·VIDYA
KAVYAMALA,
TRATIVA
SN
THE
UBRARK.
SURATHOTSAV
OF
SOMESVARADEVA,
DEVA
EDITED BY
MIHÂMAHOPADYAYA PANDIT SIVADATTA
Head Pandit and Superintendent, Sanskrit Department,
Oriental College, Lahore,
AND
KÂSÎNATI PÂNDURANG PARAB.
PRINTED AND PUBLISITED
BY
TUKARÁM JÁVAJÍ
PROPRISTOR Or JAYAJI DADAJI'S NIRXAYA BAGARA PRESS
BOMBAY.
1902
Price 14 ANIS

·(Registered according to Ad IIV of 1867) ( All rights resened by the publisler ) ·काव्यमाला: ७३. VIDYA T श्रीसोमेश्वरदेवविल BHA सुरथोत्सवम् | जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्याय- पण्डितशिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरयोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशीनायशर्मणा च संशोधितम् । मुम्बयां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । १९०२ Non- (अस्य प्रापस पुनर्मुद्रणादिदिषपे सर्वथा निर्णयसापरमुदाय भारत्याधिपते- रेवाधिकारः मूल्यं १४ आणकाः।

·S.N...nine VAN सोमेश्वरदेवः। LIBRARY an अय हि सुरथोत्सवमहाकाव्यकर्ता श्रीमान् सोमेश्वरदेवः क्दा क्तम धराम. ण्डल मण्डयामासेति मीमामायामनेस्प्रन्थपर्यालोचने प्रयत्ते- "अस्ति प्रशस्ताचरणप्रधान स्थान द्विजाना नगराभिधानम् । कर्नु न शनोति कदापि यस्य नेतापविनस्य कलि क्लङ्कम् ॥ १ ॥ सत्तीर्थस्य सुराश्रितेन जगता यस्योपमा स्यात्क्थ खाध्यानिधेगतश्रुतिहतेनोतिलेनापि वा । यत्साधेपु विशुद्धिवर्जितवपुरीलोऽपि नागस्यते चन्दे श्रीनगरं तदेनदखिलस्थानातिरिक्तोदयम् ॥ २॥ हतनयनमुखैर्मसामिधूमे श्रुतिस्टुभिर्यान्दवेदपाठ । कलिरकलितसमद प्रदत्ते न खलु पद विदुषा गृहेषु यत्र ॥३॥ चश्वत्पञ्चमसामिभमतममि स्थाने निनेनानल. ज्वालाप्रज्वलितप्रसूनधनुपा देवेन दत्तोदये। श्रीमत्ता च पवित्रता च परमामालोक्यन्त सुरा स्वासेऽप्यरसा रसामरजमत्र्याजेन भेजु स्थितिम् ॥ ४ ॥ तस्मै सयमिनामिनाय मुनये नित्य नमस्कुर्महे यन्माहात्म्यमसदमाह स मुहुर्मुह्यन्मना कोशिक । आविर्भूतमभूतपूर्वचरितश्रेप्टाइशिष्टात्तत सत्वर्मोद्धरमध्वरस्थितिविदा स्थानेऽत्र गोन महत् ॥५॥ येपामशेषाधिपति प्रसन्न मननुपाणि पणिकङ्कणेन । त एव सभूतिमिहानुवन्ति [कुले] गुलेचा(घा)भिधया प्रसिद्ध ॥६॥ श्रीसोलशर्मा विमले पुरेऽन जम द्विजन्मप्रवर प्रपेदे । य स्वर्गिण सोमरसेन यागे पितृश्च पिण्डरपृणप्रयागे॥७॥ सोल' सलीलमवनीमवतामसी व "सीयस्तियोऽस्थिति पर मरता मगरे । , आनन्दपुरम्. २ देवा , मदिरा च ३ सपा , चंदभ्रान ४ भूदेवा ५. स्वामिन, सूयाय च. ६. उटूक, विवामिनाथ ७ यज्ञविद्याविदाम् ८ ईभर. ९. 'गुलेया' इति स्थानाचारेण गोत्रस्यावटङ्काम प्रतीयते, परं च डॉक्टर रामकृष्ण- गोपाल भाण्डारपर महाशयस्तु १८८३-८४ यपाय रिपोर्ट पुलके 'गुलेचा' इत्येव १. अन्य मूलराजपुरोहितम्य सोलम्य सत्ताममयोऽपि मूलरा जरागसमय एक. " पुरोहित पाट पानित ·श्रीगुर्जरक्षितिभुजा फिल मूलराज- देवेन दूरभुपरुभ्य पुरो दधे यः ॥ ८॥ यथा प्रतिष्टां मह्ती चशिष्टसिग्माशुवशे भगवानवाप । निजेन सावस्तिकतागुणेन चौलुक्यभूपालकुले तथासौ ॥ ९ ॥ विधिवद्वाजपेय यः कलिकालेऽप्यकल्पयन् । कियती या जपेय तचरिताद्भुतसंहिताम् ॥ १०॥ ऋग्वेदवेदी च कृततुश्च दत्तान्नदानव जितेन्द्रियश्च । तिरोहिते तन पुरोहितेन्द्र तदनजन्माजनि लल्लशमी ॥ ११ ॥ यः करोति स्म चामुण्डराजारय पमाशिषा । हेतिप्रेतापसंपन्न हविपा च हविर्भुजम् ॥ १२ ॥ धीमुञ्जनामा तनुजस्तदीयः स्वय स्वयभरिच भूतलेऽभूत् । ब्राह्मण्यलाभाय तथा हि सद्भिरभाजि 'मौजी रशनेव वृत्तिः ॥ १३ ॥ सदशजातेन गुणान्वितेन शरासनेने पुरोहितेन । एतेन मेने भुवने न किचिन दुर्लभ दुर्लभराजदेवः ॥ १४ ॥ संतापशान्ति जगतोऽपि सोमखन्नन्दनश्चन्दनवधकार । पीयूपहारी हरिणाङ्कितश्च सत्यां वभाजे द्विजराजता यः ॥ १५ ॥ यस्याशी प्रतिपादितोदययुजा श्रीभीमभूमीभुजां क्षीरक्षालितशालितण्डुलसित साक्षात तद्यशः । येनाशाक्रमणक्षमेण त इमे मूर्तिप्रभेदाभो- भस्मोद्धूलनमन्तरेण धवलाः सर्वेऽपि निर्वर्तिताः ॥ १६ ॥ भित्त्वा भानु तत्र ताते प्रयाते पुनः श्रीमानामशर्मा वभूर । १. मूलराजराज्यसमय:-A. D. 937-997 इति Indian Antiquary Vol.XI. P.919. २. अस्य चामुण्डराजपुरोहितस ललशर्मणः सत्तासमय. चामुण्डराजराज्यसमय एक, ३. चामुण्डराजराज्यम्--A. D. 997-1010. ४ आयुधम्, दीप्तिच. ५ पौरुषम्, संतापश्च ६. अस्य दुर्लभराजपुरोहितस्य श्रीमुझनानः सत्ताधारसमयस्तु दुर्लभराजराज्यसमय एव. ५. माझी वृत्तिरिति मुअवद्वर्तमानानां ब्राह्मण्य भवतीत्यर्थः, एतेन मुअम्य सदाचारलमुक्त भवतीत्यर्थः. १. दुर्लभराजराज्यम्-A. D. 1010-1022. ९. अस्स भीमराजपुरो- हितस्य सोमस्य जीवनसमयो भीमराजराज्यसमय एव. १०. विष्णुना, मृगेण च. ११ प्रात्मण्यम्, चन्द्रस . १२. भीमराजराज्यम् --A. D. 1022-10G-1. १३. पृथिव्यादयोऽटी. १४. शिवम्य. ९५. अस्य श्रीकर्णराजपुरोहितस्य आमश- मणः स्थितिसमयः श्रीकर्णराजराज्यसमय एव.

·३ कृला सम्यक्सप्तसंस्थाः ऋतूनां फीता काना येन सम्राइभिम्याम् ॥ १७ ॥ सदा यदाशीः परिपूर्णकर्णः श्रीकर्णनामा नृपतिः प्रमाण्डम् । वमुधरामण्डलमर्णवान्त बान्तारिनारीनयनाम्यु चके ॥१८॥ दानानि तानि सदनानि च तानि शमो. रम्भोजराजिबिराणि सरांसि तानि । येनामुना मुनिजनानुकृताहतानि तिथुलुक्यालसंभवभूपदत्तैः ॥ १९ ॥ धाराधीशपुरोधमा निजवृपक्षोणी विलोक्यासिला चौलुक्याकुलिता तदत्ययकृते कृत्या किलोत्पादिता । मर्यम्य तपम्यतः प्रतिहता तनव त मान्त्रिक सा संहल तदिहता तरुमिव क्षिप्र प्रयाता बचिन् ॥ २० ॥ तस्मात्कुमारः मुमारमूर्तिमूर्तमपोराशिरिवोजगाम । खराजराज्योदयदायिनी वागुवास गरिव यम्य वके ।। २१ ॥ यः सिन्धुवसुंधरापतिरतिप्रोटग्रतापोऽपि य- नीतः स्पीतबलोऽपि मालवपतिः कारं च दारान्वितः । दृप्तः सोऽपि संपादलक्षनृपतिः पादानति शिक्षितः श्रीसिद्धक्षितिपेन सैप विमयः सर्वोऽपि यस्याशिपाम् ॥ २१ ॥ {शोपशोभितगिसडागश्च पर शतः । दृष्ट पूतं च यश्वकै चावर्तिपुरोहितः ॥ २३ ॥ ऋजुरोहितमृत्पुरोहितलस्टहयेव निदिव गतस्य तस्य । तनुभूर्मनुभूपतिप्रणीतस्मृतिसर्यस्खमवाप सर्वदेवः ॥ २४ ॥ मध्यरेय॑धित साधु रापयामध्यरेषु जयति म्म मुरेशम् । मानवानविदिनापरयाच्नो मानवानवृत चैप कृतार्यान् ।॥ २५ ॥ अर्चिषामयनमीयुपि तत्र प्रसत्तमनमरकरणीये । अध्यगामि निधिरामिगनाम्ना पदिकमदनु तत्तनुजेन ॥ २६ ॥ १. अमिष्टोमाद्याः. २. पाजपेययाजीति. ३ श्रीकर्णराजराज्यम्-~A. D. 1061-1094 ४. मालयाधीगयशोवर्मणः पुरोहितेन स्वदेशभूमी गुर्जरराज- श्रीसिद्धराजारनामधेयजयसिंहदेवेन व्यारीता वीक्ष्य तद्धार्थमभिचारेण प्रत्यावादिता, सच आमपाः पुरः शान्तिम प्रनिविदा उजी तमेष मालयाधीशपुरोहित रहल निरोहितेति यूयते ५. पशिष्टपुत्रः ६.चोदत्तनामा. ७. यशोवर्मा. ८. थानलदेवः ९ श्रीसिद्धराजारपर्यायजयसिंहान्यम् - A.D. 1094-1143.1.. जलम् , दर्भध. 1. वृहस्पति: १२ विष्णोः १३.अ. निर्माग गतपति, १. अग्निहोत्रादिः, ·२ श्रीगुर्जरक्षितिभुजा फिल मुलराज- देवेन दूरमपरुध्य पुरो दधे यः ॥ ८॥ यथा प्रतिष्टां महती वशिष्ठस्तिग्मांशुवशे भगवानवाप । निजेन सौवस्तिकतागुणेन चौलुस्यभूषालकुले तथासौ ॥ ९ ॥ विधिवद्वाजपेय यः कलिकालेऽप्यक्पयत् । फियती या जपेय तच्चरिताद्भुतसंहिताम् ॥१०॥ ऋग्वेदवेदी च कृतक्रतुश्च दत्तानदानव जितेन्द्रियथ । तिरोहिते तत्र पुरोहितेन्द्रे तदमजन्माजनि लल्लशमी ॥ ११ ॥ यः करोति सा चामुण्डराजाय नृपमाशिपा । हतिप्रेतापसंपन्न हविषा च हविर्भुजम् ॥ १२ ॥ श्रीमुझनामा तनुजस्तीयः खय स्खयभूरिव भूनलेऽभूत् । बाह्मण्यलाभाय तथा हि सद्भिरभाजि भौजी रशनेव वृत्तिः ॥ १३ ॥ सदशजातेन गुणान्वितेन शरासनेनेव पुरोहितेन । एतेन मेने भुगने न किचिन दुर्लभ लभराजदेघः ॥ १४ ॥ संतापशान्ति जगतोऽपि सोमस्तनन्दनश्चन्दनवच्चरार । पीयूषहारी 'हरिणाङ्कितच सत्या वभाजे द्विजराजतां यः ॥ १५ ॥ यस्याशी प्रतिपादितोदययुजा श्रीभीमभूमीभुजां क्षीरक्षालितशालितण्डुलसित साक्षात्कृत तद्यशः । येनाशाकमणक्षमेण त इमे मूर्तिप्रभेदा. भो- भैसोडूलनमन्तरेण धवला. सर्वेऽपि निर्वर्तिताः ॥ १६ ॥ गित्त्वा गानु तत्र ताते प्रयाते पुनः श्रीमानामशर्मा बभूव ।

·३ कृत्वा सम्यक्सप्तसंस्थाः ऋतूनां क्रीता साम्रा येन सम्राइभिस्याम् ॥ १७ ॥ सदा यदाशी. परिपूर्णकर्णः श्रीकर्णनामा नृपतिः प्रकाण्डम् । वसुधरामण्डलमर्णवान्त वान्तारिनारीनयनाम्बु चक्रे ॥१८॥ दानानि तानि सदनानि च तानि शभो. रम्भोजराजिरुचिराणि सरासि तानि । यैनामुना मुनिजनानुकृताकृतानि वित्तवस्यकुलसभषभूपदत्तः ॥१९॥ धाराधीशपुरोधसा निजनृपक्षोणी पिलोक्यासिला चौलुक्याकुलिता तदत्ययकृते कृत्या फिलोत्पादिता । मन्त्रैर्यस्य तपम्यतः प्रतिहता तनय त मान्त्रिक सा संहत्य तहिस्ता तमिव क्षिप्र प्रयाता वचित् ॥ २० ॥ तस्मात्कुमार मुठमारमूर्तिमनसपोरागिरिवोनगाम । खराजराज्योदयदायिनी वागुवास शेतरिव यस्य वक्रे ॥२१॥ वदः सिन्धुवसुधरापतिरतिप्रोटप्रतापोऽपि य- श्रीतः स्फीतवलोऽपि मालवपतिः पारां च दारान्वित । दृप्तः सोऽपि सपादलक्षनृपतिः पादानति शिक्षितः श्रीसिद्धक्षितिपेन रोप विभव. सर्वोऽपि यस्याशिपाम् ॥ २२ ॥ दुशोपशोभितयोगसदागेश्च पर.शतैः । दृष्ट पूतं च यश्वकै चावर्तिपुरोहित ॥ २३ ॥ ऋजुरोहितमृत्पुरोहितल्बस्पृहयेय निदिव गतस्य तस्य । तनुभूर्मनुभूपतिप्रणीतस्मृतिसर्वस्वमवाप सर्यदेवः ॥ २४ ॥ मप्परेबंधित साध.मपर्यामध्वोप जयति म्म सुरेशम् । सामवरदेवक्वेरवेस लोण गुणमामम् । हरिहरमुंभटप्रभृतिभिरभिहितमेव परिप्रवरैः ॥ ४४ ॥ श्रीसोमेश्वरदेवम्य कपितु सरितुन की। स तृणाभ्यवहारस्य निरासेऽपि रसमदा ॥ ४५ ॥ याग्देवतावसन्तस्य क्षेः श्रीसोमशर्मणः। पिनोति विधानसूक्तिः माहिलाम्भोनिधे. सुधा ।। ४६ ॥ १. परिदेशसमृद्धिम्. २. अवणाईम्तण्डुलः, अपण्डितश्च ३. अय.शिया यशोवर्मणः पौत्र... अय श्रीहर्पयंश्यो हरिहरी पारधवलराजगीपे नपत. सक प्रथम पस्तुपालेऽमात्ये गलानयत्-इति हरिहरममन्य अन्धकोशे फुटमुपलभ्यते ५. एनपिरचितमेर दूतागदं नाम नाटा पर्नते, नय 1891 A.D. गमये कान्यमालाया मुनापिनमम्मामिः, ·तव व शतपन्न सद्वर्णे सर्वशानसपूर्णम् । अवतु निज पुस्तकमिघ सोमेश्वरदेववाग्देवी ॥ ४७ ।। वसिष्टानिष्ठाया पदमिति जगत्यस्ति पट प्रकृयास्त्वेपामप्यजनिपत मुझप्रभृतय । पुले जातोऽप्येषा शतधृतिदुहिना पुनरय खय पुनीच नवकविगुणप्रीणितहदा ॥ ४८॥ काव्येन नव्यपदषाकरसास्पदेन यामार्धमानघटितेन च नाटकेन । श्रीभीमभूमिपतिससदि सभ्यरोक्मस्तोकसमदवशवदमादधे य ॥ ४९ ॥ क्वीन्द्रपदवीस्पृहामहह तेऽपि तन्यन्ति य द्वच प्रक्चश प्रधयति व्यथा कर्णयो । कवि स विरल पुनर्भुवि भवाहशो दृश्यते सुधाभिरभिपेचन स्चयत्तीय य सूक्तिभि ॥ ५० ॥ मन्दछ दसि कोऽपि कोऽपि विकल साल कृतिव्याहता यर्थे वोऽपि वृधाश्रमो रानिधावन्ध रा कोऽप्यनि । पान्तर्षिहरद्विरश्चितनयामीरम सम्वरः रपर्धायन्धुभिरैक एव क्यते याव्यै घुमारात्मज ॥५१॥ वैदुप्य विगताश्रय त्रितपति श्रीहेमचन्द्रे रिय श्रीप्रसादनमन्तरेण विरत विभोपकारमतम् । दृष्ट्वा तक्ष्यमत्र मन्त्रिमुटे श्रीवस्तुपाले कवि तत्पीर्तिस्नुनिम्नवादिति मुदामदारगारब्धवा ॥ ५५ ॥ भाग्याटान्वययारिधी विधरिप धीचाडप प्रागभूः रसंभूतोऽसुतरावशीचरादन चण्डप्रसादमत । सोमलसनयो गयोग्यग्माीमास्याश्यराज गुन पूनामाथ तदा यात श्रीयम्तुपालभर ५ ॥ १ भीमदेयराज्यम्-A_D. 11:01:12 एनापुनिभुपनपावरानं प-A) 1248-1244 • अयं पुमारास हामी गोमे वरदेवी थामीमदेयगभाग पिचार । गचन्द्रगियो मनका. मारपालराAD LIRI TA परमा ४ अरेगा प्रसादनः पतितामयदेपा पुमारमा गधा fo-Jati sh Ansury, Vol I. P.1-1 गुलाम-'x x x गंगा १९९५ APITU.५ चौARTIfमनामदेपा गरे x x x नानागामाला इन संपराग्गेमा ·उत्फुलमहीपतिमा गीतिः श्रीमलदेवोऽभवदनजन्मा। यभूत तस्साररजच तेजःपालाभिधानः सचिवप्रधानम् ।। ५४ ॥ श्रीवस्तुपालस्य चिरायुरनु दिशा प्रारा दिशते मदा यः । वरक्रिमीरितरलतीरदायदातातिभिर्यशोभिः ॥ ५५ ॥ क्षीणे चभुपि भेषज भगवती पालीवरी देहिनां देहे चिनयिचित्रभाजि शरण श्रीवैद्यनाथः प्रभुः । संगारमरजर्जरे हदि सदा विष्णुभरिशुदे दीगंगे च जिपागिते गतिरगा श्रीवस्तुणल: पुनः ॥ ५६ ॥ न पदति पापा रपापि पान स्पृशति परम्य न मर्म नर्मणापि । विरमति मनिमानमान्यपन्द्रः पचन च नारिदर्धितो विदानात् ।। ५७ ।। धनमनपरलक्षितीन्द्रमेवाश्रमगमरासमय ननोऽपि दत्ते । परमपि परोपकार द्विशी यम्नु तदेय पस्तुपाल' ॥ ५८ ॥ गत्य मुये भपतु मा धरित्र याचिठ्ठला रारप्रनिनापि गयानिमात्रम् । मन्त्री गमे च विषमे च परीक्षितोडगा रट न दुष्टमिद किंचन सपरिये ॥ ५९ ॥ अयमग्निदानोत्वर्षिनप्राणरपं. परिचरिनारमः गिमान मन्त्री। गुहिनररगमानर्यम्य कीनिंप्रतान रजनिपल रजन्य' प्राप्तरारापिपाराः॥६॥ मतेगेरन पाराः शापानन्ये नियोगिन. । अधिकारमधिशाममाश. शाम्पा पुनः॥६॥ तएव पते पतिनिविग्तया प्रजानामानार गरि पदपेन्य. प्रश्नति। सरिय गुम्थानां गस्ति पारिनगता ·८ प्रवर्तमानेऽत्र कवित्वसत्रे सत्कृत्य सत्पात्रममाव्यमेवम् । कतार्थमात्मानमसावमस्त सौवस्तिको गुर्जरनिर्जराणाम् ॥ ६६ ॥ कुमारपुत्रेण कुमारमातुः काव्य तदेतजगदेकदेव्याः । श्रुतिस्मृतिव्याकृतियज्ञविद्याविशारदेन क्रियते स्म तेन ॥ ६ ॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते सुरथोत्सवनाग्नि महाकाव्ये कविप्रशस्तिवर्णनो नाम पश्चदशः सर्गः ॥" इत्येतद्वन्धीयकविप्रशसिवर्णनात्मकपश्चदशसर्गदर्शनतो गुर्जरेश्वरपुरोहितपदभूषि तः श्रीसोमेश्वरदेयकविः श्रीमद्वितीयभीमदेवसभायां सभासद्गण मण्डयामासेति प्रतीयते. श्रीमद्वितीयभीमदेवराज्य च-A. D. 1179-1242 इति. कि च-सुरथोत्सवमहाकाव्यादन कीर्तिकौमुदीकाव्यस्य नरेन्द्रवर्णनात्मकद्विः तीयसर्गे तु मूलराजादि-भीमदेवान्त चोलुक्यवश वर्णयित्वापरशासान्तरोगतम गोराजादिचीरधवलान्त राजवगवर्णनमधिक स्वयमेव सोमेश्वरदेवो वर्णयामारा. तथाहि- "अथ तत्रैव चौलुक्यवशे शासान्तरोद्गतः । अर्णोराजः स राजपिस्तमामर्पत विल्बम् ॥ ६२॥ सत्पुत्रः परारसीर्तिपताकाचुम्बिताम्बरः । श्रीलाचण्यमसादोऽस्ति प्रामादः शार्यसंपदः ॥ ६ ॥ श्रीचीरधवलस्तस्य सूनुरिशिरोमणिः । युद्ध जयनिया धन्यज्यारावैराजुहाव यः ॥ ६ ॥” इति. अपि च-"श्रीहर्षवशे हरिहरो गौडदेश्यः गिद्धसारम्वतः, स गुर्जरधरी प्रलचालीत् । अक्षरातद्वयम्, मानवानां मतपमवम्, परभाः पचासत्, अनिवारमनदान धयटाकतटमाममागाा । राणीवीरधवल-श्रीयस्तुपाल-श्रीसोमेश्वरदेयेभ्यः पृधमधमाशीयांद प्रग भयहरतेन प्रापी । श्रीवस्तुपालो सहर्ष । उरथाय यद गद नीया धीवीरधवलाय पण्डिनम्यागीयांदमहान् सगुणांधापयर्णत । राण- गोक्तम्-रिमन युधम् । ममयार-देव, रिसरेण प्रातः पण्डितस्य प्रवेशोत्मयः मियते, पिपुत देय दीयते। राणफनोपम्-'स्याप्यम् ।' तनो निता मन्त्रिराने पटना तृतीय आशीयांदः परितसोमेश्वरदयायादलि । तापिनया राम्य मारगयंमदी. zि । म निभागमापायान् । पदमाग-भगिन ।' गाउपाय परिहा गन्तिकम्, उच्च राण[फाय]-मप्रिया गोमगम्यम् , सोमेश्वरया दोर्गन. सर।" पुतिर सोमम्वरदय परिरीना प्रात: आपकगनिमः गगानु. यय सभा गंगुगो गतः । यी परिवरमान धीरधवलंगी- १. कुमारनामयितुपः पुष गोमेश्वरदयन. २. नारः ·"शभुमानसमंनिधी सुरधुनी मृनी दधानः स्थितः श्रीधान्तश्चरणस्थितामपि वहनेता निलीनोऽम्बुधा। ममः पङ्करहे कमण्डरगतामेनां दधनाभिभूः मन्ये वीर तव प्रतापदहन झात्वोल्बण भाविनम् ॥ दृष्टस्तेन शरान्विरनभिमुसः क्षत्रक्षये भागो दृष्टरतेन निशाचरेश्वरवधव्यग्रो रघुग्रामणीः । दृष्टस्तेन जयद्रयप्रमथनाभिद्रः(१)मुभद्रापति- दृष्टो येन रणागणे सरभसश्चौलुक्यचूडामणिः ॥' यटुः पृष्टः पण्डितेन--'अन सदनि सोमेश्वरोऽस्ति न वा।' यटुराह--'स को. धानागतः ।' पण्डितो ज्ञात्यास्मान जात. प्रवेशः । राणकेण दत्त सीधधनयुप्यवसनप- रिजनतुरगादिचमत्कारयम् । अथ मन्त्रिगृह गतोऽसा । गुर्वी राभा । मध्यभ्युत्थान चके । ऊचे च- 'मुधा मधु मुधा शीधु मुधा सोऽपि सुधारसः । आस्वादित मनोहारि यदि हारिहरं वचः ॥' पण्डित अचे-'देव, लघुभोजराजविचारचनुर्मुरासरस्वतीकण्ठाभरण, अवधारय । यय पण्डिताः । अस्माक माता भारती। सा च त्रिभुवनचारिणी। एग्दा भारत्या सह महेन्द्रस्य राभामगमाम । तन च गुधर्मानाम इन्द्रः श्रीमान् ...... ............. - .................................... ॥ फोल्यः मुसानाः सहस्राणि सामाजियासथा। द्वादशार्ग यगयोऽटी विश्रेदेयास्रयोदश पनिया"ताश्चय पष्टिराभा() स्थिरा अपि । पशिदधिवा माहाराजिराध शते उभे। रदा एपादनपचाराद्वाययोऽपि च । भानुका यस्याः गुदामा पुनदंश । साध्याश द्वादशोत्पाधाः प्रगिशा गगदेवताः ॥

·एव तत्रालाप श्रुत्वा विस्मितोऽह भारल्या सह पञ्चम कल्पद्रुम त्वा द्रष्टुमागाम् । एव सविस्तरं काव्य व्याख्याय स्थितः पण्डितः । मन्त्री यावत् 'किं ददामि' इति चिन्तयति, ताक. ज्झोझीयवश्यराणकभीमदेवेन जात्या वाहनोत्तीर्णाश्चतुर्विशतिरश्वाः, एक च दिव्य पदक प्रामृतमानीतम् । तदेव पण्डिताय सर्व दत्तम् । तुष्टोऽसौ पश्चमः कल्पतरुभवसि' इत्युक्ता खोत्तारकमगात् । गतिस्थितिमतिज्ञः पण्डितो विलसति । गतेपु कतिपयेष्वहःसु मिलितायो महासभाया पुरःस्थे सोमेश्वरे राणकेन पण्डितहरिहर उक्तः- -'पण्डित, अत्र पुरेऽस्माभिरिनारायणाख्यः प्रासादः कारितोऽस्ति । तत्प्रशस्तिकाव्यान्यष्टोत्तरशत सोमेश्वरदेवपार्थात्कारितम् । तत्र भवन्त इव दधतु । यथा शुद्धत्वे निश्चयो भवति । ज्ञान महाल'... दृष्टी• नाणकपरीक्षा यत ।' हरिहरेणोक्तम्-'कथाप्यन्ता तानि ।' उक्तानि सोमेश्वरेण तानि । श्रुत्वा तानि हरिहर ऊचे–'देव, सुष्टु काव्यानि । परिचितानि च नः । यतो मालवेपूजयिनी गतैरम्माभिः सरस्वतीकण्ठाभरण- प्रासादगर्भगृहे पट्टिकाया श्रीभोजदेववर्णनाकाव्यान्यमन्युदध्रियन्त । यदि तु प्रत्ययो नास्ति, तदा परिपाट्या धूयन्ताम्' इत्युक्त्वा क्रमेणास्खलितान्यपाठीत् । खिनो राणकः । प्रीता: रालाः । व्यथिताः श्रीवस्तुपालादयः सजनाः । उत्थिता सभा । हत इव, मृत इय, खम्भित इव, जडित इव जातः सोमेश्वरः । गतः स्वगृहम् । हिया बदन न दर्शयति गृहेऽपि, का क्या राजादिसदनगमनस्य । अथ श्रीसोमेश्वरः श्रीवस्तुगलमन्दिरै गत्वोवाच-'मन्निन् , ममवतानि काव्यानि, नान्यथा । मम च शक्ति जानासि । हरिहरस्त्वेव मां व्यजूगुपत् । किमह करोमि ।' मध्याह-'तमेव शरण श्रय । यतः-भजते विदेशमधिकेन जितस्तदा प्रवेशमथ या पुशलः' इति न्यायात् ।' पण्डितः-'तहि सत्र मा नय।' तथा कृत मन्त्रिणा । सोमेश्वरं यहिरासयित्वा मन्त्री स्वय हरिहरान्तिक्मगात् । भाण च-- 'पण्डितसोमेश्वरदेवस्तवान्तिक्मागतोऽस्ति विज्ञाप्मुः ।' सहासो हरिहर आनाययस्व. समीपम् , चकाराभ्युत्थानालिझनमहासनादिगत्यारम् । सोमेश्वरेणोक्तम् -'पण्डित, निस्तारय मामस्मात्परवाव्यहरणक्लपात् । यतः- आगतस्य निजगेमप्यरेगौरय विदधते महाधिय. । सीनमात्मसदन समीयुमो गीपतिव्यंधित नुकता यः ॥' तुटो हरिहरः । भगति स्म--'मा म चिन्तां विधाः ।' पुनगौरवमारोपायग्वा स्मिता ततो गतः संस्थान मन्त्री सोमेश्वरश्च । प्रयूष राणकराभान्तरे सोमेश्वर आइयितः। प्रायनाचार" यथा-'जयति परमेश्वरी भारती, यन्त्रगादादेवं मम शक्ति। धीयस्तुपालेनोपम्--'कि रिम् ।' हरिहरः-दा,मया कायरीनदीतटे सारसतो मन्त्रः साधितः । होमगले गर्दयी प्रत्यक्षागीन् । 'यर गृणीष्य इत्याह म्म । मया जगदे- देयमातर् , यदि तुमि तदा परदा भगितागो १.८ मुंग्यानागचा पदासाना या. 'जालना यताना दना चवथारंग गमभाभूपागम । यानर--'सगा।' . भाना ·। ततः प्रभृति यो यदाह १०८ तत्तट्वे । यथेद सोमेश्वरदेवोपन सत्यारोत्तरशनम् ।' राणकेनोक्तम्-'प्रत्ययः कार्यताम् ।' हरिहर:-'कार्यताम् ।' भाणितानि अष्टोत्तर. शतानि नत्तच्छन्दसाम् । प्रतिभणितानि च हरिहरेण तानि । जातो निश्चयः । पण्डित- हरिहरवचने क्षुत्तृष्णातपःप्रमृतिचिन्तानपेनः स्थितो लोकः । राणकेश्वरेण धभाणे- 'तदि पण्डित, कथमेवं दूपितः सोमेश्वरः ।' हरिहरप्राभापत -'देव गणेन्द्र, पण्डिते मय्यवज्ञा दः । तत्फलमिद ददे । यतः-- प्रिय वा विप्रिय वापि सविशेष परार्पितान् । प्रत्यर्पयन्ति येनैव तेभ्यः साप्युवरा...' राणका माह-'नन्यस्त्वेवम् । परं मिथः मरस्वतीपुत्रयोः नेहो युक्तः ।' इन्युक्त्वा कण्ठमणमकारयत् । स्थितो निफ्लङ्गः सोमेश्वरो वर्तते नित्यमिष्टगोष्टी हरिहरो नेपधान्यान्यवसरोचितानि पठति । श्रीवस्तुपालः प्रीयते-'अहो, श्रुतपूर्वाणि कुन- त्यान्यमूनि काव्यानि । एक्दालापितो हरिहर:-'पण्डित, कोऽय ग्रन्यः ।' पण्डितो वदति-'नेप,महाकाव्यम्।' 'कः कविः। श्रीहर्षः। वस्तुपालेन गदितम्-~'तदा- दौ दर्शयत । तर्हि पण्डितो ब्रूते-नान्यवाय प्रन्थः । चतुरो यामानर्पयिष्यामि पुस्तिका- म्।' अपिता पुस्तिका । सनौ सद्योलेखानियोगिभिर्लेसिता नवीना पुस्तिका जीर्णरज्ज्वा. फुला यासन्यासेन धूमरीयस मुक्ता । प्रातः पण्डिताय पुस्तिका दत्ता-'गृल्यतां तदिद खनैपधम् ।' गृहीता पण्डितेन पुस्तिरा । मन्त्रिणा न्यगादि--'अस्माक कोशेऽपि फिलासि वेदशास्त्रम्, इति सरामः । विलोक्यनां कोशः । यावद्विलम्वेनेर कटानदीन- प्रति (३) यायच्छोग्यते, तावन् “निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथा-' इत्यादिनैपधमुद- घटिष्ट । दृष्ट्वा पण्डितहरिहरेणोचे–'मन्निन् , नवैव मायेयम् । यदीडशेपु कार्येषु नान्यस्य क्रमते मतिः । युक्त लया दण्डिताः प्रतिपक्षाः । स्थापिनानि जैन वैष्णव-शत्रशासनानि । उदवितः स्वामिवशः, यस्येव प्रज्ञा प्रकाशते।' अनान्तरे वीरधवलहितसैन्यचम्भितेन महाराष्ट्रप्रभुणा सपादकोटिप्रमितो दण्डः प्रहितः । श्रीवस्तुपालेन तद्रुम धनुर्दियानिकेभ्योऽदापि विशन् । नदृष्ट्वा हरिहरो वर्णयति- 'आ: माम्य न सहेऽहमस्य किमपि योडीहतरप्रिया यनोत्तानसरेण विननिजामारोप्मणा शार्मिणा । येनेना: पुरुषोत्तमाधिम्युगोहारेण युद्धार्णया- दाकृथिव तथा श्रियः रामलशाः कृस्वाधिनामपिनाः ॥' तदा वीरधवलम्य सपादकोटिकाशनवर्ष.' इति भादिषु बिरुद म्यातिमायानम् । अब हरिहरः सोमेश्वर नन्नु गतो देवपत्तनम् । तत्र पण्डितमोमेश्वरदेवम्य तीजन्य स्मृला विषण्णरायं भणितम्- .

·'क यातु, बायानु, क बदतु, सम केन पटनु, छ काव्यान्यव्याज रचयतु, राद, कस्य विशतु, । स्सलद्यालप्रस्ते जगति न गति छापि कृतिना. मिति ज्ञाला तत्व हरिहरविमूटो हरिहरः ॥ आरुक्षाम नृपप्रसादवणिकामुद्राक्षम लक्ष्मीलवा- विचिद्वाध्ययमध्यप्री(गी)महि गुणे याश्चित्पराजेष्महि । इत्थ मोहमयीमकाम पियती नानर्थकन्था मन. खाधीनीकृतशुद्धवोधमधुना याञ्छत्यमापगाम् ॥' इत्युक्त्वा धनार्धे दत्त्वा शेपार्धं गृहीला धवलककमध्ये भूत्वा राणकमन्त्रिणा आपृच्छय काशी प्राप्य स्वार्थमसाधयदिति हरिहरः।" इति जैनराजशेखरसूरिविरचितप्रवन्धकोशान्तर्गतहरिहरप्रवन्धक्यादर्शनत', कीर्तिकौमुदीक्थादर्शनतश्च धीरधवले राजनि वस्तुपालेऽमात्ये सति गुर्जरे- श्वरपुरोहितपदमण्डित श्रीसोमेश्वरदेवः सभामण्डपमण्डन आसीदिति प्रतीयते । वीरधवलराज्य च-A. D. I219-1239 (1) इति. "अणहिल्लपत्तनासन्न वाघटं नाम स्थानमास्ते चतुरशीतिमहास्थानानामन्यत- मत्(म्) । तर परपुरप्रवेशविद्यासंपन्नश्रीजीवदेवसूरिसताने श्रीजिनदत्तसूरयो जगर्नु । तेपा शिष्योऽमरो नाम प्रज्ञालचूडामणिः । स जिनदत्तसूरिभक्तात्कविराजा- दमरसिंहासिद्धसारखत मन्त्रमग्रहीत् । तद्च्छमहाभक्तस्य विवेकनिधेः पौष्ठागारि- कस्य पझस्य विशालतमे सदनैकदेशे विगने एरविंशत्या वाग्ल()निद्राजयास(श)नज- यापायजयादिदत्तावधानस मन्त्रमजपत् । विस्तरेण होम च चके । एकविंशतितम्या रात्री मन्यप्राप्ताया नभस्युदिताचन्द्रयिम्यानिर्गस्य स्वरूपेणागत्यामरं भारतीवरक्मण्डलु- जलमपीप्यत् , वरं च प्रादात्-'सिद्धकविर्भव । नि शेषनरपतिपूजागौरवितधि । इति घरं दत्त्वा गता भगवती । जात कविपतिरमरः । रचिता काव्यकल्पलता नाम कविशिक्षा, छन्दोरत्नावली मुक्तावली च, फलाकलापाख्य च शास्त्र निवद्धम् , बालभारतं च । वालभारते च प्रभातवर्णने-- "दधिमथनविलोलहोलहावेणिदम्भा- दयमदयमनङ्गो विश्वविश्वैरजेता । भवपरिभवकोपयकवाण कृपाण- श्रममिव दिवसादी व्यक्तशक्तिव्यनक्ति ।' (आदिपर्व-स० ११ श्लो०६) इत्यत्र वेण्या. कृपाणत्वेन वर्णनात् 'वेणीकपाणोऽम' इति विरुद कविवन्दास- धम, दीपिकाकालिदासवत् , घण्टामाधवच । कविप्रनिदेश महाराष्टादिनरेश ·राणां पूजा उपतस्थिरे। तदा घीसलदेवो राजा गुर्जराधिपतिर्धवलकके राज्य प्रशास्ति । तेनामरक्वेगुणग्रामः श्रुतः। ठकुर वइजलं(1) प्रधान प्रेक्ष्य प्रातराहूतः क्वीन्द्रः । आसनादिप्रतिपत्तिः कृता । सभा महती। अमरेण पटितम्- 'वीश्यैतद्भुजविक्रमझमचमत्कारं निकार मयि प्रेम्णो नूनमिय करिष्यति गुणप्रामकगृह्याशया। श्रीमद्वीसलदेव देवरमणीरन्दे त्वदायोधन- प्रेक्षाप्रक्षुभिते विमुञ्चति परीरम्भान रम्या हरिः ॥ त्वत्सारन्धप्रचण्डप्रधननिधनितारातिवीरातिरेक- फीडलीलालकुल्यावलिभिरलभत सदसा(?)कन्दमुर्वी । दम्भोलिस्तम्भभाखडभुजग हरामर्तुरेनां तेनायः(१)मूर्ध्नि रजातिततिमिपतः शोभते शोणभावः ॥' रजिता सभा । प्रीणितः पृथ्वीपालः । ततो राज्ञा प्रोफम्-'यूय कवीन्द्राः श्रूयध्वे ।' अमरोऽभिधत्ते–'सत्यमेव यदि गवेषयति देवः ।' ततो नृपेण सोमेश्वरदेवे दृष्टिः सचारिता । ततः सोमेश्वरेण समस्यार्पिता । यथा- 'शीपणा सैव वन्ध्या मम नवतिरभूलोचनानामशीतिः।' अमरेण सद्यः समस्या पूरिता- 'पा भूषा शिरोषणा तव भुजगपते रेसयामास भूत्या द्यूते मन्मूर्ध्नि शंभुः सदशनवशता(९१०)नक्षपातान्विजित्य । गौरी त्याना दृष्टिर्जितनखनवभू(१९२०)स्तद्विशेषात्तदिस्थ शीर्षाणां सैव पन्ध्या मम नवतिरभुलोचनानामशीतिः ॥" (अन शिरोमणामिति शिरसा युक्तानामश्णामिति मध्यमपदलोपी समासः कार्यः । द्वन्द्वे तु प्राण्याखादेवल प्राप्नोति ।) ततो वामनस्थलीयक विसोमादित्येन समस्या दत्ता- 'धनुप्पोटी भूतदुपरि गिरिस्तन जलधिः।' . अमरेणोफम्- 'भवस्याभूभाले हिमपरक्राने गिरिमुता- दलाटस्यालेपे हरिणमदपुण्ड्रप्रतिकृतिः । फपदसत्शन्दे यसरमरित्तम रदद्दो धनुफोटो भृगनदुपरि गिरिस्तान जलधिः ।' ततः कृष्णनगरवानग्येन कमलादित्येन समस्या वितीणी- 'मशक्गलकरन्ध्रे हम्नियूथ प्रविष्टम् ।' . अय टिप्पणिस्थ पाटो मूले नचि प्रक्षिप्तो भवेत्, ·- अमरेण पुपूरे-- 'तटविपिनविहारोबल यन यादो- मशागलफरन्धे हस्तियूथ प्रविष्टम् । थत यक न कदाचिर्ति श्रुतोऽप्येप याधिः प्रतनुतिमिति तले छापि गच्छ क्षणेन ।' अथ वीसलनगरीयेण नानाकेन समस्या विश्राणिता-- 'गीत न गायतितरां युवतिर्निशामु ।' अमरेण पूरिता- 'श्रुत्वा ध्वनेमधुरतां सहसावतीर्णे भूमौ मृगे विगतलाञ्छन एप चन्द्रः । मागान्मदीयवदनस्य तुलामितीव गीत न गायतितरां युवतिर्निशासु ॥' एवमष्टोत्तर बहुक विदत्ताः पूरिताः समस्या श्रीअमरेण । ततो राज्ञाभिहितम्-'सत्य कविसार्वभौमः श्रीअमरः।' तत्र दिने संध्यावधि सभा निपण्णा स्थिता । राजा लहितः सभ्यलोकोऽपि । रसावेशे हि कालोऽज्ञैर्गच्छनपि न लश्यते । द्वितीयदिने सद्यः काव्यमयः प्रमाणोपन्यासै. प्रमाणिवा जिताः । तृतीयदिने राज्ञा पृष्टम्-'अस्माक सप्रति का चिन्तास्ति' इति कथ्यताम् । अमरेण भणितम्-'देव, कथ दूर गता।खों ऐरावणस्य दक्षिणकर्ण लुकिता।' भूपति.खरग्वा(१)दमोदत । शिरो- ऽधुनोत् । नित्य गमनागमनेन] जिनधर्मासनः कृतो राजा चैत्येषु पूजाः कारयति । एकदा नृपेण पृष्टम्-'भवतां क. कलागुरु.।' अमरेण गदितम्-'अमरसिंहः कविरा', इति । राजाह-तर्हि प्रातरानेय ) अमरचन्देणानीतः प्रातः कविराज उपर तदा राजा खरुन श्रमयनास्ते । राज्ञा पृष्टम्-'अय कविराजः ।' कविराजेन व्या. 'ओम्' इति । राजाह'नहि दद कालोचित किंचित् ।' अमरसिंहः कवयति- त्वत्कृपाणविनिर्माणशेपद्रव्येण वेधसा । कृतः कृतान्तसतु करोद्वर्तनवर्तिभिः ॥ अच्छाच्छाभ्यधिकापण किमपि य. पाणे. कृपाणे गुणः सचक्राम स यद्ददौ छुपदवी प्रत्यार्थिपु क्ष्मार्थिपु । तत्महान म बद्धमुष्टिरभवद्येनारिपृथ्वीभुजा पृष्टेषु वमपि प्रमाममुदितप्रोद्दामरोमोद्गम' ॥ क्लयसि फिमिह कृपाण वीसल वलवन्ति शनुपु तृणानि । यानि मुसगानि तेषा न चैप लवयितुमसमर्थ ॥ देव व मलयाचलोऽसि भवत श्रीखण्डशासी भुज- धम, दी। स्तन कीडति बनलाकृतिरसिद्धा(धी)राद्विजित फ्णी ।

