीयात् तु(त?)केवलम् । एते विगृह्यमाणा (भिः १ हि) क्षिप्रं यान्ति रिपोर्वशम् ॥५॥ (कामन्दकीय) शत्रुणा न तु सन्दध्यात् संक्लिष्टेना(पि) सन्धिना । प्रतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ ६ ॥ (पञ्चतन्त्रे) इत्यसन्धेयपद्धतिः ॥ Priyarpetror १३५. अथ सन्धिदूषणपद्धतिः। वैरमादौ समासज्य यः कश्चित् सन्धिमिच्छति । मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य सन्धिर्न विद्यते ॥१॥ (बलभदेवस्य) ·नास्ति वैजातिकः शत्रुः पुरुषस्य विशांपते । वैरपद्धतिः । शपथेनाप्यरीन् हन्यान्न दोष इति भार्गवः । उभौ यदि शपेयातां श्रदधानस्तु बाध्यते ॥२॥ (महाभारते) सकृद् द्विष्टं तु यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्चतरी यथा ॥३॥ (कामन्दकीये) न समयपरिरक्षणं क्षमते निकतिपरेघु परेषु भूरिधाम्नः । अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि ॥ ४॥ (भारवे: इति सन्धिदूषणपद्धतिः ॥ १३६. अथ वैरपद्धतिः। येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥१॥ वैरं पञ्चसमुत्था(नां ? नं) बुध्यन्ते तच्च पण्डिताः । स्त्रीकृतं वास्तुजं वारजं स्वसपत्नापराधजम् ॥ २॥ न विवेन न पारुष्यान्न सान्त्वेन न च श्रुतात् । वैरामिः शाम्यते राजन् ! निमग्नोऽग्निरिवार्णवे ॥३॥ नहि वैराग्निरुद्भूतः कर्म वाप्यपराजितम् । अदग्ध्वा शाम्यते नृणां विना टेकतरक्षयात् ॥ ४ ॥ नातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति सर्वदा । भनिस्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ॥ ५ ॥ (वल्लभदेवस्य) अन्योन्यकृतवैराणां वैरस्यान्तं विवित्सताम् । पुत्रपौत्रे विनष्टे तत् परलोकं च गच्छति ॥६॥ (महाभारते) ·१५६ सूक्तिरनहार दुम्शासनामपरजोविकीर्णरेभिर्विनाथैरिव भाग्यनाथैः । केशैः कदर्थीकृतवीर्यसारः कचित् स एवासि धनञ्जयस्त्वम् ॥७॥ (किराते) इति वैरपद्धतिः॥ १३७. अथ विग्रहपद्धतिः। यदा मन्येत मतिमान् हृष्टं पुष्टं स्वकं बलम् । परस्य विपरीतं च तदा विग्रहमाचरेत् ॥१॥ आत्मनोऽभ्युदयाकाक्षी पीड्यमानः परेण वा। देशकालवलोपेतः प्रारभेतैव विग्रहम् ॥ २॥ भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य त्रयं फलम् । यदैतनियतं मावि तदा विग्रहमाचरेत् ॥३॥ (कामन्दकीय) इति विप्रहपद्धतिः ।। १३८. अथ दूतपद्धतिः। कृतमन्नस्तु मन्त्रज्ञो मन्त्रिणं मन्त्रसम्मतम् । यातव्याय प्रहिणुयाद् दूतं दूत्याभिमानिनम् ॥ १ ॥ प्रगल्भः स्मृतिमान् वाग्मी शास्त्रे शस्त्रे च निष्ठितः । अभ्यस्तकर्मा नृपतेतो भवितुमर्हति ॥ २ ॥ रागापरागी जानीयाद् दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैः । सहेतानिष्टवचनं कामक्रोधं च वर्जयेत् ॥ ३ ॥ वध्यमानोऽपि न ब्रूयात् स्वस्वामिप्रकृतिच्युतिम् । ब्रूयात् प्रश्रितया वाचा सर्व वेद भवानिति ॥४॥ (कामन्दकीये) इङ्गिताकारचेष्टाभिः परचित्तप्रवेदिनः । आप्ताः सुशीघ्रगा दूता वाग्मिनो मितभाषिणः ॥ ५ ॥ कुलीनः शीळसम्पन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः । यथोक्तवादी स्मृतिमान् दूतः स्यात् सप्तभिर्गुणैः ॥ ६॥ (महाभारते) ·चारपद्धतिः । १५७ कार्य कर्माणि निर्दिष्टे यो बहन्यपि साधयेत् । पूर्वकार्याविरोधेन स कार्य कर्तुमर्हति ॥ ७ ॥ मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसन्निधौ । नहि प्रकष्टाः श्रेष्यन्ने प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ८॥ (श्रीरामायणे) अस्तब्धमलीयमदीर्घसूत्रं सानुक्रोशं शक्तमहार्यमन्यैः । अरोगजातीयमुदारवाक्यं दृतं बदन्त्यदगुणोपपमम् ॥ ९ ॥ वल्लभदेवस्य) रामो नाम स एष येन भगिनीनासावतापक्किल: खड्गस्ते खरदूषणत्रिशिरलाई चौतः शिर शोणितैः । बद्ध्वा त्वां चतुरम्बुराशिघु परिनाम्यन् मुहूर्तेन यः सन्ध्यामर्चयति स्म निरप! कथं तातस्त्वया विस्मृतः॥१०॥ (महानाटके) इति दूतपद्धतिः ॥ karanainamainangatarun १३९. अथ दुष्टदूतपद्धतिः। भूताश्चार्था विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः । विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥१॥ अर्थानान्वरे बुद्धिनिश्चित्तापि न शोभते । घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ २ ॥ (श्रीरामायणे) इति दुष्टदूतपद्धतिः ॥ १४०. अथ चारपद्धतिः। तङ्गितज्ञः स्मृतिमान् मृदुर्लघुपरिक्रमः । क्लेशायाससहो दक्षवारः स्यात् प्रतिपचिमान् ॥ १ ॥ तपस्विलिङ्गिनो धूर्ताः शिल्पपण्योपजीविनः । चाराश्चरेयुः परितः पिबन्तो जगतां मतम् ॥ २॥ (कामन्दकीय) ·सूक्तिरत्नहारे चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपः । युद्धेष्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥३॥ (महाभारते) सूक्ष्मत्रप्रचारेण पश्येद् वैरिविचेष्टितम् । स्वपन्नपि हि जागर्ति चारचक्षुर्महीपतिः ॥ ४ ॥ सर्वसम्पत्समुदयं सर्वावस्थाविचेष्टितम् । चारेण द्विषतां विद्यात् तद्देशप्रार्थनादिव ॥ ५॥ चारेण प्रचरेद् राजा स्वरेणविगिवावरे। इते सन्धानमायत्तं चारे चर्या प्रतिष्ठिता ॥ ६॥ (कामन्दकीये) परेषु स्वेषु चाक्षिौरविज्ञातपरस्परैः । सोपसपैजागार यथाकालं स्वपन्नपि ॥७॥ (कालिदासस्य) इति चारपद्धतिः ॥ १४१. अथ यानपद्धतिः। उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत!। उपपन्नो नृपो यायाद् विपरीतमतोऽन्यथा ॥१॥ (महाभारते) उत्कृष्टबलवीर्यस्य विजिगीपोर्जयैषिणः । गुणानुरक्तप्रकृतेर्यात्रा यानमिति स्मृतम् ॥ २ ॥ (कामन्दकीये) उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनामुरा हताः । उत्थानेन महेन्द्रेण श्रेष्ठ्यं प्राप्त दिवीह च ॥३॥ (महाभारत) आत्मानं च परं चैव वीक्ष्य धीरः समुत्पतेत् । एतदेव हि विज्ञानं यदात्मपरवेदनम् ॥४॥ (कामन्दकीय) ·यानपद्धतिः। शरत्काले वसन्ते वा रिपोाशे धुपस्थिते । निमित्तं शुकून लरूध्वा यात्रां कुर्वीत भूपतिः ॥ ५॥ (मानवे) पक्कसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा । नैवातिशीतो नात्युष्ण कालो भवति भारत ! ॥ ६ ॥ तस्मात् तदाभियोगः स्यात् परेषां व्यसने तथा । यतो भवेद् भयाशङ्का ततो विस्तारयेद् बलम् ॥ ७ ॥ राष्ट्रं च पीडयेच्छनोः शस्त्राग्निविषमूच्छनैः । उदयास्तृणवान् मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ॥ ८॥ संशोध्य त्रिविध मार्ग पविधं च स्वकं बलम् । साम्परायिककल्पेन यायादरिपुरं प्रति ॥९॥ अग्रतः शकटानीकमसि (च भ्रात?)चर्मधरं भवेत् । पृष्ठतः शकटानीकं खनित्रं मध्यतस्तथा ॥१०॥ वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च । आकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥ ११ ॥ उत्थानहीनः पुरुषो बलवानपि नित्यशः । सुधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः ॥ १२ ॥ अनुत्थानाद् भवेत्राशः प्राप्तस्यानागतस्य च । प्राप्यते फलमुत्थानाल्लभते चार्थसम्पदम् ॥ १३ ॥ (महाभारते) रात्रावुलूकोऽपि निहन्ति का काकोऽप्युलूकं रजनिव्यपाये। इति स्म कालं समुदीक्ष्य यायात् काले फलन्तीह समीहितानि ॥१४॥ (कामन्दकीये) इति यानपद्धतिः॥

·१६० सूक्तिरलहारे १४२, अथ सुनिमित्तपद्धतिः । निमित्तान्येव शंसन्ति शुभाशुभफलोदयम् । तस्मादेतेषु शास्त्रज्ञो राजा समुपलक्षयेत् ॥ १॥ (मानवे) उदीर्णमनसो यो(डा ? धा) वाहनानि च भारत!। यस्यां भवन्ति सेना ध्रुवं तस्या जयो भवेत् ॥ २ ॥ हृष्टा वाचस्तथा सत्वं योधानां यत्र भारत!। न म्लायन्ते सजश्चैव ते तरन्ति रणे रिपून् ॥ ३॥ (महाभारते) प्रशस्तेन निमित्तेन विशुद्धेनान्तरात्मना । व्यक्तमारभ्यमाणानि सिद्धिं यान्ति महीक्षिताम् ॥ ४ ॥ निमित्तं लक्षणशानं शकुनिस्वनदर्शनम् । अवश्यं मुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते ॥ ५ ॥ (श्रीरामायणे) वामेतरविपाणाप्रवेष्टनेन करस्य च । बृहितेन गजानां च जानीयाज्जयमञ्जसा ॥ ६ ॥ (महाभारते) इति सुनिमितपद्धतिः ॥ १४३. अथानिमित्तपद्धतिः। कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके । जग्रास सूर्य स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः ॥१॥ छत्रं तु नृपतेर्यस्य निपतेत् पृथिवीतले । म सराष्ट्रो नरपतिः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥२॥ (महाभारते) इत्यानिमित्तपद्धतिः ॥ ।

·१४४. अथासनपद्धतिः। परस्परविरोधेन श्रीयमाणेषु शत्रुषु । तद्विनाशो भवेद् यावत तावत् तिष्ठेत वुद्धिमान् ॥१॥ (मानसोल्लासे) इत्यासनपद्धतिः ॥ १४५. अथाभियुक्तप्रतिक्रियापद्धतिः। यदा तु पीडितो राजा भवेद राशा बलीयसा । तदा त्वाकृष्य मित्राणि विधानघुपकल्पयेत् ॥१॥ कामन्दकीय) घोषान् न्यसेत मार्गेषु प्रामानुत्थापयेदपि । प्रवेशयेच्च तान् सर्वांश्छाखानगरकेषु च ॥२॥ क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् । विनाशयेद्वा तत् सर्व ब(ल? ले)नाथ स्वकेन वै ॥३॥ नदीमार्गेषु च तथा सङ्क्रमानवसादयेत् । जलं निःस्रावयेत् सर्वमनिसाव्यं च दूपयेत् ॥ ४ ॥ कुलिङ्गद्वारकाणि स्युरुत्सबाथ कुलस्य ह । तेषां च द्वारवद् गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ ५॥ द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत् सदा । आरोपयेच्छतनीश्च स्वाधीनांश्चाधिकारयेत् ॥ ६॥ काष्ठाग्निं निहरेच्चैव तथा कूपांश्च खातयेत् । संशोधयेत् तथा कूपान् कृतान् पूर्व पयोर्थिभिः ॥ ७॥ तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्गेनाथ प्रलेपयेत् । नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः॥८॥ न दिवाग्निं ज्वलेद् गेहे वयित्वामिहोत्रिणम् । भिक्षुकांश्च यतींश्चैव क्लीवोन्मत्तान् कुशीलवान् ॥ ९ ॥ बाह्यान् कुर्यान्नृपश्रेष्ठ ! दोपाय स्युर्हि ते शठाः । मुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ॥ १०॥ W

·१६२
सूक्तिरत्नहारे
आपदामथ काले तु कुर्वीत न विचालयेत् ।
अशक्नुवंश्व युद्धाय निष्पतेत् सह मान्त्रिभिः ॥ ११ ॥
कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चान्ये सहकारिणः ।
असम्भवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पनेत् ॥ १२ ॥
अपचिक्रमिषुः पूर्व सेनां स्वां परिसान्त्वयन् ।
विलङ्घयित्वा सत्रेण ततः स्वयमुपक्रमेत् ॥ १३ ॥
(महाभारत)
इत्यभियुक्तप्रतिक्रियापद्धतिः
१४६. अथ परराष्ट्रदृषणपद्धतिः ।
उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपरोधयेत् ।
दूषयेचास्य सततं यवसेनोदकेऽन्यहम् ॥१॥
भिन्द्याच्चैव तटाकानि प्राकारपरिखांस्तथा।
समवस्कन्दयेचैनं रात्री वित्रासनेन च ॥२॥
उपजप्यानुपजषेद् बुध्येदेव च तत्कृतम् ।
(महाभारते,
इति परराष्ट्रदूषणपद्धतिः ॥
१४७. अथ द्वैधीभावपद्धतिः।
बलिनोषितोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन् ।
द्वैधीभावेन वर्त्तत काकाक्षिवदलक्षितः॥१॥
(कामन्दकीये)
इति द्वैधीभावपद्धतिः ॥
१४८. अथ आश्रयपद्धतिः ।
यापयेद् यत्नमास्थाय सन्निकृष्टमरि द्वयोः ।
उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरम् ॥१॥
स्वयं हीनबलो राजा जयहेतुं न पश्यति ।
बलिना पीड्यमानो यः क्षमं स्थानं समाश्रयेत् ॥२॥

·युद्धपद्धतिः ।
१६३
महता बलिना यस्तु पीडितोऽल्पवलो नृपः ।
सत्यसन्धं परिज्ञाय तमेवाश्रयते बुधः ॥३॥
तत्संश्रयोऽन्यसंसर्गा दुर्गसंश्रयणं तथा ।
इति भेदास्त्रयः प्रोक्ताश्चतुर्थो नोपपद्यते ॥ ४ ॥
दधद् बलं वा कोश वा भूमि वा भू + सम्भवाः ।
युधिष्ठिर इवानोति पुनर्जीवन् वसुन्धराम् ॥ ५॥
(कामन्दकीये)
इति आश्रयपद्धतिः ॥
१४९. अथ युद्धपद्धतिः।
धनुषां वे शते गत्वा तत्र स्थित्वा नृपोत्तमः।
मेलयित्वा वलं सर्वमेवमाधोपयेन् ततः ॥ १ ॥
तस्मै दास्यामि अयुतं राजानं हन्ति यो रणे ।
तत्कुमारनिहन्तृणां दास्यामि त्वयुतार्थकम् ॥ २ ॥
सामन्तमण्डलाधीशहन्तुणां तु तदर्धकम् ।
सचिवामात्यहन्तृणां तथा स्यात् पारितोषिकम् ॥ ३॥
प्रधानयोधहन्तॄणां दास्ये पञ्चसहस्रकम् ।
द्विसाहस्त्रं प्रदास्यामि रणेऽस्मिन् गजघातिनाम् ॥ ४॥
सहस्रं प्रतिदास्यामि स्यन्दनस्य निघातिनाम् ।
अश्वसादिनिहन्तॄणां प्रदास्ये पञ्चकं शतम् ॥५॥
शतमस्मै प्रदास्यामि समानयति यः शिरः।
एवं प्रलोभ्य तान् सर्वान् प्रयायाद् युद्धसम्मुखः ॥ ६ ॥
द्विशतं वा तदर्ध वा तदर्ध हयसादिनः।
पुरः प्रस्थापयेद् राजा युद्धभूमिपरीक्षणे ॥७॥
शूरं महाबलं दान्तं धीरं सूचनवेदिनम् ।
ईडग्गुणयुतं नागमारोहेद् विजयोद्यतः ॥ ८॥
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतो भिन्नैरधिष्ठितम् ।
तबलं प्रथम हन्यादात्मानं चोपबृंहयेत् ॥ ९ ॥

·१६४
सूक्तिरत्नहारे
संहतं तु गजानीकैः प्रचण्डैरपदारयेत् ।
प्रचण्डवीरमुख्यैश्च फल्गु सैन्यं विदारयेत् ॥ १० ॥
अश्वव्युहर्भटानीकं वाजिब्यहं तु दन्तिभिः ।
निपतैलानिर्वाणविभिन्द्याद् गजयूथपान् ॥ ११ ॥
विमृश्य राजचिह्नानि निश्चित्य नृपतेः पदम् ।
सर्वसैन्येन संयुक्तस्तत्र यायाज्जयोन्मुखः ॥ १२ ॥
एवं निहत्य सङ्ग्रामे दुष्टशत्रु मदोद्धतम् ।
जयतूर्यनिनादेन हर्षयेत् सुभटान् स्वकान् ॥ १३ ॥
(मानसोल्लासे)
पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्त्रीयो मातुलस्तथा ।
सम्बन्धिवान्धवाश्चैव योद्धव्याः क्षत्रजीविना ॥ १४ ॥
(महाभारते)
नाच्छित्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम् ।
नाहत्वा मत्स्ययातीव भामोति महतीं श्रियम् ॥ १५ ॥
इदं हि प्राणयशसां क्रयविक्रयपत्तनम् ।
स्वामिसत्कारशल्यानामत्रैवोद्धरणी क्रिया ॥ १६ ॥
आहेवेषु यदन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।
युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुखाः ॥१७॥
न वा हन्यात् प्रधावन्तं न क्लीवं न कृताञ्जलिम् ।
न मुक्तकेशं नासीनं न तवास्मीति वादिनम् ॥ १८ ॥
न सुप्तं न विसन्नाहं न न न निरायुधम् ।
नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥ १९ ॥
नायुधव्यसनं प्राप्तं ना नातिपरिक्षतम् ।
न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ २०॥
(मनो)
आकर्णपलितश्यामो वयसाशीतिकात् परः।
रणे पर्गचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥ २१ ॥

·युद्धपद्धतिः। अधर्मः क्षत्रियस्यैतद् यद् व्याधिमरणं गृहे । युद्धे तु मरणं यत् स्यात् सोऽस्य धर्मः सनातनः ॥ २२ ॥ न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः। इह कीर्तिनिधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा ॥२३॥ गजानां रथिनो मध्ये रथिनामपि सादिनः। सादिनामन्तरे स्थाप्यं पादातमपि दंसितम् ॥२४॥ अमित्रं नैव मुश्चत अवन्तं करुणान्यपि । दुःखतन्त्रं न कुर्वीत हन्यात् पूर्वापकारिणम् ॥ २५ ॥ एतद् धनञ्जयो वाच्यो नित्योयुक्तो वृकोदरः । यदर्थ क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ॥२६॥ अर्थांस्त्यजत पात्रेषु सुखमाप्नुत कामजम् । प्रियं प्रियेभ्यः कुरुत राजा हि त्वरते जये ।। २७ ।। यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ ! लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २८ ॥ महाभारते) राष्ट्रं च हस्तिनं छत्रं धनं धान्यं परस्त्रियः । सर्वद्रव्याणि (कु)यं च यो यज्जयति तस्य तत् ॥ २९ ॥ राज्ञे तु दद्यादुद्धारमित्येषा वैदिकी श्रुतिः । राज्ञा तु सर्वयोधेभ्यो दातव्यमपृथग्जिते ॥ ३०॥ (कामन्दकीये) *चिरआळकआिणं धुआवमाणणि अळुण्णमन्तमुहाणम् । एसो णवर अवसरो असरिससमस सबन्धणविमोक्खाणम् ॥३१॥ (सेतो) इति युद्धपद्धतिः॥ चिरकालकासित नां धुतापमाननिगलोनमन्मुखानाम् । एष केवलमवसरोऽसदृशसमशीर्षबन्धनविमोक्षाणाम् ।।

·।
सूक्तिरत्नहारे
१५०. अथ कूटयुद्धपद्धतिः।
शक्तित्रयविहीनेन नृपेण रिपुघातिना ।
प्रयोज्याः स्युस्त्रयो दण्डा विपघाताभिचारजाः ॥१॥
शात्रवाणां विरता ये विकृता अन्तरं गताः।
तान् विनोद्य प्रदानेन रसं तैस्तु प्रयोजयेत् ॥२॥
तटाककूपयापीपु तथा लुब्धसरस्सु च ।
विष विषे नियोक्तव्यं द्विषतां प्राणघातकम् ॥ ३ ॥
अन्ने पाने च ताम्बूले फले पुष्पे विभूषणे ।
वस्त्रे विलेपने धूपे शय्यायामासनेषु च ॥४॥
स्नानोदके तथा तैलपादाम्यङ्गे सपादुके ।
क्रीडापुष्करिणीनद्योः प्रयुञ्जीत विषं द्विषाम् ॥५॥
कुमारसचिवामात्यमन्त्रि सेनाधिपेषु च ।
महावारणमुख्येषु तुरगेपूत्तमच ॥६॥
एवं विषप्रयोगेण शत्रणां क्षुद्रघातनम् ।
क्षीणे तत् क्रियते यस्तु विपदण्डः स उच्यते॥७॥
शूरश्च दृढभक्तध त्यक्तप्राण भयश्व यः।
धीरश्च समयज्ञब वधोपायविचक्षणः॥ ८॥
वधूपुत्रविरक्तस्तु गृहीतवहुवेतनः ।
तेन सार्धं प्रयुञ्जीत प्रमत्तारिषु मायया ॥ ९ ॥
गीतवाद्यप्रसक्तेषु द्यूतक्रीडारसेषु च ।
मृगव्यासक्तचित्तेषु घृतयात्राप्रसङ्गिषु ॥ १० ॥
अङ्कमल्लाविनादेषु तथान्येषूत्सवादिषु ।
अन्तःपुरप्रचारेषु देवपूजापरेषु च ॥ ११ ॥
वीरक्रीडानिषष्णेषु भोजनस्थानवर्तिपु ।
ध्यग्रेष्वन्येषु कार्येषु कुर्याद् वैरिषु घातनम् ॥ १२ ॥
पूर्वोदितगुणैस्तीक्ष्णैः सुभटैर्यत्तु घातनम् ।
मायया क्रियते गूढं घातदण्डः स कीर्तितः ॥१३॥

·L.
वीरपत्नीप्रलापपद्धतिः।
१६७
अथर्वविधितत्त्वज्ञाह्मणैर्विजितन्द्रियः ।
मन्त्रतन्त्रविधान ईरादुन्मूलयेद् रिपून् ॥ १४ ॥
(अ? आ)भिचारिकहोमैश्च मन्त्रः पदकर्मसाधनैः ।
संहरेज्जीवितं यस्तु स दण्डो (ह्या भिचारिकः ॥ १५॥
(मानलोल्लासे
इति कूटयुद्धपद्धतिः ॥
१५१. अथ वीरपत्नीमलापपद्धतिः ।
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप!!
गतासुरपि यां गात्रैमा विहाय निषेवसे ॥ १ ॥
हा स्वमः (स्वम सत्य)मेवेदं त्वे रामेण कथं हतः।
त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः ॥२॥
शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर !।
इह कस्मात् प्रसुप्तस्त्वं धरण्या रेणुधूसरः ॥ ३ ॥
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया ।
स्मराभराप तैद्वरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ॥ ४ ॥
दृष्ट्वा न खल्वपि क्रोधो मामिहानवगुण्ठिताम् ।
निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो! ॥ ५ ॥
शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ।
शूरभायाँ हतां पश्य सद्यो मां विधवाकृताम् ॥ ६ ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे प्राप्ते परिभवे नवे ।
अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः ॥ ७॥
इष्ट्वा सङ्ग्रामयज्ञेन नानाप्रहरणाम्भसा ।
अस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पन्या मया विना ॥८॥
(श्रीरामायणे)
अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविषेसनः करः ॥ ९॥

·सूक्तिरत्नहारे येनैव बाणेन हतः प्रियो मे तेनैव मां त्वं जहि सायकेन । हता गमिष्यामि समीपमस्य न मामृते राम ! रमेत बाली ॥ १० ॥ (श्रीरामायणे) हृदये वससीति मस्त्रियं यदबोचस्तदवैौमि कैतवम् । उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः ॥ ११ ॥ (कालिदासस्य) *पुह (वी) होहिइ पई बहुपुरिसविसेस चञ्चला राअसिरी । किह ता महञ्चिअ इमं णीसामण्णं उवविअं वेहव्वम् ॥ १२॥ (सेतो) इति वीरपत्नीप्रलापपद्धतिः ॥ १५२. अथाभयप्रदानपद्धतिः। एकतः क्रतवः सर्वे समग्रवरदक्षिणाः। एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ॥ १॥ (इतिहाससमुच्चये) बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचकं शरणागतम् । न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रु परन्तप ॥२॥ आतॊ वा यदि वा त्रस्तः परेषां शरणागतः । अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कुतात्मना ॥ ३ ॥ विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षणे शरणागतः। आदाय सुकृतं तस्य सर्व गच्छेदरक्षितः॥४॥ (महाभारते) विभीषणो वा सुग्रीव ! यदि वा रावणः स्वयम् । आनयैनं हरिश्रेष्ठ! दत्तमस्याभयं मया ॥ ५ ॥ अमित्रमपि चेद् दीनं शरणैषिणमागतम् । व्यसने योऽनुगृह्णाति स वै पुरुष उच्यते ॥६॥ श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्व मांसैनिमन्त्रितः ॥ ७ ॥ पृथिव्या भविष्यति पतिर्बहुपुरुषविशे चञ्चला राजश्रीः। कथं तावन्ममैवेदं निस्सामान्यमुपस्थितं वैधव्यम् ॥ * ·राजचाटुपद्धतिः। सकदेव प्रसन्नाय तवास्मीति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ॥८॥ (श्रीरामायणे) नृगप्रभृतयो राजन् ! राजानः शरणागताः । परिवार्य महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥९॥ महाभारते) इत्यभयप्रदानपद्धतिः ।। (वल्लभः) १५३. अथ राजचाटुपद्धतिः । सरस्वती स्थिता वक्त्रे लक्ष्मीर्वक्षसि ते स्थिता । कीर्तिः किं कोपिता राजन् ! येन देशान्तरं गता॥१॥ यदस्ति तद्ददासीति नैतच्चित्रमवैम्यहम् । भयं स्वप्नेऽपि ते नास्ति दत्तं तद् द्विषतां कथम् ॥२॥ किं कृतेन न यत्र त्वं यत्र त्वं किमसो कलिः। कलौ चेद् भवतो जन्म कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ ३ ॥ वित्तः परिभवास्वादमर्थित्वसुलभ न नौ। देहीति येन वा नोक्तमुक्तं त्वय्येव येन वा ॥४॥ अधिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतिता सकृत् । तदवस्था पुनर्देव! नान्यस्य मुखमीक्षते ॥ ५ ॥ (दण्डिन:) सर्वज्ञ इति लोकोऽयं भवन्तं भापते मृषा । पदमेकं न जानीर्ष वक्तुं नास्तीति याचते ॥६॥ (भोजस्य) नाक्षराणि पठता किमपाठि (प्र? विस्मृतः किमथवा पठितोऽपि । इत्थमर्थिजनसंशयडोळा- खेलनं खलु चकार नकारः ॥७॥ 'खण्डनकारस्य) इविणमापदि भूषणमुत्सवे शरणमात्मभये निशि दीपकः ।

·१७०
सूतिरलहार
बहुविधाप्युपकारभरक्षमो
भवति कोऽपि भवानिव सन्माणिः ॥८॥
(भल्लटे)
अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारस्तथाम्भोधय-
स्तानेतानपि विभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः।
आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद् भुव-
स्तावद् विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः॥९॥
(सरस्वतीकण्ठाभरणे)
कुलममलिनं भद्रा मुर्तिर्मतिः श्रुतिशालिनी
भुजवलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम् ।
प्रकृतिसुभगास्ते ते भावा मदस्तुतिहेतवो
व्रजति पुरुषो वैरुन्मादं त एव तवाङ्कुशाः ॥१०॥
(मुद्राराक्षसे)
नियमयसि कुमार्गस्थितानातण्डः
प्रशमयसि विवाद कल्पसे रक्षणाय ।
अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम
त्वयि तु परिसमा बन्धुकृत्यं प्रजानाम् ॥ ११ ॥
स्वसुखनिरभिलार खिबसे लोकहेतोः
प्रतिदिनमथवा ते सृष्टिरेवंविधैव ।
अनुभवति हि मूी पादपस्तीत्रष्णं
शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् ॥ १२ ॥
(कालिदासस्य)
इति राजचाटुपद्धतिः॥
:
१५४. अथ कीर्तिपद्धतिः।
कीर्तिरक्षणमातिष्ठ कीर्तिर्हि परमं बलम् ।
नष्टकीर्तेर्मनुष्यस्य जीवितं विफलं स्मृतम् ॥ १ ॥
यावत् कीर्तिमनु यस्य लोके तिष्ठति शाश्वती ।
तावज्जीवति राजेन्द्र ! नष्टकीर्तिविनश्यति ॥२॥

·राजवृत्तपद्धतिः।
कीर्तिर्हि पुरुष लोके सञ्जीवयति मातृवत् ।
अकीर्तिर्जीवितं हन्ति जीवतोऽपि शरीरिणः॥३॥
कीर्तिमानश्नुते स्व नष्टकीर्तिस्तु नश्यति ।
यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य लोके याति यशस्करी ॥४॥
तावत् पुण्यकृतश्लोशानानन्यान पुरुषोऽश्नुते ।।
(महाभारते)
इति कीर्तिपद्धतिः ॥
१५५. अथाकीलिपतिः ।
यस्य कीर्ति न जल्पन्ति पानया महदद्भुतम् ।
राशिवर्धनमात्रः स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥१॥
अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके तस्य कस्यचित् ।
पतत्येवाघमाँहोकान् यावच्छब्दः स कीर्त्यते ॥ २ ॥
(महाभारते)
कित्तीएकण जीअन्ति णव्य मुञ्चन्ति दन्तिसव्वस्सम् ।
तह वि हआसा सुपुरुसा णणिअडेण सण्ठाइ ॥३॥
उव...तरि ऊणा गरुआ विगुणातहणतुज्झ ।
अधुरा विपुराळच्छी धीरावि भमरी तुए कीति ॥४॥
गाथाकोशे,
इत्यकीर्तिपद्धतिः ॥
१५६. अथ राजवृत्तपद्धतिः।
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशा यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥१॥
(महाभारते)
न्यायेनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षणं तथा ।
सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् ।। २ ।।
संवर्धयेत् तथा कोशमाप्तैस्तज्ज्ञैरधिष्ठितम् ।
काले चास्य व्ययं कुर्यात् त्रिवर्गपरिवृद्धये ॥३॥

·सूक्तिरत्नहारे धर्मार्थ क्षीणकोशस्य कृश(ता? त्व)मपि शोभते । सुरैः पीतावशेषस्य शरद्धिमरुचेरिव ॥४॥ (कामन्दकीये) अर्थत्यागो हि कार्यः स्यादर्थ श्रेयांसमिच्छता । बीजौपम्येन कौन्तेय! मा ते भूदन संशयः ॥ ५ ॥ नाममात्रेण सन्तुष्यच्छन्त्रेण च महीपतिः। भृत्येभ्यो विसृजेदर्थात् नैकः सह(च)रो भवेत् ।। ६ ॥ न चास्य लस्यं लिप्सेत भूले नातिहढे सति न हि दुर्बलमूलस्थ राष्ट्रलाभोऽपि विद्यते ।। ७ ।। (महाभारते) सिद्धिं वञ्चनयोपैति परस्परवधेन वा। निरपायं सुखं तत्र द्वयोः हिमपि चिन्त्यताम् ॥ ८ ॥ वने प्रज्वलितो वह्निर्दहन् मूलानि रक्षति । समूलमुन्मूलयति वार्यलं मृदु शीतलम् ॥ ९ ॥ यस्य सिद्ध्यत्ययत्नेन शत्रुः स विजयी नृपः । य एकतरतां गत्वा जयी विजित एव सः॥१०॥ जडोऽयमिति नात्यन्तं हीनमप्युपपातयेत् । निर्दयं वि(हि ? ह)तोऽश्मापि व(न? म)ति ज्योतिषः (क्षक) [णान् ॥११॥ सामन्तानां परा सिद्धिः प्रभोनिस्तलवर्गता । प्रभोरपि परा (सिद्धिः) ससामन्तं महीतलम् ॥ १२ ॥ आयद्वारेषु सर्वेषु कुर्यादाप्तान् परीक्षितान् । आददीत धनं तैस्तु भास्वानुस्खैरिवोदकम् ॥ १३ ॥ कोष्ठा(का? शू)रेऽभियुक्तः स्यात् तदायत्वं हि जीवितम् । नात्यायश्च व्ययं कुर्यात् प्रत्यवेक्षेत चान्वहम् ॥१४॥ (कामन्दकीय) समानान्वयजातानां परस्परविरोधिनाम् । परैः प्रत्यभियुक्तानां प्रसूते संहतिः श्रियम् ॥ १५ ॥ (दण्डनीत्याम) ?

·१७३
राजवृत्तपद्धतिः ।
यथा च योगपुरुषैरन्यान् राजाधितिष्ठति ।
तथायमर्थवाभ्यो रक्षेदात्मानमात्मना ।। १६ ॥
महाभारते.
न दूषणमदुष्टस्य विषेणेवाम्भसवरेत् ।
कदाचिद्विप्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ॥ १७ ॥
सर्वमात्यायिक कार्य भुणुयानातिपातये ।
कृच्छ्रसाध्यपतिक्रान्तममाध्यमपितामन् ॥१८॥
(आ? अ)पूर्वदेशा(भि? चिमणे युवराजाभिपेचने ।
पुत्रजन्मनि वा मोक्षो बन्धनस्य विधीयते ॥ १९ ॥
असंवृतस्य कार्याणि प्राप्तान्यपि विशेषतः ।
निस्संशयं विपद्यन्ते भिन्नः प्लव इवोदधौ ॥ २० ॥
अपकुर्यात् समस्तं वा नोपकुर्यात् यदापदि ।
उपच्छिन्द्यादेव (तत् ? मित्रं) विश्वास्याङ्कमुपागतम् ॥२१॥
यतो निमित्तं व्यसनं प्रकृतीनामवाप्नुयात् ।
प्रागेव प्रतिकुर्वीत तनिमित्तमतन्द्रितः ॥२२॥
नक्षत्रम(पि? ति)पच्छन्तं बालमर्थोऽतिवर्त्तते ।
अर्थो ह्यर्थस्य नक्षत्रं किं करिष्यन्ति तारकाः ॥२३ ।।
पुनरावर्त्तमानस्य निराशस्य च जीविते ।
अधार्यो जायते वेगस्तस्माद्भग्नं न पीडयेत् ॥ २४ ॥
(कौटिल्ये)
आस्रावयेदुपचितान् साधुदुष्टवणानि च ।
आयुक्तास्ते च वरनग्नाविव नहीपतौ ॥ २५ ॥
(कामन्दकीय)
जातवैरस्तु पुरुषो युक्तः स्वपिति सर्वदा ।
अनितेन मनसा स सर्प इव वेश्मनि ॥२६॥
परीक्ष्य दुर्जनान् राजा स राष्ट्राद्विप्रवासयेत् ।
क्षोभयिष्यन्ति ते राष्ट्रं सनृपं समवस्थिताः ॥ २७ ।।
तेजस्विनि क्षमोपेते नातिकर्कशमाचरेत् ।
अतिनिर्मथनादग्निश्चन्दनादपि जायते ॥ २८ ॥

·सूक्तिरत्नहारे १७४ एकया द्वौ विनिश्चित्य त्रीश्चतुर्भिक्शे कुरु । पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव ॥ २९ ॥ बलीयसि प्रणमतां काले विप्रकृतामपि । सम्पदो नापगच्छन्ति प्रतीपपित्र निम्नगाः ॥ ३० ॥ बलिना सह योद्धव्यामिति नास्ति(क? निदर्शनम् । (पतिवातं) नहि धनः कदाचिदुपारपंति ॥३१॥ भीरुः पलायमानोऽपि नान्चेष्टव्यो बलीयसा । कदाचिच्छूरतामेति भरणे कृतनिश्चयः ॥ ३२ ॥ अणुनापि प्रविश्यारिपिछद्रेण बलवत्तरम् । निश्शेष मज्जयेद्राज्यं यानपात्रमित्रोदकम् ॥ ३३ ॥ प्रहरिष्यन् प्रियं ब्रूयात् प्रहरनपि भारत! । प्रहत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव ॥ ३४ ॥ बलिनं साधयेत् साम्ना लुब्धमर्थप्रदानतः । शूरं भेदेन च तथा हन्याद् दण्डेन दुर्बलम् ॥ ३५ ॥ यस्य चाप्रियमन्विच्छेत् ब्रूयात् तस्य सदा प्रियम् । व्याधा मृगवधं कर्तुं रम्यं गायन्ति सस्वनम् ॥ ३६ ॥ (महाभारते) नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया । वह्निरल्पोऽपि सङ्घद्धो भस्मसात्कुरुते वनम् ॥ ३७ ॥ (वल्लभदेवस्य) प्रत्युत्थानाभिवादाम्यां सम्प्रदानेन केनचित् । प्रतिपुष्कलघाती म्यात् तीक्ष्णदण्ड इव द्विजः ॥ ३८ ॥ (महाभारते) गृध्रदृष्टिबकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः । अनुद्विमः काकशङ्की भुजङ्गचरितं चरेत् ॥ ३९ ॥ बकवचिन्तयेदर्थान् सिंहवञ्च पराक्रमेत् । वृकवच्च विलुम्पेत शशवच विनिष्पतेत् ॥ ४० ॥ (चाक्षुषीये) ·राजवृत्तपद्धतिः । १७५ विपाकदारुणो राज्ञां रिपुरल्योऽप्यरुन्नुदः । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणं कण्टकाङ्कुरः ॥ ४१ ।। प्रबोधचन्द्रोदये) वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत् कालस्य पर्थयः । अथैनमागते काले भिन्याद् घटामिवाश्मनि ॥ ४२ ॥ आदातव्यं न दातव्यं प्रियं यान्निरर्थकम् । आशां कालवी कुर्यात् कालं विश्नेन योजयेत् ॥ ४३ ॥ महाभारते) कौर्मसङ्कोचमास्थाय महारानपि मर्पयेत् । काले प्राप्ते तु मतिमानुत्तिष्ठेत् क्रुद्धसर्पयन् ॥ ४४ ॥ (कामन्दकीय) सुपुष्पितः स्यादफलो दुरारोहः फलान्वितः । आमः स्यात् पक्कसङ्काशो न च शीर्यंत कस्यचित् ॥ ४५ ॥ न हि कश्चित् कृते कार्ये कतारं समवेक्षते । ततः सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ ४६ ।। सम्भाष्य बुद्धिं जानीयात् शीलं च सह संबदन् । शौचं संव्यवहारेण परमापत्सु पौरुपम् ॥४७॥ कार्यस्य हि गरीयस्त्वानीचानामपि कालवित् । सतोऽपि दोपान प्रच्छाद्य गुणानप्यसतो वदेत् ॥ ४८ ॥ कः कालः कानि मित्राणि को देशः को व्ययागमौ । कश्चाहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः ॥ ४९ ॥ यत् प्रसह्य हरेदन्यस्तत् प्रयच्छेदुपायतः । रक्षेत् स्वदेहं यत्नेन का नित्यधने दया ॥ ५० ॥ (महाभारते) मन्त्रभैषज्यसंयुक्ता योगमायाकृताच ये। उपहन्यादमित्रास्तैः स्वजनं चाभिपालयेत् ॥ ५१ ।। (कौटिल्य) ·सूक्तिरनहारे वाचा भृशं विनीतः स्याद्धृदयेन तथा क्षुरः । शुक्ल: पूर्वाभिमापी स्यात् सृष्टो रौद्राय कर्मणे ।। ५२ ।। अश्मना साधयेल्लोहं लोहेनाइमानमेव च । विल्वानिव करे त्रि(ल्वे ? बैः) म्लेच्छान् म्लेच्छैः प्रसाधयेत् ॥ ५३ ॥ आत्मना सगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । पदलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ ५४ ॥ कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा च चतुर्विधम् । प्रसीदयति लोकं यस्तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५५॥ (महाभारते) समूलघातमन्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानिनः। प्रध्वंसितान्धतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ ५६ ॥ (माघे) ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव च । अल्पोऽपि वर्धतेऽत्यर्थे तच्छेपं नैव कारयेत् ॥ ५७ ॥ (दण्डनीत्याम्) न स क्षयो महाराज! यः क्षयो वृद्धिमावहेत । क्षयः स विद पायो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ ५८ ॥ प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां वा हिते हितम् । नात्मप्रियं हितं राज्ञः मजानां तु प्रिय हितम् ॥ ५९ ॥ (महाभारते) सुसंरक्षत निपुणः सस्यं कण्टकशाखया । फलाय लगुडः कार्यो दस्युभोग्यमिदं जगत् ॥ ६ ॥ अहापयन्नृपः कालं भृत्यानामनुवर्तिनाम् । कर्मणामानुरूप्येण वृच्चि समनुकल्पयेत् ॥ ६१ ॥ (कामन्दकीये) एवं वृत्तस्य राज्ञस्तु सिलोन्छेनोपजीवतः । वि(जी ? शीर्यते यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ ६२ ।। अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरकृतात्मनः । संक्षिप्यते यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भासि ॥ ६३ ॥ (महाभारते) rna ·J. रामवृत्तपद्धतिः । १७७ आभ्यन्तराद् भयं रक्षन् सुरक्षद्' बाह्यतो भयम् । आभ्यन्तराद् भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति ॥ ६४ ॥ सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । आपदागमकाले तु कुर्वीत न विचारयेत् ।। ६५ ।। अनुरक्तेन हृष्टेन तुष्टेन जगतीपतिः । अल्पेनापि स्वसैन्येन भूमि जयति भूमिपः ॥ ६६ ॥ अलमध्यं तत्तदुवीक्ष्य यद्यदुर्महीभृताम् । प्रियतां ज्यायसीं मा गान्महतां केन तुङ्गता ।। ६७ ॥ (भारवे:) कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्नो लोकः प्रवर्तत यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तवृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ ६८ ॥ (श्रीरामायणे विनयोपग्रहान् भूत्यै कुर्वीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विनश्यति ॥ ६९ ॥ विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्येऽभिषेचयेत् । दुष्टं गजमिवोन्मत्तं कुर्वीत सुखबन्धनम् ॥ ७० ॥ पुत्रो भ्राता पिता चैव गुरुर्वा यदि वा सुहृत् । अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणाः कर्तव्या भूमिपान (?) ।। ७१ ।। अनुयुक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात् पराक्रमम् । नास्य कृत्यमतः किश्चिदन्यद् दस्युनिवहणात् ।। ७२ ॥ जात्या न क्षत्रियः प्रोक्तः क्षतात् त्राणं करोति यः । चातुर्वर्ण्यबहिष्ठोऽपि स चेह क्षत्रियः स्मृतः ॥ ७३ ।। क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यानापराधिषु । अर्थान् ब्रूयान चासत्सु गुणान् ब्यान्न चात्मनः।। ७४ ।। यतो हि निम्नं भवति नयन्तीह ततो जलम् । यतश्छिद्रं ततश्चापि नीयते पण्डितैबलम् ॥ ७५ ॥ य(था? दा) बहुविधामृद्धिं मन्यते प्रतियोगतः । तदा विकृत्य पहरेदरीणामविचारयन् ।। ७६ ॥

·१७८ सूक्तिरत्नहारे अपशास्त्रधनो राजा सञ्चयं नाधिगच्छति । अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥ ७७ ॥ (महाभारते) धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमविधीयते । असंवृतं तद् भवति ततोऽन्यदपि दीयते ॥ ७८ ॥ इन्द्रस्यार्कस्य बायोश्च यमस्य वरुणस्य च । चन्द्रस्य च पृथिव्याश्च नृपः सप्तगुणो भवेत् ॥ ७९ ॥ यथेन्द्रश्चतुरो मासान् वार्षिकानभिवर्षति । एवं राष्ट्र परीहारैरभिवज्जनाधिपः ॥ ८ ॥ अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । एवं राष्ट्रात करान् राजा हरेदादित्यसनिमः ॥ ८१ ॥ प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । चारैरेवं चरेद्राजा वृत्तमेतत्तु मारुतम् ॥ ८२ ॥ यथा प्रियं वा द्वेष्यं वा प्राप्तकालं नियच्छति । यथाई दण्डयेद् राजा वृत्तं वैवस्वतं हि तत् ॥ ८३ ॥ यथा धावन्ति नयस्तु सिन्धुमाकाझ्या विना। तथा नाकाङ्क्षते राजा वृत्तमेतत्तु वारुणम् ॥ ८४ ॥ परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः । तथा प्रकृतयो नित्यं हृष्यन्ति नृपतेर्गुणः ॥ ८५ ॥ यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् । पौरजानपदान सर्वांस्तथा राजापि धारयेत् ॥ ८६ ॥ लक्ष्मीपरिपूर्णोऽहं न भयं मेऽस्तीति मोहनिषा । परिपूर्णस्यैवेन्दर्भिवति भयं सिंहिकासूनोः ।। ८७ ॥ सखीनिव प्रीतियुजोऽनुजीविनः समानमानान् सुहृदच बन्धुभिः । स अन्ततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्यामिव साधुवन्धुताम् ॥१८॥ ।

