·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Lala Dij Nath,
1.W.P.JUVOLAL BERVICE,
THE
VIZIANACRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon.
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
THE
SIDDHANTALEŚA
OF
APPAYADIKSHITA
WITH EXTRACTS FROM THE
ŚRI KRISHN ALAM KARA
OF
ACHYUTAKRISHNANANDATÎRTHA.
EDITED BY
MAHAMADOPADHYAYA GANGADHARA ŠÁSTRÎ MÂNAVALLİ
PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
VOL. I. PART I.
SANSKRIT TEXT.
PRINTED AND PUBLISHED BY
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
SOLD ALSO BY GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES,
AND BY JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY.
1890.

·No text on this page.

·श्रीरामाश्रम
लीका शिला देहरादून
सिद्धान्तलशसंग्रहः।
सर्वतन्त्र स्वतन्त्र श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः
KO
श्रीमदच्युतकृष्णानन्दतीर्थकृताया: श्रीकृष्णालकाराख्यायाः
व्याख्याया उदृत्त्यावश्यकटिप्पणीभिः समलकृतः ।
काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालायां साहित्यशास्त्रप्रधाना-
ध्यापकेन महामहोपाध्यायेत्युपाधिधारिणा मानघल्ल्यु-
पाख्यगङ्गाधरशास्त्रिणा संशोधितः ॥
काश्याम् ।
१. ने लानरसकम्पन्याख्येन स्वमुद्रालये मुद्रितः ।
संवत् १६४६।

·ܫܪܪܬܐܬ ܐܝܐ .: qni i
.
;.«. n.44356
Class No.
ܐ | |ig
3.5 .cz
cfi ܃ ܂ ܃
od cum

·॥ भूमिका । अथेष उपक्रम्यते सिद्धान्तलेशसंग्रहाख्यो वेदान्तनिबन्यो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । अस्य च प्रणेता विश्वविख्यातवेदुषीविभवः श्रीमानप्पयदीक्षिता नाम । अयं दक्षिणदेशेषु काञ्चीपुरीसमीपवर्तिन्यडयपल्लीनामके ग्रामे ऽजनिष्ट वसन्ति चाधुनाऽपि तद्वंशजास्तचेति चिदम्बरक्षेत्रे द्राविडाक्षरेर्मुद्रिताया ब्रह्म- विद्यापचिकाया अवगम्यते । आङ्गलभाषानिर्मितेतिहासे तु अप्पयदीक्षितस्य कुटुम्बकं तज्जोरमण्डलान्तर्गते कोम्बकोणंमायवारंपुरयोर्मध्ये तिरुवलकुडु- इत्याख्ये ग्रामे उवास यच तस्मात् षष्ठी संततिरद्यापि निवसति स्मेत्यभिदथे । अयमित एकपञ्चाशदधिकशतद्वयपरिमितवत्सरेभ्यः प्राक् १६३६ संख्यकेशबी- यवर्षे भुवमलंचकारेति तद्भातृपोचकृतनीलकण्ठविजयाभिधप्रबन्धनिर्दिष्ट- कालपालोचनेन लक्ष्यते । उपलभ्यते हि तब अष्टपिंशदुपस्कृतसमशताधि- कचतुःसहस्रेषु । कलिवर्षेषु गतेषु ग्रथितः किल नीलकण्ठविजयो ऽयमिति लेखः । नीलकण्ठविजयनामकचम्पप्रबन्धनिर्माता नीलकण्ठदीक्षितो ऽप्पयदी- क्षितभ्रातृपोच इति सद्यन्यान्तिमलेखेन तेनेवाध्यापित इति यो ऽतनुतानु- जसूनुजमनुग्रहेणात्मतुल्यमहिमानमिति त्यागराजस्तवस्थपद्येन च प्रतीयते । आङ्गलभाषोपनिबद्धयोरितिहासयोस्तु १५२० खीष्ठवर्षे ऽप्पयदीक्षित पासीदिति दृश्यते परमिदं प्रदर्शितब्रह्मविद्यापचिकोक्तकालेन विरुध्यते । यता नील- काठविजयनिर्माणसमये ऽतीतकल्यब्दाः ४७३८ सांप्रतमतीतकल्यब्दाः ४६६0 अतस्तस्येतः पूर्व निर्माणकालः २५२ अतस्तस्य ख्रीष्ठशककाल: १६३८ स च चिशे वर्षे कविना निर्मितः तत्कर्ता द्वादशे वर्षे ऽप्पीयदीक्षिताच्चरमावस्थापना- दधीतवानिति ब्रह्मविद्यापत्रिकायामलेखि । ततश्चाप्पयदीक्षितस्थितिकाले खीष्टशकः १६२० स च सदा सप्रतिवर्षवयाश्चेदस्य जन्मकाले खीष्ठशकः १५५० इति । अयं च श्रीमद्रङ्गराजाध्यरीन्द्रस्य पुत्रः पितुरेवाध्यगी- ·भूमिका। टेति श्रीरङ्गराजमखिनः भितचन्द्रमोलिरस्त्थप्पदीक्षित इति प्रथितस्तनज इति तन्मूलानिह संग्रहेण कति चित्सिद्धान्तभेदान् धियः शुझे संकलयामि तातचरणव्याख्यावचःण्यापितानिति चेतट्यन्यान्तिमादिमश्लोकदर्शनादवसी- यते। अयं च समतेरुपरि वर्षाणामायुरनुबभूवेति वयांसि मम सातेरु- परि नेव भोगे स्पृहा न किं चिदहमर्थये शिवपदं दिदृक्ष परमिति तदन्ति- मावस्थादीरितश्लोकदर्शनेन स्फुटमवधार्यते । अयं च द्राविडजातीयो ब्राह्मण इति तदीयं कुवलयानन्दग्रन्थमनद्याक्षे तच तच यत्तु द्रविडपुङ्गवेनोक्त- मिति निर्दिशतो रसगङ्गाधरे जगन्नाथपण्डितराजस्य लेखेन विज्ञायते । अयं च देवतेषु शिवमेव सकलसुरोत्कर्षभाजममन्यतेति सुदृढमावेदयन्ति तद्विरचिता भूयांसः शिवतत्त्वविवेकरचयपरीक्षाप्रभृतयः प्रबन्धाः । अयमादी शिवोत्कर्ष- प्रतिपादके श्रीकण्ठवेदान्तदर्शने समुपजातश्रद्धस्तन्मतानुसारिणो बहून निब- न्धान निर्माय श्रीनृसिंहाश्रमस्वामिभिर्बोधितः शाङ्करे ऽद्वैतदर्शने प्रविश्य परि- मलादिनिबन्धनिर्माणेन शङ्कराचार्यमतानुगो बभूवेति वैकुण्ठे शुण्ठकोलाहल- मयकलहोल्लण्ठने कण्ठशक्तिश्रीकण्ठाचार्यकण्ठोदितनयसरणिव्याकृतो कुण्ठितो न। इत्येवं शिक्षितश्चाद्वयनयगुरुभिर्दक्षिणामूर्तिरूपैर्दक्षा ऽभूट्टीक्षितो ऽसौ परि- मलकृतिप्तः शङ्कराचार्यपक्ष इति श्रीमद्विश्वविख्याताहोबलशास्त्रिकृतेशानस्तु- तिस्थश्लोकस्य भट्टरामेश्वरकृततद्व्याख्यानस्य च दर्शनेन स्पष्टमधिगम्यते । एतावन्माणं तस्मिन्नविश्वासं प्रकटयता तज्जोरराजपुस्तकालयसूचीपचं १८७६ खीष्टशके लन्दननाम्नि नगरे मुद्यता बर्नलसाहिबेन अप्पयदीक्षितः साभिनिवेश: पक्षपात्यासोच्छववेदान्ते ऽतस्तनिर्मिता एतद्ग्रन्थसदृशा अस- मीक्ष्य कृता ग्रन्था न शक्यन्ते ऽङ्गीकतुं निष्यक्षपातवेदान्तविषयप्रदर्शकत्वेनेत्य- भ्यधायि सिद्धान्तलेशसंग्रहोल्लेखे परमिदं न तथा ऽऽदरणीयं विचारशालिभि- स्तव्यवस्थापने मीमांसाद्वयानुगृहीतामितिहासपुराणाद्यर्थोपबृंहितां शेलीम नुसंदधानेः प्रमाणपरतन्त्रैरास्तिकः । विशेषतश्च सिद्धान्तलेशसंग्रहविषरे यतो ऽत्र केवलं निरूपिताः सिद्धान्तविषये पूर्वाचार्याणां मतभेदाः । अर विजयनगराधिपतेनरसिंहापराभिधनरसदेवभूपतेः पुषस्य कृष्णराजस्य व्यङ्क टपत्यपराभिधस्य सभायामष्टसु दिग्गनतया ख्यातेषु पण्डितेषु प्रथम हरि ·३ भूमिका । दृश्यते आङ्गलेतिहासे लेखः । अस्य च नामाप्पदीक्षित इत्यप्पयदीक्षित इति च द्वेधा ऽप्युपलभ्यते स्वकृते कुवलयानन्टे ऽमुं कुवलयानन्दमकरोदप्प- दीक्षित इति तदनुजपाचकृते नीलकण्ठविजये च श्रीमानप्पयदीक्षितः स जयति श्रीकण्ठविद्यामुरुरिति च । परं पोलोचने तु नाच भेदः स्वयं प्रयोग विनीति प्रचिकटयिषुरप्पदीक्षित इति प्रायुङ्ग तदन्तेवासी तु तचादरद्योतक- मार्यपदाभ्रंशं सांप्रतमप्यान्ध्रदेशीयैस्तथाविधे ऽथै प्रयुज्यमानम् अय इति पदं संयोज्य तदेव प्रायुङ्गेति । अयं च शाङ्करदर्शने श्रीशङ्करभगवत्पादब्रह्मसूच- भाष्यस्य व्याख्याया वाचस्पतिमिश्रकृताया भामत्या व्याख्यानं कल परि- मलाख्याया विस्तृतया टीकया व्याचल्यावातेने च बहुविधेषु शास्त्रेषु बहून् विद्वद्वरेरादृतान् चतुरधिकशतं प्रबन्धान् । सांप्रतमप्युपलभ्यन्ते साहित्ये कुव- लयानन्दचित्रमीमांसावृत्तिवार्तिकाभिधाः शेवोत्कर्षप्रतिपादनपराः शिवतत्त्व- विवेकरत्नश्यपरीक्षाप्रभृतयो मीमांसादर्शने विधिरसायनोपक्रमपराक्रममुखाः शाङ्करदर्शने परिमलसिद्धान्तलेशसंग्रहादयो ये ऽच विस्तरभीरुणा सर्वेषां तेषा- मुल्लेखं नात्युपयोगिनं मन्यमानेन च मया न साकल्येन नामतो निर्दिष्टाः । अमुं च सिद्धान्तलेशसंग्रहाभिधं नातिविस्तरमारूढं परां काष्ठां प्राठेरवश्य- विज्ञेयसकलसिद्धान्तपरिपूर्ण च मुद्रयितुमुपक्रममाणेन मया संपादितानि च- त्वारि पुस्तकानि द्रविडाक्षरमुद्रितमेकमपरं च प्राचीनतमं श्रीयुतवेनिससा- हिबमहोदयदतमिति द्वे मूलमाचे सटीके च द्वे मदीयसुहृद्वरश्रीराममिनशा- स्त्रिण एकं माननीयश्रीतारकाम्श्रमयतिवरप्रतिष्ठापिततारकमठस्थपुस्तकालया- टुपलब्धमपरमिति । तेषु प्रायः समानार्थानपि पदरचनामाचे बहून् भेदानु- पलभमानेनोपेक्ष्य नितान्तमनुपयुक्तप्रदर्शनान् पाठभेदान न्यवेश्यन्त स्तोकम- प्यर्थभेदमापन्नाः पाठा उपरि निर्दिष्टक्रममनुसृत्य । अधस्तादवास्थाप्यत च विपश्चिद्वरश्रीमदच्युतकृष्णानन्दतीर्थविरचिताया एतत्प्रबन्धरत्नप्रभाया इव सर्वाकारोज्ज्वलाया व्याख्यायाः साकल्येन निवेशयितुमुचिताया अपि विस्तरं परिजिहीर्षता विषमतमस्थलेष्वावश्यकी टिप्पणी व चिच्च तदविवृते ऽर्थे - भिनवा च । निर्दिष्टाश्चैतद्ग्रन्थोपन्यस्तपूर्वोत्तरमीमांसासूशणामध्यायपादसू- पसंख्याङ्का व्यरच्यन्त च मूले विषयभेदण्य पत्रिभेदाः । तदेवमवहिते- ·भूमिका । नापि मया क्रियमाणातग्रन्थमुद्रणे मदीयमतेरपाटवेन. सीसकाक्षरयोजक- दोषेण धा सुलभानि स्खलितानि क्षाम्यन्तो गुणेकदृष्टयः सहृदया आस्था- दयन्तो निखिलक्षीरोदनिर्मथननिःसृतं कलशस्थमिवामृतं सुरा अशेषवेदान्त- विचारनिर्गतमल्पीयसा अमेण निःश्रेयसनिदानं सिद्धान्तं सफलयन्तु माम- कीनं श्रमं प्रीयतां चानेन व्यापारण भगवानन्तर्यामी श्रीकाशीविश्वेश्वर इत्य- भार्थयते । सं० १६४६ माघ सुदि ५ स्थिरे मानवल्ल्यपाख्यो गङ्गाधरशास्त्री।

·andi श्रीरामाश्रम कदाराम शुद्धिपत्रम् । 1E शो विशुद्धा ए... अशुद्धम् शुद्धम् ९ ५ जननहरिणी जननहरणी २ २ तव परिपूरण सदंशपरिपूरण २ १७ विनाक्षेप धिनाऽऽक्षेप ५ २ मतिष्टते मतिष्ठले ५ ४ प्रतिबिम्बात्प्रति प्रतिबिम्बात् प्रति १२ १० त्यस्य कत्वस्य १४ १७ ईशो शुद्धा १५ २८ भाववत्वं भाववत्वं ६ चैलन्या वेतन्या २२ ११ नदोषः मदोषः २४ २२ इत्युपारुढस्य एन्युपारुडस्य २८३ मेवेतिचेत २६ २३ द्रा पुस्तक द्रा २ पुस्तक ३० ७ पर्वतत्तद्वति पर्वततद्वति ३० ८ प्रामाण प्रमाण अशुद्धम् शुद्धम् १२२ भासिकस्तयापि भासिकास्तथापि ४० १५ चाकचिक्ये चाकचक्ये ४१ ५ र्दुष्टन्द्रिय १ष्टेन्द्रिय ४६ ५ अनाहुस्सत्व अत्राहुस्तस्व ८ कुण्ठना गुण्ठना ६१ १६ प्रोसूना प्रेप्सना ६३ २८ पूनोलक पुनीलक ७ द्विचक्षणः द्विचक्षणाः ७७ २२ ष्टानिष्टाशब्दो ष्टानिष्टशब्दो ७८ १३ उभयानुस्यूत उभयानुस्यूत ८९ २६ तटप्रयुक्त तदप्रयुक्त ६५ १७ वासिष्टादि बासिष्ठादि १०५ ११ भ्युप- भ्युपम- १०५ २० स्काष्ट स्काष्ठ १०५ २१ काष्टं काष्ठं १८ मेति चेत्

·No text on this page.

·... ... ... ... सूचीपत्त्रम् । धनुराकारचिन्हाभ्यां रहिते केवलं पदम् । तयुक्त त्वर्थविवृतिः प्रारित्यवधार्यताम् । पृष्ठे पड़ा प्रकृताभ्यागमः १४-१३॥ (१४ टि. २) अग्रभागः २६-११॥ (२६ टि. ४) अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम् (१००-१०) अज्ञानसत्तायुक्तस्य प्रपञ्चस्य प्रमाणेन प्रत्यक्षत्वम् (७-६) अज्ञानस्य जीवाप्रितत्वम् अज्ञानस्य पुरुषाश्रितत्वमात्रम् (30-२३) अज्ञानलंशानुत्तिः (२१-१७) अज्ञानस्य विषयाश्रितत्वमात्रम् (३१-६) अज्ञानस्य सांशत्वाङ्गीकारादेकोपाधा निवृत्तस्याप्युपाध्यन्तरे ऽनुरः त्तिसम्भवः (२१-१६) प्रज्ञानान्तरनाशः (२७-१०) अज्ञानानां नानात्वं स्वीकृत्य तदम्याननुसन्धान प्रयोजकत्वम् (७६-१४) अद्वविधाकन्मते प्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्यम् (६१-२०) अद्वविट्याचार्यमते निर्वाच्येवावियानित्तिः (१०७-२१) अढविट्याचार्यमते श्रानन्दस्यकत्वे ऽप्यध्यस्ततारतम्यम् (३५-१७) अद्वैविट्याचार्यमते श्रापरीक्ष्यस्य चैतन्यधर्मत्वमेव न जानधर्म- त्वम् (-१) अद्वैविट्याचार्य मते स्वामप्रपञ्चस्य न प्रातिभासिकत्वमपि तु व्यावहारिकत्वम् (७३-८) अद्वैतात्म प्रतिपादकभाषाप्रबन्धश्रवणनित्तिफलको वेदान्तश्रय- नियविधिः अध्यस्तरजतस्येदमंशाऽज्ञानमेवोपादानम् (३८-१०) अधिष्ठानम् (३८-७) (३८-८) अन्तःकरणभेदाभेदयोरनुसन्धानाननुसन्धानप्रयोजकत्वम् (७१-१२) अन्तःकरणस्य कर्तृत्वात् तत्सानिध्यादामनि मुखाट्यध्यासः अन्तःकरणादिविशिष्टचेतन्यस्य तादृशचैतन्यान्तराद् भेदाद व्यवस्था (७७-११) अन्तःकरण चिदाभासस्य मुखात्याश्रयत्वम् (७७-४) अन्तःकरणोपधानन जीवः साक्षी (३३-२२) अनध्यस्तरजतज्ञानाभाव: (४४-११) अनुमन्ता (३३-टि. १) अनुवत्तमूलावियाया एवाऽविध्यालेशत्वम् (१०७-५) अपच्छेदन्यायः ५१-२१ (५५-१६) अपरोक्षत्वम् ४५-२२ (४५-टि. ३) १११-१ अपरोक्षज्ञानजनकत्वेन नियमविधिः (६-१८) अपरोक्षात्मविषयकत्वेन शब्दस्याऽपरोक्षनानजनकत्वम् (२८-१६) अपूर्वविधिः (५-१४) (१-१५) प्रकटार्थकारमतेनात्मदर्शन विधेरपूर्वविधित्वम् (२-२२) ... ... ... ...

·... ... ... ... तद्पत्यम् ... सूचीपत्रम् । पृष्ठे पट्टी अपोहः ७-६। (७-टि. १) (अभिभवः) नाशः संवेष्टनम् अपसरणं वा (२७-२) (२७-७) (२७-१३) अभेदाभिक्तिस्वरूपनिरूपणम् (सिद्वारा स्कीभावः) (२६-१) अमुख्याधिकारिकतवेदान्तविचारस्य जन्मान्तरीविट्यावा- प्त्युपयोगित्वम् (६३-१०) अवगुगठनम् ४३-१७। (४३-टी. ७) अवच्छेदपक्षः (१८-६) अवस्थारूपाज्ञानस्य सादित्वम् (२७-१८) अवस्थारूपाज्ञानानामनादित्वम् (२७-१६) अविढा ... ५-२। (१४-३) अविध्यातिरिक्तस्यैव प्रत्यक्षसमये मुष्टिः (७१-१४) अविवानिवृत्तिस्वरूपनिरूपणम् । प्रात्मरूपय सा (१०७-१०) अविद्यालनिरूपणम् । विपशवंशस्य (१०७-१) अविद्यासंस्कारस्याऽविधानेशत्यम् (२०७-४) अघिटोपाधिका जीव एव साक्षी (३३-१५) असत्त्वम् (५६-१३) असंन्यासिनामपि वर्णिकानामेव जानोत्पत्तिनिरूपणम् (८८-१३) अहङ्काराठ्यनुसन्धानोपपादनम् । वृत्तेनित्यत्वात्संस्कारोपत्तिः (३६-१७) अहङ्कारानच्छित्रस्यान्तरस्य चैतन्यस्य स्वामप्रपञ्चाधिष्ठानत्यम् (६७-११) अहङ्कारावच्छिनचैतन्यस्य स्वानप्रपञ्चाधिष्ठानत्वम् (६५-१६) प्रहमाकारवृत्तेानत्वन (39-२२) प्रहमाकारवत्तानत्वाभावः (३७-१४) प्रात्मा ६-१७ प्राधारः ३८-७ (३८-८) श्रानन्दबोधाचार्यमते प्रात्मान्या पञ्चमप्रकारा अविट्यानित्तिः ( १०७-१६) प्रानन्दमयः (१६-४) प्रानन्दस्यावतत्वप्न (३६-१) श्रानन्दापरोक्ष्यपि तभेदाध्यामात पुरुषान्तरानन्दायरोळ्या- भावन विद्यया तदध्यासनिवृत्ती तदापरोक्ष्यम् ( १९१-३) प्रावरणम् (२८-८) प्रावरणशक्तिप्रतिबन्धरूयो जानतिरस्कारः (२८-१५) प्रावरणाभिभवः ३६-१२ (३६-टि. २) प्रावरणाभिभवस्वरूपनिरूपणम् (२६-२१) प्राविटाकजीवश्वविभागमतम (२०-८) इदमाकारा वृत्तिरध्यासकारणम् । रजताकारवृत्तिस्त्वध्यस्तधि- (४४-७) ईश्वराश्रिताया मायाया एव प्रपञ्चकारणत्वम् (२२-१६) ईश्वरोपाधिः (१४-५) उपलसितम्य चैतन्यात्मनकीभावः (२६-१७) उपाधिभेदे ऽपि मुखायनुसन्धानसाङ्कर्यापादनम् (06-१६) शरीरस्योपाधित्वम् (७८-३) उपाधिस्वरूपम् (१७-२१) ऊहः ७-६। (७ टि. १) एकजीवधादे हिरण्यगर्भस्य कल्यभेदेन नानात्वाद्विनिगमना- विरहादेकजीयवादः ... (२१-४) ... ... ... ... पया ... ...

·... ... ... ... ... सूचीपत्रम् । पृष्ठे पट्टी एकरसत्वम् ४५-२२। (४५-टि. ३) कन्दलना २७-३ (२७-टि. १) कर्तृत्वस्वरूपनिरूपणम् ... (२२-२०) कर्मणां ज्ञानोत्पत्तावुपयोगनिरूपणम् श्राश्रमचतुष्टयकर्मणा- मेव ज्ञानोपयोगित्वम (८६-२३) कल्पतरूमते विधुरकर्मणामपि नित्यानामेव ज्ञानोपयोगि- त्वम् (८७-३) कल्पितचेतन्यभेदाश्रयणमात्रेण तद्व्यवस्था (७७-२३) ल्यिताहमाकारवृत्त्या संस्कारोपपत्तिः (39-६) कायव्यहः कार्यसाक्षात्कारवत्त्वरूपं कर्तृत्वम् (२३-५) कार्यानुकूलज्ञानवत्त्वं कर्तृत्वम् (२२-२२) काल्पनिकस्य ब्रह्मानन्दाभावस्याऽविढ्यानिवृत्त्या निवृत्तिः ( ११०-१७) कूटस्थचेतन्यम् १०-५ (१४-२३) कृतहानम् १४-१३। (१४-टि. २) कीमुदीमते परमेश्वरस्येव रूपभेदः साक्षी (32-१) कीमुदीमते स्वरूप ज्ञानेन सर्वावभासक्रत्वं सर्वज्ञत्वम् (२१-२६) घटकुटीप्रभातवृत्तान्तः ... ११६-१। ४०-१४ (४०-टि• ५) चित्सुखाचार्य मते अहहारादीनामपि केवलसाक्षिवेयत्वेन प्रातिभासिकत्वम् (७२-१६) चित्सुखाचार्य मते मुक्ती दुःखाभावस्य न स्वतःपुरुषार्थत्वं किन्तु अनच्छिन्नानन्द प्राप्तेरेव (१०६-२४) चिदाभासः १६-१६ चिदुपरागः (२५-१३) (२५-२०) चिदुपरागार्थ ब्रह्मचैतन्याभेदाभिव्यक्त्यर्थ वा त्तिनिर्गमापेक्षा (४८-३) चैतन्यस्य वत्तिद्वारकः परम्परासम्बन्धः (२५-६) चैतन्याभिव्यक्त्यर्थं वृत्त्यावश्यकत्वम् (४५-८) जगज्जन्मभङ्गानां समुदितानामन्यमते ब्रह्मलक्षणत्वम् (६-२२) जीवः जीवब्रह्माभेदगोचरज्ञानस्येव मूलाज्ञाननिवर्तकत्वम् (१०१-४) जीवस्यैव सर्व प्रपञ्चोपादनत्यम् (१२-१८) जीवाभासः (२१-२) जीवाणुत्वनिराकरणम् (८०-१६) जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणम् (१३-२०) नीवैकत्वम् (२०-१६) जीवकत्वानेकत्वविचार: (२०-१५) जीवोपाधिः १४-६ जीवोपाधिभेदसम्भावना प्रात्माभेदे ऽपि उपाधिभेदेन सु- खदुःखादिव्यवस्था ... जीवोपाधिभेदसम्भावनोपपत्तिनिरूपणम् । मनसां भेदात्त. स्येव सुखाट्याश्रयत्वम् ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधोपपत्य वत्तिनिर्गमावश्यकत्वम् (४६-१२) ज्ञानेनकाज्ञाननाशे ऽप्यज्ञानान्तरानुवत्तिः (२८-३) तविवेकमते रूपभेदेन भित्रायां मायायां चित्पतिबिम्ब ईश्वरः अवियायां चित्पतिबिम्बो जीवः (१४-१) : ... ... ... ..

·सूचीपत्रम् । पृष्ठे पड़ी ... तत्त्वशुद्धिकारमते प्रत्यक्षस्य सन्मात्रयाहकत्वेन घटायविष- यकत्वम् (४६-५) तत्त्वशुद्धिकारमते साक्षात्कारजन्यस्मरणवत्त्वेन सर्वजत्वम् ( २३-२१) तत्त्वशुद्धिमते ब्रह्मकोटिरव साक्षी प्रतिभासतो जीवकोटिः(३३-१९ ) तत्यावेदकत्वेऽपि कालत्रयाबाध्यत्वस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणास. म्भवाच्छीतस्य मिथ्यात्वस्य बाधाभावः (५१-११) तिरस्कारः (२८-२०) तेजसः (१६-५६) प्रेर्णिकानां संन्यासाधिकार: (६५-१६) दग्धतृणकूटदहनादाहरणेन चरमवृत्तिनवत्युपपत्तिः (१०४-१६) दग्धलाहपीताम्बदाहरगोन तदुपपत्तिः (१०४-१५) दृग्यविवकेता विशेषः (१७-१) दृश्यस्य ज्ञाना रिक्तत्वम् (७२-६) दृष्टानुरोधेन वििनर्गमस्य फलितत्वम् ... (४८-१) दृष्टिसृष्टिवादिमत प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षसमयण्व सष्टिः (७०-२४) दृष्टिष्टिवादिमते वियदादिष्टितत्क्रमादः श्रुतितात्य- याविषयत्वम् (७१-१६) देशकालविशेषणान्तविशिष्टाज्ञानानां द्वितीयादित्तिना- श्यत्वम् (२६-१५) धारावाहिक्रम् = द्वितीयवृत्त्या पूर्वतिरस्कृताऽज्ञानतिरस्का- रपरिपालनम् (२८-२२) धीयासनाप्रतिबिम्बईश्वरः (१५-१६) ध्वंसस्य प्रतियोतिरिक्तजन्यनियमे व्यभिचारप्रदर्शनम् (१०४-१७) निद्रारूपमलाज्ञानावस्थाभेदस्य स्वामप्रपञ्चोपादानत्वम् (६६-१६) निदिध्यासनम् ६-७। (६-१३) नियविधिः १-१४ । (१-१८) निर्गुणस्याप्युपासनापपादनम् (२४-१७) निर्विचिकित्सम् ६-५। (६-टि. २) नृसिंहभट्टमत बदमाकारहत्तेरभावः (३८-१६) न्यायन्ट्रिकामते अजानान्तरातिरस्कारः (38-4) न्यायसुधारुन्मते प्रत्यक्षस्य घटादिविपयकत्वेऽपि सत्ताया अधिष्ठानगताया एव तत्र भानम् (५०-११ पञ्चदश्युक्तो जीवेश्वरभेदः (१४-१७) पदार्थतत्वनिर्णयकारमते मायाब्रमणासभयोर्जगदुपादान- त्वम् (१२-२२) परकतिः ५८-२ । (५८-टि. १) परतस्त्वम् ७-११ (७-टि. ४) परस्पराविवेकः ६-२१ (६-टि.६) (१०-६) (१०-१०) (१०-टि.५ परिणामः (१०-टि. १० परिसंख्याविधिः १-१४ (२-३) परिसंख्याविधी वार्तिकमतम् (७-१४) पान टिक्रियायां जलस्वेनेव प्रयोजकता न सत्यजलत्वेन (७४-१) पारमार्थिकजीवः पुरुषविषयाणाप्रयभेदेनाज्ञानद्वैविध्यम् (३०-१३) .. {{१०-१) ...

·... ... ... सूचीपत्रम् । ५ पृष्ठे पडो प्रकटार्थकारमते स्वोपाधिमायापरिणामः प्रपञ्चायरोक्षवत्त्वं सर्वज्ञत्वम् (२३-१७) प्रकटाविवरणमते मायायां चितिबिम्बस्येश्वरत्वम् । अविध्यायां चितिबिम्बस्य जीवत्वम् (१३-२० प्रकाशः ३६-३ (३६-टि. १) प्रतिजीववियाभेदाभ्युपगमेन बद्धमुक्तव्यवस्थोपपत्तिः (२२-७) प्रतिबिम्बसत्यत्वनिराकरणम् (६०-१५) प्रतिबिम्बाध्यासे विक्षेपशक्त्यं शेनानुवर्तमानस्या ज्ञानस्य प्रतिबिम्बाध्यासोपादामत्वम् (६५-३) प्रतिमुखाध्यामपक्षः ६३-१९ (६३-२२) प्रत्ययाभ्यासः ₹६-६ प्रत्यक्षेणाद्वतश्रुतेरबार्धानरूपणाम् (४६-१) प्रत्यक्षणाबाध्यत्वग्रहणसम्भवे ऽध्यबाध्यत्वे उत्कर्षापकर्ष- स्वीकारेण ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वस्य ब्रह्मज्ञानबाध्य. त्वस्य चाविरोधः (५१-११) प्रत्यक्षस्य त्तिवेद्यत्वम् । परोक्षस्य चैतन्यवेदयत्वम् (४५-२) प्रपञ्चस्वरूपानिषेपि तस्य तात्त्विकत्वनिषेधः (५६-१) प्रातिभामिकजीवः (१७-६) प्रातिभासिकप्रपञ्चः १२-११ प्राप्तबाधः प्रामाण्यम् (५०-१८) प्रातः (३-६) १६-१७ (१६-१८) बद्धमुक्तव्यवस्था सिद्धये अन्तःकरणापाधिभेदेन नानाजो- ववाद: बाध्यत्वाबाध्यत्वयोर्विराधे ऽपि पश्चात्यचत्येन बाध्य त्वज्ञानस्याबाध्यत्वज्ञानबाधकत्वम् बाल्यपाण्डित्यमानानि (६-१०) बिम्बचेतन्यराव स्वामप्रपञ्चाधिष्ठानत्वम् (६६-१) ब्रह्मगतमत्त्वस्य प्रपञ्चे प्रमक्तस्य श्रुतिकतो निषेधः (५१-१६) ब्रह्मचैतन्येन सर्मापर्तस्य प्रति बम्बत्य जीवन सत्तेकीभावः (२६-६) ब्रह्मणः कारणत्वविचारे सङ्केपशारीरकमते शुद्धस्य पा- दानत्वम् (१०-११) ब्रह्मणः कारणत्वस्वरूपनिरूपणम् (१०-५) ब्रह्मणः सर्वजत्वस्वरूपनिरूपणम् (२३-१३) ब्रह्मणो विवर्तरूपोपादानत्यम १०-५ (१३-२) ब्रह्मलक्षणे जगज्जन्मतिभङ्गेष्वेकेकस्य ब्रह्मलक्षणत्यं कोमदीमते (६-१७) ब्रह्मविषयकस्य शालज्ञानस्याप्यपरोक्षत्वोपपादनम् (६८-६) ब्रह्मसाक्षात्कारे कारणनिरूपणम् । प्रत्ययाभ्यासस्य ब्रह्म साक्षात्कारकारणत्वम् (६६-८) ब्रह्मसंस्थः ७-१६। (७-१८) ब्रह्मज्ञानस्यैवाज्ञानिवर्तकत्वम् (५०५-२३) ब्रह्मानारूढचैतन्य प्रकाशस्यैवाज्ञा नवर्तकत्वम् (१०५-१५) ब्रह्माकारत्तिनाशकनिरूपणम् । कतकरजोदृष्टान्तेनाजा- नान्तरनाशकस्य ब्रह्मज्ञानस्य निवर्तकत्वम् (१०४-१९) ·... ... ... ६ सूचीपत्रम् । पृष्ठे पड़ी ब्रह्मानन्दस्य प्राण्यत्वोपपादनम् । कण्ठचामीकरन्याये- नोपचारिकी प्राप्तव्यता (११०-१२) ब्रह्मानन्दोक्तो जीवेश्वरविभागः (२६-१) ब्राह्मणस्येव संन्यासपूर्वकं वेदान्त श्रवणाधिकारः क्षत्रि- यवेभ्ययोस्तु तन्नरपक्ष्येणेव (६२-१) भामतीमते कर्मणां विदिषोत्पादनापयोगित्वम् (८५-५) भारतीतीर्थमते सर्वविषयवासनासाक्षित्वरूपं ब्रह्मणः सर्वजत्वम् (२३-१३) भावनाप्रचयसाहित्येन शब्दस्याप्यपरोक्षजानजनकत्वम् (८-१३) मननम् ६-७ (१-१२) मनस एव ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वम् (६७-१) मनसा नियामकत्वेन एकत्राज्ञानिवृत्तावपि अपरत्राज्ञा- नानुवृत्त्युपपत्तिः (२१-२०) महावाक्यस्येव ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वम् (१७-१४) मायाकारणत्वविचारः (१२-२०) मायिकजीयवादे हिरण्यगर्भस्यैव मुख्यं जीवत्वम् अन्येषां जीवाभासत्यम् (२०-२१) मायाब्रह्मणोरुभयोर्जगदुपादानवनिर्वाहकमुपादानत्व- लक्षणम् (१३-१) मायावियाऽभेदवादिमते वियदादिप्रपञ्चे ईश्वरस्यया. न्तःकरणादी जीवस्यैवोपादानत्वम् ... मायाविट्याभेदवादिमते धियदादिप्रपञ्चे ईश्वरोपादान- त्यम् । अन्तःकरणादावीश्वरजीवयोरुभयोरप्युपादान- त्वम् (११-११) मायिकजीवेश्वरविभागः मिथ्यात्वम् (७२-१७) मिथ्यान्यस्य मिथ्यात्वे पि प्रपञ्चासत्यत्वाभानिरूपणम् (७४-१७) मिथ्यापदार्थस्याप्रक्रियाकारित्वोपपादनम् (७३-४) मुक्तस्वरूपनिरूपणम् । निर्विशेषचैतन्यरूपेणावस्थानम् (१११-७) ७-१७। (१११-७) मूलाज्ञानस्येव प्रतिबिम्बाध्यासोपादानत्वम् (६५-८) रजताकारवृत्तेयर्यम् (४४-३) रामाद्वयाचार्यमते अहङ्कारादीनां प्रातिभासक्रत्वोपपादक भाष्यादिग्रन्यानां प्राढिवादत्वम् (७३-१) लिङ्गम् (२-८) हिरण्यगर्भः (१६-१२) वाचस्पतिमतेनात्मदर्शने त्रिविविधित्वाभावः (८-६) वाचस्पतिमते ब्रह्मण एवापादानस्वम् । मायायास्तु सह कारित्वमात्रम् (१३-१३). वाचस्पतिमत सर्वविषयकज्ञानात्मकत्वं सर्वतत्वम् (२४-८) विज्ञानमयः विमानस्यापि स्वरूपानन्दस्यापरोक्ष्याभावेनापुरुषार्थ- स्वाद विटाया तदापरोल्यात्याप्यता (१९०-२२) विधिवादः (१-११) वियधादिप्रपञ्चईश्वरस्यबोधादानत्वमन्तःकरणादा जी- यस्येवापादानत्यम (१५-१६) ... ... - ... ...

·... ... ... {(९०-८००-टि.१) (२०-ट) ... सूचीपत्रम् । पृष्ठं पड़ी वियदादिप्रपञ्चस्य प्रतिपुरुषं भेदः (२२-१३) विराट् .. (१६-१३) विवतः (१०-१) (१०-१०) (१०-टि.३) (१०-टिक) विवरणमते जीवस्य प्रपञ्चानुपणदानत्वाद् वत्ती सत्या- मवभासः (२४-१३) विवरणमते मायाशबलस्येश्वरस्योपादानत्यम् (१०-१५) विवरणवार्तिककारमते श्रुतिप्रत्यक्षयोरुभयोरपि प्रमाण- स्वेन तनिर्वाहाय प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकतत्त्वावेद- कत्वं तेस्तु पारमार्थिकतत्त्वावदकत्वमिति विषय व्यवस्था निर्दोषत्वाच्छ्रुतेः परत्वाच्च (५४-१) विवरणानुसारिणां मतेन जीवेश्वरभे : बिम्बप्रतिबिम्ब वादः (१७-११) विवरणानुसारिमते कर्मणां रियायामेवोपयोगित्वम् (८६-१) विवरणानुसारिमते ब्रह्मण्यवहितमनोव्यापानिवृत्ति फलकः अवर्णानयविधिः । विवरणानुमारिमते भिन्नात्मशास्त्रनिवृत्तिफलको वेदा. न्तश्रवनयविधिः (४-११) विवरणकदेशिमत प्रात्मदर्शनविर्धािर्नयमविधिःपूर्ववत् (१-५) विश्लिष्टोपाधिभेदस्य सुखाटाननुसन्धान प्रयोजकत्वम् (७८-१५) विश्वः (१६-२०) विशुद्धं ब्रह्म जीवाभेदेन साक्षीति तत्त्यप्रदीपिकामतम् ३२-२२ विषयगताज्ञानस्य समानाधिकरणज्ञानवर्तकत्वाद वृत्तिनिर्गमस्य र्फालतत्वम् (४७-२३) विषयाकारत्तिसंसष्टावविषयाच्छनचेतन्यानाव- रकत्वस्वाभाव्यम् (२७-३) विषयावभासस्पष्टतासिद्धये वृत्त्यावश्यकत्वम् (४५-११) विषयोपरागः २५-५ (२५-७) ििनर्गमावश्यकवनिरूपणम् (४४-२१) त्तिसंयोगेन चैतन्यमयोगः संयोगजसंयोगः (२५-१४) वृत्या ज्ञाननाशे ऽपि वत्त्युपरमे अज्ञानान्तरस्यावरक- त्वम् (२८-७) वन्या सह विषयस्य सम्बन्धनिरूपण (२५-५) वृत्त्युपयेोर्गानरूपणम् (२४-१३) वेदान्तमूलकेतिहासपुराण श्रवणनित्तिफलको नियम- विधिः वेदान्तवाक्यजन्यस्यैव नियमादृष्टहितस्य ब्रह्मज्ञा. नस्य ब्रह्माज्ञाननिवर्तकत्वम् (१०२-२४) वेदान्त श्रवणस्यादृष्टद्वारा प्रामुध्मिकवियोपयोगि- त्वम् (१४-११) व्यावहारिकजीवः... (१७-७) व्यावहारिकप्रपञ्चः १२-१०। (६०-७) व्यावहारिकप्रपञ्चमात्रईश्वरोपादानत्वम् । प्रातिभा- सिकप्रपञ्चे जीवस्योपादनत्यम् (१२-६) ... ...

·... ... .. सूचीपत्रम् । पृष्ठे पडी शरीरेक्यभेदयोरनुसन्धानाननुसन्धान प्रयोजकत्वम् (७-३) शुद्धचैतन्यम् १४-१७। (१६-११) द्रस्य ब्रह्मवियायाधिकाराभावोपपादनम् (८६-१२) शूद्रस्यापि विद्यार्थकर्माधिकारित्वम् (८१-१८) श्रवणाविर्निर्विचिकित्सपरोक्षज्ञानजनकवनियम- विधिः (६-१४) अवविधा संन्यामनियमः (६१-१९) श्रुतेः प्रत्यक्षादलीयस्त्यव्यवस्थितत्वनिरूपणाम् (५३-१) श्रुत्युपजीव्यत्वेन प्रत्यक्षाबाधशङ्कापरिहारः (५८-१५) सकारणाध्यानिरूपयाम (ac-१) सङ्केपशारीरकमते ब्रह्मण एवोपादानत्वम् मायायास्तु द्वारकारणत्वम् (१३-१०) सत्तात्रैविध्यानटीकारपि प्रपञ्चे ब्रह्माधिवेकेन सत्ता- प्रतीतिव्यवस्थापनम् (६०-६) संन्यासापूर्वस्य श्रवणाधिकारिधिशेषणत्वम् (११-४) संन्यासाश्रमस्यैव विटयोपयोगित्वनिरूपणम् (20-२०) संन्यासिनो वेदान्तप्रवण मुख्यो धिकार:त्रियवे- श्ययाः संन्यासाभावाटमुख्यो धिकारः (६२-१५) सर्वज्ञात्म गुरुमते ब्रह्मसाक्षात्कारमात्रेण विलासा:- जा नत्तिः (२०७-६) साक्षात्कारः ४-१७ (६८-१६) साक्षिणो ऽज्ञानान वृतत्वसाधनम् राहुबयिया स्या- वृत्त प्रकाशप्रकाश्या (३४-) सातिस्वरूपनिरूपणम् (३१-३) माती (३२-१ (३३-२) (३३-१६) साक्ष्यानन्दस्याऽनायतत्वनिरूपणम् (३४-१७) सिद्धान्तमुक्तायनीमत मायाया एवोपादानत्वम् (१३-१६) सष्टिकल्पनिरूपणम् । पूर्वपूर्वायियोपहितस्योत्त रोत्तरावियाकल्पकत्वम् (०१-३) स्वता पराक्षस्याहङ्कारानच्छिनचेतन्यस्य स्थानप्रप ऽचाधिष्ठानत्वम् (६८-३) स्वानपदार्थाधिष्ठाननिरूपणम् (६६-७) स्वामपदार्थानुभवप्रकानिरूपणम् (६६-३) स्वामप्रपञ्चः १२-११ । स्थानप्रपञ्चस्य ब्रह्मज्ञानेतरज्ञानबाध्यतया प्राति- भासिकत्वम् .. (६६-१२) संक्षेपशारीरकमते अवियायां चितिबिम्ब ईश्वरः अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्ब जीवः (१४-१) संक्षेपशारीरकमत काम्यानामपि विटयोपयोगित्यम् (८७-१६) संक्षेपशारीरकमले प्रत्यक्षस्य घटादिगतमत्वग्राहकत्ये ऽपि तत्त्वावेदकत्वरूपमामाययाभावेन श्रीताद्वै- तबाधकत्वाभात्रः (५०-५७) संक्षेपशारीरकानुसारिमते पुरुषापरार्धानपत्त्यर्थत्वेन नियर्वािधः (७-१) ..

·प्रथमपरिच्छेदः -18 अधिगतभिदा पूर्वाचार्यानुपेत्य सहस्रधा सरिदिव महीभेदान संप्राप्य शोरिपदोद्गता । जयति भगवत्पादनीमन्मुखाम्बुजनिर्गता जननहरिणी सूक्तिब्रह्माद्वयकपरायणा ॥ १ ॥ प्राचीनद्यवहारसिद्धिविषयेष्वात्मेक्यसिद्धी परं संनह्यद्भिरनादरात् सरणयो नानाविधा दर्शिताः । तन्मलानिह संग्रहेण कति चित् सिद्धान्तभेदान् धियः शुद्धौ संकलयामि तातचरणव्याख्यावचःख्यापितान् ॥ २ ॥ तेषूपपादनापेक्षान् पक्षान प्रायो यथामति । युत्योपपादयन्नेव लिखाम्यनतिविस्तरान् * ॥ ३ ॥ तत्र तावत् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्यधीतसाङ्गस्वाध्या- यस्य + वेदान्तरापातप्रतिपन्ने ब्रह्मात्मनि समुदितजिज्ञासस्य तज्ज्ञानाय वेदान्तश्रवणे विधिः प्रतीयमानः किंविध इति चिन्त्यते ॥ तिम्रः खलु विधेर्विधाः अपूर्वविधिनियमविधिः परिसंख्याविधिश्चेति। तत्र कालचये ऽपि कथमप्यप्राप्तस्य प्राप्निफलको विधिराद्यः यथा व्रीहीन प्रोक्ष- तीति । नाच व्रीहीणां प्रोक्षणस्य संस्कारकर्मणो विना नियोगं मानान्तरण कथमपि प्रापिरस्ति । पक्षे प्राप्तस्याप्राप्तांशपरिपूरणो विधिर्द्वितीयः । यथा व्रीहीनवहन्तीति अत्र विध्यभावे ऽपि पुरोडाशप्रकृतिद्रव्याणां तण्डुलनिष्पत्याक्षेपादेषावहननप्राप्ति- भविष्यतीति न तत्प्राप्यर्थो विधिः किं त्वाक्षेपादवहननप्राप्मा तद्वदेव लोकाव- * अतिविस्तरमिति + अधीतवेदस्यापि शिक्षाकल्पव्याकरणादीनां वेदाङ्गानामध्ययनाभावे सति व्युत्पत्तेरनु दयाज्जिज्ञासाहेतृभूतापातप्रतिपत्तिरपि न संभवेदियभिप्रेत्याधीतसाहस्वाध्यायस्येत्युक्तम् । टी. + नियोग विधायकशमित्यर्थः । टी. वीहीणामित्यधिकं द्रा । द्रा. .४ पण..

·२ प्रथमपरिच्छेदे गतकारणत्वाविशेषान्नखविदलनादिरपि पक्षे प्रामुयादित्यवहननाप्राप्तांशसंभवार तदशंपरिपूरणफलः ॥ * द्वयोः शेषिणोरेकस्य शेषस्य वा एकस्मिन् शेषिणि द्वयोः शेषयोर्व नित्यप्राप्नो शेष्यन्तरस्य शेषान्तरस्य वा निवृत्तिफलको विधिस्तृतीयः"यथा ग्निचयने इमामगृभ्णन रशनामृतस्येत्यवाभिधानीमादतइति । यथा वा चात् मास्यान्तर्गतेष्टिविशेषे गृहमेधीये आज्यभागो यजतीति । अग्निचयने ऽश्वर नाग्रहणं गर्दभरशनाग्रहणं चेति द्वयमनुष्ठेयम् । तचाश्वरशनाग्रहणे इमामगृभा निति मन्त्रो लिङ्गादेव रशनाग्रहणप्रकाशनसामर्थ्यरूपान्नित्यं प्राप्नोतीति न तत्प भ्यर्थस्तदप्राप्तांशपरिपूरणार्थो वा विधिः किं तु लिङ्गाविशेषाद्गर्दभरशनायहणे ऽ मन्तः प्राप्नुयादिति तन्निवृत्त्यर्थः । तथा गृहमेधीयस्य दर्शपूर्णमासप्रकृतिकत्व दतिदेशादेवाज्यभागो नित्यं प्रामुत इति न तत्र विधिस्तत्प्राप्यर्थस्तन्नियमारे वा किं त्वतिदेशात प्रयाजादिकमपि प्रामुयादिति सन्निवृत्त्यर्थः । गृहमेधीय धिकरणपूर्वपक्षरीत्येदमुदाहरणं यच व चिदुदाहर्तव्यमित्युदाहृतम् ॥ न च नियमविधावपि पक्षप्राणावहननस्याप्राप्नांशपरिपरणे कृते तदवा द्वत्वात् पाक्षिकसाधनान्तरस्य नखविदलनादेर्निवृत्तिरपि लभ्यतइतीत निवृत्तिफलकत्वाविशेषानियमपरिसंख्ययोः फलतो विवेको न युक्त इस शङ्काम् । विधितो ऽवहनननियम विनाऽक्षेपलभ्यस्य नखविदलनादेनिवर्तयि मशक्यतया प्राप्तांशपरिपूरणरूपस्य नियमस्य प्राथम्याद्विधेयावहननगतले प्रत्यासन्नत्वाच्च तस्यैव नियमविधिफलत्वोपगमात् तदनुनिष्पादिन्या अधि यगतत्वेन विप्रकृष्टाया इतरनिवृत्तेः संनिकृष्टफलसम्भवे फलत्वानोचित्यात् एवं विविक्तासु तिसृषु विधेर्विधासु किंविधः श्रवणविधिराश्रीयते प्रकटार्थकारादयः के चिदाहुः । अपूर्वधिधिरयम् अप्राप्नत्वात् । न हि वेदान श्रवणं ब्रह्मसाक्षात्कार हेतुरित्ययान्वयव्यतिरेकप्रमाणमस्ति लोके कृतप्रध स्यापि बहुशस्तदनुत्पत्तेः अकृतश्रवणस्यापि गर्भगतस्य वामदेवस्य तदुत्य रुभयतो व्यभिचारात्। न वा अषणमाचं श्रोतव्यार्थसाक्षात्कारहेतुरिति शास * द्वयोः शेषिणोरेकस्य शेषस्य नित्यप्राप्ती शेष्यन्तरनितिफलकः एकस्मिन # द्वयोः शेषयोनित्यप्राप्ती शेषान्तरस्य निवृत्तिफलको वा विधिस्तृतीय पति योजना । टी. शेष उपकारकः शेष्युपकार्यः । शेषः परार्थत्वात् । जे. सू. अ. ३ । पा. १ सू.२।

·--- ३ विधिवाद: न्सरे* गृहीत; सामान्यनियमो ऽस्ति येनात्र विशिष्य हेतुत्वयाहकाभावे ऽपि सामान्यमुखेनेव हेतुत्वं प्राप्यत इति शङ्केत/ गान्धर्वादिग्रस्त्रश्रवणस्य षड्जा- दिसाक्षात्कारहेतुत्वाभ्युपगमे ऽपि कर्मकाण्डादिश्रवणात् तदर्थधर्मादिसाक्षा- त्कारादर्शनेन व्यभिचारात् । तस्मादपूर्वविधिरेवायम् । भाष्ये ऽपि महकार्य- न्सरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवदि त्यधिकरणे विद्यासहकारिणा मौनस्य बाल्यपाण्डित्यवद्विधिरेवानयितव्यो पूर्वत्वादिति पाण्डित्य- शब्दिते || अषणे ऽपूर्वविधिरेवाङ्गीकृत इति ॥ 12 वेदान्तप्रवणस्य नित्यापरोक्षब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वं नाप्राप्तम् अपरो- क्षवस्तुविषयप्रमाणत्वावच्छेदेन साक्षात्कारहेतुत्वप्राप्तः शाब्दापरोक्षवादे व्यव- स्थापनात् । तदर्थमेव हि तत्प्रस्तावः । न च तावता ब्रह्माप्रमाणत्वेनापात- दर्शनसाधारणब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वनानाधप्यविद्यानिवृत्त्यर्थमिष्यमाणसत्तानि- श्चयरूपतत्साक्षात्कारहेतुत्वं श्रवणस्य न प्राप्तमिति वाच्यम्। विधारमावस्य विचार्यमावनिर्णयहेतुत्वस्य मा ब्रह्मप्रमाणस्य तत्साक्षात्कारहेतुत्वस्य च प्राप्ता विचारितवेदान्तशब्दज्ञानरूपस्य श्रवणस्य तद्धेतुत्वप्राप्तः । न चोक्त उभयता व्यभिचारः सहकारिवैकल्येनान्वयव्यभिचारस्यादोषत्वात् । जातिस्मरस्य जन्मान्तरप्रवणात्फलसम्भवेन व्यतिरेकव्यभिचाराभावात् । अन्यथा व्यभि- चारेण हेतुत्वबाधे श्रुत्यापि तत्साधनताज्ञानासम्भवात् । घटसाक्षात्कारे चतु- रतिरकेण स्वगिन्द्रियमिव ब्रह्मसाक्षात्कारे श्रवणातिरकेणोपायान्तरमस्तीति- शङ्कायां व्यतिरेकव्यभिचारस्याप्यदोषत्वाच्च । तथा च प्राणत्वान्नापूर्वविधिः । अत एवावृत्तिरसकृदुपदेशादि * * त्यधिकरणभाष्ये दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीन्यावर्तमानानि दृष्टार्थानि भवन्ति यथा ऽवघातादीनि तण्डुलनि- पत्त्यवसानानीति श्रवणस्य ब्रह्मदर्शानार्थस्य दृष्टार्थतया दार्शपूर्णमासिकाव- घातन्यायप्राणावावृत्त्युपदेशः । अपूर्वविधित्वे तु स न युज्यते सर्वोषधाऽव- शास्त्रान्तरप्रवणे इति द्रा पा । + शयति ४ पुः पाठः। + व्या. सू. श्र. ३. पा. ४ सू• ४७ । ६ मननस्येति || अब्दब्दिते इति द्रा- पाः । पा मात्रेति द्रा. पु. नास्ति । व्या. सू. अ.४ पा. १ सू. १ । * पुः पा ।

·४ प्रथमपरिच्छेदे घातवत् । अग्निचयने सर्वोषधस्य पूरयित्वा ऽवहन्त्यथेतदुपदधातीत्युपधेयो- लखलसंस्कारार्थत्वेन विहितस्याषघातस्य दृष्टार्थत्वाभावान्नावृत्तिरिति तन्त्र- लक्षणे * स्थितम् । अतो नियमविधिरेवायम् । तदभावे हि यथा वस्तु किं चिच्चक्षुषा वीक्षमाणस्तच स्वागृहीते सूक्ष्मे विशेषान्तरे केन चित्कथिते तदवगमाय तस्येव चक्षुषः पुनरपि सप्रणिधानं व्यापार प्रवर्तते एवं मनसा ऽहमिति गृह्यमाणे जीवे वेदान्तेरध्ययनगृहीतरुपदिष्टं निर्विशेषब्रह्मचैतन्यरू- पत्वमाकर्ण्य तदवगमाय तत्र सावधानं मनस एव निधाने कदा चित्पुरुषः प्रवर्ततेति वेदान्तश्रवणे प्रवृत्तिः पाक्षिकी स्यात् । अप्राप्य मनसा सहेति + तु मनसेवानुद्रष्टव्यं दृश्यते त्वय्यया बुद्धोत्यपि श्रवणेना ऽनवहितमनोवि- षयेति शङ्कासम्भवात् ॥ अथ वा जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक इत्यादिश्रवणाद्भिन्नात्मज्ञानान्मुक्तिरिति भ्रमसम्भवेन मुक्तिसाधनज्ञानाय भिन्ना- त्मविचाररूपशास्त्रान्तरप्रवणेपि पक्षे प्रवृत्तिः स्यादित्यद्वितीयात्मपरवेदान्त- श्रवणनियमविधिरस्तु । इहात्मशब्दस्येदं सर्व यदयमात्मत्यादिप्रकरणपर्या- लोचनया ऽद्वितीयात्मपरत्वात् । न हि वस्तुसत्साधनान्तरप्राप्तावेव नियम- विधिरिति कुलधर्मः । येन वेदान्तश्रवणनियमार्थवत्त्वाय नियमादृष्टजन्यस्वप्र- तिबन्धककल्मषनिवृत्तिद्वारा सत्तानिश्चयसूप ब्रह्मसाक्षात्कारस्य वेदान्तश्रव- णेकसाध्यत्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वेन तत्र वस्तुतः साधनान्तराभाषान्न नियम- विधियुज्यते इति आशङ्कोत किं तु यच साधनान्तरतया सम्भावनया || पक्ष प्राण्या विधित्सितसाधनस्य पाक्षिक्यप्राप्तिर्निवारयितुं न शक्यते तच नियम- विधिः । तावतेवा ऽप्राप्नांशपरिपूरणस्य तत्फलस्य सिद्धेः ॥ अथ वा गुरुमुखाधीनाध्ययनादिव निपुणस्य स्वप्रयत्नमाचसाध्या दपि वेदान्तविचारात संभवति सत्तानिश्चयरूपं ब्रह्मापरोक्षज्ञानं किं तु गुरुमु । * तन्त्रलक्षणमेकादशाध्यायः । टी. + श्रुतिरिति द्रा• पुस्तकेधिकम् श्रुतिस्विति २-३ पुस्तकयोः। + श्रुताधन्यं यदा पश्तीति जीवभिनात्मज्ञानस्य मोक्षहेतुताश्रयणाश्रमसंभव र्दा भावः । निरासद्वारेत्यर्थः । टी. 88 एतन्मध्यस्थं ४ पु. नास्ति । ॥ संभाव्यमानस्योत पाठान्तरम् । मा अध्ययनेति द्रा. नास्ति .

·५ विधिवादः खाधीनवेदान्तवाक्यश्रवणनियमाऽदृष्टमषिद्यानिवृत्तिं प्रति कल्मषनिरासेनोपयु- ज्यतइति तदभावेन * प्रतिबद्धमविद्यामनिवर्तयत् परोक्षकल्प + मवतिष्ठते । न च ज्ञानोदये ऽज्ञानाऽनिवृत्त्यनुपपत्तिः । प्रतिबन्धकाभावस्य सर्वचापेक्षितत्वेन सत्यपि प्रत्यक्षविशेषदर्शने उपाधिना प्रतिबन्धात्प्रतिबिम्बरूप भ्रमाऽनिवृत्ति- वत्तदनिवृत्त्युपपत्तेः । एवं चलिखितपाठादिनापिस्वाध्यायग्रहणप्रसक्तो गुरुमुखा- धीनाध्ययननियमविधिवत्स्वप्रयत्नमाचपूर्वकस्यापि वेदान्तविचारस्य सत्तानिश्च- यरूपब्रह्मसाक्षात्कारार्थत्वेन पक्षे प्राप्नो गुरुमुखाधीनश्रवणनियमविधिरयमस्तु । न च तद्विजानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेदिति गुरूपसदनविधिनेव गुरुर- हितविचारव्यावृत्तिसिद्धर्विफलो नियमविधिरिति शक्यम् । गुरूपसदनस्य श्रवणाङ्गतया श्रवणविध्यभावे तद्विधिरेव नास्तीति तेन तस्य वैफल्याप्रसक्तः । अन्यथा ऽध्ययनाङ्गभूतोपगमविधिनेव लिखितपाठादिव्यावृत्तिरित्यध्ययननि- यमापि विफल: स्यात् ॥ अथ वा द्वैतात्मपरभाषाप्रबन्धस्य अषणस्य पक्षे प्राण्या वेदान्तश्रवण- नियमविधिरस्तु । न च न लेच्छितवाइत्यादिनिषेधादेव तदप्राप्तिः शास्त्र- व्युत्पत्तिमान्द्यावेदान्तश्रवणमशश्यमिति पुरुषार्थनिषेधमुल्लङ्यापि भाषाप्रबन्धे- नाद्वतं जिज्ञासमानस्य तत्रापि प्रवृत्तिसम्भवेन नियमषिधेरर्थवत्त्वोपपत्तेः । अभ्युपगम्यते हि || कधिकरणे व्युत्पादितं पुरुषार्थे ऽनृतवदननिषेधे सत्यपि दर्शपूर्णमासमध्ये कुतश्चिद्वेतोरङ्गीकृततन्निषेधोल्लङ्घनस्या ऽविकलां क्रतु- सिद्धिं कामयमानस्या ऽनृतवदने प्रवृत्तिः स्यादिति पुनः क्रत्वर्थतया दर्शपूर्ण- मासप्रकरणे'ना ऽनृतं वदेदिति निषेध इति क्रत्वर्थतया निषेधस्यार्थवत्त्वम् ॥ यद्वा यथा'मन्त्ररेव मन्त्रार्थस्मृतिः साध्येति नियमस्सन्मलकल्पसू- चात्मीयग्रहणकवाक्यादीनामपि ण पक्षे प्राप्नस्तया वेदान्तमूलेतिहासपुराणपास- षेयप्रबन्धानामपि पक्षे प्राप्तिसम्भवान्नियमायमस्तु । तदभावन अदृष्टाभावेन । + परोक्षजानकामिति द्राः पाठः । + रूपति द्रा. १ पुस्तकयोनास्ति । तदर्थ अधणनियम इत्यधिकं द्रा पुस्तके । || वक्ष्यमाणरीत्या व्युत्पादितमर्थवत्त्वमभ्युपगम्यतति योजना । का मन्त्रमूलकानां कल्पसूत्राणामात्मीयानां ग्रहणक्रवाक्यानां देवतास्वरूपप्रतिपादकश्लो- कादीनां चेत्यर्थः।

·प्रथमपरिच्छेदे सर्वथा नियमषिधिरेवायम् । 'सहकार्यान्तरविधिरित्यधिकरणभाष्ये अपूर्वविधित्वोक्तिस्तु* नियमषिधित्वेपि पाक्षिकाप्राप्पिसनावात्तदभिप्रायेति तथैव पक्षणेति पाचिकाप्राप्तिकथनपरसूत्रपदयोजनेन स्पष्टीकृतमिति विवरणा- नुसारिणः ॥ कृतश्रवणस्य प्रथमं शब्दात निर्विचिकित्सं। परोक्षज्ञानमेवोत्पद्यते शब्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्येन क्रमसामोऽनतिलनात् । पश्चात्तु कृतमनननिदिध्यासनस्य सहकारिविशेषसम्पन्नात्तत। एवाऽपरोक्षजानं जायते तत्तांशगोचरज्ञानासमर्थस्या पीन्द्रियस्य तत्समर्थसंस्कारसाहित्यात्प्रत्यभिज्ञा- नजनकत्ववत्स्वतो उपरोक्षज्ञानजननाऽसमर्थस्यापि शब्दस्य विधुरप- रिभावितकामिनीसाक्षात्कारस्थले तत्समर्थत्वेन कृषभावनाप्रचयसाहित्याद- परोक्षजानजनकत्वं युक्तं ततश्च शब्दस्य स्वतः स्वविषये परोक्षज्ञानजनक- त्वस्य भावनाप्रचयसहकृतज्ञानकरणत्वावच्छेदेन विधुरान्तःकरणवदपरोक्ष- ज्ञानजनकत्वस्य च प्राप्नत्वात्पूर्ववन्नियमविधिरिति तदेकदेशिनः ॥ / वेदान्तप्रवणेन न ब्रह्मसाक्षात्कारः किं तु मनसैव स: मनसैवानु- द्रष्टव्यमिति श्रुतेः । शास्त्राचार्योपदेशशमादिसंस्कृतमन आत्मदर्शने करणमिति गीताभाष्यवचनाच्च । अवणं तु निर्विचिकित्सपरोक्षज्ञानार्थमिति तादयनैव नियमविधिरिति के चित् ॥ अपरोक्षज्ञानार्थत्वेनैव श्रवणे नियमविधिः द्रष्टव्य इति फलकीर्तनात् सादयं च तस्य करणभूतमनःसहकारितयैव न साक्षात् || शब्दादपरोक्षज्ञा- नानङ्गीकारात् । न च तस्य तेन रूपेण तादर्थ्य न प्राप्तमित्यपूर्वविधित्वप्रसङ्गः श्रावणेषु षड्जादिषु समारोपितपरस्पराऽविवेकनिवृत्त्यर्थ न गान्धर्वशास्त्रस्य अव- णसहकृतभाषेण परस्परासंकीर्णतद्याथापिरोक्षदर्शनेन प्रकाशमाने वस्तुन्या- रोपिताऽविवेकनिवृत्त्यर्थशास्त्रसद्धावे तच्छषणं तत्साक्षात्कारजनकेन्द्रियसह- कारिभावनोपयुज्यतइत्यस्य कृपत्वादित्येके ॥ अपूर्वत्याक्तिस्त्यिति द्राः पाठः । + निर्धिचिकित्सं संशयानास्कन्दितम् । + ततः श्रवणात्। ६ जानजननासमर्थस्येति द्रा. पाठः । || न साक्षादिति द्रा पुस्तके नास्ति । पा परस्परमविवेको नाम परस्परं तादात्म्यरूपः परस्परधर्मवत्तारूपश्चेति बोध्यम् । टी. * ·विधिवाद: वेदान्तवाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयानुकूलन्यायविचारात्म- कचेतावृत्तिविशेषरूपस्य अषणस्य न ब्रह्मणि परोक्षमपरोक्षं वा ज्ञानं फलं तस्य शब्दादिप्रमाणफलत्वात् । न चोक्तरूपविचारावधारिततात्पर्यविशिष्ट- शाब्दज्ञानमेव श्रवणमस्तु तस्य ब्रह्मज्ञानं फलं युज्यते इति वाच्यम् । ज्ञाने विध्यनुपपत्तेः । श्रवणविधेर्विधारकर्तव्यताविधायकजिज्ञासासूचमूलत्वोपगमा- चाहापोहात्मक * मानसक्रियारूपविचारस्यैव श्रवणत्वाचित्यात्। न च विचा- रस्यैव तात्पर्यनिर्णयद्वारा तज्जन्यतात्पर्यभ्रमादिपुरुषापराधरूपप्रतिबन्धविग- मद्वारा वा ब्रह्मज्ञानं फलमस्त्विति वाच्यम् । तात्पर्यज्ञानस्य + शाब्दक्षाने कारणत्वानुपगमात् कार्य क्वचिदपि प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वाऽनुपगमाच्च तया द्वारत्वानुपपत्तेः । ब्रह्मज्ञानस्य विचाररूपातिरिक्तकारणजन्यत्वेन तत्प्रामाण्यस्य परतस्त्वापत्तेश्च । । तस्मात्तात्पर्यनिर्णयद्वारा पुरुषापराधनि- रासार्थत्वेनेव विचाररूपे श्रवणे नियमविधिः । द्रष्टव्यः इति तु दर्शनार्हत्वेन स्तुतिमा न श्रवणफलकीर्तनमिति संक्षेपशारीरकानुसारिणः ॥ ब्रह्मज्ञानार्थ वेदान्तप्रवणे प्रवृत्तस्य चिकित्साज्ञानार्थ चरकसुश्रुतादि- ग्रन्यश्रवणे प्रवृत्तस्येव मध्ये मध्ये व्यापारान्तरे ऽपि प्रवृत्तिः प्रसज्यत इति तन्निवृत्तिफलकः श्रोतव्य इति परिसंख्याविधिः । ब्रह्मसंस्थो ऽमृतत्वमेतीति छान्दोग्ये ऽनन्यव्यापारत्वस्य मुत्युपायत्वाऽवधारणात् । संपूर्वस्य तिष्ठतेः समाप्निवाचितया ब्रह्मसंस्थाशब्दिताया ब्रह्मणि समालेरनन्यव्यापारत्वरूप- स्वात् । तमेवेकं जानथ आत्मानमन्या याचा विमुञ्चथेत्याथर्वणे कण्ठत एव ध्यापारान्तरप्रतिषेधाच्च । आसुप्रेरामृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तयेत्यादिस्मृ- तश्च । न च ब्रह्मज्ञानानुपयोगिनो व्यापारान्तरस्य श्रवणेन सहकस्मिन्साध्ये समुच्चित्य प्राण्यभावान्न तन्निवृत्त्यर्थः परिसंख्याविधिर्युज्यतइति वाच्यम् । सह- कार्यन्तरविधिरित्यादिसूचे यस्मात् पक्षे भेददर्शनप्राबल्यान प्राप्नोति तस्मान्नि- प्रमविधिरिति सद्भाध्ये च कृतश्रवणस्य शाब्दज्ञानमाचात्कृतकृत्यतां मन्वा- तस्याविद्यानिवर्तकसाक्षात्कारोपयोगिनिदिध्यासने प्रवृत्तिर्न स्यादिति असत्सा- * न्यायाभासेभ्यो निष्कृष्य न्यायानामुपादानमूहः । न्यायाभानिराकरणमपोहः । टी. + प्रतिबन्धनिरासोपजननेनान्यथासिद्धत्वादिति भावः। टी. सयो तात्पर्य निर्णयप्रतिबन्धविगमयो। प्रामाययाप्रयज्ञानस्यातिरिताकारणजन्यस्वरूप प्रामाण्यस्योत्पत्ती परतत्त्वं स्यादित्यर्थः । टी.