·एप स्वागमनर्गल रिपुतरस्कन्धेषु सर्वष्टय- न्दीर्घ व्योमविशा(सा)रि निर्मलयशोनिमाम्मुन्मुञ्चति ।' अद्भुतरवितादर्शनात्वविराजो राजेन्द्रेण नित्यसेवर वृतः । ग्रासो महान्प्रत्यष्टा- मि। एक्दा श्रीवीसलदेवेन भोजनान्ते तृण करे धृत्यामरसिंहोऽभिदधे-'इद तृण सद्यो वर्पय । यदि रचितमझ्या वर्णयनि, तदा ग्रासद्वैगुण्यम् । अन्यथा सर्वग्रास. साजनम् । इत्युक्तिसमालमेयाहतप्रनिभतया स ऊचे- 'क्षारोऽब्धि शिसिनो मसा विषमय वध क्षयीन्दुर्मुधा प्रास्तान मुधामिय तु दधनु जैनस्ते..वलीलातृणे । पीयूपप्रसपो गयां यदशनाद(द)न्वा यदास्ये निजे देव त्वन्करयालकालमुसतो निर्याति जातिविपाम् ॥' ध्यानतो(१) भूपाल. । प्रासद्वैगुण्य कृतम् । कालान्तरे अमरेण कौधागारिपद्मान- न्दात्य शास्त्र रचितम् । एव कविनाक गेलगाम्राज्य प्रतिदिनम् ॥ इत्यमरचन्द्रकषि- प्ररन्ध.॥" इति जनराजरोसरसूरिनिर्मितप्रवन्धकोपान्तर्गतामरचन्द्रकविप्रयन्धलेस- समालोचनत. श्रीसोमेश्वरदेवः श्रीवीसलदेवराजसभामण्डल मण्डयामासेनि निधीयते । घीसलदेवराज्यसमयस्तु -'खस्ति श्रीमद्वियमसालातीतसप्तदशाधिपत्रयोदशश. निस(१३)सवार लोरिकज्येष्टमासस्य कृष्णपक्षचनुथ्यो तियो गुरावह श्रीमदणदि. लपाटके रामस्तराजावनीविराजितपरमेश्वरपरमभयरक उमापतिवरलब्धप्रसादप्रोटप्रता- पचालक्यकुलममलिनीपलिकापिरासमार्तण्ड-सिद्धणसैन्यममुद्रसशोषणाडयानल-मा. 'लयाधीशमानमर्दन-मेदपाटकदेशकलपराज्यवादीकन्दोन्टेदनउद्दालान्य-काटराज अलधितनयाखयवरपुरषोत्तम-भुजबलभीम-अभिनवसिद्धराज-अपरार्जुन-इलादिगरल- घेपदावलीसमलकृतमहाराजाधिराजश्रीमदीसलरल्यागविजयिराज्य सदनुशामनायतिनि हामात्यधीनागडे धीभीकरणादिगमसमुदाव्याशारा परिपन्ययतीत्येव काले प्रयर्नमानेऽयव परमप्रभोः श्रीमहाराजस्य प्रसादपत्तायां पदिपयरे मुन्यमानमडल्या जयश्रीनिर्भ- रातिशरीरो महामण्डलेवरराणाधीसामन्तसिंहदेयो नगरपांरानन्यानपि रावा. मधिास गर्दपा विदित पत्रमागन प्रयच्छति, यथा-यन्मया महादानोदरपक्षा. सियामेतरपरतलेन परमधार्मिरेश भूवा तापपुण्यादा धात्वा काममी पी. भाग चराचरत्रिभुवनगु, भगवन्तं भपाति गमन्यञ्च पसारागारना रिविन्त्य नानीदलगतजलवत्तरदतर जीविनव्यमा(माभय भावगम्य ऐहिक पागनर च फलम. रा' Dिr. G. Bahler, Ph.D, L.LD.. C. I. I. महा. यार: Indian Antituiry -Vol. VI.P.210-12 प्रदमितदानासन: Ur मसलनरनिरा प्रयोगामिनगरे निशाने समाप ... D. I241- ·41, 1261-62 (वि. स. १३००-10) वीसलनरमते राज्यमिति Dr. G. Buhler, Ph. D., L. I. D., C.I. E. महाशयसिद्धान्तः. डॉक्टर-रा. मकृष्ण-गोपाल-भाण्डारकरीय १८८३-८४तमवर्षीया रिपोर्ट पुस्तके तु ३१८ पृष्ठे ४५७ पृष्ठे च, “१३०२ (विक्रम) वर्षे वीसलदेवस्थाप्य वर्ष १८ राज्य कृतम्' इति दृश्यते. एव च श्रीमद्भीमदेवराज्यसमयम् A. D. 1179 आरभ्य श्रीमद्वीसलदेवरा. ज्यसमय A. D. 1262 पर्यन्त साधारणतया श्रीसोमेश्वरदेवस्य सत्ताप्रतीति.. एतेन त्रयोदशनिस्तशतकनिश्चितस्थितिमुजरेश्वरपुरोहितपदमण्डितः श्रीसोमे. श्वरदेवकविर्भामदेववीसलराजधानीमलकुर्वाणत्रयोदशस्त्रिस्तशतके सुरथोत्स नाम महाकाव्य निर्मितवान् । अनेनैव कविवरेण सुरथोत्सव-कीर्तिकौमुदी ग्रन्थद्वयातिरि- तम् काव्यप्रकाशटीका, काव्यादर्शः, रामशतकम् , इत्येतदन्थनयमपि निर्मितमिति Catalogus Catalogorum पुस्तके Dr. Theodor Aufrecht महा. शयवराः। तदेतस्य सुरथोत्सवनानो महाकाव्यस्य पुस्तकद्वयमस्माभिः संगृहीतम् । तन च- क-संज्ञक खर्यातमहामहोपाध्याय-पण्डितदुर्गाप्रसादसरखतीसदनस्थम् । ख संशक पुण्यपत्तनप्रन्थसग्रहालयस्थम् । एव पुस्तकद्वयाधारेण शोधितमुद्रितेऽप्यस्मिन्प्रन्थे यन्न कुहचनाशुद्धिरमद्दोपादक्षर- योजकदोपाद्वा स्थिता जाता वा भवेत्तरसुहृदयहृदयाः संशोधयन्तु । यतः-- गच्छतः स्पलन क्वापि भवत्येव प्रमादतः। हसन्ति दुर्जनास्तन समादधति सजना. ।। इति प्रार्थयतः- पण्डित-शिवदत्त-काशीनाथौ।

·काव्यमाला। श्रीसोमेश्वरदेवपिरचितं सुरथोत्सवम् । - प्रथम सर्ग । श्रीकण्ठकान्तास्तु सता सुखाय नखेन्दुकान्तिच्छुरितो यदति । हसन्निवाभाति महेन्द्रहेतिमसण्डितोद्दण्डलुलायलोमाम् ॥ १ ॥ स व शिवायाश्चरण श्रियेऽस्तु रक्ताक्षरतोक्षितमाहवे यम् । प्रक्षालयन्ति स्म सम नमन्त प्रमोदवाप्पाम्बुभिरेव देवा ॥ २ ॥ दन्तान्तरालपणयीनि युद्धाजिरेऽर्धजग्धान्यपि जगलानि । कनिष्ठिकाण किलापन्ती भद्राणि व पुप्यतु भद्रकाली ॥ ३ ॥ मीनध्वजप्रज्वलनापराधात्पुर पुराणा प्रणमत्यमित्रे । रतेर्मुख मेरमुपाजिगाय(१) विलोकयन्ती गिरिजा मुढेऽस्तु ॥ ४ ॥ सा च शिवायातु शिवा यदीयसास्तहक्पातगुरु गिरीश । नाद्यापि जीणं जरयत्युदीर्णमन्तर्विकुर्वाणमयुग्मनाणम् ॥ ५ ॥ सरखतीपाणिसरोनवीणा प्रीणातु सा व सरस रमन्ती । यत सुतेय श्रवणामृतोमिर्जिज्ञासु वास कुरते क्वीनाम् ॥ ६ ॥ जगत्रयेऽपि निजगत्सवित्री दधातु धातुर्दुहिता हितानि । यत्पादपद्मद्वयसेवयेव कवित्यमापद्यत मीन(?)हस ॥ ७ ॥ दुग्धादभिव्यक्तवपु सुधाया स्वसा च मिश्रा मधुनाशनेन । कृताधिवासा क्मलेरितीव या लोभनीया जगता स्तुमलाम् ॥ ८ ॥ , जलपक्षित्वम् २ टुग्धसमुद्रादु पन्ना, दुग्धोज्ज्वरवपुश्च ३ विष्णुना, मधु. रमोजाच ·काव्यमाला। . पुनर्भयलेशविनाशिनीनां पन्थाः श्रुतीनामुपतिष्ठते यम् । नतोऽसि हलोचनगोचराय कसौचिदसै परमेश्वराय ॥९॥ श्रुतिसवन्तीनगनायकाय पितामहाय प्रणतोऽसि तस्मै । वाग्देव तां विष्टपमातरं यः सृष्ट्वापि मातामहतामवाप ॥ १० ॥ क्षमावतामायतमाय तो विश्वैकनाथाय नमस्करोमि । चक्रं च पादैरपि च स्पृशन्तं दोपाकरं यः शिरसा विभर्ति ॥ ११ ॥ सारद्विपः पातु शिरःसरिद्वः कृशं वपुर्यत्सविधे दधानः । • दुःखेन सख्युः कुसुमायुधस्य तपस्यतीवोर्ध्वकरः सुधांशुः ॥ १२ ॥ उमः स्वयं गेहवती च चण्डी पुत्रोऽगिभूः संनिहिता द्विजिहाः । एवंप्रकारोऽपि परं य एकः कल्याणहेतुर्जगतां स पातुः ॥ १३ ॥ वन्दे सदेकं शिवयोः शरीरं यद्वामभागे कुचकुम्भदम्भात् । अवाप्तमृत्युयुधि लिगरूपी वीरः स्वयंभूरुदभून्मनोभूः ॥ १४ ॥ धातायमेकः पततामिहेति मत्येव पत्या पतता श्रितो यः। मुदे स देवोऽस्तु सदा मदान्धदैतेयदन्तीन्द्रहरिहरिवः ॥ १५ ॥ पादाप्रद विदधरपयोधी कलिं स कोलः कुरुतान्मुदं वः । दंष्ट्राविलगामवनि विवेद यस्तत्कृताभिः स्तुतिघोषणाभिः ॥ १६ ॥ पुस्केसरी पातु स वः स्त्ववार्थमायामु(१) यस्य त्रिदशेपु हात् । गन्धोपलम्भेऽपि भयानिवृत्तं शश्वन्मदेन द्विरदाननेन ।। १७ ॥ स पातु गोवर्धनभारखिन्नयदगसंवाहनकैतवेन । गोप्यो गुरूणां पुरतोऽप्यशकमवापुराश्लेपमुखं सरार्ताः॥१८॥ राधास्तु सिद्धथै रतिविमहे या प्रचं प्रियेणाघरमित्यपास्थत् । प्रयच्छ तसे तप क्रिणोऽपि प्रतिग्रहेऽसिन्रचिरस्ति यस्याः ॥ १९ ॥ श्रियेऽस्तु रामस्तच यः पलाशसमित्समिद्धे निजशौर्यवहौ । दशास्वराज्यं सुरभीदमाज्यमिवासिजुहा जुहवांचकार ॥ २० ॥ 1.शानगम्याय. २. इह संगारे पततामय विष्णुरेको धाता धारकः इत्यर्थः २. परादः. ४. तेलियप्रतिमहोऽतिनिन्दित', ·१ सर्ग:] . मुरथोत्सवम् । वन्दे विदेहाधिपतेस्तनूनां यस्याः परित्यागकथाप्रथाम् । सा रामभद्रस्य यशःप्रशास्तिविश्वप्रियाप्यप्रियतां प्रयाति ॥ २१॥ भमोग्रधन्वा जनकोपकारी रामोऽस्तु मर्ता न तु रावणो मे। या नित्यमित्यर्थयते स गौरी गुरुः कथं स्त्रीषु न मैथिली सा ॥२२॥ लम्बोदरस्येन्दुसहोदरश्रीर्दन्तोऽस्तु संतोषसमृद्धये वः । मदसवन्तीसविधस्थितो यः सितच्छदस्य च्छविमाच्छिनत्ति ॥ २३ ॥ विलोलयन्मौलिमनेकवेलमैनेकपास्यः समुपास्यतां सः । यः प्रत्यहं खप्रणतिप्रियेभ्यः प्रदातुमाकारयतीव सिद्धिम् ॥ २४ ॥ तन्मण्डलं चण्डरुचेः शुचं वश्छिनत्तु दैत्यारिपुरप्रतोली । यत्राङ्कुरश्रेणिनिभा विमाति भासां ततिस्तोरणमालिकेव ॥ २१ ॥ भावेन वन्देऽहमशीतरश्मि दत्ते नवं देहमदेहिनां यः । कृत्वा तमोहानिमुपस्करोति यः शान्तमोहानि च दिङ्मुखानि ॥२६ ॥ वीरः स्मरो भीरुपरिच्छदोऽपि वन्द्यः स यस्मादपि भस्मिताङ्गात् । शके शशाङ्काभरणः सशको दुर्गाश्रयं मुञ्चति नाधुनापि ॥ २७ ॥ ताभ्यस्तिसृभ्योऽपि नमः श्रुतिभ्यः श्रेयःसुता()न्यजनितान्दधाना । महामुनीनां किल मण्डलीयमालम्बते बालकपालकत्वम् ॥ २८ ॥ जयन्ति विश्वत्रयहेतवस्ते येषां वहूनां मुखमेकमेव । जयत्यसावप्यवित_मूतिरेकस्य भूयांसि मुखानि यस्य ॥ २९ ॥ मुख्यं मुनीनामिव तं कवीनां नमामि येनागमकोविदेन । स्वकाव्यदेवायतनेऽधिदेवी प्रतिष्ठिता राघवकीर्तिमूर्तिः ॥ ३०॥ ऋचा रहस्य, यजुपां विवर्तः, सारं च सानां, धुरि बन्धुराणाम् । कृतिर्यदीया पृणति त्रिलोकीं तं सत्यवत्यास्तनयं स्तवीमि ॥ ३१ ॥ उपद्रुतगोणमपास्तसिन्धुराजं विराजत्पवनात्मजेन । सरामवृत्त हरिवंशहारि रामायणं भारतवन्नतोऽसि ॥ ३२ ॥ यः प्राकृतोत्तयैव महाकवीनामगौरवं देवगिरां चकार । वृहत्कथामस्य न मन्यते कः कवेर्गुणाट्यस्य बृहल्कयेति ॥ ३३ ॥ १. हंसस्य. १.गजाननः, ·४ काव्यमाला। सत्येन साहित्यरसेन सिद्धा सत्य सुबन्धुममुखा कवीन्द्रा । तथा ह्यदृश्येप्वपि येषु साक्षादाकर्ण्यते कर्णसुखा तदुक्ति ॥ ३४ ॥ श्रीकालिदासस्य वचो विचार्य नैवान्यकाव्ये रमते मतिमें। किं पारिजात परिहृत्य हन्त भृङ्गालिरानन्दति सिन्धुवारे ॥ ३५ ॥ शङ्के चिरान्माधमुरारिमुख्या स्थास्यन्ति सुस्था सविधे विधातु । प्रवर्तिता यैनिजवाग्विभूतिव्याजेन लोके मधुदुग्धकुल्या ॥ ३६ ॥ सरखतीं शश्वदुपासते ये गृह्णन्ति नार्थानपि ये परेपाम् । वृत्ताश्च(1) वृत्तैर्यतिसेवितेथे कि मेध्यमेभ्योऽप्यपर कविभ्य ॥ ३७॥ रसप्रधान कवितावितानैर्मान्या न मान्या कवयो वयोभि । तेजोविशेपान्मणयोऽहणीया भवन्ति न प्रस्तरवप्रथिमा ।। ३८ ॥ परस्य काव्य समिति वाणो विज्ञायते यैरिह काव्यचौर । विलोक्य माणिक्यमयोग्यसे प्रत्येति को नाम यदेतदस्य ॥ ३९ ॥ काव्य परोक्तै क्रियते यदर्थे कृतेन कस्लेन गुणोऽस्ति कर्तु । यजीवतस्तस्य बहुश्रुतेभ्य शङ्काविपन्नस्य न चान कीर्ति ॥ ४० ॥ प्रणम्यतामस्खल्तिप्रवाहा सरस्वती सा कविपुगवानाम् । अलब्धसध्या(१) न खलु प्रवेष्टु दुष्टेर्वकोटैरिव शक्यते या ॥ ४१ ॥ रसाश्रया वक्रतया च रम्या व्याकुर्वती काञ्चनकान्तिमुच्चे । सूक्ति पये कस्यचिदेव वक्रे विभाति दष्ट्रेव किरीश्वरस्य ॥ ११ ॥ किं सोऽपि काव्यखरस प्रशस्यो य पीयमान श्रवणारिभ्याम् । श्रोतु प्रमोदाश्रुशिर प्रकम्पेर्न दर्शयत्याशु वपुर्विकारम् ॥ ४३ ॥ जयन्ति ते सजनवारिवाहा सर्वप्रमोदाय कृतोद्यमैर्य । यवासकानामिव दुर्जनाना देहेपु दाह परमञ्चिहीते ॥ ४४ ॥ खिन्नात्मना नि श्वमितानिलेन दुसानलेऽन्तर्मलितु प्रवृत्ते। श्यामायमानानि मुग्वानि येपा धूममम पिप्रति ते नमस्या. ॥ ४५ ॥ अगालिशालीनि समन्ततोऽपि च्छायामनू-झन्ति मनोभिरामाम् । महात्मनामाननफाननानि न कस्य सतापभर हरन्ति ॥ ४६॥ , भगवतो वराहस्स २ ·१ सर्गः सुरथोत्सवम् । ते केऽप्यभूवन्कृतिनः कृतार्थी कृत्वा भुवं यस्त्रिदिवं ब्रजद्भिः । जाने जनानिष्टनिवारणाय स्वनामसंकीर्तनमत्र मुक्तम् ॥ १७ ॥ इयं प्रवृत्तिर्महतां कुतस्त्या यदब्रुवन्तोऽप्युपकुर्वतेऽमी । विना प्रसूनानि फलप्रसूतिर्विलोकिता तैर्नु वनस्पतीनाम् ॥ ४८ ॥ चिरं परोक्ष(१)स्वनिजस्वभावाचलन्ति नैवोत्तमवंशजाताः । इतस्ततो वापि विधूयमानमनेषु शैत्यं व्यजनं व्यनक्ति ॥ ४९ ॥ उपक्ष्यते यः खलमाक्षिपन्तं साधुर्मनोऽत्रुध्यत कारणं तन् । द्विजिहमेनं स यदेकजिहः प्रयुक्तिभिर्न क्रमते नियन्तुम् ॥ ५० ॥ क्षमामहंकारभरेण येषां पदानि चिचानि च न स्पृशन्ति । देकसारैः कलहं कुलीनैः खलाश्चिकीर्षन्ति किमक्षमाले ॥ ५१ ॥ बभूव भूयस्त्वमसज्जनानां द्वित्रा धरिच्यामपि दन्त सन्तः । पदे पदे सन्त्यथया भुजगाः कचित्तु संजीवनभेषजानि ॥ १२ ॥ अहो महामोहवतः खलस्स वियातता काचिदचिन्तनीया । अवर्णवांदेकविशारदोऽसी सर्वज्ञतामात्मनि मन्यते यत् ॥ १३ ॥ सलश्च खगश्च नहि स्वमा जहाति कोशार्पणलालितोऽपि । यस्यातिमानं मलिनात्मकस्य परं द्विधा कुर्वत एव रागः ॥ ५४॥ परक्षतक्षोदविनोदलीलाः खलाश्च काकाश्च यदृच्छयैव । पात्रेऽप्यपात्रेऽपि विगर्हणीयां याचं च विष्टां च समुत्सृजन्ति ॥१५॥ हे चिच चित्ररिह विष्टपस्य दुश्चेष्टितैलैलिसितैः किमेतैः । यदन्यदोयेक्षणदक्षिणानां जिहैव वृतान्तपटः स्फुटोऽसि ॥१६॥ वरं वराकः प्रकटापकारी गृहापर्कायप्रतिकार्य एव । दूरेण मुञ्चन्त्यनलं जालन्तं हनं जनो वेचि तु दग्धपादः ॥ १७ ॥ भत्तोऽपि यतुं गलात्कुलीनः परापवादान राक गनति । ग ध्याह्नवत्तीक्ष्णतराननोऽपि कीरः करोत्यसिविपहनानि ॥१८॥ नफर भीत्य नृपतिप्रसादताम्बूलरक्ता रसना गलानाम् । अनन्तजन्तुक्षननिस्तारपणारुणा सीनिस्करीव ॥ १९ ॥ 1. 'उपेक्षत' इति पार. २.जनी भा..मगार:.

·६ काव्यमाला। स्वच्छस्वभावोऽपि भवत्यवश्यमन्याहगन्यायिजनाश्रयेण । विषानुपङ्गेण हि जीवनीयं जीवापहाराय समुन्जिहीते ॥ १० ॥ यः सर्वदा संसदि निर्मिमीते मर्मापिधानं जनतापहन्ता । स शस्सतामन्तरदुष्टमावः कुलोद्भवश्चाप्यकुलोद्भयश्च ।। ६१ ॥ प्रायो वयं वेदविचारपारवश्येन काव्येन तथाभियुक्ताः । दुर्गेऽत्र मार्गे तदपि प्रवृत्ता नोपेक्षितव्याः कविभिः स्खलन्तः ॥ ६२॥ को वा करिष्यत्यपरः प्रवन्धमतिप्रबुद्धोऽप्यपशब्दशून्यम् । सर्गक्रमे सोऽपि फविर्यदाद्यः खलच्छलेन स्खलितान्यवाप ॥ ६३ ।। चके मया काव्यपरिश्रमोऽयं बहुश्रुतानामनुरञ्जनाय । न सूत्रमात्रार्थकथावबोधविदग्धताधःकृतवेधसां तु ॥ १४ ॥ बभूव भूपः सुरथाभिधानश्चैत्रान्वये चैत्रसखोपमेयः । स्वनामसाम्याक्षमयेव युद्धे येनारिसैन्यं सुरथं न सेहे ॥ ६ ॥ यं निर्विशेपास्म निपेचते श्रीरेकादर्श श्रीदयितावतारम् । कीर्ण रजोभिः समराजिरोत्यैस्तुरङ्गमेधावभृथैश्च शुद्धम् ॥६६॥ निरन्धकारां कुरुते धरित्री काले रविवति वारिदोऽपि । प्रवृत्तिरेतस्य सदातुदारु()निरन्तरायाभुवनावनाय ॥ ७ ॥ धर्मक्षतेरेव भयं स्वभाववप्रियः कार्मुकदण्ड एव । विपक्षलक्ष्मीग्रह एव लौल्यमदेयमासीद्यश एव यस्य ॥१८॥ गच्छद्भिरिच्छाधिकमर्थदानैर्यस्याभिमानकनिकेतनस्य । पश्चात्कृतः स्वीकृतिनिःस्वनानां दूरप्रयातोऽपि धनामिलापः ॥ १९ ॥ यत्कर्मकर्मोरंगसूकरेन्द्राः कल्पचिन्तामणिकामगव्यः । संभूय कुर्वन्ति तदेक एव चक्रे महीचक्रशतक्रतुर्यः ॥ ७० ॥ यच्छन्नतुच्छं गजवाजिवृन्ददानं द्विनानामबहानवान्यः । मालस्थितां चन्दनपकलेपच्छलेन दारिद्यलिपि ललोप ॥ ७१॥ २. चित्रागर्मजो यो बुधपुनः सप्तदीपाधि- तिः सुरयपितामहो राजविशेषस्तस्य संतताविलः, ३. अनङ्गतुल्यः. १. एतत्पद्यतः कयाया वर्णनारम्भः,

·१ सर्गः]
मुरथोत्सवम् ।
विधाय साधूनधनान्विधाता जातानुतापः सबभूव सम्यक् ।
तेनात्र कल्पद्रुमकल्पमेनमेनस्तदुच्छेत्तुमिव व्यधत्त ॥ ७२ ॥
जडाः प्रजाः किं नु किमस्य कोऽपि प्रभोः प्रभावः सदृशं यदेताः ।
गुणानुपङ्गेण सितं यशश्च भुनद्वयं चासितमीटते स्म ॥ ३ ॥
क्षीराग्बुराशेरिय भूरिसत्त्वादभूदितः कोऽपि यशःशशाङ्कः।
यस्योदये स्वैरगतिमुिक्ता विरोधिनां कीर्तिमिरित्वरीमिः ॥ ७४ ।।
येपां यशोराशिरिह प्रशंसारसायनैौर्यति नाधुनापि ।
तेषां गणे पार्थिवपुङ्गवानां यस्योपसंख्यानमकारि धीरैः ॥ ७५ ।।
येनाजितं निर्जितवैरिणा तद्यशो यदन्तं नजदुर्वरायाः ।
आसीमपर्यन्तमिवानुगस्य(म्य) क्षीराम्बुराशि(शे)वलते तरङ्गैः ॥ ७६ ॥
अज्ञा रसज्ञा मम देवि तस्मात्त्वमेव वाणि स्तुहि पाणिमस्य ।
यः पञ्चशाखोऽपि सहस्रशाखं दानश्रिया कल्पतरं जिगाय ॥ ७७ ॥
वृपे निपण्णोऽपि हतारिकामोऽप्यन्यः पृथिव्यां परमेश्वरः सः ।
यदद्विराजाचिंतमप्रियुग्मं पुरानुरागश्च परश्वकासे ॥ ७८ ॥
आक्रम्य भूचक्रमशेपमेप तथा कथंचित्प्रभुता प्रपेदे ।
मिथो ययतेऽपि दिशामधीशा व्यवस्थिताः सीमि यदाज्ञयेवं ॥७९॥
यद्वैरिणां फाननशायिनां श्रीः संसर्यमाणा हृदयं ददाह ।
पार्धे लतासंस्तरसुप्तकान्तानिःश्वासपातप्रसरश्च पृष्ठम् ।। ८० ॥
यतः कुधा भृकुटिभुनमालापलायमानः प्रतिपक्षवर्गः।
क्रमागतां भूपतितामपाम्य खिन्नां प्रियां भूपतितां तु दधे ॥ ८१॥
अर्थप सैन्यद्विपइंहितेन निवृहिताशागजगजितेन ।
दिवस्पृथिव्योः प्रथयन्निनादा द्वैतं विजेतुं द्विपतः प्रतस्थे ॥ ८२ ॥
प्रसर्पता तस्य तुरङ्गमाणां रेणुः फरेणुधतिरुद्यतो यः ।
स एव मे लिशितारिदंगः प्रतापधूमध्वजधूमलीलाम् ॥ ८३ ।।
दृतस्तदभ्यागमनप्रवृत्ती निष्पादिता यामय पार्थिवानाम् ।
खेदाम्भसा साध्वममंभवेन भागानि भालसलचन्दनानि ॥ ८४॥

·काव्यमाला। प्रकुर्वतामाझमण नृपाणां दोलणानां फणिनामिवैपः । शिरांसि राजन्मणिमण्डनानि निस्त्रिंशदण्डेन नतिं निनाय ।।८।। सरोवराणीव विगाह्मचैरिराजन्यसैन्यानि लसद्रसानि । स पुण्डरीकाणि नृपप्रकाण्डमादत्त दन्तीय मदप्रदीप्तः ॥ ८६ ॥ प्रत्यर्थिदानोल्छसदङ्गराजपराजयद्योतितपाण्डुकीर्तिः । कृष्णं पुरस्कृत्य कृपाणदण्डं यहाहुराजी विजयीबभूव ।। ८७ ॥ तूणादुदस्ताद्धनुरन्वगच्छन्नितोऽपि याताः प्रतिपक्षवक्षः । पेतुः पृथिव्यामथ यस्य बाणाश्चिरं प्रतिष्ठा व नु निर्गुणानाम् ॥ ८८॥ उद्गच्छताविष्कृतपुष्करेण यस्यासिदण्डेन विकर्तनेन । सराजतेजःप्रसरा विरोधिसेना विनाशं रजनीय निन्ये ॥ ८९ ॥ चण्डस्वभावस्य चिकीर्पित कः प्रभुर्निपेढे यदसिस्तथा हि । न दानतः सवपि वारणेषु कोशानपेक्षी समिती व्यरंसीत् ॥९॥ त्यक्ती(क्त्वा) पुरः केऽपि नृपाः कृपाणममुं प्रणेमुः प्रणतानुकूलम् । अशक्तिमाजामियमेव मृत्युप्रतिक्रियाविष्कृतविक्रियेषु ॥ ९१ ॥ उपायनै जिमतगजानां विजनुरेके रणकेलिमस्य । स्थि(छि)त्यामुलीपर्व च कुर्वते स्म शेषाङ्गरक्षामपरे नरेन्द्राः ॥ ९२ ॥ यन्न योद्धमधिरूढवारणे चैरिणो रणभरात्पराङ्मुखाः । क्षत्रवृत्तिमपहाय कानने क्षेत्रवृत्तिमभजन्त जीवितुम् ।। ९३ ॥ राजकृत्यमिदमित्यसौ कृती युद्धमूर्धनि नृपानपाय(त)यत् । संपदा पुनरने कभुक्तया वेश्ययेव न वशी वशीकृतः ॥ ९४ ॥ वन्द्या कापि विदग्धतास्य नृपतेर्यस्मादथै (सौ) तद्भुज- द्वन्द्वेनैव चकार यत्किल हरिश्चके चतुर्भिर्भुजैः । तद्वध्याः सुधियस्ततोऽपि यदमी युद्धोद्यतेऽत्र व्यधुः सर्वस्वैरपि दुष्करं निजपरित्राणं तृणैर्वक्रगैः ।। ९५ ॥ बद्धाः केचन केचन प्रणमिता दासीकृताः केचन क्षिप्ताः केचन केचन प्रशमिताश्चारोपिताः केचन ।

·२ सर्गः] सुरथोत्सवम् । भूपालाः करवाललालनकलासोत्साहवाहुद्वयी- दुःशीला अपि येन विश्वविजयव्यापारपारस्पृशा ॥ ९ ॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते सुरथोत्सवनाग्नि महाकाव्ये सुरथवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः । . - द्वितीयः सर्गः। असंख्यसंख्यश्रमखिन्नसैन्यः सोऽयं नयविनिवारितोऽपि । विधिप्रणुन्नः प्रचचाल कोलाविध्वंसिना ध्वंसधिया रिपूणाम् ॥ १ ॥ ते दुर्महास्तेन तरविनापि ग्रहीतशैलाग्रभुवो बभूवुः । द्रुमाधिरूढेपु मनुष्यकेपु सिंहः सरोपोऽपि हि किं करोतु ॥ अथास लक्ष्मीमुपभोक्तुकामैरमात्यकैः कैश्चिदवंशजातैः । दत्तोपजापा रिपयो रजन्यामन्यायजन्यं सह तेन तेनुः ॥ ३ ॥ महाहवे तत्र'महाभटेपु कूटप्रयुक्तिप्रतिसंहतेषु । जवान्यवर्तन्त निवर्तयन्तः शेषां स्वसेनां पिशुनाः प्रभोस्ते ॥ ४ ॥ परैरवाप्तावसरैः स वीरो न खल्वसैन्योऽप्यवमन्यते स्म 1 स्पष्टुं कराग्रेण कृपीटयोनिः स्फुलिङ्गशेपोऽपि हि शक्यते किम् ।। ५ ॥ मुमोच यावन्न च दोःसखोऽपि भूमि प्रतिज्ञामिव तां गृहीताम् । मातेव तावनिजगोत्रदेवी समे समागत्य तमित्युवाच ॥ ६ ॥ एकोऽसि तत्संहर संपरायं प्रवीर मा पूरय वैरिकामान् । विधी क्रुधा निमति निघृणे कंः प्रति प्रहाराय समुजिहीते ॥ ७ ॥ तदर्थ(य)मेव त्वमलक्षितः सन्निमानि निर्वासय दुर्दिनानि । कालेन केनापि पुनः प्रतापी भविष्यसीति युवती तिरोऽभूत् ॥ ८ ॥ नृपोऽपि नातिप्रमनाः प्रभाते तां मन्यमानः कुलदेवताज्ञाम् । यथायथं मातृगृहाणि गन्तुं कथंचिदन्तःपुरमादिदेश ॥९॥ १. एतत्सारभूत पद्यं तु 'खारोचिपेऽन्तरे पूर्व चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजा. भूसमस्ते क्षितिमण्डले ॥ इति. २. कोला या मुरथराजधानी तो ये विध्वसितुकामा- स्तेषाम्. २

·काव्यमाला।
अथात्मनस्तत्र तदीयमात्मबोधाय वित्तं परितापि भूयः ।
मिपेण शेपं च निषिध्य लोकमेको बनायाविदितः प्रतस्थे ॥ १० ॥
ततः श्रिया सअनि मुक्तयापि कान्तिच्छलेनैप निपेव्यमाणः ।
चिते सतामात्मगुणान्निधाय सत्रं ययौ सत्रसहस्रयाजी ॥ ११ ॥
द्रोहेण भर्तुः प्रतिगृह्य लक्ष्मी लब्धोत्सवास्ते सनिवा बभूवुः ।
तं नावजग्मुनिजवंशनाशं नहीडशं पश्यति तादृशां हकू ॥ १२ ॥
प्रवृत्तनृत्तासु लताङ्गनासु स्वनत्सु वातेन च कीचकेषु ।
तस्मिन्नुपेते नृपतौ वेनं तदारब्धसंगीतमिवाबभासे ॥ १३ ॥
क तादृशं हन्त पराधिराज्यमरण्यवासः क च तादृशः सः ।
स्वमेऽपि यदुर्घटतामुपैति तदश्रमेणैव विधिविधत्ते ॥ १४ ॥
माद्यन्मयूरेषु वनान्तरेषु सलीलहंसेपु च सैकतेपु ।
मनोविनोदः कचनापि नास्य यूथादपेतस्य यथा द्वि[प]स्य ॥ १५ ॥
सायं तमिस्रोपचितं वनान्तमालोकयन्नश्रुविमिश्रकण्ठः ।
आध्यातसौधः कृतनीडसङ्गाम(न)सौ विहङ्गान्बहु मन्यते स्म ॥ १६ ॥
शय्या निकुञ्ज वसनं तरुत्वमित्रं मृगौघः फलमूलमन्नम् ।
वनेऽभवन्निविषयस्य तस्य मुनीश्वरस्येव महीश्वरस्य ॥ १७ ॥
विशन्वनादेप वनान्तराणि सान्द्रद्रुमश्रेणिनिरन्तराणि ।
भाति स भिन्नाञ्जनसंनिभानि घनादिवेन्दुर्घनमण्डलानि ।। १८ ॥
अथाश्रम प्रान्तमनाः स नाथः क्षितेः क्षताधैर्मुनिभिर्महाघम् ।
ददर्श दर्शक्षणदासपः पवित्रितं होमहुताशधूमैः ॥ १९ ॥
गोसंगतिं नित्यमुपेस्त(त)वत्यः शुद्धाभिरिद्धा द्विजजातिभिश्च ।
यत्पर्णशालाः कमलासनस्स मुखालसख्यं बिभरांबभूवुः ॥ २० ॥
निष्ठाप्रयोगेण गताः प्रतिष्ठां श्रद्धानुविद्धं विहिताग्निकार्याः ।
यत्रोजिहाना मुनयः परौपदाय वैयाकरणा इवासन् ॥ २१ ॥
नीवारदानेन कुरङ्गकाणां सेकक्रियाभिर्वनवृक्षकाणाम् ।
यसिन्विवाहेन च माधवीनां हर्षे वहन्ति स महर्षिकन्याः ॥ २२ ॥

·२ सर्गः]
मुरथोत्सवम् ।
सुवर्णलक्ष्मीललिताशयष्टिः सरिद्वराम्भःपरिपूतपादः ।
श्यामद्युतिर्यत्र गणस्तरूणामुपेन्द्रमुद्रामुररीचकार |॥ २३ ॥
यत्र श्रुतीनां सततं श्रुतानि पदानि कीराः समुदीरयन्तः ।
दत्तोपदेशा इव तापसेन्ट्रैः फलाशिनो विष्णुपदे विचेरुः ॥ २४ ॥
सूतिः श्रुतीनां रिपुरिन्द्रियाणां शुद्धेः समृद्धिः सदर्न दयायाः ।
सरश्च संसारमरुस्थितानां तसिन्किलास्ति स्म मुनिः सुमेधाः ॥२५॥
समित्कुशार्थ स कुशाग्रबुद्धिस्तपोवने तत्र कदाचिदश्चन् ।
विलोकयामास विलोक्यमानं सागैस्तं विधुरं घरेन्द्रम् ॥ २६ ॥
अदर्शि पूर्व प्रियदर्शनो यः सम्बेरमस्तोममनोरमश्रीः ।
तमेकमालोक्य वने भ्रमन्तं ससंप्रमान्तःकरणः स तस्थौ !! २७ ।।
तथा स्थितं वीक्ष्य तपस्विनाथं तेजोविशेषान्महनीयमूर्तिम् ।
राजा निजान्तःकरणप्रणुनः समेप नाम प्रणयन्ननाम ॥ २८ ॥
उदस्तहस्तं मुनिमाशिपे तं नत्वा नृपेन्दुर्मुदितान्तरात्मा ।
आसेटुपी खां श्रियमेप मेने सतां हि सङ्गः प्रतिभूषिभूतेः ॥ २९ ॥
अर्थनमानीय मुनिर्महीन्दुमुदीक्षणश्वापदमाश्रमं सः ।
चकार सत्कारमुदारवुद्धिर्मान्या महान्तश्युतसंपदोऽपि ॥ ३० ॥
पायेन पाचं प्रतिपादितार्धमध्येण चाय तमृपिर्महित्वा ।
विच्छायवक्राम्बुरुहं महेच्छः पप्रच्छ भूपं धृततुल्यखेदः ॥ ३१ ॥
नमन्नपश्रेणिशिरोमणीनां प्रभामिरारुण्यमुपागती यौ।
पादौ किमेती तव हन्त धत्तस्तदेव दर्माकुरकोटिरुग्णी ॥ ३२ ॥
सेवागतैरि निवारितैर्यदृष्टं न फटादपि भूमिपालैः ।
रजोभिरासादितधर्मतोयः किमेतदासीकलपं मुखं ते ॥ ३३ ॥
भूभारभुमस्य भुजगमतुर्विश्रामविश्राणनविश्रुतो यः ।
विपद्वधूदचनखक्षताभैः स तेऽस्तिोऽसः किम फण्टकाप्रैः ॥ ३४ ॥
इष्टविस्टा समरे मरुद्भिः पपात यस्योपरि पुष्पष्टिः।
किमप मौलिमुकुटोचितस्ते चितस्तृणैर्भूतलतल्पलमैः ॥ ३९ ॥

·१२ काव्यमाला नीलाश्मलीलाय(म)भजस्सुवर्णे भुजे तव ज्याकिणकन्दली या । अङ्गेपु साधारणकाकि(लि)केपु विलोक्यते सा न पृथकिमेतत् ॥ ३६॥ इत्थं मुनीन्द्रेण मनोजवाचा कृतानुयोगो युगदीर्घबाहुः । नृपत्रपाकुण्ठितकण्ठपीठः पूर्वानुभूतं निजगाद खेदम् ॥ ३७ ॥ श्रुत्वा नृपेन्दोविपदा निदानं राज्योत्सवं चास्य पुनर्विधित्सुः । समादधेऽसौ जनतोपतापसमापनैकव्यसना हि सन्तः ॥ ३८ ॥ साम्राज्यमेतस्य पुनः प्रदातुं सैव प्रभुः पर्वतराजपुत्री । ज्ञानादिति ज्ञाननिधिः स मस्या वक्तुं ततः प्रक्रमते स्म तस्मै ॥३९॥ श्रेयोवियोगान हि खेदनीयं सर्वसहा हन्त यतो महान्तः । को नाम नास्यां विधिवागुरायां पपात मार्गन्नपि साधुमार्गम् ॥ ४०॥ अयो(गो)चरस्तस्य विधेः प्रचारो यः सजनानामथ दुर्जनानाम् । स्वर्णश्रिया संभृतमुत्तमाङ्गे सैरं विधत्ते मुकुटं कुटं वा ॥ ४१ ॥ न विक्रम नाभिजनं न विद्या न हृद्यतां नामि क्यो न वृत्तम् । कृतप्रवृत्तिव्यसनाय पुंसामपेक्षते नैष विधिर्विपक्षः ॥ ४२ ॥ छिद्राणि साधुर्विदधाति नैव परप्रवेश्यानि भवन्ति यानि । फेनाप्यसौ संव(च)रते कृतान्तश्छिद्रेण जानाति तदेव(प) एव ॥४॥ पुंसां यदासौ विरुणद्धि वेधास्तदा तुदत्येव यथा तथापि । तत्राप्यहो ये यममात्रमैत्रीशस्त्रार्पणं तस्स जिघांसतस्तत् ॥ ४ ॥ शुभैकलभ्यामशुभेन लक्ष्मी ये केऽपि काहन्ति परीगृ(रिग्र)हीतुम् । प्रकाशदृश्यां वनवर्तनी ते ध्वान्तेन निर्धारयितुं यतन्ते ॥ १५॥ कामं कदाचित्कृतमेव वित्तं पुंसामसाधु खपुरस्क्रियाभिः । क्षुद्राभिरुन्मुद्रितमाश्रयान्तर्भवेन्न तन्मध्विय भद्रमन्ते ॥ ६ ॥ मध्यल्पमादीनवमन्तरेण यः केवलं लोलतयैव मुक्तः । शश तदनं पुनरप्युपैति जातानुतापेव समुत्सुका श्रीः ॥ ४७ ॥ प्रायः प्रशस्ताचरितेषु धाता धृतप्रकोपोऽपि मृदुत्वगर्भः । मीष्मे यथा भीष्मरविप्रतापस्तथा धनच्छायपथद्रुमोऽपि ॥ ४८ ॥ +

