·TE तरली भेट - 04 श्रीमदल्लभाचार्यमन्धरनमालायां प्रन्थरबाकोष्टमः । "GURU श्रीमदखण्डभूमण्डलाचार्यवर्यश्रीकृष्णवदनविरहवैश्वानरावतार- श्रीश्रीमदलभाचार्यद्वैतीयीककुमार श्रीश्रीमविट्टलेश्वर- प्रभुचरणैर्निजपितृचरणनाम्ना प्रादुर्भावितः अखण्डशुद्धाद्वैतब्रह्मवादशुद्धपुष्टिमार्गप्रतिपादनपरः पेटलादस्थेच्छारामभद्दाविर्भावितप्रदीपसमलङ्कृतः श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये द्वितीयस्तवकः । श्रीभृगुकच्छस्थगणपतितनुजनुपा 'एम् . ए.,' इत्यादिपदभाजा शास्त्रिमनलालशर्मणा निश्शुल्कं संशोध्य पाटणस्थशाहोपनामनगीनदासात्मजेन श्रीमद्वैष्णवपरिपद्विद्याविभागमत्रिणा 'पी. ए., एलएल्. पी.' इतिपदभाग्वाडीलालेन मुम्बापुर्या निर्णयसागरयवालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतः। . VIDYA श्रीमद्भाब्दा ४४८. चक्रमसंवत् १९८३. S Nm......... मूल्यं मुद्रा। LIBRARY Fablished by Vadilal Nagiadas Shah, B A. LL B, 3rd Dhovada Bbuleshwar, Bombay. TV L{BHAYA Printed by Ramchacdra Tesa Shedge, at tho Virpaza Sagar Press, 26-28, Kolbhat Lane, Bombay. IMAL ·॥ विज्ञापनम् ॥ अचिरेणैव पाकाश्यं नेप्यते फलाध्यायात्मकस्तृतीयः स्तयक: सुविस्तृतपरिचायकेन विविधैः परिशिष्टादिभिश्च परिष्कृतः। श्रीमद्वल्लभाचार्याखण्डशुद्धाद्वैतववादोपयुक्तेषु संस्कृतमुद्रितपुस्तकेषु केपाश्चिन्नामानि मूल्य मार्गव्ययरहितम् । आ० पै० ० ० ५ 2०० ० ८ or ० ० ० ० ८ ८ . , . " २ . . O No.N-00 ० ६ . ८ ० ० " २२ ८ ० २ ० ० १३. १४. १. गायनीभाष्यम् । तैत्तिरीयोपनिपद्धाप्यम् । ३. छान्दोग्यप्रथमाध्यायभाष्यम् । ४. माण्डूक्योपनिपद्दीपिका । ५. नृसिंहोत्तरतापिनीदीपिका । ६. श्रीमद्भगवद्गीता तत्त्वदीपादिसहिता। अमृततरङ्गिणीसहिता। ८. शाण्डिल्यभक्तिसूनभाष्यम् । ९. जैमिनिसूनभावार्थपादभाप्यं सविवरणम् । १०. ब्रह्मसूत्रपाठः पाठान्तरसहितः। ११. श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यं मूलमात्रम् । १२. सप्रकाशम् । निसूनीसाहित्यमानम् । पाठकशास्त्रिटीकायुतम् । १५. सप्रदीपं स्तवकद्वयात्मकम् । १६. सप्रकाशरश्मितृतीयाध्यायपादनयमानम् । १७. ब्रह्मसूनभावप्रकाशिकावृत्तिः । १८. मरीचिकावृत्तिः । १९. अधिकरणमाला। २०. अधिकरणसङ्ग्रहः । २१. श्रीसुबोधिनीप्रथमस्कन्धः । २२. प्रकाशः। २३. द्वितीयस्कन्धः। तृतीयस्कन्धः सप्रकाशः । २५. दशमस्कन्धजन्मप्रकरणं सप्रकाशम् । सर्वसाहित्यसहितम् । फलप्रकरण लेखसहितम् । २८. प्रकाश। २९. योजना। ३ ४ . . P M ० ३ २ १ . ० . . ० ० २ १ २८ , " ० ० ० " ५ 0 " ४ ८ . २६. ५ . . " " " ० . " ३ १ ० . " " . ८ " ·. Sullu गी. 4. Kirtallia jethi:५५ । ARATIYA BHAVAN तृतीयाध्याये द्वितीयपादे दशमं परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् ननु स एवायमित्यतिदेशेपि तथाबुद्धिः सम्पयेतेवेति व्यर्थों धर्मातिदर्श इत्याशय, तथोक्तेपि समानधर्मत्वज्ञानाभावे हेतुमाह, स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ KIBRARY स्थानविशेषादिति, धम्यक्येपि स्थानविशेपप्राप्त्या समानधर्मवाभावो दृश्यते, अन्य- प्रापि न तथात्वमायास्थतीत्यतिदेशो धर्माणामपि कृत इत्यर्थः, असिन्नर्थे दृष्टान्तमाह प्रकाशादिवदिति, "यदादित्यगतं तेजः" (श्रीमद्भग. १५. १२.) इतिवाक्यादादित्य- चन्द्राग्निगततेजसामैक्येपि न समानप्रकाशत्वं यथा तथात्रापीतिज्ञानसम्भवादित्यर्थः, आदि- पदादेकस्यैव कालस यथोपाधिविशेपसम्बन्धादुत्तरायणत्वाद्युत्मधर्मवचं तद्विपरीतेधर्मवत्वं तैथेत्यपि सङ्गह्यते ॥ ३४॥ किञ्च, उपपत्तेश्च ॥३५॥ सत्यज्ञानाद्युक्तधर्मविशिष्टब्रह्मणोन्य उत्तमोस्तीति वदता तत्रेत उत्कृष्टधर्मवत्वं वाच्यं, तयाशक्यं, प्रमाणाभावात् , साम्येपि तथा विशेषाभावोद्वैतश्रुतिविरोधैंथ, तसादितः परसा- नुपपन्नत्वादुक्तरूपमेव परमकाष्ठापन्नं वस्त्वित्युपपद्यत इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ तथान्यप्रतिपेधात् ॥ ३६॥ यथा सेत्वादयः श्रुत्योक्तास्तथैव "न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते" (श्वेता. ६.८.) इति श्रुत्यैव ततोधिकस्य प्रतिषेधात् त्वयाप्यसदुक्तकारोनुसर्तव्य इत्यर्थः, अवतारकाले पूर्व स्वश- क्याविर्भावमकत्वा पश्चात्तदाविर्भावे कृते लोकानां पूर्वावस्थातो भगवत्येवाधिक्यमिव प्रतीतं भवतीत्यभिप्रायेणान्यपदोपादानम् ।। ३६ ।। स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ इत आरभ्य श्रीमद्गोस्वामिचरणानां लेखो योध्यः । तथावुद्धिः उत्कर्पबुद्धिर्धमेतिदेशेनेत्यर्थः, तथोकेपि धर्मातिदेशोक्तावपि, समानधर्मत्वाभावः सफलध- मिगतकस्यैव धर्मस्य समानरवाभावः, अन्यत्र स्फटिकादौ वक्ष्यमाणहटान्ते तेजसि च, न तथात्वं न धर्माणां समानत्वम् ॥ ३४ ॥ उपपत्तेश्च ॥ ३५ ॥ 'सत्यं ज्ञान मित्यादिना प्रतिपादितादन्य उस्कृष्टो नेत्यत्र सूत्रद्वयेनोपपत्तिमाह सूत्रकार इत्याहुः किञ्चेत्यादिना, तत्र एतदपेक्षयोत्कृष्टत्वेनाङ्गीकृते, इतः 'सत्यं ज्ञान मित्यादिनोकात, विशेपाभावः इत उत्कृष्टधर्मसरवे विदोपाभाव इत्यर्थः ॥ ३५॥ तथान्यप्रतिपेधात् ।। ३६ ॥ तत् सेत्यादिधर्मवान् , ततः उक्तधर्मवतः, अस्मदुक्कप्रकार: 'सत्यं ज्ञान- मित्यादिनोक्तधर्मवतो ब्रह्मस्वस्वीकारः, पूर्व अवतारात्पूर्व, स्वशक्त्या स्वसामर्थेन, आविर्भावं धर्माविर्भायं, पूर्वा. यस्थातः भनवतारावस्थातः, भगवत्येव अवतारावस्थापले पूर्वस्मिन्नेव, आधिक्यमिय पूर्व सर्व भगवति स्थित. मेवार्विभूतमिदानी मिति इवशब्दा, अन्यपदोपादानमिति, तथा च 'न तत्सम' इतिश्रुत्सान्यप्रतिषेधात् तथा पूर्वरूपमेयमितिसूत्रार्थ इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ १. न समानधर्मत्वमिति कपुपुगोपुखकेयु न समानधर्मवत्त्वमिति पुस्तके । २. अन्यत्रेयनापीलि पुगोपापुस्त- केषु । ३. मादित्यचन्द्रामिगते इति कपुस्तके। ४. तनापीतीति कैपुस्तके । ५. धर्मत्वमिति वपापुस्तकयोः । ६. तधे- संत्रापीति केगोपुस्तकयोः । ७. अद्वैतविरोधश्चेति पुपुस्तके। ८. दित परस्या इत्येतान्यक्षराणि लप्तानि पुपुस्तके । ९. श्रुत्युका इति धपापुस्तकयोः । १०. असदुकमार्ग इति पुस्तके अस्सदुक्त एव मार्ग इति कपुवगोपापुस्तकेषु । ११. कुत इति वापुस्तकयोः । - - 1 ३४ अ. M ·२७० श्रीमद्रप्तसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते प्रकरणमुपसंहरन् फलितमर्थमाह, अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥३७॥ अनेन सेत्वादिव्यपदेशानां मुख्यार्थकत्वनिराकरणेन व्यापकत्वं ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थ इति केचित् , तन्न, "जन्मायस्य यतः" (प्र. सू. १.१.२.) इत्यादिना सर्वदेशगतकार्यकर्तृत्वमुक्तमिति तेनैव व्यापकत्वस सिद्धत्वाद, न चाविरोधसाधनप्रकरणत्वात् पूर्व सिद्ध सर्वगतत्वमनेनो- क्तग्रन्थेन कृत्वा सेत्वादिवाक्यैः सममविरुद्धमित्यर्थ इति वाच्यमितिचेदग्रिमपदवैयापत्तेः, अत्रैवं ज्ञेयं, नोक्तकर्तृत्वेन व्यापकत्वमेकान्ततो ब्रह्मणि रोढुं शक्नोति, योगसिद्धदूरश्रवणादिवत् परिच्छिन्नेनाप्यनेकदेशगतकार्यकरणसामर्थ्यविशेपस वक्तुं शक्यत्वात् , अन्यथा पूर्वसिद्धव्या- पकत्वविरोधेन सेत्यादिव्यपदेशैः परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मणोन्यस्य परत्वं न शङ्केत, विरोधपरिहा. राय तु सामान्यावविरोध इति वदेत् , तसादेवं सूत्रार्थों ज्ञेयः, अनेन ब्रह्मणोन्यस्य परत्वनिरा. सेने आयामशब्दादिभ्यः व्यापकत्ववाचकश्रुतिवाक्यादिभ्यः साक्षात्सर्वगतत्वप्रतिपादकेभ्य एवं सर्वगतत्वं सिध्यति न तु गौतमीयानामिव कर्तृत्वाद्यनुपपत्त्येत्यर्थः, ते च शब्दाः "आकाशवत् सर्वगतश्च निर्त्यः" "ज्यायान् दिवो ज्यायानाकाशा" (छान्दो. ५.१४. ३.) "वृक्षइव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम्" (तै. आ. १०. १०. ३.) इत्यादयः, आदिपदात् "सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखं सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति" (श्रीमद्भग. १२. १३.) इत्यादिस्मृतयः सङ्गृह्यन्ते, अनेन ब्रह्मणि श्रुतिरेव मुख्य प्रमाणं, अनुमानं तु विलम्बोपस्थितिकत्वेन साध्यसिद्धिपराहतमपीच्छाविशेषेण जननीयं चेदभ्युच्च- यमानं पर्यवसास्तीतिभावः ॥ ३७॥१०॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे दशमं परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् ॥ १०॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥३७॥ प्रकरणं धर्मधर्मिविरोधनिरासप्रकरणं, स्वसिद्धान्तदृढीक- रणायैकदेशिमतं दूपयितुमुपन्यस्यन्ति अनेनेत्यादि, व्यपदेशानां सेतुविश्त्यादिपदवाच्यानां ब्रह्मदृष्टान्तानां, मुख्यार्थेत्यादि सधर्मकस्य ब्रह्मस्वनिराकरणेनेत्यर्थः, तथा च परब्रह्मत्वनिराकरणेपि सोपाधिकस्य ब्रह्मणो व्यापकत्व. मस्त्येवेति फलितं, केचित् मायावादिनः, व्यापकत्वस्य जगस्कर्तुापकरवस्य, पूर्व सिद्धं जन्माद्यधिकरणसिद्ध, सेत्वादिवाक्यैः सममित्यादि, सेस्वादिवाक्यप्रतिपादितसधर्मकोपक्षीणमेय वाच्यं न तु तत् परब्रह्मव्यापकरयमित्यर्थः, अग्रिमेत्यादि, इति चेदुध्येत तदा अग्रिमपदस्थ व्यापकताबोधक 'आयामशब्दादिभ्य' इतिपदस वैयापत्ते- रित्यर्थः, उक्तवैयध्यमुपपादयन्ति अत्रैवमित्यादिना, रोर्बु निश्चेतु, शक्नोति सूत्रकार इत्यर्थः, एकान्ततः वास्तवं, ब्रह्मणि सधर्मके ब्रह्मणि, अन्यथा सधर्मके वास्तवव्यापकत्वाभावे, परत्वं न शङ्केत परिच्छिनत्वेन सधर्मकस्स ब्यापकत्यासिद्ध्या परब्रह्मत्वस्याप्यसिद्ध्यान्यस्य परग्रह्मत्वं कथं शङ्केतेत्यर्थः, ननु श्रुतिपु सधर्मकस्यापि ब्रह्मत्वेन प्रति. पादनाविरोधपरिहारार्थमेव शङ्केत्यत आहुः सामान्येत्यादि, तथा च 'सामान्यात्तु' इतिसिद्धान्तसूत्र इत्यमेव सूत्रं कुर्यादित्यर्थः, सामान्यात् ब्रह्मसत्तायाः सर्वत्रापि सरवादपरस्मिन्नपि ब्रह्मस्वमविरुद्धमित्यर्थः स्मादित्यर्थः, इत्थं च तावतैवोपपत्तेरितरवैयर्यमिति फलितं, व्यापकत्वेत्यादि, व्यापकत्ववाचकपदघटितश्रुतीत्यर्थः, आदिपदात् सूत्रस्थादिपदात्, विलम्बेत्यादि व्याप्तिज्ञानपरामर्यादिकृतविलम्बेनेत्यर्थः, साध्येत्यादि, श्रुत्या ब्रह्मरूपसाध्यसिद्धर- नुमानवैफल्यमित्यर्थः, इच्छाविशेषेण सिसाधयिपाबलात् , अभ्युश्चयमानं वृथास्वीकारमानमित्यर्थः ॥ ३७॥३०॥ इति तृतीयद्वितीये दशमाधिकरणम् ॥१०॥ . १. पूर्वसिद्धमिति सर्वेप्यादर्शाः । २. सर्वमविरुद्धमित्यर्थमिति बपापुस्तकयोः । चेदितिपाठः सर्वेष्वादशॆषु । ४. कार्यकारणेत्यादि पुस्तके । ५. परत्वनिरास इति कपुस्तके । पादकेभ्य इति बपुस्तके । ५. एवमिति कपुगोपुस्तकेषु । ८. इयं श्रुतिरेव । ९. पादं तदिति कपुस्तके । १०. एतेनेति फपुगोपुस्तकेषु । ११. अभ्युचयत्वमात्रमिति कपुपुंगोविपुस्तकेषु । १२. पर्यवसिष्यतीति पुगोपुस्तकयोः । ३. अग्रिमपदवैयर्त्यांपत्तेरिदि- ६. सर्वगतत्वाप्रति ·. तृतीयाध्याये द्वितीयपाद एकादशं फलमत इत्यधिकरणम् । एवं सर्वोत्तमत्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनीयत्वमयोजक रूपमुक्त्वा तदितराधिका- रिणां तदाह, ते हि फलपेप्सव एव भजिप्यन्ति, तच फलदातृत्व एव सम्भवतीति तदाह, फलमत उपपत्तेः॥ ३८॥ (३.२.