·१७९
राजवृत्तपद्धतिः।
निरत्ययं सामन दानवर्जितं
न भूरि दानं विरय्य सत्क्रियाम् ।
प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी
गुणानुरोधन विना न सक्रिया ॥ ८९ ।।
वसूनि वाञ्छन्न वशी न मन्युना
स्वधर्म इत्येव निवृत्तकारणः।
गुरूपदिष्टेन रिपो सुतेऽपि वा
निहन्ति दण्डेन स धर्मसंप्लवम् ॥ ९ ॥
विभज्य रक्षा परितः परेतरा-
नशङ्किताकारमुपैति शङ्कितः।
क्रियापवर्गप्वनुजीविसात्कृताः
कृतज्ञतामस्य वदन्ति सम्पदः ॥ ९१ ॥
अनारतं तेन पदेषु लम्भिता
विभज्य सम्यग्विनियोगसत्नियाः।
फलन्त्युपायाः परिवृंहितायती-
रुपेत्य सङ्घर्पमिवार्थसम्पदः ॥ ९२ ।।
व्रजन्ति ते मूढधियः पराभव
भवन्ति मायाविधु ये न मायिनः ।
प्रविश्य हि नन्ति शठास्तथाविधा-
नसंवृताङ्गान् निशिता इवेपरः ॥ ९३ ॥
बलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमान् नरः
परं नयेन स्वयमेव वैरिताम् ।
भिषङ् ममास्तीति विचिन्त्य भक्षये-
दकारणं को नु विषं विचक्षणः ॥ ९४ ॥
द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरस्तु मृष्यते ।
न महानपि भूतिमिच्छता फलसम्पत्प्रवणः परिक्षयः ॥९५॥
अचिरेण परस्य भूयसी विपरीतां विगणय्य चात्मनः ।
क्षययुक्तिमुपेक्षते कृती कुरुते तत्प्रतिकारमन्यथा ॥ ९६ ॥

·१८० सूक्तिरलहारे शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलंक्रिया। प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ ९७॥ क्षययुक्तमपि स्वभावजं दधतं धाम शिवं समृद्धये । प्रणमन्त्यनपायमुत्थितं प्रतिपञ्चन्द्रमिव प्रजा नृपम् ॥ ९८॥ प्रभवः खलु कोशदण्डयोः कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयो नयः। स विधेयपदेषु दक्षतां नियतिं लोक इवानुरुध्यते ।। ९९ ॥ (भारवेः) यदैव राज्ये क्रियतेऽभिलापस्तदैव (दे? हे)या व्यसनेषु बुद्धिः। घटा हि राज्ञामभिषेककाले सहाम्भसा व्यापदमुद्रिन्ति ।।१००॥ (पञ्चतन्त्रस्य) उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्वनक्तम् । शूरं कृतज्ञं दृढनिश्चयं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥ कार्यार्थिनः क्षीणतरस्य नैव निःशेषकार्य कुटिलस्य कुर्यात् । दोषाकरः प्राप्तविवृद्धदर्पः पलायते दूरतरं हि मित्रात् ॥ १०२॥ (राजशेखरस्या सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे वर्णाः पाल्यमाना भवन्ति । सर्वोद्योगा राजधर्मे निविष्टाः स्थानं चायं राजधर्मे पुराणम् ॥ [१०३ ॥ औत्सुक्यमानमवसाययति प्रतिष्ठा क्लिश्नाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेव । नातिश्रमापनयनाय न च श्रमाय राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् ॥ १०४ ।। (कालिदासस्य) इति राजवृत्तपद्धतिः॥ १५७. अथ करादानपद्धतिः । यथा फलेन युज्येत राजा की च कर्मणाम् तथावेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत् सततं करान् ॥१॥ ।

·दिनचर्यापद्धतिः ।
१८१
दुष्पं पुष्पं प्रचिन्वीत मूलच्छेदन कारयेत् ।
माला(कार) इबारामे न तथाङ्गारकारकः ॥ २ ॥
उच्चावचाः करन्यायाः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर! ।
यथा यथा न हीयेयुस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ ३॥
श्रथा मधु समादत्ते रक्षन् पुष्पाणि पट्पदः।
तद्वदर्थान् मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ।। ४ ।।
वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमनीणबुद्धिना।
भृतो वत्सो जातबल: पीडा सहति मारत! ॥५॥
अधछिनत्ति यो भेन्याः क्षीरार्थी न लभेत् पयः ।
एवं राष्ट्रमयोगेन पीडयन् नाभिवर्धते ॥ ६॥
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि सन्दुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ ७ ॥
दोग्धि धान्यं हिरण्यं च मही राज्ञा सुरक्षिता ।
नित्यं परेभ्यः स्वेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ ८ ॥
यथा विलेखकः काणमाहुः पादत्वचं तथा (१) ।
अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्र समापिबेत् ॥ ९ ॥
जकावत् पिवेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपः ।
व्याघ्रीवापहरेत् पुत्रं न दंशेन च पीडयेत् ॥ १० ॥
क्रयविक्रयमध्वानं भक्तं च व्रीहितण्डुलम् ।
योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजः कारयेत् करान् ॥ ११ ॥
(महाभारते)
प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् ।
सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥ १२ ॥
(कालिदासस्य)
इति कराडानपद्धतिः ॥
१५८. अथ दिनचर्यापद्धतिः।
उन्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः।
हुन्वाग्निं ब्राह्मणांश्चार्य प्रविशेच्च शुभां सभाम् ॥ १॥

·१८२
सूक्तिरलहारे
प्रातरुत्थाय नृपतिः कुर्याद् दन्तस्य धावनम् ।
स्नानशालां समागम्ब स्नात्वा पूतेन वारिणा ॥२॥
अयं दत्त्वाथ देवाय भास्कराय समाहितः ।
ततोऽलङ्कृतगानः सन् वृत्तमालोक्य मन्त्रवत् ॥३॥
घृतपात्रं तु विनाम दद्यात् सकनकं नृपः ।
वारं पुरस्ताद् युनिशां विभज्य तारं परस्तात् तिथिमेव पश्चात् ।
सूर्येन्दुयोगात् करणानि भूपं सम्भूय
देवकाले ॥४॥
तत्र स्थिताः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्ध विसर्जयेत् ।
विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिः ॥ ५ ॥
एवं सर्वमिदं राजा सम्मन्त्र्य सह मन्त्रिभिः ।
व्यायम्याप्लुत्य मध्याह्न भोक्तुमन्तःपुरं व्रजेत् ॥ ६ ॥
तत्रात्मभृत्यैः कालज्ञैराचार्यैः परिचारकैः।
सुपरीक्षितममाघमद्यान्मन्त्रैर्विषापहैः ॥७॥
विषघ्नैरगदैश्चास्य सर्वव्याणि योजयेत् ।
विषघ्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत् सदा ॥८॥
अन्नपानं विपाद्रक्षेत् विशेषेण महीपतेः।
योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यभिवन्धनाः ॥९॥
परीक्षिताः स्त्रियश्चैनं व्यजनोदकधूपनैः ।
वेपाभरणसंशुद्धाः संस्पृशेयुः समाहिताः ॥ १० ॥
एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्यासनाशने ।
स्थाने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकेषु च ॥ ११ ॥
नाप्रेक्षितं नाविदितं भिषजा नानवेक्षितम् ।
नाप्याशितं च सूदाद्यैः किञ्चिदप्यारेन्नृपः ॥ १२ ॥
(सङ्ग्रह)
इतिहासपुराणानि शृणुयात् तदनन्तरम् ।
भुक्तवान् विहरेचैव स्त्रीमिरन्तःपुरे सह ॥ १३ ॥

·।
आत्मरक्षापद्धतिः।
१८३
विहृत्य च यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ।
अलस्कृतश्च सम्पश्येदायुधीचं पृथग्जनम् ॥ १४ ॥
वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च ।
सन्ध्यां चोपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनि शस्त्रभृत् ॥ १५ ।।
रहस्याख्यायिनां चैव प्रणिधीनां च चेष्टितम् ।
गत्वा कक्ष्यान्तरं सम्यक् समनुज्ञाप्य तं जनम् ॥ १६ ॥
प्रविशेद भोजनाचैव जीवृतोऽन्तःपुरं पुनः ।
तत्र भुक्त्वा पुनः किश्चिद तूर्यघोषैः महर्पितः ॥ १७ ॥
सांवोच्च यथाकालमुत्तिष्ठद्विगतक्लमः ।
एतद् वृत्तं समातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः॥ १८ ॥
अस्वस्थः सर्वमेवेदं भृत्येषु विनियोजयेत् ॥ १९ ॥
(मनोः)
इति दिनचर्यापद्धतिः ॥
१५९. अथात्मरक्षापद्धतिः ।
मात्मानं सर्वथा रक्षेद्राजा रक्षेच्च मेदिनीम् ।
आत्ममूलामिदं सर्वमाहुर्हि विदुषो जनाः ॥१॥
ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेषु वर्तिनाम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्ति वतामिह नः श्रुतम् ॥ २ ॥
जीवतैव परो लोकः साध्यते यश्च सर्वदा।
अजीवतस्तथैवास्ति न राज्यं न परा गतिः ॥३॥
रक्ष सर्वात्मनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् ।
जीविते यत्नमातिष्ठ जीवन् भद्राणि पश्यति ॥ ४ ॥
राज्यं श्रीश्चैव भद्रं ते जीवमानस्य कल्पते ।
मृतस्य खलु कौन्तेय ! नैव राज्यं कुतः सुखम् ॥ ५ ॥
मृतः कीर्ति न जानाति जीवन् कीर्ति समश्नुते ।
मृतस्य
कीर्तिमर्त्यस्य यथा माला गतायुषः ॥ ६॥

·सूतिरत्नहारे
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ७॥
आत्मार्थ सन्ततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च ।
अपि सर्व समुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना ॥ ८॥
न च कन्यामविजितां संस्पृशेदपरीक्षिताम् ।
विविधान् कुर्वते योगान् कुशलाः खलु मानवाः ॥ ९॥
आजन्मविषसम्भोगात् कन्या विषमयी कृता।
स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तस्यास्त्वेतत् परीक्षणम् ॥ १० ॥
तद्धस्तकेशसंस्पर्शान्म्लायते पुष्पपल्लवैः ।
शव्यायां मत्कुणैर्वस्त्रैर्युकाभिः (स्तन ? स्वेद)वारिणा ॥ ११ ॥
जन्तुभिः श्रीयते ज्ञात्वा तामेवं दूरतस्त्यजेत् ॥ ११३ ॥
(संग्रह)
इत्यात्मरक्षापद्धतिः ॥
१६०. अथ राज्यरक्षापद्धतिः।
रक्षितात्मा तु यो राजा रक्षाद्यं चाभिरक्षति ।
गुणाश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदश्नुते ॥ १॥
मित्रामात्यं पुरं राष्ट्र दण्डः कोशो महीपतिः।
सप्तानां पश्चसङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ! ।। २ ॥
राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धरं ह्यकृतात्मभिः ।
न शक्यमृजुना बोहुमाघातस्थानमुल्बणम् ॥ ३॥
अमात्यः शूर एव स्याद् युद्धसम्पन्न एव च।
तस्मादपि भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनाम् ॥ ४ ॥
आन्तरेभ्यः परान् रक्षेत् परेभ्यः पुनरान्तरान् ।
परान् परेभ्यः स्वान् स्खेभ्यः सर्वान् रक्षेत सर्वदा ॥५॥
जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः ।
रक्षास्यधिकत्ता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥६॥

·कण्टकशोधनपद्धतिः। १८५ राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः। अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्विपं भवेत् ॥ ७ ॥ प्रत्याहर्त्तमशक्यं स्याद् धनं चोरैर्हतं यदि । स्वात् कोशात् तत् प्रदातव्यमशक्तेनोपजीविनाम् ॥ ८ ॥ स्त्रिया सपुरुषा मार्ग सर्वालङ्कारसंयुताः । निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥ ९ ॥ विवृत्य हि यथाकाम गृहद्वाराणि शेरते । मनुष्या रक्षिता राज्ञा सामन्तादकुतोभयाः ॥१०॥ यमह्ना कुरुते धर्म प्रजा धर्मेण पालयन् । हस्तो हस्तं परिमुपेद् भिधेरन् सर्वसेतवः ॥ ११ ॥ भयात विद्रवेत् सर्व यदि राजा न पालयेत् ॥ ११ ॥ (महाभारते) इति राज्यरक्षापद्धतिः ॥ HASHTapa १६१. अथ हण्टकशोधनपद्धतिः । राज्योपघातं कुर्वीरन् ये पापा राजवल्लभाः। एकैकशः समेतान् वा तान् दृष्यान् सम्प्रचक्षते ॥१॥ दृष्यानुपांशुदण्डेन हन्याद्राजाविलम्बितम् । अदृश्यं वा प्रकाशं वा लोकविद्वेषमागतान् ॥ २॥ (कामन्दके) दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश्चाभिदण्ड्यते । कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः ॥३॥ (श्रीरामायणे) राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥४॥ वापीष्विव स्रवन्तीषु वनेषूपवनेषु वा । सार्थाः स्वैरं तदीयेषु चेरुर्वेश्मस्विवाद्रिषु ॥५॥ Z

·१८६
सूक्तिरलहारे
राजा रहसि दृष्यं हि दर्शनायोपमन्त्रयेत् ।
गूढशला विशेयुस्तं पश्चादासज्जिता नराः ॥६॥
विश्वस्ता हि विचिन्वीयुःस्थाः कक्ष्यान्तरागतान् ।
ते शस्त्रप्राहिणो युः प्रयुक्ताः स्म इति स्फुटम् ॥७॥
इत्यादि प्यान् सन्दप्य प्रजानामभिद्धये ।
निनी : श्रियमुत्कर्ष राजा शल्यं समुद्धरेत् ।। ८॥
(कामन्दकीये)
निस्स बद्धस वा वस्तुं हि भवने मुखम् ।
दृष्टनष्टसजो तु निद्रा दुःखेन जायते ॥९॥
(पञ्चतन्त्रे)
द्वेष्योऽपि सम्मत: शिष्टस्तस्यातस्य यथौषधम् ।
स्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीचोरगक्षता ॥१०॥
यस्मिन् महीं शासति कामिनीनां
निद्रां विहारार्धपथे गतानाम् ।
वातोऽपि नावंसयदंशुकानि
को लम्बयेदाभरणाय हस्तम् ॥ ११ ॥
(कालिदासस्य)
इति कण्टकशोधनपद्धतिः ॥
१६२. अथ लोकरञ्जनपद्धतिः।
लोकरञ्जनमेवान राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥१॥
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम् ॥२॥
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ ! तथा धर्मानुवर्तिना।
स्वं प्रियं सम्परित्यज्य यवल्लोकहितं भवेत् ॥३॥
अप्रियं यश्च कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
आचिरेण प्रियः स स्यात् योऽप्रिये प्रियमाचरेत् ॥४॥

·सामान्यनीतिपद्धतिः ।
गुप्तात्मा साद् दुराधर्षः स्मितपूर्वामिभाषिता ।
आभाषितं च मधुरं प्रीत्या भाषेत मानवः ॥ ५ ॥
राज्ञो न याचितुर्दातुः शक्लस्य (१) रसवैदिनः।
व्यसनित्वमिवोत्पन्न विजिघांसन्ति मानवाः ॥६॥
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात! रोचितुम् ।
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत! ॥ ७ ॥
गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् ।
अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः ॥ ८॥
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः।
नराः समुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९ ॥
(महाभारत)
इति लोकररूजनपद्धतिः॥
१६३. अथ सामान्यनीतिपद्धतिः ।
अनुगन्तुं सतां वर्त्म यदि कृत्स्नं न शक्यते ।
स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति ॥ १॥
अञ्जनस्य क्षयं दृध्वा वल्मीकस्य च सञ्चयम् ।
अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादानाध्ययनकर्मसु ॥२॥
यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् ।
नोदके शकटं याति न नौवा गच्छति स्थले ॥३॥
द्वावम्भास विनिक्षेप्यौ गाढं बद्ध्वा गले शिलाम् ।
धनिनं चाप्रदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥ ४॥
(व्यासस्य)
अनमस्तीति वाणिज्यं किञ्चिदस्तीति कर्षणम् ।
सेवां न किञ्चिदस्तीति नामस्मीति साहसम् ॥ ५॥

·सूतिरलहारे नोदन्वानार्थितामेति न चाम्भोभिर्न पूर्यते । आत्मा तु पात्रता नेयः पात्रमायान्ति सम्पदः ॥६॥ राजानं चैव सर्प च प्राह्मणं च बहुश्रुतम् । नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन ॥७॥ ते धन्या ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुळक्षयम् । परहस्तगतान् दारान् मित्रं च व्यसनातुरम् ॥ ८॥ असिधाराक्रमक्रीता वरमेकापि का(रु? कि)णी । न परभ्रूविनिर्दिष्टा सागरान्तापि मेदिनी ॥ ९ ॥ परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कहिचित् । न हीदृशमनायुष्यं यदन्यत्रीनिषेवणम् ॥ १० ॥ प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञानसामर्थ्य न बालैः समतामियात् ॥ ११ ॥ पुत्रैर्दारैर्नुपर्वापि वियुक्तस्य धनेन वा। मग्नस्य व्यसने घोरे पुंसः श्रेयस्करी धृतिः ॥ १२॥ (महाभारते) दुःखे दुःखाधिकान् पश्येत् सुखे पश्येत् सुखाधिकान् । आत्मानं शोकहर्षाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् ॥ १३ ॥ (इतिहाससमुच्चये) सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्लिषी ॥१४॥ (विज्ञानेश्वरे) परनिन्दासु पाण्डित्य स्वेषु कार्येष्वनुधमः । प्रदेषश्च गुणज्ञेषु पन्थानो व्यापदां त्रयः॥ १५ ॥ ये तु शिष्टाः सुनियता: सत्याचारपरायणाः । धन्यं पन्थानमारूढास्तेषां वृत्तं समाचरेत् ॥ १६ ॥ अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते । लोमात् त्यजति मित्राणि सङ्गात् स्वर्ग न गच्छति ॥१७॥ (महाभारते) ·। सामान्यनीतिपद्धतिः। शक्त्या च दानं सततं तितिक्षा दम आर्जवम् । यथाई प्रतिपूजा च शास्त्रमेतदनाकुलम् ॥ १८॥ यच्छता अप्युपेक्षन्ते कदाचिदपकारिणम् । समूलकार्ष कषितुमुपायोत्साहमूढता ॥ १९ ॥ (वचमदेवल्य) दु:खिने बन्धुवर्गाय सुखिने संश्रिताय च । या नहि दुह्यतो वृत्तिः सा कशापि गरीयसी ॥२०॥ दानं क्षमा धृतिः प्रज्ञा सन्तोषो वागनिष्ठुरा । हीरहिंसा व्यसनिनो ज्ञानं चेति सुखावहाः ॥ २१ ॥ आयुपः क्षण एकोऽपि सर्वरत्नैर्न लभ्यते । स वृथा नीयते येन प्रमादः सुमहानयम् ॥ २२ ॥ महानहमिति न्यू(नं १ नो) महासत्त्वं न लङ्घयेत् । निष्पिनष्टि गजं चापि पाणिना किं नु केसरी ॥ २३ ॥ अप्युन्मत्तात् प्रलपतो बालाच्च परिसतः । सर्वतः सारमादद्या अश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ २४ ॥ (महाभारते) दैवयोगादुपाता हि प्रज्ञाहीनस्य सम्पदः । अकस्मादेव नश्यन्ति खलानामिव सङ्गतम् ॥ २५ ।। (वडमदेवस्य) अनादरहतां सेवां दाम्पत्यं प्रेमवर्जितम् । मैत्री च हेतुसापेक्षां चेतना नाधिकुर्वते ॥ २६ ॥ (काव्यप्रकाश) न्यायाजितस्य द्रव्यस्य बोद्धन्यौ द्वावतिक्रमौ । अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ॥ २७ ॥ अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोबालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ २८॥ आत्मानं नावमन्येत पूर्वाभिरसमृद्धिमिः। बामृत्योः श्रियमन्विच्छेचैनां मन्येत दुर्लभाम् ॥ २९ ॥ (मनो) ·सूक्तिरलहोरे प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत!। तानहं पण्डितान् मन्ये विशेषा विघ्नकारकाः ॥३०॥ (महाभारते) मा तात! वृद्धान् परिभूः शिक्षस्वागमयस्त्र च । भहेरिव हि धर्मस्य सूक्ष्मा दुरधिगा गतिः ॥ ३१ ॥ (ब्यासशतके) मा त्वं तात! बले स्थित्वा बाधिष्ठा दुर्बल जनम् । नहि दुर्बलदग्धानां कुले किश्चित् प्ररोहति ॥ ३३ ॥ मा तात! सम्पदा मध्यमारूढोऽस्मीति विश्वसी। दूरारुढपरिभ्रंशविनिपातो हि दारुणः ॥ ३३॥ (महाभारते) यं प्रशंसन्ति गणिका यं प्रशंसन्ति गायकाः । यं प्रशंसन्ति कितवास्तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ३४ ॥ आपत्सु मित्रं जानीयाद्रणे शूरं रहा शुचिम् । भायां च विभवे क्षीणे दुर्मिक्षे च प्रियातिथिम् ।।३५ ॥ (चाक्षुचीये) अभियुक्तं बलवता दुबैलं हीनसाधनम् इतस्वं कामिनं चौरमाविशन्ति प्रजागराः ॥३६॥ अपहृत्य परस्यार्थ यः परेभ्यः प्रयच्छति। स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत् फलम् ॥ ३७ ।। पूर्वे वयसि यः वान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुपु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न विद्यते ॥ ३८ ॥ आरोप्यते शिला शैलं क्लेशेन महता यथा । निपात्यो क्षणेनाधस्तथात्मा पुण्यपापयोः ॥ ३९ ॥ क्षत्रिये सङ्गतिर्नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् । कारणे सान्त्वयन्त्येते कुतार्थाः सन्त्यजन्ति च ॥१०॥ (महाभारते) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं विशिष्यते । योऽर्थे शुचिः सं हि शुचिर्न द्वारिशुचिः शुचिः ॥११॥ (मो.)

·सामान्यनीतिपद्धतिः। मृत्तिकानां सहस्रेस्तु जलकुम्भशतैरपि । भाबोपहतचित्तास्तु शुध्यन्ति न कदाचन ॥ १२ ॥ कृतस्म करणं नास्ति प्रागेवातः परीक्ष्यताम् । अविचिन्त्य कृतं सर्व पश्चात्तापाय कल्पते ॥४३॥ राजाभिषेके शत्रुघ्ने कन्यादाने धनार्जने विद्याया ग्रहणे रोगे कालक्षेप न कारयेत ॥४४॥ शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुणि पक्षपाताद् भवेत् पापं दोषा दोषा गुणः गुणाः ॥ ४५ ॥ (वल्लभदेवस्य मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च । द्विषतां सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ ४६॥ (नीतिशाने) यस्य पुत्रो वो भर्नुर्भार्या छन्दानुवर्तिनी । विभवे सति सन्तोषः स्वर्गस्तस्य इहैव हि ॥४७॥ माक्षुपीये) अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि । वचनं चावमानं च मतिमान प्रकाशयेत् ॥ ४८॥ जानीयात् प्रेषणे भृत्यं बान्धवं व्यसनागमे । मित्रं चापदि काले तु भार्या च विभवक्षये ॥४९॥ आक्षणा गणका वैद्याः सारमेयाथ कुक्कुटाः। दृष्टमात्रेण कुप्यन्ति न जाने तत्र कारणम् ॥ ५॥ (एते नीतिशाने) भूषिका गृहजातापि इन्तव्याप्युपकारिणी । उपपदानर्मार्जारो हितकर प्रार्थ्यतेऽन्यतः ॥ ५१ ॥ असिरागाद् दशग्रीवो झविलोभात् सुयोधनः । भतिदानाद्धतः कर्णो हतिः सर्वत्र गर्हितः ॥ ५२ ॥ (महाभारते) आपदर्थ धनं रखेच्छीमतामापदः कुतः। माघेदपगता लक्ष्मीः सञ्चितं तु विनश्यति ॥५३॥ (विक्रमादित्यस्य ·दासवत् । सविरलहारे परोऽपि हितवान् बन्धुर्वन्धुरप्यहित: पर। अहितो देहजो व्याधिहितमारण्यमौषधम् ॥ ५४॥ (महाभारते) आसने शयने याने भावा हक्ष्या विशेषतः । पुरुषाणां प्रदुष्टानां खभावो बलवत्तरः॥ ५५ ॥ (भोजस्य) अनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति बहुनायकाः। स्त्रीनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति शिशुनायकाः॥५६॥ राजवत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि प्राप्तं षोडश वर्षाणि पुत्रं मित्रपदाचरेत् ॥ ५७ ॥ दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्याश्चान्तरसायकाः । ससपे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥५८ ॥ (नीतिशाले) राजसत्काररहिता विद्या नातिप्रकाशते । प्रियोपभोगशून्येव नारी सर्वाङ्गमुन्दरी ॥ ५९॥ अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक् प्रपूजिता । सैव दुर्भाषिता राजननायैव कल्पते ॥६॥ (महाभारते) तदेतत् काकतालीयं तदेतद्वै घुणाक्षरम् । यदपथ्यमुजामायुर्यदनीतिमतां श्रियः ॥ ११ ॥ (वल्लभदेवस्य) शकटाः शाकिनी गावः कृषिरस्पन्दनं वनम् । समुद्रः पर्वतो राजा न च दुर्भिक्षशत्रवः ॥ ६२ ॥ चहूनामप्यमित्राणां य इच्छेत् कर्तृमप्रियम् । आत्मा तेन गुणैर्योज्यस्तत्तेषां महदप्रियम् ॥ १३ ॥ (महाभारते) नक्तंदिनानि मे यान्ति कथंभूतस्य सम्प्रति । दुःखमाङ् न भवत्येव नित्यं सन्निहितस्मृतिः॥ ६४॥ (सङ्ग्रहे) ·. सामान्यनीतिपद्धतिः। १९३ त्रयः स्थानं विमुञ्चन्ति काकाश्च पुरुषा मृगाः। न मुञ्चन्ति त्रयः स्थानं सिंहाः सत्पुरुषा गजाः ॥६५॥ (पन्चतन्त्रे) अनेकदोषदुष्टस्य कायस्यैको महान् गुणः । यो यथा वर्तयत्येनं तं तथैवानुवर्तते ॥ ६६ ॥ अपकारिषु मा पापं चिन्तयस्व कदाचन । स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः ॥ ६७॥ न द्विषन्तः क्षयं यान्ति यावज्जीवमपि नतः। क्रोधमेव तु यो हन्ति तेन सर्वेऽरयो हताः ।। ६८॥ (महाभारते) उपकारप्रधानः स्यादपकारपरेऽप्यरौ । सम्पद्विपत्स्वेकमना हेतावीयेत् फले न तु ॥ ६९ ॥ (सङ्कहे) येन बान्धवमन्विच्छेत् तेन त्रीणि न कारयेत् । विवाहमर्थसम्बन्ध सहवासं च वेश्मनि ॥ ७० ॥ (नीतिशाचे) शैत्यमध्वा कदनं च वयोतीताश्च योषितः । मनसः प्रातिकूल्यं च जरायाः पञ्च हेतवः ॥ ७१ ॥ (नीतिशतके) बहूनामल्पसाराणां समवायो हि दारुणः । तृणैरावेष्टयते रज्जुर्यया नागोऽपि बध्यते ॥ ७२॥ (कौटिल्ये) पल्लवग्राहि पाण्डित्यं ऋयक्रीतं च मैथुनम् । भोजनं च परायत्तं तिस्रः पुंसां विडम्बनाः ॥७३॥ (बृहत्कथायाम्) अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयङ्करः । व्यवस्थितः प्रसन्नात्मा कुपितोऽप्यभयङ्करः ॥ ७४॥ (महाभारते) इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः। गत्वा निरौषधं देशं स रुजः किं करिष्यति ॥ ७५ ॥ 2A ·सूक्तिरत्नहारे आत्मैव यदि नात्मानमहितेभ्यो निवारयेत् । कोऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं वारयिष्यति ॥ ७६ ॥ (महाभारते) अधोऽधो दर्शने कस्य महिमा नोपजायते । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ ७७ ॥ नियन्ते जन्मनोऽर्थाय जायन्ते मरणाय च । न धर्मार्थ न कामार्थ तृणानीवेतरे जनाः ॥ ७८ ॥ (क्षेमेन्द्र) स्नातमश्वं गजं मत्तं वृषभं काममोहितम् । शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ७९ ॥ यो ध्रुवाणि परित्यज्य ह्यध्रुवाणि च सेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च ॥ ८ ॥ (नीतिसारे) प्रत्यक्षे गुरवः स्तुत्याः परोक्षे मित्रबान्धवाः। कर्मान्ते दासभृत्याश्च पुत्रा नैव मृताः स्त्रियः ॥ ८१ ॥ (दण्डनीत्याम्) वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च । वेषवाग्वृत्तिसारूप्यमाचरन् विचरेदिह ॥ ८२ ॥ येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात् सतां मार्ग तेन गच्छंस्तरिष्यति ॥ ८३ ॥ (मनो:) गुप्त्या साक्षान्महानल्पः स्वयमन्येन वा पुनः । करोति महतीं प्रीतिमपकारोऽपकारिषु ॥ ८४ ॥ (वेणीसंहारे) उपकारे कृतज्ञत्वमपकारे कृतघ्नता । विषयस्य गुणावेतौ कर्तुः स्यातां विपर्ययौ ॥ ८५ ॥ (कप्फणकाव्ये) मय्येव जीर्णतां यातु यत्त्वयोपकृतं मम । नरः प्रत्युपकारार्थी विपचिमभिकाङ्क्षति ॥ ८६ ।। (वासिछे) ·सामान्यनीतिपद्धतिः। गणाद् गृहन् विवर्धेत गणस्यापि न हीयते । गणस्य दाता हीयेत गणस्यापि न किञ्चन ॥ ८७॥ (वल्लभदेवस्य) सकृदंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ।। ८८॥ (मनोः) अन्यथा वर्तमानानामों भूतोऽयमन्यथा । अस्माभिर्यदनुष्ठेयं गन्धर्वैस्तदनुष्ठितम् ।। ८९ ।। एकस्मिन्नेव जायते कुले क्लीवमहारथौ । फलाफलवती शाखे यथैकस्मिन् वनस्पती ॥ ९० ॥ (महाभारते) स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायेष्वहतेषु च । आयुधाग्रेषु विश्वासो न कर्त्तव्यः कदाचन ।। ९१ ॥ (नीतिसारे) यद् अस्यं ग्रसितुं शक्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् । परिणामे च यत् स्वादु तदन्या भुक्तिमिच्छता ॥ ९२ ॥ (महाभारत) स्वादु गुर्वपि भोक्तव्यं रसिकेन मनीषिणा । पश्चात्तज्जरणे शक्तं हस्ते यद्यस्ति भेषजम् ॥ ९३ ॥ (सकलविद्याधरस्य) सत्येन रक्ष्यते धर्मों विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ९४ ।। (मनो.) नखिनां च नदीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नोपगन्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ ९५ ॥ देहीति वचनं कष्टं नास्तीति वचनं ततः । देहि नास्तीति वचनं मा भूज्जन्मनि जन्मनि ॥ ९६ ॥ (व्यासस्य)

·सूक्तिरत्नहारे
सम्प्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपद्धोज्यानि वा पुनः ।
न च सम्प्रीयसे राजन् ! न चाध्यापद्धता वयम् ॥ ९७ ॥
नहि जानपदं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अप्यभावेन युज्येत तचास्य विनिवर्त्तते ॥ ९८ ॥
आक्रुश्यमानो नाक्रोशन मनुरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निदहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ ९९ ॥
नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते।
मैत्री च सर्वभूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥ १०० ॥
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥ १०१ ॥
नास्ति वैजातितः शत्रुः पुरुषस्य विशांपते ! ।
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥ १०२॥
पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् ।
आत्मानं रक्षते लोकः पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १०३ ॥
यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र बालोऽनुशास्ति च ।
(माज ? मज्ज)यन्त्यवशादेव नद्यामश्मप्लवो यथा ॥ १०४ ॥
(महाभारते)
किं काकणिकः पुरुषः सहस्रं नाधिगच्छति ।
तथैव किं मुहूर्तोऽपि विद्यापारं न गच्छति ॥१०५।।
आपत्तुला सहायानामात्मनः पौरुषस्य च ।
अनापदि सुहृत् सर्वः स्वयं च पुरुषायते ॥ १०६ ॥
आक्रोशपरिवादाभ्यां हिंसयन्त्यबुधा बुधम् ।
वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ १०७ ॥
(महाभारते)
बहवो यत्र नेतारः सर्वे पण्डितमानिनः ।
सर्वे महत्त्वमिच्छन्ति तद् बृन्दमवसीदति ॥ १०८ ॥
अतिक्रान्तं तु यः कार्य पश्चाचिन्तयते नरः ।
तश्चास्य न भवेत् कार्य चिन्तया तु विनश्यति ॥ १०९॥

·सामान्यनीतिपद्धति. । कल्याणी बत! गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे । एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्ष शतादपि ।। ११०॥ श्रीरामायणे) न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः । अन्त्येष्वपि च जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ १११॥ मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थान् प्रकल्पते । प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया ।। ११२ ॥ नालम्बते दैष्टिकतां न निपीदति पौरुपे । शब्दार्थी सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते ॥ ११३ ॥ (माघे) अभिद्रोहेण भूतानामार्जयन् गत्वरीः श्रियः । उदन्वानिव सिन्धूनामापदामेति पात्रताम् ॥ ११४ ॥ (भारवेः) यत् कृत्वा न भवेद् धर्मो न कीर्तिन यशो भुवि । शरीरस्य भवेत् खेदः कस्तत् कर्म समाचरेत् ॥ ११५ ॥ अनभ्यासेन वेदानामसंसर्गेण धीमताम् । अनिग्रहेण चाक्षाणां व्यसनं जायते नृणाम् ॥ ११६ ॥ नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते ॥ ११७॥ विषादप्यमृतं ग्राह्यममध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमा विद्या स्त्रीरत्नं दुष्कुलादापि ॥ ११८ ॥ गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा। निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः (पाप)र एव सः ॥ ११९ ॥ (महाभारते) तीक्ष्णादुद्विजते लोको मृदुर्हि परिभूयते । तीक्ष्णो मा भूम॒दुर्मा भूस्तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२० ॥ न किञ्चिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतम् । बालस्याप्यर्थवद्वाक्यमुपयुञ्जीत पण्डितः॥ १२१ ॥ (कारप्रकाशे) ·१९८ सूक्तिरत्नहारे प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत! । तानहं पण्डितान् मन्ये विशेषा विघ्नकारकाः ॥ १२२ ।। 'महाभारते) गुणेषु यत्नः क्रियतां किमाटोपैः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः ॥ १२३ ॥ अग्रच्छाया तृणाग्निश्च नीचसेवा पटे जलम् । वेश्यारागः खलप्रेश सर्व बुद्बुदसन्निभम् ॥ १२४ ॥ । वल्लभस्य) अतस्करकरग्राह्यमराजाज्ञावशवदम् । अदायादविभागार्ह धनमायत स्थिरम् ॥ १२५ ॥ (सकलविद्याधररम) या गोष्ठी लोकविद्विष्टा या च स्वैरविसर्पिणी ! परहिंसात्मिका या च न तत्रावतरेद् बुधः ॥ १२६ ॥ (वात्स्यायनीये) न शास्त्रमस्तीत्येतावत् प्रयोगे कारणं भवेत् । शास्त्रार्थव्यापिनो विद्यात् प्रयोगांस्त्वेकदेशिकान् ॥ १२७ ।। रसवीर्यविपाकाद्याः श्वमांसस्यापि वैद्यके । कीर्तिता इति किं तत् स्याद् भक्षणीयं विचक्षणैः ।। १२८ ।। समास्याद्याः सहक्रीडा विवाहः सङ्गतानि च । सदृशेरेव कार्याणि नोत्तमै पि चाधमैः ।। १२९ । वल्लभस्य) कार्यमवैचित्र्यानीचोऽपि क्वचिदलं न जातु महान् । कांस्येनेवादर्शः क्रियते राज्ञामपि न हेम्ना ॥ १३० ॥ (पञ्चतन्त्र) अप्रियमुक्ताः पुरुषाः प्रयतन्ते द्विगुणमप्रियं वक्तुम् । तस्मान्न वाच्यमप्रियमप्रियमश्रोतुकामेन ।। १३१ ।। गन्तव्यं राजगृहं द्रष्टव्या राजसम्मताः पुरुषाः । यद्यपि न भवन्त्यर्थी भवन्त्यनर्थप्रतीकाराः ॥ १३२ ॥ सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति भृत्ये प्रियासु नारीषु । स्वामिनि शक्तिसमेते निवेद्य दुःखं सुखीभवति ॥ १३३ ।।

·सामान्यनीतिपद्धतिः । भ्रातरि विपरीतमतिर्मातरि शौर्य पितर्यनृतवादः। राजनि रहस्यभेदो मरणाय महात्मनां भवति ।। १३४ ॥ (वल्लभस्य) ? प्राप्य चलानधिकारान् शत्रुषु मित्रेषु बन्धुवर्गेषु । नापकृतं नोपकृतं न सत्कृतं किं कृतं तेन ॥ १३५ ।। अविधेयो भृत्यजनः शठानि मित्राण्यदायकः स्वामी । विनयरहिता च भार्या मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ १३६ ॥ कुलजोऽयं गुणवानिति विश्वासो न श्रमः खलप्रकृतौ । न तु ? मलयचन्दनादपि समुत्थितोऽनिदेहत्येव ।। १३७ ।। अप्रतिबुद्धे श्रोतरि बक्तृत्वमनथकं भवति पुंसाम् । नेत्रविहीने कामिनि लावण्यमनर्थकं स्त्रीणाम् ।। १३८ । विगतज्वरमिव हृदयं गात्रं लघुतरमिवावासितभारम् । तीर्णार्णवस्य च सुखं मनो भवत्यवसितप्रतिज्ञस्य ॥१३९ ॥ (सुन्दरपाण्ड्यस्य) एकेनैव हि कश्चिद् गुणेन जगति प्रसिद्धिमुपयाति । एकेन करेण गजः करीन सूर्यः सहस्त्रेण ॥ १४०॥ प्रकाशवर्षस्य) गुण एव नालमृजुता कौटिल्यं दोष एव न च जन्तोः । ऋजुरपि मारयति शरो वक्रोऽपि धनुस्तनुं पाति ॥ १४१ ।। गुणवानस्मि विशेषः क इव ममेत्येष दुरभिमानलवः । अञ्जनमणि विराजति विन्यस्तं न पुनरधरमणौ ।। १४२ ॥ भाकारदारुणोऽयं भयमस्मादित्यनिथयो भवति । प्रकृतिमहाभैरवमपि शिवस्वरूपं शिवायैव ॥ १४३ ॥ असतोऽपि भवति गुणवान् सद्भ्योऽपि परं भवन्त्यसद्वृत्ताः । पङ्कादुदेति कमलं कृमयः कमलादपि भवन्ति ॥ १४४ ॥ (रविगुप्तस्य) मद्यानपानं कलहं पूगवैरं जायापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम् । राजद्विष्टं स्त्रीपुमांसोर्विचादं बानाहुर्यश्च पन्थाः प्रदुष्टः ।।१४५।। (महाभारते) ·सूक्तिरत्नहारे वश्याः सुता वृत्तिकरी च विद्या नीरोगता सज्जनसङ्गतिश्च । इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुःखस्य मूलोद्धरणानि पञ्च॥१४६ ॥ (दण्डनाथस्य) द्वे एव डोके शुचिमप्रमत्तं बलादकार्ये विनियोजयेते । नीचावमानप्रभवो हि मन्युः क्षुधावसन्नं च गृहे कलत्रम् ॥ १४७॥ देशं बलं कायमुपायमायं सञ्चिन्त्य यः प्रारभते तु कृत्यम् । महोदधि नद्य इवातिपूर्ण तं सम्पदः सत्पुरुषं व्रजन्ति ॥१४८॥ बालेषु जीर्णातुरदुर्बलेषु भ्रष्टाधिकारेषु निराश्रयेषु । राजाभियुक्तेष्वपरायणेषु येषां कृपा नास्ति न ते मनुष्याः॥१४९ ।। धर्मार्थकामाः सममेव सेव्यास्तेष्वेकसक्तः स नरो जघन्यः । द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे॥१५० ॥ (महाभारते) तर्को प्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना न चानृषेर्दर्शनमस्ति किञ्चित् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः॥१५१॥ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते श्रद्धा ये न वदन्ति धर्मम् । नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत् सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् [॥१५२॥ सत्यं च धर्मश्च पराक्रमश्च भूतानुकम्पा प्रियवादिता च । द्विजादिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः॥१५॥ एतान् गुणांस्तात! महानुभाव एको गुणः संश्रयते प्रगृह्य । राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं सर्वान् गुणानेष गुणोऽतिभाति ॥१५४॥ निम्नेन तोयं हरितेन गावः सान्वेन बाला विनयेन सन्तः। अर्थेन नारी तपसा हि देवाः समोहि लोके हियते प्रियेण ॥१५५॥ (महाभारते) शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्च (बन्ध ? बोधः) प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्व- मेते गुणाः कामदुधाः क्रियासु ॥ १५६ ।। (भवभूतेः) ·सामान्यनीतिपद्धतिः। यशस्करे कर्मणि मित्रसङ्घहे प्रियासु नारीवधनेषु बन्धुषु । ऋतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनक्षयोऽष्टासु न गण्यते बुधैः ॥ १५७ ।। (महाभारते) कुचेलिनं दन्तमलप्रधारिणं बलाशिनं निष्ठुरभाषिणं नरम् । सूर्योदये चास्तमये च शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥ १५८ ॥ (पम्चतन्त्रे) शिरः सुपुष्पं चरणौ सुपूजितौ वराङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । मनग्नशायित्वमपर्वमैथुनं श्रियः प्रनष्टाः पुनराश्रयन्ति ॥ १५९ ॥ तन्मित्रमापदि मुखे च समक्रियं यत् प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रः । यद् भर्तुरेव सुखमिच्छति तत् कलत्र- मेतत् त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥१६॥ (वल्लभस्य) पुंसः स्वरूपविनिरूपणमेव युक्तं तज्जन्मभूमिविनिरूपकथा वृथैव । का कालकूटमभिनन्दति सागरोत्थं को वारविन्दमपि निन्दति पङ्कजातम् ॥ १६१ ॥ माधुर्यं प्रमदाजनेषु लळितं दाक्षिण्यमार्ये जने शौर्य शत्रुषु मार्दवं गुरुजने धर्मिष्ठता साधुषु । धर्मज्ञेष्वनुवर्तनं बहुविधं मानं जने गर्विते शाठ्यं पापजने नरस्य कथिताः पर्याप्तमष्टौ गुणाः ॥१६२॥ (पन्चतन्त्रे) जस्सा हन्ति समत्था समसारपरक्रमाणतण्णिचडिआ। 2B ·२०२ सूक्तिरलहारे एकोन्च अविज्जदिढं मिलिआ उणदिणअराखवेन्तिति भुणवम् [॥ १६३ ॥ *जेण विणा जिविजइ अणुणिज्जइ सो कआवराहो वि । पत्ते वि णअरदाहे भण कस्स ण वळ्ळहो अग्गी ॥ १६४ ॥ (सप्तशत्याम्) पहुमि तत्थेजीअं काअण्णजोवणीअ तरुणीए । विहद्धरणम्मि थणं जस्स गरं किं ग तस्स ॥ १६५ ॥ (गाथाकोशे) इति सामान्यनीतिपद्धतिः ॥ १६४. भधार्थप्रासापतिः। यस्यास्तिस्य मित्राणि यस्यास्तस्य बान्धवाः । यस्सार्थाः स पुमाल्लोके यस्यार्थाः स प पण्डितः ॥१॥ ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धाश्च ये नराः । सर्वे ते धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥२॥ (भीरामायणे) (व्यासस्य) अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज ! बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥३॥ (महाभारते) अर्थार्थी जीवलोकोऽयं ज्वलन्तमुपसर्पति । क्षीणक्षीरां निरालम्बा वत्सस्त्यजति मातरम् ॥४॥ (कामन्दकीये) अर्थवान् दुष्कुलीनोऽपि लोके सम्पूज्यते नरः। शशिना तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ ५॥ (व्यासस्य) धनात् कुलं प्रभवति धनाद् धर्मः प्रवर्तते । धनानिनौति कामश्च शैलाद् मिरिनदी यथा ॥६॥ * येन विना न जीव्यतेऽनुनीयते स कृतापराधोऽपि । प्रप्तेऽपि नगरदाहे भण कस्य न वल्लभोऽमिः ॥ ।

·२०३
अर्थनिन्दापद्धतिः ।
अर्थोपचयविज्ञानमस्ति यस्य स पण्डितः।
सरः सलिलसम्पूर्णमाश्रयन्ति विहङ्गमाः ॥ ७ ॥
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विवित्सता।
अर्थैरा निबध्यन्ते गरिव महागजाः ॥ ८ ॥
विरूपा वा सुरूपा वा पण्डिता वाच्यपण्डिताः।
अर्थवन्तो हि पूज्यन्ते सर्वलोकेषु मानवाः ॥ ९ ॥
(व्यासस्य)
कार्यार्थी बन्धुजनः कार्यबहुभिर्भवन्ति मित्राणि ।
दाराः सुताश्च सुलभा धनमेकं दुर्लभं लोके ॥ १० ॥
(कलाविलासे)
वित्तेन हीनं पुरुषं त्यजन्ति
दाराध पुत्राश्च सहोदराश्च।
तं विचवन्तं पुनरेव यान्ति
वित्तं हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥११॥
धनैर्निष्कुलीना: कुलीनीक्रियन्ते
धनैरेव पापं नरा निस्तरन्ति ।
धनेभ्यो न लोके सुहृत् कश्चिदस्ति
धनान्यायध्वं धनान्यायध्वम् ॥ १२ ॥
(सरस्वतीकण्ठाभरणं)
इत्यर्थप्रशंसापद्धतिः ॥
१६५. अथार्थनिन्दापतिः।
अर्थानामार्जने दुःखम् आर्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःख व्यये दुःखं धिगर्थ दुःखभाजनम् ॥ १ ॥
राजतः सलिलाद(A)श्चोरतः स्वजनादपि ।
भयमर्थवतो नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥२॥

