·(२) अस्यग्रन्थकार स्यवंशवृक्षएवम् यथा-- हीविजयः कनकविजयः शीलविजयः कमलविजयः सिद्धिविजयः चारित्रविजय. कृपाविजयः मेघविजयः अस्य हस्तविद्यादर्शकाद्धस्तसञ्जीवनप्रन्थादन्यान्यपि भिन्न भिन्न विषयाणि जैनग्रन्थान्युपलभ्यन्ते तानि यथा- १ देवानंदाभ्युदयमहाकाव्यम् २ शान्तिनाथ चरित्रमहाकाव्यम् १ सप्तसर्गात्मभूतोऽयं ग्रन्थः श्रीमापधिविरचितस्य शिशुपालवधस्य पादपूर्ति. रूपः श्रीविजयदेवरिचारेत्रवर्णनं, रचनासमयस्तु वोक्रमीय १७२७ तमोयो दर्शितः अयं श्री यशोविजयजी जैन ग्रन्थमालायां मुद्रापितः । २ नैषधीय काव्यस्य पादमेकं स्वकीय पादत्रयं प्रन्थित श्री शान्तिनाय. चरित्रमहायान्यं मुललितपद्येन रचितं, तस्यनिश्चिद् पद्यानि पाटकानां मनोहाद. नाय दार्शतानि । यथा- भियामभिव्यक्तमनोनुरक्तता विशालमास्यतितयाश्रियाएन्य । तयावमासेस जगत्तयी विमुर्गन् प्रतापावाल कीर्निमण्डलः ॥१॥ निपीय यस्य शितिरक्षीणः कथा मुरामुराज्यादिमुर्ग यहिमुग्गम् । मदिरेन्तः रिभरतन्मयाशयाः सदासदानन्दभतः प्रशंसया ॥ २ ॥ यथा भुतम्येद निपीय त-पास्तद्रियन्ते न युधामुधामपि । मुधा मूनां जन्मन सन्मनः प्रियं भोट् भरेयष न तत् कथाप्रथा ॥ ३ ॥ पीय पाशम्भुनाननिभंगत् प्रभावनगुगलया प्रभागतः ।

·(३) ३ दिग्विजयमहाकाव्यम् ५चन्द्रप्रमाव्याकरण: ४ मेघदूत समस्यालेखः ६ युक्तिबोध , नल:सितच्छत्रितकीर्तिमण्डलः क्षमापति प्रापयशः प्रशस्यताम् ॥ ४ ॥ द्विधापि धर्मानुगतिर्महीपतिदृढायधे शैशव एव शेवधिः । क्रमेण चक्रीविजये दिशांजिनः सगाश रासीन्मह्सा महोज्वलः ॥ ५ ॥ कविनासतासमयस्तु न दर्शितः किन्तु प्रतिसर्गान्तेऽयं दृश्यते-- " गच्छाधीश्वरहीरहीरविजयनामानिकायधियां । प्रेण्यः श्रीविजयप्रभाख्यसुगुरोः श्रीमत्तपाख्यगणे ।। शिष्यप्राशमणेः कृपादिविजयस्या शास्य मानाग्रणी । श्चक्रे वाचकनाम मेघविजयः शस्यां समस्यामिमाम् ॥ ६ ॥ एतेन सुलालिनपद्येन विनिश्चियते, यदस्य समयः श्रीविजयप्रभसूरि समय समकालः, अत्र विषमस्थले टिपनीकाऽपि दीयते-- श्रीविविध जैनसाहित्यशास्त्रमालायां सप्तमाङ्केन प्रकाशितः । ३ त्रयोदशसात्मकोऽयं ग्रन्थः । सर्वेषु महाकाव्ये प्रथमंगण्यते, कवीश्व. रेण सुललितमनोमुग्धपद्येन रचितः । किन्तु रचना समयस्तु न प्रकाशितः ग्रन्थे श्री विजयप्रभसूरि जोवनरेखा वर्णितास्ति । ४ या ग्रन्यकर्ता विहारं कुर्वन् दक्षिणदेशान्तर्गतऔरगाबादनगरे चातु. मसिस्थितिञ्चकार । तदा द्विपवन्दराख्ये (दीव ) नगरे चातुर्मासिकस्थित श्रीगच्छा- धीश्वविजयप्रमसूरेनिकट विज्ञप्तिपत्ररूपेण प्रेपितोऽयमुलेखः श्रीकविकालिदास- विरचितमेघदूतकाव्यस्यान्तपादसमस्यापूर्तिस्वरूपान्वर्थनाम्ना सुललितभाषायां वर्णितः। अयं श्री भावनगर आत्मानन्द जैनसभायां मुद्रितः । ५ अस्मिन् मन्थे कलिकालसर्वज्ञ श्रीहेमचन्द्राचार्य निर्मितानि सिद्धहेम व्याकरणस्य सूत्राण्यष्ठाध्यायि परिपाटिन्यक्त्वा प्रयोगासब्यनुसारेण व्यवस्थापितानि । अष्ट सहल श्लोक प्रमाणोऽयं ग्रन्थः । तत्समयस्तु चीक्रमाय १७५७ तमो वर्षः आगरा नगरे रचितोयं ग्रन्थः; महेसाणा श्रीयगोविजय जैनपाठशालादारामुद्रितः । ६ अध्यात्मविषयकोऽयं अन्यः । अस्मिन् ग्रन्थे ॐ नमः सिद्धमित्यस्य पदस्य व्याख्या, तथा जपध्यानादिविधिरपि समुल्लेखित्तास्ति ।। ग्रन्थ निर्माण समयः बीमीय १७१४ तमो वर्षः धर्मनगरे रचितः ।

·(४) ७ माहकाप्रसादः ८ विजयदेवमहात्म्यविवरणम् ९ सप्तसंधानमहाकाव्यम् १० ब्रह्मबोधः ७ अयमपि अध्यात्म विषयको प्रन्थः । ८ श्रीपन्यास वल्लभविजय गणिना निर्मिते ग्रन्थे कतिपय प्रयोगाणां स्पष्टी- करणं कृतवान् । ९ नवसगात्मकोऽयं ग्रन्थः । अस्मिन् अन्धे विषष्ठीशलाका पङ्क्तौ समुत्पन्नानां सप्तानां महापुरुषाणां चरित्रं व्यावर्णितम् । एकस्मिन्नेव वृत्ते ऋपभदेवः शान्तिनाथः, नेमिनायः, पार्श्वनाथः महावीरस्यामी, ये पञ्चतीर्थकराअस्मिन्नवसरपिणिकाले जातानि सन्ति, तथाषष्ठः कृष्णनाम वासुदेवः सप्तमो रामचन्द्राख्यो बलदेवश्चैषां सप्तानां महापुरुषाणां चरित्राणि वर्णितानि । “ सप्तसंधान महाकाव्यं " इत्यन्वर्थनामाभिधानं चकार | अस्मिन्महाकाव्ये यमकश्लेषानुपास गाम्भीर्य भावदर्शकं कविचातुर्यवर्णन सुन्दरालकारादिकञ्च, तथा वनविहारादि नगनगरादिक वर्णनञ्च स्वशक्ति प्रागलभ्येन कृतम् । अस्य ग्रन्थस्य रचनाद् प्राक् परमप्रभु श्रीहेमचन्द्रसूरिणापि रचितएतनामको ग्रन्यो भूयते; तस्यानुपलब्धी ग्रन्थोऽयं रचितः । इत्यधःपद्येन स्पष्टयति । श्री हेमचन्द्रसूरीशैः सप्तसंधानमादिमम् । रचितं तदलाभेनु तदियं तुष्टये सताम् ॥१॥ इत्यनेन पद्येन प्रागप्येतन्न,मकं काव्यमासीत् । तत्रत्यानि पानि चिद् पद्यानि पाठक विनोदाय लिख्यन्ते यथा-- श्रीनाभिजन्मान्वयपद्मभास्करः स्तुतोऽचितः श्रीमुनिसुत्रतान्वये । जिनः शिवायास्तु दधन्महोदयं सभासतां यद्भजने जयाश्रयः ॥ १ ॥ श्री अहंदाद्यकृतशान्तिसगं समुदजन्मानवराजवर्गः । श्री पार्श्वनाथः शुभवर्धमानः श्रियाभिरामस्तमिह स्मरामः ॥२॥ योवितरागः कृत तीर्थयागः प्रोद्यसभामण्डलसांविभागः । यो नीतिकारी भुवनोपकारी सव्यः सभव्यै नवकाव्यनव्यः ॥ ३॥ बाझोह साऽव्यानिपुणागमादौ यस्या रणागात्कमलोदयश्रीः । अद्यापि नद्याद्रवसुप्रसादात् सिताम्पराणां जनतानुत्तिः ॥ ४॥ सुखेन दोगकरवत्समानः यदा सदाभः सबने सशौचः । पाव्येषु सद्भावनया-न मृढ़ः किं वन्दते सजनवान नीचः ।।५।।

·११ वर्षप्रबोधः . १२ लघुनिपष्टीशलकापुरुषचरित्रम उच्छ्रिङ्खलालिं खलतो न विभ्येत्सभ्यस्तथेभ्यः परमार्थनाशात् । नाशाह्य नासा किमवर्धनीया अत्याधिनिस्य सवर्णतायाम् ॥ ६ ॥ काठिन्यभाजो हृदयेखलस्य कावत्रता शृङ्खलमस्य नाङ्गे । भारक्षमस्यापि न सोऽप्रवेषः सुमेधसाकारि सवेधसापि ॥ ७ ॥ इत्यनेन पश्न कार्ववर्येण ग्रौढ पाण्डित्यं दर्मितम् । ११ अध्यात्म शास्त्रविपयकोऽयग्रन्थः । ११ ज्योतिःशास्त्रविषयकोऽयं ग्रन्थः । अस्मिन् ग्रन्थे ज्योतिर्विपयाधिकारा त्रयोदश संख्याकाः दार्शता, यथा-देशाधिकारः चाताधिकारः देवाधिकारः संव. सराधिकारः वत्सर निरूपणाधिकारः, अयनमा सपक्षनिरूपणाधिकारः, वर्ष राजकथनाधिकारः, मेघगर्भकथनाधिकारः, तीथीफल कथनाधिकारः, सूर्याचार कथ, नाधिकारः ग्रहणविमर्शनाधिकारः, द्वारचतुष्टयकथनाधिकारः, शकुननिरुपणाधिकार:- सथा अन्धकारेणा न्यान्यपि मतान्तर विषयाणि दर्शितानि । तथा ग्रन्थान्तवर्षस्य शुभा. शुभ ज्ञानाय गौतमीयविद्या जपादिविधिना सह दार्शिता । अस्य ग्रन्थस्य निर्माण कालो न दर्शितः, किन्तुविजयरत्नहरि समयो दर्शितः। श्रीमत्तपागणविभुः प्रसर प्रमावः प्रद्योतते विजयतः प्रभनामसूरिः तत् पट्टपद्मतरणिविजयादिरत्नः स्वामिगणस्थमहसाविजितारत्न ॥ ९९ ।। तच्छासने जयति विश्वविभासनेऽमृद् विद्वान् कृपादिविजयोः दिवि सेव्यमानः,। शिष्योऽस्य मेघविजयायवाचकोऽसौ ग्रन्थःकृतासुकृतलाभकृतेऽत्र तेनः ।।१००॥ इत्यनेन पद्येन रचना समयः स्परः । ग्रन्यश्लोक प्रमाणानि एकपद्येन दार्शतानि, यथा-- अनुष्टुभां सहस्राणि त्रिणिसार्धानिमानतः । ग्रन्थोऽयं वर्षबोधाख्या यावन्मेरुप्रवर्तताम् ।। अयं ग्रन्थः हीन्दिभाषायां पण्डितभगवानदासेन विकानेरस्थले मुद्रापितः । प्रथममपि संस्करणद्वयं भिन्नभिन्नस्थले मुद्रापितमासीत् । तन्मध्ये तस्याभिमायो न प्रकटितः । अधुना यद् प्रकाशितं तत्संबोध्य मुद्रापितः ॥ १२ अस्मिन् अन्ये चनुर्विशति तीर्थकराः, द्वादश चक्रवती, नववासुदेवः, नवबलदेयः, एते सम्भूय सर्वे विषष्ठीमहापुरुषाभवन्ति । चात्र महापुरुषाणां सम्पूर्ण जीवन चरित्रं व्यधायि । अस्य ग्रन्थस्स हेमचन्द्र सूरिणा ३६०.१ लोकप्रमाणं, ·म १३ मेघदूतसमस्योल्लेखः प्रकृत ग्रन्थे ज्योतिप् सामुद्रिक विषय दर्शकान्यन्येक विषयाणि संहन्या- निसन्ति । पूर्वोक्तग्रन्थेषु न्यायव्याकरणसाहित्यालंकार विाये प्रौढपाण्डित्यं दर्शितम् | सखलु महाभगो न केवलं संस्कृतभाषाया एव रचयिता किन्तु गुर्जर गिरायां रासादिनिर्माणेन तज्झत्वमपि सूचयति । अस्य प्रन्थस्य त्रयाधिकाराः विद्यन्ते । तद्यथा दर्शनाधिकारः स्पर्शना- धिकारः रेखाविमर्शनाधिकार इति । तथा चतुर्थाधिकारोऽपिविशेषाधिकार नामको विद्यते । स्वयमेव ग्रन्थस्यादौ प्रतिज्ञातम् । तयथा- दर्शनासानाचापि तथा शेखाविमर्शनात् । हस्तज्ञानं विधाप्रोक्तं पुरातनमहर्षिभिः ॥ १ ॥ एत्पद्येन निगदितमाधिकारत्रयमेव रेखा विमर्शनाधिकारे विशेाधि- कारः समावेशितः ॥ तत्र प्रथमदर्शनाधिकारे हस्सप्रकारो दर्मितः हस्तनामानि, पञ्चा- गुलिरधिकारः हस्ते पञ्चतीर्थादिस्थापना, हस्त दर्शने को लाभो हस्तावलोक- नविधिः, हस्तःकदाविलोकनीय; कस्यपार्थे हस्न दिदर्शयितुः किं किं कर्तव्यम्, हस्तदर्शकस्य गुरोः किंस्वरूप, कश्चाचारः तस्य गुणादिवर्णनं, हस्तदर्शनपूर्व तिथिवारनक्षत्रयोगादिकमवलोक्य हस्तोविलोकनीयः तथा विना जन्म- पत्रिकामपि हस्तावलोकनेन शुभाशुभनिर्णयः । द्वितीये स्पर्शनाधिकारे हस्तदर्शनस्वरूपं लामालाभसुखदुःख जीवित मरण गमागमजयभग कार्याकार्यसुभाशभंध्यावर्णितं वर्षस्य स्वरूपं, गर्भपृच्छा स्वरूपं आलिङ्गित भूमितदग्धादिकं सविस्तृतमनेकविश्यं दर्शितम् । तृतीये रेखाविमर्शनाधिकारे, रेखाया सम्पूर्णवृत्त, मातृरखा पितरेखा आयुरेखा, ऊर्ध्वरेखा, दीआरेखा, सन्तति रेखा, सरस्वती रेखा, गतिनिर्णय रेखा, कस्याः गत्या समायातः कस्यां गत्यां गमिष्यति विद्यारेखा मणिबन्धेरेख यवमाला रेखा, इत्यादि परस्पर विरुद्धाविरुद्धदर्शकं व्यावर्णितम् रेखाया: रचितमासीत्, परं संक्षिप्तबोधाय ५००० श्लोकप्रमाणं उपाध्य प्रवरेण रचितम् । १३ श्रीमान् मानतुड्गग्णिा संदृप्धं महामन्त्र गर्भिने पयि चातुर्य दर्शक यस्य स्मरणेनाधिव्याधी बिलयं यातः । तस्य विस्तृत टीका नेन अन्यत्र रचिता ।

·(७) सम्पूर्ण ज्ञानेन भूतभविष्यद्वर्तमान त्रिकाल ज्ञानं भाति, कस्मिन् समये किं भविष्यति शुक्लपक्षे जन्म वा कृष्णपक्षे, वामदक्षिणहस्तयोः सम्पूर्णतत्वं दर्शितम् । तथा चास्मिन् प्रन्ये हस्तविपयदर्शकानि चित्राणि समावेशितानि यथा पञ्चाङ्गुली देवी चित्रं, पुरुपस्य दक्षिणवामहस्तयोः स्त्रियावाम दक्षिणहस्तयोः भिन्न भिन्न लक्षण दर्शनाय वाम दक्षिणहस्ततलयो चित्रद्वयं मस्तकरेखाया चित्रमेक, द्वत्रिंशल्लक्षणस्य चित्रमेकं समावेशितम् । चात्र प्रन्येऽनेकविपयाणि सन्ति पठनपाठन जिज्ञासुनामतीवोपयुक्तं प्रन्यरत्नं वर्तते । ग्रन्थसंशोधनसमये उपलब्धानि ग्रन्यानि १ पुस्तकमेकं प्रातःस्मरणीय विश्ववन्द्य " मुनिमहाराजश्री मोहन- लालजी जैन ज्ञानभंडार सुरत नगरतः प्राप्तमतीव शुद्धम् । २ पुस्तकमेकंमान्यविद्यासं शोधनविद्यामंन्दिर पुना ( भांडारकर इन्स्टिटयूट ) इत्यस्मात् प्राप्तमतीवाशुद्धम् । ३ पुस्तकमेकं श्रीमद् योगनिष्ट जैनाचार्य बुद्धिसागरसूरि जैन ज्ञान भंडार विजापुर (गुजरात) इत्यस्मात् प्राप्तमतीव शुद्धम् । एतत् पुस्तक बयाधारण भूरिपरिश्रमेणसंशोधितम् । जैन शिज्य ज्योतिपविद्यामहादधि श्रीमज्जैनाचार्य श्रीजयसूरि श्वरपरम. गुरुवर्यस्य कृपया, एतत् सम्पादितम् । तत् संशोधनकर्मणि विश्ववन्ध शान्तमूर्ति परमप्रभाविक मुनिमहाराज श्री मोहनलालीय जैन संस्कृत प्राकृत जंगविद्यालयप्रधाना ध्यापस्य वेदा. न्तवागीश न्यायव्याकरण तर्क साहित्य निष्णातस्य बलिया मण्डलान्तर्गत छाता ग्रामवास्तव्यस्य पण्डितक्षीतिश्वरधामणोत्यन्त सहाय्येन संशोधितम् । तद् चाडं धन्यवाद समर्पयामि । अथ चात्र मानुपशेमुपीसुलभस्खलितं । शैवलं किलविहायकेवलं निर्मलं किमु नपीयतेजलम् । इतिनान्येन परमकारुणिका विद्वान्स शोधयित्वानुगृह्णन्त्वि. त्याशिस्ते. श्रीदशाश्रीमाली जैनधर्मशालाभुवन स्थल वेताल पेठ लेखकः पुण्यपत्तनम् वीर सं. २४५६ प्रतापमुनिः कार्तिक कृष्ण १० महावीर दीक्षापर्व.

·विश्ववंद्य परमपूज्य प्रानःम्मरणीय
मुनिमहाराज-श्री मोहनलालजी महारान.
पालीयान मेस, पुणे.

·ASSESANDALS
عدنان اللاعیه
{5} :17:19.in
मनिमागन श्रीमोहनगरन पर निय
strip #instafi #qtr.

·॥ अहम् ॥ श्रीमनाचार्यश्रीजयसूरिभ्योनमः श्रीमन्महामहोपाध्याय श्रीमेघविजयगणिविरचितं हस्तसञ्जीवनम् -- ॐ ए न्हाँ श्री की अर्ह नमोनमः ॐनमः सिद्धमहन्तन्ध्यायन्नितिकृताञ्जीलः । हस्तसञ्जीवनव्याख्याड्ड स्मृत्वा गुरोगिरम् ॥१॥ -~-तवादी शिष्टाचाराय निमित्तशामे देवसानिध्यादेव वाक् सिद्धये च मङ्गलमाह- श्रीमहेश्वरपार्श्वम्प्रणमन् ध्यायंस्तमेव जिनपमम् । हस्तप्रश्नस्य लक्षणपरीक्षणे दक्षतां वक्ष्ये ॥२॥ श्रीसखेश्वरपामिति ।- अईन सिद्धो हि भगवान् एकोध्येयः सतात्विकः । नाना नामाकृनिस्थानध्यानज्ञानासनादिभिः ॥१॥ यथा सद्गुरुवाक्येन म्याद्वादपरिशीलनात् । लभ्यः सभ्यजनैः शुद्धज्ञानमक्तिवतैर्विमुः ।। २ ।। तत्यादि सान्निध्यात् तत्चत् कामित पूरणात् । इष्टःशाप्रकृतः पार्थः श्रीमान् सवेश्वराश्रयः ॥ ३ ॥ तेन तं, प्रणमन् , ययावसरं कदाचिदन्यकायें गमनभोजन शयनादौ तमेव ध्यायन्, अहर्निशं जिनपमं तिर्थफरेषु मुन्न्यं आदेयनामानं यद्वा जिनपभं श्रीआदिनाथं नाभिराजमुतं कि विशिष्टं श्रियायुक्तः ·(२) " शङ्खेश्वरो दक्षिणावर्तशसस्तद्वत् पार्ध-समीपं यस्य जिनसन्निधानात कलकामनासिद्धेः यद्वा श्रिया चतुस्त्रिंशदतिशयरूपया ईशः समर्थस्तं पुनः कि० खं स्वर्गस्तदीश्वरा इन्द्राः पाधैं यस्य तम् । अन पार्श्ववृषभयोरेखें नमस्कारे द्वयोर्हस्तयोग्रे वक्ष्यमाण तद्ध्यानात् इन्द्रसेवा कथनेन हस्ते- ऽधिष्ठात्री पञ्चाङ्गुलिदेवी सा ऐन्द्री शक्तिरिति देवेन्द्राधिकारः सूचितः । हस्तयोरिन्द्रोऽधिदैवतामति " सौश्रुत शारीरे ॥ अथ निमित्तशास्त्राणां सर्वलोकसंमतत्त्वेन लिष्टनमस्कारः । श्रिया ईशं स्वामिन विष्णुं खेश्वरः सुरेन्द्रः पार्थे यस्य इन्द्रानुजत्वात्. यद्वा श्रीश्च संखेश्वरः पाञ्चजन्यः पाधैं यस्य शंखचक्रादि धारित्वात्, अनेन हस्ते वक्ष्यमाण लक्षणज्ञापन जिनपभं दैत्यजेषु मुख्यं अनेन शास्त्रविपक्षं नास्तिकादिध्वंस: ख्यापितः । हरभक्तमते-श्रियायुक्तः ईशो भवानीपतिस्तम् । किं-जिनोऽन्यसिंहादिस्वापदजेता वृषभोयस्य, अनेन इश्वरस्य प्रभुत्वशक्तिनिवेदिता यत्पसादान्निवलोऽपि सबलस्तस्य प्रभावे किमुच्यत इति शेष स्पष्टम् ॥ १॥ अथ लक्षणविद्या प्रकाशकत्वात् श्रीऋषभदेवस्य स्वतोऽप्याशीर्वादलक्षणं ब्रह्मणः श्लेषेण मगलमाह- श्रीनामेयः प्रभुर्जीयात् सर्वज्ञो जगदीचरः। येन लाक्षणिकी विद्या निर्दिष्टा भुवनश्रियै ॥ २॥ श्रीनामेय इति । लक्षणमिह स्त्रीपुरुषाड्गाकाररूपं यद्वातदुपलक्षणात् सर्वाः द्वासप्ततिकलाः पुरुषत्य; चतुपष्टिकलाः खीणां; श्रीऋपभेण भगवता प्रकाशिता, इत्ययं स्मरणीयोऽधिकारात् । विधिपक्षे येन विद्या ब्राह्मी शक्तिरूपा निर्दिष्टा-प्रकाशिता प्रादुः कृताजनिता इति यावत् किं. लाक्षणिकी लक्षणप्रधाना तत्र धर्ममोक्षयोर्याविद्यातल्लक्षणं विद्याचाङ्गुष्ट- मूलजैरिति वक्ष्यते । पठनपाठनरूपाविद्यातल्लक्षणं दक्षिणहस्तकरभे काम विद्या संगीत चातुर्यादिविज्ञान तलक्षणं वामहस्ते विद्यारेखा । इति यद्वा - ·- लक्षणं व्याकरणसूत्र-उदात्तानुदात्तादि . स्वरपूर्वं शब्दानुशासनं तत् प्रधाना वैदिकी या लक्षणा संभवा लक्षणा शब्दस्य द्वितीयावृत्तिरनया साहित्यशास्त्रं सर्वमावेदितम् । लक्षणमसाधरणधर्मस्तत्प्रधाना तर्कविद्या रक्षणं हस्ते दीक्षारेखादि लक्षणं तन् प्रधाना अगमविद्या प्रतं विना आगमान- धिकारात् व्रतमापि करलक्षणादेवज्ञात्वादेयं यदुक्तं कररेखाप्रकरणे- ईयकरलखणमेयं समासओदेसियं जणस्सहियं । युव्यायरिएहिं नरं परिखिऊणय वयं दिज्झा ।। १ ।। यद्वा- धम्मो मंगलमुढ़ि" इति धर्म लक्षणं, अंहिसा संजमो तवो इतिीवभागः तथा- यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निर्धपणछेदनतापताडनैः । तथैव धर्मो विदुषा परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन तपो दया गुणैः ॥१॥ ततः परीक्षाया लक्षणं बिना अयोग्याल्लक्षणस्यैव प्राधान्यं ततो लाक्ष- णिकीति वचसा सकल विद्यात्मकस्य भारत्या अस्य संग्रहः ॥ २॥ आद्यन्त ग्रहणे मध्यग्रहणमिति" न्यायान् श्रीमपभाशीर्वादमुक्त्वा श्रीवर्द्धमानप्रमोश्चरमतीर्थकरस्य शासननेतुराशीमगलं पुष्टं मलं पुष्टविनविना- गायेत्याशंसायामाइ---- श्रीवर्धमानो जयतु सर्वज्ञानि शिरोमणिः । पञ्चहस्तोत्तरोवीरः सिद्धार्थनृपनन्दनः ॥ ३ ॥ इतिकरलवणमिदं समासनः दोशतं जनस्यहितम् पूर्याचार्य: नरं परीक्ष्य मतं दीयते ॥१॥ धम्मोमहलमुकि अहिंसा संयमो तवो देवादिन नमसंनि जस्म घम्मे सयामी ॥१॥ धर्मा मालमुदायमहिमा संजमः तपः देवारि त नमत्यन्ति यस्य धर्म सदामनः ॥ १॥ दगई काटिसूत्र अ. १. मा."

·(४) श्रीवर्द्धमान इति । हस्त-उत्तरो यासां ता हस्तोत्तरा, उत्तराफाल्गुन्यः पञ्चसु अवतारो जन्मादिस्थानेषु यस्य,। अत्र हस्तनक्षत्रस्य सवितृदेवतत्त्वेन प्राधान्यार्थमेवं सूत्रन्यासो न; चेदुत्तराफाल्गुनीरवसाक्षादवक्ष्यत् । तेना- स्मिन् ग्रन्थेऽपि हस्तनक्षत्रस्यैव हस्तनिरीक्षणे मुख्यता इत्यग्रे वक्ष्यते । तद्- प्राप्ती हस्तोत्तरत्वादुत्तरा फाल्गुन्येऽपि तासामपि अयमदेवत्वात्, मतान्तरे हस्तस्य नक्षत्रं इत्यर्थस्तदा हस्तोहकारादिनामा तन्नक्षत्रं पुनर्वसू तयो- रप्यादित्यत्वात् पुप्यस्य सर्वकार्येषु दीक्षा विवाहवर्जितेपु इष्टत्वात्, गुरु- दैवतत्त्वात् हातोहस्तस्य नामनक्षत्रं पुनर्वस् तदुत्तरत्वाच्च तथा चित्राया अपि न्वष्टदेवत्वात् हस्तादुत्तरत्वाच्च मुख्यत्वं ज्ञेयं, एवं पञ्चशासत्वाकरवी- क्षणे पञ्चनक्षत्राणि ग्राह्याणि । अग्ने वामहस्तावलोकनमपि वक्ष्यते, तेन चन्द्र देवतत्त्वात् मृगशिरः अनुराधा भित्रदेवत्वात् २ रेवतीपुपदेवत्वात् सूर्यपत्नी भावाच्च इति नक्षत्र त्रयमपि स्त्रीहस्तवीक्षणे गृह्यत एवेति सूचितम् । अन्यतीर्थीयमते-पञ्चसंख्याका हस्ता देवत्वेन चत्वारोभूजाः पञ्चमोहस्ति- मुखत्वात् शुष्डादण्ड इति पञ्चहस्तास्तैस्तरः प्रधानो गणेशो जयतु । कि० श्रिया वर्षमानः पुनः किं० सिद्धाः प्रतिष्टां प्राप्ता ये अर्थाः कार्याणि तैर्नृपाणामप्यान्दहेतुः समृद्धिकर्ता ॥ ३ ॥ अथाभिधेयस्याकारमाह- अङ्गविद्यानिमित्तानामष्टानामपि गीयते । मुख्याशुभाशुभज्ञाने नारदपिनिवेदिता ॥ ४ ॥ अति । अष्टानां निमित्तानां भूतभवद्भविष्यवस्तु ज्ञानस्य कारणानां नतु पदार्थोत्सादहेतूनां मुख्यासर्वनिमित्तानां तदन्तर्भावान् तिर्यड्मनुष्याणां संत्वादि-स्वभाववातादि-प्रकृतिरसादि-धातु शरीरवर्णादि निम्नोन्नताग- प्रत्याशदर्शनसर्गनादिना मुखदुःखादिनानमाइमितिप्राचामुक्तः ता एवोनं-श्रीसपायाङ्ग सधृती, अङ्गविद्यामन रक्षलोकप्रमाणं द्वात्रिंशत् । कोटिप्रमाणयार्तिकमपरिमितं, शेपनिमित्तानां सर्व सहमं श्लोकाचयो लक्ष- ·" मिताः वार्तिक कोटिश्लोकप्रमाणामीत । साम्प्रतं तु कालदोषान्मेधाद्य- पचयेन अङ्गविद्या प्रवश्यामि । नारदेन स्वयं कृतामित्यादिरङ्गविनास्वल्पा- लभ्यते । तथापि ग्रन्थानुमानादुच्यते । तत्र पूर्व तिथिचक्र कामगास्त्रात् यत उक्तं. गौरिका पुत्रेण ऊरिः स्थलवामदाक्षिणकरे वक्षोरुहाल्छये नाभिमुहाललाटजाठरकटीपृष्टेषु तिष्टत्यसौ कक्ष श्रोणिभूजेषु च प्रनिगदं, प्रारभ्य कृष्णामधःश्वेताया: प्रवृति क्रमेण मदनो मूर्धानमारोहति"! अनङ्गर नेतु सीमन्ता १ क्ष्य २ घरे ३ कपोल ४ तदधः ५ कक्षा ६ कुचो ७ स्थले ८ नाभि ९ श्रोणि १० वराग ११ जानुविषये १२ गुल्फे १३ पढ़े १४ गुंष्टके १५॥ कृष्णाकृष्णप्रवृत्तितो मनसिजस्तिष्टेत क्रमाद्योपितां । बामाङ्गेध ऊर्धतेभिगमनान्मासस्य पक्षद्वये ॥१॥ नंदिकेश्वरमते सर्वजातिसाधारणत्वे पुनरेवमङ्गुष्टे १ पद २ गुल्फ ३ जानु ४ जपने ५ नाभीच ६ वक्षःस्थले ७ कक्षे ८ कण्ठ ९ कपोल १० ० दन्त वसने ११ नेवा १२ लिके १३ मूर्द्धनि १४ शुक्लाऽशुक्ल विभागतो मृगदृशामङ्गेष्वनङ्गस्थितिरूवा॑ऽयो गमनेन वामपदगा पनद्वये लक्षयेत् ॥ १ ॥ दक्षिण पादाङ्गष्टमारभ्य आशिरसं पञ्चदशस्थानेषु पूर्णिमा पर्यन्तं कन्दर्प--उर्ध्वं दक्षिणभागेनारोहति । कृष्णप्रतिपदमारभ्य वामभागे मस्तकादगृष्टपर्यन्तं क्रमेणावरोहति इत्यर्थः । विवेकविलासे तुपादाङ्गुष्टे नेत्याद्यग्रे वक्ष्यते। -- ·इति तिथिचक्रम्. "वारचक्र स्वरोदयशास्त्रात्"। रविर्गुरुः शनिमिश्चत्वारो दक्षिणोदयाः। सोमः शुक्रबुधौ बामे कार्यसिद्धिविधायकाः ॥१॥ नरम्य दक्षिणाझेऽङ्गुष्टतः प्रारभ्य चतुर्धा भागे जानुपर्यन्तं स्पर्शे रविः, कटिंपर्यन्तं गुरुः, हृदयर्पयन्तं शनिः, शिरपर्यन्तं मलः, एवं वामे वेधाभागः शोर्यादुदरं यावत् चन्द्रः जहाईयावत् शुक्रः, पादपर्यन्तं बुधः । इति स्पर्शद्वारेण शुभाशुभज्ञानमिति वारचक्रम् । दक्षिणः कृष्णः पक्षो वामः शुक्लः । इति पक्षचक्रम् । दक्षिणे भागे नरस्य दक्षिणायन यामे उत्तरायणम्, इति अयनचक्रम् ॥ तत्र नरदेहस्य पोढाभागेऽगुष्टतः कर्कादिपटकं, दक्षिणे तेन पापो मुद्धनि । दक्षिणभागे बामे माघादिषट्कं, शीर्षादारभ्यागुष्टे त्यापाढः । इति मासचक्रम् ॥ नरदेह त्रयोदशभागे अश्विन्यादीनित्रयोदशनक्षत्राणि मगष्ठा दारभ्य शी यावत्, शिखायां चित्रा, ततः पुनर्वामे त्रयोदशाङ्गुष्टे रेवत्य- न्वानि ।। इति नक्षत्रचक्रम् ॥ नरस्य नामराश्यादिषट्कं दक्षिणभागे ऊचे चटत् वामे पटकमुत्तरत् स्त्रिया वामे चटत् दक्षिण उत्तरत् । इति राशिचक्रम ॥ मूर्द्धनि नरम्य अमावसीपादयोः पूर्णिमा म्पष्टा, तिथि स्थाने द्वे दे. वर्षे इति विसहर्षाणि प्रभवादीनि दक्षिण पद्धमानान्यारोहात् । ततत्रिंशद्वर्षाणि वामऽवरोहान । पष्टिवपत्पिरत आयुरादिनानाय स्वजन्मतो दक्षिणे त्रिंशद- पापि तव वामऽपि त्रिंशद्वर्षाणि पुनः कृष्णपक्षे अविद्यायां तत्तदवयव- स्पर्श ताति वर्षाणि शुपक्षेऽविद्यायां द्वितीयवार त्रिंशद्वपाणि विचि- न्त्यानि दक्षिणभागे तेन गुरे पृष्टं, मम कियदायुः तदा कस्यापि पुंसा- ·J चेष्टा दगेने दक्षिणापाचम्य तीथ्यापेक्षया तुयेवापेक्षया सप्तमेऽशे स्पृष्टे सप्तपष्टिवायुरिति वाच्यं । कृष्णपक्षे सप्तमांगदक्षिणे स्पृष्टे सप्तवर्षायुर्वाम सप्तत्रिशत् तेन शुक्ले तथा स्पर्शान् सप्तपष्टिरिति कृष्णपक्षेः वामसप्तमांश म्परों सप्त नवतिरिति । यतो-हि शुक्लपक्षे वामसप्तमांशपर्श सप्त त्रिंशत् दक्षिणे सतपष्टि इति वर्षचक्रम् । तथा वृहस्पतेरपेक्षया द्वादशवर्षभ्रान्वौ बृहज्जातकवृत्तौ ---अगस्पद्विर्पज्ञानं पादौसगुल्फी प्रथम प्रदिष्टं जो द्वितीय तु स जानुचक्रे मेढ़ोत्यनुप्कांश्चततस्तृतीयं नाभिः कटिश्चति चतुर्थमाहुः ॥ १॥ "उदरं कथयन्ति पन्चमं हृदयं पष्ट- मित्यादि तथा तिथिवारश्च नक्षत्रं पृच्छकाक्षरमिश्रितं तन्नेत्रंण हरेद्धागं शेष पृच्छा समुच्यते ॥ २ ॥ एकेन धातुभ्यां च जीवः शून्येन मूलकम् एवं म्यान्निश्चयः प्रश्नात्तथा दर्गनतोऽपि सः ॥२॥ दक्षिणे धातुचिन्ता स्थाद्वामाझे जीवचिन्तनं समं विलोकते यस्तु तच्चिन्ता मूलमुच्यते ॥ ३ ॥ इथे दर्शनादविद्या दूरमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत् । स्पृशन्त ना- भिना शास्य केशरोमनरवद्विजान् गुह्यपृष्टस्तन ग्रीवा जठरानामिकाङ्गुली इति वाग्मटीय शशिरे पष्टाध्याये स्पर्शादेव सूक्ष्मपिया पर्याठोचने नष्टजन्मादि सर्व पृच्छा विमर्शो भवतीत्यतो मुख्या प्रस्तुतग्रन्यस्य तत एव निर्ग- मात् ॥ ४ ॥ अष्टापि निमितानि नामतः प्राह--- अङ्गं स्वमः स्वरश्चैव भीमव्यानलक्षणे । उत्पात मन्तरिक्षं च निमित्तं स्मृतमष्टधा ॥ ५ ॥ अगऽमिति । जीवस्योत्पतायाहारेण प्रथममङ्गशामः ततः स्वमोऽ- विद्यारूपस्ततः स्वरादय इति । क्रमहेतुः तत्रा विद्या प्रागुक्ता-धुसो दक्षि- णाङ्गे, वामाझे स्त्रीणां; म्फुरणं शुभं, तथा नृणां दिगवलोकचेष्टा भाषितपल्लीपपातादाश्यवस्पर्शतोऽपि शुभाशुभमित्यादेस्तवान्तावात् । स्वप्नस्तुसुमजानदवस्थितसंस्कारपरिणतात्ममनसो सम्बन्धजन्यो विकल्पः, वायेन्द्रियाणां संकोचे मनसः किश्चिदुवैथे भूतभवद्भविष्यद्वस्तुविज्ञानहेतुः । .

·, तद्विस्तरस्तु भगवतीसूत्रात्तथा विवेकविलासादि प्रकरणेपु स्वप्नाध्यायादेव वेद्यः । स्वरशद्वेन शकुनसुत, बालकुमारयुषद्धमृत्युरूपस्वरपञ्चकं स्वरो- दयशास्त्रे नासिकास्वरः, चूडामणिशास्त्रे प्रश्नस्वरादिसर्वस्वरग्रहणं सचा- यमपि महानिमित्तं वसन्ततराजनरपतिजयचर्या स्वरोदयग्रन्थेषु प्रपश्चितः । भौम भूमिभागलक्षणादि इत्युक्तं समवायाङ्ग वृत्तौ देशग्रामोदरपि भूमिवि- शेपत्त्वात्तद्विचारोऽपिभौममुच्यते, अतएवस्थानाङ्ग; वृत्तावप्युक्तं, भूमिविकारो भौम भूकम्पादि । अन्यदपि भूयोधनशुपिरस्निग्धादिज्ञानं पूर्वादिगृहसूत्रन्यासेन वा वृद्धिहान्यादिज्ञानं निधिज्ञानं देशलभ्यालभ्ययज्ञानं, सर्वभूमिसम्बधादीममेवं, व्यञ्जनमपीतिलकलाञ्छनणघातादिनाशुभाशुभवोधो लक्षणं पाणिपादे हृदया- द्यावयवे वा रेखा विशेषः इह भवति । सप्तरक्तः पडुन्नतः पन्चसूक्ष्मदीर्घश्च । त्रिविमुललधुगंम्मीरो द्वात्रिंशल्लक्षणः सपुमान् ॥ १ ॥ इति वा लक्षणं, रुढयरुढिकथनं तु इहभवतीत्यादि सूत्रं सामुद्रिकस्य सदगविद्यायां दर्शनान्तरभूतं साम्प्रतं लोको लक्षणमाहेत्याशयेन । उल्कापाते प्रजापीडा निर्धाते भूपतिक्षयः । अनावृष्टिश्च दिगाहे दुर्भिक्षं पांशुवर्षणे ॥ १॥ इत्युत्पातफलम् भूमिकम्परजोवृष्टिदिंग दाहोऽकालवर्पणम् ॥ इत्याद्याकस्मिकं सर्वमुत्पात इतिकीर्यते ॥ १ ॥ स्थानाङ्ग वृत्ती तु उत्पातः सहजरुधिरवृष्टयादिरिति अन्यदपि चस्वादिपु छिद्रे उंदरादिद्रष्टे दाधे शय्यादिभङ्गे च देवांशादिना सुख- दुःखादिज्ञानमप्युत्पात एवान्तर्मवति । अन्तरिक्षं तु आकाशं तत्र भव- मान्त रिक्षं गन्धर्वनगरकपिहसिततारापातकेतूदयमूर्यचन्द्रग्रहणपरिधिपुरन्दरधनु मस्यामोधग्रहोदयास्तवक्रमार्गविद्युदर्जारयोद्दण्डवातादि ।. एतदष्टनिमित्त. ज्ञाने सर्ववस्तु धृतवलेन ज्ञायते । अत्र काल परिहान्या सप्तनिमि चानां संक्षेपे अन्यमन्तरिक्षं तत् किश्चिद्विस्तृतमुपलभ्यते । ततो लक्ष ·णशास्त्रेऽपि तिथिचक्रादिविमों वश्यते । ननु अनिमित्तं गाइदिव्युपाय तलिक्ख भोमं च अंगसरवणलखणच तिविहं मुणिविकं ॥१॥ सुतं वित्ती तहति अंच पावसुय मउणतीसविहंगधन्वनढवत्थु आउंधणुवेय संजुत्तं ॥२॥ इति वचनात् कथमत्र जैनपणामधिकार इति चेन्न, पापाशयवतां मिथ्यादृशां परिग्रहे पापश्रुतत्त्वं सम्यक्त्ववतां तद्गृहे सम्यक् श्रुतत्वादिति अक्तं नंदिसूत्रे ॥३॥ अथ प्रकृतस्यावसरमाह- अङ्गे हस्तः प्रशस्तोऽयं शीपादपि विशिष्यते । साध्यन्ते पादशौचाद्या धार्मिक्ये येन सस्क्रियाः॥६॥ अड्ग इति । सर्वस्मिन्नपि शरीरे मुख्यो हस्तः, शीष वराङ्ग, ततोऽपि विशिप्यते, विशेपं गुणैरधिकतां प्राप्नोति । स्वतः एव कर्मकर्तरि उक्तिः क्रियेन्द्रियाणां वाक्पाणिपादपायूपत्थरूपाणां मध्ये मुख्यत्वात् ज्ञानेन्द्रियस्य म्पर्शनादेरपि मार्जनादिना तदुपकाराच्च, ननु ज्ञान हि सर्वत्र प्रवर्तकं निव- तकं च, तस्मादेवलोकेऽर्थसंसिद्धेः ज्ञानेन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि कण्ठादुपयें शेषकायस्य जडत्वात् , अतएव सामुद्रिकेप्युक्तं-मुखमई शरीरस्य सर्व वा मुखमुच्यते । ततोऽपि नासिका श्रेष्टा नासिकाया.स्तुलोचने ॥ १ ॥ यद्यपि- हस्ते सर्वलक्षणस्थानादतिशयो वक्ष्यते तथापि नक्षोदक्षमो नेवादेरपि लक्ष- कत्वात्तदुक्तं- यथा नेने तथाशीलं यथा नाशा तथार्जवमिति" । अन्यथा हस्तं विहाय शेपसामुद्रिकशास्त्रं व्यर्थं स्यात् इति चेन्न, सर्वावयव सयत्वेन हम्ताने- त्रादेरपिशुभाशुभादिनतेः नचैवं नेलादेहस्वादिसर्वावयवज्ञानं ॥१॥ नच ज्ञानाड्गत्त्वात्तन्मुख्यत्वं क्रियां विनाज्ञानस्य प्रयोजकत्वात् , यदुक्तं-क्रियैव फलदापुंसां न ज्ञान फलदं मतं ! यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो न ज्ञानात् मुखितो भवेत् ।। १ ।। बालस्य ज्ञानेऽपि स्तन्यपानक्रिया प्रवृत्तेस्तृप्तिसिद्धेः केवल- यापिक्रिययाभ्यासाद् नानोपलम्भाच्च । अतएव मिथ्या स्वरूपापिक्रियेव ..

·(१०)
"
यथाप्रवृतकरणादिरूपासम्यक्त्वभूमि नयति। यस्यां ज्ञानमुदेति प्राप्तेऽपि केवल-
ज्ञाने क्रियैवानन्तर्येण शिवसाधिकेतिपर्यन्ते ध्यानादिक्रियारम्भ इत्यादिग्रन्थान्त-
रात् क्रियायां मुल्योहस्तस्तदेवाह-प्राप्तःउदातादिस्वरन्यासपूर्व वन्दनादिसूत्रम-
णनं वेदोच्चारोवा शौचं स्नानादियत्पूर्वकः पूजाजपशानाध्ययनादिरभ्यासः
सकलपरमार्थरूपशीवसाधनं प्रवर्तते; नच जैनानां स्वरप्राधान्य नास्तीतिवाच्यम्
। " नाणाघोसानाणावंजणा " इति भगवत्यां तदुक्तेः प्रकरणादावपि
नमोस्तुवईमानाय" इत्यादि स्तुतित्रयं बर्द्धमानस्वरेण पठनीयमित्यादौ
स्वरापयोगात्, अतएव पाक्षिकपतिक्रमणे संसारदावादिस्तुतिपाठे उच्नै-
घोषः पारंपर्यसिद्धः । श्रीमद्भगवद्वचनेऽप्यौदात्य मेघगम्मरिघोषत्वमिति
स्फुटं, तद्दर्शनात् एवं ज्ञाताड्ने शुकेनोक्तं " सोय मूले धम्मे पणते "
श्रीथावच्चापुत्र भगवता मणित--" विणयमूलेधमे पणत्ते" इति दर्शनान्न
भ्रमणीयं वादाधिकारात्,
द्रव्यभावाभ्यां मनोवाकायैः
शौचंदशविधयतिधर्मे
সুন
स्थानाङ्गमूत्र-
पाठे " दसविहे ओरालिए असञ्झाए पणत्ते" इत्यादिना प्रकटमेव शौनो-
पलम्भान् नचात्र मावशौचमितिध्येयं श्रीजैनमते द्रव्यभावयोर्द्वयोरपि
यथावसरमुपदेशात् विधिना पूजाकरणे प्रसक्तस्य खानस्याप्यवश्यकत्व
प्रतीतेः ॥ मूढाचीणानर्गलजलनदीमध्यनिमज्जनादिना स्नानस्यैव प्रतिषे-
घात्, गङ्गायां वानमित्यत्र, गङ्गायां घोष इत्यादिवल्लक्षणया तट एव स्नान-
मुचितं, तरन्यथा बुडनमकराशनादेोपस्याध्यक्षादिति नात्रबहूच्यतेऽ-
नधिकारात् पाठशौचं पाठनिःपत्वं वा तत् प्रभृतय विरुद्धो धर्मो ऐहिकामु-
प्मिकमल दायिन्यो धार्मिक्य इति धर्म शढे नात्र-लोकद्वया ग्राह्यः ॥ ६ ॥
एतदेव सामुदिकशास्त्रमूलभूतस्य कलौ तद्व्यवहारकारणशास्त्रनिर्मातुः
परमः संमत्याद्रढऽयति ।।
अन्यथा
सर्वाङ्गे लक्षणप्रेक्षा व्याकुलानां नृणां मुदे ।
श्रीसमुद्रेण मुनिना तेन हस्तः प्रकाशितः ॥ ७ ॥

·(१२) सर्वाङ्ग इति । शिरः प्रभृति पादाङ्गुष्टपर्यन्तलक्षणपरीक्षाहि कालस्य- वैषम्यात् सर्वाचयवनिष्टान कर्तुं शक्यते मेधापरिहानेस्तां विना शुभाशुभनिर्ण- योऽपि नैवेत्युपकारपरेण तत्तद्विद्या मूलपणां गौतमादीनां विद्यामन्थेषु अवश्यं स्मरण कार्यमेवेत्यत्रापि म्मरणीयेन श्रीसमुद्रसरिणा परमतेऽपि गौतमा- दिवदाराध्येन मुनिना मन्यते, इति मुनिनानपानं तेन का तेन कारणेन सर्वाङ्गप्रधानत्त्वात् सर्वाङ्गाक्यवस्वरूपमयत्वात् सर्ववस्तुप्रकाशकत्वात्, सर्व कार्य साधकत्वाच्च भोजनक्रियादिनामुखादेरप्युकारकोहस्तः प्रकटीकृतः तपो- विघाने प्रसन्न चन्द्रादेरिव ऊन्हकरणात् अत एव वैद्याः सर्वातारोग्यतां हस्ते नैवावधारयन्ति । सिद्धाअपि औषध मन्त्रादौ हस्तसिद्धिमेवादिशन्ति । भूदेवा अपि हस्तं प्रसार्याशीर्वाद निगदन्ति दानिनोऽपि हस्ते जलादिना धनसंकल्पं कारयन्ति ॥ ७॥ अथ हस्तस्य सकलज्ञानमूलतत्वदर्शनाय यथावसरं प्रयोगाय ज्ञान विधा प्ररूपयति । दर्शनात् स्पर्शनाचापि तथा रेखाविमर्शनात् । हस्तज्ञानं विघा प्रोक्तं पुरातनं महर्षिभिः ।।८।। दर्शनादिति । तथा हि वेद्यो दर्शनात् १ स्पर्शनात् २ नाडी विमर्श नात् ३ निरोगत्वं निश्चिनोति तद्वदवापि ॥ ८॥ प्रथमस्य सम्मतिमाह-- प्रातः प्रथममेवाथ स्वपाणि दक्षिणं पुमान् । पश्येहामं तु बामाक्षी निजपुण्यप्रकाशकम् ॥९॥ प्रातरिति । पुमान् प्रथममेव-अन्यकार्यभ्यः आदी दक्षिणं तु पुनवाम. स्वं पाणिं पश्येत् इत्यन्व्यः । तत्र विशेषणद्वारा हेतुः वामाक्षी च निजः स्वात्मा च वामाक्षी निजी तयोः पुण्यं शुभं तत् साहचर्यादशुभं पाप यहा पुण्यशद्वेन धर्मः, स्वभाव स्तस्य प्रकाशकं व्यन्मकमादर्शवत् । तथा च पुरुषस्य प्राधान्यादेव निर्देगात, ·(१२) स्त्रीस्वभावादिनिर्णयोप्यन्तर्भूतः हस्तद्वयायुरेखान्तयोजन इत्यादिना अञ्ज- लिवीक्षणस्यैव वक्ष्यमाणत्वात् योगार्धे पर्यकासन्ने भोगार्धे विवाहाद्यर्थे हस्त- द्वययोगात्, अत एवागमे--" जुवइ जुवाणे हत्येण गिहिणिज्जा" इति करयल परिग्गहियं दसनंहसिरसावत्तं मन्थए अंजलि इति" || हेतू भया- मकस्य ॐनम इत्यस्य ध्यानेन उभयत्र दर्शनादि लयस्य योगादितिभावः । यद्वा अर्थत्यत्ययमानन्तययार्थ पुरुषः प्रथमं दक्षिणं तदन्तरं वाममित्युभय- संग्रहेऽपि दृष्टिन्यासे पुरुषत्वात् , पदोक्षेपरितिवत्क्रमोऽयं तेनस्त्रियाः पूर्वं वामस्य ततो दक्षिणस्येत्यर्थात् सिद्धम् । यद्वा वामाक्षीती पदभिन्नमेव व्याख्येयम् । परमेकस्यैव हस्तवीक्षणं पुंसः स्त्रिया वेति न चिन्त्य उभयेनैव सर्वज्ञानसिद्धेः। अत एवबालस्यापि तृतीये दिने चन्द्रसूर्ययोरुभयोर्दर्शनमागमे भगवत्यां महाबलाधिकारे पर्यपगाकल्पसूत्रे च भणितम् ननुदर्शनकमस्य किं भावि- च्यञ्जक मात्रेण लक्षणे नार्थोपलम्भात् पौर्वापर्यानुपयोगादिति चेन्न; श्रद्धा- विशेषे “यादृशीभावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशिति " इतिवचनात् । वाग्भटे शारीरप्युक्तं-पादशोफो विदाहोत्र श्रद्धाचविविधारिमका मातृज बस्य हृदयं मातुश्च हृदयेन तत् । संवद्धं तेन गर्भिण्या नेष्टं श्रद्धायधीरणं । देयमप्यहिते तस्यै हितोपहितमल्पकं । श्रद्धाविधानाद्गर्भस्य विकृति चुतिरेव पा इति 'फल विज्ञेपात् दक्षिणकरयोगम्य भोगसाधनत्वात् योगप्रधानस्य श्री आदिदेवस्य ध्यानं मत स्वामामनन्ति मुनयः परमं पुमांसमादित्य वर्ण- ममलं तमसः परस्तात् इति; सूर्यस्वरुपतया श्रीभक्तामरस्तोले श्री ऋषभ- प्रभोः कथनं सूर्यसहस्रनामपाठे आदिदेव इति नाम्नोऽभिधानात् जगत्कर्म साक्षिणस्सर्वप्रकाशकस्य सूर्यस्य दक्षिणांश एचौचित्यमतः पूर्णवंशविस्ताराय महोदयसाधन सूर्यस्वरूप श्रीमादिदेवस्य ध्यानाद्दक्षिणहस्तवीक्षा तद- न्तर भोगिनां स्वामिना सेचितत्वेन श्रीपार्धम्य दशावतारस्वरुपकमनीयाज नज्योतिर्मयविलासप्रधानविष्णुरूपस्य ध्यानाद्वामहस्तवीक्षासहेतुका तेनैव राज्यश्री भवतेत्यादिना भोगोक्तिर्वामहस्ते त्यागैः कृतार्थीकृत इत्यनेन योगोक्तिरिति यत्तु पालम्य चंदमूरदसणियं इत्यागमोक्तं तद्वालस्य ·(१३) .. मातुरंशप्राधान्यात्, तेनैव ज्योतिर्देवीरूपपादनखानां गर्भ ऊर्ध्वस्थानमिति वक्ष्यमणोत् प्रेक्षयानिर्वाहः स्त्रियाः पूर्वं मोगस्तेनैव तद्वालभ्यात् स्यङ्गस्य सौभाग्यातिशयजन्मना तथैवोपयोगाच्च वार्धके योगसाधनस्यापि नरभ- बदौलभ्येनावश्यकत्वाद्यत्ययेन हस्तदर्शन मिति ॥ ८ ॥ भाप्ये सूत्रोक्तार्थ प्रपञ्चनरूपे शुभस्थानरेखाभिस्तास्वपितत्तत्तिथि- वारादिपाप्त्या पूर्णफलाभि: शुभं तदभावऽभावः अशुभस्थाने अशुभरेखा- विपि पूर्णापूर्ण फलतया अशुभं ज्ञेयम् । शुभस्थानेऽपि अशुभरेखया अशुभेपि शुभरेखया मिश्रं फल मित्यर्थाद्वेश्यम् ।। तथा फलदः सर्व दैवान्त्यकाले पुनरसंमुख इतिविवेक विलासे--स्व- स्तिके वार्धके सुखीति हस्त विम्ब सूत्रे मध्य वेधे भवेदई पञ्चाशतवर्षतः परमिति हस्तचिन्हसूत्रे काल विशपे वामेऽत्र वेधन जले मृत्यु समा- दिशेत् इति हस्तचिन्हे देशविशेपेऽपि वाम ध्रुवा पुनर्वामे स्त्र्यंशकस्य नरस्य चेति द्रव्यभाव विशपे-'विप्पाणं बेयकारि' इत्यादिना जाति. विशेपे फलभेदात् तत्तत्कारणपुण्यापुण्यप्रकाश: 1 "अथ यथोद्देशं निर्देशः" इति न्यायात् दर्शनाधिकार विवृत्य प्राह-इस्तेक्षण इति ।। ननु दर्शन कथनातिथिवारचक्र दर्शनं किमनवसरं प्राप्त प्रस्तूयते । प्रात- गुरुदेवदर्शनषत् , माकुनशाले तत्तन्कायें चापादि दर्शनवर; राज्ञां सूर्यस्य गोदर्पणादेर्वातादिमध्ये स्वमुखम्य इष्टजनस्य दर्शनवत् शुम निवन्धनत्वेन हस्तदर्शनं प्राच्यैरुक्तं; तेन प्राचीन पुण्योदयात् सुखमिति पुण्य प्रकाशार्थों नतु देशकालघयोजातिप्रमुखलभ्यालभ्य बोधाय-- दर्शनं देवदेवस्य दर्शनं पापनाशनम् । दर्शनं स्वर्गसोपानं दर्शनं मोक्षसाधनम् ॥ ॥१॥ दर्शनाघ्दुरितधंसो चन्दनात् वाच्छितपदः । पूजनात् पौरुपश्रीणां जिनसाक्षात् सुरद्रुमः ॥ २ ॥ धर्मशास्त्रे इत्याद्युक्तेः । i ·+ - अत एव श्रीमहद्भगवतः प्रतिविम्बदर्शनादाद्रकुमारस्य यवनेशस्य बोधिलाभः श्रीसूत्रकृताङ्गनियुक्ती श्रीउपदेशरत्नाकरेऽपि श्रीजिनप्रतिमा- कारमत्स्यदर्शनेन जीवानां स्वर्गमादिप्रतीतमेव साधुदर्शनेन श्री श्रेयांसमृगा- पुत्रादयोऽनेके महोदयभाजः सिद्धांतसिद्धाः । शकुनशास्त्रेऽपि-~- जंबूनासमयूरे भारदवाएतहेवन उलेय । दसणमेव पसत्यं पयाहिणो सव्व संपन्नीति" इष्टदर्शनं शुभायति नैपधीये श्री हपोप्याह-- जयजय महाराज प्राभाति किं सुपभामिमां सफलयतमा दानादक्ष्णोदरालस पक्ष्मणोः। प्रथम शकुन शयोत्थायं तवास्तुविदर्भजा । प्रियजनमुखाम्भोजा तुङ्गं यदङ्गनमङ्गलम् ॥१॥ इति तेन वारादिदर्शनं न किञ्चित्फलम् । किञ्चहस्तदर्शनं निमित्तमेव तेन शुभोदय ज्ञानात् किं वारादिदर्शननिमित्तान्तरानुसरणेन अनवस्थापत्तेः; पुनरन्यस्य निमितस्य वीक्षणप्रसङ्गत् तथा तिथ्यादिस्थानप्राप्तावीप -यदिरेखाभिरेव शुभाशुभज्ञानं तर्हि किमजागलस्तनकरुपेन तिथ्यादिधि- चारिण; अथ यदिकस्यापि रेखाणामव्यक्तिस्तदा तिथ्यादिस्थाननिर्णयेऽ- पि कथं शुभाशुभ बोधस्तिथिस्वभावादिवेतिचेत् अत्रापि-तिथिस्तु युग्माः खलु पक्षरन्ध्रभवेद्वितीया दशमी च हिवादर्शश्च तासां विषमा वरिष्टा म्मृता ॥ मुनीन्द्रनवमी विहाय इतिज्योतिःशास्त्रानुसारमात्रेण सन्तोष्टन्यम् । न च हस्ते तिथ्यादि न्यासं विना कथं तल्लाम इति वाच्यम् । यदिने हस्तवीक्षातत्तिथ्यादिनैवकार्यसिद्धेः किं हस्ते तिथ्यादेर्दर्शने नेति । अनोच्यते-दर्शन शद्वेन न केवलं दर्शनमेव किन्तु अवलोकनं तचिन्तनं च उभयमपि तथा च महत्प्रतिमा दर्शनेऽपि तद्वयानं विना न किञ्चित् फलामति स्पष्टं- नेपधीयमहाकाब्धे रार्ग-१९-२-योका ..

·" * आकर्णितोऽपि महितोऽपि निरीक्षितोऽपि" इत्यादि कल्याणमन्दिरस्तवने एवं शकुनेपु तत्चद्दर्शने तद्भावनयैव फलं द्रष्टव्यम् । यथासौवर्णिकसंग्रामनाम मात्रा मण्डप दुर्गारोहे सर्प- मस्तके दुर्गादेव्याजल्पने भीतया अपशकुनोऽयमिमि विमृश्य विलम्बाय तत्रै चस्थितम् । तावता तलागतेन विप्रेण तच्छकुन चेष्टां दृष्ट्वा प्रबोधिता सा हे पुत्रि ? मा विलम्ब कार्षीः शुभशकुनमेतत्, तव सुनोमहोदयोऽस्मिन्नगरे भावीति । तदा कर्ण्य तयातद्वचः प्रमाणी कृत्याग्रे चलितं तत् पुत्रः कति चिहर्षस्तव तिष्ठन् महामन्त्री पातिशहिर्जज्ञे इति दर्शनेऽपि भावनोपरि निदर्शनम् । एवं केनचिग्रामाधिपेन नगरप्रवेश शवसम्मुखमिलने वयमेतस्मान्न गरात् बहुपभोगे भुक्ते मृता एव निर्गमिप्यामो नतु जीवन्तोऽपीति मावनया प्रविष्टेन चिरं राज्य भुक्तामित्यपि दृष्टान्तः । चूडामणी शास्त्रे-" पिणे मितिएण जेया उतरवुद्धीर ए अत्तणोग्गहि या ते तस्स उत्तराणीय सेसा अहरी कया अहरा ॥ १ ॥ इत्यत्र यस्याशी श्रद्धा तादृशमेव फल- मिति ॥ तेन हस्तदर्शने केवलेन किश्चित् तद्भावनायां प्रार्तदर्शनजन्यायामेव पुण्यफलादेय इति आवश्यक तिथ्यादिदर्शनं युक्तमेव-रेखाभावनायां तिथ्या- देरुपयोगात्, नचानवस्थ ।। शकुनरुतेजायमानेऽपि भवेदिडायां परिपूरितायां सर्वोपि वामः शकुन: प्रशस्तः स्याद् पिङ्गलायां परिस्तिायां सर्वेपिसद्यः शकुनः प्रशस्तः इति स्वरोदयानुसरणात् पक्षीकृकलासादिपतनङ्गे विद्यारुपेऽपि तिथिवारादिसापेक्षत्वेन फले विशेपं " इति यथा योगं यथावसरं निमित्तान्तरान्वीक्षणेऽप्यदोपात् । तत् एव ज्योतिःशास्त्रे सुमुहूर्ते ऽपि शकुने क्षणोपदेशः ! यदुक्तं- उपा प्रशंसते गर्गः शकुनं च बुहस्पतिः । अङ्गिरामनउत्साहं द्विजवाक्यं जनार्दनः ॥१॥ १ शाहयायवन राज विगेगा स्नेशंपनिः पति शाहिः स्वार्थे. १ ईस्तुति धानो दा शारदर्शणाम हम्बन्ध सज्ञाविशेषान् यदृच्छाशद्वे व्युत्पत्ते रभाव पि-बोधात् ॥ “ ·(१६) इति चतुर्दानिमिते क्षणम् । बलाबलमपि निमित्तानां निमित्तान्तरायको केनैव प्राप्यते मत एव शकुनदर्श नेऽपि सुमुहूर्तमुदिनविमर्शःप्रोक्तः सुरिना मावे शकुनस्यापि वर्जनात् । यतः- क्षीणचन्द्रतिषिदुस्सहानिलदूषितं घरणिकम्पनादिना । पर्वबज्जलदसंकुलाम्पर वर्जयेत् शकुनदर्शने दिने ।। १ ।। रेखाणामपि पूर्णापूर्णफलत्वं तत्तत्तिथिवारनक्षत्रराशिचक्रभावनयक तद्विरोधे स्वल्पफलात्, यदि च न रेखाभिव्यक्तिस्तदा तिथ्यादेरपि स्वल्पफल तेयुभयी दर्शनमुचितं स्याद्वादस्थैव प्राधान्यात्, तत एवाने स्वराशि परिमेलकात् यथा स्थानयोगाग्रहन्यासादिति च सूत्रं स्पष्टम् । होक्षणे वारभचक्रलग्नप्रेक्षादिक दर्शनमामनन्ति । शुभाशुभे स्पर्शनतोऽङ्गुलीनां तथाामानादि निवेदनीयम् ।।१।। हस्ते रंगे हस्तदर्शने दर्शनानुजायमानत्याच्चिन्तनञ्च चारादि चक्र- विमर्श दर्शनमेवेत्या नायविदः सामुदिकावदन्ति । लक्षण परीक्षायां तिथ्यादेः कालस्यापि तत्तत् शुभाशुभनिश्चय गमकत्त्वात, तत एव करवी. क्षणमपि शुभदिन एव सर्वकार्ये काल १ स्वभाव २ नियति ३ पूर्वकृत ४ पुरुषकार ५ पञ्चकस्य साधनतायां कालस्य मुस्यहेतुत्वा । । यदाहुः पाश्चः शोभने हस्तनक्षत्रे आहे सौम्ये शुभे दिने । पूर्गिमङ्गलयुक्ते परीक्षेत विचक्षणः ॥ १॥ नन्वत द्रुचनात् हस्तवीक्षण सुमुहूर्ताप्ययोगः सिद्धयतु पर हस्ते तिथ्यादि न्यासः किमर्थ इति चेत् न जातिदिग् द्रव्यराश्यार्देरिति वक्ष्यमाणत्वात्, पुण्यप्रकाशोऽपि तत्तत्तिथ्यादि न्यासभाव नयैव गम्यः । रडाख्यव्यवहारिकथानके दक्षिणदिशोलभ्यश्रवणात् । अत एव सिद्धान्तेऽपि । उदय खय खउन समोर समाइजच कम्मुणो । भणियादब्वं खित्तंकालं भवं च भावं च संपज्ञ ॥१॥ .

·(१७) तेन प्राप्तव्यवस्तुनि लभ्यालभ्यज्ञानाय वारादि चक्र युक्तमेव स्पष्टबेोधात्, वारभणनेऽवसरस्तेन तिथिः प्रतिपदादि र्वा व्यादिरुभयमपि ग्राह्यम् । अथ स्पर्शनमाह-शुभाशुभ इति स्पष्टं चैतत् पुरस्तादिति ॥ १०॥ अथ सामुद्रिके रेखाणामेव मुख्यत्वात् प्रायो बालैरपि ज्ञातुंशक्यत्वाच्च तृतीय रेखाविमर्शनेन ज्ञानमाह- रेखा विमर्शनं साक्षाद्वक्ष्यते प्राक्तनोक्तिभिः । इति त्रेधाकर ज्ञानात् सर्व वस्तु प्रकाश्यते ॥ ११ ॥ रेखेति । विमर्शनमिति सर्वत्र योग्यम् । दर्शनविमर्शनम् । स्पर्शन विमर्शनम् । रेखाविमर्शनञ्च भावनया अभ्यासदायेन अविसंवादवाक्यत्व सिद्धेः । क्वचित् सामान्योक्ती विशेषपरत्वं सूत्रस्य कचिद्वैपरीत्यन्तत्तद्रव्य क्षेत्रकालभावैरिति । ननु वृक्षाणां पत्रादिपु मधुकराापलेषु आकस्मिक्यः वस्त्रादिपु पौरुपेया रेखाकृतयो नाना दृश्यन्ते नहि तास्तपां शुभाशुभसूचका एकाकारत्वेऽपि वृक्षाणां पत्राणां पुष्पाणां चौरजीवित्वात् केपाञ्चिच्छीघ्रपातित्वाच्च । एवं सौभाग्ये दौर्भाग्ये आरोग्यानारोग्यसारुप्यासारुप्ये सविस्ताराऽविस्तारत्वे सकलाकलत्वे वाचे सर्वत्र स्वभाव एव गमको वायोस्तिर्यग्गमनवत्, वहेरूर्व ज्वलनवत्, जीवानां भव्याभव्यत्ववद्वा कचनसाम्राज्यमूजोऽपि न वाक् रेखाकारः कचिदरिद्रस्यापि तादृक् शुमरेखा संभव इत्ति व्यर्थ लक्षणशास्त्र किश्चानेन बाह्याकारो लक्ष्योऽभ्यन्तरः स्वभावो वा नाद्यः गौरत्व श्यामत्व उच्चत्य म्हस्वत्वादीनां बाह्याकाराणां प्रत्यक्षत्वेन लक्षण- वैयर्थ्यात्; न द्वितीयः अभ्यन्तराणां गाम्भीयाँदार्य धैर्याणां नानात्वेन सर्वात्मना लक्षयितुमशक्यत्वात्, तथा राज्ञोपेक्षया श्रीष्टनो नभाग्य, प्राकृतलोकापेक्षया तु भाग्यं तथा च किं हस्ते माग्यरेखयामाव्य भाग्यरेखा भावेन वा यदि च सर्व कररेखाभिरेववेद्यं तदा ललाट-नासिका हृदयोप्टपादरेखावैफल्यं तथात्वेकर रेखाणामपि वंध्यत्वे को निपेद्धा । अथ तासामपि ज्ञापकत्वं तदावाद्धके जरायोगात् सर्वत्र शरीरे रेखोदयात् किंन शास्त्रस्य हस्न...२ ·(१८) तासामपि लक्षणत्वं ततः शास्त्राणां विप्रतारणामात्रमेतत् स्वभावेन हस्त- पादाद्यवयववत् रेखाकारसंमवात्तदुपरिविकल्पशिल्परूपं, अपि च यस्य जन्म तो न हस्तावयवः छेदोवाकरस्य तस्य कथं शुभाशुमज्ञप्तिर्मूलत एव तद- भावात् । नराणां हस्तलक्षणे रेखासाफल्येऽश्वमहिमवृषभादीनां तद भावात्कथं शुभमन्यद्वाज्ञेयम् । अन्यच्च रेखाया श्छेद भेदे वेधे वा तत् फल- मस्ति नवा, आये छेद रेखावयात्, द्वितीये मूल रेखाया एव वैयर्थ्यात् यदि तदुद्भव एव आपातात् राभस्यात्तदा सर्वरेखाणामापातजन्यत्वेन न लक्षणशास्त्रोपयोग इति । अत्रोच्यते एवं सति ग्रहोदयास्तु वक्रादिपु स्वभावत एव संचारात् तन्निमितजन्यशुभाशुभानवयोधात् ज्योतिःशास्त्रस्य तथा · शकुनानामपि म्वभावे नैव जल्पनातन्निमित्तकफलाभावाच्छकुन शास्त्रस्य स्वभावादेव पुण्ये कर्माणि पापेवाप्रवृतेः फलाभावाद्धर्मशास्त्रस्यपिवैफल्य प्रसङ्गात्, सकलप्रामाणिकपर्पदप्राप्त प्रतिष्टज्योतिर्वैद्यकनीति शकुनधर्मशास्त्र द्वेषेण सर्वव्यवहारलोपः, तेन गौरवाल्लक्षणशास्त्रं प्रमाणमेव लक्खण वंजण गुणोववेयं छत्तचामरपडागजूअजवमंडिया इत्यादि सिद्धान्तात् । श्रीहर्पोऽपि नैपघीय " काव्ये त्वदुदाहरणाकृतौ गुणा इति सामु- द्रिक सार मुद्रणा" इत्पभाणीत्, यस्तु कचित् फलविसंवादःसनैमित्तिकस्या- ज्ञानदोपात् भाग्यानुदयेन विपर्यय कथनजन्या नतु तावता शास्त्रदोपः तस्य सर्वज्ञमूलकत्वात्, अतएव मन्त्रजापन्यासपूजाविधानोक्तिनमि- त्तिकदूरितध्वंसाय । वाह्याकारेऽपिकाणान्धकरचरणभङ्गादौ भाविनि वर्त- मानेऽपि गुह्यतिलकादौ लक्षणेन परिज्ञानमान्तरस्वभावेऽपि दातृत्वकार्प- ण्यादौ सामान्येन सूचनात्-शास्त्रं हितायैव राज्ञः श्रेष्टिनो वाभाग्यरेखा साम्येऽपि जातिविशेषाद्भेदोर्ध्वरेखादिफले वक्ष्यमाणे तथानिर्णयात्, रेखाणां तत्तदर्थबोधकत्वं तु व्यवहारवाहिकालेख्यके. व्याकरणेकुण्डलनायां पदच्छेदादौ दृश्यत एव तत् कथं तासां सर्वथा वैथ्ययं स्यात् । ज्योतिः शास्त्रेऽपि ग्रहाणां रेखाभिः फलज्ञानात् । छन्दःशास्त्रे रेखया प्रस्तारे लवक्षरज्ञानात् यवनशास्त्रे · रेखामात्रेण प्रथमवर्णन्यासात् । वेदकाचे ऊर्च रेखया " तथा .

·- उदात्तस्वरस्यायतरेखयास्वरितस्य संज्ञानात् । '. पावइलाहालाह इत्यादि प्राचां वाचां विस्तरेण हस्तरेखाभिर्गुढबुद्धया सम्यग् रित्या विमृश्यते चेत् सर्व प्राप्यते, श्रीभगवत् प्रसादात् नान्यथा देशतस्तु हस्तानु- वादरूपं प्रमेयं ललाटादिरेखाभ्योऽपि विशिष्टतरं ज्ञायते ततो युक्तमिदमुक्तं कुठं जाति तथा देशमाकारञ्जन्मजान् " ग्रहान् इत्यग्रे सूत्रतएव यदपि बार्द्धके रेखा प्रकटनं तत्र न वयं वच्मः । सर्वारेखा लक्षणमेव किन्तु सामु- द्रिक शास्त्रोक्ता एव नहि लेख्यकादो रेखासार्थका बाल्यचापल्याकृतरेखा अपि तादृशा इति जन्मतः छेदाद्वा हस्तामा तच्छुमाशुभज्ञानं निमित्तान्त- रादेव जन्मपत्राद्यभाये हस्तादरिदेति एतेनाश्चमहिपादि शुभेतरज्ञानं निमिचा- न्तरादेवेति गदितम् । तेषां जन्मपत्रस्याप्यभावात् रेखा छेदादौ विशिष्ट फलाभावात् फलहीनत्वं न पुनः सर्वयानिष्फलत्वं छिन्नभिन्नादयोऽल्पदा इत्या- चार्यवचनात् इतिसिद्धलक्षणप्रामाण्यम् । नन्वेयं भवतु तत् सिद्धिः परं लक्षणशास्त्रं विमृश्यतां ज्योतिः शास्त्र या किमुभयेनेति चेत् व्यक्ततरबोधार्थं सूर्यसत्यपि उपनेतादममण्डलोपादानवत् कपपटे सत्यपि स्वर्णस्य छेदनतापताडनादि परीक्षान्तरवद्वासत्यानां तथा प्रवृत्ते लक्षणे सत्यपि नीति विना तद्वैयर्थ्य तत्र केनचिद्राज्ञा भारवाहकम्य राजलक्षणवतः प्रत्यहं हस्तद्वयेन शीर्ष कण्डवा स्फेटयितुः करछेदे कारिते सभारवाहको राजा पवेति निमितेऽपि निमिचान्तरं सहकारीष्टम् । अतएव श्री वीरण भगवता द्वादशाद्विकदुर्भिक्षहेतुनिश्चये ज्योतिर्विद्भिःकृते दुर्भिक्षामावे श्रीगोतमस्वामिना पृष्टेन प्रसादीकृतं ज्योतिर्विदः सत्या एव परं अमुकन्यवहारि- पुत्रजन्मना ज्योतिः शाम्पवाक्यबाधक उन् पुण्यैर्महद्विभक्षामाव इति कथानके द्वयस्यापिप्ररुपणासत्यापिता । अतः प्रागेवोक्तं स्याद्वादादेवार्य- सिद्धिरिति सूक्तं रेखाविमर्शनम् । तच साम्प्रतीनजनानां केाचिन् मनसि श्रद्धा भवति नभवति वेति मला पुरातनाचार्यश्टोकरेव वक्ष्यते ॥१०॥ अध भूततीर्थशठबद्वर्तमानाहतोऽपि स्मरणमुनितं देशविप्रकऽपि समय. प्रत्यासतेः यद्वा तुलादण्डन्यायेन वर्तमानस्य मध्यस्थस्यग्रहेनीतानागतयोरपि ·(२०) . संग्रह इत्यामृश्य साम्प्रतं वर्तमानार्हतः श्रीसीमन्धर नाम्नो जिनाद्यस्य स्मृत्यर्थ तच्छासनीधिष्टायिकायाः पञ्चाङ्गेल्या देव्याहस्ते सन्निधानकथनेन हस्त- स्योत्कर्षमाह- पश्चाङ्गुलिमहादेवी श्रीसीमन्धरशासने अधिष्ठात्रीकरस्यासौ शक्तिः श्रीत्रिदशेशितुः॥१२॥ पञ्चाङ्गुलिरिति । पञ्चाङ्गुलिदैवी प्रत्यगिरा १ ऐन्द्रीशक्ति २ रित्यपर- पयांया श्रीसीमन्धरभगवतः शासनेतीर्थे महादेवीशासनदेवता साकरस्य अधि- टायिका श्रीइन्द्रस्य शक्तिः अष्टादशभुजान्विता । तेन पञ्चाङ्गु लिरिति हस्तस्याभिधानं, लौकिक, शासने वज्रशृङ्खलावजांकुशीतिनामभिः सैव- प्रस्तूयते । वैरिदलनेऽस्याधिकारात् तिस्रोदशाब्रह्मविष्णुरुद्ररूपा अवस्थायेषां ते त्रिदशा देवास्तेषामीशः स्वामीतेषु समर्थः शक्रस्तस्य हस्ते वज्रधरणात् तच्छक्तिरूपासौ महाबलावज्रस्य शैलादिभेदसामर्थ्यात्नास्याः परा काचिद्वीर्य- णोत्कृष्टा शक्तिरतए वास्याध्यानं विद्युत्स्वरूपं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपास्त्रयोमन्त्रास्तत्रापि ॐनमो पञ्चाङ्गुलि पञ्चाङ्गुलीइत्यादिमन्त्रे वज्रनिर्घातपतनोक्तिः वामहस्ते विपक्ष विध्वंस प्राधान्यादेतध्दयानं दक्षिणेतु तिस्रो दशावालतरुणवृद्धरूपा यस्यस त्रिदशः सचासौ ईशिता इन्द्रः आत्मा इन्द्रियप्रयोजयिता तस्य शक्तिब्रह्ममयी करस्य अधिष्टात्री श्रीसीमंधर शासने महादेवी दिव्यरूपा पञ्चाङ्गुलिरिति ध्यानमेतद्वयाख्या लभ्यं महाब्रह्मेति कराभिधानात् शान्तिककार्ये मङ्गलकार्ये कौड्कुमहस्तकादिन्यासेन महोपयोगाच्च ॥ ११ ॥ एतदेव विवृणोति-- हस्तेन पाणिग्रहणं पूजाभोजनशान्तयः । साध्याविपक्षविध्वंस प्रमुखाः सकलाः क्रियाः ॥ १३ ॥ इस्तेनेति । पाणिग्रहणं परमोत्सव ऐहिकसुखहेतुः पूजा स्वेप्टदेवस्य सर्व- कार्यसिद्धिकरी । श्रीभगवतः पूजामोक्षनिमित्तं भोजनं शरीरेन्द्रियतृप्तिकर जिनकल्पिकमुनेरशनवा शान्तिदुरितोपशमनाय तत् तत्सूत्रपाठादिकर्महस्तेन दक्षिणहस्तेन साध्याः विपक्षविध्वंसादयो वामहस्तेनेति द्वयोरपि अर्थक्रिया .

·धीमंधिर स्वामी शासनाधिपति अधिष्ठायिका पंञ्चाइगुली महायो ·(२१) सामर्थ्यात् प्राधान्य तेनद्वयोरपि लक्षणं वीक्ष्यमञ्जालविधानाद्दर्शनमपि अत एवाह-शंकराचार्यः सौन्दर्यलहरी नाम्नि भगवती स्तोत्रे त्वदन्यः पाणिभ्याम । भयवरदो देवतगण इति । तेन पूजाभोजनदानशान्तिककलापाणिग्रहस्था- पना चौक्ष्यप्रेक्षणहस्तकार्पणमुखव्यापारबद्धस्त्वहम् । वामोऽहं रणसम्मु- खाड्कगणनावामागशय्यादिकृत् हातादिव्यसनीत्वसौ सतुजगौ चोक्षोस्मि- नत्वं शुचिः इत्यत्रद्वयोरप्युपयोगात् । अत्र पूजादानयोर्मध्ये भोजन ग्रहणात् यथा पूजादानशान्तिकोत्तरं कृत्वाभ्यासस्तथा भोजनोत्तरमेव करवीक्षणं तस्य सामुद्रिकत्वेन पुरुषकलान्तीवादित्यपिज्ञेयम् । पूर्व दक्षिणकरोक्ति पुरुषप्राधान्यात् ॥ १२ ॥ अलार्थे प्राचां वचोरचनामप्याह राज्यश्रीभवताऽर्जिताऽर्थिनिवहस्त्यागैः कृतार्थिकृतः । सन्तुष्टोऽपि गृहाणदानमधुना तन्वन् दयां दानि । इत्यन्दं प्रतियोध्य पाणि युगलं श्रेयांसतः कारयन् प्रत्यग्रेक्षुरसेन पूर्णमृपभः पायात् स यः श्रीजिनः ॥ १४॥ राज्येति । श्रीमापभस्वामिना दीक्षाग्रहणे तदांनी दानीयदानीन्द्रदि- व्यवहारस्य भाहुल्येनामावाच्छुद्धाहारदाने लोफस्याज्ञानात् वर्ग यावत् नाहारः प्राप्तस्तदा कवेरुत्प्रेक्षा वाक्यमिदम् । पूर्व वामस्य स्त्र्यड्गप्रा- धान्येन हेठबाहुल्यात् तं प्रति श्रीऋपभस्योक्त्या समाधिः राज्यश्रीर्मवता धनुर्द्धरणादिना वाणप्रयोगे पुरस्सरेण सत्यवता भवता अर्जिता स्वभोग्याकृता साम्प्रतं व्रतसाधनेन मोह पराजयाय सजीमत्र" तदावामस्यातिशय श्रवणाक्षिणहस्तेदुर्मनसि जाते तं प्रत्यपि भगवतो भणिति । रधिनिवहो भवता सांवत्सरिक दानकर्मणि यथाभीष्टदानैः कृतार्थीकृत: सन्ताप प्रापितः विवपरित्यागे महासाहसात् ततः अहं सन्तुष्टोऽपि तवोपरिदानं संपति- गृहाण, किं विलम्बसे नहि साहसवतां भिक्षायोग्या तथापि दानीनां दयां हिमाहुल्यः । वामगाशु भवेद दाहिणं जा धगितलमियागमात् प्रमियाना फरणेन वेयम् । " ·(२२) संसारादुद्धाररुपां तत्वन्-विस्तारयन् दानं चेद्गृह्यते, तदा दानीनामनुग्रहः स्यादिति अष्टवर्षे यावत् पाणियुगळं प्रतिबोध्य श्रेयांसकुमारात् प्रत्यप्रेक्षुरसेन पूर्ण कारयन् श्री ऋषभो भगवान् परतीर्थ्यरपि भागवतादिस्वशास्त्रे वर्णनीयः श्रीजिनप्रथमोऽर्हन् सः जगत् प्रतीतः वो युप्मान् पायात् पापादवतात् । मनापि पाणियुगलस्यैव साध्यसाधकत्वं ज्ञापितम् ॥ १३ ॥ .अथ पुनर्हस्तप्रशंसामाह- मन्त्राक्षराणामोंकारे यथा तत्वं प्रतिष्ठितम् । तथा सामुद्रिकस्यापि तत्वं हस्ते निवेशितम् ॥ १५ ॥ मन्त्रेति । मन्त्राः देवाराधनशद्वास्तेषामक्षराणि अकारादीनि तेषां तत्त्वं स्वरूपं, ॐकारे स्थिरीभूतं तस्य सर्वाक्षरमयत्वात् । प्रणव श्छन्दसामिवेति सादिमत्वात, अग्मि तच्च बीजत्वेन ज्योतिः स्वरूपत्वाच्च यद्वा न क्षरतीत्य- क्षरं ब्रह्म तच्चैकमपि ज्ञेयनानात्वेनानेकं तत् स्वरूपं ॐकारे परमशुद्ध- ब्रह्मवाचके लीनं अ इति अर्हन् अः अकायः सिद्धः आ आचार्य उ उपा- ध्यायः । तद्योगे ओम् इति मुनितस्यानुस्वारे ॐ इति सर्व ब्रह्माधि- क्यात् पञ्चपरमेष्टिबीजत्वात् यद्वा अक्षरिन्द्रियैराजतेऽ इत्यक्षरा जीवास्तेषां तत्त्वं ॐकारे सदा सिद्धब्रह्मणिनिश्चितं तत्रैव निष्कलङ्क स्वरूपलाभात्, अथवा नक्षरतीत्यरमेकं अ इति संवृतरूपं आकारादीनां तस्यैव प्रकारत्वात् अहंद्वाचक विश्वव्यापक परमात्मज्योतिः स्वरूपः उः इश्वरोव्रताचरणोपलव्धकेवलरुप उपयोगसिद्धितया सर्वतः समर्थः सिद्धस्तयो योंगे ओ इति अनुस्वारः शिवबीजं निराकारं अर्द्धचन्द्राकार . २ भकारस्य साधकरूपत्वेन उकारस्य सिद्धरूपत्वेन सर्वाक्षरवाच्य वस्तूनां रूपद्वये न्तर्भायात्. १ अर्हन संवरस्वरूपी उपयोग सिद्धः स्यादिति तत्त्वं तद्रूपमर्द्धचन्दाकार सिद्ध शिलोपरिबिन्दुरूपमनाकारामितिभाव । ॐ नमः सिद्धमिति मातृकादौ तस्मैनमः संपुनर्विष्णुः शङ्कवित्याकाङ्क्षायां विवृत्याह सिद्धमिति सिद्धाश्चतुर्विंशति संख्याका ज्योतिः शास्त्रे जिन संख्यावत् ।

·कारः-- सिद्ध शिलाप्रतिष्टितं तत । ॐ इति अत्र सर्वाक्षराणां स्वरूपोपलम्मः कैवल्यशालित्वात्, अथवा अक्षरा अमरादेवास्तेषां स्वरूपं अवतीति ॐ. इन्द्रः अच्युतन्द्रस्तत्रनिश्चितं तदाज्ञापरत्वात्तेषां यद्वाहस्ते नकाररूपोवाम उकाररूपो दक्षिणो योगभोगात्मना प्रागुक्तः तयोर्योगे ॐ. कारपद्वाच्यः अञ्जलिस्तस्मिन् अक्षराणां नाना ब्रह्मणां तत्त्वं . तथा समुद्रेण मुनीन्द्रेण प्रणीतं सामुद्रिक सकलावयवलक्षणशास्त्रं तस्य तत्त्वं यथार्थता हस्ते स्थापितमित्यर्थः ॥ १५ ॥ अथ न केवलं सामुद्रिकस्यैव किन्तु सर्वनिमित्तानां तत्त्वमपीत्याह- राज्ञामाज्ञारहस्यस्य निश्चयो हस्तकाद्यथा तथा निमित्तादेशानां निर्णयो हस्ततः स्मृतः ।। १६ ।। राज्ञामिति । माज्ञायां राज्ञा साक्षादुक्तायामपि तथास्फुरन्मानादिपत्र लिखितायामपि न निश्चयः कदापि विसंवादात् परं हस्तके पंजा इति यवनभाषा प्रसिद्ध; यथा निश्चयस्तथालापीति । तेन सर्वव्यहार मुखमक संज्ञा हस्ते ताथा-एकद्विलिचतुः संख्यातर्जन्याद्यङ्गुलिग्रहे । “साग- प्टानां पुनस्तासां संग्रहे पञ्चसंस्थितिः ॥१॥ कनिष्टादिस्तलस्पर्शे पट् सप्ताष्टौ नत्र क्रमाद । तर्जन्यां दशविज्ञेयास्तदादीनां नखाहती ॥२॥ एकद्वित्रिचतुर्युक्ता दशज्ञेया यधाक्रमम् । हस्तस्य तलसंस्पर्शे पुनः पञ्चदशस्मृता ॥३॥ तर्जन्यादौ द्वित्रिचतुः पञ्चग्राहे यथाक्रमम् । विशवत्रिंशचत्वारिंशत्यञ्चाशत्परिकल्पना ।। ४ ।। कनिष्ठाद्यगुलितले पटिसप्तस्यशीतयः । नवतियक्रमाद ज्ञेया तर्जन्यग्रहे शतम् ॥ ५॥ २ मह प्रतिमानां यमामन मुद्रायां भनि मधः स्याप्यो वामकरः उइति उपरिस्थाप्यो दक्षिणकर इति । अकार उकारयोः क्रमबीजं यद्वा भईन् उरिनि उपयोपन शुद्ध न फेयलेन युकः सिद्ध इति कारकमः ॥

·(२४) .
सहस्रमयुतं लक्षं प्रयुतं चाबविश्रुतम् ।
माणिबन्धे पुनः कोटिं हस्तसंज्ञा विदोविदुरितिः
इति विवेकविलासे ।। ६॥
अथ हस्तस्य साम्प्रतं ज्योतिः शास्त्रस्य निमित्तेषु बाहुल्येन प्राधान्यात्
ताद्रूप्यमाह-
अक्षया जन्मपत्रीयं ब्रह्मणा निर्मिता स्वयम् ।
ग्रहारेखाप्रदा यस्यां यावज्जीवं व्यवस्थितम् ॥१७॥
अक्षयति | 'ब्राह्मणलिखिता प्रायो जन्मपत्री शिष्टानां भूतभवद्वविष्य
द्वेषाय भवति तर्हि सर्व ब्राह्मण मूलभूतेन विधिना कृता जन्मपत्री भविष्य
त्येवेत्याकाङ्क्षायां कवेरुत्प्रेक्षावचः । इयं हस्तरूपा जन्मपत्री साक्षादेव
तत्र हेतुमाह-ग्रहाख्यादयो रेखा प्रदा यस्यां दृश्या एव रेखा शब्दैन भ्रमर
चक्रोर्व रेखादि ‘सामन्यतः सर्वा रेखाग्राह्या रेखाभ्रमरचक्राङ्का इति-
पूर्वजवाक्यात् नरस्य दक्षिणहस्ते जन्मपत्री वामेराशिकुण्डलिका चन्द्रा-
धिकारात्, उत्तरस्यां चन्द्राननभगवत्प्रतिपत्तेः तत एव दक्षिणेहिंदूकत्र
दृक्षिणाभिमुखा लेखा वामे तु यवनवद्वा माभिमुखा इतिव्यक्तं, ननु ललाट-
पट्टे लिखिता विधाता पष्टी दिने याक्षर मालिका च तां जन्मपत्री प्रकटां
विधत्ते दीपो यथावस्तु धनान्धकारे इति तथा
"लिपिलाटंतप निठुराक्षरा
तथा अयं दरिद्रो भवितेति वैधसी लिपि ललाटेऽर्थि जनस्यजागृतीम्
इति नैषधीये । तथा यद्धात्रा निजमालपट्ट लिखित स्तोकं महद्वाधनम् '
इत्यादी भालपट्टे ब्रह्मणो लिखितमिति श्रूयते । अत्र हस्ते लेखनोक्ति
स्तत्किमिति चेल्ललाटपट्टे गर्भमध्येकरयोः पिधानात् तत्रैव धातुलेखनं
सामीप्याललाटोक्तिः एतत्पत्रं रात्री दीपे राज्ञोऽने सभायां लिखितमित्याधुक्ति
वत् यद्वासर्वागीण लेखनं हस्तयोरेव विस्तरेण तदवकाशात् किश्चिल्ललाटेड
विति । तदुक्तं गर्भस्वघोमुखोदुःखी । जननीष्टिसम्मुखः। बवाल
लिललाटे तु पच्यते जठरागिना ॥ १ ॥

·(२५) अथ पादयोः रेखाः कथं नहि तान् लक्षणमिति कथितुं शक्यम् । यथा हस्तस्तथा पांद इति सामुद्रिकवचनादिति चेन्नकरलिखितम्यैव फल- लेखनात् व्यक्ततया । कुण्डलिकाया उपरि वत्सरादिपद्धति लेखनवत् गर्ने मूलस्थानीय मुण्डमधस्तत्र करप्रत्यासतेः पादयोरूष्टुस्थानात् पादकरलक्ष- णात् पादस्तुर्याशस्तन्मात्रं लक्षणामिति प्रतीयत एवं मुख्य रेखा चतुष्टय- मध्यात् पादे ऊर्ध्व रेखामात्रकथनात् यतः- अधोविधानात् कमलप्रवालयोः शिरस्सुदानादखिलक्षमा जाम् । पुरेदमूर्च भवितेतिवेधसा पदंकिमस्याङ्कितमूर्धरेखया ।।१।। पितृधनायुरेखाणां पादेनुपयोगादित एव करतले जन्मपत्रं भावपत्रं तद- गुल्यां स्पष्टं न तथा पादयोः पाणिपादमिति व्याकरणे तन्मुख्यता कथनात दर्शनमपिहस्ततस्यैोरत न पुनः पादस्येति विवेकाच्च । किञ्च सोहमाजन्म- शुद्धानां तथा जन्ममित्रमिदं जन्मांधोऽयं जन्मदरिद्रोऽयमित्यादिवत् जन्मना उत्पत्त्या पत्रं यत्तजन्मपत्रं तदपि पाणिरूपमेव भूजदलेल्याद्यभिधानात् , यद्वा पत्रं पक्षस्तदपि पक्षिण पक्ष इव नरम्य पाणिरेवोति । जन्मपत्रं तदेव तत्रैव लेखनी चित्यात् वस्तुतस्तुत्रम्हणा निर्माण कर्मण्णा औदारिकाड्गी गोपाङ्गप्रकृतिसह- चारिणा निर्मिता तस्यैवविधित्वेन भणनात् । यतः- विधिर्विधाता नियतिः स्वभावः कालोग्रहाधेश्वरकर्मदेवम् भाग्यानिपुण्यानि यमः कृतान्तः पर्यायनामानि पुराकृतस्य ॥१॥ कर्मप्रकृतिनामपि देवाधिष्टानं महीपालचरित्रे कुष्टविलये तथा भग- वत्या लोकपाले ततद् रोगादिक्षानद्वारा लोकरालाधिकारान् प्रसिद्धं तद्रूपत्र अकृतेतिभावः। अथ कथमेतत् ज्ञेयजन्मपत्रीयमिति । तनुधनसहजमुहन् मुतरिपुजाया मृत्युधर्म कर्मायव्ययरूपाणां रेखाणामवाधानात्, तव तनुरेखा, १पार पान्दानुन विगारपि देवनय । धूमने वुमा अहकारम्वेवरः मनगध. शादिश धोत्रस्य स्वचीवायुः सूर्यशभुषो रगनस्यारः पृथिवी प्रागस्य वचमोऽमिः हस्तयोरिन्दः पाशविणपायोमि प्रशारनि पस्यस्पति सारिरे ॥

·आयुर्खेखा तस्यामेव स्वभाव लक्षणात् कर्मरेखाराज्यैश्वर्य दरिद्रतारूपाआयु. रेखा ऊर्ध्वरेखा परपर्याया । व्ययरेखाकलहमृत्युदीक्षा ग्रथिलता गृहाधिकार लक्षणा घातस्थानतया त्रिशूलरेखयावा संतान रेखायां चतुप्किका संभवे रिपुरेखा । शेषास्तु स्पष्टा एव । हस्ततलमध्ये पूर्वापरायते आयुर्धनरेखे दक्षि- णोत्तरायवेपितृरेखोर्ध्वरेखेतथा अगुष्ठोन्मुखतर्जन्धुन्मुख कनिष्ठोन्मुख ऊर्ध्व रेखास्तिर्य गायतास्तथा विद्यारेखा राक्षसकोणात् करभान्निर्गत्य कोशोन्मुखी सर्वाभिरेताभिर्द्वादशभवनसंपत्तिः सूर्यपूर्वस्यां शुक्रोदक्षिणस्यां पश्चिमायां शनिः उदीच्यांगुरूः ऐशान्यां मङ्गलः आग्नेय्यां बुधः सामान्यतयास्थित इतिस्थापना क्षणहस्ते । अत्र तूर्यभवने बंधुभावः। भातृरेखाप्रत्यासत्तेः प्रकरणे- मणिबंधाउपयटापएसिणी जाव अइगयारेहा बहुबंधुसमाइन्नं कुलवंसं निहिसे तस्स ॥१॥ इतिवचनात् पदभवने रिपुभागो घातस्थान याणप्रहारादिरेखासामीप्यात् । आयुरेखा सम्मुखैस्तैर्नलभ्यं मातृपक्षतः इति हस्त चिन्ह सूत्रवचनात् तत् संमुख सप्तमभवनेकलहरेखास्थानात् । चाष्टमभवने आयभावोऽपि कनिष्टा यदिदीर्घास्यार्ध्वरेखा समाश्रिता व्यव- सायात्तदा लाभोयशस्तस्य महोज्वलम् ॥ इति हस्तचिन्ह ग्रन्थात् । जन्मनि योनियन्त्रान्निर्गमदुःखेन मृत्युरेखा पुरोमावेनाल्पमृत्युस्तथाजन्मा- प्यष्टमभवने तत एव जन्मनि मृत्यौ वा सुतकत्वे प्रतीते ग्रहेषु सूर्य सूर्य सुतयोः सामुद्रिके तदिशि अवस्थानं ज्योतिः शास्त्रेऽपि तथाभणनात्, प्राच्या दिशा रविसित कुजराहु यमेंदु सौम्यावार पतय इति । शुक्रो १ गृहवन्धरेसास्थानत्वात् व्ययः ततः पश्चान्मध्ययां उर्वरेखया घनद्धः आयःभांव: २ मणिबन्धात् पितृरेखा, मघ्यात् द्वै ऊर्ध्वरेसे एकामय्याट्गता द्वितीया नामिका मिति द्वे रेसे ॥ ३ मुष्टिप्रहाररूपम् । १ मघायापितृ दैवतायाः स्थानात् अल्पमृत्युः आयुर्लेखायो तनुस्वरूपात्तदुद्भवस्थान तया कायतीर्थस्य सद्भावानन्मापि तद्रवनरेखाभिर्विचार्यम् । २ सूर्यमुतः पश्चिमायां नक्षप्रचके अश्लेषा सर्प देवता तत् स्थानात् शतिरपि सर्परूपत्वात्, मुटीकनिष्टाग्रस्य रास्तत्र न्यासाच्च ।

·नक्षमा MARA मध्यमा स व 6 क उरख्या F रे कम्ती-मृत्यु । म घल्पमृत्यु 2 राज्य श्रायनन्य स्त्री अति रज्य रेया २१ भरती- 9A ननु श्रीनोग तम कप श्रीन तत शालेय पिरमार arls मान . मा ही द याम धन रह 22 ना दक्षिणहस्ततल. यामहस्तत्तल, ·. (२७) दक्षिणस्यां महाराष्ट्रदेशोद्भक्त्यात्, जिठम रहठ भूओ सोलस सकिरणी कऽ ख दिठियमभूओ असुर गुरु सुक्को सुक्को नमई पासमिति स्तवने, । तथा दर्शनमपि गौर्या मध्ये अश्चिन्यादि नक्षत्रचक्रे ज्येष्ठावस्थानात् आग्नेय्याः प्रत्यासचिरपि-तथा मणिबंधाउ पयटा संपत्ता तथा अवठ हिठायतोसुरीति प्रकरणे पकटाक्षरोरित्याचार्यस्थानात् । नक्षत्रचक्रे उत्तरफाल्ङगन्या उत्तराव- स्थानात् तत्रैव जन्मना तथा राशिचक्रे मेपादिक्रमे उत्तरस्यां धनराशेन्यासन धनुर्बलेन तथा तद्रूपाश्चबलेनराज्यश्रीसम्भवेन अगुलीषु सर्वोत्तरगुरुत्तर- मध्यागूली स्थायित्वादुत्तरस्यां गुरुः ज्योतिर्मतेऽपि ईशान दिशः सामीप्यात् अड्गुष्ठमूले ब्राहम्यतीर्थे स्थानात् नक्षत्रचके रोहिण्या स्थितेः ब्राह्मणा- रोहिणी सम्भव इतिज्योतिः शास्त्रात्, ध्रुवराशिनये कन्याराशिस्थानात् आग्नेयां वुधः तथातर्जन्यां पृथिवीतत्त्वात् राशिचक्रे मकरावस्थानेनस्वोच्चत्वात् चन्द्रचक्रे . उत्तरापादाप्राप्ते पृथिवीसनुईननक्रियास्थाने लोहितामोमङ्गलस्त्वैशान्य संगत एवं वामे पूर्वस्यां चन्द्र इति सामन्यतः सर्वजनजन्मपत्रं तद्भावपत्रं तु वर्षशुभा- शुभ ज्ञानाधिकारे वक्ष्यते । ननु हेतूनां लेखनादेवमवसीयते, यदेतत् सर्वे कल्पितमिति तन्न; शास्त्रे प्राक्रसिद्धेऽपि हेतूक्तिः श्रद्धातिशयाय । वृत्तिकृतामय विषयः सार्वत्रिकः यदाह-न्याय कुसुमाञ्जलिग्रन्थे- श्रीउदयनाचार्यः " आप धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिनायस्तःणानुसंघत्तेस धर्म वेदनेतर इति सिद्धान्तेऽपि ' अठंवा हेउवा पसिणं वा ' इति पाक्षिकसूले “ स अठं सहेउय सवागरणमिति ” पर्युपणाकल्याध्ययने हेतुपदेशः स्पष्टः । अत्र सुत- स्थानेऽपि रिपुमाव: चतुर्थे पितृभावस्तनौ आयुर्भाव मृत्युभवनेः जन्मभाव आय- श्चेत्यादिसांकर्येऽपि नदोषः रूपलक्षणवर्णानां क्लेशदोपमुखायुपं वयप्रमाण जालीनां तनुस्थानात् निरीक्षयेत् ।। १ ।। इति ज्योतिः शास्त्रेऽपि आयुः सुखादीनां अष्टमचतुर्थ भवनभावानां तन्वादिषु सार्यात् दक्षिणहस्ते " ३ अश्विने पोडशशत कराधिपरवेः कन्यासक्रमस्य राशिचके नामिापदक्षिण- दिशा स्वामित्वात् ॥

·(२८) सृष्टा भवनानि वामे संहाररीत्या तत् पुंसः सरलस्वभावात् नार्यावामस्वभावत्वात्, तदपि कथमिति चेत् नाभिस्थनाड्या वामावर्तत्वादिति केचित् रक्ताधिक्या- दित्यन्ये दिवस्तुस्वभावादित्यपरे । स्त्रीवेदोदयादितीरे । वस्तुमहे पुत्रार्थ रमयेद्धीमान् बहद्दक्षिण नाडिक इति विरेकविलासवचनात् । वामनाडी- प्रवृत्तौ गोद्भवः तथा वामकुक्षावेवस्थानात् वामाङ्गत्वं तेन वामहस्तं वैद्या: परीक्षन्ते । यद्यपि ऊहवरेखा पञ्चकसद्भावएवावश्यं भवनव्यक्ति सार्वत्रिकी तथापि . तत्स्थानभावनया एव तद्भावः गर्भोत्पत्तौ अन्तर्मुहूर्ते व्यतीते सर्वे- न्द्रिय पर्याप्तौ श्रोत्रनाशानेत्रजिव्हादाकाराभावेऽपि मनुप्यस्य पञ्चेन्द्रियत्ववत् दिवसे तत्तन्नक्षत्रग्रहानभिव्यक्तावपि तद्भावनवत् राहुकेत्वोः सदा अद- शेनेऽपि तत्तद्राशौ तच्चिन्तनमेव न चैवं तत् फलप्रसङ्गः तथा संभावनया व्यवहारात् ब्राह्मणानां पठनं क्षत्रियाणां शौर्य जाति सम्भावनया व्यव- द्वियते । चौरस्थाने चौराभावेऽपि भयोत्पत्तेः । ललाटे कस्यापि रेम्वाणामभावेऽ पि तद्विमर्शवत् सामान्ये नात्राप्यदोपात्, आयुर्लेखापितृलेखयोरपि कस्या- प्यनभिव्यक्तौ तत् फलस्यानुभूयमानत्वात्, न चैवं रेखाया अभावेऽपि तत् फलोपपत्तो रेखाव्यक्तेर्वैयर्थ्यमिति वाच्यं । सर्वरेखासु तथात्वाभावात् व्यक्ता वेष फलं दधुर्नचल्लक्षणा शास्त्रोच्छेद एव आयुः पितृलेखयोरावश्यक वादनभिव्यक्तावपि तत् फलानुभवदर्शनात्तथा व्यवहारस्तद्वज्जन्मपत्रेऽपि दारिद्रस्य अधार्मिकस्य वन्ध्यस्य राज्यधर्मसुतभवनव्यवहार इवेति कृतं विफल जल्पैः । अक्षयेति पत्रादिवत् विनाशाभावात् बहुकालस्थायिनीत्यर्थः । अत एव यावज्जीवमिति अन्यस्यां जन्मपत्रिकायां रेखाभावे वर्तयित्रा बिन्दुः स्वज्ञा- नाय दीयते, न चेदभावे नैवसाध्यसिद्धरत्रापि रेखाभावमात्रमेव १ एकास्मोव ज्ञातव्यचके गतिद्वयं कयामाते न वाच्यं नरपतिजयचर्यायां भूचरसेवर चक्रे सृष्टा संहारेतादोभयोगातेः मेवादिद्वादशीच वाम मार्गेशभूचरं तस्योचर्व नरखेचरचक्र सध्यमार्गेण विन्यसेत् शतएक चक्रेगति द्वयम् ।।.

