·कविकल्पद्रुमः। महामहोपाध्याय नोवोपदेव गोखामी विरचितोधातुग्रन्थः परिभाषाटोका समेत गवर्णमेण्ट संस्कृत विद्यालयाध्यापक श्रोतारानाथ तर्कवाचस्पति भट्टाचार्य य- संस्कृतः । KAVIKALPADRUMA By Vopadeva Goswami Edited by TARANAT'TA TARKAVACHASPATI. PROFESSOR OF GRAMMAR GOOT: SANSCRIT COLLEGE. CALCATTA. Printed at the Ganesha Press. 1872.

·कविकल्पद्रुमः । शब्दाकरकरग्राममधमण्डलमण्डलम् । ज्ञानात्मानमनाद्यन्तमादित्यं तमुपास्महे ॥ थोवोपदेवो धातुपाठं चिकोर्षः प्रारिप्सितममाप्तये शिष्टा- चारप्राप्तं मङ्गलमाचरति मन्दाकरेत्यादि । तं प्रसिद्धमादित्यम् उपास्महे सेवामहे वयमितिशेषः। तच्छब्दोऽत्र प्रसिद्धार्थ- कत्वात् यच्छन्दं नापेक्षते तथाच “त केशपाशं प्रममौक्ष्य कुर्यु बोलप्रियवं शिथिलं समय” इति कालिदासः । ग्रन्योत्कर्ष ख्यापनायादित्यस्य ग्रन्थ स्वरूयतां प्रतिपादयन् विशेषणान्याह शब्दाकरेत्यादि। शब्दानामाकरा उत्पत्तिस्थानानि धातव- इति यावत् तएव करग्रामः किरणसमूहो यस्य तम अर्थानां मण्डलं समूहोमण्डलं यस्य तम् । तथाच "स्यान्मण्डल हादशराजके च देशे समूहे ऽपि च चक्रवाड़” इति विश्व- ज्ञानमात्मा यस्य तं न विद्यते आद्यन्तौ यस्य तं- नित्यमित्यर्थः । पक्षे तं प्रसिद्ध पूर्व तरधातुग्रन्या उपास्महे आदित्यं पुगिय इति लुलोपमा । “अयगुदयति मुद्रामञ्जनः पझि मोजा" मियादिबदमाधारणविजयी विशष्योपस्थिति भवतीति तादृशविशेषणान्याह शहाशयादि। शब्दाशराः कादग्राम इन यस्य तम् अर्थमण्डल मण्डलमिव यस्य तर प्रकाशः। A ·( २ ) उभयत्र लुप्तोपमा । ज्ञानात्मानमिति ज्ञायते अनेनेति ज्ञानं ज्ञानसाधनं तदेव आत्मा यस्य तम् अनाद्यन्तमिति वेदा- गत्वान्नित्यमित्यर्थः । इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्यष्टादिशाब्दिकाः ॥ सर्वेषां प्रवृत्त्यर्थम् आदिशाब्दिकानां मतमालोक्य क्रियत, इति वक्तव्ये आदौ जयशब्दपूर्वकं तन्नामानि संग्र- ह्लाति “जेस्तुरन्बोस्तिवन्तौ” इतिवक्तव्यादन्तुस्थाने अन्तिः जययुक्ताभवन्तु इत्यर्थः । मतानि तेपामालोक्य सर्वसाधारणः समुटः । धातुपाठः सदाद्याद्यक्रमादन्तादिमक्रमः । कविकल्पद्रुमो नाम पद्यैर्निष्पाद्यतेऽत्र च । धातवः पठिताः पाठमूत्रलोकागमस्थिताः । अथ ग्रन्य त्वरूपं निरूपयति मतानीति । तेषामष्टानां मतानि ग्रन्यानालोक्य पद्य : श्लोकः कविकन्यमोनाम धातुपाठी नियायते क्रियते मवेति यावत् । सर्वयां प्रव- त्तये विशेषणान्याह सर्वसाधारण इत्यादि। सर्वेषां साधारणः समानः सबसम्मतवात् । सर्वशब्दस्त्विह बहु- वादिपरः तेन कज शताविल्यादीनां केनचिदमन्यमानाना- मपि बहुवादिसन्मतत्वादिहोपन्यासः कुङ् गत्यामित्यादी- नाज केनचिन्मन्यमानानामपि बहु वाद्यसम्मतवाहजन- शु टोव्यक्तः। धातवः पठान्तेऽस्मिन्निति धातु- मिति । स .

·( ३ )
पाठ ग्रन्थः ।
अत् आद्योयेषां ते अदाद्याः ते आद्या
यस्मिन् सोऽदाद्याद्यः सचासो क्रमश्चेति अदाद्याद्यक्रमः
मुटु अदाद्याद्यक्रमो यस्मिन् स खदाद्याद्यक्रमः । अत्
अन्तो येषां ते अदन्ताः ते आदिमा यस्मिन् सोऽदन्ता-
दिमः अदन्तादिमःक्रमो यस्मिन् धातुपाठे स तथा पश्चात्
कम्मधारयः। अकाराद्यादिधातुक्रमेणाकारान्ता दिधातवा
वक्तव्या इत्यर्थः।
अत्रापि सुशब्दोपादानात् सजातीवमध्ये
विजातीयो न पाठाइयधिकोशलमिह बोध्य ।
यत्तु
“अथ लदषमङ चेति लदक्लिदिजङ रुदि” इत्येतयो-
मध्ये कदादौनां पठनं तत् लदि तु रोदने आह्वाने
इत्यस्मादादा “क्लदिङ रुदौति” पृथग्वाक्यगौरवभयात् ।
एवं "स्तुन्जस्तृताविति स्तस्यन् प्रौतिरक्षाप्राण ने” इत्ये-
तयोर्मध्वे सादीनां पाठे ऽपि बोध्यम् । कवीनां परस्मे-
पदादिप्रमालिप्सू नां तत्तबाटत्वेन कल्पद्रुम इवेति कवि-
कल्पद्रुमः। नामेत्यव्ययम् । अभिधेयमाह अत्र चेति ।
अत्र ग्रन्थ पाठसुत्रलोकागमेषु स्थिताश्चतुर्विधा धातवः
पठिताः पठितुमारथाः आदिकर्मणि क्तः साङ्गोपाङ्गेरिहो-
दिता इत्यमरोक्तवत् । पाठस्थिताः पर्वाचार्याणां धातु-
पाठेषु स्थिताः भवतिपचतीत्यादयः। सूबस्थिता धातु-
पाठेषु न दृष्टाः स्तनातिस्कमोतीत्यादयः । लोकस्थिता
धातुपाठेघु सूत्रेषु च न दृष्टा महाकविप्रयोगेषुदृष्टाः
प्रेसोलयल्यान्दोलयतीत्यादयः। आगमस्थिता भाषाविषयेषु

·( ४ ) धातुपाठ मूत्रलोकेषु न दृष्टा वैदेष्वेव प्रयुक्ता जगाति चके- तोत्यादयः । पदानिविकरणाद्यनुबन्धगणोदितम् । कम्मीचारणमात्रेण स्पष्टमत्रानुबन्धतः । प्रयोजनमाह पदेति । पदे परस्मैपदात्मनेपदे । अनिट इमोऽभावः । वेट इमोविकल्यः । विकरणा: शपश्यनादयः । आदिशब्दात् बजादिम्बादीनां ग्रहणम् अनुबन्धाश्च गणश्च तैरुदितम् अनुबन्धगणोदितम् । अत्र ग्रन्थे अनुबन्धोदितं पदानिड्वेविकरणादि कर्म अनुबन्धतः स्पष्टं गणोदितं कम्म उच्चारणमात्रेण गणोच्चारणमात्रेण स्पष्टमिति व्युत्क्रम- यथा औगम्ल गत्यामित्यत्र इमोऽभावः टयां ङप्रत्ययवानुबन्धोदितः। वादित्वं परस्मैपदञ्च विशेष- विधानाभावात् गणोदितमिति । परोऽनुबन्धः पर्वषामकवाक्यस्थधातुषु । नामेड़ितानुबन्धेषु न परेषाञ्च मध्यमः । अध परिभाषा भाष्यते परइति । वाक्यमर्थकथनपर्यन्तम्, एकवाक्यस्थितधातुषु परः परधातुपरस्थोऽनुबन्धः पूर्वतरेण मम्बन्धाभावेऽपि पूर्वेषां सर्वेषामित्वर्घः । यथा टीक टिक- टोकनौकतिकङ गल्यामित्यत्र ऋकारङकारौ सर्वेषामिति । "आम्नेड़ितं दिस्त्रिरुत" मित्यमरः। पुनरुक्त कानुबन्धेषु धातुषु नेयं व्यवस्था। तथाच मृषत्क मृष तञ् क्षान्तावित्यत्र तकारस्य पुनरुतत्वात् अकारो न पूर्वस्य । न परेषाञ्च गान्वयः।