·प्रथमपरिच्छेदे धनपक्षप्राप्रिमाण निदिध्यासने नियमविधेरभ्युपगततया तन्यायेनासाधनस्य समुच्चित्य प्राप्नावपि तनिवृत्तिफलकस्य परिसंख्याविधेः संभवादिति । नियमः परिसङ्ख्या वा विध्यर्थो ऽच भवेद्यतः । अनात्माऽदर्शनेनेव परात्मानमुपास्महे ॥ इति * वार्तिकवचनानुसारिणः के चिदाहुः ॥ आत्मा श्रोतव्य इति मननादिवदात्मविषयकत्वेन निबध्यमानं प्रव- णमागमाचार्योपदेशजमात्मज्ञानमेव न तु तात्पर्यविचाररूपं न तच कोपि विधिः । अत एव समन्वयमचे आत्मज्ञानविधिनिराकरणानन्तरं भाष्यं किमर्थानि तर्हि आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादीनि वचनानि विधिच्छायानि स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयविमुखीकरणार्थीनीति बम इत्यादि । यदि च वेदान्त- तात्पर्यविचाररूपं श्रवणं तदा तस्य तात्पर्यनिर्णयद्वारा वेदान्ततात्पर्यभ्रमसंशय- रूपप्रतिबन्धकनिरास एव फलं न प्रतिबन्धकान्तरनिरासा ब्रह्मावगमो वा । तत्फलकत्वं च तस्य लोकत एव प्राप्नं साधनान्तरं च किं चिद्विकल्प्य समुच्चित्य वा न प्रानमिति न तत्र विधिवयस्याप्यवकाशः । विचारविध्यभावेपि विज्ञा- नार्थतया विधीयमानं गुरूपसदनं दृष्टद्वारसंभवे ऽदृष्टकल्पनाऽयोगाद् गुरुमु- खाधीनवेदान्तविचारद्वारैव विज्ञानार्थे पर्यवस्यतीति । अत एव स्वप्रयत्नसा- ध्यविचारव्यावृत्तिः । अध्ययनविध्यभावे तूपगमनं विधीयमानमक्षरावाव्यर्थ- त्वेनाऽविधीयमानत्वान्न तदर्थ गुरुमुखोच्चारणानच्चारणमध्ययनं द्वारीकरोतीति लिखितपाठादिव्यावृत्त्यसिद्धेः सफलो ऽध्ययननियमविधिः । न च तात्पयादिभ्र- मनिरासाय वेदान्तविचारार्थिनः कदा चिद् द्वैतशास्त्रेपि प्रवृत्तिः स्यात् तथापि सदभिमतयोजनया वेदान्तविचारसत्त्वादित्यद्वेतात्मपरवेदान्तविचारनियम- विधिरर्थवानिति वाच्यम् । स्वयमेव तात्पर्यभ्रमहतोस्तस्य तन्निरासकत्वाभा- वेन + साधनान्तरप्रायभाषात् । तन्निरासकत्वभ्रमेण तचापि कस्य चित्प्रवृत्तिः स्यादित्येतायता प्रोतव्य इति नियमविधेरभ्युपगम इत्यपि न। ईश्वरानुग्रहफ- लाद्वतश्रद्धारहितस्य श्रोतव्यवाक्येपि पराभिमतयोजनया सद्वितीयात्मविचारवि- विपरत्वभ्रमसम्भवेन भ्रमप्रयुक्ताया अन्यच प्रवृत्तर्विधिशतेनाप्यपरिहार्यत्वात् । अत्र श्रोतव्य इति वाक्ये विध्यर्थी नियमो भवेत् परिसंख्या वा । यतः अन्यव्यापार राहित्येन परमात्मोपासने वयं प्रवृत्ता इति लोकार्थः । । तस्य द्वैतशास्त्रस्य तनिधारकस्वाभावेन भमनिवारकत्वाभावेन । * ·६ ब्रह्मलक्षणम् न च व्यापारान्तरनिवृत्त्यर्थी परिसंख्येति युक्तम् * । असंन्यासिनो व्यापा- रान्तरनिवृत्तेरशक्यत्वात् । संन्यासिनस्तनिवृत्तब्रह्मसंस्थया सह संन्यासविधा- यकेन ब्रह्मसंस्थो ऽमृतत्वमेतीति श्रुत्यन्तरेण सिद्धतया संन्यासविधायकग्रु- त्यन्तरमपेक्ष्य श्रोतव्यवाक्येन तस्य व्यापारान्तनिवृत्युपदेशस्य + व्यर्थत्वात् । न च विचारविध्यसंभवेपि विचारविषयवेदान्तनियमविधिः संभवति भाषा- प्रबन्धादिव्यावर्त्यसत्त्वादिति शङ्कयम् ।सन्निधानादेव वेदान्तनियमस्य लब्ध- त्वेन विधिविषयत्वायोगात् ++स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्यर्थावबोधनार्थनिय- मविधिबलादेवाध्ययनगृहीतवेदोत्पादितं वेदार्थज्ञानं फलपर्यवसायि न कार- णान्तरोत्पादितमित्यस्यार्थस्य लब्धत्वेन वेदार्थ ब्रह्मणि मोक्षाय ज्ञातव्ये भाषा- प्रबन्धादीनामप्राप्तः ॥ । न च सहकार्यन्तरविधिरित्यधिकरणे बाल्यपाण्डित्यमा- नशब्दितेषु श्रवणमनननिदिध्यासनेषु विधिरभ्युपगत इति वाच्यम् । विचारे विचार्यतात्पर्यनिर्णयहेतुत्वस्य वस्तुसिद्धानुकूलयुक्त्यनुसन्धानरूपे मनने तत्प्र- त्ययाभ्यासरूपे निदिध्यासने च वस्त्ववगमवेशद्यहेतुत्वस्य पाच लोकसिद्धत्वेन तेषु विध्यनपेक्षणात् । विधिच्छायार्थवादस्येव प्रशंसाद्वारा प्रवृत्त्यतिशयकरत्व- मात्रेण तत्र विधित्वव्यवहारात् । एवं च श्रवणविध्यभावात्कर्मकाण्डविचारषद् ब्रह्मकाण्डविचारोप्यध्ययनविधिमूल इत्याचार्यवाचस्पतिपक्षानुसारिणः ॥ विचार्यस्य च ब्रह्मणो * * जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षणमुक्तं यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिश्रुत्या । जगज्जन्मस्थितिलयेष्वेकेककार- णत्वमप्यनन्यगामित्वात् लक्षणं भवितुमर्हतीति चेत् सत्यं लक्षणश्यमेवेदं परस्परनिरपेक्षम् । अत एवाऽत्ता चराचरग्रहणादित्याद्यधिकरणेषु सर्वसंह- र्तृत्वादिकं प्रत्येकं ब्रह्मलिङ्गतयोपन्यस्तमिति कोमुदीकारः ॥ अन्ये तु जन्मकारणत्वस्य स्थितिकारणत्वस्य च निमित्तकारणसाधा- रण्यादुपादानत्वप्रत्यायनाय प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि लयो दर्शितः । अस्तु ब्रह्म * वाध्यमिति द्रा• पाठः। + व्यापानिवृत्तीति २ पुस्तके । ++ एतन्मध्यस्थं चतुर्थपुस्तके नास्ति । अध्ययनबोधितेति द्रा• पाठः । || अप्राप्तेश्चेति द्रा. २ पुस्तकयोः । पा वैशट्यमबाधितत्वम् । * * श्रोतव्यवाक्यार्थविचारेण प्रथमसूत्रार्थः संगतीतः । क्रमप्राप्तं द्वितीयसूत्रार्य संग- हणाति । टी. ++ व्या. सू. अ. ५ पा. २ सू. ६।

·१० प्रथमपरिच्छीदे जगदुपादानं तज्जन्मनि घटजन्मनि कुलालवत्तत्स्थितो राज्यस्थेन्नि राजव- च्चोपादानादन्यदेव निमित्तं भविष्यतीति शङ्काव्यवच्छेदाय तस्येव जगज्जन्म- जीवननियामकत्वमुक्तम् । तथा चेकमेवेदं लक्षणमभिन्ननिमित्तोपादानतयाऽ- द्वितीयं ब्रह्मोपलक्षयतीत्याहुः ॥ (३) ब्रह्मणश्चोपादानत्वमद्वितीयकूटस्थचेतन्यरूपस्य न परमाणूनामिषा- रम्भकत्वरूपं न वा प्रकृतेरिव परिणामित्वरूपं किं तु अविद्यया वियदादि- प्रपञ्चरूपेण विवर्तमानत्वलक्षणम् । वस्तुमय परि- णामः तदासमतामोनियम इति धा* कारणसलक्षणो ऽन्यथाभावः परि- णामः तद्विलक्षणो विवर्त इति वा कारणाऽभिन्नं कार्य परिणामः सदभेदं विनेव तातिरकेण दुर्वचं कार्य विवर्त इति । वा विवर्तपरिणामयोर्विवेकः ॥ (४) अथ शुद्धं ब्रह्मोपादानमिष्यते ईश्वररूपं जीवरूपं वा । अत्र संक्षेप- शारीरकानुसारिणः के चिदाहुः । शुद्धमेवोपादानं जन्मादिसूत्रतद्भाष्ययोरुपा- दानत्वस्य शेयब्रह्मलक्षणत्वोक्तः । तथा चात्मन आकाशः संभूत इत्यादिका- रणवाक्येषु शबलपाचिनामात्मादिशब्दानां शुद्ध लक्षणेवेति ॥ विवरणानुसारिणस्तु यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मा- देतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायतइत्यादिश्रुतेः सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं माया- * उपादानत्वाभिमतवस्तुसत्तासमानसत्ताकत्वे सति सववस्थाविशेषरूपत्वं सपरिणा- मत्वम् । विवर्तवारणाय सत्यन्तं घटस्य तन्तुपरिणामत्वधारणाय विशेष्यम् । टी. उपादानस्वाभिमतवस्तुसत्ताविषमसत्ताकत्ये सति तदवस्थाविशेषरूपत्वं तद्विवर्त्तत्वम् । चैतन्यस्य मस्तुविवर्तत्ववारणाय विशेष्यम् । परिणामवारणाय सत्यन्तम् । टी. + उपाझनस्वाभिलतबस्सलवे सति सववस्थाविधेषत्वं तत्परिणामत्वम् । अत्र सालक्षयं जडरूपं बोध्यम् । मद्वस्तुनो घटपरिणामत्ववारणाय विशेष्यं प्रपञ्चस्य संवित्परिणाम- त्ववारणाय सत्यन्तम् । उमरावतुविलासाचे सति सदस्यमा विशेष सावित्वम् । कि- स्वनडस्वरूपं लक्षण्यं विवक्षितम् । उपादानस्वाभिमसजडविलक्षणे चैतन्ये जडविवस्वधारणाय विशेष्यम् । घटादी मद्विवर्तस्ववारणाय सत्यन्तम् । टी. 1 कारणस्वाभिमसवस्वभिन्नत्वे सति तत्कार्यत्वं परिणामस्वम् । वियदादी ब्रह्मपरिणा. मत्ववारणाय सत्यन्तम् । मदो घटपरिणामत्ववारणाय विशेष्यम् । उपादानस्वाभिमतवस्तुनः सकाशाद्वस्थता भेदाभेदाभ्यां दुर्निरूपत्वे सति कार्यत्वं कार्य- कविवर्तमानलक्षणाम । अविद्यायामतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । पारम्भवादे उपादानाठभेटेन दुर्निम्पकार्य अतिव्याप्तिवारणाय भेदेति। परिणामवादे उपादानाद्भवेन दुर्निख्यकार्ये ऽसिव्याप्ति- वारणायाभेदेति । सिद्धान्ते कार्यकारणयोभदोपगमावसंभववारणाय वस्तुत इत्युक्तम् । टी. - ·૧૧ * ब्रह्मणः कारणत्वविचारः शबलमीश्वररूपमेव ब्रह्मोपादानम् । अत एव भाष्येऽन्तस्तद्धर्मोपदेशात् सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादि * त्याद्यधिकरणेषु सैष ऋक् तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद् ब्रह्म सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस इत्यादिश्रुत्युक्तं सर्वा- पादानत्वप्रयुक्तं सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गमित्युपर्णितम् । जीवे- श्वरानुस्यूतचेतन्यमाचस्य सर्वोपादानत्वे तु न तज्जीषव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गं स्यात् । संक्षेपशारीरके शबलोपादानत्वनिराकरणमपि मायाविशिष्टोपादानत्व- निराकरणाभिप्रायं न तु + निष्कृष्टश्वररूपचेतन्योपादानत्वनिराकरणपरम् । तव प्रथमाध्यायान्ते जगदुपादानत्वस्य तत्पदार्थवृत्तित्वोक्तेः । एवं चेश्वर- गतमपि कारणत्वं तदनुगतमखण्डचेतन्यं शाखा चन्द्रमसमिव । तटस्थ- तयोपलक्षयितुं शक्नोतीति तस्य ज्ञेयब्रह्मलक्षणत्वोक्तिरिति मन्यन्ते ॥ वियदादिप्रपञ्च ईश्वराग्नितमायापरिणाम इति तत्रेश्वर उपादानम् । अन्तःकरणादिकं त्वीश्वराश्रितमायापरिणाममहाभूतोपसृष्टजीवाविद्याकृत- भूतसूक्ष्मकार्यमिति तशेभयोरुपादानत्वम् । अत एव एवमेवास्य परिद्रष्टु- रिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं यन्तीति श्रुतो कलाशब्दवा- ध्यानां प्राण मनःप्रभृतीनां विदुषो विदेहकैवल्यसमये अविद्यानिवृत्त्या अषि- द्याका-शाभिप्रायेण विद्ययोच्छेदो दर्शितः । गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा इति श्रुत्यन्तरे तदनिवर्त्यमायाकार्यमहाभूतपरिणामरूपोपष्टम्भकांशाभिप्रायेण तेषां स्वस्वप्रकृतिषु लयो दर्शितः । इति मायाऽविद्याभेदवादिनः ॥ यथा वियदादिप्रपञ्च ईश्वराप्रितमायापरिणाम इति तपेश्वर उपा- दानं तथान्तःकरणादि जीवाश्रिताऽविद्यामाचपरिणाम इति तत्र जीव एवोपा- दानम् । न चान्तःकरणादो मायाकार्यमहाभूतानामप्यननुप्रवेशे उदाहृतश्रुति- द्वयव्यवस्थानुपपतिः । कलानां विद्ययोच्छेदश्रुतिस्तत्वविदृष्टिविषया गताः कला इति श्रुतिस्तु म्रियमाणे तत्त्वविदि || समीपर्तिनः पुरुषा नश्यघटवत- व्या. सू. • अ. १ पा• १ सू. २० । व्या. सू. अ. १ पा• २ सू. १ । + निष्कृष्टमनुपहितम् । + चन्द्रमसं शाखेव ईश्वरगतं कारणत्वं तदनुगतमखण्डचेतन्यमुपलक्षयितुं शक्रातीति संबन्धः । $ मायामात्रेणेति ४ पुः पाठः। || तस्ववितीति ट्रा• पुस्तके नास्ति ।

·વર प्रथमपरिच्छेदे दीयशरीरादीनामपि भूम्यादिषु लयं मन्यन्तइति तटस्थपुरुषप्रतीतिविष- येति व्यवस्थायाः कलालया *धिकरणभाष्ये । स्पष्ठत्वात इति मायाविद्या- भेदवादिष्वकदेशिनः ॥ तदभेदवादिष्वपि के चिद्यद्यपि वियदादिप्रपञ्चस्येश्वर उपादानं तथा- प्यन्तःकरणादीनां जीवतादात्म्यप्रतीतेर्जीव एवोपादानम् । अत एवाध्यास- भाष्येऽन्तःकरणादीनां जीवे एवाध्यासो दर्शितः । विवरणे च प्रतिकर्मव्यव- स्थायां ब्रह्मवेतन्यस्योपादानतया घटादिसङ्गित्वं जीवस्य तदसङ्गित्वेष्यन्तः- करणादिसङ्गित्वं च वर्णितमित्याहुः ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुयैतिरापश्च पृथिवी विश्वस्य धारिणीत्यादिश्रुतेः कृत्स्त्रस्य व्यावहारिकप्रपञ्चस्य ब्रह्मवोपा- दानं जीवस्तु प्रातिभासिकस्य स्वप्नप्रपञ्चस्य च । कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्द- कोपो वेत्यधिकरणे । ब्रह्मयो जगदुपादानत्वे तस्य कात्स्यैन जगदा- कारण परिणामे विकारातिरकेण ब्रह्माऽभावो वा एकदेशेन परिणामे निरव- यवत्वश्रुतिविरोधो वा प्रसज्यतइति पूर्वपक्षे आत्मनि चैवं विचिचाश्च हो ति सूत्रेण विवर्तवादाभिप्रायेण स्वमदृशि जीवात्मनि स्वरूपानुपमई- नेनानेकाकारस्वानप्रपञ्चसृष्टिवत् ब्रह्मणि वियदादिसृष्टिरुपपद्यतइति सिद्धान्ति- तत्वादित्यन्ये । जीव एव स्वमदृष्टवत् स्वस्मिन्नीश्वरादिसर्वकल्पकत्वेन सर्वकारणमि- त्यपि के चित् ॥ (५) अथ मायां तु प्रकृतिं विद्यादित्यादिश्रुतेमायाजाग्रस्य घटादिष्वनु- गमाच्च माया जगदुपादानं प्रतीयते कथं ब्रह्मोपादानम् । अचाहुः पदार्थतत्त्वनिर्णयकाराः । ब्रह्म माया चेत्युभयमुपादानमित्यु- भयश्रुत्युपपत्तिः । सताजाअरूपोभयधर्मानुगत्युपपत्तिश्च । तत्र ब्रह्म विवर्तमा- नतयोपादानमविद्या परिणममानतया। न च विवाधिष्ठाने पारिभाषिकमुपादा- नत्वं स्वात्मनि कार्यजनिहेतुत्वस्योपादानलक्षणस्य तत्राप्यविशेषादिति ॥ * कलाप्रलयेति द्रा. १ पुस्तकयोः । । व्या. सू. प्र. ४ पा. सू. १५ । + व्या. सू. अ.२ पा. १ सू. २६ । 8 व्या. सू. अ. २ पा. १. २८ । .

·१३ मायाकारणत्वविचार: के चितु उक्तामेव प्रक्रियामभ्युपगम्य विवर्तपरिणामोपादानद्वयसाधा- रणमन्यल्लक्षणमाहुः । स्वाभिन्न कार्यजनकत्वमुपादानत्वम् । अस्ति च प्रपञ्चस्य सदूपेण ब्रह्मणा विवर्तमानेन जडेनाऽज्ञानेन परिणामिना चाऽभेदः सन् घटः जडो घट इति सामानाधिकरण्यानुभवात् । न च तदनन्यत्वमारम्भण- शब्दादिभ्य * इति सूचे अनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः न खलु अनन्यत्व- मित्यभेदं ब्रमः किंतु भेदं व्यासेधाम इति भाष्यभामतीनिबन्धाभ्यां प्रपञ्चस्य ब्रह्माभेदनिषेधादभेदाभ्युपगमे ऽपसिद्धान्त इति वाच्यम् । तयोर्ब्रह्मरूपर्धाम- समानसत्ताकाऽभेदनिषेधे तात्पर्यणेदंरजतयोरिव प्रातीतिकाऽभेदाभ्युपगमेपि विरोधाभावादिति ॥ संक्षेपशारीरककृतस्तु ब्रह्मयोपादानं कूटस्थस्य स्वतः कारणत्वानु- पपत्तायाद्वारा कारणम् । अकारणमपि कार्य ऽनुगच्छति मृद इव तद्गत- श्लक्ष्णत्वादेरपि घटे ऽनुगमदर्शनादित्याहुः ॥ वाचस्पतिमिश्रास्तु जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्म स्वत एव जाया- श्रयप्रपञ्चाकारेण विवर्तमानतयोपादानमिति माया सहकारिमाचं न कार्यानु- गतं द्वारकारणमित्याहुः ॥ सिद्धान्तमुक्तावलीकृतस्तु मायाशक्तिरेवोपादानं न ब्रह्म तदेतद् ब्रह्मा- ऽपूर्वमनपरमबाह्यं न तस्य कार्य करणं च विद्यते इत्यादिश्रुतेः । जगदुपा- दानमायाधिष्ठानत्वेन तूपचारादुपादानं तादृशमेवोपादानत्वं लक्षणे विवक्षित- मित्याहुः ॥ अथ क ईश्वरः को वा जीघः । अषोक्तं प्रकटार्थविवरणे अनादिर- निर्वाच्या भूतप्रकृतिश्चिन्माचसंबन्धिनी माया तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः । एव परिच्छिन्नाऽनन्तप्रदेशेष्यावरणविक्षेपशक्तिम दविद्याभिधानेषु त्प्रतिबिम्बो जीव इति ॥ स्या व्या. सू. अ. २ पा १ सू. १४ । + करणमपि द्वारं कार्य इति द्रा• पाठः । * द्वारकारणमपीति ४ पुः पाठः। ब्रह्मचैतन्यावरणानुकूला शक्तिरावरणशक्तिः। श्रावरणं च ब्रह्म नास्ति न प्रकाशतइति विहारयोग्यत्वम् । विक्षेपपदेन तत्तज्जीवसाधारणदुःखादिकं विवक्षितं तदनुकूला शक्तिर्विक्षेप- क्तिरित्यर्थः । टी.

·१४ प्रथमपरिच्छेदे तत्त्वविवेके तु चिगुणात्मिकाया मूलप्रकृतेर्जीवेशावाऽऽभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीतिश्रुतिसिद्धो द्वा रूपभेदी रजस्तमोऽन- भिभूतशुद्धसत्त्वप्रधाना माया तदभिभूतमलिनसत्त्वा * ऽविद्येति मायाविद्याभेदं परिकल्प्य मायाप्रतिबिम्ब ईश्वरो ऽविद्याप्रतिबिम्बो जीव इत्युक्तम् । एकेव मूलप्रकृतिर्विक्षेपप्राधान्येन मायाशब्दिता ईश्वरोपाधिः प्रावरणप्राधान्येनाऽवि- द्याऽज्ञानशब्दिता जीवोपाधिः । अत एव तस्या जीवेश्वरसाधारणचिन्माचसंब- न्धित्वेपि जीवस्यवाऽजोस्मीत्यच्चानसंबन्धानुभवो नेश्वरस्येति जीवेश्वरषि- भागः व चिदुपपादितः ॥ संक्षेपशारीरके तु कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर इति श्रुतिमनुसृत्य अविद्यायां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्बो जीवः । न चान्तःकरणरूपेण द्रव्येण घटेनाऽऽकाशस्येव चैतन्यस्यावच्छेदसं- भवात्तदवच्छिन्नमेव चैतन्यं जीवो ऽस्त्विति वाच्यम् । इह परच च जीवभावे- नाऽवच्छेद्यचेतन्यप्रदेशस्य भेदेन कृतहानाऽकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । । प्रतिबि- म्बस्तपाधगतागतयोरवच्छेदकगतागतयोरवच्छेद्यपन्न भिद्यतइति प्रतिबिम्ब- पने नायं दोष इत्युक्तम् ॥ एवमुक्तेष्वेतेषु जीवेश्वरयोः प्रतिबिम्बविशेषत्वपक्षेषु यद् बिम्बस्था- नीयं ब्रह्म । तन्मुक्तप्राप्यं शुद्धचेतन्यम् । चित्रदीपे जीव ईशो शुद्धा चिदिति वैविध्यप्रक्रियां विहाय यथा घटावच्छिन्नाऽऽकाशो घटाकाशस्तदाश्रिते जले प्रतिबिम्बितः साभ्रनक्षत्रो जलाकाश: अनवच्छिन्नो महाकाशः महाकाशमध्य- वर्तिनि मेघमण्डले वृष्टिलक्षणकार्यानुमेयेषु जलरूपतदवयवेषु तुषाराकारेषु प्रतिबिम्बितो मेघाकाश इति वस्तुत एकस्याकाशस्य चातुर्विध्यं तथा स्थूल- सूक्ष्मदेहवयस्याधिष्ठानतया वर्तमानं तदवच्छिन्नं चेतन्यं कूटनिर्विकारत्वेन स्थितं कूटस्थं तंत्र कल्पितेन्तःकरणे प्रतिबिम्बितं चैतन्यं संसारयोगी जीवः अनवच्छिन्नं चेतन्यं ब्रह्म तदानित मायातमसि स्थितासु सर्वप्राणिनां धीवा- सनासु प्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वर इति चेतन्यस्य चातुर्विध्यं परिकल्प्यान्त:- * त्वविटोति । पु. पाठः । मलिनसत्त्वप्रधानेत्यर्थः । + अस्मिन् लोके ब्राह्मणाविशरीरगतान्तःकरणालिनचैतन्यप्रदेशस्य कर्मकर्तृत्वात् लोका न्सरे देवादिशरीरान्तःकरणावच्छित्रप्रदेशस्य चाकर्तुभक्तृित्वात् कतहानादिप्रसङ्गः । येन कर्म कात न तस्य भोगः । येन कर्म न कतं तस्याकतकर्मफलाभ्यागम रत्यर्थः । टी. + अमेति नास्ति द्रा. पुस्तके । s विवर्तमानमिति ३।४ पु. पाठः ।

·१५ जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणम् करणधीवासनापरताऽज्ञानोपाधिभेदेन जीवेश्वरविभागो दर्शितः । अयं चाऽप- रस्तदभिहितो विशेषः चतुर्विधेष्वेषु चेतन्येषु जीवो ऽहमिति प्रकाशमानः कूट- स्थे ऽविद्यातिरोहिताऽसङ्गानन्दरूपविशेषांशे शुक्तो रूप्यवदध्यस्तः । अत एवंदंत्वरजतत्वयारिवाधिष्ठानसामान्यांशाध्यस्तविशेषांशरूपयोः स्वयंत्वाऽहं- त्वयोः सह प्रकाशः स्वयमहं करोमीत्यादी । अहंत्वं त्वध्यस्तविशेषांशरूपं पुरुषान्तरस्य पुरुषान्तरे ऽहमिति व्यवहाराभावेन व्यावृत्तत्वात् । स्वयंत्वं चान्यत्व प्रतियोग्यधिष्ठानसामान्यांशरूपं स्वयं देवदत्तो गच्छतीति पुरुषान्तरेपि व्यवहारेणानुवृत्तत्वात् । एवं परस्पराध्यासादेव कूटस्थजीवयोरविवेको लोकि- कानाम् । विवेकस्तु तयाबृहदारण्यके प्रज्ञानधन एवेतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यतीति जीवाभिप्रायेण मायोपाधिविनाशानुविनाशप्रतिपादने- नाऽविनाशी वा अरे ऽयमात्मेति कूटस्थाभिप्रायेणाऽविनाशप्रतिपादनेन च स्पष्टः अहमर्थस्य जीवस्य विनाशित् कथमविनाशिब्रह्माऽभेदः । नेदमभेदे सामा- माधिकरण्यं किं तु बाधायां + यथा यः स्थाणुरेष पुमानिति पुरुषत्वबोधेन स्थाणुत्वबुद्धिनिवर्त्यते एवमहं ब्रह्मास्मीति कूटस्थब्रह्मरूपत्वबोधेनाध्यस्ता- हमर्थरूपत्वं निवर्त्यते । यो ऽयं स्थाणुः पुमानेष पुंधिया स्थाणुधीरिव ब्रह्मा- स्मीति धिया ऽशेषा ह्यहबुद्धिर्निवर्त्यतइति नेष्कर्म्यसिद्धिवचनात् । यदि च विवरणाद्युक्तरीत्येदमभेदे सामानाधिकरण्यं तदा जीववाचिनो ऽहंशब्दस्य क्षणया कूटस्थपरत्वमस्तु तस्याऽबाध्यस्य ब्रह्माभेदयोग्यत्वात् । यस्तु मेघा- होशतुल्यो धीवासनाप्रतिबिम्ब ईश्वर उक्तः सायं सुषुप्रस्थाने एकीभूतः प्रज्ञा- पचन एवानन्दमयो ह्यानन्द गिति माण्डूक्यश्रुतिसिद्धसोषुनानन्दमयस्तष दनन्तरमेष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषान्तयामी एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययो भूतानामिति श्रुतेः । सर्ववस्तुविषयसकलप्राणिधीवासनोपाधिकस्य तस्य शत्वं तत एव सर्वकर्तृत्वोपपत्तेश्च । न चास्मद्बुद्धिवासनोपहितस्य कस्य सार्वज्यं नानुभयातइति वाच्यम् । वासनानां परोक्षत्वेन तदुपहितस्यापि क्षित्वादिति ॥ * चैतन्येति ४ पुः पाठः। + मायेति द्रा. मास्ति । 1 पदं ब्रह्माहंपदयोः समाविभक्तिमत्त्वरूपं सामानाधिकरण्यमभेदरूपे ऽर्थे नाभ्युपगम्यते भेटासंभवो दोषः स्यात् । पुग्णस्वपदेन कल्पितस्थाणुतादात्म्याभाववत्वं विचितं बाधायां यार्थस्वस्वीकारात् । टी.

·१६ प्रथमपरिच्छेद ब्रह्मानन्दे तु सुषुप्रिसंयोगान्माण्डूक्योक्त आनन्दमयो जीव इत्यु- क्तम् । तथा हि जायदादिषु भोगप्रदस्य कर्मणः क्षये निद्रारूपेण विलीनम- न्सःकरणं पुनर्भागप्रदकर्मवशात्प्रबोधे घनीभवति तदुपाधिको जीवो विज्ञा- नमय इत्युच्यते । स एव पूर्व सुषुनिसमये विलीनावस्थोपाधिकः सन्नानन्द- मय इति उच्यते स एव माण्डक्ये सुषुनिस्थान * एकीभूत इत्यादिना दर्शित इति । एवं सति तस्य सर्वेश्वरत्वादिवचनं कथं संगच्छताम् । इत्थं सन्त्य- धिदैवतमध्यात्मं च परमात्मनः सविशेषाणि चीणि रूपाणि । तचाधिदैवतं चीणि शुद्धचेतन्यं चेति चत्वारि रूपाणि चित्रपटदृष्टान्तेन चित्रदीपे सर्मार्थ- तानि । यथा स्वतः शुभ्रः पटो चौतः अन्नलिम्रो घटित + इति मस्यादिवि- कारयुक्तो लाञ्छितो वर्णपरितो रज्जित इत्यवस्थाचतुष्टयमेकस्यैव चिचपटस्य तथा परमात्मा मायातत्कार्योपाधिरहितः शुद्धः मायोपहित ईश्वरः अप- चीकृतभूतकार्यसमष्टिसूक्ष्मशरीरोपहितो हिरण्यगर्भः । पञ्चीकृतभूतकार्यास- मष्टिस्थूलशरीरोपहितो विराट् पुरुष इत्यवस्थाचतुष्टयमेकस्यैव परमात्मनः । अस्मॅिश्च चित्रपटस्थानीये परमात्मनि चित्रस्थानीयः स्थावरजङ्गमात्मको निखिलः प्रपञ्चः । यथा चित्रगतमनुष्याणां चित्राधारवस्त्रसदृशा वस्त्राभासा लिख्यन्ते तथा परमात्माध्यस्तदेहिनामधिष्ठानचेतन्यसदृशाश्चिदाभासाः कल्प्यन्ते ते च जीवनामानः संचरन्तीति । अध्यात्म तु विश्वतेजसप्राज्ञ- भेदेन चीणि रूपाणि तच सुषुप्तौ विलीनेन्तःकरणे ऽज्ञानमात्रसादी प्रातः । योयमिहानन्दमय उक्तः स्वप्ने व्यष्टिसमशरीराभिमानी तेजसः । जागरे व्यष्टि- स्थूलशरीराभिमानी विश्वः । तत्र मागडक्यश्रुतिरहमनुभवे प्रकाशमानस्यात्मनो विश्वतेजसप्राज्ञतुरीयावस्थाभेदरूपपादचतुष्टयं सोयमात्मा चतुष्पादित्युपक्रम्य पूर्वपूर्वपादप्रविलापनेन निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मकतुरीयपादनतिपत्तिसाकर्याय स्थूलसू- मसूक्ष्मतरोपाधिसाम्याद्विराडादीन्विश्वादिष्वन्तर्भाव्य जागरितस्थानो बहिः- प्रक्ष इत्यादिना विश्वादिपादान्यरूपयत् । अतः प्राजशब्दिते आनन्दमले व्याकृतस्येश्वरस्यान्तभावं विवक्षित्वा तत्र सर्वेश्वरत्वादितद्धर्मवचनमिति । इत्यमेव भगवत्पादैगौडपादीयविवरणे व्याख्यातम् ॥ पुस्तकेष्वेवमेव पाठः । उपनिषदि तु सुषुप्तस्थान इति बहुत्र दृश्यते । 1 घहित इति द्रा.२ पुस्तकयोः ।

·१० -- जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणम् दृगदृश्यविवेके तु चित्रदीपव्युत्पादितं कूटस्थं जीवकोटावन्तर्भाव्य चित्रेषिध्यप्रक्रियेवालम्बितेति विशेषः । तत्र युक्तं जलाशयतरङ्गअदुदन्याये- नोपर्युपरि कल्पनाद जीवस्त्रिविधः । पारमार्थिको व्यावहारिकः प्रातिभासि- कश्चेति । तचावच्छिन्नः पारमार्थिको जीवः । तस्मिन्नवच्छेदकस्य कल्पितत्वपि अवच्छेद्यस्य तस्याऽकल्पितत्वेन ब्रह्मणाऽभिन्नत्वात् । तमावृत्त्य स्थितायां मायायां कल्पितान्तःकरणे चिदाभासो ऽन्तःकरणतादात्म्यापत्त्या ऽहमित्यभि- मन्यमानो व्यावहारिकः । तस्य मायिकत्वेपि .यावयवहारमनुवृत्तेः । स्वमे समप्यावृत्त्य स्थितया मायावस्थाभेदरूपया निद्रया कल्पिते स्वामदेहादाव- हमभिमानी प्रातिभासिकः । स्वमप्रपञ्चेन सह तद्दष्टुर्जीवस्यापि प्रबोधे निध- तेरिति । एवमेते प्रतिबिम्बेश्वरवादिनां पक्षभेदा दर्शिताः ॥ विवरणाऽनुसारिणस्त्वाहुः । विभेदजनके ऽज्ञाने नाशमात्यन्तिक गते प्रात्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यतीतिस्मृत्या एकस्यैवाधानस्य जीवेश्वरविभागोपाधित्वप्रतिपादनाद्विम्बप्रतिबिम्बभावेन जीवेश्वरयोर्षिभागः नोभयोरपि प्रतिबिम्बभावना * पाधिद्वयमन्तरेणाभयोः प्रतिबिम्बत्वायोगात् । तचापि प्रतिबिम्बो जीवः बिम्बस्थानीय ईश्वरः तथा सत्येव लोकिकबिम्ब- प्रतिबिम्बदृष्टान्तेन स्वातन्त्र्यमीश्वरस्य तत्यारतन्व्यं जीवस्य च युज्यते । प्रति- बिम्बगताः पश्यन्नृजुवक्रादिविक्रियाः पुमान् क्रीडेद्यथा ब्रह्म तथा जीवस्थ- घिक्रिया इति कल्पतरुक्तरीत्या लोकवत्तु लीलाकेवल्य + मिति सूचमपि संगच्छते । अज्ञानप्रतिबिम्बितस्य जीवस्यान्तःकरणरूपो ज्ञानपरिणामभेदो विशेषाभिव्यक्तिस्थानं सर्वतः प्रसृतस्य सवितृप्रकाशस्य दर्पण इष अतस्तस्य तदुपाधिकत्वव्यवहारोपि । नेतावता ऽज्ञानोपाधिपरित्यागः अन्तःकरणोपा- धपरिच्छिन्नस्येव चेतन्यस्य जीवत्वे योगिनः कायव्यहाधिष्ठानत्वानुपपत्तेः च योगप्रभावात् योगिनोऽन्तःकरणं कायव्यहाभिव्यक्तियोग्यं वैपुल्यं प्राप्नोतीरि दवच्छिन्नस्य कायव्यहाधिष्ठानत्वं युज्यतइति वाच्यम् । प्रदीपवदावेशस्तथ है दर्शयतीतिशास्त्रोपान्त्याधिकरणभाष्यादिषु कायव्यहे प्रतिदेहमन्तःक रणस्य चक्षुरादिवभिन्नस्येव योगनभावात सृष्टरुपवर्णनात् । प्रतिबिम्बे बिम्बा • विम्बभावेनौत ३ पुः पाठः। + व्या. सू.प्र. २ पा. १ सू. ३३। + व्याः सू. अ. पा.४ सू. १५ । ३ ·१७ प्रथमपरिच्छेदे द्वेदमाच * स्याध्यस्तत्वेन स्वरूपेण तस्य सत्यत्वात् न प्रतिबिम्बरूपजीवस्य मुत्यन्वयासंभव इति न तदतिरकेण मुत्यन्वयायाऽवच्छिन्नरूपजीपान्तरं घा प्रतिबिम्बजीवातिरिक्तं जीवेश्वरविलक्षणं कूटस्थशब्दितं चेतन्यान्तरं षा कल्पनीयम् । अविनाशी वा अरे अयमात्मेति श्रवणं जीवस्य तदुपाथिनिवृत्ती प्रतिबिम्बभाषापगमेपि स्वरूपं न विनश्यतीत्येतत्परं न तदतिरिक्तफूटस्थना- मचेलन्यान्तरपरम् । जीवोपाधिनान्त:करणादिनाऽवच्छिन्नं चेतन्यं बिम्बभूत ईश्वर एव । यो विज्ञाने तिष्ठनित्यादिश्रुत्या ईश्वरस्येव जीवसन्निधानेन सदन्तयामिभावेन धिकारान्तरावस्थानप्रवणादिति ॥ अन्ये + तु रूपानुपहितप्रतिषिम्बो न युक्तः सुतरां नीरूपे । गगनप्रतिबिम्बोदाहरणमप्ययुक्तं गगनाभोगव्यापिनि सवितृकरमण्डले सलिले प्रतिबिम्बिते गगनप्रतिबिम्बत्वस्य व्यवहारस्य भममात्रमूलकत्वात् । ध्वनो वर्णप्रतिबिम्बत्ववादाप्ययुक्तः व्यञ्जकतया सन्निधानमात्रेण ध्वनिधर्माणामु- दातादिस्वराणां वर्णेष्वारोपोपपत्तेनेवर्णप्रतिबिम्बोपाधित्वकल्पनाया निष्प्र. माणकत्वात् । प्रतिध्वनिरपि न पूर्वशब्दप्रतिबिम्बः पञ्चीकरणप्रक्रियया पटहप- योनिधिप्रभृतिशब्दानां क्षितिमलिलादिशब्दत्वेन प्रतिध्वनेरेवाकाशशब्दत्वेन तस्यान्यशब्दप्रतिबिम्बत्वाऽयोगात् । पूर्णरूपप्रतिशब्दोपि न पूर्ववर्णप्रति- চিং স্বামিজমিলিল্লিননিনসুললিষই অযামিকা त्वेनोपपत्तेः । तस्माद् घटाकाशवदन्तःकरणावच्छिन्नं चेतन्यं जीवः तदनध- छिन्नमीश्वरः । न चैवमाडान्तर्वार्तनश्चतन्यस्य तत्तदन्तःकरणोपाधिभिः सर्वात्मना जीवभावेनाऽपच्छेदात्तदवच्छेदरहितचेतन्यरूपस्येश्वरस्याण्डाद बहिरेव सत्त्व' स्यादिति यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादापन्तयामिभावेन विकारा- न्तरावस्थानप्रवणं विस्थ्यते । प्रतिबिम्बपक्षे तु जलगतस्वाभाविकाकाशे सत्येव प्रतिबिम्बाकाशदर्शनादेकच द्विगुणीकृत्य तिरुपपद्यते इति वाच्यम् । यतः प्रतिबिम्बपक्षेपि उपाधावनन्तर्गतस्येव चेतन्यस्य तब प्रति- बिम्बो वाच्यः न तु जलचन्द्रन्यायेन कृत्स्नप्रतिबिम्बः तदन्तर्गतभागस्य तप * स्वरूपस्य कल्पितत्वव्यवच्छेदा मात्रशब्दार्थः । टी. + एवं चैतन्यस्य प्रतिबिम्बत्वमुपगच्छतां मतभेदेन जीवेश्वरविभागो वर्णितः । वानी समनभ्युपगन्तृणां मतेन जीवादिस्वरूपं दर्शयितुं चैतन्यस्य प्रतिबिम्बं निराकरोति । टी. 1 अविठयान्तःकरणादाविति शेषः। ६ प्रतिबिम्बम्पजीवभावेन सत्तदुपाध्यन्सयामिभावेन घेत्यर्थः । टी.

·जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणम् १६ प्रतिबिम्बाऽसंभवात् । न हि मेघावच्छिन्नस्याकाशस्यालोकस्य पाजले प्रति- बिम्बवत् जलान्तर्गतस्यापि तप प्रतिबिम्बो दृश्यते । न वा मुखादीनां बहिः स्थितिसमय इव जलान्तर्निमज्जनपि प्रतिबि बोस्ति । अतो जलपति- बिम्बं प्रति मेघाकाशादेरिवान्तःकरणाद्युपाधिप्रतिबिम्ब प्रति तदन्तर्गतस्येष बिम्बत्वं स्यादिति बिम्बभूतस्य विकारान्तरषस्थानायोगादीवरेन्तर्यामिना झणाऽऽजस्याभाषस्तुल्यः । एतेमावच्छिन्नस्य जीवत्वे कर्तृभोक्तसमययोस्तच तवान्तःकरणावच्छेद्यचेतन्यप्रदेशस्य भिन्नत्वात्कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्ग इति निरस्तम् । प्रतिबिम्बपक्षेपि स्थानन्तर्गतस्य * स्वसन्निहितस्य चेतन्यप्रदेशस्या- न्तःकरणे प्रतिबिम्बस्य वक्तव्यतया तप तवान्तःकरणस्य गमने बिम्बभेदा- त्पतिबिम्बस्यापि भेदावश्यंभावेन दोषतोल्यात् । न चाऽन्तःकरणप्रतिबिम्बो जीव इति पते दोषतान्ये ऽप्यविद्या प्रतिबिम्बो जीवस्तस्य च तच तच गत्वरम- न्तःकरणं जलाशयव्यापिनो महामेधमण्डलप्रतिबिम्बस्य सदुपरि विसृत्वर- स्फीतालोक इथ तत्र विशेषाभिव्यक्तिहेतुरिति पक्षे नायं दोषः अन्त:कर- गावदविद्याया गत्यभावेन + प्रतिबिम्बभेदानापत्तेरिति वाच्यम्। तथैवावच्छेद- प्रक्षे ऽप्यविद्यावच्छिन्नो जीव इत्यभ्युपगमसंभवात् । तचाप्येकस्य जीवस्य. क चित्प्रदेशे कर्तृत्वं प्रदेशान्तरे भोक्तृत्वमित्येवंकृतहानाकृताभ्यागमदोषा- अनुत्तये वस्तुतो जीवैक्यस्य शरणीकरणीयत्वेन तन्यायादन्तःकरणोपाधिपक्षेपि प्रस्तुतश्चैतन्येक्यस्य तदवच्छेदकोपाध्येक्यस्य च सवाभ्युपगमेन दोषनिरा- करणसंभवाच्च । न चावच्छेदपक्षे यथा स्वयंज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधेको ऽनुगच्छन् उपाधिना क्रियते भेदहयो देवः क्षेचेष्वेवमनो ऽयमात्मा प्रत एव चोपमासूर्यकादिवदिति श्रुतिसूत्राभ्यां विरोधः अम्बुवदग्रहणातु न तथात्व मित्युदाहससूत्रानन्तरसूत्रेण यथा सूर्यस्य स्पषतः प्रतिबिम्बो- ययोग्यं ततो घिप्रकृष्टदेशं रूपषज्जलं गृह्यते नेवं || सर्वगतस्यात्मनः प्रति- बिम्बोदययोग्यं किं चिदस्ति ततो विप्रकृष्टमिति प्रतिबिम्बाऽसंभषमुका वृद्धि- हासभाकमन्तीवादुभयसामञ्जस्यादेष मा मिति तदनन्तरसूचेण यथा जल- तिबिम्बितः सूर्यो जलवृद्धौ वर्द्धते इव जलहासे हसतीव जलचलने चल- * स्वानन्तर्गतस्येति । प्रागुक्तयुक्तिरत्रानुसंधेया। टी. + अपरिच्छिन्नत्वादिति भावः । + व्या. सू. अ. ३ पा. २ सू. १८। ६ व्या. सू. अ. ३ पा. २ सू. १६। । सर्वभागस्येसि २ पुस्तकपाठः। पाध्या. सू. अ. ३ प्रा. २ सू. २० । - ·२० प्रथमपरिच्छेदे तीवेति तस्याध्यासिकं जलानुरोधिवृद्धिहासादिभाकं तथात्मनान्तःकरणा- दिना ऽवच्छेदेनोपाध्यन्तीवादाध्यासिकतदनुरोधिवृद्धिहासादिभाक्वमित्येवं दृष्टान्तदाष्टन्तिकयोः सामञ्जस्यादविरोधः इति स्वयं सूत्रकृतेषावच्छेदपक्षे तयोस्तात्पर्यकथनात् । घटसंवृतमाकाशं नीयमाने यथा घटे घटो नीयेत नाफाशं तद्वज्जीवो नभोपमः अंशा नानाव्यपदेशादिति * श्रुतिसूचाभ्यामध- छेदपक्षस्येव परिग्रहाच्च । तस्मात्सर्वगतस्य चेतन्यस्यान्तःकरणादिना ऽव- च्छेदो ऽवश्यंभावीत्यावश्यकत्वादवच्छेदो जीव इति पक्षं रोचयन्ते ॥ अपरे तु न प्रतिबिम्बो नाप्यवच्छेदो जीवः किं तु कौन्तेयस्यैव राधे- यत्ववदविकृतस्य + ब्रह्मण एवाविद्यया जीवभावः व्याधकुलसंवर्धितराजकु- मारदृष्टान्तेन ब्रह्मव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया विमुच्यतइति बृह- दारण्यकभाष्ये प्रतिपादनात् । राजसूनोः स्मृतिप्राप्नो व्याधभावो निवर्तते तथैवमात्मनो ऽजस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यत इति वार्तिकोक्तश्च । एवं च स्वाविद्यया जीवभाषमापनस्येव ब्रह्मणः प्रपञ्चकल्पकत्वा दीश्वरोपि सह सर्वज्ञत्वादिधर्मः स्वग्नोपलब्धदेवतावज्जीवकल्पित इत्याचक्षते ॥1 (9) अथायं जीव एक उतानेकः ६ अनुपदोक्तपक्षावलम्बिनः के चिदाहुः । एको जीवस्तेन चेकमेव शरीरं सजीवमन्यानि स्वमदृष्टशरीराणीव निर्जी- पानि तदज्ञानकल्पितं सर्व जगत् तस्य स्वप्नदर्शनवद्यावदविद्यं सर्वो व्यव- हारः । बद्धमुक्तव्यवस्थापि नास्ति जीवस्यकत्वात् । शुकमुक्त्यादिकमपि स्वामपुरुषान्तरमुत्यादिकमिव कल्पितम् । अत्र च संभावितसकलशङ्कापङ्क- वालनं स्वमदृष्टान्तसलिलधारयेव कर्तव्यमिति ॥ अन्ये त्वस्मिन्नेकशरीरकजीवषादै मनःप्रत्ययमलभमाना अधिकं तु भेदनिर्देशात् || लोकवतु लीलाकेवल्य मा मित्यादिसूर्जीवाधिक ईश्वर एष जगतः स्रष्टा न जीवस्तस्याप्रकामत्वेन प्रयोजनाभावेपि केवलं लीलयेव जगतः सृष्टिरित्यादिप्रतिपादयद्धिर्विरोधं च मन्यमाना हिरण्यगर्भ एको E * व्या. सू. ••२ पा.सू. ४३ । + अविकतस्यैव ब्रमण इति द्रा• पुः पाठः। + सर्वप्रपञ्चेति द्रा. १ पुस्तकयोः । S ब्रमेव स्वाविद्याया संसरति स्वाविटाया मुध्यतरत्यादिग्रन्योक्तत्यर्थः । टी. || व्या. सू. प्र. २ पा. १ सू. २२ । पा व्या. सू.अ. २ पा• १ सू. ३३ ।

·૨૧ जीवेकत्वानेकत्वविचारः ब्रह्मप्रतिबिम्बो मुख्यो जीवः अन्ये तु तत्प्रतिबिम्बभूताश्चिच * लिखितमनु- ष्यदेहार्पितपटाभासकल्पा जीवाभासाः संसारादिभाज इति सविशेषाऽनेकश- रीरैकजीववादमातिष्ठन्ते ॥ अपरे तु हिरण्यगर्भस्य प्रतिकल्पं भेदेन कस्य हिरण्यगर्भस्य मुख्यं जीवत्वमित्यच नियामकं नास्तीति मन्यमाना एक एव जीवो ऽविशेषण सर्व शरीरमधितिष्ठति । न चैवं शरीरावयवभेदइव शरीरभेदेपि परस्परसु- खाद्यनुसन्धानप्रसङ्गः । जन्मान्तरीयसुखाद्यनुसन्धानादर्शनेन शरीरभेदस्य तदननुसन्धानप्रयोजकत्वऋग्नेः । योगिनस्तु कायव्यहसुखाद्यनुसन्धानं व्यव- हितार्थग्रहणवद्योगप्रभावनिबन्धनमिति न तदुदाहरणमित्य विशेषानेकश- रीरकजीववादं रोचयन्ते ॥ इतरे त्वचापि बद्धमुक्तव्यवस्थाऽभावस्य तुल्यत्वेन तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादिश्रुतेः प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरा|| दित्य- धिकरणे बद्धमुक्तत्वप्रतिपादकभाष्यस्य च नाऽऽजस्यमित्यपरितुष्यन्तो ऽन्तः- करणादीनां जीवोपाधित्वाभ्युपगमेनानेकजीववादमाश्रित्य बद्धमुक्तव्यवस्था प्रतिपद्यन्ते । तेषु के चिदेवमाहुः । यद्यपि शुद्धब्रह्माश्रयविषयमेकमेवाज्ञानं तन्नाश एव च मोक्षस्तथापि जीवन्मुक्तावऽज्ञानलेशानुवृत्त्यभ्युपगमेनाज्ञानस्य सांशत्वा- तदेव क्वचिदुपाधी ब्रह्मावगमोत्पत्ताशेन निवर्त्तते उपाध्यन्तरेषु यथापूर्वमं- शान्तरेरनुवर्ततइति ॥ अन्ये तु यथा न्यायैकदेशिमते भूतले घटात्यन्ताभावस्य वृत्तो . घटसंयोगाभावो नियामक इत्यनेकेषु प्रदेशेषु तद्वत्सु संसृज्य वर्तमानो घटा- त्यन्ताभावः क्व चित्प्रदेशे घटसंयोगोत्पत्त्या तदभावनिवृत्तो न संसृज्यते एवमज्ञानस्य चैतन्ये वृत्तो मनो नियामकमिति तदुपाधिना चेतन्यप्रदेशेषु संसृज्य वर्तमानमज्ञानं क चिट् ब्रह्मदर्शनोत्पत्त्या भिद्यते हृदयग्रन्थिरिति- * चित्रपटलिखितेति द्रा. पुस्तके । + सविशेषाणि सजीवान्यनेकशरीराणि यस्मिनेकजीववादे स तथा । टी. अविशेषणाधिष्ठितान्यनेकशरीराणि यस्मिन्नेकजीववादे स तथा। टी. $ बन्धमुक्तिव्यवस्थेति द्वाः पुस्तकपाठः || व्या. सू• ४ पा.२ सू. १२ । "M198181 44330 INSTI.1.60iye THERA.A...

·। प्रथमपरिच्छेद श्रुत्युक्तरीत्या मनसो निकृतो न संज्यते अन्यत्र यथापूर्वमवतिष्ठते प्रधान- संसर्गाऽसंसावेव च बन्धमोक्षावित्याहुः । अपरे तु नाऽज्ञानं शुद्धचेतन्याश्रयं किं तु जीवाश्रयं ब्रह्मविषयं तच्चान्तःकरणप्रतिबिम्बरूपेषु सर्वेषु जीवेषु व्यक्तिषु जातिवत्प्रत्येकपर्यवसा- यितया वर्तमानमुत्पन्न विद्यं कं चित्त्यजति * नष्ट व्यक्तिमिव जातिः स एव मोक्षः । अन्यं यथापूर्वमानयतीति व्यवस्थेत्याहुः । इतरे तु प्रतिजीवमविद्याभेदमभ्युपगम्येव तदनुवृत्तिनिवृत्तिभ्यां बद्ध- मुक्तव्यवस्था समर्थयन्ते । अस्मिन्पो कस्याऽविद्यया प्रपञ्चः कृतो ऽस्थिति चेत् विनिगमकाभावात्सर्वाऽविद्याकृतो । ऽनेकतन्त्वारब्धपटतुल्यः । एकस्य मुक्तो तदविद्यानाशे एकतन्तुनाशे पटस्येव तत्साधारणप्रपञ्चस्य नाशः । तदेव विद्यमानतन्त्वन्तरैः पटान्तरस्येवेतराऽविद्याभिः सकलेतरसाधारणप्रपञ्चान्त- रस्योत्पादनमित्येके । तत्तदज्ञानकृतप्रातिभासिकरजतपन्यायमते तत्तदपेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्व- बच्च तत्तदविद्याकृता वियदादिप्रपञ्चः प्रतिपुरुषं भिन्नः । शक्तिरजते त्वया यदृष्टं रजतं तदेव मयापीतिवदेक्यभ्रममावमित्यन्ये । जीवानितादविद्यानिवहाद्धिन्ना मायेवेश्वराश्रिता प्रपञ्चकारणं जीवा- नामविद्यावावरणमाचे प्रातिभासिकशुक्तिरजतादिविक्षेपे ऽपि चोपयुज्यन्तइ- त्यपरे ॥ (८) अवसितमुपादानत्वं तत्प्रसक्तानुप्रसक्तं च । अथ कीदृशं कर्तृत्व के चिदाहुः तदैवत सो ऽकामयत तदात्मानं स्वयमकुरुतेति श्रवणान्यायमतइव .कार्यानुकूलज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्त्वरूपमिति । अन्ये तु चिकीर्षाकृतिकर्तृत्वनिर्वाहाय चिकीर्षाकृत्यन्तरापेक्षायामन- वस्थाप्रसङ्गात्कार्यानुकूलज्ञानवत्त्वमेव ब्रह्मणः कर्तृत्वम् । न च ज्ञानेप्येष * जहातीति द्रा. पुस्तके । + सर्वेषां जीवानां सर्वायिटयापरिणाम इत्यर्थः । यद्वा सावियाविषयीकतमधिवतः प्रपञ्च इत्यर्थः । टी. । कारिणीति द्रा पुस्तकपाठः। । यत्किचित्कार्य प्रत्युपादानत्वाभावो मात्रशब्दार्थः । ननु जीवाश्रिताविद्यानां जीवचे. तन्याध्यस्त प्रातिभासिकस्वप्नप्रपञ्चे पादानतया तत्रोपयोगसंभवेपि शुक्तिरजतायुपादानत्वं न संभ- यति शुक्याटाच्छिन्नचैतन्ये रजताधिष्ठाने तासामसंभवादिति चेत्सत्यम् । प्राविपदग्रहीतस्यम- स्वात्र विक्षित इत्यदोषः । यद्वा वाचस्पतिमतदव शुक्तिरजतादेरपि बीवाविषयीफल शुक्तयाटाय. छिनचेतन्यविधसत्वमभिप्रेत्य जीवावियानां प्राप्तिभासिकरजतादावुपयोगकथनोपपत्तेर्नदोषः । टी.

·ब्रह्मणः कर्तृत्वस्वरूपनिरूपणम् । ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वस्वरूपनिरूपणम् २३ प्रसङ्गः तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेनाकार्यत्वात् । एवं च विवरणे जीवस्य सुखादि- कर्तृत्वोक्तिः वीक्षणमाचसाध्यत्वाद्वियदादि वीक्षितं हिरण्यगर्भद्वारा वीक्षणाधि- कप्रयत्नसाध्यत्वात् भौतिकं स्मितमिति * कल्पतरूक्तिश्च संगच्छतइति घ- दन्ति । अपरे तु कार्यानुकूलमष्टव्यालोचनारूपज्ञानवत्त्वं कर्तृत्वं न कार्यानु- कूलज्ञानवत्त्वमाचं शुक्तिरजतस्वामभ्रमादिषु अध्यासानुकूलाधिष्ठानज्ञानयत्त्वेन जीवस्य कर्तृत्वप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः अथ रथान् रथयोगान्पथः सृजते स हि कर्तेत्यादिश्रुत्यैव जीवस्य स्वमप्रपञ्चकर्तृत्वोक्तरिति वाच्यम् । भाष्यका- रैलीङ्गलं गवादीनुद्वहतीतिवत् कर्तृत्वोपचारमा रथादिप्रतिभाननिमित्तत्वेनेति व्याख्यातत्वादित्याहुः ॥ अनेनेव निखिलप्रपञ्चरचनाकर्तृभावेनार्थसिद्धं सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणः शास्त्र- योनित्वा । दित्यधिकरणे वेदकर्तृत्वेनापि सर्मार्थतम् ॥ अथ कथं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं संगच्छते जीववदन्तःकरणाभावेन ज्ञातृ- त्वस्येवायोगात् । अव सर्ववस्तुविषयसकलप्राणिधीवासनोपरक्ताऽज्ञानोपाधिक ईश्वरः अतस्तस्य सर्वविषयवासनासाक्षितया सर्वज्ञत्वमिति भारतीतीर्थादि- पक्षः प्रागेव दर्शितः ॥ प्रकटार्थकारास्त्वाहुः । यथा जीवस्य स्वोपाध्यन्तःकरणपरिणामाश्च- तन्यप्रतिबिम्बग्राहिण इति तद्योगाज्ज्ञातृत्वम् एवं ब्रह्मणः स्वोपाधिमा- .यापरिणामाश्चित्प्रतिबिम्बग्राहिणः सन्तीति तत्प्रतिबिम्बिते: स्फुरणे: काल- चयर्वर्तनोपि प्रपञ्चस्यापरोक्षणाऽवकलना , त्सर्बज्ञत्वमिति ॥ तत्त्वशुद्धिकारास्तक्तरीत्या ब्रह्मणो विद्यमाननिखिलप्रपञ्चसाक्षात्कार- संभवातज्जनितसंस्कारवतया च स्मरणोपपत्तेजीतसकलवस्त्यवभाससिद्धिः । सृष्टेः प्राङ् मायायाः सृज्यमाननिखिलपदार्थस्फुरणरूपेण जीवादृष्टानुरोधेन विवर्तमानत्वात्तत्साक्षितया तदुपाधिकस्य ब्रह्मणोपि तत्साधकत्वसिद्धेरना- गतवस्तुविषयविज्ञानोपपत्तिरिति सर्वज्ञत्वं समर्थयन्ते ॥ कौमुदीकृतस्तु वदन्ति स्वरूपक्षानेनेव ब्रह्मणः स्वसंसृष्टसर्वावमा भासक- स्वात्सर्वक्षत्वम् । अलीतानागतयोरप्यविद्यायां चित्रभित्ता विमृष्टानुन्मीलित- * स्मृतमिति १ पुस्तके। + व्या सूत्र. १ पा. १सू। * विषयीकरणादित्यर्थः। टी.

·२४ प्रथमपरिच्छेदे विषय * त्संस्कारात्मना सत्त्वेन तत्संसर्गस्याप्युपपत्तेः । न तु वृत्तिज्ञानेस्तस्य सर्वज्ञत्वं तमेव भान्तमनुभाति सर्वमिति सावधारणश्रुतिविरोधात् । सृष्टः प्रागेकमेवाद्वितीयमित्यवधारणानुरोधेन महाभूतानामिव वृत्तिज्ञानानामपि प्रलयस्य वक्तव्यतया ब्रह्मणस्तदा सर्वज्ञत्वाभावापत्या प्राथमिकमायाविवर्त- रूपे ईक्षणे तत्पूर्वकमहाभूतादी च मष्टुत्वाभाषप्रसङ्गाच्च । एवं सति ब्रह्मणः सर्वविषयज्ञानात्मकत्वमेव स्यान्न तु सर्वज्ञातृत्वरूपं सर्वज्ञत्वमिति चेत्सत्यं सर्वविषयज्ञानात्मकमेव ब्रह्म न तु सर्वज्ञानकर्तृत्वरूपं ज्ञातृत्वमस्ति । अत एव वाश्यान्वया + दित्यधिकरणे विज्ञातृत्वं जीवलिङ्गमित्युक्तं भाष्यकारैः । यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिरपि दृश्यत्वावच्छिन्नरूपणेव योजनीयेति । यद्यपि ब्रह्म स्वरूपचैतन्येनेव स्वसंसृष्टसर्वावभासकं तथापि तस्य स्वरूपेणा- ऽकार्यत्वेपि दृश्यावच्छिन्नरूपेण तु ब्रह्मकार्यत्वाद्यः सर्वज्ञ इति ज्ञानजन- नकर्तृत्वश्रुतेरपि न कश्चिद्विरोध इत्याचार्यवाचस्पतिमिश्राः ॥ (१०) नन्दीश्वरवज्जीवोपि वृत्तिमनपेक्ष्य स्वरूपचैतन्येनेव किमिति विषया- नावभासयति । अचोक्तं विवरणे ब्रह्मचैतन्यं सर्वोपादानतया सर्बतादात्म्या- पन्नं स्वसंसृष्टं सर्वमवभासयति न जीवचेतन्यं तस्याऽविद्योपाधिकतया सर्व- गतत्वे ऽप्यनुपादानत्वेनासङ्गित्वात् । यथा सर्वगतं गोत्वसामान्यं स्वभाषा- वश्वादिव्यक्तिसङ्गित्वाभावेपि सानावयतो संसृज्यते एवं विषयाऽसङ्गमपि जीवः स्वभावादन्तःकरणे संसृज्यते तथा च यदा ऽन्तःकरणपरिणामो वृतिरूपो नयनादिद्वारेण निर्गत्य विषयपर्यन्तं चतरश्मिवज्झटिति दीर्घप्रभा- कारण परिणम्य विषयं व्याप्नोति तदा तमुपारुह्य तं विषयं गोचरयति केव- लाग्न्यदाह्यस्यापि तृणादेरयःपिण्डसमारूढाग्निदाह्मत्ववत्केवलजीवचेतन्या- प्रकाश्यस्यापि घटादेरन्तःकरणवृत्युपारूढस्य तत्प्रकाश्यत्वं युक्तम् । यद्वा ऽन्तःकरणोपाधिकत्वेन जीवः परिच्छिन्नः अतः संसाभावान्न घटादिकमव- भासयति वृत्तिद्वारा तत्संसृष्टविषयावच्छिन्नब्रह्मचेतन्याभेदाभिव्यक्ती तं विषयं प्रकाशयति । अथ वा जीवः सर्वगतो ऽप्यविद्यावृतत्त्वात्स्वयमप्यप्रकाशमान- * चित्रस्यानुन्मीलितत्वमनभिव्यक्तत्वं सत्र हेतुर्विमष्टत्वम् । टी. 1 व्या. सू. अ. १ पा. ४ सू. १६। न मायावृत्तिभिरित्येवकारार्थः । टी. ६ प्रकाशानुमेयतेजसप्रसरेणवतास्येत्यर्थः ।

·२५ वृत्युपयागानरूपणम् । वृत्त्या सह विषयस्य सबन्धानरूपणम् तया विषयानवभासयन विषयविशेषे वृत्त्यपरागादावरणतिरोधानेन तवा- भिव्यक्तस्तमेव विषयं प्रकाशयति । एवं च चिदुपरागार्थत्वेन विषयचेतन्या- भेदाभिव्यत्यर्थत्वेनावरणाभिभवार्थत्वेन वा वृत्तिनिर्गममपेक्ष्य तत्संसृष्टविष- यमाचाषभासकत्वाज्जीवस्य किंचिज्ज्ञत्वमप्युपपद्यतइति ॥ अथ प्रथमपक्ष * सर्वगतस्य जीवस्य वृत्त्यधीनः को विषयोपरागः । वृत्त्यापि हि पूर्वसिद्धयोः निष्क्रिययोर्जीवविषयचेतन्ययोस्तादात्म्यस्य संयो- गस्य वा न भवत्याधानम् + । अच के चिदाहुः । विषयविषयिभावसंबन्ध एवेति ॥ अन्ये तु विषयविषयिभावमावनियामिका वृत्तिश्चेदनिर्गताया अप्ये- न्द्रियकवृत्तेस्तन्नियामकत्वं नातिप्रसङ्गावहमिति तन्निर्गमाभ्युपगमवेयापत्तेः स नाऽभिसंहितः किं तु विषयसन्निहित जीवचेतन्यतादात्म्यापनाया वृत्ते- विषयसंयोगे तस्यापि तद्वारकः परंपरासंबन्धो लभ्यतइति स एव चिटु- परागो ऽभिसंहित इत्याहुः ॥ अपरे तु साक्षादपरोक्षचेतन्यसंसर्गिण एष सुखादेरापरोक्ष्यदर्शनादप- रोक्षविषये साक्षात्संसर्ग एष्टव्यः तस्मादृत्तेविषयसंयोगे वृत्तिरूपावच्छेदकला- भात्तदवच्छेदेन तदुपादानस्य जीवस्यापि संयोगजसंयोगः संभवति कारणाका- रणसंयोगात्कार्याकार्यसंयोगवत् कार्याकार्यसंयोगात्कारणाकारणसंयोगस्यापि युक्तितोल्येनाभ्युपगन्तुं युक्तत्वादित्याहुः ॥ एकदेशिनस्त्वन्तःकरणोपहितस्य विषयावभासकचैतन्यस्य विषयता- दात्म्यापनब्रह्मचैतन्याभेदाभिव्यक्तिद्वारा विषयतादात्म्यसंपादनमेव चिदुपरा- गो ऽभिसंहितः सर्वगततया सर्वविषयसंनिहितस्यापि जीवस्य तेन || रूपेण विषयावभासकत्वे तस्य साधारणतया पुरुषविशेषापरोक्ष्यव्यवस्थित्ययोगेन तस्यान्तःकरणोपहितत्वरूपेणेष विषयावभासकत्वात् । एवं च विषयापरोक्ष्ये प्राध्यासिकसंबन्यो नियामक इति सिद्धान्तोपि संगच्छते । न घेवं द्वितीयप- सांकय जीवस्य सर्वगतत्वे प्रथमः पक्षः परिच्छिन्नत्वे द्वितीय इत्येव तयो- भैदादित्याहुः ॥ * विवरणमतरत्यर्थः। + श्राधानमुत्पादनम् । टी. 1 विषयव्यापितषा उत्पन्नां वृत्तिं प्रति विषयसंनिहितजीवचैतन्यस्याधिष्ठानसया वृत्तस्सत्ता हात्म्यं बोध्यम् । टी. जीवचेतन्यस्येति ।।४ पुः पाठः। ॥ वत्तिमनन्तभव्य स्वरूपमात्रेण । .

·. प्रथमपरिच्छेदे (१२) अथ द्वितीयप केयमभेदाभिव्यक्तिः । के चिदाहुः । कुल्याद्वारा तटा- ककेदारसलिलयोरिष विषयान्तःकरणावच्छिन्नचेतन्ययोवृत्तिद्वारा एकीभावो उभेदाभिव्यक्तिः । एवं च यद्यपि विषयावच्छिन्नं ब्रह्मचैतन्यमेव विषयप्रकाशकं तथापि तस्य वृत्तिद्वारकोभावेन जीवित्वं संपन्नमिति जीवस्य विषयप्रकाशो- पपत्तिरिति । अन्य त्वाहुः । बिम्बस्थानीयस्य विषयावच्छिन्नस्य ब्रह्मणः प्रतिबिम्ब- भूतेन जीवनेकीभावो नाभेदाभिव्यक्तिः व्यावतकोपाधी दर्पणइव जायति * तयोरेकीभावायोगात् । वृत्तिकृता भेदाभिव्यत्या विषयावच्छिन्नस्य ब्रह्मणो जीवत्वप्राग्ला ब्रह्मणस्तदा तद्विषयसंसर्गाभावे तद्रष्टुत्वसंभवे सति तस्य सर्वज्ञत्वाभावापत्तश्च । किं तु विषयावच्छिन्नं ब्रह्मचैतन्यं विषयसंसृष्टाया वृत्तेरयभागे विषयप्रकाशकं प्रतिबिम्बं समर्पयतीति तस्य प्रतिबिम्बस्य जीवेनेकीभावः । एवं चान्तःकरणतदृत्तिविषयावच्छिन्नचेतन्यानां प्रमातृप्रमा- णप्रमेयभावेनाऽसंकरोप्युपपद्यते। न च वृत्त्युपहितचैतन्यस्य विषयप्रमात्वे तस्य विषयाधिष्ठानचेतन्यस्येव विषयेणाध्यासिकसंबन्धाभावाद्विषयापरोक्षे आध्या- सिकसंबन्धस्तन्तं न स्यादिति वाच्यम्.। विषयाधिष्ठानचेतन्यस्येव विषये- णावच्छिन्नस्य वृत्तो प्रतिबिम्बिततया तदभेदेन तत्संबन्धसत्त्वादिति ॥ अपरे त्वाहुः । बिम्बभूतविषयाधिष्ठानचेतन्यमेव साक्षादाध्यासिकसं- बन्धलाभाद्विषयप्रकाशकमिति तस्यैव बिम्बत्वविशिष्टरूपेण भेदसद्धावेपि तदु- पलक्षितचेतन्यात्मनेकीभावो ऽभेदाभिव्यक्तिः । न चैवं सति जीवब्रह्मसांकयं न वा ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वविरोधः बिम्बात्मना तस्य यथापूर्वमवस्थानादिति ॥ (१३) अथ तृतीये पक्ष को नामाऽऽवरणाभिभवः अज्ञाननाशश्चेत् घटज्ञाने- नेवाज्ञानमूलः प्रपञ्चो निवर्ततेति चेत् अच के चिदाहुः । चैतन्यमाचावरकस्या- * दर्पणे प्रतिबिम्बदशायां बिम्बप्रतिबिम्बयोरभेदाभिक्तिर्नास्ति तयास्तदा भेदानुभवा- तथा प्रकते विषयादिरूपभेदकोपाधी सति सा न संभवतीत्यर्थः। टी. + तिहि हृदयस्थान्तःकरणमारभ्य विषयपर्यन्तमविच्छिन्ना कौस्तुभमण्यादिप्रभावळी /भाषमापना तिष्ठति तस्या वृत्तर्विषयसंसृष्टो भागो ग्रभाग उच्चसे सत्र यो ब्रह्मणः प्रतिबिम्ब स्तस्य विषयप्रकाशकस्य जीवेनेकीभाव दहाभेदाभिक्तिर्विक्षता वृत्तिवत्तिमतोस्तादात्म्यरूपा- भेदसत्त्वेन सन्मतिबिम्बयोरभेदाभिव्यक्तिसंभवात् । टी. + प्रतिबिम्बयतीति ४ पुः पाठः। ६ सत्संबन्धस्यैव तत्सम्बन्धत्वादिति द्रा पुस्तके ।

·अभेदाभिव्यक्तिस्वरूपनिरूपणम् । आवरणाभिभवस्वरूपनिरूपणम् २० ऽज्ञानस्य विषयावच्छिन्नप्रदेशे खद्योतादिप्रकाशेन महान्धकारस्येव ज्ञानेनेकदे- शेन नाशो वा कटवत्संवेष्टनं या भीतभटषदपसरणं धा ऽभिभव इति ॥ अन्ये त्वज्ञानस्यैकदेशेन नाशे उपादानाभावात्पुनस्तच कन्दलनायो- गेन * सकृदपगते समयान्तरे ऽप्यावरणाभावप्रसङ्गानिष्क्रियस्यापसरणसंवेष्टन- योरसंभवाच्च न यथोक्तरूपो ऽभिभवः संभवति । अतश्चैतन्यमाचावरकस्या- प्यज्ञानस्य तत्तदाकारवृत्तिसंसृष्टावस्थविषयावच्छिन्नचेतन्यानावरकत्वस्वाभा- व्यमेवाभिभवः । न च विषयावगुण्ठनपटवद्विषयचेतन्यमाश्रित्य स्थितस्याज्ञा- नस्य कथं तदनावरकत्वं युज्यतइति शङ्काम् । अहमक्ष इति प्रतीत्या ऽहम- नुभवे प्रकाशमानचेतन्यमानयत एव तस्य तदनावरकत्व प्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ अपरे तु घटं न जानामीति घटज्ञानविरोधित्वेन घटज्ञाने सति घटाज्ञानं निवृत्तमिति तन्निवर्त्यत्वेन चानुभूयमानं न मूलाजानं शुद्धचैतन्य- विषयस्य तद्वाननिवर्त्यस्य च तस्य तथात्वायोगात्। किं तु घटावच्छिन्नचेत- न्यविषयमलाज्ञानस्यावस्थाभेदरूपमज्ञानान्तरमिति तन्नाश एवाभिभवः । न चैवमेकेन ज्ञानेन तन्नाशे तत्समानविषयाणां जानान्तराणामावरणाभिभावक- त्वानापत्तिः यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्य ज्ञानानीत्यभ्युपगमादित्याहुः ॥ इमानि चावस्थारूपाण्यज्ञानानि मूलाऽज्ञानवदज्ञानत्वादनादीनीति || के चित् ॥ व्यावहारिको जगज्जीवावावृत्य स्वाना जगज्जीवा विक्षिपन्तीमा निद्रा सावदावरणविक्षेपशक्तियोगादक्षानावस्थाभेदरूपा तथा सुषुण्यवस्थाप्यन्तःकर- णादौ विलीने सुखमहमस्वाप्सं न कि चिदवेदिमिति परामर्शदर्शनान्मलाजा- नवत्सुषुप्तिकाले ऽनुभूयमानाऽज्ञानावस्थाभेदरूपैव तयोश्च जायद्भोगप्रदकमी- परमे सत्येवोद्भवात्सादित्वमिति तद्वदन्यदप्यज्ञानमवस्थारूपं सादीत्यन्ये ॥ नन्वनादित्वपक्षे घटे प्रथममुत्पन्नेनैव ज्ञानेन सर्वतदज्ञाननाशो भवेत * उत्पत्त्यसंभवादित्यर्थः । + जीवचैतन्याश्रितमप्यज्ञानं न तवावृणोति तस्यावतत्वे सर्वव्यवहारलोपप्रसङ्कादिति दह- राधिकरणभाष्ये साधितत्वात्साक्षिचैतन्यस्यानाक्तताया वक्ष्यमाणत्वाचेति भावः। टी. । अज्ञानान्तराणामिति ४ पुः पाठः। सावन्ति सत्रिवानानानीति द्रा पुस्तके । ॥ देवताधिकरणे मूलाज्ञानानादिस्वस्य श्रुसिन्यायाभ्यां साधितत्वादिति भावः । टी. पा सृजन्तीत्यर्थः । टी.

·२८ प्रथमपरिच्छेदे विनिगमनाविरहात्तदवच्छिन्नचेतन्यावरफसर्वाज्ञानानाशे विषयप्रकाशायोगाच्च अतः पाश्चात्त्यज्ञानानामावरणानभिभावकत्वं तदवस्थमेवेतिचेत् । अत्र के चिदाहुः । यथा ज्ञानप्रागभावानामनेकेषां सत्त्वेप्येकज्ञानोदये एक एव प्राग- भावो निवर्तते संशयादिजननशक्ततया सदावरणरूपेषु प्रागभावान्तरेषु सत्स्वपि विषयावभासस्तथैकज्ञानोदये एकमेधाज्ञानं निघनते अज्ञानान्तरेषु सत्स्वपि विषयावभास इति ॥ अन्ये त्वावृतस्यापरीत्यं विरुद्धमेकज्ञानोदये च प्रागभावान्तरसत्त्वेपि यावद्विशेषदर्शनाभावकूटरूपमावरणं विशेषदर्शनातनास्तीति मन्यमाना वदन्ति यदा यदज्ञानमावृणेति तदा तेन ज्ञानेन तस्येव नाश; सर्व च सर्वदा ना- णोति वैयात्किं त्वावरकाज्ञाने वृत्या नाशिते तदृत्त्युपरमे ज्ञानान्तरमा- वृणोति । न चेवं सति ब्रह्मावगमोत्पत्तिकाले ऽनावरकत्वेन स्थितानामज्ञा- नानां ततो ऽप्यनिवृत्तिप्रसङ्गः । तेषां साक्षात्तद्विरोधित्वाभावेपि तन्निवयंमू- लाज्ञानपरतन्त्रतया* ऽक्षानसंबन्धादिवत्तन्निवृत्त्येव निवृत्त्युपपत्तेः । एतदर्थ- मेव तेषां तदवस्थाभेदरूपतया तत्यारतन्त्र्यमिष्यत इति ॥ अपरे त्वज्ञानस्य सविषयस्वभाषत्वादुत्सर्गतः सर्व सर्वदा ऽऽवृणा- त्येव । न च विषयोत्पत्तेः प्रागावरणीयाभावेनावरकत्वं न युज्यतइति वाच्यम् । तदापि सूक्ष्मरूपेण तत्सत्त्वादिति मन्यमानाः कल्पयन्ति यथा बहुजनसमाकुले प्रदेशे कस्य चिच्छिरसि पतन्नथनिरितरानप्यपसारयति यथा वा सन्निपातहरमोषधमेकं दोषं निवर्तयोषान्तरं दूरीकरोति एवमेकम- जानं नाशयज्जानमज्ञानान्तराण्यपि तिरस्करोति तिरस्कारश्च यावज्ञान- स्थिति तदावरणशक्तिप्रतिबन्ध इति ॥ नन्वेवं सति धारावाहिकस्थले द्वितीयादिवृत्तीनामावरणानभिभावकत्वे वेफल्य स्यात् प्रथमज्ञानेनेव निवर्तनतिरस्काराभ्यामावरणमात्रस्याभिभवादिति। अाहुः वृतितिरस्कृतमप्यज्ञानं तदुपरमे पुनराकृणोति प्रदीपतिरस्कृतं तम इव दीपोपरमे । वृत्युपरमसमये वृत्यन्तरोदये तु तिरस्कृतमज्ञानं तथैवाव- * कार्यसयेत्यर्थः। सत्कार्यवादाभ्युपगमादिति भावः । * सावदावरणेति द्रा पुस्तके पादः ।

·२४ आवरणाभिभवस्वरूपनिरूपणम् तिष्ठते प्रदीपोपरमसमये प्रदीपान्तरोदये तम इव । तथा च यस्मिन्सत्य- सिमक्षणे यस्य सत्त्वं यद्यतिरके चाऽसत्त्वं तत् तज्जन्यमिति प्रागभावपरिपाल- नसाधारणलक्षणानुरोधेनानावरणस्य * द्वितीयादिवृत्तिकार्यत्वस्यापि लाभान्न सद्वैफल्यमिलि ॥ भ्यायचन्द्रिकाकृतस्त्वाहुः । केन चिन्ज्ञानेन कस्य चिदज्ञानस्य नाश एव न त्वावरकाणामप्यमानान्तराणां तिरस्कारः । तथा च धारावाहिकद्वि- तीयादिवृत्तीनामप्येकेकाज्ञाननाशकत्वेन साफल्यम् । न चेवं ज्ञानोदये ऽप्या- वरणसंभवाद्विषयानवभासप्रसङ्गः अवस्थारूपाण्यज्ञानानि तत्त त्किालकलोपल- क्षितस्वरूपावरकाणि ज्ञानानि च यावत्स्वकालोपलक्षितविषयावरकाशाननाश- कानि तथा च किंचिज्ज्ञानोदये तत्कालीनविषयावरकाज्ञानस्य नाशा- विद्यमानानामज्ञानान्तराणामन्यकालीनविषयावरकत्वाच्च न तत्कालीने विष- यावभासे का चिदनुपपत्तिः । कारीरीफले ६ पृष्ठावासन्नसमयस्येवाज्ञानविषये घटादी तत्कालस्योपलक्षणतया विषयकोटावननुप्रवेशेन सूक्ष्मतत्तत्कालभेदा- विषयधारावाहिकद्वितीयादिक्षानेरज्ञानानां निवृत्तावपि न काचिदनुपपत्तिरिति ॥ के चित्तु प्रथमज्ञाननिवर्त्यमेवाज्ञानं स्वरूपावरकं द्वितीयादिज्ञाननि- वयानि तु देशकालविशेषणान्तरविशिष्टविषयाणि । अत एव सत्तानिश्चय- रूपे ऽज्ञाननिवर्तके चैत्रदर्शने सकृज्जाते चैत्रं न जानामीति स्वरूपावरणं भानुभूयते किं त्विदानी स कुचेति न जानामीत्यादिरूपेण विशिष्टावरणमेव । विस्मरणशालिनः क्व चित्सकृद् दृष्टेपि न जानामीति स्वरूपावरणं दृश्यते चेत्तत्र तथास्तु । अन्यत्र सकृदृष्टे विशिष्टविषयाण्येवाज्ञानानि ज्ञानानि च । म चेवं सति धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानानामज्ञाननिवर्तकत्वं न स्यात्स्थूल- कालविशिष्ठाज्ञानस्य प्रथमज्ञानेनेव निवृत्तेः पूर्वापरज्ञानव्यावृत्तसूक्ष्मकालविशि- * प्रावरणातिरस्कारस्येत्यर्थः । टी. + कालोपलक्षितानीति द्रा. पुस्तकयोः । + अवस्थाज्ञानानां सर्वेषां मूलाज्ञानस्येव सर्वदा विषयचैतन्यावरकत्वं नास्ति वैयर्थात् तु किं चिदनामं कं चित्कालं विषयचैतन्यमावणोति किं चिच्च कालान्तरे तदावणातीत्यनेन कारेण कालविशेषेरुपलक्षितविषयचैतन्यावरकस्वं ज्ञानानामपि स्वस्योदयकाले स्वस्वविषयावर- त्वेन प्रसक्ताज्ञाननिवर्तकत्वमित्यर्थः। टी. $ कारीरीनामकेष्टिफलभूता वृष्टिरिष्टिसमाफ्युत्तरक्षणएव वक्तव्या न कालान्सरे तदानीं व्यता सस्यस्य संजीवने कालान्तरीयकृष्टेरनुपयोगात्तथा चासनसमयस्य वृष्टयविशेषणतया फल- टिप्रवेशो नोपेयते पृष्ट्या विनापि समयविशेषसंभवास्किंतु समयान्तरव्यावर्तकतयोपलक्षणत्व. . वाप्रितमित्यर्थः । टी.