·सूक्तिरलहारे यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ ३॥ (इतिहाससमुच्चये) यस्य धर्मार्थमर्थेहा तस्यानीहैव शोभना । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ ४॥ (महाभारते) नमोऽर्थेभ्यो विघातं ये भ्रातृमामपि कुर्वते । आधीरधारैक(भु)जामागभैंकनिवासिनाम् ॥ ५॥ (महाभारते) कुसुमानीव फलानामर्थानां हेतवो गुणाः प्रायः । अत एव कृतार्था इव धनवत्सु गुणा न दृश्यन्ते ॥६॥ (कविवल्लभस्य) एकामिषप्रभवमेव सहोदराणा- मुज्जृम्भते जनति वैरमिति प्रसिद्धम् । पृथ्वीनिमित्तमभवत् कुरुपाण्डवानां तीवस्तथा(पि? हि) भुवनक्षयकतिरोधः ॥ ७ ॥ (प्रबोधचन्द्रोदये) इत्यर्थनिन्दापद्धतिः ॥ १६६. अर्थ लक्ष्मीप्रशंसापद्धतिः। श्रीमंगलात् प्रभवति प्रागल्भ्यात् सम्प्रवर्तते । दाक्ष्यात् स्वीकुरुते रूपं संयमात् प्रतितिष्ठति ॥१॥ या हि प्राणपरित्या(गं?ग)मूल्येनापि न लभ्यते । सा श्रीनीतिविदां वेश्मन्यनाहूतापि धावति ॥ २ ॥ यमेवाभ्युपयाति श्रीरुपायपरितोषिता । निरुदिना हि तत्रास्ते न कचग्रहदूषिता ॥ ३ ॥ (पम्वतन्त्र सलाध्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुदिमान् ।

·लक्ष्मीविडम्बनापद्धतिः । २०५ वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्ड विकारिषु । परीक्ष्यकारिणं दान्तमत्यन्तं श्रीनिषेवते ॥ ५॥ अद्वैधमानसंयुक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् । न श्रीः सन्त्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः॥६॥ सन्तोऽपि न विराजन्ते लुप्तार्थस्खेत(रा? रे) गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां प्रकाशिका |॥ ७ ॥ धृतिः क्षमा दमः शौचं सन्तोषः प्रियवादिता। मित्रत्वं च (तथा)द्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः॥८॥ (महाभारते) गुणवद्भिः सह सङ्गममुच्चैः पदमाप्तुमुत्सुका लक्ष्मीः । वीरकरवाळवसतिर्बुवमसिधाराव्रतं चरति ॥ ९॥ (मुरारे) इति लक्ष्मीप्रशंसापतिः ॥ १६७. अथ लक्ष्मीविडम्बनापद्धतिः। ऐश्वर्यतिमिरं चक्षुः पश्यच्चापि न पश्यति । पधाद्विमळतां याति दारिद्यगुलिकाञ्जनैः॥ १ ॥ (व्यासस्य) अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् । प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीभयानोपसर्पति ॥ २ ॥ (वल्लभदेवस्य) नैषा गुणेषु रमते निर्गुणाभातितते । उन्मत्ता गौरिवान्धा श्री कचिदेवावतिष्ठते ॥ ३॥ (प्रतापचक्रवर्तिनः) सम्पदेषा जनस्यास्य ध्यसनेन समन्विता। आशीराशीविषस्येव विषेण सह जायते ॥ ४ ॥ (महाभारते) या गम्याः सत्सहायानां यासु खेदो भयं यतः।

·२०६
सूक्तिरनहारे
नान्तरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैरासा न भूयते ।
आसक्तास्तास्वमी मूढा वामशीला हि जन्तवः ॥ ६ ॥
(भारवे)
प्रक्षेप्तुमुदधौ लक्ष्मी भूयोऽपि बलते मनः ।
किन्तु प्रक्षिप्त एवायं पुनरायाति चन्द्रमाः ॥७॥
(मुरारे:)
रजोभिरासवैभङ्गः श्रीः किं रागैश्च वासजैः।
कुरुषे धूसरं मत्त ! लोलं रागी च यं जनान् ॥ ८॥
वक्रत्वं सहजादिन्दोः कालकूटाच्च मूर्च्छना ।
मदिराया मदो लक्ष्म्या: काठिन्य कौस्तुमात् परम् ॥९॥
न शृण्वन्ति न जल्पन्ति नोत्पश्यन्ति हिताहितम् ।
न विनः किं विचेष्टन्ते कई श्रीविप्लुता जनाः ॥१०॥
पुष्णात्यधिकमूष्माणं हिनस्ति व्यक्तवादिताम् ।
करोति भकविद्वेषं विषमः श्रीकृतो ज्वरः ॥ ११ ॥
(कादम्बरीकथासारे)
ऐश्वर्यमत्ता पापिष्ठो मधुपानमदादपि ।
ऐश्वर्यमदमत्तानां गतिरूळ न विद्यते ॥ १२ ॥
(महाभारत)
चलितानेकपुरुषा मुबहूनायकारिणी ।
श्री: पिशाचीव संरक्ष्या गुणबन्धेन नित्यशः ॥१३॥
काकतालीययोगेन पदनात्मवति क्षणम् ।
करोति प्रणय लक्ष्मीस्तदझ्या स्त्रीत्वचापलम् ॥१४॥
(पञ्चतन्त्रे)
सम्पदो हि मनुष्याणां गन्धर्वनगरोपमाः ।
दृश्यमानाः क्षणेनैव भवन्ति न भवन्ति च ॥ १५ ॥
(महाभारते)
आलिङ्गिताः परैयान्ति प्रस्खलन्ति समेष्वपि ।
अव्यक्तानि च भाषन्ते भनिनो मधपा इव ॥ १६ ॥
उच्चैः पदमधितिष्ठंल्लोकस्तत्त्वेषु मुद्यति प्रायः ।
विषममपि पश्यति सम पर्वतशिखरानमारूढः॥१७॥

·. लक्ष्मीविडम्बनापद्धतिः। २०. शौर्यमदो भुजदर्शी रूपमदो दर्पणादिदर्शी च । काममदः स्त्रीदी विभवमदस्त्वेच जात्यन्धः ॥ १८ ॥ दीपकमृगीव लक्ष्मीगते पातयति नाशयति मोहयते । घातयति पुरुषहरिणं तृष्णाव्याधेन नीतबहुगहना ॥ १९॥ कलाविलासे) श्रीविशुद्धलखलाभिसारिणी वमभिधनतमोमलीमसैः । शब्दमात्रमपि सोमक्षमा भूषणस्य गुणिनः समुत्थितम् ॥ २० ॥ (भल्लटे) मोहं भजन्ते न कृतं स्मरन्ति त्यजन्ति भक्तं प्रलपन्ति यत्तत् । क्षणं न मुश्चन्ति निजामिला राज्यज्वरोष्मपिताः क्षितीन्द्राः॥ २१ ॥ विपुलहृदयैः कैश्चिद्धन्यैर्जगज्जनितं पुरा विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तृणं यथा । इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते कतिपयपुरस्वाम्ये पुंसां क एष मदज्वरः ॥ २२ ॥ तीक्ष्णादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासाभ सन्तिष्ठते मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽभ्यधिकं विभेत्यपहसत्येकान्तमीरूनहो श्रीलब्धप्रसव वेशवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥ २३ ।। (मुद्राराक्षसे) कस्मैचित् कपटाय कैटभरिपूर पीठदीर्घालयां देवि ! स्वामभिवाद्य कुप्यसि न धत् किश्चिदाचक्ष्महे । यन्मे मन्दिरमम्बुजन्म किमिदं विद्यागृहं यच्च ते नीचानीचतरोपसर्पणमपामेतत् किमाचार्यकम् ॥ २४ ॥ तत्ताहक्मणिराजरज्जुकपणं संरूढपक्षच्छिदा-- घातारुन्तुदमप्यहो ! कथमयं मूढाचलः सोढवान् ।

·१०८ साकरत्नहार एतेनैव दुरात्मना जलनिधेरुत्थाप्य पापामिमा लक्ष्मीमीश्वरदुर्गतिव्यबहतिन्यस्तं जगन्निर्मितम् ॥ २५ ॥ शूरं वैधव्यभीता विबुधमतिरुषा विद्ययोत्पादिता मा मां स्पाक्षीजनोऽन्यः कचिदिति सततं मुक्तहस्तं विहाय । क्लीव मूर्ख कदर्य यदि जगति जन संभिता श्रीवराकी तत् कि सा गर्हणीया भवति भुवि सदा कस्य न स्वार्थ इष्टः॥२६॥ लक्ष्मी म परं पुंसामन्यथाभावकारणम् । विरलास्ते विकाराय न येषां तत्परिग्रहः ॥ २७॥ क्रमागतेति नैतस्यामाश्वासः कोऽपि विद्यते । या हि यत्रोषिता लक्ष्मीस्तत्रायेव न दृश्यते ॥२८॥ वातरोगाभिभूतेव भिन्नपादेव कण्टकैः । लक्ष्मीनिधातुं शक्नोति न कचिनिर्भरं वपुः ॥२९॥ धूर्तप्रतारिताश्चैते विषयासक्तमानसाः । अकस्मात् प्रलयं यान्ति गीतरता मृगा इव ॥ ३०॥ (कादम्बरीकथासारे) बहुधणरिदिणिसागममणिहामुसिअचेअणो ळोभो। अवसागअविसमदसादिअहारम्भम्मि पडिबुद्धौ ॥३१॥ (चिन्तामणौ) उप्पहगमणा ळच्छी णीचं विअ मग्गगामिणो सुअणा। जळते हि समं तिस्सा सघडणीतामहं चरिअम् ॥ ३२ ॥ अत्थो इमेण हअविहिवाहिणा उवणकोनुजोहि । कीरइ सहसत्तिजणो अन्धो मूअं व वहिरव्य ॥ ३३ ॥ गुणसहोदर वियता कूटसङ्गदूसिआ ळच्छी। ण अणाइ जेण मिळत्तितिकं खणन्ताअजे गहिआ ॥ ३४ ॥ सोणड्ढी चिअ समओ जस्सि जाअन्ति सुन्दरा विहवा । मोहन्ति विपत्तिओ सम्पत्तिओ विमोहन्ति ॥ ३५ ॥ (गाथाकोसे) इति लक्ष्माविडम्बनापद्धतिः॥ बहुधनऋद्धिनिशागममदनिद्रामुषितचेतनो लोकः । अवशागतविषमदशादिनारम्भे प्रतिबुद्धः ॥

·२०९ १६८. अथ महत्पद्धतिः। स पुमानर्थवज्जन्मा यस्य नाम्नि पुरः स्थिते । नान्यामङ्गुलिमभ्येति संख्यायामुद्यताङ्गुलिः ॥१॥ (भारवेः महद्भिर्बद्धवरस्य विपत्तिरपि शोभते । दन्तभङ्गोऽपि नागानां श्लाघ्यो गिरिविदारणे ॥२॥ उदेति रक्तः सविता रक्त एवास्तमेति च । सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥३॥ :) (वल्लभस्य) अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः। उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ ४ ॥ (प्रतापचक्रवर्तिना) स्थित्यतिक्रान्तिभीरूणि स्वच्छान्याकुलितान्यपि । तोयानि तोयराशीनां मनांसीव मनस्विनाम् ॥ ५॥ (भारवेः अयं बन्धुः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ६ ॥ (उदात्त:) छायावन्तो गतव्यालाः स्वारोहाः फलदायिनः। मार्गदुमा महान्तश्च परेषामेव भूतये ॥ ७ ॥ (वल्लभस्था पयोमुचः परीतापं हरन्त्येते शरीरिणाम् । नन्वात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये ॥ ८ ॥ सम्पत्सु महतां चेतो भवत्युत्पलकोमलम् । आपत्सु च महाशैलशिलासङ्घातकर्कशम् ॥ ९ ॥ (भजारे, स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः कोऽपि ? वा) न जायते ॥१०॥ ब्राह्मणार्थे धनं दत्तं स्वदारे यौवनं गतम् । स्वामिकायें गताः प्राणा अन्ते दृष्टोऽसि माधव! ॥ ११ ॥ 20 ·२१० सूक्तिरत्नहारे रखेरेवोदयः इलाभ्यो नान्येषामुदयग्रहः । न तमांसि न तेजांसि यस्मिन्नभ्युदिते सति ॥ १२ ॥ (भल्लटे) यो न कामान्न च क्रोधान्न द्रोहादभिवर्त्तते । अमित्रं वा सुमित्रं वा स एव पुरुषोत्तमः ॥ १३ ॥ सर्वावस्थास्वकार्पण्यमदर्पः सति कारणे । उपकारः सपत्नेऽपि महापुरुषलक्षणम् ॥ १४ ॥ (महाभारते) यदि सन्ति गुणाः पुंसां विकसन्त्येव ते स्वयम् । नहि कस्तूरिकागन्धः शपथेन विभाव्यते ॥ १५ ॥ (वल्लभदेवस्य) प्रासाद् गुलिकसिक्थस्य किं न्यूनं करिणो भवेत् । पिपीलिका तु तेनैव संविभर्ति कुटुम्बकम् ॥ १६ ॥ सकुण्डलं सकवचं दिव्यलक्षणलक्षितम् । कथमादित्यसङ्काशं मृगी व्याघ्र प्रसूयते ॥१७॥ परैः परिभवे प्राप्ते वयं पश्चोत्तरं शतम् । परस्परविरोधे तु वयं पश्चैव ते शतम् ॥ १८ ॥ (महाभारत) किं कुलेन विशिष्टेन विपुलेन महात्मनाम् । कमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ १९ ॥ गुरून् कुर्वन्ति ते वंश्यानन्वर्था तैर्वसुन्धरा । येषां यशांसि शुभ्राणि ट्रेपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ २० ॥ (भारवेः) पतति व्यसने दैवात् दारुणादारुणात्मनि । संवर्मयति वज्रेण धैर्येण महतां मनः ॥ २१ ॥ (मुरारेः) उपकर्तुमनपकर्तुं प्रियाणि वक्तुं कृतान्यपि (सम स्म)तुम् । विनिपतितांश्चोद्धर्तुं कुलान्वितानामुचितमेतत् ।। २२ ।। असदृशजनेषु यांच्या महतां नहि लाघवाय सुहृदर्थे । हरिरपि पाण्डुसुतेभ्यः स्वयमर्थी धार्तराष्ट्रेषु ॥ २३ ॥ (शकारप्रका) ·महत्पद्धतिः । उपकृत्य भवन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकारशङ्कया। इयमेव हि सत्त्वशालिनां महतां कापि कठोरचित्तता ॥२४॥ मदसितमुखैर्मृगाधिपः करिभिर्वर्तयति स्वयं हतैः । लघयन् खलु तेजसा जगन्न महानिच्छति भूतिमन्यतः॥२५॥ किमवेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया ॥२६॥ स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिश्चरिते वर्त्मनि यच्छतां मनः । विधिहेतुरहेतुरागसां विनिपातोऽपि समः समुभतेः॥ २७ ।। सावलेपमुपलिप्सिते परैरभ्युपैति विकृति रजस्यपि । अर्थितस्तु न महान् समीहते जीवितं किमु धनं धनायितुम् [॥२८॥ करोति योऽशेषजनातिरिक्त सम्भावनामर्थवती क्रियाभिः । संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या [॥ २९॥ (किराते) विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरतिय॑सनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धामिदं हि महात्मनाम् [॥३०॥ (भर्तृहरेः) पततु वारिणि यातु दिगन्तरं विशतु वह्निमधो व्रजतु क्षितिम् । रविरसावियतास्य गुणेषु का सकललोकचमत्कृतिषु क्षतिः ॥ ३१ ॥ (भल्लटे) प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्याः । विनैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ॥ ३२ ।। (मुद्राराक्षसे) ·२१२ सूक्तिरलहारे तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं गरीयो यावन तिग्मरुचिरम्बरमभ्युदेति । अभ्युद्यते सकलधामनिधौ च तस्मि- निन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ॥ ३३ ॥ (भल्कटस्य) लोकोत्तर (चरित)मर्पयति प्रतिष्ठा पुंसां कुलं नहि निमित्तमुदात्ततायाः। वातापितापनमुनेः कलशात् प्रसूति- लीलायितं पुनरमुष्य समुद्रपानम् ॥ ३४ ॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) पुंसः पुमान् मलिनजीवितलुब्धवृत्ति- दैन्यात् प्रणाममपि कः शिरसा करोति । कोपाधिकस्फुरितचूर्णितलोचनान्तं कान्ताजनं किमनुनष्यति कार्मुकेण ॥ ३५ ॥ पङ्क्तौ विशन्तु गणिताः प्रतिलोमवृत्त्या पूर्वीभवेयुरियताप्यथवा पेरन् । सन्तोऽप्यसन्त इव चेत् प्रति(भान्तु) भानो- र्भासावृते नभसि शीतमयूखमुख्याः ॥ ३६ ॥ (भलटे) सम्पूर्णस्य समग्रसत्त्ववसतेगम्भीरधीरस्थिते- वेलां पालयतः समस्तभुवनाधारस्य वारांनिधेः। कालुष्यं नहि विद्यते यदि भवेल्लोकोपकाराय तत् (यस्त ? यत्तस्मादभवन् सुधाकरसुधाश्रीपारिजातादयः सुधांशोोतेयं कथमपि कलङ्कस्य कणिका विधातुर्दोषोऽयं न च गुणनिधेस्तस्य किमपि । स किं नात्रेः पुत्रो न किमु हरचूडामणिरसौ न वा हन्ति ध्वान्तं जगदुपरि किं वा न च पतिः [॥ ३८॥ (पञ्चतन्त्र) ·महत्पद्धतिः । भदानं प्रच्छनं गृहमुपगते सम्भ्रमविधि- स्त्वनुत्सेको लक्ष्म्यामनभिभवनीयाः परकथाः । प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथितं चाप्युपकृतेः श्रुतेऽत्यन्तासक्तिः पुरुषमभिजातं कथयति ॥३९॥ कचिद् भूमौ शायी कचिदपि च पर्यङ्कशयनः क्वचिच्छाकाहारः कचिदपि च शाल्योदनरुचिः । कचित् कन्थामाली क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥१०॥ इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीयद्विषा- मितोऽपि शरणार्थिनः शिखरिपत्रिणः शेरते। इतोऽपि बडवानलः सह समस्तसंवर्त्तकै रहो ! विततमूर्जित भरसहं च सिन्धोर्वपुः ॥४१॥ (भर्तृहरेः) किं तेण जेण कीरइ जाएण गरेण णाममेत्तेण । जस्स ण पसरन्ति गुणा रइणो व्ध करा दिअन्तेसु ॥४२॥ सो चिअ जीअइ विपण्णो जस्स अ भुवणमिवाअडं णाम । इअरीसजीविरं चिअ ण वरमरं णेण सारिचम् ॥४३॥ सणम्मि विअणुविभावि भवेविअ गविआ भए विअ धीरा । होन्ति अहिण्णसाहा वा समेसु विसमेसु विसमत्था ॥ ४४ ॥ एके ळहु असहा वा गुणेहि ळहिहप्पहीति धणरित्थी । अण्णे विसुद्धचरिआ विभवे वि गुणाइ मग्गन्ति ॥४५॥ खळपवराहा दीसन्ति दारुणा जइ वि तह व धीराण । हिअअचअस्स बहुमआ गहु ववसाआ विमुज्झन्ति ॥ ४६॥ जह जह उळ्ळसइ जो तह तह धीराणमेचि सविसेसम् । जह जह णमन्ति तह तह जसो विदूरं समुळ्ळसइ ।। ४७॥ आमरणं णिवाळंति सुपुरिसा जहब तहव पडिवण्णम् । रणुदिअहवविज्जन्तो विसइबडवाणळ उवही ॥४८॥ । ।

·सूक्तिरनहारे
किसि ताणं वि सोहइ एत्तिअमेत्तेण णवश्चन्दास ।
जीसोमहेरसं सविसिसणिवासत्तणं पत्तो ॥४९॥
णिअणाममेत्तपअधणकाएकापुरं तुक्खज्जो ।
आजइ विहुगअणच्छंगे तह विहुते कीडअच्चेण ॥ ५० ॥
विअडन्ति महारम्भा जह जह णोव्वडइ चश्चळा ळच्छी।
धीरा ण होइ तह तह अहिअम्माणुण्णाअंवि हिअअम् ।। ५१ ॥
धीरा मआ विकज्जीणिअअं साहन्ति पेच्छह ।
हर सन्दग्धेण विदेहत्थं अवहरिशं कुसुमबाणेण ॥५२॥
तण्णन्धिज्जि णिमज्जइ ववसाअसमुत्थिअस्स धीरस्स ।
जसि समेत्तोसेसो राह ससिदिणअरो गळइ ॥५३॥
आआसो चिअ तेण कओ जेण णिम्मिअंगअणअळम् ।
धीरहिअआण सरिसो ण घटइ अण्णस्स वित्थारो॥५४॥
(गाथाकोशे)
इति महत्पद्धतिः॥
१६९. अथ लघुपद्धतिः।
आबद्धकृत्रिमसटाजटिलांसभित्ति-
रारोपितो मृगपतेः पदवीं यदि श्वा ।
मत्तेभकुम्भतटपाटनलम्पटस्य
नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य ॥१॥
अपि वटतरोः स्पर्धा वीजेन सर्षप! साम्प्रतं
परिणमसि यो मुष्टिः शाकं सति स्थलसौष्ठवे ।
जठरकुहरक्रीडदिश्वो यदेकदळोदरे
प्रलयशिशुको देवः शिश्ये पुरेति ह शुश्रुमः ॥२॥
(कविवल्लभस्य)
अपहर सुधणं अपहर सुजोव्वणं कुणसुपिअअम ।
विअ अन्धीराण धीरहरणम्मि तुज्झभदव्व का सत्ती ॥ ३॥

·उदारपद्धतिः।
२१५
जह जह विह विहडेहि विहिक जग्गरूअंपिअसंघडिज्जन्तं ।
तह तह धीरा णमणे उच्छाहो णहर पळ्ळवइ ॥४॥
उच्छाहो मुअजुअळण्ठिडित्तम्माण गणी हिअअम् ।
विधिविहसिआण ळगह एसा धीरा ण समही ॥५॥
(गाथाकोशे)
इति लघुपद्धतिः ॥
१७०. अथोदारपद्धतिः।
आकारमात्रविज्ञातसम्पादितमनोरथाः।
धन्यास्ते ये न शृण्वन्ति दीनानां प्राणिनां गिरः ॥१॥
(व्यासशतक)
स्वचं कर्णः शिबिर्मासं जीवं जीमूतवाहनः ।
ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ २॥
(इतिहाससमुच्चये)
प्रावृण्मेघस्य मालिन्ये दोषः को भूरिवर्षिणः ।
शारदाभ्रस्य शुद्धत्वं वद कुत्रोपयुज्यते ॥३॥
स एवैकधुरो नृणां यः कश्चित् त्यागवारिणा ।
निमाष्टिं प्रार्थितः पांसुधूसरं मुखमर्थिनाम् ॥ ४ ॥
(व्यासस्य)
म्रियते याचमानो वै तदनु म्रियते ददत् ।
ददत् सञ्जीवयत्येनमात्मानं च युधिष्ठिर! ॥५॥
(महाभारते)
शृणु पाणे ! त्वयि न्यस्तं कियत् कणति कङ्कणम् ।
इदमेवार्थिहस्तस्थमारावयति रोदसी ॥ ६ ॥
(शृक्षारप्रकाशे)
दुष्करं बत कुर्वन्ति सन्तोऽप्यस्त्यिजन्ति ये ।
वयं त्वेतान् परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ ७ ॥
अदाता पुरुषस्त्यागी धनं सन्त्यज्य गच्छति ।
दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यन्न मुञ्चति ॥ ८॥

·किरनहारे मूखों हि न ददात्यर्थ नरो दारिद्यशङ्कया। प्राज्ञो हि विसृजत्यस्तयैव ननु शङ्कया ॥९॥ (जारप्रकाशे) दातृत्वमेव सर्वेभ्यो गुणेभ्यो भासतेतराम् । ज्ञातृत्वसहितं तच्चेत् सुवर्णस्य हि सौरभम् ॥१०॥ पात्रे पुरोवर्तिनि विश्वनाथे क्षोदीयसि मावलये प्रदेये। बीमास्मितं तस्य तदा तदासीच्चमत्कतो येन स एव देवः॥ ११ ॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाचार्थिषु नराः॥१२॥ (भर्तृहरेः) किं जातोऽसि चतुष्पथे धनततच्छायोऽसि किं जायया संयुक्तः फलितोऽसि किं फलवरैः पूर्णोऽसि किं सन्ततम् । हे सवृक्ष ! सहस्व सम्प्रति सखे ! शाखाशिखाकर्षण- शोभामोटनभञ्जनानि जनितः खैरेव दुश्चेष्टितैः ॥१३॥ (भल्लटे) तह कञ्जरपअणा गहिआ दाणेण भमरणिउरूम्बा। सो विकमळाणुराओ दूरं जहताण पम्मुठो ॥ १४ ॥ पळमुकुळकुसुमक्कळ पत्ता एआहिपणहुणो णिच्चम् । विमुहा ण होन्ति जाणं धण्णं जम्मं तरुवराणम् ॥१५॥ तरुवर धपणो सि तुमं जह एत्थ मरुत्थळे सुजाओ सि । एको चिज वीसामो निम्मुहमा तत्चपहिआणम् ॥ १६ ॥ (गाथाकोशे) इत्युदारपद्धतिः ॥ !

·२१.
१७१. अथ कृपणपद्धतिः ।
कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति ।
अस्पृशन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति ॥ १॥
(मानसोल्लासे)
शरणं किं प्रपन्नानि विषयमारयन्ति किम् ।
न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत् ॥२॥
अक्षरद्वयमभ्यस्त नास्ति नास्तीति (यत्) पुरा ।
तदिदं देहि देहीति विपरीनशुपस्थितम् ॥ ३॥
(वामदेवस्य)
आयुर्वृद्धिक्षयोत्कर्षहेतुं कालविनिर्गतम् ।
बाञ्छतां धनिनामिष्टं जीवितात परमं धनम् ॥ ४॥
त्यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुणः ।
परस्परवियुक्तौ तु वित्तत्यागी विडम्वना ॥ ५ ॥
उभयान स्वभोगेच्छा परार्थं धनसञ्चयम् ।
कृपणोदारयोः पश्य तथापि महदन्तरम् ॥ ६ ॥
(सकलविद्याधरस्य)
प्रणामः स्वागत प्रश्नो गन्तुं इस्तानुकूलता।
अपदानस्य चिहानि प्रभूणां लुब्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
(पकवावस्य)
गृहमध्यनिखातेन धनेन रमते यदि ।
स तु तेनानुमानेन मेरुणा किं न जीव्यते ॥ ८॥
(ब्बासस्य)
किंशुके किं शुकः कुर्यात् फलितेऽपि बुभुक्षितः।
अदातरि समृद्धेऽपि किं कुर्युरुपजीविनः ॥९॥
दानोपभोगव(या ?न्ध्या) या सुहृद्भिर्या न भुज्यते ।
पुंसः स्याद् यदि सा लक्ष्मीरलक्ष्मीः कतमा भवेत् ॥१०॥
(वल्लभदेवस्य)
उपकर्तुः स्थिरं द्रव्यं यत्नस्तत्कालसम्भवः ।
किमस्ति तालवृन्तस्य मन्दमारुतसङ्ग्रहः ॥११॥

·११८ सुतिरलहारे अतिसञ्चयलुब्धानां वित्त(मन्यैश्च १ मन्यस्य) कारणात् । अन्यैः सञ्चीयते यत्नादन्यैश्च मधु पीयते ॥ १२ ॥ (वचमदेवस्य) मृतो दरिद्रः पुरुष इत्येतद् वचनं मृषा मृता अपि किमीक्षन्ते नृशंसं धनिना मुखम् ॥ १३ ॥ (सकलविद्याधरस्य) यान्ति स्वदेहेषु जरामसम्प्राप्तोपभोक्तकाः। फलपुष्पर्द्धिमाजोऽपि दुर्गदेशवनश्रियः ॥ १४ ॥ (सकारप्रकाशे) मरौ नास्त्येव सलिलं कुच्छ्रापदि (न? तु) लभ्यते । तत् कटु स्तोकमुष्णं च न करोति वितृष्णताम् ॥१५॥ (मटे) धनिनोऽप्यदाननिरता गण्यन्ते धुरि महादरिद्राणाम् । हन्ति न यतः पिपासामत: समुद्रोऽपि मरुरेव ॥१६॥ अभ्युपभुक्ता। सद्भिर्गतागतैरहरहश्च निर्विण्णाः। कृपणजनसभिकाशं सम्प्राप्यार्थाः स्वपन्तीव ॥ १७॥ (पञ्चतन्ने) सञ्चितं ऋतुषु नोपयुज्यते याचितं गुणवते न दीयते। तत् कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहेषु दृश्यते ॥ १८॥ चन्दने विपधरान् सहामहे वस्तु सुन्दरमगुप्तिमत् कुतः। रक्षितुं बत! किमात्मसौष्ठवं सञ्चिताः खदिर कण्टकास्त्वया [॥१९॥ (भबडे) विनाप्यर्थरर्थी स्पृशति च महानुन्नतिपदं परिष्वक्तोऽप्यथैः परिभवपदं याति कृपणः । स्वभावादुभृतां गुणसमुदयावाप्तिविपुला गति सैंही किंवा कृतकनकमालोऽपि लभते ॥२०॥ विशालं शाल्मल्या नयनमुभगं वीक्ष्य कुसुम समुत्पन्ना बुद्धिः फलमपि भवेदस्य सहशर। (सुन्दरपाण्ड्यस्य) ।

·२१९ ! कृपणपद्धतिः। इति ध्यातोऽपास्तं फलमपि च दैवात् परिणत विपाके तूलोऽन्तः सपदि मरुता सोऽप्यपहृतः ॥ २१ ॥ त्वन्मूले पुरुषायु गतमिदं देहेन संशुष्यता क्षोदीयांसमपि क्षणं परमितः शक्तिः कुतः प्राणितुम् । तत् स्वस्त्यस्तु विवृद्धिमेहि महतीमयापि का नस्त्वरा कल्याणैः फलितोऽसि तालविटपिन् ! पुत्रेषु पौत्रेषु वा [॥२२॥ अथैव श्वः परश्वस्त्रिचतुरदिवसानन्तरं सायमति प्रातः प्राहे पराझे क्षणमिह निवस प्रस्थितोऽभ्येहि भूयः । इत्थं रेकातिरेकानविदितकपटप्रक्रियानथिसार्था नत्यर्थ व्यर्थयन्ति प्रतिदिवसमहो! राजधान्यां वदान्या: [॥२३॥ (महडे) *होन्ती विणिप्पळचिअ धणरिद्धी होइ किविगपुरिसस्स । गिमाअवसंतत्तस्स णिअअच्छाहि च पहिअस्स ॥ २४ ॥ (सप्तशत्याम्) इइइ गरुअत्तचित्र दन्ताण करोविमुकदविणोवि । अच्चरिअळहु आइकणअभरिओ विलदाण ॥ २५ ॥ दारिइ अणकरभरं परिवत्तणखे अवसपरिसन्तम् । अत्था किवणपरत्था अत्थापत्था सुवन्तीव ॥ २६ ॥ ण उणो अस्थिजणाणं परिओस देइ फळसमिद्धा वि। किवणार्ण भणरित्थी सरिसी आळेखरूवेग ॥२७॥ उपभोअकादराणं पुरिसाणं अत्थसञ्चअपराणम् । कण्णारण्णव धणं घरम्मि चिट्ठा परस्स भए । २८ ।। रक्खिज्जसि सासवं पण्डिज्जणेअणिथळोअम्मि । परिवडिअं वि तापेइ जारगम्भं व किवणवण ॥ २९ ।। * भवन्त्यपि निष्फलैव धनद्धिर्भवति कृपणपुरुषस्य । प्रीष्मातपसन्तमस्य निजकच्छायेव पथिकस्य ।।

·१२० ॥ सूचिरलहारे चाअअसासापअई सरलं समुआण किं विसूरअसि । जगज्जिभनण सुइर इरिस पि गुणे अ परिसन्ति ॥ ३० ॥ वेळविओवि...पिवळगज्जिएण तह कहविसरअजळेण । जहवासिअ मोहाण विपत्तिअइण चाअवो एनिम् ॥३१॥ (गाथाकोशे) इति कृपणपद्धतिः॥ १७२. अथ कृतज्ञपद्धतिः। अयं स कालः सम्प्राप्तो धार्तराष्ट्रोपजीविनाम् । निवेष्टव्यं मया तत्र प्राणानपरिरक्षता॥१॥ (महाभारते) स ब्रह्मचर्य चरति स सत्यां भाषते गिरम् । तस्य लोकद्वयं पाणौ यः कृतं नावमन्यते ॥२॥ यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते । तस्य स्यात् सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः ॥३॥ (श्रीरामायणे) संस्मरेद् भर्तृपिण्डानां दूरविस्मृतवन्धनः । व्याघ्रमभ्येति कृपणः श्वापि श्वगणिकरितः॥४॥ (अङ्कावल्यामू) *बन्धवणेहन्मरिओ होइ परो वि पणएण सेविज्जन्तो। किं उण कओवआरोणिकारणाणिद्धबन्धवो दासाही॥५॥ (सेतो) खण्डं खंडम्मि कसं कळेवरं अत्तणो कळोळाण । असमत्तसामिकज्जो जूरइ सुमंटो वि माणत्थो ॥६॥ (गाथाकोशे) इति कृतज्ञपद्धतिः॥ HARISHAums- * बान्धवस्नेहाभ्यधिको भवति परोऽपि प्रणयेन सेव्यमानः । किं पुनः कृतोपकारों निष्कारणनिग्धबान्धवो दाशरथिः ॥

·१७३. अथ कृतघ्नपद्धतिः । सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये। तान् मृतानपि क्रव्यादाः कृतना नोपभुञ्जते ॥१॥ (श्रीरामायणे) सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य भ्रूणहा गुरुतल्पगः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः कृतघ्नोऽपि विशुध्यति ॥२॥ मित्रद्रुहं कृतघ्नं च नृशंसं च नराधमम् । व्यादा कमयश्चैव नोपभुञ्जीत वै सदा ॥३॥ मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीनस्य पिशुनस्य च । चतुर्णा वयमेतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः ॥४॥ कृतघ्नं पापकर्माणं न भक्षयितुमुत्सहे । दासेभ्यो दीयतामेष मित्रध्रुद् पुरुषाधमः ॥५॥ कृतार्थाः सुकृता ये हि कृत्यकाल उपस्थिते । भनवेक्ष्य कृतं पापाः कुर्वन्ति प्रियमात्मनः ॥६॥ राजकिल्लिषिणां तेषां भर्तृपिण्डापहारिमा । नैवायं न परो लोको विद्यते पापकर्मणाम् ।। ७॥ कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् । कुतः श्रेयः छतमे हि कृतघ्ने नास्ति निकृतिः ॥८॥ (महाभारते) न तं पश्यामि लोकेऽसिन् कृते प्रतिकरोति यः। सर्वस्य हि कृतार्थस्य मतिरन्या प्रवर्तते ॥९॥ (पन्चतन्त्रे) ब्रह्मस्वहरणे चौरे ब्रह्मने गुरुतल्पगे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥१०॥ (श्रीरामायणे) मृगत्वं च मृगारित्वं(च)सिंहत्वं च मया कृतम् । अकृतज्ञो दुराचारः पुनः श्वानो भविष्यति ॥११॥ (तन्त्रगुपाच्यायाम् ) ·सूक्तिरलहारे उपकर्तुः कृतघ्नस्याप्युभयोरियती मिदा। सद्यो हि विस्मरत्याधः (१) कृतं पश्चात्तु पश्चिमः ॥१२॥ (भोजराजस्थ) खामिनं या परित्यज्य खस्तिमान् गन्तुमिच्छति । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥१३॥ कृतमत्युपकारो हि वणिग्धर्मो न साधुता । तत्रापि ये न कुर्वन्ति परावस्ते न मानुषाः ॥१४॥ आशायास्तनया माया क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः । हिंसायास्तनयः पापः कृतघ्नो नाईति प्रजाम् ॥१५॥ छिन्नस्ततहत् स चन्दनतरुयूयं पलाय्यागता भोगाभ्याससुखासिकाः प्रतिदिनं ता विस्मृतास्तत्र वः । दंष्ट्राकोटिविषोल्कया प्रतिकृतिस्तस्य महर्जुन चेत् किं तेनैव सह स्वयं न दलमो याताः स्थ भो भोगिनः (मलटे) जं साहस ण कीरइ तं दअमाणेण जीवि किरदइअम् । जो अपडिमुकसकळो सो वि गणिज्जा जमम्मिजीअं तमओ [॥१७॥ (गाथाकोशे) इति कृतघ्नपद्धतिः॥ १७४. अथ याबानिन्दापद्धतिः। अष्टमुखमङ्गल्य युक्तमन्धस्य याचितुम् । अहो. बत महत् कष्टं चक्षुष्मानपि याचते ॥१॥ (सुवर्णदेवस्य) परगामापरं दुःखमुक्तमस्तीति पण्डितैः । नूनं परगृहद्वारे न मे व ....तस्थिताः ॥ २ ॥ (व्यासस्य) ·याच्मानिन्दापद्धतिः । २२३ गौरवं किंनु मृतके जानेऽई तत्र कारणम् । लाघवस्यार्थिता मूलं सा मृतस्य न विद्यते ॥३॥ पारनकाशे) सहशात् पुरुष सघः पातयन्तीमधस्तराम् । कथयन्ति कथं प्राज्ञा याच्जां लाघवकारिणीम् ॥ ४॥ अहन्यहनि भूतानि म जत्येव प्रजापतिः । अद्यापि न मुजत्येक योऽर्थिन नाचमायते ।। ५ ।। कण्ठगद्दता स्वेदो मुखवैवर्ण्यचेपथू । नियमाणस्य लिङ्गानि तानि यान्येव याचतः ॥ ६ ॥ विकमवाय) तावद् यशस्वी मेधावी प्राज्ञः शूरः कुलोद्भवः । पुमानित्युच्यते तावद् याचदर्थी न कस्यचित् ।। ७ ॥ तृणालघुतरस्तूलस्तूलादपि च याचः । वायुना किन नीतोऽसौ मामयं प्रार्थयेदिति ॥ ८॥ विक्रमादित्य विद्वत्तां समरे शौर्यमाभिजात्यं मुरूपताम् । (लिखी ? खली)करोति वाल्छैका दुश्शीलेवाङ्गना अन्तःसारोऽपि निर्याति नूनमर्थितया सह । अन्यथा तदवस्थस्य महिमा केन देहिनाम् ॥ १० ॥ मया निवार्यमाणोऽपि भजते प्रार्थनामयम् । इति कज्जितया मन्ये लज्जयार्थी निराकृतः ॥ ११ ॥ सेवेव मानमखिलं ज्योत्स्लेव तमो जरेग लावण्यम् । हरिहरकथेव दुरितं गुणशतमप्यर्थिता हरति ॥ १२ ॥ (सुन्दरपाण्यस्य) रोगी चिरमवासी परान्नभोजी परावसथशायी। (सन्१ योज्जीवति तन्मरणं यन्त्रियते सोऽ(प्य ? स्य) विश्रामः ॥ (पञ्चतन्त्र) ?

·२२१
संचिरलहारे
याचना हि पुरुषस्य महत्त्वं
नाशयत्यखिलमेव तथाहि।
सद्य एव भगवानपि विष्णु-
वामनो भवति याचितुमिच्छन् ॥१४॥
(वल्लभदेवस्य)
इति याच्मानिन्दापद्धतिः ॥
१७५. अथ तृष्णानिन्दापद्धतिः ।
आशाखनिरगाधेयं दुष्पूरा केन पूर्यते ।
या महद्भिरपि क्षिप्तैः पूरकैरेव खन्यते ॥१॥
(वल्लभदेवस्य)
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः।
चक्षुः थोत्रे च जीर्यन्ति तृष्णैका तरुणायते ॥ २॥
(भर्तृहरे)
व्याधीनामाकरस्तोयं पापानामाकरः स्त्रियः।
दुःखानामाकरः क्रोध आशा परिभवाकरः॥३॥
(प्रतापरुद्रीये)
यौवनं जरया अस्तमारोग्यं व्याधिभिः क्षतम् ।
जीवितं मृत्युरभ्येति सृष्णैका निरुपद्रवा ॥४॥
(पञ्चतन्त्र)
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवत्मैव भूय एवाभिवर्धते ॥५॥
हते भीष्मे हते द्रोणे कर्णे च निधनं गते ।
आशा बलवती राजन् । शल्यो जेष्यति पाण्डवान् ॥६॥
(महाभारते)
आशापिशाचिकाविष्टः पुरतो यस्य कस्यचित् ।
वन्दते निन्दति स्तौति रोदिति प्रहसत्यपि ॥ ७॥
(बृहत्कथायाम्)
एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर।
एवमाशाग्रहयस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽथिमिः ॥८॥

·तृष्णानिन्दापद्धतिः । २२५ मनोरथरथारूढं युक्तमिन्द्रियवाजिभिः । भ्राम्यते हि जगत् सर्व तृष्णासारथिचोदितम् ।। ९ ।। (वल्लभदेवस्य) यथा हि शृङ्ग गोः काले वर्धमानस्य वर्धते । एवं हि तृष्णा चित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥१०॥ नास्त्यन्या तृष्णया काचित्तुल्या स्त्री सुभगा क्वचित् । या प्राणानपि मुष्णाति भवत्येवाथ च प्रिया ॥ ११ ॥ तृष्णे! त्वमसि तृष्णान्धा त्रिषु स्थानेषु रज्यसि ।.. व्याधितेष्वनपत्येपु जरापरिणतेषु च ॥ १२ ॥ (महाभारते) अकर्तव्येष्वसाध्वीव तृष्णा प्रेरयते जनम् । तमेव सर्वपापेभ्यो लज्जा मातेव रक्षति ॥ १३ ॥ (प्रतापरुद्रे तृष्णा चेत् संपरित्यक्ता को दरिद्रः प्रतापवान् । तस्यां चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् [॥ १४ ॥ (इतिहाससमुच्चये) तृष्णे! लोकत्रयस्यास्य निर्वेदपरिपन्थिनी । : (यस् ? ये) त्वनिर्माल्यवत् त्यक्ता तेऽत्यन्तसुखिनो नराः [॥ १५॥ (वल्लभदेवस्य) भासन्नान पुरतो भोगान् दर्शयित्वा पुनः पुनः । छागो हरितमुष्टयेव दूरं नीतोऽसि तृष्णया ॥ १६ ॥ (वल्लभदेवस्य) आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृङ्खला । यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति कुत्रचित् ॥ १७॥ वर्त्तते येन न बिना नरो वाञ्छतु नाम तत् । ततोऽधिकार्थप्रणयी पृष्टो दद्यात् किमुत्तरम् ॥ १८ ॥ 2F ·२२० सूक्तिरलहारे आशागतः प्रतिप्राणि यस्मिन् विश्वमणूपमम् । कस्य किं कियदायाति वृथा या विषयैषिता.॥१९॥ (भोजराजस्य) आशाखनिरगाधेयमधाकृतजगत्त्रया । उद्धृत्योद्धृत्य तत्रस्थानहो ! सद्भिः समीकृता ॥२०॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) गिरिर्महान् गिरेरब्धिर्महानब्धेर्नभो महत् । नभसोऽपि मही ब्रह्मानतोऽप्याशा गरीयसी ॥ २१ ॥ कार्याकार्ये तुलयति सर्व दृप्तो न जातुः तृष्णाः । सर्वाशुचि वापितोयं मरूपथिकः को विचारवति ॥ २२ ॥ (पञ्चतन्त्रे) मायाविनियमविश्रमनिमित्तवैचित्र्यकूटकपटानाम् । सञ्चयदुर्गपिशाचो धर्महरो मूलकारण लोभः ॥ २१ ॥ (सुन्दरपाण्ज्यस्य) दानं न दत्तं न तपश्च तप्तं नाराधितौ शङ्करवासुदेवौ । अग्नौ रणे वा न हुतश्च कायः शरीर! किं प्रार्थयसे सुखानि ॥ [॥ २४॥ खकोडापाः सोढाः कथमपि तदाराधनपरै- निशान्तर्वाष्पं हसितमपि शून्येन मनसा । कृतो वित्तस्तम्भप्रतिहतधियामञ्जलिरपि किमाशे ! मोघाशे किमपरमतो नर्तयसि माम् ॥ २५ ॥ (भर्तृहरे) निसनन्दा दारा व्यसनविमुखो वान्धवजनो जडीभूतं मित्रं धनविरहशीर्णः परिजनः । असन्तुष्टं चेतः कुलिशकठिनं जीवित्तमिदं विधिर्वामारम्भस्तदपि च मनो वाञ्छति सुखम् ॥ २६ ॥ भाराध्य भूपचिमवाप्या ततो धनानि मोक्ष्यामहे किल चयां सततं सुखानि । इत्याशया बत! विमोहितमानसानां काला प्रथाति मरणावधिरेवा पुंसाम॥ २७॥ (प्रतापने) ·तृष्णानिन्दापद्धतिः । उत्खातं निधिशझ्या क्षितितलं माता गिरेर्धातवो निस्तीर्णः सरितां पतिपतयो यत्नेन सन्तोषिताः। मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशाः प्राप्तः काणवराटकोऽपि न मया तृष्णे! सकामा भव ॥२८॥ (भर्तृहरेः) उन्नत्यै नमति प्रभुं प्रभुगृहं द्रष्टुं बहिस्तिष्ठति स्वद्रव्यव्ययमातनोति हतबीरागामिवि(न्ता? त्ताशया। प्राणान् प्राणितुमेव मुञ्चति रणे क्लिश्नाति भोगेच्छया सर्व तद्विपरीतमेव कुरुते तृष्णान्धक् सेवकः ॥ २९ ॥ (गोविन्दभहस्य) माने नेच्छति वारयत्युपशमे क्ष्मामालिखन्त्यां हिया स्वातन्त्र्ये परिवृत्य तिष्ठति करौ व्याधूय धैर्ये गते । तृष्णे! त्वामनुबध्नता फलमियल्लब्धं जनेनामुना यः स्पृष्टो न पदा स एव चरणौ स्पष्टुं न सम्मन्यतेमा ३० ॥ भान्तं देशमनेकदुर्गविषमं प्राप्तं न किञ्चित् फलं त्यबस्वा जातिकुलाभिमानमुचितं सेवा कृता निष्फला । भुक्तं मानविवर्जितं परगृहेष्वाशङ्कया काकवत् तृष्णे! जृम्भासि पापकर्मपिशुने! नायापि सन्तुष्यसि ॥३१॥ (भर्तृहरेः) दृष्टा बन्धुविपत्तयः परिजने सीदत्यपि प्राणित यातं भवमनोरथैः प्रणयिभिर्याच्नागिरः 'शिक्षिताः । पद्ययापि न तोषमेषि भगवा+ तस्तथादिश्यतां शक्तोऽयं प्रिय ! जीवति स्वजनतः सोढुं विकारानपि ॥ १२॥ (पन्चतन्त्रे) अण्णास्थि जण्ण कीरइ तहाए जेण मरणोम्मा । भास्स विवच्छा अभिधा च गुदाण लोभेण ॥३३॥ (गाथाकोशे इति तृष्णानिन्दापद्धतिः॥