·(२९) सूचकं ब्रह्मणो भ्रमाभावात् यद्वा सूक्ष्माविन्दवोऽपि सम्भाव्या नैषधीय तल्लक्षणोक्तेः ।' . यत:-किमस्य लोम्नां कपटेन कोटिभि- विधिन लेखा मिरजीगणद्गुणान् । नरोमकुपौघमिपाज्जगत्कृता। कृताच किं दूपणशून्यविन्दवः ॥१॥ यदीयं जन्मपत्रिका न, तदा कथमस्याः पार्श्वे स्पष्टनरवरूपग्रहा द्वादश- भाव तत् सम्बन्धि युक्ताश्चाङ्गुलीषु भाव कुण्डलिका ॥१६॥ अन्वयन हस्तं व्यावर्ण्य व्यतिरेकेण तदाह- नास्ति हस्तात्परं ज्ञान त्रैलोक्ये सचराचरे । ग्रामथाच पुस्तकं हस्ते धृतं बोधाय जन्मिनाम् ॥ १८॥ नास्तीति । परं-उत्कृष्टं ततोऽधिकं ब्राह्मया इति सरस्वत्याः प्रतिविम्बे ध्याने वा तथा दर्शनात् वामे पुतस्क धारिणीमभयदां साक्षसजं दक्षिणे भक्तेभ्यो वरदानपेशलकरां कर्पूर कुन्दोऽज्वालामिति भणनात् । बोधायेति लोकानां ज्ञापनाय हस्तादन्यत्र ज्ञानस्थलं नेति । नचेदड्केस्कन्धे शीर्षे वा पुस्तकमधास्यदिति भावः ॥१७॥ श्रुतज्ञानिनामत्राभ्यासः श्रेयान् केवलज्ञानिनामपि तमेवाह- तीर्थ कराणां प्रतिमा हस्तन्यस्तदृशोऽखिलाः। तद्धस्त दर्शनानान्यत् केवलज्ञानसाधनम् ॥ १९ ॥ तार्थमिति । तीर्थकराः श्रीऋषभादयोर्हन्तः तत् प्रतिबिम्बानिध्यानमुद्राव- स्थितानि-यथा हि अर्हतां वीतरागत्वं रागकथनाद्देशनहे सर्वग्रह इति न्यायाद्वीतमोहवं तत् प्रतिमासु स्त्रीशस्त्राधभावाल्लक्ष्यते तथा वामयोः साम्यता सूचकज्ञानविधाने' हस्तदर्शनमपि ज्ञेयं प्रतिमारूपात् यापि कासाञ्चित्प्रतिमानां कायोत्सर्गमुद्रायां न हस्ते दृष्टिन्यासस्तथापि चामा ·(३०) कवेरूत्प्रेक्षा वाक्यत्वान्नदोपो यद्वा यथा हस्तस्तथापाद इति सामुद्रिकवचनात् वैद्यकशास्त्रेसुश्नुते एकस्मिन् सविद्यमागे उक्ते इतर स.विश्ववाहुरुयानाच्च "यथा हस्तयोरिन्द्रस्तथा पादयोर्विष्णुरिति" सुश्रुतशारीरे इन्द्रानुजविष्णु- स्थान पादाङ्गुष्ट दृष्टिन्यासात्करदर्शनमेव ज्ञेयमेवं विष्णुप्रतिमायामपि उदस्त शङ्खचक्रहस्तत्वं ज्ञापकं बोध्यम् ॥ १८ ॥ अथ ग्रन्थस्य नाम्नि श्लेषोक्त्या कविः स्वनाम्ना अन्वर्थतां दर्शयति ।। सामुद्रिकोद्वोघि पयोनिपीय मेघो रसंवर्पति मृष्टमुर्म्याम् । समेधतां तेन सुखेन लोकः श्रीहस्तसञ्जीनवनमेतदाप्य ॥१९॥ सामुद्रिकोद्बोधीति । मेधोग्रन्थकृत् समुद्रेण मुनीन्द्रेण प्रणीतं सामुद्रिक लक्षण शास्त्रं तत् उहोधिर्ज्ञानं तदेवपयः निपीय आदृत्यमृष्टं निदोपीकृतं निर्मलं रसं शास्त्र ग-नरा हत्त दृशोऽखिलाः इत्यपि पाठः वास्य रसं उाभूमौ भूमिस्पृशितास्थ्यात् तव्यपदेशो मञ्चाः क्रोशन्ति ग्रामो नष्ट इत्यादिवत् वर्पति प्रसारयति शास्त्ररचना विशेषद्वारा, अनेन स्वकपोल कल्पिताशङ्का ग्रन्थस्य व्युदस्यते तेन हेतुना पूर्वानुसारी ग्रन्थोऽयमिति जानन्, हस्तस्य-हस्तज्ञानस्य सञ्जीवनमिव-उद्दीपनमिव यत्तत् आप्य लब्ध्वा लोकः सुधीर्जनः सुखेन तत्तन्निमित्त ज्ञानजन्य लाभेन समेघतां वृद्धि प्रामोतु इत्याशिवचोमड्गलाय पक्षे समुद्रोद्भवं उबुध्यते उल्लसतीत्युहोधि पयोजलं पीत्वा मेधो जलदः मृष्टं स्वादु रसं वर्षति अब्दै रिजिघृक्षयावगतै- रित्यादिकविसिद्धान्ताल्लोको जलस्थलनमश्चारि जन्तुः श्रीहस्तसञ्जीवन सम्यक् वस्त्रादिना गलितं जलं प्राप्य सुखी भवतु ॥ १९ ॥ इतिश्री हस्तसञ्जीवनग्रन्थे सिद्धज्ञानप्रकाशके शास्त्रपारम्माधिकारः सम्पूर्णः ।।

·- , अहम् अथ निमित्तज्ञानं केवलं शास्त्रादेव न ज्ञातुं शक्य, अनन्तत्त्वात, लक्षण- शास्त्रस्य ततोऽप्यधिकत्वात् परीक्षाया इति । तेन इष्टध्यानजापादिकथन मावश्यकं येन वाक् सिद्धिस्तत्तत्प्रतिबंधकदुरितध्वंसेन सञ्जायते ततपूर्व भणिते हस्तदर्शने लक्षणविमर्शः केवलं न प्रयोजनं किन्तु तीर्थयात्रारूपं पुण्यमुद्भवति तदाह- मूलेऽङ्गटस्यं स्याद् बाह्ययं तीर्थं कायं कनिष्टयोः । पित्र्यं तर्जन्यङ्गष्टान्तदैवतं त्वङ्गुलिमुखे ॥१॥ मूल इति । ब्रह्मणो ज्ञानस्य हितं योग्यं वा ब्राह्मयं तीर्थ तीर्यत अनेन दृष्टेनेति तीर्थं, अगुष्टस्य मोक्षजापेऽधिकारात्, ज्ञानसाधनत्वेन द्विजानां खानादौ तदुपयोगेन बुधस्य स्थानत्वेन तन्मूले तद्धयानं--तदन चन्द्रस्य सर्वज्योतिर्मुख्यत्वात् कनिष्टयोर्मूले कायं शद्वयोज्यं यशोभरसूचक जन्मस्थानत्त्वात् कायलब्धिरूपं जीवितरेखाया स्ततः प्रादुर्भावात् श्वासो- श्वासभाषापर्याप्तिसमुच्चय लक्षणं वा ऋषीणां द्विजानां तन्मूले जलदानात् तीर्थ ध्येयम् । पितॄणां हितं पित्र्यं मृत्युरेखास्थानात् पितृणां तत्र जलदानात् पितृरेखा संप्राप्त्या जीवितरेखा समाप्तिस्थानाद्वात्रिवेणी सम्भवात् तीर्थं ध्येयम् । देवतानां इंद्र दैवतं अड्गुलीमुखे मध्यायां गुरुस्थानत्वेन गुरोरपि सर्वदेव पूज्यत्वेन सर्वदेवसंगमात्, अनामिकायां सर्वदानवपूज्यशुक्रस्थान- त्वात् कनिष्ठायां शनिराहू सरीसृपाविति नागस्य श्यामलत्वप्राधान्येन पश्चि. मायां शनेराधिपत्येन नागलोकस्य तत्रावस्थानात् तत एव लोहमुद्रा तारायां धार्या एवं च सुरगुरुसूरिसको उवझाया थुण साहु मन्दो इति न्यासानुसारात् सिद्धम् । तर्जन्यां शत्रुनिग्रहार्थं जपाधिकारात् लोहिताङ्गस्य स्त्रीणां रक्तवसन परिधानमधिकृतस्य सर्वग्रहेषु मुख्यस्य राशिमुख्यमेपाधिपस्य मङ्गलम्यावस्थानात्

·(३२)
-
सूर्यस्याप्यस्यां राश्यादि चके तथा मृष्टिकरणे चन्द्रस्यापि प्राप्त्या सर्वज्योति-
देवसंगत्या च तीर्थ ध्येयम् ॥ १ ॥
अथ परसम्मति निदर्य स्वमतमाह-
शवजयस्तुतर्जन्यां मध्यमायामुज्जयन्तकः।
अर्युदः खलुसावित्र्यां कनिष्टायां समेतकः ॥ २॥
शत्रुञ्जय इति। अगुलीपु मन्त्रन्यासे आयत्वात् आद्य प्रमुपदं शत्रुजय-
स्तजन्यां तस्यां जापेन शत्रुजयादव न्, मध्यायां जापेन धनमालेधना-
धिष्टायिकालक्ष्मीरपि तत्रैव तन्मूले ऊर्य रेखया धनसमृद्धिसर्वदेशयात्याचार्य
पढ़प्राप्तेश्व सन्ध्यायां द्वारकापूर्या मध्याहे रैवताचले झीत प्रभासखण्डे मण-
नात लक्ष्मीपतिनिवासेन उज्जयन्तो मव्यायां ध्येयः गौरी सावित्री शत्रुपानी
हिमवतः पुत्री शिवस्यरूपादयुदोदिमयन्नगराजसूनुरिति लोकमतीत्या परिशेपा
द्वा तत्र ध्येयः कनिष्टायां पञ्चतीर्थ्या कनिष्टत्वात् विंशविंशोपकानां संख्याया
विश्रामाद्विशानिर्वाणभूमिसमेतकस्तीर्थ तत्र ध्येय समेस्सर्वैः समवारूपेण
सर्वत्र अब भी ज्ञानं तत् सहितः सिद्धः इत प्राप्तः सम्मेतकः सम्मेदको
वा सम्यक् वृद्ध इत्यर्थः ॥ २ ॥
अगलेऽष्टापदगिरिः पञ्चतीर्थान्यनुक्रमात् ।
स्वहस्तदर्शने नैव वन्यते प्रातरुतमः ॥३॥
अङ्गुष्ठ इति । अङ्गौ शरीरावयवे तिष्ठतीत्यङ्गुष्ठः । तत्र रजताद्रि कैलासा-
परनामाष्टापदतीर्थ ध्येयं श्री आदिदेवस्य सूर्यस्वरूपेण ध्यातव्यस्य तत्र ब्रह्म-
पदापरपर्याय मोक्ष प्राप्तेः । अड्गुष्ठोहि स्फटिकवनिर्मलो जीवस्वरूप प्राधा-
न्यात् तत एव स्फटिकोमोक्षदः परं इति जपमालायाः साटिक्याङ्गुष्टे मोक्ष-
जापस्थाने अवश्यं सन्निधान अष्टापदस्य स्फटिका चलत्वात् यद्वा योगप्रधा-
न्येन शिवस्वरूपस्य अर्हतामाद्यस्य स्फटिक धवलध्यानं यतः-
शुद्धस्फटिकसंकाशं तेजोमर्तिमयंवपुः ।
जायते क्षीणमोहस्य सप्तधातुविवर्जितम् ॥१॥

·(३३) यद्वा-अगष्ठस्य अक्षीणमहानसादिलब्धीनां हेतुत्वेन बाल्ये तीर्थ कराणां तत एव परमामृतपानेन पुष्टेः सकलसिद्धिमूलत्वात् । आद्यप्रभोः सिद्धिस्थानं तीर्थेप्वाद्यमष्टापदरूपमत्र ध्येयम् । मन्त्रन्यासे प्रथमत्वादअलस्य तेनैवाड्गुष्ठाद्या पञ्चगः सितपीतारुणा इत्यग्रे वक्ष्यते । यत्तु अङ्गुष्टः पञ्चवर्णः स्यादित्यादि तन्मुष्टिवस्तु ज्ञानाय अन्यथोज्वलत्वमेव सकलज्योतिर्मुख्यचन्द्रसूर्यों: स्थानात्तद्व्यञ्जकमपि पञ्चदश्यास्थानं स्पष्टम् । शिरसि चन्द्रात्, शिवात्मक तया वा औजस्यमनेनामिप्रायेण दक्षिणाङ्गुष्ठयवे शुक्लपक्षे जन्मोक्तिः प्राचा उत्तमः पुरुषोत्तनैक्षिामिछापिभिः पितृकर्मादिकारकाणामनु- त्तमत्वातू ॥ ३ ॥ कनिष्टायां सम्मेतकस्तथा अष्टेऽष्टापदगिरित्यस्यदृढीकरणाय पुना- नान्तरं प्राह-- विंशोपकाविंशजिना अष्टादाद्यतीर्थपात् । प्रत्यग दक्षिणपूर्वोदक तले शेपा चतुर्जिनाः ॥४॥ विशोपका इति । विंशोपकशब्देनात्र त्रयोभागा अङ्गुलीनाम् न ग्राह्या स्तेषां पञ्चदशसंख्याकत्वात् किन्तुमागानां सन्धिरेखा रूपा विंशोपकास्ते- पामुत्तमाङ्गुलीषु विंशतिसंख्याकत्वात्, तद्यानं यद्वा दैवतं त्वङ्गुलीमुरखे इति वचनात्, तथापि जिनध्याने विंशतिः पूर्यते । शेषा नमी। १ नेमि २ पार्श्व ३ वर्द्धमान ४ रूपा । यद्वा विंशजिनाविहर- माणतीर्थकृतः चतुर्जिनी श्रीऋपम १ वर्द्धमान २ चन्द्रानन ३ वाशिषेण ४ रूपा शाश्वतजिना इत्यनेन सर्वशाश्वतजिनध्यानं सूचितं । एतब्दयानं ज्ञान- नेमल्याय ॥४॥ रेखाश्रयेणध्यानात् । राज्यश्रीभवतार्जितेत्यादिना हस्तवर्णनं मनस्यादधानः श्रीऋपभप्रमुपादुका तीर्थमक्षयवटं निदिध्यासुराह- १ नमो भरिहताणं-इति न्यासात् ससिधवला अरिहंता, रतासिद्धाय सूरिणे कणयं तेन तर्जन्या मालाश्रिताया-अरणत्वं अरुणस्य सितेऽन्तर्भावात् । मरगय भाऊ उवझाया सावित्र्यां उपाध्यायन्यासानीलत्वं पवनाश्रयात् सामासाहसुईदितु इतिस्तोत्रे तारायां साधुपदं न्यासश्यामत्वात्. हस्त...३ ·(३४) पिरेखाभवेद् गंगा मातृरेखा सरस्वती । आयरेखान यमुना तव संगस्तीर्थमक्षयम् ॥५॥ पितृ इति । मङ्गुष्ठरूपाष्टापदगिरि प्रत्यासत्या पितृोखा गंगा यद्यपि दक्षिणहस्ते दक्षिणदिशो रेखाया मागमाद् गंगाध्यानमयुक्तं उत्तरस्यास्तदा. गमात्तथापि गंगाया त्रिपथगतत्त्वेन तथा विष्णोः पाद ब्रम्हणः कमण्ड- लनि हरस्य शीर्षे इति स्थानानि, नियमात् आगासे गंगसोउच्च इत्यागमोक्त्या देवगंगाया आकाशस्थानं तच्चाङ्गुष्ठशर्षे इति विमर्शात् पितृरेखायाः गंगास्वरूपं युक्तमेव यद्वा पर्यकासनस्थाने वामहस्तपितृरे- खापि मिलति सैव गंगा जात्यागीकृते अशुद्धेऽपि पावित्र्यव्यवहारात् तथा विद्यारेखायास्तदन्तमिलनात् सरस्वती मातृरेखा न च रेखायां रक्तत्वं न सम्भव- तीति त्यागाय रक्तागंभीरा तथा " अरवीण घणाहवं तिरत्ताहि" इत्यने तत् फलकथनात् मातृरेखायामेव धनोदयात् तथा आयुः पर्यवसाने मृत्युर्यमस्तत् संनि- धानमित्यस्या रेखायाः पर्यन्ते मृत्युरेखा स्पष्टेवेति यमभगिनी यमुना आयुरेखा तत् संगः अक्षयतीर्थ प्रयागस्थाने वटः श्रीयुगादिप्रमोर्टाने वटसामीप्यात् त्रिवेणी तिलोकप्रतीतं तध्दयानं प्रान्ते समाधि मरणाप्तये । अन्यदपि दिग् लभ्य ज्ञाने वर्षदिज ज्ञाने भौमादिविमर्शने प्रयोजनम् यद्यपि वामहस्ते यंगा द्रक्ताधिक्येन रक्तानामनदी ऐरवनक्षेत्रस्था एव त्रिवेणी स्थानत्वं युक्तं तथाप्यत्रत्य लोकयोधाय गंगादिनिर्देशः यद्वाजलाशय माने सर्वराजन्यानां राजेति कथनवत् गंगावचनेऽप्यदोषः गंगापि महानदी देवाधिष्ठिताऽठापदतीर्थमूलस्पृग् केपाञ्चिन्महपणिां सिद्धपदमित्यादि श्रद्धया- ध्येया द्रष्टव्या स्मरणीया जैनानामपि लोकभावनायां भरते गंगाध्यानस्य संव- ररूपात् यथा रामस्य परमेश्वरत्वेन शैवाना श्रद्धा तथा जैनानां किन्तुपरम- र्षितया शिवप्राप्सत्वेन तदुक्तं प्राक् श्रद्धाविशेषात् फलविशेष इति ॥ ५॥ अथ सामान्यतः करविलोकने मन्त्रजपाथ हस्तपक्षालनरूपं न्यासमाह- अशष्ठादिपञ्चपदीः नमस्कारस्य चिन्त्यते । चतुःपदीचूलिकायाश्चतुर्दिक्षुतले स्मृता ॥६॥ तस्या ·(३५) . :व्यान " अङ्गुष्ठादिरिति स्पष्टं । नवांशचक्रादौ तदयानं, । तत्र अगष्ठे, मई- त्पदं " नमो अरिहंताणं" इति न्यासः । अर्हतां पञ्चवर्णत्वात्तेन मुष्टि- ज्ञानेऽङ्गुष्ठः पञ्चवर्णः, एवं तर्जन्यां सिद्धन्यासादक्तत्वं मध्यायामाचार्यन्या. सात्पीतत्वं, अनामिकायां उपाध्याय न्यासान्नीलत्वे युक्तेऽपि स्नानदैवतत्त्वात् शुक्रस्थानात् शान्तिकपौष्टिककार्ये जपाधिकारात् धर्मरेखामूलत्वात् दक्षिण हस्ते जपप्रारम्भे माथम्यात् सितत्त्वं शुक्ल पक्षे दर्शनस्पर्शनादिषु कृष्णे तु नीलत्वमेव, अत एव विप्रौ शुक्र-गुरू इति वचनात, अस्यां रूप्यमुद्राघरण- मेव स्मार्ता प्राहुः विप्राणां सावितत्वेन प्रसिद्धेः यत्तु आचारदिनकरादौ सावित्र्यां सुवर्णमुद्रधारणमुक्तं तदस्याः क्षत्रियत्वसूचकं । यद्वा सुवर्णमपि श्वेतं स्यादेवेति । पवनत्वात् समाङ्गुलीत्वात् वर्णद्वये पीतनीलरूपे हरितोऽपि संभवात् प्राणो हरित्, अपानः कृष्णः, समानः शुक्लः, उदानोरक्तः इन्द्रधनुः प्रभ इति विविध वायुवर्णाच्च न दोषः, तारायां साधुन्यासात् शनि- स्थानात् रात्रिप्रत्यासत्या श्यामत्वं मिथुनस्थानात् नौलश्यामयोरै. क्यान्नीलत्वमपि । एवं च पञ्चपरमेष्ठिन्यासेन जापः पूजागर्थं शौचं विधाय दिक्पालाहानसान्निध्याय चतुःपदीपरिकररूपाध्येया ॥६॥ हस्तदर्शने पुण्यसाधनत्वं पारंपर्येण दृढयति- एवं सर्वत्रमन्त्रेषु देवताराघने स्मृतः ॥ करन्यासस्तेन देवाः सदा सान्निध्यकारिणः ।।७।। एवमिति प्रकटार्थम् ॥ १॥ हस्तदर्शने पुण्यसाधनत्वं पारंपर्येण द्रढयति-- हस्तद्वयायुरेखान्तर्योजने प्रातरुन्मुखैः प्रत्याख्यानस्य समये ध्येयासिद्धसिलाबुधैः ॥ ८॥ हस्तेति । पूर्ण दर्शनमेतत् , एकहस्तदर्शनं तु खण्डरूपत्वा निषिद्धं प्राक् । देवानामपि, अईदादीनां सिद्धन्तर्भावात्, तद्वयाने सर्वध्यान प्रतीतेः सकलनयात्मक स्याद्वादवतोऽञ्जलिदर्शनस्यौचित्यात् ॥ ८ ॥ ..

·- अथ स्पर्शने पृच्छाज्ञानाय न्यासमाह- .. तल सिंहासनं साक्षात्तत्रस्थस्त्रिजद्गुरुः। आदिदेवोगुल सेव्यो जयादि देवताजनैः ॥९॥ तलमिति । एवं ध्यात्वा ॐ जये स्वाहा । ॐ विजये स्वाहा । ॐ जयन्ते स्वाहा । ॐ अपराजिते स्वाहा । ॐ आदीश्वराय नमः । इत्ययं तारा- दियासः ततः एवं योगेऽङ्गुष्ठस्य प्रदक्षिणादानं, आदिदेवत्वात् विद्यासाघ- नकार्येच्छा समये न्यासः कार्यो. चर्पज्ञानादाराभ्य चूडामणिशास्त्रानुसारण पृच्छा फलं यावत् ॥ ९ ॥ ॐ जये विजये स्वाहा जयन्तेऽथापराजिते । ॐ आदिदेवाय नम एवं न्यासो विचिन्त्यते ॥१०॥ ॐ जयइति गदितार्थम् ॥ १० ॥ अथाङ्गुलीषु भागत्रये गोत्रधनायु रूपरेखात्रथे शिरःप्रभृतिषु अवयव- त्रयेषु त्रिसंख्यानयमनहेतुज्ञानाय ध्यानमाह- अं इत्यर्हन् देवदेवो विश्वम्भरः परापरः गुरुर्गुशब्दनाख्यातस्तयोधर्मस्तदीरितः ॥ ११ ॥ अमिति । अं-प्रतिसानुस्वारत्वं शिवाजात् सिद्धरूपेणाईद्धयानार्थ ॥अक्ष- रार्थ चिन्तनया ध्यानारम्भः ॥११॥ त्रिकालं सामुद्रिकशास्त्रबोधकेन स्वं हस्तं वीक्ष्य किं-कर्तव्य-इत्याह- भक्त्यादेवे गुरौ घ्यायेत्तस्मात्तत्वे त्रयं करे । लीतिलक्ष्मी चतुर्धापि स्यादस्याराधकारिक्षणः ॥१२॥ भक्त्यति ॥ १२ ॥ अथ जन्मपत्रभाव कुण्डलिकादौ ग्रहभावनार्थं तन्मूलध्यानमाह. यथोदयगिरेःश्रृङ्गे प्रागऽभ्युदयते रविः तथाशूठे ग्रहाज्ञेया नखाचन्द्रमुखाःपरे ॥ १३ ॥ यथोदयेति । प्रात: पाणिदर्शने अगुष्ठस्य रविस्वरूपेणध्यानं मैमित्ति- कस्याऽभ्युदयाय, यद्यपि अङ्गुष्ठस्य मध्यव्यंशे सूर्यस्थानं तथापि ध्यानसमये -- ·(३७) सर्वोऽप्यङ्ग्रेठस्तभावेन भावनीय: सूर्यप्रतिबिम्चे सूर्यवत्, युक्तं चतत्, अतएव राज्ञस्तथा गुरोरासनादे(नयिकोपचारः, ननु नखादिषु प्रकाशवैशि- प्यात् चन्द्रादिप्रतिपत्तिः सुबोधा; अङ्गुष्ठमध्यव्यंशे सूर्यश्रद्धा कथं घटत इति चेन्न; पञ्चदश्यास्थानत्वेन चन्द्रवत् सूर्यस्यापि श्रद्धानमावश्यकमेव दाहिणं हत्यंगुट्य मभेयजयेण दिवस जम्मं से इति प्रकरणकार वचनादिन- श्रद्धाने सूर्यश्रद्धायाः सुलभत्वात् , तेन रेखोपरेखादि सर्वसूक्ष्मव्यक्तिर्दिनत्वादेव करतलेन तथा करपृष्टे तत्र रात्रित्वात् ; चंद्रादिग्रहप्रकाशोऽप्यऽस्मादेववेधः; किञ्च पुरुषस्य स्त्रिया वा प्राडमुखावस्थानेऽङ्गुष्ठः प्रागेव तहिशोऽधिपः सूर्य एव प्रागुक्तः नक्षत्रचक्रे सामान्यतो भरण्यपि प्रागेवयस्यां रविरुत्पन्नः तथा रेवत्यपि अगुष्ठ एव सूर्यपत्नी रवेहिनमश्वस्तरेखाप्यङ्ग्ठमूल एव त्रिवेण्या अर्वाग् अश्वप्रियभोजनं यवश्रेणिस्साप्यत्रैव, तथा अङ्गुष्ठेव्योममूर्ध्वगमिति । न्योमसूर्यस्याश्रय स्तदपि प्रत्यासन्नं तेन मध्यांशस्थितो रविरूद्ध' दृष्टित्वाद्वयो- "मदर्शीत्यपि ज्योतिः शास्त्रवचः सुसाघम् । चन्द्रकालानले ऊर्वभागतो नक्षत्रचारः सूर्यकालानलेवधोभागतस्तेन चन्द्र उपरि सूर्याच्चरति व्यक्त चैतन्नरपतिजयचर्यायाम् । आगमेऽपि " ताररविचंदरिखा ” इति वचनात्तथैव तेन चन्द्रस्य कामोद्दीपकत्वात् महाराजत्वात् फलाहानिवृद्धेश्च हस्तपृष्टे राहु- केतू इति राहोः प्रत्यासत्तेश्च शिवस्याङ्गुष्ठस्य मुर्द्धस्थायिनो नखरूपत्वं तद्भागादधोमागे सूर्यस्थानमपि । तथा मासचक्रेऽपि नक्षत्रचक्रक्रमाद. गष्टपूर्वमाद्रपदन्यासादगुष्ठो माद्रपन्मत इति वचनम् । माद्रपदे सिंह- संक्रमात् सूर्याधिकारः अङ्गुष्ठामृतपानमर्हतां तथाऽक्षीणमहानसलब्धि प्रमुखमपि आदित्याज्जायते वृष्टिरितिस्मृत्युक्तं कार्यमपि सूर्यस्य तत्रैव, एवं अवनीशोदिनमणिरिति वाक्याद्राज्ञां तिलककरणमटेनैवेति लौकिक कार्यमपि बोध्यं, तथागमे पूर्वस्यां ज्योतिर्विमानवाहकतया युक्तस्य ज्योतिपेऽ- १ तुला कोटिन्यायेन मध्यग्रहे सर्व प्रहस्तेन मध्यभागेरवौ सर्वत्राङ्गुष्टे रविस्ततः साधु लोकाश्रयाग्रामोऽपि साधुरित्यादिव उपचारात् अङ्गुष्टो रविरित्युक्तम्-२ दोचंदापमा- सियुदोमुरातर्वसु इत्यागमात् ।। ३ भौमार्कोव्योमदर्शिनी। ४ भुननदीपके।

·पि सिंहराशेः प्रतीतेः सूर्यस्य भवनमपि । तथास्वरोदयशास्त्रे ' चन्द्रो वामे दक्षिणे सूर्य ' इति वचनात् । दक्षिणं नेत्रं भानुरूपं यदुक्तं नुरारि नाटके- निष्प्रत्यूहमुपास्महे भगवतः कौमोदकी लक्ष्मणः कोकप्रीति चकोरपारणपटुज्योतिष्मतीलोचने । याभ्यामर्द्धवियोधमुग्धमधुर श्रीरर्द्धनिद्रायितो नाभी पल्बलपुण्डरीकमुकुल: कम्बोः सपत्नीकृतः॥१॥ नाममालायामपि वामं तु नयनं सौम्यं भानवीयं तु दक्षिणमिति ततः पृष्टवाभिमुख्यो मातुश्च ललाटकृतसम्पुटेतिइति वाग्भटशारीरवचनात् । अगुठे सूर्यस्य प्रत्यासत्तिरपि लेनाड्गठमध्ययंशे सूर्यप्रतिपत्तियुक्तैव शिरों १ मुखं २ तथा कण्ठ ३ इति भणिप्यमाणत्वात् मुखे दक्षिणदिग् भाग नेत्ररूपयोगात् , अथान्यग्रहवत् सूर्यप्रकाशोऽपि दर्शनीय इति चेन्न; मध्यमा- गस्थ सूर्यप्रकाशेन सर्वस्यापि दक्षिणहस्तस्य तले सूर्यप्रकाशदर्शनात् अत एव नतत्रान्य ग्रहप्रकाशो यद्वा दक्षिणायनत्वेन स्वल्पप्रकाशः । यद्वा अ इ उ ए ओ स्वरा अगष्ठतः क्रमादिति वक्ष्यमाणत्वेन ऊद्वरेखा रूपस्य अकारस्य स्वरूपेण आकार प्रत्यासत्या रवेर्दशनम् । इतरथा वाचकरूपेण सूर्याकारेण वा स्पष्टं भाव्यं न च सूर्याकारः कुत इतिवाच्यं सिंहासन दिने शाभ्यां नंदावर्तेन्दु तोरणैः पाणिरेखास्थितैर्मासभिमानसंशय इति विवेक विलासे तदुक्तेः- एवागष्ठमूलस्य नृपासनत्वं सिंहासनाकारस्य तत्र दक्षिणहस्ते सम्भवात् ततो ग्रामवासिनि लोग्रामश्चलतीत्यादौ आश्रये लक्षणया ग्रामव्यवहारवत् । अड्गुष्ठो रविरिति सुष्टुक्तं स्त्रीणामगठे सूर्य रुपादर्शभरण- स्थानात्, यद्वा अगष्ठे इति सप्तम्यन्तं अगष्ठमध्ये इत्यर्थः । नखा इति मङ्गठनखश्चन्द्रस्तर्जनी नखो मङ्गलस्ततो जयायाञ्च गुरुः । प्रोक्त इति सर्व- अत १ अरिहंताणमिति न्यासस्थाने शशी । रविमङ्गलसिद्ध इति कयानात्तन्यासे नमो सिद्धाणां तर्जन्या गुरुबुहा सूरीति वाक्यात् "नमो आयरियाण" इति । न्यास मध्याय गुरुः । साहु सणी गहु इतिकनिवष्टायां स्सष्टम् ।

·तोभद्र चक्रोक्त्या मध्यानखो गुरुः सावित्रीनखः क्रमागत; शुक्रः कनिष्टानखः शनिः करपृष्टाढे राहुः केतुश्चेति : एवं नवग्रहभावनया सर्वग्रहा प्रातर्द्रष्टा प्रसन्नाः स्युः नवग्रह मुद्रिका धरणदर्शनवत् । वुधस्य सदासुरपत्यासत्त्या स्वप्रकाशादगठमूले मावनैव दर्शनं तत्र भगिनी प्रातृरेखा प्रत्यासत्या कन्याराशि बुधस्तत्रैवोचितः । एवं पुंसो लोकरूपस्य नाभिस्थानीयो मेरस्तत रुत्तरमागेऽपि वामहस्ते ग्रहव्यवस्थाज्ञेया । याम्योत्तरयोज्योतिश्चक्रद्वयसद्धा- वात् पादनखानां प्रतिफलनमात्रेण समाधिःतत एव भगवत्यां पंडिवंदाइ वा पडिसा इवा इतिसूत्रं व्यक्तम् ॥ १३ ॥ अथ हस्तवीक्षणे मूलमन्त्रन्यासमाह- ॐ कारमादित्यमुखे वाग्वीन तारकानने । हबिजि भगवत्यङ्गे श्रीसौभाग्यवती स्थितम् ।। १४ ॥ क्लींकार तु प्रदेशिन्यां चतुर्दिक्षु तले पुनः । अहँ नमोनमः सिद्धवर्णाष्टकमिदं जपेत् ॥ १५ ॥ ओ३ मिति (परमब्रह्माश्रय शिवरूपत्वादादित्योड्यूटस्तन्मुखे द्विजनायका- श्रिते ॐकारं, ततस्तिथिचक्रराशिचक्रचन्द्रचक्रादिषु प्रथमत्वात् ; नियोग विद्याप्रावीण्यज्ञापकमुद्रापरिधानात्, ब्राह्मणी त्रिकोणत्वाच्च कनिष्टाऽग्रे ऐमिमि सावियां मायामयब्रह्मशक्तिरूपान्मायावीज हीमिति, सौभाग्यमुद्रायां मुख्यत्वात् सौभाग्यवती मध्या तस्यां धनाधिकारात् श्रीमिति लक्ष्मीवीज प्रदेशिन्यामूळे कलहस्थानात् वश्यकर्मण्यपि रक्तवर्णाधिस्येन मङ्गलस्थानाच्च तदने क्लीमिति कामपाजं ततः पूर्वदिशि प्रदेशिनी प्रत्या सत्त्या अर्हतः पूर्वाभिमुखस्थानादहमिति तले तदनु कैलासचैत्ये चतुर्मुख रचनया नमो नमः । सिद्धमिति दक्षिणापरोत्तरदिक्षु जपेत् एतस्य मन्त्रस्य सप्तवारं जापं कुर्वन् नैमित्तिकः पुरोवक्ष्यमाणहस्त चन्द्रबलेन कर गृहीत्वा स्पृशन् तदनु हस्तं वीक्षते यावन्न " जुभाछिक्का वायमिति " मनोभङ्गा- वास्यात् ततोमौन कार्यमितीप्टोपदेशः ॥ १५॥ १ सासमुक्के अरिहते इति स्तोते नमो मुको उवझाया पुणं इत्युक्तेः । स्वरूपा ·(४०) - एतदेवाह ततो हस्तं निरक्षिप्त जानीयायेन निश्चितम् । जायते वचने सिद्धिः सिद्धदेव मुराः स्मृते ॥ १६ ॥ इति स्पृष्टम् ॥ १६ ॥ अथ तिथिनक्षत्रचक्रादौ पृच्छोपयोगाय मातृकाध्यानमाह-- अकार इति मध्येर्हन् आकाराद्यास्त्रयोदशः । अं अ इत्यङ्गुलीपञ्चदशभागेषु च स्मरेत् ॥ १७ ॥ अकार इति । अकारोऽगृष्ठ शिरोभागे इकारो मध्ये ईकारो मूले उकार शिरसि ऊकारो मध्ये ऋकारो मूले प्रदेशिन्यामिति । अनेन क्रमेण पोडशविद्यादेवीनां ब्राम्ही प्रमुखसतीना वा स्मरणार्थ पोडशस्वरन्यासः । अत्रानुस्वारस्य स्वरत्वं अनुनासिकस्य स्वरत्ववन्नाशिकास्थानात् विसर्ज- नीयस्य स्वरत्वं अनुस्वारस्यैव द्वैरूप्यात्, पूर्व उदात्तः परोऽनुदात्त इति मात्रा- रूप स्वरधर्माद्वा । चतुर्दशस्वरपक्षे व्यञ्जनत्वमप्यनयोरिति । अन्नानुक्तोऽपि स्वरोपलक्षणाद्वञ्जनन्यासोऽपि स्मरणीयः । तद्यथा कः खः गः इति त्रय- मङ्गुष्ठ शिरो मध्यमूलेषु घ १ च २ छ ३ इति त्रयं तर्जन्यां ज झ२ ट ३ इति त्रयं मध्यायां ठ १ ड २ ढ ३ इति त्रयं सावित्र्यां त १ थ २ द ३ इति त्रयं कनिष्टायां तथैव चिन्त्यं, एवं धकारादि हकारान्तव्यञ्जनानि वामहस्ताङ्गुलि पञ्चदशभागेषु चिन्त्यानि क्षः पुनाम हस्ततले ध्यातव्यम् । तत एव सरस्वत्या दक्षिणे कर अक्षमाला प्रसिद्धा अत्र ङ जणानांग जडे- प्वन्तर्भावो, नरपति ग्रन्थे तथा वचनात् नमस्कार स्तोत्रे तु "पढमदुसरा अरिहंता चउसरा सिद्धसूरि उवज्झाया दुगदुग सरा कमेण नंदतु मुणी- सरा दुसरा इत्यादि" ॥ १७ ॥ अथ ग्रन्थकृत स्वेष्टध्यानमाह- श्रीपार्थो वामहस्तोऽयं फणा शाखास्तदीयकाः । श्रीनाभेयो दक्षिणश्च करः शाखाजटास्कुटाः ॥ १८ ॥ - ·(४१) . .. श्रीपार्श्व इति । भोगप्रधानत्वाद्वामे तद्धयानं भोगप्राधान्य भोगिराज- सेव्यत्वात् श्रीनामेय इति । योगप्राधान्यादाक्षणे ब्रह्माधिक्यव्यञ्जके करे श्रीऋपभप्रभुध्यानम् ॥ १८ ॥ निमित्तानां सर्व सम्मतत्त्वाद्दर्शनान्तरीयाणामञ्जलिविषयं ध्यानमाह-- विष्णुदेवोऽत्रवामस्थः केकिपिच्छकिरीटभृत् । नाथः शिवोदक्षिणस्थस्तस्य शाखाजटाः घटाः ॥ १९ ॥ विष्णुरिति । शिवो महानती योगीश्वरस्तस्य जटास्तेजो रूपाः ।।१९।। अथ हस्तद्वयवीक्षाया प्रागेवदृढीकृताया निश्चये ध्यानमाह--- तयोर्योगे यथोंकारः परमं मङ्गल भवेत् । तथाञ्जलिविधानं च सर्वदा सर्वमङ्गलम् ॥ २० ॥ तयोरिति । श्रीपार्थोऽत्र सङ्केश्वरनामाविष्णुस्थापितत्वात् अकारवाच्यः, अकारवाच्येन विष्णुना स्थापितः स्वयमकारवाच्य एव कर्तरि पञ्चैत्यादि सूत्रेषु तथा रूपात् । यद्वा-अश्वसेनिरिति नाम्म एकदेशे आ इति ग्राद्धं उसभइति नामैकदेशे उ इति ततस्तयोः पार्थ ऋपभयोोंगे ॐ इति अर्द्ध मागधमापाया अर्द्ध संस्कृतस्येति मिश्रभाषा प्राहकम् । स्वष्टदेवत्वात् एवं व्याख्या। न चेत्, अः अर्हन् उः शम्भुः सिद्धः परमेश्वरः तयोर्योग ओ३मिति परम मङ्गलं - तथा अञ्जलिकरणं मङ्गलं नत्वेकहस्तस्तत एव सूर्याधर्ष- दानेञ्जलिकरणं चयवन्दनायो स्वमतेऽप्यञ्जलिमुद्रा प्रसिद्धा एतेन हस्तद्वये - पिफलं वाच्यम् ॥ २० ॥ अथ पृच्छा विषये मन्त्रमप्युपयोगाय तदाह- ॐहरहुंहः सरसुंसः क्रमतः पञ्चाङ्गुलीपु राजमुखात् । न्यासो यत्रो हस्ते स्थाप्यं तत् सर्वतोभद्रम् ॥ २१॥ ओ३मिति । सशधिकारविस्तृतमेतत, स्वागमप्रसिद्धमगुष्ठादन्यथा सर्वतो भद्रचक नरपतिजयचर्या ग्रन्योक्तं विचारणीयम् । विलादाविव तशा आयात स्पान वा वर्णविधाशित न्यासाची

·(४२)
एवं ध्यानविधिप्रधानमधिकाभ्यासाधिकारात्पर
ज्ञात्वा तत्त्वरुचिःशुचिशुचिधिया श्रीहस्तसञ्जीवनम् ।
श्रीमद्भागवतं प्रसिद्धनतुलं सान्निध्यप्रासादयन्
यद् यद्वक्तिफलं कलङ्कविकलं तत् सिद्धिमायात्यलम् ॥ १ ॥
॥ इति हस्तसञ्जीवने ध्यानाधिकारः ।।
अथ नाम माला ॥
अथ कस्य चित्तथाविधनाममालान्तरज्ञानाभावेऽपि अस्मादेव ग्रन्था-
होचाय-उपयोगिनामान्याह-
हस्तः करः शमः पाणिः शयः पञ्चाङ्गुलीः सलः ।
पञ्चशाखः पञ्चशिखः पञ्चाननीवरप्रदः ॥१॥
महाब्रह्मानन्तवीर्यो महीदेवश्चसिद्धिदः ।
सिंहासनशक्तिशाली महावीरसुरायुधे ॥२॥
हस्त इति । हसत्यनेन हस्तः, पुक्लीयलिडः कुर्वन्त्यनेन कीर्यते वा
कर शाम्यति शमः, पण्यतेऽनेन पाणिः, शेतेऽस्मिन् सर्व शयः, एवं सर्वत्र
निप्पत्तिनाम्नोऽयसेया,/पचागुल्यादिनामानि तत्तदाकारमिया गुणोत्पना-
नि महाब्रह्मेति ज्ञानमयत्वात् , महादेवो नखचन्द्रधारित्वात् सिद्धदो योगीन्द्रा-
दिहस्तसम्बधात् सिद्धिरष्टघासिद्धयत्यतः । सिंह-अस्य निक्षिपत्यनेन
सिंहासनः सिंहवाहन इत्यपि शेप नाममालायां भुजदलमिति ॥ २॥
अष्टावालो हंस-शिवो राजा चतुः प्रियः ।
भोगीगणपतिर्विष्णुमेहः सूर्योक्षयो पटः ॥ ३॥

·(४३) अङ्गुष्ठ इति । अणू शरीरावयवं शिरामुखकप्ठलक्षणं वक्ष्यमाणं लातीति अड्गुलः हंसो जीवस्यात्र नाड्यां परिभ्रमात् अत एवाड्गुष्ठाङ्गुलिमध्यस्थं क्षिप्रमाक्षेपमारणमिति वाग्भटे शारीरचतुर्थाध्याये। शिवोहस्ते विठतिरूपेण ऊद्धीकृते शिवस्थानलाभात्, राजा राज्ञां तेन तिलककरणात् तन्निष्ठनखस्य महाराजत्वात् श्रूयते । चागमे सक्कस्स देविंदस्स देवरणों सोमे नाम महाराया इति भगवत्यामाश्रितस्य महाराजत्वं चनस्रोऽगुल्यः प्रिया यस्य कार्ये ताभिः सङ्गमात्, भोगीति कामशास्त्रेऽष्ठात्कामकलावृद्धः । अक्षीणमहानसादि- सिद्धियोगाद्गणपतिर्विष्णुरड्गुलीषु व्याप्तर्यवमालात्रयधारित्वात् मेरुरुभय पार्श्वचन्द्रसूर्यस्थित्या अङ्गुल इति नाम्ना वितस्तिहस्तादिमानमूलत्वाच्च मेरुरपि सर्वक्षेत्रमानमूलमागमसिध्दं, तत एवं ध्रुव राशित्रयं तत्रैव सूर्यः पुस्त्रियोः पुरुषस्यैव प्राधान्येन दक्षिणनाडीवन्न चैवं दक्षिणागूठे नखरूपचन्द्रवैयर्थ्यम् । हस्तस्य वामावाङ्गोमयात्मकत्वेन चन्द्रस्यापि योगात् ततोऽपि राजेति नामाप्यस्य यद्वामाशीस्थाने चन्द्रसूर्ययो संगमात् । अक्षयो- वटोऽत्र शकुनपक्षे भपणत्वेन यक्षाश्रयत्वात् अथवा प्रामुक्त त्रिवेणी स्थानात् शिवरूपाच्च ॥३॥ अङ्गुल्यः करशाखास्तारमुर्यः करपल्लवाः । त्रिपुराकरजांबाथ मायाः कामदुधा मता ॥ ४ ॥ अङ्गुष्ठ इति । अगत्यगुरिः लत्वेड्गुलिः । श्राणि पुराणि पर्वरूपाणि यासुत्रिपुराः फरजानां नखानां अम्बा इव करजाम्बाः स्त्रीणां कामविलासेश लीनां मोटनम् । यदुक्तं-- वेण्याः संयमनं विलासगमनं कर्णादिकंड्यनं निश्वासोङ्गविदर्शनं स्मरकथा हस्ताङ्गुलिस्फोटनम् । दृष्ट्वा बालकचुम्बनं सुहसनं गाढावनिष्ठीवनं भावविशतिमिशितानि कुरुते सौख्यानि कामाकुला ॥ १ ॥ १ विष्णोः सूयेन्दुद्वयं नेत्ररूपं तेनाय चन्द्रौप्यावश्यक: प्राधान्येतरतातु शुक्लकृष्ण- पक्षयो रिव ज्ञेया।

·(४४) तेन माया हेतुत्वान्माया: कामदुघाः सर्वसिद्धिकरित्वात् ॥ ४॥ मायाग्रहे यथा योगमष्ठःक्वचिदुच्यते । पश्चाशाखः करस्तस्याङ्कली शाखेति सूत्रणात् ॥ ५ ॥ मायाग्रह इति । भाष्यरूपमेतत् ॥ ५॥ प्रदेशिनी तर्जनी स्यात् शत्रुहाद्यागवेपणी । ज्येष्ठा तु मध्यमामध्या लक्ष्मी सौभाग्यवत्यपि ॥ ६॥ प्रदेशिनीति । प्रदिश्यतेऽनया प्रदेशिनी, तय॑तेऽनया तर्जनी अत एव भगवत्यां चमराधिकारे-दाहिण हत्थपएसिणीए अंगुठण हेणय वितिरिच्छ मुहं विडंबेतीति पाठः भयोत्पादको न हेतुसूचकः । विवादालापे एतस्याः पुरस्कारे शत्रुपराजयात् , शत्रुहा शक्तिपूजने कुंकमेनाथ सिन्दुरै वैः शक्तिप्रपूजयेत् तर्जन्यां जयशद्वेन, ततो अनामिकयाशिवमिति कौलशास्त्रे शक्त्यधिकाराच्च मन्त्रन्यासे अङ्गुलीषु आद्यत्वात् , तर्जनी मध्ययोर्मध्येऽन्तरालाभावे आद्यवयः सुखसूचनाद्वा आद्या लक्ष्मी: अनया जापे लक्ष्मी वृद्धर्मणिबन्धापयट्टा संपत्ता मज्झिमंगुलीइ जा रहा साकुणइ घणसमिद्धं देसरखायं च आयरियं । इति रेखा विमर्शने वक्ष्यमाणत्वात् ॐ विष्णुपल्यै नमो मध्यमाभ्यां वषट् इति श्री तन्त्र संहितायां न्यासस्थानाच्च ॥ ६॥ अनामिका च सावित्री गौरी भगवती शिवा । कनिनीका कनिष्ठान्त्या लघुस्तारा च काञ्चनी ॥७॥ अनामीति | नामग्रहणायोग्या अनामासैव अनामिका ब्रम्हणोऽनया शिर- च्छेदात् सवः स्नानं दैवतं अस्या सावित्री गौरी कुमारी भावीत्तदपि मेपादि राशिचरे कन्यास्थानात् सिंहाश्रयाच्च शिवाशान्तिकपौष्टिकाथ पूजाधिका- रात् कनतिदीप्यते कनीनिका । काञ्चनस्थानत्वात् काश्चनी एतस्या रुधिरेण काञ्चन सिद्धर्वा ॥ ८॥ १ तान्त्रिकमते.

·(४५) विंशोपकाग्रन्थिपर्व स्थानभागांशसन्धयः कन्दो नृपासनं पति गरुडोऽङ्गष्टमूलके ॥ ८ ॥ विंशोपका इति । नृपाप्सनमत्र नृपो राजाङ्गुष्ठ एव अत एवात्र राजयो- गवतः अपत्यानि अड्यूठमूलरेखाभिर्विचार्यन्ते पट्टरेखा सिंहासनाकारस्यापि संभवात् , गरुड इति विष्णुवाहनत्वात् अश्वस्य तार्श्वस्य रेखास्थानत्वाच ॥८॥ हस्तस्पादिमणिबन्धो मणिरत्नाकरोऽपि च । करमोस्मादाकनिष्ठमुष्ट्रोवक्रीस्तभूधरः ॥९॥ हस्तस्येति । रत्नाकरः मत्स्यस्थानात् , करभो नाम साम्यात् । उच्चनीच रूपत्वात पश्चिमदिग् भवत्वात् उष्ट्रः वक्रत्वं सार्पनक्षत्राश्रयात् पश्चिमायां कंटकबाहुल्याच्च ॥९॥ अवहस्तोहस्तपृष्ठं तमः शून्यं वियन्निशा । प्रहस्तस्तालिकातालस्तलो भुतलगर्भको ॥ १०॥ अव हस्त इति। प्रातर्हस्ततलस्य दर्शनोक्तदिनत्वे सिद्धे पृष्ठं निशाराहो- स्तमसोवस्थानात् , तमोपि चन्द्रादीनां स्थानात् वियत अत एव न रेखा- बाहुल्यम् ॥ १०॥ पुनर्भयो भुजाकण्ट: करेशुकः पुनर्भवः । कामाशोमहाराजः करजो नखरो नखः ॥ ११ ॥ पुनर्भव इति व्यक्तम् ॥ ११ ॥ करपुप्पं रत्नकान्तिः शत्रुघ्नकरदीपकः । पितागोत्रयलं मूलं पक्षो धमा मनोवृतिः॥ १२ ॥ करपुप्पमिति । मेघपुष्पवत् पितति गोत्रादीनि पुरुपस्यात्र विचार्यन्ते १२ १ ब्राह्मणानां ब्रह्मक्रियापरायगानां जपपूजादिषु तस्या प्राधान्येन तर्जन्यादिव स्वामि- नादा मधिष्टिवत्वाच्च कौमार्यम् । २ वैद्यशास्त्रे अर्कक्षस्य नामसाम्यात् स्यादिशब्द- वाच्यत्व प्रसिद्ध, सिध्दान्तेऽपि भगवा धर्मास्तिकाय नामसाभ्यात् चारित्रधर्मनामानि- गीयन्ते ।

·(४६) , माता धनं सुखं कोशः साहसं पालिकारतिः । आयुः स्याज्जीवितं तेजः स्वभावश्च प्रभातनुः ॥ १३ ॥ मातेति । मातृजन्यसुखमत्र विचार्य, पालिका धात्री रतिः पुरुषस्य धनस्वजातादिना सुखसंवेदनमिति । एतत् सर्वं तदेखा स्वरूपात् एवमायुरे- खातः स्वभावादिज्ञेयं, तेजः सात्विकप्रकृत्यादिकं प्रमाबुद्धिः सहजा ननु विद्या-अध्ययनादिका तस्या अन्यरेखास्थानात् यद्वा मतिरप्राप्ता विपया बुद्धिः साम्प्रतदर्शिनी अतीतार्थास्मृति या प्रज्ञाकालत्रयात्मिका, तनुः शरीरं सामा- न्यतस्तत्र सुखदुःखाद्यवस्थानाद्धेतु अवयवादि विशेषसुखं तस्य सकलहस्त- पुरुषवीक्षणेन अग्रेकथयिप्यमाणत्त्वात् ॥ १३ ॥ प्रदेशिन्यादिमुलानि नामतोप्यर्थतोऽपि च । कलहो राजमैश्वयं यशोऽनुक्रमतो मतम् ॥ १४ ॥ प्रदेशिनीति ।। तुर्यपदे भाग्यं चक्रमतो मतमितिहस्त विम्बकारमते ॥ १४ प्रदेशिन्यादिभिः सार्धमाठे विततीकृते । प्रदेशः तालगोकर्णवितस्तप उदोहताः ॥ १५ ॥ प्रदेशिनीति । अत्र मानाभिधानं तद्विवस्तिः ऊर्ध्वं रक्ष्यते तदाङ्गुष्ठदितः शीर्षाद्यवयवाः स्फुटं लक्ष्यामू गुष्ठो भूजायुग्ममित्यादेस्तथा शिरो मुखमि- त्यादिः पुरुषाकारात् तत्रापि तर्जनि वामहस्तः मध्यादक्षिणः हस्तोऽत्र सर्व भुजारूपः शिवादाक्षिणः पादतारा वाम स्त्रियामध्या वामो बाहुस्तर्जनी दक्षिणः शिवावामः पादः तारा दक्षिण इति त एव सुरभिमुद्रायां परिघयन्त्रे स्वरोदये च पूर्वोत्तरदिशोरक्यं याम्यपश्चिमयोश्च तेन तत्तहिगाधिपग्रहमैत्रीति बोधार्य प्रादेशादिप्रयोजनं शास्त्रान्तरात् वाच्यम् । इति नाममाला । १ अत एव प्रज्ञारना वृत्तो रत्नप्रभेन्यत्र प्रमाशब्दोऽत्र सर्वापि स्वभाववाचति ॥ २ न्यूनत्वेन अप्राधान्यात् मन्या दक्षिणः अधिकत्वात् ।

·अथ हस्तावलोकन विधिः प्रातः शुचिः कृतस्नानो देवानभ्यर्च्य सादरम् । सुगन्धिद्रव्यैः पुष्पैश्च नैवेद्यैर्विविधै स्तवैः ॥१॥ प्रातरिति । यद्दिने हस्तस्य दिदर्शीथपा ततः प्राग् दिने नैमित्तिक गुरोः पार्थे गत्वा प्रज्ञापयति । प्रातरहहमस्ताद्रष्टव्य इति, इयं निमन्त्रणा शकुनान्वेषण तदावश्यकी ततो गुरुः प्रागुक्तमन्त्रमष्टोत्तर शतवार जपित्ता धूपोक्षेपणपूर्वमिष्टं स्मरन् शयीत ततो ब्राह्मयमुहूर्ते गुरुयजमानैर्निद्रा- विमोक्षेण स्वस्वधर्म्यक्रियाजापादिकाः कृत्वोत्सर्गकरणादिना देहविशुद्धि कुरुतः ततः स्नात्वा देवपूजाविधेया इत्यनेन नास्तिकता परिहारः। देव- सान्निध्य च स्यात् तथैव फलोपत्तेः निमित्वज्ञानफलकथनं चास्तिका नामेवन्याय्यम् , तदितरेपामयोग्यत्वात् ॥ १ ॥ गुरुं नत्वोपदेशश्च श्रुत्वाधर्मस्य तत्ववित् । प्रतिलम्यानपानाद्यैर्विधिना भुक्तमोजनः ॥२॥ गुरूनीति । अत्र प्रायो भिक्षुरेव गुरुः, समुद्रऋपेस्तान्प्यात्, स्कन्देन सामुद्रिकशास्त्रं कृतमिति शांभवास्तत्र शास्त्रादीगणेश नमस्कारात् सकोप- रुदेण समुद्रे शास्त्रं प्रवाहितं देवेन्द्राग्रहात् पुनरूद्धरणे सामुद्रिकमिति, कथा तथापि कुमारकृतत्वा ब्रह्मचारी वदयोगेगृही द्विजन्मादिरपितस्य सिद्धान्तादिना सत्कारः बहुवचनं पचास्यापकं नतु गुरुबाहुल्यं तत्यामेनिषेधात् विधिनेति फटुकपायवर्जितमधुरदुग्धादिना नाधिकं न स्वल्पं न ऋतुसाम्यादिविरुद्धं न विपमासनमशन कार्यकरणीयमिति विधिः । आहारसदृशोद्वार इति न्यायात् वाचिमाधुर्यं सर्वे बुद्धिप्रदागोण्या इति मनसि बुद्धिपाटव कार्य- धमविशेपस्तभाये इष्टुनिंद्राजाऽयादिसंपादनेन रेखाफउभावनाविरोधार फरदर्शयितुः शरीरवाधया श्रद्धाविकाराच्च, ननु हस्ताक्षणाम्भोजनोपरमेवेति ·(४८) कुतः प्रातः स्वहस्तदर्शनवत् परहस्तदर्शनेऽप्य बाधकात्, तिथिपत्रेण तिथ्यादि श्रावणस्येव हस्तरेखाफलश्रावणस्यापि ज्ञानहेतुत्वेन विशपतः प्रातरेवौचित्यात् अत एव चिकित्सकानां नाडीपरिक्षणादि प्रातरेव तदवसरे द्रष्टु न मल्यात् दर्शयितुरपि वातादि विकारशान्त्यानाकुलत्वाच्चेति चेन्न । रिक्तपाणि पश्येच्च राजानं दैवतं गुरुम् । नैमित्तिकं विशेपेण फलेनफलमादिशेत् ॥ १ ॥ इति वचनात् श्रीफलादेरादानेऽपिगुरोः पुरो ढोकनात् करदर्शयितुः पाणे- रिक्तत्वात पाणेः फलं लिप्सुः पाणिमेव प्रथमं पूजयेत ग्रहफललिप्सोग्रहपूजा- वत् एवं ज्ञीप्सोरपि पुस्तकपूजावद्धस्तस्य पूजाभोजने एव नानारससंसर्गात तेन पञ्चाडगुल्याः कराधिष्टायिकाया देव्या भोगप्रियत्वात् द्वयोरप्यु- परिप्रसादः अतः शतं विहायभोक्तव्यमिति तथा प्रथमं भोजनं फलमिति च लोकोक्तिरेव प्रमाणयितव्या यथाधिकारमधिकृत पूजैव श्रेयसी रणे शस्त्रा- श्वगजभटभूजपूजनवत् शकुनावसरे बलिपिण्ड दानादिना भाषणार्चनवद्वा न चैव चन्दनादिनैव तदर्चनमस्तु इति वाच्यम् । ततोऽपि नैवेद्यरूपस्य तथा- क्रमेण मदनाहुतिविधिरिति सौन्दर्यलया होमरुपस्य' या भोजनपूजनस्य प्राधान्यात्, अथ भोजनेन भोक्तुरात्मन एव पूजा किं तत्र हस्तस्येति तन्न; अवयवावयविनो सर्वथा भेदाभावात् यन्नियमितमवाप्य यत्कियते तत्तत्रैव उपतिष्टते, चक्षुस्तेजोनिमित्तमभ्यवाहियमाणस्यौपधस्य चक्षुविषउपधानवदि- त्येवं हस्तस्यैव तत् प्राप्तेश्व, अतस्तर्जनीमप्युच्चैः कृत्वा न भोक्तव्यमिति । किन्च - प्रातर्धर्भकर्मशौचाद्याचारस्यावश्यकत्वादुभयोस्तल्लोपे ऐहिकामुभिक फलविरोधेन दोषोऽपिधर्माचारस्य करणेण भुक्तस्य भुक्तिसमयादर्वाक् करवी- क्षणे सत्युभयोराकुलतया रेखाफलानां सम्यग् भावनां विना द्रष्टुक्यिा विसंवादः परस्य श्रद्धाभगस्तेन सामुद्रिकशास्त्रवितवीफलकथनमर्थ विद्या- " , १ भोजनान्तरं सर्वरसलिन एक:प्रतिदिनं पेयोजलस्य चुलुकोऽनिभिः ॥ इनि विवेकविलासे.

·(४९) . रूपं धर्मार्थकाममोक्षा इति क्रमापेक्षया धर्मानन्तरमेव प्राप्तावसरं शुभाय-- मत एव विवेकविलासे भोजनोत्तरमेव सामुद्रिक नकाशः प्रोक्तो; भोजनोत्तरमे- वार्य कार्य इत्याशयिनः तत् समये कुतिथि-कुवार-कुयोगादि फनाशात् । यदुक्तं व्यवहारादशे- तिक्षवारप्रभवाविरुद्धा योगावहूणादिषु दोपदास्पुः । चन्द्रेऽनुकूले शुभदादिनाद्धिद यामात्परं वाथवदन्ति केचित् ॥ १ ॥ अत्र एव भौमे सर्वकार्य भोजनोत्तरमेव भोजनस्यापि दोपनिवारकत्वेन प्रसिद्धेः वैरविनाशस्य ततः साक्षादुपलम्भात् नवगृहे भोजनोत्तरमेव प्रवेशः प्रवीणानां शास्त्रीय इति तेन सामुद्रिकेऽपि तचिथिवारादि चक्रमुपयोगाय वक्ष्यति । न चैवं दानाध्यायनशास्त्रश्रुत्यादि नामाकुलत्यभयादोजनोचरता प्रसङ्ग ताकि याणां धयाणां उपा प्रशंसते गर्ग इत्युक्तः कालस्यापि तत्तक्रियाफले प्रयो- जकत्वात् प्रातरेव समुचित्वात् कदाचित्कस्यचिद्भोजनोपरत्वेऽपि इटा पतेश्च, एवं च कस्यचित्पापात्मनो दर्शनस्पर्शनालापनाममहादिप्रसार जन्याशुभमपि भोजनाचरता नियमे निवारितं स्यानचेद्यादृशो दर्शनं ताहक शुभमशुभ वा भवत्कोपि निवारयेत् यदुक्तं वाग्मटे शारीरे-- चतुर्थेऽसि ततः सात्वा शुलमाल्याम्बराशुचिः इच्छन्ती भईसदृशं पुत्रं पश्येव पुरःपतिमिति ॥ २ ॥ शकुनशास्त्रेऽपि एकत्र सार्थे प्रजतामित्यादिना दर्शने शुभाशुभं व्यक्तमि- त्यो वक्ष्यते । न च कस्य विद्धार्मिकस्य दर्शने शुभसम्मयात् प्रामातिकमपि किन करीक्षणमितिवाच्यं प्रावाहिकः पन्या अनुसरणीय इति न्यायात् सूत्रस्य बाहुल्यविषयचात्, अन्यथा क्वचिदावश्यक सूर्योदये पटी चतुष्टय. मध्ये सूर्यामिमुर्स स्थित्वा रुप्यनाणकमुखमक्षिका सानिध्यन हस्ते किधिन्मात्र फलोक्तानकान्त इति स्वहस्तदर्शनं तु दर्पणवत्सूर्यवद्वा प्रातरेवकार्य परहस्तदर्शने तु द्रष्टुः फरोपरिपरफरन्यासान् स्वपुण्यस्याच्छा- - ·(५०) । . आद्य दनमेव दर्शयितुः स्वं पुण्यं परहस्ते न्यस्तमिति भावनया भोजनोत्तरतै- बोभयोः योश्रेयसी स्वस्वपुण्यस्य स्वसंयोगात् इतिकृतं विस्तरेण ॥२॥ सुवेपश्चिन्तयाहीनः समधातुर्जितेन्द्रियः । हस्तं श्रीफलपुष्पाद्यैः प्रपूर्य विनयान्वितः ॥ ३ ॥ सुवेष इति । उत्साहवर्द्धनमेतत् , चिन्तयाहीन इति एकाग्रमनस्कल ख्यापन समधातुरिति । वाताधिक्ये जाव्येन वक्ष्यमाणातीतानागतवस्तुप्रत्यय- विस्मरणात् , पित्ताधिक्येऽस्थानेऽपि क्रोधान्धभवनात् । कफाधिक्ये मनोमाञ्च न स्वस्थता ततश्चित्तायतं धातुबद्धं शरीरं चिते नष्टे धातवो यान्ति, नाशे तस्माच्चित्तं यत्नतो रक्षणीयं स्वस्थे चिते वुद्धयः संभवतीति वचनात् धातुषु न प्रकोपः श्रेयान् तत एवंविधिना इति प्रागुक्तम् । हस्तमिति श्रीफलं नारीकेर सर्वफलमुख्यत्वाच्चिरस्थायित्वान्माङ्गल्यमेतत्, शब्दात् रुप्यनाणकसंग्रहः मुद्राया रुप्यनाणकेन सह समुद्रस्तत्प्रधान 'सामुद्रिकमिति शास्त्रीयान्वाश्रयणात् । केचित्तु आज्यैरिति पठन्ति तत्राज्य राज्यं प्रयच्छतीति शकुनशास्त्रात् स्वप्न शास्त्राद्वा-घृतेन हस्ताभ्यजनं कार्य तिलकेन शूलादि दोषवतस्यापि दुष्टस्पर्शच्छायादोयवारणत्वात् ।। ३ ।। हस्तमे सद्गुरोः पाय स्वहस्तं दर्शयेत् सुधिः। निर्दम्भः श्रृणुयात्सर्व श्रद्धया गुरुणोदितम् ॥ ४ ॥ हस्तभे इति । अनुषङ्गेण व्याख्यातमेतत् यथाहि-जन्मपत्रादिवि- लोकनं स्वरोदयादिविमर्शनपूर्वमेव कार्य यद्वातीथिवारभयोगांके मास राशिवयाई संमील्य मुनिभागेके शेपे शुभं न शून्यतः । इति विमृश्य जन्मपत्रं विचार्य तथाऽत्रापि नक्षत्रवलं ग्रायं एत न सर्वेभ्यः समयस्य वलाधिक्यं प्रोक्तं हस्तं दर्शयेत् क्रिया योगाच्चतुर्भिः कलापकम् ॥ ४ ॥ जितेन्द्रियस्य श्रद्धालोयत्फलं कथ्यते बुधः । स्वमवज्जायते सत्यं तत् सब नान्यथा पुनः ॥५॥ जितेन्द्रिय इति । श्रद्धालोः श्रद्धावतः सर्वत्र शुभाशुभ फल प्राती श्रद्धाया एव मुख्यहेतुत्वात् । श्रद्धाया संशये फलसंजयः नभोगामिवि- ·चाराधयितुर्वणिज इव तनिधये . फलस्यावश्यंभावश्चारस्येव तत्वकथानके स्वप्नवदिति “ मूलदेवभूपचरिते" यथा पूर्ण चन्द्रम्य स्वमदर्शने मूलदेवस्य राजप्रातिस्तस्यैव साहचर्येण तथैव स्वमप्रेक्षकस्य भरटकम्य गोधूमाप्पस्यवृत पक्वस्य खण्डापूर्णस्य सशाकस्य प्राप्तिरिति तेन श्रद्धय निमित्तेषु परमं शुमा शुभमीजमिति ॥५॥ अथ सद्गुरोरिविकथनात् गुरुस्वरूपमाह- बलाचारी क्षमाशीलः कृतज्ञो धार्मिकः शुचिः । दक्षो गुरुक्रमायातो वासिद्धः स्वक्रियारतः ॥ ६॥ योति । अमयुननिसिम्तच्चरवि ब्रह्मचारी यद्वाजनसमक्षपरिणीतम्मी मानचिमान् अउम्पटः ज्ञानाम्यासीवा सपिरिति द्रव्यमायाम्पो यथाविधि शौचाचार दक्षः पूर्वापराविरुदवाक् गुरुपारपर्येण ज्ञान शामरहस्य स्वकि- यारतः कुलोचितमार्गागामी सन्तुष्ट इति ॥ ६ ॥ सन्तुष्टः अदयापुरुस्तरस्वी विजितेन्द्रियः। नाना शारावियेकाः स्थिरचितोगुरुर्मतः ॥७॥ म्यपराभेऽपि न अपः यमायायुको न नास्तिकः तपस्वीमतोपासना- दिरतः विजितेन्द्रिय चापल्यः, मनेक शामाणां परमार्थदी। मनसि. वान् इदशम्यगुरोः साया मानोदयाचशाणां भावनाविशुतः फलकथने निध्याय: मुरम इति ॥ ७॥ भय ठपयनपिनमाद-- गुलं मानिस्तथा देशमाकारं जन्मज्ञान् गृहान् । धर्म श्रद्धाच विशाय समपाः परंवदेन ॥ ८॥ -

·(५२)
इति बाह्यस्थितेर्लक्षणं देशेपिलक्षणात् द्रव्यकालमावादिरपिलक्षणं; कारो
गौरश्यामहूस्वदीर्घन्यूनाधिकावयवललाटौष्ठरेखादिर्जन्मपत्रे ज्योतिर्मतप्रवृत्ते-
सति ततो ग्रहावीक्ष्यास्तदभावे वक्ष्यमाणाः सामुद्रिकरीत्या ग्रहाः धर्मः शैव
जैनवौद्धादिस्तुरष्कादिर्वाश्रद्धातत्तद्वस्तु तच्च प्रतिपतिरेतत् सर्व चकारात्
वयोरुपचेष्टा भाषाव्यवसायादिमपि भावं विमृश्य समयोवसरन्तद्वेचाफलं भूत-
भवद्भाविपदार्थरूपं वदेत्-कथयेत् । किश्चिद्वयभिचार चौर्यादिस्वभाव एकान्त
एव वाच्यो न जनसमक्ष तेनावसरः सम्यक् परीक्षणीयः । हस्तवीक्षणे वाच्य
फलसंग्रह वृत्तानि यथा-
आयुः पूर्वधनसुरवमतः पैतृकं मातृकं वा
लभ्यं नारी चरितमरितः कष्टमन्यन्निवेद्यम् ।
विद्याकोशः परिजनकथा मातृपुत्रादि संख्या
मैत्रीसेवानृपपरिचयो वाहनं गोधनादि ।। १ ।।
देशग्रामार्थवर्णव्यवहरणदिशां लभ्यमुत्साहभाग्थे
धर्मः सौभाग्यवृत्तीश्च सुरकुलधनं राजयोगोऽथकीर्तिः ।
अन्यस्त्री प्रीतिसंगौजनिरपिमरणं कृष्णपक्षेऽन्यथावा
रात्रौ यद्वा दिनेतच्छृतमशुभमथोवर्षमासादिजन्यम् ॥ २ ॥
पूर्वे वयस्युत्तरके सुखं स्त्री
मृत्युः पितुर्वा प्रथमं जनन्याः।
मनः प्रसादः प्रभुता प्रताप
तथा रणे संनिहिताजयश्रीः ॥ ३ ॥
पूर्वोऽवतारः परलोकसंपत् व्याप्रेमसादिभयं विपतिः ।
शास्त्रावरोधः स्वजनानुरोधः स्वमकलाकौशलमांसलत्वम् ॥ ४ ॥
इत्यादियावन्नमनो वैरूप्यं तावन्निरूप्यम् ॥ ८ ॥
गुरुकर्तव्यमाह-
गुरुपमासनासीनो वाङ्मयं हस्तजीवनम् ।
संपूज्य संस्मरन् स्वेष्टं गुरुरेवं वदेव फलम् ॥ ९ ॥

·. -- गुरुरिति । पद्मासनमनब्रह्मणोऽधिकारादर्थविद्यारूपत्वेन लभ्याः सन्नि- धानाय हस्ताधिकारात् हस्तसंजीवनस्यान्यस्य वा कररेखा प्रकरणादेः पुस्त- कस्य लचंगमरिच चूर्णेन पूजेतीप्टोपदेशः, अत एव मुखमर्द्ध शरीरस्येति वच- नात् सामुद्रिके मुख-पधानं तस्य भोजनकार्यनियतदक्षिणहस्तेन सह संयोगरूपाभूक्तिपूजा पूर्वविषया इति कथितमधस्तात् रेखाविमर्शनस्य ध्यान- रूपत्वेन भोजनोतरताया एव सौटवकारणत्ववेनावश्यकत्वात् । यत उक्तं सूत्रकृदनवृत्ती- मणुर्ण भोयणं भुच्चा मणुणं सयणासणं । मणुणंसि अगारंसि मण्डणं सायए मुणी ॥१॥ एतेन मनः प्रसुत्तिपूर्वकमेवकरवीक्षणमिति । स्वेष्टं देवं गुरूं च संस्मरन् गुरुः फलं निर्दिशेत् ॥ ९॥ हस्तविलोकने नियमाह--- दिने चकस्प पुंसोवाद्वयोर्हस्तं विलोकयेत् । हस्तं स्वं दक्षिणे हस्ते न्यस्यावहितमानसः ॥१०॥ दिन इति । एकस्य द्वयोर्वापुंसोः करवीक्षादि न एव द्वयोरेवेत्युभयथा- नियमः । तथैव अनाकुलत्वेन रेखाणां स्पष्टावमासनेन दक्षिणहस्ते सूर्या- श्रयेणयोग्यत्वात् । द्वयोरेवेन्यत्र स्वशरीरे हस्तद्वयस्थैव संभवान्नियमः । किमिद्वामेऽपि फलं विचार्यमिति । हस्तचतुष्कं द्वयोःपुरुषयोजीयतइति, तत्र पुरुषोत्तमन्य धर्मभ्यगुरु शियादेर्योग तथालोकेऽपि राजामात्ययोः पितृ. पूत्रयो वधूवरयोरित्यादिसम्बन्धे द्विएत्वेन सकलकार्यसिद्धी चतुर्भूजत्व नियम एव बीजं स्त्रियास्तु पुरुषस्यवामानवादेकस्या एवकरवीक्षा चतुः कर्णस्थिरि- १ हिदुकस्य दक्षिणहस्तेन पूर्व लवदोन पुस्तकमा २ तदनु थामेन मारः पुम्नक- पूजा यवनस्यपूर्व यामेन मरिचः ततो दागेन लवर्गः पुस्तकपूना ॥ ३ बहुना करवीक्षण भ्याकुल स्वादिना वस्तुवाक्यं विसंवादात् पशीयतः अदाभदोन फलामाशत् हस्तमिति पुरुषस्ययोगालावाधान्यन भावनया दक्षिणा भागएर पादािदी दक्षिणहले असाधरण कार्य भोजनमेवाते तदुत्तरमेव करपोक्षण मिन्युकं प्रा । ४ प्रयत्नाधिश्या दक्षिगं हलं पूर्व सरनु पाम र रिलोकयेत् ॥

·(५४) भवेदित्यादि पञ्चाख्याने राजमन्त्रादौ तथा व्यवस्थानात् । दक्षिणे हस्त इति अनुकूलं दक्षिणाङ्गे यो जयेदितिनीयादाक्षिणा दक्षिणात्प्राप्या सापाला दक्षिणेकरे इति शकुन शास्त्राद्वा तथा न्यास उचित एव अवहित इति सावधान चेता ज्योतिर्विचारे सामुद्रिके च दत्तदृष्टिरिति ॥ १० ॥ अथ स्त्रिया करवीक्षाविधिमाह- रात्री दीपं पुरस्कृत्य संपूज्यैनं यथाविधिः। स्त्रियावामकरं वामे स्वहस्ते न्यस्य वीक्षते ॥ ११ ॥ रात्राविति । देवीस्वरूपाद्रात्रावेवस्त्रीप्राधान्यात् आवश्यके सन्ध्यायां दिवसस्याप्टमे भागे नक्तकालत्वात् हस्तवीक्षणं न्याय्यम् । वामाङ्गया या- थार्थेन वामः करः प्रेक्ष्य वामा वामे नियोजयेदिति श्री विष्णु प्रतिमादी लक्ष्म्यादि वामाङ्गस्थापनाया वास्तुशास्त्र प्रसिद्धे, वामे पुस्तकधारिणीति वाक्यात् वाम हस्त एव तन्न्यासः ॥११॥ द्रव्यभेदाद्भावभेदोऽपीत्यपवादमाह- यो नरः स्त्रीप्रकृतिकः तत् करोवीक्ष्यते बुधैः । मध्यान्हात् परतः स्त्रीणां नृस्वभावे निशीथतः ॥१२॥ यो नर इति । लज्जामानवक्रोक्तिदेहावगुंठनसाहसान्तोक्तिमायादि योगात् पुरुषाणामपि स्त्रीस्वभाव एवं स्त्रीणामप्याजवखरस्वर सत्यवाक्यता- दिगुणैर्नरस्वभावो भवति । निशीथे करवीक्षाया अयोगे प्रातः सूर्योदयात्पू- र्वमपि ॥ १२॥ बलावल योगमाह- दक्षिणादलबान्वामः पुंसस्त्रीशीलशालिनः। नशीलाया: स्त्रियावामाक्षिणात्रलवान्मवेद ॥ १३ ॥ १ मेहनं सरता दाढय शोण्डीय स्मशु पुष्टता स्त्रीकामितेति लिहानि सप्त पुंस्त्वे प्रच. क्षते । २ योनिमृदुत्वमस्थर्यमुग्धता पलीवतास्तनी पुंस्कामितेति लिहानि सत्य स्त्रीत्व प्रच- क्षते । ३ न चात्र पूर्वापर विरोधः पूर्व भोजनोत्तरता नियमादिति ज्ञेय मुखमक्षिकादि सानिधि पूर्विकायास्तापस्थिते गतेः प्राग भगनात् ।

·(५५) स्त्रीमाठमातृपक्षादिगृहं क्षेत्रं च वाटिका । पुंसां वामकराद्वीक्ष्य रात्रिशुशवपक्षकः ॥ १४ ॥ दक्षिणादिति । स्पष्टम् । अथ कृष्णपक्षे नृणां जन्मवामाड्गुष्ठगतैश्चत. रिति । विवेकविलासे तथा “वामागुंठजवणयनूणं जाणिजनिसिझाय"मिति । कररेखा प्रकरणे पुनः जिचाउ दाहिणकरे मूळे रेहाउतावजण पुजो अहवा- मेतो पच्छासेवा वाणिजधण पुरओ ॥ १॥ इत्सुक्या वामहस्तरेखा अपि न व्यर्थ इति व्यक्तम् । तन्नरस्यापि वामहस्ताद् यद्विचारणीयं तदने वक्ष्यते तत् सूचामात्रमाह- स्त्रीति । स्त्रिया माताश्वश्रुरिति-उपलक्षणात स्त्रियाः पितृमातृविज्ञानायुर्वनमाग्यधर्मादि । मातृपक्षः स्वीयः गृहं गृहा- पृष्टभ्यमन्यद्वा एवं क्षेत्रादि-बपि । न गृह गृहमित्याहुहिणी गृहमियते । इति पञ्चाख्यान ग्रन्थानुसारात् । अधिगृहकार्यमिति वचनाद् गृहविमर्शः । पुंसो वामकरात् । क्षेत्रवापे लवने च वामहस्तप्राधान्यात् । केपाश्चिदृक्षाणां पामे स्त्रियाः प्राधान्यात् नागळतामण्डपादी स्त्रीवझणाच्च तद्विमर्शस्तत्रैव एतदुपलक्षणाच्चतुः पष्टिकस्त्रीकलाविचारो वामहस्तादेव । रनिरिति चन्द्रस्य स्त्रीमहत्वेन स्वरोदयेऽपि चन्द्रः । स्त्रीपुरुषः सूर्य इति वचनाच्च रात्री घटिका विचारादिः शुक्ल:-उज्वलपक्षः जन्मनिलभ्यालभ्ययो मे विमृश्य । अत्र वियेकविलासे शुलपक्षे तदाजन्म दक्षिणाङ्गुष्ठगंधतैरियुक्तस्यादक्षिणकरे शुलपक्षे निर्णय इति दृश्यते पर हस्तचिन्हसूत्रे शुलपक्षे तदाजन्न वामा- गृष्ठे तु रात्रिकथितपाटात् वामकरे शुक्ल पक्षानिर्णय इत्युक्त युक्तं चैतन् स्वरोदयानुसारात् ॥१४॥ मीणामपि तथाविशेपमाह- पत्युः मुखं पितुः पदं धर्मगोधनमार्जयम् । कृष्णपक्षादिनं स्त्रीणां वीक्ष्यं दक्षिणपाणितः ॥१५॥ प्रसुरिति । पत्युः मुर्ख दक्षिणकरापुरेखाविशेषात् वे; तथा पपुः पितृपक्ष ना सपितृपक्षं तयाधर्मकथनात् शानश्चर्यवंशादीत्यमे वक्ष्यति गोधनं चतुष्पादादि उपलक्षणादासिदासादि भाव सरस्ता कृष्णपक्ष:

·(५६) जन्मनि लभ्यादौ वा दिनं सूर्यस्य पुरुष ग्रहत्वात् दिनपटिकाविमर्शः सर्वमे- तत् स्त्रीणामपि दक्षिणपाणितो विचार्यम् । अनुक्तमपि पुरुषस्यद्वासप्तति कलादिकं तत एव ॥ १५॥ आदौ मन्त्रन्यासः मध्ये इष्टं स्मरन्निति मङ्गलद्वयमुक्त्वा तृतीय मड्ग- लार्थमाह- यजमानः फलं श्रुत्वा गुरोस्तथेत्युदीरयन् । निरीक्ष्य माणकं राप्य स्वव्यापार सर्वमाचरेत् ॥१६॥ यजमान इति । तथेति सत्यमेतदिति मन्यमानो मनसा वाचामणश्च रूपस्येदं रौप्य नाणकमिति । देशीयभापया मुद्रा दृष्ट्वा रूप्यस्य चन्द्रोदये दर्शनवदत्रापि माङ्गल्यात् स्वकार्य कुर्यादित्यर्थः ॥ १६ ॥ मथोपसंहारमाह- इत्येवं विधिना गुरुर्गुरुमति पञ्चाङ्गुलिविक्षते । वश्यन्तस्य भवेदवश्यमचिराल्लोकत्रयं सद्गुणैः। वृष्टिः स्वर्णमयी च मेघविजयात् सञ्जायते तद्गृहे । मौली माल्यमिवाश्य शासनमहोमिभूमुजो निभ्रति ॥ १७ ॥ इत्येवमिति । इति समाप्तौ एवं प्रामुक्तविधिना पञ्चाङ्गुलंहस्तं वीक्षते तस्यवश्यं लोकत्रयं ऊर्ध्वाधस्तिर्यग लक्षणं भूर्भुवः स्वर्लक्षणंवा । स्वर्णप्रघाना स्वर्णमयी मेघस्य वर्षणरीत्या विजयोऽधिकत्वं तस्मात् । मौलौ शीर्षेमाल्यं पुष्पलक् तद्वत् शासनं आज्ञांधरान्ति मपाः ॥ १७ ॥ इति श्रीहस्तसञ्जीवने हस्तविलोकनाधिकारः॥ अथ कथयितुमत्रारम्यते सम्यतेजो- धिकविभवसमृद्ध्यै विस्तरात् शास्त्रयुद्धय । गुरुगुरुकृपयैवाहन्त मानम्य सिद्ध तिथिमगणभवारदर्शनं दर्शनीयम् ॥१॥ श्री सामुद्रिकेन्द्रः प्राचीनानूचानईस्तविलोकने हस्तनक्षत्र ग्रहसौम्य ·(५७) शुभ दिनादेरवसरस्य प्रोक्तत्वात् तिथि चक्रादिकार्यमप्यावश्यकमिति मत्वा तद्विवक्षायामाह- नन्दा भद्रा जया रिक्ता पुर्णास्युस्तिथयः क्रमात् । ताराद्याः कृष्णपक्षे तु दर्शे सूर्येन्दुसंगमः ॥ १ ॥ नन्देति । यथाहि विवाहादिकार्थे मुहूर्तनिर्णयोऽपि सुमुहूर्त एव क्रिय- न्तेऽविद्यापिसमय एव फलाफल्याधिकास्वप्नवत् , तत एव स्वरशास्त्रेऽपि तिथिवारनक्षत्र राशियोगस्वरादि विमर्शः । वात्स्यायनेवि तिथ्यपेक्षया काम- कावृद्धिश्च तया सामुद्रिकऽपि तिथ्याचपेक्षया कालस्य फलाफल्योः प्रयो. जकत्यमेष्टव्यम् । यथोचरं निमितानां बलीयस्त्वेनान्तरिक्षरूपज्योतिःशास्त्रस्य कालपाधान्येन प्रवृत्तस्य सर्वत्रापि उपादेय वात् तत एव सर्वनिमित्तान्ते तदुपन्यासः सूत्रकाराणां तेन तिथिचक्र-१ वार चक्रद्वयं ३ नक्षत्रचक्र १ चन्द्रचकं ५ राशिचक्रं ६ वर्षफलचक्र ७ जन्मपत्रचक्रं ८ मासचक्रद्वयं ९-१० पक्षचक ११ दिनचक्र १२ घटीच १३ दशाच १४ दिन- लमचक्र १५ द्रेष्काणचनं १६ योगचक्र १७ दिक्चकं १८ देहच १९ हस्तचन्दचक्र २० अगुष्ठादि स्वरूपचक्र २१ चेत्येकविंशतिचक्रदर्शन निरूप्यते । तत्रादी शुक्ला शुक्लपक्षयोस्तथा दिवारात्रौ च जन्मायुक्तिसर्वावसर- निर्णयस्तथावयसोउभ्यादाश्त्यावर्षमासदिनरूपत्रिधाकालादिलभ्यालयनिर्णयोऽ- पिवाच्यः शाखे भोजनावसरे दुःख कोप्याहुः---श्रीमतापपीति वचनात् तेन एकै क्षेत्रसम्भूतरक्षणं वाप्यलक्षणं दशमिर्दशभिः स्त्रीणां दते निजं फलमित्यादिना लक्षणानां फलोदयसमयोक्तिः ततो द्रव्यादि लभ्यालभ्य बोधाय तिपिचक्रमुच्यते-तिधिम्यवस्यादिनमाननिर्णयाद्वांच्या अगुठे पञ्चदशीति भणनात् तत एव तत्र मूर्यचन्द्रयोरवायानं स्पटामिति । किश विधिच विना पुंसः स्त्रियावा केदिनाः गुमा-अनुमावा कापटी की नीतिया कयं ज्ञेयम् । अथ दक्षिणहस्ते पदश तदनु यामे पचदशेति कमात् पुंसः मियातद्वयत्ययेने. स्पा कि सिथिन्याययेति चेल सर्वसमाप: रेखामेदाद इतिचेन्, तासामम्पटले शून्यतापत्तेः अगुल्यम्तया प्रहमावनपेति चेत्, रिं जाव - ·(५८) आगतोऽसि स्वयमेव मार्गे सर्वसाम्यानुपङ्गात् न च तवापि रेखाणामव्यक्तो सर्वसाम्यमिति वाच्यं या तिथिः प्राप्ता तत एव दिनघट्यादिगणनायां तत्त- दगुलिग्रहमावनया विवेकात् । अथ मास्तुदिन विवेक इति चेन्न; प्रत्यक्षं मुज्यमानत्वादिनां शुभाशुभफलस्य तज् ज्ञानेकरस्य द्रुष्टुवेिचकवस्यैव सर्वेष्टत्यात्, यदि च यवादिना तत्तत्पक्षरात्रिजन्मादिविवेकऽनूचानानां चिरन्तनानां समभीष्टस्तदा शुभाशुभदिनघटीब्याक्तः आगन्तुकाः प्रशम्ता: स्युरित्युक्तेः कथं नात्रेऽति सम्यग् भावनीयम् । अथैवं तिथिचक्रं प्रमाण- मस्तु 15 वारचक्रणेति चेत् ग्रहाणां निकलतापत्तेः । ज्योतिपेऽपि तिथि नक्षत्रयोर्लक्षणं चन्द्रे स्पष्टं न तथावारस्थेति । तत्रापि तद्वयैर्य- मनुपज्यते । अथ तत्र अष्टपादार्थ वार्तिकप्रवृत्तेर्मूलवादस्ति वारोपयोग इति चेत् प्रष्टव्योऽसि लोकानां प्रार्थक्येन गमागमविवाहादिकार्ये किमपि वारप्रयोजन- मस्ति नवा ? अस्ति चेत् तदेवात्राप्यस्तु नास्तीति तु वक्तुमशक्यं राजा- भिषेकोत्सवेत्यादिना रत्नमालायां प्रत्यक्षेण तत् फलकथनात्, अत्रापि वारपरि- ज्ञाते तद्वारेण स्वराशिनाथस्याङ्गुल्यां शुभाशुभलक्षणे. पूर्णफलं वैरेपादमानं साम्यत्वद्ध स्वराशीशमित्राङ्गुल्यां पादोनं फलमित्यादि चिन्तनया वारस्योप- योगात् यदाहुः सर्वतोभद्रचक्रे ज्योतिर्विदः । स्वक्षेत्रस्थे फलं पूर्णपादोन मित्रभेग्रहे अर्द्ध समगृहे ज्ञेयं पाद-शत्रुगृहस्थिते ॥ १ ॥ यथा कस्यापि भणनोद्योतस्य कदापि यथोक्तविधिना हस्तदर्शने प्राप्तः शुक्रवारः परं स्वराशिस्वामी रविस्तेन रखे तथा च किञ्चत्यादमात्रमेव पठनं यावज्जीव शुक्रवारपठने युधेश्वर्द्ध खेः साम्यात् एवं सर्वकार्यमुहूर्तेषु तत्तद्वार- परिज्ञानफलं बोध्यं प्रायो नरस्य करदर्शने पूर्वाग एव नियमात्, वारद्वयोप- योगोह्यावश्यक इति द्वितीयं वारचकं तु स्वराशीशः करदर्शने यद्वेलायां यां दिशं प्राप्नोति । तत्र शुमरेखादिलक्षणे तद्वेलायां ताम्गमने शुभ मुहूर्त विना तबलात् यत्रतु स्वराशीशस्य वैरिणोदिम् । तद्वारवेलायां तद्दि- .

