·૩
સંત-સ્વયં-શિક્ષક
કે
પ્રથમ ભાગ
સઃ =તે
પાઠ ૧
નીચે લખેલા શબ્દો માટે કરે
अहम् हुँ
વાનિ=(હું) બેસું છું.
વન કg
વલપિ =(1) બોલે છે.
વતિ = (તે) બેલે છે.
वाक्यानि
अहं वदामि હું બોલું છું.
તિં વસિ = તુ બેલે છે.
= તે બેલે છે.
ઉપરના વાકય સંસ્કૃતમાં ઊલટા શબ્દ મૂકીને પણ બેલાય છે,
જેમ કે-
वदामि अहम् । वदसि त्वम् । वदति सः ।
अहं वदामि । त्वं वदसि । सः वदति।
આ બન્ને વાકય શુદ્ધ છે. અર્થાત્ એ વાકયના શબ્દ ઊલટા
સુલટા મૂકવાથી સંસ્કૃતમાં જરા પણ વ્યાકરણની અશુદ્ધિ થતી નથી
એમ એક પ્રકારની સંસ્કૃતમાં સરળતા છે. હવે નીચે લખેલા
શબ્દ વાંચો :–
सः वदति

·%3D %3D माय छे. पठामि =९ वायुं . पटसि = पाय छे. पठति तेवाछे. पश्यामि . पदयसि = तु तु) छे. पश्यति = ते नुम्भे छे. खादामिः हु ખાઉં છું. खादसि सादति = ते माय छे. गच्छामि % छु गच्छसि =तु जय छे. गच्छति = तेलय. . હવે નીચે લખેલા વાકયે તમારાથી સમજી શકાશે– अहं पठामि। त्वं पठसि । सः पठति। अहं पश्यामि। त्वं पश्यति। सः पश्यति । अहं सादामि। त्वं खादति। सः खादति। अहं गच्छामि। त्वं गच्छसि। सः गच्छति । अहं वदामि। त्वं वदसि । सः वदति। આ પાડમાં નીચે લખેલા શબ્દો ધ્યાનમાં રાખે– तत्र त्या यत्र-त्यां मडा આ શબ્દોને ઉપગ કરીને તમે તમારી જાતે ઘણું વા पातमनावीशी. कुन%3D यां

·પાઠ ૨
अहं तन पटामि હું ત્યાં વાગું છું
त्वं पुत्र पठास
તું ક્યાં વાચે છે?
स अन पठति
તે અહીં વાગે છે
सयन पटति તે ત્યા વાચે છે
तन अदं पटामि -
- त्या पायं.
એ પ્રમાણે નીચે લખેલાં વાક બને છે--
अहे अत्र पक्ष्यामि । त्वं पुन पश्यसि ? म तन
पश्यति । यन स पश्यति, तन आहे. गन्दामि ।
स तर सादति । त्वं फुत्र सादसि य स गन्मति.
तन आ गच्छामि।
नायला सा भी है।
म
नदिनी
?
હવે આ શોને ઉપયોગ કરીને અ૫આ વાક બન પી શકશે –
का पति
= ?
सः किं वदति। તે શું લે છે?
ससम विपति:
सतमान पनि तेल्याती
संतम किंमादसि ! - सामा५ !
महन पदापि
Radi.0.
%D

·%3D
सःन गच्छति
તે જ નથી.
त्वं न पश्यसि તું દેખાતું નથી.
હવે સરળતાથી તમે નીચે લખેલાં વાક્ય સમજી શકશે-
अहं तत्र न पश्यामि । सः तत्र पश्यति।
त्वं तत्र किं पश्यसि ? सः तत्र न गच्छति।
त्वं कुत्र गच्छसि ? अहं तत्र गच्छामि ।
सः यत्र गच्छति, तत्र त्वं किं न गच्छसि ?
यत्र सः गच्छति, तत्र अहं गच्छामि ।
यत्र यत्र सः पश्यति, तत्र तत्र सः गच्छति ।
यत्र यत्र त्वं गच्छसि, तत्र तत्र अहं गच्छामि।
यत्र अहं पश्यामि, तत्र त्वं किं न पश्यसि ?
यत्र सः पश्यति, तत्र अहं पश्यामि ।
જુર, થોડા પ્રયત્નથી તમે કેટલાં વાક્ય બોલી શકે છે! હવે
‘નીચે લખેલા શબ્દ ધ્યાનમાં રાખે–
वा -पा
અને
- જ્યારે नव = न, May नही.
त्तदा
= त्यारे
इदानी = हुये
હવે એ શબ્દને ઉપગ કરીએ. જુઓ, કેટલાં વાકય તમે
બનાવી શકે છે-
कि त्वं तत्र गच्छसि?
શું તું ત્યાં જાય છે?
नहि, अहं तत्रन गच्छामि नही त्यांनी.
यदा =
सदा भेशा
कदा = ध्यादे

·પાઠ ૩
सस्कृत-वाचन-पाठ।
अहं वदामि । त्व वदास । स वदति ।
अह खादामि । त्व खादास । स वादति ।
स्व किं खादसि ? स किं खादति ?
स ता किं सादति ' त्वं पश्यसि किम् ?
त्व तन कि वदसि त्व तन कि पठास'
स तन कि न पठतिल खादसि किम् ?
(२)
राम वदति । कृष्ण गच्छति ।
गोपाल खादति । नारायण पठति ।
राम" तन किं वदति ? कृष्ण तनाफ न गच्छति ? गोपाल
तन कि कि न वदति ? हरि अन आगच्छति । मधुसूदन तन
गच्छति । श्रीकृष्ण अत्र कि न आगच्छति' रामचन्द्र तत्र
पठति, खादति, वदति च ।
7
यदा व तन गच्छसि तदा अह तन न गच्छामि । इदानीं
त्व तर गच्छसि किम् ? कदास गोपाल तन गच्छति ? यदा
रामचन्द्र तत्र पठति तदा स तत्र गच्छति ? यदा रामचन्द्र

·(८)
पठति, तदा सः तत्र वदति, सदा त्वं तत्र गच्छसि । नैव सः
सदा तत्र गच्छति । अहं सदा तत्र गच्छामि, यत्र सः पश्यति। .
(४)
अहं गच्छामि। अहं तत्र गच्छामि । अहं सदा तत्र
गच्छामि । अहं तत्र सदा गच्छामि, पठामि, खादामि, वदामि.
पश्यामि च । इदानीं नैव अहं तत्र गच्छामि, यत्र त्वं पठसि ।
रामानन्दः तत्र पठति, हरिश्चन्द्रः तत्र गच्छति । गोपालः तत्र
किं खादति ? किं सः अत्र किं न खादति ? त्वं तत्र इदानीं
गच्छसि किम् ? पश्यति सः तत्र, यत्र सः गच्छति ।
.
L
अर्जुनः तत्र इदानीं गच्छति।
तत्र इदानीं गच्छति अर्जुनः
इदानीं तत्र गच्छति अर्जुनः ।
गच्छति अर्जुनः तत्र इदानीम् ।
इदानीं गच्छति अर्जुनः तत्र ।
गच्छति इदानीं तत्र अर्जुनः ।
हे अर्जुन ! त्वं तत्र इदानीं गच्छ ।
हे केशव ! तत्र त्वं इदानीं न गच्छ ।

·(૯) * પાઠ ૪ किन गच्छास = તું કેમ જતા નથી? यदा सः तत्र गच्छति જ્યારે તે ત્યાં જાય છે. तदा अहं तत्र न गच्छामि = ત્યારે હું ત્યાં જ નથી. कदा सः तत्र गच्छति ? તે ત્યા કયારે જાય છે? यदा त्व तत्र गच्छसि = જ્યારે તું ત્યાં જાય છે. એવી રીતે તમે જાતે કેટલાંક વાક બનાવી શકે છે. તમે નવાં વાક્ય બનાવી કાગળ પર લખશે, તે ઘણો લાભ મેળવી શકશે. હવે નીચે લખેલાં વાથે વાંચી તમે સમજી શકશે– सः सदा पठति । त्वं सदा किं न पठासे ? यदा स' पठति तदा त्वं किं वदसि ? कता गच्छति ? सः अन्न न गच्छति । यदा त्वं तत्र पश्यास, तदा सः अत्र वदति । यत्र त्वं तत्र खादास, तदा अहं तत्र सादामि। સ: (તે)” ના સ્થાન પર આવશ્યક નામ રાખીને તે પ્રમાણે વાક્ય બનાવી શકાય છે. જુઓ - = રામ સૂર્ણ સૂર્ય વ્યા वायु = વધ્યું હરિ = હરિશ્ચંદ્ર સોમ મતિ = રામ જાય છે. છુઃ પતિ (૪ = સોમ = કૃષ્ણ બોલે છે.

·(१०)
हाश्चिन्द्रः पठति હરિશ્ચન્દ્ર વાંચે છે.
सोमः न गच्छति એમ જ નથી.
रामः किं न पठति ? - रामभवायतो नयी?
कृष्णः तत्र न पश्यति - ए त्यात नथी.
એ પ્રમાણે નીચે લખેલાં વાક્ય સરળતાથી બને છે–
कृष्ण ने गच्छति । रामः न वदति । सोमः गच्छति । वायुः
सदा गच्छति । कृष्णः किं न वदति ? जयचन्द्रः किं न पश्यति?
सर्वमित्रः न खादति । सः ता किं न खादति ? यदा रामः तत्रा
पठति, तदा सः तन्न खादति। यदा कृष्णः'तत्रा गच्छति, तदा
सः नैव पठति।
હવે નીચે લખેલા શબ્દો મેઢે કરે–
आगच्छामि-(हु) भाई छु...
आगच्छसि-(तु) मा छे.
आगच्छति-(त) मावे .
એને ઉપગ નીચેના વાક્યમાં કર્યો છે-
अहं आगच्छामि । त्वं आगच्छसि । सः आगच्छति । अहं
न आगच्छामि। त्वं न आगच्छसि । सः न आगच्छति । त्वं
-तत्र किं न आगच्छसि ? सः तत्र किं न खादति ?
-०९०-

·(११)
પાઠ ૫
श्व
से
A
હવે નીચેના શબ્દ તરફ તમે બરાબર ધ્યાન આપે-
किमपियर
= ગઈ કાલનો દિવસ
इदानी = हुये
- आपती साहस
अधुना - हम परश्वः = ५२महिवस
अद्यमान निरंतरं निरतर, मे.
એ શબ્દોને ઉપયોગ કરીને હવે તમે વાકય બેલી શકે છે.
सः किमपि न वदति। તે કઈ પણ બોલતે નથી.
रामः किमपि न पठति। = राम उपए वांयता नथी.
अद्य कृष्णः तन पटति। આજે કૃષ્ણ ત્યાં વાચે છે.
अधुना अहं अत्र पठामि હવે હું અહીં વાંચું છું.
इदानीं त्व कुत्र पठसि ? तु यां पाये छ?
कथं स.किमपि न पठति! - भते पांयत नथी?
હવે તમો નીચે લખેલાં વાક્ય સરળતાથી સમજી શકશે–
रामः इदानीं तत्र गच्छति। श्रीकृष्ण अधुना अब पठति ।
रामः इदानीं नैव तत्र गच्छति।त्वं किमपि कि न पटासिस'
कदा पठति ! त्वं किमपि किं न खादसि । विश्वामित्र अद्य
अत्र पटति । यदा सः पठति, तदा त्वं कुत्र गच्छसि १ यदा स
तत्र पठति, तदा अहं तत्र नव गच्छामि। किवंतनगच्छसि ?
अद्य अहं तन नैव गच्छामि। स सदा किमपि खादति।

·(१२) कय स सदा खादति ? यदा सः तत्र किमपि खादति, तदा त्वं किमपि किं न वदास ? अहं तदा तत्र नैव गच्छामि। त्वं अधुना वदसि । त्वं अधुना किं वदसि ? त्वं अधुना वदास किम् ? सः इदानीं पश्यति । सः इदानी किं पश्यति ? सः सदा तत्र नैव गच्छति । कदा त्वं तत्र पश्यसि ? यदा सः रामः तत्र गच्छति, तदा त्वं तत्र आगच्छसि किम् ? स तत्र नैव आगच्छति । ? A- સંધિ સંસ્કૃતમાં બે શબ્દો પાસે પામે આવે ત્યારે પહેલા શબ્દનો છેલ્લો અક્ષર અને બીજા શબ્દને પહેલે અક્ષર અમુક નિયમથી જોડાય છે. તેનું નામ “સંધિ છે. અત્યાર સુધી અગાઉના પાઠમાં સંધિ કર્યા વગરના વાકયે આપ્યાં છે. હવે આ પાઠમાં વાક્ય સંધિ બનાવીને બતાવ્યાં છે. સધિ નીચે પ્રમાણે થાય છે.- ॥ સંધિ વગરનાં વા वदामि-अहं सः- वदति तत्र-अहं पटामि . સંધિ કરેલાં વાક્યો बदाम्यहम्। स वदति। तमाहं पठामि । ॥ A એ સંધિના નિયમો આગળ બતાવવામાં આવશે. પણ અહીં સંધિને પરિચય કરાવવા માટે અગાઉના પાઠેનાં સંસ્કૃત વાક સંધિ બનાવી લખ્યાં છે-

·(१३)
-
-
सस्कृत-वाचन पाउ
स पठति । स पश्यति। स खादति। स गच्छति। स वदति।
अहं तन पटामित्व कुन पठसि ? सोऽत्र पठति। स यत्र पति,
तनाहं पठामि । अहमन पश्यामि। स तत्र खादति। यन स
पश्यति, तनाहं गच्छामि । स तर गच्छति । त्व कुन खादसि ?
यर स गच्छति, तनाह गच्छामि । को वदति ' स कि खादति ?
स तन कि पदति' स तन न वदति । त्वं तर कि खादसि ?
अह न वदामि । स न गच्छति। त्वं न पश्यसि ।
આ સંધિ કરેલા વાકની
તુલના
પહેલા અગર બીજા પાઠમાં
આપેલા વાક્યની સાથે કરે તેનાથી સંધિ ક્યા અને કેવી રીતે
કરી શકાય તેની સમજણ પડશે
सस्कृत-वाक्यानि
१ स पठति।
२ स तत्र पठति।
३ स इदानीं तत्र पठति।
४ स इदानीं तत्र पठति किम् ?
५ स इदानी तत्र न पठति किम् ?
६ राम इदानीं तन पठति किम् ?
७ कदा रामचन्द्र अत्र पठति
2

·(१४)
પાઠ ૬
संस्कृत-वाचन-पाठः
(१) अहं वदामि।
अहं अत्र वदामि।
अहं अन वदामि, तत्र खादामि च ।
अहं अब नैव वदामि, नैव च खादामि ।
अहं अन्न वदामि, नैव खादामि ।
(२)सः वदति ।
मः कुन वदति ?
सः तत्र वदति किम्?
सः तत्र अधुना वदति किम् ?
सः तत्र अधुना न वदति किम् ?
सः तत्र अधुना किं न वदति ?
सः तत्र इदानी किन पटति ?
रामः तत्र दानी किं न पटति ?
कृष्ण तत्र इदानीं नैव पठति किम् ?
(३)त्वं पटासे?
स्व कि पटाम?
स्व इदानी किं पटमि?
F

·(१५)
त्वं तत्र इदानी किं पठास !
त्वं तत्र इदानी किं किं न पठसि ?
त्वं तत्र इदानी न पठास किम् ?
यदा त्वं तत्र गच्छसि, तदा स तत्र पठति किम् ?
(४) त्व तत्र इदानीं किं पठासि ?
तत्र इदानी किन पठसि त्वम् ?
इदानी कि न पठसि त्वं तत्र ?
किन पटसि त्व तत्र इदानीम् ?
न पठसि त्वं तत्र इदानीं किम् ?
पठसि न त्वं तत्र इदानीं किम् ?
(५)गोपाल तत्र गच्छति इदानीम् ।
तत्र गच्छति इदानीं गोपाल।
गच्छति इदानीं तत्र गोपालः ।
इदानी गोपाल गच्छति तन।
सधि.
(E) गोपालस्तत्र गच्छतीदानीम् ।
तत्र गच्छतीदानी गोपाल।
तदानीं गोपालो गच्छति।
गच्छति गोपालस्तवेदानीम् ।

·()
गोपाल इदानीं गच्छति तत्र।
"
"
१ गोपाल:-
:-तत्र
२ गच्छति-इदानी
३
४ ता-इदानी
५ गोपाल.—गच्छति
६ गोपालः-तत्र
७ तर-इदानीं
८ गोपाल-इदानों
सस्कृत-वाक्यानि।
१राम पटति।
२रामः तम पटति।
३ रामः अधुना तत्र पटति।
४ रामः अधुना तत्र पुस्तकं पठति ।
५रामः अधुना तत्र कृष्णस्य पुस्तकं पठति
६ रामः अधुना तग कृष्णेन सह पुस्तकं पठति ।
७ विश्वामित्रः रामेण लक्ष्मणेन च सह वनं गतः ।
.
--:.:
--

·(૧૭) પાઠ 9 સકૃતમા નામની વિવિધ વિભકિતઓના જુદા જુદા રૂપ થાય છે, તે હવે જુએ– १ देव ४ देवाय = દેવને માટે (૨) રેવાર હે દેવ વાત = દેવથી, દેવની પાસેથી ૨ ફેવન =દેવને દેવ તરફ દ વ = દેવને ३ देवेन ७ देवे દેવમાં, દેવની અદર આ પ્રમાણે અકારાત નર જાતિના શબ્દોના રૂપ થાય છે દેવ, કૃષ્ણ, રામ, ધન જય વગેરે શબ્દો અકારાત છે, અથાત્ એ શબ્દને છેડે “અ” સ્વર છે “રામ” શબ્દ ++ +=ાન એવી રીતે બને છે એનાથી વાચક સમજી શકે છે, કે કેવી રીતે મ” શબ્દ અકારાત છે એજ પ્રમાણે તેવ, , ધન, વગેરે શબ્દોના અંતમાં અકાર છે. વાચકને થોડાક શબ્દોના અત્ય સ્વરેને પરિચય થાય તેટલા માટે નીચેના શબ્દ આપ્યા છે– * અ” કેરાત શબ્દ -લેવ, સૂર્ય, સોમ, માનવ ( 4 ) ‘આ’ કારાત શબ્દ विश्वपा, शंखध्मा (આ) ‘ઈ’ કારાત શબ્દ દ, વિ, વાવ, મુર (૨) ‘ઈ' કારાત શબ્દ નવી, રા, શ્રી, શ્રી (૨) ઉ? કારાત શબ્દ વિષ્ણુ, મા, તું ‘૪ કારત શબ્દ -पिन्, मातृ भ्रातृ (૪) એ પ્રમાણે શબ્દોના અંતના સ્વર ઓળખવા જોઈએ એ ૨ (સ સ્વ શિ. ભા ૧) ·(૧૮) બાબત અગત્યની છે. તેથી વાચકે એને સારી પેઠે સમજવી જોઈએ. અસ્તુ. અહીં અકારાત પુલિગ શબ્દોનાં રૂપે બતાવ્યાં છે, અને પછી બીજા એક શબ્દના રૂપ બતાવવામાં આવ્યાં છે. १ सोमः = સમ! ४ सोमाय = એમને માટે (૨) ન! હે એમ ५ सोमात् ગેમથી ૨ સોમન્ન = એમને, સોમ તરફ દ મ = મે ७ सोमे એમમાં = સોમને ३ सोमेन વાચકે આ રૂપે બરાબર સમજી શક્યા હશે. એ પ્રમાણે અકારાંત પુલિંગ શબ્દના રૂપે વાચક સહેલાઈથી કરી શકશે. અકારાન્ત પુલિંગ શબ્દ નીચે આપ્યા છે. દેવ દેવના મૂE = - = રાજા = મનુષ્ય = પુરુષ = મનુષ્ય પ = શખ વળ = ૨ कृष्ण કાળે मनुप्य = મનુષ્ય हस्त = હાથ पादः = ૫ગ * = ગાલ = ખભે दन्त = દાંત ओष्ठः = હેઠ કેશ, વાળ કાળ હવે તમે એ શબ્દનો ઉપયોગ કરે. પિરા = = કાન मुप बदति = (રાજા બોલે છે), અને પ્રતિ વાંચે છે), ન તિ = (મનુષ્ય જાય છે.) = (મનુષ્ય

·(૧૯)
જhe
પાઠ ૮
સંત-વાવ-પાઈઃ
पुरुष! त्वं तन्न गच्छसि किम् ? हे राम ! स पुरुषः तम
पठति । हे नर ! त्वं फलस्य वर्ण पश्यसि किम् ! भूपस्य
हस्तः । स पुरुष शब्दं वदति। मनुष्यस्य स्कन्धे केशः। कृष्णस्य
वर्णः कृष्ण । रामस्य वर्णः न कृष्ण। सः पुरुपः भूपं पश्यति ।
નીચે લખેલાં વાન સંસ્કૃતમાં અનુવાદ કરો-
રાજાને હાથ. મનુષ્યને શબ્દો સામનો રંગ. તે ત્યાં જાય છે. તે
મનુષ્ય ત્યાં જતો નથી. તું ત્યાં કેમ જાય છે? તે ત્યાં કેમ
જ નથી? સેમ ત્યાં કેમ જ નથી ? કૃષ્ણ ત્યા હમેશાં જાય
છે. રામચંદ્રને હાથ. રાજાને દાંત. રાજા ત્યાં ખાય છે. હું અહીં
ખાઉં છું. તે ત્યાં જાય છે. ત્યાં વાંચુ છું. તુ ત્યાં બેલે છે. રાજા
મનુષ્યને જુએ છે. હું રાજાને જોઉ છું
નીચેના શબ્દો માટે કરે-
अस्ति (તે) છે. आगच्छति (તે) આવે છે.
असि
= () છે.
आगच्छसि
अलि
आगच्छामि (૯) આવું છું.
भवति (તે) બને છે. પતિ = (તે) પડે છે.
भवसि (૮) બને છે. વરિ (૮) પડે છે.
भवामि (હું) બનું છું. તમે = (હુ) પડું છું.
(૪) આવે છે.
E
=
--
ક

·सः अस्ति सः तत्रन आस्ति હવે એ ક્રિયાપદને ઉપયોગ કરીને તમે વાક્ય બનાવો- तेछ. = ते त्यांनथी. अहं अत्र अस्मि = एमडी छु मन अहं अस्मि आस्मि अहं अत्र छुमडा. मनुप्यः राजा भवति = मनुष्य सत अनेछ. राजा मनुष्यः भवति = 001 मनुष्य भने छ. नरः अत्र आगच्छति = भास गडी मा. भूपः सदा तत्र न भवति %D सन्त हुंभेशात्योहात नथी. अहं अधुना तत्र न आगच्छामि = हुवे त्यांनी आवतो. स पुरुपः सदा किं पतति ? = તે મનુષ્ય હંમેશા કેમ પડે છે? किं त्वं पुरुषस्य स्कन्धं पश्यसि ? = शुतुं पुरुपनो मी तुम किं स कृष्णस्य दन्तं न पश्यति ? =शु न! Eid नथा? इदानी भूपस्य हस्तात् केशः पतति = = હવે રાજાના હાથમાંથી વાળ પડે છે. स पुरुषः कुत्र मास्ति? તે પુરુષ કયાં છે ? इदानी स पुरुपः तत्र नास्ति - હમણાં તે પુરુષ ત્યાં નથી. भुपः इदानी कुत्र गतः? = રાજા હવે કયાં ગયે ? सी. सः भूपः नास्ति - રાજા નથી. अहं आम्मि भूपः

·(२१)
હવે તમે નીચે લખેલાં વાક્ય વાંચી સમજી શકશે
संस्कृत-वाचन-पाठः।
अहं इदानी न पठामि । स सदा तन पश्यति । त्व इदानीं
कि खादसि ? अहं न किमपि वदामि। रामः यत्र गच्छति,
तन सोमः सदा आगच्छति । कः पुरुषः भूपं पश्यति । इदानीं
.स पुरुप भूपं पश्यति । कदा त्वं तत्र गच्छसि ? यदा स नरः
तन न गच्छति, तदा त्वं अन आगच्छ । रामः राजा अस्ति ।
कृष्ण' इदानीं रामं वदति । सोमः इदानी कुन आस्ति ? या हस्तः
पतति, तन ग्रन्य न अस्ति । यन राम पश्यति, तन स पुग्पः
न अस्ति । यदा त्वं आगच्छसि, तदा अहं गृहं गच्छामि ।
त्वं किं किमपि न वदसि ? स इदानीं किमपि न पटति ? यथा
कृष्णः पठति, तथा राम पठति । यया अहं गच्छामि तथा त्वं
किन गच्छसि ?
कदा त्वं तत्र गच्छसि १ त्व कदा तन गच्छसि ? तन फदा
त्वं गच्छसि गच्छसि कदा त्वं तर? स इदानी किं न पटति?
इदानीं स किन पठति । किं न स पठति इदानी ? न पटति कि
स इदानी ? इदानी स मनुष्यः भूपं पश्यति। स मनुष्य इदानीं
भूपं पश्यति । भूपं पश्यति स मनुष्य इदानीं। पश्यति भूपं
स मनुष्य इदानीम् ।
1

·(२२)
પાઠ ૯
संस्कृत-वाचन-पाठः।
(१) अहं इदानी न पठामि ।
अहं इदानीं किमपि न पठामि ।
अहं इदानीं किमपि नैव पठामि ।
अहं इदानी अत्र अस्मि, नैव च किमपि पठामि।
નીચે આપેલાં વાકને ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરે-
(२) त्वं गच्छसि।
त्वं कुत्र गच्छसि?
त्वं अधुना कुत्र गच्छसि ?
त्वं अधुना तत्र गच्छसि किम् ?
किं त्वं इदानीं तत्र गच्छसि ?
इदानीं किं त्वं तत्र गच्छसि ?
त्वं तत्र इदानी गच्छास, किं खादसि च?
गच्छसि किं त्वं तत्र इदानीम् ? किं च खादसि ?
(३)इदानीं स पुरुपः तत्र आगच्छति,भूपं च पश्यति,
फलं च खादति, पुस्तकं च पठति ।
स पुरुपः तत्र इदानीं आगच्छति, पश्यति च
भूपं, खादति च फलं, पठति च पुस्तकम् ।

·(२३)
आगच्छति तब इदानी स पुरुषः, सः न च मूपं
पश्यति, नैव च फलं ग्वादति, न च पुस्तकं पठति।
(४)त्वं किं वदसि इदानीम् ?
किं त्वं वदसि इदानीम् ?
घदास किं त्वं इदानीम् ?
इदानी किं वदसि त्वम् ?
वदसि त्वं किं इदानीम् ?
वदमि इदानी किं त्वम् ?
इदानी पदसि किं त्यम्'
सन्धिः
अहमिदानी न पठामि।
अहमिदानी किमपि न पठामि ।
अहमवास्मि, अहमिदानीमनास्मि ।
अत्रास्मि । अहमम्रास्मीदानीम् ।
१ अहं इदानीं। २ अहं.इदानीं । किं-अपि।
४-५ अहं-अब अम्मि । ६.८ अहं-इदानी अत्र अम्मि ।
९ अत्र अमि।१०-१३ अहं-अव अमि-स्दानीम् ।
.
"
१३

·(२४
Me धु-
પાઠ ૧. ૦
નીચે આપેલા વાક્યોને સંસ્કૃતમાં અનુવાદ કરે-
હમણા જાઉ છુ. मारे त थी.
હું આજે ત્યા જ નથી તુ ત્યા આજે જાય છે
શું તુ આજે ત્યાં જાય છે ? તું આજે ત્યાં કેમ જ નથી?
હવે તુ અહીં આવે છે નહીં, હું અને ત્યાં જતો નથી.
નીચે લખેલા વાકાને ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરે
अहं गच्छामि । अहं अद्य गच्छामि । अहं अद्य न गच्छामि।
अहं अद्यतन नगच्छामि। त्व अद्य तन न गच्छसि । कि त्व
अद्य तन गच्छसि ? अद्यतन त्वं किं न गच्छसि ? अधुना त्वं
अन आगच्छसि । नहि, अहं अद्यतन आगच्छामि ।
देव. कुन अस्ति' भूप तन न अस्ति । केशस्य क वर्ण: ?
केशस्य कृष्ण वर्ण । दन्तस्य क वर्ण ? ओष्टस्य वर्ण क ?
हस्तस्य क. वर्ण अन पुम्प अस्ति किम् ? अन सः
अस्ति।
નીચે લખેલા વાકયે વા
१ अह नव गच्छामि । २ त्वमद्य कुन गच्छसि ?
३सोऽधानाऽऽगच्छति । ४ त्वं तनाद्य गन्हसि ।
સંધિ કરેલાં વા
कृष्णो न गच्छति । रामो न बदति । सोमो गच्छति । सदा
वायुगच्छति । किं कृष्णो न वदति ? जयचन्द्र किं न पश्यति?

·(રપ)
सर्वामित्रो न खादति फलम् । स तन किं न खादति ? यदा
रामोऽत्र पठति, तदा स तनखादति । यदा कृष्णस्तन गच्छति,
तदा स नैव पठति।
જે તમને એ વાક્ય ન સમજાય, તે પાઠ ત્રીજાના વાકયે.
ધ્યાનપૂર્વક તપાસો –
અકારાત પુલ્લિગ નામના
રૂપ
કેવી રીતે કરવા તે
વાચક હવે
સમજી શકે છે અકારાન્ત નપુસકલિગ નામના પ્રથમ અને
દ્વિતીયા સિવાયની બીજી બધી વિભકિતઓના
પહેલા (અકારાન્ત પુનિલગ પ્રમાણે કરવા
૨ પુત= પુસ્તક
પુતય = પુસ્તકને માટે
પુસ્તક ૧ પુસ્તકૂ = પુસ્તકથી
૨ કુતરમ્ = પુસ્તકને ૨ પુસ્ત= પુસ્તકના
પુસ્તક તરફ
૨ જુન = પુસ્તક વડે
७ पुस्तके
= પુસ્તકમાં
આ ઉપરથી વાચક
સમજી શકશે કે, પહેલી અને બીજી
વિભક્તિના રૂપ સિવાય બાકીના રૂપે પુલિગના રૂપિની માફકજ
થાય છે આ નિયમ ધ્યાનમાં રાખવાથી વાચક સરળતાથી પુલિગ
અગર નપુસકલિંગ અકારાત નામોના રૂપ બનાવી શકશે.
(૨) પુસ્તક
6

·(૨૬) = આંખ પાઠ ૧૧ અહીં ડાક નપુંસકલિંગ અકારાન્ત શબ્દ આપ્યા છે નયન = આંખ पानं = વાસણ जलं પાણી उदरं સહિd = પાછું ન = નખ મલ્લુ = આકાશ ઢા= = મસ્તક કઈ = કમળ વવું = વસ્ત્ર, કાપડ = ફૂલ : માd = ઘરેણું फलं ન = શહેર પુત = પુસ્તક पत्रं પાન, પાંદડું द्वारं = દરવાજે a = વન, જગલ. गृह = ઘર એ અકારાન્ત નપુંસકલિંગ શબ્દો છે. એનાં રૂપે અગાઉ બતાવ્યા પ્રમાણે થાય છે. તમે એનાં રૂપે સરળતાથી બનાવી શકશે. એમની મદદથી વાકયે કેવી રીતે બને છે તે જુઓ. १ सः रामस्य नयनं पश्यति। २ राम कृष्णस्य वस्त्रं न पश्यति । ३ देवदत्तः भूपस्य नगरं न गच्छति। ४ सोमः फलं खादति । ५ स इदानीं फलं किन खादति ? ६ सः अधुना पुस्तकं पठति। ૧. તે રામની આંખ જુએ છે. ૨. રામકૃષ્ણનું કપડું નથી.

·.
(२७)
૩ દેવદત્ત રાજાના નગર તરફ જતે નથી ૪ સેમ ફળ ખાય
છે ૫ તે હવે ફળ કેમ ખાતે નથી? ૬ તે હવે પડી
पाय छे.
હવે નીચે લખેલાવા વાચતાજ તમે સમજી શકશે
१
वाचन-पाठ।
हरिश्चन्द्रस्य भूपेणं कुन अस्ति ? त्व किमपि फल कि न
खादास' यन स पठति, तन रामचन्द्रस्य पुस्तकं अस्ति
किम् ? यन भरद्वाज पठति, तन रामचन्द्रस्य पुस्तकं न अस्ति ।
भूपस्य नगरं कुन अस्ति । कृष्णस्य पाने जलं न अस्ति।
पान कुत्र अस्ति । पानं अव अस्ति । स नगरात् नगर गच्छति ।
जले कमलं अस्ति । सलिले कमलं न अस्ति। द्वारं कुत्र
आस्त ? गृहस्य द्वार अन अस्ति । वने सलिल नास्ति । या
जल न अस्ति तन स किं न गच्छति ? त्व अन किन
आगच्छसि ' अहं न पतामि।
નીચે લખેલા વાકને સસ્કૃતમાં અનુવાદ કરે
ઘરને દરવાજો અહીં છે રામચન્દ્રનું વસ્ત્ર કયા છે? પાણીમાં
કમળ કેમ નથી? કૃષ્ણનું ઘરેણું કયા છે? દેવદત્તનું પુસ્તક
અહીં નથી રાજાનું નગર કયા છે? તે નગરમાથી આવે છે
તે ફળ ખાય છે તે ફળ કેમ ખાતે નથી?

·(२८)
પાઠ ૧૨
સંસ્કૃત વાકયમાં નીચે પ્રમાણે સંધિ થાય છે. તે ધ્યાનમાં
રાખવી જરૂરી છે.
न + अस्ति - नास्ति (नहीं)
न + एव नैव (भिशासनहीं)
किं+ अस्ति किमस्ति (शु.)
अहं+ अस्मि
अहमस्मि (छु)
किं + अपि किमपि (४)
એને ઉપગ આ પ્રમાણે થાય છે–
१ स तत्र नास्ति ।२ तत्र पुस्तकं नैव अस्ति । ३ तत्र किमपि
नास्ति। ४ अत्र अहमस्मि । ५ त्वं किं किमपि न पठसि ?
६ भूपस्य नगरे भूपः अस्ति । ७ किं त्वं नगरात् आगच्छसि ?
८ नहि, अहं वनात् आगच्छामि । ९ वने किं अस्ति ? १० बने
सलिलं अस्ति । ११ जले कमलं नास्ति । १२ पुस्तके पत्रं अस्ति
किम् ? १३ देवदत्तस्य पुस्तके पत्रं नास्ति।
१. ते त्यां नथी.२. त्या पुस्त मिसनथी. 3. त्यां४५
नथी. ४. हु माडी छु. ५. तुम मिage पांयता नथी ? १.
રાજાના નગરમાં રાજા છે. ૭. શું તું નગરમાંથી આવે છે? ૮. ના, હું
समांथी माधु. ६. समांशु छ११०.mail.
૧૧. પાણીમા કમળ નથી. ૧૨. પુસ્તકમાં પાંદડું છે કે? ૧૩
દેવદત્તના પુસ્તકમાં પાંદડું નથી.

·(२८) . સંધિ વાચકને સધિ વિષેને ખ્યાલ આવ્યું છે વધુ ખ્યાલ આવે તે માટે પાઠ દાનાં વા અહીં ધિ કરીને આપ્યા છે. संस्कृत-वाचन पाठः अहमिदानीं न पठामि। स तदा तत्र पश्यति । त्वमिदानी किं खादसि ? अहं न किमपि खादामि । रामो यत्र गच्छति, तत्र सोम सदाऽऽगच्छति । कः पुरुपो भूपं पश्यति ? इदानीं स पुरुषो भूपं पश्यति । कदा त्वं तत्र गच्छसि ? यदा स नरस्तत्र न गच्छति तदा त्वं अनाऽऽगच्छ। सोमो राजाऽस्ति । कृष्णस्त दानी रामं वदति। सोम इदानी कुनास्ति ? यत्र यत्र हस्त पतति, तत्र पुस्तकं नास्ति । यत्र रामः पश्यति तत्र स पुरुषो नास्ति । यदा त्वमागच्छसि तदाहं गच्छामि । त्व किं किमपि न वदसि १ स इदानीं किमपि न पठति । यथा कृष्ण पठति ,तथा राम पठति । यथाऽहं गच्छामि, तथा त्वं किंन गच्छसि। વાચક ધ્યાનપૂર્વક જુએ કે કયા સંધિ થઈ છે અને ક્યાં થઈ नथी. इदानीं स भूप पुरुपं पश्यति। स भूप पुरुपं पश्यतीदानीम्। पुरुष पश्यति स भूपः इदानीम् । पश्यति स भूपः पुरुप- मिदानीम् । पश्यतीदानी स भूप पुरुषम् ।

·(30)
પાઠ ૧૩
संस्कृत-पाचन-पाठः।
.
(१) सोमस्य गृहं कुत्र अस्ति ?
सोमस्य गृहं तत्र अस्ति, तत् त्वं पश्यसि किम्?
सोमस्य गृहात् स अत्र आगच्छति ।
भूपस्य नगरात् अहं इदानीं आगच्छामि ।
पुरुपस्य भूपणं किं अस्ति?
वीरस्य पुस्तकं कुत्र अस्ति ?
वीरः गच्छति । जनः नगरात् नगरं गच्छति।
भूप: पुरुष वदति किम् ?
कथं नर नगरात् आगच्छति,
किंस वनं न गच्छति।
नरस्य हस्तात् इदानी एव शस्त्रं पतितम् ।
तस्य गृहात् इदानी स अन आगच्छति ।
अहं नगरात नगरं गच्छामि।
(२) अहं इदानीं न पठामि अत्र।
इदानी अत्र न पठामि अहम् ।
-

·(३१)
न पठामि अत्र अहं इदानीम् ।
अत्र न पठामि इदानी अहम् ।
पठामि न इदानी अत्र अहम् ।
(३)किं त्वं न पठास अब पुस्तकम् ?
त्वं न पठसि किं अत्र पुस्तकम् ?
न पठसि किं अन्न त्वं पुस्तकम्
पठसि किं न त्वं अत्र पुस्तकम् ?
अत्र पुस्तकं किं त्वं न पठास ?
पुस्तकं किं त्वं न पठसि अत्र?
पुस्तकं किं त्वं अग्र न पठास?
(४)किं त्वं इदानीं तत्र न गच्छसि ?
त्वं किं इदानीं तत्र न गच्छास?
न गच्छसि किं त्वं इदानीं तत्र ?
इदानीं त्वं तत्र न गच्छसि किम् ?
तत्र न गच्छसि किं त्वं इदानीम् !
त्वं इदानीं न गच्छसि किं तत्र?

·13२)
.
,
३
सन्धिः।
(५)किं त्वमिदानी तत्र गच्छसि?
किं त्वमिदानीं तत्र न गच्छसि ?
कुत्रास्ति गृहस्य द्वारं ?
कुत्र गृहस्य द्वारमास्ति ?
त्वमन्त्र किं नागच्छसि ?
नागच्छसि किं त्वमत्र ?
किं त्वं नागच्छस्यत्र?
(६) त्वमत्रागच्छ । आगच्छात्र त्वम् । अत्रागच्छ त्वम्।
अत्र किं नागच्छसि त्वम् ? त्वं कि नागच्छसि
अन? किं न त्वमत्रागच्छसि !
गच्छति । गच्छति स नगरानगरम् । रामस्य
पानमत्रास्ति । अत्रास्ति पात्रं रामस्य ।
१त्वं अत्र आगच्छ ।२ आगच्छ अत्र। ३ अन
आगच्छ । ४ न आगच्छसि। ५ न आगच्छसि ।
६ त्वं अत्र आगच्छसि। ७८ नगरात् नगरं । ९पात्रं
अत्र अस्ति । १० अत्र अस्ति पात्रम् ।
E
स नगरानगरं
4
1

·(૩૩) " પાઠ ૧૪ દરેક ભાષામાં ગુણ બતાવનારા શબ્દો હોય છે તેમને વિશેષણ કહે છે. જેમકે “કાળું કપડુ” એમા કાળું એ વિશેષણ છે. આ પ્રમાણે સસ્કૃતમાં પણ ઘણા વિશેષણે છે, અને તેમને ઉપગ વાકયમાં કરવાની જરૂર હોય છે. આ પ.ઠમા વિશેષણને ઉપગ કરી બતાવવાનો વિચાર છે તેથી અહીં શેડાં વિશેષણે આપવામા આવ્યાં છે विशेपण श्वेत સફેદ, ઘેળું છુળ = કાળું पीत પીળું हरित લીલું ન = નીલું = શ્વેત अंघ આધળે ર =બહેરા વાવોજી = વધારે धीर ધીરજવાન વીર = શૂરવીર બેલના શોમન = ઉત્તમ વિરાજિ= મોટુ कृपण = મજુસ वलिष्ठ -ચૂર્વ = નાનું વન્ય = દાતા નવીન = નવું पुराण धनाढ्य વિજ્ઞ = જ્ઞાની कोमल = કમલ, મૃઢ મૂર્ખ ર = લાલ = ડેલા = ઉદાર = 05ળવાન જૂનું પૈસાદાર નમ વિશેષણના રૂપ વિશેષની માફકજ થાય છે. વિશેષણથી જેને ગુણ -વર્ણન કરવામાં આવે છે તેને વિશેષ્ય કહે છે. અહીં વિશેષગુને ઉપયોગ કરવાની રીત જુએ. . ૩ (સ સ્વ. શિ. ભા. ૧)

·(३४)
"
थथु छ.
श्वेतः अश्वः । स घोडी
श्वेतं कमलं । स भस
અહીં અશ્વ શબ્દ અકારાન્તપુલિંગ (નરજાતિને) લેવાથી
" अश्व" शह प्रभारी श्वेत" " शण्ड ३५
सन प्रमा" कमल શબ્દ નપુંસ્કૃલિંગ (નાન્યતર જાતિ)
डापाथी मी पायमा श्वेत' मनु३५ 'कमल' शाद
રૂપ પ્રમાણે થયું છે. આ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે કેવી રીતે
વિશેષણના રૂપે વિશેષ્યની માફક થાય છે નીચેના વાક્ય વાચવાથી
આ નિયમ તમારા ધ્યાનમાં અપાવશે.
शोभनं वनं। विशालं उदरं । नवीनं कलमं ।
पुराणं वस्त्रं ।
शुभ्रं पुष्पं ।
नीलं कमलं ।
रक्तं वस्त्रं हरितं चन । शोमन पुस्तकं।
पीतं पुष्पं शोभनं जलं । पीतं वस्त्रं
આમ નપુસકલિંગ વિશેષ્યની સાથે વિશેષણ આપ્યા છે. હવે
પુલિંગ વિશેષ્યની સાથે વિશેષણના રૂપ જુઓ
शोभन: पुरुपः।
विशालः कर्णः। नवीनः बालकः ।
पुराणः पुरुषः । शुभ्रः वर्णः नीलः वर्णः
। हरितः वृक्षः । शोभन: गल्लः।
बलिष्ठः पुरुषः । धीरः पुरुषः । चाचालः मनुष्यः।
એ વિશેષ પુલિગ હેવાથી વિશેષણના રૂપ પણ તેમના
જેવાંજ થયા છે એ વાત નીચે લખેલા વાકયે વાંચી બરાબર
रक्तः वर्णः
સમજી શકશે.

·(34)
१ शोभनस्य नगरस्य विशालं द्वारम् ।२ धनाढयस्य
पुरुषस्य रक्तं वस्त्रम् । ३ शोभने जले नवीनं कमलम् ।
૧ ઉત્તમ નગરને વિશાળ દરવાજો. ૨ ધનવાન માણસનું રાતું
વસ્ત્ર. ૩ ઉત્તમ પાણીમાં નવું કમળ.
આ વાક્યમાંથી વાંચક સમજી શકશે કે વિશેષનાં રૂપની
માફક વિશેષણનાં રૂપો થાય છે. સંસ્કૃત ભાષાની આ વિશેષતા
વોચકે જરૂર ધ્યાનમાં રાખવી જોઇએ.
.
સધિ
હવે સંધિના ઉપયોગથી વાચક સારી પેઠે પરિચિત થયા છે.
નીચે વાકયે સંધિ કરીને આપ્યાં છે એ વાકયે વાંચવાથી
સંધિ કયાં અને કેવી રીતે થઈ છે તે વાંચકને સ્પષ્ટતાથી સમજાશે.
संस्कृत-वाचन-पाठः
अहं वदामि। बदाम्यम्। त्वं वदसि । वदसि त्वम्।
^स वदति । वदति सः। अहं पठामि । पठाम्यहम् ।
अहं पश्यामि । पश्याम्यहम् । अहं । खादामि ।
खादाम्यहम् । अहं गच्छामि । गच्छाम्यहम् ।
स गच्छति । स वदति । स खादति । स पश्यति ।
सं पठति । तत्राहं पठामि । त्वं कुत्र पठसि ।
सोऽत्र पठति । स यत्र पठति, तवाहं पठामि ।
अहमत्र पश्यामि त्वं कुत्र पश्यसि ? स तत्र
पश्यति।

·(૩૬) કાઠે ૧૫ હવે નીચેના સંસ્કૃત વાકયે વોર્ડ १रामचंद्रस्य नवीनं गृहं शोभनं अस्ति । २ श्रीकृष्ण- स्य पुराणं नगरं कुत्र अस्ति । ३ विज्ञस्य पुरुषस्य शोभनं पुस्तकं अत्र, नास्ति । ४ त्वं विशालं वनं इदानी गच्छसि किम् ? ५ नहि, इदानी अहं भूपस्य शोमनं नगरं गच्छामि । ६ स पुरुपः भूपस्य शोभनात् नगरात् इदानी एव आगच्छति । ७ स'बलिष्ठः पुरुषः इदानी कुत्र अस्ति? ૧. રામચંદ્રનું નવું ઘર સુંદર છે. ૨. શ્રીકૃષ્ણનું જાનું નગર કયાં છે? ૩. જ્ઞાની મનુષ્યનું ઉત્તમ પુસ્તક અહીં નથી. ૪ શું તું હવે મોટા જંગલમાં જાય છે? ૫. નહીં, હમણું હું રાજાના સુંદર નગરમાં જાઉં છું ૬. તે મનુષ્ય રાજાના સુદર નગરમાંથી હમણાં જ આવે છે. ૭ તે બળવાન પુરૂષ હમણું કયાં છે ? હવે નીચેના શબ્દ મેઢે કરે– १ अहम्- મારી પાસેથી +२ माम् મને મ ७ माय મારામાં ૪ મીમે--- મારે માટે ૫ है मम મારૂ ३ मया .

·s = સાથે હવે એને ઉપગ જુઓ - १ अहं मम गृहं इदानी एव गच्छामि ।२त्व मम गहं इदानी एव आगच्छसि किम् ? ३ स पुरुषः मां वदति । ४ अहम् नगरात् नगरं गच्छामि । ५ मम गृहं शोभनं नास्ति किम् ? ૧. હું મારે ઘેર હમણાં જ જાઉં છું. ૨. શું તું મારે ઘેર અત્યારે જ આવે છે? ૩. તે મનુષ્ય મને કહે છે. કે હું એક શહેરથી બીજે શહેર જાઉ છુ. ૫ શું મારું ઘર સુંદર નથી ? હવે નીચેના શબ્દ ધ્યાનમાં રાખે. सह ઋારત = પાસેથી साकं सत्वरं = જલદી प्रति પ્રતિ दत्त = આપેલું कृत કરેલું કહેલું તક = ગયેલ आगतः આવેલ १ मया सह स पुरुपः आगच्छात । स मम सका- શત્સવ અત્તર રૂ મઘા રાણા પાઉં રમ્ | ४ भूपेन मह्यं धनं दत्तम् । ५मया उक्तं । ६ मया कृतं। ७ मया इदानी एव कृतम्। ८ मया साकं स न गच्छति। ૧. મારી સાથે પેલે પુરુષ આવે છે. જે તે મારી પાસેથી તરત ગયે. ૩ મે રામને ફળ આપ્યુ. ૪ રાજાએ મને ધન આપ્યું. મેં કહ્યું. ૬. મેં કીધું. ૭ મે હમણા જ કર્યું. ૮. તે મારી સાથે જ નથી. p E उक्त

·(34)
.
પાઠ ૧૬
संस्कृत-वाचन-पाठः।
(१)
अहं पश्यामि।
अहःतं पश्यामि।
अह तं सिंह पश्यामि ।
अह तं सिंहं तत्र पश्यामि ।
अहं तं सिंहं तत्रा इदानीं पश्यामि ।
त्वं तं सिंह तत्र इदानीं पश्यसि किम् ?
(२)
श्रीकृष्णाय नमः। શ્રીકૃષ્ણને વંદન હે.
श्रीरामचन्द्राय नमः । श्रीरामायने नडी.
नमो रामचन्द्राय। रामयने नमः।२३.
नमो वासुदेवाय । વાસુદેવને નમસ્કાર હો.
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने।
प्रणतक्लेशनाशाय गोविंदाय नमोनमः ॥
१ हरये स्नि
२ परमात्मने = परमात्मान
३ प्रणत क्लेश-नाशाय = शरए आवेदन मनी ना
કરનાર ને
1

·(3) (३) राजा राष्ट्रं रक्षति । राजा बलेन राष्ट्र रक्षति। राजा खवलेन खराष्ट्रं रक्षति । (४) द्विजः गच्छति। द्विजः काशी गच्छति । सः द्विजः कुमारेण सह काशीं गच्छति । सः द्विजः स्वकीयेन कुमारेण सह अद्य एवं काशी गच्छति। सः द्विजः विष्णुशर्मा स्वकीयेन कुमारेण वेद- मित्रेण सह काशी इदानीं गच्छति । स: किमर्थ काशी गच्छति इदानीम् ? सः गंगास्नानार्थं वेदपठनार्थ च काशीं गच्छति,। सावीरः ग्राम रक्षति। इदानीं धीरः पुरुषः कुत्र गतः? स राजा वनात् धनं गच्छति । चीरः पुरुषः राष्ट्रस्य संरक्षणं करोति ।

·(४०)
પાઠ ૧૭
.
%D
७ त्वयि
%3D
= તારામાં
નીચેના શબ્દો મેઢે કરે:-
१ त्वम् -तुं
५ त्वत् :
તારી પાસેથી
२ त्वां -तने
६तव ता
३त्वया - ताराथी
४ तुभ्यं તારે માટે
એમને ઉપગ કરીને ઘણા સંસ્કૃત વાક બની શકે છે.
१ अहं त्वया सह नगरं गच्छामि । २ त्वं मया
सह नगरं गच्छसि । ३ स मया सह तत्र न गच्छति,
परन्तु त्वया सह अत्र पठति ।
૧ હું તારી સાથે શહેર તરફ જાઉ છુ.
૨ તું મારી સાથે શહેર તરફ જાય છે.
૩ તે મારી સાથે ત્યાં જતું નથી, પણ તારી સાથે અહીં વાંચે છે.
तय गृहं शोभनं अस्ति । २ मया तुभ्यं धनं दत्तम् ।
३ त्वया मयं धनं न दत्तम् । ४ स पुरुषः मम पुस्तकं
त्वया सह पठति । ५त्यं वीरः पुरुपः असि । ६ स
शोभन: भूपः अस्ति । ७ तय वीरः पुत्रः कुत्र आस्ति?
८ वव गृहे त्वं किं न पठसि ? ९ अन्न त्वं कदा
आगच्छसि १ १० तय फलं कुत्र आम्ति ? ११ पत्र
पलभद्रस्य पन्नं अस्ति । १२ त्वया अद्य किमपि

·-
(४१)
न कृतम् । १३ तव नगरात् अहं अद्य इदानीं एव
आगतः।
૧ તારું ઘર સુંદર છે. ૨. તને મેં ધન આપ્યું. ૩ તે
મને ધન આપ્યું નહીં. ૪ પેલે મનુષ્ય મારૂ પુસ્તક તારી
साथे पाये छे. ५. तु पार ५२५ छ. ६ ते सारी २०n छे.७
તારે બહાદુર પુત્ર કયાં છે? ૮ તારે ઘેર તું કેમ વાંચતે
નથી ? તું અહીં કયારે આવે છે? ૧૦. તારૂં ફળ ક્યાં છે? ૧૧
જ્યાં બલભદ્રનું વસ્ત્ર છે. ૧૨ તે આજે કંઈ પણ કર્યું નથી. ૧૩
તારા નગરમાંથી હું આજે હમણા જ આવ્યો છું.
સંધિ કરેલાં વાક્યો
અગાઉ આપેલાં વાક સંધિ કરીને અત્રે લખ્યા છે. એ વાક્ય
પૂર્વપાઠમાં આવેલા છે.
तदाऽहं तत्र गच्छामि । तदा तत्राऽहं गच्छामि ।
तदा तत्र गच्छाम्यहम् । कस्तत्र गच्छति ? तत्र को
गच्छति ? गच्छति कस्तत्र ? यदाऽहं तत्र न पश्या--
मि, तदा तत्र स गच्छति । यदा तत्राऽहं न
पश्यामि, स तदा तत्र
गच्छति। यदा तत्र न
पश्याम्यहं, यदा च त्वं तत्र न , पश्यसि, तदा
सोऽन्न वदति । यदा त्वं तत्र पश्यस्यत्र तदास
वदति । यदा त्वं तत्र पश्यसि तदा स चदत्यत्र ।
कदा त्वमत्र खादसि ?
३

·(४२)
પાઠે ૧૮
નીચે લખેલાં વાક્ય તમે હવે સરળતાથી સમજી શકશે-
अहं सत्वरं आगच्छामि । किं त्वं मम गृहं प्रति
इदानी एव सत्वरं न आगच्छसि ? स कुन गतः ?
मया धनं न दत्तम् । मया किं इदानीं उक्तम् । त्वं
इदानी किं किमपि न वदसि ? स इदानीं कुत्र गतः?
त्वं इदानीं यत्र गच्छसि, तब स आगच्छति किम् ?
भूपस्य नगरं कुत्र अस्ति ? स इदानीं फलं ग्वादति ।
मम पुस्तकं यत्र अस्ति, तत्र त्वं इदानी किं न
गच्छमि।
નીચેના વાક્યનું સંસ્કૃત કરે–
હું હવે જ નથી. તે મારી સાથે આવે છે તે મારી સાથે
કેમ આવતું નથી? મારું પુસ્તક કયા છે ત્યાં મારું ઘર છે.
ત્યાં તું હવે આવે છે? હુ મારે ઘેર જાઉ છુ તુ કેમ આવતે
નથી તે આવે છે. હુ જલદીથી જાઉં છું'
સંધિ કરેલાં સસ્કૃત વાક્ય
यत्र स पश्यति, तबाहं गच्छामि । स तत्र खादति।
त्यं कुत्र खादासे ? यत्र स गच्छति तवाहं गच्छामि।
को वदति ? स किं वदति ? स तत्र न वदति । त्वं
तत्र किं खादसि ? अहं न वदामि | नाऽहं वदामि । न
वदाम्यहम् । स गच्छति। त्वं न पश्यसि । तदाऽहमत्र
.

·+ (४३) खादामि | यदा त्वं तत्र खादस्यहं तदात्र खादामि । यदा त्वं तत्र खादसि, तदाऽवाहं खादामि । यदा त्वं तत्र वादास, तदाऽत्र खादाम्यहम् । अहं तत्र न पश्यामि । तबाहं न पश्यामि । न तत्र पश्याम्यहम् । स तत्र न गच्छति । त्वमत्र किं पश्यसि ? त्वं किं पश्यस्यत्र ? किमत्र त्वं पश्यसि ? अहं तत्र गच्छामि। तबाहं गच्छामि । गच्छाम्यहं तत्र । यत्र स गच्छति, तत्राऽहं गच्छामि । यत्र स गच्छ- त्यहं तत्र गच्छामि। यत्र स गच्छति, गच्छाम्यहं तत्र । यत्र स गच्छति, गच्छामि तत्राहम् । यत्राहं पश्यामि, तत्र त्वं किं न पश्यासि ? यत्र पश्याम्यहं तत्र त्वं किं न पश्यसि ? यत्र स पश्यति, तबाह पश्यामि । यत्र स पश्यति तत्र पश्याम्यहम् । यत्र स पश्यत्यहं तत्र पश्यामि । नहि,नाहं तत्र गच्छामि। नहि, न तत्राहं गच्छामि । नहि, न तत्र गच्छाम्यहम् । न यहं तत्र गच्छामि । સૂચના ઉપરના વાક્યમાં શબ્દ આગળ પાછળ લખવાથી સંધિમાં ક્યાં અને કેવી રીતે ફેરફાર થાય છે, તે બતાવ્યું છે. ઘેડા ૫ રશ્રમથી ક શબ્દ આગળ પાછળ લખે છે, તે સમજી सारी.

·(४४)
પાઠ ૧૯
संस्कृत-वाचन-पाठः।
(१)
धर्मः रक्षति ।
धर्मः जनान् रक्षति।
मानवधर्मः सर्वान मानवान् रक्षति ।
स्वधर्मः श्रेष्ठः प्रियः आदरणीयः च अस्ति।
रक्षितः मानवधर्मः सर्वान् मानवान् रक्षति ।
श्रेष्ठः मानवधमः सर्वैः रक्षणीयः।
(२)
वृक्षात् पुष्पं पतति
।
तस्मात् वृक्षात् पुष्पं पतति ।
तस्मात् वृक्षात् इदानी एव रक्तं पप्पं पतति ।
पाल इदानी अत्र आगच्छति । तव पुत्रः कुत्र
गच्छति अधुना तत्र त्वं गच्छ, तत् पुष्पं पश्य च ।
१ पत = ५७७, २ तस्मात् = तनाथी, ३ तव = ता.

·(४५) रामो राजमणिः सदा विजयते । राम रमेशं भजे ॥ रामेण आभहता निशाचरचमू । रामाय तस्मै नमः॥ रामानास्ति परायणं परतरं । रामस्य दासोऽस्म्यहं ॥ : रामे चित्त-लयः सदा भवतु मे भो राम मां उद्धर ॥ १ रामः राजमणि सदा विजयते = Army श्रीराम- હમેશા વિજય પામે છે. २ रमेश रामं भजे = २भापति श्रीराम ने मछु. ३ रामेण निशाचरचमू अभिहता = सभे राक्षसानी सेना भारी नाभी. ४ तस्मै रामाय नमः - तेसभने पनि ५ रामान् परतर परायणं नास्ति રામ કરતાં વધુ એક બીજો કોઈ તારણહાર નથી ६ रामस्य दासः अह अस्मि = हुमने मेषः १५ ७ रामे में चित्तलयः सदा भवतु શ્રીરામમા મારૂ મન હમેશા રહો सभी राम ! मां उद्धर - उमा भारी २२

·.
નહીં તે
-
पा २०
નીચે લખેલા શબ્દો વાંચે
यदि
नोचेत्
तहि તે
कथं કેવી રીતે? सत्यं
= सत्य, साधु
१ यदि त्वं तत्र न गच्छसि, तर्हि अहं अन एव
आगच्छामि । २ यदि त्वं फलं इदानीं न खादसि
तर्हि अहं फलं न खादामिः। ३ यदि त्वं चदसि,
तर्हि अहं वदामि । ४ यदा त्वं पठति, तदा अहं न
पठामि । ५ अहं सत्यं वदामि । ६त्वं युक्तं वदसि ।
७ सन सत्यं वदति। ८ कथं त्वं एवं वदसि ?
૧. જે તું ત્યાં નહિ જાય, તે હું અહીં આજ આવું છું. ૨ જે તું
હવે ફળ નહિ ખાય, તે હું ફળ ખાવાને નથી. ૩. જો તું
माता हुमायुं छु. ४. न्यारे तुं पाये छे, त्यारे हुं पाय
नथी. ५. सायु छु.. तु योय छे. ७. ते सायु
બેલ નથી. ૮. તું એ પ્રમાણે કેમ બોલે છે ?
હવે નીચેના વાક્યો સહેલાઈથી સમજી શકશે –
यदि त्वं गच्छसि, तर्हि अहं न गच्छामि । यदि
स भूपः अन आगच्छति, तर्हि अहं किमपि न
घदामि।
०

·(४७) - कुत्र त्वं इदानींगच्छसि ! यत्र त्वं न गच्छसि। स किं न किमपि वदति ? न युक्तं उक्तं त्वया । स इदानी न सत्यं वदति । स सर्वदा एव सत्य वदति। નીચે લખેવા વાનુ સસ્કૃત કરે તુ કયા જાય છે તે હમણા કયા છે ? રાજા નગરમા છે તું તારા ઘરમાં છે હુ તારે ઘમા છુ હવે તું મારા ઘરમાં વાચે છે તુ સારા શબ્દ લે છે. તે હવે સાચુ બોલતે નથી તુ હવે બરા બર કેમ બેલ નથી તુ જ્યા જાય છે, ત્યા તે જાતે નથી હુ હમણા જલદી જાઉ છુ તે ઘરમાં નથી તે હમણા. ઘમાજ છે સધિ કરેલાં વાક્યો रामो गच्छति । कृष्णो वदति । सोमो न गच्छति। कृष्णस्तत्र न पश्यति । तत्र कृष्णो न पश्यति। तत्र न कृष्णः पश्यति।न कृष्णस्तत्र पश्यति। कृष्णो न गच्छति । न कष्णो गच्छति । वायुः सदा गच्छति। रामो न वदति । न रामो वदति। सोमो गच्छति। सदा वायुर्गच्छति । कृष्णः किं न वदति ? किं कृप्णी न वदति ? किन कृष्णो वदति ? जयचन्द्रः किं न पश्यति ? किं जयचन्द्रो न पश्यति ?क न जयचन्द्रः पश्यति ? सर्पमित्रो न गादति। न सर्व- मित्रः रगदति । स तत्र किन ग्वादति'

·४ कस्मै
પાઠ ૨૧
હવે નીચે લખેલા શબ્દો ધ્યાનમાં
२ का કહ્યું
કેને માટે
२ कम् = आने ५ कस्मात् = કોની પાસેથી
३ केन = नाथी, ये ६ कस्य होना, नी, आर्नु
हानी भारत ७ कस्मिन् કેનામાં
એ શબ્દને ઉપગ નીચે જણાવ્યા પ્રમાણે કરે અને વાકય
અના
१
१ कः सः पुरुषः अस्ति १२ त्वं कं पुरुपं पश्यसि ?
३ तुम्य कन नरेण धनं दत्तम् १४ कस्मै जनाय त्वया
वरनं दत्तम् १५ कस्मात् नगरात् त्व इदानी आगतः
६ कस्य गृहे सः इदानीं अस्ति ? ७ कस्मिन्नगरे
कमलं नास्ति।
૧. તે મનુષ્ય કોણ છે? ૨. તુ કયા મનુષ્યને જુએ છે? ૩
તને કયા માણસે ધન આપ્યુ? ૪. કયા મનુષ્યને તે વસ્ત્ર આપ્યું?
૫. કયા નગરથી તું હમણાં આવ્યું છે? ૬. હમણું તે તેના
ઘરમાં છે? ૭. કયા શહેરમાં કમળ નથી ?
નીચે લખેલાં વાક્ય હવે તમને સમજાઈ જશે—-
कः मनुष्यः अत्र अस्ति ? अब कः पुरुपःन आस्ति ।
अहं. एव अत्र इदानीं अस्मि । इदानीं त्वं पुस्तकं

·.. %3D पठसि किम् ?स कृपणः पुरुषः तत्र नास्ति । अव त्वं कदा आगच्छसि ? त्वं सदा सत्यं वदसि, तथा अहं सदा युक्तं वदामि। હવે નીચે લખેલો શબ્દ મેટે કરો- लिखति (A) समेछ. तिष्ठति (त) लो. लिखसि (1) सणे छे. तिष्ठसि' = (jeो २९ छे. लिखामि = (ड) भुॐ तिष्ठामि = () GA २९ छ. पचति (A) राधे छ. धावति = (d) 3 छ। 'पचास धावसि = (j) होछ. पचामि (हुसंधु छ. घावामि = (हुँ) होछु. સંધિ કરેલાં વા यदा रामोऽत्र पठति,तदा तत्र सम्वादति । यदाऽन्न रामः पठति, तदा तत्र स खादति । रामो सदाऽत्र पठति, तदा तत्र स खादति । यदा कृष्णस्तत्र गच्छ- ति, तदा स नैव पठति । कृष्णो यदा तत्र गच्छति, तदा स नैव पठति। यदा तत्र गच्छति कृष्णस्तदा' स नैव पठति । अहमागच्छामि । आगच्छाम्यहम् । त्वमागच्छसि । अहं नागच्छामि । नागच्छाम्यहम् । (1) राधेछ. ४ (स.२१. शि.सा. १)

·(५०)
या २२
હવે તમારા ૨૧ પાઠ પૂરા થયા છે. એ પાઠમાં તમે કેટલું
સમજ્યા તે હવે આ પાઠમાં તપાસી જુઓ. એ પરીક્ષા માટે શ્રી
મદ્ ભગવદ્દગીતાના બે લેક અહીં આપ્યા છે.
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परांशान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम्।।
(भगवद्गीता, अ० १८६१, ६२)
पदानि-ईश्वरः। सर्वभूतानां । हृद्+देशे | अजुर्न ।
तिष्ठति। भ्रामयन् । सर्वभूतानि । यंत्र+आरूढानि ।
मायया ॥ ६१॥
तं । एव । शरणं । गच्छ । सर्व+भावेन । भारत ।
तत् प्रसादात् । परां । शान्ति । स्थानं । प्राप्स्यसि।
शाश्वतम् ॥ ६॥
अन्वयः-हे अर्जुन ! सर्वभूतानां हृद्देशे 'ईश्वरः
तिष्ठति ।मायया यन्त्र-आरूढानि सर्व-भूतानि भ्राम-
यन् ॥ ६१ ॥
हे भारत ! तं एव सर्व-भावेन शरणं गच्छ । तत्-
प्रसादात् परां शान्ति शाश्वतं स्थान प्राप्स्यासि ॥१२॥

·(૫૧)
વાંચક! તમે આ કલેકેનો અર્થ સમજી ગયા જ હશે.
જે ન સમજ્યા હોય, તે આ અન્વય બે ચાર વાર વાંચવાથી
ભાવ કે અર્થ જરૂર સમજી શકશો. તમારી સુગમતા માટે
અહીં શબ્દાર્થ આપે છે.
હે અર્જુન ! (સર્વભૂતાનાં સર્વ પ્રાણુઓનાં (+
તે) હદયપ્રદેશમાં (ડ) ઇવર (તિતિ) રહે છે.
અને ( મા ) કુશળતાથી (યંત્રમાજિ) યંત્ર પર
લગાડેલાં ચિની માફક (સર્વમતનિ) સર્વ પ્રાણીઓને
(ગ્રામ) ફેરવે છે. દર |
હે ( મારત) અર્જુન ! (a ) તેનેજ ( -
માન) પૂર્ણ ભક્તિથી શરણે (જી)જા, (
7) તેની કૃપાથી તું (Tri) શાંતિ તથા શાશ્વત સ્થાન
(નાપતિ) પ્રાપ્ત કરીશ. દર
આ બે શ્લોકને અડધો ભાગ તે તમે સમજી ગયા હતા.
કેટલાક શબ્દનો પરિચય ન હોવાથી બાકીને અડધે ભાગ તમારા
ધ્યાનમાં આવ્યું ન હતું. જે ઘોડા વધારે શબ્દોને તમને પરિ–
ચય થશે, તે એવી જાતના કલેક પs તમે જરૂર સમજી
શકશે, એટલો વિશ્વાસ તમારા મનમાં જરૂર આવ્યો હશે. -
જે થેલા પ્રયાસથી તમો આ શ્લેક સમજી શકે છે, તે જે
તમે એક વર્ષ સુધી એ પ્રમાણે પ્રયત્ન કરશે, તે સમય,
મહાભારત સરળતાથી સમજી શકશે.

·- (५२)
પાડે ૨ ૩
री
પૂર્વોક્ત લેકમાંથી બનાવેલાં કેટલાક વાક જુઓ –
हृदेशे ईश्वरः तिष्ठति।
हृदये ईशः अस्ति
तं शरणं गच्छ।
ईशं शरणं गच्छ ।
ईश्वरं शरणं गच्छ ।
पर शान्ति प्राप्स्यसि
शाश्वतं स्थान प्राप्स्यसि।
આ પ્રમાણે બીજા ઘણું વાક બની શકે છે. તે નીચેનાં વાકયો
પરથી સમજાશે.
युद्धदेशे अर्जुनः तिष्ठति।
रथे कृष्णः तिष्ठति।
नगरे भूपः तिष्ठति।
द्वारदेशे नरः तिष्ठति ।
भूपं शरणं गच्छ ।
नरं शरणं गच्छ ।
शोभनं पुस्तकं प्राप्स्यसि ।

·(५३)
संस्कृत वाक्यानि।
यदा त्वं लिखसि, तदा स तत्र धावति । यदा स
गृहे तिष्ठति, तदा अहं पुस्तकं न पठामि । यदा स
धावति, तदा फलं खादति। यदा त्वं पचास, तदा
अहं लिखामि । स पुरुपः इदानीं धावति । स वीरः
पुरुपः कदा अत्र आगतः । त्वं किमपि किन
लिखसि ? स किं अन तिष्ठति स किं धावति ?
નીચેના વાકનું સંસ્કૃત કુરે
જ્યારે તું બેલે છે, ત્યારે તે દે છે. તે શું રાધે છે? તે કેમ
નથી આવ્યો? તે કયાં છે? હું અહીં છું. તે મનુષ્ય હવે કેમ
ડે છે. જ્યારે તું ફળ ખાય છે, ત્યારે તે પત્ર લખે છે. જે
તું જ નથી, તે તે જેતે નથી. તું અહીં કેમ ઉભે છે? તે
અહીં કેમ નથી? તું હવે કેમ દેડતે નથી? તું તેને પત્ર કેમ
समता नथी ? तु या गुमे छ ? तु त्यो भन्नता नथी ?
હવે આ વાકયો આપ પ્રયત્ન વગર સમજી શકશે
त्वं इदानी किं पश्यसि ? सः अधुना कुन गतः?
रामः इदानीं तन्त्र नास्ति किम् ? अहं नगरात् इदानी-
मेव आगतः । अहं शीघ्र पुस्तकं पठामि । ईश्वरः कुत्र
अस्ति ? ईश्वरः हृद्देशे तिष्ठति । मनुष्यस्य हृदयप्रदे-
शे ईशः अस्ति । मम हृदयदेशे ईश्वरः अस्ति किम् ?

·(५४)
५४ २४
संस्कृत-वाचन-पाठः ।
(१)
ईश्वरः जयति । सूर्यः प्रकाशते । मेघः वति ।
मनुष्यः गच्छति । रामः आगच्छति । वायुवाति ।
गुरुः आगच्छति । मृगः धावति ।यालः क्रीडति ।
मयूरः नृत्यति ।जनः अटति । अग्निः ज्वलति ।
नृपः आगच्छति । वालः गच्छति । चन्द्रः प्रकाशते।
गुरुः गच्छति
। यालः धावति ।मृगः क्रीडति ।
मयूरः अस्ति । वायुः आगच्छति । अग्निः अस्ति ।
नरः गच्छति
। बुधः आगच्छति । नदीप्रवहति ।
जलं स्यन्दसे
। मनुष्यः धावति । नरः गच्छति ।
(२)
मेघाः वर्षन्ति। मनुष्याः गच्छन्ति । मृगाः धावन्ति ।
मयूराः नृत्यन्ति । जनाः अटन्ति । पालाः क्रीडन्ति ।
पुरुषा:धावन्ति । नराः गच्छन्ति ।बुधाः आगच्छन्ति ।
नृपाःगच्छन्ति। जनाः धावन्ति । मृगाः आगच्छन्ति ।
बालाः गच्छन्ति। मयूराः धावन्ति। जनाः प्रकाशन्ते ।
मृगाः गच्छन्ति । नराः आगच्छन्ति । मेघाः गच्छन्ति ।
।

·(५५)
શબ્દોના અર્થ
मेघः =पाण
जि (विल्य भगवा) =जयति । अमिः- (मशि, देवत) !
प्रकाश् (श)-प्रकाशते दह (भाग)-दहति ।
वर्ष (१२स) वर्षति । चुधः = शानी पुरुष
प्रवह ( पडे) प्रहपति।
चायुःस्पायु, पा
स्यन्द् (पडेयु) स्यन्दते।
गुरु-शिक्ष
क्रीड् ( २भ') = क्रीडति।
मृगः-७२
दंश्( ४२७, 4)-दशति।
घाव (a) धावति।
स्फुर ३२४j) स्फुरति। ..
वाल: =
वे (५७) = वेपते।
वह (५९) वहति ।
नृत् (नाय) = नृत्यति। फार (प्राशपु)-काराते।
अट् (28) = अटति। प्रधाच ( )=प्रधावति।
संस्कृत वाक्य ।
चीरः जयति । अग्निः ज्वलति । दीपः प्रकाशते ।
युधः वदति । मयूर नृत्यति । याला अटति । अश्वः
धापति । वृद्धः वेपते । युधः गुरुः शिक्षकः अस्ति ।
फ्रीडति यालः। सर्पः दशति ।
मयूरः = भोर
4
।

·પાઠ ૨૫
गुरु शिष्यः नमति। ईश्वरं भक्ता प्रणमति ।
नृपं सेवकः नमति ।
भूप दासः प्रणमति ।
सेवकः भारं वहति । किंकरः भारं प्रवहति।
धनं पुत्रा नयति । धनं चोरः चोरयति।
पुरुपः ग्रामं गच्छति।
पुरुपःग्रामात् आगच्छति।
बालगृहात् आगच्छति । बुध चेदं पठति ।
सेवक छन्त्रं घारयति । अतिथिः गृहं गच्छति ।
अतिथि गृहात् निर्गच्छति। पुरुप क्रीडति ।
नृपः राज्यं रक्षति। धनिकः धनं रक्षति ।
अश्वः तृणं भक्षयति भक्तः ईश्वरं भजति।
साधु धर्म रक्षति । विप्र वेदं रक्षति ।
गुरु शिष्यं रक्षति।
आचार्य उपदिशति ।
सिंह मृगं प्रहरति। मूर्ख वृषभं प्रहरति ।
ग्रामात् पालाः आगच्छन्ति । नगरात् पुरुषाः आ--
गच्छन्ति । मेघाः आकाशात् जलं वर्षन्ति । जलं
पतति । वृक्ष मार्गे पतति । मूर्स व्यर्थ अटति। यधः
जानाति ।

·(५७)
શબ્દોના અર્થ
"
.
नम् ( नमन ४२) = नमति । वह ( 54पु) = वहति ।।
प्रणम् (" , प्रणमति । प्रवत् ।
)-प्रवहति ।
नी (नय ( a r(- नयति । भक्ष (भा)- भक्षयति ।
भज् (सन २घु ) भजति । प्रहर् ( अडा२४२व)-प्रहरति ।
आनी (आनय ) (aq) - आनयति । बुधः = हानी
चुर (चोर) (या)= चोरयति । ज्ञा (ory) - जानाति ।
उपदिश् (पहे। ४२३) = उपदिशति । निर्गच्छ ( REP
r)= निर्गच्छति।
संस्कृत-न्याश्य।
भक्तः ईश्वरं नमति । अहं प्रणमामि रामचन्द्रम् ।
पुरुषः वृषभं नयति क्षेत्रे । चोर: धान्यं नयति
क्षेत्रात् । मानयः भक्षयति असम् मध्यान्हसमये।
गुमः उपदिशति मानवधर्मम् । सेवकः अश्वं प्रहरति ।
फदा सेवकः पोरं प्रहरति ? अहं न जानामि ।
विनायकः अश्वं नयति गृहात् पहिः। रामः रथं
आनपति स्पगृहं प्रति । अश्वः पुरुपं यहाति। न याति
इदानीं पुरुषं अश्वः। फो जानाति । स एतत् जानाति ।

·(५८)
%3D
પાઠ ૨૬
सः = ते
तस्मात् -
તેનાથી
तम्
તેને
તેનું
तन =
- तेणे, तेनाया
तस्मिन् તેમાં
तस्म
તેને માટે
હવે એને ઉપગ વાકયમાં કરે
तव पुस्तकं अहं नैव पठामि । मम पुस्तकं एव
पठामि । त्वं इदानीं मम पुस्तकं पश्यसि । यदा त्वं
तत्र गच्छसि, तदा स कुत्र भवति ? यदि त्वं फलन
ग्वादास, तर्हि अहं न ग्वादामि । अधुना स पत्रं
लिखति । स पुस्तकेन सह अत्र आगच्छति । त्वं
रामेण सह अत्र आगच्छसि किम् ? कथं स तत्र ना.
गच्छति ?
कुत्र अस्ति ? तय गृह
कुत्र अस्ति ? मम गृहं तव गृहस्य समीपं एव आस्ति ।
नव हृदये ईश्वरः अस्ति एव । अहं तं ईश्वरं सर्व.
भावेन शरणं गच्छामि । त्वं तं ईश्वरं सर्पभावन
शरणं गच्छ । विपुलं धनं प्राप्स्यसि गृहे धनं भवति ?
मम गृहे श्रीरामचन्द्रः अस्ति । तेन सह अहं
अमणाय गच्छामि । त्वं केन सह भ्रमणाय गच्छसि ?
पुस्तकस्य पवं

·(५८) संस्कृत-चाक्यानि । १ तस्य गृहं अत्र नास्ति ।२ सइदानी कुत्र आस्ति ? ३ तस्य नगरं अधुना गच्छ । ४ तेन तुभ्यं किं दत्तम् ? ५ केन तस्मै फलं दत्तम् ? ६ तस्मात् नगरात् अत्र आगच्छ । ७ तस्य ईश्वरस्य वाचकः प्रणयः अस्ति। १. तेनु ५२ ही नथी. २. ते उभgi या छ ? 3. तेना શહેર તરફ હવે જા. ૪. તેણે તમને શું આપ્યું છે. તેને ફળ કેણે આપ્યું ? . તે નગરમાંથી અહીં આવ. તે ઇવરનું વાચક પ્રણવ (હકાર) છે. હવે નીચે લખેલાં વાકય વાચતાજ સમજી શકશો. - संस्कृत-वाक्यानि । तस्मिन् नगरे तव गृहं कसिन् स्थाने आस्ति ? रामचन्द्रस्य गृहस्य समीपे मम गृहं अस्ति। सूर्यस्य प्रकाशे सः तिष्ठति। त्वं सूर्यस्य किरणे पुस्तकं किं पठसि ? तेन मयं पुस्तकं दत्तं, तत् अहं इदानीं चन्द्रस्य प्रकाशे न पठामि । त्वं दीपस्य प्रकाशे पुस्तक पठास किम् ? नहि नहि, अहं दीपस्य प्रकाशे पुस्तकं न पठामि । अहं घः रामचन्द्रस्य गृहं गतः । तत्र इन्द्र- दत्तः किं पश्यति स फलं किं न सादात सोमेन ·(१०) मे चल यात दत्तं फलं स न खादति । रामस्य शोभनं पुस्तकं कुत्र अस्ति ? तत् नगरं गच्छ । स त्वां तत्र पश्यति। अहं अब त्वां पश्याम। कथं स तत्र गच्छति? स तत्र नास्ति। આ શબ્દનું મેઢે કરે वद -पास पठ = पांच भव पश्य खाद 34 आगच्छ-भाव पच = राध घाव प्रापय पत = પડી જ देहि = આ૫ हि लिस 304 तिष्ठ -G! २२ भ्रामय नय =DRUn उपविश= अस आनय = હવે એને ઉપગ કરીને વાકય બને. १हे रामचन्द्र ! त्यं फलं म्याद ।२ हे मनुष्य ! पुस्तकं पट । ३त्वंतत्र गच्छ । ४ इदानीं सत्वरं धाय । सत्यं यद । ६ पत्रं लिस। ७फलं तर नय। ૧. હે રામચંદ્ર' તું ફળ ખા. ૨. કે મનુષ્ય ! તું પુસ્તક વાચ. ૩. તું ત્યાં જા. ૪. હવે જલદી દે. ૫. સાચું બોલ. ૬. પત્ર લખ. છે. ફળ ત્યાં લઈ જ. Doma = ३२५ -

·संस्कृन-वाचन-पाठः।
बहि स इदानीं कुत्र गतः ? वद, त्वं किं अधुना
पठसि ? चक्र भ्रामय इदानीम् । अधुना घाव । फलं
शीघ्रं ग्वाद । रामस्य शोभनं पुस्तक कृष्णस्य गृहं
नय । तव रक्त वस्त्रं कः पश्यति। मम पीतं वस्त्रं
शीघं तत्र नय । अन एव उपविश । इदानी अहं अन
एव तिष्ठामि, शीघ्र अन आगच्छ।
१ कं नु खलु एप: १ = परेर आए।
२काएपः भोः! - अरे, भान ?
३ का नु खलु असान् पीडयति ? = ५२५२ अभने ।
पाउछ:
४ मार्य ! क एवं अस्मान सन्तापयति ! = माय ! lateg
અમને આમ સતાવે છે?
५ भोः बामण ! तिष्ठ तिष्ठ
। तिष्ठतिष्ठ = साझ ! GA२, २७.
६ भो. ब्राह्मण !न गन्तव्यम् न गन्तव्यम् = Brey!
+, नत.
७ न भेतन्यं, न भेतन्यम् । = 13२,१३२.
किं करिष्यति मन्दमाग्यः १ | २२ gon

·(१२)
९ न तत्र पाण्डवाः इति मन्ये त्यां पांडव नथी मेम
९ भानु धुं.
१० कथं त्वं जानीपे? = भतुं तो छ ? ।
११ अहं भवन्तं अनुगमिप्यामि = मापने अनुसरी.
१२ वृद्धः त्वं, अपसर दूरम् = तुद्ध छ, ६२ on://
संस्कृत-वाचन-पाठः।
સંધિ વગરનાં વા
સંધિ કરેલાં વાકયે.
दूरं अपसर।
दूरमपसर।
“वृद्धः त्वम् ।
वृद्धस्त्वम् ।
भवन्तं अनुगमिष्यामि।
भवन्तमनुगमिष्यामि।
पाण्डवाः इति ।
पाण्डवा इति
कः एपः भो।
खलु अम्मान् ।
ग्वल्वस्मान् ।
एवं अस्मान।
एवमस्मान्।
पस्त्रं आनय।
वस्त्रमानय ।
गृहं आगच्छ ।
गृहमागच्छ।
क एप भोर
1

·पा: २७
હવે તમારી વેચતા આટલી થઈ છે કે તમે નીચે લખેલાં
વાક વાંચી સમજી શકશે.
तं तस्य गृहं प्रापय । मम पत्रं ता नय । तस्मै
एक पत्रं देहि। तं देशं गच्छ । गच्छ, अधुना बहि
त्वया र्फि उक्तम् ? स कदापि युक्तं न वदति । अहं
'सदी युक्तं सत्यं एव वदामि । गृहस्य समीपं स
लिखति। स इदानी वने वृक्षस्य समीपं तिष्ठति । फलं
देहि, पुस्तकं नय, पां लिख।
હવે આ પાઠમાં નીચેનાં શબ્દ મેઢે કરે.
५यस्मात्
જેની પાસેથી
६ यस्य
७ यस्मिन् જેમાં
४ यस्मै
જેને માટે
એમને ઉપયોગ કરવાથી ઘણાં ઉપયોગી વાક્ય બનાવી
શકાય છે, તે નીચેના વાક જેવાથી સમજાશે.
१ यःशरः पुरुपः इदानीं मम नगरे अस्नि, स एव
ता अध गच्छति।२यं त्वं इदानीं तत्र पश्यसिस
एव स भूपः । ३येन तुम्पं धनं दत्तं स एव वीर अस्ति।
२यम्
३ येन
नाथी
%3D

·(૬૪)
७ तस्य भूपस्य
४ तस्मात् नगरात् इदानीं यः मनुष्यः आगतः स
एष यज्ञदत्तशर्मा अस्ति । ५ यस्य पुरुपस्य पुस्तकं
त्वं पठसि, स एव मम गृहे इदानी अस्ति । ६ यस्मिन्
અરે જ नरः अस्ति, तत् गृहं कुा अस्ति ?
किं
નરેન્T
૧. જે શુર મનુષ્ય હમણું મારા નગરમાં છે, તેજ આજે ત્યાં
જાય છે. ૨. જેને તું હમણું ત્યાં જુએ છે, તે રાજા છે. ૩.
જે તેને ધન આપ્યું, તેજ શર
છે. ૪. તે નગરમાંથી હમણું
જે મનુષ્ય આવ્યું, તેજ યજ્ઞદત્તશમાં છે. ૫. જે મનુષ્યનું પુસ્તક
તું વાચે છે, તે આ સમયે મારા ઘરમાં છે. ૬. જે ઘરમાં
તે મનુષ્ય છે, તે ઘર ક્યાં છે? ૭. તે રાજાનું શહેર કયું?
નીચે લખેલા શબ્દ મેઢે કરે
વસ્થિતિ = બોલશે [તે] વાવિવ્યક્તિ
ખાશે[]
વિ = બેલીશ [] રવાડ = ખાઇશ [j]
થિમિક બેલીશ [] વ્યામિ = ખાઈશ હું
- જેશે [તે
गमिष्यति જશે તે
[તું] गमिष्यसि
જશે [તું
द्रदयामि ઈશTહું] મામિ = = જઈશ હું]
=
द्रक्ष्यसि

·१ D (d) રાંધીશ %3D पक्ष्यति = (ते) राधशे करोति (तरेछ पक्ष्यसि करोपि पक्ष्यामि = (3) संधी करोमि (हु) रीश એમને ઉપયોગ કરીને હવે તમે વાકય બનાવી શકે છે– १ यदा त्वं तनं गमिष्यसि, तदा अहं त्वां द्रक्ष्यामि । २ कदा त्वं भूपस्य नगरं गमिष्यसि ? ३ यदा त्वं श्वः तत्र गमिष्यसि, तदा अहं अपि तत्र एव आगमिष्यामि । ४ यदा त्वं फलं खादिष्यसि, तदा अहं अपि फलं खादिष्यामि ।५ यदा रामः अन्नं पक्ष्यति, तदा अहं अपि अन्नं पक्ष्यामि । ६ यदा स पुस्तकं पठिष्यति, तदा अहं अपि पठिप्यामि । ७ यदि त्वं तत्र न गमिष्यसि, तर्हि अहं अन्नं अपि न ग्वादिष्यामि। ८ अहं मम गृहं अद्य इदानीं गच्छामि, त्वं श्वः आगमिष्यसि । ९ का इदानीं तत्र गमिप्यति ? १० अहं अद्य अन्नं नैव भक्षयामि । ૧. જ્યારે તું ત્યાં જઈશ, ત્યારે હું તને મળીશ. ૨. નગર તરફ કયારે જઈશ? ૩. જ્યારે તું લે ત્યાં જઈશ, ત્યારે ९. त्यां पीस. ४. न्यारे तु भाथ, त्यारे ફળ ખાઈશ. ૫. જ્યારે રામ રાંધશે ત્યારે હું પણ રાંધીશ. ૬. ત્યારે તે प पायाशले ન જઈશ તે હું અા પણ ખાઈશ નહિહુ મારે ઘેર આજે હમણ જાઉં છું. તું કાલે આવીશ. હું ત્યાં હમણાં કોઇ જશે ૧૦ હું આજે અા ખાઈશ નહિ જ. ५ (२.११. शि. भा.) તુ રાજાના પુસ્તક વાંચશે, ત્યારે

·1
()
she
५४ २८
આ પાઠના નીચેનાં શબ્દ મેઢ કરો-
घाविष्यति (ते) होश चलिप्यामि -(इ) यादी
धाविष्यसि
(तु) होश भविष्यति =(ते) शेर
धाविष्यामि = () in भविष्यसि = (j) यश
प्रापयिप्यति = (ते) पडेयारी भविष्यामि ()
प्रापयिष्यसि = (d) पहाया पतिप्यति = (ते) ५४d
प्रापयिष्यामि = (g) पया पतिप्यसि =(तु) ५
चलिप्यति = (ते ) यालरी पतिप्यामि = (हु) 0
चलिप्यसि
(तु) यातीश
એમને ઉપયોગ કરીને તમે ઘણું વાક બનાવી શકે છે.
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ अहं इदानीं धाविष्यामि । २ किं त्वं न घावि.
न्यासि १३ किं स मम पत्रं तं नरं प्रापयिष्यति१४
यदि स नगरंगमिष्यति, तर्हि तव पत्र प्रापयिष्यति ।
५तत् कथं भविष्यति ? ६ तत् एवं भविष्यति ।
७ स इदानी कूपे पतिप्यति। ८ नहि नहि, स इदानी
तस्मिन् कूपे नैव पतिष्यति । ९पश्य तं, कथं स
धावति १० अहं पश्यामि, परंतु स इदानीं न धावति ।
२१ त्वं कुत्र पश्यासि ?

·ભાષા વાક્ય
૧ હું હવે દેડીશ. ૨. શું તું નહિ દોડે ? ૩ શું તે મારે પત્ર
તે મનુષ્યને પહોંચાડશે ? ૪. જે તે શહેર ભણી જશે, તે તારે
પત્ર પહોંચાડશે. ૫. તે કેમ થશે ? ૬. તે
આમ થશે. ૭ તે હવે
કુવામાં પડશે. ૮. ના, ના, તે હવે કુવામાં નહીજ પડે. તેને જે,
તે કેવી રીતે દોડે છે. ૧૦. હું જોઉં છું, પણ તે હવે તેનાથી
૧૧. તુ કયાં જુએ છે?
હવે નીચે લખેલા શબ્દ મેઢે કરો-
मध्याह्न
= બપોરે
સાથ = સાજે, સ ધ્યાકાળ
दिवा
યથા = જે પ્રમાણે, જેમ
रात्री રાત્રે
તથા = તે પ્રમાણે, તેમ
प्रातः સવારે, પ્રાતઃકાળમાં દુર્ત
એ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને હવે વાકય બનાવે–
= દિવસે
= તરત, શીઘ
संकृस्त-वाक्यानि।
१ स मध्याहे कुन गच्छति १२ यत्र रामः गच्छति,
तन एव स गच्छति । ३त्वं रात्री कुत्र गमिष्यसि ?
४ अहं तव गृहं गमिष्यामि । ५ स सायं नैव
गमिष्यति। ६ यदा स गमिष्यति, तदा त्वं किं
फरिष्यसि ?

·૧. તે બપોરે ક્યાં જાય છે.? ૨. જ્યાં રામ જાય છે, ત્યાં જ તે
જાય છે. ૩. તું રાત્રે કયાં જઈશ? ૪. હું તારે ઘેર જઈશ. ૫. તે
સાંજે જશે નહિ. ૬. જ્યારે તે જશે, ત્યારે તું શું કરીશ?
संस्कृत वाचन-पाठः।
अहं तय गृहं सायं आगमिष्यामि । त्वं मम गृहं
सायं सत्वरं आगच्छ । सः अद्य तस्य नगरं गमि--
प्यति । फलं भक्षयिष्यति । यथा स पुस्तकं पश्यति,
तथा पठति । नहि नहि, स पुस्तकं पश्यति, परंतु नैव
पठति । स इदानी पुस्तकं पश्यति, परंतु किं न पठति ?
त्वं तत्र दिवा किं न गमिष्यसि ? रामचन्द्रः रात्री
दीपस्य प्रकाशे पुस्तकं पठिष्यति। त्वं यदि अन्नं
पक्ष्यसि, तर्हि अहं खादिप्यामि । तस्मिन् वने इदानीं
सलिलं शोभनं भविष्यति । तस्मिन् गृहे श्वेतं
वस्त्रं नास्ति । कस्मिन् गृहे रक्तं पत्रं अस्ति, पद।
शाधं ब्रूहि । तव पुस्तकं नवीनं अस्ति, परंतु मम
पुराणं अस्ति । यदा धनाव्यः पुरुषः गमिष्यति, तदा
अहं अपि गमिप्यामि।
०:-

·પાઠ ૨૯ નીચેના શબ્દો માટે કર- પતિ =[] કરશે વામિ =[] આપીશ રષિ = [૮] કરીશ નેતિ =[તે] લઈ જશે રામિક (હુ) કરીશ નેa =] લઈ જઈશ રાતિ =[તે આપશે નેસ્થાને = [૭] લઈ જઈશ ૩૩ = [તુ] આપીશ હવે એ શબ્દનો ઉપયોગ કરો- १ त्वं कर्म करिप्यास किम् ? २ नहि, अर अद्य नैव करिष्यामि । ३ स कर्म कदा करिष्यति १४ यदा त्व करिष्यसि, तदा स करिष्यति। ५ स मय फलं दास्यति । ६ त्वं मयं पुस्तकं नैव दास्यसि फिम् ? ७त्य इदानी पुस्तकं तर नय। ८ अर तन इदानी नय गमिष्यामि । ९त्वं कदा तत्र गमिप्यसि ? ૧ શુ તુ કામ કરીશ? ૨ ના, હું આજે નહીજ કરીશ ૩ તે કામ જ્યારે કરશે ?૪ જ્યારે તું કરીશ, ત્યારે તે કરશે ૫ તે મને ફળ આપશે ૬ ! તુ મને પુસ્તક નહીજ આપે છે તુ હમણા પુસ્તક ત્યાં લઈ જા ૮૩ ત્યા બમણ નહીજ જઈશ તુ તુ ત્યા રે જઇશ ?

·(૭૦) १० अहं श्वः गमिष्यामि । ११ तर्हि अद्य कः गमि- प्यति ? १२ प्रायः भूमित्रः अद्य सायं तत्र गमि-- प्यति । १३ त्वं पत्रं कदा लिखिष्यसि ? १४ अहं पत्रं अधुना एव लिखामि । १५ यदा त्वं पक्ष्यासि, तदा स कुन भविष्यति ११६ यदा अहं अन्नं पक्ष्यामि, तदा स स्वगृहे एव भविष्यति । १७ अहं कदापि नैव पतिप्यामि। ૧૦ હું કાલે જઈશ. ૧૧ ત્યારે આજે કે જશે? ૧૨ ઘણું કરીને ભૂમિત્ર આજે સાંજે ત્યાં જશે. ૧૩. તું પત્ર કયારે લખશે? ૧૪ હું પત્ર હમણાજ લખું છું. ૧૫. ત્યારે તું રાંધીશ, ત્યારે તે કયાં હશે? ૧૬. જ્યારે હું સંધીશ, ત્યારે તે તેના ઘરમાંજ હશે. ૧૭. હું કદાપિ પડીશ નહિ. હવે નીચેના શબદ ધ્યાનમાં રાખો वदितुं બલવા માટે पटितुं = વાંચવા માટે = જોવા માટે खादितुं = ખાવા માટે गन्तुं = જવા માટે आगन्तुं = આવવા માટે पक्तुं રાંધવા માટે धावितुं દોડવા માટે प्रापयितुं પહોંચાડવા માટે વહિ = ચાલવા માટે भवितुं = થવા માટે पतितुं = પડવા માટે = કરવા માટે दातुं = આપવા માટે वक्तुं બોલવા માટે लिखितुं = લખવા માટે ભવા માટે ગ્રામયિતું = ફેરવવા માટે = લઈ જવા માટે સારું = બેસવા માટે = म्यातुं

·(૭૧)
આ શબ્દોને ઉપયોગ કરીને તમો વાકય બનાવી શકે છે-
१ अहं इदानीं तेन सह पदितुं इच्छामि । २ रामः
तत्र गन्तु इच्छति । ३ त्वं धन दातुं न इच्छसि किं ?
४ स इदानी पत्रं लिखितुं तत्र गतः । ५त्वं तत्र फलं
प्रापयितु किं न गच्छसि १६ अहं कन्दुक भ्रामयितु
गतः। ७ अह इदानी अत्र उपवेष्टुं इच्छामि । ८ सः
अद्य पक्तुं तत्र गमिष्यति । ९ अहं अद्य सायं
धावितुं इच्छामि । १० स पुरुषः शोभनं अपि फलं
खादितु किं न इच्छति ? ११ स साधुः अस्ति । १२
अतः न इच्छति । १३ अहं ईशं शरणं गन्तु इच्छामि।
१४ त्वं सर्वेश्वरं शरणं गच्छ ।
૧ હુ હવે તેની સાથે બેલવા ઇચ્છું છું ૨. રામ ત્યા જવાની
ઈચ્છા કરે છે ! શુ તુ ધન આપવાની ઈચ્છા કરતે નથી? જ તે
અત્યારે પત્ર લખવા માટે ત્યાં ગયો છે ૫ તુ ત્યા ફળ પહોચાડવા
માટે કેમ જ નથી? ૬
દડે ફેરવવા ગયે હતે ૭
અહીં બેસવા ઇચ્છું છું ૮ તે આજે રાધવા માટે ચા જશે તે હું
આજે સાજે દેડવા ઈચ્છું છુ ૧૦ તે મનુષ્ય ઉત્તમ ફળ પણ
ખાવાની ઈચ્છા કેમ કરતું નથી ? ૧૧ તે સાધુ
છે ૧૨ એથી
ઈચ્છા કરતું નથી ૧૩ હુ ઇશ્વરને શરણે જવા ઈચ્છું છું. ૧૪. તું
સાના ઈશ્વરને શરણે જ
હવે

·(७२)
પાર્ટ ૩૦
આ પાઠમાં કેટલાક કલેક આપ્યા છે–
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत् ।
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम ॥
(म. भारत शांति. ३२९।१३)
पदानि-सत्यस्य । वचनं । श्रेयः । सत्यात् ।
अपि । हितं। वदेत् । यत् । भूत+हितं । अत्यन्तं ।
एतत् । सत्यं । मतं । मम ।।
अन्वयः-सत्यस्य वचनं श्रेयः। सत्यात् अपि
हितं वदेत् । यत् अत्यन्तं भूतहितं एतत् सत्यं,
(इति) मम मतम् ॥
मर्थ-सत्यनु मापए ४८याए॥२४ साय छ. सत्य पए (हित)
हिता भाप (वदेत् ) मास मेरे (भूत-हितं ) प्राणी-
भानन सत्यात ति ४२।३ पयन, (एतत्) सत्य (छ)
એવું મારું માનવું છે.
આ લેક તમને વગર પ્રયને સમજાયે હશે. તમારી પાસે
શબ્દ ભંડોળ ઓછું છે. નવા શબ જાણવાથી આવા લેક તમો
સરળતાથી સમજી શકશે. આ વાત તમને સમજાય એ માટે જ
આ પાઠમાં પાંચ ટોક આપવામાં આવ્યા છે.

·Si- (७३) न भीतो मरणादामि केवलं दूपितं यशः। विशुद्धस्स हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमः किल । (मृच्छकीक नाटक १०१२७) पदानि-न । भीतः। मरणात् । अस्मि । केवल। दूपितं । यश। विशुद्धस्य । हि । मे | मृत्युः । पुत्र+ जन्म+समः।फिल॥ अन्वयः-(अहं) मरणात् भीतः न आमि । फेवलं यशः दृपितं हि । विशुद्धस्प मे मृत्युः किल पुनजन्मसमः॥ म - [@] भरा [ भीतः] २. नी. मात्र [पितं ] सहित ययुं, [ तेथी भने माटुंगे] [हि ] २१ [विशुद्धस्य ] अत्यन्त शुद्ध रखता [3] भाई मृत्यु या त [किल सिंह yature यया समान है. पिताऽऽचार्यः सुहन्माता भार्या पुनः पुरोहितः नादण्टयो नाम राज्ञोऽस्तियः स्वधर्म न तिष्ठति ।। (मनुस्मृति ८.३३५) पदानि-पिता। आचार्यः।सुहत् ।माता। भाषा। पुत्रः। पुरोहितः।न ! अ+दण्डपः । नाम । राज्ञः । अस्ति यः स्वधर्म नातिष्ठति ॥

·(७४)
अन्वयः-पिता आचार्यः सुहृत् माता भार्या पुत्रः
पुरोहितः यः स्व+धर्मे न तिष्ठति, (सः) राज्ञः
अदण्ड्यः नाम न अस्ति ।।
• मथ-पिता, मायाः, ( सुहृत् ) भित्र, माता, (भार्या)
स्त्री, पुत्र, पुरोहित (५) पोताना धर्म सायवे ना,
ते (राज्ञः) A1 भाट (अ+दण्ड्यः) मनीय नथा,
અર્થાત્ રાજા તેમને દંડ (શિક્ષા) કરી શકે છે.
न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः।
यो चै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः।।
(मनुस्मृति २२१५६)
पदानि-न । तेन । वृद्धः। भवति । येन । अस्य ।
पलितं । शिरः । यः । वै। युवा । अपि । अधीयानः ।
तं । देवाः । स्थविरं । विदुः ॥
अन्वयः-येन अस्प पलितं शिरः तेन वृद्धः न
भवति । यः व युवा अपि अधीयानः, तं देवाः
स्थाविरं विदुः ॥
मय-(अस्य) मेनु (पलित) पशु माथु थयुं, सनाधी।
वृक्ष यता नयी रे (वै) निश्चयथा (युवा ) अनुपान छ, परन्तु
(अधीयानः) जनवान छे, ते (देवाः) शान सोह। (स्यविर)
१ (विदुः) समरे .

·(૭૫)
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ।।
(માવતા કા ૨૨)
નિ-- ત્રિવિર્ષ નાવાઇ | I દ્વારા
નાફાર્જા કાન | ના પડા તથા રોમા
તત/ ત્ ા
अन्वयः-- आत्मनः नाशनं नरकस्य एतत् विविध
#ા મામા તનાત્uત ત્રાંચતા
અર્થ—આપણે નાશ કરનારા નરકનાં ત્રણ દ્વાર છે. કામ,
કેપ અને લેભ (એજ તે ત્રણ દ્વાર છે.) એથી (ત) એ
() ત્રણે ( ) ત્યજી દેવા જોઈએ, છોડી દેવા જોઈએ.
વાચક આ કલેકેને વારંવાર વાંચે એને વાચતાંજ અર્થ સમજી
શકાય છે, કે નહિ તે જોઈ લે. પાચ છ વાર વાંચવાથી અર્થ સમજી
શકાશે. આટલા થડા પાઠ વાચીને તમારી ગ્યતા કેટલી થઈ,
તેને આ પાઠમાં વાચક અનુભવ કરે.
આ પુસ્તકની પદ્ધતિ નવી છે. પરંતુ આ પદ્ધતિ એટલી સરળ
છે કે, વાંચક એક વર્ષમાં જ સંસ્કૃત ભાષામાં સ્વયં પ્રવેશ કરી
શકશે.

·(७६) - નહીં તે . પાઠ ૩૧ આ પાઠના નીચેના શબ્દો મેટે કરો – અને अपि - पर वा अथवा नोचेत् अथवा - मथा हि કેમકે, કારણકે किंवा = અથવા चेत् प्रभृतं - બહુ न्यून હવે એમને વાકયમાં ઉપયોગ કરે – १ यदि सः अद्य अत्र आगमिष्यति, तर्हि त्वं तत्र न गच्छ, नोचेत् श्वः प्रातः एच गच्छ । २ किं त्वं पुस्तकं पठिष्यसि अथवा स पठिष्यति ? ३ स सदा प्रभूतं वदति । ४ त्वं चद, नोचेत् अहं वदिष्यामि । ५ सत्यं अपि अयुक्तं न वद । ૧. તે આજે અહીં આવશે, તે તું ત્યાં જ નહિ, નહીં તે કાલે સવારે જ ત્યાં જજે. ૨. શું તું પુસ્તક વાંચશે કે તે વાંચશે? 3. ते भेंशा मधु माले छ. ४. तुमार, नही ताश. ૫. સાચું પણ અયોગ્ય બેલ નહીં. હવે નીચે લખેલાં વાક્ય વાંચતાં જ સમજી શકાશે– यदि सः अद्य इदानीं फलं न खादति, तर्हि त्वं इदानी एव खाद । त्वं श्वः कुत्र गमिष्यसि ? यदि ·(७७ सः अथ न आगमिष्यति, तर्हि अहं तस्य गृहं श्वः सायं गमिष्यामि । कः तत्र इदानीं एवं वदति। तत्र रामभद्रः अस्ति, स एवं वदति । नहि नहि, तत्र रामचन्द्रः नास्ति । तर्हि कः सःस हरिश्चन्द्रः आस्ति। स का हरिश्चन्द्रः १ स नागपुरदेशीयः विष्णुमिन्नस्य पुत्रः हरिश्चन्द्रः इदानी एव नागपुरात् अत्र आगतः। स शोमनः पुरुपः अस्ति । स नागपुरं कदा पुनः गमिष्यति ? सः परश्वः सायं नागपुरं प्रति गमिष्यति, अथवा श्वः एव गमिष्यति । स केन सह आगतः, स देवदत्तेन सह आगतः। देवदत्तः अपि तेन सह गमिष्यति किम् ? नहि, देवदत्तः अत्र एव स्थास्यति, स एव गमिष्यति । त्वं इदानी किं करिष्यसि ? अहं इदानी न किमपि करोमि । નીચેના શબ્દો મેઢે કરો- नगरं -श९२ पुष्पं उद्यानं चंदनं - यहन तोयं પાણી वस्त्रं = दुई नारं तिमिरं %D माई उदकं पात्रं %D वासएप नखं अन्नं दुग्धं ५ पीत = મારી %3D -न Dसन्त पी, ·(७८) . એમને ઉપયોગ કરીને તમે કેટલાક વાક્ય બનાવી શકે છે— श्रीरामचन्द्रस्य नगरं अयोध्या नाम अस्ति । श्रीकृष्णस्य नगरं द्वारका नाम अस्ति । त्वया दुग्धं किं न पीतम् ? मया दुग्धं न पीतम् । तत्र दुग्धं नास्ति, तत्र नीरं अस्ति । मम वस्त्रं तेन इदानी नीतम् । तस्मिन् गृहे त्वं उपविश । अहं इदानी मध्याह्नसमये सूर्यस्य किरणे सूर्यस्य प्रकाशे वा उप- विशामि । तव नखं कथं न रक्तं अस्ति १ कथं पीतं "एव दृश्यते ? तस्मिन् कूपे उदकं नास्ति । तस्मिन् जले कमलस्य पुष्पं न भवति । નીચેના વાક્યનું સંસ્કૃત કરો :- હું અત્યારે ઘેર જાઉં છું દૂધ કયાં છે? તે ક્યાં ગયે છે? હું હમણા ઘેરથી આવ્યું. તે સૂર્યનાં કિરણમાં કેમ જાતે નથી? તેનું ઘર કયાં છે ? તેને બાગ ક્યાં છે? બલરામ કયાં ગયે ? તું ત્યાં કેમ જતે નથી ? નીચેનાં સંસ્કૃત વાકાનું ગુજરાતી કરે— अहं इदानीं गृहात् अत्र आगतः। फलं कुत्र अस्ति ? त्वया जलं किं न आनीतम् ? स इदानीं जलं न आनेष्यति किम् ? स किं पश्यति ? स ·(७६) तत्र तव पत्रं न नेष्यति । अहं एव मम पुस्तकं तव गृहं प्रति प्रापयिष्यामि। तव गृहं कुत्र अस्ति । स कथं न आगच्छति ? यदि स इदानीं न आगतः, तर्हि श्वःप्रातः काले आगमिप्यति । तसिन् कूपे प्रभूतं जलं अस्ति । त्वं पश्यसि किम् ? तत्र इदानी सा न भवति। જો વાંચકને પૂર્વ પાઠ સારી પેઠે સમજાયા હેય, તે આ પાઠનાં વાકયે સરળતાથી સમજાઈ જશે. એમાં પૂર્વ પાઠોને જ સંધિ કરીને माया छ- तस्य गृहमत्र नास्ति । स इदानी कुत्रास्ति १ तस्य नगरमधुना गच्छ । तेन तुभ्यं किं दत्तम् ? केन तस्मे तस्मान्नगरादत्रागच्छ, तस्येश्वरस्य वाचकः प्रणयोऽस्ति । तस्मिन्नगरे तव गृहं कस्मिस्थानेऽस्ति ? रामचन्द्र स्य गृहस्य समीपे मम गृहमस्ति । सूर्यस्य प्रकाशे स तिष्ठति । सूर्यस्य किरणे पुस्तकं किं पठसि तेन मयं पुस्तकं दत्तम् । तदहमिदानी चन्द्रस्य प्रकाशे न पठामि । त्वं दीपस्य प्रकाशे पुस्तकं पठसि किम् ? नहि नहि, अहं दीपस्य प्रकाशे पुस्तकं न पठामि । अहं यो रामचंद्रस्य गृहं गतः । तत्रेन्द्रदत्तः किं पश्यति? फलं दत्तम् ?