११.) अत ईश्वरादेव फलं भवति यत्किञ्चिदैहिकं पारलौकिकं वा, कुतः ? उपपत्तेः, "सर्वस्य वशी सस्पेशानः" (बृह. ६. ४. २२.) इतिथुतिर्वस्तुमावेशितृत्वमसङ्कुचितमाह, नान्यस्य वस्त्वन्यो दातुं समर्थोतो भगवानेव तथेत्यर्थः । केचिचत्रैव कर्मणस्तकार्यापूर्वस्य च फलदातृत्वमाशक्य तत्रानुपपत्तिमत्रोपपत्तित्वेन व्याकुर्वन्ति, तत्त्वग्रे जैमिनिमतोपन्यासस्वमतोपन्यासाभ्यां व्यास एव व्यक्तीकरिष्यतीत्यधुनैवा- प्राप्तनिराकरणमग्रिमसूत्रद्वर्यवेयर्थ्य स्यादिति ॥ ३८ ॥ श्रुतत्वाच ॥३९॥ पूर्वसूत्रेण श्रुतमीशिवत्वं फलदान उपपत्तित्वेन निरूपितमिह हुँ साक्षाच्छुतिमेव फल- दातृत्ववाचिका प्रमाणयति, सा च "स वा एप महानज आत्मानादो वेसुदान" (बृह. ६.४. २४.) इत्यादिरूपा, चकारात् "सुखं दुःखं भवो भावः" ('श्रीमद्भग. १०.४.) इत्युपक्रम्य "भवन्ति भावा भूतानां मन एव पृथग्विधाः” (श्रीमद्भग. १०. ५.) इत्यादिरूपा स्मृतिः सङ्गृह्यते ॥ ३९॥ अंत्र कर्मवादी प्रत्यवतिष्ठते, धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ ननु कर्मण एव फलमितिपक्षेप्युपपत्तिश्रावणे तुल्ये, तथा हि ईश्वरवादिनापि कर्मनिरपे. क्षेण तेन फलमिति न वक्तुं शक्य, विधियर्थ्यप्रवृत्त्यनुपपत्तिप्रसङ्गाभ्यां, तत्सापेक्षत्वे तदेवास्तु, कृतं तत्सापेक्षेण तेन, न चाचेत्तनं चेतनाधिष्ठितमेव कार्यक्षममिति फेवलेन तेन में फलं सम्भ- फलमत उपपत्तेः ॥ ३८॥ अन्ते फलाधिकरणनिरूपणेनाविरोधादि निरूपणस्य सार्थक्यं निरूपयनधि- करणमारभत इत्याहुः पयमित्यादिना, एवं पूर्वाधिकरणोत्तरीत्या, सर्वोत्तमत्वनिरूपणेन ब्रह्माणि सर्वोत्तमत्वनिरू- पणेन, इतराधिकारिणां सकामानां, तदाह भजनीयस्वमाह, ते हि सकामा हि, तच्च सकामभजनीयत्वं च, तदाह फलदातृत्वमाह, अत इत्यादि, अत्रोद्देश्यतत्तद्देवताभ्यः फलमुत भगवत इति संशयः, तेपां तेषां देवानामु- देइयतया धावणं 'सर्वस्य चशी सर्वस्पेशान' इतेश्रुतिश्च संशयवीज, देवान्तराणामुद्देश्यत्वात्तेभ्य एव फलमिति पूर्वः तेपामपीशानः परमात्मेति अत एव फलमितिसिद्धान्तः, तत्रानुपपत्तिमित्यादि, तरपूर्णपक्षसिद्धान्तरन सूत्रं व्याकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ३८॥ श्रुतत्वाञ्च ॥ ३९ ॥ स्फुटं माध्यम् ॥ ३९ ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ सूत्रार्थमाहुः अत्रेत्यादि, उपपत्तीत्यादि, फलतरतमभावे फलतदभावयोर्वो पपादिका युक्तिरपपत्तिा, श्रावणं कर्मणो ब्रह्मणो वा सकाशारफलमितिश्रुतिदर्शनं, तुल्ये ईश्वराल्फलपक्षे कर्मणः फलपक्षे च ते तुल्ये इत्यर्थः, सूत्रार्थस्तु, अत एव उपपत्तिश्रावणरूपफलदान हेत्वोस्तौल्यादेव धर्म फलहेतु जैमिनिराहेति, तदेवोपपादयन्ति तथाहीत्यादिना, प्रवृत्यनुपपत्तिः लोकानां धर्मात् फलाभावे धर्मकरणे प्रवृत्य- नुपपतिः, तत्सापेक्षत्वे ईश्वरस्य फलदाने कर्मसापेक्षतयोक्तदूषणयोारणे, कृतं अलम्, तत्सापेक्षेण कर्मसापेक्षे. १. उपपन्नत्वेनेति कपुपुस्तकयोः। २. द्वयेति लुप्तं पुस्तके। ३. वैयर्थ्यश्चेति पुगोपुस्तकयोः । ४. स्विति लुप्त दापुस्तके । ५. वस्तुदान इति बपुस्तके । ६. अति लुप्तं पुस्तके । ५. श्रवणे इति सर्वेष्वादशेषु। १.ईश्वर- वादिनामिति फपुपुस्तकयोः । ईश्वरवादिनामपीति पुस्तके । ९. इत आरभ्य वाच्यमित्यन्तं लुप्तं गोपुस्तके। फलसम्भव इति पुस्तके, फलासम्भव इति कपुपुस्तकयोः । • • . पक्ष, ·२७२ श्रीमद्रससूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते वतीति वाच्यं, कर्मस्वरूपं स्वर्गादिकश्च न लोकसिद्धं किन्तु श्रुतिसिद्धं, तत्र च स्वर्गादिफल- साधकत्येनेवोत्पतिवास्येवर्थवादेषु चा"मिष्टोमेन वर्गकामो यजेत" (आप. श्री. १०. २.१.) "अग्निहोत्रं जुहोति प्रजाकामः ( ) इत्यादि, "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" )"परमेष्ठिनो वा एप यज्ञोग्र आसीत्तेन स परमां काष्ठामगच्छत्" (तै. सं. १. ६. ८८.) इत्यादिषु कर्म श्रूयते, स च तत्साध्यत्वनैव, एवं सति लोकेन्यथादर्शनेपि धर्मिग्राहकप्रमाणेन तथैव सिद्धत्वान्नात्र काचन शङ्का, ईश्वरवादिनो नित्यज्ञानादिमंत्च इवा- मुष्मिकफलत्वेन तत्प्रतिबन्धकापगमे भवतीत्याचयोस्तुल्यं, तस्साशुतरविनाशित्वेपि श्रुतिसिद्ध- कारणतानिहाय तद्वयापारोपूर्व कल्प्यते, अविपमादीवराद्विपमफलोत्पत्त्यनुपपत्तिपम्यनैण्ये चें खाताम् , अतः कर्मण एव फलमिति जैमिनिर्मनुते ॥४॥ पूर्व तु वादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥४१॥ . तुशब्दः पूर्वपक्षव्युदासार्थः, बादरायणस्त्वाचार्य इतःपूर्वोक्तमीश्वरमेव फलदत्वेन मनुते, कुतः? हेतुव्यपदेशात् हेतुत्वेन श्रुतौ व्यपदेशादित्यर्थः, "एप उ एव साधु कर्म कार- यति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते एप उ एवासाधु कर्म कारयति यमधो निनीपते" (कौशी. (३. ९.) इतिश्रुतौ न केवलं कर्मकारयितृत्वमुच्यतेपि तु फलदित्सया तथात्वं, अतः फल- दत्वमीश्वरस्यैव व्यपदिष्टं भवतीति नानुपपत्तिः काचित्, 'नन्वीश्वरस स्वतः फलाने समर्थस फलदित्सायां सत्यां कर्मकारणे को हेतु:? कार्यवैचित्र्यश्च कथम्?' इत्यादि चोयं "कृतप्रयत्नापे- क्षस्तु विहितपतिपिद्धावैयादिभ्यः" (. सू. २. ३. ४२.) इत्यत्र निरस्तं, विद्वन्मण्डनें श्रीविलेन च, अतः सकामैरपि से एव भजनीय इति सिद्धम् ॥ ४१ ॥११॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपाद एकादशं फलमत इत्यधिकरणम् ॥११॥ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ णेश्वरेण, तेन धर्मेण न फलसम्भवः, स च स्वर्गादिश्व, तत्साध्यत्वेन धर्मसाध्यत्वेनैव सिद्ध इत्यर्थ., अन्यथा. दर्शनेपि राजादिभ्यः कर्मकरणाभावेपि फलदर्शनेपीत्यर्थः, धर्मिग्राहकप्रमाणेन कर्मफलयोः कार्यकारणभावबोध. कश्रुतिप्रमाणेन, तथैव सिद्धत्वात् कर्मण्येव फलस्य सिद्धत्वात् , अत्र वेदबोधितकर्मतत्फलयोः, नित्यज्ञानादि- मत्व इति ईश्वरवादिनो नित्यज्ञानादिसिद्धिर्यथा धर्मिग्राहकमानेनेश्वरे तथा ममापि धर्मफलयोः कार्यकारणभावा. यतिरित्यर्थः, ननु धर्मस्य फ्लहेतुस्वेच्यवहितोत्तरक्षणे फलं कुतो नोदेतीत्यत भाहुः आमुमिकेत्यादि, तत्प्रति- वन्धकापगमे स्वर्गादी लौकिकदेहाद्यपगम इत्यर्थः, तस्य कर्मण , स्वमत एव वेदोपपत्तिर्न ब्रह्मवादिमते इत्याह अविषमादित्यादि ॥ ४० ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥४१॥ सूत्रार्थमाहुः इत इत्यादिना, भन्यगाप्यं स्फुटम् ॥ ४ ॥ ११ ॥ इति तृतीयद्वितीय एकादशाधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमद्गोखामिश्रीवल्लभजीसुतगोपालजीविरचितेणुभाष्यप्रदीपे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥ १. उत्पतिवाक्येवादेविति पुस्तके। २. सत्त्व इति 'पुस्तके । ३. अनुत्पत्तिरिति वपुस्तके । ४. चेति लप्तं पुस्तके,। ५. तयेत्यधिक यपुस्तके । ६. फ्लदानसमर्थस्येति क्षुपुस्तकयोः । लप्तं वपुस्तके । ८. 'ने श्रीविठ'इत्येतान्यक्षराणि लुप्तानि पुस्तके। १. एप इति गोपुस्तके । ७. इत आरभ्येलनेसन्ता ·HARATA. BHAT S.N............ ॥अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः LIBRARY पूर्वपादे जडजीवधर्मनिराकरणेन शुद्धसचिदानन्दविग्रहरूपत्वं ब्रह्मणो निरूपितं, इह तु ब्रह्मण एव धर्मा विचार्यन्ते, ते चेदेकसिन् वाक्य एव सर्वे पठिता भवेयुस्तदा न विचारणीया भवेयुर्विरोधाभावाद, पठिताच तत्तदुपासनप्रकरणेपु, कचित् त एव, - कचिद्भिन्नाः, यथा वाजसनेयिनः पञ्चामिविद्या प्रस्तुत्य पष्ठमन्यमग्निं पठन्ति 'तस्यामिरेवाग्निः' (बृह. ८.२.१४.) इति, छन्दोगास्तु पञ्चसययैवोपसंहरन्ति 'अथ य एतानेवं पञ्चाग्नीन् वेद' (छान्दो.७.१०.१०.) इति, तथा प्राणसंवादे मुख्यप्राणादन्यांश्चतुरः प्राणान् वाकक्षुःश्रोत्रमनांसि पठन्ति, वाजसनेयिनस्तु तमपि पञ्चमं पठन्ति, अपरञ्च, अथर्वोपनिपत्सु कचिद्गोकुलवृन्दाकाननसञ्चर- दोपरूपमनल्पकल्पद्रुमप्रसूनविरचित विचित्रस्थलीककालिन्दीसलिलकल्लोलसङ्गिमृदुतरपवनचल- दलकविराजमानगण्डमण्डलद्युतिमण्डितकुण्डलप्रभानुभावितवामांसमिलन्मूर्धन्यमहामणिकमुरलि- फामुखावलीमिलदतितरलकरकमलयुगलामुलीवशंवदविविधखरमूर्च्छनामोहितवरत्ननितम्बिनी- कदम्बकटाक्षकुवलयाचितं कचित् कोदण्डमण्डितभुजदण्डखण्डितप्रचण्डदशमुण्डमतिविचित्र- चरित्राभिरामं रामस्वरूपं कचिदतिकरालवदनवित्रासितकमलाकमलासनवृपमासनादिकं नृकेसरि- रूपं कचिदुरुक्रमादिरूपं च निरूप्यते, तथा च द्रव्यदेवताभेदाद्यागमेदवद्धर्माणामावापोद्वापाभ्यां दृष्टादृष्टफलभेदाच वेधभेदे प्राप्ते ब्रह्मानेकत्वापत्तौ श्रुतिविरोधाद्विनिगमकाभावात् सर्वेपामुपा- सनाविपयाणामब्रह्मत्वमापतितं, ननूपासनाविपयाणामोपाधिकत्वात्तेपाश्चाविद्याकल्पितत्त्वात्त- विशिष्टानां तथात्वं युक्तमेव, न चैवं तन्निरूपकाणां वेदान्तानामब्रह्मपरत्वप्रसङ्गः, शुद्धस्य ब्रह्मणो दुर्जेयत्वेनोपाधिविशिष्टोपासनया चित्तशुद्धौ सत्यां स्वत एव तज्ज्ञानं भविष्यतीत्यत- चात्पर्यकत्वादितिचेत्, मैवम् , 'समन्वयविरोधापत्तेः, वासां ब्रह्मविद्यावहानेश्च, श्रुतेः प्रतारक- सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाविशेषात् ॥ १॥ साधनाध्यायस्य द्वितीयचरणानुवादपूर्वकं तृतीयचरणार्थ- माहुः पूर्वपाद इत्यादिना, शुद्रेत्यादि, जदजीवधर्माणां निराकरणेन अझणि श्रुतिप्रतिपादितानां ग्रामस्वरूपनिरूपणेन विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य श्रुतियोधितत्वेन च शुद्धसच्चिदानन्दविग्रहत्वं प्रतिपादितमित्यर्थः, इह तृतीयचरणे, विचार्यन्ते उपासनार्थमुपसंहाराय च विचार्यन्त इत्यर्थः, प्रसनः सङ्गतिः, ते विरद्धधर्माः, एकस्मिन् 'आसीनो दूर घ्रजति' 'अपाणिपादो नवमः' इत्यादिवत्, विरोधाभावात् स्थितं वजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशय'मितिवत् कालभेदेन पर्यायमेदेन च विभावने विरोधाभावादित्यर्थः, पठं पञ्चत एवैकमधिकमित्यर्थः, तं रैतं, यागमेदवत्, तथा च द्रव्यदेवतात्मकरूपभेदेन यागमेदवदुपासनाभेदोक्तधर्मभेदे ब्रह्मभेदः स्वीकार्य इत्येका कोटिः संशये, द्वितीया- माहुः धर्माणामित्यादिना, मुरलीकोदण्डादिधर्माः साकारस्य, 'सदेव'इतिसरवांशास्थूलस्वादयो निराकारस तयोमध्य एकपा उद्धापन त्यागेन इतरेपामावापेन स्वीकारेण, दृष्टेत्यादि, दृष्टं फलं दर्शनं, अदृष्टं पदप्राप्ति- प्रसस्वादिरूपं, वेद्य मेदे तत्तदुपासनामकरणोक्तधमैवेद्यभेदे प्राप्ते, ब्रह्मानेकत्वापत्तौ ब्रह्मण एवोपास्यत्यैन मक्षानेकरवापत्तावित्यर्थः, श्रुतिविरोधात् 'एकमेवाद्वितीय'मितिश्रुतिविरोधात्, विनिगमकाभावादियादि, तथा च ब्रह्म सधर्मकमुत निर्धर्मकमुपासनाभिस्तनिस येति संशयः, पूर्वपक्षमाहुः ननूपासनेत्यादि, तद्विशिष्टानां उपासनावाक्योक्तधर्मविशिष्टानां, तथात्वं अब्रह्मत्वं, इतिचेदित्यन्त एकः पूर्वपक्षः, तं पूर्वपक्षं दूपयन्त माहुः मैवमित्यादि, समन्वयेत्यादि, तथा चोक्तरीत्या तात्पर्यबोधकरवमानेहीकार्य उपनिपदां शक्त्या तत्सम्बन्धिधर्मा १. शुद्धस्यैवेति चपापुस्तकयोः। २. ब्रह्मगता धर्मा इति केवपापुंगोपुस्तकेषु । ३. उदाहरन्तीति पुगोपुस्त- कयोः । ४. प्रजनरेत्यादि कंपुस्तके, मजवरेत्यादि वागणेषु । ५. चरिताभिराममिति गोपुस्तके । ६. चपदं लम कपुस्तके, उरकमादिकं चेति पापुस्तके । ७. रामुचयेयादि गोपुस्तके। - ३५ अ. भा.प्र.