·२ सर्गः]
सुरथोत्सवम् ।
तद्भपते भूतपतेः कलत्रं जगन्त्रयाम्बामविलम्बमानः ।
आराधयाराधकवत्सलासौ विधास्यते मङ्गलमञ्जसा ते ॥ १९ ॥
या चीजमेकं जगतां गतान्यकृत्यैः कृता चेतसि योगिभिर्या ।
या देवतानामपि देवतं च प्रभावमस्याः शृणु शर्वपन्याः ॥ १० ॥
सन्त्येव सर्वत्र नृदेवदेवाः सेवानुरूपं फलमुत्सृजन्तः ।
परं परीष्ट्या भजतामभीष्टमप्यल्पयानल्पमसौ प्रसौति ॥५१॥
श्रवः प्रतिष्ठेऽपि हि तच्चरित्रे यं दुश्चरित्रास्तव दत्तवन्तः ।
दत्या श्रियं सत्वधनोत्तमत्त्वत्तो ग्रहीप्यन्ति पुनस्तमाधिम् ॥ १२ ॥
तेनाथ नाथेन विशां विशेपास्ताग्रहः प्राग्रहरो मुनीनाम् ।
उवाच देवीचरितं रदांशुखण्डैनिरस्यन्निव दुःखमस्य ॥ ५३ ॥
मुन्दोपसुन्दप्रतिमावभूतामवन्ध्यकोपौ किल विन्ध्यशैले ।
दैत्येश्वरौ शुम्भनिशुम्भसंज्ञी भुजावजेयाविव विक्रमस्य ॥ १४ ॥
तया तपः पूर्वमपूर्वमेतो प्रसादयामासतुरनयोनिम् ।
प्रीतेन तेनाप्यनयोर्वितीर्णमुदीर्णमाजी मदवीजमोजः ॥ ५५ ॥
शुम्भः समासाद्य वरं विरञ्चेस्त्वष्टेव विम्यं तुहिनेतरांशोः ।
प्रजेश्वरैरप्रतिकार्यमूामुपप्लवं पप्लवयांचकार ॥ १६ ॥
अत्याहित हन्त नितम्बिनीनां गर्भश्रुतिः स्यादिति सत्यमेतत् ।
तथा हि रतानि मुमोच रलगर्भास्स विक्रामति वीरचके ॥ १७ ॥
विधूय सर्वामपि भूतधात्रीमुद्यद्रजोभूतिदुरीक्षणीयः ।
उत्पातवातोपममुत्पपात दैतस्ततो याधितुमू लोकम् ॥ १८ ॥
उदीर्णमाकर्ण्य तमापतन्तमन्तःप्ररूढेन भयेन मूहः ।
प्रियामु गोत्रस्खलनापराधविलक्षवकेन्दुरभूदृभुक्षाः ।। ५९ ॥
आक्रम्यमाणा प्रसभोपमोगलोलेन खिद्गप्रतिमेन तेन ।
अगादवाग्गोचरमाकुललं कुलाङ्गनेवामरराजधानी ॥६॥
दरेण दम्भोलिपलं विलय मघोनि जवावलमम्युपते ।
जहार हारीमतत्रापविन्दरिन्दीराक्षीरमुरः मुराणाम् ॥११॥

·काव्यमाला।
समन्ततः संयमनीमनीकैमत्वा यदीयैर्विहितावरोधाम् ।
पत्या पितॄणां विषमस्थितेन वृथा विदभ्रे समवर्तिसंज्ञा ॥ १२ ॥
पाशैः पुरा यः कृतवैरिनाशैरपामधीशः किल पाशवीरः ।
दैत्यादितः सोऽपि समीकसीनि पलायमानोऽजनि धीरपाशः ॥ १३ ॥
यदस्त्रभीत्याधिपतौ निधीनां कैलासशैलाग्रनिकुञ्जभाजि ।
मुक्तालका प्रोपितभर्तृकेव न निवृति तज्जनता जगाम ॥ ६४ ॥
मा यक्ष इत्यक्षरयुग्ममस्तु मम प्रतीपं प्रतिदित्सतोऽस्मात् ।
एवं विदित्वेव धनाधिनाथो धनैरनैपीत्परितोपमेनम् ॥ १५ ॥
उत्सङ्गतः खप्रभवासु येन हृतासु हैमीपु लतासु तासु ।
मेरुर्मरुत्पातपतन्नमेरुपुष्पच्छलाद्वाप्पलवानमुञ्चत् ॥ ६६ ॥
आलानरखं निजकुञ्जराणां मायं करोन्मामिति शङ्कमानः ।
निगूढरनेषु शिरःसु शेपः शेषामिवाज्ञां वहति म यस्य ॥ १७ ॥
जगदिति दितिसंभवेन तेन
प्रसभमभीतिमता जितं विचिन्त्य ।
सुरपतिरथ तप्रतिक्रियार्थ
समममरैः सविधे विधेर्जगाम ॥ १८ ॥
इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीखोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्यवनानि महाकाव्ये
देव्याश्चरितनिवेदनो नाम द्वितीयः सर्ग. ।
तृतीयः सर्गः।
अथ ते मथितास्तेन दैतेयेनादितेः सुताः ।
पुरंदरं पुरस्कृत्य सद्म पद्मभुवोऽभ्ययुः ॥१॥
सरागैरिव सारङ्गैः पीयमाना महर्षिभिः ।
उद्विरन्तं गिरः खच्छा मेघमम्वुच्छटा इव ॥ २ ॥
विनाणं पाणिपझेन बलक्षामक्षमालिकाम् ।
धार्यमाणं तयाप्यन्तः प्रीत्येव प्रतिविम्बितम् ॥ ३॥

·३ सर्ग:]
सुरथोत्सवम् ।
गलाजलभान्ति यानहसस्य यच्छता ।
चामरेण सरस्वत्या वीज्यमानमनेकश ॥१॥
जिताभिनयकौसुम्मै शुमैर्वपुरभीपुमि ।
प्रातस्तनस्य तन्वान द्विर्भावमिव भास्वत ॥५॥
प्रापितानि कृतार्थत्व जाग्रता ज्ञानचक्षुपा ।
क्षिपन्त च(दि)क्षु चक्षुपि नग्रामय(र)दिदृक्षया ॥६॥
विलोक्य तन साविनीप्रिय पिप्रियिरे सुरा ।
कस्य न स्फातिमायाति दृष्टिदृप्टे पितामहे ॥ ७ ॥
(पदि कुलकम्)
हर्षानुजलकल्लोलविलसत्पुलकाहुरै ।
स स्तुत्य स्तोतुमारेभे रभसेन ममुबजे ॥ ८ ॥
नम समग्रवैचित्रीविधानोनेयशक्तये ।
शभवेऽम्भोजतल्पाय सकल्पायातसिद्धये ॥९॥
श्रद्धया प्रेर्यमाणेय वाणी मुक्ता(ग्धा) न(न)पावती ।
वचनातीत कान्त ते माहात्म्यमभिलापते ।। १० ॥
तत्त्वस्यानयमोधेन नासभावनया पुन ।
असत्यमपि न स्तोत्र श्रुतिज्ञ श्रोतुमर्हसि ॥ ११ ॥
गिरा परिकर सोऽयमासार कोफ्युज्यताम् ।
ओद्वारेणापि यद्वाच्ये न गुणास्त्वयि यान्नुम ॥ १२ ॥
समेय मूर्खतास्माकमपि विश्वविदा त्यया ।
यद्वोद्ध(दु) त्वत्प्रभावान्त न चय न त्वमप्यतम् ॥ १३ ॥
एक सजसि पास्येक एक सहरसि प्रजा ।
अद्वितीयतयाक्लिष्ट किल त्वमवतिष्ठसे ॥१४॥
शुमणिद्युतिना प्रादुर्भवता गवताद्भुतम् ।
सप्तरस्यादिम राष्ट समाप्यततमा तम ॥ १५ ॥
विधाप्यविद्या नाकोऽपि नरको यदपेक्षया ।
मुनीन्द्रक्षुण्णवर्मान त भवन्त भव विदु ॥ १६ ॥

·१६
काव्यमाला।
,चेतसश्चन्द्रमा जज्ञे जगञ्चक्षुश्च चक्षुषः ।
प्राणतस्ते जगत्प्राणो मुखादमिश्चतुर्मुख ॥ १७ ॥
चित्रीयते चरित्रेण तावकीनेन नैव कः ।
रजसैवं सुरश्रेष्ठ यहाल इस खेलसि ॥ १८ ॥
तत्कि यन्न त्वया चक्रे तत्कि येनासि नार्जितः।
तत्कि यन्न ददासि त्वं तत्कि यत्र न विद्यसे ॥ १९॥
अद्य यो विद्यतेऽस्माकमानन्दस्त्वदवेक्षणात् ।
स नूनं मुनिसंवेद्य शतानन्देऽपि न त्वयि ॥ २० ॥
इति स्तुतिगिरः श्रुत्वा तेभ्यस्तामरसासनः ।
उवाच लोचनोत्क्षेपप्रत्यक्षीकृतविस्मयः ॥ २१ ॥
किमद्य यौगपद्येन यूयमाजग्म निर्जराः ।
निःश्वासधूमानुमितामितदुःखदवामयः ॥ २२ ॥
विधातुमक्षमाणीव गन्दाक्षादीक्षणं मिथः ।
लक्ष्यन्ते शुन्यलक्षाणि किमक्षीणि मरुत्वतः ॥ २३ ॥
अदम्भडिम्मसंरम्भकरम्भात्मभरे हरेः ।
किं शैलशूकरव्याधे व्याधामेध्यामला रुचिः ॥ २४ ॥
दुर्धराधरकम्पस्य कोपानलमनर्गलम् ।
किं विष्णोर्विवृणोतीदं हृदयं कौस्तुभच्छलात् ॥ २५ ॥
लुलाय लाञ्छनस्याय रिपुस्तोमतमोपहः ।
कि दिवा दीपवद्दण्डः खण्डितद्युतिरीक्ष्यते ॥ २१ ॥
महाविपाणां फणिनां कीनाशमहिपस्य च ।
पश्यामः श्यामलां कस्मादाकृति निकृतामिव ॥ २७ ।।
हेमदं फणिमिश्चित्रैरातपत्रमुपस्कृतम् ।
हे मदं यादसामीश किमद्य तनुते न ते ॥ २८ ॥
कुतः सुतः पुलस्त्यस्य वयस्यः परमेशितुः ।
विमानान्वित एवायमनासन्नेऽपि पुष्पके ॥ २१ ॥

·१७ ३ सर्गः] मुरथोत्सवम् । विरोचनस्य रुकम्पादकम्मादवलोक्यते । मानव निष्पना न दीत्य(ध्यान धानुना औषधीनामधीशोऽपि कि गोकल्याधिवाधितः । मे करमरुन्मानमुकुरच्छविमाच्छिदत् ।।११।। कि कुराकुरगम्य कुरझोऽसौ श्वसन्मुहुः। विकृणोति कुतोऽप्युचैः पलायनपरिश्रमम् ॥ ३२ ॥ दूरादेतेषु शान्तालिवैतालिकवरेपु किम् । दिएअरकपोलेपु दुर्भिक्षं दानसंपदाम् ॥ ३३ ॥ शक्तिदण्डं वहन्वैरिप्राणभिक्षाविचक्षणः । प्रतापामीन्धनं ब्रह्मचारी किं नाचरत्यसी ॥ ३४ ॥ निकारमप्रतीकारं सुपर्वखिति कुर्वता । कृतान्तदन्तकाराय केनात्मा हन्त कल्पितः ॥ ३५ ॥ इति व्याहत्य विश्रान्ते तत्र विश्ववसूनिणि । गुरुर्गोत्रारिनेत्रान्तप्रेरितः प्रत्यवोचत ॥ ३६ ॥ चरेण पारितातक पहजासन तेन ते । देवानेवं तिरस्कृत्य दैत्यः मुम्मो विजृम्भते ॥ ३७ ॥ शतधा रजितं येन रिपुच्छेदाप्रिविष्टपम् । शतधारं जितं तेन तदरं प्रख(द)रैः खरः ॥ ३८ ॥ स्वामे प्राममहोऽसि स्फुटामस्य व्यवस्थितिम् । तन्मां ब्रूहीति तेनाहमाक्षिप्तः क्षिप्तजिष्णुना ॥ ३९ ॥ कल्पाद्विपेयु दोलाभिलाभिः कृप्तकेलयः । मुदास्स दास्यो गायन्ति स्वर्जयोपार्जितं यशः ॥ १० ॥ जिगाय नायकं वीनां नवीनां दधदुद्धतिम् । यदाजी तज्जयत्ये(यादे)प विद्वेषीति स्फुटोऽभवत् ।। ४ १ ॥ कियां कामप्यकुर्वाणः स तपस्वी सुदर्शनः । भवादिव दुरुच्छेदाईत्याद्वै कुण्ठतां गतः ॥ ४२ ॥ ३

·१८
काव्यमाला।
दभ्रे च माहिषेणैप बलेनोच्छूनतां गतः ।
अमुना यमुनाबन्धुभिपजेवातिलड्वितः॥ ४३ ।।
तेन निष्करुणेनास्त्रैर्वरुणे सवणे कृते ।
अपाशस्तस्य नो पाणिरनुजीविजनोऽप्यभूत् ॥ १४ ॥
प्रचेतःप्रेरिताः पाशास्तस्मिन्मोघा न केवलम् ।
उप्ताः सप्तर्षिभिस्तप्तैस्ते प्रतीपाक्षरा अपि ॥ ४५ ॥
वाति मन्दमनानन्दः समीरस्तस्य संसदि ।
खभावभीपणाकारभ्रूकृष्णभुजगीभयात् ॥ ४६ ।।
समित्या तेन धीरेण वादिनेव व्यधीयतः ।
असमर्थितपक्षोऽयं धनाध्यक्षो निरुचरः ॥ ४७ ॥
रुदैरुन्मुद्वितं तप्तस्तेजः सूर्योपलैरिव ।
न किंचिदपचक्रेऽस्य तपतस्तरणेरिव ॥ ४८ ॥
सप्तजिह्वो द्विजिह्वेन तेनाजौ विह्वलीकृतः ।
विजही सहसा तीक्ष्णां हेति स्वहितहेतवे ॥ ४९ ॥
रणागणेऽवगणितस्तेनायं गणनायकः ।
धातर्यदपराधानामपि त्वं गणनाय कः ॥ ५० ॥
अयं तेने तथा तेन निस्तेजास्तेजसां निधिः ।
यथा दिवापि चक्राहैः कथंचिदुपलक्ष्यते ॥५१॥
अखण्डमण्डलामोऽसौ याति यामिकतां निशि ।
विष्णुस्तदवरोधेपु रोर्बु मानमलिम्लुचम् ॥ १२ ॥
सलीलं लायसं(सयोन्तोऽमी ऋतवो उतनीः प्रियाः ।
कृतोद्यमास्तमु(द)घाने जायाजीवा इवामपन् ।। ६२ ।।
फटकैर्धतगन्धर्मत्वेवात्मसमोदयम् ।
उत्सातशृजमारं स नके काधनाचलम् ॥ १४ ॥
सोमाहुतीः पतन्तीनः सोचरा हरते हटान् ।
दुर्वार(त) या वार्धारावातकानां पिपासताम् ॥ १५ ॥

·३ सर्ग] सुरथोत्सबम् । भुजगेन्द्रान्भुजम्तम्भससक्तजयकुञ्जर । तुदत्याशीविषानेप दुराचारो गुरुनिव ॥ १६ ॥ वाढवामिच्छलादन्तर्दधाना दु खपावकम् । दत्वा रनौघमुद्धोपे स्तुवन्तीव तमधय ।। ५७ ॥ अश्रुमिश्राणि नेत्राणि य करोत्यरियोपिताम् । महाबलेन तेनाय धूतो धूम इवामिभू ॥ १८ ॥ तेनैवमभिभूताना गतिस्तात त्वमेव न । दावपावकदूनाना तरूणामिव तोयद ॥१९॥ तवादेशाजगद्धर्तुर्ये पूर्व चन्द्यता गता । गृहीत्वार्थ निरस्तास्ते लेसारेखा इवामुना ॥ ६० ।। पूज्या स्थानस्थिता एव दातुमर्थमपि क्षमा । अवाच्या मस्ततो भ्रष्टा शब्दा वेदभवा इव ।। ६१ ॥ किंवा निवेद्यते वाचा मनसा जानिनस्तव । न हि दीपद्युता भानोर्भावाभोग प्रकाश्यते ॥१२॥ तस्मादस्माकमानन्दकन्दली कमलासन । शिरोबिन्दुवियुक्तेन शुम्भेनाड्डरिता कुरु ॥ १३ ॥ इति श्रुतिकवि श्रुत्वा वचो वाचस्पतीरितम् । प्रत्युवाच प्रिया वाच स वाचयमसेवित ॥६४ ॥ अल लिशित्वा गीर्वाणास्त्राणाय प्रमुरस्ति व । शैलराजात्मजा दैत्यव्याधिविध्वसनौषधी ॥ ६ ॥ पुरा दुराशयेनापि तवा तेनाद्भुत तप । प्राथितोऽसि स्थिरप्राणा भुवननयभर्तृताम् ॥ १६ ॥ आशुश्रुवे मया तस्मै स्त्रीरतादन्यदत्ययात् । तदप्यमीकृत तेन गर्वनाधितवुद्धिना ॥ १७ ॥ तदित सत्वर गत्वा गृहमातामह गिरिम् । स्तुतप्रस्तुतकार्याय शमोगम्भोजलोचनाम् ॥१८॥ १ शिरोल्पविदुना होनन गुम्भेन दान देनानुसारच्युतगुम्मन गुभन २ रातति ·२० काव्यमाला। पूरयिष्यति यौष्माकान्कामान्कामारिकामिनी । नैसर्गिक हि वात्सल्यमपत्ये मातुरातुरे ॥ ६९ ॥ उपसंगृह्णतामेतामपेताशेपविद्विपाम् । मुंत्याधिवेत्स्यमानायाः पतित्वं भवति श्रियः ॥ ७० ॥ रुरुकासरघातिन्या तथा पंचाननस्त्रिया । कृता काननसंपत्तिः पुराप्यस्तभयज्वरा ॥ ७१ ॥ वाचा वृष्टयेव सिञ्चन्सुमनसामास्यानि सस्यानि वा विभ्रन्ति ग्लानिमम्भोधर इवाम्भोजध्वजोऽन्तर्दधे । ते च प्राचीनवहिंप्रभृतयः प्रालेयपृथ्वीधरा- धारामाराद्भुमीशप्रणयिनीमुत्साहभाजोऽभवन् ॥ ७२॥ रिपुनृपनिलयं श्रियः श्रितायाः पुनराकरणमन्त्रवन्मनोज्ञम् । पतिरिति निगदन्नुमाचरित्रं नृपतेस्तस्य धृति न्यधत्त चित्ते ॥ ७३ ॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरयोत्सवनाग्नि महाकाव्ये विरशिवर्णनो नाम तृतीयः संर्गः। चतुर्धः सर्गः। सितमरीचिरुचामिव संचयं हसितराशिमिव त्रिपुरद्रुहः । धनपतेर्यशसामिव मण्डलं समुदयं शरदम्युमुचामिव ॥ १ ॥ कचन काञ्चनकेतककेतनं कचन घालतमालसमाकुलम् । कचन किन्नरगानमनोरमं कचन निर्झरपातपवित्रितम् ॥ २॥ तुहिनवाहि नवाश्मसमुच्चयं धनलतानलतालनिरन्तरम् । निरघसारपसारणिपिच्छिलं पुरुचमूरुचमूरुचिरश्रियम् ॥ ३ ॥ सबकशावकशाखिशतं प्रियासहितरोहितरोहितशम्बरम् । असमहंसमहं दधत सरोरुहसमूढसमूढमदं सरः॥ ४ ॥ १. वह सोफे भुक्तिमापत्व पर मुकिमायरष भवतीनि भाषः, २. दुर्गा रुपमहिपदिखयोः सिंही नु मृगमहिषयोपनिनी. ३. प्रद्मपत्राी पनानि . रायपयन्यास्यान फुटरूपेग अन्धसमात्यपरारे प्रदर्शयिष्याग . .

·४ सर्गः] सुरथोत्सवम् । विशदतोयदतोयहतानलं सनिनदातिनदातिमनोहरम् । तगरसालरसालमृदुच्छ्दप्रसवराजिवराजिरकन्दरम् ॥५॥ चपलया कलितं कपिमालया चपलयालिरुतस्तुतसंपदम् । गजवता विपिनेन वृतं मनागजवतास्पदमारुतशालिना ॥ ६ ॥ 'सवनराजितमश्रमहासरः सवनराजितदेहयतिब्रजम् । परशुनासनरामनिपेवितं परशुभासनतीर्थपरंपरम् ॥ ७ ॥ पयनदेवनदेवनगस्फुरन्मधुकरालिकरालितपङ्कजम् । विविश्वप्रधवप्रतिपादिवाभिनवपुष्पवपुप्पय(ट)वेष्टितम् ॥ ८ ॥ शबरताडितमतमतगजं शवरताखिलफेल(र)वभैरवम् । समरसीमगतोदुरकासरं समरसीकृतचित्तपोधनम् ॥ ९ ॥ दिविपदो विपदोपजिदौषधीमधुरसानुरसानुगतद्रुमम् । तरुणवारणवारमदच्छटानधमगन्धमगं ददृशुस्ततः ।। १० (दशभिः कुलकम्) नवनवाननवानरमण्डलीपटितरूपतरूपचितं नगम् । मुरविभू रविभूषितपरजाफरसरोरसरोचितमभ्यगात् ॥ ११ ॥ तुहिनसानुमतः कमनीयतामवलुलोकयिपोः शिखनिद्विपः । किमपि मातलिना नगवर्णनं निजगढे जगदेकविभोः पुरः ॥१२॥ अयमुद्रमतया गगनामणं पृथुतया पृपिनीवलयं विभो । तलविशालतया च रसातलं तिल रुयत्यतुलः कुलमृताम् ।।१३।। रजतफायनरलमयस्थलीफिरणतोरणतोपितदिप्मुखः । क्षितिधरानपरानवनीभृतां पत्तिरयं तिरयनिय गजने ॥ १४ ॥ जपरता परतापमार्वती गमरतामरतारहिता वहम् । इद यने हयनेद्धहुताशने यतिमभानिममा नयतीश्वरम् ।। १५ ॥ इह मनोभयतापमरच्छिदे हिमलयामन्याधिकसंगदि । निदधते गुमुदच्छतामंतवीरसि सा रसिनाः मुरयोपिनः ॥ १६॥ इह मिते इमिते शिपया रपासपरने परमेश्वरचाटुभिः । पशामिन शामिन न निनाय तं ममदनी मदनोदितमार्गग. ॥१७॥ ।

·४ सर्गः]
सुरथोत्सवम् ।
रमते वियतायमगः खचरानव तानवतानवतानवता ।
यतिपतिरियं च पुरो विरमद्गमना गमनागमनागमना ॥ ३१ ॥
इह सल्लकीदलचयानदता करिणां गणेन मधुरं नदता ।
बहुभिर्मदाम्बुभिरनूनदता क्रियते स्थलेऽपि सहसा नदता ॥ १२ ॥
मारुतातिमरुवरुपुष्पैः पारुपेशलरसैश्च फलौघैः ।
आदरादुपनयत्ययमदिः प्राभृतं त्रिभुवनैकविभोस्ते ।। ३३ ।।
धनतुहिनविशोभिशृङ्गमुञ्चरुपरि विषपणनवाम्बुवाइमेतत् ।
मजति मुजगराजभोगशय्यासुखशयितासुरवैरिणो विलासम् ॥ ३४ ॥
तालावलीमर्पितभोगतानां नभोगतानां निकटे तटीनाम् ।
भगीगणो गच्छति वासवेह न वासवे हः सममात्मकान्तः ॥ ३५ ॥
हरिणीयमुपैति तटीम॑गणे कुशला कुशला कुशला कुशलाः ।
तरुरानिरसो मुदमातनुते मधुरा मधुरा मधुरा मधुरा ॥ ३१ ॥
पश्यैतदुत्तमसुमासवमत्तभृङ्गं
शृहं यतः प्रभवति स सुरस्रवन्ती ।
मातेच या सितारांशुनिभैः पयोभिः
भीताः प्रजाः सवितुरकगताः करोति ॥ ३७॥
नदीयमानन्दमहो ममाद्य विकवरेाकुरते सरोजेः।
न दीयमानं दमहोममायन्मना मुनिश्चैप जिघृक्षतेऽर्थम् ॥ ३८ ॥
तोयोत्सर्गात्पाण्डरिमाणं प्रथयन्ती
पाथोदानां पङ्गिमदूरे विचरन्तीम् ।
पश्यत्यस्मिनगमशृङ्गायलियुद्या
मुग्धः सिद्धनीनिवहो विलयमानः ॥ ३९ ॥
पर्वतपधिपताविह वल्गल अरसुअरसुअसमाजे ।
कासरसंततिरातनुतेऽसौ सारसंगरसहवलाः ॥ ४०॥
गीतानुरक्ता. सुमनामसक्ता नतंदिवं चात्ममुवं मजन्तः ।
वसन्ति कान्तासिह फन्दगमु विद्यासवन्तश्च मुमुक्षपथ ॥११॥

·काव्यमाला।
गन्धर्वीणां गीतिभिः पीतचित्तामणीश्रेणी वीक्ष्य दूी नयां च ।
अत्र क्रीडाकाडया शीतरश्मेरेणः शङ्के नेच्छति स्थातुमके ॥ ४२ ॥
अमुं जवनतः स मुञ्जवनतः प्रयाति शिखरान्मृगं मृगरिपुः।
अरं कुरवकं सरङ्कुरवकसमेत्य रमते मुदात्र मधुपः ।। ४३ ॥
गाङ्गेयजुष्टैः कटकैः समन्तादाप्तोन्नतिणशकुन्यस्तैः ।
दुर्योधनीयत्ययमगराजरुचिं दधानः कृतभारतश्रीः ॥ ४४ ॥
विपिनमिदं मुदमातनुते मे कपिशतरूपितमजुलतालम् ।
'इयमपि भूर्नवमञ्जरिमाला कपिशतरूपितमञ्जुलतालम् ॥ ४५ ॥
वैदूर्यगारुत्मतपद्मरागपरागशृङ्गारितशृङ्गराजः ।
असौ कुथेन प्रथितामभिख्यामधः करोत्यभ्रमुवल्लभस्य ॥ ४६ ।।
नवीनाम्बुवाहद्युतीनां समालं समालं समालम्ब्य शृगौघमत्र ।
ततिः पट्पदानां सदा वालसालालसालालसा लासमाविष्करोति ॥ ४७ ॥
सुवर्णशृङ्गाणि निजांशुदण्डैश्चण्डांशुपादप्रतिमरमुष्मिन् ।
दिनावसानेऽपि वियोगशङ्कां कोकाङ्गनानां गलहस्तयन्ति ।। ४८ ॥
कुर्वते केलिमत्र प्रियासगता वानरा वानरा जीवना जीवनाः ।
वारिदेनोज्झता संहियन्ते पयः खेलता खे लतापल्लवा पल्लवाः ॥ ४९ ॥
अघ नोदकैः सुरवधूनिवहः सघनोदकैश्च रुचिरे शिखरैः ।
अमरालयादिह समेत्य गिरौ समरालया धुसरिता रमते ॥५०॥
रूप्यस्थलीनामयमंशुजालैवलक्षिताशेपदिगन्तरालैः ।
कीर्तिप्रतानैरिव तायमानः पुनाति पति धरणीधराणाम् ॥ ११ ॥
याति रति अमरः स्फुरदन्तःकेसरके सरके सरकेऽस्मिन् ।
धर्मदिनेष्वपि साम्भसि शोपं तापनतापनतापनताली ॥ ५२॥
शृङ्गेऽत्र तेपे परमं तपस्तदनगदाहाभिभवाद्भवानी ।
जग्राह सा येन शरीरमर्धमर्धेन्दुमौले सकलं मनश्च ॥ १३ ॥
शशिविम्बमिहापचयं नयते सकलङ्कमलं सकलं कमलम् ।
कुमुदं च पुरः कुरुते भ्रमरी वरलासहितं घरलासहितम् ॥ १४ ॥

·४ सर्गः] सुरथोत्सवम् । २५ क्षमां दधानोऽपि न धणीयः पूर्णोऽपि रतैरनवाप्य(स)भङ्गः । प्रालेयपादोऽप्यकलशितश्रीरसावनन्तोऽपि न तु द्विजिङ्घः ॥ १५ ॥ म रतः कोऽप्यफल: प्रयाति नरैरतः सेवितसानुपतिः । नभोजनानामपि दुर्लभानि न भोजनान्यातनुते न चायम् ।। ५६ ॥ तुपारगीरपु तटेपु सान्द्रचन्द्रप्रमामिः पिहितान्तरेषु । वधूर्षिदग्धापि घरेऽत्र शके संकेतमार्ग निशि नाशु वेति ॥ १७ ॥ विहाय सालामकृतान्बुलायान्विहायसामालिस्शतपक्षा । विहायसा गच्छति तुलसानाविहायसामाकरकोटिरम्ये ॥ १८ ॥ वनस्य नानाद्रुममण्डनस्य फिमस्य माहात्म्यमुदाहरामः । यस्मिन्नुमालोकनलोलदृष्टिः फटाक्षितश्चित्तभुवा भवोऽपि ॥ १९ ॥ शीताः समीराः प्रशम पिपासां विनोदकैरन सतां नयन्ति । तेषां तदन्यत्र मनांसि विनोदकैरनसतां नयन्ति ॥ ६ ॥ श्रुत्वा पनेऽस्मिन्मदनस्य दाहमुदीयमानं मुरसुन्दरीमिः । अद्यापि देवे निदधाति देवी प्रकोपगर्माणि निभालनानि ॥११॥ तदेतदमे नगरं नगेन्दोर्यदीपधिमसमिति प्रसिद्धम् । रसामिरामे रमतेऽत्र लक्ष्मीर्वक्षःस्सले वा जलजन्मनाभः ॥ १२ ॥ ताः सन्ति दृश्या: मुशः पुरेऽस्मिन्यदर्शनोद्दीपितमन्मथानाम् । महामुनीनागपि फम्पमानात्कराद्रयन्ति द्रुतमक्षमालाः ॥ ६३ ॥ परसुन्दरीणां समता कथं म्यात्पातालनारीभिरयःहनाभिः । मवेरु वा प्रिदिवागनाभिर्याः मंततं सन्ति पिमानवत्यः ॥ १४ ॥ जलक्रियाः सिद्धसरिजलेन कल्पद्रुमागां फुमुमैः मुमाः । भवन्ति पत्र व्यलतां मीनामुपेक्षामिगारहितास्तमिमाः ॥ १५ ॥ पुर: कासमपत्रमेतदाभाति सन्मानममानकाप्यम् । हर तपान्तेऽपि न पमिनीनाममा पत्र पक्षपः ॥ ६ ॥ नीलेऽसिफामासवगनुहारः सदा शामिनां पदिन्यः प्रतिस्पतं पदपने हामं दिमावपि ।

·२६
काव्यमाला।
शैत्यं शाश्वतमम्भसा भवति च स्वागनानां गुहा-
गेहद्वारविहारिवारिदघटागर्जाभिरुज्जागरः ॥ १७ ॥
क्वचिदिह विहरन्तीवीक्षमाणस्य रामाः
प्रसरति रतिरन्तमोक्षमाकायतोऽपि ।
कचन मुनिभिरी पश्यतस्तीर्थवीथीं
भवति भवविरक्ता धीरधीरात्मनोऽपि ॥ १८ ॥
तावल्लावण्यलक्ष्मी: कलयति मलयस्तावदाविष्करोति
क्रौञ्चश्चेतोहरत्वं हरधरणिधरस्तावदभ्येत्यभिख्याम् ।
तावद्गर्व सुपर्वक्षितिभृदपि दधात्युद्धतत्वं च विन्ध्य-
स्तावद्धत्ते धराणां पतिरतिरुचिरो दृश्यतेऽसौ न यावत् ॥ ६९ ॥
श्रियमिति शिखरान्तप्रान्तजीमूतवृन्द-
ध्वनिजनितशिखण्डिस्त्रीमदाद(ड)म्बरेऽसिन् ।
नगरिपुरपि पश्यन्मिश्रितानामुदतै-
रमनुत चरितार्थ लोचनानां सहस्रम् ॥ ७० ॥
इति गुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमदेवविरचिते सुरथोत्सवनाग्नि महाकाव्ये
हिमालयवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ।
पञ्चमः सर्गः।
नगेऽथ तस्मिन्ऋतुचक्रमागमन्निपेचितुं निर्जरचक्रवर्तिनम् ।
फलप्रसूनैरुपपादितोपदाः सदा भजन्ते हि विभुं बुभूपचः ॥ १ ॥
अगस्त्यपस्त्याङ्गणवल्लिवेल्लिना नभवता दत्तकरावलम्बनः ।
अशीतसंतापनिवासवासरः स्मरैकमित्रं समयः समाययौ ॥ २॥
प्रतापकल्पे मलयाद्रिमारुते नृपानिवोच्चैन मयत्यनोकहान् ।
न कोऽपि कामस्य जगाम वामतामवामकर्णान्तमधिज्यधन्वनः ॥३॥
सरागदृष्टिर्मधुरं च पञ्चमं प्रपञ्चयन्ती सहकारहारिणा ।
भवेन्न मत्ता मधुना पिकी तथा यथा परेषामपि दाशुपी मदम् ॥ ४॥

·५ सर्गः]
सुरथोत्सवम् ।
मुधा सुधांशुप्रमुखं जयोन्मुसः परिच्छदं पुष्यति पुप्पसायकः ।
यदस्य योपिजनमानमाथिभिः पिकस्वरैरेव कृता कृतार्थता ॥५॥
यथा यथा नूतनचूतमञ्जरी गरीयसीमाप रसेन संपदम् ।
तथा तथा पान्थपयोजलोचनामनःसु माहात्म्य मियाय मन्मथः ॥ ६ ॥
हिमेन पोपु कृतामपक्रियामवेक्ष्य कृत्वाथ महाबलं पुरः ।
हिमालयं जेतुमिवोत्तरां दिशं प्रति प्रतस्ये तुहिनेतरद्युतिः ॥ ७ ॥
वसन्तकालः किल वेदवेदिभिर्द्विजन्मनामग्निपरिग्रहे मतः ।
इतीव यज्वप्रभुरुजवलांशुकः प्रवासिकान्ताहृदयेऽमिमादधे ॥ ८ ॥
सरःसु न मेरसरोजराजिषु भवालविभाजिपु काननेपु न ।
नवेषु नो वेश्मसु पान्थयोपिता ननन्द कन्दर्पकर्थितं मनः ॥९॥
फटाक्षिता कैरपि चुम्बिता परैः कृतोपभोगा मधुपैश्च कैश्चन ।
मधुक्षरन्ती विरराज माधवी नवीनरूपा गणिकेव कामिभिः ॥ १० ॥
स्वयं समानीय जलानि यन्मया तवालवालप्रणयीनि चक्रिरे।
अकार्यतानेन च पाणिपीडनं वरेण माकन्दमहीरुहेण यत् ॥ ११ ॥
तदेवमाजन्मसखित्वमावयोः प्रवृद्धमेतत्तु तवाद्य विस्मृतम् ।
यदीरशी मे सखि वीक्ष्य दुर्दशा त्यमुन्मदा गायसि भृङ्गनिःस्वनैः।।१२।।
इत्तीरिता चलमविप्रयुक्तया कयापि कान्तारमुपेत्य माधवी ।
भवत्युपासम्मपदं हि दुःसिनां तदतितविद्विमुखः मुहजनः ॥ १३ ॥
(त्रिमिर्षिगेपकम)
मधोरपाकृत्य तदृर्जितं जवान्मनोभवामीप्पितया श्रितः श्रिया ।
विराजमानो वनमालयाप्यलं महीतलं मण्डयति मा माधयः ॥१४॥
पुरः सितं ज्येष्ठमवेक्ष्य किंशुरुमसून कौसुम्भकृतावगुण्ठना ।
चप्रियाकुचितकोकिलखना यसन्तलक्ष्मीरपसर्तुमुद्यता ॥ १५ ॥
मदमकप मदनस मन्दयम्मी सदायेऽपि गृहीतकृतिकः ।
विषप्रपाणप्रवणः श्रितो यूपं प्रकाशयामाम रारांशुरप्रताम् ॥ १६ ॥
निशाः गातीयतराश्च वासराः परागगंपर्फपनाः प्रभझनाः ।
तनूमबछोयचया जलाशया प्रयाणकालं गुरभेमापिरे ॥ १७ ॥

·२८ काव्यमाला। कचेषु गृह्णन्कुचकुम्भयो ठन्नितम्वविम्बस्थितमम्बरं हरन् । तनूं च तन्वन्पुलकप्रसाधितां जलप्रवाहः सुदृशां प्रियोऽभवत् ॥ १८ ॥ दिवापराद्धं तुहिनेतरत्विषा मृगीदृशां यत्तपतातिकर्कशम् । निशाधिपेनैकपदेऽपि तन्निशामवाप्य लुप्तं किरतामृतच्छटाः ॥ १९ ॥ शिरीषपुष्पैरवसन्ति(तसि)तश्रवा नवां वहन्पाटलिमल्लिकास्रजम् । वधूजनश्चन्दनचर्चितस्तनः शुचौ शुचं मछु ममन्थ मान्मधीम् ॥ २० ॥ अथौचराहः प्रसभं प्रभञ्जनस्तपात्ययस्येव पताकिनीपतिः । प्रतापिनं धर्ममिभैरिवाम्बुदैः समूलमुन्मूलयितुं प्रचक्रमे ॥ २१ ॥ इरम्मदस्यारणिभिदिनाधिपक्षपाधिपप्रांशुरुचा निचोलकैः । कृषीवलानां कुलदैवतैः कृतं नभस्तलं दर्दुणमब्दमण्डलैः ॥ २२ ॥ न यावदम्भःप्रसरं वितेनिरे निरन्तरासारधराः पयोधराः । सितच्छदैस्तावदयोगकातरेस्तरङ्गिता बाप्पजलैः सरोजिनी ॥ २३ ॥ रजः पुरा मुद्रितमार्द्रता ततस्ततोऽथ पावसरोऽपि रोपितः । अनन्तरं वारितरङ्गिता कृता घनैर्घनासारधरैर्वसुंधरा ॥ २४ ॥ नगैदिगन्ते जलदैनभस्तले नवाङरैर्भूवलये च मेचके । विशालनीलोपलपञ्जरोदरस्थितं जनः खं मनुते स्म विस्मितः ॥२५॥ कृतार्जुनामोदभरेण विभृता सदोगदावस्थितिहारिणी दशाम् । अधार्तराष्ट्र भुवनं वितन्यता पयोदकालेन वृकोदरायितम् ॥ २६ ॥ असंशयं प्राक्तनवृष्टिरिन्दवः सुधांशुतीमांशुमरीचिनिर्मिताः । यदेककालं हवगाजपुष्टये यवासकलुष्टिकृते च जज्ञिरे ॥ २७ ॥ मनोरमालापि कलापिसंकुलाः कुलायविश्रान्तपतत्रिपतयः । स्फुरद्भिरायाः कुटजैः प्रवासिनां सुदुर्गमाः काननभूमयोऽभुवन् ॥२८॥ धनाकुलायां कुलटाकुलनिशि प्रकाशयन्ती ककुभस्ताउता । स्तुता दुरालोकपयावलोकनाजनाभिशशाभरतश्च भरिसता ॥ २९ ॥ ररान जम्यूनिवहः सहस्रधा फलैः समृद्धः सविधे सरस्वतः। नमस्तलान्नीरमरामिकाइया पयोदसंदोह इवावतीर्णवान् ॥ ३० ॥ १.भगेगु दारः, पक्षे गदायुधम्। २. जगन् , जल ग. ३. रागरस्य.