·(८०)
।
MA
પાઠ ૩૨
संस्कृत-वाक्यानि ।
स फलं किं न खादति सोमेन दत्तं फलं सन
खादति । रामस्य शोभनं पुस्तकं कुत्रास्ति ? तन्नगरं
गच्छ । स त्वां पश्यति । अहमत्र त्वां पश्यामि । कथं
गच्छति? स तत्र नास्ति।
हे रामचन्द्र ! त्वं फलं खाद । हे मनुष्य ! पुस्तकं
पठ । त्वं तत्र गच्छ। इदानीं सत्वरं धाव । सत्यं वद ।
पत्रं लिख । फलं तत्र नय ।
बूहि, स इदानी कुत्र गतः ? वद, त्वमधुना किं
पठसि ? चक्रं भ्रामयेदानीम् । अधुना धाय । फलं
शीघ्र खाद । रामस्य शोभनं पुस्तकं कृष्णस्य, गृहं
नय। तव रक्तं वस्त्रं का पश्यति मम पीतं वस्त्रं: शीघ्र
तत्र नय। अत्रैवोपविश । इदानीमहमन्त्रैव तिष्ठामि,
त्वं शीघमन्त्रागच्छ । तं तस्य गृहं प्रापय । मम पत्रं तत्र
नय । तस्मादेकं पनं आनय । तं देशं गच्छ । अधुना
ब्रूहि त्वया किमुक्तम् ? स कदापि युक्तं न वदति ।
अहं सदा युक्तं सत्यमेव वदामि । गृहस्य समीपं
स लिखति । स इदानी चने वृक्षस्थ समीपं तिष्ठति ।
?
.

·(८१) फलं देहि । पुस्तकं नय । पत्रं लिख । यः शूरः पुरुप इदानीं मम नगरेऽस्ति, स एव तत्राद्य गच्छति । यंत्वमिदानीं तन पश्यसि, स एव स भूपः। येन तुभ्यं धनं दत्तं, स एव वीरोऽस्ति । तस्मान्नगरादिदानी यो मनुष्य आगतः, स एव यज्ञ- दत्तशर्माऽस्ति । यस्य पुरुपस्य पुस्तकं त्वं पठसि, स एवं मम गृहे इदानीमस्ति । यस्मिन्गृहे स नरोऽस्ति, तद् गृहं कुत्रास्ति ? तस्य भूपस्य किं नगरम् ? यदा त्वं तत्र हामिष्यास, तदाऽहं त्वां द्रक्ष्यामि। कदा त्वं भूपस्य नगरं गमिप्यसि ? यदा त्वं श्वस्तत्र गमिष्यसि तदाऽहमपि तत्रैवागमिष्यामि । यदा त्वं 'फलं खादिष्यसि, तदाऽहमपि फलं ग्वादिष्यामि । यदा रामोऽन्नं पक्ष्यति, तदा त्वमप्यन्नं खादिष्यसि । यदा स पुस्तकं पठिष्यति, तदाऽहमपि पठिष्यामि । यदि त्वं तत्र न गमिष्यसि, तहमन्नमपि न ग्वादिप्यामि । अहं मम गृहमद्येदानी गच्छामि, त्य वः आगमिप्यसि। कइदानीं तत्र गमिप्यति ! अहमद्यानं नैव पक्ष्यामि । अहमिदानी धाविष्यामि। त्वं न धाविष्यसि । 'किं स मम पत्रं तं नरं प्रापयिष्यति ? यदि स नगरं (स.२५. शि.स. १)

·(६२)
गमिष्यति, तर्हि तव पत्रं प्रापयिष्यति । तत्कथं
भविष्यति । तदेवं भविष्यति । स इदानी कूपे
पतिष्यति । नहि नहि, स इदानी तस्मिन्कूपे नैव
पतिष्यति । पश्य तं, कथं स धावति । त्वं कुत्र
पश्यसि ?
સૂચના- વાચકને જે અમુક વાક્યનો અર્થ ન સમજાય, તે.
પૂર્વ પાઠમાં આ વાક્ય જોઇ લેવા.
संस्कृत-वाचन-पाठः
स मध्याह्न कुत्र गच्छति १ यत्र रामो गच्छति,
तत्रैव स गच्छति । त्वं रात्रौ कुत्र गमिष्यसि ? अहं
तव गृहं गमिष्यामि । स. सायं नैव गमिष्यति, तदा
त्वं किं करिष्यसि ?
अहं तव गृहं सायमागमिष्यामि त्वं मम गृहं
सायं सत्वरमागच्छ । सोऽद्य तस्य नगरं गमिष्यति,
फलं भक्षयिष्यति । यथा स पुस्तकं पश्यति, तथा
पठति । नहि नहि, स पुस्तकं पश्यति, परन्तु नैव
पठति । त्वं तत्र दिया किं न गमिष्यसि ? रामचंद्रो
रान्नी दीपस्य प्रकाशे पुस्तकं पठिष्यति । त्वं यद्यन्नं
पक्ष्यासि, तद्यहं खादिष्यामि। तस्मिन्वने इदानीं
सलिलं शोभनं भविष्यति । तस्मिन्गृहे श्वेत वस्त्रं
नास्ति । कसिन्गृहे रक्तं वस्नमस्ति ? वद । शीघ्र
हि। तय पुस्तकं नूतनमस्ति, परन्तु मम पुराणमस्ति।

·क
(८३)
5
પાઠ ૩૩
संस्कृत-याक्यानि ।
पदा धनाढ्यः पुरुपो गमिष्यति, तदाऽहमपि
गमिप्पामित्वं फर्म फरिप्यसि किम् १ नाहि, अहमद
नेय करिष्यामि । स कर्म फदा करिष्यति यदा त्वं
फरिप्यसि, तदा स फरिप्पति ।समा फलं दास्यति।
त्यं मायं पुस्तकं नैव दास्यसि फिम् । त्वमिदानी पुस्तकं
तन्न नप । अहं तदानी नेय गमिष्यामि । अहं वो
गमिप्पामि तार्थद्य को गमिप्यनि' प्रायो भूमियो-
su सायं तन गमिष्यति।त्यं पनं फदा लेमिप्यसि
अहं पत्रमधुनेय लिम्यामि । पदात्वं पक्ष्यसि, तदा
स फुत्र भविष्पति ! पदाऽहमनं पश्यामि, नदास
स्थगृह पर्व मयिष्यनि । आई कदापि नेय पनिप्पामि ।
अहमिदानी तेन सह पदिसुमिच्छामि । रामस्न
गन्तुमिजासि । त्वं धनं दातुं नेच्छामि फिम् ।स
इदानी पयं लिग्नितुं सत्र गतः त्यिं न फलं प्रापपि.
jनि गफसिअहं फन्दुकं प्रामापितुं गमः। अद.
मिदानीमांपर्यष्टुमिछामि । सोडा पपा सा
गमिष्यति । मामय सागं धायिनामिन्दामि । स

·(८४)
पुरुपः शोभनमपि फलं खादितुं किं नेच्छति ? स
साधुरस्ति । अतो नेच्छति । अहमीशं शरणं गन्तुं
मिच्छामि त्वं सर्वेश्वरं शरणं गच्छ।
यदि सोऽद्यात्रागमिष्यति, तर्हि त्वं तत्र न गच्छ ।
नोच्छ्वः प्रातरेव गच्छ । किं त्वं पुस्तकं पठिप्यसि?
अथवा स पठिप्यति ? म सदा प्रभूतं वदति । त्वं
वद । नोचेदहं वदिष्यामि । सत्यमप्ययुक्तं न वद । यदि
सोऽयेदानी फलं न खादति,तर्हि त्वमिदानीमेव खाद ।
त्वं श्वः कुत्र गमिप्यसि ? यदि सोऽद्य नागमिष्यति,
तद्यहं तस्य गृहं श्वः सायं गमिष्यामि । कस्तत्रेदानी-
मेवं वदति ? तत्र रामभद्रोऽस्ति, स एवं चदति ।
नहि नहि, तत्र रामचन्द्रो नास्ति, तर्हि का सः १ स
हरिश्चन्द्रोऽस्ति । स को हरिश्चन्द्र ? स नागपुरदेशी-
यो विष्णुमित्रस्य पुत्री हरिश्चन्द्र इदानीमेव नागपुरा-
दवागत:, स शोभनः पुरुषोऽस्ति । स नागपुरं कदा
पुनर्गमिष्यति । स परश्यः सायं नागपुरं प्रति गमि-
प्यति । अथवा स्व एव गमिष्यति । स केन लह
आगतः स देवदत्तेन सहागतः,देवदत्तोऽपि तेन सह
गमिष्यति किम् ? नाहि, देवदत्तोऽत्रैव स्थास्यति । स
एच गमिष्यति. त्वमिदानी किं करिष्यसि ? अह..
मिदानी न किमाप करोमि।
1
?

·(૮૫)
પાઠ ૩૪
= 'તુ) પીશે
= (હુ) પીઈશ
નીચે લખેલા શબ્દ મેઢે કરે
पिवति = (તે) પીએ છે पास्यति
= તે પીશે
વિલિ = (૮) પીએ છે पास्यसि
पिवामि
= (હુ) પીવુ છું पास्यामि
भक्षयति = (તે) ખાય છે
માધિસ્થતિ = (તે) ખાશે
મસાણ = (0) ખાય છે. માયિર = (0) ખાશે
મલયાએ = (હુ) ખાઉં છું મક્ષયિષ્યામિ = (હુ ખાઈશ
હવે એ શબ્દો વડે બનતા વાક્ય જુઓ
सस्कृत वाक्यानि।
अह जल पिवामि
હુ પાણી પીઉ છુ
त्व जल किं न पिवसि । = તુ પણ કેમ નથી પીતે ?
स इदानी दुग्ध नैव पिबति = તે હવે દૂધ નહીં પીએ
य दुग्ध न पिबति
જે દૂધ નહીં પીએ
सा फल न भक्षयिष्यति
તે
ફળ ખાશે નહિ
स तत अन्न भक्षयति - તે ત્યાં અન્ન ખ ય છે
यदि त्व दुग्ध न पास्यसि જે દૂધ નહિ પીશે
तहि अह जल पास्यामि તે હુ પાણી પીઈશ
=

·,
હવે નીચે લખેલાં વાકનું ગુજરાતી બના–
संस्कृत-वाक्यानि ।
सः श्वः अन्नं कुत्र भक्षयिष्यति ? तव गृहे सः
उदकं पास्यति वा न चा? कथं सः तस्य पात्रे दुग्धं
पास्यति? मम पात्रं तस्य पात्रात अधिकं शोभनं
अस्ति । तव वस्त्रं मम वस्त्रात् अधिकं शोभनं नास्ति ।
अहं तव नगरं नैव गमिष्यामि। सः इदानीं गृहे एव
तिष्ठति, तं तत्र नय । त्वं गोदुग्धं किं न पियसि ?
अहं गोदुग्धं एव पियामि । सदा एव अहं गोदुग्धं
पियामि, पास्यामि च । त्वं अपि तथा कुरु । तस्य
वृक्षस्य फलं स तत्र नयति । त्वं अब पत्रं लिख । अहं.
इदानी एव गृहं गमिष्यामि । विश्वामित्रः कुत्र गतः?
सः इदानीं फुन्न अस्ति ?
सत्यस्य वचनं श्रेयस्करं वर्तते । सत्यवचनात
अपि हितकारकं वचनं मनुष्यः सर्वदा घदेत् । यत्
सर्वेषां भूतानां अत्यन्तं हितकारक वचनं आस्ति,
तत् एव वचनं सत्यं अस्ति, इति मम निश्चितं मतं
अस्ति । यत् तु संवैषी प्राणिनां हितकरं न भवति,
तत् वचनं नैव सत्यं इति निश्रयः।

·પાઠ ૩૫
अहं वदामि । विष्णुमित्रेण सहाहं वदामि । अहं
विष्णुशर्मणा साकं वदामि। त्वं हरिश्चन्द्रेण साकं
किं वदसि ? स त्वया सह किं वदति ? रामेण सह
गोविंदा कदा वदिष्यति १ स किं वदति ? स कुत्र
वदति ? देवदत्तो वदति । वदति विश्वामित्रः रघुनाथ:
पठति । गदाधरः सादति । खादति रघुनाथः । हे
देवदत्त! त्वं किं खादसि हरिश्चन्द्र ! त्वं फलं
ग्यादसि किम् ? अहं फलं सादामि । अहं किमपि न
खादामि । स किमपि खादति किम् ? माधयो न
ग्यादति किमिदानी फलम् त्वं न खादास किम् अत्राहं
पठामि । यत्राहं पठामि, तत्र स पठति । यत्र स
पठति, तत्राहं पठामि । यत्राहं पठामि, तत्र त्वं पठ।
अधुना त्वं पठाअहं सूर्य पश्यामि। त्वामहं पश्यामि ।
रामचन्द्रः त्वां पश्यति । कः त्वां पश्यति ? त्वं कं
पश्यसि त्वां कः पश्यति ? पश्यति कः त्वाम् ? त्वं
गदाधरं पश्यसि किम् ? त्वं तत्र किं पश्यसि अधुना
स त्वां पश्यति । इदानीं त्वं पश्यसि । त्वं कुत्र
गच्छसि त्वं काशी गच्छसि किम् ?

·(८८)
1
।
कः काशी गच्छति ? अहं वेणुग्रामं गच्छामि । अहं
नगरं गच्छामि । रामचन्द्रो नगरं गच्छति । रघुनाथा,
पात्रं पश्यति। त्वं पात्रं पश्यसि । पश्यति रघुनाथो
जलम् । जलं अहं पश्यामि । त्वं जलं पश्यसि किम् ?
रघुनाथो जलं पश्यति किम् ? हरिश्चन्द्रो गच्छति ।
देवदत्त ! त्वं गच्छसि ? मित्र ! अहं गच्छामि, त्वमपि
गच्छ । मैत्रः तत्र पठति । मित्र ! त्वं तत्र पठसि
किम् ? अहं तत्र पठामि । तत्राहं खादामि ।
तब त्वं खादसि । रामचन्द्रः तत्र फलं ग्वादति ।
हरिश्चन्द्रः तत्र पश्यति । त्वं तत्र पश्यसि । अहं तत्र
पश्यामि । रघुनाथः तत्र गच्छति । त्वं ता गच्छसि।
तत्र त्वं गच्छसि । गच्छसि त्वं तत्र। ता रघुनाथो
गच्छति । गच्छति रघुनाथस्नत्र । अहं ता गच्छामि।
तन गच्छाम्यहम् । तत्राहं गच्छामि । खादाम्यहं तत्र।
तमाहं खादामि । ग्वादामि तत्राहम् । खादासि त्वं
तत्र । तत्र त्वं ग्वादसि । रघुनाथस्तत्र खादति ।
गदाधरः पठति । पठति गदाधरी ग्रन्धम् । पठति
ग्रन्धं गदाधरः। हे कृष्ण ! तत्र त्वं पठसि । पठसि
किं त्वं ता? रघुनाथस्तत्र पठति । अहं तत्र पठामि ।
पठाम्यहं तत्र । तबाह पठामि । रघुनाथः कुत्र
1

·?
?
?
१
पठति ? कुत्र पठति रघुनाथ: ? पठति रघुनाथा कुत्र?
त्वं कुन पठसि ? कुत्र त्वं पठसि १ पठसि त्वं कुत्र
अहं कुत्र पठामि ? कुत्राहं पठामि ? पठाम्यहं कुत्र
अहं कुत्र खादामि ? कुत्राहं खादामि ? खादाम्यहं कुन ?
त्वं
कुत्र खादसि ? कुन त्वं सादसि ? खादसि त्वं
कुत्र । रघुनाथः कुत्र खादसि ? खादति रघुनाथः
कुन ? कुत्र रधुनाथः खादति ?
रामचन्द्रः कुत्र पश्यति ? पश्यति कुत्र रामचन्द्रः
कुत्र रामचन्द्रः पश्यति ' त्वं कत्र पश्यसि ? कुत्र
त्वं पश्यसि ? पश्यसि त्वं कुन ? अहं कुत्र पश्यामि ?
कुत्राहं पश्यामि! पश्याम्यहं कुन ? हरिश्चन्द्रः कुत्र
गच्छति ? कुत्र हरिश्चन्द्रो गच्छति ? गच्छति कुत्र
हरिश्चन्द्रः । त्वं कुत्र गच्छसि ? कुत्र गच्छसि त्वम् ?
गच्छसि त्वं कुत्र १ गदाधरो गच्छति कुत्र ? अहं कुत्र
गच्छामि ? गच्छाम्यहं कुत्र' कुत्राहं गच्छामि ? अब
रामचन्द्रः पठति । पठत्यत्र रामचन्द्रः। रामचन्द्रोऽत्र
पठति । त्वमत्र पठसि। पठस्पन त्वम् । अव त्वं
पठसि । अहमत्र पठामि । पठाम्यहमत्र । अत्राहं
पठामि । यत्र हरिश्चन्द्रः पठति। पठति यत्र हरिश्चन्द्रः।
हरिश्चन्द्रो यत्र पठति । यत्र त्वं पठसि ।
?
?

·(૯૦) = લેખ = છોકરો | = મંત્ર = પાઠ ૩૬ હવે નીચે આપેલા શબ્દો મેઢે કરે– વૈદિક = વાંદર : विडालः બિલાડી : લાકડી મr = બિલાડી ब्राह्मणः = બ્રાહ્મણ आतप: તડકે, સૂર્યકિરણ કુમાર મંત્રઃ પાપ = વાંક वेदः વેદ લઇઃ = બાળક હવે ઉપરના શબ્દો વાક્યમાં વાપરે – वाक्यानि । १ तत्र पश्य, वानरः दुग्धं पिवति। २ तत्र वानरः નાસ્તિ, સ ડિજ રિત, : ફુi fપાતિ 3. तस्मिन् आनपे त्वं किं न गच्छसि ? ४ तस्मिन् पात्रे त्वं किं करोपि? ५ सः कस्य शोभना कुमारः। ६ सः हरिश्चन्द्रस्य शोभन: यालः । ગુજરાતી વાકયો ૧. ત્યાં છે, વાંદર દૂધ પીએ છે. ૨. ત્યાં વાંદર નથી, તે બિલાડી છે, જે દૂધ પીએ છે. ૩. પેલા તાપમાં તું કેમ જ નથી ?

·(६१)
૪. તે વાસણમાં તું શું કરે છે?
પ. તે સુંદર છોકરે કાને છે?
१. सु२ छ।श हरिश्चद्रनो छ.
હવે નીચે લખેલાં વા વાંચતાં જ તમે સમજી શકશે –
संस्कृत-वाचन-पाठः।
तव पुस्तकं अहं तत्र नयामि । स मम फलं अत्र
आनयति । गोपाला गोदुग्धं कुत्र नयति ? भीमसेनः
इदानीं या अस्ति, तत्र त्वं अधुना न गच्छ । या
मम पिडालः अस्ति, ता त्वं इदानीं एय गोदुग्धं
नय । सुवर्णस्य आभूपणं कः करोति। मया सुवर्णस्य
आभूपणं कदापि न कृतम् । मम गृहे एकः पुरुषः
अस्ति, सः सुवर्णस्य आभूपर्ण शोभनं एवं करोति ।
तव पानं अन आनय । कुत्र अस्ति तस्य पात्रम् ।
केन तव वस्त्रं तत्र नीतम् ? कः तत्र अस्ति यः एवं
करोति ? हे पुरुष ! त्वं किं इदानीं करोपि ? सः
इदानीं जलं पियति । यदि त्वं अन्नं न खादास तर्हि
दुग्धं पिय । न युक्तं इदानी दुग्धं पातुं, केवलं उष्णं
जलं एष पियामि।

·(६२)
.
वायुः गच्छति । सोमः गच्छति । वायुनं गच्छति ।
सोमो न गच्छति । हरिश्चन्द्रस्य जनकः कदा सोम
पश्यति? कृष्णस्य जनकः सोमं न पश्यति किम् ?
सर्वमित्र आगच्छति किम् ? किं त्वमागच्छसि ?
अहमागच्छामि, सोमं पश्यामि च । हरिश्चन्द्रः किमपि
न खादति । रामः किमपि न पश्यति । कृष्णा किमपि
न पठति । खादति न किमपि रामः। कृष्णः किमपि
खादति । न त्वं किमपि ग्वादासि । न खादाम्यहं कि-
'मपि । अद्याहं गच्छामि । त्वमद्य गच्छसि किम् ?
सोऽध गच्छति ।
अद्य रामचन्द्रो नगरं गच्छति । हरिश्चन्द्रोऽद्य
नगरं गच्छति । रघुनाथः कृष्णस्य श्वेतं वस्त्रं पश्यति ।
गोपाली नगरमागच्छति । गजमिनो चनं गच्छति ।
विष्णुमित्रः पुस्तकं पठति । सूर्योगच्छति । वायुराग
च्छति । सोमो यदा आगच्छति, तदा त्वं मा ग्याद ।
स पुम्प इदानीं पश्यति । त्वं मा पश्य । तृणस्य
पर्णो हरितः भयति । रामस्य हस्तः सहस्वाऽस्ति ।
कृष्णस्य हस्तो दीर्घाऽस्ति । चन्द्रमिनस्य गहः
शोमनः अस्ति। तय ओष्ठौ रक्तोऽम्निा रामस्य ओष्ठः
तथा रोऽस्ति गया कृष्णस्य । भूपी पदति ।
.

·(६)
.
यदी सं न पश्यति, तदा त्वं पश्यासि । यदा त्वं
पश्यसि, तदाहं न पश्यामि । यदाहं पश्यामि, तदा
सन पश्यति । तदा रामचन्द्रःगच्छति । रघुनाधस्तदा
नैव गच्छति । तदा त्वं नैव गच्छसि । अहं यदा
नैव गच्छामि, तदा त्वं गच्छसि । त्वं यदा नैय
गच्छसि, तदा स गच्छति । रघुनाथः कदा गच्छति ?
सः इदानीं न गच्छति । रामचन्द्रः कदा खादति ?
इदानीं स नैव खादति । किं इदानीं स न खादति? न"
स इदानी खादति । किं स तत्र गच्छति ? नहि, स
तत्र नैव गच्छति । त्वं तदा पठसि किम् ? नाहं. तदा
पठामि । तदा त्वं किं न पठसि ? रघुनाथ: कदा
पठति ? अहं कदा पठामि त्वं कदा पठसि ? यदा
रामः पठति, तदा कृष्णो न पठति । कृष्णो यदा
पठति, तदा रामो न पठति ।
यदा हरिश्चन्द्रः खादति, तदा रामो गच्छति ।
यः खादति, तं हरिश्चन्द्रः पश्यति । सूर्य हरिश्चन्द्रः
पश्यति । त्वं सूर्य पश्यसि किम् ? रामः सूर्य न
पश्यति । अहं सूर्य पश्यामि । त्वं सूर्य न पश्यास ।
अहं सूर्य न पश्यामि । रामस्य जनकः सूर्य पश्यति ।

·(६४) । भूपः नगरं अधुना गच्छति । भूपः सायं पात्रेण जलं पियति । भूपः फलं खादति । भूपः पत्रं लिखति। भूपः तं पुरुपं पश्यति । भूपः पादाभ्यां गच्छति । भूपः रामाय पुष्पं दास्यति । भूपः केशान्पश्यति । उद्याने भूपस्तिष्ठति । अधुना गृहे नैव तिष्ठति भूपः। ह्य एव नगरं गतो भूपः। भूपस्य वस्त्रं रक्तं अस्ति । कदा भूपः तेन द्वारेण गच्छति ? भूपस्य नयनं शोभन- “मस्ति । भूपो विज्ञोऽस्ति । वाचालो नास्ति भूपः। भूपोऽम्यरे सोमं पश्यति । भूपः सूर्य अधुना पश्यति। देवदत्तस्य जनकः कृपणः, इति जनो वदति । जन उद्यानं गच्छति । गच्छति ग्रामं जनः । जनः अन्धः अस्ति | जनः किमपि न करोति । जनः किं न वदति, वदिष्यति च ? जनः किं न द्रक्ष्यति, खादित्यति वा? जनो ग्राम गच्छति । जनो ग्रामादागच्छति । जनो चदति । जनः पठति ग्रन्थम् । जनः पश्यति देवम् । खादति फलं जनः । जनः अस्ति । जनो भवति । जनः पतति । जनो लिग्पति । जनः पचति। जनस्ति। छति । जनो धावति । जनो यदिप्यति । जनो द्रक्ष्यति त्वाम् । जनः ग्वादिष्यति फलम् । गमिप्यति ग्राम जनः। जनोऽन्नं भक्षयति । जनो धाविष्यति । जन उद्यानं प्रति तोयं प्रापयिप्यति । ।

·(६५)
15
था.३८
%D
હુકમૅ કરવા માટે
%
3D
शब्द।
जानामि
() छ. ज्ञातं = एयु, onetely
जानासि = (j) छे. ज्ञातुं = ાણવા
માટે
जानाति () छे. आज्ञातुं
पातुं
= पीवा माटे पानं પીણું, પાન
इति એમ, એવું कति કેટલાં
संस्कृत-वाक्यानि।
१ किं त्वं जानासि कः अहं अस्मि १२ अहं न
जानामि त्वं कः असि । ३ अहं विष्णुमित्रस्य पुत्रः
कृष्णशर्मा अस्मि । ४ त्वं पुस्तक इदानी कुत्र नयसि?
५स पुरुषः पठितुं इच्छति । ६ मया ज्ञातं तव हस्ते
किं अस्ति इति । ७ हे मनुष्य तय नाम किं अस्ति ?
मम नाम यज्ञसेनः इति ।
ગુજરાતી વાકયો
१.हु आप छ,
तर छ ?
२. तुआ छेते हुनाते नथी.
3.दुविभित्रन पुत्र शमा छ.
४. हवेतु योपडी या लय छ?

·(e) 3सार " 331 -सत %3D = ધારણ કરેલ ૫. તે માણસ ભણવા ઇચ્છે છે. १. ता! हाथभां शुंछ,ते में सीधु छ. ७. ॐ भानवी ! ३ नाम शुंछ ? ८. भा३' नाम यज्ञसेन छे. હવે નીચે લખેલા શબ્દો મેઢે કરે. मोदकः ओदनः ચેખા, ભાત कंदुकः आनंदः = આનંદ /आमोदः = सुगंध मणिकारः = अवेरी धृतः सुवर्णकारः = सानी आघ्रात 3 સૂઘેલું लोहकारः सुडा भक्त ભોજન કરેલું चत्रकारः = ७२ अर्थ = धन, सत संस्कृत-वाक्यानि । १ सः याल आनंदेन मोदकं ग्वादति।२ पश्य कथं सः खादति । ३ हे सुवर्णकार ! मम पालकाय एक भूपणं देहि । ४ वरनकारः तस्मै पुरुपाय वयं करोति । ५कः पुरुषः अर्थस्य दासः ? ६ का नरः ईशस्य भत्ता ? ७ अहं अर्थस्य दासः न अस्मि, परंतु ईश्वरस्य भक्तः अस्मि। j ·(૭) ૧ તે ક ગુજરાતી વાક બાળક આનંદથી લાડુ ખાય છે. ૨ જુઓ, તે કેવી મજથી ખાય છે? ૩ અરે સોની ! મારાં બાળક માટે એક અલંકાર આપ- ૪ વણકર પેલા માણસ માટે કાપડ વણે છે. ૫ માનવી ધનને સેવક છે? ૬ ક માણસ ઈશ્વરને ભકત છે? હું ધનને પૂજારી નથી, પણ ઈશ્વરને ભકત છું. संवाद १ हे मिन ! त्वं इदानी कुन गच्छसि ! २ अहं अधुना श्रीकृष्णस्य मन्दिरं गच्छामि ।। ३ कुन अस्ति भगवतः कृष्णस्य मन्दिरम् ! ४ तस्य उद्यानस्य समीपं एव तत् मन्दिरं अस्ति। ५ तत् उद्यानं कस्य अस्ति? ६ तन् भोजराजस्य उद्यानं अस्ति । ૭(સ. સ. શિ. ભા. ૧) ·(६८) પાઠ ૩૯ जनो ग्रामाचलिष्यति । जनःशोभनो भविष्यति। तिमिरे जनः पतिष्यति' जनः किमपि करिष्यति। दास्यति जनः। जलं नेष्यति जनः । जनो द्रष्टं धावति । कृष्णो वदिष्यति । कृष्णस्त्वां द्रक्ष्यति । कृष्णः फलं खादिष्यति। कृष्णो गमिष्यति नगरम्। कृष्णो वनं गमिष्यति । कृष्णो नरं द्रक्ष्यति । कृष्णो द्रष्टुं धाविष्यति । कृष्णो मां प्रापयिष्यति । कृष्ण- श्चलिप्यत्युद्यानात् । कृष्णो मृढो न भविष्यति । कृष्णः पतिष्यति । कृष्णः पुस्तकं नेष्यति । कृष्णो वस्त्रं दास्यति । कृष्णो वस्त्रं नेष्यति । कथं कृष्णो वस्त्रं नेष्यति ? कृष्णो वाचालो भवति । कृष्णो घलिष्ठो भवति । विज्ञोऽस्ति कृष्णः । कृष्णो पधिरोऽस्ति । कृष्णो धनाढ्योऽस्ति । कृष्णो ग्रामं गतः । कृष्णो ग्रामादागतः । कृष्णेन त्वां प्रति किमुक्तम् ? माम प्रति किं दत्तम् ? किं पीतं कृष्णेन ? शोभनोऽस्ति कृष्णः । कृष्णो धीरोऽस्ति किम् ? अस्त्युदारः कृष्णः रामस्य करः नीलः अस्ति । कृष्णस्य न तथा यथा रामस्यास्ति । परन्तु कृष्णस्य श्वेतः अस्ति । तय करः दीर्घः अस्ति किम् ? रामस्य करः शोभनोऽस्ति । ?

·न तथा तव करः शोभनः । तस्य करः शोभनः । तस्य कर चलति रघुनाथ: करेण फलं खादति ।रामः करेण फलं स्वादति । चैत्रस्य करः कोमलः अस्ति । मैत्रः करेण वस्त्रं दास्यति । मम करः त्वां भूपणं दास्यति । रामभद्रस्य स्कन्धः शोभनः अस्ति । युवकस्य केशाः कृष्णाः सन्ति । जनाः फलानि खाद- न्ति । पुरुषो फलानि खादतः। पुरुपौ लिखतः पत्रम्। शोभनस्य गृहस्य द्वारं विशालमस्ति । विशालस्य नगरस्य गृहाणि शोमनानि सन्ति । धनाढ्यस्य जनस्य केशाः कथं सन्ति ? रामशर्मा अधुना स्कन्धं पश्यति । कृष्णस्तव स्कन्धं पश्यति । रामो निरन्तरं वदिष्यति । त्वं सदा किं वदिष्यसि अधुना देवदत्त- स्तत्र गच्छति । मनुष्यः शब्दं पठति । नरः नरेण साकं गच्छति। तव केशःशुभ्रः अस्ति। उदारस्य तस्य नरस्य ओष्ठो रक्तोऽस्ति | करे फलं पतति । करात् पतति फलम् । करात् भूपणं पतति । भूपणं करे पतति । तव हस्ते कदा फलमागच्छति' सर्वमित्रस्य पादः शुनः अस्ति । नगरात् शब्द आगच्छति । चनात् शब्द आगच्छति। मध्याह्ने जनः आगमिष्यति। ग्रामादुदारो मनुष्यस्तोयं दातुमागच्छति । 9

·(१००)
પાઠ ४०
હવે નીચે લખેલાં વાક્ય વાંચે–
संस्कृत-वाचन-पाठः।
तस्मै पुरुपाय मोदकं देहि । यदि सः मनुष्यः
इदानी एव खादितुं न इच्छति, तर्हि तस्मै न देहि ।
कः इदानी मोदकं खादितुं इच्छति ? अहं मोदकं न
खादितुं इच्छामि, परंतु फलं भक्षयितुं इच्छामि ।
यथा त्वं इच्छसि तथा कुरु । यदि दुग्धं पातुं इच्छसि,
तर्हि गोदुग्धं एव पिच । यदि जलं पातुं इच्छसि
तर्हि मम क्रूपस्य एव जलं पिच । यदा स मनुष्यः
कूपस्य समीपं गच्छति, तदा त्वमपि तेन सह तत्र
गच्छ । स तत्र कृपस्य समीपं गच्छति, परन्तु
जलं न आनयति ।
हे नर ! त्वं इदानी वेदस्य पुस्तकं अत्र आनय ।
कं अपि मन्त्रं पठ । त्वं वेदस्य मन्त्रं जानासि किम् ।
वेदस्य मंत्रः त्वया कदा पठितः? केन सह पठितः ।
कस्य पुत्रात्वं असि कुत्र इदानी पठसि? किं पठास!
सः उत्तमः मनुष्यः अस्ति । सः इदानी उद्यानं
प्रति गतः । मम गृहस्य समीपे एव उणन आस्त।

·?
(१०१)
3otal
तत्र एव से गतः। पुष्पं आनयितुं सः इच्छति । तत्र
वृक्षे शोभनं पुष्पं भवति । कथं सः पुष्पं आनयति ?
तन एक अपि पुष्पं नास्ति।
सत्यस्य वचनं श्रेयः। धर्मस्य वचनं श्रेयः अस्ति
न वा धर्मस्य वचनात् धर्मस्य आचरणं एव श्रेयः।
सदा हितं वचनं एव वदेत् । एतत् मम सत्यं युक्तं
च मतं अस्ति । यत् अत्यन्तं भूतहितं तत् एच
सत्यं इति सावदति।सत्यं एव धर्मः। धर्म एव सत्यम् ।
अहं मरणात् भीतः नास्मि, मम यशः न दूषितं
भवति । सत्येन मम यशः शोभनं भवति ।
तव पिता कुत्र अस्ति ? मम पिता अत्र नास्ति ।
किं करोमि ? कुत्र गच्छामि ? कुन गमनं इदानीं
श्रेयः अस्ति ? वद शीघ्रं वद ।
સંધિ કરેલાં વાક્યો
यदि स मनुष्य इदानीमेव खादितुं नेच्छति, तर्हि
तस्मै न देहि । क इदानीं मोदकं खादितुमिच्छति
यथा त्वमिच्छसि तथा कुरु। सत्यमेव धर्मः । अहं
मरणागीतो नास्मि, मम यशो न दूषितं भवति ।
तव पिता कुत्रास्ति ? मम पिताऽत्र नास्ति । कुत्र
गमनमिदानीं श्रेयोऽस्ति ?

·(१०२) Bio પાઠ ૪૧ देवदत्तःपादाभ्यांगच्छति ।मैत्रःपादाभ्यांमध्या- हे गच्छति । चैत्रः पादाभ्यां सत्वरं गच्छति ग्रामम् । भूमिम्रो दन्तः खादति फलम् । कृपणो मनुष्यो द्रव्य नैव दास्यति । मनुष्यः पत्रं जले पश्यति। त्वं पश्यसि किम् ? अहं पश्यामि । सः वने जलं पश्यति । देव- दत्तो वनं द्रष्टुं गतः। त्यमप्यागच्छ । वनं द्रष्टुं गच्छ । चैत्र! त्वं पनं लिख। देवदत्तः यः श्रीनगरादागतः विष्णुमित्रः वो गमिप्यति राजपुरम् । हे नर ! त्वं गमिष्यास किम् ? हे देव ! त्वं उपवेष्टुं इच्छसि किम् ? किं देवो गमि- प्यति ? पुरुपः किं खादिप्यति ? फलं खादिष्यति । दुग्धस्य वर्णः श्वेतोऽस्ति । उयानस्प वर्णः हरित: अस्ति । तोयस्य वर्णः शुनः अस्ति । तस्य पुरुषस्य वर्णः कृष्णः अस्ति । नीर शुभ्र अस्ति । किं त्वमि- दानी न पठसि ? अहं सदा तत्र पश्यामि । भमित्रो यन्न पश्यति, तन चैत्रो गच्छति ? भपः कं पुरुपं पश्यति । अधुनाऽहं भूपं पश्यामि । त्वं फदा तत्र यदसि यदारघुनापस्तव गच्छति, तदात्वमत्रागन्छ। कृष्णो भूपोऽस्ति । तदानी रघुनाथोरामचन्द्रं यदति ।

·(१०३) तदानी रघुनाथो रामचन्द्रं पश्यति । कृष्णोऽधुना कुत्रास्ति ? रामोऽद्य तत्रास्ति ? यत्र पादः पतति, तत्र कोऽपि नास्ति । यत्र गोविन्दः पश्यति तत्र त्वं न भवसि । तत्र त्वं पश्यासि यत्र मुकुन्दो नास्ति । यत्राहं पश्यामि, तब त्वं न भवसि । यदा राम आगच्छति, तदा विष्णुहं गच्छति । स किं किमपि न वदति ? विष्णुरिदानी किमपि न पठति । यथा गोविन्दः पठति, तथा मुकुन्दो गच्छति, तथा हरिः किं न गच्छति ? अहं पठामि । अहमद्य पठामि । अह- मद्य न पठामि ।अहमद्यात्र वदामि । त्वमधात्र किं न वदसि सोऽधान किं न वदति ? सोऽद्य तत्र खाद- ति । किं त्वमिदानी तत्र पश्यति ? महि, अहं अद्य अन पश्यामि । अधुना त्वं खादसि किम् ? मुकुंदा कुत्रास्ति ? रामस्तत्र नास्ति। त्वमद्य तत्र किं न पठसि ? कमलस्य का वर्णः १ कमलस्य शुभ्रो वर्णः । दुग्धस्य का वर्णः १ श्वेतो वर्णः दुग्धस्य । तिमिरस्य का वर्णः ? अहं नैव वदामि । सोऽद्य कुत्र गच्छति ? त्वं मम गृहे अद्य आगच्छसि किम् ?

·(१०४) પાઠ ૪૨ તળાવ . - २६ तडागः आरोहति - (A)वारी ४२ ७. वृक्षः आरोहसि-(तु स्वारी ४२. अश्वः - आरोहामि-(वारी ४३७. वृपभः બળદ Jआरो? - ચહેવાને માટે वत्सः पा७२31/ / आरूढः - देशः श गन्धः -सुगध, पास संस्कृत-वाक्यानि। १ तस्य तडागस्य समीपे एकः वृक्षः अस्ति। २ तस्य तडागस्य जले शोभनं रक्तं कमलं अस्ति । ३ तत् रक्तं कमलं अधुना अत्र आनय । ४ स भूपः इदानी अश्यं आरोहति । ५ तस्य सेवकः उष्टं आरोहति । ६ तस्य देशस्य अयं राजा धार्मिकः अस्ति। ગુજરાતી વા. ૧ પેલા તળાવ પાસે એક ઝાડ છે. તે તળાવનાં પદમાં સુંદર લાલ કમળ છે. ૩ તે લાલ કમળ તું અત્યારે અહીં લાવ.૪ તે રાજા અત્યારે ઘોડા પર સ્વારી કરે છે. તેને સેવક ઉંટ પર સ્વારી કરે છે. ૬ તે દેશને આ રાજ ધાર્મિક છે, ·(૧૫) હવે નીચે આપેલા સંસ્કૃત વયે ગુજરાતીમાં ફેરવે. 1 संस्कृत-वाक्यानि । तव अश्व कुत्र अस्ति ? मम अश्वः तस्य वृक्षस्य समीपे एव अस्ति । कस्य वृक्षस्य समीपे १ तत्र उद्याने यः वृक्षः अस्ति, तस्य समीपे ! मम अश्व इदानीं अस्ति । तर अनेन मार्गेण गच्छ, पश्य च त अश्वं तत्र । तव अश्वस्य कः वर्णः अस्ति ! मम अश्वस्य श्वेत वर्ण अस्ति । तहि श्वेतवर्ण अश्वः तस्मिन उद्याने इदानीं नास्ति एव । पुत्र गत केन वा નિત જ નાનાના નીચે લખેલાં ગુજરાતી વાનાં સંસ્કૃત વાક બનાવે. ગુજરાતી વા. વાછરડા કયાં છે ? અત્યારે વાછરડે ત્યા છે. પુપની સુવાસ કેવી છે? ફૂલની સુવાસ ઉત્તમ છે. d ઘોડા પર સ્વારી કરવા ઈ છે છે? ના, હું ઉટપર સ્વારી કરવા ઈચ્છું છું. આ દેશમાં તુ આવ- હું ત્યાં જાઉં છું. હમણાં તું અહીં પુસ્તક લઈને આવ આ ઝાડનું ફળ ખા. ત્યાં બેસ અને ઈશ્વરને આસરે માંગ. મારે દેશ સારે છે. કેને દેશ સુંદર છે? તારી ચોપડી સુંદર નથી.

·પાઠ ૪૩
संस्कृत-वाचन-पाठः।
शिवस्य भूपणं कुत्रास्ति ? त्वं पत्रं किं न लिखसि?
यत्र बुधो गच्छति, ता त्वं किं न गच्छसि ? गृहस्य
द्वारं अबास्ति।रामचन्द्रस्य वस्त्रं कुब्रास्ति ? सलिले
कमलं नास्ति किम् ? कृष्णस्य भूपणं कुत्रास्ति ?
देवदत्तस्य पुस्तकं तत्र नास्ति । भूपस्य नगर
अनास्ति । स नगरादागतः। खादति फलं सः । त्वं
फलं किं न खादसि?
अहं इदानी वनं न गच्छामि । सदा तत्र गच्छति
विश्वनाथः । स इदानी जलस्य समीपे गच्छति ।
तस्य पुस्तकं पुराणं अस्ति । तस्य नगरं विशालं
अस्ति। कृष्णस्य हस्तो पलिष्ठोऽस्ति । मुकुंदस्य
वस्त्रं नवीनं अस्ति । रामो विज्ञो भवति । वाचालो
हरिरिदानी वदति । श्वेतं दुग्धं अर्जुनेन पीतम् ।
रघुनाथः कृष्णोऽस्ति । वनं हरितं अस्ति। सःमनुप्य:
अन्धोऽस्ति । त्वं धीरोऽसि । तस्य गृहस्य द्वार -हस्वं
अस्ति । त्यां सः जलं प्रापयितुमिच्छति। किं त्वं वन
गन्तुं इच्छास ? किं मुकुंदो भूपणं द्रष्टुं इच्छति ?
रघुनाथो वीरोऽस्ति । किं कर्तुं इच्छसि त्वं ।

·(100)
?
सोऽनागन्तुं नेच्छति । स तत्र खादितुं इच्छति । किं
त्वं अत्र खादितुं नेच्छसि १ स पुस्तक नेतुं इच्छति ।
गोविंदः पुस्तकं पठितुं नेच्छति । त्वं किं इच्छसि ?
तव वस्त्रं रक्तं अस्ति किम् ? तव वर्णः कृष्णोऽस्ति
किम् ?
रामचन्द्रस्य नवीनं पुस्तकं शोभनं अस्ति ।
मुकुंदस्य पुराणं पुस्तकं शोभनं नास्ति । रामस्य
नवीनं गृहं कुत्रास्ति ? विज्ञस्य नरस्य शोभनं पुस्तकं
अत्रास्ति । त्वं शोभनं वनमिदानी गच्छसि किम् ?
नहि, इदानी अहं तव विशालं गृहं आगच्छामि |
सनरःभूपस्य शोभनात् गृहात् इदानीं आगच्छति ।
स कृपणः पुरुषः इदानी कुवास्ति ? कृष्णः रामं प्रति
वदति । रामेण सह विष्णुमित्रा वदति । रघुनाथेन
साकं हरिः नगरं गच्छति । भासेन पुस्तकं कृतम् ।
तेन तत् शोभनं कृतम् । भूमित्रो तस्य भूपस्य
नगरं गतः ।
मम सकाशात् स यदि पुस्तक नेष्यति, तद्यहं
दास्यामि । तव सकाशात् यद्यहं वस्त्रं नेष्यामि,
तर्हि त्वं दास्यसि किम् । मुकुन्दो गमिष्यति कि
सत्वरम् ? त्वं सत्वरं मयं पुस्तकं दास्पसि किम् ?

·(१०८) 3था, ४ પાઠ ૪૪ શબ્દ पण्डितः - विद्वान ब्राह्मण ब्राह्मण निषादः - शिश क्षत्रियः -क्षत्रि धर्मः ધર્મ वैश्यः - वैश्य उपदेशक:-हेश श्रवणं - सनायु, आन प्रवचनं - अवयन उपदेशः - अपडेश भापणं ભાષણ व्याख्यानं-व्याभ्यान कथनं संस्कृत-वाक्यानि । १ कः सः पंडितः ? २ यः तत्र व्याख्यानं करोति ! ३ तस्य उपदेशस्य श्रवणाय त्वं आगच्छसि किम् १ ४ तस्य धर्मप्रवचन उत्तमम् । ५ किं तस्य भापणं त्वया श्रुतम् ! ६ तस्मिन् नगरे यथा ब्राह्मणः, तथा क्षत्रियः अपि अस्ति।७ परंतु तत्र निपादः नास्ति। ८ तत्र धर्मस्य प्रवचन कः करोति ! ९ पंडितः विष्णुमित्रः करोति । ગુજરાતી વા. १. पेसा या पति छ१२. त्या व्याभ्यान रे ! 3 तेभ- ને ઉપદેશ સાંભળવાને તું આવે છે. તેમને ધમપદેશ ઉત્તમ છે. ૫. તે તેમનું ભાષણ સાંભળ્યું છે? ૬. તે શહેરમાં બ્રાહ્મણ જેમ क्षत्रियो ५५ २६ २. ७. ५२तु त्या पा२धा नथी. ८. त्या धर्म- પ્રવચન કેણ કરે છે? ૯.પંડિત વિષ્ણુમિત્ર કરે છે.

·(१०८)
संस्कृत-वाक्यानि।
राम पान पश्यति किम् ? मया तस्मे सलिल दत्तम् । त्वया
तस्मै पानं दत्त किम् ? तेन मह्य फलं दत्तम् ।
भूपस्य नगर को गत ? मुकुद अथवा राम त्वया तस्मै
किमपि उक्तं किम् ? देवदत्तो गृहादागत । अहं नगर गत ।
उद्यानादागत । वाचालो मुकुन्दो वनादागत । अद्याह दुग्धा-
यागत । अद्य त्व चन्दनाय गत किम् । त्व इदानीं अनो
पविश। त्व अद्य पत्र लिख । त्व श्व' प्रात फल खादिप्यसि
किम् ।
संवादः
स्वामी हे सेवक ! गच्छ इदानी रामभद्रस्य गृह, वद च श्वेतं
मम वस्त्र शीघ्रं देहि इति।
सेवक - भो स्वामिन् ! इदानीं गच्छामि, वस्त्र च आनयामि।
स्वामी- शीघ्र यथा भवति तथा गच्छ, इत तत न गच्छ,
रामभद्रस्य गृह एवं गच्छ । वस च आनय । अह
स्नान कर्तु इच्छामि।
सेवक:- एप आगत अहम् ।

·(११.) પાઠ ૪૫ संस्कृत-वाक्यानि । रामो रक्ताय वस्त्रायागतः । विश्वनाथो नीरायो- थानं गतः । रघुनाथः पुष्पायोद्यानं गतः । स नग- रादागन्तुं इच्छति । अहं त्वया सहागन्तुं इच्छामि । स मया साकं पठितुं इच्छति । अहं तेन सह धावितुं इच्छामि । रामः कृष्णेन साकं वक्तुं इच्छति । कृष्णः पात्रं कर्तुं इच्छति । अहं भूपणं दातुं इच्छामि । मया सह पुरुपो वदति । त्वया सह स नरः वनं पश्यति । यत्र स खादति, तत्राहं न गच्छामि । अहं अत्र खादामि । त्वं कुत्र खादसि ? यत्र स पठति तत्राहं पठामि । कः पठति ? किं पठति स किं पश्यति ? रघुनाथ इदानीं न पठति । त्वं अधुना किं खादास ? अधुना किं न खादसि ? अहं दिवा खादामि । स रात्री ग्वादति । त्वं द्रुतं ग्वादसि । त्वं फलं खाद अथवा मा ग्वाद । जलात् कमलं नय। तोयात् फलं तत्र नय । सलिलात्कमलं तबाहं नेप्यामि । त्वं तत्र सलिलात्कमलं नेष्यसि किम् ? स तस्मात्तो- यादागच्छति । स तास्मन् सलिले कमल पश्यति । स तस्मिन् पात्रे पुप्पं पश्यति । स बने पुप्पं द्रक्ष्यति । त्वं गृहे पुष्पं द्रक्ष्यसि किम् ? । ।

·तष पुस्तकं द्रुतं पठ। यदि त्वं पुस्तकं पठसि,
तहमागच्छामि । स सत्यं वदति । भूपो यः
आगतः । त्वं मया सह वद, नोचेदहं गमिष्यामि ।
त्वं लिख, नोचेदहं लेखिष्यामि । त्वमत्रैवोपविश,
नोचेदहं गमिष्यामि त्वं आगच्छसि चेत् तर्हि
अहं अत्र तिष्ठामि । त्वं तत्र तिष्ठसि चेत अहं
आगमिष्यामि ।
त्यमागच्छ नोचेदहं गमिष्यामि । त्वं अन्नं कुरु,
अहं खादितुं इच्छामि। खादितुं आगच्छामि । त्वं
करं भ्रामय । रघुनाथः कृष्णाय पात्रं दास्यति ।
शोभनं पात्रं दुग्धाय दास्यति । स दुग्धाय शोभन
पात्रं नेप्यति । त्वं अत्रैवोपविश, तुभ्यमहं वस्त्रं
दास्यामि । त्वमत्रैव तिष्ठ, तुभ्यमहं दुग्धं दास्यामि ।
त्वमत्र स्थातुं किं नेच्छसि ? अहं त्वया साकं
वदितुमिच्छामि । त्वं मया सह वदितुं नेच्छसि किम् ?
स त्वया सह वक्तुमिच्छति । त्वं तेन साकं वक्तुं किं
न इच्छसि ?
अहं तुभ्यं चंदनं दास्यामि । त्वं मह्यं वस्त्रं दास्य--
सि किम् ? रघुनाथो मुकुंदस्य गृहे उपवेष्टुं किं
नेच्छति ? त्यमेव तस्य गृह उपविश । त्वं पुष्पं
द्रष्टुं इच्छसि किम् ?

·-१११२)
-
यत्र तव मोदक
संस्कृत-वाचन-पाठः ।
मम विडालः कुत्र अस्ति
अस्ति । तव मोदकस्य शोभनः गन्धः आगच्छति ।
अत एव तत्र तव मार्जारः गतः। त्वं माारण
सह उद्यानं गच्छ । मार्जारा दुग्धं पियति, अत
इदानी उद्यानं आगन्तुं न इच्छति, तर्हि तं सायं-
फाले तत्र नय त्वया तस्य वृक्षस्य पुष्प न आनीतं
किम् ? नहि, मया न आनीतम् । इदानीं सः पुष्पं
आनयति ।
मम अश्वः रामचन्द्रेण नीतः। सः रामचन्द्रः कदा
अत्र आगमिष्यति ? तस्मात् नगरात् कदा स
आगमिप्यति ? सः अश्व आरोहति किम् ? यथा त्वं
अश्वं आरोहसि । तथा एव सःअपि अश्वं आरोहति ।
निपादः बने भवति । शूद्रः नगरे भवति । तथा
ब्राहमणः कृत्र भवति ? त्वं धर्म जानासि किम् ?
निषादः घर्मन जानाति । पण्डितः धर्मस्य वचनं
जानाति एव ।
સંધિ કરેલાં વા.
मम पिडालः मुनास्ति ? यत्र तय मोदकोऽस्ति ।
तय मोदकस्य शोभनो गन्ध आगच्छति । अत एव
तय मार्जारो गतः। त्वं मार्जारेण सहोद्यानं गच्छ ।

·(११३) यत्र त्वं गन्तुं इच्छसि तत्र गच्छ । त्वं कुन गन्तुं इच्छसि ? अहं तत्रागच्छामि यत्र त्वं गन्तुं इच्छसि । यत्र त्वं खादितुं गच्छसि, तत्राहं नाग- च्छामि । यत्र त्वं पठसि, तगाहमागच्छामि । अहं यत्र पठामि, तत्र किं न पठसि ? अहं यदा खादामि, तदा त्वं किं नागच्छसि ? सायमहमत्र खादामि । मातरहं फलं खाटामि। यदाऽहं पश्यामि, तदा त्वं किं न पश्यसि ? अहं लिखामि, तदा न्वं किं वदसि ? यदाऽहं वदामि तदा त्वं किं लिखसि ? यत्र रघुनाथः पत्रं लिखति, तब कृष्णो गच्छति । यदाऽहं खादामि, तदा त्वं पठ । यदा त्वं गच्छसि, तदा गच्छाम्यहम् । रघुनाथः पुराणं चत्रं दास्यति । विश्वामित्रो भूपण-- मिच्छति । तत्र त्वं पुष्पं किं न पश्यसि ? सायं त्वं पुष्पं पश्यसि । त्वं सदा पुष्पमेव पश्यसि किम् ? स यदा गच्छति, अहं तदा गच्छामि। अहं यत्र पश्यामि, तत्र स किं न गच्छति । तदाऽहं किं न स्वादामि-१ यदा त्वं खादसि, तदा विश्वामित्र: पठति फिम् । ८(स.स्व. शि. मा.१) ·(११४) विश्वामित्रो गच्छति अथवा न गच्छति । अहं पठामि अथवा न पठामि । त्वं खादसि अथवा न • खादसि । अहं प्रातरन आगच्छामि । यदि स खादिष्यति, तर्हि अहं वदामि । अहं मम गृहे यदा पठामि, तदा स न आगच्छति । यदा विश्वामित्र- स्तन पश्यति, तदाऽहं तत्र न गच्छामि । अहं सलिलं द्रक्ष्यामि । अहं कमलं न पश्यामि । अहं कमलं नेतुं आगतः । विश्वामित्रो गच्छति । भूमित्रो न वदति । कृष्णो न गच्छति । तदा कृष्णो न पश्यति । अद्य तत्र रामो न गमिष्यति । रामो निरन्तरं तत्र गच्छति । रामो मुकुंदेन सह यदा आगमिष्यति, तदाऽहमप्यागामिष्यामि त्वमपि तदा तत्र गच्छ । स सर्वभूतानां ईश्वरोऽस्ति । स भूतानां हृद्देशे तिष्ठति । सर्वभूतानि भ्रामयन् तिष्ठति । यन्त्रारुढानि भ्रामयन् तिष्ठति । मायया यन्त्रारूढानि भूतानि भ्रामयन् तिष्ठति । हे भारत ! त्वं शरणं गच्छ ।त्वं तं शरणं गच्छ । त्वं तं एव शरणं गच्छ। त्वं तं सर्वभावेन शरणं गच्छ। त्वं शान्ति प्राप्स्यसि । त्वं स्थानं प्राप्स्यसि । त्वं शाश्वतं स्थान प्राप्स्यसि । सत्यस्य

·(११५)
A
वचनं श्रेयः अस्ति । श्रेयः सत्यस्य वचनं अस्ति ।
सत्यादपि हितं वदेत् ।
हितं वदेत् । तत् भूतहितं अस्ति यत् अत्यन्तं
भूतहितं अस्ति, तत् सत्यं मतम् । सःमरणात
भीतः अस्ति । त्वं मरणात भीतः न असि । अहं
मरणात् भीतः न अस्मि । तस्य यशः दूपितं अस्ति ।
तव यशः दूषितं नास्ति ।
देवदत्तो वृद्धो भवति । तस्य शिरः पलितं अस्ति ।
तथापि स न वृद्धः। यस्मात् शिरः पलितं अस्ति ।
तस्मात् वृद्धो न भवति, तस्मात् सः न वृद्धः।
विष्णुमित्रः अधीयानोऽस्ति । अतः स स्थविरः ।
सः युवा अपि स्थविरः । यः अधीयानः तं तरुणं अपि
स्थविरं विदुर्देवाः।
यथा युवा स्थविरो भवति तथा स्थविरो युवा न
भवति।बालो अपि तरुणो भवति परं तरुणो पालो
न भवति।
।

·(११६)
પાઠ ૪૬
1
હવે આ પાઠમાં તમે કેટલાક લોક વાંચે
दुःखावुद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखमीप्सितम् ।।
(महाभारत शांति. १३९।६१)
पदानि-दुःखात् । उद्विजते । सर्वः। सर्वस्य । सुखम् । ईप्सितम् ।
अन्वयः-सर्वः दुःखात् उद्विजते । सर्वस्य सुख ईप्सितम् ।
અર્થ–બધાં દુખથી દુઃખી થાય છે, બધાને સુખ જ વહાલુ છે.
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्
तृष्णाक्षयसुखस्यैते कलां नाहन्ति पोडशीम् ।
(महाभारत शांति, १७४४८)
पदानि-यत् । च। काम सुखं। लोके । यत् ॥ च । दिव्यं ।
महत् । सुखम् । तृष्णा+क्षय+सुखस्य । एते। कलां ।
न । अर्हन्ति । पोडशीम् ।।
अन्वयः-लोके यत् काम+सुखं यत् च दिव्यं महत् सुखं, एते
तृष्णा+क्षय सुखस्य पोडशी कलां न अर्हन्ति ॥
અર્થ–મનમાં જે કામવાસનાનું અને મેટું દેવી સુખ છે,
तेनी (तृष्णा-क्षय - सुखस्य ) ५२७१ - नाशनां सुमथी
સેળમાં ભાગ જેટલી યેગ્યતા પણ હોતી નથી.

·-
(११७)
।
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते।
काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ति दरिद्राणां च सर्वशः।।
( महाभारत उद्योग. ३४५१)
पदानि-प्रायेण । श्रीमतां । लोके। भोक्तु। शक्तिः। न ।
विद्यते । काष्ठानि । अपि । हि । जीर्यन्ति ।
दरिद्राणां च । सर्वशः ।
अन्वय.-लोके प्रायेण श्रीमतां भोक्तुं शक्ति न विद्यते ।
दरिद्राणां च सर्वशः काष्ठानि अपि हि जीन्ति ॥
मतभा (प्रायेण ) घरी मागे श्रीमतोमा (भोक्तुं
सोलापानी शठित (न विद्यते ) हाती नथी. ५२'तु
ગરબે (દરિદ્રી) તે લાકડા પણ હજમ કરી જાય છે.
મતલબ–પૈસાદાર માણસ ઉત્તમ અન્નને પણ પચાવી શકતે
નથી, જ્યારે દરદી માણસને લાકડા ખાવાથી પણ પચી જાય છે.
सधैं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् ।
एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ।।
( मनुस्मृति ४१६०)
पदानि-सवै । परम्पर्श । दुःखं । सर्व । आत्मविशं । सुख ।
एतत् । विद्यात् । समासेन । लक्षणं । सुखदु खयोः॥
अन्वयः-पर+वशं सर्व दुखं । आत्मविशं सर्व सुखं । समासन
सुख दुःखयोः एतत् लक्षणं विद्यात् ॥

·(११८)
अ-(परस्वशं) पराधीन रडेवामा मधु दुःम
અને
पाताने तामे र वाम मधु सुभ छे. (समासेन) टुंभी,
सुम भने मन ( एतत् ) i aarg ( विद्यात् )
સમજવાં કે તાબેદારીમાં દુઃખ અને સ્વતંત્રમાં મુખ
સમાયેલું છે.
संवाद।
शिष्यः-रामचन्द्रस्य कः पिता आसीत् ?
भगवतः रामचन्द्रस्य पिता दशरयः भासीत् ।
शिष्यः- रामचन्द्रस्य का माता?
गुरुः- तस्य माता कौसल्या नाम्नी, कोसलदेशस्य राजपुत्री,
दशरथस्य भार्या आसीत् ।
शिष्यः- रामस्य के भ्रातरः आसन् ?
गुरुः- तस्य भ्रातरः लक्ष्मणः, भरतः, शत्रुमः, च इति त्रयः
आसन् ।
शिष्यः- रामचन्द्रस्य का पत्नी?
गुरुः- तस्य सीता नाम्नी पत्नी आसीत् ।
शिप्यः- दशरथस्य राजधानी का आसीत् ?
गुरु- दशरथस्य राज्ञः राजधानी अयोध्या नगरीआसीत् ।
--00-

·(११८)
५४ ४७
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रिय म्।
प्राप्त प्राप्तमुपासति हृदयेनापराजितः॥
( म. भारत शांति. २५।२३)
पदानि-सुखं । वा। यदि। था। दुखं । प्रियं । वा। यदि।
वा। अप्रियं । प्राप्तं । प्राप्तं । उपासीत । हृदयेन ।
अपराजितः ॥
अन्वयः-सुखं वा यदि वा दुखं, प्रियं वा यदि वा अप्रियं
प्राप्तं प्राप्त हृदयेन अपराजित उपासीत ॥
અર્થ–સુખ અથવા તે દુ ખ, પ્રિય અથવા તે અપ્રિય જે કઈ
प्राप्त थाय तेन थी-नारा न यता (उपासीत)
पधावी.
ટૂંકમાં–પુખ અને દુઃખ, પ્રિય અને અપ્રિય જે કઈ પણ આવે
તેને સ્વીકાર કરે, પરંતુ તમારા હૃદયને નિરુત્સાહી
બનાવશો નહિ
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः।
एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् ॥
(मनुस्मृति २०१२)
पदानि-वेदः। स्मृतिः। सत्+आचार. । स्वस्य । च। प्रियं ।
आत्मनः । एतत् । चतुर्विधं । प्राहुः । साक्षात् । धर्मस्य,
लक्षणम्॥

·(१२०) अन्वयः-वेदः, स्मृतिः, सदाचारः, स्वस्य आत्मनः प्रियं च, एतत् चतुर्विधं धर्मस्य साक्षात् लक्षणं प्राहुः ।। અર્થ—ગૃતિ સ્મૃતિ, સાધુ પુરુષનું આચરણ અને આત્માને रे प्रिय लागे ते मे (चतुर्-विधं ) या२ नाना ( साक्षात् ) प्रत्यक्ष यिन् छ. येम (आहुः) ४ाय छे. વાંચકે ઉપરનાં લેકે ફરી ફરીથી વાંચવા, કે છેવટે કલેક વાચતાં જ તેને અર્થે આવડી જાય. જે વાંચક આ પ્રમાણેજ અભ્યાસ કરશે તે એક વર્ષમાં જ રામાયણ અને મહાભારત સમજવાને ગોગ્ય સંસ્કૃત અને આવડી શકશે. સંધિ કરેલાં વા । तडागस्य समीपमेको वृक्षोऽस्ति । जले शोभनं रक्तं कमल- मस्ति । तद्रक्तं कमलं त्वमधुनाऽत्रानय । स भूप इदानीमश्वमारो- हति । तस्य सेवक उष्ट्रमारोहति । तस्य देशस्यायं राजा धार्मि- कोऽस्ति । तवाश्वः कुनास्ति ? ममाश्वस्तस्य वृक्षस्य समीपमेवास्ति । तत्रोद्याने यो वृक्षोऽस्ति तस्य समीपं ममाश्व इदानीमस्ति । तत्रानेन मार्गेण गच्छ । पश्य च तमश्वं तत्र । तवाश्वस्य को वर्णोऽस्ति ? ममाश्वस्य श्वेतो वर्णोऽस्ति । तहि श्वेतवर्णोऽश्वस्तस्मिन्नुद्याने इदानीं नास्त्येव । कुन गतो वा फेन नीतो वा न जानामि ।

·(१२१) - कः स पण्डित ? यस्तत्र व्याख्यानं करोति ? तस्योपदेशस्य श्रवणाय त्वमागच्छसि किम् ? तस्य धर्मप्रवचनमुत्तमम् । तस्मिन्नगरे यथा ब्राह्मणस्तथा क्षत्रियोऽप्यस्ति । स रामचंद्रः कदात्रागमिष्यति ? रामचन्द्रोऽचेदानीमेवागमिष्यति तस्मान्नग- रात्। संवादः । गुरु- तस्य पत्नी सीता नाम्नी विदेहराजस्य जनकस्य पुत्री आसीत् । शिष्यः-किं कृतं रामेण ? गुरु - भगवता रामेण दुष्टस्य राक्षसराजस्य रावणस्य वध कृतः, सर्वेषां देवानां मुक्तता च कृता, ये देवाः राक्षसेन रावणेन वन्दिशालायां निक्षिप्ताः । शिष्य -अतः सर्वैः अस्माभिः वन्दनीयः रामः अस्ति । गुरु - अस्ति खलु वन्दनीय. अनुकरणीय' च रामचन्द्रः । शिष्यः-पुरा के अन्ये अवतारा संभूता ? गुरु- मत्स्यः, कूर्म', वराह., नारसिंहः, वामनः, परशुराम, कृष्ण. आदयः अवतारा. संभूता इति कथयन्ति पौराणिकाः। ---- ·(१२२) પાઠ ૪૮ દીકર, પુત્ર %D on५, पिता / मातामहः = भानो मा५ याजकः = यते -से. શબ્દો આ પાઠના નીચે આપેલા શબ્દો માટે કરો. पितृव्यः =1 पालकः -- पाना२, वारी पुत्रः मातुलः = મામા जनका पितामहः = प्रपितामहः हानामा संयोगः = समेत मृपकः =6R वसति यक्षः = यह वत्स्यति રહેશે હવે આ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને વાક્ય બનાવો. १ तव पितृभ्यः कुत्र अस्ति इदानीम् ! २ मम पितृव्यः इदानी उद्यानं गतः । ३ तस्य मातुलः कदा अत्र आगमिप्यति ! ४ नय पुत्रः मम गृहं गत्वा पितामहस्य गृहं गमिष्यति । ५ तस्य जनकः इदानी अत्र एव अस्ति । ६ तव मातुलः तस्य जनकः मस्नि! ७ तव जनकः तस्य पितृभ्यः भवति । ८ सयाजकः तत्र यज्ञ करोति। ગુજરાતી વા. ૧. હમણાં તારા કાકા કયાં છે? ૨. મારા કાકા અત્યારે બાગમાં ગયા છે.

·(૧૨૩)
૩. તેના મામા અહીં કયારે આવશે?
૪. તારે છે કે મારા ઘરે થઈ દાદાને ત્યાં જશે
૫. તેને બાપ અત્યારે અહીં છે.
તારા મામા તેના પિતા થાય છે.
૭. તારા પિતા તેના કાકા થાય છે.
૮. તે યજ્ઞકાર ત્યાં યજ્ઞ કરે છે.

·(૧૪)
પાઠ ૪૯
आश्रमः આશ્રમ હ
= શરીર
= નાગ
તાઃ =
ગરમી, તડકે
ચાવ = માંગનાર, ભિખારી ટુ કિલે
વય = કાગડે.
ક કોધ, ગુસ્સે
શુ
= પોપટ
૨:
પ્રીતિ, માયા
ઉનાઃ = પંખી
ઉત્ત-વાઘના
१ कण्वस्य आश्रमः कुत्र अस्ति ? २ आचार्यस्य कण्वस्य
आश्रमः तस्मिन् वने अस्ति । ३ तस्मिन् वृक्षे वायसः अस्ति,
परंतु शुकः नास्ति । ४ सूर्यस्य तापः अद्य बहु भवति । ५ तस्य
शोभनः देहः अस्ति । ६ तस्य नृपस्य एपःदुर्गः अस्ति। ७ तस्य
आश्रमे एकः शिष्यः पटति।
ગુજરાતી વા.
૧ કવપિન આશ્રમ કયાં છે? ૨ આચાર્ય કાવન આશ્રમ
પેલા વનમાં છે. ૩ પેલા ઝાડ પર કાગડે છે, પણ પિપટ નથી
આજે સુરજને નાપ કરે છે. પ તેનું શરીર સુંદર છે.
તે રાજાને આ કિ છે. તેના આશ્રમમાં એક વિદ્યાર્થી ભળે છે.

·(१२५) T वैश्य तृतीय वर्णः। शूद्र चतुर्थ वर्ण । निपाद पंचम । सः पंडित धर्मस्य उपदेशं करोति । त्वं कि वदसि पंडितरय वचनं धर्मवचनं अस्ति । यया वृक्षस्य पत्रं तथा एव पुस्तकस्य अपि पत्रं आस्ति । तव भापणं मधुरं अस्ति, परंतु न तथा तस्य भापणं मधुरं भवति । सर्वस्य मनुप्यस्य सुख ईप्सितम् । यदा वलभद्र तन गच्छति तदा रामचंद्र अपि गच्छति एव । तय कोपस्य किं कारणम् ? यथा सूर्यः तपति न तथा सोम । सूर्य उष्ण , सोम शान्त । सूर्यस्य प्रकाश तस्य गृहे नास्ति एव । स शोभन खगः । कदा त्वं तेन मार्गेण गमिप्यसि । तव पानं अन आनय। સંધિ કરેલાં વા ब्राह्मण प्रयमो वर्ण । क्षत्रियो द्वितीयो वर्ण । वैश्यस्तृतीयो वर्णः । शूद्रश्चतुर्थो वर्णः । स पण्डितो धर्मस्योपदेशं करोति । पण्डितस्य वचनं धर्मप्रवचनमस्ति । सर्वस्य मनुष्यस्य मुख- मीप्सितम् । यदा पलभद्रस्तर गच्छति, तदा रामचन्द्रोऽपि गच्छत्येव । यथा सूर्यस्तपति न तया सोम । सूर्यस्य प्रकाश "स्तस्य गृहे नास्त्येव ॥ प्रथमो वर्णी ब्राह्मणोऽस्ति । अस्ति ब्राह्मण प्रयमो वर्ण । उपदेशं धर्मस्य करोति स पण्डित । करोनि धर्मस्योपदेशं स पण्डित । उपदेश करोति धर्मस्य स पण्डिन ।

·(૧૬) પાઠ ૫૦ ક શિયાળ = રાજા આ પાઠના નીચે જણાવેલા શબ્દ મેઢે કરે, શ सैनिक સૈિનિક, મેઃ * = વાદળ, વરસાદ सिंहः = શેર, સિંહ, કેસરી પોતઃ = કબુતર शृगालः पार्थिवः अनर्थः અનર્થ રમવા = પ્રભાવ, પ્રતિભા = પુસ્તક જમવ: = હાર સંત- વના १ पश्य सनिकः तत्र अस्ति । २ स कस्मात् स्थानात् आगतः। ३ स पूर्वदेशात् अत्र आगतः । ४ तव कपोतः अत्र नास्ति किम् ? ५ तस्य वीरस्य महान् प्रभावः । ६ त्वं तं ग्रंयं पठ। ७ आकाशे मेघः नास्ति । ८ मेघात् वृष्टिः भवति । ९ त्वं किं पठसि इदानीम् ? ગુજરાતી વાક્યો. ૧. જે છે ત્યાં છે. તે કઈ જગાએથી આવ્યું છે? ૩. તે પૂર્વના દેશમાંથી અડ આવ્યું છેજશુતારૂં બુતર અહીંની ૫. તે વીરને ઘણે પ્રભાવ પડે છે. તું પેલે ગ્રંથ વાંચ, ૭. આકાશમાં વાદળ નથી. ૮. વાદળમાંથી વરસાદ પડે છે. ૯. તું અત્યારે શું વાંચે છે? ?

·(१२७) संस्कृत-वाचन-पाठः। त्वं किंवदसि १ स किमपि नैव वदति । त्वं कुत्र पठास ? तत्र सः पठति किम् ? नहि, सतन किमपि न पठति । क तत्र पठति ? वायुः आकाशे भवति । सोम अन्तरिक्ष भवति । सूर्य रात्रौ कुत्र भवति १ः सोमः इदानी कुत्र अस्ति ? स मनुष्यः इदानी अत्र किं न आगच्छति ? भूपः इदानीं स्नानाय गतः । त्वं अधुना दुग्धपानाय आगच्छसि किम् ? तस्य करे मम पुस्तकं अस्ति । देवदत्तस्य पुस्तकं शीघ्र पठ । तस्मात् पुस्तकात् एकं पत्रं आनय। सः नगरात् नगरं सदा किमर्थ गच्छति ? तत्र जलं नास्ति, तत्र न गच्छ । स धीरः पुरुषः इदानी अत्र नास्ति । मम श्वेतः अश्वः अत्र आग- च्छति । तय कृष्णः अश्वः कुत्र गतः । वृक्षस्य कोमलं पत्रं पश्य । तत् कथं मनोहरं अस्ति । નીચે જણાવેલી ક્રિયાઓ પર હવે ધ્યાન આપ- धारयति (a) पा२१ ४२ छ. भ्रामयामि = (हु) ३२ छु. धारयसि =(तु) पा२५ रे छ. भ्रामयिप्यतिते) ३२५ये. धारयामि =) धार ४३ . क्रीडति =(त) २भै छ. धारयिष्यति-(a) धारण ४२. क्रीडसि भ्रामयति %3D(त) छ. क्रीडामि (हु) २y छु भ्रामयसि (तु) ३२वे छे. कोडिप्यति (ते) भरी संस्कृत-वाक्यानि । १ ईश्वर वलेन सर्व जगत् घारयति । २ त्वं हस्तेन किं (तुं) मे छ.

·(૧૨૮)
धारयसि ? ३ अहं सर्व धारयामि । ४ देवः सर्व जगत् भ्राम--
यति । ५ त्वं इदानी किं न क्रीडसि ? ६ तस्य पुत्रः श्वः क्रीडि-
प्यति किम् ? ७ स चक्रं नैव भ्रामयिष्यति । ८ स पुरुषः कुत्र
इदानी घावति ? ९ त्वं किं न क्रीडिप्यसि ? १० अहं अद्य एव
क्रीडिप्यामि । ११ कुंभकारः चक्र दण्डेन इदानीं भ्रामयिष्यति ।
१२ त्वं भाई धारयिष्यसि किम् ? १३ त्वं अद्य सायं कुत्र
ડિર?'
ગુજરાતી વાકયા
૧. ઇવર શકિતથી આખા જગને ધારણ કરે છે.
૨. તું હાથથી શું ધરે છે?
૩. હું બધું ધારણ કરૂં છું.
૪. દેવ આખા જગને ઘુમાવે છે.
૫. તું હવે કેમ મતે નથી?
૬. શું તેને પુત્ર કાલે રમશે?
૭. તે ચક ફેરવશે નહિ.
તે માયુસ અત્યારે ક્યાં દોડે છે ?
૯. તું શું નહિ રમે ?
૧૦ હું આજે જ રમીશ.
૧૧ હવે કુંભાર ચાકરાને લાકડીથી ફેરવશે.
૧૨. તું ઉચકશે કે ?
૧૩. તું આજે સાંજે કથા રમશે?

·(१२६)
।
પાઠ ૫૧
હવે આ પાઠમાં આપને કેટલાક સંસ્કૃત લેકેને પરિચય
કરાવવામાં આવે છે.
(१)
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥
(महामारत उद्योग० अ० ३३३३२)
पदानि-तत्त्व+ज्ञः। सर्वभूतानां। योग+ज्ञः । सर्व+
फर्मणां । उपाय+ज्ञः । मनुष्याणां । नरः।
पंडितः। उच्यते ॥
अन्वयः- सर्वभूतानां तत्त्वज्ञा, सर्वकर्मणां योगज्ञः,
मनुष्याणां उपायज्ञः, पण्डितः उच्यते ॥
અર્થ–બધાં પ્રાણીઓના તત્વને (૪) જાણુનાર, બધા કાર્યોના
( योगश ) प्रयोगने gri. अने मनुष्योभा २ ( उपाय )
G नेते (नरः) भास पडित (उच्यते ) वाय.
(२)
स्वमर्थ यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति ।
मिथ्या चरति मित्रार्थ यश्च मृदः स उच्यते ।
(महाभारत उद्योग० अ०३३३३६)
८ (५. शि. १)

·(230)
पदानि-स्वं । अर्थ । यः। परित्यज्य । पर+अर्थ ।
अनु तिष्ठति। मिथ्या । चरति । मित्र+अर्थे ।
यः। च। मूढः । सः। उच्यते ॥
अन्वयः- यः स्वं अर्थ परित्यज्य, परार्थ अनुतिष्ठति,
यः च मित्रार्थे मिथ्या चरति, सः मूढ
उच्यते ॥
मथ-2 भास ( स्वयं ) पोताना ( अर्थाने
(परित्यज्य ) त्यने (पर-अर्थ) शत्रुनयन (अनु-तिष्ठति)
३२ . मनेर (मित्र-अर्थे) भित्रन यंभा (मिथ्या)
छतरपी ( चरति ) ४२ छ; ते भूम (उच्यते) उपाय छे.
(३)
अमित्रं कुरुने मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मुढचेतमम् ।।
(म० भारत उद्यो० अ० ३३३३८)
पदानि- अ+मित्रं । कुरुते । मित्रं । मित्रं । द्वेष्टि ।
हिनस्ति । च । कर्म । च । आरभते ! दुष्टं।
तं । आहुः । मृढ+चेतसम् ।।
अन्यय:: अमित्रं मित्रं कुरुने, मि द्वष्टि, हिनस्ति
' . च । दुष्टं फर्म आरभते । तं मृदचेतसं आहुः!
16

·(१३१)
मथ-२(अमिनं ) दुश्मनन भित्र (कुरुते ) मना छ,
भिननी सा2 (द्वेष्टि ) ३२ माघे छ, भने ( हिनस्ति ) तेने हो।
हे , तथा (दुष्ट ) हवा-पापी अर्यो (आरभते) मायरे
छ, तर ( मूढम्चेतसं ) ते भूढ मुद्धिवाणे ( आहु ) छ
संघादः।
प्रथम शिष्य - भो प्रिय मित्र ! उत्तिष्ठ, प्रात समय संजात ।
द्वितीय शिष्य - मित्र ! किमर्थ एव शीघ्रता ?
इदानीं रानि एव अस्ति, मार्ग अपि न दृश्यते ।
प्रथम
पञ्चवादन समय इदानीं।
अस्माभि अस्मिन् ब्राह्म मुहूर्ते उत्थातव्य एव।
सर्वे अध्यापका आगता ।
द्वितीय " - उत्तिष्ठामि तहि । एपा निद्रा न गच्छति । किं
कर्तव्यम् ।
प्रयम
आलस्य त्यज, उद्यमं कुरु, उद्यमेन हि कार्याणि
सिद्धयन्ति । ये खलु उद्यमशीला ते ण्य श्रेष्ठता
गता । ये तु आलसिन ते धनहीना ज्ञानहीना
च संजाता ।
द्वितीय
यदि एवं तर्हि उत्तिष्यामि । एप आगत ।
सर्वे सुसिन सन्तु। सर्वे निरामया सन्तु ।
"
ra

·1
(१३२)
પાઠ પર
एकः क्षमावतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते।
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः॥
(महाभारत उद्योग०३३३५३)
पदानि-एकः । क्षमा+वतां। दोपः। द्वितीयः । न ।
उपपद्यते। यत् । एनं। क्षमया। युक्तं ।
अशक्तं। मन्यते । जनः ।।
अन्वयः-क्षमावतां एकःदोपः, द्वितीयःन उपपद्यते।
यत् क्षमया युक्तं एनं जनः अशक्तं मन्यते॥
मथ- (क्षमा-वतां) क्षमावाणानी ( एकः दोपः) मे
होप छ, पान खत (न उपपद्यते) नथी. ( यत् ) २५
(क्षमया युक्तं )क्षमायुक्त (एनं ) अने(जनः)(अशक्तं)
न (मन्यते) भाने छ.
सोऽस्य दोपो न मंतव्यः क्षमा हि परमं पलम् ।
क्षमा गुणो घशक्तानां शक्तानां भूपणं क्षमा ।
(महा० मा० उद्योग०३२।५४)
पदानि-सः। अस्प। दोपः । न। मन्तव्यः।
क्षमा । हि । परमं । यलं। क्षमा । गुणः।हि।
अशक्तानां । शरतानां । भूपणं । क्षमा।
अन्वयः-अस्य सः दोपः न मन्तव्यः। हिक्षमा

·(૧૩૩) T परमं पलम् । हि अशक्तानां गुण क्षमा, शक्तानां क्षमा भूषणम् ॥ અર્થ-(મ) એને આ દેવ નથી એમ (મિત ) માનવું જોઈએ, (હિ) કારણકે ક્ષમા (મ) ઉત્તમ (વ) શક્તિ છે, કારણકે નિર્બળને ક્ષમા એ ફકત ગુણજ ગણાય પણ (રા) બળવાનેને ક્ષમા અલકાર રૂપ છે આ પ્રમાણે તમે કેટલાક (સહેલા) સરળ હલેક વાચીને સમજી શકે છે કલેકેના પદ કેવી રીતે બન્યા, અને પદેથી અન્વય કેવી રીતે બન્ય, એ તરફ ધ્યાન આપતા જાઓ તે અર્થ સમજ સહેલે પડશે શબ્દ આપને આવડત હશે તે અર્થ આપના ધ્યાનમાં આવી જશે કલેકેના પદ અને પદને અવય કર જરા ભારે છે પરતુ એ તમારે માટે થોડા વખતમાજ સહેલુ બનશે સધિ કરેલાં વાક્યો ईश्वरो पलेन सर्व जगद्धारयति । त्वं हस्तेन किं धारयसि ? सर्व धारयाम्यहम् । देवः सर्वं जग- भामयति । स्वमिदानी किं न क्रीडास? स पुरुषः कुत्रेदानी धावति? अहमद्येच क्रीडिष्यामि । कुंभकारचक्र दण्डे नेदानी भ्रामयिष्यतित्वमद्य सायं कुत्र क्रीडिष्यसि ? वायुराकाशे भवति । सोमोऽन्तरिक्षे भवति । सोम इदानी कुत्रास्ति ? स मनुष्य इदानीमत्र किमर्थ માછી

·(१३४)
પાઠ ૫૩
હવે નીચે લખેલાં વાક્ય વાચે જે તમારા પાછલા પાડે પકા
હશે તે આ વાગ્યે વાચતાંજ સમજી શકશે.
सापुरुपः पण्डितः अस्ति।
सः तत्त्वज्ञः योगज्ञः उपायज्ञः च अस्ति ।
या स्वं अर्थ न जानाति,
सः कदापि पंडितः न भवति ।
यः मित्रस्य अर्थे मिथ्या वदति ।
सः नरः शोभनः न भवति ।
यः मूढः जनः अस्ति, सः पंडितः कथं भवति!
पंडितः प्रातःकाले शीतन जलेन स्नानं करोति ।
मूढः मध्याहे अपि स्नानं न करोति ।
यः अमित्रं मनुष्यं मित्रं करोति, सः चतुरः ।
यः मित्रं अमित्रं करोति, स: मूढः।
सः कदापि स्वमित्रं न द्वेष्टि।
सातं हिनस्ति। मृढः मनुष्यः मित्रं हिनस्ति ।
सः दुष्टं कर्म अधुना आरभते ।
तस्य एकः एय दोपः आस्ति, न मम ।
तय कःदोपः ? मम न कः अपि दोपः।

·(१३५)
सातस्य एव दोपः, तत्र मम का आपे दोपः नास्ति ।
तस्य एक एव दोषः न द्वितीयः।
तस्य एक एव पुस्तकं अत्र अस्ति।
मम एक एष वस्त्रं तत्र आति।
तव एकं एव आभूपणं मम गृहे अस्ति ।
सः बलिष्ठं अपि पुरुपं अशक्तं मन्यते।
साजनः अशक्तं अपि पुरुष पलिष्ठं मन्यते ।
अस्प सादोषः त्वयान मंतव्यः।
तस्य सः दोषः नास्ति किम् ?
अशक्तस्य गुणःक्षमा एव अस्ति ।
चीरस्य भूपणं क्षमा भवति ।
तस्य परमं पलं क्षमा एव अस्ति।
यदा त्वं तत्र गमिष्यसि, तदा तं पश्य ।
कः तस्य गुणः अस्ति ?
इदानीं से: कुत्र अस्ति?
सः अत्र न अस्ति किम् ?
तस्य ज्ञानं एय पलं आस्ति ।
तस्य पुस्तकं कुन अस्ति ?
यत्र तस्य चखं अस्ति, तत्र एव पुस्तकं अस्ति ।
त्वं तस्य पृक्षस्य शोभनं फलं ग्वादास किम् ।
अहं वृक्षस्य शोभनं फलं म्यादामि ।

·(१३१)
પાઠ ૫૪
सः मूढः मनुष्यः तत्र किं करोति?
पश्य, अस्य वृक्षस्य, शोभनं पत्रम् ।
अद्य सूर्यस्य शोमनःप्रकाशः अस्ति ।
त्वं पंडितः आसि किम् ?
त्वं इदानी एव कुत्र गच्छसि ?
सः प्रातः एच कुत्र धापति?
तव पुत्रः इदानी एव किमर्थ धावति ?
यथा त्वं धावसि, तथा सः अपि धावति ।
यथा विष्णुमित्रः वदति, तथा गणेशः अपि वदति ।
गणेशस्य गृहं कुत्र अस्ति ?
कानपुरनगरे पंडितस्य गणेशस्य गृहं अस्ति ।
कथं पंडित: गणेशदत्तः वदति ?
यत्र पंडिमः गणेशदत्तः गच्छति, तत्र एव पंडिता
गोपालः अपि गच्छति । सः इदानी हरद्वारं प्रति गतः।
यत्र फलं भवति, तत्र अन्नं जलं च भवति ।
पत्र जलं न भवति, तत्र अन्नं भवति किम् ?
यत्र जलं नास्ति, तत्र अन्नं अपि न भवति ।
तस्मिन् कूपे जलं नास्ति किम् ?
तमिन् कृपे इदानी प्रभूतं जलं अस्ति ।

·(१३७)
तस्य गृहे धनं नास्ति, परंतु अन्नं अस्ति ।
तव गृहे अन्नं नास्ति, परंतु धनं अस्ति।
मम गृहे अन्नं अस्ति, तथा धनं च अपि अस्ति ।
तस्य पुत्रः इदानीं एवं मम पुस्तकं पठति ।
तव पुत्रः इदानीं किं न पठति ?
त्वं मूढः न असि । सामूढः नास्ति ।
अहं न मूढः अस्मि, परंतु अहं पंडितः अस्मि ।
विष्णुमित्रः इदानी अत्र पत्रं लिखति।
देवदत्तः कदापि पत्र न लिखति ।
यज्ञसेनः बने किं करोति?
त्वं नगरे किं करोपि १ वद इदानी एव ।
कथं स शीघ्रं एव युक्तं वदति ।
तथा त्वं शीघ्रं शोभनं न वदसि ।
यथा त्वं वदसि तथा अहं अपि वदामि ।
रामचंद्रः सदा एवं सत्यं वदति ।
भूमित्रः कदापि मिथ्या न वदति ।
स सर्वदा एव मिथ्या न वदति ।
स अद्य वृक्षात् फलं न आनयति ।
આ પ્રમાણે તમે કેટલાએ વાક્ય બનાવી શકે છે, અને બેલી
તથા લખી શકે છે. આ પ્રમાણે વાકય બનાવી શકાય એટલે
આપને અભ્યાસ કર્યો છે.

·(१३८) પાઠ ૫૫ - નીચે લખેલા શબ્દો હવે મોઢે કરે. उद्यमः = ઉદ્યોગ ओष्ठः पुरुषार्थः = पुरुषार्थ आतपः सूर्यप्राश द्विरेफः -भूभ२ प्रवाहः प्रवाह चातकः = यात पक्षी तरंगः લહેર, તરંગ वर्णः =२, पण कपोलः= गास स्तेनः स्नेहः = भित्रता, स्नेह नाह्मणः = प्राय व्यायः = शिक्षा समुद्रः = सागर मेघः = મેઘ पाद: - सूर्यः = सूर्य वातः = वायु अरुणः = અરૂણ દેવ मार्गः = २स्ता = यार कर्णः = आन संस्कृत-वाक्यानि । १ हे मनुष्य ! त्वं सदा उद्यमं कुरु । २ सः धीरः पुरुषः सदा पुरुषाधं करोति ।३ द्विरेफः तस्मिन् पुप्पे इदानीं अस्ति। ४ पश्य, कथं स तस्मात् पुप्पात अत्र आगच्छति । ५व्याधः वने व्याघ्रं पश्यति । ६ मेघं दृष्ट्वा चातकः शब्दं करोति ।।

·(136)
ગુજરાતી વાક્ય.
૧ હે માનવી! તુ સદા ઉદ્યાગ કર
૨ તે વીર પુરૂષ હંમેશા પુરૂષાર્થ કરે છે
૩ હમણું તે ફૂલ ઉપર ભ્રમર છે.
૪. જે તે પેલા ફૂલ પરથી અહીં કેવી રીતે આવે છે
પ શિકારી જ ગલમા વાઘને જુએ છે
૬ વાદળ જોઈ ચાતક પક્ષી બેલે છે
संस्कृत-याचन-पाठः ।
तस्मै ब्राहाणाय प्रभूत
जलं देहि । यदा रामभद्रः
नगरं गच्छति, तदा त्वं अपि तन गच्छ । नोचेत्
अहं तत्रैव आगमिष्यामि । त्वं अन आगच्छ अथवा
अहं तत्र गच्छामि। त्वं इदानी एव नगरात् चंदनं
अत्र आनय । सः तस्य गृहात् गोदुग्धं तर नयति ।
तव कपोलः शोभना अस्ति । न तथा तस्य । अत्र
जलस्य शोभन: प्रवाहः अस्ति । त्वं पश्यसि किम् ?
पश्य सः व्याधः तत्र चने कथं धायति । किमर्थ स
एवं तत्र धावति ? सूर्यस्य आतपे त्वं किं न गच्छसि ?
तस्य मनुष्यस्य कृष्णः वर्णः आस्ति । यः पुरुषार्थ
करोति, स एव धनं प्राप्नोति । तव मित्रं ब्राह्मणः

·(१४०)
इदानी कुत्र आस्ति? यदा स गृहं गच्छति तदा एव
स उद्यमं करोति । तस्य वस्त्रं त्वया कुत्र राक्षतम् ?
तस्य वस्त्रं मया अन रक्षितं, तथा च तस्य चक्रं अपि
अत्रैव रक्षितम् ।
.
दीपः દી, દીપક
शिष्यः = शिष्य
बुधः
= જ્ઞાની
अलंकारः = माभूषण
दासः
સેવક, ચાકર
શબ્દ
ज्वलति = (ते) मणे छे
खनति
= ( मोहेछ
आरोहति = (d) य छ
जानाति = (ते) तो छ
पालयति = (d) पान ४२
संवादः।
रामः- इदानीं रात्रिः वर्तते, गगने तारकाः प्रकाशन्ते।
कृष्णः-शोभनः अयं समयः। वहिः भ्रमणाय गच्छावः ।
रामः- आगच्छ तर्हि । कुत्र गन्तुं इच्छसि ?
कृष्णः- अस्मिन् समये तडागस्य तीरं गन्तुं इच्छामि । त्वं कि
उद्याने अटितु इच्छसि?
नैव । तडागं प्रति गच्छावः ।
।
-:

·(१४१) પાઠ ૫૬ संस्कृत-वाक्यानि। १ तत्र दीप: ज्वलति ।२ वानरः वृक्षं आरोहति। ३ वीरः अश्वं आरोहति । ४ दासः गर्दभं आरोहति। ५शिष्यः अत्र खनति । ६ हे नर ! कथय, तत्र दीप: ज्वलति न वा ? ७ इदानी कः वृक्षं आरोहति ? ८ त्वं तत् जानासि किं, यत् त्वं पठसि ? ९बुधः सर्व जानाति । १० यत्र गृहं अस्ति, तत्र उद्यानं अपि भवति किम् ? ગુજરાતી વાકયે. १. त्या हवामले छे. ૨, વાનર ઝાડ ઉપર ચઢે છે. 3. पीर घा16५२ छे. ૪. સેવક ગધેડા પર ચઢે છે. ५. शिष्य ही भोछे. ૬. હે માનવી! કહે ત્યાં દીવો બળે છે કે નહિ ? ૭. હમણું ઝાડ ઉપર કે ચઢે છે ? ८. ने पाये छे ते शुतुसमन छ ? ६. ज्ञानी मधुन छे. ૧૦ જ્યાં ઘર હોય છે, ત્યાં શું બાગ પણ હોય છે? स यज्ञदत्तः अयोध्यानगरं गच्छति । इदानींस तत्र किमर्थं गच्छति ? स तत्र किमर्थं गच्छति इति अहं न जानामिात्वंजानासि किम् ? स उद्यानात् पुष्पं आन- यति । इदानीं मध्याहसमयःजातः। तर्हि भोजनं कुरु।

·(१४२)
संस्कृत-वाचन-पाठः।
यदा सायंकालः भविष्यति तदा सायं-संध्यां
कुरु । अहं तत्र गमिष्यामि, परंतु भोजनं नैव
भक्षयिष्यामि । यथा मनुष्यः गृहे अन्नं भक्षयति,
तथा एव वानरः वृक्षस्य फलं वने खादति । यदा
यदा त्वं अन आगच्छसि, तदा तदा अहं पुस्तकं
पठामि । बामणाय फलं देहि ।क्षत्रियाय शस्त्रं देहि ।
वैश्याय धनं देहि । शूद्राय अन्नं देहि । वनस्प रक्षकः
चनपः अस्ति । द्वारस्य रक्षकः द्वारपः भवति । तथा
एव गृहस्य पालकः गृहपः भवति । क्षेत्रस्य पालका
क्षेत्रपः भवति, तथैव रथस्य रक्षकः रथपः भवति ।
मम दासं अत्र आनय !स इदानीं तत्र भूमि खनति।
किमर्थ तत्र खनति? अन्नलाभाय खनति ।
સંધિ કરેલાં વા.
स यज्ञदत्तोऽयोध्यानगरं गच्छति । स तत्रकिमर्थं
गच्छतीत्यहं न जानामि । स उद्यानात्पुप्पमानयति ।
इदानीं मध्याह्नसमयो जातः । यथा मनुप्यो गृहेऽन्नं
मक्षयति, तथैव वानरो वृक्षस्य फलं चने खादति ।
यदा यदात्वमत्रागच्छसितदा तदाऽहं पुस्तकं पठामि ।
वनस्य रक्षको वनपोऽस्ति । द्वारस्य रक्षको द्वारपो
भवति । तथैव गृहस्य पालको गृहपो भवति ।

·(१४३)
પાઠ ૫૭
હવે આ પાઠમાં કેટલાક કે આપ્યા છે.
शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विपये तव ।
ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः ।।
(म० भारत आदि० ४२०१७)
पदानि-शमीका । नाम । राजेन्द्र । वर्तते । विपये।
तव। ऋषिः। परम-धर्मात्मा दान्तः। शान्तः।
महातपाः॥
अन्वयः-हे राजेन्द्र ! शमीकः नाम परम-धर्मात्मा
दान्तः शान्तः महातपा ऋपिः तव विपये
।
।
।
वर्तते ॥
मथ-3 (राजा+इन्द्र ) Anामा श्रेष्ठ सभी नामने
पानी धन्द्रियो५२ आभु भगनार भाटी यात्मा (दान्त )
शत, मने महान तपश्वा अषितास (विपये ) सत्यमा(वर्तते)
વસે છે
तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः।
अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च ॥
(महाभारत आदि०४२।१८)
पदानि-तस्य । त्वया। नरव्याघ्र । सर्पः। प्राणः ।
वियोजितः । अवसक्त । धनुष्कोट्या। स्कन्धे ।
मौनान्वितस्य । च ।।

·(१४४) अन्वयः--हे नरव्याघ्र त्वया मौनान्वितस्य तस्य स्कन्धे प्राणः वियोजितः सर्पः धनुष्कोट्या अघसक्तः॥ मर्थ-- (नर-व्याघ्र) मनुध्यामा ! , (मौन+ अन्वितस्य ) भानवृत्त पागनार ते ऋषिना सभा (प्राणः वि- योजितः) मृत सपने धनुष्यना छाप (अवसक्तः) 42 सीधी. क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्व न चक्षमे । तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै ।। (म० भारत आदि०४२।१९) पदानि-क्षान्तवान् । तव । तत् । कर्म । पुत्रः । तस्य । न। चक्षमे। तेन । शप्तः। आसि । राजेन्द्र। पितुः । अज्ञातं । अद्य । वै॥ अन्वयः-हे राजेन्द्र ! (सः) तव तत् कर्म क्षान्त- वान् । तस्य पुत्रः न चक्षमे। तेन अद्य पितुः अज्ञातं वै शप्तः आसि।। मथ- (राजा+इन्द्र) रामामा ! त (क्षान्तवान् ) क्षमा यु ! ५२तु तेना पुत्र (न चक्षमे) तने क्षमा शनतनाव माने पिता (अ-शात) मतमा (साप्तः भासि ) शा५ पाहा.

·(१४५) तत्र रक्षां कुरुम्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् । तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत ॥ पदानि-तत्र । रक्षां। कुरुष्व । इति । पुनः। पुनः । अथ । अब्रवीत् । तत् । अन्यथा। न । शक्यं । च । कर्तु । केनचित् । अपि । उत ।। अन्ययः-तत्र रक्षां कुरुष्व इति पुनः पुनः अथ अब्रवीत् उत केनचित् अपि च तत् अन्यथा कतुं न शक्यम् ॥ मथ-(तत्र) ते विषयमा (रक्षा) २ (कुरुप्व) ४२ (इति) गम(पुनः पुनः ) २ २ ( अय) हवे ते (अप्रवीत्) ४ा सा-ये. ५२'तु ( केनचित् ) 31343 ( अपि) ५५ (तत्) से ( अन्यथा कर्तु) Gथापाने- माशते ४२पाने (न शस्य) शयनथी. न हि शक्नोति तं यन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् । ततोऽहं पितस्तेन तव राजन्हितार्थिना॥ (म. भारत आदि०४२।२२) पदानि-नहि । शक्नोति । तं। यन्तुं । पुत्रं । कोप- समन्वितं । ततः। अहं । मेपितः। तेन । तय । राजन् । हितार्थिना । १० (स. १. शि.का.)

·(१४१)
अन्वयः-हे राजन् ! हि कोपसमन्वितं तं पुत्रं यन्तुं
न शफ्नोति ततः तव हितार्थिना तेन अहं
प्रोषितः॥
मर्थ-डे सरन् (हि) आरए ( कोपसमन्वितं)
धयुत (तं पुत्रं ) पुत्रने(यन्तुं )शांत ४२पाने (न शक्नोति)
शस्तिमान् या नथी. (ततः) तथा (तय ) ३ (हित+
आर्थिना) हित ४२४ना२ (तेन) ते ऋषि 43 ( अहं)
(प्रेपितः) भासायसी छु.
આ કલોકેનું સરલ સંસ્કૃત નીચે પ્રમાણે છે.
हे राजेन्द्र ! शर्माकः नाम परमधर्मात्मा शान्तः
दान्तः महातपाः एकः ऋषिः तव विपये वर्तते ।
त्वया तस्य मौनव्रतस्य स्कंधे प्राणः वियुक्तः सर्पः
धनुष्कोटया अवसक्तः। स ऋपिः तव तत्
कर्म
क्षान्तवान् । परन्तु तस्य पुत्रः न चक्षमे। हे राजन् !
तेन प्रापिपुत्रेण अद्य पितुः अज्ञातं एव त्वं शुप्तः
आसि। इदानीं तत्र त्वं स्वरक्षां कुरुष्व इति पुनः पुनः
त्वां स कपिः अब्रवीत् । तत् फेन अपि अन्यथा
फतुं न शक्यं इति च अपि अब्रवीत् ।

·(१४७) જે અભ્યાસ કરનાર આ સરલ સંસ્કૃત સમજી શકે તે જાણવું કે આ પાઠથી તેની જેટલી પ્રગતિ થવી જોઈએ તેટલી નિશક य न्यूड'छे. સંધિ કરેલાં વા हे राजेन्द्र ! शमीको..नाम परमधर्मात्मा शान्तो दान्तो महातपा एक पिस्तव विपये वर्तते । त्वया तस्य मौनव्रतस्य स्कन्धे प्राणैर्वियुक्त सर्पो धनुष्को- व्याऽवसक्तः। स ऋपिस्तव तत्कर्म क्षान्तवान् । परंतु तस्य पुत्रो न चक्षमे । राजस्तेनर्षिपुत्रेणाद्य पितुरज्ञा-- तमेव त्वं शप्तोऽसि । इदानीं त्वं स्वरक्षां कुरुष्वति पुनः पुनस्त्वां स कपिरब्रवीत् । तत्केनाप्यन्यथा कर्तु न शक्यमिति चाप्यत्रवीत् । कश्चिदपि पुरुषः ज्ञानी वा मूढो वा, कदाचित्कर्म- फरणं विना न तिष्ठति। सर्वेऽपि देहधारिणोऽयशाः भूत्वा प्रकृतिजैः स्वाभाविकैगुणैः कर्माणि फुर्वन्त्येव ।

·(૧૪)
=
=
પાઠ ૫૮
નીચે લખેલાં ક્રિયાપદ માટે કરવા જોઈએ.
Vીરિક સળગાવે છે. Vતિ વાવે છે.
યાતિ= ધ્યાન કરે છે. તિ
= પ્રકાશે છે.
તાંતિ = ઈચ્છે છે.
रटति
= ન કરે છે
वसति
7 mત્તિ
= અવાજ કરે છે
वहति = લઈ જાય છે. भणति બેલે છે.
संस्कृत-चाक्यानि।
१ देवदत्तः दीपं दीपयति । २ रात्रौ अहं दीपं प्रकाशयामि ।
३ परंतु सः रात्री अपि गृहे दीपं न प्रकाशयति, न च अग्निं
दीपयति । ४ अहं सायं प्रातः ईश्वरं ध्यायामि ।
ગુજરાતી વાક્ય
(૧) દેવદત્ત દીવો સળગાવે છે
(૨) રાત્રે હું પણ દીવો સળગાવું છું.
(૩) પરંતુ તે રાત્રે પણ ઘરમાં દી સળગાવતે નથી,
અને અગ્નિ સળગાવત નથી.
(૪) હું સંધ્યાકાળે અને પ્રાતઃકાળે ઈશ્વરનું ધ્યાન ધરું છું.
હવે નીચે લખેલાં ભવિષ્યકાળનાં ક્રિયાપદે જુએ.
રીતિ – સળગાવશે. वत्स्यति
ध्यास्यति ધ્યાન ધરશે
वप्स्यति - વાવશે
વઝિતિ – ઈચ્છશે. નિતિ - પ્રકાશિત થશે.