·२७४ . श्रीमद्रास्त्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते त्वापत्तेश्व, अपरञ्च, 'योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चोरे- णात्मापहारिणां' (महा.शान्ति.२२१.२७.) इत्यन्यथाज्ञानं निन्दन्ती श्रुतिः कथं फलसाधकत्वेन तत्तदुपासनां वदेत् ? स्पष्टार्थानां श्रुतिवाक्यानां निर्णयमकृत्वा सन्दिग्धार्थानां ज्योतिराकाशादि- शब्दानां तद्वाचकत्वं न निर्णयेद्भगवान् च्यासः, एवञ्च सत्युक्तरीत्या यागवत्तेपां परस्परं भेदवावश्यक इत्युमयतःपाशारज्जुरिति प्राप्तेभिधीयते, सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ १॥ (३. ३. १.) सर्ववेदान्तप्रत्ययमनेकरूपनिरूपकैः सर्वैर्वेदान्तः प्रत्ययो ज्ञानं यस्य तचथा, ब्रह्मणोनन्तरूपत्वेपि यानि यानि रूपाणि विविधैर्जीवरुपासितुं शक्यानि तानि तानि -रूपाणि तैस्तैर्वेदान्तैर्निरूप्यन्त इति तावद्रूपात्मकमेव ब्रह्मेत्यर्थः, तत्र हेतुः चोदनाद्यविशेपादिति, चोद्यते कर्तव्यत्वेन बोध्यतेनेनेति चोदना विधिवाक्यमिवियावत् , तौविशेपादित्यर्थः, यथैकसिन्नमिष्टोमे शाखाभेदेपि चोदना तथैव भवति 'अग्निष्टोमेन यजेत' (आप.श्रौत.१०.२.१.) इति तथेहापि सर्वेषु वेदान्तेपु ब्रह्मत्वेनैवोपासना विधीयत इति तथा, आदिपदात् साक्षा- परम्परामेदेन मोक्षफलकत्वकथनमप्युपासनानामविशिष्टमिति प्रयोजनसंयोगः समृह्यते ॥१॥ भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥२॥ ननु द्रव्यदेवताभेदाधागभेदवदुपास्यानां धर्मभेदेन मिथोभेदादुक्तहेत्वसिद्धि भेदान्नेति चेदित्यनेनाशक्य तत्परिहारमाह सूत्रकार एकस्यामपीतिसूत्रावयवेन, यथैकस्यामपि गृहीत- पोडशिकायामतिराबव्यक्तावगृहीतपोडशिकायाः सकाशाद्गुणाधिक्येपि नातिरात्रभिनयागत्व- मतिरावलक्षणेकमैवाधिकृत्य तद्हणाग्रहणयोर्विधानादेवमिहापि ब्रह्मैवाधिकृत्य तत्तद्धर्मवैशिष्ट्या- वैशिष्ट्पयोरुतत्वान ब्रह्मोपासनाभिन्नत्वमुपासनासु, तथा च ब्रह्मधर्मत्वेनाभेदस्य विवक्षितखा- प्रतिपादकत्येन ब्रह्मणि समन्वयोनुपपनस्तामातारपर्यबोधकरवेन समन्वयोक्तौ तु 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'देश्व सधैरहमेव वेद्यः' इत्यादिश्रुतिविरोधः, तासां उपनिपदां, ब्रह्मविद्यात्यहाने तात्पर्यवोधकतायां तात्पर्यस्या- ब्रह्मत्वेन ब्रह्मायोधकत्वमिति ब्रह्मविद्यावहानेरित्यर्थः,प्रतारकत्वापत्तेः ब्रह्मण्यविद्याकार्य ब्रह्मत्वबोधनेयथार्थवत्तृत्वे प्रतारकरवापत्तरित्यर्थः, दूपणान्तरमाहुः अपरमित्यादिना, स्पष्टार्थानां उपनिषदटकानां रामकृष्णादिपदानां, तद्वाचकत्वं ब्रह्मवाचकरवं, तथा च येषां ब्रह्मवाचकतायां न सन्देहस्तेपां न विचारः कृतो वाचकत्ये सन्दिग्धानां तु विचारः कृतोतो वाचकरयेनैवोपनिपदा समन्वयो व्यासामिप्रेत इत्यर्थः, तेपां उपासनावाक्यप्रतिपादितधर्मविशिष्ट- घह्मम्वरूपाणा, पाशारजुरिति भेदानहीकार आमिक्षान्यायविरोधोगीकार 'एकमेवे'यद्वैतश्रुतिविरोध एवं पाशाररित्यर्थः, अभिधीयते सिद्धान्त उच्यत इत्यर्थः, अनेकेत्यादि, व्यधिकरणबहुव्रीहिणा सूत्रैकदेशार्थमाहुः तत्तथेत्यन्तेम, आदिपदादिति, 'एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेपात्' इति सूत्रोक्ताश्चत्वारो हेतवोनेकरूपाणा. मैक्यसाधका बोध्याः, आदिपदादिति, इत्थं च सूने चोदनाश्च आदयश्चेति चोदनादीति समाहारद्वन्द्वोवसेयः, प्रयोजनसंयोगः एकस्मिन्नेव ब्रह्मणि नानाप्रकारैर्जातफलानां समुच्चयः ॥ १॥ भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥२॥ धर्ममेदेन एकस्यामुपासनायामुक्तधर्मस्योपासनान्तरोक्तरूपेष्वभान, हेत्व- सिद्धि 'संयोगरूपचोदनाख्याः' इतिहेतुचतुष्टयमध्ये भेदसाधरूपात्मकहेतोरसिद्धिमित्यर्थः, इत्यनेनाशय इति. १. चारेणेति वपुंगोषु। २. प्राचाम्मतेनेयं श्रुतिरेव । ३. तदुपासनामिति पापुस्तके । ४. निर्णीयादिति पुष्यतिरिकेषु । ५. भगवानिति लुप्तं पापुस्तके । ६. परस्परभेद इति प्रकाशपाटः। ७. चपदं लुप्त पुस्तके। सर्ववेदान्तरिति वपागोपु। १. अपीति लप्तं पापुस्खके। १०. एकमेवेति वपाषु । ११. तस्मादिति पुपुस्तके। १२. यजेदिति पापुस्तके। १३. मोक्षफलककथनमिति कपुस्तके। १४. नैकस्यामपीति कपुस्तरे। गोपुस्तके। १६. तत्तदिति पुखके। १७. उपासनमिनत्वमिति पापुस्तके। १५. लक्षणमिति ·सृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २७५ - + स्वदुक्तहेत्वसिद्धिः, एवं सति यत्रैकस्सिन्नुपासे रूपेन्यसाद्रूपादधिका गुणा उच्यन्ते पत्र तेषामुपसंहार उचित इतिभावः, अनायं विशेपो शेयः, उपासनाविषयेवखिलेय्वविशिष्टं ब्रह्मत्वं ज्ञात्वा तेप्वेकतरं रूपं य उपास्ते तस्य तत्र सर्वे गुणा उपसंहर्तुमुचिताः, यस्त्वनन्तेपु विभूतिरूपेषु ओमित्यक्षरादि“प्योमित्येतदक्षरं ब्रह्म" (कठोप.२.१५-१६.) इति ज्ञात्वोपास्ते तस्य शाखान्तरीया अप्येतदक्षरोपासनप्रकरणोक्ता एवोपसंहर्तव्या नान्ये, तद्रूपमधिकृत्यैव तेषां गुणानां कथनात् , अन्यथातिप्रसङ्गात् । इयं तूपासनामार्गाया व्यवस्थोक्ता, भक्तिमार्गीया स्वेतद्विलक्षणा, साग्रे वाच्येति ॥ २॥ नन्वनिष्टोममेवोद्दिश्य यावन्तो धर्मास्तैत्तिरीयके पठ्यन्ते न तावन्तो वाजसनेयके, तथा च त्वदुक्तरीत्या वाजसनेयिनां तद्धर्मोपसंहारोपि न्याय्यो भवेत् , न त्वेवं सः, शिष्टाचारादि- विरोधात् , तथा पञ्चामिविद्यामेवाधिकृत्योक्तोपि पष्ठोग्निर्न छन्दोगैः शक्यत उपसंहर्तु, तथैवाथर्वणिकैनैकसिन् रूपे रूपान्तरधर्मा इति प्राप्त उत्तरं पठति, खाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेधिकाराच सववच तन्नियमः ॥३॥ खाध्यायो वेदः, स एकमेव कर्म शाखाभेदेन भिभिन्न प्रकारकं वोधयतीति तत्प्रयुक्तः सम्यग्भूतेग्निष्टोमादिलक्षण आचारे तत्तदङ्गाचारनियमोन्यूनानधिककरणलक्षण इत्यर्थः, तावद्भिरेवाडैांगसम्पत्तेरधिककरणस्याप्रयोजनकत्वात्तावतामेवाङ्गानां करणं, ननूक्तं वद्धर्मा- णामप्युपसंहारस्त्वदुक्तरीत्या सम्भवतीत्यत आह अधिकारादिति, सर्वेषां शाखिनां स्वस्ख- शाखोतकर्मण्येवाधिकारो न परशाखोक्तेप्यतोपि तथानियमः, चकारात् स्वशाखोक्तात् कर्मणोतिरिक्ततत्करणे न्यूनकरणे च “यदस्य कर्मणः" (आप. श्रौत.३.१२.१.) इत्यादिप्राय- श्चित्तश्रवणमपि तनियमे हेतुः समुच्चीयते, अत एव कचित् परशाखोक्तमपि व्यवस्थित विकल्प- सूनभागेनाशयेत्यर्थः, त्वदुक्कहेत्वसिद्धिः ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मामिन्नत्वादर्मिभेदसाधकधर्मभेदरूपस्य तव हेतोब्रह्म ण्यसिद्धिरित्यर्थः, एवं सति सर्वोपासनाविपयरूपाणां ब्रह्माद्वैते सिद्धे सतीत्यर्थः, तत्र न्यूनगुणत्वेन प्रतीयमानोपा. सनाविषये रूपे, तेषां वाश्यान्तरोपासनाविषयधर्माणां, उपसंहारः सामान्यतया श्रुतस्य विशेष नियमन, अत्र गुणोपसंहारे, विशेषः वक्ष्यमाणो विशेषः, अखिलेषु ब्रह्मत्वेनोपासनाविषयेषु प्राणोपासनासु च, सर्वे गुणाः सर्वे ब्रह्मधर्माः, 'एतदक्षरं ब्रह्म' इत्यत्र ब्रह्मत्वं गौणीकृत्य वर्णप्राधान्येनोपासनं योध्यं, एतदक्षरेयादि, एवंविधो. पासनाबोधकशास्त्रोक्ताः सर्वे धर्मा इंश उपास उपसंहार्या नरवन्यविधोपास्यधर्मा अपि, अन्यथा तत्प्रकरणाति- क्रमेणोपसंहारे, अतिप्रसङ्गात् प्रकरणस्याहनियामकस्वभङ्गलक्षणातिप्रसङ्गादित्यर्थः, अग्ने खाध्यायसूत्रादौ ॥२॥ स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेधिकाराच सववच तनियमः ॥ ३॥ स्वाध्यायसूत्र उपसंहार- बाधकयनादुपसंहारस्याप्रे वक्तव्यत्वेप्यान्न बाधप्रसङ्गेन सरणादुपसंहारनिरूपणमितिबोधनाय सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, रूपान्तरधर्माः इत्यस्य उपसंहर्तुं शक्यन्ते इत्यन्यय , सूत्रार्थमाहुः स्वाध्यायेत्यादि, तथात्वेनेत्यस्वार्थमाहुः एकमित्यादिना, समाचार इत्यस्वार्थमाहुः तत्प्रयुक्त इत्यादि, तत् शाखाभेदभिन्न- मकारकनिरूपणं, अधिकारादित्यादिसूत्रमार्ग व्याकर्तुमाशङ्कते नन्वित्यादि, त्वदुक्तरीत्या ब्रह्माणि स्वदुक्तधर्मोप. संहाररीत्येत्यर्थः, तथा च तैत्तिरीयशाखोतामिष्टोमधर्मा वाजसनेयकानामप्यनुष्ठेयाः स्युरित्यर्थः, तथानियमः स्वशासीयानामेवानुष्ठाननियमः, तन्नियमे स्वशाखोक्यावदानुष्ठाननियमे, अत एव अधिकारमायश्चित्तोपदेश. १. कस्मिन्निति यपुस्तके । २. अविशिष्टनात्वमिति केपुस्तके । ३. एतेम्धिति धपापुस्तकयोः प्रकाशे तु तेष्विति । ४. मोमिखक्षरादिष्विति लुहं वपागोषु। ५. उपासनमार्गीयेति कैगोपुस्तकयोः । ६. ते तावन्त इति कपुपुस्तकयोः, चपापुस्तकयोस्तु नपदं लुप्तम् । ७. एवपदं लप्तं बपागोषु । ८. पठन्तीति गोविपुस्तकयो । ९. तयात्वेन हीति कपुसके। १०. मिनप्रकारकमिति (पुस्तके। ११. अप्रयोजक्त्वादिति वपापुगोप। १२. एवपदं लप्तं पुस्तके । १३. तथापि नियम इति गोपुस्तके। १४, कारण इति गोपुस्तके।

·. २७६ धीमद्रासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहित विपयत्येन कल्पसूत्र उच्यते, विकल्पे तूभयस्साशास्त्रार्थत्वमुपसंहारे तूभयस्यापि शास्त्रार्थत्व- मनोपि नानोपसंहारशक्षा, अत्र दृष्टान्तमाह सववदिति, यथा सवा होमाः सप्तसूर्या- दयः शतौदनपर्यन्ता वेदान्तरोदितत्रेताम्यनभिसम्बन्धादाथर्वणोदितकाग्निसम्बन्धाचाणि- कानामेव कार्यत्वेन नियम्यन्ते तथा तत्तच्छासायास्तथात्वात् तत्तदुक्त एव कर्मणि तत्तच्छा- खिनामधिकाराय खखशाखोक्तादन्यूनानतिरिक्तकर्मकरणनियम इत्यर्थः, प्रकृतेपि यद्पोपासना- प्रकरणे यावन्तो धर्मा उक्तास्तसिन् रूपे ताबद्धर्मवत्त्वेनेवोपासना कार्या तरोधकप्रमाणा- नुरोधान तु रूपान्तरोपासनप्रकरणोक्ता साधारणधर्मवेत्त्वेनापि, तथा सति मत्स्योपासक- स्थ चापशरादिकमपि भावनीयं स्यात् पुरुपरूपोपासकस च लक्षयोजनायामशृङ्गादिक, नन्वाथर्वणोपनिषत्सु श्रीरामोपासनायां “यो वै ये मत्स्यकूर्माद्यवतारा भूर्भुवःसुवस्तसै वै नमो नमः" (रामो. ता. ५.) इतिवाक्येन तदितरावताररूपत्वमुच्यते न तद्धर्मवत्त्वमप्याक्षिप्यते, सत्यमाक्षिप्यते तद्धर्मवचं, तत्रायमभिसन्धिः, परमकाष्ठापन्नं ब्रह्मस्वरूपमिदमिति ज्ञात्वा धुपासना कार्या, तेनैतसैवान्येवतारास्तत्तद्रूपेण तानि तानि कर्माण्ययमेव कृतवानिति शेर्भ परं, न तु तसिन्नेव रूपेन्यावतारधर्मवत्वमपीति, तथा च तसिंस्तसिन्नवतारे तत्तद्धर्मवानिति श्रुत्या योध्यते न तु सर्वत्रेति, तत्र बाधकमुक्तमेव, प्राणाधुपासनाखेतावान् विशेषः, यथा कर्मण्यतिरेके प्रायश्चितश्रवणं बाधकं श्रीरामस्वरूपाद्युपासनासु च तेनावतारेणाकृतकर्मणस्तत्र भावनेपराधो बाधको “योन्यथा सन्तमात्मानम्" (महा. शान्ति. २२१. २७.) इत्यादिवाक्यं वन तथा माणाद्युपासनाखधिकगुणस्खेतरत्रोपसंहारे किञ्चिद्धाधकं दृश्यत इति सत्कर्तुं शक्यत इति, ननु पुरुषादिरूपस्य विग्रहस्सैव शुद्धब्रह्मत्वादयमेवाक्तारान्तरेष्वपि लीलाकर्तेतिज्ञान- मनुपपन्नमिति