·५ सर्गः] सुरथोत्सवम् । दवामिदग्धैरपि रूढमङ्खरैः पयोधरे दुर्धरमम्बु मुञ्चति । न खण्डितानां कथमप्युश्वसद्वियोगवहिज्वलितं मनः पुनः ॥ ३१ ॥ इदं रविर्नाम जगद्विलोचनं पिघीयमानं घनपक्ष्मपडिमिः । दवामिधूमैश्चपलाञ्चलैस्तथा कृतव्यथं वारि किल व्यमुञ्चत ॥ ३२ ॥ वियोगिनीमियदरक्षि जीवितं कथंचिदप्युन्मदकेकिनिःसनात् । विकसराम्भोधरडम्बरेऽम्बरे तदुलपन्त्यापहृतं बलाकया ॥ ३३ ॥ सुधांशुधामोज्वलयाम्बरश्रिया चकासती चामलकाशचामरैः । विजृम्भिताम्भोरुहचारुलोचना नरेन्द्रनारीव शरद्यराजत ॥ ३४ ॥ समागतोऽयं समयः पितृप्रियस्तदत्र यात्रागमनं मतं सताम् । इतीव कृत्वा हृदि दक्षिणाशया स्फुटं बभूव प्रकटो घटोद्भवः ॥३५॥ सरोजिनीसङ्गसमुक्तचेतसां मनोरमामानसवासिनां स्वनाः । पदं दधत्याः शरदः शनैः शनैरशिश्रियन्नूपुरशिञ्जितश्रियम् ॥ ३६ ॥ सुरारिशत्रुः शरदि प्रबोधतीत्यहो वचस्तथ्यमिदं मनीषिणाम् । तदक्षिणी चन्द्रदिवाकराविमौ विकासमाजग्मतुरन्यथा कथम् ॥ ३७॥ विमुच्य लक्ष्मीमिव विद्युतं शिरः सितं वहद्भिर्विषयेषु नीरसैः । पयोधरैर्विष्णुपदाभिवतिभिस्तपःप्रपन्नैरिव मौनिभिः स्थितम् ॥ ३८ ॥ जलं प्रसन्नं जलदा निवर्तिताः प्रवर्तिताश्चाध्वनि साधुसिन्धवः । गदाधरः खापपरः प्रबोधितः शरदिनैर्निर्मलतोचितं कृतम् ॥ ३९ ॥ गभीरगर्जा वृपभेषु नीलिमा नमस्तले विक्रमशालिपुन्नतिः। विभज्य निःक्षिप्तमिति स्वमम्बुदैध्रुवं विदित्वात्मदशामनीदृशीम् ॥४०॥ कुलं तदुत्तीर्णजलं तडित्वतां विलोक्य भेकपकरैः पलायितम् । विपक्षता च प्रथिता शिखण्डिभिर्विभूत्यभावे महतोऽपि कः सुहृत् ४१ प्रफुल्लकर्णोत्पलपातिषट्पदप्रियारवस्फारितचारिमर्षिभिः । मुदं ददुः कस्य न शालिपालिकाः स्मरामिपूर्णाहुतिभिः सुगीतिभिः ॥१२॥ अलं पवित्वा यदपत्रपामहे तपत्वसौ तापयतु प्रजा रविः । कृता पयोदैस्तुहिनाच भाविनी विवाघतेऽन्तर्नहि यत्तिरस्क्रिया ॥४॥ १. प्रतिप्रहाशया च. २. देशेषु, इन्द्रियार्थेपु च. ३. पक्षरहितलम् , शत्रुल च.

·काव्यमाला। पयः प्रसत्तिनलिनीवनोद्गमः समं च मैत्री वरलाविलासिमिः । तटस्थपङ्कप्रसरापसारणं सरःसु चक्रे शरदा न किं तदा ॥ ४४ ॥ जलेषु शीतेषु मनागनादरो न रोचते किंचन चन्दनद्रवः । निषेव्यते यत्र तथा न कौमुदी मुदं ददाति स तदप्यसावतुः ॥४५॥ यवाङ्करैः कीरशरीरसोदरैर्निरन्तराः क्षेत्रवसुंधरा वभुः । तुपारसंभारभयेन मेचकैर्दुकूलकूटैः कृतवेष्टना इव ॥ ४६॥. वदन्तु ते हन्त नितम्बिनीकुचाः समुद्धति यैः शरणागताः प्रियाः । मृदुखभावादपि दुःसहादलं तुपारतश्च स्मरतश्च रक्षिताः ॥ ४७ ॥ सहसि ताण्डवितस्मरकेलिभिः सह सितांशुमुखीभिरभिक्षपम् । उपहसन्ति तुषारसमीरणानुपहसन्ति गताः स्म विलासिनः ॥ ४८ ॥ परमहिमघनाम्बुभिः शुभंयुर्मुकुलितमांसलपुप्पदन्तकान्ति । अलभत शिखिवल्लभो नभस्यश्रियमलसधि सरोरुहः सहस्यः ॥ १९ ॥ गर्भागारे शयनमनलः संनिधौ सन्नधूमः श्यामाश्लेयः स्मरपरवशो रक्तवस्रावृतिश्च । कर्पूरथीर्वदनकमले फुकुमैरङ्गरागो । भाग्यरेतद्भवति भविनां हन्त हेमन्तकाले ॥ ५० ॥ ऋतुरुज्जगाम जडिमैफभाजनं क्षममेतदनं कमलोन्नतिर्न यत् । हृदयानि यस्तनुभृतां प्रकम्पय. न्मुमनःपदेषु निदधाति बोलकान् ॥ ५१॥ द्रुततरमुपयाति भानुरस्तं गुरुपु निशामु निशापतिर्न भाति । स्फुटमिति कुलटाः मुसाभिसारादनुतुहिन ममंसतापरर्तुम् ॥ ५२॥ अपि लघूनलघूनिय वासरान्गमयता पधिकेन फनन । विरहतापहतापपनप्रिया शुषिसमः गिशिरर्तुस्मन्यत ।। ५३ ॥ ३. मार्गशी. ४. भाारकटिकामीपे. ५. कठिनम्, मेघाप, ६. चन्दा, ५.:मयूरप. ८.पीयः, ९. शिशिर:. १०. पानि, मनीश. १. Fift, पण्डिताथ. १२. अशान, टीवराणी प. . १. यथा शरति.

·३१
६ सर्ग]
सुरथोत्सवम् ।
आसाद्यते चिरगतेप्यपि या न साति
निंद्रावशादनभिशायिपु वल्लभेषु ।
लब्धावकाशतुहिनोदुषितस्तनीभि
मे क्षणादधिनिश हरिणक्षणाभि ॥ १४ ॥
अथ दन्तकुन्दपतनाद्विनश्वर गिशिर विभाव्य सुरभेवुभूपत ।
समयानुरूपवचने पिकेश्चरे कृतपत्रबन्धमुपनेपिरे दुमा ॥ १५ ॥
लभन्ते सौभाग्य झिमपि हरिणाङ्कस्य किरणा
पिका शब्दायन्ते खगतममृतस्यन्दि च तदा ।
चरत्यय श्वो वा पवनपृतना चन्दनगिरे
रवाम कामस्य स्फुरति च शुभारासि नयनम् ॥ १६ ॥
अर्याम्मोभिवरणनगरीयासिना वासरेन्द्र
पादोमाण शमयति वियद्वमसेदोपनीतम् ।
सर्वतूना व्यवसितिमिति श्रेयसी वीक्ष्य साक्षा
सिद्धा मेने विनुविभुना भाविनी कार्यसिद्धि ॥ १७ ॥
इति गुजरेमरपुरोहितश्रीसोमेयरविरचिते मुरथोरावनानि महाकाव्ये
गरनुवर्णनो नाम पमम सग ।
पत्र मा ।
पुचमाविरमियागली नर उर्वदनिहिपित प्रनेतस ।
असशरशिरारे गरगुतेदियुते यमरकोमल मह ॥ १ ॥
पद्मराग इव सान्द्रविद्रुमक्षोदसोदग्मगचिमण्डर ।
लण्डरोचिरनकासयाहमहैरिक फटकमलभूभृत ॥ २ ॥
उन्शी करिति वापनिर दबिशङ्करे !
माचारदयिना या ददी रागिणि प्रियतमे न पूणि च ॥ ३॥
यासरन्युपरमे गने ने मनावरपामयम् ।
रक्तचन्दनरसारण पेरिम्पमन्यामिन व्यरात ॥ ७॥

·काव्यमाला। शर्वरीविरहिणां पतत्रिणां पुण्यराशिरिव वासरः शनैः। भास्वता सह ततान तानवं मित्रतुल्यगतयो हि निर्मलाः ॥ ५॥ एहि गेहिनि विधेहि मङ्गलं भानुमानयमुदति नः प्रभुः । एवमाकुलतया प्रलापिनं वीक्ष्य चक्रमरुदत्चदङ्गना ॥ ६ ॥ पूष्णि कोप्णमहसि प्रपेदिरे पादपप्रतिवपूंषि विष्ण(8)वम् । नीचवृत्तिरुपचीयते परं हा महीयसि विपदशं गते ॥ ७ ॥ गौरवं गिरिषु केषु नास्ति तत्केवलं सफलमस्तभूभृतः । यो ददाति दिवसात्यये पदं भास्करस्य तिमिरोत्करस्य च ॥ ८ ॥ नैव यावदवनीरुहोच्चयच्छायमायतमगच्छदेकताम् । होमहेतुरिह गार्हपत्यतस्तावदमिरुदहारि सामिकैः ॥ ९ ॥ अश्रितश्रि विरहय्य वारिजं षट्पदः कुमुदसुन्मदं ययौ । तेऽन्य एव सुहृदः सदान्तिकं न त्यजन्ति विभवात्ययेऽपिये ॥१०॥ संश्रितस्य शिशिरेतरत्विषः पश्चिमामथ दिशं दृशामिव । मन्दिमानमसमानमीयुपी पादसंततिरवाप शीतताम् ॥ ११ ॥ रेजुरर्ककिरणै पारुणैः पिक्षरा विरहिणः पतत्रिणः । निर्दयस्मरशिलीमुखार्दनादुच्छलद्बहल शोणिता इव ॥ १२ ॥ खात्पतन्तमपरे खगाः खगं वीक्ष्य बद्धमिव पाशपाणिना । व्याकुलाः प्रतिदिशं विचुकुशुः कः सजातिविपदा न दूयते ॥ १३ ॥ मुमुवः समयमायतीगवं वीक्ष्य वल्लमसमागमोत्सुकाः । निर्मलसरशराधिदेवतान्यानेन नयनान्यसजयन् ॥ १४ ॥ वत्सकोत्सुकतया गुरूषसां दुर्वहत्वमवधीर्य धेनवः । द्राकुटीविविशुरिष्टसंगमान्न श्रमेण विरमन्ति वत्सलाः ॥ १५ ॥ कामिनीभिरिव मेदिनीधरणिभिर्गुरुपयोधरामतः । हीयमानतपनातपच्छलात्पीतफफ इवोदमुच्यत ॥ १९ ॥ व्योम वीक्ष्य गलदर्कमण्डलं ध्वान्तगन्धि प वसुंधरातलम् । आश्रयनतिथयः सदाययं विश्रगाय तरूप(सोण्डमण्डनाः ।।१७।। १. सूर्यम्. १. सम्पान्मारम. १. परिणः.

·१ सर्गः]
सुरथोत्सवम् ।
पश्चिमाचलमहेमकुम्भता भास्करे भनति शोणशोचिपि ।
गहरेषु विजहार मारजित्कण्ठकुण्ठनकृतोद्यम तमः ॥ १८ ॥
याति याति पुनरम्ति चास्ति चेत्याकुलैरथ रथाङ्गनामभिः ।
वीक्ष्यमाणमनवेक्ष्यतामगाद्विम्बमम्बरमणेः शनैः शनैः ॥ १९ ॥
सांप्रतं गतवसोरसांमतं वस्तुमत्र मम वस्तु दर्शितः ।
चिन्तयंश्चिरमितीव दुर्मना देशमन्यमगमद्भस्तिमान् ॥ २० ॥
रागवन्तमपि हन्त वारुणी दिग्विहाय तिलकं विहायसः ।
चुम्बति स्म बलिनं तमश्चयं निविवेकहृदया हि योपितः ॥ २१ ॥
तत्वमान्तरमिवावलोकितुं मीलिताम्बुजविलोचना मनाक् ।
धातुचूर्णरुचिराम्बराः परिवाजका इव चकासिरे दिशः ॥ २२ ॥
एकतोऽवतमसमलीमसं रज्यमानमपरत्र संध्यया ।
पाकपाटलितकृष्णलाफलप्रेक्षणीयमभयन्नमः क्षणम् ॥ २३ ॥
उच्चकैश्चरमभूमिमृचटाद्गोपतो पतति वाधिमध्यतः ।
उच्छलद्भिरिव शीकरैस्ततस्तारकैरलमकारि पुष्करम् ॥ २४ ॥
किं महीधरमहागुहागृहाभूरुहां किमुत कोटरोदरात् ।
उजगाम जगतीतलादथ कुद्धकोलकुलकरमलं तमः ॥ २५ ॥
नित्यमुप्ल(प्ण)महसा निरस्यते नित्यमन्धतमसं च धावति ।
आदिमस परमं किमुद्यम निस्पत्वमिठरस्य वा स्तुमः ॥ २६ ॥
रेजिरे प्रतिनिकेतनाजिर दीपकाः फणिपुटामणिस्फुटाः।
बाधितुं निमिरमीरिता यता भास्फरेण किरणारा इव ।। २७ ।।
अस्तमीयुपि दिनाधिनायके ध्वान्ततस्करतिरस्क्रियाकुलम् ।
रक्षितं जगदराजकं जवादहिना विवृततीग्रहेतिना ॥ २८ ॥
अच्छधूमसममादितस्ततो नीलनीरदसमाजमांसलम् ।
दिपरीगनिपिरीशमम्बरे ढम्मरेण तदनुत्थितं तमः ॥ २९ ॥
अन्तरेण सरणि विभावयन्माविनीमिह महोमहर्षताम् ।
दीपकप्रकरपतवेन तत्संग्रहं प्रतिगृरं व्यथाजनः ॥ ३० ॥

·काव्यमाला । यैनिधाय निजकन्दरोदरे रक्षितं क्षितिधरैरहस्करात् । तांस्तमस्तिरयति स्म सस्मयं न ह्यसन्नुपकृतेन गृह्यते ॥ ३१ ॥ भूरलिप्यत रसैरिवायसैर्वायसैरिव निरन्तरा दिशः । सिंहिकासुतशतैरिवावृतं व्योम वल्गति तमिस्रमण्डले ॥ ३२ ॥ दीपकेषु दलितालिकालिकैर्नूनमन्धतमसैः कृतान्धता । तेन तेऽपि भवनेषु बम्ध्रमुर्गेहिनीकरतलावलम्बिनः ॥ ३३ ॥ मागधा इव दिवान्धपक्षिणस्तरक्षणप्रकटितैः पटुखनैः । धुन्वतोऽन्धतमसस्य भूतलं तन्वतेऽस्य जयघोषणामिव ॥ ३ ॥ दुस्तरे तमसि पुस्फुरे परं वायसारिभिरिवाभिसारिभिः । उद्गतिर्जगति जिह्मकर्मणां जायते न मलिनाश्रयं विना ॥ ३५ ॥ नीलशैलसमसंमिलत्तमस्काण्डकाण्डपटसंवृते पथि । कापि कामुकमियाय पुंश्चली निश्चलीकृतविराविनपुरा ॥ ३६ ।। अन्धकारनिकरेऽपि भीषणे वल्लभानभिसरन्नसाध्वसः । भीरुरित्यभजत क्षतान्वयं नाम तामरसलोचनाजनः ॥ ३७ ।। भिल्लतुल्यरुचिभिस्तमश्चयः संचरद्विरपवित्रिता दिवम् । प्रोक्षति स हिमदीधितिमहःसीकरैस्तगरकोरकोचरैः ॥ ३८ ॥ केवला गवलसंनिभे नमस्युद्यती सितमरीचिदीथितिः । राजति स सुरराजकाष्ठया केशपद्धतिरिव प्रसाधिता ॥ ३९ ॥ पूर्वपर्वततिरोहितात्मनः शर्वरीशितुरभीषुभिर्यभे । पश्चिमं वय इवेयुपस्तम.पेटकस्य पलिताङ्कुरैरिय ॥ १० ॥ केतकीवनसमानधामनि व्योमि तनवपलाशपेशला । शर्वरीवरयितुळरोचत स्वैरिणीनिवहवैरिणी रुचिः ॥ ४१ ।। दत्तदक्षतनयागणक्षणं तत्क्षणं कुवलयेक्षणाजनः । रोहिणीरमणखण्डमण्डनं नीललोहितमपश्यदन्वरम् ॥ ४२ ॥ सण्ठमण्डलमखण्डरोचिपः किंचिदुच्छलितलान्छनच्छवि । रोचते स रचिताशनासरं जैत्रपमिव पुष्पपरिणः ॥ १३ ॥ १. तारयः, गती ग.

·६ सर्गः] मुरथोत्सवम् । अम्बरे नवनिशाधिपोदयात्सोतकीदयितपिच्छसच्छयौ । कांदिशीकतिमिरेण वर्मना सत्वरं व्यचरदित्वरीजनः ॥ ४४ ॥ रतरुकनककान्ति गर्भिणीगण्डपाण्डु रजतोज्ज्वलं क्रमात् । भित्तमर्धमसमप्रमक्षतं लक्ष्यते स वपुरेणलक्ष्मणः ॥ ४५ ।। मुख्यमायुधमनन्यजन्मनो जन्मनः फलमखण्डितं दृशाम् । सागरस्य परमं रसायनं सोममण्डलममण्डयन्नमः ॥ ४६ ॥ कोमलैः कुमुदवान्धवः करैरन्धकारनिकरम्बमुद्धरन् । तद्भरेण गुरुणारुणच्छविर्मन्दमन्दमुदगादसंशयम् ।। ४७ ॥ वल्लभे रजनिवल्लभे तमःस्तोममंशुकमिवाशु कर्षति । शर्वरीवनितया विवर्णया खिन्नमिन्दुदृपदम्बुदम्भतः ।। ४८ ॥ पूरयन्मकरकेतुदीर्हदं सौहृदं च कुमुदेषु दर्शयन् । उल्लास कलितक्रमलमस्काण्डखण्डनमतान्तरं शशी ॥ १९॥ दिव्युखेषु ददती सितश्रियं पुष्णती तरुषु पुप्पसंपदम् । इन्दुदीधितिरदर्शयद्धवि क्षीरनीरधितरङ्गसंगतिम् ॥ ५० ॥ मारमीश्वरललाटलोचनम्जुष्टमगतमदम्मतः । जीवयन्निव विधुः मुधारसैराविरास तमसामसज्जनः ।। ५१ ॥ यामिनीयुवतिहारयष्टिभिधामरैर्मकरकेतुभूपतेः । ऐन्दवरलिफडम्बकरमलं रश्मिभिर्नमसि भलितं तमः ॥ १२ ॥ अप्रपादपरिपट्टितेस्तमाकर्दमैरिव फलहिताहतिः । अन्तरिक्षविपिनान्तरेऽचरत्तारफामुरभिशापर. शशी ॥ ५ ॥ ताडयंतिमिरमंशुपष्टिभिविएपं च पुरतः प्रदर्शयन् । मीनकेतनमहीपतेः प्रतीहारतामनुजहार चन्द्रमाः ॥ १४ ॥ उत्सवेन सह याहिनीपतेःशसेन तमसः भिया निशः। समदन कुमुदस्य चात्मना पधमः सितमरीचिस्चतः ॥१५॥ रदिन पविततेषु पागवत्पश्यता शशिपुररहनं मृगम् । अध्वनीनहरिमाप्रतिाला मन्मथेन मृगया विनिर्ममे ॥ १६ ॥ 1. गायायोग्य पाएगहन परयन.

·काव्यमाला। दुग्धविन्दुधवलैः सुधारुचः सौधजालगलितैरभीषुभिः । रेजिरेऽजिरविलासभूमयो मौक्तिकप्रकरदन्तुरा इव ॥ १७ ॥ आतपेन कटुना कटुत्विषः स्फीतपित्तपरितप्तलोचनैः । त्वक्षितेक्षुलतिकेव चन्द्रिका चय॑ते स मधुरा चकोरकैः ॥ १८ ॥ दन्तिदन्तमुसलेषु मांसलं राजहंसनिवहेप्वहंकृतम् । दुर्धरं दधति सौधपद्धतावुद्धतं व्यहरदैन्दवं महः ॥ ५९ ।। अप्युपेक्ष्य निजलक्ष्मकालिकामिन्दुना धवलितं धरातलम् । मन्यते नहि महान्तमुत्तमाः खापकारमपरोपकारतः ॥६०॥ उर्वरा परिचितेव पारदैः शारदैरिव धनैर्घन नभः । आचरत्यपरवर्णनिहवं जाह्नवीसदृशि चन्द्रिकाद्रवे ॥ ११ ॥ सर्वतोऽपि हरपर्वतोज्ज्वले शुद्धिमादधति चन्द्रिकाजले । शुभ्रवेपविभवा बभुः स्त्रियो दुग्धसिन्धुजलदेवता इव ॥ २ ॥ कौमुदीकुमुदवृन्दसुन्दरां शर्वरीमथ विलोक्य सत्वरः । काकतुण्डमृगनाभिचन्दनैमण्डनानि विदधे वधूजनः ॥ ६३ ॥ हारदाम हृदि दन्तपत्रिका कर्णयोर्वपुषि चन्दनद्रवः । केशपाशमभिफुल्लमल्लिका सुभ्रुवामभवदिन्दुदीधितिः ॥ १४ ॥ विद्रुमादपि निसर्गसुन्दरे दन्तवाससि विशालचक्षुषः । मण्डनैकरसया वयस्यया या च कः स्थितिरिति न्यधीयत ॥१५॥ आगते सभिकतां सितद्युतौ द्यूतकारिभिरिवातिजित्वरैः । अक्षनिर्जितवतंसवारिजश्रीरगृह्यत नितम्बिनीमुखैः ।। ६६ ॥ प्रेयसः प्रविशतो हृदालयं मङ्गलाय किल काचिदङ्गना । तोरणसजमिवाकरोत्कुचस्तम्भयोरुपरि हारवल्लरीम् ॥ १७ ॥ शोभते स्म मृगनाभिनिर्मिता सुभ्रुवामभिनवा ललाटिका । चूर्णकुन्तलकलापकालिका झूलतांशुभिरिवैकतां गता ॥ १८ ॥ मण्डनाय विदधे वधूदृशां साधु कज्जलरजः पयोजभूः । वर्तते श्रुतिपथं विलड्वच यः कालिमैव किल तस्य युज्यते ॥६७ ।। १.अगरु. २. नेत्राणि, पाशकाथ ·६ सर्गः] मुरथोत्सवम् । मूलबद्धकुसुमा मृगीदृशां वेणिरेणमदरेणुरूपिता । राजति स्म रजतान्वितत्सरुः खड्गयष्टिरिव पुष्पधन्वनः ॥ ७० ॥ कामिनीकचकलापकालिमा ज्योत्सयापि न तयापचायितः। संसृजन्ति सुमनोमिरन्वहं ये श्रिया विरहिता न जातु ते ॥७१ ॥ काञ्चनामरणरोचिरमुरैराचितं रचितचम्पकनमः । चन्दनार्चितमपि व्यभावपुः कुङ्कुमाक्तमिव कुश्चितभ्रुवाम् ।। ७२ ॥ यत्स्वभावसुभगं वधूवपुस्तद्विभूपणविभूतिभूपितम् । कामिनां सरशरक्षते हृदि क्षारमारमकिरत्तरामिव ।। ७३ ॥ यन्न शुभमहसापसारितं गर्भगेहतिमिरं मरीचिमिः । तद्वधूवदनदीप्तिदुःस्थितं धूपधूममिपतो गतं बहिः ॥ ७४ ॥ पीडितं हृदि रतीशरक्षसा वीक्ष्य लक्ष्मणमिवाङ्गनागणम् । आनिनाय वरमौषधं जवादाञ्जनेय इव दृतिकाजनः ॥ ७५ ॥ कामिनीनयनयोबिलोलयोलोलुपेन मनसा नियुक्तयोः । चलंमागमनमार्गमार्गणे विस्मृतेय सहजानवस्थितिः ।। ७६ ॥ फामुकागमविकासिकामिनीगण्डमण्डलविशेपितश्रिया । शर्वरीवरकलङ्ककालिकानिर्मदा मृगमदेन निर्ममे ७७॥ पत्युपासनमनिष्टशान्तये योपितामिति यथातथं वचः। पश्य पश्य विरहे दहत्यसावनभूरपि यदाकानि मे || ७८ ॥ तन्न तेन सह विग्रहं सहे याहि तम तमिहानय द्रुतम् । काचिदेवमुपदिश्य दृतिको प्राहिणोख(अ)गयिने मनस्विनी ॥ ७९ ॥ (युग्मम्) यां न गानमृतमालयोऽप्पलं नेनुमप्रियकर प्रियं प्रति । तो सहेलमनयनिशाकरो दुफर फिमधवा कलायताम् ॥ ८॥ प्रेम मानसपलं विशिष्यते सोपदंशमिय कापिशायनम् । तत्कदापि दयिताय कुप्यतां नायकामुलला:(माः) ससिमियाः॥८ ·काव्यमाला। काचिदित्यनृजुतां सखीजनैः शिक्षितापि दयितेऽभिवर्तिनि । तां निराकृत कृतागवेपथुर्न सरः परवशः प्रवर्तते ॥ ८२ ॥ (युग्मम्) वीक्षितोऽस्मि पतितोऽपि पादयो तयेति भव मावमानितः । नापराधपरितापितं जवादेति शान्तिमनुरागवन्मनः ॥ ८३ ॥ सापि सानुशयमानसा जवात्त्वां बजन्तमनुजग्मुपी परम् । श्रेणिभारपरिमन्दगामिनी संगता न भवता त्वरावता ॥ ८४ ॥ सा मृदुर्मदनबाणवाधिता बाध्यते च विधुनाधुनाधिकम् । तत्पुरंध्रिवधपातकाद्भयं चेत्तवास्ति तदुपेहि पाहि ताम् ॥ ८५ ॥ प्रेयसि प्रहितया वयस्यया कश्चिदित्यभिहितः कृती युवा । तामुपेत्य रभसादुपोषितः पारणामधरसीधुना व्यधात् ॥ ८६ ।। (कुलकम्) नाथ वेनि विरहव्यथामतस्त्वां वदामि दयितां व्रजाशु ताम् । कुर्वती सुकृतमेतदेति यन्नातिरन्यजननेऽपि मामियम् ॥ ८७ ॥ कोऽपि कन्दलितमैन्तु दुःखितः प्रेयसीमिति गभीरभाषिणीम् । आनमन्नथ तदश्रुनिसरसानधौतदुरितो मतोऽभवत् ॥ ८॥ (युग्मम्) आगतेष्वभिमतेष्वथाइनास्त्वगदगदमणिद्युतां गणैः । रञ्जयन्त्य इव रागिणोऽप्यमूनारभन्त रसनं परिश्रु(खु)तः ॥ ८९ ॥ बिम्बितादमृतदीप्तिबिम्बतः पङ्कजादपि निजाङ्कवर्तिनः । मानिनीमुखमधिश्रि सीधुना जानतेव चषकान्निषेवितम् ॥९॥ चातुरीं वचसि विभ्रमं दृशोर्मानसे मनसिजं च पुष्यति । हृप्यते स दविते विचक्षणे स्त्रीगणेन न तु कापिशायने ।।११।। भ्रूशरासनमनोहरः पुरः पृष्ठतः कचकलापमुद्वहन् । मेदिवान्मदनमेदिनीपते:रवर्ग इव वाणिनीगणः ॥ ९२ ॥ १. 'मि' ख. २. व्यवहार्य . ३. चलरक्यूरमणिकान्दीनाम्.

·१९ ६ सर्गः] मुरथोत्सवम् । उत्थित्ते रतरणार्थिनि प्रिये स्त्रीनितम्बमुमटैर्मदोद्धतः । सिंहनाद इव संप्रमस्खलन्मेखलाकलकलच्छलात्कृतः ।।९३ ॥ वारितोऽपि करवारिजर्वजैः सीधुगन्धि मुखमिन्दुमुखीनाम् । पट्पदः सपदि पातुमपातदुर्लभे हि रतिरेत्यतिरेकम् ॥ ९४ ॥ बीटनग्रमविदग्यवधूनामास्समुन्नमयता मधुरोधम् । आसवेन समयोचितक! कामिनो मुमुदिरे सुहृदेव ॥ ९५ ॥ दीक्षितैरपि सदासवसेवाकोवियुवभिरिटविलासैः । वल्लमावरसुधारसपानात्सर्गजं मुखमिहैव गृहीतम् ॥ ९६ ॥ पूर्वकायमवधूतवतीनां कुण्डलैचिंगलितं वनितानाम् । नूपुरैर्मदभृतामवतस्ये कः सदाचरणवान्पततीह ॥ ९७ ॥ तापसाधनमसाध्यतया यं नौपधीपतिरपि प्रतिचक्रे । तं महान्तमपि मानवतीनां रोपरोगमरुजन्मधुवारः ॥९८॥ आलवाल इय यालमृगाक्षीमानसे मधुरसैरमिषिक्तः । उसलास ललितस्मितपुष्पः पुष्पचापशिखरी शतशासः ॥ ९९ ॥ कामिनीपु नयनेन तिरश्या व्यझतीपु सुजनाय मनः स्वम् । उत्थितः कृतमियः फरसंझं कार्यवानिय मुहस्परिवारः ।। १०० ॥ पाणिना स्पृशति सागसि नाये मन्यरं च रचितमसरं च । ताम्यति ल हृदयं प्रमदानां मानमानसभुवोरविभक्तम् ॥ १.१॥ फर्पति प्रसममंशुकमीशनद्वधरपि रुणद्धि सलजा । दीपकेन शलभोपनिपातासश्यता विनुनुदे सविनोदः ॥ १०२ ।। वल्लभे दशति न प्रमदाभिर्मीलितार्धनयनाभिरसोधि । निर्दयोऽपि रदनामविभेदश्चेतना क ननु लमभुजझे ॥ १०३ ॥ म्पधितं सहचरेण रताजी लजयेय युवतेः कुगयुग्मम् । शम्मता मुलगा दयदासीन्मुक्तमोलिकलतोवलकति ॥ १०४॥ विभमभुजलता रतरले रन्दाजगतान्दु(निनादः । फा च पारयडयालिगन्देराजुदाय हृदयं दयितास ॥१०॥ १.रा.२.पर क... गाभागम.

·काव्यमाला। संप्रयोगरभसात्पतताधः कामिनीकनककान्तिगुणेन । क्रन्द्यते स्म किल किङ्किणिकाभिः कः कलत्रविरहे नहि दुःखी ॥१०॥ निर्गते परिजने जघनेभ्यः प्रस्थितेपु वसनेपु वधूनाम् । मन्मथप्रथमकेलिजडानां लज्जितेव निरगादपि लज्जा ॥ १०७ ॥ अस्थितोद्धतरतोत्सवखेदखेदबिन्दुविगलतिलकानि । रेजुरेव वदनानि वधूनां शोभते हि मृदितोऽपि कृतार्थः ॥ १०८॥ पल्लवैरिव नवैर्नखचिह्नः सुभ्रुवां शुशुभिरे कुचकुम्भाः । यैर्बभूव भुवनत्रयजेतुर्मगलं मनसिजक्षितिभर्तुः ॥ १०९ ।। निर्विचारमधरोत्तरवर्ति व्याहतानुचरनायकभावम् । सोपचारमपि रागिजनेन न्याय्यमेव रतराज्यमकारि ।। ११० ॥ एणाक्षीणां कान्तदन्तक्षतालंकारादोप्टाद्यावकैः साधु यातम् । वस्थानेऽन्यं वीक्ष्य बैद्धप्रतिष्ठं कस्तत्रैव स्थातुमीहेत राँगी ॥ १११॥ संभोगप्रसरनिरस्तभूषणानां कान्तानां कुचकलशद्वये विहारे। नेत्रालीमसकलमीलितां दधानः सिद्धार्थः पतिभिरिव स्थितिः प्रपेदे ॥ ११२ ॥ अथ क्रीडागारे चिरविरतपारापतरुते रतान्तकान्तामिर्दयितहृदि सुप्तं युवतिभिः । वशे विश्वं कृत्वा रतिसहचरोऽपीचरशम- प्रमाथप्रख्यातं समहरत पौष्पं प्रहरणम् ॥ ११३ ॥ अभजत नमःपश्चाद्भागं विधुर्विधुरच्छवि- हरियहरित्याविः किंचिद्बभूव दिवाञ्चलः । कुचलयवनादुत्तिष्ठामुर्यियासुरथापरं सरसिजवनं श्रीर्मशल्यं मुहूर्तमपैक्षत ॥ ११४ ॥ इति गुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्सवनानि महाकाव्ये चन्द्रोदयवर्णनो नाम पष्ट. सर्ग । 1. अविश्रान्त. २. 'सापि' क. ३. 'ल' ख. ४. रक्तवर्णः, मत्सरी च. ५. मुखेन, ध्यानेन च. ६. 'रवस्थि-स.

·७ सर्गः] मुरथोत्सवम् । सप्तमः सर्ग। पूर्वानले च मिथुनानि रथाङ्गनामा- मानन्दयंध तिमिरं परिमन्दयंश्च । प्रामाकरः सरसयावकरक्तकान्ता- दन्तच्छदच्छविररोचत रोनिरोधः ॥१॥ माध्वीकपानजमिवारुण दधाना रागं मुखे गलिततारफहारयष्टिः । अश्यचमिसयसना हरिदिक्पुरंधी तत्याज माल्यमिव चन्द्रमरीनिजालम् ॥ २॥ आविर्भयदशशतद्युतिपत्रपूगे तद्दारितोदयधराधरधातुवर्णे। प्राचीमुखे परिणतारुणि ताम्रताम्र• ताम्बूलसंभव इच स्फुरति स रागः ॥ ३ ॥ हन्तुं पुरः स्फुरति चण्डरुची प्रभात. रागच्छलेन कलयत्करवीरमालाम् । वध्यस्थलीमिव दिवं स्फुटतारकास्थि- फुटां तमःपटलमानयति का कालः ॥ ४ ॥ ध्यान्ते समुन्मिपति मेनफरोनिरासी- पीयूपरोचिपि वलक्षरचिव । दीपघुतायरणिमानमगच्छदुर्वी सर्वोऽपि हि व्यवहरत्युदितानुरूपम् ॥ ५ ॥ आकर्ण्य दुपटरतानि रतकसख्या रोर मयाणपटहत्वमुपहियामसि । प्रफ(ह)प्रियप्रणयजर्जरितानि मान- विजितानि परितप्त(स्य)जरजनेताः ॥ ६॥ , पानगाहे, मारे. -- ·४२ काव्यमाला। रङ्गतुरङ्गखुरखण्डितशकशैल- शृङ्गोत्थगैरिकपरागरुचारुणेन । देवेऽरविन्दविधुरोद्धरणैकबन्धौ बुद्धिस्थ एव विदधे तिमिरस्य लोपः ॥ ७ ॥ विध्वस्तदर्शननिमीलनकृत्तमिन- मुत्सेधिताधिकरतद्युतिचित्रभानुम् । रात्रेर्दिनस्य च विकाशितकौशिकाश- मालोकते स समय सममेव लोकः ॥८॥ दृष्ट्वा रथाङ्गमिथुनं गृहदीर्घिकायां संगच्छमानमनुभूतरसापि काचित् । कन्दर्पकेलिपु पुनर्नवतां गतेव नापृच्छमान(१)मपि कामिनमन्वमस्त ॥९॥ उन्मीलदम्बुजविलोचनलोल(भ)नीयं भावद्दयुतिव्यतिकराधरितेन्दुकान्ति । कान्तामुखं दिनमुखं च विलोक्य यातुं स्थातुं च कश्चन शशाक न कामलोलः ॥ १० ॥ प्रातस्तनेन नवपङ्कजपुलगन्ध- संबन्धबन्धुरतरेण समीरणेन । रत्यै रतिश्रम मन्नयनोऽप्युपाजे- कृत्य प्रकारमुददीप्यत कामिलोकः ॥ ११ ॥ नेत्राञ्जनं विलुलितं दलिता कपोल- पत्रावलिविधुरिताधररागमुद्रा । “सुप्तं धनस्तनतटे च गृहीतकण्ठै- बांपाम्बुभिः प्रियतमैरिव खण्डितानाम् ॥ १२ ॥ १ विनाशिता नेत्रनिदादानिर्येन, पक्षे विधुना चन्द्रेण अत प्रमशसकोचकृत्तमो यन. रविम्, वहिं च ३ इन्द्रदिङ, उलक्वाञ्छा च ४ दुर्बल घलिन कृत्वा ·७ सर्गः] ४३ . मुरथोत्सवम् । अन्तर्वहन्मलिनता तमसा बहिस्तु रागं श्रयन्किशलयैररुणांशुमित्रैः। पक्षिस्वनः खल इवाचलवृक्षखण्ड- श्चण्डद्युतेरुदयतः स्तुतिमाततान ॥ १३ ॥ ज्योत्लाजलेन शनकैः शममृच्छतेव प्रत्यप्रकर्दमसमच्छवि जायमानम् । कान्तैकदेशर्महरीशितुरग्रपादै- योमार्द्रभूतलमियोज्ज्वलतां प्रपदे ॥ १४ ॥ विस(श्र)स्तहस्तमपटुश्रवणं विशीर्ण- तारं तथा शिथिलकृत्तिकमम्तशुक्रम् । श्यामोपलो(भो)गचिमुखं भजति स्म भाव(ख)- त्युद्गच्छति स्थविरभावमिवान्तरिक्षम् ॥ १५ ॥ त्रिः पाणिना परिसमूह सहोदकेन देवं दधद्धिरधिमानसमिध्यमानम् । आत्तं चतुर्हविरधिश्रयणेन पूत- मन्याहित तवहे जुद्दवांयभूये ।। १६ ॥ पीनस्तनेषु हृदयेपु मनस्विनीनां माति स चन्दनरजो रजतावदातम् । उद्दामकामधुणजर्जरपारास्थि- निर्यत्य(त्प)रागकणिकाकरणि दधानम् ॥ १७ ॥ भिन्नाञ्जनाश्रुजलयोगगलकपोल- कस्तूरिकालवभवल्लिपिलाञ्छनानि । आवेदयनपसि पुष्पशरोपनीतं दुःखं सस्तीपु शयनानि मनस्विनीनाम् ॥ १८ ॥ १. ध्यान्तेन, पापेन च. २. रवे.. ३. यया कस्यचि पादाण पीडित नदीतटा. दावाद भूतलमुग्पल भवति तथा सूर्यपादानान्तनभोऽपि. ४. गृहीतम्.

·काव्यमाला। पिनाभिरुद्यदहिमांशुमहश्छटाभिः शोभा जटाभिरिव दर्शयदन्तरिक्षम् । बिभ्रन्निरस्तरुचि चन्द्रमिपाकपालं कापालिकस्य करणिं कलयांचकार ॥ १९ ॥ कल्पान्तविप्नुतपयोदघटातिघोरा- कारान्धकारमहिषासुरहानिहर्षात् । देवर्षिभिर्विकसितास्समुपास्यमाना चण्डीव चण्डकिरणस्य रुचिश्चकासे ॥ २० ॥ तीनैः शरैरिव करैः किरणाकरेण मत्वात्मजानि तिमिराणि तिरस्कृतानि । अस्तोकशोकविकलेव कलकदम्मा- दके पपात रजनी रजनीश्वरस्य ॥ २१ ॥ व्यापारयत्यथ करांस्तुहिनेतरांशा- वाशाः सखीरिव सहासमुखीविलोक्य । न्यञ्चन्निशाकरनिभेन मुखं बभार ब्रीडाविनम्रमविदग्धवधूरिव द्यौः ।। २२ ॥ पीत्वा तुपारकरपानकरवर्ति ज्योत्लाजलं सपदि पूर्वगिरेवनान्तात् । उचित्य तारकणान्गणशश्च कीणी. स्तारापथे प्रथयति स गतं पतङ्गः॥ २३ ॥ आलोकयन्नुदयमूर्धनि दीप्तिदृप्त- मुत्तप्तपारशवपिण्डमियोष्णपादम् । दाहाभिशङ्कित इव खकरान्सुधांशु. राकुञ्चति स कुमुंदावलिकेलिकारान् ॥ २४ ॥ १. सूर्यण २ 'व-स. ३. कपर. ४. 'ग' क. ५ 'क' क. ६. नि-'क. ७. 'सुमा' स.

·सर्गः] ४५ मुरथोत्सवम् । कान्ते सितविपि समीयुपि देशमन्यं दीनां दशां कुवलयावलिरुद्वहन्ती । हासं जहौ मधुकरैः सह न व्यहार्षी- न्नाप्यय॑मोदयमहोत्सवमालुलोके ॥ २५ ॥ लोकान्तरं रजनिकामिनि हन्त याते म्लानि भजत्सु सुजनेप्विय दीपकेयु। नीहारनीरकणकैतवतोऽश्रुपात- मातन्वती रजनिरप्यनुगच्छति स्म ॥ २६ ॥ प्रत्यारागसुभगस्य गभस्तिभर्तु- रालिङ्गिताः करभरेण भृशं सरस्यः । निद्राणनीलनलिनच्छलमीलिताक्ष्यः स्मेराणि वारिजमिषण मुखानि दधुः ॥ २७ ॥ आतन्वता जगति दीप्तिमधर्पणीया- माज्ञामिव द्युतिमतामिनवोदयेन । कारानुकारिकमलाकरकोशवन्धा- दुन्मोचितः सपदि पुप्पलिहां समूहः ॥ २८ ॥ दीपाङ्करैर्भनिकरैस्तुहिनांशुना च नाशोऽपि यस्य तिमिरस्य पराबभूवे । तेजखिभिः सममशेषमपीदमेतै- लादपि द्युतिमतः कचनापि नष्टम् ॥ २९ ॥ घालेऽङ्कमापतति तिग्मकरे कराग्र- व्याकीर्णकूर्चकचकल्पतमिश्रतन्तौ । दामोदयादिव निमीलिततारकस्य तारापथस्य रुचिरा रुचिराविरासीत् ॥ ३० ॥ रक्षोधिराज्यमिव संतमसं सहस्र- संख्यैः करैजगदसौरयकर निहत्य ।

·काव्यमाला। उस्रानुरञ्जितजनद्विजराजपात- हेतुळरोचत विकर्तनकार्तवीर्यः ॥ ३१ ॥ देशान्तरादशिशिरधुतिमभ्युपेतं कान्तं विचिन्त्य रुचिराम्बरधारिणीभिः । अभ्युद्धृतायतमसप्रसरालकानि दिकामिनीभिरुपचस्करिरे मुखानि ॥ ३२ ॥ आलिभितु कमलिनीमिव माटुंमी- वारिच्छटामिव वियोगिविहङ्गमानाम् । आकाशनीरनिधिमध्यमिव प्रवेष्टुं प्रासारयत्करसहस्रमहःसृडुच्चैः ॥ ३३ ॥ प्रात: प्रणीततपनोपलकुण्डवहि. सोमं समग्रसुरपेयरसं निपीय । मूर्त्यन्तर भगवत. परमेश्वरस्य यज्वेव गोब्रजमहर्षतिरुत्ससर्ज ॥ ३४ ॥ देवस्य दुर्ललितदैत्यनिकायकाय- च्छेदोच्छलङ्कहलशोणितशोणितस्य । गोमण्डलेन रचितानि किरातकान्ता- केशच्छवीनि तिमिरोलपजालकानि ॥ ३५ ॥ दर्वीकरप्रकरमेचकमन्धकार- मुच्छिन्दता कृतगतिर्विनतासुतेन । चक्रप्रियः कनकमद्भनिभाम्बरश्री: पद्मोत्सर्व प्रणमता हरिराततान ॥ ३६ ॥ १ किरणा , गीच २ चन्द्र, जमदग्निश्च ३ 'राज-ख. ७ चन्दम् , सोमवहीं च ८ यजमान व ९ सूर्यस्य १० मन्देहा ·४७ ७ सर्गः] सुरथोत्सवम् । आविष्कृतापगतदोषपदार्थसाथै पादैरिव प्रविततं प्रहरैश्चतुभिः। सरकान्ति काव्यमिव वासरममतौज- श्चके रविः कपिरिव प्रथितप्रबोधः ।। ३७ ।। वल्गद्धवं विमलधिष्ण्यमनिन्दिताशु सोमाभिराममृपिमण्डलमण्डितं च । उज्जृम्भमाणमृगशीर्पमशीतदीप्ति- दक्षाध्वरं हर इवाम्बरमन्वगच्छत् ।। ३८ ॥ छायाच्छलेन महता धरणीधराणां पृष्ठप्रदेशमवलम्व्य निलीयमानः । अन्तर्दधे दुरवलोकमहो महोमि- संवर्तितात्तिमिरराशिरशीतरश्मेः ।। ३९ ॥ सिन्दूरमुन्दरमशोभत रश्मिजालं जालागतं क्षितिभुजा भवनोदरेषु । अन्तनिलीनतिमिरौघविघट्टनार्थ- माग्नेयमस्त्रमिच मुक्तमहस्रेण ॥ ४०॥ किंचिन्मृदुत्वमध मुञ्चति चण्डरश्मौ' प्रालेयशैलदुहिता सहिता सखीभिः । पुप्पावचायकुतुकागणितोप्णपीडा कीडावनाय जनकानुमता जगाम ।। ४१ ।। आमुक्तमौक्तिककणाभरणा सखीषु क्षीराधिवीविधवल दधती दुकूलम् । ज्योत्स्लीव रानिपु नदीपु नभोनदीव सा कामधेनुरिव धेनुपु राजति स्म ॥ १२ ॥ मुक्तावली विलसति स हिमाद्रिपुच्या. सौन्दर्यनिर्दलितकम्बुनि कण्ठपीठे । १ मुनिभेद , घुम्भेदश्च २ मि' य.