·२२८ स सूतिरत्नहारे १७६. अथ दारिद्रयनिन्दापद्धतिः । द्विषन्तमनुवर्तन्ते कृपणं च वदन्ति यत् । तद् दुर्भरकृतघ्नस्य जठरस्य विजृम्भितम् ॥ १ ॥ आगमादेव नरकाः श्रूयन्ते रौरवादयः । विषयित्वं दरिद्राणां प्रत्यक्ष नरकं विदुः ॥२॥ अहिरण्यमदासीकमल्पान्नाद्यमगोरसम् । गृहं कृपणवृत्तीनां नरकस्यापरो विधिः ॥३॥ किं न खादयते खाद्यं किं न वाचयते वचः। किं न कारयते कार्यमहो! सर्वकषा क्षुधा ॥ ४ ॥ (वल्लभदेवस्य) दारिद्यस्य परा मूर्तिर्याच्या न द्रविणाल्पता । जरद्वधनः शम्भुस्तथापि परमेश्वरः॥५॥ भ्रमन्तो देहि देहीति भिक्षा प्रतिविनिर्गताः अप्रदानस्य दौरात्म्यं कथयन्ति स्वमूर्तिभिः॥६॥ (प्रतापरुद्रे) किमकारिन कार्पण्यं कस्य ना(याति ? गामि) मन्दिरम् । अस्य दग्धोदरस्यार्थे किमनाटि न नाटकम् ॥७॥ बरं हि नरके वासो न तु दुर्विहिते गृहे । नरकात् क्षीयते पापं कुगृहादभिवर्धते ॥८॥. वनानि दहतो वह्वेः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ ९ ॥ (एते भोजस्य) शिक्षयन्ति न याचन्ते देहीति कृपणा जनाः । अदत्त्वा मादृशो भूया दत्त्वा (त? त्व)त्सदृशो भव ॥१०॥ (न्यासशतके) धर्मार्थकामहीनस्य परकीयांनभोजिनः । काकस्यैव दरिद्रस्य दीर्घमायुरनर्थकम् ॥ ११ ॥ (सुवर्णविस्तारस्य)

·दारिद्यनिन्दापद्धतिः ।
२१९
देहीति वक्तुकामस्य यद् दुःखमुपजायते ।
दाता चेत् तद्विजानीयात् स्वमांसान्यपि चार्पयेत् ॥ १२ ॥
हे दारिद्य ! नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः।
अहं तु सर्वान् पश्यामि मां च कोऽपि न पश्यति ॥१३॥
शून्यमपुत्रस्य गृहं स हि शून्यो नास्ति यस्य (त? सन्मित्रम् ।
मूर्खस्य दिशः शून्याः सर्व शून्यं दरिद्रस्य ॥ १४ ॥
(वल्लभदेवस्य)
मानोऽभिजनो विनयः शौर्य प्रज्ञा श्रुतं शुचित्वं च ।
न चकास्ति विश्वमेतद्वित्तविहीनस्य पुरुषस्य ॥ १५ ॥
(भोजस्य)
अम्बा कुप्यति न मया न स्नुषया सापि नाम्बया न मया ।
अहमपि न तया न तया वद राजन् ! कस्य दोषोऽयम् ॥१६॥
पोतानेतानयि! गुणवति! ग्रीष्मकालावसानं
यावत् तावत् समव रुदतो येन केनाशनेन ।
पश्चादम्भोधररसपरीपाकमासाद्य तुम्बी
कुश्माण्डी च प्रभवति ततो भूभुजः के वयं के ॥ १७ ॥
न भिक्षा दुर्भिक्षे पतति दुरवस्थाः कथमृणं
लभन्ते कर्मापि द्विजपरिवढान् कारयति कः।
अदत्त्वापि ग्रासं गृहपतिरसावस्तमयते
न विद्यः किं कुर्मो गृहिणि! गहनो जीवनविधिः ॥१८॥
लूतातन्तुवितानबद्धवदना चुल्ली ममोलूखले
फेलन्तो विलसन्ति सन्ततममी पोतैः समं दर्दुराः।
मूषी मूर्छति मन्दिरोदरगता काकोऽपि मत्याङ्कणे
विस्मृत्यापि न गच्छति क्षणमपि क्ष्मापालचूडामणे ॥१९॥
पृथुकार्तस्वरपात्रं भूपितनिश्शेषपरिजनं देव।।
विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ २०॥
एको हि दोषो गुणसन्निपोत निमज्जतीन्दोरिति यो बभाषे ।
नूनं तदेतत् कविना न दृष्टं दारिन्धमेकं गुणराशिहारि ॥२१॥

·सूक्तिरत्नहारे विश्वासं न करोति कश्चिदधने नाभाष्यते सादरं सम्प्राप्त गृहमुत्सवेषु निधनः सावज्ञमालोक्यते । दूरादेव महाजनः परिहरत्यभ्यर्थनाशङ्कया मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं षष्ठं महापातकम् ॥ २२ ॥ (एते झारप्रकार) इति दास्थिनिन्दापद्धतिः॥ १७७. अथ संसर्गगुणपद्धातिः । त्यज्यते यदि दोषेण गुणेन परिगृह्यते । गुणागुणफलं ह्येतदाश्रयस्य कुतः फलम् ॥ १॥ (श्रीरामायणे) गुणैः स शर्वकल्पोऽपि सीदत्येव निराश्रयः। अनर्धमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते ॥ २ ॥ "(वल्लभस्य) समाश्रयबलादेव गरुडं यान्तमध्वनि । पिनाकपाणिपाणिस्थः कुशलं पृष्टवानहिः ॥ ३॥ गुणवत्सु गुणाल्पोऽपि याति विस्तीर्णतां नरः । पशिलः स्वादुविमले तैलबिन्दुरिवाम्मसि ॥ ४ ॥ विद्वद्भिरभिसम्बन्धादधमो भाजनं भवेत् । वाषाणोऽपि मणिस्पर्शाज्जायते भूषणं परम् ॥ ५ ॥ (व्यासशतके) प्रसिद्धिहेतुर्भावानां प्रायः श्रेष्ठफरिग्रहः । सहलं जलधौ शङ्काः पाञ्चजन्यस्तु विश्रुतः ॥१॥ (अभिनवगुप्तस्य) महानुभावसम्पर्कः कस्य नोमतिकारणम् । इन्दो शिवशिस्मात् कलासि अभिनन्यते ॥७ सम्पर्केण सतां प्रायः पात्रता यायसन्नपि । रध्यातीयमपि प्राप्य गङ्गां याति पवित्रताम् ॥ ८॥ -(प्रताप

·संसर्गदोपबतिः।
गुण शोऽपि प्रथत पृथुरप्यपचीयते ।
प्राप्य साधुखलौ चन्द्रः पक्षाविव सितासितौ ॥९॥
(कादम्बरीकथासारे)
अतिमात्रभासुस्त्वं पुष्यति भानो परिग्रादनलः ।
अधिगच्छति महिमानं चन्द्रोऽपि निशापरिगृहीतः ॥१०॥
(कालिदासस्य)
यस्मिन् जीवति (जीवति) महाजनस्तस्य जीवितं नाम ।
जीवनापि स (न) जीवति न जीवति यमाश्रितः पुरुषः ॥ ११ ॥
(सुन्दरपाण्चस्य)
विभ्रति पतन्ति सह पातैरेव न (न्दि ? दी)तटेषु रूढानि ।
अवलम्बितानि: भीतैस्तृणानि किमु चेतनावन्तः ॥ १२ ॥
(वभस्य)
ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयणा
राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिम् ।
राज्ञा समोऽस्ति नः कः परमोपकारी
राज्ञो.न, चास्ति कविना सदशः सहायः ॥ १३॥
(रुद्रदेवस्य)
वासपरिसण्ठिणए विशुणपरिहीणो कोइ कि गुणिणो ।
जञ्च अद्धस्स वार को हत्थिठिओ णिप्पलं चेयम् ॥ १४ ॥
हंसा ण सरेहि विणा सराण सोहा विणा ण हंसेहि ।
अण्णोणचि अए ए अप्पाणण्णवर गरूअन्ति ॥ १५॥
(माथाकोशे)
इति, संसर्गगुणपद्धतिः ॥
१७८. अथ संसर्गदोषपद्धतिः ।
असत्सम्पर्कदोषेण सज्जनोऽपि विगहाते ।।
मार्गस्तिमिरसम्पति समोsपि विषमायते ॥१॥

·सूक्तिरलहारे असज्जनेन सम्पादनयं यान्ति साधवः । मधुरं शीतलं तोयं पावकं प्राप्य निर्गुणम् ॥ २ ॥ (व्यासशतके) विलाश्वम्पकसंश्लेषात् प्राप्नुवन्त्यधिवासनाम् । रसोनमक्षास्तद्गन्धाः सर्वे साऋमिणो गुणाः ॥ ३॥ अपां प्रवाहो गाङ्गोऽपि समुद्रं प्राप्य तद्रसः। भवत्यवश्यं तद्विद्वान्नाश्रयेदशुभात्मकम् ॥ ४॥ (कामन्दकीये) यादृशे संविवदते यादृशांश्वोपसेवते । यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग् भवति पूरुषः ॥ ५ ॥ (महाभारते) संशयस्थानसम्बन्धाद् गुणवानपि दूष्यते । रात्रौ वल्मीकसम्बन्धाद्रज्जुः सायते किल ॥६॥ (प्रतापरुंद्रे) क्वचिदपि वस्तुविशे(षो? ) दोषोऽपि गुणेन तुल्यतामेति । खण्डनमेव हि मण्डनमधरदले भवति रमणीनाम् ॥ ७॥ (वहभस्य) असत्यागात् पापकृतामपापां- स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मित्रभावात् । शुष्कणार्द्र दह्यते मित्रभावात् तस्मात् पापैः सह सन्धि न कुर्यात् ॥ ८॥ यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव । वासो यथा रागवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ ९॥ (महाभारते) अहं मुनीनां वचनं शृणोमि गंवाशनानां स वचः शृणोति ।

·क्षमापद्धतिः । प्रत्यक्षमेतद् भवता हि दृष्टं संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति ॥ १० ॥ (तन्त्रोपाख्याने) आसअवसेण गरुअं ताइ अमडहत्तणाइएमे । वि वीसि समारामाणिह आगआ महुआ ॥ ११ ॥ (गाथाकोशे) इति संसर्गदोषपद्धतिः ॥ १७९. अथ क्षमापद्धतिः। क्षमावतामयं लोक परलोकः क्षमावताम् । इह सन्मानमिच्छन्ति परत्र च परां गतिम् ॥ १॥ यदि न स्युमनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः । न स्यात् सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥२॥ यः समुत्पतितं क्रोधं दैन्यं वा न नियच्छति । स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि ॥३॥ (महाभारते) यः समुत्पतितं क्रोध क्षमयैव निरस्यति । यथोरगस्त्वचं जीर्णा स वै पुरुष उच्यते ॥ ४ ॥ (श्रीरामायणे) आजन्मसिद्धं कौटिल्यं हलस्य च खलस्य च । सोढुं ययोर्मुखाक्षेपमलमेकैव सा क्षमा ॥५॥ (कविवल्लभस्य) न दुष्करतमं पुत्र! यत् प्रभुर्यातयेत् प्रजाः । श्लाघनीया यशस्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ ६ ॥ एकः क्षमावतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ ७ ॥ आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात् । क्रुध्यन्तमप्रतिकुध्यन् द्वयोरेकचिकित्सकः ॥ ८॥ (महाभारते) 2F

·२३४
Aks
सूक्तिरत्नहारे
क्षेत्रं तदेव पुण्यस्य भाजनं यशसां च ते ।
मरूढा हृदये येषां क्षान्तिवल्ली महाफला ॥९॥
पुण्यतीर्थमनायासः क्रतुरद्रव्यडम्बरः ।
। अशोषणं शरीरस्य क्षमा नाम परं तपः॥ १० ॥
(बृहत्कथायाम्)
धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठा ये बुद्धया कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥११॥
क्षमा धृतिः क्षमा सत्यं क्षमा धर्मः क्षमा गुरु ।
क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावताम् ॥ १२॥
the (श्रीरामायणे)
उपकारकमायतेभृशं
प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः ।
अनपायि निवर्हण द्विषां
न तितिक्षासममस्ति साधनम् ॥ १३ ॥
अपरागसमीरणेरितः
क्रमशीर्णाकुलमूल सन्ततिः।
सुकरस्तरुवन् सहिष्णुना
रिपुरुन्मूलयितुं महानपि ॥ १४ ॥
(भारवेः।
न तद्वलं यन्मृदुना विरुध्यते
मैत्रो धर्मस्तरसा सेवितव्यः ।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाश्रिता श्री-
म॒दुः प्रौढान् गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ १५ ॥
(महाभारत
इति क्षमापद्धतिः ॥
१८०.
अति।
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतद्विदुर्बुधाः ॥ १ ॥

·! शीलपद्धतिः । २३५ सर्वेऽ(पि हार)केयूरकुण्डलप्रतिमा गुणाः। शीलं (च? चा)कृत्रिमं लोके लावण्यामिव भूषणम् ॥ २॥ धर्म शीलं तथा वित्तं बलं हीचैव पञ्चमी । शीलमूला महाराज! सदा नास्त्यत्र संशयः॥३॥ सभा जिता वस्त्रवता समाशा गोमता जिता । अध्धा जितो यानवता सर्व शीलवता जितम् ॥ ४॥ शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति । न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न अन्धुभिः॥ ५ ॥ ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैत्र पूजयेत् । अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मस्थामिह पूजयेत् ॥ ६॥ (महाभारते) विद्या श्रुतं तपो वाप्यैश्वर्यं वा यशः प्रकाशो वा। शीलरहितस्य सर्व द्विरदस्नानोपमं भवति ॥ ७ ॥ सुन्दरपाण्ड्यस्या) शुष्कोऽपि चन्दनतरुन तरुने जहाति गन्धं बद्धोऽपि वारणपतिनं जहाति लीलाम् । यन्त्रादितोऽपि च रसं न जहाति चेक्षुः क्षीणोऽपि न त्यजति शीलगुणं सुशीलः ॥८॥ यो भ्रष्टशीलविनयः स विनाशकाले त्रासं समाविशति शीलवतो न सोऽस्ति । तस्मात् प्रहृष्टहृदयः परलोकमन्ते यो गन्तुमिच्छति स रक्षति शीलमेव ॥ ९॥ घर भ्रान्ताव सभयजलमध्येऽवतरणं वरं सपाकीर्णे तृणगहनकूपे प्रपतनम् । घरं विन्ध्याटव्यामनशनतृषार्तस्य मरणं न शीलाद्विभ्रंशो भवति कुलजस्य श्रुतवतः ॥१०॥ पाण्डित्यस्य विभूषणं मधुरता शौर्यस्य वाक्संयमो ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः ।

·२३६ सूक्तिरत्नहारे अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभावितुर्धर्मस्य निर्व्याजता सर्वस्यास्य पुनस्तथैव जगतः शीलं परं भूषणम् ॥११॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) इति शीलपद्धतिः॥ १८१. अथ सङ्कीर्णपद्धतिः । नास्ति विद्यासमं मित्रं नास्ति व्याधिसमो रिपुः । न चापत्यसमः स्नेहो न च दैवात् परं बलम् ॥१॥ (वल्लभदेवस्य असन्तुष्टो द्विजो नष्टः सन्तुष्टः क्षत्रियस्तथा। सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जा च कुलाङ्गना ॥२॥ अत्यल्पमपि साधूनां शिलालेखेव तिष्ठति । जललेखेव नीचानां यत् कृतं तद्विनश्यति ॥३॥ (व्यासशतके) अनभ्यासे विषं शास्त्रमजीर्णे भोजनं विषम् । दरिद्रस्य विषं गोष्ठी वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥४॥ (दण्डनीत्याम्) नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान् न शठा न च मानिनः । न च लोकरवाद् भीता न च शश्वत् प्रतीक्षिणः ॥५॥ उत्साहो रिपुबन्मित्रमालस्य मित्रवद्रिपुः । अमृतं विषवद् विद्या(मृत)वद् विषमङ्गना॥ ६॥ (प्रतापरुद्रे) जीवन्मृतो दरिद्राख्यस्त्यज्यते पतितो यथा । श्रीमानाश्रीयते सर्वैः पुष्पवृक्ष इवालिभिः ॥ ७॥ एकः स्वादु न भुञ्जीत चैकश्चार्थ न चिन्तयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ ८ ॥ गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुामितरे जनाः ॥९॥ (महाभारते) ·सङ्कीर्णपद्धतिः। २३७ ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा। अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ॥१०॥ (पञ्चतन्त्र) पानीयस्य रसं शैत्यं भोजनस्यादरो रसः। आनुकूल्यरसा भार्या मित्रस्यावञ्चनं रसः ॥ ११ ॥ आपत्सु मित्रं जानीयाद् रणे शूरं रहः शुचिम् । भार्यां च विभवे क्षीणे व्यसनेषु पियातिथिम् ॥ १२॥ (महाभारते) मरणान्तानि वैराणि प्रसवान्तं च यौवनम् । कुपितं प्रणतान्तं च याचितान्तं च गौरवम् ॥ १३ ॥ (नीत्याम्) राजपुत्र ! चिरं जीव मा जीव + + पुत्रकम् । जीव वा मर वा साधो ! व्याध मा जीव मा मरम् ॥१४ ।। शास्त्रकाव्यविनादेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेनैव मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ।। १५ ।। माता यदि विषं दद्याद्विक्रीणीतेऽपि वा सुतम् । राजा हरति सर्वस्वं का तत्र परिदेवना ॥१६॥ सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । कृतविद्यश्च शूरश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।। १७॥ को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् । कोऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ॥ १८ ॥ अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम् । निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम् ॥ १९ ॥ श्रद्धानुसारिणी विद्या कीर्गिस्त्यागानुसारिणी । उत्साहसारिणी सम्पद् बुद्धिर्धर्मानुसारिणी ॥ २० ॥ अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ २१ ॥ (महाभारते) ·२३८ सूक्तिरत्नहारे अ(ले)करोति हि जरा नृपवित्रचिकित्सकान् । विडम्बयति वेशस्त्रीमल्लचारणनर्तकान् ।। २२ ॥ ना(हु? कुः) सम्पन्नमश्नाति नाकुमारः प्रमोदते । न श्रीरकपमाणस्य नाचातुर्वर्धते बलम् ॥ २३ ॥ स्पृशनिव गजो हन्ति जिघ्रन्निव भुजङ्गमः । इसन्निव नृपो हन्ति मानयन्निव दुर्जनः ॥ २४ ॥ देहीति वचनं कष्टं नास्तीति वचनं तथा । देहि नास्तीति वचनं मा भूजन्मनि जन्मनि ।। २५ ॥ भुक्त्वा निविशतः (व्यं ? स्थौल्यं) तिष्ठतो बलवर्धनम् आयुश्च क्रमतो नित्यं मृत्युर्धावति धावतः ॥ २६ ॥ सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र नितिः। तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र बान्धवः ॥ २७ ॥ अध्वा जरा मनुष्याणामनध्वा दन्तिनां जरा । अमैथुनं जरा स्त्रीणामश्वानां मैथुनं जरा ॥ २८ ॥ नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं बलम् । नास्ति रोगसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।। २९ ॥ (एते महाभारते) विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्यौषधं मित्रं मित्रं दानं मरिष्यतः ॥३०॥ मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३१ ॥ हिंसा (फ? ब)लमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिलम् । शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ३२ ॥ पक्षिणां बलमाकाशं मत्स्यानामुदकं बलम् । दुर्बलस्य बलं राजा बालानां रुदितं बलम् ।। ३३ ।। (नात्याम्) ·। सङ्कीर्ण पद्धतिः। २२९ शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिक न गजे गजे । देशे देशे न विद्वांसश्चन्दनं न वने वने ॥ ३४ ॥ विनयेन विना का श्रीः का निशा शशिना विना। रहिता सुकवित्वेन कीदृशी वाग्विदग्वता ।। ३५ ॥ पूरितः पाणिमुत्तानं जितः कुण्डलितं धनुः । पुनः करोति चेदग्रे धिर दानं धिक् च पौरुषम् ।। ३६ ॥ अपात्रे रमते नारी गिरौ वर्षति वासवः । लुब्धमाश्रयते वित्तं प्राज्ञाः प्रायेण निर्धनाः ॥ ३७॥ मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः । नीचाः कलहमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्ति साधवः ॥ ३८ ॥ स्वगृहे पूज्यते मूर्खः स्वग्रामे पूज्यते प्रभुः। स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥ ३९ ॥ गर्जति शरदि न वर्षति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः ! नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः करोत्येव ॥ ४० ॥ अपि सहवसतामसतां जलरुहज लवद् भवत्यसंश्लेषः । दूरेऽपि सतां वसतां प्रीतिः कुमुदेन्दुवद् भवति ।। ४१ ॥ अनुकुरुतः खलसुजनावग्रिमपाश्चात्त्यभागयोः सूच्या ! विदधाति रन्ध्रमेको गुणवानन्यस्तु पिदधाति ॥ ४२ ॥ (सुन्दरपाण्ड्यस्य) जलधिजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तानि बन्धुहृदयानि। पिशुनजनान्तं गूढं दुष्पुत्रान्तानि च कुलानि॥ ४३ ॥ (महाभारते) हिमवति तिष्ठत्यौषधमुदधौ रत्नं विभावसौ तेजः । वैरमसज्जनहृदये सज्जनहृदये सदा शान्तिः ॥ ४४ ॥ यस्य जना न वदन्ति महत्त्वं नो समरे विजयं मरणं वा । न श्रुतदानमहाधनतां वा तस्य भवः कृमिकीटसमानः॥४५ ॥ (एते वराहमिहिरस्य) ·२४० सूक्तिरत्नहारे त्यजति भयं कृतपापं मित्राणि शठं प्रमादिनं विद्या । हीः कामिनमलसं श्रीः स्त्री क्रूरं दुर्जनं लोकः ।। ४६ ॥ दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां सुखमरोगः। उद्युक्तो विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥ ४७ ॥ कोऽन्धो यो (ऽकार्यर)तः को बधिरो यः शृणोति न हितानि को मूढः काले यः प्रियातिथि नैव जानाति ॥ ४० ॥ (सुन्दर पाण्ड्यस्य) दीनं पुत्रं ब्राह्मणी याचितारं गौर्वोढारं शीघ्रगन्तारमश्वः । दीनं शूद्रा कर्मकारं तु वैश्या मृतं सूते क्षत्रिपा राजपुत्री ॥ ४९ ॥ तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं युगेन भद्रो व्यवहारेष्वसाधुः । शूरो भवेवस्वतन्त्रेषु धीः कृच्छ्राश्वापत् ....श्चारयश्च ॥ ५० ॥ जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् ब्रह्मचर्यामसूया । क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा लज्जा कामं सर्वमेवाभिमानः ॥५१॥ राजाश्रयस्तस्करमश्वपण्यमाथर्वणं चापि समुद्रयानम् । एतानि सिध्यन्ति महाफलानि विपर्यये प्राणहराणि पश्च ॥५२ ॥ (महाभारते) रिपुभावमपास्य यः सुहृत्तां गमयेच्छत्रुजनं स एव विद्वान् । अरितामुपयान्ति यस्य मित्राण्यपचारेण दुरात्मनां स राजा॥५३|| (पञ्चतन्त्रे) स्तब्धस्य नश्यति यो विषमस्य मित्रं नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः। विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ ५४॥ दौमव्यान्नृपतिविनश्यति यतिः सङ्गात् सुतो लाळनाद् विनोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । हीमद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रया- न्मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात् त्यागात् प्रमादाद्धनम् ।। ५५॥ (भर्तृहरेः) ·सङ्कीर्णपद्धतिः। आघातं मरणेन जन्म जरसा जात्युज्ज्वलं यौवनं सन्तोषो धनलिप्सया शमसुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः । लोके मत्सरिमिर्गुणा वनभुवो व्यानपा दुर्जन- रस्थैर्येण विभूतिरित्युपइत्तं रस्य न किं येन तत् ॥ ५६ ॥ (प्रतापरुद्राये) क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्ण धनक्षये दीप्यति जाठरामिः। भापत्सु वैराणि समुद्भवन्ति च्छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ ५७ ।। (पञ्चतन्त्र) स्वधर्मनाशो धनिकोपरोधः कन्याबहुत्वं च कुपुत्रता च । मित्रं विरक्तं विमुखाश्च दारा षड़ जीवलोके व्यसनान्यमुष्मिन् ॥ ५८॥ (भल्लटे) शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखम(न)क्षरं स्वाकृतेः । प्रभुधनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्कणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ५९ ॥ (भर्तृहरेः) दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं यर्थिनः किं तृणैः सन्तश्चेदमृतं वृथा यदि खलाः किं कालकूटेन किम् । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशः पन्थानमेति प्रिया संसारेऽपि सतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥६॥ (काव्यप्रकाशे) एको नेता क्षत्रियो वा द्विजो वा चैका विद्यान्वीक्षिकी वा त्रयी वा। एका भार्या वंशजा वा प्रिया वा- प्येकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा ॥ ६१ ॥ (महाभारते) 20 ·सूक्तिरलहारे पङ्गो ! वन्यस्त्वमसि न गृहं यासि योऽर्थी परेषा धन्योऽन्ध! त्वं धनमदवतां नेक्षसे यो मुखानि । श्लाघ्यो मृक! त्वमपि कृपणं स्तौषि नार्थाशया य: स्तोतव्यस्त्वं बधिरन गिरं यत् खलानां शृणोषि ॥१२॥ (झारप्रकाशे) किमासेव्यं पुंसां ? सविधमनवचं ध्रुसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगळं कौस्तुमभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च सुधियां यदासत्त्या चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति ॥ ६३ ॥ (अलङ्कारसर्वस्वे) क्षान्तिश्चेत् कवचेन किं किमरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद् देहिनां ज्ञातिवेदनलेन किं यदि सुहृद् दिव्यौपधैः किं फलम् । किं सर्यदि दुर्जनाः किमु धनैर्विद्यानवद्या यदि बीडा चेत् किमु भूषणेन कविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥६४॥ (भर्तृहरेः) न क्रोधिनोऽर्थो न ठस्य मित्र फरस्य न स्त्री सुखिनो न विद्या । नकामिनो हीरलसस्य न श्री: सर्व तु न स्यादनवस्थितस्य ॥६५॥ स स्निग्धोऽकुशलान्निवारयति यस्तत् कर्म यनिर्मल सा स्त्री यानुविधायिनी स च पुमान् यः सद्भिरभ्यर्यते । सा श्रीर्या न मदं करोति स सुखी यस्तृष्णया नोद्यते तन्मित्रं यदयन्त्रणं स पुरुषो यः खिद्यते नन्द्रियैः ॥६६॥ (शृङ्गारप्रकाश) किमुच्छ्रणफलेहिं किं वा कुसुमेहिं चन्दणदुमस्स । सुहसस्स की उणेहिं भूसाए की सुसीळस्स ॥ ६७ ॥ *का विसमा दब्वगई किंळद्धव्वं जणो गुणग्गाही । किं सोक्खं सुकळतं किं दुक्खं जो खो लोओ।। ६८॥ * का विषमा दैवगतिः किं लब्धव्यं जनो गुणग्राही। किसौख्यं सुकलत्रं किं दुःखं यः खलो लोकः ॥

·नायकप्रशंसापद्धतिः । तह हस सजहण हसिज्जइ तह जीवटहा परं पि होइ । तह जिअ जहळ हसिजस तह गरजह ओइणसंम्भवो होहि ॥६९॥ *सो अत्थो जो हत्थे तं मित्तं जणिरन्तरं वसणे। तं रूअं जत्थ गुणा तं विण्णाणं जहिं धम्मो ॥ ७० ॥ (साशत्याम्) धीरं हरइ विसाओ विणअं जोवणमओ अणंगो ळज्जम् । एकन्तगहिअपक्खो किं सीसउ वेइ वभपरिणामो ॥ ७१ ।। (सेतौ) कस्स व जणंति ण सुह सुजणा विसुमापकष्णदूळमत्ति । आणन्देइ मिअङ्को धूमो कटुएइ णअणाइ ॥ ७२ ॥ विअळिअधणा वि धीरा जानिन महाधमन परिएहि । इअरा सन्ते वि धणिणो विजिगाविमो नदीसन्ति ॥ ७३ ॥ (गाथाकोशे) इति सङ्कीर्णपद्धतिः ॥ अर्थपर्व समाप्तम् ॥ १८२. अथ नायकावासापद्धतिः। उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान् देवः पिनाकी गुरु- वीर्यं यत्तु न तद् गिरी पथि ननु व्यक्तं हि तत् कर्मभिः । त्यागा सप्तसमुद्रमुद्रितमही नियाजदानावधिः सत्यं ब्रह्म तपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोत्तरम् ॥ १॥ (भवभूते:) * सोऽर्थो यो हस्ते तन्मित्रं यनिरन्तरं व्यसने । तद्रूपं यन्त्र गुणास्तद्विशानं यत्र धर्मः ॥ धैर्य हरति विषादो विनयं यौवनमदोऽनङ्गो लजाम् । एकान्तगृहीतपक्षः किं शिष्यतां यत्स्थापयति वयःपरिणामः ॥ विगलितधना अपि धीरा जायन्ते महाधना इव चरितैः । इतरे सन्तोऽपि घनिनो विगलितविभवा इव दृश्यन्ते ॥ ।

·२४१ सूक्तिरलहारे कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोड्डमरपुलकं वक्रकमलम् । मुहुः पश्यन् शृण्वन् रजनिचरसेनाकळकळं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥२॥ (महानाटके) मुश्च कोपमनिमित्तकोपने ! सन्ध्यया प्रणमितोऽस्मि नान्यथा किं न वेत्सि सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमचिमात्मनः ॥३॥ (कालिदासस्य) इति नायकप्रशंसापद्धतिः॥ 2 १८३. अथ नायिकाप्रशंसापद्धतिः। नामापि स्त्रीति संहादि विकरोत्येव मानसम् । किं पुनदर्शनं तस्या विलासोल्लासितभ्रवः ॥१॥ (कामन्दकीय) प्राणानां च प्रियायाश्च मूढाः सादृश्यकारिणः । प्रियाः कण्ठगता रत्यै प्राणा मरणहेतवः ॥२॥ (प्रतापरुन्द्रे) स्मृता भवति तापाय दृष्टा चोन्मादकारिणी। स्पृष्टा भवति मोहाय सा नाम दयिता कथम् ॥ ३ ॥ (वइभस्थ) यद्यत् साधु न चित्रेऽस्याः क्रियते तत्तदन्यथा । तथापि तस्या लावण्यं रेखया किश्चिदन्वितम् ॥ ४॥ चित्रे निवेश्य परिकल्पिवसत्त्वयोगा रूपोच्चयेन मनसा विधिना कृतानु। स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा में धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः ॥५॥ (कालिदासस्य) ·नायिकाप्रशंसापद्धतिः । २४५ लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दं चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्वरो निर्मितः । एषा तु स्वगुणानुरूपरमणाभावाद्वराकी हता कोऽर्थश्चेतसि वेधसा विनिहितस्तस्यास्तनुं तन्वता ॥६॥ (अलक्षारसर्वस्वे) अमृतममृतं चन्द्रश्चन्द्रस्तथाम्बुजमम्बुजं रतिरपि रतिः कामः कामो मधूनि मधून्यपि । इति न भजते वस्तु प्रायः परस्परसङ्करं तदियमबला धत्ते लक्ष्मी कथं सकलात्मिकाम् ॥ ७॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो नु कान्तप्रमः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं स विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ ८॥ (कालिदासस्य) *विरहे विसं व्व विसमा अमअममा होइ सङ्गमे अहिअम् । किं विहिणा समरं चिअ दोहिं वि पिआ विणिम्मिआ॥९॥ तुह मुहसारिच्छं ण लहइ त्ति संपुण्णमण्डलो विहिणा। अण्णम व्व घटइउं पुणो वि खण्डिज्जा मिअङ्को ॥१०॥ एहमेत्तम्मि जए सुन्दरमहिनासहस्सभरिए वि। अणुहरइ णवर तिस्सा वामद्धं दाहिणद्धस्स ॥ ११ ॥ चिअपसिअदेसु ककन्दुअं रमसु अण्ठहा किंपि । भञ्जिहिसिन्धळहिव्व गवर एका अणंगस्स ॥१२॥ विरहे विषमिव विषमामृतमया भवति सङ्गमेऽधिकम् । कि विधिना सममेव द्वाभ्यामपि प्रिया विनिर्मिता ॥ तेव मुंखसादृश्यं न लभत इति सम्पूर्णमण्डलो विधिना । अन्यमयामिव घटायतुं पुनरपि खण्ड्यते मृगाङ्कः ॥ एतावन्मात्रे जगति सुन्दरमहिलासहस्त्रभृतेऽपि । अनुहरति केवलं तस्या वामा दक्षिणार्धस्य ॥

·सूक्तिरत्नहारे *जस्स जहिं विअ पढमं तिस्सा अंगम्मि णिवडिआ दिट्ठी। तस्स तहिं चेष ठिआ सव्वंग केण विण दिडम् ॥ १३ ।। (गाथाकोशे इति नायिकाप्रशंसापद्धतिः॥ लक्षा १८४. अथ वसन्तपद्धतिः। क्षीरक्षालितचन्द्रेव नीलधौताम्बरेव च । टकोल्लिखितसूर्येव वसन्तश्रीरदृश्यत ॥१॥ पतितः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः । कुमुमैः पश्य सौमित्रे ! क्रीडतीव समन्ततः ॥२॥ पद्मकेसरसंस्पृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः । निःश्वास इव सीताया वाति वायुमनोहरः॥३॥ पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनादनम् । वाति नैकरसास्वादः स भोदित इवानिलः ॥४॥ (श्रीरामायणे) चालेन्दुवफ्नाण्यविकासभावाद् वः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागताना नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥ ५ ॥ चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज । मनस्विनीमानविघातदक्षस्तदेव जातं वचनं स्मरस्य ॥ ६ ॥ अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरव श्याम द्वयोर्भागयो- बोलाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईषद्धरजाकणाग्रकपिशा चूते नवा मजरी मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे ! मध्ये मधुश्रीः स्थिवा ॥७॥ (कालिदासस्य) यस्य यत्रैव प्रथमं तस्या अङ्गे निपतिता दृष्टिः । तस्य तत्रैव स्थिता सर्वाङ्ग केनापि न दृष्टम् ॥

·धर्मपद्धतिः। २४७ *कुसुमाउहपिअझओ मुरलीकिदबहुचूमओ। सिढिलिअमाणग्गहणओ वाअदि दाहिणपवणओ ॥८॥ इह पढमं महुमासो जणस्स हिअआई कुणइ मिउळाई । पञ्चा विद्धइ कामो ळद्धप्पसरहिं कुसुमबाणेहिं ॥९॥ (रत्नावल्याम्) अभिणवराअक्खित्ता महुअरिआ वामएण कामेण । उत्तम्मइ पत्थन्तं दट्टुं पिअदंसणं दउअम् ॥ १० ॥ (प्रियदर्शिकायाम् ) इति वसन्तपद्धतिः॥ १८५. अथ धर्मपद्धतिः। प्रविश्य तत्र मूलानि नीत्वा मध्यन्दिनातपम् । अध्वनीना इव च्छाया निर्गच्छन्ति शनैः शनैः ॥१॥ किंशुकव्यपदेशेन तरुमारुह्य सर्वतः । दग्धादग्धमरण्यानां पश्यतीव विभावसुः ॥२॥ (सोमदत्तमस्य) सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गिसुरभिवनवाताः । प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः॥३॥ दिने दिने शैवलवन्त्यधस्तात् सोपानपर्वाणि विमुञ्चदम्भः । उद्दण्डपमं गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्बद्वयसं बभूव ॥ ४ ॥ नधेषु सायन्तनमल्लिकानां विजृम्भणोद्ग्रन्थिषु कुड्मलेषु । प्रत्येकनिक्षिप्तपदः सशब्दं संख्यामिवैषां भ्रमरश्चकार ॥५॥ (कालिदासस्य) *., कुसुमायुधप्रियदूतको मुकुलीकृतबहुचूतकः । शिथिलितमानग्रहणको वीजति दक्षिणपवनकः ।। इह प्रथमं मधुमासो जनस्य हृदयानि कुरुते मृदुलानि । पश्चाद्विध्यति कामो कब्धप्रसरैः कुसुमबाणैः ॥ - ·सूक्तिरलहारे अचन्तक्खविभदोसो परिवविअमित्तमण्डणाळोओ। कस्स ण जणेइ दुःखं दिअहा असुणेव्व वाळत्तो॥६॥ (गाथाकोमे) इति धर्मपद्धतिः॥ । १८६. अथ वर्षापद्धतिः। मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः। मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः॥१॥ कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम् । अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥२॥ मन्दमारुतनिःश्वासं सन्ध्याचन्दनरञ्जितम् । आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् । ३ ॥ सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गबीहारमौक्तिकाः । पतन्तीवाकुला दिक्षु तोयधाराः समन्ततः ॥ ४ ॥ निलीयमानविहगैश्चलद्भिरिव पङ्कजैः । विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः॥५॥ सन्ध्यारागोत्थितैस्तानरन्तेष्वधिकपाण्डरैः । स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धनगमिवाम्बरम् ॥ ६ ॥ निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति । हृष्टा बलाका धनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥७॥ (श्रीरामायणे) अणुदिअज्झिजिरीओ आळेए ऊण पहिअजाआओ। धारामोक्खणिहेण व मेहाण गळन्ति अस्सूइ ॥ ८॥ (सप्तशत्याम्) इति वर्षापद्धतिः ॥

·१८७. अथ शरत्पादतिः। सञ्जहार शरत्कालः कदम्बञ्जमुमश्रियः। प्रेयोवियोगिनीनां च निशेपाः सुखसम्पदः ॥१॥ (उलटस्य) अपीतक्षीबकादम्बमसम्मृष्टामलाम्बरम् । अग्रसादितसूक्ष्माम्बु जगदासीन्मनोहरम् ॥ २॥ ज्योत्स्नाम्बुनेन्दुकुम्भेन ताराकुसुमशारितम् । क्रमशो रात्रिकन्याभियोलोद्यानमसियत ॥३॥ मयूरा मौनमातस्थुः परित्यक्तमदा बने । असारतां परिज्ञाय संसारस्येव योगिनः॥४॥ सर्वत्रातिप्रसन्नानि सलिलानि तथाभवन् । ज्ञाते सर्वगते विष्णौ मनांसीव सुमेधसाम् ॥ ५ ॥ अवापुस्तापमत्यर्थ शर्यः पल्व लोदके। पुत्रक्षेत्रादिसक्तेन ममत्वेन यथा गृही ॥ ६ ॥ शनकैः शनकैस्तीरं तत्यजुश्च जलाशयाः । ममत्वं क्षेत्रपुत्रादिरूढमुथैर्यथा बुधः ॥ ७॥ (श्रीविष्णुपुराणे) स्नपिताः प्रावृषा पूर्व दिशः परिदधुस्ततः । शरदोपहृतं सूक्ष्ममम्बरं हंसलक्षणम् ॥ ८॥ (सकलविवाघरचक्रवर्तिनः) शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु ताराकनिशाकराणाम् । लीलासु चैवोत्तमवारणानां श्रियं विभज्याध शरत् प्रवृत्ता ॥९॥ (श्रीरामायणे) *अह मणहरचन्दमुही बन्धुज्जीवाहरा कुवळअच्छी। विअसिअपङ्कअहत्था विअ प्पवुत्ता सरअळच्छी ॥ १० ॥ (गाथाकोशे) * अथ मनोहरचन्द्रमुखी बन्धुजीवाधरााकुवळाक्षी । विकसितपकजहस्तेव प्रवृत्ता शरलक्ष्मीः ॥

·सूफिरलहारे अहिणवचन्दामोआ उद्देसासारदीसमाणजळळवा । णिम्माअमज्जणसुहा दरवसुआअच्छविं वहन्ति व दिशहा ॥११॥ सोहइ विसुद्धकिरणो गअणसमुइम्मि रअणिवेळाळग्गो। तारामुत्तावअरो फुडविहडिअमेहसिप्पिसंपुडमुक्को ॥ १२ ॥ पज्जत्तसमिळथोए दूराळोकन्तणिम्मळे गअणअळे । अचासण्णं व ठिअं चिमुक्कपरभाअपाअडं ससिबिम्बम् ॥ १३ ॥ चन्दाअवधकमओ पुरन्तदिअहरअणन्तरिअरूचाओ। सोम्मे सरअस्स रे मुताबळिविम्भमं वहन्ति णिसाओ ॥१४॥ (सेतो) सरए महद्भुदाणं अन्ते सिसिराई बाहिरुलाई । जाआइ कुविअसज्जणहिअअसरिच्छाइ सकिळाइ ॥ १५ ॥ (सप्तशत्याम्) विमलमिअाहरणो फेअइदळधूलिधूसरसरीरो। पमहाहि णेव्वबिदिसइ उद्दीविअवम्महो सरओ ॥ १६ ॥ उरसि णिवेसिअणळिणीदळाआ तणुईओ बद्धवेणीओ। सरआ दइआ जाआ बाअसदळअस्स विरहम्मि ॥ १७ ॥ (गाथाकोशे) इति शरत्पद्धतिः॥ *अभिनवचन्द्रालोका उद्देशासारदृश्यमानजललवाः। निर्मितमज्जनपुखा दरशुष्कच्छवि वहन्तीव दिवसाः ।। शोभते विशुद्धकिरणो गगनसमुद्रे रजनिवेलालमः । तारामु काप्रकरः स्फुटविघटित मेघशुक्तिसम्पुटमुक्तः ॥ पर्याप्तसलिलधौते दूरालोक्यमाननिर्मले गगनतले। अत्यासन्नमिव स्थितं विमुक्तपरभागप्रकटं शशिबिम्वम् ॥ चन्द्रातपधवलाः स्फुरदिवसरत्नान्तरितरूपाः। सौम्ये शरद उरसि मुक्तावलिविभ्रमं वहन्ति निशाः ॥ शरदि महाहूदानामन्तः शिशराणि बहिरुणाने । जातानि कृमितसज्जन हृदयसाक्षाणि सालेलानि ॥

·२५१
१८८. अथ हेमन्तपद्धतिः।
नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ १॥
अत्यन्तसुखसञ्चारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः ।
दिवसाः सुभमादित्याश्छायाः सलिलदुर्भगाः ॥२॥
एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
न विगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् ॥ ३॥
सेवमाने दिशं सूर्ये भृशमन्तकसेविताम् ।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते ॥४॥
खजूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः।
शोभन्ते किञ्चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः॥५॥
(श्रीरामायणे)
अवणको सन्तापं हेमन्तो सज्जणं ब्व अळ्ळिअइ. (दु?)।
दुज्जणवअणेण व्व ताविआण कोआण सारण ॥ ६॥
(गाथाकोशे)
इति हेमन्तपद्धतिः ॥
१८९. अथास्तमयपद्धतिः
अभिनववधूरोषस्वादुः करीषतनूनपा-
दसरलजनाश्लेपक्रूरस्तुषारसमीरणः ।
गलितविभवस्याज्ञेवाद्य द्युतिर्मसृणा रवे.
विरहिवनितावक्त्रौपम्यं बिभर्ति निशाकरः ॥ १॥
पद्मकान्तिमरुणत्रिभागयोः सङ्गमय्य तव नेत्रयोरिव ।
संक्षये जगदिव प्रजेश्वरः संहरत्यहरसावहर्पतिः॥२॥
सोऽयमानतशिरोधरैर्हयैः कर्णचामरविघहिनेक्षणैः ।
अस्तमेति युगभुनकेसरैः संनिधाय दिव महोदधौ ॥ ३ ॥

·२५२
सूचिरनहारे
दूरमनपरिमेयरश्मिना वारुणी दिगरुणेन भानुना ।
भाति केसरवतेव मण्डिता बन्धु वतिलकेन कन्यका ॥४॥
एप वृक्षशिखरे कृतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डलः।
हीयमानमहरत्ययातपं पीवरोरु ! पिबतीव बहिणः॥५॥
खं प्रसुप्तमिव संस्थिते खौ तेजसो महत ईदृशी गतिः ।
तत् प्रकाशयति यावदुत्थितं मीलनाय खलु तावतश्च्युतम् ॥
(एते कालिदासस्य)
ओल्लग्गपरिस्साणज्झिज्जं तपसारिआ अवणिरााणम् ।
आआमिज्जीति णवजाअन्तळि अत्तणं दुच्छाआणम् ॥७॥
(गाथाकोशे)
इत्यस्तमयपद्धतिः॥
१९०. अथ सन्ध्यापद्धतिः।
अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः ।
अहो! दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥१॥
सन्ध्ययाप्यनुपदं रखेः पदं धर्नामस्तशिखरे समर्पितम् ।
प्राक् तथेयमुदये पुरस्कृता नानुयास्यति कथं तमापदि ॥२॥
सान्ध्यमस्तमितशेषमातपं रक्तरेखमपरा विभर्ति दिक् ।
साम्परायवसुधा सशोणितं मण्डलायमिव तिर्यगुज्झितम् ॥३॥
(कालिदासस्य)
सन्ध्या निशावासरयोर्वभासे विभक्तयोरिन्दुदिवाकराभ्याम् ।
विश्लेषशङ्काचकितेन धात्रा सन्दंशदत्ता जतुवर्तिकेव ॥ ४॥
(वीरेश्वरस्य)
अत्थसिहरम्मि दीसइ मेरुअडग्गुठकणअकद्दमकअम्बो ।
चळमाणतुळिअरविरहपळिअाढेअथ अबढंब सज्झाराओ॥ ५॥