चेत् , मैवम् , धर्मिग्राहकमानेनैकस्यैव शुद्धस्यैवानन्तरूपत्वेन सिद्धत्वाद्वस्तुन एप रूपहेत्वोः कर्मागनियामकत्वादेव, व्यवस्थितविकल्पेत्यादि, व्यवस्थितविकल्पो नामोभयोरेककोटिनिर्णायको विकल्पो यथोदितानुदितहोमकल्पयोर्मध्य एकस्यैवाङ्गीकारस्तेनैव च यावजीवमनुष्ठानं न तु द्वितीयस्याङ्गीकारो यथा बीहियवादिस्थल इतिभावः, विकल्पे तु ऐच्छिकविकल्पाङ्गीकारे तु, उभयस्यापि विकल्पलब्धपक्षद्वयस्यापि, अशा. स्त्रार्थत्वं अष्टदोपदुष्टत्वेनाशास्त्रार्थत्वं, उभयस्यापि शास्त्रार्थत्वं शास्त्रेणोभयस्यापि प्राप्तिलथाचैकमपि न स्यात् पर- स्परविरोधादितिभावः, अत्र अग्निष्टोमादी, ननु वेदविभागात पूर्व शाखाधिकारिभेदानामसम्भवात् सकलकोङ्गाना सर्पकर्मसूपसंहारः स्यादत आहुः अत्र दृष्टान्तमित्यादि, तथा चाविभागदशायामपि तत्तद्वेदे तत्तच्छाखानामपि नियाम. कानां विद्यमानत्वाचाभिरेव नियमसम्भवान सर्वकर्मसु सर्वाङ्गोपसंहार इत्यर्थः, सवाहोमाः आयर्वणिकानां मसिद्धाः, ताम्यनभिसम्बन्धात् सवाहोमेष्वग्नित्रयसम्बन्धाभावात्, तथात्वात् तत्तच्छाखोतकर्मसु तत्तच्छाखोक्ताङ्गा- नामेवानुष्ठानं न तु विरुद्धतरेपामिलनियामकरवादित्यर्थः, उपासनायामपि तत्तदुपास्यरूपप्रकाराणामबाधकधर्माणामे- बोपसंहारो न तु बाधकानामपीत्याहुः प्रकृतेपीत्यादिना, तथा सति तद्वोधकप्रमाणविरोधेन रूपान्तरासाधारणधर्मा- णामुपसंहारे कृते सतीत्यर्थः, लक्षेत्यादि, तथा च पुरुपोपासकस्य लक्षयोजनविस्तीर्णशृङ्गादि भावनीयं स्यादित्य. न्वयः, अभिसन्धिः समाधान, परमकाष्ठापन्नं अवतारदशापूर्वकालीनं, इदं उपासनाविषयीभूतं रूपं, अयमेव मूलस्वरूपाभिसत्वेन ज्ञात उपासनागोचर एव, इति क्षेयं परं इति मन्त्र उक्त इतिभावः, न तु सर्वत्र अन्यावतारेषु तदन्यावतारधर्माणामुपसंहारस्तु नेत्यर्थः, तत्र बाधकमुकं प्रकरणस्य तस्य नियामकरवे प्रकरणसाङ्गतानियामक स्वभङ्गलक्षणातिप्रसक्तिः स्यादितिबाधकमुक्तमित्यर्थः, नन्वेवमुपासनाविषयमाणेष्वपि शाखान्तरोक्तप्राणधर्मोपसंहारो न खादित्यत आहुः न तथा प्राणेत्यादि, अधिकगुणस्येत्यादि, शाखाविशेपोक्तन्यूनसङ्ख्याकमाणे शासान्तरो. फाधिकसवयोपसंहारेधिकसङ्ख्यायां न्यूनसङ्ख्यायाः सम्भवाद्विरोधामावान्न किञ्चिद्वाधकमित्यर्थः, शक्यत इति बाधकं सरकतुं न शश्यत इत्यर्थः, ननु साकारस्य सर्वादिपुरुषस्यैव परब्रह्मणः सर्वावताररूपत्वमुच्यते तस सम्मवति धर्मिभेदकानां निरूप्यमाणाप्रकारभेदानां मूलावताररूपयोः सत्त्वादित्यत आहुः नन्वित्यादि, अनुपपन्नं अन्यथा १. तदुक्त इति कपुपुस्तकयोः । २. धर्मत्वेनापीति वपापुस्तक्यो । ३. सर्वत्रापीति वपागोषु सर्वत्रेतीति तु प्रकाशे। ४. आदीवि लुप्तं पुस्तके। ५. स कर्तुमिति कपापुषु । ६. एवपदं लप्त पुस्तके। ५. वस्तुत एवेति कपुखके।

·4 तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथमं सर्ववेदान्तमययाधिकरणम् । २७७ तथात्वान्न काचिच्छका, यथैकसैवान्योन्याभावस्थानन्तभावप्रतियोगिकतत्तद्रूपत्वं तावत्तत्प्रति- योगिकात्यन्ताभावरूपत्वं चाभावप्रतियोगिकान्योन्याभावात्यन्ताभावरूपत्वं च भावरूपत्वे. प्यभावरूपत्वमेव चाङ्गीक्रियते तथेहाप्यस्तु, अभावत्वस्याप्रयोजकत्वात् , धर्मिग्राहकमानस्सैन तथाल्वाद, तच्च तैत्तिरीयोपनिषत्सु "अतः परं नान्यदणीयस५ हि परात् परं यन्महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् (तैत्ति.महा.१.५.) इत्यादिश्रुतिरूपं प्रसिद्ध मेव, अपरञ्च, सर्वासामुपासनानां हि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन श्रुतौ निरूपणं क्रियते यत्न कॉरिकोपासना विज्ञानहेतुः स प्रकारश्च निरूप्यते, एवं सत्येकस्यां शाखायां कतिपयगुणनि- रूपणं तदितरसां शाखायां तदतिरिक्तानामपि गुणानामित्यत्र को हेतुरिति पृच्छामः, उपसंहारेण प्राप्तिमनिरूपणे हेतुं चेद्रवीपि तत्र वदामः, एवं सति न्यूनगुणनिरूपिका श्रुतिः खोक्तानपि गुणान् न वदेत् , तथा हि, उपासनानां ब्रह्मविज्ञानफलकत्वस निर्णीतत्वात्तस्य चैकजातीयत्वाद् घटवत्सप्ताशेपसाधनसाध्यत्वादशेपतनिरूपिकैव श्रुतिनिरूपयेत्, अन्या तूपासनाया नामोक्त्वा 'उपासीत' इत्येतावदेव नदेव, गुणानामाक्षेपलभ्यत्वान्न वदेव, उप- संहार्यानपि वा वदेत् , निरूपयति च गुणान् , नोपसंहार्यान्, न च खंशाखामात्राध्येतॄणा- मुपासनासिद्धयर्थं सर्वशासासूपासनप्रकारोक्तिरिति वाच्यं, परशाखाऽज्ञानेन तदुक्तगुणोप- सन्त'मितिदूपणादनुपपनमित्यर्थः,धर्मिग्राहकमानस्य 'यदेकमव्यक्तमनन्त मितिश्रुतिरूपस्वेत्यर्थः तथात्वात् विरुद्ध- नानाधर्माश्रयत्वेन श्रुतिसिद्धवादित्यर्थः, भेदकनानाप्रकाराणां सत्वेपि धर्मिमेदाभाये दृष्टान्तमाहुः यथैकस्यैवेत्यादिना, अनन्तभावेत्यादि, तथा च घटान्योन्याभाचे विद्यमाना ये पटान्योन्याभावाले पटभेदरूपा एवाभावाधिकरण. कामावस्याधिकरणरूपरवाहीकारात्, तत्चद्रूपत्वं घटमेदस्य पटादिभावप्रतियोगिताकनानामेदरूपस्वं, घटायन्ता. भावाधिकरणकनानाभावप्रतियोगिकाभावानां घटात्यन्ताभावरूपत्वमाः तावदित्यादिना, एवं भेदाधिकरणका- स्यन्ताभावानां भेदरूपत्वमपि, नन्वभावप्रतियोगिकाभावाधिकरणस्वाभावस्थाधिकरणरूपत्वं न तु भावप्रतियो. गिकस्यापीत्यत आहुः अभावप्रतियोगिकेत्यादि, भावरूपत्वेपीत्यादि प्रतियोगितत्तावच्छेदकयोर्भावरूपत्वेपि, अभावरूपत्वं प्रतियोगिभेदात्यन्तामावरूपरवं चेत्यर्थः। लाधवादितिशेपः, तथेहाप्यस्त्यिति सर्वेपामप्यय. साराणामवतारिणश्च निरूप्यमाणप्रकारभेदानां भेदकानां सत्येप्यभेदः स्वीकृवोस्त्वित्यर्थः, अभावत्वस्य नाना. भावानामभावरूपरवस्य प्रतियोगितत्तावच्छेदकयोश्चाभावरूपत्वस्येत्ययः, अप्रयोजकत्वात् ऐक्ययोधकाबलप्रमाण. स्वात्, स्वमत ऐक्यवोधकप्रमाणमाहुः तश्चेत्यादिना, तच्च धर्मिग्राहकममाणञ्च, नन्वेकस्यैव ब्रह्मणः सर्वेषतारा ग्रामिाव तदावताररूपान्तरेन्यावतारस्वरूपाभेदेनान्यावतारधर्मवस्येन विभावनयोपासने दोपो न स्यात सर्वत्रो भयलिमाधिकरणे विरुद्धधर्माधारत्वस्योक्तवादत एवंरीत्या विभावने श्रुतितारपर्यविरोधरूपं दोपं वक्तुंः वादिनं प्रत्याहुः अपरञ्चैयादि, विज्ञानहेतुःस्वस्य ब्रह्माभेदज्ञानहेतुः, सः विज्ञानहेतुभूतः निरूप्यते शाखाभेदेपु मिलो मिलो निरूप्यते, तत्र को हेतुः भिन्नरूपैर्भिनरूपधमैश्चैकस्यैव विमावने ब्रह्मविज्ञानसम्भवे श्रुतिषु नानाधर्मवरवेन नाना- रूपनिरूपणप्रयासे को हेतुरित्ययः, पृच्छामः एकाकारगुणैरेकरूपतया चानिरूपणे श्रुतितात्पर्य पृच्छाम इत्यर्थः, प्राति एकरूपताया उठाया उपास्ये प्राप्ति, अनिरूपणे सर्वशासाखेकस्वरूपताया अनिरूपणे, एवं सति उपसंहा- रेणापेक्ष्यादुपास्यरूपाणामेकजातीयतालाभे सति, सर्वशाखापास्यानामेकजातीयताहीकारे न्यूनगुणनिरूपकशासायां खोकगुणानामनिरूपणेप्युपासनाकरणप्रकारमाहुः तथाहीत्यादिना,तस्य सकलोपासनासाध्यग्रहविज्ञानस्य, एकजा. तीयत्वात् स्वन्मत एकजातीयत्वात्, घटवादिति घटो यथाशेपस्यजनकसमुदायसाध्यस्तदुपासनापि त्वदमि- मतरीत्या सकलगुणानुसन्धानसाध्यातोशेषगुणनिरूपकैय श्रुतिनिरूपयेत् इत्यस्य पूर्वोपत्तोपासनामित्यनेना. न्वयः, अन्या तु अन्यशासाश्रुतिस्वित्यर्थः, न वदेत् उपासनोपयोगिगुणान् न वदेदित्यर्थः, उपसंहार्यानिनि, स्वन्मते उपासनाया अरोपगुणसाभ्यस्याश्यूनगुणनिरूपिका सकलगुणातिरूपयेत् स्वोक्तानपि वा न निरूपयेदि- १. तद्रूपत्वमिति सप्यादीः। २. तायदित्याद्यादन्तिरेषु (व्यतिरिक्तेषु । ३. भावाभावेलादि सर्वप्वप्या- दशेषु। ४. ब्रह्मज्ञानेलादि पुस्तके। ५. यत्प्रकारफेत्यादि गोपुस्तके। ६. इदं पदं छप्त कपुस्तके । ७. फलस्व. स्पेखि फैपुस्तके ८. कृतेलादि गोपुस्तके। ९. गुणानिसादि पपागोयु। १०. खखेत्यादि कवपापुर्युगोपु ।

·. श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते संहारस्याप्यसम्भवेनोपासनाया एवासम्भवापाता, तसात् खैखशाखोक्तप्रकारिकोपासना- यामेव सर्वेषामधिकारात्यैव ब्रह्मविज्ञानं भवति, तैत्तिरीयाणां वाजसनेयिप्रभृतीनां चाग्नि- योमसम्पच्या वर्ग इव, प्रकृते ब्रीक्यात्तत्तद्विज्ञानं ब्रह्मविज्ञानमेव, न हि रूपरसगन्धादि- मत्यां भुवि पुरुषभेदेनकस्यैवैकैकप्रकारकं यज्ञानं न तद्भज्ञानं, एतेनानन्तधर्मवत्वं ब्रह्मणि ज्ञापितं, तदुक्तं "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" (श्वेता. ६.८.) इति, अत्र 'खाभाविकी इतिविशेषणादविद्याकल्पितत्वं शक्तीनां निरस्तम् । केचित्वाथर्वणिकानां विद्या प्रति शिरोवतापेक्षणादन्येषां तदनपेक्षणाद्विद्याभेद इति प्राप्त उच्यते स्वाध्यायस्यैवं धर्मो न विद्यायाः, कथमिदमवगम्यते ? यतस्तथात्वेन स्वाध्याय- धर्मत्वेन समाचारे वेदवतोपदेशनपरे ग्रन्थ आथर्वणिका इदमपि वेदवतत्वेन समामनन्ति "नैतदचीर्णवतोधीते" (मुण्ड.३.२.११.) इति चाधिकृतविपया देत'च्छब्दादिययन' शब्दाच खोपनिपदध्ययनधर्म एवैप इति निर्धार्यते, तसादनवयं विद्यैकत्वमितिसूत्रार्थ वदन्ति, स चिन्त्यते, नबस्स विद्याधर्मत्वं विद्याभेदकं, उक्तन्यायनान्यत्रापि तदुपसंहारस्य वक्तुं शक्यत्वात् , न चानुपसंहारार्थमेवातद्धर्मत्वं योध्यत इति वाच्यं, उपक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यैकत्वनिर्णयस्यैव दृश्यमानत्वादुपेक्ष्य इव भाति, ननु तदुक्तिर्यथा तथास्त्वतद्धर्मत्वयोधनस्या- नुपसंहारार्थकत्वे कानुपपत्तिरिति चेत्, उच्यते, सूत्रस्य तदुक्तार्थत्वे हि तत्वात्पर्यकल्पना, स एव चन साधीयान् , तथा हि "खाध्यायोध्येतव्यः" ( तैत्ति.आर.२.१५.) इत्यादिषु खाध्याय- शब्दस्य वेदवाचकत्वं प्रसिद्धं समाचारशब्दस विहितक्रियावाचकत च, तत्रोभयोरपि मुख्योर्थो वाध्यते, तसिन् सम्भवति तदाधस्त्वयुक्तः, किञ्चैवं "नन्वमिष्टोममेवोद्दिश्य" इत्यादिनोक्ताशङ्काया अनिवृत्तिरिति । त्यर्थः, स्वशाखेत्यत्र मात्रपदेनेतरशाखाध्ययनज्ञानयोर्निरासः, उपासनासिद्ध्यर्थ उपासनाकृतिकारवोधनार्थ, परशाखाऽज्ञानेनेत्यत्राध्ययनामावो हेतुर्बोध्यः, तत् शाखान्तरं, पतेन अनन्तशाखावमन्तगुणानां निरूपणेन, तत् ब्रह्मण्यनन्तधर्मवावं, केचित् शङ्करप्रभृतयः, स्वाध्यायस्यैव आर्यणवेदोपनिपध्ययनस्यैवेदं शिरोवत्तस्या- ध्ययनागरवं न विद्यारवमिति कयं ज्ञायत इति हेतुप्रश्न उत्तरमाहुः यत इत्यादि, अधिकृतेत्यादि, आथर्वणोप- निषदभ्यतृविषयादित्यर्थः, एपः शिरोवतधर्मः, वदन्ति सिद्धान्तिनो वदन्तीत्यर्थः, स चिन्त्यते सूत्रार्थः सिदान्तिनो निश्चयाय विचार्यते, अस्य शिरोव्रतस्य, विद्याधर्मत्वमित्यादि, तथा चोक्तरीत्याध्ययनधर्मत्वेन विद्याधर्मवं विद्याभेदकत्वं वा न वक्तुं शक्यत इत्यर्थः, उक्तन्यायेन 'नैतदचीर्णवत' इतिरीत्येत्यर्थः, अन्यत्र अध्ययने, उपसंहारस्य शिरोनतोपसंहारस्य, अनुपसंहारार्थ विद्याभेदमगीकृत्य विद्यान्तरधर्माणां विद्यान्तरेनुप• संहाराचं, अतद्धर्मत्वं शिरोवतस्याध्ययनाभावो विद्याधर्मस्वं चेत्यर्थः, उपेक्ष्यः शिरोवतस्य विद्याधर्मत्ववत्ता उपेक्ष्य इत्यर्थः, नन्वायर्वणिकानां शिरोषतस्य विद्याधर्मत्वं शाबरभाष्य उक्तं तेन च विद्याभेदे सिद्ध सर्वोपनिषदा ब्रह्मण्युपसंहारो न स्यादितिदूपणं भवताममिप्रेतं तत्रेप्टापत्तिरसाकमनुपसंहारार्थमेव च शिरोवतस्य विद्याधर्मस्वोक्ति- यथाव स्तु प्रामाणिकत्वेन नोरीक्रियतां तयायाह अतद्धर्मेत्यादि, शिरोव्रतस्य स्वाध्यायधर्मत्वाभावस्य विद्याधर्मत्वस्य च योधनस्वेत्यर्थः, अनुपसंहारेत्यादि, सकलोपनिषदां ब्रह्मण्युपसंहाराभावार्थकत्व इत्यर्थः, कानुपपत्तिः को दोपः, सूत्रस्य स्वाध्यायसूत्रस्य, तदुक्तार्थत्वे शिरोवतस्य विद्याधर्मत्वनिर्णयार्थ ये सम्भवति सतीत्यर्थः, तत्तात्पर्यकल्पना सूत्रस्य तदुक्तार्थत्वे शिरोव्रतस्य निर्णयार्थत्वे तात्पर्यकरपना, स एव उक्तः सूत्रार्थ एव, तदुक्तसूत्रार्थासम्भवमुपपादयन्ति तथा हीत्यादिना, तत्र भवदुक्तस्त्रार्थतात्पर्यकल्पने, उभयोः स्वाध्यायपदसमाचारपदयोः, तलिन् मुख्यार्थे, तत् मुरयार्थः, ननु सारपर्यनिर्वाहार्य मुख्यार्थवाघोपि १.