·३० प्रथमपरिच्छेदे याज्ञानस्य तदविषयौर्द्वितीयादिज्ञानिवृत्त्ययोगादिति वाच्यम् । धारावहन- स्थले प्रथमोत्पन्नाया एव वृत्तेस्तावत्कालावस्थायित्वसंभवेन वृत्तिभेदानभ्युप- गमात्तदभ्युपगमेपि स्थूलकालावस्थायि * पञ्चषवृत्ति रूपत्वसंभवेन परस्पर- व्याघृतस्थूलकालादिविशेषणभेदविषयत्वोपपत्तेः प्रतिक्षणाद्यदनेकवृत्तिसंतानरू- पत्वाभ्युपगमेपि द्वितीयादिवृत्तीनामधिगतार्थमात्रविषयतया प्रामाण्याभावेना- वरणानिवर्तकत्वेप्यहानेश्च । न हि विषयाबाधमाचं प्रामाण्यं प्रागवगतानधि- गतयोः पर्वतत्तदृतिपावकयोरनुमितिविषययोरबाधस्याविशेषणोभयचाप्यनु- मितेः प्रामाण्यप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः वहावनुमितिः प्रामाणमितिवत्पर्वते ऽप्यनुमितिः प्रमाणमिति व्यवहारादर्शनात् । विवरणे साक्षिसिद्धस्याज्ञान- स्याभावव्यावृत्तिप्रत्यायनार्थानुमानादिविषयत्वेपि प्रमाणावेद्यत्योक्तश्च । त- स्माद् द्वितीयादिवृत्तीनां प्रामाण्याभावादुपासनादिवृत्तीनामियाज्ञानानिवन- कत्वेपि न हानिः प्रमाणवृत्तीनामेव तन्निवर्तकत्वाभ्युपगमात् ॥ 44330 ननु नायमपि नियमः परोक्षवृत्तेनियमेनाज्ञानानिवर्तकत्वादिति चेत् । अत्र के चिदाहुः । द्विविधं विषयावरकमज्ञानम् एकं विषयाश्रितं रज्ज्वादिविक्षे- पोपादानभूतं कार्यकल्प्यम् । पुरुषानितमन्यत विषयमहं न जानामीत्यानुभ- विकम् । पुरुषानितस्य विषयसंभिन्नविक्षेपोपादानत्वासंभवेन विषयाश्रितस्य विषयमहं || न जानामीति सातिरूपप्रकाशसंसायोगेन द्विविधस्याप्यावश्य- कत्वात् । एवं च परोक्षस्थले वृत्तेर्निर्गमनाभावात् दूरस्थवृक्षे आमवाश्यात्य- रिमाणविशेषावगमेपि तद्विपरीतपरिमाणविक्षेपदर्शनाच्च । विषयगताऽज्ञानानि- वृत्तावपि पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिरस्त्येव शास्त्रार्थ न जानामीत्यनुभूताज्ञानस्य तदुपदेशानन्तरं निवृत्त्यनुभवात् । अत एवानुमेयादी सुषुप्रिव्यावृत्तिरिति विवरणस्य तद्विषयाज्ञाननिवृत्तिरर्थ इत्युक्तं तत्त्वदीपने इति । अन्ये तु नयनपटलवत्पुरुषाश्रितमेवाज्ञानं विषयावरणं न तदति- रेकेण विषयगताज्ञाने प्रमाणमस्ति । न च पुरुषानितस्य विषयगतविक्षेप- * वृत्तीनां स्वविरोधिवृत्त्यन्तरनाश्यत्वमेवाभ्युपेयते न तु द्वितीयतणनाश्यत्वमिति भावः । + पञ्चषड्पत्तीति बहु पुः पाठः । परं त्वयुक्तः। उपासनावृत्तिर्न जानं कृप्ततत्कारणाजन्यत्वात् किं तु गमनादिवत्तियारूपा पुरुषति- साध्यत्वादिति । टी. S एतन्मध्यस्थं ४ पु. नास्ति । || पदमहं नेति द्रा. १ पुस्तकयोः । का अतिरिक्तवस्यापीति ४ पुः पाठः।

·३१ आवरणाभिभवस्वरूपनिरूपणम् । साक्षिस्वरूपनिरूपणम् परिणामित्वं न संभवति तत्संभवे वा दूरस्थवृक्षपरिमाणे परोक्षज्ञानादज्ञान- निवृत्ती विपरीतपरिमाणविक्षेपो न संभवतीति वाच्यम् । वाचस्पतिमते स- र्वस्य प्रपञ्चस्य जीवाश्रिताज्ञानविषयीकृतब्रह्मविवर्तत्वेन तद्वच्छुक्तिरजतादेः पुरुषाश्रिताचानविषयीकृतब्रह्मविवर्त्तत्वोपपत्तेः । परोक्षवृत्त्येकावस्थानिवृत्ताव- व्यवस्थान्तरेण विपरीतपरिमाणविक्षपोपपत्ते * श्चेत्याहुः । अपरे तु शुक्तिरजतादिपरिणामोपपत्त्याज्जस्याद्विषयावगुयटनपटवद्वि- षयगतमेवाज्ञानं तदावरणम् । न च तथा सत्याज्ञानस्यान्तःकरणोपहितसा- त्यसंसर्गेण ततः प्रकाशानुपपतिः परोक्षवृत्तिनिवर्त्यत्वासंभवश्च दोष इति वाच्यम् । अवस्थारूपाज्ञानस्य साक्ष्यसंसर्गेपि । तत्संसृष्टमूलाज्ञानस्यैव शु- क्तिमहं न जानामीति प्रकाशोपपत्तेः । शुक्यादेरपि मूलाज्ञानविषयचेतन्या- भिन्नतया तद्विषयत्वानुभवाविरोधात् । विवरणादिषु मूलाज्ञानसाधनप्रसङ्गे एव इदमहं न जानामीति प्रत्यक्षप्रमाणोपदर्शनाच्या हमज्ञ इति सामान्यतो ऽज्ञानानुभव एव मूलाज्ञानविषयः शुक्तिमहं न जानामीत्यादिविषयविशेषा- लिङ्गिताज्ञानानुभवस्त्ववस्थाज्ञानविषय इति विशेषाभ्युपगमेपि अवस्थाऽव- स्थावतारभेदेन मूलाज्ञानस्य साक्षिसंसर्गाद्वा साक्षिविषयचेतन्ययोर्वास्तवै- क्याद्वा विषयगतस्याप्यवस्थाज्ञानस्य साक्षिविषयत्वोपपत्तेः । परोक्षज्ञानस्या- ज्ञानानिवर्तकत्वेपि ततस्तन्निवृत्त्यनुभवस्य सत्तानिश्चयरूपपरोक्ष वृत्तिप्रतिब- 'न्धकप्रयुक्ताननुभवनिवृत्ति || निबन्धनभ्रान्तित्वोपपत्तेरपरोक्षचानस्येवाज्ञाननिव- तकत्वनियमाभ्युपगमादित्याहुः ॥ ननु नायमपि नियमः अविद्याहंकारसुखदुःखादितद्धर्मप्रत्यक्षस्याज्ञा- ननिवर्तकत्वानभ्युपगमादिति चेत् न । अविद्यादिप्रत्यक्षस्य साक्षिरूपत्वेन वृत्तिरूपापरोक्षज्ञानस्यावरणनिवर्तकत्वनियमानपायात् ॥ अथ कोयं साक्षी जीवातिरेकेण व्यवहियते । अञ्चोक्तं कूटस्थदीपे देहद्वयाधिष्ठानभूतं कूटस्थचेतन्यं स्वावच्छेदकस्य देहदयस्य साक्षादीक्षणा पा- * प्रत्यक्षवत्तीनामेव स्वसमानाधिकरण।ज्ञानसकलावस्थानिवर्तकत्वमभ्युपगम्यतइति भाषः। + अन्तःकरणोपहितसाक्ष्यसंसर्गति द्रा. १ पुस्तकयोः । दिदं प्रोन्ययि । $ सत्तानिश्चयरूपायाः परोक्षवृत्तेः दूरत्वासंनिकर्षादिप्रयुक्तत्वस्याननुभवेन तत्साजात्याद- परोचत्यभम ति भावः। | निवृत्तीति ४ पु. नास्ति । अपरोक्षतया द्रुष्टुत्वात् ।

·प्रथमपरिच्छेद निर्विकारत्वा *च्च साक्षीत्युच्यते । लोकेपि ह्योदासीन्यबोधाभ्यामेव साक्षित्वं सिद्धम् । यद्यपि जीवस्य वृत्तयः सन्ति देहद्वयभासिकस्तथापि सर्वतः प्रसृतेन स्वावच्छिन्नेन कूटस्थचेतन्येन ईषत्सदा भास्यमेव + देहद्वयं जीवस्वरूप- चेतन्यप्रतिबिम्बगर्भन्तःकरणाद्विच्छिद्य विच्छिद्यो गच्छदिर्घतिज्ञानस्यते अन्तरालकाले तु सह वृत्यभावः कूटस्थचेतन्येनेव भास्यते । अत एवाहंका- रादीनां सर्वदा प्रकाशसंसात्संशयाद्यगोचरत्वम् । अन्यज्ञानधाराकालीनाहं- कारस्यतावन्तं कालमिदमहं पश्यन्नेवाऽऽसमित्यनुसंधानं च । न च कूटस्थ- प्रकाशिते कथं जीवस्य व्यवहारस्मृत्यादिकमिति शङ्कयम् । अन्योन्याध्यासेन जीवैऋत्वापत्या कूटस्थस्य जीवान्तरङ्गत्वात् । न च जीवचेतन्यमेव साक्षी भवतु किं कूटस्थेनेति वाच्यम् । लोकिकवेदिकव्यवहारकर्तुस्तस्योदासीनद्र- तृत्वासंभवेन साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति श्रुत्युक्तसाक्षित्वायोगात् । त- योरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति कर्मफलभोक्तुर्जीवाद- दासीनप्रकाशरूपसाक्षिणः पृथगाम्नानाच्चेति । नाटकदीपे ऽपि नृत्यशालास्थि- तदीपदृष्टान्तेन साक्षी जीवाद्विविच्य दर्शितः । तथा हि नृत्यशालास्थितो दीप: प्रभु सभ्यांश्च नर्तकीम् दीपयेदविशेषेण तदभावेपि दीप्यते । तथा चिदा- भासविशिष्टाहंकाररूपं जीवं विषयभोगसाकल्यवैकल्याभिमानप्रयुक्तहर्षविषाद- वत्त्वान्नृत्याभिमानिप्रभुतुल्यं तत्परिसरवर्तित्वेपि तदाहित्यात्सभ्यपुरुषतुल्या- विषयान्नानाविधधिकारवर्तित्वा || नर्तकीतुल्यां धियं च दीपयन्सुषुण्यादावहं- काराद्यभावेपि दीप्यमानश्चिदाभासविशिष्टाहंकाररूपजीवभ्रमाधिष्ठानकूटस्थचे- तन्यात्मा साक्षी । एवं जीवाद्विवेचितो ऽयं साक्षी न ब्रह्मकोटिरपि । कि त्वस्पृष्ठजीवेश्वरविभागं चैतन्यमित्युक्तं कूटस्थदीपे । तत्त्वप्रदीपिकायामपि मायाशबलिते सगुणे परमेश्वर केवलो निर्गुण इति विशेषणानुपपत्तेः सर्वप्रत्यगभूतं पा विशुद्धं ब्रह्म जीवाभेदेन साक्षीति प्रतिपाद्यतइति विदितम् । प्रकाशमात्रत्वात्तावन्मात्रेणापि सविता प्रकाशतदतिवत्यकाशकत्व व्यवहारोपपसेः । + स्वावच्छेदकीभविष्यदन्तःकरणादिपुरस्कारेण प्रकाशिमिति भावः । + जायठवस्थाया देद्वयस्य साक्षिचेतन्यमात्रावस्पष्टसया भावावसर दर्शयितुं विच्छिद्यवि- छिटोत्युक्तम् । टी. जीवनिकष्टत्वेपि जीवान्तरङ्गत्वाभावादित्यर्थः । || विकारावर्तकीति द्रा पुस्तके । । सर्वेषां जीवानां प्रत्यगभूतमधिष्ठानतया ऽन्तरम् । टी. - ·साक्षिस्वरूपनिरूपणम् कोमुद्यां त्वेको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा कमाध्यतः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति देवत्वादिश्रुतेः परमेश्वरस्येव रूपभेदः कश्चिज्जीवप्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुमन्ता स्वयमुदासीन: * साक्षी नाम । स च कारणत्वादिधर्मानास्पदत्वादपरोक्षो जीवगतमज्ञानाद्य- धभासयश्च जीवस्यान्तरङ्गः सुषुम्यादी च कार्यकारणोपरमे जीवगताऽज्ञान- माचव्यजकः प्राज्ञशब्दितः । तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं धन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्यतो न बाह्यं किं चन घेद नान्तरं प्राज्ञेनात्मवा ऽन्वारूढ उत्सर्जन्यातीति + श्रुतिवाक्याभ्यां सुषु- युत्क्रान्त्यवस्थयोर्जीवभेदेन प्रतिपादितः परमेश्वर इति सुषुयुत्क्रान्त्यधि- करणनिर्णयोपि साक्षिपर इत्युपर्णितम् ॥ तत्त्वशुद्धावपि यथेदं रजतमिति भ्रमस्थले वस्तुतः शुक्तिकोट्यन्त- तापीदमंशः प्रतिभासतो रजतकोटिः तथा ब्रह्मकोटिरेव साक्षी प्रतिभा- तो जीवकोटिरिति जीवस्य सुखादिव्यवहारे तस्योपयोग इत्युक्ता ऽयमेव पक्षः समर्थितः ॥ के चित्त्वविद्योपाधिको जीव एव पक्षाद्रष्टुत्वात्साक्षी लोके ऽपि ह्य- कर्तृत्वे सति द्रष्टुत्वं साक्षित्वं प्रसिद्धम् । तच्चाऽसङ्गोदासीनप्रकाशरूपे जीवएव आक्षात्संभवति जीवस्यान्तःकरणतादात्म्यापत्त्या कर्तृत्वाद्यारोपभाकेपि स्व- मुदासीनत्वात् । एको देव इति मन्त्रस्तु ब्रह्मणो जीवभावाभिप्रायेण सा- तत्वप्रतिपादकः । द्वा सुपर्णेति मन्त्री गुहाधिकरणन्यायेन जीवेश्वरोभय- रः । गुहाधिकरणभाष्योदाहृतपैङ्गिरहस्यब्राह्मणव्याख्यातेन प्रकारेण जीवा- त:करणाभयपरो वेति न कश्चिद्विरोध इत्याहुः ॥ अन्ये तु सत्यं जीव एव साक्षी न तु सर्वगतेनाविद्योपहितेन रूपेण रुपान्तरान्तःकरणादीनामपि पुरुषान्तरं प्रति स्वान्तःकरणभासकसाक्षिसं- गाऽविशेषेण प्रत्यक्षवापत्तेः । न चान्तःकरणभेदेन प्रमातृभेदात् तदना- तिः । साक्षिभास्ये ऽन्तःकरणादी सर्वच साक्ष्यभेदे सति प्रमातृभेदस्याप्रयो- अनुमन्ता नैरन्तर्यण बोद्धा जीवे व्यापारवत्यपि स्वयं सहितः । टी. + वेदनावशाच्छब्वं कुर्धन याति शरीराद् अहिर्गच्छति उत्क्रामतीत्यर्थः । टी: + प्रतिभासमात्रणेत्यर्थः ।

·प्रथमपरिहे जकत्वात् । तस्मादन्तःकरणोपधानेन जीवः सादी। तथा प्रतिपुरुष सातिभेदात्पुरुषान्तरान्तःकरणादेः पुरुषान्तरसाक्ष्यसंसर्गाद्वा तदयोग्यत्वादा प्रकाश उपपद्यते । सुषुप्तावपि सूक्ष्मरूपेणा *न्सःकरणसद्भावातदुपहितः साक्ष सदाप्यस्त्येव । न चान्तःकरणोपहितस्य प्रमातृत्वेन न तस्य सावित्वम् सुषुमा प्रमाचऽभावेपि साक्षिसत्त्वेन तयोर्भेदश्चावश्यं वक्तव्य इति वाच्यम् । विशेषणोपाध्या:दस्य सिद्धान्तसंमतत्वेनान्तःकरणविशिष्टः प्रमाता तदुपहितः साक्षीतिभेदोपपत्तेरित्याहुः ॥ १५) ननूक्तरूपस्य साक्षिणश्चेतन्यमाचावरकेशाज्ञानेनावरणमवर्जनीयमिति कथमावृतेनाविद्याहंकारादिभानमिति चेत् राहुवदविद्या स्वावृतप्रकाश + प्रका- श्येति के चित् ॥ वस्तुतो ऽविद्यान्तःकरणसद्धर्मावभासकं साक्षिचेतन्यं विहायेवाज्ञानं चेतन्य मावृणातीत्यनुभवानुसारेण कल्पनान्न कश्चित् दोषः । अत एव सर्वदा तेषा मनावृतप्रकाशसंसर्गादचानविपरीतज्ञानसंशयाउगोचरत्वम् । सातिचे- सन्यस्यानावृतत्वेतत्स्वरूपभूतस्यानन्दस्यापि प्रकाशापत्तिरिति चेन्न इष्टापत्तेः । आनन्दरूपप्रकाशप्रयुक्तस्यात्मनि निरुपाधिकप्रेमणो दर्शनात् भासत एव परम- प्रेमास्पदत्वलक्षणं सुखमिति विवरणाच्च ॥ १६) स्यादेतत् इदानीमप्यानन्दप्रकाशे मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्गः । ननु कल्पितभेदस्य सायानन्दस्य प्रकाशेप्यनवच्छिन्नस्य ब्रह्मानन्दस्यावृतस्य संसारदशायामप्रकाशेन विशेषोस्तीति चेद् न । आनन्टे ऽनवच्छेदांशस्या पुरु- षार्थत्वात आनन्दापरोक्षमात्रस्य चेदानीमपि सत्त्वात् । नन्ववच्छिन्नसाक्ष्या- नन्दः सातिशयः सुषुप्रिसाधारणादनतिस्पष्टा || ततो वेषयिकानन्देष्वतिश- यानुभवात् । अनवच्छिन्नो ब्रह्मानन्दस्तु निरतिशय: आनन्दवल्ल्यां मानुषा- नन्दाद्युत्तरोत्तरशतगुणोत्कर्षापवर्णनस्य ब्रह्मानन्दे समापनादिति चेद् न । सिद्धान्ते साक्ष्यानन्दविषयानन्दब्रह्मानन्दानां वस्तुत एकत्वेनोत्कर्षापकर्षा- संभवात् मा । मानुषानन्दादीनामुत्तरोत्तरमुत्कर्ष श्रुतिर्वदतीति चेत् को वा * संस्काररूपेयोत्यर्थः। + यथा राहुः स्वयमप्रकाशमानेोपि स्वाच्छादितचन्द्रप्रकाशन प्रकाश्यते सठित्यर्थः । + अन्तःकरणासदमादीनाम् । तात्कालिकविषयलाशून्यात् । ॥ अनलिनांशस्येति ४ पु. पाठः। पा उत्कर्ष,पकर्षया सिविशेषरूपयोरेकस्यां व्यक्तावसंभवादित्यर्थः ।

·ति साक्षिणोऽसानानावृतत्वसाधनम् । साक्ष्यानन्दस्यानावृतत्वनिरूपणम् ३५ श्रुतिन वदतीति किं त्वद्वतवादे तदुपपादनमशक्यमित्युच्यते । नन्थे- स्यव सोरालोकस्य करतलस्फटिकदर्पणाद्यभिव्यजकविशेषोपधानेनाभिव्य- तितारतम्यदर्शनादेकत्वे ऽप्यानन्दस्याभिव्यजकमुखवृत्तिभेदोपधानेनाभिव्य- क्तितारतम्यरूपमुत्कर्षापकर्षवत्त्वं युक्तमिति चेद् न । दृष्टान्तासंप्रतिपत्तेः । सर्वतः प्रसृमरस्य सौरालोकस्य गगने धिना करतलादिसंबन्धमस्पष्टं प्रका- शमानस्य निम्नतले प्रसृमरस्य जलस्येष करतलसंबन्धेन गतिप्रतिहतो बहुलीभावादधिकप्रकाशः भास्वरदर्पणादिसंबन्धेन गतिप्रतिहतो बहुलीभा- वात्तदीयदीप्रिसंवलनाच्च ततो ऽप्यधिकप्रकाश इति तचाभिव्यजकोपाधिका- भिव्यक्तितारतम्यानभ्युपगमात् । दृष्टान्तसंप्रतिपत्ता च गगनप्रसृतसौरालोक- घ* दनवच्छिन्नानन्दस्यास्पष्टता करतलाद्यवच्छिन्नसारालोकवत्सुखवृत्त्यवच्छि- नानन्दस्याधिकाभिव्यक्तिरिति मुक्तितः संसारस्येवाभ्यहितत्वापत्तेश्च । एतेन संसारदशायां प्रकाशमानो ऽप्यानन्दो मिथ्याज्ञानसत्संस्कारवितिमतया तीव्र- वायुविक्षिपदीपप्रभावन स्पष्टं प्रकाशते मुक्तो तदभावात् यथावदवभासते इत्यपि निरस्तम् । निर्विशेषस्वरूपानन्दे प्रकाशमाने तच विक्षेपदोषादप्रकाश- मानस्य मुत्यन्वयिनोऽतिशयस्या + संभवात् । तस्मात्साक्ष्यानन्दस्यानाधृत- त्वकल्पनमयुक्तम् ॥ अवाहुरद्वैतविद्याधायाः । यथा ऽत्युत्कृष्टस्यफस्येष धवलरूपस्य मालि- न्यतारतम्ययुक्तेष्वनेकेषु दर्पणेषु प्रतिबिम्बे सत्यपाधिमालिन्यतारतम्यातच सच प्रतिबिम्बे धावल्यापकर्षस्तारतम्येनाध्यस्यते एवं वस्तुता निरतिशय- स्यकस्येव स्वरूपानन्दस्यान्तःकरणप्रतिबिम्बिततया सादयानन्दभावे प्राक्तन- मुकृतसंपत्त्यधीनविषयविशेषसंपर्कप्रयुक्तमत्वोत्कर्षापकर्षरूपशुद्धितारतम्ययुक्तम्- खरूपान्तःकरणवृत्तिप्रतिबिम्बिततया विषयानन्दभावे च तमोगुणरूपोपाधि- मालिन्यतारतम्यदोषादपकर्षस्तारतम्येनाध्यस्यतइति संसारदशायां प्रकाशमाने ऽप्यानन्दे ऽध्यस्तापकर्षतारतम्येन सातिशयत्वादतृप्तिः विद्योदये निखि- लापकर्षाध्यासनिवृत्तेरारोपितसातिशयत्वापायात्कृतकृत्यतेतिविशेषोपपत्तनिरूपा- धकप्रेमगोचरतया प्रकाशमानः साक्ष्यानन्दो ऽनावृत एवेति ॥ - * वत्तदनति द्रा पुस्तकापाठः। + दृष्टान्सरवावयवरूपस्य जातिविशेषरूपस्य वेत्यर्थः।

·२६ प्रथमपरिच्छेदे अन्ये तु प्रकाशमानो ऽप्यानन्दो नास्ति न प्रकाशतइत्यावरणानुभवा- दावृत एव । एकस्मिन्नपि साक्षिण्यविद्याकल्पितरूपभेदसंभवेन चेतन्यरूपेणा- नावरणस्यानन्दरूपेणावरणस्य चाविरोधात् । स्वरूपप्रकाशस्या* वरणानिवर्त- कतया प्रकाशमाने आवरणस्याविरोधाच्च । त्वदुक्तमर्थ न जानामीति प्रकाश- मानएवापरणदर्शनात् । न च तचानावृतसामान्याकारावच्छेदेन विशेषाष- रणमेवानुभूयतइति वाच्यम् । अन्यावरणस्यान्यावच्छेदेन भाने ऽतिप्रसङ्गात् । न च सामान्यविशेषभावो नियामक इति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । व्याप्य- व्यापकभावातिरिक्तसामान्यविशेषभावाभावेन वहूिं न जानामीति धूमावरका- ज्ञानानुभवप्रसङ्गात् । तस्माद्यदवच्छिन्नमज्ञानं प्रकाशते तदेवावृतमिति प्रका- शमाने ऽप्यज्ञानं युज्यते । अज्ञानं च यथा साक्ष्यंशं विहाय चेतन्यमावृणोति एवमानन्दमपि ततत्सुखरूपवृत्तिकबलीकृतं विहायेवावृणोति स एष वेष- यिकानन्दस्यावरणाभिभवः । स चावरणाभिभवः प्रत्यूषसमये बाह्यावरणाभिभ- ववत् कारणविशेषप्रयुक्तवृत्तिविशेषवशात्तरतमभावेन भवति । अतः स्वरूपान- न्दविषयानन्दयोर्विषयानन्दानां च परस्परभेदसिद्धिरिति वदन्ति । सर्वथापि साक्षिचेतन्यस्यानावृतत्वादावरणाभिभवार्य वृत्तिमनपेक्ष्येव तेनाहंकारादिप्रका- शनमिति तुल्यमेव ॥ नन्वेवं कथमहंकारादीनामनुसन्धानं ज्ञानसूक्ष्मावस्थारूपस्य संस्कारस्य ज्ञाने सत्यायोगेन नित्येन साक्षिणा तदाधानासंभवात् । अञ्च के चिदाहुः । स्वसंसृष्टेन साक्षिणा सदा भास्यमानाहंकारस्ततद्घटादिविषयवृत्त्या कारप- रिणतस्वावच्छिन्नेनापि साक्षिणा भास्यतइति तस्या नित्यत्वात्संभवति सं- स्काराधानं घटादौ विषयइव । न हि स्वाफारवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिणेव स्वगोच- रसंस्काराधानमिति नियमोस्ति । तथा सति वृत्तिगोचरसंस्कारासंभवेन वृत्ते- रस्मरणप्रसङ्गात् । अनवस्थापत्या वृत्तिगोचरवृत्यन्तरस्यानुव्यवसायनिरासेन निरस्तत्वात् । किं तु यदृत्त्यवच्छिन्नचेतन्येन यत्प्रकाशते तदृत्या सद्गोचरसं- स्काराधानमित्येव नियमः । एवं च ज्ञानसुखादयो ऽप्यन्तःकरणावृत्तयस्तप्रायः- श्रागन्तुकत्तिरूप प्रकाशस्यावरणविरोधित्वकल्पनाच स्वरूपप्रकाशस्तविरोधीति भावः । + मुखवृत्तिविषयत्वप्रयुक्तानावरकत्वस्वभाव एव वृत्तिकतावरणाभिभव इत्यर्थः । + वृत्याकारेण परिणते यत्स्वमहंकारस्त दवच्छिनेनेत्यर्थः । ६ घटादिगोचरवृत्त्यवच्छिवसाक्षिचैतम्यस्य । १७) ·अहंकाराद्यमुसंधानोपपादनम् पण्डाड्युच्चरन्तो विस्फुलिङ्गा इव स्वावच्छिन्नेन पहिनेव स्वस्वाच्छिन्नेनानि- येन साक्षिणा भास्यन्तइति युक्तं तेष्वपि संस्काराधानम् । यस्तु घटेकाकार- स्था चिट् घटमेवा * वभासयेत घटस्य ज्ञातता ब्रह्मचेतन्येनावभास्यते ति कूटस्थदीपोक्तो विषयविशेषणस्य शानस्य विषयावच्छिन्नब्रह्मचैतन्याव- स्यत्वपक्षः यश्च तत्त्वप्रदीपिकोक्तो ज्ञानेच्छादीनामनवच्छिन्नशुद्धचेतन्यरू नित्यसाक्षिभास्यत्वपक्षस्तयोरपि चेतन्यस्य स्वसंसृष्ठापरोक्षरूपत्वादृत्तिसंस- वश्यं वाच्य इति तत्संसृष्टानित्यरूपसद्धावान तेषु संस्काराधाने का पदनुपपत्तिरिति ॥ अन्ये तु सुषुनावविद्याद्यनुसन्धानसिद्धये कल्पितामविद्यावृत्तिमहमा- रामङ्गीकृत्याहमर्थे संस्कारमुपपादयन्ति । न चास्मिन्य एतावन्तं कालमि- महं पश्यन्नेवासमित्यन्य ज्ञानधाराकालीनाहमर्थानुसन्धानानुपपत्तिः । अव- वेदकभेदेन सुखदुःखयोगपद्यवदृत्तिद्वययोगपद्यस्याप्यविरोधेनान्यज्ञानधारा- ले ऽप्यहमाकाराऽविद्यावृत्तिसंतानसंभवादिति ॥ अपरे तु अहमाकारा वृत्तिरन्तःकरणवृत्तिरेव किं सूपासनादिवृत्ति- न ज्ञानं कृप्रतत्कारणाजन्यत्वात् । न हि तच चक्षुरादिप्रत्यक्षलक्षणं संभ- ति । न वा लिङ्गादिकं लिङ्गादिप्रतिसन्धानशून्यस्याप्यंहकारानुसन्धानदर्श- त । नापि मनः करणं तस्योपादानभूतस्य व चिदपि करणत्याक्रमः । यहमर्थप्रत्यभिज्ञापि ज्ञानं न स्यादिति चेन्न । तस्याऽहमंशे ज्ञानस्वाभावेपि मांशे स्मृतिकरणत्वेन कृप्रसंस्कारजन्यतया ज्ञानत्वात् । अंशभेदेन चाने || क्षत्वापरोक्षत्ववत् प्रमात्वाप्रमात्ववच्च ज्ञानत्वाज्ञानत्वयोरपि अविरोधा- त्याहुः ॥ इतरे त्वहमाकारापि वृत्तिानमेव मामहं जानामीत्यनुभवात् । म करणासंभवः अनुभवानुसारेण मनस एवान्तरिन्द्रियस्य करणत्वस्यापि क- नादित्याहुः । * घटमेव प्रकाशयेदिति द्राः पाठः। घटमेव न घटस्य ज्ञासतामपीत्येवकारार्थः । + विषयतासंबन्धेन विषयनिष्ठंज्ञानमित्यर्थः। टी. | सत्संमुष्टस्य वत्तिसंसृष्टस्यात् एवानित्यस्यावधिनस्य रूपस्य सद्भावादिति भावः । घटादिविषयकतानधाराकालीनेत्यर्थः । || सावित्यर्थः।

·प्रथमपरिच्छेदे १८) एवं सति बाह्य * विषयापरोक्षवृत्तीनामेवावरणाभिभावकत्वनियमः पर्यवसन्नः । मनु नायमपि नियमः शुक्तिरजतस्थले इदमाकारवृत्तेरज्ञानानभि- भावकत्वात् । अन्यथोपादानाभावेन रजतोत्पत्त्ययोगादिति चेत् अचाहुः । इद- माकारवृत्येदमंशाज्ञाननिवृत्तावपि शुक्तित्वादिविशेषांशाज्ञानानिवृत्तेस्तदेव रज- तोपादानं शुक्तित्वाद्यज्ञाने रजताध्यासस्य तज्ज्ञाने तदभावस्यानुभूयमान- त्वात् । अध्यासभाष्यटीकाविवरणे ऽनुभूयमानान्वयव्यतिरेकस्येवाज्ञानस्य रज- ताद्यध्यासोपादानत्वोक्तेः । अत एव शुस्यं + शोधिष्ठानम् इदमंश आधारः सपिलासा + ज्ञानविषयो ऽधिष्ठानम् अतद्रूपोपि तद्रूपेणारोप्यबुद्धा स्फुरन्नाधार इति संक्षेपशारीरके विवेचनादिति ॥ अपर त्विदं रजसमितीदमंशसंभिन्नत्वेन प्रतीयमानस्य रजतस्येदमं- शाज्ञानमेवोपादानं तस्य चेदमाकारवृत्त्या ऽऽवरणशक्तिमापनिवृत्तावपि विक्षेप- शस्या सह तदनुवृत्तीपादानत्वासंभवः । जलप्रतिबिम्बितवृक्षाधोयत्वा- ध्यासे जीवन्मुक्या ऽनुवृत्तप्रपञ्चाध्यासे च सर्वात्मनाधिष्ठानसाक्षात्कारानन्तर- भाविन्यामावरण || निवृत्तावपि विक्षेपशक्तिसहिताजानमाचस्योपादानत्वसंप्रतिप- तेरित्याहुः ॥ कषितार्किकचक्रवर्तिनृसिंहभट्टोपाध्यायास्त्विदं रजतमितिभ्रमरूपय- तिव्यतिरेकेण रजतोत्पत्तेः प्रागिदमाकारा वृत्तिरेव नास्तीति तस्या अज्ञाननि- वर्तकत्वसदसद्भावविचारं निरालम्बनं मन्यन्ते । तथा हि । न तावद् भ्रमरूपय- तिव्यतिरेकेणेदमाकारा वृत्तिरनुभवसिद्धा ज्ञानद्वित्वाऽननुभवात् । नाप्यधिष्ठा- नसामान्यज्ञानमध्यासकारणमिति कार्यकल्प्या तस्यास्तत्कारणत्वे मानाभा- वात् । न चाधिष्ठानसंप्रयोगाभावे रजताद्यनुत्पत्तिस्तत्र मानं ततो दुष्टेन्द्रिय- संप्रयोगस्येवाध्यासकारणत्वग्रानः । न च संप्रयोगो न सर्वच भ्रमव्यापी अधि- ष्ठानस्फुरणं तु स्वतःप्रकाशमाने प्रत्यगात्मन्यहंकाराद्यध्यासमपि व्यामोतीति वाच्यम् । तस्यापि घटाद्यध्यासाव्यापित्वात् । घटादिप्रत्यक्षात्याक्तदधिष्ठान- * ब्रह्मागोचरति द्रा• पाठः । + युक्तित्व विशेषरूपेण पुरोवयंवच्छिनचेतन्यमित्यर्थः । टी. शुक्तिस्वाक्षानमिति यावत् । + आधाराधिष्ठानयोर्भट वर्शयति । सविलासेति । विलासो रजतादिविक्षेपः । विषयत्व. मावतत्वम् । अध्यस्तरजताटाभेटरहितोपि सदभिवस्वेन स्फुरनित्यर्थः । टी. $ सदनु रत्तेः अज्ञानानुवृतः। || भाविन्यावरणेति । पु. पाठ।

·२९ सकारणाध्यासनिरूपणम् भूतनीरूपब्रह्ममाचगोचरचाक्षुषवृत्त्यसंभवात् । स्वरूपप्रकाशस्यावृतत्वात् । आवृताऽनावृतसाधारण्येनाधिष्ठानप्रकाशमात्र * स्याध्यासकारणत्वे शुक्तीदम- शसंयोगात्मागपि तदवच्छिन्नचेतन्यस्वरूपप्रकाशस्यावृतस्य सद्भावेन तदा ऽप्यध्यासापत्तेः । न चाध्याससामान्ये ऽधिष्ठानप्रकाशसामान्यं हेतुः प्रातिभासि- काध्यासे ऽभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाश इति नाऽतिप्रसङ्गः सामान्ये सामान्यस्य वि- शेषे विशेषस्य हेतुत्वाचित्यादिति वाच्यम् । एवमपि प्रातिभासिकशङ्खपीतिम- कूपजलनेल्याद्यध्यासाध्यापनात् । रूपानुपहितचाक्षुषप्रत्ययायोगेन तदानी शङ्खादिगतशोग्योपलम्भाभावेन + चाध्यासात्प्राक् शङ्खादिनीरूपाधिष्ठानगोच- रवृत्त्यसंभवात् । न च प्रातिभासिकेष्वपि रजताध्यासमाचे निरुक्तो विशे- षहेतुरास्तामिति वाच्यम् । तथा सति संप्रयोगात्प्राक् पीतशङ्खाद्यध्यासाऽप्रसङ्गाय सदध्यासे दुष्ठेन्द्रियसंप्रयोगः कारणमित्यवश्यं वक्तव्यतया तस्यैव सामा- न्यतः प्रातिभासिकाध्यासमाचे लाघषात्कारणत्वसिद्धा तत एव रजताध्या- सकादाचित्कत्वस्यापि निर्वाहादधिष्ठानप्रकाशस्य सामान्यतो विशेषतो वा ऽध्यासकारणत्वस्यासिद्धेः । ननु च सादृश्यनिरपेक्षे ऽध्यासान्तरे ऽकारण- त्वेपि तत्सापेक्षे रजताद्यध्यासे रजतादिसादृश्यभूतरूपविशेषादिविशिष्टध- मिज्ञानरूपमधिष्ठानसामान्यज्ञानं कारणमवश्यं वाच्यम् दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगमा- पस्य कारणत्वे शुक्तिवदिङ्गालेपि तद्जताध्यासप्रसङ्गात् । न च सादृश्यमपि विषयदोषत्वेन कारणमिति वाच्यम् । विसदृशेपि सादृश्यभ्रमे सत्यध्यासस- दावात जलधिसलिलपूरे दूरे नीलशिला रोपदर्शनात् । न च तद्धतारेवेति || न्यायात्सादृश्यज्ञानसामय्येवाध्यासकारणमस्त्विति युक्तम् । ज्ञानसामय्या अर्थ- कारणत्वस्य व चिदप्यदृष्टेः । ततः सादृश्यज्ञानत्वस्यैव लघुत्वाच्च । न च स्वतःशुभ्रपि शुभ्रकलधौतभृङ्गारगतेपि स्वच्छे जले एव नेल्याध्यासः न मुक्ता- फले इतिव्यवस्थावद्वस्तुस्वभावादेव शुक्ता रजताध्यासा नेङ्गालादाविति व्य- वस्था न तु सादृश्यज्ञानापेक्षणादिति वाच्यम् । स्वतः पटखण्डे पुण्डरीकमुकुल- अभिव्यक्तस्यापीतिभावः । + तत्सत्त्वे ऽध्यासस्यैवानुपपत्तेरिति भावः । अध्यासात्यामध्यस्तपीतिमहिस्याध्य सप्रति बन्धकसिविषयशोयरहितस्य धाधिष्ठानस्य ज्ञानासंभवादिति भावः । + अभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाश रत्यर्थः । टी. $ शिलासलस्वागारापेति द्रा पुस्तके शिलात्वायारोपेति । पुस्तके । || त सारेवास्तु सदसुस्वं मध्ये तु किं तेनेति न्यायादित्यर्थः । टी. * ·४० प्रथमपरिचेदे स्वानध्यासे ऽपि तव कर्तनादिघटिततदाकार तदध्यासदर्शनेन तदध्यासस्य वस्तुस्वभावमननुरुध्य सादृश्यज्ञानभावाभावानुरोधित्वनिश्चयात् । अन्यथा ऽन्यदापित तदध्यासप्रसङ्गात्। उच्यते। सादृश्यज्ञानस्याध्यासकारणात्ववादेपि विशेषदर्शनप्रतिबध्येषु रजताद्यध्यासेष्वेव तस्य कारणत्वं वाच्यं न तु तदप्रति- बध्येषु पीतशङ्खाद्यध्यासेषु असंभवात् । विशेषदर्शनप्रतिबध्येषु च प्रतिबन्धक- जानसामय्याः * प्रतिबन्धकत्वनियमेन विशेषदर्शनसामग्यवश्यं प्रतिबन्धिका पाच्येति तत एव सर्वव्यवस्थोपपत्तेः किं सादृश्यज्ञानस्य कारणत्वकल्पनया । तथा हि । इङ्गालादो चक्षुस्संप्रयुक्ते तदीयनेल्यादिरूपविशेषदर्शनसामग्री + सत्त्वान्न रजताध्यासः । शुक्यादावपि नीलभागादिव्यापिचक्षुःसंप्रयोगे तत्सत्वान्न तद- ध्यासः सदृशभागमाचसंप्रयोगे तदभावादध्यासः । तदापि शुक्तित्वरूपविशेषद- शनसामग्रीसत्त्वादनध्यासप्रसङ्ग इति चेन्न । अध्याससमये शुक्तित्वदर्शनाभावेन तत्पर्व तत्सामय्यभावस्य त्वयापि वाच्यत्वात् । मम सादृश्यज्ञानरूपाध्यास- कारणदोषण प्रतिबन्धात्तदा शुक्तित्वदर्शनसामय्यभावाभ्युपगमः । तव तथा- भ्युपगमे तु घटकुटीप्रभातवृत्तान्त । इति चेद् न । समीपोपसर्पणाऽनन्तरं रजतसादृश्यरूपे धाकचिक्ये दृश्यमानण्व शुक्तित्वोपलम्भेन तस्य सत्साम- सीप्रतिबन्धकत्वासिद्धा दूरत्वादिदोषण प्रतिबन्धाद्वा व्यजकनीलपृष्ठत्वादि- ग्राहकाऽसमवधानाद्वा तत्सामय्यभावस्य वक्तव्यत्वात् । एवं जलधिजले नि- यतनीलरूपाध्यासप्रयोजकदोषण दूरे नीरत्वव्यजकतरङ्गादियाहकासमवधा- नेन च शाळ्यजलराशित्वादिविशेषदर्शनसामय्यभावाच्छिलासलत्वाद्यध्यासः । विस्तृते पटे परिणाहरूपविशेषदर्शनसामग्रीसत्त्वान्न पुण्डरीकमुकुलत्वाध्यासः कर्तनादिघटिततदाकारे तदभावात्तदध्यास इति । नन्वेवं करस्पृष्टे लोहश- कले तदीयनीलरूपविशेषदर्शनसामय्यभावाद्जताध्यासः किं न भवेत्सादृश्य- ज्ञानानपेक्षणादिति चेद् भवत्येव किं तु ताम्रादिव्यावर्तकविशेषदर्शनसामय्या * प्रतिबन्धकसामय्याः प्रतिबन्धकत्वे वाहप्रतिबन्धकमयादिसामग्या ठाहप्रतिबन्धकत्व- प्रसङ्गः । तद्वारणाय ज्ञानपदम् । टी. प्रातिभासिकरजतस्यानानोपादानकवाद्विशेषदर्शनस्य तत्कारणप्रतिबन्धकत्वेन कार्यभूतप्रातिभासिकरजतप्रतिबन्धकस्वं सुतरामिति भावः। + सदभावव्याप्यवत्तानिश्चयटिससामग्रीसत्वादित्यर्थः। + कश्चन सायं घटुमागत्य शाल्किकाय शुल्क दातुनिच्छन सी रात्रि भान्त्वा प्रभाते तत्रैवागत इति न्यायाकारः। .

·४१ सकारणाध्यासनिरूपणम् अप्यभावातदध्यासेनापि भाव्यमिति व चिदनेकाध्यासे * संशयगोचरी भ- पति व चित्तु रजतप्राये | कोशगृहादी रजताध्यास एव भवति व चित्स- त्यपि सादृश्यज्ञाने शुक्तिकादी कदा चित्करणदोषाद्यभावेनाध्यासानुदयषद- ध्यासानुदये ऽपि न हानिः । तस्मान्न कार्यकल्प्येदमाकारवृत्ति प्यप्रतिबद्धेदमर्थ- संप्रयोगकारणकल्प्या। ततो भवन्त्या एवेदंवृत्तेर्दुष्टन्द्रियसंप्रयोग : तुभिताऽकि- द्यापरिणामस्वसमानकालरजतविषयत्वस्याप्यस्माभिरुच्यमानत्वात् । तच च ज्ञानसमानकालोत्पत्तिके प्रतिभासमाचविपरिवर्तिनि रजते तत्प्राचीनसंप्रयोगा- भावेपि तत्तादात्म्याग्नयेदमर्थसंप्रयोगादेव तस्यापि चक्षुर्याह्यत्वोपपत्तेः । चतु- षा रजतं पश्यामीति प्रातिभासिकरजतस्य स्वसंप्रयोगाभावेपि चाक्षुषत्वानुभ- चात् । न च स्वसंप्रयोगाभावादेव बाधकान्न तच्चाक्षुषं नापि दुष्टेन्द्रियसंप्रयो- गजन्यमिदंवृत्तिसमकालं ज्ञानकारणस्येन्द्रियसंप्रयोगस्यार्थकारणत्वाऽक्रमः कि त्विदंवृत्त्यनन्तरभावि तज्जन्यं तदभिव्यक्तसाक्षिण्यध्यासात् तदास्यं चाक्षुष- त्वानुभवस्तु स्वभासकचेतन्याभिव्यञ्जकेदंवृत्तिजनकत्वेन परंपरया चक्षुरपेक्षा- माधणेति वाच्यम् । तथा सति पीतशङ्खभ्रमे चक्षुरनपेक्षाप्रसङ्गात् । न हि ता गवग्रहणे चक्षुरपेक्षा रूपं विना केवलशङ्कस्य चक्षुर्याह्यत्वायोगात् । नापि प्रीतिमग्रहणे आरोप्ये ऐन्द्रियकत्वाऽनभ्युपगमात् । न च पीतिमा स्वरू- तो नाध्यस्यते किं तु नयनगतपित्तपीतिम्नो ऽनुभूयमानस्य शृङ्खसंसर्गमाचम- यस्यतइति पीतिमानुभवार्थमेव चक्षुरपेक्षेति वाच्यम् । तथा सति शङ्खतत्सं- गयोरप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । नयनप्रदेशगतपित्तपीतिमाकारवृत्त्यभिव्यक्तसाक्ष्य- सर्गण तयास्तद्धास्यत्वाभावात् । पीतिमसंसृष्टशङ्खगोचरेकवृत्त्यनभ्युपग- शाच्च || । न च नयनप्रदेशस्थस्य पित्तपोतिनो दोषाच्छो संसर्गाध्यासो ना- ते किं त नयनरश्मिभिः सह निर्गतस्य विषयव्यापिनस्तस्य तच संसाध्या- * रजततामादिनानाधर्माध्यासे इदमर्थः ददं रजतं वा सामं घेति संशयविशेष्या भव- । रजसबाले । + बदमावच्छिन्नचैतन्ये विटयमाना रजतपरिणामिन्यविद्या दुष्टेन्द्रियसंपर्कादिम्पादध्या. निमित्तकारणीभूतात् क्षोभं कार्याभिमुख्य प्रामोति उत्तरक्षणे व रजतरूपेण परिणमते दुष्टे. इयसंप्रयोगाद वृत्तिपि तथैव जायते तथा चाप्रतिबद्धालुष्टेन्द्रियसंप्रयोगाद्भवन्तीदमर्थगोचरा- त्तिः स्वकालात्यसरजतविशिष्टेदमर्थ विषयीकरोतीत्यर्थः। टी. दोषमात्रापेक्षित्वादिति भावः । .|| असंसर्गाग्रहसहितज्ञानद्वयमात्रेण तद्विषयकप्रत्यभ्युपगमस्याम्यत्रोपपादितत्वादिति त्यर्थः। विः ।

·४२ प्रथमपरिच्छेदे सः कुसुम्भारुणितइव कोसुम्भइति संभवति तदाकारवृत्त्यभिव्यक्तसातिसं- सर्ग इति वाच्यम् । तथा सति सुवर्णलिपस्व पित्तोपहतनयनेन वीक्ष्यमाणे शङ्ख तदितरेषां पीतिमधीप्रसङ्गात् । न च स पीतिमा समीपे गृहीत एव दूरे ग्रहीतुं शक्यः विहायसि उपर्युत्पतन्विहङ्गम इव इतरेषां च समीपेन ग्रह- णमिति वाच्यम् । इतरेषामपि तच्चक्षुनिकटन्यस्तचक्षुषां पीतिमसामीप्यसत्त्वेन तहणस्य दुर्वारत्वात् । एवमप्यतिधवलसिकतामयतलप्रवहदच्छनदीजले ने- ल्याध्यासे गगनलेल्याध्यासे च रक्तवस्त्रेषु निशि चन्द्रकायां नेल्याध्यासे चानु- भूयमानारोपस्य वक्तुमशक्यत्वेन * तत्र नेल्यसंसृष्टाधिष्ठानगोचरचाक्षुषवृत्त्य- नभ्युपगमे चक्षुरनुपयोगस्य दुष्परिहरत्वाच्च । अनास्वादिततिक्तरसस्य बा- लस्य मधुरै तिक्तताऽऽभासो जन्मान्तरानुभवसंस्कारहेतुक इति प्रतिपादयता पञ्चपादिकाग्रन्थेन स्वरूपतो ऽध्यस्यमानस्यैव तिक्तरसस्यन्द्रियकत्वस्फुटीकर- णाच्च । अन्यथा तब रसनव्यापारापेक्षानुपपत्तेः । तस्मादुदाहृतनेल्याध्यासस्थ- लेष्वधिष्ठानसंप्रयोगादेव तद्गोचरचाक्षुषवृत्तिसमकालेादयो ऽध्यासस्तस्या वृत्तर्वि- षय इति तस्य चाक्षुषत्वमभ्युपगन्तव्यम् । रूपं विना केवलाधिष्ठानगोचरवृत्त्य- भावे च विषयचेतन्याभिव्यत्यभावेन जलतदध्यस्सनेल्यादीनां तदास्यत्वायो- गात् । तिक्तरसाध्यासस्थले त्वधिष्ठानाध्यासयोरेकेन्द्रियग्राह्यत्वाभावात् त्वगि- न्द्रियजन्याधिष्ठानगोचरवृत्त्या तदवच्छिन्नचेतन्याभिव्यक्ती पित्तोपहतरसनसंप्र- योगादेव तच तिक्तरसाध्यासस्तन्माविषयरासनवृत्तिश्च समकालमुदेतीति तिक्तरसस्य रासनत्वमप्यभ्युपगन्तव्यम् । त्वगिन्द्रियजन्याधिष्ठानगोचरवृत्त्य- भिव्यक्तचेतन्यभास्ये तिक्तरसे परंपरया ऽपि रसनोपयोगाभावेन तच कथमपि प्रकारान्तरेण रासनत्वानुभवसमर्थनासंभवात् । तथैव । रजतस्यापि चाक्षुष- त्वोपपत्तेः पश्यामीत्यनुमवो न बाधनीयः । न चासंप्रयुक्तस्य रजतस्य चाक्षुषत्वे प्रत्यक्षमा विषयेन्द्रियसंनिकर्षः कारणं द्रव्यप्रत्यक्षे तत्संयोगः कारणं रजतप्रत्यक्ष रजतसंयोगः कारणमिति गृहीताऽनेककार्यकारणनियम- भङ्गः स्यादिति वाच्यम् । सन्निकर्षत्वस्य संयोगाद्यनुगतस्येकस्याभावेनाद्यनि- यमासिद्धेः । द्वितीयनियमस्य नेयायिकरीत्या तमसीव संयोगायोग्ये व चि. * तत्रारोप्यरूपस्य कुत्रापि धर्मिययसंसृष्टत्वादिति भावः । + चाक्षुषवृत्तिविषयत्वमादायैव चाक्षुषत्वानुभवसंभवे सदनुभवस्यारोपपत्वकल्पनमयुक्त- मित्यर्थः । टी.

·- सकारणाध्यासानरूपणम् ४३ दद्रव्येपि ट्रन्यत्वाध्याससंभवाड्यवहारदृष्ट्या यव्यत्वाधिकरणं तद्विषयत्वेन प्रातिभासिकरजते द्रव्यत्वस्याधिष्ठानगतस्यवेदंत्ववदध्यासात्प्रतीत्यभ्युपगमेन च द्वितीयनियमाविरोधात् । द्वितीयनियमरूपसामान्यकार्यकारणभावव्यति- रेकेण विशिष्यापि * कार्यकारणभावकल्पनाया गौरवपराहतत्वेन तृतीयनि- यमासिद्धेः । यत्सामान्ये यत्सामान्यं हेतुस्तद्विशेषे तविशेषो हेतुरिति न्यायस्यापि यच बीजाङ्कुरादौ सामान्यकार्यकारणभावाभ्युपगमे । बीजान्त- रादङ्कुरान्तरोत्पत्यादिप्रसङ्गः तद्विषयत्वेन ततो ऽजागलस्तनायमानविशेषका- र्यकारणभावासिद्धेः । न चाचापि द्रव्यप्रत्यक्षे द्रव्यसंयोगः कारणमिति सामान्य- नियममाोपगमे ऽन्यसंयोगादन्यद्रव्यप्रत्यक्षापत्तिरिति अतिप्रसङ्गो. ऽस्तीति वाच्यम् । तद्रव्यसंयोगः कारणमिति नियमाभ्युपगमात् । अन्यथा || तृतीयनियमे ऽप्यतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । तस्मान्नास्ति कृप्रनियमभङ्गः । किं चात्र कृप्रनियमभङ्गेपि न दोष इदं रजतं पश्यामीति नीलं जलं पश्या- मीत्यादेरनन्यथासिद्धस्यानुभवस्य प्रथमगृहीतानामपि प्रत्यक्षमाचे विषयसंनि- कर्षः कारणमित्यादिनियमानां व्यावहारिकविषये संकोचकल्पनमन्तरणोपपा- दनासंभवात् । न चैवं सति प्रमायां संनिकर्षः कारणं न भ्रमइत्यपि संकोचक- ल्पनासंभवादसंनिकृष्टस्यैव देशान्तरस्थस्येवं रजतस्येहारोपापत्तिरित्यन्यथा- ख्यातिप्रसारिकाप । अभिव्यक्तचेतन्यावगुगठनशून्यस्य * * देशान्तरस्थरज- तस्यापरोक्ष्यानुपपत्तेः । ख्यातिबाथानुपपत्त्यादिभिर्भमविषयस्यानिर्वचनीयत्व- सिद्धेश्च । न चाधिष्ठानसंप्रयोगमाशात्प्रातिभासिकस्यन्द्रियकत्गेपगमे शुक्तिर- जताध्याससमये तव कालान्तरे ऽध्यसनीयस्य रङ्गस्यापि चाक्षुषत्वं कुतो न . स्यादिति वाच्यम् । रजताध्याससमये रङ्गरजतसाधारणचाकक्क्यदर्शनाविशे षेपि यता रागादिरूपपुरुषदोषाभावादितस्तच तदा न रङ्गाध्यासस्तत एव मया तद्विषयवृत्त्यनुदयस्याप्युपगमात् । तस्मादिदमंशसंभिन्नरजतगोचरा.एकेव वृत्ति- * तत्तव्यक्तित्वाघटितान्तरालिककार्यकारणभावस्येत्यर्थः । + भावमात्रेति द्रा• पुस्तके । + नियमस्तत्रोपगमे रति पाठान्तरं क्रिष्टम् । ६ तत्तदृष्यप्रत्यक्षे सत्त दृष्यसये.गः कारणमिति ३ पु. पाठः । ॥ तद्व्यक्तित्वादिकमनन्तभाव्येत्यर्थः । | वादः प्रसारित इति द्रा पुः पाठः। ** अर्थस्यापरोक्षत्वे रन्द्रियसंनिकष्टत्वं न प्रयोजकं किं त्वभिव्यक्तचैतन्याभिवत्वमिति वक्ष्यते । तथा च भविष्यस्य रजतादेर्देशान्तरस्थत्वे प्रापरोक्ष्यं न संभवतीति शुक्तितादात्म्यापर्च रजत सिध्यतीत्यर्थः । अवगुगठन तादात्म्यम् । टी.

·४४ . प्रथमपरिच्छेद रिन्द्रियजन्या न ततः प्रागिदमांकारा वृत्तिरिति नाचे * वेयमज्ञाननिवर्तक- त्वसदसनावचिन्ता कार्येति । अन्ये त्वधिष्ठानचानमध्यासकारणमितीदमाकारां वृत्तिमुपेत्य तदभि- व्यक्तेनेव साक्षिणा तदध्यस्तरजतस्याषभाससंभवात्तद्धासकसाक्ष्यभिव्यजिकया सयेवेदंवृत्त्या + रजतविषयसंस्काराधानोपपत्तेश्च रजताकारा वृत्तिय॑र्थति मन्यन्ते ॥ ज्ञानद्वयपक्षे इदमित्येका वृत्तिरध्यासकारणभूता इदं रजतमिति द्वि- सीया वृत्तिरध्यस्तरजतविषया न त्विदमंशं विना ऽध्यस्तमाचगोचरा सा । इदं रजतं जानामीति तस्या इदमर्थतादात्म्यापनरजतविषयत्वानुभावादिति के चित् ॥ अन्ये तु यथेदमंशावच्छिन्नचेतन्यस्था ऽविद्या रजताकारण विवर्तते एवमिदमंशविषयवृत्तिज्ञानावच्छिन्नचेतन्यस्था ऽविद्या रजतज्ञानाभासाकारण विवर्त्तते न त्विदमंशवृत्तिवदनध्यस्तं+ रजतज्ञानमस्ति । तथा च रजतस्याधि- ठानगतेदंत्वसंसर्गभानवत्तज्ज्ञानस्याप्यधिष्ठानगतेदंविषयत्वसंसर्गभानोपपत्तेन तस्यापीदंविषयत्वमभ्युपगन्तव्यम् । न च रजतत्ववदध्यस्तस्य रजतेदंत्वसं- सर्गस्य रजतज्ञानगोचरत्वात्तत्प्रतियोगिन इदंत्वस्यापि तद्विषयत्वं वक्तव्य- मिति वाच्यम् । स्वतादात्म्याश्रयस्येदंत्वविषयत्वादेव तस्य तत्संसर्गविषयत्वे ऽतिप्रसङ्गाभावात् । न चाधिष्ठानाध्यासयोरेकस्मिन् ज्ञाने प्रकाशनियमस्य संभा- बनाभाष्यविवरणे प्रतिपादनात एकवृत्तिविषयत्वं वक्तव्यमिति वाच्यम् । वृत्ति- भेदेपीदमाकारवृत्त्यभिव्यक्ते एकस्मिन्साक्षिणि तयोः प्रकाशोपगमादित्याहुः ॥ १९) ननु सर्वपदार्थानां सातिप्रसादादेव प्रकाशोपपत्तेः किं वृत्या। घटादि- विषयसंस्काराधानाद्युपपतये तदपेक्षणेपि तन्निर्गमाभ्युपगमो व्यर्थः । परो- क्षस्थल इवाऽनिर्गतवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिणेव घटादेरपि प्रकाशोपपत्तेः । न च तथा सदमाकारवत्तावित्यर्थः । टी. + यदवस्यवच्छिनचैतन्ये यावन्तः पदार्था भासन्ते तयैव वृत्त्या तावत्सु पदार्थेषु संस्कारा- धानमिति प्रागुतत्वादिति भावः । टी. * ज्ञानाभासरूपं रजतज्ञानं रजसवत्यातिभासिकमेव न विदमाकारवृत्तिवद व्यावहारिक ज्ञानाभासस्यापि शुक्तिरजतववेव शुक्लयज्ञाननिवर्त्तकप्रत्यक्षबाध्यत्वावित्यर्थः । टी. 8 ननु केवलसाक्षिण एव विषयानुभवरूपत्वे कालान्तरे विषयानुसंधानं न स्यादनुभवना- शलक्षणसंस्काराभावात्तथा गन्तुकवत्यनङ्गीकारे चक्षुराठानुविधानं न स्यानित्यसाक्षिणि चक्षुरा- देरनुपयोगादतो पत्तिरादर्तव्येत्याग तामङ्गीकरोति । टी. * C ·४५. . वृत्तिनिर्गमावश्यकत्वनिरूपणम् सात पराक्षापरोक्षवेलक्षण्यानुपपत्तिः शाब्दानमित्योरिव करणविशेषप्रयुक्तवृत्ति- वेजात्यादेव तदुपपत्तेः । अथ के चिदाहुः । प्रत्यक्षस्थले विषयाधिष्ठानतया तदच्छिन्नमेव चेतन्यं विषयप्रकाशः साक्षात्तादात्म्यरूपसंबन्धसंभवे स्वप- संबन्धस्यन्यस्य वा कल्पनाऽयोगादिति तदभिव्यत्यर्थ युक्तो वृत्तिनिर्गमाभ्यु- पगमः । परोक्षस्थले व्यवहिते वादी वृत्तिसंसायोगादिन्द्रियवदन्वयव्यतिरे- कशालिनो वृत्तिनिर्गमद्वारस्यानुपलम्भाच्चानिर्गतवृत्त्यपच्छिन्नचेतन्यमेव स्वकं. पसंबन्धेन विषयगोचरमगत्या ऽभ्युपगम्यतइति । अन्ये त्वहंकारसुखदुःखादिष्वापरोक्ष्यं साक्षाच्चैतन्यसंसर्गिषु कृप्रमिति घटादावपि विषयसंसृष्टमेव चेतन्यमापरोक्ष्यहेतुरिति सदभिव्यक्तये * वृत्ति- निर्गमं समर्थयन्ते । इतरे तु शब्दानुमानावगतेभ्यः प्रत्यक्षावगते स्पष्टता तावदनुभूयते न हि रसालपरिमलादिविशेषे शतवारमानापदिष्टे ऽपि प्रत्यक्षावगतइव स्पष्ट- तास्ति तदनन्तरमपि कथं तदिति जिज्ञासानुवृत्तेः । न च शब्दान्माधुर्यादि- मावावगमेपि रसालमाधुर्यादिवृत्त्यवान्तरजातिविशेषवाचिशब्दाभावात्तत्सत्त्वे- पि+ श्रोधात्तस्यागृहीतसङ्गतिकत्वाच्छब्दादसाधारणजातिविशेषावच्छिन्नमाधु- योवगमो नास्तीति जिज्ञासानुवृत्तियुक्तेति शङ्कयम् । रसाले सर्वातिशायी माधु- यविशेषो ऽस्तीत्यस्माच्छब्दात्तद्गतावान्तरजातिविशेषस्याप्यवगमात् । न ह्ययं विशेषशब्दस्तद्गतं विशेषं विहायान्यगतं विशेषं तत्र बोधयति । अप्रामाण्या- पत्तेः । न च तद्गतमेव विशेषं विशेषत्वेन सामान्येन रूपेण बोधयति न विशिष्येति जिज्ञासेति वाच्यम् । प्रत्यक्षेणापि मधुररसविशेषणस्य जातिवि- शेषस्य स्वरूपत एव विषयीकरणेन जातिविशेषगतविशेषान्तराविषयीकरणा- ज्जिज्ञासानुवृत्तिप्रसङ्गात् । तस्मात्प्रत्यक्षग्राह्ये ऽभिव्यक्तापरोलेकरस || चेतन्या- वगुण्ठनात्स्पष्टता जिज्ञासानिवर्तनक्षमा शब्दादिगम्ये तदभावादस्पष्टतेति व्य- वस्थाभ्युपगन्तव्या । अत एव साक्षिवेद्यस्य सुखादेः स्पष्टता शाब्दवृत्तिवेद्य- • विषयावच्छिचब्रह्मचैतन्याभिव्यक्तयइत्यर्थः । टी. + तदादिसर्वनामशब्दस्येति भावः । न ह्ययं शब्दहति द्रा.१ पुस्तकयोः । संभवतीति शेषः। ॥ अपरोक्षं स्वप्रकाशत्वमेकरसत्वमेकरूपत्वमभिव्यक्तस्य तस्य तादात्म्यात्तत्यक्षयाने स्पष्टता विषयताविशेषरुपेत्यर्थः ·प्रथमपरिच्छेदे *.४६ स्यापि ब्रह्मणो मननादेः प्रागज्ञानानिवृत्तावस्पष्टता तदनन्तरं तन्निवृत्तो स्पष्ट- तेति वृत्तिनिर्गममुपपादयन्ति ॥ नन्वतावतापि विषयावरकाचाननिवृत्त्यर्थ वृत्तिनिर्गम इत्युक्तं तदयु- तम् विषयावच्छिन्नचेतन्यगतस्य तदावरकाशानस्यानिर्गतवृत्या निवृत्युपगमे ऽप्यनतिप्रसङ्गात् । न च तथा सति देवदत्तीयघटज्ञानेन यज्ञदत्तीयघटाज्ञान- स्यापि निवृत्तिप्रसङ्गः समानविषयत्वस्य सत्त्वात् अहमर्थविषयचेतन्यनिष्ठ- योजानाज्ञानयोर्भिन्नाश्यत्वेन तयाविरोधे समानाश्रयत्वस्या * तन्त्रत्वादिति वाच्यम् । समानाश्रयविषयत्वं ज्ञानाऽज्ञानयोर्विरोधप्रयोजकमङ्गीकृत्य वृत्तिनि- र्गमाभ्युपगमे ऽपि देवदत्तीयघटवृत्तेर्यज्ञदत्तीयघटाज्ञानस्य च घटावच्छिन्नचेत- न्येका प्रयत्वप्राण्या ऽतिप्रसङ्गलादषस्थ्येन यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति यद्विषयावरकं तत्तदीयतद्विषयकज्ञाननिवर्त्यमिति पृथगेव विरोधप्रयोजकस्य वक्तव्यतया स- मानानयत्वस्याऽनपेक्षणात् । अचाहुः । वृत्तिनिर्गमानुपगमे ज्ञानाज्ञानयोर्विरोध प्रयोजकमेव दुर्निरूप्यम् । यदज्ञानं यं पुरुषं प्रतीत्याद्युक्तमिति चेन्न । परोक्षचा- नेनापि विषयगताऽज्ञान + निवृत्तिप्रसङ्गात् । अपरोक्षत्वमपि निवर्तकज्ञानवि- शेषणमिति चेत् किं सदपरोक्षत्वं न सावज्जातिः दण्डायमासीदिति संस्का- रोपनीतदण्डविशिष्टपुरुषविषयस्य चाक्षुषज्ञानस्य दण्डांशेपि तत्सत्त्वे तचापि विषयगताज्ञाननिवृत्त्यापातात दण्डं साक्षात्करोमीति तदंशेप्यापरोक्ष्यानुभवा. पत्तेश्च । अननुभवेपि संस्कार संनिकर्ष परिकल्प्येन्द्रियसंनिकर्षजन्यतया तत्र काल्पनिकापरोक्ष्योपगमे ऽनुमित्यादावपि लिङ्गज्ञानादिकं संनिकर्ष परिकल्प्य तदङ्गीकारापत्तेः । दण्डांशे आपरोक्ष्यासत्त्वे तु तस्य जातित्वायोगाजाते- याप्यवृत्तित्वनियमात । तदनियमे ऽप्यवच्छेदकोपाधिभेदानिरूपणेन || त- * वृत्तिनिर्गमनाभावे सति ज्ञानमहमर्थनिष्ठमेव न विषयचेतन्यनिष्ठं विषयावरकाज्ञानं च विषयवेतन्यनिष्ठमेव न त्वहमनिष्ठं तथा च समानाप्रयत्वं बाधितत्वाच प्रयोजककोटिप्रवि. ष्टमित्यर्थः। टी. + विशेषाकारणापति शेषः । न चेष्टापत्तिः जिज्ञासादर्शनात् । + अनुमिती लिङ्गज्ञानं संनिकर्षः । उपमिती सादृश्यज्ञानं शाब्ले पदार्थोपस्थितिः अर्था- पत्तावनुपपामानपदार्थज्ञानम् अभावे प्रतियोगिज्ञानम् ति कल्पनया प्रत्यक्षप्रमाणपरिशेषाप- तिरिति भावः। टी. । अन्यथा एकस्यामेव प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे संस्कारजन्यतया स्मृतिस्वापत्ती जातिसंकरा- पत्तेरिति भावः । टी. ॥ स्वसमानाधिकरणास्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपावाप्यवसित्वस्या:च्छेदकभेदं विना नुप- पत्तरिति भावः।

·४० वृत्तिनिर्गमावश्यकत्वनिरूपणम् स्याऽव्याप्यवृप्तिजातित्वायोगाच्च । नाप्युपाधिस्तदनिर्वचनात् । इन्द्रियजन्य. त्वमिति चेन्न साक्षिप्रत्यक्षाव्यापनात् । अनुमितिशाब्दज्ञानोपनीतगुरुत्वादिवि- शिष्ठघटप्रत्यक्षे विशेषणांशातिव्यापनाच्च । कारणान्तराभावेन तदंशे परोक्षे ऽप्युपनयसहकारिसामादिन्द्रियस्यैष जनकत्वादनुगतजन्यतावच्छेदकायहे. णानेकेष्विन्द्रियजन्यत्वस्य * दुर्य हत्वाच्च। तद्ग्रहे | च तस्येव प्रथमप्रतीतस्या- परोक्ष्यरूपत्वोपपत्तो प्रत्यक्षानुभवायोग्यस्येन्द्रियजन्यत्वस्य तद्योग्यापरोक्ष्यरू- पत्वकल्पनायोगात्। एतेनेन्द्रियसंनिकर्षजन्यत्वमापरोक्ष्यमुपनयसहकृतेन्द्रिय- जन्यपरोक्षांशे च न संनिकर्षजन्यत्वमनुमितावप्युपनीतभानसत्त्वेन प्रमाणान्त- रसाधारणस्योपनयस्यासंनिकर्षत्वादित्यपि शङ्का निरस्ता । संयोगादिसंनिकर्षा- णामननुगमेनाननुगमाच्च । यत्तवाभिमतमापरोक्ष्यं तदेव ममाप्यस्थिति चेन्न । तस्य शाब्दापरोक्षनिरूपणप्रस्तावे प्रतिपादनीयस्य तव दर्शनीयया रीत्या ऽज्ञाननिवृत्तिप्रयोज्यत्वेन तन्निवृत्तिप्रयोजकविशेषणभावायोगात् । तस्मात्तरति शोकमात्मविदिति श्रुतस्य ब्रह्मज्ञानस्य मूलाज्ञानाश्रयभूतसर्वोपादानब्रह्मसंस- गनियतस्य मूलाज्ञाननिवर्तकत्वादेन्द्रियकवृत्तयस्तत्तदिन्द्रियसंनिकर्षसामर्थ्यात- तद्विषयावच्छिन्नचेतन्यसंसृष्टा एवोत्पद्यन्तरतिनियममुपेत्याऽज्ञानानयचेतन्य- संसर्गनियतत्वं निवर्तकज्ञानविशेषणं वाच्यम् । तथा च यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति यद्विषयावरकं तत्तदीयतद्विषयतदज्ञानाश्रयचेतन्यसंसर्गनियतात्मलाभज्ञाननि- वर्त्यमिति ज्ञानाऽज्ञानयोर्विरोधप्रयोजकं निरूपितं भवति । न चेवं सति नाडी- हृदयस्वरूपगोचरशाब्दज्ञानस्याप्यज्ञाननिवर्तकत्यप्रसङ्गः । तस्य कदा चिदर्थ- संपन्ननाडीहृदयान्यतरवस्तुसंसर्गसंभवेपि विषयसंसर्ग धिनापि शाब्दज्ञानसंभवेन तत्संसर्गनियतात्मलाभत्वालाभात ।। तस्मादज्ञानज्ञानविरोधनिर्वाहाय वृत्ति- निर्गमो वक्तव्य इति । अन्ये तु विषयगताज्ञानस्य लाघवात्समानाधिकरणचाननिवर्तकत्व- सिद्धा वृत्तिनिर्गमः फलतीत्याहुः ॥ रूपादिसाक्षात्कारेषु । टी. + अनुगतजन्यतावच्छेदकग्रहे प्रत्यर्थः । + सुतीयपरिच्छेदावसाने। टी. ई ऐन्द्रियकवृत्तीनां हि तत्तदिन्द्रियगोलकालिवानाकरण प्रदेशे त्यत्तिः संभाव्यते इन्द्रि यमिरपेक्षवत्तीनां स्वतःकरणे जायमानानां प्रवेशनियमे कारणाभावात् । टी. .