·चन्द्रोदयपद्धतिः ।
३५३
सञ्झअवमुज्झन्तं जळिअपसम्मन्त उअवहठाणणिणम् ।
दूरस्थम्मिअदिणअरं जाअं संवत्थसरिसरूपं अणम् ॥ ६॥
(सतौ)
इति सन्ध्यापद्धतिः ॥
१९१. अथ तमापद्धतिः।
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाजनं नमः ।
असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥१॥
(दण्डिनः)
यामिनादिवससन्धिसम्भवे तेजसि व्यवाहिते सुमेरुणा ।
एतदन्धतमसं निरङ्कुशं दिक्षु दीर्घनयने ! विजृम्भते ॥ २ ॥
नोर्ध्वमीक्षणगतिनचाप्यधो नाभितो न च पुरो न पृष्ठतः ।
लोक एष तिमिरौघवेष्टितो गर्भवास इव वर्तते निशि ॥ ३ ॥
शुद्धमाविलमवस्थितं चलं वक्रमार्जवगुणायितं च यत् ।
सर्वमेव तमसा समीकृतं धिमहत्त्वमसतां हतान्तरम् ॥ ४॥
(कालिदासस्य)
नाभीदनपुराणपङ्कबहळाभोगेव विश्वम्भरा
नीलाद्वैतमयीं बिभर्ति विकृति भावेषु रूपान्तरम् ।
तत्तद्राह्यमपोह्य पञ्चकरणी मूकत्वमापद्यते
यत् सत्यं न तु खण्डताज्यमधुना कल्पेत कृत्सं नमः॥५॥
(आश्चर्यराध)
बहइ व महिअजळभरिओणोळे व पच्छऔ धरेइ व पुरओ।
पेळ्ळेइ व पासगभो गरुआइ व उपरि सण्ठिओ तमणिवहो ॥६॥
(सेतो)
इति तमःपद्धतिः ।।
१९२. अथ चन्द्रोदयपद्धतिः ।
उदयतटान्तरितमियं प्राची सूचयति दिङ् निशानाथम् ।
परिपाण्डुना मुखेन प्रियमिव हृदयस्थितं रमणी ॥१॥

·सूक्तिरत्नहारे कृष्टं दिवा भानुमतस्तुरङ्गैर्नक्तं वनैः कर्दमितं तमोभिः । बीजैविकीर्णैरिव चन्द्रिकायां तारागणैयॊमतलं विरेजे ॥२॥ (जगदेकवीरचरित) नूनमुन्नमति यज्वनां पतिः शार्वरस्य तमसो निषिद्धये । पुण्डरीकमुखि ! दिङ्मुखं हरेः केतकैरिव रजोभिरावृतम् ॥३॥ रुद्धनिर्गमनमादिनक्षयात् पूर्वदृष्टतनुचन्द्रिकास्मितम् । एतदुगिरति रात्रिचोदिता दिग्रहस्यमिव चन्द्रमण्डलम् ॥ ४ ॥ पश्य भामिनि ! नवेन्दुरश्मिभिः सामिभिन्नतिमिरं नभःस्थलम् । लक्ष्यते द्विरदभोगदूषितं सम्प्रसीददिव मानसं सरः ॥५॥ रक्तभावमपहाय चन्द्रमा जात एष परिशुद्धमण्डलः। विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ॥६॥ उन्नतेषु शशिनः प्रभा स्थिता निम्नसंश्रयपरं निशातमः । नूनमात्मसदृशी प्रकल्पिता वेधसैव गुणदोषयोगतिः॥ ७ ॥ पश्य पक्वफलिनीफलत्विषा बिम्बलाञ्छितवियत्सरोम्भसा। विप्रकृष्टविवरं हिमांशुना चक्रवाकमिथुनं विडम्ब्यते ॥ ८॥ (कालिदासस्य) तो उअअसिहरमिळिअंजा उपपुसिभ तिमिरचवळच्छाअम् । इअहुत्ताहिअसुरगअदन्तच्छे अपरिमण्डलं ससिबिबं ॥९॥ तह परिसण्ठिअसेळं वित्थिणदिसं तउज्झिअणइप्पवहम् । धेत्तुण व उक्खन्ती ससिणा तमसंचअं पुणो वि महिअळम् ॥ १० ॥ बहळम्मि तिमिरणिवहे णिव्याळेऊण सच्चविअरूवाओ। अणुबज्जन्ति ससिअरा घेत्तुं ण चअन्ति पाअवच्छाआओ॥११॥ दीसइ विदुमअब सिन्दूराह अगइन्दुरूहच्छाअम् । मन्दरधाउकळङ्किअवासुइमण्डणळणिअकलं ससिबिवं ॥ १२॥ (सेती) *बहले तिमिरनिवहे निर्वाल्य सत्यापितरूपाः । अनुबध्नन्ति शशिकरा ग्रहीतुं न शक्नुवन्ति पादपच्छायाः ।।

·सम्भोगङ्गारपद्धतिः। २५५ जाओ सि खन्दणिज्जो जीसासंगेण सुद्धपक्काए। तुइ सा वि होइ वीआ पढमा उण चन्दका तुज्झम् ॥ १३ ॥ घणघडिअोहपञ्जरबन्धं घेत्तूण करणिहाएहि । कमकरीतुळपडिक ओ चन्दो सिहो व्ध णिकन्तो ॥ १४ ॥ सन्तापं विजणन्ति संज्झारुणमण्डणम्मि अङ्कस्स । रविविम्बत्तिस्सहमुसं सन्दिसइ चक्काअमिहुणेहि ॥१५॥ (गाथाकोशे) इति चन्द्रोदयपद्धतिः ॥ १९३. अथ प्रभातपद्धतिः । यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीना. माविष्कृतोऽरुणपुरस्सर एकतोऽर्कः । तेजोदयस्य युगपञ्चसनोदयाभ्यां लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ॥१॥ (कालिदासस्य ताव अ अत्थणिअम्बं णवसळिळापुण्णगअपअच्छविक सो। पत्तो अरुणुण्णामि अपासळ्ळन्तअगणोसरन्तो व ससी ॥२॥ *संखोहिअकमळसरो सज्झाअवअंबधाउकद्दमिअमुहो । ठाणप्पिडिओ व्व गओ रत्ति भमिऊण पडिणिउत्तो दिणहो ॥३॥ (सेतो) इति प्रभातपद्धतिः ।। १९४. अथ सम्भोगशृङ्गारपद्धतिः । किं शीतलैः क्लमविनोदिभिराईवातान् सञ्चारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः । *संक्षोभितकमलसराः सन्ध्यातपाताम्रधातुकर्दमितमुखः । स्थानस्फिटित इव गजो रात्रि भ्रमित्वा प्रतिनिवृत्तो दिवसः ।।

·सूक्तिरत्नहारे अङ्के निधाय करभोरु! यथासुखं ते संवाहयामि चरणावुत (पझ)ताम्रौ ॥१॥ (कालिदासस्य) तेत्थण्णाजे समुहे वरुणीणं पेम्मळे हिअए । पच्छन्ति दप्पणमिव सन्ततं अप्पणो रूवम् ॥२॥ अण्णण्णमाहिळापसङ्गं हा देवकरे सुअगमदइअस्स । पुरिसा एकन्तरसा णहु दोसगुणे विआणन्ति ॥३॥ तापच्छिअरूसमये महिलाणं विब्भसा विराअन्ति । जाव ण कुबळअदळसच्छाहाइ मळउळान्ति णअणाइ ॥४॥ अग्गे पुळअं अदरं सवेविरं जं पिभससिकारम् । सव्वं सिसिरेण करंज काअव्वं पिअअमेण ॥५॥ कळ्ळविभ खरहिअओ पवसिहिई पिओ त्ति सुवइ जणादो। तह वड्डभअवदिणिसे जह से कळ्ळिचिण होइ ॥६॥ णअणाइ सामळेई णेळाविअमहुअरमन्ददाराइ । ईस ण हरन्ति हिअभं गेआ इव कण्डळग्गाइ ॥७॥ (गाथाकोशे) इति सम्भोगशृङ्गारपद्धतिः ॥ १९५. अथ विप्रलम्भशृङ्गारपद्धतिः। गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥ १॥ (दण्डिन:) हस्तमाच्छिद्य निर्यासि बलादिति किमद्भुतम् । हृदयाद् यदि निर्यासि पौरुष गणयामि ते ॥२॥ अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विश्लेषभीरुता । नादृष्टेन न दृष्टेन भवता विद्यते सुखम् ॥ ३॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे)

·विप्रलम्भशृङ्गारपद्धतिः।
२५७
हारोऽपि नार्पितः कण्ठे स्पर्शसंरोधभीरुणा ।
आवयोरन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमाः ॥ ४॥
(उदात्तरायवे)
बह्येतत् कामयानस्य शक्यमेकेन जीवितुम् ।
यदहं सा च वामोरेका धरणिमाश्रितौ ॥ ५॥
वाहि वात! यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश ।
त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः ॥६॥
(श्रीरामावणे)
दह्यमानेऽपि हृदये मृगाझ्या मन्मथामिना ।
स्नेहस्तथैव यवस्थौ तदाश्चर्यमिवाभवत् ॥ ७ ॥
मूढाः संयोगमिच्छन्ति वियोगस्तु मयेष्यते।
एकैव सङ्गमे बाला वियोगे तन्मयं जगत् ॥ ८॥
(झारप्रकाशे)
गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः ।
चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य ॥९॥
(कालिदासस्य)
सङ्गविरहविकल्पे वरमिह विरहो न सङ्गमस्तस्याः ।
सले चैव तथैका त्रिभुवनमपि तन्मयं बिरहे ॥१०॥
पाणस्यैकस्यामिषीकृत्य रक्षो
मारीचाख्यं संनिवृत्यानुजेन ।
सीताशून्यां पश्यतः पर्णशाला-
मन्तर्वृत्तं किं कथा राघवस्य ॥ ११ ॥
अङ्गुलीकिसलयानतर्जनं भूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम् ।
मेखलाभिरसकृच्च बन्धनं वश्चयन् प्रणयिनीरवाप सः॥ १२॥
(कालिदासस्य)
प्रसीदेति यामिदमसति दोषे न घटते
करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः ।
न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा
किमेतस्मिन् वक्तुं क्षमामिति न वेनि प्रियतमे ! ॥ १३ ॥

·२५८ सूक्तिरत्नहारे सा बाला वयमप्रगल्भवचसासा स्त्री वर्ग कातरा: सा पीनोन्नतिमत्पयोधरभरं धत्ते सखेदा वयम् । साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम् ॥ १४ ॥ (अमरुकस्य) *समसुहदुक्खपरिवड्डिाण काळेण रूढपेम्माणम् । मिहुणाण मरइ जं तं खु जिअइ इअरं अं होइ ॥ १५॥ जत्थाणउच्छं गिरओ जत्थणईसाविमरणं माणम् । सब्भावचाटु जणास्थिणहो तहिण्णात्थि ॥१६॥ असणेण पेम्मं अवेइ अदिदंसणेण वि अवेइ । पिसुणजमजम्पिएण पि अवेइ एमेब वि अवेइ ॥ १७ ॥ महिळासहस्सभरिए तुह हिआए सुहअ ! सा अमाअन्ती। दिअहं अणण्णकम्मा अङ्गं तणुअंपि तणुएइ ॥१८॥ अञ्चउ ताव मणहरं पिआए मुहदंसणं अइमहग्धम् । तग्गामछेत्तसिमा वि झत्ति दिवा सुहावेइ ॥ १९॥ जीवं अच्छसुधीमं फरीसो अंगे सुजीवि कण्टोहि । हिअ हिअएण ठिअंसमं विओअन्ति किन्धदेवेण ।। देिव्वाअत्तम्मि फळे किं कीरइ एत्ति पुणो भणिमो। कङ्केलिपल्लवाणं ण पल्लवा होन्ति सारिच्छा ॥ २१ ॥ (सप्तशत्याम्) समसुखदुःखपरिवर्धितयोः कालेन रूढप्रेम्णोः । मिथुनयोनियते यत्तत् खलु जीवति इतरन्मृतं भवति । अदर्शनेन प्रेमापैत्यतिदर्शनेनाप्यपैति । पिशुनजनजत्पितेनाप्यपैत्येवमेवाप्यपैति । महिलासहस्रभृते तव हृदये सुभग ! सा अमान्ती । दिवसमनन्यकर्मा अङ्गं तनुकमपि तनूकरोति । अस्तु तावन्मनोहरं प्रियाया मुखदर्शनमतिमहार्य तद्ग्रामक्षेत्रसीमापि झटिति दृष्टा सुखयति ॥ * देवायत्ते फलं किं क्रियतामियत् पुनर्भणामः । कोल्लपल्लवानां न पल्लवा भवन्ति सदशाः ॥ * ·विषयनिन्दापद्धतिः। २५९ किं भरीमो पस्ससुहं कीसो भरिमो मुहं पसणच्छम् । किं व विळासे हरिमो किं किं भरिमोण सम्भरीमो ॥ ळवेइ मेरुसिहरं विसइसिहिंसाअरस्स मोवअइ । ळहइ महीअपिअन्त अणुराअपख्वसं हिअअम् ।। २३॥ *कहँ सा णिव्वणिज्जइ जीअ जहा लोइअम्मि अंगम्मि । दिट्ठी दुबळगाई व्व पपडिआ ण उत्तरइ ॥२४॥ (गाथाकोशे) इति विप्रलम्भशृङ्गारपद्धतिः ॥ ENRIPTareantama.TANETS कामपर्व सम्पूर्णम् ॥ १९६. अथ विषयनिन्दापद्धतिः। रागो नाम मनःशल्यं गुणद्रविणतस्करः । राहुर्विद्याशशाङ्कस्य तपोवनहुताशनः ॥१॥ (ज्यालकातके) अन्यत्र भीष्माद् गाङ्गेयादन्यत्र च हनूमतः । हरिणीखुरमात्रेण चर्मणा मोहितं जगत् ॥ २॥ (महाभारते) विषस्य विषयाणां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । उपभुक्तं विषं हन्ति विषयाः स्मरणादपि ॥३॥ (ज्यासशतके) यानि द्रष्टुमशक्यानि वस्तुरूपाणि भागशः। सनिवेशविशेषान्धास्तान्येवालिङ्गय शेरते ॥ ४ ॥ (वल्लभस्य) येषु येषु प्रदेशेषु कायो नित्यं जुगुप्सितः। तेषु तेषु जना सक्तो वैराग्य केन यास्यति ॥ ५ ॥ स्वार्थसम्प्रतिपत्त्यर्थं पुरुषस्येन्द्रियाणि हि । तमप्यतीत्य वर्तन्ते कास्था मित्राप्तबन्धुषु ॥ ६॥ कथं सा निर्वर्ण्यतो यस्या यथालोकितेऽङ्गे । रचिटलगौरिख पलपतिता नोत्ताति ॥

·२६०
?
सूक्तिरलहारे
अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ।
कृमिर्हि कोशकारस्तु वध्यते स्वपरिग्रहात् ॥ ७॥
(श्रीविष्णुपुराणे)
पुत्रदारकुडुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
महापङ्कार्णवे मना जीर्णा वनगजा इव ॥ ८ ॥
आशालतावलयितं बद्धमूबं(च ? त्व)विषया।
को हि तापयितुं शक्तः सुखेन भव(दापद ? पादप)म् ॥९॥
धनपुत्रकलत्रेषु स्वयमेवार्जितेष्वहो ।
अतिसक्ता विनश्यन्ति क्षुद्राः क्षौद्ररसेष्विव ॥ १० ॥
तरङ्गतरलैरथैर्भोगै—भङ्गभङ्गुरैः।
मुहूर्तमेधैस्तारूण्यैर्विपलब्धो न नाम कः ॥ ११ ॥
तैलक्षयाद् यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति ।
धर्मक्षयात् तथा जन्तोः शरीरं नाशमृच्छति ॥ १२ ॥
मूर्छन् विषविपाकेषु विषयेष्वल्पचेतसः ।
अपथ्येष्वातुरस्येव नाभिलाषः प्रशाम्यति ॥१३॥
जन्मान्तरशताभ्यस्ता विषयेषु मतिर्नृणाम् ।
जरगौरिव सस्येभ्यो दुःखेन विनिवार्यते ॥ १४ ॥
(व्यासस्य)
कोटराग्निर्यथा शेषः समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थानां तथाल्पोऽपि रागदोषो विनाशयेत् ॥१५॥
(महाभारते)
रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु ।
कुतः शाड्वलता तस्य यस्याग्निः कोटरे तरोः॥ १६ ॥
(नैष्कम्यसिद्धौ)
मनुष्या धाट्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यतःपरम् ।
राज्याद् देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि । १७॥
(महाभारते)
श्रद्धया विप्रलब्धारः प्रिया विपियकारिणः ।
सुदुस्त्यजास्त्यजन्तोऽपि कामाः कष्टा हि शत्रवः॥ १८॥

·विषयनिन्दापद्धतिः। २६१ अणुमात्रं यथा शल्यं शरीरे दुःखदायकम् । सथातिमू + संयुक्तं मनः संसारदायकम् ॥ १९ ॥ (महाभारते) वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥ २०॥ (कालिदासस्य) भिक्षाशनं तदपि नीरसमेकवारं शय्या मही परिजनो निजदेहमात्रम् । वस्त्रं च जीर्णपटखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विषयान परित्यजन्ति ॥ २१ ॥ क्षणं बालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिकः क्षणं वित्तहीनः क्षणमपि च सम्पूर्णविभवः । जराजीफ्रजैनट इव वली(येषिवेष्टि)ततनु- नर संसाराङ्के विशति यमधानीयवनिकाम् ॥ २२ ॥ निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानोऽपि गलितः समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः । शनैर्यष्टयुत्थानं धनतिमिररूढे च नयने- ऽप्यहो! धृष्टः कायस्तदपि मरणापायचकितः ॥ २३ ॥ (भर्तुहरेः) अहो! मोहः पुंसामिह जगति जातिः किल शुभा जरामृत्युव्याधीनपि जयति या निष्पभतया। परस्माज्जातानां व्यसनशतमेतेऽपि दधति स्वयं सुत्वा तेभ्यो विदिशति सुतान् सा विशसितुम् ॥ २४॥ (वामदेवस्य) आदित्यस्य गतागतैरहरहः संक्षीयते जीवितं व्यापारैर्बहुभारकार्यगुरुभिः कालो हि न ज्ञायते । !

·सूक्तिरलहारे
दृष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासश्च नोत्पद्यते
पीत्वा मोहमयी प्रमादमदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ॥ २५ ॥
(भर्तृहरेः)
इति विषयनिन्दापद्धतिः ॥
१९७. अथानित्यपद्धतिः।
अनित्यं ते जगमित्ये! वन्दनीयासि मां प्रति ।
यां तनोषि प्रयत्नेन वन्दनीयासि मां प्रति ४१॥
यां करोषि प्रयत्नेन दुःखानामप्ययत्नताम् ।
पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते ॥ २ ॥
शुष्यते सागरजलं शरीरे तत्र का कथा ।
मेघच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषितः ॥ ३ ॥
किञ्चित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ।
(पञ्चतन्त्रे)
सर्वशास्त्रप्रमथनी सर्वोपायविनाशनी ।
अप्रमचा प्रमत्तानां नृणां जागर्त्यनित्यता ॥४॥
यथा हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य विश्रमेत् ।
विश्रम्य च पुनर्गच्छेत् तद्वद् भूतसमागमः ॥ ५॥
अभान्तिबन्धुतां धत्ते कष्टं नष्टस्य नश्वरः ।
स्कन्धेन पडना पॉर्नहि वमनि नीयते ॥ ६॥
(बृहत्कथायाम्)
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः।
संयोगा वियोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥७॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ ८ ॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युभ्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ९॥
यथा फलानां पक्कानां नान्यत्र पतनाद् भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद भयस ॥१०॥

·अनित्यपद्धतिः। भूतजीवितमत्यल्पं निद्रा तस्या + + + । व्याधिशोकजरायासैमेस्तमधं च निष्फलम् ॥ ११ ॥ (महाभारते) मातापितृसहस्त्राणि पुत्रदारशतानि च । युगे युगे व्यतीतानि कस्य ते कस्य वा भवान् ॥ १२ ॥ (हर्षचरिते) यथा भारं दृढस्थूणं जीर्ण भूत्वावसीदति । तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशंगताः ॥ १३ !! अङ्गीकरोति प्रथमं यथाजातमनित्यता । धात्रीव जननी पश्चात्तदा शोकस्य कः क्रमः ॥ १४ ॥ कायः संनिहितापायः सम्पदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पाति भङ्गुरम् ॥ १५ ॥ स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मानां राज्यहानि पुनः पुनः ॥ १६ ॥ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूतसमागमः ॥ १७ ॥ धर्मस्वार्थस्य कामस्य यशसो जीवितस्य च । अतृप्ताः पुरुषा राजन् ! याता यास्यन्ति यान्ति च ॥१८॥ यस्य स्यान्मृत्युना सख्यं यो वा स्यादजरामरः । तस्यैतद्युज्यते वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति ॥ १९ ॥ संयोगाश्च वियोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवाः । बुबुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च ॥ २० ॥ अशाश्वतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं हि मारत।। कदलीसत्रिभो लोकः समो ह्यस्य न विद्यते ॥ २१ ॥ राध्या राज्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यथा । गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कोविदः ।। २२ ।। अनित्यं परमं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ।

·२६१ सूक्तिरत्नहारे महतो जनसाथस्य गन्तव्यं प्रति गच्छतः । एकश्चेत् त्वरितं याति का तत्र परिदेवना ॥ २४ ॥ गतं शोचति को नाम यः प्रातः शोच्यते परैः। छिन्भहस्तो विहस्तस्य कथं पनाति काणम् ॥ २५ ॥ (बृहत्कथायाम्) न तज्जगति पश्यामो विचिन्त्य निखिलं जगत् । दुष्प्रापं यदयत्नेन सीढकारस्य जिह्वया ॥ २६ ॥ (महाभारते) अद्यैके प्रातरपरे विततेऽति तथा परे । यान्ति निःसीम्नि संसारे का स्थाता ननु शोचति ॥ २७ ॥ लम्बमाने यदादित्ये न दत्तं धनमार्थने । न स जानाति तद्वित्तं माता कस्य भविष्यति ॥२८॥ अश्वत्थचरूपत्राग्रलीनतोयकणोपमे। स्थिराया जीविते यस्य तत्समो नास्त्यचेतनः ॥ २९ ॥ सत्यं मनोरमाः कान्ताः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ ३०॥ दूरस्थमपि भावित्वाद्विनाशं विध्युपस्थितम् । अयमेव हि नः कालः पूर्वमासीदनागतः ॥ ३१ ॥ (महाभारत) मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः। कणमध्यवतिष्ठते श्वसन यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ ॥ ३२ ॥ (कालिदासस्य) यथाषिोऽयेः पवनस्य वेगा मरीचयोर्कस्य नदीषु चापः । गच्छन्ति चायान्ति च सन्ततास्तु तद्वच्छरीराणि शरीरिणां च ॥ ३३ ॥ यदा मेरुः श्रीमान् निपतति युगान्ताग्निदलितः समुद्राः शुष्यन्ति प्रचुरमकरग्राहकलिलाः । धरा गच्छन्त्यन्तर्धरणिधरजालैरपि धृता शरीरे का वार्ता करिकलभकर्णानचपले ॥ ३४ ॥ (भर्त ·शोकपद्धतिः । २६५ वधूः श्वभूस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे पदे शून्ये शून्ये प्रणिहितपदार्थान्तरमिति । नदीस्रोतोन्यायादकलितविवेकक्रममिदं न च प्रत्यावृत्त्यै + + + + + + पूर्णमधु च ॥ ३५ ॥ (चतुर्विपर्यासे) रम्यं हऱ्यातलं न किं वसतये श्राव्यं न गेयादिकं किं वा प्राणसमासमागमसुखं नैवाधिकं प्रीतये । किन्तु भ्रान्तपतङ्गपक्षपवनव्यालोलदीपाङ्घर- छायाचञ्चलमाकलव्य सकलं सन्तो वनान्तं गताः [॥ ३६॥ (भतृहरेः) इत्यनित्यपद्धतिः॥ १९८. अथ शोकपद्धतिः। मानसेनैव दुखेन शरीरमुपतप्यते । भयापिण्डेन तक्षेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥१॥ अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः। + + + + त्वं तत् कस्मात् कमनुशोचसि ॥२॥ देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्ति(रस्तत्र न मुह्यति ॥ ३॥ न वाच्यमस्ति शोकेन शरीरं चोपशुष्यति । अमि+++++ति नास्ति शोके सहायता ॥४॥ बोको नाशयते धैर्य शोको नाशयते श्रुतम् । शोको नाशयते सर्व नास्ति शोकसमो रिपुः ॥५॥ (श्रीरामायणे) अन्धस्य दर्पणेनेव हितेनेव हतश्रुतेः । (दुःखाभितप्तः) शोकेन नेक्षते न शृणोति च ॥६॥ 2K

·२६६
सूचिरत्नहारे
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ७ ॥
(महाभारते)
इति शोकपद्धतिः ॥
१९९. अथ ज्ञानपद्धतिः।
समीपतीर्थस्नानात्तु दू++++++मम् ।
ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम। ॥१॥
अमिष्टोमादिभिर्यज्ञैर्विविधैराप्तदक्षिणैः ।
न तत् फलमवामोति तीर्थार्थे गमनेन यत् ॥२॥
यास्तु लोके महानद्यः सर्वास्त + + + +
तासां प्राक्सोतसः श्रेष्ठाः सङ्गमाश्च परस्परम् ॥३॥
कावेरी तां समासाद्य विहतामप्सरोगणैः।
तत्र स्नात्वा नरो राजन् ! गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ४ ॥
यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेऽवतिष्ठति ।
तावद्ध + ++++ स्वर्ग प्राप्य महीयते ॥५॥
श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीताबगाहिता।
गङ्गा तारयते नृणामुभौ वंशौ विशेषतः ॥ ६ ॥
सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः कृतनो + + + + + ॥ ७॥
अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत् ।
नासौ पदमवामोति मद्भक्तैर्यदवाप्यते ॥८॥
मां हि पार्थ! व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥९॥
यच्च रूपं परं दिव्यं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ।
न दृश्यते यथा देबैर्मद्भक्तश्यते यथा ॥१०॥

·इष्टं दत्तं ++ +
थ
वैराग्यपद्धतिः।
मद्भक्तान् शूद्रसामान्यानवमन्यन्ति ये नराः।
नरके ववतिष्ठन्ति वर्षकोटीनराधमाः॥११॥
अपि चेत् स दुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग् व्यवसितो हि सः ॥ १२ ॥
वृथा जतं वृथा दत्तं वृथा चेष्टं वृथा हुतम् ।
घृथा सत्यं च तत्तस्य यो न भक्तो मम द्विजः ॥१३॥
+ + + नियमाश्च ये।
सर्वमेतद्विनाशान्त ज्ञानस्यान्तो न विद्यते ॥ १४ ॥
प्रज्ञाप्रासादमारुह्य त्वं शोच्यः शोचते जनान् ।
जगतीस्थानिवाद्रिस्था प्रज्ञया परिपश्यति ॥ १५ ॥
ज्ञानेन तु++++++ नांशितमात्मना।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत् परम् ॥ १६ ॥
तमापरिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते ।
तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ १७ ॥
यथैधासि समिद्धोऽ(निर्भस्मसात् )कुरुते तथा ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन! ॥१८॥
(महाभारते)
इति ज्ञानपद्धतिः ॥
अथ पैराग्यपद्धतिः।
सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
प्राप्त प्राप्तमुपासीत हृदयेनापि दूयता ॥ १॥
यक्षरस्तु भवेन्मृत्यु(त्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति यक्षरो मृत्युनं ममेति च शाश्वतम् ॥ २॥
(महाभारते)
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ ३॥

·२६८
सूक्तिरनहारे
सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् ।
उपानगूढपादस्य ननु धर्मास्तृतैव भूः॥४॥
असन्तोषपरा मूढाः सन्तोषं यान्ति पण्डिताः।
अन्तो नास्ति विवित्सायाः सन्तोषः परमं सुखम् ॥५॥
(महाभारते)
यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान मनसः प्रियान् ।
तावतोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ ६ ॥
(श्रीविष्णुपुराणे)
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुद्यति ॥ ७॥
न योजनशतं दूरं मह्यमानस्य तृष्णया।
सन्तुष्टस्य करप्राप्तेऽप्यर्थे भवति नादरः॥ ८॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
अव्यक्तनिधनान्येव का तत्र परिदेवना॥९॥
किं धनेन करिष्यन्ति देहिनो भङ्गुराश्रयाः ।
यदर्थ धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतम् ॥१०॥
पश्यन्नपि प्रस्खलसि मृण्वन्नापि न बुध्यसे।
शटैस्त्वमिन्द्रियैरेभिर्बुद्धिमानपि वञ्च्यसे ॥ ११ ॥
लब्धास्त्यक्ताश्च संसारे यावन्तो बान्धवास्त्वया।
न सन्ति खलु तावत्यो गङ्गायामपि वालुकाः॥ १२॥
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते खौ।
मात्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ १३ ॥
अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च ।
महान् भवति निर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते ॥१४॥
(महाभारते)
देहेन्द्रियान्तःशल्यानामाणां मम(दे? दा)हिनाम् ।
गाशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधम् ॥१५॥

·वैराग्यपद्धतिः।
अनन्तं बत मे भुक्तं यस्य मे नास्ति किञ्चन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किश्चन दह्यते ॥ १६ ॥
(महाभारते)
यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मतिरावयोः ।
किं जातमधुना येन यूयं यूयं वयं वयम् ॥ १७॥
(भर्तृहरेः)
एतावदेव पर्याप्त भिक्षोरेकान्तशायिनः ।
न तस्य म्रियते कश्चिन्मियते सोऽस्य कस्यचित् ॥ १८॥
मांसासस्यविण्मूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहतौ ।
देहे चेत् प्रीतिमान् मूढो भविता नरकेऽपि सः ॥ १९ ॥
चतुर्मिरुह्यते यत्सत् सर्वशक्त्या शरीरकम् ।
तूलायते तदेवाहंधियाघ्रातात्मचेतसाम् ॥२०॥
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनागतमनागतम् ।
वर्तमानसुखभ्रान्तिनवा भोगिदरिद्रयोः ॥ २१ ॥
शरन्मृगः शृङ्गमिव त्वचं वृद्ध इवोरगः।
पक्षी वोन्मथितं फालं बन्धमुमति तत्त्ववित् ॥ २२ ॥
(बृहत्कथायाम्)
जायते क्षणदृष्टेषु स्नेहो दुःखाय देहिनाम् ।
ममायमिति मुग्धानां न स तेषां न तस्य ते ॥ २३ ॥
प्रयाति चपलो लोकः सवत्यायुररक्षितम् ।
इति वस्तुस्वभावेऽस्मिन् कोऽनुशोचति तत्वधीः ॥ २४ ॥
वा(क्यै)क तक्षतो पाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः।
नाकल्याणं न कल्याणं ध्यायेदुभयतः सुखम् ॥ २५ ॥
(मनो)
यदभावि न तद् भावि यद्भावि न तदन्यथा ।
इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते ॥ २६ ॥
सन्ति शाकान्यरण्येषु नदी विमलोदकम् ।
चन्द्रः सामान्यदीपोऽयं विभवैः किं प्रयोजनम् ॥ २७ ॥

·२७० सूक्तिरलहारे प्रतिगृहमदैन्यसुलमे ! निरीहमातरिद्रकल्पलते ।। कुनृपतिनरकोत्तारिणि ! भगवति ! भिक्षे! नमस्तुभ्यम् ॥२८॥ धनिषु मुधा किमु धावत तूष्णीमाध्वं न साध्विदं चरितम् । विधिलिखिताक्षरमफलं फलति कपालं न भूपालः ॥ २९ ॥ (पञ्चतन्त्रे) शय्या शैलतलं गृहं गिरिगुहा वासस्तरूणां त्वचः सारङ्गाः सुहृदो न तु(?) क्षितिरुहां वृत्तिः फलैः कोमलैः । येषां नर्झरमम्बुपानमुचितं रत्यै च विद्याना मन्यन्ते परमेश्वराः शिरसि यैर्बद्धो न सेवाञ्जलिः॥३०॥ (भर्तृहरेः) नाथे नः पुरुषोत्तमे त्रिजगतामेकाधिपे चेतसा सेव्ये स्वस्य पदस्य दातरि सुरे नारायणे तिष्ठति । यं कश्चित् पुरुषाधमं कतिपयग्रामेशमल्पार्थदं सेवायै मृगयामहे नरमहो! मूका वराका वयम् ॥ ३१ ॥ (यादवप्रकाशे) + ढं रुन्धि दृढ कवाटयुगलं यद्वद् गृहीत्वा गले द्राङ् निष्कासय नास्ति न क्षितिरुह! त्वं देव! सुस्थो भव । भस्माकं पुनरप्रदाय मुलभा निष्कारणाविष्कृत- क्रोधान्धप्रतिहारपालपिहितद्वारा न वाराणसी ॥ ३२ ॥ आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कहृदया धैर्यद्रुमध्वंसिनी। मोहावर्चसुदुस्तरातिगहना प्रोतुचिन्तातटी तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः॥३३॥ (भर्तृहरेः) इह कखण्णज्जरंई अवेसश्चि विचित्तसंसारे । जरमरणवाहिविअरे जणविओअदुक्खञ्जइ ण होत्ति ॥ ३४ ॥ (गाथाकोओ) इति वैराग्यपद्धतिः॥

·२७१ स्तोत्रपद्धतिः। २०१. अथ मोक्षपद्धतिः। पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोहतः । अहमेतदिति ह्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् ॥१॥ (श्रीविष्णुपुराणे) पश्चभूतात्मकै गैः पञ्चभूतात्मकं वपुः । आप्याय्यते यदि ततः पुंसो भोगोऽत्र किंकृतः ॥२॥ (महाभारते) मातमेदिनि ! तात! मारुत। सखे! तेजा! सुबन्धो! जल! भ्रातव्योम! निबद्ध एष भवतामन्त्यः प्रणामाञ्जलिः। युष्मत्सङ्गवशोपजातसुकृतस्फारस्फुरनिर्मल- ज्ञानापास्तसमस्तमोहमहिमा लीये परे ब्रह्मणि ॥३॥ (भर्तृहरेः) इति मोक्षपद्धतिः॥ मोक्षपर्व समाप्तम् ॥ कालिगरानकृता सुभाषितरत्नमाला समाप्ता । २०२. अथ स्तोत्रपद्धतिः। अपराधसहस्रभाजनं पतितं भीमभवार्णवोदरे। अगतिं शरणागतं हरे! कृपया केवलमात्मसात्कुरु ॥१॥ निमज्जतोऽनन्तमहार्णवाम्भ- श्चिराय मे कूलमिवासि लब्धम् । त्वयापि लब्धं भगवनिदानी. मनुत्तमं पात्रमिदं दयायाः ॥२॥ अभूतपूर्व मम भावि किंवा सर्व सहे मे सहजं च दुःखम् ।

·सूक्तिरलहारे किन्तु त्वदने शरणागतानां पराभवो नाथ! न तेजुरूपम् ॥ ३॥ इति स्तोत्रपद्धतिः॥ ! इति श्रीमहाराजाधिराजकुलशेखरासाधारणमन्त्रिणा निखिलदिक्षु विश्रुतकालिकराजपट्टबन्धन नित्योदयप्रतापनिर्जितसूर्येन सूर्येण सगृहीते कुलशेखरसूक्तिरत्नहारे मोक्षपर्व सम्पूर्णम् ॥ शुभं भूयात्।

·श्लोकानुक्रमणी। पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 32 99 175 31 29 79 28 13 52 17 1 108 8 22 2 10 18 98 4 3 3 26 46 জভী 122 অভিজিদা। 225 अकर्तव्येष्वसाध्वीव 39 ভাতিজনা বিতা 29 आकामां कामयति 80 अकार्यकरणागीतः 134 अकालमृत्युर्विश्वासः 109 अकिञ्चिदपि कुर्वाणः 171 अकीर्तिः कीर्त्यते 130 अकुलीनस्तु पुरुषः 121 अकृत्वा हेलया 87 अक्षमा श्रीपरित्यागः 217 अक्षरद्वयमभ्यस्तम् अक्षौहिणो रिपुं 129 अखळन्ता 60 अगूढविभवा 256 113 आग्निः स्तोको वर्धते 20 अग्निहि देवताः 266 अग्निष्टोमादिभिः 15 आग्निहोत्रं 237 अग्निहोत्रफला 8 अग्नौ प्रास्ताहुतिः 198 अग्रच्छाया तृणाग्निः 159 अग्रतश्शकटोनीकम् 246 अग्रे खीनखपाटलम् 64 अघृष्टमिव माणिक्क 122 अङ्कणवेदी वसुधा 141 अङ्कन्यासैः 166 अङ्कमल्लविनोदेषु 263 अङ्गीकरोति 257 भङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जनम् 155 104 99 68 171 81 102 38 194 90 19 199 12 181 2 अग्गे पुल 5 10 1 2 2 21 1 124 10 7 2 6 163 141 184 40 99 115 150 197 195 23 8 11 14 12 ·पुटसङ्ख्या. श्लोका. पद्धतिसङ्खथा श्लोकसङ्गया. 179 1.09 156 88 34 195 185 31 99 96 21 6 19 258 248 38 6 123 अचिरेण परस्य अचेतना अपि अचोद्यमानानि अञ्चउ' ताव मणहरं अच्चन्तक्खवि अच्छतु अणम् अच्छतु ताव अच्छन्तु गआ अच्छिन्नमेखल अजन्मा पुरुषः अजितेन्द्रियवर्गस्य अज्ञः सुखमाराभ्यः अज्ञातनामवणेषु अज्ञातशाखसद्भावान् अज्ञानेनावृतः १ 5 121 99 43 29 114 110 46 35 36 4. 15 11 23 17 1 71 30 140 136 188 53 187 163 অনী অনুষ্ঠ 17 34 2 35 163 33 31 10 47 38 248 174 261 181 186 156 196 105 8 33 19 5 39 37 236 123 अञ्जनस्य क्षयम् अदृशूला जनपदाः अढत्तणाइ अणुदिअहज्झि अणुनापि प्रविश्य अणुमात्रं यथा अणुरप्यपहन्ति अणुवत्तणं अण्णण्णमहिळा अण्णेन्ति अतस्करकरग्राह्यम् अतस्तु विपरीतस्य अतस्त्वष्टाङ्गया अतिक्रान्तं तु यः अतिक्रान्तमतिक्रान्तम् अतिथिः पूजितः अतिथीनां च 33 31 194 99 163 156 39 163 200 25 198 176 61 196 269 125 63 9 109 21 23 3 6 ·पुटसलथा. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 95 124 32 177 69 163 171 18 अतिधर्माद् बलम् अतिपरिचयात् अतिमथिते अतिमात्रभासुरत्वम् अतिमानः श्रियम् अतिरागात अतिसञ्चयलुब्धानाम् अतिसाहसमतिदुष्करम् अतिसाहसिकम् अतीव खलु ते अत्थसिहरम्मि अत्थो इमेण हअवि अत्यन्तसुखसञ्चाराः अत्यल्पमपि अत्यायासेन अत्यार्यमतिदातारम् 2 13 55 10 2 52 12 16 33 39 116 148 44 231 87 191 218 18 63 167 252 208 251 236 145 205 170 128 126 167 95 65 1 33 151 190 167 188 181 123 167 2 3 15 2 153 9 अत्युच्चाः परितः अत्युन्नतिव्यसनिनः अथ राजादरः अथर्वविधितत्वज्ञैः 102 101 150 76 अथेतरे सप्त 18 3 14 13 15 16 अदण्ड्यान् दण्डयन् अदत्तवारम् अदर्शनात् अदाता पुरुषः 2 265 17 215 198 13 170 14 8 " 3 49 222 256 1 अदीर्घदर्शिभिः अदृष्टमुखभङ्गस्य अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा अदेशस्थो अइंसणेण पेम्म 34 174 195 134 195 154 258 4 17 an अद्यात कांक:

·Co. पुटसाङ्ख्य. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसंख्या. 197 171 180 166 27 23 1 6 164 8 168 4 अधमे सङ्गता 3: 149 35 22 1 5 264 अबैक प्रातरपरे 219 अयैव श्वः परश्वः 234 अद्रोहः सर्वभूतेषु 205 अद्वैधमानसम् 203 अधनेनार्थकामेन 209 अधमा धनम् 42 165 अधर्म: क्षत्रियस्य 13 अधर्मेणैधते 94 अधिरोहार्य ! पादाभ्याम् 194 अधोऽधो दर्शने 29 अध्रुवेण शरीरेण 238 अध्वा जरा मनुष्याणाम् 260 अनन्त बत मे 197 बनभ्यालेन 236 अनभ्यासे विषम् 80 अनर्थक विप्रवासम् 73 अनर्थमर्थतः 84 अनर्थ चैव 22 अनसूया अमा 56 अनागतविधाता 102 अनागतोपधम् 64 अनात्मवान् 135 189 अनादरहताम् 192 अनायका विनश्यन्ति 179 अनारतं तेन 84 अनार्यवृत्तम् 28 अनाहूतः 262 263 268 अनिर्वेदः श्रियः 9 76 163 29 181 200 163 181 57 77 10 28 16 116 4 1 10 2 65 28 36 8 8 4 अनाथान् रागिणः 4 - 26 109 163 192 156 64 29 197 56 92 1 2 1 अनित्यं ते जगत् अनित्यं परमम् 23 14 20) ·पुटसल्या, श्लोकाः, पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 239 187 159 177 अनुकुरुतः अनुगन्तुं सताम् अनुत्थानाद्भवेत् अनुयुक्तो दस्युवधे अनुरक्तन अनुरागवती 181 163 141 156 42 1 13 72 66 8 252 189 193 74 अनृतं च 190 163 अनेकदोषदुष्टस्य अनौचित्येन अन्त:सारोऽपि अन्तकः पवनः अन्तरजा हि ये अन्तश्छिद्राणि 1 28 66 4 10 9 174 3 47 104 32 73 198 9 6 79 130 43 90 265 8 83 182 52 18 अन्धस्य दर्पणेन अन्धस्य पन्थाः अन्धीकरोमि 5 59 158 35 14 20 15 9 17 3 2 " 4 " 166 259 अन्नपानम् अन्नपानानि अन्नप्रणाशे अन्नाद्रकंच अन्नेन धार्यते अन्ने पाने च अन्यत्र भीष्माद् अन्यथा वर्तमानानाम् अन्यथाशास्त्र अन्यायोपार्जितम् अन्योन्यकृतवैराणाम् अपकारिणि अपकारिषु अपकुर्यात्समस्तम् 150 196 163 34 65 136 195 49 85 155 82 193 173 89 12 6 163 156 10 67 21 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसकया. श्लोकसमया. 2 13 " 3 104 162 106 102 83 234 271 135 27 84 145 85 83 59 179 202 108 14. 1 17 अपकृत्वा बुद्धिमत. अपचिक्रमिषुः अपण्डितो वापि अपक्ष्यस्य अपनेयमुदेतुम् अपरागसमीरणेरितः अपराधसहस्त्र अपराधो न मे अपर्यन्तस्य कालस्य अपवादादभीतस्य अपशानधनो राजा अपश्चात्तापकृत अपहर सुधणं अपहृत्य परस्य अपां प्रवाह अपात्रे रमते अपि चेत्स दुराचारः अपि पञ्चाशतम अपि वटतरोः अपि सहवसतामू 38 77 2 28 82 156 85 169 163 178 18 199 126 37 42 178 105 214 190 232 239 267 150 214 36 239 147 249 4 37 12 3 2 30 41 1 अपि स्थाणुवत् 2 1 1 173 19 अपीतक्षीबकादम्ब अपूर्व यवस्तु अपूर्वदेशाधिगमे अपृष्टेन न अपेक्षन्ते न च अप्यभीष्टान 169 31 181 124 187 1 156 82 31 114 32 163 123 163 100 34 189 20 8 अप्यात्मनः 44 189 146 199 अप्युन्मत्तात्मलपतः अप्येव दहन अप्रतिबुद्धे श्रोतरि 54 24 25 138 ·पुटसलया. श्लोकाः पद्धति सङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 7 105 193 162 163 31 82 33 13 4 131 29 13 55 31 184 1 Pune 163 189 94 10 5 114 1 8 14 202 " 132 अप्राजेन च कातरेण 146 अप्रासकालं वचनम् 52 अप्रार्थितानि दुःखानि 186 अनियं यश्च कुर्वीत 198 अनियमुक्ताः पुरुषाः 36 अप्रियवचनाकारैः 99 अप्रियस्यापि वचसः 39 अभणन्ताण विळज्जइ 247 आभि णवराअक्खित्ता आभिणवराआरद्धा 197 अभिद्रोहण 251 अभिनववधूरोष 116 अभिप्रायं यः 127 अभिमानधनस्य 128 अभिमानवतः 74 अभिमानितभूतेन 190 आभयुक्तं बलवता 271 अभूतपूर्व मम 135 अभेद्योऽनुद्धतः 192 अभ्यावहति कल्याणम् 139 अभ्यासवर्जिता 103 अभ्युच्छूिते मन्त्रिणि 218 184 अमात्यः शूर एव 152 अमात्यो युवराजश्व 31 अमितद्युतिराकारात् 165 अमित्रं नैव मुञ्चेत 78 अमित्रप्रमिता ह्येता 168 अमित्रमपि चेद् दीनम् 245 अमृतममृतं चन्द्रः 229 अम्बा कुप्यति न मया 105 16 5 36 3 2 60 1 16 17 अभ्युपभुक्ताः सद्भिः 47 163 202 109 163 114 83 171 160 129 29 149 58 152 183 176 85 4. 3 33 25 3 6 7 16 5 अम्भसा भियते ·पुटसकथा. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्खचा. 6 1 9 168 172 151 70 55 35 124 3 3 55 20 2 6 3 41 108 158 82 156 163 114 118 164 24 5 48 7 1 5 209 अयं बन्धुः परः 920 अयं स कालः सम्प्राप्तः 167 अयं स रशनोत्कर्षी 88 अयाच्यं चैव 80 अयुक्तं बहुभाषन्ते 56 अरक्षितं तिष्ठति 149 अरण्यरुदितं कृतम् 69 अराजकेषु 134 अरिश्च मित्रं 182 अध्यं दत्त्वाथ 100 अर्थ सप्रति 172 अर्थत्यागो हि 191 अर्थनाशं 139 अर्थप्रियतयात्मानं 142 अर्थरक्षापरः 202 अर्थवान् दुष्कुलीन: अर्थस्य पुरुषः 165 अर्धास्त्यजत 49 अर्था गृहे 157 अर्थानान्तरे 84 अर्थानामननुष्ठाता 118 अथानामार्जन 202 अर्थानामार्जने 72 अर्थानामीश्वरः 202 অথ জান্তাক্ষ 169 अर्थिनां कृपणा 203 জীবিকা 260 अलं परिग्रहण 249 अलक्ष्मीन क्षीणा 238 अलङ्करोति हि 57 अलङ्कारशकाकर 177 अलङ्घयं तत्तद् 98 अलभ्यलाभाय 3 149 34 27 2 139 65 2 1 6 1 6 4 5 165 44 164. 153 164 196 124 181 36 156 81 7 22 22 7 67 5 ·पुटसङख्या. लोका:. पतिसङ ड्या श्लोकसइया. 106 35 89 29 188 89 9 35 2 47 12 46 6 4 3 187 88 54 6 32 9 44 29 21 अविद्यः पुरुषः 181 19 09 14 6 136 132 अलसं दुर्मुख 55 अलिरनुसरति 112 अक्डव्वतच्छपणं 33 अवडसअपडण 251 अवणको सन्तान 111 अवलिलेषु मूढेपु 13 अवश्यं लभते 56 अवश्नमव्ये 249 अवायुस्ता 110 अविइण्णच्छाणेज 73 अविजित्य यः 30 अविज्ञातप्रपञ्चस्य 237 7 अविद्यो वा सविद्यः 82 अविधेये जने अविधेयो मृत्यजनः 199 अविनयरतमाइरात अविसृष्टोऽपि सन् 144 268 अव्यक्तादीनि भूतानि 67 अव्यवसायिनमलसम् 113 अव्यवस्थितचित्तस्य 9 अव्रतस्यापि ते धर्मः 134 अशङ्कथमपि शङ्केत 263 अशाश्वतमिदम् 22 अशीला भिन्नमर्यादा 176 अश्मना साधयेत् 7 अश्मानमप्युपायन 262 अश्रान्तिबन्धुताम् 264 अश्वत्थचलपदान 14 अश्वमेधसहलम् 266 अश्वनेषसहस्राणाम् 164 अश्वभ्यूह भेटानीकम् 74 1 163 46 123 200 6 9 32 74 4 I0 21 163 7 108 197 24 156 5 197 197 10 199 149 4 58 18 6 23 1 11 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पछीतसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 27 104 62 7 28 84 39 5 156 156 85 178 32 163 178 10 11 18 11 81 20 7 2 36 144 8 178 173 106 232 42 199 232 231 210 133 130 236 124 268 119 1 23 168 106 6 12 अश्वाः शस्त्रं शास्त्रम् अश्वा नागा: स्यन्दनानाम् अष्टानां लोकपालानाम् अष्टौ पूर्वनिमित्तानि अष्टौ मासान् यथादित्यः असंवृतस्य कार्याणि असंवृताकारतया असज्जनन सम्पर्कात् असतामुपभोगाय असतोऽपि भवति असत्यागात् पापकृताम् असत्सम्पर्कदोषेण असदृशजनेषु असद्धिः सेवितो राजा असन्तुष्टाश्च्युताः असन्तुष्टो द्विजो नष्टः असन्तो ये निवर्तन्ते असन्तोषपरा मूढाः असमर्थ परित्यज्य असमापितकृत्यसम्पदाम् असम्भेद्यः शुचिः असहायः समर्थः असिधाराक्रमकांता अस्तब्धमलीबम् अस्थाने ह्यपि च स्थाने अस्थीनि मज्जा शुक्लम् अस्मिन् जगति अस्याः सर्गविधौ अहं तावन्महाराजे अहं मुनीनां वचनम् अहन्यहनि बद्धव्यम् 2 104 181 100 200 1 5 1 17 1 128 142 109 188 157 86 16 9 102 119 88 163 138 67 6 37 183 9 1 9 8 24 8 59 245 94 232 100 2 76 178 82 10 22 ·१५ पुसल्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या अहन्यहनि बोद्धव्यं अहन्यहनि भूतानि अह मणहरचन्दमुही अहापयन् नृपः अहिंसा परमो धर्मः अहिंसा सत्यवचनम् 123 174 187 156 35 5 10 61 2 147 223 249 176 21 20 23 21 250 67 103 228 21 20 25 1 21 187 2 3 11 34 12 40 83 3 145 176 123 33 32 148 41 अहिंसस्य तपः अहिणवचन्दालाआ अहिते।हेतबुद्धिः अहिते हि हिताकारम् अहिरण्यमदासीकम् अहोनकालं राजार्थ अहृतहृदयाः सन्तः अहो कुटिलबुद्धीनां अहा प्रकृतिसादृश्य अहो मोहः पुंसाम् आअधरविआइ वि आआसो चिअतण आकर्णपलितश्यामः आकारदारुणोऽयम् आकारप्रभवः कोशः आकारमात्रविज्ञात आकारिक्षितः आकेशग्रहणान्मित्रम् आक्रम्याक्रम्य साधूनाम् । आक्रुश्यमानोनाक्रोशन आक्रोशपरिवादाम्यां 18 18 18 23 24 69 54 21 143 5 261 45 214 164 199 113 215 146 199 47 196 77 196 228 58 1 196 32 168 149 163 90 170 123 88 33 163 52 163 176 37 29 13 12 99 2 107 " 2 आगमादेव नरकाः आघातं नोयमानस्य 10 ·१ पुटसङ्ख्या. श्लोकाः, पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसख्या. 56 181 28 ७७ " 3 22 000 5 -2 1 26 12 54 Patanelayana 34 169 179 72 79 110 88 156 137 26 29 100 141 179 163 45 85 02 2 241 आघातं मरणेन 21 आचारसम्भवो धर्मः 22 आचारालम्यते 1.50 आजन्मनो विहित भक्तिः 184 आजन्माविषसम्भोगात् २-233 आजन्मसिद्ध कौटिल्यम् 89 आज्ञा तेजः पार्थिवानाम् 97 आज्ञारूपेण या शक्तिः 1136 आतुराद्वित्तहरणं 109 आतुरे व्यसने प्राप्त 176 आत्मना संगृहीतेन 1156 आत्मनोऽभ्युदयाकाक्षी 124 आत्मनोऽधामति 128 आत्मप्रशासनं धृष्टं 124 आत्मानं च परं चव 158 1233 189 आत्मान नावमन्येत 73 आत्मानं प्रथमं राजा 106 आत्मानं मन्त्रिणम् 183 आत्मानं सर्वथा रक्षेत् -51 आत्मायत्ते गुणाधाने 184 आत्मार्थ सन्ततिः 194 आत्मब यदि नात्मानं 175 आदातव्यं न दातव्यं 14 आदिलाचन्द्रावनिल: '261 आदित्यस्य गतागतः 37 आदिमध्यनिधनेषु 33 आदिराजयशोबिम्बम् 14 आधिच्याधिपरीताय "63 आनृशंस्यमनुक्रोशः 184 6 8 29 12 10 1.1 159 3 8 163 156 9 196 31 30 76 43 .14 25 35 -2 13 9 34 89 160 आन्तरेभ्यः परान् ·घटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या लोकसंख्या. 70 42 1 आन्योक्षिकी योन् आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं आपत्तुलासहायानां आपत्सु मित्रं जानीयात् 163 2 106 35 12 181 168 115 11 89 11 4 169 150 1 156 169 15 64 48 64 32 82 156 21 18 196 190 237 191 162 112 105 214 167 177 213 45 100 172 17 52 130 217 136 189 97 31 226 149 190 168 54 92 206 आपदर्थ धनं रक्षत् पद काल तु आपा अमेत्तगहर आता सन्ततः आबद्धकृत्रिमलटा भाभिचारिकहांमः आभ्यन्तराद्य आमरणं णिवा कन्ति आमूलामानबद्ध आचापाँगुणदोषज्ञः आयट्वरेषु सर्वेषु आयासशतलब्धस्य आयुः कमे च वित्तं च आयुक्तकेभ्यश्चारेभ्यः आयुर्वृद्धिक्षयोत्कर्षहेतुं आयुर्वेदकृताभ्यासः आयुवा क्षण एकोऽपि आरम्भन्तस्स धुरं आराध्य दुग्धजलधि: आराध्य भूपतिमवाप्य आराध्यमानो बहुभिः आरोप्यते शिला शैलं आततॊ वा यदि वा त्रस्त: आर्ये कर्मणि युञ्जानः आलक्ष्य दन्तमुकुलान् आलिङ्गिताः परैः 13 35 6 11 104 2 4 7 22 6 29 171 109 163 73 29 17F 124 163 I52 35 74 167 27 16 39 3 35 19 16 ·सुटसङ्ख्या श्लोकाः. पद्धतिसल्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 8 105 224 226 आवयं यो मुहुभन्त्रम् आशाखनिरगाधेयम् 85 175 1 20 19 33 17 200 175 - 270 225 224 222 2601 144 19 233 192 145 225 158 173 164 15 9 4. 2. 11 55 13. 16 5 26 आशागतः प्रतिप्राणि आशा नाम नदी आशा नाम मनुष्याणाम् आशापिशाचिकाविष्टः आशायास्तनया माया आशालतावलयितम् आशीविमिव कुद्वम् अश्रितस्याप्रदानन आसअवसंग गरु आसने शयनयान आसन्नसेवां नृपतेः आसन्नान् पुरता भोगान् आसम्प्रवृद्धेरपि आत्रायेदुराचेतान् आहवेषु यदन्योन्यं आहूतस्याभेषेकाय आहूतेषु विहङ्गमेषु इक्षोरणात् क्रमशः इङ्गितज्ञास्तु मगधाः इङ्गिताकार चेष्टाभिः इच्छापडिवण्णसुहं इतः स्वपिति केशवः इतरेतरयोनीतौ इतिहासपुराणानि इतो हास्यतरं लोके इत्ता रुहिरे इह इत्यादिदूष्यान् सन्दूष्य इदं कृतमिदं कार्यम् इदं हि प्राणयशसां 17 29 63 3 173 1.96 123 16 178 163 123 175 132 1.56 149 39 40 31 123 138 102 168 8 158 32 99 161 -37 149 41 26 30 68 36 146 156 128 213 5 28 41 11 6 13 21 34 182 41 123 186 58 164 8 6 16 ·पुटसख्या. श्लोकाः पद्वतिसङ्ख्या. श्लोकसाल्या. 10 62 39 156 151 178 167 131 71 73 37 267 115 62 167 101 43 45 31 199 98 39 151 171 200 16 20 79 4 15 14 4. 34 14 4 17 8 25 219 270 48 91 34 इदमन्तरमुप इन्दोरगतयः पञ इन्द्रस्यार्कस्य वायोः इन्द्रियाणि पुरा जित्वा इन्द्रियाण्यन्तरङ्गाणि इन्द्रियाण्येव तत्सर्वम् इयं हि लोकव्यतिरेक इयमुन्नतसत्त्वशालिना इष्टं दत्तं इष्टाः पशु मृगव्याळा: इष्टेषु विसृजत्यर्थान् इट्वा समामयज्ञेन इहइ गरुअत्तण चिअ इह कखण्णज्जरंई इह यत् क्रियते कर्म इह वा तारयेत् इहैव नरकव्याधेः ईक्षणध्यानसंस्प : ईदृशं व्यसनं प्राप्तम् ईययैव समुद्विग्नाः उच्चावचाःकरन्याया: उच्चै पदमधितिष्ठन् उच्चैः प्रकथनं हास: उच्यमानोऽवलम्बेत उच्छास्त्रपदविन्यासः उच्छाहो मुअजुआ उज्झइ परकमो कप उत्कृष्टबलवीर्यस्य उत्खातं निधिशङ्कया उत्तारकमतिस्निग्धम् 34 1 1 74 163 28 193 27 95 75 6 1 4 4.8 157 167 3 17 123 31 181 206 146 145 66 215 40 160 29 12 23 5 32 2 158 227 109 141 175 88 28 17 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्गया. 151 141 7 12 3 1 167 159 158 181 243 54 158 180 96 उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं उत्थानहीनः पुरुषः उत्थानेनामृतं लब्धं उत्थाय पश्चिमे यामे उत्पत्तिर्जमदग्नितः उत्पलस्यारविन्दस्य उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां उत्साहसम्पन्नमदीर्घ उत्साहो बलवानार्य 158 182 35 141 156 78 1 40 1 101 2 3 6 1 14 3 36 2 3 1 9 236 उत्साहो रिपुव 253 उदयतटान्तरित 121 उदायुधो याव 81 उदाहरणमाशोत 37 उदीरितोऽर्थः । 160 उदीर्णमनसः 209 उदेति रक्तः सावता 2 उद्दामसरसपअघडण 64 उद्वेजनीयो भूतानाम् 90 उद्वेजयति तीक्ष्णेन 254 उन्नतेषु शशिनः 227 222 217 उपक: स्थिर 210 उपकर्तुमनपकर्तुम् 234 उपकारकमायतेः 1-93 उपकारप्रधानः स्यात 194 उपकारे कृतज्ञत्वम् -41 उपकारोऽपि नीचानां 109 उपकार्योपकारित्व 44 उपकृतिरेव खलानां 211 110 उपचारः कर्तव्यः 181 1921 09 58 31 142 168 1 40 73 192 175 173 171 168 179 163 उन्नत्यै नमति प्रभुम् उपकर्तुः कृतनस्य 1 11 7 29 12 11 22 32 88 32 168 88 13 69 85 25 16 58 24 27 उपकृत्य भवन्ति ·CREETHALAENA पुटसख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 153 उपच्छन्द्यापि दातव्यम् 2 13) 146 162 219 28 171 40 146 1 22 69 162 53 151 208 217 17 167 32 6 171 2 10 17 250 171 50 4 18 : 187 155 34 157 156 94 7 6 57 4 उपजप्यानुजपेत् उपभोअकादराणं उपरि भुजङ्गा साहासु उपरुध्यारिमासीत उपर्युपरि लोकस्य उपायपूर्व लिप्सेत उप्पहगमणा लच्छी उभयान स्वभोगेच्छा उमाकोमलहस्ताभ्याम् उरालि णिवेसिअणळिणी उव तरि अणआ उष्णीषवान् यथा ऊधरिछनत्ति यो धेन्वाः ऋणशेषोऽग्निशेषश्च ऋते सेनाप्रणेतारम् ए एकं भूमिपतिः एकं विषरसः एकं हन्यानवा एकं हि चक्षुः एकः क्षमावतां एकः पापानि कुरुते एक: स्वादु न भुजीत एक एव खगो मानी एकतः कतवस्सर्वे एकतश्चतुरो वेदाः एकमेव दहत्यग्निः एकमेवाद्वितीय एकया द्वौ विनिश्चित्य एकस्मिन्नण्यतिक्रान्ते 9 ... 83 18 85 11 1 27 181 176 116 9 103 106 104 30 233 13 236 127 168 14 146 14 174 12 7 5 8 6 84 29 179 9 181 102 152 10 123 10 156 8 1 7 26 CU 29 14 ·१८ श्लोकाः पुटसङ्ख्या. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या 90 6 8 7 " 4 163 73 39 44 162 165 15 74 163 168 102 89 181 176 96 45 140 28 13 : 61 21 -1 195 90 61 72 187 204 19 91 199 213 159 112 241 229 118 99 135 89 165 200 268 88 251 154 245 28 164 182 166 176 एकस्मिन्नेव जायते एकस्मिन् यत्र निधनं एकस्य हि प्रसादेन एकस्यापि न यः शक्तः एकान्तेन हि सर्वेषाम् एकामिषप्रभवम् एकाहमपि कौन्तेय! एकेनापि सुपुत्रेण एकेनैव हि कश्चित् एके लहु असहा वा एको चिअ जीअसुहं एको चिअ दोसो एको नेता क्षत्रियः एको हि दोषः एको हि वारणपतिः एको ह्यमात्यः एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं एतदर्थ हि जानः एतद्धनञ्जयः एतान् गुणान् एतावदेव पर्याप्तम् एते चान्ये च बहवः एते हि समुपासीना एतैः सन्धि न कुर्वीत एडहमेअम्मि जए एरण्डभेण्डोकन: एवं निहत्य एवं प्रयत्नम् एवं विषप्रयोगेण एवंवृत्तस्य राज्ञः एवं सर्वमिदम एवमल्पश्रुतः 82 108 72 10 20 1 26 154 18 8 3 149 163 200 70 188 134 183 29 149 158 150 156 158 5 11 5 13 11 7 62 182 6 102 88 7 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 252 189 5 224 175 8 205 167 1 183 159 2 206 167 13 58 37 97 78 7 252 189 180 156 104 46 55 146 175 35 123 156 23 49 32 57 44 69 40 एष वृक्षशिखरे एहि गच्छ पताोत्तष्ठ ऐश्वर्यतिमिरं ऐश्वर्यधनरत्नानां ऐश्वर्यमत्तः पापिष्ठः ऐश्वर्य वा सुविस्तीर्णे ओअग्गइ अहिमाणं ओळुग्गपरिस्साणझिजं औत्सुक्यमात्रमव औदासीन्यं दयालूनाम् औरसानपि पुत्रान् कः कालः कानि कटु रटति निकटवर्ती कट्ठारिचरण कठिनास्तीक्ष्णवक्त्राश्च कण्ठगद्दता कर्थितस्यापि च कदा न्वहं समेष्यामि कनकभूषण कपटपटुता दोहे कपाले यद्वदापः कपोले जानक्या: कबन्धः परिघाभासः करोति यः परद्रोहम् करोति योऽशेष करोतु नाम नीतिज्ञः कर्णनाळीक कर्तुरिष्टमनिष्टम् 141 115 7 223 174 6 126 101 7 94 76 " 31 32 29 33 48 19 22 24 1 244 182 2 160 143 1 84 62 211 29 168 35 4 51 85 66 5 51 35 ·पुटसङ्ख्या. श्लोका:. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 13 55 4 176 141 158 2 156 115 113 13 2 . 477 33 9 8 " 33 163 194 110 6 197 256 137 248 29 1 111 186 2 25 13 कपूर इव दग्धोऽपि कर्मणा मनसा कलपत्रनिर्गत कलानां ग्रहणात् कलाभिरुच्छ्रिता कलेरन्ते भविष्यन्ति कलौ जगत्पतिम् कल्याणी बत! गाथेयम् कळळविअ खरहिअओ कविः सूयति काव्यानि कशाभिरिव कश्चिदाम्रवणम् कस्मैचित् कपटाय कस्यचिन्नहि कस्स व जणंति कह सा णिव्वणिज्जा कहतम्मिविळा- काअरपडिमुक्कधुरं काऊणमणं काक: श्वा च बिडालश्च काकतालीय काका: प्रभुप्रणिहितैः काकालौल्यं यमात् कान्तं खलगिरा 207 167 24 243 259 34 181 195 34 99 20 72 24 6 49 123 51 130 206 25 11 34 104 167 39 115 30 31 140 1 1 7 139 95 112 3 का प्रस्तुताभिषेकात् कामः क्रोधश्व 73 prona श 75 177 कामजेषु प्रसक्तः कामवृत्तस्त्वयम् 47 48 156 80 68 97 कामात् क्रोधात् - 65 74 कामाभिभूतः कामा मनुष्यम् 40 C: 0 47 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या 8 17 6 15 12 139 263 24 141 140 198 104 175 114 197 26 115 1 3 130 6 48 2.6 180 22 102 10 208 157 7 102 30 9 कामार्थों लिप्समानस्तु कामुके नूतना कायः सन्निहितापाय: कायक्लेशेन कायस्थस्य च कायस्थेनोदरस्थेन कार्यगतेचित्र्यात् कार्यमालोचितापायम् कार्यस्य हि गरीयस्त्वात् कार्याकार्य तुलयत्ति कार्यार्थिनः कार्यार्थी बन्धुजन: कार्य कर्मणि कार्य महति कालप्राप्तं महारत्नम् कालमाप्तमुपादद्यात् कालो वा कारणम् काविसमा दब्बगई कावेरी तां समासाद्य काव्यं यशसे काव्येन मूर्खधनिनम् काष्टानि निहरेत् किं करिष्यत्यपात्राणाम् किं कर्पूररजः किंकाकाणक: किं कुलेन विशिष्टेन किं कृतेन न यत्र किं जातोऽसि किं तेण जेण 168 84 156 175 156 164 138 83 29 157 39 181 199 3) 20 20 7 11 181 61 242 286 68 4 33 30 28 145 40 30 31 105 19 161 67 31 196 210 169 216 213 76 268 3 29 163 168 153 170 165 50 200 13 किं ते द्यूतेन 42 2 10 किं धनेन करिष्यन्ति ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 195 74 85 37 194 185 171 22 18 22 25 1 2 9 97 8 85 17 39 6 32 35 44 3 155 114 176 10 4 259 किं भरीमो पस्ससुहं 92 किं मृष्टं सुतवचनम् 107 किवण आणह 59 किं शक्य सुमतिमता 255 किं शीतलै: क्लम 247 किंशुकव्यपदेशेन 217 किंशुके किं शुकः 119 किं स्यन्दनः 106 किं स्यात् परति किंस्विच्छिद्रम् किं हि नाम न भिद्यत 54 किञ्चिद् दैवेन सौमित्रे! 171 कित्ती एक ण जीअन्ति 139 किन्तु तासां कला 228 किन्न खादयते किमकारि न कार्पण्यम् 44 किमत्र चित्रं यदि 211 किमवेक्ष्य फलम् 242 किमासेव्यं पुंसाम् किमुच्छगफलेहि 25 किवणाण धणं 214 किसिअंताणं वि 171 कीर्तिमानश्नुते 170 कीर्तिरक्षणमातिष्ठ 171 18 कीर्तिश्च जायते 138 कुकवेः कविचौरस्तु 201 कुचेलिनं दन्तमल 125 कुअरमहन्ददसण 221 कुतः कृतघ्नस्य 132 7 " 32 61 168 26 181 68 67 " 26 16 49 168 154 4 - कीहि पुरुषम् 3 " 8 2 14 112 163 100 173 158 14 8 कुभृत्यो दुरुपानच्च 106 7 ·AN- पुटसख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या 166 71 6 150 43 16 18 14 27 106 85 8 137 14 10 2 5 9 41 17 199 25 170 142 161 40 156 98 151 126 247 204 141 119 6 2 1 2 कुमारसचिवामात्य कुमुदान्येव शशाङ्कः कुरामातङ्ग कुर्याद्यथास्य न कुर्वते स्वमुखेन कुलं शीलं श्रुतम् कुलजोऽयं गुणवान् कुळपाळिआ पेच्छुह कुलममलिनम् कुलशीलगुणोपेतः कुलिङ्गद्वारकाणि कुलीनः प्रायशो कुलीन: शीलसम्पन्नः कुलीनाः शुचयः कुलोनेषु कृतज्ञेषु कुसुमस्तबकस्येव कुसुमा उहपि कुसुमानीव फलानाम् कूटकलागत कृच्छ्रेषु सन्मित्रम् कृतं नाम युगं तात! कृतघ्नं पापकर्माणम् कृतप्रज्ञस्तु मेधावी कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञः कृतप्रत्युपकारो कृतमन्त्रस्तु कृतस्य करणं नास्ति कृतान्तपाशबद्धानाम् कृतार्थाः सुकृताः कृपणेन समः कृषीवलानां भुवि कृष्टं दिवा भानुमतः 8 32 13 163 26 153 120 145 32 138 82 128 102 184 165 115 97 33 173 82 35 173 138 168 35 173 171 110 192 6 11 9 47 1 221 99 5 9 20 14 1 52 222 156 191 54 221 43 41 6 1 217 137 254 11 2 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः, पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या 67 4 15 45 78 260 143 144 122 240 81 32 54 196 122 128 99 1 8 25 48 181 58 4 7 91 237 112 113 162 के विकअपरिभवम् को जातु परभावां हि कोटरानिर्यथा कोटिसारोऽपि सन् कोऽत्रेऽत्यहमिति को धीरस्य मनस्विनः कोऽन्धो योऽकार्यरतः कोपं प्रभो ! संहर कोऽर्थोऽस्ति बहुभिः को विदेशः सविद्यानाम् कोशस्तु सततम् कोशादाश्रयणीयत्वम् कोशेन पौरैः कोशे वितीर्ण कोष्ठागार कोष्ठाशूरेऽभियुक्तः कौमसङ्कोचम् क्रमागतेति कयविक्रयं क्रयविक्रयकाले 74 181 90 18 3 8 12 2 113 63 145 91 39 156 27 . 172 175 208 181 167 157 14 44 28 ii 14 2 9 33 59 48 82 116 85 131 कुद्धः पापं न क्रूरं व्यसनिनं 94 66 3 105 2 177 232 213 क्रूरक्रकचसङ्काशे क्रूरोऽपि भोग्यताम् क्रोधं कुर्यान्न च क्वचिदपि वस्तुविशेषे क्वचिद् भूमौ कचिराय परिग्रहः क्षणं बालो क्षते प्रहाराः क्षत्रियस्य प्रभत्तस्य 156 178 168 74 7 40 19 22 261 241 66 88 43 196 181 10 71 26 1 1 ·पुटसझ्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोक सहया. 163 67 99 179 40 5 12 1 190 86 121 234 233 131 180 242 246 234 161 252 220 251 57 3 98 64 1 क्षत्रिये सङ्गतिः क्षपयत्युग्रदण्डः क्षमया हि क्षमा धृतिः क्षमा क्षमावतामयं क्षमी दाता गुणग्राही क्षययुक्तमपि क्षान्तियेत् कवचेन क्षीरक्षालितचन्द्रेव क्षेत्रं तदेव क्षेत्रस्थेषु च खं प्रसुप्तमिव खण्ड खडम्मि को खजूरपुष्पाकृतिभिः खाटो दिवसेश्वरस्य खलजिह्वा च नौका खळपवराहा खलसङ्गेऽपि खलेषु सत्सु निर्याता खलैहि योज्यते खलोल्लापा: सोढाः ख्याता नराधिपतयः गच्छ गच्छसि चेत 105 156 181 184 179 145 189 172 188 9 6 6 5 7 36 32 168 31 26 41 213 35 40 138 226 231 46 18 8 32 112 175 177 195 .. 4 25 1B 1 गच्छति पुरः 9 956 257 144 165 138 195 117 264 गच्छन्नपि पर गजानां रथिनः गणयन्ति नापशब्द गणाद् गृह्णन् 123 149 112 163 10 24 5 87 7 गण्यः सैन्थेन 197 7 गत शोचति का गतश्रीगणिका गतिरेवात्मनः 31 10 17 85 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 58 198 118 92 71 236 148 122 37 163 97 74 43 181 124 99 11 132 6 14 10 9 4 गतेभ्यो बहुमन्यन्ते गन्तव्यं राजगृहम् गन्धं च माल्यंच गन्धर्वलोकान् गन्धलुब्धो गन्धेन गाव: गन्धैकसारो गरुअम्मि वि गरुए विसमरकज्जे गर्जति शरदिन गर्भक्लशः स्त्रियाम् (गा) रुन्धि दृढं गाण्डीवेनाभिधास्यामि गाहाणअगेआण गिरिमहान् गिरीन्द्रशिखर गीतबायप्रसक्तेषु 29 26 ११ 40 6 32 " 239 91 270 121 32 226 70 181 74 200 99 29 175 43 150 177 31 163 107 177 166 83 163 19 37 21 7 10 9 14 गुणः कृशोऽपि 141 2 166 231 85 199 133 "230 205 102 199 197 51 108 4 . गुण एव नालम् गुणयुक्तेऽपि च गुणवत्सु गुणा गुणवद्भिः सह गुणवानध्यसत् गुणवानस्मि गुणवान् वा गुणाः खलु गुणाः गुणानामयथातथ्याद् गुणा यत्र न पूज्यन्ते गुणार्जनक्लेशं गुणिनां हीनविद्यानां गुणेषु यत्नः 9 4 142 119 " 35 2 13 83 48 59 198 32 33 37 163 33 17 16 123 ·घटसङ्ख्या. श्लोकाः, पद्धतिसङ्ख्या लोकसङ्ख्या 2 34 5 177 32 162 163 106 39 84 4 16 गुणैः सर्वकल्पः गुणैरप्युपनीतानां गुप्तात्मा स्यात् गुप्त्या साक्षान्महान् गुरुज्योतिषिको गुरुर्धर्मोपदेशेन गुरुलाघवं गुरुवन्मित्रनाशेन गुरूनतिवदेत् गुरून् कुर्वन्ति गुरोरप्यवलिप्तस्य गृध्रदृष्टिबकालीनः गृध्री गृधं गृहमध्यनिखातेन गोपायितारं गोब्राह्मणहितार्थाय 4 19 20 5 39 8 88 55 29 168 73 156 110 171 162 49 174 99 168 192 158 १ 230 42 187 194 132 62 29 108 80 -210 90 174 136 217 187 76 223 121 210 255 182 161 23 18 22 269 90 18 2 23 218 250 3 गौरवं किन्नु 16 16 14 4 2 8 1 ग्रलमानमिव प्रासाद्गुळिक: घणघडिअळोह घृतपात्रं तु विप्राय घोषान् न्यसेत चक्षुर्दद्यान्मनः चतुरःसृजता चतुर्णामाश्रमाणां चतुर्मियते चतुर्वर्णाश्रमः चतुर्विधानि चतुर्ष पुरुषार्थेषु चत्वारस्ते तात! चन्दने विषधरान् चन्दाअवधवळाओ 145 25 54 25 200 73 14 1 20 4 1 25 11 10 19 14 171 187 ·पुरसख्या. श्लोकाः, पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसडल्या. 45 27 *35 17 206 148 220 67 88 चन्दामअसुर चरइति णिस्सामपणं चरितं हि सतां चलं चित्तं चलं चलितानेक चलेषु स्वामि चाअअसासा 32 28 31 13 167 124 171 40 71 65 13 20 4 13 11 30 28 चातुर्वयं तथा 2 ११ 4 81 40 158 58 32 140 1 2 15 6 3 " 12 5 183 110 117 123 183 149 32 1 5 चातुर्वण्यं त्रयः चापमानय चारुता परदारभ्यः चारेण प्रवरेत् चारेण विदितः चिअपसिअदेसु चिकित्सका वै चिकित्सां वेत्ति चित्तज्ञः कुरुते चित्रे निवेश्य चिरआळकखिआण चिरेण रक्षितस्य छनं तु नृपतेः छायावन्तो गतव्याळा: छिन्नस्तप्तसुदृत् छिन्नेन पतता जं साहसं जस्सा हन्ति जडोऽयमिति 245 136 142 144 244 165 42 160 209 222 121 222 201 172 258 184 260 143 168 173 31 30 2 7 16 99 173 163 156 195 159 196 17 17 163 11 16 जत्थाण उर्छ जन्तुभिः श्रीयते जन्मान्तरशत 12 14 ·पुटसकल्या. श्लोकाः पद्धातेसङ्ख्या. लोकसङ्ख्या. जयेन लभ्यते 99 3 जरा रूपं हरति ११ 699 181 70 51 4 43 181 29 98 87 9 1 10 4 2 180 87 240 88 239 32 115 107 181 117 78 246 213 25 215 255 114 155 173 262 177 96 191 269 95 143 184 .74 70 224 258 183 जजरं चात्य विषयं जलधिजलान्ता जलरासीण विळाच्छ जलवद् धान्य- जलान्धबधिरान् जळूकवत् पिबेत् जले स्थलेच मल्परित साधमन्येन जस्ता जहिं वि जह जह उळ्ळसइ जह जह जरा बह जह विहडेहि जा आखि खन्दणिज्जो जाङ्गलं सस्यसम्पन्न जातवर जातवैरस्तु जातस्य हि ध्रुवो जात्या न क्षत्रियः जानामि शीलं जानीयात्प्रेषणे जायते क्षणदृष्टेषु जायावियोग जिघांसवः 157 96 54, 183 168 26 169 192 92 136 156 197 156 13 47 18 4 13 26 9 73 7 49 23 11 2 6 168 200 76 121 160 45 43 175 195 159 जितेन्द्रियत्वं जीयन्तां दुर्जया जीर्यन्ति जीर्यतः जीवं अच्छसुधी जीवतैव परो 6 4 2 20 8 ·पुटसङ्ख्या, ठोका: पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 4 42 7 91 43 236 129 202 141 96 202 367 164 10 11 74 32 181 103 163 116 77 164 199 180 76 187 102 102 171 26 2 16 6 3 जीवतावाक्यकरणात् जीवनप्रहगे जोवती दरिद्रायः जीव्यते धनहीनेन जेण विणाण ज्ञाताः संसारकला ज्ञातीनां वक्तुकामानां ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धाः ज्ञानेन तु ज्यायांसमपि ज्येष्ठो भ्राता पितृसमः ज्योत्स्नाम्बुनेन्दु ज्वलितं न हिरण्य णअ तह तवेइ हि ण उणा अस्थि ण गुणेहि हारइ जणो णमह अवढि अतुङ्ग णवरपिआजाञ्चवणि ण हु कोइ वि गहु णिअणाममेत्त ভিসনি বিনা राणवसउ सम्मि णिसिअखरण 235 94 249 127 128 219 32 15 22 27 4 38 2 31 36 14 48 70 39 214 168 50 152 8 33 123 208 39 105 29 99 167 47 38 णूण सहोदर 111 166 पच्छान्त अणेह तं मित्तं काएवं तटाककूपवापीषु तण्णात्थ जण कीरइ নাভিভাসি ततः पार्यकुशाङ्गुष्ठैः ततस्त्रेतायुगम् 31 88 150 175 168 96 34 54 33 3 33 53 227 214 117 47 2 33 5 ·३१ पुटसलधा. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 6 5 47 152 149 207 212 129 124 167 168 158 14 25 83 ततो वे द्वापरम् तत्कुलेन च तुल्यस्तु तत्क्षणमपि तत्ताहक्मणिराजरज्जु तत्तावदेव वाशिनः तत्रास्थिता: प्रजाः तन्त्रात्ममृत्यैः तत्संश्रयो तदस्मात् सदाविष्टः तदा रन्याण्यरम्याणि तदेतत् काकतालीयम् 182 5 " 7 163 143 4 85 110 66 192 52 184 31 7 25 21 61 12 ११ 65 88 40 163 35 159 29 163 13 20 11 34 160 11 201 17 20 2 140 2 257 6 6 तदनुस्तानि शस्त्राणि तद्धस्तकेशसंस्पर्शात् तद्वैदग्ध्यं समुचित तन्मित्रमापदि सुखे तपः परं कृतयुगे तपसा तदवाप्नोति तपस्विलिङ्गिनो धूताः तपोविशेषैः तप्यते याति सन्धानं तमःपरिगतं वेश्म तमृषि मनुष्यलोक तया गवा किं क्रियते तरङ्गतरलैरथैः तरुवरवणासि तर्केङ्गित: तर्केऽप्रतिष्ठः श्रुतयः तस्मात्तदभियोगः 32 267 17 4 93 260 216 157 32 199 2 75 196 170 140 163 141 67 149 16 5 11 16 1 151 7 300 159 86 163 71 तस्मादुद्धिजते लोकः तस्मै दास्यामि अयुतम् तस्य राज्ञः 4 2 12 43 ·३३ पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 216 170 192 181 13 194 14 10 69 तह कज्जरपअणा तह परिसष्ठि तह हल सजहण तान् प्रजापतिरित्याह तापच्छिअरू तापपीयूषजलदः ताव अ अत्थणि तावदाश्रीयते लक्ष्म्या 13 4 15 2 9 20 तावद् गर्जति 254 243 17 256 17 255 197 121 223 232 93 66 207 197 85 127 58 129 147 245 89 161 23 223 240 तावद्यशस्वी मेधावी तिलाचम्पकसंश्लेषात् तिष्ठन् भाति पितुः तीक्ष्णमल्पप्रदातारं तीक्ष्णादुद्विजते 7 3 20 17 23 120 1 193 102 99 174 178 74 40 167 163 66 102 37 103 123 183 72 145 25 174 181 15 तीवाण्युद्वेगकारीणि तुङ्गत्वनितरा नादौ तुल्यजातिवयो तुल्येऽपि हि मनुष्यत्वे तुष्टे सरुषि 7 8 1 36 10 5 8 7 8 50 । तुझ चिअ एस तृणच्छन्नानि तृणानि भूमिरुदकम् तृणालघुतरस्तूलः तृणोल्कया ज्ञायते तृषितस्य न चान्नेन तृष्णा चेत् सम्परित्यक्ता तृष्णासूचिविनिर्भिण्णम् तृष्णे ! त्वमसि तृष्णे ! लोकत्रयस्यास्थ तेजसा सह जातानाम् 19 225 59 225 14 175 37 175 20 12 62 22 ·पुटसवथा. श्लोका: पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसंख्या. 28 156 194 163 2 64 8 36 39 111 31 B 37 14 12 9 46 38 76 196 192 181 123 177 97 88 128 100 171 1 3 173 तेजस्विनि 256 ते स्थण्णाजे समुहे 188 ते धन्या ये न पश्यन्ति तेनार्थवान् 137 ते बन्धास्ते महात्मानः 37 ते बिरला 95 ते सेतुवाती 260 तैलक्षयाद् यथा दीपः 254 तो उअअ 240 त्यजति भयं कृतपापम् 147 त्यजेत्स्वामिनमत्युग्रम् 230 त्यज्यते यदि 118 त्यागभोगविलास 108 त्यागविज्ञान 144 त्यागशील: प्रभुः 125 त्यागेन यः 217 त्यागो गुणो वित्तवताम् 193 वरः स्थानं विमुञ्चन्ति 98 प्रय्यां च दण्डनीत्यां च 99 त्रिवर्गभयसंशुद्धान त्रिवर्गसाधकम् 143 त्रिविधाः पुरुषा राजन् 19वीण्याहुरति 215 त्वचं कर्णः 219 स्वन्मूले पुरुषायुषम् 240 दक्षः श्रियमधिगच्छति 52 दग्धमेवानुदहति 90 दण्ड: शास्ति प्रजाः दण्डेन रक्ष्यमाणा हि 185 दण्डचे यः पातयेत् 18 दत्तो जळम् 1 2 9 5 65 163 81 62 1 14 12 " ११ 3 1 120 18 170 171 181 35 73 2 22 47 16 1 " 161 2 3 17 13 ·पुटसथा. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 2 88 148 5 7 88 6 7 20 3 19 12 दातुः शत्रोच 108 ददाति प्रतिगृह्णाति 163 दधद् बलं वा कोशं वा 9 दरिद्रान् भर 109 दर्शितानि 8 दशाहाच्छोणितं तत् 4] दह्यमानाः सुतीक्ष्णेन 257 दह्यमानोऽपि 78 दाण्डक्यो नृपतिः 116 दाता प्रियंवदो दान्तो 241 दातारों यदि 127 216 दातृत्वमेव सर्वेभ्यः 17 | दातृयाचकयोः 189 दानं क्षमा तिः 226 दानं न दत्तं न तपश्च 10 दानं वित्ताहतम् 16 दानं विभूषणम् 86 दानाहेष्वादानत्वम् 217 दानोपभोग 20 दापनं त्वथ विद्यानां 219 दारिइ अणकरमरम् 228 दारिद्रयस्य परा मूक्तिः 151 दारुणं विग्रहम् 152 दिक्कालात्म दिग्वाससंगत 38 दिढरोसकलुसिअस्स 39 दिण्णदुरिद 8 दिनानां पञ्चविंशत्या 247 दिने दिने 207 दीपकमृगीव 32 195 44 94 181 102 170 13 168 175 7 60 13 10 21 24 13 1 13 68 171 18 171 2 10 3 26 5 127 1 130 3 92 9 31 43 51 4 6 185 167 19 ·३५ पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. लोकसङ्गया. 46 32 101 192 12 5 163 20 13 - 89 26 102 15 10 8 91 1 5 98 93 8 6 24 32 5 43 दीयते स्वच्छहृदयैः 126 दीण हि दृष्ट्वा 254 दीसइ विद्दुमअब 102 दुःखान्येव 189 दुःखिने बन्धुवर्गाय 188 दुःखे दुःखाधिकान् 111 दुःखेन लिप्यते भिन्न 25 दुग्गअघरम्मि 127 दुरासदवनज्यायान् 72 दुरासदानरीनुग्रान् 113 दुर्गस्य संस्कारकथैव 115 दुर्गाणि दुर्ग्रहाण्यासन् 115 दुर्गेण रक्ष्यते राष्ट्र दुर्गेषु वै महाराज! दुर्जनः परिहर्तव्यो 39 दुजैनः प्रकृति याति 33 दुर्जन हुताशतरं 40 दुर्जनेनोच्यमानानि 43 दुर्जनैः सह सम्पर्कः 40 दुर्जना निकृतिप्रायः 111 दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञ 16 दुर्भिक्षे चान्नदातारं 103 दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति 66 दुर्विनीते तु नृपतौ 156 दुश्शासनामर्षरजो 26 दुश्शील: कामवृत्तो वा 215 दुष्करं बत कुर्वन्ति 192 दुष्टा भार्या शः मित्रं 252 दूरमग्निपरिमेयरश्मिना 264 दूरस्थमपि 23 दूरादतिथयो यस्य 65 दूरारूढं पदं राज्ञा 4. 30 32 16 41 7 " 3 89 13 83 2 17 19 7 40 136 27 170 163 189 197 25 40 3 7 58 4 31 9 10 ·टसङ्ख्या, श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या, श्लोकसङ्ख्या. 50 9 43 71 85 130 185 दूरेऽपि परस्यागसि दूरेऽपि हि भवन् दूध्यस्य दूषणार्थं दूष्यानुपांशुदण्डेन 32 43 65 104 5 2 44 138 227 137 167 161 32 113 175 110 151 52 1 32 12 5 दृढतरनिबद्धमुष्टेः दृशा दग्धं मनसिज दृष्टा बन्धुविपत्तयः दृष्टे रवौ सरसिज दृष्ट्वा न खल्वपि दृष्ट्वा स्वर्गस्य देयानि कणपिण्याक देवतेव हि देवद्रव्यविनाशेन देवान् पितॄन् मनुष्यांच देवा मानुषरूपेण 8 6 17 146 6 4 13 1.23 5 7 24 6 4 2 देवा रुद्रादयः 5 देव्वाअत्तम्मि फळे देश बले कायमुपायमायं 21 148 prod 23 60 18 258 200 98 94 265 229 195 238 268 देशकालविधानज्ञान देशे देशे कलत्राणि देहिनोऽस्मिन् यथा देहे देहीति वक्तुकामस्य देहीति वचनं कष्टं 3 25 39 14 195 163 82 76 198 176 163 181 200 35 168 5 35 184 157 12 96 25 ११ देहेन्द्रियान्तःशल्यानां दैवमेव परं मन्ये दैवयोगादुपात्ता हि 15 42 25 54 189 6 52 154 181 दैवाधीनं जगत् दैवोपसृष्टः पुरुषो दैवोपहतकश्चैव दोग्धि धान्यं हिरण्यं 15 3 8 ·३० पुटसख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 15 8 28 2 32 240 130 76 267 169 148 28 1 29 181 104 38 55 9 50 4 2 200 153 124 8 2 12 दोविसपक्खादणं दोषे वेव खला: दोहिच्चिन दौमन्व्यान्नृपतिः दौष्कुलेयाश्च लुब्धाच्च घूतादनर्थसंरम्भो ब्यक्षरस्तु भवेत् द्रविणमापदि द्रव्य+रिश्वरद्वारि द्वयं जहाति सेवकः द्वारेषु च गुरूण्येव द्वावंभसि विनिक्षेप्यो द्वाविमौ पुरुषो द्विः शरं नतु सन्धत्ते द्विशतं वा तदर्ध वा द्विषतामुदयः द्विषन्तमनुवर्तन्ते द्वीपादन्यस्मात् द्वीपिन शरम लोके शुचि द्वेष्योऽपि सम्मतः शिष्टः 161 187 28 63 6 4. 3 . 30 7 163 179 228 95 1 48 द्वे एव 145 163 29 39 149 156 176 35 49 163 104 161 82 32 104 50 196 163 7 164 2 14.7 7 10 द्वेष्यो भवत्युत्कट 76 200 130 186 101 46 131 76 260 187 10 202 218 163 26 76 17 धण्णा बहि धनं प्राज्य धनक्षयः शिष्ट धनपुत्रकलत्रेषु धनमस्तीति 3 10 18 धनस्य यस्य धनात्कुल धनिनोऽप्यदान 6 16 171 धनुषां द्वे शते 149 1 ·श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. पुटसङ्ख्या- धनेनाधर्म 78 धनैर्निष्कुलीना: धन्यास्ते पुरुष 156 164 179 93 8 12 11 178 203 234 115 12 235 11 12 92 263 113 180 8 2 19 3 1 11 17 18 74 197 4 5 3 90 2 8 156 9 धन्वदुर्ग मही धर्म कृत्वा कर्मणाम् धर्म शीलं तथा धर्मः श्रुतो वा धर्म एव हतः धर्मज्ञाः ':शुचयः धर्मस्यार्थस्य धर्महेतोस्तथा धर्माधौं तद्विपाकाः धर्माय ये धर्मार्थ क्षीण धर्मार्थकाममोक्षेषु धर्मार्थकामहीनस्य धर्मार्थकामा: धर्मार्थसहितं धर्मार्थों यः परित्यज्य धर्मोपदेशः धार्मिक धर्म धिग्धिक्सज्जन धिग्बलं क्षत्रिय 4 1 11 172 1 228 200 146 72 3 11 150 27 5 9 8 5 28 17 143 36 7 243 214 176 163 123 44 7 120 31 5 181 168 32 77 95 167 166 101 धीरं हर धीरा मआ 71 52 62 5 धूमः पयोधर 45 95 116 208 205 125 धूमायन्ति व्यपेतानि धूमो वायोरिव धूर्तप्रतारिताः धृतिः क्षमा दमः धैर्येण युक्तस्य 4 30 8 2 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 3 9 1 2 102 59 84 37 126 81 104 58 151 197 79 3 7 3 127 163 ध्वनिवर्ण: पदं न कदाचित न कश्चिचण्ड न कश्चिन्नापनयते न कालो दण्ड न किञ्चित् क्वचित् न किञ्चिदवमन्येत न कुलं न कृता न कुलं न धनं न कुलं वृत्तहीनस्य न कोशः : शुद्ध नदिनानि नक्र: स्वस्थान न क्रोधिनः नक्षत्रमतिपृच्छन्तं न क्षुधातृप्तये नखिनां च नदीनां 61 197 39 163 90 121 8 12 111 1 64 117 65 23 37 163 18 १ 95 10 112 192 197 242 173 42 135 195 24. 184 47 80 172 13 84 150 22 224 134 9 7 181 156 32 108 163 26 159 33 58 156 9 63 124 23 175 108 ] 7 न गृहं गृहं न च कन्यां न च विक्रीयते न च सङ्कुचितः न चास्य लभ्यं न चिरं पाप न चेा स्त्रीषु न छिन्नौ चरणौ न जातिर्न कुलं तात! न जातु कामः न जातु गच्छेत् न जातु बलवान् नटोऽपि दद्यात् न तं पश्यामि 2 2 22 5 13 7 137 221 110 173 10 9 ·श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. पुटसङ्ख्या. 26 2 197 10 88 40 179 88 3 24 15 82 न तद् 38 4 12 264 14 108 66 234 110 47 89 96 161 77 161 233 173 51 116 193 165 68 15 72 77 145 51 145 9 - 4 6 17 6 न तज्जगति न तत्ववचनं न तत्र तिष्ठति न तथाराज बलं न तन्मित्रं न तस्मिन् युग न तेन सज्य न त्वा जिवांसामि न दिवाग्निं ज्वलेत् न दिवा प्रस्वपेत् नदीमार्गेषु न दुष्करतमं न दूषणमदुष्टस्य न देवा यष्टिं नद्यद्भिवन न द्विषन्तः क्षयं न ध्रुवं सुखमस्तीह न नटान विटा न नर्मयुक्तं न नर्मसचिवैः नन्दन्ति न पण्डितास्साहसिकाः न पाणिपाद न पूतो न तपस्वी न फलादर्शनात् न बालिशान न बिभेम्यस्त न बुद्धिर्धन न ब्राह्मणे न भक्षयन्ति ये न भवति भवति 179 156 35 94 163 149 40 68 23 37 9 10 123 200 28 23 59 7 13 11 1 7 144 268 27 21 82 10 130 42 49 6 15 6 29 8 104 32 34 5 120 31 3 143 35 22 ·पुटसङ्ख्या. इलोकाः पद्धतिसकथा. श्लोकसङ्ख्या. . 18 229 29 176 29 2 2 3 6 4 " 24 88 5 50 108 41 79 20 10 2 3 3 123 7 11 5 37 165 5 145 58 204 3 74 73 2 8 न भिक्षा दुर्भिक्षे नमन्ति फलिता नमस्तस्मै वराहाय नमत्रिभुवन नमस्यामो देवान् न मातरि न न मानं न च न मानेनन नमामि यामिनी नमामि सर्वलोकानां न मिथो भाषितं न मृत्युरामन्त्रयते नमोऽर्थेभ्यो नमोऽस्त्वमूर्तये नयनाद् विनय नयस्य विनयः न यायान्न चिरं न योजनशतं नरेश्वराणां नान्तः परिहासः नलवराजा नवमे मासि न वाच्यः परिवादः न वाच्यमस्ति न वाहन्यात् न वित्तेन न न विधिं ग्रसते न विश्वसेत् 1 46 45 128 200 22 146 268 141 8 80 5 6 " 1 52 198 119 4 18 112 76 8 77 265 164 155 53 134 135 78 88 247 186 3 108 25 15 16 " 6 न विषेण न न वृत्त्या परितुष्यन्ति नवेषु सायन्तन 54 70 185 7 ·। पुटसल्या. लोका:. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 127 198 206 150 176 163 167 125 156 60 101 135 76 163 8 2 83 125 155 94 200 -- 4 6 164 152 19 7 नमशास्त्रमास्त न शृण्वन्ति न नष्टस्वरपद न स क्षयो महाराज! न सतां शीलं न सन्त्याज्यं च न समयपरिरक्षणं न सर्वे भ्रातरः नसासभा न सुप्तं न न स्कन्दते न नबीभ्यः किञ्चित न स्वग्नेन जयेत् न स्वल्पमपि লা কমি नहि कामात्मना नहि जातूपतप्यन्ते नहि जानपद नहि पूरयितुं नहि वैगग्निः नहीदृशं संवनन नाकवित्वमधर्माय 77 53 1 83 15 156 3 78 103 175 74 84 196 87 155 196 1 163 98 68 186 100 138 238 and नाकुः सम्पन्न 112 181 23 169 104 7 81 95 78 164 26 120 270 नाक्षराणि पठता नागामिनमनर्थ नाग्निनान्यानि नाग्निस्तृप्यति नाच्छित्त्वा परमाणि नातन्त्री वाद्यते नात्युच्चशिखरः नाथेन: पुरुषोत्तमे 7 15 1-19 27 1 99 200 ·पुटसख्या. श्लोका:. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङख्या. 