·४८ काव्यमाला। आलिङ्गनैकरसिकस्स हरस्य वाह- दण्डद्वयादवसिता भसितच्छटेव ॥ ४३ ॥ पार्श्वद्वयमणयिनं परिचारिवर्ग सा लीलया पलितकन्धरमालपन्ती । दरादराजत मुदा कुमुदायदात- दन्तद्युतिद्विगुणितोमयचामरधीः ॥ ४४ ॥ मन्दाकिनीमिव सितातपवारणेन तच्छायया च यमुनामिव दर्शयन्ती। सा कस्य नाम न मुदामुदयं तदात- दन्तर्गता जनयति स सरस्वतीय ॥ ४५ ॥ माफन्दकन्दलितकान्ति मधूकमेध्यं पुन्नागदत्तपरभागमशोकशोभि । उत्फुल्लमल्लिकममीलितमालतीक- मुत्कम्पचम्पकममुद्रितपारिभद्रम् ॥ ४६॥ नीलातपत्रमवनेर्मकरध्वजस्य विश्रामधाम मधुपां मकरन्दसत्रम् । विद्यामठं च कलकण्ठकुलस्य वल्ली- वृन्दस्य लास्यसदनं वनमन्वगात्सा ॥ ४७ ॥ (युग्मम्) रोमाञ्चकञ्चकमथ प्रथयत्युदार- मन्दारसौरभविभूतिहरे समीरे । तस्यास्तनौ स्तनभराधिगतश्रमाया- मायासवारि विसरावसरो व्यरंसीत् ॥ ४८ ॥ संपाद्य पाद्यमिव पुष्परसैः क्षरद्भि- राविष्कृतस्सितमिव व्रततिप्रसूनैः । लीलावनं वनजपत्रसगोत्रनेत्रां तो स्वागतं पिकरवैरिव पर्यपृच्छत् ।। ४९॥

·७ सर्गः] सुरथोत्सवम् । देव्यास्तुपारकरशेखरवल्लमायाः सौन्दर्यसंपदबलोकनविसितानाम् । अन्तनिलीनमधुपस्मितपुप्पदम्भा- नेत्रत्रविचकसे वनदेवतानाम् ॥ ५० ॥ साचीकृतैककुचकुम्भमुदञ्चदेक- दोःकन्दलं शिखरिणामयकृप्य शाखाः । तत्राथ चैत्ररथचारुणि चक्रिरेऽस्याः सख्याः प्रसूनकपरिग्रहमग्रहस्तैः ॥ ११ ॥ जग्राह सा हसितपद्मरुचा करेण स्तोकान्यशोककुसुमानि सपल्लवानि । पादेन तु प्रणुदती प्रचुराण्यका- दादानमुन्नतधियां बहु दातुमेव ॥ १२ ॥ मुक्त्वा मधूकमवधूय लवङ्गसई संत्यज्य वारिजवनीमपनीय नीपम् । जातीमतीत्य तगरं विगणय्य भृङ्ग- रङ्गीकृतं वदनसौरभमेव तस्याः ॥ ५३॥ यस्याः श्रवःसविधवर्ति कृतं मयान्याः प्रच्छन्नलोचननिमीलनकौतुकेन । खं पाणिपङ्करुयुग्ममथापराभि- स्तेनैव सा स्फुटममन्यत सावतंसा || ५४ ।। तस्मिन्वनेऽभिनवलूनलताप्रसून- गन्धानुधावदलिदीर्घितहग्विलासा । चिकीड नीडजसमाजसमुत्थितेन कोलाहलेन मुखरे शिखरीन्द्रपुत्री ॥ ५५ ॥ एवं विहत्य वनसीमि सहाङ्गनाभिः सा निम्ननाभिरवलमविलमहस्ता । १. 'लालिवि-प.

·काव्यमाला। रगत्तरङ्गकृतदुष्कृतसङ्गभङ्गा गङ्गां जगाम जलकेलिकुतूहलेन ॥ १६ ॥ तां वीक्ष्य वीक्षणहताहसमापतन्ती डिण्डीरपिण्डमिषतः सितमुद्वहन्ती । उत्कूजतां कलकलेन जलाण्डजानां भागीरथी सरभसेव मुदायभासे ॥ १७ ॥ नीरस्थितेन सितपत्रिकुले कलेन फेनश्रमं रुतशतेन परित्यजन्ती । निश्चिन्वती च सदृशस्विपि पुण्डरीक- खण्डं जले मधुकरैरुपरि भ्रमद्भिः ॥ १८ ॥ रखाङ्गुलीयकविकखरकान्तिसान्दै- रिन्द्रायुधं विदधती करजांशुजालैः । नानाप्रसूनपरिपूरितकेशपाश- भारादिवासयुगमानतमुद्वहन्ती ॥ १९ ॥ प्रक्षालितः कलिमलो दलितार्थतृष्णा सिक्तश्च पुण्यशिखरी शमितो भवामिः । येनाम्भसा हरशिरःशिशिरप्रभैक- मित्रेण सा तदविशत्रिदशत्रवन्त्याः ॥ ६० ।। (त्रिभिः कुलकम्) गौरीमुखेन्दुमवलोक्य ममाम्बुजानि मा संकुचन्तु सहसेति वितळ गङ्गा । तोयैस्तदुच्चकुचघट्टनयोच्छलद्भि- रन्तर्धये पटमिव प्रकटीचकार ।। ६१॥ कर्पूरकुन्दकलिकाकलधौतशुभै- रापगाजलभरैमलितेऽङ्गरागे । 3 १. दर्शननिरखपापाम्. २. 'दीर-स. ३. चन्द्र ·७ सर्ग: सुरथोत्सवम् । मृति विशेपविशदामवलोकयद्भि- रालीगणैः क्षणमलक्ष्यत सापरेव ॥ १२ ॥ गगां विगाह्य चलितालचक्रवर्ति- पुत्री गृहाय विगृहीतहरोपशान्तिः । वृन्दारकैदितिसुतापइतप्रमोदै- रासाद्यते स तृपितैरिव तोयधारा ॥ १३ ॥ म्लानैर्मुखैविकसितैश्च विलोचना- दुःखं सुखं च मरुतः सममुद्गिरन्तः । (तस्याः प्रणम्य चरणौ शरणार्थिनस्ते स्तोत्राय धातृतनयामनयन्मनांसि ॥ ६ ॥ तापत्रयप्रशमनामृतवापिकायै मोहान्धकारभरभर्सनदीपिकायै । त्रैलोक्यलोचनचकोरकचन्द्रिकायै तुभ्यं नमस्तुहिनपर्वतपुत्रिकायै ॥ १५ ॥ विश्वत्रयं विदधतः कमलासनस्य संरक्षतः क्षतशतक्रतुशात्रवस्य । उच्छिन्दतः सितमरीचिमृतश्च शक्ति- देवि त्वमेव सहकारितया स्थितासि ॥ ६६ ॥ पश्यन्नपि क्षणसुखान्विपयांतदर्थ- मत्यर्थमन्ध इब धावति येन युक्तः । मुक्तस्तु मुक्तिपदवीमयमेति लोक- स्तत्कारणं किमपि हैमवति त्वमेव ॥ १७ ॥ आक्रम्यते स महिपेण विषाणकोटी- दचक्षताकृत वृपामिभवन या गौः। तस्य त्वया सपदि दुर्ललितस्य दत्त्वा- यादगा)ले पुनरसौ गमिता पति खम् ॥ १८॥ १. एतत्कोष्टान्तर्गठपाउ: क-पुस्तके श्रुटितः, ·काव्यमाला। अस्माकमापदमयं दमयन्मुदे त्व- त्पादोऽस्तु... कमलादपि कोमलस्य । चक्रे क्षतिर्न च रणक्षतिदक्षिणेन तेनापि धूर्जटिकुटुम्बिनि कण्टकेन ॥ १९ ॥ शैलेन्द्रभूरपि भवस्य वनाभिरामा कालीति गौर्यपि बुधैरभिधीयसे च । दृप्तं मृगाधिपमथ कुरुपे शिवापि दत्से सतामभिमतं फलमप्यपर्णा || ७० ॥ लक्ष्मीः पुंसां प्रसरति भवत्पादपद्मप्रसादा- देतत्पूजावच (१)नतिपरः स्वर्गिणां भर्गपत्नि । त्वत्पादे तु प्रबलमहिपोन्मूलनादत्र दत्त- श्रीकली का न भवति नुतिः कोऽथवा स्तोतुमीशः ॥७१॥ यन्मौलौ सितमातपत्रमभितो यच्चारुणी चामरे यद्वल्गन्ति गृहागणेषु गणशः शैलोन्नता दन्तिनः । हारः शारदचन्द्रसुन्दररुचिर्यत्कण्ठपीठे लुठ- त्येतत्ते चरणानते भगवति खल्पं फलं मन्महे ॥ ७२।।) यस्मानूनमनूनसाध्वसरसो देवत्रिशूलायुधः कैलासाममशिश्रयजलनिधेर्मध्यं च चक्रायुधः । तेनामत्कमला बलादपहृता शुम्भेन शंभुप्रिये तप्रत्यर्पय तां जगत्यभिमतं मातैव दत्ते यतः ।। ७३ ॥ इत्याकर्ण्य गिरः सुरैरभिहिताः शीतांशुमौलिमिया तत्कालोत्कलितप्रकोपकरुणागर्भ बभापेऽथ तान् । चिन्तां मुञ्चत पश्चतामुपगतं जानीत दैत्यं च तं कः सत्यां मयि मायिकोऽपि भवतागत्याहिताय प्रभुः ॥७॥ दैत्यं दावमिव प्रतापिनमपझोतुं कृताङ्गीकृतेः श्रुत्वा शब्दितमेवमद्विदुहितुः पाथोदपरिव ।

·८ सर्गः] सुरथोत्सवम् । देवैः संमदमुक्तलोचनपयःपूरैर्मयूरैरिय श्रोत्रप्रीतिकिरः परं जयगिरः केका इव व्याकृता ।। ७५ ॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितनीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्सवनानि महाकाव्ये देवीदर्शनो नाम सप्तमः सर्गः। अटमः सर्गः। अथ हैमवती हिमाद्रिशृझे विलसन्तीन्दुकलेव शर्यमौली । विवुधारिवधेच्छया विशेपादतनोदात्मतनोर्मनोरमत्वम् ॥ १ ॥ जितचम्पकसंपदा तदङ्गधुतिवृन्देन विसर्पता समन्तात् । शुशुभे किल शैलराजमूर्धन्युदयचन्द्रपचित्रमातपत्रम् ॥ २ ॥ मणिपक्षिमिवोत्तमागसक्कामवदातद्युतिमिन्दुमौलिकान्ताम् । फलयनवनीमरं च विमन्नगराजोऽनुजहार नागराजम् ॥ ३ ॥ कुसुमास्त्रमहोत्सवैविलासविहरन्ती हरवलमा सखीभिः । ददृशे कृन्त (पा)मध्यमा क्षमायां चरता शुम्मचरेण भण्डनामा ॥१॥ अवलोक्य विलोकनीयकान्तिप्रकरद्योतितफन्दरोदरां ताम् । परम परमेष्टिनः शशंस प्रमदासर्गकलासु फौगलं सः ॥ ५ ॥ अमुरप्रभवे निवेदयिप्यन्नवलारतमयनलम्यमेतत् । जवनः पवनादपि स्पगोऽयं जगतां जन्ममुर गिरि जगाम ॥६॥ निवहेन ततं मतगजानां ददता जगमगण्डशैलशशम् । स विलोकयति ल शैलमुच्चैलियन्योपदधोक्षजानियन्धुम् ॥ ७ ॥ मुनिमुद्रिततिरुपदुर्मणिसानुयुतिमण्डलालीकः । उपरि स्फुरतः सहसरस्मेः कुरते यः किल तर्जनामजसम् ॥ ८॥ भुवि यमपतिप्पदन्तरिक्षात्मरमिन्योरिव यामुनः प्रयाहः । परितः कृतकशास्तमालेसादकारिप्यत ते न संनिमोऽन्यः ॥९॥ (त्रिभिः कुलकम्) अथ तर पुरं दरारेः पुरदपस सस सोपमर्पः। जिनेन पृठं विशालकालायमवर यपदेशता समन्तात् ।। १० ॥

·काव्यमाला।
.
सदनं तदनन्तरं स्वभमणिकार्तस्वरभाखराजिरात्तम् ।
विशति स्म विशां विशेपवृत्तग्रहणाय प्रथितः स मन्त्रवेदी ॥ ११ ॥
कनकाभरणप्रमापिशङ्गं सजलाम्भोदसहोदराङ्गभारम् ।
विदितः स विलोकते म शुम्भं सदवं शृङ्गमिवाञ्जनाचलस्य ॥ १२ ॥
प्रणिधिः प्रणिपत्य दैत्यराज तदनुज्ञामधिगम्य सम्यगुक्तिः ।
वसुधावलयस्य किंवदन्ती क्रमतः प्राक्रमत प्रवक्तुमेपः ॥ १३ ॥
असुराधिपते गतेषु दास्यं भवदातकभरान्नराधिपेषु ।
पतिरित्यतिरिक्तविक्रमेण प्रतिपत्तिर्मुवि भुज्यते त्वयैव ॥ १४ ॥
भुवनोपरिवर्तिनामुनाभूदसिदण्डेन शिरःसु माभिधातः ।
मनसीति विशङ्कय नूनमुच्चैः क्षितिपास्त्वां समुपासते नमन्तः ॥१५॥
जितदुच्यवनाद्दशाननादप्यधिकस्ते दनुज प्रजानुरागः ।
निजमौलिविकर्तनादयं यद्विदितस्त्वं परमौलिकर्तनात्तु ॥ १३ ॥
अपरैः प्रथिते कथाप्रबन्धादभिधाने तव भक्तवैरिमाने ।
शिरसि प्रणते दिगीश्वराणां गलितास्त्रा करयोर्द्वयी प्रयाति ॥ १७ ॥
भुवनप्रभुतामपेक्ष्यमाणैरथ च स्यामभियोक्तुमप्रगल्भे ।
खहिताय मतो दिशामधीशैः सदुपायस्त्वदनुप्रवेश एव ॥ १८ ॥
भवतः समराजिरेपु जेतुः शिरसि क्षेप्तुमभीप्सुभिः प्रसादम् ।
अमरैरनुवेलमाहृतानां कुसुमानां तनुता सुरद्रुमेऽपि ॥ १९॥
अपरं च मया व्यलोकि चित्रं शृणु देव त्वमनन्यमानसस्तत् ।
अवधानपरे नरे हि वक्तुः परमागं लमते मतेः प्ररोहः ॥ २० ॥
श्रयणप्रवणश्रुतिद्वयेन प्रभुणा तेन सकौतुकं प्रणुनः ।
परिणामविदाहि हृद्यमादी विपवद्वाक्यमुपाददे स दूतः ॥ २१ ॥
हिमवानिति विश्रुतत्रिलोक्यां गिरिरास्ते गिरिशाहहासगौरः ।
उदगादिव यो दिवं दिधीर्षुः कमठेन्द्रे वसुधां निधाय शेषः ॥ २२ ॥
शिखरे शिखरीश्वरस्य वम्य प्रमदा फाचन काश्चनप्रमास्ति ।
इसितामृतविन्दुभिर्दिशन्ती विपमेपोखिजगजयाभिपेकम् ॥ २३ ॥

·८ सर्गः] सुरथोत्सवम् । मणिकुण्डलकान्तिमण्डलेन स्फुरता सप्रसरं समन्ततोऽपि । परिवेषपरीतशीतरश्मिश्रियमभ्यस्यति मुग्धमास्यमस्याः ॥ २४ ॥ विकचाम्बुजचारुलोचना या नवमुक्तालतिका चकास्ति कण्ठे। मुखशीतमयूखविम्यगर्भादिव पीयूषपृपत्क(त)तिः पतन्ती ।। २५ ॥ मधुरखरहंसफाभिरामा घटितानेफफटाक्षखञ्जरीदा। इयमात्मभुवः प्रयोघहेतुः शरदाकारवतीव भात्यतीव ॥ २६ ॥ वचसः स्थिरता दृशोश्चलत्वं कुचयोरुद्धततांसयोतिश्च । उदरस्य दरिद्रता समृदिर्जघनस्य वचनापि नेगस्ति ॥ २७॥ स पिता सुकृती च सा सवित्री शुभपात्रं च ययोरिय प्रतिः । पुरुषं च तमेकमेव मन्ये मृदितानङ्गमदं यदऋगासौ ॥ २८ ॥ उदफीर्यत किं शशारविम्बाशुलकोथेयरुचिस्तनुस्तदीया । अथ सा मनसा व्यधायि धात्रा न करस्पर्शमलीमसं महस्तत् ॥ २९॥ सफलं यदि यौवनं चिकीर्षुर्महदेश्वर्यमिदं च जीवितव्यम् । तदेविस्तरमेव देव हस्ते कुरु लावण्यसरःसरोनिनी ताम् ॥ ३० ॥ चललोचनकृष्णसारचारु श्रुतिशालि द्विजराजिराजितं च । कुसुमायुधतापताश्रमं तत्तय निर्वाणरते तदमस्तु ॥ ३१॥ इति तद्वचनदिगर्षितान्तःकरणं विष्टपफटकारणं तम् । मदनेन न केवलं नियत्याप्युपलब्धः समयश्धिरात्प्रहर्तुम् ॥ ३२ ॥ त्वरया सरदच्या प्रयुक्तः प्रमदासतमनाः स नाकिचेरी। अनुकूलयितुं कुलाद्रिकन्यां पुनरन्यायससं तमादिदेश ॥ ३३ ॥ कुसुमायुधकिंफरेण पत्या प्रहितः फर्मणि तत्र मित्रसाध्ये । मनसा मदमेदुरेण दूतस्तुहिनावासमसी नगं जगाम ॥ ३४ ॥ पुरतः पुरमर्दनाशनायाः प्रणति स प्रणिधिषिधाय मा। निजनाथमुनमभावमाविणुरते स्म प्रचुरानुरागचीनम् ॥ ३५॥ भुवनाधिपतीमतीत्य लक्ष्मीर्यमुपास्ते यपुपा गुपैच रम्यम् । १.परम् २ आरम् 1.1 , गुण व भोभी मम्मी पमा निपुतीमा F ·काव्यमाला। स यदाह मदाननेन शुम्भः शृणु तद्देवि विचिन्त्य चानुगच्छ ॥३६॥ (हृदयं हृतदर्पकं दधानाः क्षितिपाः शोपवती मुखश्रियं च । ज्वरिता इव न श्रयन्ति शर्म क्वचिद""धति में प्रतापधर्मे ।। ३७ ॥ पुरतः परिभाव्य निष्कृपाणां रिपुराजन्यपरम्परावराकीम् । शसनव्यसनोऽपि निष्कृपाणां प्रदराणां गणमुत्सृजामि नाजी ॥ ३८ ॥ मम दिग्विजये चलठ्ठलौधोधृतधूलीपटलैस्तमखिनी द्याम् । उपलभ्य निरूप्मभिर्नरेन्द्रविहितान्या ....."तपानि दूरे ॥ ३९ ॥ . अक्लेपभृतां तु भूपतीनां दृढसंपातशरावलीविलूनैः । मृधमूर्धनि मण्डयामि मुण्डैः क्षितिमेताममृतांशुमौलिमूर्तिम् ॥ ४० ॥ मदमत्सरमन्मथेषु मन्दं हृदयं योगिवदन्वहं वहन्तः । मरुतः पुरुषादितः प्रसन्ना द्रुतमेतेऽमिलपन्ति बन्धमोक्षम् ॥ ४१ ॥ समरे मम सिंहनादभुच्चैर्दरितद्वेपि गजबजं निशम्य । हरिणा हरिणायितं भयेन भ्रमता भूधरगहरान्तरेषु ॥ ४२ ॥ न निहन्मि यमं गृहीतदण्डं धनदे किंनरराजदूत्यनास्था । अरुणद्वरुणश्च मामकीनां दृढतां संयति दीकितस्वपोतः ॥ ४३ ॥ अवहेलितहेलितेजसं मां वरिवस्यन्ति विरोधयध्यनित्ताः । वसवः प्रसवैः सुरद्रुमोत्थैरवलानामुचिता हि पत्युपास्तिः ॥ ४ ॥ यदुरः सुरपातितामदीयं कुलिशाद्याः स्पृशति स नालमाला । अधुना तदिदं कदर्थयन्ति स्मरबाणास्त्वयि तन्वि सानुरागम् ॥४५॥ मयि तिष्ठ.... विद्रुमोपमोठि द्रुमरलं गजरलमश्वरत्नम् । अपि त....."त्परिगृहीतुं स्पृहयामि प्रमदासु) रतभूताम् ॥ १६ ॥ मयि वीरवरे सति त्वमन्यं पुरुष नार्हसि बहकेशि गन्तुम् । प्रणि प्रणयं करोति कान्ते तपनीयं व्यपनीय सन्मणिः किम् ॥१७॥ प्रणतेन हृदा विधाय वेघाः समरूपं मकरध्वजं च मां च । अथ मन्मथमावयोर्मथित्वा निरमा निश्चितमेकोपमेपः ॥ ४८ ॥ . १."निष्ट'रा. २. एतलोष्टान्तर्गतः पारः क-गुम त्रुटिनः.

·र सर्ग] मुरथोत्सवम् । मनुजैनियतात्ययैश्च देव्यासिदशेरमिमुखैश्च चन्द्रमुख्या। उरगै श्रुतिवर्जितैश्च शूद्वैरिव युक्ता न रतिस्तवोचमाया ॥ ४९ ॥ सह दु सहपोरुषेण पत्या विहरन्ती हरिणेव पद्मवासा । मधुबन्धुपु विन्ध्यकाननेपु त्वमिमा निर्विश तन्वि काननद्धिम् ॥५०॥ तरसाहमजैपमैप पौन भवती स्त्रैणमधश्चकार कान्त्या । तदिद द्वयमावयो समेत समशत्तयोर्जगतोऽप्यजेयमस्तु ॥ ११ ॥ ममविक्रमभीतमर्तृगाणा नरदेवोरगदेवसुन्दरीणाम् । पतिजीवितभक्ष्यमिच्छतीना भर भद्रे भजनीयपादपमा ॥ १२ ॥ मयि चेन्न रुचि प्रतापतीने भज तन्मेऽवरज शुभ निशुम्भम् । तरणौ तरणे निरुद्धभावा मुखसेव्य शशिन कुमुद्वतीय ।। ५३ ॥ इति तद्वचन निशम्य देवी हृदि कोप दधती बहि प्रसतिम् । शुशुभे सुतरा शमीच धूमध्वजगर्भा नवपल्लवोदया च ॥ १४ ॥ अथ वागधिदेवताविपश्चीरणितश्रीसहचारिणा वरेण । रजनीकरखण्डमण्डनस्य प्रमदा त निजगाद सादरेव भवताभिहित यदेतदात्मप्रभुविस्पृर्जितमङ्ग सगत तत् । यभुक्षगजेन्द्र एव साक्षी विमद शुम्भमदस्य दुर्मदत्वे ॥५६॥ परमज्ञतया मया प्रतिज्ञा महती या विहितास्ति पूर्वमेव । शृणु तामपि सर्वथाप्यहेया मुभटानामिव सपरायभूमिम् ॥ १७ ॥ रहितोऽपि गुणे कपालवानप्यपरिनातकुलोऽप्यसश्योऽपि । स पतिर्मम विग्रह मया य सममानान्तमृगेन्द्रया विधाता ॥ १८ ॥ सदिय क्रियते कय प्रतिज्ञा वितथा निश्चितचित्तया रता या। इदमेव महात्मना हि चिह व्यभिचारो वचसा न यत्वदापि ॥१९॥ तदुपैतु पति स दानवानामनुनो या दनुनोचमस तस्य । समसमरतो थैमारयाय त्वरित यातु च भूषितामार ॥१०॥ १ अर्भनारीवर पायुष शरीरम् २ रा रत , (प) सगराल, ३ भयम् माउयाय, (पक्ष) पनामा अरा, (प) भूपतिन ८ ·काव्यमाला। वनितानुचितामिमां तदुक्ति श्रवणाभ्यां परिगृह्य दैत्यगृधः । निजगाद पुनः सहोपहासं हसितेन्दीवरपत्रदीर्घनेत्राम् ॥ ११ ॥ वदने रसनास्ति यद्यधीना यदि दण्डश्च न जल्पतामनल्पम् । सुघटानुगत तथापि वाच्यः सुधियः श्रद्दधते हि युक्तवाचः ॥ १२॥ अमुनासि सखीजनेन मुग्धे कृतकप्रीतिपरेण शोचनीया । न निषेधति यो बलादपि त्वां प्रलपन्तीमुपपत्तिशून्यमेवम् ॥ ६३ ।। कदलीदलकोमलानि दृप्यद्रिपुदन्तिप्रतिघातकर्कशेन । अबले बलिना भटेन भीरु प्रधनं तेन तवेति विस्मितोऽसि ॥ ६४ ॥ अमराः समराय नोत्सहन्ते सह येनाशनिदण्डचण्डदोप्णा । अपि तं वनिता विरोद्धमिच्छत्यसहायेति नमोऽस्तु मोह तुभ्यम् ॥१६॥ अवलेपममुं विमुञ्च बाले बलतामंत्र तवानुरागि नेत्रम् । सफलास्तु ममार्थना विनाशं त्वयि देवोऽपि करोतु मावमानात्॥१६॥ अपरं परिभूतिकारणं तु प्रभविष्णोरपि भावयामि भर्तुः । यदयं भवती विभाव्य भव्या भविता निश्चितमात्मनोऽप्यनीशः॥१७॥ वचनानपनेयनिश्चयां तां दितिजेन्द्रानुचरोऽवगम्य सम्यक् । गिरिमेष निमेपतोऽपि रेवापवितग्रावसमाजमाजगाम ॥ ६८ ॥ विषमेक्षणपक्ष्मलेक्षणायाः प्रमदावर्गविरुद्धमुद्धतत्वम् । तदुपागमनोत्सुकस्य पत्युः कथयामास समासतः स तस्य ॥ १९ ॥ कुंचरः स चरप्रजल्पितान्ते दितिजं तद्विजयक्षमं दिक्षुः । स्मरमत्सरयोः समर्पितात्मा भ्रमयामास दृशं सदस्युदीर्णाम् ॥ ७० ॥ असुरः सुरयेव संपदा किं विषयैर्वा विषसंनिभैविमूढः । अवलोकयति स नैव यमाद्वनितावेषधरं पुरोऽपि मृत्युम् ।। ७१ ॥ चपलप्रकृतिः प्रभूतरागा ध्रुवमालीमिव विभ्रती च वक्राम् । दितिजे स्थितिमाप तस्य दृष्टिः कुलटेवासति धूम्रलोचनाख्ये ॥ ७२॥ १. दैत्यपक्षीयः. २. 'मित्र' क. ३. घटमानम्. ४. 'रा' स. ५. शुम्भे. ६. गीर्याः. ५. कुटिलाशयः. 1 ·५९ ९ सर्गः] सुरथोत्सवम् । अथ मन्दरमध्यमानपायोनिधिपाथोरवगौरव गिलेन । तमयं ध्वनिना निनादिताद्रिविनयप्रार्थितवाचमित्युवाच ॥ ७३ ॥ अयि वीर शरीरवानसि त्वं मम विश्धैकभुजो भुजप्रतापः । मदनज्वरशान्तये तदेता दयितामौषधिमानयाचलेन्द्रात् ।। ७४ ॥ मनुते प्रथम न चेदुपायं पुरुदर्पाप्यचतुर्थमाश्रयेथा. । यदि कोऽपि करोति पक्षपातं तव जातं समरार्थिनः प्रियं तत् ॥७९॥ तदनु स्वतनुव्ययेऽपि सजः प्रभुसंभावितया प्रवीरवृत्त्या । उदतिष्ठढसौ ससौष्ठवं ता द्रुतमानेतुमनाः पिनाकिपत्नीम् ॥ ७६ ॥ तरणेस्ति रीचिनालं जलधीनामपि पश्यन्पयासि | प्रसरत्तुरगोट्टतैः परागैरगराजं स जवादवाप दैत्य ॥ ७७ ॥ हरितः परितः प्रकाशयन्ती कनकाभेन निजाशुजालकेन । असुरः पुरवैरिवल्लभा ता शलभो वहिशिखामिवाभ्यपप्तत् ॥ ७८ ॥ इति चायमुवाच वामनेत्रे करणीयद्वितयेऽत्र ते यदृच्छा । भवमाप्नुहि तोपिताद्धि पूर्व परिपूर्व दितिजादतोपिताद्वा ॥ ७९ ॥ अथ मोघवचाः कचावकृष्टिं कुपितः कर्तुमियेप यावदेप । कृतहुंकृतया तयात्मकर्मार्जितमृत्यु क्रियते स भस्म तावत् ॥ ८ ॥ नीते तस्मिन्भमभाव भवान्या सैन्ये जन्यादाशु नष्टे वशिष्टे । आदित्याना दैत्यभीत्याकुलाना रक्षाहेतुः सैव रक्षा बभूव ॥ ८१ ॥ इति श्रीगुरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्स्वनाम्नि महाकाव्ये धूम्रलोचनबधो नामाष्टम सर्ग : नवम सर्ग । दैत्योदन्तेन तेनायं नायको नाकविद्विषाम् । दण्डेन कुण्डलीवाथ व्याचके व्यथित क्रुधा ॥१॥ उज्जा कचावलिस्तस्य पककाण्डनिभा व्यमात् । ज्वाला कोपानलस्येव भित्त्वा मूर्धानमुत्थिता ॥ २ ॥ १ भम्म • चौपायाभूना ·काव्यमाला। उदितवेदबिन्दूनि तदङ्गानि विरेनिरे । अङ्गीकृतजलानीव रोपामिप्लोपशझ्या ॥३॥ दन्तैर्दसचति मां सिप्रमसाविति ससाध्वसः । मन्ये मन्युमतस्तस्य स्फुरति म रदच्छदः ॥ ४ ॥ दारुणस्यारुणाख्यस्य दैत्यभर्तुः स्वभावतः। भृकुटीभीपणे भाले कोपः स्फुटमलक्ष्यत ॥५॥ शुम्भः समानिषण्णानामविपण्णमदोमणाम् । विभागं व्यतरतेषां क्रुद्धः स्वस्थाः श्रिया इव ॥६॥ ज्येष्ठं ज्येष्ठमिवोदीक्ष्य ज्वलन्तं निजतेजसा । वोढुमाषाढवत्तापं निशुम्भोऽन्वपुपद्रुपा ॥ ७ ॥ स कालकोसरारालशृङ्गसब्रह्मचारिणा । कोपाटोपार्पितेनासीद्भूभङ्गेनातिभीपणः ॥ ८॥ सङ्गराँसगसंभूतां बिभ्रता रोमविक्रियाम् । धूपद्विपा बिडालेन बिडालेनेव चुकुधे ॥९॥ क्रुधा दुधाव मूर्धानं चरमं चामरासुरः । चकम्पे प्रथमं तस्साचकिताजगतां त्रयी।॥ १० ॥ कुपितः पाणिना जड्डामाजम्ने जाकिस्तथा । यथैपापि रुपेवाभूल्लोहिता लोहितादपि ॥ ११ ॥ रक्तबीजो जरद्गुञ्जाबीजरक्तो रुपाभवत् । चण्डमुण्डौ च साक्षेपमुण्डचण्डौ बभूवतुः ॥ १२ ॥ अगृहीत्वापि संनाहमसंनाहं कृतः क्रुधा । उत्तिष्ठन्पीठकः पीठात्कथंचिदपरभृतः ॥ १३ ॥ अकृतारिपरित्राणं कृपाणं कम्पयन्करे । मूको मूकोऽपि कोपेन स्वं चख्यौ संख्यकाङ्गिणम् || १४ ॥ १.'या' ख. २. 'को' ख. ३.आसक्तिः ४. इन्द्रो, भूपत्र, ५. दैत्येन. ६. अम्लान.

·E ९ सर्गः] मुरथोत्सवम् । याने विलम्बमानानामन्येपामय मन्युना । चकार क्षारणां चाचा चुसुर()धरतीक्ष्णया ॥ १५ ॥ रणप्रकरणारम्भे विनाणं च प्ररोचनम् । दुर्मुखस्स सरोपस्स मुखमामुखतां ययौ ॥ १६ ॥ हिमाद्विमुद्रितामाशा धेनुकः सासिधेनुकः । आलुलोके मुहुर्वहिस्फुल्लिङ्गसदृशा दशा ॥ १७ ॥ याप्कलः कलहश्रद्धा दधानोऽपि मदोद्धतः अरातिरवलेत्यासीद्विचिकित्समना मनाक् ॥ १८ ॥ रोपरक्तीहरुदत्यैदैत्यमर्तुरमात्समा। भूपिन्ध्यभूधरस्येव गैरिकारुणितैरिभैः ॥ १९ ॥ नवाप्रसंनिभः शुम्भः शातकुम्भविभूषितात् । सिंहासनादयोत्तस्तो धूमो धूमध्वजादिव ॥ २० ॥ पीठादुत्तिष्ठतस्तस्य चरणेनानुचस्खले । अव्यापाराय धावन्ती प्रथम स्खलिता मतिः ॥ २१ ॥ दुनिमित्तं निमित्तजस्तद्विभाव्य विभोर्महत् । उवाच वचनं मत्री मयोऽथ समयोचितम् ॥ २२ ॥ पुनराचर वीरेन्द्र भद्रासनपरिग्रहम् । पूजितानि निमित्तानि पूजयन्ति हि तान्यपि ॥ २३ ॥ तं काञ्चनासनासीनमासन्नव्यसनं पुनः । शङ्कमानोऽपि नि.शङ्कमयोचरसचिवोचमः ॥ २४ ॥ सर्वविधाविदो देव के वयं पुरतस्तव । तथापि त्वय्यसो भक्तिर्वक्त कामं करोति माम् ॥ २५ ॥ द्विपमिय मृपामुद्यम मेोगमार्गगरिममः' दमयद्भिर्महामानचित्रं यजीव्यते चिरात् ॥ २६ ॥ १. स्परभेद. २. 'ना' क. ३ 'गतम्'स. ४ 'क' ख. ५. 'हो' स्व. ६ बिय हन्मि न था ७ मत्रिभि, इतिपश्च.

·काव्यमाला। क्षन्तव्यं देव यद्वक्ष्ये यस्सादाप्तोदितं वचः। आदौ तप इव भि(क्लिोप्टमिष्टमन्ते च जायते ॥ २७ ॥ याति स्थाने नियुक्तेन तिक्तेन मधुरेण वा । वचसा सचिवः ख्यातिमायुर्वेदीव जायुना ॥ २८ ॥ मैत्री मन्त्रिगिरा युक्ता सहकारफलैः सह । यत्रादौ तीव्रता किंचित्साधु माधुर्यमन्ततः ॥ २९ ॥ प्रियैकभाषिणः पूर्व जनात्पर्यन्ततापिनः । भेतव्यं क्षरतोऽप्यम्भश्चित्रा वारिधरा इव ॥ ३० ॥ देव त्वमेव शास्त्रेषु शस्त्रेषु च विचक्षणः । तदविज्ञाततत्त्वेऽर्थे सहसा किं प्रवर्तसे ॥ ३१ ॥ स एवाम्भोधिकल्लोललोलां छलयति श्रियम् । चतुरोऽपि चिकीर्पित्वा तिष्ठते मतिमत्सु यः ॥ ३२ ॥ केयं कस्याथ कस्साद्वा तिष्ठत्येकाकिनी गिरा । इति निर्धार्य कार्याय युक्तः कर्तुमुपक्रमः ॥ ३३ ॥ विधिवनिर्मितैर्देवेकर्मभिर्मन्नपूर्वकैः । स्पष्टमिष्टफलं राजा यजमान इवाभुते ॥ ३४ ॥ स्त्रीनेपथ्यमपथ्यं नस्तदेततूनमुत्थितम् । इति व्याकुलतायत्तं चित्त व्याहरतीव मे ॥ ३५ ॥ स्त्रियोऽपि चित्रविन्यस्तादपि त्रस्यन्ति संगरात् । युयुत्सते सा तत्रापि त्वया तदिदमद्भुतम् ॥ ३६॥ विभो संरम्भमुत्सृज्य भवतापि विभाव्यताम् । गोपालो ननु भूपाल स्तूयते विचारकः ॥ ३७॥ किं च वीर विरञ्चोऽपि वरविश्राणनक्षणे । उत्ससर्ज वधूवर्जमाजौ विजयिता तव ॥ ३८ ॥ १ वशीक्रोति २. सबोधनम् ; (पक्षे) देवतार्थ वर्मभि , ३. अवीन् चारयति, (पक्षे) विचारहीन ·९ सर्ग] मुरथोत्सवम् । इमा तामिव पश्यामि खामि नमितविक्रमाम् । मिन्दन्ति हदय हावर्नहि प्रहरणै स्त्रिय ॥ ३९ ॥ न भव्या भवत सेय विमार्गानुगामिन । देव काव्य इव स्त्रैणे सणाव्यवहारिता ॥ ४०॥ असस्त्व किं नु येनानी सोढा वजढाहति । कौमुमैरपि कन्दर्पप्रदरैर्दारितोऽसि यत् ॥ ११ ॥ अद्य माद्यतु कन्दर्प सदर्प सांगणा पुर । येन लमविधयोऽपि बलानीतो विधेयताम् ॥ ४२ ॥ ऐश्वर्य वर्तमानाना कुर्वता वा पर तप । नृणा हि करणग्रामनिग्रह सिद्धिकारणम् ॥ ४३ ॥ काम सापि त्वया जिप्पे (ग्ये) स्त्रीजयात्तव किं यश । व्यतिरेकोऽर्थ को मत्वा मृत्युमाहयते स्वयम् ॥ ४४ ॥ नाधिक शक्यते जेतु न च नीचजये यश । समेन युधि सदेहस्तस्मात्पुसा क्षमा क्षमा ॥ ४५ ॥ तर्दुपस्थीयतामेषा द्वैपादाकृप्यता मन । शास्त्रदृक्फलमेतद्धि दृश्यते कृत्यपद्म यत् ॥ ४६ ॥ एतसादशुभारम्भान्निवर्तस प्रसीद मे । देव मा दर्शय द्वार विधेश्छिद्रावलोकिन ॥ १७ ॥ दुराचरति यो गर्वात्फूत्कुर्वाणेपु बन्धुषु । हठान्निारदण्डेन स देवेन विनीयते ॥ ४८ ॥ बोधितोऽपि स तेनेति हित नोऽबुध्यतात्मन । पभीतेय नाधत्ते पद जाल्मे विवेकिता ॥ ४९॥ वृथाकुर्वन्वचस्तस्स मुमूर्षुरिव भेषजम् । यभापे भीपणाकार सुधाहारविरोधिराद ।।५० ] १ या ब्रह्मणा निषिद्धापि २ गुक , कविता च ३ अधिवेरिलम् ४ न स ५ माण ६ ख वा तया जीयसे ७ आराध्यताम् ८ पाप ·c काव्यमाला। सहशं यत्सुहृद्वृत्तेर्बाहुश्रुत्यस्य यत्क्षमम् । साचिव्यस्योचितं यच्च तदूचे भवता यत्रः ॥ ११ ॥ स वाग्मी व्याहरन्नर्थ पुरो दर्शयतीव यः । तन्मित्रं खयमापति पतन्ती यः प्रतीच्छति ॥५२॥ शास्त्रैः संस्क्रियते बुद्धिर्वृद्धैः साधूपदिश्यते । तदन्यदेव सौभाग्यं जयश्रीर्येन भुज्यते ॥ ५३॥ वेत्तु विद्याश्चतस्रोऽपि तानुपायांश्च तावतः । विक्रमेण विनैकेन नारिपु क्रमते मतिः ॥ १४ ॥ अतत्त्वज्ञोऽपि सत्वं चेदुद्धिनोति(च्छिनत्ति) द्विषां शिरः। रणे केसरिणः केन वद वैदुष्यमर्पितम् ॥ ५५ ॥ पौरुषोत्कर्षहप्तानां व्यर्था शास्त्रनियन्त्रणा । अकुण्ठजठराग्नीनामाहारनियमो हि कः ॥ ५६ ॥ न दोषो मनुपे यन्मामपि जेयं स्त्रिया तया । तवात्र विगलहुद्धवृद्धत्वमपराध्यति ॥ १७ ॥ मिन्नवानस्मि यः शक्रकुम्भिकुम्भद्वयीमपि । तस्य मे स्त्रीकुचद्वन्द्वं पिये किल भविष्यति ॥ १८ ॥ इयं नः शङ्कनीया चेत्तदुपैया विशेषतः । स धीरः सति भीहेतौ निर्भीरस्यति यः परान् ॥ ५९॥ साम यद्गीयते विप्रैर्दानं यञ्च प्रसादतः । भेदनं चोरसः शत्रोर्जानेऽहं दण्डपण्डितः ॥१०॥ नाहमाहर्तुमिच्छामि कामातः कामिनीमिमाम् । अखामिकं हि भूखामी सर्वमादातुमर्हति ॥ ११ ॥ न मानी प्रत्यनीकाय नमयत्युन्नतं शिरः। परमुफ्मसिच्छिन्नं गच्छदप्येतदिच्छति ॥ १२ ॥ अरिः प्रणतिलब्धेन जीवितेनापि तेन किम् । मृत्युरप्युपलभ्योऽसौ योऽभ्येति छिन्दतां द्विपः ॥६३॥ १. शौर्य नाम. २. 'न्चे' फ. ३. प्रशस्यः ·९ सर्गः] सुरथोत्सवम् । अक्षतस्त्वं क्षताशेन क्षेममेतद्भवादृशाम् । शूरैर्वागपि शौर्यनी दुःसहा कि पुनः क्रिया ॥ ६ ॥ संमतं सूत्रकाराणां कुर्वतां परशासनम् । ननु मानकजीवानां मात्रयापि हि लाघवम् ॥ १५ ॥ तामहं निहनान्येव सा मां समिति हन्तु वा । वीराणां हि शिरश्छेदान्नासाच्छेदोऽतिदुःसहः ॥ १६ ॥ कि नाप्तं तेन चीरेण रणान्तर्व्ययितात्मना । दुर्मुखानपि यः शत्रून्निजलापामचीकरत् ॥ १७ ॥ इत्युदस्य वचस्तस्य माल्यं मत्त इव द्विपः । उदस्थादयमास्थानादस्थानारब्धविग्रहः ॥ १८॥ ततो गिरा जरद्धोमपणोद्धोषधोरया । सैन्यसनहनायाशु सैनिकानादिदेश सः ॥ ६९ ॥ तदादेशेन देवानां चेरुच्छृहलाः खलाः । कल्लोला इव कल्पान्तपवनेन पयोनिधेः ॥ ७० ॥ तनुत्राणं तनुनाणं शस्त्रं शस्त्रं रथो रथः । इति शुश्रुविरे विश्वगुद्भटाः सुमटोक्तयः ।। ७१ ॥ भर्मकिारितैर्वीरा वर्ममिस्ते विरेजिरे । घालार्कातपसंपृक्ताः प्रचलन्त इवाचलाः ॥ ७२॥ स्त्रीति तस्यामनास्थातो जग्राह ग्राहितो परैः । शौर्योत्कण्टकितैरङ्गैः कङ्कटं विश्वकण्टकः ॥७३॥ मरुतां विपरीतोऽयं परीतः खड्गपाणिभिः । अन्चभूदिव जीवन्नप्यसिपत्रवनस्थितिम् ॥ ७४ ॥ चिक्षेपे शुम्भपक्षीयैर्जयेनं वाजिराजिपु । मूढ जयनं भावि व्यभावि पुनरात्मनः ।। ७५ ॥ १. उत्कृष्टशास्त्र, वरिवघ च २. ग्रन्थसंक्षेपः, तेजोहानिश्च. ३. पी. ४. देववे. रिणा. ५. संनाहः. ६. पराजयः.