·(૧૪૯) રટન કરશે રણકારા કરશે, रटिष्यति रणिष्यति પતિ - કરશે. બોલશે પહેલા લખેલા વર્તમાન કાળના રૂપની અને આ ભવિષ્યકાળના રૂપની સરખામણી કરી ભણનાર સમજી લે અને ભવિષ્યકાળના રૂપની વિશિષ્ટતા ધ્યાનમાં રાખે. ભવિષ્યકાળના ત્રણે રૂપે “તિ, સિ,નિ ” લગાડીને વર્તમાન કાળના રૂપની માફક જ થાય છે જેમકે. દતિ – તે રટન કરે છે भणिष्यति તે બોલશે ર – તું રટન કરે છે भणिप्यसि - तु બોલશે રામ- હુ રટન કરૂ છું भणियामि- બોલીશ હવે આના વાક જુઓ- १ स पुरुप भार वहति । २ यथा स भार वहति तथा अह न वहामि । ३ त्व इदानी कि भणसि' ४ स शब्दान् रटति। ५ त्वं कि पठसि? ६ अहं सरकृत-पाठमाला पठामि । ७ दीपं दीपय, तं अन आनय च । ८ कृपीवल वीजं वपति।९ अह अपि तथैव वीज वप्स्यामि। १० यथा त्वं वीज वपसि तथा स न वपति । ११ रामेश्वर गृहे वसति । १२ मुनि वने वसति । ગુજરાતી વાક્યો (૧) તે પુરૂષ ભાર વહન કરે છે (૨) જેમ તે ભાર લઈ જાય છે તેમ હું લઈ જ નથી (૩)હમણા તુ શુ બેલે છે?(૪) તે શબ્દોને રટે છે-વારવાર બોલે છે (૫) તુ શુ ભણે છે? (૬) ડુ સંસ્કૃત પાઠમાળા ભણું છું (૭) દીવો સળગાવ, અને તેને અહિ ·२ (१५०) લાવ (૮) ખેડૂત બીજ વાવે છે. (૯) હું પણ તેવી જ રીતે બીજ વાવીશ. (૧૦) જેમ તું બીજ વાવે છે તેમ તે વાવતે નથી. (११) रामेश्वर घरमा २९ छे. (१२) मुनि वनमा पसे छे. हे मित्र ! त्वं कि वाञ्छसि ? अहं पठितुं इच्छामि। किं अत्रैव पठितुं इच्छसि अथवा काशीक्षेत्रे पठिप्यसि ? अहं व्याकरण- शास्त्रं अत्र पठिप्यामि, तथा च न्यायशास्त्रं काशीनगरंगत्वा तत्र कस्य अपि युधस्य समीपे स्थित्वा पठिप्यामि । यथा राजा खनगरे वसति तथैव गृहस्थः स्वगृहे वसति । त्वं स्वगृहे किं न वससि ! अहं स्वगृहे वत्स्यामि । स किं भणति ? यत् स इदानी भणति, तत् अहं न जानामि । त्वं जानासि किं ? अहं अपि न जानामि। कः इदानी ईश्वरं ध्यायति ? अहं एकाग्रेण मनसा ईश्वरं ध्यायामि । तदा त्वं किं करोपि? अहं अपि तथैव ब्रह्माणं ध्यायामि । यदि त्वं परमेश्वरं ध्यास्यसि, तर्हि शोभनं भविष्यति । स किमपि नैव वान्छिप्यति। यदास तत्र गमिष्यति तदा क्षेत्र वाजं यस्यति । यदि न गमिष्यति, तहि फयं वीज वास्थति? न कोऽपि अकईन् दृश्यते । यः तु स्वकीयानि कमेन्द्रि- याणि वलान् संयम्य, मनसा इन्द्रियाणां भोगान् स्मरन् तिष्ठति. सः मूढः मिथ्याचारः अस्ति इति सर्वेः उच्यते । ।

·(૧૫૧)
પાઠ ૫૯
શબ્દો
संगमः - સગ, મેળાપ. विहग
= પક્ષી.
સંદ
- સંગ, બત.
विहंगम
પક્ષી
જોધ યે, વીર હe પક્ષી
कासार: તળાવે.
भृत्यः = નેકર, ચાકર
संमानः માન
सवका = નેકર, ચાકર
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ योध अद्य युद्धं प्रति गमिप्यति । २ तस्य भृत्य इदानी
किं भणति । ३ पश्य, खग कथं आकाशे गच्छति ? ४ कासारे
जलं वर्तते । ४ जले सेवकः पतति । ब्राह्मण संमानं न इच्छति ।
७ क्षत्रिय संमानं वाञ्छति। ८ वेश्यः वाणिज्येन धनं इच्छति।
९ तव भृत्य कर्मकुशल अस्ति ।
ગુજરાતી વાકયો
(૧) હે આજ યુદ્ધ તરફ જશે. (૨) તેને નેકર હમણ
શુ બેલે છે? (૩) જે પક્ષી કેવી રીતે આકાશમાં જાય છે?
(૪) તળાવમાં પાણી છે (૫) પાણીમાં નેકર પડે છે (૬)
બ્રાહ્મણ માન ઈચ્છતું નથી, (૭) ક્ષત્રિય માન ઇચ્છે છે (૮)
વૈશ્ય વેપાર વડે ધન ઈચ્છે છે (૯) તારે નેકર કામમાં કુશળ

·(१५२) शुए, होरी. %3D = सम. હવે નીચે લખેલા શબ્દ મેઢે કરે. શબ્દ गुणः समागमः = समागम,समत. कामः = २छ.. पर्वतः पर्वत. विनयः = विनय. मनोरथः મનની ઇચ્છા, लोभः ज्वरः = साप. धूम्रः =धुमा. उपायः = Gपाय, Balr.. હવે નીચે લખેલાં વાક વચે. તે વાંચતાંજ આપને સમજાઈ 2. संस्कृत-वाक्यानि। स योधः इदानी किं करोति ? स वीरः पुरुषः इदानी युद्धाय गन्तुं इच्छति । तस्य शस्त्रं त्वया कुत्र रक्षितं अस्ति । मया तस्य शस्त्रं न कुत्रापि रक्षितम् । यज्ञदत्तस्य पुस्तकं तव भूत्येन फुत्र नीतम् । अहं न जानामि तन् । तव भृत्य अत्र आनय। मम भृत्यः जलार्थ कूपं प्रति गतः । स इदानी एव अत्र आगमिप्यति । यः शास्त्रं जानाति, स एव पंडितः । यः शास्त्रं न जानाति, स पंडितः कथं भवति । यदि त्वं गन्तु इच्छसि तर्हि अधुना एव गच्छ। स राजा सेवकैः सह अत्र एव इदानीं आगच्छति । अहं आकाशे तं सगं पश्यामि । यः जन. जले स्नानं फरोति, सकः अस्ति ! यः मनुष्यः तस्मिन जले इदानीं स्नानं फरोति, सामदा पण्डितः भट्टभास्करः अस्ति । ।

·( ૧૫૩) ? પાઠ ૬૦ संस्कृत-वाक्यानि । १ स गणेन बदः । २ तव क' काम अस्ति इदानीम् ? ३ यन यन धूम तत्र तन वहिः अस्ति । ४ स पर्वत तन अस्ति । ५ तस्मिन् पर्वते शोभनं वनं अस्ति। ६ प्रतिदिन अहं तन गच्छामि, ईश्वरं ध्यायामि च । ७ यन्न काम अस्ति तन लोभः अपि भवति। ८ ईश्वरस्य ध्यानं एव तत्र उपाय ॥ ગુજરાતી વાકયો [૧] તે દોરી વડે બ ધાયલે છે [૨] હમણા તારી શી ઈચ્છા છે ? [૩] જ્યા જ્યા ધુમાડે હોય છે ત્યાં ત્યાં અગ્નિ હોય છે [૪] તે પર્વત ત્યા છે [૫] તે પર્વત ઉપર સુંદર વન છે [૬] દરરોજ હું ત્યાં જાઉં છું અને ઈશ્વરનું ધ્યાન ધરૂ છું [૮] જ્યા ઈચ્છા છે ત્યા લેભ પણ હોય છે [૮] તે વિષયમાં ઇવરનું ધ્યાનજ (એકલે) ઉપાય છે. શબ્દો उक्तं કહેલું. स्थित = સ્થિર રહેલુ. पठितं ભણેલ प्राप्त = મેળવેલ દેખેવુ કરેલુ. खादितं ખાધેલુ. नीतं = લઈ જવાએલુ गतं ગએલ. दण्डितं દડાએલું. મ= આવેલું धावितं = દેલું भूतं થએલ. दत्तं = આપેલુ. * =

·(૧૫૪)
છે.
पतितं પડેલું.
भ्रामितं ફેરવેલું, ઘુમાએલું.
હિલિત = લખેલું.
उपविष्ट
બેઠેલું.
पक्वं રાંધેલું, પાકેલું. नष्ट = નાશ પામેલું.
संस्कृत-वाक्यानि।
१ त्वया कि उक्तम् ? २ मा पुस्तकं पठितम्। ३ तेन पुप्पं
दृष्टम् । ४ मया कर्म न कृतम् ।५ तव पत्रंमया अद्य एव प्राप्तम् ।
६ तव वस्त्रं मया न नीतम् । ७ यथा त्वया लिखितं तथा एव
मया पठितम् ।
ગુજરાતી વા.
(૧) તારા વડે શું કહેવાયું ? (તે શું કહ્યું?) (૨) મારા
વડે પુસ્તક ભણાયું. (હું પુસ્તક ભયે.) (૩) તેના વડે કુલ
દેખાયું. તેણે કુલ દી. ) (૪) મારા વડે કામ ન કરાયું. (મ
કામ ન કર્યું.) (૫) તારે કાગળ મારા વડે આજેજ મેળવાએલો
છે. ( તારે કાગળ મને આજે જ મળે.) (૬) તારું વસ્ત્ર મારા
વડે લઈ જવાયું નથી. ( તારું વસ્ત્ર હું લઈ ગયે નથી.)( 9 )
જેવી રીતે તાશ વડે લખાયું તે પ્રમાણે મારા વડે વંચાયું. ( જેમ
તે લખ્યું તેમ મેં વા.
સંધિ કરેલાં વા
तव क कामोऽस्तीदानीम् ? यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र पतिरन्ति ।
स पर्वतस्तत्रास्ति। यत्र कामोऽस्ति तत्र लोभोऽपि भवति ।
ईश्वरस्य ध्यानमेव तत्रोपायः । त्वया किमुक्तम् ! तव पत्रं मया-
धैव प्राप्तम् ।
?

·(१५५)
પાઠ ૬૧
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ त्वया पाठ पठित । २ तेन पुस्तकं पठितम्। ३ मया अष्टा-
ध्यायी पठिता।
ગુજરાતી વાકયો
(१)ता। 43 पा लगायो (तु 43 लएयो )
(૨) તેના વડે પુસ્તક ભણાયુ (તે પુસ્તક ભ.)
(3) भा२१ 43 मटाध्यायी HIS (में माध्याय an )
महि" पठित"शहरी किसना शनी सा2 6५२ सभ्य!
પ્રમાણે બદલાય છે. આવી રીતે શબ્દના લિંગ પ્રમાણે તેમના રૂપ
બદલીને નીચે લખેવા વાક્ય બને છે
संस्कृत-वाचन-पाठः।
१ तेन मंन उक्त । २ त्वया कविता उक्ता । ३ मया काय
उक्तम्। ४ त्वया मोदक खादित । ५ मया करपट्टिका सादिता।
६ तेन अन्न खादितम् । ७ राम तत्र गत । ८ सीता अन
आगता।९जल तत्र गतम् । १० मया धन प्राप्तम्। ११ त्वया
अश्व प्राप्त । १२ तेन मुद्रिका प्राप्ता ! १३ मया जल तन न
नीतम् । १४ त्वया सेवक किन नीत ? १५ तेन तन गौ नोता ।
१६ स पुरुप कर्दमे पतित । १७ सा सीजले पतिता । १८ मम
पन कूपे पतितम् । १९ रामचद्रेण पन लिखितम् । २० नलेन
पनिका लिखिता । २१ मया लेख लिखित । २२ त्वयाधन न
दत्तम् । २३ तेन भूमि दत्ता।२४ मया ग्रन्थ दत्त १२५ तव
पातक नष्टम्। २६ मम स्मृति न नष्टा । २७ तस्य ग्रन्थ नष्ट
किम् ?
1

·(૧૫૬) ગુજરાતી વાક્ય (૧) તેના વડે મંત્ર કહેવાયે. (તે મંત્ર કા.) (૨) તારા વડે કવિતા કહેવાઈ. (તે કવિતા કહી.) (૩) મારા વડે કાવ્ય કહેવાયું. મેં કાવ્ય કહ્યું.) (૪) તારા વડે લાડુ ખવા. (તે લાડુ ખાધે.)(૫) મારા વડે રોટલી ખવાઈ. (મેરિટલી ખાધી.) (૬) તેના વડે અન્ન ખવાયું. (તેણે અન્ન ખાધું. ) (૭) રામ ત્યાં ગયે. (૮) સીતા અહિં આવી. (૯)પાણી ત્યાં ગયું (વધું) (૧૦) મારા વડે ધન મેળવાયું. ( ધન મેળવ્યું. ) (૧૧) તારા વડે ઘેડ મેળવા. (તે ઘડે મેળવ્યું.)(૧૨) તેના વડે વીટી મેળવાઈ. (તે વીંટી મેળવી.) (૧૩) મારા વડે ત્યાં પણ ન લઈ જવાયું. (હું ત્યાં પાણી ન લઈ ગયે.) (૧૪) તારા વડે મેકર કેમ ન લેવા? (તે નકર કેમ ન લીધે?) (૧૫) તેના વડે ત્યાં ગાય લઈ જવાઈ. (તે ત્યાં ગાય લઈ ગયે.) (૧૬) તે પુરૂષ કાદવમાં પડે. (૧૭) તે સ્ત્રી પાણીમાં પડી. (૧૮) મારે પત્ર કુવામાં પડયું. (૧૯) રામચંદ્ર વડે પત્ર લખાયું (રામચ. પત્ર લખ્યું.) (૨૦) નળ વડે પત્રિકા લખાઈ. (નળે પત્રિકા લખી.) (ર૧) મારા વડે લેખ લખાય. (મેં લેખ લખે) (૨૨) તારા વડે ધન ન અપાયું. (તે ધન ન આપ્યું.) (૨૩) તેના વડે જમીન અપાઈ. તે જમીન આપી.) (૨૪) મારા વડે ગ્રંથ અપાવે. (મેં ગ્રંથ આપે.) (૨૫) તારૂં પાપ નાશ પામ્યું. (૨૬) મારી યાદશકિત નાશ પામી નથી. (૨૭) શું તેને અંધ નાશ પામે ? આવી રીતે બીજા શબ્દના પ્રવેગકરવા બનાવી શકાય છે.

·(૧૭) પાઠ ૬ ૨ = ખ સુ ઘેલું = રક્ષણ કરાએલ. જિત = શબ્દ पीत પીધેલું. भुक्त ખઘેલુ. भक्षित ખાધેલું श्रुत સાભળેલું ज्ञात જાણેલું कथित આશાંત = ફરમાવેવું. आरुढ ચઢેલું. = ધારણ કરેલ. થાયa = સમજાવેલુ, માત = रक्षित પાળવું. पीडित = પડ પામેલું. રાજપરા १ किं त्वया जलं पीतम् २ मया अन्नं भक्षितं जल च पीतम्। ३ यत् त्वया उक्तं तत् सवं मया ज्ञातम् । ४ किं त्वया भुक्तं अन्नम् '५ तेन एपः विपय व्याख्यात । ६ तेन भोजनपानं कुन रक्षितम् ? ગુજરાતી વાક્ય (૧) શું તારા વડે પાણી પીવાયું (૨) મારા વડે આજ ખવાયુ અને પાણી પીવાયુ (૩) તારા વડે જે કહેવાયુ તે સર્વ મારા વડે સમજાયું. (૪) શુ તારા વડે અન્ન ખવાયુ તેના વડે આ વિષય વર્ણવાયે. (૬) તેના વડે ભેજનપાત્ર કયાં ૧ (૪) ૨ખાયું ?

·(१५८) - संस्कृत-वाचन-पाठः। तव पात्रं जले पतितम् । यदा तत् जले पतितं तदा एव मया दृष्टम् । यदि त्वया अन्नं न भक्षित, तर्हि अत्र आगच्छ, अहं तुभ्यं अन्नं दास्यामि । नेन यदि चक्रं न भ्रामितं, तर्हि यन्त्रं कथं भ्रमति ? यदि तेन जलं न दत्तं तहि त्वया कथं प्राप्तम् । त्यं तत्र उपविष्टः असि. तथैव सः अपि उपविष्टः अस्ति । नृपेण स कयं दण्डितः ? तेन किं कृतम् ! यत् त्वया श्रुतं तत् एव इदानी वद । तेन ईश्वरेण सर्व जगत् वलेन कृतं अस्ति । यत् मया इदानीं व्याख्यातं तत् त्वया ज्ञातं किम् ? वीरस्य शस्त्रं मया अव रक्षितं, परंतु तत् इदानी अत्र नास्ति, केन नीतं इति अहं न जानामि। यः यथा कर्म करोति, सः तथा एव फलं प्राप्नोति। यतु इन्द्रियाणि स्वकीयेन मनसा नियम्य, स्वकीयः कर्मेन्द्रि- यः कर्मयोगं आरभते, सः कर्मयोगी विशिष्ठो भवति, श्रेष्ठो भवति। સંધિ કરેલાં વાક્યો यदि त्वयाऽनं न भक्षित तानागच्छ, अहं तुभ्यमन्नं दास्याः मि। त्वं तनोपविष्टोऽसि तयव सोऽप्युपविष्टोऽस्ति । नृपेण सर्थ दण्डितः तेन किं कृतम् ? यत्त्वया श्रुतं तदेवेदानीं यद । तेनेश्वरेण सवं जगदलेन कृतमस्ति । यन्मयेदानी व्याख्यातं तत्त्वया शातं किम् ? चीरस्य शयं मयाऽत्रैव रक्षित, परंतु तदिवानमित्र नास्ति, केन नीतमित्यहं न जानामि । - ·(૧૫૯) પાઠ હવે નીચે લખેલાં વાક્યો મેહે કરે– શબ્દ = = સ્વર્ગ. = બાળક, કુમાર, प्रयत्नः = પ્રયત્ન S = ૫ગ. दिवसः દિવસ अपराध. = અપરાધ, विप्र. = બ્રાહ્મણ, જ્ઞાની. अस्ताचल %3 જેની ૫ છળ अपवर्ग સ્વર્ગ. સૂર્યાસ્ત થાય છે તે પર્વત. समाज: = સમાજ, मृगः હરિણ, મૃગ, - અર્થ ધન पान्थ = મુસાફર, પ્રવાસી. संस्कृत-वाक्यानि । १ तेन कुमारेण इदानी कि उक्तम् । २ तस्मिन् समाजे एकः पण्डित अस्ति । ३ तस्मिन् मम क अपराध १४ पुरुपः अर्थस्य दासः।५ पान्यः मार्गेण गच्छति । ६ अस्ताचलं सूर्य गच्छति । ગુજરાતી વાક્ય (૧) તે બાળકે હમણું શું કહ્યું? (૨)તે સમાજમાં એક પડિત છે (૩) તેમાં મારે છે અપરાધ છે ? (૪) પુરૂષ ધન. ને દાસ છે (૫) મુસાફર માર્ગે જાય છે. (૬) સૂર્ય અસ્તાચલ તરફ જાય છે.

·.
(१९०)
= वृक्षः
શબ્દો
दैत्यः =शक्षस.
आचार्यः = मायार्य.
पाठः = 8.
चोरः = या२.
लेखः = सेभ.
सर्पः
सा५.
दण्डः = ६, elsी.
स्वरः
3D स्व२, मवाना.
पुत्रः = पुत्र.
वासः २३, वास.
वेदः वह
वृक्षः
संस्कृत-वाक्यानि ।
मृगः वने भ्रमति । नरः ग्रामे भ्रमति । विडालः गृह भ्रमति ।
विप्रः स्वर्ग गन्तुं इच्छति । पण्डितः इदानीं एव ग्राम गतः ।
यथा त्वया प्रयत्नः कृतः तथा एव तस्य फलं त्वया लन्धम् ।
अद्य शोभन दिवसः अस्ति । वाचालः पुरुषः बहु वदति ।
मुनिः अल्प वदति । स धनाढ्यः पुरुषः धनं ददाति तस्य विशालं
गृहं तस्मिन् नगरे वर्तते । कोमलं पुष्पं त्वया आनीतं अस्ति।
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति । सर्व जगत् स एव भ्रामयति ।
तं शरणं गच्छ । तस्य प्रसादात् त्वं परां शांति प्राप्स्यसि ।
अहं मरणात् भीतः न अस्मि। सत्यस्य वचनं एव सदा श्रेय
भवति। यः सदा असत्यं वदति स एव पतति । त्वं कदा
अपि असत्यं न बद ।

·(१६१)
પાઠ ૬૪
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ तेन लेखः लिखितः किम् ? २ यः लेखः तेन
लिखितः तं त्वं पठ । ३ तव पुत्रः इदानीं किं पठति ?
४त्वं हस्ते दण्डं धारय।५ तस्मिन्मार्गे सर्पः स्थितः।
६ त्वया वेदस्य पुस्तकं कुत्र रक्षितम् १७तव कुत्र वास:
भवति ? ८ चोरः केन मार्गेण गतः ?
ગુજરાતી વા.
[१] शुं तेरे खेम सम्ये! ? [२] २ म त यो छ,
ते तु म. [3] । पुत्र भए शुभ छ ? [४] तु डायमा
al 4:3. [५]ते भाभा सा५ ५४ो छ. [ ] ते वर्नु
पुस्त ४या सभ्यु छ ? [७] ॥३२९या छ। [८] यार
કમે માર્ગ ગયો?
संस्कृत-याचन-पाठः।
हे आचार्य ! अहं न्यायशास्त्रं पठितुं इच्छामि । हे
शिष्य! किं त्वया व्याकरणशास्त्रं पठितम् ? यदि नहि
पठितं, नर्हि प्रथमं व्याकरणशास्त्रं एव पठ । पश्चात्
न्यायशास्त्रं पठिष्यसि ।
११ (स.व. शि. सा. १)

·(१६२) तस्य महान् शब्दः अस्ति । तं पृच्छ, कुत्र गच्छसि इति । स वदति, अहं प्रभासनगरं अधुना गच्छामि इति । तस्मात् नगरात् स कदा पुनः आगमिष्यति ? तव पुत्रेण मम दण्डा कुत्र नीतः स मम पुत्र तय दण्डेन सह तत्र धावति । तं पश्य, स कथं घावति इति । यदा स धावति तदा त्वां पश्यति । मम वस्त्रां कुत्र आस्ति ? तत् सर्व चोरेण नीतम् । पात्रं अपि नास्ति । तत् अपि तेन एव नीतम् । स चोरः केन मार्गेण गतः इति त्वं जानासि किम् ? સંધિ કરેલાં વા. तेन लेखो लिखितः किम् ? यो लेखस्तेन लिखितस्तं त्वं पठ। तव पुत्र इदानी किं पठति ? तव कुत्र वासो भवति ? हे आचार्य ! अहं न्यायशास्त्रं पठितुमिच्छा- मि । हे शिष्य ! किं त्वया व्याकरणशास्त्रं पठितम् ? यदि न पठितं, तहि प्रथम च्याकरणशास्त्रमेव पठ। पश्चान्यायशास्त्रं पठिष्यसि । तस्य महान्छब्दोऽस्ति। तं पृच्छ कुत्र गच्छसीति । स वदत्यहं प्रभासनगरम- धुना गच्छामीति । तस्मान्नगरात्स कदा पुनरागमिप्य- -

·(१७)
ति ? कुत्र नीतस्तव पुत्रेण मम दण्डः?स मम पुत्रस्तव
दण्डेन सह तत्र धावतीति। पश्य तं स कथं धावति ?
मम वस्त्रं कुत्रास्ति ? तत्सर्वं चोरेण नीतम् ।
पानमपि नास्ति । तदपि तेनैव नीतम् । स चोरः
केन मार्गेण गत इति त्वं जानासि किम् ?
हे अर्जुन ! त्वं नियतं कर्म कुरु । कर्तव्यं कर्म
अवश्यं कुरु । कर्मस्य करणमकर्मणः श्रेयस्करं भवति ।
कर्महीनस्य तव शरीरयात्राऽपि न सिध्यत ।
अहं एतं महान्तं पुरुषं जानामि । ईश्वर एव एप
महान् पुरुपः । सर्वेषु पदार्थेषु सः ईश्वरः विद्यते ।
स एव सूर्यसमः प्रकाशमयः पुरुषोऽस्ति । योगी तं
जानाति । तं महान्तं पुरुषं ज्ञात्वा योगी मृत्यु दूरी
करोति । अन्यो मार्गो न विद्यते मृत्योर्दूरीकरणाय ।
या सर्व जानाति स सर्वविद् भवति । य न जाना-
ति स अज्ञो भवति । स मूढ इति कथ्यते ।
--0-0:---

·(१६४)
પાઠ ૬૫
આ પાઠમાં નીચે લખેલા લેક વાં–
नमः शिवाय शान्ताय निश्चलाय यशस्विने ।
जगबीजाय श्रेष्ठाय तस्मै वीर्यात्मने नमः ।।
पदानि-नमः । शिवाय । शान्ताय । निश्चलाय ।
यशस्विने। जगत्+पीजाय । श्रेष्ठाय । तस्मै ।
वीर्य+ आत्मने । नमः॥
मथ- ( शिवाय ) ४च्याशुभय, (शान्ताय') Ain,
(निश्चलाय) निश्वस, ( यशस्विने ) यशस्वी, ( श्रेष्ठाय) ४,
(वीर्य आत्मने) वा भय-मामा ३पी (तस्मै ) (जगत+
बीजाय ) Rना मीभूत वरने नमः॥२.
सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु न कश्चिद् दुःखमाप्नुयात्॥
पदानि- सर्वे। अपि । सुखिनः। सन्तु । सर्वे ।
सन्तु निरामयाः सर्वे । भद्राणि पश्यन्तु ।
न। कः । चित् । दुःखं । आप्नुयात् ॥
मर्थ- ( सर्व) i (अपि) य ( सुखिनः )
( सन्तु) 8. मयां (निरामयाः) शेशभुत . सर्व
( भद्राणि ) यामाने (पश्यन्तु ) पछी, भने (कः चित् )
/ ५ गाने( न आप्नुयात् । न भैगया.

·(१६५) । न तपस्तप इत्याहुनचर्य तपोत्तमम् । ऊर्ध्वरेता भवेद्यस्तु स देवो न तु मानुपः॥ पदानि-न। तपः। तपः । इति। आहुः । ब्रह्म-पर्यम् । तप+उत्तमम् । उर्ध्वरेताः । भवेत् । यः। तु। सः। देयः। न । तु ।मानुपः॥ अन्ययः-तपः तपः इति न आहुः । ब्रह्मचर्य तपोत्त- मम्। यः तु ऊर्ध्वरेताः भवेत् , सादेवः, न तु मानुपः ॥ અથ– તપને તપ એમ કહેતા નથી. બ્રહ્મચર્ય ઉત્તમ તપ છે. જે (૩) દઢતાથી પૂર્ણ બ્રહ્મચર્ય પાળે છે, તે દેવ છે, મનુષ્ય नधीत. आजन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह । न तस्य किञ्चिदमाप्यमिति विद्धि नराधिप ।। (महाभारत अनु० ७५३५) पदानि-आ-जन्म+मरणात् । यः। तु । ब्रह्मचारी। भवेत् । इह । न । तस्य । किंचिन् । अप्राप्यम् । इति। विद्धि नराधिप । अन्ययः-हे नराधिप! य:तु आजन्ममरणात् ब्रह्म-

·(१६१)
चारी इह भवेत् । तस्य किञ्चित् अप्राप्यं न
इति विद्धि ॥
मथ-- ( नर+अधिप) मानवीमाना प्रभु ! (तु)
નિઃસંદેહ જન્મથી મરણુપત બ્રહ્મચારી () આ જગતમાં
(भवेत् ) डाय ( तस्य) तेने (किंचित् ) प (अप्राप्यं)
भगवाने सशस्य नथी, सेभ (विद्धि) तुं.
संस्कृत-वचनानि ।
स्त्रीणां भूषणं सौभाग्यम् । विप्राणां भूपणं ज्ञानम् ।
सर्वेषां भूपणं धर्मः । भूपणानां भूपणं विद्या ।
स्वर्गादपि माता गरीयसी। ईश्वरात् परं दैवतम्
नास्ति। रिक्तहस्तो न गुरुं न च दैवतं अभिगच्छेत् ।
श्रेष्ठाय शान्ताय यशस्विने जगहीजाय वीर्यात्मने
परमेश्वराय नमः । अन्न सर्वे जनाः सुखिनः सन्तु ।
सर्वे जनाः रोगरहिता भवन्तुं । सर्वे जनाः सर्वाणि
भद्राणि पश्यन्तु । कः चित् अपि मानवः कदाचित
अपि दुःन्यं न अवाप्नुयात् । यः तु मनुष्य उर्ध्वरेता
भवेत् सः असंशयं देव एच, स न मानुपः। तस्य
अप्राप्यं किंचिद् अपि नास्ति ।
-

·(१९७)
પાઠ ૬૬
पञ्चविंशतिपयंतं ब्रह्मचर्य समाचरेत् ।
गुणवान्छक्तिसंपन्नः शतायुस्तु भविष्यति ।
पदानि-पंचविंशतिपर्यन्तं । ब्रह्मचर्य । समाचरेत् ।
गुणवान् । शक्तिसंपन्नः । शतायुः । तु ।
भविष्यति ॥
मथ- (पंच+विंशति+पर्यन्तं ) ५यीस वर्ष पर्यन्त ने
ब्रह्मययः ( समाचरेत् ) पाणे, तो गुस, शतिसपन भने
से पनी (तु ) नि:सड ( भविष्यति ) थशे.
कायेन मनसा याचा सर्वाऽवस्थासु सर्वदा।
सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्य विधीयते ॥
पदानि-- कायन। मनसा । वाचा । सर्व+अवस्थासु ।
सर्वदा । सर्वत्र । मैथुन+त्यागः । ब्रह्मचर्य ।
विधीयते ॥
मथ:- (कायेन) तनथी (मनसा) भनथी (चाचा) पायाथी,
(सर्व+अवस्थासु ) मधी अवस्थामाभा मेशा भने सर्वत्र
भैथुनना त्यास ४२वो ग्रयर्थ (विधीयते) उपाय छे.
यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा ।
सुदुर्घत्तेन्द्रियग्राम बलाच्छीघ्र निवारय ।
पदानि- यदि । इच्छसि । वशीकर्तुं । जगत् । एकेन ।
।
।

·(१६८) । कर्मणा । सु+दुर्+वृत्त+इंद्रिय+ग्राम। बलात्। शीघ्रं । निधारय ॥ अन्वयः- यदि एकेन कर्मणा जगत् वशीकतुं इच्छ- सि, सुदुर्वृत्तंद्रियग्रामं वलात् शीघ्र निवारय । અર્થ– જે તું એકજ કાર્યથી આખી દુનિયા વશ કરવાને ચાહતે હે તે દુષ્ટ આચરણ કરવાવાળી ઈન્દિના સમૂહને सत्वर मणथा (निवारय) ६२ ४२. આ કલેક વારંવાર વાંચીને ખાત્રી કરો કે તમારી ગ્યતા કેટલી વધી છે, અને તમે કેવી પ્રગતિ કરી રહ્યા છે. સંધિ કરેલાં વા तव पात्रं जले पतितम् । यदा तज्जले पतितं तदैव मया इष्टम् । यदि त्वयाऽन्नं न भक्षितं तत्रागच्छाहं तुभ्यमन्नं दास्यामि । तेन यदि चक्रं न भ्रामितं, तर्हि यन्त्रं कथं भ्रमति ? यदि तेन जलं न दत्तं तर्हि त्वया कथं प्राप्तम् ? त्वं यथा नवोपविष्टोऽसि तथैव सोऽप्युपविष्टोऽस्ति । नृपेण स कथं दण्डितः किं तेन कृतम् १ यत्वया श्रुतं तदेवेदानी वद । तेनेश्वरेण सर्व जगद्वलेन धृतमस्ति । यन्मयेदानी व्याख्यातं तत्त्वया ज्ञातं किम् ? वीरस्य शस्त्रं मयाऽत्रैव रक्षितं परन्तु तदिदानीमत्र नास्ति । केन नीतमित्यहं न जानामि । यो यथा करोति स तथैव फलं प्रामोति।

·પાઠ ૬૭ संस्कृत-वाचन-पाठः। . हे राजेन्द्र ! शमीको नाम परमधर्मात्मा शान्ती दान्तो महातपा एक ऋषिस्तव विपये वर्तते । त्वया मौनव्रतस्य तस्य स्कन्धे प्राणैर्वियुक्तः सर्पो धनुष्को. ट्याऽघसक्तः। स ऋपिस्तव तत्कर्म क्षान्तवान् । परंतु तस्य पुत्रो न चक्षमे। हे राजन् ! तेनर्षिपुत्रेणाद्य पितुर- ज्ञातमेव त्वं शप्तोऽसि । इदानीं तत्र त्यं स्वरक्षा कुरुष्येति पुनः पुनस्त्वां स ऋपिरब्रवीत् । तत्केनाप्य- न्यथाकर्तुं न शक्यमिति चापि सोऽब्रवीत् । (२) स पुरुपो भारं वहति । यथा स भारं वहति तथाऽहं न वहामि । त्वमिदानी कि भणसि ? स शब्दान रटति दीपं दीपय, तमत्रानय च । कृपावलो बीजं वपति । अहमपि तथैव पीजं चप्स्यामि । यथा त्वं बीजं वपसि तथा स न वपति। रामेश्वरो गृहे वसति, मुनिर्वने वसति।

·( १७०)
(३)
हे मित्र, त्वं किं वाञ्छसि ? अहं पठितुमिच्छामि
'किमत्रैव पठितुमिच्छसि ? अथवा काशीक्षेत्रे पठि-
प्यसि । अहं व्याकरणशास्त्रमन्त्र पठिष्यामि, तथा च
न्यायशास्त्रं काशीनगरं गत्वा, तत्र कस्यापि बुधस्य
समीपे स्थित्या पठिष्यामि । यथाराजा स्वनगरे वसति
तथैव गृहस्थः स्वगृहे वसति ।त्वं स्वगृहे किंन वसास?
अहं स्वगृहे वत्स्यामि । स किं भणति? यत्स इदानीं
भणति, तदहं न जानामि । क इदानीमीश्वरं ध्यायति?
अहमेकाग्रेण मनसेश्वरं ध्यायामि । यदि त्वं परमेश्वर
ध्यास्यसि, तर्हि शोभनं भविष्यति । स किमपि नैव
वाञ्छिप्यति । यदा स तत्र गमिष्यति तदा क्षेत्रे
बीजं चप्स्यति।
."
योधोऽद्य युद्धं प्रति गमिष्यति । तस्य भृत्य इदानीं
'किं भणति ? पश्य, खगः कथमाकाशे गच्छति ।
कासारे जलं वर्तते । जले सेवकः पतति । ब्राह्मणः
संमानं नेच्छति । क्षत्रियः संमानं वाञ्छति । वैश्यो
वाणिज्येन धनमिच्छति। तव भृत्या कर्मकुशलोऽस्ति।

·(१७१) संस्कृत-वाचन -पाठः। स योध इदानी किं करोति स वीरः पुरुषः इदानीं युदाय गन्तुमिच्छति । तस्य शख्नं त्वया कुत्र रक्षित- मस्ति ? मया तस्य शस्त्रं न कुनापि रक्षितम् । यज्ञद- त्तस्य पुस्तकं तव भृत्येन कुत्र नीतम् अहं न जानामि तत् । तव भृत्यमत्रानय । मम भृत्यो जलार्थ कूपं प्रति गतः। स इदानीमेवात्रागमिष्यति । यः शास्त्रं जाना- ति स एव पंडितः। यः शास्त्रं न जानाति स पंडितः फथं भवति ? यदि त्वं तत्र गन्तुमिच्छसि तीधुनैव गच्छ । स राजा सेवकैः सहात्रैवेदानीमागच्छति । अहमाकाशे तं खगं पश्यामि, यो जनो जले स्नानं करोति, स कोऽस्ति ? यो मनुष्यत्तस्मिनले इदानीं स्नानं करोति, स महापण्डितो भभास्करोऽस्ति । स गुणेन बद्धः। तव का कामोऽस्तीदानीम् ? यत्र पत्र धूमस्तत्र पहिरस्ति । स पर्वतस्तत्रास्ति । तस्मिन्प-- चते शोभनं वनमस्ति। प्रतिदिनमहं तत्र गच्छामीश्वरं ध्यायामि च । यत्र कामोऽस्ति तत्रलोभोऽपि भवति। ईश्वरस्य ध्यानमेव तत्रोपायः।

·(१७२) त्वया किमुक्तम् ? मया पुस्तकं पठितम् । तेन पुष्पं दृष्टम् । मया कर्म न कृतम् । तव पत्रं मयाऽचैव प्राप्तम् । तव वस्त्रं मया नीतम् । यथा त्वया लिखित तथैव मया पठितम् ।। त्वया पाठः पठितः। तेन पुस्तकं पठितम् । मयाऽ- टाध्यायी पठिता। तेन मंत्रः उक्तत्वया कवितोक्ता। • मया काव्यमुक्तम् । त्वया मोदकः खादितः। मया करपट्टिका खादिता, तेनान्नं खादितम् ।रामस्तन गतः। सीताऽनागता । जलं तत्र गतम् । मया धनं प्राप्तम् । त्वयाऽश्वः प्राप्तः। तेन मुद्रिका प्राप्तामिया जलं तत्र न नीतम् । त्वया सेवकः किन नीत? तेन तत्र गौीता। स पुरुपः कर्दमे पतितः। सा स्त्री जले पतिता। मम : पत्रं कूपे पतितम् । रामचंद्रेण पत्रं लिखितम् । नलेन पत्रिका लिखिता । मया लेखो लिखितः। त्वया धनं दत्तम् । तेन भूमिर्दत्ता मया ग्रन्थो दत्तः तव पातकं; नष्टम् | मम स्मृतिर्न नष्टा । तस्य ग्रंथो नष्टः किम् ? किं त्वया जलं पीतम् ? मयाऽन्नं भक्षितं जलं च पीतम् । यत्त्वयोक्तं तत्सर्वं मया ज्ञातम् । किं त्वया भुक्तमन्नम् । तेनैप विषयो व्याख्यातः । तेन भोजन- पात्रं कुत्र रक्षितम् ।

·(१७३)
५४६८
संस्कृत-वाचन-पाठः।
(१)
देवदत्तः इदानी कुत्र गच्छति इति त्वं जानासि
किम् ? अहं जानामि । देवदत्तः इदानीं धर्मसभां
गच्छति । तत्र महात्मना आचार्याणां धर्मप्रवचनं
भविष्यति । के एते आचार्याः, कस्मात् स्थानात्
आगताः ? एते आचार्याः काशीक्षेत्रादागताः। तत्र
वेदविद्यापीठं वर्तते, तस्मिन् एते वेदान् अध्यापय--
न्ति । यहवः छात्राः तत्र वेदानां पठनार्थ गच्छन्ति ।
तत्र एते आचार्याः सन्ति ।
(२)
रामः तत्र किं खादति? पश्य स किं खादति ?
अहं जानामि रामचन्द्रः आनं इदानी खादति । तेन
आनं आनीतम् । कस्मात् स्थानात् तेन आनं
आनतिम् ? रामेण विष्णुमित्रस्य उद्यानात् एकं
आनं आनीतम् । तत् आनं पक्वं अस्ति वा अपक्वं
अस्ति । तत् पक्षं एव आनं अस्ति, यत् स तत्र
इदानी खादति।
।

·(१७४)
अस्य देशस्य एप भूपः अत्र एव आगच्छति ।
एप भूपः किमर्थ अब इदानीं आगच्छति इति त्वं
जानासि किम्।
अहं न जानामि, किमर्थं स भूपः इदानीं अब
अनेन मार्गेण आगच्छति इति । किमपि कारणं
भवेत् ।
एप आगतः अत्र भूपः । अतः अहं अस्मात् स्था-
नात् दूरं गच्छामि । त्वं अपि आगच्छ ।
(४)
मित्र! त्वं किं पठसि इदानीं अब ?
अहं इदानीं अब एतत् पुस्तकं पठामि ।
कस्य एतत् पुस्तकं अस्ति ?
एतत् पुस्तकं विष्णुदत्तस्य वर्तते ।
स विष्णुदत्तः कुत्र निवसति ? तस्य गृहं कुत्र
आस्ति?
विष्णुदत्तः अस्मिन् ग्रामे निवसति । तस्य गृहं
यज्ञशालायाः समीपं एव वर्तते । तत्र एव स सर्वला
पठति । न बहिः गच्छति ।

·(१७५)
सकिं पठति?
स ऋग्वेदं पठति, रामायणं अपि पठति ।
अहं अपि तथैव ऋग्वेदं रामायणं च तेन सह एव
पठामि।
(५)
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति । सर्वाणि
भूतानि भ्रामयति च । तं त्वं शरणं गच्छ । तस्य
प्रसादेन परमा शान्ति त्वं प्राप्स्यसि । शाश्वतं
सुखमयं स्थानं अपि प्राप्स्यसि । तेन सर्व दुःखं
विनष्टं भविष्यति । तेन च सर्व सुावं तव समीपं
आगमिष्यति ।
ईश्वरः कुत्र तिष्ठति ?
सर्वेपां प्राणिनां हृहेशे ईश्वर तिष्ठति ।
ईश्वरः तत्र स्थित्वा किं करोति ?
ईश्वरः सवेषां भूतानां हृद्देशे स्थित्वा सर्वाणि
'तानि, यन्त्रारूढानि इव, भ्रामयति ।
अतः किं कर्तव्यम् ।
। तस्मै ईश्वराय नमनं कर्तव्यम् । तं एव शरणं
तव्यम् । तेन स प्रसन्नः भविष्यति ।
न कि भविष्यति?
पदा ईश्वरः प्रसन्नः भविष्यति तदातस्य प्रसादेन

·(१७) परम् शान्ति प्राप्स्यति मानवः । श्रेष्ठं सुखं च प्राप्स्यति । तेन किं भविष्यति ? तेन मानवानां सर्व दुःखं विनष्टं भविष्यति । अतुलनीयं सुखं च तेपां समीपं आगमिष्यति । सर्वे मानवाः तदा सुखयुक्तरः भविष्यन्ति । प्रायेण श्रीमतां भोक्तुं शक्तिः न विद्यते, धनिनां भोगान् उपभोक्तुं सामर्थ्य न भवति । दरिद्राणां च सर्वशः काष्टानि अपि हि जीर्यन्ति । सर्व परवशं दुःखमेव। यत् यत् परवशं वर्तते, तत् तत् सर्व दुःग्यमेव अस्ति । यत् यत् आत्मवशं भवति, तत् तत् सर्वं सुखं अस्ति इति, त्वं सुखस्य दुःश्वस्य च लक्षणं जानीहि । संक्षेपेण एतत् सुख- दुःखयोः लक्षणं अस्ति । धर्मस्य किं लक्षणं अस्ति?' वेदः,स्मृतिः, सत्पुरुषाणां आचारः, खस्य आत्मनः च यत् प्रियं अस्ति, एतत् चतुर्विधं धर्मस्य लक्षणं' अस्ति इति त्वं जानीहि । है . क्षमावतां एक एव दोषः। क्षमायतां द्वितीया दोष: न उपपद्यते । यत् क्षमया युक्तं एनं मानवं जनः अशक्तं इति मन्यते। N

·5
21. ૨
ભાગ ૨
૬
સંત-સ્વયં-શિક્ષક
( સ કૃત ભાષાને અભ્યાસ કરવાને સહેલે ઉપાય)
બીજો ભાગ
आ
-~--
લેખક
૫. શ્રીપાદ દામોદર સાતવળેકર
અધ્યા-સ્વાધ્યાયમાળ, સાહિત્ય-વાચસ્પતિ, ગીતકાર
બીજી આવૃત્તિ
વિક્રમ સંવત્ ૨૦૧૦, ઈ સ. ૧૫૪

·સૂચના
વાચકે? આ ત્રીજો ભાગ આપની સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે.
અગાઉના જેમ આપ એને અભ્યાસ કરશે. વચ્ચે વચ્ચે
એવા પાઠો મૂકવામાં આવ્યા છે, કે જે માત્ર સંસ્કૃત' નાજ છે.
તે પાઠે જે આપ સમજી શકશો તે એમ માની શકાશે કે એ
પાઠ સુધીનું બધું આપને આવડી ચૂક્યું છે, પરંતુ જો એ પાકે
તમે નહિ સમજી શકે તે પાછલા પાઠે પુનઃ તપાસવા જોઇએ,
આ રીતે તમે તમારી પરીક્ષા પણ કરી શકે છે, અને ઝડપથી
આગળ પણ પ્રગતિ કરી શકે છે.
લેખક
સ્વાધ્યાયમંડળ
પારડી
(જિ. સુરત)
શ્રીપાદ દામોદર સાતવળેકર
પ્રપદ અને મુક— વસંત શ્રીપાદ સાતવળેકર, બી. એ.
સ્વાધ્યાયમંડળ, ભારત મુદ્રાલય,
અ.ન દામ, કિલ્લા પરથી ( જિ મુખ્ય )

·સંસ્કૃત-સ્વયં-શિક્ષક a, ત્રીજો ભાગ પાઠ ૧ અ-કારાન્ત પુલિંગ શબ્દના રૂપે નીચે પ્રમાણે બને છે– १प्रथमा = છોકરા संबोधन (हे) कुमार હે છોકરા! २ द्वितीया कुमारम् = છોકરાને ३ तृतीया कुमारेण છોકરાએ ४ चतुर्थी कुमाराय = છોકરાને માટે ५पंचमी कुमारात् = છોકરાથી ६ पष्टी फुमारस्य = છોકરાનું ७ सप्तमी कुमारे = છોકરામાં આ રીતે નીચે લખેલા અકારાન્ત શબ્દોના રૂપ બને છે. પુત્ર = છે કરો =કાદવ, કીચડ મા =પ્રાણું दुर्गः સારાક્ષસ ફર=દરવાન વણિક જ્ઞ ઘૂમ =બળદ मेपः कंदुका = =મેજ, ટેબલ, પલગ જ લિંક =સિંહ, કેસરી વિદઃ =આસન, ખુરશી લેવા =દેશ, પ્રાંત મો: =હિસ્સો ચવાણું =ખંડ, ટુકડે, ભાગ धर्मः =ધર્મ ias ગઢ, કિલ્લો અક્ષર =ઘોડા ·(४) संस्कृत-वाक्यानि। १ तव पुत्रः कुत्र गतः १२ मम पुत्रः अद्य मातुलस्य गृहं गतः । ३ स कदा आगमिप्यति ? ४ स श्वः आगमिष्यति । ५ तस्मिन् पंके वृपभः पतितः। ६ तं विष्टरं अन आनय।७ मम मंचका अन नास्ति। ८ धर्मस्य तत्त्वं त्वं जानासि किम् १ ९ अस्मिन् देशे राक्षसः नास्ति । १० तवः द्वारपालः तत्र अस्ति किम् । ११ त्वं यज्ञस्य अनुष्ठानं किं न करोपि ? १२ अस्य गृहस्य एष भागः अस्ति । १३ तस्य पुत्रः ग्रामं गतः । १४ मम पुत्रं पश्य । १५ पुत्रेण फलं न आनीतम् । १६ पुत्राय पुस्तकं देहि । १७ पुत्रात् दूरं न गच्छ । १८ पुत्रस्य वस्त्रं नय । १९ पुत्रे सर्व सुखं भवति । २० स धर्मेण राज्यं रक्षति । २१ तस्य भार्गव किन इच्छसि ? २२ विष्टरे पुस्तक रक्षितम् । २३ मञ्चकस्य समीपं एव विष्टरः अस्ति ।२४ दुर्गः कुत्र अस्ति १२५ का दुर्गः? २६ कृष्णदुर्गः इति यः अस्ति । २७ कृष्णदुर्गः विजयदुर्गस्य समीपं एव अस्ति। ગુજરાતી વાકયો ૧ તારે કરો કયાં ગયો? ૨ મારો છેક આજે મામાને ઘેર ગયે છે. ૩ તે કયારે આવશે ? ૪તે કાલે આવશે. ૫ પેલા કાદવમાં બળદ ગબડી પડે છે. ૬ પિલી ખુરશી અહીં લાવ. ૭ મારૂ ટેબલ અહીં નથી. ૮ શું તું ધર્મ તવ જાણે છે?૯ આ દેશમાં રાક્ષસ નથી. ૧૦ તારા દરવાન ત્યાં છે? ૧૧ તું યાને આરંભ કેમ કરતા નથી? ૧૨ આ ઘરને આ ભાગ છે. ૧૩ તેને દીકરો ગામ ચાલી ગયે. ૧૪ મારા પુત્રને જે. ૧૫ દીકરા ફળ

·લાવ્યું નથી ૧૬ દીકરાને ચેપડી આપ ૧૭ પુત્રથી દૂર ન જા
૧૮ પુત્રના કપડા લઈ જા ૧૯ પુત્રમા બધુ સુખ છે તે
ધર્મથી રાજ્યની રક્ષા કરે છે ૨૧ તેના હિસ્સાને શુ તુ ઈચ્છતે
નથી ? ૨૨ ખુરશી પર ચોપડી મૂકી છે ૨૩ ટેબલની પાસે જ
ખુરશી છે ૨૪ કિલ્લે કયા છે? ૨૫ કયે કિલે? ૨૬ કૃષ્ણદુર્ગ
જે છે તે. ૨૭ કૃષ્ણદર્શ વિજયદુર્ગની પાસે જ છે
सस्कृत वाक्यानि।
सर्व बल प्राणे एव भवति।प्राण एव यल अस्ति। रावण नाम
एक राक्षस अस्ति। लकानगरे तस्थ राज्य अस्ति। सिह यथा
पने भवति तथा अश्व ग्रामे भवति। मंचके पुस्तकं मास्ति। गृहे
मंचक अपि नास्ति । अश्व धीरः आरोहति । वीरोऽश्व आरोहति
किम् ? वृषभ फ आरोहति ? महादेव वृषभ आरोहति । अस्य
दुर्गस्य कः द्वारपाल अस्ति ? कंदुक त्वया पुत्र रक्षित ? यथा
मेष धावति तथा एव वृषभ अपि धावति । यम पंक अस्ति,
तर मा गच्छ। यथा पिता फुमार पश्यति तथा फुमारजनक
पश्यति । मम अश्व नीत चोरेण । द्वारपालस्य शखं तांदणं
अस्ति । दुर्गे सैनिक भवति ! गृहे गृहस्य रक्षक अस्ति।
સંધિ કરેલાં વાક્યો
तग पुन फुन गत १ पुत्र गतस्तय पुन ? कुत्र तव पुनो गत !
मम पुत्रोऽध मातुलस्य गृह गत । मातुलस्य गृहमद्य गता मम
पुन । मम पुरो गतोऽघ मातुलस्य गृहम् । मम मवोत्र
नास्ति । नाल्यन मम मंचक तब द्वारपालस्तनाम्नि किम् ।
?

·कि तत्रास्ति तव द्वारपालः १ अस्तिकिंतव द्वारपालस्तत्र रावणो नामैको राक्षसोऽस्ति । राक्षसोऽस्त्येको रावणो नाम । एको राक्षसो रावणो नामास्ति । अश्वमारोहति वीरः । आरोहत्यश्वं वीरः। वीर आरोहत्यश्वम् । कुमारो जनकं पश्यति । जनका कुमारं पश्यति। पा २ संस्कृत-वाक्यानि । १ तेन अन्नं खादितम् । २ रामः तत्र गतः । ३ सीता अत्र आगता। ४ जलं तर गतम् । ५मया धन प्राप्तम् । ६ त्वया अश्वः प्रातः । ७ सेन मुन्द्रिका प्रामा । ८ मया जलं तत्र न नीतम् । ९ त्वया सेवकः किं न नीतः ११० तेन तत्र गौः नीता । ११ स पुरपः कर्दमे पतितः । १२ सा स्त्री जले पतिता। १३ मम पत्रं कूपे पतितम् । १४ रामचंद्रेण पत्रं लिखितम् । १५ तेन पत्रिका लिखिता । १६ मया लेखः लिखितः । १७ त्वया धनं न दतं! १८ तेन भूमिः दत्ता । १९. मया ग्रंथः दत्तः । २० तव पातर्फ नष्टम् । २१ मम स्मृतिः न नष्टा । २२ तस्य ग्रंथः नष्टः किम् । ગુજરાતી વાક્યો ૧ તેણે અા ખાધું. ૨ શમ ત્યાં ગયા. ૩ સીતા અહીં આવી. ૪ પાટણ ત્યાં ગયું. પ મને ધન મળ્યું. ૬ તને છેડે મળે. તેને વિટી મેળવી. ૮ હું પણ ત્યાં નથી લઈ ગયે. ૯ તું નેકર કેમ ·. નથી લઈ ગયે? ૧૦ તે ત્યાં ગાય લઈ ગયે. ૧૧ તે પુરુષ કાદવમાં પડે. ૧ર તે સ્ત્રી પાણીમાં પડી. ૧૩ મારે પત્ર કુવામાં પડે. ૧૪ રામચદ્દેિ પત્ર લખે. ૧૫ તેણે પત્રિકા લખી. ૧૬ મેં લેખ લખે. ૧૭ તે ધન નથી આપ્યું. ૧૮ તેણે ભૂમિ આપી ૧૯ મેં ગ્રંથ આપે. ૨૦ તારૂં પાપ નષ્ટ થયું ૨૧ મારી સ્મરણશક્તિ નષ્ટ નથી થઈ. રર તેને ગ્રથ શું નષ્ટ થયે? આ પ્રમાણે આગળના શબ્દને ઉપગ કરીને વાક્ય બનાવો. હવે તમે ઘણું વાક બનાવી શકે છે નીચેના શબ્દો જુઓ - શ તિ = પીધેલું જ્ઞાન = આજ્ઞા કરેલું મક્ષિત = ખાધેલું धृत = ધારણ કરેલ ज्ञात જાણેલું આત = સુંઘેલું भुक्त - ખાધેલું आरूढ = ચહેલું श्रुत = સાંભળેલું વ્યાતિ= વ્યાખ્યાન આપેલું શથિત = કહેલુ रक्षित = સુરક્ષિત રાખવું संस्कृत- वाक्यानि। १कि त्वया जलं पीतम् १२ मया अन्न भक्षितं जलं च पीतम् । ३ यत् त्वया उक्तं तत् सर्व मया ज्ञातम् । ४ किं त्वया भुक्तं अन्नम् ? ५ तेन एप विषयः व्याख्यात । ६ तेन भोजनपानं कुन रक्षितम् ? ગુજરાતી વાક્યો ૧ શું તે પાણી પીધું. ૨ મેં અન્ન આદુ અને પાણી પીધુ. "

·૩ જે તેં કહ્યું તે બધું મેં જાણ્યું. ૪ શું તે અન્ન ખાધું ?
પતેણે આ વિષય પર વ્યાખ્યાન આપ્યું. તેણે જમવાની થાળી
કયાં મૂકી?
संस्कृत-वाचन-पाठः।
तव पात्रं जले पतितम् । यदा तत् जले पतितं तदा एव मया
दृष्टम् । यदि त्वया अन्नं न भक्षितं, तर्हि अत्र आगच्छ, अहं
तुभ्यं अन्नं दास्यामि। तन यदि चक्र न भ्रामितं तर्हि यन्त्र
कथं भ्रमति ? यदि तेन जलं न दत्तं तहिं त्वया कथं प्राप्तम् ।
त्वं तत्र उपविष्टः असि तथैव सः अपि उपविष्टः अस्ति । नृपेण
स कथं दण्डितः ? तेन किं कृतम् ? यत् त्वया श्रुतं तत् एव
इदानीं वद । तेन ईश्वरेण सर्व जगत् वलेन धृतमस्ति । यत् मया
इदानी व्याख्यातं तत् त्वया ज्ञातं किम् । वीरस्य शस्त्रं मया
अत्रैव रक्षितं, परंतु तत् इदानी अत्र नास्ति, केन नातं इति
अहं न जानामि । यः यया कर्म करोति सः तथा एव फलं
प्राप्नोति ।
પાઠ ૩
હવે આ શબ્દ ધ્યાનમાં રાખે
कुमारः
= छ।
स्वर्गः
पाद: - ५
अपवर्गः- मोक्ष
अपराकः = अ५२.५
समाज: भाग
= સ્વ

·%3D
अर्थ પૈસા, ધન
अस्ताचल = मस्तायक्ष
प्रयत्न 3 प्रयत्न
નામને પર્વત
दिवस
દિવસ
मृग
= २५
वित्र = प्रार
पान्थ = મુસાફર
सस्कृत वाक्यानि ।
१ तेन कुमारेण इदानीं कि उक्तम् १२ तस्मिन् समाजे एक
पण्डित अस्ति ।३ तस्मिन् मम क अपराध '४ पुरुष अर्थस्य
दास ।५ पान्थ मार्गेण गच्छति । ६ अस्ताचल सूर्य गच्छति ।
ગુજરાતી વાક્યો
૧ તે છોકરાએ હમણુ શું કહ્યું? તે સમાજમાં એક પડિત
છે ૩ તેમા મારે છે અપરાધ ? ૪ પુરુષ ધનને સેવક છે
૫ મુસાફર રસ્તેથી જોય છે સૂર્ય અસ્તાચલ પર્વત તરફ જાય છે
सस्कृत-वाचन-पाठ ।
भृग वने भ्रमति । नर ग्रामे भ्रमति। बिडाल गृहे भ्रमति।
विप्र स्वर्ग गन्तु इच्छति । पण्डित इदानी एव ग्राम गत ।
यथा त्वया प्रयत्न कृत तया एव तस्य फल त्वया लब्धम् ।
अद्य शोभन दिवस अस्ति । वाचाल पुरुष बहु वदति । मुनि
अल्पं वदति । स धनाढ्य पुरुष घन ददाति । तस्य विशाल गह
तस्मिन् नगरे वर्तते । कोमल पुष्प त्वया आनीत अस्ति । इश्वर
सर्वभूताना हृदेशे तिष्ठति । सर्व जगत् स एव भ्रामयति । त
शरण गच्छामि। तस्य प्रसादात् त्व परा शान्ति प्राप्स्यसि ।
अह मरणात् भीत न अस्मि । सन्यस्य वचन एव सदा श्रेय ।

·(१०) - 3- = સાપ कदा अपि असत्यस्य वचनं श्रेयः न भवति । यः सदा असत्यं गदति स एव पतति । त्वं कदा अपि असत्यं न वद । શ दैत्यः = राक्षस आचार्यः = माया, शुरु पाठः- 48 चोरः ચેર लेखः = म सपः दण्डः%3Dसाडी = સ્વર पुत्रः पुत्र वासः નિવાસસ્થાન वेदः = वह वृक्षः %3D संस्कृत -वाक्यानि। १ तेन लेखः लिखितः किम् ? २ यः लेखः तेन लिखितः तं त्वं पठ । ३ तव पुत्रः इदानी किं पठति ? ४ त्वं हस्ते दण्डं घारय । ५ तस्मिन् मार्गे सर्पः स्थितः । ६ त्वया वेदस्य पुस्तकं कुत्र रक्षितम् १ ७ तव कुत्र वासः भवति ? ८ चोरः केन मार्गण गतः ? ગુજરાતી વાક્યો ૧ તેણે લેખ લખે શું? ૨ જે લેખ તેણે લખ્યું તું વાંચ ૩ તારે છેક હમણા શું ભણે છે. ૪ તું હાથમાં લાકડી લે. પોતે રસ્તામાં સાપ રહેલ છે. તે વેદની ચોપડી કયાં મૂકી છે? ૭ તારો નિવાસસ્થાન કયા છે? ૮ ચર કયા રસ્તેથી ગયે. संस्कृत-वाचन-पाठः। हे आचार्य ! अहं न्यायशास्त्रं पठितुं इच्छामि । हे शिष्य ! किं त्वया व्याकरणशासं पठितम् ? यदि नहि पठितं तर्हि प्रथम व्याकरणशाखें एव पट । पश्चात् न्यायशासं पठिप्यसि ।

·. (११) २ तस्य महान् शब्दः अस्ति । तं पृच्छ, कुत्र गच्छसि इति । स चदति, अहं प्रभासनगरं अधुना गच्छामि इति । तस्मात् नगरात् स कदा पुनः आगमिप्यति ? तव पुत्रेण मम दण्डः कुत्र नीतः १ म मम पुत्रः तव दण्डेन सह तत्र धावति, तं पश्य, स कथं धावति इति । यदा स धावति तदा त्वां पश्यति । मम वस्त्रं कुत्र अस्ति ? तत् सबै चोरेण नीतम् । पात्रं अपि नास्ति । तत् अपि तेन एव नीतम् । स चोरः केन मार्गेण गतः इति त्वं जानासि किम्? પાઠ ૪ नमः शिवाय शान्ताय निश्चलाय यशस्विने। जगीजाय श्रेष्ठाय तम्मै वीर्यात्मने नमः ॥१॥ पदानि-नमः । शिवाय । शान्ताय । निश्चलाय । यशखिने । जगत् बीनाय । श्रेष्ठाय । तस्मै । वीर्य+आत्मने । नमः ॥ मर्थ- 4- त्यामय, शान्त,निश्चय ने यशस्वी [२ छ, तेन] વદન છે, જગતને બીજરૂપ છે [ જે છે તે વીર્યવાન પુરુષને नभर२७. सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु न कश्चिदुःखमाप्नुयात् ।। पदानि-सवें । अपि। सुखिनः सन्तु।स।सन्तु निरामया । सर्वे । भद्राणि । पश्यन्तु । न । कः । चिन् । दुवं । आप्नुयात् ।

·(१२)
-
अन्वयः-सर्वे अपि सुखिनः सन्तु । सर्वे निरामयाः सन्तु ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु । काचित् दुःखं न आप्नुयात् ॥
અર્થ- બધા સુખી થાઓ, બધા નિરોગી થાઓ, બધાનું
કલ્યાણ થાઓ, કેઈને પણ દુઃખ પ્રાપ્ત ન થાય.
न तपस्तप इत्याहुब्रह्मचर्य तपोत्तमम् ।
ऊर्ध्वरेता भवेद्यस्तु स देवो न तु मानुषः ।।
पदानि-न । तपः । तपः । इति । आहुः । ब्रह्मचर्यम् । तप+
उत्तमम् । ऊर्ध्वरेताः। भवेत् । यः।तु। सः।देवानातु ।मानुपः।
अन्वयः-तपः तपः इति न आहुः । ब्रह्मचर्य तपोत्तमम् । यः
तु ऊर्ध्वरेता भवेत् , सः देवः, न तु मानुपः ॥
અર્થ- માત્ર તપ તપ એમ કહેતા નથી. તેમાં બ્રહાચર્ય
તપ ઉત્તમ છે. જે ઉર્ધ્વરેતા હોય છે તે દેવ, મનુષ્ય નથી.
आजन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह ।
न तस्य किञ्चिदप्राप्यं इति विद्धि नराधिप ।
[ महाभारत अनु० ७९॥३५]
पदानि-आ+जन्म मरणात् । यः । तु । ब्रह्मचारी । भवेन् ।
इह । न । तस्य । किंचिन् । अप्राप्यं । इति । विद्धि । नराधिप ।।
अन्वयः-हे नराधिप ! यः तु आजन्ममरणान् ब्रह्मचारी इह
भवेत् तस्य किंचिन् अप्राप्यं न इति विद्धि ॥
અર્થ-હે રાજા! જે મનુષ્ય જન્મથી મૃત્યુ સુધી બ્રબ્રગારી
અહીં હેય છે તેને કશું જ અપ્રાપ્ય નથી, એમ સમજ.
।

·पचविंशतिपर्यन्तं ब्रह्मचर्य समाचरेत्
गुणवाञ्छक्तिसंपन्न शतायुस्तु भविष्यति ॥
पदानि-पंचविंशतिपर्यन्तं । ब्रह्मचर्यम् । समाचरेत् । गुणवान् ।
शक्तिसंपन्नः । शतायुः। तु । भविष्यति ॥
અર્થ-પચ્ચીસ વર્ષ સુધી બ્રહ્મચર્ય પાળે [તે તે ખરેખર
ગુણવાન, શકિતસપા અને શતાયુ થશે.
फायेन मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा।
सर्वन मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्य विधीयते ।
पदानि-फायेन । मनसा। पाचा। सर्व+अवस्थासु । सर्वदा ।
सर्वत्र । मैथुन त्याग' । ब्रह्मचर्यम् । विधीयते ।।
અર્થ - શરીર, મન અને વચનથી હમેશા દરેક અવરથામા
સર્વત્ર મંથનને ત્યાગ કરે, એને બ્રહ્નચર્ય કહે છે
मैथुन = स्त्री पुषना सप.
मैथुनत्याग = સ્ત્રી પુરુષે સાથે ન રહેવું.
यदीच्छसि पशीकतुं जगदेकन कर्मणा।
सुदुत्तेन्द्रियग्राम बलाच्छीघ्र निवारय ।
पदानि-यदि । इच्छसि । वशीपर्तुम् । जगन् । एकेन। फर्मणा।
मुदुरवृत्त इन्द्रिय+ग्रामम् । यलान् । शीघ्नं । निारय ।
अन्वय -यदि एफेन फर्मणा जगन् घशीफ इन्छसि ।
मुदतहन्द्रिय प्रामं । शीघ्र । बलान् । निवारय ।
અને એક જ મંથી સંસારને જીતવા માગ છે ય

·(१४)
।
છે તે તમે તમારી દુરાચારી ઇન્દ્રિયેના સમૂહને જહદી અને
બળનાગથી નિવૃત્ત કરે.
न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।
कि नो राज्येन गोविंद किं मोगर्जीवितेन वा ॥
(म. गीता १३३२)
पदानि-न । कांक्षे । विजयं। कृष्ण । नाच।राज्यं । सुखानि।
च। किं । नः राज्येन । गोविंद । किं । भोगैः । जीवितेन । वा।।
अन्वयः-हे कृष्ण ! विजय न कांक्षे । राज्यं सुखानि च न
(कांक्षे)। हे गोविंद ! राज्येन नः किं १ भोगः कि? जीवितेन
वा किम् ?
मर्थ-डे विराय (कांक्षे) ४२७ नथी. २torय भने
सुमनी छ। ५२ ४२ते। नथी. उगापित ! सत्यधी (नः)
અમને શું ? બેગ ભેગવવાથી પણ શું અને જીવન જીવવાથી
पण शु(भग)।
સાધિ કરેલા વાક્ય
१ अहं विजयं न कांक्षे । नाहं विजयं कांक्षे । विजयमहं न
फांक्षे। न कांक्षे विजयमहम् । न कांक्षेऽहं विजयम् ।
२ अहं राज्यमपि नेच्छामि । नेच्छाम्यहं राज्यम् । राग्यं
नाहमिन्छामि । नाहमिच्छामि राज्यम् । इच्छामि नाहं राज्यम्।

·(१५)
પાઠ ૫
येपामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाः मुखानि च ।
ते इमेऽवस्थिता युद्ध प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ।।
(भ. गीता. १।३३)
पदानि-येषां । अर्थे । कांक्षितं । नः । राज्यं । भोगाः ।
सुखानि । च । ते । इमे । अवस्थिताः। युद्धे । प्राणान् । त्यक्त्वा ।
धनानि । च॥
अन्वयः-येषां अर्थ राज्यं नः कांक्षितम् , येषां अथें भोगाः
नः (कांक्षितीः), येपांच अर्थे सुखानि नः (कांक्षितानि),
ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिता ।
मर्थ-( येषां) रेने (अर्थे ) भाटे २aru (नः ) मे
(कांक्षित) ४२छता हुता, ने भाटे ले समे याहता हता,
तयार भाटे सुप अमे थाहत त (ते) ते ( इमे ) २५१
पन मने पन (त्यक्त्वा) तने, (युद्धे) मा
(अवस्थिताः) मा छे.
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुरा. पौत्राः श्यालाः संबंधिनस्तथा।
(भ.गी. १२३४)
पदानि-आचार्याः । पितरः । पुत्राः । तथा । एव । च ।
पितामहाः । मातुलाः । श्वशुराः । पौत्राः । श्यालाः । संबंधिनः ।
तथा ॥
अर्थ-मायाय, पि, पुत्र तया (पितामहाः) ,
।

·(१६)
५ मातुलाः) भाभा, ( श्वशुराः) सस, (पौत्राः । पात्र, सार,
तथा समधीसा (गो.)
एतान हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृत ॥
(म.गी. ११३५)
पदानि-एतान् । न । हन्तुं । इच्छामि । अतः । अपि ।
मधुसूदन । अपि । त्रैलोक्य राज्यस्य । हेतोः । किं । नु ।
मही+कृते ।।
अन्वयः-हे मधुसूदन ! एतान् प्रतः त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः
अपि हन्तुं न इच्छामि । किं नु महीकृते ?
मर्थ-डे ( मधु मृदन ) मधुदत्यने भा२नार ४५४ ! ( एतान )
येथे २५भने भारत जाय तो ५(नतः ) ये नायने
ખાતર પણ તું) તેઓને મારવાની ઈચ્છા કર નથી. પછી
(महीने) पृथ्वीना Noयनी त पाशा?
निहत्य धार्तराष्ट्रानः का प्रीतिः स्याजनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ( भ.गी. १।३६)
पदानि-निहत्य । धार्तराष्ट्रान् । नः : का। प्रीतिः। स्यात् ।
जनार्दन । पापं । एव । आश्रयेत् । अस्मान् । हत्वा 1 एतान् ।
भाततायिनः ॥
अन्वयः-हे जनार्दन ! धार्तराष्ट्रान निहत्य नः का प्रीतिः
स्यात् । एतान् माततायिनः हत्वा अस्मान् पापं एव आश्रयेत् ॥
मर्य-६ (बनार्दन) १ ! (धार्तराष्ट्रान्) धृतराना

·(१७)
पुत्राने (निहत्य ) भारीने (न ) सभा शु (प्रीतिः) मा
{ स्यात् ) थाय ? ( एतान् ) मा ( आततायिनः) भीमाने
(हत्वा भारीने (अस्मान् ) मभने पा५४ (आश्रयेत् ) सा.
तस्मानार्दा व्यं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबांधवान् ।
म्वजनं हि कथं हत्वा सुखिन स्याम माधवः ॥
( भ. गी. ११३७)
पदानि-तम्मात् । न । अहीं । वयं । हन्तुं । धार्तराष्ट्रान् ।
स्वचांधवान् । स्वजनं ! हि । कथं । हत्वा । सुखिनः । रयाम।
माधव॥
अन्वयः-हे माधय । तस्मात स्वांधवान् धार्तराष्ट्रान हन्तुं
चयं न अहः । हि स्वजनं हत्वा कथं सुखिनः स्याम ?
मर्थ- (माधव ) ! (तस्मात् ) भाटे (स्ववाधवान्)
पोताना मा ( धार्तराष्ट्रान ) तराना पुत्राने ( हन्तुं ) भा२पा
मे ( वयं) भारे भाटे ( न अर्हाः ) ही नयी (हि) २९
(स्वजनं ) 11 भासने { हत्वा ) भारीन (कथं) 34
शते भागधी ( सुखिनः) सुभी ( स्याम ) वाय.
વાચક અહીં અનુભવથી જોશે કે આ લેકને અર્થ કેટલે
અશે તેમના ધ્યાનમાં આવવા લાગ્યો છે. લેકના પદ કેવી રીતે
બને છે, પદને પછી અન્યય કેવી રીતે થાય છે. અને અન્યાય
બનતાં જ અર્થ કેટલું સહેલું બની જાય છે, તેને અનુભવ
વાચક લેશે.
२[शि.HI. 3]

·(१८) પાઠ ૬ हे कृष्ण! अहं विजयं न कांक्षा हे गोविंद ! अहं राज्यं अपि न इच्छामि । हे देव ! अहं सुखं अपि न इच्छामि ! राज्येन. भोगेन, जीवितेन वा मम किं भवति ? हे मित्र ! त्वं राज्यं इच्छसि वा न इच्छसि ! त्वं सुखं अपि कथं न वांच्छसि । सः जीवितं वांच्छति परन्तु सुखं न इच्छति । यः विजयं न कांक्षति सः राज्यं अपि न इच्छति । यः सुखं इच्छति सः राज्यं विजयं च यांच्छति । भोगात् सुखं भवति या न भवति ? यस्य अर्थे राज्यं कांक्षितं सः कुत्र गतः ? सः पुरुपः भोगं सुखं च त्यक्त्वा विजयं इच्छति । सः वारः धनं त्यक्त्वा युद्धे अवस्थितः । राज्यस्य अर्थ अहं धनं प्राणं च इच्छामि । सः धनस्य अर्थ राज्यं प्राणं च वांच्छति । त्वं तु प्राणस्य अर्थे राज्यं धनं च इच्छसि । त्वं किं तस्मिन् युद्धे न अवस्थितः १ स वस्त्रं पुस्तकं च त्यक्त्वा तत्र गतः । तेन दुग्धं जलं च त्यक्त्वा अन्नं एव खादितम् । अहं मनुष्यं हन्तुं न इच्छामि । अहं कं अपि जन्तुं हन्तुं न इच्छामि । अहिंसा-धर्मः एवं मम धर्मः अस्ति । त्रैलोक्यम्य राज्यस्य हेतोः अपि तं हंतुं न इच्छामि । महीराज्यस्य कृते अपि हन्तुं न इच्छामि । निहन्य मम का प्रीतिः स्यात् ? कौरवान् निहन्त्य नः किं कल्याणं म्यात् ? पशुं निहत्य मनुष्यस्य किं कल्याणं म्यान् ? राष्टं निहत्य नृपस्य का प्रीतिः स्यात् ? तं हत्या पापं एव अस्मान आश्रयन् ।

·(१८)
।
आततायिनः हत्ग न. पापं न आश्रयेन् । दुष्टं हत्वा पापं
भवति वा न भवति ? म्वबांधवान् हन्तुं वयं न अहाँ । स्व.
मानवान् हन्तुं त्वं न अर्हः । मूर्वः स्ववाधवान् एव हन्तुं यत्नं
करोति । स स्वजनं हत्वा कथं सुखी भवति १ दुर्जन एव
स्वजनं हत्वा सुखी भवति । हितवचनं एव श्रेय भवति । यत्
अन्यन्तं भूतहितं तत् वचनं श्रेय अस्ति । य मरणात् भीत
नास्ति स. एव वीरः। विशुद्धस्य मृत्यु. शोभन भवति । यः
स्वधर्मे तिष्ठति स एव श्रेष्ठ पुरुष । यस्य शिर पलितं भवति
स वृद्धः न भवति । तरुणस्य अपि शिर पलितं भवति ।
यदा नृप अन भवति तदा एवं सुखं भवति । रामचन्द्रस्य
शोभनं भूपणं अन नास्ति । शुभ्रं पुष्पं त्वया कि न आनीतम् ?
यथा कृपण धनं रक्षति तथा वीर यश रक्षति । स पुरुप.
मद्रासनगरान् कदा आगत. ? यदा रथ तर गच्छति, तदा
पुरुष आगन्छति । सर्वभूतानाम् हृदयदेशे ईश्वर तिष्ठति ।
स ईश्वर. सर्वभूतानि भ्रामयति । सर्वभावेन तं एव ईश्वरं शरणं
गच्छ । तस्य प्रसादान् उपासक परमा शान्तिं प्राप्यति।
ईश्वरस्य प्रसादात् उत्तमं शाश्वतं मुखं भवति । अहं ईश्वरं सर्व
भावेन शरणं गच्छामि।
આગલા પાઠમાં જે કલેકો આપ્યા છે, તેની વાકય રચના
સમજી શકવાથી આવા અનેક વાક બનાવવાની યોગ્યતા આવે છે
વિઘ થી આ પ્રમાણે ઉપયોગી વાકયે વાર વાર બનાવશે તે
સદૃત ભાષામાં તેની ઝડપી પ્રગતિ થશે સંસ્કૃત શીખવને
આજ સરળ માર્ગ છે

·(२०)
આ પુસ્તકમાં જે અભ્યાસક્રમ રાખે છે તે અત્યંત સડેલે છે.
આ કમ પ્રમાણે જે વિદ્યાર્થી અભ્યાસ કરશે તે તેને આપમેળે જ
સંરકૃત ભાષાનું જ્ઞાન થશે. હવે સંધિ વાકયે વાંચે –
१ अहं सुखमपि न वांच्छामि । नाहं सुखमपि वाच्छामि । न
वांच्छामि सुखमप्यहम् । सुखमहमपि न वांच्छामि ।
२ स जीवितं वांच्छति परन्तु सुखं नेच्छति । जीवितं स
वांच्छति परन्तु नेच्छति मुखम् । स न सुखमिच्छति परन्तु
जीवितं वांच्छति।
३ यः सुखमिच्छति स राज्यं विजयं च वांच्छति । सुखं य
इच्छति स राज्यं विजयं च वांच्छति । स वांच्छति राज्यं विजयं
च य इच्छति सुखम् ।
४ स वीरो धनं त्यक्त्वा युद्धेऽवस्थितः । धनं त्यक्त्वा स
वीरोऽवस्थितो युद्धे । अवस्थितः स वीरो युद्धे धनं त्यक्त्वा ।
५ अहे मनुष्यं हन्तुं नेच्छामि ! नेच्छाम्यहं मनुष्यं हन्तुम् ।
हन्तुं नेच्छाम्यहं मनुष्यम् ।
६ अहं कमपि हन्तुं नेच्छामि । नेच्छाम्यह कमपि हन्तुम् ।
कमप्यहं हन्तुं नेच्छामि । हन्तुं नेच्छाम्यहं कमपि ।
७ निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु,
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ।।

·(२१)
પાઠ ૭
संस्कृत-वाक्यानि।
(११ भगवान् तपस्वी, स्वाध्यायशीलः वाल्मीकि ऋषिः
एकदा वनं विचचार।
(२) समीपं एव स ऋषिः एक कौञ्चमिथुनं अपश्यत् ।
(३) तस्मात् एकं क्रौञ्चं पापः निपाद. जघान ।
(४) कौवं हतं दृष्ट्वा परमकारुणिक सपिः अवदत् ।
ગુજરાતી વાકયો
(१) मगवान त५वी, सन्यासी गुशु (यायी)
पाभी पि ( एकदा ) मे १मनसमा ( विचचार )
બ્રિમણ કરતા હતા.
(२) ते पिणे 20 पक्षीनु (लिथुन ?
( अपश्यत् ) यु.
(3) अय पक्षीने पापा शारीये जधान) मायु
(४) *य पक्षाने मारे ( दृष्ट्वा )हने ५२म कारणिक)
श्यामपि ( अवदत् ) मध्या-
मा निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वती समाः ।
यत्कौञ्चमिथुनादेकमवधी. काममोहितम् ॥
पदानि-मा। निपाद। प्रतिष्ठांत्वम्। अगम । शाश्वती' समाः।
गन् । क्रौञ्च । मिथुनात् । एकं । अवधीः । काममोहितम् ।।
अन्वयः-हे निषाद! त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठा मा अगम ।
यत् काँचमिथुनात् एक काममोहितं अवघी ॥
F
।
।

·-
(૨૨)
અર્થ-હેનિક) લીલ! તું(રાજની) ઘણુ (સમા વર્ષ
(રિણાં) જીવવાની સ્થિતિ (મા) નહીં (અ) પામશે, મતલબ
કે ઘણાં વર્ષ જીવશે નહિ. () કારણ કે કેચ પક્ષીના જેમાંથી
એક કામમુગ્ધ થયેલાને (અ) તે માર્યું છે. અર્થાત્ તે કામમુગ્ધ
પક્ષીને માર્યું છે, તેથી તું હવે ઘણે લાંબે વખત જીવશે નહિ.
संस्कृत-वाक्यानि।
(५) अयं श्लोकः समाक्षरैः तेन महर्पिणा गीतः ।
(६) सः ऋषिः अम्य श्लोकस्य पादं पादं पुनः पुनः
अनुन्याहरत् ।
(७) इमं श्लोकं दृष्ट्वा मुनिः सन्तुष्टः ।
(८) ईदृशैः एव श्लोकः सपूर्ण रामायण काव्यं करवाणि इति
મદુર્વઃ પુનાતા !
(९) ऋपिः तथा एव रामचन्द्रस्य चरितं चकार ।
(૨૦) તત વ ાથિમાં તિ
ગુજરાતી વાક્યો
(૫) આ લેક તાલથી ( ઢબપૂર્વક) તે અષિએ ગાયો
(૬) તે અપિ આ લેકના એકે એક પદને (વારંવાર ફરી-
ફરીને બાલવા લાગ્યા.
(૭) આ કલેક જોઈને મુનિ સતેષ પામ્યા.
(૮) ( હૃદ ) આજ થી સંપૂર્ણ રામાયણ કાવ્ય
(વાન) હું બનાવી શકે એવી મહાની ભાવના (નાતા) થઈ.
(૯) રાષિએ તે પ્રમાણે રામચંદ્રનું ચરિત્ર (રાજ) બનાવ્યું
(૧) તે જ રામાયણ છે.

·(२३)
संस्कृत वाक्यानि।
(११) सरयूनदीतीरे कोसल नाम महान् जनपद आसीन् ।
(१२) स कोसलः जनपद धनधान्यसपन्न मुदित च आसीत् ।
(१३) तस्य कोसल-देशस्य महापुरी अयोध्या नगरी
गजधानी आसीत् ।
(१४) ता अयोध्या राजधानी राष्ट्रधर्धन राजा दशरथ
पालयामास।
(१५) स राजा दशरथ दीर्घदी महातेजा जनप्रिय वशी
सत्य-प्रतिश च आसीत् ।
(१६) तस्यभूपन्य हिते रता यशस्विन अष्टौ अमान्या
बभूव ।
ગુજરાતી વાક્યો
(११) सरयूनतीन । म नाभना भाटे। (जनपद ) ३०
आसीत् )
( ૧૨ ) તે કોસવ-દેશ ધન અને ધાન્યથી આબાદ અને
(मुदित' ) आनयुक्त तो
(૧૩)તે કોસવદેશની વિશાળ અયે ધ્યાનગરી રાજધાની હતી
(૧૪) તે અયોધ્યા રાજધાનીને, રાષ્ટ્રને સમૃદ્ધ બનાવન ૨
રાજા દશરથ ક્ષક (રાજા) હિતે
(१५) श शय ६२ ( अगमतावा) (मा)
मतपी, सोप्रिय (यशी) सयभीगने सत्ययनातो.
(१) सना शुओ७५ प्रीतिun 15 (भमात्या)
प्रधान (बभूवु ) it

·(२४)
-
વાચક આ પાઠના સંસ્કૃત ભાગને ફરીથી વાંચે. એટલે સુધી
વાંચવું કે જેથી તે વાળે મોઢે થઈ જાય. એકવાર ગુજરાતી અ
સાથે વાંચશે તે પછી બીજીવાર અર્થ જોયા વિના જ સંસ્કૃત ભાગ
ધ્યાનમાં આવી જશે.
સાથે કરેલાં વા
भगवान् तपस्वी स्वाध्यायशीलो वाल्मीकिमपिरेकदा वनं
विचचार। समीपमेव स ऋपिरेकं क्रौंचमिथुनमपश्यत् । तस्मादक
क्रौंच पापो निपादो जधान । क्रौंचं हतं दृष्ट्या परमकारुणिक
मपिरवदत्-~-
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः।
यत्क्रौञ्चमिथुनादकमवधीः काममोहितम् । "
अयं श्लोकस्समाक्षरैस्तेन महर्पिणा गीतः । स ऋपिरस्य
श्लोकस्य पादं पादं पुनः पुनरनुन्याहरत् । इमं श्लोकं दृष्ट्वा स
मुनिः संतुष्ट ईदृशैरेव श्लोकः संपूर्ण रामायणं कान्यं करवाणीति
महर्बुद्धिर्जाता ॥
પાઠ ૮
(७) तेपा पुरे वा राष्ट्र वा एकः अपि असत्यवादी नरः न
आसीत् ।
(२)न अपि दुष्टः पापी वा चौरः वा तत्र जनपदे आसीन् ।
(३) सर्व राष्ट्र प्रशान्त आनंदाणं च आसीत् ।

·(२५) (२) तत्र सर्व अपि जन सुखपूर्ण मुदित ईश्वरभक्त च आसीत् ॥ (૧) તેના શહેર અથવા તે રાજ્યમાં એક પણ અસત્યવાદી માણસ ન હતે. (१) दुध, पायी यात यो२ ५, ते देशमा । न ते (૩) આખું રાજ્ય શાતિમય અને આન પૂર્ણ હતુ (४) या मधासो सुभी ( मुदित ) मन ही मने एच. सकता હવે આ પાઠના નીચે લખેવા શબ્દો મોઢે કરે – वत्स = पा७२31, माण | चरण - 1 स । अर्भक - माण. मूपक रथ = २५ गाडी प्रसाद कृपा पाक રાધેવુ અન્ન, નોઈ २rt पट, = १४ लेखक લેખક उपदेशक ઉપદેશક रुप्यक - રૂપિયે आणक = भाना सस्कृत-वाक्यानि २ हे नृप । प्रसाद कुरु । २ उपदेशक वत्साय रस ददाति । ३ मूपक अन्नं खादति । ४ तव पट कुत्र अस्ति ? • मम रथ तेन नीत ।६ अद्य लेखक लेखनाय न आगत । ७ त्वया पाक कृत नवा ·(२६) ગુજરાતી વા ૧ હે રાજા!કૃપા કરે. ૨ ઉપદેશક વાછરડાને માટે રસ આપે છે. ૩ ઉંદર અનાજ ખાય છે. ૪ તારૂં વસ્ત્ર કયાં છે ? ૫ મારે રથ તે લઈ ગયે. ૬ આજે લેખક લખવાને માટે આવ્યું નથી. છ તે રસેઈ બનાવી કે નહિ? संस्कृत-वाक्यानि। वत्सं अत्र आनय । अर्भकं तत्र नय । स पुरुषः बालकं अत्र न रक्षति । कथं तेन पटः रक्षितः १ एकस्य आणकस्य अन्नं देहि । एकस्य रुप्यकस्य मोदकान् आनय । तव कार्यालये लेखकः किं करोति ? यदा लेखकः न आगच्छति तदा तत्र कः लिखति । उपदेशकः धर्मस्य उपदेशं क ग्रामात् ग्राम नगरात् नगरं च भ्रमति । स रथेन गच्छति वा न वा? यथा त्वं पटं करोपितथा अहं अपि करोमि।नृपस्य नगरं पश्य, तत् अतिशोभनं अस्ति । न्वया धान्यं मूपकात् रक्षणीयम् । यत्र नृपः भवति तत्र सेवक अपि भवति एव । अहं ईश्वरस्य प्रसादं इच्छामि, न किंचित् अपि भन्यत् इच्छामि । यत्र दीपः अस्ति तत्र गच्छ । पुस्तकं च पठ। इदानी अत्र कः अपि दीपः नास्ति । पुस्तकं दीपस्य प्रकाशेन एवं पठितुं शक्नोमि ।। સંધિ કરેલાં વાકયે वत्समत्रानय । आनय वत्समत्र । अत्र वत्समानय । स पुरुपो चालकमत्र न रक्षति । नात्र रक्षति स पुरुपो चालकम् । चालक न रक्षत्यत्र स पुरुपः । यत्र नृपो भवति तत्र सेवको भवत्येव । भवत्येव तत्र सेवको यत्र भवति नृपः ।।

·(२७) नीलामी मरे. आम्र = भाषा आपण ग्राम = हान ५२ ગમ રસે देश देश નિવાસ, રહેઠાણું अपूप ओदन मूर्ख = सात निवास प्राज्ञ = शनी ५61 = भू भूयो । सस्कृत-वाक्यानि। वर्तते । ? १ अस्मिन् ग्रामे आपण कुत्र अस्ति' २ मम उद्याने एक आम्रवृक्ष अस्ति । ३ तस्य फल अत्यन्त स्वादु ४ यथा प्राज्ञ पदति तथा मुखों न वदति । ५ मम सूद ओदन पचति । ६ त्वया अपुप भक्षित न वा ગુજરાતી વાક્યો ૧ આ ગામમાં બાર કયા છે? ૨ મારા બાગમાં એક આબ નું yડ છે ૩ તેની કેરી ઘાથી જ મધુર વાદવાળી ) છે : જેમ નાની બેવે છે તેમ મૃખ બોવ નથી ! મારે તે બત રાધે છે તે પૂરી ખાધી કે નહિ? सस्कृत-वाक्यानि। यन् अन्न स्वादु अम्ति तदेव त्व भक्षय । यन् अन्न स्वाद नास्ति तन् कदाधिन् अपि त्वन भक्षयाइदानी भन्नम्य भरणम्य ·(२८) समयः । अहं भोजनस्य समये ओदनं अपूपं च भक्षयामि जलं च पिवामि । यथा मूढः अन्नं भक्षयति तथा प्राज्ञः अपि भक्षयति । तव सेवकः मुर्खः एव न आस्ति । सः एव जानाति किं अन्नं स्वादु किंवा अस्वादु। यदा वीरः गच्छति तदा शस्त्रेण सह एव गच्छति। यथा योधः युद्धं करोति, तथा प्राज्ञः अपि करोति एव । परन्तु चीरस्य शस्त्रयुद्धं भवति तथा प्राज्ञस्य शब्दयुद्धं भवति । तव कुत्र निवासः १ अत्र एव । यत्र सः अस्ति तत्र एवं अहं अस्मि । प्राशेन सह एव अहं गमिष्यामि । સંધિ કરેલાં વા यदन्नं स्वादस्ति तदेव त्वं भक्षय । अन्नं यत्स्वाद्वस्ति तदेव त्वं भक्षय । त्वं तदेवानं भक्षय यत्स्वादस्ति । भक्षय त्वमन्नं तदेव यदस्ति स्वादु । त्वमेव तदन्नं भक्षय स्वादु यदस्ति । मम निवासोऽत्रैवास्ति । अत्रैवास्ति मम निवासः । निवासोऽस्त्यत्रैव मम । अस्त्यत्रैच मम निवासः । अस्ति ममात्रैव निवासः । । । પાઠ ૯ जलं पिवति । अन्नं भक्षयामि । दुग्धं पास्यामि । तस्य वृक्षस्य फलं अत्रं अहं आनयामि, तत् फलं च भक्षयामि । माजारः दुग्धं पिवति । ब्राह्मणः वेदं पठनि । क्षत्रियः युद्ध करोति । वैश्यः आपणे वाणिज्यं करोति । शूद्रः सेवकः भवति ।

·।
यथा त्वं जानासि तथा एव वद । कदापि असत्य न वद ।
सत्यस्य वचनं श्रेय । यत् अत्यन्तं भूतहित तत् एव सत्य इति
मम मतम् । नरकस्य निविघं द्वार । काम मोघ तथा लाभ ,
तस्मात् एतत् वयं त्यजेत्।
तस्मिन् ग्रामे लव गृहं अस्ति किम् ? तव गृहे अश्व अस्ति
नवा ? मम गृहे एक एव अश्व अस्ति । तं अश्वं अह प्रतिदिन
आरोहामि । तं न क अपि अन्य आरोहति ।
अस्मिन् ग्रामे तव गृहं अस्ति किम् १ तय गृह अश्व अस्ति
न पा १ मम गृहे एक एव अश्व अस्ति । त अश्वं अहं प्रतिदिन
आरोहामि । तं न क अपि अन्य आरोहति ।
परवशं सर्व दुःखमेव । सर्व सुख यन् आत्मवश भवति ।
पतन् सुखस्य लक्षणं त्वं विदि ।
तय गृहे इदानीं तब पितामह वर्तने न वा तव माता कुन
गता इदानीम् ' अद्य एव मम भ्राता ग्रामात् आगन । यन
त्वं गत तन एव मम भ्राता अपि गन ।
तस्मिन् युद्धे तस्य पार्थिवस्य पराभव भूत । अस्मिन् प्रथेतन्
पव लिखित भस्ति । यथा वने सिह तथा नगरे नप भाति ।
इदानी सैनिकः कुन गच्छति ? युद्धाय गच्छति इति अह जानामि।
स्या सुरपकार सुवर्णस्य भूपणं करोति तथा त्वमपि कुछ।
नम्य कपोत कुत्र गत ! पश्य इदानी स पोत तम्मान्
दशात् आगन्छति।
स्व फि न इसि ? अर सायंकाले पर नीडामि ने तु

·(30) प्रातःसमये । यथा त्वं क्रीडसि तथा देवदत्तः न क्रीडितुं शक्नोति । एतत् स्थानं शोमनं अस्ति, अत्र एव अहं क्रीडामि । त्वं अत्र क्रीडसि तर्हि अहं अत्र नैव क्रीडिष्यामि। स चक्र भ्रामयति । तत् त्वं पश्यसि किम् ? यथा सं चक्रं भ्रामयितुं शक्नोति तथा अहं न शकलोमि । क्षमावतां एफ एव दोपः अस्ति न द्वितीयः । कः स दोपः ? एपः दोपः, यत् जनः क्षमया युक्तं एनं अशक्तं मन्यते । हे राजेन्द्र ! शमीकः नाम परमधर्मात्मा दान्तः शान्तः महातपाः एकः ऋपिः तव राज्ये तब नगरस्य समीपे एव चर्तते । हे राजन् ! मौनव्रतस्य तस्य स्कन्धे एकः मृतः सर्पः त्वया धनुष्कोट्या अवशक्तः । सः ऋपिः तव तन् कर्म क्षान्तवान् । परन्तु तस्य पुत्रःन चक्षमे । हे राजेन्द्र ! तेन कुन्दन ऋपिपुत्रेण त्वं शप्तः असि। पितुः अज्ञातं एव शप्तः असि । हे नृप ! तव रक्षां कुरु इति पुनः पुनः स ऋपिः त्वां अनवीन् । तं कुद्धं पुत्रं यन्तुं स ऋपिः शमीकः न शक्नोति अतः तेन अहं प्रेपितः। तत् यथा इच्छसि तथा कुरु। अहं गच्छामि । इदानी अहं अत्र स्थातुं न शक्नोमि । शीघ्रमेव मया गन्तव्यम् । पश्य तं पर्वतम् । तस्य नाम हिमाचलः । अस्य पर्वतस्य किं नाम ? अस्य पर्वतस्य नाम सहापर्वत इति । कम्मात नगरान् त्वं आगतः ? काशीनगरात् अहं आगतः। अय अहं येदं पटितुं आगतः । इदानी एव वेदं पठामि । तया त्वमपि पट । हे मित्र! यदा त्वं स्नानाय गङ्गां गमिष्यसि तदा अहमपि आगमिष्यामि । अहं गंगास्नानं प्रातः समये एव पर्तुमिच्छामि । ! .

·(31)
સંધિ કરેલા વાકયો
१ स मपिस्तव तत्कम क्षान्तवान् । परन्तु तस्य पुत्रो न
चक्षमे।
२ हे राजेन्द्र ! तेन कुद्धेनर्षिपुनेण त्वं शप्तोऽसि । पितुरज्ञात
मेव शप्तोऽसि ।
३ हे नृप ! तव रक्षा कुर्विति पुन पुन स पिस्त्यामप्रवीत्
त शुद्धं पुत्रं यन्तु स ऋपि शमीको न शक्नोति । अतस्तेनाह
प्रेपित ।
४ तद्यथेच्छसि तथा कुरु । अहं गच्छामि । इदानीमत्र स्थातु
न शनोमि । शीघ्रमेव मया गन्तव्यम् ।
५ पश्य त पर्वतम् । तस्य नाम हिमाचल । अस्य पर्वतस्य
कि नाम १ अस्य पर्वतस्य नाम सह्यपर्वत इति ।
६ कस्मानगरात्वमागत १ काशीनगरादहमागतः। अद्याह वेद
पठितुमागत । इदानीमेव वेदं पठामि । तथा त्वमपि पठ।
७ हे मिन। यदा त्वं स्नानाय गङ्गा गमिष्यसि
तदाऽहमप्यागमिष्यामि । अहं गंगास्नानं प्रात समये एव
कर्तुमिच्छामि।
સુચના–આગલા વાકયેના અનુસ ધાનથી વાચક સમજી
શકે છે કે ક સ ધિ કઈ જગ્યાએ કેવી રીતે થઈ છે

·(३२) પાર્ટ ૧ ૦ હવે નીચે આપેલા લોક જુઓ- तस्मात्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहियेनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ (भ. गी. ३१४१) पदानि-तस्मात् । त्वं । इंद्रियाणि । आदौ । नियम्य । भरत ऋपम । पाप्मानं । प्रजहि हि । एनं । ज्ञान विज्ञान+नाशनम ।। . अन्वयः-हे भरतर्पम! तस्मात् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य एनं ज्ञानविज्ञाननाशने पाप्मान प्रजहि हि ॥ मर्थ-3 ( भरत ऋपभ) लातामा ५ ! (तस्मान् ) अधा ( आदी) प्रथम इन्द्रियान (नियम्य ) १२ री ( एनं मा जान भने विज्ञानना नाश ४२नार ( पाप्मान) पापीन। (प्रजहि हि ) निश्चय नाश .. येदानधीत्य घेदी वा चेदं वाऽपि यथाक्रमम् । अविप्लुनब्रह्मचयों गृहस्थाश्रममावसेत् ।। ( मनुस्मृति वार) पदानि-वेदान् । अधीत्य । वेदी । वा! वेदं । वा। अपि । यथाक्रमम् । अ-वि-प्लुत-ब्रह्मचर्यः । गृहस्थाश्रमं । आवसेत् ॥ अन्वयः वदान् वेदी वा घेदं या अपि यथाक्रम अघीय अविप्लुतब्रह्मचर्यः गृहस्थाश्रमं आवसेत् ॥ मर्थ-(वेदान् ) होना (वेदी ने वहाना (या) R4E । "

·(33)
वेदं वन (यथाक्रम) भनुम भुग (अघीत्य)
मल्यास ४ (अ-विप्लुत-ब्रह्मचर्यः) प्रक्षया न
स्याश्रममा ( आवसेत् ) स.
निर्मलो निर्विकल्पोऽहं निश्चलोऽहं निरन्तरम् ।
निर्विकारो नित्यपूतो निर्मोहो निःस्पृहोऽस्म्यहम् ॥
पदानि-निर्मलः । निर्विकल्पः । अहं । निश्चिलः । अहे।
निरन्तरम् । निर्विकारः। नित्यपूतः । निर्मोहः। निस्पृहः । अस्मि ।
अहम् ॥
अन्ययः-अहं निर्मलः, अहं निर्विकल्पः, अह निश्चिलः, अहं
निरंतरं निर्विकारः, अहं नित्यपूतः, अहं निर्मोहः, निःस्पृहः च
अस्मि।
मर्य-( अहं ) हुनिभ, (निर्विकल्पः) (१४६५ मेट के
सविना (निश्चलः) ययाविनानी, उमेशा (निर्विकारः)
वि२ पिनानी, (नित्यपूतः । सहा पवित्र (निर्मोहः ) मा २हित
भने (निःस्पृहः ) २ दिनाना (आस्मि) ए.
ઘણે ભાગે દ્વિવચનમાં પ્રથમ, એ બેધન અને બીજી વિભક્તિને
** औ" प्रत्यय ये हैं. ६ त. ( कुमारौ ) त्री, साथी, २५ने
पायभीने " भ्याम् " ti. a. कुमाराभ्याम् भने ही सातमीन
"ओस् " प्रत्यय सारे छ. ह. त. रामयोः ।
मात्यत्स्वसृवचैव नित्यं दुहितपय ये।
परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ।
3 [स.१.शि.सा. ३]]

·(३४)
.
पदानि-मातृवत् । स्वस्वत् । च । एव नित्यं । दुहितवत् ।
च । ये । परदारेषु । वर्तन्ते । ते। नराः । स्वर्ग-गामिनः ।।
भन्वयः-ये नित्यं मातृवत् स्वसृवत् दुहितवत् च परदारेषु
वर्तन्ते, ते नराः स्वर्गगामिनः ।।
मर्थ- (ये), (नित्यं ) i (मातृवत् ) भाता समान
(स्वसृवत् ) मिनी सभान, अने (दुहितृवत् । पुत्री
(परदारेषु ) ५२ श्रीना साथै (वर्तन्ते ) पनि रामेछ.(ते)ते
भास (स्वर्गगामिनः).स्वाभाय छे.
ભાવાર્થ- પારકી સ્ત્રી મોટી ઉમરવાળા હોય તે તેને માતા,
સમાન વયી હોય તે તેને બહેન, અને નાની ઉમરવાળી હોય તે
તેને પુત્રી માનીને વર્તાવ કરવાવાળા લેકે વર્ગના અધિકારી બને છે.
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्हि मानयः ।
इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ।।
पदानि-श्रुति स्मृति उदितं । धर्मम् । अनुतिष्ठन् । हि।
मानवः । इह । कीर्तिम् । अवामोतिप्रेत्य। च । अनुत्तमम् । सुखम् ॥
अन्वयः-हि श्रुति-स्मृति-उदितं धर्म मानवः अनुतिष्ठन् ,
इह फीति अवाप्नोति, प्रेत्य च अनुत्तमं सुखम् ।।
मर्थ- (हि) निः श्रुति भने स्मृतिथी (उदितं) महाशित
धनु (अनुतिष्ठन् ) माय२५ ( मारल) ४२पापा (मानयः)
भास ( इह ) मति ( अवामोति ) भगव0; मन (प्रेत्य)
भृत्यु पछी (अन्-उत्तमं ) उत्तम गुण पामे है.

·(૩૫)
|
T
न वै तेपा स्वदते पथ्यमुक्तं
योगक्षेमं कल्पते नैव तेपाम्
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं ।
न विद्यते किंचिदन्यद्विनाशात् ॥ (म० भा० ३६५७ )
જિ- તે સ્ત્રો વચ્ચે સર્જા ક્ષે
પતિ નૈવા સેવાઈમના જૈ મનુનેજા / ના
विद्यते । किंचिद् । अन्यत् । विनाशात् ।।
अन्वयः-पथ्यं उक्तं तेषा न वै स्वदते । तेपा योगक्षेमं नैव
कल्पते । हे मनुजेन्द्र ! भिन्नानां परायणं विनाशात् अन्यत्
किञ्चित् न विद्यते।
અર્થ- (ઘં) જેને હિતકારી (૩) વચનેવાર) મીઠા
(૨) લાગતા નથી, (ગમતું નથી) (તે) તેનુ (જો)
ભલુ (નૈા પતિ) થતું નથી. હે (મનુષ+જંદ) માનવી શ્રેણ!
(મિજાના) આપસ આપસમાં ટટ કરનારા (i) એને
નાશ સિવાય બીજું કઈ પણ ફળ મળતુ નથી
ભાવાર્થ- જેને હિતકારી વિચને મીઠા લાગતા નથી, તેનું ભલુ
થતું નથી ટટા કરનારાઓને નાશ જ થાય છે
આ પ્રમાણે લેકેને અર્થ કરવાથી તમારી સાસ્કૃતમાં ઘણી જ
ઝડપી પ્રગતિ થશે માટે જેટલી મહેનત તમે
સંસ્કૃત
કલેકેપર
કરશે એટલે જ લાભ તમને જરૂર થશે
આ પાડને અભ્યાસ જ્યારે તમે પૂરે કરશે, ત્યારે તમે આ
લેકે દસથી પંદરવાર માટે મોટેથી જરૂર વાચજે.