4 13 114 145 206 9 92 " 123 19 नाधर्मश्चरित: नानादेश्यः नानुशिप्याद् नान्तरज्ञा: श्रियः नान्यतो ज्ञायते नाप्रेक्षितं नाविदित नाभिषेको न नाभीदनपुराण 6 5 1 2 182 121 158 99 21 253 191 172 ना-मात्रेण 156 6 244 नामापि नीति 1 183 149 164 नायुधब्यसनं 69 नाराजके जनपदे 20 3 " 197 4 113 5 163 181 59 236 82 4 139 नालम्बते नालसाः प्राप्नुवन्ति नावाच्यमस्ति नासा कश्चित् नास्ति दानात् परतरं नास्ति पुत्रसमः नास्ति विद्यासम 8 13 5 3 17 91 238 236 155 181 29 pand 1 136 196 नास्ति वैजातिका नास्ति व जतिात. नास्ति वैरमतिकान्त नास्त्यन्या तृष्णा 163 108 102 2 133 225 24. 96 11 नित्यं प्रदृष्टया 175 26 9 19 248 नित्यमन्योन्य निदाघकाले निद्रा शनैः निधानमिव निन्दन्तु नीति निमज्जतोऽनन्त 77 15 186 3 7 8 12 27 271 28 202 16 12 2 ·पुटसङ्ख्या श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 160 142 5 1 155 163 73 12 200 91 53 170 27 11 89 35 153 156 175 100 83 111 179 226 125 102 137 34 82 143 26 12 10 4 निमित्तं लक्षणज्ञानं निमित्तान्येव निम्नेन तोयं नियतविषय नियतिः करणं नियमसि निरत्ययं साम निरानन्दा दाराः निरामर्ष निरुन्धानाः सतां निरूप्यमेव न निर्गुणेष्वपि निर्दहति कुलं निर्दोषाः शुचयः निधनश्चापि निधूतोऽप्यवधूतः निर्मन्त्रमेनं निर्मानुपामिमां निर्माय खल निलीयमानः निवसत्यश्व निवासवृक्ष: साधूनां 31 2 59 11 B 1 121 29 123 85 16 15 28 145 106 76 39 248 118 49 32 4. 1. 186 97 2 63 31 निवृत्ता भोगेच्छा 23 19 261 100 139 107 39 196 82 114. 85 87 निश्चित्य यः निश्कामा: काम निष्फलं केशबहुलं निस्तम्भे निर्गवाक्षे निस्स बद्धसर्प नचिः प्रकृतितीवत्वात् नीतिरापदि नीतिशास्त्रविदः नीलकण्ठं समासाद्य 4 18 2 9 40 186 43 127 99 52 161 32 102 82 35 8 10 ·४५ PRITHUNDHEHRENTIANE HauAart पटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्यालोकसङ्ख्या. 1 251 254 169 188 192 0 152 9 80 68 नीहारपरुषः नूनमुबमति नृगप्रभृतयो राजन् नृत्ते गीते च नृपः कामासक्तः नृपतेः प्रतिषिद्धं नृपेणाहूयमानस्य नैतदेकान्ततः नैतान् स्मरति 40 39 ५ 75 148 105 48 124 85 7 6 18 5 नैव लाभात् 9 23 31 3 6 144 50 53 124 205 188 174 253 189 171 159 238 37 3 123 34 35 100 167 163 156 191 163 156 141 181 168 181 31 187 27 2 6 33 नैवाकृतिः फलति नैवाथैन न नैष पूर्वैः कृतो नैषा गुणेषु नोइन्वानर्थिताम् नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः नोचमीक्षणगतिः न्यायार्जितस्य न्यायेनार्जनं पक्वसस्या हि पृथिवी पक्षिणां बलमाका पनौ विशन्तु गणिता: पङ्गो! वन्यस्त्वमसि पञ्चक्खचिमणबरं पज्जत्तसळिळथोए पञ्च पश्चनृते हन्ति पञ्चभूतात्मक पम्चभूतात्मकैः पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य पणमह पणअप्पकुविद पण्णक्कुडिए वि जळिऊण पतति व्यसने देवात् पततु वारिणि यातु 212 36 62 49 242 38 250 15 271 13 11 2 201 1 2 72 4 4 38 210 211 44 2 31 168 45 21 31 ·१ KOREATMIDARRUP श्लोकाः पद्धतिलङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. पुट सख्या. 2 246 26 1:4 27 4 6 189 2 251 246 184 3 पतिते :पतमानैः पतिर्हि भूषणं नार्याः पत्या विना जीवति पनकान्तिमरुण पाकेसरसंस्पृष्टः पयोमुचः परीता परं क्षिपति दोषेण परदारान गन्तव्याः परनिन्दा जन्मफलं परनिन्दासु पाण्डित्यं 168 29 8 18 10 28 209 29 188 41 188 48 13 40 161 141 163 32 165 33 ५ 32 15 13 परमायुश्च भवति 9 11 1 144 115 5 73 45 102 128 4. 126 145 45 131 178 63 13 परलोकोऽस्तु वा परवाच्येषु निपुण! परस्परविरोधन परस्परोप्रकलहै: परां विनीत परान्नं प्राप्य दुर्बुद्धे परार्थ देशकाल परार्थ यः पीडा परिक्षीणाश्च लुब्धाव परिपूर्ण यथा चन्द्र परिवादे दशवदनः परीक्षिताः स्त्रियन परीक्ष्य दुर्जनान् परीक्ष्य सत्कुर परेषु स्वेषु च परैः परिभवे प्राक्षे परोक्षे गुणहन्तारं परोपघातविज्ञान परोऽपि हितवान् पर्जन्य इव भूताना पर्जन्यमिव भूतानि 32 104 156 32 85 51 10 158 156 182 178 56 158 210 111 36 140 168 7 18 89 6 42 192 32 163 39 31 54 61 187 162 9 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसख्या. 216 15 124 2 193 170 100 163 200 192 73 11 268 254 8 5 39 121 202 99 163 50 165 6 11 8 235 180 48 31 34 10 53 216 11 4 246 80 237 13 -- Sakaal CINE पलमुकुळकुसुम पलायन्ते ये पल्लवग्राहि पाण्डित्यं पश्यपि प्रस्खलसि पश्य पक्वफलिनी पश्य भामिनि! पहरसिजे हिम पहुर्मि तत्थे जा पाण्डवो धर्मराजास्तु पाण्डित्यस्य विभूषणं पाण्डुर्जित्वा बहून् पातितोऽपि कराधातः पात्रमपानीकुरुते पात्रे पुरोवर्तिनि पादपात् पादपं पानमशास्तथा पानीयस्य रस पापं प्रज्ञां नाशयति पापात्मा पापबुद्धिः पिता हि राजा पितुर्हितमतिक्रान्त पितृपैतामहो पितॄन भ्रातृनपि पित्रा संवत्तितो पिबन्ति नद्यः स्वयं पिबन्ति मधु पछेषु पुंसः पुमान् मलिन पुंसः स्वरूपविनिरूपणं पुण्यतीर्थमनायासः पुण्ये प्रामे वने व पुत्रं हि मातापितरौ 170 184 56 181 2 11 6 7 39 15 " 119 7 119 4 32 98 75 98 31 35 168 163 19 102 163 39 35 212 201 234 128 196 161 10 20 103 ·पुटसख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसख्या. 8 1 260 60 188 126 82 164 177 173 पुत्रदारकुडुम्षेषु पुत्रा इव पितुर्गेहे पुत्रैरैर्नृपैर्वापि पुत्रै रस्सुखैश्चैव पुत्रो मृत्यः सुहृन्मित्रं पुत्रो माता पिता 196 38 163 101 59 149 156 12 6 8 14 71 24 72 32 46 46 111 2 206 181 168 24 133 167 157 151 86 107 12 6 138 239 " पुनरावर्तमानस्य पुरिसा जं गुणरहिआ पुरिलाण कुळीणाण पुष्णात्यधिकमूष्माणं पुष्पं पुष्पं प्रचिन्वीत पुह(वी)होहिह पूजनीया महाभागा पूजयेत् ताशं पूजिता सा सदा पूरितः पाणिमुत्तानं पूर्वे वयासि यः पूर्वोदितगुणैः पृथुकार्तस्वरपानं पृथुरयमहं पृथुसीमं महाघातं पृष्टतो न विजंल्पन्ति पेम्मस्स विहडिअस्स पैशुन्य साहसं पोतानेतानयि! पौलस्त्यः स किमन्यदार पालस्त्यो राक्षसो प्रकीर्ण विषयारण्ये प्रक्षेप्तुमुदधौ प्रखला एव खलानां प्रख्यातवंशमरं प्रगल्भः स्मृतिमा न् 113 181 163 150 176 99 93 36 38 13 20 22 190 166 229 123 115 34 113 83 229 16 H 5 14 50 176 1 17 56 73 70 206 pound 7 43 167 32 105 138 43 131 -18 i 1:6 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 75 93 6 2 6 65 48 75 40 157 40 38 156 181 65 12 14 3 59 84 8 163 11 5 15 84 199 107 124 171 1 15 7 49 28 35 200 60 176 104 188 104 267 133 149 217 55 270 33 18 194 185 174 28 140 213 96 163 180 प्रच्छन्नोपगतैः शैल प्रजात्मश्रेयसे সুল ল স্বল্প प्रजानामेव भूत्यर्थ प्रजापीडनसन्ताप प्रजा यस्य विवर्धन्ते प्रजासुखे सुख प्रज्ञया निर्मितः प्रज्ञया मानसं प्रज्ञागुप्तशरीरस्य प्रज्ञाप्रासादमारुह्य प्रज्ञाशौर्यविवृद्धेषु प्रणमत्युन्नति प्रणामः स्वागत प्रतिकूलतामुपगते प्रतिगृहनदैन्य प्रतीयमानं पुनः प्रत्यक्षं प्रीतिजननं प्रत्यक्षे गुरवः स्तुत्या: प्रत्याहर्तुमशक्यं प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां प्रत्युपस्थितकालस्य प्रथमसमागमसुखदा प्रदानं प्रच्छन्नं गृहं प्रधान साधनं वैद्य प्रधानयोधहन्तॄणां प्रभवः खलु कोश प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां प्रभूतं धनमालोक्य प्रमादं वै मृत्युमहं प्रयाति चपलो प्रयोजनेषु ये सक्ताः 6 7 30 14 163 160 81 8 38 156 29 S 15 39 8 114 168 77 149 156 80 124 4 109 98 2 148 89 10 7 269 190 71 200 163 24 30 ·५० पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. लोकसङ्ख्या. 198 35 152 29 119 प्रयोजनेषु ये सक्ताः प्रळये भिन्नमर्यादा प्रलिम्पन्निव चेतांसि 122 13 3 14 2 प्रवर्धमानः पुरुषः 17 183 247 178 Jawat 1 82 153 43 160 65 230 257 26 प्रवासायासदुःखेषु प्रविशेद् भोजनायैव प्रविश्य तत्र मूलानि प्रविश्य सर्वभूतानि प्रवृत्तचक्रेणाकान्त: प्रशमश्च क्षमा चैव प्रशस्तेन निमित्तेन प्रसादो निष्फलो प्रसिद्धहेतुर्भावानां 163 31 128 29 98 158 185 156 132 32 142 40 17 195 28 156 114 26 45 4 13 6 13 प्रसीदेति ब्रूयां 2 34 5 174 139 24 3 79 100 26 10 12 15 8 प्रस्तावसदृशं प्रहरिष्यन् प्रियं प्रहसन्ति विषादिन्यो प्रहृष्टमानसा नित्यं प्राज्ञं विनीत प्राज्ञे नियोजिते प्राज्ञो हि जल्पता प्राणाघातान्निवृत्तिः ग्राणानां च प्रियायाः प्रातरुत्थाय नृपतिः प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति प्राप्त कलौ राजनि प्राप्नोति वै वीर्य प्राप्य चलानधिकारान् प्रायः पथ्यपराङ्मुखाः प्रायः परापकाराय प्रायः प्रकाशतां याति प्रायशः कृपणानां 82 28 7 188 158 19 2 182 51 48 48 35 33 28 16 6 135 199 101 40 163 82 32 30 12 10 47 38 11 ·पुटसख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 13 79 59 211 109 215 54 37 168 22 32 19 88 170 39 3 32 14 31 22 4. 63 38 21 174 168 220 116 40 156 152 172 5 95 59 3 13 7 35 9 प्रायेण धनिनां दारा प्रायेणाकृतकृत्यत्वात् प्रारभ्यते न खलु प्रार्थयेतैव मित्राणि प्रावृण्मेघस्य मालिन्ये प्रियवादी च भूतानां फलसम्पत्तीए समोणआइ फलाभिलाषोपहता बकवञ्चिन्तयेदर्थान् बद्धाजलिपुटं दीनं बन्धवणेहब्भरिओ बभूषेद् बलमेवह बलवानपि कोपजन्मनः बलाभिपूर्णाः स्थिरसत्त्व बलिन साधयेत् बलिनां दुर्बलानां बलिना विगृहीतः सन् बलिनास ह योद्धव्यं बलिनोषितोर्मध्ये बलीयसि प्रणमतां बलोपपन्नोऽपि बहइ व महिअजळ बहळम्मितिमिरणिवह बहवः पङ्गवोऽपीह बहवः सम्प्रहश्यन्ते बहवो यत्र नेतारः बहिः साकारप्रवण बहुधणरिद्धि बहुशश्चाग्निसक्रान्तं बहूनामप्यमित्राणां बहूनामल्पसाराणां बहूनि धर्मशास्त्राणि 97 156 37 132 156 147 156 1 31 1 83 119 174 58 153 17 162 174 179 253 251 120 50 196 101 208 30 94 " 6 11 7 191 192 99 34 163 82 167 34 163 14 108 29 31 16 50 192 193 76 63 72 1 " 50 ·पटसङ्ख्या. श्लोका:. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसख्या. 257 195 5 11 १ 53 35 184 55 246 200 62 163 39 5 149 19 23 1 154 161 134 10 145 37 59 53 62 35 39 24 21 1 pawand 1 6 90 3 73 35 51 221 1 बह्वेतत् कामयानस्य बाणस्यकस्य बाली यथा विनिहतः बालेन्दुवक्राणि बालेषु जर्णाितुर बालोऽपि नावमन्तव्यो बालोऽपि नावमन्तन्यो बालो वृद्धो दाघरोगी बाह्यान् कुर्यान्नृप बीज पिता क्षेत्रमिदं बुद्धिमन्तं च मूढंच बुद्धिशास्त्रः प्रकृत्यङ्गो बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः ब्रह्मचारी गृहस्थश्च ब्रह्मणः स्तम्बमा ब्रह्मस्वहरणे चोरे ब्रह्मस्वे मा मतिं कुर्यात् ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणाः कस्य ब्राह्मणाः क्षत्रिया ब्राह्मणा गणका ब्राह्मणानां गवां ब्राह्मणाथै धनं ब्राह्मणो जायमानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं भयातं विद्रवेत् भयेन भेदयेत् भयेषु दुर्गाणि भत्तारमनुगच्छन्ती भर्तृशुश्रूषया नारी भवन्ति चेह ज्ञातीनां 173 10 6 5 7 7 5 12 8 " 2 33 168 47 191 7 209 6 5 9 11 168 :237 181 1 10 118 185 160 152 129 2 117 96 6 24 26 7 १ 95 77 " ·५३ पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या 31 33 36 52 91 9 35 74 196 146 2 21 261 162 2 4 126 102 174 101 83 2 32 156 1 26 42 238 68 114 263 157 87 64 19 156 114 181 40 92 197 159 68 11 1 7 3 भवन्ति नत्रास्तरवः भाग्यवन्तं प्रसूयध्वं भार्यायां जनित भिक्षाशनं तदपि भिन्द्याञ्चैव तटाकानि भीतवत् संविधातव्यं भीरवोऽनीतिशास्त्रज्ञा: भीरु: पलायमानोऽपि भुक्त्वा निविशतः स्थौल्यं भुजन्ति कसणदसणा भूगुणैर्वधते राष्ट्र भूतजीवितमत्यल्पं भूताश्चार्था विपद्यन्ते भूतिर्लोभाभिभूतस्य भूभर्तु भूषणं नास्ति भूमि यः प्रतिगृह्णाति भूमिर्मित्रं हिरण्यं च भूमौ तु जायते सर्व भेतव्यं नृपतेस्ततः भेदं कुर्वीत यत्नेन भोगिनः ': कल्चुकासक्ताः भोगोत्कर्षातिवेगेन भ्रमन्तो देहि देहीति अश्यते शीघ्रमैश्वर्यात् भ्रातरि विपरीतमतिः भ्रान्तं देशमनेकदुर्ग मइळासअन्धणभण मक्षिका व्रणमिच्छन्ति मझे जडाण णिवसन्त मणिः शाणोल्लीढः 1 16 137 92 124 129 3 9 21 149 1 152 64 5 20 66 228 6 176 86 67 3 199 163 134 227 175 31 46 32 77 239 38 181 29 32 41 216 170 12 ·श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या लोकसङ्ख्या पुटसङ्ख्या. 33 23 20 8 6 5 53 100 107 157 152 81 211 65 267 199 33 35 82 85 138 129 58 168 40 199 163 30 86 54 25 11 145 1 1 107 14 79 68 1 86 52 मणिः सूत्र इव प्रोतः मतिबलशालिनि मतिक्तमस्तिरोहिते मत्तः प्रत्यवरः कश्चित् मत्स्यो मत्स्यमुपादत्ते मथ्नामि कौरवशत मदसितमुखैः मदोद्विक्तः क्रियामूढः मनतान् शुद्धसामान्यान मद्यान्नपानं कलह मधु स्वादु भृशं मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे मनः प्रहादयन्तीभिः मनःसङ्कल्पवीर्येण मनसा यदपि स्पृष्टं मनुष्यापशदा मनुष्या हाव्यता मनोनुकूलाः प्रमदाः मनोरथरथारूढं मन्त्रभैषज्यसंयुक्ता मन्त्रयेतेह मन्त्रज्ञो मन्त्रिणः स्वार्थतात्पयोः मन्त्रिभिमन्त्रकुशलैः मन्दं पेच्छन्ति सुणन्ति मन्दमारतनिःश्वास मन्यते पापकं कृरत्या मया निवार्यमाणोऽपि 14 3 17 124 260 49 35 100 196 34 175 156 11 9 51 225 175 105 102 1 " 8 83 82 32 186 71 10 11 99 46 248 13 223 249 194 264 124 237 178 187 163 1 मयूरा मौनमातस्थुः मय्येव जीर्णता भरणं प्रकृतिः मरणभण भअं मरणान्तानि वैराणि 197 99 86 32 41 13 181 ·पुटसहया. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. लोकसख्या, 222 218 4 174 171 2 66 37 86 2 15 17 7 14 50 31 34 18 59 38 49 163 112 264 209 148 89 9 197 24 2 168 189 163 23 7 230 83 258 132 2 18 मरणानापरं मरो नास्त्येव #হুম্মন্তু माध्यस्थीनि मस्तकस्थाथिनं महइ सम्मूळा ण महच्च फलवैषम्यं महता बलिना यस्तु महति विनष्टा प्रीतिः महतो जनसार्थस्य महभिर्बद्धवैरस्य महानहमिति महानुभावसम्पर्कः महापापानि कर्माणि महिळासहस्सभरिए महौजसो मानधनाः मांसासूक्पूय मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य मातर्मेदिनि तात मा तात वृद्धान् मा तात! सम्पदा माता पिता गुरुः मातापितृसहस्राणि माता पुत्रः पिता माता यदि विष मातुलो यस्य गोविन्दः मा त्वं तात बले मासिज्जसुभअस्स माधुर्य प्रमदाजनेषु मानकृत्कदमात्यानां 177 61 195 105 200 199 201 368 19 269 266 271 9 3 190 31 33 " 61 39 197 12 263 59 237 58 190 125 17 16 13 181 37 163 100 32 13 201 163 162 146 128 32 265 मानसेनैव दुःखेन 198 1 H ·श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसझचा. पुटसङ्ख्या. 145 17 9 30 93 227 229 141 226 128 78 175 176 115 175 32 15 9 23 78 2 46 26 27 173 3 221 मानावमानावुत्सृज्य माने तपसि शौर्य माने नेच्छति मानोऽभिजनो मायाप्रपञ्चसञ्चय मायाविनियम मा वच्छह विस्तम्भ मितं ददाति हि मित्रद्रुहं कृतघ्न मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य मित्रमपि याति मित्रस्वजन मित्रामात्यं पुरं मिने निवेदिते मिथः कथनमन्येन मिथ्यावचनदग्धस्य मुक्खत्तणेण सह मुख्यानमात्यान् मुग्धो मौनी मधुरवचनः 4 8 " 89 112 88 7 160 88 108 184 108 145 15 125 2 10 21 1 16 22 123 11 100 40 124 182 103 88 19 66 149 244 129 111 20 257 191 मुञ्च कोपमनिमित्त 3 4 34 7 20 8 195 163 29 46 24 30 मुनिरस्मि निरागसः मुहराओ चिअ वहडे मूढग्राहेणात्मना मूढाः संयोगमिच्छन्ति मूर्खशिष्योपदेशेन मूर्खा न द्रष्टव्या मूर्खे नियोजिते मूतॊ हि न ददाति मूर्यो ह्यधिकृतो मूर्च्छन् विषविपाकेषु मूर्धानं प्रथम मूषिका गृहजातापि 11 9 1 103 216 143 260 137 191 83 170 121 196 110 163 13 51 ·५७ SEARRIEmparamamtathIERS 1 . पुटलङया. श्लोकाः. पद्धावसङ्खधा श्लोकसङ्ख्या, मृगतृष्णेव मृगया 43 5 221 मृगत्वं च मृगारित्वं 11 मृगवाक्षा दिवास्वप्नः 48 मृतं शरीरमुत्सृज्य 8 18 183 मृतः कीर्तिन 150 6 218 मृतो दरिद्रः पुरुषः 171 13 233 मृतो दरिद्रः पुरुपो 181 31 191 मृत्तिकानां सहस्रः 163 12 197 मृदुव्यवहितं तेजो 112 110 मृदु व्यवहितं तेजो 88 23 36 मृघटवत्सुखभेद्यो 31 मृबिन्दुलान्छित 20 मृन्मये भाजने 20 248 मेवकृष्णाजिनवरा 186 76 मेदच्छेदकुशोदरं 7 150 मेहः स्थितोऽतिदूरं 126 207 मोहं भजन्ते न 1.67 21 116 मोल बलं भृतं 85 126 नियते मानमापनो 102 B 215 नियते याचमानो 5 191 नियन्ते जन्मनोऽर्थाय 168 78 190 प्रशंसन्ति गणिका 34 58 यभारं पुरुषो 19 130 बैगुगानुराग 1 यंचविथाकाम 34 7 9 67 यः कोशमेत्र पुष्णाति 40 27 136 यः पुन कुरुते 110 3 233 यः समुत्पतितं क्रोध क्षमयैव 179 4 यः समुत्पतितं क्रोधं दैन्य 119 82 59 यः स्यादराजको 8 69 41 1 " ·RESSTORIRAJMANENTWISHAT. पद्धतिर वाचा.श्लोकसङ्ख्या. पुटसड्या. 1 10 100 8 163 19 29 140 156 9 22 75 163 115 12 7 98 200 " 50 10 या पवित्यु 266 यच्च रूपं परं दिव्यं 124 यचास्य सुकृतं 189 यच्छता अप्युपेक्षन्ते 28 अच्छुतं न विरागाय 163 यत: फल्ग यतो यतो निमित्तं 177 यतो हि निम्न 197 यत्कृत्वा न भवत् 82 यत्क्रोधनो यजते यत्तदूर्जितमत्युग्रं 115 यत्पुरं दुर्गसम्पन्न 268 यत्पृथिव्यां व्रीहियवं 175 यत्प्रसह्य हरेन् 90 यत्र श्यामो लोहिताक्षो 27 यत्र सूक्तं दुरुक्त 196 यन्न स्त्री यन्त्र कितवः 55 यत्रानेकः कचिदपि 135 यथा कञ्चुकमासुञ्चन् 263 यथा काष्ठंच काष्ठं 5 यथा काष्टमयोहरती 112 यथा ऋमेण पुष्पेभ्यः यथा गजः परिश्रान्तः 173 यथा च योगासः 121 यत्राचराणानचरा 49 अथा छायातको 6 यथा जानवलो अथा ज्येष्टानुवृत्त्या यथा दारुम- (61 यथा दृष्टिः शरीरस्य 87 यथादिः स्वसमुन्थेन 178 यथा धावन्ति 28 163 10.1 50 5 109 17 4 90 13 156 16 99 11 76 10 9 (68 18 3 8.1 156 ·पुटसङ्ख्या. लोकाः पद्धतिलाठ्या लोकसत्या. 19 यथा धेनुसहने यथा पुष्करपर्णेषु यथाप्यकर्णधारा यथा प्रियं वा द्वेप्यं यथा फलानां पक्वानां -13 116 178 262 +1 5 197 83 10 21 " 1 180 263 181 157 197 157 13 4 3 197 33 3 264 88 53 181 178 186 26 9 86 156 162 1977 2 262 171 225 1 10 15 यथा फलेन युज्येत यथा भारं दृढस्थूण यथा मधु समादत्ते यथाम्भासि प्रसन्न यथाचिषोऽग्ने: यथा वने वेगवति यथा वायोस्तृणाग्राणि यथा विलेखकः यथा सर्वाणि यथाहि गर्भिणी हित्वा यथा हि पथिकः यथा हि रश्मयो यथा हि शृङ्गं गोः यथा हनुदका यथेन्द्रश्चतुरो यथैधांसि समिद्धो यदपसरति सेपः यदयल्पतरम् यदभावितहावि यदविज्ञातशारण यदशक्यं न तच्छक्यं यदस्ति तहदासीति यदा तु पीडितो राजा यदा बहुविधा यदा मन्येत मतिमान् यद। मेरुः श्रीमान् 80 18 81 13 200 :9 69 178 267 105 11,9 269 29 187 169 161 177 156 264 26 15 3 2 1 76 1.5 156 137 197 1 ·पुटसख्या. लोका: पहतिसया, श्लोकसङ्ख्या. 24 forsed 6 122 75 61 233 232 210 52 यदि खाण्डवमेष्यति यदि घातयते कश्चित् यदिन स्यान्नरपतिः यदि न स्युर्मनुष्येषु यदि सन्तं खेवते यदि सान्त गुणाः 90 49 39 179 178 168 15 21 यदि म्यात पुरुषः 2 9 165 28 7 149 81 156 98 य 180 195 163 100 92 21 8 183 32 11 5 यदीच्छसि वशीकर्तुं यहन्छया चोपपन्नम् यदेको ब्राह्मणो यदेव राज्ये यद् अ ग्रसितुं यद् ब्राह्मणास्तुष्टतमाः यद्यत्साधु न चित्रे यद्यदिष्टतम यन्मन्त्रे भवाते वृथा यमः कृरो भिषक यमला कुरुते धर्म अमेवाभ्युपयाति यमो वैवस्वतो ययोश्चित्तेन वा यशस्करे कर्मणि यस्तु केवलशास्त्रज्ञः यस्तु जिहासहस्त्रः यस्तु भीत: परावृत्तः वस्तु यौध : परावृत्तः यस वरेच वाक्ये 110 160 166 244 39 15 136 185 204 14 108 201 136 78 125 11 ( 88 11 168 110 2 100 11 29 9 29 75 18 66 यस्मात्तु व्यसन यस्मात् अस्यन्ति 25 18 6 251 126 यस्मादनात् प्रजा: यस्मिन् जीवति जीवति यस्मिन् जीवति जीवन्ति 102 177 ·पुटसङ्ख्या. Panta श्लोकाः, हतिलल्या श्लोकसङ्ख्या 186 100 11 यस्मिन् महीं यस्मिन् वाचः यस्य कर: समुदञ्चति यस्य कीर्ति न 161 82 17 1 यस्य चालियं 171 174 239 204 91 191 156 181 165 36 45 5 47 60 39 92 6 114 147 60 123 38 172 4 10 96 1 263 TS 197 19 13 9 61 202 यस्य धार्थी यस्य पुत्राणान् यस्य पुत्रो वशे यस्य प्रसादे यस्य भूमिस्तस्य यस्य यस्य हि यो यस्य वृत्तं नमस्यन्ति यस्य सिध्यत्ययत्नेन यस्थ स्वादुधने नित्यं यस्य स्थान्मृत्युना यस्यानपान यस्याभावेन भूतानां यस्यास्तिस्य यस्याथिनोन यस्यावा विजयः यस्यायन सदा यां करोषि । হামাগাল या इमाः प्रेयसे या गया: सत्सहायानां या गोष्टी लोक याचना हि पुरुषस्य यात्येकतोऽस्तशिखरं 164 1 1 118 7 262 5 15 2 15 197 11 4 79 11 5 205 198 224 255 267 26 232 168 174 193 126 11 1 या दुस्त्यजा 3 200 27 178 यादृग्गुणेन भर्ना यादृशे संविवदते 5 " ·Jaandidhilapakarth श्लोकाः. पद्धति सङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या 4 9 196 40 171 148 191 200 14. 1 6 2 199 5 259. यानि इटुमशक्यानि 15 बानित गायप्रवृत्तस्य 218 यान्ति स्थलेहेषु 16 यापद्यत्नभास्थाय यामिनीदिवससन्धि 268 यावत: कुरुते जन्तुः 170 यावत्कीर्तिमनुष्यस्य 266 यावदस्थि मनुष्यस्य 17 यावद्यावदभूत 76 या वै शत्रुवधे 266 यास्तु लोके महानद्यः 204 या हि प्रागपरित्याग यूथायितमवतु 269 यूयं वयं वयं यूयं 130 यकर्षकम्योऽयमेव 188 ये तु शिष्टाः सुनियता: येन खट्वां समारूढः 5 येन ध्वस्वमनोनयन 103 येन बान्धवमन्विच्छेत् 68 येन येन विज्यन्ते 49 199 3 2 166 3 200 101 1 17 8 163 7 5 168 70 88 168 10 810 ये नियमित महामोह 2 89 मेगा बाबानुन 17 259 138 97 ये घुमदेशेषु योगज्ञा राजपुत्री योजनानां सहलं योजित: पञ्चवर्गण 113 78 72 41 ·पुटसङ्ख्या. श्लोका: पद्धतिस-या श्लोकसख्या. 80 119 194 210 285 51 81 142 180 १) 7 120 -- 97 योधा समरशोण्डीराः यो ध्रुवाणि परित्यज्य योन कामान्न यो भ्रष्टशीलविनय: यो मे गभगतस्यापि यो यः शत्रं विभर्ति यो यहस्तु विजानाति यो यमर्थ प्रार्थयते योऽरिणा सह सन्धाय योऽर्थकामस्य वचनं योषिन्मध्ये सभामध्ये यो हि तेजो यथाशक्ति यो हि धर्म व्यपाश्रित्य यो हि मिनेषु यो हि मोहाद्विपं 108 2 7 131 84 120 124 100 220 50 224 94 16 3 19 यौवनं जत्या 4 58 219 25.1 140 8 6 150 183 68 यौवनं बलसम्पत्तिः यौवनस्थांश्च वालांच रखिज्जसि सासङ्कम् रक्तभावमपहायचन्नमा: रक्ताकर्षणसत्तामायाभिः रक्ताधिक्ये भवेघोषित रक्षन्तु लक्ष्मीकुचशातकुम्भ रक्ष सर्वात्मनात्मानं रक्षां न क्षमते क्षिपत्यापि रक्षितात्मा तु रक्ष्यमाणा यदि च्छिद रजोभिरालम रवा दिश: पवितता: रञ्जयन्ति प्रजा: प्राज्ञाः रत्नगर्भितमप्यन्तं पुरुषस्य 160 ... 181 98 1 206 167 8 93 8 148 8 71 रथः शरीरं 13 ·पुटसख्या. श्लोकाः पद्धतिसया लोकसङ्ख्या. 101. 265 28 36 92 111 8 2 12 168 12 128 210 198 183 89 156 158 6 82 138 25 36 259 196 1 रथस्यैक चक्र भुजग रम्य हयतलं ना कि रम्यासकुब्जरवना रविमाचलते सतां क्रियाये रवेरेवोदयः श्लाघ्यः रसवीविपाकाद्याः रहस्याख्यायिनांचव रागमानमदान्धस्य रागापरागों जानीयाद् रागिणि नलिने लक्ष्मीम् रागो नाम मन:शल्यम् रागो योगस्तथा दाक्ष्यम् रामो लिङ्गमबोधस्य राजकिल्बिषिणां तेषाम् राजत: सलिलादग्नेः राजपत्र! चिरंजीव राजपुत्रपरित्यागः राजमुना मदोन्मत्ताः राजपुरैर्मदोन्मत्तैः राजा भरतण्डास्तु राजमूलो महाराज राजवन् पटवाणि राजसन्दवाहिता 52 260 221 18 196 173 165 181 16 7 2 203 237 93 6 1 " 3 न 185 161 390 61 192 1 69 188 60 7 1. राजाने प्रथम चिन्देत् 64 33 37 191 G1 राजा प्रजानां प्रथमम् राजाभिषको शनुले राजा मातापिताचा राजा रजतसूपेन राजा रहसि दूप्यं हि 7 89 163 30 72 161 3 186 6 EN ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसंख्या. 1 52 26 4 109 181 39 71 43 41 149 162 160 159 13 7 30 6 7 5 135 राजा राजगृहासने 240 राजाश्रयस्तस्कर 63 राजात्य जगतो हेतुः 88 राज्ञः प्रमाददोषण 71 राज्ञा मदद्विपो नेयः 69 राज्ञा शून्या कुमारैश्च 165 राज्ञे तु दद्यात् 187 राज्ञो न याचितुः 185 राज्ञो यदा जनपदे 183 राज्यं श्रश्चैिव 184 राज्यं हि सुमहत्तन्त्रम् 130 राज्योपघातं कुर्वन्ति 185 राज्योपघातं कुर्वीरन् 159 रात्रावुलूको 55 रात्रिर्गमिष्यति 119 रात्रिश्चन्द्रविवर्जितेव 263 राश्यां राभ्यां व्यतीतायाम् 157 रामो नाम स एष 159 राष्टं च पीडयेच्छनो 165 राष्ट्र च हस्तिनं छत्रम् 131 रिकाः कर्मणि पटवः 240 रिपुभावमपास्य यः 254 रुद्धनिर्गमनमादिनक्षयात् 223 रोगी चिरप्रवासी 178 लक्ष्मीपरिपूर्णोऽहम् 208 लक्ष्मी म परं पुंसाम् 87 কর্মীরা মঙ্গলান 132 लघून्यपि 128 लज्जे! लज्जे! 268 लब्धास्यक्ताश्च 43 लब्धोदयः 160 101 161 141 35 97 3 4 1 14 52 10 22 197 188 141 149 10 8 29 16 53 104 181 192 174 156 167 4 13 87 27 1 69 106 3 21 12 200 32 49 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 35 30 29 88 197 183 191 123 176 28 6 1 31 1108 2643 245 253. 147 229 1410 140 151 111 186 42 115 19 12 2 6 5 127 89 162 71 1 89 70 43 6 2 34 लमेत सिकतासु लभ्यमेकसुकृतेन लम्बमाने यदादित्ये लावण्यद्रविणव्ययः लिम्पतीव लुब्धे भूभुजि लतातन्तुवितानबद्ध लेखकजातिः लेखन्या गणकः पत्रे लोकप्रसिद्धमेवैतत् लोकयात्रा भयम् लोकरन्जन लोकवृत्ताद्राजवृत्तम् लोकाधाराः लोकोत्तरं चरितम् लोभः पितातिवृद्धो लोष्टमी लोहिताभस्य च मणेः वक्रत्वं सहजादिन्दोः वच्चन्ता अइभूमि वत्सः प्रत्स्नवने वत्सौपम्येन वद्धरम वधूः श्वश्रूस्थाने वधूनां परिणीतानां वधूपुत्रविरक्तस्तु वधेन च मनुष्याणां वध्यन्ते नहि वध्यमानोऽपि वनानि दहतो वः वनेऽपि दोषाः वने चालतो 168 12 24 212 16 22 28 206 123 139 4 2 4 9 31 6 5 181 29 167 99 113 157 32 197 26 150 141 9 11 46 265 24 166 159 133 156 228 261 172 4 108 138 4 9 176 196 156 20 9 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. . 149 194 14 124 163 17 82 10 5 34 ५ 31 180 176 235 228 127 10 102 102 8 11 12 " 2 1 25 175 18 3 162 99 27 146 163 166 5 वयमचतुरा: वयसः कर्मणो वरं कूपशताद्वापी वरं तस्करसम्बन्धः वरं भ्रान्तावत वरं हि नरक वरमश्रीकता वरमुन्नतलांगूलात् वर्जनीयो मतिमता वर्जितसाधुद्विजवर वर्तते येन वर्तितव्यं ववसाअसधिवामा वश्या: सुताः वृत्तिकरी वश्येन्द्रिय वश्योबलवता वसणमिमणवरगरुआ वसूनि वाञ्छन् वसत् सह वहेदमित्रम् वाक्यं तु यो नाद्रियते वाक्संयमो + नृपतेः वाक्सायका वदनात वागर्थाविव वाङ्मनः कर्मभिः वाच भृशं वाजिवारण वातरोगाभिभूतेव वाताहारतया वापीष्विव स्रवन्तीषु 95 " 39 150 225 186 122 200 205 117 129 179 111 175 133 147 85 2 21 176 27 208 16 25 90 102 156 89 156 1 42 7 106 123 34 6 66 2 2 3 52 9 22 156 28 167 12 161 29 7 185 5 ·पुटसलथा. श्लोका:. पद्धतिसङ्खथा. श्लोकसङ्ख्या. 6 142 158 4 96 found 25 200 177 14 वाहनानि च 158 195 127 168 15 6 5 51 73 3 13 139 3 160 वामेतरविषाणापा 182 वारं पुरस्तात् 117 वारणा यत्र तत्राह 269वाश्यकं तक्षकाः 231 वासपरिसण्ठिणए 13 257 वाहि वात! -15] वाह्यमानमयः 214 विअडन्ति 243 লিজি 113 विकत्थनः 92 विक्रीतमाहितं क्रीतम् 121 विक्लवो वीर्यहीनो यः 199 विगतज्वरमिव 57 विघटयति राज्यम् 37 विष्णाणगुणमहप्पे 169 वित्त: परिभवास्वादम् 203 वित्तेन हीनं 53 विदशे वर्मनि गृहे 46 20 विद्यादानात्परम् 238 विद्या प्रवसतो मित्रम् 34 विद्यामदो धनमदः 120 विद्याविक्रमजम् 235 विद्या श्रुतं तपो 223 विद्वत्तां समरे 26 विद्वत्त्वं च नृपत्वं च 280 विद्वद्भिरभि 27 विद्वानेव विजानाति 239 विनयेन विना 177 विनयोपग्रहान् 40 181 91 74 99 163 36 31 158 164 37 32 18 181 3] .. 4. विविआ गुण 11 15 74 2 30 11 6 7 9 1 99 180 174. 28 177 28 181 156 5 8 35 69 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या . 4 168 218 177 92 57 विनष्टः ': पश्यतस्तस्य विनाप्यथैः विनीतमौरसम् 20 70 16 विनीता: श्रुतसम्पन्नाः 2 152 171 156 74 37 34 168 123 156 167 10 30 49 211 145 175 207 69 179 168 41 156 20 41 22 6 91 5 16 53 152 187 250 39 147 164 31 123 14.9 विपत्ति: कालसंजाता विपत्तौ किं विपदि धैर्यम् विपश्चिदष्यचित्तज्ञो विपाकदारुणो विपुलहृदयैः विप्रोषितकुमारम् विभज्य रक्षा विभीषणो वा विमलमिअङ्काहरणो विमळेण विमानना विमृश्य राजचिह्नानि विरक्तप्रकृतिः विरलास्तादृशो लोके विरहे विसं विरूपा वा सुरूपा वा विलेखनदशोद्वीणैः विवस्वते विवृण्वती पुरस्तक्ष्ण्यम् विवृत्य हि यथा विशालं शाल्मल्या विशुद्धज्ञानदेहाय विश्वस्ता हि विश्वास न करोति विश्वासयेत् परान् विषनरगदैः 41 12 2 184 31 154 35 245 203 19 183 9 164 9 115 6 141 3 42 185 2 32 160 11 39 10 218 171 21 2 2 1 161 176 22 186 230 134 182 9 108 158 14 Taimusawan म. ANORAMBA ·पद्धतिसङ्घया. श्लोकसङ्ख्या. पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. 60 29 3 12 25 82 20 4 3 83 विषधरतोऽप्यति 29 विषमां हि गतिम् 100 विषमोऽपि 20 विषयानश्नुते यस्तु 259 विपस्थ विषयाणां च 197 विषादप्यमृतं ग्राह्यम् 72 विसभाण वले 117 विसमम्मि वि 101 विहडन्तम् 183 विहृत्य च यथा 196 163 43 118 20 8 31 14 12 166वीरक्रीडा 95 82 158 150 128 199 32 40 34 144वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः 267 वृथा जप्तं वृथा 1 । 13 41 वृथा वृथा ज्वलित 67 वृद्धापवादी वृद्धि हानि 22 36 17 15 81 12 171 4 27 31 8 7 7 50 सुखम् 12 वृषो हि भगवान् वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो 98 वेमग्गा भुवणअले 129 वेलविओवि 220 33 वेश्यानामिव वैद्यनाथ! 136 वैद्यसांवत्सरामात्याः 65 वैद्यार 54 श्वाप्यातुरा: वैरं पञ्चसमुत्थानम् 155 वैरमादौ समासज्य 154 110 व्यसनानलसन्तापे व्यसनैरेवाघ्राता: 67 व्याधीनामाकरः 224 135व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानम् 67 व्यालाः सुखेन व्रजन्ति ते मूढधियः 179 37 2 110 40 35 136 135 ४४ 40 175 109 40 156 1 26 31 3 6 29 93 ·. पुटसख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या. 163 192 166 67 129 150 62 1 35 10 108 163 3 18 189 104 79 84 4 16 163 6 78 16 शकटा: शाकिनी शक्तित्रय शक्तिरर्थपतिषु शक्तिवैकल्य शक्त्या च दानं शक्याशक्यपरिच्छेद शक्यो वन्यकरी शतमस्मै शतहूदानां शतेषु जायते शत्रुणा न तु शत्रुभिश्चापहसितो शत्रुसाधारणे शत्रुसेविनि शत्रोरपि गुणाः शनकैश्शनकैः शपता यत्कृत शपथेनाप्यरीन् 3 6 54 149 54 13 134 100 108 89 163 187 4 3 154 124 133 111 191 249 85 155 2 45 7 2 66 136 70 शब्दः स्पर्श 43 5 8 167 शमप्रधानेषु शयनेषु शयानं च 221 3 15 30 50 5 151 34 200 171 141 200 शय्या शैलतलं शरण कि शरत्काले शरन्मृग: 2 5 22 8 270 217 159 269 114 241 105 249 30 হীৰহালালু शशी दिवस शस्त्रहता न शाखासु शान्येन मित्रं 59 12 181 84 187 29 9 ·७६ पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ग्या. 99 150 9 2 12 15 181 110 9 3 163 176 163 123 180 156 10 159 28 : शिरोरुह 5 6 2 43 156 191 6 97 120 शातयत्येव 166 কাল্পৰাগ 13 शारीरैः कर्म 237 शाकाव्य 136 शानाण्यधीत्य 73 शाखाय गुरु 200 शायेषु निष्टा 228 शिक्षयन्ति न 201 शिरः सुपुष्पं 146 235 शीलं प्रधान 8 शुक्लशोणित 70 शुचिः शष्पाकुर 180 शुचि भूषयति 253 शुद्धमाविलं 43 शुनां च पिशुनानां 25 शुश्रूषस्व गुरुन् 104 59 शुष्काणि दिन 235 शुष्कोऽपि चन्दन 262 शुध्यते सागर 114 शूद्रकारुवणिक् 229 शून्यमपुत्रस्य 110 शून्यमाकीर्णतां 163 शूरं महाबलं 208 शूरं वैधव्य 166 167 शूरायन 53 शूराश्च बलवन्तः 215 शृणु पाणे! त्वयि 193 चैत्यमध्वा 239 शैले शैलेन 32 26 84 43 11 शुश्रूषा श्रवणं 37 180 197 92 176 88 21 8 3 3 14 24 8 149 167 150 151 স্ত্র ও 26 8 6 30 6 170 163 181 71 34 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धासिसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या, 7 6 5 18 113 266 108 265 207 20 260 237 118 104 5 शोक क्रोध भयं शोकस्थान शोकाराति शोको नाशयते शौर्यमदः श्रद्धया परया श्रद्धया विप्रलब्धारः श्रद्धानुसारिणी श्रान्तं युद्धेषु श्रियः प्रसूते श्रीः श्लाध्या तस्य ক্লান্ত श्रीविशृखल 90 198 88 198 167 20 196 181 97 84 39 166 167 12 58 18 20 10 24 1 20 3 62 204 207 16 81 79 266 44 6 15 199 6 श्रुतमनुमतं ध्रुतस्य रक्षा श्रुताभिलषिता श्रुतिस्मृतिभ्यां श्रुतिस्मृती हि श्रुतेनापि हदि 60 32 4 4 40 14 9 धूयतां धर्म 7 1 152 168 13 7 8 17 57 1.40 10 36 255 श्रूयते हि कपोतेन श्रेयांसि बहुविनानि श्रोत्रियस्य कदर्यस्य ग्वः कार्यमद्य श्वपुच्छकुटिल श्वस्त्वया सुख श्वा यदि दशति संखोहिअकमळ संगं मुञ्चह विसए संप्रीतिभोज्यानि 9 13 37 114 7 31 193 12 1 13 14 24 3 7 21 97 196 163 ·w पुटसाल्या. श्लोकाः पद्धतिसतचा. श्लोकसङ्कया. 47 156 71 108 197 15 5 14 20 1 66 4 14 3 104 156 158 178 141 18 6 9 2 11 175 संभाष्य बुद्धि 88 संयुकोऽपि 134 संयोग हेतुना 263 संयोगाश्च 19 संरक्षणार्थ 85 संरोहति 131 संलालिताच 171 संवर्धयेत् 183 संविशेच्च यथा 232 संशयस्थान 159 संशोध्य त्रिविधं 78 संसारतन्त्र 140 संसारादपि 220 संस्मरेत् 164 संहतं तु गजानीकैः 125 सअळजणपेच्छणिज्जो 37. सअळुज्जोइअवसुहे 58 स एव बलवान् 215 स एवैकधुरः 101 स किंसखा साधु 210 सकुण्डलं सकवचं 106 स कृत्स्नां पृथिवीं 195 सकृदंशो निपतति 142 सकृदुक्त 169 सकृदेव प्रसन्नाय 155 सकृद् द्विष्टं तु 178 सखीनिव 9 सङ्गः सर्वात्मना 257 सङ्गविरह 77 सङ्ग्रामान् 94 सङ्घातवान् 209 स जातो येन 53 114 172 149 100 31 35 170 82 168 85 163 116 152 135 156 4 10 15 38 23 4 27 17 12 88 2 8 3 88 7 6 195 10 52 3 76 168 9 10 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ख्या.श्लोकसङ्ख्या. 39 सज्जणावळा सज्यमानं 7 सश्चितं क्रतुषु 18 सञ्चिन्वान 4 1 6 32 99 218 58 249 253 213 106 74 20 96 221 154 200 44 9 2 6 10 1 सञ्जहार सम्झअवमुज्झन्तं सणम्मि सततं सतामपि कुले सत्कारमान सत्कृतं स्वजनेन सत्कृताश्च सत्त्ववन्त: सत्यं च धर्मक्ष सत्यं दानं दया सत्यं ब्रूयात् सत्यं मनोरमा: सत्यस्य वचनं सत्यायौं धार्मिकानायौँ सत्येन रक्ष्यते सत्येन लोकान् 2 29 82 171 37 187 190 168 85 47 20 77 173 133 163 5 7 197 10 133 163 39 31 17 12 174 83 31 153 6 4 9 3 30 8 264 14 153 195 63 34 1 94 28 7 1 6 सत्सु कार्यवतां 19 4. 14. 16 223 108 34 35 143 255 86 सदक्षिणां काञ्चन सदनमुपगतः सदृशात्पुरुष स दोषः सचिवस्य सद्भिरेव सह सन्त एवं सता सन्ततकुटिल सन्तापं विजणन्ति सन्तापलोभ 1 15 31 121 192 67 4 15 32 ·पुटसङ्ख्या. खोका:. पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसख्या. सन्ति पुत्राः 38 54 269 137 27 12 7 205 36 200 111 166 31 102 132 82 190 H 34 129 153 9.9 सन्ति शाकानि सन्ति शान इव सन्तोऽपिन सन्तो मनसि खन्तोसामभ सन्धिमिच्छेत् सन्धिविक्रम सन्ध्यवापि सन्ध्या निशा सन्ध्यासगोस्थितः सन्ध्यावन्दन सन्निमज्जेत् सपत्नसाहितः स पुमानर्थवत् सप्त दोषाः 252 2 4 6 1 186 12 37 108 168 18 248 15 59 134 209 73 220 235 188 258 1 14 स ब्रह्मचर्य सभा जिता बता 4 सभावान 14 15 44 172 180 163 195 156 85 177 163 199 16 समसुखदुः समाचान्वय- समावायव्ययौ समाश्यबलादेव समास्यायाः समीपतार्थ 172 106 230 198 266 123 3 129 1 समुह मिाल 99 156 6 6 176 8 24 209 303 9 समूलपातं समेषु दिवसेच सम्पत्ती व विपत्ती सम्परसु महतो सम्पवेषा जनस्य सम्पदो हि सम्पर्कण सा 26 168 167 4 206 230 15 8 177 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. श्लोकसङ्ख्या. 212 54 . 168 36 37 36 96 94 77 6 250 12 169 90 सम्पूर्णस्य सम्प्रयोज्य सम्भाव्यं गोषु सम्भोजन सरएमहद्धदाणं सरसं मळअसहापं सरस्वती स्थिता स राजा पुरुषः सर्व विदुर्वेद सर्वः पदस्थस्य सर्वएव सर्वज्ञ इति 76 187 2. 153 73 4 15 40 1 6 108 7 4 88 8 45 6 सर्वत्र सम्पदः 4 5 169 268 249 142 72 173 21 14 262 सर्वत्रातिप्रसनानि सर्वदेशलिपि सर्वदोषचये सर्वमात्ययिक सर्ववेदाधिगमन 36 153 200 187 116 44 156 21 10 1 2 18 1 4 १७ 116 21 197 94 22 140 2 1 158 सर्वशास्त्र- सर्वशास्त्रार्थ- सर्वसवे च सर्वसम्पत्समुदयं सर्वस्व कार्यस्य सर्वस्वमेव सर्वातिशङ्की सर्वावस्थासु 5 21 8 107 136 65 152 85 109 40 129 168 12 4. 210 13 सर्वाशुचिनिधानस्य सर्वे क्षयान्ताः सर्वे धर्मा राज- 262 180 197 156 11 7 103 ·पुटसख्या. श्लोकाः, पद्धतिसङ्ख्या. लोकसङ्ख्या. 180 2 सर्वेऽपि हार सर्व वेदा न तत् 22 2 235 21 190 120 41 163 99 8 3 3 5 106 92 166 7 4 132 114 204 123 35 108 242 99 37 31 88 सर्वेषामेव सर्वैर्गुणैः सलिलचरी स वंशस्य सशर्करा स सलाध्यः गुणी ससअवहण ससारविष स सुहृद् यः स स्निग्धोऽकुशलात् सहजान्धदृशः सहसा विदधीत सहसैव पदुसोत्पत्य सहस्रं प्रतिदास्यामि यबन्धनाः हायवानेव उहायसाध्य 181 12 9 66 59 19 32 1 4 44 107 150 151 163 196 109 99 59 5 85 126 127 149 163 88 82 37 35 101 14 हैव मृत्युः 4 19 8 51 120 99 10 9 114 31 190 4 3 साक्षान्मघवतः | साधयत्यसहायः ताधारणस्त्री साधोः ': पुरुष सान्ध्यमस्तमित सापसारिणि सा वाला वयं सा भार्या या प्रियं सामन्तमण्डला सामन्तानां सामवादाः 139 34. 252 115 258 288 163 172 82 3 14 27 93 195 181 149 156 59 3 12 3 ·श्लोकाः, 1 १ 70 सुअणो मुहा 42 ५९ पुडसरदया. पद्धतिसङ्खया. श्लोकसङ्ख्या. 153 सामादीनां 151 साम्ना भेदेन 131 साना प्रसाध्यते 127 7 साम्नैव सिद्धये 8 152 साम्नव सिद्धिः 128 2 32 4 सारइकळाभिरामं 211 29 सावलेप 83 168 साहसप्रकृति : 28 61 सिंहशून्यमिव 1 172 41 सिद्धि वञ्चनया 9 45 156 सुअणत्तणं 8 32 68 117 66 सुकल्पितः संयति 267 96 5 सुखं वा यदि वा 29 200 सुखं स्वपिति 53 29 16 सुखदुःखे भय 262 35 सुखस्यानन्तरं 12 197 8 सुखार्थाः सर्व 117 8 13 सुगन्धिदान 38 16 3 35 31 42 सुजनो न याति 212 21 सुधाशोर्जातेयं 168 38 सुपुष्पितः 156 45 185 3 सुभाषितं 177 10 सुमन्त्रितं 87 156 85 सुमहान्त्यपि 68 248 6 सुरतामर्द 186 4 100 सुलभाः पुरुषाः 82 18 237 सुवर्णपुष्पा 181 17 34 सुवृत्तस्यैक 51 8 176 सुसंरक्षेत 156 60 85 65 4 1 सुजणो ण कुप्प सुभगसलिला 1 सुहृदां हित ·८० पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या लोकसङ्ख्या. 133 198 110 163 88 29 4 1 1 सुहृदि निरन्तर सुदृलघुः कार्य सूक्तिसङ्ग्रह सूक्ष्मसूत्र सूक्ष्मोऽपि भारं सूर्यादन्यत्र सृजति तावदशेष 4 140 23 29 7 22 36 4 सेतु दृष्ट्वा 173 158 22 30 57 221 266 116 26 144 251 148 2 7 3 4 सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य सेनापति यः सेनापत्यं च सेवकः स्वामिनं सेबमाने दिशं सेवादुःखाभिभूतस्य 199 94 27 123 188 124 3 4 3 सेवा दुरामयः 6 40 5 147 148 223 117 243 "124 64 213 123 124 174 95 181 99 12 6 70 40 39 39 168 167 43 सेवामलों सेवा श्ववृत्तिः सेवेव मानं सैन्येन लभ्यते सो अत्थो जो सोकण णिज्ज सो को वि वद णिज्जो सौ चि लोणड्डी चित्र सोऽयमानत सोहइ विसुद्ध सौहृदेन परित्यक्तं स्तब्धप्रकृतिः स्तब्धस्य नश्यति स्तवैर्वाक्षिप्यते स्त्रियः : संपुरुषा स्त्रियां धूर्ते 208 251 250 95 169 187 77 35 3 12 3 25 29 181 30 240 62 185 135 30 1601 108 54 25 9 19 ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिसङ्ग्या श्लोकसङ्ख्या. 14 9 121 163 108 168 187 91 11 8 150 5 8 181 168 27 स्मितं नृतं 2 140 स्त्रीपरिचयात् 148 श्रीषु कुर्वन्ति 195 स्त्रीषु राजन 134 209 स्थित्यतिक्रान्ति 249 स्नपिताः प्रावृषाः 194 स्नातम गज 166 स्नानोदके तथा 71 स्निग्धदीपशिखा 988 स्पृधान्निव गजः 211 स्वहणीयगुणैः 139 244 स्मृता भवति 263 स्रवन्ति न निवर्तन्ते 158 स्वगुलिमाधाय 239 स्वगृहे पूज्यतेव 23 स्वधर्म कर्म 241 57 स्वपलेऽपि देवि! জুনেল টি । 131 स्वभूमौ च वसेत् 6 स्वमेव माह्मणः 66 स्वयं कार्याणि यः 162 स्वयं इनिबल: स्वयमात्य 183 16 39 11 181 58 36 2 4 2 18 29 स्वर्ग मृगाश्च 49 6 99 9 11 120 92 36 128 170 स्वर्ग इतः पूज्यते स्वोधन वा स्वल्पापि साधुसम्पत स्वल्पेऽध्यामिष- स्वसुखभिरभिलाषः 223 102 19 153 12 AAGINARMIRMIRATE ·पुटसल्या. पद्धतिलल्या. लोकसहया. 9 स्वसैन्यपोषः सैन्यश्च 7 48 103 195 स्वादु गुर्वपि 93 12 BI 27 13 59 222 147 259 99 173 128 196 82 6 68 231 27 स्वाधीनसलतिका स्वाधीने माधुयें स्वान्तः गतं किङ्करतां स्वामिनं यः स्वातिसमविशेषज्ञ बालप्रतिपयर्थ स्वेच्छया कुरुते स्वेच्छोपजात हसाणलरहि विणा हंसोमिएण हते भीष्मेहते हन्तारं परसैन्यानां हन्ति जातान हर वा दन्तिनं हलिअंकपोळ. हस्तनाच्छिध हस्ताञ्जलि हा धिक कष्टमहो हारोऽपि नार्पितः 177 28 175 38 15 14 6 224 115 1 15 3 88 12 26 195 25 256 150 56 124 23 57 267 195 38 4. 56 19 2 T 167 151 29 । हालाहलादपि हा स्वसः सत्यमेवेद हाहा कह ण मरिज्जइ हिंसा बलमसाधूनां हिंस्यात् क्रोधात् অস্থি 32 181 59 88 3 238 82 110 92 239 102 हितेन गुरुणा 31 101 181 44 हिमवति तिष्ठति हीनतेजा हि 88 6 SARMERAMAPAN ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. लोकसङ्ख्या 16 31 151 11 7 3 35 168 9 160 135 229 88 219 हृदयानि सतां हृदये वसतीति हृदि विद्ध इव दृष्टा वाचस्तथा हेतौ लिङ्ग प्रशमने हे दारिद्य ! नमस्तुभ्यं हेलयन्तश्च होन्ती वि 142 109 " 176 70 13 6 24 171