खेलादि पापुस्तके । २. तथैवेति गोपुस्तके । ३. चैकैकेत्यादि वपापु, वैकैकेल्यादि दाक्योः । ४. अन्तेलादि पापुस्तके प्रमादजम् । ५. साध्यायस्यैष इति सर्वेप्यादाः । ६. अध्ययनशम्दाचेति लान पापुस्तके । ७, नन्विति यपपुस्तकयोः ।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २७१ नन्दाथर्वणोपनिषत्सु पठ्यते "स होवाचाब्जयोनिः योवताराणां मध्ये श्रेष्ठोवतारः को भविता येन लोकास्तुष्टा देवास्तुष्टा भवन्ति यं स्मृत्वा मुक्ता असार संसाराद्भवन्ति कथं चास्यावतारस ब्रह्मता भवति स होवाच तहि नारायणो देवः" (गोपालो. ता. १.) इत्युप क्रम्य मथुराखरूपं निरूप्यं निगद्यते “यत्रासौ संस्थितः कृष्णः स्त्रीभिः शल्या समाहिता" (गोपालो. ता. २.) इति, तेनासावतारस्थाशेपावताराणां मध्ये श्रेष्ठ, निरूप्यते, श्रीभाग- चतेपि च "एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्" (श्रीमद्भाग. १.३. २८.) इति गीयते, पूर्वोक्तरीत्या तु सर्वतुल्यता प्रतीयत इति नैकतरनिर्धारः सम्भवति, किञ्च, ब्रमणो निरवयवत्वेनैकस्यांशित्वमन्येषां तदंशस्वसित्सपि वक्तुमशक्यमिति मासेभिधीयते। "सचं यस्य प्रिया मृतिः" (श्रीमद्भाग.१०.८६.१५.) "विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तम्" (श्रीमद्भाग. १०. २४. ४.) इत्यादिवाक्यैरप्राकृतो भगवत्स्यानभूतः सत्वनामा भगवद्धर्मरूप एवं कश्चनास्ति, यादृशेन रूपेण भगवान् कार्य कर्तुमिच्छति ताणूपं तं प्रकटीकृत्य तसिन् स्वयमाविर्भूयायापिण्डे वह्निवत् ततत्कार्याणि करोति यसिन् यस्मिन्नवतारे स सोश इत्युच्यते, तत्र हि विग्रहस्तत्राविर्भूतं ब्रह्मस्वरूपं च प्रतीयते, विग्रहस्य सत्त्वात्मकत्वेन धर्मरूपत्वाव तत्राविर्भूतस्यैव ब्रह्मत्वात् समुदितस्यावतारत्वेन गणनात् तत्रैकस्यैवांशस्य तद्रूपत्वं यत् तदे- वांशत्वं, यत्राधिष्ठानमनपेक्ष्य स्वयमेव शुद्ध साकारं ब्रह्माविर्भवति भक्तार्थ स खयं पूर्णो मग- धानुच्यते, एतदेव च 'श्रेष्ठय मत एव 'सर्वतः पाणिपादान्त'त्वं स्वसिन् स्फुटं ज्ञापयितुं तोकादिभावेनाविर्वभूव, तेन यादृग्यादृग्लीलाविशिष्टं यद्यद्वाल्यपोगण्डाद्यवस्थाविशिष्टं तत्तद्रूपं नित्यमेवेति वयं जानीमः, न चैवं सचिदानन्दविग्रहोक्तिः सर्वत विरुद्धा भवेदिति वाच्यं, " न दोपायेत्यत माहुः किञ्चेत्यादि, एवं विद्यकत्यमुरीकृत्य मन्त्रोक्तोपासनाधर्माणां ब्रह्मण्युपसंहारानङ्गीकारे, उक्ता. शङ्कायाः अग्निष्टोमस शाखाभेदेषूपपादितस्यैक्याङ्गीकारे शाखान्तरोक्ताग्निष्टोमाजानां तदन्यवाखीयानामय्युप- संहारेणानुष्ठानापत्तिरित्याकारिकायाः शङ्काया अनुपपत्तिर्विद्याभेद उपासनाधर्माणां भवन्मतेनुपसंहारवच्छाखाभेदेघा- मिष्टोमभेदे प्राप्तेग्निष्टोमधर्मोपसंहाराशाया एवानुदयादित्युक्तं स्वरूपभेदं स्फुटीक मारमन्ते नन्वाथर्वणेत्यादि, तापनीयश्रुत्यर्थप्रसिद्ध्यर्थ श्रीभागवतवाक्यमाहुः एते चांशेति, पूर्वोक्तरीत्या 'यदेकमव्यक्के त्यादिश्रुत्युक्तरीत्या, सर्घ- तुल्यता सर्वेषामवताराणां तुल्यब्रह्मरूपता, एकतरनिर्धारः एको धर्नावतार इतरेशकलावतारा इत्येकतरनिर्धारः, निष्कलं शान्त'मित्यादिश्रुत्सावतारधर्माणामुपसंहारानुपसंहारचिन्तैवापार्था इत्याहुः किञ्चेत्यादिना, इति प्राप्त इति पूर्वपक्षे प्रासे, विशुद्धसत्त्वं प्राकृतगुणत्रयघटकसत्यापेक्षयातिरिक्तं ब्रह्मस्वरूपघटकं सत्वं, कार्य कर्तु 'ऐतदारम्य- मिदं सर्पमित्यादिश्रुत्युक्त कार्य कर्तुमित्यर्थः, ताग्रूपं तं स्वरूपघटकं शुद्धसरवं, प्रकटीकृत्य मूर्तित्वेनाविभाव्य, स स इति, स सोवतारांशपदेनोच्यत इत्यर्थः, तत्र हि अवतारे होत्यर्थः, समुदितस्य विग्रहतत्राविर्भूतोभयरूपस्य, तत्र अवतारे, एकस्यैवांशस्य सत्चे शुद्ध आविर्भूतांशस्य, तद्रूपत्वं ब्रह्मस्वरूपत्वं, तदेवांशत्वं एको मूर्तिभागोपर माविष्टभाग इति तद्ब्रह्मस्वरूपमेयांशपदेन व्यवहियत इत्यर्थः, धर्मिखरूपपरमहाविभावं साकार विवृण्वन्ति यत्राधिष्ठानेत्यादिना, अत एव यत एव साकार पूर्ण तब्रह्मात एघेत्यर्थः, तोकादिभावेने. स्यादि, तथा च यदा यदा याहग्या पाणिपादादिपरिमाणानि प्रतीयन्ते नानि च तथैव ब्रह्मस्वरूप- निष्टानीति 'सर्वत' इतिश्रुया योध्यते, इदमेवोलखलवन्धने मुसम्यादाने ग्रामोहे नारदमोहे च प्रत्यक्षत एवं श्रुत्युक्तार्थः प्रतीतिगोचर आस्तिकानां, · नन्वानन्दमानकरपादमुखोदरादिमते नित्यावयोधस्य नित्य- तोकादिमावस्य सत्वाघटितस्वरूपतया ब्रह्मणः सचिदानन्दत्वोक्तिर्विरदा स्यादत आहुः नचैवमित्यादि, सर्वत्र १. अवतारक इवि पापुस्तके। र्याणीति पापुस्तके। २. नित्यनिरूप्यत इति पापुस्तके। ३. एवपदं पुस्तके। ४. तत्का- - ·, - २८० श्रीमदमसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते सत्वस्यापि भगवद्धमत्वेन सचिदानन्दरूपत्वादविरोधात्, मन्त्राधिष्ठानरूपाणि तु विभूति- रूपाणि, एतच यथा तथा भक्तिहंसे प्रपश्चितं, तवं च "प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् (ब्रह्म. सू. ३. २. २८.) इतिन्यायेन, भगवद्धर्माणामपि सच्चिदानन्दरूपत्वाद्धीनाधिकारिणामप्युपा- सकानां फलप्रेप्सूनां तत्तत्फलदानार्थमैश्वर्यादिरूपेण तत्र तत्र स्थितत्वमेव, नन्वेकस्यैव शुद्धस्यैवा- नन्तरूपत्वं भवतैवोक्तमतो मत्सादिरूपेष्वपि नाधिष्ठानत्वेन सत्त्वं वक्तुं शक्यं किञ्चैवं निराकारस्वभावत्वं ब्रह्मणः सिध्यतीति सचाव्यवहितप्राकट्योक्तिरप्यनुपपन्नेति चेत्, मैवं, सत्त्वाधिष्ठानत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वेनानपोद्यत्वात् , तच्चोक्तं “यदेकमव्यक्तम् (महाना. उ. १.५.) इत्यादि, प्राकट्यं हि भक्तिनिमित्तकं, सा तु बहुविधेति तदनुरूपं प्राकट्यमपि तों, सर्गादिकार्येष्वधिकृतानां भक्तानामितरासक्तिरप्यस्तीत्युपाध्यन्तरितस्नेहवत्त्वाचानन्तरूपत्वेन मत्स्यादिरूपोपि तदर्थ तब्यवहित एव प्रकटीभवति, ये तु भगवत्स्वरूपमालासक्तास्तदर्थं स्वय- मेवातव्यवधानेन प्रादुर्भवति, एतेनैव निराकारत्वशङ्कापि निरस्ता, एतेन सोपधिस्नेहवदर्थमेव मत्स्यादिरूपप्राकट्यस्य प्रमाणसिद्धत्वान्निरुपतिद्वदर्थमेव श्रीव्रजनाथप्राकट्यसापि तथात्वात् सोपधिस्नेहवत्स्वपि पुरुषार्थदानखानुपङ्गिकत्वात् "पुरुषविधः" (तैत्ति. ब्रह्म.) इति- श्रुतेचैतदेव रूपं "रसो वै सः" (तैत्ति ब्रह्म.) इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यं निरुपधिस्नेहवता विषयः, इदमेव च 'श्रेष्ठ, मत्स्यादिरूपं तु सोपधितद्वतामेव तथा, ताक्तद्वतामर्थ एव प्राकट्यादित्यवसीयते, एवं सति गुणभेदसाप्रयोजकत्वात् सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं ब्रह्मणो निष्प्रत्यूहम् ॥३॥ श्वतिपु, भगवद्धर्मत्वेनेत्यादि, तथा च विशिष्टस्यैध धर्मिरूपत्वाङ्गीकारान्न तूमयरूपत्वानुपपत्तिरितिभावः, मन्त्राधिष्ठानरूपाणि मन्त्रजपादिना जापकपश्यता प्राप्तानि रूपाणीत्यर्थः, विभूतिरूपाणि परब्रह्मण इतरानधीन- स्वेन मनायधीनत्वासम्भवाद्विभूतिरूपाण्येवेत्यर्थः, भक्तिहंसे प्रपञ्चितं भगवतः सर्वात्मत्वेन तत्प्रतिपादकै. श्वर्यादिभावसम्भवादिति प्रपञ्चिवमित्यर्थः, तत्वं च विभूतिरूपं चेत्यर्थः, तन तत्र उद्गीथादिरूपेषु, स्थितत्वमेव विभूतिरूपत्वमेवेत्यर्थः, कचिच्छुद्धस्य धर्मिणः कचिरकळायाः कचिदंशस्यावताररूपतेति प्रकार प्रयमसहमानः शते नन्वित्यादिना, एवं धर्नावतार भानन्दस्याकारसमर्पकतावदवतारान्तरेषु सत्त्वस्याकार- समर्पकतेत्यस्यानङ्गीकारे, ब्रह्मणः धर्नावतारातिरिकावताररूपब्रह्मणः धय॑वतार आनन्दस्यैवाकारसमर्पकरवा. दिति बोध्य, प्राकट्योक्तिः अंशकलावताराणां प्राकट्योक्तिः, समाधानमाहुः मैवमित्यादिना, सत्त्वाधिष्ठा. नत्वस्येत्यादि, धर्मिणि सरवधर्मस्याधिष्ठानतानन्दाकारसमर्पक इतरावतारेषु सत्वमेवाधिष्ठानरूपमाकारसमर्पक- मितिरीत्यानन्तेष्वपि रूपेषु साकारत्वस्य प्रमाण सिद्धत्वेन साकारानन्तरूपत्वस्यानपोद्यत्वात् , तञ्च साकारा- नन्तरूपत्वे प्रमाण चेत्यर्थः, प्राकट्यं हि ब्रह्मस्वरूपाणां प्राकव्यं हि, सा बहुविधा भक्तिर्बहुविधा, सकामनि:काम- भेदेन कामानां भेदेन चेत्यर्थः, तदनुरूपं भक्त्यनुरूपं, तथा व्यवहिताव्यवहितभेदेन नानाविधं, उपाध्यन्त. रितेत्यादि, तथा च कामनोपाध्यन्तरितनेहवत्वात्तेपा तान् प्रति रूपप्रादुर्भावोपि सत्योपाधिव्यवधानेनैवेति योध्य- मन्यथा तेषां स्वरूपलामः स्थान तु काग्यफललाम इत्यर्थः, तद्यवहितः सत्त्वोपाधिव्यवहितः, स्वयमेव आनन्द. रूप एव, अतघवधानेन मलिनसत्वाव्यवधानेन, एतेन अधिकारिभेदेन प्राकट्यभेदनिरूपणेनेत्यर्थः, निरुपाधि- तद्वदर्थ निरुपाधिस्नेहवदर्य, तथात्वात् निरुपाधिबेहवद्भक्तार्थत्वात्, तथा फलदात, एवं सति नानाविध. भक्तिभेदनानारूपरेकस्यैव प्रकटीभावे सतीत्यर्थः, गुणमेदस्य तत्तत्वरूपनिष्टधर्मभेदस्य, अप्रयोजकत्वात धर्मिभेदप्रयोजकत्यासम्मवाद , सर्ववेदान्तेति निखिलनानारूपप्रतिपादकसर्ववेदान्तः ॥३॥ १. मन्त्रायधिष्ठातृरूपाणीति सर्वत्र । २. अनपनोयत्वादित्यादर्शान्तराणि । ३. अनन्तस्पमित्यधिक वपागोषु । ४. न तथेति पुस्तके। ५. तद्यवधानेनेति पदापुषु । ६. "त्वाशवेति वपागोषु । ७. निरुपधितत्तदर्थमिति बपा- पुस्तकयोः, निरूपयितुं तदर्थमेवेति गोपुस्तके । ८. सोपाधीयादि सर्वेवादशेषु । ९. इत्यादिषु प्रतिपादमिति गोपुस्तके । १.. सोपाधिस्नेहवतामिति पुस्तके सोपाधितद्वतामिति गोपुस्तके । ११. अध्यवसीयत इति पुस्तके ।

·- तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथमं सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २८१ दर्शयति च ॥४॥ वैद्यैकत्वेन विद्यानामेकत्वं श्रुतिर्दर्शयति "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" (कठो.२.१५.), इत्यादिना, उपासनाप्रकारभेदेनोपास्यभेददर्शने दोपं च दर्शयति “यदा ह्येवैप एतसिन्नुदर मन्तरं कुरुते अथ तय भयं भवति"( तैत्ति. ब्रह्म.) इति, 'उत्' इत्यव्ययमप्यर्थकं, तथा च 'अरम्' अल्पम'प्यन्तरं कुरुत' इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ननु पूर्वसूत्रोक्तरीत्या गुणोपसंहारो न कचिदपि प्राप्तावसर इति सिद्ध, दृश्यते चोपसंहारः श्रीरामोपनिपत्सु “यो वै ये मत्स्यकूर्माद्यवतारा" (रामो. ता. ५.) इत्यादिनोक्तावताररूपत्वस्य श्रीरामे "नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च" (श्रीमद्भाग.१.७.) इत्यादिपु 'ते' इति युप्मच्छब्द- विपये श्रीव्रजनाथे रघुवर्यत्वादेरित्याशय तत्प्रयोजक रूपमाह उपसंहार इत्यादिना, उपसंहारोर्थाभेदादिधिशेपवत्समाने च ॥५॥ उक्तस्थलादिपु य उपसंहारःसत्वर्थस्य पदार्थस्य भगवल्लक्षणस्योभयत्राप्यभेदादित्यर्थः, नन्वेवं सति मत्स्ये शरचापादिकं पुरुपे शृङ्गादिकं भावनीयं स्यादिति चेत् तत्राह विधिशेप- वदिति, यथा विधिविशेषाणामग्निहोत्रादीनामग्निहोत्रत्वादिलक्षणे धर्म समानेपि सति खम्व- शाखोक्तप्रकारकस्यैव करणं नान्यशाखोक्तधर्मोपसंहार, एवमिहापि तत्तदवतारोपासकस्य तत्तद- साधारणधर्मवत्वेनैवोपासनं नान्यावतारधर्मवत्वेनापीत्यर्थः, यद्वा मत्वर्थीयो वत्प्रत्ययोत्र, तथा च विधिशेपोर्थवादस्तद्वत्समानं च भवति यत्तत्र चोपसंहार इत्यर्थः, अत्रैवं ज्ञेयं, एकस्यां श्रुतौ यस कर्मणो यत् फलमुच्यते तदितरस्यां तस्यैव कर्मणस्तदितरत् फलमुच्यते, एवं सति द्वितीय श्रुत्युक्तफलकामनयापि तदेव कर्म कर्तव्यं भवतीति तत्फलसाधकत्वस्योपसंहारः, यथा “यद् वैश्वदेवेन यजते प्रजा एव तद् यजमानः सृजते' (तैत्ति. वा. १. ४. ११.) इत्येका श्रुतिरस्य यागस्य प्रजाफलकत्वमाह, "यद् वैश्वदेवेन यजते अग्निमेव तत् संवत्सरमाप्नोति तसाद्वैश्व- देवेन यजमानः संवत्सरीपणा सस्तिमालास्त इत्यागरमीत" (ति, भा, १.४, ११.) इति द्वितीया श्रुतिराह तत्रोक्तरीतिरिति । यत्तु विधिशेषाणामग्निहोत्रादिधर्माणां तदेवैकमग्निहोत्रादिकर्म सर्वत्रेत्यर्थाभेदादुपसं- हार इति, तन्न साधु, अग्निहोत्रादेस्तत्तच्छाखिनां स्वस्खशाखोक्तप्रकारस्यैव करणादतिरेके पाय- दर्शयति च ॥४॥ विद्यानां नानाखरूपप्रतिपादकोपनिषदा, एकत्वं एकार्थप्रतिपादकरवं, दोपं 'भय तस्य भयं भवतीतिभयरूपं दोपं संसारसम्बन्धरूपम् ॥ ४ ॥ उपसंहारोभेदाद्विधिशेपवत्समाने च ॥ ५॥ पूर्वसूत्रोकरीत्या स्वाध्यायसूत्रोकरीत्या, गुणोपसंहारः अवनारान्तरधर्माणामवतारान्तरेपूपसंहारः, श्रीराम इति, तथा च मरवकूर्मायवतारत्वस श्रीराम उपसंहारात पूर्वसिद्धं विरद्धमित्यर्थः, इत्याशय इत्याशङ्कायां प्राप्तायां, तत्प्रयोजकं इतरधर्माणा. मनोपसंहारे प्रयोजक, एवं सति भगवद्रूपार्थमैक्यस्योपसंहारे प्रयोजकत्वे सति, विधिविशेषाणां विधिवाक्य-. श्रवणानन्तरं जायमानयोधविपयाणां, तद्वत्समानं चेति, तथा च 'धर्म धा एतयशस क्रियते यरमया. जामुयानी' इत्याद्यर्थवादानां नानाशासीयदर्शपूर्णमासादिषु यथा स्तावकत्वेनोपसंहारतद्वदित्येकोथैः, अथवा ताशार्थवादवत् समानं कर्मफलद्वये समानं तत्र कर्मणि फलद्यजनकरवस्योपसंहार इत्यर्थः, तदेवोपपादयन्ति तनोतरीतिरित्यादि, एवं 'चामेदादित्यत्र धर्माभेदादित्यर्थः, 'समाने' इत्यत्र फलद्वये समाने, 'च' फल- १. य इति लप्तं गोपुस्तके । २. पुरुपे चेति वपागोषु। ३. विधिशेषाणामिति सर्वेप्यादर्शाः। ४. अमिहोनादीना- मिति लुप्तं पापुस्तके। ५, खेत्यादि पापुस्तके ।' ६. इतरस्यां तस्यामिति वपापुगोषु । ७. तत्तदेय कर्तव्यमिति पुस्तके । ८. विधिविशेषाणामिति गोपुस्तके । ३६ अ.भा.प्र.

·२८२ श्रीमद्राक्षासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते श्चित्तश्रवणानान्यशासोक्तधर्मोपसंहारः शक्यवचनः, माणाधुपासनास्वधिकगुणस्खेतरत्रोपसंहारे न किश्चिद्वाधकं दृश्यत इति तत्र स कर्तुं शक्यत इति चकारेण तदादयः समृह्यन्ते, वस्तुतस्तु पूर्वसमुच्चयार्थश्वकारः, शाखान्तरोक्तधर्मोपसंहारप्रयोजनाभावस्स "खाध्यायस्य तथात्वेन" (ब्रह्म. सू. ३. २. ३.) इत्यत्र निरूपितत्वादुपसंहारवीजमनेन सूत्रेणोक्तम् ॥५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेपात् ॥ ६॥ ननूपासनासूक्तन्यायेन गुणोपसंहारो युपास्यानां ब्रह्मत्वेनैक्ये सति भवति, मिथोवि. रुद्धानां गुणानां शान्तत्वक्रूरत्वतपोभोगादीनामुपसंहारे क्रियमाणे स्वरूपाणामन्यथात्व. मब्रह्मसं स्यादित्यर्थः, तत्र हेतुः शब्दादिति, एकत्वैकरसत्वादिधर्मनिरूपकश्रुतेरित्यर्थः, समाधत्ते नाविशेपादिति, एकरसत्वं यथा श्रुतिबलान्निीयते तथा विरुद्धधर्मवत्त्वमपि तक एव तथेत्यर्थः, तेन वस्त्वेव तत् तादृश्यन्तव्यमितिभावः ॥ ६ ॥ पूर्वसूत्रोक्ताशङ्कानिराकरणं वा विकल्पेन पूर्वोक्ता प्रकारान्तरेण कर्तव्यमित्याह न वेति न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥ ७॥ तमेवाह प्रकरणभेदादिति, अत्रायं भावः, श्रुतिप्रामाण्याद्यावचदुक्तधर्मवद्रह्मेति मन्तव्यं, एवं सति यादृशोधिकारिणो यादृग् वेद्यं रूपं तादृशस्य तस्य तादृक् वनिरूपयति प्रकरणभेदेन, तथा च ज्ञानप्रकरणे ज्ञानाधिकारिणो यादृयूपं ज्ञेयं ताहक तत्तसै निरूपयति "अदृश्यमग्राह्यम्" (मुण्ड. १. १.६.) इत्यादिरूपा श्रुतिः, भक्तिप्रकरणे तु भक्तेर्बहुविध- स्वाद यादृग्यादृग्भक्तानां यादृग् यादृक् तदनुर्भवविपयस्तादृक्तादृक् तन्निरूपयत्याथर्वणोपनि पदिति, अत्र दृष्टान्तमाह परोवरीयस्त्वादिवदिति, "असिन् मे लोकेर्द्धकं स्यात्" (तै. सं: ६. २. ३.) इति कामवत आराग्रावान्तरदीक्षा पूर्वमुक्ता तदने "परोवरीयसीमवान्तरदीक्षा- मुपेयाद्यः कामयेतामुष्मिन् मे लोकेर्द्धकं स्यादिति चतुरोग्रेथ त्रीनथ द्वावथैकमेपा वै परो- वरीयस्यवान्तरदीक्षा" (तैत्ति. सं. ६. २. ३.) इति पठितं, अस्य दीक्षाप्रकरणे पठितत्वा- ध्यानस्य वापसातार' हा जगप्पा -सपा विज्ञाप्ट्या सह्यात हति या शाफ विपन्न बहार'. रितिन्यायादधिकग्रहणेपि मूलसङ्ख्याया अबाधने प्रकृतवैगुण्याभावात् सट्टयन्त इत्यर्थः, पूर्वसमुच्चयार्थः अभेदे उपसंहारसमुच्चयार्थ इत्यर्थः ॥५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेनाविशेषात् ॥ ६ ॥ अब्रह्मत्वं विरुद्धधर्माणां धर्मिभेदकत्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥ न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥७॥ आशङ्कानिराकरणं 'अन्यथास्वं शब्दादिति पूर्वसूत्रभागेन कृता याशङ्का तस्या अनेन सूत्रेग प्रकारान्तरेण निराकरणं क्रियत इत्यर्थः, तदुक्तः श्रुत्युक्तः, आथर्वणोपनिपदिति, तथा च ब्रह्मस्वरूपं सकलतद्गुणाश्च सर्वतोपास्येपु तिष्ठन्ति तथापि यादृशोपासकं प्रति यावन्तो गुणा भगवत्ता प्रकटीक्रियन्ते तादृशस्थले श्रुत्या तावन्त एव निर्णीयन्त इति तथा श्रुतिभिर्निरूपणात् तात्पर्यमवसीयत इति, अत्र दृष्टान्तमित्यादि, एवमधिकारिभेदेन श्रुत्या भिन्नप्रकारेण ब्रह्मनिरूपणं कृतं तन दृष्टान्तमाहेत्यर्थः, विषय. वाक्यमुक्त्वा दृष्टान्तं विशदयन्ति अस्मिन्नित्यादि, एतच्छ्रुत्यर्थस्तु 'अहीना'ल्ये सोमयागे 'महीन'सत्रे चोपसदिनसङ्ख्यां पूर्व विधाय तेषु दिनेप्ववान्तरदीक्षानतपानस्तनसङ्ख्यां विधत्ते; तनावान्तरदीक्षा द्विविधा, योस्मिल्लोके समृद्धिशीलं फलं कामयते तस्याराप्रमात्रावान्तरदीक्षा, सोमक्रयदिने सायमेकस्सनं, अपरेछुः प्रातद्वौं स्तनौ, सायं त्रीन स्तनान् , परेयुः प्रातश्चतुःस्तनान्, एवम्पनि आरामदीक्षा सिध्यति सा पूर्वमुक्का, आरं बलीवर्दप्रतोदनलोहं तद्वदनं मुखं यस्याः साआराया, तो परोपरीयसी वाक्येन्या,तन्त्र विपरीत प्रतं, सोमक्रये चतुरःस्तनान् दुः, अपरेयुःप्रातस्त्रीन सायं द्वौ, परेछुः प्रातरेकमिस्येवं दिनत्रय, एवं दोहनक्रमस्थले परोवरीयसी द्वितीयावान्तरदीक्षा योध्या, अस्येत्यादि। १. खाध्यायस्येति लुप्तं पापुस्तके। १. तत्पदं लुप्तं पुस्तके । ३. न चेतीति बपाठः प्रमादजः। लसं चपापुंगोषु । ५. याहगनुसब विषय इत्यादि कपुस्तकपाठस्लु प्रमादज.। ४. तत्पद ·तृतीयाण्याये तृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । '२८३ दीक्षा विनोक्तरीत्या व्रते तु न परोवरीयस्त्वमेवं भक्तिप्रकरणीयानामाथर्वणोपनिपदाद्युक्त- रूपाणां न भक्तिरहितोपास्यत्वं, ज्ञानसाधनत्वेन विष्णुसरणादावपि क्रियमाणे भक्तित्वं नेति । अथवा पूर्वसूत्रेण सर्वरूपेषु मिथः सर्वधर्माणामुपसंहारः प्राप्तः, स चैकान्तिभक्तानु- भवविरुद्ध इत्यत्र व्यवस्थितविकल्पमाह न वेत्यन्तं, सर्वेष्ववतारेषु भगवदवतारत्वेन साधारणी भक्तिर्यस्य स सर्वोपसंहारं करोतु नाम, यस्त्वेकान्ती तस्स स्नेहोकणान्तःकरण- मेकसिन्नेव रूपे पर्यवसितमिति रूपान्तरमन्तःकरणारूढं न भवत्येवेति नोपसंहारसम्भावना- पीति तदेतदुच्यते न वेत्यनेन, तत्र हेतुः प्रकरणभेदादिति, श्रुत्यादिपु तत्तदधिकारिण- मुद्दिश्य तत्चत्प्रकरणमुक्तं, तेनात्र प्रकरणदेनाधिकार उच्यते, एवं सत्युपासकादिभ्य उक्त- रीत्योत्कृप्याधिकारादित्यर्थः सम्पद्यते, परोवरीयस्त्वादिवदिति, परसात् परश्च वराच वरी- यानिति परोवरीयानुद्गीथः, तथा चाक्ष्यादित्यादिगतहिरण्यश्मथुत्वादिगुणविशिष्टोपासनाया अप्युद्गीथोपासनत्वेन साम्येपि सर्वोत्कृष्टत्वेनात्रोद्गीथो भासव इति न हिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणोप- संहारः परोवरीयस्त्वंगुण विशिष्टोद्गीथोपासनायामेवं प्रकृतेपीति ॥७॥ संज्ञातश्चेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥८॥ एकान्त्यनेकान्तिनोरपि श्रीरामोपासकत्वादिसंज्ञा त्वविशिष्टेत्येकान्तिनोप्युपसंहारो युक्त इत्याशङ्कोत्तरं तु "न वा प्रकरणभेदात्" (ब्रह्म. सू. ३.३.७.) इत्यनेनैवोक्तं, संज्ञा तु लौकिकी, अधिकारस्त्वान्तरः, स एव बलीयानिति, संजकत्वस्य हेतोरन्वयव्यभिचारमाह अस्ति तुतदपीति, प्रमितभेदेप्वप्युपासनेपु परोवरीयस्त्वादिषु संजकत्वमुद्गीथोपासनेप्यस्तीत्यर्थः ॥८॥ अस्य बने सनपानझमस्य, उक्तरीत्या व्रते स्तनदोहनोतक्रमेण बते, एवं दीक्षाव्यतिरेकेण क्रियमाणोक्तवते दीक्षावाभावात् , न भक्तीत्यादि, भक्तिफलातिरिक्तफलार्थ नोपास्यस्यमित्यर्थः, भक्तित्वं नेति, भक्त्यतिरिक्तफलार्थ क्रियमाणस्वाभक्तित्वं नेत्यर्थः, पूर्वसूत्रेण 'उपसंहारोभेदादितिसूत्रेण, व्यवस्थितविकल्पं ज्ञानिनामुपसंहारो भक्तानां नेत्येवंविधव्यवस्थित विकल्पार्थ इत्यर्थः, न अत्यन्तेन न वेतिसूग्रभागेनेत्यर्थः, तत्र व्यवस्थायां, अधि- कार उच्यत इति, तथा चोत्कृष्टाधिकारे नोपसंहार इत्युच्यत इत्यर्थः, एवं सति प्रकरणभेदादित्यस्य अधि- कारिभेदादित्य सिद्ध सतीत्यर्थः, उपासकादिभ्य इति प्रकरणमेदादित्यस्यार्थः, फलितार्थमाहुः उक्तत्यादि, इत्यर्थ इति, तथा घ प्रकरणमेदाद्यवस्थेत्यस्योरकृष्टाधिकारासोपसंहार इति फलितार्थ इतिभायः, उस्कृष्टाधिकार- सानुपसंहारहेतुत्वं दृष्टान्तेन साधयन्ति परस्मादित्यादि, परात् अक्ष्याधुद्गीथोपासनापराद, अत एष वरः श्रेष्ठः, बराच वरीयान् घरबादेव श्रेष्ठतम इत्यर्थः, उद्गीथः ब्रह्मारमकरूप उद्गीथः, इदश्च छान्दोग्य उद्गीथविद्या. कुशलेन प्रवाहणेनोक्तमुद्गीथविद्यासमाप्ती, तथा हि 'आकाशो वैभ्यो ज्यायागाकाशः परायणं स एप परोवरीया- मुद्गीथः स एपोनन्त' इति तद्विद्यायामेवाक्ष्यादित्यादिप्रतीकोपासनाप्युक्तेति, साम्येपि भक्ष्याधुगीयोपासनस्या- काशोद्रीयोपासनस्त्रोद्रीयत्वेन साम्येपीत्यर्थः, सर्वोत्कृष्टत्वेन इतरोगीयापेक्षयाकाशरूपोद्गीथस्त्रोत्कृष्टत्येन, उद्गीथः भाकाशरूपोद्गीथः, न हिरण्येत्यादि, भक्ष्याद्युपासनायां विद्यमानहिरण्यश्मभूरवादनांकाशोद्रीयोपासना. यामुपसहार इत्यर्थः ॥ ७ ॥ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि । अधिकारिभेदेनोपसंहारानुपसंहारव्यवस्था पूर्वोक्तां दढयितुं किशिदा- शक्ष्य सूत्रं व्याकुर्वन्ति एकान्तीत्यादि, एकान्त्यनेकान्तिनोः शानिमक्तयोः, एकान्तिनोपि भक्तस्यापीत्यर्थः, इत्यनेनैवोक अधिकारस्योपसंहारानुपसंहारव्यवस्थापनेनोक्त मित्यर्थः, सौकत्यस्येत्यादि, हेतोः उपसंहारहेतोः, अन्ययस्य व्यभिचारः यत्र यन संकरवं तत्र तत्र सर्वत्र संझिकधर्माणां संक्षिपूपसंहार इत्यन्वये घ्यभिधार इत्यर्थः, प्रमितमेदेषु निर्णीतमेदेपु, तथा च छान्दोग्य उद्गीथावयवप्रणवस्योद्गीयरवेनैवमादित्याक्षिपुरुषस्य १. अधमापदानन्तरं न भेदादिति चेदेवस्यामपि' (व.सू. ३. ३. २.) इत्यस्य भाष्ये भक्तिमार्गायव्यवस्था- प्रतिज्ञापूरणाय पक्षान्तरमाहु." इति गोपुस्तकेविकम् । २ ऐकान्तिकेत्यादि बपागोषु । ३. नवेत्यादिनेति सर्वेयादशीः । ४. मेदेनेति चपागोषु । ५. वेनैवेति वायु ६. खादीत्यादि पापुस्तके । ७. प्रमिवीत्यादि कपुपुस्तकयोः, प्रमितेरिति पुस्तके। ८. प्वस्तीत्यर्थ इवि पुपुस्तके, वस्तीत्यर्थ इति पुस्तके । - ·२८४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते अथेदं विचार्यते, उपास्येषु रूपेषु बाल्यपोगण्डादिकमप्युच्यते, तथा सति विग्रहे न्यूनाधिकमाव आपततीति तत्रोकं सच्चिदानन्दत्वमनुपपन्नं स्यात् तेपां सदैकरूपत्वात्, प्राकृतत्वे च सर्वमसमञ्जसं स्यादिति प्राप्त आह व्याप्तेरिति, व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥९॥ "सर्वतः पाणिपादान्तम्" (श्वेता. ३. ३६.) इत्यादिश्रुतेः साकारमेव व्यापकमिति, चकारात् "सर्वरसः" (छान्दो. ५. १४. २.) इतिथुत्या रसात्मकत्वेन भक्तानां याशरूपेण लीलारसानुभवस्तादृग्रुपं क्रमेण योगमायापसारणेन प्रकटीकरोतीति वाल्यादिभावोपपत्ते सर्वमुपपन्नमित्यर्थः, तेन यावदुक्तधर्मवद्रोति सिद्धम् ॥९॥ ननु ब्रह्मधर्मत्वेन ते सर्वे नित्या चाच्यास्ते च तत्तद्भक्तविशिष्टास्तत्र चैकस्यैव भक्तस्य पौपिणानेकलीलासम्बन्धित्त्वं श्रूयते, तथा च पूर्वलीलाया नित्यत्वेन तत्सम्बन्धिभक्तसापि तथात्वं वाच्यं, एवं सति तस्यैवाग्रिमलीलासम्बन्धोशक्यवचनः, तथावचने तु पूर्वलीलाया नित्यत्वं भज्येत, नित्यत्वे त्वनिमलीलासम्बन्धिनो भिन्नत्वं स्यात्, तच्चानुभक्तदावेदक- मानविरुद्धमित्यत उत्तरं पठति, सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ १०॥ लीलामध्यपातिनां सर्वेषां पदार्थानां ब्रह्मणा सहाभेदाह्मणवैकत्वात् पूर्वलीला- तोन्यत्रोत्तरलीलायामपीमे पूर्वलीलासम्बन्धिन एव त इत्यर्थः, अत्रेदमाकृतं, "रसो वै सः" (तैत्ति ब्रह्म.) इतिश्रुत्या "सर्वरसः" (छान्दो.५.१४.२.) इतिश्चत्या च सर्वरसात्मकत्वं ब्रह्मणो प्रतीकस्योगीथस्वेनोपासनमुक्त, एवमाकाशमुपक्रम्य परोवरीयस्त्वगुणकमुद्गीथोपासनमुक्तं, न हि तन्त्र संकत्वसत्वेपि धर्मोपसंहारोस्तीत्यन्वयव्यमिचार इत्यर्थः ॥ ८॥ व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥९॥ तथा सति ब्रह्मत्वाभिमते घालपोगण्डाद्यवस्थाङ्गीकारे सति, तत्रोक्तं ब्रह्म प्रकरणीयश्रुतिपूक्तं, तेपां ब्रह्मनिष्ठसञ्चिदानन्दानां, सर्वमिति उपास्यरूपेषु साधितं ब्रह्मत्वं तेषां रूपाणां ब्रह्म. स्वेनोपासने श्रुतिविरोधपरिहारादिकञ्चेत्यर्थः, इति प्राप्ते उक्तरीत्यावतारेवब्रह्मत्वप्रसक्त्यानुपास्यत्वे प्राप्ते, आह तत्परिहारं सूत्रकार आहेत्यर्थः, यादृशरूपेण यादृशयाशरूपेण, क्रमेण भक्तानां लीलारसानुभावक्रमेण, सर्वमुप- पन्नं व्यासव्याप्तः समअसमित्युक्तत्वादाकाशे परिमाणन्यूनाधिकमानवद्रह्मण्यपि सकलपरिमाणभानोपपत्तेः सर्वमु- पपत्रमित्यर्थः, तेन 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप मितिश्रुत्या साकारव्यापकब्रह्मरूपाणां प्रतीत्युपपादनेन, यावदुक्त- धर्मवत् पूर्वोक्तबाल्यपोगण्डादिनिखिलधर्मवत् ॥ १॥ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ १० ॥ अग्रिमसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, ते सर्वे वाल्यादिधर्माः, नित्याः 'अनु- छित्तिधर्मे तिश्रुतेनित्या इत्यर्थः, ते च अवस्थारूपधर्माश्च, तत्तद्भक्तेत्यादि, तत्तदवस्थाविशिष्टोपासकमक्तसहितास्ते धर्मा नित्या वाच्या इत्यर्थः, श्रूयते 'यो नन्दः परमानन्द' इत्यादि कृष्णोपनिषदि श्रूयते, तस्यैव पूर्वलीलानुभवितु- भक्तस्यैव, अशक्यवचनः एकस्मिन्नेकदा विरुद्धलीलाद्वयस्थासम्भवादेकस्मिन् भक्त एकदा नानालीलानुभवस्य चासम्भवादशक्यवचन इत्यर्थः, तथावचने तु पूर्वलीलायास्तिरोधानोक्तौ तु, नित्यत्वे पूर्वलीलाया नित्यत्वे, अग्रिमलीलासम्बन्धिनः ब्रह्मणो भक्तस्य चेत्यर्थः, भिन्नत्वं स्यात् एकस्मिकदा विरुद्धधर्मद्वयस्यैकस्मिनेकदा विरद्धधर्मद्वयानुभवस्य चासम्भवानिवत्वं स्थादित्यर्थः, तच्च सम्बन्धिभिमत्वं च, अनुभवतदावेदकमानविरुद्ध- मिति, एकस्मिन्नेव नानालीलास्तदनुभवोप्येकस्सिनेकस्यैवेति श्रुत्युक्तानुभवसम्बन्धैक्यबोधकमानविरुद्धमित्यर्थः, ब्रह्मणा सहाभेदादिति 'तस्मान मिन्ना एतास्तु तामिर्भिन्नो न वै प्रभु. भूमावुत्तारितं सर्व वैकुण्ठं स्वर्गवासित'- मिति कृष्णोपनिपच्छ्रुती सर्वेषां ब्रह्मामेदश्रावणेन तयारवाद, अन्यत्र देशविपये, इमे पूर्वलीलासम्बन्धिनः, ते १. स्मृतेरिति बपापुस्तकयोः । २. यादृग्रूपेणेति सर्वेप्यादर्शाः। ३. धर्मवत्त्वेनेति कपुस्तके। ४. नित्यत्व इति सप्तम्यन्तः प्रमादजः पाठ. पुस्तके । ५. सम्बन्धिभिन्नत्वमिति केपुस्तके । ६. भव इति सप्तम्यन्तं पुस्तके । ५. श्रुत्या चेवि पुस्तके। ८. सर्वरस इतिश्रुत्येति लुप्तं पुस्तके। ३ .

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रधर्म सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २८५ ३ निर्णीतं, तथा च यस्य रसस्य ये विभावानुभावादिरूपास्तैः स रसः सम्पयत आतान- वितानात्मकतन्तुभिः पट इयातस्तत्चादात्म्यं रसस्पेति सर्राभेदो निःप्रत्यूह इति, ननु विरुद्धदिक्योरेकजातीयभाववतोभक्त्यतिशयेन युगपदेकजातीयलीलासहितभगवत्प्रादुर्भावे भग- वत्तो व्यापकलेनैवम्प्रादुर्भावस्योपपन्नवेपि लीलापदार्थानामव्यापकत्वाद्युगपदाविभीषोनुपपन्नो भक्तयोः समानत्वाद्भक्तिमार्गविरोधापाताद्विनिगमकाभावाचैकन मायया प्रदर्शयतीति च वक्तुं ने युक्तमितिशङ्काप्येताभ्यां सूत्राभ्यां निरस्तेति ज्ञेयं, ब्रह्मणो व्यापकत्वाल्लीलायाश्च तेन सहाभेदात् तथात्वादेकमै भक्काय यथा ब्रह्मणा सह लीलापदार्था आविर्भवन्ति तथैव तदेवान्यत्रापि भक्तसमानदेश आनिर्मवन्तीति सनसामञ्जस्यात् ॥ १०॥ ननु व्यापकत्ववत् पूर्णानन्दैश्वर्यवीर्यादयोपि धर्मास्तेषु प्रतीता भवेयुः, न चैवमस्ति, दुःखसम्भावनायां प्रभुमेव प्रार्थयन्ति यतः, एवं सति व्यापकत्वमपि न वक्तुं शक्यं, तुल्यत्वात्, अत उत्तरं पठति, आनन्दादयः प्रधानस्य॥ ११ ॥ पूर्णानन्दैश्चर्यादयः प्रधानस्य धर्मिणो ब्रह्मण एव धर्माः, लीलापदार्थास्तु ब्रह्म- धर्मत्वेन व्यापका उच्यन्ते, व्यापकस धर्मिणोनागन्तुकधर्मस व्यापकत्वनियमाव, न हि धर्मेपु पूर्णानन्दत्वादयः सम्भवन्ति, धर्मिलापत्या धर्मत्वव्याहतेः, अत एवात्र प्रधानपद- मुपात्तं गुणेमावेन लीलापदार्थानामाविर्भाव इति ज्ञापयितुम् ॥११॥ ननूपासकस्य प्रियवादिप्रकारकज्ञानक्रममादाय प्रियवादिधर्माणां शिरस्त्वादिरूपत्वमा- नन्दमयाधिकरणे निरूपितमिति लीलास्थानामपि प्रियवादिज्ञानस सचादत्रापि स्वरूपोपासकस्य प्रियशिरस्त्वादिधर्माणामुपसंहारः कार्य इत्याशय परिहरति प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरिति, उत्तरलीलासम्बन्धिन , ननु श्रुत्या भत्तानामभेदनिश्चयेपि सकरतीलास्थपदार्थाना कथमभेद इत्याकाङ्क्षाया तदुप पादयन्ति अनेदमित्यादिना, पूर्वश्रुत्या रसात्मकत्वेन यत् सिद्ध तदाहु तथा चेत्यादिना, विभावा इत्यादि सात्विकादय आलम्बनविभावरूपा भक्ता उद्दीपनविभावरूपा वसन्तादय संचारिभावा गूढानुभववासना दयोनुभावाः कटाक्षवेणुवादनादय , तेषा सर्वेषा रसाभेदे सिद्धे सर्वमुपपद्यत इति तदुपपादयन्ति आताने- त्यादिना, आताना दीर्घतन्तव , विताना तेषु प्रोततन्तब , अत इत्यादि, तथा प पटे तन्तुरूपकारणाना यथाभेद स्तादात्म्यरूपस्तथा रसे कारणीभूतनिखिललीलास्थपदार्थानामपि रसतादात्म्यरूपाभेदासङ्ख्या रसत्वेन सर्वेपामभेदा. दक्तानी पूर्वोत्तरलीलाकरणेपि न भेदोनित्यस्व वेति, इदानी विरुद्धदेशस्थैकजातीयभक्तलीलास्थपदार्थेषु किञ्चिदा- शहर परिहरन्ति नन्धित्यादिना, युगपत् विरददेशद्वये युगपदिस्यथ , उभयत्र भत्ताभ्या सह लीलाकरण एकाकारलीलापदार्थानामनाविर्भावणे दूषणमाहु भक्कयोरित्यारभ्य न युक्तमित्यन्तेन, भक्तिमागेत्यादि, एकत्र मायया कापट्येन लीलापदार्थासम्पादन एकान्तभक्तेषु स्वल्पमपि मेन्तर नास्तीनि यो भक्तिमार्गस्तस्स विरोध इत्यर्थ , निरसनप्रकारमाहु ब्रह्मण इत्यादिना, तथात्यात् ब्रह्मरूपस्वाध्यापकत्वादित्यर्थ ॥ १० ॥ आनन्दादय प्रधानस्य ॥ ११ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, तेषु भक्तेषु, एवं सति पूर्णानन्दैश्चर्य यीयादीनामभाये सतीत्यर्थ , ब्रह्मधर्मत्वेन व्यापका इति, धर्मत्वेन व्यापकता चाकारापरिमाणे प्रसिद्धा, न हि व्यापकाकाशव परिमाण आकाश एकदेशे नित्य वाक्येन बिच्छीक्रियते तद्वद्रह्मधर्मा भपि मोध्या इत्यर्थ, अनागन्तुकधर्मस्य परिच्छिन्नमतीतिविषयत्वप्राकृतत्वप्रतीतिविषयत्वादयो धर्मा प्राण्यागन्तुका लीला. सम्बन्धिधारवनागन्तुका एवानुपदोत्कृष्णोपनिषतृतरित्यर्थ , खोक्ताथ सूत्रकारसम्मतिमाहुरत एवेत्यादिना, आविर्भाव भानन्दाविर्माय । एतदन्वयो लीलापदार्थेषु योध्य ॥११॥ 9 भावानुपपत्तरिति क्युसरे। २ नपद लुप्त पुस्तके । ३ सूत्राभ्यामिति लुप्त मपुस्तके। ४ धर्मव्या हतरिति क्पुपुस्तकयो , धमन्यपहतेरिति पुस्तके । धमगुणभावेनेति धपापुस्तफ्यो । . .