·= પર્વતના પાઠ ૧૧ - इकारान्त पुहिनाभाना ३५ ना2 regnaeी शते थाय . १ प्र. गिरिः = પર્વત ४च-गिरये = पतन भाटे सं०(हे) गिरे =(8)पत ५५० गिरेः - पतिथी २ द्विगिरि પર્વતને ६ प०गिरः ३ तृ.गिरिणा પર્વતને ? ७ स.गिरी = पतिमा આ પ્રમાણે નીચે જણાવેલા “ર” કારાન્ત પુલિંગ શોના રૂપ થાય છે. ऋषिः विधिः = प्रह, વિધિ मुनिः મુનિ देवापिः = पापिनामनात महर्षिः મેટાઋષિ वृहस्पतिः = वोना शुरु कपिः पां४२. शस्त्रपाणिः- शासधारी वीर श्रधिः सेनापतिः =सेनापति = समुद्र इपुधिः ला । तित्तिरिः -तिपक्षी कृमिः 3 नानाजी दुन्दुभिः = ate संस्कृत-वाक्यानि । मपिः माश्रमे तपः फरोति । २ मुनिः मौनव्रतः भवति । ३ यया ऋपिः धर्म जानाति तथा एव मुनिः अपि जानाति एव । ४ फपिः कयं वृक्ष मारोहति ? ५ वृक्षस्य उपरि तं कपि पश्य । ६ तेन कपिना वृक्षस्य फलं भक्षितम् । ७ फपये अलं मथुना %3D બારાખવાની થેલી - आजिः = उमापतिः- २४२ -- ·(૩૭) ૧ देहि । ८ अन्धेः जलं स्नानाय हितकरं भवति । ९ आजौ वीरः युद्धं करोति । १० हे उमापते १ मां रक्ष। ११ तस्मिञ्जले कृमिः मस्ति । १२ विधिना जगत् निर्मितम् । १३ इदानीं देवापिः अरण्ये ईश्वरस्य उपासनां करोति । १४ बृहस्पतिना कि कार्य कृतम् १ १५ शस्त्रपाणिना वीरेण शोभनं युद्धं कृतम् । १६ तस्य सेनापतेः सैनिकः अत्र धावति । १७ तस्य वीरस्य एपः इपुधिः। १८ तित्तिरिः आकाशे विचरति । १९ दुन्दुभिः महाशब्द करोति। २० कस्य एप दुन्दुभिः अस्ति ? २१ ऋपिः योगबलेन सर्व जानाति । २२ मुनिः मौनव्रतेन तथैव ज्ञानी भवति । २३ फल्य एप महान् शब्दः १२४ तस्य राशः दुन्दुभेः एप महान् રોડ મત્તા ગુજરાતી વાક્યો ૧ ઋષિ આશ્રમમાં તપ કરે છે. ૨ મુનિ મૌનવ્રત પાળે છે. ૩ જેમ ઋષિ ધર્મ જાણે છે. તેમ મુનિ પણ ધર્મ જાણે છે. ૪ વાદર ઝાડપર કેવી રીતે ચઢે છે ? ૫ ઝાડપર તે વાંદરને , તે વાદરે ઝાડનું ફળ ખાધું. ૭ વાંદરને હવે પાણી આપ ૮ સમુદ્રનું પાણી નાહવા માટે લાભકારી છે. ૯ વીર યુદ્ધમાં લડે છે ૧૦ હે કર ! મારી રક્ષા કરે. ૧૧ તે જળમાં કીડા છે. ૧૨ બ્રહ્માએ જગતને બનાવ્યું. ૧૩ આ વખતે દેવાપી જંગલમા ઇશ્વરની ઉપાસના કરે છે. ૧૪ બૃહસ્પતિએ કયું કાર્ય કર્યું ? ૧૫ શસ્ત્રધારી વીર સુંદર લડાઈ લડે. ૧૬ તે સેનાપતિ સૈનિક અહીં દોડે છે. ૧૭ તે વીરનું આ ભાથું છે. ૧૮ તિવર પક્ષી આકાશમાં ઉડે છે. ૧૯ ઢેલ મેટે અવાજ કરે છે. ૨૦ આ તેલ કેવું છે? ૨૧ રોગ શકિનથી

·(36)
ઋષિ બધું જાણે છે. ર૨ મૌનવ્રતથી મુનિ એવાજ જ્ઞાની બને છે.
૨૩ આટલો મોટે તે અવાજ કરે છે? ૨૪ તે રાજાના
Hot
આ મેટે અવાજ છે.
वाचन-पाठः।
भगवान् तपस्वी स्वाध्यायशीलः वाल्मीकि ऋषिः एकादा
चनं विचचार । समीप एव स ऋपिः एक क्रौञ्चमिथुनं अपश्यत् ।
तस्मात् एकं क्रौञ्चं पापः निपादः जघान । क्रौंचं हतं दृष्ट्या
परमकारुणिक ऋषिः अवदत् ।
मा निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः।
यत्कौंचमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ।"
अयं श्लोकः तेन महर्पिणा गीतः । स ऋषिः अस्य श्लोकस
पादं पादं पुनः पुनः अनुन्याहरत् । इमं श्लोकं दृष्ट्वा मुनिःसन्तुष्टः
दिशः श्लोकः संपूर्ण रामायणं कायं करवाणि इति महर्ष!
चुद्धिः जाता। पाल्मीकि ऋषिः तथा एव रामचंद्रस्य परितं
चकार, तत् एव रामायणं अस्ति ।
सरयूनदीतीरे कोसलः नाम महान् जनपदः आसीत् ।
स फोसलः जनपदः धनधान्यसंपन्नः मुदितश्च आसीन् ।
नस्य कोसलस्य देशस्य महापुरी अयोध्या नगरी राजधानी
आसीन् । तां राष्ट्रवर्धनः राजा दशरयः पालयामास । स रामा
दीर्घदी महातेजाः जनप्रियः वशी सत्यप्रतिक्षः च आसीन् ।
तस्य भूपस्य हिते रताः यशस्विनः अष्टी अमात्याः धमृतः ।
तस्मिन् राष्ट्रे एकः अपि असत्यवादी न भासीन् ।
दुष्टः पापी या चौरः वा तत्र कः अपि मासीत् । सर्व
। नापि

·(38)
राष्ट्र प्रशान्त आनन्दपूर्ण च आसीत् । तन सर्व अपि बन
सुखपूर्ण मुदित ईश्वरभक्त च आसीत् ।
(વાચકે ને જે આના અર્થ વિષે ચશય આવે તે પાઠ ૭ )
राशि
પાઠ ૧૨
આ પાઠમા પુન ઇકરાન્ડ પુલિંગ શબ્દ આપવામા આ યા છે
आधि.
ઢગલે
उदधि = સમુદ્ર
ग्रथिः 2018
अद्रि પર્વત
कृमि
बारिधि = समुद्र
ध्वनि
-श६
रश्मि કિરણ
बलि - हाथ
रवि
= सूर्य
मरीचि = १२
सस्कृत-वाक्यानि।
१स पुरुष आधिना पीडित । २ इदानी उदधि स्नानाय
गच्छ । ३ एप सूर्यस्य रश्मि ! ४ सूर्यस्य एक रश्मि सोम
दीपयति । ५ उदधे जल स्नानाय शोभन अस्ति । ६ जन
भूपाय बलि ददाति । ७ सूर्यस्य मरीचि प्रकाश करोति ।
८ यथा अद्रो एप वृक्ष भवति तथा वने अपि भवति एव ।
. माकाशात् पर्जन्य
पर्जन्य पतति । १० तत् सर्व जल समुद्र
गच्छति । ११ तस्य एप ध्वनि । १२ धान्यस्य राशि पश्य ।

·१३ स पुरुषः उदधेः जले स्नात्वा अत्र आगच्छति । १४ तर
जनाय रक्तं वस्त्रं देहि । १५ अस्य सूत्रस्य एपः प्रथिः १६
पर्जन्यस्य जलं अद्रौ पतति । १७ तत् नदीमार्गेण समुद्रं
તિ. ૨૮ ઃ વીરા આવું રાતિ
ગુજરાતી વાક્યો
તે
માણસ દુઃખથી પીડાય છે. ૨ હવે સમુદ્ર તરફ સ્નાન
કરવા જા. ૩ આ સૂર્યના કિરણ છે. કે સૂર્યનું એક કિરણ ચંદ્રને
પ્રકાશિત કરે છે. ૫ સમુદ્રનું પાણી સ્નાન કરવા માટે ઉત્તમ છે.
૬ પ્રજા રાજાને કર આપે છે. સૂર્યના કિરણ પ્રકાશ આપે છે.
૮ જેવી રીતે પર્વત પર આ ઝાડ થાય છે તેવી રીતે વનમાં પણ
થાય છે. ૯ આકાશમાંથી વરસાદ પડે છે. ૧૦. તે બધું પાણી
સમુદ્રમાં જાય છે. ૧૧ તેને આ અવાજ છે. ૧૨ ધાનને ઢગલે
જે. ૧૩ તે માણસ સમુદ્રના પાણીમાં સ્નાન કરીને અહીં આવે છે.
૧૪. તે માણસને લાલ કપડું આપ. ૧૫ આ ઋતરીની તારી
આ ગાંઠ છે. ૧૬ વરસાદનું પણ પર્વત પર પડે છે. ૧૭ તે નદી
માર્ગે સમુદ્રમાં જાય છે. ૧૮ સૂર્ય–પ્રકાશ તંદુરસ્તી આપે છે.
સંધિ કરેલા વાક્ય
१स पुरुष आधिना पीडितः । इदानीमुदाधि स्नानाय गच्छ।
गच्छेदानीमुदाधि स्नानाय । गच्छोदधिमिदानी स्नानाय ।
२ एप सूर्यस्य रश्मिः। रश्मिरेप सूर्यस्य । सूर्यस्यैप रश्मिः ।
ન
३ सूर्यस्यको रश्मिः सोमं दीपयति । मूर्यस्य दीपयत्येको
रश्मिः सोमम् । सोमं सूर्यस्यको रश्मिदीपयति ।

·= સારથિ -14 = ४भर, पास %3D शा गमस्ति - કિરણ नाभि = નાભિ, મધ્ય सारथि प्रजापति = श, ormat कुक्षि પેટ, ગર્ભાશય नृपतिः श्रोणि भूपति =104 दुन्दुभि = aa निधि = मलनी, २ नरपति = રાજ निशापति = यद्र भूमिपति -राज गृहपति = ગૃહસ્થ नदीपति %3D समुद्र नगरपति = નગરવ્યવસ્થાપ* सिंधुपति = સમુદ્ર राष्ट्रपति = प्रेतपति - यम सेनापति = सेनापति खगपति = १२७ वाक्यपति = पता - दिनमणि સૂર્ય पशुपति = १४२ सभापति = પ્રમુખ शस्त्रपाणि गदापाणि = पारी 4 अश्वपति = અશ્વપાલક संस्कृत-वाक्यानि। १ साथि रथं नयति । २ सारथिना रथ नीत ३ रथात् सारथि पतति । ९ तस्य देशस्य भूपति अन आगत ।५ नृपते निधि फ जानाति १६ न जानामि नृपते सारथि फुत्र गत । ७ यज्ञ भुवनस्य नाभि । ८ दुन्दुभे ध्वनि त्वं शृणोपि किं १९ का दुदुभे शन्द करोति ? १० स पुरुष नृपते निधि रक्षति । ११ प्रजापति प्रजा रक्षति । १२ य प्रजा रक्षति स एव प्रजापति भवति । १३ प्रजापति सैनिक भ्रामयति । MAN = શસ્ત્રધારી

·(૨)
કરે છે.
१४ भूपतेः प्रसादात् सः धनं इच्छति । १५ नृपतिः ईश्वरं शरण
गच्छति। १६ नगरात् नगरं साधुःभ्रमति । १७ तव गृहे इदानी
कः अस्ति ? १८ तस्य हस्तात् दुन्दुभिः पतितः । १९ यया
सैनिकः घावति तथा त्वं घाव ।
ગુજરાતી વાક્યો
૧ સારથી રથ લઈ જાય છે. ૨ સારથીએ રથ ચલાવ્યું .
૩રથમાંથી સારથી ગબડે છે. દેશને રાજા અહીં આવી પહેર
છે. પરાજાને ભંડારને કોણ જાણે છે? રાજાને સારથી ક્યાં ગયે'
તે હું જાણતો નથી. ૭ યજ્ઞ એજ જગતનું મધ્ય છે. ૮ કેલને
અવાજ શું તું સાંભળે છે? ૯ ઢાલને અવાજ કોણ કરે છે ?
(કેણુ વગાડે છે). ૧૦ તે
માણસ રાજાના ખજાનાનું રક્ષણ
૧૧ પ્રજાપતિ પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે. ૧૨ જે પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે,
તેજ પ્રજાપતિ બને છે. ૧૩ રાજા સિપાઈઓને ફેરવે છે. ૧૪
રાજાની મહેરબાનીથી તે ધન ઈચ્છે છે. ૧૫ રાજા ઇશ્વરને શરણે
જાય છે. ૧૬ એક શહેરથી બીજા શહેરમાં સાધુ કરે છે. ૧૭ તારે
ઘેર અત્યારે કેવું છે? ૧૮ તેના હાથમાંથી ઢાલ ગબડી ગયુ
૧૯ જેમ સિપાઈ દોડે છે, તેમ તું દેડ.
સંધિ કરેલા વાક્યો
१ सारथि रयं नयनि । रथं सारथिनयति । सारथिना रयो
नीतः। नीतो रयः सारथिना। सारथिना नीतो रयः।
२ तस्य देशस्य भूपतिरत्रागतः । अत्रागतो भूपतिस्तस्य
देशस्य । मागतोऽन भूपतिर्दशस्य तस्य ।
३ नृपतेनिधि को जानाति । जानाति को निधि नृपतेः ?
t

·(४३)
પાઠ ૧૩
આ પાઠમાં નીચે લખેલા કે તપાસે--
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥
(म. गीता. २२)
पदानि-कुतः। त्वा । कश्मलं । इदं । विपमे । सम्+उपस्थितम् ।
अन् आर्य+जुष्टं । अस्वयं । अ-कीर्ति-करं । अर्जुन ।
अन्वयः हे अर्जुन विपमे अनार्यजुष्टं अस्वयं अकीर्तिकर
इदं करमलं त्वा कुतः समुपस्थितम् ?
मर्थ-3 मर्नु न ! (वि+समे ) 21 ४५२६ असणे ( अन्+
आर्य+जुष्टं ) मायने आयdi Mil ( अस्वय) ने
भेगवी माता नथी, भने (अ+कीर्ति करने कीर्तिन :
पहावापामा छ, वो भा ( कश्मलं ) मा ( भाया) (त्वा)
ताराम ( कुत ) यांथा (सं+उपस्थित ) व्याप्यो ?
लैन्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥
(भ.गी. २३)
पदानि-तव्यं । मा। स्म । गम । पार्थ । न । एतत् । त्वयि ।
उपपद्यते । शुदै । हृदयदौर्बल्यं । त्यक्त्वा । उत्तिष्ठ । परंतप ।
अन्वय' हे पार्थ ! कैन्यं मा गम स्म । एतत् त्वयि न
उपपद्यते । परंतप क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ ।
)

·(४४)
.
मर्थ-3 (पार्य) अर्जुन ! (क्लैन्य ) Rutta .
(एतत् ) मा (त्वयि) तारे भाटे योग्य साग नथी. ३ (परंतप)
શત્રુને મહાત કરનાર અર્જુન ! આ લુક હૃદયની દુર્બળતાને
(त्यक्त्वा) ६ ( उत्तिष्ट ) 8.
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्षीरस्तत्र न मुह्यति ।।
(भ.गी. २०११)
पदानि-देहिनः । अस्मिन् । यथा। देहे । कौमारं । यौवनं ।
जरा । तथा । देहे अंतर प्राप्तिः। धीरः । तत्र । न । मुखति ॥
अन्वयः-यथा अस्मिन् देहे देहिनः कौमारं यौवनं जरा
तथा देहान्तर प्राप्तिः। तत्र धीरः न मुह्यति ।।
मर्य-( यथा ) २वी शते ( अस्मिन् ) मा शरीरमा ( देहिनः)
શરીર ધારણ કરનાર મનુષ્ય કુમાર અવસ્થા, વન અવસ્થા અને
(जरा) वृद्धावस्था (पेही याय छे.) का शते (देवाअन्तर+
प्राप्तिः) भीनी भाति याय छ, यी (तत्र)मा (धीर)
धा२०४पान ५२५ (न मुह्यति ) A५ ४२. ना.
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमन्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥
(भ.गी.२०१७)
पदानि-अ+विनाशि ।तु । तन् । विद्धि । येन । सर्व।
इदै । ततं । वि-नाशं । अध्ययस्य । अस्य । न । कविता
कर्तुम् । अर्हति
.

·(४५)
.
अन्वयः-येन इदं सर्व ततं तत् तु अविनाशि विद्धि ।
अस्य अव्ययस्य विनाशं कश्चित् कर्तु न मर्हति ।
मर्थ-२ (इदं ) मधु (ततं) इसाव्यु (२२) ,
(तत्) तेन (तु) नक्षी अविनाशी छे, मेम(विद्धि) Me
(अव्ययस्य ) अविनाशीना नाश (कः चित् अपि) पा
કરી શકતું નથી.
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।।
नया शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ।
(भ.गी. २०२२)
पदानि-वासांसि । जीर्णानि । यथा । विहाय । नवानि ।
गृहाति । नरः । अपराणि । तया। शरीराणि । विहाय । जीर्णानि ।
अन्यानि । संयाति । नवानि । देही ।
अन्वयः-यथा जीर्णानि वासांसि विहाय नरः अपराणि
नवानि गृह्णाति । तथा देही जीर्णानि शरीराणि विहाय अन्यानि
नवानि संयाति ॥
अर्थ-काशन (वासांसि ) पसा (विहाय) ३४धने
(नरः ) मनुष्य ( अपराणि) मी ( नवानि) नi ( गृह्माति)
छ, तवा शत (देही) शीर धारण ४२वापाणी, जुना शरने
tatuीत नपा (संयाति) पार ४३ छे
આટલા શ્લોકોને અભ્યાસ કર્યા બાદ તમારે ફક્ત કલેકેજ
અનેકવાર વાચવા આથી તમને માલમ પડશે, કે અન્વય વગેરે
વાંચ્યા વગર જ ઉપલા કલેકે તમારા ધ્યાનમાં આવે છે, કે નહિ

·(४६)
તથા બીજની મદદ વગરજ તમે જાતે કલાકોના પદ અને અન્વય
બનાવે અને કઈક અશુદ્વ તે નથી રહેતું તેની પરીક્ષા કરવી.
જે તમે જાતે જ પદ અને અવય બનાવશે તે તમારી પ્રગતિ
ધણી થઈ ગઈ છે એની ખાત્રી તમને થશે.
સંધિ કરેલાં વાકયે
येनेदं सर्वं ततं तत्त्वविनाशि विद्धि । अस्याव्ययस्य विनाशं
कश्चिदपि कर्तुं नाहति । यथा जीर्णानि वासांसि विहाय
नरोऽपराणि नवानि गृह्णाति, तथा देही जीर्णानि शरीराणि
विहायान्यानि नवानि संयाति ।
समाप्साः।
१ अनार्यजुष्टं न आर्यः अनार्यः। अनार्यः जुष्टं अनार्यजुष्टम्।
२ अकीर्तिकर कीर्ति फरोतीति फीर्तिकरं । न कीर्तिकर
अकीर्तिकरम् ।
३ विपर्म = न विद्यते सनं यत्र तत् विपमम् ।
४ हृदयदौर्यल्यं = हदयस्य दीवल्यं हृदयदावल्यम् ।
५.परंतपः परं श्रेष्टं तपः यस्य सः परंतपः ।
६ देहान्तरप्राप्तिः = अन्यः देहः देहान्तरम् । देहान्तरस्य भातिः
देहान्तरमाप्तिः ।
७ अधिनाशि= विशेषेण नाशः विनाशः । न विद्यते विनाशः
यस्य तन् अविनाशि।
र अध्ययं न विद्यते व्ययः यस्य तत् अव्ययम् ।

·(४७) પાઠ ૧૪ જે પાછળના તમારા પાકે પાકા થયા છે તે, નીચે લખેલા વા તમે સહેલાઈથી જ સમજી શકશે. संस्कृत-वाचन-पाठ । हे पार्थ ! त्व क्लैब्यं मा गमः स्म । एतत् त्वयि न उपपद्यते। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्या उत्तिष्ठ । हे मनुष्य । क्षुद्रं कुविचार त्यक्त्वा शीघ्रं सुविचारं कुरु । हे मनुष्यश्रेष्ठ ! अस्वयं भकीर्तिकर कर्म त्यक्त्वा स्वर्य कीर्तिकरं कर्म एव कुरु । हे अर्जुन ! त्वं आर्य-जुष्टं कर्म न करोपि, अपि तु अनार्यजुष्ट कर्म एव करोपि । एतत् अकीर्तिकरं अस्ति । अस्मिन् विपमे समये कश्मलं त्वा कुत उपस्थितम् ? अस्मिन् समये स्वहितस्य घातकं कर्म कथ करोपि ? तेन तव अकीर्ति एव भविष्यति । मनुष्य ! त्वं दौर्बल्यं न गच्छ । एतत् न योग्यम् । अत शीघ्रं दौर्बल्यं त्यक्त्वा शोभनाय प्रयत्नाय उत्तिष्ठ । मनुष्य देहे कौमारं यौवनं जरा च प्राप्नोति । तथा तस्य देहान्तरप्राप्ति. भपि भवति एव । अत तत्र धीर न मुह्यति । यथा दिने प्रात काल मध्याह्नकालः सायंसमय च भवति, तथा एव शरीरे कौमारसमय यौवनसमय जरासमय च भवति । एप शरीररय धर्म एव अस्ति । तन सुख कि दुख वा किम् ? येन इंदं सर्व जगत् कृतं, तत् अविनाशि ब्रह्म अस्ति। येन इदं सर्वं जगत् रचित स ईश्वरः एव अस्ति । तस्य कदापि नाश. न भवति । अत तस्य नाम " अ-व्यय " इति भवति।

·(४८) येन सर्व पुस्तकं रचितं स मट्टभास्करः अत्र भागतः । तस्य लेखस्य का अपि विद्वान् खंडनं कर्तुं समर्थः न भवति । यथा मनुष्यः जीर्णानि वासांसि त्यक्त्वा, नवानि वासांसि गृह्णाति, तथा एव जीवः जीर्णानि शरीराणि विहाय, नवानि. अपराणि शरीराणि गृह्णाति । एवं मनुष्यस्य पुनर्जन्मः भवति । मनुष्यः जीर्ण गृहं त्यक्त्वा नवीनं गृहं प्रामोति, तथा एव पुरुषः नीर्ण वस्त्रं विहाय, नवीन वस्र प्रामोति । यया पुत्रः जीणं पुस्तकं विहाय नवीनं पुस्तकं पठति, तथा त्वं अपि पुराणं शखं त्यक्त्वा नवीन एवं गृहाण । तया तेन एव युद्धं कुरु । हे भरतश्रेष्ठ ! त्वं प्रथमं इन्द्रियाणि नियम्य पापं विचारं प्रजहि । एप पापः विचारः ज्ञानस्य नाशक विज्ञानस्य अपि विनाशकः अस्ति । वेदान अघीत्य मनुष्यः गृहस्थाश्रम भावसेत् । वेदस्य अध्ययनं न कृत्वा गृहस्थाश्रमं न आवसेत् । स्नानं कृत्वा एव भोजनं कर्तव्यम् । के नराः स्वर्ग गच्छन्ति ! ये मनुष्याः परस्त्रीविपये मातृयत् स्वस्चत् पुत्रीवत् घ वर्तन्ते, एते मानवाः स्वर्ग-गामिनः भवन्ति । यः मनुष्यः धर्म रक्षति तं धर्मः रक्षति एव । स एव मनुष्यः इह कीर्ति वामोति प्रेत्य प उत्तम सुख प्रामोति । ये मनुप्याः भिन्नाः वर्तन्ते तपां पथ्यं उक्तं न स्वदते । तेषां योगक्षेमं नेय कल्पते । विनाशात् अन्यत् मित्रानां मनुष्याणां परायणं किञ्चित् भपि न विद्यते । समासा । र फुविचारः - फुत्सितः विचारः कुविचारः । २ सुविचारः सुष्टु शोमनः विचार सुविचारः।

·(४८)
३ अस्वयं = स्वगाय योग्य स्वयं । न स्वम्य अस्पय॑म् ।
४ स्वहित = स्वस्य हितम् स्वहितम् ।
दौर्बल्य दुर्वलस्य भाव दीर्वल्यम् ।
६ यौवनसमय योवनस्य समय यौवनसमय ।
७जरासमय =जराया समय जरासमय ।
८ भरतश्रेष्ठ = भरतानां श्रेष्ठ भरतश्रेष्ठ ।
विनाशक - विशेषेण नाशक विनाशक ।
१० स्वर्गगामिन
= स्वर्ग गन्छन्ति ते स्वर्गगामिन ।
.
પાઠ ૧૫
तस्मिन् एव आश्रमे देवापि तप करोति । स इदानी
मौनचन अस्ति । अत किंचित् अपि न वदति । कोसलस्य
देशस्य प नृपति अस्ति ? कोसल देशस्य भूपति दशरथ
अस्ति । तम्य क पुत्र १ तस्य रामचद्र इति एक पुत्र
अस्ति । तस्य अयः क पुन ? तस्य दशरथनृपस्य अन्य
पुन लक्ष्मण इति अस्ति । कि तस्य अन्य क अपि पुत्र
अस्ति ? तस्य दशरय नृपम्य अन्य पुत्र भरत ही
अस्ति । शत्रुभ अपि तम्य एव पुत्र अस्ति ।
तस्य राष्ट्र कोसने देशे सर्व जन सुम्पयुक्त अस्ति । य
धार्मिक राजा अरित, तस्य राष्ट्र जन सुग्वयुक्त भवति एव ।
अन धर्म एव सुखदायक अम्नि ।
४ [ स १ शि 31

·(૫૦) १भानुः = સૂચના- જો તમે આ પાઠ સમજી ન શકે તે પાછલા પાડે ફરીથી તપાસવા જોઇએ. પરંતુ જો આ પાઠ સારી પેઠે સમજ્યા હોય તે આગળ વધી શકે છે. આ એક પ્રકારની પરીક્ષા જ છે. પાછળના પાઠે પાકા થાય તે આ પાઠમાં તમને કઈ પણ મુશ્કેલી નડશે નહિ. સધ કરેલાં વા हे भरतश्रेष्ठ ! त्वं प्रथममिन्द्रियाणि नियम्य पापं विचार કારિ પા વિવારે જ્ઞાન ના વિજ્ઞાનઘોર विनाशकोऽस्ति । वेदानधीत्य मनुष्यो गृहस्थाश्रममावसेत् । ઉકારાંત પુલિંગ શબ્દના રૂપ નીચે પ્રમાણે બને છે. ४ भानवे સૂર્યને માટે (૨) મને() સૂર્ય સૂર્યથી २ भानु સૂર્યને દ માનો કે સૂર્યના, નું, ની મનુનાં = સૂર્ય ७ भानो = સૂર્યમાં આ રીતે ઉકરાંત પુલ્લિંગ શબ્દના રૂપ થાય છે. ઉકારાંત પુલિંગ શબ્દ નીચે આપ્યા છે. અધ્યાપક = દાઢી મૃત્યુ = મરણ સTધુ =સાધુ, સજન, તુ = પ્રાણી મિક્ષુ = ભિક્ષુ, ભીખ માંગનાર g = યજ્ઞ, કમ પશુ એg = થા ન કરવાવાળા : તd દેરી विष्णुः = સર્વવ્યાપી ઈશ્વર = અન્ન, રાંધેલા ભાત વાણું #g – ઋતુ ૧ માનોઃ == = પશુ

·(५१)
।
संस्कृत-वाक्यानि
१ मिन! त्व कुन गच्छसि १२ अहं इदानीं गुरो गृह
गच्छामि । ३ तव गुरु किं अध्यापयति ! ४ मम गुरु मा
न्याकरणं अध्यापयति । ५ इदं फलं कुत्र नयसि १ ६ इदं फल
गुरवे दास्यामि । ७ सर्व जन्तु मृत्यु प्रामोति एव । ८ भिश्च
गृहात् गृह भिक्षार्थ भ्रमति।९ उपदेशक ग्रामात ग्राम उपदेशार्थ
अमति । १० एष वसन्त ऋतु अस्ति । ११ अस्मिन् वसन्ते
मतौ पुष्प फलं च भवति । १२ त्वं कं तुं कर्तुं इच्छसि ?
१३ अहं राजसूय कर्तुं इच्छामि । १४ व्यापक ईश्वर विष्णु
इति उच्यते । १५ साधु विष्णु एव ध्यायति । १६ तन्तुना
वस्त्र भवति । १७ तन्तो अन्यत् कि भवति ११८ तन्तो
रगु
भवति । १९ अकतु मनुष्यः साधु न भवति । २० अग्निना
अहं चहें पचामि । २१ ऋतो फलं किं भवति ? २२ क्षत्रियस्य
बाहु वलयुक्त भवति । २३ विद्याविहीन मनुष्य द्विपाद पशु
एव भवति । २४ विद्यासम्पन्न मनुष्य एव मनुष्य भवति ।
२५ चरु कस्मै दास्यसि ? २६ अहं च तस्मै दास्यामि ।
२७ कार्पासस्य एप तन्तु अस्ति । २८ क अपि जन्तु क्षण
अपि अकर्मकृत् न तिष्ठति । २२ अक्रतो मनुष्यरय जीवनं
भपि व्यर्थम् । ३० यथा मनुष्ये जीव अस्ति ३१ तथा पशी
अपि जीव अस्ति । ३२ गुरु पूज्य भवति । ३३ गुरुणा सह
अह गच्छामि । ३४ साधु अपि भिक्षु. भवति ।
ગુજરાતી વાક્યો
૧મિન ' તુ કયા જાય છે? ૨ હું અત્યારે ગુરુજીને ઘેર જાઉ
।

·(૫૨) છું. ૩ તારા ગુરુજી શું ભણાવે છે?૪ મારા ગુરુજી મને વ્યાકરણ 'ભવે છે. પ આ ફળ તું કયાં લઈ જાય છે? ૬ આ ફળ ગુરુજીને આપીશ. ૭ બધા પ્રાણ મરણને શરણ થાય જ છે. ૮ ભિખારી એક ઘરથી બીજે ઘેર ભિક્ષા માટે કરે છે. ૯ ઉપદેશક એક ગામથી બીજે ગામ ઉપદેશ કરવા માટે કરે છે. ૧૦ આ વસંત તુ છે. ૧૧ આ વસંત તુમાં ફૂલ અને ફળ થાય છે. ૧૨ તું કયે યજ્ઞ કરવા ચાહે છે? ૧૩ હું રાજસૂય યજ્ઞ કરવા ચાહું છું. ૧૪ સર્વ વ્યાપક ઈશ્વરને “વિષ્ણુ” કહે છે. ૧૫ સાધુ વિષ્ણુનું જ ધ્યાન ધરે છે. ૧૬ સૂતરથી વસ્ત્ર થાય છે. ૧૭ સૂતરથી બીજું શું બને છે? ૧૮ સૂતરમાંથી દેરી બને છે. ૧૯ કર્મ ન કરનાર માણસ (સાધુ) સજજન કહેવાતું નથી. ૨૦ અગ્નિ વડે હું અન્ન પકાવું છું. ૨૫ યજ્ઞનું ફળ શું હેય છે? રર ક્ષત્રિયના બાહુ બળવાન હોય છે. ૨૩ વિદ્યાવગરને મનુષ્ય બે પગવાળા પ્રાણી સમાન જ હોય છે. ૨૪ વિદ્યા સપા મનુષ્ય જ મનુષ્ય હોય છે. ૨૫ તું અન્ન કોને આપશે? ૨૬ અને તેને આપીશ. ર૭ રૂને આ તાંતણે છે. ૨૮ કોઈ પણ પ્રાણ પળવાર પણ કામ કર્યા સિવાય ભતું નથી. ર૯ કર્મ ન કરવાવાળા માનવીનું જીવન પણ મિથ્યા છે. ૩૦ જેમ મનુષ્યમાં જીવે છે, ૩૧ તેમ પશુઓમાં પણ જીવ છે. ૩ર ગુરુ પૂજ્ય હેય છે. ૩૩ ગુરુજીની સાથે હું જાઉં છું. ૩૪ સાધુ પણ ભિક્ષુક હોય છે. સંધિ કરેલાં વા १ अऋतुर्मनुष्यः साधुन भवति। न साघुर्भवत्यऋतुर्मनुप्यः । न भवति साधुरऋतुमनुष्यः। २ अग्निनाऽहं च पचामि । पचाम्यहं चरुमग्निना ।

·(43)
?
चरुमहमानिना पचामि । अहमग्निना चरु पचामि ।
३ तो फल किं भवति ? तोर्भवति कि फलम्
४ क्षत्रियस्य बाहुबलयुक्तो भवति । बलयुक्तो बाहुर्भवति
क्षत्रियस्य । बाहुर्भवति बलयुक्त क्षनियस्य ।
५ विद्यासंपन्नो मनुष्य एव मनुष्यो भवति । विद्यासपन एवं
मनुष्यो मनुष्यो भवति ।
६ कापासस्यैप तन्तुरस्ति । एप तन्तु कापसिस्यास्ति । एप
कार्पासस्य तन्तुरस्ति।
७ कोऽपि जन्तु क्षणमप्यकर्मकृन्न तिष्ठति। न तिष्ठति कोऽपि
जन्तुरकर्मकृत् क्षणमपि । क्षणमप्यकर्मकन कोऽपि जन्तुस्तिष्यति ।
८ अक्रतोर्मनुष्यस्य जीवनमपि व्यर्थम् । व्यर्थ जीवनमप्य
तोर्मनुष्यस्य।
समासा ।
१ मौनव्रत मौन व्रत यस्य स मौनव्रत ।
२ शत्रुघ्न - शड्ढे हन्ति इति शत्रुघ्न ।
सुखेन युक्त सुखयुक्तः
४ सुखदायक = सुख ददाति इति सुखदायक ।
५ विद्याविहीन विद्यया विहीन विद्याविहीन ।
६ द्विपादः द्वौ पादौ यस्य स द्विपाद ।
७ विद्यासंपन्नः = विद्यया सपनः विद्यासंपन्न ।
८ भकर्मकृत् = कर्म करोति इति-कर्मकृत् । न कर्मकृत् अकर्मकृत् ।
९ मक्तु = न विद्यते नतु यस्य स अस्तु ।
३ सुग्वयुक्त
D
AN

·(५४) । । પાઠ ૧૬ હવે આ પાઠના ઉકારાંત પુલિંગ શબ્દો મેઢે કરે– प्रभुः = ७१२, .= ७३२, भाति । वायुः વાયુ, હવા = શેરડી भानुः સૂર્ય मेरुः મેરુ પર્વત बिन्दुः બિન્દુ सेतुः = ya, सेतु - माय सक्तुः = 4, सथयो स्तनयित्नुः મેઘ, વાદળાં संस्कृत-वाक्यानि। १ गृहस्य प्रभुः गृहस्थः । २ राष्ट्रस्य प्रभुः नृपतिः । ३ विश्वस्य प्रभुः विष्णुः अस्ति । ४ सः सक्तुं तितउना पुनाति । ५ वस्त्रेण घृतं सः पुनाति । ६ सत्येन मनः शुद्धयति । ७ अहं: सक्तुं खादामि । ८ इक्षोः मधुरः रसः भवति।९ भानोः प्रकाशः प्रखरः भवति । १० रामेण इपुणा रावणः हतः । ११ स्तनयित्नु: ओकाशे गर्जति । १२ जन्तोः शरीरे वायुः एव प्राणः भवति । १३ चातकः जलविन्दुं इच्छति । १४ सक्तुः वलप्रदः अस्ति । १५ यदा सक्तुः इक्षोः रसेन सह भावितः भवति तदा एव सः चलप्रदः भवति । १६ आकाशात् वृष्टिः विन्दुरूपेण भवति । १७ तत्र शोभन: सेतुः अस्ति । ગુજરાતી વાક્યો ૧ ઘરને સ્વામી ગૃહસ્થ છે. ૨ રાજ્યના સ્વામી રાજા છે. ૩ વિશ્વને સ્વામી વિષ્ણુ છે. તે લેટને ચાળણીથી શુદ્ધ કરે છે. પોતે કપડાથી ઘી ગાળે છે. ૬ સત્યથી મન શુદ્ધ થાય છે. હું જ

·ખાઉ છું, ૮ સૂર્યને પ્રકાશ પ્રખર હેય છે. શેરડીનો રસ મટે
હિય છે. ૧૦ રામે બાણથી રાવણને માર્યો. ૧૧ વાદળાં આકાશમાં
ગરજે છે. ૧૨ પ્રાણુઓના શરીરમાં વાયુ જ પ્રાણ બને છે. ૧૩
ચાતક પક્ષી જળબિંદુ ચાહે છે. ૧૪ જન શક્તિ આપે છે. ૧૫ જે.
જવ શેરડીના રસની સાથે ખાવામાં આવે તે તે શક્તિવર્ધક
કાય છે ૧૬ આકાશમાંથી વૃષ્ટિ બિંદુરૂપમાં થાય છે. ૧૭ ત્યાં
સુંદર પૂલ છે
સંધિ કરેલાં વા
१ गृहस्य प्रभुगृहस्थोऽस्ति । अस्ति गृहस्थो गृहस्य प्रभुः ।
કમુહસ્થાપ્તિ
• राष्ट्रस्य प्रभुपतिरेवास्ति । नृपतिरेव प्रभू राष्ट्रस्याति ।
गष्ट्रस्य नृपतिरेव प्रभुरस्ति।
३ विश्वस्य प्रभुर्विष्णुरस्ति । विष्णुरस्ति प्रभुर्विश्वस्य ।
प्रभुर्विश्वस्य विष्णुरस्ति।
४ रामेणेषुणा रावणो हतः। हतो रावणो रामेणेषणा । इपुणा.
रावणो रामेण हतः।
ઉકારાન્ત વિશેષણ
હવે ઉકાત વિશે આપવામાં આવે છે એના રૂપે પહેલાં
જણાવ્યા મુજબ જ થાય છે, ત્યારે એ શબ્દ ઉકારાત પુલિગ
કાબદેને બતાવે છે.
भीर
वर्धिष्णु
= ઉન્નત 4
श्रद्वाल
= શ્રદ્ધા રાખવાવાળા
= ડરપોક
सहिष्णु
= સહન કરનાર

·(५१) = अशण निद्रालु = ra, सूहा, भूष्णु - धना३. 'નિદ્રાધીન प्रभविष्णु =णवान, भु पद्ध संस्कृत-वाक्यानि। १ भीरुः मनुष्यः यशस्वी न भवति । २ भीरुणा पुरुपेण किं कर्तव्यम् १ ३ पटुः जनः एव सर्व कर्म करोति । ४ वर्धिष्णुः नृपः साम्राज्यं प्राप्नोति । ५ प्रभविष्णुना नृपतिना राज्यं संवर्धितम् । ६ भीरुणा भूपतिना सर्व राज्यं त्यक्तम् । .७ धर्मस्य तत्त्वं तस्य गुरुः एव जानाति । ८ विष्टरं अत्र आनय । ९ शूरः नृपः विजयं एव कांक्षति । १० भारुः नृपः पलायनं करोति । ११ यस्य अर्थे युद्धं कृतं स एव भीरुः । १२ सः नृपतिः राज्यं धन प्राणं च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थितः । १३ आचार्य गुरुं वा निहत्य पातकं भवति । १४ स्ववान्धर्व हन्तुं त्वं न योग्यः । १५ पापेन निपादेन मृगः हतः । १६ स तुभ्यं वखं दातुं इच्छति । १७ अहं तस्मै धनं दातुं इच्छामि । २८ त्वं चक्र भ्रामयितुं इच्छसि किम् ? १९ यदि न इच्छसि तहिं किं कर्तु इच्छसि। ગુજરાતી વા ૧ ડરપોક માણસ યશસ્વી થતું નથી. ૨ કાયર માણસે શું કરવું. ૩ કુશળ માણસ બધાં કાર્યો કરે છે. ૪ રાજ્ય વધારવાની ઈચ્છા-- વાળો રાજ સામ્રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. ૫ બળવાન રાજાએ રાજય વધાર્યું. ૬ કાયર રાજાએ આખું રાજ્ય ગુમાવ્યું. ૭ધર્મ-તત્વ તેને ગુરુજ જાણે છે. ૮ ખુરશી અહીં લાવ.૯ બહાદુર રાજા વિજય જ 1

·(५७)
ઈચ્છે છે. ૧૦ બાથલે રાજા પલાયન કરે છે. ૧૧ જેને માટે લડાઈ
લડી તે બાયલે છે. ૧૨ તે રાજા રાજ્ય, ધન અને પ્રાણ ત્યાગીને)
છેડીને લડાઈમાં ઊભે છે. ૧૩ આચાર્ય અથવા તે ગુરુની હત્યા
કરવાથી પાપ લાગે છે. ૧૪ તારા ભાઈઓને મારવા માટે તે લાયક
નથી. ૧૫ પાપી શિકારીએ હરણને માર્યું. ૧૬ તે તને વસ્ત્ર આપવા
ઈચ્છે છે. ૧૭ હું તેને ઘન આપવા ઇચ્છું છું ૧૮ તું ચક્ર ફેરવવા
ઈચ્છે છે શું ? ૧૯ જે નથી ઈચ્છતે તે શું કરવા ઈચ્છે છે.
સંધિ વાકયે
१ भीरुर्मनुप्यो यशस्वी न भवति । न भवति यशस्वी
भीमनुष्यः।
२ पटुर्जन एव सर्व कर्म करोनि। करोति सर्व कर्म पटुमनुष्यः ।
सर्व कर्म पटुरेव मनुष्य करोति ।
३ भीरुनृपः पलायनं करोति । करोति पलायन भीरुनृपः ।
पलायनं करोति भीरुनृप ।
समासाः।
१ गृहस्था
गृहे तिष्ठति इति गृहस्थः।
२ जलविंदुः = जलस्य विन्दु जलबिन्दुः ।
३ बलप्रदः - बलं प्रददाति इति बलप्रदः ।
४ यशस्वी - यशः अस्य अस्ति इति यशस्वी ।
५ नृपतिः = नृणां पतिः नृपतिः ।
६ भूपति. भूम्या:
पतिः भूपतिः।
नृन् पाति इति नृपः।
८ स्ववान्धवः = स्वस्यबांधव स्ववांधवः ।
।

·(५८)
પાઠ ૧૭
આ પાઠના નીચે લખેલા લે કે –
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकंपितुमर्हसि ।
धाद्वि युद्धाच्छेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥
(भ.गी. २१३१)
पदानि-स्व+धर्म+अपि । च । अवेक्ष्य । न। विकिपितुं
अर्हसि । धात् । हि । युद्दात् । श्रेयः अन्यत् । क्षत्रियस्य ।
न । विद्यते।।
अन्वयः-अपि च स्वधर्म अवेक्ष्य विकंपितुं न अर्हसि । हि
अत्रियस्य घात् युद्धात् अन्यत् श्रेयः न विद्यते ।
अर्थ-मने - ५२५८ ( अवश्य न (विकंपितुं)
पायभान पाने (न अर्हसि ) तु साय: नथी. (हि) २६
क्षत्रियाने भाटे धर्म युद्धथी मी ( श्रेयः) च्यारी ४४
(न विद्यते ) नथी.
यदृच्छया चोपपनं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ।।
(भ.गी. २।३२)
पदानि- यदृच्छया। च । उपपन्नं । स्वर्गद्वारं । अपावृतं ।
सुखिनः । क्षत्रियाः । पार्थ । लभन्ते । युद्धं । ईदृशम् ।।
अन्वयः-पार्थ, यहच्छया उपपन्नं अपावृतं च स्वर्गद्वारं, इंदृशं
युद्ध मुखिनः क्षत्रियाः लभन्ते ॥
मर्थ- (पार्थ) पृथा पुत्र मन! ( यदृच्छया) पर
5

·(पक्ष)
प्रयने ( उपपत्रं ) मग भने (अपावृतं) न Gust
बार २९ मा युद्ध (सुखिनः ) मानहित क्षत्रियान भाएं छे.
अयचे त्वमिमं घर्य संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ।
(भ.गी. ४३३)
पदानि-अथ। चेत् त्वं । इमाघम्यं । संग्राम । न । करिष्यसि ।
ततः । स्वधर्म । कीर्ति च । हित्वा । पापं । अवाप्स्यसि ।
अन्वयः-अयवेत् त्वं इमं धम्र्य संग्रामं न करिष्यसि । ततः
स्वधर्म कीति च हित्वा पापं अवाप्स्यसि ।
अर्थ- (अथ चेन ) भने नेतु ३५ (संग्राम)
नये (ततः)
भने मा३ (हित्वा)
शुभापीने ५४५० (अयाप्स्यसि , अपये
अफीति चापि भूतानि कययिप्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभाषितस्य चौकीर्तिमरणादतिरिच्यते ।
(भ.गीना ॥३४)
पदानि-अफीति । च । अपि । भूतानि । फयिप्यन्ति । ते।
अन्ययाम् । संभावितस्याचाअकीनिमिरणात् । अतिरिन्पन।
अन्यय -भूतानि ते आपयो अति च मपि कथयिष्यन्ति।
मंभावितस्य च मफीतिः मरणात् अतिरिन्यने ।
તે તારી ફરજ

·भयाद्रणादुपरतं मस्यन्ते त्यां महारथाः ।
येषां च त्वं वहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ।।
(भ.गी. २१३५)
पदानि-भयात् । रणात् । उपरत। मस्यन्ते । त्वां । महारथाः।
येषां । च । त्वं । बहुमतः । भूत्वा। यास्यसि । लाघवम् ।।
अन्वयः-महारथाः त्वां भयात् रणात् उपरतं मस्यन्ते । त्वं
येपा बहुमतः भूत्वा लाघवं यास्यसि ॥
અર્થદ્ધાએ તને ભયથી લડાઈમાંથી ભાગેલેમાનશે. અને
( येषां) रेन तु भा मते (बहुमतः) 4g , तेना मनमा
तुं (लाघवं यास्यसि ) नानोमनी . ( २५प्रियन)
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा मोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौंतेय युद्धाय कृतनिश्चयः ।।
(भ.गी.२।३७)
पदानि-हतः । वा प्राप्स्यसि । स्वर्ग। जित्वा। वा। भोश्यसे।
महीम् । तस्मात् । उत्तिष्ठ । कौतेय । युद्धाय । कृतनिश्चयः॥
अन्वयः-हतःवा स्वर्ग प्राप्स्यसि, जित्वा वा महीं भोक्ष्यसे।
हे कौतेय ! तस्मात् युद्धाय कृतनिश्चय उत्तिष्ठ ॥
मर्थ -(हतः) भर पाभ तो वर्णने (प्राप्स्यसि पाभरी.
अन (जित्वा) तो पृथ्वी ( भोक्ष्यसे) नागप.(पृथ्वी.
पति मन) 3 ( कौंतेय ) मना मेथी arjasपान निय
शन ( उत्तिष्ट ).
અત્યાર સુધીમાં જે લેટે આવ્યા છે, તે બધા ઓછામાં ઓછા

·દસ વાર વા અથવા તે એટલીવાર વા કે વાચતા વાંચતા જ
અર્થ ધ્યાનમાં આવી જાય,
જે તો કલેકે ધીમે ધીમે વાંચશે તે સરળતાથી તમારા
ધ્યાનમા ભાવ આવી જશે.
તથા દરેક કલાકનું પદ, અન્વય અને અર્થ જાતે કરવાની પણ
સાથે સાથે ટેવ પાડો.
સંધિ કરેલાં વા
१ महारथास्त्वां मयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते । मंस्यन्ते त्वा
रणाद्यादुपरतं महारथा । रणाद्भयादुपरतं मस्यन्ते त्या
महारथा.।
२ त्वं येषां यहुमतो भूत्वा लाघवं यास्यसि। येपा त्वं बहुमनो
भूत्वा लाघवं यास्यसि।
३ हतो या स्वर्ग प्राप्स्यसि । जित्वा वा महीं मोक्ष्यसे ।
कौन्तेय ! तस्मान् युद्धाय कृतनिश्चय उत्तिष्ठ ।
समासा।
१ स्वधर्म - स्वस्य धर्म स्वधर्मः।
२ स्वर्गद्वारं = स्वर्गस्य द्वारं स्वर्गद्वारम् ।
३ अकीर्तिः = न कीर्ति अकीर्ति ।
४ कृतनिश्चयः = कृत निश्चय येन स कृतनिश्चय ।
५महारय.: महान् रथ यस्य सः महारथ ।

·ra પાઠ ૧૮ संस्कृत-वाचन-पाठः। अहं वदामि । त्वं किं न वदसि ? स सर्वदा वदति । स तत्र किं न गच्छति ? कदा त्वं तत्र गमिष्यति ? यदा त्वं वदसि तदा स किं न वदति । रामचन्द्रः किं न पठति ? यदा गोविंद भागच्छति तदा एव गोपालः गच्छति । स आगच्छति किं त्वं सदा किं खादसि । त्वं अधुना किं न वदसि १ स किं पुस्तकं पठति ? त्वं देवदत्तेन सह आगमिष्यसि किं ? यत्र पुस्तकं अस्ति तत्र पत्रं नास्ति । यथा अहं पठामि तथा त्वं किं न पठसि ? यदा अहं आगमिष्यामि तदा त्वं कुत्र गमिष्यसि ? तस्य फलस्य रक्तः वणः अस्ति । मम वस्त्रस्य पीतः वर्णः । तस्य कमलस्य पीतः वर्णः अस्ति । वृक्षस्य पत्रस्य का वर्णः अस्ति ? तस्य पत्रस्य श्वेतः वर्णः अस्ति । तत् पत्रं अत्र आनय । पुप्पं तत्र नय । रामचन्द्रस्य गृहं कुन अस्ति ? यत्र रामचन्द्रस्य गृहं अस्ति, तत्र एव मम गृहं अस्ति । त्वं भूपस्य शोभनं नगरं पश्यसि किं तस्य पुरुपस्य शोभनं वस्त्रं पश्य । स मया सह तत्र न आगच्छति । त्वं मया सह तत्र आगमिप्यसि किम् ? अहं सत्वरं आगमिष्यामि परन्तु सः सत्वरं न आगमिष्यति। 'त्वं इदानी पुस्तकं फट । अहं पत्रं लिखामि । मया तस्मै धनं न 1

·(६३)
दत्तम् । त्वया तस्मै जलं अपि न दत्तम् । तस्य फलं कुन
पतितम् ? यत्र स गत तन एव तस्य फल पुस्तक च पतितम् ।
तन गच्छ तत् फल पश्य ।
यथा त्वं लिखसि तथा स न लिखति । यथा त्वं वदति
तथा अह अपि न वदामि । स वीर पुरुष कुन गत ? यदा
सतन भविष्यति तदा त्वं कुत्र भविष्यसि ? यदि अधुना त्वं
अनं खादसि तर्हि अन एव व जलं अपि पिन । तेन परा
शान्ति प्राप्स्यसि।
यन तव पुत्र अस्ति तं देश त्वं अधुना एव गच्छ । स कदा
वृक्षस्य समीपं गमिष्यति ? तुभ्यं नारायणेन कि पुस्तकं दत्तम् ?
त्वया तत् फुत्र रक्षितं अस्ति ? अह सायकाले कुन अपि नैव
गमिष्यामि । यथा अश्व धावति तया गर्दभ न धावति । यत्
भविष्यति तत् एव भविष्यति । तथा यन् न भविष्यति तत्
नैव भविष्यति।
वृक्ष तन पतति । तत्र भूपक धान्यं पदिति । तस्मिन् गृहे
श्वेतं वखं इदानीं नास्ति । यदा त्व तत् श्वेत वस्त्रं तत्र नेष्यसि
तदा एव अह तव आगमिष्यामि । यदि त्व तन न भविष्यसि
तहि क तन भविष्यति?
समासा ।
१ गोपाल - गो पाल गोपाल ।
२ देवदत्त = देव दत्त देवदत्त ।
भुव पाति इति भूप।

·પાઠ ૧૯
संस्कृत-याचन-पाठः।
तव पुत्र इदानीं कुन गतः १ तं त्वमधुना पश्यसि किम् ?
कन स इदानीं नीतः ? कुत्र नीतः त्वं जानासि किम् ?
कदा स आगमिप्यति ? केन सह आगमिप्यति ? कस्मात्
स्थानात् केन सह कदा स पुनरागमिप्यति ?
कथं तस्मिन्पङ्के स वृषमः पतितः ? स वृपभस्तस्मिन्पंके
केन वा पातितः ? कथं स तत्र गतः ?
मम मञ्चकोऽत्र नास्ति।केनस अधव नीतः। किमर्थं मम
मंचकोन नीतः?
अस्य गृहस्यैप भागो ममैवास्ति । ममैवास्त्यस्य गृहस्प
भागः । अस्य गृहस्यान्यो भागः कस्यास्ति ?
पुत्रेण फलं नानीतम् । किमर्थं तेन पुत्रेण फलं नानीतम् ।
अद्य न तेन पुत्रेण फलमानीतम् ।
तस्थ मंचकस्य समीपमेव विष्टरोऽस्ति । केन रक्षितो
विष्टरस्तस्य मंचकस्य समीपम् । मया तस्य मंचकस्य
समीपमेव विष्टरो रक्षितः।
कृष्णदुर्गो विजयदुर्गस्य समीपमेवास्ति । अहं विजयदुर्गस्य
मार्ग जानामि कृष्णदुर्गस्य मागंन जानामि त्वं जानासि किम् ?
लङ्कानगरे रावणः राज्यं करोति । तेन रावणेन किं कृतम्
रामेण किमयं तस्य वधः कृतः ?
रामेण वाणेन रावणस्य वधः कृतः । रावणो राक्षसोऽस्ति ।
राक्षसो दुष्टो भवति । दुष्टः पुरुषः पीडको भवति ।
.
?

·(६५)
यथा व्याघ्रो बन भवति तथा अश्वो ग्रामे भवति । तथा
गृहे पिडालोऽपि भवति ।
हस्त भूषणं भवति । मुखेऽनं भवति । घृक्षे फल भवति ।
दीपे प्रकाशो भवति । सूर्य प्रभा भवति । समुद्रे जल भवति ।
साहस श्रीभवति। ब्राह्मणे विद्या भवति । क्षनिये शार्य भवति।
तव द्वारपालेन मम पुस्तक न नीतम् । तत् पुस्तकं तस्य
द्वारपालेनाद्य नीतम् । कदा नीतम् । इदानीमव नीतम्।
वीर आरोहत्यश्वम् । क्षनिया गजमारोहति । स पुरुषो गज
नारोहति, नापि स अश्वमारोहति ।
वीरो गन्छति। वालक आगच्छति। नरोचन इदानीं गच्छति ।
विप्र पुस्तकं पठति । अश्शी बनान् तन भागत । स तत्र तिष्ठति।
वैद्यो यत्साय ददाति रसम् । वालको रसं न पिवति ।
त्पमिदानी तन गच्छ, यस स बालकोऽस्ति ।
भूपकोऽनं खादति। न मूपकोऽन्न खादति, परतु विडालो मोदक
भक्षयति। अद्य तस्मिन् गृहे मूषको नास्ति, परंतु तत्र विडालोऽस्ति।
येनान खादितं स नैप विद्याल । स कोऽपि अन्योऽस्ति ।
येन विडालेन मूपको भक्षित , स इदानीं कुन गत ?
इदानी लेखको लेखनाय किं नागन्छति यदा स आगच्छति
तदात्वं कुत्र गच्छसि? लेखक मागच्छति, परतुलेखनन करोति ।
त्वया अद्योत्तम पाक कृत । नहि नहि, सपाको मया न
कृत , परंतु मम मिनेण हरिदत्तेन कृतः ।
गोवत्स किमय धावति । तमनानया यथास मनैव तिष्ठति.
तथा कुरु। येन मार्गेण स अनागच्छति, तेनैव मागण तमानयान।
प[स स्व.शि मा. 33
.

·स पुरुषो बालकं न रक्षति । स उत्तमः पुरुपः शोभनं वालक- मपि न रक्षति । किमयं स एवं करोति ? कुत्र स गन्छति ? किमयं स तत्र न गच्छति? यदा वीरो युद्धं प्रति गच्छति, तदा शस्त्रास्त्रेण सह गच्छति, तथा त्वमपि गच्छ । स्व-धर्मस्य रक्षणार्थ युद्धं कुरु । मनुष्येण रक्षितो घर्मों मनुष्यमेव रक्षति । मम अत्रैव निवासोऽस्ति, अस्मिन् स्थाने तिष्ठामि, अस्मिन् स्थाने पठामि, अस्मिन् स्थाने भोजनं करोमि, तस्मिन् म्याने स्नानं करोमि। यथा स्वं जानासि तथा पद । कदापि असत्यं न वद । सत्यस्यैव वचनं श्रेयस्करं भवति, यदत्यन्तं भूतहितं, तदेव सत्यमिति शाखस्य सिद्धान्तोऽस्ति । यद्यत् परवशं तत्तत्सर्व दुःखमेव भवति । यद्यत्स्वरशं तत्तत्सर्व सुखकरं भवति । एतदेव सुखदुःखलक्षणमस्ति । यन्त्रकारः फुत्र चक्रं भ्रामयति ? यत्र विश्वामित्रोऽस्ति तत्र स चक्र भ्रामयति । यदा स चक्रं भ्रामयति, तदा सोऽन्यः पुरुपस्तत्र किं करोति? फस्मानगरात्स पुरषोऽवागतः १ यदि स काशीनगरादेया गतस्तहिं तेन सह भाषणं फतुमिच्छामि । यदात्वं नदीतीरं स्नानाय गमिप्यसि तदा वयंपानंच तत्र नय। यदा रामचन्द्रः स्नानार्थ विष्णुगुप्तस्य गृहं गच्छति, तदा तन तस्य सेवकः अपि भवति । स उष्णं उदकं तस्य स्नानार्थ ददाति। - ·- पाठ २० આ પાઠના નીચે લખેલા કલેકે વાચ- वरं वृणीष्व भद्रं ते यादृशं पुनमीप्सितम् । तथोक्त प्राअली राजा पुनं व गुणान्वितम् ॥ (महाभारत द्रोणपर्व ५१०२०) पदानि-वरं । वृणीष्व । भद्रं । ते । यादृशं । पुनं । ईप्सितं । तथा+उक्त । प्रमिअलि । राजा । पुनं। वने । गुण+अन्वितम् ।। अन्वयः-वरं वृणीष्व, ते भद्रं । यादृशं पुत्रं ईप्सितं । तथोक्त. राजा प्राअलि गुणान्वितं पुनं वो। मथ-- (वर) पहान (वृणीष्व ) भाग (ते) त३ ( भद्रं । या यामी (यादृशं) तनयो (पुत्र ) पुत्र ( ईप्सितं) જોઈએ તેવું વરદાન માગ ભાવાર્થ- તને જે પુત્ર જોઈએ તેવું વરદાન માગ. તાર કલ્યાણ થએ, એવું કહેવાથી રાજાએ પિતાને માટે જે જોઈએ તે ગુણવાન પુત્ર માગી લીધા. यशस्विनं कीर्तिमन्तं नेजस्विनमरिन्दमम् । यस्य मून पुरीपं च द स्वेदश्च काञ्चनम् ॥ ॥ पदानि-यशस्विनं । कीर्तिमन्त । तेजस्विनं । मरिन्दम । यस्य । मू । पुरीपं । च । मंद । स्वेदः । च । पाथनम् । अन्वय'-यशस्पिन कीर्तिमन्त तेम्यिन अरिन्दमम् । यस्य मूनं पुरीपं च मंद स्वेद घ काञ्चनम् । । 1

·અર્થ-(તેણે
(૮),
એ માં કે જેયશસ્વી, જીવાળે,
તેજસ્વી અને (ર) શત્રુને જીતવાવાળે, અને (૨)
જેના (પૂબં) મૂત્ર અને પુર) વિઝા તથા જેને છે) મળ
અને () પરસે એ બધુ ( ii સેનું જે હેય.
ભાવાર્થ તેણે એ પુત્ર માં કે જેના મળ મૂત્ર,
વિ
અને પરસે અથ-જેના શરીરને બધે મળ સુવર્ણ જ બને
* તથા જે યશસ્વી, કીર્તિમાન અને શત્રુને જીતવાવાળે થાય.
સંધિ કરેલાં વા .
१ यथा जनकः कुमारं पश्यति, तथा कुमारोजनकं पश्यति
किम् इदानीकुमारोजनकं पश्यति । पश्य तम्सतं कथं पश्यति ।
२ यया त्वं घावसि, तथाऽहमपि घावामि । यथा स पावति
तया त्वं न घावसि । तथाऽहं धावामि, तया त्वं धावति ।
E
સમાસ

·૭
સડન્ટ
<સક*
અંક ૩
29)
સંસ્કતું-સ્વયં શિક્ષક
સંસ્કૃત-પ્લાપાને અભ્યાસ કરવાને માટે ઉપાય |
ભાગ ત્રીજો
લેખક
૫૦ શ્રીપાદ દામોદર સાતવળેકર
*~ 33:અહ
અધ્યક્ષ- સ્વાધ્યાય-મડી,
કીલા-પારડી, જી. સુરત)
નકસ
રાજ
વત્ ૨૦૦૭, શકે ૧૮ષ્ય, ન ૧૫૦ *
ક

·ધ્યાન આપો
{
આ પુસ્તકમાં પદદ પૂર્વક સંસ્કૃતના પાઠ પહેલાં આપ્યા છે,
અને પછી તેમનુજ સંધિ સાથે સંસ્કૃત આપવામાં આવ્યું છે,
વાચક જે બેની તુલના કરી અધ્યયન કરશે, તે સરળતાથી
બધી વિષયનું જ્ઞાન મેળવી શકશે
આમાં જે સસ્કૃત વાકયે આવ્યા છે, તે અનુકૂળતાએ વારંવાર
વાચવાથી ઘણે લાભ થઈ શકે છે.
આમાં જે લેક આપ્યા છે, તેમનું પણ વારેઘડીએ મનન
કરવાથી, સસ્કૃત ભાષાનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવામાં સારી મદદ મળશે.
લેખક
સ્વાધ્યાયમંડળ
અનિદાશ્રમ
કિલ્લા-પારડી
(જી. સૂરત)
૫. શ્રીપાદ દાદર સાતવળેકર
મુદ્રક અને પ્રકાશક– વસત શ્રીપાદ સાતવળેકર, બી. એ.
ભારત મુદ્રણાલય, સ્વાધ્યાય-મંડળ “આનંદાશ્રમ,
કોલ્લા-પારડી (છ સુરત)

·and સંસ્કૃત-સ્વયં શિક્ષક askar ભાગ ત્રીજો પાઠ ૧ हे अर्जुन ! त्व स्वधर्म अवेक्ष्य विकपितुं न अर्हसि । हे पार्थ! त्वं क्षत्रिय असि । तव क्षत्रियस्य धर्म एव युद्ध कर्त- व्यम् । अतः त्वं स्वधर्म शानधर्म च अवेक्ष्य एव विकपितुं न . योग्य । क्षनियस्य श्रेय धात् युद्धात अन्यत् कि अपि न वर्तते। यदा क्षत्रिय धर्म्य युद्धं करोति तदा एव स श्रेय प्राप्नोति । यदि स एव क्षत्रिय युद्धात पलायनं करिष्यति, तर्हि स श्रेय नैव प्राप्स्यति। युद्धं स्वर्गस्य द्वार एव अस्ति। य क्षत्रिय धर्म्य युद्ध करोति, स तेन एव द्वारेण स्वर्ग गच्छति । यदि स युद्ध मृत भवति तर्हि स स्वर्ग गच्छति, यदि न मृत, विजय प्राप्त , तर्हि राज्य प्राप्नोति । अत क्षत्रिय ईदृश युद्ध सुखेन करोति । तेन स्वर्ग भूमि- ·राज्य वा प्रामोति ।. परंतु यः भीरुः पुरुषः युद्धं कर्तु न समर्थः, सः न स्वर्ग प्राप्नोति । न अपि अत्र भूमिराज्यं प्राप्नोति । हे अर्जुन ! यदि त्वं धर्य युद्धं न कारप्यास, तर्हि स्वधर्म हित्या, कीर्ति च हित्वा पापं एव अवाप्स्यसि । यदा क्षत्रियः धम्य अपि युद्धं न एव करोति, तदा सः पापयुक्तः भवति । प्रभविष्णु. क्षत्रियः सदा युद्धाय सिद्धः भवति । भो शिष्य ! किं ' क्षत्रिय. एव युद्धं करोति ? न अन्यः कः अपि युद्धं करोति? क्षत्रियः शस्त्रेण युद्धं करोति तथा ब्राह्मणः अपि शब्देन युद्ध ...करोति, तत् ब्राह्मणस्य युद्धं वाग्युद्ध इति उच्यते । "वैश्यः अपि वाणिज्ययुद्धं करोति। शूद्रः अपि स्वकर्तव्येन युद्धं करोति एव ! सर्व. अपि जनः एवं युद्धं करोति । युवेन विना जिवन अपि न भवति। यः युद्धं न करोति तस्य अकीर्तिः भवति । संभावितस्य अकीति मरणात् अपि अतिरिच्यते। : यदा क्षत्रियः भयात् रणात् उपरतः भवति, तदा तस्य सर्वत्र अर्कातिः एव भवति। प 1 ०-01010-0

·-
","48.२
यःक्षत्रियः धर्मेण राज्य रक्षति, राज्यस्य रक्षणार्थ च धयं
युद्ध करोति, स एव क्षत्रिय यशस्वी कीर्तियुक्त च भवति । न
अन्यः । उदधेः जलं स्नानाय योग्यं भवति । उदधे जलस्य
स्नानेन शरीरस्य आरोग्य भवति । तेन स्नानेन शरीरस्य रोगः
अपि दूरं गच्छति ।
- एक रथ. भूमिमार्गेण गच्छति स. रथः इति उच्यते ।
अन्य' रथः जलमार्गेण गच्छति स जलरथः इति उच्यते ।
तृतीयः रथ आकाशमार्गेण गच्छति स विमान इति उच्यते ।
भूपति प्रजापालनेन यश इच्छति । ब्राह्मणः ज्ञानवर्धनेन श्रेयः
वाञ्छति । वैश्यः धनवर्धनेन ऐश्वर्य कांक्षति । शूद्रः कर्मणा
उत्कर्ष प्रामोति । सर्वः अपि जन स्वकर्मणा एव यशस्वी
भवति । न तु उद्योगं त्यक्त्वा सिद्धि का अपि प्राप्नोति ।
ईश्वर हृदयदेशे तिष्ठति । तं यदि त्वं शरणं गच्छसि तर्हि स
एव त्यां स्वर्ग नेप्यनि ।।
यथा दिवसे भानोः प्रकाश भवति तथा रानौ सोमस्य
प्रकाश भवति । सूर्यस्य उष्ण प्रकाश तथा सोमस्य शीत.
प्रकाश अस्ति ।
• स्वस्य धर्मः स्वधर्म । स्वस्य यः धर्मः अस्ति स. एव तस्य
स्वधर्म: भवति । ज्ञानार्जनं ब्राह्मणस्य स्वधर्मः । प्रजापालन
क्षत्रियस्य स्वधर्मी वाणिज्य गोपालन च वैश्यस्य स्वधर्मः ।

·7 शूद्रस्य अपि सेवाकर्म एवं स्वधर्मः अस्ति । यः स्वधर्म पाल- यति सः एव उत्कर्ष प्रामोति न अन्यः । तस्य, एव सर्वत्र कीर्तिः भवति न अन्यस्य । सः एव उत्तम यश प्राप्नोति न अन्यः । સંધિ કરેલાં વા हे अर्जुन ! त्वं स्वधर्ममवक्ष्य विकंपितु नार्हसि । हे पार्थ ! त्वं क्षत्रियोऽसि । तव क्षत्रियस्य धर्म एव युद्धं कर्तव्यम् ] अतस्त्वं स्वधर्म क्षात्रधर्म चावेश्यैवं कंपितुं न योग्यः । क्षत्रियस्य श्रेयो धायुद्धादन्यत्किमपि न वर्तते। यदा क्षत्रियों धयं युद्धं करोति तदैव स श्रेयः प्राप्नोति। यदि स एव क्षत्रियो युद्धात्पलायनं कारप्यति तर्हि स श्रेयो नैव, प्राप्स्यति। युद्धं स्वर्गस्य द्वारमेवास्ति । यः क्षत्रियो धम्यं युद्धं करोति. स तेनैव द्वारेण स्वर्ग गच्छति । यदि स युद्धे मृतो भवति तर्हि स स्वर्ग गच्छति, यदि न मृतो, विजयं प्राप्तस्तहि राज्य प्राप्नोति । यः स्वधर्म पालयति स एव उत्कर्ष प्राप्नोति नान्य पालयति य. स्वधर्म, प्राप्नोत्युत्कर्ष स एव, नान्यः। अन्यो- नोत्कर्ष प्राप्नोति, यः स्वधर्म न पालयति ।

·.
.
।
પાઠ ૩
આ પાઠમાં નીચેના લેક વાચે–
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन ।
स यत्प्रमाण कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥
(भ. गीता ३।२१)
पदानि- यत् । यत् । आचरति । श्रेष्ठ । तत् । तत्।
एव । इतर 1 जन । सः। यत् । प्रमाण। कुरुते । लोक । तन् ।
अनुवर्तते ।।
अन्वय- श्रेष्ठ यत् यत् आचरति, तत् तत् इतर जन
स यत् प्रमाण कुरुते, लोक तत् अनुवर्तते ॥
અર્થ– શ્રેષ્ઠ માણસ જેમ જેમ આચરણ કરે છે, તેમ તેમ બીજા
भासे. ४२ छ तेरे प्रभाधे ( कुरुते) ४२ ॐ अथवा माने
છે, તેમજ લેકે તેમનું અનુસરણ કરે છે
उद्धरेदात्मनात्मान नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो वधुरात्मैव रिपुरात्मन ।
(म० गीता ६५)
पदानि-उद्धरेत् । आत्मना। आत्मान । न । आत्मानं ।
अवसादयेत् । आत्मा ।एव । हि । आत्मन । वधु । आत्मा
एव । रिपु । आत्मनः ॥
आत्मना आत्मान उद्धरेत् । आत्मान न अवसा
है
अन्वय'

·(८)
दयेत् । आत्मा एव हि आत्मनः वंधुः आत्मा एच आत्मनःरिपुः !!
मथ-(आत्मना)मा५ (आत्मानं ) पाता द्वार ,
પિતાને ને ગિરાવો, કારણ કે માણસ સ્વયં જ પિતાને બંધુ અને
२५ (रिपुः) शत्रु छ.
असंशयं महावाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ।।
(भ० गीता ६५).
पदानि-असंशयं । महा+चाहो । मनः । दुनिग्रहं । चलम्।
अभ्यासेन । तु कौन्तेय । वैराग्येण । च।गुह्यते ॥
अन्वय.- -हे महाबाहो ! मन. असंशयं दुर्निग्रहं चलम् ।हे
कौन्तेय ? अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते ॥
मथ-3 (महाबाहो) मोटी Igal वीर! मन नि:संह
(दुर्निग्रहं ) निड ४२वा भाटे नि मन (चलं) यछ.
३ (कौन्तेय ) तीन पुत्र! तेना (अभ्यासने ) प्रयत्न
અને
वैरायथी (गृह्यते )निय २१ामा मावे छे.
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्त ।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
येऽवस्थिता. प्रत्यनाकेषु वीराः ॥
( भ. गीतार।३२)
पदानि-काल । अस्मि । लोकः+क्षय+कृत् । प्रवृन्दः ।
!

·लोकान् । सं-आहर्तुं । इह । प्रवृत्तः । ऋते । अपि । स्वां न। भविष्यन्ति। सर्वे । ये। अवस्थिताः । प्रत्यनीकेषु । वीराः॥ अन्वयः- लोकक्षयकृत् प्रवृद्ध, कालः अस्मि । इह लोकान् समाहतुं प्रवृत्तः । त्वां ऋते अपि सर्वे न भविष्यन्ति । ये वीराः प्रत्यनीकेषु अवस्थिताः ॥ मर्थ-हु सीन नाश ४२२ ० ( प्रवृत्तः ) तथा समृद्ध (अस्मि ) . ( इह ) महिना (समाहर्तु ) संडा२ ४२५॥ भाट प्रवृत्त थये। ध्रु. (त्वां ऋते ) तास ५१२ ५४४ मा पानी २४, (मेरे पा(प्रत्यनीक ) शत्रुभोनी सेनामामा (अव- ‘स्थिताः )मा २सांछ. तस्मात्त्वमुत्तिष्ट यशो लभस्व जिल्वा शशून्मुंश्व राज्यं समृद्धम् । मर्यवते निहताः पूर्वमेव निमित्तमानं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥ '. पदानि- तस्मात् । त्वं । उत्तिष्ठ । यशः । लभस्व । जित्वा । शत्रून् । भुंश्व । राज्यं । समृदं । मया । एव । एते । 'निहताः । पूर्व । एव । निमित्त मात्र । भव । सन्यासाचिन् ॥ अन्वयः-हे सन्यसाचिन् ! तस्मान् त्वं उत्तिष्ट, यशः लभस्य, शत्रून् जित्वा समृद्ध राज्यं भुंश्च । एते मया पूर्व एवं निहताः । त्वं निमित्तमानं भव ॥ मथ-3 (सत्यसाचिन् ) अणुन ! मेटा माटे 33, .. .

·(૧૦)
ચશ (મધ્ય) લાભ કર, શત્રુઓ ઉપર વિજય મેળવી સમૃદ્ધ
રાજ્યને (મું) ઉપલેગ કર.(R) એમને તે મેં પૂછેલાજ
મારી નાખ્યાં છે. તૂ નિમિત્ત માત્ર (મા) બન.
આ પાઠમાં જે કલેક આપ્યા છે તેમનો અભ્યાસ કર્યા પછી પ્રત્યેક
લેકના પદ, અન્વય અને અર્થ મનથી કરે, અને જે અશુદ્ધિઓ
માલમ પડે તેમને ઠીક કરે. કાગળ ઉપર લખવાની કઈ
આવશ્યકતા નથી. લેક જોઈને આ કામ મનમાં પણ થઇ શકે
છે, અને જે અભ્યાસ આ પ્રમાણે થશે એ વિશેષ ઉપયોગી
રહેશે. જે આપ એવી રીતે અભ્યાસ કરશે તે સરળતાથી સમૃતનું
જ્ઞાન આપને જલ્દી જ થઈ રહેશે
સંધિ કરેલાં વા
अतः क्षत्रियः ईदृशं युद्धं सुखेन करोति । तेन स्वर्ग
भूमिराज्यं वा प्राप्नोति । परंतु यो भीरुः पुरुषो युद्धं कर्तुं न
समर्थः सः न स्वर्ग प्राप्नोति । नाप्यत्र भूमिराज्यं प्राप्नोति ।
हे अर्जुन ! यदि त्वं धर्म्य युद्धं न करिप्यास, तर्हि स्वधर्म
हित्वा, कीर्ति च हित्वा पापमेवावाप्स्यास । यदा क्षत्रियो
धर्म्यमपि युद्धं नैव करोति, तदा स पापयुक्तो भवति ।
प्रभाविष्णुः क्षत्रियः सदा युद्धाय सिद्धो भवति । भो शिष्य !
किं क्षत्रिय एव युद्धं करोति ?
I

·(११)
• पा४४
श्रेष्ठः उत्तमः मनुष्यः यत् यत् आचरति तत् तत् एव इतर
जनः आचरति। यत् यत् एव नृपः आचरति तत् तत् एव
प्रजाजनः आचरति । विद्वान् आचरति तथा एव साधारण जनः
आचरति । यथा त्वं आचरसि तथा एव अह आचरामि। यथा
अहं आचरामि तथा त्वं न आचरसि ।
'सः श्रेष्ठः उत्तमः पुरुषः यत् यत् प्रमाणं कुरुते तत् तत् एव
लोकः अनुवर्तते। यत् यत् भूपतिः प्रमाणं कुरुते तत् तत् एव
प्रजाजनः अनुवर्तते । विद्वान् यत् यत् प्रमाणं कुरुते साधारणः
जन तत् तत् एव अनुवर्तते।
आत्मना आत्मानं उद्धरेत् सदा आत्मानं एव आत्मना उद्धरेत्
कदा अपि आत्मना आत्मानं न अवसादयेत् । मनुप्येन सदा
तथा प्रयत्नः कर्तव्य , येन तस्य उद्धारः भविष्यति ।
आत्मा एव आत्मन. बंधु भवति, तथा आत्मन शत्रुः अपि
आत्मा एव भवति । यः स्वकर्तव्यं करोति सः एव आत्मनः
बंधुः तथा यःस्वकर्तव्यं न करोति स एव आत्मनः शत्रुः भवति ।
• , हे मनुष्य ! मनः दुर्निग्रहं चलं च अस्ति इति असंशयं
सत्य एव अस्त । परंतु तस्य निग्रह अभ्यासेन वैराग्येण च
भवति न अन्येन केन अपि कर्मणा भवति ।
अहं लोकस्य क्षयकृत् काल अस्मि । लोकान् समाहतुं
इह अस्मिन् युद्धे प्रवृत्त अस्मि। युद्धे सर्वस्य लोकस्य

·(१२)
क्षयं कर्तु इच्छामि । ये वीराः अस्मिन् युद्धे अत्र अवास्थिताः
ते सर्वे त्वां ऋते अपि न भविष्यन्ति एव ।
यः वीरः इदानी युद्धे अवस्थितः स विजयं प्राप्स्यति । यः
धीरः पुरुषः युद्धं करोति सः अवश्यं विजय प्राप्नोति।
तस्मात् त्वं उत्तिष्ठ । हे वीर ! इदानीं त्वं युद्धाय उत्तिष्ठ,
यशः च लभस्व । शवन् जित्वा समृद्धं राज्यं मुंश्व ।
एते वीरा मया एवं पूर्व निहताः । अतः त्वं निमित्तमात्र
भव।
।
क्षत्रस्य धर्मस्य तत्वं धर्य युद्ध कर्तव्यं इति एव अस्ति। अतः
धान् युद्धात पलायनं क्षत्रियाय न योग्यं भवति !
तस्य क्षत्रियस्य किं नगरं अस्ति ? सः वीरःक्षत्रियः वीरपुरे
नगरे निवसति । तस्मान् नगरात् स इदानी एव अत्र आगत ।
सः किमर्थ अत्र आगत ? स कदा अस्मान् नगरान् वनगर
गमिप्यति इति त्वं जानासि किम् ?
आदौ वीरेण इंद्रियाणि संयम्य शत्रुणा सह अवश्यं युद्धं
कतयम् । यः वीरः निर्मलः निश्चल निर्विकारः नित्यपूतः
निस्पृहः निर्मोहः सः एव प्रशंसनीयः। स एव युद्धे विजय प्राप्नोति।
સૂચના–જો પાઠક આ વાક્ય સરળતાથી સમજી શકે તે ઠીક
જ છે પણ જે એ વાકય સમજમા ન આવે, તે તેમને અગાઉના
ભાગમાં અર્થાત્ બીજા ભાગમા ફરીવાર જુઓ.
વાચક ને પિતાને જ અનુભવ થતો હશે કે આ પદ્ધતિથી
નિયમપૂર્વક અધ્યયન કરવાથી કેટલી ઉન્નતિ શક્ય છે. ઘડા
.

·(13)
પરિશ્રમ માત્રથી સંસ્કૃતિનું કેટલું વિસ્તૃત જ્ઞાન થાય છે. હવે
વાચક પોતે ઘણાખરા વાકય બોલી શકે છે, લખી શકે છે, અને
સરળ કના અર્થ પણ સમજી શકે છે.
વાચકોએ એક વસ્તુ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ, અને કેઈપણ તે એ
કે પાઠ સારી રીતે સમજ્યા વગર આગળ વધવાનો પ્રયત્ન ન કરે.
વધુ સમય લાગે તે ચિંતા નહીં પણ પહેલા પાઠને પાકા જ્ઞાન
પછી જ આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
संस्कृत-वाचन-पाठः
सः देवर्षि नारदः एवं उत्तवा विरराम । राजश्रेष्ठ युधिष्ठिरः
तु शोकपरिप्लुतः चिन्तया मोहित अभूत्।
दीनमनसं शोकोपहतं तं आतुरं वीरं युधिष्ठिरं नागं इव
निःश्वसन्तं, अश्रुपूर्णनयनं कुन्ती माता इदं वचनं अत्रवीत् ।
शोकपरीताङ्गी दुखोपहतचेतना कुन्ती सुमधुरया वाचा इई
अर्थवत् वचनं तं अत्रवीत् ।
हे महाराज युधिष्ठिर! त्वं एवं शोचितुं न अर्हसि । हे,
महाप्राज्ञ ! शोकं जहि । मम इदं वचनं शृणु ।
सः कर्णः मया पूर्व तव बन्धुमावं ज्ञापयितुं याचितः। पित्रा
देवेन सूर्येण च अपि पूर्व तथैव पार्थत ।
हितकामेन सुहृदा दिवाकरेण यत् वाच्यं तत्सर्व उक्त, मम
अग्रतः स्वप्नान्ते च । सूर्य पुरा स्नेहकारणेन एनं कर्ण
ज्ञापयितुं, त्वया सह एकतां कर्तुं च न अशकत्। नापि अहं
अशकम् त्वया सह तस्य स्नेहभावं संवर्धयितुम् ।

·(१४) પાઠ ૫ दुप्यन्तस्तु ततो राजा पुत्रं शाकुंतलं तदा । भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यपेचयत् ॥ (म० भा० आदिः ७४।१२९) अन्धयः-ततः दुप्यन्तः राजा तु तदा शाकुंतलं पुत्रं नामंत- भरतं कृत्वा यौवराज्ये अभ्यषेचयत् ।। અથ—-પછી દુર્થત રાજાએ શકુન્તલાના પુત્રનું નામ ભરત પાડી ધોવરાજ્યમાં અભિષેક કર્યો. तस्य तत्पयितं च प्रावर्तत महात्मनः। भास्वरं दिव्यममित लोकसंनादनं महत् ॥ १३०॥ अन्वयः-तस्य महात्मनः महत् लोकसंनादनं अजितं दिव्यं भास्वरं प्रथितं चक्र प्रावर्तत ॥ અથ–તે મહાત્માનું મેટા કેમાં પ્રખ્યાત અજેય દિવ્ય તેજસ્વી ચક પ્રવર્તિત થયું. स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः । चचार च सतां धर्म पाप चानुत्तमं यशः॥ १३१॥ अन्वयः- स महीपालान् विजित्य, वशवर्तिनः चकार ।सतां धर्म च चकार । अनुत्तम यशः च प्राप । અથ તેણે મહીપાલને જીતીને વશમાં કરી લીધા. साना धर्मनु भायर ज्यु, मने (अनुत्तमं) मत्यात उत्तम यश (प्राप) प्राप्त यु.

·(१५): स राजा चक्रवयासीत्सार्वभौमः प्रतापवान् । ईजे च बहुभिर्यशैर्यया शको मरुत्पतिः ॥ १३२ ॥ पदानि-सं राजा। चक्रवर्ती । आसीत् । सार्वभौमः । प्रतापवान् । ईचि । वहुभिः । यः । यथा। शक्रः । मरुत् । 4 पतिः॥ अन्वयः-सः राजा प्रतापवान् सार्वभौमः चक्रवर्ती आसीत् । यथा मरुत्पतिः शक्र. [ तथा सः ] बहुभिः यह ईजे ॥ અર્થ–તે રાજા પ્રતાપી સાર્વભૌમી અને ચકવતી હતે. મરૂ- ना An (शक) U-द्रनी म घg यज्ञोथा (ईजे) यज्ञ ४२ते रो. . याजयामास तं कण्वो विधिवदूभूरिदक्षिणम् । श्रीमान्गोविततं नाम वाजिमेधमवाप स ॥ १३३ ॥ अन्वयः-तं कण्व विधिवत् याजयामास । भूरि दक्षिणं गोविततं नाम वाजिमेघं स. श्रीमान् अवाप। અર્થતેમનાથી-ક विधिपूर्व४ यज्ञ કરાવ્યું. ઘણી इक्षिावा गावित नामनामश्वमेधन ते श्रीमानने (अवाप) પ્રાપ્ત કર્યોઅર્થાત્ યજ્ઞ કર્યો. यस्मिन्सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ । भरताभारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम् ॥ १३४ ॥ अन्वयः- यस्मिन् भरत पद्माना सहस्रं कण्वाय ददौ । भरतात् भारती कीर्ति , येन इद भारतं कुलम् ॥

·(१६) અર્થ- અર્થ–જેમાં ભારતે સંહસા પદ્મ કણવને દાન આપ્યા. ભરતથી ભારતની કીતિ થઈ, જેનાથી આ ભારત કુળ ઉત્પન્ન થયું.' अपरे ये च पूर्वे वै भारता इति विश्रुताः । भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः ॥ १३५ ॥ अन्वयः-भरतस्य अन्ववाये हि महौजस देवकल्पाः अपरे ये च पूर्वे चै भारताः इति विश्रुता ॥ -सतना (अन्ववाये) मात्रमा व महातवा वोन समान पक्ष में पूर्वना मा 'भारत' (इति) मा नामयी (विश्रुता.) प्रसिद्ध यया छ.. वभुधुब्रह्मकल्पाश्च वहवो राजसत्तमाः। येपामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः ॥ १३६ ॥ अन्वयः- बहव राजसत्तमाः ब्रह्मकल्पाः बभूवुः येषां सर्वशः नामघयानि अपरिमेयानि ॥ मर्थ-धारा ५३५ (ब्रह्मकल्पा.) माझा (वभूवुः) થયાં જેમના સહુના નામ અપરિમિત છે. ततः स नृपशार्दूल पूरे राज्येऽभिपिच्य च । तपः सुचरितं कृत्वा भृगुनुगे महातपाः ॥५७ ॥ हे नृपशार्दूल ! तर पूरं राज्ये अभिपिच्य सः महातपाः भृगुतुंगे मुचारित तपः कृत्वा ।। અર્ચ-હે નૃપ શ્રેષ્ઠ ! પછી પુરૂને રાજ્યપર અભિષેક કરી તે મહાન્તપસ્વીને ભૂગતુંગ પર્વત પર ઉત્તમ તપ કરીને. अन्वय ·(१७) कालेन महता पश्चात्कालधर्ममुपेयिवान् । कारयित्वा त्वनशनं सदार स्वर्गमाप्तवान् ॥ ५० ॥ अन्वयः-पश्चात् महता कालेन कालधर्म उपेयिवान् । स-दार. तु अनशनं कारयित्वा स्वर्ग आप्तवान् । मथ-पछी दाम समय मा(कालधर्म) मृत्युने( उपेयिवान्) आस थयो. (स-दार.) श्रीसाथै (अनशनं ) पासनु मत धा२७ ४शन स्पशन आप्तवान् ) प्राप्त यये। પાઠ સમાપ્ત થયા પછી પાઠક કલેક વારંવાર વાચે એ યાદ રાખવું જોઈએ કે વારે ઘડી કલોકનું મનન કરવાથી જ સંસ્કૃતમાં પ્રવેશ થઈ શકશે. તેથી આ સબ ધમાં સાવધાન રહેવું જોઈએ સંધિ કરેલાં વા श्रेष्ठ उत्तमो मनुष्यो यद्यदाचरति, तत्तदेवेतरो जन आचरति । यद्यन्नृप आचरति, तत्तदेव प्रजाजन आचरति। यथा विद्वाना- चरति, तथैव साधारणो जन आचरति । यथा त्वमाचरसि, तथा एवाहमाचरामि । यथाऽहमाचरामि, तथा त्वं नाचरसि ! ૨ ( સ સ્વ शिमा 3) ·(१८) પાઠ ૬ પહેલાની જેમ આ પાઠમા આગળના પાઠના સંસ્કૃતવાની સિદ્ધિ બનાવી સરળ સંસ્કૃત લખવામાં આવે છે. પાઠક એને અભ્યાસ પહેલાની જેમજ કરે. सस्कृत-वाचन पाठ । राम रजोमेघेन सा ताटिका राक्षसी मुहूर्त व्यमोहयत् । परतु पश्चात्ता ताटिका राम शरणोरास कियाध । तेन सा पपात ममारच। तंतस्ताटिकावधेन तुष्टो मुनिवरो विश्वामितो राममुवाच । हे राजपुर ! सर्वथा परितुष्टोऽस्मि तेऽनेन शौर्येण । अतस्ते सर्वाण्यप्यत्राणि प्रीत्या प्रयन्छामि । तैरसै समन्वितोयुद्धेशओप्यसि इत्युक्त्वा स विप्रो रामाय तानि सर्वाण्येवास्त्राणि न्यवेदयन् । तत स विश्वामिनो राम लक्ष्मण च गृहीत्वा स्वकीय सिद्धाश्रमं प्राविशन् । तन मुहूर्त विश्रान्तौ रामलक्ष्मणौ मुनिश्रेष्ठो यज्ञदीक्षा प्रविशत्विति तमनुवरन्यतु । तच्छुत्वा सर्वेऽपि मुनयो राम- लक्ष्मणौ प्रशश । अधप्रभृति पान रक्षता युवामिति चोचु । तावपि यत्तौ पडहोरानं तपोवनमरक्षताम् ।

·(१८)
पष्ठया रानौ माया कुर्वाणी राक्षसावभ्यधावताम् परमकुद्धो
रामो मारीचस्य राक्षसस्योरसि मानवमस्त्र चिक्षेप।
तेनास्त्रेण मारीच सागरे क्षिप्त । मारीच सागरे क्षिप्त दृष्ट्वा
सुवाहोरुरस्याग्नेयमस्र चिक्षेप।
सोऽपि सुवाहुरत्रेण विद्धो भुवि प्रापतत् । रामोऽपि वायव्या
रेण शेपान् राक्षसाअधान।
एव निविनतया समाप्तयज्ञे विश्वामिनो दिशो राक्षसही-
ना दृष्ट्वा राममत्रवीत् ।
कृताथोऽस्मि महाबाहो!
मिथिलोपवने तु तत्र निर्जनमाश्रमपद दृष्ट्वा राघव पप्रच्छ,
कस्यायमाश्रम ?
विश्वामिन उवाच-अन पुराऽहल्यासहितो गौतमस्तप
आतिप्ठत् । एप गौतमस्य मह रम्य आश्रम इति ॥
પાઠક એને અભ્યાસ કર કોઈ મુશ્કેલી નડે તે ભાગ બીજના
પાઠ ૪૬ ના વાક્ય જેઈ તેનું નિવારણ કરે

·(२०) - પાઠ 9 હવે આગલા પાઠના લેકનું સરળ સંસ્કૃત નીચે આપવામાં આવ્યું છે, એને અભ્યાસ સારી રીતે કરે ततो दुप्यन्तो राजा तु तदा शाकुन्तलं पुत्रं नामतो भरतं कृत्वा यौवराज्येऽभ्यपेचयत्। तस्य महात्मनो महल्लोकसंनादनमजितं दिव्यं भास्वरं प्रथितं चक्र प्रावर्तत । स महीपालान्विजित्य वशवर्तिनश्चकार । सतां धर्म च चचार । अनुत्तमं यशश्च प्राप । स राजा प्रतापवान्सार्व- भौमश्चक्रवर्ती आसीत् । यथा मरुत्पतिः शक्रस्तथा सबहुभिर्य- ईश्चेजे। त कण्वौ विधिवद्याजयामास । भूरिदक्षिण गोविततं नाम चाजिमेध स श्रीमानवाप । यस्मिन्भारतः पद्मानां सहस्रं कण्वाय ददी। भरतादारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम् । भारतस्यान्ववाये हि महाँजसो देवकल्पा अपर ये च पूर्व वै भारता इति विश्रुताः । बहवो राजसत्तमा ब्रह्मकल्पा वभूवुः। येपां सर्वशो नामधेयानि अपरिमेयानि ! हे नृपशार्दूल ' तत पूरे राज्येऽभिपिच्य स महातपा. भगुतुंगे सुचरितं तपः कृत्वा, पश्चान्महताकालेन कालधर्ममुपे- यिवान् । सदारस्त्वनगनं कारयित्वा स्वर्गमाप्तवान् ।

·(२१) प्रश्नाः। ? १ ताटिका रामं कथं व्यमोहयत् ? २ पश्चाद्रामण किं कृतम् ? ३ ताटिकावधेन का तुष्ट । ४ तुष्टेन विश्वामित्रेण रामाय किं दत्तम् ? ५ सिद्धाश्रम गत्वा रामेण किं कृतम् ? ६ रामेण केन अस्त्रेण मारीचः हत. ? ७ राम शेपान् राक्षसान् केन अस्त्रेण जधान ? ८ पश्चात् कस्या आश्रम राम गत પાઠક આ પ્રશ્નના ઉત્તર સકૃતમાજ આપવાનો પ્રયત્ન કરે. જે આગળને પાઠ ઠીક રીતે સમજાઈ ગયું હશે, તો ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાશે આથી વાચકોની પરીક્ષા પણ થઈ જશે સંધિ કરેલાં વાક एते चीरा मयैव पूर्व निहता । अतस्त्वं निमित्तमानं भव क्षनस्य धर्मस्य तत्त्वं धय युद्ध कर्तन्यमित्येवास्ति । अतो धुद्वात्पलायन क्षनियाय न योग्य भवति । तस्य क्षत्रियस्य कि नगरमस्ति ? स वीर क्षत्रियो वीरपुरे निवसति । तस्मान्न- गरात्स इदानीमेवानागतः। स किमर्थमनागत ? -०-०-०-

·(२२)
પાઠ ૮
संस्कृत-वाक्यानि।
१ अत्र पुरा अहल्यासहितः महात्मा गौतमः ऋपि तपः
अतप्यत् । २ मुनिवेपधर. इन्द्र. गौतमस्य आश्रमं एकदा
आजगाम । ३ तव संगं इच्छामि इति स अहल्यां अब्रवीत् ।
४ तस्मिन्काले गौतमः महामुनिः स्वकीयं आश्रमं प्रविवेश ।
५ तदा इन्द्रः विपण्णवदन च अभवत् । ६ त तथा दृष्ट्वा
मुनि इन्द्रं शशाप । ७ भार्या अपि ततो गौतमः शप्तवान् ।
८ यदा रामः एतद्वन आगमिप्यति तदा पूता भविष्यसि ।
९ हे राम! इमं आश्रमं देवरूपिणी अहल्यां च अधुना
तारय।
ભાષા-વારા
(૧) અહીંયા પહેલાના વખતમાં અહલ્યા સાથે મહાત્મા
ગૌતમ ઋષિ તપ કરતા હતા. (૨) મુનિવેશ ધા કરી ઈન્દ્ર
ૌતમના આશ્રમમાં એક વખતે આવ્યા (૩) તારા સંગની હું
ઇચ્છા ધરાવું છું, એમ તેમણે અહલ્યાને કહ્યું. (૪) તેજ વખતે
ૌતમ મહામુનિએ આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો. (૫) ત્યારે ઈન્દ્ર
ખિન્ન વદન થયા. (૬) તેને તે જોઈ મુનિએ ઈન્દ્રને શાપ
माभ्यो (७) श्री ५ पछी गौतम ५ साम्यो.(८) न्यारे
રામ આ વનમાં આવશે, ત્યારે તુ પવિત્ર થઈશ (૯) હે રામ!
આ આશ્રમ તથા દેવરૂપિણ અહલ્યાને હવે ઉદ્ધાર કરે.

·(૨૩)
संस्कृत-वाक्यानि ।
१० इति एवं विश्वामित्रस्य स्पेः वचन श्रुत्वा सलक्ष्मण
राम आश्रमं प्रविवेश। १५तन तपस्विनी दीसा अहल्या राम
ददर्श । १२ रामस्य दर्शनेन सा अहल्या पूता भूत्वा पूर्ववत्
रूपसपना बभूव। १३ रामस्य दर्शनात् एव शापस्य अन्तं गतासा
अहल्या! १४ गौतमवचन स्मरन्ती सा अहल्या रामलक्ष्मणयो
पाद्य अर्घ्य आतिथ्य च चकार । १५ रामलक्ष्मणौ अपितपोबल
विशुद्धाया तस्या अहल्याया पादौ जगृहतु । १६ गौतम
अपि तदा तर आगत्य, राम विधिवत् संपूज्य, पूर्ववत् तप
तेपे । १७ तत रामः लक्ष्मणेन सह विश्वामिनम् पुरस्कृत्य
उत्तरा दिश प्रस्थित ।
ભાષા-વાક્ય
(૧૦) એવુ આ વિશ્વામિત્ર ઋષિનું વચન સાભળી
લક્ષમણ સાથે રામે આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો (૧૧) ત્યા તપસ્વિની
તેજવી અહલ્યાને રામે જોઈ (૧૨) રામચંદ્રના દર્શનથી તે
અહલ્યા પવિત્ર થઈને પહેલાની જેમ સ્વરૂપવાન થઈ ગઈ
(૧૩) રામના દર્શન માત્રથી શાપ મુક્ત થઈ તે અહલ્યા
(૧૪)ૌતમ મુનિના વચનનું સ્મરણ કરતી તે અહયા રામ
અને લક્ષ્મણના (વધું) પગ દેવા માટે પાણી, (અર્થ)
અને પૂજાસાહિત્ય લાવી,(આતિથ્ય) અતિથિસત્કાર કરવા લાગી
(૧૫) રામ લમણે પણ તપના બળથી શુદ્ધ થએલી તે
અહડયાના પગે પડ્યા (૧૬) ગૌતમ પણ ત્યારે ત્યા આવી
રામની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી, તપ કરવા લાગે (૧૭) ત્યારે રામ
લક્ષમણ સાથે વિશ્વામિત્રને આગળ રાખી ઉત્તર દિશા તરફ ચાલ્યા

·(૨૪)
પાઠ ૯
सस्कृत वाक्यानि
१८ मिथिलापतिः राजा जनक तु तत् श्रुत्वा विनयेन सहसा
प्रत्युज्जगाम। १९ तेन जनकेन दत्तं पूजाचं प्रतिगृह्य विश्वामिनः
राज्ञ. कुशलं यज्ञस्य च निर्विघ्नता पप्रच्छ । २० तत्सर्वं निवेद्य
राजा अपि कृताअलि मुनि पप्रच्छ को इमी वीरो पुनौ इति ।
२१ विश्वामित्र अपि सर्व पूर्व वृत्तान्त न्यवेदयत् । २२ तत
जनक उवाच । धन्य अनुगृहीत च अस्मि ।
ભાષા-વાકય
(૧૮) મિથિલાદેશના પાવક રજા જનક તે સાભળી વિનયપૂર્વક
તે જ ક્ષણે (પ્રત્યુત્તમ) સન્મુખ ગયા (૧૦ તે જનકે આપેલા
પૂજાસાહિત્યનો સ્વીકાર કરી વિશ્વામિત્રે ગજાના કુશળ સમાચાર
અને યજ્ઞની નિર્વિતા બાબત પૂછ્યું (૨૦) આ બધુ નિવેદન
કરી રાજા પણ (નમક્કહિ હાથ જોડી મુનિથી પુછવા
કે આ વીર પુન કોણ છે? (૨૧) વિશ્વામિત્રે પણ બધું પૂર્વ—
વૃતાત કહી સંભળાવ્યુ (ર)ત્યારે જનક બેરયા કે
અનુગૃહીત છે
વાચક આ વાક્ય વારવાર વાચી સારી રીતે તૈયાર કરે, અને
એવી રીતે અભ્યાસ કરે કે કોઈ મુશ્કેલી ન રહે ધ્યાનપૂર્વક
મનન કરી ઓછામાં ઓછા વીસ વાર આ પાઠ વાવે
લા
'દુ ધન્ય અને

·(२५)
સંધિ કરેલાં વાક્ય
तेन जनकेन दत्त पूजाय प्रतिगृह्य विश्वामित्रो राज्ञः कुशलं
यज्ञस्य च निर्विघ्नतां पप्रच्छ। तत्सर्व निवेद्य राजापि कृताञ्जलि -
मुनिं पप्रच्छ, काविमौ वीरौ पुत्राविति। विश्वामित्रोऽपि सर्व पूर्व
वृत्तान्त न्यवेदयन् । ततो जनक उवाव-धन्योऽनुगृहीतश्चास्मि।
१ ऋपिः गोतमः कुत्र तप अतप्यत् ?
२ मुनिवेपधर इन्द्रः कुन आजगाम ?
३ इन्द्र किमर्थ तत्र आगतः ?
४ तदा गौतमेन मपिणा किं कृतम् ?
५ गौतम ऋपि दृष्ट्वा इन्द्रेण कि कृतम् ?
६ गौतम अहल्या किमर्थ शप्तवान् ?
७ अहल्या कदा पूता भविष्यति ?
८ विश्वामित्रेण कि उक्तम् ?
९ रामेन अहल्या कुत्र दृष्टा
१० रामस्य दर्शनेन किं जातम् ?
२१ अहल्या रामस्य आतिथ्यं कथं अकरोत् ?
१२ रामः तत ऊर्ध्व कुन प्रस्थित ?
१३ जनकेन कि कृतम् ?
१४ जनकः मुनि किं पृष्ठवान्
१५ विश्वामित्रः तस्मै कि न्यवेदयत् ?
१
--0+0-

·(२६) પાઠ ૧ ૦ (म० भारत आदि० १४९) विदुरस्य सुटत्कश्चित्खनक कुशलो नर । विविक्ते पाण्डवानराजन्निदं वचनमरवीत् ॥ १ ॥ अन्वय-हे राजन् । कश्चित् नर विदुरस्य सुहृत कुशल सनक विविक्ते पाण्डवान् इद वचन अप्रवीत् ॥ अर्थ-डे on ots मे विदु२॥ (सुहन्) मिने ४२॥ (सनक ) सु२५ मोहनाये (विविक्ते) अन्तमा પાને આ વચન કહ્યા प्रहितो विदुरेणास्मि खनक कुशलो ह्यहम् । पाण्डवाना प्रिय कार्यमिति कि करवाणि च ॥२॥ अन्वय अह कुशल सनक विदुरेण प्रहित अस्मि । व पाण्डवाना कि प्रिय कार्य करवाणि इति । અર્થ– કુશળ માટી ખેદનાર વિદુરથી મોકલાયેલે ૩ ()पायोतुं ज्यु प्रिय आर्य ३१ प्रच्छन्न विदुरणोक्त श्रेयस्त्वमिह पाण्डवान् । प्रतिपादय विश्वासादिति किं करवाणि च ॥ ३ ॥ विदुरेण विश्वासात प्रन्छन्न उत्त' इत्य पाण्ड- वाना श्रेय प्रतिपादय इति। व कि करवाणि ? मथ-विर विश्वास सपने (प्रन्छन्न) JAR * या नु पायानु हित प्रतिपादय)४२ २ २५नु ५यु म ( करवाणि) ५३? -- अन्वय - વથી ·(२७) कृष्णपक्षे चतुर्दश्या रानावस्या पुरोचन । भवनस्य तव द्वारि प्रदास्यति हुताशनम् ॥ ४ ॥ अन्वय कृष्णपक्षे अस्या चतुर्दश्या रानौ पुरोचन तव भवनस्य द्वार हुताशन प्रदास्यति ।। અર્થ—કૃષ્ણપક્ષની આ ચૌદસની રાતે પુરોચન તારા ઘરના दारमा ( हुताशन ) ममि मापये अर्थात घर माजी मुरी माना सह प्रदग्धव्या पाडया पुरुपर्पभा । इति व्यवस्थितं तस्य घर्तिराष्टस्य दुर्मते ॥ ५ ॥ अन्वय -पुरुषर्षभा पाडवा मात्रा सह प्रदग्धया । इति तस्य दुर्मते धार्तराष्टस्य व्यवस्थितम् ॥ मथ- (पुरुष-ऋपभा ) पुरुष ५३१ ( माना ) भाता साथै (प्र दग्धया ) पाणी भु४ामा सावे, अभय मुद्धि ( धार्तराष्टस्य ) धृतरापुत्रे ( व्यवस्थित ) नी ४७ राज्यु छ किञ्चिच्च विदुरेणोक्तो म्लेच्छवाचासि पाडव । त्वया च तत्तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारणम् ॥६॥ अन्वय हे पाडव ! म्लेच्छवाचा विदुरेण किचित् च उक्त असि । तत् त्वया च तथा इति उक्तं एतत् विश्वासकारणम् । मथ-3 पाप । (म्लेच्छवाचा) ३० मारामावि तमन ( उक्त ) ४ ते (तथा) सेम ते ५ धु (एतत् ) 0 विपासना हेतु छ [अर्थात् मेयु उपाथी ता२। વિશ્રવાસ માગ પર થાય] ·(२८) उवाच तं सत्यधृति कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः। अभिजानामि सौम्य त्वां सुहृदं विदुरस्य वै ॥ ७ ॥ अन्वयः- सत्यधृतिः कुंतीपुत्र युधिष्ठिरः तं उवाच । सौम्य ! त्वां विदुरस्य सुहृदं अभिजानामि । मथ-(सत्यधृतिः) धैर्यवान पुतीपुत्र युधिष्ठिर तेने पु. (सौम्य ) प्रिय ! तन'विदुरना भित्र समानुछु. शुचि प्राप्तं प्रियं चैव सदा च दृढभक्तिकम् । न विद्यते कवे किञ्चिदविज्ञातं प्रयोजनम् ॥ ८॥ अन्वय शुचिं प्रियं सदा दृढभक्तिकं प्राप्तं [त्वां अभि- जानामि ] कवेः अविज्ञात किचित् प्रयोजन न विद्यते । અથ–શુદ્ધ પ્રિય હમેશા ભકિત ધરાવનાર તુ પ્રાપ્ત થયે छे, मेम ममा छु ( क ) विविथी atjar शात. નથી. અર્થાત તમે જેમ કરશે તેમ તે સમત થશે) આ પાઠના કલેકેમાં આવેલી સધીઓનુ સ્પષ્ટીકરણ १ कुशलो नरः = कुशल नर। २ राजनि = राजन् इदं। ३ प्रहितो विदुरेणास्मि प्रहितः विदुरेण अस्मि। ४ कुशलो हाह = कुगल हि अहम् । विदुरेणोक्त विदुरेण उत्तः । ६ श्रयस्त्वम् ७ विश्वासाठिति -विश्वासान् इति । ८ किञ्चिच्च = किश्चिन् च । श्रेय त्वम् ।

·(२८)
९ तत्तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारण = तत् तथा इति उक्तं
एतत् विश्वास कारणम् ।
વાચક આ સધીઓને આગળના લેકમાં જુએ, અને સમજી
લે કે કેવી રીતે સધી કરેલી છે
સધિ કરેલાં વાક
अन पुराऽहल्यासहितो महात्मा गातम मपिस्तपोऽतप्यत् ।
मुनिवेपधर इन्द्रो गौतमस्याश्रममेकदा जगाम । तव सगमिच्छा-
मीति सोऽहल्यामप्रवीत् । तस्मिन्काले गौतमो महामुनिस्वकीय
माश्रमं प्रविवेश, तदेन्द्रो विपण्णवदनश्चाभवन् । त तथा दृष्टवा
मुनिरिन्द्रं शशाप । भार्यामपि तथा गौतम शप्तवान् । यदा
राम एतद्वनमागमिप्यति तदा पूता भविष्यसि । हे राम
इममाश्रमं देवरूपिणीमहल्याश्चाधुना तारय ।
प्रश्ना
?
?
१ विदुरस्य क सुहृत् अन आगत
२ पाण्डवान् कि वचनं स अश्वीत् ?
३ स खनक केन तर प्रहित ?
४ विदुरेण प्रच्छन्न कि उत्तम्
५ कृष्णपक्षे चतुर्दश्या रानौ कि भविष्यनि ?
६ धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे कि व्यवस्थितम् ।
७ सत्यधृति युधिष्ठिर किं उवाच'
८ य युधिष्ठिर कस्मै उवाच' कि आच ?
९ विदुरस्य क सुहृत् अस्ति ?
१० किमर्थ अन आगत ?

·(30) 4 - પાઠ ૧૧ જે આપે અગાઉના બે પાઠનું અધ્યયન બરાબર કર્યું હશે, તે નીચે લખેલા વા આપને સરળતાથી સમજાઈ જશે. संस्कृत-चाचन-पाठ । पुराऽत्र महात्माऽहल्यासहितो गौतममापिस्तपोऽतप्यत् । इन्द्रो मुनिवेपधरो गौतमस्याऽश्रममेकदाऽऽजगाम । तव संग- मिच्छामीति सोऽहल्यामत्रवीत् । गौतमो महामुनिःस तस्मि न्काले प्रविवेश स्वकीयमाश्रमम् । तद-विषण्णवढनश्चाभवत् । तथा तं दृष्ट्वा मुनिरिन्दं शशाप । तता गौतमो भार्यामपि शप्तवान् । यदाराम एतद्वनमा- गमिप्यति पूता तदा भविष्यसि । । इममाश्रमं देवरूपिणीमहल्यां चाधुना तारय । इन्येवं विश्वामिनस्यवन श्रुत्वा सलक्ष्मणो राम आश्रम प्रविवेश । तर तपम्विनी दीप्तामहल्यां रामो ददर्श। रामम्य दर्शनेन साहल्या पूता भूत्वा पूर्ववद्रूपसंपना बभूव । रामस्य दर्शनादेव शापम्यान्तं गता साऽहल्या। गौतमवचनं स्मरन्ती साहल्या रामलक्ष्मणयो पाद्यमय- मातिथ्यं च चकार। रामलक्ष्मणावपि तपोवलविशुद्धायास्तस्या अहल्याया पादी - हे राम जगृहतु।

·(3)
स्तेपे।
गौतमोऽपि तदा तनागत्य रामं विधिवत् संपूज्य पूर्ववत्तप--
ततो रामो लक्ष्मणेन सह विश्वामित्र पुरस्कृत्य उत्तरा दिश
प्रस्थित ।
मिथिलापती राजा जनकस्तु तच्छरुत्वा विनयेन सहसा
प्रत्युजगाम । तेन जनकेन दत्तं पूजा प्रतिगृह्य विश्वामित्रो
राज्ञ कुशल यज्ञस्य च निर्विघ्नता पप्रन्छ ।
तत्सर्व निवेद्य राजाऽपि कृताञ्जलिमुनि पप्रच्छ काविमौ
वीरपुनाविति ? विश्वामिनोऽपि सर्व पूर्व वृत्तान्त न्यवेदयत् ।
ततो जनक उवाच- 'धन्योऽनुगृहीतश्चास्मि ।
વાચક આ સરળ સંસ્કૃત વાચે જે અગાઉના પાઠને અભ્યાસ
બરાબર કર્યો હશે, તે વિશેષ પરિશ્રમ કર્યા વગર આ પાઠ સમજાઈ
જશે જે કઈ જગ્યાએ મુશ્કેલી નડે તે આજ પુસ્તકને પાઠ ૮-૯
જુઓ, મા એ જ વાક પદચ્છેદપૂર્વક આપેલા છે હવે નીચેના
વાય વા
कश्चिनरो विदुरस्य सुहत्कुशल खनको विविक्ते पाडवानिट
पचनमवयीन् । अर कुशल खनको विदुरेण प्रहितोऽस्मि । य
पाडवाना कि प्रियं कार्य करवाणीति ?
विदुरेण विश्वासात्प्रच्छन्नमुत्त । इह त्वं पांडवाना श्रेय
प्रतिपादयति । अधुना व कि करवाणि ' कृष्णपक्षे अस्या
चतुर्दश्या रानो पुरोचनस्तव भवनस्य द्वारि हुताशन प्रदास्यति ।
पुरुषर्षभा पाडगा माना सर प्रदग्ध या इति तस्य दुर्मतर्धा
तराष्ट्रस्य व्यवस्थितम् ।

·(३२) हे पाण्डव ! विदुरेण म्लेच्छवाचा किंचिच उक्तोऽसि । तत्त्वया च तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारणम् । सत्यधृति कुन्तीपुनो युधिष्ठिरस्तमुवाच । हे सौम्य ' त्वा विदुरस्य सुहृदमभिजानामि । तथा शुचि प्रियं सदा द- भक्तिकं प्राप्तं त्वामभिजानामि । कवेरविज्ञात किंचित्प्रयोजनं न विद्यते। જે આગવા પાઠને અભ્યાસ સારી રીતે કર્યો હશે તે આ પાડ સરળતાથી સમજી શકાશે જે કોઈ જગ્યાએ શંકા થાય તે આ જ પુસ્તકને પાઠ ૧૦મે જુએ જે વાચક આ પાઠ વારવાર ધ્યાનથી વાચશે તે સધી છૂટી પાડવાની અને તેને અર્થ સમજવાની રીત પોતાની મેળે જ સમજી શકશે દરેક પાઠ વાર વાર વાચવો એજ સહકરતા મળ માર્ગ છે હવે આ પાઠમા આવી સધી છૂટી પાડી બતાવીએ છીએ- १ पुराऽल्या = पुरा अहल्या। २ गौतम मपि गौतम मपि । ३ तपोऽतप्यन् = तप अतप्यन्। १ इद्रो गाँतमम्याश्रममेकदाजगाम - इंद्र गौतमम्य आश्रम एकदा आनगाम।

·(33) . ५ तदेन्द्रो विषण्णवदनश्चाभवत् = तदा इन्द्रः विपण्णवदनः च अभवत् । ६ एतद्वनं -एतत् वनं । ७ चाधुना = च अधुना। ८ विश्वामित्रस्यः = विश्वामित्रस्य ऋपे । ९ रामलक्ष्मणावपि = रामलक्ष्मणा अपि । १० कश्चिन्नरः == कः चिन् नरः। १२ प्रहितोऽस्मि प्रहितः अस्मि । १२ कवेरविज्ञातं कवेः अविज्ञान। એવી રીતે બીજી સધિઓના વિષયમાં વાંચક વિચાર કરી તથા અગાઉના પાઠ જોઈ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે. ધ્યાનપૂર્વક ' જેવાથી એમાં કોઈ મુશ્કેલી નહીં નડે. સંરિ કરેલાં વા स देवानारद एवमुक्त्वा विरराम, राजश्रेष्ठो युधिष्टिग्स्तु शोफेन परिप्लुतश्चिन्तयामास, मोहितयाभवन् । दीनमनसं शोकोपहतं तमातुरं युधिष्टिर राजानं माता कुन्ती इदमनन- हे महाराज! त्यमेवं शोचितुं नाहसि। %3D 3(स.२१. शि. मा. ३) ·(૩૪), . २ मित्र ७ मित्रे પાઠે ૧૨ અકારાન્ત નાન્યતરજાતિના શબ્દોના રૂપ નીચે પ્રમાણે થાય છે— મિત્ર = મિત્ર કવિ = મિત્ર માટે મિત્ર!= (હે) મિત્ર મિત્ર R = મિત્રથી મિત્રને દમિત્ર=મિત્રનું રૂબિન = મિત્રથી મિત્રમાં માત્ર પહેલી વિભકિતનું રૂપ પુલિંગથી જુદુ છે. બીજરૂપ અકારાન્ત પુંલિગ શબ્દોના જેવાજ છે, એ વસ્તુ અહીં ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે. એ જ પ્રમાણે નીચે લખેલા અકારાન્ત નાન્યતર જાતિના શબ્દના રૂપ થાય છે— पापं = પાપ વર્ષ = દવા दर्शनं = દર્શન तोयं પાણી कार्पण्यं કંજુસાઈ कुमुम = પુષ્પ कार्य = કર્તાય अन्जं दुःखं चक्र व्रतं = વત, નિયમ रूपं સુંદરતા, સ્વરૂપ दानं = દાન लावण्यं = સુંદરતા અંતઃપુ = અંદર ઓર ને हृदयं | સૂત્ર = કમી = આખ = દોર .