·काव्यमाला। कल्पिताः फिल दैतेयैः कुञ्जराः संगराय ये। विधिना ते कृतान्ताय निर्विकल्पं तु कल्पिताः ।। ७६ ॥ देवी यत्रास्ति मा तं गाः शैलमित्यलिना रुतेः । मन्ये तं दोर्मदोन्मत्रं मातड्डा अप्यवारयन् ।। ७७ ॥ चक्रिणां चक्रवालेन विशालेन सकेतुना । नेभसा च बभूवेऽस्य संपरायं प्रयास्यतः ॥ ७८ ॥ वाहैविहितसंनाहैः सवरूथैरथैरथ । सर्गजैश्च संकीर्णा तत्सौधद्वारभूरभूत् ॥ ७९ ॥ वैयाघ्रं दानवव्याघः स्यन्दनं सांपरायिकम् । आरुरोह जगद्रोहसाहंकृतिभिरायुधैः ॥ ८०॥ प्रतापोद्धतयोर्युद्ध मैतयोर्भूदिति ध्रुवम् । अन्तरे तस्य भानोश्च जातमातपवारणम् ॥ ८१ ॥ अप्रमाणबहुत्वेन श्रुतिपाधाविधायिना । निखाननिखनेनास्य नास्तिकत्वमवाप्यत ॥ ८२॥ दिशो दुन्दुभिनादेन हास्तिकेन महीतलम् । उच्चैः सा रजसा व्योम व्यश्रुवानाचलञ्चमूः ।। ८३ ॥ शुम्मे प्रचलिते लोलपताकाकेशपाशया । रुरुदे दैत्यलक्ष्म्येव प्रयाणपटहखनैः ।। ८४ ॥ चलद्वलत्समुद्भूतधूलीदण्डच्छलेन सः । चकितः किल शैलोऽपि तमेवमनुजग्मिवान् ॥ ८६ ।। उद्दधेऽश्वखुरैस्तीबैस्तपोभिरिव मूरजः । पातितं मलिनैर्वृत्तैरिव दन्तिमदाम्बुभिः ॥ ८६ ॥ तेन भूतज्वरेणेव मुच्यमानः प्रतापिनः । शैलः सिस्वेद सैन्येममदाम्म सेकदम्भतः ॥ ८७॥ 1. फेतूदयोऽपि जातः, २, अपरिच्छेद्य यहुत्व यस्य, (पक्षे) न विद्यते प्रमाणवहुत्व यस्य. नास्तिका हि 'प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् इति मन्वते. ३. दुन्दुभि ५. 'लोल ख.

·१० सर्गः] मुरथोत्सवम् । तत्कुम्भिकुम्भसंभूते कर्णतालानिलोद्धते । दूरा(र)मुद्यति सिन्दूरे दिशां दाह इवामवत् ॥ ८ ॥ वैमानिकनिकायेन पश्यतापि प्रयत्नतः। उपलेभे चलस्यान्तो नाग्रे नानु न पार्थतः ॥ ८९ ॥ तुपारदिग्बन्धनताङ्गमद्रेनिद्रसिंहासु महागुहासु । नेदिष्टनाकारिवलानकानां ध्वानः प्रतिध्वानगुरुर्बभूव ॥ ९० ॥ शनैः समासीदति दैत्यसैन्ये मयूरपिच्छातपवारणौथैः । धराधराधीश्वरपार्थजाता कान्तारपशिः पृथुतां प्रपेदे ॥ ९१ ॥ स्फुरत्तुरगमण्डलीखुरमुखाभिघातोच्छल- स्परागपटलच्छलादुपरिभूतभूमण्डपम् । चलं बलिनिवासवत्समणिनांगरौद्रं रवि- विपामविपयं जनो ददृशिवान्नगेन्द्रस्थितः ॥ ९२ ॥ तस्याश्चीयखुरक्षतक्षितितलमेशात्परागच्छटा- विच्छायीकृतमण्डलच्छविरवि व्योमाग्रमालोकयन् । मध्याहेऽप्यभिसृत्य किन्नरवधूवर्गः सह सनिमिः कल्याणं कुसुमायुधस्य विदघे कल्पद्रुमाणामधः ।। ९३ ॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्सवनाम्नि महाकाव्ये दैत्यप्रयाणको नाम नवमः सर्गः। दशमः सर्गः। ततस्तद्वलमालोक्य त्रैलोक्यमपि चुक्षुमे । युयुत्सयोत्सुका जज्ञे महेपमहिपी पुनः ॥ १ ॥ विकखरेण वक्रेण करणायुधकर्षिणा । होमर्याम(ब)सौ व्याञ्जीदासीदत्याहवोत्सवे ॥ २ ॥ निजेनांशुप्रतानेन प्रकाशं कुर्वती दिशाम् । पार्वती वृ()ष्टिक(रु)ल्केव पपाताभिद्विपञ्चमूम् ॥ ३ ॥ १. 'तो' ख. २. हस्तिन , सपश्च.

·काव्यमाला। सर्वासामात्ममूर्तीनां सस्सार सरजिलिया। आगतास्ताश्च तदेहादन्यतो वेति 'संदिहे ॥४॥ न नाम नाशकज्जेतुं दैत्यानेकापि किंतु सा । सुखं तदैच्छदाच्छेत्तुं सर्वाभिरिव मूर्तिभिः ॥ ५ ॥ विभासमाना हंसेन लसत्तामरसद्युतिः । प्रातः संध्येव वैरञ्ची शक्तियक्तिमुपागता ॥ ६ ॥ द्विरदाजिनसंव्याना द्विजराजावतंसिता। द्विजिवलया देवी द्विधाकर्तुं द्विपोऽभ्यगात् ॥ ७ ॥ प्राप्ता राकेव वैशाखी चेञ्चच्चन्द्रकरोचिता । उल्लासो दानवार्तानां प्रावर्तत यदागमे ॥ ८ ॥ व्यक्तकस्तूरिकाकान्तिः शङ्खचकालशालिनी । कालिन्दीव बलोत्कृष्टा दृष्टा देव्यथ वैष्णवी ॥९॥ वाराही राहुवक्रान्तर्निर्यदिन्दुकलामलाम् । क्षमाभारक्षमां दंष्ट्रां दधती द्रागदृश्यत ॥१०॥ नारसिंही समेता च तैरेव नखरैः खरैः । शौर्य साक्षादिव द्रष्टुं प्रविष्टा हृदि ये द्विषः ॥ ११ ॥ दानवारिपवित्रेण गजेन्द्रेण च जिष्णुना । ऐन्द्री रोहि(हरि)दिवायाता प्रकाशितरविग्रहा ॥ १२ ॥ नीलीरसैविलीप्तेव घटितेव धनोच्चयैः । मिश्रितेव तमिस्रेण वृतेवायसवर्मणा ॥ १३ ॥ मातेव शितिपक्षस्य धूमस्येवाधिदेवता । छायेयाञ्जनशैलस्य कालियाहेरिवाग्रजा ॥ १४ ॥ सदेह करोमि. २. शवधरूपम् ३. गृहीतुम् ४. कार्तिकेयी वैशाखी पूर्णिमा च. ५. चञ्चच्चन्द्रको मयूरः; (पक्षे) चञ्चच्चन्द्रकरैरुचिता. ६. दैत्यपीडितानाम् ; (पक्षे) वैशाख्या हि दानानि दीयन्ते. ७. वलदेवेनोर्चामाकृष्या; (पक्षे) वलेनोत्कृष्टा. ८. हिरण्यकशिपोः. ९ मदजलमुन्दरेण; (पक्षे) दानवानामरिनिवारि', पविर्वन्न तेन जायते सः. यशीलेनैरावणोपलक्षिता; (पक्षे) ऐरावणेन जिष्णुनेन्द्रेणोपलक्षिता. ११. प्रकाशितरो दीप्तिमत्तरो विग्रहो यस्था सा, (पक्षे) प्रकाशितमुदय नीतो रबिरेव ग्रहो यया. १० ज- ·१० सर्गः] १९ सुरथोत्सवम् । करसेन कपालेन लोलया च रसज्ञया । सबलाका सविद्युत्कामम्रालिमनुकुर्वती ॥ १५ ॥ महान्तमवैवानेन सर्वतोऽपि समाश्रयम् । स्फुटाट्टहासशब्देन त्रासयन्ति जगत्रयम् ॥ १६ ॥ समाजगाम चामुण्डा मण्डिता मुण्डमालया । विस्फुरत्तारकव्यूहा कुहरिव शरीरिणी ॥ १७ ॥ (पञ्चभिः कुलकम्) भेदैभिन्नापि भूयोऽपि एकैव ध्रुवमम्बिका । व्यक्तीना हि बहुत्वेऽपि न जातिर्जायते पृथक् ॥ १८ ॥ केसराङ्कुरितस्कन्धो लोलल्लाङ्गललागल. । व्यात्तवक्रगुहः सिंहो गुहमातुः पुरोऽभवत् ॥ १९ ॥ नंतनोन्नतिनानन्तनतेनानीतनीतिना । नितान्तं तेने तातेन तत्तनुतनुता नुता ॥ २० ॥ (यक्षरः) तरङ्गैरिव रङ्गदिस्तुरङ्गैः फेनवन्मुखैः । आगच्छदिच्छयैवास्याः स कुतोऽपि बलाम्बुधिः ॥ २१ ॥ देव्या सग्रामगामिन्या मन्ये मङ्गलकाम्यया । शुण्डाकुम्भशुभाग्रेऽभून्मत्ता मातङ्गसंततिः ॥ २२ ॥ चेतः किमेतदसत्तोऽप्यधिक वेगवतया । इति न्यञ्चन्मुखैर्वक्षो वीक्षमाणैरिवेर्यया ॥ २३ ॥ भवान्केवलं वायुरेनिलास्त्वित्यहंयुभिः । नभो द्वाभ्यामिला द्वा-या पट्या नूनमधिष्ठितैः ॥ २४ ॥ मनोज्ञपदविन्यासैः कवीनामुचितैश्च तैः २ अपूर्वाच्छ्रायेण ३ ईश्वरनतेन श्रगुरलात. ४. प्रकाशितन- येन ५ प्रसिद्धेन हिमवता ६ तच्छरीरकाश्य स्तुतम् ७ कर , मदिरा च ८. क्टी, घटी च. ६ गजा , अन्त्यज्ञाश्च १० नभ एव विद्यते यस्मिन् ११ इलारहित १२ सलीनाम् , काव्यकर्तृणा च १ आकाशम् ·७२ काव्यमाला। रथारूढो रथारूढं पत्तिः पत्ति गजो गजम् । तुरङ्गस्थस्तुरङ्गस्थं मिथः प्राहरताहवे ॥ १८ ॥ • चतुर्विधायुधाघातैश्चतुरङ्गचमूवराः । दर्शयामासुरन्योन्यं कृतप्रतिकृतानि ते ॥ ४९ ॥ व्याकृतस्वीजसां नामामिव शौण्डीर्यशालिनाम् । इतरेतरयोगेऽपि द्वन्द्वे तत्रैकताभवत् ॥ १० ॥ स वन्द्यः सादिसंदोहः संप्रहारप्रवृत्तये । उत्थातुमिच्छतो यस्य बालैः प्रथममुत्थितम् ॥ ११ ॥ न तत्र तत्रसे शस्त्रघातातैरपि वाजिभिः । विकारो नहि जात्यानां विपद्यप्युपपद्यते ॥ ५२ ।। युद्धे जयः श्रियः सौघे पांशुपूरान्धकारिते। प्रहरद्दन्तिदन्तोत्थैः पावकैर्दीपकायितम् ॥ १३ ॥ कुम्भेभ्यः कुम्भिनां कुन्तक्षतेभ्यः क्षतजस्रुतिः । प्रससार ततोऽप्युञ्चैर्मदवीचिः कपोलतः ॥ १४ ॥ वारणाक्षतभूरी भेरी भूतक्षणारया । वादिता परमे प्रासं संग्रामे रैंपता दिवा ॥ १५ ॥ (प्रतिलोमानुलोमाघः) युद्धश्राद्धे पतन्मुण्डपिण्डे खण्डितखशिनि । कैथोपप्रथितास्तत्र विकराः करिणोऽभवन् ॥ १६ ॥ शरासारैस्तथा वृष्टं मेधैरिव महारथैः । यथा रक्तजला नद्यः सद्यस्तत्र प्रसुसुवुः ।। ५७ ॥ शान्ते रजसि रत्नौधैः सुप्रेक्षा समरक्षितिः । अभूदप्सरसां वीरवरलिप्सोत्कचेतसाम् ॥ १८॥ १. मुक्कामुकममुक्त करमुक्त यन्त्रमुक्त च. २.खोजसामात्मनलानाम् (पक्ष) खोजसां प्रथमाविभक्तिवचनानाम् ३. एक्वचनम्, मिश्रत्व च. ४. शिशुभिः, केशेश्व. गजाहतबहुगजे. ६. भूतोत्सवकारी आरयो यस्याः. ७. केनचिद्विनाश रपता जल्पता न भवसीत्यादि रात्री युद्धाभावात्. ८. गण्डकाय, ९. कम्बलाः, दांच, १०. शुण्ड- रहिताः, अन्नपुजाथ.

·१० सर्गः मुरथोत्सवम् । मागणैर्मार्गणा एव भमा न तु भर्टर्भटाः । पताकाखेव नो तेपामाफम्पो मानसेवभूः ॥ ५९॥ (अतालव्यः) क्रोधान्धी योद्धमारब्धावात्मीयावेय कौचन । पुनः संप्रतिपन्नौ च सामिनामन्युदीरिते ॥ १० ॥ कृपाणे पातिते पाणेः प्रतिमल्लेन मल्लयत् । दन्तैनियुध्यमानोऽभूदपरो वीरकुजरः ॥ ११ ॥ युद्धेऽभिधावतो भल्लभिन्नोरस्कस्य कस्यचित् । रक्तधारापतत्सैव रेसाद्या सुभटेपपि ॥ १२ ॥ परामुः परतो बन्धुनिर्यत्रैः पादयन्त्रणा । वीराणामन्तरायोऽभून्न रिपूनभिगच्छताम् ॥ १३ ॥ द्वयोऽपि सेनयोन्तत्र कोऽपि नाम न सायुधः । विक्रमन्नपच काम कोपिना मनसा युधः ॥ ६४ ॥ अरिदारितपादोऽन्यो जानुभ्यां तमनुजन् । नीचैरपि भवन्नुञ्चैर्वभूव भुजशालिनाम् ॥ १५ ॥ सहृत्य संगरे शचुं शस्त्रघातातुरः परः । अन्वगाढिव तं जेतुमपि लोकान्तरे गतम् ॥१६॥ धीरस्यारिक्षुरप्रेण सितिं नीतेऽपि मूर्धनि । न शस्त्री पतिता हस्ताबृकुटी न च भालतः ।। १७ ॥ फस्यचित्कवचं सस्तं व्यस्तायां च शरैस्त्वचि । गौर्यमन्तर्गतं व्यक्तमासीदनस्यतम्तत ॥ १८ ॥ मनृत्तेपु कबन्धेपु रणतूर्यरवैर्नवैः। माला रामाजीक सुरस्त्रीरोसिरे ॥ १९ ॥ असूकाणकिरः कुम्भिमु(म)दामोदस्य दस्यवः । श्रान्तः सिपेविरे चीरै रणाक्षणसमीरणा ॥ ७० ॥ १.'तो' स. २. ' मिस.

·७० काव्यमाला। . सत्काव्यसदृशैरश्वैः सेनामुखमशोभत ॥ २५ ॥ (निभिः कुलकम् गन्धर्वैरिव गन्धर्वः सुखं लीनरलंकृता । सुमेरुभूरिवाभूत्सा ध्वजिनी देवताश्रिता ॥ २६ ॥ मान्निकैरिव विक्रान्तैः कृतास्त्रकवचक्रियः । उपास्यते स्म विश्वेषामुपास्या परमेश्वरी ॥ २७ ॥ बभूवुर्भवकान्तायाः सध्वजाः स्यन्दनाः पुरः । यञ्चक्रध्वनयश्चकुरंध्वजाः केकिनां मुदम् ।। २८ ।। धृतशूलार्धचन्द्रं तत्सविडं नागसंगतम् । पार्वतीप्रीतये सैन्यं रौद्र रि(व)पुरिवाभवत् ।। २९ ॥ उदस्थादथ तत्सैन्यभेरीध्वनिरनिद्भुतः । प्रतिशब्दापदेशेन यः शैलैरनुमोदितः ॥ ३० ॥ गजेन्द्रभूषि(हि)तैर्वाजिन्हेपाभिर्भटभाषितैः । चक्रिसक्रीडितैश्चाभूत्तत्रोच्चैः स्वरसंकरः ॥ ३१ ॥ सैन्यस्थाह्वयमानस्य ताम्रा(मा)नकरवैद्विषाम् । प्रतिवापं ददौ चापज्यानि?पैरुमा च भूः ॥ ३२ ॥ प्रचलन्यामनीकाभ्यां ताभ्यामुत्थापितं मिथः। नियुद्धं विदधे ब्योमि रुपेवास्तक्षम रजः ॥ ३३ ॥ दुर्जये दानवानीके देव्यनीके च जित्वरे । भयं जयं च चेतांसि व्यभापन्त नमःसदाम् ॥ ३४ ॥ सलीलं पश्यता रोगादागच्छन्ती द्विपञ्चमूम् । वीर्योंद्रिक्तेन तेन द्राग्बलेनाभीकतादधे ।। ३५ ॥ तस्य दानवसन्यस्य भवानीमभिसर्पतः। प्रतिकूलानिलोद्भूता धूलिरेवाभवन्मुंखे ॥ ३६॥ १. माजा.. २. सिंहनादम्, विष च. ३. भयानकम्, ४. 'चमूः' फ. ५. द्वेपात, अनुरागाय, ६. शौयम्, शुक च, ७. कार्यारम्भे, वो च.

·१० सर्गः] मुरथोत्सवम् । व्योनीव विपुले तसिन्सैन्ये शूरविराजिते । निजतेजोविशेषेण तद्वमौ मातृमण्डलम् ॥ ३७॥ आगसिन्यासुरेऽनीके समीपमुपसर्पति । सयूभगव सेनाभूत्साधिज्यैः कार्मुकैः झुधा ॥ ३८ ॥ क्षचानपायि गृध्राणा पक्षरुपरिपातिनाम् । पुरंदररिपूणां सा विच्छायैवाभवञ्चमूः ॥ ३९ ॥ फन्दलोद्गतिहेतुः सा चमूः प्रावृडिव द्विपाम् । संभिन्ना सेनया देव्याः शरदेवात्तत्राणया ॥ ४०॥ यानकण्ठीरवक्रोधादकुण्ठैः कण्ठगर्जितैः । दानवानीकनागानां न्यासिपेघ मदश्रुतिम् ॥ ४१ ॥ देव्याः सर्वेऽपि ते वीराः परमे कोविदा रणे । वीरः करिणां सिंहः परमेको विदारणे ॥ १२ ॥ स्फुरद्रजस्तमोमावे प्रसृते क्रोधदुधरे । पीव्यमानेषु धर्मपु प्रावर्तत ततः कलिः ॥ १३ ॥ संरम्भिणो रणारम्भे दृष्ट्वा खं ददतो मटान् । दानेच्छनियत कोशः खबॅरप्युदराज्यत ॥ ४४ ॥ कोशानित इवोज्झद्भिः कृपाणैः प्रत्ययैरिव । साधुप्रकृतिभिरिः साधिता समरक्रिया ॥ ४५ ॥ परस्परं निघांसूनां तेस्तैः शरुरस्कृतः। त्यिजामिव चीराणां सोऽभूत्संगरसंभवः ॥ १६ ॥ त्यक्त्वा स्थितोऽत्र यः शैलेसमयोधवलो दयाम् । सोऽगाकीति विक्षत्रसमयो घवलोदयाम् ॥ १७ ॥ १. नाविशेषच. २ क्लहाकुरथ ३ गृक्षविगेपन ४. 'ग' स. ५. युद्धम्, युग घ. ६. आत्मानम्, द्रव्य घ. ५ यण्डनम् ; वितरण च ८ मन्त्रविशेपेच मा. विशेषः स च मियो विदिश्योर्यजमानयोभवति १०. निष्कम्प वारसम योवाना पल यस. ११. न्याययोद्धा.

·काव्यमाला1 यावत्त्वं सलिलासारैर्जगजीवयसि प्रभो। तावदेषा धृतोत्कर्षा कर्मठा धर्मकर्मसु ॥ ७१ ॥ रङ्गादाममदागारं गात्रमाक्षक्षमात्रगाः । दा मासाररसामादामक्षरक्ष क्षर क्षमः ॥७२॥ (सर्वतोभद्रम्) तोयधारामरातीपु भिन्नं मां प्रति संप्रति । इति चातकवत्कोऽपि ययाचेऽब्दमुदन्यया ॥ ७३ ॥ (त्रिभिः कुलकम्) कोकिलालककोलालिकुलकालाः किलाललुः । काकाः कङ्कालकीलालं कलाकलकुलाकुले || ७४ ॥ (यक्षरः) उत्तस्थाते विलोक्याथ तारुण्यं तद्रणशियः । देर्पकोपचितौ चण्डमुण्डावुपचुभुक्षया ।। ७५ ।। प्रजोपत्मावकावेतौ दुभिक्षमरकाविव । देवीसैन्योपघाताय प्रावर्तेतां कृतोद्यमौ ॥ ७९ ॥ द्वयेन स्फुरता तेन दैत्ययोर्जियोरिव । सैन्यस्य पन्नगस्येव मुखमासीद्भयंकरम् ।। ७७ ॥ ततः शैलभुवो भालाकालायसमलीमसा । धूमेरेखेव रोपामेरुदगात्काचिदङ्गना ॥ ७८ ॥ प्रवीणा युयुधे यत्र सा देवी रोपधारणे । तत्राभूजातमातङ्गसादे वीरोपधारणे ॥७९॥ १. कश्चित्प्रहारार्तो मेघ ययाचे हे मेघ, यावत्व जलैर्जगजीवयसि तावदेषा गानमा अगश्री कर्मठा । पुनः पिम् । रहे युद्धभूमी आदान उच्छृहलस्याहारस्यागार स्थानम् । पुनः किम् । अक्षाणीन्द्रियाणि क्षिण्वन्ति हिंसन्ति इत्यक्षक्षा' शस्त्रग्रहा. रालन्मानेणापि गच्छति विनश्यति । एवविधापि तव प्रमादात्मर्यकार्यक्षमा भवतीत्यर्थः । हे मेघ, आसाररमा धारामा दा मा स्म देहि । कि नु आदीयते इत्यादामखाद्ता अक्षरक्ष न्यायपालक:- पुन, क्षमः समधी. । समर्थी हि याच्यत इत्यर्थः. २. 'सर्च' ख. ३. आददिरे. ४. अस्थिरधिरम्. ५. गर्वबोधान्विती, कामसयुको च ·१० सर्गः] सुरथोत्सवम् । सामगा जयभावेन रोकामाशु रता महे । हेमतारशुभाकोरा न वेभाय जगाम सा ॥ ८॥ (प्रतिलोमानुलोमश्लोकः) दैत्यी सङ्गरकान्तारे वीरव्यामाश्रित सितौ। निर्जघान घनोद्योता सा विद्युदिव पादपौ ॥ ८१ ॥ चण्डतुण्डभिदादक्षः कृतपुष्करसंगतिः। सदारामरुचिर्दव्याः सद्गः शुक इवावी ॥ ८२ ॥ (अर्थचतुष्टयवाची) कल्पान्तवातकल्पेन रक्तबीजेन तत्क्षणात् । निष्पत्रा कर्तुमारेभे देवीसेना प्रतानिनी ।। ८३ ॥ देवीमूर्तियु सर्यासु पूर्व रक्तरुचिदृशः। स चिक्षेप सुतीक्ष्णान्तास्ततः सायकसंततीः ॥ ८४ ॥ दिशो दशापि निशितैरपिधाय शिलीमुखैः । स चचाल दुराचारी गिरिराजमुतामभि ॥ ८५ ।। (असंयोगः) देव्या प्रत्यभियुक्तोऽसी महेभासितयानया । नाराचः प्रहरन्नानिमहे भासितया नया ॥ ८६ ॥ देवता देवताराति तमः संगता शुभैः । छेत्तुमुच्छेद्यमुमुः संसारं श्रुतयो यथा ॥ ८ ॥ १. रामगा प्रियदा, कोपेऽपि न पररवादिनीवर्षः, २. जयभावेन जयाभिप्रा. गंग. ३. रागभा पूर्णमाावहाति मुगचन्द्रण, ४. मम्मावाशुद्धोगये. ५. गुजर- जनोरम्बलर्तिः ६.न भाय गजमागाय. सा देवी. ८ सपशेवग्ट- दरम्य गुण्डभिनयाँ दक्षः, पुपरेण गाफलेन, रामहविः श्यामदीप्तिः । कीरपक्ष- घन तीन गुन भिदायर्या दशः, गति छानने चारामे रचियं । रावणमन्त्रि- पीय छोरनं मुग यय, मिदायामुपजाये दसः ग याग भिदा दक्षप, हता पिताः पुष्करगतसो मुनयो पेन, ग मागदः, पति सापति दाग चामी गमर- निय, राममाया । मरणा-नाना साना भिवामदलः मानि. स्पार, पुरन मान, राने दागी रचिरेडा यम्प, पार, ५. भतिबपनम्, पादिनार ग. १..सता, विमानती य 1. भरया, भिटापाशिमिय. .

·काव्यमाला। नादवन्तमहीरावा धावंधावर्मराक्षसा । भामहेलनतायासा माया सार ततागतम् ॥ ८ ॥ (प्रातिलोम्येनार्थान्तर श्लोकः) संगता तरसा यामा सा योतानलहेमभा । साक्षरीमवधाबन्धा धाराही मतवन्दना ॥ ८९ ।। यानपञ्चाननोऽप्युच्चैर्मदेनाविदितव्यथम् । दैत्येभमभिदन्मूनि निशितैर्नखराङ्कुशैः ।। ९० ॥ अजरोरगराजोर कम्पिभिः सगणं शरैः । मजहार दुराकारः सोऽपि केसरिणं खरैः ॥११॥ (गोमूनिकानन्धः) तथा प्रावृपि कीलाल दानवापपनैर्धनैः । वीरक्षेत्रे यथा तस्मिन्नुजग्मुरसुराकुराः ।। ९२ ॥ वीरक्षेत्रे तदुद्भूतैर्वहुधान्यरुपस्कृते । सानन्दं व्यचरन्नेता माहेथ्य इव मातरः ॥ ९३ ॥ बहुजन्ने स देवीभिर्वहु तच्छोणितैः श्रुतम् । बहु युद्धं नृभिः स(स)जैहुभीतं च नाकिभिः ॥ ९४ ।। रेरे रुरोरुरूरूरोररेररिरिरारसै। रैरी रीराररारीरारूरीरीरोऽरुरार रुक् ॥९५ ॥ (एकाक्षरः) १. दैत्य रक्तवीजम्. २: ओ विष्णुहार ईश्वरस्तावप्यवतीति. ३. पावित्वा धायित्वा. ४. न विद्यते राक्षसो भयदायी यस्याः सा. ५. भामस्य कोपस्य हेलोऽनादरस्तेन नतो गत आयासो यस्सा. सा 1 वोपाभावादायासाभाव इत्यर्थः. ६. सा माया माया- रूपिणी, आर जगाम. ७. कृतापराधम्. ८. यातीति यामा. मनिन् प्रत्ययः। संमा- ममामिनीत्यर्थ. ९. यातानल वहिशुद्ध यद्धेम सुवर्णे तद्वद्भा यस्याः, वैवस्यर- हिता । मुक्तिदायिनीयर्य. ११. आमवधे रोगध्यसे आवन्ध आग्रहो यस्याः सा । तथा हि-रोगानशेषानपमि-' इति सप्तशती, १२. देवमेवेभ हस्लिनम्. देवो. रगमनुष्यवम्पिभिः, १४, 'ज्या' फ.

·७७ १. सर्गः सुरथोत्सवम् । अनघातानियं दैत्ये तदेनं वित्त पातिनम् । इत्याचचक्षिरेऽन्योन्य रणे लब्धक्षणा गणाः ॥ ९६ ॥ (युग्मम्) अथ व्यथयितुस्तस्य चामुण्डा रुधिरं पपौ। प्रभावमप्रयत्नेन व्याधेरिव महौषधी ।। ९७ ॥ स्वसंभूतेषु दैत्येपु तेषु फेर्मखिव क्षणात् । परिक्षीणेपु निर्वाणं तस्य योगॅविदोऽभवत् ॥ ९८ ॥ सैन्य तदिति पार्वत्याः परिताप्य भुजोप्मणा। विखण्डितशिराः शीघ्रं पपात दितिजो भुवि ॥ ९९॥ (गूढचतुर्थपादः) सहसा सैनिकर्नष्टं देवारीणामदंशितैः । सुराः प्रापुश्च तद्धसादेवारीणा मद शितैः ॥१०॥ रक्तबीजवियुक्तायाः पताकिन्याः सुरद्विपाम् । यदभूदंगभूः फम्पलदेतन्महदद्भुतम् ॥ १.१॥ अधावष्टम्मयनुच्चैर्वच स्तम्भेन भगिनीम् । तामेतामात्मनः सेना निशुम्भो योदुम यगात् ।। १०२ ॥ चिराधिगतकालेन नीतः कालेन निश्चितम् । सोऽरण्यानी यथा चण्डी चण्डकेसरिफेतनाम् ।। १०३ ॥ (निरोष्ठयः) न तस्यां दैत्यदायस्य प्रतिभं प्रापि ईतिभिः । तत्राय निधितो हेतुर्यत्सा प्रारेयोसः ॥ १० ॥ १. जानीन. १.वर्मभपामोश ३, मगु , मोक्षथ ४. योग सनानोपय , रित प्रतिनिरोपप ५ भादव , भगिना श, प्रश्न ५.प्रागल्भ्यम् १. परमातादिमि ".गुना, शिरिष न हिमभूमी यरियाला ८. गत्युना.

·काव्यमाला। द्वन्द्वे बलानि सा भेजे द्वेधा भूतान्विता शुभे । बभूव वैधपातासा तालावगतधन्विमि(नि) ॥ १०५ ॥ (अर्धनमः) असिपत्रं वहन्व्याप्तं पुष्कलैः पुष्कला(लका)रैः। मृत्युदूत इवादशि तेन शैलात्मजाभुजः ॥ १०६॥ ययुयायी ययौ योऽयं ततातातीत तात तम् । पापोपपापपापापि नुन्ना नानानना न न ॥ १०७ ॥ (एकाक्षरपादः) इति संतोपयामास पार्वतीविक्रमं वदन् । विकासिचदनेन्दुश्रीर्मेनाको नगनायकम् ॥ १०८ ॥ (युग्मम्) तस्योद्दण्डस्स चामुण्डाखड्गदण्डविखण्डितम् । पपात मस्तकं भूमौ भौमलोहितलोचनम् ॥ १०९ ॥ नविना शितं नेत्रा सकलं वैरभावितैः । नयविनाशितं नेत्रा सकलम्बैरभावि तैः ।। ११० ॥ (समुद्कबन्धः) शयो यः स्त्रीस्थितस्तस्याः पुरतः प्रकृतेरिव । प्रापे किप्प्रत्ययेनेव तेन तूर्णमदर्शनम् ॥ १११॥ नष्टं दुटे हते दैत्यविभावसुरसेनया। स्त्री स्थिता सानुगत्री तं विभावसुरसेन या ॥ ११२ ॥ महोदयाशी चरतः सूर्याचन्द्रमसौ महोदयाशौनरतः समतुष्यपिवजः ।। ११३ ॥. नागान्निरापत्परमं विकारं नागानिरापरपरमं विकारम् । मुहलतेको रुरुचे हतेत सहनतेत्रोऽरुनेह तेत ॥ ११५॥ (संपुटयमकम्) १. युद्धे. २ भूतेषु प्राणिषु सरूपेऽन्विता, भूनच पिशाचादिभिः धपात विनाशागममस्यति क्षिपति, अमरसात् । विभुते युद्धे । तालावगतधन्विनि ताला: स्वीकृता अवगना प्रसिद्धपराकमा धन्विनो योधा यन. ४. 'क्षर.' म. ३.य.

·११ सर्गः] सुरथोत्सयम् । ७२ फेरुण्डर्दशनविनाशिताश्चतुण्डैः काकोलैर्दलितमहेभमांसलोलैः। झोटिऑर्घटितभटोकटोपलिक वेतालैरपि मुमुदेऽत्र सानमालैः ॥ ११५ ।। इति श्रीगुर्जरेवरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्सवनाम्नि महाराव्य युद्धवर्णनो नाम दशमः सर्गः। एकादशः सर्गः। वीक्ष्य विक्षतमिति स्त्रमनीकं नायकः स किल नाकिरिपूणाम् । कोपसंपदपसारितकामस्तामवि(धि)ज्यधनुरेत्य रुरोध ॥ १ ॥ वासरेश्वरकराङ्कुरकान्तेः काञ्चनस्य कवचस्य मिपेण । दानवः स वपुरन्तरमान्तं रोपेरोहितहयं यहति स्म ॥ २ ॥ उत्कटभृकुटिला(भा)लकराल दारुणारुणविलोचनमेपः । आनन दधदध कृतविश्वो नश्वर न समरे कमकापात् ॥ ३॥ सिंहनादमफरोदय मन्याभ्यदधिरयदुःश्रवमेपः । यं निशम्य शमितामितदानसोतस मुरगजैरुदवेजि ॥ ४ ॥ तस्य रोषरचिताशुगदृष्टेदृष्टिपातचकितैर्गगनामात् । निर्जरैरगणितत्रपमाशु म्रीगणस्य पुरतोऽपि पलायि ॥ ५ ॥ कोपरुम्मितरदच्छदमेप विक्षिपन्निपुततीरतितीक्ष्णाः । सीत्वमनमृतां च तदीयां निघृणो गणयति स न किंनिन् ॥१॥ पपिभिसिमुवनारिविमुक्कैर्न व्यथां हदयमाप तथास्याः । तस्य पूर्वरचितरपराधैरिफष्टमजनिट यथा तत् ॥ ७ ॥ फार्मुकं सविशिखं सपता केतनं रथरं च सरथ्यम् । सापि तापितजगत्रितयस्य द्रागदारयदरेःदरेण ॥८॥ एफ एप रहयो क्यमेताः संयतीह तदसांप्रतमेतत् । इत्यवेत्य गिरिराजमुता मर्नयः प्रविविशुद्धनमन्याः ॥९॥ १.पोशनम्म. १. प्रभारोवम् प.प.

·काव्यमाला। शक्तिपाणिजननी प्रति शक्तिं यावदैहंत स हन्त विमोक्तम् । तावदाशु निशितेषुभिरेपा तां द्विधा युधि चकार करस्थाम् ॥ १० ॥ युद्धबन्धुमसिदण्डमखण्डक्रोधबोधितमदोऽयमुदस्य । अभ्यधावदवधीरितकुन्तवातघातरजमाजिमुखे ताम् ॥ ११ ॥ तस्य खण्डितमखण्डितशत्त्या सगरे गिरिजया करवालम् । तीक्ष्णतां मलिनतां च दधानं मन्यते स हँदिव त्रिदिवस्थाः ॥१२॥ तद्वधाय विधुतोद्धतपक्षं चेक्रमुत्क्षिपति स स विपक्षः। इन्दुमूर्तिरिव नावललम्बे तेन सा विघटितप्रमदेन ॥ १३ ॥ सर्वमप्यथ वपुर्व्यथयन्ती विद्विपः परिगृहीतगदस्य । पञ्चसायकविरोधिपुरन्ध्रीपञ्चता स्वयमवाप समीपम् ॥ १४ ॥ मायिकोऽयमुमया सह मायामु(यु)द्धमुद्धततरः कुरुते स्म । सा किल स्वयमसाविति भूयस्तत्र शत्रुजनतः प्रजगल्भे ॥ १५॥ तां विधाय निजमूर्तिमश्यामक्षक्षः(तः) किल परः स बभूव । सर्वतोऽप्यविहतैरिह निघ्नन्नम्बिकाशरशतैः क्षत एव ॥ १६ ॥ कुञ्जरारिदयिता मृदुमूर्तिः कुञ्जराकृतिभृता दितिजेन । तंचकार समरं स जगाहे येन विस्मयमयः कठिनोऽपि ॥ १७ ॥ सा कुतः श्रयतु संयति भीति शत्रुतः कृतमृगाधिपरूपात् । दुर्दमें तमपि केसरिराज या निरन्तरमधः कुरुते स्म ॥ १८ ॥ पौरुषं पुनरवाप्य स रूपं यूपतुल्यवपुषां भुजगानाम् । अस्त्रमस्मरदथ स्मरजेतुस्तां विजेतुमबलामविलम्बात् ॥ १९॥ उल्लसद्भिरभितः कृतभूपं भीपणैर्भुजगराजप्तमाजैः । विमदभ्रसरितं वैसुमूर्तेर्मूर्तिरम्बरमिति स्फुटमासीत् ॥ २० ॥ १. स्कन्दमातरम्. २. अचिन्तयन्. ३. हृदयमिय सण्डितम्. ४. दलितारि- वर्गम्. ५. आयुधविशेषम्, चक्वाक च. ६. गतहर्षेण, विगतरलरेण च. ५. सायुधस्य, सरोगस्य च. ८.इन्द्रियेभ्यः परोऽगोचरो बभूव सः, अथ च य: मिराक्षतः स पथ क्षतो भवतीति विरोध . ९. असलितः. १..'' . ११. भटमूर्ने..