·( ५ ) मध्यमः । मध्यमो धातुहयमध्यवर्ती प्रदुबन्धो हास्यां सब- घोपि न परस्य यथा मृषत्क सपतञ्चान्तावित्यत्र ककारी न परस्य । , अवाकारः सुखार्थोऽयानिष्ठाभावादिनीवेट । इर्नुणानोरनिनिष्ठ, उ लावेडूस्तु वेटका, ऋः । चयन, ऽथ ऋर्वा, लरङ्वानिर्वाय र: सिद्धि । अहिरैय जादिः स्यादोनिडालक, कोरनिट । कथुरादिः, किस्त वा सः क्यादि, निःस्वादिर। स ल्वादि, ो रु हादि, ङस्तवान् कर्तरि, जामने । जोजलाद्यो, जिरद्यता, छुः साधु, ई रिहस्युः । णः फणादि, स्तस्त्व दन्तः, दातजाति, ध्रुधादिताः । नः स्वादिः, पोसुवादि, भः शनादि, नीणि समोः । दौर्षोवा, णिचि हो, शिव, दिवाघोबादादिकः । लुः स्वपादिव, लिर्वादियों कृताहिः, श् सुस्मिाः । शिः कुटादिश्च, छ कादवान्, जेजबाहो, म कदिकाः । अनुबन्धमलायाह । अचाकारः सुहाधः अा अनुबन्धेषु मध्ये प्रकार मुखार्थः एसोचारणार्यः । एषा नक्षक नाश नइलाहो । अथ आ निष्ठामायादित विभा आका रानुभन्या धातुलाचारात् एसियाराको बोध्यम् । निष्ठा समत, विडाबा बायलेय सारिन नावाहि- कन्भण तयां: लाने वा इट यतालका तमा: प्रजारितो- धातो व आदिकालाशि च विहित जा... रिम् वा ·-- ( ६ ) इत्यर्थः यथा इमिंद्यानेहे "भावादिढे वेति मिन्द्रं मेदितं तेन” प्रमिन्नः प्रमदितः सः। भावादिकर्मभ्यामन्यत्र तक्त- ववेरिम् नेति शेषः, यथा आदितइति मिन्नः मिन्नवान् । इगणान् यथा वदिङ् नुत्यभिवादयोः “अतएवेदितोनुण्" वन्द्यते विष्णुः । नकारमध्यपाठनैवेष्टसिद्धी इदनुबन्धकर- णम् अगुणे नलोपनिषेधार्थम्। ईरनिनिष्ठः “दीपोङऋ दोपने" "नेम्डोखोति" दौप्तः दीप्तवान् । उः वावट “चमु भा" "पुक्ति शुदितइति' चमित्वा चान्त्वा । अस्तु वेटक मामान्यविधिना यस्य स्थाने इम् विहितः जदित परस्य तस्य इम्बा। मिधू गिये शास्त्रे “वेमूदिति” अमेधीत् असत्- सोत् । जयङ्गम्वः। चडि जे परेकि नास्ति इखो यस्य मोहम्वः । ढौशङ् गत्यां “आयङः स्व" इत्यत्र ऋदि हर्जनात् अइटीकत् । अब ऋ । चङि अहख इच- नुवर्तते कण आत्त बरे साजनाशति अचौकणत् अच कात। वेषां मप्तमम्बानुबन्धाः कैश्चित् पठाते कैश्विन पठाते च तेषां इववि कानापनार्योऽयमनुबन्धः । टरङ - वान् औगम्ट गत्यां "मालुहिदिति” अगमत् । इर्वा अवानित्यनुवर्तते युतिर क्षरणे “इरितस्तु वेति” अच्युतत् अधोती । अथ एः सिचि अवधिः। मिचि ट्यां विहिते सौ काटे जतो ऋषि हसादे सेमइत्यत्र एदिइर्जनात् अक्टोत् । ऐ जादिः सात् यजैन "व्यथग्रहेति" इयाज गहरपाद्यो- रिति इच्चा। ओनिडातनः निष्ठायास्ती बेहाल नि- ·( 9 ) छातनः रुजी शौ भङ्ग “मूल्वाद्योरिति” रुग्ण: रुग्णवान् । “औरनिट मम्जोशट्रो” वमोरस्येत्यत्र औदिहर्जनात् अमा- ङ क्षोत् । कक्षुरादिः । गणल्क संख्याने “चाः जिरिति" गणयति । किस्तु वा तुरादिी पक्षे गणान्तरनियमाभा- वात्सामान्यगणोम्वादिरित्यर्षः युजकि संयमे योजयति यो जति। चुभ्यात्रिर्वा इत्यत्र वा शब्दस्य व्यवस्थाबाचित्वात् चुरादेर्जिनित्यः चुराद्यन्तर्गणात् युजादेस्तु वा इति । यत्तु चुरधातोरपि किकारानुबन्धलं मुग्धवोधे चोरयति चोर- तोत्युदाहरणञ्च तत्कदाचित् चुरादेजरनित्यत्वज्ञापनार्थम् अतएव काव्यकामधेनो अकिक् लक्ष्मणौत्वत्र स्फुटौ कृतमिदं दोपदेवेन । गः क्यादिः, डुक्रोजग व्यपर्यये "दिवमुतुदेति" क्रोणाति। गिः प्वादिरपि। अपिगदात् क्यादिश्च पुगि सोधे “प्वादः बइति पुनाति । अपूः स ल्वादिः । पूर्वर्जितः स प्वादिल्यादिश्च स्यात्। लूञ गि छिदि लुनाति । “मूल्वाद्यारिति” स्नून: लूनवान् । “कुए ज्येति" लूनिः । घोकदादिः । खबिर रुद रोदे “रुद्धोऽ योहनेति' रोदिति! "रुदाद्यन्तोति' अरोदोत् । जस्तङ वान् कर्तवि, कर्तरि वाच्थे तवान् अालनेपदी। एध वृद्धौ "नवश:- पम" इति एधते। जात्मने। कर्तरि तवानित्यनुवर्तते आत्मने अाभार्थं सावति कात्मनेपदीत्यर्थः अफलपति परस्मैपदौतिशेतः । यजी बजते यजमानः व जति याजकः । जिखान यशापम इत्यादिनोभयपदप्राप्तौ जिज्ञास्तपिया- ·। ( ८ ) दिना नियम्यो निवमश्च फलवत्कर्तर्यवात्मनेपदमिति चेत्तहि अकनवत्कर्त्तात्मनेपदनिषेधे कर्तव्यात्मनेपदनिषेधे फलवत्कर्तरि परम्म पदापत्तिः। फलपत्कर्तर्यात्मनेपदमेवेति चेत् तर्हि फलवकर्तरि परम्म पनिषधे अफलवत्कर्तर्यात्मनेपदा- पत्तिरिचुभयबैव व्याघातः। वस्तुतस्तु उभयपदप्रातौ व्यय- स्वेयं फल यात्मनेपदम् अकलवति परस्मैपद मिति । एतच पाणि नेरनुरोधात् तथाच वर्धमानः । इति लौकिक- वाक्येषु व्यभिचारोऽतिपुष्कलः । वेदवाक्येषु यद्यस्ति नियमः केन धार्यते । विशेषः पाणिनेरिटः सामान्य सर्व- व: । मामान्य मनुग्रताति तत्राचायपरम्परति। एतेन "अकरादचिरेश्वरः क्षितौ बिबदारम्भमलान भस्मसात् इति रः। “तनोति शुध गुणसम्पदा यम" इत्यादी फल- पत्कर्तरि परम्रौपदम्। “फलं विश्वोपकाराय धत्ते पर्वणि पर्वणोति"। "बामपनोडाट झुर्वते वे"। ये च रश्मयः । बादायक ज्ञवकर्तामनेपदमिति । पुसदेत स्वार्थ मिलिशारेण जित्वेऽप्युभवपदं न स्वात् अन्यथा स्यम- अपनी इबाद जानुबन्धोडा सा । यत्तु धातु- बाराबवलाधामोरयति यो रसले इत्युमणसेदाहर तुजः चिरयियुक्त प्याने परत समाधानार्थम् । यमा नैमधे । “नाले कते यवेदानी काय तेन तक अत्र केन्दिनु “आमानेपनि कति पर औषदिता सचि" दिति ब्याननलम्बन्ते। जो इति । ज्वलजस -- ·( ) चन्तत्विषो: “दूनीभूज्वलायेति' ण: ज्वालः पक्षे पचादित्वा- दन ज्वलः। एवं कुच जोधपर्क कौटिल्यलेखने दूनी भूज्व- लेति गणः कोचः पक्षे करज्ञाप्रीति कः कुचः । जिः अद्यक्तः अद्य वर्तमाने तोयस्मात् सोऽद्यक्तः । जिष्ठा स्थाने "ज्ञार्चच्छार्थेति' स्थितीविष्णुस्तिष्ठतौत्यर्थः । टुः साथः । ऋटङ वेप चले “टितोऽथरिति” वेपथुः। इस्त्रिमग्युतः । कत्रदडु कृतौ "डितस्तन" इति त्रिमा कृत्रिमम् । णः फणादिः फणण निस्नेहे "टुफलेति” फेणतुः पफणतुः फेणिय पफणिय । तस्त्वदन्तः। अदन्तानां पृथग्वर्गविधाने नैव ज्ञाने सिद्दे तानुबन्धोऽसादीनां कान्तत्वादिभ्रमनिरासार्थः। दस्त नादिः । तनुदा विस्तृतौ। “तन्भ्यः शुविति" तनोति । "मेर्लुक् तथासोरिति” अतत अतनिष्ट अतथाः अतनिष्ठाः । 'वनतनाद्यनिमामिति” प्रतत्य | ध्र रुधादिकः । रुधिर्धात्रि जाहतौ "दिवसुतुदेति” रुणद्धि । नः स्वादिः । षुज सन्धा लेदपौडमन्ये "दिवसुतुदेति" सुनोति । पोमुचादिः मुच दृश- पत्रो मोक्षे “नुणरधोमुचामिति” मुञ्चति । भ शमादिः शमुभि य शमे "यन्योशमादीति" शाम्यति । मोणिचौम्म- मोर्दोषी वा। घटषङम चेष्टे “जोमा मोस्तुर्घश्चेति” अघटि अघाटि घटम्बट घाटवाटम् । णिचि हवः मोऽनुवर्तते णिचि जो इस्वोह्रस्ववान् । “वटादिजनीति" घटयति । मिळ। णिचि ह्रस्व इत्यनुवर्तते । फणमिण गती वा शमति' फणयति फाणयति । दिवाद्योयः दिव्यु जिगोपादी "दिव- ·अथवा ( १० ) सुतुदेति दोश्यति । ल अदादिकः। अलौभक्षणे “लुग- भ्योऽप:" अत्ति । लुः स्वपादिश्च चकाराददादिश्व स्वमते स्वपादः प्रयोजनं नास्ति । दरिद्रतीत्यादौ स्वपादित्वाद- जादी सार्वधातुके आद्याक्षरस्य उदात्तवरत्वम्भवति आद्य- दात्तत्वमिति बोपदेवः। लिहादिः। द्वादेरदाद्यन्तर्गण- लेन स्यातन्याददादित्वमूच कानुबन्धोन कृतः । लुः स्वपा दिश्च ह्यदिरित्येकं वाक्यम् । लु लि इत्युभया नुबन्धौ धातू क्रमात् स्वपादिह्वादी स्तः काकाक्षिगोल- कन्यायेन चकार स्योभयसम्बन्धाददादी च इत्यर्थः । द्वादिः पृथग्गणइत्येके अतएव पठन्ति च । "म्वाद्यदादो जुहोत्यादिबिवादिस्वादि रेव च । तुदा- दिश्च रुधादिश्च तनक्यादिचुरादयइति"। हुलि होमेऽदने "बादोरे हिः” जुहोति। वोहतादिः । वृत डुव ल वर्तने “वृद्धयोने म्यइति" तेनैव परस्मैपदे वय॑ति विव- मति आत्मनेपदे तु वतियते अन्यत्र विवत्सा विवतिषा। गः तुदादिक तुद जोश व्यथे “दिवसुतुदेति” तुदति । शिः कुटादिन। चकारात्तुदादिन । “कुटां णुब्रो णि- तोति" नियमात् कुट शि कोटिल्ये इत्यादीनाम् अकुटी- दिन्यादौ नमः । ग शि स्तवने इत्यादोनाम् अनुवीत इत्यादी न बदि: अगुणत्वाब च । ष्ठदवान् । आख्या- तिकस्याडो प्रातार्थ कदिति विशेषणम् । स्वमते तूभयत्र कुरव । इत्री प पच पाके "भौपिचिन्तोति" पचा।

·( ११ ) क्षीजक्षादिः। जक्ष व्लुघ भक्षहासयोः “हिरुक्तजक्षेति हिसंज्ञायां । “विदचोऽहेरिति” न नुण जक्षत्, लौवे जसशसोस्तु 'हेः : शतुरिति । जक्षति जक्षन्ति । आख्याति- कन्ता “अन्तोऽह रिति जक्षति । "अनुस् सिहेरिति” अजक्षुः । र वैदिकः । वैदिकोवेदेष्वेव प्रयुक्तोन तु भाषाया- मित्यर्थः । गार्लिस्तुती जगाति । धातवोहन्तिभासार्थाअकितोवा चुरादयः । इत्यनुबन्धन फलं निरूप्य अर्थनैव प्रयोजनं प्रथयति धातवः इति । हत्याहिंसाः हन्तहिंसार्थएव प्रसिद्ध- त्वात् । भासाादीप्त्यर्थः। घटि कमपि द्युताविल्यत्र द्युत्यर्थ वेऽपि किकरणमर्थान्तरार्थमिति वापदेवस्वरसात् । हन्त्यर्थी भासाथाश्च ये घातवः तेऽकितीपि गणान्तर- पठिताचुरादयः स्युः। वाशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् कदा- चिदन्येऽपि चुरादयः स्युरित्यर्थः । एवमेव धातुपारायण- क्रमदीवरी। यथा हन्ला गो बधे घातयति हन्तीत्यर्थः । शुभ डल दौसा शोभवति शोभतइत्यर्थः । अन्येषान्तु "इन्द्रियाइरसामर्थ्य वक्ष्यमाणमदीदिशत्,” इति भट्टवाति- कम् । “दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदवशेष” मिति कालिदासः। “कोकिलो विष्णुरूपेण राजकन्यामजीहरत्" इतिपञ्चतन्दम् । “दशवर्षसहस्राणि रामोराज्यमकारय- दिति, व्यासः । क्रादिःकदृष्ध प्रच्छो मुद्रुहपाह नशष्णिहः ।

·(१२ )
मुहादिङ हलन्तोऽनुदात्तेद्लुङियतादिकः ।
अथ स्वरूपेण फलं निरूपयति क्रादिरिति । कृश विक्षेपे,
यश निगरणे, हङशादरे, शङस्थिती, प्रच्छौश ज्ञोप्सने
इति पञ्च। फलन्तु एभयः सनइमि चिकरिषतीत्यादि। स्वमते
"स्मिङपूङरन्जश्वित्यादिसूत्रे” एषां ग्रहणात् क्रादे फला
भावः । मुहादिरिति । मुलजि वैचित्त्ये , द्रुह्यूजिघांस,
प्णु ह्यूल उगारे, णश लूयू नाशे, णि लजि प्रीतौ। फलन्तु
"मुहां घवेति,” मुक मोग्धा। "होढो भाविति” मुट
मोढा इत्यादि । द्रुहस्तु घडोऽप्राप्तिपने होठोभावित्यनेन
ढएव न “तु दादेर्घ" इत्यनेन घः अन्यथा दादेघइत्यने-
नैवेष्टसिद्दौ मुहादावस्य पाठो व्यर्थः
: स्यात् । डिलन्तो-
ऽनुदात्तेत् ङानुबन्धोहलन्तोइसन्तोयोधातुः सोऽनुदात्तेत्
अनुदात्तखरानुबन्धः परिभाषित इत्यर्थः। तेषां वेदेष्वेवो-
चारणभेदोऽस्तौति फलम् । आत्मने पञ्चेति केचित् ।
सहिद यतादिकः इत्युभवानुबन्धो धातुर्युतादिः स्यात् ।
शुन् लङ द्युत्यां, “शाम लिादिति” परस्मैपदे अद्युतत् ।
लिदिन्दनेनैवेष्टमिडौ द्युतादि पाठः प्राचामनुरोधात् ।
शिथिडोगोयुरुनुस्न शुक्ष्ण बढविवर्जिताः ।
एक ख़रा आदिवदन्ता धातवोऽनिटः ।
इतिपरिभाषा।