·प्रथमपरिच्छेदे अपरे तु बाह्यप्रकाशस्य बाह्यतमोनिवर्तकत्वं सामानाधिकरण्ये सत्ये- व दृष्टमिति दृष्टानुरोधादृत्तिनिर्गमः सिध्यतीत्याहुः ॥ के चित्त्वावरणाभिभषार्थ वृत्तिनिर्गमानपेक्षायामपि चिदुपरागार्थ प्रमा- तृचेतन्यस्य विषयप्रकाशकब्रह्मचेतन्याभेदाभिव्यक्त्यर्थ घा तदपेक्षेत्याहुः ॥ अथ किंप्रमाणकोऽयं जीवब्रह्मणोरभेदः यो वृत्त्याभिव्यज्येत । वेदान्त- प्रमाणक इति घण्टाघोषः । सर्वेपि वेदान्ता उपक्रमोसंहारेकरूप्यादितात्पर्यलि- ड्रेर्विमृश्यमानाः प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मण्यद्वितीये समन्वयन्ति । यथा चाऽयमर्थ- स्तथा शास्त्रएव समन्वयाध्याये प्रपञ्चतं विस्तरभयान्नेह प्रदर्श्यते ॥ । प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः GE ·द्वितीयः परिच्छेदः MOOHORORo- अथ कथमद्वितीये ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयः प्रत्यक्षादिविरोधा- दिति चेन्न । प्रारम्भणा * धिकरणोदाहृतश्रुतियुक्तिभिः प्रत्यक्षाधिगम्यस्य प्रपर चस्य ब्रह्मविवर्तरूपतया मिथ्यात्वावगमात् । ननु न श्रुतियुक्तिभिः प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं प्रत्यायितुं शक्यते घटः सनित्यादिघटादिसत्त्वयाहिप्रत्यक्षादिषि. रोधात् । अचाहुस्तत्वशुद्धिकाराः । न प्रत्यक्षं घटपटादि तत्सत्त्वं वा गृ. हाति किं त्वधिष्ठानत्वेन घटाद्यनुगतं सन्माचं तथा च प्रत्यक्षमपि सदूप- ब्रह्माद्वतसिद्धानुकूलमेव । तथा सति तत्सदित्येव प्रत्यवं स्यान्न तु घटः सन्नित्यादिप्रत्यक्षमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायीति चेन्न । यथा भ्रमेष्विदमंश- स्याधिष्ठानस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोस्सवोपक्षयः रजतां. शस्यारोपितस्य भ्रान्त्या प्रतिभासस्तथा सर्वच सन्माचस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम् सवेन्द्रियव्यापारः घटादिभेदविशिष्टवस्तुप्रतिभासा भ्रान्त्येत्युपगमात् । ननु तदिह बाधादर्शनातथाभ्युपगम एव निर्मुल इति चेन्न । बाधादर्शनेपि देश- कालव्यवहितवस्तुवद् घटादिभेदषस्तुनः प्रत्यक्षायोग्यत्वस्येष तच मूलत्वात् । तथा हि । इन्द्रियव्यापारानन्तरं प्रतीयमानो घटादिः सर्वतो भिन्न एव प्रती- यते तदा तत्र घटादिभेदे संशयविपर्ययादर्शनात् । यचापि स्थाएवादी पुरु- षत्वादिसंशयस्तचापि तातिरिक्तभ्यो भेदो ऽसन्दिग्धाविपर्यस्तत्वात्प्रकाशते एव भेदस्य च प्रतियोगिसहोपलम्भ || नियमवतो न प्रत्यक्षेण यहणं संभवति देशकालव्यवधानेनासंनिकृष्ठानामपि प्रतियोगिनां संभवात् । भेदचानं प्रतियों- व्या.सू.प्र.२ पा. १सू. १४ । + कारादय रति द्राः पाठः। + सदूपत्रमेव प्रत्यक्षप्रमेयमित्यर्थः । घटादेसभेवस्य च वस्तुनः प्रतिभासा धान्या ऐन्द्रियकवृभिव्यतासमात्रम्पमाधि- चेतन्यलक्षणत्यभ्युपगमादित्यर्थः । एतेन सदित्येव प्रत्यक्षं स्यादित्याक्षेप्ता भेदवायपि मिरतः। सिद्धान्तिमा घटादी सत्सत्त्वे च प्रत्यक्षस्य प्रामाययामीकारेपि घठादेः प्रत्यक्षाने साचिये भानाङ्गीकारात् । टी. ॥ ससंबन्धिकपदार्थप्रत्यचे यावत्संबन्धिविषयकत्वस्य पावत्संबन्धिप्रत्यक्षजन्यतायाश्च संयो- गादिप्रत्यये कृपावातथा च यावन्तः प्रतियोगिनस्तावतां प्रत्यक्षासंभवेन न भेवर प्रत्यक्षमायोग्य इति तस्य भान्तिमात्रसितत्वं युक्तम् । टी.

·५० द्वितीयपरिच्छेदे ग्यंशे संस्कारापेक्षणात स्मृतिरूपमस्तु प्रत्यभिचानमिव तत्तांशइति चेन्न । तथा- पि भेदगतप्रतियोगिवेशिष्ट्यांशे तदभावात् । न च कनकाचलो भेदप्रतियोगी वस्तुत्वादिति भेदप्रतियोगिवेशिष्ट्यगोचरानुमित्या तत्संस्कारसंभवः भेदज्ञानं बिना ऽनुमित्यभावनात्मानयापत्तेः । पक्षसाध्यहेतुपक्षताद्यभेदभ्रमे सति सिद्ध- साधनादिना ऽनुमानाऽप्रवृत्त्या तदभेदज्ञानविघटनीयस्या * पेक्षितत्वात् । अस्तु तहि भेदांशश्व प्रतियोगिवैशिष्ट्यांशेपि प्रत्यक्षत्वमिति चेन्न । प्रतियोगिनो ऽप्र- त्यवत्वे तद्वैशिष्ट्यप्रत्यक्षायोगात् । संबन्धिद्वयप्रत्यक्षं विना संबन्धप्रत्यक्षासंभ- पात् । तस्मात्प्रत्यक्षायोग्यस्य प्रतियोगिनो भ्रान्तिकूप एव प्रतिभास इति तदेकषितिवेद्यत्वनियतस्य भेदस्य भेदेकवित्तिवेद्यत्वनियतघटादेश्च भ्रमे- कविषयत्वात्प्रत्यक्षं निर्विशेषसन्माचग्राह्यद्वतसिद्धानुकूलमिति ॥ न्यायसुधाकृतस्त्वाहुः । घटादेन्द्रियकत्वेपि सन् घट इत्यादिरधिष्ठा- नसत्तानुवेथ इति न विरोधः । एवं नीलो घट इत्यादिरधिष्ठाननेल्याद्यनुवेधः किं न स्यादिति चेन्न । श्रुत्या सदूपस्य वस्तुनो जगदुपादानत्वमुक्तमवि- रोधात्सर्वसंमतमिति तदनुवेधेनेव सन् घट इत्यादिप्रतिभासोपपत्तो घटादा- 'वपि सत्ताकल्पने गौरवम् । तस्य रूपादिहीनत्यान्नल्यादिकं घटादावेव कल्प- नीयमिति वेषम्या || दिति ॥ सङ्केपशारीरकाचार्यास्त्वाहुः । प्रत्यक्षस्य घटादिसत्त्वग्राहित्वेपि परा- ग्विषयस्य प्रत्यक्षादेः तत्त्वावेदकत्वलक्षणप्रामाण्याभाषान्न तद्विरोधेनाद्वतश्रु- त्यादिबाधशङ्का । अज्ञातबोधकं हि प्रमाणं न च प्रत्यक्षादिविषयस्य घटादेर- ज्ञातत्वमस्ति जडावरणकृत्याभावेना * * ज्ञानविषयत्वानुपगमात् । स्वप्रकाश- तया प्रसक्तप्रकाशं ब्रह्मषाज्ञानविषय इति तद्बोधकमेव तत्त्वावेदकं प्रमाणं तदेव प्रमितिविषयः । अत एष श्रुतिरप्यात्मा वाअरे द्रष्टव्य इत्यात्मन एव प्रमेयत्वमिति नियछति । न हि द्रष्टव्य इत्यनेन दर्शनं विधीयते प्रमाणपर- * तद्भेदज्ञानस्येत्यधिकं ४ पुः पाठः । + सत्पदं प्रतियोगिपरं नियमेन प्रतियोगिज्ञानविषयस्येत्यर्थः वित्तिपदं प्रत्यक्षपर भेदपठज- न्यज्ञानस्य प्रतियोगिविषयकत्वादर्शनादिति बोध्यम् । टी. + अनुवेध आरोपः। 8 तथा च ब्रमणो नीरूपत्वाभ्युपगमविरोध पति भावः । ॥ वैषम्यमितीति द्राः पाठः। पा महमाविषयकस्येत्यर्थः। टी. ** कत्यं कार्य फलमिति यावत् । टी. तस्य स्वभावतः प्रकाशविरोधित्वनावरणाभ्युपगम- वेयर्यादिति भावः।

·५१ प्रत्यक्षेणाद्वतश्रुतेरबार्धानरूपणम् तन्तस्य * विध्यगोचरत्वात किं त्वात्मा दर्शनाई इति अज्ञातत्वादात्मन एष प्रमेयत्वमुचितं नान्यस्येति नियम्यतइति । के चितु घटादिसत्त्वयाहिणः प्रत्यक्षस्य प्रामाण्ये ब्रह्मप्रमाणाऽन्यूनताव- गमेपि तहामं सत्त्वमनुगतप्रत्ययात्सत्तापातिरूपं वा इहेदानी घटोस्तीति देश- कालसंबन्धप्रतीतेस्तत्तदेशकालसंबन्धरूपं वा नास्ति घट इति स्वरूपनिषेधा: तीते+घटादिस्वरूपं वा पर्यवस्यति । तच्च * मिथ्यात्वेन न विरुध्यते न हि मिथ्यात्ववादिनापि घटादेः स्वरूपं वा तस्य देशकालसंबन्यो वा तच जा- त्यादिकं वा नाभ्युपगम्यने किं तु तेषामबाध्यत्वम् । न चाऽबाध्यत्वमेव सत्यत्वं प्रत्यक्षयाह्यमस्त्विति वाच्यम् । कालत्रयेपि नास्य बाध इति वर्तमा- नमात्रग्राहिणा प्रत्यक्षेण ग्रहीतुमशक्यत्वादित्याहुः । अन्ये तु अबाध्यत्वरूपसत्यत्वस्य प्रत्यक्षयाह्यत्वेपि प्राणा वै सत्यं तेषाम् एष सत्यमिति श्रुत्या प्रधानभूतप्राणग्रहणोपलक्षितस्य कृत्स्नप्रपञ्चस्य ब्रह्मणश्च सत्यत्वोत्कर्षापकर्षप्रतीते: सत्यब्वे चाबाध्यत्वरूपे सर्वदेवा- बाध्यत्वं किञ्चित्कालमबाध्यत्वमित्येवंविधोत्कर्षापकर्ष विना राजराजो मन्मथमन्मथ इत्यादिशब्दतात्पर्यगोचरनियन्तृत्वसौन्दयादीनामिव भूयो विषयत्वाल्पविषयत्वादिरूपोत्कर्षापकर्षाऽसंभवाद्विधान्तरेण तत्संभवेपि प्र- पञ्चस्य ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वश्रुत्यन्तरेकाादुक्तोत्कर्षापकर्षण्य पर्यवसानाच्च प्रत्यक्षमाझं घटादिसत्यत्वं || यावद्ब्रह्मज्ञानमबाध्यत्वरूपमिति न मिथ्या- त्वश्रुतिविरोध इत्याहुः ॥ अपरेतु प्रपञ्चस्य सत्यत्वमिथ्यात्वयाहिणोः श्रुतिप्रत्यक्षयोर्विरोधेपि दोष- शङ्काकलङ्कितात्प्रथमप्रवृत्तात्प्रत्यक्षानिर्दोषत्वादपच्छेदन्यायेन परत्वाच्च श्रुति- रेव बलीयसी । प्राबल्यमागमस्येव जात्या तेषु चिषु स्मृतमिति पा स्मरणाच्च । न च वेदैकगम्यार्थविषयकमिदं स्मरणम् । तच प्रत्यक्षविरोधशङ्काभावेन शङ्कि तप्रत्यक्षविरोधण्व वेदार्थ वेदस्य प्राबल्यायोचित्यात् । तलषदृश्यते व्योम * तस्येत्यधिकं ४ पुः पाठः। + घटो नास्तीति घटास्तितानिषेधत्वेन रूपेण घटस्वरूपनिषेधस्यैवानुभवाद्धटास्तित्वं घटस्वल्पमेव पर्यवस्थतीत्यर्थः। टी. t स्वमिथ्यात्वेनेति द्रा• पाठः । विधान्तरेण प्रकारान्तरेण । || घटादिसत्वमिति द्वा. पाठः। प्रत्यक्षानुमावागमेषु मध्ये जात्या घेवत्वेनेवागमस्य प्राबल्यं स्मृतमित्यर्थः ।

·द्वितीयपरिच्छेदे खद्योतो हव्यवाडिवान तल विद्यते व्याम्नि न खद्योतो हुताशनः । तस्मा- त्प्रत्यक्षदृष्टेपि युक्तमर्थे परीक्षितुम् । परीक्ष्य शापयन्नान्न धर्मात्यरिहीयते इति नारदस्मृतो साक्षिप्रकरणे प्रत्यक्षदृष्यस्यापि प्रत्यक्षमविश्वस्य प्रमाणोपदे- शादिभिः परीक्षणीयत्वप्रतिपादनाच्च । न हि नभोनेल्यप्रत्यक्षं नभसः शब्दा- दिषु पञ्चसु शब्देकगुणत्वंप्रतिपादकागमोपदेशमन्तरेण प्रत्यक्षादिना शयम- पवदितुम् । न च नभसि समीपे नेल्यानुपलम्भाद् दूरे तदीर्दूरत्वदोषज- न्येति निश्चयेन तद्वाधः । दूरे नेल्यदर्शनात्समीपे सदनुपलम्भः तुहिनाव *- कुण्ठनानुपलम्भव त्समीपदोषजन्य इत्यपि संभवात् । अनुभवबलानभाने- ल्यमव्याप्यवृत्तीत्युपपत्तेश्च । नापि दूरस्थस्य पुंसा यत्र भूसन्निहिते नमःप्रदेशे नेल्यधीस्तव समीपगतस्य नेल्यबुद्धेरभावप्रत्यक्षेण बाधः उपरि स्थित- स्येव नेल्यस्याऽभ्रनक्षत्रादेरिव दूरत्वदोषासंनिधानावभास इत्युपपत्तेः । पृथिव्यादिषु संकीर्णतया प्रतीयमानानां गन्धादीनामुपलभ्याप्सु चेद्गन्धं के चिद् ब्युरनेपुणाः पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वायुं च संश्रितमित्यादिभि- रागमेरेव व्यवस्थाया वक्तव्यत्वेन प्रत्यक्षादागमप्राबल्यस्य निर्विशङ्कत्वाच्च । न ह्याजानसिद्धं ॥ जलोपष्टम्भादिगतं गन्धादि पृथिवीगुण एव गन्धो न जला- दिगुण इत्यादिरूपेणास्मदादिभिः प्रत्यक्षेण शक्यं विवेचयितुम् । पृथिव्यादीनां प्रायः परस्परसंसृष्टतया ऽन्यगुणस्यान्यत्राप्यवभासः संभवतीति शङ्कितदोषं प्र- त्यक्षं तथागमेन शिक्ष्यतइति चेत्तीहापि ब्रह्मप्रपञ्चयोरुपादानोपादेयभावेन परस्परसंसृष्टतया ऽन्यधर्मस्यान्यचावभासः संभाव्यतइति शङ्कितदोषं प्रत्य- तम् अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् आद्यं चयं ब्रह्मरूपं जगढ़पं सतो द्वमितिवृद्धोक्तप्रकारेणागमेन व्यवस्थाप्यतामिति तुल्यम् । न चैवमु- पजीव्यविरोधः आगमप्रमाणेन वर्णपदवाक्यादिस्वरूपांशप्रत्यवमुपजीव्यानु- पजीव्यविरोध: आगमप्रमाणेन वर्णपदवाक्यादिस्वरूपांशप्रत्यवमुपजीव्य त- त्सत्यत्वांशोपमर्दनादि वा त्याहुः ॥ तुहिनावकुण्ठनं तुहिनम्यावरणं तद्धि समीपे सदपि न दृश्यते दूरे दक्षायावरण- स्पत्वेन दृश्यते तद्वत् । टी. + सामीप्योति द्रा. पु. पाठः। + तथा च तस्य तात्त्विकत्वाभ्युपगमो नाचित पति भावः। ॥ स्वाभाविकम् । पा पागमजन्यबोधे वाठिप्रत्यक्षत्वेन प्रयोजकत्वेपि तत्सत्यत्वांप्रत्यायोजकसमानुपजी- यो यः सत्यत्वांशस्तस्य बाधाद्रित्यर्थः । । . * 8 भमः।

·) श्रुतेः प्रत्यवादलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वनिरूपणम् नन्वागमस्य प्रत्यवाद् बलीयस्त्वे यजमान: प्रस्तर इत्या प्रत्यक्षा- विरोधाय यजमानशब्दस्य प्रस्तरे गोणी वृत्तिर्न कल्पनीया। तथा सोमेन य. तत्यप वेयधिकरण्येनान्वये यागे इष्टसाधनत्वं मोमलतायां यागसाधनत्वं च बोधनीयमिति व्यापारभेदेन वाक्यभेदापत्तेः सामानाधिकरण्येनान्वये वक्तव्ये प्रत्यक्षाविरोधाय सोमवता यागेनेति मत्वर्थलषणा न कल्पनीया ! उभयचापि सत्यपि प्रत्यक्षविरोधे तदनादृत्यागमेन बलीयसा प्रस्तरे यजमाना- भेदस्य यागे सोमाभेदस्य च सिद्धिसंभवादिति चेद् अत्रोक्तं भामतीनिबन्थे। तात्पर्यवती श्रुतिः प्रत्यक्षा(लवती न श्रुतिमाचम् मन्तार्थवादानां स्तुतिद्वार- भूतेथे वाक्यार्थद्वारभूते पदार्थ इव न तात्पर्यम् । तात्पर्याभावे मानान्तरा- विरुद्धं देवतावियहादि कथं तेभ्यः सिद्धयेत् तात्पर्यवत्येव * शब्दस्य प्रामा- ण्यनियमादिति चेन्न। एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशु- कामो ह्येतेन यजेतेति विशिष्टविधेस्तात्यागोचरे विशेषणस्वरूप प्रामाण्य- दर्शनेनोक्तनियमासिद्धः । अच हि रेवतीगाधारं वारवन्तीयं सामविशेष- णम् । न चेतत्सोमादिविशेषणवत लोकसिद्धं येन तद्विशिष्ठयागविधिमारे प्रामाण्यं वाक्यस्य स्यात् । नापि विशिष्टविधिना विशेषणाक्षेपः आक्षेपाद्विशेषण- प्रतिपत्तो विशिष्टगोचरो विधिस्तस्मिंश्च सति तेन विशेषणाक्षेप इति परस्य- राश्रयापत्तेः। अतो विशिष्टविधिपरस्यैव वाक्यस्य विशेषणस्वरूपे ऽपि प्रामाण्यं वक्तव्यम् । अथ च तच न तात्पर्यमुभयच तात्पर्य वाक्यभेदापत्तेः । एषमर्थ- वादानामपि विधेयस्तुतिपराणां स्तुतिद्वारभूतेर्थे न तात्पर्यमिति तेभ्यः प्रत्य- वस्यैव बलवत्त्वात्तदविरोधाय तेषु वृत्त्यन्तरकल्पनम् । सोमेन यजेतेत्या विशिष्टविधिपरे वाक्ये सोमद्रव्याभिन्नयागरूपं विशिष्टं विधेयमित्युपगमे तस्य विधेयस्य दधा जुहोतीत्यादो विधेयस्य दध्यादेरिव लोकसिद्धत्वाभावेन विशि- ष्टविधिपराद्वाक्यादेव रेवत्याधारवारवन्तीयादिविशेषणस्येव विना तात्पर्य सि- द्विणव्या न च तात्पर्यरहितादागमाद्यागसोमलताभेदयाहिप्रत्यक्षविरुद्धार्थः सिद्ध्यतीति तचापि तदविरोधाय मत्वर्थलक्षणाश्रयणम् । अद्वेतश्रुतिस्तपक्रमा- पसंहारेकरूप्यादिषड्विधलिङ्गावगमितादेततापया प्रत्यक्षागुलवतीति ततः प्रत्यक्षस्येव बाथः न तदविरोधाय श्रुतेरन्यथा नयनमिति ॥ • तात्पर्यविषयरत्यर्थः। + गोचरणीति दा. पाठः जग प्राधा यस्येति बाबीहिः। वावधादापतितः प्रतीयमाने।

·द्वितीयपरिच्ोदे विवरणवार्तिके तु प्रतिपादितं न तात्पर्यवत्त्वेन श्रुतेः प्रत्यक्षात्मा- बल्यं कृष्णलं अपयेदिति विधेः अपणस्य कृष्णलार्थत्वप्रतिपादने तात्पर्यपि कृष्णले रूपरसपरावृत्तिप्रादुर्भावपर्यन्तमुख्यश्नपणसंबन्धः प्रत्यक्षविरुद्ध इति तदविरोधाय अपणशब्दस्योष्णीकरणमाचे लक्षणाभ्युपगमात् । तत्त्वमसीति वाक्यस्य जीवब्रह्माभेदप्रतिपादने तात्पर्येपि त्वंपदवाच्यस्य तत्पदवाच्याऽभेदः प्रत्यक्षविरुद्ध इति तदविरोधाय निष्कृष्टचेतन्यलक्षणाभ्युपगमाच्च । अर्थवा- दानामपि प्रयाजाद्यविधिवाक्यानामिष स्वार्थप्रमितावनन्यार्थतया * प्रमिता- नामेवार्थानां प्रयोजन विशादन्यार्थतेति प्रयाजादिवाक्यवत्तेषामप्यवान्तरसंसर्ग तात्पर्यमस्त्येव वाक्येकवाक्यत्वात् । पदेकवाक्यतायामेव परमवान्तरता- त्पानभ्युपगमादिति विवरणाचार्यन्यायनिर्णये व्यवस्थापनेन यजमानः प्रस्तर इत्यादीनामपि मुख्यार्थतात्पर्यप्रसक्ता प्रत्यक्षाविरोधायैव लक्षणाभ्युपग- माच्च । कथं तर्हि श्रुतेः प्राबल्यमुच्यते निर्दोषत्वात्परत्वाच्च श्रुतिमात्र प्रत्यक्षात्प्रबलमित्युत्सर्गः । किं तु श्रुतिबाधितमपि प्रत्यक्षं कथं चित्स्यो- चितविषयोपहारण संभावनीयं निर्विषयज्ञानायोगात् । अत एवाद्वैतश्रुतिवि- रोधेन तत्त्वावेदनात्प्रच्यावितं प्रत्यक्षमर्थक्रियासमर्थव्यावहारिकविषयसमर्पणे- नोपपाद्यते । किं बहुना नेदं रजतमिति सर्वसिद्धप्रत्यक्षबाधितमपि शुक्तिर- जतप्रत्यक्षमनुभवाविरोधात्युरोदेशे शुक्तिसंभिन्न || रजतोपगमेन समर्थ्यते न तु तद्विरोधेन व्यवहितमान्तरमसदेव वा रजतं विषय इति कल्प्यते । एवं ध प्रस्तरे यजमानभेदयाहियो यावद्ब्रह्मज्ञानमर्थक्रियासंघादेनानुवर्तमानस्य प्रत्यक्षस्य प्रातिभासिकविषयत्वाभ्युपगमेनोपपादनायोगाद्यजमानः प्रस्तर इति श्रुतिबाध्यत्वे सर्वथा निर्विषयत्वं स्यादिति तत्परिहारायोत्सर्गमपोद्य श्रुति- रेष तत्सिवमा पा धिकरणादिप्रतिपादितप्रकारेणान्यथा नीयते । न चाद्वतश्रुति- * स्वार्थपरतयेत्यर्थः। टी. + सेषां स्वार्थमितिमात्रेण फलाभावाद्विधेयस्तावकत्वेन विध्येकवाक्यत्वं कल्प्यतइति भावः। टी. + पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सेत्स्यतीति न्यायादुत्तरोत्पत्तिकबोधनमकत्वादिति भावः। भुतिमात्रस्य प्रत्यक्षात पावल्पमिति द्रा पुःणाः । ॥ शुक्तितादात्म्यापोत्यर्थः । टी. पा सस्य क्रतो सिजिसरकारो यजमानपतरसाध्यो गुणः तयोः निर्वर्तकस्वयं सादृश्य गुणरति यावती टी.

·श्रुतेः प्रत्यवादलायस्त्वस्य व्यवस्थितत्वनिरूपणम् ५५ प्रत्यक्षयोरिवह अतिप्रत्यक्षयोस्तात्त्विकव्यावहारिकत्वविषयोपगमेन * प्रत्यक्षी- पपादनं कर्तुं शक्यम् । ब्रह्मातिरिक्तसकलमिथ्यात्वप्रतिपादकषड्विधतात्पर्यलि- जोपपन्नाऽनेकथुतिविरुद्धेनेकेनार्थवादेन प्रस्तरे यजमानतादात्म्यस्य तात्त्वि- कस्य प्रतिपादनाऽसंभवात् । एवं तत्त्वमसिवाक्येन त्वंपदवाच्यस्य सर्वक्षत्वा- ऽभोक्तृत्वादिविशिष्टब्रह्मरूपत्वबोधने तचासर्वक्षत्वभोक्तृत्वादिप्रत्यक्षमत्यन्त: निरालम्बनं स्यादिति तत्परिहारायाहंकारशबलितस्य भोक्तृत्वादि ततो निष्कृष्टस्य शुद्धस्योदासीनब्रह्मरूपत्वमितिव्यवस्थामाश्रित्य भागत्यागलक्षणा ऽऽश्रीयते । एवं कृष्णलं अपयेदित्यादावपि प्रत्यक्षस्या ।त्यन्तनिर्विषयत्वन- सक्तो तत्परिहाराय श्रुतो लक्षणा । नेह नानास्ति किं चनेत्यत्र कथं । चि- द्विषयोपपादनसंभवे तु न प्रबलायाः श्रुतेरन्यथा नयनमिति न कश्चिदप्यव्यष- स्थाप्रसङ्गः । अथ वा कृष्णलं अपयेत्सोमेन यजेतेत्यादौ न प्रत्यक्षानुरोधेन लक्षणाश्रयणं किं त्वनुष्ठानाशत्या । न हि कृष्णले उष्णीकरणमाचमिव मुख्यः पाको ऽनुष्ठातुं शक्यते न वा सोमद्रव्यकरणको याग इव तदभिन्ना यामः केन चिदनुष्ठातुं शक्यते । न चानुष्ठेयत्वाभिमतस्य प्रत्यक्षविरोधण्यानुष्ठानाऽश- क्तिरिति शब्दान्तरण व्यवहियतइति वाच्यम् । शशिमण्डलं कान्तिमत्कु- यादिति विधावनुष्ठेयत्वाभिमतस्य शशिमण्डले कान्तिमत्त्वस्य प्रत्यक्षाविरोधे ऽप्यनुष्ठानाऽशक्तिदर्शनेन तस्यास्ततो भिन्नत्वात् । तथा च तत एव सप लक्षणाश्रयणम् । तस्मादपच्छेदन्यायादिसिद्धस्य श्रुतिबलीयस्त्वस्य न कश्चि- द्वाध इति । अथ कथमघापच्छेदन्यायप्रवृत्तिः । उच्यते । यथा ज्योतिष्टोमे बहिष्यवमानं सर्पता मुद्गातुरपच्छेदे सति यद्युद्गाताऽपच्छेद्यता || ऽदक्षिणं यक्षमिष्टा तेन पुनर्यजेतेति का निरीक्षणेन जातोद्गाचऽपच्छेदनिमित्त * * कर्तव्य-. साबुद्धिः पश्चात्पतिहर्षऽपच्छेदे सति यदि प्रतिहापच्छेद्येत सर्ववेदसं+ + दद्यादिति अतिनिरीक्षणेन जातया तद्विरुद्धप्रतिहर्षऽपच्छेदनिमित्तकर्तव्यता- बुद्धमा बाध्यते एवं पूर्वघटादिसत्यत्वप्रत्यक्षं परया तन्मिथ्यात्वश्रुतिजन्य- • विषयत्वोपति द्रा. पुः पाठः। + अपणस्य । मष्णाले स्पपरावृत्यसंभवादुष्णीकरणमा लक्षणेत्युक्तम् । + कल्पितपारमार्थिकद्वैताद्वैतरूपविषयभेदाङ्गीकारणेत्यर्थः । $ बहिष्यवमानं स्तोत्रमुनिश्यान्वारब्धतया निर्गच्छतामस्विजां मध्ये। टी. ॥ अपछिटोसेति ४ पु. पाठा एवमपि । पा रसि अनिनिरीति द्रा. पु. पाठः । ** प्रायश्चित्तेति । पु. अधिकम् । एवमयपि । । । ++ सर्वस्वं दक्षिणात्वेन ।

·५६ द्वितीयपरिच्छेदे बुद्ध्या बाध्यते । न चोदाहृतस्थले पूर्वनैमितिककर्तव्यताबुद्धेः परनैमित्तिकक- नव्यताबुवा बाधेपि पूर्वनेमित्तिककर्तव्यताबुद्धिजनक शास्तं यचोद्गातमा- चापच्छेद उभयोरपि युगपदपच्छेदो* वा उद्गापऽपच्छेदस्य परत्वं वा तप सावकाशं प्रत्यक्षं त्वद्वेतश्रुत्या बाधे विषयान्तराभावानिरालम्बनं स्यादिति वेषम्यं शङ्कनीयम् । यच घटादी श्रुतिबाध्यं प्रत्यक्ष प्रवर्तते तव व्यावहा- रिक विषयं लब्ध्या कृतार्थस्य तस्य परापच्छेदस्थले सर्वथा बाधितस्य पूर्वापच्छेदशास्त्रस्येव विषयान्तरान्वेषणाभावादिहापि सर्वप्रत्ययवेद्यब्रह्मस- सायां सावकाशं प्रत्यक्षमिति वक्तुं शक्यत्वाच्च । यत्वेकस्मिन्नपि प्रयोगे क्रमि- काभ्यां निमित्ताभ्यां क्रतो तत्तद्नैमित्तिककर्तव्यतयाः बदरफले श्यामरक्तरू- पयोरिव क्रमेणोत्यादा दपद्वयज्ञानवत्कर्तव्यताज्ञानद्वयमपि प्रमाणमेवेति न परेण पूर्वज्ञानबाधे ऽपच्छेदन्याय उदाहरणम् । अत एवापच्छेदाधिकरणे नेमितिकशास्त्रस्य ह्ययमर्थः निमितोपजननात्प्रागन्यथाकर्तव्यापि क्रतुर्निमित्ते सत्यन्यथा कर्तव्य इतिशास्त्रदीपिकावचनमिति । तन्न । अङ्गस्य सतः कर्त- व्यत्वं न च पश्चादाविप्रतिहत्रपच्छेदवति क्रतो पूर्ववृत्तोद्गाचपच्छेदनिमि- तकस्य प्रायश्चित्तस्याङ्गत्वमस्ति आहवनीयशास्त्रस्य पदहोमातिरिक्तहोमवि- षयत्ववद्याद्गातेति शास्त्रस्य पश्चादाविप्रतिहर्चपच्छेदरहितक्रतुविषयत्वात् । उक्तं हि न्यायरत्नमालायाम् । साधारणस्य शास्त्रस्य विशेषविषयादिना संकोचः कृतरूपस्य प्रामबाधो ऽभिधीयतइत्युक्तं लक्षणप्रानबाधविवेचने । तवं सति शास्त्रार्थो भवति पश्चाद्धाव्युद्गाचऽपच्छेदविधुरप्रतिहपच्छेद- वतः क्रताः सर्ववेदसदानमङ्गमेवमुद्गाचऽपच्छेदेपि द्रष्टव्यमिति । यत्तु शास्त्र- दीपिकावधनमुदाहृतं तदपि तेनोत्पन्नमपि पूर्वप्रायश्चित्तज्ञानं मिथ्या भवति बाधितत्वाद् उत्तरस्य तु न किं चिद्बाधकमस्तीति पूर्वकर्तव्यताबाध्यत्वप्र- . उद्गानु प्रतिवर्षपच्छेदयोस्पिटास्थले उदात्रपच्छेदनिमित्तकमेव प्रायश्चित्तमनुष्ठेयमित्या- पस्तम्बाचार्यरुतत्वादिति भावः । टी. + पूर्वनिमित्तेन जातमात्रेण पूर्वनैमित्तिककर्तव्यता जायते पाश्चात्त्येन च निमित्तेन पूर्व- कर्तव्यतानाशपूर्वकमुसरनैमिसिककर्तव्यतात्यातहत्यर्थः। टी. बानुष्ठानयोरेव बाध्यदाधकभावो न ज्ञानयोरिति भावः। क्रमेण विमापोवद्वयति क्रती पूर्वनैमित्तिबास्य कर्तव्यतामिष्यती मानं नास्तीति तत्र पूर्वप्रायश्चित्तस्यामकृत्वामहस्वं च साधकमानाभावाच. पूर्वनैमित्तिकवावं तत्र मानं तस्य प्रयोगान्तरेषु.सावकाशन तत्राप्यत्वबोधकाभावात् । टी.

·श्रुतेः प्रत्यक्षादलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वनिरूपणम् तिपादकग्रन्थोपसंहारपठितत्वानिमित्तोपजननात्यानिमित्तापजनन विना निमि- सोपजननाभावे सत्यन्यथा कर्तव्यो ऽपीति कृत्वाचिन्तामाचपरम् । न तूत्तर- निमित्तापजननात्प्राक् पूर्वनैमित्तिककर्तव्यता वस्तुत प्रासीदित्येवंपरम् पूर्वग्रन्थसन्दर्भविरोधापत्तेः । श्रास्तां मीमांसकमर्यादा श्यामरक्तरूपन्यायेन क्रमिककर्तव्यताद्वयोत्पत्त्युपगमे को विरोधः । उच्यते । किं तत्कर्तव्यत्वं यत्प रनैमित्तिककर्तव्यतोत्पत्या निवर्तते । न तावत्पूर्वनैमित्तिकस्य कृतिसाध्य- त्वयोग्यत्वं तस्य पश्चादप्यनपायात् । मापि फलमुखं कृतिसाध्यत्वं तस्य पूर्वमप्यजननात् । नापि यदननुष्ठाने तोर्वकल्यं तत्त्वमङ्गत्वं वा अननुष्ठाने क्रतुवेकल्यप्रयोजकत्वस्य नियमविशेषरूपत्वेन काङ्गत्वस्य फलोपकारितया संनिपातितया वा कारणत्वविशेषरूपत्वेन च तयोः कादाचित्कत्वायोगेन स्वाभाविकत्वनिर्वाहाय पश्चा + ट्वाधिविरुद्धापच्छेदाभाववतः क्रतोः पूर्वाप- छेदनैमित्तिकमङ्गं तथैव तदननुष्ठानं क्रतुवेकल्यप्रयोजकम् इति विशेषणी- यतया पाश्चात्त्यापच्छेदवति क्रतो पूर्वापच्छेदनैमित्तिके क्रत्वङ्गत्वस्य तदन- नुष्ठाने क्रतुवैकल्यप्रयोजकत्वस्य वा पाश्चात्यापच्छेदोत्पत्तेः पूर्वमसंभवात् । न हि वस्तु किं चिद्वस्त्वन्तरं प्रति कं चित्कालं व्याप्यं पश्चान्नेति वा कं चित्कालं कारणं पश्चान्नेति वा क्वचिद् दृष्टं युक्तं वा । नापि कर्तव्यत्वं नाम धर्मान्त- रमेवागमापाययोग्यं कल्पनीयं मानाभावात् । विरुद्धापच्छेदशास्त्रयोः पदाहव- नीयशास्तषयवस्थोपपत्तेः । तस्मान्निरालम्बनं क्रमिककर्तव्यताद्वयोत्पत्तिवचः ॥ ननु चोपक्रमाधिकरणन्यायेनाऽसंजातविरोधित्वात्प्रत्यक्षमेषागमाव- लीयः किं न स्यात् । उच्यते। यकवाक्यता प्रतीयते तकस्मिन्नर्थे पर्यवसानेन * तथाहीति द्रा. पुः पाठः । + फलोपकारित्वं परमापूर्वरूपफलं प्रत्यकृष्टद्वारा कारणत्वं यथा प्रयाजादीनां संनिपत्त्यो- पकारकत्वं च यागस्वरूपोत्पादकत्वं यथा द्रव्यदेवतयारस्तु तयोरुक्तरूपत्वमिति चेत्तत्र वक्तव्यं क्रमिकविरुद्वापच्छेदद्वयति क्रता पूर्वप्रायश्चित्तामनुष्टानातं क्रतुवैकल्पव्याप्यत्वरूपं क्रतुकल्यप्र- योजकत्वं पूर्वप्रायश्चित्तगतमहत्वं च द्वितीयनिमित्तजननानन्तरमण्यनुवर्तते न वेति । पाटो क्रतुवैक ल्य प्रयोजकाननुष्ठानप्रतियोग्यनुष्ठानशालिवरूपायाः पूर्वप्रायश्चित्तकर्तव्यसायास्तत्यायश्चित्तगता- त्वरूपकर्तव्यतायाश्चोत्तरनैमित्तिककर्तव्यतानाध्यत्वाभ्युपगमभापत्तेः। द्वितीये च पूर्वप्रायश्चि. त्ताननुष्ठानस्य क्रसुवैकल्यव्याप्यत्वं द्वितीनिमित्तापजमनात्मागेवास्ति सज्जननानन्तरं तु नास्तीति पर्यवस्यति तथा पूर्वप्रायश्चित्तगतानास्वरूपा कर्तव्यता द्वितीयनिमित्तजमनास्पागेवास्ति पश्चातु नास्तीति पर्यवस्यति तथा च व्याप्यत्वकारणत्वयोः स्वाश्रये काढाचिकत्वमभ्युपगन्तव्यं सच्चम संभवतीति तयोर्यावदाश्रयभावित्वरूपस्वाभाविकरनिर्वाहाय निकविरुद्धापच्छेदयन्क्रतुव्यावर्त- कविशेषणमुभयत्रापि मित्याह । टी. .

·द्वितीयपरिच्छेदे भाव्यम् पर्थभेदे प्रतीतेकवाक्यतामङ्गप्रसङ्गाता अतस्तष प्रथममसंजातप्रतिपण प्रजापतिर्वस्वायाश्वमनयदित्याद्युपक्रमेण परकृति * सरूपार्थवादेन दातुरिया बुद्धिमधिरोपितायां तद्विरुद्धं यावतो ऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतु:- कपालानिर्वपेदित्युपसंहारगतं पदयातमुपसंजातप्रतिपक्षत्वाद्यथा तार्थसमर्थ- नेन तदेकवाक्यतामाप्रतिपद्यमानमेकवाक्यतानिर्वाहाय मिनर्थमन्सभाव्य त- दानुगुण्येने पात्मानं लभतइत्युपक्रमस्य प्राबल्यम् । यत्र तु परस्परमेक- वाक्यता न प्रतीयते तव पूर्ववृत्तमविगणय्य है लब्धात्मकं विरुद्धार्थक वाक्यं स्वार्थ बोधयत्येवेति न तच पूर्वप्रवृत्तस्य प्राबल्यम् । अत एव घोडशियहवाक्यं पूर्ववृत्तमविगणय्य तदग्रहवाक्यस्यापि स्वार्थबोधकत्वमुपेयते किं तभयोर्विष- यान्तराभावादगत्या तव विकल्पानुष्ठानमिष्यते । एवं चाद्वैतागमस्य प्रत्यक्षेणे- कवाक्यताशङ्काभावात्पर्ववृत्तमपित्तदविगणय्य स्वार्थबोधकत्वमप्रतिहतम्। तद- थबोधजनने च पूर्व परमजातत्वादबाधित्वेव || जायते परस्यानन्यथोत्या- दानाऽऽद्याऽबाधेन संभव इत्यपच्छेदन्यायस्यैव प्रवृत्तिापक्रमन्यायस्य । अत एव लोके ऽपि प्रथमप्रवृत्तं शुक्तिरुप्यप्रत्यक्षमानोपदेशेन बाध्यतइति ॥ (३) मनु तथाप्युपजीव्यत्वेन प्रत्यक्षस्येव प्राबल्यं दुर्वारमपच्छेदशास्त्रयोहि न पूर्व परस्योपजीव्यमिति युक्तः परेण पूर्वस्य बाध इह तु वर्णपदादिस्वरू- पयाहकतया मिथ्यात्वबोधकमागमं प्रति प्रत्यक्षस्योपजीव्यत्वादागमस्यैव त- द्विरुद्धमिथ्यात्वाबोधकत्वरूपो बाधा युज्यते । न च मिथ्यात्वश्रुत्या वर्णपदा- दिसत्यत्वांशोपमः ऽप्युपजीव्यस्वरूणंशोपमाभाषान्नोपजीव्यविरोथ इति वा- च्यम् । नेह नानास्ति किं चनेत्यादिश्रुतिभिः स्वरूपेणेष प्रपञ्चाभावबोधनात् । अंच के चिदाहुः । वृषमानयेत्यादिवाक्यं श्रवणदोषादृषभमानयेत्यादिरूपेण श्रु- सवतोऽपि शाब्दप्रमितिदर्शनेन शाब्दप्रमितो वर्णपदादिप्रत्यक्षं प्रमाभ्रमसाधार- णमेवापेक्षितमित्यद्वैतागमेन वर्णपदादिप्रत्यक्षमाच पा मुपजीव्य स्वरूपोपमर्दै ऽपि नोपजीव्यविरोध इति ॥ * परस्य प्रजापतेः प्रतिरनुष्ठानं परतिः परतिपदं तद्वोधकवायपरम् । टी. + समर्पयोमेति ४ पु. पाठः। + प्रतिमाहवित्यर्थकत्वे दत्तवानित्यर्थकानयवितिपदानुगुपयम् । $ अनुपजीव्यत्यर्थः।। ॥ पूर्वमबाधित्वा जातवात्परमेव मायतीति योजना। पा समम्पमित्यर्थः।

·श्रुत्युपजीव्यत्वेन प्रत्यचाबाचशङ्कापरिहारः अन्ये त्वाहुः। शाब्दप्रमितो वर्णपदादिस्वरूपसिद्धानपेक्षायामपि भयो- ग्यशब्दात्यमित्यनुदयाद्योग्यतास्वरूपसिद्धापेवाऽस्ति । तदपेक्षायामपि नोप- जीव्यविरोधः नेह नानास्तीस्ति श्रुत्या निषेधे ऽपि यावब्रह्माानमनुवर्तमान- स्यार्थक्रियासंवादिनो ऽसद्विलक्षणस्य प्रपञ्चस्वरूपस्याङ्गीकारात् । अन्यथा प्रत्यक्षादीनां व्यावहारिकप्रमाणानां निर्विषयत्वप्रसङ्गात् । न च स्वरूपेण निषेधे कथं प्रपञ्चस्वरूपस्यात्मलाभः निषेधस्य प्रतियोग्यप्रतिक्षेपरूपत्वे व्याघातादिति वाच्यम् । शुक्तावपीदं रजतं नेदं रजतमितिप्रतीतिद्वयानुरोधे- नाधिष्ठानगताध्यस्ताभावस्य बाधपर्यन्तानुवृत्तिकाऽसद्विलक्षणप्रतियोगिस्वरूप- सहिष्णुत्वाभ्युपगमात् । एतेन प्रपञ्चस्य स्वरूपेण निषेधे शशशृङ्गवदसत्त्वमेव स्यादिति निरस्तम् । ब्रह्मज्ञाननिवर्त्य स्वरूपाङ्गीकारेण वेषम्यात् । । न चास्याध्यस्तस्याधिष्ठाने स्वरूपेण निषेधे ऽन्यच तस्य स्वरूपेण निषेधः स्वतः- सिद्ध इति तस्य सर्वदेशकालसंबन्धिनिषेधप्रतियोगित्वापत्या ऽसत्त्वं दुर्वारम् सर्वदेशकालसंबन्धिनिषेधप्रतियोगित्वमसत्त्वमित्येवासत्त्वनिर्वचनाद् विधा- न्तरेण तनिर्वचनायोगादिति वाच्यम् । असतः सर्वदेशकालसंबन्धिनिषेधपति- योगित्वमुपगच्छता तस्य तथात्वे प्रत्यक्षस्य सर्वदेशकालयोः प्रत्यक्षीकरणा- योगेन आगमस्य तादृशागमानुपलम्भेन च प्रमाणयितुमशक्यत्वात । अनुमा- नमेव प्रमाणयितव्यमिति तदनुमाने यत्सह्यावृत्तलिङ्गं वाच्यं तस्येव || प्रथ- मप्रतीतस्यासत्त्वनिर्वचनोपपत्तरित्याहुः ॥ अपरे तु नेह नानास्तीत्यादिश्रुतेः सत्यत्वेन प्रपञ्चनिषेधे एव तात्पर्य न स्वरूपेण । स्वरूपेण निषेधस्य स्वरूपाऽप्रतिक्षेपकत्वे तस्य तन्निधे- धत्वायोगात । तत्प्रतिक्षेपकत्वे प्रत्यक्षविरोधात् । न च सत्यत्वस्यापि सन् घट इत्यादिप्रत्यक्षसिद्धत्वान्न तेनापि रूपेण निषेधो युक्त इति वाच्यम् । प्रत्य- तस्य श्रुत्यविरोधाय सत्यत्वाभासरूपव्यावहारिकसत्यविषयत्वोपपत्तेः । म घेवं सति पारमार्थिकसत्यत्वस्य ब्रह्मगतस्य प्रपञ्चे प्रसत्यभावात्तेन रूपेण तथा च योग्यताया उपजीव्यत्वमवर्जनीयमिति सद्विरोधः पूर्वमते बावश्यक इति भावः। टी. + सतीति शेषः। + शशस्य तु किमपि स्वरूपमेव नास्तीति भावः। 8 असतस्तादृशप्रतियोगित्वे प्रत्यक्षस्यागमस्य च प्रमाणयितु यात्वेनेति संवन्धः । दी. ॥ निखरपत्वस्व । टी.

·६० द्वितीयपरिच्छेदे प्रपञ्चनिषेधानुपपत्तिः । यथा शुक्तो रजताभासप्रतीतिरेव सत्यरजतप्रसक्तिरिति तनिषेधः अत एव नेदं रजतं किं तु तत नेयं मदीया गोः किं तु सेव नाच वर्तमानश्चः किं स्वपवरकरति निषिध्यमानस्यान्यच सत्त्वमवग- म्यते एवं सत्यत्वाभासप्रतीतिरेव सत्यत्वासक्तिरिति तनिषेधोपपत्तेः । अतो वर्णपदयोग्यतादिस्वरूपोपमर्द्धशङ्काभावान्नापजीव्यविरोध इत्याहुः । अन्ये तु ब्रह्मणि पारमार्थिकसत्यत्वं प्रपञ्च व्यावहारिकसत्यत्वं सत्य- त्वाभासरूपं शुक्तिरजतादौ प्रातिभासिकसत्यत्वं ततोपि निकृष्टमिति * सत्ताचेषिध्यं नोपेयते अधिष्ठानब्रह्मगतपारमार्थिकसत्तानुवेधादेव घटा- दिसत्त्वाभिमानोपपत्त्या सत्त्वाभासकल्पनस्य निष्प्रमाणकत्वात् । एवं च प्रपञ्चे सत्यत्वप्रतीत्य भावात्तत्तादात्म्यापन्ने ब्रह्मणि सत्यतीतेरेवाऽविवेकेन प्रपञ्चे सत्यसन्युपपत्तेश्च सत्यत्वेन प्रपञ्चनिषेधे नोपजीव्यविरोधो न वा ऽप्रसक्त- निषेधता । न च ब्रह्मगतपारमार्थिकसत्ताऽतिरेकेण प्रपञ्चसत्त्वाभासानुपगमे व्यवहितसत्यरजतातिरेकेण शुक्ता रजताभासोत्पत्तिः किमर्थमुपेयते इति वाध्यम् । व्यवहितस्याऽसनिकृष्टस्यापरोक्ष्यासंभवात्तनिर्वाहाय तदुपगमात् ॥ (४) नन्वेवं प्रतिबिम्बभ्रमस्थले ऽपि ग्रीवास्थमुखातिरकेण दर्पणे मुखाभा- सोत्पत्तिरुपेया स्यात् स्वकीये ग्रीवास्थे मुखे नासाद्यपच्छिन्नप्रदेशापरोक्ष्यसंभवे ऽपि नयनगोलकललाटादिप्रदेशापरोक्ष्यायोगात् । प्रतिबिम्बभ्रमे नयनगोल- कादिप्रदेशापरोक्ष्यदर्शनाच्च । न च बिम्बातिरिक्तप्रतिबिम्बाभ्युपगमे इष्टापतिः ब्रह्मप्रतिबिम्बजीवस्यापि ततो भेदेन मिथ्यात्वापत्तेः । अत्र विवरणानुसारिणः प्राहुः । ग्रीवास्थे || एष मुखे दर्पणोपाधिसंनिधानदोषादर्पणस्थत्वप्रत्यङ्मुखत्व- बिम्बभेदानामध्याससंभवान्न दर्पणे मुखाध्यासः कल्पनीयो गौरवात् । दर्पणे मुखं नास्तीति संसर्गमाषबाधात मिथ्यावस्त्वन्तरत्वे नेदं मुखमिति स्वरू- पबाधापत्तेः । दर्पणे मम मुखं भातीति स्वमुखाभेदप्रत्यभिज्ञानाच्च । न च ग्रीवास्थमुखस्याधिष्ठानस्यापरोक्ष्यासंभव उपाधिप्रतिहतनयनरश्मीनां परावृत्त्य । * प्रभसामातिरिक्तनापि बाध्यत्वरूपम् + प्रतीसरेवेत्यर्थः। टी. भावादेव घटादी शक्तिरजतादी च सत्त्वेति ट्राः । अभान्सप्रतीत्यभावावित्व। ॥ धर्मिकल्पमापेक्षया मनुधर्मकल्पनमपि मचिति भावः ।

·प्रतिबिम्बसत्यत्वनिराकरणम् बिम्बग्राहकत्वनियमाभ्युपगमा * लतादिवत् + । तन्नियमानभ्युपगमे पर- माणाः कुमादिव्यवहितस्थूलस्यापि चानुषप्रतिबिम्बभ्रमप्रसङ्गात् । न चाव्य- वहितस्थूलोइतरूपवत एष चाक्षुषप्रतिबिम्बो नान्यस्येति नियम इति वाध्यम् । बिम्बस्योल्योद्धृतरूपयोः कृगेन चाक्षुषज्ञानजननेनोपयोगसंभवे विधा- न्सरणोपयोगकल्पनानुपपत्तेः । कुमादिव्यवधानस्य प्रतिहतनयनरश्मिसं: बन्धविघटनं विनेवेह प्रतिबन्धकत्वे तथैव घटप्रत्यक्षादिस्थले ऽपि तस्य प्रति- .बन्धकत्वसंभवेन चतुःसंनिकर्षमात्रस्य कारणत्वलोपप्रसङ्गाच्च । दर्पणे मिथ्या- मुखाध्यासवादिनापि कारण चयान्तर्गतसंस्कारसिद्धार्थ नयनरश्मीनां कदा चित्परावृत्त्य स्वमुखग्राहकत्वकल्पनयेष पूर्वानुभवस्य समर्थनीयत्वाच्च । न व नासादिप्रदेशावच्छिन्नपूर्वानुभवादेव संस्कारोपपत्तिः तावृता नयनरश्मिगो- लकादिप्रतिबिम्बाध्यासानुपपत्तेः तटाकसलिले तटविटपिसमासूठाऽदृष्टचरपुरु- षप्रतिबिम्बाध्यासस्थले कथपि पूर्वानुभवस्य दुर्वचत्वात् । एवं चोपाधिपति- हतनयनरश्मीनां बिम्बं प्राप्य तदाहकत्वे ऽवश्यवक्तव्ये फलबलादर्पणाद्यमि- हतानामेव बिम्बं प्राप्य तद्वाहकत्वं न शिलादिप्रतिहतानामनतिस्वच्छताम्रा- दिप्रतिहतानां मलिनोपाधिसंबन्धदोषान्मुखसंस्थानविशेषायाहकत्वं साक्षा- त्सर्य प्रसूनामिवोपाधि प्राप्य निवृत्तानां न तथा सोरतेजसा प्रतिहतिरिति प्रतिबिम्बसूर्यावलोकने साक्षातदवलोकनइव नाशक्यत्वम् । जलाद्युपाधि- संनिकर्षे केषां चिदुपधिप्रतिहतानां बिम्बप्रामावपि केषां चित्तदन्तर्गतसिक- तादिग्रहणमित्यादिकल्पनान्न कश्चिदोष इति ॥ अद्वतविद्याकृतस्तु वस्तुप्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्वमभ्युपगच्छतां रिवि- धजीववादिना || विद्यारण्यगुरुप्रभृतीनामेवमभिप्रायमाहुः । चेपमुखानेदेनं तत्सदृशत्वेन पार्श्वस्थितेः स्पष्टं निरीक्ष्यमाणं दर्पणे तत्प्रतिबिम्बं ततो भिन्नं स्वरूपतो मिथ्येव स्वकरगतादिव पा रजताच्छुक्तिरजतम् । न च दर्पणे * लतादिवदिति द्रा. नास्ति । + लता यथोपरिष्टागच्छन्ती प्रतियाते सति प्रधः परावर्तते सदित्यर्थः । + स्वाथयभूतद्वारा प्रतिबिम्बाध्यासोत्पत्तावुपयोगकल्पनानुपपत्तरित्यर्थः । टी. दोषसंप्रयोगसंस्काररूपकारणत्रयेत्यर्थः । टी. । पारमार्थिकव्यावहारिकप्रतिभासिकभेदेन त्रिविधो जीवः प्रथमपरिक्वे निरूपितः। टी. मा स्वकारणगादिति ४ पुः पाठः । जीतः प्रथमपरिक ·। द्वितीयपरिचोदे मम मुखं भातीतिबिम्बाऽभेदधानविरोधः स्पष्ठभेदद्वित्वात्यङ्मुखत्यादि- धानविरोधेमाऽभेदासंभवात् । दर्पणे मम मुखमिति व्यपदेशस्य स्वच्छायामुखे स्वमुखव्यपदेशवद् गौणत्वाच्च । न चाभेदज्ञानविरोधाटेदव्यपदेश एव गोण: किं न स्यादिति शङ्काम् । बालानां प्रतिबिम्बे पुरुषान्तरभ्रमस्य हानोपादि- त्साद्यर्थक्रियापर्यन्तस्याफ्लपितुमशक्यत्वात् । न च प्रेक्षावतामपि स्वमुखविशे- पपरिज्ञानाय दर्पणाद्युपादानदर्शनादभेदज्ञानमप्यर्थक्रियापर्यन्तमिति वाच्यम् । भेदे ऽपि प्रतिबिम्बस्य बिम्बसमानाकारत्वनियमविशेषपरिज्ञानादेव तदुपादा- नोपपत्तेः । यत्तु नाच मुखमिति दर्पणे मुखसंसर्गमावस्य बाधो न मुखस्येति तन्न । नेदं रजतमित्यचापि रदमर्थ रजततादात्म्यमाघस्य बाधा न रजतस्ये- त्यापत्तेः । यदि छेदमंशे रजतस्य तादात्म्येनाध्यासान्नेदं रजतमिति तादा- म्येन रजतस्येव बाधा न तादात्म्यमानस्य तदा दर्पणे मुखस्य संसर्गि- तया ऽध्यासानाच मुखमिति संसर्गितया मुखस्येव बाधो न संसर्गमावस्येति तुल्यम् । यत्तु धर्मिणो ऽप्यध्यासकल्पने गोरवमिति तद्रजताभासकल्पनागोर- ववत्प्रामाणिकत्वान्न दोषः । स्वनेचगोलकादिप्रतिबिम्बभ्रमस्थले बिम्बापरोक्ष्य- कल्पनोपायाभावात् । नयनरश्मीनामुपाधिप्रतिहतानां बिम्बप्राप्तिकल्पने हि दृष्टविरुद्धं बता* पद्यते । कथं हि जलसंनिकर्षे केषु चिन्नयनरश्मिष्वप्रति- हतमन्तर्गच्छत्स्वन्ये जलसंबन्धेनापि प्रतिहन्यमाना नितान्तं मृदवः सक- लनयनरश्मिप्रतिघातिनं फिरणसमूहं विजित्य तन्मध्यगतं । सूर्यमण्डलं प्रविशेयुः । कथं च चन्द्रालोकनइव तत्प्रतिबिम्बालोकने ऽपि अमृतशीतलत- द्विम्बसंनिक विशेषे लोचनयोः शेत्याभिव्यत्याप्यायनं न स्यात् । कथं च अलसम्बन्धेनापि प्रतिहन्यमानाः शिलादिसंबन्धन न प्रतिहन्येरन् । तत्प- तिहत्य परावृत्ता वा नयनगोलकादिभिर्न संसृज्यरन् । तत्संसर्ग वा संसृष्टं किं न साक्षात्कारयेयुः । दोषणापि हि विशेषांशयहणमा प्रतिबध्यमानं दृश्यते न तु संनिकृष्टर्मिस्वरूपयहणमपि । प्रतिमुखाध्यासपक्षे तु न किं चिद् दृष्टविरुद्धं कल्पनीयम् । तथा हि । अव्यवहितस्थूलालूतरूपस्येव चाक्षुषा- ध्यासदर्शनादिम्बगतस्थाल्योदतरूपयाः स्थानियसाक्षात्कारकारणत्वेन क्रम- फलबसावित्यादिना पूर्वमुक्तमित्यर्थः । + किरणसमूहमध्यगतमित्यर्थः। + शिलाप्रतिघातपरावतानां नयमगोलकसंसर्ग रत्यर्थः। .

·प्रतिबिम्बसत्यत्वनिराकरणम् योः स्वाश्यप्रतिबिम्बाध्यासे ऽपि कारणत्वम् । कुयाद्यावरणद्रव्यस्य त्वगिन्द्रि- यन्यायेन प्राप्यकारितया ऽवगतनयनसंनिकर्षविघटनद्वारा व्यवहितवस्तुमा क्षात्कारप्रतिबन्धकत्वेन कृतस्य व्यवहितप्रतिबिम्बाध्यासे ऽपि विनेव द्वारान्सरं प्रतिबन्धकत्वं च कल्पनीयम् । ता को विरोधः क्व चित्कारणत्वादिना कृतस्य फलबलादन्यापि कारणत्वादि * कल्पने । एतेनोपाधिप्रतिहतनयनर- श्मीनां बिम्बप्राप्यनुपगमे व्यवहितस्योद्भूतरूपादिरहितस्य च चाक्षुषप्रतिधि- म्बभ्रमप्रसङ्ग इति निरस्तम् । किं च सदभ्युपगमे एवोक्तदूषणप्रसङ्गः कथं साक्षा- त्सूर्यावलोकनइव विनाः चक्षुर्विक्षेपमवनतमोलिना निरीक्ष्यमाणे सलिले ततः प्रतिहतानां नयनरश्मीनामूर्द्धमुत्मत्य बिम्बसूर्यग्राहकत्ववत्तिर्यवा- विक्षेपं विना जुचक्षुषा दर्पणे विलोक्यमाने तत्प्रतिहतानां पार्श्वस्थ- मुखग्राहकत्ववच्च वदनसाचीकरणाभावे ऽप्युपाधिप्रतिहतानां पृष्ठभागव्य- वहितग्राहकत्वं तावद् दुर्वारम् । उपाधिप्रतिहतनयनरश्मीनां प्रतिनिय- ति, नियमं विहाय यच बिम्ब तय गमनापगमात् । तथा मलिनदर्पणे श्या- मतया गोरमुखप्रतिबिम्बस्थले विद्यमानस्यापि बिम्बगतगाररूपस्य चाक्षुष- ज्ञाने ऽनुपयोगितया पीतशङ्खभमन्यायेनारोप्य रूपवैशिष्ट्येनेव बिम्बमुखस्य चाक्षुषत्वं निर्वाह्ममिति तथैव नीरूपस्यापि दर्पणोपाधिश्यामत्ववैशिष्ट्येन चाक्षुषप्रतिबिम्बभ्रमविषयत्वमपि दुर्वारम् । स्वतो नीरूपस्यापि नभसो ऽध्य- स्तनेल्यवैशिष्ट्येन चाक्षुषत्वसंप्रतिपत्तेः । तस्मात्स्वरूपतः प्रतिमुखाध्यासपक्ष एव श्रेयान् । न च तचापि पूर्वानुभवसंस्कारदौर्बल्यम् । पुरुषसामान्यानु- भवसंस्कारमाचेण स्वप्ने ऽप्यदृष्टचरपुरुषाध्यासवन्मुखसामान्यानुभवसंस्कारमा- घेण दर्पणमुखविशेषाध्यासोपपत्तेः । इयांस्तु भेदः स्वप्नेषु शुभाशुभहेत्वदृष्टा- नुरोधेन पुरुषाकृतिविशेषाध्यासः । इह तु बिम्बसंनिधानानुरोधेन मुखाकृ- तिविशेषाध्यास इति । न च प्रतिबिम्बस्य स्वरूपतो मिथ्यात्वे ब्रह्मप्रति- बिबस्य जीवस्यापि मिथ्यात्वापत्तिोषः । प्रतिबिम्बजीवस्य तथात्वे ऽप्यव- च्छिन्नजीवस्य सत्यतया मुक्तिभाकोपपत्तेरिति । यत्तु प्रतिबिम्बं दर्पणादिषु * प्रादिपदेन प्रतिबन्धकत्वम् । + चक्षुषा स्वपुष्टभागध्यवहितपदार्थग्रहणानुकूलव्याणराभावतीत्यर्थः । + नयनगोलकाभिमुखविषयप्रतिहसानां पूनालकद्वारा शरीनन्तः प्रवेधनियममित्यर्थः। ठी. वावारित्या ·द्वितीयपरिच्छेदे मुखच्छायाविशेषरूपतया सत्यमेवेति कस्य चिन्मतम् तन्न । छांया हि नाम शरीरादेस्तत्तदषयवेरालोके फियदेशव्यापिन्यावरुद्धे तनदेशे लब्धात्मकं तम- एव । न च मौक्तिकमाणिक्यादिप्रतिबिम्बस्य तमोविसद्धलोहितादिरूपवत- स्तमोरूपच्छायात्वं युक्तम् । न वा तमोरूपच्छायारहिततपनादिप्रतिबिम्बस्य तथात्वमुपपन्नम् । ननु तर्हि प्रतिबिम्बरूपच्छायायास्तमोरूपत्वासंभवे द्रव्या- सरत्वमस्तु कृमद्रव्यानन्तभावे तमो * वव्यान्तरकल्पनोपपत्तेरिति चेत् । किं सद् द्रव्यान्तरं प्रतीयमानरूपपरिमाणसंस्थानविशेषप्रत्यङ्मुखत्वादिधर्मयुक्तं तद्रहितं वा स्यात् । अन्त्ये न तेन द्रव्यान्तरेण रूपविशेषादिघटितप्रति- बिम्बोपलम्भनिर्वाह इति व्यर्थ तत्कल्पनम् । प्रथमे कथमेकस्मिन्नल्पपरि- माणे दर्पणे युगपदसंकीर्णतया प्रतीयमानानां महापरिमाणानामनेकमुखप्रति- बिम्बानां सत्यतानिर्वाहः । कथं च निबिडावयवानुस्यते दर्पणे सथेवावति- ठमाने तदन्तहनुनासिकाद्यनेकनिम्नोन्नतप्रदेशवतो व्यान्तरस्योत्पत्तिः । किं च सितरक्तपीताद्यनेकवर्णादिमतःप्रतिबिम्बस्योत्पत्ती दर्पणमध्ये स्थितं तत्- संनिहितं न तादृशं कारणमस्ति । यद्युच्येतोपाधिमध्यविश्रान्तियोग्यपरिमा- णानामेव प्रतिबिम्बानां महापरिमाणज्ञानं तादृशनिम्नोन्नतादिज्ञानं च भ्रम एव यथापूर्व दर्पणतदषयवावस्थानाविरोधेन तादृक्प्रतिबिम्बोत्पादनसमर्थ च किं चित्कारणं परिकल्प्यमिति तहि शुक्तिरजतमपि सत्यमस्तु । तापि यथा- पूर्व स्थितायामेव तत्तादात्म्यापनरजतोत्पादनसमर्थ किं चित्कारणं परिकल्प्य तस्य रजतस्य दोषत्वाभिमतकारणसहकृतेन्द्रियग्राह्यत्वनियमवर्णनोपपत्तेः किं शुक्तिरजतमसत्यं प्रतिबिम्ब: सत्य इत्यर्द्धजरतीन्यायेन । न च तथा सति रजतमिति दृश्यमानायाः शुक्रग्नो प्रक्षेपे रजतोचितद्रवीभावापत्तिः । अनलकस्तरिकादिप्रतिबिम्ब + स्योषण्यसौरभादिराहित्यवच्छुक्तिरजतस्य द्रवी- भावयोग्यताराहित्योपपत्तः । अथोच्यत नेदं रजतं मिथ्येव रजतमभादिति सर्वसंप्रतिपन्नबाधान्न शुक्तिरजतं सत्यमिति । तहि दर्पणे मुखं नास्ति मिथ्ये- वाच दर्पणे मुखमभादित्यादिसर्वसिद्धबाधात्प्रतिविम्बमपि न सूत्यमिति युक्तम् । तस्मादसंगतः प्रतिबिम्बसत्यत्ववादः ॥ * समसो वशमद्रव्यतास्य सिद्धान्तितस्वादिति भावः । + स्वन्मते सत्यत्वेनामिमतस्येति शेषः ।

·प्रतिबिम्बसत्यत्वनिराकरणम् नर्नु सन्मिध्यात्ववादो ऽप्ययुक्तः शुक्तिरजतइव कस्य चिदन्वयव्यति- रेकशालिनः कारणस्यातानस्य * निवर्तकस्य ज्ञानस्य चानिरूपणात् । पत्र के चित् । यद्यपि सर्वात्मनाऽधिष्ठानज्ञानानन्तरमपि जायमाने प्रतिबिम्बाध्यासे माधिष्ठानावरणमज्ञानमुपादानम् न वाऽधिष्ठानविशेषांशज्ञानं निवर्तकम तथाप्यधिष्ठानाचानस्यावरणशक्यंशेन निवृत्तावपि विक्षेपशत्यंशेनानुवृत्तिसंभ- वात्तदेवोपादानम् । बिम्बोपाधिसंनिधिनिवृत्तिसचिवं चाधिष्ठानक्षानं सोपादा- नस्य तस्य निवर्तकमिति । अन्ये तु ज्ञानस्य विक्षेपशत्यंशं विहायावरणशत्यंशमावनिवर्तकत्वं न स्वाभाविकम् । ब्रह्मज्ञानेन मूलाज्ञानस्य शुस्यादिक्षानेनाऽवस्थाऽज्ञानस्य चावरणशक्त्यंशमात्रनिवृत्तो तस्य विक्षेपशत्या सर्वदाऽनुवृत्तिप्रसङ्गात् । न च सद्विम्बोपाधिसंनिधिरूपवितेपशत्यं शनिवृत्तिप्रतिबन्धकप्रयुक्तं बिम्बोपाधिसं- निधानात्प्रागेव बिम्बचेचमुखे दर्पणसंसर्गाद्यभावे दर्पणे चेपमुखाभावे वा प्रत्य- ततो ऽवगम्यमाने वितेपशत्यंशस्यापि निवृत्त्यवश्यंभावेन तत्काले तयोः संनि- धाने सत्युपादानाभावेन प्रतिबिम्बभ्रमाभावप्रसङ्गात् । अतो मूलाचानमेव प्रतिबिम्बाध्यासोपादानम् । न चाचाप्युक्तदोषतोल्यं पराग्विषय + वृत्तिपरिणा- मानां स्वस्वविषयावच्छिन्नचेतन्यप्रदेशे मूलाज्ञानावरणशक्यंशाभिभावकत्वे ऽपि तदीयविक्षेपशक्त्यंशानिवर्तमत्वात् । अन्यथा तत्प्रदेशस्थितव्यावहारिकवि- क्षेपाणामपि विलयापत्तेः । न च प्रतिबिम्बस्य मूलाधानकार्यत्वे व्यावहारि- कत्वापत्तिः अविद्यातिरिक्तदोषाजन्यत्वस्य व्यावहारिकत्वे प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च तदतिरिक्तबिम्बोपाधिसंनिधिदोषसद्भावेन प्रातिभासिकत्वोपपत्तेः । न चेवं सति बिम्बोपाधिसंनिधिनिवृत्तिसहकृतस्याप्यधिष्ठानज्ञानस्य प्रतिबि- म्बाध्यासानिवर्तकत्वप्रसङ्गस्सन्मलाज्ञाननिवर्तकत्वाभावादिति वाच्यम् । विरो- धाभावात् || । ब्रह्माऽज्ञानानिवर्तकत्वे ऽपि तदुपादानकप्रतिबिम्बाध्यासविरो- * अधिष्ठानसाक्षात्कारदशायामेव प्रतिबिम्बदर्शनेन तदसाक्षात्काररूपकारणस्य तत्साक्षा- काररूपनिवर्तकस्य चाभ्युपगमासंभवादित्यर्थः । + कार्यस्य रजसाठाज्ञानस्येत्यर्थः । + बाह्यविषयेति २ पु. पाठः। मूलाज्ञानकार्यत्वं व्यावहारिकत्वप्रयोजकं न भवसि अनाव्यविद्यादी सदभावेपि व्यव- हारिकत्यसत्त्वात् । तदतिरिक्तदोषाजन्यस्वस्य तु तत्रापि सस्वावाव्याप्तिरिति भावः। टी. || मूलासानं ब्रमविषयक प्रतिबिम्बाध्यासाधिष्ठानभूतदर्पणाविज्ञानं तु दर्पणापछिच- चैतन्यविषयकमिति सयोसमाविषयकत्वस्य विरोधप्रयोजकस्याभवम विरोधाभावादधिष्ठानया- चात्स्यज्ञानस्य प्रशासनानिवर्तकत्वेपीत्यर्थः । सत्पदं प्रमानानपाम् । टी. .