·११ सर्गः]
२१
मुरथोत्सवम् ।
निन्दितागणिकागुरुवेणिश्रेणिभिः फणिगणैर्मणिमद्विः।
रोचते कवचिता म समन्तादम्बुदैः स्थिरतडिद्भिरिव द्यौः ॥ २१ ॥
निर्मिताकिरणप्रतिवन्धेरन्धकारितमहीन्द्रसहस्रः ।
तत्फणामणिगणैः कृतदीपालोकमोक इच पुष्करमासीत् ॥ २२ ॥
कोटिभिर्विघटितः स्मरवैरीस्त्रीस्मृतागतपतगपतीनाम् ।
अद्रवद्रुतमुपद्रुतलोकः फादवेयनिवहो वियदनात् ॥ २३ ॥
स्वर्गिवर्गहृदयाहितशः शकरप्रणयिनी प्रतिहन्तुम् ।
पारुणास्त्रमरिवारणशुण्डादण्डखण्डनपरः मणिदध्यो ।॥ २४ ॥
पर्यतैरिव युगान्तसमीरप्रेरितर भिनमः मसरद्भिः ।
वारिवानिवहेर्नवहालाश्याममलिनिताः फकुन्ताः ॥ २५ ॥
उल्ल(ज्य)लं फलयतः करवालं ध्यातस्फुरितलम्पटशम्पः ।
फजलाचल निभादसिताभः शुम्भतः स विभिदे न पनौयः ॥ २६ ॥
गजितजितइरित्करिकर्णश्चूर्णयद्भिरचलानपि तूर्णम् ।
तोयदरदयवृष्टिविशिष्टैविष्टपथ्यमनीयत कष्टम् ॥ २७ ॥
वीश्य तद्विलसितं जलदानां दानवेन्द्रविहितं हतभीतिः ।
सा चफार मुखमारुतपातरायतैरपगतप्रसरॉलान् ॥ २८ ॥
आजुहाव हतबुद्धिरयं यदर्शिताद्भुतमताजमखम् ।
नजिराकृत तदासनसिंहो भृहितप्रतिहतान्यतिनादम् ॥ २९॥
यपदेस्य रुतवानवदानं दानरलदफलं विदधे सा।
साधनानि मुबहून्यपि दन्त व्यतां दधति पातरि पके ॥१०॥
याई युद्धमयमुस्तपादः कर्तुमारमत मधरपुष्पा ।
संपरायपटुना मुमटानां प्रमसैन्यविरदेऽपि हि सच ॥३१॥
आपतन्तमियापन याहुना इदि जपान भवानी।
सोऽपि फन्दुकवदेत्य परिग्रीमुजगाम पुनरेप जन ॥ ३२ ॥
यदिदाय परणि रणमेपा प्योमगेन मह तेन पितेने।
रामरीनारिपुपनमानुशिमोऽपि मनपानतिमणिम् ॥ १३ ॥

·काव्यमाला। स्त्रीयुधः प्रथममेव विदीर्ण मानिनोऽस्य यदपत्रपयैव । तत्र पातितवती हृदि शूलं शूलपाणिरमणीयमणीयः ॥ ३४ ॥ निर्दयं हृदि हतो भुवि पश्चान्निर्गतासुरसुरः पतितोऽसौ । पुप्पवृष्टिरमरैस्तु विसृष्टा पार्वतीशिरसि पूर्वमपप्तत् ॥ ३५ ॥ संमदोद्गमलसद्गदवामि कनायकपुरप्रमदाभिः । चिक्षिपे कुसुमजातमजातम्लानि बाष्पजलसीकरसेकात् ॥ ३६ ॥ दिव्यदुन्दुभिरवैरमराणामङ्गना विगलितागमनृत्यन् । विष्टपानि निखिलानि तु चित्तैः पार्वतीविहितसंमदमत्तैः ॥ ३७॥ उच्छ्वसत्कुचमुरो मुखमीपत्स्वेदबिन्दुविसरं च वहन्त्याः । पञ्चबाणहरणप्रणयिन्या व्यक्तिमाप समरश्रमलक्ष्मीः ॥ ३८ ॥ शस्त्रकर्म किमपि प्रथयन्त्या दुर्गया द्विपि हते व्यथकेऽस्मिन् । विष्टपत्रितयमुद्धतशल्यं कल्पतामिव जगाम जवेन ॥ ३९ ।। स्वामिना विरहितं रहितं च बीडया परिचितं तु मियोः । जीवशेपमथ शेपैनिवासे वासवारिबलमाशु विवेश ॥ ४० ॥ प्रासितं सपदि तन्नगपुञ्या भीरनीकमपसारयति स्म । स्वीकृते परिभवे हि भवेत्स्त्री केवलं बलवतोऽप्यवलम्बः ॥ ४१ ॥ लोचनानि हृदयानि मुखानि प्रोल्लप्सन्ति दधतः प्रमदेन । नाकिनः प्रति पिनाकिकलत्रं सूनिताञ्जलि बलिं ददति स्म ।। ४२ ।। हर्षबाप्पनलबद्धगलत्वात्तचरित्रमुरु वक्तुमशक्ताः । केवलं पुलकपल्लविताङ्गास्तां प्रणेमुरमराः समरान्ते ॥ ४३॥ सप्रसादवदना मदनारिप्रेयसी प्रणमतः पुरतस्तान् । राज्यसंपदि नियुज्य निजायां जायते स्म नयनानुपलभ्या ॥ ४४ ॥ रविरविप्लुतमण्डलमण्डितः सितकरः समदावसरस्तदा । मरुदरुक्षतरश्च हुताशनः कनकसंनिभरोचिररोचत ॥ ४५ ॥ अरिपरिभवलिष्टं स्पष्टं पुनः प्रमदामृत- र्दघदधरितत्रासोल्लासं मनः सुमनःप्रभुः। १. तीक्ष्णम्, २. पाताडे, ·१२ सर्गः] सुरथोत्सवम् । चिरविरहितानझैरङ्गैर्जगत्रितयश्रिया झटिति घटिताश्लेपः शेपं सुरोधमतोपयत् ॥ ४ ॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्सवनानि महाकाव्ये शुम्भवधो नाममादशः सर्गः । द्वादशः सर्गः। श्रुत्वैवं श्रवणसुखं मखारिपनीमाहात्म्यं मुनिमुखतः क्षितीन्दुरेपः । तत्पादौ परिचरितुं चकार चित्तं चिन्तापि स्फुरति शुभागमे शुभैव ॥ १॥ ताम्रौष्ठद्युतिशबले: मिताशुलेशैः संस्कुर्वन्सकिशलयैः सुमैरिवाशाः। प्रोवाच प्रियवचनो मनोज्ञवाचं तं वाचंयममयतात्मनां नियन्ता ॥ २॥ संवृण्वन्नपि विपुला विभूतिमन्तः कारुण्यं मयि नियतं विधिर्विधत्ते । दुर्यान गैहनमुपागतम्य यो मे त्वां मार्ग प्रियमिव दर्शयांचकार ॥ ३ ॥ मां गम्यां सुकृतशतैर्महीमिमां यः कर्मादिन् (१) दिवमपरामिवानिनाय । गन्ता त्वद्वचनरसायनेन जाने पीनत्वं मम पुनरेप पुण्यशेपः ॥ ४ ॥ पुत्रान्तःपुरविरहानलातुरं यन्न भीति कचन मनागपि प्रपेदे । मञ्चेतस्तदिदमिमापास्यदति ननति त्यदधिगमप्रमोदमत्तम् ॥ ५ ॥ वात्सल्यं जनक इव स्वयं जनेऽस्मिन्पुष्णासि प्रकृतिरिय महीयसां हि । शुश्रूपे तदपि विधे(धिं यू)पाजायापूजायाः कथय स नास्ति चेदवाच्यः इत्युक्ते नरपतिनाथ योगिनाथः सोऽयं तद्विनयविशेपिताभावः । दन्तांशुप्रसवपरिष्कृताप्रमार्गी बहमबहुपदामुवाच वाचम् ॥ ७ ॥ मा यादीरनुचितमेवमात्मवृत्तेः सद्वृत्ते त्वयि मम यत्किमस्त्यकथ्यम् । विद्यापि क्षितिप फलानुबन्धिनी नः स्थानोप्ता भवति भवादृशामिव श्रीर दुर्दैवादजनि दशेयमीदृशी चैत्पात्रत्वं गतमियतैव तावक किम् । जात्यानां न हि महिमापयाति पासुव्यासद्व्यवहिततेजसा मणीनाम्॥९॥ 1.निज निजव्यासरगर्मागेन २. 'सर्वन् राकुमम.' स, रेसपोधन, ५ परिहरनमत, ३. बन कट च.

·८४ काव्यमाला। पुष्यस्थे शशिनि सुपर्वपूज्यवारे पूर्णायामुपचितचन्द्रिके च पक्षे । व्याचल्यावुपनिषदं जगज्जनन्याः सम्राजे स मुनिरनन्यमानसाय |॥ १० ॥ मन्त्राणामसुलभवैभवैकसत्यं कारुण्यं श्रवणपथप्रवेशतोऽपि । आसन्न(न्ना)मवसितिमात्मकृन्मखानां मन्यानं मुनिरयमन्वशान्नरेन्द्रम्॥११ एतस्याः क्षितिधेरकाननस्रवन्त्याः कूलेऽस्मिन्नखिलतपोधनानुकूले । स्रोतांसि प्रकृतिचलानि संनियच्छन्नेतत्त्वं परिचरितुं त्वरस्व तत्त्वम्॥१२॥ न ध्यानाप्लवनजपोपवासजेन क्लेशेन क्षितिप तपः समापनीयम् । यत्कृत्येप्वमि विषयेष्वखिद्यमानैर्मान्यन्ते मृदितविपन्दि मङ्गलानि ।। १३ ॥ आलम्बो महति निमज्जतामपाये भावानामविशदवर्तिनां प्रदीपः । सिद्धीनां सदनमिदं च दुर्लभानां किं वा तन्नृप तपसा न साध्यते यत् १४ एतेन त्वमघममोधकर्मणा खं भीसीप्टाश्चटुलमिदं मनो नियम्य । अक्षाणा विषयनिपवणोल्वणानामेतद्धि प्रथयति पूर्वरङ्गमन ॥ १५ ॥ कोपीयान्दमयितुमान्तरानरातीन्कल्पन्ते कृतमतयः कथंचिदेव । मुञ्चन्तं प्रतिषु विशेषतः पृपत्कान्पुप्पेघु यदि विरला विलक्षयन्ति ॥ १६ ॥ न ब्रीडां गणयति मन्यते न पीडां नातकं वहति विलोकते न पकम् । स्फीति बहु मनुते न वेत्ति जातिं न श्रेयः कलयति चित्तभूविधेयः १७ तद्धीरीकृततरणो रणोद्धराणां शत्रूणां सपदि पराभवं प्रदित्सुः । स(शर्वाणीमभिलपितार्पणप्रवीणां प्रीणीयाः प्रणतपदां वदान्यदेवैः ॥१८॥ आशास्यं फलमुपलब्धुमुजिहीथाः पन्थानः सुरथ शिवा भवन्तु तुल्य(भ्याम् । प्रीत्यै नः प्रशमितकश्मलस्य चाशु व्यावृत्तिस्तव भवतादुपात्तसिद्धेः॥१९॥ इत्या वचनमनन्यचित्तवृत्तिः स्वीकुर्वन्नरपतिरानतेन मूर्धा । आपृच्छच प्रथमममुं मुनीनथान्यानुत्तस्थावभिमुसमाश्रमं सवन्त्याः ॥२०॥ मातृणामिव मुनियोपितां प्रणामप्रीतानां सपिनयमाशिपः प्रयच्छन् । महेियीमभिमुखमायती महर्षेः प्रत्यक्षां श्रियमिव स व्यधादसव्ये ॥२१॥ २. 'यमराणाम् प. ३. 'य' प. ४. आपनदिनानि. ५. "पादीन् प. ६.'सा' प. १.'रामा' प. ८.धेनूम. १.''म.

·१२ सर्गः १५ मुरथोत्सवम् । आनन्दं न दवथुनाथ मारुतेन व्यस्खाम्भोरुहरजसा स राजहसः । आविर्जलवयसामिवाहयन्त्या वाहिन्याः पुलिनमलंचकार चारु ॥ २२ ॥ उरकूनकलालहंससारसाना सारङ्गाकवलितकोमलाङ्कुराणाम् । सानन्दं मितसिकतावितानभाजामामोगं पुलिनभुवा पिलोकमानः ॥ २३ ॥ आलोक्य द्युतिमतिशायिनी मुनीन्द्ररात्तेऽपि प्रसवफराङ्कुरे तरूणाम् । पानेभ्य प्रगुणितसपदा कदापि श्रीमत्ता विरमति नेति मन्यमान्य ॥२४॥ अभ्यर्णदुमकुसुमाधिवासिताभि. शीताभिः शुचिभिरदूरसामिरद्भिः । तामर्ण पतिदयिता वितीर्णभद्रामद्राक्षीदयमपनिद्रनीरजाक्षः ॥ २५ ॥ (प्रिमि. कुलकम्) स्थापत्यानिव पवनेन वेपमानान्पार्श्वस्थानतिवयसस्तमन्दधानाम् । ता दृष्ट्वा जलममुखी समुद्रजाया जाया सामपि विमना मनाक्स दध्या २६ यल्गन्ति(न्ती)मुपरि मधुम्रतालिमन्तःक्रीडन्त्या श्रिय इव वेणिमुद्दधान. । सामिल्यापहतिरुपा सरोजखण्डदेवागमदपरत्र नाम्य दृष्टि. ॥ २७ ॥ शिताम्म.फणमिफ्तो मुदश्रु मुञ्चन्नुत्कृजत्कुरररचोक्तमान्यवाद । उन्मीरपुलकमभु सरित्समीरम्नीरस्थ मुद्ददिव साधु पर्यरब्ध ॥ २८ ॥ सतोयमितमिव फेनमुद्दधाना सा सिन्धुपतिमुपागत निरीक्ष्य । राजानामिय निवसराहनोमिष्टाम्म कणनिकरस्तमभ्यवर्यत् ॥ २९ ॥ गुन्यजरिमुभै मृतावभागामासाघ प्रवणतरम्नरगिणी नाम् । सश्रद्धागधिकतरा तपस्यकाीदुरूप अयति मनि. सदाश्रयेण ॥१०॥ आय शितिपतिरपति ततोऽन्न दत्या निरपनगनप्रम्ने । निसान सरिति गुरुपदिष्टनिष्ठानिष्णात म तपमि मानस सगर्न ॥११॥ प्रागमेश्य स यु तोपरेग प्राश्यापयतुरतुपामुपारचाल । आरभे निभृनजप सपनियास्मिंगम्या पिपुरविन्गेचनामाभ्याम् ॥१२॥ पन्यानामपि जनयनजसमन्वर्षियम्भ गनिरिय मान्तर्वप एप । सेमोमिनगदतियतिमिलनाभनोहाना जनपदपरवीक्षनीय ॥ ११ ॥ त. १ पार'म.

·काव्यमाला। स ध्यानस्तिमितमनाः स्थितः स्थिराङ्गं तुङ्गिमा तुलितसुपर्वपर्वतेन । निष्कम्पध्वजवप्सनावनद्धपुण्यप्रासादश्रियमधिशिश्रियेऽधिकश्रीः ॥ ३४ ॥ बिभ्राणस्त्रिपवणजन्मनां जटानामाभोगं जलजरजःकणारुणं सः । बालार्कद्युतिकपिशाग्रपल्लवस्य प्रागल्भीमलभत सालपादपस्य ॥ ३५ ॥ एकाधिप्रपदकृतास्पदस्य तस्य प्रत्यकै प्रहिल(त)विलोचनद्वयस्य । आम्भोजी करकमले चलाक्षमाला शारीरी जपनिपुणस्य तु स्थिरैव ॥३६॥ यत्पूर्वे चिरचरितैस्तपोभिरापुर्माहात्म्यं मनसि महात्मनां मुनीनाम् । स स्वल्पैरपि दिवसैरिदं प्रपेदे दुष्प्रापं किमपि मनस्विनां हि नास्ति ॥ ३७॥ आत्मीयान्नियमकशीकृतोऽपि सारादाचारादिव न खल प्रचुच्युचे सः । उज्यालज्वलनविलीनकश्मलानां हेमां किं भवति कदाचिदर्घपातः ।। ३८॥ गिपरि सपत्युपqधेऽह थेऽन्यानथ चतुरः स्थितोऽन्तरेण । सानिद्रागणितिरगलियात्मदीया दीप्तानामृतुमयगन्यगादिनानाम् ॥ ३९ ॥ महामार मारागोताणे निस्तापेऽपि च विचरस्पयोधरत्वात् । गोपरिसोपगेप नराम्य हि प्रथममुशन्ति शान्तिचिहम् ॥ ४० ॥ विगविभिपासयेय गर्जत्पर्जन्यप्रथितसुरेन्द्रनापखण्डम् । •णासा[स]नुपरि शरानिय क्षरन्तं हंसानां पिशुनमनेहसं स से ।। ४१ ।। पलगन्ती सजलयलाहके बलाका निष्काणः स च शिखिना वनान्तवर्ती । न क्षोभ हदि विदधेऽस्य विक्रियायै नाविद्या विदुषि कदाचिदुनिहीते४२ कुर्वद्विदिनरजनीकरप्रकाशव्यासे) दवदहनानपत्यानैः । अम्भोदैरुपरि परिक्षरद्धिरम्भस्तन्न(त्त)स्य प्रतजनितं जितं न तेजः ॥४३॥ यः पूर्व समजनि संमतः सितासु तिपुर्विपमशरः शरन्निशासु । सोपस्थितमथ तथैव वर्तमानं को न स्यादनवसरे स्फुरनिकायः ॥ ४४ ॥ अङ्गानि ग्लपयति मारुते हिमर्ती मर्यशः शिशिरतरः सरिचरोः । न सानं दिवसमुसे मुमोच धीरो नारब्धं परिहरते हतोऽन्तरायैः ॥१५॥ १. इन्द्रियमाला जपमारा च. २. शरीरे भया. ५. राज्यावस्थायाम १.निरागार.

·१२ सर्ग: मुग्धोत्मवम् । मन्दाना तरुणिरुचामियोपचारं कुर्वाणः परमशमार्जितमहोमिः। सेदानो दिमसिमि(शिशि)रान्सबारिणासौ यम्प्रेण व्यवहितविग्रहः महम्ये ४६ क्रन्दन्तीः पतिविरहे स्थानकान्ताश्चित्तेन ग्रथितरूपेण वीक्षमाणः । वाहिन्यांतुहिनतिरोहिताम्बुजायां निन्येऽमी तुहिनतपास्तपस्यरात्रीः ॥४७॥ मूतानां नवफलिका पिकानानामोशारतनुहिमडिम्बमिन्दुमिम्मम् । तान्येतान्यविहितचितविक्रियाणि व्याचकुर्नुपतिमुर्यतेन्द्रियत्वम् ॥ ४८॥ यः सिन्नान्यपि हृदयानि दाक्षिणात्यैरन्मादं गमयति मारुतर्वसन्तः । तम्मिन्नप्यविकृत एप संहितेषु पुप्पे' वितथमनोरयं चकार ॥ ४९ ।। तेसानागिय तपसाप्टमो वुभूपुभूयिष्ठः स नृपमुनिर्वियन्मुनीनाम् । निम्तन्द्रसिभुवनमातरं सरंस्तां वाताशी निरगमयद्वन्यहानि ॥ ५० ॥ तद्विष्णोः पदगुपदीकृतं तपोभिम्तादम्भिस्तृणवदयं ददर्श मानी । विदिष्टः पटहतां तु राज्यलक्ष्मी त्याज्यामप्पयतत मा ग्रहामहीतुम् ॥२१ इत्युर्वीपतिमतिरिच्यमानमुधरस्वच्छीकृतशतमन्युभिमपोभिः । शर्वाणी वगवनगाम नामराणा मानाख्यं फगन विहन्यते हि चक्षुः॥ ९२ चित्तेन प्रणिदधताय विष्णुमाया मायानीमन ऋतप्रिलोरुगोहम् । तदर्थ तपमि परीक्षितु परीक्षा नियूदः परिपृढसत्यतेहि योदा ॥ १३ ॥ दिक्न सफलमपि प्रकामयन्तीमहानां चिभिरनामालानाम् । गाधर्या गुणमहति बजेऽपि मंगै ता दुर्गा प्रमदगमददं जगाद ।। ५४ ॥ मुमोणि अषणयुगोपयोग्याति प्रान्तायः मुरम इति क्षितीन्दुरलि । सरा यन्निन्यमनियमेरमनिवाने यामिष्ठी निवर्मान गंप्रति प्रतिष्टा ॥१५॥ सामाग्यापमपरागयेन निहानिधाना पधि पयितापमानमेनम् । भूभागदिभिरिय स्फुरदिरमे समाक्षि सरितमितो निर्णय त्यम् ॥१६॥ धर्मपमपातया सगा पतीनां निपानि परपरिहारगानि । गोदागदादि गुन्दरीना मिपानि निगुपया मृदयनि ।,१७॥ 1.म.ग. . '' ग. Sum, , fury 1. ''.

·काव्यमाला। ................................... . गुण्यन्ते गुरुवचनानि तावदन्तश्वेतासि श्रुतिरपि संस्करोति तावत् । मेराम्गोरुहसदृशादृशा नियुक्तो नाधिज्यं धनुरतनुस्तनोति यावत् ॥ १८ ॥ "स मधुसखो मधुर्विधाता। न ह्येकः प्रभवति कर्मठोऽपि कर्म व्याकर्तुं किमपि विना प्रतिष्कशेन ॥ ५९ इतीरिता गिरिसुतया धनस्तनी मनीषिणामपि जनितस्मरज्वरा । तपोध(ब)नं तमभिचचाल जालकोपलक्षितक्षितिरुहरक्षितातपम् ॥ १० ॥ सम सखीसचिवजनै शनैरसौ.स्वसौष्ठवोपहसितनाकनायिका । अशिश्रियजघनभरार्जितश्रमा तमाश्रमं सुभगमभङ्गया श्रिया ॥ ११ ॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितश्रीसोमेश्वरदेवविरचिते सुरथोत्सवनाम्नि महाकाव्ये मुरयतपोषर्णनो नाम द्वादश सर्ग । त्रयोदश सर्ग । अथ हमारोपितपल्लवश्री श्रीकण्ठकान्तानुमतो वसन्त । मित्रेण साकं मकरध्वजेन तपोधनाना वनमाजगाम ॥१॥ उत्तस्थिवानाम्रवणस्थिताना कोलाहल कोकिलकामिनीनाम् । यो भावमुद्भासितवाविरुद्धं समादधानेपपि मानसेपु ॥२॥ विलोलयन्पादपपल्लवानि मनासि यूनामिव रागवन्ति । लप्तस्मराज्ञेषु कृतोपदण्ड श्रीखण्डशैलादनिलश्चचाल ॥ ३ ॥ बभूव ताभिर्नवमञ्जरीमिधूत सराकूतविधायधृष्य । यास्तर्जयन्ति म समीरलोलाः प्रविष्टमाना न पुनर्भवाय ॥ ४ ॥ अथोप्णरश्मे. किरणैः कदुष्णैरजायत खेदजलोपलम्भः । माकन्दसेकश्रमपाटलेषु तपखिकन्यावदनाम्बुजेषु ॥ ५ ॥ माध्वीकधामानि मधुव्रताना सहस्रधामोत्सववत्सलानि । धर्मोपलम्भात्सुभगीभवत्सु जजृम्भिते(रे) वारिपु वारिजानि ॥ ६ ॥ पठत्सु सूर्यामिव फोफिलेषु वालपवाराधरयन्धुराभि । प्रतानिनीभि सह पादपाना मधु पुरोया विदधे विवाहम् ॥ ७॥ १. पुष्पकरिया २ कामान्तकम् ३. प्यासपरेए ४ यामामिग्रायरमने ५ सूर्यादये पानि किमन्ति ६ मूर्येण र मूल मूर्या, सदि पाशिमहे परत ·८९ १३ सर्गः] सुरथोत्सवम् । सौरभ्यलुभ्यम्मधुपीनिपीतपुष्पश्रियाशोभत हेमपुष्पः । प्रस्थायकानामविलइनीयं चकार चित्तासनशासनं यः ॥ ८॥ पलाशपुष्पेषुभिरेव देवः पुप्पेपुरध्वन्यजनं जघान । तल्लोहितेनेव तथा हि तेषु लौहित्यमत्यद्भुतमाविरासीत् ॥९॥ नवप्रसूनासवलालसानां कुलैरलीनां बकुलश्वकाशे । मनोरमे सत्यपि वृक्षवृन्दे यस्मिञ्जयाशा कुमुमायुधस्य ॥ १० ॥ ट्रेप्टान्यपुष्टसँरदैवतस्य यस्य प्रवासिव्यसने नियोगः । श्रुत्वा कुहूमन्त्रममुं मुहूर्त जगुर्न सामानि मुदा मुनीन्द्राः ॥ ११ ॥ यस्मिन्वसन्ते सितपुष्पजातौ सा जातिरमर्यत हन्त भृङ्गः । प्रायेण बन्धुः सुहृदामतीतश्चित्ते वसत्युत्सववासरेपु ॥ १२ ॥ विशेपितत्वाकुसुमाकरेण चनं तदप्यन्यदिवायलोक्य । वेदान्तवेद्यान्यपि मानसानि चलन्ति यनान्मुनयो नियेमुः ॥ १३ ॥ तपोवने तन यनेचराणां तन्वरति रत्यवलम्बिनां सः । कलिमिः पल्लवितामसा(शा) खैरुच्छृङ्गलः पञ्चशरश्चचार ॥ १४ ॥ अथागमोपान्तकृतानिकेतात्पुप्पावचायव्यपदेशिनी सा । समं सखीभिः प्रचचाल चारुविलोचना भूपविलोभनाय ॥ १५ ॥ यम्मिन्बने सिञ्जितनूपुरेण गतेन सा संचरते स्म तेन । तिरस्कृतावेकपदेऽपि येन यानस्वनी हंसविलासिनीनाम् ॥ १६ ॥ तुगलनीनामियमिद्धकान्तिर्मध्ये सखीनामधिकं बला(भा)मे । नवप्रमूनस्लयफाचितानां नवौषधीनां ज्वलनौषधीय ॥ १७ ॥ मुक्तामयं दाम निजांशुयोगानीलाश्मभिर्मिश्रमिवाधिनेन । सा केशपाशेन भृशं यबन्ध यूनां मनामीय विलोचनानि ॥ १८॥ अन्त स्फुरत्केसरगन्धलदिरेफयन्दैरुपरि प्रमद्भिः । चकार लस्याश्चिकुरोययस्य निर्मनानीव मुहुर्मनोभूः ॥ १९॥ १. नागरपारा, चम्मको पा २. पधिसनाम् ४ कामो देवता. ५. मन्त्राहि कवितनियोगनियुक्ता एर भवान्त. ७. 'तम. १. पादियोपारिहाराय वयादिव सदुपरि भ्राम्यने, ननिर्भमनम. ३. पिः ६.'त' स. १२ ·काव्यमाला। कुम्भो(म्भौ) पुरस्तत्कुचयोन किंचित्पद्माकरस्तस्करपोष्यवर्गः । तवङ्गकान्तेः कनकं पराकं राकाशशी तद्वदनानुकल्पः ॥ २० ॥ भ्रूभङ्गसङ्गादिव वक्रिमाणमापुस्तदीयानि विलोकितानि । दभ्रे विशुद्धद्विजसंसृतापि नीरागता नाधरपल्लवेन ॥ ११ ॥ निस यदि स्यात्किल कर्णलग्नविपक्षपकेरुहतस्तदा स्यात् । आत्मानमिन्दुः परिवेषवेषप्राकारगुप्तं रचयांचकार ।। २२ ।। कपोलयोः काप्यपरैव शोभा यत्कुम्भदासीद्विपदन्तदीप्तिः । सा वाचि काचित्कलता च तस्या यस्या, शिल कोकिलकूजितानि२३ सुधांशुधामोज्वलदन्तदीप्तिलिप्तस्य तस्याः शुचिता स्मितस्य । समौक्तिकज्योतिपि ताम्रपर्णीडिण्डीरपिण्डेऽपि कदाचिदेव ॥ २४ ॥ रराज तस्यास्तनुरोमराजिस्तुगस्तनस्तम्बनिबद्धमूला । गभीरनाभीकुहरप्रवेशकामेन कामेन ततेव रज्जुः ॥ २५ ॥ मन्ये महानन्दपदं तदेतन्नितम्प्रबिम्बं शशिविम्यमुख्याः । यस्मिन्नवस्थाय तथा हि सुस्थैर्नेत्रैः पुनर्नाववृते नराणाम् ॥ २६ ॥ येन द्रुतं यानविवर्जितानां मतद्गजानां जगृहे करनीः । मन्ये तदूरुद्वितयस्य तस्य न दुफराभूत्करभामिभतिः ॥ २७ ॥ मुनिप्रभावादतिरम्यभावान्फलप्रवासप्रसवानजसम् । संपादयद्भिस्तरुभिः समन्तादाफल्पितं फल्पतरूपमेयैः ॥ २८ ॥ अथ श्रुतश्रीतविधीनि तन्यन्मनास्यनावृत्तिपदोसुकानि । ददर्श सा श्रीरिव दर्शनीया श्रेयस्करं मस्करिणां वनं तत् ॥ २९ ॥ (युग्मा) मृतर्विवतरिय भानुभासामुद्भासमानं मुनिमिर्महद्रिः । तमाश्रम मा मुतनिर्षिशेपमृगं मृगाक्षी मृगयांचकार ॥१०॥ अनोकहस्कन्धविलम्बिताईरल्का मुगन्धै लिपुष्पगन्धः । तपम्बिना भमिरभीतसत्त्वा जहार सा शान्ततर्मय चेतः॥३१॥ १ तिमान '२ मिलि पान्यम ·१३ सर्गः] सुरथोत्सवम् । मनः प्रविश्येय तदीप्सितज्ञा गिरां च पीयूपकिरां प्रयोकी। तामाश्रमालोकनलोलदृष्टिमिष्टा सखी काचिदवोचदेवम् ॥ ३२ ॥ गौराशि सारङ्गकुलानि पश्य सुखोपविष्टान्युटजाङ्गणेषु । छायादुमाधस्थितिभिर्मुनीन्द्रः सहादिव व्यत्ययिताश्रयाणि ॥ ३३ ॥ एते पुरः सुन्दरि सुन्दराणि द्रुमाः सुमानि प्रसुवन्ति तानि । कृतोरुभावेऽपि भवत्सु ये भृङ्गाङ्गना निर्गमयन्ति दौस्थ्यम् ॥ ३४ ॥ दुकूलिनो वल्कलिमिविमुक्ताहारैः सहारा बलिनः कृशाङ्गैः । शान्त्यैव लोकोचरया मुनीन्दैरेभिर्विजीयन्त इव क्षितीन्द्राः ॥ ३५ ॥ पञ्चामिसेवा परितापशान्ति जाड्यव्ययं तीर्थजलावगाहाः । अरण्यवासश्च भयापहारं सारमशायाक्षि करोत्यमीपाम् ॥ ३१ ॥ आधाचतुर्थ पुरुषार्थमर्थकामावतिक्रम्य भनद्भिरेमिः । कर्माणि पैट्कर्मविगहितानि श्रुत्वैव मुक्तानि न चानुभ्य ॥ ३७ ॥ निरीक्ष्यमाणास्तरुणार्कभासा मुहुः सहासं मुनिमण्डलेन । अमी शमीच्छायमुपेत्य पश्य क्रीडन्ति यज्ञाभिनयेन डिम्भाः ॥३८॥ इतश्च नेत्रे कुरु चारुनेत्रे मित्राय साधारणचापलत्यात् । अयं वटुर्यच्छति मर्कटाय पचेलिमान्यामलकीफलानि ॥ ३९ ॥ अन्तःसमारोपितपावकानां भासा लसन्त्येव विलासमानाः । ज्योतिर्विचिन्वन्ति मुमुक्षवोऽमी निमीलिताक्षं हृदि दीपदीसम् ॥१०॥ कुष्यन्ति तावविपतोऽपि नैते कुप्यन्ति चेत्तं सकलं दहन्ति । विलायते वारिधिभिर्न बेला विलक्यते चेत्परिभूयते भूः ॥ ४१ ।। अनिष्ठुरालापिनि नैष्ठिकोऽयं समाश्रयत्यानममाद्यमेव । गुरोहीतं रहितं च दोपैर्मुपैय वक्तुं हितमीहते कः ॥ १२ ॥ सैर क्रिया या विदधाति धर्म परस्तदेव श्रुतिसंस्कृतं यत् । सेव्यः स एव स्वपदप्रदो यः स एव यस्तत्पदबुद्धिरन ॥ १३ ॥ 1. 'जाप' स. २. ब्राह्मणनिन्दितानि, ३. 'भा ख. ४. पशुधातादिमिः ५. 'मोस्व.

·९२ काव्यमाली। विलोक्य वातेन वितायमानां होमामिधूमावलिमन्तरिक्षे । नवाम्बुवाहभ्रमसंप्रमेण शिखण्डिनस्ताण्डवमारभन्ते ॥ ४४ ॥ एपा नदी सुन्दरि नातिदूरे यस्याः समीरोऽयमुपैति शीतः । आधूतसौगन्धिकगन्धलोलै रोलम्बलोकैरनुगम्यमानः ॥ ४५ ॥ इति स्थितायामभिधाय तस्यां तरङ्गिणी तां प्रति सा प्रतस्थे । कारण्डवाडम्बरमण्डितायास्तीरेऽस्ति यस्याः स नृपस्तपस्यन् ।। ४६ ।। सविभ्रमं सा ददती पदव्यां पदानि पद्मध्वजलाञ्छनानि । हंसाङ्गनानां गतिभिर्जितानामीाकपायं हृदयं चकार ।। ४७ ।। तामापतन्तीमवलोक्य रम्या जयं सरश्चेतसि निश्चिकाय । शंभूपमं भूपममुं तु पश्यन्नसौ सनिःश्वासमंभून्निराशः ॥ ४८ ॥ खच्छस्वभावामविमुक्तसत्त्वामजस्रसङ्गीकृतहंससेवाम् । तामापगामाप तदायताक्षी साक्षान्मुनीनामिव चित्तवृत्तिम् ॥ ४९॥ सम्यक्समाधिप्रतिपादितस्तैस्तेजोभिरभ्युज्वलयन्निवाशाः । ततस्तयालोक्यत चक्रवर्ती सान विधित्सन्सरितः स तस्याः ॥५०॥ वक्षस्तटेन स्फुटदन्तिदन्तत्रणेन मूर्धा च जटाचितेन । प्रदर्शयन्नेकशरीरवासादसौ विभिन्नाविव वीरशान्ती ॥५१॥ नित्यत्रतत्रानपिशहितामिर्जटाभिरुद्भासितमौलिभागः । कर्पूरचूर्णाभफटोल्लसेन तुल्योपमस्तक्षकपन्नगेन ।। ५२ ॥ असंनिधानेऽपि बलायुधानां क्षमः समर्था(मा)मिव जेतुमुर्वीम् । कृतार्थमर्थरिव फतुर्थिसाथै समर्थः श्रितवल्कलोऽपि ॥ १३ ॥ तरङ्गिणीतीरभुयि स्थितोऽपि तेजस्तरबैकिंगतोपमानः। ज्योतीपि तारापथसंचराणि व्यतीत्य तिष्ठन्नुपरीव तेषाम् ।। ५४ ।। तं वीक्ष्य तीक्ष्णातिदुनिरीक्ष्यं तस्ये भयस्तम्भितया तयापि । भवत्यसकर्मणि वर्तमानगशक्षितस्यापि हि शहितः ॥ ५५ ॥ 1.समीपवनी' स.

·१३ सगे] मुरथोत्सवम् । भूपस्य तस्याभिमुख सखीभिर्वहिनिमै सा विजहार हावै । हारीणि रूपादपि चारुरूपाद्वामझुवा विभ्रमवरिगतानि ॥ १६ ॥ अनङ्गसजीवनमगमस्यास्तनापि चित्राणि विभूपणानि । विलासवाजीकरण वयश्च तबिक न यन्मानसमाचरुप ॥ १७ ॥ शाखाग्रत पल्लवमुलसन्त लुवि साविकृतनिमनामि । पाणौ सवर्णविपि य स्थितोऽपि न क्षिप्रमालक्ष्यत तत्सखीमि ॥१८॥ मुहुर्मुसाम्भोरहमोगलोभाडै पुर पातिभिराकुलेव । सभूपताकानि विधूतहस्ता चिक्षेप सा दिक्षु निरीक्षितानि ॥ ५९ ॥ बाल मराल पुरत प्रयान्त ग्रहीतुकामा फिल कौतुकेन । चचाल सा सेरमुखी समीरचलढुकूलाचरदर्शितोरु ॥१०॥ वेणुवनाहूतमृग मृदङ्गनिनादमत्तप्रचलाकिलोकम् । गानावमानाकुलकोक्लि च सगीतमगीकृतमगनामि ॥६१॥ चेतोहर बारभिरङ्गहारैरङ्गद्युतिद्योतितरङ्गभूमि । विलासिनी कापि विलासलास्य श्रीनन्दनानन्दकर चकार ।। ६२ ॥ रागो वसन्त समयो वसन्त क्रीडाश्च तासा मदनैक्दूत्य । उपेक्षितु नैतदपेक्षतेऽन्य शान्तात्मना तेन विना नृपेण ॥ १३ ॥ भूय पुरोभूय विलासनाध त पार्थिव यादपश्यदेपा । तदेतदन्यायममृप्यतेव सैव प्रजन्ने मदनेन तावत् ॥ १४ ॥ देच्या यदर्थ मदमो नियुक्तस्तस्मिन्न भूपे प्रभूच फिचित् । विभेद तामेव शरैर्वराकी न हीसते कोपपद विलक्ष ॥६५॥ वातावधूतैस्तरपादपाना पुष्प पतनि सुभगे शरीरे । गन्तु त(न) सान्या शशाक मूतरनानाणैरिव वाध्यमाना ॥६६॥ कपिल नावगलद्विवेद जमन्य नामिथिता च मालाम् । सा फेवल चित्रगतेव तिर्यग्गतेन नेत्रेण नृप निदध्यो । ६७ ॥ योणयो पाणिसरोजयोश्च मनस्यनगज्वरजर्जरे च । तस्यास्तदालोकनलुब्धदृष्टेदृष्ट सखीभि सम एव राग ॥ ६८ ॥ २ 'रोल'ख ·काव्यमाला । सा लजया तं मदनोपतापमपारयन्ती गदितुं स्वसख्याम् । वपुस्तदके न्यधिताधितापं मनः पुनः पार्थिव एव तस्मिन् ॥ १९॥ तस्यास्तथा कामकृतामवस्थां मत्वाथ सापि प्रतिकर्तुमूचे। तन्मैत्रमप्रेरणया प्रवृत्तिः कष्टश्रितानां सुहृदां मुदे या ॥ ७० ॥ स्थानेऽनुरक्तासि न लज्जनीयमसिञ्जने मानसनिर्विशेषे । यतः सरो मानसमन्तरेण नान्यत्र केलिं कुरुते मराली ॥ ७१ ॥ अलं रुदित्वा मुखमुन्नयैतन्मा निश्वसे धूसरिताधरोष्ठम् । मनोरथं तूर्णमवेहि पूर्ण मयि स्थितायां किमसाध्यमस्ति ॥ ७२ ॥ तावत्त्वमत्राम्बुजपत्रतल्पे संकल्पजन्मज्वरतप्तमङ्गम् । निधाय मोचां कुचयोविमुञ्च प्रियौषधं यावदिहानयामि ।। ७३ ॥ तामेवमाश्वास्य जवाद्वयस्या तस्यान्तिकं भूमिपतेर्जगाम । उल्लधय याजालघुतामली को मानगन्विष्यति मित्रकायें ॥४॥ भूमीपतेरन्तिकमभ्युपेता महःसमूहैः पिहिताईकान्तिः । साक्षान्न सालक्ष्यत तद्वयस्या 'चित्रेय चित्रद्युतिसंनिधाने ॥ ७९ ॥ तस्य प्रणम्यस्य कृतप्रणामा सप्रथयं प्रश्रयसंश्रयस्य । अमावसंभावितभीरभीतेरित्यत्रवीदब्रुवतः पुरः सा ॥ ७९ ॥ हे विज्ञ विज्ञापयितालि किंचित्त्वामुन्नतत्वादभियाचनीयम् । तदर्हसि क्षन्तुमसच्च सच्च स्वाभाविकी सत्सु यतस्तितिक्षा ॥ ७७ ॥ ध्रपाकरं नापरमर्थितायाः साप्युनते चेत्सचिवे च कोऽर्थी । कूपेऽर्थ्यमाने यधोमुखत्वमुत्कन्धरत्यं पुनरम्वुवाहे ॥ ७८ ॥ ससीयमेतद्वनमन्वगच्छन्महेच्छपुष्पाण्यवचेतुफामा । स्वदर्शनाचेतसि लममस्याः पुष्पेषुचापच्युतमाशु पुष्पम् ॥ ७९ ॥ यथा त्वमेकानमनास्तपस्वी निरीक्षसे तीक्ष्णमरीचिमेनम् । तथा तपस्तीक्ष्णमनन्यदृष्टिस्तपस्विनी सापि विलोफते त्वाम् ।।८० ॥ प्रयसतोऽपि प्रतिपिध्यमानं मानकमूल प्रतिषिद्धतिः । निधाय चित्तं त्वयि तप्यते सा साधायसाधाविन गोप्यमर्थम् ॥८॥ ..'म' रा. २. नक्षत्रम् .. ४.हे मानिन्, ·१३ सर्गः) मुरथोत्सवम् । सा दक्षिणादुद्विजते समीराद्वरायते रश्मिपु शीतरश्मेः । श्रुत्वा वचः कोकिलकामिनीनामार्ता च वार्तान्तरमातनोति ।। ८२ ॥ नरेशवंशमभवोऽसि कश्चिन्नरेश्वरो नूनमनूनतेजाः । न लक्षणैरेभिरुपेतमेतद्वपुर्विधत्ते विधिरेवमेव ।। ८३ ॥ न साधुरात्मस्तुतिरुन्नतानामपत्यमेषापि न चान्यपनी । तदुत्तमाचार परिग्रहीतुं तां रोहिणीमिन्दुरिचार्हसि त्वम् ॥ ८४ ॥ जानाति साप्येवमेलब्धमध्ये पदे तयादायि मनोनुरागः । परं वराकी रिपुणा सरेण कथितान्यत्किमियं करोतु ॥ ८५ ॥ उक्तान्यदन्याप्रतिवक्ति शून्या यात्यन्यतोऽन्यत्र गतिस्पृहापि । तथात्मयुक्तात्मतु(भु)वा यथासौ निर्वाति नोणेन न शीतलेन ॥८६॥ सकृत्स्वहृद्रोगमिमं सलज्जा शुष्कसितैः सा किल संवृणोति । कपोलपाण्डिमि परं न पश्यत्यपहवोपायमनङ्गचिह् ॥ ८७ ॥ निरस्य हारं हृदि चन्दनाम्भःमक्षिप्तमाक्षिप्तपयोजपने । त्यक्तं तदप्युन्मदना निघातुमाकाहुति त्वत्करपल्लवं सा ॥८८ ॥ तदेहि देहि प्रिय जीवितव्यममासु कियाञ्जलिरेष बद्धः । कल्पद्रुकल्पेषु भवादृशेषु निरथिका नार्थिजनप्रवृत्तिः ॥ ८९ ॥ इत्येतदीयानि वचासि याचंयमेऽवजानत्यवनीश्वरेऽस्मिन् । न केवलं सा मुमुचे निराशा निःश्वासमस्त्रं मकरध्वजोऽपि ॥ ९॥ सख्यां नरेन्द्रेण निराकृतायां मायागनासौ सह सौविदल्लः । अन्तर्दधेऽन्तर्दधती विपादं सौन्दर्यसंपद्यकृतक्रियायाम् ॥ ९ ॥ विषमशरशरैरमिन्नवक्षःस्थलमलघुधियमुज्झितप्रसूनाः । नृपमय विचकस्थिरेऽम्बरस्थाः प्रसरति हि प्रियता कृतावदाने ॥१२॥ इति श्रीसोमेश्वरदेवविरचितार्या काव्यानवरण्डिकायां मुरथोत्सवनान्या मायानावर्णनो नाम प्रयोदशः सर्गः । १. अविदिताभिप्राये. २. 'इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितधीसोमेश्वरदेवनिरचिते मुस्योत्सव नानि महाकाव्ये मायानावर्णनो नाम प्रयोदशः सर्गः।' इति पाठः प पुस्तके उपलभ्यते. फ पुस्तकलेसदर्शनेनानुमीयते, कदाचिदनेन कविवरेण 'काव्यरवाकरण्डिका'च्योऽपि प्रापी निर्मितो भवेदिति ·काव्यमाला। चतुर्दशः सर्गः। अथ पार्थिवस्य तपसा महीयसा परमेश्वरप्रियतमा प्रसेदुपी । निजमूर्तिमूर्तिशमनीमदर्शयन्न सतां महत्सु विफलः परिश्रमः ॥ १ ॥ मुदितेन तेन मुंनिना निवेदितं यदचिन्तयच्चिरमनन्यमानसः । पुरतः स्फुरन्निरुपमं महन्महस्तदवेक्ष्य स क्षितिपतिर्विसिस्मिये ॥ २ ॥ भुवनैकमातरमवेहि वत्स मां मुदितामनेन महता व्रतेन ते । तदरं वरं वद यदर्थमर्थिता भवताहमित्यभिदधे तमद्रिभूः ॥ ३ ॥ ब्रुवतीमिति क्षितिधरेश्वरात्मजां हृषितात्मनः प्रणमतः प्रजापतेः । व्यलगल्ललाटफलके यदुर्वरारज एव राज्यतिलकं बभूव तत् ॥ ४ ॥ मुदितामरप्रहितपुष्पसंपदा सुरभीकृते शिरसि रोपिताञ्जलिः । प्रमदाश्रुसीकरकरम्बिताम्बकः स जगाद सादरमिमां मुदा स्थितिम् ॥१॥ जनिरद्य मेऽजनि शुभाशु भावितं तनुनाप्यनेन तपसां फलं महत् । अनिदर्शनेन तव दर्शनेन यन्महती मृडानि मयि योध्यतापिता ॥६॥ किमिदं विभातमविभावितारुणां निरवामहं किममुनैव वर्मणा । गिरिजेऽरिजेतृ तव पादपङ्कजं यदमोघदर्शनमदर्शमग्रतः ॥ ७ ॥ तमिमं नमामि चरणं रणोत्सवे तव येन रोपत इवारुणत्विषा । प्रहतेः पुरैव रिपुंरुद्यता द्रुतं नखदर्पणप्रेतिमितः स जैहे ॥ ८ ॥ हरिचक्रमक्रमत यत्र नाद्रिजित्पविना विनाशयितुमीश्वरो न यम् । अपि तस्य यः सपदि विद्विपोऽपिपञ्चरणं प्रणौमि तव तं नः सुरैः ॥९॥ मरुतामजस्लमशुभापहारिणौ चरणावुभौ प्रणमनीयतां गतौ । प्रथमस्तवैप महिपान्तकृद्धरेरपरो विरोचनतनूजवन्धनैः ॥ १० ॥ अयमेव देवि भुवनत्रयेऽपि ते चरणः मियाकरणस्तथा हि यः। प्रणतः प्रसादसुखमिच्छता जगद्गुरुणापि फेलिकलहे पिनाकिना ॥ ११ ॥ मधुकैटभी विकरविक्रमौ यथा त्वममूमहः प्रहरति त्रिविक्रमे । अधुनापि गाययति पानासनस्तष तयशस्तदुदरस्थिताः प्रजाः ॥ १२ ॥ १. मुमेधसा. २. देवीस्पम्. ३. राक्ष.४, मुछिमगमम्. ५. इटवान् . १. प्रहाराम, ५. महिष. ८. उदन्छना. ९. विम्बित:. १.. 'प्रमे' य. १.हिंगाधरला सर्मनि पर्ण १२. 'म.' प. १३. मोहितपती ·१४ सर्गः सुरथोत्सवम् । सकलोऽपि केन महिमा हिमाद्रिजे परिमीयताममितवैमवस्तव । यदुदेति देवतशरीरतः कदाप्यथ च त्वमेव विदधासि तान्यपि ॥ १३ ॥ उदितन येन स वभूय भूधरः सुरधाम वामन इवोच्चकैरपि । महसा ततोऽपि महता हतासुरं तव तद्वपुर्विपुलमत्यशय्यत ॥ १४ ॥ खरहेतिभिर्नखरहेतिरप्यसावजितः परैर्जयति यानकेसरी । कुरुते स्म यः समरकृत्तचामरः स्थिरचामराममरराज्यसंपदम् ॥ १५ ॥ तदहं कृतं तव नमामि हुंकृतं किल कृन्तता समिति धूम्रलोचनम् । अरिदारणैकरुचिरेप निर्मितः सफलोऽपि येन विफैलो महानसिः ॥ १६ ।। अलिकायमातरलिकाय कोमलामलकाबलिं कलयते नमस्तव (1)। द्रुतमाविरक्रियत चण्डमुण्डयोः प्रलयक्षये च युधि येन चण्डिका ॥ १७ ॥ रुधिरासवं रुधिरवीनसंभवं भवती भवानि समराजिरे पपौ । तदपापचायनविकासिचेतसाममृताशिनामुदलसन्मदः पुनः ॥ १८ ॥ दलिते त्वया दितिजचक्रवर्तिनि त्रिदिवश्रिया तदुपतप्तया श्रितः । प्रसरतामोदनयनाम्बुशीतलो जलयात्रवेइमसदृशः सहस्रदृक् ॥ १९ ॥ पुरुपं चिराय परिचर्य दुर्लभं भवभीरुभिर्यदभिलप्यते पदम् । सकृदानसा च सुलभा च भाविनां वनितापि तद्वितरसि प्रसेदुपी ॥२०॥ कमला त्वमेव कमलानने यया परितुष्टया नरपतित्वमीयुपी(पि) । मनुजेऽपि देव इति सेवकमजैरभिधीयते न च न भाति तस्य तत् ॥ २१ ॥ भवतीमतीन्द्रियदृशः सरस्वती निगदन्ति देन्तिवदनोपपादिनि । यदनुमहाकविगवीपु तद्वसत्यमृतं विपीभवति दुर्जनेषु यत् ॥ २२ ॥ शुभलक्षणात्य निरीक्षणक्षणाकिमतः परं मियतरं यदर्थये । स्वदवश्यदेयमथ या भवानि तत्त्वयि निर्भरा भवतु भक्तिरेव मे ॥ २३ ॥ दशनांशुभिर्दलितकुन्दसुन्दरैः सितमातपत्रमिव तस्य तन्वती। नृपतेः पुरत्रिपुरवैरिवालभाभिदधे प्रमादमधुराक्षरां गिरम् ॥ २४ ॥ १. तदपि तंजगो भयत्तेजमा जिनम्. २. तीक्ष्णायुधः. ३. हुकारणा परिणणे नष्टन्वात्, .. ललाटाय ५. शुम्भे. ६. परमा मानम् ७. मुफिम्. ८. देवाभिधानम्. ९. हे विनायरमानः .. रातो प्रिय दुर्जनानामप्रियम् ..