·(૩૫)
संस्कृत-वाक्यानि।
१ पापी मनुष्य पापात् कथं मुक्तः भवति १२ तव दर्शनाय
अहं अद्य अन आगत ।३ दानसमये कापण्यं मा कुरु ।
४ रुग्णाय औपधं देहि । ५ तृपिताय तोयं देहि । ६ उद्यानात्
कुसुमं स आनयति । ७ जले अन्जं भवति । ८ मनुष्य दुख
न वाछति । ९ अहं व्रतं चरिष्यामि। १० सत्यं एव परम व्रतं
अस्ति । ११ ज्ञानस्य दानं घनस्य दानात् श्रेष्ठं । १२ गृहस्य
मध्ये अंत पुरं भवति । १३ अंत पुरे गृहपत्नी वसति ।
१४ दुष्टस्य मुखे अमृतं हृदये च विप भवति । १५ पश्य,
रथस्य चक्र कयं भ्रमति ।
ભાષા-વાક્ય
(૧) પાપી માણસ પાપથી કેવી રીતે મુક્ત થાય છે? (૨) તારા
દર્શન માટે હું આજે અહીં આવ્યો છું (૩) દાન આપતી વખતે
કંજુસાઈન કર (૪) રેગીને દવા આપ (૫) તરસ્યાને પાણી આપે
(૬) બાગમાથી તે ફૂલ લાવે છે (૭) ૫ મા કમળ થાય છે (૮)
માણસ દુખી થવા ઇચ્છતે નથી (૯) હુ વ્રત કરીશ (૧૦) સત્ય
એ જ સાચુ વ્રત છે (૧૧) વિદ્યાનું દાન ધનના દાનથી ઉત્તમ છે
(૧૨)ઘરની વચમા અત પુર હોય છે (૧૩) અને પુરમા ગૃહિણી
રહે છે (૧૪) દુઇના મુખમાં મિઠાશ અને હૃદયમાં વિષ હેય છે
(૧૫) જે, રથનું ઠંડુ કેવુ ફરે છે!

·(3)
संस्कृत-वाक्यानि।
१६वालकस्य रमणीयं रूपं अहं पश्यामि । १७ सः पुरुषः
रूपेण वलेन लावण्येन च अतीव सुंदरः अस्ति । १८ तस्य नेत्रं
इदानी रुग्णं जातम् । १९ तत् श्वेतं सूत्रं अत्र आनय । ।
ભાષા-વાય
• (૧૬) બાળકનું સુંદર રૂપ હું જોઉં છું. (૧)તે માણસ રૂપ, બળ
અને લાવણ્યથી અત્યંત સુંદર છે. (૧૮) તેની આંખ હવે બગડી
15. (१६) ते सहारे मडीया साप.
संस्कृत-वाक्यानि।
कविः सूत्रेण यज्ञोपवीतं करोति । यथास नेण रूप पश्यति
तथा कर्णेन शब्दं शृणोति । तस्य स्वम्पं पश्य। यंनस्य चक्र
इदानीं न भ्रमति । सः यंत्रस्य चक्र कदा भ्रामयिप्यति ? हृदयं
शुद्धं कुरु । तत्र पापं मा अस्तु । यथा अंत:पुरे पुत्री भ्रमनि
तथा गृहाद् वहिः पुत्रः भ्रमति । दानेन पुण्यं भवति वा न
यदि दानेन पुण्यं भवति, तहि त्वं दानं किं न करोपि?
વાચક આ પાઠ વાચે અને પિતે મનથી ઉપરના શબ્દોને વાક્યોમાં
પ્રયાગ કરે, અને બની શકે ત્યાં સધીઓ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે.
.
.
?
--0-0-0-

·(૩૭) ,
I
T
પાઠ ૧૩
संस्कृत-वाक्यानि।
१ जनकः उवाच- हे मुनिपुंगव ! अत्र अस्ति धनुष्यं शंकर--
स्य। २ क्षेत्रं कृपतः मे लांगलात् उत्थिता एका सुता च अस्ति।
३ क्षेत्रं शोधयता लन्या अतः सा सीता इति नाम्ना विश्रुता।
४ सा इदानी स्वयंवरयोग्या संजाता । ५ वर्धमानां तां सीतां
सर्व राजानः अत्र आगत्य वरयितुं इच्छन्ति । ६ वरयितुं इच्छतां
अपि तेषां कन्यां न ददामि वीर्यशुल्का इति । ७ सर्वे नृपतयः
वार्य जिज्ञासवः अत्र उपागच्छन् । ८ तेषां पुरस्तात् मया शैवं
धनुः उपाहृतम् । ९ तस्य ग्रहणे तोलने अपि वा ते नृपा. न
શે•
ભાષા-વાય
(૧) જનક બેલ્યા કે હે મુનિ (પુગવી શ્રેષ્ઠી અહીંયા છે કાંકરનું
ધનુય. (૨) ખેતર (પ) ખેડનાર મારા હળથી ઉત્પન્ન-થએલી
એક પુત્રી પણ છે. (૩) ખેતરની શોધ કરનારાએ () પ્રાપ્ત
કરી તેથી તે સીતાના નામથી (વિતા) પ્રસિદ્ધ છે. (૪) તે હવે
સ્વયંવરને ૨૫ થઈ છે. (૫) મટી થતી એ સીતાને બધા રાજા
અહીંયાં આવી વરવા ઇરછે છે. (૬) પણ વરવાની ઇચ્છા ધરાવનારા
તેઓ(રાજાઓ)ને હું કન્યા નથી આપતે. (કારણકે) આ (વિર્થ
ગુ0) વીર્યના બળથી લેવાય છે. ( અ રાજાઓ શિર્યની
જીજ્ઞાસા કરી અહીં આવી ચુક્યા (૮) તેમની સામે હું શિવજીનું
ધમુખ્ય લાવ્યું. તેને પકડવા અને તેને ઉઠાવવામાં પણ તે
રાજાએ સમર્થ ન હતાં.

·(34)
मता-.
संस्कृत-वाक्यानि।
१० तत् एतत् परमभास्वरं धनुः रामलक्ष्मणयोः च
अपि दर्शयिष्यामि । ११ रामः यदि अस्य आरोपणं कुर्यात
अहं सीतां तस्मै दद्याम् । १२ ततः जनकेन समादिष्टाः सचिवाः
प्रयासेन धनुं तत्र आनयामासुः । १३ महः वचनात् तत्र धनुः
दृष्ट्वारामः अत्रवीत् । १४ इदं दिव्यं धनुः पाणिना संस्पृशामि।
तस्य तोलने पूरणे अपि यत्नवान् च भविष्यामि ।
ભાષાન્હાય
(૧૦) તે આ પરમ તેજસ્વી ધનુષ્ય રામલક્ષમણને પણ હું
वीय. (११) सम ने सनी २ (आरोपणं) हारी यापये,
તે હું સીતા તેને આપીશ. (૧૨) ત્યારે જનકની આજ્ઞાનુસાર
મંત્રીઓ પ્રયત્ન કરી ધનુષ્યને ત્યાં લાવવા લાગ્યા. (૧૩) મહર્ષિના
વચનથી તે ધનુષ્ય જોઈ રામ બેલ્યા. (૧) આ દિવ્ય ધનુષ્યને
(पाणिना) डायथी स्पर्श ४३ ई. तेने तलपा भने पूर्व ४२पाने
પણ પ્રયત્ન કરીશઃ
સંધિ કરેલાં વા
जनक उवाच-हे मुनिपुंगव ! अनास्ति धनुष्य भगवतो
महादेवस्य । क्षेत्रं कृपतो मे लांगलादुत्यितैका सुता चास्ति।
क्षेत्रं शोधयता सा लब्धा । अतः सा सीतेति नाना विश्रुता
सेदानी स्वयंवरयोग्या संजाता।

·(૩૯) પાઠ ૧૪ सस्कृत-वाक्यानि । १ एवं उक्त्वा राम धनु मध्ये जग्राह । लीलया पूरयामास च । २ यदा रामेण मौर्वी आरोपिता तदा तत् धनु बभञ्ज च । ३ तदा राजा जनक प्राजलि विश्वामिनं उवाच। ४ अत्यद्भुतं इद। अचिन्त्यं अतर्कित च मया। ५ मे सुता सीता राम भार प्राप्य कीर्ते आहरिप्यति । ६ मे मंत्रिणः शीघ्र अयोध्या गच्छन्तु । राजानं दशरथं च अन आनयन्तु । ७ एवं समादिष्टा दूता त्रिरानेण अयोध्या प्राविशन् । ८ वृद्धं दशरथ राजान जनकस्य कृते कुशलं च पप्रच्छु ।९ तव पुत्रेण रामेण सीता નિતા ભાષા વાકય (૧) એમ કહીને રામે ધનુષ્યને વચમાથી ધર્યું અને લીલાથી પૂર્ણ કર્યું (૨) જ્યારે રામે (વ) દેરી ચઢાવી, ત્યારે તે ધનુષ્ય (યમ) તૂટી ગયુ (૩) ત્યારે રાજા જનકે હાથ જોડી વિશ્વામિત્રને કધુ (૪) અતિ અદ્દભુત આ છે, અચિંત્ય અને મારાથી અતિ છે ૫) મારી પુત્રી સીતા રામને પતિ તરીકે પ્રાપ્ત કરી કિર્તિકમાશે (૬) મારા મંત્રી તરતજ અધ્યા જાય અને રાજા દશરથને અહિં લઈ આવે (૭) આ પ્રમાણે આજ્ઞા પામેલા દૂત અણુ રાત્રી પછી અયોધ્યામાં પ્રવિષ્ટ થયા (૮) વૃદ્ધ દશરથ રાજા જનક માટે કુશળ પૂછવા લાગ્યા (૯) તારા પુત્ર રામે સીતાને જીતી લીધી છે ·(४०) संस्कृत वाक्यानि १० अतः जनकः राजा विवाहमंगलाय भवन्तं सपुरोहित निमंत्रयति । ભાષા વાકય . (१०) तीन २ (ALS भंगड भाट (भवन्तं ) अपने પુરોહિતે સાથે નિમત્રણ આપે છે. વાચક આ પાઠનો સારી રીતે અભ્યાસ કરે અને અનેક વાર पथि. સંધિ કરેલાં વા अनास्ति धनुप्यं शंकरस्य । शकरस्य धनुप्यमनास्ति । धनु- प्यमस्त्यत्र शंकरस्य । अस्त्यत्र धनुष्यं शंकरस्य । २ क्षेत्रं कृपतो मे लांगलादुत्थितका मुता चास्ति । मे क्षेत्रं कृपतो लांगलादुत्यितैका चास्ति सुता । सुता चास्त्यका लांग- 'लादुत्थिता मे क्षेत्रं कृपतः । ३ क्षेत्रं शोधयता लम्याऽतः सा सीतेति नाना विश्रुता । लन्धा क्षेत्रं शोधयताऽतः सीतेति नाना विश्चता। ४ मेदानी स्वयंवरयोग्या संजाता । संजातेदानी सा स्वयंवरयोग्या। स्वयंवरयोग्या सा संजानेदानीम् । .

·(૪૧) t • T પાઠ ૧૫ લેકના પાઠેમાં પહેલાં પદ આપીને અન્યાય આપવામાં આવતે, પણ આ પુસ્તકમાં શરૂઆતથી જ પદ આપવાનું બંધ કર્યું છે. વાચકોને પદ સંબંધી કે મડ થાય તે તે અન્વયમાં પદ જોઈ શકે છે. વાચક પિતે અન્વયને જોઈ લેકના પદ લખવાનો અભ્યાસ કરે. એવી રીતે તેમને અભ્યાસ બહુ વધી જશે. यथा तस्य तथा नस्त्वं निर्विशेपा वयं त्वयि । भवतश्च यथा तस्य पालयास्मान्यथा कवि. ॥९॥ (મામા ૪૨) ' – વથા તæ 1 તથા નઃ વાવ ત્ય निर्विशेषाः । यथा तस्य तथा भवतः । यथा कविः तथा अस्मान्, पालय॥ અર્થ–જેમ તે વિદુર માટે તુ છે, તથા ) તેમ (૪) અમારે માટે તુ છે. (વર્ષ) અમે (વ) તારામા (નિર્વિવા) વિશેષતા રહિત છીએ- (અર્થાત કેઈ બીજે ભાવ નથી રાખતા). જેમ તે વિદુરના સબંધમાં તેમ જ (મવતો તારા સંબધમાં [અમારા મનમાંભાવ છે]. જેમ (#) વિદુર તેમ તુ પણ (૩માન) અમારી (પઢિય) રક્ષા કર. इदं शरणमाग्नेय मदमिति मे मति । पुरोचनेन विहितं धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १०॥ अन्वयः- इदं आग्नेय शरणं धार्तराष्ट्रस्य शासनात् पुरोचनेन मदर्थ विहितं इति मे मति ॥

·(४२) मथ-सा (आग्नेयं) मिया मला योग्य (शरणं).५२ धृतराष्ट्र पुत्रनी (शासनात्) माशायी पुरोयने (विहित) भा। भाटे मनायु, मेवा भारे मत छ. स पापः कोशवांश्चैव ससहायश्च दुर्मतिः । अस्मानपि च पापात्मा नित्यकालं प्रवाघते ॥ ११ ॥ अन्वयः- स दुर्मतिः पापः कोशवान् च ससहायः एप पापात्मा अस्मान् अपि नित्यकालं प्रवाधते ॥ मथ-ते हुभुद्धि पापी (कोश-चान ) मनाथी युत मात धनवान (स-सहायः) सहाय नाथी युत पानी, (अस्मान्) मभने (अपि) सहा साधा पाया छे. स भवान्मोक्षयत्वस्मान्यत्ननास्माद्भुताशनात् । अस्माविह हि दग्धेषु सकामः स्यात्सुयोधनः ॥ १२ ॥ अन्वयः-सः भवान् अस्मात् हुताशनान् यत्नेन अस्मान् मोक्षयतु । हि अस्मामु इह दग्धेषु सुयोधनः सकामः स्यात् । मथ- ( भवान् ) मा५ (अस्मान् ) 0 मनिया प्रयत्न ४श सभने (मोक्षयतु ) पयायो, २४ मीयां (अस्माम दग्धेषु ) समा! Marपायी (मुयोधनः) दुयोधन (स-कामः) સફળ ઈચ્છા ધરાવનાર થઈ જશે. इदं तद्गुभं नूनं तम्य कर्म चिकीपितम् । प्रागेव विदुरो वेद तेनास्मानन्ययोधयन् ॥ १४ ॥ अन्वयः-तस्य इदं चिकीर्पित कम नूनं अशुभ। विदुरः ·(४३) प्राक् एव वेद । तेन अस्मान् अन्वबोधयत् ।। अर्थ- तेनुमा (चिकीर्पितं) सलियत ( नूनं) नि:- सह अशुल छ. पिढ२ (प्राक् ) पडेसाथी । (वेद) छ. (तेन ) मे भरणे (अस्मान् ) अभने सावधानीया सेयमापदनुप्राप्ता क्षत्ता यां दृष्टवान्पुरा । “पुरोचनस्याविदितानस्मास्त्वं प्रतिमोचय ॥ १५ ॥ अन्वय-सा इयं आपत् अनुप्राप्ता । यां क्षत्ता पुरा दृष्ट- वान् । त्व पुरोचनस्य अविदितान् प्रतिमोचय॥ मथ-a (ईयं ) 21 पति ॥ ५४ छ. ( यां)ने (क्षत्ता) विरे 2415 (इष्टवान् ) मे ती. तु पुण्यनने ( अ-विदितान्) भासमान पोम (अस्मान् ) भने (प्रति- मोचय) मयाव. स तथेति प्रतिश्रुत्य खनको यत्नमास्थितः। परिखामुत्किरन्नाम चकार च महद्विलम् ॥ १६ ॥ अन्वय - स खनकः तथा इति प्रतिश्रुत्य यत्नं आस्थित । परिखां उत्किरन् नाम महत् विलं चकार च ।। मथ- मोहना। (तथा) 8, सेभ ( प्रतिश्रुत्य) हीन अयन ४२१॥ दायो. ( परिखा) ५६ (उकिरन नाम) भोपाना બહાને મોટુ બિલ કરતા રહ્યા. આ લોકમાં આવેલી સધિઓના પદ હવે જુઓ- १ नस्त्व न त्व।

·(४४)
%D
२भवतश्च = भवतः च ।
३ मदमिति = मत् अयं इति।
४ पालयास्मान् = पालय अस्मान् ।
५ कोगांचव
कोशान् च एव।
६ मोक्षयत्वस्मान् = मोक्षयतु अस्मान् ।
७ यन्लेनास्माधुताशनान्-यलेन अस्मान हुताशनान् ।
८ अस्माम्बिह - अस्मासु इह ।
९ प्रागेव - प्रार एव ।
१० विदुरो वेद विदुरः वेद ।
११ सेयमापदनुप्राप्ता
= सा इयं आपन अनुप्राप्ता।
१२. अम्माँस्वं - अस्मान् त्वं ।
આ સંધિઓ જે વાચક સંધિ સંબંધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે.
સધિ કરેલાં વાક્ય
यथा
तम्य त्वं तवाम्माकं त्वमसि ।पया कवि-
गम्मान्पालयति, तयय त्वमपि पालपास्मान । इदं नामागृह
धाराष्ट्रम्यासया पुगेचनेन निमितमिति मम मतिः। म दुर्मतिः
पापो दुर्योधनी धनवान् महाय्यांचाम्मानिन्यं प्रायते ।
अतो भगवान् यत्नेनाम्माद धुनाशनादस्मान्मोक्षयतु ।

·(४५) । પાઠ ૧૬ જે આપના અગાઉના પાઠ બરાબર થઈ ગયા હશે, તે આ પાઠમાં આપેલુ સરળ સંસ્કૃત આપને તરત જ સમજાઈ જશે. गु- जनक उवाच - हे मुनिपुगव ! अत्रास्ति धनुष्य शंकरस्य । क्षेत्रं कृपतो मे लागलादुत्थितैका सुता चास्ति । क्षेत्र शोधयता लब्धा अतः सा सीतेति नाम्ना विश्रुता । सेदानी स्वयवरयोग्या संजाता । वर्धमानां तां सीतां सर्व राजानोऽत्रागत्य वरयितुमिच्छन्ति। वरयितुमिच्छतामपि तेषां कन्यां न ददामि वीर्यशुल्केति सर्व नृपतयो वीर्य जिज्ञासवोऽत्रोपागच्छन् । तेपा पुरस्तान्मया शवं.धनुरुपाहृतम् । तस्य ग्रहणे तालनेऽपि वा ते नृपान शेकु.। तदेतत्परमभास्वरं धनू रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि। ( रामो यद्यस्यारोपणं कुर्यादहं सीता तस्मै दद्याम् । ततो जनकेन समादिष्टाः सचिवा प्रयासेन धनुस्तत्रानयामासुः। महवंचनात्तदनुष्ट्या रामोऽब्रवीत् । इदं दिव्यं धनुः पाणिना संस्पृशामि तस्य तोलने पुरणेऽपि यत्नवांश्च भविष्यामि। एवमुक्त्वा रामो धनुमध्ये जग्राह । लीलया पूरयामास च । यदा रामेण मौवों आरोपिता तदा तद्धनुर्वभज च। तदा राजा जनक. पांजलिविश्वामित्रमुवाच। अत्यद्भुतमि- दम् । अचिंत्यमतकितञ्च मया। मे सुता सीता रामं भर्तारं प्राप्य - ·, कीर्तिमाहरिप्यति । मे मंत्रिणः शीघ्रमयोध्यां गच्छन्तु। राजानं दशरथं चात्रानयन्तु । एवं समादिष्टा दूताखिरात्रेणायोध्यां प्राविशन् । वृद्ध दशरयं राजानं जनकस्य कृते कुशलं च पप्रच्छुः । तव पुत्रेण रामेण सीता निर्जिता। अतो जनको राजा विवाहमङ्गलाय भवन्तं सपुरोहितं निमन्त्रयति । વાચક ઉપરના વાને વારંવાર વાંચે, અનેક વખતે વાચવાથી આ સરળ સંસ્કૃત વાચકોને સમજાઈ જશે. જે કોઇ જગ્યાએ અર્થ કે સંધિ વિષે ન સમજાય તે વાચક અગાઉના તેરમાં પાઠમાં જુએ. તેમાં આપેલા વાકય જેવાથી બધી શકાઓ ६२ થશે. તેમાં દરેક વાકય પદપૂર્વક આપેલું છે, અને પૂર્ણ શબ્દાર્થ પણ આપ્યો છે. છતાં જોયા વગર વાચક આ પાઠ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે, હવે હજુ જુઓ यथा तस्य त्वं, तया नस्त्वम् । वयं त्वयि निविशेपाः। यथा तस्य तथा भवतः। यथा कविः तया त्वमस्मान्पालय। इदमाग्नेयं शरणं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्पुरोचनेन विहितामिति मे मतिः। स दुर्मतिः पापः कोशवांश्च ससहायश्चैव पापात्माऽस्मानपि नित्यकालं प्रवायते। स भवानस्माधुताशनाद्यनेनास्मान्मोक्षयतु । यस्माविह दग्धेषु सुयोधनः सकामः स्यात् । तस्येदं चिकिपितं कर्म नूनम- शुभम् । विदुरः प्रागेय वेद। तेनास्मानन्ययाधयन् ।

·(४७)
सेयमापदनुप्रासा। यो क्षत्ता पुरा दृष्टवान् । त्वं पुरोवनस्या-
विदितानस्मान्प्रतिमोचय।
स खनकस्तथेति प्रतिश्रुत्य यत्नमास्थितः। परिखामुत्किर--
नाम महद्विलं चकार च।
વાચક આ પણ વારંવાર વાંચે. વાંચવાથી સંધિ છૂટી પાડવાની
રીત સમજાઈ જશે. જે કોઈ જગ્યાએ શંકા થાય તે ૧૫ મો પાઠ
જુઓ–તેમાં મૂળ શ્લેકના અન્વય, અર્થ વગેરે આપેલાં છે. જે
અગાઉના પાઠ બરાબર થઈ ગયા હશે, તે એમાં કોઈ મુશ્કેલી
જ નહીં નડે. પણ જે કંઈ શંકા રહી જાય તે અગાઉના પાઠ
જોવાથી તેનું નિવારણ થઈ શકે છે.
નીચે લખેલા પ્રશ્નના ઉત્તર સંસ્કૃતમાંજ આપે.
१ कस्य धनुष्यं तत् आसीत् ?
२ सीता कथं प्राप्ता? केन प्राप्ता!
३. स्वयंवरसमये सर्वे राजानः किं कुर्वन्ति ।
४ पा. तस्य धनुष्यस्य तोलने ग्रहणे चा समाः सन्ति
वान?
५ ततः रामेण किं कृतम् ?
६ यदा धनुः बभञ्ज तदा जनकेन किं कृतम् ?
७ जनकस्य मन्त्रिणः दशरयं किं ऊचुः
८ आग्नेयं शरणं केन विहितम् !
९ कल्य शासनात् तेन विहितम् ?
१

·(४८) २ २० कः पापात्मा दुर्मतिः? ११ तेन पापेन किं कृतम् ? १२ विदुरेण किं कृतम् ? આ પ્રશ્નના ઉત્તર સરકૃતમા જ આપવાનો પ્રયત્ન કરે છે ન બને તે આજ પાઠના અગાઉના વાક્ય જોઈને ઉત્તર આપે. એમ કરવાથી આપની ઉન્નતિ નિ:સંદેહ થઈ શકે છે. પ્રશ્નના ઉત્તર બરાબર આપી શકાય, ત્યાં ખુધી આ પાકને અભ્યાસ કરતા રહે. સંધિ કરેલાં વા तत्कस्य धनुप्यमासीन् । नृपास्तस्य धनुप्यस्य तोलन ग्रहण वा समर्थाः सन्ति वा न? ततोरामेण किं कृतम् ? यदा धनुर्वमा तदा जनकेन किं कृतम् ? जनकस्य मन्त्रिणो दशरथं किमूचुः ? आग्नयं शरणं केन विहितम् ? कस्य शासनात्तेन विहितम् ? को दुर्मतिः पापात्मा? एतत्परमभास्वरं तदनुः रामलमपयोश्चेदानी प्रदर्श- यिप्यामि।रामो यद्यस्यारोपणं कुर्यात् , तर्हि सीतामहं दद्यामम्म। ततो गक्षा जनकेन समादिष्टाः सवै सचिवा महता प्रयासेन तदनुस्तनानयामामुः। ? --००- ·1 પાઠે ૧૭ सस्कृत-वाक्यानि। १ तत दशरय मिथिला उपेयिवान् । जनक च पूजा कल्प- यित्वा एनं उवाच । २ दिष्ट्या प्राप्त आसि सह वसिष्ठेन । ददामि सीता रामाय, ऊर्मिला लक्ष्मणाय च ।३ विश्वामित्र च उवाच । राजन् । सहश धर्मसबध रामस्य सीतया सह, लक्ष्मणस्य च ऊमिलया सह । ४ अन्यत् च । यवीयस जनकभ्रातु फुशध्व- जस्य अपि सुताद्वय आस्ति । ५ भरतशनुम्नयो पत्त्यर्य सुताद्वयं अपि योग्यम्। ६ वसिष्ठेन् अपि तत् अनुमतम् । ભાષા-વાક્ય (૧) ત્યારપછી દશરથ મિથિલા ભણું રવાના થયા જનકે પૂજા કરી તેમનાથી વાતચીત કરી (૨) સૈભાગ્યથી તમે અહીં વસિષ્ઠ સાથે પ્રાપ્ત થયા છે ( આવ્યા છે) હુ સીતાને રામ માટે, અને ઉર્મિલાને લક્ષમણ માટે આપુ છુ (૩) વિશ્વામિત્ર બેલ્યા– હે રાજન ! યેચુ ધર્મ સબંધ જ છે, રામને સીતા સાથે અને લકમ ને ઉર્મિલા સાથે (૪) અને એ કે જનકના(ચવીસ )અનુજ કુશધ્વજની પણ બે પુત્રિએ છે (૫) ભરત અને શત્રુદ્ધની પતિઓ માટે તે બન્ને પુત્રિઓ યોગ્ય છે (૬) વસિષ્ઠ પણ તેની સંમતિ આપી ૪ (‘સ સ્વ શિ ભા ૩)

·(५०)
संस्कृत-वाक्यानि।
७ जनकः तु प्राञ्जलिः उवाच । धन्यं मन्ये मम कुलम् ।
८ यतः उभी अपि मुनिपुंगवौ युवां अस्माकं कुलसंबंध सदृशं
ज्ञापयतः। ९ एकेन एव असा चत्वारो
राजपुत्राः चतसृणां
राजपुत्रीणां पाणीन् गृह्णन्तु । १० ततः सर्वाभरणभूपितां सीतां
समानीय, अंग्नेः पुरस्तात् संस्थाप्य, राजा राम अब्रवीत् ।
११ मे सुता इयं सीता, अद्य तव सहधर्मचारिणी, प्रतीच्छ
एनां पतिव्रतां, छायां इव अनुगामिनीम् । १२ ततः सर्वे
महर्पयः साधु साधु इति ऊचुः।
ભાષા વાક્ય
(૭) જનક તે હાથ જોડી બોલ્યાં કે હું મારા કુળને ધન્ય માનું
छु. (८) र (युवां) आ५ मन्ने भुनि श्रे४ ५९] अभा२।
पुणधने याय (ज्ञापयतः ) ४ही २i छ।, (6) पिसे
थारे भा। यारे शुभाशमाना (पाणीन् ) हाय (गृह्णन्तु)
ગ્રહણ કરે. (૧૦) પછી બધા ભૂષણથી ભૂષિત સીતાને લાવી
अनि सामे (संस्थाप्य) साडी मे शमने झु. (११)
મારી પુત્રી આ સીતા આજથી તારી સહધર્મચારિણી(તારા સાથે
ધર્માચરણ કરનારી)ની ઇચ્છા કર, આ પતિવ્રતા સ્ત્રી છાયાની જેમ
( अनुगामिनी) पा७१ सापनारी छ. (१२) सारे मा भाप
"6" भलाग्यो.
3:0:0:0:-

·(૫૧) પાઠ ૧૮ संस्कृत-वाक्यानि । १ लक्ष्मण, भरतं, शत्रुघ्नं च तथैव क्रमेण ऊर्मिलया, मांडव्या श्रुतकीर्त्या च सह संयोजयामासुः ।२ ते अग्नि त्रिः परिक्रम्य भार्याः ऊहः। ३अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्र, आपृष्ट्वा रामचंद्र, उत्तरपर्वतं जगामा४ राजा दशरयः अपि मिथिलाधि- पति जनकं पृष्ट्वा अयोध्यानगरी आशु प्रस्थित । ५ मार्गे तु क्षत्रियविमर्दनं जामदग्न्यं रामं दशरथः ददर्श । ६ तदा दशरथः प्राञ्जलिः भूत्वा 'अभयं देहि' इति तं प्रार्थयामास । ભાષા વાક્ય (૧) લમણ, ભરત, શત્રુધ્ધને તેજ ક્રમથી ઊંમેલા, માંડવી અને શ્રુતકીર્તિ સાથે સંયુક્ત ર્યા. (ર) તેમણે ત્રણ વાર અગ્નિની પરિક્રમા કરી ભાર્થીઓ સાથે (૬) વિવાહ કર્યા. (૩) ત્યાર પછી રાત્રિ વ્યતીત થવા પર વિશ્વામિત્ર રામચંદ્રને પૂછી ઉત્તર- પર્વતે ચાલ્યાં. (૪) રાજા દશરથ પણ મિથિલાધિપતિ જનકથી પછી અયોધ્યા નગરી જવા (માશુ.) તરતજ ચાલ્યા. (પ) માર્ગમાં ક્ષત્રિય ધાતકી જમદગ્નિપુત્ર રામને દશરથે જોયા. (૬) ત્યારે દશરથે હાથ જોડી “અભયતા આપો” એવી તેની પ્રાર્થના કરી.

·(५२) संस्कृत-वाक्यानि ७ अनाहत्य तद् वाक्यं, राम एव जामदग्न्यः उवाच। पश्य अद्य एव मे पराक्रमम् । ८ रामः अपि धनुः सजीकृत्य उवाच । ब्राह्मण आस स्वम्। तस्मात् ते प्राणं न हरामि । ९ ततः जामदग्न्य. महेन्द्रपर्वतं तपश्चरणं कर्तुं गतः, रामः भपि अयोध्यां प्राप्तः। (७) ते पायनु मनIER 31, रामने मनिपुत्रेयु, " हवे મારુ પરાકમ” (૯) રામ પણ ઘનુષ્પ ચઢાવી બેલ્યા કે તુ બ્રાહ્મણ છે, તેથી તારે પ્રાણુ હું નહિ લઉં. ૯) પછી જમદગ્નિપુત્ર મહેન્દ્ર- પર્વત ઉપર તપ કરવા માટે ગયા, અને રામ પણ અને રામ પણ અધ્યા पोरया. સાધ કરેલાં વા भनाइत्य तद्वाक्यं राममेव जामदग्न्य उवाच। पश्याधैव मे पराक्रमम् । रामोऽपि धनुः सजीकृत्योवाच । बाह्मणोऽसि त्वम् । तस्मात्ते पाणं न हरामि। ततो जामदग्न्यो महेन्द्रपर्वतं तपश्चरणं फतुं गत , रामोऽप्ययोध्यां प्राप्त ।

·(५३) - પાઠ ૧૯ चक्रे च वेश्मनस्तस्य मध्ये नातिमहदिलम्। कपाटयुक्तमज्ञात समं भूम्याश्च भारत ॥१७॥ (म. भारत आदि. अ. १४९) अन्वयः-हे भारत! तस्य वेश्मन. मध्ये न अतिमहत् कपाटयुक्तं अज्ञातं भूम्याः च समं विलं चक्रे ।। मथ-3 मारत!(वेश्मनः) घरनी क्यमा (न अतिमहत्) मत्यात मोटु नाल भने ( कपाट युक्त) माणसाची युत तया अज्ञातं) गुस (भूम्याः-सम) भूमि समान (बिल) Crea (चक्रे)मनायु: पुरोचनभयादेव व्यदधात्संवृतं मुखम् । स तस्य तु गृहदारि वसत्यशुभधी सदा ॥१८॥ अन्वयः-~-पुरोचन भयात् एव संहतं मुख व्यदधात् । सः अशुभधी तस्य गृहद्वारि तु सदा वसति ।। अर्थ-- पुशयनना लयीत भिनु मुम (संवृत ) 04 (व्यदधात्) अधु. ते (अशुमधी ) दृष्ट मुद्धिपणे ते मानना दाभा शा (वसति) हेतsai. तत्र ते सायुधाः सर्वे वसन्ति स्म क्षपां नृप । दिवा चरन्ति मृगयां पांडवेया वनाद्वनम् ॥१९॥ अन्वयः-हे नृप! ते सर्व पांडवेया सायुधाः क्षपां तत्र चसन्ति स्म, दिवा वनात् वनं मृगयां चरन्ति ।।

·(५४) अर्थ-डे रात 1 मा पाहुना पुत्र(स-आयुधा ) इथियार सहित (क्षपा) रात्र त्या (वसन्ति स्म) २९ता ता हिपसे सपनथी भी वनमा भृगया भाटे (चरति) ता उता विश्वस्तवदविश्वस्ता वञ्चयन्त पुरोचनम् । अतुष्टास्तुष्टवद्राजन्नूपु परमविस्मिता ॥२०॥ अन्वय -हे राजन् पुरोचनं वञ्चयन्त , अविश्वस्ता विश्वस्तवत् , अतुष्टा तुष्टवत् , परम-विस्मिता उषु ॥ मर्थ-डे ! पुरोयनने (वञ्चयन्त ) 8ता (अ-विश्वस्ता) विश्वास न ४२ Vता KPUR २१। समान, ( अ-तुष्टा ) सतुष्ट न या५२ ५६४ सतुष्ट थयाना रेभ, मत्यत (विस्मिता) विस्मित यधने (उपु ) २२वा साया न चैनानन्ववोधन्त नरा नगरवासिन' । अन्यन विदुरामात्यात्तस्मात्खनकसत्तमात् ॥२१॥ अन्वय-तस्मान् खनकसत्तमात् विदुरामात्यान् अन्यन नगरवासिन नरा एनान् न अन्ववोधन्त ॥ मर्थ ते मोहनारामामा (सत् तम) Ag२-(अमात्य) मनि सिपाय ( अन्यन) मानवामी (नरा) aa (एनान्) अभने न (अन्वबोधन्त ) negat ·या: २० "तास्तु दृष्ट्वा सुमनस, परिसवत्सरोपितान् । विश्वस्तानिव संलक्ष्य हर्षे चक्रे पुरोचन ॥१॥ (म भारत आदि. अ १५०) अन्वय-परि-सवत्सर-उपितान् सुमनस तान् दृष्ट्वा, विश्वस्तान् इव सलक्ष्य पुरोचन हपं चक्रे ॥ अर्थ-(सवत्सर) १२ (उपित) २९८ उत्तम भन ते पाउयाने (दृष्ट्वा ) धन, तेमना विश्वास या समान (संलक्ष्य) અનુભવ કરી પુરેચન આન દ માનવા લાગે पुरोचने तथा हृष्टे कोन्तेयोऽथ युधिष्ठिर । भीमसेनार्जुनो चोभी यमौ प्रोवाच धर्मावन् ॥२॥ अन्वय -तथा पुरोचने हृष्टे, अथ कौतेय धर्मपिन युधिष्ठिर भीमसेनार्जुनों उभौ यमौ च प्रोवाच ॥ अर्थ-ते प्रमाणे पुरोयने सनुष्ट थया (अथ) ५७ (कान्तेय ) कुन्तीपुर यानी युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन अन (उभौ) मने (( यमौ) 34. BY नस सपने (प्रोवाच-उवाच) छु -આ પાઠના લેકમાં આવેલી સ ધિઓને વિગ્રહ-- १चेश्मनस्तस्यन्वेश्मन तस्य। २ नातिमहद्विलम् =न अति महन् विलम् । ३ भूम्याश्च भूम्या च।

·(५)
४ भयादेव=भयात् एव।
५ वसत्यशुभवी = वसति-अशुभ-धी।
६ सायुधा.स- आयुधा ।
७वनादन- वनात् वनम्।
८ विश्वस्तवदविश्वस्ता = विश्वस्तवत् अविश्वस्ता ।
९ अतुष्टास्तुष्टवद्राजन्नूपु = अतुष्टा तुष्टवत् राजन् ऊपु ।
१० चैनानन्ववोधन्त= च एनान् अनु -अवोधन्त ।
२१ तास्तु-तान् तु।
१२ कौन्तेयोऽथ = कौन्तेय अथ।
१३ भीमसेनार्जुनौ भीमसेन--अर्जुनी।
१४ चोभी-च उभौ।
१. प्रोवाच -प्र-उवाच ।
વાચક આ સધિઓ જુએ અને મધિ ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરે
પહેલાના કલેકમાં આવેલા સમાસનું વિવ-૭
१ भीमसेना ना = भीमसेन च अर्जुन च भीमसेनाजुनी
(सीम अने गर्नुन)
२ धर्मवित् - धर्म वेत्ति धर्मवित् (धर्मना)
३ नगरवामिनः = नगर वसन्ति इति नगग्वामिन ।
(નગરમાં રહેનારા)
४ ग्यनकसत्तम = खनकेषु सत्तम (नानाभा उत्तम)
-

·(५७) પાઠ ૨૧ संस्कृत-वाचन-पाठ । ततो दशरथो मिथिलामुपयिवान् । जनकश्च पूजां कल्पयित्वैनमुवाच । दिष्ट्या प्राप्तोऽसि सह वासष्टेन । “ददामि सीतां रामायोर्मिलां लक्ष्मणाय च। विश्वामित्रचोवाच । राजन् । सदृशो धर्मसम्बन्धो रामस्य सीतया सह, लक्ष्मणस्य चोमिलया सह। अन्यच्च यवीयसो जनकभ्रातुः कुशध्वजस्यापि सुताद्वयमस्ति । भरतशत्रुघ्नयो पत्न्यथ सुताद्वयमपि योग्यम् । वसिष्ठेनापि तदनुमतम् । जनकस्तु प्राअलिरुवाच- "धन्यं मन्ये मम कुलन् । यत उभावपि मुनिपुगवी युवामस्माकं कुलसंबन्धं सदृशं ज्ञापयत ।" एकनेवाहा चत्वारो राजपुत्राश्चतसृणा राजपत्रीणा पाणीन् गृह्णन्तु । तत सर्वाभरणभूषिता सीता समानीयाने पुरस्ता संस्थाप्य राजा राममत्रवीत् “मे सुतयं सीताद्य तव सहधर्मचा- रिणी, प्रतीच्छैना पतिव्रता, छायामिवानुगामिनीम् ।” तत सर्वे महर्पय साधुसाध्वित्युचु । लक्ष्मणं भरतं शत्रघ्नं च तथैव क्रमेणामिलया माडव्या शतकी या॑ च सह संयोजयामासु । तेऽग्नि निःपरिक्रम्य भार्या उह । अथ रात्र्या व्यतीताया विश्वामिन आपृष्ट्वा रामचन्द्रमुत्तर पर्वतं जगाम।

·(५८) ! राजा दशरथोऽपि मिथिलाधिपति जनकं पृष्ट्रवाऽयोध्यानग- रीमाशु प्रस्थितः । मार्गे तु क्षत्रियविमर्दनं जामदग्न्यं राम दशरथो ददर्श । तदा दशरथः प्राञ्जलिर्भूत्वा “ अभयं देहाति" तं प्रार्थयामास। अनाहत्य तद्वाक्यं राममेव जामदग्न्य उवाच ' पश्याध पराक्रमम् । रामोऽपि धनुः सज्जीकृत्योवाच " ब्राह्मणोऽसि त्वं, तस्मात्ते प्राण न हरामि।" ततो जामदग्न्यो महेन्द्रपर्वतं तपश्चरणं कर्तुं गतो, रामोऽप्ययोध्यां प्राप्तः। हे भारत ! स तस्य वेश्मनो मध्ये नातिमहत्कपाटयुक्तमज्ञातं भूम्याच समं विलं चक्रे । पुरोचनभयादेव संवृतं मुखं व्यदधात् । *स पुरोचनोऽशुभधीस्तस्य गृहद्वारि तु सदा तिष्ठति । हे नृपते सर्वे पाण्डवेयाः सायुधाः क्षपांतत्र धसन्ति स्म दिवा च वनानं मृगयां चरन्ति । हे राजन् ! पुरोचन वञ्चयन्तो विश्वस्ता विश्वस्तवन्, अतुष्टास्तुष्टवत्, परमविस्मिता ऊपः। तस्मात्खनकसत्तमाद्विदुरामात्यादन्यत्र नगरवासिनो नरा एना- नान्ववोधन्त । સંધી છૂટી પડેલા વાક ततो दशरथो मिथिलामुपेयिवान् दशरयः मिथिलां उपयिवान् । जनकश्च पूजां कल्पयित्वनमुवाच = जनकः च पूजा कल्पयित्वा एनं उवाच । ततः -o+0- ·(५६). पा २२ परिसंवत्सरोपितान्सुमनसस्तान्दृष्ट्वा, विश्वस्तानिव संलक्ष्य, पुरोचनो हर्ष चक्रे । तथा पुरोचने हृष्टे, अथ धर्मविद्युधिष्ठिरो भीमार्जुनौ यमौ च प्रोवाच । श्रेष्ठ उत्तमो मनुष्यो यद्यदाचरति तत्तदेवेतरो जन आचरति । यद्यदेव नृप आचरति तत्तदेव प्रजाजन आचरतिः यथा विद्वा- नाचरति तथैव साधारणो जन आचरति। यथा त्वमाचरास तथैवाहमाचरामि । यथाऽहमाचरामि तथा त्वं नाचरसि । • स श्रेष्ठ उत्तमः पुरुपो यद्यत्प्रमाणं कुरुते तत्तदेव लोक अनुवर्तते। यद्यद्भपतिःप्रमाण कुरते तत्तदेव प्रजाजनः अनुवर्तते । यद्यद् भूपतिः प्रमाणं कुरुते साधारणो जनस्तत्तदेवानुवर्तते । आत्मनाऽऽत्मानमुद्धरेत् । सदात्मानमेवात्मनोद्धरेन्। कदाs प्यात्मनाऽऽत्मानं नावसादयेत्। मनुष्येण सदा तथा प्रयत्नः कर्तव्यो येन तस्योद्धारो भाविप्यति । आत्मैवात्मनो बंधुभयति, तथाऽऽत्मनः शत्रुरप्यात्मैव भवति । यः स्वकर्तव्यं करोति, स एवात्मनो वन्धुर्भवति, तथा य स्वक- तन्यं न करोति, स एवात्मनः शत्रुर्भवति । हे मनुष्य ! मनो दुनिग्रहं चलं चास्तीत्यसंशयं सत्यमेवास्ति । परंतु तस्य निग्रहोऽभ्यासेन वैराग्येण च भवति, नान्येन केनापि कर्मणा भवति।

·(१०) यो वीर इदानी युद्धेऽवस्थित स विजय प्राप्स्यति । यो वीरः पुरुपो युद्धं करोति सोऽवश्य विजय प्राप्नोति । तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ । हे वीर ! इदानीं त्वं युद्धायोत्तिष्ठ, यशश्व लभस्व । शञ्जित्वा समृद्ध राज्यं भुंश्व । एते वीरा मयैव पूर्व निहता । अतस्त्वं निमित्तमात्रं भव । सनस्य धर्मस्य तत्त्वं 'धर्म्य युद्ध कर्तव्य ' मित्येवास्ति । अतो पायुद्धापत्लायनं भरियाय न बोग्यं भवति । तस्य क्षत्रियस्य कि नगरमस्ति ? स वीर क्षत्रियो वीरपुरे निवसति । तस्माहगरात्स इदानीमेवानागत । स किमर्थमना- स फदाऽस्मानगरात्स्वनगरं गमिष्यतीति त्व जानासि १ गत ? आठौ वीरेणेन्द्रियाणि संयम्य शरणा सहावश्यं युद्धं कतव्यम्। यो धीरो निर्मलो निश्चलो निर्विकारोनित्यपूतोनिस्पृहो निर्मोर स एवं प्रशंसनीयः । स एव युद्धे विजयं प्राप्नोति । पापी मनुष्य पापात्कथं मुक्तो भवति ? तव दर्शनायाहम- धानागत ।दानसमये कार्पण्य मा कुरु । रुग्णायौपघं देहि । तृपिताय तोयं देहि। शीतेन पीडिताय वयं देहि। लेसकाय पतं देहि । पूजनायः पुष्पं देहि । पुष्पं पन फलं जलं भक्त्या देहि ।

·પાઠ ૨ ૩ संस्कृत-वाचन-पाठ। उद्यानात्कुसुमं स आनयति । जलेऽब्जं भवति । मनुप्यो दुःखं न वाञ्छति । अहं व्रतं चरिष्यामि । सत्यमेव परमं व्रतमस्ति । ज्ञानस्य दानं धनस्य दानाच्छ्रेष्ठम् । गृहस्य मध्येऽन्तःपुरं भवति । अन्तःपुरे गृहपत्नी वसति। दुष्टस्य मुखेऽमृतं हृदये च विपं भवति। पश्य रथस्य चक्र कथ भ्रमति ? बालकस्य रमणीयं रूपमहं पश्यामि । स पुरुषो रूपेण बलेन लावण्येन चातीव सुन्दरोऽस्ति। तस्य नेत्रमिदानी रुग्ण जातम्। तच्छ्वेतं सूत्रमत्रानय। कविः सूत्रेण यज्ञोपवीतं करोति। यथा स नेत्रेण रूपं पश्यति, तथा कर्णेन शब्दं शृणोति। तस्य रूपं पश्य । यन्त्रस्य चक्रमिदानी न भ्रमति । स यन्त्रस्य चक्रं कदा भ्रामयिप्यति ? हृदयं शुद्धं कुरु । तत्र पात्रं माऽस्तु । यथाऽन्त पुरे पुत्री भ्रमति, तथा गृहाबहिः पुत्रो भ्रमति । दानेन पुण्यं भवति वा न? यदि दानेन पुण्यं भवति, तर्हि त्वं दानं कि न करोपि? (२) युद्ध स्वर्गस्यैव द्वारमस्ति । यः क्षत्रियो धम्यं युद्धं करोति स तेनैव द्वारेण स्वर्ग गच्छति। यदि स युद्धे मृतो भवति तर्हि ·(१२) नान्यः। स स्वर्ग• गच्छति, यदि न मृतो विजयं प्राप्तस्तर्हि राज्यं प्रामोति । अतः क्षत्रिय ईदृशं युद्ध सुखेन करोति । तेन स्वर्ग भूमिराज्य वा प्रामोति । परंतु यो भीरु पुरुषो युद्धं कर्तु न समर्थः सन स्वर्ग प्रामोति । नाप्यत्र भूमिराज्यं प्राप्नोति । यः क्षत्रियो धर्मेण राज्यं रक्षति, राज्यस्य रक्षणार्य चाव- श्यकं युद्धं करोति, स एव क्षत्रियो यशस्वी कीर्तियुक्तश्च भवति, :. उदधेर्जलं स्नानाय योग्यं भवति। उधेडलस्य स्नानेन शरीरम्यारोग्यं भवति । तेन स्नानेन शरीरस्य रोगोऽपि दूरं गच्छति। एको रयो भूमिमार्गेण गच्छति, स रय इत्युच्यते। अन्यो रयो जलमार्गेण गच्छति, स जलरय इत्युच्यते। तृतीयो रथ आकाशमार्गेण गच्छति, स विमान इत्युच्यते। भूपतिः प्रजापालनेन यश इच्छति । ब्राह्मणो ज्ञानवर्धनने श्रेयो वाञ्छति । वैश्यो धनवर्वनेनैश्वर्य कांक्षति। शूद्रः कर्मणो- स्कर पामोति । सॉपि जनः स्वकर्मणव यशस्वी भवति । न तूद्योगं त्यक्त्वा सिद्धिं कोऽपि प्रामोति।

·પાઠ ૨૪ ईश्वरो हृदयदेशे तिष्ठति । तं यदि त्वं शरणं गच्छसि, तर्हि स एव त्वां स्वर्ग नेष्यति। यदि दिनसमये भानोः प्रकाशो भवति, तर्हि रातिसमये सोमस्य प्रकाशो भवति । सूर्यस्योष्णः प्रकाशस्तया सोमस्य शीत प्रकाशोऽस्ति। य स्वधर्म पालयति स एवोत्कर्ष प्राप्नोति, नान्यः। तस्यैव सर्वत्र फोतिर्भवति नान्यस्य। स एवोत्तमं यश प्राप्नोति, नान्यः। अहं लोकस्य क्षयकृत्कालोऽस्मि । लोकान्समाहतुमिहास्मि- न्युद्दे प्रवृत्तोऽस्मि। अस्मिन्युद्धे सर्वस्य लोकस्य क्षयं कर्तुमि- च्छामि। ये वीरा अस्मिन्युद्देऽनावस्थितास्ते सर्वेऽपि त्वामृतेऽपि न भविष्यन्त्येव । - यो वीर इदानीं 'युद्धेश्वस्थितः स विजयं प्राप्स्यति । यो धीरः पुरुषो युद्धं करोति, सोऽवश्यं विजयं प्रामोति । तस्मात्वमुत्तिष्ठ। यशो लभख । हे वीर! इदानी त्व युद्धायो- त्तिष्ठ, यशश्च लभस्व । शजित्वा समृद्ध राग्य भुश्य। एते वीरा मयैव पूर्व निहताः, अतस्त्वं निमित्तमान भव । सा ताटिका राक्षसी रजोमेधेन रामं मुहूतं व्यमोहयन् । परन्तु पश्चादामस्तां राक्षसी प्राटिका दियाघारसि शरण। .

·(६४) तेन वाणनोरसि विद्धा सा राक्षसी पपात ममार च। ततस्त्राटिकावधेन संतुष्टो मुनिवरो विश्वामित्रो राममुवाच । हे रामचन्द्र ! सर्वथाऽहं संतुष्टोऽस्मि तेऽनेन शोर्येण । अत प्रीत्याऽहं ते सर्वाग्यस्त्राणि प्रयच्छामि। तैरौः समन्वितो युद्धे त्वं शओप्यास । इत्युक्त्वा विश्वामित्र सर्वाण्यखाणि यथाशास्त्र रामाय न्यवेदयत् । ततः स विश्वामित्रो राम लक्ष्मणं च गृहीत्वा स्वकीयं सिद्धाश्रमं प्राविशत् । तत्र मुहूर्त विश्रान्तौ रामलक्ष्मणौ ‘मुनिश्रेष्ठो यज्ञदीक्षा प्रविशतु ' इति तमनुवबन्धतुः। तच्छ्रुत्वा सर्वेऽपि मुनयो रामलक्ष्मणं प्रशशंसुः। "अद्य प्रभृति पात्रं रक्षतां युवां " इति चोचुः । तावपि यत्तो पडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् । पप्ठ्यां रात्रौ मायां कुर्वाणा राक्षसावभ्यधावताम् । परम- क्रुद्धो रामो मारीचस्य राक्षसस्योरास मानवमसंचिक्षेप । तेनारोण मारचिः सागरे क्षिप्तः । मारीचं सागरे क्षिप्त दृष्ट्वा सुवाहोरुरस्याग्नेयास्त्रं रामो वेगेन चिक्षेप । . ..

·NEW
-
પાઠ ૨૫૬
જે આપને અત્યાર સુધીનો અભ્યાસ ઠીક થયે હશે, તે નીચે
લખેલ સરળ સંસ્કૃતને તમે સમજી શકશે–
(१)
ततो दशरथो मिथिलामुपेयिवान् । जनकश्च पूजा
कल्पयित्वैनमुवाच । दिष्टया प्राप्तोऽसि सह वसिष्ठेन। ददामि
सीतां रामायोमिलां लक्ष्मणाय च ।
विश्वामियश्थोवाच। राजन् ! सदृशो धर्मसम्बन्धो रामस्य
सीतया सह । अन्यच्च यवीयसो जनकभ्रातुः कुशध्वजस्यापि
सुताद्वयमस्ति । भरतशत्रुघ्नयो पत्न्यर्थ सुताद्वयमपि योग्यम् ।
वसिष्ठेनापि तदनुमतम् । जनकस्तु प्राअलिरुवाच । धन्य
मन्ये मम फुलम् । यत् उभावपि मुनिपुंगवौ युवामस्माकं
कुलसंबन्धं सदृशं ज्ञापयत.।
एकनैवाह्रा चत्वारो राजपुत्राश्चतसृणां राजपुत्रीणां पाणीन्
गृहन्तु।
ततः सर्वाभरणभूषितां सीतां समानीयाने पुरस्तात्संस्थाप्य
राजा राममत्रवीत् ।
'भे सुतेयं सत्तिाऽयतव सहधर्मचारिणी, प्रतीच्छैना पतिव्रता,
छायामिवानुगामिनीम् ।
५ (स. स्व. शि. मा. 3)
-
।

·ततः स महर्षयः साधु साध्वित्यूचुः। लक्ष्मणं भरतं शत्रु व तथैव क्रमेणोमिलयामांडव्या श्रुतकीर्त्या च सह संयोजया- मासुः। तेऽग्नि त्रिपरिक्रम्य भार्या ऊहतुः। अथ राज्यों ग्यतीतायां विश्वामित्र आपृष्ट्वा रामचन्द्रमुत्तरपर्वतं जगाम । राजा दशरयोऽपि मिायलाधिपतिं जनक पृष्ट्वाऽयोध्यानग- रीमाशु प्रस्थितः। मार्गे तु क्षत्रियविमर्दनं जामदग्न्यं रामं दशरयो ददर्श, तदा दशरयः प्राअलिर्भूत्वा 'अभयं देहि' इति तं प्रार्थयामास। अनादृत्य तद्वाक्यं राममेव जामदग्न्य उवाच। पश्यायैव मे पराक्रमम्। रामोऽपि धनुः सज्जीकृत्योवाच । ब्राह्मणोऽसि त्वम् । तस्मात्ते प्राणं न हरामि । ततो जामदग्न्यो महेन्द्रपर्वतं तपश्चरणं कर्तुं गतः । रामोs- प्पयोध्यां प्राप्तः।

·पा:२६ વાચકે આ પાઠને વારંવાર વાંચવે અને કંઈ મુશ્કેલી નડે તે પાઠ તેવીસમાં એજ વાકય તપાસવાં. ત્યાં એજ વાકયો પદદ પૂર્વક આપ્યાં છે. હવે નીચે લખેલે સંસ્કૃત પાઠ વાંચે. हे भारत ! तस्य वेश्मनो मध्ये नातिमहत्कपाटयुक्तमझात भृम्याश्च समं विलंचक्रे । पुरोचनभयादेव संवृतं मुखं व्यदधात् । स अशुभधीस्तस्य गृहद्वारितु सदा वसति। हे नृपते सर्वे पाण्डवेयाः साऽयुधाः क्षपांतत्र वसन्ति स्म। दिवा वनादनं मृगयां चरन्ति स च । हे राजन् ! पुरोचनं वञ्चयन्तोऽविश्वस्ता विश्वस्तवत् , अतुष्टास्तुष्टवत्, परमावस्मिता ऊपुः । तस्मात्खनकसत्तमाद्विदुरामात्यादन्यत्र नगरवासिनो नरा एनान्नान्वबोधन्त।परिसंवत्सरोपितान्सुमनसस्तान्दृष्ट्वा, विश्व- स्तानिव संलक्ष्य पुरोचनो हर्ष चक्रे। तथा पुरोचने हृष्टे अय कौन्तेयो धर्मविद्याधिष्ठिरो भीमसेना- र्जुनौ उभौ यमौ च प्रोवाच। એને વારંવાર વાંચવાથી વાચક સરળતાથી સમજી શકશે. એમાં કંઈ અઘરું નથી. જે વાક્ય નહીં સમજી શકાય તેને વારંવાર વાંચવાથી અને વિચાર કરવાથી સમજી શકાશે. જે કઈ જગ્યાએ શંકા પડે તે પૂર્વ સ્થાનમાં જોવું. ત્યાં એજ વાક પદચ્છેદ પૂર્વક આપ્યાં છે. તેથી તેમને તપાસવાથી બધી શંકા મટી જશે. વાંચક આ પ્રમાણે જે પોતાની બુદ્ધિ ચલાવશે તો તેને સંસ્કૃત ભાષામાં પ્રવેશ સત્વર થશે. .

·હવે નીચે લખેલા સવાલને જવાબ સંસ્કૃતમાંજ આપ~-
१ दशरथः कुत्र उपयिवान् ?
२ दशरयं दृष्ट्वा जनकः किं अवदत् ?
३ तदा विश्वामित्रः किं अब्रवीत् ?
४ राजपुत्राः कासां पाणिग्रहणं अकुर्वन् ?
५ सीतां अग्नेः पुरस्तात्संस्थाप्य राजा कि अबवीत्
६ राज्यां व्यतीतायां विश्वामित्रः कुन गतः ?
७ दशरयोऽपि कां नगरी प्रस्थितः?
८ मार्गे दशरया के दर्श
९ ते दशरयः किं अब्रवीत् ?
१० जामदग्न्येन रामेण किं उक्तम् ?
११ तदा रामचन्द्रेण किं कृतम् ?
१२ जामदग्न्यः रामः कुन गतः किं कर्तुं गतः ?
આ સવાલનો ઉત્તર વાંચકે સંસ્કૃતમાંજ આપવા. જે કંઈ
મુશ્કેલી માલમ પડે તે પૂર્વ પાઠ તપાસવા. આ પાઠની શરુઆત
માં જે વાક્યો આપ્યાં છે, તેને તપાસવાથીજ આ સવાલનો જવાબ
આપી શકાય છે.

·पाठ २७
ઇકારાન્ત નાન્યતર જાતિય શબ્દનાં રૂપ નીચે લખ્યા પ્રમાણે
થાય છે-
१ वारि = पाणी
४ वारिणे - पाद भाटे
(हे) वारि-(3) यादी ५ वारिणः = tथी
१२ वारि = पाएन
६ पान, नानी
३ वारिणा = पा डे-थी ७ वारिणि = पाणीमा
संस्कृत-वाक्यानि।
१ तत्र कूपे वारि अस्ति । २ सः वृपभः वारि तत्र पिवति ।
३ अहं वारिणा स्नानं करोमि।४ स. वारिणे कूपं गच्छति।
५ तस्मात् वारिणः सः मण्डूक' अत्र आगच्छति। ६ तस्य
"
वारिणः वर्ण पश्य ।
ભાષા-વાકય
૧. તે કુવામાં પાણી છે. ૨ બળદ ત્યાં પાણી પીએ છે. ૩ હું
પાણીથી સ્નાન કરું છું. ૪. તે પાણીને માટે કુવા પર જાય છે. ૫.
તે પાણીમાંથી તે દેડકો અહીં આવે છે. તે પાણીને રગ જુઓ.
संस्कृत-वाक्यानि।
तव गृहे मथकस्य उपरि मया तव पुस्तकं स्थापित अस्ति।
तव पुत्रः अश्वं कदा आरोहति इति त्वं जानासि किम् ? शत्रून्
निहत्य एव राज्यं प्राप्तुं शक्यं अस्ति न अन्यथा। यदा

·(७०)
उपासनया ईश्वरस्य प्रसादः भवति तदा एव शाश्वतं सुखं भवति,
इति निश्चयः एव अस्ति। यदा दशरथः अयोध्यायां राज्यं।
अकरोत् , तदा तस्मिन् राष्ट्र दुष्टः पापी चौरः वा न आसीत्
तत्र सर्वः अपि जनः सुखपूर्णः मुदितः ईश्वरभक्तः च आसीत् ।
यथा मूपकः वस्त्रं खादति, तथा एव अन्नं अपि खादति एव।
यथा मानवः जलं पिवति, तथा रसं अपि पिवति एव । सः
मनुष्यः आपणं गत्वा आनं सदा आनयति खादति च । सः सदी
एव आनं खादति, परन्तु कदाचित् अपि पुस्तकं न पठति ।
तस्मात् नगरात् त्वं कदा अत्र आगतः?
यः मनुष्यः इन्द्रियाणि संयम्य ज्ञाननाशकं पापविचार
त्यजति, सः एव महात्मा इति उच्यते। ऋपिः मन्त्रविचारं करोति,
मुनिः मौनं धारयति, महर्पिः तपः करोति, मनुष्यः भोजन
करोति, योगी योगं आचरति।
यदा वृक्षं कपिः आरोहति तदा त्वं किं करोपि? कपिः
मनुष्यवत् एव सर्व व्यवहारं करोति, परन्तु सः पठनं, मननं
विचारं च कर्तु न समर्थः भवति।
वारिधी क्षारं जलं भवति, कूपे मधुरं जलं भवति। नदीजलं
कदाचित् क्षारं कदाचित् मधुरं अपि भवति।
-0-10:
--

·(U t मा २८ मम कूपस्य जलं अतीव मधुरं अस्ति, न तथा तव कूपस्य। 'पुण्यकर्मकर्ता जनः स्वर्ग गच्छति, न तथा पापकर्मकर्ता मनुष्यः। अतः त्व धर्मस्य एव आचरणं कुरु। कदाचित् अपि धमस्य विरोधकं पापं न कुरु। ' तव गुरोः गृहं कुत्र अस्ति, कदा च सः तत्र भवति ? मम गुरोः गृहं पुण्यनगरे संस्कृतपाठशालासमीपं एव अस्ति। स तत्र प्रात सायं च भवति एव । दिवसस्य मध्यसमये न भवति। संस्कृतपाठशालां गत्वा शिप्यान् व्याकरणं पाठयति । यदा मनुष्यः प्राणं घनं च त्यक्त्वा स्वराष्ट्रायं युद्धं करोति, तदा एव विजयं प्राप्नोति। सर्वस्वत्यागेन विना विजयः अशक्यः एव अस्ति। युद्धसमय दुन्दुभिः शन्दं करोति, सैनिक घावति, वीर शर्य गृहीत्वा अग्रे भवति। एवं सर्वन वीर्य शौर्य च भवति। तेन विजयः भवति । આ વાકયે વાંચકે વાંચવા અને આ પ્રમાણે અનેક વાકે. બનાવતા રહેવું. જે વાચક વિવિધ વાકયો બનાવી કાગળ પર લખતા રહેશે તે ઠીક પશે. જેટલા શબ્દ આવી ગયા છે, તેને ઉપયોગ કરીને અનેક વાયા બનાવવાથી સસ્કૃતમાં ઘણી જ ઝડપથી પ્રગતિ થઈ શકે છે.

·(७२)
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ अथ वृद्धस्य राज्ञः दशरथस्य एपा मतिः बभूव, यत्
जीवति मयि रामः कथं राजा स्यात्। २ तं च समुदितः गुणैः
युक्तं समीक्ष्य, सचिवैः सार्धं निश्चित्य च तस्य यौवराज्यं
अमन्यत।३ नानानागरिकान् पृथग्जानपदान् अपि समानिनाय।
४ ततः सर्वो परिपदं आमन्त्र्य वसुधाधिपः उवाच। ५कृत्स्नस्य
लोकस्य हितं चरत एव मम इदं शरीरं जरितं, अतः विश्रान्ति
अभिरोचये।
ભાષા-વા
१. वे वृद्ध राशरथने सेवा २७५४, [जविति मयि]
મારા જીવતાંજ રામ જ્યારે રાજા થાય? ૨. તેને ઉત્તમ ગુણયુક્ત જોઈ
અને પ્રધાનની સાથે નક્કી કરી, તેને રાજ્યગાદી પર બેસાડવાને.
નિશ્ચય કર્યો, ૩. જુદા જુદા વર્ગનાં સર્જનો અને જુદા જુદા
[जानपदान् ] शानi an [अपि] ५ [समानिनाय]
माम'वामां आव्या. ४ ५छी [परिपदं] भाभी सलाने
भाभत्र साधीन [वसुधा-अधिपः ] रात माझ्या. ५ [ कृत्स्न]
सानु लधु ४२di xdivr भाई मा शरीर [जरितं] धरडं थथु
छ, तथा भाराम सेवा [अभिरोचय] छु छु.
-
-
=:0:0:10:-

·(૭૩) : પાઠ ૨૯ - સંત- થાના १ श्रेष्ठः हि मम आत्मजः सर्वैः गुणैः। प्रातः यौवराज्ये तं नियोक्ता अस्मि, तद् अनुमन्यताम्। २ ते अपि तं ऊचुः । नृपते ! ते सुतस्य बहवः कल्याणगुणाः। धर्मज्ञः, सत्यसन्धः शीलवान् , अनुसूयक हि असौ । ३ विजितेन्द्रिय. अपि सन् स्वजनवत्। पौरान नित्यं कुशलं पृच्छति । ४ नास्ति तस्य प्रसाद क्रोधश्च कदाचन निरर्थकः । ५ तस्मात् सर्वशदमनं इम यौवराज्यस्थ वयं अपि द्रष्टु इच्छामः । ६ तदा राजा दशरय. प्रत्युवाच । ७ अहो! प्रीत' अस्मि। रामस्य यौवराज्याय सर्व एव उपकल्पताम् । ભાષા-વા ૧. સર્વ ગુણેથી મારે (ત્મિ-૪) પુત્ર શ્રેષ્ઠ છે. પ્રાતઃકાળે તેને રાજ્ય તિલક કરવાને માટે સંમતિ આપો. ૨. તેઓ પણ તેને કહેવા લાગ્યા, હે રાજા! તારા(ત) પત્રમાં ઘણાં કલ્યાણ : કારી ગુણ છે (1) તે ધર્મ જાણનાર સત્ય (સવ ) પ્રતિજ્ઞા લેનાર સદગુણી તથા (અન્ય) અનિંદ્ય છે. ૩. ઈન્દ્રિયેને જીતી (ર )હેવા છતાં પણ સ્વજનની માફક(વાન) નગરજને- ને હમેશાં કુશળતા પૂછે છે. તેને () હર્ષ અથવા તે ગુસ્સો (ફોન)કદીપણ નિરર્થક આવ્યા નથી તેથી અમે પણ બધા શત્રુઓને દમન કરનાર આ ગામને રાજ્યગાદી પર (થ) બેસેલે જવા ચાહીએ છીએ. ૬. ત્યારે રાજા દશરથ ઉત્તર દેવા લાગ્યા. ૭. અહો! હુ સતેષ પામ્ય છું, રામના રાજ્યાભિષેક માટે. બધુંય તૈયાર (સિદ્ધ) થાય.

·(७४)
!
संस्कृत वाक्यानि
८ भो सुमन्त्र! अन राम शीघ्रं आनीयताम् । ९ स अपि
तया इति उक्त्वा रामं तनआनयाचक्ने।१० राम प्रालि प्रणतः
पितु अन्तिके अभिप्रेत्य स्वं नाम श्रावितवान् । ११ पितु चरणौ
च ववन्दे । तदा राजा तं इदं वच उवाच । १२ सदृश्या पल्या
उत्पन्न गुणज्येष्ठ आत्मज आस, तस्मात् यौवराज्यं अवाप्नुहि।
१३ हे पुन ते स्नेहात् हितं वक्ष्यामि।
ભાષા-વાયે
૮ હે સુમન્ન ! અહીં રામને લાવ ૯. તેણે પણ ભલે એમ
डी रामने त्या पडल्याउया १० रामे (प्रालि) al
(प्रणत)नमाथी (पितु पिताना(अन्तिके ) पासे (अभिप्रेत्य)
ने पातानु नाम [श्रावितवान् ] मधु . ११ पिताना यरधनी
વન્દના કરી (પગે લાગે) ત્યારે રાજાએ તેને કહ્યુ ૧૨ તું
પટરાણીથી ઉત્પન્ન થયેલ અને શ્રેષ્ઠ ગુણવાળો પુત્ર છે,
તેથી રાજતિલક કરાવી રાજ્ય મેળવ (બેસ) ૧૩ હે પુત્ર! તારા
સ્નેહથી કલ્યાણને ઉપદેશ (સલાહ આપુ છું

·(૭૫) પાઠ ૩૦ संस्कृत-वाक्यानि। जितेन्द्रियो भव । कामक्रोधसमुत्थितानि व्यसनानि त्यजस्व । यः परोक्षया तथा प्रत्यक्षया अपि वृत्या मेदिनी पालयति, तस्य मित्राणि नन्दन्ति । ભાષા–વાય જિતેંદ્રિય બન. કામ અને ક્રોધથી ઉત્પન્ન થતાં સનેને ત્યજી દે. જે અપ્રત્યક્ષ અને પ્રત્યક્ષ કૃત્ય) વૃત્તિથી (નિ) પૃથ્વીનું પાલન કરે છે, તેના મિત્ર આનંદિત (રાજ) થાય છે. તેમr T સંસ્કૃતમાં બે અથવા વધારે શબ્દો એકઠા થઇને સમાસ બને છે, અને તેના અર્થમાં વધારે થાય છે. તેને સમજવાની પદ્ધતિ આ છે- ( પતિ પતિ ગૃતિ [મનુષ્યનાં પતિ રાજા, નરેશ નૃપતિ ૨ = નાના નિયમને જે જાણે છે ધર્મ- જ્ઞાની] ૩ સર્વાન સર્વીસ રૂમ ના બધા દશમને નાશ કરનાર ] ગુળદ=શુૌ [ગુણાથી ] આ પ્રમાણે વાંચકે સમાને તપાસવા અને તેને સમજવાને પ્રયત્ન કરે. અહીં જેમ સમાને સંસ્કૃતમાંજ છૂટા પાડીને બતાવ્યા છે, તે પ્રમાણે હવે પછી પણ બતાવવામાં આવશે.

·7 , यदा निवृत्ता राजानों घनुपः सज्यकर्मणः । अथोदतिष्ठविप्राणां मध्याजिष्णुरुदारधीः ॥१॥ (म.भा. आदि. अ. १९०) अन्वयः- यदा राजानः धनुपः सज्यकर्मणः निवृत्ता, अथ विप्राणां मध्यात् उदारधी जिष्णुः उदतिष्टत् । અર્થ-જ્યારે રાજાએ ધનુષ્યને સજ કરવાના કાર્યથી નિવૃત્ત थया, त्यारे श्राझी क्यमाथी २ मुद्धिवाना[जिष्णुः] मन ल्यो. उदकोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तोऽजिनानि च । दृष्ट्वा संप्रस्थितं पार्थमिन्द्रकेतुसमप्रभम् ॥२॥ इन्द्रकेतुसमप्रभं पार्थ संप्रस्थितं दृष्ट्वा, विप्र- मुख्याः अजिनानि विधुन्वन्तः उदकोशन् । अर्थ-[इन्द्रकेतु] quani Rareवी अर्जुनने [संप्रस्थितं] on नधन भुभ्य ग्राम [अजिनानि] भृगय [विधुन्वन्तः] ४'पातi &ावतi [उदकोशन् ] शरमा भन्या ये.. केचिदासन्धिमनसः केचिदासन्मुदान्विताः। आहुः परस्पर केचिन्निपुणा बुद्धिजीविनः ॥ ३ ॥ केचित् विमनसः आसन् , केचित् मुदान्विताः आसन् , कोचत् निपुणाः बुद्धिजीविनः परस्परं आहुः । मर्थ- [विमनसः] पी[आसन् ]थयेडा, केचित् ] । [मुदा-अन्विताः] भानहित येi, as निपुतावाnt બુદ્ધિજીવી બ્રાહ્મણે કહેવા લાગ્યા. अन्वय . अन्वयः- - ·(७७) પાઠ ૩૧ यत्कर्णशल्पप्रमुखः क्षत्रियलोकविश्वतः। नानतं बलवद्भिर्हि धनुर्वेदपरायणः ॥ ४ ॥ तत्कथं त्वकृताखेण प्राणतो दुबलीयसा। बटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः ॥ ५ ॥ (म० भा० आदि. अ० १९.) अन्वयः-यत् कर्णशल्यप्रमुखः लोकविश्वतैः धनुर्वेदपरायण वलवद्भिः क्षत्रियः न आनतं, हे द्विजाः! तत् धनुः हि कयं अकृतात्रेण, प्राणतः दुर्वलीयसा बटुमात्रेण तु सज्यं कर्तु शक्यम् ? અથ જેને કર્ણ, શલ્ય વગેરે લેકપ્રસિદ્ધ ધનુર્વેદપ્રવીણ जपान सत्रियो ५ (आनतं) नभावीशयानाड, प्राक्ष ! ते धनुष वी शते (अकृत-अस्त्रेण ) ही शस्त्रोमा(मामा) પરિશ્રમ AD नथी, मे शतिया or gotu ( वटुमाण) બાળકથીજ (સજ્જ કરવાને) ચઢાવવાને શકય છે ? अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणा सर्वराजसु । कर्मण्यस्मिन्नसंसिद्धे चापलादपरीक्षिते ॥ ६॥ अन्वय. --चापलात् अपरीक्षिते अस्मिन् कमणि असंसिद्ध सर्वराजसु ब्राह्मणाः अवहास्या भविष्यन्ति । स-याधी ( अपरीक्षते) मा मा भी (असंसिद्धे)साता न म त मा गोमा साझ હસીને પાત્ર બનશે.

·(७८) यद्यप दर्पाद्धाद्वाऽप्यय ब्राह्मणचापलात् । प्रस्थितो धनुरायन्तुं वार्यतां साधु मा गमत् ॥७॥ अन्वयः- यदि एपः दात हात् वा अपि अय ब्राह्मण- चापलात् धनुः आयन्तुं प्रस्थितः, वार्यता, साधु मा गमत् । मथ-न्यारे मे [दात् ] भलिभानयी पंथी मया त श्राहानी यणाथी धनुपने [आयन्तुं] नभापपाने भाटे [प्रस्थितः ] ह्यो छे, मेने [वार्यतां ] शी, में तय नह ब्राह्मणाः ऊचुः । नावहास्या भविष्यामो न च लाघवमास्थिताः । न च विद्विष्टतां लोके गमिप्यामो महीक्षिताम् ॥ ८॥ , अन्वय ब्राह्मणाः ऊचुः-अवहास्याःन भविष्यामः, लाघवं. आस्थिताः च न, लोके महीक्षितां विद्विष्टतां च न गमिष्यामः। અર્થ–બ્રાહ્મણે બોલ્યા કે, અમે હાંસી પાત્ર થઈશું નહિ, ४५४ाने पात्र पषु यशु नड, तया भी (महीक्षितां) Nat- એનાં દેવને પ્રાપ્ત થઈશું નહિ. समास હવે આ પાઠનાં કેસમાં આવેલા સમાસનું વિવરણ જુઓ – १. उदारधीः = उदारा धीः बुद्धिः यस्य सः(हार छे भुद्धि - नीत) 7 २. विप्रमुख्याः विप्रेषु मुख्याः [माझाएमा मुभ्य] ३. इन्द्रकेतुसमप्रभ = इन्द्रस्य केतुः इन्द्रकेतुः मेघः। इन्द्रकेतोः

·(७९)
समा इन्द्रकेतुसमा। इन्द्रकेतुसमा प्रभा यस्य सः। [ना
(a) sile ansmitaवी छ.]
४, बुद्धिजीविनः = बुद्धिभिः जीवन्ति इति बुद्धिजीविनः ।
बुद्धिधी वनारे]
५, लोकविश्वतः = लोके विश्रुतः [मा प्रसिद्ध]
धनुर्वेद परायणः = घनुपः वेदः धनुर्वेदः । धनुर्वेदे परायण
धनुर्वेदपरायणः [धनुभां प्रवी)
७ अपरीक्षितं न परीक्षितं अपरीक्षितं (नलिना२)
વાંચકે આ સમાસને અભ્યાસ કરવો અને અર્થ મુજબ સમાસ
છૂટા પડવાનું જ્ઞાન સંપાદન કરવું. અહીં સમાસ સંસ્કૃતમાં જ
*છૂટા પાડવામાં આવ્યા છે. આ અભ્યાસથી વાંચકની ગતિ સંસ્કૃત
ભાષામાં ઘણી જ ઝડપી થશે.
वाचनपाठ।
तव गुरोर्गृहं फुत्राऽस्ति ? कदा चस तत्र भवति मम गुरोर्गृह
पुण्यनगरे संस्कृत-पाठशाला समीपमवाजास्त । स तन प्रातः
सायं च भवत्येव । दिवसस्य मध्यसमये तन स न भवति ।
संस्कृत पाठ-शालां गत्वा शिष्यान् व्याकरणं पाठयति।
.
.
-..-

·" પાઠ ૩૨ પાછલા ચાર પાકોમાં જે સંસ્કૃત વાકય આપેલાં છે, તેની સંધિ બનાવીને અહીં વાક આપ્યાં છે, સંસ્કૃત શ્લેકનાં અન્વયની સંધિ પણ અહીં જ વાંચક જોશે. જે પાછલા બે પાટે પાકા થયા હશે, તે આ પાઠ વિના મુકેલીએ સમજાશે. संस्कृत-चाचन-पाठः। । अथ वृद्धस्य राज्ञो दशरथस्यैषा मातर्वभूव, यजीवति मयि 'रामः राजा कथं स्यात् । तं च समुदितैर्गुणैर्युक्तं समीक्ष्य, सचिव सार्ध निश्चित्य च, यौवराज्यममन्यत । नानानागरिकान् पृथग्जनपदानपि समानिनाय । तत सर्वा परिपदमामन्त्र्य वसुधाधिप उवाच । कृत्स्नस्य लोकस्य हितं चरत एव ममेदं शरीरं जारतमतो विश्रान्तिम भिरोचये। श्रेष्टो हि ममात्मज सर्वैर्गुणैः । प्रातयौवराज्ये तं नियोक्ताऽस्मि । तदनुमन्यताम् । इति । तेऽपि तमूचुः । नृपते ! ते सुतस्य बहव कल्याणगुणा । धर्मज्ञः सत्यसन्ध' शीलवाननसूयको ह्यसौ। विजितेन्द्रियोऽपि सन्स्वजनवत्पौरान नित्यं कुशलं पृच्छति । नास्ति तस्य प्रसादः क्रोधश्च कदाचन निरर्थक । तस्मात्सर्वे शत्रुदमनमिमं राम यौवराज्यस्य वयमपि द्रष्टुमिच्छाम । इति । तदा राजा दशरय प्रत्युवाच । अहो! प्रीतोऽस्मि । रामस्य यौवराज्याय सर्वमेवोपकल्प्यताम् । भो सुमंत्र ! अन राम शधिमानयिताम् । । 1 ·- सोऽपि तथेत्युक्त्वा राम तनानयाचके । राम प्रालि प्रणत पितुरन्तिकेऽभिप्रत्य स्व नाम श्रावितवान् । पितुश्चरणा च ववदे! तदा राजा तमिद वचन उवाच । सदृश्या पल्यामुत्पन्नो गुणज्येष्ठ आत्मजोऽसि। तस्माद्योवरा- ज्यमवाप्नुहि है पुन स्नेहाद्धित पक्ष्यामि । जितेंद्रियो भव । कामक्रोधसमुत्थितानि व्यसनानि त्यज । य परोक्षया तथा प्रत्यक्षयाऽपि वृत्त्या मेदिनी पालयति, तस्य मिनाणि नदति । હવે કલેકેના પાડનું સધેિ સહિત સંસ્કૃત જુઓ- यदा राजानो धनुप सज्यकर्मणो निवृत्ता, अथ विप्राणा मध्यादुदारधीर्जिष्णुस्दतिमत् । इद्रकेतुसमप्रभ पार्थ सप्रस्थित दृष्ट्वा विप्रमुग्या अजिनानि विधुन्वन्त उदकोशन् । कोचद्विमनस आसन्, कोच मुदिता आसन्, कोचिनिपुणा बुद्धिजीविन परस्परमाहु । x x स सेवक तथा क्रोमि' इति उक्त्या राम तर आनया- चके। राम तु तन गत | राक्ष दशरथस्य समीप गत्वा राम प्रालि'प्रणत स्थित । स्वकीयं 'राम' इति नाम श्रावितवार। पितु दारयम्य चरणी ववन्दे च । राजा दशरथ त रामचन्द्र तर आगत दृष्ट्वा इद हितकर वचन उवाच । • (१ २५ शि भ3)

·(८२)
-
પાઠ ૩૩
यत्कर्णशल्यप्रमुखैलॊकविश्रुतैर्धनुर्वेदपरायणैर्वलवद्धिः क्षनिये-
नितं, हे द्विजा ! तदनुहि कथमकृतास्त्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा
बटुमानेण तु सज्य कर्तुं शक्यम् । चापलादपरीक्षितेऽस्मिन्
कर्मण्यससिद्ध सर्वराजसु ब्राह्मणा अवहास्या भविष्यन्ति। यद्यप
दर्पाद्धाद्वाऽप्यथ ब्राह्मणचापलानुरायन्तुं प्रस्थितो, वार्यता,
साधु मा गमत्।
ब्राह्मणा ऊचु , अवहास्या न भविप्यामो, लाघवमास्थिताश्च
न, लोके महीक्षिता विद्विष्टता च न गमिप्याम ।
ચારે પઠેનું સરળ સંસ્કૃત આ છે એમાં સધિ બનાવી છે.
વાચક બે-ચાર વાર વાચશે તે તેના ધ્યાનમાં બધાને અર્થે આવી
શકશે છતા પણ કઈ જગ્યાએ અર્થ ન સમજાય તે તે વાત
પાછલા પાઠેમા જોઈ લેવા એમ કરવાથી બધી શકા દૂર થશે
હવે અહીં કેટલીક સંધિ છૂટી પાડી બતાવવામાં આવી છે
राज्ञो दशरथस्य - राज्ञ दशरथस्य ।
दशरथस्यैपा दशरथस्य एपा।
गुणेर्युक्तं गुणै. युक्तं ।
विजितेन्द्रियोऽपि - विजितेन्द्रिय अपि।
प्रीतोऽस्मि -प्रीत अस्मि ।
प्रत्यक्षयाऽपि
प्रत्यक्षया अपि।

·(८३) હવે સંસ્કૃત વાકયોને સંસ્કૃતમાંજ અર્થ આપીએ છીએ. १ वृद्धस्य राज्ञो दशरथस्यैषा मतिर्वभूव-जरठस्य नृपतेर्दश- रयस्यैपा बुद्धिः सआता। २ तं च समुदितैर्गुणैर्युक्तं समीक्ष्य, सचिवैः सार्घ निश्चित्य च, तस्य यौवराज्यममन्यतन्तं च शोभन शुभगुणैर्मण्डितं दृष्ट्वा, मान्त्रभिः सह निश्चयं कृत्वा, च तस्य युवराजपदाभपेचनम- मन्यत। ३ ते सुतस्य वहवः कल्याणगुणाः तव पुत्रस्य अनेकाः शोभना गुणाः सन्ति । ४ अहो ! प्रीतोऽस्मि = अहो ! संतुष्टोऽस्मि । ५ यदा राजानो घनुपः सज्यकर्मणो निवृत्ता= यस्मिन् काले क्षत्रिया धनुप्यस्य सज्यकरणप्रयत्नान् परावृत्ताः । ६ तदा विप्राणां मध्यादुदारधीर्जिष्णुरुदतिष्ठत् = तस्मिन् काले ब्राह्मणानां मध्यादुदारवुद्धिरर्जुन उत्थितवान् । ७ ब्राह्मणा ऊचुः- वयं अवहास्या न भविष्यामः = विप्राः उक्तवन्तः- वयं ब्राह्मणाः उपहास्या न भविष्यामः। વાચક આ વાકયે વારંવાર વાંચે. સંસ્કૃતને અર્થ સંસ્કૃતમાંજ કેવી રીતે આપવામાં આવે છે અને તે કેટલું સરળ થાય છે, તે જોઈ એને અનુભવ કરવું. પાઠ અનેક વાર વાચક ઘણીવાર વાંચવાથી જ વધુ લાભ મળશે.

·(e T = = વેદ પાઠ ૩૪ આ પાઠમાં નીચે લખેલા શબ્દો મઢ કર. તે અકારાન્ત નરજાતિનાં શબ્દ છે એનાં રૂપ વાચક બનાવી શકે છે. 1 શા अंशः = ભાગ काल = સમય ! स्नेहः મિત્રતા એh = અયોગ્યસમય := અભ્યાસ વિરોધઃ = વિરોધ, ઝગડે વેદ જ્ઞ = સમય જાણનાર sન: = મનુષ્ય B = વાદળ, મેઘ યઃ = ઉદય તપ = તાપ, સૂર્યકિરણ समुद्र = અનુક્રમ क्रोध ગુસ્સો પંરકમ = પરાક્રમ વિઝન = પરાક્રમ कर्ण कर = હાથ આ શબ્દના સાત વિભક્તિનાં રૂપ તમે પહેલાં બતાવેલી રીતે બનાવી શકે છે. હવે આ વાક વા– संस्कृत-वाक्यानि। सः महाबाहु भीमः गदा गृहीत्वा युद्धाय गतः । स અમદાવાદુમો ના હીત્વા યુદ્દા ત =તે મોટા ભુજાવાળા ભીમ ગદા લઈને લડવા ગયે. * સમુદ્ર, દરિયે ઇડર = દંડ = કાન !

·1 (૫ संस्कृत-वाक्यानि । १ अयं अध्ययनस्य कालः सआतःार गच्छ स्वकीयं स्थानं, पुस्तकं गृहीत्वा अभ्यासं कुरु। ३ कारणं विना तेन सह विरोध मा कुरु । सः सूर्यस्य आतपे भ्रमणं करोति । ५ विक्रमयुक्तस्य क्षत्रियस्य सर्वनं यश भवति। आकाशे इदानीं जलदः नास्ति, अत अद्य वृष्टि न भविष्यति ।७ अद्य प्रात यदा सूर्यस्य उदय जात, तदा एव त्वया एतत् कर्म कृतम् । ८ दण्डेन सर्प हन्मि । ९ यथा समुद्रस्य जलं क्षारं भवति तथा तडागस्य जलं क्षारं न भवति । १० क्रोघं कदापि मा कुरु । ભાષા–વાક્યો હવે ભણવાને વખત થયે છે. ૨ જા, તારી જગ્યા પર, લઈને અભ્યાસ કર. ૩ વગર કારણે તેની સાથે ઝગડે કર નહિ. ૪તે સૂર્યનાં તાપમાં કામ કરે છે એ પરાક્રમી ક્ષત્રિયના બધે ગુણ ગવાય છે ૬. આકાશમાં અત્યારે વાદળા નથી. તેથી વરસાદ પડશે નહિ. ૭ આજે સવારે જ્યારે સૂર્યોદય થયે ત્યારે તે આ કામ કર્યું. ૮ લાકડીથી સાપને મારું છું. ૯ જેમ દરિયાનું પાણી ખારૂ લાગે છે, તેમ તળાવનું પાણી આરૂ લાગતુ નથી. ૧૦ ગુસ્સે કદી કરીશ નહિ.

·('૮૬)
.
પાઠ ૩૫ ,
संस्कृत-वाक्यानि
१ स जनः यथा कर्णेन शृणोति, तथा त्वं अपि शृंणोपि ।
२ मम एव सनातनः अंशः जीवलोके जीवभूतः । ३ अस्मिन् मम
सहोदरस्नेहः अस्ति एव । विद्याभ्यासेन एव मनुष्यस्य उद्धारः
भवितुं शक्यः, न अन्यथा ।५ कालज्ञः यथाकाल पुरुषार्थ
करोति । ६ धर्मज्ञस्य राज्ञ युधिष्ठिरस्य हस्तिनापुरे कदा शासन
आसीत् ? ७ मन्त्रज्ञ मन्त्रिवरं आहूय राजा किं करोति ?
८ यत्र गुरुः वसति, तत्र अधुना गच्छ। ९ तत् भाषणं श्रुत्वा
नारदप्रमुखा. सर्वे अपि मुनयः तत्र नैव स्थिताः ।
ભાષા–વાક્યો
૧. તે માણસ કાનથી સાભળે છે, તેમ તું પણ સાંભળે છે.
૨ મારે જ સનાતન અંશ પૃથ્વી પર જીવ બન્યો છે. ૩ એમાં મારે
(સહ-૩૪)એકે પેટે જન્મેલા ભાઈ જે સનેહ છે જ.૪ વિદ્યા
અભ્યાસ વડેજ મનુષ્યને ઉદ્ધાર થવો શક્ય છે, બીજી કઈ પણ
રિતે થતું નથી પ.કાળજ્ઞાની એગ્ય સમયે પુરુષાર્થ કરે છે. ૬. ધર્મસ
રાજા યુધિષ્ઠિરને (તિના દિલ્હીમાં કયારે રાજ્યઅમલ
હતો? વિચાર જાણનાર મન્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠને બોલાવી રાજા શું કરે
છે. ૮ જ્યા ગુરૂ રહે છે, ત્યાં હમણાં જ. ૯તે છે
નારદ વિગેરે બધા મુનિ ત્યાં રહ્યા નહિ જ,
t
ભાષણ સાંભળીને
R

·१.८७) संस्कृत-वाक्यानि। १० तस्य युद्धस्य अन्ते तव पुत्रः कुन गतः ? ११ कुलस्य यशोवर्धनः ', एक एव वीरः पुत्रः श्रेयान् भवति, न तु कुलघातिनः शतशः पुत्रा ! १२ स तथा इति उक्त्वा युद्धाय प्रवृत्तः । १३ तस्मात् यज्ञात् निर्मलं यशः सर्वत्र प्रसृतम् । १४ त्वं पायसं पीत्वा पुष्टः भवसि किम् ? १५यदा चैत्रः मासः भवति, तदा धर्म. अधिक एव अस्मिन् देशे भवति । १६ यदा राजपुत्र- स्य जन्मो भवति, तदा अत्र महान् उत्सव भवति । ગુજરાતી-વા ૧૦ સે લડાઈ અને તારે પુત્ર કયા ગયે? ૧૧ કુળની આબરૂ વધારનાર એકજ વીર પુત્ર કલ્યાણકારી હોય છે, પરંતુ કુળને ना। ४२नार सें331 पुत्र (अनुल४२नार) होता नथी. १२. તે ભલે એમ કહી યુદ્ધને માટે તૈયાર થયે. ૧૩. તે યજ્ઞથી નિર્મળ કીર્તિ બધે પ્રસરી. ૧૪. તું ખીર પીને પુષ્ટ થાય છે શું ? ૧૫. જ્યારે ચૈત્રમાસ હોય છે, ત્યારે આ દેશમાં ઘણી જ ગરમી હોય છે. ૧૬. જ્યારે રાજકુંવરનો જન્મ થાય છે, ત્યારે અહીં માટે ઉત્સવ थाय. સંધિ કરેલાં વાક્યો तस्य ग्रामस्यान्ते तस्य पुरुषस्य गृहमस्ति । स इदानी स्वे गृहे वसति, नैव वहिर्गमिष्यति । तस्माद्यज्ञानिमलं यश प्रसरति सर्वन । पुष्टो भवसि किं त्वं पायसं पीत्वा ? चैत्रे मासि भव -- त्यधिको धर्मः। -०-०:-- ·120 પાઠ ૩૬ : संस्कृत-वाक्यानि। १ मंथरा तु अयोध्यां पुरीं सर्वशृङ्गारः उद्भासिती, उच्छित- ध्वजमालिनी दृष्ट्या, पर विस्मयं आगता । २ सा अदूरस्थितां धात्री पप्रच्छ । ३ धात्री तु हर्पण विदीर्यमाणा इव रामस्य यौवराज्याभिषेकवृत्तान्त मंथरायै आचचक्षे । ४ श्रुतमात्रेण तु धात्र्याः वचनेन क्षिप्रं अमपिता कुम्जा मंथरा । ५ क्रोधेन दह्यमाना इव पापदर्शिनी मंथरा शयानां एव कैकेयीं गत्वा इदं अब्रवीत् । ६ उत्तिष्ठ मूढे ! शेपे किं ? भयं अभिवर्तते त्वाम् ભાવાવા १. मथ। मयोध्या नगरीने या ( शृगारैः) शशी (उद्भासितां) स्वी, (उच्छित) येयवासी (ध्वजमालिनी) धत तामामानी थी सानेन, मारे (विस्मयं ) नवाई भाभी. २. तेरे पासे हलेसी हसीने (पप्रच्छ) पूछयु. 3. ६isी તે જાણે કે હર્ષથી ફાટી ગઈ હોય તેમ બનીને દેવરાજ્યાભિષેકનું વૃતાંત મથરાને કહેવા લાગી. ૪. સાંભળતાંજ દાગીનાં વચનથી (क्षि) तरत (अमर्पिता) गुस्से मनीन (कुन्जा) gvan મંથરા. પ કેપથી સળગી ગઈ હોય એમ પાપી મંથરા પિહેલી કૈકેયીની પાસે જઈ આમ બેલી. ૬ ઉઠ મૂરખ ! કેમ સુઈ રહી छ. ! ता२। ५२ माइत मावी.

·(८) संस्कृत-पाक्यानि। ७ दशरथ. यौवराज्ये रामं अभिपेक्ष्यति। सा अहं अन- लेन दह्यमाना इव अस्मि, तव हितार्थ अत्र आगता । ८ हे महिपि ! कथं त्वं राजधर्माणा उग्रत्वं न अवबुध्यसे ? ९ तव भर्ता दशरथ त्वयि अनर्थक सान्त्वं प्रयुजान अपि अद्य कौसल्या अर्थेन एव योजयिप्यति । १० ते भरतं धन्युपु अपवाद श्व प्रभाते राम निष्कंटके राज्य स्थापयिता । ११ हे कैकेयि सा त्व आत्मन हितं कुरु इदानाम् । नायस्व आत्मान पुनं भरतं मां च। मा-पाये। ७६२२५ युपपरामा २orयdिa४४२२.ते ? (अनलेन) અગ્નિથી બળી ગએલી જેવી થઈ છુ, તારા ભલા માટે અહીં આવી છુ. ૮ હે રાણી ! તું રાજ્યનીતિની કરતા જાણતી નથી ? ૯ તારો पण शस्थ तारे भाटे भिथ्या शातिनु माए (प्रयुजानः) કરનાર આજે સિલ્યાને એશ્વર્યવાન બનાવશે. ૧૦ તારા ભરતને ભાઈઓની પાસે મોકલીને કાલે સવારે રામને નિષ્ક ટક રાજ્યગાદી પર બેસાડશે. ૧૧. હે કેકેમી! તારૂ ભલુ હવે કર. રક્ષાબુ કર તારૂં, પુત્ર ભગ્નનું અને મારૂ સંધિ કરેલાં વા दशरथो रामं श्व प्रभाते यौवराज्येऽभिपेक्ष्यति । सारं पहिना दहामाना इवास्मि । अनागता तव हितार्थ । हे फैकेयि । कथं त्वं राजघाणा उग्रत्व नावजानामि ? -0-0-0-

·(૯)
પાઠ ૩૭
संस्कृत-वाक्यानि।
१ हर्षपूर्णा शयनात् उत्थिता कैकेयी इदं अग्रवीत् । २ मंथरे !
इदं तुमचं त्वया परमं प्रियं आख्यातम् ।३ न अहं रामे वा भरते
वा विशेष उपलक्षये । ४ मयरा तु तदा दुःखिता, एनां कैकेयी
उवाच च। ५ बालिशे ! किमर्थ अस्थाने हर्प कृतवती असि ?
गोकसागरस्य मध्यगतां अपि आत्मानं न अवबुध्यसे ?
६ सुभगा किल कौसल्या, यस्याः पुत्रः यौवराज्ये अभिपेक्ष्यते।
तां एव कौसल्या इदानी दासीवत् त्वं उपस्थास्यसि । ७ ते पुन
अपि रामस्य दास्यं कुर्यान् ।
ભાષા-વા
૧ હર્ષથી ઘેલી બની જઈને પથારીમાથી ઉઠેલી કેકેયી આમ
બેલી. ૨ હે મથશ આ તે મારે માટે તે
ઘણુજ
૩૮
રામ અથવા તે ભારતમાં વિશેષ ભેદ ( તફાવત ) જેતી નથી.
૪ મંથરા ત્યારે દુખ પામી, કેકેયીને એમ બેલી. ૫ ભૂખ ! કેમ
(અ) અઘટીત પ્રસંગે રાજી થાય છે? શેક સમુદ્રની મધ્યમાં
પહેચી દેવા છતા (બી હેવા છતાં ) પણ, પિતાની જાતને
નથી ઓળખતી? ૬ નકી, નસીબદાર કલ્યાજ છે, જેના પુત્રને
યુવરાજપદે ગજતિલક થશે. તેજ કેમલ્યાની પાસે હવે તું દાસીની
માફક રહેશે. ૭ તારે પુત્ર રામની ચાકરી કરશે!
પ્રિય કt

·(६१) હવે આ समास આ પાઠમાં કેટલાક સમાસ જુઓ १ अदूरस्थिता-दूरे स्थिता दूरस्थिता । न दूरस्थिता अदूरस्थिता । (२ नथी-पासे Gel २९दी) २ उग्रत्वं उग्रस्य भाव उग्रत्व (श्री मात्र छ ) r३ अनर्थक-न विद्यते अर्थ यस्मिन् तत् अनर्थकम् । (२ धन मापना। नया निरर्थ) ४ हर्पपूर्णा- हपेण पूर्णा । (थी परिपूर्ड) ५ अस्थान- न स्थानं अस्थानम् (२ अयोग्य छ) ६ शोकसागर -शोकस्य सागर शोकसागर । (शाना , समुद्र) मध्यगता मध्ये गता मध्यगता । (पये भावे) આ રીતે વાચક સમાને અભ્યાસ કરે.અમાસ છૂટા પાડવાથી તુરતજ ધ્યાનમાં આવે છે. સંધિ કરેલાં વા दशरयो यौवराज्ये राममभिपेक्ष्यति । साऽहमनरेन दहमा- नेवास्मि, तब हितार्थमनागता । हे महिपि कथं व राज- धर्माणामुग्रत्वं नावबुध्यसे ? तव मा दशरयस्त्वय्यनर्यक सान्त्वं प्रयुआनोऽप्यद्य कौसल्यामर्थनव योजयिष्यति । તેનો અર્થ -00- ·(६२) था834 - केचिदाहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः । पीनस्कन्धोरुवाहुश्च धैर्येण हिमवानिव ॥ ९॥ सिंहखेलगतिः श्रीमान्मत्तनागेन्द्रविक्रमः। संभाव्यमस्मिन्कर्मदमुत्साहाच्चानुमायते ॥ १० ॥ ( महाभारत आदि० १९० अन्वय - केचित् आहुः युवा, श्रीमान् , नागराजकरोपम, पीनस्कंधोख्वाः, धैर्येण हिमवान् इव, सिंहसेलगतिः, श्रीमान् मत्तनागेन्द्रविक्रमः । उत्साहात् अनुमीयते इदं कर्म अस्मिन् संभाव्यम् । मथ:- गायु (युवा ) यु, श्रीमान् ( नागराज -कर-उपम ) २०४४नी सुनायो छायाणी, (पीनस्कंध- । उर-बाहु ) विशालगन, A1 भने मापाणा, धैर्य भलिभायण वो, सिंहनावी मह यास यासनार, श्रीभान, E-भत (नाग- इन्द्र-विक्रम )नामपिभीछे भेना साथी मनु- માન થાય છે, કે આ કામ તેનાથી શકય છે. शक्तिरस्य महोत्साहा न घशक्तः स्वयं ब्रजेत् । न च तद्विद्यते किञ्चित्कर्म लोकेषु यद्भवेत् ॥ १३ ॥ ब्राह्मणानामसाध्यं च नृप संस्थानचारिपु । अन्वयः- अस्य महोत्साहा शक्ति । अतः हि स्वयं न मजेन् । लोकेषु तन् किन्चिन् कर्म न विद्यते यत् संस्थानचारिषु नृपु ब्राह्मणाना असाध्यं भवेत् ।। 4 ·. स-सा शति सारे छ, (हि.भ मशति- માન પતેજ જાત નહિ સંસારમાં એવું કેઇપણ કાર્ય નથી કે જે { संस्थानचारियु] समुडमा यानार મનુષ્યમાના બ્રાહ્મણને માટે અસાધ્ય હોય अभक्षा वायुभक्षाथ फलाहारा दृढव्रताः ॥ १२ ॥ दुर्वला अपि विप्रा हि वलीयांस स्वतेजसा । ब्राह्मणो नावमन्तव्य सदसट्टा समाचरन् ॥ १३ ॥ सुख दुखं महद् हस्वं कर्म यत्समुपागतम् । अन्वयः-अ-भक्षा वायुभक्षाः फलाहारा दृढव्रता, दुर्वला अपि विप्रा हि म्वतेजसा वलीयांस । सत् असत्, सुखं दुःखं, महत् हवं, यत् समुपागतं कर्म या समाचरन् ब्राह्मण न अव- मन्तव्य मय:--' अप-भक्षा ) ArAR ४२नार, पायुलक्षण४२२, ફુલહાર કરનાર, દઢત્રતધારી, દુર્બળ હેવા છતા પણ પોતાનાં તેજ વડે બળવાન જ હોય છે આ કારણથી સારૂ નામુ, સુખદાયક અને Ful, ii भने मोटु (समुपागतं) 0 माली ५३ तेन ( समाचरन् ) १२नार प्रानु अपमान ४२७ नये. अस्य शक्ति महती वर्तते । अशक्त कयं गच्छेन् ! लोकेऽ .स्मिन् बामणानां असाध्य कर्म किंचिदीप न वतते । %21 ·(६४) , પાઠ ૩૯ जामदग्न्येन रामेण निर्जिताः क्षत्रिया युधि ॥ १५ ॥ पीतः समुद्रोऽगस्त्येन अगायो ब्रह्मतेजस्ता। अन्वयः जामदग्न्येन रामेण युधि क्षत्रियाः निर्जिताः । ब्रह्मतेजसा अगस्त्येन अगाधः समुद्रः पीतः । मथ:-HEAY परशुराभे युद्धभा क्षत्रियोन। (निर्जिताः) ५४य यो. प्रामस्थीती अगरत्ये मध समुद्र[पीतं.] पाधी हता! तस्मात् ब्रुवन्तु सर्वेऽत्र वटुरेप धनुर्महान् ॥ १५॥ आरोपयतु शीघं वै तयेत्यूचुद्धिजपमा । अन्वयः- तस्मात् सर्वे अत्र त्रुवन्तु , एप महान् बटुः धनुः शीघ्र आरापयतु वै । द्विजर्षभा. तथा इति ऊचुः सर्थ-तथी मधा मला माझ्या (ब्रुवन्तु) मा भोटा युवा ધનુષપર તુરતજ ડેરી ચઢાવશેજ. મુખ્ય બ્રાહ્મણેએ એમજ થાય એમ કહ્યું- एवं तेषां विलपतां विप्राणां विविधा गिरः ॥ १६॥ अर्जुनो धनुपोऽभ्याशे तस्थौ गिरिरवाचलः । अन्वयः-- विविधा गिरः एवं विलपतां तेषां विप्राणां अर्जुनः धनुषः अभ्याशे गिरिः इव अचलः तस्थौ । मर्थमने प्रारनी (गिर.) पात मा प्रभाय (विलपतां) ४२नारा ते माझवनी येथी Madन घनुष्यना पासे (गिरि.)