·No text on this page.

·स्मृतग्रन्थाः। पृष्म्. ४४, ५५, ९४, ९५, २२०. ५७, २४२, २४५. ११८. नामानि अङ्कावली अलङ्कारसर्वस्वम् अश्वशास्त्रम् अश्वहृदयम् आश्चर्यराघवम् इंतिहासः इतिहाँससमुच्चयः ११८. - २५३. ५०,५६. ७, २१,२४, १६८, १८८, २०४,२१५, २२५. ९५, २५७. २०. १०८. उदात्तराघवम् उमामहेश्वरसंवादः कनक- कप्फणकाव्यम् कलविद्या कलाविलासः १६, ८, ९२, ११०, ११, १५०, २०३, २०७. २०६, १०८, २३१. कादम्बरीकथासारम् कामकला कामन्दकीयम् ६१,६३, ६४, ६५,६६, ६७,७०,७१, ९०, ९३, ९४, ९८, ९९, १०२, १०४, १०५, १०६, १०८, ११२, ११३, ११४, ११५, ११७, ११८, ११९, १३०, १३१, १४२, १४३, ·नामानि १५४, १५५, १५६, १५७, १५८, १५९, १६१, १६२, १६३, १६५. १७१, १७३, १७५, १७६, १८५, २०२, २३२, २४४. काव्यप्रकाशः ३३, ५०, १४०, १८९, २४१. किरातम् ३७, ४४, ७३, ७४, ८१,१५६, २११. कौटिल्यमा ९०, ९३, ९९, १०२ १०५, १०६, १०७, १११, १३१, १४३, १७३, १७५, १९३. गणककृतिः ११८. गाथाकोशः २, १८, २५, २७, ३२, ३८, ४५,५१, ६४, ६८, ७२, १११, १२३, १२५, १२८, १७१, २०२, २०८, २१३, २१४, २१६, २१९, २२२, २२७, २३१, २३३, २४३, २४८, २४९,२५० २५१,२५२, २५५, २५६, २५९, २७०. गाथासप्तशती २५, ३२,३८, ४६, ९७,११०, ११२, २०२ २१९, २४३, २४८, २५०, २५८. चतुर्विपर्यासः २६५. चाक्षुषीयम् ६१,६२, ६९, ७१, ७७, १००,१०७, ११३, १३४, १३५, १७४, १९०,१९१. चिन्तामणिः २०८ जगदेकवीरचरितम् २५३० तान्त्रगुपाख्यान्त्रोपा- ख्यानम्) २२१. तन्त्रोपाख्यानम् २३२. दक्षस्मृतिः २४. दण्डनीतिः १३५, १४५, १७२, १७६, १९४, २३६ नरकवधम् १०१. नागानन्दम् ·नामानि नीतिः नीतिशतकम् नीतिशास्त्रम् नीतिसारम् पन्त्रम् स पृष्ठम्. २३७,२३८. १९३. २७,१३४,१९१,१९२,१९३. १९४,१९५. २६०. १७,२४,२६,२८, ३५,३६,४२,४३, ४४,४८,५१,५४,५७, ५९,६५, ६८,८९, ९१, ९३,९४, ९७,९९, १०२, १०३, १०४, १०७, १०८, १०९, ११०, १११, १२०, १२१, १२२, १२६, १२७, १२८, १३४, १३५, १४३, १४८, १५०, १५३, १५४, १८०, १८६, १९३, १९८, २०१, २०४ २०६, २१२, २१८, २२१, २२३, २२४, २२६, २३७, २४०, २४१, २६२, २७०. १४, ७८,२२४, २२५, २२६, २२८, २३०, २३२, २३६, २४१,२४४. १६,५७,८३,९७५,२०४. २४७. ५५७. ६,१७, ३४, ३५, ४०, ४२, ६७, ७५, १०८, १२६, १२७, १२९, १३९, १४८, १९३, २२४, २३४, २६२, २६३,२६९. १०२. ५९. प्रतापरुद्रीयम् प्रबोधचन्द्रोदयम् प्रियदर्शिका फल्गुहस्तिनी बृहत्कथा बृहत्संहिता ब्रह्माण्डपुराणम् भट्टवार्चिकम् २.

·७ नामानि. भल्लटम् महानाटकम् महाभारतम् १६,३०,३१,४३, १५,५५, १२८, १६९,२०७,२०९, २११,२१२, २१४, २१६,२१८,२१९, २२२, २४१. १५७, २४४. ३, ६, ७, ८, १२, १३, १५, १६, २०, २१, २२, २३, २४, २६, २७, २८, २९, ३४, ४१, ४७, ४९, ५०, ५१, ५२, ५४, ५७, ५८, ५९, ६०, ६१, १२, १३, ६४, ६५, ६६, ६७, ७१, ७२, ७४, ७५, ७६, ७७, ७८, ७९, ८०, ८२, ८३, ८४, ८५, ८६, ९६, ९८, ९९, १०२, १०३, १०४, १०६, १०८, १०९, ११०, १११, ११३, ११४, ११५, ११६, ११७, ११९, १२०, १२१, १२२, १२४, १२५, १३०, १३१, १३२, १३३, १३४, १४३, १४४, १४५, १४६, १५१, १५४, १५५, १५६, १५८, १५९, १६०, १६१, १६४, १६५, १६८, १६९, १७०, १७१, १७२, १७३, १७४, १७५, १७६, १७७, १८०, ९८४, १८६, १८७, १८८, १८९, १९०, १९१, १९२, १९३, १९४, १९५, १९६, १९७, १९८, १९९, २००, २०१, २०२, २०३, २०४, २०५, २०६, २१०, " ·नामानिः पृष्ठम्. २१५, २२०, २२१, २२४, २२५, २१२, २३३, २३४, २३५, २३६, २३७, २३८, २३९, २४०, २४१, २५९, २६०, २६१, २६२, २६४, २६५, २६६, २६७,२६८,२६९, २७१. ४५, ५५, ६२, ८२, १०३, १२१, १२७, १७६, १९७. १५९, १६०. १३६, १३७, १३८, १४०, ११२, १४३, १६१, १६३, ६१६, २१७. २३, ९१. माघम् मानवम् मानसोल्लासः मार्कण्डेयम् मालतीमाधवम् मुद्राराक्षसस् ५३, ९९, १००, १०१, १३२, १४९, १७०, २०७, २११. २७०. यादवप्रकाशः रघुवंशः रत्नावली राजग- AuNNOID राजपुत्रीयम् रामाभ्युदयम् रामायणम् ५५, २४७. ६२, ६४, ६६, ६७, ६८, ७१, ८५, १०६, ११०, ११५, १४०, १११, १४४. ११९. १०. ७, १२, १३, १४, २४, २६, २८, २९, ४३, ५२, ५४, ५८, ६०, ६१, ६३, ६४, ६५, ६९, ७८, ८०, ८२, ८९, ९०, ९२, ९४, ९५, ९६, ९९, १००, १११, ·नामानि. वात्स्यायनीयम् वासिष्ठम् विज्ञानेश्वरीयम् विदग्धजनवल्लभा विद्धसालभाञ्जिका विष्णुपुराणम् १२१, १४६, १५७, १६०, १६७, १६८, १६९, १७७, १८५, १९६, २०२, २२०, २२१, २३०, २३१, २३, २४६, २४८, २५१, २५७, २६५. ९९, १३८, १९८. १९४. १८८. ५०. १०४. ३, ४७, ४९, ९०, २०४, २१९, २५९, २६८, २७१. वीरचरितम् वेणीसंहारम् वेदपादस्तवः व्यासशतकम् शाकुन्तलम् शालिहोत्रम् शृङ्गारप्रकाशः ७७, ८१, ८२, १२१, १९४. ३. २८, २९, ३९, ४१, ४२, ४३, ४८, ४९, ५८, ६२, १२६, १४०, १९०, २१५, २२३, २२८, २६०, २३१, २३६, २५९. २५, ७१. ११८. ४, ५, १०, २९, ३५, ४०, ५५, ६६, ७९, १००, १०१, ११९, १९७, २०९, २१०, २१५, २१६, २१८, २२३, २२९, २४२, २५७. १२६. शृङ्गारशतकम्

·नामानि
सङ्ग्रहः
सरस्वतीकण्ठाभरणम्
पृष्ठम्.
१२, १००, १३५, १४५,११८१,
१८३, १९२, १९३.
४१, १७०, २०३, २१२, २१६,
२२६, २३५, २४५, २५६.
१, ४, ३७, ८९, ९७, १०१, १०७,
१२२, १३२, २२०, २५०, २५२,
२५३, २५४, २५५०
सेतुबन्धः
७१.
स्वान्तशतकम्
हरिवंशः
हर्षचरितम्
६८, २६२.

·No text on this page.

·स्मृतग्रन्थकर्तारः। अभिनवगुप्तः भमरुका अमृतवर्धनः उदात्तः कविराक्षसः कविवल्लभः १,२३०. २५८. ३७. २०९. ३५, २१९. ४२, १३२. ३३, ४१, १३, १०९, १३८, १४१, २०४, २१४, २३३. ३, ८,३७, ६२, १३,६४,६९,७५,७६, ८१, ९२, ९६, ११३, ११५, १३०, १५८, १६८, १७०, १८०, १८१, १८६, २३१, २४४, २४५, २४६, २१७, २५१, २५२, २५१, २५५, २५६, २५७, २६१, २६४. कालिदासः क्षेमेन्द्रः खण्डनकारः गजेन्द्रसिंहः गोपालः गोविन्दकविः गोविन्दभट्टः चप्फलदेवः ४२. ४३, ७८, १४०, १४१. २२७. ४१, ४४. १७, १०९, १५१, १५२. २.. चाणक्यः १. जयन्तः तरुणवाचस्पतिः दण्डनाथः दण्डी २००. ३३, १६९, २५३,२५६. २१७. पकलाबः पुरन्दरः ३ .

·, १४२, ६७, ७२, ८३, ८९, १००, प्रकाशवर्षः प्रतापचक्रवर्ती २०५, १०९. प्रतापरुद्रः ३९, ४०, ४१, १०४, १४४. बिल्हणः ४२. भट्टबाणः ३६, १२२. भर्तृहरिः १, १०, २७, ३०, ३२, ५५, ५६, ६८, २११, २१३, २१६, २२४, २२६, २२७, २४०, २४१, २४२,२६१, २६२, २६४, २६५, २६९, २७०, २७१. भवभूतिः १०९, २००, २४३. भामहः १, १३८. भारविः १०७, ११०, १२१, १२७, १२८, १२९, १३२, १५५, १७७, १८०, १९७, २०६, २०९, २१०, २१४, २६.. भोजराजः ३, २४, ३४, ३५, ३९,९५, १०४, १०९, ११८, १२९, १३४, १६९, १९२, २२२, २२६, २२८, २२९. ५, ६, ७, १३, १७, २३, २६, ६१, १२, ६५, ६९, ७८, ७९, ८९,९०, ९१,९२, ९६, ९७, ९८, १११, १५०, १६४, १८३, १८९, १९०, १९४, १९५, २६९. माधवः ४८. १, १४, ६५, २०५, २०१, २१०. रविगुप्तः ३६, १२२, १९९. राजशेखरः १, ४,१८०. ५२, २३१. वराहमिहिरः ३, १३, २३९. मुरारिः ·३. वल्लभदेवः २६, २८, ३०, ३१, ३३, ३९, १०, ५१, ५४, ५६, ६७, ६८,७८,७९, ८१, ८२, ९२, १०५, १२०, १२१, १३३, १३९, १४४, १४६, १४८, १५२, १५४,१५५, १५७, १६९, १७३, १७१, १८९, १९१, १९२, १९५, १९८, १९९, २०१, २०५, २०६, २०९, २१०, २१७, २१८, २२३, २२४, २२५, २२८, २२९, २३०, २३१, २३२, २३६,२४४, २५७,२५९, २६१. वसिष्ठः ६. विक्रमादित्यः १९१, २२३. विज्ञानेश्वरः विश्वाधिकः २. वीरेश्वरः २५२. व्यासः १८७, १९५, २०२, २०३, २०५, २१५, २१७, २२१, २२२, २६०. शातवाहनः २५. सकलविद्याचक्रवती ३१, २४९, सकलविद्याधरः ४३, १९५, १९८, २१७, २१८. सर्वज्ञसोमेश्वरः २७. सुन्दरपाण्यः ३०, ३५, ३६, १४, ८२, ११२, ११९, १९८, १९९,२१८,२२३, २२६, २३१, २३५, २३९,२४०. सुबन्धुः ४४,८३, १३७. सुवर्णदेवः २२२. सुवर्णविस्तारः सोमदत्तमः २४७. सोमेश्वरः हरिमट्टः १४८. ५६, २२८. १०, ११.

·No text on this page.

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. AS. P. HATA Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svāti Śrī kāma Varma Mahārāja. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavya) by H. H. Svāti Śri Rāma Varma Mahārāja, with the commentary Sundarī of Rājarāja Varma Koil Tampurān. 2 0 0 happy Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-194 Daiva (Vyākarana) by Deva with Puruşakāra of Krşņaillāśukamuni (out of stock). 1 0 0 No. 2---अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवो Abhinavakaustubhamala and Daksina. murtistava by Krşņalīlāśukamuni (out of stock). O 2 O No. 3—zy: Nalabhyudaya_(Kāvya) by Vāmana Bhatta Bāņa (second edition). 04. 0 No. 4-fractaria: Sivalilarnava (Kāvya) by Nilakanța Dīkşita (out of stock). 2 0 0 No. 5-fare: Vyaktiviveka (Alaňkāra) by Mahima-Bhatta with commentary (out of stock). 2 120 No. 6-graefati Durghatavrtti (Vyakaraņa) by Sarapadeva (out of stock). 2 ( 0 No 79$IAT Brahmatattvapraka, sika (Vedānta) by Sadāśivendrasarasyatſ (out of stock). 24 0 No.8.-प्रधुन्नाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Nataka) by Ravi Varma Bhūpa (out of stock). 1 0 0 ·2 RS. AS. P. No. 9-विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapancasika (Vedānta) by Virūpākşanātha with the commentary of Vidyācakravartin (out of stock). 0 8 0 No. 10-HITSDia Matangalila (Gajalakşaņa) by Nīlakantha (out of stock). 0 8 0 No. 11-तपतीसंवरणम् Tapatisamvarana (Nāțaka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarāma (out of stock). 2 4 0 No. 12--TTARETTE Paramarthasara (Vedānta) by Adišeşa with the commentary of Rāghavānanda (out of stock). 0 8 0 No. 13-575193794 Subhadradhananjaya (Nāțaka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarāma (out of stock), 2 0 0 No. 14--Art: Nitisara (Niti) by Kāmandaka, with the commentary of Sankarārya (out of stock). 3 8 0 No. 15-FTHEHETE Svapnavasavadatta (Nataka) by Bhāsa (second edition). 1 8 0 No. 16-afarir TIRUTH Pratijnayaugandharayana (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 1 8 0 No. 17-ATTER, Pancaratra (Nātaka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 No. 18-TIETOTT Th Narayaniya (Stuti) by Nārāyaṇa Bhatta with the commentary of Deśainangalavārya 4 0 0 (second edition). No. 19-A1 VIETT: Manameyodaya (Mimāmsā) by Nārāyaṇa Bhatta and Nārāyaṇa Paņdita (out of stock). 1 4 0 No. 20-aara Avimaraka (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 21–1Cataa Balacarita (Nāțaka) by Bhāsa (out of stock) 1 0 0 ·RS. AS. P No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारो. TH Ta Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Nāțaka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 23-71GTrufa at: Nanartharnavasam ksepa (Kośa) by Keśavastāmin (Part I, 1st and 2nd Kāndas). (out of stock). 1 12 0 No. 24-Jaaftur: Janakiparinaya (Kāvya) by Cakra Kavi (out of stock). 1 0 0 No. 25-TIGRACIES & Kanadasiddhantacandrika (Nyāya) by Gangādharasūri (out of stock). O 12 0 No. 26–375 Abhisekanataka by Bhāsa (out of stock). 0 12 0 No. 27-Area: Kumarasambhava (Kāvya) by Kāļidāsa with the two commentaries, Prakāsikā of Arunagirinātha and Vivarana of Narāyaṇa Pandita (Part I, 1st and 2nd Sargas) (out of stock). 1 12 0 No. 28–HETETTHET: Vaikhanasadharmaprasna (Dharmasūtra) by Vikhanas (out of stock). 08 0 No. 29-errurerat: Nanartharnavasam - ksepa (Kośa) by Keśavasvamin (Part II, 3rd Kāņda) (out of stock). 24 0 No. 30-aregleen Vastuvidya (Śilpa) (out of stock). 0 12 0 No. 31-arateriufeliata: Nanartharnayasam - ksepa (Koša) by Keſayasyāmin (Part III, 4th, 5th and 6th Kāndas). 1 0 0 No. 32-FHREATHTA: Kumarasambhava (Kīvya) Kālidāsa with the two coinmentaries, Prakāśikā of Aruņagirinātha and Vivaraņa of Nārāyaṇa Paņạita (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas) (out of stock) 2 8 ·RS. AS. P. No. 33-CHE: Vararncasangraha (Vyākaraña) with the commentary Dipaprabhā of Nārāyana (out of stock). 0 8 0 No. 24-Apoteot: Manidarpana (Nyaya) by Rājacūļāmaņimakhin. i 40 No. 35-Afrert: Manisara (Nyāya) by Gopinātha. 1 8 0 No. 36-Arama: Kumarasambhava (Kīvya) by Kāļidāsa with the two commentaries, Prakāśikā of Arunagirinātha and Vivarana of Nārāyaṇa Pandita (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 300 No. 37–32. Asaucastaka (Smrti) by Vararuci with commentary. 0 4 0 No. 38-नामालिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the commentary Tīkāsarvasva of Vandyaghatiya Saryānanda (Part I, 1st Kāņda). 2 0 0 No. 39-Tem Carudatta (Nāțaka) by Bhāsa (out of stock). 0 12 0 No. 40-TOEREEH Alankarasutra by Rājānaka Ruyyaka with the Alankārasarvasya of Mankhūka and its commentary by Samudrabandha (second edition). 2 8 0 No. 41-3722TCHYCH Adhyatmapatala (Vedānta) by Apastamba with Vivarana of Sri Sankara-Bhagavat-Pāda (out of stock). O 4 0 No. 42-fah Pratimanataka by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 43-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana. (Koša) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakośodghatana of Kşirasvāmin and Tikāsarvasva of Vandyaghatīya Sarvānanda (Part II, 2nd Kanda, 1-6 vargas). 2 8 0 No. 44- TH Tantrąsuddha: by Bhattāraka Vedottama: (out of stock). 0 4 0 ·3 RS.AS. P. Nö. 45–59%ECT Prapancahrdaya. 1 0 0 No. 46- CHora: Paribhasavrtti (Vykaraņa) by Nílakanța Dikşita, 0 80 No. 47—fera SNTH Siddhantasiddhanjana (Vedārta) by Krşņānanda Sarasvatī (Part I.) 1 12 0 No. 48-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Do. Do. (Part II). 2 0 0 No, 49 itelifth Goladipika (Jyotisa) by Parameśvara. 0 4 0 No. 50-TEGET: Rasarnavasudhakara (Alankara) by Singa Blūpāla. 300 No. 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakośodghātana of Kşīrasyāmin and Tikāsarvasva of Vandyaghatīya Sarvāvanda (Part III, Žnd Kanda, 7-10 vargas). 2 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha with the commentary Tikâ sarvasva of Vandyaghatîya Sarvânanda (Part IV, 3rd Kânda). 1 8 0 No. 53-gogaurt: Sabdanirnaya (Vedânta) by Prakâśâtmayatîndra. 0 12 0 0, 54-Crafteraart: Sphotasiddhinyayavicara (Vyâkaraña). 04 0 No. 55–ATSTEYE 994 Mattavilasaprahasana (Nâţaka) by Mahendravikramavarman. (out of stock). 0 8 0 No. 56-मनुष्यालयचन्द्रिका Manusyalayacandrika (Śilpa) (out of stock), 0 8 0 No. 57--Ticartaz Raghuviracarita (Kavya). 1 4 0 No. 58-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्।Siddhantasiddhanjana (Vedânia) by Křşņånanda Sarasvati (Part III). 2 C30 ·RS. A8. F. No. 59-FITTACH Nagananda (Nâ taka) by Harşadeva with the commentary Vimarsinſ of Sivarâma (out of stock). 34 0 No. 60-gegra: Laghustuti by Laghubhattâraka with the commentary of Râghavânanda. 0 8 0 No. 61-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana. (Vedânta) by Krsnananda Sarasvati (Part IV). 1 4 0 No. 62-HACE: Sarvamatasangraha. (out of stock). 0 8 0 No. 63-ferrarefcirra Kiratarjuniya (Kavya) by Bharavi with the commentary Sabdârthadſpika of Citrabhânui (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 0 No. 64-Et: Meghasandesa by Kálidāsa with the cornmentary Pradīpa of Dakşiņâvartanātha 0 12 0 No. 65—#TACÆ Mayamata (Šilpa) hy Mayamuni (out of stock). 3 4.0 No. 66-FETART Maharthamanjari (Darkana) with the commentary Parimala of Maheśvarânanda. 2 40 No. 67-aparat: Tantrasamuccaya (Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsinſ of Sankara (Part I, 1-6 Patalās) (out of stock). 3 4 0 No. 68-a72 STEFTT: Tattvaprakasa (Agama) by Śrī Bhojadeva with the commentary Tâtparyadī pikā of Sri Kumāra 1 12 0 No. 69 - RTU Orgia: Isanasivagurudevapaddhati(Tantra)by Isảnašivagurudevamisra Part I, Sâmānyapâda). 1 8 0 Ņo. 70—37pfhsaati: Aryamanjusrimula: kalpa (Part I). % 8 0 ·I RS. AS. P. No. 71-7pta #:Tantrasamuccaya(Tantra) by Nârâyaņa, with the commentary Vimarsint of Sankara (Part II, 7--12 Patalās) (out of stock). 38 0 No. 72-Gayacaueta: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Íśānaśiraguruderamisra (Part II, Mantrapāda), 4 0 0 No. 73-9JICYTATOT: Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) by Madhusudanasarasvati. 0 4 0 No. 74–7 prera: Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakridâ of Visvarûpâcârya. (Part I - Ácara and Vyavahâra Adhyâyās). 3 4 0 No. 75FICYTGH Silparatna (Śilpa) by Srikumâra (Part I). 2 12 0 No. 76-37rfasstafranicy: Aryamanjusrimulakalpa (Part II). 3 00 No. 77-Taubayara: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isänaśiva: gurudevamiśra (Part III, Kriyāpāda 1-30 Patalās). 3 0 0 No. 78—371aTTTTTTTTTH Asvalayanagrhyasutra with the commentary Anāvilā of Haradattācārya. 2 6 0 No. 79—3Teatre # Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahāmahopādhyāya T. Ganapati Sāstri (Part I, 1 & 2 Adhikaraņās). 3 12 0 No. 80-37&fitera Do. Do. (Part II, 3-7 Adhikaraņās). 4 0 0 No. 81-713 Preara:Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Viśvarūpācārya (Part II. Prâyascit. tadhyaya). 2 0 0 No. 82-TORTTEIH Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahāmahopā. dhyāya T. Ganapati Šāstri (Part III, 8-15 Adhikaraņās), 3 40 ·8 RS. AS. P. No. 83--II TITAT Carafa: Isanasivaguru. devapaddhati (Tantra) by Išānaśivagurudevamiśra (Part IV, Kriyapāda 31-64 Patalās and Yogapāda). 38 0 No 84-Hafrage: Aryamanjusrimulakalpa (Part III). 2 0 0 No $5-facuarear Visnusamhita (Tantra). 2 8 0 No. 86-Tara Bharatacarita (Kâvya) by Krşnakavi. 1 8 0 No. 87 STARTER: Sangitasamayasara (Sangīta) of Sangītâkara Pârsvan deva. 1 2 0 No. 88-TEATT: Kavyaprakasa (Alarkâra) of Mammaţabhatta with the two commentaries, Sampradāyaprakāśinī of Śrī Vidyācakravartin and Sâhityacadâmaņi of Bhattagopala (Part I, 1-5 Ullâsās). 3 0 0 No. 89-ATPais: Sphotasiddhi (Vyākaraña) by Bharatamiśra. 0 8 0 No. 90-ATHIETTA Mimamsaslokavartika with the coirimentary Kāšikā of Sucaritamiśra (Part I). 2 80 No. 91-IDEA Horasastra of Varāhamihirācārya with the Vivarana of Rudra. No. 92-Tarana Rasopanisat. 2 0 0 No. 93–वेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasa (Vedānta) of Dharınarājādhvarindra with the commentary Prakasika of Peddadīkşita. 1 8 0 0.94-eat Brihaddesi (Sangſta) of Matangamuni. 1 $ 0 No. 95 TOIT Ranadipika (Jyotişa) of Kumáraganaka, 0 4 0 3 ·9 R8, A8. P. No. 96-FEIRETT Rksamhita with the Bhāşya of Skandasvāmin and the commentary of Venkatamādhavārya (Part I, the 1st Adhyāya in the 1st Aştaka). 1 8 0 No. 97–नारदीयमनुसंहिता Naradiyamanusamhita (Smiti) with the Bhāşya of Bhavasvā min. 2 0 0 No. 98-letrat Silparatna (Śilpa) by Srikumāra. (Part II) 2 8 0 No. 99-AMETITS # Mimamsaslokavartika (Mīmāņsā) with the commentary Käsikā of Sucaritamiśra (Part II). 200 No. 100-144 127: Kavyaprakasa (Alankāra) of Mammațabhatta with the two commentaries, Sampradāyaprakābint of Śrīvidyācakravartin and Sahityacūļā mani of Bhattagopala. (Part II, 6 -10 Ulāsās), 5 0 0 No. 101—37RYHETTA Aryabhatīya (Jyotişa) of Aryabhatācārya with the Bhāşya of Nīlakanthasomasutyan (Part I. Ganitapäda). 28 0 No. 102-ach Dattila (Sangīta) of Dattilainuni. 0 4 0 No. 1034 herren: Hamsasandesa (Vedānta) with cominentary. 0 8 0 No. 104-FrageFT T Sambapancasika (Stuti) with commentary. 0 No. 105-fareasta: Nidhipradipa of Siddhaárikanthaśambhu. 0 4 0 No. 106-A TEETH Prakriyasarvasva (l'yākaraņa) of Śrī Nārāyaṇa Bhatta with commentary (Part I.) 100 pard ·10 RS, AS, P. No. 107–154TGF Kavyaratna (Kavya) of Arhaddāsa 0 12 0 No. 108-arcaratsastaa Balamartandavijaya (Nātaka) of Devarajakavi. 1 8 0 No. 109—ETTEIT: Nyayasara with the commentary of Vasudevasūri. 1 8 0 No. 110—37HZIA Aryabhatiya (Jyotişā) of Aryabhatäcārya with the Bhāşya of Nilakanthasomasutvan.(Part II. Kālakriyāpāda) 1 0 0 No. 111- Equita: Hridayapriya (Vaidyaka) by Parameśvara, 3 0 0 No. 112-कुचेलोपाख्यानम् अजामिलोपाख्यानं च । Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana (Sangīta) by H. H. Svāti Śrī Rāma Varma Mahārāja. 0 40 No. 113-ostaat: Sangitakrtis (Gäna) of H. H. Svāti Sri Rāma Varma Mahārāja. 1 0 0 No, 114-ETECHHAT Sahityamimamsa (Alaikāra) 1 0 0 No. 115-7ifear Rksamhita (with the Bhāşya of Skandasvāmin and the commentary of Venkatamadhavārya) (Part II 2nd Adhyāya in the Ist Astaka.) 1 8 0 No. 116-77FTICITA Vakyapadiya (Vyākarana) with the commentary Frakīrņakaprakā sa by Helarāja son of Dhūtirāja. (Part I). 1 8 0 ·11 RS. AS, P based o & 0 08 No. 117-Ecraata USTATUTH Sarasvatikantabharana (Vyā karana) by Bhojadeva with the commentary of Sri Nārāyaņa Daņdanátha, (Part I). No. 118-बालरामभरतम् Balaramabharata (Nāļya) by Bā larāma Varma Vinci Mābāraja. 28 No. 119-aaratus: Vivekamarthanda (Vedānta) of Višvarūpadeva No. 120-119Ta Saunakiya (Smrti) 0 No. 121-EMATTA: Vaikhanasagama (Tantra) of Marici, 2 0 0 No. 122-yata SIETTE Prabodhacandrodaya (Nāțaka) by Krşņamiśrayati with the commentary Nätakıbharaṇa of Sri Govindāmrta bhagavān. 2 0 0 No. 123-HFTH FRiza: Sangramavijayodaya(Jyotişa). 2 0 0 No. 124-Haar Haramekhala (Vaidyaka) of Māhuka with commentary (Part I. chapters 2, 3 & 4) 1 8 0 No. 125-ferrat: Kokasandesa (kavya) by Vişnuträta. 0 80 No. 126_Tutafa: Karanapaddhati (Jyotişa). 0 4 0 No. 127—acerdi USTATUH Sarasvatikantabharana (Vyākarana) by Bhojadeva with the commentary of Srī Nārāyaṇa Dandanåtha. (Part II). 1 8 0 No. 128-ART: Bhringasandesa (Kávya) by Vāsudeva, 0 60 No. 129-paraat: Hamsasandesa (Kavya) 1 4 0 ·12 RS. AS. P. 0 0 0 8 0 No. 130-AETREFITT: Mahanayaprakasa (Vedānta) by Abhinayaguptācārya. No. 131-mana Vrttavartika 1 8 0 (Chandas) by Rāmapāņivāda. No. 132—arer Tantropakhyana 0 6 0 (Kävya) No. 133-3quarta Udayavarmacarita. 040 No. 134-eraga@ATA Yogayajnavalkya No. 135-Freemasigat Sarvadarsanakaumudi by Madhavasarasvatī. 1 0 No, 136-THEO Haramekhala of Māhuka with commentary (Part II Chapter 5) 8 0 No. 137- FARF Skandasariraka with commeutary. 2 4 0 No. 138- marTTEJA TOTEZT Asvalayanagrhyamantravyakhya of Haradattamiśra. 2 80 No. 139. PATIESETH Prakriyasarvasva (Vyakaraña) of Sri Nárāyaṇabhatta with the commentary of K. Sāmbaśivā ſastrī (Part II). No. 140-FTER STHLUTH Sarasvatikanthabharana (Vyakaraņa) by Bhojadeva with the commentary of Śrī Nārāyana Dandanātha (Part III) No. 141-effcamerT: (Suktiratnahara). 0 0 Apply to: The Superintendent, Government Press, Trivandrum. 0 120 1 S 0