·६६ द्वितीयपरिच्छेदे धिविषयकतयाऽधिष्ठानयाथात्म्यज्ञामस्य प्रतिबन्धकविरहसचिवस्य तन्निव- तकत्वोपपत्तेः । अवस्थाऽज्ञानोपादानत्वपक्षे ऽपि तस्य प्राचीनाधिष्ठानज्ञाननि- वर्तितावरणशक्तिकस्य समानविषयत्वभरुन प्रतिबन्धकाभावकालीनाधिष्ठान- ज्ञानेन निवर्तयितुमशक्यतया प्रतिबिम्बाध्यासमावस्येव तन्निवर्त्यत्वस्योपेय- त्वात् । अथ वा स्वो * पादानाज्ञाननिर्तकब्रह्मज्ञाननिवर्त्य एवाऽयमध्यासो उस्तु । व्यावहारिकत्वापत्तिस्त्वविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वेन प्रत्युक्तेत्याहुः । (५) एवं स्वमाध्यासस्याप्यनवच्छिन्नचेतन्ये ऽहंकारोपहितचेतन्ये वा ऽव- स्थारूपाज्ञानशून्ये ऽध्यासात्सुषुण्याख्यं तमो ऽज्ञानं यदीजं स्वप्नबोधयोरित्याचा- याणां स्थमजायत्प्रपञ्चयोरेकाज्ञानकार्यत्वोक्तेश्च मूलाऽज्ञानकार्य्यतया स्वोपादा- ननिवर्तकब्रह्मज्ञानेक्रबाध्यस्याविद्यातिरिक्तनिद्रादिदोषजन्यतयेव प्रातिभासि- कत्वमिति के चित् ॥ अन्ये तु बाध्यन्ते चेते रथादयः स्वमदृष्टाः प्रबोधइतिभाष्योक्ते- रविद्यात्मकबन्धप्रत्यनीकत्वाज्जायद्बोधवदिति विवरणदर्शनादुत्थितस्य स्वप्नमिथ्यात्वानुभवाच्च जायद्बोधः स्वप्नाध्यासनिवर्तक इति ब्रह्मज्ञानेतरज्ञा- नबाध्यतयेव तस्य प्रातिभासिकत्वम् । न चाऽधिष्ठानयाथात्म्याऽगोचरं स्वा- पादानाऽज्ञानानिवर्तकं ज्ञानं कथमध्यासनिवर्तकं स्यादिति वाच्यम् । रज्जु- सपाध्यासस्य स्वोपादानाज्ञाननिवर्त्तकाधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेनेव तत्रैव स्वान- न्तरोत्पन्नदण्डभ्रमेणापि निवृत्तिदर्शनादित्याहुः । अपरे तु जायदोगप्रदकोपरमे सति जायत्प्रपञ्चद्रष्टारं प्रतिबिम्बरूपं व्यावहारिक जीवं तदृष्टं । जाग्रत्प्रपञ्चमप्यावृत्य जायमानो निद्रारूपो मूला- ज्ञानस्यावस्थाभेदः स्वामप्रपञ्चाध्यासस्योपादानं न मूलाज्ञानम् । न च निद्राया अवस्थाऽज्ञानरूपत्वे मानाभावः मूलाचानेनानावृतस्य जायत्प्रपञ्चद्रष्टुयावहा- रिकजीवस्य मनुष्यो ऽहं ब्राह्मणो ऽहं देवदत्तपुषोऽहमित्यादिना स्वात्मानम- संदिग्धाऽविपर्यस्तमभिमन्यमानस्य तदीयचिरपरिचयेन तं प्रति सर्वदाऽना- वृतेकरूपस्य स्वपितामहात्ययादिजायत्प्रपञ्चवृत्तान्तस्य च स्थानकाले केन * स्वपदं प्रतिबिम्बाध्यासपरम् । टी. + यथा जाग्रत्कालीन घटादिबोधः स्वमबन्धनिवर्तकस्तद्वदित्यर्थः । टी. + तद्वयमिति ३ पु.पाः। $ जीवप्रपञ्चावायत्त्य भागप्रवकोपरमे सति जायमान इति योजना।

·स्वामपदार्थाधिष्ठाननिरूपणम् चिदावरणाभावे जायदशायामिव *. स्वप्नेपि व्याघ्रो ऽहं शूद्रो ऽहं यदत्त- पुरोऽहमित्यादिभ्रमस्य स्वपितामहजीषद्वशादिभ्रमस्य चाभाषप्रसङ्गेन निद्राया एव तत्कालोत्पन्नव्यावहारिकजगज्जीवावरकाशानावस्थाभेदरूपत्वसिद्धेः । न चैवं जीवस्याप्यावृतत्वात स्वमप्रपञ्चद्रष्टुत्वाभाषप्रसङ्गः । स्वामप्रपञ्चेन सह द्रष्टुर्जीवस्यापि प्रातिभासिकाध्यासात । एवं च पुनर्जागोगप्रदकमाछूते बोधे व्यावहारिकजीवस्वरूपत्तानात्स्वोपादाननिद्रारूपाऽज्ञाननिवर्तकादेव स्वामप्रपञ्चबाधः । न चेवं तद्रष्टुः प्रातिभासिकजीवस्यापि नतो बाधे स्वप्ने करिणमन्वभूवमित्यनुसन्धानं न स्यादिति वाच्यम् । व्यावहारिकजीवे प्राति- भासिकजीवस्याध्यस्ततया तदनुभवाड्यावहारिकजीवस्यानुसंधानोपगमे ऽप्य- तिप्रसङ्गाभावादिति ॥ नन्वनवच्छिन्नचेतन्ये ऽहंकारावच्छिन्नचेतन्ये वा स्वानप्रपञ्चाध्यास इति प्रागुक्तं पक्षद्वयमप्ययुक्तम् । आद्ये स्वानगजादेरहंकारोपहितसाक्षिणो ऽवि- च्छिन्नदेशत्वेन सुखादिवदन्तःकरणवृत्तिसंसर्गमनपेक्ष्य तेन प्रकाशनस्य चक्षुरादीनामुपरततया वृत्त्युदयासंभवेन तत्संसर्गमपेक्ष्य तेन प्रकाशनस्य चायोगात् । द्वितीये इदं रजतमितिवदहं गज इति वा अहं सुखीतिवदहं गजवानिति वाऽध्यासप्रसङ्गात् । अत्र के चिदाद्यपदं समर्थयन्ते । अहंका- रानवच्छिन्नं चेतन्यं न देहाबहिः स्वानप्रपञ्चस्याधिष्ठानमुपेयते किं तु तद- 'न्तरेव । अत एव || दृश्यमानपरिमाणोचितदेशसंपत्त्यभाषात्स्गमगजादीनां मायामयत्वमुच्यते । एवं चान्तःकरणस्य देहा(हिरस्वातन्त्र्याज्जागरणे बाह्य- शुक्तीदमंशादिगोचरवृत्त्युत्पादाय चतुराद्यपेक्षायामपि देहान्सरन्तःकरणस्य स्वतन्त्रस्य स्वयमेव वृत्तिसंभवादेहान्तरन्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तस्यानवच्छिन्नचे- तन्यस्याधिष्ठानत्वे न का चिदनुपपत्तिः । अत एव यथा जागरणे संप्रयोग- जन्यवृत्त्यभिव्यक्तशुक्तीदमंशावच्छिन्नचेतन्यस्थिताऽविद्या 'रुपयाकारण विष- नतेपा तथा स्वपि देहस्यान्तरन्तःकरणवृत्तो निद्रादिदोषोपेतायामभिव्यक्त- जागरण इति द्रा। + द्रष्टुरभावप्रसामि ३ पु. पाठः। + अस्मिन् मते व्यावहारिको जीवः स्वमाप्रपञ्चद्रष्टुःप्रातिभासिक जीवस्याधिष्ठानम्। टी. साक्षिणा । उत्तरप्रापि तथैव । || श्रान्सरपेतन्यस्यैवाधिष्ठानत्योपगमादेवेत्यर्थः । | परिणमतरत्यर्थः। टी.

·द्वितीयपरिच्छेदे चेतन्यस्थाऽषिद्या ऽदृष्टोवधिता नानाविषयसंस्कारसहिता प्रपञ्चाकारण विष- संतामिति विवरणोपन्यासे भारतीतीर्थवचनमिति । अन्ये त्वमवच्छिन्नचेतन्यं न वृत्त्यभिव्यक्तं सत् स्वामप्रपञ्चस्याधिष्ठा- नम् अशब्दमूलका* नवच्छिन्नचेतन्यगोचरवृत्युदयाऽसंभवाद् अहंकाराद्यव- छिन्नचेतन्यण्वाहमाकारवृत्त्युदयदर्शनात् । तस्मात्स्वतो ऽपरोक्षमहंकाराद्य- नवच्छिन्नं चेतन्यं तदधिष्ठानम् । अत एव संक्षेपशारीरके अपरोक्षरूपविष- यभ्रमधीरपरोक्षमास्पदमपेक्ष्य भवेत् । मनसा स्वतो नयनतो यदि वा स्वप- नभ्रमादिषु तथा प्रथितेः । इतिश्लोकेनापरोक्षाध्यासापेक्षितमधिष्ठानापरोक्ष्यं व चित्स्वतः क्वचिन्मानसवृत्त्या व चिद्वहिरिन्द्रयवृत्त्येत्यभिधाय स्वतो उपरोक्षा चितिरच विभ्रम स्तिथापि रूपाकृतिरेव जायते। मनो निमित्तं स्वपने मुहुर्मु- हुर्विनापि चतुर्विषयं स्वमास्पदम् । मनोऽवगम्ये ऽप्यपरोक्षताबलातथा ऽऽम्बरे रूपमुपोल्लिखन भ्रमः । सितादिभेदैर्बहुधा समीक्ष्यते यथाऽक्षगम्ये रजतादिवि- भ्रम इत्याद्यनन्तरश्लोकेन स्यामाध्यासे स्वतो ऽधिष्ठानापरोक्ष्यमुदाहृतम् । न चाहंकारानवच्छिन्नचेतन्यमाचमावृतमिति वृत्तिमन्तरेण न तदभिव्यक्तिरिति वाच्यम् । ब्रह्मचैतन्यमेवावृतमविद्याप्रतिबिम्बजीवचैतन्यमहंकारानवच्छिन्नम- प्यनावृतमित्यभ्युपगमात् । एवं चाहंकारानवच्छिन्नचेतन्ये ऽध्यस्यमाने स्वामग- जादी तत्समनियताधिष्ठानगोचरान्तःकरणादिवृत्तिकृताऽभेदाभिव्यत्या प्रमा- तृचेतन्यस्यापीदं पश्यामीति व्यवहार इत्याहुः ॥ अपरे तु द्वितीयपक्षं समर्थयन्ते । अहंकारावच्छिन्नचेतन्यमधिष्ठान- मित्यहंकारस्य विशेषणभावनाधिष्ठानकोटिप्रवेशो नापेयते किं त्वहंकारोपहितं तत्प्रतिबिम्बरूपचेतन्यमाचमधिष्ठानमित्यतो नाहं गज इत्याद्यनुभवप्रसङ्ग इति । एवं शुक्तिरजतमपि शुक्तीदमंशावच्छिन्नचेतन्यप्रतिबिम्बे वृत्तिमदन्त:- करणगते ऽध्यस्यते शुक्तीदमंशावच्छिन्नबिम्बचेतन्ये सर्वसाधारणे तस्याध्यासे सुखादिवदनन्यवेद्यत्वाभावप्रसङ्गादिति के चित् || ॥ * शुब्रमण श्वेश्वरचैतन्यस्यापि शास्त्रोकसमधिगम्यत्वादिति भावः । टी "मुलकेति वस्यन्वयि। + पूर्वमतवान्तरमेवेति शेषः । टी. 1 एतन्मध्यस्थ पु. नास्ति । वित्तिरप्यनलिवोचरशब्दमन्सरेण न संभवतीति प्रागुतमिति ध्येयम् । टी.. || के चिदिति पुनास्ति।

·६३ ) स्वामपदार्थानुभवप्रकार निरूपणम् के चित्तु बिम्बचेतन्यएव तदध्यासमुपेत्य यदीयाज्ञानोपादानकं यत्त- तस्येव प्रत्यक्षं न जीवान्तरस्यत्यनन्यवेद्यत्वमुपपादयन्ति । ननु शुक्तिरजताध्यासे चाक्षुषत्वानुभवः साक्षाद्वाऽथिष्ठानधानद्वारा तदपेक्षणाद्वा* समर्थ्यो स्थानगादिचाक्षुषत्वानुभवः कथं समर्थनीयः । उच्यते। न तावत्तत्समर्थनाय स्वामदेहवद्विषयवच्चेन्द्रियाणामपि प्रातिभासिको विवतः शक्यते वक्तुं प्रतिभासिकस्याज्ञातसत्त्वाभावात् । इन्द्रियाणां चातीन्द्रि- याणां सत्त्वे अज्ञातसत्त्वस्य + वाच्यत्वात् । नापि व्यावहारिकाणामेवेन्द्रियाणां स्वस्वगोलकेभ्यो निष्क्रम्य, स्वान देहमाश्रित्य स्वास्वविषयग्राहकत्वं वक्तुं शक्यते स्वप्नसमये तेषां व्यापारराहित्यरूपोपरतिश्रवणात् । व्यावहारिकस्य स्पर्शनेन्द्रि- यस्य स्वाचितव्यावहारिकदेशसंपत्तिविधुरे ऽन्तःशरीरे स्वाधिकपरिमाणकृत्स्न- स्वामशरीरव्यापित्वायोगाच्च । तदेकदेशाश्रयत्वे च तस्य स्वामजलावगाहनज- न्यसर्वाङ्गीणशीतस्पर्णाऽनिर्वाहात् । अत एव स्वप्ने जाग्रदिन्द्रियाणामुपरतावपि तेजसव्यवहारोपयुक्तानि + सूक्ष्मशरीरावयवभूतानि सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्तीति तेः स्वाप्नपदार्थानामेन्द्रियकत्वमित्युपपादनशङ्कापि निरस्ता । जाग्रदिन्द्रियव्यति- रिक्तसूत्मेन्द्रियाऽप्रसिद्धेः । किं चाऽचायं पुरुषः स्वयंज्योतिरिति जागरे आदि- त्यादिज्योतिर्व्यतिकराच्चक्षुरादिवृत्तिसंचाराच्च दुर्विवेकमात्मनः स्वयंज्योतिष्ठ- मिति स्वप्नावस्थामधिकृत्य तात्मनः स्वयंज्योतिष्टुं प्रतिपादयति । अन्यथा तस्य सर्वदा स्वयंज्योतिष्टे ऽचेति वैयात् । तच यदि स्वप्ने ऽपि चक्षुरा- दिवृत्तिसंचारः कल्प्येत तदा तचापि जागरे इव तस्य स्वयंज्योतिष्ठं दुर्वि- वकं स्याद् इत्युदाहृता श्रुतिः पीओत । ननु स्वप्ने चक्षुराद्युपरमकल्पने ऽप्यन्तःकरणमनुपरतमास्तइति परिशेषाऽसिद्धेर्न स्वयंज्योतिष्ठविवेकः । मेवम् । कता शास्त्रार्थवत्त्वा || दित्यधिकरणे न्यायनिर्णयोक्त मारीत्यान्तः- चतुरपेक्षणादित्यर्थः। + अप्रत्यक्षविशिष्टसत्त्वस्येत्यर्थः । व्यावहारिन्द्रियाणामतीन्द्रियत्वात्मातिभासिकाना- मपि तथात्वमुचितं दृष्टानुसरित्वात्कल्पनाया इति भावः । + प्रात्मेन्द्रियमनायुक्तं भोक्तत्याहुर्मनीषिण रत्युक्त्या तेजसाख्यस्थमावस्थागतजीवत्वव्यव- हारोपभावकानीति भावः । तथा च मनस एव स्वामजगद्भासकरवसंभवादवभासकाम्सराभावरूपरिसिद्धि- रित्यर्थः। टी. व्या. सू.प्र. २ पासू..। पा ममस उपादानत्वेन स्वतो जानकारणत्वं न संभवतीत्यरीत्येत्यर्थः । टी. . * ·00 द्वितीयपरिच्छेदे करणस्य चक्षुरादिकरणान्तरनिरपेक्षस्य ज्ञानाऽसाधनत्वाद्वा तत्वप्रदीपिकोक्त- रीत्या * स्वप्ने तस्येष गजाद्याकारण परिणामेन शानकर्मतयाऽवस्थितत्वेन तदानीं ज्ञानसाधनत्वायोगाद् वा परिशेषोपपत्तेः । न च स्वमे ऽन्तःकरण- वृत्त्यभावे उत्थितस्य स्वमदृष्टगजाद्यनुसंधानानुपपत्तिः । सुषुप्रिकृपया ऽवि- द्यावृत्त्या तदुपपत्तेः । सुषुप्पो तदवस्थोपहितमेव स्वरूपचेतन्यमज्ञानसुखा- दिप्रकाशः उत्थितस्यानुसंधानमुपाधिभूतावस्थाविनाशजन्यसंस्कारणेति वेदा- न्तकोमुद्यभिमते सुषुप्रावविद्यावृत्त्यभावपक्षे इहापि स्वामगजादिभासकचेत- न्योपाधिभूतस्थामावस्थाविनाशजन्यसंस्कारादनुसंधान्मपपत्तेश्च । अथ वा तदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यतीत्यादिश्रुतेरस्तु स्वग्नेपि कल्पतरूक्तरीत्या स्वासगजादिगोचरान्तःकरणवृत्तिः । न च तावता परिशेषासिद्धिः अन्तःकरण- स्याहमिति गृह्यमाणस्य सर्वात्मना जीवैक्येनाध्यस्ततया लोकदृष्ट्या तस्य तयतिरेकाप्रसिद्धेः परिशेषार्थ चक्षुरादिव्यापाराभावमावस्येवापेक्षितत्वात् । प्रसिद्धदृश्यमाचं दृगवभासयोग्यमिति निश्चयसत्त्वेन परिशेषार्थमन्यानपेक्षणात् । तस्मात् स्वप्ने सर्वथापि चक्षुरादिव्यापारासंभवात्स्वानगजादौ चाक्षुषत्वाद्यनु- भवो भ्रम एव । ननु स्वप्नेऽपि चक्षुरुन्मीलने गजाद्यनुभवस्तन्निमीलने नेति जागरइव गजाद्यनुभवस्य चक्षुरुन्मीलनाद्यनुविधानं प्रतीयतइति चेच चतुषा रजतं पश्यामीत्यनुभववदयमपि कश्चित्स्वानभ्रमो भविष्यति । यत्केवलसा विरूपे स्वामगजाद्यनुभवे चक्षुराद्यनुविधानं तदनुविधायिनी वृत्तिर्वाऽध्यस्यते किमिव हि दुर्घटमपि भ्रमं माया न करोति विशेषतो निद्रारूपेण परिणत यस्या माहात्म्यात्स्वप्ने रथः प्रतीतः क्षणेन मनुष्यः प्रतीयते स च क्षणेन मार्जारः स्वमद्रष्टुश्च न पूर्वापरविरोधानुसंधानम् । तस्मादन्वयाद्यनुवि धानप्रतीतितोल्येपि जायद्गजाद्यनुभव एव चक्षुरादिजन्यो न स्वानगजाद्य । नुभवः ॥ दृष्टिसृष्टिवादिनस्तु कल्पितस्याज्ञातसत्त्वमनुपपन्न । मिति कृत्स्नस जाग्रत्प्रपञ्चस्य दृष्टिसमसमयां सृष्टिमुपेत्य घटादिदृष्टश्चक्षुःसंनिकर्षानुविधान स्वप्ने मनस एव विविधसंस्कारविशिष्टस्य स्वमप्रपञ्चाकारेण परिणामित्वं न त्वविद्या यास्तस्याः संस्काराश्रयत्वाभावेन विचित्रपदार्थपरिणामित्वायोगादित्युक्तरीत्येत्यर्थः । टी. + नन्विति । पु.नास्ति । + कल्पनामात्रशरीरस्य पर्वतादावनुमितेः पूर्व बहादेरिवाशातस्य सत्वमनुपपत्रमित्यर्थः ·०१ । सृष्टिकल्पकनिरूपणम् प्रतीतिं दृष्टेः पूर्व घटाद्यभावेनासंगच्छमानां स्वमवदेव समर्थयमाना जायग- जाद्यनुभवोपि न चाक्षुष इत्याहुः ॥ ननु दृष्टिंसृष्टिमवलम्ब्य कृत्स्नस्य जायत्प्रपञ्चस्य फल्पितत्वोपगमे कः कल्पको निरुयाधिरात्मा वा विद्योपहितो वा । नाद्यः । मोक्षे ऽपि साधना- न्तरनिरपेक्षस्य कल्पकस्य सत्त्वेन प्रपञ्चानुवृत्या संसाराविशेषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । अविद्याया अपि कल्पनीयत्वेन तत्कल्पनात्प्रागेव कल्पकसिद्धर्वक्त- व्यत्वात् । अत्र के चिदाहुः । पूर्वपूर्वकल्पिताऽविद्योपहित उत्तरोतराऽविद्याक- ल्पकः । अनिदंप्रथमत्वाच्च * कल्पककल्यनाप्रवाहस्य नानवस्थादोषः । न चाऽविद्याया अनादित्वोपगमाच्छुक्तिरजतवत् कल्पितत्वं न युज्यते अन्यथा साद्यनादिविभागानुपपत्तेरिति वाच्यम् । यथा स्वप्ने कल्प्यभानं गोपुरादि किं चित्पूर्वसिद्धत्वेन कल्प्यते किं चितदानीमुत्याद्यत्वेन एवं जागरेपि किं चित्क- ल्प्यमानं सादित्वेन कल्प्यते किं चिदन्यथेत्येतावता साद्यनादिविभागो- पपत्तेः । एतेन कार्यकारणविभागो ऽपि + व्याख्यात इति ॥ अन्ये तु वस्तुतोऽनाद्येवाविद्यादि तत्र दृष्टिसृष्टिनोपेयते किं तु ततो ऽन्यत्र प्रपञ्चमाचइत्याहुः ॥ नन्वेवमपि श्रुतिमाचप्रतीतस्य वियदादिसर्गतत्क्रमादेः कः कल्प- कः । न कोपि । किमालम्बना तहात्मन आकाशः संभूत इत्यादिश्रुतिः । निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मैक्यावलम्बनेत्यवेहि । अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चब्रह्मा- तिपत्तिर्भवतीति तत्प्रतिपत्त्युपायतया श्रुतिषु सृष्टिप्रलयोपन्यासो न तात्पर्य- णेति भाष्यायुद्घोषः । व्यर्थस्तर्हि तात्पर्याभावेपि वियत्प्राणपादयोर्वियदादि- सर्गतत्क्रमादिविषयश्रुतीनां परस्परविरोधपरिहाराय यत्नः । न व्यर्थः न्याय- व्युत्पत्त्यर्थमभ्युपेत्य तत्प्रवृत्तेः । उक्तं हि शास्त्रदर्पणे श्रुतीनां सृष्टितात्पर्य बीजाङ्करन्यायेनानादित्वादित्यर्थः । + किं चिदवियादिकमन्यथा नावित्वेन कल्प्यते पूर्वपूर्वाविटयोपहितेनात्मनेत्यर्थः । सावता कल्पनामात्रेण । टी. + कार्यकारणादिविभागो ऽपीति । पुः पाठः। स्वम्पत इत्यर्थः । तस्या अस्मदादिभिरज्ञाताया अपि सत्वमभ्युपगम्यतरत्यर्थः । । चेतावता द्वैतापत्तिः महानबाध्यतास्पमिथ्यात्वस्य सोएगमेनार्थक्रियाकारिस्वरूपस्य भुक्तिरज- तादिविलक्षणस्य सत्त्वस्य सत्राभ्युपगमेण्णदोषादिति भावः ।

·२. : द्वितीयपरिच्छेदे स्वीकृत्येदमिहेरितम् ब्रह्मात्मेक्यपरत्वातु तासां तन्नेव * विद्यतइति । ज्योति- ष्ठोमादिश्रुतिबोधितानुष्ठानात्फलसिद्धिः स्वामश्रुतिबोधितानुष्ठानप्रयुक्तफलसंघा- दतुल्या । ज्योतिष्ठोमादिश्रुतीनां च सत्त्वशुद्धिद्वारा ब्रह्मणि 'तात्पर्यान्नाप्रामा- ण्यमित्यादिदृष्टिसृष्टिवादव्युत्पादनप्रक्रिया । प्रपञ्चस्त्वाकरे एष द्रष्टव्यः । अय- मेको दृष्टिसमसमया विश्वसृष्टिरिति दृष्टिसृष्टिवादः ॥ अन्यस्तु दृष्टिरेव विश्वसृष्टिः ६ दृश्यत्य दृष्टिभेदे प्रमाणाभावात् । ज्ञानस्वरूपमेवाहर्जगदेतद्विचक्षणः अर्थस्वरूपं भ्राम्यन्तः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टय इति स्मृतेश्चेतिसिद्धान्तमुक्तावल्यादिदर्शितो दृष्टिसृष्यादिवादः ॥ द्विविधे ऽपि दृष्टिसृष्टिवादे मनःप्रत्ययमलभमानाः || के चिदाचार्या: सृष्टेष्टिवादं गा रेश्चयन्ते । श्रुतिदर्शितेन क्रमेण परमेश्वरसृष्टमज्ञातसत्तायुक्त- मेव विश्वं तत्तद्विषयप्रमाणावतरणे तस्य तस्य दृष्टिसिद्धिरिति । न चैवं प्रपञ्चस्य कल्पितत्वाभावे श्रुत्यादिप्रतिपन्नसृष्टिप्रलयादिमतः प्रत्यक्षादिप्रतिप- नार्थक्रियाकारिणश्च तस्य सत्यत्वमेवाभ्युपगतं स्यादिति वाच्यम् । शुक्तिर- रजतादिवत्संप्रयोगसंस्कारदोषरूपेणाधिष्ठानज्ञानसंस्कारदोषरूपेण वा कारण- वयेणाजन्यतया कल्पनासमसमयत्वाभावे ऽपि ज्ञानेकनिवर्त्यत्वरूपस्य सदस- द्विलक्षणत्वरूपस्य प्रतिपन्नोपाधिगतकालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपस्य वा मिथ्यात्वस्याभ्युपगमात् । सत्यत्वपक्षे प्रपञ्चे उक्तरूपमिथ्यात्वाभावेन ततो भेदात् ॥ नन्वेवमहंकारतद्धर्माणामप्युक्तरूपमिथ्यात्वं वियदादिवत्कल्पितत्वा भावे ऽपि सिद्धातीतिभाष्यटीकाविवरणेषु तदध्यासे कारणत्रितयसंपादनादि श्रमो व्यर्थ इति चेद् अहंकारादीनामपि केवलसाक्षिवेद्यतया * * शुक्तिरजत वत् प्रातिभासिकत्वमभिमतमिति + । चित्सुखाचार्याः ॥ श्रुतीनां तात्पर्यमित्यर्थः + पाकरग्रन्यिति द्रा. पाठः । + दृष्टिकाले तदतिरिक्ता प्रत्यक्षं प्रति विषयस्य कारणत्व सिद्धान्तं परित्रातुं स्वीकर मुष्टिरिति भावः। दृष्टिदर्शनं स्वप्रकाशमानस्वरूपमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । दृश्यप्रपञ्चतादात्म्याप ज्ञानस्वरूपमेव प्रपञ्चस्यायक्षणावकि सत्तस्य सष्टिरुध्यतति । टी. || प्रत्यक्षं प्रति विषयस्य कारणत्वात्मपञ्चस्य ज्ञानसमसमयत्वं न युज्यते । कार्यकारण भावस्य भेदनिबन्धनस्वाच्च नाभेवरति सष्टिपूर्वक दृष्टिरभ्युपगम्येति भावः । पा सष्टिष्टिवादमिति २।३ पुः पाठः। ** तेनावातमत्वं न संभवतीति भावः tt भाष्यकारादीनामिति शेषः। टी. * .

·मिथ्यापदार्थस्याप्यर्थक्रियाकारित्वोपपादनम् अभ्युपेत्यवादमाचं तदद्वितीयाधिष्ठानब्रह्मात्मप्रमाणस्य चेतन्यस्ये- स्यादितचत्यकारणचितयसंपादनग्रन्थस्य * चेतन्यस्य प्रमाकरणत्वे वेदान्त- करणत्वादिकल्पनाभङ्गप्रसङ्गेन प्रोठिवादस्य स्फुटत्वादिति रामाद्वयाचार्याः ॥ ननु दृष्टिसृष्टिवादे सृष्टिदृष्टिवादे च मिथ्यात्वसंप्रतिपत्तेः कथं मिथ्या- भूतस्यार्थक्रियाकारित्वम् । स्वमवदिति बमः । ननु स्वामजलादिसाध्याषगां- हनादिरूपार्थक्रिया असत्येव किं तु जायज्जलादिसाध्या सा सत्या अविशि- ष्ठमुभवापि स्व समानसत्ताकार्थक्रियाकारित्वमिति के चित् ॥ अद्वतविद्याचा-स्त्याहुः । स्वानपदार्थानां न केवलं प्रबोधबाध्यार्थ- क्रियामात्रकारित्वं स्वानाङ्गनाभुजङ्गमादीनां तदबाध्यसुखभयादिजनकत्वस्यापि दर्शनात् । स्वामविषयजन्यस्यापि हि सुखभयादेः प्रबोधानन्तरं न बाधो उनुभूयते प्रत्युत प्रबोधानन्तरमपि मनःप्रसादशरीरकम्पादिना सह तदनुवृत्ति- दर्शनात्प्रागपि सत्त्व मेवावसीयते । अत एव प्राणिनां पुनरपि सुखजनक- विषयगोचरस्वग्ने वाञ्छा अतादृशे स्वप्ने च प्रद्वेषः । संभवति च स्वप्ने ज्ञानव- दन्तःकरणवृत्तिरूपस्य सुखभयादेरुदयः । न च स्वमाङ्गनादिज्ञानमेव सुखा- दिजनकं तच्च सदेवेति वाच्यम् । तस्यापि , दर्शनस्पर्शनादिरूपस्य स्वप्नप्रप- साक्षिण्यध्यस्तस्य कल्पनामावसिद्धत्वात् । न ह्युपरतेन्द्रियस्य चक्षुरादि. तयः सत्या भवन्ति । न च तद्विषयाऽऽपरोक्ष्यमाचं सुखजनकं तच्च साक्षिरूपं सदेवेति वाच्यम् । दर्शनात्स्पर्शने कामिन्याः पदा स्पर्शनात् पाणिना स्पर्शने भुजङ्गस्यामर्मस्थले स्पर्शनान्मर्मस्थले स्पर्शनेन च सुखविशेषस्य भयविशेषस्य चाऽनुभवसिद्धत्वेन स्वमे ऽपि तत्तत्सुखभयादिविशेषस्य कल्पितदर्शनस्पर्श नादि विशेषजन्यत्वस्य वक्तव्यत्वादिति। तथा जागरे घटादिप्रकाशनक्षमत- पत्यपुरुषान्तरनिरीक्ष्यमाणालोकवत्यपवरके || सद्यः प्रविष्टेन कल्पितस्य सन्त- मसस्य प्रसिद्धसन्तमसोचितार्थक्रियाकारित्वं दृष्टं मेन तं प्रति घटाद्यावरणं दीपा- 'द्यानयने तदपसरणं तन्नयने पुनरावरणमित्यादिदर्शनादित्यपि के चित् ॥ न्यस्य प्राढिवादतायाः स्फुटस्वादिति संबन्धः । + स्वपदमर्थक्रियाहेतुभूतवस्तुपरम् । टी. + स्वमकालीनपि सुखभयादिकं जायसुस्खादिवद व्यावहात्सित्यमेव न प्रातिभासिक प्रबोधानन्तरं बाधाभावासदनन्तरमण्यनुवर्तमानत्वाच्चेति निष्कर्षः।टी. वत्तीत्यधिकं ३ पुः। ॥ स्वल्पमहे । टी. ०० ·४ : का द्वितीयपरिच्छेदे अन्ये तु पानावगाहनाद्यर्थक्रियायां जलादिस्वरूपमारमुपयोगि न तद्गतं सत्यत्वं तस्य कारणत्वतदवच्छेदकत्वयोरभावा * दिति किं तेन । न चैवं सति मरुमरीचिकोदकशुक्तिरजतादेरपि प्रसिद्धोदकाद्युचितार्थक्रियाकारित्वप्रसङ्गः । मरीचिकादकादावुदकत्वादिजातिनास्तीति तद्विषयकभ्रमस्योदकशब्दोल्लेखित्वं सदुल्लेखिपूर्वानुभवसंस्कारजन्यत्वप्रयुक्तमिति तत्त्वशुद्धिकारादिमते ततदर्थ- क्रियाप्रयोजकोदकत्वादिजात्यभावादेव सदप्रसङ्गात् । तचाप्युदकत्वादिजा. तिरस्त्यन्यथा तवैशिष्टयोल्लेखिभ्रमविरोधादुदकार्थिनस्तच प्रवृत्त्यभावप्रस- ङ्गाच्चेति प्रातिभासिके पूर्वदृष्टसजातीयव्यवहारानुरोधिनां मते क्वचिदधिष्ठा- नविशेषज्ञाने समूलाध्यासनाणात व चिदधिष्ठानसामान्यज्ञानोपरमेण केव- लाध्यासनाशात क्वचिद् गुज्जादी चक्षुषा बह्माद्यध्यासस्थले दाहपाकत्वादिप्र- योजकस्योष्णस्पादेरनध्यासाच्च तच तत्रार्थक्रियाभावोपपत्तेः । व चित्कासां चिदर्थक्रियाणामिष्यमाणत्वाच्च । मरीचिकोदकादिव्यावर्तकस्यार्थक्रियोपयोगि- रूपस्य वक्तव्यत्वे च श्रुतिविरुद्धं प्रत्यक्षादिना दुर्यहं चिकालाबाध्यत्वं विहाय दोषविशेषाजन्यरजतत्वादेरेव रजताद्युचितार्थक्रियोपयोगिरूपस्य वक्तुं शक्यत्वाच्च । तस्मान्मिथ्यात्वे ऽप्यर्थक्रियाकारित्वसंभवान्मिथ्येव प्रपञ्चो न सत्य इति । (६) ननु मिथ्यात्वस्य प्रपञ्चधर्मस्य सत्यत्वे ब्रह्माद्वैतक्षतेस्तदपि मिथ्येव वक्तव्यमिति कुतः प्रपञ्चस्य सत्यत्वक्षतिः । मिथ्याभूतं ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्वं न निष्प्रपञ्चत्वविरोधीति त्वदुक्तरीत्या मिथ्याभूतमिथ्यात्वस्य सत्यत्वाविरो- धित्वात् । अञ्चोक्तमद्वेतदीपिकायाम् । वियदादिप्रपञ्चसमानस्वभाव मिथ्या- त्वम् । तच्च धर्मिणः सत्यत्वप्रतिक्षेपकं धर्मस्य स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे हि उभयवादिसिद्धं धर्मिसमसत्त्वं तन्त्रं न पारमार्थिकत्वम् । अघटत्वादिप्रति- * स्वरूपातिरिक्तत्वेन कारणत्वाभावादतिप्रसक्तत्वेन कारणसावकेटकत्वाभावाच्चे. त्यर्थः। टी. + दूरे मरुमरीचिकाभमानन्तरं सानार्थ समीपगतस्य नेदं जलं मरीचिमात्रमिमिति विशेषदर्शने सति जलाढाध्यासस्य स्वमूलाज्ञानेन सहेव नाशाद न सतार्थक्रियायत्तिरापादयितुं शक्येत्यर्थः । टी. समूलाध्यासनिवृत्तिसंभवादिति २ पुः पाठः। 1 समानसत्ताकमित्यर्थः । वियदादिप्रपञ्चश्व व्यावहारिकसत्ताक रति भावः । टी. घटस्वादी परमततीत्या पारमार्थिकत्वरूपं सस्यत्वमस्ति तथा धर्मिसमानसताकत्वं मतद्वयसंमतमस्ति तथा च घटस्वादिधर्मस्य स्वाश्रये स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे प्रयोजकाहायां संप्रतिपत्रमेव प्रयोजक कल्पनीयमिति भावः। टी.

·०५ । मिथ्यात्वस्य मिध्यमत्वे ऽपि प्रपञ्चसत्यत्वाभावनिरूपणम् क्षेपके घटत्वादावस्माकं पारमार्थिकत्वासप्रतिपत्तेः । ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्वं न धर्मिसमसत्ताकमिति न निष्पपञ्चत्वप्रतिक्षेपकम् । अत एव मिथ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वे* तद्विरोधिनो ऽप्रातिभासिकस्य । प्रपञ्चसत्यत्वस्य पारमा- र्थिकत्वं स्यादिति निरस्तम् । मिसमसत्ताकस्य मिथात्वस्य व्यावहारिकत्वे धर्मिणापि व्यावहारिकत्वनियमात् । अथ वायो यस्य स्वविषयसाक्षात्का- रानिवत्या धर्मः स तच स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकः शुक्तो शुक्तिवादात्म्यं सद्विषयसाक्षात्काराऽनिवर्त्यमशुक्तित्वविरोधि तथेत्र रजततादात्म्यं तन्निवत्त्य रजतभेदाविरोधीति व्यवस्थादर्शनात् । एवं च मिथ्यात्वं कल्पितमपि प्रपञ्च- साक्षात्कारानिवर्त्यमिति सत्यत्वप्रतिक्षेपकमेव । ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्वं तु ब्रह्मसा- क्षात्कारनिवर्त्यमिति न निष्प्रपञ्चत्वप्रतिक्षेपकमिति । एसेन शब्दगम्यस्य ब्रह्मणः सत्यत्वे शब्दयोग्यतायाः शाब्दधीप्रामाण्यस्य च सत्यत्वं वक्तव्यम् प्रातिभासिकयोग्यताक्ता ऽनापवास्येन व्यावहारिकार्थस्य व्यावहारिकयोग्यता- क्ताऽग्निहोचादिवाक्येन तात्त्विकार्थस्य वा सिद्धाभावेन योग्यतासमानसता- कस्यैव शब्दार्थस्य सिद्धिनियमात् । अर्थाबाधरूपप्रामाण्यस्यासत्यत्वे ऽर्थस्य सत्यत्वाऽयोगाच्च । तथा च ब्रह्मातिरिक्तसत्यवस्तुसत्त्वेन द्वैतावश्यंभाव इति वियदादिप्रपञ्चापि सत्यो ऽस्तीति निरस्तम् । व्यावहारिकस्यार्थक्रिया- कारित्वस्य व्यवस्थापितत्वेन व्यावहारिकयोग्यताया || अपि सत्यब्रह्मसिद्धि- संभवात् । ब्रह्मपरे वेदान्ते सत्यादिपदसत्त्वाद् ब्रह्मसत्यत्वसिद्धेः । अग्निहो- चादिवाक्ये तादृशपदाभावात्तत्सत्त्वेपि प्रबलब्रह्माद्वैतश्रुतिविरोधातदसिद्धि- रित्येव वैषम्योपपत्तेः । शब्दार्थयोग्यतयाः समानसत्ताकत्वनियमस्य निष्ण- माणकत्वात् । घटज्ञानप्रामाण्यस्याघटत्ववत् सत्यभूतब्रह्मज्ञानप्रामाण्यस्यापि तदतिरिक्तघटितत्वेन मिथ्यात्वोपपत्तेश्च । तस्मादारम्भणाधिकरणोक्तन्यायेन कृत्स्नस्य वियदादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं वज्रलेपायते ॥ . * ब्रह्मज्ञानकनिवर्त्यत्वादिति भावः। st. संसारबमायां बाधाभावादिति भावः। * धर्मस्य स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे हि स्वायसाक्षात्कारानिवर्त्यवं प्रयोजक कन्यते संप्रतिपनत्वाच तु पारमार्थिकत्वं तस्यास्माकमसंप्रतिपत्तेरित्यर्थः । डी. अरजसत्वाविरोधीति ३।४ पुः पाठः । रजतत्वाविरोधोति २ पु. अयुक्तः पाठः । ॥ तो पञ्चमी।

·D द्वितीयपरिच्छेदे (१०) नन्वारम्भणशब्दादिभिरचेतनस्य वियदादिप्रपञ्चस्य मिध्यात्वसिद्धा- वपि चेतनानामपवर्गभाजां मिथ्यात्वायोगादद्वितीयब्रह्मणि समन्वयो न युक्तः । न च तेषां ब्रह्माभेदः प्रागुक्तो युक्तः परस्परभिन्नानां तेषामेकेन ब्रह्मणा भेदासंभवात् । न च तदाऽसिद्धिः सुखदुःखादिव्यवस्थया तत्सिद्धेरिति चेद् न । तेषामभेदे ऽप्युपाधिभेदादेव * तयवस्थापपत्तेः । (११) ननूपाधिभेदेपि तदभेदानपायात्कथं व्यवस्था । न ह्याप्रयभेदेनोप- पादनीयो विरुद्धधर्माऽसंकरस्तदतिरिक्तस्य कस्य चिट्नेदोपगमेन सिद्धाति । अत्र के चिदाहुः । सिथ्यत्येवान्तःकरणोपाधिभेदेन सुखदुःखादिव्यवस्था कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहींर्थी रित्येतत्सर्व मन एव विज्ञानं यज्ञं तनुतइत्यादिभिः श्रुतिभिस्तस्यैव निखिलानाश्रयत्वप्रतिपाद- नादसङ्गो ह्ययं पुरुषः असङ्गो न हि सज्जतइत्यादिश्रुतिभिश्चेतनस्य सर्वा- त्मनोदासीन्यप्रतिपादनाच्च । न चेवं सति कर्तृत्वादिबन्धस्य चेतन्यसामाना- धिकरण्यानुभवविरोधः अन्तःकरणस्य चेतनतादात्म्येनाध्यस्ततया तद्धर्माणां चैतन्यसामानाधिकरण्यानुभवोषपत्तेः । न चान्तःकरणस्य कर्तृत्वादिबन्धाश्न- यत्वे चेतनः संसारी न स्यादिति वाच्यम् । कर्तृत्वादिबन्धाश्रयाहंकारयन्थि +- तादात्म्याध्यासाधिष्ठानभाव एव तस्य संसार इत्युपगमात् । तावतेव भीषण- त्वाश्रयसर्पतादात्म्याध्यासाधिष्ठाने रज्ज्वादावयं भीषण इत्यभिमानवदात्मनो उनाश्रयवत्त्वाभिमानापपत्तेः । एतदभिप्रायेणेव ध्यायतीव लेलायतीव अहं- कारविमूढात्मा काहमिति मन्यतइत्यादिश्रुतिस्मृतिदर्शनाच्च । न चेकस्मि- नेवात्मनि विचित्रसुखदुःखाश्रयतत्तदन्तःकरणानामध्यासादात्मन्याभिमानिक- सुखदुःखादिव्यवस्थेवमपि न सिट्यतीति वाच्यम् । आध्यासिकतादात्म्याप- बान्तःकरणगतानर्थजातस्येव तद्गतपरस्परभेदस्याप्यभिमानत आत्मीयतया ऽऽत्मनो यादृशमनर्थभाक्कं ६ तादृशेन || भेदेन तव्यवस्थोपपतेः । एतेन सुखदुःखादीनामन्तःकरणधर्मत्वेपि तदनुभवः साक्षिरूप इति तस्येकत्वात् " * व्यावहारिकान्तःकरणभेदादित्यर्थः । + अहंकारस्य चेतनेन साकं ग्रन्यितुल्यो यस्तादात्म्यस्पोध्यासस्तदधिष्ठानत्वमेवेत्यर्थः । टी. + सर्वान्तःकरणानामेदेवाध्यासन युगपदेव सर्वान्तःकरणगतसुखायभिमानापत्तेरिति भावः। इ कल्पितम्। ॥ कल्पितेन ।

·- जीवोपाधिभेदनिरूपणम् सुखदुःखानुभवरूपभोगव्यवस्था न सिद्धातीति निरस्तम् । तत्तदन्तःकरणता- दात्म्यापत्या तदन्तःकरणभेदेन भेदवत एव साक्षिणस्तदन्तःकरणसुखदुःखा- द्यनुभवरूपत्वेन ततयवस्थाया अप्युपपत्तेरिति । अन्ये तु जडस्य कर्तृत्वादिषन्धानयत्वानुपपत्तेः * का शास्त्रार्थ- वत्त्वादिति चेतनस्येव तदाश्रयत्वप्रतिपादकसूत्रेणान्तःकरणे चिदाभासो बन्धाश्नयस्तस्य चासत्यस्य बिम्बादिन्नस्य प्रत्यन्तःकरणभेदाद्विद्वदविद्वत्सु- खिदुःखिकऽकत्रादिव्यवस्था । न चैवमसत्यस्य बन्धाश्रयत्वे बन्धमोक्ष- योयधिकरण्यापत्तिः । अस्य चिदाभासस्यान्तःकरणावच्छिन्ने स्वरूपतः सत्य- तया मुक्त्यन्वयिनि पारमार्थिकजीवे ऽध्यस्ततया कर्तृत्वाश्रयचिदाभासतादा- त्म्याध्यासाधिष्ठानभावस्तस्य बन्य इत्युपगमादित्याहुः ॥ , अपरे त्वात्मेन्द्रियमनो युक्तं भोक्तत्याहुर्मनीषिण इति सहकारित्वेन देहेन्द्रियस्तादात्म्येन मनसा च युक्तस्य चेतनस्य भोक्तृत्वश्रवणादन्तःकरण- भेदेन तद्विशिष्ठभेदायवस्था । न चैवं विशिष्टस्य बन्धः शुद्धस्य मोक्ष इति वैयधिकरण्यं विशिष्ठगतस्य बन्धस्य विशेष्ये अनन्वयाभावाद् विशिष्ठस्यान- तिरेकादित्याहुः ॥ इतरे तु अस्तु केवलश्चेतनः कतृत्वादिबन्धाश्नयः स्फटिकलोहि- त्यन्यायेनान्तःकरणस्य तद्विशिष्ठस्य वा कर्तृत्वाद्यानयस्य संनिधाना च्वेत- नेपि कर्तृत्वाद्यन्तराध्यासोपगमात् । न च तस्यकत्वाद्यवस्थानुपपत्तिः । उपाधिभेदादेव तदुपपत्तेः । न चान्यभेदादन्यत्र विरुद्धधर्मव्यवस्था न युज्यते इति वाच्यम् । मूलाग्ररूपोपाधिमाचेण वृक्षे संयोगतदभावव्यवस्थादर्शनात् । तत्तत्पुरुषकर्णपुटोपाधिभेदेन पोचभावमुपगतस्याकाशस्य तत्र तत्र शब्दोपल- म्भकत्वतारतम्ये टानिष्टाशब्दोपलम्भकत्वादिवैचिच्यदर्शनाच्चेत्याहुः ॥ एके तु यद्याश्रयभेदादेव विरुद्धधर्मव्यवस्थोपपादनीया तदा चेतने निष्कृष्ट एवोपाधिवशाढ़ेदकल्पनास्तु अकल्पिताप्रयभेद एष व्यवस्थाप्रयोजक इति क्वाप्यसंप्रतिपत्तेः । मणिमुकुरकृपाणाद्यपाधिकल्पितेन भेदेन मुखे श्यामा- उपादानगोचरापरोक्षज्ञानवस्वस्यैव तत्त्वेन तस्य स्वभावतो जायविरोधित्वादिति भावः। + न तु साक्षाच्चिदात्मैव तस्य कूटस्थत्वेन बन्धपरिणामित्वोयोगादिति भावः। टी. * अविभागेन प्रतीतिरूपात् । शब्दोपलम्भकत्वानुपलम्भकत्वतारमन्चेष्टानिष्टेति पाठन्तरम् ।

·द्वितीयपरिच्छेदे पदातपर्नुलदीर्घभावादिधर्मग्णाम् अङ्गुल्गुपष्टम्भोपाधिकल्पितेन भेदेन दीपे पाश्चात्यपारस्त्यरूपभावादिधर्माणां च व्यवस्थासंप्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ (१२) एवमुपाधिवशाइयवस्थोपपादने संभाविते जीवानां परस्परसुखाद्य- ननुसंधानप्रयोजक उपाधिः क इति निरूपणीयम् । अच के चिदाहुः । भोगायतना * भेदतनेदावनुसंधानाननुसंधानप्रयोजक उपाधिः । शरीरावच्छि- नवेदनायास्तदवच्छिन्नेनानुसंधानाच चरणावच्छिन्नवेदनाया हस्तावच्छिन्ने- नाऽननुसंधानाच्च। हस्तावच्छिन्नहिं पादावच्छिन्नवेदनामनुभवामीत्यप्रत्ययात् । कथं तहि चरणलग्नकण्टकोद्धाराय हस्तव्यापारः । नायं हस्तव्यापारो हस्तावच्छिन्नानुसंधानात् किं त्ववयवावयविनाश्चरणशरीरयोरभेदसत्त्वेन चरणावच्छिन्नवेदना शरीरावच्छिन्नेनाहं चरणे वेदनावानित्यनुसंधीयतइति तदनुसंधानात् । एवं चेचमेचशरीरयोरभेदाभावाच्चत्रशरीरावच्छिन्नवेदना मैत्र- शरीरावच्छिन्नेन नानुसंधीयते नाप्युभयशरीरानुस्यतावयव्यन्तरा वच्छिन्ने- नानुसंधीयते उभयानुस्यतस्यावयविनो भोगायतनस्याभावादिति न चैत्र- शरीरलग्नकस्टकोद्धाराय मेषशरीरव्यापारप्रसङ्ग इति ॥ अन्ये तु विश्लिष्टोपाधि || भेदो ऽननुसन्धानप्रयोजकः । तथा च हस्तावच्छिन्नस्य चरणावच्छिन्नवेदनानुसंधानाभ्युपगमेपि न दोषः । न चैवं सति गर्भस्थस्य मातृसुखानुसंधानप्रसङ्गः । एकस्मिन्नवयविन्यवयवभावेनाऽ- ननुप्रविष्टयोर्विशिलष्टशब्देन विवक्षितत्वात् । मातृगर्भशरीरयोस्तथात्वादि- त्याहुः ॥ न च उद्यदायुधदोर्दण्डाः पतितस्वशिरोतिभिः पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् इहेति भारतास्या विश्लेषे ऽप्यनुसंधानमवगतमिति वाच्यम् । तथापि शिरःकबन्धयारेकस्मिन्नवयविन्यवयवभावेनानुप्रविष्टचर- त्वात् गा । शिरश्छेदानन्तरं मूछामरणयोरन्यतरावश्यंभावेन दृष्टविरुद्धार्थस्य तादृशवचनस्य केमुत्यन्यायेन योधोत्साहातिशयप्रशंसापरत्वात् । तादृक्प्र- भावयुक्तपुरुषविशेषविषयत्वेन भूतार्थवादत्वेपि निरुक्त * * स्योत्सर्गतो, निनु- * शरीरम् । + उपाधी पति पुः पाठः। * जीवेन। उभयानुस्यूतो योर्वयव्यन्तरेण समष्ठिरूपेणावच्छिन्नस्तेनापि चैत्रशरीरावच्छिन्नवेदना नानुसंधीयतइति संबन्धः। || भोगायतनम् । टी. पा.पूर्व प्रविष्टत्वादित्यर्षः। * * भोगायतनभेवस्य ।

·। उपाधिभेदे ऽपि सुखाद्यनुसंधानसांकर्यापादनम् । संधानतन्त्रत्वा * विघाताच्च । अत एवोक्तवक्ष्यमाणपक्षेषु योगिनां जातिस्म- राणां च शरीरान्तरवृत्तान्तानुसंधाने न दोषप्रसक्तिः ॥ अपरे तु शरीरेक्यभेदावनुसंधानतदभावप्रयोजकोपाधी बाल्यभवान्त- रानुभूतयारनुसंधानतदभावदृष्टेः । न च बाल्ययोवनयोरपि शरीरभेदः शङ्क- नीयः प्रत्यभिज्ञानात् । न च परिमाणभेदात्तनेदावगमः । एकस्मिन् वृो मूलायभेदेनेव कालभेदेनेकस्मिन्ननेकपरिमाणान्वयोपपत्तेः । नन्ववयवोपचय- मन्तरेण न परिमाणभेदः अवयवाश्च पश्चादापतन्तो न पूर्वसिद्धशरीरं परियुज्यन्त इति परिमाणभेदे शरीरभेद आवश्यक इति चेन्न । प्रदीपारोप- णसमसमयसाधादरव्यापिप्रभामण्डलविकासतत्यिधानसमयतत्संकोचाद्यननुरो- धिनः ६ परमाणुप्रक्रियारम्भवादस्यानभ्युपगमात् । विवर्त्तवादे चेन्द्रजालिक- दर्शितशरीरवद्विनवावयवोपचयं मायया शरीरस्य वृट्नुपपत्तेरित्याहुः ॥ इतरे त्वन्तःकरणाभेदतवेदाभ्यामनुसंधानाननुसंधानव्यवस्थामाहुः॥ अयं च पक्षः प्रागुपपादितः ॥ के चित्तु अज्ञानानि जीवभेदोपाधिभूतानि नानेति स्वीकृत्य तद्भेदा- भेदाभ्यामनुसंधानाननुसंधानव्यवस्थामाहुः ॥ अत्र के चित् । अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणे || अदृष्टानिय- मात् || अभिसंध्यादिष्वपि चेवं पा प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावादिति पा सूचतद्वा- प्यरीतिमनुसृत्यकस्मिन्नात्मन्युपाधिभेदेन व्यवस्थानुपगमे कणभुगादिरीत्या- त्मभेदवादेपि व्यवस्थानुपपत्तितोल्यमाहुः । तथा हि। चेचचरणलग्नकण्टकेन चैत्रस्य वेदनोत्पादसमये ऽन्येषामप्यात्मनां कुतो वेदना न जायते सर्वा- त्मनां सर्वगतत्वेन चैत्रशरीरान्तभावाविशेषात् । न च यस्य शरीरे कण्टका- वेधादि तस्यैव वेदना नान्येषामिति व्यवस्था । सर्वात्मसंनिधावुत्पद्यमानं शरीरं कस्य चिदेव नान्येषामिति नियन्तुमशक्यत्वात् । न च यददृष्टोत्या- दितं यच्छरीरं तत्तदीयमिति नियमः अदृष्टस्यापि नियमासिद्धेः । यदा हि कारणत्वाविधातादित्यर्थः । + नियमानभ्युपगमादित्यर्थः । * सदुपादानानि न भवितुमर्हन्तीत्यर्थः । द्वाणुकादिक्रमेण स्थूलावयष्युत्पत्तिपने बिलम्बापत्तेः । टी. || || व्या. सू. अ. २ पा. ३ सू. ४३ । व्या. सू. अ.२.सू. ५५ । व्या. म. प्र. २ पा.सू. ५२॥ 14 व्या. सू.प्र.२ पासू५३। ) . 3 ·Co द्वितीयपरिच्छेदे तददृष्टोत्पादाय केन चिदात्मना संयुज्यते मनः संयुज्यतएव तदान्यरपि कथं कारणसाधारण्ये क्वचिदेव तददृष्टमुत्पद्येत । ननु मनःसंयोगमाघसा- धारण्ये ऽप्यहमिदं फलमानुयामि * त्यभिसंधि रदृष्टोत्पादककर्मानुकूलकृ- तिरित्येवमादि व्यवस्थितमिति तत एवादृष्टनियमो भविष्यतीति चेन्न । अभि- संध्यादीनामपि साधारणमनःसंयोगादिनिष्याद्यतया व्यवस्थित्यसिद्धेः । ननु स्वकीयमन:संयोगो ऽभिसंध्यादिकारणमिति मनःसंयोग एवासाधारणो भवि- ष्यतीति न । नित्यं सर्वात्मसंयुक्तं मनः कस्य चिदेव स्वमिति नियन्तुमश- क्यत्वात् न चादृष्टविशेषादात्मविशेषेण मनसः स्वस्वामिभावसिद्धिः तस्याप्यदृष्टस्य पूर्वषयवस्थित्यसिद्धेः । नन्वात्मनां विभुत्वेपि तेषां प्रदेशवि- शेषा एव बन्धमान इत्यात्मान्तराणां चेषशरीरे तत्प्रदेशविशेषाभावात्सुखा- दिव्यवस्था भविष्यतीति न । यस्मिन् प्रदेशे चेत्रः सुखाद्यनुभूय तस्मात्प्रदे- शादपक्रान्तस्तस्मिन्नेव मेचे समागते तस्यापि तप सुखदुःखादिदर्शनेन शरी- रान्तरे आत्मान्तरप्रदेशविशेषस्याप्यन्तीवात् । तस्मादात्मभेदेपि + व्यवस्था- दुरुपपादेव । कथं चित्तदुपपादने च श्रुत्यनुरोधालाघवाच्चैकात्म्यमङ्गीकृत्य तव तदुपपादनं कतु युक्तमिति । (१४) सन्तु तह्मणव एवात्मानो यदि विभुत्वे व्यवस्था न सुवचा । मैवम् । आत्मनामणुत्वे कदा चित् सर्वाङ्गीणसुखादयस्य करशिरश्चरणाधिष्ठानस्य चानुपपत्तेः । यदचावाचीनकल्पन | मुत्क्रान्तिगत्यागतिश्रवणान्यथानुपपत्त्या अणुह्येवेष आत्मा यं वा एते सिनीतः || पुण्यं च पापं च बालायशतभागस्ये- त्यादिश्रुतिषु साक्षादणुत्वश्रवणेन चाणव एष जीवाः । तेषामणुत्वेपि ज्ञानसु- खादीनां प्रदीपप्रभान्यायेनाश्रयातिरिक्तप्रदेशविशेषव्यापिगुणतया सर्वाङ्गीणसु- खाद्युपलम्भः । द्रोणं बृहस्पतेभागमित्यादिस्मृत्यनुरोधेन जीवानामंशसत्त्वात् । करशिरश्चरणाद्यनुगत्त्रेषु सुखदुःखादियोगपद्यं कायव्यूहगतेषु योगिनां भोग- वैचिच्यं चेति न का चिदनुपपत्तिः । एवं जीवानामणुत्वेनासंकरात सुखदुः; खादिव्यवस्था विभारीश्वरानेदश्चेति । अत्रोक्तमद्वेतदीपिकायाम् । एवपि * फलं प्राप्तवानिति २ पु. पाठः। + अभिसंधिः फलेच्छा । टी. + प्रात्मनां व्यापकत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । टी. कल्पनाप्रकारस्तेषामणुत्वेपीत्यादिमा भविष्यति । प्रादी सस्थाणुत्वे मानमा उत्का. तीति । टी. || सिनीतः बधीतः। टी.

·जीवाणुत्वनिराकरणम् कथं व्यवस्थासिद्धिः क्षेत्रस्य पादे वेदना शिरसि सुखमिति स्वांशभेदगतसुख- दुःखानुसंधानधन्मेवगतसुखदुःखानुसंधानस्यापि दुर्वारत्वात् । अविशेषो * हि घेवजीवातदंशयामैत्रस्य च भेदः । कायव्यूहस्थले वियुज्यान्यच संसरणस- मानामंशानां जीवाद्वेदावश्यंभावादंशांशिनोस्त्वया भेदाभेदाभ्युपगमाच्च । न च शुद्धभेदो ऽननुसंधानप्रयोजक इति वाच्यम् । शुद्धत्वं हि भेदस्यां- शांशिभावासहचरितत्वमभेदासहचरितत्वं वा स्यात् । नाद्यः अंशो ह्येष परमस्य ममेवांशो जीवलोके अंशो नानाव्यपदेशादिति + श्रुतिस्मृति- सूत्रीवस्य ब्रह्मांशत्वप्रतिपादनेन ब्रह्मजीवयोभौगसांकर्यप्रसङ्गात् । ननु जीवांशानां जीवं प्रतीव जीवस्य ब्रह्म प्रति नांशत्वं किं तु चन्द्रबिम्बस्य गुरुबिम्बः शतांश इतिवत्सदृशत्वे सति ततो न्यूनत्वमात्रमोपचारिकांशत्व- मिति चेत् । किं तदतिरेकेण मुख्यमंशत्वं जीवांशानां जीवं प्रति यदज्ञान- नुसंधानप्रयोजकशरीरे निवेश्यते । न तावत्पटं प्रति सन्तूनामिवारम्भकत्वं जीवस्यानादित्वात् । नापि महाकाशं प्रति घटाकाशादीनामिव प्रदेशत्वं टङ्क च्छिन्नपाषाणशकलादीनामिव खण्डत्वं वा । अणुत्वेन निष्प्रदेशत्वात् अच्छे- द्यत्वाच्च । भिन्नाभिन्नद्रव्यत्वमंशत्वमभिमतमिति चेद न । तथा सति जीवेश्व- रयोर्जीवानां च भोगसांकर्यप्रसङ्गात् । स्वतो भिन्नानां तेषां चेतनत्वादिना ऽभे- दस्यापि त्वया ऽङ्गीकारात् । समूहसमूहिनार्भेदाभेदवादिनस्तव मते एकसमू- हान्तर्गतानां परस्परमप्यभेदसत्त्वाच्च । स्वाभिन्नसमूहाभिन्नेन स्वस्याप्यभेदस्य दुर्वारत्वात् । यदि संयोगादीनां जातेश्चानेकाग्नितत्वं स्यातदा गुणगुण्यादेर- भेदाद् घटाभिन्नसंयोगाभिन्नपटादेरपि घटाभेदः प्रसज्येत इत्यादि पदता त्वया तदभिन्नाभिन्नस्य तदभेदनियमाभ्युपगमात् । न च जीवान्तरसाधारणचे- तनत्वादिधर्मकरूप्यैकसमूहान्तर्गत्यादिप्रयुक्ताभेदविलक्षणमभेदान्तरमंशांशिना- रस्ति भेदे ऽप्यनुसंधानप्रयोजकं यदवानतिप्रसङ्गाय विषयेत । तथा सति । 'सस्येव विशिष्य निर्वक्तव्यत्वापत्तेः । धर्मकरुप्या द्यप्रयुक्तत्वमंशांशिनारभेदे विशिष्ट इत्यर्थः । कायव्य हेत्यादिनांशस्यांश्यपेक्षया भेवस्य व्यवस्थापयिष्यमाणत्वेन वांशगतमेवानुसंधीयते न मैत्रगतमित्यस्योपपादनासंभवादिति भावः । + व्या. सू. अ. २ पासू. ४३ । धर्मेण चेतनत्यादिमा यदेकर लवप्रयुक्तत्वमंशांशिनारभेदे किन्तु कार्यकारणभावादि- + विलक्षणभेठस्यांशाशिनोः सत्त्वरस्यर्थः। टी. व्युक्तस्वमित्यर्थः। 00 ·द्वितीयपरिच्छेदे विशेष इति चेन्न । जीवतदंशयोश्चेतनत्वादिधर्मकरूप्यसत्येनेकशरीराषच्छेदे कायव्यहमेलने च समूहसत्त्वेन च तयारभेदे धर्मकरूप्यादिप्रयुक्तत्वस्यापि संभवात् । धर्मकरूप्यादिप्रयुक्ताभेदान्तरसत्त्वेपि जीवतदंशयारंशांशिभाषप्रयो- जकाभेदा न तत्प्रयुक्त इति चेद् न । तयोरभेदद्वयाभावात् त्वन्मते ऽधिकर- गोमये सति भेदस्याभेदस्य वा प्रतियोगिभेदेन तदाकारभेदेन वाऽनेकत्वान- भ्युपगमात् । तस्मादाद्यपक्षे सुस्था ऽतिप्रसङ्गः । एतेनेव द्वितीयपक्षोपि निरस्तः । अभेदासहचरितभेदस्याऽननुसंधानप्रयोजकत्वे उक्तरीत्या त्वन्मते जीवब्रह्म- गोर्जीवानां चाभेदस्यापि सत्त्वेनातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । नन्वभेदप्रत्यक्षमनु- संधाने प्रयोजकमिति । तदभावे ऽननुसंधानं स्वस्य स्वाभेदः स्वांशाऽभेदश्च प्रत्यक्ष इति तदुष्टुर्दुःखाद्यनुसंधानम् । जीवान्तरेणाऽभेदसत्त्वेपि तस्याप्रत्यक्ष- स्वान्न तदुःखाद्यनुसंधानम् । जातिस्मरस्य प्राम्भवीयात्मना ऽप्यभेदस्य प्रत्य- वसत्त्वात्तदृत्तान्तानुसंधानमन्येषां तदभावान्नेत्यादि सर्व सङ्गच्छतइति चेत् हि एकात्म्यवादेपि सर्वात्मत्वावरकाज्ञानावरणाच्चैत्रस्य न मचात्माद्यभेदन- त्यक्षमिति तत एव सर्वव्यवस्थोपपत्तेर्व्यर्थः श्रुतिविरुद्धात्मभेदाभ्युपगमः । न चेत्थमपि प्रपञ्चतत्त्ववादिनस्तव व्यवस्थानिर्वाहः सर्वज्ञस्येश्वरस्य वस्तु- सज्जीवान्तराभेदप्रत्यक्षावश्यंभावेन जीवेषु दुःखवत्स्वहं दुःखीत्यनुभवापत्तेः। अस्मन्मते त्वीश्वरः स्वाभिन्ने जीवे संसारं प्रतिमुखे मालिन्यमिव पश्यन्नपि मिथ्यातन्निश्चया न शोचतीति नैष प्रसङ्गः । स्यादेतन्माभूदंशभेदः करशि रश्चरणादीनां कायव्यहस्य चाधिष्ठानमात्मदीपस्यानपायिनी ज्ञानप्रभास्ति व्यापिनीति तयेव सर्वाधिष्ठानं | भविष्यतीति चेद् न । ज्ञानघदात्मधर्मस्य सुखदुःखभोगस्य ज्ञानमाश्रित्योत्पत्त्यसंभवेन पा करचरणाद्यवयवभेदेन कायव्य हवतः कायभेदेन च भोगचियाभावप्रसङ्गात् । सुखदुःखभोगादि ज्ञानधर्म एव नात्मधर्म इत्युपगमे तद्वेचियेण आत्मगुणस्य चानस्य भेदसिद्धावप्यात्मने भेदासिया * *भोगवैचियादिना आत्मभेदप्रतिक्षेपायोगाढ़ेगाद्याश्रयस्यात्मने तथा चांशावछिपवेठनाया अंशिनाऽनुसंधानानुपपत्तिरिति भावः । । तन्त्रमिति २।३ पुः पाठः। 1 श्रावरयाप्रयोख्याभेदप्रत्यक्षाभावादेवेत्यर्थः। 8 मिथ्यात्वेन प्रत्यानिश्चयादित्यर्थः । | प्रेरक रस्यर्थः। टी. गुणे गुणानीकारादिति भावः । प्रात्मगुणज्ञाननिष्ठस्य भोगवैचित्र्यस्य व्यधिकरणतयात्मभेडसाधकत्वासंभा त्यर्थः। टी. .

·८३ जीवाणुत्वनिराकरणम् ऽणुत्वेन प्रतिशरीरं विच्छिन्नतया तड्यापित्यवादक्ष तदभेदवादश्य च न धर्मसङ्करापत्तिरिति मतहानेश्च । तस्माज्जीवस्यागुत्वोपगमेन व्यवस्थोपपादनं न युक्तम् । नापि तेन तस्येश्वरानेदसाधनं युक्तम् । उत्क्रान्त्यादिनवणात्सा- शादणुत्वश्रवणाच्चाणुजीब इति वदतस्तव मते तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत् अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां गुहां प्रषिष्ठी परमे परार्धे इत्यादिश्रुतिषु प्रवेशा- दिनवणात् स एषोणिमा एष मात्मान्तर्हृदये ऽणीयान् ब्रीहेवा यवाद्वेति श्रुतेः साक्षादणुत्वनवणाच्च परो ऽप्यणुरेव सिध्यतीति कुतः परजीवयोर्विभुत्वा- गुत्वाभ्यां भेदसिद्धिः । ननु आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः ज्यायान् दिवो ज्यायानन्तरिक्षादित्यादिश्रवणात सर्वप्रपञ्चोपादानत्वाच्च परस्य सर्वग- सत्वसिद्धेः तदणुत्वश्रुतयः उपासनाथी दुर्गहत्वाभिप्राया वा उन्नेयाः प्रवेश- श्रुतयश्च शरीराद्युपाधिना निर्वाह्याः । न च जीवोत्क्रान्त्यादिश्रुतयो ऽपि. बुट्या उपाधिना निवोढुं शक्या इति शङ्कयम् । तमुत्क्रामन्तं प्राणो ऽनत्क्रामतीति प्राणाख्यबुध्युत्क्रान्तः प्रागेध जीवोत्क्रान्तिवचनात् । तथा विद्वान्नामरूपाद्वि- मुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यमिति नामरूपमोक्षानन्तरमपि गतिश्रवणाच्च । तद्यथाऽनः सुसमाहितमुत्सर्जयन यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेना- त्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन्यातीति स्वाभाविकगत्यानयशकटदृष्टान्तोक्तेश्चेति चेन्नैतत्सारम् । स वा एष महानज आत्मा योयं विज्ञानमयः घटसंवृतमा- काशं नीयमाने घटे यथा घटो नीयेत नाकाशं तद्वज्जीवो नभापम इत्यादिश्रुतिषु जीवस्यापि विभुत्वश्रवणात् । त्वन्मते प्रकृतेरेव जगदुपादान- त्वेन ब्रह्मणो जगदुपादानत्वाभावात् । जीवस्य कायव्यूहगतासुखदुःखोपादान- . त्ववदणुत्वेपि जगदुपादानत्वसंभवाच्च ततस्तस्य * सर्वगतत्वासिद्धेः । तत्प- वेशग्रुतीनां शरीरोपाधिकत्वकल्पने जीवोत्क्रान्त्यादिश्रुतीनामपि बुद्धुपाधि- कत्वोपगमसंभवात् । पञ्चवृत्तिर्मनोवड्यापदिश्यत। इति सूत्रभाष्ये बुद्धिप्रा- णयोः कार्यभेदाद् भेदस्य प्रतिपादितत्वेन बुद्धपाधिके जीवे प्रथममुत्क्रामति प्रास्यानूत्क्रमणोपपत्तेः नामरूपमोक्षानन्तरं ब्रह्मप्राग्निश्नवणस्य प्रापरि जीवे इव प्राप्ये ब्रह्मण्यपि विभुत्वविरोधित्वात् । प्राकृतनामरूपधिमोक्षानन्तरमपि अप्राकृतलोकविग्रहाद्युपधानेन ब्रह्मणः प्रामव्यत्ववादिमते प्रामुर्जीवस्याप्यप्रा- * सर्वोपादानत्वादीश्वरस्पेत्यर्थः। टी. 1 व्या सू.अ.२ पा ४ स. १२ ।

·द्वितीयपरिच्छेदः कृतदेहेन्द्रियादिसत्त्वेन तदुपधानेन ब्रह्मप्राग्निश्रवणाविरोधात् । स्वाभाविक- गत्याश्रयशकटदृष्टान्तप्रवणमाचाज्जीवस्य स्वाभाविकगतिसिद्धा गुहां प्रविष्टा- विति स्वाभाविकप्रवेशाप्रयजीवसमभिव्याहारण ब्रह्मणोपि स्वाभाविकप्रवेश- सिदिसंभवात् । ब्रह्मजीवोभयान्वयन एकस्य प्रवेशपदस्य एकरूपप्रवेशपर- त्वस्य वक्तव्यत्वात् * । अस्मन्मते ब्रह्मात्मेक्यपरमहावाश्यानुरोधेनाधान्ता- रवाक्यानां नेयत्वात्स्वरूपेण जीवस्य विभुत्वमोपाधिकरूपेण परिच्छेद इत्या- दिप्रकारेण जीवब्रह्मभेदप्रापकश्रुतीनामुपपादनं भाष्यादिषु व्यक्तम् । तस्माद- चेतनप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वाच्चेतनप्रपञ्चस्य ब्रह्माभेदाच्च न वेदान्तानामद्वितीये ब्रह्मणि विद्यकप्राप्ये समन्वयस्य कश्चिद्विरोध इति ॥ * ततः परमहे ब्रह्मजीवयोर्विभुत्वाणुत्वादिव्यवस्थित्यसिद्धेर्न कुतो ऽपि भेदसिद्धिं प्रत्या शेति । पु. अधिकम् । इति द्वितीयः परिच्छेदः ·तृतीयः परिच्छेदः 1040 इनु कथं विद्ययेव ब्रह्मप्राप्तिावता* कर्मणामपि सत्प्राप्तिहेतुत्वं स्मयते तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामुने इति । सत्यम् । नान्यः पन्था इतिश्रुतर्नित्यसिद्धब्रह्मावालो कण्ठगतविस्मृतकनकमालाऽवामितुल्यायां वि- द्यातिरिक्तस्य साधनत्वासंभवाच्च । ब्रह्मावाप्नो परम्परया कर्मापेक्षामाचपरा तादृशी स्मृतिः । व तर्हि कर्मणामुपयोगः । अत्र भामतीमतानुवर्तिन आहुः । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति श्रुर्विद्यासंपादनद्वारा ब्रह्मावाप्युपायभूतायां विविदिषायामुपयोगः । नन्वि- ध्यमाणायां विद्यायामुपयोगः किं न स्यात् । न स्यात् प्रत्ययार्थस्य प्राधा- न्यात् । विद्यासंप्रयोगात्प्रत्यासन्नानि विद्यासाधनानि शमदमादीनि विवि- दिषासंप्रयोगात्तु बाह्यतराणि यज्ञादीनीति सर्वापेक्षाधिकरणभाष्याच्च ६ । ननु विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठातुर्वेदनगोचरेच्छावत्त्वे विविदिषायाः सिद्धत्वेन तद- भाधे वेदनोपाये विविदिषायां कामनाऽसंभवेन च विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठा- नायोगाद् न यज्ञादीनां विविदिषायां विनियोगा युक्त इति चेन्न । अन्नद्वे- घण कार्य प्रामस्य तत्परिहारायानविषयोत्कण्ठालक्षणायामिच्छायां सत्या- मप्यु || त्कटाजीर्णादिप्रयुक्तधातुवैषम्यदोषात्तत्र प्रवृत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायते इति तद्रोचकोषधविधिवनिरतिशयानन्दरूपं ब्रह्म तत्प्राप्नो विद्या साधनमि- त्यर्थे प्राचीनबहुजन्मानुष्ठितानभिसंहितफलनित्यनैमित्तिककोपार्जितचित्ता: सादमहिम्ना संपन्नविश्वासस्य पुरुषस्य ब्रह्मावाप्नो विद्यायां च तदात्कण्ठालक्ष- णायामिच्छायां सत्यामप्यनादिभवसंचितानेकदुरितदोषणाऽऽस्तिककामुकस्य हेयकर्मणीव विषयभोगे प्रावण्यं संपादयता प्रतिबन्धाद्विद्यासाधने अवणादो पत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायतइति प्रतिबन्धनिरासपूर्व तत्संपादकयज्ञादिविधा- नोपपेरिति ॥ • यस्मादित्यर्थः। टी. विद्यासाधमत्वावित्यर्थः। टी. ॥अधिकत्यर्थः। टी. + सत्वशुद्रा विविदिवोत्पादनद्वारेति भावः। ६ व्या. सू. अ. ३ पा. ४ सू. २६ ।

·६ तृतीयपरिच्छेदे विवरणानुसारिणस्त्वाहुः । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्य प्राधान्य- मिति सामान्यन्यायादिच्छाविषयतया शब्दबोध्यएव शाब्दसाधनतान्वय * इति स्वर्गकामादिवाक्ये कृतविशेषन्यायस्य बलीयस्त्वादश्वेन जिगमिषति असिना, जिघांसतीत्यादिलोकिकप्रयोगे ऽश्वादिरूपसाधनस्य तदन्वेष्टव्यं सदाव विजिज्ञासितव्यं निदिध्यासितव्य इत्यादिवेदिकग्रयोगे तव्यार्थभूतषि- धेश्च सन्प्रत्ययाभिहितेच्छाविषयएव गमनादावन्वयस्य व्युत्पन्नत्वाच्च प्रकृ- त्यभिहितायां विद्यायां यज्ञादीनां विनियोगः । ननु तथा सति यावद्वि- द्योदयं मानुष्ठानापत्तेस्त्यजेतेव हि तज् जेयमित्यादिश्रुतिसिद्धं कर्मत्याग- रूपस्य संन्यासस्य विद्यार्थत्वं पीतेति चेन्न । प्राग्बीजाऽऽवापात्कर्षणं तदन- न्तरमकर्षणमितिः कर्षणाकर्षणाभ्यां ब्रीह्यादिनिष्यत्तिवदारुरुक्षोर्मुनर्योगं कर्म कारणमुच्यते योगास्ठस्य तस्येव शमः कारणमुच्यत । इत्यादिवचनानुसारेण चेतसः शुद्धौ विविदिषादिरूपप्रत्यक्प्रावण्योदयपर्यन्तं कर्मानुष्ठानं ततः सं- न्यास इति कर्मतत्संन्यासाभ्यां विद्यानिष्पत्त्युपगमात् । उक्तं हि नेष्कर्म्य- सिद्धी प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धः कर्माण्यापाद्यः शुद्धितः कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्राडन्ते घनाइवेति । कर्मणां विद्यार्थत्वपक्षेपि विविदिषापर्यन्तमेव कानु- ठाने विविदिषार्थत्वपक्षात्को भेद इति चेद् अयं भेदः । कर्मणां विद्यार्थत्व- पक्षे द्वारभूतविविदिषासिद्धानन्तरमुपरतावपि + फलपर्यन्तानि विशिष्टगुरुला- भानिर्विघ्नश्रवणमनननिदिध्यासनसाधनानि निवृत्तिप्रमुखानि संपाद्य विद्योत्या. दकत्वनियमोस्ति । विविदिषार्थत्वपक्षे तु श्रवणादिप्रवृत्तिजननसमर्थोत्कटे- च्छासंपादनमात्रेण कृतार्थतेति नावश्यं विद्योत्पादकत्वनियमः । यस्यते ऽष्टाचत्वारिंशत्संस्कारा इति स्मृतिमूले कर्मणामात्मज्ञानयोग्यतापादकमलाप- कर्षणगुणाधानलक्षणसंस्कारार्थत्वपक्षइवेति वदन्ति । (२) ननु केषां कर्मणामयमुदाहृतश्रुत्या विनियोगो बोध्यते । अच केश्चि- दुक्तं वेदानुवचनेनेति ब्रह्मचारिधर्माणां यज्ञेन दानेनेति गृहस्थधर्माणां तप- सानाशकेनेति वानप्रस्थधर्माणां , चोपलक्षणमित्यानमधर्माणामेव विद्याप- * रकाविषयत्वस्य फलत्वव्यजकत्वात्पुरुषार्थत्वेन प्रतीतस्य स्वर्गस्यैव फलत्वं न काम- नाया रत्यर्थः। टी. + कर्तव्यमित्यर्थः। है त्यागेपीत्यर्थः। टी- 8 एतन्मध्यस्थं २ पु. नास्ति ।

·कर्मणां ज्ञानोत्पत्तावुपयोगनिरूपणम् योगः । अत एव विहितत्वाच्चानमकमापीति* शारीरकसूचे विद्यार्थकर्मस्वा- अमकर्मपदप्रयोग इति । कल्पतरी तु नानमधर्माणामेव विद्योपयोगः । अन्तरा चापि तु सदृष्टरित्यधिकरणे श्राश्रमरहितविधुराद्यनुष्ठितकर्मणामपि विद्योपयोगनिरू- पणात् । न च विथुरादीनामनाम्नमिणां + प्राग्जन्माद्यनुष्ठितयज्ञाद्युत्पादितविषि- दिषाणां । विद्यासाधनश्रवणादावधिकारनिरूपणमाचपरं तदधिकरणं न तु तंद- नुष्ठितकर्मणां विद्योपयोगनिरूपणपरमिति शङ्काम् । विशेषानुग्रहश्चेति तदधिकरणसूचतद्भाष्ययो: तदनुष्ठितानां जपादिरूपवर्णमापधर्माणामपि वि- द्योपयोगस्य कण्ठोक्तर्विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापीतिसूचे आश्रमपदस्य वर्णध- मीणामप्युपलक्षणत्वादित्यभिसंधायोक्त || मानमधर्मातिरिक्तानामप्यस्ति वि- द्योपयोगः । किं तु नित्यानामेव तेषां हि फलं दुरितक्षयं विद्याऽपेक्षते न काम्यानां फलं स्वर्गादि । तच यथा प्रकृतो कृपोपकाराणामङ्गानामतिदेशे सति न प्राकृतोपकारातिरिक्तोपकारकल्पनमेवं ज्ञाने विनियुक्तानां यज्ञादीनां ऋणनित्यफलपापक्षयातिरेकेण न नित्यकाम्यसाधारणविद्योपयोग्युपकारकल्प- नमिति ॥ संक्षेपशारीरके तु नित्यानां काम्यानां च कर्मणां विनियोग उक्तः यज्ञादिशब्दाऽविशेषात् । प्रकृतो ग कृमोपकाराणां पदार्थानां कृष्णाकृतोपका- रातिदेशमुखेनैव विकृतिष्वतिदेशेन संबन्धो न तु पदार्थानामतिदेशानन्त- रमुपकारकल्पनेति न तब प्राकृतोपकारातिरिक्तोपकारकल्पनाप्रसक्तिः । इह तु प्रत्यक्षश्रुत्या प्रथममेव विनियुक्तानां यज्ञादीनामुपदिष्टानामिव पश्चात्क- . ल्पनीय उपकारः प्रथमावगतविनियोगनिर्वाहायाकृयो ऽपि सामान्यशब्दोपात्त- सकलनित्यकाम्यसाधारणः कथं न कल्य्यः । अध्वरेष्यध्वरमीमांसकेरपि ह्युपकारमुखेन पदार्थान्वयएव कृमोपकारनियमः * * पदार्थान्वयानन्तरमु- पकारकल्पने त्वकृणोपि विनियुक्तपदार्थानुगुण एवोपकारः कल्पनीय इति व्या• सू• • ३ पा• ४ सू. ३२ । व्या• मू. अ.३ पा. ४ सू. ३६ । * एतन्मध्यस्थं २ पु. नास्ति । $ व्या. सू. अ. ३ पा४ सू. ३० । ॥ कल्पतरावित्यनेनान्वति । या प्रकले यज्ञादीनां विनियोगानन्तरमुपकारकल्पनमतिदेशस्थले तु प्रकतावुपकारकल्पना- नम्बर प्रावतपदार्थानां विकसिषु विनियोगस्ततो दृष्टान्तो विषम इति । टी. ** कृपोपकारातिरिक्तोपकाराकल्पनमित्यर्थः । टी. + ·। तृतीयपरिच्छेदे संप्रतिपद्येव बाधलक्षणारम्भसिदार्थमुपकारमुखा विकृतिषु प्राकृतान्वयो दश- माद्ये सर्मार्थतः । किं च कृयोपकारालाभा * नित्यानामेवायं विनियोग इत्य- भ्युपगमे नित्येभ्यो दुरितक्षयस्य तस्माज ज्ञानोत्यत्तेरन्यतः सिद्धो व्यायं विनियोगः । अन्यतस्तदसिद्धा ज्ञानापेक्षितोपकारजनकत्वं नित्येषु न कृतमि- त्यविशेषान्नित्यकाम्यसाधारणविनियोगो दुर्वारः । ननु नित्यानां दुरितक्षयमा- चहेतुत्वस्यान्यतः सिद्धावपि विशिष्य ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकदुरितनिर्वाहकत्वं न सिद्धं किं तु अस्मिन् विनियोगे सति ज्ञानोदेशेन नित्यान्यनुतिष्ठतो ऽवश्यं ज्ञानं भवति इतरथा शुद्धिमाचमनियता ज्ञानोत्पत्तिरिति सार्थकोयं विनि- योग इति चेत् तर्हि नित्यानामप्यक्रप्रमेव नियमतो ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धक- दुरितनिबर्हणत्वं तानसाधनविशिष्टगुरुलाभप्रवणमननादिसंपादकापूर्व च द्वारं कल्पनीयमित्यक्रमोपकारकल्पनाविशेषान्न सामान्यश्रुत्यापादितो नित्यकाम्य- साधारणविनियोगा भञ्जनीय इति ॥ (३) नन्वेवमपि कथं कर्मणेव हि संसिद्धिमास्थिता अनकादय इत्यादि- स्मरणनिर्वाहः । न च तस्य विद्यार्थकर्मानुष्ठानपरत्वम् विधिदिषावाक्ये ब्राह्मणानामेव विद्यार्थकर्मण्यधिकारप्रतीतेः । अतो जनकाद्यनुष्ठितकर्मणां साक्षादेव मुत्युपयोगी वक्तव्यः । मेवम् । विविदिषावाक्ये ब्राह्मणग्रहणस्य पर्णिकोपलक्षणत्वात् । यथाहुरचभवन्तो वार्तिककाराः । ब्राह्मणग्रहणं चात्र द्विजानामुपलक्षणम्, अविशिष्टाधिकारित्वात्सर्वेषामात्मबोधनइति । न हि विद्याकामो यज्ञादीननुतिष्ठेदिति विपरिणमिते विद्याकामाधिकारविधी ब्राह्म- णपदस्याधिकारिविशेषसमर्पकत्वं युज्यते उद्देश्य विशेषणायोगात || । नापि राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेतेति स्वाराज्यकामाधिकारे राजसूयविधी स्वाराज्यकामो राजकर्तृकेण राजसूयेन यजेतेति कर्तृतया यागविशेषणत्वेन विधेयस्य राज्ञो राजकर्तृकराजसूयस्याराज्ञा संपादयितुमशक्यत्वादीदधि- कारिकोटिनिवेशवदिह यज्ञादिकर्तृतया विधेयस्य ब्राह्मणस्यार्थादधिकारिका- * काम्येष्विति शेषः । टी. कृप्तोपकारलोभादिति २ पुः पाठः । + नित्यानां विटोपकारकत्वासिद्धावित्यर्थः। टी. + एतद्विनियोगाभावे इत्यर्थः । टी. ब्रामणग्रहणेनेसि २ पु. अधिकः पाठः। ॥ विधेययज्ञादिनिरूपितोश्यताया वियाकाममात्र पर्यवसानसंभवेन ब्रामययरूपविशेष. णस्यानाकासितया वियाकामं प्रति विशेषणत्वेनान्वयायोगाद् विशिष्टस्योदश्यत्वकल्पने और. बाची टी. .

·शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायामधिकाराभावोपपादनम् टिनिवेश इति युज्यते । सर्वथापि तस्वोभयलिङ्गा* दितिसूचे ऽन्या विहि- तानामेव यज्ञादीनां विषिदिषावाक्ये फलविशेषसंबन्धविधिनापूर्वयज्ञादिवि- धिरिति व्यवस्थापितत्वेन प्रानयज्ञाद्यनुवादेनेकस्मिन्वाक्ये कर्तृरूपगुणविधिः फलसंबन्धविधिश्चेत्युभयविधानाद वाक्यभेदापत्तेः । नापि राजसूयवाक्ये राक्षः कर्तृतया विधेयत्वाभावपक्षे राजपदसमभिव्याहारमाचाद्विशिष्टकर्तृत्व- लाभवदिह वाक्याभेदाय कर्तृतया ब्राह्मणाऽविधानेपि ब्राह्मणपदसमभिव्या- हारमात्रण ब्राह्मणकर्तृत्वलाभात् तदधिकारपर्यवसानमित्युपपद्यते अन्यत्र चर्णिकाधिकारिकत्वेन कृपानामिहापि पर्णिकाधिकारात्मविद्यार्थत्वेन । विधीयमानानां यज्ञादीनां चैवर्णिकाधिकारित्वस्य युक्ततया विधिसंसर्गहीन- ब्राह्मणपदसमभिव्याहारमाादधिकारसङ्कोचाऽसंभवेन ब्राह्मणपदस्य यथाप्रा- पविद्याधिकारिमाचोपलक्षणोचित्यात् ॥ ननु विद्याधिकारिमाचोपलक्षणत्वे शूद्रस्यापि विद्यायामर्थित्वादिसंभ- वेन तस्यापि विद्यार्थकर्माधिकारप्रसङ्ग इति चेन्न । अध्ययनगृहीतस्वाध्याय- जन्यतदर्थज्ञानवत एव वैदिकेष्वधिकार इत्यपशूद्राधिकरणे + अध्ययनवेद- वाश्य श्रवणादिविधुरस्य शूद्रस्य विद्याधिकारनिषेधाद् न शूद्राय मतिं दद्या- दिति स्मृतरापाततापि तस्य विद्यामहिम्नाऽवगत्युपायाऽसंभवेन तदर्थित्वा- नुपपत्तेश्च तस्य विद्यायामनधिकारादिति के चित् ॥ अन्ये त्वाहुः । शूद्रस्याप्यस्त्येव विद्यार्थकर्माधिकारः । तस्य वेदानु- वचनाऽग्निहोगद्यसंभवेपि कण्ठोक्तसर्ववर्णाधिकारश्रीपञ्चाक्षरमन्त्रराजविद्या- दिजपपापक्षयहेतुतपोदानपाकयज्ञादिभवाद् वेदानुवचनेन यज्ञेन दानेनेत्या- दिपृथक्करणविभक्तिश्रुतेर्विधुरादीनां विद्यार्थ जपदानादिमाचानुष्ठानानुमतेश्च वेदानुवचनादिसमुच्चयाऽनपेक्षणात् । न च शूद्रस्य विद्यायामर्थित्वासंभवः श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः इत्यादीतिहासपुराणनवणे चातुर्व- ण्याधिकारस्मरणेन पुराणाद्यवगतविद्यामाहात्म्यस्य तस्यापि विद्यार्थित्वसं- मात् । न शूद्राय मतिं दद्यादिति स्मृतेश्च तदनुष्ठानानुपयोग्यग्निहोचादि- . व्या. सू. आ. ३ पा• ४ सू. ३४। + ब्रामणस्येव क्षत्रियवैश्ययोरपि वियायार्थिस्वलक्षणाधिकाराविशेषात् शूद्रस्येव विद्या- र्थयज्ञादिषु तयोः प्रतिषेधाभावाच्चेत्यर्थः । टी. * व्या. सू.प्र. १ पासू. ३४ । १२ ·तृतीयपरिच्छेदे झोपासनस्यार्थतथात्वविवेचकनिर्विचिकित्समूलप्रमाणनिरपेक्षस्य दहराद्युपा- सनावदुपासनाशास्तमाचमवलम्ब्य क्रियमाणास्यापि वस्तुतो यथार्थत्वेन दह- राद्युपासनेनेव निर्गुणोपासनेन जन्यस्य स्वविषयसाक्षात्कारस्य श्रवणादि- प्रणाड्या जन्यसाक्षात्कारवदेव तत्त्वार्थविषयत्वावश्यंभावाच्च । श्यांस्तु विशेषः प्रतिबन्धरहितस्य पुंसः श्रवणादिप्रणाड्या ब्रह्मसाक्षात्कारो झटिति सिद्धा- तीति सांख्यमार्गो मुख्य: कल्पः उपास्त्या तु विलम्बेनेति योगमार्गो ऽनु- कल्प इति । (९) नन्यस्मिन्यक्षद्वयेपि ब्रह्मसाक्षात्कार किं करणम् । के चिदाहुः । प्रत्यया- भ्यासकपं* प्रसंख्यानमेव । योगमार्गे आदित प्रारभ्योपासनारूपस्य सांख्यमार्गे मननानन्तरनिदिध्यासनरूपस्य च तस्य सत्त्वात् । न च तस्य ब्रह्मसाक्षा- स्कारकारणत्वे मानाभावः ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान इति श्रव- यात् । कामाऽऽतुरव्यवहितकामिनीसाक्षात्कारे प्रसंख्यानस्य कारणत्वकृपेश्च । प्राप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टमित्यधिकरणे + विकल्पो ऽविशिष्ठफलत्वादित्यधि- करणे च दहराद्यहंग्रहोपासकानां प्रसंख्यानादुपास्यसगुणब्रह्मसाक्षात्कारा- ङ्गीकाराच्च । ननु च प्रसंख्यानस्य प्रमाकरणेष्वपरिगणनातज्जन्यो ब्रह्मसाक्षा- त्कारः प्रमा न स्यात् । न च काकतालीयसंवादिवराटकसंख्याविशेषाऽऽहार्य- ज्ञानवदाऽबधिन प्रमाणत्वोपपत्तिः । प्रमाणाऽमूलकस्य प्रमात्वायोगात् । आहार्यवृत्तेश्चोपासनावृत्तियज् ज्ञानभिन्नमानसक्रियारूपतयेच्छादिषदबाधिता- थेविषयत्वेपि प्रमात्वाऽनभ्युपगमात्। मेवम् । कृपप्रमाकरणामूलकत्वेपि ईश्व- रमायावृतिवत्प्रमात्योपपत्तेः । विषयाबाधतोल्यात् । मार्गद्वयेपि प्रसंख्यानस्य विचारितादविचारिताद्वा वेदान्ताद्ब्रह्मात्मत्यावगममूलकतया प्रसंख्यानजन्य- स्यापि ब्रह्मसाक्षात्कारस्य प्रमाणमलकत्वाच्च । उक्तं हि कल्पतरुकारैः । वेदा- न्तवाक्यजज्ञानभावनाजा ऽपरोक्षधीः मूलप्रमाणदार्श्वन || न भ्रमत्वं प्रपद्यते। न च प्रामाण्यपरस्त्वापत्तिः अपवादनिरासाय मूलशुद्धानुरोधादिति ॥ - - * प्रत्ययाभिख्यानरूपमिति २ पुः पाठः । + व्या. सू. प्र. ४ पा. १सू. १२ । + व्या. सू. प्र. ३ पा• ३ सू. ५६ । $ अबाधितार्थज्ञानत्वं हि प्रमात्वं न त्वबाधितार्थत्वमात्रमतिप्रसङ्गादिति भावः । टी. ॥ मूलप्रमाणं वेदान्तवाक्यं तज्जन्यममा वा सस्य वा मविप्रतिपयकारणकावमिति बोध्यम् । टी. ।

·ब्रह्मसाक्षात्कार कारणनिरूपणम् अन्ये तु एषो ऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः दृश्यते * त्वय्यया बुझे. त्यादिश्रुतेर्मन एव ब्रह्मसाक्षात्कार करणं तस्य सोपाधिकात्मन्यवृत्तिर- पप्रमाकरणत्वाकृतः । स्वप्रपञ्चविपरीतप्रमाचादिज्ञानसाधनस्यान्तःकरणस्येत्या- दिपञ्चपादिकाविवरणयन्येनापि तथा प्रतिपादनात् । अहमेवेदं सर्व सर्वो ऽस्मीति मन्यते सो ऽस्य परमो लोक इतिश्रुत्युक्ते स्वाग्ने ब्रह्मसाक्षात्कार एव मनसः करणत्वसंप्रतिपत्तेश्च तदा करणान्तराऽभावात् । प्रसंख्यानं तु मनःसहकारिभावेनोपयुज्यते । वाक्यार्थभावनापरिपाकसहितमन्तःकरणं त्वं- पदार्थस्यापरोक्षस्य तत्तटुपाध्याकारनिषेधेन तत्पदार्थतामाविभावयतीति भाम- तीवचनात् । ज्ञानप्रसादेन । विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्याय- मान इतिश्रुतावपि ज्ञानप्रसादशब्दितचित्तकायहेतुतयेव ध्यानोपादानात् । न तु प्रसंख्यानं स्वयं करणं तस्य व चिदपि ज्ञानकरणत्वाऽकृतः । कामा- तुरकामिनीसाक्षात्कारादावपि प्रसंख्यानसहकृतस्य मनस सव करणत्वोपपत्त्या कृप्रज्ञानकरणान्तरकल्पनाऽयोगादित्याहुः ॥ अपरे तु तद्धास्य विजनौ तमसः पारं दर्शयति आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुतिषु प्राचार्योपदेशानन्तरमेव ब्रह्मसाक्षा- त्कारोदये जीवन्मुक्तिनवणाद्वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इति ज्ञानान्तरनेरा- कायप्रवणातं त्वौपनिषदं पुरुषमिति ब्रह्मण उपनिषदेकगम्यत्वश्रवणाच्चोपनि- षदं महावाक्यमेव ब्रह्मसाक्षात्कार करणं न मनः । यन्मनसा न मनुतरति तस्य ब्रह्मज्ञानकरणत्वनिषेधात् । न चाऽपक्वमनोविषयमिदं येनार्मनो मत. मिति वाक्यशेषे मनोमानग्रहणात । । न चैवं यद्वाचा ऽनभ्युदितमिति शब्द- स्यापि तत्करणत्वं निषिध्यतइति शङ्काम् । मनःकरणत्ववादिनामपि शब्दस्य निर्विशेषपरोक्षजानकरणत्वस्याभ्युपगतत्वेन तस्य यतो वाचा निवर्तन्ते अ- प्राप्य मनसा सहेतिश्रुत्यनुरोधेन शब्दार्थप्राप्ति रूपशक्तिमुखेन शब्दस्य तत्करणत्वनिषेधे तात्पर्यस्य वक्तव्यतया शक्यसंबन्धरूपलक्षणामुखेन तस्य * मृत्यते इति २ पुः पाठः । । वरणव्युत्पत्त्ण जानपदं चित्तपरं तस्य प्रसाद ऐकाग्यम् । टी. येन चैतन्येन मतं प्रकाशितं मन रति वाक्यशेषे ऽपक्वमन एव चैतन्यभामिति वक्तः मशक्यतया सत्र मनोमात्रग्रहणमावश्यकं तदेकरुप्याय न मनुतति पूर्ववापि मनोमात्र ग्राह्यमित्यर्थः । टी. 8 प्राप्तिः संबन्धः।

·६८ तृतीयपरिच्छेदे सत्करणत्वाविरोधात् । न च मनसेवाऽनुद्रष्टव्यमिति श्रुतिसिद्धं मनसोपि तत्र करणत्वं न पराकत्तुं शक्यमिति वाच्यम् । शाब्दसाक्षात्कारजननेपि तदैका- य्यस्याऽपेक्षितत्वेन हेतुत्वमाचेण तृतीयोपपत्तेः । मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणातीत्यादी तथा दर्शनात् । गीताविवरणे भाष्यकारीयमनःकरणत्ववचनस्य मतान्तराभिप्रायेण प्रवृत्तरित्याहु: ॥ (१०) ननु तथापि शब्दस्य परोक्षज्ञानजनकत्वस्वभावस्य नापरोवज्ञानज- नकत्वं संगच्छतइति चेद् अत्र के चित् । स्वतो ऽसमर्थोपि शब्दः शास्त्रीयत्र- घणमननपूर्वकप्रत्ययाभ्यास जनितसंस्कारप्रचयलब्धब्रह्मकाय्य * चितदर्पणाानु- गृहीतो ऽपरोक्षज्ञानमुत्यादयति । शास्त्रीयसंस्कारसंस्कृताऽग्न्यधिकरण इव होमो ऽपूर्वमिति कल्प्यते।तरति शोकमात्मविदितिशास्त्रप्रामाण्यात्। अपरोक्षस्य कर्तृत्वाद्यध्यासस्यापरोक्षाधिष्ठानज्ञानं विना निवृत्त्ययोगात् । औपनिषदे ब्रह्मणि मानान्तराऽप्रवृत्तः शब्दादपरोवज्ञानानुत्पत्ता अनिर्मोक्षप्रसङ्गादित्याहुः ॥ अन्ये तु भावनाप्रचयसाहित्ये सति बहिरसमर्थस्यापि मनसो नष्टव- नितासाक्षात्कारजनकत्वदर्शनानिदिध्यासनसाहित्येन शब्दस्याप्यपरोक्षजानज- नकत्वं युक्तमिति दृष्टान्तानुरोधेन समर्थयन्ते ॥ अपरे त्वपरोनार्थविषयत्वं जानत्यापरोक्ष्यं नामाऽन्याऽनिरुक्तेः । अर्थापरोक्षत्वं तु नापरोक्षज्ञानविषयत्वं येनान्योन्या ग्रयो भवेत् किं तु तत्त- त्पुरुषचैतन्याऽभेदः । अन्तःकरण सद्धर्माणां साक्षिणि कल्पिततया तदभेदस- त्त्वात् । बाह्मचैतन्ये कल्पितानां घटादीनां बाह्यचेतन्ये वृत्तिकृततत्तत्पुरुषी- यचेतन्याऽभेदाभिव्यक्त्या तदभेदसत्त्वाच्च न क्वाप्यव्याग्निः । न चान्तःकरण- धर्माणां ज्ञानादीनामिव धर्माधर्मसंस्काराणामपि साक्षिणि कल्पितत्वाविशेषा- दापरोक्ष्यापत्तिः तेषामनुद्भूतत्वात् । उद्धृतस्यैव । जडस्य चैतन्याऽभेद आप- रोक्ष्यमित्यभ्युपगमात् । एवं च सर्वदा सर्वपुरुषचेतन्याभिन्नत्वाद्यत्साक्षादपरो- क्षा तिश्रुत्या स्वत एवापरोक्षं ब्रह्मेत्यपरोक्षार्थविषयत्वाच्छाब्दस्यापि ब्रह्म- ज्ञानस्यापरोक्षत्ववाचायुक्तियुक्तवेत्याहुः ॥ * संस्कारप्रचयेन संस्कारबाहुल्येन लब्ध प्रह्मण्येकाग्यं येनेत्यर्थः । + रन्द्रियजन्यत्वावेश्च प्रथमपरिच्छेदावसाने निरस्तत्वादिति भावः । टी. * उद्भतत्वं च फलबलकल्यः स्वभावविशेषः । टी. .

·६६ ब्रह्मविषयकस्य शाब्दज्ञानस्याप्यपरोक्षत्वोपपादनम् अद्वतविद्याचायोस्तु नापरोक्षार्थविषयत्वं ज्ञानस्यापरोक्ष्यं स्वरूपसुखा- परोवरूपज्ञानाव्यापनात स्वविषयत्वलक्षणस्वप्रकाशत्वनिषेधात् * । किं तु यथा तत्तदर्थस्य स्वव्यवहारानुकूलचेतन्याऽभेदो ऽधीपरोक्ष्यम् एवं तयवहारानु- कूलचेतन्यस्य तदर्थाभेदो ज्ञानापरोक्ष्यं तथा च चैतन्यधर्म एवेदमापरोक्ष्यं न त्वनुमितित्वेच्छात्वादिवदन्तःकरणवृत्तिधर्मः । अत एव सुखादिप्रकाशरूपे साक्षिणि स्वरूपसुखप्रकाशरूपे चेतन्ये चापरोक्ष्यम् । न च घटायेन्द्रियकवृत्ता तदनुभवविरोधः । अनुभवस्य वृत्त्यवच्छिन्न चैतन्य + गताऽपरोक्ष्यविषयत्वोप- पत्तेः । ननु उक्तं ज्ञानार्थवारापरोक्ष्यं हृदयादिगोचरशाब्दवृत्तितद्विषययोरति- प्रसक्तम् । तत्र दैवात्कदा चित्तिविषयसंसर्गे सति वृत्यवच्छिन्न चैतन्यस्य विष- याऽभिन्न चैतन्यस्य चाभेदाभिव्यक्तरवर्जनीयत्वादिति चेद् न । परोक्षवृत्तेर्वि- षयावच्छिन्नचैतन्यगताऽज्ञाननिवर्तनाक्षमतया ताज्ञानेनावृतस्य विषयचेत- न्यस्यानावृतेन वृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिचैतन्येनाभेदाभिव्यक्तरभावादापरोक्ष्याउप्र- सक्तः । अत एव जीवस्य संसारदशायां वस्तुतः सत्यपि ब्रह्माभेदे न तदापरोक्ष्यम् । अज्ञानावरणकृतभेदसत्त्वात् । न चैवं ब्रह्मणो ऽपि जीवाऽप- रोक्ष्यासंभवादसर्वज्ञत्वापत्तिः अज्ञानस्येश्वरं प्रत्यनावरकतया तं प्रति जीव- भेदाऽनापादनात् । यदज्ञानं यं प्रत्यावरकं तस्य तं प्रत्येव स्वाअयभेदापाद- कत्वात् । अत एव चैत्रज्ञानेन तस्य घटाक्षाने निवृत्ते ऽनिवृत्तं मैत्राज्ञानं मैत्र प्रत्येव विषयचैतन्यस्य भेदापादकमिति न क्षेत्रस्य घटापरोक्ष्याऽनुपपत्ति- रिति । नन्वेवं वृत्तिविषयचैतन्याभेदाभिव्यक्तिलक्षणस्यापरोक्षत्वस्य स्वविषय- चैतन्यगताज्ञाननिवृत्तिप्रयोज्यत्वे तस्य अज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकत्वायोगाज ज्ञान- मात्रमज्ञाननिवर्तकं भवेदिति चेद् न । यज् ज्ञानमुत्पद्यमानं स्वकारणमहिम्ना विषयसंसृष्टमेवोत्पद्यते तदेवाज्ञाननिवर्तक्रमिति विशेषणाद् ऐन्द्रियकज्ञानानां एकस्मिन चैतन्ये विषयविषयिभावलक्षणमंबन्धो न संभवति संबन्धस्य द्विनिष्ठत्वात् । स्वविषयत्वं विनापि स्वसत्ताप्रयुक्तसंशयागोचरत्वादिलक्षणस्य स्वप्रकाशत्वस्याकरेषु निरूपित. त्वादिति भावः। टी. + वृत्तिचैतन्ययोस्तादात्म्येन वृत्तिसाक्षात्कारत्वरूपानुभयस्य चैतन्यगतापरोक्ष्यविषयकत्यो- पपत्तरित्यर्थः। टी. + अभेदाभिव्यक्तरेवापरोक्षत्वप्रयोजकत्वस्वीकारादेवेत्यर्थः । टी. $ यं प्रति यदज्ञानमित्यादिव्यवस्थाऽभ्युपगमादेव चैत्रस्य घटापरोक्ष्यानुभवानुपपत्तिरपि नेति संबन्धः। टी.

·१०० तृतीयपरिच्छेदे तथात्वात् । एवं च शब्दादुत्पद्यमानमपि ब्रह्मज्ञानं सर्वोपादानभूतस्वविष- यब्रह्मचेतन्यसंसृष्टमेवोत्पद्यतइति तस्याज्ञाननिवर्तकत्वमज्ञाननिवृत्ती तन्म- लभेदप्रविलयादापरोक्ष्यं चेत्युपपद्यतेतराम । नन्वेवमध्ययनगृहीतवेदान्तज- न्येनापि तज्ज्ञानेन मूलाज्ञाननिवृत्या आपरोक्ष्यं किं न स्यात् । न च * तत्सत्तानिश्चयरूपत्वाभावानाज्ञाननिवर्तकमिति वाच्यम् । तथापि वाच्यम् । तथापि कृतप्रवणस्य निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानेन तन्निवृत्त्या मननादिवेयापत्तिरिति चेन्न । सत्यपि श्रवणानिर्विचिकित्सज्ञाने चित्तविक्षेपदेोषेण प्रतिबन्धाद् अज्ञानानिवृत्या तन्निरा- करणे मनननिदिध्यासननियमविध्य थीनुष्ठानस्यार्थवल्वाद् भवान्तरीयमननाद्य- नुष्ठाननिरस्तचितविक्षेपस्योपदेशमाचाद् ब्रह्मापरोक्षस्येष्यमाणत्वाच्चेत्याहुः ॥ (११) अथैवमपि कृतनिदिध्यासनस्य वेदान्तजन्यब्रह्मज्ञानेनेव घटा- दिज्ञानेनापि ब्रह्मा ज्ञाननिवृत्तिः किं न स्यात् । न च तस्य ब्रह्माविषयत्वान्न ततो ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिरिति वाच्यम् । घटः सन्नित्यादिबुद्धिवृत्तेः सपब्रह्मवि- षयत्वोपगमात् । न च तत्र घटाद्याकारवृत्या तदत्वानिवृत्ती स्वतः स्फुर- णादेव तदवच्छिन्नचैतन्यं सदिति प्रकाशते न तस्य घटाद्याकारवृत्तिविषय- त्वमिति वाच्यम् । तदभावे घटविषयं ज्ञानं तदवच्छिन्नचेतन्यविषयम- ज्ञानमिति भिन्नविषयेण ज्ञानेन तन्निवृत्तेरयोगात् । जडे आवरणकृत्याभावेन :- घटस्याज्ञानाविषयत्वात् । न च घटादिवृत्तेप्तदवच्छिन्नचैतन्यविषयत्वे ऽप्य- खगडानन्दाकारत्वाभावान्न ततो मूलाजाननिवृत्तिरिति वाच्यम् । वेदान्तजन्य- साक्षात्कारपि तदभावात् । न हि तराखण्डत्वमानन्दत्वं वा कश्चिदस्ति प्रकारः वेदान्तानां संप्तगागोचाप्रमाजनकत्वलक्षणाखण्डार्थत्वहानापत्तेः । न च वेदान्तजन्य ज्ञानादेव तन्निवृत्तिनियम इति वाच्यम् । कृनाज्ञाननिवर्तक- त्वप्रयोजकरूपस्य ज्ञानान्तरेपि सदावे तथा नियन्तुमशक्यत्वात् । । न च विचारप्राचीनमध्ययनग्रहीतवेदान्तजन्यज्ञानम् । टी. + घटादिवृत्तेरपि मूलाज्ञानविषयचेतावषयकत्वाविशेषादित्याक्षेपाभिप्रायः । टी. | जहस्य जडत्वादेव प्रमाणानवतारदशायामप्रकाशोपपत्या जडस्याप्रकाशार्थमावरणक ल्पनायोगादित्यर्थः । टी. $ वेदान्तजन्यज्ञाने कृप्तस्य मूलाज्ञाननिवर्तकस्वप्रयोजकरूपस्य मूलाज्ञानसमानविषयकत्व- सत्तानिश्चयरूपत्वाप्रतिबद्धत्वलक्षणस्य निदिध्यासनपरिपाककाले चतरादिजन्यघटादितानपि सत्त्वे सति वेदान्तजन्यज्ञानादेव मूलाज्ञाननिवृत्तिन तु घटादिज्ञानादिति नियन्तुमयुक्तावाद बेदान्तजन्यत्वस्यापि सत्तानिश्चयरूपत्वादेरिव प्रयोजविशेषणत्वे गौरवान्मानाभावाच्चेति भावः । टी. * ·१०१ अज्ञाननिवतकनिरूपणम् घटाद्याकारवृत्तिविषयस्यावच्छिन्नचेतन्यस्य कल्पितत्वेन यन्मलाज्ञानविषयभूतं सत्यमनवच्छिन्नं चेतन्यं तद्विषयत्वाभावाद् घटादिवृत्तीनां निवर्त्यत्वाभिमता- ज्ञानसमानविषयत्वलक्षणं कृनं प्रयोजकमेव नास्तीति वाच्यम् । तत्रावच्छेदकां- शस्य कल्पितत्वे ऽप्यवच्छेद्यांशस्याकल्पितमूलाज्ञानविषयचेतन्यरूपत्वात्तस्य कल्पितत्वे घटवज्जडतयाऽवस्थाज्ञानं प्रत्यपि विषयत्वायोगेनावस्थाज्ञानस्य मूलाज्ञानविषयाऽकल्पितचेतन्यविषयत्वस्य वक्तव्यतया तन्निवर्तकघटादिक्षा- नस्यापि तद्विषयत्वावश्यंभावेन तत्पक्षेपि ततो मूलाऽज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्गस्यापरि- हारात * । अचाहुराचायाः । न चेतन्यं चक्षुरादिजन्यवृत्तिविषयः न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनं पराञ्चि खानि व्यतृणात् स्वयं- भूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्नित्यादिश्रुत्या तस्य परमाण्वादिवच्चतु- राद्ययोग्यत्वोपदेशादोपनिषदमितिविशेषणाच्च । न च सर्वप्रत्ययवेद्ये वा ब्रह्म- रूपे व्यवस्थित इत्यादिवार्तिकविरोधः तस्य घटाद्याकारवृत्त्युदये सत्यावर- णाभिभवात्स्वाभं सदूपं ब्रह्म घटः सन्निति घटवयव हार्य भवतीत्यौपचारि- कघटादिवृत्तिवेद्यत्वपरत्वात् + । आवरणाभिभावकत्वं च घटादिज्ञानस्य घटादिविषयत्वादेवोपपन्नं घटादेरप्यज्ञानविषयत्वाद् घटं न जानामि घटना- नेन घटाज्ञानं नष्टमित्यवस्थाज्ञानानां घटादिविषयत्वानुभवात् । न च तचा- वरण कृत्याभावादज्ञानाङ्गीकारो न युक्तः तदासकस्य तदवच्छिन्न चेतन्यस्याव- रणादेव तदप्रकाशोपपत्तेरिति वाच्यम् । उक्तभमा जडस्य साक्षादज्ञानविषय- त्वप्रतिक्षेपेपि जडावच्छिन्नचैतन्यप्रकाशस्याज्ञानेनावरणं ततो नित्यचेतन्यप्र- काशसंसर्ग:प जडस्य नास्ति न प्रकाशतइत्यादिव्यवहारयोग्यत्वमिति पर- म्परयाऽज्ञानविषयत्वाभ्युपगमात् । साक्षात्परंपरया घा यदज्ञानावरणीयं तद्वि- षयस्येव ज्ञानस्य तदज्ञाननिवर्तकत्वप्रयोजकशरीरे निवेशात् + । न चेवं घटादीनामुक्तरीत्या मूलाऽज्ञानविषयत्वमपि स्यादिति घटादिसाक्षात्कारादेव मूलाज्ञाननिवृत्यापत्तिः । फलबलात्तदचानकार्यातिरिक्ततद्विषयविषयस्यैव तन्नि- * घटादिज्ञानस्यापि वेदान्तजन्यज्ञानस्येव मूलाज्ञानसमानविषयकत्वादिति भावः । टी. + यथा घटस्य घटगोचरवृत्त्यधीनव्यवहारविषयत्वं तथा घटायधिष्ठानसटूपब्रह्मणोपि घटादिवृत्त्यधीनव्यवहारविषयत्वमस्तीत्यनेन गुणेन सद्रूपं ब्रम घटादिप्रत्ययवेयमिति वार्तिक- काररुच्यतरत्यर्थः। टी. * ज्ञानस्याज्ञानसमानविषयकत्वमात्र विरोधप्रयोजकशरीरे प्रविष्टं न तु सर्वापि समा- नविषयकत्वं गौरवादिति भावः । टी.

·१०२ तृतीयपरिच्छेदे घर्तकत्वे तन्त्रत्वात् । अय वा मूलाज्ञानस्येव जडं न विषयः अवस्थाज्ञा- नानां त्ववच्छिन्नचेतन्याश्रितानां तत्तज्जडमेव विषय: अन्यथा चाक्षुषवृत्त्या चन्दनखण्डे चेतन्याभिव्यक्ती तत्संसर्गिणा * गन्धस्यापरोक्ष्यापत्तेः तदनभि- व्यक्ता चन्दनतद्रूपयोरप्यप्रकाशापत्तेः । न च चावुषवृत्त्या चन्दनतद्रूपावच्छि- नचेतन्ययोरभिव्यत्या तयोः प्रकाश: गन्धाकारवृत्यभावेन गन्धावच्छिन्नचे- तन्यस्यानभिव्यक्त्या तस्याप्रकाशश्चेति वाच्यम् । चेतन्यस्य द्विगुणीकृत्य वृत्त्यभावनेकद्रव्यगुणानां स्वाश्रये सर्वत्र व्याप्य वर्तमानानां पृथक् पृथग् गग- नावच्छेदकत्वस्येव चैतन्यावच्छेदकत्वस्या | प्यसंभवात्तेषां स्वाश्रयद्रव्यावच्छि- नचेतन्येनेव शुक्तीदमंशावच्छिन्नचैतन्येन शुक्तिरजतवत्प्रकाश्यतया तस्याभि- व्यक्तो गन्धस्यापि प्रकाशस्यानभिव्यक्ता रूपादेरप्यप्रकाशस्य चापत्तेः । न च गन्धाकारवृत्त्यपरक्त एव चैतन्ये गन्धः प्रकाशतइति नियमः प्रकाशसंसर्गस्यैव प्रकाशमानशब्दार्थत्वेनासत्यामपि तदाकारवृत्तावनावृतप्रकाशसंसर्गे ऽप्रकाश- मानत्वकल्पनस्य विरुद्धत्वात् । अभिव्यक्तस्य च गन्धोपादानचैतन्यस्य गन्धा- ऽसंसौत्यसंभवात् । तस्माद्यथा चैत्रस्य घटवृत्ता तं प्रत्यावरकस्यैवाज्ञानस्य निवृत्तिरिति तस्यैव विषयप्रकाश नान्यस्य तथा ततद्विषयाकारवृत्या तत्तदा- वरकाज्ञानस्यैव निवृत्तेर्न विषयान्तरस्यापरोक्ष्यमनावृतस्यैवार्थस्य संविदभेदाप- रोक्ष्यमित्युपगमादिति प्रमातृभेदेनेव विषयभेदेनाप्यकत्र चैतन्ये ऽवस्थाज्ञानभे- दस्य वक्तव्यतयाऽवस्थाज्ञानानां ततज्जडविषयकत्वमिति घटादिवृत्तीनां नाव- स्थाऽज्ञाननिवर्तकत्वे का चिदनुपपत्तिः न वा मूलाऽज्ञाननिवर्तकत्त्वापत्तिः । न चैवमपि जीवविषयाया अहमाकारवृत्तेर्मूलाज्ञाननिवर्तकत्वापत्तिः । तस्याः स्वयंप्रकाशमानचित्संवलिताऽचिदंशमात्रविषयत्वात् । सोहमिति प्रत्यभिज्ञाया अपि स्वयंप्रकाशचैतन्येन्तःकरणवैशिष्ट्येन सह पूर्वापरकालवैशिष्टामात्रविषय- त्वेन चैतन्यविषयत्वाभावादिति ॥ के चितु घटादिवृत्तीनां ततदवच्छिन्नचेतन्यविषयत्वमभ्युपगम्य सर्व- मानप्रसक्ती च सर्वमानफलाश्रयात् श्रोतव्येति वच: प्राह वेदान्तावरुरु- * चन्दननिष्ठगन्धस्यापि चन्दनस्वापराच्यापत्तिरभिव्यक्तचैतन्यसंसर्गित्वस्योभयत्राविशे- पात् । जडस्याक्तत्वपक्षे तु माय दोषः चाक्षुषवृत्त्या गन्धावरणानिवृत्तरित्यर्थः । टी. +. चेतन्यस्य निरवयवतया द्रव्ये द्रव्यावच्छेदेनैकगुणावच्छेदेनापरा वसिन संभवतीत्यर्थः टी. + घटादिवृत्तीनां मलाज्ञानविषयचेतन्यविषयकत्वानभ्युपगमादित्यर्थः । टी. - ·१०३ अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम् सये * तिवार्तिकोक्तप्रोतव्यवाक्यार्थवेदान्तनियमविध्यनुसारेण वेदान्तजन्य- मेव नियमादृष्टसहितं ब्रह्मज्ञानमप्रतिबद्धं ब्रह्माज्ञाननिवर्तकमिति न घटादि- चानात्तनिवृत्तिप्रसङ्ग इत्याहुः । अन्ये तु तत्वमस्यादिवाक्यजन्यं जीवब्रह्माभेदगोचरमेव ज्ञानं मूला- ज्ञाननिवर्तकं मूलाज्ञानस्य तदभेदगोचरत्वादिति न चेतन्यस्वरूपमाचगोचराद् घटादिज्ञानातन्निवृत्तिप्रसङ्गः । न चाभेदस्य तत्त्वावेदकप्रमाणबोध्यस्य चेत- न्यातिरेके द्वतापत्तेश्चतन्यमाघमभेद इति तद्गोचरघटादिज्ञानमप्यभेदगोचर- मिति वाच्यम् । न ह्यभेदज्ञानमिति विषयते। विशेषं ब्रमः किं तु तत्त्वंप- दवा व्यार्थर्मिद्वयपरामर्शादिरूपकारणविशेषाधीनेन स्वरूपसंबन्धविशेषेण चै- तन्यविषयत्वमेव तदभेदज्ञानत्वम् । यथा हि विशेषणविशेष्यतत्संबन्धगोचर- त्वाविशेषेपि विशिष्टज्ञानस्य विशेषण ज्ञानादिकारणविशेषाऽधीनस्वरूपसंबन्ध- विशेषेण तत्रितयगोचरत्वमेव सपूहालम्बनव्यावृत्तं विशिष्टज्ञानत्वं यथा वा स्थाणुत्वपुरुषत्ववानित्याहार्य । व्यावृत्तं संशयत्वं विषयतो विशेषानिरूपणात तथा घटादावपि सायं घट इत्यादिज्ञानस्य स्वरूपसंबन्धविशेषेण घटादिवि- षयत्वमेव केवलघटशब्दादिजन्य ज्ञानव्यावृत्तं तदभेदज्ञानत्वमतिरिक्ताभेदा- निरूपणात् । अभावसादृश्यादीनामधिकरणप्रतियोग्यादिभिः स्वरूपसंबन्धयु- क्तानामधिकरण नाऽधाराधेयभावरूपःस्वरूपसंबन्धविशेषः प्रतियोगिना प्रति- योग्यनुयोगिभावरूप इत्यादिप्रकारेण स्वरूपसंबन्धे ऽवान्तरविशेषकल्पनवद् वृत्तीनां विषयेयि संघोगतादात्म्य योरतिप्रसत्या विषयविषयवियिभावरूपस्व- सूपसंबन्धवतीनां विषयविशेषनिरूपणाऽसंभवे । कृपयव स्वरूपसंबन्धे अवा- न्तरविशेषकल्पनेनाभेदज्ञानत्वादिपरस्परवैलक्षण्यनिर्वाहाच्च । एवं च ब्रह्म- ज्ञानस्याभेदायकिंचसंसर्गगोचरत्वानभ्युपगमान्न वेदान्तानामखण्डार्थत्वहा- निरपीत्याहुः ॥ ननु घटादिज्ञानवद्वह्मज्ञानस्यापि न मलाज्ञाननिवर्तकत्वं युक्तं निव- * सर्वेषामेव प्रमाणानां फलशब्दितचेतन्यविषयकत्वात् सर्वेषां मानानां प्रसक्ती वेदान्ता- नामेवावराधेच्छया नियमेच्छया प्रोतव्येति वचनं वेदान्तानामेव विचारः कर्तव्य इति । टी. + आहार्यवृत्तीति २ पुः पाठः । + विषये निर्विशेषचेतन्यात्मके विशेषाधानासंभपि स्वरूपसंबन्धान्तर्गततया कृप्तएय- ज्ञानस्वरूपात्मके संबन्धे सामग्रीविशेषबलाद्विशेषाधानसंभवात्रोक्तदोष इति भावः । टी.

·१०४ तृतीयपरिच्छेदे तकत्वे तदषस्थानासहिष्णुत्वरूपस्य विरोधस्य तन्त्रत्वात् कार्यस्य चोपादानेन सह तादृशविरोधाभावादिति चेन्न । कार्यकारणयोरन्यत्र तादृशविरोधादर्शने ऽप्येविषयज्ञानाऽज्ञानप्रयुक्तस्य तादृशविरोधस्यात्र * सत्त्वात्कार्यकारणयोरप्य- ग्निसंयोगपटयोस्तादृशविरोधदृष्टश्च । न चाग्निसंयोगे सत्यवधवविभागप्रक्रिय- यासमवायिकारणसंयोगनाशादेव पटनाशो नाग्निसंयोगादिति वाच्यम् । दग्ध- पटेपि पूर्वसंस्थानानुवृत्तिदर्शनेन मुद्गरचर्णीकृतघटवदवयवविभागादर्शनात् सचावयवविभागादिकल्पनाया अप्रामाणिकत्वात् । नापि तत्र तन्तूनामपि दाहेन समायिकारणनाशात्पटनाश इति युक्तम् । अंशुतन्त्वादिभिः सह युग- पदेव पटस्य दाह्रदर्शनेन क्रमकल्पनाऽयोगात् । यतो वस्त्रांशावयवनाश स्त- चावयवे ऽग्निसंयोगादेव नाशस्य वाच्यत्वात् ॥ (१२) नन्वस्त्वेतदेवं तथापि सविलासा ज्ञाननाशकमिदं ब्रह्मज्ञानं कथं नश्येन्नाशकान्तराभावादिति चेद् यथा कतकरजः सलिलेन संयुज्य पूर्वसं- युक्तरजान्तरविश्लेषं जनयत्स्वविश्लेषमपि जनयति तथात्मन्यध्यस्यमानं ब्रह्मज्ञानं पूर्वाध्यस्तसर्वप्रपञ्चं निवर्तयत्स्वात्मानमपि निवर्तयतीति के चित् ॥ अन्ये त्वन्यन्निवर्त्य स्वयमपि निवृत्ती दग्धलाहपीताम्बन्यायमुदाह- रन्ति । अपरे त्वच दग्धतृणकूटदहनोदाहरणमाहुः ॥ न च ध्वंसय प्रतियोग्यतिरिक्तजन्यत्वनियमः अप्रयोजकत्वाद् निरिन्धनदहनादिध्वंसे व्यभिचाराच्च । न च ध्वंसस्य प्रतियोगिमारजन्यत्वे अतिप्रसङ्गात्कारणान्तरमवश्यं वाव्यम् । निरिन्धनदहनादिध्वंसे ऽपि कालादृष्टे- श्वरेच्छादिकारणान्तरमस्तीति वाच्यम् । अतिप्रसङ्गापरिक्षानात् । न च घटा- दिध्वंसस्यापि कारणान्तरनिरपेक्षत्वं स्यादित्यतिप्रसङ्गः ध्वंसमा कारणान्त- रनेरपेक्ष्याऽनभिधानात् । न च घटध्वंसदृष्टान्तेन ब्रह्मज्ञानध्वंसस्य कारणा- न्सरापेक्षासाधनं तदृष्टान्तेन मुद्गरपतनापेक्षाया अपि साधनापतेः । नापि ज्ञानध्वंसत्वसाम्याद् घटज्ञानादिध्वंसस्यापि कारणान्तरनेरपेक्ष्यं स्यादित्यति- * उपादानोपादेययोर्निवनिवर्तकभावप्रयोजकविरोधो नास्तीत्युत्सर्गः स च ब्रह्मज्ञान. तदुपादानस्थले पोटाते निवर्त्यनिवर्तकभावप्रयोजकतया लोके कृप्तसमानविषयज्ञानाज्ञानभावस्य विशेषरूपतया तेन सामान्यरूपस्योपादानोपादेयभावप्रयुक्ताविरोधस्य बाधोपपत्तरित्यर्थः । टी. + नाधस्तादवयवनाश इति ३ पु. पाठः । * स्वकार्यसहितेत्यर्थः। यथा वहितप्तलोहपिण्डे प्रक्षिप्तमम्बु लोहगतमग्निं नाशयदात्मानमपि नाशयति तयेत्यर्थः। टी.

·१०५ । ब्रह्माकारवृत्तिनाशकनिरूपणम् प्रसङ्गः सेन्धनानलध्वंसस्य जलसेकादिदृष्टकारणापेक्षत्वेपि निरिन्धनानलध्वं- सस्य तंदनपेक्षत्ववज्जायज्ज्ञानध्वंसस्य विशेषगुणान्तरापेक्षत्वेपि * सुषुप्रिपूर्व- ज्ञानध्वंसस्य सदनपेक्षत्ववच्च मूलाज्ञाननिवर्तकज्ञानध्वंसस्य तदनपेक्षत्वोप- पत्तेः । नापि कारणान्तरनेरपेक्ष्ये स्वात्पत्त्युत्तरक्षणएव नाशः स्यादित्यतिप्रसङ्गः इष्टापत्तेः । तदुत्पत्त्युत्तरक्षणे एव ब्रह्माध्यस्तनिखिलप्रपञ्चदाहेन तदन्तर्गतस्य अस्यापि तदैव दाहाभ्युपगमात् । निरन्धनदहनध्वंसन्यायेन ब्रह्मज्ञानध्वंस- स्यापि कालादृष्टेश्वरेच्छादिकारणान्तरजन्यत्वेप्यविरोधाच्च । सर्वप्रपञ्चनि- त्युत्तरमेकशेषस्य ब्रह्मज्ञानस्य निवृत्तिरित्यनभ्युपगमेन युगपत्सर्वदाहे पूर्वक्षणे चिदविद्यासंबन्धरूपस्य द्रव्यान्तररूपस्य वा कालस्येश्वरप्रसादरूपस्यान्तःक- रणगुणविशेषरूपस्य वा ऽऽदृष्टस्यान्येषां च सत्त्वात् । न च तच ज्ञानातिरिक्तकार- णापेक्षणे ब्रह्मज्ञानस्यामिथ्यात्वप्रसङ्गः ज्ञानेकनिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वमित्यभ्युप- मादिति वाच्यम् । ज्ञानाघटितसामय्यऽनिवर्त्यत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वस्य तदर्थत्वात् । नान्यः पन्था इति श्रुतेरपि तव तात्पर्यात् । अतो युक्त एव दग्धदाह्यदहनादिन्यायः ॥ के चितु वृतिरूपं ब्रह्मज्ञानं नाज्ञानतन्मूलप्रपञ्चनिवर्तकम् अज्ञानस्य प्रकाशनिवय॑त्वनियमेन जडरूपवृत्तिनिवर्त्यत्वायोगात् । किं तु तदाऽऽरूटचे- तन्यप्रकाशस्तनिवर्तकः स्वरूपेण तस्याज्ञानादिसाक्षितया तदनिवर्तकत्वेपि अखण्डाकारवृत्युपासूठस्य तन्निवर्तकत्वोपपत्तेः । तृणादीसिकाप्येषा सूर्य- दीनिस्तृणं दहेत् सूर्यकान्तमुपारुह्य तं न्यायं तत्र योजयेदित्यभियुक्तोक्तेः । एवं च यथा किं चित्काष्टमुपारुह्य ग्रामनगरादिकं दहन्वहिर्दहत्येव तदपि काष्टं तथा चरमवृत्तिमुपारुह्य निखिलं प्रपञ्चमुन्मलयनखगडचेतन्यप्रकाशस्त- निवर्तनपि प्रगल्भतइति न तन्नाशे का चिदनुपपत्तिरित्याहुः ॥ अन्ये तु ब्रह्मज्ञानमज्ञानस्यव निवर्तकं ज्ञानाज्ञानयोरेव साक्षाद्विरो- धात् । । प्रपञ्चस्य तूपादाननाशानाश इति प्रपञ्चान्तर्गतस्य ब्रह्मज्ञानस्यापि विरोधिविशेषगुणेति २ पु. पाठः । + सुषुप्तिपूर्वज्ञानादिगुणस्य नाशकगुणान्तरापेक्षायां तस्यापि नाशकगुणान्सरकल्पनापन्या सुषुप्त्युच्छेदप्रसङ्गः स्यात् । टी. + प्रपञ्चसत्यत्वमतेपि घटादे ननिवर्त्यत्वमस्ति घटं नाशयामीत्यादिज्ञानपूर्वकं मुद्ररणा. सादिना सचाशदर्शनादिति सद्वारणाय सत्यममात्मन्यसिध्याप्सिवारणाय विशेष्यमिति भावः। टी. विरोधप्रयोजकस्य समानविषयत्वादेरशानएव संभवादिति भावः । टी. * १४ ·१०॥ तृतीयपरिच्छेदः तत एव नाशः । न च प्रपञ्चस्य ज्ञानानिवर्त्यत्वे मिथ्यात्वानुपपत्तिः प्रपञ्चनि- वृत्तेः साक्षाज ज्ञानजन्यत्वाभावपि ज्ञानजन्याचाननाशजन्यत्वात्साक्षात्परम्प- रया षा ज्ञानेकनिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वमित्यङ्गीकारात्। एवं च तत्त्वसाक्षात्कारो- दयेपि जीवन्मुक्तस्य देहादिप्रतिभास उपपद्यते । प्रारब्धकर्मणा प्रतिबन्येन तत्त्वसाक्षात्कारोदयेपि प्रारब्धकर्मतत्कार्यदेहादिप्रतिभासानुवृत्त्युपादानाविद्या- लेशानिवृत्त्युपपत्तेः । अज्ञानवत्प्रपञ्चस्यापि साक्षाह्मसाक्षात्कारनिवर्त्यत्वे नायमुपपद्यते ऽतिविरोधिनि ब्रह्मसाक्षात्कारे सति प्रारब्धकर्मणः स्वय- मवस्थानासंभवेनाविद्यालेशनिवृत्तिप्रतिबन्धकत्वायोगादित्याहुः । + खीवम्मुक्तस्य देहादिप्रतिभास रस्यर्थः । टी. इति तृतीयः परिच्छेदः॥

·चतुर्थः परिच्छेदः Cop २) अथ को ऽयमविद्यालेशो यदनुवृत्त्या जीवन्मुक्तिः । आवरणविक्षेपशक्ति- मत्या मूलाविद्यायाः प्रारब्धकर्मवर्तमानदेहाद्यनुवृत्तिप्रयोजको विषेपशत्यंश इति के चित् । चालितलशुनभाण्डानुवृत्तलशुनपासनाकल्पोऽ * विद्यासंस्कार इत्यन्ये ॥ दग्धपटन्यायेनानुवृत्ता मूलाविद्या वेत्यपरे । सर्वज्ञात्मगुरवस्तु विरोधिसाक्षात्कारोदये लेशतो ऽप्यविद्यानुवृत्त्य- संभवा । ज्जीवन्मुक्तिशास्त्र अषणादिविध्यर्थवादमाचं शास्त्रस्य जीवन्मुक्तिप्रति- पादने प्रयोजनाभावात् । अतः कृतनिदिध्यासनस्य ब्रह्मसाक्षात्कारोदयमा- पेण सविलासवासनाविद्यानिवृत्ति रित्यपि कं चित्यक्षमाहुः । अथ केयमविद्यानिवृत्तिः । आत्मेवेति ब्रह्मसिद्धिकारः । न च तस्य नित्यसिद्धत्वाज ज्ञानवेयर्थ्यम् । असति ज्ञाने अनर्थहेत्वविद्याया विद्यमानतया अनर्थमपि तिष्ठदिति तदन्वेषणात् । यस्मिन्सत्यसिमक्षणे यस्य सत्त्वं यय- तिरके चाभावस्तत्तत्साध्यमितिलक्षणानुरोधेन ब्रह्मरूपाया अप्यविद्यानिवृ. तेज्ञानसाध्यत्वाच्च । ज्ञाने सत्यसिमक्षणे आत्मरूपाविद्यानिवृत्तिसत्त्वं तड्य- तिरके तत्प्रतियोग्यविद्यारूपस्तदभाव इत्युक्तलक्षणसत्त्वात् ॥ आत्मान्येवा । विद्यानिवृत्तिः । सा च न सती अद्वतहानेः । नाप्यसती ज्ञानसाध्यत्वायोगात् । नानि सदसदूपा विरोधात् । नाप्यनिर्वाच्या अनिर्वाच्यस्य सादेरज्ञानोपादानकत्वनियमेन मुक्तावपि तदुपादानाज्ञानानुवृत्त्यापत्तेः ज्ञान- निवर्त्यत्वापत्तेश्च । किं तक्तप्रकारचतुष्टयोतीणी || पञ्चमप्रकारेत्यानन्दबोधा- धायाः ॥ अविद्यापत्तनिवृत्तिरप्यनिर्वाच्येव । न च तदनुवृत्ती तदुपादानाज्ञान- स्याप्यनुवृत्तिनियमादनिर्मोक्षप्रसङ्गः तदनुवृत्ती प्रमाणाभावात् । उत्पत्तेः प्रथम- तत्वज्ञानेनान्तःकरणायुपादानभूतावियाया निवृत्तावविद्याजन्यः कश्चिदेहादिस्थि- सिप्रयोजको वासनाविशेष रत्यर्थः। टी. + अविद्यापत्त्यसंभवादिति पु. पाठः। + विलासेन वासनया च सहवावियामिसिरिस्वर्थः । टी. मात्मन्येवेति पुः पाठः। ॥ प्रकारचतुष्टयाभाववतीत्यर्थः ।

·१०८ चतुर्थपरिच्छेदे समयमात्रसंसर्गिभाषषिकारत्वषद निवृत्तेरपि चरमसमयमाघसंसर्गिभावविकार- त्वोपपत्तेः । अत एव यथा पूर्व पश्चाच्चोत्पत्स्यते उत्पन्न इति भाविभूतभावेन व्यवहियमाणाया उत्पत्तेः प्रथमसमयमाचे * उत्पद्यतइति वर्तमानव्यवहा- रस्तथा पूर्व पश्चाच्च निर्तिष्यते निवृत्त इति भाविभूतभावेन व्यवहियमा- खाया निवृत्तेश्चरमसमयमाचे निवर्तते नश्यति ध्वंसते इति वर्तमानव्यव- हारः । निवृत्तेरनुवृत्ती तु चिरशकलितेपि घटे इदानी निवर्ततइत्यादिव्यव- हारः स्यात् । पाख्यातानां प्रकृत्यर्थगतवर्तमानत्वाद्यर्थाभिधायित्वात् । ननु च तेषां स्वस्वाभिहितसंख्याश्रयप्रकृत्यर्थककर्मगतवर्तमानत्वाद्यर्थाभिधायित्वं स्वाभिहितप्रकृत्यानुकूलव्यापारगतवर्तमानत्वाद्यभिधायित्वं वास्तु तथा छ निवृत्तिक्रियाकर्तुश्चिरं चूर्णितस्य घटस्य तद्गत निवृत्त्यनुकूलव्यापारस्य चावर्तमानत्वान् नोक्तातिप्रसङ्ग इति चेन्न । आद्ये उत्पन्नेपि घटे उत्पद्यतइतिव्य- वहारापत्तेः उत्पतिक्रियाकर्तुर्घटस्य विद्यमानत्वात् । द्वितीये आमवातजडीकृ- तकलेबरे उत्थानानुकूलयत्नवत्युत्थानानुदये ऽप्युत्तिष्ठतीतिव्यवहारापत्तेः पाख्यातार्थस्य प्रकृत्यर्थभूतोत्थानानुकूलस्य यत्ररूपव्यापारस्य वर्तमान- त्वात् । तस्मात्प्रकृत्यर्थगतमेव वर्तमानत्वाद्याख्यातार्थ इति ध्वंसस्य स्थायित्वे चिरनिवृत्ते ऽपि घटे निवर्ततइति व्यवहारो दुर्वारः । यदि च मुद्गरादिशकलिते घटे ध्वंसा नाम कश्चिदभावस्तत्प्रतियोगिकः स्थायिभूत- लाद्याश्रित उपेयते तदा कपालमालापसरणे तदनपसरणे ऽपि मणिकशरावा- दिकपालव्यावृत्तकपालसंस्थानविशेषादर्शने च किमिति स प्रत्यक्षो न स्यात् । कपालसंस्थानविशेषादिनाऽनुमेयो घटादिध्वंसो न प्रत्यक्ष इति चेत् तहि । तेन मुद्गरपातकालीनस्योत्पतिवद्धावविकाररूपतया प्रतियोग्याश्रितस्य ध्वंस- स्यानुमानं संभवतीति न ततः पश्चादनुवर्तमानप्रतियोग्यधिकरणाश्रिताभाव- रूपध्वंससिद्धिः । इह भूतले घटो ध्वस्त इति भूतले ध्वंसाधिकरणत्वव्यव- हारस्येह भूतले घट उत्पन्न इतिवद्भावविकारयुक्तप्रतियोग्यधिकरणत्वविषयत्वो- पपत्तेः । घटध्वंसानन्तरं भूतले घटाभावव्यवहारस्य घटापसरणानन्तरं तद. * अनिर्वाध्यप्रथमसमयमात्र रति ३ पुः पाठः। २ पु. प्रथमसमयमात्रे रति नास्ति। 1 घटगतेत्यर्थः। टी. * अप्सीतस्यापि सस्यानुमानसंभवानुमानेन ध्वंसमात्रमिद्धावपि नानुमानबलाद सस्य पराभिमतं स्थायित्व सिध्यतीत्यर्थः । टी.

·१०४ अविद्यानिवृत्तिस्वरूपनिरूपणम् भावव्यवहारवत्समयविशेषसंसर्य्यत्यन्ताभावालम्बनतोपपत्या ध्वंसविषयत्व- स्या * कल्पनीयत्वाच्च । एवं सति घटोत्पत्तेः पूर्व तदभाषव्यवहारो ऽप्यत्य- न्ताभावेन चरितार्थ इति प्रागभावोपि न स्यादिति चेत् सोपि मा भूत नन्वेवं प्रागभावाधारकाल: पूर्वकाल: ध्वंसाचार उत्तरकाल इति निर्वचनासंभवा- काले पूर्वोत्तरादिव्यवहारः किमालम्बनः स्याद् घटादिषु प्रतियोगित्वादि- व्यवहारषदखण्ड कंचिद्धर्मगोचरो ऽस्तु । अभावरूपस्थायिध्वंसाभ्युपगमे ऽपि तेषु ध्वंसत्वादेरखण्डस्य वक्तव्यत्वात् । न च जन्याभावत्वरूपं सखण्डमेव ध्वंसत्वं ध्वंसनागभावरूपस्य घटस्य तटुसत्यापतेः । । न च सामपदार्थ- रूपाभावत्वं विवक्षितं घटस्य प्रागभावं प्रत्यपि ध्वंसत्वाभावप्रसङ्गेन घट- काले प्रागभावोत्तरकालत्वव्यवहारस्य निरालम्बनत्वापत्तेः । न च प्रतियोग्य- तिरिक्तः प्रागभावध्वंसस्तथा सति तुल्यन्यायतया ध्वंसप्रागभावोपि प्रतिया. व्यतिरिक्तः स्यादिति प्रागभावध्वंसस्यापि प्रागभावो ऽन्यस्तस्यापि कश्चिद ध्वंसस्तस्यापि प्रागभावान्य इत्यप्रामाणिकानवधिकध्वंसप्रागभावकल्पनापत्तेः । न चान्यद् ध्वंसत्वमात्माश्रयादिशून्यं निर्वक्तुं शक्यम् । एवं प्रागभावत्वमपीत्य- न्यत्र विस्तरः । तस्मान्न पूर्व प्रागभावः न पश्चाद् ध्वंसाभावः मध्ये परं किय- त्कालमनिर्वचनीयोत्पत्तिस्थितिध्वंसरूपभावविकारवान् घटाद्यध्यासः । एवं चाविद्यानिवृत्तिरपि ब्रह्मसाक्षात्कारोदयानन्तरक्षणवर्ती कश्चिद्धावविकार इति तस्या मुक्तावनुवृत्त्यभावान्न तदनिर्वाच्यत्वे कश्चिदोष इति अद्वैतविद्याचार्याः । नन्वेवमविद्यानिवृत्तेः क्षणिकत्वे मोतः स्थिरपुरुषार्थो न स्यादिति चेद् भ्रा- तोसि । न ह्यविद्यानिवृत्तिः स्वयमेव पुरुषार्थ इति तस्या ज्ञानसाध्यत्वम्- पेयते तस्याः सुखदुःखाभावेतरत्वात् । किं त्वखण्डानन्दावरकसंसार- दुःखहेत्वविद्योच्छेदे अखण्डानन्दस्फुरणं संसारदुःखाच्छेदश्च भवतीति तदु- पयोगितया तस्यास्तत्त्वज्ञानसाध्यत्वमुपेयते । चित्सुखाचार्यास्तु दुःखाभावोपि मुक्तौ न स्वतःपुरुषार्थः । सर्वत्र दुःखाभावस्य स्वरूपसुखाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकाभावतया सुखशेषत्वात्सुखस्येव || कृप्ताभावेनैव व्यवहारोपपत्तावतिरिक्तप्रध्वंसाभावो न कल्पनीय इति भावः । टी. । भावान्तरमभावोन्यः कया चित्तु व्यपेक्षयेति न्यायादिति भाषः । + सिद्धान्ते धिकरणातिरिक्ताभाषानुपगमाविति भावः। ॥ सुखेसरत्वाद् दुःखाभाषेतरत्वाच्च । टी. || सुख प्रत्युपयोगित्वादित्यर्थः। . ।

·११० चतुर्थपरिच्छेद स्वत: पुरुषार्थत्वमन्येषां सर्वेषामपि तच्छेषत्वमिति सुखसाधनताचानस्येव प्रवर्तकत्वे संभवति दुःखाभावस्यापि स्वतःपुरुषार्थत्वं परिकल्प तत्साधन- प्रवर्तकसंग्रहायेष्टसाधनताज्ञानस्येच्छाविषयत्वप्रवेशेन गुरुघटितस्य * प्रवर्तक- त्वकल्पनाऽयोगाद् । न च दुःखाभाष एष स्वतःपुरुषार्थस्तच्छेषतया सुखं काम्यमिति वेपरीत्यापत्तिः । बहुकालदुःखसाध्ये ऽपि क्षणिकमुखजनके निन्दितगाम्यधर्मादी प्रवृत्तिदर्शनात् । तत्र क्षणिकसुखकालीनदुःखाभाषस्य पुरुषार्थत्वे तदर्थ बहुकालदुःखानुभवायोगात् । न च तप क्षणिकसुखस्य पुरुषार्थत्वेपि दोषतोल्यं भाषरूपे सुखे उत्कर्षापकर्षयारनुभवसिद्धत्वेन क्षणम- प्युत्कृष्टसुखार्थ बहुकालदुःखानुभवोपपत्तेः दुःखाभावे तत्कर्षासंभवात् । तस्मान्मुक्तो संसारदुःखनिवृत्तिरप्यविद्यानिवृत्तिवत्सुखशेष इत्यनवच्छिन्नान- न्दप्राप्तिरेव स्वतःपुरुषार्थ इत्याहुः ॥ नन्वनवच्छिन्नानन्दः प्रत्ययूपतया नित्यमेव प्राप्तः । सत्यं नित्यप्राप्नो ऽप्यनपच्छिन्नानन्दस्तमावृत्त्य तद्विपरीतमर्थ प्रदर्शयन्त्याऽविद्यया संसारदशा- यामसत्कल्पत्वं नीत इत्यकृतार्थता ऽभूनिवर्तितायां च तस्यां निरस्तनिखि- लानर्थवितेपे स्वकण्टगतविस्मृतकनकाभरणवत्प्राप्यतहवेत्योपचारिकी तस्य प्रापव्यतेति के चित् ॥ अन्ये तु संसारदशायां नास्ति न प्रकाशतइति व्यवहारयोग्यत्वरू- पाज्ञानाकरणप्रयुक्तस्य ममातिशयानन्दो नास्तीति प्रत्ययस्य सर्वसिद्धत्वात्तदा- लम्बनभूतः कश्चिद् ब्रह्मानन्दस्याभावः काल्पनिको यावदविद्यमनुवर्तते अवि- निवृत्ती च तन्मलत्वानिवर्ततइति । यस्मिन्सत्यनिमक्षणे इत्यादिलक्षणानु- रोधेन मुख्यमेव तस्य प्राप्यत्वमित्याहुः ॥ अपरे त्ववेद्यस्यापुरुषार्थत्वात्संसारदशायां सदप्यनवच्छिन्नमुखमापरो- क्ष्याभावान पुरुषार्थः । न च स्वरूपज्ञानेनापरोक्ष्यं तदाप्यस्ति तस्य सर्वदा स्वरूपसुखाभिन्नत्वाद् वृत्तिज्ञानेनापरोक्ष्यं तु न मुक्तापपीति वाच्यम् । न हि स्वव्यवहारानुकूलचेतन्याभेदमात्रमापरोक्ष्यं घटावच्छिन्नचेतन्याभिव्यक्तो तद- भिन्नस्य घटगन्धस्याप्यापरोक्ष्यापत्तेः । किं त्वनावृतार्थस्य सदभेदः । तथा • सुखसाधनत्वज्ञानत्वेन प्रवर्तकत्वे संभवति रकाविषयसाधनत्वेन तत्वं गौरवाचोयते + क्षणिकमुखार्थ बहुकालिकवुःखानुभवाङ्गीकारस्यायुक्तत्वावित्यर्थः । टी. + निरतिशयानन्द इति । पुः पाठः। इति भावः। प्रमानन्दस्याभावति शेषः। टी.