·(६५) पतनी भा४ (अचला) स्थिर (तस्यौ) मा २॥ समास। { આ પાઠમાં આવેલા સમારોનો પરિચય હવે આપવામા આવે १ नागराजकरोपम - नागाना राजा नागराज । नाग- राजस्य कर नागराजकर । नागराजकरस्य उपमा यस्य स नागराजकरोपम ।। हाथी-मानाना श्रेष्ठ हाथीनी सूउनी ०५ छेनी) २ पीनस्कन्धोरुवाहु - स्कन्ध च ऊरू च बाहू च स्क घोरु- वाहव । पीना स्कन्धोरुवाहव यस्य स पीनस्कन्धोरुवाहु । (नामा, 1 मने वि छ,) ३ मत्तनागेन्द्रविक्रम - नागाना इन्द्र नागेन्द्र । मत्त च असौ नागेन्द्र च मत्तनागेन्द्र । मत्तनागेन्द्रस्य विक्रम इव विक्रम यस्य । ( भतीना भविम) ४ अशक्त-नशक्त । (शत विनानी) ५ दृढव्रत - दृढं व्रतं यस्य स । (१८ नियमपाणी ) આ પાઠના કલેકેમાં કેટલાક બીજા પણ સમાસ છે બધા અહીં આવ્યા નથી જે આપ્યા છે તેનેજ વાચકે વારંવાર વાચવા વારંવાર વાચવાથી જ સમાસને સાર સમજવાનું જ્ઞાન સંપાદન થાય છે આથી સમાસનું વિવરણ જે સાતમા આપ્યું છે તેને વારંવાર વાચકે વાચવુ ·પાઠ ૪૦ પાછલા બે પાઠમા જે સંસ્કૃત વાક આપ્યાં છે, તેમની સધિ બનાવીને સરળ સંસ્કૃત વાકયે આ પાઠમાં આ છે— संस्कृत-वाचन-पाठ । (१) मन्यरा त्वयोध्यां पुरीं सर्वशंगाररुद्भासितामुच्छ्तिध्वजमा: लिनी दृष्ट्वा परं विस्मयमागता। साऽदूरस्थिता धात्री पप्रच्छ! धात्री तु हर्षेण विदीर्यमाणेव रामन्य यौवराज्याभिषेकवृत्तान्तं मन्थराया आचचक्षे । श्रुतमानेण तु धात्र्या वचनेन क्षिप्रम- मर्पिता कुब्जा मन्थरा । क्राधेन दह्यमानेव मन्थरा पापदर्शिनी शयानामेव केकेयीं गत्वेदानीमिदमत्रवीत् । उत्तिष्ठ मूढ ! शेपे किम् ? भयमभिवर्तते त्वाम् । दशरथा यौवराज्ये राममभिपेक्ष्यति । साहमनलेन दह्यमानेवास्मि। तव हितार्थमनागता । हे महिापे ! कथं त्वं राजधर्माणामुग्रत्व नाव बुध्यसे ? तव भर्ता दशरथस्त्वय्यनर्थक सान्त्वं प्रयुआनोऽप्यद्य कोसल्यामर्थनव योजयिष्यति । ते भरतं बन्धुप्वपवाह्य श्वः प्रभाते रामं निष्कण्टके राज्ये स्थापयिता। हे कैकेयि ! सा त्वमात्मनो हित कुार्वेदानीम् । बायस्वात्मानं पुत्र भरतं मा च। हपपूणा शयनादुत्थिता कैकेयीदमत्रवीत् । मंथरे । इदं तु मह्य त्वया परम प्रियमाम्यातम् । नाहं रामे वा भरते वा विशेषमुपलक्षये। ? 1

·(७)
मंथरा तु तदा दुखिता । एनां कैकेयीमुवाच । पालिशे !
किमर्थमस्थाने हपं कृतवत्यसि ? शोकसागरस्य मध्यगतमप्या-
स्मानं नावबुध्यसे । सुभगा किल कौसल्या, यस्या पुनो यौवरा-
ज्येऽभिपेक्ष्यते। तामेव कौसन्यामिदानींदासीवत्त्वमुपस्थास्यसि।
ते पुत्रोऽपि रामस्य दास्यं कुर्यात् ।
-
.
હવે પાછલા પાઠોના કલેકેના અન્વયનું સધિવાળુ સંસ્કૃત
अनुमा-
कचिदाहयुवा श्रीमान्नागराजकरोपम पीनस्कन्धोरुवाहुधेर्येण
हिमवानिव सिहखेलगतिमत्तनागेन्द्रविक्रम । उत्साहादनुमीयत,
इंदं कर्मास्मिन्संभाग्यम् ।
अस्य महोत्साहा शक्ति । ह्यशक्त स्वय न व्रजेत् । लोकेषु
तत्किश्चित्कर्म न विद्यते, यत्संस्थानचारिषु नृषु ब्राह्मणानामसाध्यं
भवेत् ।
अभक्षा वायुभक्षा फलाहारा दृढव्रता दुर्बला अपि विप्रा
हि स्वतेजसा बलीयास. । सदसत् सुखं दु ख महस्वं यत्समु.
पागतं कर्म वा समाचरन् ब्राह्मणो नावमन्तव्य ।
७ (स. २१ शिक्षा 3)

·(६८) । પાઠ ૪૧ जामदग्येन रामेण युधि क्षत्रिया निर्जिताः। ब्रह्मतेजसाऽग- स्त्येनागाधः समुद्रः पतिस्तस्मात्सर्वेऽत्र वन्त्वेपमहान्वटुर्धनुः शीध्रमारोपयतु वै । द्विजर्पभास्तथेत्यूचुः । विविधा गिर एवं विलपतां तेषां विप्राणामर्जुनो धनुषोऽभ्याशे गिरिरिवाचलस्तस्था। પાછલા પાનું સરળ સંસ્કૃત આ છે. એમાં સંધિ કરવામાં આવી છે. વાંચક બે ચાર વાર વાચશે તે તેને એ પણ ધ્યાનમાં આવી જશે. જો કે ઈ જગ્યાએ સમજણ ન પડે તે, તેમણે તે વાકને પાછલા પાઠેમાં જોઈને અર્થ જાણી લેવું. હવે ચેડાં વાકે સંધિ છૂટી પાડીને આપવામાં આવ્યાં છે– शृंगाररुद्भासिता = शृंगारैः उद्भासिता। दह्यमानेव = दह्यमाना इव । गत्वेदानी = गत्वा इदानीं। त्वय्यनर्थक त्वयि अनर्थक। वन्धुप्वपवाह्य = चन्युपु अपवाह्य । कैकेयीदमब्रवीत् = कैकेयी इदं अब्रवीत् । कृतवत्यसि कृतवती आसि। केचिदाहुः હવે કેટલાક સસ્કૃત વકનો અર્થ સંસ્કૃતમાં જ આપવામાં आवे छे. %3D केचित् आहु ।

·સંસ્કૃત વાક્યને સસ્કૃતમાં અર્થ १ साऽदूरास्थिता घानी पप्रच्छ = सा समीपस्था उपमातरं अपृच्छत् । • उत्तिष्ठ मूढे = उत्तिष्ठ मूर्खे। ३ साऽहमनलेन दह्यमानेवास्मि = सा अहं अग्निना ज्वलिता इव अस्मि । ४ सा त्वमात्मनो हितं कुर्विदानी = त्वं सा स्वकीयं मङ्गलं विधेहि अधुना। ५ इद तु मां त्वया परमं प्रियमाख्यातं = एतत् तु मा त्वया अत्यन्त प्रीतिकरं कथितम् । ६ शोकसागरस्य मध्यगतमप्यात्मानं नाववुध्यसे = दुख- समुद्रस्य अन्तर्गतं अपि आत्मान न जानासि । ७ ते पुत्रोऽपि रामस्य दास्य कुर्यात् = तव सुत अपि रामचन्द्रस्य सेवा कुर्यात् । આ પ્રમાણે સ કૃતને અર્થ સંસ્કૃતમાજ કરવાથી તમારે સંસ્કૃત સાથે પરિચય ઘણજ ગાઢ થશે

·(૧૦૦)
શ્રેષ્ઠ
પાઠ ૪૨
હવે આ પાઠમાં નીચે લખેલા અકારાન્ત પુલિગ શબ્દને
અભ્યામ કરો-
વ્યવહાર: -વેપાર
-પુરુષ
-જવા
જુવોત્તમ-નરોત્તમ,પુરુમાં
૩પ-ઉપયોગ
મિન -યુદ્ધ, દા, ભેટ
-પ્રેમ, મિત્રતા
વિવાર-સૂર્ય
રહ્મા–ગ, દમ
ન્યા-રાખવું, થાપણું, ત્યાગ -પરસેવો
વસ -વાછરડે
ટ-કાટો
નારું બાળક
સંસ્જદ-સસ્કાર
–ગ ધ, સુગ ધ
૯ -૨
-સ્પર્શ
સંયોગ - જોગ
મે-ભેદ
ઢ --નિર્ધન, દરિદ્રનારાયણ વિ દીવે
અકારાન્ત પુલિગ શબ્દની સાત વિભક્તિના રૂપે બનાવવાનું
વાચક ને આવડે છે જેથી તેઓ આ શબ્દોના રૂપ બનાવીને જુદા
જુદા વાકયે પણ બનાવી શકે છે

·(१०१) संस्कृत-वाक्यानि। १ व्यवहारे कुशल पुरुप विजय प्राप्नोति । २ स दिने यवान् रानी च ब्रीहीन भक्षयति।३ य यलस्य उपयोग जानाति, स एव श्रेष्ठ भवति, न अन्य 1४ त्वया तेन सह किमर्थ अभि- योग कृत १५ राष्ट्रस्य उद्धाराय सर्वस्वस्य न्यास कर्तव्य एव । ६ स वाल भूत्वा वृद्ध इव वदति । ७ त गोवत्सं इदानीं अन आनय । ८ तस्य पुप्पस्य गन्ध शोभन अस्ति । ९ यदा पिता वालकं पश्यति, तदा सुखी भवति । १० एप पूर्वमार्गेण सह पश्चिममार्गस्य संयोग अस्ति । ११ दरिद्र पुरुष धनहीन भवति । ભાષા-વા ૧ વ્યવહારમાં કુશળ માણસ વિજય મેળવે છે ૨ તે દિવસે જવ અને રાત્રે ભાત ખાય છે ૩ જે બળને ઉપગ જાણે છે તેજ શ્રેટ હેયે છે, બીજી (શ્રેષ્ઠ) હતા નથી તે તેની સાથે શા માટે યુષ્ય કર્યું? ૫ રાષ્ટ્રના ઉદ્ધાર માટે સર્વસ્વનું દાન કરવું જ જોઈએ. ૬ તે બાળક છતા પણ વૃદ્ધ જેવું બોલે છે તે ગાયના વાછરડાને હવે અહીં લાવ ૮ ફૂલની વાસ ઉત્તમ છે ૮ જયારે પિતા બાળકને જુએ છે, ત્યારે આનદ પામે છે ૧૦ આ પૂર્વ માર્ગની સાથે પશ્ચિમ માર્ગને સગ થાય છે (૧૧) દરિદ્ર માસ ધન- હીન હેાય છે - ·(१०२) પાઠ ૪૩ संस्कृत-वाक्यानि। १ पुरुपस्य भाग्यं देवः न जानाति, कुतः मनुष्यः ? २ पुरुपः पुरुपोत्तमस्य उपासनां करोतु । ३ दम्भेन मनुष्यस्य अधःपातः भवति । ४ ग्रीप्मकाले मनुप्यस्य शरीरात स्वेदः निःसरति । ५ यदि वृक्षस्य कण्टकः पादे प्रविशति, तहिं कण्टकन एव सः वहिः निःसार्यः ।६ संस्कारेण हीनः शूद्रः। संस्कारेण एव द्विजः भवति । ७ फलानां मधुरः रसः एव पेयः । ८ भेद एव युद्धस्य मूलं अस्ति । ९ अन्धकारे दीपः एव मार्ग दर्शयति । १० अन्न- स्याभागं शूद्रीय स ददाति । ભાષા-વાક્યો ૧ પુરુષનું ભાગ્ય દેવ પણ જાણતા નથી, તે મનુષ્ય કેવી રીતે જાણી શકશે?૨ પુરુષ પુરુમાં ઉત્તમની ઉપાસના કરે! ૩ દંભથી મનુષ્યનું અદ્યપતન થાય છે. ૪ ઉન્હાળામાં મનુષ્યનાં શરીરમાંથી પરસેવે નીકળે છે. જે વૃક્ષને કાંટે પગમાં ભેંકાય, તે કાંટાથીજ તે કાઢે યોગ્ય છે. ૬ સંસ્કાર વિનાને शुद्री સંસ્કારથીજ બ્રાહ્મણ બને છે. ૭ ફળને મધુર રસ જ પીવાને વેચે છે. ૮ર- ભાવજ લડાઈનું મૂળ (કારણ) છે. અંધકારમા દીપક જ માર્ગ બતાવે છે. ૧૦ અન્નને અર્ધ ભાગ તે શુદ્રને આપે છે. संस्कृत-वाचन-पाठः। यथा शूद्रः अन्न खादति, तथा एव इतरः जनः भोजन करोति । गान्धारी दुर्योधनं पुत्रं अजनयत् । कुन्ती च युधिष्ठिरं બહાર

·(१०३)
पुत्र अजनयत् । राजा सैनिकान् दूरत विसृज्य आश्रम गच्छति।
तस्य शब्दं श्रुत्वा राक्षसी तन एव आगता । पूजित मुनि इदं
वचन अग्रवीत् यत् सत्यं एव परम धर्म इति। सा कन्या
तस्मिन् एव आश्रमे विद्याऽध्ययनादिक समाप्य स्वगृह
आगता। तेन राज्ञा तस्मे जनाय धन दत्त, तन् धन गृहीत्वा
स देशान्तर गत तन विद्याऽध्ययन कर्तुम् । ज्ञानात् एव
बन्धनान् मुक्ति भवति, तथा कर्मकरणात् अपि भवनि।
મધિ કરેલાં વા
यथा शूद्रोऽन्न खादति तथैवेतरो जनो भोजन करोति
गान्धारी दुर्योधन पुनमजनयत् कुन्ती च युधिष्ठिर पुनमजनयत् ।
राजा सैनिकान्दूरतो विसृज्याश्रमं गच्छति । तस्य शब्द श्रुत्वा
राक्षसी तवागता। पूजितो मुनिरिद वचनमावीद्यत्सत्यमवे
परमो धर्म इति ।सा कन्या तस्मिन्नेवाश्रमे विद्याऽध्ययनादिक
समाप्य स्वगृहमागता ।

·(૧૦૪ ) પાઠ ૪૪ संस्कृत-वाक्यानि। १ एवं तु उक्ता कैकेयी क्रुद्धा बभूव । अत्रवीत् च मंथराम् । रामं वनं अद्य क्षिप्रं प्रस्थापयामि । २ भरतं एव यौवराज्ये अभिपेचये । एतत् तु सम्पश्य केनापि उपायेन साधयेयम् । ३ पापदर्शिनी मंथरा अपि रामार्य उपहसन्ती कैकेयीं अब्रवीत् । हन्त इदानीं पश्य, यया ते भरत राज्यं प्राप्स्यति । ४ पुरा देवासुरयुद्धे ते पति देवराज्यस्य साहाय्यं अकरोत् । ५ तदा त्वा एव उपादाय गत आसीत् । ६ शम्वरासुरेण तन राजा महायुद्ध अकरोत् । ७ यदा असुरै शौ शकलीकृत राजा अभवत्, तदा त्वया एव तन रक्षित । ભાષા–વા ૧ આ પ્રમાણે કહેવાથી કેકેથી ગુસ્સે થઈ ગઈ, અને મથરાને કહેવા લાગી રામને આજે જ શીઘ વનમાં મોકલીશ છે ભરતને જ યુવરાજપદે રાજતિલક કરીશ એ તુ જોજે કે કોઈ પણ ઉપાયથી હું સિદ્ધ કરીશ.૩ પાપી મથરા પણ રામની નિંદા કરનાર છેકેયીને કહેવા લાગી અરે, હવે જેજે કેવી રીતે તારો ભરત રાજ્ય મેળવશે ૪ પ્રાચીન કાળમાં દેવ અને દાનવોના યુદ્ધમાં દેવરાજને મદદ કરતે હતે. ૫ તને પણ લઈ ગયે હતે શબર- સુરની સાથે ત્યા રાજાએ ભારે યુદ્ધ કર્યું છે રાક્ષસોએ શસ્ત્રથી જ્યારે રાજાને ઘાયલ કર્યો ત્યારે તેજ ત્યા રક્ષણ કર્યું તારે પતિ

·(૧૫)
संस्कृत-वाक्यानि।
८ तुष्टेन तदा तेन राज्ञा द्वौ वरो ते दत्तौ । ९ स च त्वया
उक्तः, यदा इच्छेय तदा गृह्णीया इति । १० याचस्व अधुना
तो वरा। भरतस्य अभिपेचनं रामस्य प्रवाजन वाणि चतुर्दश,
इति रूपो द्वौ वरौ। ११ तावता हि कालेन स्थिरो भविष्यति
पुन ते प्रजाभावगतस्नेह । १२ पश्चात् कैकेयी एव प्रोत्साहिता
आभरणानि मुक्त्वा कोषागार प्रविश्य, भूमी एव निपतिता।
ભાષા-વા
ત
૮ ખુશ થયેલા તે રાજાએ તને બે વરદાન આપ્યા. તેને
કે જયારે ઈરછા થશે ત્યારે માગીશ ૧૦ હવે તે બે
વરદાન માગ– ભરતને રાજયાભિષેક અને રામને ચૌદ વર્ષ
દેશવટે, એમ બે વરદાન. ૧૧ એટલા વખતમા તારે પુત્ર પ્રજાના
પ્રેમથી (કાયમ સ્થિર થશે. ૧૨ પછી કેકેયી આ પ્રમાણે
ઉત્સાહિત બનીને આભૂષણે ફેંકી દઈને, કોધિત થઈ, જમીન
પર પડી રહી.
--૦+ —

·(१०६)
પાઠ ૪૫
संस्कृत-वाक्यानि
।
१ महाराजः दशरथः प्रियाही प्रियं आख्यातु कैकेय्याः
अन्त पुरं प्रविवेश । २ शयनोत्तमे तां न ददर्श स । न हि तस्य
तां वेलां देवी पुरा अत्यवर्तत । ३ प्रतिहारी तु कृताञ्जलिः उवाच ।
देव! देवी भृशं क्रुद्धा अभिद्रुता क्रोधागारम् । ४ अपाप
राजा पापसकल्पां तां कैकेयीं धरणीतले ददर्श । . स तां
उवाच, किमर्थ भूमौ शेपे ? ६ कैकेयी उवाच- प्रतिजानीप्व
प्रतिज्ञा यदि कर्तु इच्छसि । ७ अनन्तरं ते व्याहरिष्यामि यथा
मम अभिप्रार्थितम् ।
ભાપા-વા
દશરથ વહાલને માટે એગ્ય ઉકેયીને પ્રિય
કહેવાને માટે કૈકેયીનાં અન્તઃપુરમાં દાખલ થયા. ૨ સૂવાને માટે
ઉત્તમ મદિરમાં તેણે તેને જોઈ નહિ ૩ દાસી હાથ જોડીને
माली, '3 (३५) शल! हेवी थी। गुस्से थ
અને
(अभिद्रुता) जोधाणा२मा छ ' ४ निहो५ रातो पायी ५४६५
કરેલી કેકેયીને ભૂમિપર પડેલી જોઈ છે તેણે તેણીને કહ્યું,
"शा भाटे भान ५२ सूती छ?" यी मोदी-(प्रतिजानीप्व)
જે પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરવા ચાહતો હોય તે, પ્રતિજ્ઞા કર. ૭ પછી તેને
જેવી મારી ઇચ્છા હશે તે કહીશ
૧ મહારાજ

·(१०७)
समास।
१ देवासुरयुद्धं = देवा च असुरा च देवासुरा । देवासुराणां
युद्धं देवासुरयुद्ध (१५ भने राक्षसोनु युद्ध)
२ देवराज. = देवाना राजा देवराज (Anil An)
३ शम्बरासुर = शम्बर च असौं असुर च शम्बरासुरः ।
{શબર નામના રાક્ષસ)
८ क्रोधागारं-कोवग्य अगार क्रोधागार। (क्रोधभवन)
५ प्रजाभावगतस्नेहः = प्रजाया भाव प्रजाभाव । प्रजाभावे
गतस्नेह । (प्रलापमा प्रति स्नेथी युत)
६ शयनोत्तम = शयनाय उत्तम (सुपाने भाटे उत्तम)
७ कृताञ्जलि - कृता अञ्जलि येन स कृतालि । (डाय
नया)

·(१०८)
પાઠ ૪૬
स तद्दनु परिक्रम्य प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ १७ ॥
प्रणम्य शिरसा देवमीशानं वरदं प्रभुम् ।
कृष्णं च मनसा ध्यात्वा जगृहे चार्जुनो धनु ॥ १८ ॥
(म भा. आदि. अ. १९०)
अन्वयः- अथ स तत् धनु परिक्रम्य प्रदक्षिणं अकरोत् ।
शिरसा देवं ईशानं वरदं प्रभुं प्रणम्य, मनसा कृष्णं च ध्यात्वा
अर्जुनः धनु जगृहे ।
सर्थ:-वे तर ते धनुष्यनी (परिक्रम्य) यारे भानु रीन
પ્રદક્ષિણા કરી. મસ્તકથી દેવોના ઇશ્વર વરદાન આપનાર પ્રભુને
પ્રણામ કરી અને મનમાં શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન ધરીને અને ધનુષ્યને
(जगृहे ) ५४३यु
चैलानि विव्यधुस्तन ब्राह्मणाश्च सहस्रशः।
विलक्षिताम्ततश्चहाहाकारांश्च सर्वश ॥ २३ ॥
अन्वयः- सहस्रशः ब्राह्मणाः तत्र चैलानि विन्यधुः, ततः
विलक्षिता सर्वशः हाहाकारान् च चकुः।
मर्थन प्राणी त्याना ( चैलानि ) :
(विव्यधु ) Gest anया तथा (विलक्षिताः) विलक्ष अर्थात्
यो तेषु श नहीं शया ता, ते मधीश हाय हाय (चनु)
કરવા લાગ્યા
न्यपतंश्चान नभसः समन्तात्पुप्पवृष्टयः ।
शताङ्गानि च तूर्याणि वादका समवादयन् ॥ २४ ॥

·(१८) - अन्वय अनच नभस समन्तान् पुष्पवृष्टयः न्यपतन् । वादका शताङ्गानि च तूर्याणि समवादयन् । सर्थ-महा ( नभस ) माशभाया ( समतात् ) थारे मनुथी ५.५ पृष्टि (न्यपतन्) 24 साशी अर्थात् ५५ सें। २- पnिn (सूर्य) aa विगैरे वामित्र (समवादयन् ) વગાડવા લાગ્યા. सूतमागधसंपाश्चाप्यस्तुरस्तन सुस्वरा । तं दृष्ट्या द्रुपद प्रीतो बभूव रिएसदन । सह सेन्यश्च पार्यस्य साहाय्यार्थमियेप स ॥२५॥ अन्वय अन सूतमागघसघा च अपि सुस्वरा अस्तुवन्। तं दृष्ट्वा रिपुसूदन द्रुपद प्रीत बभूव । सन्यै च सह स पार्थस्य साहाय्यार्य इयेप। અથ–અહીં સૂત અને માગના સઘ મધુર સ્વરથી (अस्तुयन्) प्रार्थना ४२१॥ ६ या तेने धने (रिपुसूदन ) शत्रु नाश ना२ द्रुपद (प्रीत ) सते ५ पान्यो सन्यानी साये तेरे (पार्यस्य ) Aodनने म६६ ४२पानु ( इयेप) ४२च्यु तस्मै दित्सति कन्या तु गह्मणाय तदा नृपे । कोप आसीन्महीपानामालोक्यायोन्यमन्तिकात् ॥ (म भा आदि १९०१) अन्वय तदा तस्मे ब्राह्मणाय कन्या दित्सति नृपे अन्योऽन्यं आलोक्य महीपाना मोघ आसीन् ।

·(११०) स-त्यारे ते माझायने न्याहान (दित्सति) ४२वानी (नृपे) सजनी ४२७l arel, मी त२५ (आलोक्य) नेने (मही-पानां) राजमोनो गुस्स (आसीत) १धी गयो, अर्थात् રાજાઓ- ભારે ગુસ્સે થયા. अस्मानयमतिक्रम्य तृणीकृत्य च सङ्गतान् । दातुमिच्छति विप्राय द्रौपदी योपितां वराम् ॥ २ ॥ अन्वयः- अस्मान् सङ्गतान् तृणीकृत्य अतिक्रम्य च अयं योपितां वरां द्रौपदी विप्राय दातुं इच्छति । मथ-ममने [संगतान् ] मधाने तjwain भा५५ गीन भने [अतिक्रम्य च] संधन प्रशन [अयं] ॥ [योपितां] श्रीमामा [व] श्रेष्ठ द्रोपाने [विप्राय] प्राइसने આપવાની ઇચ્છા કરે છે. अवरोप्येह वृक्षं तु फलकाले निपात्यते। निहन्मैनं दुरात्मानं योऽयमस्मान्न मन्यते ॥ ३॥ अन्वयः- इह वृक्षं अवरोप्य तु फलकाले निपात्यते । यः अस्मान् न मन्यते, एनं दुरात्मानं निहन्म । मथ-8 वृक्षारोप शने ती मत निपात्यते] કાપી રહ્યા છે. જે અમને માન આપતું નથી, તે પાપાત્માને [निहन्म] भारी नाम: समास १ वरद-वरं ददाति इति । (१२हान मापनारी)

·(१११.)
२ पुष्पवृष्टि-पुप्पाणा वृष्टि (वानी टि)
३ शताङ्ग-शनानि अङ्गानि यस्य। (समान छेना)
४ वादक-वादयति इति । (२५माउछ)
५ सूतमागधसंधा-सूता च मागधा च सूतमागधा,
सूतमागधाना सघा सूतमागघसघा । (सूत भने भराधान
स५)
६ रिपसूदनः-रिपो सूदन । (शत्रुनो धात)
७ महीप महीं पाति इति। (वीनु पसन ४२नार)
८ फलकाल'-फलस्य काल । (३०वानो समय)
९ दुरात्मा-दुष्ट आत्मा यस्य । (पापीछे मात्मानी)
વાચકે આ સમાસ વિવરણ વાર વાર વાચીને સારી રીતે
સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો
સધ કરેલાં વાકયો
अथ स तहनु परिक्रम्य प्रदक्षिणमकरोत् । शिरसेशान
वरदं प्रभु प्रणम्य, मनसा कृष्ण च ध्यात्वा, अर्जुनो धनुर्जगृहे ।
सहस्रशो ब्राह्मणास्तन चलानि वियधु । ततो विलक्षिताश्च
सर्वशो हाहाकाराश्च?'
।

·(११२) पाठ ४७ પ્રથમ ત્રણ પાઠમાજે સંસ્કૃત વા આપ્યા છે, તેનું સધીકૃત સરળ સંસ્કૃત હવે આપવામાં આવ્યું एवं तूक्ता कैकेयी क्रुद्दा बभूव । अब्रवीच मथराम् । रामं वनमद्य क्षिप्रं प्रस्थापयामि । भरतमेव यौवराज्येऽभिपे- चये । एतत संपश्य केनोपायेन साधयेयम् । पापदर्शिनी मंथराऽपि रामार्थमुपहसन्ती कैकेयीमब्रवीत् । हन्तेदानी पश्य, यथा ते भरतो राज्यं प्राप्स्यति । पुरा दैवासुरयुद्धे ते पतिर्देवराजस्य साहाय्यमकरोत् । तदा त्वामेवोपादाय गत आसीत् । शम्बरासुरेण तर राजा महा- युद्धमकरोत् । यदासरै शये शकलीकृतो राजाऽभवत्तदा त्व- येव तत्र रक्षित । तुष्टेन तदा तेन राज्ञा द्वौ वरौ ते दत्तौ । स च त्वयोक्त । यदेच्छेयं तदा गृह्णीयामिति । याचस्वाधुना तौ वरी। भरतस्याभिपेचन रामस्य प्रव्राजनं वणि चतुर्दशतिरूपा द्वी वरी। तावता हि कालेन स्थिरो भविष्यत्ति पुरस्ते प्रजाभावगत- स्नेह । पश्चात्कैकेय्येवं प्रोत्साहिताऽऽभरणानि मुक्त्वा क्रोधागार प्रविश्य भूमामेव निपतिता। महाराजो दशरथ प्रियाहां प्रियमारयातुं कैकेय्या अन्त पुरं प्रविवेश। शयनोत्तमे ता न ददर्श स । नहि तस्य ता वेला देवी पुराऽत्यवर्तत ।

·(११३)
प्रतिहारी तु कृताअलिरुवाच । देव ! देवी भृशं क्रुद्धा आभि-
द्रुता कोधागारम् ।
अपापो राजा पापसकल्पा ता कैकेयीं धरणीतले ददर्श। स
तामुवाच । किमर्थ भूमी शेपे ।
कैकेय्युवाच- प्रतिजानीप्व प्रतिज्ञा, यदि कर्तुमिच्छसि ।
अनन्तर ते व्याहरिप्यामि, यथा ममाभिप्रार्थितमिति ।
હવે લોકોના પાઠનુ સધિત સરળ સંસ્કૃત જુઓ–
अथ स तदनु परिक्रम्य प्रदक्षिणमकरोत् । शिरसा देवमी-
शान वरद प्रभु प्रणम्य मनसा कृष्ण च ध्वात्वाऽर्जुनो धनुर्जगृहे ।
तदा सहस्रशो ब्राह्मणास्तन चैलानि विव्यधु । ततो विलक्षिता
सर्वशो हाहाकाराँश्च चकु । अन च नभस समन्तात्पुष्पवृष्टयो
न्यपतन् । वादका शताङ्गानि च तूर्याणि समवादयन् ।
अन सूतमागधसघाश्चापि सुस्वरा अस्तुवन् । त दृष्ट्वा रिपु-
मनो द्रुपद प्रीतो बभूव । सैन्यैश्च सह स पार्थस्य साहाय्या-
।
मियेप ।
तन सूताना मागधाना च सवा सुस्वरयुक्ता भूत्वा त
अस्तुवन् । त विजयं तत्र दृष्ट्वा शत्रणा विनाशक राजा द्रुपद
सन्तुष्टो अभवत्।
८ (स १ शिक्षा 3)

·(११४)
४४८
तदा तस्मै ब्राह्मणाय कन्यां दित्सति नृपेऽन्योन्यमालोक्य
महीपानां क्रोध आसीत् । अस्मान्संगताँस्तृणीकृत्यातिक्रम्य चाय
योपितां वरां द्रौपदी विप्राय दातुमिच्छति । इह वृक्षमवरोप्य तु
फलकाले निपात्यते। योऽस्मान्न मन्यते । एनं दुरात्मानं निहन्म ।
संधि।
હવે આ પાઠની કેટલીક સંધિઓને છૂટી પાડી આપવામાં
आदी छे.
अब्रवीच्च
अब्रवीत् च।
यौवराज्येऽभिपे० - यौवराज्ये अभिपे।
केनोपायन
केन उपायेन।
पतिर्देवराजस्य
पतिः देवराजस्य ।
स्वामेवोपादाय त्वां एव उप-आदाय ।
यदेच्छेयं
शयनोत्तमे शयन-उत्तमे।
अपापो राजा
अपापः राजा।
कैकेय्युवाच
कैकेयी उवाच।
હવે સંસ્કૃતને અર્થ સંસ્કૃતમાંજ આપવામાં આવ્યું છે, તેને
અભ્યાસ વાંચકે સારી પેઠે કરવો.
१ रामं वनमद्य क्षिप्रं प्रस्थापयामि = रामचन्द्र अरण्यं
अस्मिन्दिने शीघ्रं प्रेपयिष्यामि ।
यदा इच्छेयं।

·(११५) C २ हन्तेदानी पश्य यथा ते भरतो राज्य प्राप्स्यति शोभनं अधुना अवलोकय येन उपायेन तव भरतः राज्यं अवाप्स्यति। ३ पुरा देवासुरयुद्धे ते पतिः देवराजस्य साहाय्यमकरोत् = पूर्व सुरासुरसंग्रामे तव भर्ता सुरपतेः सहाय्यतां कृतवान् । ४ तदा त्वामेवोपादाय गत आसीत् = तस्मिन् समये त्वां गृहीत्वा एव स गतवान् । ५ तुष्टेन तदा तेन राज्ञा द्वौ वरौ ते दत्तौ = सन्तुष्टेन तस्मि- समये तेन भूपेन द्वौ वरौ तुभ्यं दत्तौ। ६ मनसा कृष्णं ध्यात्वाऽर्जुनो धनुर्जगृहे = हृदयेन वासुदेवं ध्यात्वा पार्थः धनुष्यं गृहीतवान् । વાકે આને અભ્યાસ કરે. સંધિ કરેલાં વા रामचन्द्रमरण्यमस्मिन्दिने शीघ्रं प्रेपयिष्यामि। शोभनमधुना- चलोकय येनोपायेन तव भरतो राज्यमवाप्स्यति । पूर्व सुरासुर- संग्रामे तव भर्ता सुरपतेस्सहाय्यतां कृतवास्तस्मिन्समये त्वां गृहीत्वैव स गतवान् । अद्य राम सत्वरं वनं प्रस्थापयामि । इदानीं पश्य यथा ते । पुत्रो भरतो अद्यैव राज्यं प्राप्स्यति । पुरा देवासुरयुद्धे तव पतिः इन्द्रस्य साहाय्यं अकरोत् । -00- * ·(११६) પાઠ ૪૯ संजय उवाच- चर्तमाने तथा युद्धे क्षत्रियाणां निमजने । गाण्डीवस्य महाघोपः श्रूयते युधि मारिप ॥ १॥ (म० भा० कर्णपर्व अ० ५३) अन्वयः- हे मारिप ! तया क्षत्रियाणां निमजने युद्धे वर्तमाने युधि गाण्डीवस्य महाघोपः श्रूयते । અર્થ– હે ધૃતરાષ્ટ્ર ! તે પ્રમાણે ક્ષત્રિઓનો નાશ કરનાર યુદ્ધ શરુ થયા પછી તે યુદ્ધમાં ગાંડીવ ધનુષ્યને ભારે અનાજ समायो. संशप्तकानां कदनमकरोद्यत्र पाण्डवः। कोसलानां तथा राजन्नारायणवलस्य च ॥२॥ अन्वयः-हे राजन् ! यत्र पाण्डवः संशप्तकानां कोसलानां तथा नारायणवलस्य च कदनं अकरोत् । અર્થ– હે રાજા ! જ્યાં પાંડવ અર્જુન સશસક સૈન્ય, કેસલના અને નારાયણીય દળે નાશ કરતા હતે. संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टीः समन्यव । अपातयन्पार्थमूर्ध्नि जयगृद्दा प्रमन्यवः ॥ ३ ॥ अन्वयः- जयगृहाः प्रमन्यवः संशप्तकाः तु समरे पार्थमूर्ति शरवृष्टीः अपातयन्।

·(११७) અર્થ_વિજય મેળવવાની ઈચ્છા રાખનાર ક્રોધથી પૂર્ણ સંશ- મક વીર તે તે યુદ્ધમાં પૃથા પુત્ર અર્જુનના માથા પર બાણને વરસાદ વરસાવવા લાગ્યા. ता वृष्टीः सहसा राजेस्तरसा धारयन् प्रभुः । व्यगाहत रणे पार्थो विनिनन् रथिनां वरान् ॥ ४॥ अन्वयः- हे राजन् ! सहसा ता. वृष्टीः धारयन् तरसा च रथिनां वरान् विनिनन् प्रभुः रणे व्यगाहत। અર્થ—- હે રાજા! બસ હિમ્મતથી તે બાણવષને સહન કરતાં કરતાં અને રથોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ, શત્રુના વીરેને મારતાં મરતાં વીર પાથે અર્જુન યુદ્ધમાં ફરવા લાગે. विगाह्य तथानीकं कङ्कपत्रः शिलाशितैः। आससाद तत. पार्थ सुशर्माणं वरायुधम् ॥५॥ अन्वय.-तत् रथानीकं विगाह्य, ततः पार्थः वरायुधं सुश- माणं शिलाशितैः कङ्कपत्रैः आससाद । અથ– તે રથસૈન્યમાં ઘૂસીને, પછી પૃથ્વીપુત્ર અર્જુન ઉત્તમ શાથી સજ્જ સુશમની સાથે શિલા પર ઘસેલા કકપત્રવડે યુદ્ધ કરવાને નીકળી પડ્યું. स तस्य शरवाणि ववर्ष रथिनां वरः । तथा संशप्तकाश्चैव पार्थ वाण. समार्पयन् ॥ ६॥ अन्वयः- स रथिनां वरः तस्य शरवाणि वर्ष, तथा संशप्तकाः च एव पार्थ बाणः समार्पयन् ।

·(११८) અર્થ– તે રથ યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્વાએ તેના પર બાણને વરસાદ વરસાવ્યું. તથા સંશતક વીરેએ પણ અર્જુન પર બાણ છેડવાનું શરૂ કર્યું. सुशर्मा तु ततः पार्थ विध्वा दशभिराशुगैः। जनार्दन त्रिभिर्वाणैरहनदक्षिणे भुजे ॥ ७ ॥ अन्वयः- ततः सुशर्मा तु पार्थ दशभिः आशुगैः विध्वा जनार्दनं दक्षिणे भुजे त्रिभिः वाणैः अहनत् । અર્થ– પછી સુશર્માએ અર્જુન પર દસ બાણ મારીને શ્રીકૃષ્ણને જમણા હાથ પર ત્રણ બાણ માર્યા. ततोऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिप । स वानरवरो राजन् विश्वकर्मकृतो महान् ॥ ८ ॥ ननाद सुमहानादं भीपयाणो जगर्ज च। अन्वयः हे मारिप ! ततः अपरेण भल्लेन केतुं विन्या, राजन् ! स महान् विश्वकर्मकृतः वानरवरः भीपयाणः सुमहानादं ननाद जगर्ज અર્થ છે ધૃતરાષ્ટ્ર પછી બીજા તીક્ષ્ય બાણથી ધ્વજને વીંધી. હિં રાજા! ત્યારે તે માટે વિશ્વકમને બનાવેલ વાનમાં શ્રેષ્ઠ, ભયાનક શબ્દ કરવા લાગ્યો અને ત્વરાથી ગજવા લાગ્યા, हे च।

·(११८) । ! પાઠ ૫૦ સધિ કરેલાં વા हे मारिप ! तथा क्षत्रियाणा निमजने युद्धे वर्तमाने युधि गाण्डीवस्य महाघोप श्रूयते । हे राजन् ! यन पाण्डव सशप्त- काना कोसलाना तथा नारायणवलस्य च कदनमकरोत् । जय- गृदा प्रमन्यव संशप्तकास्तु समरे पार्थमूनि शरवृष्टीरपातयन्। हे राजन् ! सहसा ता वृष्टीरियन्तरसा च रथिना वरान्विनि- मन्प्रभु पार्थो रणे व्यगाहत । तद्रथानीक विगाह्य तत पार्था वरायुध सुशर्माण शिलाशितै कङ्कपराससाद । स रार्थना वरस्तस्य शरवर्षाणि ववर्प, तथा संशप्तकाश्चैव पार्थ बाणे समाप यन् । तत मुशर्मा तु पार्थ दशभिराशुगौर्विध्या जनार्दन दक्षिणे भुजे त्रिभिवाणरहनत् । हे मारिप ! ततोऽपरेण भल्लेन केतु विव्याध । हे राजन् ! महान्विश्वकर्मकृतो वानरवरो भीपयाण सुमहामहानाद ननाद जग च ॥ समास क्षत्रिय - क्षतात् नायते इति क्षत्रिय । (मथी भुत અપાવનાર ) वर्तमान- वर्तते तत् वर्तमान (२ छे ) नारायणवल- नारायणाना वल (नारायणेनु मण) जयगृहा- जये गृद्धा जयगृहा । (वियना ४२ पाणी) प्रमन्यव-प्रकर्षेण मन्यु येपाते प्रमन्यव । (लारे पाणी)

·(१२०)
पार्यमूर्घा पार्थस्य मूर्धा पार्थमूर्धा । (अननु माथु )
शरवृष्टि - शराणां वृष्टिः शरवृष्टिः (भावना १२मा)
पार्य- पृथाया अपत्यं पुमान् पार्थ । (न्ती पुत्र)
आशुगः-आशु गच्छतीत्याशुग । (34थी या याना)
विश्वकर्मकृत-विश्वकर्मणा कृत विश्वकर्ममृतः । (विश्वमा
मना)
वानरवर - वानरेषु वर वानरवर । ( वानरोमा ग्रे)
भीपयाण - मीपयतेऽसो भीपयाण (लय)
सुमहानाद-महाश्च असौ नाटश्च महानादः । शोभन महा--
नाद सुमहानाद । (सा। भोट। सवारी)
रथी- रयोऽस्यास्तीति । ( २५भा मेसनार )
रथानीकं- रथानां अनीकं । ( २थमेना)
जनार्दन - जनं ( ४.भ) अर्दयति इति । (मनो ना
કરનાર અર્થત મુક્તિ દેનાર)
महाघोप.-महान् च असौ घोप च महाघोषः ।
वरायुघं-वरं च नत् आयुधं च वरायुधम् ।
अपर-न पर अपर
।

·(१२१) પાઠ ૫૧ कोस्तु निनदं श्रुत्वा सन्त्रता तव वाहिनी । भय विपुलमाधाय निश्चेष्टा समपद्यत ॥ (म भा कणं अ.५३) अन्वय -कपेः तु निनद श्रुत्वा तव वाहिनी संत्रस्ता, विपुलं भय आधाय निश्चेष्टा समपद्यत । અર્થ- વાનરને અવાજ સાંભળીને તારી તેના ભયભીત થઈ ગઈ. ઘણજ ભયભીત બનીને મૂછ પામી तत सा शुशुभे सेना निश्चेष्टाऽवस्थिता नृप । नानापुष्पसमाकीर्ण यया चैत्ररथं वनम् ॥ १० ॥ अन्वय - हे नृप तत निश्चेष्टा अवस्थिना सा सेना शुशुभे, यथा नानापुप्पसमाकीर्ण चेत्ररथ वनम् ।। અર્થ– હે રાજા ! પછી જડ બની ઉભેલી તે સેના એવો તે ભવા લાગી કે જાણે વિવિધ પ્રકારના ફૂલે વાળુ ચૈત્રરથ નામનું વન શોભતુ હોય प्रतिलभ्य तत संज्ञा योधास्ते कुरुसत्तम । अर्जुन सिषिचुर्वाण पर्वत जलदा इव ॥ ११ ॥ अन्वय -हे कुरुसत्तम । तत ते योधा सज्ञा प्रतिलभ्य वाणे अर्जुन सिपिचु , जल्दा पर्वत इव । અર્થ– હે કુરૂશ્રેષ્ઠ! પછી તે વીરે ચેતન બનીને બાણને અર્જુન પર વરસાવવા લાગ્યા, જેમ કે વાદળા પર્વત પર વૃષ્ટિ કરે

·(१२२)
-
परिवत्रुस्ततः सर्वे पाण्डवस्य महारथम् ।
निगृह्य तं प्रचुऋशुर्वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ १२ ॥
अन्वयः- ततः सर्वे पाण्डवस्य महारयं परिक्युः । शितैः शरैः
वध्यमानाः तं निगृह्य प्रचुक्रुशुः
અથ– પછી બધા વીરાએ અર્જુનના મહારથીઓને ચારે
આજુથી ઘેરી લીધા. તીક્ષણ બાણથી પીડા પામીને તે વીર
અર્જુનને પકડીને કેલાહલ કરવા લાગ્યા.
ते हयान् रथचक्रे च रथेपां चापि मारिप।
निग्रहीतुमुपाक्रामन् क्रोधाविष्टाः समन्ततः ।। १३ ॥
अन्वयः-हे मारिप ! ते क्रोधाविष्टाः हयान्, रथचक्रे च,
रथेपांच अपि, समन्तात् निग्रहीतुं उपाक्रामन् ।
અર્થ—હે ધૃતરાષ્ટ્ર ! તેઓ કે ધાતુર બનીને ઘોડાઓને, રથના
પિડાને અને જુસરીને પણ ચારે બાજુથી પકડવા લાગ્યા.
निगृह्य तं रयं तस्य योधास्ते तु सहस्रशः ।
निगृह्य बलवत् सर्वे सिंहनादमथानदन् ॥ १४ ॥
अन्वयः- ते तु सहस्रशः योधाः तस्य तं रथं निगृह्य सर्वे
घलवन निगृह्य अथ सिंहनादं अनदन् ।
અર્થ—તે હજારો વીર તેના તે રથને ખૂબ જોરથી પકડીને
પછી સિંહનાદ કરવા લાગ્યા.
अपरे जगृहुश्चैव केशवस्य महाभुजी।
पार्थमन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा ॥ ५॥

·(१२) , अन्वयः- अपरे केशवस्य महाभुजौ जगृहु , हे महाराज ! अन्ये रथस्थं पार्थ मुदा जगृहुः । અર્થ–– બીજાએ કેશવની મોટી ભૂજાઓને પકડી લીધા છે મહારાજ ! બીજા કેટલાકે રથમાં રહેલા પૃથાપુત્ર અર્જુનને આનદથી પકડી લીધે. केशवस्तु ततो बाहू विधुन्वन् रणमूर्धनि । पातयामास तान् सर्वान् दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ १६ ॥ अन्वयः- केशव. तु तत वाहू विधुन्वन् रणमूर्धनि तान सर्वान् पातयामास, दुष्टहस्ती हस्तिपान् इव । અર્થ– પછી કેશવે હાથ વડે ઝટકો મારીને બધાને રણમેદાનમાં ગબડાવી પાડ્યા, જેમ હાથી મહાવતેને ગબડાવે छ, तभ. वाचन पाठः कपेः तु निनदं श्रुत्वा तव वाहिनी सत्रस्ता। विपुलं भयं आधाय निश्चेष्टा समपद्यत । हे नृप! ततः निश्चेष्टा अवस्थिता सा सेना तथा शुशुभे यथा नानापुष्पसमाकीर्ण चैत्ररथं वनम् । कुरुसत्तम । ततः ते योधा सज्ञा प्रतिलभ्य वाणैः अर्जुन सिपिचु । जलदा पर्वतं इव । तत सर्व पाण्डवस्य महारथं परिवत्रुः। शितै शरैः वध्यमाना तं निगृह्य प्रचुकुशु । है मारिप ! ते क्रोधाविष्टा हयान्, रथचक्रे च रथेपा च अपि समन्तात् निग्रहीतुं उपाकमन् ।

·(१२१) तु राधेयं कों को रणे हन्ता पाण्डवान् सृञ्जयः सह । इति दुर्योधनः सूत प्रावीन्मां मुहुर्मुहुः ॥२॥ पराजित दृष्ट्वा भीमेन संयुगे। ततः परं किमकरोत् पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ३ ॥ (म.भा. कर्ण. अ. ५१ अन्वयः- हे संजय ! इदं दुष्करं कर्म मोमेन कृतम्। येन महावाहुः कर्णः रयोपस्थे निपातितः । हे सूत! हि एका कर्णः सृञ्जयैः सह पाण्डवान् हन्ता इति दुर्योधनः मां मुहुर्मुहुः प्र-अब्रवीत् । भीमेन संयुगे तु राज्यं पराजितं दृष्ट्वा ततः परं मम पुत्रः दुर्योधनः किं अकरोत् ? અર્થ– હે સંજય! આ અઘરું કાર્ય ભીમે કર્યું. જેણે મોટી ભૂજવાળા કર્ણને રથના આગલા ભાગમાં ગબડાવ્યું. હે સૂતા કારણ કે એકલે કર્ણ જ સંજયની સાથે પાંડને નાશ કરનાર છે, આ વાત દુર્યોધનને મેં વારંવાર કહી હતી. ભીમે યુદ્ધમાં રાધાપુત્ર કર્ણને પરાજિત કરેલે જોઈને પછી મારા પુત્ર દુર્યોધને શું કર્યું? સંધિ કરેલાં વા दुष्करमिदं कर्म कृतं भीमेन । कर्णो महावाहुर्येन रथोपस्थे निपातितः हे सूत ! एको हि कर्णः सह सृञ्जयैः पाण्डवान् हन्तेति मां दुर्योधनो मुहुर्मुहुः प्राब्रवीत् । संयुगे तु भीमेन राधेयं पराजितं दृष्ट्वा ततः परं मम पुत्रो दुर्योधनः किमकरोत् ?

·(१२७) પાઠ ૫૩ संस्कृत-वाचन-पाठः अथ अर्जुनः परिक्रम्य तत् धनुः, अकरोत् प्रदक्षिणम् । देवं ईशानं वरदं प्रभु शिरसा प्रणम्य, कृष्ण च भगवन्तं मनसा ध्यात्वा, धनुः अर्जुन जगृहे । तदा सहस्रश ब्राह्मणाः तत्र स्वकीयानि चैलानि विव्यधुः । तत विलक्षिता च सर्वश तत्र हाहाकारान् चक्रुः । अत्र च नभसः समन्तात् पुप्पाणां वृष्टयः न्यपतन् । वादकाः तूर्याणि वादित्राणि च समवादयन् । तत्र सूतानां मागधानां च संघा सुखरं तं अस्तुवन् । तं अर्जुनं दृष्ट्वा शत्रुविनाशकः राजा द्रुपद सन्तुष्टः अभवत् । सैनिकैः सह स पार्थस्य साहाय्यं कर्तुं इयेप । तदा तस्मै ब्राह्मणाय स्वकीयां कन्यां दित्सति नृपे द्रुपदे महीपालानां तेपा महान् आसीत् क्रोध । सर्वान् अस्मान् महीपतीन् तृणीकृत्य, अस्मान् अतिक्रम्य च, अयं द्रुपदः योपितां वरां श्रेष्ठां द्रौपदी विप्राय दातुं इच्छति । एष वृक्ष आरोग्य फलसमये तं एव वृक्षं निपात्यते । यतः एप अस्मान् नृपतीन् न मन्यते, अतः एनं दुरात्मान निहन्म । (२) हे धृतराष्ट्र । क्षत्रियाणां राज्ञां युद्धे वर्तमाने अर्जुनस्य गाण्डीवस्य महान् घोप श्रूयते । तत्र अर्जुन संशप्तकानां, कोसलदेशीयानां सर्वेपा सैनिकानां नारायणीयानासैनिकानाच ·(१२४) પાઠ ૫૨ સંધિ કરેલાં વા कपेस्तु निनदं श्रुत्वा तव वाहिनी सन्त्रस्ता। विपुलं भयमा धाय निश्चेष्टा समपद्यत । हे नृप । ततो निश्चेष्टाऽवस्थिता सा सेना शुशुभे, यथा नानापुप्पसमाकीर्ण चैत्ररथं वनम् । हे कुरुसत्तम । ततस्ते योवा संज्ञा प्रतिलभ्य वाणैरर्जुन सिपिचु- जेलदा पर्वतमिर । तत सवे पाण्डवस्य महारथं परिवनु । शितै शरैर्वध्यमानास्त निगृह्य प्रचुक्रुशु । हे मारिप ते क्रोधा- विष्टा हयानथचक्रं च रथेपा चापि, समन्तानिग्रहीतुमुपकामन् । ते तु सहस्रशो योधास्तस्य तं रथं निगा, सर्वे बलवनिगृह्याथ सिहनादमनदन् । अपरे केशवस्य महाभुजौ जगृहु । हे महाराज' अन्ये रथस्य पार्य मुदा जगृह । केशवस्तु ततो वाट्ट विधुन्वन् रणमूर्धनि तान्सर्वान् पातयामास दुष्टहस्ती हस्तिपानिव ।। समासा संनस्ता- सम्यक्तस्ता सनस्ता। (धो भी) निश्चेष्टा निर्गता चेष्टा यस्या सा निश्चेष्टा (येतना विनान) नानापुप्पसमाकीर्ण- नानाविधेः पुप्पे समाकीर्णम् ( अने प्रारना तो पाणु) कुरुसत्तम अतिशयेन सन् सत्तम , कुरुपु सत्तम कुरुसत्तमः (रेवशमा सन्भेसामा उत्तम) ·(१२८) । विनाश अकरोत् । जयस्य इच्छुका महाक्रोधिन संशप्तका वीरा अर्जुनस्य शिरस शराणा वृष्टी अपातयन् । हे राजन् । ता शराणा वृष्टी सहसा धारयन् अर्जुन, तरसा रथिना श्रेष्ठान विनिनन् रणप्रभु अर्जुन युद्धे व्यगाहत । तस्य रथसैन्य विगाह्य तत पार्थ श्रेष्ठायुधधारिण वीर सुशर्माण शिलाशितै कपन शरै आससाद। सः रथिना श्रेष्ठ तस्य उपरि शरवाणि ववर्ष। तथा संशप्तका च वीरा पार्थ वाण समार्पयन ! तत सुशर्मा वीरश्रेष्ट अर्जुन दशभि शरै विध्वा जनार्दनं भगवन्त दक्षिणे भुजे निगम वाण अहनत् । हे राजन् धृतराष्ट। तत' अन्येन भल्लेन अर्जुनस्य केतु स 'विव्याध । तत विश्वकर्मणा कृन महान् वानरवर भीपयाण सुमहानाद ननाद जगर्न च । तस्य वानरस्य निनदं श्रुत्वा तव सेन्य सनस्तम् । विपुलं भय आधाय तव सेन्य निश्चेष्ट समपद्यत । हे राजन् ! तदा निश्चेष्टा सा सेना तथा शुशुभे यथा नानापुप्पसमाकीर्ण चनरथचनम्। हे कुरुश्रेष्ठ ! तत ते सेनिका पुन सझा प्राप्य, अर्जुन निशिते वाणे सिपिचु । तत ते सवे सनिका पाण्डवस्य अर्जुनस्य महात रश परिवट । तीक्ष्णे याणे विध्यमाना ते सवे सनिका त निगृह्य प्रचुकुशु । हे धृतराष्ट तेकोषाविष्टा सैनिका गजान् रशचक्रे च समन्तात् निग्रहीत उपास्मन् ।

·eeeeeeeee
eeeeee3
ભાગ ૪
૦૦૦
સંસ્કૃત-સ્વયં-શિક્ષક
(સંસ્કૃત ભાષાને અભ્યાસ કરવાને સહેલા ઉપાય)
ચોથે ભાગ
લેખક
૫. શ્રીપાદ દામોદર સાતવળેકર
Homepageantesantosense screenserenessages
eeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee&
-૦૦
સંવત્ ૨૦૦૮, શક ૧૮૭૩, ઈ સ ૧૯૫૧
સ્વાધ્યાય-મંડળ, પારડી(જિ. સુરત)
geceeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee essceocacoeee

·નામનાં રૂપ
નામની સાત વિભકિતઓનાં રૂપ બનાવવાની રીત આ પુસ્તકમાં
આપવાની શરૂઆત કરી છે. વાંચક સારી રીતે અભ્યાસ કરશે તે.
તેને સંસ્કૃત વાક બનાવવાને ઉત્તમ (અભ્યાસ) મહાવરે
થશે.
સાથે સાથે ક્રિયાઓનાં રૂપ પણ બતાવવામાં આવ્યા છે. એવા
અભ્યાસથી વાંચક તેિજ ક્રિયાપદ બનાવી તેને ઉપયોગ કરી
શકશે.
આશા છે, કે વાચક એને યોગ્ય અભ્યાસ કરી લાભ ઉઠાવશે.
લેખક
k
સ્વાધ્યાયમંડળ
આનંદાશ્રમ'
પારડી (જિ. સુરત)
શ્રીપાદ દાદર સાતવળેકર
મુદ્રક અને પ્રકાશક– વસત શ્રીપાદ સાતવળેકર,
સ્વાધ્યાય-મંડળ, ભારત મુદ્રણાલય,
આનંદાશ્રમ” પારડી (જિ. સુરત)

·સંસ્કૃત-સ્વયં-શિક્ષક
-----
ભાગ ૨
D
R
પાઠ ૧
સંસ્કૃતમાં “વચન ત્રણ છે. ભાષામાં માત્ર બે જ (વચન)
છે. એક સંખ્યાને એકવચન” કહે છે, અને અનેક સંખ્યાને
અનેક વચન કહે છે, જેમકે–
ઉa અશ્વ:
એક ઘોડે (એકવચન )
થવઃ અથા = ઘણાં ઘેડ (અનેક વચન)
પરંતુ સંસ્કૃતમાં એની વચ્ચે એક દ્વિવચન પણ આવે છે,
જેમકે
एक: गजः = એક હાથી (એવચન)
दो गजौ
= બે હાથી ( દ્વિવચન )
बहवः गजाः = ઘણાં હાથી ( બહુ વચન)
અન્ય ભાષાઓના વ્યવહારમાં અને સંસ્કૃત ભાષાનાં વ્યવહારમાં
આ વચનનાં ભેદ ધ્યાનમાં રાખવાથ્ય છે.
૨.
*

·(४) 1 . गजा. અત્યાર સુધીમાં વાંચકે એક વચનનાં રૂપ બનાવવાની યોગ્યતા મેળવી છે, અને એવાં રૂપ બનાવીને કેટલા વાકય પણ બનાવતાં શીખ્યા છે. માટે હવે ત્રણે વચનેનાં રૂપ બનાવવાની રીત બતા- - વવારે વિચાર કર્યો છે. આશા છે, કે વાંચક આ પાઠનું ચગ્ય અધ્યયન કરીને શબ્દનાં રૂપબનાવવાની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરશે. અકારાન્ત” નર જાતિનાં શબની સાત વિભકિતઓ અને ત્રણે વચનેનાં રૂપ આ પ્રમાણે થાય છે गजः (साथी) विभक्ति एकवचन द्विवचन पहुवचन प्रथमा गजः गजी संघोधन (हे) गज! (हे) गजी! (हे)गजाः। द्वितीया गज गजी गजान् तृतीया गजेन गजाभ्यां गजैः चतुर्थी गजाय गजाभ्यां गजेभ्यः पंचमी गजात् गजाभ्यां गजेम्यः पष्ठी गजस्य गजयोः गजानाम् सप्तमी गजे गजयो गजेषु એનો અર્થ નીચે પ્રમાણે થાય છે– १ गजः એક હાથી प्रथमा २ गजौ ३ गजाः ઘણું હાથી - બે હાથી - ·(५) . . ઘણા હાથીઓએ .. १ गज - (3) हाथी ! सवोधन २ गजौ --(3) मे हाथीम!! ३ गजा - (3) हाथीमा! १ गजं એક હાથીને द्वितीया २ गजौ मे हाथीमार ३ गजान् - पहायोगाने १ गजेन એક હાથીએ तृतीया २ गजाभ्यां- हाथी मागे ३ गजे. १ गजाय એક હાથીને માટે चतुर्थी २ गजाभ्यां-मे डाथीन भाटे ३ गजेभ्यः - धयां हाथी-माने भाटे એક હાથથી पंचमी • गजाभ्यां- मे डायी 43 ३ गजेभ्यः -- giहाथी पडे १ गजस्य એક હાથીનાં पष्टी २ गजयो -हाथीमानां ३ गजानां - पाथीमानां १ गजे એક હાથીમાં सप्तमी • गजयो બે હાથીઓમાં ३ गजेषु ઘણું હાથીઓમાં १ गजात् - - - ·અગાઉનાં ભાગમાં અકારાન્ત પુલિંગ શબ્દ ઘણાં આવ્યા છે. તેનાં રૂપ વાંચક જાતેજ આ પ્રમાણે બનાવી શકે છે. એક વચનનાં " રૂપ તે વાંચક જાતે બનાવી શકે છે જ. દ્વિવચનનાં રૂપ-પ્રથમા, સધન અને બીજીના સરખાજ છે ત્રીજી, એથી અને પશ્ચિમીનાં પણ એક સરખાં જ થાય છે તથા છઠ્ઠી અને સાતમીનાં પણ સરખાં થાય છે. વાંચક આ સમાનતા ને ધ્યાનમાં લેશે તે દિવચનનાં રૂપ બનાવવાં તેને માટે સહેલાં થઈ પડશે. બહુવચનનાં રૂપ-પ્રથમ અને સંબંધનના પરસ્પર સરખાં છે. જેથી અને પાંચમીના પણ સમાન છે. આ સમાનતા વાંચકોનાં ધ્યાનમાં આવવાને માટે એક બીજા શબ્દનાં પણ રૂપ બતાવવામાં આવે છે– સુરતઃ (હાથ) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन ? हस्ती हस्ताः () તા (), () हस्तं हस्तान् हस्तेन हस्ताभ्यां हस्तैः हस्ताय हस्तात् हस्तस्य हस्तयोः हस्तानाम् हस्ते हस्तेषु Us જ જ , ૪ 3) 35

·રૂપ ઉપરનાં રૂપ જેવાજ થાય છે, ત્યાં () આ ચિલ્ડ
વાકય
सः मनुष्यः पादाभ्यां गच्छति = ते भास (अ) पणे तय छे.
अहं कर्णाभ्यां शृणोमि = हुँ (मे) आयी AIRY छु.
गजेभ्यः जलं देहि = (4) थीमाने भाटे पाए। आ.
तत्र गजानां पंक्तिः अस्ति = (या (i) थासानु टाणुछ.
सः बाल शन्दानां प्रयोग जानाति = तेमाण (प)शाना
પ્રાગ જાણે છે.
अश्वानां शब्दं शृणु = []] माने मा० सामग.
सः नराणां पालकः अरित = ते भाएसोनी IAY छे.
સંધિ કરેલાં વા.
स नराणां पालकोऽस्ति । गजेभ्यो जलं देहि ।
तत्र गजानां पंक्तिरस्ति। पंक्तिनास्ति तत्र गजानाम् ।
पालको नराणां सोऽस्ति । त्वं देहि जलं गजेभ्यः ।
अस्ति पक्तिस्तत्र गजानाम् । तत्र नास्ति पंक्ति-
गंजानाम् ।

·. १ " " પાઠ ૨ આ પાઠમાં પણ પુનઃ અકારાન્ત નર જાતિનાં શબ્દનાં રૂપે બનાવવાની રીત બતાવી છે– नरः (भास) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन नरः नरौ सं० (हे) नर! (हे) नरम् नरान् नरंण नराभ्याम् नरैः नराय नरेभ्यः नरात् नरेभ्यः नरस्य नरयोः नराणाम् नरे नरेपु રૂપ સમાન થાય છે તે જગ્યાએ […] આ ચિન્હ મૂકયું છે. વાચકે એને સારી પેઠે ધ્યાનમાં લેવું. આ રૂપે યાદ રાખવાથી વાંચક ઘણુજ સરળતાથી વિભકિતઓનાં રૂપ બનાવી શકે છે. એને હવે ઉપયોગ જુઓ– " " प्रथमा" एक नर तत्र अस्ति = भास त्यां छे.

·(e) ! द्वौ नरौ तत्र न स्त' = में भासे. त्या नथी. वहवः नरा. अत्र सन्ति ઘણાં માણસે અહીં છે. "संयोधन" हेनर ! त्वं किं करोपि? = 18 (2) मनुष्य ! तुंशु ४३ छ ? हे नरौ ! कुत्र गच्छथः? = हे (म) मनुध्या तमे या नया छ ? = 3 (घ) मनुष्य! મારૂ सालो. "द्वितीया" धन पुरुषार्थिनं नरं आगच्छति = ધન પુરુષાથી મનુષ્ય પ્રતિ माये छे. स पुरुप नरौ प्रति गच्छति તે માણસે [] મનુષ્ય તરફ हे नरा ! मद्वचनं शृणुत વચન गय छे. तेन नरेण इदानीं किं कृतम् १ = नराभ्यां न किमपि कृतम् सर्वैः नरैः किं उत्तम त्वं तान् नरान् अत्र आनय-तुते (ugi) भासाने महाप. "तृतीया " તે માણસે હમણું શું કર્યું? બે માણસોએ કઈ પણ કર્યું નહિ. = आधा मनुष्यास शुधु ? १ " न चतुर्थी" त्वं तस्मै नराय किं ददासि ? =तुते માણસ માટે શુ આપે છે? नराभ्यां उदकं देहि = (2) भायुसे। भाटे या आधी.

·(૧૦)
सः नरेभ्यः अन्नं ददाति તે (ઘણા માણસ માટે અન્ન
આપે છે.
पंचमी
તન નત મા વ ર = તે મનુષ્યથી ધન પ્રાપ્ત કર્યું.
તાભ્યાં નમ્યાંત્વરિ? = તે(બે) મનુબેથી પાસેથી)
તમે શું ચાહે છે?
ન નન્સ નં ૪ માળ = નીચ મનુબેથી તું અહી
ભાવ
"पष्ठी
તરા નાથ પ્રાપ્ત કરૂં મતિ = તે મનુષ્યનું એ રૂપ છે
તો ગાયો નો પુદ્ગતિં = તે (બે) મનુનુ હવે યુદ્ધ
દલા તન નાનાં મન સમુ સંમિરિન = હવે ત્યાં તે ઘણી
મનુનુ મોટુ ટોળું જમા થ
सप्तमी
તમિન કરે છે વિશ= તે માસમાં શું વિશેષ છે?
तयो नरयो नक अपि विशेष તે (બે) મનુબેમાં કઈ
વિરોધ નથી.
नरेषु विद्वान् पुरुप प्रास्यते મનમા વિદ્વાન પુરુષ પ્રશંસા
પામે છે
R

·(૧૧) અકારાત નર જાતિ “નર' શબ્દની સાતે વિભકિતઓના રૂપે વાકેમાં આ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે વાચકે આ પ્રમાણે રૂપ બનાવીને તે રૂપે વડે અનેક સંસ્કૃત વાક્ય બનાવવાને અભ્યાસ કરે. अकारान्त पुल्लिंग शब्द = સ્વઅધ્યયન = સંપુરૂષ स्वाध्याय सजन आर्य वर्ण = આર્ય વિર = જ્ઞાની त्याग = દાન जय ઃ વિજય बुध' વિદ્વાન आचार्य = આચાર્ય उपवास = ઉપવાસ = ૨ आश्रम = આશ્રમ याग = યજ્ઞ વાય =આ = ( હિ થી જ વિ=તુ સ્વાધ્યાય કેમ કરતું નથી તવ સન સિા = તારે અધ્યાપક સજજન છે आर्यण कि अघीतम्। શું અધ્યયન કર્યું? शाखेषु कोविद अने न क अपि आस्ति શામાં જ્ઞાની અહીં કોઈ પશુ. નથી य धनस्य त्याग करोति स एव त्यागी इति उच्यते - २ ननु દાન આપે છે, તે ત્યાગી કહેવાય છે.

·(१२) अहं जयाय यत्नं करोमि =हुविय भाटे यन ४३धु. अद्य अहं उपवासं करोमि = आवास ४३धु. સધિ કરેલાં વા. आर्येण किमधीतम् १ किमीतमार्येण १ किमार्य- णाधीतम् ? आर्येणाधीतं किम् ? शास्त्रेपु कोविदोऽन न कोऽप्यस्ति । अत्रन कोऽपि शास्त्रेपु कोविदोऽस्ति । कोविदः शास्त्रेप्वत्र न कोऽप्यस्ति । कोऽपि नास्त्यन कोविदः शास्त्रेषु अद्याहमुपवासं करोमि । करोम्यु- पवासमद्याहम् । अहमद्य करोम्युपवासम् । उपवास महमद्य करोमि । करोम्यहमद्योपवासम् । यो धनस्य त्यागं करोति स एव यागीत्युच्यते । यः करोति स्यागं धनस्य स एवोच्यते त्यागीति । त्यागीति स एवोच्यते यस्त्यागं घनस्य करोति । उच्यते स एव त्यागीति यः करोति धनस्य त्यागम् । करोति यो घनस्य त्यागं स एवोच्यते त्यागीति ।

·(૧૩)
પાઠ ૩
પૂર્વનાં બે પાઠેમાં નામનાં ત્રણે વચને વિષે થે વિચાર કર્યો
છે. નાનાં વચનોની સાથે સાથે ક્રિયાઓને પણ વિચાર કરે
જરૂરી છે. માટે આ પાઠમાં કિયાઓને એ ખ્યાલ કર્યો છે. જે
પ્રમાણે તેમની વિભકિતનાં રૂપમાં એકવચન, દ્વિવચન અને
બહુવચન એવાં ત્રણ વચન હોય છે, એ જ પ્રમાણે ક્રિયાઓમાં પણ
ત્રણ વચન હોય છે. જેમકે –
- વર્તમાન કાળ
પહેલે પુરુષ
બીજે પુરુષ
ત્રીજો પુરુષ
“વ”(લવું)
पुरुप एकवचन द्विवचन पहुवचन
वदामि
वदावः वदामः
वदसि वदयः
पदय
वदति वदत'
पदन्ति
વર્તમાનકાળ = જે વર્તમાન સમયનું વર્ણન કરે છે તેને વર્તમાન
કાળ કહે છે.
૧ “વલામ”ને અર્થ અત્યારે (હમણું) બોલું છું.
૨ ભૂતકાળ
જે ભૂત અથત ગયા વખતની સ્થિતિ બતાવે
છે તે.
૩ ભવિષ્યકાળ = જે હવે પછી આવનાર વખત બતાવે છે તે.
=

·(૧૪) વર્તમાન કાળનાં રૂપ ઉપર આપ્યાં છે, ભૂત અને ભવિષ્યકાળનાં રૂપ પાછળથી આપવામાં આવશે. ઉપર ત્રણ પુરુ આપ્યા છે, તેને અર્થ આ પ્રમાણે છે– ઉત્તમ પુર = “ હું "એવો અર્થ બતાવનાર એને ભાષામાં પ્રથમ પુરુષ” પણ કહે છે. मध्यम पुरुप 'તૂ' એ અર્થ બતાવનાર. એને ભાષામાં દ્વિતીય પુરુષ' પણ કહે છે. તૃતિય પુર =“તે” અથવા “ત્રીજે' એ અર્થ બતાવનાર. એને સંસ્કૃતમાં “ પુર” કહે છે, 'અને ભાષામાં “તૃતીય ૬ પુરુષ” કહે છે, વાકય બનાવવા પહેલાં (મહં) અને (જં) તું નાં ત્રણે વચનાનાં રૂપ જાણવાની જરૂર છે. માટે તે રૂપે અહીં આપવામાં આવે છે-- એકવચન દ્વિવચન બહુવચન (૩ત્તમ પુર ), મહું आवां वयं प्रथमा ( અમે બે) (અમે બધાં) (મધ્યમ પુર) त्वं युवा यूयं प्रथमा ( તમે બે) (તમે બધાં) (કૃર પુર) तौ ते प्रथमा (તેઓ બે) (તેઓ બધાં)

·(૧૫)
ત્રીજા પુરુષની જગ્યાએ કઈ પણ નામનો ઉપયોગ કરવામાં
આવે છે, પરંતુ ઉત્તમ અને મધ્યમ પુરુષનાં સ્થાન પર જણાવેલાં
સર્વનામેના શબ્દનો જ પ્રયોગ થાય છે. જણાવેલી કીયાનારૂપની
સાથે એક એક શબ્દ પહેલાં, બીજા અને ત્રીજા પુરુષને જોડીને
વાક્ય બને છે, પહેલા પુરુષની ક્રિયાઓની સાથે ક્રમશઃ વચનાં
અનુસાર પહેલા પુરુષનાં સર્વનામ તથા બીજાઓની સાથે અન્ય
જોડાય છે. જુઓ
२ आवां वदावः
३ वयं वदामः
उत्तम पुरुष'
१ अहं वदामि ‘બેઉં છું.
અમે (બે) બેલીએ છીએ.
= અમે બધા) બોલીએ છીએ.
मध्यम पुरुष
૨ નં વાર = તું બેલે છે.
૨ યુવા વયઃ = તમે (બે) બોલે છે.
રે સૂર્ય ઉરચ = તમે (બધા) બેલો છે.
" तृतीय पुरुष
२ ती वदतः
? સ વતિ = તે બેલે છે.
તે (બે) બાલે છે.
રૂ તે વન્તિ = તે (બધા) બાલે છે.
અથવા--
१ रामः वदति = રામ બોલે છે.
૨ મટિરમળ વત:= રામલકમ બોલે છે.
३ मनुष्याः वदन्ति = (બધા માણસો બેલે છે.

·(૧૬)
=
આ રીતિ સારી પેઠે ધ્યાનમાં આવે એ માટે થોડાં વાળે અહીં
આપવામાં આવે છે–
૨ અë છમ = હું જાઉં છું.
રમવાં છો = અમે (બે) જઈએ છીએ.
३ वयं गच्छामः
= અમે (બધા) જઈએ છીએ.
૨ જલિ = તું જાય છે.
२ युवां गच्छथः તમે (બે) જાઓ છે.
૨ ચૂયે થ = તમે (બધાં) જાઓ છે.
છિતિ = તે જાય છે.
૨ હૈ જીતઃ = તે ( બે ) જાય છે.
તે જ િ= તે (બધા) જાય છે.
–વિવા-
१ मनुष्यः गच्छति
માણસ જાય છે.
ર મનુ છતઃ = (બે) માણસ જાય છે.
રે મનુષત્તિ= (બધા) માણસ જાય છે.
પ્રત્યેક વચનના રૂપની સાથેજ ક્રિયાનું તેજ વચનનું રૂપ લાગે
છે. ભાષામાં ક્રિયામાં પણ માત્ર બે વચન જ છે, પરંતુ સંસ્કૃતમાં
ત્રણ વચન છે. વાંચકે એનો ઉપર ખાસ ધ્યાનપૂર્વક તપાસ
અને યાદ રાખવું જેથી આગળ ભૂલ ન થાય.
આ વિષય અત્યંત મહત્વને છે, માટે ધ્યાનમાં રાખવાની ખાસ

·(૧૭) પાઠ ૪ હવે આ પાઠમાં કેટલાક અકારાન્ત શબ્દ આપવામાં આવે છે. 'એનાં રૂપ અગાઉ લખ્યા પ્રમાણેના નિયમ અનુસાર જ કરવાં. E = રથ, ગાડી = કરો E- શબ્દ (અકારાન્ત પુલિંગ) ગામ: ગામ अपूप માલપૂડો માપ: = બાર પર લેખક નઃ = ભાત पर्वत = પહાડ થ’ મr માર્ગ, રસ્તે अर्भकः વાદ = પગ સા: = મહેરબાની, કૃપા સૂપ = ઉંદર रक्षक = રક્ષણ કરનાર वत्सः = વાછરડા सेवक નાકર વા अहं ग्राम गच्छामि હું ગામમાં જાઉં છું. सः ग्रामात् आगच्छति = = તે ગામથી આવે છે. તૌ શકે અછત = તે (બે) ગામ જાય છે. ते मनुष्याः ग्रामात् आगन्छन्ति = તે માણસ ગામથી આવે છે, सेवक' आपणं गच्छति = નેકર બજાર જાય છે.. सेवकी आपण गच्छतः = (બે) નેકર બજાર જાય છે. सेयकाः आपणं गच्छन्ति = (ઘણાં) નેકર બજાર જાય છે. ૨ (સં. સ્વ. શિ. લા.૪) *

·.
(१८)
%3D
तव लेखकः कदा आगमिष्यति ? = तारामा ध्यारेभाव?
मम लेखको अधुना आगमिप्यतः
= भास (मे)
भावशे.
ते सर्वे पुरुषाः श्वः आगमिप्यन्ति = ते मधा भाभी से
भावशे.
हिमपर्वतस्य मार्ग त्वं जानासि किम् ? =शुभपतन भाई
તું જાણે છે?
तव वत्सः किं करोति ? = तारी पा७२31 °४२ छ ?
मम द्वौ वत्सौ धावतः = भारा में पा०२७. छे.
तस्य पुत्र तत्र धावति તેનો છેક ત્યા દેડે છે.
मम सर्वे पुत्राः इदानी धावन्ति = भा२६ मा थुत्र हवे होडे छे.
વાય
હવે આ બધી વિભક્તિને ખ્યાલ આપના ધ્યાનમાં આવ્યું
હશે તે, આપ નીચે લખેલાં વાયે સહેલાઈથી સમજી શકશે.
त्वं कुत्र गच्छसि ? युवां कुत्र गच्छथः ? यूयं कदा
अब आगच्छध ? अहं तत्र न गच्छामि। आवां तन
नगच्छावः । वयं कदापि तत्र न गच्छामः।
तत्र त्वं किं न गच्छसि ? तत्र युवा किं न गन्धः ?
तन यूयं किं न गच्छथ ? यत् अहं पठामि, तत् त्वं
?

·(१८)
किं न वदसि ? यत् अहं न पठामि, तत् युवां किं
घदयः? यत् अहं पठामि, तत् यूयं किं न वदथ ?
रामा इदानी उद्यानं गच्छति । रामलक्ष्मणा
इदानी उद्यानं गच्छतः। रामलक्ष्मणभरताः इदानीं
उद्यानं गच्छन्ति ।
अद्य सः मनुष्यः आपणं गच्छति । अद्य ती
मनुष्यौ आपणं गच्छतः। अद्य ते मनुष्याः आपणं
गच्छन्ति ।
श्वः अहं तत्र नैव गमिष्यामि । श्वः आवां तत्र
नैव गमिप्यायः । श्वः वयं तत्र नैव गमिष्यामः।
कदा ती पाठशाला गच्छतः ? कदा ते ग्राम
गच्छन्ति ? कदा सःनगरं गच्छति?
•स सर्वदा नगरात् नगरं किं गच्छति ? तो सदा
ग्रामात् ग्रामं किं गच्छतः १ ते सर्वदा ग्रामात् ग्राम
किंगच्छन्ति ?
यालकः उद्यानं फदा गच्छतिद्वी यालको उद्यान
गत्या पश्चात् आपणं गच्छनः । सर्वे यालका अध्य.
पनस्य पश्चात् भ्रमणाय गच्छन्ति ।
त्वं सायंकाले कुत्र गमिप्यसि ? युबां पातासमये

·(२०)
.
कुत्र गमिष्यथः १ यूयं मध्याह्नसमये अत्र किं न
आगच्छथ?
अहं रात्री गुरोः गृहं गच्छामि। आवां दिनसमये,
पाठशालां गच्छावः । वयं अनध्यायसमये कुत्र
अपि न गच्छामः।
यथा अहं तत्र गच्छामि,तथात्वं अपि तत्र आग•
च्छसि किम् ? अहं तत्र कथं गन्तुं शक्नोमि ? यदि
त्वं आगमिष्यसि, तर्हि अहं अपि आगमिष्यामि ।
વાંચકે આ વાક્યમાં નામે અને ક્રિયાઓનાં વચનેને સંબંધ
તપાસ. એક વચનનાં નામની સાથે એક વચનની ક્રિયા આવે
છે, અને દ્વિવચનની સાથે દ્વિવચનની અને બહુવચનની સાથે
બહુવચનની ક્રિયા આવે છે, આ ખાસ યાદ રાખવું જોઈએ.
સંધિ કરેલાં વાદ
यदहं पठामि तयं किं वदथ १ यदहं पठामि
तदेव यूयं किं वदथ ? राम इदानीमुद्यानं गच्छति ।
गच्छतीदानीमुद्यानं रामः। रामो गच्छतीदानीमुद्या-
नम् । गच्छत्युद्यानमिदानीं रामः । इदानी रामो
गच्छत्युद्यानम् ।
।

·(२१) પાઠ ૫ આ પાઠમાં અકારાન્ત નામના કેટલાક પ્રત્યય આપ્યા છે, એમને નામ સાથે જોડવાથી વિભક્તિના રૂપે સરળતાથી બનાવી શકાય છે- વિભકિતનાં પ્રત્યય विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन १ सं० -म् -अन् -आम्यां -ऐः " -आय --आत् " -योः --अनां વિભકિતઓના આ પ્રત્યયને અકારાન્ત પુલ્લિગ નામની સાથે જોડીને રૂપ मनायो- १ मोदकः मोदको मोदकाः सं० (हे) मोदक (हे), (रे) २ मोदकं मोदकान ३ मोदकेन मोदकाभ्यां मोदकाय मोदकेभ्यः " मोदकैः ४ " ·(૨) मोदकात् मोदकाभ्यां मोदकेभ्यः ૬ मोदकस्य मोदकयोः मोदकानां मोदके मोदकेषु વાંચકે આ નામોનાં પ્રત્યને અનુભવ કરે અને આ પ્રમાણે પ્રત્યયે યાદ રાખીને નામનાં રૂપ બનાવવા પ્રયત્ન કર. એક વાર આ રીત સારી પેઠે ધ્યાનમાં આવી જશે તે પછી કંઈ પણ મુશ્કેલી રહેશે નહિ. હવે ચેડા અકારાન્ત પુલ્લિંગ શબ્દ મેઢ કરે અને તેમના પહેલાંની જેમ રૂપ બનાવે. अकारान्त पुल्लिंग शब्द । માત્ર = કેરી : = વૃક્ષ વે મા = મંત્ર લાડુ ધૂમ્ર: ધુમાડા लोभः વાત = રહેવું સમુદ્ર = સાવગર, સમુદ્ર स्वरः R. નઃ = મનુષ્ય 7. = ઈન્દ્ર, પ્રમુખ. વાક્ય अहं आम्र सादामि હુ કેરી ખાઉં છું. आवां आम्री ग्वादावः (બે) અમે (છે) કેરી ખાઈએ છીએ घयं आम्रा खादामः = અમે (બધા) બે કેરી ખાઈએ છીએ. દંડ, લાકડી = લેભ નાર = છેક ક અવાજી = રસ

·(૨૩)
(૪
વાચકે આમાં એક ખાસ વાત પર ધ્યાન આપવાનું છે. દરેક
વાકયમાં “કર્તા હોય છે ક્રિયા કરનાર કર્તા હોય છે ઉપલા
વાકોમાં ખાવાની ક્રિયા કરનાર શબ્દ કર્યા છે પહેલા વાકયમા
હું” એ કર્તા છે ક્તના વચન પ્રમાણે જ ક્રિયાના વચન
થાય છે પહેલા વાક્યમાં કતનુ એકવચન છે, એટલા માટે ક્રિયા
પણ એક વચનમા બની છે બીજા વાક્યમાં કત દ્વિવચનમા છે,
માટે કિયા દ્વિવચનમાં બની છે, અને ત્રીજા વાક્યમાં કર્તા બહુ-
વચનમા છે, માટે ક્રિયા પણ બહુવચનમાં થઈ ગઈ છે આ પ્રમાણે
કર્તાના વચન પ્રમાણે ક્રિયાનું વચન પણ થવું જ જોઈએ.
કત અને યિા આ બે પદોને બાદ કરતા ઉપલા વાક્યમાં જે
ત્રીજો શબ્દ છે, તેને “ર્મ' કહે છે ક્ત જે કાર્ય કરે છે, તે
કાર્યનું પરિણામ જે પદાર્થ પર પરિણકે, તેનું નામ “ક” ” હેય
કેટલીક ક્રિયા કર્મની સાથે થાય છે, તેને “સકર્મક ક્રિયાપદ'
કહે છે તથા કેટલીક ક્રિયા કર્મ વિના થાય છે, તેને “અકર્મક
ક્રિયાપદ કહે છે. એ બનેના ઉદાહરણ જુઓ–
સકર્મક ક્રિયાપદ
राम आम्र भक्षयति
= રામ કેરી ખાય છે
વિષ્ણુ વિશ્વ ધાર = વિરુ વિશ્વ ધારણ કરે છે
कृष्ण युद्ध करोति
= કૃણુ યુદ્ધ કરે છે

·(૨૪)
-
તે પડી લઇ જાય છે.
मनुप्यः जलं पिवति
= માણસ પાણી પીએ છે.
सः पुस्तकं नयति
त्वं पाठं पठसि
= તું પાઠ ભણે છે.
આ ક્રિયાપદ સકર્મક છે, કારણકે એ ક્રિયાઓને કર્મની અપેક્ષા
પતિ” એટલું જ કહેવામાં આવે તે
સવાલ થાય છે, કે “શું ભણે છે?” પ્રશ્નનો ઉત્તર આવે અર્થાત,
“ક” બતાવે ત્યાં સુધી સમાધાન જ થતું નથી. માટે ક્રિયાપદ
સકર્મક કહેવાય છે. હવે “અકર્મક ક્રિયાપદ” જુએ–
અકર્મક ક્રિયાપદ
રહે છે જે ફકત
L
सः अस्ति
તે છે.
सः भवति
અહં થાવલિ =
सः तिष्ठति
= તે શેભે છે.
તે થાય છે.
આ ક્રિયાપદે અકર્મક છે, કારણ
કે કઈ પણ બીજા કર્મની
અપેક્ષા આ ક્રિયાપદને નથી. “ઘર” કહેવાથી જ માત્રક્રિયાને
અર્થ પૂરેપૂરે સમજાય છે. “વતિ"તે પ્રમાણે નથી, કારણકે
એ ક્રિયાને ઉચ્ચારની સાથે ખાવાની વસ્તુ પણ કહેવી જરૂરી બને
છે. વાંચકે આ વાતને સારી પેઠે અભ્યાસ કરવા અને સમજવું
કે આ ક્રિયાઓને ભેદ કે છે, જેથી આગળ જતાં ભૂવે ન થાય.

·(२५)
પાઠ ૬
આ પાઠમાં ક્રિયાપદનાં પ્રત્યય આપવામાં આવ્યા છે, તે લગાડીને
ક્રિયાપદેનાં રૂપ વાચક બનાવી શકે છે
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
उत्तम
-मि
मध्यम
-सि
तृतीय --ति
-अन्ति
रे प्रत्ययान प्रार'लभा 'म' अथवा 'व' डाय छ, तेना
પહેલાંના અકારને જ થાય છે. દાખલા તરીકે
गच्छामि गच्छावः गच्छामः
गच्छसि गच्छथः गच्छथ
गच्छति
गच्छतः गच्छन्ति
वाक्यानि।
अहं गच्छामि । आवां गच्छावः । वयं गच्छामः।
त्वं गच्छसि । युवां गच्छथः । यूयं गच्छथ । सः
गच्छति ।तो गच्छतः। ते गच्छन्ति । पुरुषः गच्छति।
मनुष्यौ गच्छतः । देवाः गच्छन्ति । अहं वदामि।
आवां न वदावः। वयं कथं वदामः१त्वं वदसि कि ?
युवां किं वदयः ? यूयं शब्दान् वदथ । जन मुनेन
वदति । अश्वी न वदतः। मयूराः वदन्ति।
१
३

·હવે કેટલીક ક્રિયાઓ આપી છેતેનાં રૂપ પહેલાની જેમ જ કરે— ધાતુ રૂપ ૨ મેન ખાવું જેવું લઈ જવું ७ धाव અર્થ ૬ મ (0) જવું गच्छति भक्षयति ૩ દશ () पश्यति ૪ ની (ના) नयति ભણવું, વાંચવું पठति દા (તિ) तिष्ठति घावति ૮ (વિ) पियति ९वद् वदति १० क्रीड રમવું क्रीडति આ ધાતુઓનાં વર્તમાન કાળનાં રૂપ બનાવવાનાં પ્રત્યય આ પાઠમાં આપ્યા છે. મૂળ ધાતુઓનાં જે ભિન્ન રૂપ બને છે, તે કેસમાં ) આપ્યાં છે. वाक्यानि । अहं पुस्तकं पटामि - હું પુસ્તક વાંચું છુ. આવાં પુસ્તક જ દાવ =(બે) અમે પુસ્તક વાંચતાં નથી. वयं ग्रन्यं पठामः અમે (બધા) ગ્રંથ વાંચીએ છીએ. રામ: વિ પતિ = રામ લેખ વાંચતા નથી. બેસવું દેડવું પીવું બોલવું ( T E ·(२७) पालको पुस्तकं किं न पटत %3D (બે) બાળ પુસ્તક વાચતા નથી ? चालका ग्रन्थं इदानी पठन्ति = (घा) भाग 92 समय। વાચે છે अई अन मीडामि = हुँ म २४, आवा अन न क्रीडाव = म (1) मी भता नयी चयं अन एव क्रीडाम અમે (બધા) અહીં જ રમીએ છીએ त्वं पुत्र कीडसि ? = तु ध्या २ छ ? युवा स्वगृहे क्रीडय = तमे (मन)ोताना घरमा रमा छ। यूयं मम गृहे न नीडय = तमे (RE) भा२६ ५२॥ २५॥ નથી स पुस्तक कुल नयति' = ते यो५५ या ae4 ? ती पलं अन आनयत = તેઓ (બને) કપડા અહીં લાવે છે ते अन्नन नयन्ति તે (બધા) અા લઈ જતા નથી मनुष्य माग तिष्ठति માણો માર્ગમાં બેસે છે नरीमटिरे तिष्टत = () भावसो भरिमा मेसे जना बने न तिष्ठन्ति = (1) भानुन पनमा योभना ना एफ जनः जलं पियति માલુસ પાણી પીએ છે झी पुरुषो दुग्ध पियत - म भनाइ पाये है. समानया रसं न पियति = બધા માને જ પીતા નથી यया त्वं पदासि, तथा तान यदत - म ६, तेम तना (मन) 31.10. 7

·(२८)
35
यथा तौ धावतः, तथा अहं न धावामि = मत (मन) 32,
તેમ હું દેડી શકતું નથી.
तो किंभक्षयतः ? = तेसो भने) शुं भाय ?
युवां कुत्र क्रीडयः?
तभे (मन) यां २मा छ?
आवां अन पठावः - અમે બને અહીં ભણીએ છીએ.
वयं रूपं पश्यामः = અમે(બધા) રૂપ જોઈએ છીએ.
વાંચક આ પ્રમાણે નામનાં વચન અને ક્રિયાઓના વચન એને
સારી પેઠે સંબધ જોઈ લે અને સમજી લે કે જેથી એમાં ભૂલ ન
થાય. અહીં એટલાં ઉદાહરણ આપ્યાં છે, કે જેને વિચારપૂર્વક
તપાસવાથી બધી સમજણ પડી જશે.
સંધિ કરેલાં વા
सर्वं मानवा रसं न पियन्ति । नपियन्ति रसं सर्प
मानवाः । यालका इमं ग्रन्थमिदानी पठन्ति ।
पठन्तीदानी पालका इमं ग्रन्थम् । अन्धमिममिदानी
पठन्ति पालकाः । पठन्ति पालका इदानीमिमं
ग्रन्यम् । ग्रन्थं पठन्तीमं यालका इदानीम् । म मनुष्य
स्तेन मार्गेण गच्छति ।
-0:0-

·(२८)
१४७
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ राजा दशरथः उवाच- हे कैकेपि ! रामात् अन्यः
मे त्वत्तः प्रियतरः कः अपि नास्ति ।२ तेन राघवण
एव शपे । ३ अतः इदानीं तव मनसेप्सितं भूहि,
तत् अधुना करिष्यामि । ४ तेन हृष्टा कैकेयि महाघोरं
स्वाभिप्रायं व्याजहार । ५ अब अयं सत्यसंघः सत्य.
वाक् राजा दशरथ: मे वरं ददाति । ६ अनेन एय
रामस्य अभिपेकसमारम्भेण मे भरतः राज्ये अभि.
पिच्यताम्। ७ रामः च चीराजिनधरः चतुर्दशवणि
दण्डकारण्यं आश्रितः तापसो भवतु ।
ગુજરાતી વા
૧ રાજા દશરથ બોલ્યા-હે કેકેયિ! રામથી બીજું તારા સિવાય
મને કઈ પણ વહાલું નથી. ૨ તે રામચંદ્રના જ સોગંદ લઉ છુ.
3। भननु ( ईप्सितं ) ट भएir N२. ४ तथा
સતેષ પામેલી કે િપિતાને અતિકઠોર અભિપ્રાય કહેવા લાગી.
૫ અહીં આ સત્યપ્રતિજ્ઞ સત્યવાદી રાજા દશરથ મને વરદાન આપે
છે. ૬-એજ રામનાં રાજ્યતિલક સમારંભમાં મારા ભરતને
રાજ્યતિલક કરે. ૭ અને રામ વલ્કલ અને ચર્મ ધારણ કરી ચાદ
વર્ષ દડકારણ્ય-વનમાં રહી વનવાસી બને.
A

·(30)
संस्कृत-वाक्यानि ।
८ एप मे परमः कामः । त्वया दत्तं एव वरं वृणे।
अथ एवं रामं वने प्रयान्तं पश्यामि । ९ इति एवं
दारुणं वचः श्रुत्वा महाराजः दशरथः मद्यः नि:
संज्ञः इव बभूव । १० पुनः संज्ञां प्राप्य, असंवृतायां
एव भूम्यां आसीनः, दीर्घ उष्णं च निःश्वस्य, भूयः
अपि मोहं आपेदिवान् । ११ चिरेण तु संज्ञा प्रति-
लभ्य क्रुद्धः राजा कैकेयीं इदं अब्रवीत् । १२ पापे !
किं ते रामेण अपकृत ? १३ सदा तव विपये जननी-
तुल्यां वृत्तिं रामः वहति ।
ગુજરાતી વાક્યો
८ मा भारी : ४२७1 छ. ते आयु. १२४ान (वृणे)
સ્વીકાર કરું છું. આજેજ રામને વનમાં જતે જોઈશ. ૯ આ
प्रभारी न पाet भालजीन महाश श२५ (सद्यो ।
पणे (निसंज्ञ) मान पाया गया. १० धुन (संज्ञा)
येतना मान, (अ-संहतायां ) ४ प पाय न भूमि
પર બેસીને, દીર્ધ અને ઉપ ધાસ છેને, વારંવાર મુ પામવા
લાગ્યા. ૧૧ પાછળથી ફરીથી ચેતન પામીને કોધિત રાજ કેકેલીને
એમ બેલ્લા ૧૨ હે પાપી શ્રી ! રામે તારશે અપરાધ કર્યો?
૧૨ હંમેશા તારે માટે માતૃવત વૃત્તિ જ રામ સેવે છે.

·(3)
संस्कृत-वाक्यानि ।
१४ तीक्ष्णविपा सर्पिणी इव मया त्वं आत्मवि-
नाशाय एव स्वभवनं निवेशिता।१५रामं अपश्यतः
तु मम चेतनं नष्टं भवति । १६ तत् अलं। त्यज्यतां
एप निश्चयः । अपि एपः अहं ते चरणो मूर्ना
स्पृशामि, प्रसीद । १७ अथ कैकेयी रौद्रात् रौद्रं प्रत्यु-
वाच । १८ हे राजन् ! यदि वरी दत्त्वा पुनः अनु-
तप्यसे तर्हि पृथिव्यां धार्मिकत्वं कथं कथयिष्यसि ?
१९ अहं तव अग्रतः अद्य एव मरिष्यामि विपं
पीत्वा, यदि रामः अभिपिच्यते । २० ऋते राम--
विवासनात् अहं न तुप्येयम् ।
ગુજરાતી વાક્ય
૧૪ ઉગ્ર ઝેરવાળી મણિી જેવી તને મેં મારાજ નાશને માટે
મારા જ ઘરમાં દાખલ કરી છે. ૧૫ રામના દર્શન ન કરવાથી તે
મારી ચેતનાજ નાશ પામે છે. ૧૬ માટે બસ, છોડી દે આ નિશ્ચયને,
હવે આ હું તારા ચરોને મસ્તકવડે સ્પર્શ કરું છું, પ્રસન્ન
છે '૧૭ હવે કેકેયી ઘણુજ ભયકર બોલવા લાગી. ૧૮ હે રાજા !
જો બે વરદાન આપીને પી પશ્ચાત્તાપ કરે છે તે પછી જગમાં
ધાર્મિક કેવી રીતે કહેવાશે ? ૧૯ જે રામને રાજતિલક થશે
તે હું તારી નજર સમક્ષ ઝેર પીને મરીશ. ૨૦ રામના વનવાસ
(त) मिना सन्तोष पाभीशनल
.

·(३२) समासाः २ रामविवासनं - रामस्य विवासनं (सभनी वनवास) २ स्वामिप्रायः -- स्वस्य अभिप्रायः (पातानो मनिभाय) ३सत्यसन्धः सत्या सन्या प्रतिज्ञा यस्य (सत्य छ प्रतिमा रेनी) ४ सत्यवाक् - सत्या वाक् वाणी यस्य (सत्य छ क्यन) ५ अभिपेकसमारम्भः - अभिषेकस्य समारम्मः ( Arri- તિલકને સમારંભ) ६ चीराजिनधरः - चीरं च अजिनं च चीराजिने । चीराजिने घरति इति चीराजिनधरः (Reaभने यर्भ धार ४२नार) વાચકે આ સમાસનો તથા આ પાઠના વાને પણ સારો અભ્યાસ કરે. અને જે બની શકે તે આ વાક્યની સંધિ બનાવી સરળ સંસ્કૃત વાક બનાવીને લખી રાખવા. સંધિ કરેલાં વા अहं तवाग्रतोऽद्यैव मरिष्यामि विपं पित्वा यदि रामोऽभिपिच्यते । रामो यद्यभिापच्यते तद्यहं विपं पीत्वाऽवाग्रतस्तव मरिष्यामि। मरिष्याम्यग्रतस्त. वाद्ययाहं विपं पीत्वा यदि रामोऽभिपिच्यते ।

·(33) પાઠ ૮ तथा तान्दुःखितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः । क्लिश्यमानां च पाञ्चाली विकर्ण इदमब्रवीत् ॥१९॥ ( म. भा. समा. ६८) (तथा ) एवं प्रकारेण तान् पाण्डयान् दुःखितान दृष्ट्वा (घृतराष्ट्रजः) धृतराष्ट्रात जातः पुत्रः(विकर्णः (क्लिश्यमानां) क्लेशैः पीडितां दुःखितां (पाञ्चाली) द्रौपदी च दृष्ट्वा इदं (अब्रवीत् ) अवदत् । याज्ञसेन्या यदुक्तं तद्वाक्यं विवून पार्थिवाः । आविचकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एवनः ॥१२॥ हे (पार्थिवाः) नृपाः! (याज्ञसेन्या) द्रौपद्या यत् (उक्तं ) कथितं (वाक्यं ) वचनं तत् (वित्त) विशे- पेण न कथयत । द्रौपद्याः प्रश्नस्य उत्तरं दातव्यं इति अर्थः । वाक्यस्य (आविवेकेन) अविचारेण (न:) अस्माकं सर्वेषा(सद्यः)तत्क्षणं एव नरकः भविष्यति । भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुद्धतमावुभौ । समेत्य नाहतु:किनिद्विदुरश्च महामतिः ॥१३॥ भीमः च धृतराष्ट्रः च (उमौ) द्वा अपि (कुरु- पद्धतमी) सर्वेपु कुरुपु अत्यन्तवृद्धी । तो द्वौ अपि (समेत्य) संगत्य फिनित्न (आहतुः)न उक्तयन्ती ३ (स, प. शि.सा. ४) N ·(३४) (महामतिः) महाबुद्धिमान् विदुरः च किंचित् अपि : न आह । भारद्वाजश्च सर्वेपामाचार्यः कृप एव च। कुत एतावपि प्रश्नं नाहदाजिसत्तमौ ॥१४॥ (भारद्वाजः) द्रोणः च सर्वेषां कुरूणां आचार्यः। (कृपः) कृपनामकः एव च सर्वेपां कुरूणां आचार्यः। एतौ द्वौ अपि आचार्यों (द्विजसत्तमौ) द्विजश्रेष्ठी (फुतः) किमर्थं प्रश्नं न आहतुः ? ये त्वन्ये पृथिवीपाला समेताः सर्वतो दिशम् । कामक्रोधी ममुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति ॥१५॥ ये तु अन्ये (पृथिवीपालाः) भूपाः सर्वतः दिशं (समेताः) संगताः प्राप्ताः ते कामक्रोधी (समुत्सृज्य) त्यक्त्वा परित्यज्य यथामति (ब्रुवन्तु) कथयन्तु यदिदं द्रौपदी वाक्यमुक्तवत्यसकृच्छुभा। विमृश्य कस्य का पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम् ॥१६॥ शुभा द्रौपदी (असकृत्) अनेकवारं यद् इदं घाक्यं उक्तवती। हे (पार्थिवाः)नृपाः! (विमृश्य) विचार्य फस्य कः पक्षः इति उत्तरं (चदत) कथयत । આ પાઠમાં સંસ્કૃત લોકોના અર્થ સરળ સંસ્કૃતમાંજ આપ્યા છે. વાચક ધ્યાનપૂર્વક એને વારંવાર વાંચશે તેં તેને ધ્યાનમાં .

·(३५) બધા અર્થ આવી જશે. લેકના અઘરા શબ્દ કેસમાં રાખ્યા છે. જે આ અર્થ વિના મુશ્કેલીઓ વાચકને ધ્યાનમાં આવી ગયા તે સમજવું કે સારી પ્રગતિ થઈ છે. હવે અહીં કોના સમાસ આપવામાં આવ્યા છે. समास। १ धृतराष्ट्रजः- धृतराष्ट्रात जातः (धृतराष्ट्रथा पर येतो) २ कुरुवृद्धतमौ-कुरुपु वृद्धः कुरुवृद्धः । अत्यन्त कुरुवृद्धः कुरु- वृद्धतमः तो कुरुवृद्धतमौ (औरवामा में अतिवृद्ध) ३ महामतिः- महती विशाला मति बुद्धि यस्य । ( विशाm मुद्धिपाणी) द्विजसत्तम-द्विजेषु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्येषु सत्तमः श्रेष्ठः द्विज- सत्तमः। (दिनमा श्रेष्ठ) ५ पृथिवीपाल - पृथिव्या पालः पालक । ( पृथ्वीना पाas ) ६ कामक्रोधौ- काम च क्रोधः च कामकोधी (अम सने ध) ७ असकृत् - न सकृत् असकृत् (मेवार ना अने४२) વાચકે આ સમાસનો સારી પેઠે અભ્યાસ કરે. આ અભ્યાસ- થી સમાસનું ઉત્તમ જ્ઞાન થશે. संधि। १ विकर्ण इदं--विकर्णः इदं । २ यदुक्तं यत् उक्तं। 1 ·(38) ३ तद्वाक्यं-तत् वाक्यं । ४ सद्य एव-सद्यः एव । ५ भीष्मश्च- भीष्मः च । ६ कृप एव-कृपः एव । ७ एतायपि-- एतौ अपि । ८ नाहतुर्द्विज०- न आहतुः द्विजः । ९ त्वन्ये- तु अन्ये। १० सर्वतो दिशं सर्वतः दिशं। ११ उक्तवत्यसकृच्छुभा-उक्तवती अ-सकृत् शुभा । વાંચકે આ સંધિઓને ધ્યાનથી તપાસવી. સંધિ કરેલાં વાક્યો व्याधो यामगं विध्यति। विध्यति मृगं घाणे.. याधः । पाणैाघो विध्यति मृगम् । विध्यति व्याघो मृगं पाणः । याणैर्मूग व्याधो विध्यति ? कि व्याधस्तत्र पाणेर्पगं विध्यति ? कदा बलु पाणविध्य- तिमृगं व्याधः ? एप व्याघोऽघ विध्यति मृगं याणः । ००-०० ·13७) પાઠ ૯ કે અગાઉના બે પાઠોમાં જે સંસ્કૃત વાકયે આપ્યાં છે, તેની સંધિ કરીને સરળ સંસ્કૃત આ પાઠમાં આપવામાં આવ્યું છે— राजा दशरथ उवाच-हे कैकेयि ! रामादन्यः मे त्वत्तः प्रियतरः कोऽपि नास्ति । तेन राघवेणैव शपे। अत इदानी मनसेप्सितं हि, तदधुना करिष्यामि । तेन हृष्टा कैकेयी महाघोरं स्वाभिप्रायं व्याजहार । अत्रायं सत्यसन्धः सत्यवाग्राजा दशरथो मे वरं ददाति । अनेनैव रामस्याभिषेकसमारंभण मे भरतो राज्येऽभिषिच्यताम् । रामश्च चीराजिनधरश्चतुर्दश- वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितस्तापसो भवतु। एष में परमः कामः। त्वया दत्तमेव वरं वृणे। अद्यैव राम वने प्रयान्तं पश्यामि । इत्येचं दारुणं वचः श्रुत्वा महाराजो दशरथः सद्यो निःसंज्ञ इव पभूव । पुनः संज्ञां प्राप्य असं. वृतायामेव भूम्यामासीनो, दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य भूयोऽपि मोहमापेदिवान् । चिरेण तु संज्ञा प्रतिलभ्य क्रुद्धो राजा कैकेयी- मिदमब्रवीत् । पापे ! किं ते रामेणापकृतं ? सदा तय विपये जननीतुल्यां वृत्तिं रामो वहति । तीक्ष्णविषा ·(34) सर्पिणीव मया त्वमात्मविनाशायैव ‘स्वभवनं नि. वेशिता । राममपश्यतस्तु मम चेतनं नष्टं भवति । तदलं; त्यजतामेप निश्चयः। अप्येपोऽहं ते चरणौ मूर्ना स्पृशामि, प्रसीद। अथ कैकेयी रौद्राद्रौद्रं प्रत्युवाच । हे राजन् ! यदि वरौ दत्त्वा पुनरनुतप्यसै,तर्हि पृथिव्यां धार्मिकत्वं कथं कथयिष्यसि ? अहं तवाग्रतोऽद्यैव मरिप्यामि विपं पीत्वा, यदि रामोऽभिपिच्यते। ऋते राम- विवासनादहं न तुष्येयम् । સાતમા પાઠના સંસ્કૃત વાક્યનું આ સંધિયુક્ત સંસ્કૃત છે. જે એમાં કઈ અઘરું માલુમ પડે તે, સાતમે પાઠ તપાસવાથી શંકા २२ यशे. હવે પૂર્વ પાઠમાં આપેલા કલેકોનું સરળ સંસ્કૃત આ છે. नुमो- तथा तान्पाण्डवान्दु:ग्वितान्दृष्ट्वा धृतराष्ट्रजो विकर्णः क्लिश्यमानां पाश्चाली च दृष्ट्वेदमब्रवीत् । हे पार्थिवाः! याज्ञसेन्या यद्वाक्यमुक्तं तद्वित । वाक्यस्य अविवेकेन सद्य एव नरकः । भीष्मश्च धृतराष्ट्रव्योभी कुरुपद्धतमी समेत्य किंचिन्नाहतः महामतिः विदुरश्च किंचित नाह। मारद्वाजः सर्वेपामाचार्यः, कृप एव चेतावपि द्विज- सत्तमी कृतं प्रश्नं नाहतुः ।

·(36)
ये त्वन्ये पृथिवीपाला! सर्वतो दिशं समेतास्ते
कामक्रोधौ समुत्सृज्य यथामति ब्रुवन्तु ।
शुभा द्रौपद्यसकृद्यदिदं वाक्यमुक्तवती। हे पार्थि-
वाः! विमृश्य कस्य का पक्ष इत्युत्तरं वदत।
આ સધિયુક્ત વાળે છે. એના મૂળ લેક પૂર્વ પાઠમાં છે.
શંકા પડે તે વાંચકે તે જોવા અને શંકા દૂર કરવી.
સૂચના- આ વાક્યમાં પૂર્વ કે કરતાં કઈ કઈ જગ્યા
એ વધુ શબ્દ આપવામાં આવ્યા છે. સરળતાથી અર્થ સમજી
શકાય તેથી એ પ્રમાણે કરવું પડ્યું છે.
संधि ।
१दशरथ उवाच-दशरथः उवाच ।
२ रामादन्य:-- रामात् अन्यः।
३ कोऽपि-कः अपि ।
४ राघवेणैव-राघवेण एव ।
५ तदधुना-तत् अधुना !
६ स्वाभिप्रायं. स्व अभिप्रायम् ।
७ सत्यवारराजा-- सत्यवाक राजा।
८ अधैव-अद्य एव ।
९इत्येवं-- इति एवं ।
१० कुद्धो राजा :-क्रुद्धः राजा।
.११ सर्पिणीव- सर्पिणी इव ।
વાંચક આ સંધિઓને અભ્યાસ કરે અને અન્ય સંધિ ખેલવા-
नामल्यास अरे.