·कत्ता। ( १३ ) ट्रायोखौगतिवृद्धवाः, थिञ सेवने, श्री डीङ य गतौ डीङ च नभोगतो, शोङ लजि स्वप्ने, युल मिथणे, रुल ध्वनी, रुङ बधे गत्यां, ष्णु ल प्रस्नुत्या, क्षणुल तेजने, टुक्षुल क्षुते, णु ल स्तुती, वृङग सम्भक्तो, बनगज वृतौ। ह इत्यनेनैवेष्टसिद्धौ उभयग्रहणं स्वरूपस्य कस्यचिदप्राप्त्यर्थम् तेन युङगबन्धे इत्यस्मादिम न स्यात्। श्खादिवर्जिता एकस्वरा ये आकारान्ता इवर्णन्ता उकारान्ता ऋकारान्ताश्चतेभ्यः सामान्यविधानादिम् न स्यात् यथा नेमकाजाद्युत इति । पाता जेता क्रेता श्रोता विशेषविधानात्तु स्यादेव। यथा यमरमनमैति अपासिष्टाम् । सुस्तधा सेरिति असावीत् अधावीत् । स्यस्य- ईन इति करियति । वादेस्त वयिते त्यादि। इतिपरि- भाषेति वक्ष्यमाणग्रन्थस्य संक्षेपनिवाहाथ सङ्केतविशेषः परि- भाषा इत्यर्थः। अथ धातवो निहार्यन्ते । तत्रादावदन्ताः तेषु च मृष तत्र वर्जेषु ककारोऽनुबन्धः सर्वेषु तकारः। ननु हसालोप इत्यने नालोपस्य नित्यवाददन्तत्वं व्यर्थमिति चेन्न यतः अग्लोपित्वं स्थानिवत्त्वञ्चादन्तत्वप्रयोजनम् । यत्र लेने न विद्यते तत्राग्लोपविकल्पनम् । तद्दलादन्त्यदोघश्च पुक् चेत्यङ्गापयत्यतइति । यथा अग्लोपित्लेन अजगवेषदित्यादौ न हबसन्वद्भावी । लोपोऽध्यादेशउचते इति न्यायात् स्थानिवत्त्वेन कुणयती. त्यादौ न गुणः गणपतीत्यादौ न बहिः। यत्र तु एते न ·( १४ ) विद्यते अग्लोपित्वस्थानिवत्त्वयोः प्रयोजनं न सम्भवति तत्र धातौ तहलाददन्तखौकारबलात् अग्लापविकल्पनम् अका- रस्थ स्थितिपक्षे दीवः पुक् च आदन्तात् पन् च स्यादतो- ऽज्ञापयतीति सिद्धमिति केचित् । स्वमते तु अग्लोपित्व- स्थानिवत्त्वयोः कार्य येषु न स्यात् ते धातवो हसन्ता एवावगन्तव्याः तेन अशापयतीत्यादिप्रयोगाः खमतविरुवा इति बोदव्यम् नच खमतविरुद्धानामिहोपन्यासोऽपि विरुद्ध इति वाच्यम् अष्टानां मतान्यालोक्य कर्तव्ये परमतोपन्या- सेऽपि दोषाभावात् अन्यथा कैश्चिदमन्यमानस्य कृज मता- । विति भौवादिकस्य पाठो विरुद्धः स्यात्। किञ्च यदि तत्तन्मतैकवाक्यता क्रियते तदाग्लोपविकल्पोऽन्त्यदीर्घश्च मनीषादित्वात् साध्यः । यथा असाधोर्जिः हसाल्लोपइति अल्लोयः टौविभतेर्दिः जिश्रोत्या- "नकारजावनुस्वारपञ्चमी झलिधातुषु । सकारजः शकारश्च षादृवर्गस्तवर्गजः"॥ इति वचनात् ङस्य नप्रकृतित्वे स्यादौ नवद्र इति ङकारं हित्वा कि इत्यस्य हित्व कस्य चत्वे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः इति ङस्य नवे नस्यानुस्वारे तस्य च । अत्वे आञ्चिकदिति । केचित्तु अङ्गदति ङप्रकृति मन्वानाः अति इत्यस्य केहिवे आजिङ्गदित्याहुः। अत्र इखसन्वद्भाव- योरसम्भवः । अग्लोपित्वस्य गुणहबेरसम्भवात् न स्थानि- वत्त्वमिति । केचित्त द्वित्वेऽपि अकारलोपस्य स्थानिवत्त्वं । -

·( १५ )
मन्वानाः क इत्यस्य हित्वे अग्लोपित्वानसन्वत् कार्यम् इत्यत
प्राञ्चकदित्युदाहरन्ति ।
स्यात्कत्र कत्र
तक
अकारान्तवर्गः।
अशाङ्ग क पदे लक्ष्मण्यंशांस त्क विभाजने ।
अर्थ त्कङ् याचने ऽन्ध त्क दृक्षयेऽघ त्क तत्कृतौ।
अवधीर त्क वज्ञायामान्दोल तक दोलने।
जन तक परिहाणे स्यादोज त्क बलतेजसोः ।
कथ त्क वाक्यप्रबन्वे कल तक गतिसङ्कायोः ।
कर्त शैथिल्ये कर्ण भिदि।
काल त्क कालोपदेशे कुण त्काभाषमन्वयोः ।
स्थात् कुमार कुमाल त्क केली केत त्क मन्त्रणे ।
निश्रावणेऽथ कूण त्क सङ्कोचेऽथ कुह त्कङ ।
विस्मायनेऽथ
कूट
क दाहे मन्त्र कप त्क तु ।
दौर्बल्ये क्षप तक्म स्यात् क्षेपे खच त्क बन्धने ।
खोट खोड़ तक क्षेपे खेट खेड़ त्क भक्षणे ।
गद त्काभ्रध्वनौ गर्व त्कङ् दर्पऽथ यह त्कङ ।
ग्रह गण त्क समयाने गवेष तक मागणे ।
गोम क लेपने गात्र त्कड़ शैथिल्ये गुण त्क तु ।
मन्त्रे गह त्क गहने चित्र तक क्षणिकेक्षणे ।
लेख्येऽद्भुते चह त्क स्यात् शाठेर छद तक संवृतौ ।
छिद्र त्क भेदे छेद त्क छेदे तौर त्क कर्मणाम् ।

·दुःख तक
समाप्तावथ तूण त्क सङ्कोचे तुत्थ तक् स्तृतौ ।
तत्कतो
दण्ड त
कतत्पाते ध्वन त्क तु।
शब्दे निवास तक् स्तुत्यां प्रेझोल तक चापले ।
पट क वेष्टने पर्ण त्क हारित्वे पद त्कङ ।
गतौ पश पश कानुपसर्गाबन्धबाधयोः ।
स्पर्शगत्योः पत कैश्यगत्योः पार क तौरवत् ।
पल्यूल पन्यल त्क स्यात् लनिपूत्यो पुट तक तु
संसर्ग पक्ष क परिग्रहे भाम त्क कोपने ।
भाज त्क तु पृथक्कत्यां मृग त्कङ तु मार्गणे ।
मह त्क पूजे मूत्र त्क प्रस्रावे मल तक तौ ।
मृष त्क मृष तञ् क्षान्तौ मिश्र त्क् युत्यां रह त्क तु ।
त्यागे रस क वास्वादे स्नेहे रूप क तत्कृतौ ।
रच क कृत्यां रूक्ष क पारुथे
रूष तक स्थाविस्फरणे लज लञ्ज क भासने।
लड लाड तक ये लल किसे वर तक च।
वर्ण त्क स्तुतिविस्तारशुक्लााद्युतिदीपने।
वस त्क वासे वास त्कोपसेवायां व्यय तक तु ।
गतो वित्त तक च त्यागे वात तक गतिसेक्योः ।
सुखे वेल জ্বালায় वे व तक दृशि वण्ट तक।
भागे वट तक वेष्टे च बल्यूल वज्युल तक तु ।
तक व्यजने वीर तङ्क तु ।
शौर्य व्रण त् काङ्गचूर्ण थथ शार लव त् क तु ।
रख तक
गती।
तक
पल्यूलार्थेऽथ वीज

·( १७ )
दोबंधे थाम तक् मन्त्र शूर तकङ् विक्रमे शठ ।
षम टम तक वैक्लव्ये सान्त्व साम तक सान्त्वने ।
संग्राम ङजतक् युद्धे स्पृह त्केप्से सट तक तु ।
प्रकाशने समाज त्क सेबने प्रोतिदर्शने ।
स्थूल त्कङ वहणे सूत्र त्क ग्रन्ये सत्र तङ्ग तु ।
सम्बन्धे सन्दतौ सूच त्क पैशुन्ये स्वर तक तु ।
आक्षेपे स्तेन तक् चौर्ये स्तोम तक श्लाघने स्तन त् ।
काभ्रशब्दे सार तक दौर्बल्ये सुख त्क तटातौ ।
स्फुट तक स्वादिसरणे स्कन्व तक तु समाहृतौ ।
खन स्यम तकध्वाने हिल्लोल तक दोलने ।
इत्यकारन्तधातूनां महात्रिंश शलं मतम् ।
आकारान्तवः।
ख्या ल ख्याती कयने गालि स्तुतौ जन्मनि गाङ्गतौ ।
घ्रा गन्धग्रहणे ज्या गि जरायां ज्ञा ग बोधने ।
ज्ञा न मारणालोके निशाने तोवणे स्तुतो।
ज्ञा क् प्रेरणे दा ल लूनी दा तु दाने डु दा जि च ।
दरिद्र क्ष ल दुर्गत्यां द्रा ल स्वभे पलायने ।
डु धा जि धारणे पुष्टौ दाने धाग्नियुतो ध्वनौ ।
प्सा ल भक्षे प्रा ल पत्तौ पा पाने पा ल रक्षणे ।
मा ल्प दोप्तो मा डि शब्द मा ल च मानेऽथ मा य च ।
नाभ्यासे या लगतौ रा ल दाने सा ल च ग्रहेछ वा ञ् ।

·( १८ )
सुखाप्तिगतिसेवासु स्याहा ल् गमनहिंसयोः ।
श्रा ल खेदे था ल्म पाके जि ठा स्थाने ष्णा ल शोधने।
ओ हाक्लि त्याग ओ हाकि गतावान्तास्त्रिरष्टधा।
इकारान्तवगः।
इ इ ल् गतावधी ल् स्मृत्यामधीङध्ययने कि लि ।
ज्ञाने क्षि न्ग ष हिंसायां क्षि क्षयैश्वर्ययोः क्षि श ।
वासगत्योश्चिरिन हिंसे चिन् चिन् चित्यान्तु चि मि च ।
जिरिनहिंसे जाभिभवे जि जये चाथ धि श धृतौ ।
गती क्षेषे रिश गतौ थिज सेवने।
शि न निशाने यायोखोसिबयो भिङ स्मिते ।
षि न्गज बन्धे वि कङ नादरे हिन् वईने गतौ।
एकोनविंशतिरमी इकारान्तास्त धातवः ।
पिश
डुमि जन्
cho
ईकारान्सवर्गः।
ई ल कान्ति-गति-व्याप्ति-क्षेप-प्रजन-खादने ।
गत्यां क्षीज हिंसे 5 की जग द्रव्यपर्यये ।
जो गिकि ज्यान ओ डी
ड्य
गतौ डी
च
नभोगतो
णी ज प्रापण ओ दो ड्य क्षये दोधी ङललु देवने ।
दीप्तावोधी ड्य आराधे नादरे प्रौज तर्पणे ।
सद प्री गज कान्तौ च प्रो ड्य प्रौतौ तु यो क्तु ।
जिभोलि भित्यांची ग गि भृत्याञ्च मौ ड्य तु ।