·(५९) गमने सुमुहूर्तेऽपि नि:फरतेयुयोगाय । तथा च स्वराशिस्वामी तन्मिन्नं वा वारः अधोलोके प्राप्तस्तदा रात्री स्वग्रामानीच प्रदेश स्वदेश ग्रामादौ लाम इति अत एवोक्तमवहस्तस्तमस्विनीति । एवं नक्षत्रचक्रेणापि दशाचक्र दिग्लभ्यं गतवस्तुस्थान प्राप्त्यादिफलं ज्ञायते इति । अथ बहुशो हस्त- दर्शने परस्परविरोधे किं सत्यमितर दावेद्यमित्या जन्मसंशय एव शास्त्राग्जन्य इति चेत्तन; तत्त्वनिर्णयार्थ तादृग् गुरूयोगे एकवारमेव दर्शनस्यौचित्यात् वहुशोदर्शने तत्तावरुद्धोक्तौ श्रद्धासंशयात् फळसंशया पत्तेर्दर्शयितुरेव हानेश्च। चन्दचक्रं राशिचक्रे निधिलाभादौ चन्द्रस्थानलामाय ननु ! चन्द्रस्थान मगुष्ठानमस्त्येव तत् किं तस्य नवीन स्थानाधिजिगमिपयेति चेत् ! सत्य स्त्रीगृहत्वात् राजरुपत्त्वात् तस्माच्चन्द्रयलेबलमितिवाक्यात सर्वतोऽधिकत्वात् सर्वत्र दुरितवचनात, सर्वकार्यसंमतत्त्वाच्च स्थाने सत्यपि रविः स्थिरः शीत- फरश्यश्चेति रत्नमालामाणितेरचिरस्थितिकत्वान्, दक्षिणहस्ते कृष्णपक्ष प्राधान्येनामावस्यां सूर्यासन्नत्वेन निर्यलत्वात् तारा प्राधान्येन नक्षात्रानुसरण- मिति राशिचक्र बालानां झटितियोधाय ग्रहस्पष्टीकरणेन फलितार्थ तत एव भाव परिज्ञानात् भावकुण्डलिकारूपं झयमन्यथा तत्तदेखाभिरेव सर्व भावोधात् तद्वैयर्यपातात्, एवमन्यान्यपि चकाणि सोप- योगानि तत्तत् स्थले वक्ष्यन्ते । तल तिथिचक्रे कनिष्ठायाः प्रारभ्य नन्दादि तिथिपञ्चकजेयं योगशास्त्रे पञ्चनप्रकाशे-अधोमध्योपाणि कनिष्ठागुलिः गानि तु क्रमेण प्रतिपत् पश्येकादशी: कल्लयोथीः १ इत्यादिना तथा कथनात् । अत्राह परः-ननुतारायां नन्दात्वं न युक्तं शनिराहुस्थानत्वेन श्याम- . त्वात् सर्वाङ्गुलिभ्योहीनदेन नदेति वृद्धयर्थविरोधात् (-अत एव अङ्गुष्ठादी विजानीयादिति । दिनमानघटिका संख्यायां पञ्च ५ नन्दा ९ चतुर्दशे १४ त्यान्यासे नवम्याश्चतुर्दश्यारिक्तायाम्पिवेन्यवम्यापिनन्दावं, अशष्ठस्य युक्तं मन्त्रन्यासे तम्यैव प्राथम्यान् राजाविष्णुमांगीगणपतिरित्युक्तलाच्चेति चेन तारायां भन्दा एकैकादशक विशति पटी ज्योतिःया तथा ·(६०) . लोकेऽपि तथैव गणनाक्रमेण वृद्धिस्थानत्वात् ; रेखास्वपि स्वालरेखायाः पश्चिमात एवं पूर्वस्याङ्गमनाच्च । प्रतीयते चेदं अनामिकान्त्यरेखायाः कनिष्ठावृद्धौ धनायुपोद्धेः किञ्च अस्या नन्दात्वे क्रमवशात् गौर्यां भद्रात्वं शान्तिकयौष्टिककार्यप्रसिद्धः भद्रासुकार्याण्यपि पौष्टिकानीत्यत्र रत्नमालावचोपि । अन्यथा भद्रात्वं तर्जन्यां तत्र वक्रग्रहस्थानत्वात् तर्जन- कर्मणि प्राधान्येन च पौष्टिकेऽनुपयोगो यद्यपि आद्यत्वात् अस्या मध्यमान्त्य पर्वणीऽधिकत्वे पितृपक्षलक्ष्म्योराधिक्यमपि दृश्यते । तथापि जापे तर्पणादौ तजेन्या अग्रहणात् तन्मूले कलहमृत्युरेखास्थानेनरिक्तात्वमेव तत एवायूछे तवमतेऽपि दशमी पञ्चदश्याव्यवस्थानात् पूर्णत्वमेव तर्जन्या आद्यावं अङ्गुष्ठ प्रत्यासत्त्या मायास्वेव तदपि तस्या मध्याया अनन्तरालत्वे वामहस्ते प्रथम वधू सुखिवलक्षणात् तेन दीक्षा गृहभारख्ययादिमूलकत्वात् रिक्तारूपमेव अपि च अङ्गुष्ठस्य नंदामावे तारायां पूर्णत्वं ननुरिक्ताभावः तद्भावो गौर्या- मायाति । सचानिष्टस्तत्र शुक्रस्थानत्वेन रिक्तायोगे मृत्युयोगात् परत्र पूर्णाया- मपि शनिस्थानात् स एव मृत्युयोगःस्यात् स च नेष्टः कनिष्टा मले भाग्यस्य तथा जम्मनो रेखा सम्भवात् । पश्चनन्दाश्चतुर्दशेति मतं वामहस्त- गणनायामेव चक्रगणनात् तद्यथा- अगष्ठ सर्जन्यां दूयमित्यादि गणने द्वितीयावृत्ती सत्यामगृपरित्यज्य पुनस्तृतीयावृत्तौ दशमादि चतुर्दशान्तमगृष्ठे संख्याय तुर्या वृत्तिरगष्ठ एव विश्राम्यत इति । आजवेन संख्यातु कनिष्टातः प्रतिपदादि गणने प्रत्येक- मङ्कनयप्रासौ तृतीयावर्तने नैव पूर्यते । दक्षिणहस्ते तथैव गणनीयं पुरुषा- ङ्गत्वेन मार्जवात् कुटिल तया गणनं तु स्त्रीणां कौटिल्यवाहुल्यात्तदङ्गरूपे वाम एव तत एव समायां निशिपुत्रः स्याद्विपमायां तु कन्यकेति विषम रात्रिजन्यस्वेन वक्रत्वं विवेकविलासेप्युक्तम् । दक्षिणेप्यङ्गठादिसंख्याने १ कनियादि तलसरों पत्यानाटी नव क्रमात् । इतिविवेकविलासे- २ एकद्वित्रिचतुःसंख्या दर्जन्यायगुलिग्रहे सांझूठाना पुनस्तासा संग्रहे पथ सीस्थता इति विवेकविलासे। " ·- संहारगणना स्यात् सा तु निपिद्धैव विमजायवत् तत्र दाक्षणे करे अनामिका मध्यरेखावः प्रारभ्य कनिष्टायां पर्वत्रयं संख्याय चानामिका मध्याद्यानामुपरि- तनपर्वगणनाक्रमेणाद्यामूलपर्वयावत् सृष्टिसंख्यैव । एवं वामेऽपि करे मध्यमा- मध्यारेखातः प्रारम्भे मध्यामूलाधा पर्वत्रयमध्यानामिका ताराणामुपरि- तनपर्वगणनं विधाय वारामूले पर्यवसानात् सृष्टिरेव, तेन वामहस्ते अगू- छादौ विजानीयादिति गणनायुक्ता सृष्टिरूपात् । यद्वातारादि त्र्यंशके इत्ये- तजयन्यदिनमानापेक्षमङ्गाष्ठादावित्येतन्मध्यदिन मानापेक्षते । न व्यवस्थित- स्तारादिरेवदाक्षणहस्ते नन्दादिक्रमः । कश्चित्तु अकारादिकमान्यस्य नन्दा- दितिथिपञ्चकं दिनस्वरोदये नित्यं स्वस्वतिथ्यादि जायत इति । नरपति जयचर्यामन्योक्तं पुरोवक्ष्यमाणागृष्ठादि अइउए ओ स्वरन्यासा. पेक्षया राजाद्यमेव नन्दादिक्रममाह--- ततु चिन्त्य "सामुद्रिकभूषणे" तारादिरिह नन्दादिरिरयेवोपलम्भात्- यत्तु नन्दातिहि अरिहंता-मदासिद्धायरिणो विजया तिहिरिता उवझाया पुन्ना साहूमुह दिन्तु । इति नमस्कारस्तोत्रवचनाम्नायसापेक्षयांगुठे नन्दात्वावस्थान तदपि न युक्तं तत्र रक्षामन्त्रादिपु पादादिक्रमात् पादस्थानीयातु कनिष्ठेव यदुक्तं नमस्कारकल्पे " ॐ हाँ नमो अरिहंताणं " पादौ रक्ष २ यद्वा रक्षामन्त्र- स्वाद्वामहस्तन्यासोऽयं न तु दक्षिणे सवापि हेतुक्तिपूर्षिको व्यवस्थामाह-- सदित्यव्ययं तस्मादित्य हेतौ पञ्चमी । दशैं दक्षिणहस्त शिरोमागे अमा- यस्याः स्थाने सूर्येन्द्रोः समः नखश्चन्द्र स्तत् म्पर्शान्मदनवृद्धस्तत्रैवान्तश्चका- दिरखास्वरूपः ऊर्वायतरेखाद्वयरूपश्रीवत्सरक्षणात्मता सूर्यश्चतरसाकारस्तयो. मिलनं प्रतीतं स्थूल इन्दुः सितः खण्डश्चतुरखौकुजोप्यग् इति वचनात् तेन अगावस्यायो हम्तदर्शननिषेधेऽपि नक्षत्रागमादावश्यक कार्य सूर्योपागृष्ट शिरो- भाग एव भाषचकादेवर्षफल परिक्षाने तर्मनी शिरोभाग व सनिधेय इति त एव तर्जनी मेहमादाय शेषासप्ताङ्गुलीघरा आदावन्ते युगे पृथ्वीमध्ये पञ्च हिकं दिकम् ॥ १ ॥ अत्र तर्जन्यां मेस्न्यासातदनुबई वरपिस्थान सरिचन्द ·(६२) तु अङ्गुष्ठे आदर्शरूपमुद्राधरणं तदपि देशान्तरे. स्त्रीणां तर्जन्यामेव दृश्यते नमस्कार स्तोनेऽपि रविमङ्गलसिद्ध गुरू बुहासूरिति वचनासिद्धन्यास वन्त्यां तर्जन्यां रविः अन्यदिनेतु सिंहस्थानत्वाद्विष्णुमध्यभाग एवं सूर्यः । ननु मेषादिक्रमाद्राशिचक्रेगोर्यामध्यभागे सिंहराशिस्तत्रैव सूर्यः किं नेप्यते । वारद्वयं सिंहराशिविमर्श गौरवादिति चेन्न; पूर्वदिग् भाग् एव तस्य युक्तत्वात्, तत एव शुक्राळ प्राग् मुखौ ज्ञेयाविति प्राग् मुखत्वं किञ्च तत्र सप्तम्या व्यवस्थया । रविणायोगे संवतकोत्पत्तिरपि एवं गौर्याङ्ककं राशौ चन्द्रो पि द्वितीया प्रसङ्गेन मृत्युयोगापत्तिः ॥ १ ॥ एवं तिथीयवस्थाप्य प्रागुक्तदिन शुभाशुभफलादिज्ञानाय तत् 'करणमाह- यस्यां निरीक्ष्यते हस्तः सातिथिः स्याद्दिनोदये । घटी चतुष्टयं शेपास्तदनु क्रमतो मताः ॥२॥ हस्तवीक्षणवेलायां या तिथिः समुदीर्यते । तदङ्गुल्याः स्वरूपण वाच्यं सर्वं शुभाशुभम् ॥ ३ ॥ तारादि व्यंशके ज्ञेया प्रतिपत् पष्टिकातिथिः । एकादशीच क्रमतः शेपं शेपास्त्ववस्थितम् ॥ ४ ॥ एवं तिथी फलंज्ञेयं त्रिपुरांशस्य दर्शनात् । जातिदिग् द्रव्यराश्यादेर्लन्यालभ्यप्रवृद्धये ॥५॥ यदि भध्यायाः प्रथमेश उर्ध्वरेखादि शुभलक्षणम्, तदातेभ्योलभ्यं न बेइलम्यमिति भावः । ब्राह्मणाः क्षत्रियाः चैश्या शूद्रास्युः करपल्लवाः । कनिनिकायाहसोऽपि योगवान् वर्णवर्जितः ॥६॥ यस्यामिति । ननु यद्दिने हातवीक्षा तत्तिथिस्थानादेवदिन शुभाशुम- लभ्याउभ्यादि विचारः श्रेयान् अष्टप्रहरान् यावत् तत् एव निर्णयोपलम्भादिति चेन्नः पुरुषद्वयस्य स्त्रियाश्चैकाया करवीक्षा सम्भवे बयाणां फलसाम्यापतेः तिथि परावतेतु विशेषज्ञानमित्यताह-हम्लेति । इतो भाप्यान्वं सर्व सष्टम् । नवरं ·(६३) .... .... उत्तर दिश इति । ननु यदि दिशि कस्यां मया लभ्यमित्यादिवश्यमाण नक्षत्रचक्रापेक्षया आत्ममंमध्ये प्रातं तिथिचक्रापेक्षया- उदग् लब्ध्वा तदा किं वाच्यमितिचेत्, "तिथ्यपेक्षया नक्षत्रस्य चतुर्गुणत्वेन बलवत्त्वात् परेण पूर्वाधाच नक्षत्र चक्रफलमेव मुख्य वक्तव्यं यद्वा स्व मामे लभ्य " परं तत्रा- प्युत्तरभागतः ऊहीच्याल्लोकात्पण्याद्वेति । तत्रा शुभक्षणेन उभ्यमिति भावः अथजात्यादि परिज्ञानायाह- ब्राह्मणीति । ननु ताराया ब्राह्मणी न युक्तं म्लेच्छौ सैहिकय शनी- श्वराविति वचनात् म्लेच्छस्थानत्वात् तन्मूले सूतिकास्थानात् पादस्थानी- यत्वाच्च प्रत्यक्षं ब्राह्मणीत्वं- सावित्र्यामुक्तं ब्राह्मणानां सावित्रत्वात् शान्तिकादिकार्येऽधिकारात् स्थानदैवतत्त्वात् विप्रौशुक्रगुरू इति शुक्रस्थानात् कर्कराशिद्विजाधिपस्थानं तथा धर्मरेखा च तन्मूल एवेति चेन्न; बालत्वेन ब्रममाधान्यात् अमितत्त्वाश्रयतया मुखेपीन्द्रामिद्विदेवाधिष्ठि- तत्त्वेन अभिमुखत्वात् ' अभिमुखा वै देवा' इति श्रुतेः ताराया एव ब्राह्म- णीरूपं तत एव " कणयुगलिमूलीवरीति प्रकरणगाथायां पूज्यरेखापि तन्मूले सामुद्रिकपालकथनपृच्छायुमुद्राधरणीयैवशास्त्रीयान्वर्थात् सुवर्णमुद्रायाः प्रथमस्यां धरणात् सदा पवित्रपा तत एव ऋपित्राम्हणतर्पणकर्मापि तत्र प्रख्यात कृष्णपक्षत्वात् दक्षिणहस्तस्य भद्वारहितैकादशी मध्यस्यां निश्चिता यह हिंसायां मेपभोगः धर्मेषभरूपत्वं-' न मांसभक्षणे दोपो न मधे न च मैथुने' इत्यादिना शत्रुदानेन च मिथुनकर्मोपदेशः सन्या प्रत्या- सत्या पितृसमयश्च व ग्रामण्यं किं वाच्यं, अनामिकायां तु ब्राह्मणः शिरच्छेदान् क्षत्रियत्वमेव रसना घटीकाग्रस्था अष्टोऽनामिकातले इति नरपतिप्रन्ये रणमुद्रायां तदधिकाराच्च किच पोडशकापतिस्थान कर्क- आधिने पोडशशतकम्वामिसूर्यक्षत्रियस्थान सिंह २ पोडग विद्यादेवि समधिष्टेय पोडश ऋतुराति प्रधान कन्या राशिस्थानं शिवा वत एव योडशानि: शुमोऽस्याधितिः शामते न नृप इति पोडमानसंज्ञा ततः कौमाया सम्मादपि तम्या ब्राम्हण्यं व्याहतपाय भद्रातिथित्वेन मूलागि -

·(६४)
कर्कराशीश चन्द्रयोगन मृत्युयोगस्पर्शात् । ' मध्यायास्तुलात्तस्य मूलांशे
सद्भावात् । वणिग्गुरुः कविःश्य इति भुवनदीपकोक्तेश्च वैश्यत्वं शिरो..
भागे तत एव धनुराशिरपि गुरूस्थानं एवं प्रदेशिन्या गवेषकत्वेन जापाद्य-
नधिकृताया हननकर्मप्राधान्य तया शूद्रत्वमेव यद्यपि क्वचित्किञ्चित् हेत्व-
न्तरप्राप्त्यावस्थाभङ्गस्यादपि तथापि नास्मिन् ग्रन्थमणिते विपक्षश्चिन्त्यः
सिद्धवचनत्वात् हंसोऽष्टोति नैर्मल्यात् संयोगवान् अडगृष्टावतारादि
विद्याविषयत्वेन अडगूठाद्यभिगृहीत प्रत्याख्यानहेतुः शिवरूपस्तथा आदि
देवस्वरूपेणध्येयोयोगप्राधान्यात् चातुर्वर्ण्यरहित इति ॥ ६ ॥
दिग्व्यवस्थामाह-
तर्जनप्रिाच्युदङ्ग्मध्या पश्चिमा काञ्चिनीस्मृता ।
दक्षिणाऽनामिका मेरुमध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ ७॥
तर्जनीति । त्रिवेण्याः प्रवेशात् पूर्वाभिमुखस्थायि पद्मासननरस्य पूर्वो-
दधि प्रत्यासत्याराशिचक्रे सूर्यावस्थानात् पूर्वदिक् प्रदेशिनी । अनन्तमुत्तरा-
पथमिति । गुरुत्वेन धनादिप्राप्त्या तदधीशधनदार्षिष्टितत्त्वेन च मध्यमा-
गुली उदीची प्रायोमलिनवसनाचारत्वेन
पश्चिमाधिपशनिस्थानात्
काञ्चनी प्रतीची । शुक्रोहि दक्षिणदिशोऽधिपः समुद्रप्रसङ्गाज्जलचर स्तत्
स्थानात् , दक्षिणानामिका तत्रोपाध्याय न्यासात् परसंवरमुवझाया तत
एव अस्यास्पर्शे जलवृष्टिरपि राशिचक्रे कर्कादित्रय दक्षिणायनमुखं तत्रैवमेरु-
रङ्गुष्टो मध्यदेशे मण्डलापेक्षया विनिवेशनात् प्राग प्रयागाच्च प्रत्यग् जन्म-
देशापेक्षया देशमध्यम् । स्थानापेक्षया ग्राममध्यं गृहमध्यं यथासम्भवं ज्ञेयं
हस्तस्य तलसंस्पर्शे पुनः पञ्चदशामृता इति पञ्चदशाङ्क संज्ञास्थानत्वात् ॥७
द्रव्यव्यवस्थामाह-
धातुमूलं तथा जीपं यंशकाविपमाङ्गुले ।
समायाः खलुमाया या जीवोमूलं च धातवः ॥ ८॥

·धातुरिति । विषमा एकत्रिपञ्चसंख्येयास्तारामध्यागश्च समा द्विचतु: संख्येया शिवातर्जनी च । क्रमात् पुंस्त्रीरूपत्वात् । मायाशद्वेनात्राङ्गुष्ठोपि देशमहे सर्वग्रह इति न्यायात् अग्रे ससिकं भोगिनो मूल इत्युक्तेः ॥ ८ ॥ तत्रापि विशेषमाह- धातुप्राप्तौ यदगुल्या यो ग्रहस्तस्य धातवः । सिसकं भोगिनो मूले मध्ये तानं रविस्थिते ॥९॥ धात्विति । ननु रविराहुकेतूनां मध्यांशत्वात् चन्द्रस्य मूर्तीशत्वात् कथं धातूक्तिस्तत्ररव्यादिस्थाने मूलत्वात् चन्द्रस्थाने जीयत्वादिति, वन्न; अभि- प्रायाऽनवोधात् यदापतिपत् १ तृतीया २ पश्चमी ३ चेतित्रयं विपमा- गुल्यां धातुतिथयः समाङ्गुल्यां द्वादशी ४ चतुर्दशी ५ च तत् तिथि पञ्चके हस्तवीक्षणसमये प्राप्ते क्रमाल्लोह १ कनक २ सीसकं ३ ४ रीति ५ धातवो वाच्या अङ्गुष्ठाळे पञ्चाम्पिो चुघस्यस्थानात् पन्चम्येव युक्ता नतु अगुष्ठादी विजानीयादक-अमष्ठेन सहागुलीग्रहे पञ्चसंख्या- संकेतात् तिथि १५ संख्येतिमताश्रयणात् प्रतिपत् । अत एव प्रभातमिन्दु जगुरु इति भुवनदीपके बुधत्य प्रभातोक्तिः सामुद्रिके अङ्गविद्यारूपे मासःकृष्ण पक्षादिर्जेनसिद्धान्तवनज्योतिः शास्त्रवच्छुल्लादिः पुरुषप्राधा- न्यात् तेन कृष्ण पक्षदशमी यावत् हस्तेक्षणे पञ्चमी प्राप्ती सीसके तदनुममावास्या पन्चपृष्टतः पन्चेति शुक्ल पञ्चमी यावत् पञ्चम्या प्राप्ती मध्ये इति मासमध्ये तानं २ तद्नु पूर्णाशकायां यावत् दशदिनेषु हस्तेक्षणे पन्चमी प्राप्ती तार अझूठमूर्द्धनि चन्द्रचारात् मेरोग्यो- तिर्देवानां त्रयाणामप्याधिपत्यात् । एवं कृष्णपक्षे सूर्यप्राधान्यात् प्रतिपन् प्राप्ती रविमुतस्य शनेर्धातुहिमेव शुश्पक्ष चन्द्रप्राधान्यात् रात्रियोगात् प्रति- परप्राप्ती काश्यक राहोर्धातुर्वाच्यो रात्रि हस्तपृष्टे व्यवस्थिता इति वक्ष्यमाण- त्वात् तत्र राहोरधिष्टानाच्च । तथा तृतीया प्राप्ती कृष्णपक्षे कनकं गुरोरधिका राच्युलपकृतलोहं रात्री फेतूदयाधिकारान् स्थानसाय काठपलमेवात्रप्रयो- दिक् । २ सन् एवाशाग्ने मातृपितृ रामागे पितृरेशावस्थानम् । अग्रतः स्ति...५ ·(६६) - जकं यद्वा मध्यांशे मूलमपि ततद्ग्रहधातु योगाद्वाच्यं मूनि जीवोरूप्ययुक्तः तथा चन्द्रे फलं जीवयुक्तं राहोस्तिथौ नारका इति नारकमोम्यं मूलमित्यादि ज्योतिः शास्त्रेऽपिस्थाने ग्रहयोगे ततन्मिश्रव्याख्यानात् यद्वा माया शहेन मेरु- मनास्तत्र सामस्त्येन महाश्रयत्वेन जातिसांकर्यवत् द्रव्यसायदोपात्, सामान्यशास्त्राद्विशेपे बलाधिक्यम् ॥ ९॥ ग्रहाणां धातूक्तिमाह- मूनिवारं चन्द्रचाराद् ग्रहाणां सप्तधातयः । तानं तारं रीति नागो हेमवर्गों च तीक्ष्णकम् ।। १०॥ मनीति । रसाधिकारे शाईधरचिकित्सायां वैद्यग्रन्थे तथैव सम्मतत्वात्, रीति-जसद्धातुः नागं सीसकं-वंगं पुतीक्ष्णकं लोहम् ॥ १० ॥ कांस वृत्तलोहं च राहोः केतोश्वयत्स्मृतम् । लघोद्धितीय व्यंशे तन्मध्यायावृत्तलोहकम् ॥ ११ ॥ काश्पकमिति । वृत्तलोहं धातुसकरजन्यं लयोरिति---यथा सूर्योगृष्ठ- स्थोऽपि राशिविचारे प्रत्यासत्या तर्जनी द्वितीय भागे स्वहृन्मंगलग्रहे पूर्व- दिश्येव । अङ्गुष्ठादक्षिणायनरूपावयावृत्य तत्रैव पूर्वोत्तर दिग् व्यवस्थायां युक्तो हस्तस्य सूर्यदेवतस्य तर्जनी मूल एव न्यासात् तत एव सिंह सप्तमराशिं तत्रस्थः पूर्णदृष्टया पश्यत्यपि सर्वतोभद्रचक्रे पञ्चचत्वारिंशद- ड्कम्यासः पञ्चचत्वारिंशमुहूर्तव्यञ्जकस्तेन स्पष्टः तथा राहुरपि पृष्ठस्थस्तारा द्वितीयभागे राशिचक्रे ज्ञेयोः मध्याया द्वितीये केतुःसप्तमत्वात् ॥ ११ ॥ मूले मूलं शनेः राहोः पक्षं शुक्रे कुजे गुरौ । फलं च चन्द्र भानुभ्यां शेपे पुप्यं विनिर्दिशेत् ॥ १२ ॥ १ चूगमणि शास्त्रेऽपि अधोमानौ द्वौस्वरौःयुक्तो तौयदानीवाक्षरयुत्को प्रश्ने दृश्यते सदा जीवधातुं दर्शयतः धातूत्कीर्णो जीवोजीवधातुरिति मिश्रव्याख्याश्यते । भुक्नदीपके मदे दूरगे भौमाः स्युः धातुः सवितृभागी घोमूलं जीवश्चसौम्यश्च जीव प्राहुमहाधियाः इत्युस्ला शुझे चन्दे भवेय्यं बुधेस्वर्णमुद्राहनं पर्यायस्य गुरोरत्नलययुतं हेमसूर्य मौक्तिक च्यत इति तया दर्शनात् ।

·(६७) मूलइति । मूलतिथिपञ्चके पष्टयादिके प्राप्ते शनेस्वाराधिपत्याज्जीव- युक्त मूलं वाच्यं " ताररविचंदरिखावुहसुक्काजीवमंगलसणीया" इति-आगमें सर्वोपरिस्थानात् ताराधिपत्यम् । सप्तम्यामष्टम्यां नवम्याञ्च शुक्र गुरु कुज- स्वामिकत्वात् पर्श वाच्यं कृष्णपक्ष एवै तत् शुक्ले तु षष्टयां मूळमेवाष्टम्यायां पुप्यं च राहु केत्योः। प्राधान्यादिति । दशम्या दशशतरश्मिस्थानात् फलं ज्ञेय अत एव सूर्यस्य तर्जनी मध्यमपि स्थानं वर्जन्यां दशविज्ञेया इति तथा तर्जन्यर्द्धमहे शतमिति विवेकविलासोक्तेः । एवं चन्देऽपि ननु चन्द्रस्थाने तिथि- रमावसी पूर्णावातयोः प्राप्तौ जीव एव विषमाशुल्याः शिरत्रिभागात् यद्यत्र जीवयुक्तफलावाप्तिस्तदालभ्येऽलभ्येवा संशय एव किं हस्तदर्शयितुरमावस्यायां पूर्णायां वा प्राप्तायां जीवाल्लभ्यमुतजीवयुक्तफलादिति चेत् सत्यं; कृष्णपक्षे सूर्यप्राधान्याजीवयुक्तफलात् शुक्ले हस्तवीक्षणे केवलजीवाचन्द्र- प्राधान्याल्लभ्य तत्राशुभलक्षणेन लभ्यमित्येव निर्गतव्यम् । अमावास्यां सूर्येण संगमात् चन्द्रस्य बाघ एव न च पूर्णिमामावश्ययोरेवं सांकर्यमपि सामा- न्यतो विशेषस्य बलवत्वात् शेषेबुधकेतूवारघातस्थान तिथौ प्राप्तायामत्रापि बुधे मूला संभवात् समाधिः प्राग्वत् ॥ १२ ॥ एवं जीयेऽपि संप्राप्त ग्रहैच्यिोऽस्य निर्णयः। चन्द्रदेवाश्च तिर्यञ्च कुजदैत्याः शन:स्थितौ ॥१३॥ एवमिति । अनेन प्रकारेण जीवेजिवतिथि पञ्चके एकादशी द्वितीया त्रयोदशी चतुर्थी पञ्चदशीति लक्षणे प्राप्ते चन्द्रे इति चन्द्रतियौ पञ्च- दश्यां देवाः । तिर्यञ्च इति तिर्यग्जम्भकादेवविशेषा भूतादयो लोकेपितर इति प्रसिद्धा वा कुजेकुजाधिपचतुर्थी तिथिर्वाच्याः । शनैरिति शनि- स्थानायामकादश्यां तिथौ दैत्याः प्रेवादयः ॥ १३ ॥ राहो स्तिथी तारकास्युः शेषे तु मनुजाः स्मृताः । मनुष्येऽप्पर्थसंप्राप्ते पञ्चमायाः लयोः क्रमाव ।। १५ ॥ चालं कुमार तरुणं पर युद्धं विचिन्तयेत् । इत्यादि शेषं सर्व स्पादन चूडामणाविध ॥ १६ ॥ - ·(६८) राहोरिति । राहुः षष्ठी तिथिस्थाने । पष्ठस्य राहोः शुभत्वात् तेन पष्ठी तिथि प्राप्ती नारका इति नन्वस्यां जीवसम्मवे नारका इति कुतः सामान्या भाचे विशेषस्याप्यमावात्, किञ्च नारकेभ्यो लभ्यालभ्यं तदप्यसम्भाव्यमे- वेति चेत् अत्र सतोगतिश्चिन्तनीयेति न्यायाच्छुक्लपक्षे हस्ते क्षणे एका- दश्याः प्राप्तौ शनितिथिः सैव राहु तिथिः वर्णादिकं शनिवदस्य चेति । ज्योतिःशाखे तथा प्रतीतेः । त एव लोहमुद्रा कनिष्ठायां धार्या तस्यास्थाने ताराशिरोभागे शुभलक्षणे नारकानारकप्रायाश्चाण्डालमिल्लचौरवागुरिकशाकु- निकमात्सिकादयो हिंसजीवास्तेभ्योलभ्यमिति ज्ञेय, कृष्णेतु दैत्या एव अत एव मूलेमूलं शनौराहाविति द्वयोर्मूलत्वेन साम्योक्तिः । यद्वा सर्वज्ञानात्मक- त्वादस्य ग्रन्थस्य तिथिचक्रण गत्यागति ज्ञाने पष्ठ तिथि प्राप्ती नारकाणां गतिरागतिर्वावाच्या । ऊर्वीकृतवितस्तिरूपे स्वाङ्गे शिवातारा पर्वस्थितराशिवतां नराणामङ्गोधामागर्वोत्तत्वाद्वानारकत्वेन तेभ्योलभ्यमन्यद्वा, तेन दोपज्ञानपृच्छायां स्पर्शेतत् स्थानप्राप्तौ नारकरूप कुत्सितदेवोपद्वादिरपि ज्ञेयः । शेषेषु रवि गुरुज्ञकेतुशुक्रेषु कोऽर्थस्तत्तत्तिथिषु प्राप्तासु मनुजा वाच्याः तत्र शुक्राधिपाद्वितीया गुरोः स्वामित्वेन त्रयोदशी च अनयोः प्राप्तौ जीव- स्थानानिर्विवादमेवमनुष्यप्रतिपत्तिः परत्रजीवस्थानस्यैव दुरापत्वात् किमेत- द्विरुद्धमितिचेन्न, वस्तुतो वक्ष्यमाणस्यावयोऽपि च कनिष्टादेः स्पर्शाद्वाला- दिकं वदेत् इति स्पर्शनाधिकार सूत्रस्यावसरदानायास्योपन्यासात् तथा च द्वितीया त्रयोदश्योविना शेपतिथीनां बाघादेतत्तिथिद्वयेन मनुष्येभ्यो लभ्या- लभ्यपरिज्ञाने मनुष्यादपि कीदृशाल्लभ्यमन्यद्वतिज्ञेयम् । पञ्चाङ्गुलीषु शुभा. शुभलक्षणाद्वालादिक वदेत् । तत्र तारायां कनिष्ठत्वाद्वाल्यं गौर्या कन्या- राशिस्थानात्कौमार्यो मध्यायां सौभाग्याद्धनस्थानाद्वातारुण्यं तर्जन्यां तर्जन- गवेषण कलहस्थानात् पक्वत्वं गतार्द्धवयस्करूपं विष्णोः, पुराणपुरुषत्वात सूर्यस्यस्थविर ग्रहाश्रयाद्वावृद्धत्वमिति ॥ ततो न कश्चिद्विरोधः न चैवं तिथि- चक्र वैयऱ्या मनुष्यार्थलाभात् एवं मनुष्यादिभ्योलभ्यं तदपि तद्वेलायां स्पर्शात् नक्षत्रचक्रे यत्रात्मभं तदगुल्यांवयस्तलमध्येगुष्ठाभागवृद्धत्वं तल- ·- दिक्षुमायावत्तत्तद्विमृश्यं भचक्राद्वा बालादिस्ववयसि वाच्यमिति जातिदिए द्रव्यलभ्यालभ्यसमयज्ञानाय फलवत् सूत्रं बोध्यम् । तदेवाह बालमिति । चूडामणिशास्त्रकथनं शिष्टप्सम्मत्यर्थम् ॥ १६ ॥ अथ राशिव्यवस्थामाह- कस्य पार्श्वेऽथवा ग्रामे कस्मिन्मे लभ्य सम्भवः । इति प्रश्नेऽङ्गुली मागामेपाथा द्वादयो दिताः ॥ १७ ॥ कत्येति । कस्य-देवस्य नरस्य तिरश्चोवेति। सामान्यतो जात्यादिलभ्यालभ्य निर्णयप्रागुक्ततत्तन्नामराशिना विशेषलभ्यालभ्यज्ञानाय राशिचक्रामिदम् । अत्र जन्मराशे मुख्यता किन्तुनामराशेरेव यतश्चाग्रेऽपि वक्ष्यते जागर्तियेन नाम्ने- त्यादिस्वरोदयशास्त्रे तस्यैव प्राधान्यात् यदुक्तं श्रीनरपति ग्रन्थे- प्रसुप्तो भाप्यते येन येनागच्छति शद्वितः। तस्य नामादिवर्णे या मात्रा मात्रा स्वरः सच ॥१॥ अत्रार्द्ध तस्य नामप्रमाणं हि माझं स्वरविशारदैः इत्यपिपाठः । बहनियस्य नामानि नरस्य तु कथश्च न । तस्य पश्चाद्भवं नाम इत्युक्तमादियामले ॥ २ ॥ यदि नास्ति भवेद्वर्णः संयुक्ताक्षरलक्षणः । ग्राह्यस्तदादिमो वर्णः इत्युक्तं ब्रह्मयामले ॥३॥ अथ राशीनां ऋमनियममाइ- काश्चन्याः प्रथमे व्यंशे मेपोवृपोद्वितीयके । एवमत्रक्रमे हस्तप्रेक्षा तिथिरुपागता ॥ १८ ॥ काञ्चन्या इति । "पड्निशावलिनोऽजोमयुग्मकन्या धनुर्मंगा" इत्यारम्भ- सिद्धिवास्यात् । मेपादि अयं रात्रिपलं रात्रिप्रत्याप्तत्या तारायामेव · तम्याः स्वरुपप्रकाशेन सायालरूपत्वात् तत एव सध्या मन्दमुजामाविति शनि- राहोस्तव्यवस्था गत्रावव वहस्तेजोधिकत्वात् तस्यां अमितत्त्वाधिष्ठानेन सद्वाहन मेषस्य औचित्यमपि तेन पश्चिमायां कम्बलबाहूल्यं तथा देवाना ·(७०) पाहकदेवान नि एवं दक्षिणका "मिथुनप्रतिरपि ताराने नसरतीकरणासायर्यापस्य सुलभ चन्द्रमा पश्चिन्यादिवमादाशिवयं नियतं गायों कादिवयं दक्षिणपदेशन तस्याः । सूर्यस्यापि फोदेवदक्षिणायनमिति । तथा दक्षिणस्यों विश्या ,फुमायाः फन्यायाः स्थितमामान्यमपि । सुमार्याः निल स्ववाहनरूपपत्यासः कर्णपिशोद्विजपतिरस्यामेव पजायामधिकरत . गीति रत्नमाला वचनात् युक्तः एव तत्र पन्विप्रसार तेन धन्व्यधपश्चारक तथा व्यापारे नियसेहश्मीरिति समयां तुलादित्रयं जयासु संग्रामरटोप- इति वाक्यानुत्तरस्या है। प्राधान्यमपिदेवविमानेषु वाहकानां सिंहा १६ २ बसहा ३ हया ४ कमसी इत्यागनात् । तर्जन्यामकरादिनः नगवेन पूर्वोत्तरदिगमागे ते नैव कत्तूरिका मृगप्राधान्यं तत्र तथा मकरस्य प्रसझेन मकरादि स्थानौचित्यमत्रैव तत एव चतुर्मायामूलपर्वस्थानान्मेपा- विमानेष्यपि यपमरूपं पविमायामेय कुमार्यामले गणपतिः परमत्रहारसे पदयं दत गजप्राधान्यमन्त्र गणपतिहराया जाप प्रथम सावित्र्यां योगाई १ सानोचिसरियेशीकपदेशात् " एथास्योमकर " इति ज्योतिःशाने म पाश्चिमाई कुम्भोमीनश्च जलचराः स्याता इति उधुजातकोत्या पूर्वसमुद्र दयश्चत्वारोराशयो नयांशेवाया इति सुस्थितमेतद्राशिचकमस्य किश्चित् साम्य, नमस्कास्तोत्रे कन्नाविसमरिहंता मेसोमयरो अतिको सिद्धा पंचाण अ-ि सूरी ! मिहणधणाहुतिं उवझायाकवडतुलायसाहु ॥ १७ ॥ अस्योपयोगमाह---- ५ रोननं मस्यक्तिचपिध्वा तु तिलककृत कामहस्त कनिष्टायां पत्तिदासो न संशयः । इति उडिशनन्य यस्यत्सम् ॥ २ तुलादिनये दक्षिणायनेोपे अग सवंगत मिति म्यायादुत्तरस्या तुअवस्थायां र दोपः एवं मकरादिप्रयास पूर्वोत्तर विदिए भागे न उत्तरायणे सिद्ध मेगादित्रयस्यापि पश्चिमाया व्यवस्थाने न दोषः । अान्ने घटेको आत इति व्यवहारात मीमोनीमसेन इति सत्यमामामामेति नाम्गौः पूर्णनामदतत् ।। सैन्धवा-अशाप्रतीता।

·ततो लम्यमलभ्यं वा स्वराशिपरमेलकाद । नेयं कर्कवयं मेरोर्नसमध्याद्यपर्वसु ॥ १९ ॥ तत इति । तत् स्थानराशिनामवतो वस्तुनो ग्रामानराद्वा शुभोष्द्र. रेखादि लक्षणे उभ्यं तदमावेन लभ्यमिति वाच्यम् । कचिदेखाणामपाकट्ये स्वराशिना तदाशेः पडष्टकादिवर्जनया स्वामिमैत्र्यादिकं विमृश्य मेलकश्चिन्त्य- स्ततोलभ्यालभ्ये ज्ञेये न चैव ज्योतिःशास्त्रावष्टम्मे अलाक्षणिकत्वापत्तिः करद- टुरितिवाच्य-पृच्छन्त्या पितृमन्दिरे पितृग्रहाभिक्ष्याक्षरं गृह्यते । पत्युश्चापि तदीय मन्दिरगतं गु] अभिरख्याक्षरम् ॥१॥ सुधारभ्यवदि व्यवस्थिततिथीन् दत्वा मुनीश्वध्रुवान् । भागे यहिभिरेककेन तनयो द्वाभ्यां सुताखे नखम् ॥२॥ इति भुवनदीपके ज्योतिः शास्त्रेऽक्षरविचारात्मकचूडामणि शास्त्रावष्ट-. म्भवत् निमित्तेऽपि निमित्तान्तरसाहचर्यस्य सर्वत्राभीष्टत्वादियुक्तं पाक् । अथ पञ्चम्यादितिथिप्राप्तौ तत् स्थाने राश्यमावात् किं वाच्यमत-आह- ज्ञेयमिति । स्थावर राशित्रय कर्कादि तच्चन्द्रादिमहागृहस्थानत्वात् बुधस्य महामहवं तच्छुकमहाग्रहस्य सम्मुखगमनादपि बुधसम्मुखगमनस्या तीव दुष्टतायारत्नमालादी कयनाद्विज्ञेयम् । ज्योतिःशास्त्रे त्रिशश्चतुर्णा- मित्यादिना राशिमार्गानुरोधेन पञ्चदशतिथीनां विभागवत्र तिथिमागानु- रोधेन राशित्रयं पुनरुक्तिः । नन्वेवमङ्गुष्ठ राशिषु शुभलक्षणे सापियाम- . शुभलक्षणे किंवाच्यमिति चेदुच्यते कृष्णपक्षेगोर्या शुक्रेऽङ्गुष्ठे न शुभा- शुभ एवं च रेखासु शुभलक्षणपाटवेऽपि लन्यालम्ययो नावपूर्णवेवाज्ञेये राशि- मेलकस्यावश्यं विमर्शः कार्य इत्यत आह-यद्वेति । स्पष्ट अत्रफेचन- ध्रुवराशित्रयं न मन्यते किन्तु अगृष्ठभागत्रये प्रत्यंशं मेपादि चतुष्टयमुपरितः प्राहुरतश्चन्दोरविश्वस्थानस्य एवं बुघोमित्र शनिगृहे मानति च वेति । যাবে যমাণৰই নিধি: মে বিমানশিখা भनेयमान् । २ प्रतिक स्पान्यो सानायां निषिधं युधाः तस्मात् प्रतिक-क नोड मिप्रतिसीमाभिस्मारम्भासपी ।

·(७२) - एवं सेवनया गुरोः सुरतरोम॒ष्टं विमृष्टं तिथे- श्वकं चक्रभृतां निमित्सुधियां दुर्योधमायासतः। सिद्धोपासननर्मकर्मरुचिना मेघेन सत्संविदा मत्यातत्कथयन्तु लक्षणकथां सन्तः श्रियां साधनम् ॥१॥ इति श्रीहस्तसञ्जीवनव्याख्यायां सामुद्रिकलाख्यायां तिथिचक- दर्शनं सम्पूर्णम् ॥ अथ वारदर्शनमाह- रविरशूटमध्यस्थस्तन्नखं चन्द्रमास्फुटः । मङ्गलस्तर्जनी शीर्ष नृपासनगतो वुधः ।। १ ।। लक्ष्म कविौया कनिष्टायां शनिर्मतः । हस्तपृष्ठे राहुकेतू चैवं वारास्तथा ग्रहाः ॥२॥ रविरिति । अङ्गुष्ठमध्यत्रिभागे रविः तत्र कर्कादिध्रुवराशित्रयमध्ये सिंह- व्यवस्थानात् ननु मेषादित्रयं मूलांशाच्चटत् निश्चितं कर्कादिध्रुवत्रयं कथम- वतरत्, मन्यते किञ्चध्रुवसूत्रस्यां दृश्यते मेरोरपि तत्रैव ध्रुवत्वात् तेन तुलादि त्रयमेवध्रुवमेष्टव्यमिति तन्न, दक्षिणहस्तस्य दक्षिणायनरूपत्वेन दक्षिणादि- म्भागस्थस्पष्टनखरूप चन्द्रोपलम्भात्तद्भवनादिरेखात्रय शिवस्थानत्वेन मेरूरूपा- द्वाष्ठ एव दिवसो दक्षिणो हस्तइत्यस्य न्यूनभवनादवतरत् संजाघटीति । भरतक्षेत्रस्यापि मेरोदिक्षिणदिगवष्टम्भात् ज्योतिःशास्त्रेऽपि पुरीरक्षरतां देव- कन्याथकान्तीसित: पर्वतः पर्यलीवत्सगुल्मं पुरीचोज्जयिन्याहृया गर्गराटं कुरु क्षेत्रमेरूभूवो मध्यरेखेति ब्रह्मतूल्यवचनात्, दक्षिणादिश एवमध्यरेखारम्भ- स्ततोऽत्रापि गोत्ररेखाया याम्यदिशएवप्रादुर्भाव इति । शिवायां तु राशि त्रयस्याधिपानामनवस्थानादड्गुलीपतेः शुक्रस्यापि अनवस्थितत्वात् क्रमागत-. राशिचक्रबलादाशित्रयं चटत् बोध्यम् । राशिचक्रे मकरस्य राशेस्तर्जन्या- मूलव्यंशे व्यवस्थानात् उत्तरापाढानक्षत्रसंभवेन तज्जन्मा अरुणो मालवमा इति वचनात् पूर्वदिगू माळवदेशोद्भूतोमालस्तर्जनीशी शत्रुहननेऽपिकृत- त्वात्तस्या इति नवम्याः स्थानप्रत्यासत्या नवार्चिमान् पृथ्वी तत् स्थानात् .

·पृथ्वीजन्माप्ययमनेनैव हेतुना तत एव ताम्रमुद्रापरिधान तर्जन्यामव शक्ति पूजा च तथा नृपो राजाङ्गुष्ठस्तदासनं तन्मूलं तत्र सूर्यप्रत्यासन्नो बुधः राजसून राजासने तिष्टतीनिन्यायात् सुश्रुत वैद्यग्रन्थोक्तमगुप्ठसन्धियभावा- देव अस्पष्टः । लक्ष्म्यां मध्याङ्गुल्यां गुरुधनुराशिशीयोगात् मध्ये सूरा- सूराचार्याविति वाक्यान्मध्याश्रय एवायं रवीन्दु भौमगुरव इति मित्रस्य भौमस्य प्रत्यासत्तिरपि नक्षत्रचक्रे मध्याया अघतलस्योत्तरदिशि उत्तर- फाल्गुनी जन्मनक्षत्रमपि गुरोरुत्पत्तिदेशः । सिन्धुः कणयाइसमदिठी पारसकिरणो य सिंधु देशमवो इति वचनात् सचापि उत्तरस्यां सैन्धवा- अश्वा इति प्रतीतेः । त्रयोदशमासान् यावदेकराशिस्थिति ज्ञापिकापि त्रयो. दशी तिथिमध्याने तेन तत्र मध्यात्रिसप्त भास्करा इति मताश्रयेण द्वादशार्चि गुरुः सावित्र्यां कविशुक्रः कवेरमिन्दुमित्रज्ञार्को समावुभाचिति । आरम्भ- सिद्धस्तथाज्ञशुक्रशनिराहवः, इति भूयनदीपकस्य वचनात् वुधस्यगृह कन्याराशिस्तस्य शिवाने स्थानात् ताराने शनेः प्रसनश्च नक्षत्रं ज्येष्ठासोऽपि तत्रैव अत एव दक्षिणाशापतिः शुक्र इति प्रागुक्तम् । किश्च रजः कविज्ञा- विति क्षत्रियायां गौर्या रजोरूपः कविरेव युक्तः पादरूपायां वस्यां शुक्र- स्पापि द्विपदतया भणनात् । कनिष्टायां शनिर्मन्दस्तेजस्त्वात् पश्चिमाधिपति- वाम । नसकवेन स्वल्पपलः स्वमित्रम्य बुधस्य राहोर्या भवनाय मिथुनायो- चितः हस्तपृष्टे राहुकेतू तत्रापि मध्यामध्यपर्यायवद्राहोराधिपत्यं परतोऽगुठ- मध्यपर्वयावत् । फेतोरिति विमागः अनयोः पृष्ठस्थितिर्नवग्रहध्यानायेत्युक्तं प्राक् तत एव यन्त्रन्यासे करतलद्रष्टिभ्यां नम इति सार्थकं तत्रापि देवा- धिष्ठानात् । हस्तपृष्ठे शुभलक्षणे अष्टोतरी दशाचके राहुदशायां विंशोतरी- दशानके राहुकंत्योर्दशायामपि शुभमिति परिज्ञानाय लम्यादि ज्ञानाय च एवं वाराः सप्तेव रात्रौवाराणामनुपयोगानवारदोपाः प्रभवन्ति। रात्राविति वाक्यात् दिनरूपे हस्तवल एव तथा महानव अमे वक्ष्यमाणभावचक्रस्पराशिचक्रेषु तदुपयोगान् । एवं च मेपादि वयस्य स्वामी शनिः कादि वयम्य कृष्णपक्षे गुरुः गुले चन्द्रम्लादित्रयम्य गुरुमकरादि त्रयम्य माठः तारायाः पतिः .

·(७४) . । शनिः सावित्र्याः कविः मध्याया गुरुः प्रदेशिन्या मङ्गलः अङ्गुष्ठस्य स्वामी चन्द्रः एकस्याः कलायाः शिवार्पितत्वेन पञ्चदशाकलापूर्णत्वख्यापक पञ्च- दशी तिथिस्थानात् । शनिना मित्राय राहवे वृपमस्थानं दत्तं तेनवृपे राहुः श्रेष्ठस्तनस्थोदशमं कुम्मस्थानं मङ्गलेन स्वमित्राय भानवेदत्तं पूर्णदृष्टया पश्यति ततो राहुरव्योः परं वैरम् । गुरोः शुक्रस्य च मध्यानामि. कयोः सीम्ना देवदानवगुरुत्वेन वैरम् । राहोर्मक्ष्यमिन्दुः स्वस्वस्थाना- तीयपर्वणि कर्कराशेरिन्दोः पूर्णदृष्टत्वात् । मङ्गलोऽपि भक्ष्यमेकाद शस्थानत्वादकादशतुभवनं सर्वे पश्यन्ति खेचराःसम्यक् । पूज्यवर्गों- गुरुसितौ शुक्रस्य दानवगुरुत्वात् गुरोश्च पूज्यत्वं दानवानामपि पूर्व- देवत्वात् । देवत्वमदेवत्वमुभयमपि, मसुराणामागमेऽपिसिद्धं 'देवा चउन्यिहा' इति तथादेवोपकरेइ असुरोपकरेइति भगवत्यां तथोक्तेः हिमांशुबुधयोः सूर्या- दुच्चाधः स्थानात् वैरै विवस्वन्मन्दयोः पूर्वीपरादिशोः स्वामित्वेन वर कुजार्कयोः स्थानसङ्गादतिमैत्री। सितजयोरपि शिवायां कन्यास्थानदाना चन्द्रस्यार्क बुधौमित्रोऽपि एकाड्गुलस्थायित्वात् , कुजगुर्वादयः समाः प्रत्ये. कमङ्गुलिस्थानान्मन्दस्यज्ञसितौ मित्रेर्गुरुर्मध्यः परेऽस्यःइतिचन्द्रेण वर प्रान्तेविन्दुशनीश्चराविति वचनात्, इतोऽगृष्ठे चन्द्र इतः प्रान्ते शनि- रिति । अगुष्ठप्रदेशिनी च देवरुद्धाशिवा तारा च दानवैर्गुरुस्तुमध्यस्थ एव मध्यायां दानवस्य राहोरपि पूज्यत्वेनोक्तत्वात्, सुरासुराचार्ययोराशिमध्ये फलदायित्वान्मध्यस्थानं तत्र गुरोर्गुरुस्थितिकत्वात् गुर्वाअड्गुलिः स्थानं शुक्रसमासस्थितिकत्वेन लघुगौरी स्थानं रवेः शुक्रशनी शत्रू इति स्वस्थानाहूरे- स्थितौ ज्ञः समः इति स्वस्याधः कुजजीवशनिभिः स्वतएव सूर्यराशेरनपेक्षं राशि भोगात् स्वतोऽङ्गुलिस्थानानि लब्धानि सूर्येन्दुभ्यां महाग्रहेन्द्रत्वेन स्थानप्राप्तावपि राशिचिन्तायां पराश्रयत्वं स्वीकृतं ज्योतिशास्त्रेऽन्येषां गृहद्व- यसद्भावे सूर्येन्द्रोः प्रत्यकमेकं गृहं करिव्यं सिंहय तद्वदनापि स्थानचि- न्तायां तयोरेकमेव स्थानमगृष्ठः 'प्रतिमा संयोगात् तत्रापि चन्द्रस्य पश्चि- मायां प्रतिमासमुदयप्रतीतेस्तारोनुसारस्ततो नक्षत्रचक्रे ताराधमागे चित्रा . .

·(७५) -- वज्जन्मनक्षत्रमपि व्यक्तं तथा प्रत्यग् मुखौ शनिसोमावित्युक्तेः शनेस्तद्दिशः स्वामित्वेन चन्द्रस्य वामहस्त प्रत्यासत्त्या तत्त्वमपि तेन चन्द्रस्य यवनदेशो- द्भवत्वेन वामेहस्ते वामरीत्यैवायुःखादि चलनात्तत्प्रधान्यं पश्चिमाधिकाराद् यवनानां वामहस्ते मुख्यतापि वस्तुतस्तु राजभावात् सर्वत्रेन्दुः कुजः सल्ये इतिवचनाच्चन्द्रस्य सर्वत्रस्थानं सर्वनक्षत्रप्रियत्वात् नवांशचक्रेउपयोगाद्रगू- छोऽपि तत् स्थानं तच्चक्र से नवांशा अजैण कुलकर्कादय एव ततद्गुली मूलस्थानात् परम् । मेपस्याधिपतिः शक्रः सिंहस्याधिपतिर्यमः । वरुणोमकराधिश स्तुलाया धनदः प्रभुः ॥१॥ शेषेवगुलीनाथा एव शुक्लपक्षे कर्फकन्ययोः स्वामी शशी कृष्णे शुक्रोद्वयोरपि जलचरत्वात् कुम्भमीनयोर्मलः वृपमिथुनयोः शनिवृश्चिक धनुपोगुरुरिति नवांशचक्र सामुदिक भूपणे सूर्यस्य पुनरागृष्ठमध्य नियतं स्थानं तत एव सर्वतोभद्रेऽड्गुष्ठाने पञ्चविंगत्यं कस्तत् प्रमाणघटी दिनमानसूचकः राशिविमर्श माद्या द्वितीय भागोरवेः स्थाननि- यतं स्थैर्यात् अन्यथा प्रागुक्तमेव, नन्वेवं रविचन्द्र जीवबुधाः स्वस्वराशि- स्थाना एपात्र ज्योतिर्वन् भीमादीनामपि तथैव कि नेप्यत इति चेन्न दैवतं त्वङ्गुलीमुखे इति विद्वद्वाक्यात् भौमाय मित्रगुरुः शुक्रस्यमिल बुधः शनेरविच राहोः शुक्र इति मित्रस्थानस्यापिस्वस्थानाच्च। एवं रवियु धराहूणां प्रत्येकगूलीस्थानं कथं नेत्यपि नचिन्त्य रखेर्दक्षिण हस्ते स्वरूपेणैव व्यवस्थानात् चन्द्रादीनां तत्तेजसैव तेजोमयत्वेन शशिवत् साधयेत् सूर्य सूर्यवन् सकला प्रहा इत्युक्तेस्तस्यैवाधिपत्यात् बुधस्य नपुं. सकत्वेन : स्थानालामालाभेऽपि ज्योतिःशाम्ये राहणारुद्धत्ववदनापि . शनि शुक्राम्यांरोधात् राहोः पृष्ठम्यानात् नभिन्नमङ्गुलिस्थानं शनस्तु क्लीन- त्वेऽपि चिरस्थिकत्वात् तारागुलिस्थान लामोद्यावश्यकः शुक्रस्यापि चतुः पचाशदुतराद्विगत द्विवसान प्राच्या पट् पन्चागदुत्तर द्विशत द्विवसान् प्रवी- १ पदके भनिन्मादीनां नक्षतागा सनिशदिन एवम्यवाया। .

·(७६) च्यां चौदयिकवेन चस्थानलाभौचित्यात् । यद्येवं तहिं जीवादिवत्कथं राशिचके तन्यास इति चेचलस्वभावात्कन्यायां शुक्रप्रसङ्गान्नी- चत्वव्यवहाराच्च सूर्यापेक्ष यैव तन्न्यासो बुधवत् शुक्रस्य प्राङ् मुख- त्वात् तत एव शीवायाः कौमार्य सत्यपिस्वामिनि तस्य नास्याः प्रसङ्गात् । एवं भौमस्य शेषादक्षिणतो मुखा इत्युक्तेर्दक्षिणभागेगूठाने व्योमत दर्शित्वं बुधस्य कन्दस्थस्य तिर्यग् दृष्टित्वात् उदङ् मुखत्वं गुरुस्तूदृग् मुख उत्तरापति- त्वात् इत्यादिज्योतिःशास्त्रानुसारेण दृढीकृतो ग्रहन्यासः स्थानस्य शुभा- शुभज्ञानाया ननु यद्येत नखरूपाग्रहास्तर्हि वामे नखाः कथं भाव्या इति चेन्न; राशिकुण्डलिका भावनात्तत एव ज्योतिश्चक्रे चन्द्रादि सर्व ज्योति- देवद्वयामित्युक्तं प्राक् पादनखानां प्रतिफलेन समाधिर्यद्वा हस्तयोर्देवाः पादयोदेव्यस्तेपामहत्पर्पत्सु द्वयोर्योग इयात्रापि तदभावादत एव तासां निचै- रेव स्थानं जिन प्रतिमायामधः शक्तिमूर्ति व्यवस्थानवत् ॥ २ ॥ अय पृच्छायामड्गुष्ठादिस्पर्शणकार्यवेलाकथनं प्रासङ्किमप्याह- दिनोदयः स्मृतोऽहृष्ठे मध्याह्वे मध्यमाङ्गुली । सन्ध्यातारा ततो रात्रिर्हस्तपृष्ठे व्यवस्थिता ॥३॥ दिनोदय इति । सूर्यस्य तलपाधै मेरोमध्यभाग चनादिस्थानात् दिन- मुखं नवं नखचन्द्रादत्रिमुखमित्यपि दक्षिणे तदप्राधान्यात् तथात्वेऽपि नखानां पृष्ठभागस्थत्वात् अत एव पृष्ठे रेखाभिमृत्युर्जन्मद्वयं निशीत्यो वक्ष्यते मध्यामध्याह एव अति गुरुत्वेन तदुपरि छायामावात् तारुण्यस्थाने न तापा- घिश्यात् यद्यपि प्रभातमिन्दुजगुरु इत्युक्ते गुरुस्थानात् प्रभातत्त्वं युज्यते तथापि त्रयोदशीतिथि स्थानत्वेन तावद् घटिकामानसम्भवान तत् प्रति- पदातिथि गणनं दिनमानापेक्षं दिनमानमपीदं जघन्य दिनमान विमर्शन तत एव त्रयोदशांकोमध्याह्नसूचको मध्यायां गुरोः प्रभातत्वं सर्वांगुली स्वामि- स्वाटिकालये तृतीयास्थानान्मूलांशेन चरितार्थ लक्ष्म्याः प्रमाताधिकारात् सन्ध्या कनिष्ठा ताराख्या अन्वर्थात् मन्दमुनामयो ज्योतिपेऽपिसन्ध्यारूप- मणनाच अत्र द्वितीय प्रहररूपः पूर्वाहास्तृतीय प्रहररूसोऽपराहातर्जन्या

·(७७)
गौयाँ चार्थागम्यः अपराही भार्गवेद् इति वचनात् शुक्राधिष्ठानात् तत एव
मध्याहो रविभूमिजाविति द्वितीय प्रहरस्यां तस्य मध्याहरूपत्वात् आदीवा-
दित्यमङ्गलाविति चाष्टधागुल्यां तर्जन्यां तयोरवस्थितिश्च रात्रिहस्तपृष्ठे नख-
रूपाणां ग्रहाणां स्पष्टप्रकाशात् अघोलोके चावहस्ते इति वक्ष्यमाण मतान्तरे.
अस्य प्रयोजनमिति ॥ ३॥
एतदेव स्पष्टयति ।।
दिनं हस्ततलं बोध्यमवहस्तस्तमस्विनी ।
दिवसो दक्षिणो हस्तो रात्रिर्यामो मतान्तरे ॥ ४ ॥
दिनमिति । दाहिण हत्थंगुठया मझेयजवेण दियस जम्म सेइति प्रकरण-
कार वाक्यादिनप्रतीतेः । मतान्तरे अभिप्राय विशेष घटीदर्शनविमर्शेऽङ्गुष्ठ.
यवाघपेक्षयावातन्मतस्यापि प्रामाण्यात् ॥ ४ ॥
वक्ष्यमाण भावचक्रादौ राहुस्थिति हेतुमाह-
छाया सुतायनिलोक छायारूपो विधुन्तुद :
तद्राशिचारे ताराया द्वितीय व्यंशके ध्रुवः ॥५॥
छायेति । छायासुतोऽसितः सौरिरिति कोषवचनात् तेने सुत २५ मदन
७ नवां ९ त्ये १२ पूर्णदृष्टिश्च राहोर्दशम १० युग्मत्सराशौ दृष्टिपादत्रय
स्यात् अरि ६ सहज ३ पनः २ बन्धुगे ४ चार्द्धदृष्टिनिजमुवन १
मुपायं ता जन्मान्धतच ॥ १ ॥ इति ज्योतिः शास्त्रोक्तं पञ्चमे कन्यास्था-
नादिनास्थितम् ॥ ५॥
तस्मात्सप्तमगः केतुरितिमध्यागुलिभवेत् ।
द्वितीय मागिनियतः प्रोक्तो लाक्षणिकैथुधैः ॥ ६ ॥
तस्मादिति । द्वितीयभागोऽत्र त्र्यंशरूपः ॥६॥
वारस्योदयमाह-
हस्ते क्षणदिनेवारः प्रातस्तस्योदयक्रमात् ।
समयेः हस्त वक्षिायाः यःमाप्तोऽस्याङ्गुलीस्मृतः ॥ ७ ॥
हस्तक्षणेति ॥ ७ ॥

·(७८) .. वारमानमाह- एको यामश्चतुः स्त्रिंशत् पलान्यथाक्षराणिच | भूत्यष्टि माने सज्ञेयो वारभोगो विचक्षणैः ॥ ८ ॥ एकोयाम इति । वारभोगोक्तिः कथमौदयिक एव वारः सर्वस्मिन् वासरे विमृश्य इति नाशङ्कय दिनस्वर चक्रादौ- तिथ्यादौ घटिकाः पञ्च पलानि सप्तविशतिः । अन्तरोदय-उक्तोऽसौ दिनस्वरस्य सूरिभिः । इत्यादिना नरपतिग्रन्थेप्यन्तरोदयदर्शनात् ।। ८ ॥ वारचक्रफलमाह-- तद्वारस्य तदगुल्याः स्वरुपेण शुभाशुभे । स्वराशिनाथमैग्यादि ज्योतिः शास्त्रविमर्शनात् ।। ९ ॥ तद्वारस्येति । योवारस्दवसरेप्राप्तः सचेत् निजराशीशस्तदा तदङ्गुल्यां शुभलक्षणे पूर्णफलं स्वराशीशवैरिणोशल्या पादमात्रं साम्येत्वर्द्ध शुभग्रह दृष्टाङ्गुलिस्थाने पादोन मित्येवमशुभलक्षणेऽपि वाच्यम् । ज्योतिरिति । मैत्रीरवेः शुक्रशनीशत्रू इत्यादिकाजातकोक्ता । आदि शद्वाद्रुष्टिरुच्चनीचत्वेनच ज्योतिः शास्त्रादेव वेधे उच्चस्थे च बलं पूर्णनी- चांशस्थे दलं बलमिति नरपतिग्रन्थोक्तत्वादत्रापि तदुच्यते वेरगृह भध्य- भागस्थानाद्गणनानुक्रमेण तृतीय स्थानं कनिष्टा मूलपर्व तत्रमेशराशिवात्स एव उच्चाश्रयाः । एवं चन्द्रास्याङ्ठमूर्द्धभागातृतीय ताराद्वितीय पर्वतत्र वृपत्यादुच्चत्वं तयोः सदाऋजुगतित्वात् मङ्गलस्यवक्रत्वात् पृष्टगत्यातृतीयं पर्वमकरस्थलं तत्र उच्चत्वं बुधस्य स्थानाभावात् स्वगृह एवोच्चत्वं गुरोमध्या- प्रभागात् नीचावताररूप मकरस्थानं तत्र नीच शुक्रस्य सूर्यापेक्षाचारात् प्रागमुखत्वेन तर्जन्याद्वितीयमागस्थ सूर्यापेक्षया उच्च मानस्थानं तत्रोउच्चत्वं शनेः स्वस्थानात्पृष्ट तृतीय पर्वणिशेषराशिस्तत्र नीचर राहोः स्वाथानादुच्चं मिथुनमिति उच्चात्सप्तमं निचं निचात्सप्तमुच्च- मिति विमृश्यफलं वाच्यम् ।। ९ ।।

·(७९) - चक्रान्तरमाह-- यद्वाहस्ते क्षणे चारः सविष्णोरूर्ध्व लोकगः । शेपास्तले मर्त्यलोके तर्जन्याधास्तुदिग्गताः ॥ १० ॥ अघो हस्ते च पाताले फलमेपमिहोदितम् । यत्र स्वराशेनाथ: स्यात् सम्पूर्णतद्भवं फलम् ।। ११ ।। यद्वेति । अप इति । यत्र स्वराशीशस्य स्थानं तत्र शुभलक्षणे पूर्णफलं तद्वैरिस्थाने पादमात्रं साम्येबद्धं समाङ्गुल्यादौपाय स्थानदोषेऽपि शुभलक्षणे स्वराशीश मैच्यां पादानं फळमिति भावः ॥ ११ ॥ इति श्रीहस्तसञ्जीवन व्याख्यायां सामुद्रिकलहाख्यायां वारदर्शनम् ॥ -- अथ नक्षत्रचक्रं पाह-- श्रीणि त्रीणि तले दिक्षु मध्ये नक्षत्रमस्विनी । तारादिपञ्चशाखासु प्रत्यकें स्यात् उप त्रयम् ॥ १२॥ द्वादशश्लोकस्य पञ्चदशश्लोकपर्यन्तमिदं-स्थापना- वि मू - S ध चि S पू थ पू ह म भ म मृ पू पू रो वीणीति । अा अचिनीति । अग्रेजप्रयोगार्थ दक्षिणहस्तस्य दक्षिणा- यनत्वात् दक्षिणद्वारिकलादचिन्यास्तदादिनक्षत्रन्यासोऽन एव पु-योऽपरद्वारिक संरमिजिवादिसात् ययगादिश्चम्पा चेन नमस्कारस्तोतेऽपि-तापनि

·(८०)
ठाइपंचयं सिद्धाचिता साईसाहुं इति पूर्वानुसाराद्वयवस्थितो न्यासः सामान्येन
अन मूलस्य गौ- न्यासात् 'बहिर्मुलोभितरे अभि ईति' सिद्धान्तेऽपि
मूलं दक्षिणस्यां चरतीति सावित्री दक्षिणाअभिजिन्यासादुत्तरामध्या-
युक्तैव ॥ १२॥
तद्विशेषमप्याह-
वीक्ष्यते यत्र नक्षत्रे हस्तस्तद्गर्भकस्थितम् ।
प्राग् दक्षिणकरं तेपु तारा प्रयत्रयं भवेत् ॥ १३ ॥
काञ्चन्यादेः पञ्चदशमानि यत्रात्मनामभम् ।
तत् फलं प्रष्टुरादेश्य स्थानरेखादि योगतः ॥ १४ ॥
वीक्ष्यत इति । यन्नक्षत्रे हस्तस्य वीक्षणं तद् हाततलमध्ये देयं तत
आरभ्यः प्राग् दक्षिणादिक्रमः न चैवं हस्तनक्षत्र एव तन्नियमात् यस्य तदेवा-
त्मनं तस्य दिग् ज्ञानं कृत इति शङ्कथं, पञ्चशाखत्वेन प्राक् पञ्चनक्ष-
त्राणां व्याख्यानात् । क्रमोऽयं सृष्टिरूपो दक्षिणकरे तथैवन्यासात्
सर्वत्रनक्षत्रत्रयं त्रिपर्वण्या एव नियतत्त्वात् स्वरोदयेऽपि प्रतिपदा-
दिव्यह योयो वात्सायनेऽपि पक्षनि दीर्घ हेमन्ते नित्यमन्य पु त्र्यहादेव
व्यवस्थानं अड्गुल्यः पञ्चहस्ततळेऽपि चतस्त्रोदिशः पञ्चमं मध्यस्थानमिति
पञ्चधाव्यवस्थया सर्व पञ्चविधं प्रमेयमत्र ज्ञेयतयावतरतीति सूचयति । तेना-
करादिस्वराः पञ्चब्रह्माद्याः पञ्चदेवतः । निवृत्याद्याः कलाः पञ्चइच्छार्य
शक्तिपञ्चकम् ॥ १॥
रुद्राद्याश्चक्र भेदाच घराघभूतपञ्चकम् ।
गन्धादिविषयास्ते च कामबाणा इतीरिताः ॥ २॥
इत्यादि नरपतिग्रन्थोदितं सकलं ज्ञेयम् । अमे अ इ उ ए ओ इति
स्वराणां यन्त्रस्य च वक्ष्यमाणत्वात् । स्थानेति धातुमूलादिरूपमेपादिराशिरूपपर्व
संबन्धातू रेखासम्बन्धाच्च आदिशब्दात् ग्रहादियोगोऽपि ग्राह्यः ॥ १४ ॥
सामान्यात करदर्शयितुज्यनक्षत्राण्याह-
करजांवागताधिष्ण्यं तले याम्यातले स्थितम् ।
तत्र स्थितं शुभं न स्यात् शेपस्थाने शुभं स्मृतम् ॥१५॥

·(८१) करोति । अगुल्यान्तर्गत नक्षत्रशुभकर्मणि नादरणीय अगुल्योजाप- वत् फलदायित्वाभावात् । तले नक्षत्रं उच्चाटनकृतपश्चिमानक्षत्रं क्लेशजालेन कार्यकर याम्यभं रोगकारकमिति न शुभम् ॥ १५ ॥ इति श्रीहस्तसजीवनयनव्याख्यायां सामुद्रिकलहाख्यायां नक्षत्रदर्शनम् अथ प्रथम वर्षेषु शुभाशुभज्ञानाय ग्रहस्पष्टीकरणेन भावचक्ररूपं मेपादि राशिचक्रदर्शनम् ॥ जागर्ति येन नाम्नायस्तद्राशिर्यत्र पर्वणि । तारादिर्भप राश्यादि स्तत आरम्य गण्यते ॥ १६ ॥ ज्ञेया स्तन्यादयो भावास्ततो द्वादश लग्नजाः । तेपूर्ध्वरेखा सशुभो ग्रहः क्रूरस्तथान्यथा ॥ १७ ॥ जागीति । ज्ञेया इति १६-१७ श्लोकद्वयसंयुक्तार्थम् । यस्य जन्म- पत्रिका नस्यात् तस्य तन्यादिभावज्ञान सामान्येन इत्थं परिज्ञेयम् । जन्मर्शमृक्ष- मित्याहुमुक्षं चात्रदण्डवत् यस्य जन्म नजानीयात् तस्य नाम्ना विधियत इति कयनात् राशिमेव पुरस्कृत्य भावाविचार्याः । लमादिवराशे रपि तदवोधात् जन्मज्ञानेनामराशेरवौचित्यं अन्यथापि गृहे च नगरे प्रामे वाणिज्ये स्वामिसेवने नामराशिमधानत्वं जन्मराशिं न चिन्तयेत् , इत्यादिना नरपति- प्रन्यादी तत् प्राधान्यदर्शनात् ताराया आदिलपर्व तस्मात्, अमितच्च- स्थानतया अल्पभोगतया लगेपु तथा गृह्यभागमत्यासत्त्या सन्ध्यारूपेण रागी रागाधिक्याच्चारुणवर्णमेषप्रभृतिगणनं मागुक्तमेव तेन यस्य वृप- राशिस्तस्य ताराद्वितीय भागात् प्रारभ्यगणनं मिथुनराशेस्तृतीयांशादिति तेषु भावेषु या ऊपरेखाभोमहः । आयतादीघरेस्खासत्यशुभस्तद्भावविना- शात् ऊर्ध्वरेखायाः शुभटक्षणता आयताया निषेधावत्वेनाशुमत्वं च लोक- अजीतमेव पूर्णदृष्टिरपिनट् तुझ्यैव यदुक्तं विरुदपूर्णगापश्यतस्मादेवकले प्रहः विदपात्यन्यथाज्ञेयं फलं दृष्टयमनुमानतः । इति नरपतिमन्ये मेपरामि. सालको रेकरूपायाारस्थानान् ।

·(८२) .. कस्य मध्यामूलांशे वीसंख्यासुखादिविचार्य एवं सर्वे भावाः न चैवं रेखा- वैयर्थ्य तासामेव फलस्पष्टीकरणात् ॥ १६ ॥ भावमात्रं सष्टीकृत्य ग्रहस्पष्टीकरणार्थमादौ चन्द्रचक्रमाह-राशिचके तस्यैव मुख्यत्वात् । अश्विन्यादीनिकक्षाणि प्रत्येक सप्त योजयेत् । कनीनिकातः प्रारभ्य यत्र हस्ते क्षणस्यभम् ॥ १८ ॥ अश्विन्यादीति । इष्ट नाड्योहताधिक्यैः पष्ठिमागाप्त शेषके अश्चिन्यादी- न्दुभुक्ते न युक्ते तत्कालचन्द्रमाः ॥ १ ॥ इति नरपतौ प्रस्तारचक्रे तत् कालचन्द्रे अश्चिन्यादि नक्षत्रगणनात्, अत्रापि तदादिक्रमः । तत एव तारायां नियोग मुद्रापरिधानं चन्द्रचिन्ह प्रत्येकं संयोजयेत् । अगुल्या मूलपर्वणि नक्षत्रद्वयं मध्यभागे नक्षत्रत्रयं मूर्तीशे नक्षत्रद्वयमेव सतनक्षत्राणि स्थूलापेक्षया भावयेत् सूक्ष्मविचारे तु प्रति. पर्वचत्वारिंशदुत्तरशतघटयो योज्या । नक्षत्राणां न्यूनत्वेऽधिकत्वे वा तदपे- क्षयैव । एवं च चन्द्रन्यासः प्रायस्तिथि पत्रापेक्षयैव जायते । भङ्ग यन्तरेण चन्द्रचक्रकथन सामुद्रिकस्य निमिचान्तरत्वात् तत एवकृतिकायाविंशयटिका यावन्मेपे चन्द्रोदेयो ज्योतिः शास्त्रे तु पञ्चदशघटिकाया वदिति विशेषः । इयदन्तरं तु नक्षत्रदृष्टया मूखेनापूर्यम् ॥ १८ ॥ एतदेवाह--- प्राप्त प्रष्टुःसराशिस्यान्मेपादिव्यंशकः क्रमात् । चन्द्रस्तत्रैव विन्यस्य चतमृष्वगुलियपि ॥ १९ ॥ प्राप्तमिति । न चैवं जन्मरागिनाम राशिहस्तदर्शनदिनराशिधेति राशियसार्यमिति शक्य, नामराशेरेवाधिकारात् स एव राशिः । मन तु राशिशडून चन्द्रस्थानमेशेच्यते । एवं च दिननन्द एव हस्तदर्शने विचार्य इत्यायातं शुभाशुभविचारे दिनचन्द्रस्यैव मुख्यतया फलदायित्वात् । अन्यथा शोमने हस्ताक्षत्रे इत्यादिना नक्षतप्राधान्योक्तियास्यादिति ।

·(८३) यथा कश्चिद्विवाहादिमागल्यकायें जन्मराशिप्राधान्यं तस्मिन् ज्ञाते ऽपि दे- शाधथै नामराशिविचायते । तथा हस्तेक्षणे चन्द्रःकस्मिन् भवने इति ज्ञेये दिननक्षत्रस्थानमेव राशिव्यपदेशाह न चैवं चन्द्रनयसाथ नरपत्यादौ राशि- चन्द्र १ उदय चन्द्र २ मासचन्द्र ३ पक्षचन्द्र ४ दिनचन्द्र ५ घटिकाचन्द्र ६ तत्कालचन्द्रा ७ दिभेदैः सप्तधा चन्द्रस्थान विमर्शविदस्याप्पदोषात् । मत्र अश्चिन्यादि सप्तनक्षत्र व्यवस्था जैनसिद्धान्तमताद् यदुक्तं-- सम- वायाङ्गुवृत्तौ-- अश्विम्यादीनि दक्षिण द्वारिकाणि पुप्पानीन्यपर द्वारीकाणिस्वात्या दीन्युत्तरद्वारिकाणि अभिजिदादीनि सप्तनक्षत्राणि पूर्वद्वारिकाणीति नरपति- ग्रन्थेऽपि अश्चिन्यादीन्दुभुक्तानि भानिपष्टिहतानिच स्वमुक्तनाडि संयुक्तं द्विधनं २ नन्दा हतं त्रिधा ३॥ दिनेन्दुभुक्तभागादिीयते चेष्टकालिक उदयादिष्ट नाडयस्तुषड्गुणास्तत्र योजयेत् । त्रिंशद्भागाप्तराश्यादिश्चन्द्रस्त- कालसम्भवयः । शशाङ्कवत्सर्वखेटान् कुर्यात्तत्कालसंभवान् ॥ ३ ॥ इत्य; विन्यादेर्लाभः ॥ १९ ॥ शेषग्रहन्यासदर्शनमाह-- जागरूको जनो येन राशिना जायते सदा । तारायंशांच्चमेपादेयत्र तन्मूर्तिमालिखेत् ॥ २० ॥ जागरूक इति । जागतीत्यादिमागुक्तस्थानुवादसूत्रमेतन्मेपादिभावचक्रेषु वक्ष्यमाणेषु जन्मराशिग्रहणम्रमव्यवच्छेदनाय । तारेति । राशिचक्रानुवाद . एपः मूर्त लमं मुख्य न्तदेव भावयेत् । नतु सत्यपि जन्मपत्रलमज्ञाने जन्म- लग्नमिति भावः ॥ २०॥ न चेत् खेचराः स्थापित किञ्च चक्रे इत्युक्ते ग्रंहळ्यासमाह-- तत्र ग्रहास्तु प्रागुक्त स्थानस्थाः स्वमनीपया स्थाप्या संहार मार्गेण विचार्य तच्छमाशुभम् ॥ २१ ॥ तत्रेति । संहारमार्गेणेति रवीन्दुभौमगुरचोज्ञशुक्रशनिराहव इत्येवमगुस्यमे उथवे न्यासात् ।। २१॥

·(८४) १चं. श. ३ २ शु.मं. मे. १० . ९ के. १० यु. ७ ६ ८ ४ २ ३ ४ श. २रा. १२.म. क. १च. ११ ८के. मं.१२ १० गु. १० द टके. सिं. ३श. ११ १. शुबु. गु. म.१२ चं. सू. ११सू. १२ १चं.

·७ ८के. ८ १० तु. ११सू. ५ ११. वु.म. १२. ३श. १च. म.शु. १२ २रा. १चं. १० ८ के. ११यु. शु.सू. १२मं. १० V १२ शु.मं. ६ १च. म. U १चं. ५ रा.२ ४ २रा. ४ ३श. म.१२ ११ पत्र. १२ १० ९ मंबु. १च. मी. २रा. गु. ६

·(८६)
अनेति भाष्यम्--
-
सर्व प्राञ्जलमेव । यत इति उक्तमेतत् सामुद्रिक भूपणे तन्नास्ति, यन्न
हस्तेऽस्मिन् विज्ञानं हि चराचरं हस्तज्ञानं बुधैः प्रोक्तं-तत् सामुद्रिक भूपण-
मित्यादिके शतश्लोक प्रमाणे आद्याद्वितीय भागस्थं न त्वनामिका द्वितीय-
भागे सिंहराशि राशिकमाद्विमृश्येति । भावशुक्रस्य रविरिपोस्तत्
स्थानात् । आद्याशुली मित्रस्यमङ्गलस्य स्थान पूर्वदिन बद्धाच
राशिरपि तत्र कुम्भ एव सूर्यस्य प्रवर्द्धमानतेजः कारणं सिंहा-
दिमकरान्तं सूर्यस्य कुम्भादिकर्कान्वं चन्द्रस्यक्षेत्रमित्युक्त्या राशि-
पटके सिंहवन्मुख्य सिंहस्थेगुरौ तीर्थ मेलकवत्तत्रापि तन्मेलकात् प्रशस्तं तत्रैव
सूर्य न्यस्य लग्नमावविमर्शः कार्य इति । तर्जनी मेरुमादायत्वादौ मेरुसम्ब-
न्धात् ताम्रमुद्राश्रयाच्च तथापित्तं प्रभाकरक्ष्माजावित्यादिना प्रायः सूर्यकुजयो-
स्तुल्यप्रकृतिकत्वादियुक्त प्राक् आद्याद्वितीयां शस्तु बाहुल्यात् तेनामा-
वश्या तृतीयभागेऽपि दर्शे सूर्येन्दुसङ्गम इति सूत्रणात् , न चैवं कदाचिन्मूल-
भागेऽपि तच्चिन्ता अगुष्ठे वस्तुतो भागद्वयात् खेः स्थैर्यात् व्योमदर्शित्वात-
द्नुरोधन तर्जन्या अपि मूलांश निषेध एव । वुधस्त इति मिथुनस्य ज्योति-
पाभिप्रायेण राहुणा सामुद्रिकपेक्षया शनिनारुद्धत्वात् कन्याया अपि
ज्योतिर्मते राहुस्थानात् सामुद्रिके क्लीयस्य न कन्यानुराग इति तस्य स्थाना-
भावावेरनुसरणं स्वरूपप्रकाशादिति । तत एव नमस्कारस्तवै बुद्धी सिद्धाये.
त्युक्तिः पूर्वं तु रविमङ्गलसिद्धगुरु बुहासुरीति । शुक्रोऽपीति प्रागेवतद्धेतो-
रुक्तेः सूर्यापेक्षचार एवायम् । अथैषां परावर्तविधि पताका यन्त्रानुसारादाह-
रविः कुजो गुरुमन्दो राहुश्चैते ध्रुवाग्रहाः ।
शशिशशिसुतः शुक्रश्चलादेया विस्मृश्यते ॥ २२ ॥
रविरिति स्पष्टं ॥ २२॥
चर्पद्वादशके चारी ध्रुवाणामपि जायते ।
मूलाग्र
राशौ ते देया राहुम्लाश्व पृष्ठतः ॥ २३ ॥
वर्षेति ॥ २३ ॥

·तत्रापि विशेपमाह.
नष्टजातकानुसारः शुक्रयुधयोर्व्यवस्थायां अत्र लमपतिर्यदि लमे
इत्यादि श्रीमद्रबाहु परमगुरुप्रणितसंहिताशास्त्रांत भावविमर्शस्तदमावेऽन्य-
तीर्थाय सभायां यवनजातकात्तथा वर्ष शुभाशुभ ज्ञानायास्य चक्रस्योपयोगात्
पद्मकोपात् ताजिकग्रन्थात् कार्यः ।
भावा इति । ग्रहाणां स्वस्वस्थान स्पष्टस्थित्याभात्रकुण्डलिकारूप-
त्वाच्चक्राणामिति । एतद्भाव फलज्ञानेनैव हस्ततलास्थित गोत्रधनादिरे-
खाणां जन्मपत्रस्थानीयानां फलव्यवस्थिति । अत्र सूत्रोक्तराशिचक्राणि
वृत्तावपि लेख्यानि । एकत्वादि सूर्यस्य कुम्भराशिगतत्वेन कूजस्य मानस्थित-
स्वेनेत्यादि सर्वत्र ऐक्यं भावेषु पुनर्भेदः प्रकट एव । यद्यपि सर्वत्र धनुराशौ
गुगेः सद्भावात् मेपरराशिकस्य माग्यस्थानेन त्रिकोणगतादित्वेन च बलवत्वमेव
तथापि दक्षिणहस्ते मध्यातृतीयमागे चक्रादिरेखया पूर्णफलत्वं शुक्त्यादिरखया
न्यूनफलत्वं च सामुद्रिकाधिकारान् वाच्यम् । एवं सर्व ग्रहस्थानादिषु
बलावलं विचार्यम् ।
अत एव मतान्तरं द्वितीय पुरः प्राह---
कस्मिन् वर्षे शुभं कस्मिन् न शुभं वा भवेन्मम् ।
इति ज्ञेये पञ्चदशभागाः पञ्चाङ्गुलभिवः ॥ २४ ॥
कस्मिन्निति । पञ्चदशतीथीनां स्थानानि पञ्चदशमागाः तत्तद्राशि
मनुष्याणां तत्तत् स्थानादेव वर्षगणना न चैवं कर्कराशिवतां गौर्या आद्या-
शाद्वर्षगणना यद्वा अङ्गुष्ठाप्रभागादिति संशयापतिः कृष्णपक्षे हस्तेक्षणे
गौर्या आद्यांशात् शुक्लपक्षेङ्गुष्ठाग्रादिति विवेचनात् । तत्रागुष्ठाग्रे प्रथम वर्ष
द्वितीयं कनिष्टाद्यापर्वणि तृतीय तत् द्वितीयांशे चतुर्थ ततृतीयांश इति
पुंस्त्वेन पञ्चदशवर्याणां दक्षिणकर एव नियमनात् तथैवानन्तरं भाग-
तिपि ॥ २४ ॥

·- (८८) वर्षाणां शुभाशुभव्यजक लक्षणोक्तमाह- वीक्ष्या तेषु च या रेखा ऊर्ध्वचनं यवोऽथवा । वस्मिन् वर्षे शुभं लक्ष्मीपुत्राद्याप्तिः यशः सुखम् ॥ २५ ॥ तेषु यत्रागता रेखाछिन्नभिन्ना चभेदयुक शुक्तिश्चतुष्फिका बिन्दु स्तद्धपं दुःखदायकम ॥२६॥ वीक्ष्या इति । २५ तेविति । निगदसिद्धम् ॥ २५ । २६ ॥ वर्षाणामादिमाह- व्यवस्थाप्यादिमं वर्पकनिनीकादिपर्वसु । विचार्यन्ते पञ्चदशवर्षाणि दक्षिणेकरेः ॥ २७ ॥ व्यवस्थाप्येति । कनिष्टाद्यङ्गुलीनां सर्वासां त्रिप्वपि भागेषु तत्तद्राश्य पेक्षया तत्तस्थानेषु आदिमं वर्ष व्यवस्थाप्य कनिष्टामूले जन्मस्थानात् तस्या एव क्रमात् पञ्चदशवर्षाणि दक्षिणेहस्ते विचार्याणीत्यर्थ ॥ २७ ॥ विशेषमात्राह- ततो चामे पञ्चदश पुनर्दक्षिणवामयोः । स्त्रिया वामेपसव्ये च विमृश्यन्तेऽत्र तत् क्रमात् ॥ २८ ॥ तत इति । वामहस्ताङ्गुली पञ्चदशभागेपु पोडशादीनि त्रिंशत्पर्य- न्तानि वर्षाणि विमृश्यानि स्वरोदये नाडीपरावर्तवदनापि तत्त्वान्नार्या विप- र्ययाद्गणना । अत्र जागर्तीत्यादि श्लोकद्वयोक्तं भावचक्र प्रामुक्तम् । कस्मि- नित्यादि प्रस्तुतं वर्षचक्रं पुराण सामुद्रिकशास्त्रेषु विवृतं परं तत् सामान्यापेक्ष- मेव स्थानमात्रलानात् जागरुके इत्यादिभावचक्र सामुद्रिक मूर्पणे श्री समु- द्रसुरिपादैः प्रपंचित तद्विशिष्टमेव स्थानग्रहयो मात् तत एव वर्ष द्वादशकेन ग्रहचार विशेषात् न वामे वर्षाणि विचार्याणि दक्षिण एव करे तन्नैयत्यव न्न चैवं वामाड्गुली त्रिभागरेवावैयर्थ्य वामहस्तस्य राशिकुण्डलिकारूपतया मेपादिराशिवतां द्वादशभाव चक्रेपु तद्दिन चन्द्रस्थानमेव वामाङ्गुलि ज्यशेषु दत्वा वद्भावविमर्शनात् । यथा ज्योतिःशास्त्रे लग्नाद्भावास्तो चन्द्रादपि जायन्ते । १ लनानिशाकरा द्वायनवमं भवनं भाग्यमिति । सारावलीवाश्यात् ।

·(८९) तत एव सार्वत्रिकं जन्मलमकुण्डलिका राशिकुण्डलिका चेति द्वयं, तथा नापि दक्षिणहस्तो जन्मलमस्थानं तदङ्गुली वदावे चक्रं वामहस्तो राशिकूण्डलिका- स्थानं तदडगुलीषु चन्द्रादिक मेव भावचक्रं ज्ञेयम् । तन्न्यासविधि स्थापना यथा तत्रोपराशिकनरस्य यल्लमभावचक्रं तदेव राशिभावचनं तदिने मेप एव चन्द्रात् स्थापना तथा तत्र प्रथमं यन्त्र मेष राशिकनरस्य मेप एव चन्द्रे साहिति हस्तवीक्षणे द्वितीयं यन्त्रं पराशिकस्य मेषे चन्दे तृतीयं मिथुन- राशिकस्य मेपचन्दे चतुर्थ कर्करराशिकस्य मेपेचन्द्रे सति हस्तनिरीक्षणे एवं सर्व राशिपु चन्द्रराशिभावचक्राणि ज्ञेयानि । परं वामहस्तरेखादिविचारणया पूर्णमपूर्ण या फलं वाच्यम् । वृषराशिकनरस्य मेपचन्द्रदिने हस्तेक्षणे राशिमावचक्रे कनिष्टा द्वितीयांशे वृषस्थानत्वातत्र चन्द्रराशि मेषं दत्वा ग्रहन्यासस्त्वेवं दशमे रविः, एकादशो मनलः, द्वितीय शनिः, राहुमूर्ती बुद्धो द्वितीयांशत्वात् पृष्टे नवमः, अष्टमे गुरुः शुक्रो विषमाङ्गुली द्वितीयांश- खात् सूर्यादये एकादश इति ननु एतद्राशिमावचास्य किंफलं वर्षाणां सर्वे. पां शुभाशुम ज्ञानस्य दाक्षिणकर एव निर्णयात् इति चेत् रात्री घट्यादि- विचारे तथोत्तरायणे मासविमर्श तथास्पर्शपच्छायां प्रभवादिवर्पज्ञाने च तद्- पयोगात् एवाग्रे यत्पक्षे दर्शयद्धस्तं स मुख्योऽन्यस्तदन्यथेति वक्ष्यति । अत्र मचिन्याश्चन्द्रचक्रे नक्षत्रचक्रे वा प्राधान्यात् मेषचन्द्रगहणमुदाहरणदिशात्र- साधनार्थ न चेत् प्राङ्नक्षत्रनियमादेव हस्ते क्षणे मेपचन्द्रस्यासम्भव एव ॥२८॥ . . १२.चरा. मं. १. १२ मना प्रिसिद्ध मीद ४ १. जीव १ A १ दक्षिणी भावदो प्रहन्यागे भादमदा नराशियामेनहानी राशिमती न पुनमारनेसनमदागा राशिला समानि पुनावादानिमा ·२ रा.१२ ११शु. २ १२ श. ११रा. चं.१ श्रीसिद्ध जीव १० पु.म. श्रीसिद्ध ४ जीव १. ७गु. अथ जागरुकेल्यादिभावचक्राणि राशिवत्त्वेन सामान्यानीति प्रत्येक नरस्य तद्विशुद्धये विशेषमाइ- यद्वाहस्ते क्षणे जन्मलनद्वादशभावतः । शुभाशुभानिवर्षाणि विज्ञेयानि पुनः पुनः ॥ २९ ॥ यद्वेति । कस्मिानित्यादिमतेऽपि कस्य चिद्रखाद्यस्पष्टतायां स्पष्टत्वेऽपि पूर्णीपूर्णफलज्ञानार्थं प्रतिपुरुषमेतचक्रस्यावश्यकत्वम् ॥ २९ ॥ ५ अथ तत्करणमाह- प्रत्येक जन्मलग्नस्य निर्णयार्थ करेक्षणे । स्वराशिवर्णसंयुक्तं कृत्वासूर्य १२ र्षिभाजयेत् ॥३०॥ यच्छे स्थानकात्तस्मात् निज राश्यादिकः क्रमः । स्थाप्य स्तत्रग्रहाद्देयाः प्रागुक्ता स्थानयुक्तितः॥ ३१ ॥ प्रत्येकमिति । सामुद्रिकमते जन्मलग्नमेतच्चक्रेण निर्णेयं यस्य ज्योतिः शास्त्रानुसारिजन्मपत्रं न स्यात्तस्याप्यनेन शुभाशुभपरिज्ञानात् जन्मेति कथनात् प्राप्ताग्रहा यथा एतस्मिन् चक्रे यावज्जीव फलदानपुनः प्रागुक्तमेपादिचकेपु द्वादशकापेक्षया परावर्तनेति भावः । अत एवात्र चन्द्रोपि टिप्पनकापेक्षः । अत्र ज्योतिर्विकृतजन्भलग्नापेक्षया उपग्रहादि विसं- ·वादेऽपि न फलविसंवादः सर्वनिमित्तानां शुभाशुभादिज्ञाने एकमार्गविषयात् । लग्नादिविसंवादस्तु निमित्तान्तरत्वात् सौरपक्षाह्ममपक्षे एकस्मिन्नेव निमित्तेति- थ्याधन्तरवत् स्वराशिमिति । अत्र वयो राशिः स्वनक्षत्रं मालयित्वात्रिधा पुनः द्विलिचतुर्भिगुणितं रससप्ताष्टभाजितम् ।। १ ।। आदिशून्ये भवेहुःखी मध्यशून्ये दरिद्रता । अन्त्यशून्ये भवेद्वयाधिः सर्वशून्येमृतिभवेत् ॥ २ ॥ इति सर्वाङ्कयोगेन सामान्तो वर्पज्ञाने राशिवयोनक्षत्राणां ग्रहणाद- त्रापि साहचर्यान्नक्षत्राक्षेपः कार्यः तेन वयसारागिना च द्वयोः पुरुपयोः साम्येऽपि लमेविशेषः प्राप्यः एवं राश्यादि प्रयसाम्येऽपि दैवात् प्राप्ते नामा- क्षरक्षेपोपि ततः सूर्यः द्वादशविभागः । अत्र चैवमिष्टोपदेशः । जन्मजे जन्मसंक्रान्ति ज्ञेयास्पर्श निजाद करात् । तिथिरिश्वतेनेच नक्षत्रं चन्द्रचक्रतः ।। १ ।। पुरुषस्या सितेपक्षे पूर्वत्रं च सितेऽपरम् । स्त्रियाधिपयाट् ग्राह्य मध्यमागे पुनस्त्विदन् ॥२॥ नक्षत्रं तिथिपत्र यत् तद्रत्नमाजियेत्तदा । योमागःस्पर्शवेलायां तत् सख्यं जन्मभं स्मृतम् ॥३॥ तिथि वारं.च नक्षत्रं निजरार्शिविलग्नकम् । संयोज्यभाजयेत् सूर्येयच्छेषं तद्विलग्नकम् ॥४॥ तिथ्याधस्तु हस्तेक्षणवेला प्राता एव मन्तव्या न पुनरौदीय काइति । अत्र राशिकथनानान्नामाक्षरग्रहइति कश्चित्-अविद्यायां तिथिवारनक्षत्रं पृच्छकाक्षरामिति । तमिति प्राग्मणनात् कश्चित् पुनराह--नामाक्षराणि १ जन्म इति अस्यायः जन्मनिजातं जन्मजं ल तस्मिन् शेयपद्मागं हस्ते क्षण लाया स्तिथिस्तद्भागस्य राशिना निनान कराबन्मसंकानिया सूर्यस्तदाशाविति भावः । शन तिथिसस्तस्मिन् प्राप्ते इति शेषः । यदासर्वतोमायलिखित्वा अलिभागस्पर्शः कार्यः । । ते नैव मागेन तिथिवारथ शेयः तद्भागस्याननक्षत्रं जन्म- नक्षतं ज्ञेयम् । चन्द्रकानुसारतः । तत्रापि मूलभागे शिरोभागे च लभरद्रयमद्भावात् नरस्य कृष्णपक्षे पूर्व नक्षत्रं शुरले उत्तरो त्रिया मुकरे पूर्व कृष्णे तूतरमिति ।

·(९२) तत्तध्रुवाकरित्याक्षेप्याणि ध्रुवाकास्त्वेवम् । अ १ आ २ इ ३ ई ४ ५ ऊ ६ ऋ ७ ऋ ८ नृ ९ नृ १० ए ११ ऐ १२ ओ १३ औ १४ अं अः इति नात्र योऽयम् । क १ का २ कि ३ की ४ कु ५ कू ६ के ७ कै ८ को ९ को १० कं ११ कः १२ इतिमात्रासु तद् ग्रहणात् अत्रस्वराणां चतुर्दशैव ध्रुवाका: संगीतादौ सप्तस्वराणां सम्जैण लहइ विग्यमित्यादिना निमित्ततया वक्ष्यमाणानां तथा नृकारस्य ऋवर्णान्तमावस्त स्यापि ' उरणपर , इति सूत्रात् त्रिप्येवान्तर्भावः तदंशस्य रेकस्यापि उका- रादेशात् तत अ इ उ ए ऐ ओ औ इति शास्त्रान्तरोक्तपञ्चाङ्गुलिहस्तत- लपृष्टन्यासयोग्यसप्तस्वराणां वामावामहस्तस्थानवेन द्वेधागणने चतुर्दशसं- ख्याकत्वनियमात्, अत एव चतुर्दशस्वरा इति कुमाराव्याकरणसूत्रं यत्तुनर- पतिग्रम्थे शोडशोकार वर्ग इत्युक्तं तत् — विसर्गानुस्वारयोः' स्वरत्वप्रतीत्या- तयोः स्वरव्यञ्जनसन्धिस्थत्वेन स्वरत्वे व्यञ्जनत्वे च गणनेऽप्यदोषात् , एव अत्रापि प्रापोडशस्वरन्यासः ननु यदा दीर्घभेदाः अपि संगृह्यते तदा- क्लप्तानामप्यनुपङ्गान; चतुर्दशत्वनियम इति चेन्नक्लप्तानां स्वल्पत्वेन संधा- नेऽयोग्यत्वेन तदनादरात् तत एव मातृकापाठे द्वापञ्चाशद्वर्णसंख्याया भेदे न गणनं क्लप्तस्य प्रसिद्ध त्रिमात्रत्वेनध्वनिरूपे तत् पातात् । 'कादिन्यज- नानां ' स्वसंख्यैव ध्रुवाकाःवर्णानुक्रमसंख्येति वक्ष्यमाणत्वात् क १ ख २ ग ३ प ४ च ५छ ६ ज ७ झ ८ ९ १० ड ११ढ १२ त १३ थ १४ द १५५१६ न १७ प १८ फ १९ व २०'म २१ म २२ य २३ र २४ ल २५ व २६ श २७५२८ स २९ ४ ३० इति एवं शतुर्दशस्वरास्त्रिंशव्यञ्जनानि सकलसंयोगग्राहि क्ष युक्तानि ततो नमस्कार स्तोते ' वनपणयाला ' इति तथा नमस्कारकल्पे ॐ ही पूर्वपञ्च- अत - १ मध्यभागेऽगुन्यानक्षत्रत्रयं चन्द्रचक्रेऽस्ति तत्र स्पर्शसति तिथिपत्रेवर्तमानटिप्प- नके यनक्षत्रं भवति तात्रेभागी क्रियते ततः स्पर्शवलायां यष्टिप्पन कवर्तमाननक्षत्रस्य मागस्तत संख्याकं त्रिषु नक्षनेषु जन्मनक्षत्रं ज्ञेयम् । एवं मध्यभागेऽपि नक्षत्र प्रयमध्ये एकनामनिर्णयः ।।

·(९३) पदैः पञ्चचत्वारिंशदक्षरावियेति कथनाद्धस्ते पञ्चदशाङ्गुलीमागेषु वर्ण त्रयन्यासात्तावन्त एव वर्णा, अत्र क अ णा न गणनीया नामाक्षरेषु तदसम- यात् आर्द्रा कपडछा पुन इत्युक्तः क्वापि तत् सम्भवेऽपि गजभेषु तदन्तर्भावः यदुक्तं कादिहान्नान् लिखेद्वर्णान् स्वराघो छ अ णोशितान् तिर्यक् पङ्क्ति- क्रमेणैव पञ्चत्रिंशत्वप्रकोटके ॥१॥ न प्रोक्ताङ अणावर्णा नामादो सन्ति ते नहि चद्भवन्ति तदाज्ञेया गजडारले यथाक्रममिति नरपतिजयचर्यायां यद्यपि ऋ न न इति चतुष्टयं न नाममध्येसंभवन्ति । तथापि ककारादि दकारान्ताः पञ्चह स्वस्वरास्तथा बलिनः स्युः सितेपक्षे शेषाः सवसितेतरे इति नरपपि मन्थयाश्यात् तद्रहणं चूडाणिशास्त्रानुसारेण नष्ट जन्माध्यायादावपि दोतिनि पंच मठय पंच मठाय दोतिन्नि चटरिक सच एका सत्चय छकाय च उरिका १ १२ आ ३ ३५ई ८ उ ५ : ८ ऋ२ मा ३ न ४ न १ ए ७ ऐ ६ ओ७ औ ६४ अः एवं करप्रमुखा ड म ण व दकारान्त पुनर्घकारायाः सह क्ष प्रान्ताः वर्णा दौतिन्नि इति गाथाक्रमेण या इति तद्गणनात् कश्चित्तु नामाक्षरकथनेन फलनामाक्षराण्येय गणयति तद्विस्तरस्तु चूडामणिशास्त्रादेववेयः तचेदं-अक्खरमत्तपमाणं रय १२ वैये १ समायं ससोलघुयं सिहि ३ विसय ५ जुलै हरियं स एणसंपच्छर होह ॥ १ मासाइगुण ३ चंद्र १ सतरस १७ इसु ५ मुवण १४ गुण ३ सिहि ३ जुतं से रस १३ चउगुण ५२ सेग ५३ अग इसु ५ जुत्तेमु पतफ- मुदम् ॥ २ ॥ गुण ३ इसु ५ दीये सु ५ पउपमुदमित्यपिपाठः तत्र व गुण इसु ५३ इत्यर्थः सगाई गहठाणेसुगुण ३ नव ९ नव ९ मिनि ३ चंद १ दुग २ चंद्रावगप्रमाणविइच । हवति सञ्बेवि जम्मगहा ॥ ३ ॥ अत्रापि वसुनियमाणावहता अयमपि पाठः । वारेतु पृच्छकदिक् प्रश्नाक्षर यामसंयुक्तं वसुहृतशेष वारादी तात्कालिक गृहोदयः । प्रथमप्रभार ग्रहणम् प्रश्नः सुक्ष्माक्षरंगोषोवर्गानुक्रमसंख्यया एकप्रानुहतो राशिः समात्रानु- १ ४१३ एलराग का मरः ॥ ३५३ शेरेगन मागे गया प्राति: २मास ।

·मीलितः ॥ ४ ॥ अ१ आ २६३ ई ४ उ ५ ऊ ६ ए ७ ऐ ८ ९ औ १० अं११ अः १२ क ३ ख ४ ग ५ घ ६ ङ ७ च ४ छ ५ज ६झ ७ञ ८ट ५ठ ६ड ७ढ८ण ९त ६थ ७द ८ घ ९न १० प ७ फ८ व ९भ १० म ११ य ८ र ९ ल १० व ११ लं १२ श ९ प १० स ११ ह १२ क्ष १३ अखरमत्तामणं इति सुक्ष्माक्षरा राशौकार्या । कचित् अ ८ आ १६ इ २४ ई ३२ उ ४० ऊ ४८ ए ५६ ऐ ६४ ओ १२ औ ८० अं८८ अः ९६ क ७ ख १४ ग २१ घ २८ ङ ३५ च ६ छ १२ ज १८ झ२४ ज ३० ८ ५ठ १० ड १५ ढ २० ण २५ त ४ थ ८द १२ ध १६ न २० प ३ फ६ व ९ भ १२ म १५ य २ र ४ ल ६ व ८श १ प २ स ३ ह ४ इतिध्रुवाकाः । अथ उदाहरणं- बीज उ र उफलाद्वयनामग्रहेणन जातोमात्रपि १०/इ अउ || २/११/१२/ डस्वराश्चत्वारस्तदन्तका १७ततो |४|१/५/७ दातव्यं प्रश्नवणेषु रुपंरुपं स्वरंप्रति दलित कारयेद्वर्गम् के २/३ एकहानं यशादिके इति वचनात तुचर्पस्वरेषु प्रतिस्वरं एक- २/१/१० एकं इति जाता: ४ ततः ४ मालने ३१ ततोदलित कारयेद्वर्ग- मिति वचनात अर्द्धकरणे जातं ९ ततो यकार गणस्योरेकः तस्य अङ्क कः ९ एकहीनले वज/ क१८ यशादिकत्वात जातं ततः १०।११ ४।९।८। १९/६/३ एतदक मौलने जाम् . बीज उर अस्य माला ७ केरमात्रा ३ तद्योगे १० मात्रास्वराड्का १७ प्रतिस्वर ४ वर्गाङ्क १९ तर्द्ध ९ रेकस्य ८ एवं ४८ । अत्र प्रत्यन्तरे एकमेव फलनाम बीज उरउं इति बकारे ९ जकारे ७ मीलने १६ एते वर्गाकाः रकारे १० यशादिकेदश इकारे ४ प्रथमे ६ द्वितीये ८ उकारे ६ अंकारे ११ एवं स्वराङ्गाः २७ प्रतिस्वरं रूप १ दाने ४ तन्मी- लने जाता ३१ इति ततः करणं स्वररूपं प्रदातव्यं-हीने कार्य यशादिके १ रेघउगुणा ५२ एकयोगे ५३ तनघाटेकार्य ५३ पलार्थ सेकं ५३ इत्यर्थः।

·(९५) दलितं कारयेद्वर्ग सूक्ष्मराशिस्ततो भवेत् ॥ १ ॥ इतिवचनात् ९१७ वर्गाक्षाः ४ । ६।६।११। ४ एवं ३१ रेकस्य ९ वर्गे दलिते ८ ततः -सर्वमात्रा योगे ४८ एवं दृश्यते- २८ ब! ज ९६ | ३ | १९८७२ अघराघरा:- अभिyमिते वर्णद्वयं पात्यंततो जातं ४६ एता अक्षरमानाः ततोरदा ३२ वेदा ४ अकानां वामतोगतिः । ४३२ तेन ४६ गुण्यते जातं १९८७२ ससोलमिति पोडशक्षेप्याज्जातं १९८८८ अयं ध्रुवः ध्रुवाक- राशिः पृथक्स्थाप्यः द्वितीय स्थाने ध्रुवाकमण्डयित्वा तन्मध्ये त्रयः पञ्चाशत् योज्याः ततोशतेन भागः । शेष ४१ भक्तभोग्यन्यायेन आदोती व संवत्सरः। १३४२ एतस्मात् १३५ पातने शेषः काकः १२०७ अत्रवर्गाणां 'प्रथमे तृतीयाश्च वर्गा उत्तराः द्वितीयाश्चतुर्थाश्च वर्णा मधराः वर्गपञ्चमा- -अ इ ए ओ आलिशिता, आ ऐ आ अभिवृमिताः उ ऊ अं अः दग्धाः अचतय वर्गा उत्तराः कटपशवर्गा अधराः हस्वस्वरा उच्चरा दीर्घस्वर अधराः । क कि के को आलिहिताः का की के कौ अभिधु- मिताः कु कू । कं कः दग्धमात्रा आलिहितादिनं अभिधूमिता रात्रिः दग्धा भधिकमासः । तूर्यावर्यः प्रथम द्वितीय तृतीयं च मभिधूमयति द्वितीयस्तुर्यमत्पन्च-पञ्चमोवर्जः पूर्वाश्चतुरोऽपि दहति अन्त्यः प्रथमस्तृती- याभ्यां विनाशः । वर्गाक्षरेपु प्रथमः पृथ्वी द्वितीयी वायु तृतीयो जलं तूया १प्रथमं तृतीय वर्ण दियि मालियनि प्रथमोद्वितीय तृतीयच सूनीयस्तु तुर्य पथमित्या लिखितव्यवस्या सिः भगनमा दग्या एव प्रथमस्तुर्यमन्यालियपीतिकचिन् ॥ २ ॥ चूडामणिशाने अ आ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ अं अः । तत आधापद उत्तरा. परेऽधराः यदा हस्वाप इ उ ए भो अं उतरा परे-पराः रुग । चत्र । टड । तद। पर । पलाशसाएते हत स्वरयुता लघया हस्या उत्तराः शेरा दीर्धा गुरव अपराव गुरषो हस्सस्सरयुता अशेन उत्तरा: बीज उमियत इंकारा अभिमितत्तम् ।

·नमः पञ्चमोऽग्नि सामान्य योगे आलिङ्गिते एक अभिघूमिते द्वयं पातयेत् दग्धेत्रयं पात्यमिति । प्रथम गाथार्थः । मासा ईति मूल ध्रुव राशौ १९८८८ मासाघु गुणास्त्रयः क्षेप्याजातं १९८९१ तत्र द्वादशभागे शेष ७ मुक्तामासा अष्टमो भोग्यो लब्धश्चैत्रात् कार्तिकमासः पूनर्मूले पक्षार्थ १ क्षेपे १ जातं १९८८९ द्वाभ्यां भागे शेष १ सपक्षः शुक्लीभुक्तः भोग्यो- वदि पक्षः पूनर्मूले १७ क्षेपेजातं १९९०५ । तत्र पञ्चदशभिर्भागे शेष शून्यं भुक्तं भोग्याप्रतिपत्तिथिः पुनर्मूले वारकार्याय इयु क्षेपे १९८९३ सप्तभिर्भागे शेपं ६ भुक्ताः वाराः भोग्यः सप्तमः शनिरिः । पुनर्मूले भुवन १४ क्षेपे १९९०२ सप्तविंश त्यामागे शेपं ३ मुक्तानि भोग्यं चतुर्थ क्षेत्रमश्विनी तो रोहिणी पुनर्मूले ३ क्षेपे १९८९१ भागः सप्तविश त्या शेषं १९ मुक्तायोगाः भोग्ये विष्कम्भादिर्विशः शिवनामायोगः पुनर्मूले करणार्थ ३ क्षेपे १९८९१ सप्तभिर्भागे शेष ४ भुक्तं भोग्य वात्रज्ञेयं पुनर्मूले पललामाय ५३ क्षेप जावे १९९४१ पष्टयाभागे लब्धं ३३२ शेष २१ भुक्तानि पलानि भोग्य २२ पलं पुनर्मूले घटिका लाभाय ५२ क्षेपे १९९४० पष्टयामागे लब्धं ३३२ शेप २० मुक्त भोग्यतया २१ घटिकाः पूनर्मूले लग्नार्थ ७ क्षेपे १९८९५ द्वादशभिर्भागे शेप ११ भुक्तानि लमानि भोग्यं मनिला पुनर्नवांश लाभाय ५ क्षेपे १९८९३ नवमिर्भाग शेपं ३ मुक्ता अंशाः भोग्यस्तयोर्यः इति द्वितीय गाथार्थः ।। लग्गा इवि मूलध्रुवके ३ क्षेप १९८९१ द्वादशभिर्भागे शेष ७ मुक्ता- राशयः भोग्येऽष्टमे वृश्चिक रविः पुनर्मूले ९ क्षेपे द्वादशभिभागे शेष १ भुक्तं भोग्योपराशिस्तत्रचंद्रः पुनर्मूले ९ क्षेपे द्वादसमागे तथैव शेप १ मुक्तं भोग्ये द्वितीये वृषे रागी मङ्गलः । पुनर्मूले ३ क्षेप द्वादशभिर्मागे शेष ७ १एकादशभिमांगे शेषः २ भुकं भोग्यं तुर्य दिनोदिलाया प्रयेशान् । वेदानारण. मपि अधिसमस्त प्रातिपदि न्यकरणस्य मम्मवार दिलायं तु राम्भेवदापि प्रतिरक्षा स्वय स्वालिा विसपाटा म दितीयानु प्रको हनीपमामि पंदहीन वाशिमा।

·(९७) भुक्तं भोग्येऽष्टमे वृश्चिके बुधः । पुनर्मूले १ क्षेपे द्वादशभागे शेष ५ तथैव कन्यायां गुरुः । कचिद्गुरोक्षेपाः ५३ प्रत्यन्तरे गुरोः ९ क्षेपाः पुनर्मूले २ क्षेपे द्वादशभागे शेप ६ तथैव भोग्ये तुलाराशौशुक्रः पुनर्मूले १ क्षेपे द्वादशभागे शेषं ५ तथैव भुक्तभोग्य न्यायेन कन्यायां शनिः पुनर्मूले ८ क्षेपे द्वादशभिर्भागे शेष भुक्ताद्वादशराशयः भोग्यो मेपराशिस्तनराहुरिति । एवंच यथा गुरुपदेशं राश्यादियोगे स्यैर्भागे न उव्ये न प्रयोजनं किन्तु शेषेण इत्याह-यथेच्छमिति । निजेति हस्तदर्शयितुर्योराशिस्तमेव शेपाकप्रमिता स्थाने व्यवस्थाप्य गणयेत् केचित्तु निजोराशिचक्रे तारादेर्भपादिव्यवस्थाप्य स्थानम्य स्वीयोराशिस्तद्व्यवस्थापूर्वकः क्रम इत्याहुः ॥ ३१ ॥ भाष्ये पञ्चवर्ष इति उदाहरणा दग्मालमिदं न पुनः पञ्चवर्षस्य करवीक्षणो- चित रेखाणामप्राकट्यात् एतेन पञ्चसप्ततिवर्षेभ्यः परतो पुंसां नव्यारेखा जायन्ते वृद्धत्वात्ता अपि न लक्षणं तारुण्येव यथायोग न व्याधि काचित् भाविभाव सूचिकेति स्याद्वाद एव न्याय्यः । स्वराशि मेष व्यवस्थाप्य मता- न्वरे कन्यास्थानत्वात्कन्यालग्नं व्यवस्थाप्य गण्यते । लभाषिकारात् श्रेष्टमेतन्मते तथाच चन्द्रोऽपि तुलायामवाप्नोति परं प्राच्यैराशेरेव नाम्नः प्राधान्यात् न्यासः प्रोक्तः । सर्वत्र बलवान् राशिर्नाग्नि यो यस्य भण्यते वर्षमासादि गणने तस्माद्रेखापि लक्षणम् ॥ १॥ इति सामुद्रिक भूषणे--तथैव दर्श- नात् एतस्मिन् चक्रे पुनर्पुनर्जन्म पत्रवद्दक्षिणकरामुली त्रिभागरेखादि लक्षणे रेव द्वादशक परावर्तते । वर्षशुभाशुभज्ञानं न पुनर्वामहस्ते तद्विमर्शः स्त्रिया- स्तु वामहस्त एव पुनर्दक्षिणे इति नरस्य राशिवकं वामे स्त्रियास्तु दक्षिणे विपर्यादतो दक्षिणकरेऽपि अड्गुष्ठे नखश्चन्द्र इति राशिमासितविलासविकाशिवर्षदर्शनमवादिविमृश्य । दृश्यमस्यसरहस्यमवश्यं पश्यतात् सुजनोऽसुजनो वा ॥१॥ अथमासपरिज्ञानमाह-- श्रावणो हस्ततालस्यादङ्गुष्ठो भाद्रपन्मतः । मासत्तजनामध्या कार्तिक श्रीविधानतः ॥ ३२ ॥ ७ ·(९८) १ चं.२ १२ के. ३ २चं १ १२ ४. ११ ५ श्री. 1 श्रीसिद्ध जीव. १०श. म.बु. ८ र.६ ८ इदं मेष राशिकस्य जन्मलग्न राशिवक्रम् इदं मेष राशिकस्यजन्मलमम् मार्गशीर्पोऽनामिकायां कनिष्टायान्तु पोपकः । दक्षिणायनमेवं स्यादक्षिणो सिंहवाहने ॥ ३३॥ श्रावण इति । हस्ततले अकर्मकठिनं पाणितलंमध्ये तदुन्नतं इत्यादि थक्ष्यमाण शुभलक्षणे श्रावणसुखकारी अन्यादुःस्वकृत एबमद्गुष्ठोदरमध्यस्थी यो यस्यविराजते । उत्पन्नभक्ष्यभोगी च स नरः सुखमेधते ॥ १॥ इत्या- द्यङ्गष्ठादोज्ञेयं श्रावणो हस्ततलं तच्चिन्हं त्रिवेण्याः प्रवाहात् अगूठो भाद्रपात सिंहेसूर्यनयात् तत्र अ इ उ ए ओ इति स्वरेषु अस्वरोदयाञ्च नभस्यमार्ग- विशाखेश्वस्वरस्योदयो भवेदिति । नरपति ग्रन्थे तथैवोक्तिरपि । कुमार नामा आश्विनस्तर्जन्यां रक्ताधिकारात् अत एव तन्मूले मृत्युरेखापि अश्विनश्रावणा- पाढेष्वाधिकारो नायकः स्मृतः इति वचनात् इकारोऽस्य स्वाम्यपि तत्रैवा कार्तिकोमध्यायांश्रियाः । स्वस्थानात् हिमाशिवा इति वक्ष्यमाणत्वात् हिमो- दयेन सावित्र्यां मार्गशिराः दिनस्य लघुत्वादवहस्तरूपरात्रि प्रत्यासत्या नक्षत्र चक्रेऽपि पुप्पस्य पश्चिमा नक्षत्रत्वे न पश्चिमादिग् रक्षण कनिष्टायां पोपः । दक्षिणेति दक्षिणायनं दक्षिणहस्ते तत् पण्मासाश्च ज्ञेयाः श्रावणादि मासानां जैनशास्त्र प्रतीतः । अत एव रविस्थानमाष्ठो दक्षिणमागस्थः । सिंहवाहने हस्ते इत्यर्थः । सिंहस्यसिंहराशाहनमिव पूर्वदिशि तदवस्थानान् ।। ३३ ।। चामेमायाकनिष्ठायां फाल्गुनोऽनामिका मता।' .