·१११. }) ब्रह्मानन्दस्य प्राप्यत्वोपपादनम् चानावृतत्वांशस्तस्वसाक्षात्कारे सत्य एवेति निरतिशयमुखापरोक्ष्यस्य पुरु- पार्थस्य विद्याप्राप्यत्वं युक्तमित्याहुः ॥ इतरे त्वस्तु व्यवहारानुकूलचेतन्याभेदमात्रमापरोक्ष्यं * तथा ऽप्यज्ञा- नमहिना जीवभेदवच्चिदानन्दभेदो ऽप्यध्यस्त इति संसारदशायां पुरुषान्त रस्य पुरुषान्तरचेतन्यापरोक्ष्यवदनवच्छिन्नसुखापरोक्ष्यमपि नास्ति प्राधाननि- वृत्तो तु चिदानन्दभेदप्रविलयातदापरोक्ष्यमिति तस्य विद्यासाध्यत्वमाहुः ॥ अथ विद्योदये सत्यपाधिविलयादपेतजीवभावस्य किमीश्वरभाषाप- तिरुत शुद्धचेतन्यमाचरूपेणावस्थानमिति विवेचनीयम् । उच्यते । एकजीव- वादे तदेकाचानकल्पितस्य जीवेश्वरविभागादिकृत्स्त्रभेदप्रपञ्चस्य तद्विद्योदये विलयानिर्विशेषचेतन्यरूपेणेवावस्थानम् । अनेकजीववादमभ्युपगम्य बद्धमुक्त- व्यवस्थाडीकारेपि यद्यपि कस्य चिद्विद्योदये सदविद्याकृतप्रपञ्चविलयेपि बद्धपु- रुपान्तराविद्याकृतो जीवेश्वरविभागादिप्रपञ्चानुवर्तते तथापि जीव इव ईश्व- रोपि प्रतिबिम्बविशेष इतिपक्षे मुक्तस्य बिम्बभूतशुद्धचेतन्यरूपेणेवावस्था- नम् । अनेकोपाधिष्वेकस्य प्रतिबिम्बे सत्येकोपाधिविलये तत्प्रतिबिम्बस्य बिम्बभावनेवावस्थानोचित्येन प्रतिबिम्बान्तरत्वापत्यसंभवात् + । तत्संभवे कदा चिज्जीवरुपप्रतिबिम्बान्तरत्वापत्तेरपि दुर्वारत्वेनावच्छेदपक्षइव मुक्तस्य पुनर्बन्धापत्तेः । अत एवानेकजीववादे ऽवच्छेदपक्षो नाद्रियते यदषच्छेदेन मुक्तिस्तदवच्छेदेनान्तःकरणान्तरसंसर्गे पुनरपि बन्धापत्तेः । प्रतिबिम्बो जीवः बिम्बस्थानीय ईश्वर उभयानुस्यतं शुद्धचेतन्यमिति पक्षे तु मुक्तस्य यावत्स- मुक्ति सर्वचत्वसर्वकर्तृत्वसर्वेश्वरत्वसत्यकामत्वादिगुणपरमेश्वरभाषापतिरि- ध्यते । यथानेकेषु दर्पणेष्वेकस्य मुखस्य प्रतिबिम्बे सत्येकदर्पणापनये तत्प्र- तिबिम्बो बिम्बभावनावतिष्ठते न तु मुखमाधरूपेण तदानीमपि दर्पणान्त रस्य सन्निधानप्रयुक्तस्य मुखे बिम्बत्वस्यानपायात् । तथा एकस्य ब्रह्मधेतन्य- स्यानेकेषपाधिषु प्रतिबिम्बे सत्येकस्मिन् प्रतिबिम्बे विद्योदये तेन तदुपाधि- विलये तत्प्रतिबिम्बस्य बिम्बभाषेनाषस्थानावश्यंभावात् । न च मुक्तस्याविद्या- भाषात्सत्यकामादिगुणविशिष्ठसर्वेश्वरत्वानुपपत्तिः तदविद्याऽभावेपि तदानी * अनावतत्वमाविशेषणं त्यज्यतरति भावः। + प्रतिबिम्बान्तरत्वादिति २ पुः पाठः। + वियोठयेनेति पुः पाठः।

·११२ चतुर्थपरिच्छेदे बद्धपुरुषान्तराविद्यासत्त्वात् * । न हीश्वरस्येश्वरत्वं सत्यकामत्वादिगुणविशि- तृत्वं च स्वाविद्याकृतं तस्य निरज्जनत्वात् किं तु बद्धपुरुषाविद्याकृतमेष सत्सर्वमेष्टव्यम् । न च यथाक्रतुरस्मिल्लाके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति तं यथा यथोपास्तइत्यादिश्रुतिषु सगुणोपासकानामपीश्वरसायुज्यप्रषणान्मुक्तः सगुणविद्याफलाविशेषापत्तिः । सगुणोपासकानामखण्डसाक्षात्काराभावान्नाषिद्या- निवृत्तिर्न वा तन्मलाहकारादेविलयः प्रावरणानिवृत्तीखण्डानन्दस्फुरणं जगह्यापारवज प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च भागमाचसाम्यलिङ्गाच्चेत्यादि । सूची- तन्यायेन तेषां परमेश्वरेण भोगसाम्ये ऽपि संकल्पमात्रात्स्वभौगोपयुक्तदिव्यदे- हेन्द्रियवनितादिसृष्टिसामर्थ्यपि सकलजगत्सृष्टिसंहारादिस्वातन्त्र्यलक्षणं न निरक्यहमेश्वयं मुक्तानां तु नि:संधिबन्धमीश्वरभावं प्राप्तानां तत्सर्वमिति महतो विशेषस्य संभवात् । न च परमेश्वरस्य रघुनाथाद्यवतारे तमस्वित्व- दुःखसंसर्गादिश्रवणान्मुक्तानामीश्वरभावे पुनर्बन्धापत्तिः । तस्य विप्रशापामाघ- त्वादिस्वकृतमर्यादापरिपालनाय कथं चिगुशापादिसत्यत्वं प्रत्याययितुं नट- बदीश्वरस्य तदभिनयमाचपरत्वात् । अन्यथा तस्य नित्यमुक्तत्वनिरवग्रहस्था- तन्व्यसमाभ्यधिकराहित्यादिश्रुतिविरोधात् । तस्माद्यावत्सर्वमुक्ति परमेश्वर- भावो मुक्तस्येति बिम्बेश्वरभावे न कश्चिद्वाषः ॥ अयमेव पक्षः श्रुतिसूत्रभाष्याद्यनुगुणः । तथा हि समन्वयाध्याये साव- द्वहर उत्तरेभ्य इत्यधिकरणे अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे || दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोस्मिन्नन्सराकाश इत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टो दहराकाशो न भूताकाशी नापि जीवः किं तु परमेश्वरः उत्तरेभ्यो वाक्यशेषेभ्य उभे अस्मिन्द्यावापृ- थिवी अन्तरेव समाहिते यावान्वा अयमाकाशस्तवानेषोन्तर्दृदय आकाश एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सो विपिपासः पा सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इत्यादिना प्रतिपाद्यमानेभ्यो द्यावापृथिव्याद्याधारत्वलक्षणगु- णेभ्यो हेतुभ्य इति निर्णीय उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्त्वि* * तिसूत्रान्तरेण दह- रविद्यानन्तरमिन्द्रप्रजापतिसंवादे य आत्मापहतपाप्मा इत्यादिनाऽपहतपाप्म- तथा चाविटाकमेवेश्वमित्युपगमात्परमार्थत एकरुपैव सदा मुक्तिरिति न वतीया- * यायान्तिमाधिकरणविरोधः । व्या. सू.प्र.४ पा.४ सू. १७ । 5 व्या. सू. अ. १ पा ३ सू. १४ । पा विपाप इति । पुः पाठः। + व्या. सू.प्र. ४ पा• ४सू. २१ । || शरीरे क्षति पुः पाठः। व्या. सूत्र. १ पासू. १९ ।

·११३ मुक्तस्वरूपनिरूपणम् त्वादिगुणाष्टकयुक्तमात्मानमुपदेश्यमुक्षिप्य य एषोक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष मात्मेति जायदवस्थायां द्रष्टुत्वेनाक्षिसन्निहितस्य य एष स्वप्ने महीयमानश्च- रत्येष प्रात्मेति स्वप्नावस्थापन्नस्य तद्यतत्सुप्रः समस्तः संप्रसन्नः स्वमं न विजानात्येष प्रात्मेति सुषुव्यवस्थापनस्य एष संप्रसादोस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणामिनिष्पद्यते स उत्तमःपुरुष इत्यवस्थापयो- तीर्णस्य च जीवस्योपदेशाज्जीवे ऽप्यस्त्यपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकमिति न दहराकाशस्य परमेश्वरत्वनिर्णायकं य एष सुन इत्यादिपर्यायेषु प्रतिपर्यायमेतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यामीति अषणेन स्फुटस्वप्नादिजीवलिङ्गानां द्वितीयादिप- यायाणामेव जीवविषयत्वं प्रथमपर्यायस्य ब्रह्मविषयत्वमिति चोद्यानवकाशा- दित्याशय तत्र चतुर्थपाये निरूप्यमाणः सकलबन्धविमुक्तत्वेनाविभूतस्व- रूपो जीवः प्रतिपाद्यः न तु सांसारिकावस्थाभेदकलुषितः तच सत्यसङ्कल्पत्वा- दिगुणबाधाद् अवस्थाचयोपन्यासस्य तत्तदवस्थादोषाभिधानेन चतुर्थपर्या- योपदेशशेषत्वप्रतिपत्तेरिति समादधानः सूत्रकारश्चतुर्थपर्याये प्रतिपाद्यस्य मुक्तस्येश्वरभावापत्तिं स्पष्टमाह । तदभाव मुक्तपि सत्यसङ्कल्पत्वाद्ययोगात् । अनुक्रान्तस्य गुणाष्टकस्येश्वरादन्यत्रापि भावे कृतशङ्कापरिहारालाभाच्च । तस्मि- न्म तस्मादविद्याप्राप्युपस्थापित * मपारमार्थिकं जेवं रूपं कर्तृत्वभोक्तृत्वराग- द्वेषकलुषितमनेकानर्थयोगितद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादिगुणकं पार- मेश्वरं रूपं विद्यया प्रतिपद्यतइति भाष्यकारोपि अतिस्पष्टं मुक्तस्य सगुणे- श्वरभावापतिमाह । अविरोधाध्यायेपि एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो भूतेभ्य उन्निनीषते एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते इत्यादिश्रुतेस्ततत्कर्मकर्तृत्वेन तत्कर्मकारयितृत्वेन चोपकार्योपकारकभावेन चावगतगर्जीवेश्वरयोरंशांशिभावरूपसंबन्धनिरूपणार्थत्वे नावतारिते अंशो नानाव्यपदेशा के दित्यधिकरणे जीवस्येश्वरांशत्वाभ्युपगमे तदीयेन संसारदुः- खभोगेनेश्वरस्यापि दुःखित्वं स्याद् यथा लोके हस्तपादाद्यन्यतमांशगतेन दुःखेनांशिनो देवदत्तस्यापि दुःखित्वं सद्वत्ततश्च तत्प्राप्तानां महत्तरं दुःखं प्रामुयाद् अतो वरं पूर्वावस्था संसार एवास्त्विति सम्यग्ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्ग इति शङ्कायन्थेन भामत्यादिषु स्पष्टीकृतं बिम्बप्रतिबिम्बभावकृतासंकरम- अविल्याप्रत्युपस्थापितमिति ३ पुः पाठः। + संबन्धार्थत्वेनेति पुः पाठः। + व्या. सू. प्र. २ पासू. ४३ । * १५ ·११४ चतुर्थपरिच्छेद पादाय समाहितेन भाष्यकारो मुक्तस्येश्वरभाषापत्तिं स्पष्टीचकार । साधना- ध्यायेपि संध्ये सृष्टिरा * होत्यधिकरणे स्वमप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे व्यवस्थिते तत्र मिथ्याभूते स्वप्नप्रपञ्चे जीवस्य कर्तृत्वमाशय पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्यया + वितिसूत्रेण जीवस्येश्वराभिन्नत्वात्सदपि सत्यसङ्कल्प- त्वादिकमविद्यादोषातिरोहितमिति न तस्य स्वप्नपञ्चे मष्तृत्वं संभवतीति वदन्सचकारस्तत्युनस्तिरोहितं सत्यरमभिध्यायतो यतमानस्य जन्तार्विधूत- ध्यान्तस्य तिमिरतिरस्कृतेष दृक्शक्तिरोषधवीर्यादीश्वरप्रसादासंसिद्धस्य कस्य चिदेवाविर्भवति न स्वभावत एव सर्वेषां जन्तूनामिति तत्सूचाभिप्राय वर्ण- यभाष्यकारश्च मुक्तस्य स्वप्नसृष्टाछुपयोगिसत्यसङ्कल्पत्वाद्यभिव्यत्यङ्गीका- रेण परमेश्वरभावापत्तिं स्फुटीचकार । फलाध्यायेपि स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्य- सइति मुच्यमानविषयायां श्रुतो केन रूपेणाभिनिष्पत्तिर्विवक्षितेति बुभुत्सायां ब्राह्मण जेमिनिरूपन्यासादिभ्य + इति सूत्रेण यद् ब्राह्म रूपमपहतपाप्मत्वादि सत्यसङ्कल्पत्वाद्यवसानं सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादि च तेनाभिनिष्पत्तिर्य आत्मा ऽपहतपाप्मेत्याद्युपन्यासेन स तत्र पर्येति जनक्रीडन रममाणः स्त्रीभि- वा यावत्याद्यश्वयोवेदनेन चेति जेमिनिमतं चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वा- 'दित्याडुलोमिरित्यनन्तरसूत्रेण एवं वा अरेयमात्मा अनन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवेत्यादिश्रुत्या चेतन्यमात्रमात्मस्वरूपमित्यवगतेस्तन्मात्रेणाभि- मिष्यतिरिति मतान्तर चोपन्यस्य एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरा- यण || इति सिद्धान्तसूत्रेण वस्तुदृष्ट्या चेतन्यमावत्वेपि पूर्वोक्तगुणकलापस्योप- न्यासाद्यवगतस्य मायामयस्य बद्धपुरुषव्यवहारदृष्ट्या संभवान्न श्रुतिद्वयविरोध इति अविरोधं घदन्सरकारः सूत्रत्रयमिदमुक्तार्थपरत्वेन व्याकुर्वन् भाष्यका- रश्च मुक्तस्येश्वरभावापत्ति स्पष्टमनुमेने । भामतीनिबन्धप्रभृतयश्च श्रुत्युपबृंहि- समिदं सूत्रजातं भगवतो भाष्यकारस्योदाहृतं वचनजातं च तथैवान्ववर्तन्त । न च श्रुत्युपबृंहितस्यतावतः सूत्रभाष्यवचनजातस्यैश्वर्यमज्ञानतिरोहित समानादभिव्यज्यतइत्यवोचत् शरीरिणः सूत्रकृदस्य यतु तदभ्युपेत्योदित- मुक्तहेतोरिति संक्षेपशारीरकोक्तरीत्याभ्युपेत्यवादत्वं युक्तं वक्तुम् । तस्मान्मुक्ता- व्या. सू. प्र.पा. २ सू. 1 व्या. सू. अ. ३ पा. २ सू. ५। + व्या. सू.प्र.४ पा४ सू.५। ६ व्या. सू.प्र.४ पा. ४ सूः ।। । व्या. सूत्र. ४ पा• ४ सू. ७। * ·११५ मुक्तस्वरूपनिरूपणम् नामीश्वरभावापतेरवश्याभ्युपेयत्वादेतदसंभव एवं प्रतिबिम्बेश्वरवादे दोषः । सदाहुः कल्पतरुकाराः । न मायाप्रतिबिम्बस्य विमुक्तरुपसृप्यतेति । एत* द. संभवश्चकजीववादपारमार्थिकजीवभेदपार्दयोरपि दोषः । यत्तु केश्चिद् द्वेति- भिरुच्यते भेदस्य पारमार्थिकत्वेन मुक्तो जीवस्यवाभावाभावपि तचापीश्वर- इव पृथगपहतपाप्मत्वादिगुणसंभवादविरोध इति । तत्तुच्छम् । तथा सति जीवस्याप्यपहतपाप्मत्वादिकमस्त्रीति न तस्य ब्रह्मलिङ्गत्वमिति शङ्कापरिहा- रालाभेन उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्त्वितिसूचविरोधात् । ब्राह्मण जेमिनिरिति सूचे जीवगतस्यापहतपासत्वादेरुपन्यासादिभ्य इत्यचादिशब्दार्थत्वेन परेषा- मप्यभिमतस्य जतत् क्रीडन रममाण इत्यादिश्रुत्युदितस्य जक्षणादेश्च ब्राह्मत्वनिर्देशविरोधाच्च । भेदे तेषां गुणानां सत्यत्वेन चितिमात्रणेति सूत्र- क्तस्य मुक्तजीवानां चेतन्यमाचत्वस्य एवमपीति सिद्धान्तसूचे ऽङ्गीकारविरो- धाच्च । संपद्याविभाव इत्यधिकरणविरोधाच्च । तत्र हि स्वेन रूपेणाभिनि- ष्यद्यतइति श्रुतावागन्तुना केन चिद्रूपेणाभिनिष्पत्तिोंच्यते स्वेनशब्दवेया- पत्तेः । येन रूपेणागन्तुना स्वयमभिनिष्पद्यते तस्यात्मीयत्वस्यावक्तव्यत्वात् तस्मादात्मवाचिस्वशब्टोपादानान्नित्यसिद्धेन स्वरूपेणेवाभिनिष्पत्तिर्विवक्षिता केन चिटुमणेति व्यवस्थापितम् । किं चेदमपहतपाप्मत्वादि जीवस्य मुक्तावागन्तुकं चेत् संपद्याविभाव इति मुक्तावागन्तुकरूपनिषेधेन पराभिध्या- नात्तु तिरोहितमुत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्त्वित्यपहतपाप्मत्वादेर्बन्धमुक्त्यास्ति- रोभावाविभावप्रतिपादनेन च विरोधः स्यादिति नित्यसिद्धं वाच्यमिति बन्धस्य मिथ्यात्वं दुर्वारं नित्यसिद्धमपहतपाप्मत्वं हि सर्वदा पापरहितत्वं न च वस्तुतः सर्वदा पाप्मरहिते पाप्मसम्बन्धस्तन्मलककर्तृत्वभोक्तृत्वसम्बन्धो या पारमार्थिकः संभवति । एवं च जीवस्येश्वराभेदोपि दुर्वारः श्रुतिबाध्यतद- भेदविरोधिबन्धस्य सत्यत्वाभावात् । अन्यथा संसारिणि नित्यसिद्धसत्यसंक- ल्पतिरोधानोत्ययोगाच्च । न हि जीवस्य संसारदशायामप्यनुवर्तमानो यत्किंचिदर्थगोचरः कश्चिदस्त्ववितथसंकल्पस्तिरोहित इति पररपीष्यते किं त्वीश्वरस्य यन् नित्यसिद्ध निरवग्रहं सत्यसंकल्पत्वं तदेव जीवस्य संसारद- शायामीश्वराभेदानभिव्यन्या स्वकीयत्वेनानवभासमानं तं प्रति तिरोहितमि- • मुक्तस्येश्वरभावापत्तिरेतब्दार्थः । टी न तु ·११६ चतुर्थपरिचोदः त्येव समर्थनीयमिति घटकुटीप्रभातवृत्तान्तः । नन्वंपहतपाप्मत्वं न पाप्मवि- रहः किं तु पाप्महेतुकमाचरणेपि पापोत्पत्तिप्रतिबन्धकशक्तियोगित्वमिति न तस्य नित्यसिद्धत्वेन बन्धस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गः । एवं सत्यसंकल्पत्वमपि शक्ति- रूपेण निर्वाच्यमिति नेश्वराभेदप्रसङ्ग इति चेद् मैवम् । एवं शब्दार्थकल्पने प्रमाणाभावात् । न हि पापजननप्रतिबन्धिका शक्तिः संसारपरिभ्रमणदशायां पापानुत्पत्त्यर्थ कल्पनीया तदानीं तदुत्यत्तेरिष्ठत्वात्। विद्योदयप्रभृति तु विद्या- माहात्म्यादेवाश्लेषः तदधिगमे उत्तरपूर्वाधयारश्लेषविनाशो तदर्शना * दिति- सूत्रेण दर्शितः तत एव मुक्तावप्यश्लेष उपपद्यतइति व्या शक्तिकल्पना । तस्मादुदाहृतश्रुतिसूत्रानुसारिभिर्मुक्तजीवानां यावत्सर्वमुक्ति वस्तुसच्चतन्यमा- चत्वाविरोधिबद्धपुरुषाविद्याकृतनिरवग्रहश्वर्यतदनुगुणगुणकलापविशिष्टनिरति- शयानन्दस्फुरणसमृद्धवनिःसंधिबन्धपरमेश्वरभावापत्तिरादर्तव्येति सिद्धम् ॥ विद्वद्गरोविहितविश्वजिदध्वरस्य श्रीसर्वतोमुखमहाव्रतयाजिसूनाः । श्रीरङ्गराजमखिनः श्रितचन्द्रमौलि - रस्त्यप्यदीक्षित इति प्रथितस्तनजः ॥ १ ॥ तन्त्राण्यधीत्य सकलानि सदावदात- व्याख्यानकोशलकलाविशदीकृतानि । आस्थाय मूल मनुरुध्य च संप्रदायं सिद्धान्तभेदलवसंग्रहमित्यकार्षात ॥ २ ॥ इति शास्त्र सिद्धान्तलवसंग्रहे चतुर्थः परिच्छेदः संपूर्णः॥ समाप्तश्चायं ग्रन्यः॥ * व्या. सू. श्र.४ पा• १ सू. १३ । + श्रितचन्द्रमालेरिति २ । ३ पुः पाठः । : श्राखायमूलमिति २ पुः पाठः । F सिद्धान्तरीतिषु मया भमदूषितेन स्यादन्यथापि लिखितं यदि किं चिदस्य । संशोधन सहृदयाः सदया भवन्तु सत्संप्रदायपरिशील र्विशङ्काः । रति । पु. अधिकः प्रलोकः । - ·“A Mr. White : hki

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ अक्तिमीमांसा। श्रीरामाश्रम वाकवाधिक दरान श्रीशाण्डिल्यऋषिप्रणीता पदवाक्यप्रमाणपारावारीणमहामहोपाध्याय- आचार्यस्वप्नेश्वरविरचितेन भाष्येण संयुता। सेयम् श्रीकृष्णदासात्मज गङ्गाविष्णु, खेमराजाभ्यां मुम्बय्या स्वकीये श्रीवेड्डुटेश्वरमुद्रायन्त्रे अहिता। शके १८०९ संवत् १९४४

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रसिद्धपत्र सर्व जनो को विदित होवे कि हमारे श्रीवेंकटेश्वरछा पेखानेमेशाङ्करभाष्य और रत्नप्रभाटीका टिप्पणीस- हित ब्रह्मसूत्र छपकर तयार है श्रीमहर्षि वेदव्यासप्रणी- त होने से हमकोइसकी विशेष समालोचना करना कु- छ आवश्यकनहीं हैं परंतु इतना लिखते है कि अद्यावधि पर्यंत ऐसे मोटे कागद और मोटे अक्षरोमें यहग्रंथ कि- सीने नहीं छापा इसग्रंथके अन्तमें निर्घण्टु और अधिक रणमालाभी संयुक्त करीगइ है और सर्व साधारणोंके सुवीतेके लिये मूल्यभी अति सुगम केवल १० रुपये डाकमासूलसहित रक्खा है श्रीमद्भागवत श्रीधरीटीकासहित जिसके प्रथम १२ रुपये है अब इसकी किंमत ८ रुपये हैं टपाल मासूल १॥ रुपया. वाल्मीकि रामायण सटीक नवा छपेला किंमत १० रुपये टपाल महासूल १॥ रुपया. सिद्धान्तकौमुदी मोटाअक्षर चिल्द बांधला किंमत १ रुपये टपा- ल मासूल माफहै. और जिनकू विशेष पुस्तक खरीद करना मंजूर होय उनको आ- धानाका टिकट भेजनेसे सूचिपत्र भेजदियाजायगा. इसके लेनेवालेग्राहक गणोंको अपना नाम गाम जिला आदि स्पष्ट देवनागरीअक्षरोमें इसपत्तेपर लिखे। श्रीयुत गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास "श्रीवेंकटेश्वर" छापखाना (मुंबई.)

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्॥ परमेश्वरो जपति॥ प्रपय परमं देवं श्रीस्वप्नेश्वरसूरिणा शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यमाभाष्यतेऽधुना॥१॥ गोविन्दचरणहम्दमधुनो महदहुतम् । यत्पायिनो न मुह्यन्ति मुह्यन्ति यदपायिनः ॥२॥ जीवानां ब्रह्मभावापत्तिर्मुक्तिरिति वक्ष्यते जीवाश्च ब्रह्मणोऽत्यन्त मभिन्ना इति तेषां संसारस्त्रिगुणात्मकान्तःकरणोपाधिरुतो न साह- जिकः स्फटिकस्यैव जपादिसन्निधिकृतं लौहित्यादिकं स चौपाधिक स्वादेव न ज्ञानेन निवर्तनीयः किन्तूपाध्युपधेययोरन्यतरहानेन तस्स-' म्बन्धहानेन वा नहि निपुणतरदर्शनेनाप्युपाधियोगे स्फटिकलौहित्य- धमनिवृत्तिरस्ति तथेहन सर्वसत्तास्फुरणात्मनो हानिः सम्भवति न वा सम्बन्धस्य तस्य तदुभयस्वरूपानतिरेकात् परिशेषादुपाधिहानादेव धमनिवृत्तिर्मात्मज्ञानात् उपाधिहाने च कारणान्तरमन्वेष्टव्यं तं चेचर- भक्तिरेषालौकिकत्वाच्छ्रुतिस्मृतिसिद्धा । तथा (गी । अ० १४॥ मो.)। तत्र सत्वं निर्मलत्वातू प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बनाति ज्ञानसङ्गेन चानघ । रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निवधाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निवनाति भारत ॥ इत्युपक्रम्य। मां च योऽप्यभिचारण भक्तियोगेन सेवते।

·शांणिल्यशतसूत्रीय भाष्पना। [Uny स गुणान् समतीत्यैतान ब्रह्मभूयाय कल्पते इत्युपसंहरन् भगवानेवात्मभकेत्रिगुणात्मकान्तःकरणलयपूर्वन- झानन्दावाप्तिलक्षणमुक्तिहेतुतामाहान चारमज्ञानवैयर्थ्यम् अश्रद्धाम- लक्षालनेन भक्तावुपयोगात् नत्वपरोक्षान्तःकरणरूपोपाधिधर्माध्यास- निराससमर्थ ज्ञानम् अत एव (गी. । अ०११। लो०१९) गुणेभ्य- श्वपरं वेत्ति महावं सोऽधिगच्छतीति (गी।अ.१४.सो.४१) .' ज्ञानसश्छिन्नसंशयमित्यादाक्यमर्थः स्फुट एव न चाज्ञानरुतः संसा- रोयेन ज्ञानान्निवृत्तिरपि वक्तुं शक्या प्रमाणाभावरत् रजतावयवादेः कारणस्याभावादज्ञातशुक्ति उत्पन्यसम्भवाच । अपि च (छा- न्दो• ) 'कुतस्तु खलु सौम्यैवं स्यादसतः सज्जायतेति श्रुतिः का- यसत्तया कारणसत्तां बोधयन्ती संसारस्य सत्यत्वमेवाह । नितराञ्च (छान्दो ।) सत्यसंकल्प इत्यादिना परमेश्वरसर्गस्य । नापि भ- गवान् बादरायणः कचिदपि सूत्रे संसारस्याज्ञानकाल्पतत्वमुक्तवान् प्रत्युत स्वप्नसृष्टिनिराकरणेन जायत्सृष्टेः सत्यत्वम् । न च दृष्टान्तार्थ तत् मानाभावात्। सुखादिधर्माणां तु साहजिकत्वं नोपपयते सुखा- दयो न साक्षादात्मविकारा आत्मनि प्रतीयमानत्वागौरत्वादिवत्। सु- खायुपलब्धिः सकरणिका क्रियात्वादित्यत्र लाघवात् समवायेनैव क- रणजन्यत्वं युज्यते श्रोत्रजन्यत्वमिव शब्दस्य । सुखादयः करणसम- वेताः अनादीन्द्रियग्राह्यगुणत्वात् शब्दवदिति परमते । उभयमते स्प- शशून्येन्द्रियग्राह्यगुणत्वात् । आत्मसिद्धिस्तु सर्वसत्ताप्रकाशकतयेति सर्वमेतद्वितीये तृतीये स्फुटीभविष्यति । तस्मात् पुरुषार्थहेतुत्वाधर्म- स्येव भक्तेर्मीमांसाविवित्सयेदं सूत्रम् । अथातो भक्तिजिज्ञासा॥१॥ अथेत्यधिकारार्थो नानन्तयर्थिः । आनन्तर्य हिन स्वाध्यायाध्य- पनस्य आनिन्धयोन्यधिकृतेर्वक्ष्यमाणत्वात् । नापि शमादिसम्पयर्थः ।

·मुमुक्षामात्रस्य भत्यधिकारत्वात् । यथा मन्त्रवर्णः (ता.)। पो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो पै वेदांश्चप्रहिणोति तस्मै। तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपये ॥ इति । नच मङ्गलार्थोऽपि तदुशारणमात्रस्य मङ्गलत्वात् । तथा च मुमु- शुणा भनिषिचारः कर्तव्य इत्यर्थः । जिज्ञासया विचार आक्षिप्यते । यद्यपि परमेश्वरानुरक्तिरूपाया भनेन धर्मवत् रुतिसाध्यस्वं न वा. झवज्ज्ञेयत्वं तथापि तस्याः स्वकारणपूर्वसुकतैहिकगौणभक्यादिसंप- माया अपि नेयं भक्तिः नेयं निःश्रेयसार्था नेयमुत्नमविषयेत्यादिकुत- कंवलेन निवृत्तिरपि भवति यथा पत्यौ पत्न्याः । तन्निरासमुखेनै व तन्मीमांसाया भक्तावुपयोग इति अतःशब्देनोच्यते । यतः कुसर्क- निरासोऽपेक्षणीयः अतस्तजिज्ञासेति । अत एष, (विष्णुपु.1 अरो १। अ० २० श्लो. १६ । नाथ योनिसहलेषु येषुयेषु बजाम्यहम् । तेषुतेष्वचला भक्तिरच्युतास्तु सदा स्वयीति ॥ तदविच्युतिप्रार्थनमपेक्षितत्वादिति अत एव च फलवहत्याम पि विचारः फलवानेवेति ॥१॥ अथ तस्या लौकिकाकारतामन्तरेण बुझ्यनारोहान विचारविष- यत्वमतस्तल्लक्षणमुच्यते। सा परानुरक्तिरीश्वरे॥२॥ अत्र सा परेति लक्ष्यनिर्देशः। शेषं लक्षणम् । परेति गौणी व्याव- तयति । ईश्वर इति प्रकृताभिप्रायम् । आराध्यविषयकरागस्वमेव सा। इह तु परमेश्वरविषयकान्तःकरणवृत्तिविशेष एव भकिस्त शेष्यं च लौकिकानुरागादौ सुग्रहम् । यथोकं परभक्तिमता प्रहादेन । विष्णु- पुग अंशे ०२०। मो०१७)। या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी।

·, स्वामनुस्मस्तः सा मे हृदयान्मापलपैन । अत्र प्रीतिपदेन सुखनियतो राग एव लक्षितः अन्यथा प्रीतेः सु- खरूपाया निर्विषयत्वेन विषयसप्तमी न स्यात् तस्याः सुखज्ञान- पत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य सुखविषयत्वाविषयविषयत्वासम्भवात् । तस्मा- दनुरक्तिरेव सविषयिणी लक्षिता। न च विषयजन्यप्रीतिरर्थः जनकस- मन्या अननुशासनात् । किञ्च 'अच्युतास्तु सदा त्वयीत्यत्र भनेरीश्वर- विषयतासिद्धौ प्रीतिपदेनापि तदेकवाक्यतया सैवोच्यते । पूर्व प्रति- जन्म भक्तिमार्थनमिह तु विषयरागदृष्टान्तेन तस्या एव सर्वथाप्यप- रिहार्यत्वप्रार्थनमिति विशेषः। विषयजन्यप्रीतिरपि रागं विना न स- म्भवतीति रागावश्यकत्वम् । तथा च पातअलसूत्रम् । (पा.सू.") 'सुखानुशयी राग' इति। तस्यैव वक्ष्यमाणलिङ्गेषु व्यापनालाघवाच भ- तित्वम् । न तु कचित् स्मरणस्य । कचित् कीर्तनादेः। अननुममात् । न च तज्ज्ञानस्य तचं देषादिमत्स्वपि तत्प्रसङ्गात् । नाप्याराध्यत्वेन ज्ञानं सा पूजानमस्कारायाराधनास्वननुगमात् । अपि च बलायाहा नमस्कार्यत्वादिज्ञानवत्यपि भक्तोऽयमनुरकोऽयमिति व्यवहारापत्ते अनुरागादिसहिताराध्यत्वज्ञानमिति चेत् अनुराग एवास्तु अत एव (गी.। अ.१०॥ श्लो.९) मचित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥२॥ इत्यादौ तद्तचित्तप्राणादीनां भजनमुक्तं नाराध्यत्वेन ज्ञानवता- मेव । अत एव च कृष्णस्य कमनीयारुतिदर्शनेनानुरकानां गोपतरु- जीनामपि भक्तिफलं मुक्तिः स्मर्यते । अनुस्तु न लक्षणान्तरर्गतः कि- स्तु भगवन्महिमाविज्ञानादनु पश्चाजायमानत्वादनुरक्तिरित्युक्तम् ·in मनु पित्रादिगोचरानुरागस्पानि मरुतमकिता असंख्येत जगत एव प. रमेश्वरास्मत्वात् । अथ विकाराविशिष्ठ एव तथात्वं पायं तथापि गो- पीप्रभृतीनां प्रादुर्भावावच्छिन्नेश्वरभक्कावव्यापकम् । उज्यते जीवोपा- ध्यनवच्छिन्नचेतनविषयिणी अनुरक्तिरेव सेति । एवज मादुर्भावाव- च्छिन्ने परिपूर्णे च रतिः संगृहीता भवति ॥२॥ तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशात्॥३॥ तस्मिन्नीश्वरे संस्था भक्तिर्यस्य स तथोकः । तस्यामृतत्वं फलमुप- दिश्यते (छां०।) ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति तस्मानिष्फलस्वगौणफ- लत्वनिवन्धना तदजिज्ञासा परिहता भवतीति ॥३॥ ज्ञानमिति चेन्न द्विषतोऽपि ज्ञानस्य तदसंस्थितेः॥४॥ ननु ब्रह्मसंस्थाशब्देन ब्रह्मज्ञानमेवोच्यते न तु तद्भक्तिः । तथा चा- मृतस्वफलं तस्यैवेति चेपे । नैष दोषः। संस्था भक्तिरेव न ज्ञानं दि- पतस्वज्ज्ञानवतोऽपि तत्संस्थत्वव्यवहाराभावात् । राजापनुरकाः ख- ल्वमात्यमित्रादयस्तरसंस्था इति व्यपदिश्यन्ते न पुनः प्रतिपक्षभूपा- लाः। शब्दार्थनिर्णयो हि लोकवदेव वेदेऽपीति । अतएव चिरकालि- कोपाख्याने [महाभार शाअ० २६७ । विमृश्यते न कालेन पत्नीसंस्थाव्यतिक्रमः । सोऽब्रवीच भृशं ततो दुःखेनाश्रूणि वर्तयन् ।। इत्यनेन पतिभन्यतिकम उक्तः । तस्मात् संस्था अतिरिति । एवंञ्च[ब्रह्मसू। अ०१ पा० १ सू०७] 'तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशादि- ति पादरायणीयसूत्रस्याप्ययमेवार्थोऽध्यवसेय इति ॥ ४ ॥ तयोपक्षयाच॥५॥ तया भक्त्या मुक्ति प्रति ज्ञानमुपक्षीणं यस्मात्रकार उकयुनिस- मुख्यार्थः [गी । बो०.१३ ।

·देवान् देवयजो यान्ति महका मान्ति मामपि। इत्यादि तथा प्रहादं प्रति भगवडाक्य । (विष्णुपु न मेरो अ. २. लो. २१)। यथा ते निश्चलं चेतो मयि भनिसमन्वितम्। तथा त्वं मत्प्रसादेन निर्वाणमपि यास्यसि ।। इति स्थितम् । ननु ( श्वेताश्व. 1) तमेव विदित्वातिमुत्यु- मेति नान्यः पन्था वियतेऽयनायेत्यत्र वेदनफलं मुक्तिः श्रुता तहि- रोधेन स्मृतीनामन्यार्थत्वं स्यादिति चेन अत्रापि तयैवोपक्षयात् । तथा हि अतिमृत्युपदं न मुक्ती रूढं किन्तु यस्यां सत्यां मृत्योरतिक्रम इति व्युत्पन्या तदपेक्षया यतो भनेम॒त्य्वतिक्रम इति व्युत्पाय भक्ति- मेवातिमृत्युपदेनाभिधत्ताम् उपपदविक्षस्यर्थापेक्षया कारकविभक्य- र्थस्य पलवस्यात् । (गी । अ० १२ । श्लो. ७)। तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामिन चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ इत्यादिना भक्तिो मृत्य्वतिक्रमप्राप्तेः । मन्त्रश्च भवति (तैत्ति- रीयमन्त्रभागे) 'व्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुक- मिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृता दिति । अत्र यजनं भक्तिः तथैव तत्कल्पव्याख्यानात्। न चास्यां श्रुतौ भतेरसन्निधानं मुकावपि तुल्य- त्वात् । तस्मादनपायिश्रुत्या ज्ञानस्योपक्षय एव प्रतीयत इति ॥५॥ मनु तथापि भक्के रागरूपत्वे किं कारणमित्यपेक्षायामाह। द्वेषप्रतिपक्षमावादसशब्दाच रागः॥६॥ भकिः खलु राग एव भवितुमर्हति कुतः द्वेषविरोधित्वात् । लोके हि बेष्टायं भक्तोऽयमिति मिथो विरुद्धधर्मपति व्यवडियते तत्र द्वेष- विरोधी च राग एवं प्रसिद्धो न ज्ञानादिः। एवं च वैष्णवेभगवति शि- शुपालस्य दैपानुबन्धमभिधाय (विष्णुपु. अं० १.१५गंयम.)

·'अयं हिभगवान् कीर्तितः संस्मृतश्च देषानुबन्धेनापि अखिलसुरासुर- दुर्लभ फलं प्रयच्छति किमुत सम्पन्भक्तिमतामित्युक्तम् । तथा चाभि- स्मृतौ। विद्वेषादपि गोविन्दं दमघोषारमजः स्मरन् । शिशुपालो गतः स्वर्ग किं पुनस्तत्परायणः ॥ इति । तत्रापि द्वेषविरोधित्वेन भक्तेरभिधानात् । तथा च गीतासु [अ. १६ श्लो. १८)। मामात्मपरदेहेषु प्रदिपन्तोऽभ्यसूयकाः। तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ॥ क्षिपाम्यजलमशुभानासुरीष्वेव योनिषु । आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् । इति । तहिरोधिनी च भक्तिरीश्वरविषयैवानुरकिरिति युज्यते । किच (तैत्ति० )। 'रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवतीति शब्दाद् ब्रह्मान- न्दाविर्भावमुक्तेर्ब्रह्मगोचरस्य रसस्य हेतुतावगम्यते । रसश्च रागा (गी। अ० २। श्लो० ५१)। रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्त्तते । इत्यादी प्रसिद्धः । अत्र रसो विषयरागः । अत एव च रामल- क्ष्मणादीनां स्वर्लोकारोहणमुक्खा (विष्णुपु०अं०४ । अ० ४। गयम् ११) 'येऽपि तेषु भगवदंशेष्वनुरागिणः कोशलनगरजानपदास्तेऽपि तन्मनसस्तत्सलोकतामापुरिति साक्षादेव भक्तावनुरागशब्दः प्रयुक्त इति । तस्मादपि न ज्ञानं किन्त्वनुरागरूपैव भक्तिनिःश्रेयसफलेति । ननु देषविरोधित्वं न रागवे लिङ्गम् उदासीनत्वेनानैकान्स्पादि- ति चेत् । उच्यते देषकार्य निवृत्तिस्तहिरोधिनी प्रवृत्तिरिति । भव- तिच भक्तानां भजनीयानुवर्तनादौ प्रवृत्तिस्तहिरोधिनां तदनुवर्तमा ·क मिति एव कार्यमुखेर विरोधमासिक पचिप्रक्षेत्युक्तम् । प्रयोक्तव्यं भकिगालीयनोपरामरूपा तदनुवर्तनादिहेतुहि- संसाधमताधीभिनास्मविशेषणवाद यन्नैवं तनैवं यथा देषः।रा- गोत्कर्षेण तदनुवर्तनापुस्कर्षस्य दृष्टत्वाच । किंच यो यस्मिन् भक्तस्त- प्रत्तस्यौदासीन्याभावेऽगते भक्तिस्तादृशानुवर्तनायनुकूलद्देषविरोधिगु- णरूपा अनुवर्तनहेत्वात्मविशेषगुणत्वाद्धितसाधनताधीवदिति हित- साधनताधीत्ववाधसहकारेण परिशेषाद्रागत्वसिद्धिः । किमुत भक्ति- मतामित्येतत्कैमुतिकन्यायो विरोधिन्येव द्रष्टव्यः। (गी। अ. सालो. ३२) मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या इत्यादौ च । एवं (गी । अ०१६ । सो.१८) मामात्मपरदेहेष्वित्यनेन देषस्य संसारहेतुत्वात् तहिरो- धिगुणो जीवोपाधिपरिहारेण परात्मगोचरो राग एव भक्तिरूपःसंसा- रनाशहेतुः। एतदेवोक्तं-मामप्राप्यैवेति । चकारात् पुलकादिरागलि- मापिरागत्वम् । प्रसिद्धं हि 'पुलकाञ्चितेन कथयति मय्यनुरागं क- पोलेने त्यादौ । भक्तेर्गुणान्तरत्वे तु पृथग्लिङ्गताकल्पने गौरवात् । स च रागः केषांचिदिष्टसाधनताज्ञानजन्योऽपि यागादिवदिच्छारूप ए- व।अस्माकं तु प्रीणाम्यनुरज्यामि नेच्छामीत्यादिप्रतीते रागः पृथगे- देषवत् । इच्छाया असिद्धमात्रविषयत्वाद्रागस्य सिद्धासिद्धविषय- स्वाच । प्रत्युत तस्यैच्छात्वादिव्याप्यत्वकल्पनागौरवाचेति दिक् । त- स्मान्न तबक्षणासिद्धिरिति ॥ ६॥ ननु भक्तिः क्रियात्मिका सा च निःश्रेयसाय न क्षमते (तैत्तिः । आरव्य. । खिलप्रश्ने ऋक् २१) 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे- मिकेमतत्वमानशुरिस्याविश्रुतिभ्य इत्याश परिहरमा ।

·न क्रिया कृत्यनपेक्षणाज्ञानवत्॥७॥ सा भक्तिर्न कियात्मिका भवितुमर्हति प्रयत्नानुविधामाभावात् । यन्न प्रयत्नानुविधायि तन्न क्रियात्मकं यथा ज्ञानम् । सद्धि प्रमा- णसम्पत्यधीनं न पुरुषेण स्वेच्छया कर्तुमक मन्पयाकर्तुं शक्यते । तथा भक्तिरपि । नहि रागिणां प्रमदापुत्रादिविषयिणी पुण्यापारण. तथा तथा भवति भक्तिः किन्तु पूर्वसुरुतमीणभत्यादिसाधनाधी- नेति ॥७॥ अत एव फलानन्त्यम् ॥८॥ यतः सान क्रियात्मिका अत एव तत्फलस्य निःश्रेयसस्यानन्तत्व- मुपपद्यते।अन्यथा(छां०) तयथेह कर्मजितोलोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते' इत्यनेनामृतत्वस्यापि क्षयित्वं प्रसज्येतेतिक तद्वतःप्रपत्तिशब्दाच्चन ज्ञानमितरप्रपत्तिवत् ॥९॥ भवति हि भगवडाक्यं (गी । अ० ७ । श्लो. १९)। बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते। वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ इति ज्ञानवतः प्रपत्तिरुक्ता । भक्तेनिहेतुत्वे नेदमुपपद्यते इतरप्र- पत्तिवदिति । यथा तदनन्तरं (गी । अ०७ श्लो. २०)। कामैस्तैस्तैर्हतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। इत्यनेन देवतान्तरप्रपत्तिनिन्दामुखेनैव प्रपत्तिः स्तूयते । तत्र दें- वताभरेव प्रपत्तिशब्देन कथनं न तज्ज्ञानस्य । तस्या एव प्रपत्तरम- यत्र प्रत्यभिज्ञानात् इति । चकाराज्ज्ञानानन्तर्यश्रवणमपि ज्ञानत्वा- भावे निदानम् । यथा (गी। अ० १५ श्लो. १९)। यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम्। स सर्वविदजति मां सर्वभावेन भारत ॥ इति । तथा (गी। अ० ९ । लो०१३)।

·भजन्स्यनन्यमनसो मात्वा भूतादिमव्ययम् । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ इति च । तस्मान्न ज्ञानात्मिका । यपि रागत्वेनैव ज्ञानभेदः सिद्धस्तथापि भक्तिशब्दो ब्रह्मज्ञाने गौण इति शङ्कानिरासार्थमेतत्) इदं तु चिन्त्यते भगवगीतावाक्यानि न शब्दविधयावेदवत् प्रमाणम् । किन्तु भारते स्मृतित्वेन । तथा च कथं शब्दादिति निर्देशः । अत्रैके- ऽनुमितशब्दादिति व्याचक्षते । अत्रोच्यते अदृष्टार्थकभगवद्दाक्यत्व- मेव वेदत्वं तच्च गीतास्वप्यविशिष्टम् । अत एव भगवद्गीतासूपनि- पत्स्विति दृश्यते । केवलं त एव भोका व्यासेन निबद्धाः । तथा च पुराणान्तरम् । गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्वरैः। या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्मादिनिःसृता ॥ न च शूद्राणामश्रवणप्रसः भारतश्रवणाभ्यनुज्ञानेनैव तदुपपत्तेः प्रणवादिस्तुत्यादिवत् । तदिहायेति चेन्न लक्षताऽपरिपूर्तेः । तथा चो- कमाचार्य: तानेव वैदिकान् मन्त्रान् भारतादिनिवेशितान् । स्वाध्यायनियमं हित्वा लोकबुद्धया प्रयुअते ॥ इति ॥ ९ ॥ इत्याचार्यस्वप्नेश्वरविहिरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीयभाष्ये प्र- थमाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥ १॥ ३ . एवममृतत्वं प्रत्यनन्यथासिद्धायां. भक्तौ लक्षितायां ज्ञानयोग- कीनामङ्गप्रधानभावविवेकाय हितीयाङ्गिकस्यारम्भः । सा मुख्येतरापेक्षितत्वात् ॥१०॥ आदिकसमामावुक्तस्य पुनः स्मरणाय सेति निर्देशः । सा परा भक्तिर्मुख्या प्रधानम् इतरैसत्मज्ञानयोगादिभिः स्वोपकार्यतयापेक्षि- वस्वादिस्यर्थः छान्दोग्ये 'यो वै भूमा तत्सुख मित्यायुपकायाम्नायते।

·भिनाशाशमाणल्यशतमाय भाष्यम् । 'आत्मैवेदं सर्वमिति सवा एष एवं पश्यन्ने मन्वान एवं विजानन्ना- स्मरतिरात्मकीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वरा भवतीति तत्रा- स्मरतिरूपायाः परभक्तेः पश्यन्निति दर्शनमप्रियवादिब्रमनिरासमुखे- नाभवति।यथादण्डीप्रैषमन्वाह प्राचीनावीतीदोहयति अभिजानन जुहोति धनवान् सुखवानित्यादौ दण्डागडं तथा दर्शनमपि रतेरङ्ग मननविज्ञानयोरुतप्रदर्शनार्थतया 'न्यायप्राप्तयोरनुवादः । एवमात्म- कीडादरतिनयत्यादर्थप्राप्तोऽनुवाद एव अन्यथा रत्युद्देशेन दर्शनादि- विधौ दर्शनायुद्देशेन वा त्यादिविधौ वाक्यानि भियेरन् । तस्मात (पूर्वमीमांसायाम् । अ० ३।पा. १। सू० २) 'शेषः परार्थत्वादि- तिन्यायादर्शनमङ्गामिति । अत एव भगवान् मनुरपि । (महाभार। शान्ति । अ० १९४) यस्त्यक्त्वा प्रारुतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः। सर्वभूतात्मभूतात्मा स्याचेत् परतमा गतिः॥ इत्यनेनात्मरतेः प्राधान्यमाहेति ॥१०॥ प्रकरणाच॥११॥ प्रकरणं रतैरेव फलवत्वात् तस्यास्वत्प्रकरणस्थं दर्शनमङ्गं भवितु- महतीति ॥११॥ दर्शनफलमिति चेन्न तेन व्यवधानात् ॥१२॥ अथं दर्शनस्यैव फलं स्वाराज्यलक्षणममृतत्वं तथा च तस्यैव प्रक- रणमिति वैपरीत्यमिति चेन तेन तश्छब्देन व्यवधानात् । (छां०) 'स स्वराड् भवतीत्यत्र तच्छब्देन सन्निकृष्टात्मरतिमानेवोपस्थाम्यते नवि- प्रष्टः पश्यन्निति व्यवहितोपस्थितौ कारणाभावात् । प्रकरणमेव कारणमिति चेन्न अन्योन्याश्रयात् ॥१२॥ दृष्टत्वाच ॥१३॥ दृष्टं हि लोके सौन्दर्यादिज्ञानस्प तरुण्यास्वरुणे रतिहेतुत्वं न तुर.

·शाण्डिल्यरातसूत्रीय भाष्यम्। [...] तेनिहेतुत्वमिति दृष्टोपकारत्वादप्यङ्गत्वमवसीयते। दृष्टं च प्रकृते- निष्करुणत्वाल्पमहिमत्वाप्रियत्वादिज्ञानं मनोमालिन्यकारणं भूतेषु करणाबहुलाव्याहतैश्वर्यातिशयितरूपाश्रय आत्मेति ज्ञानान्मालिन्य- निवृत्तिस्ततः परा भनिरिति । अत एव गीयते(गी०।०५।०१५) तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः। गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननि—तकल्मपाः ॥ इति । तथा आयुर्वेदेऽपि ( अष्टाङ्गहृदये । अ० १ । श्लो. २३)। धौधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम् । इति ॥ १३ ॥ अत एव तदक्षावाहल्लवीनाम् ॥ ११॥ यत एष ज्ञानं दृष्टोपकारकमङ्गमत एव दृष्टोपकारं निरस्य मनोमा- लिन्यादिवाधात् प्रधानभगवदनुरागमात्रेण बल्लवीनां मुक्तिः स्मर्यते । यथा ( विष्णुपुराणे । अंशे ५। अ०१३ । श्लो. १४ । १५)। तचिन्ताविपुलाहादरीणपुण्यचया सती। तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका ॥ चिन्तयन्ती जगत्सूति परब्रह्मस्वरूपिणम् । निरुच्छासतया मुक्तिं गतान्या गोपकन्यका ॥ इति । अत्र सुखदुःखलिङ्गेनानुरागोऽनुमीयते न मुक्तिरिति वाक्यार्थः । हारवाधादनवहतकृष्णलेनापि कर्मणा फलसिद्धिरिव तासां रागान्मु- किस्तदप्यवगम्यते ज्ञानमङमेव प्रधानत्वे तु तदभावे फलं न स्यात् चिन्ता च न ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं तत्कारणश्रवणमननायसम्भवात् । कि- न्त्वनुरागनियतानुस्मृतिरेव । न चायमर्थवादः अपूर्वार्थत्वात् सन्निधौ विध्यभावाच्चेति ॥ १४॥ अक्तया जानातीति चेन्नाभिज्ञच्या साहाय्यात् ॥१५ इदानीं श्रुतिविरोधेन प्रकरणस्थानलिङ्याधमाक्षिप्य समाधीयते पथा श्रुतं (गी। अ० १८१लो. १५)।

·[HORToश शाण्डिल्यरावसूचीय भाष्यम् ।
अनया मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि सस्वतः।
ततो मां तवतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ इति ॥
तत्र (तैत्तिरीयसं० । अ०१। प्र. ५। अनुवाकः ८) ऐन्या
गाईपत्यमुपतिष्ठते' इतिवत् कारकश्रुत्या बलीयस्या अर्जामहेतुत्व-
मवसीयते । यद्यपि दृष्टत्वादित्यनेन दृष्टोपकारे प्रत्यक्षगम्ये न श्रुतेर-
वकाशः तथापि ब्रह्मविषयिण्या रतेब्रह्मविषयज्ञानोपकार्यत्वं न प्रत्य-
क्षगम्यम् । किन्तु तरुण्यादे रतौ तथा दर्शनेन ब्रह्मगोचरावामप्यनु-
मातव्यम् । तथा च लिङ्गत्वे पर्यवसानादिति चेन दोषः।तथाहि यदि
केवलं जानातीति वदेन त्वेवम् । किन्त्वभिजानातीति । अभिज्ञा पू-
र्वज्ञातज्ञानमुच्यते। तथा भन्युपकारिपूर्वज्ञानं तत्फलरूपभक्तिप्रवर्त-
कम् । अनन्तरं यावत् तद्दाय भन्यैवाभिज्ञप्तिभावेनापेक्ष्यते ब्राह्मव-
हननेनावघातवदिति । कार्यसाहाय्यार्थमुकं ततो ज्ञानदायन भकि-
दाढ्ये सति विशत इति। तस्मान्नेयं श्रुतिः किन्तु न्यायप्राप्तानुवाद
इति । एतमेवार्थ स्फुटीकरोति ॥१५॥
प्रागुक्तं च ॥१६॥
भक्त्या मामित्यस्य पूर्व ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्यभिधाय (गी.
अ० १८ श्लो. ५४)।
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्कति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥
इत्युक्तम् । तस्य तु ज्ञातब्रह्मणो ज्ञानप्रयोजनाभावाद् युकमनु-
वादत्वमिति ॥ १६॥
एतेन विकल्पोऽपि प्रत्युक्तः॥ १७॥
एतेन ज्ञानस्याङ्गत्वनिर्णयेन ज्ञानभक्त्योरत्र विकल्पपक्षोऽपि प्रत्युः
का निराकत इति मन्तव्यम् । नाङ्गाडिनोरेकत्र विकल्पो भवतीति
अपिशब्दात् समुच्चयोऽपीति ॥१७॥

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [.आ०२) देवभक्तिरितरस्मिन् साहचर्यात् ॥१८॥ कचिदेवं श्रूयते (श्वेताश्व०।) 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः॥ इति। अत्र देवभक्तिरीश्वरेतरस्मिन् देवे मन्तव्या कुतः गुरुभक्तिसाहच- र्यात् । साहचर्य हि नामृतफलायां भक्तौ घटते । इन्द्रादिदेवतास्त्वारा- धिताः शुभवज्ज्ञानफलाय भवन्तीति साहचर्यमपि निर्णायकम् । सा- हचर्यादुलकशब्दवदुनयुक्तरुपष्टम्भकमेतत् ॥१८॥ योगस्तूभयार्थमपेक्षणात् प्रयाजवत् ॥ १९॥ योगः पुनर्तानार्थ अत्यर्थं च भवति । समाहितमनस्कताया उ- भाभ्यामपेक्षणात् । ननु [पूर्वमीमांसायाम् । अ० ३ । पा० १। सू. २१] 'गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यादितिन्यायात् प्रधानाङ्गं योगः। कथमङ्गाङ्गमित्यत आह प्रयाजवदिति यथा प्रयाजो वाजपेयायङ्गं तदीयदीक्षणीयादरेप्यङ्गं तहत् । तदङ्गताबोधकप्रमाणा- विशेषात् । केवलं ज्ञानार्थं योगानुष्ठानप्रसङ्कन भनिमुपकरोतीति । एवं विषयवैराग्यमपि उभयार्थ मन्तव्यम् ॥ १९॥ ननु [ योगे। पा० १।सू. २३ ] 'ईश्वरप्रणिधानादिति पता- लिस्मरणं दुरपनवं तत्र प्रणिधानाभिधेयस्य भगवदजनस्य समाधि- सिद्ध्यर्थत्वमिति कथं भक्तेः प्राधान्यमित्यत आह । गौण्या तु समाधिसिद्धिः ॥२०॥ तत्र प्रणिधानं गौणभक्तिरेव न प्रधानं तया समाधिसिद्धिरिति न स्मृतिविरोधोऽपीति । भवति च वाक्यशेषस्तत्रैव [ योगे। पा० । सू. २०२८ ] तस्य वाचकः प्रणवः। तज्जपखदर्थभावनमिति २० ·१५ 4. मि.आ०२] शाणिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । हेयारागत्वादिति चेन्नोत्तमास्पदत्वात् सङ्गवत्॥२१॥ योगशास्त्रप्रस्तावादिदं सूत्रम् । योगशास्त्रोक्तरागत्वाविशेषाद्भक्ति- रपि मुमुक्षुणा हेयैव । तथा च सूत्रम् [ यो। पा०२।सू.३] 'रागद्दे- पाभिनिवेशाः क्लेशा' इति । एवञ्चेदुच्यते । नैवं वाच्यम्। उत्तमास्पद- वाहते परमेश्वरविषयत्वादिति यावत् । नहि रागत्वमात्रेण हेयत्वं किन्तु संसारानुबन्धिरागत्वेनैव। यथा सङ्गत्वमात्रेण न त्याज्यता किन्तु असत्सङ्गत्वेन तहत् । तथा चेश्वरभक्तिया रागस्वादिस्यत्र सं- सारानुबन्धित्वं मोक्षाननुगुणत्वं चोपाधिः । नचासाच्चिकी सा [गी. । अ०११०४] यजन्ते साविका देवानित्यादिना साविकत्व- कीर्तनादिति ॥ २१॥ तदेव कर्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात्॥२२॥ तदेव भजनं मुख्यं तस्या भक्तेर्वा मुख्यत्वम् । एतत् सर्वथैव नि- श्चितं यस्मादेवं शव्यते [गी । अ०६। श्लो: । ४६ । ४७]। तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्मायोगी भवार्जुन ॥ योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मांस मे युक्ततमो मतः॥ इति। अत्र विशेषणानां तपआदीनामाधिक्यनिबन्धनं विशेष्याणामा- धिक्यं क्रमादिति मन्तव्यम् । न खल्वङ्गस्य मुख्यादाधिक्यमुपपयते तस्माद्भक्तिः प्रधानमिति ॥ २२ ॥ श्रुत्यर्थेनापि तदुत्पत्तिपरिहारार्थ पठति। प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः॥२३॥ अत्र कत्लोऽपि द्वादशाध्याय उदाहरणम् (गी। अ. १२। लो०१-७)। एवं सततयुक्ता ये भकास्त्वां पर्युपासते।

·হয়লিফেঞ্চকােলুগীয় অঞ্চল। [ste কে? ये चाप्यक्षरमव्यकं तेषां के योगवित्तमाः॥॥इति प्रभः मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते। श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते। सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥३॥ सनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥ ४ ॥ केशोऽधिकतरस्तेषामन्यतासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवहिरवाप्यते ॥५॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥ तेषामहं समुद्धत मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥ इति निरूपणम् । ताभ्यां भक्तेः प्राधान्यसिद्धेः नार्थवादत्वमाया- ति । प्रश्ननिरूपणं हि निर्णयार्थ प्रसिद्धं न स्तुत्यर्थमिति । केवलाङ्गा- नुष्ठानेन क्केशाधिक्यमेवेति ॥ २३ ॥ श्रद्धाप्रसङ्गादतः श्रद्धारूपत्वशङ्कापिशाची निराकरोति । नैव श्रद्धा तु साधारण्यात्॥२४॥ भक्तिर्न सर्वथा श्रद्धात्वेन शङ्कनीया श्रद्धायाः कर्ममात्राङ्गत्वात् । नचैवमीश्वरभकिरिति ॥२४॥ तस्यां तत्त्वे चानवस्थानात्॥२५॥ (गी। अ. ६ श्लो.४७)। श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः। इति हि श्रुतम्। तत्र भक्तौ श्रद्धारूपायां श्रद्धाङ्गत्वे प्रतीतेऽनव- स्थाप्रसङ्गात् श्रद्धाया अनङ्गत्वात् । अन्यथा तस्यामपि श्रद्धान्तरमि-

·[अराजा" शालपशतसूधाममा
त्यनवस्यैवातस्मादारम्भणीयारम्भे आरम्भणीयपदाचमने चाचमनव-
इतौ श्रद्धा नाइँस्यात्। श्रद्धाभक्तिसमन्वित इति भेदेन कथनाच॥२५॥
ब्रह्मकाण्डं तुभक्तौ तस्यानुज्ञानाय सामान्यात् ॥२६॥
ज्ञानाप्राधान्ये ज्ञानकाण्डमित्युत्तरकाण्डप्रसिद्धिर्न स्यादिति म-
न्वानं प्रत्युच्यते । अत्यर्थ ब्रह्मकाण्डं श्रूयते न ज्ञानार्थम् । अज्ञातार्थ-
ज्ञापनस्य काण्डद्दयसामर्थ्यात् । अन्यथा धर्मज्ञानार्थ पूर्वकाण्डाम्नात-
मपि ज्ञानकाण्डं स्यात् । नच ज्ञानविधिः सम्भवति येन तत्प्राधान्याद-
पि ज्ञानकाण्डं भवेदिति । तस्माज् ज्ञानकाण्डमिति श्रमः । किन्तु ब-
ह्मकाण्डमेव । अतएव (ब्रह्मसू० । पा० १। सू०१) 'अथातो ब्रह्म-
जिज्ञासा' इति सूत्रितम् । तत्तु भक्त्यर्थत्वाद्भक्तिकाण्डमपीति॥२६॥
इत्याचार्यस्वप्नेश्वरविदहरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीये भाष्ये प्रथ-
माध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥२॥
समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायः॥१॥
तस्या भक्तेः साक्षात् प्रयत्नानिष्पावत्वेन निष्पश्यर्थ साधनान्तरा;
पेक्षा तत्रान्तरङ्गसाधनं ज्ञानं बहिरङ्गसाधनान्यपरभक्तिप्रभृतीनि तेषां
विवेकाय द्वितीयाध्यायारम्भः।
बुद्धिहेतुप्रवृत्तिराविशुद्धेवघातवत् ॥२७॥
बुद्धिर्ब्रह्मप्रमितिः सा ययपि कृत्यनिष्पाया तथापि तदेतूनां श्रव-
णमनननिदिध्यासनादीनां तन्निष्पत्तयेऽनुष्ठानमावश्यकम् । तरिक
सरुत् कते कृतःशास्त्रार्थ इति न्यायात् सरुत् प्रवर्त्तते उत यावद्भक्ति-
दाळम् । तत्रोच्यते भक्तिपरिशुद्धिपर्यन्तं तत्प्रवृत्तिरावश्यकी यथा बी-
हीनवहन्तीत्यनेन विहितवीयवघातस्य यावद्वैतुष्यमनुष्ठानं शास्त्रार्थः
तथा दृष्टोपकारकत्वान्मनोमालिन्यनिरासपर्यन्तं ज्ञानायनुष्ठाने यत-
नीयमिति ॥ २७॥

·१७ शाण्डिल्पातसूत्रीय भाष्यम्। [अशआ03] तेषामङ्गानां यान्यङ्गानि तदनुष्ठानं तु न प्रसज्यत इत्यत्रोत्तरम् । तदङ्गानां च ॥२८॥ तदङ्गानां गुर्वनुगमनवेदाविरोधितर्कानुसन्धानशमादीनामप्यनु- छान युक्तम् । नाङ्गविकलान्यानि सैन्यसेनापतिवत् प्रधानोपका- राय क्षमन्ते ॥ २०॥ इदानी बुद्धिविषयपरिशुद्धिश्चिन्त्यते । तामैश्वर्यपरां काश्यपः परत्वात् ॥२९॥ तां बुद्धि परमेश्वरैश्वर्यादिमहिषयिणी निःश्रेयसफलां काश्यप आ- चार्यों मन्यते कुतः जीवात्मभ्यः परत्वात् तैः स्वज्ञानाय परज्ञानस्या- पेक्षितत्वात् । एतन्मते जीवब्रह्मणोरत्यन्तं भेद इति ॥ २९ ॥ आत्मैकपरां बादरायणः॥३०॥ बादरायण आचार्यः पुनः शुद्धात्मविषयिणीमेव मनुते तथा च सूत्रं [ब्रह्मसू०। अ०४। पा०१। सू०३ ] 'आत्मेति त्ववगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति । एतन्मते जीवब्रह्मत्वकल्पनाया मिथ्यात्वाच्छुद्ध- चिदात्ममात्रबुद्धेस्तत्त्वज्ञानत्वात् तदेव मुक्तिफलायेति ॥ ३० ॥ उअयपरां शाण्डिल्यःशब्दोपपत्तिभ्याम्॥३॥ शाण्डिल्य आचार्यस्तुभयपरामेव मन्यते कुतः शब्दो हि वेदस्तथा ब्रूते [ छां०1] सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानीति शान्त उपासीत' इ- त्युपक्रम्य 'एष म आत्मान्तर्हदयमेतद्ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसम्भवि- तास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्य' इति विचिकित्स्य तदुभयविषयविदो ब्रह्माभिप्रायलक्ष- णप्रेमभक्तिजन्यब्रह्मसम्भवफलत्वमाह । [ तैत्तिरीयसं०अ०प्र०॥ अनु०१०। मं०२ ] 'बवरःप्रावाहणिरकामयते'तिवत् पूर्वशाण्डिल्या- थेत्वान्न नित्यानित्यसंयोगविरोधः। वस्तुतो वेदस्य भगवत्कर्तृकत्व- ·११ [अ ००.] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्य । मेव । श्रुतेरपि (तैत्तिरीयारण्यके। प्र० ३। अनु.११॥ दशकं४)। तस्मायज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दासि जज्ञिरे तस्मायजुस्तस्मादनायत ॥ इति । उपपत्तिश्च भवति ब्रह्म खलु परमैश्वर्यवत्तया श्रुतं जीवस्वरूपत- या च तथा च श्रुतिः [ तैत्तिरीयोप० ।पृ० १२३] यतो वा इमानि भू- तानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यतू प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति त- दिजिज्ञासस्व' । तथा [गी। अ०१५। श्लो०७] । ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इति । तत्र किं कस्योपमर्दकम् । तस्मात् (छां०1) 'तत्वमस्या दिवा- क्येनोभयबोधनमेवोपपत्तिमदिति ॥३१॥ वैषम्यादसिद्धमिति चेन्नाभिज्ञानवदवैशिष्ट्यात् ॥३२॥ ननूभयविषयत्वमेव न सिद्ध्यति वैषम्यात् । विषमं हि जगत्क. र्तृत्वादिविशिष्टे तदकर्तृत्वादिविशिष्टज्ञानमिति चेन यतः सोऽयं देव- दत्तः सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञावदेकविशिष्टेऽपरवैशिष्ट्यमन्तरेण सामा- नाधिकरण्यस्य स्वरूपाभेदांशगोचरकत्वेन तदुपपत्तेः। विशिष्टवैशि- ष्ट्यबुद्धेरौत्सर्गिकत्वात् । अथ विशेष्यमावलक्षणया स्वरूपाभेदोप- स्थितिरिति मतं तन्न लक्षणया बोधस्य जघन्यत्वात् लक्ष्योपस्थिती तदवच्छेदकोपस्थितिहेतुसत्त्वाच । अन्यथा कदाचिच्छक्यतावच्छे- दकमन्तरेणापि शक्यस्मृतिर्भवेत् इत्यास्तां तावत् ॥ ३२॥ न च क्लिष्टः परः स्यादनन्तरं विशेषात्॥३३॥ नचैवं सति जीवोपाधिक्लेशादिमत्वमपि परमेश्वरे प्रसज्येतेति व. कुं शक्यम् । उक्ताभेदबुद्ध्यनन्तरं क्लेशादेरात्मासम्बन्धित्वरूपविशेष- निर्णयादिति ॥ ३३॥ ऐश्वर्य तथेति चेन्न स्वाभाव्यात् ॥३४॥ नन्वेदं केशादिवदेश्वर्य कर्तृत्वादिलक्षणं परमेश्वरस्य वाध्यते वैभवं ·अशआ स्वात्मनि प्रतीतत्वान्न केशादिवदिति चेन कर्तृत्वादे परमेश्वरस्य स्वाभाव्यात् । नहि वनेरुष्णस्वाभाव्यमन्यथा भवति। तस्मादस्वाभा- विकत्वमुपाधिरिति । अत एव दर्पणादिप्रतिफलितविम्ये भास्वति 'मालिन्यादिबाधेऽपि वृत्तिप्राकाश्यादिस्वभावस्यापाथ एवेति ॥ ३४ ॥ ननु परमेश्वरस्य सत्यमैश्वर्यं जीवानां तु कथमागन्तुकः शादि- रित्यत्र हेतुमाह। अप्रतिषिद्धं परैश्वर्यं तद्भावाच्च नैवमितरेषाम् ॥३५॥ नहि कस्यामपि श्रुतौ परमेश्वरस्यैश्वर्यं प्रतिषिद्धमस्ति येन प्रति- पन्नमपि बाधितं स्यात् । प्रत्युत (छां० ।) सत्यसङ्कल्प इत्यादि- ना तस्य स्वाभाव्यमवगम्यते । नच जीवस्येव प्रतीतधर्मत्यागे कार- णमस्ति सदैश्वरत्वात् सदैव मुकत्वात् । तदितरेषां तु जीवानां नैवं स्वाभाविकः केशादिः कस्मात् तद्भावात् । श्रूयते हि [ छां० ] 'परं ज्योतिरुपसम्पयते स्वेन रूपेणाभिनिष्पयते' इत्यादिभिः तच स्वभा- यत्वे नोपपद्यते। उपपयेतापि यदि परस्य क्लेशादिस्वभावः स्यात् । न चैवं तस्माद्ब्रह्मभावलक्षणमुक्त्यन्यथानुपपच्यापि जीवानामौपाधिकी संसृतिरिति । यद्यपि परस्यापि मायौपाधिकमैश्वर्यं तथापि तदुपाधेः कदाचिदपि नात्यन्तलयः । जीवोपाधिबुद्धीनां तु परभक्तौ सत्याम- स्यन्तलय एव । नहि भगवतो माया शक्तिःक्षीयते जीवानामनन्तत्वे- म तसंसारतगजनापर्थ भगवतः प्रवृत्तेरावश्यकत्वादिति । एवञ्च (बृहदार•)। 'ध्यायतीव लोलायतीवेत्यादिश्रुतिः 'अथातआदेशो ने- ति नेती'त्यादिश्रुतिश्च जीवविषयिण्येवेति ॥ ३५॥ सर्वानृते किमिति चेन्नैवम्बुद्ध्यानन्त्यात् ॥३६॥ अथ क्रमशो मुक्तावपि यदा सर्वबुद्धीनां विलयस्तदा परोपाधेः स्थितौ प्रयोजनाभावात् तस्याप्यत्यन्तलये किं छतमैश्वर्य स्वभाव इ- तिचेनेवं भवति । जीवोपाधियुद्धीनामनन्तत्वात् तादृशंकाल एव ·नास्तीति युक्तं स्वाभाविकमैश्वर्यम् । नच प्रागभावाः प्रतियोगिजन- कास्तथादित्येतावतापि कालस्तथाभूतः सिद्ध्यति । अथैकदा सर्वे जनितप्रतियोगिन इति चेन्न अप्रयोजकत्वात् । सर्वकार्यशून्यकाला- नुमानं त्वत्यन्ततर्कशून्यम् । अन्यथा सर्वे प्रागभाषाः कदाचिदजनि- तप्रतियोगिन इत्यनुमानेन ध्वंसानधिकरणः प्राकालः सिध्येत् । अ- थाहमेवामुक्तः स्यामिति धिया मुक्कावयत्नप्रसङ्ग इति चेत् फलानि- श्रयेऽप्युपायतानिश्चयेन तत्साधने प्रवृत्तिरस्तु। प्रत्युत सर्वमुक्तिनिश्च- ये तत एवाप्रवृत्तिप्रसङ्ग इति ॥ ३६॥ अथोपादानकर्तृत्वलक्षणमैश्वर्यं यदि परस्य साहजिकं तदा विका- रित्वमेव प्राप्तं मृदादिवदित्यत उच्यते । प्रकृत्यन्तरालादवैकार्य चित्सत्वेनानुवर्तमानात् ॥३०॥ प्ररुति म जडकार्यमात्रोपादानम् । सा विकार्या नतु ब्रह्मस्फुर- णरूपसत्तया प्रकृत्यनुगतत्वेन च परस्य कर्तृत्वादि। नच प्ररुतिरेव सत्तेति वक्तुं शक्यते जीवानामसच्चप्रसङ्गात् । तेषां प्रकृतेः परत्वात् । तस्मात् प्रकृतिलक्षणां मायाशक्तिमन्तरालीकृत्य परस्य कर्तृत्वादि- स्वाभाव्यमिति न विकार्यता नहि मायया सृजन्मायावी मायाकार्यों भवतीति । यद्यपि तादात्म्येन कार्यत्वमेव विकार्यत्वं तच्च वर्त्तत, एव तथापि क्षीरादिवम स्वरूपपरिवर्त्तनेन विकारित्वम् । यद्दा स्वाधिक- विकाराहेतुत्वेन घटं प्रति दण्डादिवदविकार्यत्वमस्ति । तदेवोतं प्रकृत्यन्तरालादिति ॥३०॥ ननु मायोपादानत्वे मायायामेव जगत् प्रतिष्ठितं तर्हि कथं (तै- त्तिरीयखिलोपनि। खं०२६)'तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठित मिति श्रुत्या जगतो ब्रह्मप्रतिष्ठा प्रतिपायत इत्यत्रोत्तरम् । तत्प्रतिष्ठा गृहपीठवत्॥३८॥ तस्मिन् ब्रह्मण्यपि विकारप्रतिष्ठानमविरुद्ध गृहपीठवत् । प्रथा ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२i..]. गृहमध्यस्थपीठे स्थितोऽपि गृहे तिष्ठति पीठे तिष्ठतीति व्यपदिश्य- ते तहत् ॥ ३०॥ ननु तर्हि प्रकृत्यैव ब्रह्मान्यथासिद्धमस्तु नेत्युच्यते । मिथोऽपेक्षणादुअयम् ॥३९॥ ब्रह्म प्रकृतिश्चोभयमपि कारणम् । परस्परं चेतनाचेतनाभ्यां स्व- ज्ञानाय स्वशक्तिविषयाय चाऽपेक्षितत्वात् किं कस्यापेक्षकमिति॥३९॥ इदानी स्वशास्त्रे व्यवहारलाघवाय पदार्थसङ्कलनमुच्यते। चेत्याचितोन तृतीयम् ॥४॥ चेत्या प्रकृतिः चिद् ब्रह्म तयोर्न तृतीयमर्थान्तरमत्रेत्यर्थः । ननु न तृतीयस्य सिद्ध्यसिद्धिभ्यां चोद्यत इति चेत् । अयमर्थः ब्रह्मभिन्ने ज्ञातृत्वं प्रकृतिभिने च ज्ञेयत्वं निषिध्यत इति ॥४०॥ अथ प्रकृतिपुरुषयोरसम्बन्धे सर्वकार्यविलोपः । सम्बन्धे तु स एव तृतीय इत्यत आह । युक्तौ च सम्परायात् ॥४१॥ मिथ इत्यनुवर्त्तते । तौ प्रकृतिपुरुषौ बुद्धिस्थौ परस्परं प्रतिसम्ब- न्धरूपौ न त्वागन्तुकः कश्चित् कस्मात् सम्परायान् अनादित्वादेव । तथा च गीतायाम् (अ०।३ । श्लो. १९) 'प्रकृति पुरुषं चैव वि- यनादी उभावपीति । अथानादिरेव सम्बन्धान्तरमस्त्विति चेन जडाजडविकल्पेन तयोरनन्यत्वादिति॥४१॥ ननु प्रतिमिथ्यैव मायारूपत्वात् तस्याः (श्वेताश्व०)। मायां तु प्रति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । इत्यादिश्रुतिभ्यः । तथा च कथं वेयं पदार्थ इत्यत आह । शक्तिवान्नानृतं वेद्यम् ॥४२॥ धेयं प्रधानं नानृतं न मिथ्या भवितुमर्हति कुतः शक्तित्वादेव ।

·[.0आ01] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। २० नहि मायावी मायाशति विना विहितागन्तुकंसृष्टये प्रभवति । कि- च (छां०।) 'कुतस्तु खलु सौम्यैवं स्यादसतः सजायतेति श्रुतिः कार्यसवेन कारणसत्तां वदन्ती सर्वसत्तामाह नानृतत्वम् । अस्ति तु सर्वदा भागवती सृष्टिः सादृश्यसहकार्यपेक्षा चेतनरुतसृष्टित्वान्मा- यिकसृष्टिवदिति। न चादृष्टादिभिरर्थान्तरम् एकशक्यपेक्षायां लाघवा- होगतत्साधनेतरेषु अदृष्टहेतुतायां मानाभावात् । एवं सर्वकार्येषु मि- थो व्यभिचारादेकनित्यसहकारिशक्तिसिद्धिः । तदवान्तरानेककल्पनं तु फलमुखमिति न गौरवायेति । विस्तरोऽस्यैव तृतीये इति ॥ ४२ ॥ गता प्रासङ्गिकी चर्चा प्ररुतमनुसरति । तत्परिशुद्धिश्च गम्या लोकवल्लिङ्गेभ्यः॥४३॥ ययपि जानामीच्छामीत्यादिवदहं भजे अनुरज्ये इत्येवमादिना प्रत्यक्षगम्यैव भक्तिस्तथापि तस्या दृढतरसंस्कारवैशिष्ट्यलक्षणा परि- शुद्धिर्न प्रत्यक्षतो निर्णेतुं शक्यते ज्ञानप्रामाण्यवत् । तस्मात् तन्नि- यो लोकवजातलिडेभ्य एव । यथा लोकेऽनुरागतारतम्यं तत्कथा- दावश्रुपुलकादिविकारैरनुमीयते तददिति ॥ ४३ ॥ न केवलं लोकवल्लिङ्गानि भवन्ति महर्षीणां स्मृतिभ्योऽपि तानि लिङ्गानि बाहुल्येन लक्ष्यन्त इत्याह । सम्मानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकित्सामहिमस्या- तितदर्थप्राणस्थानतदीयतासर्वतद्भावाप्रातिकूल्यादीनि चस्मरणेभ्यो बाहुल्यात् ॥४४॥ यथार्जुनस्य सम्मानम्। प्रत्युत्थानं तु कृष्णस्य सर्वावस्थो धनञ्जयः । न लङ्घयति धर्मात्मा भक्त्या प्रेम्णा च सर्वदा ।। बहुमानं यथा इक्ष्वाकोः। [ नृसिंहपु०। अ०२५। श्लो०२२] 2.