·काव्यमाला। भज वत्स वत्सरसहस्रवर्तिनी निजराज्यसंपदमदभ्रविक्रमः । भवतश्चिराय विरहातिमङ्गकैरनुपस्कृतानुपचितैर्व्यनक्ति या ॥ २५ ॥ जपमालिकां जहिहि वाहुनामुना रिपुनिग्रहाय कुरु कार्मुकग्रहम् । दधदुर्वरावलयमेककोऽपि यः किरिकच्छपोरगपतीनतीयिवान् ॥ २६ ॥ धृतिमादधातु धरणेद्विधाप्यसावसमापनीयविभवो भवद्भुजः । समरे करालकरवाललालनः कुरुते विरोधिहृदयानि यो द्विधा ॥ २७ ॥ भवतः कदाचिदपि संगराङ्गणे न पराभवः परभवो भविष्यति । अरुणात्तमिस्रमिव नयति त्वदनीकतोऽपि रिपुराजमण्डलम् ॥२८॥ न भयं भविष्यति कदाचिदीतिज निजवन्धुभिर्नुप न विप्रयोक्ष्यसे । मुखरे च मङ्गलमृदङ्गनिःस्वनैर्न गदः पदं तव पुरे करिष्यति ॥ २९ ॥ रिपुनायिकानयनवारिसीकरप्रकरैरपास्तभुवनभ्रमश्रमम् । जगतां त्रयीमपि परिफरिप्यते करिदन्तसंततिसितं यशस्तव ॥ ३० ॥ तनये नियुज्य निजराज्यसंपदं पदगारुरुक्षुरथ तार्यलक्षणम् । जननान्तरे तरणिसंभवो भवान्भविता मनुर्मजवासवाप्टमः ॥ ३१ ॥ तमिति क्षितीशमभिषिच्य वाड्मयैरमृतद्वैः कचिदगादगात्मजा । गतिमागतिं च महतामवेक्षितुं न हि चार्मणे प्रभवतो निरीक्षणे ।। ३२ ॥ फलितेऽथ सौनिजमनोरथद्रुमे न मदस्य भूपतिरभूद्वशंवदः । न महानपीतर इवोत्सवे सति सयमेति सीदति न चान सीदति ॥ ३३॥ मुरथः समर्थित समीहितस्ततः शतमन्युरन्य इव तेजसा ज्वलन् । न्यवृतन्निवृत्तऋतिनं मुनि प्रति प्रतिभूरभूत्प्रथममेव यः श्रियः ॥ ३४ ॥ नृपतिनिजागमनदर्शनोत्सुकानभिधावतः साहुमानमानमन् । ऋषिपुनकानवितथाशिपलया गिरिजाप्रसादकथयाभ्यनन्दयत् ॥ ३५ ॥ तरयोऽपि तन नवमझरीमिपादधतः प्रमोदपुलकोदयश्रियम् । फलकोकिलाफलफलच्छलाजयं जगुरागते नरपतो तात्मनि ।। ३६ ।। , रागांददाययवैध २.भारणं सुनौष २. ३.हे मरेन्द. ५.निति रम ७ नागे ४. उम्गये. ६.आभम ·१४ सर्गः सुरथोत्सवम् । कथितप्रियागमनपारितोषिकस्टहयाउबालकनियेदितागतिः । स विवेश वेश्मसु मुनेमनूपमः प्रमदमरूदपुलकेन वर्मणा ॥ ३७ ॥ तपसः प्रभावमवगच्छता सतां कृते च कर्मणि नियोगनिश्चयम् । अनिवेदितोऽपि बुबुधे सुमेधसा मुनिवेघसा नृपतिसंपदागमः ।। ३८ ॥ शिरसा रसास्पृशमुपेत्य संग्रमान्नुपमुन्निनाय मुनिरन्नतान्वयम् । प्रमदाश्चपूर्णनयनाअलिच्छलादयपदानमनपम्प च व्यधात् ॥ ३९ ॥ श्रुतिशीतलेन मुग्वरागसूचिता वचसा विकृत्य कृतकृत्यता निजाम् । शमिनः पुर. मुरथभूपतिः पुनर्विन यातिरेफरचिताञ्जलिर्जगी ॥ ४० ॥ भगवस्तवार्जवमगोचरं गिरा रसना न नाम भणितुं क्षमा मम । न च मौनिनं जनमिमें तितिक्षते खदनुमाहित एप संमदः ॥ ११ ॥ भुवनैकसजन तवात्मनः सुतिर्न समीहितेऽतिक्दितापि सा किमु । न मया तदेकरचिना फरिप्यते निजमिष्टमुज्झतिकृते परस्य कः।।१२।। तदसांप्रतं यदभिसधिरीक्ष्यते भुवनोपकारकरणे भवाशाम् । किमहस्करोऽयमपरोपरोधतस्तिमिराणि मीपणतराणि कृन्तति ॥४३॥ विनयं व्यनक्ति तनयोऽपि यन न पते मियापि मुहृदोऽप्यपासते । दुरितोदये विदुर दुसितात्मना भक्तेव तर जनकायितं मम ॥ ४ ॥ अजलं मम निपथगावगाहनं तुरगाध्वरोऽयमजनि क्रिया विना । अचतुर्मुसं वपुरिवाश्रितः स्वयं कमलासनस्त्वमवलोफितोऽसि यत् ॥ ४५ ॥ तमिति नुवन्तमग्नीपति जगात्पतिजलपति स पनिरलमलिनाम् । न परप्रयुकनिजवृत्तपर्णनश्रवणे चिर प्रणयितापि सा(दिता)रशाम् ॥४१॥ अमुना नरेन्द्र बननामृतेन ते वयमच गर्मशिसरेऽधिरोपिताः । मृतयिनामिा सना यदुनतिर्मदते महाय जगतोऽपि जायते ॥१७॥ मदयोऽपि योधयितुमीशनेऽधिकं गतिवैभवेन मुभगं भविष्णवः । परितुं सुदुधरमिद तपः पुनप नापर, प्रभयनि त्वगा पिना || ४८ ॥ १.मदनगेनिका भी २jमार न मान प्रापमा ६१ गुपरिप्या. भ. नि. पि.मिा ..'' रा. " मनाम ·काव्यमाला। अपरेण किंचिदुपकुर्वता कृतं मनुते गुणं सहजमप्यनुत्तमः । यदि दीप्तता न कनके निसर्गजा तर्दयस्सपि स्फुरतु वहिशोधिते ॥ ४९ ॥ नरदेवमेवमभिधाय नायकः शमिना पुनस्तदभिषेककाम्यया । प्रजिघाय तीर्थसलिलाय सत्वरं फुरदेणचर्मरुचिरान्बदन्बहून् ॥ ५० ॥ करुणानिधिः स वरुणाधिदैवतैरभिषेकमस्य विरचय्य सामभिः । हरवल्लभापितवरानुवर्तिनी व्यतरद्वधूमभिनवामिवाशिपम् ॥ ५१ ॥ सचिवब्रुवैरपकृतं पुरास्य यैः क्षयमाययुः समिति ते परस्परम् । विभवो न केवलमधर्मसंभवः सहसा विनश्यति विनाशयत्यपि ॥ १२ ॥ अपरैः पराकमरतं क्रमागतैरथ मन्निभिस्तमवगन्तुमीरिताः । प्रतिपत्तन प्रतिवनं प्रतिस्थलं प्रतिपर्वतं प्रणिधयः प्रतस्थिरे ॥ १३ ॥ अवगम्य सम्यगथ गूढपूरुषैः पुरुषोत्तमांशममुमाश्रमाश्रयम् । महतीं मुदं च पृतनां च विनतः सचिवाः प्रचेलुरविलम्बिताः पथि ॥१४॥ पटुभिः प्रयाणपटहवनैः प्रभोरुपलम्भसंभवमिमं महं मुहुः । ककुभां वदन्त इव ते द्रुतं ययुः प्रमदाः कमुत्सुकमहो न कुर्वते ॥१५॥ अलधीयसामपि विलय भूभृतां कटकाननेकपघटामदोत्कटान् । तमगाधमब्धिमिव सा पति यती कचनापि न स्थितिमवाप वाहिनी ॥१६॥ अभिद्धदपि हि प्रियं प्रियः स्यादिति तुरगोद्धृतधूलिजालदम्भात् । प्रथममुपययौ मही महीन्दोः प्रियसचिवागमनं गदिभ्यतीव ॥ १७ ॥ अभिवनमिभबृंहितानि शृण्वन्पणवरवैरुपबृंहितानि तानि । चटुलगुटजागणानुसारी हरिणगणः क्षणमुन्मनीवभूव ॥ १८ ॥ किमिदमिहें बभूव नैव यावद्धृदि नृपतेः स मुनेर्मनाग्भ्रमोऽपि । प्रणिधिभिरभिधीयते सा तायजय जय देव तवागतं श्रियेति ॥१९॥ अनुनदि शिबिरं निवेश्य वंश्या वनविनिवारिततापनातपं तत् । प्रमदभरनिरस्तमार्गखेदाः प्रविविशुराश्रममाशु मत्रिणस्ते ॥ ६ ॥ १. महात्मा हि निजमपि गुणमपरेणोपकारमात्रकारिणा कृत मन्यते. २. लोहे. ३. अमात्साधमः ४. 'ति सविस्मय स यावन्द्रवणमुसामणेनुरजहेपाम्' इत्येव पाठः पपुस्तके उपलभ्यते. ५. 'शी' स.

·१४ सर्ग:] सुरथोत्सवम् । 6157 चिरपरिहतकार्मुकधमत्वादपचितमेचकिमद्गुणाकिणेन । नरपतिरथ तं समं नमन्तं सचिवगणं समवीभवत्करण ॥११॥ नृपतिरयममी च गनिमुख्याः प्रमदसवाप्पदृशः परस्परेण । मुसकमलविलोकशर्म साक्षादुपनतमप्युपलेभिरे चिरेण ॥ १२ ॥ कृतकुशलकथेपु पार्थिवोऽसौ प्रियसचिवेषु पुरस्कृतासनेषु । सरसिजयसतेरिव प्रभावं पितुरिव वत्सलतां यतेः शशंस ॥१३॥ चरनिकरनिवेदितमवृत्ते पतिवरस्य चिरानुरागरम्यः । निजनिजपितृपत्तनाचनीयान्युवतिजनोऽपि समाजगाम तन्त्र ॥ ६४ ॥ सललितमवलोकितः स ताभिर्निहितनवाञ्जनया दृशा कृशाभिः । नरपतिरुदितानुरागसिन्धुचिरनिगृहीतमनङ्गमन्यगृहात् ॥१५॥ चिमिरथ समर्पित स्वराज्यं क्षितिपगुरुर्गुरुदक्षिणीचकार । ऋपिरपि परिवस्यवेव तुष्टः प्रतिविततार सहाशिषा तदस्य ॥१६॥ अचकमत यदन्यदप्यभीष्टं नृपतिरपश्यदुपागतं तदने। विषटयति यथा विधिविरुद्धो पटयति चाशु तथा प्रियं प्रसन्न.||६७]] फुलपतियसतेः सुदुस्त्यनाया रणरणकं हृदि भाविनं दधानः । पुरगमनसमुत्सुकोऽपि न दानिमनुमानयितुं नृपः शशाफ ॥ १८॥ शितियतिपरयोस्तयोर्भविष्यतिरहतरगितरापरक्याचोः । चलितुमनुमति ययान पूर्वोऽप्यदित परः शिरसेव लोलितेन ॥१९॥ प्रथमनिममथापरान्मपन्नियनयुगे ददि चार्द्रता दधानान् । अयमतभिदा प्रसादभत्त्या व्यथित न हय्यमुनो नमनसव्यान् ॥७॥ संयिति(१) न मुहदः कुरमशावानय कथमप्यनुपतिनो नियत । ज्वलदनरनिम गु गर्ने मह सचिवैः प्रपनाल पकरी ॥१॥ तम्य प्रयाणपटहध्वनिमिर्गभीर- गर्जन्मदागिरिगुहापिदिनानुदिः । 1.एलामालनपनि गुगरा जाया नियत्र ३गिन: ४. उभरमा. ७. भिनन्, 1. गागन, ग. S" ·१०२ काव्यमाला। सप्तापि तिनसिपवस्तरणेस्तुरहा नीता कथचिदपि सारथिना स्थिरत्वम् ॥ ७२ ।। रहतुरङ्गमसमूहसमुद्धतेन भूपाशुना कलुपितप्रतिभूपफीति । द्विनैरहोभिरयभाफलयाचकार सेनागजान्निजपुरोपवनद्रुमेपु ॥ ७३ ॥ आरुह्य द्विरदमुदनमुनरोचि प्राचीनाचलमिव दर्शितोदयश्री । प्राविक्षत्प्रकृतिपुर सर पुरेऽसो पौराणा हृदि च तदागमप्रमोद ॥७॥ इति श्रीगुर्जरेश्वरपुरोहितधीसोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्सवनानि महाकाव्ये राज्यलाभो नाम चतुर्दश सर्ग । पञ्चदश सर्ग । अस्ति प्रशस्ताचरणप्रधान स्थान द्विजाना नगराभिधानम् । कर्तुं न शक्नोति कदापि यस्य नेतापवित्रस्य कलि क्लकम् ॥ १ ॥ सत्तीर्थस्य सुराश्रितेन जगता यस्योपमा स्यात्कथ खाध्यायैकनिधेर्गतॆश्रुतिवृतेनोर्वीतलेनापि वा । यत्सौधेषु विशुद्धिवर्जितवपुर्वालोऽपि नालोक्यते वन्दे श्रीनगरं तदेतदखिलस्थानातिरिक्तोदयम् ॥ २ ॥ हुतनयनसुखैमखामिधूमै श्रुतिफटुभिर्बटुवृन्दवेदपाठे। कलिरकलितसमद प्रदत्ते न खलु पद विदुपा गृहेषु यन ॥३॥ चश्चत्पञ्चमखाग्निभन्नतमसि स्थाने निनेवानल ज्वालाप्रज्वलितपसूनधनुषा देवेन दत्तोदये । श्रीमत्ता च पवित्रता च परमामालोकयन्त सुरा स्वर्वासेऽप्यरसा रसामरजनव्यानेन भेजु स्थितिम् ॥ ४ ॥ तसै सयमिनामिनाय मुनये नित्य नमस्कुर्महे यन्माहात्म्यमसह्यमाह स मुहुर्मुघन्मना कौशिक । १ त्रसितुमिच्छव २ आनन्दपुरम् ३ देवा, मदिरा च ४ सर्पा, वेदभ्रष्टाश्च ५ भूदेवा स्वामिने सूर्याय च ७ उलक , विश्वामिनश्च ·११ सर्गः] सुरथोत्सवम् । आविर्भूतमभूतपूर्वचरितश्रेष्ठाद्वशिष्ठात्ततः सत्कर्मोद्भुरमध्वरस्थितिविद्वां स्थानेऽत्र गोत्रं महत् ॥ ५ ॥ येपामशेषाधिपतिः प्रसन्नः संनद्धपाणिः प्र(फ)णिकङ्कणेन । त एव संभूतिमिहानुवन्ति [कुले] गुलेचा(वा)भिधया प्रसिद्ध ॥६॥ श्रीसोलशर्मा विमले कुलेऽत्र जन्म द्विजन्मप्रवरः प्रपेदे । यः खर्गिणः सोमरसेन यागे पितॄश्च पिण्डैरपृणत्प्रयागे ॥ ७ ॥ सोल: सलीलमवनीमवतामसी वः सौवस्तिकोऽस्त्विति वरं सारता सारारेः। श्रीगुर्जरशितिभुजा फिल मूलराज- देवेन दूरमुपर य पुरो दधे यः ॥ ८ ॥ यथा प्रतिष्ठा महती वशिष्ठस्तिग्मांशुवंशे भगवानवाप । निजेन सौवस्तिकतागुणेन चौलग्यभूपालकुले तथासी ॥९॥ विधिवद्वाजपेयं यः कलिकालेऽप्यफल्पयत् । फियती वा नपेयं तवरिताद्भुतसंहिताम् ॥ १० ॥ ऋग्वेदवेदी व श(क)तरतुश्च दत्तानदानश्च जितेन्द्रियश्च । तिरोहिते तर पुरोहितेन्द्रे तदशजन्माजनि लब्लशर्मा ॥ ११॥ यः करोति सा चामुण्डराजात्यं नृपमाशिषा । इतितापसपन इविपा न हविर्भुजम् ॥ १२ ॥ १. यशविद्यार्षिदाम. २ ईपर:. ३ 'मुर' प. ४ 'गुलेयामी स्थानापारेण योनम्यापटपमाग प्रनीय, पोय हॉस्टारामरण गोपाल माण्डारफर-महारा यमु १८.८४ पपाय रिपोर्ट गुपके गुचा रोष पाठ भाधित . ५ अमर मूलराजपुरोहिना मोलम्म मनागमयोऽपि मूलराजराज्यममय एर. . पुगे- हित, ७, भय मूलराजमहाराज वि.सं. १९३.1.1 पंगु राजमार, ft Indian Antury Vol. XI. 1919 . भम्प चामुण्डराजा पुगेगम सामना गमागमय चामुण्डराजगदगमय व परामराम्-गे...... ..मम्, मप एम्. १.पामु. प, ·१०४ काव्यमाला। ८ श्रीमुञ्जनामा तनुजस्तदीय खय स्वयभूरिव भूतलेऽभूत् । जाह्मण्यलाभाय तथा हि सद्भिरभाजि मोजी रशनेव वृत्ति ॥१३॥ सद्वशजातेन गुणान्वितेन शरासनेनेव पुरोहितेन । एतेन मेने भुवने न किंचिन्न दुर्लभ दुर्लभराजदेवः ॥ १४ ॥ सतापशान्ति जगतोऽपि सोमस्तनन्दनश्चन्दनवञ्चकार । पीयूपहारी हरिणाकितश्च सत्या बभाजे द्विजराजता य ॥ १५ ॥ यस्याशी प्रतिपादितोदययुजा श्रीभीमभूमीभुजा क्षीरक्षालितशालित दुण्ड)लसित साक्षात्कृत तयश । येनाशाक्रमणक्षमेण त इमे मूर्तिमभेदा प्रेभो भस्मोद्धूलनमन्तरेण धवला सवेऽपि निर्वतिता ॥ १६ ॥ भित्वा भानु तन ताते प्रयाते पुत्र श्रीमानामशर्मा बभूव । कृत्वा सम्यक्सप्तसस्था कतूना क्रीता काम्रा येन सम्राडभिख्याम् ॥ १७ ॥ सदा यदाशी परिपूर्णकर्ण 'श्रीकर्णनामा नृपति प्रकाण्डम् । वसुधरामण्डलमर्णवान्त वान्तारिनारीनयनाम्बु चक्रे ॥ १८ ॥ दानानि तानि सदनानि च तानि शभो रम्भोजराजिरुचिराणि सरासि तानि । येनामुना मुनिजनानुकृताकृतानि वितैश्चुलश्यकुलसगवभूपदत्तै ॥ १९ ॥ १ अस्य दुर्लभराजपुरोहितस्य श्रीमुञ्जनाम्न सत्ताधारसमयस्तु दुर्लभराजरा ज्यसमय एव २ मौजी वृत्तिरिति मुझवद्वतमानाना ब्राह्मण्य भवतीत्यथ एतेन मुञ्जस्य सदाचार मुक्त भवतात्यर्थ अथ च मौजी मेसला शरमयी रशना ब्राह्मण्य लाभाय सद्भिवध्यते ३ दुर्लभराजराज्यम्-वि० स० १०६६१०७८ भीमराजपुरोहितस्य सोमस्य जीवनसमयो भीमराजराज्यसमय एव ५ विष्णुना ६ बमले ख ७ ब्राह्मण्यम् चद्रत्व च ८ भीमराजराज्यम्-वि. ९ पृथिव्यादयोऽटौ १० शिवस्य ११ अस्य श्रीकर्ण राजपुरोहितस्यामशर्मण स्थितिसमय श्रीकर्णराजराज्यसमय एव १२ अमिष्टो १३ वानपेययाजाति १४ श्रीकर्णराजराज्यम्-वि० स० ११२० ११५० ४ अस्य मृगेण च १०७८११२० माद्या ·१०५ १९ सर्ग:] सुरथोत्सवम् । धाराधीशपुरोधसा निजनृपक्षोणी विलोक्यासिला चौलुक्याकुलितां तदत्ययकृते कृत्या किलोत्पादिता । मन्त्रैर्यस्य तपस्यतः प्रतिहता तत्रैव तं मान्त्रिक सा संहृत्य तडिल्लता तरुमिव क्षिप्रं प्रयाता क्वचित् ।।२०।। तसात्कुमारः सुकुमारमूर्तिमूर्तस्तपोराशिरिवोजगाग । स्वराजराज्योदयदायिनी वागुवास शक्तरिव यस्य वने ॥ २१ ॥ यद्धः सिन्धुवसुंधरापतिरतिमौढप्रतापोऽपि य- नीतः स्फीतवलोऽपि मालवपतिः कारां च दारान्वितः । दृप्तः सोऽपि सेपादलक्षनृपतिः पादानति शिक्षितः श्रीसिद्धक्षितिपेन सैप विभवः सर्वोऽपि यस्याशिपाम् ॥ २२ ॥ बैंशोपशोभिर्यागस्तडागैश्च पर शतः । दृष्टं पूर्त च यश्चके चक्रवर्तिपुरोहितः ।। २३ ।। ऋजुरोहित मृत्युरोहितत्याहयेव त्रिदिवं गतस्य सस्स । तनुभूर्मनुभूपतिप्रणीतस्मृतिसर्वखमयाप सर्वदेवः ॥२४॥ मध्वरेयंधित साधु सपर्यामध्वरेषु जयति स्म सुरेशम् । मानवानविदितापरयाजो मानयानात चैप कृतार्थान् ॥ २५ ॥ मषिपामयनमीयुपि तत्र क्षग्रसचमनमस्करणीये । अध्यगामि विधिरामिगनामा वैदिकैस्तदनु तत्तनुजेन ॥ २६ ॥ सत्कर्मनिर्माणरतरमुप्य ग्रीडानिदानं द्वयमेतदासीत् । स्ववर्णनाकर्णनमुत्तमेन्यः संमारकारान्तरवस्थितिश्च ॥ २७ ॥ 1. मालपाधिातियशोपर्मण पुरोहितेन गाभूम गुर्जरराज सिद्ध राजारनामयजयसिंहदीन मानीनो पीश्य नामभिचारंग यो. पाया. गापाममणः पुगेपण. आन्तिम मिचिदा गती मर्मर माल. पागपुगेक्षित सहर निहिती प्रयत. लिमिटन. ३. पोदत्तनगमा. ५. यशोयर्मनामा • मानलदेयः . भासिमराजारपयजयसिंहग. सम्-१. .".-11९.. ७. रनम्, दर्भ. .. पति ९ .. १.भमननी". मा ·काव्यमाला। ज्येष्ठः श्रेष्ठतमः समस्तविदुपां श्रीसर्वदेवाहयः श्रेयः संपदपास्तदुम्तरतमाः श्रीमान्कुमारोऽनुजः । मुखोऽथ द्विजकुञ्जरस्तदनुजो न्यायाजडेनाहड- श्चत्वारस्तनयास्तत. समभवन्वेदा इव ब्रह्मण ॥ २८ ॥ कुमारपालस्य चुलुस्यभर्तुरङ्गानि गहासलिले निधाय । श्रीसर्वदेवेन गयाप्रयागविप्राः प्रदानेन कृताः कृतार्थाः ॥ २९ ॥ स्थाने स्थाने तडागानि शिवपूजा दिने दिने । विमे विप्रे च सत्कारः श्लाघा यस्य गृहे गृहे ॥ ३०॥ राही गृहीलोणकरे कुमारः कुमारपालस्य सुतेन राज्ञा । कृतोपरोधोऽपि परं पुरोधा. प्रत्यग्रहीत्तस्य न रत्नराशिम् ॥ ११ ॥ यः शौचसंयमपटुः कटुकेश्वराख्य- माराध्य भूभरसुताघटितादेहम् । तो दारुणामपि रणागणजातघात- वातव्यथामजयपालनृपादपास्थत् ॥ ३२ ॥ विलोक्य दुप्कालवशेन लोकं कङ्कालशेष सविशेपणूकः । श्रीमूलराजं दलितारिराजमचीकवृ(र) त्तत्करमोचनं य ॥ ३३ ॥ दुष्टारिकोटिकदनोत्कटराष्ट्रकूट- कुल्येन शल्यितरणाङ्गणकौकणेन । १ अस्य सिद्धराजपुरोहितस्य सर्वदेवस्य जीवनसमय सिद्धराजापरनाम जयसिंहराज्यसमय एव २ कुमारपालराज्यम्-वि० स० ११९९-१२३० ३ अस्य कुमारपालपुरोहितस्य कुमारस्य सत्तासमय कुमारपालराज्ये ४ अ. जयपालेन ५ सामन्तसिंहयुद्धे हि श्रीअजयपालदेवः प्रहारपीडया मृत्युको ठिमायात कुमारनाम्ना पुरोहितेन श्रीकटुकेश्वरमाराध्य पुन स जीवित ६ अज- यपालराज्यम्-वि० स० १२३० १२३३. शुक लक्ष्णतीक्ष्णाग्र शड. । मूलराजराज्यम्-वि. स. १२३३ १२३५ ९ य रिल कुमार श्रीअज यपालपुत्रश्रीमूलराजसकाशाद्दुष्कालपीडितानां प्रजाना तदानी क्रमोचन कारितवान् १. निहितकोशणाधिपतिमल्लिकार्जुनेन ·: १५ सर्गः सुरथोत्सवम् । सर्वप्रधानपुरुपाधिपतिः प्रताप- मल्लेन भूपतिममल्लिकया कृतो यः ॥ ३४ ॥ सेनानीविदधे कुमार इति यः शङ्के चुलुक्येन्दुना जित्वा सोऽथ जवादवार्यतरसः प्रत्यर्थिपृथ्वीपतीन् । इष्टां तद्विषयधिमाशिषमिव प्रादात्पुरोधाः स्वयं तस्मै याज्यमहीभुजे निजचमूवीरमरक्षतैः ॥ ३५ ॥ धाराधीशे विन्ध्यवर्मण्यवन्ध्यकोषाध्मातेऽप्याजिमुत्सृज्य याते । गोगस्थानं पत्तनं तस्य भक्त्वा सौधस्थाने खानितो येन कूपः ।। ३६ ॥ गृहीतं कुप्यता कुप्यं मालवेश्वरदेशतः । दत्तं पुनर्गयाश्राद्धे येनाकुप्यमकुप्यता ॥ ३७ ॥ जित्या म्लेच्छपतेर्बलं तदतुलं राजी सरःसंनिधौ स्वःसिन्धोः सलिलैविधाय विधिवत्प्रीति पितृणामपि । दानी मोक्षमनुक्षतक्षितितले कृत्वाब्दमन्दबने राजाथै रचयांचकार चतुरः साथै प्रजार्थं च यः ॥ ३८ ॥ यः कर्माणि च यगुणांश्च तनुते तद्भूर्भुवःखस्वयं कीर्तिर्यस्य च यश्च निर्मलरुचिों आतुचिन्मुञ्चति । शस्त्राविप्कृतिरध्वरे च युधि च श्लाघ्योज्जिहीते यतः सूत्रं यस्स हृदि स्फुरत्यविरतं ब्राझं च राज्यस्य च ।। ३९ ।। . अरुन्धतीव कान्ताम्य पत्युराज्ञामरुन्धती । अभूदभिधया लक्ष्मीः साक्षालक्ष्मीरिव क्षिती ॥ ४० ॥ आदिमः प्रशममन्दिरं महादेव इत्यभिधया तदनमः । येन पाणिनिहितेन परजेनेव तुष्यति परं सरखती ॥ ११ ॥ सोमेश्वरदेव इति शितिदेवस्यास्य बन्धुरनुजन्मा । अजनि कनिष्ठस्तम्य भ्राता स्यातान्वयो विजयः ॥ ४२ ॥ १.वरिदेशमगृद्धिम्. २. अनगासाल, अरारितध. ३. अय विभ्यामी यो- यमणः पीनः.

·काव्यमाला। तैत्रिभिः प्रथममध्यमोचमैः स्वे पदे च पुरुपैर्व्यवस्थितैः । शब्दशास्त्रमिव गोत्रमुच्चकैः सक्रिय समजनिष्ट विष्टपे ॥ ४३ ॥ सोमेश्वरदेवकवेरवेत्स लोकंपृणं गुणग्रामम् । हरिहरसुभटप्रभृतिभिरभिहितमेयं कविप्रवरैः ॥ ४४ ॥ श्रीसोमेश्वरदेवस्य कवितुः सवितुश्च को । स तृणाभ्यवहारस्य निरासेऽपि रसप्रदा ॥ ४५ ॥ वाग्देवतावसन्तस्य कवेः श्रीसोमशर्मणः । धुनोति विवुधान्सूक्तिः साहित्याम्भोनिधेः सुधा ॥ १६ ॥ तव वक्रं शतपत्रं सवर्ण सर्वशास्त्रसंपूर्णम् । अवतु निजं पुस्तकमिव सोमेश्वरदेववाग्देवी ।। ४७ ।। वसिष्ठानिष्ठायाः पदमिति जगत्यस्ति पटहः प्रकृष्टास्त्वेपामप्यजनिपत मुञ्जप्रभृतयः । कुले जातोऽप्येषां शतधृतिदुहिना पुनरयं खयं पुत्रीचक्रे नवकविगुणप्रीणितहृदा ॥ १८ ॥ काव्येन नव्यपदपाकरसासदेन यामार्धमात्रघटितेन च नाटकेन । श्रीभीमभूमिपतिसंसदि सभ्यलोका- मस्तोकसंमदचशंवदमादधे यः ॥ ४९ ॥ कवीन्द्रपदवीस्पृहामहह तेऽपि तन्यन्ति य- द्वचःक्रकचकर्कशं प्रथयति व्यथा कर्णयोः । कविः स विरलः पुनर्भुवि भवाइशो दृश्यते मुधाभिरभिपेचनं रचयतीव यः सूक्तिभिः ॥ २० ॥ १.अय श्रीहर्षवश्यो हरिहरो चीरधवलराजसमीपे नेपधपुस्तक प्रथम वस्तु पालेमाले सल्यानयन्-इति हरिहरप्रवन्धे प्रवन्धकोशे स्फुटभुपलभ्यते. २. भीमदेवराज्यम्-वि० स० १२३५-१२९८ एतपुत्रभिभुवनपालराज्यम्-वि० स. १२९८-१३०० ·१५ सर्ग:) सुरथोत्सवम् । १०९ मन्दश्छन्दसि कोऽपि कोऽपि विफलः सालंकृतिाकृता- वर्थे कोऽपि वृथाश्रमो रसनिधावन्धः स कोऽप्यध्वनि । वक्रान्तविहरद्विरश्चितनयामञ्जीरममुखर- स्पर्धावन्धुभिरेक एव कवते काव्यैः कुमारात्मजः ॥ ११ ॥ वैदुष्यं विगताश्रयं श्रितवति श्रीमचन्द्रे दिवं श्रीमहादनमन्तेरण विरतं विश्वोपकारयतम् । दृष्ट्वा तद्यमत्र मप्रिमुकटे श्रीवस्तुपाले कपि- स्तत्कीर्तिस्तुतिकैतवादिति मुदामुद्गारमारब्धवान् ॥ १२ ॥ माग्वादान्वयवारिधी विधुरिव श्रीचण्डपः प्रागम्- संभूतोऽद्भुतसत्यशौचसदनं चण्डप्रसादस्वतः । सोमस्वतनयो नयोज्वलमतिस्तस्यावरानः सुतः पूतारमाथ तदनभः सुकृतम्: श्रीवस्तुपालोऽभवत् ॥ १३ ॥ उत्फुलमालीप्रतिमलकीर्तिः श्रीमालदेवोऽभवदमजन्मा । बभूव तस्यावरजश्व तेजापालामिधानः सचिवप्रधानम् ॥ १४ ॥ श्रीवस्तुपालस्य चिरायुरनु दिर्धा प्रकाशं दिशते सदा यः । फर्परकिमीरितफेरलसीरदावदातयुनिमियदोमिः ॥१५॥ क्षीणे पापि भेषजं भगवती पालीश्वरी देहिनां देहे चित्रविचित्रभाजि शरणं पीवैधनायः प्रभुः । संगारपरमजरे हदि गदा विष्णुर्भविष्णुमुद दोर्गत्ये प जिसिले गतिरसी श्रीवम्नृपालः पुनः ॥५॥ ग पनि परशा रापि यारः स्पृशति परम्म न गर्म नर्ममापि । रिमति मनिमानमान्यपत्रः करन प नापिदिपिठी विदानात् ॥१७॥ 1. अब गुमार पुत्र रोमेम्पररंप. भीम्पसमय,.... मयादब गुमारपातगामे • • . . . . दमा: सोगपतु पुमारg.

·११०
काव्यमाला।
.
धनमनवरतक्षितीन्द्रसेवाश्रमसमवाप्तमयनतोऽपि दत्ते ।
अपरमपि परोपकारकं यद्विमृशति वस्तु तदेव वस्तुपालः ॥ ५८ ॥
सत्यं ब्रुवे भवतु मा क्षतिरत्र काचि.
द्भूत्वा खलप्रकृतिनापि मयातिमात्रम् ।
मधी समे च विषमे च परीक्षितोऽसौ
दृष्टं न दुष्टमिह किंचन सच्चरित्रे ।। ५९ ॥
अयमनुदिनदानोत्कर्षितप्राणपर्व-
परिचरितचरित्रः स्वस्तिमानस्तु मन्त्री ।
तुहिनकरसमानैर्यप कीर्तिप्रतान-
रजनिपत रजन्यः प्रातराकाविपाका ॥१०॥
लभन्ते लोकतः पापाः शापानन्ये नियोगिनः ।
अधिकारमधिकारममात्यः शास्त्यसौ पुनः ॥ ११ ॥
त एव स्तूयन्ते नृपतिपशुभिर्धीवरतया
प्रजानामानायः सपदि खलु येभ्यः प्रपतति ।
तदित्थं मुस्थानां चकितचकितं कापि वसता
सता संप्रत्येकः सचिवशिवतातिर्भुवि भवान् ॥ १२ ॥
अर्थदानदलितार्थिदु-स्थितिं त्वां विना विनयनम्र संप्रति ।
मृज्यते जगति केनचित्सतां वस्तुपाल न कपालदुर्लिपिः ।। ६३॥
गोमयरसानुलिप्ते कीर्तिसुधाधवलिते च भवनगृहे ।
श्रीवस्तुपाल भवतश्चकास्ति चित्रं चरित्रमिह ॥ ६४ ॥
पीयूपैः प्रणता हिमैः प्रणिहिता ताराभिराराधिता
गगावीचिभिरचिता परिचिता दिग्दन्तिदन्तांशुभिः ।
कपूरैः परिशीलिता मलयजैरावर्जिता मण्डिता
डिण्डीरस्तबकैकैरनुसृता मन्त्रीश कीर्तिस्तव ।। ६५ ।।
भवर्तमानेऽत्र कवित्वसत्रे सत्कृत्य सत्पात्रममात्यमेवम् ।
कृतार्थमात्मानमसावमस्त सौवस्तिको गुर्जरनिराणाम् ॥६६॥

·१५ सर्गः मुरथोत्सवम् । 42 कुमारपुत्रेण कुमारमातुः काव्यं तदेतजगदेकदेव्याः । श्रुतिस्मृतिव्याकृतियज्ञविद्याविशारदेन क्रियते सा तेन ॥१७॥ इति श्रीगुरेशरपुरोहितश्रीगोमेश्वरदेवविरचिते मुरथोत्मवनाग्नि महागाध्ये यविप्रशमियर्णनो नाम पसदनः मर्गः । 8157 समाप्त चेदं काय्यम्। ..मारला. पुष मोमबार १. THE MINET सा