·मध्यात्रै प्रदेशिन्यां माधवोऽङ्गुष्ठकेऽपरः ॥ ३४॥ आपाढो भूतले प्राप्तः स्यादेवमुत्तरायणम् । वर्तमानोहि यो मासः प्रातः स पश्चनाडिकाः ॥ ३५ ॥ वामे माघ इति । नक्षत्र चक्रे मघायाः कनिष्ठा मूळे स्थानात् ॐकारः उदयं याति माधफाल्गुनमासयोरिति । नरपति ग्रंथवचनाच्चतारायां माघमास आम्ला कनिष्ठा इति वक्ष्यमाणत्वेन शिशिरे चामलकर समिति वैद्यशास्त्र- वचनात् । शिवायां कृष्णपक्षादित्वाच्छिवरात्रिपर्वपुण्यः फाल्गुनः तन्मूले पूर्वाफाल्गुन्याःस्थानात् तथा मध्यायां चैत्रः उकारश्चैत्रे पौपेस्यादिति उकार स्वराश्रयात् तत एव स्निग्धामध्या इति वक्ष्यमाणत्वात् घृत वरान्ते इति वैद्यक अंथे चैत्रेस्निग्धाहारः । आद्यसंक्रान्ति हेतुर्वैशाख आद्याङ्गुल्या वसाहो मगा- मास सिद्धाय इतिवचनात । ज्येष्ठः सर्वाङ्गुलीषु प्रधानत्वात् अङ्गठे ज्ञेयः सूर्यस्थानं चायमेव । पुनरापाढो वामे हस्ततले नदीप्रवाहात् उत्तरायण माधादित्येन प्रकारात् सूर्यस्यापि अङ्गुली नखतेजो वृद्धिहेतुः किरणवर्द्धनात् यदुक्तं शतानिद्वादशमधौ त्रयोदशस्तु माधवे चतुर्दश पुनज्येष्ठ नभोनभस्यो स्तथा ॥ १॥ पञ्चदश वत्याप्टाढे पोडशैव तथाश्विने कार्तिकवेकादश च इतोन्येवं तपस्यति ॥ २ ॥ मार्गे च दशमास्तानि शतान्येवं च फाल्गुने पौष एव परेमासि सहस्रकिरणा रवैरिति ।। रविरूपाङ्गुष्ठो यदिग् मागस्थस्तन माधादिजातस्य जन्मज्ञाने हस्तवीक्षणे वामहस्तस्य प्राधान्यमित्यर्थादयन चक्रमासचक्रान्तर्भूतमेव । तदेवं व्यवस्थायां मासस्य हस्ते क्षणवेलायां भोगलाभाय करणमाह --- वर्तमान इति । ननु यथा स्थानं व्यवस्थितमीसैरेव टक्षणानुसारात् शुभा. शुभज्ञान संपन्नमेव कि तर्हि भोगमानचिन्तयेति चेत्; उच्यते लक्षणविचार. म्यातिगहनत्वात् जातिदिग् द्रव्यादिलाभज्ञाने मातनिर्णयार्थ स्पर्शपृच्छभय वा शीघ्रफलकथनेस्थानत आन्तर्य बलीय इति न्यायात् स्यानानां शुभाशुभज्ञान स्यानोपयोगित्वं स्थाने प्राप्तेऽपि यदि रेखादि लक्षणं शुभं तदा विशिष्टमेव फलं न चेत् शुभस्थानेऽप्यायत रेखायामशुभफले न्यूनता अशुभे स्याने ·तयोर्द्ध रेखया अपि शुभफले हीनत्वमित्यावश्यकमेवस्थान ज्ञानम् ॥३५॥ तदेवाह- ततो हस्ते क्षणघटी मासस्तस्य शुभाशुभम् । रेखा कामदुधारूपाद्वाच्यं लक्षणशिक्षितैः ॥ ३६ ।। तत इति । कामदुधा अड्गुली तत् स्वरुपमपि जातिदिग् द्रव्यराश्यादि लक्षणं तिथिवार नक्षत्र प्राप्ति लक्षणं वावर्णादि निश्चितं वा तस्मात् शुमसहितमशुभं शुभमपि स्थानं कार्य विशेषापेक्षया अशुभ तथा शुभेतरदपि कार्यवि- शेषापेक्षया शुभमित्यासह- तर्जन्याञ्च कनिष्टायां प्राप्तो मासस्तु नो शुभम् रोपस्थाने शुभोटे रणपश्चेति मङ्गदः ॥३७॥ तर्जन्यांजयदःसोऽपि तातस्पः क्यापिनामुत्रः । लक्ष्मी स्थितो धनकरो भस्रथपददायकः ॥ ३८ ॥ तर्जन्यमिति । पद्यद्वयं व्यक्तम् । स्थान द्रव्यादियोगे नेत्याद्यग्रे वक्ष्यतेऽपि कूर्मोनतत्वं नरवानां श्रेष्ठं तदपिकूमौनतेगठनखेनरस्याद्भाग्य वर्जित इति स्थान योगात् 'पुंसो दक्षिणभागे स्त्रिया व'मे' इति द्रव्य योगात् विपाणं वेयकरिइ यादि जाति योगात् तिलो हस्ततले राज्ञां निन्दाः सवणिजा शुभं' इत्यादि व्यवसाययोगात् स्वयंशकस्य नरम्येति भावयोगात् 'अहवा. मतोपच्छा' इति तथा 'पाउत्तणमि नाणसु' इति कालयोगात् उड्डपामेङ्गि- नीपोतस्थातुलाग्रमघवावज्ञमित्यादि तथा 'परदेशे मरणं' इत्यादिक्षेत्रयोगात् भोजनावसरे दुःखमित्याद्यवसरयोगात् शुभाशुभव्यक्तिरप्येवं मन्तव्या ॥३८॥ अथैकस्मिन्नेव हस्ते मासचक्रमाह- यद्वा माघाइयो मासा द्वादशापि लयो क्रमाद । दिनोदयाद् पञ्चघटी मानाः पाणिक्षणावधिः ।। ३९ ।। यद्वेति । माघादयोऽत्र मासास्तन्नक्षत्रचके कनिष्ठा मूले मधानक्षत्र- स्थानात् फिचमासेषु मुख्यत्वं माघस्यैव प्रभावादीनामद्वानां सम्भवहेतु- त्वात्-पदुक्तं- ·806 (१०१) तपसि खलु यदा सावुद्रमं याति मासि । प्रथमलवगतस्सन् यासयेवा सज्यः ।। निखिलजनहितार्थ वर्पवृन्दे वरिष्टः । प्रभव इति सनाम्ना जायतेऽद्रस्तदानीम् ॥ १॥ इति रत्नमालायां दिनलोऽपि वक्ष्यमाणे तेनैवमकरादिक्रमः ॥३९॥ यो मासः प्राप्यते तस्य स्थानलक्षणवीक्षणात् । मासे शुभाशुभं वाच्यमित्युक्तं बानिभिः पुराः ॥ ४॥ यो मास इति । यथा राशिचक्रे राशिलभ्य स्थानलक्षणात्तथाऽत्रापि वाच्य सर्वसामान्यापेक्षमेतन्, अन्यथा यस्य जन्म मासो ज्ञायते तमत्र तारा- मूळे निघाय द्वादशमासान् गणयन् वर्षस्थाने प्राप्ते तत एव द्वादशमासाइत्यपि विशेषापेक्षया मासचक्र ज्ञेयम् ॥४०॥ अथ पक्षचक्रं शुक्छे हस्तेक्षणे पञ्चदशी तिथिप्राप्तौ तिथिचक्रे पूर्णिमा- ग्रामा कृष्णेत्वमायसीति भेद ज्ञानाय प्राह - कृष्णपक्षो दक्षिणः स्यात् करस्तदितरः सितः । यत्पक्षे दर्शयेद्धस्तं सम्मुखोऽन्यस्तदन्यथा ॥४१॥ कृष्ण इति । सूर्यप्राधान्यात् स्वरोदयानुसारेण तम्य पुंस्त्याद्दक्षिणः करः कृष्णपक्षो वामस्तु चन्द्रप्राधान्यान् शुक, इति यत्पक्ष इति कृष्णपक्षे जातम्य दक्षिणो मुख्यः शुक्ल लब्धजन्मनो वामः करतद्नानाभावे यस्मिन् पक्षे 'हस्तं दर्शयेत् समुग्यो जन्मकुण्डलिका स्थानीयो दक्षिणः करो राशिकुण्डलिकास्थानीयो वाम इति अत एव प्रत्यारत्यानसमये हस्तद्वय वीक्षण मन्त्रन्यासेऽपि अद्गुष्ठाभ्यां नमः' इत्यादी द्विवचनमहणं च स्पष्टम् । एवं रात्रिजातस्य वामप्राधान्य; दिनजातस्य दक्षिण प्राधान्य; तथा दक्षिणायने जातस्य दक्षिणः; उत्तरायणे जातस्य वामः तथा पुरुषभ्या- युषः बौद्ध चदमझुप्रादुर्भाये सति दाक्षणः; पश्चार्दै वामः, स्त्रियाः पूर्वाद्ध वामः पधाई दक्षिणः प्रधान इत्यपि विचार्य 'अहवामेतो पृच्छा' इति प्रकरणकारमणनात् अज्ञान तु सर्वत्र हस्तेक्षणपक्षस्यैव प्राधान्यं यं ·(१०२) नेन पूर्णायां हस्ते क्षणे. वामाङ्गुष्टे यवादि शुभलक्षणे सति दक्षिणहस्ते- आष्ठ यवेऽपि रात्रिजन्मरूपं शुभंकलं कृष्णपक्षे दक्षिणाङ्गष्ठ लक्षणेन वाच्यम् । तदेवं विवेकविलासोक्तं शुक्लपक्षे तदा जन्म दक्षिणायूष्ठ गैश्चतैरित्यपि समर्थित कृष्णपक्षे हस्तदर्शनात् तथा च उभयत्र यवोदये यत्पझे हस्तेक्षणं तत् प्राधान्यात् तत् फलव्यक्तिरिति वश्यतेऽपि, नन्वेव प्रोत्रधनायुरादिविमर्शी य एव दक्षिणे स एव वामेपि स्यादिति संपन्ने तथा च वामावामयो रेखा साम्यापत्तिः न चैतदिष्टं सर्वत्र प्रत्यक्ष विरोधात् किञ्च वक्ष्यमाणः श्वश्रुर्वामे मातरेखा श्वसुरः पितृरेखया इत्यादि रेखाविमर्श भेदोऽपि न संगच्छते एकस्यैव गोत्रादेः प्रमेयभावस्य वामावामयोरेखाभिल- क्षणीयत्वात् एकत्र रेखायाश्चरितार्थतेव । अपि च किं मुख्यत्वं कि चान्यत् यो भावो दक्षिण हस्तरेखया लक्ष्यते । स एव चेद्वाम हस्ते तयैव लक्ष्यते तदापोनरुवा अन्यश्चेल्लक्ष्यस्तदा किं मुख्यामुख्य वितण अथ स एव भावो विशिष्ट तया । लक्ष्यते यथा कृष्ण हस्तदर्शने वामावामयो- जीवितरेखा साम्येऽपि पुरुषस्यायुराधिकं वाच्यम् । शुक्ले तु नार्या आयुः एवं भाग्यधनरेखादिप्वपि भाग्यं कृष्णे सन्तानरेखाभिर्दक्षिणकरमे पुत्रापुव्यश्व प्रभानरूपाः प्रियाश्च शुक्ले तामिरेव प्राधान्येन प्रेमपात्र तया वा वणिक् पुत्र सेवका लक्षणीया इति चेन्न; एवं सन्ततिरेखाभिः करभेवामे वणिक- पुत्राश्च सेवका इत्यादि वक्ष्यमाणग्रन्थ वेयर्थात् अन्योन्य रेखाणां प्रतिबन्ध कतापत्तेथ । तेन भिन्न एव वामावामयोमावारेखाभिलक्ष्यः दाक्षिणे विद्या- रेखयापटनपाठनरूपाविद्याभावो चामतयैव विज्ञानमित्यादिवत् । परं दक्षिणे पुरुषस्य स्वगात्रथनायुषां वैशिष्टयं कृष्णपक्षे हस्तदर्शने वाच्यम् । शुक्र तु स्वीसबन्ध गोत्रादीनामिति न चैवं पुरुषम्य वामहस्तरेखा समर्थ- नेऽपि त्रिया यामहस्तरेखा वैयध्यं तदवस्थमेव बिया गोत्रादेः पुरुष वाम- हस्तादेव प्रतीरिति वाच्यं स्रोपाक्षिक गोत्रधनादेः पुरुषोपभोग्यत्वेन तत् मुखमात्रस्यैव नरवामकररेखाभिलक्षणीयत्वात् स्त्रिया उपभोग्यानां धना- दीनां स्त्रीवामहस्तरेखा व लक्षणमिति । विवेकाच्च मत । एक ·(१०३) स्त्रिया आयुर्ज्ञानं स्त्रीवामहस्तादेव । तस्याः पुनः सुखं पुरुपस्य लक्षणी ये चेत्तदा पुरुषस्य वामहस्तरेखया तम्याः स्वभावः प्रतिप्रसंगप्रेमादि कोपि तयैव वेशः स्वारसिकस्यमावस्तु स्त्रिया वामहस्तरेखा स्वरूपादेवेति न कश्चि- द्विरोधः, स्त्रोत्रोर्जन्मठमराशिकुण्डलिका चतुष्टयस्येवममेयावगमे स्व स्व विषये मीत्रोः करवतुकस्य सामर्थ्यादिति । अत एव द्वित्रिचतुप्पञ्चादि बहुस्त्रीपतेनरम्य स्त्रीपाक्षिकसुखासुखादि वामहस्तरेखाभिद्य मन्यथा कस्याः कस्याः स्त्रिया आयुरादिनदेखाभिलक्षणीयमित्य समंजसं स्यात् तेन मुख्या- मुख्यत्वे तत्तदेखा प्रतिनियत फलोपभोगजन्य सुखापेक्ष एवं अपल्लवा नवि- छिन्ना वामायू रोखिका यदा तदा स्त्रिया समं प्रीतिः प्राधान्यं स्वगृहे भवेत् इत्याद्यग्रे स्पष्टम् । रेखावैकल्य प्रसंग इत्यत्रापि गोत्रधन विद्यादिरेखाणां भिन्नविषयत्वान्नवैफल्य लग्न पत्रराशिस्त्रयोर्भावानां तादूप्येऽपि फलविशेष एव निवद्यो न चेदेकतरस्य विकलत्वं स्यात् ; तथात्रापि वामावामयो- रिति पर एकमुशीलस्त्री भर्तुः सामान्यगृहपतेलोकस्य सर्वाः सन्तान रेखा- विकलाः स्युस्तद्रपत्यानां त्रीवामहस्तकरभरेखाभिरेव प्रतिपतेः स्त्रीपुंसयोः संतानस्य लक्ष्यस्यैश्यात् न चास्याः परपुरुषोत्पन्न सन्तानापेक्षया लक्ष्यभेदः शक्यः प्रतिव्रतात्वात् न पि पुरुषस्यान्य स्त्रियां जातसन्तानापेक्षया लक्ष्य- भेद-एकनारीकत्वात् एवं वामागूठयवरेखायामवि निप्पलत्य प्रसंगोऽपि बोब्यो न च तत्र स्त्रीपक्षविषयः पुरुषस्यैव निशाजन्मलक्षणात् तदुपलब्धिस्तु दक्षिणागुष्ठयवाभावे न सुयोधैवेति-अत्र बहुवक्तव्यं तथापि अन्यविस्तार भयादुपरम्यते पर-हकारकाः सर्वत्र सर्वदासन्तः प्रभामिर्षिकसन्तः प्रसाद पात्रं विजयं त एव । तत एव स्वयमपि प्राह इदं सामान्यत इति कि आपातमात्र चिन्तनया विशेषस्तु पुंस्त्रयादिकृत इति सचान भावित एष ॥११॥ इति पक्षचत्रदर्शनम् ।। अग्रे वगेदयभावने सोपयोग व्यक्त्या, भय के दिनाकिदशा इति झानाय दिनदर्शनमाहं- निसरस्वमित्याने पाठः। -

·(१०४)
यदिने वीक्ष्यते हस्तततिथेः स्थानकानिजात् ।
आरभ्य गणने वाच्या दिनाः सर्वे शुभाशुभाः ॥ ४२ ॥
यद्दिन इाते । तिथिस्थानकं निजं यद्दिनमानापेक्षं प्रागुक्तं प्रतिपत्
पष्टयादिकं अङ्गुष्ठादौ विजानीयादित्यादिकं वक्ष्यमाणं यद्वा एकः १ पञ्च-
दशै १५ वारा: १० षट् ६ द्वये २ कादश ११ पोडश १६ नि ३
सप्त ७ द्वादश १२ त्यष्टि १७ वेदा ४ अष्ट ८ त्रयोदश १३ ॥ १ ॥
अङ्गुष्ठादेः पञ्च ५ नव ९ तारान्तेस्युश्चतुर्दश - १४ पूर्वेपरे गतात् शेषात्
दिनमानस्य निर्णयः ॥ २ ॥ इति सामुद्रिकभूषणोक्तं वाज्ञेयं न चैवं त्रेधा
दिनमानदर्शनात् न तिथिस्थाननिर्णयः क्वचित्त्रयोदशी स्थानं मध्या-
शिरः पर्वक्वचित्सावित्री शिरः पर्वेति कुतो दिना गण्यन्त इति वाच्यं तारादि
प्रतिपत्मभृतिक लघुदिनमानापेक्षं यावन्मे तुलायां वा सूर्यः तदाङ्गुष्ठादा-
विति समदिनराव्यपेक्षं एकः पञ्चदशेत्यादिकं तूत्कृष्टदिनमानापेक्षमिति विवे-
कात् तेन यदा यदिनमानं तदा तथैव तिथिव्यवस्था, अत्र ग्रन्थे पुरुपाङ्गत्वे
न दक्षिणहस्तप्राधान्याइक्षिणायने दिनलघुतापेक्षयाबाहुल्येन प्रतिपत् पटया-
दिकमेव दिनमानं संव्यं तेन तदपेक्ष्यैव तिथिव्यवस्था । ततः कृष्णपक्षे
हस्ते क्षणे त्रयोदशी तिथिः प्राप्ताचेतदा मध्याशिरः पर्वणः
१४।११।२।३१४। प्रारभ्य तिथिप्वकगण्यते तदनु वामहस्ते त्रयोदशी-
स्थानादारभ्य पञ्चम्यादिगणनं ततोऽगुठपर्यन्तं गणयित्वा वामहस्ते शेषा-
स्तिथीः प्रपूर्य्य पुनर्दक्षिण हस्ते दिनाः पुरणीयाः इति दिनफलं तत्र यदि-
नस्थाने शुभरेखालक्षणं स्वराशिनाथस्तन्मित्रस्थानं तदिनं यावजीवं शुभं
ज्ञेयम् । तदितरत्-अशुभं मित्रगृहत्वेऽपि अगुल्यन्तर्गतत्वान्मिथ सामान्य-
तोऽपि मिश्राणामपि स्वराशिनाथैवरे अशुभ तत्रापि स्वराशीशोदयास्तक्रूरा-
क्रान्तं क्रूरदृष्टयादि विमृश्यफलं वाच्यम् । एवं शुक्रपक्षे हस्ते क्षणे वामत-
स्तततिथिस्थानात् प्रारभ्य क्रमाद्दक्षिणेऽपि दिनपूरणं कार्य एवं सकलतिधीनां
शुभाशुभादि निर्णयः ॥ ४२ ॥

·(१०५)
दिनानां स्थानमाह-
अमुल्यान्तर्गता दुष्ट रेखा स्थानस्थिता अपि ।
दुष्टाश्रेष्टादिनाश्वान्ये मिश्रप्रदेशिनी दिनाः ॥ ४३ ॥
अङ्गुल्यन्तेति ॥ ४३ ॥
रणार्थे तेऽपि च शुभाः अड्मष्ठस्थास्तुभगदाः।
धर्माथेवपि च शुभाःऽकनिष्ठास्थास्तदा शुभा ॥ १४ ॥
रणार्थ इति । धर्मार्थ अङ्गुष्ठादिनाः श्रेप्टाः पञ्चमे शून्यतव स्यादथवा
धर्मवासनेति विवेकविलासे व्योमतमस्थानात् ।। ४४ ॥
रोगप्रश्ने शान्तिकादौ श्रेष्टा अनामिकादिना ।
मध्यादिना धनकराः लाभसाम्राज्यदायकाः ॥ ४५ ॥
रोगेति । स्पष्ट सर्वम् । यत्तु दूतस्य अनामिकालिम्पों रोगिण
उपचरणे वाग्भटे निपिद्धस्तत्र शकुनान्वेपणमात्रम् । अत्र तु मम रोगस्य कदा
शान्तिस्तदाहस्ते क्षणे दिनान्निीयये दिनाः सावित्रीस्थानास्तेपु रोगोप-
शान्तिवाच्या इति तात्पर्यभेदात् श्रेष्टा इत्युक्तं-यद्वा कुमारं शीताभिरद्भि-
राश्वास्य योनियन्त्रमूर्छितं जातकर्मणिकृते मधुसर्पिदुर्वान्ता ब्राह्मीरसेन सुवर्ण
चूर्णमिश्रमगल्यानामिकया लेहयेत् इति मुश्रुते शारीरे तस्या
माङ्गल्योक्तेः
इति दिनदर्शनचक्रम् ॥
अथ घटीका चक्रमाह-
का घटी किदशीमे स्यादिति ये करे क्षणे ।
या तिथिस्तां निजे स्थाने दत्वा सर्व विलोक्येत् ॥ ४६॥
का घटीति ॥ ४६॥
प्रातस्त्यं घटिका युग्मं तिथिस्थाने नियोजयेत् ।
तदनुक्रमतः पञ्चदशभान्विचारयेत् ।। ४७ ।।
प्रातस्त्यमिति । यातिथिः प्राप्ता तस्मात् स्थानात् प्रारभ्य अगाई
यावत् गयित्वा तदनु दक्षिण एवकरे तारादि भागर्दिन घटिकाः प्रपूर्या
॥४५॥

·(१०६) नयामे तद्गगनं रात्रियटिनामेववामेति निर्णयान्, इदमेव मुहूर्त चक्रम् । अयं तु एकस्मिन्नेव दिने घटीनिर्णयः तत्रापि कृष्णपक्षे प्रथमा घटी सूर्यस्य द्वितीया चन्द्रस्य शुक्ले प्रथमा चन्द्रस्य परापूर्यस्येति अथ पष्टया हस्ते क्षणे तथा ज्ञाते साप्तमी घटिकानां कथं शुभाशुभ ज्ञतिरिति चे दुच्यते सामान्यतो दक्षिण एवकरे सप्तमी स्थानाद् दिन मुखमारभ्य तद्गणन शुभमशुभवानिणेयं विशिष्य पुनवर्षमासतिथिनिर्णयात् ॥ ४१ !! तत्रापि घटीयुग्मस्थापनं स्थूलदृष्टयेत्याह- तुल्ये नक्वं दिने हयेपः क्रमो मेपतुलाखौं । न्यूनोधके घटीयुग्मेपलैशैयाधिको नता ॥४८॥ तुल्येति ॥ ४८॥ उपसंहारमाह- घटीनां फलमित्येवं दिवसस्य निवेद्यते । रात्रौ घट्यापुनर्वाच्या वामहस्त विलोकनात् ॥ ४९ ॥ पीति । रात्रौ वामंगुठजवेणय इति पाक् प्रकरणकारमतेन वामहस्ते घटिकावाच्या ॥ ४६॥ इति घटिकादर्शन चक्रम् । अथ दशाचक्रमाह--- अधिन्यादिक्रमाद्या तारावगुलिपश्चके । दिनभै हस्तवीक्षायाः प्रातस्तद्ग्रहजादशा ॥ ५० ॥ अश्चिन्यादीति । गृहदानदिनेषु अधिन्यादिक्रमात् यदुक्तं- रविः१ सौम्यो २ मृगुः ३ गौरिः । चन्द्रा ५ गारौ ६ बृहस्पति ७ राहु ८ केतुः ९ मादानमश्चिन्यादि त्रित्रिके ॥१॥ तेनायामत्र क्रमश्चन्द्र चक्रानुसारी ज्योतिर्गेिऽपि-- आदीयम चतुष्टये रविदशा चन्द्रे मघादि त्रये, कोजी हस्त चतुष्टये बुधदशा मैत्रत्रिभे कारिता । शारीपुष चतुष्टये ज लमतो औवे धनिष्टा ये, .

·(१०७) माहिर्बुध्नचतुष्टये तमदशाशेषा भूगोः कीर्तिता ॥ १ ॥ इति तथा दर्शनात् ॥ ५० ॥ नक्षत्रव्यवस्थामाह- अङ्गष्टेऽपि कनिष्टायां पड्झक्षाणिनियोजयेत् । शेपास्तु पश्चनसाणि दशावक्रमितीरितम् ॥ ५१ ॥ अगष्ठ इति । चन्द्रचक्रे प्रत्यङ्गुलिसप्तनक्षत्रनियमात् कथमत्र वैषम्य- मिति न समयम् । अकारे सप्त प्रमाण रेवत्यादि क्रमेण च । पञ्च पञ्च इकारादा-वेवं ऋक्षस्वरोदयः ॥ १ ॥ इति नरपतिग्रन्थेऽपि व्यवस्था वैषम्यात् ।। तिथिवारादिभोगवद्दशा भोगमाह- सार्धसप्त घटीमान दशानुक्रमतः करः । पदावीयेत सा ज्ञेया प्रष्टुजन्मदशा युधैः ॥ ५२ ॥ साढेति । स्पष्टम् । प्रार्हस्तदर्शयितुरित्यर्थः ॥ ५२ ॥ दशा चक्रमाह- आचं भावुशजी राशुक्रमेणासां प्रचारणा । स्थानयोगाद्ग्रहयोगाच्छुभाशुभमिहेष्यते ॥ ३ ॥ आचमिति । अष्टोत्तर्याः प्राधाम्यात् स्थानेति स्थानयोगान् ग्रहन्यादिति जन्मराशिभावचनादौ सर्वत्र नेयम् । अश्विनीत्रितये राहो ब्राह्मयादि त्रयके शनिः । श्रुतिद्वये बुधदशा वारुणद्वितये खेः॥१॥ उभद्वये चन्द्रदशा शुक्रस्यादित्य पञ्चके जीवस्यार्यमतः पञ्च स्वारस्य परपञ्चके ॥ २ ॥ मत्र दशाया उदाहरणे सम्बत् १७३७ वर्षे आपादसितद्वितीयायां सप्तमपटीसमये हस्ताक्षणे प्रयोगो यथा तहिन पुप्पनक्षत्रं तदानामिका नक्षत्र पञ्चके तेन दिनोद्दये शुक्रदशा हस्तवीक्षापि तस्यामेव दशायां ·(१०८) 'सार्द्धसप्तघटी यावत्तस्या अवस्थितेः तेन गौर्या यदिशुभोद्धरेखादिस्थान 'तार्ह शुक्रदशा शुमा अन्यथा अशुभास्वराशीश मित्रामित्रत्वादिकमप्य- त्रान्वेषं एवं हस्तेक्षा प्राप्ये जन्मलाभे यदि शुक्रः शुभमित्रादिराशिस्थस्तदा तद्दशापि शुभेति मन्तव्या एतद्नुसारेण ज्योतिः शाम्बदशापि हस्तलक्षणात् शुभाऽशुभावा ज्ञेया ॥५३॥ ॥ इति दशाचक्रदर्शनम् ॥ अध दिनलनदर्शनमाह-- पाणियद्वासरेवीक्ष्यस्तत्संक्रान्ति दिनोदये । देयान्होमान योगेन तदनुक्रमतः पुनः ॥ ५४॥ पाणिरिति । अह इति अहोवमानं शुभसंक्रान्य पेक्षयेति । ज्योतिः शास्त्रानुसारेण यदाग्रहादीयं ते अन्यथा अह्रोमान-उत्कृष्टजघन्यादि तदेव सामुद्रिकर्विचायम् यदाम्थूलनयापेक्षयैव यथायोग दिनमानानुसारेण यल- ग्नमानं प्राप्तं तत् संक्रान्ति प्रथमदिनादारभ्य संक्रान्ति प्रान्तं यावत्. ज्ञेयम् ।।५४ ॥ लमप्रातिविधानमाह- शक्तिशालीक्षणे प्राप्ते लग्नंसम्या विचार्यते । स्थानयोगाद् ग्रहन्यासात्तत्र याच्यं शुभाशुभम् ।। ५५ ।। शक्ती इति । शक्तिशालीहस्त ति तद्वीक्षणे समये आगतं लमं विचार्य स्थानेति ननु तारादि यदेवस्थानं तत्र शन्यादिनियत एवेति किं स्थानग्रह- योद्वयोरादानमिति चेन्न; क्वचिद्विरोधेन द्वयोरप्यावश्यक विमान् अत पवागृष्ठमध्यांचे मूलस्थानेऽपि सूर्यस्यान्यत्र । नयकाशान्मूलयाधेन मध्य तामं रविस्थितरित्युक्तं स्थानान्ग्रहस्य बलवत्वात् ग्रहाणां चोरण यानाs नियमाच्च ॥ ५५ ॥ संक्रान्तिकममाह- कनिष्ठावाविभागाय मृगादिरविसंक्रमम् । प्रारम्पदिनसंक्रान्तिर्यत्र लपक्रमस्ततः ।।५६ ।।

·(१०२.) कनिष्टाधेति । मृगोमकरस्तं प्रारभ्य रविसकान्त यो गण्या इदं चेष्टोपदे-- शात् युक्तमपि मायादि मासस्थापनात् मकरसंक्रान्ती रसद्विनाच्यो २६ के १२ पलामृगेस्युरिति वचनात् दिनमानस्याल्पत्वेन कनिष्टाद्य माग एव तयवस्थापनम् । यास्मिन् भागे दिनसंकान्तिरायाति तत् एवं व्यंशा. लम गणना कार्या ॥५६॥ लग्नभोगमाह--- लग्नप्रमाणमुत्कृष्टे दिने सार्धेषु नाडिकाः | घस्रश्चतस्रो विशति पलानि दिवसेऽल्पके ॥ ५७॥ लनेति । कर्के त्रिरामाः ३३ सपलाप्टवेदा ४८ इत्यारम्भसिद्धिग्रन्थे ततस्त्रयस्त्रिंशद् पटिकाः अष्टचत्वारिंशत्पलान्युत्कृष्टं दिनमानं तत्र पण्णा- चतुलनानां प्रवेशेन तावानेव प्रत्येक सार्द्धपश्चनाडी प्रमाणोभोगो अष्टचस्व- रिंशत् पलानि पुनः सप्तमलम भोगेऽन्तर्भाव्यन्तेऽस्तरूपत्वात्तस्य सर्वेपामिह लमानां तुल्यभाग: सामुद्रिकमतत्त्वात् , अल्पेदिन मानेऽपि चतस्रोपट्यः पष्टयां चतुर्गुणेन चतुर्विंशतिप्राः शेपघटी द्वयपलानि विंशोत्तरं शतं तत्र पड्भिर्भागे विंशतिपललाभ एव शेपे द्वादशपलानि सप्तमलग्नस्य, भोग इति ॥ ५७ ॥ भाप्यम्- सर्व प्रकटमेव केपाश्चिादित्यत्र स्वमते स्वारसिका मावख्यापनाय ननाम ग्रहणं बहुवचनं तु बहूनां तथा प्रतिपत्तेः । ननु हस्त दर्शयितुर्जन्मपत्रं प्रागुतं वर्षपरिज्ञानाय भावचक्राणि नन्नाम- राशेल यानि सराशिपत्रकाण्यपि भाणतानिः दिनलनदर्शनं किमर्थमिति, चत, उच्यते ॥ ज्योतिशास्त्रवत्सामुद्रिकशास्त्रस्यापि निमित्तान्तरतया आवश्यकस्ततोऽपि प्रश्नबोधस्तदर्थं ज्योतिपलग्नेषु पृथिव्यादि तच्च पञ्चकभेदेसत्यपि स्वरोदयशास्त्रे प्रश्नार्थ तच्च दर्शनवत् तेन ज्योतिर्मतेन प्रश्नलमे प्राप्तेऽपि प्रष्णुः पुंसो दक्षिण हस्ते स्त्रिया चामे तत्तालग्नग्रहादिफलं तत्तस्थानरेखादिविचारणया पूर्णपूर्ण.. .

·(११०) - न्तया ज्ञेयम् । न चेदेक नक्षत्रपाद जातानामेकस्मिन्नेव लग्ने विवाहादि कुर्वतां फले विशेषा भाव प्रसङ्गः । यथाहि एक सार्थे एक मुहूर्तेऽपि प्रचलतां शकुनादिदर्शन भेदान्नाशिका स्वरभेदादा फलभेदस्तथानापि यदुक्तं-वसन्तराजशकुनग्रन्थे- एकत्र सार्थे व्रजता बहूनां यो यादृशं पश्यति दैवयोगात् । श्यामादिकानां शकुनं स तादृक्फलं नरोविन्दति निर्विकल्पम् ॥१॥ तुल्येपि जाते शकुने जनानामा- लोक्यते यत्र फलस्य भेदः । स प्राण संचारकृतो विशेषस्तत्प्राणगत्या शकुनो गवेष्यः ॥२॥ अत एवात्रोच्यते । स्थानयोगादिति, अथ यदर्थ पृच्छयते सपुन्नारी वा चादूरे तदाकृतः प्रभवोध इति चेत् दूतस्य नौमीत्तकस्य वा करवक्षिणात् यं संकल्प्ययत् क्रियते तत्तस्मिन्नेवोपतिष्टने सौधर्मदेवलोकस्य शक्रकृतजिन प्रणामवत् ईशानस्थ तदिन्द्रकृतवलि चञ्चाकोपेक्षणवत् देवोपयाचितकवत् सर्वदुष्टान्तरायात दूते मन्त्रित जलपानादि ववति अत्रापि राशिचक्रदिनलम चक्रयोः स्थानपना यथा- २ श.१२ १ ११रा. १२. च. १. ८ ११रा र.यु. १०चं. १ श्रीसिद्ध जीव U जीव ७ . दिनलमचमम् दिनलाराशिचमम् राशिचरे प्रष्टुवीमहस्तरेखादि विचारणया पूर्णमपूर्णवाफलं शेयम् । मस्मिन्निति सप्तमभवनस्पस्वीरूपत्वेन वामहस्ताधिकारात् तस्यैव सामुद्रिके नियमात् । 1 पर विरानि नाही पूर्णतया सदधिकानि अर्वपला मृगेस्युरिति वचनात् ।

·प्रथम ॥ इति दिनला चक्रदर्शनम् ॥ अथ हस्तेऽङ्गुष्ठस्य प्राधान्येन तत्रापि महत्रयव्यवस्थानात् नक्षत्र चक्र तलादि भागेषु अगुलीपु नक्षत्र वयस्यैव पर्वत्रयेण नियमात् द्रेष्काण चक्रमाह--- लग्नञ्चेत्प्रयमे व्यंशेद्रेष्काणः प्रथमस्तदा । द्वितीयश्चद्वितीयांशे तृतीयस्तु तृतीयक ॥ ५८ ॥ लममिति । प्रागुक्त भावचक्रेषु दिनलने वा यन्मूर्तं तदगुल्या आव अंशे तदालमस्य प्रथमद्रेष्काण इत्यादि सुबोधं न चैव लमलायालयो- भागा नपाप्यास्तदा देष्काणैस्सस्कराःस्मृता इत्यादिप्रभेषु अविमर्श: भावचक्रेप्वपि मेषराशिवतः द्रेष्काण एव धूपस्य द्वितीय एवेत्यादि सर्वस्य नियमश्च प्रसज्यतेति वाच्यम् । क्षणसमये लग्नमिति कोऽर्थः दिनलमं विचाथ तच्चेत् प्रथमे अड्गुलि- व्यंशे तदा भेषराशिवतो भावचक्रे ' जागरूक ' इत्यादिना प्रबन्धन पायुक्तेऽपि प्रथमोद्रेष्काणः । द्वितीयेत्रिमागे दिनलमस्थितौ द्वितीयः, एवं तृतीये तृतीय इत्यर्थसमर्थनात् इदमेव च सामुद्रिके दिनलमप्रयोजन ज्ञेयम् । एवं सामुदिकमतालव्धम्। दिनलममपि यदि ज्योतिर्मागमाप्तस्य लमस्य प्रय तिमागे तदा प्रथमो द्रेष्काण इत्यादियोध्यम् । तिथिवारदानामौदा- यिका नामेव ज्योतिर्गिप्राप्तानां हस्तक्षणदिने प्रातरादी गणनारंम्भेण तन्मार्गस्यापि प्रामाण्यात्, एवं नवांशा अपि द्रेष्काणे लब्धे प्रतिद्रेष्काण- मंशत्रयसख्यया सुलमा एव त्रिवपि नवांशेषु कतमो नवांश इति निर्मूतव्ये दिनलमं चीच्चरं तदा प्रथमोऽशः स्थिरं चेद् द्वितीयोऽशः द्विस्वभाव चेत्तृ- तीयोऽश इतिवाच्यम् । तत्र राशिलमभावचक्रेषु दिनलनेऽपि अशानामजेण- तुलकर्कादित्वं ज्योतिमार्गवदेव अगुलिचतुष्टये तथैव राशिचक्रे मूलपर्वणि मेषदिव्यवस्थानात, अंशस्वामिनस्तु प्रागेवोक्ताः, सामुद्रिकभूषणोक्ताः न पुनर्योतिः शास्त्रानुगा इति नवांशचक्र तथा पुसो दक्षिणकरे वि- 1 समुद्दिश्यकृतः प्रश्नः फलं तस्यैव जायते इति नरपति ग्रन्थे । - ·(११२) - - पमप्राधान्यात् अकेंन्द्वोः स्त्रिया वामहस्ने समरुपत्वात् इन्द्वयोहोरेति. तत् चक्रं अनुक्तमपि द्रेष्काणचक्रस्य उपलक्षक्षादत्रबोध्यम् ॥५८॥ अथ योगचक्रमाह- नक्षत्र चक्रक्रमतोऽभिमत योग चक्रकम् । भूतले दिनयोगस्य स्थापनाव सर्वमीक्षते ।।५९॥ यो योगो दुष्टभागस्थः सवर्यः शुभकर्मसु । अशुभे समुपादेयो मायारूपविचिन्तनात् ॥६०॥ नक्षत्रमिति । व्यक्तम् । नवरमगृष्ठे नक्षत्रचके नक्षत्र त्रयं एतच्चके योगद्वयं सुश्रुतमते तत्र भागद्वयात् योगासप्तविंशति संख्या एव ।।६०॥ दिग् चक्रमाह- दिशि कस्यां मया लभ्यामितिज्ञेये करे क्षणे । गत्रात्मभं भवेदक्ष चक्रानुक्रमतो दिशि ॥६१।। दिशीति । करे क्षणे हस्तदर्शनसमये कस्यां दिगि मया इति मम विशेषात् लभ्यं–प्राप्तव्यामिति । ज्ञातव्ये नक्षत्रं चविलोक्यं यत्र यस्यां दिशि आत्मभं स्वीय नामनक्षतं तत्र सुलक्षणे ऊर्ध्वरेखादिके पूर्ण लभ्य राशीशर्वोरस्थाने पञ्चविंशोपका. आयतरेखादिविरुद्धलक्षणे न लभ्यं राशीग समग्रहस्थाने दविंगोपकाः स्थानदोषऽपि स्वराशिमित्रगृहस्थानत्वात् शुभ- लक्षणाद्वा पादोनं फलमित्यादिभावनीयम् ॥६॥ एतदेव विस्तरेणाह- मध्यमेऽड्गुष्ठभेस्वीये ग्रामे सौख्यं विनिचित् । ऋक्षत्रयेङ्गुलीनां तु प्रागुक्तां तद्दिशं दिशेत् ॥६२॥ मध्यइति । मेरुमध्यदेश इति वचनात्-अगृष्ठे नक्षत्रे स्वग्रामे सौख्यं- नक्षत्रस्य अगुल्यन्तर्गतत्त्वे तद्गुलीवामी मैयादि भावनापि कार्या तिथि चातादृक् तिथिमाप्त्या स्वगामेऽपि तवशिस्तनद्राशिवतः पुरुषात् पण्या. द्वालभ्यपपिनियन् ॥६२॥ - ·(१.१३ ) दिग्मागेऽपि विशेषमाह- राजाद्ययोरन्तरेन्धिराधाये मे व्यवस्थितः । राज्ञो मूले स्वदेश्याद्रि ग्रामोवक्त्रेतु पल्लिका ॥६३॥ राजेति । अगृष्ठप्रदेशिन्योर्मध्ये पूर्वसमुद्रस्तस्मात् समागतपण्याल्लाभः । आद्यायाः प्रदेशिन्या नक्षत्र त्रयमध्ये आये प्रथमनक्षत्रे समुद्रो व्यवस्थितः । अझूठमूले स्वनामनक्षत्रे प्राप्ते स्वस्यात्मनः जन्मापेक्षया यो देशस्तत्र भवः अद्रिग्रामः पर्वतवासिलोकसन्निवेशो वाच्यः । अर्थाचतो लभ्यमिति भावः । वके करमे पल्लिका भिल्लस्थानम् ॥६३॥ पर्यन्तपर्वता देशो मेरुः करमसीमनि । गुर्जराच सुराष्ट्रा चास्ताद्रि रत्नाकरान्तरे ।। ६४ ॥ पर्यतेति । तथा करभेदेशसीमापर्वतास्तथा मरुदेशः ततो लभ्य ज्ञेयम् । अस्तादिः करमः रत्नाकरो माणिवन्धस्तयोरन्तरे गुर्जरा सुराष्ट्रादशस्ताभ्यां लभ्यम् ॥ ६४ ॥ सर्वदेशापेक्षया मध्यदेशमाह- अङ्गुष्ठमूलेऽक्षयतीर्थमेतत् आद्य प्रपाः पारणके वटोऽयम् । यो मध्यदेशस्तव एव चक्रदिशां वियोध्यं विदिशांच विज्ञैः॥६५॥ अगष्ठेति । श्रीब्ररुपमप्रभुतपः पारणास्थानेऽक्षयवटोऽद्यापि प्रयागतीर्थे प्रतीतः; समध्यदेशः सर्वदेशमध्यं अंशे शिनोपचारात्, तस्मादेव दिग्- विदिक् चक्रं विचार्यमन्यथा स्वजन्मापेक्षयैव मध्यदेशः सामुद्रिकेऽक्षयवट- ग्रहणमङ्गुष्ठ प्राधान्येन त्रिवेणी स्थानात् ॥ ६५ ॥ विदिग् भागमाह- दिग्भागेयत्तृतीयं में तद्विदिग्धिश्नमुच्यते । यद्वास्वजन्मलग्नेन दिग्विदिग्याविमृश्यते ॥६६॥ दिगिति । अश्विन्याद्यपेक्षया तृतीय पूर्वस्यां नक्षत्रं रोहिणी दक्षिणस्यां पुनर्वसू पश्चिमायां मधा-उत्तरस्या हस्त इत्ति चत्वारिधिदिग् धिण्यानि शपाण्यष्टदिग् नक्षत्राणि तद्विमर्शालभ्यविमर्शः । नक्षत्रव्यवस्थाया तिथिव्य- वस्थया वा लक्षणैर्लभ्यकथनादाशिमेलक एव लभ्ये परमबीजमित्यावेदितम् । ह.स...८ ·(११४) मत्रार्थे मतान्तरमाह-- यद्वेति । प्रागुक्तराशिलानभावचक्रात् जन्मलग्नाद्वा दिविदिशोप्रैदृष्ट्या लभ्यालभ्यव्यक्ति या ॥ ६६ ॥ अथ देहचक्राविवक्षया पूर्वमङ्गपञ्चकं व्यवस्थापयन् अङ्गुलियु भृतपञ्चक तच्च पञ्चकं च दर्शयति । अङ्गुष्ठाद्याः पञ्चवर्णाः सीतपीता रुणा हरित् । श्यामश्चेत्यद्यभूतानां तत्वानां पञ्चकं यथा ॥ ६७ ॥ अड्गृष्ठाद्या इति । इदंवर्णपञ्चकं यद्यपि अड्गुलि स्वरूपचक्रे वाच्यम् । अगष्ठपञ्चवर्णः स्यादिति वक्ष्यतेऽपि तथाऽपि भूतपञ्चकतः स्थानमिति नष्टवस्तु पृच्छायां वक्ष्यमाणत्वात् प्रासंगिकं गतवस्तुवर्णकथनम् । तत्र अङ्गुष्ठाद्या अङ्गुलयः क्रमात् पञ्चवर्ण १ सीत २ पीत ३ अल्ग ४ हरित् ५ रूपाः पृष्टं श्यामरूपमिति ज्ञेयं तेन वर्णाः पञ्च अष्टके वाच्याः । तत्र गौरकान्तिः सूर्यः मन्दार्कस्य पुप्येग समातिश्चन्द्रः शुकपिच्छसमः सौम्य इति भुवनदीपकोक्त्या ग्रहत्रयस्थानत्वेन वर्ण- संकरः सीता उज्वला तर्जनी पूर्वदिग् भागत्वात् पीतालक्ष्मीः वृहस्पते- स्तस्या :स्वामित्वात् उदग् भागरूपतया एकपिंगापरनाम धनदाधिष्ठि- तत्वाच, अत एव तुलाराशिस्त्रस्थस्तस्य नवांशेष धनदः स्वामीति सावित्री अरुणाक्षत्रियत्वात्, ताराहरिद्वा अरुणसितहरितपाटलेत्यादिना लघुजात. कोत्या हरितवर्णमिथुनाथितत्वात् नीलश्यामयोरैश्येन शनिराहोस्थानाच्च, पृष्टं श्यामवइस्तस्तमस्विनीति प्राग् वचनात् । न च तत् स्पर्शावर्णनानं तत्र पृष्टे स्पर्श सम्भवात, किमत्र तदुपादनमिति वाच्यम् । नष्ट वसुज्ञाने नक्षत्र चक्रस्य प्राधान्यात् तत्तदगुलिनक्षेत्रीय तद्वस्तुवर्णयोधात, अत एवास्य दर्शनाधिकारे संग्रहः ॥ पृष्टनक्षत्राणि तु तले पश्चिमदिग् भागगतान्येव यानि रात्रिप्रत्यासत्या । राहोस्ताराद्वितीय पर्वस्थानवम्, न 3 तलनक्ष- तेषु को वर्ण; इत्याशङ्कथ दिनं हस्ततलं बोध्यमित्युक्तेराद्याट्गुठीवर्णस्यव श्वेतस्य व्यवस्थानात् विशेषतस्तु तलदिगू भागेषु । सामान्यतः ·तत्तदिकस्यरूपाङ्गुलियणस्यैष वर्णस्य प्रतिपतिः तेन ताराया हरिद्वर्णत्वेन तरम्य पश्चिमदिन मागस्थ नक्षत्राणां पृटरूपतया श्यामवयोगऽपि न विरोधः, एतेन दिग् लभ्यत्ततद्वर्णवानुनो लभ्यमित्यपि योध्यम् । कश्चित्तु अगुष्ठाद्याः पञ्चवर्णाः ज्ञेयास्ते के.याह -सितः अगुष्ठः शिवरूपत्वेन उज्वलत्वात् तनीपीता पृथिवी तच्चस्थानात् पृथिव्याः पीतत्वं आपः श्वेताः मितिः पाता इति स्वरोदये मध्या अरुणा अरुणो बाल सन्ध्याम इति कोशकारवचनान् पातरक्तवर्ण रूपवर्णवनी । तत एवं धीषणः कनकातिम्तस्याः स्वामी वृश्चिको धन्दी चेति उभयराश्योः विगंगयोस्तन व्यवस्था राशिचक्रेऽपि सौभाग्यरूपवादाममध्याया रक्तत्यम् । तथाशिवानीलवणवायु तच्च स्वाश्रयात्, श्यामाकनीनिका---'कालंगुली हा पामिणी लघिरुण जम्य गया' इत्यमे मारणकारवचनेन आयुपो रेखायाः कालरूपत्वेन यमुना स्वरूपाया मूलपात्, इत्यपि सूत्र -च्याग्दयाति । अत्यान्तर्ये भूतानां तत्याना पन्चकं विचार्य ययेत्यग्रे याश्योपन्या- सार्यम् ॥ ६७ ॥ तदेवाह- • तर्जनी पृथिवी मध्या जलं वायुरनामिका । कनिष्टातेज इत्युक्तमगुप्ठे व्योममूर्द्धगम् ।। ६८ ॥ तर्जनीति । अत्र एकैकस्य कलाः पन्चक्रमेणैवो दयन्ति च पृथ्वी आपस्ततस्तेजो वायुराकाशमेव चेति नरपत्तिग्रन्थे तथा भणनात्, आद्य तत्त्वं मूराद्याड्गुल्या प्रदेशविद्यतेऽस्यामिति प्रदेशिनीत्यन्वर्यान्मड्ग- लाधिष्टितत्वाच्च मध्याजलं तदनुकमादुरुत्त्वाच्च मध्याया हस्वत्वात्तारा या गुरुत्वाच्च शिवाचायुस्ततएव तस्या जापप्रारम्भः शिवाया लघुत्वात्, काञ्चनम्य वहिवी जायाश्रयान्नक्षत्रके विशाखेन्द्रामिदैवता व्यवस्थानात् तारा-अग्निः । १ उत्तरस्यां मानसमरो भावादागमे जलाधिक्यात् ।

·(११६) द्वादशाङ्गुलं माहेन्द्रं षोडशाङ्गुलं वारुणम् । अष्टाङ्गुलं बहेद्वायुरनलञ्चतुरगुलः ॥ १ ॥ इति स्वरोदये दीर्घन्हस्वपरिमाण भणनात्, तथा अहं तत्वोत्तपति नाना- मीति वाग्मात्रश्रवणातज्जातरोपोरुद्रस्तीक्ष्णया स्वकनिष्टानखशिखया- प्रजापतेः पञ्चमंशिरश्चिछेदेति वह्नि रुपराजस गुणस्थानाच्च, अत्रापि तथा- त्वम् । परिशेषात् सूर्याचन्द्रमसोरेवस्थानाच्च. अष्टड्गुष्ठे मूद्रभागे व्योमेति' भूतपञ्चव्यव्यवस्था; तच्चान्येप्येवमेवकश्चिद्विशेषरतदीयोऽवक्ष्यते ॥६८॥ अथ देहे जीवभावयोरुभयोरवस्थानात् तत् स्वरुपज्ञानाय विभागमाह-- भायाश्चतस्रोऽप्यशल्यांजीवोऽङ्गुष्ठो बुधेः स्मृतः। तन्मूलनाडयां हंसोऽयं यत्करोति गतागतम् ॥६९।। मायाइति । स्पष्टमेव सहेतुकं तद्वयवस्थापनात् तन्मलेति मणिबन्धस्थाने देहसुस्थःदु:स्थता ज्ञानहेतुर्वैद्यशास्त्र प्रसिद्धया नाडी तस्यां जीवस्य गतागतं. बातपित्तश्लेमप्रकृतिव्यजक प्रतीतमेव, अत एवोक्तं विवेकविलासे, पादाङ्गुष्ठेन तत् पठे गुल्फे जानुनि लिङ्गके, नाभौ हृदिकुचे कण्ठे नासाहक् श्रुतिषु ध्रुयोः ॥१॥ शझे मूद्धि कमातिष्ठेत् पीयुषस्यकलान्यहम् । शुक्लप्रतिपदःपूर्व कृष्णपक्षे विपर्ययात् ।।२।। सुधाकलास्मरोजीव स्त्रयाणामेकवासिताम् । पुंसो दक्षिणभागे स्याद्वामभागे तु योपितः ॥३॥ १ माविन्याः पृयुर्मारणे रजो बहुलत्वात् पवनरुपं रजोरुप शुक्राभपाता। २ नचार पृथिव्यापस्तथा तेजोवायु राफाशमेवेन्यादि क्रममग इतिवाच्यम् । फमस्या तन्तत्वात, अतएव सुने तेभ्यो भूतानि व्योमानलानलजलो→ इतिक्रमः यथोत्तरपरिशुद्धिनुकः विवेकविलामेऽपि वायो हेरपां पृथ्वार्याम्नम्नवं यहेत् क्रमात् इतिवायोरतरोऽनिः । ३ मच बहुलमाकाश रजोगहलो वायुः, सच रजोरहुत्मोपनि, सब तमो बहुला भापः, तमो बहुला पृथ्वीनि मुथुते । ४ व्योमसर्वग बहते पुनरिति कि विलाराब, चनादमूठस्य मागालेमिलनम् ।

·मायेति शब्दान्वार्थान् क्षेत्रवास्तुहिरण्यधनधान्यादिवस्तुपुत्रपुत्र्यादि परिकरो हस्त्याचादिवाहन चेति बायोऽपि भवः संवः सचागुलीनां लक्षणेलक्ष्यः यीबोरगुलयः श्रियेइत्युक्तेः जीवस्वभावः सुकृतदुष्कृताचरणा- दिरूपाः सॉगृष्ठ लक्षणैर्वाच्य इत्यर्थः ॥६९|| अथव्यक्ती भवन्ति मासेऽस्य तृतीये गात्रपञ्चकं सुद्धीद्ध संक्थिनी बाहु इति वाग्भाट शारीर वचनात् , पूर्वगर्भ पञ्चारसम्भवादगपञ्चर्क प्राह- मूर्खमष्टे भूजा युग्मं तर्जनी मध्यमापिच । पादायनामिका तारा प्राणीनामङ्गपञ्चकम् ॥ १० ॥ मूति । उद्धीकृतवितस्तिरूपे पुरुषाकारेऽङ्गुष्ठो मस्तकं सूर्याचन्द्रमसो भगवन्नेत्रपढ़योस्तवाचाथानात् भुजोद्वौ तर्जनीमध्यमा च तयोर्वामा वामत्वं प्रागुक्तम् । अनामिका ताराच पादौ मेपवृपयाश्चतुप्पदराश्योमिथुनस्य द्विपदस्य तारायां तथा गोर्या सिंहास्य चतुप्पदराशेः कन्यायाः द्विपदे राशे र्व्यवस्थित ॥१०॥ अथशीर्ष मुग्न्यवाहुकण्ठोदराणि कटिबहस्तिगुह्य सनानि ऊरुजानूजधे चरणाविति राशयोऽजाद्या इतिज्योतिः शास्र मणनात्, अत्रापि द्वादशदेहा- चयवानाह-- शिरो मुखं तथा कण्टोऽगुष्ठे भाग अयं स्मृतम् । जठरं च कटिगुह्यं ३ तालिकायां त्रयं स्थितम् ।।७१॥ शिरइति । सर्वस्य त्रिभागरूपत्त्यात् पत्यङ्गमावापि भाग्त्रयं बोध्यम् हस्तयोः पादयोरपि त्रिभागत्वं विशेष ज्ञानार्थमादिशति- मध्यायांच गवेपण्यां स्कन्धोवाहूचकूपरम् । उरूजङ्ग्रे च चरणौ त्रयं गौरी कनिष्ठयोः ।।७२।। 'मध्यायामिति ॥ ७२॥ एतत् प्रयोजन-ज्याचष्टे-.

·(११८) हस्तरूप स्वकायस्य क्रमादवयवा अमी ॥ शुभाशुभं नृणां चिन्हं घातादिर्येषु लक्ष्यते ॥१४॥ हस्तेति । सर्वोऽपि पुंसः स्त्रिया वा देहः हस्त एव एवदृश्यः तदवयवेषु शुभलक्षणैः शुभमशुभैर्घातपात छेद भङ्गाद्य शुभं विचार्य शिरसि अङ्गुष्ठाय- भागे चक्रव्यवरूप शुभ लक्षणे राज्य मुखेङ्गुष्ठमध्यपर्वणि विद्यायशः प्रभृति कण्ठे सुम्बर सौभाग्यादिति जठरे भागे पितृरेखा धनरेखयोर्मध्यरूपे धनधान्य सम्पत्तिः कटिभागे धनरेखायूरेखयोरन्तराले भोगः जीवितरेखायाः प्रारभ्य अङ्गुलीनां मूलं यावत् गुदभागे स्त्रीसन्तानादिलभ्य अगुल्याः प्रथम त्रिभागे स्कन्धेवीर्य भ्रातृलभ्यं बाहुभागे त्रिपुरामध्यपर्वणि स्वजनवणिक् पुत्रादिपरिकरलभ्यं कूपरे मणिबन्धान्ते तृतीयपर्वणि व्यवसायलभ्यम् । ऊो- वाहनलभ्यं जंघयोामान्तरलभ्यं चरणयोर्दासीदाससेवकादिलभ्यं वाच्यम् । विरुद्धलक्षणेऽशुभं त्तत्तद्वस्तु हान्यादि ज्ञेयम् । एषु भागेपु तादृग्लक्षणाऽ परिस्फूर्ती शिरः प्रभृतिपञ्चाङ्गुर्लानां पञ्चदश सुभागेपुशुभो रेखादिना शुभ अशुभेतद्भागे घातादिविचार्यम् ।तालिका भागत्रयावयवेपु तत्तद्भागस्थरेखामिरेव शुभाशुभ शतिर्मणिबन्ध करभयोरन्तरे नितम्ब भाग इतीप्टोपदेशान्तम्य शुभाशुभे तत्तलक्षणरेखाभिरिति ।। ७३ ॥ इति देहचक्रदर्शनम् ॥ अथ देहावयवेषु शुभेऽशुभवा ज्ञाते भाव चक्रादिना वर्षनिर्णये तत्त- दर्पस्थानादलिपर्यगणनान्मासनिर्णये दिनचक्र मन्दधियां दुर्योपमिति सुखाक्यांधाय विशेषज्ञा न कारणं हस्त चन्द्र चक्रमाह--- मस्तके त्रयमास्येव कण्ठे भानां त्रयं त्रयम् । जठरे च त्रयं देयं शेषाङ्गे वो कटौ चभः ॥ ७४ ॥ मस्तक इति । वयं भानां. नक्षत्राणां व्यवस्थाप्यं, उक्ताड्गादन्य स्मिन् शेषाङ्गे निक्षत्रे देय कटौ कटिस्थाने भूरित्येक संज्ञा एकनक्षत्रं धार्यमित्यर्थः ।। ७८ ॥

·(११९) स्थानलाममाह- आत्मभादिनभं यत्रतत्कलं प्रष्टुरादिशेन । शीर्ष मुखे तथा कण्ठे राज्यं भोज्यं सुखं भवेत् ॥ ७५ ॥ आत्मभादिति । प्रष्टुः करदर्शयितुः श्रद्धावृद्धयर्थ सद्य:प्रत्ययं फलं शुमा- शुभरूपं वाच्यम् ॥ ७५ ॥ जठरे गुप्त चिन्तास्याद्गुह्ये भोगो नृपादनम् । स्कन्धे जयोऽय शेषाङ्ग शो हानिर्भयं भवेत् ।। ७६ ॥ जठर इति । व्यक्तम् ।। ७६ ॥ इति देहचन्द्रो ज्योतिर्मानें तद्रीत्यैव हस्तचन्द्र चक्रदर्शनम् । अथ वर्णादिना करशाखास्वरूपकघनचक्रं निरूपयति । अङ्गठः पञ्चवर्णः स्यात् रक्तपात सितासितः। शत्रुहाया हरित्पीते रक्ते पिङ्गासितेऽरुणः।। ७७ ।। अङ्गुष्ठ इति । पूर्णातिर्थराश्रयण कलापूर्ण चन्द्राश्रयेण चतुः प्रियनाम्नो- ऽन्वाद्विरङ्गुष्ठस्य पञ्चवर्णत्वं प्रदेशिन्याः शत्रुहननव्यापार्यत्वेन कुजा- श्रयाद्वारक्तत्व मध्यायाः पातत्त्वं तत्र हेतुः प्रागुतः गौर्या- शुक्लत्वं कर्कराशिः पाटल: सिंहःपाण्डरिति राश्याः कविरत्यन्तधवल इत्युक्तः कवेश्वाधिष्ठानात् से आगपीय पीयंगुवनकसिणा इति नमस्कार स्तवनवचनान्नीलस्वमिश्रमेव शुक्लत्वं समाङ्गुलिवेन वर्णद्वयात् । तारायाः श्यामत्वं प्रागेव निश्चितं शुत्रुहाहास्तर्जनी प्रमुखारक्तादयो वर्णाःस्युः वर्णसाइकर्यमाह-हरिद्वर्णपीते पिड्गवर्णोरो अरुणःसितेन्तर्भवति, एवं यथा योग वाजिसन्ध्यावस्त्र शालिसुवर्णादिवर्णत्वेन सर्वान् वर्णान् निवेदयेत्, गते वर्णा मुधिचिन्तादि भाव्या पूर्व वर्णोतिर्भिन्नविषया तन्न पुनरुक्तिः ||७७ अथेन्द्रियव्यवस्थामाह- मध्यमा नासिका जिह्वा सावित्री च गरेपणी। स्पर्शनं नयन तारा श्रोत्रमङ्गुलकोमतः ॥ ७८ ।। श्रुत्यारेइपर्श मध्यागुल्यौ नाशापुरद्रये इतिविवेकविलासोक्तिस्तव लाभाय ।।

·(१२०) - . मध्यमेति । इन्द्रियेषु आदौ प्राप्यत्वात् वर्जनीत्वगिन्द्रियं नेत्रयोर्मध्यस्थ तया पर्याप्ति लाभे तृतीया नासिका इन्द्रियं मध्या, ब्रह्मपुत्र्याः-सरस्वत्याः प्रसङ्गेन सावित्री जिह्वा तारा कनीनिका नयनेन्द्रियं नामसाधर्म्याच्च तुर्थेन्द्रियत्वाच्च, श्रोत्रं स्वमते पञ्चमेन्द्रियत्वात् परमते आकाशरूपत्वाद, अङ्गुष्ठे व्योममूर्द्धगमिति सामुद्रिकमतेऽपि नभः प्रत्यासत्याङ्गुष्ठः प्रति- पत्तव्यः अनिन्द्रियं मनस्तदपि सर्वज्ञानाश्रयत्वेन जीवसाधादगृष्ठ एव न चैकत्र द्वयं समान जातीय नोपपद्यते, इति वाच्यम् । मनसः सन्द्रिय विषयग्राहकत्वेन अनिन्द्रियत्वात् कार्यान्तरे विौ शुक्रगुरू-इत्युक्त्यागुरो- विप्रत्वेऽपि वणिम् गुरुः कविवेश्य इति जातिद्वय कथनेऽपि विरोधाच्च ।।७८ रसानाह- अशष्टो मधुरो मध्यातिक्ताः कटुप्रदेशिनी । कपायाऽनामिका चाम्ला कनिष्ठा रसपञ्चकम् ॥ ७१ ।। अङ्ठ इति । अड्यूटो मधुरः शर्करावत् तत् पाना द्वाल्ये जिनानां योगलि- कानां वा युद्धेरशीण लप्टिस्थानाच्च तत एव चन्द्रोऽप्य मृतद्युतिस्तत्रैव । अन्यथा हरीतकीवसर्वरसात्मकः । मध्यातिक्ता कोशात् केवादिवत्, तदमे गुरोमाधुर्येऽपि केतोः स्थानात् वृश्चिकराशे स्तथा स्वभाव्याच्च प्रदेशिन्याः कटुता कुजाकों कटुकाविति भुवनदीपकोक्त्या तत् स्थानात् कटुवं शुण्ठ्यादिवत् अनामिका कपायरसा अपक्व कपिच्छादिवत् क्षाराम्सौ चन्द्रभृगुजावित्युक्तेः शुक्रस्थानात्. आम्ला, आम्लवेतसादिवत् कनिष्ठा लघुत्वेन आग्रफळवत् नमस्कारस्तवने-भत्तिभरेत्यादिक अभिऊ महुत्तिच कसायकडुय परमिठिणो वंदे, इत्यगृयादिन्यासाद्रसाः पञ्चदृश्यन्ते । पाठान्तरे आद्या कटुर्मधुर्मध्या क्षाराम्लानामिका परां तागाड्गुष्ठः मर्वरस इत्येवं रसपञ्चकम् ॥ १ ॥ परं भूषणकारस्य मतं प्राच्यमेव ॥ ७९॥ गन्धव्यवस्था यथा मत एव उभयात्मकं मनः शानकियोन्द्रयत्वात्, इति मुझे।

·दुर्गन्धा तर्जनी शुद्धः सुगन्धोऽगुष्ठ ईरितः । सुगन्धानामिका किश्चित् निर्गन्धा मध्यमा लघुः ॥ ८॥ दुर्गन्धेति । तर्जनी दुर्गन्धा- अपावित्र्यात्, अत एव पवित्रिका मुद्राया धरणाचत् पावित्र्य करणमुपन्नम् । अगष्ठः सुगन्धो भोगिरूपत्वेन विष्णु- लक्षणात्, गन्धा अनामिका, किश्चित् पूजा करणौचित्यात् भगवत्याः स्वरूपेण गुग्गुलादि सौरभ्यात् किश्चिदियुक्तं मध्यमायां निर्गन्ध-वं तद- गष्ठकापेक्षं निर्द्धनम्य गृहमित्यादिवत. अन्यथा वर्तुलाधरत्वेन वैश्यजाति स्वागन्ध सद्भावेऽपि न तद्गणरवश्यामिति । लयुस्तु शुभ गन्यापेक्षया निन्धिा अन्यथाम्लेच्छरूप शनिराहु स्थानात् विरसगन्धितापि ॥ ८० ॥ स्पर्शनाह- कठोरोङ्गुष्ठको गु: मध्यारूक्षोप्यकादिमा । कनिष्ठा कोमलालबी लक्ष्मी स्निग्याहिमाशिवा ।। ८१ ॥ कठोर इति । अगष्ठः कठोरोङ्गुलीवन्नमनाभावात् खेः स्थिररूपस्य स्थानाच्च गु: मध्या अध्यक्षसिव्येव । तर्जनी रक्षा तन्मूले मृगराशेः रूदारूपस्य सद्भायात् वृपकन्या मृगारुक्षा उप्णाशीताश्चवातुलाः । एषां स्वामी दिने शुक्रो रात्री चन्द्रः सदाकुजः ॥ १॥ इतिश्री हेमपभसूस्कृिते बैलोक्यदीपके ज्योतिः शास्त्रे उप्णत्वमपि तत एव प्रत्येयं दग्धस्थानं कुजे प्रोक्तमिति वचनात् रुक्षोप्णत्वे द्वेऽपि कुजा. श्रयाहौध्ये कनिष्टा कोमलालथुम्पाञ्च प्रत्यक्षेत्र नक्षत्रचक्रे मृदुरूपायाश्चि- त्रायास्थानात् लक्ष्मीः स्निग्धाजल तत्त्वस्थानान् तुला वृश्चिक मकर कुम्म मीन फर्क वृषाः सजला--आर्दा स्निाचा इति लोक्य दीपिकोक्त्या तुला वृश्चिकयोराश्रयाच्च शिवाहिमा मार्गशीर्षाश्रयात् वामहस्ते तु चन्दमाधान्येन शुक्रस्य शिवा स्वामित्वेन उभयोर्जल चारित्वाच्च ।। ८१ ।। अत्रापि मतान्तरे भोजकृत सामुद्रिके तच्छश्लोकमेवाह-- ·(१२२) . अनुलोऽत्र गुरुलघुः कनिष्ठादिलघुर्मूदुः। गुरुः खरापुनरुष्णा शीतास्निग्धाति रुक्षका ।। ८२ ॥ अगुल इति । अत्र शास्त्रे अङ्गुष्ठः अगुरु लघुः सूर्याचन्द्रमसोः स्थिरवररूपयोरवस्थानात् मुलि नभो भावात् जीवप्राधान्याश्च कनिष्ठादि- रिति । क्रमसूचा तारा लघुः प्रत्यक्षेत्र सावित्री मृदुः लघुः सुरेज्यो भृगुजे मृदुश्चेति रत्नमाला वचनात् मृदुरूपशुक्राश्रयात् मध्यागुरुः प्रत्यक्षैव गुरो- रधिष्ठानात् तर्जनी खराभूतत्त्वात् पुनः कनिष्ठा उष्णा तेजस्तत्त्वात् युग्म घटस्तुला उप्णा इति त्रिलोकदीपकोक्त्या मिथुन राशेस्तन्मूनि सद्भावाच्च शिवाशीता प्रागेव तद्वेतुक्तेः, एवं मध्यास्निग्धा तर्जन्यतिरक्षा पूर्वमतानु- सारा द्वेद्या कठोरः स्पर्शः पापाणादिवत् मृदुईसरूतादिवत् गुरुर्वजादिवत् लघुरर्क तुलादिवत् शांतामृणादिवत् उप्णो वन्यादिवत् सिग्धोवृतादिवत् रक्षो भस्मादिवत् इति प्रज्ञापनावृत्तौ ।। ८२ ।। आकारव्यवस्थामाह- अगुष्ठो वर्तुलनथलाकाञ्चनी च प्रदेशिनी । चतुरस्राति दीर्घास्या ज्येष्ठा हवा शिवा मता ॥ ८३ ॥ अङ्गुष्ठ इति । वर्तुलः वर्तुलौ सौम्यधिषणापिति भूवनदीपकोक्त्या बुधाश्रयात् मांसलो वर्तुलस्तुगो भुजङ्गमफणोपमः । अड्गुलस्वामिनो वक्ष इव श्रीवत्मलाञ्छितः ॥ १ ॥ इति योगशास्त्रवृत्ती तथोक्तेश्च तत एव चन्द्रकालानलं चक्रं व्योमाकार लिखबुधः, इति नरपतिग्रन्थे वर्तुलाकारत्यादगृष्टे व्योमरूष विवेकविला- सेऽपि स्त्रियाः पादागूठे दोपायथा अल्पत्ते नवक्रेण गुप्केण लघुतापि च चिप्पटे नाति रिक्तेन पादागृष्ठेन पितेति । काञ्चनी त्रिकोणा वहितत्वात् तर्जनी चतुष्कोणा चतुरस्रो कुजोष्णग इति तयो स्थानात्, भूतत्व स्यानेन १.नमो अरिहंताणं' इति न्यासात् वहाला अरिहना इति लोगे।

·(१२३) भुवोमण्डलस्य चतुरस्राकारत्वात् च । चतुरस्रणवजांक क्षितित्वेन प्रतिष्टित- मिति तथा एवं भूमण्डले ध्यायेत् सत्रैश्चतुरस्रिते इति चिन्तामण्यादि मन्त्र स्तोत्रे प्रतीतमिदम् । मध्या अति दीर्घा नक्षत्र चक्रेऽश्चिन्यादिके पूर्वापाढाया- शय्या समाना काराया मध्या मूलपर्वण्यवस्थानात्, तदधस्तलोग भाग- नक्षत्रमपि पर्यकरूपं तादृशमेव । शिवा हस्बा नक्षत्र चक्रे शिवानपर्वणि मूलनक्षत्रस्य क्रुध्यत्केसरिविक्रमतुल्यस्य सद्भावेन गात्रसंकोच लक्षणम्य हस्वत्व स्य प्रतीय मानत्वात् कर्क कन्ययोस्तथा शुक्रेन्दोः बीग्रहरुपलेन पुंसा पेक्षया म्हस्वत्वस्यौचित्यात् यदुक्तं वाग्भटे शारीरे-- पूर्णा पोडश वर्षा स्त्री पूर्णविरोण संयुता शुद्धे गभाशये मार्गे रक्ते शुक्रे नीलेहृदि ॥१॥ वीर्यचन्तं सुतं. सूते तयाथुनाद्वयोः पुनः रोग्यल्पायुरधन्यावा गर्भो भवति नैव वा ॥२॥ सिद्धान्तेऽपि मरुदेव्याः न सपादपञ्चगत धनुर्देहमाने मोक्षगतिस्तेन पुरुषा न्यूनदेह सम्भावनया सासुलमेति प्राचां अन्थेऽमिहितं तथा प्रज्ञापना वृत्तौः, चान्तर द्वीपे त्रियः पुरुपेभ्यः किञ्चिनोट्टाया इति । उनद्वादशवर्षायाः आ प्रासः पञ्चविंशति यद्यायत्ते पुमान् गर्भः कुक्षिस्थः सविपद्यते ॥ १ ॥ इति-- मुश्रुते शारीरे । अनान्यदपि अगुलीनां स्वरूपं सामुद्रिक भूपणकारः प्राह- तत्तत्स्त्रेणैवोच्यते तद्यथा- पित्तमगृष्ठतर्जन्यौ समधातुश्च मध्यमा । सेमरूपाच सावित्री कनिष्ठा वर्तुला स्मृता ॥ १॥ कनिष्ठागाठतर्जन्याधातुरूपा प्रकीर्तिताः । अङ्गुष्ठमध्यं सावित्री मूलरूपं निवेदितम् ॥ २ ॥ मध्यागष्ठस्य मू च जीवरुपं स्त्रमावतः । पर्वणामगुलीनां च ज्ञेयं तत्त्ववलावलम् ।। ३ ।। स्पर्शेऽङ्गुष्ठपदोशिन्यौ धातुमूलं कनिष्ठिका ! मध्यमानामिका जीवः सामुद्रिकमते मतः ॥ ४ ॥ द्विपादौ मध्या सावित्र्यो चतुप्पावर्जनी पुनः ।

·(१२४) अड्गुष्ठोऽपि च तन्मूलं पक्षी सर्पस्नुदप्रतः ॥ ५ ॥ स्पर्श मध्यानामिका च ब्राह्मणी क्षत्रियादिमा। 'अगृष्ठमध्यं मूलं च शूद्रोम्लेच्छा कनिष्ठिका ॥ ६ ॥ अगुष्ठाग्रं वैश्यजाति श्चौर्यजाति विनिश्चये । भौमादि चक्रे तज्जाते शुभाशुभफलोदयः ॥ ७ ॥ अड्गृष्ठे वर्तुलं मूलं मध्येस्याच्चतुरखता । अयं स्थूलं कनिष्ठाया दीर्धं मध्यं नखाश्रयः ॥ ८ ॥ अगृष्ठमध्य गोरस्या- नीलं मूलं तदप्रतः । मन्दार्कस्य पुष्येण समाकान्तिदीयते ॥ ९ ॥ तपस्वी १ नृपति २ विप्रो नखमध्याद्यपर्वसु । तर्जन्यगृष्ठको स्वर्ण कारौमध्यावणिग् मता ॥ १० ॥ वैश्या सावित्री कनिष्ठा दासरूपामलीमसा । मूले विचित्र जातीया स्पर्श धीरे विचार्यते ॥ ११ ॥ रुप्यं च मौक्तिक स्वर्ण नखाद्यङ्गुष्ठके त्रयम् । -मध्यारत्नयुतं स्वर्णं प्रदेशिन्यां वपुध्रुवम् ॥ १२ ॥ 'कनिष्टाग्रं लोहमयं मुले श्यामाऽस्थिानिमध्यके । धातौ प्राप्तेऽपि पृच्छायां स्पन्निश्चियते बुधैः ॥ १३ ॥ देवतावसतिर्मध्याऽगुष्ठाग्रेचजलाश्रयः । मध्ये चतुष्पदस्थानमिष्टिकाङ्गष्टमूलके ॥ १४ ॥ दग्धस्थानं प्रदेशिन्यां कनिष्ठायां तु वाद्यः । नक्षत्र चक्रे नष्टस्य स्थानमेवं विचायते १५ ॥ अङ्गुष्ठमध्य मध्या चा तर्जनीपुरुषस्यलम् । अड्गुष्ठामं च तन्मूलं स्त्रीसावित्री कनिष्ठिका ॥ १६ ॥ अयं विमध्यमं मध्यं वृद्धमाष्ठके स्मृतम् । वारस्वरूपं तन्मूलं यौवनं तर्जनीमुखम् ॥ १७ ॥ १ कनियापि।

·(१२५) मध्याकनिष्ठयोरमं जणि तारुण्यनामिका । सरीसृपः कनिष्टाने प्रश्नप्वेवं विमृश्यते ॥ १८ ॥ इत्यादिसर्वशास्त्रान्तरात् ।। ८३ ।। अथास्मिन्नधिकारे मङ्गलमप्याह-- जयाविपूर्वा तारादिर्जयन्ताप्यपराजिता । आदिनाथस्त्वमृतभुक् अङ्गुष्ठो जगदीश्वरः ।। ८४ ॥ जयेति । जया तारा विपूर्वा विजया इत्यर्थः । सावित्रीजयन्तामध्या अपराजिताप्रदेशिनी एताभिः सेन्यः आदिनाथ:- परमपुरुषोनन्तशक्तिरन्तवीर्यानन्तलेजा, अनन्तनामा अमृतं अव्ययं पद भुक्ते, इदृशः, अगुष्ठः जगत्प्रभुः साक्षात्सामुद्रिके वाक् सिद्धये ध्येयः । तत्तद्देव्यादिसान्निधानात् प्रागुक्तमन्त्रजापन्यासादिषु निरन्तरायौवेति, एतदुप- योगः । तेनार्हच्छासनमगूठे शैवं बौद्ध च शत्रुहा, मीमांसुर्वणवा मध्या. सावित्री सांत्यशासने ॥ १॥ कनिष्टा नास्तिक रात्रेभीवादग्निप्रभावलात् । दीक्षामाग्य विभाव्यैव तेभ्यो लभ्यादिनिर्णयः ॥ २ ॥ अथ दर्शन फलं विवृण्वन् निर्वाहमाह- एवं पाणिनिरूपणे घरधियां लोकत्रयी चिन्मयी । भावो भावनया भवेद्बहुविध प्रश्नप्रकाशोदयात् ।। वाल्लभ्यं विशदार्थ लभ्यमनिशं तेषां विशेषाद्विरां । सम्यानां समुदेति मेधविजयं सारस्य मुत्यश्यताम् ।। ८५ ॥ एवमिति । एषां वरधियां वराश्रेष्टाधीपां यदायरे इष्ट प्रार्थने घीर्येषां ते तथा पाणिनिरुपणे- हस्तविलोकने लोकलयीभूर्भुवः स्वर्टक्षणातस्या ज्ञान- प्राचुर्यभावः भावनयापुनः पुनर्विमशेन भवेत् कुतप्रश्नानां गोत्रधनमुखादीनां प्रकाशो यथार्थबोधस्तस्य उदयात् प्रादुर्भावात् , तेषां सभ्याना सज्जनानां नृपादिनां वाल्लभ्य इयत्वं समुदति जायते कोदृशं वाइभ्यं विगदा निदों.. पायेऽर्थाः प्रश्नोतराणि तैलस्यं प्राप्यं कम्माद्विरा वाणानां विशपात् किं. - ·(१२६) 'कुर्वतां सभ्यानां मेघस्य रसाधिकतया विजयो यस्मिन्-ईदृशं सारस्य रसेन साहित्यं उत्पश्यतां विमृश्यताम् ॥ ८५ ॥ नित्यं कोमुदमुन्नयन्नयनयोरानंदनः श्रीगुरु- श्चन्द्रः प्राच्यकुलाचले समुदितस्तज्ज्योतिषाज्यायसा ख्याति प्राप्तसमुद्रबोधि लहरी मेघोदय श्रीकरी तस्यां दर्शनमस्तु मौक्क्तिफल प्राप्तेः सतांसम्पदे ॥ १ ॥ इतिश्री हस्तसञ्जीवनव्याख्यायां सामुद्रिकलह महोपाध्याय श्री मेघविजयगणिकृतायां दर्शनाधिकारः प्रथमः समाप्तः अहम् अथस्पर्शनाधिकारः अथ श्वथत्वं मनसो रसोदया- दपास्यपृच्छासुविकाश्यमुत्तरम् । निवेदितुं स्पर्शनमेव देवत प्रसादतः सादरमुच्यतेऽधुना ॥१॥ दर्शनादनुक्रमप्राप्त स्पर्शनमाह- स्पर्शनादङ्गविद्यायां तथा फलमुदीर्यते । तथा वाच्यंफलं स्पर्शादङ्गत्वात् शक्तिशालिनः ॥१॥ स्पर्शनादिति । सर्वस्यापि सामुद्रिकस्य तथा नासिकास्वरपल्लीपातांश चेष्टादिनिमित्तानां चाविद्यान्तर्भूतत्वात् स्पर्शनमावश्यकं दृश्यम् । एतेन करज्ञाने स्पर्शनस्यापिहेतूक्तिः । शक्तिशारिनो हस्तस्येत्यर्थः ॥१॥ यद्यपि स्पर्शने मन्त्रोऽपि वक्ष्यते तथापि सर्वत्र तदयोगात्, यन्त्र सिद्ध- •मा प्रश्नोत्तरज्ञानाय प्रदर्शयति ।- ·(१२७) सर्वतो भद्रयन्त्रं तल्लिखित्वा पाणिगर्भके । पुष्पैः फलैश्च तत् पूजां कृत्वा मायाः स्पृशेबुधः ॥ २ ॥ सर्वत इति । हस्तस्य पञ्चावयवत्वेन पञ्चभूतमयत्वात् सर्वतो भद्रत्वात् , स्वसमयप्रसिद्ध सर्वतोभद्रयन्त्रं सुमुहूर्ते लिखितमेव करे स्थाप्यं पृच्छासमये मुहूर्तातौ नवीनमेवलेख्यम् । सर्वोत्तरमाहात्म्याचस्य यतोहि सर्वस्मिन्नपि विश्वेऽधिको भगवान् सर्वज्ञस्तद्रूपं योगे विश्रान्तं योगेपुनर्मुख्योऽहन्नेव कैव- स्यात्, यदाह भर्तृहरिः- एको रागिषु राजते प्रियतमा देहार्द्धहारी हरी- निरागेषु जिनो विमुक्त ललनासङ्गी न यम्मात्परः । नैपधियेऽपि-"सुगत एव विजित्य जितेन्द्रियम्वदुरुकीर्तितनूं यदनाशयत्" न चात्र मुगतशद्वेन बुद्धः सुष्टु शोभनं गतं ज्ञानं यस्य स सुगतो जिन इति व्याखानात्, अत एवार्हत मतप्रतीता समिति शद्वेन पञ्चसंख्यापि । तन्मुख्यत्वात्तदुपदिष्ट धर्मेऽपि मुल्यत्र सिद्धं परतीर्थरपि नैपधियादिशास्त्रेषु "न्यवोश रनविनये जिने नयः सधर्म चिन्तामाणिजितोजया " इत्यादिना तत्तत्कथनात् तीर्थङ्कराहि उत्कर्पतः पञ्चदशकर्म भूमिषु एकस्मिन् समये संप्त्युत्तरशत संख्याः स्युस्तच्छासनस्य सर्वदेवाहतत्वात् युक्तमतिशायि यन्त्रमहात्म्यं तन्यासोऽपि हस्ते षोडशस्वा त्रिंशद्वयञ्जनद्वादश राशि, 'पञ्चदश तिथि, नवग्रहा, अष्टाविंशति नक्षत्रषष्टि सम्वत्सरन्यास भावनया सप्त्युत्तरशत संख्या सम्भवादुचित एवेति परमते त्रैलोक्यदीपिकाऽपरनामकं सर्वतो भद्रमत्रग्राह्यम् । तत्रापिस्वरराशितिथिनक्षत्रवासरव्यञ्जनग्रहाणां तावतां न्यासात्, वारग्रहाः सप्तव्यञ्जनानि च प्रयस्त्रिंशत् तत्र यद्यपि १ अत्र क्षिप ॐ स्वादेति बीजाक्षरे: पञ्चसूतसदायेन सर्वदेवमयत्वं सप्त्यु- तरशत संख्या लाभात् यदुक्त सौदर्यला मिनीषद पञ्चाश ५६ हिममधिक पञ्चाश- दुदके ५२ हुताशे द्वापष्टि ६२ एव मन्यकोप्टे सन्त्युत्तरंशतं जातं ततः चनुराधक पञ्चाश. दनि ५४ दिविद्वेषत्रिंशत् १२ मनसि चतुपोष्ट ६४ रितिये, इत्यत्रजातं १९. तत्र सप्त्युत्तर शतमुत्कर्षतोऽहता मध्ये विंशविहरमान जिनक्षेपात् सा संख्या १९. यथा दिदि द्वेषट् विशे मन सीति पाठे १७. सल्यैव स्यात् ॥

·(१२८.) लभ्यन्ते तथापि वर्णादिकं शनिवदस्यचेति प्राचां वचनात् शनावेव तन्निमित्त कदानाच्चराहुकेत्वोः शन्यन्तर्भावः, तथा व, व, योरक्या द्वात्रिंशदेवन्य- जनानि, अकारस्य पूर्व स्वर मध्ये पठितस्यापि सर्व व्यापक मुख्यत्वादि सूचनाय पुनरूपादानं वस्तुतस्तु रोहिण्या अधस्तन कोटक वकार एक नक्षत्र प्रत्यासत्त्यान्यस्त इति सर्वसंख्या मीलने तावत् संख्या प्रतिपत्तेरिति । तद् यन्त्रं पुप्यादिभिः करस्थं संपूज्यमाया अगुल्यः पञ्चापि स्पृशेत् । यन्त्रस्यपङ्क्त्या पञ्चकोष्टात्मकस्य पञ्चप्रकृतिकं यन्त्रं पञ्चदेवतकं परम् । पञ्चाकूटामिका विद्या साधकैः साधितातु तत् ॥ १॥ अतोऽत्र समता तत्र सर्वत्रैवोपजायते । समस्य मध्यमे नाति येन वर्णः प्रपूर्यते ॥ २ ॥ ब्रह्मादृष्टिं वितनुते विष्णुः स्थिति करो मतः । रुद्रःप्रकुरुतेध्वंस-मीश्वरस्तु पिनाकवृक् ॥ ३ ॥ तैः सदाशिवोऽनुग्रहकरः पञ्चैते देवतामता । सदाञ्चकं व्याप्तं पञ्चविंशति कोष्टके ॥ ४ ॥ इति सर्वोत्तमत्वात् त्रैलोक्यदीपकेऽपि यन्त्रगर्भस्थ राशिन्यासादि विष्क- म्मायामयो पञ्चकोटात्मक यन्त्र सद्भावाच सर्वमेतद्विष्कम्भायामास्यां नव कोष्टात्मकं हस्ते लिखितुं दुःकर तेन विष्कम्भायामयोः पञ्चकोष्ठात्मक तद्गर्भयन्त्रं भूर्यादि पत्रस्थं करे स्याप्यं अन्यद्वा आगमिक प्रसिद्धंयुगां ४ ग ६ नागे ९ ऽथ तिथौ १५ मनौ १४ सूर्ये १२ नगे ७ चन्द्र १ महेशा ११ विश्वे १३ भुजे २ महेमे तत इष्टमेक विशोनितं वाण ५ गुणांशत्य १६ दिक्षु ॥१॥ इति यन्त्र लेखनरीत्या सप्तत्त्युरशत संस्यास्थानं विधाय अंत पञ्चकोप्टे शिप ॐ स्वाहेत्यालेखन पूर्व सर्वतोभद्रं यन्त्र स्थाप्य- मिति भावः । अत्र स्थापनादयम् । .. 1 अन अन्नमहे सर्व महन्यासान् प्रानयादरवरः सर्व स्वरमहः यथोत्तरं यलास्यात् । प्राने नकारापटकम् ।

·नृ २ ८ क्षि/१५० १ १ ओ ५ १४९ २ प १२ १२ शु.र.श.ए. भ. च. ५ ६ क्षि हा ४ ११ अ अं ७ ३ ३ ऐ. ८ -~- हा १५१ अल स्पर्शनाधिकारे सर्वतोभद्रचक्रम् १। सामान्यतः पृच्छाचनाम् ॥ २॥ दिनमान चक्रदयं ३-४। सर्वज्ञानचक्र ५ मासज्ञानचकं ६ पक्षबानचक्र ७ दिनज्ञानचक्र ८ पटीशानन ९ मुाप्टेनानचकं १० गतवस्तु पृच्छाचक्र ११ निधानलामचक १२ गर्भपृच्छाचक्र १३ भोजनादिपृच्छाचर्क १४ बालादिस्वरचक्र १५ नाशिकापरचक्र १६ भौमचक्रं १७ व्यञ्जनलक्षणादि- ज्ञानचक्र १८ उत्पातादिचक्र १९ चूडामणिचकं २० शकुन चक २१ चेत्येकविंशति चाणि विचार्यानि ॥२॥ तत्रादी सामान्यतः पृच्छाफलमाह- ज्ञेगा सामान्यतः पृच्छास्त्रिपुरा स्पर्शतोऽखिलाः । सामष्ठं विपमाः श्रेष्टाः समास्तु शोभनाः क्वचित् ॥३॥ शेया इति । सागष्ठं त्रिपुरा-अगुल्यश्चतसम्वा संपर्शात् । अत्र मायागृहे यया योगमित्यादिना अगुष्टस्याप्युपादानं, तथापि तर्जन्या, भायेति नामकथनातमागूचदपेशया समाविषमव्ययम्थेति शमायच्या भगठेन सहेत्युक्तिः, एतदभिप्रायेणैव विवेकविलासे आयादिक्षिणाः शताः सागठागुलि पर्दनु इत्यागृष्टपदोपादानम् । विषमा श्रेष्टास्तिथिवन्, वन्याः शत्रुहननाऽपयोगेन सापित्र्या नाममदणा योग्यत्वेन भागेयम्वरुप- भगनान्, अत एवानामिकाद्गुटिंगन दूतो वाग्भटे वैवशाम निरिधः । समास्यनिदेव शोभनाः प्रायो भावितमेतन् मासदिनपटीदर्शनादी समा इत्यत्र ·(१३०) बहुवननं वामावामयोः करोयोरपि शकुनादौ सोपयोगत्वसूचकं अन्यथा- गुलिद्वयमेव समसंख्याकमिति ॥ ३ ॥ तदेवाह- लाभालाभौ सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा । गमागमा जयंभङ्ग कार्याकार्ये शुभाशुभे ॥४॥ चतुः प्रियादिक्रमतः स्पर्शासश्चाङ्गुलेरिदम् । वाच्यं विचक्षणैर्यद्वा तव कालपनलग्नतः ।। ५ ॥ लामेति । चतुरिति विषभाङ्गुलिस्पर्श लाभः समाङ्गुलिस्पशें लामो नास्तीति । एवं सर्वत्र भाव्यम् । अङ्गुष्ठादावप्यं क्रमः यद्यपिकनिष्ठादि- क्रमेऽपि समानमेव विषमसंख्याकरवं तथाप्यङ्गठः शीघ्र लाभादिः कनिष्ठायां विलम्बादिति ज्ञापनार्थम् , तथा सूत्र निवन्धः । इदं च इष्टोपदेशात् प्राप्त युक्तमपि प्रकरणेऽपि पावइलाहालाह'मित्यादि क्रमवचनात् , यद्वा तत्काले प्रश्नलमादिविशिष्य लाभादौ पूर्णार्द्धपादोनपादफलबत्तानिर्णेया तल्लनं तु प्रागुक्तम् ॥ ५॥ स्पर्शाच्छकुने सम्मतिमाह- रामचन्द्र धरिलील विलाससीता कष्टसेवौ वनवास । हनूउका इकबातजणावेलखमणकाज करी घरिआवे ॥१॥ रामचन्द्रेति । लोकोक्तिरिय तेन चतुरङ्गुडिपालमतः फलमिदं न पुनः समविषमाद्यपेक्षया केचित्तु रामचन्द्रोऽङ्ग्रएस्तत् स्पर्शगमागमपृच्छायां शुभं सीता हलोत्कृष्टाभूः सा वह खरप्रकृतिस्थैर्यहेतुभूनत्त्वाधिष्ठानात् तर्जनी तस्या स्पर्श कष्टसेवनमित्यशुभ हनुमानभक्तिमाजनं सामध्याइगुली तस्याः स्पर्श काचिद्वार्ता कार्येऽप्यवान्तरलभ्या शुभेति शेषः, लक्ष्मणकनिष्ठत्वात् कनिष्ठा तस्याः सर्श कार्यसिद्धिरमानिका स्पर्श मृत्युरेवेति पूर्वोक्तानुसारेणैव व्याख्यान्ति । तत्र मृत्युलक्षणं पञ्चमं फलं शोकहेतुत्वादवाच्यमेवोत नोक्तं- शास्त्रान्तरे तस्याः सागानिषधे नार्थाद्दम्यामिति ॥ ६॥ सम्प्रति दिनमानं सद्यः प्रत्यय हेतुमाह---.

·(१३१) दिनमानमपि ज्ञेयं यशस्पर्शेन दुर्दिने । या तिथिः सा घटीवाच्या ज्योतिपेऽपि च सम्मतः ॥ ६॥ दिनमानमिति । अत्र स्पर्शेऽङ्गुलिमुखनेव योग्यं नतु तदन्ये त्र्यंशा इति यन्त्र स्थापनेन तेषां यशानां स्पर्शसम्भवः दुर्दिने मेपान्धकारे सति तत् तत् स्पर्शनादिनमानं शेये, या तिथिरिति प्रागुक्ततिथिम्यानरीत्या ताव- त्योपटिकाः गताः शेषा वा यथावसरं ज्ञेया इत्यर्थः । अत्र दक्षिणे दक्षिणाय- नभियुक्तरितिन्यून दिनमान सूत्रे याहुल्यापेक्षया संदृब्ध यतो हि दिनमान न्यून पड्विंशनाऽयोर्कपलामोम्युरिति वचनात् पड्विंशति घटिकारूपं सद सयोदशदिकारूपे मध्यान्ह प्रयोदशी तिथिस्थानात् भूतायां मध्यागुल्यां प्रतीयते तेन उत्कृष्टदिनमान समय मध्यान्हात् न्यूनवेलायां कनिष्ठाप्रभाग- पर्श, एकादशश्वो गता इति नवक्तव्यं जपन्यादिनमानस्योत्कृष्टदिन- मानस्य चान्तरं पड़ घटिकाः पत्रिंशचपलानि तदंतिम्रोपट्योऽधादश- पलानि ताघट्यस्तायन्ति चपलानि, एकादशमध्ये प्रक्षिप्य चतुर्दशघट्यो गता इति वक्तव्यं, एवं सर्वत्र दिनमाने न्यूनाधिकत्वं विचार्यदिनमानं वाच्य- मिति भावः ॥६॥ मनाथै सम्मतिमाह- एकका दशकविंशति घटी गण्या कनिष्टाङ्गुली पूरशुलिभिनर्निगदितादिपशियिते । एककेन करस्यपांडेनवर्युव्या गिरावागुरी से सन्दुरखी विनारि मतं रात्रिंदिवं प्राच्यते ।। ७ ॥ एकादशेति । एकः १ एकादा २ एकविंशति ३ श्य, आसा पीनां संग्ल्या कनिशा गुलिपः या पतिवरेजीयतेपरेनीमादिभिः, अगुरिभिः द्वयादिरपियोध्यते । ट्टी २ दादा १२ द्वाविंशति२२रपि मावि. याः परःप्रय ३ त्रयोदशः प्रयोषिगति २३ पि मन्याया: पाया एवं मध्या तजन्यगुडवपि कनतो वाच्यम् । अनिद्रः पुंचाटिर: सोऽकरान्तीप्यतीति योगशामली-विशिष्टः प जननिगदिशः ·(१३२) " उक्तैः स्पर्शाधिकारात् स्पृष्टेरिति यावत् विभागमाहकरस्य करनिष्ठाड्गुलि पञ्चकस्य तात्स्थ्याचद्वयपदेशात्, एकैकेनपर्वणेति शेपः, मूलपर्वणा एकः मध्यपर्वणा एकादश, अन्त्यपर्वणा एकविंशतिघट्योगताः शेषा वा यथावसर भाव्याः बुद्धया था, अथवा गुरोगिरा वाण्या, एवमनेन प्रकारेण खे-आकाशे इन्दु वीसूर्याचन्द्रमसौ विना तद्दर्शनव्यतिरेकेऽपीत्यर्थः। सततं निरन्तर रात्रि दिवं तद्दिनमानं प्रोच्यते । ज्ञात्वा वक्तव्यमित्यर्थः । वन्दुरपी इति द्वन्द्व- गर्भस्तत् पुरुषः, अत्र पञ्चविंशत्यो घट्यो गताः, यथावसरं ज्ञातास्तदा रात्रिदिनसाम्येशेषाः पञ्च इत्यर्थाल्लभ्यते, उत्कृष्टदिनमाने एकविंशतिर्गतयट्य इति निर्णये शेपास्त्रयोदशेत्यपि बोध्यम् ॥ ७ ॥ अत्रार्थ ज्योतिः शाख सम्मत्या निदर्श पुनस्तद्गतमेव मतान्तरमाह- अङ्गुष्ठादौ विजानियादेक १ दिक् १० तिथि १५ संख्यया । तर्जनीद्वि २ रसारुद्रा ११ मध्यात्रि ३ सप्त ७ भास्कराः ।। वेदा ४ पर विश्वाः १३ सावित्र्यां पञ्च ५ नंदा ९ चतुर्दश१४८ गतशेषाहि लभ्यन्ते दिवारात्रौच नाडिकाः ॥९॥ अङ्गुष्ठादाविति । एतत्तु प्रायो भाक्तिं प्राक् नन्वत्र वामावामयोरड्गु- लीनां ताप्यमेवेति, प्राच्यं मतं दक्षिणहस्ते इदं तु वामे इत्येतद्विवेकेन किञ्चित् फलान्तरं पश्यामः, तथाच नतिथिसंख्यया घटी निर्णयः, पाठलयेड पि विरोधात्, एकेनापि पाठेन दिनमाना निश्चयात् संशयएव अगुष्ठमूल- स्पर्शे किमेकाघटी गतारेपा वाच्या उतपञ्च घट्य इतिकिञ्च कनिष्ठा मध्य स्पतिथ्यपेक्षयापड्घटवः एकैका दशकैका विंशतिघटीतिवृत्तापेक्षया, एका- दश घट्य इति, एवं विमर्श जायमाने सम्भावनामात्रविषयं स्त्रीमदमिति चेन्न; तिथ्यपेक्ष्यदिनमानसूत्रं लघुदिनापेक्षं, अगुष्ठादावित्येतत् समदिनरात्रा- पेक्ष, एकः पञ्चदशैवाशा इत्येतदुत्कृष्टदिनमानापेक्षमिति प्राव तद्विवेचनात्, अत एव यादृशः समयस्तादृश एव लक्षणविमर्शः फलमपि तादृशमेव यदुक्तं दिगम्बरमतकृतपञ्चसंग्रहग्रन्थे- भवपच्चइगोसुरणिरयाणं तित्थेविसव्व अंगुत्थो,

·-
गुणपञ्चइ गोणतिरि आणं संवादि चिण्ह भवो ॥ १ ॥....
अस्यार्थः, भवप्रत्ययिकोऽवधिदेव' नारकाणां चरमभवं तीर्थङ्कराणां
च भवति । गुणप्रत्ययोऽवधिर्मनुष्याणांतिरश्चाञ्च भवति, नभो-
रुपरिशंखपद्मवज्रादि शुभचिन्ह लक्षितात्मप्रदेशस्थः । सागोत्यः
सर्वात्मप्रदेशस्यावधि ज्ञानावरण वीर्यान्तराय कर्मद्वय क्षयोपशमोत्थ इत्यर्थः।।
द्वादशाविकार । तेन साप्रतं शंखादि चिड्रेनावधि-ज्ञानादिफलं न वाच्यम् ।
किन्तु राज्यादिकमेव एवं धनविद्याभाग्यादि सकलं फ; तत्तदेखा
विशेषैः समयानुगत मन्तव्यम् । अत कृष्णपक्षे पृच्छायां दिननिर्णयार्थ
दक्षिण हस्त एव स्पर्शः कार्यः । तत्र तिथ्यपेक्षदिन घरीमानं विमर्शनीय
तत्रापि उत्कृष्टदिनसमये प्रागुक्त रीत्या निर्णयः शुक्लपक्षो वामहस्त एव
स्पर्शस्तस्यैव प्राधान्यात्, तत्र.अङ्गुष्ठा दाविति मतं योध्यम् । एवं दक्षिणो-
तरायणादि समयमपेक्ष्य घटीनिर्णयः ज्योतिः शास्त्रे दिनमानध्रुवाकभेदवद-
स्यापि भेदप्रतिपत्तेः । एवं च यदा यादृर्श दिनमानं तदा तादृग् ध्रुवाक
गणनीया शीघं घटीमान ज्ञानं, अन्यथा पुनन्यूनाधिकविचारणेवेति
सर्व मुस्थम् ॥ ९॥
अथ वर्पज्ञानमाह-
लोके किगिदं वर्ष सुभिक्षं वा तदन्यथा ।
भविष्यतीति ज्ञातव्ये कुमारी परिपूजयेत ॥ १० ॥
लोक इति । प्रभवादीनां वीणां नरपतिजयचयायां सांवत्सर चके
सत्यमार्गेण न्यासदत्रापि सव्यमार्गप्रधान यामहस्तेन स्त्रीप्राधान्यात् कुमारी-
पूजनम् ॥ १०॥
तद्विधानमाह-
संभोज्य मधुरास्वादः कुखुमवन्दनः करी ।
शिलिप्य पुप्पः सम्पूर्य स्पृश्य खयंशास्तदङ्गुले ॥११॥
संमोज्येति ॥ सष्टम् ॥ ११ ॥

·(१३४) वर्षव्यवस्थामाह- प्रभवाद्याः समाः सर्वाः काञ्चन्यायात्रिभागतः । सम्वत्सरं वर्तमान व्यवस्थाप्य विलोकयेत् ॥ १२ ॥ प्रभवाद्या इति । 'वामे माघः कनिष्ठायामिति' वचनात् वामहस्त- कनिष्ठाद्य त्रिभागे प्रभवः संवत्सरस्वत एव क्रमः सर्वः ॥ १२ ॥ एवं करणे फलमाह- स्पृष्टे विंशोपके वर्षप्राप्तं तस्य शुभाशुभम् । वाच्यं नक्षत्र चक्रानुक्रमतो दिग् विचार्यते ॥ १३॥ स्पृष्टे इति । विंशोपके ज्ञातेऽपि वर्षशुभाशुभे दिग् ज्ञानं यस्यां दिशि वर्षमिदं शुभाशुभं वा भावीति तन्नक्षत्र चक्राद्वेषम् ॥ १३ ॥ यदि कदाचित्तथा कुमार्याहस्तस्पर्श योगस्तदा ज्ञानकारणमाह- यद्वा ताम्रमये पाने कौंकुमस्थासकं द्वयम् । कुमार्याकारयेत्तत्र फलन्यासाच्छुभाशुभम् ॥ १४ ॥ क्रूराकान्तं दुष्टरेसं यदं दुष्टाहे क्षितम् । सम्वत्सरेण राश्यादि मेलकच विचायेत् ॥ १५ ॥ यद्वेति । स्थासको हस्तबिम्बन्यासो यो विवाहादिमाङ्गल्ये मित्यादौ स्थाप्यस्तस्य युगलं कुमार्याः पार्धात् कार्य तत्र फलन्यासेन शुभा- शुभव्यक्तिः ॥ १४ ॥ भाप्ये- पुनर्यदि साक्षात्कुमारी हस्तत्र्यंशः स्पृश्यते तदा रेखा विमशेने चेदङ्गु- लिस्वरूपमेव विमृश्यम् । एवं साप्रतं पञ्च वर्षाणि कीदृशानि भविप्यन्तीति पृच्छायां वर्पज्ञानवत् कुमारी करपूजादि पूर्व तारादिद्वादश भागा एव स्पृशा यद्वा ताम्रपाने तथैव हस्तकन्यासे फलस्थापनात् दृश्या इत्यर्थः, उदाहरणे- अनामिका.तृतीय त्र्यंशे एफविंशतितमः सम्वत्सरः सर्व जिन्नामा वामे प्रमवादि पञ्चदशर्वष पूर्णात्प्राप्तः सचानामिकागुली स्थानात, किञ्चिद- शुभेपि, इत्यादि भाप्यम् । विवृत्त्यकथनात् स्पष्टमेव | सूर्योदय इति हस्ते .

·विमर्शनात्, सूर्यस्योदये प्रातरेव शकुन वीक्षणावसरे यन्नक्षत्रं तमूतले हस्तमध्ये दवा विलोक्य, अस्मादिवचनात् कचिदावश्यके सूर्योदये करवीक्षा प्रागुक्ता । अग्रे देशग्रामपतिगृहपत्यादीनां वर्षजन्यशुभाशुभ ज्ञाने तत्तनक्षत्र न्यासविधिनरपतिग्रन्थे कूर्मचक्रे तथा दर्शनायुक्तः । यदुक्त- पृथ्वी कूर्मः समाल्यातः कृचिकादिर्यमान्तकः । देशादिस्वस्वऋक्षादि वक्ष्ये कूर्म चतुष्टयम् ॥ १ पूर्ववश्वाकमालिख्य देशनामर्श पूर्वकम् । देशकूर्मे भवेत्तत्र यत्रसौरिः क्षयस्ततः ॥ २॥ नागरे नागरं धिष्ण्यं कृत्वादी विलिखत्ततः । क्षेत्र क्षेत्र भान्यादी कूर्यात्पूर्म यथास्थितम् ॥ ३ ॥ तेन देशभं भूतले दल्याइत्यादि भाष्य-- सिद्ध गृहपतेरित्यत्र यदि ध्रुवं धान्य जयं नन्दं स्वरम् । कान्त मनोरमं सुमुखं दुर्मुख कर विपक्षं धनदं क्षयम् ॥ १॥ आकन्दं विलारूयं तत् पोडगं विजयाभिधम् । इत्येक शालि गेहानि विद्या प्रस्तारतः सदा ॥ २ ॥ तः आकान्तं भूज्यमानं दुष्टा आयतादिरूपारेखा यस्मिन्, इति यन- क्षत्रस्थाने तथा यन्नक्षत्रं दुष्टं ग्रहेणे सन्यादिना दृष्टं वर्षेशत्वात् तदपि वर्षेशा राहुकेला जीवा इति वचनात्, अत्र दुष्टरेखमिसुपरसगात् नक्षत्रचक्रे अगुल्यप्रगतादिकमपि माझं तद्विमर्शाय तथा देशमाम प्रहा- दीनां सम्वत्सरेण तत्तन्ना ममिवर्गोवश्य सथा तारा योनिश्च ग्रहसख्यतागणो- भमेलको नाडी शुद्विच परिनोऽध्ये ॥ १ ॥ इति वचनान् राशिमेल विमर्शयेत् ॥ १५ ॥ अथ वर्षे वृष्टिज्ञानमाह-- हस्तस्पर्श क्षणे देवादापादः श्रावणोऽपि वा। सदातिवृष्टिमेंटादौ न पृष्टिमध्यमान्यया ।। १६ ॥ .