·( १६ )
मी ज ग वधे मी कि गत्यां मत्यां री गि रवे गतौ ।
ओ रो ड्य क्षरणे ली कि द्रावणे ली ङ्य ओ निषि ।
लो ल्पो गि च ल्वो गि गत्यां वेवो वी ल ईलवत् ।
वो ग्गि हत्या ब्रोङ्य ओ च वी गि गत्याञ्च शो नि ।
खप्ने श्री ज ग् पचि ही लि लज्जेऽमी पञ्चविंशतिः ।
उकारान्तवर्गः।
उ ङ शब्दे जणु लञाच्छादने टु क्षु ल चुते ।
कु ङ् शब्दे कु लच् कु शिङार्तस्वरे क्षए ल तेजने ।
खुङ ध्वनौ गु शि ओ विष्टोत्सर्गे गु घु कु
ङ ङ ध्वनौ।
यु क् हासे सहने यु छु। ज्यु जु ङ् गत्यां जु रहसि ।
रणु ल स्तुतौ तु ल वृत्तिहिंसापूर्त्तिषु टु छुतौ गतौ ।
ट्र न दु ट्रोऽनुतापे दु गतौ द्यु लमिसर्पणे ।
धु ज कम्ये जि ध्रु शि ध्रु स्थैर्ये प्लु ङ च सर्पणे।
यु लिमयणे मिश्रणे युञ् ग बन्धे युङ्क निन्दने ।
रुख
बधे मत्या गतौ
गतौ श्रुती।
पुञ सन्धालेदपीडामर पु ष गतौ षु च ।
पु ल्वेवयंप्रसवयोः प्णु लप्रसुत्यां टु ज ल स्तुतौ।
मु वर्थ सुब्
सु ञ् यतो स्कुल जुड़तौ सु द्रुवत् हु लि ।
होमेऽदने छु ङ्लु चौर्य त्रयस्त्रिंशदुदन्तकाः ।
अकारान्तवर्गः ।
दू शि हावरे कू ग शब्दे गू श्री शि विट्सृजौ ।
ध्वनी क् ङ
शु
श्रुन्

·( २० )
ग शि स्तवन ओ दू ङ्य खेदे दू न्ग बधे गतौ ।
धू शिक् कम्ये धल्गि धू बच पूङ् शोधे । अन्य पूगि च।
ब्रू ल जुक्तौ भू कङ् भू ज प्राप्ती भू क् शुद्धिचिन्तयोः ।
मिथणे भू तु सत्तायां मूङ बन्चे लू गिञ् छिदि ।
घू ङ्ल पू योङ सूतौ ष श् क्षेपे अतस्त्रयोदश ।
ऋकारान्तवर्गः।
ऋर्न हिंसे ऋ लि गत्यामृ प्रापे च ल जन् बधे ।
क ञ् अतौ च द डु च ट च सेके लि भासि च ।
ट क सेके छादने ज़ न्यकारे जाग्य क्षलु जागरे ।
दृ ङ्गादरे इ स्थगने व कोटि त्ये श ङ् स्थितौ।
धञ्च धृत्यां च कच घडवध्वंसे पृ लि पालने ।
पु कच पूत्तौ पृ न प्रोतो पृ शङ व्यायामके भृ लि |
टुडु झ ञ् भृतिपुष्टयो श मृतो व ग्न वृञ् वृतौ।
व कचाथ व ङ्ग सम्भतो स्व अ शहोपतापयोः ।
स्तु नञ् स्ततौ स क्च स लि स गतौ स्म स्मृतो स्मृ म ।
औक्ये
स्तु स्पन्
प्रोतिरक्षाप्राणने इ ध्ववत् ह लि र् ।
प्रमहा कत्यां हज हुत्यासदन्तास्त्वे कविंशतिः ।
दन्तवर्गः ।
ऋ गि गत्यां कृ धि हिसे कृश विक्षेपेऽथ क्ल कङ ।
विज्ञान विज्ञाप ग्ट निगरणेऽथ गए।
गि शब्दे ज गि कि ज्याने ज वर्षम्य च म य च ।
च

·( २१ )
र तरेऽभिभवे प्लत्या हगि हन् भियि ह य गि।
विदारे ४ गि तृ, नीती जि ए गि लि तु पालने ।
पृ कच पूत्तौँ ६ गि वृत्यां भृत्यां भ गि भृतौ भृजि ।
भो म गि बधे छ गिञ् हत्यां स्त्र गि हिंसने।
स्ट जगि च्छादने प्रोता
ऋकारान्तास्त
षोडश।
एकारान्तवर्गः।
दे इ पालनेऽथ धेट पाने मे ङ् प्रतीदानऐ ब वे।
स्थती व्ये जै तो वे जै स्पर्दै शब्दे षड़ेपराः ।
कारान्तवर्गः।
कै शब्दे क्ष क्षये खै तु स्थैर्ये खननहितयोः ।
गै गाने ग्लै लमऽयो जै क्षये नै ङ् पालनेऽथ दे ।
शोधने यै न्यकरणे ट्रै खन्ने ध्ये तु चिन्तने ।
धे तृप्ती यै ङ वृद्धौ पै शोष स्लै कान्तिसंक्षये
रै शब्द ओ वै शोषे थे खेटे 3 म्पचने मतः ।
ये ङ गतौ पै क्षयेय है वेष्टे ध्यै संहतो ध्वनौ।
स्त्यै च सै पचि सैक्षित्वामै दन्ताः पञ्चविंशतिः ।
ओकारान्तवर्गः।
छो व लनी ज्यो डियमत्रतादेशोपनीतिषु ।
दो य च्छेदे शो य निशाने पो य नाशे पञ्च ओपराः ।
--

·( २२ )
इत्यजन्ताः।
कान्तवर्ग:।
अकि क् लक्ष्मण्यकि ङ् गत्यां चाक म वक्रगते ऽक क ।
तापस्तुत्योः कक्क हासे कक् ङिच्छागर्बचापले
ककि ड वजने
कुक ङ त्वादाने किष्क कङ्
बधे।
चक ब न प्रतीघातत्यो चौक कि मर्शने ।
चक्क चिक्क चुक कत्ता टकि क् बन्धेऽथ टोक टिक् ।
ढौक त्रोक तिव ङ् गत्यां तिक् नास्कन्दे बधे तकि ।
दौस्य तक सहने हासे तर्क क् दीप्तौ वकि क् गतौ ।
ट्रेक घेकङ स्वनोत्साहे धक्क नक्क क नाशने ।
निष्क क ङ माने फकासदावहारे शनैगती।
बुक्क कि खादिशब्दे ऽथ मस्क मक्क ङ् गतौ मकि ड्।
भूषे रेकङ शङ्कायां रक्, लक, क् स्वाद आपने।
लोक क दीप्तौ लोक ङीक्षे वक वक्क ङ् गतौ वकि ङ् ।
कौटिल्येऽपि च हक ङ त्वादाने वल्क क भाषणे ।
शक जा शक् निरू शक्तौ शकिङ त्रासशकयोः ।
श्रक सक
भवकि ङ शुक
सर्प शोकङ सेके च शोक कि ।
अामर्श च लोक ङ माते शुल्का क च सजने ।
वजने वल्क क् च भाषे षेक प्वक ङ सर्पणे ।
ष्टक स्तक मक्म प्रतौघाते सोक क्यामृशि सीक ङ ।
सेके स्रकि सल्क ङ च गत्यां सेक सेल डित्यपि ।
हिक ज कूजेऽथ हिक्क क् ङ हिंसे कान्तोनषष्टिका ।

·( २३ )
खान्तवर्गः।
इखिखोखुख्युख गतावोखु शोषालमर्थयोः ।
कख मे कक्ख स्क्व हासे ण गतौ दाख भ्राख तु ।
ओखार्थे मख् मखि यखि रखि
रख रिखि सर्पणे।
राख लाख ओखवल्लिख् श लेखने लिखि लख लखि ।
वखि वख सृपि शाख लाख व्याप्तौ खान्तैकविंशतिः ।
गान्तवर्गः।
अग मे वक्रगतऽगी गि गत्यां कर मे क्रियासु तु ।
जुगि त्यागे त्रगि गते त्वगि कम्मे गते तगि।
स्खलने च तिग न हिंसास्कन्दयोर्मगि सर्पण
मार्ग क संस्कारे च मार्ग क्यन्वेषे युगि वर्जने ।
रग मे शङ्के रग क् रक्वत् रग रिग् लिगि गतो लिगि क् ।
चित्रे लगि गतौ खञ्ज लग मे सङ्गे लग क् रके ।
वगि खजे वुगि त्यागे वलग श्रगि लगि बजे ।
पग टग मग स्थम् मे संवृतौ स्वगि सपणे ।
हग हम्, मे संवरणे गान्ताः स्युः सप्तविंशतिः ।
घान्तवर्ग:
अर्घ मूल्ये ऽघि ङ गतौ निन्दारम्भजवेष्वथ ।
स्याहगध घग्घ हसने चघ तिघ् द न घातने ।
दधि त्यागे ऽवने द्रा ङ श्रमायामशक्तिषु ।
ङ ध्राष्ट शक्तौ मघि ङ कैतवाध्यर्थयोम्मधि ।

·( २४ )
कच ङ बन्धविषोः
क्रुन्च च वक्रणे।
भूषे तधि क् भासि रघि ङ गमने राध लाट ङ ।
शलौ लघि भुग्गत्योर्लधि शोषे लधिक विपि ।
वघि डघ्यर्थ के शिघ्याघ्राणे नाष्ट छ कत्थने।
ष्टिन ङास्कदि ष सघ्न हिंसे घान्तास्तु विंशतिः ।
चान्तवर्गः।
अच्च क् पूजे बच चाचि चाचि जच त्रु गतेऽन्चु च ।
म्लिष्टोक्ती
चान्च क व्यक्ता वुचि यं समवायने।
ऋच श नुत्यां कुच जोधपककोटिल्यलेखने ।
कुच् तारशब्दे कुच शि सङ्कोचे कच् रवे कचि ।
क्रुञ्च
गत्यां
तौच्चे खच ग भूतिपूत्योरुत्पत्तौ ग्लुन्चु इर्गतौ ।
ग्रुच ब्लुचिर चौर्ये च चञ्चितौ चर्च केङ्समः ।
चर्च जच्च मच शुक्लौ भर्स तन्चु ध सङ्कुचि ।
तन्च त्वञ्चि त्वच् स वृत्यां पिञ्च क् छेदे हु जोष्यच
पाके पचौ ङ पचिङ व्यक्तीकारे पति क ततौ।
पृच् कि संयमने पृच् धौ च सम्पर्के पृचौ ल ङ च ।
मचि कुच्छायधृत्यर्चाभाःसु मच ङ च कल्कने ।
दम्भे शाठय मुच् मुचि ङ् च मुच क मोक्षे मुच लश पञौ ।
मोक्षे मुच् ब्लुच इर्गत्यां मुन्च स्कुन्च् मन्च् मुन्चु च ।
टु डु यावृञ् याचने रिच कि सम्पर्कवियोगयोः ।
रिचि धो विरके रुक् ङट प्रोनिप्रकाशयोः।
लोच क् भासि लोच ङोने लुन्चापनयने वचौ ।

·-
( २५ )
वाचि वच् क च सन्देश वची वाचि विचि लिधौ ज् ।
पृथक्त्वे व्यच शि व्याजे सम्बन्धे का बन्च् वञ्चने ।
वन्चु गत्यां वर्च ङ् दीप्ती
वयूश
श छेदे वृची धवृती।
खच खचि शचि ङ्गत्यां शच इ वाचि शुचिर्य जी।
शौचे विशरणे क्लेदे शुच् शोके
षच् सम्वब्धे षन्च गतौ षिच् प शौज क्षरणे टुच ।
ङ प्रसादे चकारान्ताः पञ्चाशसमुदीरिताः।
षच ङ सेचने ।
छान्तवर्गः।
आयायामऽथोलि शुन्छ उछो श बन्धसमापने ।
वर्जनेऽतिक्रमेऽथर्छ श् मूर्ती गमनमोहयोः ।
जच्छ झच्छश भोक्त्योः प्रच्छौ श् जोसेऽय पिच्छ श ।
मिच्छ श् बाधे म्लेछ कि देश्योक्तो मूर्छा मोहउच्छ्रये ।
युछ प्रमादे लाछि लच्छ लक्ष्मणे विच्छ क विपि ।
विच्छ श् गतौ वाछि कामे स्वच्छ स्फुर्छा तु विस्मृतौ ।
हुर्छा कौटिल्यके होच्छ लज्ज छान्तोनविंशतिः ।
जान्तवर्गः।
अज क्षेपे गतेऽजि क् तु भास्यज वर्जनेऽज क ।
संस्कारेऽन्जू घ जि व्यक्तिगतिम्रक्षण ईजि तु ।
ईज् ङ कुत्से गतावुन शार्जवेऽथोज क् जीवने ।
बलेऽथोर्ज गतिस्थैयाजनार्जन ऋजिङ् भृजि ।
C