·(૪૦) - . - - પાઠ ૧૦ આ પાઠમાં નીચે લખેલા અકારાન્ત પુલિંગ શબ્દ મટે કરો- अर्थ: પૈસા, ધન ઉHE ઉગ વક: વાંદર कुक्कुरः કૂતરો ત્રઃ समाजः સમાજ ક સેટી, લાકડી दैत्यः રાક્ષસ હરણું પંદર પાઠ स्तेनः ચાર ब्राह्मणः બ્રાહ્મણ द्विरेफः ભ્રમર शक्रः व्याघः શિકારી पान्थः મુસાફર लेखः લેખ અલી – અલંકાર, ઘરેણાં હાથ स्नेहः મિત્રતા प्रवाह પ્રવાહ વિવાદ– વિચાર - વાક્ય सः अर्थ यांच्छति ધનની ઈચ્છા રાખે છે. वानरौ वृक्षस्य उपरि भवतः = (બે) વાનર ઝાડ ઉપર હાથ (રહે છે. છાત્રા સમાપ ઈન્તિ = (બધા) શિષ્ય ગુરુ પાસે વાંચે છે. નું ઘતિ ફરિયાદ = દંડ ધારણ કરનાર દંડધારી હોય) છે.

·(४१)
तो द्वौ देण्डौ अन आनय =
તે બે લાકડી અહી લાવ.
च्याधः दण्डेन एव मृगान् ताडयति शिवडे (मा)
હરણને મારે છે.
ચોરને દડ આપે.
सः हस्ताभ्यां भारं नयति = ते (मे) हाथ: मार 65
स्तेनाय दण्ड देहि
%D
जय छे.
व्याध वाणे मृगं विध्यति શિકારી બાણથી હરણને વધે છે.
द्विरेफ शब्दं करोति = अभ२ शुने छ
लेखक लेख न लिखति
લેખક લેખ લખતે નથી.
य न लिखति स लेखक भवितुं न योग्य = २ नथी awat,
તે લેખક થવાને ગ્ય નથી.
। अहं कराभ्यां मुख आच्छादयामि
- (() डायोपडे भी
इदानी अन जलस्य महान् प्रवाह अस्ति - ये मही पान
भोट। अपाड (प) छे.
उद्यमेन हि कर्याणि सिद्धयन्ति, न मनोरथै ધારાથી કાર્ય
સિદ્ધ થાય છે, અને રથથી નહીં.
च्याध कुक्कुरै व्याघ्रं अन्वेपति = શિકારી કૂતરાઓથી
વાઘને શેધે છે.
यदा मनुष्याणा महान् समाज भवति, तदा तस्मिन् बहु वलं
अस्ति = જ્યારે માણસને માટે સમાજ બને છે ત્યારે તેમાં
सारे (A)शति साथी (डाय) छ

·(४२)
.
दैत्यः मनुष्यं भक्षयति = राक्षस भाशुसाने भाय छे.
अद्य त्वं के पाठं पठसि ? सारे तुज्या पालो छ?
प्राज्ञः ब्राह्मणः वेदं पठति = જ્ઞાની બ્રાહ્મણ વેદ ભણે છે.
खगें शक राज्यं करोति = स्वर्गमा छन्द्रय रे छे.
पान्थाय जलं देहि મુસાફરને માટે પાણું આપે.
मूर्खः अलंकारैः देहं भूपयति = भूम भास allनाथ शरीरने
શણગારે છે.
स्नेहेन सुखं लभते
મિત્રતાથી સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
वाचनपाठः ।
यदा त्वं जलं पिपास, तदा एव अहं दुग्धं पिवामि!
यदा त्वं तत्र आगमिष्यसि, तदा अहं एतत्पुस्तकं
पठिष्यामि । अहं रात्री पहिः न गमिष्यामि । अहं
इदानीमेव गृहं गत्वा आनं भक्षयामि । दुग्धेन सह
आम्रस्य भक्षणं अतीव मधुरं भवति । आकाशात
द्विरेफः पतति । सः पुरुषः किमर्थ पुस्तकं आनयति?
अहं यदा तन गता, तदा सः तत्र नासीत् । अहं वनं
गत्वा पुष्पमालां शीघ्रं कृत्या अब आनयिष्यामि ।
त्वं उद्यानपुप्पाणां मालां इच्छसि वा धनपुष्पाणां
मालां वांच्छसि ? यत्र यज्ञदत्तःगच्छति तत्र देवदत्तः

·(४३)
न गच्छति । परंतु यज्ञदत्तदेवदत्तौ सदा अत्र भवतः!
त्वं मम वस्त्रं गृहीत्वा शीघ्र अत्र आगच्छ, मम रक्तं
वस्त्रं एव अत्र आनय, न श्वेतं वस्त्रम् ।
વાચક આ પ્રમાણે અનેક વાક્ય બનાવી પિતાનો અભ્યાસ
વધારે વાકય બનાવતી વેળા એકવચન, દ્વિવચન અને બહુવચન
ને વિચાર હમેશા કરવે, નહિ તે વાકય અશુદ્ધ બનશે ઉપર જે
વાકય આપ્યા છે તેમનું મનન કરવાથી સરળતાથી અભ્યાસ થઈ જશે
સંધિ કરેલાં વા
-- यत्र यज्ञदत्तो गच्छति, तत्र देवदत्तो न गच्छति ।
न गच्छति तत्र देवदत्तो, यत्र गच्छति यज्ञदत्तः।
गच्छति यत्र यज्ञदत्तस्तत्र न गच्छति देवदत्तः । त्वं,
मम वस्त्रं गृहीत्वा शीघ्रमत्रागच्छ । आगच्छ त्वमत्र
शीघं, गृहीत्वा मम वस्त्रम् । मम वस्त्रं शीघ्रं गृही-
वागच्छ न्वमत्र | मम रक्त वस्त्रमेवात्रानय । आन--
यात्रैव ममरक्तं वस्त्रम् । अत्रैवानय मम रक्तं वस्त्रम् ।
कोऽसौ यज्ञदत्तो यो न जलं पियति ?
स वस्त्रमानयति । स रक्तं वस्त्रमानयति। स
इदानीमेव मम रक्तं वस्त्रमत्रानयति । स इदानीमेव ।
सत्त्वरं मम रक्तं वस्त्रं तस्मागृहादत्रानयति ।

·(४४) પાઠ ૧૧ रूप આવવું લાવવું પડવું ४ पत् ५ चल् આ પાઠમાં નીચે લખેલી ધાતુ મેહે કરીને તેનાં રૂપ પહેલાની જેમજ બનાવો– धातु अर्थ १ आ-गम् (आगच्छ्) आगच्छति २ आ-नी (आनय) आनयति ३ भू(भन्) હાવુ, થવું भवति पतति ચાલવું चलति ६ चर् કરવું चरति ७ लिख मधु लिखति ८ स्था (तिष्ठ) तिष्टति पचति १० उपविश उपविशति वसति पडे', यही वहति वपति रटति અવાજ કરવો रणति लघुपु, भोटेथी मातभणति ९ पच् ભવું રાંધવું એમવુ २ ११ यस् १२ वह १३ व वायु બોલવું १६ भण .

·(૪૫) વાંચક આ ધાતુઓના રૂપ અગાઉ બતાવેલી રીત પ્રમાણે કરીને વાક્ય બનાવે– વા ! ! पुरुषः आगच्छति = પુરુષ આવે છે. મનુષ્ય માનયતા = (બે) માણસે લાવે છે. वालकाः तत्र भवन्ति = બાળક ત્યાં હોય છે. મનુષ!વંતરિ = હે મનુષ્ય! તું પડે છે. છેવી! યુai ૪ = હે વીરો તમે(બે)ચાલે છે દે મનવા !જૂ જરા = હે માન' તમે (બધા ) ફરે છે. अत्र अहं लेख लिखामि = અહીં હું લેખ લખું છું. आवां अन तिष्टावः = અમે (બે) અહીં છીએ. वयं तत्र उपविशामः અમે (બધા) ત્યા બેસીએ છીએ. सूद अन्नं पचति રસોઈએ અન્ન રાધે છે. परिचारको नत्र वसत (બે) સેવક ત્યા રહે છે. अश्वा रथं वहान्त = ઘોડા રથને ખેંચે છે. कृषीवलः बीजं वपति बालको तत्र किमपि रटतः = (બે) બાળકે ત્યાં કઈ પણ બાલે છે. घंटाः रणन्ति ઘટીઓને નાદ થાય છે. त्वं किं इदानी भणासि ! - ક ખેત બી વાવે છે. તું હમણાં શુ બોલે છે?

·वाक्य। अहं आगच्छामि त्वं आगच्छसि ।स आगच्छति। आवां आगच्छावः । युवां आगच्छथः । ती आगच्छ- तः । वयं आगच्छामः । यूयं आगच्छथ । ते आगच्छन्ति । अहं फलं आनयामि । आवां जलं आनयावः। वय धान्यं आनयामः । त्वं पात्रं आनयासि । तो अश्वं आनयतः। ते अश्वं आनयन्ति । घृक्षः भवति । पृक्षौ भवतः। वृक्षाः भवन्ति । त्वं भवसि । युवां भवथः । यूयं भवथ । अहं भवा. मि। आवां भवावः । वयं भवामः । पालकः पततियालको पततः । यालकाः पतन्ति। त्वं पतसि । युवां पतयः । यूयं पतध । अहं पतामि । आयां पतावः । वयं पतामः । अहं ग्रामं चलामि । आवां नगरं घलावः । वयं देशान्तरं चलामः । त्वं कदा चलसि ? युवां कुछ चलथः १ यूयं किं न चलथ ? सः इदानी न चलति । तो इदानी न चलतः। ते इदानी एव चलन्ति । अश्वः पने चरति। अची बने चरतः। अन्याः

·(४७)
।
वने चरन्ति । त्वं कुत्र चरसि. युवां कुत्र चरथः ?
यूयं कुत्र चरथं ? सः न चरति । तो तत्र चरतः। ते
न चरन्ति ।
गंगाधरः लिखति । विश्वामित्रभरद्वाजो लिखतः।
छात्राः लिखन्ति । त्वं किं न लिखास ? युवां लिखथः।
किं यूयं लिखथ ? अहं अत्र लिखामि । आयां अब
लिखावः। वयं अब न लिखामः।
ધાતુઓનાં રૂપ બનાવવાને અભ્યાસ આ પ્રમાણે વાચકે
કર કર્તાનું વચન અને ક્રિયાપદનુ વચન એક હેવું જોઈએ
થોડા જ શબ્દો વડે દરેક ધાતુના રૂપ જોડીને આ પ્રમાણે અનેક
વાક બનાવી શકાય છે જે વાચક આ રીતે હમેશા અભ્યાસ
કરશે તે તેને સંસ્કૃત વાક્ય બનાવવાનું સહેલું પડશે
સંધિ કરેલાં વા
अश्वोवने चरति । चरत्यश्वो वने। वनेऽश्वो चरति।
गंगाधरो लिखति । वयमत्र न लिखामः। अत्र न
लिखामो वयम् । न वयं लिग्वामोऽत्र । तौ तत्र
चरथः। चरथस्तत्र तौ। तत्र चरथस्तौ। आवामत्र
लिखावः।
1

·(૪૮) જીવ - અગ્રતા | હેડ, " પાઠ ૧૨ નીચે લખેલા શબ્દો માટે કરે – કારાન્ત પુતિ ઃ कृपा यवः સુનિ. દુષ્ટ માણસ, મઃ લાભ विनयः યુ પોપટ મણૂક મેર मार्जनलेपः સાબુ सुजनः શરીર कामः કામ, ઈચ્છા સૈન - પેલે ભાત વિર પેટી - મ: પ્રશ્ન, સવાલ प्रकाशः પ્રકર, ઉત્તરા થa. કાચ જ સાપ, હાથી जनक પર તવ પશુ વિવામિ = હવે હું તારા કૂવાનું પછી दुर्गनं दूरत परिन्या = દુટ મને ફરથી ત્યાગ કર. विद्वान् विनयेन शामने = વિદ્વાન નનાથી શોભે છે. ગુરુ ઘર પરિવતિ = પોપટ ઝાડ પર રહે છે. મનન નનર સ નિી કુ = આબુ તથા પાણીથી રીર કર. પિતા, બાપ પીઉં છું.

·(४९)
?
अश्वस्य देह मनुप्यस्य शरीरात् बलिष्ठतर अस्ति-धारनु
શરીર મનુષ્યના દેહથી વધુ બળવાન છે
त्वं कय ओदन पचसि तु वी शते मात राधै छ
स इदानी प्रश्नं पृच्छति-ते हुये सवाल पूछे छ
जड शानेन हीन भवति- भू ज्ञानहीन डाय छ
नाग विपयुक्त भवति- सा५ विषयुत राय छ
तव जनक किं लिखति ?- तास पिता शुल'
काच त्वया दृष्ट' किं -शुभयनयो?
इदानीं शुम्न सूर्यस्य प्रकाश अस्ति- वे सूर्यन प्राश शुद्ध
तव पेटके मम पुस्तक अस्ति तारी पेटीमा भारी यो५छ
यथा काम तथा एव लोभ- म तेran
सुजन नमस्करोमि- सनननमार ३ छु
मयूर अतीव शोभन भवति-भार घो।। 8२ सय छ
ओष्टः कथ रक्तवर्ण न भवति ?- भागना
નથી તે ?
वाक्य।
त्व मुद् किं न पचसि ? मुद्गमिश्रितः ओदन:
मधुरः भवति । मुगाना अन्न मधुर भवति । तस्य
हिमपर्वतस्य शिपरं अतीय रमणीयं अस्ति । एकस्य
४ (स )

·(५०)
चालकस्य पुस्तकं अन्यः नयति । तदा द्वौ अपि
बालको युद्धं कुरुतः । यस्य पालकस्य मुखं मलिनं
भवति सः मूढः भवति ।
सःयालकः इदानीं किं भक्षयति ? साइदानी आनं
भक्षयति, दुग्धं च पियति । आम्रस्य भक्षणानंतरंजलं
न पिय । तस्मै मार्गदेहि । सः अंधः षधिरः च अस्ति।
आचार्यः धर्मस्य वचनं उपदिशति । त्वया तत्
किं न श्रुतम् ? उपदेशकः धर्मवचनस्य अमृतं ददाति ।
तत् यथा इच्छास तथा पिव ।
नृपतिः चोरं ताडयति । राजा यदा नगरात् पाहि:
गच्छति, तदा एव चोरः अत्र आगच्छति ।
त्वं अत्र कुमारं किमर्थ ताडयसि ? किं तेन कृतं ?
सः शोभनः छात्रः अस्ति । तं न ताडय । सः इदानीं
स्वपाठं करोति ।
स्वादु दुग्धं मिष्टं भवति । तथा फलानां रसः अपि
मिष्टः अस्ति । अस्य कूपस्य जलं मधुरं नास्ति, तत्
अतीव क्षारं अस्ति । अस्य कारणं किं अस्ति ?
विष्णुमित्रः कदा स्नानं करोति त्वं कदा भोजन
करोपि ? तव पुत्रः कदा पठतित्वं कुन वससि युवां
?

·(५१) कुत्र वसथः ' अहं प्रातः वन गतः, इदानी एव गृह आगतः। વાચકે આ પ્રમાણે નાના વાક બનાવીને બેસવાને પ્રયત્ન કરે જે શબ્દ વાંચકને અત્યાર સુધીમાં મોઢે થયા છે, તેને ઉપગ કરીને અનેક વાક્ય વાંચક બેલી શકશે. આ પ્રમાણે નાનાં નાના વા બનાવવાને મહાવરો વખતે વખતે વાચક કરશે તે તેને સંકડવા બનાવવાની તક મળશે અને તેને વિશ્વાસ પણ આવશે, કે તેની પ્રગતિ સાસ્કૃત ભાષા માં કેટલી થઈ ચુકી છે. સંધિ કરેલાં વા. मुद्गामिश्रित ओदनो मधुरो भवति । भवति मधुरो मुद्गमिश्रित ओदनः। यस्य बालकस्य मुखं मलिनं भवति, स मूढो भवति । भवति स मूढो पालको यस्य मुसं मलिनं भवति । स बालकोऽन्न किं भक्ष- यतीदानीम् ? स इदानीमानं भक्षयति दुग्धं च पिवति। पियतीदानी स दुग्धमानं च भक्षयति । सोऽन्धो पधिरश्चास्ति । सोऽस्त्यन्घो यधिरश्च । अहं प्रातर्वनं गत इदानीमेव गृहमागतः। गृहमिदानीमेवा- गतोऽहं प्रातश्च वनं गतः । तथा फलानां रसोऽपि मिष्टोऽस्ति । आस्त मिष्टः फलानां रसः । ।

·(५२) પાઠ ૧૩ संस्कृत-वाक्यानि । १ श्रुत्वा तत् कैकेयीवचनं राजा दशरथः निःश्व- स्य छिन्नः तरुः इव अपतत् । २ दीनया वाचा च कैकेयी अपृच्छत् । ३ केन त्वं एवं उपदिष्टा? ४ नाना. दिग्भ्यः समागताः राजानः किं मां वक्ष्यन्ति १५ रामं वनं गच्छन्तं, सीतां च रुदतीं दृष्ट्वा चिरं जीवितुं न आशंसे । ६ हे कैकेयि ! सर्वान अस्मान् नरके प्राक्ष- प्य सुपिता भव । ७ मयि मृते, रामे वनं गते च, त्वं विधवा भूत्वा एवं राज्यं करिष्यसि। ८ तथा विलपतः दशरथस्य सूर्यः अस्तं गतः। रजनी च अभ्यावर्तत । प्रभातकालः अपि जातः । ગુજરાતી વાકે તે કેકેથીનું ભાષણ સાભળીને રાજા દશરથ નિવાસ નાંખતા કાપેલા ઝાડની માફક ઢળી પડ્યા. ૨. દીન વાણીથી કેકેયીને પૂછવા લાગે. ૩. તને આ પ્રમાણે શીખામણું કે આપી ? ૪. બધા દેશથી આવેલા રાજાએ મને શું કહેશે ?પ. રામને વનમાં જતા અને સીતાને રડતી જે લાંબે વખત જીવવાની આશા નથી. કહે કયી! અમને નરકમ ફેંકીને સુખી થા છે. મારા માથું પછી અને રામના વન ગયા પછી, તે વિધવા બનીને રાજ્ય કરશે. ૮. આ પ્રમાણે વિલાપ કરતાં કરતા, સૂર્ય અસ્ત થશે. રાત્રી પી અને પ્રાતકાળ પણ છે.

·(५३) संस्कृत-वाक्यानि । ९ प्रभाते एव आशु वसिष्ठः संभारान् उपगृग्ध राजमंदिरं प्रधिवेश। १० सचियं सुमन्त्रं आहृय मोवाच । ११ मां आगतं नृपतेः क्षिप्रं आचक्ष्य । १२ तथा त्वरस्व, यथा पुष्यनक्षत्रे रामः राज्य अवाप्नुयात् । २३ एवं श्रुत्वा सः अपि प्रविवेश अन्तःपुरम् । १४ राज्ञः अवस्था अज्ञात्वा एव तं अभिष्ठोतुं प्रचक्रमे । १५ धार्मिकः राजा दशरथः रामं मति भग्नहृदयः शोकरक्तक्षणः तं उवाच । १६ एतैः वाक्यैः खलु त्वं मम मर्माणि कृन्तसि । १७ सुमन्त्रः अस्य वाक्यस्य अर्थ न अन्वयुध्यत । ગુજરાતી વાકે. ૯ પ્રાત:કાળે વસિષ્ઠ સામગ્રી લઈને રાજમદિરમાં દાખલ થયા. ૧૦ મંત્રી સુમને બેલાવીને બોલ્યા. ૧૧ भ રાજાને શીઘ કરી દો. ૧૨ એટલી ઉતાવળ ખે કે જેથી પુષ્ય- નક્ષત્રમાં રામને રાજ્ય મળે. ૧૩ એ સાંભળીને તે પણ અતપુરમાં દાખલ થયા. ૧૪ રાજાની અવસ્થા જાણ્યા વગર જ તેનાં વખાણ કરવા શરૂ કર્યો. ૧૫ ધાર્મિક રાજા દશરથ રામ પ્રતિ છિન્ન હૃદય बनाने AA शती (ईक्षण) i तेनाया. 16 4 વાકય વડે તે તું મારું હૃદયજ ચીરી રહ્યા છે. ૧૭ સુમન્વ આ વાકયને અર્થ ન સમજે. આ ૩૧

·(५४)
संस्कृत-वाक्यानि ।
१८ यदा दशरथः दैन्यात् न वक्तुं शशाक, तदा
मन्त्रज्ञा कैकेयी सुमंत्रं प्रत्युवाच । १९ हे सुमन्त्र !
राजा रजनी प्रजागरपरिश्रान्तः निन्द्रां गतः, अतः
त्वरितं रामं अत्र आनय ।
ગુજરાતી વાર્યો.
૧૮ જ્યારે દશરથ દુઃખથી બેલવાને પણ સમર્થ રહ્યો નહિ,
ત્યારે વિચારને ભાવ સમજનારી (મભાવના જાણનારી કેકેયી
સુમત્રને કહેવા લાગી. ૧૯ હે સુમંત્રી રાજા રાત્રે જાગરણથી
થાકેલા સૂતા છે. માટે તુરતજ રામને અહીં લાવ,
समास ।
१ कैकेयीवचन-कैकेय्या. वचनं कैकेयीवचनं (यानु सापy )
२ विधवा-विगतः मृतः घवः पतिः यस्याः सा विधवा पति-
होना मृतपतिका स्त्री । (नो पति भरी गयो छ.)
३ राजमंदिरं-राक्षः मंदिरं राजमंदिरं ( २ सपन)
४ भग्नहृदयः-मन हृदयं यस्य स भग्नहृदय । (रेय
wिalet थु छ.)
५ मंत्रज्ञा--मंत्र जानाति इति मन्त्रज्ञा (नियारनामा नारी)
६ प्रजागरपरिश्रान्त- प्रकर्पण अतिशयेन जागरः जागरणं
प्रजागरः । परितः सर्वत श्रान्तः परिश्रान्तः । प्रजागरण
परिश्रांत प्रजागरपरिश्रांत । (तना दीप यान)

·(५५) વાંચકે સમાને પણ અભ્યાસ સારી પેઠે કરો. અને આ પાઠનાં વાક્યને પણ સારી પેઠે અભ્યાસ કરે, અને ત્યારે આ પાઠ પૂરો થાય ત્યારે ફક્ત વાયેજ વારંવાર વાચતા રહેવું. સંધિ કરેલાં વાક્યો श्रुत्वा तत्कैकेयीवचनं राजा दशरथो निःश्वस्य छिन्नस्तरुरिवापतत् । दीनया वाचा च कैकेयीमपृच्छत् । केन त्वमेवमुपदिष्टा ? नानादिग्भ्यः समागता राजानः किं मां वक्ष्यन्ति ? रामं वनं गच्छन्तं,सीता च दीं नहर, चिरंजीवितुं नाशंगे। हे कैकेसिमर्श- नस्मानरक प्रक्षिप्य सुग्विता भव । मयि मृते, रामे च चनं गते, त्वं विधवा भूत्वैव राज्यं करिष्यसि । तथा दिलपतो दशरथस्य सूर्योऽस्तं गतः । रजनी चाम्या-- वर्तत । प्रभातकालोऽपि जातः । प्रभात एवाशु वसिष्ठः संभारानुपगृह्य राजमन्दिरं प्रविवेश । सचिवं सुमन्त्रमाहय प्रोवाच । मामागतं नृपतेः क्षिप्रमाचक्ष्व ।

·(५६)
.
પાઠ ૧૪
भीमकर्णयोयुद्धम् ।
रणे ज्वलन्तं पावकं इव क्रुद्ध भीमसेनं दृष्ट्वा
कर्णः
चानेन उद्धृतः अर्णवः हव अन्यं रथं आस्थाय
अभ्ययात् । युद्धं कणं दृष्ट्वा सर्वे भीमसेनं हुताशने
हुतं इव अमन्यन्त । ततः घोरं चापशब्दं कृत्वा
राधेयः भीमसेनरथं प्रति अम्पद्रवत् । ततः तयोः
भीमकर्णयोः घोरं युद्धं प्रारब्धम् । परस्परवधेच्छया
लोचनैः दहन्तौ इव अन्योन्यं ददर्शतुः, परुपाणि च
वाक्यानि ऊचतुः। ततः कर्णः नवभिः शितैः शरैः
महायलं भीमं विव्याध ।
ભીમ અને કર્ણનું યુદ્ધ
યુદ્ધમાં બળતી આગનાં જેમ ગુસ્સે થયેલા ભીમબેનને જોઈને
કણું હવામાં તરને ઉછાળના સમુદ્રની જેમ, બીજા રથ પર
ચઢીને આવ્યો ગુસ્સે બનેલા કર્ણને જોઈને બધા ભીમસેનને
અગ્નિમાં હોમી દીધેલે સમજવા લાગ્યા. ત્યારે ભયંકર ધનુષટંકાર
કરીને કહ્યું ભીમસેનના રથ તરફ દેશે. આ પછી તે ભીમ અને
કર્ણનું ભયંકર યુદ્ધ થયું. એકબીજાને મારવાની ઈચ્છાથી આંખોથી
બાળતા એકબીજાને જોવા લાગ્યા, અને કહેર વચને કહેવા લાગ્યા.
ત્યારે કર્ણ નવ તેજ બાતે વડે બલિષ્ઠ ભીમને વીંધી નાખે.

·(૫૭) भरतशार्दूलः भीमसेनः तु हेमपृष्ठ महत् धनुः रथे निक्षिप्य करे गदां गृहीत्वा कर्णरथं प्रति वेगात् अभ्यधावत् । तं पाण्डवर्पमं तथा वेगेन आपतन्तं विलोक्य कर्णः अपि मत्तः द्विपः मत्तं द्विप इच युद्धाय प्रत्युद्ययौ । तौ तथाविधौ दृष्ट्वा उभये अपि पले सर्वे च महारथाः कौतुकपरवशाः चित्रं इव तस्थुः । तस्मिन् समये तयोः जयपराजयो न व्यक्त अलक्षयताम् । ततः तो अन्योन्य तीक्ष्णः पाणः जि- धांसन्तौ घृष्टिमन्ती अम्बुदौ इव प्रेक्षणीयतरी आ- स्ताम् । ताभ्यां मुक्ताः गृध्रपत्राः शराः आकाशे शरदि मत्तानां सारसानां श्रेण्यः इव चकाशिरे। ભરતકુળમાં વાઘની માફક ભીમસેન, સોનાની પીઠવાળા મહાન ધનુષને રથમાનાખીને હાથમાં ગદા લઇ કર્ણના રથ તરફ અતિવેગથી દોડશે તે પાડમાં શ્રેષ્ઠને એ પ્રમાણે વેગથી આવી પડતો જોઈને કર્ણ પણ મસ્ત હાથી સાથે મસ્ત હાથીના જેમ લડાઈ લડવા સામે ગ () તે બને તે પ્રમાણે તે સ્થિતિમાં) જોઈને બને બાજુની સેના તથા બધા મહારથી–ગણ કૌતુકને વશ થયા હેય તેમ ચિત્રની માફક થી ગમે તે વેળા તેમને જય કે પરાજય સ્પષ્ટ માલમ પડતું ન હતું ત્યારે તે બને એક બીજાને તેજ બાણથી મારવાની ઈચ્છા રાખતા, બાણવષ કરતા કરતા વૃષ્ટિ- વાળા બે વાદળની જેમ અત્યત દર્શનીય દેખાતા હતા તેણે છેડેલા ગીધની પાખવાળા બાણ આકાશમાં શરઋતુમાં મસ્ત થયેલા સારસની હારની જેમ શોભવા લાગ્યા.

·(૫૮)
एवं प्रवृत्ते भीमः कर्णस्य घनुः त्रिभिः विशिखैः
चकता रथात् च सारथिं अपातयत् । तदा महायला
कर्णः निःश्वसन उरगः इव जीवितस्य अन्तकरी
महाशक्ति उत्क्षिप्य भीमसेनाय चिक्षेप । ततः सूतं-
नन्दना राधेयः शक्तिं पुरन्दरः अशनि इव विसृज्य
सुमहानादं ननन्द । तस्य नादं निशम्य कौरवाः
अत्यन्तं मुमुदुः । तां कर्णेन निर्मुक्ता अर्कप्रमां शक्ति
મમ: અા રે વિઘતિ વિશે !
अन्योन्यं प्रजिहीर्पन्तौ गोष्टेषु महर्षभी इव परस्पर
अभिवाक्षन्तौ तदा सायकान् व्यसृजताम् ।
આ પ્રમાણે યુદ્ધ જામતાં ભીમે કર્ણના ધનુષને ત્રણ બાથી
કાપી નાંખ્યું. અને રથમાંથી સારથીને તેડી પાડે. ત્યારે અતિ
બળવાળા કણે કૂકારતા નાગ જેમ જીવનને અંત લાવનારી
મૃત્યુજનક ભારે શક્તિને ઉડાવીને ભીમસેન પ્રતિ ડી.આ પછી
સારથીપુત્ર કર્ણ એને ઇન્દ્રના વજીની માફક છેડીને ભારે હુંકાર
કરતાં આનંદ માનવા લાગ્યો. એના અવાજને સાંભળીને કેર
ઘણાજ રાજી થવા લાગ્યા. તે ક છેડેલી સૂર્યસમાન તેજલ્લી
શક્તિને ભીમે તેજ ગતિવાળા બાણથી આકાશમાં જ કાપી નાંખી.
આ પ્રમાણે એકબીજાને હરાવવાની ઈચ્છા કરતાં, શાળામાંના બે
મેટા (સાંઢ) આખલાની જેમ એક બીજાને જોતા, ત્યારે બાને
કડવા લાગ્યા,

·(५८)
।
ततः कर्णः भीमस्य शरैः आहतः अश्रुभिः पूर्णाक्षः
विह्वलः रणं हित्वा महाभयात् जवनैः अश्व
प्राद्रवत् । एवं कर्णे रणात् अपगते भीमः धृतराष्ट्रा--
स्मजान यमालयं निन्ये । तान् तथा पतितान् दृष्ट्वा
प्रतापवान् कर्णः महता क्रोधेन आविष्टः पुनरपि
युद्धाय कृतनिश्चयः समरभूमि समाययौ। पुनः च
तयोःप्रारब्धे युद्धे कर्णः सायकैः भीमसेनस्य कवच
पाटयामास ।
भीमसेनः तु कर्णस्य हयान् हत्वा, मारथिं च
विनिहत्य प्रजहास । तत् दृष्ट्वा कर्णः तस्मात् रथात्
अवारोहत् , गदांच गृहीत्वा रुषा भीमाय प्राहिणोत् ।
ત્યારે કર્ણ ભીમના બાણથી મરાય, અકૃપૂર્ણ આખે વાળે,
ह ખી થતે થતા રણને છોડીને ભારે ભયથી વેગવાળા ઘડા પર
ભાગી ગયો આ પ્રમાણે કર્ણના રણમાથી ભાગી જવાથી ભીમ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રને ( કૌને ) યમપુરી પહોચાડવા લાગે.
તેઓને આ પ્રમાણે પડતા જોઇને પ્રતાપી કર્ણ ભારે ધથી ફરીને
પાછો લડાઈ લડવાનો નિશ્ચય કરીને યુદ્ધ ભૂમિપર આવ્ય, અને
પાછુ તે બંને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થતા કહ્યું બાણ વડે ભીમસેનના
કવચન તેડી નાખ્યું
ભીમસેન ના ઘડા અને સારથીને મારીને ખડખડાટ હસવા
લાગે એ જોઈને કર્ણ તે રથમાંથી ઉતરી પડયા, અને ગદા લઈને
ધથી ભીમ તરફ ફેકીને મારી.

·महागदां आपतन्ती भीमः आलक्ष्य स्वनिशितैः शरैः सर्वसैन्यस्य पश्यतः एव अवारयत्। एवं पुनः अपि विफलमनोरथः कर्णः पदातिः एव भीमसेनात् पराङ्मुखः अभवत् । તે મોટી ગદાને આવતી જોઈને ભીમે પિતાનાં તેજ બાણથી આખી ફિજેને જોતજોતામાં થંભાવી દીધી. આ પ્રમાણે ફરી પાછે અસફળ મનેરથી કર્ણ પગેજ ભીમસેનથી મેં મચેડી ચાલ્યો गयो. समास । १ चापशब्दः--चापस्य शब्दः । २ हुताशन:- हुतं अनाति भक्षयति इति हुताश- नोऽग्निः ३ भीमकर्णी- भीमश्च कर्णश्च । ४ परस्परवधेच्छा-परस्परस्य वधेच्छा । घघस्य इच्छा वधेच्छा। ५विफलमनोरथ:-विफलः निष्फलः मनोरयः यस्य सः। ६सर्वसैन्यं-सर्व च तत् सैन्यं च । ७ कृतनिश्चयः कृतः निश्चय येन सः।

·પાઠ ૧૫ काकशृगाली। एकदा एकेन काकेन इतः ततः पर्यटता एक माम- ग्वण्डं समासादितम् । तत् चञ्चुना गृहीत्वा सः कसिंचित् तुङ्गशाग्विनः शिखरे भक्षणाय यावत् तिष्ठति, तावत् केनापि शृगालेन अदृश्यत । शृगालः असौ युभुक्षातः आसीत् । सकलं अपिदिनं पर्यटना तेन न प्राप्त आसीत् किं अपि युमुक्षात्राणाय इति । अतः तं वायसं दृष्ट्वा तेन चिन्तितं, यत् येन केन प्रकारेण अपि अस्मात् इदं मांसपण्डं हरणीयं, नोचेत् प्राणयात्रा अपि दुष्करा भविष्यति इति । કાગડો અને શિયાળ એકવાર એક કાગડાને અહીંતહીં ફરતાં ફરતાં (રખડતાં) એક માંગને ટુકડે મળે. તેને તે ચાંચમાં લઈને કોઈ ઉચા ઝાડની ચપર ખાવાને માટે જે બેઠો કે તેજ તેને કોઈએક શિયાળે ને. તે શિયાળ ભૂખ્યું હતું. આખો દિવસ ભટકતાં પણ તેને ભૂખ મટાડવાને કઈ પણ મળ્યું નહિ. આથી તે તે કાગડાને જોઈને વિચાર્યું કે કોઈ પણ પ્રકારે આ માંસને ટુકડે ટવી લે જોઈએ; નહીં તે જીવવું પણ ભારે પશે.

·: इत्थं मनसि संमघार्य, असौ उपायं क्षणं चिन्त- यामास । उपायं संचिन्त्य असौ प्रसन्नवदनः काकं सम्बोधयन् पाह-अहो नु खलु अष्टपूर्वः विलक्षणः भवान् विहगः । मन्ये किल भवान् विहङ्गमराजः । सौन्दर्यातिशयं तु भवतः नूनं वचसा वर्णयितुं न शक्यते। अहो नु खलु तब गतिः । मन्ये हंसमपि प्रत्यादेप्टुं सृष्टः भवान् । इत्येवं सर्वाङ्गसुन्दरत्वात् भवत: स्वरेण अपि अतीव सुमधुरेण भाव्यम्। यदिच सत्यं एतत् तर्हि अवश्यं अद्य भवान् मे श्रवणसरणि स्वमधुरेण आलापेन कृतार्थयिष्यति इति । આ પ્રમાણે મનમાં વિચાર કરીને છેડી વાર ઉપાય વિચારવા લાગે. યુક્તિ વિચારીને શોધીને) તે પ્રસન્નવદનવાળે કાગડાને સંબોધીને બે કે, અહો ! આપના જેવું વિચિત્ર પક્ષી તે કયાંય જોયું નથી ! હું માનું છું આપ પક્ષીઓના રાજા છે. આપની સુન્દરતાનું તે વારથી વર્ણન પણ થઈ શકતું નથી. અહો ! તમારી ચાલનાતે શા વખાણ કરવા! મારી સમજમાં તે હંસને પણ શીખવવાને માટે આપને બનાવ્યા છે. આ પ્રમાણે સર્વાંગ- સુંદર આપને કંઠ પણ ચોકકસ મીડે હે જોઈએ, અને જે આ વાત સાચી હેય તે જરૂર આપ આજે મારા કાને. આપના મધુર આલાપથી આભારી કરશે.

·वायस तु इकिपटस्तुति आकर्य विस्मृत्यात्मनः स्वरूपं नितरां मुमोद । स्वरमाधुर्य च प्रदर्शयितु- कामः "का का" इत्येव नितान्तं कर्णकटुनाद यावस् कर्तुं आरभते, तावत् तत् मांसग्वण्डं अध- स्थितस्य शृगालस्य मुखे न्यपतत् । जम्बुक तु तत् भक्षायित्वा वायसमुपहसन् तारस्वरेण प्राह, अल आलापेन । किमर्थं व्यर्थ कर्णविवर विदारयसि कर्ण-- कटुना अनेन आलापेन? तत् अन्यत्र गन्या स्वैर कुरु आलापमिति। य पुरुप स्वगुणान् सम्यम् इह न परीक्षति सः કાગડે આ કપટપૂર્ણ પ્રશંસાને સાભળીને પોતાનું સ્વરૂપ ભૂની જઈને ઘણે જ રાજી થયા અને પિતાના સ્વરની મધુરતા બતાવવા ની ઈરછાથી આ પ્રમાણે કર્ણને ઘણેજ કર્કશ અવા જે કરવા લાગ્યો કે તેવામા તે માસને ટુકડો નીચે બેઠેલા શિયાળના મોઢામાં જઈ પડે તે શિયાળ તેને ખાઈને કાગડાને હસતે હસતે (મશ્કરી કરતે મોટેથી કહેવા લાગ્યો કે “આતાપ કર નહિ શા માટે નાહક કાનને કર્કશ લાગે એવા તારા આવાપથી કાનેને ફાડી રહ્યા છે? બીજે કયાય જઈને મનગમતો આ વાપ ॥ " કર જે મેણુમ પિતાના ગુણેની સંસારમાં સારી પેઠે પરી

·(६४)
खलु मिथ्याभिमानेन परितुष्यन् वायसदशां
लभते इति अत्र नास्ति संशयः।
(કસોટી) કરતું નથી, તે મિથ્યાભિમાનથી ફૂલાઈને કાગડા જેવી
દશા પામે છે, એમાં લેશમાત્ર પણ શંકા નથી.
समासा
१ काकशृगालो-काकश्च शृगालश्च (HA31 मने शिया )
२ मांसखण्ड-मांसस्य खण्डम् ( भांसने टु1)
३ बुभुक्षातः- बुभुक्षया आतः । (भुपथी भी)
४प्राणयात्रा-प्राणानां याना। (न यात्रा)
५प्रसन्नवदनः-प्रसन्न वदनं यस्य सः (असहनयाणा)
६ अदृष्टपूर्वः न दृष्टं मदृष्टं । अदृष्टं पूर्व यस्य। ( पडेन
नया)
.७ विहङ्गमराजा-विहङ्गमानां राजा । ( पक्षि )
८ सौंदर्यातिशयः-सौंदर्यस्य अतिशयः (२मति सुरता)
९ सागसुन्दरत्वं- सवाणि च तानि अंगनि सर्वागानि,
सर्वाङ्गानां सुंदरत्वं । सुदरस्य भावः सुंदरत्वं । (मधाम
|२)
२० कपटस्तुतिः--कपटयुक्ता स्तुतिः। (४५४थी रेसी स्तुति)
११ तारस्वर-तारश्वासी स्वरया (त्यो १२)
१२ कर्णविवर कर्णस्य विवरं । (आननु)

·પાઠ ૧૬
અ-કારાન્ત પુલિંગ શબ્દના રૂપ વાંચકે જાણે જ છે. છતાં
બરાબર ધ્યનમાં રહે માટે અહીં ફરીથી આપવામાં આવે છે.
जनः (मनुष्य)
(१)जना, जनौ, जनाः। (सं०) हे जन, हे
जनौ, हे जनाः । (२) जनं, जनौ, जनान् । (३)
जनेन, जनाभ्यां, जनैः । (४) जनाय, जनाभ्यां, जने-
भ्यः ।(५)जनात्, जनाभ्यां, जनेभ्यः । (६)जनस्य,
जनयो, जनानां । (७)जने, जनयोः, जनेषु॥
रामः ।
.
१) रामः, रामो, रामाः । (सं०) हे राम, हे
रामी, हे रामाः । (२) राम, रामो, रामान । (३)
रामेण, रामाभ्यां, रामैः । (४) रामाय, रामाभ्यां,
रामेभ्यः । (५) रामात, रामाभ्यां, रामेभ्यः ।
(६) रामस्य, रामयोः, रामाणां । (७) रामे, रामयोः,
रामेषु ॥
વાંચક આ બંને શબ્દનાં રૂપ તપાસે એમના રૂપમા ઘેડે ફેર
छे.
५ (स.प. शि. मा. ४)

·કન तृतीया एकवचन- जनेन रामेण पष्ठी बहुवचन- जनानां रामाणां : અહીં “ના” શબ્દનાં રૂપમાં પ્રત્યયને જે “ર” છે, તે રામ’ શબ્દનાં રૂપમાં ભળીને “” માં બદલાઈ ગયો છે. એને નિયમ આ છે- ૧૮ નિયમ [ અથવા ” ની પછી આવનાર “=' કારને ” થાય છે, અને એની વચ્ચે સ્વર, વર્ગ, , ૨, ૩, ના આવવાથી પણ “'ને “ઘ' થાય છે. જુઓ– રા’ શબ્દ “+{ m” આટલા શબ્દોથી બન્યું છે. એની સન્મુખ ત્રીજીને “સુન પ્રત્યય આવે તે =[7] બનીને – [ ગા+++] += = રાજ આમ બને છે, અથાત “” અને “ર” ની વચ્ચે સામ+ જ” આટલા વર્ષે આવવાથી પણ ઉપરનાં નિયમાનુસાર “” ને “બ” થાય છે. આ પ્રમાણે “માં” ની જગ્યાએ પણ આ નિયમથી ? કારને “ઘ' કાર થાય છે. એવું જ બીજે પણ સમજવું. નેન, કનાનાં” આ રૂપમાં અથવા ૬' નથી, માટે અહીં નકારને ન થતું નથી.

·शब्द। पट ज्वर %3D पाक दीप योध -१२ = નેકર જ્ઞાની = वन्द्र રાધે અન્ન દીવા - वीर લહેર, મેજા તડકો भृत्य बुध कपोत आश्रम तरग आतप - प्रभुत = આશ્રમ ખીર पायस 331 = પુસ્તક = રાજા वायस विद्य. पार्थिव = पंच संस्कृत-वाक्यानि । हे मित्र ! तं पदं अत्र आनय । सः पटः कस्य अस्ति ? केन तत्र स्थापितः केन सः कृतः ? इदानी भोजनस्य समयः जातः । किं पाका सिद्धः न वा ? यदि पाकः सिद्धः अस्ति, तर्हि इदानी एव भोजनाय अहं आगन्तुं इच्छामि । अस्मिन् स्थाने दीपः नास्ति । त्वया अत्र दीप: कि न स्थापितः शीघ्रं त्वतन गच्छ दीप च अन आनय । सः मनुष्य ज्वरेण पीडितः अस्ति । इदानीं

·।
तस्य शरीरे अतीव ज्वरः अस्ति । अतः एतत् औपचं
तस्मै देहि । अधुना एव देहि ।
तव भृत्यः इदानीं अब नास्ति किम् ? तेन यः
किं कृतम् ? येन सः कुपितः असि ।
बुधः सदा योग्यं वचनं एव उपदिशति । कदा
अपि अयोग्यं भापणं न वदति । अतः युधस्य एव
मित्रता संपादनीया।
यथा योधः संग्राम इच्छति तथा त्वं अपि
इच्छसि किम् ? योघे धैर्य भवति । शौर्य अपि
तत्रैव भवति।
घुघः इदानीं शोभनं ग्रंथं लिखति । तस्य ग्रंथस्य
पठनं कः करिष्यति ?
यदि तव गृहे पायसः अस्ति तर्हि मह्यं देहि ।
अहं पातुं इच्छामि।
वायसः कठोरं शब्दं करोति, न तथा कोकिलः ।
कोकिल: मधुरं शब्दं करोति ।
मम आश्रमे उत्तमः कोकिलः अस्ति । सः प्रति-
दिनं मधुरं गायनं करोति । सायंकाले तस्य मधुरं
शब्दं श्रुत्वा मम हृदयं सन्तोपं प्राप्नोति ।

·on E પાઠ ૧૭ હવે નીચે લખેલા શબ્દોમેઢે કરે – अकारान्त पुल्लिंग शब्द = શબ્દ દુનઃ = દુષ્ટ મનુષ્ય दे॒पः = ષ, શત્રુતા દ. = પાઠ प्रयत्न = યત્ન, પ્રયત્ન होम = યજ્ઞ, હવન વ - રંગ, વર્ણ ચાર आर्यः = આર્ય आश्रम = આશ્રમ યુવા = જ્ઞાની = યજ્ઞ याग धीर પૈર્યવાન વ્યાપા = ગુરુ आचार्यः = આચાર્ય ર ઈન્દ્રિયદમન उपवास = ઉપવાસ રામ = મનનું સ યમ નથઃ = વિજય અકારાન્ત પુલિગ નામોના જેમ જ એના રૂપ થાય છે વાચક એના રૂપ બનાવીને અનેક વાક બનાવી શકે છે. i7-વારિ | १ यथा गर्दभस्य शब्दः तथा एव उष्ट्रस्य रूपम् । २ उष्ट्रस्य विवाहे गर्दभः गायकः भवति । ગુજરાતી વાક્યો ૧ જે ગધેડાને અવાજ તેવુ જ ઉટનું રૂપ. ૨ ઉટના વિવાહ- માં ગાયક ગધેડે હોય છે.

·(૭૦)
संस्कृत-याक्यानि ।
३ गर्दभस्य विवाहे उष्ट्र: नर्तकः भवितुं अर्हति ।
४ शब्दे नित्यः अर्थः विद्यते । ५ यथा मृपकस्य
मार्जारेण सह स्वाभाविकः द्वेपः अस्ति, तथैव सिंहस्य
गजेन सह चैरं आस्त ।६ प्रयत्नेन सर्व सिद्धं भवति ।
७ यत्ने कृते यदि न सिध्यति तत्र कः दोषः ?
૮૪ સર્વા રત્ન કરિા ૧ રવ ?
तस्य किं कर्तव्यं ? १० घुधः सर्व जानाति न तथा
मूढः। ११ दुर्जनं प्रथमं वंदेत् सज्जनं तदनंतरम् ।
१२.अद्य तव अध्यापकेन कः पाठः पाठितः ?
ગુજરાતી વાક્યો
૩ ગધેડાનાં લગ્નમાં ઊંટ નર્તક થવાને યોગ્ય છે. ૪ શબ્દમાં
હમેશાં અર્થ હોય છે. પ જેમ ઉંદરનું બિલાડી સાથે સ્વાભાવિક
વૈર છે, તેમ સિંહનું હાથીની સાથે વેર છે. ૬ યત્નથી સર્વ સિદ્ધ
થાય છે. (મળે છે) ૭ યત્ન કરવાથી પણ જો તેમાં સિદ્ધિ ન મળે
તે તેમાં શો દોષ છે? ૮ આર્ય હંમેશાં પ્રયત્ન કરે છે. હું તારો
વર્ણ (રંગ) કરે છે? તેનું શું કર્તવ્ય છે? ૧૦ જ્ઞાની બધું જાણે છે,
તેવું મૂર્ખ જાણ નથી. (૧૧) દુષ્ટ માણસને પ્રથમ વંદન કરે
ત્યાર પછી સજ્જનતે. (૧૨) આજે તારા ગુરુએ કર્યો પાઠ
ભણુ છે?

·(७१) संस्कृत-वाक्यानि। १३ ब्राह्मणः यज्ञं करोति । १४ धीर: आचार्य: यथा उपदिशति तथा एवं स्वयं आचरति । १५ शिष्यः नमस्कृत्य, आचार्यात् विद्यां गृह्णाति । १६ आचार्येण सह शिष्यः वनं गत्वा तत्र पठति । ગુજરાતી વાક ૧૩ બ્રાહ્મણ યજ્ઞ કરે છે. ૧૪ ધીરજવાન ગુરુ જે ઉપદેશ કરે છે, તેવુજ પિતે આચરણ કરે છે ૧૫ શિષ્ય નમસ્કાર કરીને આચાર્યની પાસે વિદ્યા ગ્રહણ કરે છે ૧૬ ગુરુની સાથે શિષ્ય વનમાં જઈને ત્યાં ભણે છે. संस्कृत-वाक्यानि। प्राणन एव शरीरे बलं भवति। अन्नं अपिशरीर- स्य बलं वर्धयति । तृषारामनाथं जलस्य पानं अवश्यं कर्तव्यम्।माणायामेन प्राणस्य वर्धनं भवति । ध्यानेन मनाशक्तिसंवर्धनं भवति । रावणस्य राज्यं लंकायां आसीत् । तस्य रावणस्य हननं रामेण कृतम् । लंकाराज्यं राक्षसानां आसीत् । दुर्ग आश्रित्य राक्षसः युद्धं कर्तुं न शक्तः । वृक्षस्य पत्रं पुष्पं फलं च सर्व उत्तमं अस्ति । पुष्पस्य उत्तमः गन्धा, फलस्य शोभना रसः, पत्रस्य च वर्णः आनन्दकरः भवति ।

·(७२) सः एव वीर्यवान् भवति यः मरणात् न पिभोत । यःमरणात.भीतः सः भीरुः इति उच्यते। राज्यस्य हेतोः क्षत्रियेण किं पातकं न क्रियते ? युद्धे शत्रु निहत्य पापं न भवति । युद्धात् यदि पलायनं क्रियते तर्हि पातकं भवति । यदि क्षत्रियः युद्ध मृतः भवति, तर्हि सः स्वर्ग आमोति । यदि विजयं प्रातः तर्हि सः राज्यं प्राप्नोति । इदानी सर्वः स्वकीयां रक्षां करोति । ज्ञानेन रक्षणं भवति । यथा युधः स्वकार्य रक्षणं कर्तुं समर्थः अस्ति, न तथा अज्ञः मूढः मनुष्यः । अतः ज्ञान अवश्यं प्राप्तव्यम् । आदी इंद्रियाणि नियम्य ज्ञाननाशनं क्रोधं कामं च जहि । तेन एव नरः सुखी भवति । સંધિ કરેલાં વા स एव वीर्यवान्भवति यो मरणान्न विभेति । यो मरणाझीतः स भीकरित्युच्यते । राज्यस्य हेतोःक्षत्रि- येण किं पातकं न क्रियते ? युद्धे शत्रु निहत्य पापं न भवति । युद्धाद्यदि पलायनं क्रियते तर्हि पातकं. भवति । यदि क्षत्रियो युद्धे मृतो भवति, तर्हि स स्वर्ग- मामोति । यदि विजयं प्राप्तस्तर्हि स राज्यं प्रानोति। -::- ·(७३) પાહે ૧૮ આ પાઠનાં ઈંકારાન્ત નરજાતિના નામેનાં રૂપે આપવામાં भाव्यां छ. रविः (सूर्य) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन रविः रवी स्वयः हे रखें हे रविम् रवान् रविणा रविम्याम् रविभिः रवये रविभ्यः " रवेः रव्योः रवीणाम् रवी रविपु अशोभा प रविणा' भने 'रवीणां' मा ३यामा નકારને નકાર અગાઉના પાકમાં જણાવેલા નિયમ પ્રમાણે થાય છે. कविः (शानी, अन्य) (१) कविः, कवी, कवयः (सं)हे कवे, हे कवी, हे कवयः (२) कविं, कवी, कपीन् । (३) कविना, कविभ्यां, कविभिः। (४)कवये, कविभ्यां, कविभ्यः (५) कः, कविभ्यां, कविभ्यः । (६)कचे, कव्योः, कवीनां । (७) कयौ, कव्योः, कविपु । Marn sury " " ·(७४) - -हाथ नृपतिः =I4 =२ad આ શબ્દોનાં રૂપમાં નકારને નકાર થયે નથી, એનું કારણ એમાં અથવા ઉ અક્ષરની ગેરહાજરી છે. હવે ઈકારાન્ત પુલ્લિગ શબ્દ જુઓ–– शब्द। 'पाणिः रश्मिः કિરણ मुष्टिः कविः मणिः મણું -सूर्य भूपतिः उदधिः = समुद्र ग्रथिः %3D is इपुधिः = माथु = Mi६२ ऋपिः =ate मुनिः 'प्रजापतिः = लपति संस्कृत-वाक्यनि । त्वं एकेन पाणिना इदानीं किं करोषि ? अहं पाणि- भ्यां वस्त्रं आनयामि । सः पाणौधनं गृह्णाति । इदानी मम पाणिः मलिनः अस्ति । सः मुष्टिना युद्धं करोति । त्वं मुष्टियुद्धं जानासि किम् ? तेन सः मुष्टिभिः ताडितः। पुरुषेण मुष्टियुद्धं अवश्यं कर्तव्यम् । अहं मणि कंठे धारयामि | सः मणीनां मालां पुत्रस्य कंठे स्थापयति । यदा मणिपु सूत्रं प्रविष्टं भवति तदा तेपां माला भवति ।रविःप्रातःसमये आगच्छति।स: तस्य कपिः दुंदुभिः ·(७५) - उदयः इति उच्यते । सः सूर्यः सायंकाले अस्तं गच्छति। सायंकालानंतरं रात्रिः भवति । रात्रिसमये अंधकारः भवति । प्रकाशस्य अभावः एव अंधकार। त्वया उदधिः दृष्टः न वा मया उदधिः दृष्टः । यदा अहं मुंबापुरीप्रदेशे गतः तदा तत्र उदधिःमया दृष्टः। उदधेः जलं क्षारं भवति । उदधिजलात् एव लवणं प्राप्नोति । यदा उदघे जलं सूर्यस्य रश्मिभिः शुप्य ति, तदा लवणं भवति । इषुधौ याणाः भवन्तिाधीरः इपुधे पाणं गृह्णाति । ऋषि आश्रमे स्थित्वा किं करोति ? स स्वाश- प्यान् किं उपदिशति ? स वेदमन्त्रान् उपदिशति । शिष्याः वेदमंत्रान् पठन्ति । तेपां मननं च कुर्वन्ति । य. मननं करोति सः एव मनुप्पः भवति। मुनि मौन साधयति । मननाय मौन एच आवश्यकं अस्ति। सूर्यस्य रश्मि अद्य शोभनः अस्ति । यदा मेघाः भवन्ति, तदा एव सूर्यस्य रश्मिः न भवति । नृपतिः नरान् पालयति । भूपति भूमि रक्षति । प्रजापतिः प्रजानां पालनं करोति । कापि वृक्षे भवति । यदा स: ग्राम आगच्छति तदा कुमारा:तं दण्डःताइयान्त। त्वया दुंदुभेः शब्दः श्रुतः न घा? इदानीं दुंदुभेः महान् शब्दः भवति।

·(૭૬) = માટી પાઠ ૧૯ નીચે લખેલાં શબ્દો મેઢે કરે – पठितुं ભણવાને માટે માં મેરે માટે પુર ફરી પાછું, પુનઃ લુખ્ય તારે માટે विमानः વિમાન वस्त्रकारः = વણકર काष्ठं = લાકડાં • रथकारः = ૨થ બનાવનાર निर्माण = નાવટ कुंभकारः કુંભાર मृत्तिका सुवर्णकारः સોની सुवर्ण સેનું રો. = લુહાર माला = માળા मालाकारः = માળી रथांग लेखकः श्रोता સાંભળનારા, તા याजका पूजकः પુજારી शिक्षकः = અધ્યાપક विचारणा વિચાર પાયિત્વો = ધારણ કરી मननं = મનન योगाचारः मनोवलं = મને બળ | यशोवर्धकः કીતિ વધારનાર कंदुकः નદયા: = ૨ા આ શબ્દને મેહે કર્યા પછી, નીચે લખેલાં વાક્ય વાંચક વિના મુશ્કેલી એ સમજી શકશે– વાચનપત્ર | हे मित्र ! तव पुस्तकं अहं पठितुं इच्छामि । कुत्र आस्ति तव पुस्तकं ? यदि त्वं अधुना तत् न पठसि રથને ભાગ = લેખક = યાજ્ઞિક = ગનો આચાર = = દડા ·(७७) । तर्हि मह्यं देहि । अहं तत् श्वः वा परश्चः या तुभ्यं पुनः दास्यामि । रामः रथेन अन्य ग्राम गच्छति । विष्णुमित्रः जलरथेन अन्यं देशं गन्तुं इच्छति । गो- पाल: आकाशस्थेन विमानेन अन्य प्रदेशं गच्छति । पत्रकारः सूत्रेण वस्त्रं करोति । रथकारः काठात् रथस्य निर्माणं करोति । कुम्भकारः मृत्तिकापात्रं करोति । सुवर्णकारः सुवर्णस्य आभूपणं करोति । मालाकारः पुष्पाणां मालाः करोति । लोहकारः लोह- स्थ रथांगानि करोति । लेखकः पुस्तकं लिग्वति । पाठका लेग्वं पुस्तकं च पठति । उपदेशकः धर्मस्य उपदेशं करोति । श्रोता तस्य श्रवणं मननं च करोति । याजकःयजनं करोति । पूजक पूजां करोति । शिक्षक शिष्यं पाठयति । योधः युद्धं करोति । संनिक शखं गृहीत्वा धावति । धीर अश्वं आरोहति । राजा सैनिकान् प्रेरयति । मंत्रि युद्धस्य विचारणां करोति । ऋषि वने आश्रमस्थाने तपः तपति । मुनिः मौनं धारयत्वा मननं करोति । योगी योगाचारं आश्रित्य स्वकीयं मनोयलं वर्धयति । ये मनुप्या भिन्ना. वर्तन्ते तेषां योगक्षेमं नैव

·(७८)
.
कल्पते । भिन्नानां मनुष्याणां विनोशः एव शीघ्र
भवति । तेषां कः अपि तरणोपायः नैव अस्ति ।
कुलस्य
वर्धनाय सदाचारसंपन्नः पुत्रः आव--
श्यकः अस्ति । एकः अपि सत्पुत्रः यशोवर्धकः भवति।
अहं अद्य सायंकाले तव गृहं प्रति आगमिष्यामि । त्वं
तदा तत्र भविष्यास किम् ? यदि त्वं तत्रैव स्थास्यसि
तर्हि अहं आगमिष्यामि, नोचेत् नैव आगमिष्यामि ।
अस्मिन् गृहे एकः यालक दुग्धं पिवति । अन्यः
पुत्रः जलं पिपति । तत्र वृद्धमनुष्यः फलस्य रसं
पिवति । कश्चित् तरुणः पुरुषः मोदकं भक्षयति ।
अत्र चाल कंदुकेन क्रीडति। सः तत्र जले क्रीड--
ति। अन्यः कश्चित् पुरुपः शीघ्रं धावति ।
इदानीं तस्मिन् कृपे किञ्चित् अपि जलं नास्ति,
परंतु अस्मिन् तडागे शोभनं सलिलं अस्ति । अत्र
गुरुः इदानी पर्यन्तं न आगतः, तथा च शिष्यः अपि
न आगतः। अद्य इदानी कः अपि नैव आगमिष्यति ।
अद्य अनध्यायः अस्ति। पश्य तस्य चीरस्य पराक्रम
सः शस्त्रस्य उपयोगं कर्तुं जानाति ।
વાચકે આ પાઠે વારંવાર વાંચવા અને સારી પેઠે અભ્યાસ
३२वी-
-
-१०:-

·પાઠ
૨૦
સંતૃત્તિ-વર્ષના
१ सुमंत्रः गत्वा रामं ददर्श। ववन्दे च तं । उवाच
च । २ हे राम! पिता त्यां द्रष्टु इच्छति। राज्ञी कैकेयी
अपि त्वां द्रष्टु इच्छति । गम्यतां तत्र । माचिरं इति ।
३ एवं उक्तःनरसिंहः रामः सीतां संमान्य अन्तःपुर
રઘrrI મવા જતુ વર કુમતિઃ
कैकेय्या अपि चरणी घयन्दे । ४ नृपतिः तु दीनान
શશિ ક્ષિતું, જિં પુનઃ મમતા ? તા
नरपघुरूप
भयावह दृष्ट्वा भयं आपन्नः रामः ।
ગુજરાતી વાક્ય
૧ સુમત્રે જઈને રામને જોયા તેને નમસ્કાર કર્યો, અને બોલ્યા
૨ હે રામ! પિતા તને મળવા ચાહે છે રાણું કેકેયી પણ તેને
મળવા ચાહે છે ત્યા જાએ, સમય ન જાય ૩ આ પ્રમાણે કહેવાયેલા
નરક રામ સીતાનું સન્માન કરી અન્ત પુરમા ગયા પિતાના
ચરણને નમસ્કાર કરીને તેણે સાવધાન બનીને કૈકેયીના ચરણેની
પણ વદના કરી ૪ રાજા તે દીન બનીને જોવાને માટે પણ
સમર્થ ન હતું, તે પછી શુ એવી શકે ? તે રાજાના ડરામણ
સ્વરૂપને જોઈને રામ ભયભીત થયા

·(८०)
1-
संस्कृत-वाक्यानि।
५ कैकेयी अभिवाद्य एव अब्रवीत्-कचित् मया न
अपराद्धं येन मे कुपितः पिता ? कञ्चित् न भरते
शत्रुघ्ने मातृणां चा मे अशुभम् ? ६ नृपे तु कुपिते
मुहर्तमपि जीवितुं न उत्सहे । ७ कैकेयी तु निर्लज्जा
तदा आत्महितं. बचः उवाच । राम ! राजा न
कुपितः। न अस्य किंचन व्यसनं। मनोगतं तु किंचित्
त्वद्भयात् न अनुभापते । ८ त्वां अभियं वक्तुं न
प्रवर्तते अस्य वाणी । एप हि पुरा मां अभिपूज्य वरं
च दत्वा पश्चात् तप्यते राजा, यथा अन्यः प्राकृतः।
ગુજરાતી વાક્યો
પકકેયીને અભિવાદન કરીને બેલ્યા કે શું મેં તે કંઈ અપરાધ
નથી કને, કે જેથી મારા પિતા ગુસ્સે થયા? ભરત, શત્રુઘ
અને માતાઓની બાબતમાં મેં કંઈ અણઘટતું તે ન કર્યું હેય.
૬ રાજાના ગુસ્સે થવાથી એક પળ પણ જીવવાને માટે મને
ઉત્સાહનથી. ૭ નિર્લજજ કૈકેયી ત્યારે પિતાનાં ભલાની વા
લવા લાગી. હે રામ! રાજા ગુસ્સે થયા નથી. તેને કંઇપણ
દુઃખ નથી. મનનાં કઈક વિચાર તારા ભયથી ઉચ્ચારતા નથી.
૮ તારે માટે અપ્રિય બલવાને એની વાણું તૈયાર થતી નથી. એ
તે પ્રથમ મને પૂજીને અને વરદાન આપીને પછી ગુસ્સે થઈ રહ્યા
छ रात, म (अन्यः प्राकृतः) साधारण मनुष्य थाय छे.
तम.
-

·(૮૧) संस्कृत-वाक्यानि। ९ एतत् श्रुत्वा रामः व्यथितः उवाच । अहो धिक् । हे देवि ! मां एवं वक्तुं न अर्हसि । राज्ञः वचनात् पावके अपि पतेयम् । तत् राज्ञः यत् आभ- कांक्षितं तत् भूहि । १० रामः द्विः न अभिभापते । ११ ततः कैकेयी तं दारुणं वचः उवाच । १२ हे राम !ते पित्रा मे वरौ दत्तौ । तत्र मे याचितः अधुना राजा, भरतस्य अभिषेचनं, तव च अद्य एवं दंडकारण्ये गमनं । यदि पितरं आत्मानं च सत्य- ઝિં રુકા, a જિતુ શિ ગુજરાતી વાક્યો. ૯ આ સાંભળી રામ દુઃખ પામી છે. અરે ધિક્કાર છે. તે દેવિ ! મને આવું કહેવાને તે લાયક નથી. રાજાની આજ્ઞાથી અગ્નિમાં પણ પડીશ, માટે રાજાને જે ઇષ્ટ છે, તે કહે. ૧૦ રામ બે વાર બેલ નથી. ૧૧ ત્યારે કેકેયી તેને કટુવચન બેલી ૧૨ હે રામ! તારા પિતાએ મને બે વરદાન આપ્યા હતા. તે માટે મે- રાજાને હમણાં વિનંતી કરી કે ભરતને રાજ્યાભિષેક અને તેને આજે જ દંડકારણ્યમાં જવું પડે. જો પિતાને અને પિતાને સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરવાની સત્યનું પાલન કરવાની ઈચ્છા હોય તે, પિતાની આજ્ઞા પાળ. ૬ (સં. સ્વ. શિ. ભા. ૪) '' છે.

·(८२) । संस्कृत-वाक्यानि। १३ नव पञ्च च वाणि त्वया अरण्यं प्रवेष्ट-- व्यम् । त्यक्त्वा अभिषेकं जटाचीरधारी भव | भरतः तु इमां पृथिवीं प्रशास्तु । १४ मरणोपमं वचनं श्रुत्वा रामःन विव्यथे । कैकेयी च अब्रवीत् । ગુજરાતી વાક્યો ૧૩ નવ અને પાંચ વર્ષ તારે વનવાસ ભોગવવે. રાજ્યાભિષેક- તજીને જટા અને વલ્કલ ધારણ કરનારે થા. ભરત આ ભૂમિનું રાજ્ય કરે. ૧૪ મૃત્યુનાં જેવાં વચનો સાંભળી રામને દુઃખ ન થયું. અને કૈકેયીને કહ્યું. વાંચકે આ વાક્યને ઉત્તમ અભ્યાસ કરે. સંસ્કૃત વાક્યમાં શબ્દ આગળ પાછળ હોય છે. તેને અર્થ પૂર્વાપર સંબંધથી જે અને સમજવા પ્રયત્ન કરો. સંધિ કરેલાં વા. नय च पञ्च वर्पाण्यरण्यं त्वया प्रवेष्टव्यम् । प्रवेष्ट- व्यमरण्यं त्वया नवं पञ्च च वर्षाणि । त्वयाऽरण्य प्रवेष्टव्यं नव पञ्च च वर्षाणि । त्यक्त्वाऽभिषेकं जटाचीरधारी भय भव जटाचार धार्यभिषेकं त्यक्त्वा । भरतस्त्विमां पृथिवीं प्रशास्तु।. प्रशास्त्विमां पृथिवीं भरतः। -0-::---

·(८३)
પાઠ ૨૧
આ પાઠમાં ઉકારાન્ત પુલ્લિગ શબ્દના રૂપ આપવામાં આવ્યા
"
"
सूनुः(पुर, छोरी)
विभक्ति
एकवचन द्विवचन बहुवचन
सूनू
सूनवः
सं०
हे सूनो हे
२
सूनून्
सूनुना सूनुभ्यां सृनुभिः
सूनवे
सूनुभ्यः
सूनोः
सून्योः सुनून
सूनी
આ પ્રમાણે ઉકારાન્ત નર જાતિના શબ્દોના રૂપ બનાવી શકાય છે
"
:
गुरुः (१२)
(१) गुरुः, गुरू, गुरवः । (सं.) हे गुरो, हे गुरू,
हे गुरवः। (२) गुरूं, गुरू, गुरून् । (३) गुरुणा, गुरुभ्यां,
गुरुमिः। (४) गुरवे, गुरुम्यां, गुरुभ्यः। (५) गुरोः,
गुरुभ्यां, गुरुभ्यः । (६) गुरोः, गुर्वोः, गुरूणां । (७)
गुरी, गुवाः, गुरुपु ॥

·(८४) भात, भरण - યજ્ઞ - - - - प्रभुः - स्वाभी. भिक्षुः - लिपाश मा 'गुरु' शहना ३पामा "गुरुणा " भने “गुरूणां".भा અઢારમાં પાઠમાં આપેલા નિયમથીજ ર ની જગ્યાએ ન થયેલ છે. . उकारान्त पुल्लिंग शब्द- मृत्युः ऋतुः - બે માસને કાળ गुरुः ગુરૂ, અધ્યાપક શેરડી साधुः - साधु मेरुः - भे३ ५पत -हो चायुः વાયુ इपुः मा सेतुः પુલ स्तनायित्नु:- Rani बाहु. -हाथ, मुन पशुः - पशु शिशुः जन्तुः -प्राए संस्कृत-वाक्यानि। यदागुरुः पाठशालां आगच्छति तदा पटनं भवति। यथा गुरुः वदति, तथा एव त्वं पठ । मृत्युः सर्वस्य ईशः अस्ति। मृत्युना सर्व व्याप्तम् । मृत्यवे त्वे किंदा- स्यसि मृत्योः आत्मानं रक्षः। इक्षोः रसः अतिमधुरः भवति । इक्षुरसात् एवं गुडः भवति । इधुं भक्षय इदानीम् । स भृत्यान इक्षुभिः ताडयति । इक्षणारसं तस्मिन् भाण्डे स्थापय । मेरुः नामकः एकः पर्वतः अस्ति।उत्तरदेशे मेरोः स्थानं अस्ति । मेरी देवानां एका सभा आसीत्। इदानींचायुः याति। यथा इदानी બાળક ।

·(८६)
%3D
%E
પાઠ ૨૨
अति
क्रीडति २ छे.
ग्रीष्मः ઉનાળે वसंतः
- शत तु
संस्कृत-वाक्यानि।
१ रामः उवाच, मातः! एवं अस्तु । अह इतः वनं
गमिष्यामि । राज्ञः प्रतिज्ञा अनुपालयन जटाचीर--
धरः च भवामि । हे देवि ! मन्युः न कार्यः। २ इदं तु
ज्ञातुमिच्छामि, किमर्थ महीपतिः यथापूर्व मां इदानीं
न अभिनंदति ? हितेन, गुरुणा, कृतज्ञेन, नृपेण,
पित्रा नियुज्यमानःअहं कि प्रियं न कुर्याम् १ ३ एतत्
एक एव मे हृदयं दहति, यद् राजा मां स्वयं एव
भरतस्य अभिपेचनं न आह ।
ગુજરાતી વા.
૧. રામ બેલ્યા – માતા બબર છે. હું અહીંથી વનમાં
જઈશ. રાજાની પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરતાં જટા અને વિકલધારી
બનીશ. હે દેવી! ગુસ્સો કરે નહિ, ૨. હું એ જાણવાની ઈચ્છા
રાખું છું કે કેમ રાજા પૂર્વવત્ હવે મને અભિનંદન કરતા નથી?
હિતકારક, મેટું, કૃતજ્ઞ, રાજ, પિતાથી નિયુક્ત કરેલ હું કયું પ્રિય
કાર્ય ન કરીશ? ૩. આ એક જ વાત મારા હૃદયને સંતાપે છે કે
રાજાએ જાતે મને ભરતનાં રાજ્યાભિષેકની બાબતમાં કઈ કહ્યું
.

·(८७)
संस्कृत-वाक्यानि।
४ तथापि राजानं आश्वासय | दूताः गच्छन्तु
भरतं मातुलकुलात् आनयितुम् । एप अहं अपि
गच्छामि दण्डकारण्यं चतुर्दश समाः वस्तुम् । ५
एतत् श्रुत्वा हृष्टा कैकेयी स्वरयामास राघवं प्रस्था-
नार्थम् । ६ कैकेयी उवाच-बीडान्वितः नृपः स्वयं न
अभिभापते त्वाम् । यावत् त्वं न यातः असि न
तावत् तय पिता स्नास्यते भोक्ष्यते अपि । ७ राजा
दशरथः एतत् वचनं श्रुत्वा दीर्घ निश्वस्य ' धिक्
कष्टं' इति उक्त्वा मूर्छितः न्यपतत् ।
ગુજરાતી વયે
૪ છતા પણ રાજાનું સમાધાન કર ભરતને મામાના ઘરથી
લાવવા માટે સેવકે ચાલી જાય હું પણ દડકારણ્યમાં ચાર વર્ષ
વાસ કરવાને માટે જાઉ છુ. ૫ એ સાંભળીને સતેજ પામેથી
કેકેયી રામને મોકલવાને માટે ઉતાવળ કરવા લાગી ૬ કેકેયી
એવી, લજા યુકત રાજા જાતે તને કહેતા નથી જ્યા સુધી તું
જશે નહી ત્યા સુધી તારા પિતા સ્નાન કરશે નહિ અને ભેજના
પણ કરશે નહિ ૭ રાજા દશરથ આ વચન સાંભળીને દઈ
શ્વાસ લઈને “ધિકાર છે? દુ ખ છે' એવું એવી મૂછ પામી
ઢળી પડ્યા

·(८८)
संस्कृत-वाक्यानि।
८ कशया हत्तः वाजी इच रामः अपि वनं गन्तुं
कृतत्वरः बभूव । सः राजानं उत्थाप्य उवाच ।
९ देवि! न अहं अर्थपरः । मां धर्मे आस्थितं
विद्धि । पितृशुश्रूपायाः महत्तरं किंचित् धर्माचरणं
नास्ति । १० भवतु ! मातरं आपृच्छे तावत् ।
सीतां च •अनुनयामि । ततः अद्य एव महत् वनं
गमिष्यामि । ११ भवत्या तथा कर्तव्यं यथा भरतः
राज्यं पालयेत् पितरं च शुभ्रूपत् , नः सः एव हि
धर्मः।
ગુજરાતી વા
૮. ચાબુકથી ફટકારાયેલા ઘોડાની જેમ રામ પણુવનમાં જવાને
માટે ઉતાવળ કરવા લાગ્યા. તે રાજાને બેઠા કરી બોલ્યા હે દેવી!
હું ધનને લેભી નથી. હું ધર્મ ઉપર સ્થિત છું એમ જાણે. પિતાની
સેવા કરવા સિવાય વધારે મેટું કંઈ પણ ધર્મનું આચરણ નથી,
૧૦. અસ્તુ! માતાને પૂછું છું. સીતાને સાથે લઈ જઈશ. તે
આજેજ મેટા વનમાં જઈશ. ૧૧. આપ એવું કરે કે જેથી
ભરત રાજ્યશાસન કરે અને પિતાની સેવા –ચાકરી કરે, કારણકે
समाश धर्म .

·. संस्कृत-वाक्यानि । १२ विसंज्ञस्य अपि राज्ञः तथा कैकेय्याः अपि चरणौ रामः निष्पपात । निष्क्रम्य च अंतःपुरात् स्वं सुहृज्जनं च ददर्श । १३ क्रुद्धः लक्ष्मणः याप्पपूरित- लोचनः तं अनुजगाम। १४ तदा माता कौसल्या तं आह-हे राम ! राजर्षीणां धर्मशीलानां कुलोचित धर्म कीति आयुः चं प्राप्नुहि । ગુજરાતી વાક્ય ૧૨મૂર્શિત પડેલા હેવા છતા પણ રાજાનાં તથા કેકેયીના ચરણે પર રામે વંદન ક્યાં. અંત-પુરથી બહાર નીકળી પિતાનાં મિત્રજ- નોને જોયા. ૧૩ ગુસ્સે થયેલો લક્ષ્મણ અર્થપૂર્ણનયનેથી તેમની પાછળ નીકળ્યો (ચા). ૧૪ ત્યારે માતા કેશલ્યા તેને બેલી કે રામ! વૃદ્ધ રાજર્ષિનાં ધર્મ કુળને ઉચિત ધર્મને તથા કીતિ અને આયુષ્યને મેળવ. વાંચકે આ વાકને સારી પેઠે અભ્યાસ કરે અને સાંસ્કૃત વાકાના પાઠ વારંવાર કરવા. ઓછામાં ઓછા વીસથી પચ્ચીસ વાર એને વાંચ. સંધિ કરેલાં વા विसंज्ञस्यापि राज्ञस्तथा कैकेय्या अपि चरणी रामो निष्पपात | निष्कम्य चान्तःपुरात्स्वं सुहृज्जनं च ददर्श। !

·(६०) पा४२७ આ પાઠમાં અકારાન્ત પુલિંગ શબ્દનાં રૂપ આપ્યાં છે. कर्तृ (ना२, sal) वि० एक० द्वि० घहु० फर्ता कारी कारः स० हे कर्तः हे कारं कर्तृन् का कर्तृभ्यां कर्तृभिः कन्न १ سه نه कर्तृभ्यः कर्तुः " ७ काः कर्तृणाम् करि कतप આ પ્રમાણે કારાન્ત પુલિંગ શબ્દનાં રૂપ બને છે. અકારાન્ત શબ્દમાં રકાર હેવાથી એ શબ્દોનાં નકારને જ થાય છે, જેમકે 'कां' ही आपयन यधु छ. 'पितृ' Avi ३५मा छ. सेना ३५ नुसार पिता पितरी पितर: हे पितः है पितरं पितृन् ३ पित्रा पितृभ्यां पितृभिः या १२५ - १ "

·(६१)
Gm
"
पित्रे पितृभ्यां पितृभ्यः
पितुः
पित्रोः पितणाम्
पितार
पितृ
એમાં જ ફરક છે, તે पए
तपासो
प्रथमा
कर्ता कारी कारः
पिता पितरौ पितरः
महि कर्तारी' नाम 'पितारौ' नथी थयु, ' कर्तार
नीम 'पितार : ' युनथी । २४ पाय ध्यानमा रामयो.
वक्त (परत)
(१)वक्ता, वक्तारी, वक्तारः। (मं.) हे वक्तः, हे
वक्तारौ, हे वक्तारः। (२) वक्तारं, वक्तारी, वक्तृन् ।
(३) वक्त्रा, वक्तृभ्यां, वक्तृभिः । (४) वक्त्रे, वक्त
भ्यां, वक्तृभ्यः । (५) वक्तुः, वक्तृभ्यां, वक्तृभ्यः ।
(६) वक्तुः, वक्त्रोः, वक्तृणां । (७) वक्तार, वक्त्रोः
वक्तृपु ।
આ પ્રમાણે વાંચક સકારાન્ત શબ્દના રૂપ બનાવી શકે છે.
વાંચકેની સગવડને માટે હવે નીચે ઋકારાન્ત શબ્દ આપવામાં
આવ્યું છે. પહેલા જણાવેલી રીત પ્રમાણે એના રૂપ બનાવીને
વાંચકે વાક બનાવવા-

·(ર) , +ઐવુિં = ભાઈ = સારથી = દીયર પડ્યું! कर्तृ = કરનાર, કર્તા स्त्रप्ट = ઉપન્ન કરનાર स्तोतृ સ્તુતિ કરનાર भर्तृ = ભરણ કરનાર घात = ધારણ કરનાર निर्मातृ નિર્માણ કરનાર विधातृ = મનુષ્ય વવ . વક્તા, બેલનાર क्षत्तृ +ગામgs જમાઈ त्वष्ट्ट = સુથાર +देव [ આ શબ્દને “a” શબ્દનાં સમાન રૂપ થાય છે.] આ શબ્દના રૂપ બનાવીને વાંચકે પહેલાંના જેમ વાક્ય બનવવા પ્રયત્ન કર. संस्कृत-वाक्यानि । १ अस्य विश्वस्य का की अस्ति ? २ जगत्स्रष्टारं अहं पूजयामि । ३ स्तोता इदानीं किं वदतिः? ४ धात्रा इदं विश्वं रचितम् । ५ अस्य विश्वस्य ईश्वरः एव विधाता अस्ति । तव जामाता कुत्र गतः . ગુજરાતી વાક્ય ૧. જગતને ક્ત કેશુ? ૨. જગત્ નિર્માતાની હું પૂજા કરું છું. ૩. સ્તુતિ કરનાર હવે શું બોલે છે? ૪. બ્રહ્માએ જગત રચ્યું છે. ૫. જગતને કર્તા ઈશ્વર છે. ૬. તારે જમાઈ કયાં ગયે છે.?

·સંત- વાર : ७ त्वं जामाने किं दातुं इच्छास ? ८ तव जामातुः ગઈ કાત્ર નજર ! ઉ મ ઝ ઝg gaનિર્વ- तम् । १० त्वष्टारं अत्र आनय । ११ क्षत्तारं तत्र इदानी एव नय । १२ तव गृहस्य निर्माता इदानी एव अत्र आगनः । १३ धातु. इच्छा बलीयसी। ગુજરાતી વાક્ય ૭ નું જમાઈને માટે શું આપવા ઈચ્છે છે ? ૮ તારા જમાઈનું ઘર અહીં નથી. હું મારા પાંચ ભાઈઓએ આ કર્યું છે. ૧૦ તખણને અહીં લાવ. ૧૧ સારથીને ત્યાં હવે લઈ જા ૧૨ તારુ ઘર બાંધનાર ( ઘરને તા) હમણાં અહીં આવ્યું હતું. ૧૩ અા (ઈશ્વર) ની ઈચ્છા બળવાન છે. આ પ્રમાણે નાનાં નાના વાક્યો બનાવવાનો મહાવરે વાંચકોએ કરવો જોઇએ. સાતે વિભક્તિઓનાં રૂપ બનાવવાથી તેને વામાં ‘પ્રયોગ કરવો સહેલો બને છે. માટે આ પાકમા આ શબ્દોનાં રૂપ બનાવવાનું વાંચકે શીખવું

·(८४)
પાઠ ૨૪
પૂર્વ પાઠમાં આપેલા રામાયણનાં વાક્ય આ પાઠમાં સધિ.
કરીને આપ્યાં છે. એનું અધ્યયન કરવાથી સંધિઓનું જ્ઞાન
વાંચકને થાય છે.
सुमंत्रो गत्वा रामं ददर्श । ववन्दे च तमुवाच च ।
हे राम! पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति । गम्यतां तत्र,मा
चिरामिति । एवमुक्तो नरसिंहो रामः सीतां संमान्या-
न्तःपुरमत्यगात् । अभिवाद्य च पितुश्वरणौ सुसमा
हितः कैकेय्या अपि चरणी चवन्दे । नृपतिस्तु दीनो
न शशाकेक्षितुं किं पुनरभिभापितुम् १ तच्च नरपते.
रूपं भयावहं दृष्ट्वा भयमापन्नो रामः ।
कैकेयीमभिवाद्यैवान्ब्रवीत्, कचिन्मया नापराद्धं येन
मे कुपिता पिता ? कच्चिन्न भरते शत्रुघ्ने मातृणां या
मेऽशुभम् ? नृपे तु कुपिते मुहर्नमपि जीवितुं नोत्सहे।
कैकेयी तु निर्लज्जा तदाऽऽत्महितं वच उवाच ।
राम!राजा न कुपितः। नास्य किंचन व्यसनं,मनो-
गतं तु किंचित्त्वयान्नानुभापते । त्वामप्रियं वक्तुं न
प्रवर्ततऽस्य वाणी । एप हि पुरा मामाभपूज्य वरं च
दत्त्वा पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यःप्राकृतः।
एतच्छ्रुत्वा रामो व्यथित उवाच । अहो धिक् !
।
-

·(६५) हे देवि ! मामेवं वक्तुं नाहसि । राज्ञो वचनात्पाव- केऽपि पतेयम् । तद्राज्ञो यदभिकांक्षितं तद् बेहि । रामो द्विाभिभापते । ततः कैकेयी तं दारुणं वच उवाच । हे राम! ते पित्रा मे वरौ दत्तौ । तत्र मे याचितोऽधुना राजा, भरतस्याभिषेचनं तव चाचैव दंण्डकारण्ये गमनम् । यदि पितरमात्मानं च सत्य-- प्रतिज्ञं कर्तुमिच्छसि तत्पितुः सन्निदेशे तिष्ठ । नव पंच च वर्षाणि त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यम् । त्यक्त्वा-- ऽभिपेकं जटाचीरधारी भव । भरतस्त्विमां पृथिवीं प्रशास्तु । मरणोपमं वचः श्रुत्वा रामो न विव्यथे । कैकेयी चाब्रवीत् । આ પાઠને એકવાર વાંચ. એથી સંધિયુક્ત સસ્કૃત અભ્યાસ કરવાને અને સમજવાને મહાવરે થશે. હવે આ પાઠમા આવેલા 'સમાસેનું વિવરણ આપવામાં આવે છે. એને અભ્યાસ વાચકે ध्यानपूर्व ४ ४२व..-- समास। नरसिंहः नराणां सिंहः ( मनुष्योभा सिंह) सुसमाहितः = सुष्टु समाहितः (उत्तम शत) नृपतिः = नृणां पतिः ( मनुष्यानो पति) नरपति. = नराणां पतिः, अशुभं = न शुभं ( शुभ नथी) ·(६) । । By मनोगतं मनसि गतं (भनभांग) त्वद्भयं = तव भयं (तालय) अप्रियं = न प्रियं (रे प्रिय नथी)। सत्यप्रतिज्ञः = सत्या प्रतिज्ञा यस्य सः (मत्य के प्रतिज्ञा नीत) जटाचीरधारी = जटा च चीरं च जटाचीरे। जटाचीरे धारय- तीति जटाचीरधारी । ( सने १६४६ पा२९ ४२ना) मरणोपम-मरणस्य उपमा यस्य तत् । (भरणनी उपभा छ रेनी) હવે વાંચકોની સગવડ માટે થોડી સંધિઓ અહીં આપી છે– सुमंत्रो गत्वा-सुमंत्र: गन्वा । चोवाच-च उवाच । नरसिंहो रामः- नरसिंहः रामः। तह-तत् हि । -पितुश्ररणा-पितुः चरणो। कैकय्या अपि-कैकेय्याः अपि । शशाकक्षितुं-शशाक ईक्षितुम् । तच्च नरपते रूपं - तत् च नरपतेः रूपं । नापराद्धं-न अपराद्धं । एतच्छ्रुत्वा एतत् श्रुत्वा । किंचित्यद्यान्नानुभापते--किंचित् त्वत्-- भयान न अनुभापते। વાચકે આ પ્રમાણે સંધિઓને વિચાર કર. વારંવાર જોવાથી જ એને પરિચય થશે અને એકવાર પરિચય થશે તો પછી કંઈ પણ ભારે રહેશે નહિ. -

·(૯૭)
૨
પાઠ ૨૫
પુલિંગ શબ્દનાં રૂપે બનાવવાનું આપ શીખી ગયા છે.
હવે થોડાજ અભ્યાસથી નપુંસકલિંગ શબ્દનાં રૂપ બનાવવાનું
જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે, માટે એની રીત અહીં આપવામાં આવી છે.
અકારાન્ત નપુંસક (નાન્યતર ) લિંગ શબ્દોનાં રૂપ નીચે લખેલી
રીતે થાય છે.
ज्ञानम् शब्द।
विभक्ति एकवचन द्विवचन पहुवचन
ज्ञानम्
ज्ञाने ज्ञानानि
सं० हे ज्ञान છે हे
ज्ञानम्
3 ज्ञानेन
જ્ઞાનાન્ જ્ઞા
ज्ञानाय
જ્ઞાનેશ્વર
ज्ञानात
૬ ज्ञानस्य ज्ञानयोः ज्ञानानाम्
झाने
ज्ञानेपु
પહેલી, સપન અને બીજી વિભકિતઓનાં રૂપે છેડીને
બીજી વિભકિતઓનાં રૂપ અકારાન્ત પુલિંગ શબ્દોના રૂપ
જેવાં જ થાય છે. આ સમાનતા વાંચકે અવશ્ય તપાસવી. એ
જાણવાથી નપુંસકલિગ શબ્દનાં રૂપ બનાવવા ઘણાંજ સહેલાં
પડશે.
(સં. સ્વ. શિ. ભા.૪)
5.

·P (८) मित्र शब्दः। १ मित्रं मित्रे मित्राणि सं० हे मित्र हे , हे , २ मित्रं બાકીનાં રૂપે અકારાન્ત પુલ્લિંગ શબ્દોનાં રૂપની માફકજ थाय छे,भ- (३) मित्रेण, मित्राम्यां, मित्रैः। (४) मित्राय, मित्राभ्यां, मिभ्यः । (५) मित्रात्, मित्राभ्यां, मित्रेभ्यः । (६) मित्रस्य, मित्रयोः, मित्राणां । (७) मित्रे, मित्रयाः, मित्रपु । 'मित्र' शभा २४१२ पाना २२ " मित्राणि, मित्रेण, मित्राणां આ રૂપમાં જ કારને શું થયું છે. એને નિયમ સેળમાં પાઠમાં આપે છે. " काद। %3D - तर हृदयं क्षत्रं ક્ષાત્રતેજ दारिद्यं = हरिद्रता शरीरं = શરીર वदनं = भां मुख कुंडलं आननं = भुम भेपर्ज ઔષધ क्षत्र श्रोत्रं रत्न वसनं = १७ अंगुकं = " सुवर्ण સેનું કાનને શણગાર कंकणं ·+ = રેશમી વસ્ત્ર =ताभु क्षौम 'कौशेयं 'दुमूलं आसन बाह्मण्यं कुलं वनं " = અાસન = प्राझणुत्व तानं चंदनं =यहन सख्यं = मित्रता तर्पणं - તૃપ્તિ चातुर्वण्य यावानी व्यवस्था | उद्यान -भाग यानं वेतनं = म२९य विपिनं - काननं = %3D = वेतन આ અકારાન્ત નાન્યતર નામના સાતે વિભકિતના રૂપે તમે બનાવીને હવે અનેક વાક બનાવી શકે છે - संस्कृत-वाक्यानि। १ मम हृदयं फंपते।२ रामचंद्रस्य क्षयं प्रशंसनी। ३ तस्य मुग्वे शोभनं भापण भरति । ४ गंगस्य निवारक औपघं देहि । ५ तस्य क्षेत्रे ए नडागः आस्ति। ગુજરાતી વા ૧. મારું હૃદય કરે છે ૨ રામચંદ્રનું ક્ષાત્રતેજ પ્રશસાને પાત્ર છે. ૩. તેનાં માં સુંદર વાળું છે કે રોગને મટાડનાર આષધ આપે છે. તેના ખેતરમાં એક તળાવ છે.

·(१००)
:
संस्कृत-वाक्यानि।
६ त्वं विविधैः रत्नैः कंठं किं न भूपयसि ?७ मम
कंकणं कौशेयं वस्त्रं च कुत्र रक्षितं इति न स्मरामि ।
८ सुवर्णस्य कंकणं भवति ।९ तस्य कंकणानि यहनि
सन्ति । १० सः अनेकानि यानानि गृहीत्वा उद्याने
श्रमति । ११ जनानां हितार्थाय चातुर्वण्यं कृतम् ।
ગુજરાતી વાક્યો
૬. તું વિવધ વડે ગળાને કેમ શણગારતે નથી? .
મારું કંકણ અને રેશમી વસ્ત્ર કયાં મૂક્યું, એ યાદ આવતું નથી.
८. सोनानु राय छे. ८. तनी पासे ४४९ छ. १०. તે
અનેક ગાડીઓ લઈને બાગમાં ફરે છે. ૧૧. લેકેના ભલા માટે
ચાર વર્ણ કર્યો.
વાંચકે આ પ્રમાણે નાનાં મોટાં વાક્ય બનાવવા અને શબ્દોને
ઉપગ કરવાનો અભ્યાસ કે કર. આટલાં સાહિત્યથી વાંચક
ઘણું વાક બનાવી શકે છે.
સંધિ કરેલા વાકયે.
१ त्वं विविधै रत्नैः कण्ठं किं न भूपयसि ?
२ मम कंकणं कौशेयं च यत्रं फुत्र रक्षितमिति
न स्मरामि।
३ सोऽनेकानि यानानि गृहीत्योद्याने भ्रमति ।
-::-:0-

·(१०१)
પાઠ ૨૬
આ પાઠમાં છકારાન્ત નપુંસકલિંગ શબ્દોના રૂપ તવાસે –
वारि (४०)
१ चारि वारिणी चारीणि
हे वारे, हे वारि!हे, हे
वारि
वारिणा वारियां वारिभिः
४ चारिणे
वारिम्यः
वारिणः
यारिणोः चारीणाम्
घारिणि
वारिपु
આ શબ્દનાં રૂપ જેવા ઈકારાન્ત નાન્યતર જાતીના નામનાં
રૂપ વાંચકે બનાવવા. પ્રાય સંસ્કૃતમાં વિશેષણ પ્રસંગે ઈકારાન્ત
નપુસકલિંગ શબ્દના રૂપ બનાવવા પડે છે. કારણ કે સ્વતંત્ર શબ્દ
ઘણું જ છેડા છે, અને કેટલાએ શબ્દ એવા છે, કે જેના રૂપે
છેડી ભિન્નતાથી જ બને છે.
दधि (i)
दधि
दधिनी दीनि
सं० हे दधे, हे दधि !हे दधिनी हे दधीनि
दधि
"
oner
"
"

·(१०२) " 3माम ३ दधना दधिभ्याम् दधिभिः दध्ने दधिभ्यः दधनः दधिभ्यः ६ दध्नो दध्नाम् दनि, दधनि दधिपु વાંચકે અહીં એકવચનનાં રૂપમાં જે ખાસ ફરક છે, તે ધ્યાનમાં રાખો. આ પ્રમાણે નીચે જણાવેલ શબ્દોનાં રૂપ બને છે. इकारान्त पुल्लिंग शब्द अस्थि હાડકું सक्थि = on अक्षि सः पुरुषः सक्ना तं ताडयति = ते भास तथा तन भारेछ. अस्मा अस्थि रोहतु = 13312ी सावधे. जंतुः अक्षिभ्यां पश्यति = Huel मामी बन्नु छे. सःदना सह ओदनं भक्षयति = ते साये लात माय छे. હવે આ પાઠમાં પૂર્વ પાઠેમાં આપેલા રામાયણનાં વાનાં સંયુકત વાક બનાવીને આપીએ છીએ- राम उवाच, मातः! एवमस्तु । अहमिती वनं गमि. प्यामि । राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् जटाचीरघरच भवामि । इदं तुज्ञातुमिच्छामि, किम, महीपतिर्यथा- पूर्व मामिदानी नामिनन्दति । हितेन गुरुणा कृतः

·(१०३)
ज्ञेन नृपेण पित्रा नियुज्यमानोऽहं किं प्रियं न फुर्याम् !
एतदेकमेव मे हृदयं दहति यद्राजा मां स्वयमेय
भरतस्यामिषेचनं नाऽऽह । तथापि राजानमाश्वासय।
दूता 'गच्छन्तु भरतं मातुलकुलादानयितुम् । एप
अहमपि गच्छामि दण्डकारण्यं चतुर्दशसमा वस्तुम् ।
एतच्छ्रुत्वा हृष्टा कैकेयी त्वरयामास राघवं
प्रस्थानार्थम् । कैकय्युवाच-त्रीडान्यितो नृपः स्वयं
नाभिभापते त्वाम् । यावत्त्वं न यातोऽसि न तावत्तव
पिता स्नास्यते भोक्ष्यतेपि ।
राजा दशरथ एतद्वचनं श्रुत्वा दीर्घ निश्वस्य
'धिकष्टं' इत्युक्त्वा मूञ्छितो न्यपतत् । कशया
हतो वाजीच रामोऽपि वनं गन्तुं कृतत्वरो यभूव ।
स राजानमुत्थाप्योयाच।
देवि । नाहमर्थपरः । मां धर्ममास्थितं विद्धि ।
पितृशुश्रूपाया महत्तरं किंचिद्धर्माचरणं नास्ति ।
भवतु मातरमापृच्छ तावद, सीतां चानुनयामि ।
ततोऽयैव महद्वनं गमिष्यामि । भवत्या तथा कर्तव्यं
यथा भरतो राज्यं पालयेत् पितरं च शुश्रूपेत्, नः
स एव हि धर्मः।
विसंज्ञस्यापि राज्ञस्तथा कैकेय्या अपि चरणी

·(१०४) .. रामो निप्पपात । निष्कम्य चान्तःपुरात्स्वं सुहृज्जन च ददर्श क्रुद्धो लक्ष्मणो बाष्पपरितलोचनस्तमनु- जगाम । तदा माता कौसल्या तमाह- हे राम! राजपणां वृद्धानां धर्मशीलानां कुलोचितं धर्म कीर्तिमायुश्चाप्नुहि। વાંચકે આ પાઠે વારંવાર વાંચવા અને સારે અભ્યાસ કર- કઈ વાકયમાં કંઈ અઘરું માલુમ પડે તે આજ પડીનાં પાઠ બાવીસમાં જેવું. ત્યાં પદદ પૂર્વક આજ વાક આપ્યાં છે, એ જેવાથી બધી શંકા थशे. સંધિ કરેલાં વા .१ विसंज्ञस्यापि राज्ञस्तथा कैकेय्या अपि चरणी रामो निष्पपात । २ रामश्चरणौ कैफेय्यास्तथा वि. संज्ञस्य राज्ञोऽपि निष्पपात । ३ निष्पपात राम: कैकेय्याश्चरणों तथा विसंज्ञस्य राज्ञोऽपि । ४ नि.- प्याम्प चान्तःपुरात्स्वं सुहज्जनं च ददर्श । ५ ददर्श च स्वं सुहृज्जनमन्तःपुरान्निष्क्रम्य । ६ लक्ष्मण: बुद्धो याप्पपूरितलोचनस्तमनुजगाम । ७ अनुजगाम तं कुद्धो लक्ष्मणो पाप्पपूरितलोचनः । ८ याप्पपूरित. लोचनो लक्ष्मणस्तमनुजगाम । ९ तमनुजगाम याप्प- पूरितलोचनो लक्ष्मणः।

·(१०५) - पा: २७ આ પાઠમાં ઉકારાન્ત નપુંસકલિંગ શબ્દોનાં રૂપને અભ્યાસ सुश- मधु शब्दः। मधुनी मधूनि सं० हे मघो, हे मधु! हे १ मधु che " मधुभ्यां २ मधु ३ मधुना ४ मधुने ५ मधुनः मधुभिः मधुभ्यः " " " मधुपुर ६ मधुनोः मधूनां ७ मधुनि આ રીતે ઉકારાન્ત નપુંસકલિંગ શબ્દોનાં રૂપ વાંચક બનાવી. शछ. शब्द। वस्तु = हाथ अश्रु Dमासु मधु =भध दारु લાકડી श्मश्र તાળવું जानु = ઘુંટણું | जतु = લાખ पु 3टीन, सी सानु = પર્વતનું શિખર %3D हदी 5 ·(१०११ આ શબ્દોનાં રૂપ બનાવીને ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે વાક્યમાં તેને પ્રગ કરવાનો અભ્યાસ કરે– संस्कृत-वाक्यानि । १ तत्र तव पेटिकायां कानि वस्तूनि सन्ति ? २ अस्य मधुनः मधुरः गन्धः भवन्ति । ३ सः इदानीं अश्रूणि मोचयति । ४ अत्र दारूणां भवनं त्वया किं न निर्मितं ? ५ त्वं स्वयं एव श्मश्रु मुंडसि न था ? ६ तव तालुनि का व्यथा आस्ति ?७ सानूनि गंध: सुगंधीकरोति । ८ इदानीं तय जानुनी कथं स्तः ? ગુજરાતી વાય ૧.ત્યાં તારી પેટીમાં કયી વસ્તુઓ છે? ૨. આ મધની મીઠી ગધ હોય છે. ૩. તે હવે આંસુ સારી રહ્યા છે. ૪. અહીં લાકડાનું "५२ ते मन मनाव्यु ? ५. तु orr and ४२0 ? ६. તારાં તાળવામાં શી પીડા થાય છે? ૭. શિખરેને સુવાસ -સુગધીમય બનાવે છે. ૮. હવે તારાં બંને ઘૂંટણે કેમ છે? હવે આ પાઠમાં કેટલાક કલેકેના અર્થ જુઓ- श्लोक। आत्मोपभोगलिप्सार्थ नेयमर्थेप्सुता मम । भरणार्थ तु विप्राणां ब्रह्मन्कांक्षे न लोभतः॥ . (म० मा० वन० अ. २०५२) ·(१०७) अन्वयः हे ब्रह्मन् ! इयं मम अर्थेप्सुता आत्मोप- भोगलिप्साय न । विप्राणां भरणार्थं तु कांक्षे, न लोभतः। संस्कृत-टीका-हे (ब्रह्मन्)! हे ब्राह्मण ! इयं मम ( अर्थेप्सुता ) अर्थस्य धनस्य ईप्सुता इच्छा (आत्मोपभोगलिप्सार्थ) आत्मनः उपभोगः आ-- स्मोपभोगः आत्मोपभोगस्य लिप्सा इच्छा आत्मो. पभोगलिप्सा । आत्मोपभोगलिप्सा) स्वकीयोप- मोगस्य इच्छार्थ न नास्ति । विप्राणां ब्राह्मणानां भरणार्थ पोषणार्थं तु एव कांक्षे इच्छामि । न तु लोभतः, लोभेन न कांक्षे। અર્થ– હે બ્રાહણ ! આ મારી ધન પ્રાપ્તિની ઈચ્છા પિતાના ભેગને માટે નથી. પરંતુ બહ્મણના પિષણને માટે જ હુ ધનની ઈચ્છા કરૂ છુ, લોભથી નહિ कथमस्माद्विषो ब्रह्मवर्तमानो गृहाश्रमे । भरणं पालनं चापि न कुदिनुयायिनाम् ॥ (म० भारत वन० २।५३) हे व्रत्मन् ! गृहाश्रमे वर्तमानः अस्मद्विधः अनुपायिनां अपि भरणं पालनं च कथं न कुर्यात् ? संस्कृत-टीका- हे ब्रह्मन् !हे विप्र ! गृहाश्रमे अन्वयः --

·/
(૧૦૮)
गृहस्थाश्रमे वर्तमानः वसन् अस्मद्विधः अस्मत्सहशः
क्षत्रियः अनुयायिनां अनुगामिनां जनानां अपि
भरणं पोषणं, पालनं रक्षणं च कथं न कुर्यात ?
अस्मत्सहशन क्षत्रियेण अवश्यं कर्तव्यम् इति
સાવડા
અર્થ–હે બ્રહાણ ! ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેનારા અમારા જેવા
ક્ષત્રિય વડે પિતાના અનુયાયિઓનું પણ પાલન પોષણ કેવી રીતે
ન થઈ શકે ?
વાંચકે આ પ્રમાણે લોકોને અભ્યાસ કરશે. આ કલેકે મઢ
કરવા યોગ્ય છે. અર્થાત્ કલેકેને કરીને તેને અર્થ સંસ્કૃતમાં જ
પ્રથમ કરવાનો યત્ન વાંચકે કરે. અન્વય અને સંસ્કૃતમાં ટીકા
જોયા પછી પણ કંઈ મુશ્કેલી રહે છે, તે વેળા ભાષાને અર્થે જ
જરૂરી છે. બીજી કંઈ પણ જરૂરીયાત નથી. આથી વાંચકને
સંસ્કૃત સાથે પરિચય વધુ ગાઢ બનતે જશે. માટે આ સૂચનાને
વિચાર વાંચકે કરે અને તે મુજબ ઉત્તમ અભ્યાસ કરે.
સંધિ કરેલાં વા
अस्मादृशः क्षत्रियोऽनुयायिनामनुगामिनां जना-
नामपि भरणं पोपणं पालनं रक्षणं च कथं न कुर्यात् ?
अमत्सहशेन क्षत्रियेणानुयायिनां पालनं अवश्य
कर्तव्यमिति भावः।

·(૧૯)
પાઠ ૨૮
આ પાઠમાં સકારાત નપુંસકલિંગ શબ્દનાં રૂપ જુએ–
વર્ત(કરનાર)
कर्तृ कर्तृणी कणि
हे कर
AD
છે છે .
कर्तृ
३ कर्ता,
कणा
कर्तृभ्यां વાત્કૃમિ
, कर्तृणे
कर्तृम्पः
૧ તું, कर्तृणः
कर्तृणोः
.
फर्तृणां
कतरि, कर्तृणि
कर्तृपु
ત્રીજી વિભકિતથી આ રૂપમાં વાંચક જોઈ શકે છે, કે એકવચનનાં
રૂપમાં એક રૂપ પુલિંગ નકારાન્ત શબ્દનાં રૂપની જેમ છે અને
બીજું નપુસક શબ્દની જેમ છે. વાચકે આ વિશેષતા ધ્યાનમાં રાખે.
” શબ્દનો અર્થ “ાર્તા કરનાર
કર્તા કરનાર” છે. માટે એ
વિશેષણ છે. જ્યારે એના રૂપ પુલિગના કાર્યમાં વપરાશે ત્યારે
પુલિંગ પ્રકરણમાં આપેલા રૂપ જેમ કરવા જોઈએ, પરંતુ
એને ઉપયોગ નપુંસકલિંગના શબ્દોની સાથે કરે છે ત્યાં
નપુંસકલિંગના રૂપની પ્રમાણે રૂપ જોડવા જોઈએ. આ નિયમ
આ શબ્દોના ઉપગ વેળા અવશ્ય ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ.