·हस्तेति । यदा हस्तः, पृच्छायां स्पृश्यते तदा प्रागुक्तमासचक्रापेक्षया दैवयोगादवितव्यता वशात् , आषाढः. प्राप्यते तदा तद्वर्षे अतिवृष्टिः स्यात् , एवं श्रावणेऽपि ज्येप्टे न वृष्टिः अन्यथा, अन्येषु अश्विनादिषु मध्यमा- वृष्टिः, - भाद्रपदे प्राप्ते कृष्णपक्षे हस्तस्पशेमध्यमावृष्टिः शुक्ले तु अति- वृष्टिरिति ॥ १६ ॥ अथमासादि ज्ञानमायाह- एवं मास तथा पक्षं दिन वेलाफलं तथा । भागस्पर्शेन विज्ञेयं ग्रहलग्नविचारणात् ॥ १७ ॥ एवमिति । कोमासो लोके धान्यादिमहर्षसमर्थतयास्वचक्रपरचक्रभययु- राज्यसुभिक्षतया सुस्थो दुःस्थो का भावीति ज्ञातव्ये कुमारी पूजादि प्राग्वत् विधाय हस्तस्पर्शः कार्यों हस्तके फलन्यासो वा अलाञ्जलिस्पर्शेन प्रागुक्ताय नद्वयापेक्षया तत्तदगुल्यां तले वा मासनिर्णयः । यथा ग्रन्थोदाहरणे दक्षिण- हस्तेऽनामिका तृतीयभागस्पर्शे जातेऽनामिकायां मार्गशीर्षो मासः प्राप्त- स्तन कुमार्याः शुभलक्षणे लोके मासः शुभोऽन्यथाशुभः; एवं हस्तद्वयन द्वादशमास शुभाशुमज्ञानं यद्वा कनिष्ठाद्य विभागान्मापादि क्रमेणानामिका तृतीय व्यंशे आपाढः प्राप्तस्तस्य. कृष्णपक्षे पृच्छायां स एव पक्ष आदिः शुक्ले शुक्लादित्वमतस्तत्रोद्धरेखादिशुभलक्षणे शुभत्वमन्यथान्यत्वमिति ममा- स्मिन् वर्षे मासः कः कोहम् इति पृच्छायां स्पृष्टांशाजन्ममासमारभ्य गण- नाया तत्तल्लक्षणे शुभाशुभ-वं जन्ममासाज्ञाने स्वनामराशिसंक्रान्तिमासमेव स्पृष्टांशे व्यवस्थाप्य द्वादशमास गण्यन्ते वस्तूनो मूल्यविचारे स्पृष्टांशे तत्त- द्वस्तुनामराशि व्यवस्याप्य मासा गण्या यत्रो रेखादि लक्षणं तत्र महर्षता मलतुविरुद्ध लक्षणं तत्र समर्थता एवं स्थानमहयोगाद्यपि भावनीयं ग्रामस्य स्पृष्टांशो मामराश्यादिर्गणना । अन्यस्य वर्षमध्ये मासज्ञानार्थं तदाशिमेव स्पृष्टांशे व्यवस्थाप्य गणनीयमिति पक्षज्ञाने लोकेकः पक्षोमासमध्येऽपि शुभो- ऽन्यथा वा इतिज्ञेये स्पृष्टांशे विषमे तस्मिन् वैशाखकृष्णपक्षं समारभ्यमाया- द्वादशांशेष पण्मासान गणयेत् स्पृष्टांशे समे शुक्ल पक्षं वैशाखस्य व्यवस्याप्य ·(-१३७) तथैव द्वादशमासपक्ष शुभाशुभज्ञानं कार्य दैवात्कन्याया अप्राप्नो नैमितिका स्वकरे प्रष्टुर्वाकरे स्पर्शफलन्यासादिना शुभाशुभं वदेत्, तत्रापि शुभमशुभ वा कस्यां दिशिकुतो वा लोकात कस्यान्यात्तदा सर्वतोमदचके फलन्या. सादिग् विमों नक्षत्रानुसारात् यामणादिलोको बालादिर्वाङ्गुली स्वरूपात् द्रव्यं राशिस्वरूपाद्वाच्यम् । दिनवयोमाने सर्वशोकाय म्यांशेऽक्षय तृतीयां व्यवस्थाप्य पाम् उक्तः, दिनदर्शनवत् घटीदर्शनवद्वा सर्व जानी- यात्, स्पृष्टे भागे महास्तथा मेपादिलमं तयोरपि भावनात् ॥ १७ ॥ अथ मुष्टिज्ञान शास्त्रप्रत्ययार्थमाह- स्टपर्वकोण तथा लग्नविचिन्तनात् । ग्रहस्वरुपमालोक्य मुष्टिज्ञानं निवेद्यते ।। १८ ॥ सृष्टेति । यतृतीतयशः स्पृष्टत्वम्य स्वरूपं समविषम धातुमूल जीव तत्तद्राशि नक्षत्र ग्रहस्थिति लक्षणं तया स्टमाग स्थानादगुष्ठः पञ्चवर्णः स्यादित्यादिमाया स्खला तथा प्रागुक्तरीत्या दिनकम तल प्रहसरूपं निरीक्ष्य मुष्टिज्ञानं निवेधत इत्यर्थः ॥ १८॥ मथ गतवा ज्ञानमाह- नष्टं मे क्वगतं वस्तुः इति जये करं स्पृशेत् । नएस्प दिनभं गर्ने दत्वा यदिशि वस्तुमम् ॥ १९ ॥ नष्टमिति । अत्र शेन् । इति सशक्तिरधिकारात् तेन परामशेत विवारयेत्, कथमित्याइ-यदा न वनुज्ञायते तदादिनभं गर्ने देयं तदनु. क्रमेण यस्यां दिशियन नामना तम्यां दिसि गतमिति भावः । यद्वा करमिति । करम्यमाया पच पृश्यं तत् सर्मालामालामादि मागुतः सामन्यबोध: गतवानुनो दिग् योपाय नक्षाचकं विचार्य नवनभत्र चकादेव लाभाठामज्ञाने अस्याः पृच्छायाः पशांविकारऽनवसर पवेति ॥ १९ ॥ विशेषालाभालामजानमह- वस्नुभं दक्षिणभागे प्रवीन्याधिगयगम् । तदा न लम्पवे वस्तु मेरोप्रायातु लम्पत ॥२०॥ बस्नुमामितिः। यानुनामनानं दक्षिणस्या तया पधिमायां तथाल्या ·- (१३८) अग्रस्थं तदानाप्यते तद्वस्तु शिवायो दक्षिणंदिग् भागत्वेन सिद्धान्ते कृष्णपा- क्षिकानां बाहुल्यात् लोकेऽपि पितृपतिस्थानत्वात् समुद्रप्रत्यासत्या वस्तुनो दौठभ्याच तारायां रात्रिप्रत्यासत्तेम्लेंच्छरूपशनिराहाबलाधिक्याच मेराविति । अत्र मेरुकथनमङ्गुष्ठे व्योममूर्ध्वगमिति वचनात् कापि, उर्व वस्तुघृतमिति भूतानु सारानष्टस्थान ज्ञापनाय, अन्यथा प्राचीपदे नैव तद्गुहात् पौनरुक्त्य स्यात् यद्वा मेरुमध्यदेशः प्रकीर्तित इति मध्यदेशत्वेन मध्यमे न गतं वस्तु, इति नाश एव वस्तुनोऽनुपपन्न इति ॥ २० ॥ तदेवाह- मध्यमेन गतं वस्तु कष्टाल्लभ्यमुदगदिशि । मायाजात्या चौरजाति वस्तुरूपं तु पर्यणा ॥ २१ ॥ दिन नक्षत्रमेव वस्तुनक्षत्रं तदा वस्तु न गतमिति वाच्यं दिनहस्ततळं प्रोक्तमिति वचनेन दिवसरूपत्वात् , “ अनन्त उतरा पथ इति वचनात् ," कष्टाल्लभ्यमुग्-दिशि, अत्र तलागुल्योरविवक्षणात् दिग् भागेनैव लाभा- लाभविचारः तेन मध्यम शद्वेनाङ्गुष्ठ नक्षत्राण्य विज्ञेयानि । माया स्पर्शा- चौर जातिः पर्वणः स्पर्शाद्धातुमूल जीवादिकं वस्तुद्रव्यं राशिचक्राद्विपक्ष चतुप्पदादिरूपं या ज्ञेयम् ॥ २१ ॥ चौरस्य क्यो ज्ञानमाह- वयोऽपि च कनिष्ठादेः स्पर्शादालादिकं वदेत् । भूतपञ्चकतः स्थानं ज्ञायते नष्टवस्तुनः ॥ २२ ॥ वयं इति । पञ्चाङ्गुलिस्पर्शात् कनिष्ठातः प्रारभ्य बालः १ कुमारः २ तरुणः३ पक्को गतार्द्धवयाः ४ वृद्धश्चेतिप्रागुक्तश्योपेक्षया चौरोवाच्य स्तत्रापि विषमे पुमानिति; स्पृष्टांशः समश्चेत् , स्त्रीवाच्य विषमे पुमान् तर्जनी पृथ्वीत्यादि पूर्वोक्त भूतपञ्चकापेक्षया वस्तुस्थानं बोध्य अङ्गुष्ठाद्या आकाश- वायु अग्निसलिलभूरूपा अड्गुल्य इति श्री शारदातिलकवृत्तौ । अत्र स्पर्शा- धिकारान्नक्षत्र चक्रं विनापि काञ्चनाद्यड्गुलिस्पर्शादेव दिग् ज्ञानं केचिद्वदन्ति १ हस्तस्य तलसंस्पर्श पुन पञ्चदशास्मृता इतिविवेकविलास पन्चदाशक संज्ञास्पानात् समे स्त्री ·(१३९) जातिवस्तु वयः प्रभृतिवत् केचिदश्चिन्यादिनक्षत्रचणव दिशा माहु- रिति ॥२२॥ अथ भूतपञ्चकमेव वच्च पञ्चकम्यान तथाचागुष्ठे व्योममूर्द्ध गमित्यु- क्तत्वात, मेरो प्राच्यां तु लभ्यते तथा पवने न्याम्नि नाप्यते इत्यनयोविरोध इत्याशझ्याह-~ याम्यायाः स्पर्शनेनव स्थानपञ्चकमिप्यते । शथिच्याश्च जले नष्टं प्राप्यते नापि यत्नतः ॥२३॥ शेपमा तु दहने पपने व्योम्नि नाप्यते । एवं तत्चात्तथा लमानष्टा मतिर्विचार्यते ॥२४॥ पामेति । वस्तुनिगते सति लाभनिर्णयाय अगुलिम्पर्शः कार्य: यामड्.. ली:पृष्टा तम्याः तर्जनी पृथ्वीमध्येति प्रागुक्तमभूत व्यवस्थानुसारेण यतत्वं तत् प्रभाते लब्धोदये ज्ञेयं ततोऽनुक्रमात् घटी एक प्रमाण तया हस्तस्पर्शसमये पचवं प्राप्तं तत् फलं वाच्यं क्रमस्वदं नरपति ग्रन्ये- एकैकस्य कला पच कमेणैचोदयन्ति ताः । पृथिव्यापस्तथा तेजो यापुराकानमेव च ॥१॥ मध्ये पृथ्वी अधथापः ऊन यहति चानठः । तिर्यग् वायु प्रवाहय नभोवहति संयामे ॥ २ ॥ पृथ्व्यापवस्वस्य एकक परिकोदयः । अहोरावस्यमध्ये तेन द्वादशसंक्रमाः ॥ ३॥ तेन ठादि भोगवन् काठपरिच्छेदउभ्य तत्व विमर्शनाप्रम्य नान्या- द्गुल्याचा उपयोगोयेन वालेट नत्रिविरोधापतिः अद्गवादी सत्पतिष्टानु. प्रात काटादादिकमा गत वस्तु यानलामा यद्वा नसान पो. भटगृह- গাণা মাখন যা তা বুশমাংশ্রবন- मदिमण्डल भरिता गर सिदाप सरिनी जळगे यरसंवर मुयमाया पत्नी मुमीगो व दुई, इति वरनाव, मतितावाद्गुठे न्यासान् । अत्रा. माम्बापाः (पद मा RTAIN --

·-
(१४०)
गृष्ठस्पर्श व्योमोदयान्न उभ्यते तेन दर्शनस्य दर्शनस्त्रयोभिन्न विषत्वान्न-
मनागपि विरोधः ।
अथोपसंहारमाइ-
एवं नक्षल चकात् सामुद्रिकोक्तत्वात्--
अथवा-
तिथिवारश्चनक्षत्रं लमं च मिश्रित लिभिः ।
पश्चाभिस्तुहरेद्भाग शेषाङ्के तत्त्वमादिशेत् ॥ १ ॥
इत्युपाय लब्धतत्वात् तथा लमानष्टवस्तुज्ञानं स्यादत्रनष्टाधिकारोक्तिस्तत्व
विमर्शः सर्वपृच्छा सुस्पर्शीज्ञेयः ॥ २४ ॥
अथ निधिलाभ ज्ञानमाह-
स्वगतञ्चेति पृच्छायां तले हस्तक्षेणस्यमम् ।
संस्थाप्य यत्र मूलं स्यात्तत्रस्यानिश्चयानम् ।। २५ ।।
निधानमिति । निधानं विद्यते तेन वा तदपि प्राप्यं नवेति पृच्छाद्वयं
तत्र द्वितीय पृच्छायां वामहस्ते कोशदर्शनात्तथा पितृ रेखायाः पल्लवः कोशं
विभिद्य भोगरेखां प्राप्तस्तदा निधि प्राप्तिरस्तीति निश्चयाय हस्ते क्षण तदिन
वेला नक्षत्रं स तले स्थापनीयं ततो यत्र मूलं दिग्भागे विदिशिवा पतति,
तत्र घनम स्तीति वेद्यं प्रथम प्रश्ने केवले तु कुमार्याः प्रायुक्त विधिना पूजा-
दिसंस्कारेण हस्ते ईक्षणं स्पर्शनं ईक्षदर्शनाङ्कयोरिति वचनात् फलन्यासा-
दिना अङ्कन तस्य दिन नक्षत्र तले सत्याप्य विलोक्यमिति विवेकः ॥२५॥
तल्लाभयोगमाह---
क्रूरग्रहेणदृष्ठेमे तद्धनं लम्यते नहि।
सौम्पेन लभ्यते राक्रान्ते नास्तीति निर्णयः ॥ २६ ॥
रेति । मूलनक्षत्रे तथा प्रष्टुरात्मनक्षत्रे वारेण अहेण सामुद्रिकरीत्या
दिनलने अहन्यासेन दृष्टे सति तल्लाभो न साम्प्रतं तथा वामहस्तकोशाच
भावे तवैव न लाभः इति वाच्यम् । सौम्येन दृष्टि सति लाभः क्रूरयुक्ते
नास्तीति ॥२६॥

·(१४१) गर्भपृच्छामाह-- गर्मप्रश्ने करस्पर्श समानुल्या तु पालिका। पुत्र: स्याद्विपमाङ्गुल्यां तलस्पर्श नपुंसकम् ॥ २७ ॥ गर्मेति । अङ्गुष्ठादीनां पुत्रीक्रमात् तेनस्तोत्रे पुंसिछिन पुंसियर पुरित बहुसद्द बंदणिज्जाणमिति । समत्वं विषमत्वं पञ्चकापेक्षयानाङ्गुठि चतुष्टया- पेक्षया तलस्पर्शस्तुसर्वतोभद्र चक्रे फलन्यासादिना ज्ञेयः । तलस्पर्शकथनात् अडगुल्यन्तस्पर्शेऽपि नपुंसकं गर्भच्युतिर्वा ॥ २७ ॥ अथ स्वप्नादिनिमितान्तरमपिनिणेनक्ति। भोजनं किशं भोज्यं स्वप्नोवा किशो मम । इति ज्ञेये स्पृशेन्मायां सामाष्ठं सुविचार्यते ॥२८॥ भोजनमिति । स्पष्टम् । प्रासनिकभोजनपृच्छनिर्णयोपलक्षणादन्यापि मनोधारणा अनया दिशा लक्षणीया ॥२८॥ तदेवाह-- धातुमूलादिकं वस्तु तथा कामदुधास्थिति । लगावहांश्वविज्ञायवाच्यं सर्व शुभाशुभम् ॥ २९ ॥ धाविति । अत्रस्पर्शन कात्तिकस्य मष्टुर्वा तदभिमन्त्रणपूर्वकमेव वद्वि-. विधाने वक्ष्यत एव ॥ २९॥ अथ स्वरानिमिते पालादिस्वरानाह-~- पालकुमारोऽथयुवा वृद्धो मृत्युः स्वराः क्रमात् । तारादि कामदोग्ध्रीपु गणेशे च व्यवस्थिता ॥ ३० ॥ पाल इति । अकारादिस्वराः पन्त्र नेपामष्टौमिदम्तिमा । मात्रा वों अहो जीवा राशिभा पिण्डयोगजी ॥१॥ प्रोक्का नैसर्गिकापटी मात्राद्या नाम जायराः । एतेषानुदयान् यत्ये द्वादमाटाकालजान् ॥ २॥ इति नरपति मन्ये मात्रा - १ वर्ण २ प्रह ३ जोर १ राशि ५ नक्षत्र ६ पिण्ड ७ योगज ८ रूपानानम्वरा मष्टपरे कालनाः द्वादशाटिका

·(१४२)
१ वार्षिक २ अयन ३ ऋतु ४ मास ५ पक्ष ६ दिन ७ घटी ८ रूपा-
श्चाष्ट सम्मीलने षोडशस्वरा: प्रोक्ताः । तेभ्यः द्वादशाष्ट स्वरादीनां
भुक्तं पलमयं कृतं । तद्भुक्तं स्वस्व भागे न लब्धं शेष द्विकं भवेत् ॥ १॥
लब्धे भुक्तस्वरा ज्ञेयाः शेपे चैवोदिताः स्वराः ।
अस्मिन् षष्टयादि मक्ते च मुक्त स्वादुदितः स्वरः ॥ २ ॥
उदितस्य स्वरस्यस्युनर्नामस्वर चशे नताः ।
पञ्चबालादिकावस्थाः स्वस्वकाल प्रमाणतः ॥ ३ ॥
इत्येवं करणलव्धा बालादयः कलिका स्वभावत स्वरास्तथा-
तिथ्यादावुदयं याति तिथिस्वराद्धटीस्वरः ।
बालस्वरादिकःप्रश्ने फलं तस्य वदाम्यहम् ॥ १॥
तिथिमुक्त घटी संख्यां कृत्वा पलमयीं ततः ।
ऋक्षवहि ३२७ हृतशेपे स्वरस्तत्काल सम्भवः ॥ २॥
इत्यादिना तात्कालिकास्वराः कनिष्ठायां बालः शिवायांकुमारः, इति
“क्रमाद्राशिग्रहवनिश्चिताः कोऽर्थः । तत्तदड्गुलीषु शुभाशुभलक्षणेरेव प्रभा-
दिषु तेषां फलदायित्वं ज्ञेयम् । न चेदेकनामत्वे समकालं विवाहादिकर्मणो-
ईयोः फले विवेकानुपपत्तिः न चात्र नाशिका स्वरकृतोभदः शङ्कयः तत्त-
• स्कर्मणि तद्भेदे सत्यपि स्वभावादि बहुकालिक पदार्थेषु लक्षणैरेव फलभेदात्,
अत एव काम दोबीति पदं सामिप्रायं गणेशपदं सर्वार्थलाभात्, नचाङ्गुठे
मकारन्यासात् तदादिरेव पलादि व्यवस्था स्थूलदृष्टया भाव्या प्रकारे बाल-
• स्वरा नैयत्यात् । अत्र स्वर शद्वेन षड्जादि गीतस्वरा अपि कनिष्ठादि पश्चके
तले पृष्टे च व्यवस्थिता ग्राह्या स्तेपामपि निमित्तत्वात्-यदुक्तं स्थाना-
• गवृत्ती-
सज्जेण लहइ विग्धं पंचमेण विणस्सई ।
गावोपुत्ताय मित्ताय नारीणं ववल्लहो ॥१॥
इति तेन कनिष्ठायां शुभलक्षणे पड्जेऽपि विघ्नाभाव इत्यादि फलं
यम् ॥ ३० ॥

·स्वराधिकारान्नासिका स्वरमप्याह - या तिथिर्यत्र भागेऽस्ति तमारभ्य ततोबुधः । दर्शनास्पर्शनाद्वापि गणयेद्गणको तमः ॥ ३१ ॥ या तिथिरिति ॥ ३१ ॥ सूर्योदयघटीयुग्मस्थापनानुक्रमाद पुनः । रविः शशी च सूर्येन्दुपरि पाटी सिवेवरे ॥ ३२ ॥ सूर्योदय इति ।। ३२ ॥ सितपक्षे शशिरवी क्रमोऽयं तिथिसङ्गतः। कार्यस्त तो यदा हस्तदृष्टः स्याटीका द्वये ॥ ३३ ॥ सितपक्षेति ॥ ३३ ॥ तस्य स्वरस्याम्युदयो वाच्यः स्पर्शन कर्मणि । भागोयः प्राप्यते तस्य स्वरस्योदयमादिशेत् ॥ ३४ ॥ तस्येति ।। ३४॥ भाष्यं च सर्व स्पष्टमेव विवृत्य कथनात् स्पर्धने दर्शन साहचर्यात् । अथ क्रमप्राप्तं भौममाह--- आद्य प्रभागातः पारणाहे दिनोदये । यस्य कस्यापि संस्पदर्थः पाणिर्वाभाग्यशालिनः ॥ ३५ ॥ आद्य इति 1 भौम भूमिभागधन सुपिरस्निग्धऋशादि ज्ञानं वास्तुशास्त्र ज्ञानं च शास्त्रान्तराद्वेद्यम् । भूकम्पादि ज्ञानाय- आधः अर्हतां प्रथमः अपभप्रभुस्तस्य पारणाहम् । अक्षय तृतीया पर्वलोक प्रसिद्धं सम्मिन् प्रातःकाळे पूर्वोक्त पूजादि विधिना अभ्यर्च्य वाणिज्यकर्तुः पाणिर्देश शुभाशुभ ज्ञानाथ स्पर्शनीयः अत्राक्षयतृतीया ग्रहणं वैशाखे मेष संक्रान्ति सम्भवन सूर्यस्याश्चिन्यादि नक्षत्रचक्रे प्रवेशात् अब्दस्य वत एवं प्रारम्भः । लोकोऽपि तस्मिन्नेव दिने शकुनादिना वर्षम्वरूपं निर्णयति तत्रापि प्रमातं; प्रभ्रष्टातितारकास्फुटतटीपाची भवेन्निर्मला किञ्चिद्रक्त विलोहितान्त १ मेप सकान्तरंशत्ययविक मेषु शुद्धि सन्दमात ।

·(१४४)
धवला देवे सदार जिता नोवारो न तिथिर्नचापि करणं चन्द्रो न . चापीप्यते
हित्वादोपसहलकं कुदिवसेऽप्यूपा करोत्युन्नतिम् ॥१॥ इति वचनात्. प्रशस्त
वणिजः सर्वदेशवस्तुव्यापारण सार्वत्रिफ गमागमयोरवयं भावेन सर्वदेशस्थ
दुःस्थ तादि ज्ञानस्या न्येपकत्वादुपादानं कशुकादीनां स्वदेश विज्ञाने नै
वेच्छा विश्रामात् ॥ ३५ ॥
तत्र विवेकोपायमाह-
गुरुणा भूज्यमानं यन्नक्षत्रं दीयते तले।
तत्रायाति च यद्देशनक्षत्रं तद्विचार्यते ॥ ३६ ।।
गुरुणेति । गुरुचारेणैव वर्ष शुभाशुभोदयः प्रभवादीनां तच्चार प्रभवत्वात्
गुरुण भुज्यमानं यन्नक्षत्रं तत्तलेदेवा तत्तस्थानविमर्शः कार्यः । सर्व
देशानां प्रागुक्तरीत्या हस्ते व्यवस्थानात् • स्पर्शप्रयोजनं मासादि
ज्ञानमेव ॥३६॥
तत्र दोप स्थानमाह-
मङ्गलेन तदाक्रान्त दृष्टं चात्रिपुरान्तरम् ।
तादिशे भूमिकम्पो वा मारिरािजविग्रहम् ॥ ३७॥
मनलेनेति ॥ ३७॥
शनिना यत्समाक्रान्तं दृष्टं दक्षिणदिग्गतम् ।
तत्र देशे भयं रोगो दुर्भिक्षं राजविग्रहः ॥ ३८ ॥
शनिनेति कूर्मचक्रादौ शनिस्थानादेव देशानां स्वरूप निर्णयात् ॥३८॥
अथ व्यञ्जनस्यापि अङ्गविद्येक देशस्य परेभ्यो लक्षणेभ्यो द्विगुणत्रिगुण-
शतगुणफलदायित्वात् स्वातन्त्र्येण तत् परिज्ञानं लक्षणशास्त्र सद्यः प्रत्यय
हेतुं निरूपयति ।
अनन्तवीर्यस्य पुंसो यवाः प्रागविनिर्वेदिताः ।
तदेखायाः प्रमाणेन ज्ञेयं व्यञ्जनलक्षणम् ॥ ३९ ॥

·(१४५) । - 'अनन्तेति । तिलको यत्र यत्र स्यातदङ्गे पुष्टिकारणम् । मसस्तत: शतगुणः सहस्रगुण लाञ्छनम् ॥१॥ इति प्राचां वचनात् तिलकादिस्थानं निर्णेतव्यम् । तदर्थ-अनन्तवीर्यो हस्तः स एव ऊर्ध्वकृतः पुरुषस्तस्य शिरोमुख तथा कण्ठ इत्यादिना प्रागुक्ता- अवयवास्तेषु यत्र रेखा स्पष्टतया छिन्ना तस्मितन्नवयवे छेदः भेदे तल पात: वेधे तस्मिन् रोगः रेखातनुत्वेतदवयवे दोपः शुभरेखाया एवफलमिदं, अशुभरेकायाच्छेदादौ विपर्ययः ॥३९॥ तदेवाह- यत्रोधरेखा तत्रस्याच्छुभं चान्यत्र नो शुभम् । यद्वा राहोः शनेर्वा ममधिन्यादिभचक्र ||४०|| यत्रोद्धरेखेति । स्पष्टं यत्र रेखादिना, न व्यक्तिस्तत्र-अश्चिन्यादिभचक्र विनस्य यत्र राहोर्नक्षत्र तत्रं घातः, यत्र शनेर्नक्षतं तत्र तिलकः, यत्र शनि- दृष्टश्चन्द्रस्तत्रमशकः चन्द्रस्वगृहस्थो यत्र तत्र लान्छनं कुजगृहस्थे चन्द्रे तत्रावयवे दाहः सूर्यग्रहस्थे चन्द्रे तदवयवेव कुष्ठः बुधग्रहे मशकः, गुरुग्रहे चन्द्रतिलकः, शुभग्रहे---स्फोटः, शनिग्रहे चन्द्रधातः इत्यादि ज्योतिः शास्त्रोक्तोऽनिष्टविचारो वेद्यः । केचित्पुनराहुः-~-कण्ठावं ललाटं याव- तिलके दृश्यमाने गुखप्रदेशेऽपि तिलको निथयाज् ज्ञेयः । अत एव व्यञ्जन- स्यापि लक्षणत्वात् लक्षणसाहचर्येणोक्तिः ॥३०॥ पुनर्मतान्तरण विचारमाह- तारादिद्वादशांशेपु यत्र तत्राशुभं दिशेव ।। प्रागुक्तावयवापक्षं शुभं तु गुरुभे स्मृतम् ॥४१॥ तारादीति । कनिष्ठामूलपर्वणः समारभ्य द्वादशत्रिभागेषु द्वादशावयया- पेक्षया, अधिन्यादि चन्द्रचक्रे राहोः शनेर्वा, उपलक्षणात् मालसूर्यकेतूनां नक्षत्रं पतति, तदवयवे अशुभ ज्ञेयम् । शुभं लांछनचक्रादिलक्षणं नारोगत्वं १ बाहौ भ्रातृसहाय्यं पृठे पुनपातिः गुये बीभोगः पादयोहिनलाम, इत्यादि स्थानफलम् । - १० ·(१४६) चा गुरोर्नक्षत्रे प्राप्ते स्मृतं कथितं पुराणेः । अनेन शुभाशुभलक्षणस्यापि तत्तद्ग्रहभावनया तत्तदवयवेषु व्यक्तिर्मन्तव्या भौमादिसाहचर्यादौतदभाव कथनं न पुनस्पर्शात्तस्याऽप्रयोजनात् , न चैव लक्षणस्यापि लक्षणेऽनवस्था निमित्तानिमित्तान्तरस्य प्रत्ययात् गुमाशुभज्ञप्तिमात्रेण विश्रामात् ॥ ४१ ॥ उत्पात ज्ञानमाह यत्र राहु समाक्रान्तं देशभं तत्र सम्भवेत् । उत्पातो विग्रहोपोरा श्चक्रमस्य तु भौमवत् ॥४२॥ यत्रेति । गुरुभुज्यमाननक्षत्रस्य तलेन्यासादिना यद्देशनक्षत्रंदेशपति नक्षत्रं वा राहुणा, आक्रान्तं तत्रोत्पातः राजयुद्धादिः ॥ ४२ ॥ मतान्तरं पुनराह- यद्वा कनीनिकापूर्व त्र्यंशाद्वत्सरसंस्थिता । यत्र वर्ष वर्तमान तत् स्थानेन विचार्यते ॥ ४३ ।। यद्वेति । वामहस्तकनिष्ठा मुलपर्वणः समारभ्यः प्रभवादीनां पूर्वोक्तरीत्या गणनया यत्र वर्तमान वर्ष समायाति, तत् स्थानं राहुणा शनिनान्येन वा रेण राशिस्थानरूपेण विद्धं तदा तत्र देश उत्पातः स्पर्शान्मासादि ज्ञानं व्यक्तमेव ॥ ४३ ॥ अष्टम निमित्तमाह- वर्षमासायनतिथि लनधिष्ठय विमर्शनम् । ग्रहाद्ये पूर्वमेवोक्तमन्तरिक्षं निरीक्ष्यते ॥ ४४ वति । अत्र आन्तरिक्षं गन्धर्वनगरादि तस्मिन् जातेकत्वज्ञानं भौम- चक्रवत् गुरुभुज्यमान नक्षत्रस्य तले दानात् , 'यद्दिने गन्धर्वनगर वारापात- भृकम्पचन्द्रसूर्यपरिधिप्रमुखं जातं तदिन नक्षत्रं चेत् सर्वतोभद्र त्रैलोक्य दीपिके क्रूरग्रहविद्धं तदा तन्नामदेश ग्रामवस्तु राजपीडादितत्तन्नक्षत्रादि शिविग्रहा नक्षत्र चक्रेण लभ्यते यत्पुवनर्वादिज्ञानं तद्दर्शनाधिकारे पुरुषाप पेक्षया प्रागेवोक्तं लोकापेक्षया स्पर्शेणोक्तमिति न पुनरुच्यते ॥ ४४ ।। , ·(१४७) अथ सर्व निमित्तान्युक्त्वा स्वरविशेष चूडामाणशास्त्रं शकुनशास्त्रं चेति तदुभयमाह-- विज्ञेया अ इ उ ए ॐ स्वराङ्गष्टतः क्रमात् । अङ्गष्ठो उत्तरी लघ्वी अधरा नामतो मता ॥ ४५ ॥ विज्ञेया इति । अ इ उ ए ओ एते पञ्चापि स्वराः स्वर शास्त्रमूलं चूडा- मणि शास्त्रस्य जीवितं सर्वव्यापकतया बोध्याः । - , . यत उक्तं-- स्वरादि मातृकोचारो मातृव्याप्तं जगत् त्रयम् । तम्मात् स्वरोद्भवं सर्वं त्रैलोक्यं स चराचरम् ॥ १ ॥ इति । तत्रागुष्ठ अ,स्वरः, नरपतिग्रन्थे अ स्वरः कृष्णपक्षेशइत्युक्ते दक्षिणकरे खदौचित्यात् , ६, स्वरतर्जन्यां, आश्विनमासम्धानात्, समागुल्यामाद्यत्वात्, , स्वरोमध्यायां ग्रहस्वर चक्रे धनुः प्रमुगुरोरवस्थानान्, ए, स्वरो गौर्या शिवस्थानात् , शुक्राधिष्टानाव, मोकारकानिष्ठायां दिनलग्ने मृगकुम्भयो- खस्थानात् , शनिम्यामिकत्याच. यामहस्ते चैतद्विपर्ययः । अस्वरः काश्चन्यां नन्दास्थानात् , राशिचक्रेमपस्थानाच, इ, स्वरसावित्र्या राशिचके कन्याकर्क- ऽयोः स्थानात, उस्वरो मव्यायां, चैत्रस्थानात् जयाविधि सद्भावाच एस्वर- स्तर्जन्या रिक्ताख्यानात् . ओ स्वरागूठे पूर्णातिथिसंज्ञवात् परब्रह्मरुपत्वाच, मत्र अकारादिस्सराणा अधिगादिज्ञानाय यन्त्र स्थापना । अथ स्वरान् व्यवस्थाप्य चूडामणिशालयावकाश दानाय तदुक्ताः सना- निवेशयानाह- अगुष्ठ उत्तर संज्ञः उत्तराक्षरेगु-- । । । ओ क।। च । । । । त । द ।। च । य ल | श) स एतेषु पुंसने दिनामकेषु पृच्छायां जिवामकेतु रविणाधिष्टितेनु । शीनरूपेषु। द्विजवणेषु । बालास्थितेषु रक्तधेतपतिवर्गेषु वर्तुगाकारेयु पश्चिमदिग् लक्षणेषु - १४सरे प्रहस्वरम शुओऽपिरः । पादुगना रन्डारि तेनगार्या वावुनवव्यास्या ।

·(१४८) अ ३ उ ओ ब्रह्मा विष्णुः सूर्य चन्द्रः ज्ञान प्रभा श्रद्धा स्पर्श शब्द कुमार युवा वृद्ध निवृत्ति प्रतिश विद्या शान्तिः तिशान्ति- प्रतिबंधक शुभं शिव: मोक्षः इच्छा मेघा उद्ध | भूमिगत | जलगत अमिगत वायुगत अध आकाशत: गन्ध रस व्य बाल मृत्यु (कलं अर्दकलं । पूर्णकलं [शिकलं हानिकलं मुख्यस्य अस्वरस्य व्यवस्थानात् कनिष्ठा अधरा शब्दान्वर्थात् पृच्छायां काञ्चनीत्यभिधया धातुप्रतीतेश्च अधराक्षराणि चामूनि । आ । ई। ऐ । और ख । घ । छ । झ। ठ। ढ । थ । ध। भार।व। प । ह । स्त्री- संज्ञानि मासाः | धातुः । चन्द्रोविलंबसिद्धिः। रुद्रः। मध्यं क्यः । हरितपाटलचित्रवर्णाः । समभावः पूर्वउत्तरदिशौ एतत् स्वरूपाणि ॥ १४ ॥ आलिङ्गितानामिका स्यान्मध्यमा त्वभिधुमिता । दग्धा प्रदेशिनी तासांफलं चूडामणौ स्फुटम् ॥ ४६ ॥ मालिङ्गिवेति । ह्रस्वमात्रालिङ्गितास्याद्दापी चैवाभिधूमितेति वचनात् सामुद्रिकेऽपि अतिदीर्घस्याऊज्येष्ठा ह्रस्वाशिवा मता, इति प्रागुक्तस्वरूपेण शिवाया मध्यायाश्च तथात्वं प्रदेशिनी दग्धा, दग्धंस्थान कूजे प्रोक्तमिति जोतिः शास्त्रात् तन्मूले मृत्युरेखास्थानाच्च दग्याक्षराणि । उ । ऊ । ऋ । ऋ । ल । ल । अं अः। छ । ब | ण । न । म । नपुंसकसंज्ञानि । स्वरोदये तेषां द्वावन्तिमौ त्याज्यौ चत्वारश्च नपुंसकाः । इत्युक्तत्वात् ; वर्ष- रूपाणि चिन्तायां मूलानि स्वरे सुपुम्ना रूपाणि अतिविलम्बः सिद्धौ संशयः। अन्त्य-जातीय-वृद्ध-असम-ऊर्चाऽघोदिक् एतत् स्वरूपाणि वर्णतः श्यामधूसरमलिनानि तासां संज्ञानां फलं चूडामणिशास्त्रे सविस्तरं किञ्चिद- त्रापि. उच्यते । तत्र प्रथमं रुद्रया मलात् शिवोक्तः प्रश्नविधिः । आदाचे ·कान्ते गोमयेन मण्डलं कृत्वा गणपतिब्रह्मविष्णुरुद्रादित्यानां स्थापनमन्त्रविधि- चत् विधाय स्वष्टदेवतां ध्वाला हृदये प्रश्नं प्रकाश्य प्रच्छकोयावदागच्छे त्तावद्गणकस्त्वेनं मन्त्रं निश्चलचितो जपेत्, पश्चात् प्रष्टाऽतिभक्तिभावयुक्तो मौनमालम्ब्य गणकसमीपेत्वागत्य सुवर्णताम्बूलपूगीफलहस्तश्चन्दनपुप्पादि- भिर्गणक भचकं चाभ्यर्च्य किञ्चित् फउनामोच्चरेत् । अथ गणकस्तं प्रश्नं- सावधानतयाक्धृत्य लिखेत्, पश्चात् स्वराक्षरविचार पिण्डं कुर्यात् तत् काल वहमानं स्वरं चिन्तयेत्, तात्काललनग्रह नवांशान् स्पष्टतयास्थापयेत् इति यामलोक्त प्रश्नविधिः । अर्ध्वदृष्टिर्भवेज्जीवस्त्वयोदृष्टिश्चमूलकम् । समावालोंकानेधातुरिती ज्ञेयंतु सुस्थिरैः ।। १ ।। उत्तराक्षरकैः प्रश्नोनिश्चितं सिद्धिदायकः । अधरैरक्षरैः प्रश्नो विलम्बासिद्धिकारकः ॥२॥ दग्याक्षरास्तुपृच्छायामवश्यं कार्य नाशकः । प्रश्नकाले सुपुम्णा चेत् सिद्धिनस्यात्कदा च न ॥ ३ ॥ मन्दाज्यकुजेवारे स्वौ याम्यापरस्थितः । प्रत्यक् कपाळे यः पृच्छेत् तस्यसिद्धिः करे स्थिता ॥ ४ ॥ बुधशुक्रेन्दुवारे ग्लौहति प्रागुदक् स्थितः । प्राक्कपाले तु यः पृच्छेत्तस्यसिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ।। ५ ।। आधिक्यं यस्य वर्णस्य प्रश्नमध्येतु दृश्यते । ताच चिन्तां विजानीयात् आद्यवर्णानुसारतः ॥ ६ ॥ हस्वा मात्रालिङ्गिवाच दीर्घांचवाभिधूमिता । उ ऊ अं अः स्वरमात्रा दग्धाः प्राज्ञैः प्रकीर्तिताः ॥ ७॥ आलिहिते सदा ज्ञेयं चन्द्रादिकमनुक्रमात् । प्रश्ने वा समये ज्ञेया लिमिताकाः सदाबुधैः ॥ ८॥ स्वरवर्णप्रमाणं च स्ववर्गगुणितं मिसथसः । पञ्चहीनभवेद्राशिः पिण्डसंज्ञः स उच्यते ॥९॥ इत्यालिङ्गितचकस्थापना--- ·(१५०) आ उ अ आ eur AANTI30 १ र ३ ४ ६ ७ ८ ९ जो ओ औरंग ए ११ ओ १३ ऐ १५ १२ १३ औ अं १८ १७ अ.१९ घ १४ १२ १४१५१६ H क ग . घ ५ ur ८ ३ ५ ज ہو اسے اب اس ہم य म १० ६ ८ ७ ९ - - ४ ६ ट ठ ण ड ९ ठ ७ ८ ४ ७ ८ त २ थ ९ द १० घ न, ८ ८ ढ १० ध ११ भ १२ व १३ ९ प क | ukriS واسه | أمام اه اه ايه امراه ام १२ म १३ و ابداعمامنا ہے اب भ . ९ १० य १० ब ११ ल १२ स १३ ११ र व . श प ७ ८ १० . ११ है १४ प ह ११ ८ १. १२ इत्यालिङ्गितचक्रम् । इत्यभिधूमिवचक्रम् । 40444 14]८ १८ १३ ब AMAKAMGA ऐ १४ इतिदग्धाक्षरचक्रम् । AMAN 4SANCHI lle १० KN24८4. २० मर १० घ २१ ः२३] १५ १६ १७ ११ औ अ२२/ -० . .. न له م م Ad ·(१५) वेदादिक्रमतो लेल्या अवर्गादिक्रमासुषिः । वेला प्रश्ने सदा जेया अभिधूमितसजके ॥९॥ वर्णराशिहतावर्णाः सर्वमात्रा समन्विताः। वर्णसंज्ञा पुनर्योज्या पिण्डसंज्ञ स उच्यते ॥१०॥ इत्यामिधामतचक्रम् ॥ दग्धः प्रश्नो यदादृष्टी हीनाङ्का गृह्यते तदा । वस्वादिचन्द्रतो यावत् एकहासात्ततो भवेत् ॥११॥ प्रश्नोहीनाक्षरै प्रायः प्रश्नामात्राहतस्तथा श्रेणीसंज्ञा पुनयोध्या पिण्डसंज्ञा स उच्यते ॥१२॥ एवं पिण्डं कृत्वा- उत्तरेदेवमेकं तु हेयमेकं तथाघरे । दाधेपिडातयातमास्त्रित्रयं पाठयेत् पुनः ॥१३॥ पिण्डा तु द्विधास्याप्यं त्रिभिर्भागं समाहरेत् । शेषजीवस्तथा धातुमूलं चैव क्रमावदेत् ॥१४॥ लब्ध मुले विनिक्षिप्य चतुर्भिमागमाहरेत् । द्विपञ्चतुपदीऽपादस्तथावैपादसड्कूलः ॥१५॥ कमानविास्तु विज्ञेया उब्धं मूळे विनिक्षिपेत् । कराभ्यामाहरेदागं शेषे मनुजपक्षिणः ॥१६॥ मनुजे पञ्चमि गो ज्ञेयोवर्णक्रमेण तु ।। ग्रामणः क्षत्रियो वैश्यः शश्वान्त्यजस्तथा ॥ १७ ॥ उन्धं मूले विनिक्षिप्य यन्हिगिमांगमाहरेत् । नरोनारी क्या पटः क्रमा मेयो विनाणः ॥ १८ ॥ गौश्यामस्तथा मध्यो दोश्चमध्यम्बकः । शिशुयुवातथा वृद्धमिभित. प्रजापते ॥ १९ ॥ इति मनुष्यभेदाः ·(१५२) - अथ- एवं पक्षि चतुप्पदद्विपदबहुपदानां भेदः स्वर्गमृत्युपातालभेदः । इति जीवभेदाः। अथ धातुभेदाः- घातुचिन्तायदादृष्टा द्वाभ्यां मागं समाहरेत् । एक शेपे धाम्यधातु रघान्यः शून्यशेषतः ॥ २० ॥ इत्यादि विशेपोमन्थान्तरात् श्रीपार्श्वचन्द्रसूरिकृत हस्तकाण्डादेः किञ्चित् फलं प्रागप्युक्तम् । स्पर्श प्रयोजनमत्र ततदगुलि पञ्चकस्पर्श तत्तदुत्तरादि प्रश्नानां प्रायल्येन पृच्छा शुभाशुमनिर्णयः .सामान्याद्विशेषस्तु अगुल्येश- स्पर्श उत्तराघरदग्यालिङ्गिताभिधमित संज्ञापञ्चक्रीनवेशात् पञ्चदशमागेषु पृच्छादि फल ज्ञानाय मन्तव्यः॥ १६ ॥ तिथिधिष्ण्यं च वारश्च लग्नग्रहवउत्तथा । पञ्चानामपि सर्वेषां शकुनोदण्डनायकः ॥ इति तथा शकुन च वृहस्पतिरित्यादि शास्त्र वाक्यात् मुख्यस्य शकूनस्योप. देशेनाधिकार सं वृण्वन्नाह- लक्ष्मीस्यात् पोतकी' राजाभपणोऽनामिका शिवा । कनिष्ठापिङ्गलाकाकः प्रदेशिन्यां व्यवस्थितः ॥४७॥ लक्ष्मीरिति । पोतकीति शाकुनिकभाषा प्रसिद्धा श्यामादूर्गादेवी चेष्टासुचा- पल्याधिक्येन तत्तच्चेष्टाभिः शकूनविशेष ज्ञानेन उनीप्राप्तेश्याङ्गुल्यां- तस्या व्यवस्था राजाङ्गुष्ठस्तस्यवरस्वरूपेण यथाधिष्टानात् कुर्कुरः। शिवा शृगाली नाम्ना ताद्रुप्यात्सावित्री कनिष्ठापिङ्गला काञ्चनीरूपत्वापिङ्गला भैरवी। काकःतर्जनी दुर्गन्धरूपत्वात् , अत्र कनिष्ठा दुर्गामध्यभैरवीति हस्तविम्बदुर्ग- योपादौ दृश्यते । तथापि भूषणकारमते ज्येष्ठा दुर्गाकनिष्ठा स्थात् विझलारात्रि. सङ्गमात् , इति वचनात्तथा व्यवस्था ॥ १७ ॥ १ अस्या गौरवात् पोतक्याः शोषु मुख्यत्वं सामादिकानामिति शकुनशाने कथनात् ।

·(१५३) -- अथैतद्विधिमाह- शकुने क्षणे वेलायां संयोज्य पाणियामलम् । अन्जलि मन्त्रयेन्मायां मुखेन्यासेन साङ्गुलम् ।। ४८ ॥ शकुन इति । प्रभाते सन्ध्यायां यथा योग शकुनावसरेवा नैमित्तिकः शकुनद्रष्टा अञ्जलिंसंयोज्य सिद्धान् प्रणम्य पूर्व मन्त्रन्यासं मायापञ्चके कुर्यात् ॥ ४८॥ तमेवाह- अं नम ई नमश्चाने ऊं नमस्तत एँ नमः । नमो विष्णु तो ज्ञेयः क्रमोन्याऽभिमन्त्रणे ॥ ४९ ॥ सं नमः इति । इत्थमेव स्वरन्यासात् विष्णुतोङ्गुष्ठादित्यर्थः ॥ १९ ॥ वामावामशकुनविमर्श प्राह- शाखादशकसंस्पर्शात् वामावामविमर्शतः । क्षेमपूर्व विदेल्लामं ज्ञात्या शकुनपञ्चकम् ॥५०॥ शाखेति । यामगुलिं दाक्षणे वामे वा हस्ते स्पृशेत् परस्तदा पूर्व वाम- सरों क्षेमं तदनुदक्षिणस्पर्श लाभं जानीयात् शकुनरत्नपश्च स्वरूपेणावधार- यन् शाकुनिक इत्यर्थः ॥ ५० ॥ शकुनपश्चकेऽपि बलाबलयोगमाह- स्थाने चेष्टा तथा वेलावलापरस्परम् । प्राज्ञः शकुन शास्त्रेण रत्नपश्चकतो यदेव ॥५१॥ स्थानमिति । सरसानिरस गुप्पिपत फलित वृक्ष पाषाण भस्म निम्नोन्नता- दिस्थानं चेष्टामुखाद्यवयव चाउन वेलादिनरात्रि सन्ध्यादिः एभिर्यद शकुनस्य बलसहित अबलं बलाबलं मध्यपदोपी समासः तत् शकुनशास्त्रोपदेशेन रत्न- पञ्चकात् ज्ञात्वा वदेत् फलमिति शेषः । मथ प्रभाते वाम कनिष्ठा स्पर्श कार्य निषिद्ध पिड्गलस्थानात् सन्ध्यायां दक्षिणकनिष्टा स्पर्शेति इति भावः । एवमत्रापि शुभाशुभ स्थानादि विचार्य घनपृच्छायां पोतकी बलवती धर्म कार्य राजा बलवान् दिनोदये राजाभपणः ·(१५४) - . मध्यान्हे पोतकी सायं पिड्गला, रात्रौ शिवा इत्यादि ।। ५१ ॥ अथ पुस्तक शकुनान्वीक्षणमप्याह- तारादिकमतच विकत्रिकं चतुष्कम् । त्रिवारस्पर्शनाद्वोध्या हस्ते पाराक केवली ॥५२॥ तारादीति । स्पष्टं । नन्दादि पूर्वोक्तमायाम्वरूपक्रमादेवमेकाधक- न्यासः । पाशकस्य चतुष्कोणवेनमायाचतुष्टय मेवात्र प्रयोजकम् ॥ ५२ ।। अथ हस्तस्पर्श मन्त्रमाह- प्रणवः शुक्राणीति दिने स्वाहेति मन्त्रतः । अभिमन्त्र महाब्रह्य स्पर्शनं ज्ञानसाधनम् ॥ ५३॥ प्रणव इति । अधिकार सम्पूर्णतायां मड्गलार्थमेतत् , अं नम इत्यादि न्यासं विधाय सर्वतो भद्रयन् हस्ते संस्थाप्य ॐ शुक्रपाणिदिने स्वाहा, इत्यनेन मन्त्रेण, अभिमन्त्र्य महाब्रह्मणो हस्तम्य स्पर्शनं ज्ञानस्य सर्व पृच्छासु भूतभवद्भविष्यद्रूपस्य साधनं हेतुर्भवति ॥ ५३॥ अर्थनिगमनमाह- करस्पर्शात स्पर्शादिव परिणतां काञ्चनमहा रसखन् सिद्धि सुगुरुवचसो मेधविजयात् । विदित्वा पृच्छानां य इह कुरुते निर्णय महो- महोभिस्तस्यस्यादभुवनभवना वासनविधिः ॥ ५४ ॥ करेति । हस्तस्पात् परिणतां-अभ्यस्तां काञ्चनअचिन्त्या महारसस्य ज्ञानास्वादस्य प्रेड्खन्ती--दीप्यमानां सिद्ध प्राप्ति मेघस्य विजयः सारस्येन यस्य तस्मात् सुगुरोर्वचनात् विदित्वा ज्ञात्वा यः पृच्छानां निर्णयं कुरुते किं विशिष्टः यः मेघविजयं ग्रन्थकारकमतति सततं गच्छति सेवत इति मेघविजयात् तस्य तेजोभिजग गल्लक्षणं मन्दिरं तत्र प्रकाशक्रिया भवति परिणतां व्याप्त कस्मादिव स्पर्शात् पाषाणविशेषात् काञ्चनस्य-स्वर्णस्य महारसेन तादृशीं सिद्धमिति छायार्थः । अन जगतो मन्दिरोपमायां न हीनत्वदोषः शक्यः; करामलकवद्विश्वं ·(१५५) कलयन् केवलश्रियेत्यादि शिष्टप्रयोगेण प्रकाशातिशयव्यञ्जनान् ॥५४॥' दर्श दर्शमनेक वाड्मयपथं स्पर्शाधिकारोदधि स्तीर्णस्तूर्णमघूर्णि योधमणिभिः पूर्ण कथञ्चिन्मया हेतुस्तत्र सुसेतुरेख सुधियां सम्यक् प्रसादावयः शालेऽस्मिन्नत एव सोन्नतिपदं भूयात्सुदृष्टिःसताम् ॥ १ ॥ इति श्री हस्तसञ्जीवनव्याख्यायां सामुद्रिकला महोपाध्याय श्रीमेघविजय गाणविरचित्तायां द्वितीयः स्पर्शाधिकारः पूर्णः अहम् अथ रेखाविमर्शनाविकारः समारभ्यते ।। प्रथममथविमर्शः स्पर्शनादेवपाणे- गदितविदितमन्त्रोच्चारपूर्व विधेयः ।। जिनदिनकरभासास्त्वं प्रकाशापली हृदिनिहितवतोमिता लक्षणानाम् ॥ १ ॥ शास्त्रकाराहि-शास्त्रस्यादौ मध्यऽवसाने च मङ्गल माचरन्तीशिष्टा- चारान्मध्यमझमाह- स्वस्ति आभरणं सिद्धेः करणं श्रीजगद्गुरोः । हस्तं समस्तकं न्यस्त स्मृत्वा रेखाविचार्यते ।। स्वस्ति श्रीति । स्वस्तीत्यव्ययम्, मङ्गलार्थे--अव्ययानां बहुधा ग्रहण शास्त्रसन्दर्भस्य, अन्ययरूपतापादनार्थम् । जगद्गुरुरत्र श्रीनाभिजन्मा जिन- स्तस्यैव सकलकलाशिक्षागुरुत्वात् । हस्तमिति-हस्ताधिकारौचित्यात, रेखा इत्यत्रजात्यैकवचनम् । विनार्यते इति विचारस्यपरीक्षारूपतर्कत्वेन तत्वार्थोनाय- कत्वात् तथैव रेखाणां लक्षणकवमिति ॥ १ ॥ परीक्षायां देशकालादेरप्युपयोगात् विधि स्मारयति । प्रागुक्तविधिनाम्यर्च्य नरोजातिगुरोः पुरः ·(१५६) - हस्तं स्वदर्शयेद्धस्ते प्रशस्ते दिवसोदये ॥२॥ प्रागुक्तति । हस्तेहस्तनक्षत्रे मुख्यत्वादस्यग्रहः । उपलक्षणादन्य- नक्षत्रेप्वपि पूर्वोक्तेषु यदा पुनर्ह स्तनक्षत्रे स्र्यश्वरति तदा तावत्सु सर्वदिनेम्वपीति .प्राश्वः ॥ २॥ अत्रार्थे सम्मतिमाह- शोमने हस्तनक्षत्रे ग्रहे सौम्ये शुभेदिने । पूर्वाह्ने मा लैर्युक्ते परीक्षेतविचक्षणः॥३॥ शोमन इति । अर्कादिवारयुक्तेन पुनः शनियुक्तेयमघंटोत्पत्तेः । ग्रह इति ग्रहस्तत्र चन्द्रस्तस्यैव सर्वग्रहमुख्यत्वात् , तस्माचन्द्र बलाद्वलमिति चाक्याच्च । न चैवहस्तनक्षत्रे सदातुर्याप्टमद्वादशचन्द्रयोगात्तवादाशिवतोहस्त- दर्शनबाघः स्यादिति वाच्यं प्रागेवकृतोत्तरत्वात् सौम्ये शुभे धातादिदोपवर्जिते शुभ इति रेणुसंपातादि उत्सातवर्जिते अत एव शकुनदर्शनादिवत्, पूर्वदिने गुरोनिमन्त्रणार्कायाममहस्त प्रातर्विलोक्यः इति गुरुरपि स्वेष्टस्मरणब्रह्मचार्या- दिक्रियासावधानः नः स्यात् । पूर्वाह इति एतद्वचनेन हस्तादिनक्षत्रायोगे प्रात- घंटीचतुष्टयमध्ये कदाचिदावश्यके कार्थे हस्तवीक्षणं युक्तं अयं चापवाद एव न चेन्मध्याहात् परतः स्त्रोणामित्यादि पूर्वोक्तमवे मङ्गलैर्युक्त इति- विवाहादिउत्सवसहि तो दिनेपुरुषोवा रूप्यनाणकतिलकादियुक्ते हस्तविलोक नार्थमागमेन शुभशकुनसद्भावे स्ययमपि शुभवाक् सुवेष इत्यादि विशिष्टे- न पुनः केनापिकृतकलहे इति । गुरुरपि प्रसन्नचेतामाङ्गल्यभूषावेषादि युक्तके: परीक्षेत विचारयेत् कररेखादिसर्वमितिशेषः ॥ ३ ॥ रेखाविमर्शक्रममाह- पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षण मुत्तमम् । -क्षीणायुपां नृणां शेपैलेक्षणैः किम्प्रयोजनम् ॥ ४ ॥ पूर्वमिति । प्रथमं आयुर्जीवितं स्वभावः आयुरेखयाविव क्षणो विमृशेत् पश्चात् शेष घनादिलक्षणं-उत्तम-अनुत्तम वा विचारयेत् १ सामुद्रिकभूषणे तया वचनात् । ततः ·आयुरेखाभावे निष्प्रयोजनवाल्लक्षाणानां नचैवमन्यरेखा वैय्यय छेद- भेदादिसम्यगविचारणयाता सामान्योन्यलक्षणत्वात्. अतएवश्रीकालिकाचार्य- गुरुणांभगवतां पूर्वमायुः पृष्टं शक्रेणतथा विक्रमार्कराजेनापिपूर्वमायुः प्रश्न- छलेन वैतालः स्वसेवकीकृतः ॥ ४ ॥ रेखाणां विमर्शनाय स्थानरूपाणि लक्षणमाह- मणिबन्धात् परः पाणिः सो कर्मकठिना नृणाम् । वामेति कोमलो वामभूषां सम्पत्करः करः ॥ ५ ॥ मणीति । मणिरत्ररत्नं वयते तेन मणिबन्धः करपल्लवतन्मूलं तस्मा- दने पाणिरितिरूदिः सकर्मक्ष छेदादि तद्विनाकाठिनः तृणां पुरुषाणां संप- कर:-संपत् धन-स्वजनबाहनादिलक्ष्मी स्तद्विधायकः वामवां पृथग् ग्रहणांत नृशटीजातिवाचकोऽपि पुरुपशद्ववद्विशेषवाचकः वृक्षछेदादि कर्मणा मुष्टियुद्धाभ्यासादिना काठिन्यं स्वौपाधिकं न सहज यत्तु सुकुमालपाणिपाय इति सिद्धान्तोक्तिः सात्वचिसौकुमार्यपरानपुनरस्थिकोमलत्वपरा । पुंसां करे अस्टना काठिन्यमेव युक्तम् । शस्त्रव्यवसायादिषु राज्ञां तदौचित्यात् वाम- ध्रुवां स्त्रीणां भगवत्यागमोक्त पित्रनपस्पर्शशैथिल्येन प्रकृत्या अस्थिकोमल- स्वात् , कोमलकरः श्रेष्टः वाम इत्यत्र कथनात् पुलक्षणे दक्षिण एव वाच्यः, ननुशरीरावयवेषु मृदुकठिनत्यादि धर्मस्तूमय साधारण एव दृश्यते तदत्र किं विशेष व्याख्येयति चन्न पुरुषस्य सरलप्रकृत्यायोगसायथ्येन च दक्षिणा १ भवत्याचागमेऽपि नेरइयाणं केवइयं कालंविनीपणतेत्यादिना पूर्वमायु प्रमः । २ ननु एकस्मिन्नेवारे कि वामावामत्वं सर्वत्रजीवाश्ये साम्यादिति चेत्र; एकरमा. दसरात् परद्रयवत् , एकत्रापिकाले उत्सपिण्यवसर्पिणी यवत् पुगलकृतभेदेन विशेषात् वामः प्रतिकूलः पुदाधिक्येन संसारवईनाजीवस्याहितमेवदामा तत एव आहारस्वामाक्षिराश्रयः शयने तदस्यापः करमात् मुरां सकटादावलि घामान एवभारोऽधिकरतेनाऽनहान् चली योग्यते । एक्यापिदिने रात्रिीमाई होपात्तत्र पुलातिशयादेई जडिमान् तया दक्षिणाहरूपे दिन इति, अत एवा. माझवसा घानमारवहनादिप्रयत्नाधिक्यं तदेवालातिशयहेतुः । तमाउल अंगा- एणता तेजही मेसेसोगिएमलिगे तरपति भंगा अतिमिवारे ममुरोमणहे इति भारत्या ·(१५८) - 'एव प्रयत्नाधिक्यात् स्त्रीणां मातं गात्रयान्तर्भूतशोणिताधिक्येन वक्रस्व- भावात् भोगा प्राधान्याद्वामाङ्ग एव प्रयत्न मत एव पुंसो गर्भेऽपि दक्षिण कुक्षिस्थानं स्त्रिया वामकुक्षिः उत्पत्तावपि शुक्राधिक्ये पुमान् रक्ताधिक्ये स्त्री इति मात्रापितृजन्यशुक्रशोणितादि साधारण्येऽपि तारतम्य तथाऽत्रापि तेनैव पुंसो ज्ञाने स्त्रियास्तु जाइये आधिक्यं प्रत्यक्षं तेनावयवद्वये बाह्यवृत्त्या साध्ये सत्यपि रेखातिलकनखादि वैपम्यस्यापि दृश्यमानत्वात् कोमले तरतायां ‘वामावामयोविशेष संभव इति ॥६॥ अत्रार्थे सम्मतिमाह- यदुक्तं- वामभागे तु नारीणां दक्षिणो पुरुषस्य च । विलोक्य लक्षणं विज्ञैः सर्वमायुः पुरःसरम् ॥ ६॥ वाममिति । अत्रार्थद्वयं तत्र प्रथमः स्रीणां वामभागे लक्षणं परीक्षणीय 'पुरुषस्य दक्षिणभागे इति द्वितीयवस्तु एकस्यैव पुरुपत्य समुद्दिश्य स्वभा- वादिलक्षणं दक्षिणे भागे विलोक्यं स्त्रीणां स्वभावादिलक्षणं वामभागे तथा स्त्रीणां स्वलक्षणं वामभागे पुरुषस्य भर्नादेः स्त्रिया एव दक्षिणभागे परी- क्षणीयमित्यर्थः । तेनैव विष्णोवामाङ्गे लक्ष्म्यादिस्थानं सुरतार्थे पुहपा दक्षिण- पादेन स्त्रीवामपादेन पर्यङ्कमारुहेत् इतिस्पप्टं वाग्भटे । अत एवास्मिन् श्लोके पुंसस्त्वायुः पुरस्सरमिति क्वचित्पाठेद्विः पुरुषोपादानं संगतं किंविशिष्ट लक्षणं आयुःपूर्वक पूर्वमायुरेव विचार्थमित्यर्थः । नचै नखचरणपाणिरसनादशनछद- तालुलोचनान्तेषु । स्याद्योरक्तः सप्तमु सप्ताङ्गासलभते । लक्ष्मीरित्या- दिसूत्रेषु लोचनान्तर किमपि पुंसो दक्षिणे स्त्रियावाम लोचने प्रसज्यत इति वाच्य, द्वयोरक्ततायां विशेषात्, अन्यथा एकस्मिन्नपि तथाफललामतः । पुंसो हस्तद्वयेऽपि काठिन्यं चेप्रशस्तमेव न चेद्दक्षिणेऽपि एवं स्त्रियापि ज्ञेयम् । यद्वा कोमल कठिनत्वमेव लक्षणं वाम इति विशेषोक्तिस्तु, अवश्यमाणाधि- काररवादि रक्षण फटाक्षेणेति ॥६॥ अथ श्रीक्तस्त्र्यंशपुल्सम्यापीति विशेषसंग्रहाय समत्यन्तरमाह- उत्पातः पिटकोलक्ष्म तिलक मशकोत्रणः।

·(१५९) .. स्पर्शनं स्फुरणं पुंसां शुमायाङ्गे प्रदक्षिणे ॥ ७ ॥ उत्पात इति । उत्पातो न्यूनाधिकाङ्गुलित्वादिः पिटकस्फोटको गडविशेप, लक्ष्मलाञ्छनं तिलकं रक्त-श्यामविन्दुभेदः मशकः प्रसिद्धः अणश्चन्द्रिकारोगभेदः स्पर्शनं पल्लीकलासोर्णः नाभादीनां स्फुरणं नेत्रस्फु- रणादिक पुंसा पुरूषाणां प्रदक्षिणेऽझे शुमाय भवति ॥ ७ ॥ शेषार्थमाभ-- वामनुवां पुनर्वामे स्वंशकस्य नरस्यच घातो दक्षिणके कैश्चिन्नरस्यांगे शुभोमतः ॥८॥ बामेति । स्त्रीगा वामानेपूर्वेति स शुभायत्रीस्वमावस्य मायावगुण्डानवक्रोक्ति गूदाशयचपलत्यमानाधिक्यरागप्रियवादिगुणैः सहितस्य पुरुषस्यापि वामेऽडेशुभाय भवति । कैश्चित्पण्डितैः शास्त्रादिप्रहारोऽपि नरस्य दक्षिणेऽ शुभः प्रोक्तः । आस्तामन्यलक्षणमित्याशयः । एतेन कोमलेतर- तायां द्वयोर्हस्तयोः साम्येऽपि लक्षकत्वं पुंसो दक्षिणकरे एव काठिन्यस्य, स्त्रियाः कोमलत्वस्य; वामहस्त एवेति निश्चयः । तस्यागर्भोद्भवे पित्रा वामस्वर प्रवृत्तौ सुरतेक्रियमाणे पुद्गोपचयेन जायमानत्वाम् अतएव शुक्लपक्षे स्मरा- रोहः इन्दुस्वरूपेण वामनाड्याः शैत्येन पुद्गलमाराश्रयात् ॥ ८ ॥ सम्मत्या लब्धमर्थ ग्रन्थकृतिकृत्यहा- स्यंशकत्वादालकस्यापि शुभगस्य विलोक्यते । वामहस्तातलंपञ्चदशवर्षाणि किञ्चन ॥९॥ स्यंश इति । अश्मश्रुकूर्चलोमातिशय चालस्य सुभगस्य बहुजनप्रि यस्य पञ्चदशवर्षपर्यन्तं रस्ताधिक्यात्किञ्चनरुलं वामहस्तरेखाभिर्विलोक्यते । किचनेति कथनानसर्वमायुः प्रमुखमिति भावः ॥ ९ ॥ हस्तस्य शुभलक्षणसंग्रहमाह- श्लाध्य उगारुणोछिद्रः स्वेदः स्निग्धश्चमांसलः । लक्षणस्तानो नखो दीगुलिको विपुलः करः ।। १० ।। लाध्य इति । ईदृशः कर लाव्यः प्रशस्यः । उणवीर्याथिस्यात्-- -

·(१६०)
-
अरुणः, रक्ततलः अछिद्रः, अमुल्यन्तरेऽनवकाशः । अस्वेदः रसाधिक्याद-
क्लिन्नः स्निग्धश्चिक्कणोनरूक्षः मांसलः, पुष्टः, लक्ष्णस्वचिदीप्तिमान
वाप्रवक्तः नखः, दीर्घागुलिः । विपुलः प्रथूलतल इति ॥ १० ॥
हस्तमूल लक्षणमाह---
पाणिमूलं दृढं गूढं श्लाघ्यं सुश्लिष्टसंधिकम् ।
श्लथं सशदं हस्वश्च निर्घनत्वादिदुः खदम् ॥ ११ ।।
पाणिमूलमिति । प्रणिवन्धस्थानं दृढेनिर्विः नामितुमशक्य गूढमप्रक
टकूपररास्थिप्रान्तं श्लाध्य शुभं यत्र अस्थिसन्धयो नलक्ष्यन्ते, तद्विपरीत अर्थ
शिथिलं करचालने शद्धं कुर्वत् हीनंतुळं अशुभमित्यर्थः ॥११॥
पाणितलस्वरूपमाह-
धनी पाणितले रक्ते नीले मध पिवेन्नरः ।
अगम्यागम्यः स्यातपीते कल्मापे धनवर्जितः ॥ १२ ॥
धनीति । स्पष्टम् । भगम्यान राजवनिता वाचाण्डाली कुमारी वा ।
फल्मयं चित्रलेकरमिति यावत्, सामुद्रिकतिलके तु पादतलमाश्रित्य वंशछिदे
कपायं विज्ञहत्यायै विपक्वमृत्सदृशं पतिमगन्यारतये कृष्णस्यान्मयपानाय
इति ॥ १२ ॥
दातोन्नते करतले निम्नै न स्यात् पितुर्धनम् ।
धनी निम्ने च संहते निर्धनो विपमे पुमान् ॥१३॥
दातेति । मध्ये उन्नतं यत्र जलं न तिष्ठति । निम्नं नीतिविपुले
कृतेऽपि यत्र जलं तिष्टति तस्य स्वोपार्जितंधनं न पुनः पितृसत्कं किश्चि-
सिष्टति वर्तुले निम्ने चेति गुणद्वय युक्ते तलेघनीकृपणः विपमेऽगुलीमूलादि-
भागे यत्रोन्नतियुज्यते तत्र निम्नवे मध्ये माण्डागारादिस्थान उन्नतत्वे सतीत्या
र्थाद्वम्यम् ॥ १३ ॥
अन्यान्तर सम्मत्या तलस्वरूपं दृढयति ।
फुडियाय गह गुफा विरलंगुलि विसम
यच संपवा निग्मं साम्य परा इंति ॥ १४ ॥

·Sar..
K
PRPAN
प्रेम
R
केप
16
#sna
AME
Tier
एमाल
PuCTA
Are
RTehtas
31
नम्बर
INHA
TREDiuretnam
मा
रसुवा
Rel
AN
ATTA
ETIT
स्त्रावामहस्त.
पुरुपदक्षिणहस्त.
ANG
RPAN

·muvimart पुरुषवामहस्त. raumat-Rame +4y ON Mid- .. Hikinner Mana खांदक्षिणस्त.

·, फुडिया इति। स्फुटितं विपादिकाभिः शीतकालं विनापि पीडितं प्रकटकूप- सस्थिप्रान्तं, अमुलीषु वहन्तरं विपमाणि एकविंशति, एकोनविंशत्यादि- विपमात्र संख्यानि पर्वाणि विंशोपकास्तसंप्राप्त निर्मासं शुष्कं कठिनत्वचि- कर्कशं तलं प्राकृतत्त्वात् स्त्रीलिङ्गं यदाह-पाणिनिः लिङ्गमतन्त्रमिति, ईदृशं पाणितलं चेत्तदा परकीय सेवा करणेन दासवृत्या जीवन्तो नरा भवन्ति ॥ १४ ॥ तलस्वरूपं निर्दिश्य पृष्टस्वरूपमाह- करपृष्ठं सुविस्तिर्ण स्निग्ध पीतं समुन्नतम् । श्लाघ्यं गूढशिरं नृणां फणभृत्तलसानिमम् ।। १५ ।। करेति । पानं मांस स्निग्धं त्वचि दीप्तिमत्, अप्रकटस्नायुजालं शुभ तद्वयतिरिक्तमन्यथा ॥ १५ ॥ तद्वयतिरेकमेवाह---- विवर्ष परुपं रुक्ष रोमर्शमांसवर्जितम् । मणिबन्धसम निम्नं न श्रेष्ठं करपृष्टकम् ॥ १६ ॥ विवर्णमिति । श्याम कान्तिरहितं परुपं स्ववि कर्कशं रूक्षं विछायं रोमर्श लोमसहितां निमासं माणिबन्धस्थानवत् निचैवलमानं गाड़ितं ईदृशं शुभं करपृष्ठं, अन्श्येनैवार्थलाभे व्यतिरेकोक्तिविशेषयोधाय ॥१६॥ अत्र सम्मतिदर्शनाय चतुर्घा--हस्तविम्यस्थापनीय- एक पुरुपदक्षिणहस्तस्य द्वितीय स्त्रिया वामहस्तस्य तृतीय पुरुष वाम- हस्तस्य चतुर्थ स्त्री दक्षिण हस्तस्येति चतुर्विधं हस्ताकार स्थापनया रेखाफलं सुबोघं तेन तद्मन्थादेव पृष्टलक्षणं दृढयति । हस्तपृष्टं सर्पफणाकारं रोमविवर्जितम् । श्रेष्टं मांसलमुच्यगं मणिबन्धाङ्कितं शुभम् ॥ १७ ॥ हस्तपृष्ठमिति । स्पष्टम् ॥ १७ ॥ अकर्मकठिन पाणितलं मध्ये तदुन्नतम् । दानिनां कृपगानां तु भवेदत्यन्तनिनगम् ॥ १८ ॥ १० ·- अकर्मेति ॥ १८ ॥ तलं वक्र तथा हस्वमतिदीर्घश्च नोशुभम् । रेखाभ्रमर चक्रावासूक्ष्मा अस्फुटिताः शुभाः ॥ १९ ॥ तमिती श्लोकलयं हस्तविम्बगतमेव तेन न पुनरुक्तिः ॥ १९ ॥ हस्तस्वरूपं निश्चित्याङ्गुलिस्वरूपमाह- दीर्घनिर्मासपर्वाणः सूक्ष्मादीः सुकोमलाः । सधनासरलावृत्ताः स्त्रीचोरङ्गुलयः श्रिये ॥ २० ॥ दीति । पर्वाणि विंशोपकास्ते दीर्घमांसवर्जिताः । या सुताः अगुल्यः सूक्ष्मा तन्न्याः दीर्धालम्बाः सुकुमाराः सुपनाः परस्परं निरन्तरालावृत्ता बर्तुला मांसयुक्तत्वात् ईदृश्यः पुरुषस्य स्त्रियाश्चाङ्गुलयः लक्ष्मीदायिका स्युः पूर्व दीर्घपदं पर्व विशेषणं परन्तु अङ्गुल्यास्तेन न पुनरुक्तिः ॥ २० ॥ तद्धयतिरेकमाह- यच्छन्ति विरला शुष्काः स्थूला वक्रादरिद्रताम् । शस्त्रघातावहिनम्राश्चेटत्वं विपिटाश्रवाः ॥ २१॥ यच्छन्तीति । अन्वयेनैव सिद्धौ व्यतिरेककथनं नाना मति शिप्यबोधार्थ विरला-अन्तरसहिताः शुकारुक्षाविछाया स्थलाः पर्वस्यपि मांसयुक्ता वक्राङ् गुल्यो दरिद्रलं ददति करपृष्ठे नम्रले शस्त्रयातं समर्पयन्ति चिपिटा, पर्वाणि मुक्त्वा मांसाभावात् विषनादासत्वं ददति, स्त्रियास्तु स्थूलाङ्गुलिवं तथा पादयो दीर्घा प्रदेशिनी निषिद्धा विवेकाविलासे ॥ २१ ॥ साम्प्रती न जनानामनाश्वस्तवात् स्त्रोक्तो सम्मतिमाह- विरंगुलिघणरहितु धगसंचइ तु धगंगुलिहोइ । निम्मंसगुलिपन्यो सधणा विसभंगुलि अधणा ॥२२ ॥ विरलाङ्गुलीति । विरलागुलिर्धनरहितः । धनसञ्चयवान् धनागुलिर्भ- चति । निमांसाङ्गुलिपर्वसाधनः विचमालिः, अधनः । अत्र 'पणमिय निगममिय गुणं गयरायसिरोमणि महावार ' इत्यादि एक कररेखा प्रकरणं द्वितीयं मरिहते वंदिन सिद्धे रिसहो य सन सारा इत्यादिकं किश्चित्साठ.

·(१६३) भेद दृश्यते । तत्र प्रथमे सम्मसंगुलिपको पुरिसो धणवंसया सुही हो । जइसो सपन्यो तातस्ससिरि न संभव ॥ १॥ इत्युक्तं तदभिप्राय न विद्मस्तेन बहुश्रुता:प्रष्टव्याः यद्वा स्यंशनरलक्षणमेतत् ।। २२ ॥ विशेषज्ञानाथ ग्रन्थान्तरपाठमाह-- लिष्टान्पाङ्गलिमध्यानि द्रव्यसंचय हेतवे । तानि चेच्छिन्द्र युक्तानि त्याग-शीलयुतो नरः ॥ २३ ॥ लिप्टानीति । सिन्टानि-अन्योन्य मिलितानि निरन्तराणीत्यर्थः । त्यागेति दानवान् सुशीलः पुरुषः अत्र सामान्योक्तावपि दानस्य दक्षिणकरे ध्यत्वात् , दक्षिण करेङ्गुलिछिद्रे दातृत्वं वाच्यं स्त्रिया-- अपि दक्षिण एव 11२३ ।। अथान्तरालेपि विशेषमाह--- तर्जनी मध्यमारन्धे मध्यमानामिकान्तरे अनामिका कनिष्टान्तः छिद्रे । सति यथा क्रमे ॥ २४ ॥ ' . तर्जनीति । २४ जन्मतः प्रथमेशे वाद्वितीये च तृतीयके भोजनावसरेदुः खंकेप्याकुः श्रीमतामपि ।। २५ ।। जन्मत इति । श्लोकद्वयं मिलितार्थ, स्पष्ट, प्रथमेशे प्रथमश्यसि क्योऽत्र आयुः परीक्षानुसारात् ज्ञेयम् । अष्टादशाशः क्रियन्तेऽशु मालीत्यादि दशाक्रमवत् , तलान्तराले सति श्रीमतापि मातापितृभाग्यात् धनेसत्यपि पुत्रस्यभोजनवासरे जेमनकालेऽपि किश्चिदुःख क्लेशादि जायते । अयं चात्र भायः तर्जनीमध्यप्रयोरन्तराले प्रयमवयसि दुःखाच्यम् । यदि दैवान् पित्रोधनित्वं तत्र दुःखासम्भवस्तदा भोजनसमयेऽपि किञ्चिदुःवं जायते, यदा भोगावसरे सीविवाहादिसम इति व्याख्येयं तस्य बाल्येऽपि सम्मात् । अत्र वयोऽनुक्रमो बालं-कुमारं तरुणमित्या प्रागुक्तवशात् द्विपर्ययेन, तथापि दिनोदयः स्मृतोऽमृष्ठे इत्याद्युक्त्या सम्योकाय बोध्यः । त्रियास्तु कनिष्ठा. १ अत एव अधिनिवहस्स्यागः कृतार्याका इति प्रागुक्तम् ।

·(१६४)
नामिकान्तरे प्रथमवयः सुखं.. पित्रादिजन्यं मध्यमानामिकयोरन्तरत्वे. तरुण-
वयः सुखं भर्तृजन्यम् । तर्जनीमध्यमयोरनन्तरत्वे वृद्धवयसि पुत्रादि जन्यं
सुखं वाच्यम् । पुसो वामहस्ते तर्जनी मध्यमारन्ध्राभावे . प्रथम स्वीसकाशात्
सुखम् । मध्यमानामिकानिरन्तरत्वे द्वितीयस्त्रीजन्यं सुखं, अनामिका कनिष्ठा-
नन्तरत्वे तृतीयस्याश्चतुर्थ्या वा यथायोगं सुखं वाच्यम् । स्त्रिया दक्षिणहस्ते
तर्जनीमध्ययोरनन्तरत्वे पुत्रप्रभृतेः सुखमित्यादिबोध्य हस्तबिम्बादेव ॥२५॥
सम्मत्यन्तरमाह-
पालत्तणम्मि जातसुत जणियामंत्रिमंतरधणम्मि ।
भम्भिमनामिय अंतर धणम्मितरुणतणे सुक्खम् ॥ २६ ॥
बालतणमिति । बालते जानीहि । तर्जनीमध्यमान्तरे घने मध्यमाऽ-
नामिकान्तरे घने तरुणत्वे सुखम् ॥ २६ ॥
पाइपच्छासुहं कणिद्वियाणामियंतर धणम्मि ।
अछिदेसु धणेसुय पव्वेसु सयामुही होई ॥ २७ ॥
पावईति । प्राप्नोप्ति पश्चात् सुखं कनिष्ठिकानामिकान्तरे घने, अछि-
देपु घनेपु पर्वसु सदासुखी भवति । पर्वसु इत्यत्राश्रयलक्षणा ॥ २७ ॥
शब्दभ्रमनिवारणाय भाप्यं-
अथ, अड्गुलीपुदीर्घत्वं श्रेष्ठमुक्तं तत् कथमित्याह--
अनामिकान्त्यरेखायाः कनिष्ठाः स्याद्यदाधिकाः ।
धनवृद्धिस्तदापुंसां मातृपक्षो बहुस्तथा ॥ २८॥
अनामिकेति । अन्त्यारेखात्र तृतीये नखवति पर्वणि प्राधा साप्या-
यता तस्या यदा कनिष्ठा-अधिका तदा पितुरपेक्षया घनं बहुधामहस्ते
तवृद्धौ मातृपक्षो मातुलादिहस्यात् । अत्र प्राचां भणिती फउद्वयं सामा-
न्यत उक्तं अन विशेषेण तत् स्त्रीमातृमातृपक्षादि, इत्युक्तेर्योध्यम् ॥ २८ ॥
मध्यमानान्तरेखाया अधिकायदि तर्जनी ।
प्रचुरस्त पितुः पक्षः श्रियश्व विपदोऽन्यथा ॥ २९ ॥

·(१६५) . . . मध्यमेति । अत्रापि दक्षिणकरे पितृपक्षः वामेलक्ष्मीरिति । अन्यथा विपर्यये विपदः दुःखानि च ॥ २९ ॥ अथ किञ्चिद्वृद्धावपि मात्राधिकरवे दोपमाह- अङ्गुष्ठस्याङ्गुलीनां च यानाधिका भवेत् । धनैर्धान्यैस्तदाहीनो नरः स्यादायुपापि च ॥३०॥ अगूठस्येति । यथा योग्यात्वादत्यन्त न्यून्यत्वे, अधिकत्वे सर्वत्रो हानिरेव ॥ ३० ॥ 'अत्रापि विशेषमाह-- मध्यमायां तु दापीयां भार्याहाने विनिर्दिशेत् । अनामिकायां दीघीयां विद्या भोगिभवेन्नरः ॥ ३१ ॥ मध्यमायामिति । दीर्घायां यया योग्यत्वात् परिगणनाधिकायां, नचे. दन्याभ्योदीर्घत्वं तु मध्यमाया निश्चितमेव । भार्या हानिर्दिस्त्रिी विवाहेऽपि न तस्याश्चिरजीवित्वम् । अनामिकायामत्रापि परिमाणतोऽधिकत्वे इति- व्याख्येयम् ।। ३१ ॥ इदं सूत्रं पदाङ्गुलिस्वरूपक्षकमन्ये त्रुवते तत्वं सर्वज्ञगम्यं पुन- विशेषमाह- अपवगें यस्य पर्वाणि दृश्यन्तेऽङ्गुलिपर्स । सरक्ताङ्गुलयो येव ते सर्वे चिरजीविनः ॥ ३२ ॥ अपवर्ग इति । पर्वशद्वः अकारान्तोऽपि योगशास्त्र वृत्तौ, अचतुरेप्या- दिना वा निपातनात् सिद्धम् । अपर्वेपर्वणो विंशोपकस्य स्थानाभावे पणि विंशपिकाभवन्ति । संरक्ता अयन्तरक्तिमान्विता अङ्गुलयो येषां ते पुरुषा- दीर्घायुष्का भवन्ति ॥ ३२ ॥ यस्यहस्तपदेदी(गुलीमिलितोऽथवा । सपुमान् विरही नित्यं हस्वाङ्गुली दरिद्रता ॥ ३३ ॥ यस्येति । यथा हस्तपाद इति श्रीसमुद्रवचनात् हस्ते वा पादे पाण्यो- चरणयोरपीति । विवेकविलासेऽपि साम्य भणनं तेन करे चरणे दीर्घा - ।

·परिमाणाधिकाऽशुली भवति । अथवा मिलिता जन्मत एव संबद्धा यस्य भवति सनरः भार्या वियोगं भजते हस्वापरिमाणतोऽपिन्यूनाऽङ्गुली दरिद्र- रुपमेव ।। ३३ ॥ - --- अथाङ्गुलीस्वरूपादायुर्मानमाह- अनामिकापर्षयदा विलंपते कनीनिका वर्षशतंसजीवति । नवत्यीतिविगमेच सप्ततिःसमानभावेखलुपष्ठि जीवितम् ॥ ३३ ॥ अनामिकति । यदा कनिष्ठा आनामिकायाः, अन्त्यं पर्व लयित्वा वर्द्धते । तदा सपुमान् शतवर्षजीवीस्यात्, यद्वा नवति वर्षाणि अशीति' वर्षाणि कालापेक्षयाविगमे हानौजायमानायां सप्ततिवर्षाणि वाजीवति पर्वणा तुल्यत्वे पष्ठिवर्षाणि जीवति ।। ३३ ।। एतदेव विशदीकृत्य प्राह- तारास्याद्भगवत्याश्चेदधिकापञ्चभिर्यवैः। तृतीयपर्वणिस्तर्हि शवपागि जीवितम् ॥ ३५ ॥ तारेति । भगवतीशीवा, अनामिका तस्यास्तृतीय पर्वतोऽधिका तारा कनिष्ठा पश्चयव प्रमाणायवायवोदराणि तत् परिमाणा तर्हिवर्षशतम् ॥ ३५ ॥ चतुर्मिनवति रमिारशीतिः सप्ततिद्वय । समत्वे पष्टिवाणि हीनहीनत्वमाप्नुयात् ।। ३६ ॥ चतुभिरिति स्पष्टम् । रामैत्रिभिः रामशहस्य त्रयाणां संज्ञाभावात् द्वये यवद्वयेऽपिके सप्ततिवर्षाणि, एकयवाधिकवे सप्ततेन्यूनं, पष्टित अधिक इत्याल्लभ्यं, मन्तपर्वणा तुल्यत्वे कनिष्ठायाः पष्टिवर्षाणि, हीनतायां आयुपोऽपि न्यूनत्वं स्यात् ।। ३६ ॥ तदेवाह- • पश्चाशदेक जबत्तश्चत्वारिंशज्जाद्वये । यवस्त्रिभिर्युनतायां त्रिंशद्वेदेव विंशतिः ॥ ३७॥ पञ्चाशदिति । अत्र वेदाश्चत्वार इति संज्ञा साम्प्रतकालजन्या न चद्वेद शहन त्रयाणां संज्ञाऽणोऽभिचार भणनात्, अशुद्धत्वेन दोपात् । छन्दो - ·C ललाटे यस्य दृश्यते रेखाद्वयसमागमः। धर्षविंशतिमुद्दिष्टमायुरत्यन्तदुर्बलम् ॥ १ ॥ ललाटे यस्य दृश्यन्ते रेखेकैव समास्थितम् । मृतपुत्रं विजानीयात सामुद्रवचनं यथा ॥२॥ द्विमस्तकेन चैव श्यामरेखा न शोभन्ते । ते नरा दुःखिताचैव भ्रमन्ति भिक्षागृहे ॥३॥ ललाटे यस्य दृश्यन्ते रेखाअयसमागमः । पष्टि वर्षाणि ते दृश्यं शुभवाक्यं मुनीश्वरम् ॥४॥ ललाटे यस्य दृश्यन्ते शुभ रेखा चतुष्टयम् । अशितायुभर्वत्तेस्य रेखा पञ्चशतं भवेत् ।। ५ ।। land 8 वि मस्तक रेखा चित्र. जेना कपाळमा जेटलीलाल रंगनी रेखायो होय तो तेने भाग्यवान समजओसाने लीलाांगनी रेखा होय तो सुखी थाय । भने काळारंगनी रेसा होय तो दुःसी रहे-भने अपोतिने कखावालो यायो तथा ललाटमा जेटली रेखाओ होय तथा चीस वर्ष जीवे-तथा पचीसवर्ष जीवे-आप्रमाणे एकसो वीस वर्षनुं मायु जाणवू. जेना कपाळमा त्रिशन उभं होय महान् आवाय-तथा सुवर्णनो अभिलापी थाना [c. s. p. p.]

·. (१६७) वेदनयीपु नेति प्राभ्यां वचनात् तथा त्रयीव नीतागुणेन विस्तरं पुनर्यनि- घेदो विदांवन्ध इति नैपऽपि तदुक्तिः ।। ३७ ।। पञ्चभिर्दशवर्षाणीत्येवं निर्णयमायुपि । : ललाटे शववर्षाणि रेखातःपञ्चतो वदेव ॥ ३८ ॥ पञ्चाभिरिति । यथा पञ्चयवाधिकवं यया पञ्च यत्र हीनत्वमपि काला- न्तरे सम्भाव्यं शास्त्रप्रामाण्यात्, एवमायुषोऽनुसारात् पायुक्त: ययः सुखा- दिवाच्यम् । अथ पञ्चयवैवाधिकन्यूनस्व नियमः कथं पभिरपि चेत्स्यात्तदा को दोपः इत्या शड्क्याह- ललाट इति भालपट्टेडखण्डाः पञ्चरेखास्युस्तदा शतवर्षायुर्वाच्यम् । अथ तत्रापि पड् रेखाफलं किमिति नोक्तं विंशोत्तरदशावर्च- नादिति चेत् सत्यं बाहुल्यापेक्षया सूवभिदं, अत एव पाणिनीय व्याकरण. महाभाप्ये शतवर्षा जीवितोक्तिः। विंशोतरदशानिबन्धोऽपि माथिक एवा, अन्यथा श्रीवजम्याभिपट्टधरश्रीवनसेनसूरेरष्टाविंशत्युत्तरशतवर्ष जीवित्वं पटा- वल्यादिशास्त्रे भाणतं न घटते । इदानीन्तन जनानां शतवर्ष जीवित्वेऽधि. कचं, तत एव दशावस्थानिबन्धः शास्त्रीय इति ॥ ३८ ॥ अथ पाणिमूलस्थमणिबन्धफलमाह- माणिवन्धे यत्रश्रेण्यस्तिस्रवेत्तन्नृपोभवेत् । यदिताः पाणिपृष्ठेऽपि ततोऽधिकतरं फलम् । मणिबन्ध इति ।। ३९॥ द्वात्र्यां च यत्रमालाम्यां राजमन्त्रीधनीबुधः । एकया यपङ्कत्यातु श्रेष्टिबहुधनोर्चितः ॥ ४० ॥ द्वाभ्यामिति ॥ ४०॥ द्वयमपि प्रकटार्थम् । प्रकरण सम्मतिमाह- धणकणयरयणजुत्त मणिबंधे जस्स तिन्निरहाउ । आहरणविहभोगी पछाभट्ट चसोलहइ ॥ ४१ ॥ धणेति । धनं गोधनादिकनकं स्वर्णं सर्व धातूपलक्षणमे तत् रत्नानि वैड्यादीनी तैर्युक्तः विविधाभरणभोक्ता पश्चादपि सन्तत्या मंद्रमङ्गलं सलमते, - ·(१६८) यस्य मणिबन्धे तिलोरेखाः स्युः । अत्र तु- रेखामानत्रयमुक्तं द्वितीत प्रकरणे। . परिखितापयहा जवमाला जस्स होइ मणिबन्धे सोहोइ धणाइणो रायापुण खति ओ होई ॥१॥ दुपरिखिता रम्मा मणिबन्धे जस्स होइ जवमाला सो होइ रायमंती विवुलमई ईसरोवावि ॥ २ ॥ एगारम्भा खिता जवमाला होइ जस्स मणिबन्धे सिठी घणे सरोवा होइ जणपूइ ओ पुरिसो ॥ ३ ॥ इति यवमालात्रयमप्युक्तम् । अत्र पुरुष शद्बो मनुष्यजात्यपेक्षस्तेन स्त्रिया अपि वामहस्तमाणिबन्धे यवमालाभिः फलं वाच्यम् ॥ ११ ॥ एवं पाणौ तलपृष्ठमूलाङ्गुलीफळं निगद्य रेखाफलं स्पष्टयति । रत्नाकराद्गोत्ररेखा करभाद्धनतेजसोः । एता रेखायान्ति तिस्रस्तर्जन्यङ्गष्ठकान्तरम् ॥ ४२ ॥ रत्नाकरादिति । पितरस्तृप्ताः सन्तति वर्द्धयन्तीति लोकोक्त्या पितृणामावासादक्षिणस्यामेव पितृपतेर्यमस्य तत्राधिकारात् तेन रत्नाकरान्मणिबन्धाद्गोत्ररेखा या उद्भवः स्वसमयेऽपि लोक स्वभावादक्षि- णस्यां जीवा यहवः कृष्णपाक्षिकाधिक्यात् भरतक्षेत्रमपि भेरौदक्षिणस्यां दक्षिणहस्तेऽप्यड्गठे सूर्यस्थानादृक्षिणायनं तत्र प्रेतकायिका लोकेपितर इति. प्रतिद्धा यमाधिकाराबहवः समापतन्ति । ते च प्रसन्ना न गोत्रछदाय प्रय- तन्ते तेन गोत्ररेखा दक्षिणस्या एव, तस्याः प्रागुक्तं गङ्गास्वरूपं दक्षिण भागक्षेत्रादेव वामहस्ते यद्यपि पितरेखा उत्तरस्याः प्राची प्राता । तथापि उदग भागे क्षेते रक्तासद्भावो पामे स्त्रिया रक्ताधिक्याद्रगोक्तिस्तु लोकयोघाय, तथा धनाधिष्ठायिका लक्ष्मीदेवी तस्यास्तु रत्नमुक्ताफला- द्युत्पत्त्या उदधिः प्रसादस्यानं जलक्रीडा पात्रत्वादत एवं श्री पर्यपणा कल्पसूत्रे "कमलपज्जलंतकरगदिय मुक्कतोयं दिसागर इंदोरीवरकरा. भिच्च माणिति विशेषणद्वयं सूपपन्नं उदधिकुमाराणा सूराणां प्रभुरणः ·(१६९) । पश्चिमदिशि तेन धनरेखाकरमादेव एवं वादरतेजस्कायिकानां महाविदेह- पश्चिमदिशि, अघोप्रामसम्भवेन बाहुल्यात् लोकेतु कायतीर्थस्य कनिष्ठाऽ धोवर्तित्वेन च पाश्चिमाया एवं आयुरेखाद्भवः यद्वामाहस्तेनभोजनं तद्गृह पश्चिमायां तेनपूधापन्नवसनादोगोप्यौव रात्रिप्रत्यासत्यामिथुनरा शिरपिस्त्रीणां पतिव्रतारूपेग पुंसः पश्चादिशानुसारात् जन्मपत्रे स्त्रीभवनमपि तथा प्रातः सिद्धशिलाभावने वामहस्तयोगे उत्तरस्यापि प्रसाः, सन्तानरेखाणां करमे स्थानात् सन्तानमपि धनमेय गोधनादिवत् तथा चक्राभिमान मूर्खे. साहस शोकपाहुन्यादिप्रकृतिरपि त्रिया एव तत् एव रक्तवसन परिदधानन् । स्त्रियास्तु लक्ष्मीरूपमेव तेन धनायुपोः करमादेव रेखे, एतास्तिस्रो रेखाऽपि त्रिवेणिरूपत्वात् पूर्वाभिमुखंतर्जन्याऽङ्गुष्ठस्य मधं यान्ति ॥४२॥ तासां फलमाह-- रेखास्तिखोप्यमूपां सम्पूर्णा दोपवर्जिताः। गोत्रेधनेजीवितेच तेषां वृद्धिर्नसंशयः॥ ४३॥ रेखा इति । प्रकटमिदम् ॥४३॥ अथ सर्वाङ्गीणज्ञानसाधनाय रेखात्रयस्वरूपमाह- हस्तरेखात्रयं चैवद्विश्व जयमुदाहृतम् । पितृरेखोयलेोकः स्यान्मातृरेखाच मानवी ॥ ४४ ॥ हस्त इति । पूर्वक्ति रेखात्रयं गोत्र १ धन २ जीवित ३ रूपं विश्वत्रयं ज्ञेयं पितृरेखा ऊर्द्रलोकः ||१|| मातृरेखामर्त्यलोकः, २. पातालं चायु- रेखा ॥३॥ उद्धकृतषितस्तिरूपे तथालक्षणात् ॥४४॥ पातालमायूरेखा स्यादेतादक्षिणहस्तगाः॥ धातुर्मूल तथाजीवो वामेचता विपर्ययात् ॥ ४५ ॥ १ दक्षिणोत्तरयो:स्तोका युमनुष्यामियसमाः । प्राच्यां ततः संख्य गुणः प्रतीच्या चततोऽधिकाः ॥१॥ सर्वस्तीका दक्षिणस्या भुकायादिगपेक्षया उदद् प्राक् च ततः प्रत्यक् क्रमाद्विशेषतोऽपिकः ॥२याभ्युदीच्योर्वहिकायाः स्तोका प्रायो मियसम: भग्न्यारम्भकबाहुल्यात् प्राच्या संध्य गुणाधिकाः ॥३॥ ततः प्रतीच्यामधि कावन्या- व्यापारम्भकारिण; मामेवघोलौकिदषु बाहुल्याद्धरणी स्पृशाम् ।।४॥ लो.५ सर्गे.

·(.१७०) . गोत्ररेखा १ घोतुरुपागोत्रे धातूतामेवानुबन्धात्, : अत एव ''न' गोत्रं चकररामवः, भगवती वीरेऽवतीर्णे | ज्ञातकुले धनादिसाकल्येन भगव स्पुण्यात् प्रवृद्धिः, प्रकृतित्वात्, मूलं वसरुतकर्पाससिद्धार्थतुबरादिक्रया- णिक तच्चमालोकः तेनैव पाश्चात्य चायुबलात्फलपुष्पादिरसाबाहुल्य वार्षिकनवधनोत्पतिश्च युक्ता तेनात्र धनरेखापि स्वर्गे तेन देवाद्यभिषेक- समयेऽऽ भियेगिक. सुमिर्त्यलोका तुबरादि समानयन्ति । असुरादिदेवायो' पेक्षया नारकापेक्षया मालोकाज्जीवाधिक्यात्, पातालं जीवः वामहस्त जीवो १ मूल २ धातव ।. ३ श्चेति त्रयं ज्ञेयम् । समस्त्रीविषमे पुमान् इति प्रभशास्त्रात् युग्मे विद्यादेतदेव प्रतीयमिति पट् पाञ्चशिका ज्योतिः शास्त्रवचनाच्च ॥४५॥ ब्रह्माविष्णुः शिवश्वासां कामतस्त्वधिनायकाः । चदुर्दिक्षुतलस्याध शकाद्या अधिपादिशाम् ॥ ४६ ।। ब्रह्मेति । गोत्ररेखाया अघिष्टाता ब्रह्मासृष्टि धर्मात्, मातृरेखायाः प्रभु- विष्णुः प्रतिपालनात् । आयुरेखाधिपः शिवः शिवस्य स्थानं श्मशानमित्युक्तेः हस्त तलस्य चतुर्दिक्षु इन्द्र '१ यम २ वरुण ३ वैश्रमणाः ॥ ४॥ स्वामिनः अघिष्टातृ साधादत्रोपादानं प्रयोजनं तु अश्चिन्यादि. चन्द्रचक्रे यत्र यत्र चन्द्रो हस्ते क्षणसमयेः प्राप्तस्तदिशोऽधिपतिलोकाधिष्टितत्वेन हस्तदर्शयितुः स्वभावपरिज्ञानं तत्तदधिष्टातृकमन्त्रालयञ्च तयथा- हस्ते क्षणसमये उदाहरणे सम्वत १७-३७ वर्षे आपादसितद्वितीयायां शुक्र पुष्य नक्षत्रं चन्द्रस्तस्य कर्कराशिः स्थानं तच सावित्र्याः प्रथमभागे तदिग् दक्षिणातस्याः पतिर्यमः तेन कोपाधिक्यं रोगवत्ता दक्षिणस्यां जिगमिषा दक्षिणात्यवस्तुरोगः क्षुद्रकर्मकरलोक मैत्री कदाचित्समताः धर्मचिकीर्या, औपथसेवा, स्वोदये पूर्वजाय इत्यादि स्वभावो योध्यः । उछिन्ट चाण्डाली प्रभृति मन्त्रालभ्यं इन्द्रादि ध्यानमपि हस्तयोरिन्द्रः इति वैद्यकशास्त्र सुश्रुतोक्तेन तथा यमध्यानं पितृरेखायां वंदयानां मात्रादीनां पहुजीवित्वा कांक्षया वरुणध्यानमायुपो रेखायों तत् पूर्णत्वाकाझ्या सोमयम्योजावितात् ।

·(१७१) वरुणस्यायुर्वृद्धत्वाच्च धनदव्यानं धनरेखायां धनाकाङ्क्षया; तथा इन्द्र स्थाने चन्द्रे राजा भोक्ता दाता आयुधरः उत्सवप्रियः गजावाहनधनी सुवेपः स्त्रीबाहुल्यः राजसप्रकृतिः स्वोपार्जित धनभोक्ता देवगुरुत्राह्मणप्रियः । बहु- सेवकः सेवातो लग्यधनः । इत्यादि स्त्रमावः । वरुणस्याने चन्द्रे जलक्रीडा आगमरुचिः । संग्रही । बहुमोजी । यवनमैत्रीकरः । पारसीप्रियः । मुखे. वाक् । कर्पुको गोधनप्रियः पितुवैरी । कृतमः समुद्रजातवस्तुरागी । तरी- व्यापारः । क्षणं रक्तः क्षणं विरक्तः इत्यादि स्वभावः । धनदस्थाने चन्द्रे व्यवसायी धातुर्वादी योगप्रियः क्लेशकारी । अश्ववाहनः स्वर्णरूप्यव्यापारी । रक्ताम्बरधरः विवेकी । कृतज्ञः । बहुपकारी । यसिद्रिकृत । मन्त्रजता। तपस्त्री । जितेन्द्रियः । साहसी । शूरः । पटुविधः इत्यादि स्वभावो वाच्यः । तिथि चक्रे वार चके नक्षत्र चक्रे, चन्द्र चक्रे च यद्येकैव दिक् तदा एकः स्वभावः यदि दिग् भेदस्तहि मिश्रस्वभाव इति ॥ ४६॥ पितरेखापाल्यययस्तारुण्यं मातृरेखिका । वार्द्धक्यमायुरेखायां वायुःपित्तंकफस्तथा ॥४७॥ पितरेखेति । बाल्ये ब्रह्मणो ज्ञानस्यधिकारात् पितृरेखा बालत्वं विष्णोमो- तृत्वात् तारुण्यं शिवस्य प्रकृतिमशीन आयुरेखायां वृद्धत्वं, बाल्ये चाप- ल्यान्द्रमणाधिक्यात् पितरेखायां वायुः तारुण्यपित्तं तन्मातरेखायां पुंस्य: स्त्रीणां देहेऽन्तः पित्ताधिकस्य वैद्यशास्त्रे प्रसिद्धः आयुरेखायां कफः वृद्धले तदतिशयात् कर्फ विनामृत्योरभावाच्च ।। ४१ ॥ चरस्थिरद्विस्वभावाः पुंस्त्रीनपुंसकामिधाः । नमस्थलाम्वुवारिण्यः सत्यं रजस्तमः क्रमात् ॥४८॥ चरेति । बाल्ये प्रकृतिचापल्यापितृरेखायां चरत्यं, स्त्रियाः साहस-माया- लज्जादिकामादिमावनां साकर्यात् मातरेखायां स्थिरले वृद्धत्वे प्रकृतेजीर्ण- लात् स्थिरत्वं जीवस्य देहासा-स्तित्यक्षयाचासायाधिक्येन चरत्वमिति द्विस्वभावालमायुरेखाया पितरेखायां पुंस्त्वंमाटरेखायां स्वीत्वं पाटपिद्ध, आयु. १ पूर्वदिशि।

·, (१७२) खायां, नपुंसकत्वं वृद्धत्वेन भोगासामर्थ्यान्नपुंसकत्वेनायुर्वन्धकान। बाहु- त्याच्च । पितृलेखायामूर्द्धलोकान्नमश्चरत्वं वायुस्वरूपाश्च मातृलेखायां मर्त्य- लोकात् स्थलंचारित्वं, आयुलेखायां पातालाचत्र जलबाहुल्यान्नागलोकस्य जलाधिकारादम्बुचारित्वं, तिथिचक्रेणतिर्यग् मनुष्यभावनिर्णय रेखा प्राकव्वेन नभः स्थलाम्बुचारित्वं निर्णेयं गोलेपितुरेखाधिकारात् पितृलेखायां पुंस्त्वेन सत्रं मातृरेखायां स्त्रीत्वेन रजः आयुःखायां नपुंसकचेन तमः प्रती यत एव एवं सर्वत्रयात्मकं वस्तुरेखात्रयेण बोध्य ग्रन्थविस्तरभयान्नान लिख्यते दिगमात्र दर्शनात् ॥ ४८ ॥ ऊलोकादिव्यवस्थायाः फलमाह- यस्या प्राधान्यमेतासु तस्यारूपं निरुप्यते । जीवस्यागमनं चामे गमनं दक्षिणे करे ।। ४९ ॥ यस्या इति । यस्या रेखायां प्राधान्यं छेदभेद वेघादि वर्जित्वेन प्राक- ट्येन विशेषः एतासु तिसपु रेखासु दृश्यते। तस्या रेखाया: स्वरूपं निवेदयेत् । जीवस्यागमनं कस्माद्भवादत्रागतिरिति जिज्ञासायां वामेति पितृलेखाविमृश्या स्त्रंशतेन उद्भवस्य वन एव योगात्, कस्यां गतो, अयं जीवो यास्य ताति ज्ञानेदक्षिणकरे पितृलेखाविमृश्या गोत्रस्य जननान्वयीत् ॥ १९ ॥ अत्राति गाम्भीर्यात्सूत्रस्यमाप्यम् । एवं चराचरं ज्ञेयं रेखाभिः सम्प्रकाश्यते । मतं भवद्भविष्यद्वा दीपिकाभिहयथा ।। ५० ॥ उपसंहारमाह-एवमिति चरं द्वीन्द्रियादिवस वरूपं वादलादि चलस्वरूपमजीववृन्द, अचरमेकेन्द्रियं पृथिव्यादिस्यावर जीवरूप घटायजीवं वस्तुसर्व ज्ञेयं ज्ञान विषयः रेखामिरेव प्रकाश्यं यत् पिण्डे तद्बामाण्डे इति लोकात् स्वरसमयेऽपि वैशाखस्थानस्थित कटिन्यस्त करयुग नराकृति- ठोक इति कथनानरदेहे सर्व लोकाधेय वस्तुस्थितेनरदेहस्यापि सर्व सरूप युग लभ्यमिति सर्व लोकस्वरूपं नविशेषालेखाभिज्ञायत एव कटिम्यकर हस्ते कयनात्तत एव ज्योतिश्चकद्वय प्रतीतिः प्रायुक्ता युक्ता । पादनमानां .