·( २६ )
एजुङ दीप्तावेज़ कम्मे ओलज्युत्क्षेपणे क्षजिक् ।
नङ्के क्षजि क्षन घ् मल दागत्योः क्षीज कूज हिक्कने ।
कर्ज पौडे कुज खुज स्तेये खर्ज व्यथामजोः ।
खज् मन्थे खजि पङ्गत्वे गज् मदे गजि च खनौ ।
गज गर्ज क च गार्जाशब्दे एजि ग्राज ध्वनी।
गुज श्यस्मिन् गुजि गुज कूजने जजि जज युधि ।
जर्ज श् वाग्भस योणिज् लि इौं पेषे णिजि ल्ङ च ।
शुद्धौ तुजि क् भाषट्टार्थे तुजि प्राणे बले तुज ।
हिंसे तर्ज कङ् तर्ज भो त्यजी हानौ तिज क् शिते ।
तिज ङ्क्षान्तौ च तन्जु ध सङ्कोचे जि धृज् धजि ।
ध्रज ध्वजि ध्वज ध्रिज गतावो
ङो हिथि
पूजे पिजि क् भाषद्यार्थे पिजि ल ङ वर्णपूजयोः ।
स्यात् पूजि ल ङ च सम् क भज जो भागसेवयोः ।
भज क् पाके भजि क् भासि भेज ङ् च भ्राज ण ङ् टु च ।
भुजो शौ वक्रणे भुज् धौ त्राणे भक्षे भृजी ङ तु ।
भर्जने भ्रस्जौ ज श पाके भन्जो धौ मोटने मुजि ।
मुज् मन्ज् मार्ज क् मृजाध्वन्यो #ज लू ष शुद्धौ मन ष् कि
भूषे च मस्जो श टौ स्यात् स्नाने युज कि संयमे ।
युजिधौ ञ् च युतौ युज् यो ङ समाधौ युज क् ङ तु ।
निन्दे यजै जो देवार्चादानसङ्ग कृती रुज क्।
हिंसे रुजो शो भङ्गे रिज् ज्यर्थे रन्ज् य रन्ज मौ ज ।
रागे रेजुङ राज ञ् ण दीप्ती लाजि भर्मने।
नज
पूज क ।
तु।
लाज

·( २७ )
भर्गय लमजो अलज ङ बोडे लज लजि भर्मने।
लन कान्तो लज नजि क् भाषद्यार्थ विजिलि जौ।
वैके विजो धो दिज डो शा भीक म्पे ल वृज ङि बजङ ली।
त्यागे वृजो कि च हजो ध् वृतौ व्रज गतो व्रज क् ।
संस्कृतौ च विरेफो तो शिजि ल् कि ड्डस्फटध्वनौ ।
षन्जो कि सङ्गे वन्जौ नि ङालिङ्ग षस्ज सर्पणे ।
षर्ज सर्जर्जने सृज् यौ ङ् विसर्गेऽथ सृजौ श च ।
ट्वो स्फुर्जा वचनिर्वोषे जकारान्ता डिसप्ततिः ।
झान्तवर्गः
उजझ श त्यागे जझ झझ श् भी त्योभान्तिमास्त्रयः ।
टान्तवर्ग:।
अट्ट क तौच्छेाऽनादरे ऽहात्टाढाडतिक्रमे बधे ।
अट इट कट कटि कटो गत्यामे कट बतौ वृषि।
कोट बन्धवर्णयोः कूट क ङ ङप्रसादाप्रदोः कुटि ।
वैकल्ये कुट् शि कोटिल्ये कुट कुट्ट क् ङ प्रतापने ।
कुट्ट क् कुत्साच्छिदोः किट कटवत् खिट च भयभोषयोः ।
खट्ट क वृतौ खोट गत्याघाते खट् काङ्गि गोष्ट ङ ।
सङ्घात घट क हिंसे च घटि क्यपि द्युतौ घट छ ।
ङ म चेष्टे घुट इट परीवत्त घट शि प्रतौहतौ ।
घट्ट क् चाले घट्ट ङ च चिट प्रेषे चट क् बधे ।

·( २८ )
चट् च भेदे चेष्ट डोहे चुट्ट क् चुट चुटि तुच्छने ।
चुटि क् छेदे चुट छुट क् शि च जट झट संहतौ ।
पट नृत्यहि सयोल्ट म नृती तट काहतौ तट ।
उच्छाये तुट शि कलहे त्रुट क ङ् ब्रुट य शि छिदि ।
नट पटत् नट क भ्रशे पट क् च विषि पट गतौ।
पुट शि श्लेषे पुट क् चूर्स भासि पिट संहतो ध्वनौ।
पुट्ट क् तौच्छा वुट कि हिंसे भट भृता भट् म भाषणे ।
मेन्ट मेट मेट उन्मादे मुटि मर्दै कि मुट् क्षुदि ।
मुट शि वाक्षेपे च यौट सम्बन्धे रौटनादरे ।
रेट ज याचे रट् च वाचि रुटि स्ते ये रुट क्रुषि ।
द्युता रुट् लुट लुङ् दौप्ति-प्रतिहत्वोलुटि हुता।
लुट् क भासे टऋ लुट य लुट विलोटविलोडयोः ।
लुण्ट क्यवज्ञाचार्ये लट वाल्योक्त्यो
लोढुमादे वेष्ट ङ वट वेष्टे वटि कि वण्टने ।
वट् मोक्ता बुटि क क्षित्यां विटाक्रोशे खने ऋ शैौट ।
गर्वे शट अ श्लाघे शट सादे शी गतौ रुजि ।
शिट घिटानादरे षुट क् तौच्छा च षट अंशके ।
षट्ट क निकेतने हिंसे बले दाने स्फ ट क भिदि ।
स्फुटिर्विशरणे स्फुट शि विकाशे स्फु ट् ङ च स्फटिक् ।
नर्मण्याङ स्फट क हिंसे स्फिट क्याञ्च स्फुट क ।
च नादरे स्मिट क च निट क च स्नेहे स्पटि स्फट ।
श मौ हर विष हेट बाधे टान्ता इत्य कसप्ततिः ।
इलाष्ट संहतो।

·( २६ )
ठान्तवर्ग:।
अठि ड्ठ गते ऽथोठोपघाते उठ बाधने ।
कुटि खोटनवैकल्यालस्ये कठ तकने कठि ।
कि आध्याने कठि ङ च गुठि क वेष्टे पिठ क्लिशि ।
वधे पठ् वाचि बठ् पैन्ये मठ् वासमईयोमठि ।
ङ वाध्याने मुठि ङ तु पलाये रठ भाषणे ।
रुठोपघाते रुठ ल ङ् प्रतीघातेऽथ रुठ लुठि ।
गत्यालस्यस्तेयखोटे ल लुठ ङ् लुठ रादिवत् ।
लुठ शि लोटे लुठ क् चौर्य वठि डेकचरे वठ ।
स्थौल्ये शठ क ङ साधे शठ् बधले शकैतवे ।
शठ्
कालस्ये
खठ
खठि क् च गत्यसंस्कृतसंस्कृते।
शुठि
शुठ
खोटने
शुठ
कालस्ये शुठि कि शोषण ।
मठ स्वठ् क वठार्थे हत् कोलबन्ध बलात्कृतौ ।
प्लुतो हेठ श् खचे हेठ ञ् बाधे ठान्तास्तिविंशतिः ।
ভাল:
अद्ड अड्डाभियोगेऽद्र न् व्यापेऽडयम ईड् ल ङ ।
स्तुतावोड क् चौलडि क्युत्क्षेपे श् कड् भक्षणे कडि ।
ज ङ् च द कहि क भेदे रक्षणे लु विडा ङ जि।
स्ने हे सोचे कोड खेले कुड् शि बाल्ये ऽदने कुडि ङ् ।
दाहेऽथ कुडि वैकल्ये कुडि क् रक्षेऽथ कूड् शि तु ।
घान्चे भझे कड्ड कद्ड कार्कश्ये खोड खोटने।

·( ३०. )
खुडि ङ् खच्चे खुड खुडि खड क् भेदे खडि ङ्मयि ।
गडि गण्डे गड् म सेके गुडि क् वेटेऽथ गुड् शि च ।
रचे शि धुड् च व्याघाते चुडि तैच्छिा चुडि क् छिदि ।
चुड्ड चुदड कता हावे चडि क रोषे चडि ग्ङपि ।
जुद् श गता जुड् शि बन्धे जुड क नोदे तड क् विषि ।
तडिङप्याहतो तोड़नादरे तुड तू १ च ।
तुडतुड् ङि बधे तुड् शि भेदे थुड शि संवती।
द्रुङ् द्रुङ् शि मज्जने द्राड धाड़ ङ शी शि नुड् वधे ।
नड क् भ्रंशे पडि ङ्गत्यां पड् पिडि क् संहतो पिडि छ ।
तत्र पीड़ क् बाध गाहे पुडि मर्दै पड़ श् मुदि ।
शि बड़सर्गसंवत्यो भंडि ङ् वाचि मडि क शिव ।
भ्र ड् शि संवृतिसंहत्यो भुंडि ङ स्यात् भृतौ वृती।
सेड खेड् मेड उन्मादे मृड् ग श् सोदे मडि क् च कि ।
ङि मडि भूषे मडि विभागे बेटे मुडि छिदि ।
मर्दै मुडि ङ मग्नेऽथ वौड रोड़ तु टान्तवत् ।
रोड रोइत् लड् विलासे लड् मोन्दन्यनजिह्वयोः ।
लड् कोपसर्गे लड क इ वीसे लडि कि भाषणे ।
ओ लडि क्युत्क्षेपणे लुड् मन्ये लुड शि संतो।
श्वेषे लोड लौड़ उन्मादे लुण्ड क् चौर्ये विडा क्रुशि |
वडि क विभागे वडि ङ वेष्टे च ब्रोड य जि क्षिपि ।
लज्जे वाड़ ङ आप्लावे वड् शि भ्रुअर्थमज्जयोः ।
शाइ ङ् साधे शौड़ गझे शूडि ङ सङ्घरुजोर फड ।
ट

·( ३१ )
स्मुड् शि वृत्यां स्फडि ङ् फ़ल्ले स्फुडि क् नमणि हुड् शि तु।
मग्ने हुडि ङ च सङ्गे हुड् हड गड हुङ ङ् गतौ ।
हौड ह्रौड़ ङ् च हिडि ङ होड़ इङपि ङ हेड च ।
अनादरे हेड वेष्टे डान्ताः षट्सप्ततिताः ।
ढान्तवर्गः।
टुण्डान्वेषण इत्येको ढकारान्तः प्रकीर्तितः ।
णान्तवर्गः।
अण रवे ऽण् य ङ् प्राण ऋण दु ञ् गतावीण पसारणे ।
कण ऋ आर्तस्वरे
कण म गती
कण क निमौलने।
कुण
शोपकरणे
कण
च शब्द
कूण क ङ समुचि।
क्षण क्षिण् दुञ् बधे घण घण दु ञ् दीप्तौ पृण घिण घुणि ङ्।
ग्रहणे वुण् ङ घुण श घूर्ण ज श भ्रमणे चण |
शब्दे चण् मि गतौ हिंसे चण म दाने शि चुण् छिदि ।
चूस क पेषे चूण तूण क् सङ्कोचे क् तूण ङ पूरणे।
टण दु ज भक्षे तुण श जैझेर द्रुण श जैझेर बधे गतौ ।
धण ध्वण ध्रण ध्याने पण न व्यवहृतौ स्तुतौ ।
पेण पेषे गतौ श्लेषे पुण श् धर्मे पृण श् टपि ।
पण क् सङ्घाते फण ण निस्नेहे फण् मि ण गतौ ।
ब्रण् बण भ्रणू शब्द ऋ भण् भ्र ण क ङाशाविश कन्योः ।
मण कूजे श मुण् प्रतिज्ञाने मृण श् हिंसे रण म् गतौ ।
।