·(૧૧૦)
:
લેનાર
= કરનાર
શાશ્વી
ज्ञात જાણનારે
गृहीत
फर्तृ
वक्त = બોલનાર
दातृ = આપનાર
ईशित = સ્વામી થનાર
भोक्त = ભોગવનાર
घातृ = ધારણ કરનાર
नतृ = ચલાવનાર भवितृ = થનાર
આ શબ્દનાં પુલ્લિગ રૂપ બનાવતી વખતે પુલિંગની રીત
પ્રમાણે અને નપુંસકલિંગના પ્રવેશ નપુંસકની રીત પ્રમાણે
૩૫ બનાવવા.
વા
જ્ઞાનં 4 વર્ષ જ શક્તિ-જ્ઞાન બધાને કર્તા છે.
નેત્ર કોને મતિ- આંખ પ્રાણીઓને દોરનાર (હેય) છે.
ત્રણ સર્વ શિક અતિ-બ્રહ્મ સને સ્વામી છે.
આ પ્રમાણે વાક્ય બનાવવાને વાંચકે અભ્યાસ કરો. આ
પ્રમાણેનો ઉપયોગ ભાગ્યેજ થાય છે, માટે અહીં ઘણું વાક
આપ્યાં નથી. હવે કેટલાક કલેક આપ્યા છે-
()
तृणानि भूमिन्दकं वाक्चतुर्थी च सूनृता।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ।।
म० भारत चन० २।५५)

·(१११)
अन्वयः:- तृणानि भूमिः उदकं, चतुर्थी सूनृता
वाक्, एतानि सतां गेहेषु कदाचन न उच्छिद्यन्ते।
संस्कृतटीका- तृणानि तृणमयानि आसनानि,
भूमिः पृथिवी स्थानं, उदकं जलं, चतुर्थी मूनृता सत्या
वाक् वाणी, एतानि सतां सज्जनानां गेहेषु गृहेषु
कदाचन कदा अपि न उच्छिचन्ते छिन्नानि न भवन्ति ।
અર્થ—ઘાસનું આસન, ભૂમિ અર્થાત્ સ્થાન, જળ અને સાદું
સત્યભાષણ એ સજ્જનેનાં ઘરે કદાપિ ઘટતુ નથી. ( મતલબ કે
અતિથિ આવવાથી તેની સેવાને માટે આટલી વસ્તુઓ તે અવશ્ય
२ छ.)
देयमार्तस्य शयनं स्थितधान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥
(म० भारत वन०२५६)
आर्तस्य शयनं देयं, स्थितप्रान्तस्य
च आसनं देयं, हापितस्य च पानीयं, क्षुधितस्य च
भोजनम्।
संस्कृतीका--आतस्य रोगातस्य शयनं देयं,
स्थितश्रान्तस्य स्थितः ऊध्र्व स्थितः तत्सहितस्य
प्रांतस्य च आसनं देयं, तृपितस्य तृपया क्लिष्टस्य
अन्वयः
-

·(૧૨)
૧
'पानीयं जलं देयं, क्षुधितस्य च भोजनं दातव्यम् ।
અથ–રોગીને માટે શયા, થાકેલાં અને માંદા માટે આસન,
તરસ્યાં માટે જળ અને ભૂખ્યાને અન્ન આપવું જોઈએ.
अतिथिसत्कार
चक्षुदद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्यात्सुमापिणीम् ।
उत्थाय चासनं दद्यादेप धर्मः सनातनः।।
(૪૦ મારત, ૩૦ શ૭)
કન્ય: - પક્ષુ ચીત, મને થાત, મા-
पिणी वाचं दद्यात्, उत्थाय च आसनं दद्यात्, एपः
નાના પદ
અથ–(અતિથિ આપણે ઘરે આવે ત્યારે) આપણું આંખ
આપવી, મન આપવું, મધુર વચન કહેવા, ઉઠીને આસન આપવું, એ
સનાતન ધર્મ છે.
અતિથિના કાર્યને માટે આંખ, મન, વિ. પિતાનાં અવય
અર્પણ કરવા જોઈએ, એમ તાત્પર્ય છે.
સુનિ !
વાંચક આ લેકેને સારી પેઠે અભ્યાસ કરે અને અન્વય
વિગેરે તરફ પણ સારી પેઠે ધ્યાન આપે, કારણકે તેનાં સમજવામાં
કંઈ પણ ગેરસમજુતિ રહેવી ન જોઈએ.

·(११३) के * પાઠ ૨૯ આ પાઠમાં નીચે જણાવેલા કલેકને અભ્યાસ કરે – आत्मार्थ पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून् । न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥ (म० भा० वन० २५९) अन्वयः-आत्मार्थ अन्नं न पाचयेत् । पशून् घृथा न घातयेत् । तत् स्वयं न अपनीयात् , यत् विधिवत् न निर्वपेत् । संस्कृतटीका- आत्मार्थ आत्मनः स्वस्य अर्थ स्वार्थाय एव अन्नं भोजनादिकं न पाचयेत् न पक्त- व्यम् । पशुन् चतुष्पदान् वृथा व्यर्थ न घातयेत् । तत् अन्नादिकं स्वयं न अश्नीयात् भुजीयात् यत् विधिवत् विधि अनुसृत्य न निर्वपेत् ॥ અર્થ-પિતાને માટેજ ભજન રાંધવું ન જોઈએ. પશુઓને વ્યર્થ મારી નાખવા ઉચિત નથી. જે વિધિપૂર્વક આપવામાં આવતું જાતે भावुनये. श्वम्यश्च श्वपचेम्पश्च वयोभ्यश्चाऽऽवपेद्भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते॥ (म. भारत, वन. २०६०) -- ८ (स.प.शि.सा. ४) નથી, તે અન્ન

·(११४)
अन्यया-श्वभ्यः च श्वपचेभ्यः च वयोभ्यः च भुवि
आवपेत् । एतत् वैश्वदेवं नाम सार्य प्रातः च दीयते।
संस्कृतीका-श्वभ्यः श्वानेभ्यः, श्वपचेभ्यः
चाण्डालेभ्यः,वयोभ्यः वायसेभ्यः भुवि भूमौ प्रथिव्यां
आवपेत् निर्वपेत् । एतत् वैश्वदेवनामकं अन्नदानं
सायं सायंकाले तथा प्रातःकाले अपि दीयते ।
અર્થ– કુતરૂં, ચાંડાલ, કાગડે, વિગેરે માટે ભૂમિપર અન્ન
રાખવું. એમ વદેવ નામનું સાયંકાળ અને પ્રાત:કાળે અદાન
આપવામાં આવે છે.
विघसाशो भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विधसो मुक्तशेपं तु यज्ञशेपं तथाऽमृतम् ॥
(म० मा० वन०।६१)
अन्वय:- तस्मात् नित्यं विघसाशः अमृतभोजन:
च भवेत् । भुक्तशेपं तु विघसः, गज्ञशेपं तथा
अमृतम्।
संस्कृतटीका- तस्मात् पूर्वोक्तकारणात् एच नित्यं
प्रतिदिनं विधसाशः विघसं भुक्तशेपं अन्नं अनाति
इति विघसाशः तथा जनः अमृतं यज्ञशेपं अन्नं
भोजनं यस्य सः अमृतभोजनः भवेत् । भुक्तशेष
सर्वेपां अतिधीनां भोजनानन्तरं यद् अवशिष्टं तत्
अन्नं भुक्तशेषं तद् एव भक्षणीयं अथवा यज्ञशेष

·(११५)
यज्ञस्य शिष्टं अवशिष्टं अन्नं तत् अमृतरूपमेव
भवति तत् भक्षणीयम् ।
અથ–- માટે દરરોજ અતિથિ ભોજનથી બચેલું અન્ન અને
યજ્ઞના પ્રસાદરૂપ અન્નજ ખાવું એગ્ય છે અતિથિભોજન પછી જે
બચે છે, તે અન્નનું નામ વિઘસ છે, અને યજ્ઞનું
અવશે જે અા
छ, ते अमृत उपाय छे.
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदाक्षणः ॥
( म. भा. यन. २६२)
अन्वयः चक्षुः दद्यात् , मनः दद्यात् , सून्तां वाचं
दद्यात्, अनुव्रजेत्, उपासीत, सः पञ्चदक्षिणः यज्ञः।
मथ- (मति भाटे) पोतानी आम मा, मन भाये,
ઉત્તમ મધુર ભાષણ આપે, તેની પાછળ ચાલે, તેની પાસે બેસે,
આ પાચ દક્ષિણાઓ વડે યુક્ત યજ્ઞ કહેવાય છે
एवं यो वर्तते वृत्ति वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्म परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥
(म. भा. वन. २१६४)
अन्वयः- यः गृहाभ्रमे वर्तमानः एवं वृत्ति वर्नते,
तस्य परं धर्म प्राहुः । हे घिम! कथं वा मन्यसे ?
संस्कृतटीका-यः मनुप्यः गृहाश्रमे गृहस्थाश्रमे
वर्तमान स्थितः एवं ईदृशी वृत्ति वर्तते, ईदृशं आच.
रणं करोति, तस्य मानवस्य धर्म परं श्रेष्ठं प्राहुः वि.

·(११६)
शेषेण आहुः। हे विन! कथं वा मन्यसे तव मतं
कीहर अस्ति?
અર્થ- જે ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેનાર માણસ આ પ્રમાણે
વર્તન કરે છે, તેને ધર્મ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. તે બ્રાહ્મણ તારે
અભિપ્રાય શું છે?
વાંચકે આ લોકોને સારી પેઠે અભ્યાસ કરવો. લેક,
અન્વય અને સંસ્કૃત ટીકાને સારી પેઠે અભ્યાસ અને મનન
કરવાથી પાઠકેને ઘણે લાભ થઈ શકે છે. આટલા કલેકે ભયા
પછી વાંચકોની પ્રગતિ વધી જશે.
સંધિ કરેલાં વાક્યો
१ रविः प्रातःसमये आगच्छति । आगच्छति
प्रातःसमये रविः । रविरोगच्छति प्रातःसमये ।
२ स तस्योदयकाल इत्युच्यते। तस्योदयकालः स
इत्युच्यते । उच्यते स तस्योदयकाल इति । उदय:-
कालस्तस्य स इत्युच्यते ।
३ स सायंकालेऽस्तं गच्छति । अस्तं गच्छति स
सायंकाले। सोऽस्तं गच्छति सायंकाले। सायंकालेऽस्तं
गच्छति सः। गच्छत्यस्तं स सायंकाले।
४ त्वयोदधिष्टोन वा ? उदधिदृष्टस्त्वया न था?
दृष्टस्त्वयोदधिन वा? उदधिस्त्वया दृष्टो न वा?
५ भूपतिभूमि रक्षति । भूमि रक्षति भूपतिः ।
रक्षति भूपतिर्भूमिम् ।
।

·(૧૧૭)
પાઠ ૩ ૦
तौ महात्मानौ वरायुधधरौ वीरौ भ्रातरौरामलक्ष्मणौ
दृष्ट्वा सुग्रीवः शङ्कितः अभवत् । ततः भयसत्रस्तं तं
सुग्रीवं हनुमान्वाक्यकोविदः वाक्य उवाच । एपः
वालिकृते महान् सभ्रमः त्यज्यताम् । मलयः अय
गिरिवरः । इह वालिनः भयं नास्ति । सुग्रीवःतु हनु-
मतः शुभं वाक्य श्रुत्या, ततः शुभतर वाक्य हनु -
मन्तं उवाच-एतौ दीर्घवाह विशालाक्षी शरचापासि.
धारिणी सुरसुतोपमा दृष्ट्वा कस्य न भयं स्यात् ।
સુગ્રીવને ભેટે
તેબને મહાત્મા શ્રેષ્ઠ શાને ધારણ કરનાર વીર ભાઈઓ રામ અને
લિમણને જોઈને સુગ્રીવને શક થઈ ત્યારે ભયથી અધેવા તે
સુગ્રીવને વાચામા પડિત હનુમાન બોલ્યા-આ વાલી વિષેના
ભારે ગભરાટનો ત્યાગ કરો
આ પર્વતમાં શ્રેષ્ઠ મલય
પર્વત છે અહીં વાલીને ભય નથી ” સુગ્રીવે હનુમાનના શુભ
વચને સાભળીને, તેનાથી પણ વધુ શુભ વાકયે હનુમાનને કહ્યા
લાખા લાબા બાહુઓવાળા, મોટી ભેટી આખેવાળા, બાણ ધનુષ
અને તલવારને ધારણ કરનારા દેવપુરના જેવા એ બંનેને
જોઈને કેને ભય ન લાગે ?”
K

·(११८)
राजानः हि बहुमित्राः भवन्ति । तस्मात् अत्र
विश्वासःन क्षमः । यदि तु एतौ शुद्धात्मानौ, तर्हि
जानीहि त्वम् । सुग्रीवस्य महात्मनः वचो नि-
शम्य हनुमान ऋष्यमूकात् पर्वतात् रामलक्ष्मणौ
प्राप्तवान् । मारुतात्मजः हनुमान् ततः कपिरूपं
परित्यज्य भिक्षुरूपं भेजे । ततः हनुमान् विनीतवत्
उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया
वाचा मृदु वाक्यं उवाच- भवन्तौ राजर्षिदेवप्रतिमा
तापसौ वरवर्णिनी संशितव्रती इमं देशं कथं प्राप्तौ ?
सुग्रीवः नाम धर्मात्मा कश्चित् वीरः वानरपुङ्गवः
भ्रात्रा विनिकृतः दुःखितः जगत् भ्रमति ।
રાજઓનાં ઘણાં મિત્રે હોય છે. માટે એમાં વિશ્વાસ મૂક
ઠીક નથી. જે એ બંને શુદ્ધ આત્માવાળા છે. તો એની તું જ
કર, મહાત્મા સુગ્રીવની વાત સાંભળીને હનુમાન સાધ્યમૂક પર્વતથી
રામલક્ષમણ પાસે ગયા. પવન–પુત્ર હનુમાને ત્યારે તે વેળા)
વાંદરરૂપને ત્યાગ કરીને ભિક્ષુકરૂપ ધારણ કર્યું. પછી હનુમાન
પ્રાથની જેમ પાસે જઈને રામ લક્ષમણને પ્રણામ કરીને શુદ્ધ
અને સુંદર વાણી વડે કમળ વાકય કહ્યાં– “રાજર્ષિ દેવનાં .
જેવા તપસ્વી, સુંદર રૂપવાળા, વ્રતધારણ કરેલા, આપ બને
આ દેશમાં કેવી રીતે આવી પહોંચ્યા ? સુગ્રીવ નામને
ધર્માત્મા, વાનમાં શ્રેષ્ઠ વીર ભાઇ દ્વારા તિરસ્કાર કરાયેલ,
બનીને સંસારમાં ફરી રહ્યા છે.
.
દુઃખી
r+

·5
(૧૧૯)
v
तेन सुग्रीवेण महात्मना प्रेषितः हनुमान् नाम
वानरः अहं प्राप्तः। स हि युवाभ्यां सख्यं इच्छति ।
सुग्रीवप्रियकारणात् भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं ऋष्यमूकात्
इह प्राप्तं मां तस्य सचिवं विद्धि ।' एतत् तस्य वचः
સુત્વ વવનારા પાર્શ્વનાઃ સ્થિતં માતાં જ
अब्रवीत् । 'अयं कपीन्द्रस्य महात्मनः सुग्रीवस्य
सचिव: इह ममान्तिकं आगतः। नूनं अनेन कृत्स्नं
व्याकरणं बहुधा श्रुतं यतः बहु व्याहरता तेन न
किञ्चित् अपि अपशन्दितम् । अनया चित्रया वाचा
कम्य उद्यतासे: अरेः अपि चित्तं नाराध्यते ?'
તે સુગ્રીવ મહાત્માથી મોકલાયેલે હુ હનુમાન નામક વાનર
આપની પાસે આવ્યો છું તે આપ બને જે મૈત્રિ કરવા ઈચ્છે છે.
સુગ્રીવને રાજી કરવાને માટે ભિક્ષુકના રૂપમાં છુપાએલા,
ઋષ્યમૂકથી અહીં આવેલા અને તેને માત્રી જાણ.” આ તેનું
વચન સાંભળીને પ્રસન્નમુખ રામ એક બાજુ પાછળ ઉભેલા ભાઈ
લમણને બેલ્યા- “આ મહત્મા, કપિઓના સ્વામી, સુગ્રીવને
મળી અહીં મારી પાસે આવ્યું છે. નક્કી એણે સારૂ વ્યાકરણ
અનેકવાર સાંભળ્યું છે. કારણકે, ઘણુ બેલવા છતા પણ તેણે
કઈ પણ અપશબ્દ કહ્યા નથી આ આશ્ચર્યકારી વાણથી કયા
તલવાર ઉગામી રાખેલા શત્રુનું ચિત્ત પણ રાજી ન થાય?'

·(૧૨)
વલ
'यस्य पार्थिवस्य एवंविधाः दूताः न भवेयुः, तस्य
कार्याणि कथं सिद्धयेयुः एवं उक्तःवाक्यज्ञःसौमित्रिः
वाक्यज्ञं सुग्रीवसचिवं पवनात्मजं अम्यभापत- "वि.
द्वन् ! सुग्रीवस्य गुणाः विदिताः। सुग्रीववचनाद्
यथा त्वं ब्रवीपि तत्तथा आवां करिष्याव:
परमसंहृष्टः प्लेयगोत्तमः हनुमान् वाक्यविशारद
रामं प्रत्युवाच. 'पंपामण्डितकाननं नानाव्यालमृगैः
ઘરે ર વાગુદ શ્રીમાન્ ગિઈ ?”
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामचोदितः लक्ष्मणः आचचक्षे-
'द्युतिमान् धर्मवत्सलः दशरथः नाम राजा ।
જે રાજાનાં આવા દૂત ન હોય, તેનાં કાર્ય કેવી રીતે પાર
પડશે?” આ પ્રમાણે કહેવાયેલે, વાતને સમજનાર લમણ
વાકયને જાણનાર સુગ્રીવના મંત્રી, પવનપુત્રને બેલ્ય-“હે વિદ્વાન
સુગ્રીવના ગુણ અમે જાણી લીધા સુગ્રીવનાં કહેવાથી જેમ તુ
કહે છે તેમ અમે કરીશું.' ત્યારે બહુ પ્રસન્ન થઈ વાનરેમાં શ્રેષ્ઠ,
વાય બલવામાં હોશિયાર હનુમાન રામને બોલ્યા- “પપાનામના
સરોવરથી શોભાયમાન, જે નાનાં સર્ષ, પશુ વિગેરેથી યુકત
છે, એવાં ભયંકર વનમાં ભાઈ સાથે આપ શા માટે આવ્યા
છે?' તેની તે વાત સાંભળીને રામે પ્રેરણા આપી હોય તેમ
લક્ષમણ કહેવા લાગે – “તેજસ્વી, જેને ધર્મ પ્રીય છે, એવા
દશરથ નામના રાજા છે.’
પ

·( ૧૨૧) T તર ન કરતઃ સમઃનાર પૂર્વના પુત્ર राजलक्षणसंयुक्तः राज्यसंपदा च संयुक्तः राज्यात् भ्रष्टः मया साधं, हे महाभाग ! सीतया भार्यया अनुगतः चने वस्तुं इह आगतः । अहं गुणैः दास्यं उपागतः अस्य नामतः लक्ष्मणः नाम अवरः भ्राता। अम्य भार्या रक्षसा अपहृता । केन कुत्र हृता इति न ज्ञायते । पस्य सीता स्नुपा आसीत्, यश्च धर्मव- त्सलः शरण्यः आसीत, तस्य शरण्यस्य पुत्रः सुग्रीवं शरणं गच्छनि । यस्य प्रसादे सततं इमाः प्रजाः मसीदेयुः स राम वानरेन्द्रस्य प्रसाद अभिकांक्षते।' તેને આ પ્રસિદ્ધ રામનામનો સાથી મોટો દીકરો છે ઘણેજ ભાગ્યશાળી છે. રાજ્યચિન્હાથી યુક્ત બનીને અને રાજ્યપત્તિથી, યુક્ત બનીને આ રાજ્યથી ભ્રષ્ટ બનીને મારી સાથે અને સીતા નામની પોતાની પત્નીની સાથે વનમાં રહેવાને માટે અહીં આવ્યું. ગુણેને લીધે એની સાથે છુ હું નામથી લક્ષ્મણ એ પ્રસિદ્ધ એનો નાનો ભાઈ છું. એની અને રાક્ષસે હરણ કરી લીધી છે કે કયા હરી ગયે, એ જાણતુ નથી જેની સીતા પુત્ર વધુ હતી અને જે ધર્મવત્સલને આસરે આપતું હતું, તે શરયના પુત્ર સુગ્રીવના આજે આસરે જાય છે જેની મહેરબાનીથી હમેશા પ્રજા પ્રસન્ન થાય છે, તે રામ વાનરના રાજાની મહેરબાનીની અભિલાષા રાખે છે ? s R ·(૧૨) '? एवं करुणं साश्रुपातं ब्रुवाणं सौमित्रिं हनुमान् . प्रत्युवाच । 'स हि राज्यात् विभ्रष्टः वालिना कृत- वैरः, हृतदारः, मात्रा विनिकृतः, भास्करात्मजः सुग्रीवः अस्माभिः सह सीतायाः परिमार्गणे यवयोः साहाय्यं करिष्यति ।' ततः, भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपं आस्थितः तौ वीरौ पृष्टं आरोप्य कपि-- कुञ्जरः ऋष्यमूकात् मलयं गिरि जगाम । तदा च सः कपिराजाय राघवौ वीरौ आचचक्षे । वानराधिपः सुग्रीचः हनुमतो वाक्यं श्रुत्वा दर्शनीयतमो भूत्वा ઘઉં ત્યાં સવાર! આ પ્રમાણે કરુણપૂર્ણ અશુઓને સારતાં, લમણને હનુમાન ઉત્તર આપવા લાગ્યું, “જ્યથી ભ્રષ્ટ કરાયેલે, વાલી સાથે જેણે વેર બાંધ્યું છે, જેની સ્ત્રી હરણ કરાઈ ગઈ છે, જે ભાઈ- થી તરછેડા છે, એ તે સૂર્યને પુત્ર સુગ્રીવ અમારી સાથે મળીને સીતાની શોધમાં તમને બંનેને મદદ કરશે. ત્યારે ભિક્ષના રૂપને ત્યાગ કરીને વાનરનાં રૂપમાં આવેલ તે બંને વીરેને પીઠ પર બેસાડીને તે કપિએમાં શ્રેષ્ઠ ઋષ્યમૂકથી તે મલય પર્વતે ગયે, અને ત્યારે કપિરાજે તે બંને વીર રામલક્ષ્મણની બાબતમાં કહ્યું. વાનરોનાં રાજા સુગ્રીવ હનુમાનની વાત સાંભળીને પિતાને દશન ગ્ય બનાવીને રામ સાથે પ્રીતિપૂર્વક બેલ્યા.

·(१२)
.
પાઠ ૩૧
'यदि मे सख्यं रोचते तर्हि एपः याहुःप्रसारितः।
पाणिना पाणिः गृह्यता, ध्रुवा मर्यादा च वध्यताम् ।'
सुग्रीवस्य एतत् सुभापितं वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टमना
रामः पाणिना हस्तं पीडयामास । ततः तौ दीप्यमानं
अग्निं प्रदक्षिणां चक्रतुः। सुग्रीवः राघवः च वयस्यत्वं
उपागतौ । सुग्रीवः राघवं उवाच- त्वं मे हृद्यःवयस्यः
आसि । नौ एकं दुःख सुख च अस्ति । हे राम! सेवकः
मन्त्रिसत्तमः अयं ते आख्याति यत् त्वया धीमता
लक्ष्मणेन च चियुक्ता रुदती जनकात्मजा रक्षसा
अपहृता।
જે મારી મિત્રતા સારી લાગતી હોય તે આ હાથ હું લખાવું
છું. હાથથી હાથ મળાવી ચેકસ મર્યાદા નકકી કરે, અર્થાત્ પ્રતિજ્ઞા
કરે. સુગ્રીવની આ સારી વાત સાંભળીને પ્રસન્નમન રામ હાથથી
હાથ દબાવવા લાગ્યા. ત્યારે તે બંને પ્રકાશિત અગ્નિની પ્રદક્ષિણા
કરી. સુગ્રીવ અને રામ મૈત્રિથી જોડાયા. સુગ્રીવે રામને કહ્યું-તું
મારો અતિપ્યાર મિત્ર છે, આપણને અને સુખ અને દુખ
સરખાં છે. હે રામ! મત્રિઓમાં શ્રેષ્ઠ સેવક, એમ કહે છે, કે તારી
શાણુ અને લક્ષ્મણથી વિગ પામેલી, રડતી જનકની પુત્રી
રાક્ષસથી હરણ કરાઈ છે
।

·(१२४)
.
रक्षसा रौद्रकर्मणा हियमाणा, राम राम इति
लक्ष्मण इति च विस्वरं क्रोशन्ती सा मया दृष्टा ।
शैलतले स्थितं मां दृष्ट्वा शुभानि आभरणानि
उत्तरीयं च तयात्यक्तम् । तानि अस्माभिः गृहीतानि
निहितानि च । तानि अहं आनयिष्यामि ।' एवं
उक्त्वा सः सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहां प्रविवेश ।
तानि आभरणानि उत्तरीयं चं गृहीत्वा 'पश्य इदं'
इति उक्त्वा दर्शयामास । ततः वासः आभरणानि
च गृहीत्वा नीहारेण चन्द्रमाः इव वाष्पसंरुद्धो
अभवत् । स तं अलङ्कारं उत्तम पहुशः हृदि कृत्वा
थिलस्था रोपितः सर्पः इव भृशं निशश्वासः।
ભયાનક કર્મવાળા સાસથી હરણ કરાય જતી” રામ!
રામ! લક્ષ્મણ !' આ પ્રમાણે મેટેથી આકંદ કરી રડતી તે મેં
જોઈ. શિલા પર બેઠેલા મને જોઇને તેણુએ સુંદર આભૂષણે અને
ઉત્તરીય વસ્ત્ર ફેંકયું. તે અમે લઈ લીધાં અને રાખી મૂક્યાં. તેને
લાવીશ.' એમ કહી તે સુગ્રીવ પર્વતની ઉડી ગુફામાં ઘુસ્યો.
આભુષણે અને ઉત્તરીય વસ્ત્રને લાવીને “ આ જે” એમ
કહીને બતાવવા લાગ્યું. ત્યારે વચ્ચે અને આભૂષણને લઈને વાદળાંથી
ઢંકાયેલા ચંદ્રમાની જેમ તે (રામ) આંસુઓથી કામ ગયો. તેઓ
તે ઉત્તમ આભૂષને વારંવાર હૃદયથી ચાંપીને, દરમાં રહેલા
ગુસ્સે થયેલા સર્ષની જેમ વારંવાર ઉડે શ્વાસ લેવા લાગ્યા.

·( ૧૨૫) लक्ष्मण ! हियमाणया वैदेया संत्यक्तं शररित् उत्तरीयं इदं भूषणानि च पश्य ।' एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः 'तु ' नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले, न पुरे तु अभिजानामि नित्य पादाभिवन्द-- नात्' इति अगादीत् । ततः राघवः सुग्रीव इदं अब्रवीत् -हे सुग्रीव ! कं देशं रौद्ररूपेण रक्षसा ढियन्ती मम प्राणप्रियां त्वया लक्षिता ? महत् व्य- सनद तत् रक्षः क्व वा वसति १ यत् निमित्तं अह सर्वान् राक्षसान्नाशयिष्यामि ।' एव आर्तेण रामेण उक्तः सुग्रीवः पापगद्गदः सन् सवाष्पं प्राञ्जलिः વી હે લક્ષમણ ! હરણ કરી જવાતી દેહીથી અગથી ત્યાગ કરાયેલુ તે ઉત્તરીય વસ્ત્ર તથા આભૂષને જો આ પ્રમાણે રામથી કહેવાયેલ લક્ષ્મણ “બનેલુજબ છે (ઉંચે હાથે પહેરવાનું ઘરેણુ) ને હું ઓળખતું નથી અને આ બે કુડલેને પણ ઓળખતે નથી હા, આ બને નૂપુરને હમેશા પગ આગળ પગે લાગવાના કારણથી ઓળખુ છુ” એમ બેવ્યો ત્યારે રામ સુવીવને એમ કહેવા લાગ્યા- હે સુગ્રીવા કયા દેશ તરફ ભયાનક રૂપવાળા રાક્ષસથી હરણ કરી જવાતી મારી પ્રાણપ્રિયાને તે જોઈ હતી ? મને ભારે કષ્ટ આપનાર તે રાક્ષસ કયા રહે છે? જેને કારણે હું બધા રાક્ષને નાશ કરી નાખીશ” આ પ્રમાણે દુખી રામથી કહેવાયેલો સુગ્રીવ અધુઓથી ગદ્ગદ્ થ થતા અશ્વપૂર્ણ, કાથ જોડીને જે.

·(૧૨) 3 'तस्य पापरक्षसः निलयं सर्वथा न जाने । तस्य सामय विक्रमं कुलं वा न जानामि। तथापि अरिन्दम! शोकं त्यज । सत्यं प्रतिजानामि यत् तथा करिष्यामि यथा मैथिली प्राप्स्यसि । सगणं रावणं हत्त्वा आत्म- पौरुषं परितोष्य तथा कर्ता अस्मि, यथा न चिरात् प्रीतः भविष्यास । मया अपि भार्याविरह व्यसनं प्राप्तं, न च अहं एवं शोचार्मि, न च धैर्य परित्यजे, तस्मात् वैक्लव्यं मा म गमः, आत्मगतं धैर्य स्मर । ये शोकं अनुवर्तन्ते तेषां सुखं न विद्यते, तेषां तेजः ક્ષત !” તે પાપી રાક્ષસનાં નિવાસસ્થાનને સર્વથા જાણતું નથી, તેનું સામર્થ્ય પરાક્રમ અને કુળને જાણ નથી. તે પણ હે શત્રુઓને દમન કરનાર! શાકને ત્યજ! હું સત્ય પ્રતિજ્ઞા લઉ છું, કે હું એવું કરીશ કે જેથી તે મિથિલીને મેળવશે. રાવણને તેનાં સમૂહ- સહિત મારીને પિતાનાં પુરુષાર્થને સંતોષીને એવું કરીશ કે જેથી તું તુરતજ પ્રસન્ન થઈ જશે. મને પણ સ્ત્રી વિયેગથી થનારું દુઃખ થયું છે. તે પણ હું તે શક કરતું નથી, અને ધીરજે પણ છોડતો નથી. માટે અત્યન્ત દુખી થા નહિ. તારામાં રહેલાં ધર્યનુ. મરણ કરે. જે શેકની પાછળ પડી રહે છે (હમેશાં શેક કયા કરે છે, તેને સુખ મળતું નથી, તેનું તેજ ક્ષણ થાય છે.” -

·(૧૭)
૧
પાઠ ૩૨
संस्कृत-सुभाषित
{ મતિ = એક ચકથી ગાડી ચાલી શકે નહીં.
૨ જાય મન્ના = કિંકર્તવ્ય વિમૂઢ માટે માત્રણાજ
માર્ગદર્શિકા છે.
રૂ થા = આળસી માણસને અપ્રાપ્ય વસ્તુની
પ્રાપ્તિ નથી થતી.
૪ માનધિ ત= પિતાને પક્ષ નિર્બળ હેય તે સધિ
કરી લેવી જોઈએ.
૧ નાયુિના ત્રિદ =બળવાન સાથે યુદ્ધ કરવું, પગે
ચાલતા હાથી સાથે યુદ્ધ કરવા સમાન છે
૬ મિમિન સ વિનતિ =કાચા માટલાને બીજા કાચા
માટલા ઉપર પટકવાથી બનો વિનાશ થાય છે,
૭ ૩ હિટલુ જ નીતિ. =કુટિલ જનો સાથે મળીને
વ્યવહાર યોગ્ય નથી, નીતિયુક્તનથી.
૮ થનારાયણ વ્યસની માણસને કાર્યમાં સફળતા
બિપી મળતી.
૧ વિકિવિધિરિ affમ = કહેર વાકય અગ્નિમાં
દાઝવા કરતાં પણ વધુ ત્રાસદાયક હોય છે
- માત્મવત્ત વિના = આપણી ઉતિ અને અવનતિ
આપણા હાથમાં જ છે.
૨૨
જાન્ચન= “અખિ દુર્બળ છે એમ કહી એવું કહી
શકાય નહિ

·* * ૨૨ જાન્તીલા = કઈ પણ કાર્ય હાથમાં લીધા પછી દીર્ઘસૂત્રત ન કરવી જોઈએ... શરૂ કરવાનું તિત્તિ= દૂધ પીવા ઈચ્છા રાખ- નાર વાછરડુંમાની કપમાં ટૂંસા મારે છે. છે કે ન ત ચ વિશ્વા સુઈને જ = દુષ્ટોને વિશ્વાસ કરવાથી કેણુ સુખી થઈ શકે ? શિવ તિમ પુરાવાતિ =શક્તિ ઉપરાંત બોઝ ઉપાડવા- થી માણસ થાકી જાય છે કુસુધાઓં નવુ તિ નિરૂ= સિંહ ભૂખ લાગવાથી ઘાસ નથી ખાતે. શ૭ વિશુનઃ જોતા પુત્ર હોવ કાચા કાનના માણસને - પત્ની અને પુત્ર પણ ત્યાગ કરે છે. ૨૮ શીશૉ ગ મેવ મ = દૂધમાં મેળવેલું પાણી પણ દુધ બની જાય છે. ૨૨ જd ના સંમિતિ=સેનાના સંપર્કમાં આવેલાથી ચાંદી પણ સોનું બની જાય છે. २० अश्नुते स हि कल्याणं व्यसने यो न मुह्यति = "2 વિપત્તિઓથી ગભરાતા નથી તે સંસારમાં સુખી બને છે. રર વિઘે વિમેવ ન્ = વિષ હંમેશા વિષ જ રહેવાનું પર ગની કુદ્યત્ત નિવાત =સ્વર્જનમાં દુર્ગણ નજરે ચડે તે તેમને દૂર કરવા જોઈએ.

·ભાગ ૪
ઉઝ
સંસ્કૃત-સ્વયં-શિક્ષક
(સંસ્કૃત ભાષાને અભ્યાસ કરવા સહેલા ઉપાય |
ચે ભાગ
લેખક
પં. શ્રીપદ દાદર સાતવળેકર
અપક્ષ-૧ખાયડળ, માહિમખ્વાગપતિ, -નીલ-ર
બીજી આવૃત્તિ
વિકમ બવત્ ૨૦૧૦, ઈ. . ૧૯૪૦

·સંધિવિધ્યાર
સંસ્કૃત ભાષામાં બે વર્ષે એક જ જગ્યાએ નજીકનજીકમાં
આવ્યા હોય તે તેની જરૂર સંધિ થાય જ છે. આ સંધિ વિચારને
ખાસ નિયમ છે તે એકદમ સરળ રીતથી આ પુસ્તકમાં આપ્યા છે.
એટલા જ નિયમ ચેકસ સમજી લીધા બાદ જરૂરી સધિઓ
કેવી રીતે કરવાની તે વાચકને સમજમાં આવશે.
આ પુસ્તકમાં સંસ્કૃત ગદ્ય અને પદ્યના પાઠો આપેલા છે.
સારી રીતથી અભ્યાસ કર્યો હશે તે વાચકને પ્રવેશ સંસ્કૃત
ભાષાના મંદિરમાં જલ્દી થશે.
આ પુસ્તકમાં સંધિ વગરના તથા સંધિ કરેલા એમ બે
પદ્ધિતિના દાખલાઓ આપેલા છે. બન્નેની તુલના કરેલી હશે તે
વાચકને ધ્યાનમાં સંધિ કરવાના નિયમ એકદમ સહેલાઈથી
આવી જશે.
લેખક
શ્રીપાદ દામોદર સાતવળેકર
R
રકારક અને મુર- વસંત શ્રીપાદ સાતવળેકર, બી. એ.
સ્વાધ્યાય-મંડળ, ભારત મુદ્રણાલય,
આનંદાશ્રમ, કિલ્લા પારડી (જિ સુસ્ત )

·સંસ્કૃત સ્વયં-શિક્ષક
ચોથો ભાગ
પાઠ ૧
સંધિ વિચાર
સંસ્કૃતમાં સધિ વિચાર અગ્રસ્થાન ભોગવે છે. આ વખતે
વાચકે ને જેવા આપ્યા છે, તે સધિ વગરના હતા હવે આ
પાઠમા કેટલાએક સધિનિયમ આપવામા આવશે આ નિયમને
જો વાચક છેડાથે ધ્યાનમાં રાખશે, તે તેને સધિઓનું ઘણું
સારૂં જ્ઞાન થશે
સધિઓમા સ્વરધિ અને વ્યજનધિ એવા બે ભાગ છે બે
સ્વરેની જે સંધિ થાય છે, તેને સ્વરસધિ કહે છે, અને બે
વ્ય જિનેની જે સંધિ થાય છે, તેને વ્ય જન-સધિ કહે છે વ્ય જન
અને સ્વરેની પણ સધિ થાય છે એનું સ્વરૂપ હવે થોડા વખતમાં
વાચકેની સમક્ષ આવશે

·સંધિવિચાર
*
સંસ્કૃત ભાષામાં બે વર્ણ એકજ જગ્યાએ નજીકનજીકમાં
આવ્યા હોય તે તેની જરૂર સંધિ થાય જ છે. આ સંધિ વિચારને.
ખાસ નિયમ છે તે એકદમ સરળ રીતથી આ પુસ્તકમાં આપ્યા છે.
એટલા જ નિયમે ચકકસ સમજી લીધા બાદ જરૂરી સંધિએ.
કેવી રીતે કરવાની તે વાચકને સમજમાં આવશે.
આ પુસ્તકમાં સંસ્કૃત ગદ્ય અને પદ્યના પાઠે આપેલા છે.
સારી રીતથી અભ્યાસ કર્યો હશે તે વાચકોને પ્રવેશ સંસ્કૃત
ભાષાના મંદિરમાં જલ્દી થશે.
આ પુસ્તકમાં સંધિ વગરના તથા સંધિ કરેલા એમ બે
પદ્વિતિના દાખલાઓ આપેલા છે. બની તુલના કરેલી હશે તે
વાચકેના ધ્યાનમાં સંધિ કરવાના નિયમ એકદમ સહેલાઈથી
આવી જશે.
લેખક
શ્રીપાદ દાદર સાતવળેકર
પ્રકારક અને મુદ્રક – વસંત શ્રીપાદ સાતવળેકર, બી. એ.
સ્વાધ્યાય-મંડળ, ભારત મુદ્રાલય,
અનાશ્રમ, કિલ્લા પારડી ( જિ. સુરત)

·સંસ્કૃતસ્વયં-શિક્ષક
ચેાથે ભાગ
પાઠ ૧
સંધિ વિચાર
સંસ્કૃતમાં સંધિ વિચાર અગ્રસ્થાન ભોગવે છે. આ વખતે
વાચકોને જે વાકયે આપ્યાં છે, તે સધિ વગરના હતાં હવે આ
પાઠામાં કેટલાએક સધિ-નિયમ આપવામા આવશે આ નિયમેને
જો વાચક છેડાથે ધ્યાનમાં રાખશે, તે તેને સધિઓનું ઘણું
સારૂ જ્ઞાન થશે.
સંધિઓમાં સ્વસિદ્ધિ અને જનસંધિ એવા બે ભાગ છે. બે
સ્વરેની જે સંધિ થાય છે, તેને સ્વરસ ધિ કહે છે, અને બે
વ્યંજનની જે સંધિ થાય છે, તેને વ્યંજન–સંધિ કહે છે વજન
અને સ્વરેની પણ સંધિ થાય છે. એનું સ્વરૂપ હવે થોડા વખતમાં
વાચકોની સમક્ષ આવશે.

·(४)
સ્વર
-
मृदु व्यंजन
ह्रस्व स्वर- अ, इ, उ, ,ल
दीर्घ स्वर- आ, ई, ऊ, ऋ [ल ने नथी.]
संयुक्त स्वर- ए, ऐ, ओ, औ
अनुस्वार-- अं(-)
विसर्ग अ:(:)
વ્યંજન
(સૂચના બધાય વ્યંજને ખેડા લખવા જઈએ.)
कठोर व्यंजन-क ख । च छ । र । त थ। प फ ।
- ग घ ङ । ज झ ञ । ड ढ ण ।
द धन । ब भ म । य र ल वाह।
उम्मवर्ण शप सह ।
વર્ષોના આ સાધારણ સંકેત વાચક ધ્યાનમાં રાખે, એને
ઉપયોગ સંધિ કરતી વેળા ઘણે થશે.
જ્યારે બે વર્ષે એકબીજા સાથે મળે (જેડાય) ત્યારે સંધિ
કહેવાય છે.
किम् अस्ति = किमस्ति
तदस्ति
नास्ति
આ સંધિઓને સામાન્ય વાચક માત્ર થોડા વિચારથી જ
સમજી શકે છે. થડી સંધિ એવી છે કે જે સમજવાને કઠણ છે.
પરંતુ એના ઉદાહરણે નીચે પ્રમાણે છે.
.
तत् अस्ति
न अस्ति
+

·તઃ + RI
तच्या
તેનું + સી. = 1
ત+ાન - તનનં
(૧) પહેલે નિયમ
સવર્ણ દીર્ઘ છે
૩ એની સામે ક્રમ પ્રમાણે એજ ઘણું આવે તે ન
મળીને તેનું જ દીર્ઘ સ્વરૂપ થઈ જાય છે જેમકે –
અકારની સવર્ણ અંધે
સt + = 1
રસ + ય = 1
સ + મ = ૩
ઈ અને ઉ ની સવર્ણ સંધિ
કા-
હવે એના દાખલા જુઓ -
+ રિ
-नापि
नास्ति + इति -नास्तीति
रमा + मपि - ભાવિ નવી + -જા
तया+ आसीन् -तथासीन्
भानु + उदयभानूदय
R + માલન-નાક્ષી
तनु + વ -તેવ
આ સ્વરેની સધિ ઠેકઠેકાણે આવે છે આ પડમાં હવે પછી
વાજ આપવામાં આવશે, જેમાં સાધિ થઈ છે જેટલા કલેકે
આપ્યા છે, તેમાથી દરેક કમ કેટલીયે સધિવાચક જોઇ શકશે
(૨) બીજો નિયમ
૬, ૩, , , ની સામે વિજાતીય સ્વર આવવાથી એની
જગ્યાએ અનુક્રમે ,, , , થાય છે

·આ નિયમના ઉદાહરણે આ પ્રમાણે છે-
इ+ अ = य
६+ आ%- या
उ+ अ = व
उ+ आ% वा
ऋ+ अ3 र
• + आ = रा
હવે એની સંધિ નીચેના શબ્દોમાં તપાશે-
इति + आदि = इत्यादि आदि + अन्तः
= आधन्तः
नास्ति। अतः = नास्त्यतः कैकेयी + आत्मजः= कैकेय्या.
भानु + अस्तः = भान्वस्तः
त्मजः
नदी + आत्मा नद्यात्मा पितृ + आज्ञा
पिनाज्ञा
मनु + आदि = मन्वादि अति + आशा
अति + आशा = अत्याशा
વાચક આ સંધિઓ યાદ રાખે અને જ્યાં જ્યાં બે સ્વર મળે
ત્યાં ત્યાં તેની સંધિ કરવાનો પ્રયત્ન કરે. તથા જ્યાં જ્યાં સંધિ થઈ
હેય, ત્યાં ત્યાં તે સંધિઓ છૂટી કરવા પ્રયત્ન કરે.
આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી સંધિ નિયમની સાથે વાચકોને
"वश्य पस्यिय थशे.
संस्कृत-वाक्यानि।
१ स तत्र नास्त्यतः त्वं तत्र न गच्छ ।
२ कैकेयात्मजेन किं कृतम् ?
३ रामेण पित्राज्ञा पालिता।

·પાઠ ૨ संस्कृत-वाक्यानि। १प्रभावशालिनः महात्मनः धर्मज्ञस्य राज्ञः दशरथस्य वंशकरः सुतः नासीत् । २ पुत्रार्थ चिन्तयमानस्य तस्य दशरथस्य "पुत्रकामेष्टिनाम्ना यज्ञेन यजामि” इति बुद्धिः सखाता। ३ मन्त्रिवरं सुमन्त्रं आहूय राजा इदं वचनं अब्रवीत् । ४" सपुरोहितान गुरून् शिघ्र अत्र आनय "१५ आनीतान् तान् पूजयित्वा धर्मात्मा राजा इदं वचनं अब्रवीत् । ६ सुतार्थ तप्य- मानस्य मम सुखं नास्ति, तदर्य पुत्रकामेष्टिनामकः यशः कर्तव्यः इति मे मतिः साता। ७ तत् वगनं श्रुत्वा वसिष्ठप्रमुखाः सर्वेऽपि द्विजाः ऋष्यशृंगं पुरस्कृत्य तं यज्ञ समारभन् । ८ तस्य यज्ञस्य अन्ते राजा दशरथः ऋष्यशृंगं अवयीत् । ગુજરાતી વાકયો ૧ પ્રભાવશાળી, મહાત્મા અને ફરજ જાણનાર રાજા દશરથને વંશવૃદ્ધિકારી પુત્ર ન હતે. ૨ પુત્ર પ્રાપ્તિ માટે ચિંતાતુર તે દશરથ ને “પુત્રકામેષ્ટિ નામને ય કરૂ એવી ઈચ્છા થઈ. ૩ મત્રિઓમાં શ્રેષ્ઠ સુમત્ર પ્રધાનને બોલાવીને રાજા એવું વચન બોલ્યા ૪“બ્રાહ્મણની સાથે ગુરુએને તરત જ અહીં લાપ બોલાવેલા તેમની પૂજા કરી, ધમલ્મ રાજા એવું બોલ્યા કે, ૬ “પુત્ર માટે આતુર એવા મને ચેન પડતું નથી. એથી પત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કરે જોઈએ એવી મારી ઇચ્છા થઇ છે. ૭ સાભળીને વસિષ્ઠ વગેરે બધા દ્વીએ વાગ્યશૃંગને આગેવાન કરીને તે યાની શરૂઆત કરી. ૮ તે યજ્ઞને અનેં રાજા દશરથે ત્રાધ્યશૃંગને કહ્યું, તે ભાષણે ·(૮) संस्कृत-वाक्यानि । ९ 'कुलस्य वर्धनाय पुत्रकामेष्टिं कर्तु अर्हसि'११० स 'तथा' इति उक्त्वा अथर्ववेदमंत्रैः पुन्नीयां इष्टिं अकरोत् । ११ तस्मात् यशात् सन्तानोत्पत्तिकरः पायसः राज्ञा प्राप्तः । १२ प्रीतः સગા વાયક્ષે હત્યા કન્તપુ વિશે જણાં સર્વત્ર ! १३ पुत्रीय पायसं गृहीप्व इति । १४ पायसस्य अर्धभाग कौसल्याय, चतुर्थभागं सुमित्रायै, अवशिष्टे कैकय्ये, पुत्राय प्रददौ । १५ ततः ताः राजस्त्रियः गर्भान् प्रतिपेदिरे। १६ अनन्तरं चैत्रे मासे नवम्यां तिथी कौसल्या रामं पुत्रं अजनयत् । १७ कैकेयी भरतं, सुमित्रा लक्ष्मणं शत्रुघ्नं च अजनयत् । १८ एपां' पुत्राणां जन्मसमये, अयोध्यायां महान् उत्सवः आसीत् । ગુજરાતી વાકયો ૯“કુળ વૃદ્ધિને માટે તારે પત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કર. ૧૦ તે હાં, છે એમ કહી અથર્વવેદ મંત્રોથી પુત્ર આપનારી ઈષ્ટિને કરવા લાગ્યા. ૧૧ તે યજ્ઞમાંથી પુત્રદાયક દૂધના પાયસ નામના પ્રસાદની રાજને પ્રાપ્તિ થઈ. ૧૨ રાજી થયા તે રાજા તે પ્રસાદ લઈને અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરી કૌશલ્યાને કહેવા લાગે. ૧૩ “પુત્રદાયક પ્રસાદ લે'. ૧૪ પ્રસાદને અર્ધો ભાગ કૌશલ્યાને, એ ભાગ સુમિત્રાને, અને બાકીને કૈકેયીને પુત્રને માટે આપે. ૧૫ તેથી તે | રાજરમણએને ગર્ભ પ્રાપ્તિ થઈ. ૧૬ પછી ચત્ર માસમાં તેમને, દિવસે કૌશલ્યાએ શમ-પુત્રને જન્મ આપે. ૧૭ કેકેયીએ ભરત અને સુમિત્રાએ લમણ તથા શત્રુધ્રને જન્મ આપે. ૧૮ એ પુના જન્મ પ્રસંગે અધ્યામાં માટે ઉત્સવ થ.

·(૯)
संस्कृत-वास्यानि।
१९ लक्ष्मणः रामचन्द्रस्य प्रियकरः तथा शत्रुघ्न भरतस्य
अनुगामी अभवत् । २० यदा सर्वे पुत्राः शुभगुणै समुदिताः
सर्वज्ञाः दीर्घदर्शिन. यशखिन अभवन् , तदा तान् दृष्ट्या
नेपां
पिता दशरथः हृष्टः आसीत् ।
ગુજરાતી વાકયો
૧૯ લક્ષમણ રામચંદ્રને વાલે તથા શત્રુઘ ભરતને અનુયાયી
થયે. ૨૦ જયારે બધા પુત્રે શુભ ગુણોથી યુકત, સર્વજ્ઞ, દીર્ઘદર્શ
અને યશસ્વી થયા ત્યારે તેમને જોઈને તેના પિતા દશરથ (દણ )
સ તેષ પામ્યા.
આ પાઠમા રામાયણની કથા ટૂકમા આપી છે પાઠ પૂરો થાય
ત્યાર બાદ વાચકે ફક્ત સંસ્કૃત વાકયે જ દસબાર વાર વાચવા
વાર વાર વાચવાથી એ વા વાચકેના ધ્યાનમાં રહેશે
ત્યારબાદ તમારી સ્મરણ શકિતથી જ વાકયે બોલવાની કશીશ
કરે અથવા તો કોઈને સંસ્કૃતમા જ કહી સંભળાવે જે વાચક આ
રીતે અભ્યાસ કરશે તે તેને મસ્કૃતનું જ્ઞાન ઘણુ જ જલદીથી થશે
રામાયણની કથાની શરૂઆત આગળના ભાગમાં થઈ છે, તે પાઠ
પણ એની સાથે જ ફરીથી વાચવે.

·(१०) પાઠ ૩ ततोऽगच्छन्महावाहुरेकोऽमात्यान्विसृज्य तान् । नापश्यच्चाश्रमे तस्मिंस्तमृपि संशितवतम् ॥१॥ ( महाभारत आदि० अ०७१) पदानि-ततः। अगच्छत् । महा-वाहुः । एकः । अमात्यान् । विसृज्य । तान् ।न। अपश्यत् । च। आश्रमे तस्मिन् । तं ऋषि। संशित-व्रतम् ॥ अन्वयः-तत तान् अमात्यान् विसृज्य एका महाबाहुः अगच्छत् । तम्मिन् आश्रमे संशितव्रतं तं ऋषि न अपश्यत् ।। अर्य-पाते भत्रीमान छोडी, या ( महावाहुः) भारत अमुलागो (दुष्यन्त ) गये. मामत सशितत पिन તેણે જોયા નહિ. सोऽपश्यमानस्तमृपिं शून्यं दृष्ट्या तयाऽऽश्रमम् । उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं सन्नादयनिय ॥ २ ॥ पदानि-सः । अपश्यमानः ।। ऋषि । शून्यं । दृष्ट्वा। तथा । आश्रमम् । उवाच । का। इह । इति। उच्चैः। यन।, संनादयन् । इव ॥ अन्वयः-स. तं ऋषि अपश्यमानः तथा आश्रमं शून्यं दृष्ट्वा क इह ' इति उच्चैः वन संनादयन् इव उवाच ॥ मर्य-त ते ऋषि त्यांना सामने (शून्यं) સૂને જોઇને અહીં કેઈ છે કે ' એવું મેટા સાદે જાણે વનને ગાવનાં છે. श्रुत्वाध्य तस्य त शब्दं कन्या श्रीरिव मपिणी। निश्चकामाऽऽश्रमात्तस्मात्तापसीवेपधारिणी॥ ३ ॥ । .

·- । 1 पदानि-श्रुत्वा अथ। तस्य । तं । शब्दं । कन्या। श्रीः । इव। रूपिणी। निश्चक्राम। आश्रमात् । नस्मात् । तापसीवेषधारिणी। अन्वयः-अथ तस्य तं शब्दं श्रुत्वा, श्रीः इव रूपिणी तापसीवेपधारिणी कन्या तस्मात् आश्रमात् निश्चक्राम ॥ અર્થહવે તેને તે શબ્દ સાંભળીને, લક્ષ્મી જેવી સુંદર રૂપવાળી, તાપસીને વેશ ધારણ કરેલી કન્યા તે આશ્રમમાથી બહાર નીકળી આવી. सा तं दृष्टैवव राजानं दुप्यन्तमसितेक्षणा। स्वागतं ते इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च ॥ ४ ॥ पदानि-सा । तं । दृष्ट्वा । एय । राजानं । दुप्यन्तं । असित-- ईक्षणा । स्वागतं । ते । इति । क्षिप्रं । उवाच । प्रतिपूज्य । च । अन्ययः-सा असित ईक्षणा तं राजानं दुष्यन्तं दृष्ट्वा एव स्वागतं ते ' इति क्षिप्रं प्रतिपूज्य च उवाच ।। मर्थ-a (असित-ईक्षणा) णी भाभपाणी मुभारी ते An gin नेने भान पाया तुरत (प्रतिपूज्य) માન આપીને બોલી. आसनेनायित्वा च पायेनार्येण चैव हि । पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम् ॥ ५ ॥ पदानि-आसनेना अर्थयित्वाचापायेन । अर्येण ।च। एव । हि । पप्रच्छ । अनामयं । राजन् । कुशलं । च । नर- अधिपम् ॥ अन्वयः-हे राजन् ! आसनेन पायेन अर्येण च नराधिप अर्चयित्वा अनामयं कुशलं च प्रपच्छ । अर्थ-डे रात ! मासन, ५ भने सध्या ते शनने (अर्व- यित्वा) पूछने तेनी २वाथ्य मने शतानी ५७५२७ ४२१. - ·(१२) यथावदर्चयित्वाऽथ पृष्ट्वा चानामयं तदा । उवाच स्मयमानेव किं कार्य क्रियतामिति ॥ ६॥ पदानि-यथावत् । अर्चयित्वा। अथ। पृष्ट्वा । चं। अनामयं । तदा । उवाच । स्मयमाना । इव । किं । कार्य । क्रियतां । इति । अन्वयः-अथ यथावत् अर्चयित्वा, तदा अनामयं पृष्ट्या किं कार्य क्रियतां ' इति स्मयमाना इव उवाच ॥ मर्थ-वे ( यथावन् ) विधि५२ पूछने भने ( अनामयं ) કુશળતાની તપાસ કરીને સ્મિત કરતી તેણીએ મારાથી આપની शो सेवा राय ?" मेम पूछ्यु. तामत्रवीत्ततो राजा कन्यां मधुरभापिणीम् । दृष्ट्वा चैवाऽनवद्याङ्गी यथावत्प्रतिपूजितः ॥ ६ ॥ पदानि-तां । अत्रवीत् । ततः । राजा । कन्यां । मधुर-- भापिणीं । दृष्ट्वा । च । एव । अनवद्य-अङ्गीं। ययावन् । प्रति • पूजितः ।। अन्वयः-ततः यथावत् प्रतिपूजितः राजा तां मधुरभापिणी अनवद्याद्री कन्यां दृष्ट्वा एव अनवीन् । અર્થ-પછી યોગ્ય यूत થયેલા તે રાજએ મધુર બેલનારી અને નિર્દોષ અંગવાળી કન્યાને જોઈને પૂછયું. આ પાઠ પૂરે કરતા જવાચકે માત્ર કલેકે જવારંવાર વાચવા- ધીમે ધીમે એવા ઉચ્ચારથી વાચવા કે વાચતાં જ તેના મનમાં અર્થ આવી જાય અને અર્થ વિષે કંઈ પણ શંકા ન રહે. તથા લેકના પદ કેવી રીતે બને છે, પરનો અન્યાય કેવી રીતે થાય છે, આ બધુ ધ્યાનપૂર્વક તપાસવું આવી રીતે અભ્યાસ કરવાથી મફતમાં જલદીથી પ્રગતિ મેળવાય છે ·(13) પાઠ ૪ આગળના પાકમાં આપે રામાયણ ભાગ નધિ બનાવીને અહીં આપવામાં આવ્યું છે વાચવાથી વાચકે ને પિતાનેજ માલમ પડશે, કે સંધિ કેવી રીતે થાય છે! અને તેને છૂટી પાડીને પદ કેવી રીતે બનાવવા જોઈએ જુઓ - રામાયણ કથા प्रभावशालिनो महात्मनो धर्मज्ञस्य राज्ञा दशरयस्य वंशकर सुतो नासीन। पुत्रार्थ चिन्तयमानस्य तस्य दशरयस्य पुत्रकामेष्टि नाम्ना यज्ञेन यजामीति बुद्विस्सआता । मंत्रिवरं सुमनमाहूय राजेदमब्रवीत् । सपुरोहितान्गुरुन्छीघ्रमनानय । आनीतास्तान पूजयित्वा धर्मात्मा राजदं वचनमवीन। सुतार्थ तप्यमानस्य मम सुख नास्ति । तदर्थ पुनकामेष्टिनामको यज्ञ कर्तव्य इति मे मति साता । तद्वचनं श्रुत्या वसिष्ठप्रमुखा सवऽपि हिजा प्यशृङ्ग पुरस्कृत्य तं यज्ञ समारभन् । तरय यज्ञरयान्तं राजा दशरथ मप्यशृगमरवीत् । कुलम्य वर्धनाय पुनकामेष्टि कर्तुमहसि । स तयेत्युक्त्वाऽथर्ववेदमंने पुनीयामिष्टिमकरोत् । तस्माद्यज्ञात्सन्ता नोत्पत्तिकर पायसोराज्ञाप्राप्त प्रीतोराजा पायसं गृहीत्वाऽन्त पुर प्रविश्य कौसल्यामरवीन् । पुत्रीय पायसं गृहीवेति । पायसस्याभार्ग कोसल्याय चतुर्थभाग मुमिनायै, अवशिष्टं फफेग्ये पुनाथं प्रददौ । ततस्ता राजलियो गर्भान्प्रतिपेदिरे । अनन्तर चैने मासे नवम्या तिथो कोसन्या रामं पुत्रमजनयत् । कैकेयी भरतं, सुमित्रा लक्ष्मणं शत्रुघ्नं चाजनयत् । एपा पुनाणा जन्मसमये अयोल्याया महानुत्सव आसीत् । लक्ष्मणो रामरय प्रियकरस्तथा शनुनो भरतम्यानुगाम्यभवत् । यदा सर्वे पुनर

·(१४)
शुभगुणैः समुदिताः सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनो यशखिनोऽभवस्तदा
तान्दृष्ट्वा तेषां पिता दशरथो हृष्ट आसीत् ।
વાચક આ સરળ સંસ્કૃત વારંવાર વાંચે અને સમજવાનો પ્રયત્ન
કરે. કઈ જગ્યાએ જે બરાબર સમજ ન પડે, તે સમજવાની
કેશીષ કરે. સમજણ ન પડે તે આગલા પાકમાં તે વાકય ઈલે
આ પ્રયત્ન કરવાથી સંસ્કૃત સંધિને વાચકેને પરિચય થશે.
આ રીતે વગર મુશ્કેલીએ સંધિ કરવા અને છૂટી પાડવાને
મહાવરો થશે સંસ્કૃતમાં સધિઓની ઠેકઠેકાણે અગત્યતા છે. તેથી
સંધિ પ્રકરણને અભ્યાસ સરળતાથી કરવાને આ ઉપાય છે.
હવે લેકેનું સરળ સંસ્કૃત નીચે આપ્યું છે. આગલા પાઠનું
સરળ સરકૃત નીચે મુજબનું છે. એમાં ઈ જગ્યાએ જે કઈ
મુશ્કેલી આવી પડે તે આગલા પાઠે તપાસવાથી તે
ये.
સાધિ કરેલાં વા
ततस्तानमात्यान्विसृज्यको महावाहुरगच्छन् । तस्मिन्नाश्रमे
संशितव्रतं तमृपिं नापश्यत् । स तमृपिमपश्यमानस्त--
थाऽऽश्रमं शून्यं दृष्ट्वा " क इह" इत्युच्चैर्वनं सन्नादयन्निवोवाच ।
अथ तस्य तं शब्दं श्रुत्वा श्रीरिव रूपिणी तापसीवेपधारिणी
कन्या तस्मादाश्रमान्निश्चक्राम । साऽसितेक्षणा तं राजानं
दुष्यन्तं दृष्ट्वैव " स्वागत त इति क्षिप्रं प्रतिगुज्य चोवाच ।
हे राजन् ! आसनेन पायेनाध्येण चैव हिनराधिपमर्चयित्वाऽ.
नामयं कुशलं च पप्रच्छ । अय यथावदर्चयित्वा, तदाऽनामयं
पृष्ट्या च, 'किं कार्य क्रियतां ' इति स्मयमानेवोवाच ।
ततो यथावत्प्रतिपूजितो राजा तां मधुरभाषिणीमनवद्यानीं
कन्यां दृष्ट्वैवात्रवीत् ।
"

·(૧૫) અગાઉના પાઠેનું સરળ સંસ્કૃત આ છે વાચકે એને સમજવાને યત્ન કરે જવા સમજવાને મુશ્કેલી પડે ત્યા આગલા પાઠેના કલેકના અન્વયમાં જોઈ શકા દૂર કરવી હવે ઉપલા વાક્યમા જ શબ્દોને હેરફાર કરી વો બનાવી નીચે આપ્યા છે એ વાતમાં કેટલાક શબ્દ વધુ પણ છે, કેટલાક ઓછા ૫ણ છે અને શબ્દોની જગ્યા પણ બદલી છે. भनन्तरममात्यान्दूरतो विसृज्य दुष्यंतो राजा कण्वस्याश्रम मगच्छत् । परं तस्मिन्नाश्रमे स राजा कण्व मुनि नापश्यत् । तं मुनिमपश्यमान स राजा ' क इहास्ति' इत्युचेन संनादय વિવાવા तस्य शब्दं श्रुत्वा तापसी कन्या तस्मादाश्रमाविश्वकाम । सा कन्यात राजानं ज्ञात्वा "स्वागत ते" इति सपूज्य चोवाच । आसनेन पायेनाध्येण च नृपतिमर्चयित्वा कुशल च पृष्ट्वा किं कार्य फर्नव्यम्' इति स्मयमानोवाच । तथा पूजितो राजा मधुर- भापिणी ता कन्यामिदमत्रवीत् । વાચકે અગાઉની માફક જ આ વાગ્યે પણ સમજવા પ્રયત્ન કરર્વે એમા જે શબ્દની ન્યૂનતા છે, તે છેડા પ્રયત્નથી જ વાચક સમજી શકે છે એ રીતે જે વાચક પિતાની મેળે જ વાક્ય બનાવે, તે તેને ઘણું જ લાભ થઈ શકે છે હવે નીચે આપેલા સધિનિયમ જુઓ- (૩) ત્રીજો નિયમ જ છે, , ૩ આ સ્વરની સામે બીજા સ્વર આવવાથી તેની જગ્યાએ અનુક્રમે મદ્, માત્, મત્, મામ્ થાય છે. દા ત ·ओ + अ हरे + ए विष्णो+ए ए + अ - अय अव ए + आ = आय औ + आ = आवा हरये विष्णवे ने + अकः = नायकः पी + अक:- पावकः (४) योथो नियम આ વર્ણની સામે ટુ અથવા રૂએ સ્વરે આવવાથી બન્ને મળીને અનુક્રમે અને જો થાય છે. भय + उत्पादक = भयोत्पादकः गंगा + उदकं गंगोदक जल + ईशः = जलेशः गंगा + ईशः गंगेशः 11 Na- પાઠ ૫ (૫) પાંચમો નિયમ પદને અતેજ અથવા ઓની પછી અકાર આવવાથી તે અકારને લેપ થઈ જાય છે, જાણે કે એ અકાર, પૂર્વાક્ષરમાં મળી જાય છે. ત્યાં જ્યાં "અકાર આ રીતે મળી જાય છે, ત્યાં આ ચિન્હ લખે .:- जले अन्तर्हित. = जलेऽन्तहिंत' रामो अम्वीन् = रामोऽववीत् । (१)ो नियम અકાર પછીના વિભાગની સામે ૫ છે. અકાર અથવા ૧૬ વ્યંજન આવવાથી તે વિનગને બને છે અને એમાં આગળને અકાર મળી જાય છે જેમકે – ·(१७) । अश्वो मृत । + अप्रवीत् रामोऽप्रवीत् । + अस्ति - जनोऽस्ति। मनुष्य + गच्छति मनुप्यो गच्छति। अश्वः + मृत (७) सातभो (नयम અથવા ૩ પછીના વિસર્ગની સામે સ્વર અથવા મૃદુ વજન यापाथी विसननी २२ र (रेफ) ने छ, भ. हार = हरिरास्ति। गुरु + अनवीन गुरुरब्रवीत् । भानु भानुर्गच्छति । कवि + जानाति कविर्जानाति। મૂદુ વ્ય જન ન જાથી વિસર્ગને રેફ થતું નથી, તેને પણ EK२९ नुमो- हरि करोतिहार करोति । गुरु पुनाति-गुरु पुनाति । એમા વિસર્ગની સામે કઠેર વજન હોવાથી વિસર્ગ જેમનું + अस्ति + गच्छति તેમજ ૨ जन (૮) આઠમો નિયમ વિસર્ગની સામે જ, છ આવવાથી વિસને શું બને છે राम +चलति = रामश्चरति । + छेदयति = जनश्छेदयति । (e) नवभो नियम વિમર્ગની સામે અથવા સવર્ણ આવવ થી વિસર્ગને ઝૂ બને [भ २१ शिमा ४] -- ·(१८) %3D माघवः+ तथा - माधवस्तथा। रामः + थूयति रामस्थूवति। (૧૦) દશમો નિયમ વિસર્ગની સામે ટ અથવા ૪ આવવાથી વિસરોને જુ બને છે. कृष्णः टीकते = कृष्णष्टीकते । (૧૧) અગિયારમો નિયમ विसानी सोभे श, प, स અક્ષર આવવાથી વિસર્ગને मनुभ, प, स् भने छे. २५५ पिस यम २ छ. रामः + शास्ति = रामश्शास्ति, राम शास्ति। + ठीवति जनप्ठीवति, मनःष्ठीवति । नरस्सहते, नरः सहते। વાચક એ નિયમે પિતાના પાઠોમાં જોઈ અને કયા નિયમને અનુકૂળ થી સંધિ કયા થઈ છે, તે જાણવાનો પ્રયત્ન કરે. આ કાર્ય ઘણું સરળ છે. જે વાચક ધ્યાનપૂર્વક સધિ તપાસશે અને ધ્યાનથી વિચાર કરશે તે એમાં કંઈ અઘરૂં તેને માલમ પડશે નહિ. સંધિ કરેલાં વા महावाहुर्दुष्यन्तो राजा तदा तनाऽगच्छत् । दुप्यन्तो नाम महायाहूं राजा तदागच्चत्तन । महायाहू राजा दुप्यन्तो नामाग- न्यत्तत्र तदा । आगन्छत्तदा तर दुप्यन्तो नाम महावाहू राजा। तन स राजा संशितव्रतं फण्यं नाम महवि तनाश्रमे नापश्यत् । नापश्यत्तनाश्रमे स राजा स्पं नाम संशितवनं महर्पिम् । ततो राजा तां मधुरभापिणी फन्यामननीन् । राजा ततस्तां जनः नरः + सहते ·(१८) मधुरभाषिणी कन्याममवीत् । राजा ततो मधुरभाषिणी ता कन्यामत्रवीत् । ततो मधुरभापिणी ता फन्या राजाऽब्रवीत् । भनवीद्राजा ततस्ता मधुरभाषिणीं कन्याम् । मधुरभापिणी ता कन्या ततो राजाऽब्रवीत् । પાઠ ૬. सस्कृत- -वाक्यानि। १ अथ राजा दशरयातेपा पुत्राणादारक्रिया चिन्तयामास। २ तदा तन महामुनि विश्वामिन' अभ्यागच्छत् । ३ हष्टमना राजा त मुनि अभिपूजयन उवाच।४ महामुने! त्वया अनुगृहीत मस्मिा५यत् भवता कार्य अस्ति तत अशेपेण एव करिप्यामि। ६ भवान् हि दैवत मम । ७ तदा आनदित विश्वामिन अभ्यभापत। ८ अह एक कतु कर्तु इच्छामि तस्य रक्षणार्थ ज्येष्ठ स्वपुन राम दातु अर्हसि । ९ मम यशस्य विनकारी मारीचसुवाहू नाम राक्षसी स्त । १० तव पुन हि दिव्येन स्वेन तेजसा राक्षसाना विनाशने समर्थ अस्ति । ११ यज्ञस्य रक्षणाय फेवल दशरान एव कमललोचन राम दातु महसि । १२ मह रामाय च बहुविध श्रेय दास्यामि' १३ एतन् मुनेः पचन श्रुत्वा राजा नि सशः अभवन् । १४ मे राम ऊनपाइश वर्ष, राक्षसानान योग्य । १५ राक्षसा युद्धा भवन्ति । १६ अह तु रामेण वियुक्त मृत अपि जीवितु न उसहे। १७ कालरोपमी मारीच सुनाए । १८ तन्न दास्यामि पुनकम् ।' .

·(૨૦) १९ राज्ञः इदं वचनं श्रुत्वा सुद्धः विश्वामित्रः प्रत्युवाच । २० 'हे राजन् ! स्वकीयां प्रतिज्ञा हातुं इच्छसि, अयुक्तं एतत् रघु- कुलस्य । २१ गच्छामि अहं विमुखः। २२ तदा ऋपिणा वसिष्टेन अपि मन्त्रितः राजा दशरथः सलक्ष्मणं रामं कौशिकाय विश्वामित्राय ददौ । २३ तदा रामलक्ष्मणी धनुप्पाणी विश्वामित्रं अनुजग्मतुः। ગુજરાતી વાક્યો ૧ હવે રાજા દશરથ તે પુત્રની (રાપર) લગ્ન બાબતમાં વિચારવા લાગ્યા. ૨ત્યારે ત્યાં મહામુનિ વિશ્વામિત્ર આવી પહોંચ્યા. ૩ સાતેષ પામેલે રાજા તે મુનિની પૂજા કરીને બે કહે મહામુનિ ! આપની મારા ઉપર મોટી કૃપા થઈ છે. પ જે આપનું કામ છે તે પૂરેપૂરી રીતે કરીશ. ૬ કેમકે (મા) તમે મારા દેવ છે. તે વખતે આનંદિત વિશ્વામિત્ર બોલવા લાગ્યા. ૮ હું એક યજ્ઞ કરવા ઇચ્છું છું, તેના રક્ષણ માટે તારા મોટા પુત્ર રામને મને સોંપી દે. હું મારા યજ્ઞમાં વિઘકરનાર મારીચ અને સુબાહુ નામના બે રાક્ષસ છે. ૧૦ “તારો પુત્ર પિતાના દેવી તેજથી રાહસેને નાશ કરવાને સમર્થ છે. ૧૧ યજ્ઞના રક્ષણ માટે માત્ર દશરાત્રી સુધી જ કમલનયન રામને ધીરવાને તું યેગ્ય છે. ૧૨ હું રામનું ઘણું કલ્યાણ કરીશ. ૧૩ મુનિનું આ વચન સાંભળીને રાજ મૂર્શિત થયા. ૧૪ મારો રામ સેળ વર્ષથી ઓછી ઉમર છે, રક્ષસને માટે યેચ નથી. ૧૫ રાક્ષસે કપટયુદ્ધ કરવાવાળા છે. ૧૬ હું તે રામ વિના એક પળભર પણ જીવતે રહેવાને ઉત્સાહિત નથી. ૧૭ મારીચ અને સુબાહુ કાળ જેવા છે. ૧૮ તેથી પુત્રને ·(૨૧) ધીરીશ નહિ. ૧૯ રાજાનું આ વચન સાંભળીને ક્રોધિત વિશ્વામિત્ર છેલ્યા ૨૦ “હે રાજા ! તું તારી પ્રતિજ્ઞા ત્યાગ કરવા ઈરછે છે, આ રઘુવશને માટે એગ્ય નથી. ૨૧ હું વિમુખ બનીને જાઉ છુ. ૨૨ ત્યારે અષિ વસિષ્ઠની મત્રણથી રાજા દશરથે લક્ષ્મણ સહિત રામને કુશિવ શી વિશ્વામિત્રને સોપ્યા ૨૩ ત્યારે રામ અને લક્ષમણ ડાથમાં ધનુષ્ય લઈ ( ધારણ કરી) વિશ્વામિત્ર પાછળ ચાલી નીકળ્યા રામાયણને પહેલે પાઠ પહેલા ભાગમાં છે અને આ પુસ્તકમાં બે પાઠ છે બધા મળી ત્રણ પાઠ તમે અત્યાર સુધીમાં વાચ્યા છે મહેરબાની કરી આજે ઉપવા ત્રણે પાઠે ફરીથી વાચા અને એવો પ્રયત્ન કરે કે સંસ્કૃતમાં જ બધી વાત તમે ચોપડીમાં જોયા વગર કહી શકે જે તમે વાતને ઘણે ભાગ જોયા વગર કહી શકે તે સમજશે કે તમારી પ્રગતિ ઘણી સારી થઈ છે સાથે કરેલા વાક प्रभावशालिनो महात्मनो धर्मज्ञस्य राज्ञो दशरथस्य वशकर सुतो नासीत् । पुनार्थ चिन्तयमानस्य तस्य दशरथस्य पुत्र- कामेष्टिनाम्ना यशेन यजामीति बुद्धिसजाता । मन्त्रिवर सुमन्त्रमाहूय राजेदमब्रवीत् । सपुरोहितान्गुरुन्छीघ्रमनानय । आनीतास्तापून्जयित्वा धर्मात्मा राजेद वचनमावीत् । सुताथ तप्यमानस्य मम सुख नास्ति, तदर्थं पुनकामेष्टिनामको यज्ञ कर्तव्य इति में मति सजाता।

·(२२) પાઠ ૭ आगतोऽहं महाभागमृपिं कण्वमुपासितुम् । क्व गतो भगवान्भद्रे तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ ८॥ ( महाभारत आदि० ७१) पदानि-आगतः । अहं । महाभागं । ऋषि । कण्वं । उपासितुं । क्व । गतः । भगवान् । भद्रे । तत् । मम । आचक्ष्व । शोभने ॥ अन्वयः-महाभागं कण्वं ऋषि उपासितुं अहं आगतः । हे भद्रे शोभने ! भगवान् क्व गतः ? नत् मम आचश्व । અર્થ-મહાભાગ્યવાન કવ કવિની ઉપાસના કરવા માટે હું આવ્યું છું. હે સુંદર સ્ત્રી ! ભગવાન કયાં ગયા છે? તે મને કહે. शकुन्तलोवाच । गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुमाश्रमात् । मुहूर्त संप्रतीक्षस्व द्रष्टास्येनमुपागतम् ॥ ९ ॥ पदानि-शकुन्तला । उवाच । गतः । पिता मे । भगवान् । फलानि । आहतु । आश्रमात् । मुहृतं । संप्रतीक्षस्व । द्रष्टा । असि । एनं । उपागतम् ॥ अन्वयः-गकुंतला उवाच-मे भगवान् पिता फलानि आहत आश्रमात् गतः । मुहूर्त संप्रतीक्षस्व । एतं उपागतं द्रष्टासि ॥ અર્થ-મારા ભગવાન પિતા ફળ ભેગા કરવા આશ્રમ બહાર ગયા છે. તમે પળભર થંભી જાઓ. હમણાં જ તેઓ પાછા ફરશે અને તમે મળી શકશે. ।

·(२३) वैशम्पायन उवाच। अपश्यमानस्तमृपि तथा चोक्तस्तया च सः। तां दृष्ट्वा च वरारोहां श्रीमती चारुहासिनीम् ॥ १० ॥ पदानि-अपश्यमानःऋपि। तथा।। उक्तः। तथा। च। सः। तां । दृष्ट्वा । च । वरारोहा । श्रीमतीं। चार-हासिनीम् ।। अन्वयः-तं का अपश्यमानः तया च तथा उक्तः, सः तां चरारोहां श्रीमती चारुहासिनी दृष्ट्वा ।। અર્થ-તે ષિને, ત્યાં જવાથી તથા તેને (૩) સાંભળીને તે Neी (वरारोहां सुं६२, श्रीमती, सु१२ या RU (यो). विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च । रुपयौवनसंपन्नामित्युवाच महीपतिः ॥ ११ ॥ पदानि-विभ्राजमानां ( वपुपा । तपसा । च । दमेन । च । रुप-यौवन-संपन। इति । उवाच । महीपतिः ॥ अन्वयः-वपुपा तपसा दमेन च विभ्राजमानां रुपयौवन- मंपन्नां महीपतिः इति उवाच ॥ अर्थ-( वपुषा) शरीश्या ( तपसा) al सभ्या (वि) १५ (भ्राजमानां) ते२०ी मने (रूप) अति Edit (यौवन पानी0 ( संपनां) लरेशी माशते (महीपतिः) et सममाया. का त्वं कस्यासि सुश्रोणि किमर्थ यागता चनम् । एवं रुपगुणोपेता फुतस्त्वमप्ति शोमने ॥ १२ ॥ पदानि-का। त्वं । कस्य । असि । सुश्रोणि । कि-अयं । च ।

·(२४) - । आगता 1 वनम् । एवं । रूप-गुण उपेता । कुतः । त्वं । असि। शोभने । अन्वयः-हे सुश्रोणि ! त्वं का? कस्य असि? हे शोभने ! एवं रूपगुणोपेता । त्वं वनं किमर्थ कुतः आगता असि ? मर्थ-3 उत्तम श्रीएवी ! तु ? जानी छ ? ! આ રીતે રૂપ અને ગુણેથી યુકત બનીને તું વનમાં શા કારણે અને કયાંથી આવી પડી છે ? दर्शनादेव हि शुभे त्वया मेऽपहृतं मनः । इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ १६ ॥ पदानि-दर्शनात् । एव। हि । शुभे। त्वया।मे। अपहृतं । मनः। इच्छामि । त्वां । अहं । ज्ञातुं । तत् । मम । आचश्व । शोभने ।। अन्वयः-हे शुभे! दर्शनात् एव हि मे मनः त्वया अपहृतं । हे शोभने ! अहं त्वां ज्ञातुं इच्छामि, तत् मम आचय ।। અર્થ-હે સુંદરી ! દર્શન માત્રથી જ તે મારું મન હરી લીધું છે. હે સુંદરી! હું તને ઓળખવા ઈચ્છું છું, તે મને કહે. एवमुक्ता तु सा कन्या तेन राज्ञा तमाश्रमे । उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम् ॥ १४ ॥ पदानि-एवम् । उक्ता । तु । सा। कन्या। तेन । राज्ञा । तम्। आश्रमे । उवाच । हसती । वाक्यम् । इदम् । सुमधुर-अक्षरम् ।। अन्वयः-तेन राज्ञा तु सा कन्या आश्रम एवं उत्ता, हसती इदं सुमधुराक्षरं वाक्यं उवाच ॥ અર્થ-તે રાજાએ તે કન્યાને આશ્રમમાં આવી રીતે પૂછયા પછી તે હસતાં હસતાં આ ઉત્તમ મધુર શવાળું વાકય બેલી.

·પાડે પુરા થતા જ વાચકે લેકે વાર વાર વાંચવા અને ફકત
લેક વાચતા જ તેને અર્થ ધ્યાનમાં આવી જાય ત્યા સુધી
અભ્યાસ વધારે જે કલેકે શાતિથી વાચવામાં આવે છે તે જ
વખતે તેને અર્થ ધ્યાનમાં આવી જાય છે.
સાધ કરેલાં વા
मे भगवान् पिता कण्व फलान्याहर्तुमाश्रमागत । कण्यो मे
भगवान्पिता पलान्याहर्तुमाश्रमागत । आश्रमागता मे पिता
भगवान्कण्व फलान्याहर्तुम् ।
तं राजान सुमधुराक्षरमिदं वाक्यमुवाच । सुमधुराक्षरमिदं
પાપ ત ાનામુવાર સવાર હૈ જાનમઃ સુમધુરા
घाक्यम्।
પાઠ ૮
આગલા બે પાકમાં આવેલા રસ્કૃત વાક્યનું સધિયુકત સરળ
સંસ્કૃત નીચે આપ્યુ છેપહેલાની માફક તેને પણ વાચક સારી
પિડે અભ્યાસ કરે.
રામાયણ કથા
अथ राजा दशरथस्तेपा पुनाणा दारकिया चिन्तयामास ।
तदा सन महामुनिविश्वामित्रोऽभ्यागच्छन् । हुएमना राजा तं
मुनिमभिपूजयन्नुवाच । महामुने त्वयाऽनुगृहीतोऽस्मि । यद्भवता
कार्यमस्ति तदशेपेणैव करिष्यामि । भवान्हि दैवतं मम ।

·(२६)
।
'तदाऽऽनन्दितो विश्वामित्रोऽभ्यभाषत । अहमेकं ऋतुं
कर्तुमिच्छामि । तस्य रक्षणार्थ ज्येष्ठं स्वपुत्रं रामं दातुमर्हसि ।
मम यशस्य विनकारी मारीचसुवाहू नाम राक्षसी स्तः ।
तव पुत्रो हि दिव्येन स्वेन तेजसा राक्षसानां विनाशने
समर्थोऽस्ति । यज्ञस्य रक्षणार्य केवलं दशरात्रमेव कमललोचनं
रामं दातुमर्हसि । अहं रामाय च बहुविधं श्रेयो दास्यामि ।
एतन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा राजा निःसंज्ञोऽभवत् ।
मे राम ऊनपोउशवों राक्षसानां न योग्यः । राक्षसाः
कूटयूद्धा भवन्ति । अहं तु रामेण वियुक्तो मुहूर्तमपि नीवितुं
नोत्सहे । कालोपमौ मारीचसुवाहू । तन्न दास्यामि पुत्रकम् ।
राज्ञ इदं चचनं श्रुत्वा शुद्धो विश्वामित्रः प्रत्युवाच । हे राजन् !
स्वकीयां प्रतिज्ञा हातुमिच्छसि ? अयुत्तमेतद्रघुकुलस्य । गच्छा.
म्यहं विमुखः।
तदपिणा वसिष्ठेनापि मन्त्रितो राजा दशरथो रामं सलक्ष्मण
कौशिकाय विश्वामित्राय ददौ । तदा रामलक्ष्मणौ धनुप्पाणी
विश्वामित्रमनुजग्मतुः।
વાચક આ પાઠ વારંવાર વાંચે અને સમજવાને ન કરે. કઈ
જગ્યાએ સંધિ સમજમાં ન આવે તે આગલા પાઠના વાક જોઈ
પિતાની મુશ્કેલી દૂર કરે. જેમના આગલા પાઠે સારા હશે તેમના
માટે એમાં કઈ મુશ્કેલી નડશે નહિ. હવે આગલા પાઠનું
સરળ સંસ્કૃત અહીં આપવામાં આવે છે. એને પણ અગાઉના
જેમજ વાચક અભ્યાસ કરશે.

·(२७)
શાકુન્તલાજસ્થાન
महाभाग कण्वमृषिमुपासितुमहमागत । हे भद्रे शोमने ।
भगवान्क्व गत १ तन्ममाचक्ष्व । शकुन्तलोवाच मे भगवान्पिता
फलान्याहर्तुमाश्रमात । मुहूर्त सप्रतीक्षस्व । एनमुपागत द्रष्टासि।
तमूपिमपश्यमानस्तया च तथोक्त स ता वरारोहा श्रीमती
चाहासिनी हटवा वपुपातपसा दमेन च विधाजमाना रूपयौवन
सपना महामतिरित्युवाच।
हे सुश्रोणि का त्व ? कस्यासि ? हे शोभने । एव रूपगुणो
पेता स्व घन किमर्थ कुत आगतासि ? हे शुभे । दर्शनादेव
हि मे मन त्वयाऽपहृतम् । हे शोभने ! अह त्वा ज्ञातुमिच्छामि ।
तन्ममाचक्ष्व ।
तेन राज्ञा तु सा कन्याऽऽश्रम एवमुक्ता हसतीद सुमधुराक्षर
चाक्यमुवाच ।
આગલા લોકોનું સરળ સસ્કૃત એ છે જે વાચકેના અગાઉના
પાટે સારા થયા હશે તે આ પાઠ વગર મેહનતે સમજમાં આવી
જશે સધિને લીધે જે કઈ જગ્યાએ મુશ્કેલી ઉભી થાય તે તે
-અગાઉના પાઠ જેવાથી તે જ વખતે દૂર થ! શકે છે
હવે કેટલાક બીજ વાયે અપવામાં આવે છે એને પણ
અગાઉના જેમજ વાચવા
सस्कृत-वाचन-पाट ।
१शिवाय शान्ताय निश्चय यशम्बिने जगढीजाय श्रेष्ठाय
तमे वीर्यात्मने परमेश्वराय नम । २ सर्वे अपि मुखिन सन्तु ।
सवे निरामया सन्तु । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु । न कश्चिद् दुख

·(२० आप्नुयात् । ३ सर्वदा सत्यं भापणं एव श्रेयस्करं भवति । सः मनुष्यः सर्वदा सत्यं भाषणं एव वदति। ४ महामुनिः विश्वामित्रः दशरयं राजानं किं अवदत् ? विश्वामित्रः दशरथं प्रति किमर्थ, आगतः १५ राजा दशरथेन विश्वामित्रं प्रति किं उक्तम् ? तस्य दशरथस्य भापणेन विश्वामित्रः संतुष्टः वा न ? ६ का विश्वा. मित्रस्य यज्ञस्य विघ्नकर्ता आसीत् ? केन यज्ञस्य रक्षणं कृतम् ? વાચકે આ પાઠને અભ્યાસ કર્યા પછી જે બની શકે તે એની સંધિ કરવાનો પ્રયત્ન કરે. આ વખત દરમ્યાન સાધિ આવી જવી જ જોઈએ. એવું કંઈ ખાસ જરૂરી નથી. પરંતુ વાચકે પ્રયન કરી જોવે, કંઈ ભૂલ થાય તે પણ વાંધો નથી. सर्वे अपि = सर्वेऽपि सः मनुप्यः = स मनुष्यः। सत्यं एच%3 सत्यमेव । महामुनिः विश्वामित्रः = महामुनिविश्वामित्रः । विश्वामियः दशरथं - विश्वामित्रो दशरथं । किं अवदत् किमयदत् । संतुष्टः घा= संतुष्टो वा का विश्वामित्रः = को विश्वामित्रः । विघ्नकर्ता आसीत् = विश्नकर्तासीत् । સંધિ કરેલાં વા र सर्वदा सत्यं भापणमेव श्रेयस्करं भवति । भवति सर्वदा सत्यमेव भापणे श्रेयस्करम् । श्रेयस्करं भवति सर्वदा सत्यमेव भापणम् । सत्यमेव भापणं सर्वदा भवति श्रेयस्करम् । २ महामुनिर्विश्वामित्रो दशरथं राजानं किमवदत् ? किम-. घदन्महामुनिर्विश्वामित्रो राजानं दशरयम् ? -oleme- ·(२८) 0 %3D + अस्ति + जं. પાઠ ૯ આ પાઠમાં બીજા વધુ સંધિ નિયમો બતાવવામાં આવ્યા છે. (१२) मारमोनियम कु, च्, १, ५ नी सामे स्१२ भृढ व्यसन सापायी अनुभ ग्, ज्, ड्, द्, व् थाय छ भ3- थाक् + गणः = वाग्गणः। अच् + अन्तः - अजन्तः। विश्ववाट् + उत्तरः विश्ववाडुत्तरः। तत् = तदस्ति। अप = अम्ज। (3) तेरमोनियम क, च, रत,५ मा पोनी सा ,ज, ण, न, म माथी माता पोर्नु पY मनु ङ्, ञ्, ण, न् , म १ थाय छे. + मनः वाइमनः। वाक् + नमनं वाइनमन। समान + मुखं सम्राण्मुखं। तत्त् + नास्ति = तन्नास्ति । अप् + मयं = अम्मयं । (૧૪) ચૌદમો નિયમ त्, थ, द्, ५, न्नी सामेल मावापाथी मागता देना पर लय जय छ रे - वाक्

·(૩૦)'
E
जगत् * ઇશ્વર = વિશે
અ + &ામઃ
સમિતી
નર્િ + મરે
નના
અનુનાસિક હેવાથી લકારની પૂર્વે અનુનાસિક થા છે.
નાક વડે જેને ઉચ્ચાર થાય છે, તેને અનુનાસિક કહે છે. ૩ -
, ૧, , એ અનુનાસિક છે.
(૧૫) પંદરમો નિયમ
તેની સામે રકાર આવવાથી. પૂર્વરકારને લેપ થાય છે.
અને એની આગળ સ્વર દીર્ઘ થાય છે. જેમકે
પુનઃ + મતે =[ મ]િ = પુનાના
+ =[+]=ી રહ્યા
વિસર્ગને દે થયો, તેને લોપ થયે અને પૂર્વસ્વર દીર્ઘ થયે-
(૧૬) રોળમો નિયમ
જ કાર અને તવર્ગની સામે કાર તથા ર વર્ગ આવવાથી
આગલા વર્ણને કાર તથા ૨ વર્ગ થાય છે.
જ વર્ષ–૨, ૪, ગ, ઘ, ના
તેના
દાખલા આ છે.
ge + શેતે = [ન્િ + ] = 1
રામ + તિ= [ + વતિ Eામતિ
सन् + વિ7
सच्चित्
शान्।ि जय રાણા
અહી વર્ગની સંજ્ઞા વાચકોના ધ્યાનમાં આવવા માટે નીચે
વગ આપવામાં આવે છે.

·(૩૧). क वर्ग- क ख ग घ ङ च वर्ग- च छ थ झ ञ 1- ट ठ ड ढ ण સ વગ- ૬ છે જ पवर्ग- प फ ब भ म એમાં દરેક વર્ગમાં અંત છેવટને વર્ણ અનુનાસિક છે. અનુનાસિક = ૬, , , , મ! (૧૭) સત્તરમો નિયમ - અને તવર્ગની સામે 1 કાર તથા ર વ આવવાથી પૂર્વ વર્ણને ૫ કાર અને ટ વર્ગ થાય છે. + 8 = [ મ + 8 ] = મળ્યા છે 1 + ટીવલ = [ + ]=ામા ત+ ટ = તા . વાચક આટલા નિયમે ધ્યાનમાં રાખશે તે જરૂર તેમને સંધિ વિશેનું જ્ઞાન સંપાદન થશે. અત્યારે એવું કંઈ ખાસ જરૂરી નથી કે બધી સંધિ સારી પેઠે આવડી જાય. જેમ જેમ ભાષામાં તેની પ્રગતિ થશે તેમ સંધિઓનું જ્ઞાન આપોઆપ જ થતું જશે. જો કે શરૂઆતમાં એ અઘરું માલુમ પડે છે, છતાં પણ અભ્યાસ- થી એ ઘણું જ સહેલું માલમ પડશે. એથી વાચક દરરોજ છેડે છેડો અભ્યાસ કરતા રહે અને બાકી બધું આપમેળે જ આવડતું જશે.

·(३२) પાર્ટ ૧૦ संस्कृत-वाक्यानि । १ अध्यर्घयोजनं गत्वा सरय्वाः तीरे विश्वामित्रः राम अब्रवीत् । २ गृहाण सलिलम् । ददामि त्वां मन्त्रं विद्ये च बलां अतिबलां च । ३ रामः अपि जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः तत् सर्व प्रतिजग्राह । ४ विद्यायुक्तः रामः शरदि दिवाकरः इव शुशुभे। ५विश्वामित्रेण सह रामलक्ष्मणौ गंगासरय्वोः शुभे संगमे ऋषीणां पुण्यं आश्रमस्थानं दहशाते । ६ मुनुयः च शुभां नाव- उपस्थाप्य विश्वामित्रं अनुवन् । ७ आरोहतु भवान् नावं. राजकुमारपुरस्कृतः मा भूत् कालस्य विपर्ययः ९विश्वामित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां सहितः नदी ततार। १० रामः घोरं वनं दृष्ट्वा विश्वामित्रं पप्रच्छ । ११ अहो ! शोभनं वनं परं किं दारुणम् १ १२ विश्वामित्रः उवाच-हे क्षत्रियकुमार ! अस्मिन् घोरे वने ताटिका नाम्नी राक्षसी वसति । १३ सा सुंदस्य राक्षसस्य भायां । १४ अतिपराक्रमः मारीचः राक्षसः अस्याः पुत्रः । १५ सा इयं ताटिका अस्मिन् वने अस्ति । १६ इदानी अस्याः वन एव अस्माभिः गन्तव्यम्। १७ अतः मम आदेशात बाहुवलं आश्रित्य इमां जहि । १८ कुरु इमं देशं निष्कण्टकम् । १९ नहि कः अपि इमं देशं साम्प्रतं आगन्तुं शक्तः । २० स्त्री- चषे त्वया घृणा न कार्यां । २१ चातुर्वर्ण्यहितार्थाय देशस्य हिताय प्रजासंरक्षणाय च राजमूनुना एतत् कतन्यं एव । २२ एनत विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा, रामः धनुर्मध्ये मुष्टिं यध्या ·(૩૩) शब्देन दिशः नादयन् , तीव्र ज्याघोपं अकरोत् । २३ तन् शब्दं श्रुत्वा राक्षसी क्रोधेन मूर्छिता अभवत् । २४ यत्र ज्याघोषः जातः तत्र अभ्यद्रवत् च । ગુજરાતી વાક્યો ૧ અર્ધા એજનથી વધારે જઈને સરયુનદીને કાંઠે વિશ્વામિત્રે રામને કહ્યું. ૨ “લે પાણી' હું અને મંત્ર અને બળ તથા અતિ બળ નામની બે વિદ્યા આપુ છું ૩ રામે પણ પાણીને સ્પર્શ કરીને પ્રસાદને તે બધાને ગ્રહણ કર્યા. ૪ વિદ્યાયુક્ત રામ શરદૂછતુમાં સૂર્યના જેમ શોભવા લાગ્યા. ૫ વિશ્વામિત્રની સાથે રમ અને લક્ષ્મણે પણ ગંગા સરયૂના શુભ સંગમ પર વિએના પુણ્ય આશ્રમસ્થાન જોયા. ૬ મુનિઓએ શુભ કા લાવીને વિશ્વામિત્રને કહ્યું. ૭ આપ રાજકુમારને આગળ કરીને નૈકાપર ચઢો. ૮ વખતને વ્યય થાય નહિ. વિશ્વામિત્ર રામલક્ષ્મણની સાથે નદી પાર ઉતયાં ૧૦ રામે ઘેર વન જોઈને વિશ્વામિત્રને પૂછ્યું ૧૧ “અહાહા ! સુંદર વન છે, પરંતુ કેવું ભયાનક છે?” ૧૨ વિશ્વામિત્ર બેલ્યા- “હે ક્ષત્રિય-પુત્ર! આ જંગલમાં ભયંકર તારિકા નામની ક્ષમી રહે છે. ૧૩ તે સુંદ રાક્ષસની પત્ની છે. ૧૪ અતિ પરાક્રમી મારીચ રાક્ષમ તેને પુત્ર ૧૫ તે રાક્ષસી (સ્ત્રી) આ જ ગલમાં છે. ૧દ અત્યારે તેજ વનમાં આપણે જવાનું છે. ૧૭ એથી મારા હકમથી બાહુબળને આશ્રય મેળવી એને માર.'૧૮ “આ દેશ- (નિ) શત્રુ રહિત કર. ૧૯ કેઈપણ આ વખતે આ દેશમ આવવાને શકિતમાન નથી. ૨૦ સ્ત્રી વધ કરવામાં તારે નહિ. ૨૧ ચાર વર્ણના ભલા માટે, દેશના ભવા માટે રાજપુત્રે આ ૩ [સ. સ્વ. શિ ભા. ૪] ·(૩૪) કરવું જ જોઈએ. ” રર વિશ્વામિત્રનું આ ભાષણ સાંભળીને, રમે ધનુષ્યના મધ્યમાં મુઠ્ઠીવાળીને શબ્દ વડે દિશાઓ ગજાવીને દેરીને મોટે અવાજ ક. ૨૩ તે અવાજ સાંભળીને રાક્ષસી ક્રોધથી મુછ પામી. ૨૪ જ્યાં ધનુષ્યની દેરીને (ઘ) અવાજ થયે ત્યાં દેડી આવી: વાચક આ પાઠ વારંવાર વાંચે અને એમાં આવેલા સંસ્કૃત વા વારંવાર વાંચીને સારી પેઠે તૈયાર કરે. આ પાઠ સાથે પહેલાના પાઠમાં આવેલા રામાયણના પાઠ કરી ફરી વાંચવા અને તે બની શકે તેટલા માટે કરવા. પણ મેઢ કરતી વખતે એટલી વાત ધ્યાનમાં રાખવી કે, વાક્યમાંના જુદા જુદા શબ્દ આપણે બેલીએ છીએ તે પ્રમાણે મેઢે કરવા. વાચક જે આ પ્રમાણે અભ્યાસ કરશે તે તેમને સંસ્કૃત ભાષાનું જ્ઞાન ઘણુંજ જલદી થશે. સંધિ કરેલાં વાક્યો १ सर्व जना निरामयाः सन्तु । सन्तु सर्वे जना निरामयाः । निरामयाः सन्तु सर्वे जनाः । २ सर्व मानवाः सुखिनः सन्तु । सन्तु सर्वे मानवाः सुखिनः । सर्वे सुसिनो मानवाः सन्तु ३ सर्वे भद्राणि पश्यन्तु । न कश्चिदुःखमाप्नुयात् । दुःसं क्रश्चिन्नाप्नुयात्सर्वे भद्राणि पश्यन्तु । ४ दर्शनादेव हि मे मनस्त्वयाऽपद्धतम् ! त्वयाऽपद्धतं मे मनो दर्शनादेव । मनम्वयापहृतं दर्शनादय । ५ अहं त्वां ज्ञातुमिच्छामि । सातुमिच्छाम्यहं त्वाम् । त्यामहमिच्छामि ज्ञातुम् । इच्छाम्यहं त्वां ज्ञातुम् । ६ सर्वदा सत्यं भाषणमेव श्रेयस्करं भवति । भवति ·। . चलेन् । हि । वृत्तात् । धर्मः । अपि । ना चलेत् । संशितव्रतः ॥ अन्वयः-हे महाभागे ! लोकपूजितः भगवान् ऊर्ध्वरेताः । धर्मः अपि वृत्तात् चलेन् , हि संशितव्रतः न चलेत् ।। અર્થ-હે મહાભાગ્યવતી ! કેમ પૂજ્ય ભગવાન ઉર્ધ્વરેતા ( ब्रह्मयारी) छे. धर्म ५ ( वृत्तात ) यारियथा यसायमान परतु (संशितव्रतः ) सन २नार (४९५ ) यसायमान थशेनडि. कथं त्वं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी। संशयो मे महानत्र तन्मे छेत्तुमिहार्हसि ॥ १७ ॥ पदानि-कथं । त्वं । तस्य । दुहिता । संभूता । वरवर्णिनी । संशयः । मे। महान् । अत्र । तत् । मे । छेत्तुं । इह । अर्हसि ॥ अन्वयः-त्वं वरवर्णिनी तस्य दुहिता कथं संभूता ? मे भत्र महान संशयः । इह में तत् छेत्तुं अर्हसि ।। અર્થ-તું સુંદર રૂપવાળી તેની પુત્રી કેવી રીતે બની? મને 'सभा भोटो सशय ५९ छ. भारी ते (संशयः) श २ ४२वान માટે योग्य छे. शकुन्तलोवाच । ऋपिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् । तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ १८ ॥ पदानि-ऋषिः । कः । चित् । इह । आगम्य । मम । जन्म । अभ्यचोदयन् । तस्मै । प्र-उवाच । भगवान् । यथा।तत् । शृणु। पार्थिव ॥ । । .

·(३७) अन्वय -कश्चित् मपि इह आगम्य मम जन्म अभ्यचोदयत्। हे पार्थिव ! तस्मै भगवान् यथा प्रोवाच तत् शृणु ॥ અર્થકોઈ એક કવિ અહીં આવીને મારા જન્મની બાબતમાં पूछा साया ! ते भट लगवाने (पि) ने, તે સાભળે तप्यमान किल पुरा विश्वामिनो महत्तप । सुभृशं तापयामास शकं सुरगणेश्वरम् ॥ २० ॥ पदानि तप्यमान । किल । पुरा। विश्वामिन । महत्तप । सुभृशं । तापयामास। शक्रं । सुरगणेश्वरम् ॥ अन्वय -पुरा फिल विश्वामिन तप तप्यमान सुरगणेश्वर शक सुभृशं तापयास ॥ અર્થ-પહેલાના વખતમાં દઢતાથી વિશ્વામિત્ર ભારે તપ કરના ४२ता ( सुरगण-ईश्वर) १२ गाना व(दाम) ने ભારે દુખ દેવા લાગ્યા अथापश्यद्वरारोहा तपसा दग्यकिल्विपम् । विश्वामिनं तप्यमान मेनका भीकराश्रमे ॥ २ ॥ (म भा भारि ७.) पदानि-अथ । अपश्यत् । वगरोहा । तपसा दग्पकिन्धिपं । विश्वामिन । तप्यमानं । मेनका । भीरु । आश्रम। अन्वय मय वरारोहा भीक मेनका आश्रमे तपमा दग्धकिल्विप तप्यमान विश्वामिन अपश्यन् ।। गर्थ-५छी सुरी, (भीर ) Gunी व मी, मैं ये ·તપોબળથી જેના પાપ નાશ પામ્યાં છે એવા, દુઃખ સહન કરનાર (तप्यमानं) विश्वामित्र ने आभभाया. रममाणी यथाकामं ययैकदिवसं तथा। जनयामास स मुनिमेनकायां शकुन्तलाम् ॥ ९ ॥ पदानि- रममाणी । यधाकामं । यथा । एकदिवसं ! तथा। जनयामास । सः। मुनिः । मनेकायां । शकुन्तलाम् ॥ अन्वयः-यथा एकदिवसं तया ययाकाम रममाणी । स मुनिः मेनकायां शकुन्तला जनयामास !! અર્થ-જાણે કે એક જ દિવસ થ હોય તેમ બને દીર્ધકાળ સુધી કામમગ્ન થયાં અને તે ત્રાષિએ મેનકામાં શકુંતલાને જન્મ माध्यो. ‘ભાવાર્થ-મેનકા અને વિશ્વામિત્ર ઘણે લાબે વખત એમ રહેવા લાગ્યાં, અને તેમને સમય એટલે જલદી વ્યતીત થયો કે જાણે એક જ દિવસ ઘ છે.” આ ભાવાર્થ લેકના પ્રથમ અધા ભાગને છે. निजने तु वने यस्माच्छकुन्तैः परिपालिता। शकुन्तलेति नामास्याः कृतं चापि ततो मया ॥ १६ ॥ पदानि-निर्जने ।तु वने । यस्मात् । शकुन्तैः । परिपालिता। शकुन्तला । इति । नाम । अस्याः। कृतं । च। अपिततःमया । अन्वयः-यस्मात् निर्जने वने शकुन्तैः परिपालिता। ततः अस्याः नाम शकुन्तला इति च अपि मया कृतम् ॥ અર્થ-જેથી નિર્જન વનમાં શકુન) પક્ષીઓથી તેનું પણ थथु तथा (ततः) तेनुं नाम शन्तमा सेभ में पाउयु. -

·(38)
પાઠ પુરે કર્યા પછી વાચકે ફક્ત સકૃત લોકજ અનેકવાર
વાંચવા અને તેને અર્થ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે
સંધિ કરેલાં વાક્યો
किन्तलाया।
हे दुष्यन्त ! महात्मनो धर्मज्ञरय धृतिमतस्तपस्विना भगवत.
कण्वस्याहं दुहिता मता।
दुष्यन्त उवाच हे महाभागे ! लोकपूजितो भगवानूपरेता ।
धर्मोऽपि वृत्ताचलेद्धि संशितवतो न चलेन् । त्वं वरपणिनी
तस्य दुहिता कथं संभूता ? मेऽत्र महान् संशय, में
तन्छेनुमईसि।
પાઠ ૧૨
આગલા બે પાઠમાં જે વકો આપ્યાં છે, તેની સંધિ બનાવીને
સરળ સંસ્કૃત આ પાકમાં આપવામાં આવ્યું છે. વાચકે એને મારી
8 याम..

·+
(४०)
।
मुनयश्च शुभां नावमुपस्थाप्य विश्वामित्रमयन । आरोहत
भवान्नावं राजकुमारपुरस्कृतः । माऽभूत्कालस्य विपर्ययः ।
विश्वामित्रो रामलक्ष्मणाभ्यां सहितो नी ततार ।
रामो घोरं वनं दृष्ट्वा विश्वामित्रं पप्रच्छ, अहो! शोभनं वनं परं
किं दारुणम् ? विश्वामित्र उवाच हे क्षत्रियकुमार : अस्मिन्वने घोरा
ताटिका नाम्नी राक्षसी वसति । सा सुंदस्य राक्षस्य भाया ।
अतिपराक्रमो मारीचो राक्षसः अस्याः पुत्रः । सेयं ताटिका-
स्मिन्वनेऽस्ति । इदानीमस्या वनमेवास्माभिर्गन्तव्यम् । अतो
ममोपदेशाद्वाहुबलमाश्रित्येमा जहि । कुर्विमं देशं निष्कंटकम् ।
न हि कोऽपीमं देशं सांप्रतमागन्तुं शक्तः । स्त्रीवधे त्वया घृणा
न कार्या । चातुर्वर्ण्यहितायांय देशस्य हिताय प्रजासंरक्षणाय
च राजसूनूनैतत्कर्तव्यमेव । एतद्विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा रामो
धनुमध्ये मुष्टिं बध्वा शब्देन दिशो नादयन् , तीव्र ज्यायोपमकरोत् ।
तच्छन्दं श्रुत्वा राक्षसी क्रोधेन मूच्छिताऽभवत् । यत्र ज्यायोपो
जातस्तत्राभ्यद्रवञ्च ।
આમાં જે સંમિ વાચકોથી સહેલાઈથી ન છૂટી પડે, તેને
આગલા પાઠમાં જઈને સમજવાની કોશીષ કરવી. આ રીતે
અભ્યાસ કરવાથી વાચકને સંધિ જોડતા તથા છૂટી પાડતાં
સરળતાથી આવડશે.
હવે આગલા પાઠના લેકેનું સરળ સંસ્કૃત આપવામાં આવ્યું
છે. એનું પણ વાચક પહેલાંની માફકજ અધ્યયન કરે.”
संस्कृत-वाक्यानि।
हे दुप्यन्त ! महात्मनो धर्मज्ञस्य धृतिमतस्तपस्विनो भगवतः
कण्वस्याहं दुहिता मता।