·। तु , प्रतिबिम्बमात्रमेवास्थेयं गर्मान्तः पादयोरुद्धभावेन करद्वय नखरूपज्योतिषां प्रतिफलनादत एव मेराबूद्ध . लोके चन्द्रा चन्द्रादित्य प्रतिबिम्बनाकालद्रव्यमिति प्रज्ञापना वृत्ती, आस्तां मनुष्य विषयो ज्ञेयपदार्थः इन्द्रादेव विषयस्यापि विभवादें लेखाभिरेव निवेदनात्-श्रीहर्षे नेपधीये काव्ये- लेखानितम्बिनि बलादिसमृद्धराज्य- प्राज्योपभोग पिशुना दधते सरागम् । एतस्य पाणिचरणं तदनेन पत्या सार्द्ध शचीय हरिणामुदमुदहस्व ॥ १॥ तदेवमेकस्य हस्तदर्शयतुरेव केवलं भूतभाविभवद्वस्तु न रेखाभिः प्रकाश्य' किन्तु प्रश्नस्पर्शलमप्रेक्षणादिना सर्वस्य सर्व प्रमेयं स्पष्टीक्रियते । यदि सम्यग् ज्ञातृगुरुयोग माग्यबुद्धिवैशद्यव्युत्पत्चितदभ्यासाभवेयुरिति ।। ५० ॥ अत्रार्थे सम्मति दर्शयति- पावइ लाहालाई सुदुखं जीवियं च मरणं च । रेहाहिं जीवलोए पुरिसोमहिला जयविजयम् ॥ ५१ ॥ पाव-इति । प्रामोति लाभालाभं सुखदुःखं जीवितं मरणं च जयाविजयौं' जीवलोके पुरुष महिला च जयविजयम् ॥५१॥ आउँपुत्तं च धणंकुलवंसंदेह धम्म सम्पती । पुनभवसंचियाणां पुन्नान कहंति रेहाण ॥ ५२ ।। आउमिति । आयुः पुत्रं धनं कुलंदशं देहधान्य सम्पत्तिः पूर्वभवसंचि- तानि पुण्यानि रेखाः कथयन्ति । लामयुक्तः अलाभः लाभालामः मध्यपद-- लोपी समासस्तं तथा सुखं संयुक्तं दुःखं जीवितं मरण च जयविजयौ जीव- लोके पुरुषः स्त्रीचकारान्नपुंसक रेखाभिःप्रोप्नाति प्राप्त्यर्थानां ज्ञानार्थत्वाज्जा-. नाति लब्धो यं वाक्यार्थ इत्यादिवत् तथा आयुः लेखाः कथयन्ति व्यञ्जयन्ति । पुत्रं चकारत् पुत्री धनं गोधनादि कुलं पितूत्रं वंशः पूर्वपुरुषकृत सुकृत प्राप्तख्याति युक्ताजाति स्तं देहः कायः

·(१७४)
धान्य भोज्य, उपलक्षणात्कनकादिः सम्पत्तिर्वि मूतिर्जन्मान्तरोत्त्पतिर्वा ततो
द्वन्द्वः एतत् सर्वं पूर्व भवनिर्मितानां पुण्यानां फलं रेखाः प्रकटयन्ति ।
ज्योतिः शास्त्रोक्तग्रहंवत् शकुनरुतवद्वा । यथाहिग्रहाः स्यीवं परकीयं वाज-
गन्निष्टं व्यापारं स्पष्टयन्ति, शकुनशद्वाःस्वीय परकीयवा सुखदुःखादिव्यञ्चय-
न्ति । यद्वा एकस्यैव गुहस्य शकुन शद्वस्यवा स्थानचेष्ठाकालबलादियोग-
नानाफलविमर्शः, तथाहि प्रयाणे दाक्षिणरासभशद्वात् मार्ग चौरत्रयं वस्तुवि
मरणंतत् स्थाने पुनरागम इष्टसम इष्टार्थविलम्ब इत्यादिफलंम् । तथा-
सामुद्रिकोक्तलक्षणेप्वपीति भावः ॥५२॥
अथ रेखाणां सामन्यतो गुणान् आह-
सूक्ष्माः स्निग्धाश्च गम्मीराः प्रलम्बीयधुपिङ्गलाः
अव्यावृत्तागतछेदाः कररेखा शुभां नृणाम् ॥ ३ ॥
सूक्ष्माइति । सूक्ष्मास्तनव्यः तत्रापि नातिसूक्ष्माः, अन्यथा तणुयाहि
हवेति भइणीओ इति प्रकरणाक्तं ब्याहन्येत् तेनामेकथ्यमान तन्व्य इति-
रेखा विशेपणंअइ तणूया इतिवचनात् प्रकटार्थम् । स्निग्धादीप्तिमत्यः
गम्भीरा निम्माः प्रलम्ब दीर्घामपृपिकलाः, पीतरक्ताः । अव्यावृत्ताः नप-
श्चाद्वलिता छंदरहिता मूलसहिता नृणांसादचर्यात् स्त्रीणांच कटेरेखा शुभाः
-प्रशस्ताः ॥५३॥
प्रत्येकं स्वरूपगुणानाह-
स्यागायस्ता गम्भीराः सुखाय मधुपिङ्गलाः ।
सूक्ष्माश्रिये भवेयुस्त्ताः सौभाग्याय समूलकाः ॥ ५४॥
त्यागायेति । रक्ताः पुनगंभीरारेखारत्यागाय दातृतांकुर्युः । मधुपितला:
- सूखं दधुः सुक्ष्मा घनकार्यः समूलासौभाग्य जगद्वल्लभतां ददाति ।
महुपिंगलाहि मुहिया अखिणवण्णा हवं तिहि ।
रत्नाहिं सन्नाहि मेहावी मुगोयसमत मूलाहिं ॥ १ ॥
इति प्रकरणे श्वशाभिर्मेधावान सविध इति विशेषः ॥ ५४ ॥

·११७५)
4
-
व्यतिरेकमाह-
छिन्नाः सपल्लवा रूक्षाधिपम स्थानकच्युताः ।
विवर्णास्फुटिता रूक्षानीलास्तन्व्यश्वनोत्तमाः ॥ ५५ ॥
छिन्ना इति । विषमावास्थानकच्युता स्वस्थान विमुच्यान्यत्रजाता,
अन्यत्रप्रवृत्तावा विवर्णाःश्यामाः स्फुटिताअन्तः सछिद्रा रुक्षाः कान्तिहीना
तन्व्यः अतिसूक्ष्मा न श्रेष्टाः शेष स्पष्टम् । अत्र विवेकविलासे स्थूलपदस्थान
रूक्षाः रूसवपदस्थाने कृष्णा इति पाठः तदा विवर्ण धूसरा इत्यर्थः । ५५॥
प्रत्येकगुणैः फलभेदमाह-
क्लेशसंपल्लवा रेखा छिन्नाजीवित संशयम् ।
कदन्नं विपमाद्रव्य विनाशं विपमार्पयेत् ॥ ५६ ॥
क्लेशमिति । सपल्लवा यामतो दक्षिणतश्च निर्गतशाखा छिन्नामध्ये
मूलतोप्यभावात् परुपात्वचि कठोरा ।। ५६ ॥
रेखाणां सीमानमाह---
रेखाभिवहुमिः क्लेशः स्वल्पाभिर्द्धनहीनता ।
रेखा चतुष्पंश्चपाभ्यो बहुरेखा दरिद्रता ॥५७ ।।
रेखाभिरिति । चततः पञ्चः पड्वोरखायुक्ताः स्वस्वस्थान नियतावर
ताभ्यो बहुरेखाः: दरिद्रभाव एव, अत्रापि दरिद्रभाव एव एव अत्रापि
शास्त्रोक्त रेखाभ्याधिक्ये दोपः न चेत् उद्धरेखाश्चतसृषु इत्यादिवक्ष्यमाणं
'विरुद्धयते ॥५७॥
अमुमवाथ सम्मत्याद्रढयति-
वरसउमयत सरिसा अछिन्ना मंसलाय संयुता ।
ससणिद्धरतरेहा धणकणयपडिछिया हत्थे ॥ ५८ ॥
वरेति । पद्मपत्रं पद्मपत्ररेखातस्सदृशीमूलस्थूलाः ततः सुक्ष्मासुक्ष्मतरा
क्रमतस्तनुः मांसली हस्तमांसलतया । सम्पूर्णा स्वस्थानावधि प्राप्ता-स्निग्धा
रक्ताच रेखा धनकनकपडिछियापडछियोदशीशद्वः प्रति पूर्णवाचकः धनक-
कैः प्रतिपूर्णाहस्तेईहग रेखाकिताः ॥ ५८ ॥

·(१७६) - व्यतिरेकमाह-- पल्लवियाय छिन्नाविसम विषन्निया निंदारहा। हलिद्दकुडियविवन्ननीला रुक्खाय अइतणुया ॥ ५९ ।। पल्लविया इति । पल्लवितच छिन्ना विषमाविवर्णा रेखा निन्दिता हारिद्रा, स्फुटिता, विवर्णा नीला रूक्षाचातितनुका ।। ५९॥ तत् फलमाह- पल्लविएसुकिलेसो छिन्नासुय पावण्ह महादुःख । विरलाविवनंधणं नायधण नथिविसमासु ॥६०॥ पल्लविए इति । विरलान्तः छिद्रवती विवन्धने धनं दते हस्ते धनं नति- टतीत्यर्थः । विरलाघणव्ययकरी इत्यपि क्वचित्पाठः । नीचरीत्या धनं वाकुल- जालिलोपाहा धनं विषमासु वक्ररेखासु नास्ति धनमिति ॥ ६० ॥ हलिहा सुप चोरघणं कुडियविवन्ना सुबघणं मुइयं नीलासुय रुखासुय सोगोय समाहिं बहुभोगो ॥ ६१ ॥ हलिदासु इति । हरिद्रासु पीतरेखासु चौर्याधनं स्फुटितासु विवर्णासु श्यामासु रेखासुबन्धनं बंदिस्थानं नरः कारागारं भुंक्त नीलासु रुक्षासु रेखासु शोकः समाभिः, अवक्रामि लेखाभिर्बहुभोगः ॥ ६१ ॥ लेखा नियमं सामान्यतः प्राह- मुख्या रेखा इमास्तिस्रः सहिता उर्द्ध रेखया । रेखा चतुष्टयमिदं प्रकीर्णकमतः परम् ।। ६२ ॥ मुख्या इति । इमागोत्र १ धन २ आयु ३ लक्षणास्तिस्त्रोरेखा मुख्याः प्रायः सर्वेषां तद्भावात् ऊर्द्धवरेखया चतुर्थ्या युक्तायदा तदा लेखा चतुष्टयं, अत्र पश्चाप्यूद्ध रेखास्याभान्यतर-एकत्वेन गृहीता इति अतः परं योरेखा- विद्या ? सुत २ भाग्य ३ यशः ४ स्त्री ५ वाहन ६ मित्र ७ मृत्यु ८ राज्य ९ मातृ. १० व्ययादिप्रकीर्ण करूपास्तासां चतसृणां विवरणरूपास्युः यद्यपि धनरेखया, अर्द्धवलेखापिप्रकीर्णकरूपस्यात्तथा राज्यविभूतेर्टक्षणतया तस्यापि मुख्यमेव || ६३ ॥

·(१७७) तत्रापि विशेपमाह-~- विज्जो कुलं धण रुवरेहतियं आउ उधरहाउ , पंचविरहातुकर जणस्स जयंति युवकय ॥ ६३ ॥ विज्जेति । विद्या १ कुल २ धन ३ रेखात्रिकं आयुलेखा ४ अर्द्धरेखा ५ एताः पञ्चापिरेखा हस्ते जनस्य पूर्वकृतं शुभाशुभं जल्पन्ति-कथयन्ति । पयर्डति इत्यपि क्वचित्पाठः । द्वयंकुलो रेखारूपं दक्षिणा दिशः। घनायुर्ले- खाद्वयं पश्चिमात इत्येव मुख्यं जन्मपत्रादौ रेखा चतुष्टयस्यैव मुख्यत्वात्, अत एव केषु भूमिपळेपु रेखाचतुष्टयं केपुचिद्विदिग् रेखाभिः सह रेखा- एक नस्पतिजयचर्याया स्पष्टं, उदीच्यां भाग्यधर्मादिरेखा, आयुर्लेखा मध्यपातिन्य पूर्वस्यामड्गुष्ठान्निर्गता वाहनयात्रादिरेखास्ताः पितृलेवा मध्यपा- तिन्य इति मुख्याः विद्यायाश्चतुर्वपि भावेषु साधकत्वात् पञ्चम्यपि रेखा मुख्यैव लम्याः सरस्वत्याश्च लोकानामाजीवनादिति प्रकरणदभिप्रायः एतासां न्यूनाधिक फलमाह- अरेख बहुरेखं वा येपों पाणितलं नृणाम् । तेस्युरल्पायुयो निश्वाः दुःखिता नात्र संशयः ॥ ६४ ॥ अरेखमिति । मुख्यरेखाभावो, अरेख वा, अथवा मुख्य प्रकीर्णक रेखा- भ्योऽधिकत्ये बहुरेख येषां करतलं तेऽस्पायुषो यद्वा निवा-दरिद्राति ग्रन्थान्तरगतोऽयं श्लोकस्तेन रेखाभिबहुभिः क्लेश इत्यनेन न पुनरुक्तिः पूर्वमायुषः परीक्षाया एक्कथनात् प्रथममायुलेखाविमर्शमाह-~ यावत्यगुलयो लंध्या मूलाज्जीवितरेखया । तावत्यः शरदां ज्ञेयाः पञ्चविंशतयो बुधैः ।। ६५ ॥ यावत्य इति । आयुरेखा कनिष्टादि यावत्परिमाणा । अलीयते, तावत् पञ्चशितिका वर्षमायुज्ञेयम् ॥ ६५ ॥ मन्त्रापवादमाह- ·(१७८) कालहानि नयापेक्षं ज्ञेया विंशतयोऽपि च । आयुरेखास्वरूपाच्च अल्पमृत्युविचार्यते ॥ ६६ ॥ कालेति । कालस्य कालजन्यपदार्थस्य अवसर्पणात् तं नये विचार्य उच्यते तदा तावद्विंशतिकावाच्या । कालस्यावसर्पणं वोत्सर्पणं नियतो धर्मः; दक्षिणोत्तरायणवत्, अथायुलेखामहत्ती दृश्यते, स्वल्पेनापि कालेन मृत्युत्तस्य जायमानः श्रूयते । तत्र का गतिरित्या शङ्याह-आर्युलेखास्वरूपं विलो- क्याल्यमृत्युविवक्षितः कालादल्पेन कालेन मृत्युरल्पमृत्युरपि जन्तो- विचार्यते ॥ ६६ ॥ अथ रेखाविमर्शनं साक्षाद्वक्ष्यते । प्राक्तनोक्तिभिरितेि प्रतिज्ञानात् लोकाना प्रत्ययकारणं प्राचीनं हस्तचिन्हसूत्रमेव लिख्यते तत्र प्रथमः श्लोकः । हस्तचिन्ह प्रवक्ष्यामि गुरूक्तं श्रद्धयान्वितम् । लक्षण आयते सद्यो जीवितं च शुभाशुभम् ॥ ६७ ॥ हस्तचिन्ह मिति । हस्तस्यचिन्हें रेखादिलक्षणं प्रकर्षण फलयोजनरूपेण वक्ष्यामि-कथायेप्यामीति सम्भावनार्थे प्रत्ययः । गुरुणा उक्तं एतेन पारं पर्यागतोऽयमर्थ इति ज्ञाप्यते श्रद्धया सत्यमिदमिति, प्रतिपत्त्यासहितं, इत्यनेन लक्षणज्ञाने श्रद्धाया एवं मुख्यत्वं व्यजितं प्रपश्चितं चैतत् प्राक् लक्षण प्रकथने विधेयं किमित्याह-उक्षणैलेखादिभिः सद्यो ग्रहादि- विमर्श विना जीवितं आयुज्ञायते चकाराद्धनगोत्र भाग्यादि न केवलं शुममेव किन्तु अशुभमप्पथहान्यादि शुभज्ञानेऽशुभज्ञानावश्यं भावात् , अशुद्ध रुप्यक ज्ञानं विना शुद्ध ज्ञानम्याभाव एवेति शुभाशुभग्रहे सर्वस्यापि संग्रहात् जीवि- सस्य पृथग भगनं प्राधान्यार्थम् ॥ ६७ ।। आयुरेखात्र तर्जन्यां तस्याप्टशतमायुपः । वेध्यारसामवेद्यस्य लक्ष्यते तस्य लक्षणम् ॥ ६८ ॥ आयुरेखेति । यस्य जीवितरेखा तर्जन्यां पाता भवति तस्याप्ट-शतवर्ष जीवीत्वं आयुखायामन्तरालेन्या रेखापतति सानिधनः किन्नु तदपि लक्षणं

·(१७९)
किञ्चिद्भावज्ञापकं लक्ष्यते ज्ञायते अनेन सर्व हस्तरेखामानं लक्षणमेव
मन्तव्य नालक्षणमित्युक्तम् ।। ६८ ॥
वेधस्त्रिधा-तमेवाह--
चामेवामेऽत्रवेधेन जले मृत्यु समादिशेत् ।
रेखा सरलवेधेन शस्त्रेणमृत्युमादेशेत् ।। ६९ ।।
वाम इति । स्टम् ॥ ६९॥
दक्षिणेदक्षिणेवेधे चन्हिसर्पभयान्मृतिः ।
वामदक्षिणपार्थस्थाद्वेधान्मृत्युमहारुजः ७० ॥
दक्षिण इति । दक्षिणवेधेऽपि वेधकारिणीया रेखा सा वेधमुद्दिश्य दक्षि-
णगा परं मुखे स्थूला तदासात् मुखे तनुत्वे वन्हेमृत्युरिति विवेक सर्पस्य
मुखे स्थूलत्वात् वन्हेज्वालामुखे तनुवादिति । उभयोधयोयुगपद्भावे महारो-
गान् मृत्युः क्रमादुमयतो पेथे तत्तद्रूष तत्तत्पूक्तिवस्तुतोभयमेव न मृत्यु-
रित्यर्थः र: ॥ ७० ॥
आयुर्विचार्य धनविमर्गमाह----
धनरेखायस्य दीर्घा तस्य धान्यमहाद्भुतम् ।
मित्ररेखा मवेद्भिन्नं द्रव्यव्यय समाकुलम् ॥ ७१।।
धनरेखेति । रेखा भेदो नाम मुखे मूले वा रेखायां मार्गद्वयं तदाद्रव्ये व्ययो
महान् ।। ७१ ॥
नतिष्टति चिरकालं त्रिशूलस्थानरेखया ।
मध्यत्रिशूले तद्न्यं छलछट्मादिसम्भवम् ॥ ७२ ॥
न तिष्टतीति । मूले धनरेखायाः स्त्रिमार्गत्ये त्रिशूलं, तदपि
रेखाया मध्ये युगपद्वामदक्षिणमार्गद्रये मध्येत्रिशूलं स्यात्, तदा धूर्तगलक-
कान्थिभेदादि कुव्यापार जातं धनम् ॥७२॥
धर्मरेखाम्यमाह.-.-
मध्यागुलीमूलगता धर्मरेखा निवेदिता ।
वनरेखा भवेद्यस्य स्वश्रद्धाधार्मिकोहि सः ॥७३॥

·(१८०) . मध्यागुलीति । अत्र विवेकविलासे, अनामिका तलेधर्म रेखा कथना- न्मतान्तरं यद्वा पूर्वश्लोके छलछद्मादिकथनात्, अकारप्रश्लेशे अधर्म रेखा प्रोक्ता किञ्चिाविश्वस्तघातादि महापातकं तस्य लगति । नन्वेवं श्लोकाने धर्मपदद्वय- विरोधः, न च वाच्य सा वनरेखा वाजकारीऽनामिका मूलगतएवेति । तम्याग्रे विविच्यपाठदिति चेत् न तत्रापि स्वश्रद्धया, अधार्मिकः कदापि श्रद्धयाधर्म न शीलतीत्यकार प्रश्लेष एव व्याख्यानात् । नन्वयमाकृष्टोऽर्थः प्रतिभाति, इति चेन्न; हस्तबिम्बेविवेकविलासे चाधर्मरेखास्थानात् युक्तार्थ- त्वात्, अत एव विप्राणां जापे मध्यामूलपर्वणि न स्पर्शः यद्वा वामहस्ते मध्याया मूले धर्मरेखा दक्षिणेऽनामिकामूले इति ॥७३॥ वज्रधिकारात् स्थानान्तरऽपितत्फलंपाह--- वज्र-अनामिकामूले तत् प्रतिष्ठाविधायकम् । तस्मिन्भिन्ने भयेदेदो मध्ये रेखात्र मध्यमा ।। ७४ ।। वज्रमिति । स्पष्टम् । मध्ये वज्रमध्ये लेखामध्यमा प्रतिष्ठा ध्वंस कृता ॥ १४ ॥ मृत्युरेखा न्यानमाह- अङ्गुष्टादौ शत्रुहांत दैवतस्यालयं भवेत् । लक्ष्यणं तस्य वक्ष्यामि मृत्युर्येनेह योध्यते ॥ ७५ ॥ अङ्गुष्ठादाविति। अड्गुष्ठात् प्रारभ्या न्तेशत्रुहा तर्जनी इदं दैवतस्यालय स्थानं पीत्र्यतीर्थत्वात् ओ इत्यव्ययं, यद्वा आदिशद्वोऽत्र नव्यवस्थावाची किन्तु प्रकारवाची तथाच अगष्ठरुपोय आदिमूल स्तत्र शत्रुहारुपो यः अन्तपर्यव सानं तस्मिन् दैवतं देवभावःस्वर्गमनं तस्या व्यंस्थान स्यादित्यर्थः । अन्यथा- नन्वयः । अन्यथा वासूत्रकाराणां विचित्रागतिरिति न्यायादेवं निबन्धः । तस्य स्थानस्य लक्षणं लेखामाकारे वक्ष्यामीति क्रियोपादानात्, अधिकारा न्तरं ध्वन्यते । येन लक्षणेन मृत्युरिह हस्ते ज्ञायते अङ्गुष्ठाड्गुलमध्यस्य क्षिप्रमाक्षेपमारणमिति, वाग्भटेऽपि मृत्यु स्थानसूचनात्, अत्र केचिदाहुः-द- वतालयकथनात् पूर्वस्या श्रीगृहं,आमेय्यां महानसं, दक्षिणस्यांशयनं, नैऋत्या- ·(१८१) मायुधस्थान, भोजनं, पश्चिमायां वायो घान्यसंग्रहः उदीच्या जलस्थानं, ईशान्यां देवगृहमिती वस्तुपातित्या हस्तरूप सगृह ज्ञेमम् । तेनसूतिकालयः कनिष्टामूलं महानसंतु, अगष्टमूल तत्रैव भ्रातृभगिनी प्रभृतिरेखा सम्बन्धात अड्गठः स्तम्भोगुल्यः पद पीठिका वासोगृहं करभे. पाश्चमाया मध्ये भाण्डा- गार इति । अत्र निधिलाभायविमशों नरपति लयचर्या प्रोक्ताह वलय चक्र- वत् हस्तनक्षत्र चक्रेऽष्टाविंशति नक्षत्र स्थापनात् पूर्वम्यां मध्ये कृतिकाव्य वस्थानाच यत्रतत्काले हस्ते क्षणे चन्द्रस्तत्र निधिस्तल्लाभविमर्शस्तद्ग्रन्धादेव वेद्य इति ॥ ७५॥ तस्य मध्योन्नता रेखा विदग्धज्ञायते सदा । हताशुरेको द्वाभ्यांच त्रिभिः सह मृतर्जने ॥ ७६ ॥ तस्येति । देवतालयमध्ये उनता रेखात्रिवेण्याः परतीरे तर्जन्याः, अधोमा- यदा एका तदा नरएक एव हताशुगतप्राणः स्यात् एक गव नियत इत्यर्थः । द्वाभ्यां रेखाभ्यां द्वाभ्यां सह नियवे चकारदेखाये त्रिमिस्त्रित्व. स्य बलोपलक्ष णावहुभिः सह मृत्युरिति पण्डिते ज्ञायते ॥ ७६ ॥ तत्रापि विशेषमाह-- रेखामिस्तिसृमि नृणां जले मृत्युचनान्यथा । चतुर्था रेखया शत्रुरण मध्ये मृत्तिर्मवेत् ।। ७७ ।। रेखाभिरिति । अत्र सामान्योक्तावपि वामवेध विद्वेरेसात्रये जलेमृत्युरेत- लक्षणं, अन्यथा सत्यमेव इत्यर्थः रेखा चतुष्टये रणे संग्रामे मृत्युः १७७॥ अथ यशोभाग्यादि मणमाह- अगष्टोद्धं यवः पूर्णः सदा धुमां यशस्करः । मध्य वेधे मवेद, पञ्चाशदर्पतः परम् ।। ७८ ॥ अगटामिति । अगष्टम्योपरि मागे सूराधिष्टिन मध्यपर्वगो मीनि यरः पूर्ण अखण्ड पुंसां सदा यास्करः तव पुंसां दक्षिणे वागा वामेट्गठे, इति सर्वत्र शेयम् । घाममागे तु इत्यादि सामान्यमत्रानुवादात् तत्रापि मध्ये धे सति पञ्चाशदर्पतः परतो यद्वा अदमिति कोऽर्थः सायुपोऽनुसागन् :

·(१८२) । - अर्द्धवयोयावत् यशस्करः । अविद्धस्तु सदा यावज्जीवमिति भावः ।। ७८ ॥ करादी दृश्यने रखा लक्ष्मी सौभाग्यदायिनी । तस्याग्रे श्रृङ्खला यस्य रूपवान् धन संयुतः ॥ ७९ ॥ करादाविति । मणिबन्धे रेखा दृश्यते सा लक्ष्मी साभौग्यं च दत्ते तस्य मणिबन्धस्य अप्रेशृङ्खला यस्य पुसः स्यात् सरूपवान् धनसंचयः ॥७९॥ यवरङ्गुष्ट मध्यस्थ विद्या ख्यातिविभूतयः । शुक्लपक्षे तदा जन्म वामाङ्गुष्ठे तु रात्रिकम् ।। ८० ॥ यवैरिति । अङ्ग्रष्टमध्यपर्वणि जातैर्यवैर्विद्या-ख्याति कीर्तिविभूतिः समृ- द्विस्ततो द्वंद्वस्ताः म्युर्जन्मशुक्लपक्षे भवति वामाङ्गुष्ठे यवैस्तु रात्रीभवं रात्रिकं. जन्म । अत्र वामाड्दैवत रात्रिकमिति कथनात् यवैराठ मध्यस्थैरित्यत्र दक्षिणागष्ठ एवेति नाकर्षः स्त्रीपुंसोः सामान्यपरत्वात् सूत्रस्य ॥ ६० ॥ तत एव विशेषमाह-- यवेत्र दक्षिणामष्टे दिवाजातं विनिर्दिशेत् । उभयाङ्गष्टगे तस्मिन् कृष्णपक्षे दिवा भवम् ॥ ८१ ॥ यवेति । अत्र सामुद्रिकशास्त्रे दक्षिणागिठे यो दिवाजातं पुरुषं या स्त्रियं वदेत् । उभयत्रागष्ठेवामे, अवामे च ययस्तदा नरं कृष्णपाक्षिकम् । दिनं जातं कथयेत्, अन्योन्य लक्षणव्याघातान् परिशेषादात्सर्गिके पुरुषत्वात् कृष्णपक्षो दिनं च फलमित्याशयः, क्वचिदुभत्र यवोदये यत्पक्षे हस्ते क्षण तत्प्राधान्यमित्यग्रे वक्ष्यते । उभयत्र यवाभावप्येवं पुरुषस्य वेधं त्रीणां तुभ-- यत्र यवाभावे शुक्लपक्षे रात्रीच जन्मवाच्यम् ॥ ८१ ॥ प्रान्तेजावितरेखाया स्तिर्यगरेखा यदा भवेत् । तदाश्चात्पतिताज्ञयाः श्यामा चेदीश्वराद्भयम् ॥ ८२ ।। प्रान्त इति । आयुलेखायौ: प्रान्ते तिरश्चीना रेखागया तदा अधात्प- तनं, सा रेखा चेत् श्यामाकृष्णा तदा खराद्र्दभतो भयं स्यात् ॥ ८२ ॥ आयुरेखामध्यभागे उभे रेखाव्यवस्थिते । एकदीर्घा लघुका ददोर्दू नियतेद्गृहात् ।। ८३ ।।

·(१८३) आयुरेखेति । जीवितरेखाया मूले करमस्थले । मङ्कुशवद्वकारेखा तदा हस्तिनः पार्थाद्भीतिहस्ती प्राप्तिरेखापि गजबन्ध राज्यसूचिका तत्रैव परं तस्या- न्तरे छेद भय रेखान्तराले विवरे जलमयम् ॥ ८३ ॥ आयुरेखा तले वक्रा या रेखाङ्कुशवद्भवेत् । तदा हस्तिभयं विद्याद्नेखाच्छिद्रे जलाइयम् ॥ ८४ ॥ आयूरेखेति । उभे रेखे क्रमाद्वेधकेस्तस्तदा गृहाद्वाशकटिकाया या पतनं वाच्यम् ।। ८४॥ आयुरेखातले रक्ता तदा रक्तविकारतः । गंडवणादिर्घातो वातत्तद्वांगमेमवेत् ॥ ८५ ॥ आयूरेखेति । तले मूले रक्ता तदा रक्तविकारो लोहितोपद्रवात् गंडो वा प्रणो वा धातो वा द्वादशद्वादशवर्जायते ।। ८५ ॥ आयुरेखान्तरे शुक्ला विन्दवः सनिपात्तदा । अग्निभिविन्दुभिरक्त श्यामवीन्दमयं भवेत् ॥ ८६ ॥ मायरोति । सन्निपातोवातपित्तकफसायात रोगभेदः । रक्तविन्दुभिर्व- हिमयं कृष्णः कराबन्धनम् ।। ८६ ॥ पितृरेखामष्टरखान्तरे यातूई रेखिका । तन संख्यदारमोगः स्यादेपे क्लेशच तद्भवः ॥ ८७ ।। पितृोखेति । गोत्ररेखाङ्गुष्ठ प्रथमपर्व रेखामध्ये ऊद्धरेखा यावत्याता- चमी भोगतत्रापि वो तजन्यः सः स्यात् ॥ ८७ ॥ अष्टमूलादारभ्यमणेरवधिकन्दगाः । पावत्योरेखिका स्तावपर्यसनि विचारयेत् ॥ ८८ ॥ सर अगष्ट मूलादिति । सष्टम् । कन्दो नृरासनं तत्पर्यन्तं प्राता H८८|| पुत्रास्तु दोपरेखाभिलमुभिदारिका मताः । जीवन मरणं त्वंपाममेदानेतः स्मृतः ॥ ८९ ॥ पुषा इति । दािसरला यावत्यो रेखाम्तायन्तः पुमालापयो काथ यार- ·(१८४) त्यस्तत्प्रमाणाः पुत्रिकाः यस्यां रेखायां भेद छेदो वेघावा तावदपत्यमरणं, अन्यथा जीवनम् ॥ ८९ ॥ अन्धुसंख्यावदन्त्यके निणयं तद्गुरोगिरा। आयुरेखापल्लवाः स्युनियेगुलि सम्मुखा ॥९० ।। बन्धुसंख्यामिति । केचनाचार्या-अङ्गुष्ठमूले मणिपर्यन्त लेखाभिभातृ भागनी संख्यां वदन्ति तदभिप्रायः । प्रायोबहुश्रुताम्यः । तत्र व्याख्यान्त्य- परे महतिराजयोगे हस्ते विद्यमाने बन्धूनामनुपयोगात् , अङ्गठमूले पुत्रपुत्री परिगणनं पदरेखाया अत्र प्रत्यासत्तेस्तदा करमप्रियाः सेवकाः परिगणनीया । सामान्यलोकस्य चाङ्गुष्ठमूले भ्रातृभगिनी संख्याकरमे पुत्रदारिकयोरिति । आयुर्लेखायां अङ्गुलि सम्मुखाः पल्लवहानि सूचकाः ॥ १० ॥ अङ्गुष्ठसम्मुखाः सर्वे द्रव्यसम्पत्तिकारिणः । मातृरेखापल्यै स्तैर्लम्यं मातुलबर्गतः ॥ ९१ ।। अङ्गुष्टेति । राज्ञः सम्मुख जीवितरेखापल्लवा द्रव्यमाप्ति कारिणस्तत्रापि वर्षपरिज्ञानं तत्तत् स्थानभागादेव एवं मातृरेखापल्लवप्वपि वेद्यम् ॥ ९१ । तदेव वक्ति-- आयुरेखा सम्मुखैस्तैनलभ्यं मातृपक्षतः । कनिष्ठानामिकायोगे स्नेहः स्यात् स्वजनैर्दृढः ॥ ९२ ॥ आयुरेखेति । मातृपक्षो मातुलादिः कनिष्ठानामिकयोः सम्बन्धे स्वजनस्नेहः ॥ ९२॥ व्यतिरेकमाह- सान्तरत्वे न योः पूर्तिः छेदः स्यादन्तरान्तरा । छिद्राङ्गुलिभिर्दारिद्य सान्द्राभिर्द्धनवान्नरः ॥ ९३ ।। सान्तरत्व इति । एवं च एकं लक्षणं फलद्वय सम्पादयवाद्विद्या कीर्तिः सम्पत् शुक्लपक्षादिवदेकस्मालक्षणाद्बहु फललाभस्यानन्तरायात् ॥ ९३ ।। अथ मातुः पितुर्वा प्रथम मरणमित्याश्चर्यपरिज्ञानमाह- ·( १८५) । तर्जन्यत्रिवेण्यन्तर्यदा रेखाद्वयं भवेत् । आद्यादैयपितुर्मृत्युः प्रथम मातुरन्यथा ।। ९४ ॥ तर्जन्यध इति । रेखाद्वयं मृत्युरेखातत्रिवेणीमध्यगतं स्यात् तन्मध्ये प्रथमा त्रिवेणी तो गणनापेक्षया तस्या वृद्धत्वे प्रथमं पितुर्मरणं, अङ्गुष्टे भागानुपङ्गात्, द्वितीया मृत्युरेखा पार्थस्था तस्यादीर्घत्वप्रथमं मातुर्मरणं स्यात् , अगुलीप्रसङ्गात् ।। ९४ ॥ पितृरेखा मातृरेखा मिलने गृहबन्धकः। कलत्रमित्र सम्बन्धो वामे तत् सङ्गमे करे ।। ९५ ।। पितरेखेति । गोत्ररेखाधनरेखयोर्यस्य त्रिवेण्यां सप्टोयोगस्तदा गृहबन्धो- गृहकार्यभारस्तेन निर्वाह्यते वामहस्ते तयोलिने कलत्रपाक्षिक वैवाहिक- लोकेन तथा मित्रयान् स्नेहः । अमीलने तदभावः । ९५.॥ कनिष्ठा यदि दीर्घास्यादूर्द्ध रेखा समाश्रिता । व्यवसायाततो लाभो यशस्तस्य महोज्ज्वलम् ।। ९६ ॥ कनिष्ठेति । यदा अनामिकायाः कनिष्ठा दीर्घा तस्यां पुनरूद्धरेखापि भवेतदा तस्य व्यापारे लाभः यशोऽपि बहुलम् ॥ ९६ ।। आयुरेखान्तरा छेदे जलाहा ज्वलनाट्यम् । स्रीप्रसङ्गादपयशः तथाल्पमृति सम्भवः ।। ९७ . आयरेखेति । जीवितरेखायां छेदेऽप्रतः पुनः सन्धाने जलात् , अमे भयम् । वामहस्ते जीवितरेखा छेदे श्रीप्रसा उत्साक्षिकाद्वा अपवादः तथा खियाः अल्पमृत्युरावलीवि मतीता जायते ॥ १७ ॥ अन्तेयदायूरेखायाः रेखामष्ठधनोन्मुखी । तदापूर्व मुखी पश्चादुःखी या निर्धनः पुमान् ॥९८ ।। अन्त इति । यदायूरेखाया अन्वे अन्तोऽत्र मूलरूपस्तत्र रेखानिर्गता- सा अगुष्ठ धनरेखयोः उन्मुखोस्यात्तदापूर्व मुखीभूत्वा पश्चादुःखी नरो या नारी स्यात् ।। ९८॥ चतुष्फिका स्यादगष्ट पितरेखान्तरे याद । तदा पृश्चिकदंशः स्यादंष्ट्रायां दंष्ट्रिणोभयम् ।। ९९ ॥

·(१८६) चतुकिकेति । चउकडीति | लोकप्रसिद्धा यदा अङ्गुष्ठगोत्र लेखयो- मध्येस्यात्तदा वृश्चिकेन दष्टः सर्पदष्टोवा यदात्रिकोणकं तंदा कुर्कुरशृगाल- व्याघ्रदिदशः तत्रैव शृंशाकारे शृशिणो भयमित्यादि नेयम् ॥ ९९ ॥ मित्रपीडा मातृरेखायुरेखा मूल सङ्गमे । यौवने सुख भोक्ता स्यादमष्टाययचे यवे ।। १०० ।। मित्रपीडेति । मातृजीवितरेखयोगले मीलने मित्रात् मित्रस्यवा दुःखम् । दुःखे यवे यौवने मुखसंभोगात् स्त्रीवल्लमः ॥ १०० ।। इह यद्यपि अन्यकृतस्वनिवन्धेऽरि भ्रातृात्र रेखादिविमर्श वक्ष्यति, तथाप्य पुरातनाचार्य , ग्रन्थव्याख्यानुरोधाद्वयाख्यातस्तेन न पुनरुक्तिः । अथ प्रकृतमायुर्वेखा विमर्शमेवाह- कनिष्टाशलिदेशाच्च रेखागच्छति मध्यमाम् । अविछिन्नानिवर्षाणि शतमायुधिनिर्दिशेत् ॥१०१ ।। कनिष्ठाङ्गुलिदेशाच्च रेखागच्छति मध्यमाम् । अविछिन्नानिवाणि अशित्यायुर्विनिर्दिशेत् । १०२ ॥ कनिष्टाङ्गुलिदेशाचरेखा गच्छत्यनामिकाम् । अविछन्नानि वर्षाणि पष्टिमायुर्विनिर्दिशेत् ।। २०३॥ कनिष्टाङ्गुलिदेशाच्च रेखा तत्रैव गच्छति । त्रिंशद्वा विंशवाणि तस्यायुः परिकीर्तिता ॥१०४।। कनिष्ठेत्यादि श्लोकचतुष्टयं स्पष्टम् । १०१-१०२-१०३-१०४ अन्थान्तराप्तं विशेषं तदुक्या वाह- कालांगुलीह रेहा पए सिणिलंधि उण जस्स गया । अखंडा अफुडिया परिसाण मयं च सोजीयइ ॥ १०५ ॥ कालागुलीति । काला-श्यामा अगुली कनिष्ठा राहुशन्योरधिष्ठा नाद्रा- त्रिप्रत्यासतेश्च तन्मुला लेखाप्रेदेशिनी विलय यस्यागता अखण्डा अस्फुटिता वर्षाणां शतं सजीवेत् ॥ ५ ॥ .

·(१८७) भत्र विशेष बोधाय भागानाह- वीसति संचालं पन्नाससंसठी सतरि असिह । नव इकणिठिया उपएसिणि जावजाणिज्जा ॥१०६ ॥ वीसमिति । विंशति १ स्विंशश्चत्वारिंश ३ पंचाशत ४ पष्टि । सप्तति ६ अशीति ७ नवत्यः एतावन्ति वर्षाणि कनिष्ठातः प्रारभ्य प्रदेशि नी यावदायुजानीयात्, एतद्वचनादेव कनिष्ठादिकमः श्रेयान् नाङ्गुष्ठतर्ज- न्यादिस्तेन विवेकविलासोक्तां संख्यां किश्चिद्व्यभिचारिणीं दृष्ट्वा न भ्रमणी- यम् ॥ ६॥ अथेषां निर्णयहेतुमाह-~- करजां वा चतुष्काधोभागा नष्टी प्रकल्पयेत् । यथाप्तं तत्तुरेखाया माधोलधनतः शतम् ॥ १०७ ॥ करजाति । करजाम्बा यद्यपि पदान्नखाजायन्ते तथापि पादस्या लक्षण तुर्याशस्थानाकरे सर्वागीण लक्षणात् प्राधान्ये नैव रूढिः यद्वा.पादनसा सन्तोप्यसन्त एव करनख प्रतिबिम्बरुपात् ज्योतिषां करनखानां देवीस्तद्रूपा द्वा तेषां अधे व मातय करजाम्बा अगुल्यः तत्रागूठस्यापि क्वचिद्ग्रहणात निवारणाय चतुष्कमिति । तस्याधोनीचैः प्रदेशेऽष्टाविति सूत्र विंशत्याधष्ट- कस्यैव पाठादन्यथा मागान च प्रकल्पयेत्-चिन्तयेत् । शकु दयरकं वातदेखा प्रमाणं कृत्वा भागान् कुर्यात्, यथा जीवितरेखायां तर्जन्या उल्लङ्घने शतं आप्तं. लब्ध निधीयते । नन्वेयं पञ्चभिदर्श वाणीति वचनाद्दशवर्षायनिश्च- योऽपि वाच्यतया च दशावस्था बद्दनमागागतादधिकायुपि द्वादशत्रयोदश का भागाः म्युरिति चेन्न; द्वादनवर्ष पर्यन्तं हस्ताक्षणस्य रेखाणामप्राकटया- नयुक्तिः पञ्चभिर्दमवणीति सूत्रं विंशत्यादेद्रगढीकरणाय तेन भागनवकमेच, अधिके वायुपि प्रागेवकृतोत्तात्वादिति ॥ १०७ ॥ अत्र भाप्य- पूर्वापरवाक्ययोजनाय एवमिति स्पष्टम् । मथ क्रमप्राप्तं धनरेखाविमर्गमाह-- ·(१८९) - धनरेखायां मिलति तदा तस्य पुत्रोधनवान् वामेघनरेखा दक्षिणहस्त धनरेखातो? महती तदाधसुरकुले धन बहूलं साचेत्, वामायुःखायां मिलति तदा स्व- सुरकुलाल्लभ्यम् । रेखा छेदे न लभ्यं आयुर्लेखातः पल्लवो निर्गत्य धनरे- खायां मिलति तदा पुत्रीभाग्यवती गोतरेखातः पल्लवो निर्गत्य वामे धनरेखा मिलति तदा भागनी भाग्यवतीत्यादि स्वयम्ह्यम् ॥ ९॥ ग्रन्थान्तरे विशेषमाह- मणिबंधाउपयट्टा संपत्तामतिमंगुलीइ जा रहा । साकुणइ घणसमिद्धं देसर कायं च आयरियं ॥ ११० ।। मणिबंधाउ इति । मणिबंधात् प्रवृत्ता मध्यमाङ्गुली या रेखा सम्प्राप्ता' साधनसमृद्धिं कुरुते देशख्यातंवा, आचार्यम् । एत्तुमध्यमाश्रतो रेखाफ- लैश्चर्यलक्षणं ननु धनकथनाद्धनरेखेयमिति । प्रकरणकृन्मतेऽपि प्रागुक्त रेखा पञ्चके धनरेखायाभेदेन कथनात्, अत एव दीक्षा रेखायास्तर्जन्यधस्तन्या) बलवत्त्वे गणाचार्यमिति । द्वितीय फलमश्चर्यव्यञ्जक स्पष्टम् । योगिनां धनाs प्राधान्यात् । वाशद्वकथनात् फलभेदः ॥ ११० ॥ अथ दक्षिणक्रमाद्नोत्ररेखा विमर्शमाह- गोत्ररेखाथ यस्य स्यादखण्डा वेधवर्जिता। गोग्रेसमुख्यतो याति सर्वेपामाश्रयः पुमान् ॥ १११ ॥ गोत्ररेखेति । स्पष्टम् । अखण्डा सम्पूर्णा मध्ये छेदे तु तस्मात्पुरुपाद्वंश- : पुत्रामावात् , तत्राप्यन्य रेखा साहचर्ये परकीयपुत्राद्वंशस्थितिः । गोत्र- रेखामूलछेदे जारजातत्त्वं जन्मनि वा पितू मरणान्त कष्टकृत् कुलमर्यादामुल्लहते गोत्र रेखामूळे मत्स्ये कुछे पावित्र्यम् ॥ १११ ॥ यावन्तः पल्लवाश्चास्यां माया सम्मुख गामिनः । तारन्त पितृ द्रव्यस्य भयेयुभीग हारिणः ११२ ॥ यावन्त इति । अस्यां गोत्ररेखायां यावन्तोऽगुलि सम्मुखाः पल्लवा- स्तावद्भिः पितृधन भागवद्भिस्ता वहार क्लेगः ॥ ११२ ।।

·(१८८) । अस्ताचलाद्रव्येरखा रक्ता खण्डाघनप्रदा । तस्यां चेत्पल्लवाजीव रेखा मुखा-अपत्यदा ॥ १९८॥ अस्तचलादिति । स्वसमये उदयास्ताचलयोक्यात् हिमवन्नामानगः स्वर्णमयो भरतक्षेत्र सीमाकारी तत्रैव लक्ष्म्याः स्थानात् वसुधाराया धनदपु- त्र्या लक्ष्मी स्वरूपेण बौद्धैः पठनाद्वा लोकेऽपि- 'अन्त्युत्तरस्यां दिशिदेवतात्मा हिमालयो नामनगाधिराजः' इति कुमारस- भवकाव्ये अनन्तरत्नप्रभवत्वेनोक्तः । यथा लोके एकैवदिक् इन्द्राश्रये ऐन्दी पूर्वावरुणाश्रये वारुणी पश्चिमा इति भेदद्वयविकल्पात, द्वेधा जैनमतेऽपि, आकाशास्तिकाये एकद्रव्य- त्वंऽपि षट् द्रव्यसाहित्य विकल्पालीकाकाशमलोकाकाश इतिद्विधा प्रसिद्धि स्तद्वेदत्रीप तत्रापिहिमवन्नगे यत्र सूर्य उदेति तदेशे उदयाचलो यत्रास्त मेति । तत्रास्ताचल इति ततोद्रव्यरेखा प्रभवति सा रस्ता सम्पूर्णा धनप्रदा मत एव मातूरखापीयमेव । स्त्रीणां लक्ष्मीरुपात् किञ्चदारियनाशन इति- वचनात् दीपोलक्ष्मी लक्षणं तत् प्रकाशोऽपि पश्चिमायामस्ताचले सूर्यप्राप्तेः स्यात् रात्रौ सौर तेजोदहनं विशतीति लोक्तोक्ति प्रामाण्यात् तस्यां धन रेखायां ये पल्लवा जीवितरेखा सम्मुखास्ते अपत्यदास्तावद्वार, अपत्यानि स्त्री तस्य पुंसः प्रसूते संतानरूपमेव धनं नान्यद्धनमित्यर्थः । यद्वा तावदपत्य- सुखमेव धनसुख मन्तव्यं तेनाग्रे वक्ष्यमाण सन्तानरेखाभिन पुनरुक्तिः ॥ १०८॥ अङ्गुष्टसम्मुखा येते तावद्वार धनार्जनम् । तस्याच्छेद राजदण्ड चौराद्धानिस्तु वैधतः ।। १०९॥ अगष्ठेति । ये पुनरड्गुष्ठसम्मुखास्तावद्वद्वारं धनार्जन विभवप्राप्तिः । तस्या धनरेखायाछेदे राजदण्डः, वेधे तस्करभयम् । पितृरेखातो निर्गत्य कापिलरेखा धनरेखायां याति तदापितृधन मोक्ता । जीवरेखाया मातृरेखा स्वल्पा तदाजीवत्यपि नरे धनहानिमहती चेत् धनरेखायां कापिरेखा करमा- निर्गत्य मिलति, तदा पश्चिमदिशोलभ्यं सन्तानातधनभोगः परघनं वा प्राप्नोति, तत्रापि वज्राकारे पतिते मन्त्रिपदं आरेखातः पल्लवो निर्गस्य . ,

·सार्थ बाहोपनी नेतोद्धरेखाचोच्छवाभिता ।
कनिष्टामूखरेसातः प्रतिष्ठावान् महायशः ॥ ११८ ॥
सार्थवाह इति ॥ १८॥
त्रयमपि स्पष्टार्थम् ॥ १६-१७-१८
अरकंडा अफुडिमा पल्लव रहिया तहाअविछिन्ना ।
एगावितुहरेखा सहसस्यजणपोसणी मणिया ॥ ११९ ।।
अरवण्डेति । अखण्डा सम्पूर्णाव्यथायोग्यमवधि प्राप्ता अस्कुरिता-अभिन्ना
पल्लवैर्मध्ये शाखाकारैराहिता-अविछिन्ना मध्ये पिछेदेनाप्ता ईदृशी एकाप्यु-
द्ध रेखा जनसहस्रं पुष्णाति किं पुनस्तस्याः पञ्चकमिति ॥ १९ ।।
दव्यानुसाराद्वस्तुफमिति न्यायाजातेरवि वस्तुत्वं द्रढयन्
ऊद्धरेखा फलमाह---
विप्पाणां यकारी रजकरीपतिपाणा सारेहा ।
घेसाणाय अच्छकरी सुखकरी मुदृवग्राणं ॥ १२० ॥
विष्णप्पाणमिति । ग्रहस्वानशकूनादीनां यथाद्रायदेश कालविमर्शकलय-
सामुद्रिकस्थापि निमित्तत्वात्कलमेष्टव्यम् । तेन विप्राणां वेदादिशालाध्ययन
ऊर्द्ध रेखाकलं क्षत्रियाणां राज्य वैश्यानां व्यासायिनां धनं, शूद्रवर्गाणां
बहुजातित्रे दादहुत्वं तेषां सुखेन निवहिश्च । ननू केऽपि विणा राज्यम्जः-
क्षत्रियाध्यनपठवः, द्राअपि व्यवसायिन इत्यन्यथापि दृश्यते जातेर्षिकल्यध,
टितत्त्वेन, अवस्तुतत्वात् नहि कुण्डो ध्नीत्वेन विकल्पितः पण्डः पयसा पात्री
पूरयतीति चेत्रमतुस्नातया ब्राम्हण्या क्षत्रियदर्शने कृते गर्भस्य सादृशत्वेनो-
त्पत्तौ वैधशास्त्रप्रामाण्ये नापि जातिरेखनियामकत्वादन्यथा निम्बादिकला-
दामाद्युत्पत्ति प्रसंगादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १२० ॥
तृतीया ऊद्धरेखा सावित्री प्राप्नोति तस्याः फलमाह---
या मणिबंधपयहा संपताणामि अंगुलि रहा।
साकुणइ इसत्यवाह नखयसय पूइयं पुरिसं ॥१२॥

·(१९०)
यावन्तः पल्ल्या राज्ञोऽभिमुखास्ते पियंवदा ।
भ्रातरः स्वजनाः कार्ये पुंस साहाय्यकारिणः ।। ११३ ।।
यावन्त इति । राज्ञोऽशष्ठस्य सम्मुखा यावन्तः पल्लवास्तावन्तो भाग-
हरिणोप्यस्य पुंसोऽनुकूलाः क्वचिद्विवादे साधक भाजः ॥ ११३ ॥
प्रकरण कारस्वाह---
मणिधंधाउपयहा पएसिणी जाव अइ गया रेहा ।
बहुबंधुसमाइन्नं कुलवंसनिहिसे तस्य ॥ ११४ ॥
मणीति । मणिबन्धात् प्रवृत्ता प्रदशिनी यावत् , अतिगता रेखा बहूबन्धु
• समाकीर्णं कुलवंशं निर्दिर्शतस्य ॥ ११४ ॥
दीहाई जाण दीह कुलवंसमंडहियं मंडहियाए ।
विनाए जाणविन्नं जाणमुमिन्नं च भिन्नए ।। ११५ ॥
दोहाइ इति । दीर्घायां जानीहि । दीर्घ-कुलवंशं मृताधिक मृताधिकया
'छिन्नया जानीहि छिन्ने जानीहि भिन्न च भिन्नया, अत्र-उर्ध्व रेखाभेद
व्याख्यानेऽपि गोत्ररेखास्वरूपमेव लभ्यते परं वस्तुतः कुलरेखातन्मतेऽपि पृथ-
गेव इदं सूत्र तर्जनी प्राप्तो रेखाधरस्य पुंसः कुटुम्ब पोषकता ज्ञापकम् ।
मृतं--अधिक यस्मिन् सकुलवंशो मृताधिकः स्वल्पजीवज्जनः । मृताधिकया,
अतितनुतर लेखया छेदवती मध्ये न दृश्याः भेदवती मुखे । शाखाद्वयत्रयवती।
कुलं पैतृकं जातिर्मातृकी कुलस्य वंशः सन्तति परंपरा कुलवंशस्तं छेदवल्या
-रेखया छिन्नं भेदवत्या रेखाया भिन्नं परस्परविरुद्धं जानीहि ॥ १५ ॥
अथ ऊर्ध्वरेखा भेदानाह--
मणिबन्धादुद्धरेखा यात्याष्टादि सम्मुखी ।
अप्सौपञ्चविधा राजा श्रयिणी राज्य सौख्यदा ॥ ११६ ॥
मणिबन्धादिति ॥ १६ ॥
नृपोनृपतिमित्रं वा प्राप्ता चेत्तर्जनीमसौ ।
ज्येष्ठा प्राप्तौ तथाचार्य ख्यातिमान् सैन्यनायकः ॥ ११७॥
नृप इति ॥ १७ ॥

·(१९१)
सार्थ वाढधिनी नेतो रेखाचच्छिवाश्रिता ।
कनिष्टामू रेखातः प्रतिष्ठावान् महायशः ॥ ११८ ॥
सार्थवाह इति ॥ १८ ॥
त्रयमपि स्पष्टार्थम् ॥ १६-१७-१८
अरकंडा अप्फुडिमा पल्लव रहिया तहाअविछिन्ना ।
एगावितुहरेखा सहसस्यजणपोसणी भणिया ॥ ११९ ॥
अखण्डेति । अखण्डा सम्पूर्णाव्यथायोग्यमवधि प्राप्ता अस्कुटिता-अभिन्ना
पल्लवैमध्ये शाखाकारैरहिता-अविछिन्ना मध्ये बिछेदेनाप्ता ईदृशी एकाप्यु-
x रेखा जनसहस्रं पुष्णाति किं पुनस्तस्याः पञ्चकमिति ॥ १९ ॥
द्रव्यानुसाराद्वस्नुफलमिति न्यायाजातेरवि वस्तुत्वं द्रढयन्
ऊद्धरेखा फलमाह-
विषाणां वेयकारी रजकरीपतिपाणा सारेहा ।
वेसाणाय अच्छकरी सुखकरी मुदृवग्राण ॥ १२० ।।
विष्णप्पाणमिति । ग्रहस्वानशकूनादीनां यथायदेश कालविमर्शकलव-
सामुद्रिकस्यापि निमित्तत्वात्कलमेष्टव्यम् । तेन विप्राणां वेदादिशास्त्राध्ययन
ऊर्दू रेखाकलं क्षत्रियाणां राज्य वैश्वानां व्यवसायिना धनं, शूद्रवर्गाणां
बहुजातित्रे दादहुत्वं तेषां सुखेन नियहिश्च । ननू केऽपि विप्रा राज्यभ्ज:-
क्षत्रियाध्यनपठत्रः, द्राअपि व्यवसायिन इत्यन्यथापि दृश्यते जातेर्षिकल्यध,
टितत्त्वेन, अबम्तुतत्वात् नहि कुण्डो नात्वेन विकल्पितः पण्डः पयसा पात्री
पूयसीति चेन्नऋतुस्नातया ब्राम्हण्या क्षत्रियदर्शने कृते गर्भस्य तादृशत्वेनो-
स्पती वैद्यशास्त्रप्रामाण्ये नापि जातिरेखनियामकत्वादन्यथा निम्बादिकला-
दामाद्युत्पत्ति प्रसंगादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १२० ॥
तृतीया ऊर्द्धरेखा सावित्री प्राप्नोति तस्याः फलमाह--
या मणिबंधपयहा संपताणामि अंगुलि रहा ।
साकुणइ इसत्यवाहं नखयसय पूइयं पुरिसं ॥१२१॥

·- (१९२) जामणीति । या मणिबन्धात् प्रवृत्ता-संप्राप्ताऽनामिकालिं रेखा सर करोति सार्थवाहं नरपतिशतपूजितं पुरुषम् ॥२१॥ तूरियामध्र्व लेखां प्राह- मणिबंधा उपया कजिठा जाय जागया रेहा । साकुणइ जससामर्द्ध सिठि बहुवितसंजुतं ॥१२२॥ मणीति । मणिबन्धात् प्रवृत्ता, कनिष्ठां यावद् या गतारेखा सा करोति यशः । समृद्धं श्रेटिनं बहुवित्तसंयुक्तम् । इति प्रकरणकृन्मते चतुर्की ऊर्द्ध लेखा द्वयस्य प्रागवोक्तेः ॥१२॥ पञ्चम्या उर्ध्व रेखायाः कलं विद्येत्याह- मणिबंधाउ रेहा अंगुठपएमिणी णामगभया । सा कुणइ सत्थजुत्तविनाण वियरकणं पुरिसं ॥१२३॥ भणीति । मणिबन्धादेखा-अङ्गुष्ट प्रदेशिन्योमध्ये गता सा करोति शास्त्रयुक्तं विज्ञानविचक्षणं पुरुष इयं रेखातु गोत्ररेखेव प्रतिभासते यदीय विद्या रेखा तदामणिबन्धकनगेऽपि मणिबन्धस्य वामकोण एव प्रापस्तत्रैव नक्षल चक्रे पुण्यम्य गुरुदैवतस्य सद्भावेन विद्यारेखाया औभित्यात् , सर्वत्र मणियन्धग्रहणं तस्य सर्वोवरेखा मूलत्येन प्राधान्य ज्ञापकं तेन मणिबन्धे कोटिसंख्या विवेकविलासे ॥ २३ ॥ शैव सामुद्रिकेऽपि- अङ्गुष्ठम्यापि यद्यन्ते ब्रूते नृपातमुत्तमम् । सेब तर्जनीकां प्राप्ता राज्यसंपद्मुत्तमम् ॥१॥ सेनापति घनेशत्वं मध्यमां गतया तया । अनामिकां पुनः श्रेष्टी धनवान् समवेन्नरः ॥ २ ॥ सुखिनं सुमगंधापि यदि प्राप्ता कनिष्ठिकाम् । नरं करोति ताक्षं भाग्यवन्तं महापरम् ॥३॥ इति । ऊर्ध्व रेखा पशफलं सष्टं निगध चतुर्विधत्वमप्याह- ·। (१९३) त्यक्तोर्दू मणिबन्धं या रेखा चोत्तरगामिनी । यशो ददाति सा पुंसां श्रीदायिका न संशयः ॥ १२४ ॥ त्यको मिति । मणि-बधं विमुच्य उत्तरगामिनी या रेखा सा पुंसां यशो ददाति । लक्ष्मीदायिकापि स्यात्तन्न न सन्देहः ॥ १२४ ॥ उर्द्धरेखा चतसृष्वङ्गुलीषु भवन्ति चेत् । नानाभोग सुखं सेवासमुद्रवचनाद्यथा ॥ १२५ ॥ ऊ रेखेति । प्रकट, अत्रागुली चनुष्कस्पैथोक्तेः चतुर्दैव ऊई- रेखा इति न निर्णय चतसृणामपि एतत् फलं तर्हि पञ्चम्या विशिष्टते- भैवेत्यर्थात् ॥ २५ ॥ इत्युर्दुरेखाविमर्शनम् अथ प्रकीर्णकरेखास्तत्र स्त्रीमूलत्वात्संसारत्येति पूर्व तम्या रेखा- विमर्श प्राह- पृथगवाच स्त्रीरेखाबामहस्ते स्यादायूरेखा स्वभावतः । दक्षिणैः पल्लवैस्तस्यां सौख्यं दुःखं तु वामगे ॥ १२६ ॥ स्त्रीरेखेति । पुंसो वामहस्ते आयुर्लेखा सा स्वभावतः स्त्रीरेखा मन्तव्या स्त्रीणामङ्गिस्थायित्वेन वेदे लोकेच प्रतीते: इतरथा वामहस्तरेखा वैफल्य- मापतति तथात्वे दक्षिणहस्तरेखाणामपि तथा प्रतिपत्तौ कानिपेद्धत्युक्त प्राक् दिवसो दक्षिणोहस्तो रात्रिर्वामो मतान्तरे इति कथनात् स्त्रीप्राधान्यं रात्रावेव । रात्रौ स्वीपाधान्यमेवेयुभयथा नियमात् दिने स्त्रियाः स्थानान्, दक्षिणगः पल्लवैः पुंसः स्त्रिया सुखं वामगैः पल्लवैः स्त्रिया दुःख- मिति विशेषः ।। २६॥ ग्रन्थान्तरगत विशेषमाह..- आयुरेखा कनिष्टान्त लेखाः स्यु गृहिणीप्रदाः । समामिः शुभशीलस्याः विपमाभिः कुशीलकाः ॥ १२७ ॥ आयुरिति । जीवितलेखायाः कनिष्टायाश्चमध्ये या रखास्ताहणी स्त्री तां प्रददत्ते 1 यावत्योलखास्तयोर्मध्ये तावत्यः स्त्रियः पुंसो भवेयुः ताभिडे- ह....१३ ·(१९४) खाभिः समाभिः प्रध्वराभिः सुशीलाः स्त्रियो विशमाभिर्वक्राभिः कुशीला व्यभिचारिण्यः क्रोधनावा, अत्र सामान्योक्तावपि वामहस्ते जीविवतरेखा. कनिष्टयोरन्तरे यावदेखा सम्भवस्तावत् स्त्रीयोग इति व्याख्येयं यत्तु क्वचिद् दक्षिणहस्ते जीवितरेखा कनिष्टयोर्मध्ये या रेखास्ता स्त्री संख्या लक्षणमिति साम्प्रती न मुग्ध सामुद्रिकाणां तथा प्रवृत्तेरनुसाराध्याख्यातं तद् भ्रममूलं दक्षिणहस्ते स्त्रीलक्षणाऽघटनात् , दूतस्य यदिपादः स्याक्षिणो स्थितस्तदा पुमान् दष्टोऽथ वामे तु स्त्रीदष्टेति न संशय इति विवेकविलासे दूतपरीक्षाया मपि तथा वचनात्, एवं तारा मूलादिति वक्ष्यमाण स्त्रेऽपि वामहस्त करमरेखाभिः स्त्रीपरिगणनं ज्ञेयम् । केचित्तु आयुलेखेति सूत्रं दक्षिणहस्ते पुसः स्वजन्मनि सूतिका स्त्रीपरिगणने न व्याख्यान्ति । समाभिः सुशीलाः सदाचाराः कुलिना विषमाभिर्विरुद्धजात्या इति, अर्थात् अत एव सूतिका स्थानातुरस्तर्जन्यधोमृत्युस्थानमपि युक्तं, चैतत् आयुलेखायाः स्वात्मरूपत्वेन तदुद्भवस्थानस्य कनिष्ठाधः संगतत्वात, सूतिकास्थाने एक रेखयापिता परग्रामे रेखा द्वये पिता सन्निहितः रेखा ये इतो वृद्धता माता स्वसा वा वाच्या तथापि रेखा समत्वे रात्रि जन्म वैषम्ये दिवा जातस्तथाऽस्य पश्चा- देखा समले स्वसा रेखा वैषम्य भ्राता सम्भवतीत्यपि लक्षणीयम् । तेन प्रकरणकारोक्तिरपि ॥ १२७ ॥ तामेवाह- कालांगुली कनिठा रेहातु जस्स जतिया हुंति। तत्तियामिता पुरिषा पुरिस्सय तत्तिय महिला ॥ १२८ ॥ कालाङ्गुलीति । काला कृष्णा यद्वा कालरेखा आयुर्भावित काल इति कोपवचनाजीवितरेखा तस्याः प्रत्यासत्ते: कालागुलिः कनिष्ठा तस्याधो यस्या यावत्यो रेखा भवन्ति तावन्माला स्त्रियाः पुरुषा इति दक्षिणहस्ते । पुरुषस्य तावत्यः स्त्रियः इति वामहस्ते विमशः ॥ १२८ ॥ तत्रापिविशेषमाह- ·(१९५) दोहाहिकोमारी कुडियाहिं पुण्णमवे वियाणी । आसलाहियो सोहग्गं कुडियाहिं बिंदूहयं जाणदुहयं ॥ १२९ ।। दीहाहि इति । दीर्घाभिः प्रलम्बाभिलेखामिः कुमारी स्त्री परिगयनं एकया रेखया एकशो रेखाद्वयेद्विर्विवाहो रेखात्रये लिरिति स्फुटितामि- लेखाभिः पुनर्भुवं धारितां वा विजानीयात् स्निग्धाभिः स्त्रिया बहुसौभाग्य तुडियाहिं इति । त्रुटितामिछिन्नाभिर्नेस्वाभिरपि दूह्यं दुर्भगां जानीहि एवमेव फलं भतारमुद्दिश्य स्त्रिया दक्षिणहस्ते विमर्शनीयं यद्यप्यत्र वामे वा दक्षिणे इति विवृत्य नोक्तं तथापि वामभागे तु नारीणामिति सूत्रानुवृत्तेर्यथा- योगं ग्राह्यम् ।। १२९ ॥ अथास्या रेखाया विपक्षमाह- दीक्षारेखावलवती पुरस्था चेन्महत्तरा । पाधयेदाररेखा तदा मित्रोदयं वदेत् ॥ १३० ॥ दीक्षेति । आद्याऽधः स्थातु दीक्षणमित्यग्रे वक्ष्यमाणा दीक्षा रेखा बल- वती स्यात्, वलं चात्र सूक्ष्म १ स्निग्ध २ गम्भीर २३ लम्ब ३४ पिङ्गल २५ भव्यावृत्त ६ अछिन्न ७ अभिन्न ८ अविरुद्ध ९ सम १० अस्थान- च्युत ११ पूर्णा १२ ख्यद्वादशगुणयोगस्तत्सहिता । पुरःस्था हस्तस्य दक्षिणस्य अग्रभागो स्थिता, आयाङ्गुल्या अधःस्थानात् पूर्वभागे स्पष्टा चेद्यदि महती सादाररेखा बाधयेत् फलप्रतिबन्धाद्विफलो कुर्यात्तदा स्त्रीरेखा कस्य चित् प्रियमित्रस्य परमभक्तसेवकस्य वा उदयं वदेत्, एवं स्त्रीरेखानिर्णये पितृरेखाङ्गुष्ठ रेखान्तरे या अर्ध्व रोखका इत्यादिना हस्तचिन्हे दाररेखा उक्तास्तत् सूत्रं स्वपरस्त्रीनागलक्षणं न पुनर्विवाहादिसंस्कारप्राप्त स्त्री विषय बोध्यम् ॥ १३० ॥ अथ राजयोगे सति विशेषमाह- तारा मूलान्मणि यावत् रेखा यत्संख्यया स्फुटाः । तावतीमहिलास्तस्य राजयोगे विनिर्दिशेत् ।। १३१ ॥ तारेति । कनिष्ठा मूलात् प्रारभ्य मणिबन्धयावद् यावत्योरेखा स्तावत्यः .

·स्त्रियः स्युः । कदेत्याह-राजयोगे सिंहासनादि वक्ष्यमाण राजलक्षण सद्भावे, एतेन ग्रन्थान्तरे " कनिष्टा मूलरेखाया माणिं यावञ्चरेखिकाः "तावत्यो महिलास्तस्य स्त्रियास्तावन्मनः प्रियाः ॥१॥ इत्यपि निश्चितं ननु कचित् कनिष्ठाधः खारेखा १ ग्रन्यकृन्मते वाम- हस्तायूरेखा २ राजयोगे तारा मूलादिल्यादिना स्त्रीरेखा उक्ता तथा रेखाभिः करभे वामे वणिक् पुत्राश्च सेवका इति वचनं तर्हि अपत्यरेखा नवकाश इति चेन्न राजयोगे मातृरेखाया अप्रयोजनात् मणेरङ्गुष्ठमूलां तं यावत् अपत्यरेखा ज्ञेया, अत एवाने विवेक विलासोक्तं, अपत्यरेखाः सर्वाः स्युर्न तथाङ्गुष्ठ तलान्तरे इति गृहीतं राज्ञः प्रायो भ्रातृनाशादनाशेऽपि सेवकान्तर्मावात् पितुरेखाताअगष्ठ सम्मुख पल्ववैरेव साहाय्यकारिमात्रत्वे नगणनं यद्वा क्षुद्रराज्ये स्पर्द्धा कारित्वे नवक रूपकरभरेखाभिरेव दक्षिणे भ्रातृभागन्यादि गणनं युक्तं वामहस्ते करमे स्त्रिय एव संख्ययाः ॥२३१॥ अत्रार्थे सम्मतिमाह- स्युर्यावन्त्योन्तरे रेखा मणिजीवित रेखयोः । तावतीमहिलास्तस्य स्त्रिया स्तायन्मनः प्रिया ॥ १३२॥ स्युर्यावत्य इति । उक्तार्थम् ॥ ३२ ॥ अथ स्त्रियास्तावन्मनः प्रिया इत्येतस्य संगतिमाह- स्त्रिया दक्षिण पाणिस्था पतिरखा प्रकीर्तिता। आयुरेखात्र तद्भदे योगःस्याद्विधवाकरः॥ १३३ ॥ स्त्रिया इति । स्त्रीणां दक्षिणपाणौ जीवितरेखा सा भर्तृरेखा स्मृतास्तस्या- भेदे विधवा रण्डा तस्य योग: स्यात् । तस्यावेधे, असतीत्वयोग इति ॥ १३३ ॥ तदा वामकरे तारा मूलदा माणिवन्धनम् । रेखायावत्य उद्भूतास्त्रिया स्तावन्त ईश्वराः ।। १३४ ॥ तदा वामकर इति स्पष्टम् ॥ १३४ ॥ - ·( १९७) . अथ लक्षणानामन्योन्यबाचे प्राचांवचनमाह- पुष्टं यदेवदेहेस्याल्लक्षण वाप्यलक्षणम् । इतरदाध्यते तेन बलवत्कलदं भवेत् ॥ १३५ ॥ पुष्टमिति । पुष्टं बलयुक्तं लक्षणं विरुद्धलक्षणं वा इतरन्निर्बलं तेन बलवता बाध्यते तत्फलं निषिद्धत इत्यर्थः ॥ १३५॥ निगमनमाह-- तथाच योगिप्रभृते यस्य स्त्री संगमो नहि । दाररेखासिक्त शिष्ठां दत्तेत्वन्या प्रभुत्वकृत ॥१३६ ।। तथा चेति । यस्य योगिनः नीसनमो नास्ति तस्य हस्ते स्त्री रेखा शुभाभ- क्ति भाजनं शिप्यजनं दत्तेतु पुनः अन्या गिप्यसेवक माग्यादिररेखा प्रभु- त्यमैश्वर्यं करोति; यद्वा लक्षणानुरोधाल्लक्ष्य, तथा क्वचिल्लक्ष्म्यानुरोधेनापि उक्षणप्रवृत्तेस्तत एव देवानन्दाया गर्भापहार लक्षणानां स्वप्ना नामप्यहारः सिद्धान्त सिद्धः ॥ १३६॥ स्वीरेखावत्तापप्तयोग भाज्यादि रेखया वामहस्तगतया कि विमर्श- नीयमित्याह- लक्ष्मी राज्यं वाहनादि नृणां वामकरादिह । ज्ञानमैश्वर्य वंशादि वीक्ष्य दक्षिणपाणितः ॥ १३७ लक्ष्मीति । वामकरे योगिनो धनरेखया लक्ष्मीः अष्टुरेखाया राज्य वाहानरेखया वाहनभ्यो लभ्यं इहतापसयोगे वाच्यं दक्षिणपाणितो धनरेख- या शुद्धज्ञान सुखसन्तोपात्मबोधादिकं ऊर्द्ध रेखया ऐश्वर्य गोत्ररेखया वंशा- दिकं लक्षणीयमित्यर्थः ॥ १३७ ।। अथवं योगिनो लक्षणनिगमने योगिन्याः पतिरेखायो कि वाच्य- मित्याह- योगिन्यासुखं पत्युस्तस्या दक्षिणपाणितः । ज्ञानं यात्रा तपशीवं गुरुमाख्यं निरीक्ष्यते ॥ १३८ ॥ योगिन्या इति । पतिरेखया ज्ञानं यात्रातिर्थप्रणतिः संयमो वा तपः ची.. - ..

·(१९८) अपत्य चं द्रव्यमावभिन्न नैर्मल्यं धनादेहस्तसिद्धिः पितृ रेखया गुरोः सुखं दक्षिण पाणे विमर्शनीयम् । तेन एक स्मादपि लक्षणान्नाना लक्ष्य विचारो नानुप- पन्न इति ज्ञेयम् ।। १३८ ॥ इति स्त्रीरेखाविमर्शनम् ॥ अथ स्त्रियाः प्रसङ्गादपत्योत्सत्तिरिति क्रमादपत्य रेखा विमर्शमाह- मणेः स्वभाव रेखान्त रेखाभिः करभेन्नृणाम् । . अपत्य संख्या निर्देश्यं सम्प्रदाय मताश्रयात् ।। १३९॥ मणेरिति मणिबन्धादारभ्य स्वभावरेखा जीवितरेखा तत्पर्यन्तं, अप- त्यानां संख्यागणना वक्तव्या सम्प्रदायो गुरुपारं पर्यन्तस्याश्रयादरस्तस्मात्, तत्रापि करमेरेखाः समाङ्क केन तदा प्रथमं पुत्रीचिपमाङ्कन पुत्रः प्रथम स्यात्, अनार्य भावः विवेकविलासे वक्ष्यमाणसम्मत्या. करभे रेखा मातृभगिन्यादि लक्षणं, अङ्गुष्ठमूलेऽपत्यसंख्येति दृश्यते । तेन साम्प्रदायिकमतस्य तात्पर्यमिदम् । करमे वामहस्ते प्रत्यासत्त्या, संख्या उचिता, अङ्गुष्ठमूले तु भ्रातृ भगिन्यादिसंख्यापितृरेखा समासन्न- त्वात् बाहुल्येन प्राकृत लोकानां तथैव योगात् राजयोगे पुन- वैपरस्यम् ॥ १३९॥ हस्तवित्रकार सम्यत्या द्रढयन्नाह-- यावत्यकरभे रेखा ऊर्दू तावदपत्यदाः । ताः समाङ्के तदाद्या स्त्रीविषमाङ्के नरं वदेत् ॥१४०॥ यावत्य इति ॥ १४०॥ तापसयोगे विशेपमाह- योगिनां तनयस्थाने शिष्यप्राप्तिर्षिचार्यते | पत्युः स्थाने योगिन्याः धर्मयोगमथाश्रमः ।। १४१॥ योगिनामिति । अपत्यरेखामिः शिप्यपरिगणनं योनिना स्त्रीरहितानां वाच्य शिष्यपुत्रयोः साम्यात्, सृष्टिद्विविधा-' मानसी योनिजा च माद्या शिप्सन्तल्या परापुत्रप्रवाहेगेति' न्यायकुसुमाञ्जली ग्रन्ये उदयनाचार्याः , ·पाहुः तत एव योगिन्या: पतिस्थाने धर्म शौचादिराचारः योगः-पञ्चामि साधनादितपः कर्ममठाश्रमोगुरु पारंपर्यसंसर्गस्तस्य तत् प्रतिपालकत्वात्, अत एव एकस्माल्लक्षणान्नाना लक्ष्य विमर्शः प्रागुक्तः सिद्धः सिद्धान्तेऽपि 'स्वप्नफले रज्जबई राया जिणे वा इति पूर्यषणा कल्पे तथा ' रज्जवर राया अणगारेवा भावियप्पा' इति फलद्वयकथनेनस्याद्वादात् ॥ ११ ॥ पुत्रदा करभे रेखा कनिष्ठाध कलाकृत् । अङ्गष्टमूले रेखास्तु भातृमाण्डानिशंसति ।। १४२ ॥ पुनः सम्मतिमाह- पुनदा इति । इदं भोजकृतसामुद्रिकोक्तं-तस्यादावयं श्लोकः लक्षमन्थे समाख्या वित्तरेण वरानने पुलक्षणं झटित्येव कस्तं वर्णयितुं क्षम इति । करभे रेखाः पुत्रदायिन्यो लक्षणवात् कनिष्ठायो वामहस्ते कलत्रकृत् स्त्रीलक्षणं अगष्ठमूले रेखामातृभगिन्यादि लक्षणम् ॥ १४२ ॥ अथ सहोदर रेखाविमर्शमाह मणेरङ्गष्टमुलान्त या रेखास्तलसम्मुखाः ॥ ॥ सूक्ष्मास्ताहिभगिन्यः स्युभ्रातरस्थूलरेखिताः ॥ १४३ ।। मणेरिति । मणिबन्धात् प्रारभ्य अङ्गठमूनस्य अन्तो यत्र कर्मणीति क्रियाविशेषणं या रेखा स्तलं गर्भकं तत् सम्मुखाः सूक्ष्मा स्ताभगिन्यः स्मृताः रेखितं यास तास्तथा रूपारेखा प्रातरो टक्षणया मातृलक्षणं भवन्ति तासां रेखाणां समाचे प्रथम भगिनीजन्मवैषम्ये प्रातृजन्माङ्गलमूलामणिसव- मुखगणने लघुरेखा भवने स्वतः पश्चाद्रागिनी रेखावृद्धौ स्वतः पश्चाद्माते त्यपि भावनीयम् ॥ १४३ ।। तत्रापि विशेपमाह-- तासु या अस्फुटा रेखा स्तावन्तो निधनं गताः । यारफुटा स्तया जीवत्त इति सामुद्रिकं वचः ।।१४४ ॥ तासुया इति । तासुरेखामु या अप्रकटा रेखा उपलक्षणात् छिनामिन्ना विद्धावा तावन्तः सहोदराजीवा मातृमागिनीरूपामरणं प्राप्ता या रेखा: प्रकटा ·(२००) अविद्धास्तेऽध इति पक्षान्तरे जीवन्तः, एवं प्रकारेण सामुद्रिकं समुद्रसूरेर्वचः । भ्रातृभागनीनां सारत्वात् भाण्डं वस्तु इति व्यवहारः ॥ १४४ ॥ अथात्र मतान्तरमप्यास्ति तस्य प्रामाण्य व्यञ्जनाय-आद्यश्लोकपाठपूर्व नामनिर्णिय तन्मतान्तरमा है- आयुर्लेखावसानाभिलेखाभिमणिवन्धतः । स्पष्टाभितरो स्पष्टा ताभिर्जामयः पुनः ॥ १४५ ॥ आयुलेखेति । मणिबन्धात् , आरभ्य जीवितरेखां यावत् अर्थात् करमे रेखाभिः स्पष्टाभिातरः संख्येयाः अप्रकटाभिर्जामयो भगिन्यः परिगणनीयाः ॥ १४५॥ अस्पटाभिरदीर्धाभिधाइ जाम्यायुपस्तुतिः । चरैरङ्गष्ठमूलस्थैस्तत्संख्या सुनवो नृणाम् ।। १४६ ॥ अस्पष्टाभिरिति । हस्वा-अस्पष्टा रेखास्ताभिर्धातृभगिनीनां आयुषस्त्रुटि- मरणं जयं, अगृष्ठमूलेयावन्तो यवास्तावन्तः सूनवः पुत्रावाच्याः, सूनुशद्वेन पुत्राएव, अपत्यशद्वेन पुत्रपुत्री नपुंसकविम्बादि गणनान्नानेतनश्लोकेन पुनरुक्तिः ॥ १४६ ॥ अपत्यरेखाः सर्वास्युमत्स्याङ्गष्ठतलान्तरे । हस्ते चिन्हेप्ये तदेव सम्मतं विदुपां मतम् ॥ १४७ ।। अपत्येति । सर्वा अपत्यसंख्या रेखाग-स्यो मणिबन्धस्थः, अगृष्टतल- मङ्गुष्ठमूळ तयोर्मध्ये भवन्ति इदमेव मतं हस्तचिन्हसूत्रे सामुद्रिकतिलकेऽपि प्रागुक्तम् । आयुलेखेत्यादिसूत्रं राजयोगे सति भ्रातृविषयं न चेत् पुत्रादाः करमे रेखा इत्यादिना विरोधः, राज्ञो भ्रातृणामस्तं प्राप्तत्वात् करभत्य सेवास्थलत्वात्तत्रैव तदेखा न्याय्या । केपाश्चिद्भातृणामनाशेऽपि सेवकान्त- र्भावात् राज्ञः पुत्रास्तु आने यां दिशि अङ्गुष्ठमूळे वर्द्धमानतेजसः पदस्थानो- चिताः सोदया इति । सामान्यलोकानां भ्रातरसतेजसकाः पुत्रारसेवा कारिण एव ॥ १४७॥ अत एव प्रकरणकार उभयमताविरोधेन सूत्रं बबन्धतदेवाह- , ·(२०१) अंगुठासयमूले जातेयमित्तातु मूलरेहा छ । तेहुति भावु या खलु तणुयाहि हुति भयणिठ ॥ १४८॥ अंगुठसय इति । अड्गुष्ठस्यच मुळे यावन्मात्राः स्यूलरेखाः ते भवन्ति भ्रातरः खलु तनुकाभिर्भवन्ति मागिन्यः । एतेन स्थूलतनुत्ययो रेखादोपत्वे प्रागुक्तेऽपि, अतिस्थूलतनुत्वयोरेव निषेधः सिद्धः ॥ १४८ ॥ अंगुठस हिठा रेहाउस्स जतियाईति । तित्तयमित्ता पुत्ता सवाहिय दीरियाहृति ॥ १४९ ।। पुन:- अंगुठसयाहिठा इति । अड्गठस्य चाधः रेखा यस्य यावत्यो भवन्ति तावन्मात्राः पुत्राः स्निग्धाभिर्दारिका भवन्ति ।।१४९॥ जतिया मित्ताछिन्ना भिन्नातेदारया मुयानाणा । अखंडा अछिन्ना जीवंति यततिया पुत्ता ॥१५०।। जतिय इति । यावन्मात्रा छिन्ना-मिन्ना तान् दारकान् मृता जानीहि । अखण्डा-अछिन्ना जीवन्ति तावन्तः पुत्राः ॥१५०॥ अथागृष्ठ ययविमर्शमाह- विद्याख्यातिविभूतिः स्याघवङ्गष्टमध्यगे । शुरूपक्षे जन्मरात्री वामाशष्ट गते पुनः ॥ १५१ ॥ विद्येति । अनेकवस्तुतःपरीक्षारुपात्रविद्या नतुपठनपाटनरूपा तदेखायाः स्थानभेदान् ग्यातिः प्रसिद्धिर्विभूतिः सजनधनरूपा सम्पद् स्यात् अङ्गुष्ठ- मध्यपवप्राप्त-यो अत्र सामान्यत एवाड्यूठो प्रातः । पुनर्वामहस्तऽनोगष्ठ गतेयो शुरूपई रात्री च जन्मवाच्यन् ।। १५१ कृम्गपो दिवा जन्म दक्षिणाअङ्गष्टगेयवे । विद्वाविधिधकन पक्षस्य व्यत्ययाचित् ॥ १५२ ॥ कृष्णपक्षे इति । दक्षिणागष्ठगे येव गृष्णपक्षे दिश जन्म म्यान् , क्वचिद्वयेरप्पगठयोर्यवसाये विद्रोपांतदन्यो वा सम्यग् विमर्शनीयः तदान पाचिन् शुज पसयोन्यत्ययोपियो पेयः ।। १५२ ।।

·(२०२) . .. अत्र मतभेद माह- शुक्लपक्षे तथा जन्म-दक्षिणाङ्गष्टगैर्यवैः । कृष्णपक्षे नृणां जन्म चामाङ्गुष्ठगतैर्यवैः ॥१५॥ शुक्लपक्ष इति । दक्षिणाङ्गुष्ठगैर्थयैः शुक्लपक्षे जन्मवाच्यं, वानाङ्ग- प्ठगतर्यवैः कृष्णपक्षे पुरुषाणां जन्म, । अन् दक्षिण हस्तेऽष्ठयवे शुक्लपक्षे जन्मेत्युक्तं तत्केनाभिप्रायेणेत्यत्र बहुश्रुताः प्रमाणमन्यथा शुक्लपक्षः चन्द्र स्त्रीपुरुषः सूर्य इत्यादि स्वरोदयाद्यनुसारेण, तथा. शुक्लपक्षिका उत्तरस्यां कृष्णपाक्षिका दक्षिणस्यामिति सिद्धान्तपरिभाषया वामहस्तादेव बोध्यः । यद्वा यवैरिति वहुवचनाद्वहूनां बलवत्वेन ग्रन्थप्रामाण्याच्च दक्षिणहस्ते यथैः शुक्ल- पक्षो ज्ञेय इत्याशयः न पुनरेके न यवे नक्षत्र बहूनामथवैकस्य ययस्य स्यात् फलं समं तत् प्रायिकं, अन्यथा यव संख्याकत्वं पुत्राणां स्वयमेव विवेक- विलासकृता प्रोक्तम् । तद्वयाहतं स्यात्, यद्वा शुक्लपक्षे हस्तवीक्षणे दक्षिणा- गष्ठयवैः शुक्लपक्षे जन्मवाच्यम् । कृष्णपक्षस्य दक्षिणाङ्गुष्ठ यव प्राप्त स्यापि बाधात् शुक्लपक्षपदं, आवृत्या व्याख्येयम् । एवं कृष्णपक्षे इत्यपि पदं वार द्वयं योज्यं तेन न दोपः । तत्त्वं सर्वज्ञ गम्यम् ।। १५३ ॥ प्रकरणेविति तुशद्वाद्विशेषमाह- दाहिण हत्थंगुठय मझय जण दिवस जम्मसे । वामांगुठ जण नूगं जाणिज्ज निसिजायम् ॥१५४ ॥ दाहिणेति । दक्षिणहस्तागूठमध्ये च यवे न दिवसजन्म तस्य । वामा- ड्गठ यवेन नूनं जानीयान्निशि जातम् ॥ १५४ ॥ पुनर्यवस्य फलविशेषमाह- अङ्गुष्ठोदर मध्यस्थे यवे भोगी सदा सुखी । बहूनामथवैकस्य यवस्य फलतुल्यता ॥ १५५ ॥ अङ्गुष्ठोदरेति । अङ्गुष्ठोदर अङ्गुष्ठमध्यभागस्तत् पर्वणि या रेखा तस्यामपि मध्यभाग यसति भोगी उत्पन्न भक्ष्य भोक्ता गन्धमाल्य अन्नपान ..

·Artra
MCN
baalaymsuty
Anti..
antar
श्रीहस्तरेगादर्शन.
Prastagram
Aasutar

·। খালেদাবান, ·. (२०३ ) . गीतगान वीणादि कलावान् वहूनां तथा, एकस्य यवस्यापि मोगादिदायित्वे फलं तुल्यं एकोऽपि भोगित्वं कुर्यातथा वहोषि भोगित्वं दामोगेषु पुनस्तारतम्यं तथा एकस्मिन् वयसि यद्वा वयत्रयेऽपि भोगः । एक- स्मिन् स्थाने सर्वत्र देशे वा भोग इत्यादि विशेषस्तु एक यस्य तथा बहूनां भवत्येव यवलक्षण स्यातिशयद्योत नार्थमेवं भाणति ॥ १५५॥ अथ लक्षण द्वात्रिंशिका विमर्शः। छत्रं तामरेसं धन रथारो दम्भोलि कुर्मी कुंशी वापी स्वस्तिक तोरणानि चैमर पचाननः पादपः च शङ्के गजो समुद्र कलशौ प्रासाद मत्स्या यवा यूपस्तूप कमण्डलू न्यवनिमत्सयामरो दर्पणः ॥१५६।। उक्षा पताको कमलामिक मुदाम कैकी धनपुण्य भाजाम् । छत्रमिति । तामरसं कमलं दम्भोलिर्वजं | सरस्तडागः पञ्चाननः सिंहः । पादपो वृक्षो यूपोऽत्र पूजास्थान स्तम्भः परमेश्वर पादुकास्थानं कमण्डल योगिनां जलपात्रं, अवनिभृत् पर्वतः, स च दक्षिणकरे तेनैव हनुमद्रूपे दक्षिणे पर्वतः । राजते निकेचित्, उक्षा वृषभः । कमलाभिपेको लक्ष्मी मूर्ति- दिग्गजैरभिपिच्यमानां । सुदामपुप्यमाला । केकीमयूरः । शेषाणि स्पष्टानि धनपुण्यभाजो बहू धर्मोदय लब्ध माग्यानां, एतानि लक्षणानि भवन्ति । अत्र पाठान्तरे--- कमण्डलु १ कलश २ प ३ वापी ४ धज ५ पताका ६ सौवस्तिक ७ यव ८ मत्स्य ९ मकर १० कूर्म ११ रथवर १२ स्थाल १३ अंशुक १४ अष्टापद १५ अंकुश १६ सुप्रतिष्टक १७ मयुर १८ श्री १९ दाम २० अभिपेक २१ तोरण २२ मेदिनि २३ जलधिवर २४ भवना २५ आदर्श २६ पर्वत २७ गज २८ वृषभ २९ सिंह ३० चामर ३१ स्तूप ३२ रुप प्रशस्तोत्तम द्वात्रिंशल्लक्षण धरा इति प्रजपना वृत्ती द्वात्रिंश- लक्षणानि दृश्यन्ते । दिगम्बराम्तु हरिवंशपुराणे भास्करोऽब्धिस्तथा वीणा व्यन्जन वेणुरुतमः मृदङ्ग पुष्पमालाच हट्ट पट्टाम्बर शुचिः नाना मरण ·(२०४) संदोह कुण्डलादिक नामभृत् इत्यादिना सप्तमाधिकार लक्षणा न्याहुः । फलं चैपां हस्तबिम्बसूत्रे ॥ १५६ ॥ तदस्तदेवाह- मगेस्सलोन्मुखे मत्स्ये सहस्र धनवान्नरः । मकरे दशसाहस्री शंखे लक्षपतिर्भवेत् ॥ १५७ ॥ मरिति । मणिबन्धातलसम्मुखे मत्स्ये सहस्ररूप्यकान् सौवर्णिकान् दोनारान् वा यथा समयं यथा देश नरस्सलमते । मकरो जलस्थलो भय चरः तस्मिन् दशसहस्रधनवान् सहसवत्साहस शब्दोऽपि । उप्मप्रभेद नाममालायां शङ्गभेद दक्षिणावर्ते लक्षपतिरिति ॥ १५७ ॥ आतपत्रं करे यस्य दण्डेन सहितं पुनः । वर्ज वा चामरयुतं चक्रवात स जायते ॥ १५८ ॥ आतपत्रमिति । स्पष्टम् ॥ १५८॥ ध्वजो हस्ततले यस्य स वृद्धस्ये सुखी भवेत् । करभो मांसलः श्रेष्टोऽङ्गुलिपर्व नमांसलम् ॥ १५९ ॥ ध्वजो यस्य हस्ते स वृद्धावस्थायां सुखी स्यात् , करभो धनायुःखा- स्थानं स मांसपुष्टः प्रशस्तः अगुलिपर्वविंशोपकः स न मांसयुक्तः । इस्त- बिम्बसूत्रस्वात् दीर्घनिमासपर्वणे, इत्यने न पुनरुक्तिः ॥ १५९ ॥ अकुशरेखाया स्थलमप्याह- करभानिर्गता रेखा धनरेखा यदा गता अङ्कुशाकार भृद्यस्य स पुमान् गजबानपः ।। १६० ॥ करमादिति। स पुमान् गजवान तस्य द्वारे गजो बद्धयते इत्यर्थः॥१६०॥ हस्ती रेखा धरो राजा शूरः सिंहाकृतौ करे। वृपभे गोकुलपतिः कर्पको बहुरूपवान् ॥ १६१ ॥ हस्तीति । हस्तसिंही वृषभश्च दक्षिणको पुरुषोपमानात्. तत एवं सौधर्मेन्द्रो वृषभरुपैर्भगवदभिपक्तागमेऽपि, केचित्तुद्देशानेन्द्रस्य, वृषभवाहन- 'लात् बीजौप्तौ वामकरयोगाद् वृषमो वाम इत्याहु:- ॥ १६१ ।।

·(२०५)
सूर्य प्रतापवान् शूरः चन्द्रप्रकृति कोमलः ।
सिंहासने पटधारी मोरे मातुलतः सुखी ॥१६२ ॥
सूर्य इति । अङ्गुष्ठमध्यपणि सूर्याकारे प्रतापवान्. दक्षिणहस्ते इति
गम्यं तन्त्र तस्याधिकारात्, चन्द्रवामागष्टमूर्द्धपर्वणि प्रकृत्या स्वभावे
कोमलः सुकुमारः वामभागस्य उत्तर दिगपात् तेन ईशानेन्द्रशिरसि चन्द्र
इति सिंहासनं दक्षिणागूठमूले पटरेखा योगात्, मयूरो वामहस्ते करमा-
दूर्दू धनरेखातो नीचैस्तत्र संगीतविद्यारेखा सन्निधानात् , मोर शहः
संस्कृतेऽपि श्राद्धविधिवृत्तौ तदर्शनात् ॥ १६२ ॥
अकुशेति प्रतिष्टावान् प्रासादश्वेत सुखी धनी ।
मत्स्से तु पश्चिमवयः मुखी सां यात्रिकः पुमान् ।। १६३ ।।
अड्कुश इति । पूर्वोक्तस्थानादन्यत्र, अंकुशाकारे इति विशेषः प्रासादे
देवगृहे दक्षिणागृष्ठमूले प्रतिष्टावात् सुखी च, अश्वाकारे धनी । मत्स्ये तु
पुनः करतलस्या सम्मुखे कूर्परसम्मुखे इति विशेषः पश्चिमेवयसीति वद्धत्वे
सुखी यद्वा सांयात्रिको जलपहरणव्यापारी ।। १६३ ।।
नन्दावर्ते नृपपदं सौभाग्यं कच्छपाकृती।
पूर्णकुम्भघरःपाणी नरः पूर्णमनोस्थः १६६ ॥
नन्दावर्त इति । नन्देति नवसंख्याका, आवर्ता यस्मिन् स्वस्तिके
सनन्दावर्तस्तदाकारे राज्यं कच्छपः कूर्मः ।। १६४ ।।
स्थाकारे रथीलोके सोद्यमः परि वारवान् ।
खड्गादि शस्त्राकारे स्यात्क्लेशकारीसु साहसः ॥ १६५ ।।
रथाकार इति ॥ १६५ ॥
धनुपावल्लोमो लोके मन्त्री चामरवान् करे ।
पुष्पमालाङ्कितो हस्ते यशस्वी धनवानरः ॥ १६६ ।।
धनुशेति ॥ १६६ ॥
मुकुटे राजमान्यास्यात् कमले बहु भोगवान् ।
मुष्टो तिले पुत्रपूर्णः सर्प क्रोधी महाधनी ॥ १६७ ॥

·(२०६) मुकुट इति ।। १६७ ॥ छत्रे हठी प्रतिष्ठावान् स्वस्तिके वार्धके सुखी । स्थलपद्मति चतुरः क्षमावान् मर्दलाकृती ॥ १६८ ॥ छत्र इति । पूर्वसूत्रे दण्डसहित छत्रं चामर युगलान्वितं चात्र पुनरेकमेव तदपि वामकार हस्ताङ्गत्वात् ॥ १६८ ॥ पदकोणे धर्मवान् धीरा तेजस्वी मणिरेखया । सरोवरेऽतिवाताङ्गः कुलमुरव्यो युगाकृतौ ॥ १६९ ॥ पट्कोण इति । पट्कोण यन्त्राकारे धर्मवान् रत्नाकरे तेजस्वी ।।१६९॥ कुन्ते केशी सिद्धकार्यों विद्यावान् स्याच्छराकृतौ । विमाने दुर्ग गेहादि निर्माता कान्तिभागाजनः ॥१७० ॥ कुन्त इति । सुखोनेयम् ॥ १७० ॥ एवं रेखा वलाद् ज्ञेयः स्वभावनिर्णयोङ्गिनाम् । तत्तद्रेखा कृति स्थानं ज्ञेयं ग्रन्थान्तरादिह ।। १७१ ॥ एवमिति खड्गो दाक्षणे धेनुवामे हस्ते एवं स्वस्तिकविमान नन्दावर्ताचं चामे लक्षणं मुकुटप्रासादाधं दक्षिण इति बहुश्रुतेम्भो वेद्यमित्यादि हस्त विम्बसूत्रमेव विवृत्तं सम्यग् रीत्या रेखा ज्ञानाय चतुर्धा हस्त विम्वमपि यन्त्र- स्थापना सम्भाव्यम् ।। १७१ ॥ अथ चक्र शुक्तिकादि विमर्श प्रसङ्गादाह- मायासु दशभिश्चकै राजा योगीश्वरोऽथवा । दशभिः शुक्तिभिः सर्वावस्थासु बहुदुःखितः ॥ १७२ ॥ मायास्विति । दशस्वप्यङ्गुलीषु दशस्वप्यू पर्वणि चक्राणिस्युस्तदा राजमण्डलाधिपतियुगान्तरे चक्रवती वा स्यात् जात्यपेक्षया लक्षणफलवत् कालापेक्षयापि लक्षणफलात्, साम्प्रतीन समये योगीश्वरः प्रान्तेवा प्रथिलो दरिद्रः स्यात्, दशभिः शुक्तिभिर्दशावस्थास्वपिदुःखितः तत्रापि संहारवृत्या - १'राज्यश्री भवतार्जिता' इत्यादिना धनुषस्तत् कयनम् ॥

·(२०७) चामाङ्गुलीषु शुक्तिरतीव निन्या दक्षिणाङ्गुलीपु, मध्यमफला इति अमररेखावत् फलं भाव्यम् । यदाह प्रकरणकारः आवते तहि छिन्न भिन्ने वेद्धेहिं नत्थि किंचि फलं तेही चियरुक्खेहि मंदघणो नत्थिसंहेहो ॥ १ ॥ अन्यत्रापि, एक चक्रे भवेद्राज्यं विद्याचक्रे द्वये भवेत् । धनागमास्त्रिभिश्चकैर्वहु चक्रैर्दरिद्रता ॥ १७३ ॥ दक्षिणावर्त चक्र शुक्तिकासु, पुनर्विशेषप्रकरणे ततस्तमेवाह--- अंगुलियंगुठोवरि हवंति भमरा उदाहिणावता । सोधणभोगी पुञ्जो धम्ममई वृद्धिमंतोय ।। १७४ ।। अंगुलियाति । अगुल्यड्गुष्टोपरि भ्रमरीभ्रमराकारारेखावर्ताः स्युस्तदा सनरो धनभोक्ता, पूज्यो, धर्मपतिर्बुद्धिमांश्च, स्यात् , अत्राङ्गुल्याङ्गुष्टा- अकथनातंत्रव शुक्ति चक्रादि सम्मः इति न ध्येयम् । करतलादिस्थलेऽपि तदुक्तेः सौवस्तिकशङ्खचक्राधाकृतिरेखालकृतपाणिपादतलाः स्त्रिय इति प्रज्ञापनावृत्तौ, अत्रशङ्ख शब्देन शुक्तिरिति ।। १७४ ॥ अथ वन्ध्यत्व योगं शैवसामुद्रिकादाह- वृक्षवा तोरणं शक्तिर्मठदेव कुलानि वा । आशाखान्तं विजानीयाद्धन वन्त महाधियम् ॥ १७५॥ वृक्षो वेति । वृक्षः पादपः तोरणं प्रतीतं शरुपं, अशाखं पुत्रशाखावर्जितं चन्ध्यं जानीयात् धनवान् राज्याधिकारी स्यादेव, अत्र यद्यपि पादप तोरणयो. महालक्षणत्वे नोक्तिस्तथापि पुत्रमुद्दिश्य दोषः, अत एव खपॅरिकादिवृ. क्षाणाभङ्गणे प्रादुर्भाचे सन्तानामावो लोकेऽद्यापि प्रतीतः ॥१७॥ पुनर्विवेकविलास सम्मत्या फळमाह-- शफरो मकरः शङ्ख पत्रं पाणी स्वसन्मुखः । फलदः सर्व देवान्त्य काले पुनरसम्मुखः॥१७६॥ शकर इति । शफरो मत्स्यस्तथा मकरः शस, पप, कमलं स्वसम्मुखः ·(२०८) , पाणितलाभिमुखः, सर्वदा फलदः मणिबन्धसम्मुखस्तु, अन्त्यकाले शुभ- फलदः । एकवचनादेकोऽपि विलोममुखतया स्थितं द्वयमपि श्रेष्टम् । यतः एकोप्यभिमुखः स्वस्य मत्स्यः श्रीवृद्भिकारणम् । सम्पूर्णी किं पुनस्तौ द्वौ पाणिमूलस्थितौ नृणाम् ॥ इति । अङ्गुल्यग्रे शशनिषेधादन्यत्र शुम एव ॥ १७६ ॥ अथैयां यथोत्तर फलवृद्धिमाह-- शतसहस्रं लक्षं वा कोटी दधुर्यथाक्रमम् । मीन करे स्पष्टा छिन्नभिन्नादयोऽल्पदाः ॥ १७७ ॥ शतमिति । स्पष्टाः प्रकटाः छेदे भेदे वेधे वा अल्पं किञ्चिदेव फल- ददाति ॥ १७७॥ सिंहासने दिने शाम्या नन्दावर्तेन्दु तोरणः । पाणिरेखास्थितैर्मत्स्यैः सार्वभौमा न संशयः ॥ १७८ ।। सिंहासनेति । सिंहासनदिनेशौ दक्षिणहस्ते नन्दावर्त चन्द्रतोरणानि वामे सर्वमेतन्मिलितं सार्वभौमलक्षणम् ॥ १७८ ॥ श्रीवत्सेन सुखी चक्रे नोशि पविना धनी । भवद्देव कुलाकारे रेखाभिर्धार्मिकः पुमान् ॥ १७९ ॥ श्रीवत्सेनेति । पविना वज्रेण धनी, श्रीव सेन सुखीत्यत्र श्रीवत्सोऽङ्गुष्ट मध्यपर्वणि सूर्यस्थानोवत्रं सावित्रीमूले देवकुलं, प्रासादाअष्टमूले, एतानि धर्मलक्षणानि स्युः ॥ १७९॥ याप्यानरक्षाश्वेभ परेखान्विता कराः। येपा तेपरसैन्यानां हठग्रहण तत्पराः ॥१८॥ याप्येति । याप्ययानं नवाहनिकादिरथादयः प्रतीतास्तलक्षे न वैरि- सैन्यस्य मंदीकरणं तत्रोद्यताः ॥ १८०॥ एकमप्यायुधं पाणौ पट्त्रिंशन्मध्यतो यदि । तदापरैरयोध्यः स्याद्वीरो भूमिपति यी ॥ १८१ ॥ .