·--
( ३२ )
रण व्रण रुत्य वण् च वृण दुञ् भक्षे वेण व निशामने ।
वादिनादानगमनज्ञानचिन्तासु वर्ण क ।
वर्णे शोण गतेऽस्मिन् शायण म दाने अण क् तथा ।
थोण श्लोण तु सङ्वाते णन्ताः पञ्चाशदौरिताः ।
.
तान्तवर्गः ।
अत् सातत्यगते ऽतीति बन्वे ऋत् स्पईनैश्ययोः ।
घृणागत्योः कृती ध्वेष्टे तो श प छिदि कृत क ।
संशब्द कित् संशयेच्छावासारोग्ये लि कित् मता।
चते ३ याचे चितो ज्ञाने चित क ङ् च चिति क् स्म तौ
चत् कि सन्दीपने चुत् श हिंसे ग्रन्थे चुत च्युतिर् ।
क्षरणे जुत् ज्युट ङ् द्युत्यां ज्युति थ द्युत् लडपि ।
नृत् य नर्ते पत् य डैश्ये पत् ल ज गत्याञ्च पुस्तक ।
बन्धे बुस्त क् च नादृत्यादृत्योर्मुस्त क संहतौ।
यत् क खेदोपस्करयोनिरः प्रत्यर्पणे यतौ ङ् ।
यत्ने युट ङ दीप्तो वृत् क च वृत् कुवल वर्त्तने ।
वृत् वाहत् युङ संभक्तो वरणे वस्त ङ क बधे ।
न सिता शोक्लेष शुत् शुतिर स्यात् क्षरे शस्त षस्ति लुर् ।
स्वप्रे व क खतं गतौ तले तास्त्रिंशदकतः।
थान्तवगः।
कथे ज निष्यचने क्रथ क प्रतिहर्षेऽथ कि क्रय ।

·( ३३ )
क्रथ क्लथ कथ् म बधे कुथि त शे च कुथ् य तु ।
पूतित्वे कत्थ ङ नाधे कुन्थ, कुन्थश् निषि, क्लिशि ।
ग्रथि ङ् जेझे ग् कि ग्रन्थ दर्भे नाथ नाथ ङ् दवाशियोः ।
ऐ श्ये ऽर्थने पुथ् य हिंसे पुथि कुन्थे पुथ क विषि ।
पथे ज् गत्यां पथि क च प्रोथ ज पर्यपणे पृथ क् ।
क्षेपे प्रथ क् च प्रथ म घ ङ च ख्याती मिथ ञ् बधे ।
मेधायां मेष – सङ्ग च मन्य कुन्थे ग मन्य च ।
गाहे ज् मथे च मथ माथ् लुथि कुन्थे व्यथ म ङ ।
दुःखे चाले भये वेथ विथू ङ् याचे श्रथ म् बधे ।
अन्य कि दर्भे बधे श्रन्थ ग् मोक्षे प्रतिहृषि श्रथ क् ।
यत्ने प्रतिकृषि अथ् कि बन्धे मोक्षे बधे श्रथि ङ् ।
शैधित्येमी थकारान्ता अष्टाविंशतिरीरिताः ।
दान्तवर्ग:।
अट् लौ भक्षेऽदि बन्धेऽई यातनागतियाचने ।
अई ज बधे ऽदृक् च इदि परमैखय उन्द धी
क्ल द उई मितिक्रीडास्वादे क्लदि तु रोदने ।
आह्वाने ऽथ क्लट् ष म ङ् च वैक्लयविकलत्वयोः ।
विलो लरौ तावाक्रन्द क् शब्दसातत्य ट चिदा ।
ङ जि मोक्षे स्नेह इचिद् याच्जायां विद कूजने ।
क्लद क्लिदि ज रुदि क्लिद यू इक्ल दे बधौ क्षुदिर् क्षुदि ।
कुई कई ङ क्रीड़ायां कई स्यात् कुत्सिते रवे ।

·( ३४ )
खद स्थै ये बधे खादृ भक्षणे खुई खूई ङ ।
क्रौड़ायां खई दशने खिद ङ ध्यौ दैन्यके शखिदौ प् ।
परिघाते गह कि तु रवे गुई क् निकेतने ।
गुई ङ च कूर्दै तौ दौर्षी गट् भाषे गुद् ङ खेलने ।
चदे ज याचे चदि द्वादे दीप्तो चुद् क नुदि छिदिर्।
धौ ज छेदे छद् कि सन्दौपे छुटु च धिवने विषि ।
छईक् च वमने छद कि ज संवृतौ स मिदजने ।
ण शब्दे णट् बिष्टोक्ती पद क भासि जो णद श् ।
प्रेरणे णेद णि ज सन्निधौ णिदि च कुत्मने ।
तह हिंसे हृदु ज धिर्नादरे च तुद जो श् व्यथे ।
नदि चेष्टे दद छ दाने धृतौ ट नदि संवृधि ।
नई शब्दे पई डयानोत्सर्गे पद् य डौ गतौ ।
पद बद स्थैर्य बिदि त्वंशे बुबुन्दि छु निशामने ।
भदि क् शुभे भदि ङ् मोदप्रोत्योश्च ञ् धौ भिदिर्भिदि ।
मदि ङ स्वपने जाडेय मदे मोदे स्तुतौ गतौ।
मदो भिर्य जि हर्ष स मिद गर्वे ग्लपने मद क् ।
ङ तृप्तियोगे मद् मष ङ क्षोदे मिदि मिद क् सिहि ।
इर्मिद् या ल मिदा जि ङ् च मिद मेट ज बधमेधयोः ।
मुद क संसर्ग जि मुद ङ हर्ष मृद ग क्षदि लघिर ।
रुद् रोदे रद् सत् खाते वदि इ नुत्यभिवादयोः ।
वदै वाचि वद क् वाचि सन्देशे च बद ञ डपि ।
विद ङ क् चेतनाख्यानवासवादे बिद ल श प जी।
--

·( ३५ )
लाभे धौ विद ङ मीमांसे विट् यो ङ भावे विदल मती।
शब्द क शब्दक्कतौ सोपसर्गस्त्वाविस्कृतौ मतः ।
खिदि ङ शौलो ऽथ शद ल जौ शाते आङ शदौ गती।
आङः षद क् च षद् ल जो श् विषादे शरणे गतौ ।
षूद ङ निरासे षद क् त्वातिहत्योश्च जि विदा ।
ङ ल मोहनेहमोक्षे ल ी विद् या विदि व्वद क्
खादे छेदे ष्वद खई खाद ङ प्रीतिलिहोः स्पदि ङ ।
ईषत्कम्मे सूखद् म किदारे स्यन्दू ङ व ल स्रुतौ ।
स्कन्दिरौ शोषणे गत्यां स्कदि ङ्ङाप्लव उद्धृतौं।
उत्प्लुत्वगत्यां ङ हदौ म्वर्थे हदी ङ मोदने ।
झाद ङ च खन इत्येते दान्ताः स्युर्नवसप्ततिः ।
धान्तवर्गः।
इन्धी नि ध ङ द्युतावृध् युनिर् वृद्धौ ङध च क्षुध् ल ।
यो क्षु धि क्रु ध् ल यो कोपे गुध् य वेष्टे गुध ग् रुषि ।
गुध उ क्रोड़े गाध ङ तु प्रतिष्ठाग्रन्थयोर्मधिर् ।
यु च लिसे गध क च गन्ध क ङ् द्रुहि णाट ङ ।
नाथे दध ङ् ददे ना ङ् नाये बन्धौ ग बन्ध क।
वध क् बन्धे बध ङ् निन्द च बुन्धिर्जु निशामने
बुन्ध क् बन्धे बुधौ विज्ञापने बुध् यो ङ वेदने ।
बुधिर्ज चाथ बाध ङ् विहतो मे त्र मेधवत् ।

·( ३६ )
मृधु ज क्लिदि युध् यौङ युद्धे रध् यल हिंसने ।
पाकेऽनौ रुध् ङ्यो कामे रुधिर्धी जिज आहती।
राध् न् यौ सिद्धौ वध हतौ व्यध यो ताड़े विध श् विधौ।
वृध क् दीप्तौ वृधु व ल वृद्धौ वाट ङ बाध्वत् ।
वर्धक् पूर्त्तिच्छिदो शुद्ध क्शुद्धौ शुन्ध ञ् च शृध् वल ।
पर्दे शृधु ञ् क्लेदने लु शुध् यो शौचे षिधू शिवे ।
शास्त्रे षि षिधु गत्यामु षिध् यो षाधौ न्य साध् यनौ ।
सिद्भौ स्पई ङ संहर्षे सप्तविंशच धान्तिमाः ।
नान्तवर्गः।
अन घ्लु प्राणनेऽन् यङ् च कन् जो प्रीतिगतिद्युतौ।
खनु ञ् विदारे चन् शब्दे चन् म हिंसे जुन श् गता।
जनौ म्य ङ जनौ जन् म लिञ्च तन् म दुञ विस्ततौ।
तनु क्युपक्वती श्रद्धाघाते शब्दोपतापयोः ।
उपसर्गात् दैर्घके दान् जार्जवे छिदि मि ध्वन ।
धन् रवे धन् लि धान्ये पन् ङौड़े बन् दुङ याचने ।
मान् ङ् विचारे मान् कि चार्चे मन् च मन् कङ् च गर्वके। .
मन् दुङ् बोधे मन् यौङ् च वन संभक्तिशब्दयोः ।
वनु म व्याप्ती वन् दुङ्याचे वन कि तन्किवत् ।
शान् न तेजे शन श गत्यां षन् सम्भक्ती तु षन् दुञ ।
दाने टने स्तन् मि शब्द खन् ण च स्वन् मि तंसने ।

·( ३० ) हन् लो गतौ बधे ऽघणसासानान्ताश्चेत्यष्टत्रिंशतिः (१) । पान्तवर्गः। आप् ल नौ कि व्यापने क्षिप् श जी क्षिप्या नुदि क्षपिक् । शक्ता कुप् क दाता कुप्य इर्कोपे कुपि कि स्तृतौ । क्रयमङ कृपायां ऊ के गत्यां कपिङङऽपि । चाले कप कि युती चित्रे कपूङ व ल च कल्पने । गुपू रक्षे गुपक् दीप्तौ गुपङ् गोपनकुत्सयोः । गुप्य इर्ष्याकुलले ङ ग्लेप दैन्ये ङ गेट च । के पृवत् चपकम कल्क चम्सान्त्व चुप शनैर्गतौ। चुलुम्म लोपे छपिक सर्प छुप् शौ स्पर्श ज्ञप कमतु । जप्ती जप हृदुच्चार जल्प च वाचि टिपक नुदि । डिप शि क्य इर्च डिपि डिच् डण्डपिक्ङ ञ संहतौ । तप ङ दाहे तर कच तपौ तप्योङ् दवैश्ययोः । त्रपू षमिङ हियि तिप ऊ ऋङ् चुति तेजुङ । कम्मे च टप् कि सन्दीपे टन च प्रोणने जि ल । टप्य च टप पश् चल्नु प तुम् बधे तुपप श लिशि । बधे तुपि क त्वईने प्राक चतुष्को नोपधा न पित् । दोपो ङाट दोपने जि दृप्य इर् हर्षगर्वयोः । दृप् कि सन्दीपने दृश वाधने दृम्य दिम्म जङ् । १) घणभिन्ना दकारतोणान्ता नात्माः स्युः । ते च ऋण दुञ गतौ क्षण क्षिण दुञ् बधे धुण दुञ्ज दीप्तौ टण् दुञ् भक्षेत्रण टण दुञ्ज भक्षे इत्ये- ते पट

·( ३८ )
क सङ्घाते
धूपक दोप्तो धम् तापे पुष्पा फुल्लने।
ङ मेघ गत्यां युप् रुप्य इबिमोहेऽथ रम् वदे।
ङ रेप शब्दे लेप ङ्च गमने जि लिपी शप ज ।
लेपे लुपृश् प लौ छेदे इलृप्य नुपि ऋ लप।
भाष
व्यपक क्षये विपक क्षेपे टह ङ वेप चले वपोज
है मुण्ड तन्तु वोजोत्योः शूर्प क् माने य शप्शपौ ।
क्रोशे ध्वपौ
घलु
जि शये टिप टेप ङ तु चुप्रति
ष्ट्रप कोच्छ्राये ष्ट्रप्य इर्च षप् सम्बे सादयस्त्रयः ।
स्तेप क क्षेपे ल सृपो गत्यां हेप ङ च पक् ।
भाषणे स्युः पकारान्ताश्चतुषष्टिस्तु धातवः ।
फान्तवर्गः।
ऋफश दाने श्लाघहिंसा निन्दाजी प् गुफ गुम्फ श ।
ग्रन्येप् हफ् दृन्फ शुत्क्लेशे रिफ् शऽर्फ रिन्फ पश् बधे ।
रफि रफ् वर्फ गत्याञ्च त्युप्पोऽष्टौ दश पञ्च फाः ।
बान्तवर्गः।
अर्ब हिमेऽम्ब च गते ऽबि ङ शब्दे कल ङ स्तुतौ ।
बणं क्षौ ङ दर्प ङ क्लौह धार्टे कुटुम्ब क ।
ङ धृत्यां कुबि कि स्तुत्यां कर्ब गत्यां तु कम्ब च ।
खर्ब खव गती गर्व गख गत्यान्तु घ च ।
घम्ब तम्ब गतौ चर्ब गतौ चुबि कि चुम्बने ।
डब डिवि क् नोदने तुव कि त्वई तब सर्पणे ।