·शाण्डिल्यरातसूत्रीय भाष्यम्। [अ०रा.'' पक्षपातेन तन्नानि मृगे पद्मे च तादशि। बभार मेघे तहणे बहुमानमति नृपः ॥ प्रीतिर्यथा विदुरस्य । महाभारते । उयो । अ०८८1] या प्रीतिः पुण्डरीकाक्ष तवागमनकारणात् । सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥ विरहो यथा गोपीनाम् [ विष्णुपु० अंशे५। अ०१८ श्लो०१५] गुरूणामयतो वक्तुं किं ब्रवीमि न नः क्षमम् । गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना ॥ इतरविचिकित्सा यथा श्वेतहीपनिवासिनाम् । नारददर्शनेऽपि विघ्नबुद्धिः यथा चोपमन्योः। (महाभारते। अनुशा० । अ० १४ । अपि कीटः पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया । ननु शक त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥ महिमवृद्धौ यथा यमस्य। (नृसिंहपु० अ०८ । श्लो० २१ ) नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभाषितः। किं त्वया नाचितो देवः केशवः क्वेशनाशनः॥ (विष्णुपु० । अंशे३ । अ० ७ । श्लो. १०)। स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तम्। वदति यमः किल तस्य कर्णमूले ॥ परिहर मधुसूदनप्रपन्नान्। प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ ७ ॥ तदर्थप्राणस्थितियथा हनूमतः तेनैवोक्तम् । (वाल्मीकीये । उ. तरकाण्डे । स०१०७१ श्लो. ३१॥)। यावत् तव कथा लोके विचरिष्यति पावनी। तावत् स्थास्यामि मेदिन्यो तवाज्ञामनुपालयन् ॥८॥ अथ वा त्यहत्यानामपि नारदादीनां तदेकाराधनार्थ प्राणधार- ·पाव णम् । अत एवं श्रुतिः । ( नृसिंहतापिनी । ख०५) 'यं सर्वे देवा न- मन्ति मुमुक्षयो ब्रह्मवादिनश्चेति ॥९॥ तदीयताभावस्तु वसोरुपरिचरस्य (महाभारते । शा.अ०१३) आत्मराज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा। एतद्भागवतं सर्वमिति तत् प्रेक्षते सदा ॥१०॥ इति । सर्वभूतेषु तद्रावो यथा प्रहादस्य प्रसिद्धः । उक्तञ्च तेनैव । (वि- ष्णुपु०। अंशे। अ०१९। श्वे०५) एवं सर्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यभिचारिणी। कर्तव्या पण्डितैत्विा सर्वभूतमयं हरिम् ॥११॥ तस्मिन्नप्रातिकूल्यं यथा हन्तुमागतेऽपि भगवति भीष्मस्य । ते- नैवोक्तम् । (महाभारते। भीष्मप०अ०५८।) एह्येहि देवेश जगन्निवास । नमोऽस्तु ते शाईगदासिपाणे॥ प्रसह्य मापातय लोकनाथ। रथादुदयाद्भुतशौर्यसंख्ये ॥१२॥ आदिशब्दादुद्धवाकूरादिचेष्टितान्यपि द्रष्टव्यानि । यद्यपि देषवि- पक्षभावादित्यत्रेदमुकं तथापि तत्र रागलिइन्त्वेनाव च बहुभक्तिपरि- शुद्धिलिङ्गतयेति विशेष इति ॥ ४४ ॥ ननु स्वामिन्यनुरागिणां तदनुग्रहतारतम्यवत्सु द्वेषादयो भव- न्ति तेऽपि किं लिङ्गानि नेत्याइ। द्वेषादयस्तु नैवम् ॥१५॥ तदसमम्भवादेव । यथोकं भगवता दैपायनेन । (महाभारते। अनुशा०अ०११९) न कोधो नच मात्सर्य न लोभो नाशुभा मतिः । भवन्ति ऋतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ इति ।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अशआ01]
शिशुपालस्य तु देषान स्मरणं ततः परा भक्तिस्ततो मुक्तिरित्येव
कम इति ॥४५॥
अथ प्रायशो भगवदवतारविषयाण्येव तानि लिङ्गानि स्मर्यन्ते
ब्रह्मज्ञानजन्यत्वात् पूर्णविषयता च भक्केयुकेत्यत्र सिद्धान्तमाह।
तद्वाक्यशेषात् प्रादुर्भावेष्वपि सा॥४६॥
सा परा भक्तिः प्रादुर्भावात्मविषयापि भवति कस्मादिदं ज्ञायते
वाक्यशेषात् (गी।अ०७ श्लो०५३)
देवान् देवयजो यान्ति महता यान्ति मामपि । इति ।
प्रतिज्ञातार्थस्थिरीकरणाय देवतान्तरभक्तिनिन्दायां वाक्यशेषो
भवति (गी अश्लो०२१)
योयो यांयां तनुं भकः श्रद्धयाचितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ इति ।
तत्र योयो यांयां भक इत्येतावदुक्कासिद्धौ तनुपर्यन्तनिर्देशा-
अनेस्तत्वात्मविषयत्वे तात्पर्य मुन्नीयते । प्रकरणञ्च भक्तरेवेति॥ ४६॥
जन्मकर्मविदश्चाजन्मशब्दात्॥ ४७॥
जन्म शरीराविनाभूतवेदप्रणयनदैत्यवधभक्तदर्शनादिकार्याय भ
गवतः शरीरपरिग्रहः। कर्म च वेदप्रणयनादि । तच्चवेदिनो जन्मा-
भावफलाय भवति । यथाह (गी०।०४।श्लो०९)
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तन्वतः।
त्यत्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ इति ।
नच जन्मकर्मवेदनस्य साक्षादमृतत्वफलमुपपद्यते। किन्तु तद्गत-
मनोमालिन्यनिवृत्तिहारा तहिशिष्टपरमेश्वरगोचरपरभक्ति जनयित्वा
जन्माभावफलाय भवति । तस्मात् प्रादुर्भावापन्नगोचरत्वं परमतः
शब्दादेवावगम्यत इति ॥४७॥

·[अ.शा..] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । तच्च दिव्यं स्वशक्तिमात्रोद्भवात् ॥४८॥ (गी। अ०४।श्लो०९) जन्म कर्म च मे दिव्यमित्यत्र किं दि- व्यत्वं न धर्मजत्वं धर्मयोगाभावात् तस्मिन्नदृष्टासिद्धेः । नापि दिवि- भवत्वं भूलोकजन्मन्यव्याप्तेः । किन्तु जीवशरीरवन्न भूतोपादानक- त्वमपि तु स्वमायाशक्तिकतत्वम् । अत एव मोक्षधर्मे नारदं प्रति भ- गवद्वाक्यम् (महाभारते । शा०। अ०३४१) मायैषा हि मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । इति । तथा च गी- यते (गी। अ.४। श्लो०६) अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रतिस्वामधिष्ठाय सम्भवामि युगे युगे॥ इति । न चाभौतिकत्वे शरीरत्वव्याघातःभोगायतने भौतिकत्वनियमात्। अथ भोगायतनत्वमेव शरीरत्वमिति चेन्न चेष्टाश्रयत्वस्य तच्चे ला- घवात् । चेष्टात्वं तु क्रियागतो जातिविशेषः । नच क्रियैव चेष्टा मृ- तशरीरक्रियायां तव्यवहारापत्तेः । नापि साक्षात् प्रयत्नजक्रियात्वमेव चेष्टात्वं घटादावपि चेष्टत इति व्यवहृतिप्रसङ्गात् ।सर्वक्रियायाः सा- क्षात् परमेश्वरयत्नजन्यत्वात् । एवं च परमेश्वरशरीरबोधकमानेन त- च्छरीरचेष्टासिद्धिरित्यास्तां तावदिति । नच तत्वाधिक्यं तच्छरीरस्य ब्रह्माण्डानुपादानतया घटादिवदतवभावात् इन्द्रियाप्रकृतित्वाञ्च ४० ननु स्वतः प्रयोजनाभावे कथं प्रवर्तत इत्यपेक्षायामाह । मुख्यं तस्य हि कारुण्यम् ॥४९॥ लोके हि निरुपाधिपरदुःखहानाय प्रवृत्तेषु कारुणिकव्यपदेशः । नचासौ तेषु मुख्यः कृपाजन्यदुःखहानाय पुण्यार्थ वाप्यन्तत प्रवृत्तेर्न निरुपाधित्वं सम्भवति । नापि परदुःखप्रहाणमात्रप्रवृत्ते तथा धनायु- पाधियुक्ते तदव्यवहृतेः। किन्तु निरुपाधिपरक्वेशनाशिनो भगवत एव मुख्य कारुण्यम् । तत्कृत एवान्यप्रयोजनार्थिषु कारुण्यव्यवहारो गौण ·शाणिल्पशेलस्लीय भाष्यम्। [[आ०१) इति । तस्मात् जननीपादृष्टमपेक्ष्य स्वकारुण्यात प्रवृत्तिरिति ॥ १९ ॥ ननु (गी।अ०१० श्लो०२७) नराणां च नराधिप इत्यादिना वेभूतीनामपि भगवद्रूपत्वकथनाद्राजादिनरपि मुक्तिः स्यादित्यत आह। प्राणित्वान्न विभूतिषु ॥५०॥ जीवोपाध्यनवच्छिन्नविषयैव परा भकिन तु प्राणादिजीवोपाधि- पुक्केषु राजादिपु रनिमुक्तिफलेति ॥५॥ द्यूतराजसेवयोःप्रतिषेधाच्च ॥५१॥ धर्मशास्त्रेषु यूतराजसेवयोः प्रतिषेधः स्मर्यते परमेश्वरत्वे तु तन्न स्यादिति ॥५१॥ वासुदेवेऽपीति चेन्नाकारमात्रत्वात्॥ ५२॥ ननु (गी.अ० १०॥श्लो० ३७ ) वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मीति वि- भूतिषु श्रुतिस्तथा च राजादिवत् सोऽप्यभजनीय एव स्यादिति चेन परब्रह्मण एव कृष्णाकारमात्रत्वात् । यथा पराशर आह । (विष्णुपु०। अशेशअ.११॥श्लो०२) यदोर्वशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । यत्रावतीर्ण विष्ण्वाख्यं परब्रह्म नरारुति ॥ इति । जीवत्वे तन्न स्यादिति ॥५२॥ प्रत्यभिज्ञानाञ्च ॥५३॥ वासुदेवविषये परब्रह्मपत्यभिज्ञा च श्रूयते ( नारायणोपनि । अथर्वशिरसि । दशके ६। वाक्य९) ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः। 'सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणरूपमकारणं परब्रह्मस्वरूप मि- ति स्मयते च प्रत्यभिज्ञा यथा प्रलये दृष्टानुभावन युधिष्ठिरं प्रति मा- कण्डेयेनोकम् (महाभारते ।वन अ०१८९) ·. . यः स देवो मया दृष्टः पुरा पनायतेक्षणः । स एव पुरुषव्याघ्रः सम्बन्धी ते जनार्दन ।। इति । तथा (महाभारशांमोक्षधर्मे।अ०३१५॥ तपोभिरप्यदृश्यो हि भगवानिति श्रुत्वा जनमेजयेनाभिहितम् । तपसाप्यसुदृश्यो हि भगवान् लोकपूजितः। तं दृष्टवन्तस्ते साक्षात् श्रीवत्साङ्कविभूषणम् ॥ इति । चकारात् तहतेषु फलस्मरणलिङ्गात् ॥ ५३ ॥ तर्हि कथं विभूतिषु तत्कीर्तनं तत्राह । दृष्णिषु श्रेष्ठयेन तत् ॥ ५४॥ (गी । अ० १० । श्लो० २१) आदित्यानामहं विष्णुरित्यादौ तेषु श्रेष्ठत्वं परमेश्वरस्थैवेति दृष्टिमात्रार्थ विभूतिकथनं तच वासुदेवे- ऽपि वृष्णिषु श्रेष्ठोऽयमित्येतावन्मात्रदृष्टिविधानार्थ विभूतिषु वासुदे- कीर्तनमिति ॥ ५४॥ एवं प्रसिद्धेषु च ॥५५॥ एवमनेन प्रकारेण वासुदेववद्ब्रह्मलिङ्गवत्तया प्रसिद्धेषु वराहनृसिंह- वामनरामभद्रादिषु भक्तिरपि मुक्तिफलेति बोध्यम् । यहा एवं ब्रह्म- लिङ्गवत्तया प्रसिद्धेषु [गी। अ० १०॥ श्लो० २३ ] रुद्राणां शङ्कर- वास्मीत्यादिविभूत्यात्मसु श्रेष्ठ्यमात्रदृष्टिमन्तव्या । उकं हि स्कान्दे । काशीखं० । पूर्वभा०। अ० २७१ श्लो० १८१] विष्णुरुद्रान्तरं ब्रूयायः श्रीगौर्यन्तरं तथा। तद्धान्तिकस्य मूर्खस्य वाक्यं शास्त्रविगर्हितम् ॥ इति । शङ्करस्य ब्रह्मलिङ्गप्रसिद्धिः स्मृत्यादी बहुलमुपलभ्यतइति ॥५५॥ इत्याचार्यस्वप्नेश्वरविवादरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीयभाष्ये हि- तीयाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०शआ०२] उक्तौ दृष्टोपकारको ज्ञानयोगौ सम्प्रति प्रतिवन्धकदुरितक्षयम- खेनापवर्गवत्यो गौणभक्तय उच्यन्ते। भक्त्या भजनोपसंहाराद्गौण्या परायैतद्धेतुत्वात् ॥५६॥ [गी। अ० श्लो. १३] भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । इत्यनेन सप्तमाध्यायप्रतिपादितपरभकिमनूय तत्पश्चाद्गीतं (गी. अ०९। लो०१४) सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दंढवताः। नमस्यन्तश्च मां भक्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १ ॥ इत्यादि । तत्पश्चात् [ गी० अ० ९। श्लो०२९] ये भजन्ति नु मां भन्या मयि ते तेषु चाप्यहम् । इति तदुपसंहारस्ततस्तत्र [ तैत्तिरीयसं ०।अष्ट०२ । प्र.१ । अनु०६] चित्रया जयेतेतिवत् सामानाधिकरण्येन भक्तिनाम्रा भजनेन फलं भावयेदित्यर्थः । [गी। अ०७ श्लो०१७ ] एकभक्तिर्विशिष्यते इ- त्यादौ भगवगतौ भक्तिशब्दस्य प्रयुक्तत्वेन संज्ञाप्राप्नेः भक्तिभजनयो- रेकार्थत्वाच्च । नाप्यत्र परभक्तिः फलभावनया विधीयते तस्या अरु- तिसाध्यत्वेनाविधेयत्वात् । न चापि तस्या निःश्रेयसहेतुत्वमज्ञात ज्ञाप्यते (गी। अ०७॥ श्लो०२३) महता यान्ति मामपीत्यादिना सप्तम एव तज्ज्ञापनस्यापि प्राप्तत्वात् । किन्तु परभनेर्विघ्ननाशनसाध- नाकाङ्क्षया कीर्तनादिकमेवोपक्रान्तं भक्तिशब्देन गौण्या वृच्या तृ- तीयान्तेन निर्दिश्य परभजनसाधनत्वं तेषु विधीयते इत्यत्रार्थवादा- काङ्क्षायां (गी। अ०९ श्लो०२९) मयि ते तेषु चाप्यहमिति पश्चादन्वयः। अन्यथा अक्या भजनं तेन च मयि स्थितिरिति वाक्यं भियेत । कीर्तनादिषु भक्तिसाधनत्वेन [ तैत्तिरीयसं०। अष्ट०२। प्र. ३॥ अनु०२] 'आयुर्वै घृतामितिवडक्तिशब्दो गौणः शक्यसंस्कारेण ·[अ०राआ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । सुग्रह इति । यहा भज्यते एभिरिति व्युत्पन्या तासु भकिशब्दः [आ- श्वलायनश्रौतसू। अ०९। खं..] 'उनिहत्' । अथवा (गी। अ. श्लो०१६] चतुर्विधा भजन्ते मामिति भजनगणपाठात् सृष्टिवत्। [गी। अ०७॥ श्लो०१८ ] उदाराः सर्व एवैते इत्यौदार्यगुणयोगादा गौणत्वमिति ॥५६॥ रागार्थप्रकीर्तिसाहचर्याचेतरेषाम् ॥५७॥ एवं हि श्रुतम् [गी। अ.११॥ श्लो.३६ ] स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । इति । तत्र साक्षादेवानुरागार्थत्वं कीर्तनस्य श्रुतम् । तत्साहचर्यातू [गी। अ० ९। श्लो. १४] सततं कीर्ययन्तो मां यतन्तश्च दृढवताः। इत्यादिनोक्तानामपि तदेव फलमिति ॥ ५७ ॥ अन्तराले तुशेषाः स्युरुपास्यादौ च काण्डत्वात्॥५८॥ (गी। अ. ९ । श्लो. १३) भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्। (गी । अ० ९ । श्लो० २१) ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् । इत्येतयोरन्तराले या गौणभक्तयः श्रुतास्ताः परभण्यङ्गानि भव- न्ति परभक्तिसन्देशादेवेति भावः । ता यथा ( गीता । अ० ९ । श्लो. १४।१५। २२ । २५ । २६ । २७ । २८) सततं कीर्ययन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भक्या नित्ययुक्ता उपासते। ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथक्वेन पहुधा विश्वतोमुखम् ॥ इति । तथा।

·शाणिस्पतिसूबाय भाष्यम्। (भाग
भमन्याश्चिन्तयन्तो मांये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ इति । तथा ।
यान्ति देवव्रता दैवान् पितॄन् यान्ति पितृव्रताः।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मयाजिनोऽपि माम् ॥ इति
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ इति । तथा
यत् करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः। इति ।
तब नानामभिधानं कीर्तनम् । अत्यर्थं यत्नश्वात्र लौकिकोऽप्य-
ताप्रस्तावादुक्तः । दृढवतत्वं महन्थैकादश्युपवासायनुष्ठानम् । न-
मस्कारः स्वापकर्षबोधककरशिरःसंयोगादिव्यापारः । ज्ञानयज्ञश्च दि-
धा मुख्यामुख्यभेदेन एकत्वपृथक्त्रविषयतया । तन्मात्रचिन्ता तु
ध्यानमनुस्मृतिश्च । यागः पूजा भगवन्तमुद्दिश्य पत्रादिदानश्च तथा
विहितनिषिद्धसर्वकर्मणां परमेश्वरे समर्पणमिति । न केवलमेतान्ये-
वाङ्गानि । किन्तु मनो ब्रह्मेत्युपासीत (मी०अ० १०॥श्लो०२१)
आदित्यानामहं विष्णुरित्यायुपासनादिशब्दकवलीकतान्यपि भक्ति-
साधनानि कुतः ब्रह्मकाण्डस्य सर्वस्यापि भक्तितत्साधनप्रतिपादक-
त्वादिति ॥५॥
ताभ्यः पावित्र्यमुपक्रमात् ॥५९॥
ताभ्यो गौणभक्तिभ्यः पावित्र्यमन्तःकरणमालिन्यहेतुदुरितक्षयः
स एव दारं कुतः [गी. अ. ९॥ लो• २] पवित्रमिदमुत्तममित्यु-
पक्रम्याभिधानात् । भकेरन्तःकरणधर्मत्वात् पाविन्यस्यान्तरङ्गत्वादि-
ति॥ ५९॥

·भि.आ.१] शाण्डिल्यशतसूत्रीपं भाग्यम् ।
तासुप्रधानयोगात् फलाधिक्यमेके॥६॥
तारखेव कीर्तनादिषु [गी। अ०.९। लो० २६ ] यो मे भक्त्या
अयच्छति [गी। अ० १॥ श्लो• १४ ] नमस्यन्तश्च मां क्या इ-
त्यादौ प्रकरणादिसिद्धाङ्गभावेषु पुनर्भक्तिसंयोगकथनं प्रवृत्तभकीनां
तदनुष्ठाने फलाथिक्यार्थमेवेत्येक आचार्या मन्यन्ते ॥ ६ ॥
नाम्नेति जैमिनिःसम्भवात्॥६॥
जैमिनिराचार्यस्तु तासु गौणत्वसिद्धेः [ आश्वलायनश्रीत.
अ० ९। खं० . ] 'श्येनेनाभिचरन् यजेते त्यादाविव भत्या कीर्तनेन
अस्या दानेन परभक्तिं साधयेदिति सामानाधिकरण्यसम्भवान्नाम-
भावेनाम्याथै तां मन्यते न फलान्तरार्थ गौरवादिति ॥६॥
अत्राङ्गप्रयोगानां यथाकालसम्भवो गृहादिवत् ॥६॥
कीर्तननमस्यादीनां सहानुष्ठानमेकैकेन वा क्रमेण पानुष्ठानमिति
त्रयः पक्षाः । तत्राये कस्यचिदननुष्ठानेऽप्यन्येषां निःफलत्वप्रसङ्गः
हितीये विकल्पप्राप्तावथैक्यनियमः स्यात् । तृतीयस्त्वशास्त्रार्थः । एक-
कृतावन्यस्याननुष्ठानं च प्रसज्यते गौरवात् । तस्मादेतेषां मियो म्य-
भिचारहेतुत्वमिति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु सर्वाण्येव साधनानि प्रमा-
णसवात् । किन्तु सहानुष्ठाननियमो नास्ति प्रमाणाभावात् । येषां तु
गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादीनामेकप्रयोगश्रवणं तेषामेव सहानुष्ठानम् ।
तदितरेषां तु यथाकालं यथासम्भवमनुष्ठानं गृहकृत्यादाविव यथा
गृहप्ताधनतृणस्तम्भायाहरणं कदाचिदेकदा कदाचित् क्रमश इति न-
ह्येतावता तृणादीनामकारणत्वमायाति । तस्मात् ययादृशदुरितक्षय-
समर्थ तत् तादृशदुरितक्षयं रुत्वा सर्वैः स्वस्वसामर्थ्य दर्शिते परभ-
किसिद्धिरिति तथा च गीयते (गी अमो०१९)।
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपयत इति ॥ ६२॥

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय मान्यत। [अ०२ NRN: ईश्वरतुष्टेरेकोऽपि बली ॥६३ ॥ तेषु मध्ये यः कश्चिदतिशयानुष्ठानेन बलवान् भवति स एकोऽपि परमेश्वरतुष्टि जनयित्वा परभक्तये प्रभवति बहुतरशिथिलपरिचर्याभि- रपि यथा नेतरः प्रभुस्तुष्यति नुष्यति चैकेनापि निय॑लोकसततरुतपा- दसंवाहनेन तहत् । कीर्तनाद्यन्यतमेनापि दृढतरसेवितेन भगवत्प्रसा- दाक्तिः प्राप्यते यथा (गी०अ०१८श्लो०५७)। बुद्धियोगं समाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव । मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि ॥ इत्यादि। तथा कालादिकृतमपि कस्यचिद्दलम् । यथा (ब्रह्मपु० अ०९। श्लो०१६६)। ध्यायन् कते यजन् यज्ञैत्रेतायां हापरेऽर्चयन्। यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्य केशवम् ॥ इत्यादिकम् । नच व्यभिचारो बलवत्प्रत्येकजन्यभक्ति प्रति की- नत्वादिना हेतुत्वादिति ॥ ६३ ननु कीर्तनायान्तरालिकानां सर्वेषामेव पावित्र्यं हारमुत केषा- ञ्चिदन्यदपीत्यत आह । अबन्धोऽर्पणस्य मुखम् ॥६॥ भगवत्यर्पितशुभाशुभकर्मणां स्वफलाजननलक्षणयन्धाभाव एव हारम् । यथोक्तम् [गी। अ० ९१ श्लो०२८] । शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैरिति । अर्पणमन्त्रोऽपि पुराणान्तरे। कामतोऽकामतो वापि यत् करोमि शुभाशुभम् । तत् सर्वं त्वयि संन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहम् ॥ इति । न चैवं स्वातन्त्र्यप्रसङ्कः तत्करणबलेन पापाचरणाभावस्यापित- दङ्गत्वात् । यथा स्मृतिः। ६ ·आ०२] शाण्डिल्यरातसूत्रीय भाष्यम् । नवेदयलमाश्रित्य पापाकर्मरतिर्भवेत् ॥ इति । तस्मात् पावित्र्यं तदितरविषयमेवेति । अत्र शुभं कर्म स्वाश्रमवि- हितनित्यनैमित्तिकात्मकं बोध्यम् । सम्यगाश्रमपरिपालनाद्ब्रह्मलो- कादिफलं तत्प्राप्तौ मुक्तये विलम्बः स्यादित्यादिबन्धः । ब्रह्मण्यर्पिते तु तत्प्रसिद्धिः । एवं कामाज्ञानरूतकाम्यकर्मपापयोरपि पश्चादपणे फलाभाव एव इति ॥ ६४ ॥ अथ गौणीष्वेव विशेषश्चिन्त्यते तत्र श्रुतिस्मृतिमध्ये यत्स्वरूप- मुच्यते यथा [ छां। ] य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश इत्यादि । तथा [ नारदपञ्चरात्रे । पटले ११॥ लो०७१]। ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती। नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।। केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी। हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ १ ॥ इत्येवमादि । तत्र किमेवंविधेष्वेव ध्याननियमः पूर्णप्रादुर्भावादी वा यथाश्रुतेष्विति । तत्र ध्येयस्वरूपश्रवणान्नियमप्राप्तावुच्यते। ध्याननियमस्तु दृष्टसौकर्यात् ॥६५॥ ध्याने ध्येयनियमकथनं दृष्टार्थ नानाविषयत्वे चित्तविक्षेपसम्भवा- त् । तस्मात् सौकर्यार्थमेव तत्कथनं ज्ञेयम् । अदृष्टार्थत्वे विकल्पादि- प्रसङ्गात् । तस्मायथाश्रुतेषु व्यवस्था। अत एव गोपीनां शिशुपाला- देश्च तन्नियममन्तरेणैव ध्यानस्य दुर्लभं फलमुपलब्धमिति ॥१५॥ तद्यजिः पूजायामितरेषां नैवम् ॥६६॥ (गी। अ० ९ । श्लो० २५) यान्ति मद्याजिनोऽपि मामित्यत्र यजिः किं प्रसिद्धज्योतिष्टोमादिविषयः किं वा पूजावचन इति । त- त्रायं यजिः पूजायामेव प्रयुक्तः कुतो ज्ञायते विष्णुं पूजयेदित्यादिना .

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०शा०३] नित्यकाम्यपूजा नादर्थे विहिता तस्याः परभक्त्यङ्गत्वमात्रमत्र वि- धीयते तेन तादर्य इतरयोगानां तु नतादर्थ्यं श्रुतं तेषामी घरोद्देश्य- करवं भक्तिसंयोगश्वोभयं विधातव्यमिति वाक्यभेदः स्यात् । अथ वि- ष्णवे उरुक्रमाय सूते चरुमित्यादिविहितस्य भक्तिसंयोगोऽस्त्विति चेत् सत्पम् । काम्यानां तत्फलेनैव निराकाङक्षत्वात् । जीवनमानिमि- तकनित्यपूजायास्तु भक्तिसंयोगविधौ बाधकाभावात् नित्यत्वे सततो- पस्थितिलाघवाचेति । अत एव मोक्षधर्मे हिंसायुक्तधर्मनिन्दायाम् । [ महाभारत । शां० [अ० २६५।] सर्वकर्मस्वहिंसा हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् । कामरागा हि हिंसन्ति बहिर्वेयां पशून् नराः॥ विष्णुं ये चाभिजानन्ति धर्मादेव यजन्ति ते। पायसैः सुमनोभिश्च तथापि यजन स्मृतम् ॥६६॥ इति। अथ पूजाप्रस्तावादधिकरणत्रयम् । पादोदकं तु पाद्यमव्याप्तेः ॥६॥ एवं स्मर्यते । [नसिंह पु. । अ० ५९ । श्लो० ४६] गङ्गाप्रयागगयपुष्करनैमिषाणि । पुण्यानि यानि कुरुजाङ्गलयामुनानि ॥ कालेन तीर्थसलिलानि पुनन्ति पापान् । पांदोदकं भगवतः प्रपुनाति सयः॥१॥ इत्यत्र।तत् कि पादसंयुक्तं जलंपादोदकमुत पादे दत्तकोत्सृष्टं ज- लम् । तत्र पायमेष पादोदकं कुतो ज्ञायते अन्यथाऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । तथाहि भगवतः साक्षात्पादसम्बन्धो न सम्भवति । नाप्यवतारद्वारा तस्याप्यनुष्टातृसन्निधानासम्भवात् । किन्तु पूजाधिष्ठानप्रतिमापाद- सन्यन्धादुपचास्स्तत्रापि प्रतिष्ठितायाः अप्रतिष्ठितायास्तु पूजार्थमा- वाहने सति तथा च शालिग्रामशिलायधिष्टाने पादाभावे तन स्यात् ।

·[MOTAT०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीपं भाष्यम्। ३७ तत्रैवं व्याप्त्यनुरोधात् पायमेवास्तु प्रतिमायत्पन्तव्यवहितसम्बन्धक- ल्पनामसङ्गात् ॥७॥ स्वयमर्पितं ग्रात्यमविशेषात्॥६८॥ पूजायां भगवते दत्तं नैवेपनिमाल्यादिकं वैष्णवं सात्वतेभ्य इत्या- दिना प्रतिपापत्वेन विहितं तदिह सात्वतत्वाविशेषादेव भगवद्भने- न स्वयमपि ग्राह्यं भोजनधारणादिना स्वोपकार्यमित्यर्थः । स्वयमपि ग्रहणे प्रतिपत्तिः सिध्यति । धर्मशाग्यं तु वर्जनीयमेव यथा अग्न्या- युद्देशेन त्यक्तपुरोडाशस्यापि उत्तरार्द्धात् स्विष्टरुतमवयति यजमान- पञ्चमाः पुरोडाशं भक्षयन्तीति प्रतिपतिस्तथेदमपि वचनादेव । अ- न्यथा सात्वतेभ्योऽपि न प्रतिपादयेत् परद्रव्यत्वात् । वचनादिति चे- न.नहि वचने स्ववर्जनमुक्तम् । अथ ब्राह्मणेभ्यो दयादित्यादिना ब्राह्मणत्वादात्मनेऽपि दानप्रसङ्गादिति चेन दानस्य स्वस्वत्वध्वंसेन परस्वत्वापादानुरूपत्वात् । नचैवं प्रतिपत्तौ युक्तं पुरोडाशस्यापि यजमाने प्रतिपत्तिदर्शनात् क्रयादिवत् प्रतिपत्तिरपि स्वत्वापादिकैव । तदेवं यत्रान्यसात्वताऽसंपत्तिस्तत्र स्वयं ग्रहणेनाप्यवैगुण्यं परिहार्य- मेव । तथा स्वयं दत्तपायादिधारणेऽपि ज्ञेयमिति । किञ्च (गी। अ. ३ । श्लो० १२) 'तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्के स्तेन एव स' इत्यत्र समानकर्तृकत्वात् स्वत्वध्वंसे समानकर्मत्वप्रतीतेः। त्वासमभिव्याह- तनत्रः सामाधिकरण्येनान्वयात् तैईतानित्यत्र तज्जातीयपरत्वे माना- भावात्। तस्माहाधकं विना देवेभ्योदत्तमपिभोक्तव्यमितिध्येयम् ६८ निमित्तगुणाव्यपेक्षणादपराधेषु व्यवस्था॥६९॥ [ वराहपुराणे । अ०१२४ लो०४ ] देवपूजापराधास्ते हात्रिंशत् परिकीर्तिताः । इत्युपकम्प हात्रिंशापराधास्तत्तत्प्रायश्चित्तानि च वि- हितानि तन्त्र कि सर्वापराधवर्जनं पूजाङ्गमुत केषांचिहर्जनमङ्गं के- षांचित् पुरुषार्थ इति । अत्रोच्यते ( बराहपु. १०१२मो०६५) ·शाण्डिल्यरातसूत्रीय भाष्यम्। (अशा०२) अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते नरः । पतनं तस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥१॥ इत्यादि। तत्राकर्मण्यानां पुष्पाणां पर्युदस्तत्वान्न पूजाङ्गत्वम् । किन्तु पू- जाक्रमप्रयोगमध्ये प्रमादिनार्पणे कृते तन्निमित्तमपेक्ष्य प्रायश्चित्तम् । यत्र तु (वराहपु० अ०२५॥श्लो०३६ ) अदत्वा गन्धमाल्यानि धूपं यो मे प्रयच्छतीत्यनेन पूजाक्रमभङ्गापराधे तत्तत्क्रमस्य पूजाङ्गवाद- ङ्गवैगुण्यपरिहारात् तत्प्रायश्चित्तस्याङ्गत्वं द्रष्टव्यम् । यत्र पूजामन्तरेण (बराहपु०अ० १२५॥श्लो०१) दन्तकाष्ठमखादित्वा यस्तु मामुपसमु- पतीत्यादि श्रुतं तत्र व्यकमेव पुरुषार्थत्वमिति व्यवस्थैवेति ॥ ६९ ॥ एवं पूजाया भक्तिसंयोगसिद्धौ ( गी०अ० ९/श्लो०२६) पत्रं पु- प्पं फलं तोयमित्यनेन भगवदुद्देश्यकदानमात्रस्य भक्त्यङ्गत्वविधिस्-ि त्याह। पत्रादेर्दानमन्यथा हि वैशिष्ट्यम्॥७॥ यद्यदिष्टतमं लोके यच्चान्यद्दयितं गृहे। तत् तद्धि देयं प्रीत्यर्थ देवदेवाय चक्रिणे ॥ इत्यादिना प्राप्तस्य भगवदुद्देश्यकसर्वदानस्य अन्यङ्गत्वविधिः । अन्यथा पत्रादिचतुष्टयविशिष्टदानमेव स्यात् । प्रत्येकविधौ वाक्य - दः। तस्मात् पत्रादिशब्देन प्राप्तं दानमनय (तैतिरीय सं०) 'उपव्य- यत' इत्यनेन नित्योपवीतस्य दर्शाडुत्ववदत्वविधिरेव युक्त इति. सुकृतजत्वात् परहेतुभावाच क्रियासु श्रेयस्यः॥१॥ ता भक्तयः सर्वकर्ममु श्रेयस्य एव कुतः परभक्तिहेतुत्वात् इतर- धर्मजन्यत्वाच्च यथा (गी अ०४ो०१.१५) बहवो ज्ञानतंपसा पूता महावमागताः । ये यथा मां प्रपयन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ॥ इति । भावशब्दश्च भक्तौ प्रयुकः।

·अराआ० समाप्रलयशवसवार भाष्यम्। गङ्गाजले किं न वसन्ति मत्स्याः देवालये पक्षिगणा वसन्ति । भावोज्झितास्ते न फलं लभन्ते। तीर्थाच देवायतनाच मुख्यात् ॥ इत्यादौ। तथा (गी०अ०४श्लो०१६) चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुरुतिनोऽर्जुन ॥ इति । अत्र पूर्वसुकृतजत्वाइकीनां तास्तेभ्यो मुख्याः एतेन भक्तिमी- मांसायां विचारो युज्यते न कर्ममीमांसायामित्युक्तम् ॥ १७ ॥ ननु भक्तानां न गौणमुख्यभावस्तथा सति (गी.अ.लो७६) चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुरुतिनोऽर्जुन । आ? जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ इति । चतुर्णी तुल्यवदभिधानं किं कृतमित्यत आह । गौणं त्रैविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात् साहचर्यम् ॥ ७२ ॥ गौणं त्रैविध्यमेव तासां मुख्येन साहचर्यश्रवणं तु स्तुत्यर्थम् । यथा राजसमभिव्याहारेणामात्यानाम् । एवञ्च पापक्षयविपदुद्धारा- दिनिमित्तं स्मरणकीर्तनाथातभक्तिः ज्ञानार्थ यज्ञायाचरणं जिज्ञासो- भक्तिः । यथा च (बृहदा०) 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिष- न्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेत्यादि । तथा (गी। अ० १०॥ श्लो. ४०) स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धिं विन्दन्ति मानवाः । विष्णुपु० । अं. ३ । अ० ७ । लो१६] न चलति निजवर्णधर्मतो यः। सममतिरात्ममुहृद्विपक्षपक्षे॥ न हरति नच हन्ति किञ्चिदुच्चैः । स्थितमनसं तमवेहि विष्णुभक्तम् ॥

·शाणिल्यरातसूत्रीय भाप्पम्। (असमा०२१ इत्यनेन स्वस्ववर्णाश्रमविहितवेदानुवचनादीनां ज्ञानार्थमनुष्ठान जिज्ञासा भक्तिः। अार्थिता भक्तिरपि विधा तत्रैका परमत्यर्थ कि- यमाणा पूर्वोका राज्यस्वर्गायर्थ कियमाणा च कीर्तनादिरूपाऽपरा। यथा [विष्णुपु० । अं० ३ । अ० । श्लो. ३] भीमान् मनोरथान् कामान स्वर्गिवन्यं परं पदम् । प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥ इति । तत्र निर्वाणप्राप्तिः परभनिहारेति परभकिप्रयोजनार्थिता (गी। अ० ९ श्लो०१९) ये भजन्ति च मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहमि- त्यनेनसहैकवाक्यत्वात् । यच भागवते ( स्कन्ध ७ । अ०५ । श्लो०२२।२३) श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ इति पुंसार्पिता.विष्णौ भक्तिश्चन्नवलक्षणा । इति । तदेतेष्वेव यथायथमन्तविनीयम् तदेवमुपाधीनामेषामुपधेयसा- डुर्येऽपि न दोष इति ॥ २ ॥ ननु कीर्तनादीनामङ्गत्वे कथमायादिषु प्राधान्यं घटते इत्यपेक्षा- यामुच्यते। बहिरम्तरस्थमुभयमवेष्टिसववत् ॥७३ ।। स्मरणकीर्तनादीनां परभन्यङ्गतया तदन्तर्गतत्वमनारभ्य फला- म्तरश्रवणात् तद्दहिर्भावनोत्कर्षोऽपि । यथा राजसूयान्तर्गताप्यवेष्टिः प्रधानापि अनारभ्य फलान्तरसम्बन्धात् तत उत्कृष्यते । यथा वा - हस्पतिसवः क्वचित प्रधानमपि वाजपेयाङ्गं तहत प्रमाणसत्वस- वाभ्यां विशेषात् । एवं प्रमादात् कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताम्वरेषु यत् । स्मरणादेव तहिष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः ।।

·T०२|आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। इत्यनेन सर्वकर्मणां नैमित्तिकाङ्गत्वेनापि प्रवृत्तेः । स्वभावाङ्गत्वं स्वर्गादिफलाय प्राधान्यं च न विरुद्धमिति ।। ७३ ॥ इदानीमाभक्तौ विशेषश्चिन्त्यते। स्मृतिकीयोः कथादेश्चातौ प्रायश्चित्तभावात् ॥७४॥ स्मरणकीर्तनकथानमस्कारादीनामार्त्तभक्तौ निवेशस्तत्तत्पापरुत- नरकार्त्तिमतां तत्तत्पापक्षयहेतुत्वेन कथनात् यथा [ विष्णुपु०। अं. २। अ०६॥ श्लो० ३२॥३३] प्रापे गुरूणि गुरुणि लघूनि च लघुन्यपि। प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः॥१॥ प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै। यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ २॥ तथा (विष्णुपु०। अं०६। अ०७१ श्लो०९) यन्नामकीर्तनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम् । मैत्रेयाशेषपापानां धातूनामिव पावकः॥ एवं [ महाभार०। शां० । मोक्षध । अ०३४५।] सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । न तथा फलदं सौते नारायणकथा यथा ॥ पाविताङ्गाः स्म संवृत्ताः श्रुत्वेमामादितः कथाम् । नारायणाश्रयां पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ इत्यादि। तस्मायुक्तमात्तौं निवेशनमिति ॥ ७४ ॥ भूयसामननुष्ठितिरिति चेदाप्रयाणमुपसंहारान्मह- स्वपि॥७५॥ स्यादेतत् न्यायविरोधादेतहचनानां स्वल्पपापविषयत्वमेव युक्त- म् । अन्यथा भूयः केशसाध्यानामननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यमिति चेन्न ६ ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यका [अशआ०२] तेषामामरणमुपसंहारस्मरणात् केशाधिक्यात् । यथा (विष्णुपु.। अं० २। अ० ६ । श्लो. २९) तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने । न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलकल्मषः॥ इत्यनेन सातत्योपसंहारात् उपक्रमोपसंहारयोरेकार्थत्वादिति भावः । न चोपक्रमे कालः श्रूयते येन तद्विरोधादुपसंहारस्य भिन्ना- र्थतापि भवेत् । तथा च क्लेशसाम्यादितरेषां नाननुष्ठानमप्रामाण्यम् (विष्णुपु० । अं० २।अ० ६ श्लो० ३५) प्रातर्निशि तथा सन्ध्या- मध्याङ्गादिषु संस्मरन् इत्येतदवयुत्यानुवाद एव । नाप्यनुतप्ताधिका- रिकमिदम् । (विष्णुपु० । अं० २। अ० ६ । श्लो. ३४) कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते। प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ इत्यस्यापि सर्वप्रायश्चित्ताङ्गानुतापस्यानुवादत्वादेकमित्यस्यापि प्रायश्चितान्तरनैरपेक्ष्यस्य न्यायप्राप्तस्यानुवादः । अन्यथा वाक्यानि भिघेरन् विशिष्टविषयाश्च भवेयुः । अतो यच्छब्दान्तर्गतत्वायथायथ- मनुवादत्वान्नार्थवादत्वं पूर्ववाक्यानाम् । अत एवान्यत्रापि (विष्णु- पु० । अं. ३ । अ० ७ । श्लो० ३१३५) किङ्करा दण्डपाशौ वा न यमो न च यातनाः। समर्थास्तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा॥ चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचं विद्यते तस्य स पवित्रकरो यतः ।। इत्यादिभिः सातत्यमुक्तमिति ॥ १५ ॥ लध्वपि भक्ताधिकारे महत्क्षेपकमपरसर्वहानात् ॥६॥ लध्वपि सकत्स्मरणकीर्तनादि महतामपि पापानां क्षेपकं नाशकं भवति । यतो भक्ताधिकारे प्रायश्चित्तान्तराणां सर्वेषां त्यागलक्षणहा- ·३ [अ०.२।०२) माण्डल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । निप्रतीतेरित्यर्थः । यथा गीतम् (गी। अ० १० । श्लो० ६६) सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि माशुचः॥ इति । अत्र हि न काम्यकर्मत्यागपूर्वकत्वमर्थः काम्यत्यागे पापाभावात् किं भगवता मोक्षणीयम् । अथ पापान्तरं नाश्य काम्यत्यागस्यादृष्टा- र्थत्वापत्तेः नित्यनैमित्तिकयोरपि त्यागपूर्वकता न तस्यार्थः तयोस्त्या- गे यदि विधिरस्ति न ततः पापं किं मोक्षणीयम् । अथ नास्तीति वा- च्यम् । मैवम् । एवं वाक्येनैव तदिधानात् पापाजनकत्वात् । अथ सर्वधर्मान् परित्यज्येत्यनेन संन्यासिनमनूद्य तदधिकारिकमिदं तेषा- मवकीर्णादिप्रायश्चित्तादिस्मरणात् तैः सह विकल्पप्रसङ्गात् पूर्ववन्म- हतामननुष्ठानं च स्यात् । न च सातत्येन तद्दोषपरिहारः। महापातकयुकोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् । पुनस्तपस्वी भवति पंक्तिपावनपावनः ।। इत्यादिना लघुनोऽपि महत्क्षेपकत्वात् । किञ्च संन्यासाश्रमस्या- सन्निधानेन बुद्ध्यनारोहात्। तस्मायथा लोके सर्वान् विहाय मां भज क्लेशांस्ते नाशयिष्यामीत्यत्र क्लेशनाशकान्तरहानिः प्रतीयते । तथान्त- रपापनाशकान्तरत्यागोऽवगम्यते वाक्यादेव । एतेन कथं चित्संन्या. सविधायकेन सहैकाध्यायपाठेऽपि न तविषयकत्वं प्रकरणसन्निधान- योः सबलत्वात् । किञ्चास्मिन्नध्याये । (गी। अ० १०॥ श्लो. २) काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुरित्यादिना काम्यकर्म- त्याग एवोको न संन्यासाश्रमः एवञ्च प्रायश्चितान्तरत्यागसङ्कल्पेन केवलभगवन्नामादिभिराति यस्तर्तुमिच्छति तदधिकारिकमेव सक- स्मरणादि तथा च भिन्नाधिकाराद्दूषणानां समुञ्चितिः। नापि केश- भयाद्भूयसामननुष्ठानम् । (गी० अ० १८ । श्लो..) दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् ।

·.४४ शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०|आ०२] स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ इत्यनेन तादृशसंन्यासस्य हेयत्वात् । (विष्णुपु० । अं० ६ । अ. ७ । श्लो. १० •) कलिकल्मषमत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् । प्रयाति विलयं सद्यः सकृयत्रानुसंस्मृते ॥ इत्यादि। तदधिकारपरम् । एवम् (गी । अ० ९ । श्लो० ३० । ३१) अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति नियच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ इत्यनेन तथा (नृसिंहपु० । अ० श्लो० २८।२९) नारकाः कृष्णकृष्णेति नारसिंहेति चुक्रुशुः। इति संकीतितो विष्णु रकैर्भक्तिपूर्वकम् । नारक्यो यातनाः सर्वास्तेषां नष्टा महात्मनाम् ॥ इत्यादिना च अत्यधिकारः सुव्यक्त इति । अत्र कीर्तनस्योचार- णत्वमात्रमिह प्रतीतम् । नतु प्रथमान्तपदेनेत्यादिनियम इति ॥७६॥ तत्स्थानत्वादनन्यधर्मः खले वालीवत् ॥७७॥ (विष्णुपु०।०२। अ० ६ । श्लो० ३४) प्रायश्चित्तं तु तस्यैक हरिसंस्मरणं परमित्यादौ नामाऽतिदेशेन प्रायश्चित्तान्तरधर्मस्तु न म- न्तव्यः। प्रायश्चित्तस्थानत्वात् तत्स्थाने तद्विधानादित्यर्यः। यथा(आ- श्वलायनश्रौतसू० । अ० ९ । खं० ७) 'खले वाली यूपो भवतीत्यत्र पशुनियोजने यूपकार्ये खले वालीविधिरिति ।यूपधर्मस्याष्टालिकरणा- देः प्रसङ्गस्तहदत्र नखलोमादिवपनानां प्रायश्चित्तधर्माणामप्राप्तिरिति। न कीर्तनादेरपि पापक्षयहेतुत्वात् प्रायश्चित्तमेवेति वाच्यम् । प्रायो, नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते।

·44 [अ०शा०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । १५ तयोनिश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमिति स्मृतम् ॥ इत्यनेन तपोरूपे प्रायश्चित्तशब्दो मुख्यः अन्यत्र गौण इति ध्ये- यम् ॥ ७७॥ अथाङ्गानां प्रधानाधिकरणनैयत्यात् तदधिकारश्चिन्त्यते। आनिन्द्ययोन्यधिक्रियते पारम्पर्यात् सामान्यवत्॥७८ निन्दितचाण्डालादियोनिपर्यन्तं भक्तावधिक्रियते संसारदुःखजि. हासाया अविशेषात् । अथ वेदाध्ययनानधिकारात् कथमत्र त्रैवर्णिका- स इति चेत् तबाह पारम्पर्यादिति । (पूर्वमीमांसासू० । अ०१। पा० १ । सू०२) 'चोदनालक्षणोऽर्थों धर्मः ( उत्तरमीमांसासू.) अ० ५। पा० ॥सू०३] 'शास्त्रयोनित्वादिति न्यायादलौकिकोऽर्थः श्रुत्यैकसमधिगम्य इत्यत्र न विप्रतिपद्यामहे । किन्तु स्त्रीशूद्रादीनामि- तिहासपुराणादिहारा चाण्डालादीनां च स्मृत्याचारवदुपदेशपारम्प- येण ज्ञानमपि श्रुतिमूलमेव भवति यथा तेषां सामान्याऽहिंसाधर्मा- दिज्ञानम् । अन्यथा तदसिद्दिप्रसङ्गादिति ।। ७८॥ अतो त्यविपक्कभावानामपि तल्लोके ॥७९॥ यतः सर्वाधिकारोऽतः खलु येषामत्र परभक्तिविपक्कभावं न गता तेषां श्वेतहीपे भगवल्लोके परभनिसाधनानुष्ठानं स्मर्यते । यथा [ म- हाभार० ] शां० । मोक्षधर्मे । नारायणीये। ( अ० ३३८ ।) क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतहीपो महाप्रभः । तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः ॥ एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमे। इत्याद्युपक्रम्य तेषां परभक्तिसाधनानुष्ठानं श्रुतम् । [ महाभार- शां। मोक्षधर्मे। अ०३३८.] सहिताश्चाभ्यधावन्तस्ततस्ते मानवा द्रुताः। कृताञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः॥

·शापिठल्पशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०शा०२] . ततो विवदतां तेषामश्रौषं विपुलध्वनिम् । बलिः किलोपक्रियते तस्य देवस्य तैर्नरैः॥ इत्यादि । तस्मात् सर्वत्र तदधिकार इति । अत एव [ उत्तरमी- मांसासू अ०१॥ पा०३। सू२६ ] तदुपर्यपि बादरायणेन सम्भवा- दिति सूत्रितम् ॥ ७९ ॥ अथ विपक्कभावानामपि कथं न तल्लोक इत्युपोद्घातेनोच्यते । क्रमैकगत्युपपत्तेस्तु ॥८॥ तुश्चागतशङ्काव्यवच्छेदार्थः । नारायणीय एव श्रूयते (महाभा- र शां। अ०३४६) येऽतिनिष्कलुषा लोके पुण्यपापविवर्जिता इत्युपक्रम्य आदित्यमण्डलद्वारा अनिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणव्यूहकमेण ग- तिमभिधायाभिहितम् । [महाभार० शां। अ०३४६ । समाहितमनस्कास्तु नियताः संयतेन्द्रियाः। एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते ॥ इति । क्रमगत्यभिधानम् । तथा पश्चादुक्तम् । [महाभार । शां०मो- क्षधर्मे । अ० ३५०] ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः। तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारंपर्यक्रमाद्गतिः॥ चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति परमं पदम् । नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः॥ अगत्वा गतयस्तिलो यद्गच्छन्त्यव्ययं हरिम् । इत्येकगत्यभिधानं च पक्कभक्तिविषयत्वेनोपपयते । अन्यथा वि- रोधात् तस्मादपकविषयस्तत्तल्लोकलाम इति ॥ ८॥ उत्क्रान्तिस्मृतिवाक्यशेषाच्च ॥८१॥ उत्क्रान्तौ । गी । अ०८॥ श्लो०१० । भक्त्या युक्तो योगबलेन चै ·[अ.राआ०२] शाण्डिल्यशप्तसूत्रीय भाष्यम् । वेत्युपक्रम्य (गी। अश्लो०१३)। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति पग्मां गतिम् ॥ इत्युक्तम् । तत्र च वाक्यशेषः । (गी। अ०८ श्लो०२४)। अग्निोँतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥ इति क्रमाद्गतिः श्रुता । तथा। (गी। अ०८१ श्लो०१६)। आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इतिवाक्यशेषे लोकोपक्रमादुपशब्दमहिम्ना च तत्समीपलोकप्रा- प्तिरविपक्कभावानामेव युक्ता विपक्कभावस्य न तल्लोकगमनमपि फलं युज्यते तत्फलस्याक्षयित्वात् तल्लोके साधनाननुष्ठानश्रवणाच । किञ्च अविपक्कभनेस्तत एव क्रममुक्तिसिद्धौ तत्कालीनस्मरणविधिवैयर्थ्य- प्रसङ्गात् । न च तेन परभक्तिसमुच्चयो घटते। (गी०।०८। लो. २२) पुरुषः स परः पार्थ भन्या लभ्यस्त्वनन्ययेत्यन्यनिरपेक्षमोक्ष- साधनत्वावगतेः । तस्मात् तल्लोकेऽप्यधिकारः। भारतभूमेस्तु (वि- ष्णुपु०॥ अं०२। अ०३। श्लो०५) न खल्वन्यत्र मानां भूमौ कर्म विधीयते । इत्यनेन कर्मोत्पत्तिहेतुतैव । भकिस्तु न कर्मात्मिकेत्युक्तं तदङ्गानामप्राप्तिःस्यादिति चेन्न प्रधानप्राप्तावेवाङ्गप्राप्तेनिषादस्थपति- यागाङ्गवदिति । शूद्रादीनां तु वैदिकमन्त्रजकर्मनिवृत्तिर्न तु स्मरण- कीर्तनादेर्भक्तिसाधनस्येति तावतैवाधिकारसिद्धौ न विद्याप्रयुक्तिक- ल्पना युक्ता ॥१॥ अस्तु तहि महापातकिनामपि परभक्तावेवाधिकारस्तथा त- दङ्गाङ्गवेदानुवचनादावपीत्यत आह ।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२।आ०२] महापातकिनां त्वार्ती॥८२॥ पतनहेतुपापरतानां च पुनरात्तिभक्तावेवाधिकारः प्रायश्चित्तवन्ना- न्यत्र तत्पापक्षयस्य सर्वापेक्षयाऽभ्यर्हितत्वात् भुआनोवईयेत् पाप- मित्यादिना । तदपगमे तु सुतरामधिकारसिद्धिः ॥ ८२ ॥ अथैकान्तिकप्रस्तावात् सर्वधर्मः किं परभक्तितो भिन्न इति श- ड्रापिशाचीमपाकरोति। सैकान्तभावो गीतार्थप्रत्यभिज्ञानात् ॥८३॥ सा परा भक्तिरेवैकान्तभावो नान्यः कुतः गीतार्थेन प्रत्यभिज्ञाश्र- वणात् । यथा नारायणीय एव (महाभारशां०।मोक्षध०अ० ३५०॥ सहोपनिषदो वेदान् ये विप्राः सम्यगास्थिताः। पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः॥ ततो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् । केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणाथ वा॥ इति प्रश्ने प्रत्युत्तरम्। समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवसेनयोः अर्जुने विमनस्के वै गीता भगवता स्वयम् ॥ इति । तस्मादेकान्तिता परभक्तिरिति ॥ ८३ ॥ अथ गौण्योऽपि साक्षान्मुक्ति जनयन्तु को दोषस्तत्राह । परां कृत्वैव सर्वेषां तथात्याह ॥८४॥ परां भक्ति कृत्वैव सर्वेषां मुक्तावुपयोगः । तथा हि सहेतुकं भग- नाह (गी। अ०१८लो०६८) य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयम् ॥ इति । तचैतद्धर्मस्योपदेशफलमपि ब्रह्मभावायत्तिरित्येवार्थसिद्धौ भक्ति श्रीरामाश्रम . ॥

·[अ ००१] शाण्डल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । मयि परां कत्वेति किमर्थमाह । तस्या मोक्षसाधनत्वेन श्रुतत्वात् । अत एवोपरिचरवसोः (महाभार० । शां..। अ० ३३७ ।) आत्मराज्यं धनं चेत्यादिना परमेश्वरानुरक्तिरूपाया भक्तर्लिङ प्रद- शितमिति स्वतः प्रयोजनत्वाभावात् । तस्मात् सर्वेषां मुक्तिहेतुत्वेन श्रुतानां परभक्तिजननेन मुक्तावुपयोग इत्यभिप्राय उन्नीयतइति । नचोभयजनकत्वं तस्य कर्मत्वेन मोक्षाजनकत्वात् । एवञ्च दृष्टार्थता भवति वाक्यस्येति ।। ८४॥ इत्याचार्यस्वप्नेश्वरविद्ददरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीये भाष्ये दि- तीयाध्यायस्थ द्वितीयमाह्निकम् ॥ ॥ समाप्त श्वाध्यायः॥२॥ भजनीयोत्तमत्वेन भक्तरुत्तमता यतः । भक्ततावतश्चात्र भजनीयो निरूप्पते ॥ भजनीयेनाहितीयमिदं कृत्स्नस्य तत्स्वरूपात् ॥८५॥ ज्ञानाधीना ज्ञेयसिद्धिरिति तन्त्रेषु निर्णयः । ज्ञानं सत्ता न सा जातिर्जात्यादौ तदसच्चतः॥ सत्वे वा नेष्टसम्बन्धकल्पनागौरवादपि। तस्माज्ज्ञानं परं ब्रह्म सर्वत्रानुगतं स्वतः॥ तदभेदो दृश्यमात्रे दृश्यभेदस्तु सत्परे । घटो ज्ञानमितीढक् स्यात् प्रत्ययः सन्निवेति चेत् ।। अस्ति स्वरूपधीनँव सत्यत्वेनानुपस्थितेः। तदुपादानविषये ज्ञानेच्छाकृतिहेतुना ॥ तासां सविषयत्वेन हेतुत्वे लाघवं महत् । यत् तत् सविषयं ब्रह्म गुणवन्नैव गौरवात् ॥ कालवेयोपाविकता तन्ज्ञातृत्वादिकल्पना ॥ ५॥ - ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। अशआ०१] तच्छक्तिर्माया जडसामान्यात् ॥८६॥ तस्य ब्रह्मण ऐश्वर्यशक्तिर्मायेति गीयते ( गी०अ०७॥ो०१४) दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥ मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगदिपरिवर्त्तते ॥ तन्मायात्वं तु कार्याणां वैचित्र्यान्नानृतत्वतः। कार्यसच्योपपत्यर्थ ब्रह्मसत्ताश्रुतेरिति ।। मिथ्यात्वस्यानुषक्तेश्च तन्मिथ्यात्वं न साम्प्रतम । तत्वज्ञानेन बाध्यत्वं मिथ्यात्वमिति चेन्नहि ॥ मिथ्यात्वस्याप्यतथ्यत्वात् सत्यत्वं सुतरां स्थितम् । मिथ्यात्वस्य च सत्यत्वे दृश्यसत्यत्वमागतम् ॥ अनीकानामभानाच भास्यत्वे तु सदेव तत् । रजौ सादिभानं यदन्यथाख्यातिरेव सा॥ अन्यस्य सदसखाभ्यां बाधाधारव्यवस्थितेः। सा माया जडसामान्य ज्ञेयत्वं नित्यमेव तत् ॥ अन्यथा तु व्यवस्था स्यात् तस्माचिज्जाङ्यनित्यता ।। ८६ ॥ व्यापकत्वाद्याप्यानाम् ।।८७॥ एवं व्यापकतत्वेभ्यो व्याप्यतच्वसमुद्भवः । व्यापकानां हि तादात्म्याक्ष्याप्योपादनता मता ॥ न तावत् समवायेन भेदसम्बन्धगौरवात् । शब्दानां समयोऽप्येवं शृङ्गाहिकया लघुः॥ सवेन सर्वकार्येषु कारणत्वं परेशितुः । निमित्तत्वं हि तदुर्बोिद्धव्येष्वनुगत्वतः ॥ एकही जिल्ला ·आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । बुद्धेस्तु साक्षिभास्वाया अयोध्यत्वं यतो धियः । बोडव्याया बुद्धितच्वव्यभिचारेऽपि सम्भवेत् ॥ सुप्नोस्थितस्य प्रलयाबुद्धेः प्रथममुद्भवः । कार्यकारणभावादि बुद्ध्या निर्माति स प्रभुः॥ स्वतो निर्विषयाप्येषा चैतन्योपाधिभावतः। तैलादिवत् प्रदीपस्था स प्रकारप्रकाशिनी (छां।) करिष्यामीतिसङ्कल्पादहङ्कारोवस्ततः। स ऐक्षत बहुस्यामित्येवमादिश्रुतिस्मृतेः॥ बुद्धेर्विकारेष्विच्छादावनुगत्वादहतेः। साप्येकतवं तच्चे तु बुद्धिापकभावनात् ॥ ईशोऽहं कतिजन्यत्वात् तन्नैयत्यादहतेः। मात्राभूतेन्द्रियादीनामहङ्कारोऽपि कारणम् ॥ तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धत्वसंज्ञया । सामान्यान्येव शब्दादिस्थूलानां चापि हेतवः ।। सर्वत्र ग्रह एव स्यात् तत्त्वानामिति चेदतः। विकारग्रहणे जातिग्रहवत् तदहस्थितेः॥ एवं व्यापकतवानां व्याप्येष्वनुगमः क्रमात् । ब्रह्मादिसर्वतवानां घटोपादानता स्फुटम् ।। न कर्मणान्यथासिद्धिरिह तत्वस्य युज्यते । तादात्म्यादन्यथासिद्धरतादात्म्यप्रयोजकम् ।। एवं कारणतच्वानां मोक्षोपायतया पुनः। निर्मितिः प्राणिबुद्ध्यादेरतादात्म्यात् पृथक् पृथक् ॥ आसर्गप्रलयादीनां बुद्धिर्नास्ति न यत् क्वचित् । सुषुप्तौ जीवबुद्धीनां लयोनन्तः स मोक्षणे॥॥८॥ अथानीश्वरसाह्यानां बुद्धेः सर्गो न युज्यते ।

·११ शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०३|आ०११ क्रमादिनिगमाभावादित्येततू सूत्रमुच्यते ॥ न प्राणिबुद्धिभ्योऽसम्भवात्॥८८॥ क्रमाद्देवर्षिसर्गादिः श्रूयते कस्य बुद्धितः। सम्भवाडूतसर्गोऽयं तस्मादीशोऽस्ति बुद्धिमान् ॥ ८॥ निर्मायोच्चावचं श्रुतीश्च निर्मिमीते पितृवत्॥८९॥ उच्चावचानि भूतानि धर्माधर्मानुसारतः। निर्माय निर्मिमीतेऽसौ वेदास्तद्धितकाम्यया ॥ यथा पितोत्पाद्य पुत्रानज्ञातौ ज्ञापयत्यपि। हिताहितपरीहारौ वाक्यैस्तहदयं प्रभुः॥ ८९ ॥ मिश्रोपदेशान्नेति चेन्न स्वल्पत्वात् ॥९॥ अथायमीश्वरो नैव हितः पितृसमो यतः। पापसाधनहिंसाभिर्मिश्रयागोपदेशनात् ॥ इति चेन्न प्रधानांशफलसौख्याद्यपेक्षया । अहिंसाफलाल्पत्वान्नाहितस्तद्दिधानरुत् ॥ ननु क्रत्वङ्गहिंसायाः प्रधानैकफलत्वतः । न सामान्यनिषेधस्य विषयत्वं प्रसज्यते ॥ कुर्यान्न कुर्यादित्येवं विकल्पस्त्वन्यथा भवेत् । तस्माविशेषादन्यत्र स्यायदाहवनीयवत् ॥ अत्रोच्यतेऽङ्गहिसायाः स्यादपूर्वस्य हेतुता। पापहेतुश्च सामान्यहिंसेत्येवाऽविरोधिता ॥ अथ प्रबलदुःखस्याननुबन्धीष्टहेतुता। विध्यर्थोऽयं नायुक्तस्वदभावस्य बोधकः ॥ तथा च सर्वान्मा हिंस्यादस्य दुश्खायहेतुता। सत्यं यागाङ्गहिंसातो यद्दुःखं प्रबलं न तत् ॥ प्रधानफलसौख्यादेयत्यान्नान्तरीयकम् । श्रीरामाश्रम ·. [अ० [आ०१] शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्यम्। अन्यथातिप्रसङ्गः स्यात् प्रबलत्वानिरुक्तितः॥ तस्माज्जातिविशेषोऽयं दुःखेषु प्रबलत्वता। प्रायश्चित्तादिमरणे प्रयागमरणेऽपि वा। आत्महत्यारुतं दुःखं तत्फलापेक्षया लघु । अतः प्रत्यवमर्श हि प्राह पञ्चशिखोऽपि तत् ॥ स्वल्पत्वान्न बलीयस्त्वायत्र दुःखस्य गौरवम् । पर्यग्निकरणोत्सर्गास्तत्र श्रुत्यैव दर्शिताः॥ [ मनु सं० अ० ३॥ श्लो. ६०] पञ्चसूना गृहस्थानामिति स्मृतिषु चोदितम् । न सामान्यविशेषोक्तिर्न शून्ये सुतरां यथा ॥ विष्णुपु० । अं० ३। अ० ६। श्लो. १८१९] रङ्गोपजीवी पशुहा नरकं शरणं व्रजेत् ॥ ९ ॥ श्रुतिप्रसङ्गाच्छ्रोतानामपूर्वमथ चिन्त्यते । कर्तृभोक्तृगतं तत् किमथ वा परमेश्वरे॥ फलमस्माबादरायणो दृष्टत्वात् ॥९॥ [ उत्तरमीमांसा० । अ० ११ पा० १। सू० २] राजादिरोषतोषाभ्यां दृष्टत्वात् कर्मणां फलम् । अस्माद्ब्रह्मण एवाह भगवान् बादरायणः॥ तन्न कर्तृगतं पुत्रे जातेष्टिफलदर्शनात् । अथ भोत्तृगतो भोगः कस्मिन्नित्येव चिन्त्यते ॥ अन्योन्याश्रय एव स्यादुभयोः स्वव्यपेक्षणात् । तस्मादृष्टतया रोषतोषाभ्यां परमेशितुः॥ हिताहितफलप्राप्तिः फलोद्देश्यगता भवेत् । नाप्युद्देश्यगतत्वेन व्यापारान्तरकल्पनम् ॥ अन्यथा राजसेवादावप्यपूर्व प्रसज्यते।

·श्रीरामाश्रम ५४ शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०३आ०२] अत एवेश्वरप्रीतिप्रदत्वं कर्मणां श्रुतम् ॥ ५ ॥ [गी। अ० १२॥ लो२०] ये तु धर्मामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते। लद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥ रोषतोषादिसत्वेऽपि न संसारित्वमीशितुः । तदृत्तत्वाददुःखत्वानित्यमुक्ततयापि च ॥ ९ ॥ व्युत्क्रमादप्ययस्तथा दृष्टम् ॥ ९२॥ प्रलयो व्याप्यतच्यानां व्यापकेषकमान्मतः । व्यापिकायां मृदिव्याप्यघटादिलयदर्शनात् ॥ १२ ॥ इत्याचार्यश्रीस्वप्नश्वरविदहरविरचिते शाण्डिल्पशवसूत्रीये भाष्य तृतीयाध्यायस्य प्रथममानिकम् ॥१॥ जीवस्य ब्रह्मभावो हि मुक्तिरित्यभिधीयते । तदिवेकतयात्रापि भजनीयविवेचनम् ॥ अन्यस्य कथमन्यत्वं घटतेति वितर्कयन् । जीवानां भगवद्भावे योग्यतामाह सूत्रकृत् ॥ तदैक्यंनानात्वैकल्वमुपाधियोगहानादादित्यवत्॥१३॥ (छन्दो०) सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ( गी० अ०१३। श्लो०३३।३४)। यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत। इत्यादिभिस्तस्यैकत्वमेव स्वभावः । उभयथा चात्मप्रत्ययः स जीवोपाधिबुद्धिरात्मानुरुतः। तथा च श्रुतिः 'एकधा बहुधा चैव दृश्य- ते जलचन्द्रवत्' । (विष्णुपु० अं० २ । अ० १६ । श्लो. १२)। - ·५५ [अ०३|आR) शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नमः। भ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन् पृथक् पृथक् ॥ इति । ततः परभक्या जीवोपाधिबुद्धिहाने सति पुनरेकत्वमप्य- विरुद्धं यथादित्यस्य प्रकाशात्मनः प्रतिविम्बोपाधिदर्पणाबपगमे त- इत् ॥ ९३॥ पृथगिति चेन्न परेणासम्बन्धात् प्रकाशानाम्॥१४॥ पृथगेव परस्परमत्यन्तभिन्नाः प्रकाशात्मान एव जीवाः अन्यथा श्चिन्मुक्तः कश्चिद्ध इति व्यवस्था न स्यादिति चेन कथंचिदनी- धरसांख्यानां तथा संभवेऽपि सेश्वरसांख्यानां तदसम्भवात् । कथम् । प्रकाशात्मनां परेण परमेश्वरेण सह द्रष्टुत्वदृश्यत्वलक्षणसम्बन्धाभा- वात् तेषां स्वप्रकाशतयादित्येनैव प्रदीपानामप्रकाशनात् । तथा- निीश्वरत्वमसर्वज्ञत्वं ज्ञेयत्वं च ब्रह्मणः स्यात् । अथ प्रकाश्यास्तेषां ड्यप्रसङ्गानापि मिथोबुद्धिवृच्या प्रकाश्यत्वम् । तद्धि तमोऽभिभू- येव नेवान्तःकरणसच्ववृत्या । नच तदयोग्यत्वे तत् सम्भवति ।न बल्वावरणनिवृत्तावपि दपिो दीपान्तरप्रकाश्य इति बाह्याभ्यन्तरप्र- काशयोः कश्चिदौपाधिकोऽप्येकधर्मो येन [बृहदा०] 'स्वयं ज्योतिरेवायं पुरुष' इत्यादौ गौणो ज्योतिःशब्दः। तस्माचिदात्मा जगत्प्रकाशक- त्वेनैव सिध्यतीति न तत्र परापेक्षा। किञ्च मनोधर्मभ्रमतवधियोरधि- ष्ठानतया चात्मसिद्धिरप्रत्यूहैव बुद्धिवृत्तीनां तु गौण एव ज्ञानत्वसुख- त्वव्यवहारः। किं मानमात्मनां भेदे बुद्धितरवभिदा स्थिता। बन्धमोक्षव्यवस्थाने नित्यमुक्तात्मनां कुतः॥ ॥ इति ॥ ९४ ।। अथ विकारिण एव सत्तात्मानो ज्ञानेच्छादयस्तद्गुणाः जानामी- च्छामि सुखीत्यादिप्रत्ययादिति मतं निरस्यन्नाह ।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [.३।आ०२] न विकारिणस्तु कारणविकारात् ॥१५॥ न ज्ञानादिविकारवन्त आत्मानो भवितुमर्हन्ति कुतः सुखोपल- देः करणगतत्वेन ज्ञानादीनामुपपत्तेरात्मनामविकारित्वात् । तथा मुखोपलब्धिःसकरणिकेत्यायनुमाने तादृशकरणसम्बन्धस्य तादा- सत्त्वात् सुखादयो नात्मविकारा आत्मनि प्रतीतत्वागौरत्वादि- त्यनुमानाञ्च । एवमहन्त्वस्यापि कारणतादात्म्येनैव मनसा ग्रहण- सुषुप्तौ मनोलये तदग्रहणम् । कालोपाधीनां कालत्ववदिति दि- ९५॥ अथ कथं जीवस्य ब्रह्मभाव इत्यपेक्षायामाह । मनन्यभक्त्या तद्बुद्धिर्बुद्धिलयादत्यन्तम् ॥९६। गी। अ० ८ । श्लो. २२) पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ति श्रुतम् । तथा [ नृसिंहपुः। ] भक्त्यैकलभ्ये पुरुषे पुराणे किमर्थ क्रियते न यत्न इति । तस्मात् परभक्तिमात्रेण बुद्धरत्य- सति ब्रह्मानन्दावाप्तिलक्षणा मुक्तिरित्यर्थः। तथा च तदीयबु- लयप्रागभावसहवृत्तिब्रह्मानन्दावाप्तिर्मुकिरिति तल्लक्षणं सूचित- अथ ब्रह्मानन्दावाप्नेः सिद्धत्वेनापुरुषार्थत्वमिति चेन्न ग्रामादिव- ष्टतया पुमर्थत्वात् । अत्र बुद्धिर्जीवोपाधिर्मता भगवत एव बु- वाभ्युपगमात् । अन्यथा इदं सुखमत्र सुखत्वमिति ज्ञानाजाते- तया तंविशिष्टस्य पुमर्थाभावप्रसङ्गात् ईहारुत्योर्विकल्पकत्वा- त् । तस्मादसिद्धोपरागेण सिद्धे अपीच्छाकृती इति। त्यसा- ज्ञान प्रतिबन्धकमिति अतुमपेनाचौ बलवदनिष्टानुबन्धित्वतिरो- दिवोल्कयामोग किया माध्यत्वमा नसमेनिमिया (

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.