·(२०९) एकमपीति । स्पष्टम् ।।८०॥ उडुपोमाङ्गिनी पोतो यस्य पूर्णाः करान्तरे । सरूप्य स्वर्णरत्नानां पात्रं सांयात्रिकः पुमान् ॥ १८१ ।। उडुपो लघुपानयात्रं मङ्गिनी पोतविशेषः सितपटरहिता पोतो महा- वनमिति ॥ १८१॥ त्रिकोणरेखयासीरमुषलो दूपलादिना । वसुना हस्त जातेन पुरुषः स्यात् कृपावलः ॥१८२॥ त्रिकोणेति । श्रृङ्गाटका कारण सीरंहलं मुशलः प्रसिद्धः उडूखलं खण्डन- स्थानं तदाकारस्तुतिबिन्दुमात्रेण तदा कृपी वलः कर्षुकः ॥१८२॥ गोमन्तस्युनरा सौधैर्दामभिः पाणिसंस्थितैः । कमण्डलुध्वज कुम्भ स्वस्तिको श्रीपदौ नृणाम् ॥१८३।। गोमन्त इति । गवादि चतुप्पदपालकाः, सौधर्मविमान वामहस्तगतैर्गृह क्षेत्रवाटिकादिलभ्यस्य वामहस्ताद्विलोकनादिति । प्राक् कथनात् दामपुप्प सक्रर्यातीनराणां मकरस्थ स्त्रीणां दक्षिणकरस्थैनराः स्युः । सौधरित्यत्र बहुत्व नरा इत्यत्रापि बहुत्वात् न' चेत् ययौरत्यत्र बहुत्वदाम्नोऽपि बहुत्व प्रसङ्गः कमण्डलु ध्वजौ इत्यत्र द्वित्वं द्वयोः साहित्य ज्ञापक, न चेत्, ध्वजो हस्ततले यस्ये त्यादिना पुनरुक्तिः । ग्रन्थान्तराद्वा न दोषः । कमण्डलु दक्षिणध्वजो वामे हस्ते ध्वनां कुर्यादिति हनुमत्कल्प, एवं कुम्भस्वस्ति- कयोरपि ज्ञेयं, द्वयोरपि वामावामइस्तयोर्लक्षणात् स्वस्तिको वामे कुम्भो दक्षिणे इति स्वस्तिके चार्टके सुखी इति हस्तबिम्बसूत्रे प्रकरणे अहव वामेतो पच्छा इति भणनात् ॥ १८३ ।। वाप्यां सर्व जनादेयः समुद्रे स्यान्महानृपः । दर्पर्ण झान सम्पूर्णे भिऽपेके चाभिषेकवान् ।। १८५ ॥ वाप्यामिति । अभिपके कमलाभिषेके राज्यवान् पट्टाभिषिक्तः । शस्वीकारे महावीरः पोते सांयात्रिकः पुमान । पुस्तके शास्त्ररसिको धर्मादेवकुले भवेत् ॥ १८६ ।।

·(२१०) . शालेति । देवकुलं प्रासादः एतस्य वन्ध्यायोलक्षणेऽपि धर्मित्वादेव मसा- रत्वमिति ॥ १८५ ॥ स्वस्तिके जन सौभाग्यं वाणिज्यं स्यात्तुलाकृती श्रीवत्से वान्छिता लक्ष्मी गपाद्यं दासकेन तु ॥१८७॥ स्वस्तिक इति । तुलाकृतिदक्षिणी वामे स्वस्तिके जनसौभाग्यं वाणिज्य चेति द्वये सति फलद्वयं श्रीवत्से दाम्ना युक्ते वाञ्छिता, लक्ष्मीर्गवाद्यं चादि शद्वान्महिपाश्चादिमयस्त्वं, गोम्रहणं प्राधान्यात्, प्राधान्यमपि लोक व्यवहा- रात्, सिद्धान्नेऽपि वैमानिकान्तां वृषभकटक भवनपतीनां महिपकटक मित्युक्त्या तदुक्तमेव प्रताधिकारे गवालीयं दीक्षाधिकारे वसह होई व जाय धामे, इन्द्राधिकारे ईसाणी देविदेव सहवाहणी, स्वप्नाधिकारे महारहे वच्छा जुत्ता तथा मुक्ता गोराज गजदेवान्, पुनगोरपि कणे प्रपिश्य वदेत्, शकुना- धिकारे पूर्णकुम्भः सितोषः । तथा सिद्ध मन्न च गोमयं तथा सपत्सागु सरज्जुवृषभद्वयं श्रेष्टं गोक्षतं मरणं दद्यात्, तथा गोवानिनिशि उत्पात कृत् तथा धेनोमार्ग दत्वा गन्तव्यं, तथा सुह असहयसुदविहागाइ, तथा ब्रह्मस्री- भ्रुण गोवधात्पातकं महत् इत्यादिकियल्लेख्यम् ॥१८६॥ अथ लक्षणद्वदयोगे फलविशेषः शैवसामुद्रिके, तस्य आदि श्लोक पूर्व तद्ज्ञानाय सूत्रमाह- तुलाग्रमथवा वज्र करमध्ये तु दृश्यते । वाणिज्यं सिद्धयते तस्य पुरुषस्य न संशयः ।। १८७॥ तुलाममिति : तुलाप्रवजयोोंगे वाणिज्यं यत् प्रारमते सिद्धयते कर्तृ- कर्मणि-आत्मने पदं, शैवसामुद्रिकं, अष्टादशाध्यायात्मक तत द्वादशाध्यायाः पुरुपलक्षणस्य पडध्याया, खोलक्षणस्येति ॥ १८७ ॥ यस्य मानसमारेखा कर्मसिद्धिः प्रजायते । धनाढयः सतु विज्ञेयो बहुपुत्र प्रियायुतः ॥ १८८ ॥ यस्तेति ! मीनोमत्स्य स्तदाकारात् कार्यसिद्धिः, धनपूर्णवं बहुपुत्रप्रिया युत इति परिवारसहित इति ॥१८॥ , ·पमंत्रा यदिवा शेपः कोष्ठागारं च दृश्यते । पुरुषस्य करे यस्य ईश्वरः स च कथ्यते ॥ १८९ ।। पनिति । पद्मशब्दः पुंक्तीवालिङ्गः । स्पटम् ॥ १८९ ॥ 'लक्षणद्वय योगेऽपि त्रिकयोगमाह- चनाकारो धजाकारः खड्डाकारश्वदृश्यते । सर्वविद्याप्रधानोऽयं वृद्धिमान्नृपपूजितः ।। १९० ।। चक्राकार इति । चक्र ध्वजः खड्गधेति लक्षणत्रये विद्यासर्यशामामयी बुद्धि साम्प्रदर्शिनी तद्वान् . नृपमान्यथ ॥ १२० ॥ अथ शूलफलमाह- 'शूलं पाणौ यस्य पुंसः सतु धर्मरतो भवेत् । यज्ञधर्मादानरक्ता देवगुर्योस्तु पूजकाः ।। १९१ ।। शुलमिति स्पष्टम् ।। १९१ ।। अङ्कुश कुण्डलं छत्रं यस्य पाणितले भवेत् । तस्य राज्यं विनिर्दिष्टं समुद्रवचनं यथा ॥ १९२ ॥ अङ्कुशमिति । उक्तार्थम् ॥१९२॥ भयन्तरेण फलोक्तिः प्रकरणकारवाचाह- वरपउमसंस सथियभदासण कुसुमच्छजलकुंमं । असहायच्छत चामरदामहय यजमयरं च ॥ १९३॥ वरोति । वरपनशंख स्वस्तिक भद्रासनकुसुम मत्स्यजलकुम्माः । वृषमगज- छत्रचामरदामहययनमकराध ॥ २९३ ।। तोरणविमाणकेउ जस्से एटुति करत पयडा तम्स । पुणरज लाहो होइ आचरण कालंगवा ।। १९४ ॥ तोरणेति । तोरणविमानकेतयः यस्यते, मन्ति करतले भवन्ति प्रकटा: तस्य पुनाराभ्याभो भविष्यति, अचिरंग कालेन ॥ १९४ ।। पूक्तिमवचिवल्याह- - 4 - ·(२१२) मच्छेण अन्नपाण: कुंभे तह पावईय सोहग्गं । दामणय गोधं, वसहे .सेणाइव होइ ॥१९५.॥ मच्छेणेति । मच्छशब्दः समसंस्कृतो धातुपारायणे मच्छेण अन्नपानं कुम्मे पूर्णकलशे सौभाग्य पाठान्तरे सौभाग्यं भोगलाभश्च दाम्नो गोप्रभृत्ति चतुः पदलभ्यं पाठान्तरे (तबलं तदपि स्त्रिया दक्षिणहस्ते हस्तबिम्ने तथा दर्श- नात् , वृषभे सेनापतिरिति । अत्र गजादपि वृषभो पादानं. प्राकूमाधान्यात् प्रथमजिन मात्रस्वमे, प्रथमदर्शनात् , अत एव कण्डूराज्यस्य गोरूपेण देव्या शिक्षादत्ता शत्रुञ्जय महास्ये श्राद्धविधिवृत्तौ राज्ञो न्याय परिक्षापिदव्या गोरूपेण कृता मुवोऽपिष्टात्री देवीगोस्पेति ॥ १९५॥ होई पुण घण धन्नं आणाय सुहं च सत्थिए सुखं । कुंम्मेण पावइ तिहं सिविच्छे इच्छिया भोगा ॥ १९६ ॥ होईति । भविष्यति पुनर्धनधान्ये, आज्ञा च सुखं च स्वतिके सौल्यं, कुर्मेण प्राप्नोति स्थिति श्रीवत्से ईप्सिता भोगाः ।। १९६ ॥ रजाभिसय पवरं पावइ भद्दासणं करे जस्स । पावइ अणतसुखं गजचामरछतवजेहिं ॥ १९७ ॥ रजेति । राजाभिषकं प्रवरं प्राप्नोति भद्रासनं करेयस्य प्राप्नोति, अनन्त सौख्यम् । गजचामरछत्र बजैः॥ १९७ ॥ मयरण घणसहस पउमेणुक लक्ख घणवई होई । संखे दहकोडिबई चकेण निही सरी होई ।। १९८ ॥ मयरेणेति । मकरेण धनसहस्रं पञपुनर्लक्षधनपतिर्भवति । शले दश- कोटिपतिश्चक्रेण निधीश्वरो भवति ॥ १९८ ॥ पावइ पच्छासुखं पच्छिममुह संबिरा झुरा संखे । आम्भतराणणोपुणा होइ य निरंतरं सुहं ॥१९९ ॥ पावईति । प्राप्नोति पश्चासुखं, पश्चान्मुखं स्थिते बजे शॉ, अभ्य- न्तरानने पुनर्भविप्यति च निरन्तरं सौख्यम् ॥ १९९ ।। संपन्नसंखमच्छे पडमे भदासणे जो कुंभे । पाव विउला रिद्धि पुरिसो अचिरेण कालेण ॥ २०० ।।

·(२१३)
..
..
.
संपुन्न इति सम्पूर्णे शंखे मत्स्य पने भद्रासने यवेकुम्मे प्राप्नोति विपुलां
प्रमादि पुरुषः अचिरेण । मन्त्रचिरेणेति भणनादेव कालभावात्! काले-
नेत्युक्त्या, अतिशीघ्रत्यव्यञ्जनम् । सम्पूर्ण इति वचनालक्षणपूर्णत्वे फलेपि
तादप्यम् ॥ २०० ॥
तदेव पाठेनाह---
अव्यक्तञ्चतयाछिन्नैः भिन्नर्विद्धेश्वरुक्षकः ।
लक्षणैः फलहीनत्वं धनहानिर्विनिर्दिशेत् ॥ २०१ ॥
अव्यक्तैश्चेति । अप्रकटैस्तथा छिन्नैमिनविद्वैलझैः कान्तिरहितैः
फलहीनत्वं तथा धनहानिच वदेत् ॥२०॥
एकलक्षणेऽपि अनेकफलमाह-
एकमप्युत्तमं स्पष्टं लक्षणं वेधवर्जितम् ।
सर्वाङ्गीणां श्रियं दते सन्तति बहुमङ्गलम् ॥ २०२॥
एकामिति । व्यतार्थम् ॥ २०२ ॥
। इतिलक्षणद्वात्रिंशिका विमर्शः ।।
अथ बंदिरेखा विमर्शः।
अङ्गट मध्ये केदारे सुखं राज्यं थियोऽथया ।
केदार संगतारखा स्तावत्यन्धनकारणम् ॥ २०३ ॥
अङ्गठेति । केदारः क्षेत्र तदेखा सामोन्योक्तावपि गृहक्षेत्र च वाटि-
केति प्रामुक्तेवीमहस्ते राज्ञो मध्यपर्वणि यदि म्यात्तदा राज्य म्याक्षेत्रफल-
भोगात तत्र पुनर्वेधकारिण्यो रेखायावत्यो मिलिताः म्युस्तावद्वारबन्धनम् ।
अत्र सुश्रुतशरीराध्याये यद्यप्यङ्गठे पर्वद्वयमेव शेषाङ्गुलीपु सन्धित्रयमुक्तं
तथापि मंगुठसयमूले, तथा अंगुठम्सयमभे । तथा अगुलि
अंगुठोपरि इति प्रकरणे भागत्रय कथनान्न तथा वचः ॥ २० ॥
-
एनमेवार्थ सम्मत्याह-
अंगुठस्य ययमझेकेयारं बह विजपुरिसहस्स।
सो होइ सुखभागी पावइ पुणपतिउरनं ॥ २०४॥

·(२१४) अंगुठेति । अङ्गुष्ठस्य च मध्ये केदारं यदि भवेत् , पुरुषस्य स भवति सुभागी । प्राप्नोति पुनः क्षत्रियो राज्य, अत्र चकारात् मध्ये मूले चेत्यपि ग्राह्यम् । यवमालाया मूलेऽपि सम्भवात् क्षत्रियकथनात्, यत्र राज्यफल- कथनं तत्र क्षत्रियस्यैवानु वृत्तिबोध्या । कचिदन्येऽपि राजादृश्यते श्रूयते च तत्र क्षत्रियसंसर्गात् साहसेन क्षत्रियत्वाच्च न दोपः ॥२०॥ केयार संगयाउ रेहाउ जतियाउ दीसंति तिजा । बंधणाइ पावह अच्छरखयं पुरिसो ॥ २०५ ॥ केयार इति । केदारसंगतारखा यावत्योदृश्यन्ते, तावाति बन्धनानि प्राप्नोति । अर्थक्षयं च पुरुषः ॥ २०५॥ अथ धनवृद्धिरेखाविमर्शमाह- जीय रेहाउ कुलरेहा मागप्पा जस्स होइ । अखंडा रेहा अखुडिया से धणबुद्धिहोई पुरिस्स ॥ २०६ ॥ जिय इति । जीवरेखातः पल्लवरेखा यावदागता यस्यां भवति । भखण्डा-अविद्धा सेतस्य धनवृद्धिर्भवति पुरुपस्य ॥ २०६ ॥ मूलाधिकारलक्षणान्तरमाह- अङ्गठमूले यः काकपदवान् मनुजोभवेत् । शूलरोगात्तस्य मृत्युरित्युचुः केऽपि पण्डिताः ॥ २०७॥ अङ्गुष्ठ मूल इति । स्पष्टम् ॥ २०७ ॥ तत्रापि सम्मतिमाह- अंगुठस्सय हिय कागपयं जस्स होइ पुरिसस्स । सो पच्छिमाम्मकाले सुलेणविवज्जरा पुरिसो । २०८ ॥ अंगुठस्सेति । गतार्थम् ॥ २०८ ॥ पूर्वश्लोकेऽपि पण्डिता इति । अस्वरसबीजं तत्र कारणमाइ- कागपयसुलिहियंकरयलमज्झम्मि दीसए जस्स । खिप्पं सोधणमझइ तस्स खिप्पच तद्दव्वं ।।२०९ ॥ कागपयामिति । काकपदं सुलिखितं स्पष्टारेखाझं करतलमध्येना- ·(२१५) गष्ठमूल एवेय नियमात् । क्षिप्रं स धनमर्जयति नश्यति च शीघ्र तद्रव्यम् ।। २०९॥ पदरेखाविमर्शमाह---- अधोऽष्टागोवरेखो परिष्टाचास्तिरः स्थिता । तारेखापट्टदायिन्यो विद्यादायिन्य एवं पा ॥ २१० ॥ अध इति । अगष्ठानाचैस्तथा गोवरेखाया उपरितिरधीना या रेखारताः पदं श्रेष्टिनो राज्ञो मन्तिणो वा स्थानं यथा योग ददति । बहु- वचनात् , एकारेखा लघुपददायिनी रेखाद्वयं मध्यम पददायकम् । तिभि- खाभिर्महा साम्राज्यपदं दीर्घायुष्कतया दत्त इति गावः या इति पक्षान्तरे विप्रादेवि धांददतीतिज्ञेयं, न च विमाः पृथ्वीयोग्या इति सूक्तेः । ननु- अयोगिठादित्यादिकश्लोकोक्ता एका १ विद्याचाङ्गुष्ठम् लजैरिति वक्ष्यमा- गाद्वितीया २ विद्याख्यातिविभूतिः स्याद् यवोखड्गष्टमध्यगे इति तृतीया विद्यारेखातु करभानिर्गता इति चतुर्थी | मणिबंधाउरेहा अंगुठ पएसिणी णमझगया इत्युक्त्या पंचमी । एवं वामा वामयोन्तथा रेखाभिर्दशधाविद्या- रेखा एवं भाग्येऽपि विमर्शस्तथा च कथं निश्चयात्फलालाम इति चेत् न विज्जाकुलधणरुवमित्यादिना प्रकरण कारेण मुख्य रेखा विषयी कृतायाः करभानिर्गता कोश सम्मुखीति प्रतिपाद्या एव रेखा विद्या लक्षणात्, अन्यत्र तत्वलक्षण रेखाणां फलोत्कर्षसम्पादनमेव एवं माग्य यशः प्रभृती वा ज्ञेय विद्या वैचित्र्यादाण्यादिवचिच्याद्वासमाधिः । अब सामदानदण्डभेदरूषोपाया- दिलक्षणा विद्याशेध्या ॥ २१०॥ भाग्यरेखाविमर्शमाह-- कनिष्ठातस्तनुरेसा सम्मुखा माघरोषिकर । साभाग्य रेखा कथिता निघासुसकारिणी ॥ २११ ॥ कनिष्ठात इति । कनिष्ठामूलपर्वणी निर्गता जीवरेवा सम्मुखा भाग्य रेमा प्रोक्ता गुमध्यानतया नन्दाभद्रयोलेन वा योनिर्दक्त नक्षत्र प्रत्या- पष.

·(२१६) सत्या अनवोचित्यात् , अतएव सूति कास्थान तारामूल मिति, सम्मुखेत्यत्र स्वालाद्वैकल्पिकोडीप्रत्ययः ॥२११॥ अत्र मतान्तरमाह- अङ्गठेतु यवे भाग्यं विद्यायाचाङ्गठमुलजे । ऊर्ध्वीकारापुनः पाणितलेरेखा महाश्रियै ॥ २१२॥ अनुष्ठ इति । तुशद्वाद्विशेषोऽयं, भड्गुष्ठ यहूभिर्भाग्यं भाग्य- रेखा । विद्याङ्गुष्ठम्लजैर्यवैरिति राजाश्रयत्वाद्भाग्यं राजलभ्यं च समुच्चये विद्यापि योगवदाश्रयाजीवाजीव तत्त्वज्ञानयोगसाधनरूपा, अनाङ्गुल्या । राजविधावातेन पूर्वोक्तेन विरोधोऽपिन । अन्यथा या ऊद्धरेखा सैवभाग्यरेखा पञ्चघापि शुभफलोदयात् ॥ २१२ ।। अथ विद्यया लक्ष्म्या वा पूज्यत्वमिति पूज्य रेखा तद्भावेनैव भाविता प्रकरणमते तु पृथगपि ततस्तदुक्त्यातामप्याह- कणयांगुलिमूलो परि रेहाउ जस्स तिनिचतारि । सो होइ पुतभोगी रायाईणम्णि न भणियं ॥ २१३ ॥ कणयांगुलीति । कनकाड्गुलीमुलोपरि रेखातिस्रश्चतस्रवा सभवति पुत्रवान् भोगी वा राजादीनामपि नमनीयः । कनकति काञ्चनीनाम्ना कनिष्ठाड्गुलिस्तस्यामूळे मूळपर्वणि, उपरितस्या एव उद्धपर्वणि नखभागस्थाने रेखा इति बहुवचनं बहूनां पूज्यत्वसूचकम् ॥ २१३ ॥ जिता उदाहिणकरे मूले रेहा उ ताव जाणपुज्जो । अइवामे तो पुच्छा सेवा वाणिज्ज धणुपुरउड ॥२१४॥ जिता उइति । यावत्यो दक्षिणकरे मूलरेखास्तावत्प्रमाण वयस्सु जनपूज्यः, एकरेखायां प्रथमवयसि रेखाद्वयेबाल्ये तारुण्ये च रेखानये बाल्यतारुण्य- वृद्धावस्थासु पूजालमते । अहवा मइति । अथ चेदृक्षिणकरे रेखा नस्यु:- महस्ते मूले रेखास्युस्ततः पश्चाद्काले सेवाकस्यापि नृपादेः वाणिज्य श्रेष्टिना सह ताभ्यां धनलाभः पुरतो यथोत्तरमिति ॥ २१४ ॥ अथ धर्मरेखाविमर्शमाह- , ·(:२१७) शिवाधास्या धर्म रेखा मध्यातो जीवीतोन्मुखी । कथयेदुदरे पाडामाद्याद्याः स्यातुदीक्षणम् ॥ २१५ ॥ शिवाधःस्थेति । शिवा भगवती सावित्रीत्यर्थः । श्री क्रमसहितायां शम्भुपत्नी श्रियरुद्धा इत्यनेन -हीकारः शम्भुपत्नी तन्न्यासः सावित्र्यां तेनेयमपि शम्भुपत्नी । तदधिष्ठाने तद्व्यहारात् यक्षाधिष्टित जल्पने, यक्षोऽय जल्पतीत्यादिवत् । तस्या नैचैरुद्धायुलेखा सम्मुखी धर्मरेखा तस्या एव जाप प्रारम्भात्, मध्याङ्गुलिनिर्गता जीवितरेखाभिमुखी किश्चित्तिरश्चिना हस्तबिम्वन्यास गम्या उदरे वायुपीडां कुर्यात् । लक्षयतीत्यर्थः । आधाया- स्तर्जन्या अधःस्थिता रेखा दक्षिणं अत्रज्यां कुर्यात, दीक्षारेखा हस्तबिम्बे करमसम्मुखा केचित्तु मणि सम्मुखी माहुनिश्चयो बहुश्रुतगम्यः । तत्रापि वारचक्राद्धस्तवीक्षणे यो धारः प्राध्यस्त सम्बन्धिनी दोक्षयर्थः । मादित्या लिभिभवति च पुंसां तथा क्रमं दीक्षा । तापस १ कापिल २ सौगत ३ भागवत ४ यति ५ चरक ६ जना ७ मिति ज्योतिः शास्त्रात् वारेशुके माप्ते तिथिर्वात्मनो नक्षत्रं शन्यधिष्टानकनिष्ठामुल्यां प्राप्नोति चेत् सितपट दीक्षावारे शनौमान्ते तिथौ स्वनाम नक्षत्रे वा निष्ठागुलिं प्राप्त दिक् पटे दोक्षत्यादि मुधियोनेयम् ॥ ११५ ॥ धर्मरेखायां सम्मतिमाह- अनामिकाघ सर्वस्था प्रतिरेकाप्रभुत्वकृत । उर्दापुनस्तले वस्या धर्मरेलेयमुच्यते ।। २१६ ॥ अनाभिकति । आय मूले पर्वराशि नक्षत्रादे स्तन एवं प्रारम्मात् प्रति- कुला-यका रेखा प्रमुत्वमेश्चयं धनम्तजन वाहनाना प्रवृत्या करोति भगवती मूलात् शेष स्पष्टम् । विवेकक्लिासे अनामिकान्त्य पर्वस्या इति तत्र नख- भागादेव व्यवस्था यदि मेरेवा शिश मूठानित्यत्रियां प्रविशति सदाऽस्यन्तं धर्मवान् मगतिश्चपर अनामिकान्त्य रेखाया: कनिष्ठा स्याय- दाधिका इति तदुक्तिरेव दुर्भाधा ॥ २१६ ।।

·(२१८) रेखायामध्यमस्थाम्यामाभ्यां प्रोक्तो विपर्ययः । तर्जनीगृहमन्धान्ता रेखास्यात्सुख मृत्युदा ॥ २१७ ॥ रेखाभ्यामिति । पूर्वोक्त रेखाद्वयं चेत् मध्यमामुल्यां तदाविपर्ययः अनैश्वर्य अधर्मश्चेति ज्ञेयः । हस्तबिम्बे तु वामहस्ते अनैश्वर्यं दरिद्रत्वमिति । दक्षिणेतूदरव्यथेति विशेषः तर्जनी तथा प्रबन्धो रेखात्रय योग स्त्रीवेणी तयोरन्तर्मध्ये रेखा सुखेन समाधिना मृत्युं दत्ते । ग्रन्थान्तरानुरोधादिदं तेन वक्ष्यमाणेन न पुनरुक्तिः ॥ २१७ ॥ प्रकरणे धर्मरेखा यहवस्तत् स्थानभेदश्च तेन यदुक्तमाह- जेठायनामियाणं मज्झाउ निग्गया उवयरेहा । तम्मूले जाणुपुणो तातुइय धर्मरेहा उ ॥ २१८ ॥ जेठाय इति । ज्येष्ठानामिकयोर्मध्य भागान्निर्गता जीवित रेखा सम्मुखी साव्रतरेखावतमन कुलधर्मस्तपोवा यमनियमरुपं वा तस्य लक्षणं तस्या बतरेखायास्तयोज्येष्ठानामिकयो मूले या रेखास्तास्तिस्रश्चतस्रोवा धर्मरखा इति ।। २१८॥ तासुवरितिरिछिज्जा सापुण मगुतणी भवे रेहा । अखुड पल्लव दीहा राईहि सेविया पवरा ।। २१९ ।। तासुवरिति । तासामुपरि तिरश्चीना या रेखा सामार्गणत्वस्य रेखा भवेत सा चेत्, अप्रकट पल्लवा पल्लवरहिता दीर्घा च स्याचदा राजीभिः सेवित महालोकैः परिकलिता प्रवरा श्रेष्टा सर्वत्र मान्याभिक्षा स्यात् ।। २१९ ॥ इयमेव पदरेखापात्याह-~- सोहवइवायणारी कणिठिया हियागया जस्स । उज्झायणामियाणवयठहिठा यतो सूरी ॥ २२० ।। सोहवईति । स भवति वाचनाचार्यः कनिष्ठाया अधो यदाभिक्षा रेखास्थात् यस्य पुंसः । अनामिकाया अधोभिक्षारेखा प्राप्ती उपाध्यायः पुर्वतरेखाया अघोयावत्प्राप्तामिक्षारेखा कनिष्ठा मूलादारभ्य मध्याङ्गुलिमूलं यावल्लम्बा यस्य स्यात् स सूरिराचार्यो गणनाथ इति ॥ २२० ।

·(२१९) - - -- अथ गृहबन्धरेखायोगमाह- गत्वा मिलितयोः प्रान्ते द्रव्यापित्रोश्चरेखयोः । गृहबन्धोविनिर्देश्यो गृहभङ्गोऽन्यथा पुनः ॥ २६१ ॥ गत्वेति । पितरेखाघनरेखयो त्रिवेण्यामिलने गृहबन्धस्तेन निर्यायः पितृ-- मातृ स्वात्मरुपरेखाचययोगात् , अन्यरेखाणां तास्वेव मिलनात् , उपलक्षणात् राज्यसमुदाय पञ्चकुलन्यायव्यवस्थादिबन्धा, अपि ज्ञेयाः । अन्यथा सर्व व्यवस्था विनाशो वाच्यः । अन्यदपि मातापिलो रन्योन्यं स्नेहस्तत्सम्बन्धि द्रव्यलाभः, धर्मानुरागः पितृभक्ति रियादिलक्षणीयं पुनः शब्द- कथनात् ।। २२१ ॥ अथ मृत्युरेखामाह-- मृत्युरेखां विजानीयात् समुद्रात्करभोन्मुखी । तदधोऽपि द्वितीयाया अथिलं कुरुते जनम् ॥ २२२ ॥ मृत्युरेखामिति । समुद्रात् पूर्वसमुद्रात् करमसन्मुखां जानीयात् बुधः,. वस्या अघस्त्रिवेण्यान्तराले द्वितीया यारेखा स्यात् , सा प्रन्थिळ भूताविष्टं सन्नि- पतिकं वा कुरुते लक्षयतीत्यर्थः । सूतिकास्थानेऽधोमुखरेखया हर्षरेखा भेदे भगन्दरोरेखामाये क्लीनस्वमवीर्यत्वं या गुखरधानात् सूक्ष्मरेखायां प्रमेही रेखा- छेदे सौविदल्ल इतिलक्षणीयमित्यपि शब्दाद् माह्यम् ॥ २२२ ॥. एतदेव सम्मत्या द्रढयति कुलरेहाए उरि मूलं मियरामिणी जजारहा । परदेशे मरणं तण्डया इसदेश मरणं च ॥ २२३ ॥ कुलेति । गोत्ररेखाया उपरि मूले प्रदेशिन्याया रेखा, तया रेखया. सेइति मागधभाषया तस्य परदेशे मरणं, तया तन्व्या स्वदेशमरणं तत्रापि वार चकाद् यो बार हस्तेक्षणे प्राप्तस्तद्धातु प्रकोपात्, वातादिस्वरूप तु तनदेखाभिः ॥ २२३ ॥ अत्रार्थे भोजवाक्यमप्याह- । .

·(२२०) : मृत्युरेखाद्यस्त्रिवेण्या अन्तरे ग्रथिलं नरम् । करोति निर्गताम्भोधेः सम्मुखी करभस्य सा ॥ २२४ ॥ मृत्युरेखेति । त्रिवेण्यारेखात्रययोगस्य मध्ये यत्तु सूत्रे द्रव्यपितृरेखयोरेव योगस्तदभाविकाले आयुर्हानिसम्भवे तदेखाया, असम्बन्धात्, गंगायापि प्रवाहरोधात्, यदुक्त-भविष्योत्तरपुराणे- कलौदशसहस्रान्ते विष्णुस्यक्षति मेदिनीम् । तदद्धं जाह्नवी देवी तदद्ध सर्वदेवता ॥१॥ जैननयेऽपि जम्बूद्वीप प्रज्ञप्ति सूत्रे गङ्गापहवाहस्य रथचक्रवाल प्रमाण- विस्तारोक्तिः, पठारके तत एव हंसामयं गतीराए । इत्युत्तराध्ययनमूत्रे मृतगङ्गेति पाठः ।। २२३ ॥ अथ मृत्युरेखा प्रसंगादेव सूतिकास्थानरेखामप्याह-- करभाचकनिष्ठाधः स्त्रीरेखाम्भोधिसम्मुखी । मित्ररेखापि सेवोक्ता स्फुटिता किञ्चिदानने ॥ २२४ ॥ करमादिति । करभान्निर्गता पूर्वसमुद्राभिमुखी कनिष्ठाया अधोभागे स्वीरेखा प्रसूतिसमये प्रत्यासन्ना यावत्यः स्त्रियस्ता सां प्रमाणलक्षणं दक्षिण- हस्ते कायतीर्थेऽन्यस्त्रीरेखाऽयोगात् । सैवरेखा किश्चिन्मुखे भेदं भजते तदा- मित्राणि मातृपक्षमित्राणि पितृपक्षमित्राणि पितुर्मित्राणि वा पुत्रजन्मसमय मेलनात्तेषां रेखा उक्ता । तावन्तः पुरुषा जन्मसमये प्रत्यासन्नास्युरित्यर्थः । स्वमित्राणां दक्षिणहस्ताङ्गुलीपर्वसुस्थानादेवव्याख्या ॥ २२४ ॥ पदरेखामाह- शिवाधस्तनु रेखान्तास्तिर्यक् सापददायिनी। अङ्गष्ट पितरेखान्तस्तिर्यग् रेखेति केचन ॥ २२५ ॥ शिवाध इति । मिझारेखेव कनिष्ठा मूलादारभ्य मध्यामूलं यावत् ययोत्तरं लम्बत्वे वर्द्धमाना पददायिनी, तथैव सविस्तरं प्राग व्याख्यातत्त्वात् । अगष्ठमूले पितृरेखायान्तर्विचालेतिरश्चिना पदरेखेति केचनाचार्याः माहुः- पदरेखया एवपदस्यापि लक्षणात् केचनेत्यस्वरसख्यापनं राज्ञो- ·(२२१) मूले राज्यपटरेखयास्तथा धर्मरेखा. प्रत्यासत्या, आचार्यादि पदरेखायाश्च पृथग्भावे नैवयुक्तत्वात् ।। २२५ ॥ अथ वाहनरेखामाह-- समुद्रान्निर्गतां गोत्ररेखान्त पमूलगा। चक्राश्वरेखा निर्दिष्टा समापर्यहिककांदियोत् ।। २२६ ॥ समुद्रादिति । पूर्वसमुद्रान्निर्गता गोत्ररेखायामध्ये नृपम्याङ्गुष्ठस्य मूलगता हस्तपिम्प एव सुखोन्नेया वका, अश्ववाहनं दत्ते सा समास्यात्तदा पक्षिकां वाहानिकां दत्ते दरिद्वारेखादि तद्वाधक लक्षणा मायेसति ।। २२६ ।। केपाश्चिन्मते स्त्रीरेखा अङ्गुष्ठमूल इति तन्मत परमार्थमाह- अङ्गुष्ठमूलेया ऊद्धरेखा स्त्रीसंगमप्रदा। तिरश्वीना पदरेखा मतमेतत् क्विचिन्मतम् ।। २२७ ।। अगष्टेति ! अगूठमूले या ऊरेखा स्तावत् स्त्रीप्रसङ्गंददति । स्वीय- परकीयोदुढामदूढसर्व स्त्रीसाधारण सूत्रमिदम् । स्त्रीअड्गूठमूल एव पदरेखा सिंहासनादेस्तत्र लक्षणात् , एमत्तं कचिन्मतं इष्टं हस्तबिम्बतु तीरवीना पदरेखा पृथगेव, यदुक्तं चेदं स्वमतेऽपि अगुष्ठपितरेखान्तरे तिर्यग् रेखायाः प्रागेव भणनात् , अगूठमूले मूल पर्वणि तिरश्चीना पदरेखा इत्येवं मतान्तरम् ॥ २२७ ॥ माण्डागारमोगयोः स्थानमाह- गोत्ररेखा धनरेखान्तराले कोश इरितः । आयुर्धनान्तरे भोगोयशोऽमष्टपर्वगम् ।। २२८ ॥ गोत्रेति । गोलधनरेखयोर्मध्ये भाण्डागारस्थलं, आयुद्रव्यलेखयोर्मध्यभागे धनभोक्तृत्वरेखा तदभावे कृपण भावः अगठमूळपर्वणि, आयता रेखा यशो रेखा, सर्वत्रकायें तस्य यशः प्रातः कनिष्ठामूले भाग्यरेखैव योरेखेति केचित् ।। २२८॥ रेखाप्रसङ्गाचिठरक्षणमाह---

·(२२२)
तिलो हस्ततले राज्ञां निन्धः सपणिजा शुभः ।
ध्वजो वणिजां श्रेष्टो देशभ्रमणकारणात् ॥ २२९ ।।
तिल इति । राज्ञां क्षत्रियाणां हस्ततले तिलः अप्रशस्तः विलस्याल्प-
वीजत्वात् राज्ञां सर्वोत्तमसाहसबीजत्वात् , रक्ततिलस्तेषामपि श्रेष्ठ एवेति
केचित् , क्षत्रियाणां रक्तवर्णत्वात्, वणिजां व्यापारकारिणां शुभस्नेहस्थान-
त्वात् , ध्वजः क्षत्रियाणां श्रेष्टः ध्वजवज्राङ्कुशछत्रशङ्कपद्मादयस्तले पाणिपादे
प्रदृश्यन्ते, यस्यासौ श्रीपतिः पुमान् ॥ १ ॥
शक्तितोमरदण्डासिधनुश्चक्रगदोपमा, यस्य हस्ते भवेयुस्तम् राजानं च
विनिर्दिशेदिति । प्राचा वचनेन राजचिहत्वात् , वणिजा न ध्वजः श्रेयान्
देशभ्रमणलक्षणत्वात् , एवं शुभलक्षणमपि जातिभेदादशुभं तथा देशभेदा-
कालभेदावपि शुभमशुभ वा यथायोग बोधव्यम् तत एव ध्वनावृद्धत्वे सुखीति
'पूर्वमुक्तम् ॥ २२९ ॥
यात्राविद्ययोरखेपाह--
यात्रारेखाङ्गुष्ट मूलानिर्गता पितृसङ्गता ।
विद्यारेखातु करभागिता कोशसम्मुखी ॥ २३० ॥
यात्रेति । तीर्थयात्रामङ्गुष्ठमूलान्निर्गता पितृलेखाया मिलिता लेखा लक्ष-
यति । विद्याशास्त्रपठनपाठनरूपा तस्यालेखा करभादेव निर्गता कोशसम्मुखी
प्रागुक्तहस्तरूपजन्मपत्रे बुद्धिस्थानात्, गणितसङ्गितनाय्यादिविज्ञानविद्या
चातुर्य वा वामहस्ते विद्यालेखया लक्षणीयम् । लेखक कर्मविद्या पुंसोऽनामि-
कायां मध्यपर्वणि आयतरेखया लक्षणीया ॥ २३० ॥
बाणादिप्रहार-रेखामाह-
विद्यामण्यो रन्तराले या रेखावक्ररूपिणी ।
याणप्रहारं कुरुते समोदर गलव्यथाम् ।। २३१ ।।
विद्यारेखामणियन्धस्तयोर्मध्ये चक्रारेखाबाणप्रहारं दत्ते आयुधं गृहत्य
नैरित्तिस्थानात् तत्रैव समारेखा उदरे प्रहारगुले पृष्ठभागेवा प्रहार-
"लक्षणम् ॥ २३१ ॥

·(२२३) अथ मित्रामित्र संख्याया लक्षण माह- करशाखासु मध्यस्थे त्र्यंशवा उ रेखिका । तावरी दुःखकृत प्रातिसूचका वामहस्तगा ॥ २३२ ॥ करशाखास्विति । मङ्गुलीषु मध्यत्रिभागे या अर्द्ध रेखास्तावन्तो वैरिण इति तत् कृतं दुःख मूलभागेऽर्याद्रिपुरपि मित्रं स्याचत्सुखं वामहस्ते पुरुषस्य लक्षणीय स्त्रियास्तुपितृगृहस्थानीयाः सख्यः॥ २३२ ॥ दक्षिणालिकायंशे तामित्रावासिकारिका । रेखावधे फलन्युनं स्कूटत्वेअतिशयात्फलम् ।। २३३ ॥ दक्षिणाड्गुलिकेति । दक्षिणहस्तेऽगुलिमूलत्रिमाणे या ऊर्ध्वरेवास्ताः संख्यान्तावन्ति मित्राणि वाच्यानि स्त्रिया पतिगृह सम्बन्धाद्वैरिण्य इति, मध्यत्रिभागेऽर्थान्मत्रकृतं दुःख शरीरेऽपि तत्तस्थाने पीडा धातोवास्यात्, इति यद्यपि ऊद्धरेखा सर्वत्रशुभा एव तथापि धामावामाङ्गभेदादिदं फलं- वाच्यम् घटी दिनवर्प चक्रादिविमर्शता शुभाएवा अत्रारित्वं मित्रत्वं स्वराशि- नाथ स्थानाधीशयोः सुहृद्भावे च लक्षणीयं, उपलक्षणाचयोः साम्यफल- समतापि वाच्या । तत्रापि रेखावेधेसति फलं. रेखाया न्यून रेखाप्रकटले फले बहुतरं ज्ञेयम् । स्वराशिनाथ स्थाना धौशयोवरेऽपिहस्त विम्बे मित्र रेखा कथनं तत तत्तद्वांगमे मित्रमपि वैरिकार्यकरं तयोः सुहृद्भावे वैरी जनोपितत्ते द्वांगमे सुहृद्भवति, तलापि दक्षिण तर्जनी मध्यपर्वणि आयतारेखालेखानाभ्यासं दते, एवमिष्ट संयोगरेखायां तथा मन्त्रसिद्धयादि रेखायामयि फलालाम प्रयोध्यः ॥ २३३ ॥ अथ करपृष्टे लेखाफलमाह- अङ्गुष्ठपृष्ठे योरेखा ययाधः पर्वणिस्मृता । तावद्विशति वणि मृत्युजन्मद्वयं निशि ॥ २३४ ॥ अङ्गुष्ठ पृष्ठ इति । नखान्निवैभांग गठपृष्ठे यावत्योरेखा स्लावद्वि- शातिका प्रमाणमायुः । ललाटेऽपृष्ठ पृष्टे वारेखाविमृश्यायुलेखायामपि पालनियमात् तत्र रेखाप्रकटत्वे मृत्युर्जन्म च द्वयमपि निशिवे, ननु,

·(२२४)
मृत्यु निश्चयार्थ मिदं रक्षणं क्षममवहस्तस्तमस्विनीति, . कथनात् , जन्म-
लक्षणं तु न घटते, दक्षिणाङ्मष्ठं यवेन दिनजन्म लक्षणे न कस्यचिद्वाधा-
दिति चेन्न; सावकाशान्निरवकाशं बलीय इति न्यायात् यस्य उच्चारण नाम्नि
विषमाक्षरत्वं तस्य सूर्य प्राधान्याद्दिनं हस्ततलं प्रोक्तमिति । तलस्थयवेन
दिनजन्म वाच्यम् । यस्यनाम्नि समाक्षरत्वं तस्य चन्द्रमुख्यतया यवबाधेन
निश्येय जन्मलक्षणात् ॥ २३४ ॥
तर्जन्याः पृष्ठ भागे या पर्वणायत रोखका ।
तावद्वारान् रोगबन्धक्लेशानिशि तदुद्भवः ॥ २३५ ॥
तर्जन्या इति । आयता रेखा यावत्यस्तावद्वारान् रोगादि स्यात् । निनि-
रात्री तेषां रोगादीनामुदयः ।। २३५ ।।
लक्ष्म्याः पृष्ठांशरेखाभिर्धनं चौर्यादिसम्भवम् ।
परदार लम्पटत्वं निशिभुक्ति भूमौ प्रियौ ॥ २३६ ॥
लक्ष्म्या इति । रात्रौ भोजनं भ्रमणं च वल्लभं आरक्षक चौरादिवद्वात्रि
प्रमेणा जीवनात् ॥ २३६ ॥
शिवायाःपृष्ठरेखामिः विरतिनिशि भोजनात ।
परोपकारी धर्मादि स्वप्नं रात्रौ शिवं सदा ॥ २३७ ।।
शिवाया इति । अनामिकाया पृष्ठारेखाभिनिशि भोजनानिवृत्तिधर्मरेखा
प्रत्यासत्तेः, परोपकारी तथा धर्मादानं दया दमो गुरुदेव सेवादिः तस्य
स्वप्नः तथा रात्रौ सदा शिवसम्पदः ॥ २३७ ।।
तारायाः पृष्ठभागेऽपि रेखाभिः क्रूरकर्मकृत् ।
अन्यायोजन पैशून्यं धर्मद्वेपश्च सम्भवेत् ॥ २३८ ॥
ताराया इति । शनिराहोः स्थानात् तस्यां पृष्ठभागे रेखाबाहुल्ये पुरुषः
क्रूरः व्यसनी-खलः पापीस्यादिति ॥ २३८ ॥
उपसंहारमाह-
रेखा विमर्शनफलं गदितं गुरुणां सारस्यमेघविजयं वचनं गृहित्वा ।
विश्वप्रमोभगवतीतिशयादमुष्मिन् वाक्सिद्धिरस्तु सुधियांवरवस्तु
सिद्धये ॥ २३८॥

·(२२५) रेखेति । सुखार्थी कीदृशं गुरुणां वचनं सारस्येन मेघस्यविजयो यस्मात् ॥ २३७॥ रेखाणां बहुधाकृतेः कृतिभृतां नानाप्रकृत्याश्रयात् सामस्त्येन विमर्शनं निगदितुं नैन्द्र पुरोधाक्षमः । दिग्मात्रेणमयाकृतात्र निवृतिस्तत्राधिकारी भव- तातीयीकतयानयारचनयावाच्यः परविस्तरः ॥१॥ इति श्रीहस्तसञ्जीवनव्याख्यायां सामुद्रिकलह- महामहोपाध्याय श्रीमेघ- विजयगणिकृतायां विमलरेखा विमर्शनानामाधिकारस्तृतीयः ।। श्रीः ॥ अहम् अथ विशेषाधिकारश्चतुर्थः प्रारभ्यते । करपरिकरवार्तात्रावशिष्टाविशिष्टा कथनमथतदीयं किश्चिदुच्चारणीयम् । प्रसरति रति हेतुर्यनसम्पन्मयेन मतिरतिशययुक्तालक्षणैः सज्जनानाम् ॥ १ ॥ तत्र प्रथमविशोषकलक्षणमाह- विशोपकाविंशत्या धर्मवान् भाग्यवान् धनी । मिश्रश्चैकोन विंशत्या तदष्टादशकेऽधमः ॥१॥ विंशोपकानामिति । यस्य विंशतिविंशोपकाभवन्ति सधनधर्मभाग्यपूर्ण- स्तत्रापि लेखानामवेधादिगुणे नैवफलं सम्पूर्णम् । एकोनविंशत्या विंशोप- कैमिश्रः, कदाचिद्धनी निर्द्धनो का, अष्टादशविंशोपको. जघन्यस्तदन्यविशिष्ट लक्षणामाचे सति ततोऽपि न्यूनत्वे न्यून्यभाग्यत्वमेव ॥ १ ॥ नखलक्षणमाह- नर्सः कूर्मोनतैरक्तैः सपीठदर्दीप्तिसंयुतः । नरानराधिनाथा:स्युः संहिते पाटलैः कृशैः ॥२॥ नखैरिति । कूर्मपृष्ठवदुवैः रक्तैस्ताम्रारुणैः पीठिका नखाघोमांसपीठं तत् .. ६...१५ ·(२२६) संहितै स्तेजोवद्भिः संहितैरुभय पार्थयोरगुल्पामिलितैः । पाटलैः श्वेतरक्तः पूर्व रक्तत्व कथनेऽपि किञ्चिद्वर्णभेदान्न पुनरुक्तिः । इदृशेर्नखे राज्य- फलम् ॥ २ ॥ व्यतिरेकमाह- - मूर्पाकारैस्तथालग्नकः शुक्तिशिरोयुतः । प्रधिनैः पाण्डुभिस्तीक्ष्णैः पुरुष': स्युः सुदुःखिता ॥३॥ सूपीकोरिति । शुक्तिरगुत्यग्रे शुक्तिरूपरेखाकारस्तस्य शिर अर्ध्व भागस्तत्रयुतैः स्वेदवद्भिः पाण्डुर्भिवलम्तक्ष्णिाप्रैनबैनरा निन्धाः 'स्युः ॥३॥ विशेषमाहः- वर्तुलैश्चमहेश्वर्य पुष्टितैः सुभगो भवेत् । सिधैः पाठयुतैः ताम्रर्भवति भूमिपः ॥ ४ ॥ वर्तुलैरिति । ऋचाकारैः स्वामित्वं पुष्टपोपणं मांसलता भागे कान्त- त्वात् तज्जातमेषां ते पुष्टितातः सौभाग्यं जनवल्लभता शेप व्यक्तम् ॥ ४॥ प्रन्थान्तरोवत्या लक्षणविशेपमाह- आवर्ता दाक्षिणा शस्ताः साङ्गष्टाङ्गुलिपर्वसु । ताम्रस्निग्धोच्छिखोत्तुङ्गाः पर्वार्धोत्थानखाः शुभाः॥५॥ आवर्ता इति । सुष्टुवलमानाः दक्षिणाः श्रेष्टाः अमराश्चमाणि वर्तुलाकाराणि भ्रमरास्तु एकैकोपरिवलमानः स प्रान्त रेखाः । इति भ्रमर · चक्रयाविशेषः 'स्त्रीणां तु कटीकाटिका शीर्षीदरे नाशान्तरे च सृष्टिगोप्यावनः शुभो न स्यात् । वामभागेऽपि संहारवृत्तय-आवर्तानशुभा भाले दक्षिणा) श्रेष्ठिनः श्रेयान् मालमध्ये तु न शुभः, ' इत्यादि ग्रन्थान्तरा द्वेधम् । ते च कुत्र. म्युरित्याह-अङ्गुष्ठेऽङ्गुलीनामूर्द्धवपर्वसु बाहुल्यात् कम्यचित्तु मूलमध्या- न्त्यपर्षणांमन्यतमस्मिन् भागेऽपि ताम्रारक्ताः स्निग्धा दीप्तीमन्तः उच्छि.

·, (२२८) तर्जन्यादिनसमग्न जतिमात्रस्य तु क्रमात । अर्धव्यंश चतुर्थांशाष्ठांशा स्यु सहजायुषः ॥९॥ • तर्जन्यादिति । जातमात्रस्य तु शब्दात् ययोरन्तरेऽपि तर्जन्यादिनख- मझे कमात् सहजायुपः अष्टोत्तरशती प्रमाणस्य यद्वास्वायुर्लेवास्वरूप लब्धस्यायुपः अर्द्धम् । त्र्यंशस्तृतीयोमागः, चतुर्थोभागः, अष्टांश: प्रत्यय- ठोपादष्टमोशः न्यूनः स्यात् तर्जनी नखे भमेऽधमायुस्त्रुटतीत्येवं सर्व- प्रयोज्यम् ॥ ९॥ अगष्टस्य नखे भग्नेधर्मतीर्थरतो भवेत् । कुर्मानतेऽङ्गटनखे नर स्याद्भाग्यवर्जितः ।। १० ।। अगूठस्येति । अङ्गुष्ठनखभङ्गे प्राग धर्माजनोऽपि धर्मेदानादिके तीर्थ देवगुदिके रतस्तरसेवा तत्परस्यात् । अन्यत्र कुर्मोत्पन्न त्वं नखानां शुभमपि, अङ्गठनखे तथा रूपमशुभं तत्र कुर्मोपन्नत्वे । नरोनिर्भाग्यः । अग्रुष्टनखे यथा योग्यत्वात् न्यूने गुरोविरोधीखल: पैशुन्येन भाग्य भुङ्क्ते । एकत्राप्यड्गठनखे फलमिदं द्वयोस्ताद्रुप्ये किं वक्त- व्यम् ॥ १० ॥ अथ लक्षणविमर्शसर्वस्वमाह--- स्थानद्रव्यादियोगेन शुभमप्यशुभं क्वचित् । अशुभं वा शुभं ज्ञेयं सुधीयाभ्यासशीलनात् ॥ ११ ॥ स्थानद्रव्यादीति । स्थानमगुष्ठागुलिकरतलादिग्भागो मूलमध्याअपर्वा- दिकं, द्रव्यं बालवृद्धयुवपुंस्त्रीरूपपादि शहाजाति ब्राह्मणक्षत्रियादि कालः कृष्ण- शुक्लपक्षादिः क्षेत्र स्वदेशपरदेशरूपं तेषां योगः सम्बन्धत्तेन शुभलक्षणमप्यशुभं कचिजायतेऽशुभमपिशु तत् सुधिया पण्डिलेन सामुद्रिकशास्त्रेऽभ्यासः पुनःपुनर्लक्षणपरीक्षणं तस्य शील- नात् करणात् ज्ञेयम् । यथा हस्त बिम्बकृता दक्षिणहत्ते अनामिकामध्य- पर्वणि दुःखमिति प्रोक्तं स्थानं, मित्ररेखायाः दक्षिणाझुलिका ध्यशेतामित्रा- वाप्तिकारिका इति वचनात्तता स्थानात, आन्तर्य बलीय इति न्यायात् अर्द्ध- ·.. . , (२२९) रेखाशुभाऽप्यशुभाकस्य सिंहराशिनाम्नः पुरुषस्य न सर्वस्य, कस्मात् स्वराशि म्वामिना सूर्यग गौर्याऽगुल्याः पत्युः शुक्रस्य वैरातेन दुःखं तदपि मित्र- कृतं न पुनरिकृतं, मित्रवियोगमरणप्रीतिभङ्गः धनल्लेशादिना, एवं यत्र नोक्तं तत्रापि ज्ञेयम् । नरस्य वामालिनिभागेषु ऊर्द्धरेखया मुखमिति प्रोक्त स्थानं रिपुरेखाया वामहस्वात् तेनमुखं कस्य मकरकुम्भराशिनानः कस्मात् स्वामिना शनिना अनामिकायाः पत्युः शुक्रस्य मैत्री सम्बन्धात् ततः सुखं रिपुकृतमेवरिपुपाक्षिकमिलनात् वैरोपशमाद्वैरिविनाशाद्वा ज्ञेयम् । एवं त्रि- यापि विमृश्यं केतुस्थाने स्त्रियाः पुंसो वा दुःखमेव, विशेषेण सामान्ययाधात, एवं द्रव्यादियोगादपि शुभाशुभता ज्ञेया प्रागेवविस्तरात् मणितत्वात् ॥ ११ ॥ अथ स्त्रीणां लक्षणे फलविशेषोदिग्मात्रमाह- अङ्कुशकुण्डलं चक्रं यस्याः पाणितले भवेत् । पुत्रं प्रसूयते नारी नरेद्रं लभते पतिम् ॥ १२ ॥ अङ्कुश इति । कुण्डलं पुप्पाकृतिचक्रं वर्तुलाकृति, इत्यनयो- र्भेदः ॥ १२॥ यस्याः पाणितले रेखा प्रसादं छत्रं तोरणम् । अपि दासकुले जाता राजपली भविष्यति ॥ १३ ॥ यम्या इति । प्रासादतोरणयोवन्धयायोगाद्रज्यविभवभोग एव सूत्रे प्रोक्त न पुत्रप्राप्तिः ॥ १३ ॥ मन्दिरं कुण्डले चव ध्वजश्चक्रसरोवरम् । यस्याः करतले छवं सा नारी राजसुर्भवेत् ।। १४ ॥ मन्दिरमिति । राजसूरिति तस्या पुर्वा राजास्यात् ।। १४ ॥ यस्याः करतले रेखा मयूर छत्रमीक्ष्यते । राजपतित्वमाप्नोति पुत्रश्च सह वर्धते ॥ १५ ॥ यस्या इति । राज्यविमवः पुत्रप्रासिधेयुमयंफलम् ॥ १५ ॥ पा मालावृशं छत्रं नन्दावर्त प्रदक्षिणः । पाणिपादे भवेद्यस्याः राज्ञा भाग्यात्र साकनी ॥ १६ ॥ ।

·(२३०) पद्ममिति । पाणिपादे इति । पाणौ पादेवा तल्लक्षणात् प्रागुक्तानि तु करतल एवेति नियमः । छत्रस्य उभयत्र योग्यत्वेऽपि यस्याकरतले छत्रं सा नीच कुलजापि राजानं वशीकरोतीति विवेक विलासे तु यत्पादाङ्गुलयः क्षोणी कनिष्ठाद्या स्पृशन्ति न । एकद्वित्रिचतुः संख्यान् क्रमान्मारयते पतीन् ॥ १॥ यत्पादाङ्गुलिरेकापि भवेद्वीना कथं च न । येन केनापि सा साई प्रायः कलहकारिणी ॥२॥ अल्पवृत्तेन वक्रेण शुप्फेण लघुनापि च । चिपटेनातिरिक्तेन पादाङ्गुष्ठेन दृषिता ॥ ३ ॥ इत्यादि ज्ञेयम् ॥१६॥ अगुल्यः संहिता यस्या नखा पद्मदलापमाः। मृदुहस्त तलाकन्या सानित्यं सुखमेधते ॥ १७ ॥ अगुल्येति । अगुल्यो नखाश्च कमलदलवत् रक्ता यस्याः हस्ततलं कोमलं पद्मपत्रवत् सानित्यं सुखभोगान् राज्यनियमः ॥ १७ ॥ सामान्यतो लक्षणान्युक्त्वा वामावामोविशेषमाह- आयुरेखा भर्तृरखाचनु स्याद्धनरेखया । श्वसुरो गोत्ररेखायां वीणां दक्षिणहस्ततः ॥१८॥ आयुरेखेति । दक्षिणपाणौ या जीवितारेखा सापतिरेखा धनरेखाश्चश्रुररेखा गोलरेखा श्वशुररेखा तत्तजन्य मुखदुःखलामालाभादि फलस्य स्ीणां लक्षणात् ॥१८॥ धर्मरेखा धर्मकारी दामरेखा सुगोधनन् । रत्नाकराद्वामहस्ते दाससौख्य चतुष्पदे ॥ १९ ॥ धर्मरखेति । वामहस्ते धर्मरेखास्त्रियाः स्वाजोत्थ धमलक्षण दक्षिणे पत्यादेशाद्विहित धर्मलक्षणं, पुप्पलक् रज्जुर्वामहस्ते तदा तस्या गृहे गोधनं बहुलं, रत्नाकरान्माणवन्याबद्दासदासी चतुप्पदबाहुल्यं, पितुः ·(२११) प्राप्यं धनं वामे धनरेखया पत्युः प्राप्यं दक्षिणे धनरखया, इत्यादि- स्वबुद्धया उन्नेयम् ॥ १९ ॥ भाग्यरेखा वामहस्ते ज्ञेया तत्रैव सन्ततिः। सोदरो वासपत्नी च दक्षिणे करभे स्मृताः ॥ २० ॥' भाग्यरेखेति । स्वभाग्यरेखावामे, पत्युर्भाग्यं दक्षिणे तथा स्व-उदर जाता सन्तति मे करभे रेखाभिर्वाच्या सपत्नी जाता सन्ततिः दक्षिणे करने सप- नीयोग सम्मवे सति । तदभावे बन्ध्यायोगे पालिता सन्ततिः विधवायोगे तावन्नरैः समराङ्गः सत्या विधवायोगे प्रीतिभावः ॥ २० ॥ यत्रोदरम्थपीडाया रेखामध्यायपर्वगा। सचेदत्यात विपमा गर्मपातं तदा वदेत् ॥ २१ ॥ यत्रेति । यत्र पुंसो उदरपीडारेखा तत्र वामहस्तेऽत्यन्त विषमावका बेघ- वती रेखा गर्भपातं वदति दक्षिणेतूदरपीडैव ॥ २१ ।। संन्तानरेखा प्रान्ते या दीर्खाकोशस्य सम्मुखी । व्यापाररेखा तस्याश्च नीका विपाशनी ॥ २२ ॥ सन्तान रेखेति । सन्तानरेखाणां मणिरन्यप्रत्यासन्ने प्रान्त दीधी कोशो- मुखीरेखा व्यापाररेखा वामे स्याद् व्यापारे लाभ चातुर्य वा दत्ते दक्षिणे विया रेखया पठनं वाच्यम् । तस्या व्यापाररेखा यानीचैरेिखा सा वकाचेद् सा स्त्रांविषं भक्षयतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ पीठे या ऊर्द्धरेखास्ता जाररेखा उदाहृता । वयस्या दक्षिणावक्र कन्दे ज्येष्टाय देवराः ॥ २३ ॥ पीठ इति । अगुप्मूले नृपासने ऊर्द्धरेखा जाररेखा अत्यन्तं मनोहराः सुशीलाया तावतां पुंसां मनोऽनुरागो वा ज्ञेयः 1 सपत्नी योगस्य असम्भये दाक्षिणे करमे वयस्याः सख्या, दक्षिणे कन्देऽगृष्ठमूले उनेटदेवर संख्या म्वविधाहे जीवन्तम्तजन्य सुखादिवाच्यम् ॥ २३ ॥ दिगविभाग बालबोधायाह-~-

·(२३२)
.
स्वीणामुदग्दिशिमणिदक्षिणाङ्गलिस्थिता ।
सौभाग्यं मध्यमाङ्गुल्या निर्णयं वर्षपर्वणोः ॥ २४ ॥
स्त्रीणामिति । स्त्रीणां वामहस्ते मणिबन्धः उत्तरस्यादिशि दक्षिणा
आशादिक् अड्गुलिपु व्यवस्थिता, सौभाग्यं लोकवल्लभता मध्यमाङ्गुल्या
नखरूपात् पर्वणस्त्र्यंशस्य स्वरूपाश्च निर्णेयं सौभाग्यवतीति । मध्याभि-
थानात् ।। २४ ॥
सपली योगमाह----
पतिरेखापल्यैर्वाताराधो रेखया स्त्रियः ।
सपत्नी सम्भयो ज्ञेयः पतिभाग्यन्तु दक्षिण ॥ २५ ॥
पतिरेखति । दक्षिणायुलेखायां मूलतोयावन्तः पल्लवा, अङ्गुलि सम्मुखा-
स्युस्तैः सपत्नीयोगः, यद्वा दक्षिणहस्त कनिष्ठाधस्तनरेखाया जात्येकवचनं,
तत्रापि त्रिशूलाकारे सपत्नीयोगः । पतिभाग्य दक्षिणे भाग्यलेखया इयु-
क्तम् ॥ २५ ॥
दक्षिणः पाल्यैः पत्युरेखायां प्रीतिरूत्तमा ।
बलबल्लक्षणे याः फलं भर्तृ रिवांगजे ॥ २६ ॥
दक्षिणैरिति । पतिरेखायो दक्षिणरगष्ठसम्मुखैः पल्लयैः पत्युहुमान
परस्परं प्रीतिः शृंखलया वामवियोगः । अन्तरावेधे परदेशगतिश्च वाच्या ।
एवं नार्या वलयति लक्षणे राज्यादिफलं भर्तरि वा अङ्गजे वाच्यम्। तर्जन्या-
द्याङ्गुलीनामान्तरे वामे तर्जनी मध्यमयोरन्तराभावे वृद्धत्वे पुत्रादिसुखं,
मध्यमानामिकयोरन्तराभावे तहणत्वे भर्तृसुखं, अनामिका कनिष्ठयोरन्तराभावे
पितृसुखमिति, तथा दक्षिणेऽप्यन्तरत्वे फलं तदनुसाराद्भर्तुः पुत्रस्य वा
उदयसम्भवात्, वा ग्रहणात् पितुरपिफलं ज्ञेयम् ॥ २६ ॥
॥ इति स्त्रीरेखाविमर्शः ॥
अथ पुरुषस्य वामहस्तलक्षणमाह--
यथैव दक्षिणे तद्वत् प्रायो वामेऽपि वीक्ष्यते ।
कृष्णपक्षे प्रजातस्य मुख्य दक्षिणलक्षणम् ॥ २७॥

·(२३३) यथैवेति । येन प्रकारेण, आयुलेखादिपूर्वकत्वेन दक्षिणो वीक्ष्यते, तेन प्रकारेण वामहस्तेऽपि लक्षणं विशेषण ईक्ष्यते-परीक्ष्यते पण्डितैरिति । ननु बामायुलेखायां किं लक्षणीयम् । नरस्य स्वायुः स्त्रिया आयुर्वानाद्यो दक्षिणा- युलेखया लक्षणात् , नान्त्यः खिया वामहस्ते तल्लक्षणात् ततः सर्वं विकरप. जालं वृथा, लोकानांगतानुगतिक न्यायेन लक्षणशास्त्रप्रामाण्यं, चेदक्षिण रेखाभिरेवाशापूरणीया किं पुरुषवामहस्तरेखामिरिति चेन्न, लक्षणशास्त्रस्य गाम्भीर्येण तुच्छबुद्धेरनवकाशात् , स्त्रीमुखं, श्वसुरकुलसुखं, कृष्णे शुषले वा 'पक्षेसुखं परसेवा गृहक्षेत्रादिभ्यो लभ्यं शास्त्रज्ञानं कलाविज्ञान वा धनं खोपार्जितं पैतृकं वाचतुप्पदभ्यमित्यादिभावानां दक्षिणेलेखा भिरलक्षाणात् , किच उमानिशाकराद्वा यनवमं तद्गृहं भेवदाम्यमिति ज्योतिः शास्त्र सारावलीवचनाद्राशि कुण्डलिका लेखनं लमकुण्डलिका पत्रे कथमावश्यक सर्वभावानां लग्नेकुण्डलिकैव निर्वाहात्, अथ तत्र स्फुटतरविशेषयोध इति चेदत्रापि तथैवेत्ये तावतैव सन्तोष्टव्यम् । अपि च यस्य पञ्चपड्वा स्त्रियस्तासां स्वं स्वमायुः, स्वीययामायुलेखया बोध्यम् । पुरुषस्य यावजीव स्त्रीभोगः क्रियत्कालं वा इति तथा कतिस्त्रियोऽस्य भवन्तीति व क लक्षणीयमिति सविस्तरं निरुपितं प्राक् । प्रायोग्रहणानस, दक्षिणपद्वीक्ष्य लक्षणभेदात्, तदेवाह-कृष्णपक्ष इति कोऽर्थः । धनरेख्या दक्षिणे दीर्घया पैतृक, आयुपः पूर्वाद्धे धनं बहुलमिति वाच्यम् ॥ २७ ॥ शुक्लपक्षे वामहस्तलक्षणं मुख्यमीरितम् । निर्णय हस्तविक्षापक्षात्पाण्योः प्रधानता ।। २८ ।। शुक्लपक्ष इति । शुक्लपक्षजातस्य रामे धनरेखया लम्यया स्वोपार्जितं स्वसुरधनं वा पश्वा वृद्धत्वे या धन बहुलं, वामावामयोद्वयोस्तुल्यतायां तुल्य यथायोग्यत्वात् इस्वत्वे धननाश इति ध्येयम् । अथ जन्मपशानिर्णये यत्र पक्षे हस्ता वीक्ष्यते तस्यैव प्राधान्यं । सामुद्रिकेऽपि ज्योतिः शास्त्रानुसारेण फलव्यञ्जनात् हन्तादि नक्षत्रोपयोगवत्, एतेन तिथिवारनक्षतचकादि दर्शन- मपि समर्थितम् ।।२८॥

·(२३४)
स्त्रियास्यंशनरस्यापि फलंमुख्यन्तु वामतः ।
एवं रात्री दिने जातः स्त्रीत्रोः केचित्फलं विदुः ॥ २९ ॥
स्त्रिया इति । व्याख्यातप्रायम् ॥ २९ ।।
अथ लघुबालस्य हस्तप्रेक्षणावसरमाह-
द्वादशाब्दानि रेखाणां न तादृक् स्पष्टता भवेत् ।
तत्परं त्रिणिवाणि वामहस्ते क्षणं शिशोः ॥ ३० ॥
द्वादशेति । रेखाणामस्पष्टतया नवीनानामनुत्पत्त्या या द्वादशवाणि
यावन्न हस्तप्रेक्षणं तस्य बालस्य शुभाशुभ रिज्ञानाय मातापित्रोः सामान्यतः
सन्तानरेग्वाविशेपम्तजन्मवर्षस्थानरेखा एव लक्षणीया वर्षज्ञानाय मातापिनो-
वर्तमानवर्षस्थानतो गणने पञ्चमस्थानरेखा लक्षणीया, एवं मासदिनज्ञानमप्यु.
न्नेयं वातस्य रोगोपशान्त्यर्थं मातुस्तत्तदोषधपानवत् शीतलादि रोगे पितुरपि
केशरक्षणमलिनवस्त्रादि व्यवस्था वालरोगोपशमायेष्टैव नचैतज्जैनानाम मना-
स्थेयम् । तओपिति अंगा तओ माउ अंगा पणता इत्यादिना भगवत्यां
सूत्रे सामानाधिकरण्य प्रतिपादनात् । द्वादशेति नियमोऽग्रेऽपि वपद्वादशके-
नैव भावचक्रादौ लक्षणोपयोगात् तत् पर तदने स्वयंशतिशयात्रीणि वर्षाणि
यावत् शिशोबालस्य वामहस्तप्राधान्यं तथा च पञ्चदमवर्षाणि भवन्ति,
तन्नियमोऽपि हस्तं प्रति पञ्चदशवर्षोपयोगात् तावतामेव पर्वणां सद्भावा-
दिति ॥ ३०॥
वामहस्ते मातृरेखा दैर्थे स्त्रीपक्षतो धनम् ।
तथा मातुधने पक्षे तारुण्यमेवाविनिर्दिशेत् ॥ ३१ ॥
वामहस्त इति । मातृलेखाया धनलेखायाः प्रलम्बत्वे स्त्रीपक्षात् श्वशुर-
कुलात् यद्वाकस्याश्चित् स्त्रियाः सान्निध्यात् धनं स्यात् । निरेखायां दोप
दरिद्रयोगे वा भिक्षायोगे वा मातुः पञ्चे मातुलवर्गे धनं वाच्यं, यद्वा
तारुण्ये स्वोपार्जितं धनम् ॥ ३१ ॥
अपल्लवा नवि छिन्ना वामायूरोखका यदा ।
तदाखियासमं प्रीतिः प्राधान्यं स्वगृहे भवेत् ॥ ३२ ॥

·(२३५) अपलवेति । पल्लवरहिता तथा न छेदवती वामायुर्खेखा तदा स्त्रीवर्गण प्रीतिः स्वगृहे स्वीप्राधान्यं च स्यात् ।। ३२ ॥ श्रूव में मातरेखा स्वसुरः पितरेखया । अशष्टाच मार्ग याबद्रेखाभिः शालकान् वदेत् ॥ ३३ ॥ श्वश्रूरिति । अगुष्ठान्माणिबन्धं यावत् रेखाभि: श्यालकाः स्त्रीभ्रातरः उपलक्षणात्तद्धगिन्यो वा तान् वदेत । यदि च दरिद्रयोगमिक्षालक्षणे तपो योगे वीरेखावधे च वामै मातृरेखाया, अधिक्यं चेत् श्यालकस्थले मातुला. वाच्याः, एवं पितृरेखाया दक्षिणे छेदे मातृलेखायालाघवे गृहमेल- करेखायामसम्बन्धे भ्रातृलेखा स्थाने पितृव्या इत्यादि सम्यगभ्यास लभ्यम् ।। ३३ ॥ रेखामिः करमे यामे वणिक् पुत्राश्च सेवकाः । वाणिज्ये यै समंमिश्रं कनिष्ठा जीवितान्तरे ॥ ३४ ॥ रेखाभिरिति । वामेकरमे या रेखास्ताभिर्धनयोगे वाणक् पुत्रा: सेवका वा राजयोगे वाच्या । महाराजयोगे तु वियः प्रागे वोक्ताः । यद्रा शुक्ल पक्षे हस्ते क्षणे सामान्यलोकस्य, एक स्त्रीभर्तुर्दक्षिणकरभेरखाग्राधात् वामकरभरेखाभिरेवसन्तान गणनेति । यैः सहमिश्रं वाणिज्यं तदेखा कनिष्ठा जीवितलेखयोर्मध्ये ॥ ३४॥ धर्मदीक्षा यशोराज्य रेशाभिः फलमत्रतत् । साहचर्य नियास्तत्र तथव मृत्युरेखया ॥ ३५ ॥ धर्मेति । धर्मरेखादीनां फले स्त्रिया सह प्रवृत्तिस्तद्भोगश्चाधामे दक्षिण- तुल्य मृत्युरेखया श्रीसार्द्धमेव मृत्युगणनायां लम्बवे वा भेदे मृत्यो- भेदः लम्बायां पुरुषात् स्वोमृत्युः पश्चात् वामे हस्वत्वे पुरुषात्पूर्व स्त्रीमृत्युस्यमेवाभिप्रायो हस्तचिन्हसूत्रे मातापितृमृत्यु नुद्दिश्य व्यक्त एवोक्तः ।। ३५॥ ज्ञविज्ञानचातुर्य विद्यारेखास्वरूपतः । उद्वरेखाः फलान्यत्र खीपाणिग्रहणात्परम् ।। ३६ !!

·(२३६) ज्ञेयमिति । विद्यारेखास्वरूपाद्वामे फलविज्ञानं वाच्यं संगीत नाट्यकलाई चा। अत्र वामहस्ते ऊद्वरेखया चेद्भवति तस्यास्तासां वा फलानि स्त्रीपाणि- ग्रहणात्परतः स्त्रीसहायाद्वा ॥३६॥ अत्रद्वादशराश्याचं तथावयय चिन्तनम् । प्रागुक्तं तव स्त्रियाज्ञेयं योगिनां भक्तिकारिणः ॥३७॥ अत्रेति । अत्र वामकरे द्वादशराशिपञ्चदशतिथि ग्रहस्थान नक्षत्राक्षर- व्यवस्थादि । तथा हस्तरूप पुरुपस्यावयवचिन्तनम् । तत्र शुमागुभादि लक्षणं स्त्रिया एव नेयम् । अर्द्धाङ्ग चाचस्या राशिनके लभ्यं या, अलभ्यं तत्तद्राशिकस्त्रिया एव इत्यादिबहुलक्ष्यविमों बहुश्रुताद्वेद्यः । मोगिनां स्त्रियाभावाद्भक्तिकारक सेवकस्य शुभाशुभ वामहस्तरेखाफलमुन्नेयं प्रकृति योगात् दृश्यते च सेव्यसेवकयोः सुखेऽपुखेवा कथंचित् सामान्य छायानु- प्रवेशात् ॥ ३७॥ वामहस्ते दक्षिणास्थादलवद्भोगलक्षणे । प्रभुत्वयोगातिशयाद्वाच्यं व्रतविडम्बनम् ॥ ३८॥ वामहस्तादिति । दक्षिणे भागे रेखादिभोग लक्षणाद्वलवति भोगलक्षणे वामहस्ते सति । प्रभुत्वं वर्द्धते ततो त्रताद् योगाद् अश्यति भोगाङ्गे भोग- लक्षणातिशयात् ।। ३८ ॥ वेधादिदोपाने खाणां कदाचिद्दक्षिणे फलम् । विसंवदेनिश्चयातु फलं चामे हठांगतः ॥ ३९ ॥ वेधादीति । वेधे छेदे भेदे विरुद्धलक्षणेन बाधे सति रेखादुष्टास्यातेन दक्षिणे फलविसंवादोऽपि स्याद्वामे तु प्रायो हतरूपान्नविसंवाद इति दक्षिणा- द्वामहस्तातिशयः स्पष्टः ॥ ३९ ॥ अथ पुनर्वामे लक्षणातिशयं सूचयन्नाह- यस्य कृपाणिकाशस्त्रं वामेभूजदले भवेत् । तस्य स्वीनिष्ठुरा दुष्टा क्रोधान्मारयते पतिम् ॥ ४० ॥ .

·(२३७) यस्येति । यस्य पुरुषस्य वामहस्ततले कृपरणिका अन्यद्वा शस्त्रं भवेत तस्य पुंसः स्त्रोक्रोधादर्तारं हन्यात् ॥ ४०॥ ध्वजे चालता तस्याः तुलायां व्यवसायिता । चन्द्रे सौम्या पुष्पदाम्ना बहुपुत्रवती वधुः ॥४१॥ ध्वज इति । वामहस्ते पुरुषस्य ध्वजे सति स्त्रियाश्चापल्यं कुशीलत्वं तुलाया आकारे व्यापारचातुर्थ स्यात् चन्द्रे वामहस्ते सौम्यास्त्री क्षमावती स्यात् पुष्पमालाया पुत्रवती वधूः ॥ ११ ॥ अधाधिकार तात्पर्यम्माह-~ एवं यद्वसम्मतं तदुदितं वामेपि रेखा फलं सर्व चाप्य नयादिशेत्र सुधिया ध्येयं विधेयंधिया। उन्नत्यं समुदेति मेघविजयाद्यस्मादकस्माच्छ्रियं नित्याभ्यासविलासलभ्य सकृततल्लक्षणान्विक्षणात् ॥४२॥ एवमिति । अनेन प्रकारेण बहूनां शास्त्रकारणां सम्मतं तैरपि निश्चित तद्वामेऽपि रेखाफलं उदितं कथितं अनयादिशारीत्या सर्वमपि विधेयं कार्य ध्येयम् । यस्माद्धयानाचिन्तनात् श्रियां लक्ष्मीणां औन्नत्यं समुदेति जायते । कीदृशं मेघन्य धाराधरस्य विजयो यत्र तत्ततोऽधिकामित्यर्थः ।। असहद्वार वारं तस्य वामावामहस्ता रेखाजालस्य लक्षणानां अन्वीक्षणाद्विमर्शात् पुनः कीदृशं नित्यं लक्षणशास्त्रस्ययोग्यासः पुनःपुनर्विचारस्तेन उभ्यं प्राप्य- मित्यर्थः ॥ ४२ ॥ इति श्रीहस्तसञ्जीवनव्याख्यायां सामुद्रिकला श्रीमहा- महोपाध्याय श्रीमेपविजयगणिकृतायां विशेष- रेखाधिकारश्चतुर्थः समाप्तः ।। समाप्तवायं ग्रन्थः ·(२३८) प्रशस्तिः श्रीसामुद्रिकमावमद्भुतरसं गम्भीरमाध्यासित नानाकारमहार्थभामुरमणि ज्योतिर्मिरुद्भासितम् । साकल्येन परिग्रहीतुमचिराद्भक्ता न शक्ताजना स्तद्धस्ताहितजीवनेन मुहितास्तै सन्तु श्रद्धाश्रयाः॥१॥ किञ्चिन्छाखसमीक्षणाहरुमुखादन्वीक्षणाल्लक्षणा- भ्याप्तादत्रसमुचितं समुचितं ज्ञेयं मयावाङ्मयं । उद्यं विदुपा न किन्तु सुहृदासम्भावनीयंकरे यस्मानिर्मलतामुपैति सकलं शास्त्रं सांसंग्रहात् ॥ २॥ गृहे वृष्टिस्तस्य स्तुरति कनकधविजया द्विदित्वा यः पाणिग्रहणविधिमीक्षेत निपुणः । समुद्रादुम्भूता सदवयन सम्बन्धमधुरा महालक्ष्मीः पाणिग्रहणमुदिता तेन रमते ॥ ३ ॥ प्रेष्यस्तपागच्छ नृपालि चक्रिण- श्चक्रे गुगेः श्रीविजयप्रभोः शिष्यः कृपादेविजयस्य धीमतः शास्त्रं समेधाद्विजयाख्य वाचकः ॥ ४ ॥ अनुमां सपादान ज्ञेया पञ्चसती ध्रुवम् । ग्रन्थेसतां प्रसादाचश्रेयः श्रीरस्तुशाश्वती ॥ ५ ॥ --- ३ ·श्रीमहामहोपाध्याय श्रीमेघविजयजीकृत हस्तसंजीवन र्नु [ संक्षिप्त गुजराती मां अनुवाद ]. . आ ग्रन्थमा प्रथम शुभाशुभ जाणवा माटे अङ्गविद्या बधा निमितोमा मुख्य बनावेल छे एम ग्रन्थकारनुं कथन छे. आमां निमित्त ज्ञान आठ प्रकारनां कहेल छे. अंग, स्वम, स्वर, भौम (पृथ्वीसंबन्धी ) व्यंजन, लक्षण, उत्पात, पन्त. रिक्ष (आकाश) निमित. आ आठ प्रकारना निमित छे. अंगमां मस्तकनी अपेक्षाए हाथश्रेष्ट गणवामां आवेलछे कारणके धार्मिक पवित्र क्रियाओ हाथथी थाय छे माटे हाथ श्रेष्ट कहेल छे. पहेलाना आचार्योई हस्तसंबंधी ज्ञान प्रण प्रकारे कहेल छे. प्रथम हाथ जोवाथी स्पर्श करकरवाथी तथा हाथमा रहेली रेखाओ जोवाथी शुभाशुभ ज्ञान जाणी शकाय छे. सवारना पेला उठताज पुरुष पोते जमणो हाथ, तथा डाबो हाथ जोवे अने आमकरवाथी पुन्यनो मार्ग मली शके छे. माना विषयमा गर्गाचार्यनो मत छे के सवारनो वखत बघा कामना वास्ते श्रेष्ठ छे. तथा बृहस्पतिनो मत छे के शकुन बघा काममा श्रेष्ट छे. अर्थात् शकुन जोड्ने काम करवु. तथा अंगिरानो मत के मननो उत्साह थाय त्यारे कार्य कखु तथा विष्णुनु वाक्य छ के ब्राह्मणनु वाक्य सर्व काम- मां श्रेष्ठ छ. तथा शुम हस्त नक्षत्रमा सारा ग्रह होय त्यारे शुभ दिवसमा सवारना वखते मंगलिक वस्तुओ लहने गुरुपासे हाथ बतायचो. ।

·(२), 1 तथा या अन्यमा हाथनी अधिष्ठायिका पंचांगुलि देवी मुख्य बताववामां आवेल छे.. मन्त्रोना अक्षरनो तत्व सार. जेवी रीते अकारमा होय छे तेवी रोते . सामुद्रिकनु तत्त्वसार हाथमां होय छे. आ त्रणलोकमां वधारे वीजुकोइ हाथनु साधन नथी तेथीज सरस्वतीए पोते पोताना हाथमा पुस्तक राखेल छे तेथीज हांथ श्रेष्ट छे. हाथमा तीयोनी स्थापना. अंगूठाना मूलमा ब्राह्मयतीर्थ-कनिष्टामा काय तीर्थ, तर्जनी तथा अंगू. ठानी मध्यमां पितृतीर्थ, अने आंगलिओना मुखमां दैवत तीर्थ-तर्जनीमां शत्रुजय, तीर्थ, मध्यमामा उज्जयनी तीर्थ अनामिकामां आवुतीर्थ, कनिष्ठामा सम्मेतशीखर; अंगूठामा अठापदगिरि तीर्थ आप्रमाणे पांच तीर्थो आंगलि. ओमां समजवा. “सवारना हाथ जोवाथी उत्तम पुरुषोथी पूजाय छे गान मले छे. विंशोपकानु स्वरूप: पांचे आंगलिओनां वेढामां वीस रेखा होय तो तेने विंशोपका कहेवायछे ते विंशोपकामां-विस तिथंकरोनी स्थापना करेल छे. अने हाथना तलियामा पश्चिम दक्षिण, पूर्व उत्तरमा चार दिशानी स्थापना करवी, तो आममाणे २४ तीर्थकोनी स्थापना समजवी. पितानी रेखानु नाम गंगा, मातानी रेखानु नाम सरस्वती, आयुरेखानु नाम यमुना, आत्रणे रेखानो संगम अक्षयतीर्थ ऋषभदेवनु केवलज्ञान होबाथी तेनु नाम अक्षय तीर्थ कहेल छे. माटे तेनी स्थापना हाथमा आ- प्रमाणे कहेल छे.. अंगूठा विगेरे पांचे आंगलियोमा पंचपरमेष्टिनुं ध्यान करखु. तथा चार. दिशाम चार दिग्पालनी स्थापना करवी. सवारना उठती वखते पोताना बन्ने हाथनी रेखा भेगा थाय तेवी रोते हाथ जोडीने पचखाण करती रखते सिद्ध भगवाननु ध्यान करवु.

·हायनो अगूठो सिंहाप्तन, तेना उपर आदीश्वर भगवाननी स्थापना सम. जवी तथा हाथनी चार आगलियोमा जया, विजया, जयन्ता, अपराजिता देवीओनी स्थापना करवी. जेवी रीते उदयाचल पर्वतना शिखर उपर पेला जेवी रीते सूर्यनो उदय धाय छे तेरी रीतेन अगृठामा चन्द्रमा विगेरेनी पापना समजवी, भगठामा कार, कनिष्ठामा रोकार, अनामिकामा होकार मया श्री. प्रर्दशिनीमा ही तथा हाथना तलियानी चारे दिशामोमा अँह नमोनम सिद्ध आआठे वर्णोनी स्थापना करवी आप्रमाणे स्थापना करीने हारने जात्रो निधय फल देवगुरुना मरणयी थाय छे. अर्हन स्वरूप अकारनी स्थापना हायना मध्यभागमा तथा आ इ ई उ कम मरल ऐ आ आ अ य आ पदर वो आगरियोना पदर वेढामा स्थापना कस्यो तया जनानी स्थापना आप्रमाणे समजवी अगूठाना त्रणेवेदामा क स ग, तननीना रणवदामा घ च छ. म यमाना गणे वेढामा ज झ ट. अनामिसाना उणेरेढ'मा ठ ड ४ कनिष्ठाना रणे चढामा न. 4 द. तथा आरिते डामा हाथना अगुठाना प्रणे वेढामा प. प. प. तर्जनीनाणे पेढामा च भ य म यमाना लगे पेटामा र ल. ५. अनामिकाना प्रणवदामा श प स, कनिष्ठाना ण वेढामा हनन तथा तलियामा क्ष नी म्पापना करवी. डा हाथमा पार्श्वनाथ भगवान तथा आगलियोमा TI, तथा जमणा हाथमा पभदेव, तथा आगरियोमा जरा समजवी. श्रीस्पभदेव तथा पार्थनाय आ बने तीर्थकरोना योगमा कार परम मागलिक गणनामा आयो तीरीत. हाधनु जोडनु सदा मालिक गणवामा आठ छ, हाथना नामो- हस्त, हाथ, कर शम. पाणि, शय, पचागुनी, सल, परशान्य, पचशिग्व ·(२). तथा मा अन्यमां हाथनी अधिष्ठायिका पंचांगुलि देवी मुख्य बताववामां आवेल छे. मन्त्रोना अक्षरनो तत्व सार. जेवी रीते ॐकारमा होय छे तेवी तेि. सामुद्रिकनु तत्वसार हाथमा होय छे. आ त्रणलोकमां वधारे वीजुकोइ हाथनु साधन नथी तेथीज सरस्वतीए पोते पोताना हाथमां पुस्तक राखेल छे तेथीज हाथ श्रेष्ठ छे. हाथमा तीयांनी स्थापना. अंगठाना मूलमा ब्राह्मयतीर्थ-कनिष्ठामा काय तीर्थ, तर्जनी तथा अंगू. ठानी मध्यमां तृतीर्थ, · अने आंगलिओना मुखमां दैवत तीर्थ-तर्जनीमां शबुजय, तीर्थ, मध्यमामां उज्जयनी तीर्थ अनामिकामां आवुतीर्थ, कनिष्ठामां सम्मेतशीसर; अंगूठामां अष्ठापदगिरि तीर्थ आप्रमाणे पाच तीर्थों आंगलि. ओमां समजवा. सबारना हाथ जोवाथी उत्तम पुरुषोथी पूजाय छे मन मले छे. विंशोपकार्नु स्वरूप. पाचे आंगलिओनां वेढामां वीस रेखा होय तो तेने विंगोपका कहेवग्यके ते विशोपकामां-विस तिथंकरोनी स्थापना करेल छे. अने हाथना तलियामा पश्चिम दक्षिण, पूर्व उत्तरमा चार दिशानी स्थापना करवी, तो आप्रमाणे २४ तीर्थकरोनी स्थापना समजवी. पितानी रेखानु नाम गंगा, मातानी रेखानु नाम सरस्वती, आयुरेखानु नाम यमुना, आत्रणे रेखानो संगम अक्षयतीर्थ ऋषभदेवनु केवलज्ञान होवाथी तेनु नाम अक्षय तीर्थ कडेल छे. माटे तेनी स्थापना हाथमा आ- प्रमाणे कहेल छे. अंगूठा विगेरे पाचे आंगलियोमा पंचपरमोटिनुं ध्यान कखु. तथा चार दिशाम चार दिग्पालनी स्थापना करवी. सवारना उठती वखते पोताना बन्ने हाथनी रेखा भेगा थाय तेवी रीते हाथ जोडीने पचखाण करती वखते सिद्ध भगवाननु ध्यान करणे.

·(३) हाथनो अगूठो सिंहासन, तेना उपर आदीश्वर भगवाननी स्थापना सम. जवी तथा हाथनी चार आगलियोमा जया, विजया, जयन्ता, अपराजिता देवीओनी स्थापना करवी, जेबी रीते उदयाचल पर्वतना शिखर उपर पेला जेवी रोते सूर्यनो उदय धाय छे तेची रीतेज अगूठामा चन्द्रमा विगैरेनी म्यापना समजवी. अंगठामा ॐकार, कनिष्ठामा ऐकार, अनामिकामा होकार म-यना श्री- प्रर्दशिनीमा झी तथा हाथना तलियानी चारे दिशाओमा अँ नमोनम. सिद्ध आआठे वर्णोनी स्थापना करवी. आप्रमाणे स्थापना करीने हायने जोवो निश्चय फल देवगुरना म्मरणी । थाय छे. अर्हन स्वरूप अकारनी स्थापना हायना मध्यभागमा तथा आ इ ई उ जनन ल ल ए ऐ ओ औ अ अ आ पदर वो आगलियोना पदर वेढामा स्थापना करवी तथा मनोनी स्थापना आप्रमाणे समजवी अगूठाना त्रणेवेढामा क स ग, तननीना गणवेढामा घ च छ, म यमाना प्रणे वेढामा ज झ ट. अनामिकाना त्रणेपेदामा ठ... ढ कनिष्ठाना व्रणे वेदामा न. य द तथा आनी रिते. डावा हाथना अगुठाना बगे वेढामा ध. प. फ. तर्जनीना त्रणे वेढाना य. य म यमाना लणे वेढामा र. ल. य. अनामिकाना प्रणवढामा श प स, कनिष्ठाना त्रेण वेदामा हत्र, तथा तलियामा क्ष नी स्थापना करवी. डान' हाथमा पार्श्वनाथ भगवान तथा आगलियोमा F], तथा जमणा हाथमा ऋषभदेव, तथा आगलियोमा जटा समजवी. श्रीपभदेव तथा पार्श्वनाथ आ बन्ने तीयकरोना योगमा ॐकार परम मांगलिक गणवामा आन्यो तेती रीत. हाथनु जोड सर्वदा मगलिक गणवामा भावेल छ, हाथना नामो- हस्व, हाथ, कर शम. पाणि, शय, पचागुनी, सल, पचशाख, पचशिख - .

·(४) " - - पंचानन, वरप्रद महाब्रह्म अनंतवीर्य, महादेव, सिद्धिदः, सिंहासन, शकि- शाली, महावीर सुरायुध. अंगूठाना नामो- अंगुष्ठ-( अंगूठो) मंगूल, हंस, शिव, राजा, चतुभिय भांगी, गणपति, विष्णु, मेरू सूर्य, अक्षय वट. अंगलिना नामो- अंगुली, करशाखा, अंगुरी, करपल्लव, त्रिपुरा, करजांबा, माया, कामदुधा. तर्जनीना नामो- प्रदेशिनी, तर्जनी, शत्रुहा, आद्या. गवेपणी. मध्यमाना नामो- मध्यमा, ज्येष्ठा, लक्ष्मी, सौभाग्यवती. अनामिकाना नामो- अनामिका, सावित्री, गौरी, भगवती, शिवा, कनिनिका, कनिष्ठा, अन्त्या, लघुतारा, काचनी. आंगलिना पर्वना नामो- विंशोपका, अन्थिपर्व, स्थानभाग, अंश, सन्धि, अंगुठाना मूलना नामो- कन्द, नृपासन, गरूड. मणिबन्धना नाम--- हस्त दि, मणिबन्ध, मणिरत्नाकर. करमना नाम- अनिष्ट, करम, उष्ट्र, एक, अस्तभूषर. हाथनो पाछलो भाग (पुंठी ) तेना नाम- अवहस्त, हस्तपृष्ठ तमशून्य, वियत, निशा. हथेलिना नाम- प्रहस्त, तालिका, ताल, तल, भूतल, गर्भक. . , - ·नखना नाम मन, धृति, पूनर्भव, भूजाकाण्ड, करशुक, कामांकुश, महाराज, नखर, नख, कर. पुप्प, रत्नकान्ति, शत्रुघ्न, करदीपक. पितृरेखा नाम पिता, गोत्रवल, मूल, वक्ष, धर्म, मातृरेखा नाम माता, धन, सुखकोश, साहस, पालिका, रति. आयु रेखा नाम आयु, जीवित, तेज, स्वभाव, प्रभा तनु, तर्जनी नाम तर्जनी आदिना स्थूलनामो अर्थ पण ऋमथी कहे छे, कलह, राज, ऐधर्य, यश, आचार नामो तर्जनीना जाणवा. बतना नाम प्रदेश, ताल, गोकर्ण, वितस्त. इति नाम माला हाथ जोवानी विधि सवारना मान करीने सुगन्धिदाय नवेध. फलफुलथी परमात्मानी पूजाकरी तथा गुरुमहाराजने वन्दना करी तया धार्मिक उपदेश सांभली, तथा हाथ जोयडाववा पेला भोजनकरी निमित्त जोनार गुरुनी पामे मारगा हाथमां पालफुलद्रव्य नवेच लइने हाथ यतावाजा कारण गाठी हाये नजा-केम के वासी हाये जवाधी फल मन नथी. रिक्तपार्निरस्येच राजानं देवनं गुरम् । भौमितिकविशेषेण फटेन पलमादित् ॥ १॥ राबाहो देवताहो. गुमो. तथा निमित्त शामने आनार से सो समनी यासे साठी दाये नवयु कारण तेनु फल मनुनी ·कारणके निमित जोनारनी पासे तो विशेष करीने फल लइ जावु-कल्थी फलनी प्राप्ती थाय छे. हाथ जोवडाववा केवी रीते जावु. सारा कपडा पहेरि, सर्व प्रकारनी चिन्तानो त्यागकरी, हस्तनक्षत्रमा पोतानो हाथ गुरुने बताये. अने गुरनु कहेल फल कपट रहित थैने भाव- पूर्वक सामले. तथा जितेन्द्रिय, श्रद्धावाला माणसोने गुरूए कहेतु फल सत्य थाय छे. तथा श्रद्धारहित होवाथी फल सत्य थातुनथी. हाथ जोनार गुरु केया जोडर ब्रम्हचारी, क्षमावाला, कृतज्ञ, धार्मिक, पवित्र, चतुर, गुरुनी परपराधी आवेल, वचनसिद्धिवालो, पोतानी स्त्रीमा रक्त, पोतानी क्रियामा रक्त, सन्तुष्ट, श्रद्धावाला, तपम्धी, जितेन्द्रिय, अनेक शास्त्रने जाणनार, स्थिर मनयालो, आवा गुरु हाथ जोनार जोइए. तेनीज पासे हाथ जोव- डावयो श्रेयस्कर छे. केवा प्रकारना माणसोने हाथनु फल कहे. कुल, जाति, देश, आकार, तथा जन्मना ग्रहो, धर्म, श्रद्धा, इत्यादि गुणो गुरु जोइने फल कहे दिवसमा हाथ केटलीवार जावे दिवसमा हाथ जोनार गुरु हाथ एफनो अथवा बेजणानो हाथ जोवे, गुरु हाथ जोनार पोताना जमणो हाथ जोपडावनारना हाथ उपर राखे जोवे तथा रातना हाथ जोवो होयतो दीवाने पासे रासी तथा दीवानी पूजा करीने हाथ जोवे. तथा स्त्रीनो डावो हाथ जोवे तथा जे पुरुषनी स्त्रीना जेवी प्रकृति छ तेनो हाथ बपोर पछे जोवे, अने पुरपना स्वभावशाली स्त्रीनो हाय मध्यान्ह रात्रिना पछे जोवो. स्त्रीप्रकृतिक पुरुषनो जमणा हाथ करता डाबो हाथ बलवान होय छे अने पुरुष प्रकृतिक स्त्रीनो हाथ डाया करता जमणो वघारे बलवान होयछे. ,

·,
,
पुरुषना डावा हाथथी स्त्री, माता, पातानो पक्ष, क्षेत्र, पगियो, राति, शुक्ल
पक्ष विगरे फल कहे, आ फल जोवाने डायो हाथ जोवो.
स्त्रीओनु पतिसुख, पितापक्ष, भाइ विगेरे धर्म गाय विगेरे, सरलता,
विगेरे कृष्ण पक्ष विगेरे जमणा हाथथी जोवे.
गुरुनी पासे हाथ जोवडावनार फल सांमलीने, चांदिनुं रुपानाणु बोचे
पछे पोतानु करवानु काम करे,
आवी विधीथी जे गुरु हाथ जोव तो तेने जलदीथी तेने लणे लोक
वशीभूत थायछे. अने तेना घरमां सोनानी वृष्टि थायछे, अने राजाओ पण
तेनी शिक्षानो स्विकार करे छे.
दिशा स्थापना.
तर्जनी आंगलि पूर्वदिशा, मध्यमा, उत्तर दिशा; अनामिका दक्षिण;
कनिष्ठा पश्चिम; अने अंगूठाने मध्य देश, आप्रमाणे आंगलियोमांदिशा
समजवी.
बार स्थापना.
अंगूठामा रविवार, अंगठानो नख सोमवार, तर्जनीना उपरनो भाग
मंगल, मंगूठामा बुध, मध्यमामां गुरु, अनामिकामां शुक्र, कनिष्टामां शनि,
तथा हाथना पाठला भागमा राहुकेतु आप्रमाणे बार ग्रहानी स्थापना करवी.
राशि स्थापना.
आगलियोना जे वारपर्व छे तेमा मेष विगरे राशिओ समजबी.
अनामिकाना प्रथम व्यंश ( तीजामा गमां ) मेष राशि बोजा भागमा
वृषभ, आप्रमाणे समजवु.
राशि अधिपति
मेष राशिनो अधिपति इन्द, सिंहनो यम, मकरनो वरुण, तुलानो कुबेर
समजवो.
अंगुठामा सवारनो वखत, मध्यमांगुठि मध्यान्हनो वखत, कनिष्ठामा
साजना वखत जाणवो.

·(८) नक्षत्र स्थापना. हाथना तलियामां चोरे तरफ अण त्रण नक्षत्रनी स्थापना, तथा मध्य भागमां अश्वनी नक्षत्र, तथा आंगलियोना चौदपर्वोमां चौदे नक्षत्र समजवा. वर्षतुं शुमाशुभ ज्ञान. मने कया वर्षमा शुभ तथा कया वर्षमा अशुभ, ते जाणवाने माटे पांचे आंगलियोनां जे पंदरपर्व (वेढा) ओछे तेनो स्पर्श करे, तेमा जे पीने (वेढा ) स्पर्श करे तेमा उर्ध्व रेखा, यव, चक्र विगैरे होय तो ते वर्षमा शुभ थाय, समजवु. अर्थात् लक्ष्मी पुत्र-यश विगेरंनो लाग याय, अनें स्पर्श करेलपर्वमा जो छिन्न मिन्नरेखा होय अथवा छोपनुचिन्ह होय अथवा चोकडीनु चिन्ह होय बिन्दुनु चिन्ह होय, ते वर्ष अशुभ समजवू, मास स्थापना. हाथना तलियाने श्रावणमास, अंगूठाने मादरचो मास तथा, तर्जनीनी ना मध्य भागने आसो महिनो, मध्यमामा कार्तिकमास, अनामिकामां मागशर माहनो, कनिष्ठामा पोष, आ प्रमाणे जमणा हाथमां मस स्थापना समजवी. डावा हाथ माह माहिनो, पारगुन महिनो अनामिकामां; मध्यमामां चैत्र, प्रदेशिनीमा वैशाख, अंगूठामा जेठ, तलमां आषाढ-~-आप्रमाणे उत्तरायण समजबु, जमणा हाथनो कृष्णपक्ष; डावा हाथने शुक्लपक्ष, तथा जे पक्षमा हाथ जोवडावे, ते पक्षमा ते हाथ जोवे. वर्ण स्थापना. अंगुठा विगेरे पाचे आंगलियोमा वर्ण समजावो, अंगुठामा श्वेत, तर्ज- नौमां पोलो, मध्यममां लाल, अनामिकामा लीलो, कनिष्टामां कालो, आप्रमाणे वर्ण स्थापना समजवी,

·.
पांच तत्व स्थापना.
तर्जनामां पृथ्वी, मध्यमामां पाणी, अनामिकामा वायु, कनिष्ठामा तेज,
अंगुठामां आकाश आप्रमाणे ततत्त्व समजवा.
रसनी स्थापना.
अंगूठामा मधूर रस, मध्यभामां तिखो रस, प्रदेशिनीमां कडयो रस
अनामिकामां कसायेलो रस, कनिष्टरमा आम्ल रस,
आप्रमाणे पांचे
आंगलियोमा न्यास अमजयो.
आप्रमाणे स्पर्शनाधिकारमा अनेक विषयो नु स्पष्टीकरण करेलछे
परंतु अत्रे जाणवायोग्य जे विषयो छे तेनुज सक्षिप्त अनुवाद अत्रे
आपेल छे.
इति श्री दर्शनाधिकारः
स्पर्शनाधिकार
संक्षिप्त-अनुवाद.
हाथ जोयडावनार प्रथम पोताना हाथमा सर्वतो भद्र यन्त्रलखे तथा तेनी
फुलथी पूजाकरे; त्यारबाद आगलियोने स्पर्श करे.
गर्भ प्रश्न फल.
कोई ना गर्भ नां पुलछेके पुत्रि तेना माटे आप्रमाणे जोवुजेम कोइ
चालकने पांचे आंगलिओ बतायवी जो तेमा-समाङ्गुलि-बीजी अथवा चोथी
आंगलिनो-स्पर्शकरे तो छोकरो थाय समजवु-तथा विपमांगुलि-पेली
तीजी आंगलिने पांचभी आमाथी गमेते आगलिनो स्पर्शकरे तो पुत्रि
थाय. अने हाथना तलियामां हाय मुके तो नपुंसक थार समजबु.
आंगलिओमा मन्त्राक्षरनी स्थापना.
अंगुठामां ॐ नमः स्थापनाको तर्जनीमां ई नमः, मध्यमामां ॐ नमः
मनामिकायां ऐं नमः, कनिष्ठामा ॐ नमः माप्रमाणे स्थापनाकरे.