·( ८३ )
.
तम्ब नम्व गतौ नब एबं पम्व च पूर्ब क ।
निकेतने वर्व दम्ब गती मच मम्बि रिब ।
रवि गत्यां रबिङ् शब्दे लबिङ स्त्रंसने च कि ।
लुव्यईने शम्ब गतौ शर्ब हिंसे च शुल्ब क ।
माने सर्ग पर्ब अम्ब सर्ब सम्ब तु सपणे ।
सम्ब साम्बक सम्बन्धे ऽपञ्चाः पञ्चाशदन्तबाः ।
भान्तवर्गः।
अभि ङ ध्वनावुम्भ पुभ श पूर्ती क्षुभ्लङ सञ्चले ।
क्षुभ्य ग् च गल्भङ् पृष्टत्वे चौभृङ् कल्ये जभिक नशि ।
जभि जभ् यभने जभङ जम्भे जभ जुभि ङ् च ङो॥
जभ च डम् डिभि जक सङ्घ णभ्य ग् हिंसेऽथ णभ तु मल।
ङच तुभ्य ग् च कि हभी भये शो दृभ कि गुमफने ।
दम्भ न दम्भे दन्भ दिनभ कङ सङ्घातेऽथ दिभ दभि ।
दभ क नोदे भर्भ हिंसे यमौ मैथुन ईरितः ।
रभौ ङ स्यात्तु रामस्ये रभिङ् शब्दे ङ रेभ च ।
लभिङ शब्दे लभ डी षङ् प्राप्तौ श लुभ विमोहने ।
ङ वल्म भुक्तौ शी
शुभ ल ङ् दीप्तो शुभ प शुभश घुम च षिन्भ च हिंसने ।
टुभु ष्टभि स्तभि ङ् स्तम्भ स्कभिङ् च सम्भु ङ स्मृतः ।
प्रमादे ल सन्भु ङ विश्वासे स्रिम्भ सृभ त्रिभु।
हिंसे मुम्भ द्युतौ चैकोनचत्वारिंशदन्तभाः ।
लभ्ये र्गा
शलभ ङ कत्यने ।

·( . ) मान्तवर्गः। अम गतौ भजने शब्दे ऽमक रोगे कमुकड् स्मृहि । जि लम्य लमु भिर्लानौ क्रम्य क्रमु गतौ क्षम् । इय॑ मर्षे क्षम ङ ङ त्रि च् च कुष्ण कङ मतीक्षिते । कुस्मित्यो गम्ट गत्यां चम् न चम् छम् जम जिम् झम । भने णमौ शब्द नत्योस्तिम् तौम्य लेदने तमु । इयं खेदेछयो ईम्भ्यु इर् शमे द्रम् गतौ भ्रमिर्। भ भ्रम्य भमु ज ण् चालें भाम क्रोधे ऋ मौम् गती। शब्दे यमौ उ विरतौ यम मि परिवेषणे । तदऽभावे रमु ङ जौ कोडे ण् ज टु वमुगिरि । शम्ङ कजालोचे श्रम भ्य जि। इतपः खेदयो टीम टिम्य क दे षम टम । वैतव्ये ऽथ क साम् सान्त्वे स्यमुण् श ध्वनने स्यम। बक् वितर्के हन्म गतौ त्रियुतास्त्रिंशदन्तमाः । शमु भ्य इर्शमे यान्तवगः । अबङ् गतावौयं ईर्थ ईर्थे जयो ङ सेवने । क योङ् दुर्गन्ध आर्द्रवे शब्दे मायोङ् विधूनने । चुच्चीत्वभिषवे चौयञ् संवृत्यादानयोश्चय ङ । गतो चाय ज निशाने ऽच्च णय तय ङ् गति रक्षयोः। ताय ङ् पालनसन्तत्यो बि दयङ् ग्रहणे गतौ। बधे दाने ऽवने दाय ङ् दाने नय पय म गतो पूयोङ् दुर्गन्धशौर्योरा प्यायोङ् वृद्धौ मय ङ् गतौ ।

·( ४१ )
मव्य बन्वे रय् लय् वयङ् व्यय – गत्यां व्यय क् नुदि ।
श्रुच्यो त्वभिषवे घूयं ईर्थं सूर्यत्व नादरे।
ईर्थं स्कायो ङ संबद्धौ हय हर्य क्लमे गतौ।
एकत्रिंशत् यकारान्ता धातवः परिकीर्तिताः ।
रान्तवर्गः।
अभ गत्या सीईकम्पगत्यो रोकि गतौ नुदि ।
क्मर
कौटिल्ये कुर्श शब्दे क्षर् ज सञ्चलने नरश् ।
विलेखे खनने कुट्रिक मिथ्योनौ खोर् ऋ खोटने ।
खुर्श क्षोरच्छिदो [झै शि गूर ङ क उद्यमे ।
गूरी यङ बधे गत्यां गुद्रिक् कुन्द्र पुरश् ध्वनौ ।
भीमार्थ पुर्य डी हिंसाज्यान्योश्चर गमने ऽदने ।
आचारे चर्क संशोत्यसंशोत्योङयो दहि ।
चुर्कि स्तेये कुर्शि लोपे ज्वन रोगे ङ जूर यौ ।
ज्यानो बधे त्सर छद्मगत्यां जि वर्ष म स्यदे ।
तूर्यडो हिंसे च तुलि वेगे तत्रिक् ङ धारणे ।
ऋ धोर गतिचातुर्य धूरी यङ बधे गतौ
पुर्शग्रगत्यां पूरी यङ् पूत्तौ पूर क् च बच तु ।
मझ गत्यां मत्रि क ङ गुप्तोक्लो मुर्श वेष्टने
यत्रि क सोचने वन गत्यां खन क विले गती।
तङ्क शूर पूर्य ङी स्तम्मे हिंसे पुसुश भैश्यायोः ।
स्फुर्शि स्फुत्तौ चले स्फर्श हिचत्वारिंशदन्तराः ।

·( ४३ )
-
चलज
लान्तवर्गः।
अलज् वारणपर्याप्तिभूषाखिल श शये गतौ ।
इल कच क्षेपे कल ङ् संख्यारुतोःकलकिल क दौकिलश
शौलेर क्रीड़े कौल बन्धे क्षलज चाले चये क्षलक् ।
शौचे कूल वाहतौ मौल निमेषे ङ कल्ल कूजने ।
शब्दे ऽशब्दे कुल ज् बन्धुसंहत्योः के ल केल तु ।
खेल खेल चालगत्योः खल् क्षल जार्थं खोल खोटने ।
गल भक्षे गल्कङ, च सावे
गतौ मिञ्चले चल।
विलासे क् चल् भृतौ चिल् श वासे चेल चेल्लू केलवत् ।
पुल हावकतौ चिल्ल शैथिल्ये च जुल क् पिषि ।
जल क् पिधाने जल ज धान्ये ज्वल् ज म चलत्विषोः ।
टल् टूलज विक्लवे नौलवणे श् णिल् गहने णल ज ।
बन्धे तुल् क्युन्मितो तिल्ल तिल् गतौ तिल्कश मिहि ।
तूल कङ् पूरणे तुल् क निष्कर्षे तल कि प्रतिष्ठितौ ।
दुल्कोत्क्षेपे दल मि भेदे दलक् भेदेऽथ पाल् पलक ।
रक्षे पल ज् पल्ल गतौ पेल चाले च पिलक्न दि ।
पौल रोधे पुलश पुल्ज महत्त्वे पुलक उच्छितो।
संहतो
फुल
विकाशे जि फला भिदि ।
फल निष्पत्तो फल्ज गतौ फेरर च का बल्म जीवने ।
बल ज धान्यावरीधे च बलङदाने बधे ङ् बलक् ।
च निरूपे विल क श भेदने बुल्क मजने ।
भलङ भल्कङ भिल्ला दादिवङ्गल ङ तु भलङवत् ।
पूल्कि स्यात्

·मूल ब
( ४३ )
मल मल्ल ङ धृती मोल्ट निमेषे मिलश ज निषि ।
मुल मूल क रोपणे
प्रतिष्ठायां
ललक ङ तु।
ईसायां वेल लेल वेहल चाले वलमि वल्ल ङ ।
स्ततो विल शच शल ङ चलने च शलज गतौ।
शल् डक नाघे शल खल खलवेगेङ शाल कत्थने ।
शिल शुच्छे जि शो ल स्यात् समाधौ श्मोल निभषणे ।
शूल रुजायां शेल पेल केल्वत् छल ज स्थितौ।
पिल् शुच्छे षल्
गतो
स्थलज
स्थाने स्खल्मि चये चले ।
स्फल शि स्फत्तौ च स्फल श चाले च स्मौल् निमेषणे ।
सेल केले हल् झलम् चाले हुलज हतौ छदि ।
हिलश् हावकतौ हल्ज विलेखे ला नवतिस्त्रिभिः ।
वान्तवर्गः।
अव रक्षे गतौ कान्तौ प्रौती हप्तौ द्युतौ श्रुतौ।
प्राप्तौ श्लेषेऽर्थने वैशे भावे वृद्धौ ग्रह बधे ।
खामर्थोऽवगमे कामे धतावर्व बधे इवि ।
व्याप्तिप्रोणनयोरुझे हिंसे न् कवि कृतौ च ङ ।
केह सेवे कर्व द लव सङ भये क्षिव ।
क्षिव्य क्षीव निरासे चौव् कव क्लोङ बान्तवत् ।
खव ग् खचत् खर्व गझे खेद गेव् ग्लेख ङ सेव ई ।
गुब्बुद्यमे गर्व मटे चौत्र ज ग्रहसंहतो ।
चौवक दीप्तौ चर्च कि तु भक्षे जुझे बधे जिवि ।

·(४४ )
प्रोणने जीव् ऋ प्राणे णिवि सेकेऽथ णीव तु ।
स्थौल्ये तीव च तुझे तु हिंसे तेह ङ देवने ।
थुर्व दुब्वौ बधे दिव्य जिगोषेच्छापणिद्युतौ ।
क्रीड़ागत्योदिवि प्रौतौ दिव कङ् परिकूजने ।
क दिव ऽर्द देव ङतु देवने दव् धवि ब्रजे ।
धिवि न् प्रौतौ गतौ धुव्वौं हिंसे धाबु ञ् जवे मृजि ।
प्लव ङ्गत्यां प्ले व पेह ङ सेवे पिवि सेचने ।
पौव स्थौल्ये पर्व पुर्व पूर्ती पूर्व क् निकेतने ।
भर्व हिंसे मौव पौवे मर्व पूग गतौ मिवि ।
सेके मुझे मव नहे मेव म्लेह ङ सेवने ।
रोव ञ् चौवे रेघ ङ तु न तौ र रिवि च बजे ।
शव् विकारे च शर्व हिंसे षिव्यु तन्तुततौ ष्ठिवु ।
ठिव्यु ठीव निरासेऽथ स्यात् षेत्र ङ सेवने ।
षान्त्व सान्त्व क् सामयोगे स्त्रिव्यु शोषे गतौ ज ङ ।
सेह सेवे हिवि प्रौतौ वान्ता इत्यष्टषष्टिकाः ।
शान्तवर्गः ।
अशू ङ व्याप्तिसंहत्योरश ग् भीजन ईश ल छ ।
ऐश्वर्या कश शब्द यु काश का शृङ् द्युतौ कुशि ।
कि च कुश्येर् निषि क्रुश् औ रोदे हतौ कृशि यं तु ।
कार्थे क्लेश बधे क्लियुज चोपतापे क्लिशू ग तु ।
विबाधे पश् ट यू नाशे णिश शौले दशि क विषि ।

·( ४५ )
दशि क ङ दशैं दन्शौ च दंशे दाश न हिंसने ।
दार्च क् ङ दाने दार्च ञ् च दिशशौज सौचेऽथ इशौ।
प्रेक्षे धश क कान्तिकृती पिश् शपावयवे पश ज ।
बाधे ग्रन्थे पश क् बन्धे भृशभन्शियऽधःपते ।
ट धन्शुङ् भ्रस्य च माश्य भार ण टुङ् भासि तौ रनौ।
मश मिश् तु ध्वनौ कोपे मृश शो मृशि रुश् रिशौ श् ।
हिंसे लश क् शिल्पयोगे शौ लिश् गत्यां ङ् लिश्य औ।
तौच्छो विशिय॑ वृत्यां शौ विश प्रवेशे ङ वाश्य ऋ।
शब्दे वश्नु स्पहि शश प्लवने स्पश शौ स्पशि ।
स्पर्श क ङ् ग्रहणे श्लेषे स्पर्श ज ग्रन्थबाधयोः ।
शकारान्ता नव त्रिंशदिह धातव ईरिताः।
षान्तवर्गः ।
अक्षनर्वं व्याप्तिसंहत्यारष व दीप्तौ ग्रहे गतौ ।
इष गाभोक्षणे इषु श् वाञ्छे इष्य सर्पण ईष ङ ।
दानेक्षहिंसे चेषुञ्छे ईक्ष ङ् दर्शन उक्ष कृषि ।
उषष
बधे
दह्य
रोगे
ऋक्ष न बध ऋषी श् गतौ।
ए ड्च कष् बधे कुष् ग निष्कोषे काक्षि काङ्गणे ।
कृषौ त्वाकृषि वष शौजु च विलेखे खष बधेऽथ गेष्
ग्लेष ङङन्वेषेऽथ सृषु सङ्घर्षे घुष्कि इर्नुतौ ।
विशब्द आङः सतताक्रन्द इर्घ घ रवे घुषि ङ ।
धूशे धषिङ क्षरे चुष पाने चक्ष्लङ वदे चषा ।

·( ४६ ) तोड भक्षेऽथ चष् बधे कृष् जष् जूष च श् ङी जि जुष् मुदि। सेवे कि जुष् तर्कयो जिषु सेके ऽथ जेष ङ । गत्यां जक्षि म् ङ दाने च जक्ष क्ष लुघ भक्षहासयोः । झष ञ् ग्रहेऽपिधाने झए बधे णेष ङ णक्ष व्रजे । णिषु सेके णिक्ष चुम्बे तूष तुष्टौ तुष् ल यो नि च । विषौ व् भासे ऽवान्निवासे दाने चेर्य जि दृष् टषि । क्षित्यां त्वक्ष त्वचोग्राहे लक्ष व कार्ये ऽथ ताववौ। तन् ङ् दीक्ष मौण्ड्यज्याज्योऽर्थे दक्ष ङ स्यदे । वृद्धौ दक्ष म ङ् हन्त्यर्थे इर्दुर्षी वैकृते ल द्विषो ज । वैरे द्राक्ष भाक्ष प्राक्षि कास घोररुते ष क । ङ शक्तिबन्ध जि धृषान् प्रागल्भ्ये धृषु संहतो। हिंसे धृषा कि त्वमर्षे धूष क् धषे लिधिष् रवे । धिक्ष धुक्ष ङ सन्दीपे ले शे जीवे पुष ग् पुष । पुष्टौ लु पुष्पा च पुष क् धृतौ धौ पिष् ल चूर्णने । पष क बन्धे पष ज बाधे ग्रन्य पक्ष परिग्रहे । पर्ष ङ् स्ने हे पुष ग् सेकपूर्वी च पुषु दह्य ऽमू। रला प्लष्य ल च पुष्ये र भागे च प्यष कुत्सजि । पृषु मेक पुष वृद्धा प्लक्ष भुक्ष भक्षणे भक्ष क च भिक्ष ह लाभार्थलोभोक्तिल्लिशि भाव ङ ऋ । वाचि नेषु ज चले भेषु न च भये भूष्कि भूषणे । भष् वक पिशुनीता मघ मुष बधे मुथ इर्किदि । मुष ग मूष् लुण्ठ ने मिष् श स्पई मिष् मृषु सेचने । क । --

·टू
( ४७ )
मृषक क्षान्ता मृष ज ङ मृष्य ञ् च क् मक्ष म्रक्षणे ।
मेहने मक्ष सङ्घात मक्ष रोषे च मोक्ष कि ।
क्षेपे माक्षि स्पहे येषु ङ यत्ने यक्ष क महि ।
यूष रिष् बधे रुष जि च रुथ जि क्रुधि रुष् क् तथा ।
जि रक्ष पालने रेष ङ् द्वेषायामथ लष्क बधे ।
लुष् च स्तेये लष क् शिल्पयोगे लष्य लष ज स्मृहि ।
लक्ष क ज दर्शने ऽङ्क कङ् लक्षालाचे विपिलिजा।
ङ व्याप्ती विष गा विप्रयोगे ऽथ विषु सेचने ।
वृषु चाथ क ङ् वृषु च प्रजनैश्ये ऽथ वृक्ष ङ ।
हतो
वक्ष रोषसंहत्यो र्वाक्षि काझे ऽथ वष् शष ।
शिष बधे शिष्कासर्वोपयोगे वेरतिशायने ।
शिष लु धौ तु विशेष श्लिष श्लिष दाहे श्लिषा य ल त्रि:
श्लेष श्लिष क च शुष्यो ल शोषे शिक्ष ङ शिक्षणे ।
शूध ष ष प्रसवे ष्टक्ष गमने घूक्ष सूक्षं तु ।
अनादरे स्त क्ष गत्यां सूष
प्रसबे हृषु हृष्य जि।
इर् तुष्टी हषु जि प्रोक्तो ऽलोके द्वेष ङ सर्यणे ।
ङ हेष च स्वने ऽखानां षान्ताः षोड़शकं शतम् ।
ट
सान्तवर्गः।
अस्ल भावे
ऽस्यु
इप अस् ज ऽषार्थे जि लास ङ ।
उपवेशे गुध्रसुच्छे कु-सुक्षिपि च जासु ।
न्य ह तौङ कस कुसि कि च भासने कुस्ख इनिषि ।

·। ( ४८ ) कास ङ् कुशब्द कुन्स क् ङ अवक्षेपे कस ज् गतौ ॥ कसि कस् ल ङ शाते च ग्रस कि ग्रासे ग्रस ग्लसु । ङ भक्षे ल घसौ चाथ घसिङ क्षरणे च्युस क् । हानी चकास क्षलु दीप्ता जस्क् बधे ऽनादरे जसु । इर्य मोक्षे जसि क रक्षे जम झर्ने च लङ् णिसि । चुम्बे णस ङ् हृतौ णासङ् तुस ध्वाने बस क् धृतौ । ग्रह निषेधे नसि कि भासि त्रस्य चसी ण भये। तसि क्यलङ्कृतौ तस् दस्यु इर्ते त्क्षेपणे दसि क् । भासि दसि क् दृशौ दंशे दास ञ् दाने र्दास्र बधे । ध्रस कुत्क्षेपे ध्रस् गु चोञ्छ धूस्क धूशे ध्वन्सु ल ङ् गतो भ्रंशे पेस् पिस गत्यां पिस् क षट्टार्थे च पुस्य इर्। विभागे इर् पलुस्य दाहे च प्रस्म घ ङ प्रसवे ततौ। पसि क् नाशे पस् क पस ज पान्तवत् पिसि कि विषि। पुंस्क मर्दै व्युसेानी विस्येये भर्स भस् लि द्युतौ चाथ भास् नास्य ङ ए टु शन्तवत्। भास ङ दीप्ती भ्यस ङ् भौत्यां मुस्येछिदि मसिय ई । परिमाणे परीणामे इर्य स्यु यतने रस । शब्दे राम ङ ङपि लसक् शिलायोगे लस लिषि । कोड़े बोस ब्रुस् कि बधे वसक स्नेहच्छिदोश्च यु। वसिर् स्तम्भे वसै औ निवासे वस ङ च स्त तो। वेनितो खस् घ लु प्राणे शस्लु र स्वप्ने उशस् बधे । आङ पूर्खास्तु शसि ङ शासु ङ शासु ल ङ ङाशिषि स्मृताः। कङ भल ।

·( ४८ )
शाम दलु शासने शन्सु हिंसास्तुत्यो य ल षसु ।
मि निवासे ष्णुस्य भक्षे षस्लुर्खप्ने ल सन्सु ङ ।
भ्रंशे ङ सन्सु प्रसादे इस बस रवे हसे ।
हासे हिस् धिकि हिंसे ते सान्ताः स्युः पञ्चषष्टिधा ।
हान्तवर्गः ।
अहि क् आसे ऽहि ङ् गतेऽहं योग्यत्वे ऽहंक् च पूजने।
ईह ङ्चेष्टे उहिर् त्वः ऊह ङ तर्क ग्रहग्लहू ।
क्यादाने ग ग्रह बच गह गल्ह ङ कुत्मने ।
कि गह च ङ गाह विलोडे गुहू ब संवतो।
चह क्म चह शाठा ऊ जेह यत्नेऽथ णा बो।
वन्धे वह ध टन्ह श हिंसे तुह् दुहिरर्दने ।
दुह ला दुहि लु द्रुह्य जिघांसे दिस जौ लिपि ।
दहा दाहे दहिक दीप्ता दाहे द्राहृ ङ जागरे ।
निक्षेपे दृहि दृह् वृद्धौ प्लिह ङ् गत्यां बर्ह बलह ङ ।
स्ततिहिंसादानवाक्षु मह पूजे महिक विपि ।
महिङ् वृद्धा तु मुह्यू ल्ट जि वैचित्त्ये मिहौ सिचि ।
माह माने रिह बधे जि ज रुहै। जन्यां रह त्यजि ।
रहि गत्यां लुहै। गा. ल लिहौ ज स्वादे क् वह बधे ।
दीप्ता वह वल्ह ङ् वैध वल्हक विषि वृहि कापि ।
वृहि ध्वना हि च वृह् वृद्दी व बहुद्यमे ।
वह वाह ङ यत्ने ऽथ वहि वृद्धौ वहि क विषि ।
E

·( ५० )
वहै औ प्रापणे ष्णुस् ल उगारे णिहू य ल जि ।
प्रौतौ णिह क स्नेहने षह्य कि शक्तौ षह ङ च ।
ल षुह्य पि च ष्टह ट्रह वह स्तुह श् बधे ।
सन्ह ङ तु विश्वासे हकारान्ता; शताईकाः ।
अथ सौचाः।
क्षद संहतो।
कर्क हासे चकि भ्रान्तौ मर्क सर्प तु सिक् सिचि।
मच ग्रहे कजि रहे पजि रोधे मजि ध्वनौ ।
मट सादे वटि स्तेये कुठ छिद्युड संहतो।
वड आरोहणे कुत्तास्ततौ पुत्त गतौ लत ।
घाते सात्क सुख उद्द आघाते
मुदि शोभे कप चपले क्षुप सादे रिफ कुत्मने ।
रिभ रवे स्तम्भ स्तम्भ स्कम्भ स्कुम्भ ग्लु रोधने ।
डिम हिंसे धम ध्वाने पीय प्रौणन उर् गतौ ।
तद्रि सादे मोह उल दाहे
लुल
स्थात् शल्ल तल गत्या मृश् गतिस्मृत्यो रश खने।
भिष् रुगजये युष् भजने
लुष
हिंसन इत्यसौ।
धातूनामिह सौत्राणां हिचत्वारिंशदौरिताः ।
इति रफीतः सप्तदध्यशत्या षटकोनषष्टया ।
धातुकथै बुधाः सेव्यः कविकल्पद्रुमः फलन् ।
बिद्धोशियेण भिषकेशवसुनुना ।
तेने वेदएदस्थेन वोपदेवहिजेन यः ।
बिमईने।

·( ५१ )
खर्गे गोर्खाण नार्यः सुरपतिमभितः शाब्दिकानां वरेवं
पाताले नागराजं भुजगधुवतयो यस्य गायन्ति कीर्ति ।
यस्तीर्णः शब्दपायोनिधिमखिलमिमं गोष्यदं वा सुराद्रो
शिथो ऽकार्षीदनेशः कविकुलतिलकः कैशविर्बोपदेवः ।
इत्याचार्यचक्रचूड़ामणि श्रीधोपदेव गोखामिविरचितः
कविकल्पगुमो नाम धातुपाठ समाप्तः।
J