·(१०). हाथ लोवानी पहेला, "ॐ शुक्रपाणिदिने स्वाहा" आ मन्त्रनो उच्चार करीने पछे गुरू हाथ जोवे. आप्रमाणे स्पर्शनाधिकारमाथी जाणवा योग्यनु अत्रे अनुवाद करेल छे-आ ग्रन्थनो मुख्य विषय हस्त ज्ञान छे-माटे तीजा चौथा प्रकरणमा थी हाथ संबन्धीनो भूत भविष्य वृतान्त समजवो. इति स्पर्शनाधिकार. संक्षिप्त अनुवाद समासः रेखाविमर्शन, श्री ऋषभदेव भगवानने नमस्कारकरीने पूर्वोक्त कहेल विधिप्रमाणे, हाथ जोवडावनार हाथ जोनार गुरूपासे जाय, तेमा हस्तनक्षत्र उत्तम नक्षत्र जोइने हाथ देखाडे । तेमा हाथ जोवडावनार हाथ जोनारनीपासे उत्तम ग्रहनक्षत्र वार तीथि -चन्द्रना योगमा सवारना वखते उत्तम वस्तुओंनी सामग्री लइने-अर्थात हाथ जो ता गुरूने भेट मुके पछे विद्वान गुरूपास हाथ जोवडाये । हाथ जोनारे हाथ केवी रीते जोवो प्रथम आयुप्य विचार, पछे उत्तम सास धनविगेरेना लक्षणो, तेमा अल्प आयुप्यवालाने यदि उत्तम लक्षणो होय तो प्रयोजनज शु. मणिबन्धी-काण्डाना उपरनो विना परिश्रमकरे हाथ कठीण हो- यतो-धन प्रप्तिमा उत्तम छे, अने डाबो हाथ कोमल होयतो उत्तम छे. प्रथम पुरुषनो जमणो तथा स्त्रीनो डाबा हाथ जोइने तेनो शुभाशुभ निर्णय कहेवा। स्त्रीनो तथा स्त्रीना सभाववाला माणसनो हाथ डाबो जोवो-तथा बालकोनो हाथ तेनी पंदर वर्षनी उमर सुधी डायो हाथ जोयो. हाथना शुभलक्षणो. जेना हाथने स्पर्शकरवाभी उनो लागे, तथा स्वाभाविक लाल रंगवालो होय तथा आगलिओना मध्यभागमा छिद्र न होय, तथा हाथमा पसिनो - 4 ·नथतो होय हाथ कोमल, मांसथी पुष्ट मरेलो, तथा हाथनी चामडी शोभाय मान होय तथा नखनो रंग लाल तांबाना जेवो होय. हाथनी आंगलियो लांबी, तथा हाथर्नु तलियु मोटु होय, आवा लक्षणो वालो हाध उत्तम समजवो. हाथना मूल भागना लक्षणो. हाथ नु मणिबन्ध दृढ मजबुत होय, के जेने ममाघी न शके तथा गुढ होय, हाडकाविगेरे न देखाता होय, तेनो बांधो शोभायमान होय, तथा शीथील शद्ववालो होय, तथा हाथ नानो होय तो निर्धनपणाने प्राप्त करावे. हाथना तलियानुं स्वरूप. हाथर्नु तलियुं लाल होयतो धनप्राप्ती थाय, तथा तथा लीला रंगनु होयतो ते दारुडीयो थाय, पीला रंगनु होयतो राजस्त्री, कुमारी कन्या, चंडाल विगेरे अशुभकर्म करवाघालो थाय, तथा जेनुतलियु रंगबेरंगी होय ते धनथी रहित होय, तथा जेनु तलिघु उंचु होय ते दातार होय, तथा छिद्रु होयतो पितानुं धन तेना भाग्यमा न रहे, तथा गोलाकार तथा छिट्ठ तालियुं होय तो धनवान होय पण साथ साथै कृपण होय समजगु. जेनी आगलिना मूलमा जो नीचो भाग होय तथा मध्यमामा उंची होयतो धन वगरनो समजवो. जैनो हाथ, फाड पडेलो होय, तथा हाथना हाडका देखाता होय तथा आंगलियोमा विशेष अन्तर होय, तथा आंगलियोनुं ओर्छबधारे प्रमाण होय, तथा, हाथनु तलियु मांसी रहित होय, तथा चामडी कठीण होय, आवा लक्षणवालो दासगृत्ति-नोकरी करीने पोतानु आयुः वातावे. हाथना पाडला भागर्नु स्वरूप. हाथनो पाउलो भाग विस्तारवालो होय, चिकणो होय, पालो होय, उचो होय, तेनी नसो देखाती न होय तो उत्तम समजो. , ·(१२) . । , तेजवगरनो कठीण, चामडीवाली, लुखो, बालवालो, मसि रहित होय, •मणिबन्धना जेवो नीचो, होय ते श्रेष्ट नही. हाथ सर्पनी फणा जेवो होय, बालवगरनो होय, मांसवालो होय, उंचो होय मणिबन्धना चिन्हवालो होय, तो श्रेष्ट समजयो. विता परिश्रम करे पण जेनो हाथ कठीण होय, अनेवचमां उंचो होय, ते पुरुष दानी थाय, अत्यन्त नाचो होय तो कृपण समजयो. जेना हाथनु तलियु वांकु होय नानु होय, वधारे लांबु होय, तो श्रेष्ट नहीं, तथा रेखा, भ्रमर, चक्र तथा तुटेलु फुटेल न होय, तो शुभ समजवु. आंगलिनु स्वरूप. जेना हाथनी आंगलिओ लाषी मांसरहित वेढापाली होय, तथा सुक्ष्म पातली आंगलिओ होय तथा लांबी आंगलिओ होय तथा कोमल होय, तथा परस्पर अन्तर वगरनी होय अने गोल आकारवाली होय, आवी आंगलिओ स्त्रीपुरुषनी होयको लक्ष्मी पाप्तकरावनारी थाय. जेना हाथनी आंगली अन्तरवाली, मोठी वांकी होय, तेने दरिद्र समजवो, तथा आंगलिना उपरनो भाग जो बांको होय, तो तेने शस्त्र- हथियारनो घा लागे, तथा चपटी आंगलि होय तो पूर्त समजवो, तथा अन्तरवाली होय धनरहित, तथा अन्तररहित होय तो धनवान् समजवो, तथा मांस वगर आंगलिना पर्व नाना होय तेने धनरहित समजवो. जेना हाथनी आंगलि विषमांगुलि होय तेने निर्धन, जनी आंग- लिनी मध्यभाग परस्पर मलेठो होय ते माणास धनसंचय करणार होय, तथा जेनी मांगलिना मध्य भागमां छिद्र होयतो ते त्यागी थाय. तर्जनीना मध्य मागां आंगलिनी वचमां छिद्र होय, ते माणासने जन्म थी पेला अंशमां भोजनवखते दुःख थाय, अने धनवान होय तो पण दुःख . 7 थाय. मध्यमां तथा अनामिकाना मध्यमा छिद्र होय तो तेने जन्मथी बीजा अंशमां भोजन वखते दुःख थाय, अनामिका तथा कनिष्ठानां मध्य भागमा ·(१३) छिद्र होय तो जन्मथी तीजा अंशमां भोजनवखते दुःख थाय. तर्जनी तथा मध्यमांगलि छिद्ररहित होय, तो पेली उमरमा सुख मले, मध्यमां तथा अनामिकानी मध्य भागमा छिद्ररहित होय तो तेने युवाव. स्थामां सुख मले, अनामिका तथा कनिष्टा आंगरिना मध्यभागमा छिद्र- रहित होय तो वृद्ध अवस्थामा सुख मले तथा आंगलिना वधा पर्व छिद्र यगरना होय तो सदा सुखी रहे. अनामिका मांगलि हेली रेखाथी जो कनिष्टा मांगलि लांबी होय तो से माणसने धनवृद्धि थाय, तथा मामाविगेरेनो परिवार पणोज होय. मध्यमां आगलिना मध्यम पर्व-वेदाथी जो तर्जनी आगली लांबी होयतो तेना पिताना पक्षमा घणोज मोटो परिवार हाये अने तेनी पासे घन पण होय मने जो आप्रमाणे न होयतो धनरहित समजवु. दुःखी होय, जेना. हाथनो अंगुठो नानो तथा आगलिओ प्रमाणथी नानी होय तो ते माणस धान्य तथा आयुष्यथी अल्प समनत्री, जेना मध्यमा बलि प्रमाणथी मोटी होयतो तेनी स्त्री मरण पामे अने अनामिका अंगलि मोठी होयतो ते विद्वान् तथा धनवान थाय. तथा मांगलि पर्वना वेदाना स्थानभी वधारे होय तथा आंगलि लाल होयतो दे धमाज वर्ष जीवे. जे माणसना हाथनी अथवा पानी प्रमाणथी वधारे आंगलिओलांची होय अथवा परम्पर मटेली होय ते माणात हमेपा स्त्रीथी रहित होय, अने अत्यन्त नानी आंगठिलो होय ते दरिद्र होय. अनामिकाना ऐला चढाथी कनिष्टा मांगलि मोरी होय तो ते माणस सोपं जीवे अथवा ने वर्ष जीवे अथवा सो सीतरे बने पर्वथी घराबर हो तो साठ वर्षे सुधी औष एकपण जवनो मध्यभाग कनिष्ठा मांगलि अनामिका मांगलिना रेटा पशी नानी होय तो पचास वर्ग जीवे. ये जा बेटटो मध्यभाग मानो ोय तो पाटीस यजीव, नाभी भ्रण जरनो मध्यभाग ओओ होय ·, तो तीस वर्ष जीच, तथा चार जवनो मध्यभाग बराबर होय तो चीस वर्ष जीवे, पांच जब मध्यभाग वराभर होय तो दस वर्ष जीवे. जेना कपालना उपर पांच रेखा होय तो ते माणास एकसो वर्ष जीवे. मणिबन्धमा त्रणजयनी पंचि होय तो ते माणास राजा थाय, अने ते जव पक्ति हाथना पाछला भागमां होय तो पण लामने आपे छे, भने थे जब पंक्ति होय तो ते राजमन्त्री थाय तथा धनवान् बुद्धिवान् होय, एक जब पंक्ति होय ते माणास शेठ थाय अने नेनी पासे घणु.धन' होय. . . रेखा विचार. मणिबन्धी गोत्र रेखा करभ-हथेलीना आगलना भागथी धन रेखा अने यश रेखा शुरु थाय छे. आत्रण रेखा तर्जनी तथा अंगुठाना मध्य भागमा जाय छे आत्रण रेखा जेना हाथमा पूर्ण होय ते माणास दोष रहित होय, अने ते गाणासनु गोत्र, धन, तथा जीवितमां वृद्धि थाय, आत्रण रेखाने त्रण लोकनी उपमां बतावेल छे. पितृरेखा, उर्द्ध रेखा, मातृरेखा, मनुष्यलोक आयुरेखा पाताल लोक आम आत्रण रेखा ओ जमणा हाथमा होय छे, डावा हाथमा आत्रण रेखा ओ धातू मूल तथा जीव मानेल छे. पितृरेखा बाल्यावस्था, मातृरेखा युवावस्था, आयुरेखा वृद्धावस्था. तथा "पितृरेखा वात, मातृरेखा पीत, आयुरेखा कफ, पितृरेखा चर, मातृरेखा स्थिर, आयुरेखा द्वि स्वभाव, मानवामा आवेल छे. पितृरेखा पुरुष, मातरेखा स्त्री, आयुरेखा नपुंसक मानवामां आवेल छे. पितृरेखा नमश्चर, मातरेखा स्थल, अने आयुरेखा जलचर मानेल छे. पितृ मातृ तथा आयु आ त्रेण रेखाने अनुक्रमभी सत्वगुण रजोगुण तमोगुण बतावे छे. रेखाथी--गति निर्णय. जेना डावा हाथमां पितृरेखा स्पष्ट होय तथा छेदायेल भेदायेल न होय ·तो ते कार्य लोकमांथी आ लोकमां आवेल छे, तथा मातृरेखा स्पष्ट होय छेदाएल न होय ते मनुष्य लोकमाथी आवेल समजवु. तथा छायुरेखा जेनी स्पष्ट होय छेदायेल न होय तो माणास पाताल लोकमांधी आवेल समजवु. जेना जमणा झाथमा पितृरेखा स्पष्ट होय तथा छेदायेल भेदायेल न होय ते माणास मनुष्य लोकथी मरीने उर्ध्व लोकमां जाय, तथा मातृरेखा स्पष्ट होय छेदायक मेदायेल न होय ते माणास मनुष्यथी मरीने मनुष्य थाय आयुरेखा स्पष्ट होय छेदायेल भेदायेल न होय ते माणास अत्रैथी मरीने पाताल लोकमा जाय. रेखाथी सम्पूर्ण चराचर भूत भविष्य वर्तमाननु ज्ञान थाय छे के जेवी गते दीवाथी परनु अधारु नाग थाय अने प्रकाश थाय तेवी शत रेखाजान समजवु. रेखाथी लामालाम सुखदःख जीवित मरण. जय विजय नु ज्ञान थाय स्त्री हो या पुरुष हो बन्ने ने रेखानु फल बरोबर थाय छे. आयु पुत्र, कुठवंश धान्य, देह, धन संपत्ती, पूर्वभवना पुन्यभी रेखा ओ बतावे छे. सूक्ष्म स्निग्ध (चिकणी) गंभीर, लाल, पीली, वांकी न होय, दिवाली न होय आवी रेखा ओ मनुप्यने शुभ समजवी. जेना हाथमां गंभीर तथा लाल रेखा होय ते त्यागी थाय, घरबार छोडीने दीक्षा ले. जेना हाथमा पीली रेखा होय ते माणास मुखने भोगवणार थाय, सूक्ष्म रेसा होय तो लक्ष्मीनी प्राप्ती थाय, अने मूटवाली रेगा होय तो सौभाग्य आपे. जना हाथमा रेसा मी तूटेली होय पटव-कांटा निकलेली हाय लुगी होय विषम स्थानमा गयेली होय वर्णरहित होय, काली, लांबी, नानी होय तो श्रेष्ठ नही. बना हायमा पहयवाली एक रेखाममाथी फांटा नोकलला होय तेवी , ·(१६) रेखा होय तो क्लेशकारी समजवी. विषम रेखा होय तो स्वराब अन्न मलें. जेना हाथमा घणी रेखा ओ होय तो क्लेश, भांगेली होय तो धन हानी, तथा हाथमां चार अथवा पांच रेखा ओ होय तो सारी वधारे होय तो दरिद्रता देनारी समजवी. पद्मपनना समान सूक्ष्म पातली, सम्पूर्ण स्निग्ध, लाल गंभीर, रेखा जेना हाथमा होय ते ने धन, तथा सोनानो लाभ मले. फांटावाली, छिन्नभिन्न विषम विवर्ण फुटेली साली होय लुखी होय अत्यन्त पातली रेखा होय तो ते माणास निन्दापात्र थाय. जेना हाथमा छिद्रयाली रेखा होय तेना हाथमां धन न रहे तेने निच कर्मकरवाथी धन मले. अथवा बांकी रेखा होय तो धन न मले. पीली रेखा होय तो चोरीथी धन मले, फुटेली तथा काली रेखा होयतो जेल केद भोगावे लीली लुखी रेखा होयतो शोक थाय. जेना हाथमां यराबर वांकी न होय तो धन मले. जेना हाथमां उर्वरेखा, पितृरेखा, मातृरेखा, आयुरखा आचार मुख्य रेखा ओ. विद्याररेखा, पुत्ररेखा, भाग्यरेखा, यशरेखा, स्त्रीरेखा, वाहनरेखा. मित्ररेखा, मृत्युरेखा, राज्यरेखा, आ वी साधारण रेखाओ समजवी, जेना हाथमा घणीरेखा ओ होय अथवा रेखा ओ न होय ते अल्पायुष्य तथा दरिद्र दुःखी रहे. आयुरेखा करम ( कनिष्ठा आंगलिनापासे नो भाग) थी नीकलीने जेटली आंगलिओ ने ओलंघे तेटला पचीस पचीस वर्षनुं आयुष्य जाणवु. तथा काल, हानी नो अपेक्षाथी आयुरेखा जेटली आंगलि ओने ओलंधी ने जाय, तेटला २० वर्ष जीवे तेम कोइक आचार्यनो मत छे. जेनी आयु रेखा तर्जनी आंगली सुधी गइ होय तो तेनु आयुष्य एक सोने आठ वर्पतु समजवु. जेना हाथमां आयुष्य रेखामा जमणी तरफ छेदा एल होय तो पाणीथी मरण थाय--डावी तरफ होय तो हथीयारथी मरण पामे. , ।

·(१७) - तथा जेने मायुरेखानी जमणी तरफ वेध होय तो तेनु आगी मृत्यु थाय, डावी तरफ होय तो सर्पना जेरथी; बन्ने तरफथी होय तो महान रोगी मरे. जना जमणा हाथमां धनरेखा मोटी होय तो तेने महान् धन धान्यनो लाभ मले, अने मित्र रेखा मूलमा फाटेली होय तो द्रव्यनो व्यय वधारे थाय. जेना हाथमा धनरेखाना मूलमा त्रिशूलनो आकार होय तो तेनी पासे लक्ष्मी घणावखत सुधी न टके, मने मध्यमामां त्रिशूलनो आकार होय तो तेनीपासे धन छल कपटी पेदा करल होय समजवू. ने हाथनी मध्यमां आंगलिना मूलमा धर्म रेखा होय छे ते अने ते रेखानो बनना जेवो आकार होय तो ते श्रद्धावालो तथा धार्मिक थाय. अनामिका आंगलिनी नीचे जो वजाकार रेखा होय तो ते मा- गरस इजतदार थाय, अने जो ते रेखा मां वेध होय तो तेनी इजत आरुमा हानी पोचे. अंगठाथी नीकलीने तर्जनी पासे गथली रेखा होय तो तेने देवतानु स्थान फहेवामां आवे छे. अने तेथी मृत्यु विगैरेनु ज्ञान जाणी शकाय. तथा अंगठाथी उर्दू गयेली रेखा देवतानी मध्यमां जो उंची रेखा होय तो त्रिवेणीना आगलना भागमा तथा तर्जनीनी नीचे एक पण एवी रेखा होय तो ते माणास आकालो मरे, अने ये रेखा होय तो यन्ने जणा साथे मरे, अने त्रण रेखा, साथे होय तो व्रणनी साथै मेरे अने घणी रेखा होय तो घमानी साथै मरे, जेना डारा हाथमा वेधवाली त्रण रेखा मो होय तो तेनु जलमा मृत्यु थाय तथा अंगठानां उपलापर्वमा जोके पूर्ण जब होय हमेशा यशस्वी थाय तथा, मध्यमां वेध होय तो अड्धु फल पचास वर्षनी पछे मले. जेना हायमा मणिबन्ध रेखा होय तेने लक्ष्मी तथा सौभायने आपया . .

·, . वाली थाय तथा ते रेखानी आगल सांकलना जेवो आकार होय तो ते माणस रुपवान् तथा धनवान थाय. जेना हाथना अंगूठाना मध्यमां जब होय तो, ते विद्याथी प्रसिद्धि मेलवे, अने धनवान पण थाय, तथा तेनो जन्म शुक्लपक्षमां समजवो. तथा डाया हाथमां जय होय तो तेनो जन्म रात्रिमा थयेलो समजवो. अने जमणा हाथना अंगठामा जव होय तो दिवसमा जन्मेल समजबो. अने बन्ने हाथना अंगूठामा जब होय तो अंधारिया पक्षमा जन्म समजवो. आयुः रेखानी पासे वांकी रेखा गयेल होयतो ते घोडा उपरथी पडे समजयु अने आरेखा काला रंगनी होयतो तेने राजाने भय रखा करे. आयु रेखानी मध्यभागमा जो थे रेखाओ होय, तेमा एक लांबी तथा एक नानी रेखा होय तो ते धर उपरथी अथवा गाडी उपरथी पडे. जेना हाथना आयुरेखाना मूलमां अंकुशना आकारवाली जो बांकी रेखा होय तो हाथीना उपरथी पड़े. अने ते रेखाना मध्यभागमा छिद्र होयतो पाणीथी डरे. मायुरेखाना मूलनी रेखा लाल होयते ते रक्तविकार गंड रोग गुमडा विगर वारवार वर्षे थाय. जेना हाथमा आयुरेखाना तलमां जो सर्फत बिंदु होय तो सन्निपातथाय, लालबिन्दु होय तो अमिनो डररहे भनेकालु बिन्दु होयतो जेल भोगवे. पितृरेखा अंगूठाना मध्यमां जेटली ऊर्य रेखाओ होय तेटली स्त्री.. ओनी साथै विषयसुख भोगदे, तथा वेध होय तो स्त्रीसंबंधी लडाइ थया करे. . जेना हाथना लंगूठाना मूळयी अने मणिबन्धमा जेटलो रेखामो होय तेटला ओकरा छोकरीओ समजवा, तेमा जेरली मोटी रेखाओ होय तेरला पुत्रो तथा नानी होय तेटली पुत्रियो थाय समजवी. अने आ रेग्वा तुटेली फुटेली होय तो छोकरा धन भरणपामे बने ते तुटेली फुटेली न होय तो छोरा जीयता रहे.

·. तथा आमा कोइक आचार्यनो एचोपण मत छके अंगूठानां मूली तथा मणिबन्धनी वचमां जेटली रेखाओ होय तेटला भाइ बेनो समजवा, आयु रेखानी आंगलिनीपासे फांटाओ नाकलेला होयतो तेने हानी थाय, मातृरेखा अंगूठाना मूलमा फांटाओ नीफलेला होय तो ते धनने पैदा करवा वालो थाय, अने मामाना पक्षनो तेने लाममले. जेना हायमा आयुरेखानी पासे पल्लव होयतो तेने लाभ न मले, कनिष्ठा तथा अनामिका आंगलि मटेली होय तो माणसोना साथे स्नेह रहे. कनिष्ठा तथा अनामिका आंगलि अन्तर राहत होय तो धनधान्यथी पूर्ण होय भने अन्तर वाली होय तो धनधान्यमा हानी पोचे. जेना हाथनी आंगलिओना मध्य भागमां छेद होय तो ते दरिद्र थाय अने छेद न होय तो ते धनवान थाय. जेना हाथमां नर्जनी नीचे त्रिवणीनी पास ये रेखामो होय ते पेली रेखा लांबी होय तो पिता मेरे अने वीजी रेखा लांबी होय तो माता . पेला मरे. जेना हाथमां मातृरेखा तथा पिरेखा परस्पर मलेली होय तो घरबन्धनथाय, तथा डाया हाथमां पितानी तथा मातानी रेखा होय तो स्त्रीपुत्रधी संबंध रहे. अनामिका आंगलिथा कनिष्ठा आंगलि लांबी होय अने कनिष्ठा आंग- लिमा उर्ध्व रेखा होय तो ते ने व्यवसाय व्यापारथी लांम मले. जना हाथमां आयु रेखाना मध्य भागमा छेद होयतो ते पाणी तथा मनिधी डर्याको, तथा साथी अपकीर्ति थाय तथा अल्प आयुष्य बालो थाय, आयु रेसाना देश भागमाथी नीकलीने धन रेखा तथा जे रेखानी पास गयेी होय ते पेला मुखी पाय, पछे दुःखी घाय, अथवा निधन होय. जेना हाथमा दातना समान निकोगनो साकार होय तो ते बाघ ·(२०) , . अना- सियाल तथा कुतराथी डाकरे, अने सिंगडानो आकार होय तो सिंगडा- वाला पशूनो डर रहे. जना हाथमां मायु रेखानु मूल तथा पितरेखानु मूल मलेल होय तो मित्रनी पिडा थया करे,--कालजी रक्षा करे तथा आंगूठामा यव होय तो युवावस्थामा सुख रहे. जेना हाथमां कनिष्ठा आंगलिथी तर्जनी आंगलि सुधि रेखाओ गइ होय तो ते सविर्ष जीवे. मध्यमा सुधी गद होय तो हंसावर्ष जीवे, मिका सुधी गइ होय तो साठवर्ष जीये, अने कनिष्ठा आंगलिथी नीचे होय तो अनुक्रमे वीस तीश वर्ष जीवे समजवु. जेना जमणा हाथना करम ( कनिष्ठा मांगलिनीपासेनो भाग) थी. शरूथयेल द्रव्य रेखानो लाल वर्ण होय अखण्ड होय ते धनने आपवावाली थाय, अने जो तैना फांटाओ आयुरेखानीपासे गयेला होय तो ते पुत्रने आपवावाली रेखाओ समजवी, अंगूठाना पासेथी नीकलेली जेटली रेखाओ होय तेटलो वखत धन मले, तथा ते रेखामां छेदन भेदन होय तो राजदण्ड भोगवे, तथा तुटेली होय तो चोरथी हानी थाय. जेना हाथमां मणिबन्धी मध्यमांगुलि मुधी रेखामओ गइ होय तो धन- समृद्धिने प्राप्त करावे. जेना हाथमां गोत्र रेसा अखण्ड होय तथा छेदायक भेदायेल न होय ते माणास पोताना गोत्रमा श्रेष्ठ कहे पाय छे. अने पधाने आश्रय आप- नारी थाय छे. तथा गोत्र रेखामांधी जेटला फाटा ओ नीकटेला होय अने ते मांग. लिनी पासे गयेला होय तो पोताना पिताना द्रव्यनो मागी याय, तथा जेटला ते माथी फांटा निकलेला होय तेटला तेना मित्रो समजया, अने ते मित्रो तना काममा सहायता करयावाला याय.

·जेना हाथमा मणिबन्धथी नीकलेल रेखा प्रदेशिनी सुधी गइ होय तो तेने घणा मिनो होय. जेना हाथमा मणिनन्धथी अगृठानी पासे गयेली रेखाने ऊर्व रेखा क्हेवामा आवे छे, अने ते ऊर्य रेसा पाच प्रकारनी होय छे- पेली अगूठानी पासे गयेली रेखाने राजमुखने आपनारी थाय छे तथा धीजी रेखा तर्जनी पास गयेली होय तो राजा याय अथवा तो राजानो , मिाथाय. तथा सीजी मध्यमा आगलिनी पासे गयली रेखा होय तो ते पुरष प्रसिद्ध माचार्य याय अथवा सेनाधिपति याय, तथा चौथी अनामिका आगलिनी पासे गयेली होय ते सार्थवाह अथवा धनवान थाय, अने पाचमी कनिटा अंगली पासे गयेली रेखा होय तो ते प्रदिष्टावालो तथा यशस्वी थाय, तथा सकडो राजाओमा मानपान प्राप्त करे. आ _ रेसा यथायोग्य, तटेली न होय, तेनी अवधि सुधि गयेली होय, तथा तेनी मन्यमा थी कोई बाजी रेखा नाकलेली न होय आदी एक उर्ध्व रेखा हजारो माणसोनु पालनपोषण करनार थाय ठे. आधी ऊर्य रेखा मामणना हाथमा होय तो वेदादि शारमा प्रविण होय, तथा क्षत्रियने हाथमा होय तो राध्यपदवी मोगवे अने वाणियाना, दायमा होय तो धनवान थाय तथा गहना हाथमा होय तो मुखपूर्वक पोताना निर्वाह चलाये. पुरपना हापा हाथमा जे आयुरेमा होय रे तेने मोरम्बा समनवी भने भारेवामा जो जमणा मागमा पारा होय तो मोनु मुन मळे, भने डामा दायमा पाटा गये हाय तो दुम्य मोगरे, ज पुरराना डापा हाथनी आयुरेम्बा तथा कनिष्टानी मध्यमा जेटली रेमाभो नीकलेली होय, से पुरपने वेटटी मीमी मठे समजा. अने आ रेमा समान होय सो सारा म्बमावाली जाणवी तथा रेया विषम होय नो सरार स्वभावपाली समजवी. . .

·(२२) अथवा , जेना हाथमा स्त्रीरेखा मोटी होय तो तेनो विवाह अविवाहितनी साथे विवाह थाय, अगे आ रेखा तुटेली होय तो फरीने लम करवु पडे, तो कोइ अन्य स्त्रीने प्रेमपात्र समजीने पोताना घरमा राखे. आ रेखा जेना हाथमां चिकणी होय तो तेने सौभाग्यवाली स्त्री मले, अने तुटेली होयतो दुर्भाग्य सी मले. जे पुरुपना हाथमा दीक्षा रेखा बलवान् , सूट म, खिग्ध, गंभीर, लांबी, पीली, गोलाकार, छेदायेल, भेदायेल न होय, सम होय, स्थाननी भ्रष्ट थयेळ न होय, तेवी पूर्ण रेखा दीक्षा रेखा होय ते दीक्षा ले तेम समजवु तथा दीक्षा लेनारना हाथमा स्त्रीरेखा होय तो तेनु फल एकज कहे छे के तेने प्रियमित अथवा परमभक्त श्रावक श्रावि- काओ आदरपूर्वक सेवा भक्ति कर. जे पुरुपना हाथमा सिंहासन राज्य आदिना चिन्हो होय तो कनिष्ठा तथा मणिबन्ध पर्यन्त जेटली रेखाओ होय तेटली स्त्रीओ समजवी, अने साधारण मनुष्यना माटे समजवी. तथा पुरुषना डाया हाथमा स्त्रीरेखा, तथा स्त्रोना जमणा हाथमा पुरुष रेखा समजवी, तथा स्त्रीना जमणा हाथमा आयुरेखा तुटेली होय तो.ते स्त्री विधवा थाय. जे स्त्रीनी जमणा हाथनी कनिष्ठा आगलि तथा मणिबन्धना मध्यमा जेटली रेखा ओ होय, ते स्त्रीने तेटला पति समजवा, स्त्रीरहित साधु- पुरुषने जो स्त्रीरखा होय तो तेनु फल मक्ति समजवी, तथा हाथमा जेटली रेखा पडेली होय तेटला भाक्त करनारा शिष्यो-पारको समजबा, साधुना डावा हाथमा रहेली धनरेखार्थी कभी, ऊर्भ रेखाथी राज्य, वाहन रेखाथी लाभ, तथा जमणा हाथनी धनरेखाथी शुद्ध ज्ञान, कर्व रेखाथी ऐधर्य, तथा गोत्रधी वश समजवो. साध्वीना जमणा हाथमां पतिरेखाथी ज्ञान, यात्रा, तीर्थ, वन्दना, तपस्या, इन्द्रियनिग्रह, पचिन्ता, विगेरे समजवु भने पिता रेखाथी गुरुणानु सुख समज.

·(२३) मणिबन्ध तथा आयुरेखानी मध्यमां करभनी पासे जेटली रेखाओ होय. तेटला छोकरा समजवा. अने जो ते रेखा ओ सम.होय तो पेला पुत्रि थाय, तथा विपम होय तो पुत्र थाय, साचोना हाथमां जो संतान रेखा पडेलो होय तो तेनु फल शिप्या समजवू. तेन शिष्याओ श्राविकाओ सेवा भक्ति करे. अने तेना हाथमा जो पति रेखा होय तो धर्म योग तेनु फल समजबु अमे करममां जो संतान रेखा होय छे अने अंगूठाना मूलमा भाइ नी रेखा समजवी. आवधी रेखाओमां जेटली रेखाओ देखाती न होय तेटला भाइ. चेन थेने मरण पामेला समजा. अने सप्ट रेखा देखाती होय तो जीवता छ तेम समजबुं: , अंगूठाना मूलमा जेटला जब होय तेटला पुत्र थाय समजवू. अंगूठाना मूलमा तथा मणिरन्धना मध्यमां जेटली जवमाला होय तेटला पुत्र समजवा. जेना हायना अंगूठाना मध्यमां जब हाय तो विद्याथी तेनी ख्याति थाय, अने ऐश्वर्यवान थाय. तथा जेना डावा हाथमां अंगूठामां जब होय तो तेनो जन्म धणु करीने शुक पक्षमा रात्रिमा थयेलो समजवो. अने जमणा तथा हाथमां जब होय तो कृष्णपक्षमा दीवसना जन्म समजवी. जेना अंगठाना मध्यमां जय होय तो भोगसुख भोगववामां सदासुखी रहे. तया जेना हाथमा एक जर होय अथवा धारे होय तो तेनु फल समान छे. अत्यन्त पुण्यशालिना हायमा, छत्र, कमल, धनुष्य, रथ, वन, काच्छयो, अंकुश, वावडी, साथिओ, तोरण, चमर, सिंह, झाड, चशंख, हाथी, समुद्रकलश, मासाद (महेल) मत्स्य, जव, र, स्तुम, फरण्डल, पर्वत, दपंग विगेरेनु चिन्ह होय छे. मणिरत्ययी हाथना वलिया तरफ जो मत्स्य रेखा होय तो एक हजार रुपिया मले. अने मकरनु चिन्ह होय सो दश हजार लोया मळे, , ·(२४) अने शंखनु चिन्ह होय तो लाख रुपीया मले, तथा जेना हाथमां दण्ड- सहित छत्र होय अथवा चामरयुत ध्वज होय तो ते माणास चक्रवर्ती 'पदवी मोगवे. जेना हाथमा ध्वजानु चिन्ह होय ते वृद्धावस्थामा सुखी थाय, तथा करभनो भाग मांसथी भरेलो होय तो श्रेष्ट गणवामां आवे छे अने आंग- लिना वेढा ओ पातला होय तो पण श्रेष्ठ गणवामां आवे छे. करमथी नकलेली रेखा ओ जो धन रेखामां मलेली होय अने ते अकुंशना आकार जेवी रेखा होय तो ते हाथी वालों राजा थाय अर्थात् तेने त्या हाथी बंधाय, जेना हाथमां वृषभनी रेखा होय तो ते घणी गायो नो मालिक थाय अने ते खेती करनार तथा धनवान थाय, जेना हाथमा सूर्य- चिन्ह होय ते प्रतापी शूर थाय, अने चन्द्रमानु चिन्ह होय तो कोमल स्वभाववालो थाय. सिंहासननु चिन्ह होय तो पटधारी तथा गादि पति थाय, शेठ थाय अने मोरनु चिन्ह होय तो मामानां पक्षमाथी हमेपा लाम मल्याकरे---- सुखी रहे. जमणा हाथना अंगूठाना मूरमा जो अंकुश होय तो मानपान पामे भने प्रासाद ( महेल) नु चिन्ह होव तो सुखी तथा धनवान थाय अने मत्स्यनु चिन्ह होय तो वृद्ध अवस्थामां सुखी थाय, समुद्रनो व्यापारी थाय अर्थात् समुद्रमा तेना वहाण स्टिमरो घणा चाले, जमणा हाथना अंगूठाना मूलमां जो नन्दावर्तनु चिन्ह होय तो राज्य पदवी मले, तथा काछमानो आकार होय तो भाग्यवान् होय, अने पूर्ण कुंभनु चिन्ह होय तो ते पोतानो मनोरथ पूर्ण करे. तथा जमणा हाथमा रथनु चिन्ह होय तो ते रथवालो थाय अर्थात् ते ने घरे रथ गाडी चाले, अने तेनु यधु कुटुंब उद्यमशाली होय, तथा तलवारनु चिन्ह होय तो ते माणास लेश करवावालो तथा सहाय करनार याय, ·(२५) तथा जेना हाथमा धनुष्यवाण- चिन्ह होय तो लोकोने प्रिय थाय. चमरनु चिन्ह होय तो राजमन्त्री थाय अने फुलनी मालगनु चिन्ह होय तो ते यशस्वी तथा धनवान थाय. अने मुकुटनु चिन्ह होय तो राजमान्य होय. अने कमलनु चिन्ह होय तो धणीज समृद्धिने भोगवा वालो थाय, अने तेनी मुठीमा तिल होय तो तेने पुत्रनु सुख होय, तथा आखा अंगमांतील होय तो ते कोपी थाय तथा धनवान पण होय. जना जमणा हायमा छत्रनु चिन्ह होय ते माणस हठी तथा प्रतिष्टा- वालो होय, स्तस्तिकनु चिन्ह होय तो वृद्धावस्थामा सुखी थाय, अने स्थलपद्मनु चिन्ह होय तोते माणास चतुर थाय, भने मृदंगनु चिन्ह होय तो वे क्षमावान थाय, जेना हाथमा पट् कोणनु चिन्ह होय तो धर्मवान थाय, तथा धीरवीर थाय तथा मणिबन्ध रेखानु चिन्ह होय तो तेजस्वी याय, अने सरोवरनुं चिन्ह होय तो तेनु शरीर वातवालु होय भने धूसरनु चिन्ह होय तो ते योताना कुलमा श्रेष्ठ गणाय. जेना हाथमा माटानु चिन्ह होय तो सुंदर पारवालो थाय तथा ज्यां जाय त्यां पोतानु कार्य सिद्ध करीने आवे तथा वाणनु चिन्ह होय तो विद्यावाला याय, अने विमाननु चिन्ह होय तो भूत, भविष्य, वर्तमान मा व्रणे काउने बतावनारी याय, अने प्रभावि थाय. जेना जमणा तथा या हायनी दशे आंगलिओमा जो चमनु चिन्ह होय तो ते राजा थाय. तथा योगीश्च अथवा आचार्यपण याय, तथा दशे आंगठियो मां जो छीपनु चिन्ह होय तो माथवा शक्ति नु चिन्ह होय तथा देव मंदिरनु चिन्ह होय, मठनु चिन्ह होय, तेने पुत्र सन्ततिनु सुस न होय. माणसना पाताना जमणा हायनी सन्मुख, माछछीन चिन्ह होय मकरन चिन्ह होय, शंखनु चिन्ह होय, पपनु चिन्ह होप, आवा ·चिन्ह होय तो सुखने आपनारा थाय छे. अने क्या चिन्हो हाथनी सन्मु- ख न होय तो तेने अन्त समयमां फल आपे छे. आवधा चिन्हो जो स्पष्ट हाथमां होय तो तेने झोडो रुपीया मले, नहीं तो अल्प फल तो अवश्य मले. जना जमणा हाथमा सिंहासन, सूर्य, नंदावर्त, चन्द्रमांतोरणनु चिन्ह होय तो ते माणास सौर्वभौम सम्राट थाय निसन्देह समजमुं. जेना हाथमा श्रीवच्छनु चिन्ह होय ते सुखी होय अने चक्रन चिन्ह होय तो उर्वशी अप्सरा जवी स्त्रीनु सुख होय भने वअनु चिन्ह होय तो धनी थाय, अन देव कुलनु चिन्ह होय तो धार्मिक थाय. जेना हाथमा पालखीचें चिन्ह होय, स्थनु चिन्ह होय, घोडानु चिन्ह होय, हाथीनु चिन्ह होय, बलधतु चिन्ह होय तो ते माणस शत्रुना सैन्यमां जय बलात्कारे पराजय करे- जेना हाथमां आ छत्रिश प्रकारना आयुधोपैकी एक पण आयुध होय तेनी साथे बीजो युद्ध न करी शके, तथा ते वीर विजयवन्त राजा थाय, जेना हाथमा नावडानु नावनु तथा जहाज स्टिमर नु चिन्ह होय तो ते माणास रुपीयावालो सोनावालो रलवालो थाय अने समुद्रनी मुसाफरी करनार थाय. जेना हाथमा त्रिकोण रेखा होय, अथवा हलनी रेखा होय, मुसलनी रेखा होय उखलनी रेखा होय ते माणास खेती करनार थाय. जेना हाथमां मालानु चिन्ह होय ते माणास गायोनो मालिक थाय, कमण्डलु, ध्वज, कुभ, स्वस्तिकनु चिन्ह होय तो लक्ष्मीने आणनार र-जय मेलवे. " थाय छे. जेना हाथमा वावडीनु चिन्ह होय तो सर्व लोकोनो प्रेमपान याय, अते समुद्नु चिन्ह होय तो महान् राजा थाय, दर्पण चिन्ह होय तो ज्ञानथी पूर्ण थाय, राज्याभिषेकनु चिन्ह होय तो राजा थाय, ·(२७). जेना हाथमा शस्त्रनु चिन्ह होय तो महान् पराक्रमि थाय अने नाव-- डानु चिन्ह होय तो समुद्रमा मुसाफरी करनार थाय अने पुस्तकनु चिन्ह होय तो शास्त्रनो जाणकार थाय अने देवकुल मंदिरनु चिन्ह होय तो. ते धर्मामा थाय, जेना हाथमा स्वस्तिक चिन्द होय वो ते भाग्यवान होय तथा ताजवानु चिन्ह होय होय तो व्यापारी थाय, श्रीवत्सनु चिन्ह होय तो वांछित लक्ष्मी मले तथा पुप्पनी मालानु चिन्ह होय तो तेना घरमा गाय विगेरे पशुओ घणा होय. जेना हाथमा ताजबानो मागलनो भाग तथा बजनु चिन्ह होय तो तेनो व्यापार घणो चाले. जेना हाथमा माछलीना आकार जेबी रेखा होय तो तेना कामनी सिद्धि थाय अने धनवान थाय अने तेने घणा पुत्रो होय तथा स्वीन: पण सुख होय. जेना हाथमां पद्मनु चिन्ह होय तथा सपनु चिन्ह होय, अथवा खजाना चिन्ह होय तो ते माणास पृथ्वीनो अधिपति राजा थाय. जेना हाथमां चक्रनो आकार ध्वजा तथा तवारनु चिन्ह . होय ते. समस्त विधामा अप्रेश्वरी होय बुद्धिमान तथा राज्यमा सत्कार पामे. जेना हायमां त्रिशूउनु चिन्ह होय ते धर्मात्मा होय, यज्ञधर्म तथा दान आफ्नार थाय तथा देवगुरुनी सेवा करनार याय. जेना हाथमा अंकुश कुंडल छत्रनु चिन्ह होय तो तेने राज्य मले. जेना हायमा श्रेष्ठ कमठ स्वस्तिक भद्रासन, पुप्प, मत्स्य, जलकुंम,. वृषभ, गज, छत्र, चामर, शाला, अध, बज, मकर, तोरण, विमान केतुनु चिन्ह होय तो तो ते योडाज दिवसमा राज्यपदवी भोगवे. जेना हायमा माउलीनु चिन्ह होय तेने मन्नपाननो लाम मले, तथा पूर्णकलशनु चिन्ह होय तो सोमाग्ययावी थाय, अने पुप्पमानानु चिन्ह ·(२८) होय ते गाय विगैरेनी मालकी थाय. अने वृषभनु चिन्ह होय ते सेनापति थाय. जेना हाथमां साथियानु चिन्ह होय तेने जे चाहेते मले. जेना हाथमां भद्रासननु चिन्ह होय तो ते श्रेष्ठ राज्याभिषेक ने प्राप्त- करे अर्थात् राजा थाय, तथा हाथी छन्त्र चामर विगेरेनु चिन्ह होय तो अपरंपार सुख भोगवे. जेना हाथमा मकरनु चिन्ह होय ते हजारों रुपियानों मालिक थाय, तथा पद्मनु चिन्ह होय तो लक्षाधिपति, तथा शंखनु चिन्ह होय तो दश- झोड रुपीया तथा पद्मचकनु निशान होय तो ते वयानो पालक सम्राट . राजा थाय. जना हाथमां सम्पूर्ण शंख पद्म भद्रासननु चिन्ह होय तेने घणुज धन मले. तथा जेना हाथमां स्पष्ट चिन्ह न होय, छेदाभेल भेदावेन चिन्ह होय, रुक्ष हाथ होय तो तेने कोइपण जातनु फल न मले, तथा धनहानी . थया करे. - जेना हाथ मां एकज लक्षण होय, पण स्पष्ट लक्षण होय छेदायेल भेदा- येल न होय तो तेने सर्वत्र लक्ष्मीमले, तथा सन्तति धणीज होय मंगल हमेषा होय. बंदिरेखा- जेना हाथना अंगूठाना मध्यमां क्यारानु चिन्ह होय ते आदमी सुखी रहे, राज्यपदवीने भोगवे, तथा लक्ष्मीवान होप अने ते क्यारानी रेखामां जेटली रेखा होय तेटली वारबंधन थाय-जेल भोगवे तथा क्षत्रियना हाश्मां होय तो राज्यमले, तथा बीजाना हाथमा होय तो सौभाग्य पामे. जेना हाथमां जीव रेखा होय तेनाथी जेटला फांटा निकलेल होय, सथा ते अखण्ड होय तेटली धनवृद्धि थाय. जेना हाथमां अंगूठानी नीचे कागडाना पगनु चिन्ह होय ते माणास ·अने एकज - शूल रोगथी मरे-तथा जैना हाथना तलियामा जो कागडानु चिन्ह होय तो माणास जलदीथी धन मेलो. अने जलदीथीज धन नाश करे, पदवीरेसा- जेना जमणा हाथना अगूठानी नीचे तथा गोत्र पित्र रेखानी उपर बाकी गयेली रेखा होय तो ते सेठपदवी, राजपदवी व मन्त्रिपदवी, रेखा होय तो नानी पदवी, ये होय तो मध्यपदवी, अने प्रण रेखा होय तो महान् साम्राज्यपदवी मले अने जो आरेखा ब्राम्हणना हाथमा होय तो तेनु फल विद्या समज. भाग्यरेसा जमणा हायनी कनिष्टा भागलिना मूरमाथी नीकलीने आयुरेखानी पासे जो आ रेखा गयेली होय तो तेने भाग्यरेग्या समजवी अने आमा छेदन भेदन न होय तो सुखने आपे छे. जेना हाथमा अगूठाना मध्यमा या होय तो ते भाग्यवान होय तथा जेना हाथना अगूठाना छेडा उपर जर होय तो विद्वान् थाय, तथा हाथना तलियामा ऊर्ध्वरेखा होय तो महान् लक्ष्मीने आपनार थाय छे. जेना हाथना कनिष्टा आगलिना मुलपर्वमा रण चार रेखा होय ते पुत्रवान थाय तथा योग्य पुरुष थाय, तेने राजा विगैरे पण नमस्कार. प्रणाम करे. कनिष्टा आगलिना मूलपामा एक रेसा होय, तो तेनाथी पूजा सत्कार थाय, अने ये रेखा होय तो पाल्यावस्था तथा युवावया, अने प्रण रेखा होय तो याल, युवा, वृद्ध आ णे अवस्थामा पूजासत्कार पामे-अने जो मारेला जमणा हाथमा न होय तथा डावा हायनी कनिष्टा आगठिना मूलपर्वमा होय तो, पाटली अवस्थामा राज्य सेवाधी अथया तो व्यापारथी घन मले. अनामिका बागलिना नीचे धर्मरेमा होप छ भने मध्यमा भागलिनी नौने जीवित रेखानी पासे गली होय तो पेटमा दर्द माय।

·(३०) दीक्षा रेखा तर्जनी आंगलिना नीचे होय छे. अनामिका आंगलिना पेला पर्वमां वांकी रेखा होय तो धनने आप. जारी थाय, अने ऊर्च रेखा होय ती धर्मरेखा समजावी, अने आ रेखा जो मध्यमां आंगलिमा होय तो आनाथी विपरित फल समजवु-तेनामां अधर्मपणु तथा दरिद्रपणु प्राप्त थाय. तर्जनी आंगलिथी लईन त्रिवेणी आयु पितृ मातृ रेखाना मध्यमां जे रेखा होय ते माणासनु समाधि मृत्युथाय. ज्येष्टा तथा अनामिका आंगलिनी मध्यमांथी नीकलीने आयुरेखानी पासे गयेली रेखाने बतरेखा कहेवामां आवे छे; अने आवी रेखा जेने होय ते माणास, व्रत, तपस्या, संयम, यात्रा विगेरे करवावालो थाय. अने आत्रत रेखा त्रण चार होय तो तेने धर्म रेखा समजावी. अने आ रेखानी उपर जो वांकी गयेली रेखा होय तो तेने भीक्षा रेखा समजवी. आ रेखा मां कोइ जातनी फाडन पडेली होय तथा लांबी होय, तो तेने सर्वत्र भीष्टान्न मले. जेना हाथमां कनिष्टा आंगलिनी नीचे, दीक्षा रेखा होय तो ते वाचन- चार्य, अने अनामिका आगलिनी नीचे रेखा होय तो उपाध्याय, अने कनिष्टा आंगलिथीथी नीकलीने मध्यमांगुलि सुधी गयेली होय तो आचार्य थाय। जेना जमणा हाथमा पितृरेखा तथा धनरेखा त्रिवेणी (आयु मातृ पित) थी मलेली होय तो तेने गृहबन्धन रेखा जाणावी, अने न मलेली होय तो गृहबन्धन न होय समजवु.. हाश्रमा जे पूर्वसमुद्रबतायमा आवेल छे त्यांथी नाकलीने कारमनीपासे गयेली रेखा त्रिवेणीनी मध्यमां जो बीजी रेखा होय तो ते माणासने भूतनी प्रवेश होय अथवा सन्निपात याय, तथा सूतिकाना स्थानमा अघो- मुखी रखा होय तो तेने हर्ष रेखा कहेवामां आवे छे. अने ते रेखामां भेद होय तो भगंदर रोग थाय, अने न होय तो नपुंसक थाय, जेना गुह्य ·(३१) स्थानमां जो सूक्ष्मरेखा होय तो प्रमेह रोग थाय, अने ते रेखामा छेद होय होय तो सौचिदल्ल रोग थाय. गोत्र रेखानी उपर प्रदेशिनी आंगलिना मूलमां जो मोटी रेखा होय तो ते माणासनु मरण परदेशमां थाय, अने ते रेखा नानी होय तो तेनु मरण स्वदेशमां थाय. अने वार चकना अनुसार जे बार योग जोवाना दिवसे होय तो तेनु धातु प्रकोपथी मरण थाय. पूर्वसमुद्री नीकलीने गोत्ररेखा (पितृरेखा ) नी मध्यमां अंगूठानी नीचे जो यांकी रेखा गयेली होय ते घोडा उपर स्वारी करे, अने ते रेखामीधी होय तो पालखीमा स्वारी करे वैसे, जेना हाथमा अगूठाना मूलमा जेटली ऊर्ध्वरेखा होय तेटटी सीओ मुख होय, अने अंगूठाना मूलमां जो वांकी रेखा होय तो ते पदवीने आपनार होय. जना हाथां गोत्र तथा धन रेखानी मध्यमां भंडारनु मुख समजबु, आयु अने धन रेखानी मध्यमां भोगरेखा समजवी, अने भा रेखा न होय तो तेने कृपण समजयो, अने अंगूठाना मुलपर्वमा लांबीरेखा होय तो तेनो वधे ठेकाणे या फेलाय, अने कोइनो एवो पण मत छेके कनिष्टाना मूल- पर्वमा जो भाग्यरेखा होय छे तेज यश रेशा कहे वाय छे. राजाना हाथमा उल होय तो सारु नही, अने वाणियाना हायमा तल होय तो सारु, अने वाणियाना हायमा ध्वनानु चिन्ह होय तो सारु नही, राजाना हायमा सारु अंगठाना मूलमांधी नीकली ने पितृरेखामा मटेल- रेगा होय तो तेने यात्रा रेखा पलाय छे. अने तेथी यात्रानो साग मछे, अने करमची नीकलीने कोप भंडारनी पामे गयेटी रेबाने विद्यारम्वा कहे. वाय, विद्या रेखा तथा मणिधना माध्यमां जो यांकी रेवा होय नो वाण प्रहार थाय, अने जो आ रेया समान होय तो उदरपीटा याय, अश्या , ·(३२) गलामां पृष्ठमा डावा हाथना आंगलिना वेढामां जेटली ऊर्ध्वरेखा होय तेटला तेना शत्रु थाय. अने दक्षिण हाथनी आंगलिना वेढामां जेटली ऊर्ध्वरेखाओ होय तेटला मित्र थाय, अने रेखा छेदायेली होय तो अडधु फल मले अने स्पष्ट हाये तो उतम फल मले. जेना हाथना अंगूठाना पाठला भागमा जेटली रेखाओ होय तेटला वीस वर्ष जो मने तेनो जन्म रातना थयेलो समजवो अनेतर्जनी आंगलिना पाउला भागमां जेटली लांबी रेखा होय तेटली वार तेने रोग थाय,अने रातना ले रोग विशेष प्रकारे सतावे, अनेमध्यमां आंगलिनी पाछल रेखाओ होय तेने चोरीथी धन मले अने परदारालंपट थाय अने रात्रि भ्रमण करी पोतानु जीवन बीतावे तथा अनामिका आंगलिना पाछला भागमा रेखा होय तो ते माणास रातिना भोजन न करे अने परोपकारी थाय. धर्म, ध्यान, दया, जितेंद्रिव, गुरुदेवनी सेवा, आदि काम को तेनाथी स्वप्नपण साराज जोवे. अने कनिष्टा आंगलिना पाछला भागमां रेखा होय तो क्रूरकर्म करवावालो . थाय अन्यायी थाय, धर्मना उपर द्वेष राखनार थाय; इति- इति रेखाविमर्शनाधिकारः , विशेषाधिकार. ना हाथनी आंगलिओ विंशोपका होय, अटेले आंगलिओना वेढामा रहेली रेखामो पीश होय तो ते माणास धार्मिक भाग्यवान तथा धनवान थाय, तथा जेने ओगणीश होय तो ते मध्यम भाग्यवान् होय, अठार होय तो जघन्य, तथा सतर होय तो अल्प भाग्यवान् होय. नखनुलक्षण-- जेना नख काचवानी पीठनी माईक उंचा होय, लाल होय, नखना नौचनो भाग मांसथी परिपूर्ण होय, तथा शोभायमान होय, तथा वले ·(३३) मांगलियांना नख पासे पासे होय तेमा अन्तर न होय तेका माणास राज्य सुख भोगवे. जेना नख सुपडाना जेवा तथा तुटेला होय, तथा वांका होय तथा नखनो आगललो भाग छीपनाजेवो होय, तथा नखमा पसीनो आवतो होय तथा घणा मोटा नख होय ते अनिष्ट करता होय छे. ते माणस दुःखी तथा निन्दापात्र थाय छे. जेना नख गोलाकार होय ते महान् धनवान होय, तथा जेना नख मांसथी परिपूर्ण होय, ते सोभाग्यवान होय अने जेना नखमां चिकणाश होय, जैना नख पाठवाला होय. तथा लाल होय ते मागास राज्यपदवीने भोगवे. जेना हाथनी पाचे आंगलियोमा दक्षिणावर्त-जमणु चक्र होय होय तो शुभ छे, तेना उपरनो भाग लाल चिकणो, तथा उंचो होय तथा पर्वना अदघा भागी होय तो ते शुभ छे नहीं तो अशुभ जाणया. जेना हाथना सफेत नख होय तो साधु धार्य, तथा तेना माछलीना आकारना जेरा समेत नस होय तो ते दरिद्र थाय, तथा पीला नख होय, तो रोगी थाय, तथा रंग बेरंगी होय तो दुष्ट स्वभाववालो होय, तथा चायना नखना जेवा नस होय तो कोधी थाय, अने छीपना जेवर काला, मोट होय, तथा फाटेला होय, के मा चिग पढेला यो आकार होय, तथा लीला रंग जेवा होय, अने खराब देखाता होय, तथा लुखा होय, दांका होय, तेवो माणास पापी तथा अधम जाणयो. पगना तमा हावना नखमा सफतविन्दु होय तो ते शुभ जाणवा, तर्जनी मांगटिनो नख तुटेलो होय, तो तेनु अडधु आयुष्य जाणवू, तथा मध्यमानो तुटेलो होय तो तोजो भाग ओछो जाणवो, तथा अनामि- कानो नख तुटेलो होय, तो आयुष्यनो चौथो भाग ओटो जागयो. तथा कनिष्टानो तुटेलो होय तो आयुष्यनो आटमों भाग मोठो समजयो भने मंगठानो नख भागेलो होय तो ते माणासने धर्म, तार्य यात्रामा विशेष ·(३४) प्रेम होय तथा अंगूठानो काछबाना जेवो नल उंचो होय ते माणास भाग्यवर्जित होय. अंगुठो तथा आंगलियो अने हथेली, दिशानो विभाग, मूल, मध्य, अंगुठानो पर्व, आ सर्वे द्रव्यप्राप्तिना योगथी कोइ ठिकाणे शुभ पण अशुभ थाय छे. तथा अशुभ पण शुभ थाय. सा सर्वे वाल, वृद्ध, स्त्रीजाती विगेरे जोइने तेनु फलितार्थ कहेवु. जे स्त्रीना हाथमां अंकुश, कुण्डल, चक्रनु चिन्ह होय तो ते स्त्री पुत्रने , जन्म आपनारी थाय, तथा तेनो राजा पति होय, जे स्त्रीना हाथवां महेल, छत्र तोरणनुं चिन्ह होय ते स्त्री दास कुलमां पेदाथै नेपण राजपदवी भोगवे, अर्थात् राजानी राणी थाय. जेना स्वीना हाथमां मंदिरकुण्डल, ध्वजा, चक्र, सरोवर, छत्र नु चिन्ह होय तो ते स्त्री राजपुत्रने जन्म आपनारी थाय. जे स्त्रीना हाथमां मोर छत्रनु चिन्ह होय ते राजानी राणी थाय तथा घणा पुत्रोने जन्म आपनारी थाय, तथा ते स्त्रीना हाथमा अथवा पगमा पद्ममाला, अंकुश, छत्र, तथा जमणो साथियो होय ते स्त्री राजानी राणी थाय. जे स्वीनी आंगलि तथा नख कमलना जेवा होय तथा हाथना तलियां पण कोमल होय ते स्त्री हमेपा सुखने भोगववाली थाय. जो स्त्रीना जमणा हाथमां आयु रेखा होय तो तेने पतिरेसा समजवी अने ते रेखाथी पतिसंबन्धी सुखदुःख मालुम पड़े, तेवीज रीते धनरेखाथी सामुनु मुखदुःख जाणवु अने गोत्र रेखाधी सासरानु सुखदुःख जाणवू. जे मीना डाया हाथमां धर्म रेखा होय तो ते पोते धर्म करे भने 0 फुटनी मालाना आकार जेवी रेसा होय तो तेना परमां गायनु मुख होय गाय हाय. अने मणिवन्य रेखा होय तो बीने नोकर चाकर दासदासीनु सुख होय. तथा चार पगाला जानवरो घणा होय, तथा डापा हाथमा - , .

·भाग्य रेखा होय तो तेने पुत्रो होय, जमणां हाथमां रेखा होय तो तेनी गोकथी पैदा थयेउ सन्ततिनु सुख मले । जे सीना डावा हाथनी तथा मध्यमांगुलिना पेला पर्वनी रेखा वांकी होय तो उदरपीडा थाय, तथा अत्यंत विपम होय तो स्त्रीनो गर्भपात थाय. जे स्त्रीनी संतानरेखा मणिबन्ध तेनी पासे लांबी धनरेखानी पासे गयेली रेखा बाकी होय, तो ते लो जैर खाइने मरे. जे स्त्रीना अंगूठाना मूलमां जेटली ऊर्ध रेखा होय तेटला तेना जार पुरुष समजवा, तथा जमणा हाथना अंगुठानी निचे जेटली ऊर्य रेखा होय तेटल मुख समजबू. स्त्रीनु मणिबन्ध उत्तर दिशामां तथा दक्षिग दिशामां आंगलिनो तथा मध्यमांगुलिना नखथी स्वीना सौभाग्यपणानो निर्णय करतो. स्वीना जमणा हाथनी आयुरेखाना मूळमा जेटला फांटाओ होय तेटली तेनी शोको जाणवी, जमणा हाथनी कनिष्टा आंगलिना नीचे जेटली रेखा होय तेटली शोको समजवी, परंतु जो आ रेखाओ त्रिमूलना आकार जेबी होय तो आनु फल आपे नही अने तेने भाग्यवान् पति मले. जे स्त्रीना जमणा हाथमा पतिरेखा अंगूठानी पासे पल्लव होय तो तेनु पतिमान करे तेना आधिन रहे, जो स्त्रीना हाथमा वलवान लक्षण होय तो ते पतिनी माफक छोकराओनु पण सुख जाणवू पति जेवि रीते आधिन रहे. पुरुष वाम (डायो) हाथ. जेम पुरुपनो जमणो हाथ जोवाय छे तेम ढाबो हाथ जोवो, कारण के कृष्णपक्षमा जन्मेलनो डायो हाथ तथा शुक्लपक्षमा जन्मेलनो जमणो हाथ जोशे, भने ते ल ापनार थान छ जेनी शुक्लपक्षमा जन्म होय, तेनो डावो हाथ, तथा कृष्णपक्षमा जन्म होय तो जमणा हाथ, अने बन्ने पक्षमाथी कया पक्षमा जन्म छ तेनी तेने खबर न होय तो जे पक्षमा हाथ बतावे ते पक्ष समजयो. तथा जनो जन्म ·. V रातना थयेलो तेनो डाबो हाथ, तथा दिवसनो थयेलो होय तो जमणो हाथ जोइने फल कहेवु. नाना छोकरानो हाथ क्यारे जोवो जे छोकरानो हाथ जोवो होय तेने वार वर्ष पहेला न जोवो कारण के वार वर्ष सुधि तेनी रेखा स्पष्ट मालुम पडली नथी अने बार वर्ष पछेनी वये ते छोक्रानो डाबो हाथ जोवो जोईए, छोकराना डाबा हाथमा मातृरेखा लांबी होय तो सासरा तरफथी धन मले, अथवा पोतानी माताना पक्षमा या युवावस्थामां धन मले तथा तेना बाबा हाथमां आयुरेखा फाटा वगर होय तथा तुटेली न होय तो तेने स्त्रीनी साथै प्रीति रहे, अने डावा हाथमां मातृरेखायी सासुनु फल समजवु अने पितृरेखाथी ससरानु फल समजवु तथा अंगुठाथी मणिबन्ध मुधी जेटली रेखाओ होय तेटली सारी समजवी, डावा हाथर्थी विद्या चातुर्यनु फल कहे, अने डाया हाथमा उर्ध्वरेखा होय तो तेनु फल लम कर्या पछे जाणवु, दाबा हाथमा चार राशी पंदर तीथिओ, नवग्रह तथा नक्षत्रोनी स्थापना जे पहेला कहेल छे ते प्रमाणे जाणवू साधुना हाथमा आवी रेखाको होय तेनु फल भाक्त समजबु. जमणा हाथनी अपेक्षायं डामा हाथमां चलवान होय तो ते पोताना वतथी भ्रष्ट थाय लीधेला यतनो त्याग करी गृहस्थ थाय, जे पुरुयना डाया हाथमां तलवार होय अथवा बोजु कोइ शस्त्र होय तो तेने तेनी स्त्री क्रोधधी मारे, तथा पुरुपना डाया हाथमा ध्वजारों चिन्ह होय तेनी स्त्री चपल तथा कुशील होय ताजवानो आकार होय तो व्यापारमा कुशल, तथा चन्द्रनुं चिन्ह होय तो स्त्री क्षमावाली मले पुप्प- मालानु चिन्ह होय तो पणा पुत्रवाली थाय. इति विशेषाधिकार.

·E a सामुद्रिक शास्त्र. ते संबंधी मतभेद हस्तरेसा. धमा पनि गार्डन कमिय संघ कृप्यपणे पाठदुस्या यतीमख्पयरी हा सुरभीपारिपुनारा हाजन्तरन्होपन पक रिक्षरेषा परवाल शापुरे जर जर होयनी गणपक्षों को 'जलसंपरेषा भोग स्रस्त स्की धरा गोपिवर परमाडा १२ THER HAL - ansmat परमानदेया उबीया रेषा पारवाल विप श्रीमा बारिण भाई बहिन रेषा " मणिबन्यजवमाला श्रेष्ठ पनि पुरुष दक्षिण हस्त नियम पुरुष के स्त्री दरेक मनुष्यना हाथ, पग, ललाट विगेर तमाम अगो -उपर भावी शुभाशुभ बनावोनां चिन्ह मुकवामां आवेठां होय छे.

·(३८) - , कोण केटला वरस जीवशे? पुत्र या पुत्री केटली थशे । क्यारे थशे ? फेटली जीवती रहेशे, कयी क्यो उमरे सार अथवा खरान फळ क्या घरसमा बीमारी ( मादगी ) अने मृत्यु थो, केरलामे बरसे लम थशे, केटली स्त्रीओनो योग थो, स्वरूपवती सुदर अथवा कुरुप स्त्री मळशे. तेनी साथे प्रेम केवो जोडाशे, स्त्री मारफत धन मळशे के केम ? परस्त्रीनो सबध छे के केम, तेथी लाभ छे के हानि छे, पोतानी स्त्रीथी अपमान जेपो प्रसग आवशे. के केम, हमेश स्त्रीनो समध टकी गको के तुटगे, जळनी अथवा जमीननी मुसाफरीमो थशे के केम ? केटली अने क्यारे क्यारे यशे मुसाफ्रीमा लाम थशे के नुकसान थशे, इजत भावरू केवी रहेगे, भाग्यो- दय क्यारे थशे अने कवा थशे, धननु सुख जिंदगीमा केवु रहेशे, क्या क्या वरसोमा धननो लाम अथवा हानी थशे केना प्रकारथी लाभ हानि थशे वारसा हक मळशे के फेम अथवा अकस्मात लाभ थवानो के सट्टा के सोरटीथी नाणा मळवानो योग छ के केम । पोतानी कमाइथा अथवा बीजाथी राम छ । जमीन जागीर, गाडी, घोढा, मोटर, धन दोलत वस्त्र दागीना विगेरनो लाभ केवो छ अथवा नथी जिंदगीमा आबरू केली रहेशे, जाहेरातमा अवाशे के केम १ यश वधारे मळशे के अपजश मळशे क्या क्या वरसोमा केवा रोगोथी पीडाओ यवानो योग छ कई विद्याथी, कळाथी तेमज केवा वेपार धघार्थी धन लाभ छ । म्बतता छे के नाकरी छे मामा पितानु सुख केवु रहेशे, आस्तिक थवाशे के नास्तिक ! योगा- भ्यासी, वेदान्ती, के थाओसोफी थवाशे, कवी बुद्धि रहेशे, कोड फोजदारी कामथी जेल शिक्षानो योग के के केम अथवा केवो । धधामा जेवा के वकील, वेरीस्टर, सोलीसिटर, डोक्टर, न्यायाधीश, इंजिनीअर, चित्रकार, वक्ता, व्याख्यानदाता, गुप्त विद्या जाणवावाळा, नाटकना मालीक अथवा नाटक रचनार के नाटक करनार, प्रथकर्ता, कवि, उत्तम गवैया, नवीन शोधखोळ करनार, खेडुत, मित्रोथी लाभ मेळवनार, वेपारी, सट्टो करनार, जुगार रमनार, धर्माचार्य, योगी विगेर तथा व्यसनी विषयी, दुष्ट स्वभाव- . . " ·. - वाळा, व्यभिचारी, खुनी, चोर, दुराचारी, बदमाश, विगैरे--धार्मिक, परोपकारी, सदाचारी, दयाळु सभ्य, उदार, सकर्म करनार, सत्य बोलनार गुणवाळा विगेरे केा छ । क्या मनुष्यनो जन्म कई सालमा, ( सक्त के शक, ) मास, पक्ष, तिथि, वार, नक्षत्र अने लग्नमा थयो छे विगैरे जन्मयी मरण पर्यंतनी घणी बाबतो हस्तरेखा उपरथी तेम ललाट विगरे स्थानो उपस्थी जाणी शकाय छे, तेने सामुद्रिक शास्त्र कहे जे जे सुदरती राते होय छ जन्म कुंडलीमा तो टाइमनी के पीजी कई भुलोधी फेरफार आवे छे पातु मा सामुद्रिक (हस्तरेखा) विगरेमा तेम वन्तु नथी अनु विवेचन करवा वेसीने तो मोटा अथो बने, परतु मुस्य मुरय कईक निदेश जणावेल छे अने वधु जाणया माटे सारा अनुभवी अने ते बामतनु जान धरावन र विद्वान् पासे जइ विगतवार खुलासा जाणवायी वधु आनद अने ज्ञान थइ भविन्य जाणवानु बनी शके छ अथवा त ते बायतोना पुस्तको उपरथी कईक ज्ञान वधारी शकाय छ हस्त परिक्षा केनी रीते करवी. प्रथम मणिबंध जोगो, पछी ने हाथ जोवा वाद येउ हाथोना पृष्ट भाग जोवा त्यार बाद मध्य भाग, रेआओ, करतल उपरनी रेआओ, अगुलीना नय, वेढा, विगेरे जोवा. १ हस्तरेखामा प्रकट करपृष्ट भाग जोई उत्तम, मध्यम, कनिष्ट तथा मणीमाको (पोईन्टेड), चोपडो (सम्कार) अथवा चपटो (म्पेचुलेट) विगरेमा क्या भेदनो हाथ छे ते प्रथम जोवु २ नम्वो उपायी प्रकृति (म्ममाव ) मने रोगनी परीक्षा ३ अगुरीना मुळची अग्रमाग पर्यउनु माप तथा मणिषध सुधार्नु मा जोत्र ४ हथेलीमा वास्तविक लयाई चोडाई अने आगठीओनी पारति जोयाय हे ५ आगळीओमा टुकी लायी पद का छे ते जोयु. ,

·(४०)
७ करतलमां कयो भाग उंचो छ अने दवायेलो छे ते जोवू.
७ हस्तस्पर्शथी मृदुता, कठोरता, विगेरे.
८ मांगळीओना पर्व (वेढा) तेनी रेखा, जाडाई अने चिन्ह विगैरेनी
परिक्षा करवी.
९ करतलमा मुख्य मुख्य रेखाओ जोवी जेथी जींदगी सुधीनी तमाम
भुतभविष्य रचनाओ जाणी शकाय छे.
१० करतलमा यव, त्रिकोण, चतुरस्त्र विगेरे चिन्हो जोवां.
११ करतलमां कयो भाग मजबुत छ अथवा नरम छे ते जोवू.
१२ ग्रहोना अने राशिमोना स्थानानी बरोबर सुक्ष्म रीतीथी तपास
करवी. शंख चक विगेर जोबां.
हस्त जोवानो समय.
१ माध्यान्ह समये; भोजन कर्याबाद १२ थी ३ वाग्या सुधी हाथ
न जोवो.
२ स्नान कर्या विना अने अपवित्र समये न जोg.
३ रात्रीना समये हाथ न जोयो.
४ हाथ जोती वखमे बरोबर घोअला अने स्वच्छ होवो जोद अ.
५ अतिभोजन, अति व्यायाम अथवा परिश्रम कर्या वाद न जोवो.
६ बहु शरदीमां, वधु गरभीमां, हाथ न जोवो.
७ शांति स्वभाव धारण करवो. उतावळ, क्रोध, अहंकार, मदिरापान,
मिष्टान्नभोजन, विगेरे त्याग कर.
आ प्रकारे समय लइ हस्तपरिक्षा करवाथी दर्पणमां प्रतिबिंब जेवी रीते
देखाय छे तेवी रीते स्पष्ट भावि जोई शकाय छे.
आयुरेखा-लाइफ लाइन-मातृरेखा.
मस्तकरेखा-हेड लाइन-पितृरेखा.
भाग्यरेखा-फेट लाइन-धनरेखा,
सुयरेखा-अपोलो लाइन-विद्यारेखा.

·(४१) चंद्ररेखा-लाइन ऑफ इन्शुरन्स-माबारेखा, मंगळरेखा-मास लाइन-जीवनरेखा. शनिरेखा-रिंग ओफ सेटरन-स्वभावरेखा. शुक्ररेखा-रिंग मोफ वीनस-स्वीरेखा, अंतःकरणरेखा-दार्ट लाहन-पुण्यरेखा, गुरुरेखा-रिंग ओफ ज्युपीटर-बुद्धि प्रमावरेखा, बुधरेखा-रिंग ओफ माधुरि (हिपेटिका ) आरोग्यरेखा. मणिभंघ उपर ३ रेखाओ उत्तम, २ रेखा यध्यम, १ रखा कनिष्ट, ४ रेखा सुख संपत्ति आफ्नार, राजाओना हायमा ३ अने स्वीओना हाथमा २ रेखाओ उत्तम समजवी. १ जेनो हाथ स्पर्श करवायी गरम, २ तांबाना रंग जेबो, ३ परसेवा वगरनो, ४ आंगलीओ समान राखवायी छिद्र वगरनो, ५ चमकदार समान, ६ माप्तथी भरपुर पृष्ट, ७ तांबा या रंगना नख, ८ आंगळीओ लांबी, ९ पहोळो भरावदार, १० यहु मोटो लांबी हस्त होय आवा माणसो वधारे वखाणका लायकना लक्षणोवाळा जाणघा अने धनवान थवाना . - योग समजवा. . वापना पजानी आकृति समान हस्तवाळा पापी जाणवा, रोनकदार आंगळी ओवाळा उत्तम, समकोनामा मध्यम अने गोळ, पातळी, चपटी आंगळाओबामा कनिष्ट जाणवा. उत्तमर्नु फळ-कल्पना करनार, बुद्धिमान, विचारवान, डरपोक, शांतम्यमावो, मीने आधीन रहेनार, सुंदरता प्रिय भने भाग्यवान होय छे. मध्यमर्नु फल-महेनती बुद्धि पधारनार, द्रव विधासी, पोताना काममा हुशीआर, टोकप्रिय परोपकारी, शोधक, असं- सोपी अविश्वासु विगेरे. कनिष्टर्नु फळ-महेनतनुं निपन, मंद बुद्धि. अति भोजन करनार अव्यवहारिक, जीदगीमां पणा पेरफारो जोनार, करपृष्ट उपर केश होय हो धनी, बुद्धिमान भने केश न होय तो निर्धन, दरिद्री, मुस, ती होय छे. जेना हाथां. या रेसाप्रो होय अथवा ! बीउकुछ ·, (१२) रेखामओ न होय ते निर्धन गरीन होय छे. हथेली लाल होय तो धनवान, पीळी होय तो अगम्यागामी-सफेद अथवा काळी होय तो दरिदी. नील होय तो व्यसनी, लाख जेवा रंगनी लाल होय तो राजा, रुधिर जेवा लाल रंगनी होय तो धनवान, गृहस्थाश्रमी-हथेळीमा साढो सारो नहि दुर्दैवी अने नुकसानकारक छे. आपत्ति, करज, अपजश भोगरनार, हयेळी मृदु. नरम (सोफ्ट पाम ) होय ते कोमळ मननो, आळमु, भोग विलासी, चित्रकार होय छे, होळी बहु उंची होय तो स्वार्थी विषयाध पोताने वखाणनार, लात्रा बाका नसवाको निर्दय, व्यभिचारी, पशुवृत्ति करनार, नाना अने फीका नाखवाळो लुच्चो, लफगो. काळा नाखवाळो विश्वास- घाती, लाया सफेद नाखवाळो नितिमान गोळ नाखवाळो मुख भोगवनार, स्वच्छ सफेद अथवा काळा नाखवाळो दुष्ट, जीद करनार, सफेद अने गुलाबी रंगना नाखवाळो शुद्ध अत करणवाळो होय छे, रक्ष नखदाळो नाउमेद, वेरागी, उदासीन, चीडीआ स्वभावनो होय छे. सफेद बिंदु मजीर्ण बतावे, पीळा तथा काळा रगथी मिश्र नखवाळो रोगी, दगाबाज, दुष्ट म्वभाव, पडोशीथी असतुष्ट, अगुठा उपर सफट बिंदु अगम्यागामी व्यभिचारी, काळु होय तो फोजदारी गुन्हानी आगाही, कनिष्टिका आगळी उपर सफेद बिंदु फायटो आपे, काळु नुक्शान करे, अनामिका उपर सफेद विंदु व्यापारथी धन लाभ, का नुकसानी आपे मध्यममा सफेद थाय तो जळनी मुसापरी सारी करावे अने काळु होय तो भारे संकट आपनार, पीळ होय तो नजीकना सगानु मरण दर्शा. तर्जनीउपर सफेद होय तो अपजश अने नीच काम करवानी मागाही पुरी पाडे नव उपर काळु बिंदु, चिंता, मुकदमो, दारी, विवाद, भय, अपजश, देशत्याग, शोक, फीकर करावनार नीवडे छे नखना अग्र भागमा बिंदु होय तो भुतकाळ, मध्यमा वर्तमानकाळ अने नीचे होय तो भविष्यकाळनी आगाही पुरी पाडे छे. , ·(४३) . . . , रेसा विचार. मणिवधी नोकळी अंगुठा भणी जनी होय तो राज्य सुखवालो सेना- पति, धनवान, आवरदा मध्यम जाणवो, तर्जनी तरफनी होय तो राज- नोकरी, मध्यमा तरफनी होय तो धनवान, कीर्तीवाळो, अधिकारी, लीडर बाल यच्या वाळो कुटुबी, अनामिका तरसनी तो वेद विद्या जाणनार, युद्धिशाळी, उदार, सुखी, हुनर जाणनार, शोधखोळ करनार, जाडी रेखा होय तो भाग्यशाळी, पातळी रेखाओ होय तो निर्धनी थाप लाईफ लाईन-आयुग्य रेसा. तर्जनी अने अगुठानी यचमाथी नोकळीने मणीबंध सुधी जाय छे. ते आयुप्य रेखा छ. बैठ हाथमा अत करण रेसा न होय तो अम्मात मृत्यु थाय छे. फईक कईक तुटेली आयुप्य रेसा होय तो युवानीमा मृत्यु थाय. जे स्थाने पातलो पटती होय ते वरसमा मादगी आये, ते रेसा उपर गुरुना स्थाने तारा जेयू चिन्ह होय तो मातानु मृत्यु जउदी थाय. मगरना स्थानमा होय तो पितानु मृत्यु. शुक्र स्थान नजीक रेसा पुरी थाय तो नाजुक शरिर रहे. गौरी नामनी रेखा होय तो १०० वर्ष, रमा नामनी रेखा होय तो ३३ वर्ष, परगुढा होय २० वर्ष, भोगदामा ६ वर्ष, गज- रेखामा ५० वर्ष, सुभद्ररेन्यामा ८५ वर्ष, उमुखी रेखामा २५ वर्ष, सर्व सौख्यनाशीनी रेखा होय. तो २ वर्ष. पासुलारेन्यामा ५ मास, अनंतामा ब मास, तुगीमा १५ वर्ष वासवीमा ७० वर्ष, चपकीमा १८ वर्ष, बदनामा ४३ वर्ष, आयुष्य होय छे विगरे घणा प्रकारनी रेखाओ तेथी उमरमा वरस नक्की पाय छे गौरी रेखा के निगुदा रेखा होय तो बदीमा जन्म, परगुदा रेखा के सगुढ रेखा के विगुढ रंगा होय तो शुदिमा जन्म जाणयो. मासनान. जेना हाथमा मृगीगनी के नागी नामनी के ज्यामविलासलीला रेना होय तो जन्म चाना अकमाथी १६५९ बाद करता ने शेष रहे ते मास - - ·'जाणयो वराटी नामनी रेखा हाय तो १६६२ ने बाद करवा, सुभद्रा नामनी रेखा हाय तो १६९३ याद करवा, कुमुखी रेखा होय तो १६३८ चाद करवा, पांशुला रेखा होय तो १६७२ बाद करवा, विराट, विभुती 'नामनी रेखा होय तो १६४३ वाद करवा, अने जे शेष रहे ते चारथी चधारे होय तो १२ याद करतां जे शेप रहे ते चैत्रादि मास जाणवो. तिथीनान. साम्राज्य रेखा होय तो पडवो, कुमारीमा यीज, रमणीमा तीज जगतीमां चोथ धृतिमो पांचम, वासवीमा छठ, वैश्व देवीमा सातम, शीलगुण स्वरुपामां आठम. त्रिपदीमां नवमी, चिन्हयुक्त रमणीमां दशम, कुग्रहणीमा अगीरस, महाराज्यप्रदमां पारश, सेनानित्वपदानां तेरश, शुद्ध त्रिपदीमां चीदग, तिलयुक्त वासवीमां अमावस्या अने गांधारीमा पुनम तिथी आवे छे. आ प्रमाणे बरोबर रेखा ज्ञानी निथी समजाय छे. बीजी पण "केटलीक रेखाओ छे. उपर प्रमाणेज लगभग त्रीश प्रकारनी रेखाओ छे सेना ध्रुवांको उपरथी इष्ट काम पण जाणी शकाय छे. बहु विस्तार भयथी लख्युं नथी. जे मनुप्यनी हाथमां ये मच्छना सरखां चिन्ह होय तो ते सुखी, अन्न- दान करनार अथवा सदावत चलावनार के अन्नक्षेत्र बांधनार अने यज्ञ 'विगेरे शुभ कामो करनार बने छे; वजनुं चिन्ह धनवानोने होय छ; अक मच्छर्नु चिन्ह बुद्धिवान अने विद्वान के वक्ताओना हाथमा होय छे, शंख पालखी, घोडो, हाथी, छत्री, कमल अने मुर्यनी रेखावाळो मनुष्य राजा के महाराजा बने छे, कुंड, वाव, देवालय, त्रिकोण, सिंहासन अने चंद्रनुं चिन्ह होय ते धार्मिक होय छे. घणा, यज्ञो अने शुभ काम करे छे, चक्र, तरवार, फरशी, धनुप्य, तोमर, भालो विगैरे हथीआर जेवां 'चिन्हबालाओ -क्षत्री लडवइया, सेनापति के सैन्यमा रही युद्ध करनार होय छे; ध्वजा ( वावटो ) मगर, कोठार, वाळा धनवान होय छे, पालखीनी चिन्हवाळा सुखी होय अने पालखी-गाडी घोडा विगरेमां हमेश बेसनार बने छे.

·(४५) धरना चिन्ह वाला स्थावर मालकतवाळा होय, मकानोथी सुखी होय.. सुदगरना चिन्हयाला प्रपंची होय छ, पर्वत, योनी, घडो, कंकण, माणसना मस्तकनो आकार अने त्रिशुलना चिन्हवाला दिवान, कारमारी के मोटे होदो भोगवनार, राज्यनी मोटी नोकरी करनार, उंची पदवी धरावनार होय छे. वेल, अष्टकोण, स्वस्तिक विगैरे रेखावाला धनवान, सुखी, भोग- विलासी अने व्यापारी होय छे. दैत्य मुखवाळा निर्धनी, इज्जत गुमावनार अने प्रपंची होय छे. बाजवांनु चिन्ह व्यापारीने के न्याय भगेलाने अटले. वकील, बेरीस्टर, जडज विगैरे न्याय छगनारना हाथमां होय छे. सर्प, विछिन चिन्ह शेरी दवा वापनार के बनावनार, जंगलमा वसनार के खुनीना हाथमा होय छे. रथ के गाडीनु चिन्ह नाना राजाओने के जागीरदार, इनामदार, पैतादार माणसोने होय हे. तोरण, माम के वैदिनो आकार नेताओने ( लीडरोने ) गामना के अमुक भागना आगेवानोने अथवा वक्ता. मोने होय छे. क्षत्रीओने, सेना पतिने के सैन्यमा, लकरमा नोकरी कर- नारने हाथमां बाण, चंद्रुक, के वजनु चिन्ह होय छे. चेलमु चिन्ह खेती करनारने के जमीनदारने होय छे, ताराओनु चिन्ह महान योगीने के सारा भांगीने होय छे. विगरे चिन्होना लक्षणां पणां प्रकारनां छ. खिोर्नु चिन्हमा फेरफार. मच्छनी आकृति सौभाग्यवतीने होय, स्वस्तिक ( साझुआ) जेवी आकृति होय तो पैसादार, जेना हाधमां कमल होय ते राणी होय के राज्य भोगवनारने जन्म आप, प्राज होय तो वेपारी धनवाननी मी हाय हाथी, घोडा, घर, मंदिर, अने वसना चिन्हयाळी, तीर्थ करनार के क्षत्राणी होय, येल शकटना निन्द वाली खेटुतनी के जमीनदारनी मी होय, चामर, तलवार, गदा, विशुद्ध, नगार के धनुष्य के अंकुशना चिन्द- वाळी साधारण राजानी के ठाकोरनी मी होय; जेना हाथमां विंटी, सी, उंट, बीठाडी, शीया के पक्षीन चिन्ह होय ते अभागीनी मी होय, दुःसी , ·(४६) थाय अने दुःखी करनार स्त्री होय छे. सदरहु उपर वर्णवेला चिन्होमांथी मेकाद चिन्ह पण होय छे तो ते प्रमाणे फल आपे छे. ग्रहोर्नु वर्णन. करतलमा अंगुठाथी आंगली ( अनामिका ) नी नीचे सूर्यनुं स्थान छ. करतलमा पुर्वनी वाजु अटले छेल्ली पांचमी मांगली ( कनिष्टिका ) नी ठेठ नीचे मणिबंध नजीक चंद्रनुं स्थान छे. मंगळना वे स्थान वतावेलां छे. अंक बुधना स्थाननी नीचे अने बीजुं शुक्रना स्थान उपर गुरुना स्थान नीचेनां भागमा मंगळनुं स्थान छे; कनिष्टिकानी नीचना भागमां बुधवें स्थान छे; अंगुठा जोडेनी बीजी आंगली ( तर्जनी ) नी नीचे गुरुतुं स्थान छे; अंगुठानी नीचे मणिबंधनी उपर शुक्रनुं स्थान छै; 'त्रीजी आंगली ( मध्यमा ) नी नीचे शनिवें स्थान छे. आ प्रमाणे दरेक ग्रहोना स्थान नियमीत जोवाय छे. जोवानी रीत अबी छे के वतावेला - भागो डंच्या अने मजवुत जणाय तो ते ग्रहो बलवान होय; सारा स्थानमा होय केन्द्र के त्रिकोणी होय, मित्रक्षेत्री होय अने सारूं फळ आपे छे. बेसी गयेलो भाग होय अथवा नरम भाग के खडबडो होय तो निर्बली होय, खराव स्थानमा पध्या होय अने शत्रु क्षेत्री होय ते खराब फळ आपे छे. ते ग्रहोना स्थान उपर कोसनु चिन्ह सारूं गणेलं, नक्षत्रनु चिन्ह पहेली अवस्था माटे सारूं अने पाछळथी खराब फल आपे छे, जब (टापु) खराब फळ आपे छे, त्रिभुजर्नु चिन्ह केटलीक वखते सालं अने केटलीक वखते खराब पण फल आपे छे. चोखंडं ( स्कवेर ) नुं चिन्ह दुःखी करे निर्धन बनावे, अनेक संकटो आपे छ. बिंदुनु चिन्ह होय तो बेइज्जत करे, नुकशानीओ करावे, कुटुंबथी दुःखी करे छे, जालीजाली जेवू (ग्रील्स )नु चिन्ह होय तो दुष्कर्म करावनार, व्यभोचार करावनार, दुष्ट स्वभाव, नीच काम करनार, स्वछंदी, दुराचारी, उडाउ, व्यसनी होय छे. आ प्रमाणे "अहोर्नु रक्षण छे तेमां पण कंइक तफावत दीवलो छे. जुदा जुदा ग्रहो “उपर जुदां जुदा चिन्ह, तल के लक्षण होय ते प्रमाणे फेटलोक विचार , ·(४७) . - करीने फल भिन्न भिन्न सारं खोटुं दर्शवलं छे, ग्रहोमां गुरु वलवान होय तो महत्वाकांक्षी, नेता, प्रधान, न्यायशास्त्री, चतुर, धर्मी, दयाळु होय छे. वैद्य-के-डोक्टर-हकीम लक्षण-गोल हाथ, पातळी या चपटी आंगळीओ, बुधनुं स्थान उंचुं, मजबुत अने ते स्थान उपर उभी रेखाओ रहे छे अंगुठो र मजबुत भने भरावदार होय छे,-सर्जयन-मंगलनुं स्थान पण उचं होय, मांगळीमोनो बीजो वेढो मजबुत होय ते सर्यन ( शस्त्रक्रियामां कुशळ ) होय छे; चंद्रनो बुध साथे संबंध होय, स्थान उंचु होय तो अने सुर्यनी रेखा सारी होय तो औपधीओनो शोधखोळ करनार, नविन बुद्धि चलावनार होय छे. जनावरना डोक्टर--जेनी हथेली कठण होय, आंगळीओ पहोळी होय अने मुर्यनी रेखा सारो देखाव आपती होत जनावरना डोक्टर (व्हेट- रिनेरी सयन ) होय छे. स्त्री डोक्टर के नर्म-जे नीनो हाथ गोळ, पातळो भने चपटो होय करतल (हथेली) मजबुत कठण होय अने बुधना स्थान उपर उभी ज्ञाननी रेखामो पडी होय अने शुक्र तेमज चंद्रना स्थान सारा भरावदार होय तो मेसी ढोक्टर के नर्स थाय छे. इंजीनीयर-के यंत्र विद्या जाणनार-आंगळीमो जाडी, अंगुठो नानी, हाय कटण, मांगळीमो गोळ, पातळी अने चपटी होय, हाय चोखंडो होय मेकेनिक अथवा इंजिनीअर होय छे; उपरनां लक्षण होय पण हाथ नरम कोमल होय तो यंत्रविद्या जाणनार होय छे. कारीगर--गुरना पर्वत उंचो. मूर्यनी आंगळी, सोधी, सांबी, चौरस साइनी आंगडी, गुरुनी आंगळी भरावदार, नद्रस्थान उठे® होय तो ते सारो कारीगर शिल्प शाम जागनार यने छ. कायदा आणनार~आंगडीओ लांबी अने माये गाये गहेती होय, अंगुठो लांबी अने सोधी, मस्तक खा माधी दाय तो कायदा आणनार के साधारण वकालात करनार बने है. .. ।

·, (४८) बेरिस्टर अथवा वकील-उपरनां लक्षणोमां वधारो अटलो होय छे के गुरु शनिहीं आंगळीओ अने बुध सुर्यनी आंगळीओ जुदी जुदो रहेती होय, अंगुठानो बीजो वेठो लांघो होय अने मस्तक रेखा आवरदानी रेखानो अकठी थया सीवाय जुदी गई होय ते मनुष्य, बेरीस्टर, सोली- सीटर, अडवोकेट के बाहोश वकील थाय छे. जन (न्यायाधीश )- बुधनो पहेलो वेडो लांबो, गुरुनी आंगळी सीधी रोनकदार, सुर्यवें स्थान वधु उठावदार होय मस्तक रेखा उत्तम होय ते न्यायाधीश बने छे. गणित शास्त्री--- आंगळीओनो पहेलो अने बीजो वेढो भरावदार, पातली हथेली, शिररेखा लांबी. शनिनी आंगळी मारे रोनकदार, तेनो बीजो वेढो बोजाओ करतां लायो होय ते गणित शास्त्री बने छे. धर्माचार्य-बुधनो पहेलो वेढो लांबी भरावदार, चंद्र रविनां स्थान उंचा भरावदार, सुर्यनी आंगळी पुष्ट भरावदार, अंगुठो निर्बल अने नरम मने गुरु शनिना स्थाननी बच्चे हृदय रेखा गली होय तो ते मनुष्य धर्माचार्य थाय छे. गानार बजावनार-शुक्रनुं स्थान उंचु, कोमल आंगळीओ होय, अंगुठानी कोमलता होय तो गानार बजावनार अथवा गायनना शोखीन होय छे. सैनिक-आंगळीओ नानी, चपटी, पातळी अथवा चोरस होय छे, मंगळ बुधनां स्थान मजबुत होय, अंगुठो भारे होय, खेड्त के जमीनदार-हाथ कठण हथेली चोखंडी. शनिनी आंगळी लांबी अने बीजो वेढो लांबो. होय ते खेडुत के जमीनदार होय छे. दरजी-मोची-सुर्य बुधनी आंगळीओ अने स्थान मुख्य मुख्य आगळ पडता भरावदार होय ते मोची, दरजा विगेरे हुशीआर होय छे, साहित्य शोखीन (साक्षर)-बुधनी आंगळी, रुष्टपुष्ट भरावनार, ·(१९) पहेलो वेढो लांचो. भरावदार अने गुरु चंद्रना स्थान पुष्ट होय तो साक्षर, साहित्यज्ञानी होय छे. सवेरी-जेना हाधनी आगळीमो लांबी, शुक्र, रवि अने बुधनां स्थान भरावदार होय ते झवेरी याय छे. सट्टा खेलनार-माळ शुक्रमां स्थान भरावदार अने गुरुनुं स्थान चु, सुर्यनी मांगळी लांबी; हाथ गोळाकार, मस्तक रेखा सुधी होय ते सट्टा खेलनार बने छे. आंधळानु लक्षण-बुधना स्थान नीचे अंतःकरण रेखा उपर तारो होय अथवा शुक्रस्थाने जाळी चिन्ह होय तो अंघापो प्राप्त थाय छे. सदा रोगी-आंगळीओना पहेला वेढा उपर नानी नानी वधारे रेखाओ होय अथवा शिररेखा उपर काळा डाघ होय अथवा आयुप्य रेखा उपर टापु, मोस, व्रत, समकोण विगेरे चिन्ह होय तो हमेश रोगी रहे छे. हिस्टीमा--आंगळीओ बांकी अने जुदी रहती होय अने नीचेना ग्रह मंडलो दबाजेला देखाय तो मृगी रोगी (होस्टीरीआ) ने छे. क्षय (यक्ष्मा)- मस्तक रेखा शनिनी आंगठानी नीथी बुधनी आंगटोनी नीचे सुधी पाखदार रेखानी आकृति होय तो अथवा युधनी रेखा उपर नाना टाणुओ देखाय नख फाफडा जेया मोटा होय तो क्षयरोग थाय छे. पक्षापात-शनिस्थान उपर तारामो अने हृदय रेखा उपर पार्टी रेखाओ होय तो पक्षापातनो रोग थाय छे. पेट अने छातीनां दरद-आवरदानी रेखा उपर टापुओ होय तमांधी शाखामो नाकळीने गुरुना स्थानपर जनी होय तो छातीमां के पेट अया पांसीमां दरद थाय . दिवानां, गांडपण के उन्माद-चंद्रम्यानपर क्रोस होय, चंद्राधान नरम अन नाचु होय भने शनि स्थान बरोबर न होय भने मध्यम अंगुली , ·वांकी होय तो विगेरे बीजां अनेक लक्षणो तफासी जोवाथी दिवाना गांडपणनो योग बने छे. बहेरानो योग-शिर रेखा उपर टापु के दांतनी आकृति होय तो वधीरयोग बहेरापणु बने छे, नरवश, डरपोक, चीडीओ स्वभाव-हाथ उपर रेखाओ वधारे होय तो चीडीओ बने, डरपोक के नरवश बने छे. हार्ट डिझीझ-आत्मरेखानी अंदर टायु के सरकलर्नु चिन्ह होय. शनिना स्थान नीचे मस्तक रेखानो रंग पीळो होय अथवा आवरदानी रेखा पासे मंगळना स्थान उपर काळा रंगना पिंदु होय तो हार्टडिझीक्षनो रोग थाय छे. दमनो रोग–हथेळीनो मध्य भाग नानो होय, बुधनी रेखा अने मस्तक रेखा मेगी. थइ गइ होय तथा शुक्रना स्थानथी अक नानी रेखा नीकळीने आयुष्य रेखाने छेदीने मंगळना स्थानने मळती होय तो दमनो च्याधि थाय छे. पग उपरथी केटलुक जाणवायूँ मळे छे. जेना पगनां तळीआं कोमळ, कमळना गर्म समान; लाल रंगनां नखराळा होय ते मनुष्य भाग्यशाली होय छे. स्पर्श करवाथी गरम होय ते सुखी, नसो जेनी देखाती होय ते पगना मनुष्य, निर्धन, दरिद्री अने दुःखी होय छे. जेना पगना नख लांबा वांका अने सफेद तो, दुःखी जाणवो; पगना पोंचानो माग मध्यमा उंचो होय तो पाथी मुसाफी वधारे करनार जाणवो, पगनां तळी सरळ, कोमळ अने आंगळीओ सुधी सर्व उन रेखा गइ होय तो गाडी घोडा के मोटर विगेरे वाहनना सुख भोगवनार होय छे अने भाग्यशाली मनुष्य होय छे. पादतलमां कमळनु चिन्ह राज्ययोग करे छे अथवा महाज्ञानी योगीओने कमळ होय छे. धजा ( वावटो) होय तो लांबी मुसाफरीओ करावे, शंख के मच्छ होय तो जळनी मुसाफरीओ वधारे करावे. फलश, कुंह के काचबानो आकार होय तो धनवान थाय अने राज्यमान भोगवे, ·(५१) - . मयुरनुं चिन्ह होय तो विमानमा चेमणार के चलावनार होग अथवा कोकील जेवो मधुर अवाज होय, नाटकी काम करनार बने, यशस्वी नाघडे. धनुष्य के छत्री होय तो क्षत्री पणुं दाखवे छे, शुरातनी होय, पण पाद- तलमा क्रोस के तारक चिन्ह होय तो युद्धमा मृत्यु थाय अथवा जंगठमां मृत्यु थाय छे दरेक आंगळी ओमां शंखनां चिन्ह भाग्यशालीने होय, अंगुटो लोबो अन मोटो होय तो भाग्यवान, धनवान होय, अंगुठो नानो होय तो स्त्री मरी जाय, घरभंग थाय, बीजी आंगळी अंगुठा बरोबर लांबी होय तो सारी गणवी, टुंगो होय तो निर्धन थाय, दुःखो थाय, त्रीजी आंगळी तदन ईको होय तो निर्धन थइ बेआबरु वनीने मरे, चौथी नानी होय तो भोगविलास सारा भोगवे, मोटी होय तो धनवान बने, कधीजा उपर चढी गइ होय गे दुःखी बने. स्त्रीओने त्रीजी आंगळी नानी होय तो विधवान लक्षण जाणवू. दरेक मनुप्यना जन्मनी लन शशि अने ग्रहो जोवाय छे. कनिष्टिकाना पहेला वेढाथी मेप, वरम्ब मने मिथुन शशिर्नु स्थान छे अनामिकामां कई सिंह अने कन्या स्थान छे, गध्यमामां तुला, वृश्चिक अने धन स्थान छे. अनामिकामा मकर, कुंभ अने मीन शशिनुं स्थान रहेलें रहेलं छे. मध्यमानी नीचे अधर्म रेखा, अनामिकानी नीचे विद्या रेखा, बुद्धि रेखा अने धर्म जोवाय . कनिष्टिकानी नीचे भाग्य रेखा संतान रेखा जोवाय छ. अंगुठा नीचे यशरेखा, यात्रा रेखा भने स्त्री रेखाओ जोवाय छे. तर्जनी नीचे काउ रेखा, आवरदा निर्णय रेखा जोवाय छे, मणिबंध उपर चंद्रस्थान भणी शत्रु रेसा, पन रेखा भने जश रेखा जोपाय है. हथेटीमा त सारो रेखाय छे, बांगलीओ उपर गंस करता था यथारे होय ती माग्यशाळानु रक्षण छे. अंगुठाना वेदानी गम्ममा यस्नु चिन्ह होय तो शक पक्षमा जन्म घगुंखरू होय छे. अंगुठानी माछी साजुमे प्रण रेखायो है मां जो आखी मे मन जारी होय तो मुमी जिंदगी नौदाई से. जिंदगीना अण भाग करीन प्रग रेखाओ उपर विचार कराय रे हायना पंजा उपर ·(५२) वाळ उगवाथी भाग्यवृद्धि थाय छे. आ प्रमाणे सामुद्रिक रक्षणोनां चिन्हो छे तेमाथी सारांश रूपे मा वर्णन करेलु छे. - - पगनी रेखाओनी समज. डायो पग. १ जेना पगमा परशु होय, ते शत्रु दलने मारनार शूरवीर थाय. २ जेना पगमा पम ( कमळ ) नु चिन्ह होय, ते राजमान्य अने प्रतापी थाय. ३ जेना पगमां ध्वजार्नु चिन्ह होय, ते माणस कीर्तिना विस्तार- वाळो थाय. ४ जेना पगमां चतुष्कोण होय, ते माणस खाडाळो (पैसानी उथल- पाथल करनारो ) थाय. जे माणसने उलटी उर्ध्व रेखा होय ते माणस कंगाल (गरीब) थाय, ६ जे माणसना पगमां आडा त्रण वा बे के अक होय तो ते माणस संपूर्ण, मध्यम के ओछा वाहन सुखवाळो थाय, ७ जे माणसना परमां छत्रनुं चिन्ह होय, ते राजवैभववाळो थाय, ८ जेना पगमा कळस चिन्ह होय, ते गंभीर, अने बहुश्रुत, तेमज म्होटा मनवाळो धनिक थाय. ९ जेना पगमा धनुष्य होय, ते माणस क्रूर, धनवान अने लडवैयो थाय, १० जेना पगमां गाय के वृपम जेवू चिन्ह होय ते आचार्य वा धर्म- गुरु, किंवा अवतारी पुरुष थाय. ११ जना पगमा माछलीनु चिन्ह होय, ते माणस प्रदेशी ( जल मार्गधी) पैसो पेदा करनार श्रीमान् थाय. १२ जेना पगमा अष्टदल होय, ते माणस भमनारो, व्यसनी पण दयाळु थाय.

·(५३) जमणो पग. जेना पगमा चक्र थाय ते सतेज धनिक थाय, जेना पगमा चतुर्मह (मंडल ) चिन्ह होय, ते स्वपराक्रमे पर विगैरे जमीन पैदा करनारो सुखी थाय. जेना पगमा आवी सुलटी उर्थ रेखा होय ते माणस बहु कीर्तिवा पनिक थाय छे. जेना पगमा शंखनु चिन्ह होय ते चागी थाय. जेना पगमां चंद्ररेखा होय ते माणस देवी शक्तिवालो थाय, जेना पगमा त्रिशूळ रेखा होय ते माणस धर्मना वेशवाळो पण अधर्मी छळी होय. अना पगमा वर्तुल चको होय ते माणस बहु भ्रमण करनार विदेश- चारी थाय. जेना पगमा मोरनु चिन्ह होय, ते माणस सुंदर फटाको तेमज सीबलम भने क्षणिक कामी थाय, जेना पगमा कायार्नु निन्द, होय, ते माणस जल तरयानी विद्यामा कुराळ भने पहु छुपा ( उंडा) विचारवाळो याय. जेना पगमा अष्टदलपा होय ते माणस भ्रमणगाल, विषयो भने दयालु थाय. डाची पग. १ जेना पगमा चतुकोण-होय ते माण परदेश फर्ग पसा कमा- यनाराय. २जना पगमा त्रिको निन्द होय ते दगायी, सोटां कार्याधी अने सेभेना पायी वसो कमाये. ३ जना पगमा रंगा होय ते मागग मी, पुत्र, धन, अने मानिसको पाप.

·(५२) वाळ उगवाथी भाग्यवृद्धि थाय छे, आ प्रमाणे सामुद्रिक लक्षणोनां चिन्हो छे तेमांधी सारांश रुपे आ बर्णन करेलु छे, - पगनी रेखाओनी समज. डायो पग. १ जेना पगमा परशु होय, ते शत्रु दलने मारगार शूरवीर थाय. २ जेना पगमां पद्म ( कमळ ) नुं चिन्ह होय, ते राजमान्य अने प्रतापी थाय. ३ जेना पगमां ध्वजार्नु चिन्ह होय, ते माणस कीर्तिना विस्तार- वाळो थाय. ४ जेना पगमां चतुष्कोण होय, ते माणस खाडाळो (पैसानी उथल- पाथल करनारो) थाय. ५ जे माणसने उलटी उर्ध्व रेखा होय ते माणस कंगाल (गरीब) थाय. जे माणसना पगमां आडा त्रण वा बे के अक होय तो ते माणस संपूर्ण, मध्यम के ओछा वाहन सुखवाळो थाय, ७ जे माणसना पगमां छत्रनुं चिन्ह होय, ते राजवैभववाळी थाय. ८ जेना पगमां कळस चिन्ह होय, ते गंभीर, अने बहुश्रुत, तेमज म्होटा मनवाळो धनिक थाय. ९ जेना पगमा धनुष्य होय, ते माणस क्रूर, धनवान अने लडवैयो थाय. १० जेना पगमां गाय के वृषभ जेवू चिन्ह होय ते आचार्य का धर्म- गुरु, किंवा अवतारी पुरुष थाय. ११ जना पगमा माछलीन चिन्ह होय, ते माणस प्रदेशथी ( जल मार्गथी ) पैसो पेदा करनार श्रीमान् थाय. १२ जेना पगमा अप्टदल होय, ते माणस भमनारो, व्यसनी पण दयाळु थाय.

·(५३) जमणो पग. जेना पगमांचक थाय ते सतेज धनिक थाय, जेना पगमा चतुर्मह (मंडल) चिन्ह होय. ते स्वपराक्रमे घर विगेरे जमीन पेदा करनारो सुखी याय, जेना पगमा आधी मुलटी उर्ध्व रेखा होय ते माणस बहु कीर्तिवाको पनिक थाय छे. जैना पगमा शंखनु चिन्ह होय ते वैरागी याय. जेना पगमां चंद्ररेखा होय ते माणस देवो शक्तिवाळो थाय. जेना पगमा त्रिशूळ रेखा होय ते माणस धर्मना वेशवाळो पण अधर्मी एकी होय. जेना पगमा वर्तुल चको होय ते माणस बहु भ्रमण करनार विदेश- चारी थाय. जेना पगमा मोरर्नु चिन्ह होय, ते माणस सुंदर कंठवाळो तेमन खीवलम अने क्षणिक कामी थाय, जेना पगमा काचवा चिन्ह, होय, ते माणस जल तरवानी विधामा कुशळ, अने पहु टुपा ( उंडा) विचारवाळो थाय. बेना पगमा अष्टदलपन होय ते माणस भ्रमणगील, विषयी अने दपाळु याय. डाया पग. १ जेना पामां चतुष्कोण-होय ते माण: पादेश करी पंसा कमा. बनार पाय. २ जना पगमा त्रिकोण चिन्द होय ते दगायी, खोदा कार्यायो भने सेरमेटना धंधाथी मो माये. ३ जना पगमा ऊर्वरता होप ते मागस मी, पुत्र, धन, अने सविता याय.

·(५४)
४ जेना पगमा चक्र होय ते माणस विदेश फरनारो, भने धन विनानो
मानवाळो थाय.
५ जना पगमा त्रण रेखावाळा पासे व हन गाही घोडानुं सुख रहे.
६ जेना पगमा सर्पाकृति होय ते माणस मार्गमा विषयी वा घातपातथी
अकस्मात् मृत्यु पामे अने दुर्बुद्धि थाय,
७ जेना पगमा पंचकोणाकृतिवाळी रेखा होय ते माणस दर्घजीवी
कुटुंब सुखवाळो धनवान थाय छे.
८ जेना पगमा पट्कोण होय ते माणस राजवल्लभ थाय छे.
९ जेना पगमा साथियानो आकार होय ते माणस धर्म प्रिय, आचार्य
जेवो थाय.
१० जेना पगमां चक्राकार होय ते माणस ओछी बुद्धिवाळो, क्रोधी,
मारामारी करनार, हिंसक थाय छे.
११ जना पगमां चंद्राकृति होय ते माणस ठंडो, माटुं बोलनार, सुंदर
अने लोकप्रिय होय छे.
१२ जेना पगमा अष्टकोण होय ते माणस भमनारो, व्यसनी, अने दयालु
होय छे.
जमणो पग
.
१ जेना पगमा ऊर्ध रेखा होय ते माणस बहु कीर्तिवाको, धनिक अने
राजा जेवा सुखवाळो थाय.
२ जेना पगमा त्रिशूळ जेवा आकारवाली रेखा होय ते. धार्मिक
वेषवाळो ठग थाय छे.
३ जेना पगमां पुष्पाकृति होय ते माणस सारी कीर्तिवाळो थाय छे.
४ जेना पगमा यवाकृति होयं ते माणस बहु मानवाळी अने स्वयं-
पराक्रमी धनिक थाय छे.
५ जेना पगमा त्रण रेखावा होय ते वाहनसुखवाळो थाय छे.

·(५५)
६ जेना पगमा डमरू आकृति होय ते हलका स्वभावनो, बकवादियो,
अने भीख मांगनारो थाय.
७ जेना पगमां पद्माकृति होय, ते बहु धनिक, अने कोमळ मननो
थाय छे.
८ जेना पगमा चक्राकार होय ते माणस ओछी वुद्धिाळी, गुस्सेल भने
हही थाय छे.
९ जेना पगमा चक्राकार होय ते माणस भमवावाळी, अने, विदेश
फरनारो थाय छे.
१० जना पगमा वाणाकार होय ते माणस शूरवीर, अने स्वपराक्रमे
शत्रुदलने जीतनार थाय छ.
११ जेना पग ऊर्श्व रेखाने स्पर्श करती चली रेखावाळो अल्पजीवी
बहु कीर्तिवाळो थाय.
१२ जेना पगमां शाखाभेद चिन्हवाको चोर अने लच्या थाय छे.
डायो पग
१ जेना पगमा परशु आकृति होय ते माणस शत्रुदलने जीतनार शूरवीर
थाय छे.
२ जना पगमा उलटी अध्र्य रेखा होय ते माणस दरिद्र याय छे.
३ जना पगमा सुलटी ऊबरेखा होय ते माणस बहुश्रुत अने विद्वान्
तेज धनिक थाय छे परंतु उलटी सुल्टी बन्ने रेखाओ मळती होय तो
माणस गरीबीमाथी तवंग थाय छै अथवा तवंगरमाथी गरीव थाय छे.
४ जेना पगमा चक्र होय ते माणस विदेश फरनारो अने धन
विनानो, मानवाळो धाय छे.
५ जेना पगमा बाहन रेखा होय ते माणस वाहनोथी सुखी थाय छे.
६ जेना पगमा पट्कोण आकृति होय ते राजवल्लभ थाप छे..
७ जना पगमा दंड रेखा धन रेखा हे तेथी धनवान बने है,