·२८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ चित्तशुद्धितारतम्यहेतुकप्रियत्वादिज्ञानं लीलास्थानां चित्तशुद्ध्यपेक्षाभावान सम्भवतीति न तेपामत्रोपसंहारः कार्य इत्यर्थः । नन्वानन्दमयोपासनामाथर्वणोपनिपदुक्तपश्चरात्राद्यागमोक्तमकारेण कुर्वतः पुरुषरूपे पक्षाद्युपसंहारसायुक्तत्वादानन्दमयाधिकरणे तद्रूपस्यैवोक्तत्वात् पुरुषरूपः कथमा नन्दमयः १ तथात्वे वा कथं नोक्तोपसंहारः? अपरञ्च, मोदप्रमोदयोरुपचितानुपचितानन्द- रूपयोयुगपत्सचेन देशभेदेनोपि भिन्नत्वान्नित्यानन्दैकरसे ब्रह्मणि तादृग्रूपकथनमनुपपन्न- मित्याशक्य परिहरति प्रियशिरस्त्वादीति, यद्यार्थर्वणोपास्यात् प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टस्य भेदः स्यात् तदा तदप्राप्तिः स्यान्न च तथेति प्रियशिरस्त्वादिकमुपासनामार्गीयस्याप्याथर्वणिका- देरुपसंहार्यमेवेत्यर्थः, चित्तशुद्धितारतम्यहेतुकं प्रियत्वादिज्ञानमितिपक्षे परोक्षवादपक्षेपि तत्र भेदाभावान्मोदप्रमोदयोर्न त्वदुक्तरूपत्वमित्यर्थः, ब्रह्मधर्मा एवं भिन्ना इत्युपासनार्थ तानादाय शिरःपाण्यादि निरूप्यत इति तत्रैव निरूपितमस्माभिः, यद्यप्यानन्दमयाधिकरण प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२॥ पूर्वत्रिसूच्या साकारव्यापकत्वादयो भगवद्धर्मा भक्तेष्वपि तिष्ठन्ति पूर्णानन्दैश्वर्यादयस्तु भगवति धर्मिण्येव तिष्ठन्ति नान्यत्रेति सिद्धं, एतत्सूत्रप्रयोजनं वर्ल सूत्रमव. तारयन्ति नन्वित्यादि, भगवशिष्ठा द्विविधा एक उपासका एक एकान्तभक्ताः, वनोपासकर्यथा प्रियशिरस्यादिप्रकार. भगवद्विशेष्यकज्ञानर्भगवान् विभाव्यते तथा भक्तानामपि भगवति प्रियत्वस्य भानात् प्रियरवस्य च शिरस्स्वरूपताया आनन्दमयाधिकरणे व्यवस्थापितत्वादेकान्तभक्तैरपि प्रियशिरस्त्वमुपसंहृत्य भगवति तेन रूपेण भजनं कर्तव्य. मितिपूर्वपक्षं समाधत्ते उपासकस्येत्यारभ्य परिहरतीत्यन्तेन, स्वरूपोपासकस्य एकान्तभक्तस्य, तारतम्य, हेतुकं साधारणशुद्धौ मोदज्ञानमसाधारणशुद्धौ प्रमोदज्ञानमित्यादिरीत्या बोध्यमित्यर्थः, चित्तशुद्ध्यपेक्षा. भावात् निरपधिस्नेहकारणत्वेन चित्तशुद्धेरपेक्षाभावादित्यर्थः, तेषां प्रियशिरस्त्वादिधर्माणां, अनोपसंहारः भक्तानां भगवद्भजने भगवरफलसंहारः पूर्वनिरुक्तपक्षे, एकान्तभक्तानां निर्णयसम्भवेप्युपासनामार्गीयाणामुपासना. निर्णयस्यासम्भवात्तनिर्णयार्थ प्रकारान्तरेण व्याख्यानमाहुः नन्वानन्दमयेति, तथा च पक्षिरूपस्य धर्मानुपसंहृत्य पुरपरूपोपासनां कुर्वतः इति प्रकारः, तद्रूपस्यैवोक्तत्वात् 'पुरुषश्चके द्विपद' इत्यादिना पक्षिरूपस्यैवोक्तस्वासन पुरुषस्वेन निरूपणस्य स्त्रीरवल्यावृश्यर्थस्वेनाप्रियतार्थरवासम्भवादित्यर्थः, तथात्वे वस्तुतः पक्षिरूपस्य पुरुषाकाररवे- फथं नोपसंहारः? पुरुपे पक्षिधर्माणां कथं नोपसंहार इस्येका शङ्का, अपरञ्चत्यादिना द्वितीया, उपचितानुपचितौ अनरूपापभावं प्राप्ता, युगपत् एकस्मिन् धर्मिणि युगपन्, देशभेदेन दक्षिणोत्तररूपदेशभेदयोधर्मिणि सत्येन, भिन्नत्यात् भसण्डानन्दग्रह्मणः सकाशात् पक्षिरूपस्य भिग्नावात्, तापकथनं पक्षिरूपत्वकथनं, परिहरति असंहारेनुपपत्ति परिहरति, तमुखं सूत्रार्थ कुर्यन्ति यदीत्यादि, आथर्वणोपास्यात् नित्यानन्दैकरसग्रहणः सका. . शात्, प्रियशिरस्वादिविशिष्टस्य पक्षिरूपस्य, तदप्राप्तिः प्रियशिरस्वविशिष्टप्राप्तिः, उपसंहार्यं सदानन्दकरसे • उपसंहार्य, इन्धं च पक्षिम रूप नित्यानन्दम्वरूपमेकमेवेतिभावः, ननु न्यूनाधिकभावप्रातपोमोदामोदयोः पक्षि. को सायातसयोस्त यानित्यानन्दकरससम्भवादिः सिद्ध इत्यत भाहुः चित्तशुदास्यादि, तथा च चिसद्धिः तरतमभायेन भासमानोप्यानन्दतरतमभावो नानन्दन्यूनता सम्पादयनि पस्तुतस्तस्य पूर्णरवात्, परोक्षेत्यादि, तथा च परोक्षवादपक्षे भक्तानामलौकिकदेवरक्षायै पक्षिरूपो भूत्वा स्वयमसमयादिरूपतय ता कोशेषु प्रविशनि जीपे त्यानन्दमय इतिपरोक्षवादपक्ष इत्यर्थः, तत्र पक्षद्वये, मेदामापात् पक्षिरूपपुरुषोत्तमयो दामापात्, न त्यदुक्तरूपत्वं नोपचितानुपचितरूपावं किन्तु पूर्णानन्दरूपायमेयेत्यर्थः, प्रमधर्मा एय मिन्ना इनि, तथा प पवकारेण धर्मिणो भेदो व्यवस्पियते, हरयर पक्षिरूपस्यावयवा मिशा एष व उपासनार्थमुपासकेशरमहायर्या एकान्त- महान तु तेषु धर्मेपु मझधर्मभेदशानाब सम्म उपमहायां इत्यर्थः, तान् पक्षिरूपमहापमान , तय 'पुरपत्रके १. श्रद्धापेक्षेलारि पुगपे, गुलापेक्षेसादि पुमके। २. भेदैनाभिम यादिति कपुमकयो.1 ३. अमिपदं उमं गोपुग। 1. ताशेलार प्राभे पुनके च। ५ तदा तदमाशि. सारिति उप्तं पुगरे । पमिति गोपुसके। ६. त्पएर ·तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथम सर्पवेदान्तमत्ययाधिकरणम् । २८७ एयासार्थस्योक्तत्वान्नेयं शङ्का सम्भवति तथापि गुणोपसंहारप्रसङ्गे मिथ्यावादिन आपात. ॥ शङ्का सम्भवतीत्याचार्येणोक्त्वा निरस्ता ॥१२॥ ननूपास्वरूपस्याविरुद्धा एव गुणा उपसंहर्तव्या न तु विरुद्धास्तथा च पुरुषरूपे पक्षादि विरुद्धमिति न तदुपसंहार्यमित्याशङ्कयाह, इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ इतरे पुरुषरूपे विरुद्धत्वेन ये भासमाना धर्मास्तेप्युपसंहर्तव्याः, तत्र विरोधव्यव- च्छेदज्ञापनाय तुशब्दः, तत्र हेतुरर्थसामान्यादिति, अर्थः पदार्थ आनन्दमयत्वलक्षण- स्तस्य समानत्वादेकत्वादित्यर्थः ॥ १३ ॥ अथानन्दमयाधिकरण उक्तप्रकारेण ये प्रियत्वादिधर्मास्तेपामेवोपसंहारः कार्यो न तु पुरुपरूपे पक्षादीनामपीत्यग्रिमं पठति, आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥१४॥ आनन्दस्वरूपस यावन्तो धर्मा भक्तिमार्गीयाः परोक्षवादेनोच्यन्ते प्रियत्वप्राधान्या- यस्तेपां सर्वेपामाध्यानमासमन्ताद्धयानं तदर्थ ये धर्माः प्रयुक्तास्त एवोपसंहर्तव्या नान्ये, तत्र हेतुः प्रयोजनाभावादिति, ध्यानपदार्थस तावद्भिरेव सिद्धरधिकोपसंहारे तथात्वा- दित्यर्थः ॥ १४ ॥ अन्येपामनुपसंहारे हेत्वन्तरमप्याह, आत्मशब्दाच ॥ १५॥ "प्रियमेव" (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यादिना परोक्षवादेनोक्तानां प्रियप्राधान्यादीनामेव भावना कार्या न तु यथाश्रुतानां शिरःपक्षादीनां, तेपामविवक्षितत्वात् , अंत्र हेतुरात्मशब्दा- दिति, "आनन्द आत्मा" (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यनेन पूर्वोक्तानां प्रियप्राधान्यादीनां रसा- समानमात्मा सरूपमानन्द इत्युक्तं, जो "रसो " (लि नहा इति वचमाणा- स्वात् तस्य च स्थायिभावात्मकत्वाद तवैवानन्दमयत्वाच्च प्रियविषयकलीलामध्यपातिभक्त- ज्ञानप्रकाराणामपि रसात्मकत्वेनानन्दरूपत्वात् तेषामुपासना तूत्तमाधिकाराभावात् शिरःपक्षादि- रूपेण कार्येतिभाववती श्रुतिस्तथा न्यरूपयत्, एतेन यत्परम्परासम्बन्धेप्युपास्यत्वं तदस्य विपद इतिश्रुतिविचार एव, आपाततः शङ्का पक्षिरूपस्य प्रमाभिनयका ॥१२॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ पूर्वोक्तार्थीपष्टम्भकतया सूत्रान्तरमवतारयन्ति नन्वित्यादि, अविरुद्धाः पुरपधर्माः, विरुद्धाः पक्षिधर्माः, तेप्युपसंहर्तव्याः विरुद्धावेन भासमाना धस्तुतोविरुद्धा पक्षिधर्माः पुरुष उपसंहर्तव्या इत्यर्थः, विरोधव्यवच्छेदो विरोधाभावः, समानत्वात् पक्षिपुरुषरूपयोर्विद्यमानवखैकस्यात् ॥१३॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ प्रियत्यादिधर्माः पक्षिनिष्ठा इत्यर्थः, अग्निमं सूत्रमित्यर्थः, मान्ये पक्षादिरूपा इत्यर्थः, तत्र अनुपसंहारे, तथात्वात् प्रयोजनाभावादित्यर्थः ॥ १४ ॥ आत्मशब्दाच ॥ १५ ॥ अन्येषां पक्षादीनां प्रियमेवेत्यादिना 'तस्स प्रियमेव शिर' इत्यादिवेदवास्येन, अवियक्षितत्वात् भानन्दमयारमध्याने शिरःपक्षप्रभृतीनामनुपसंयोगादित्यर्थ., अन अनुपसंहारे, इत्युक्तं 'आत्मानं स्वयमकुरते त्यादिश्रुतिभिरुक्तमित्यर्थः, अप्रेरसमयानन्दमयात्मनिरूपणे, तस्य आरमस्वरूपस्य, भक्तज्ञानप्रकाराणां एकान्तभक्तज्ञानविषयभगवद्धर्माणां, तेषां उपासकानां, एतेपामुपासनाविषयीमूतं रूपं घिभूतिरूपमेय न तु मूलरूपं सस्वकान्त भक्तिमाविषयस्यात्, भाववती भगवरस्वरूपागाधरवमाहवती, तथा न्यरूपयत् 'यतो याचो निवर्तन्ते. १. प्रराज इति प्रथमान्त. पाठ. केगोपुसक्योः । २. भावसामान्या इति गोपुस्तके । ३ ध्यानमिति फरपुपु. गोषु । ४. चेति वैपुलके । ५. उपयुक्ता इति कैयपागोषु । ६. तनेति सर्वेप्यादर्श.। ५. दपास्यमहत्त्वमिति पुस्तके।

·२८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते महत्त्वं कियदवधि वाच्यमिति ज्ञाप्यते, . एवं सत्युपासनामार्गीयोपासं विभूतिरूपं न तु मूलरूपं "यन योगेन" ( श्रीमद्भाग. ११. १२. ९.) इतिवाक्यादिति ज्ञेयम् ॥ १५ ॥१॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथमं सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ॥१॥ तैत्तिरीयकेन्नमयादिनिरूपणे पुरुषविधत्वं तेषां निरूप्य "तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य" (तैत्ति. ब्रह्मः) इति सर्वत्र निगद्यते, तत्रानन्दमयपर्यन्तं शारीरात्मत्वकथना- यति संशयः शरीराभिमानी जीव एव कश्चिदुत ब्रह्मैव, तत्र शारीरपदाजीव एव भवितुमर्हति, तथा सत्यानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं नोपपद्यते, उच्यते च भार्गव्यां विद्यायां "अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" (तैत्ति. भृगु.) इत्यारभ्यानन्दमयपर्यन्त मानन्दो ब्रह्मेति व्यजाना" (तैत्ति. भृगु.) इत्यन्तया श्रुत्या ब्रह्मत्वमित्युभयतःपाशारज्जुरिति प्राप्त आह, आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ (३. ३. २.) इतरवत् जीववत् आत्मगृहीतिः आत्मग्रहणं "तस्यैप एव शारीर आत्मा" ( तैत्ति. ब्रह्मः) इति यत् तदुत्तरात्, “यः पूर्वस्य" (तैत्ति. ब्रह्म.) इति सर्वत्रोक्तत्वात् सर्वेभ्य उत्तर आनन्दमयस्तसाद्धेतोरित्यर्थः, अन्नमयादिपु सर्वेष्वानन्दमयस्यैवोक्ततत्तच्छरीराभि- मानित्वात् तथा, एतद्यथा तथानन्दमयाधिकरणे अपश्चितमस्माभिः। अथवा "अन्योन्तर आत्मा" ( तैत्ति ब्रह्म.) इत्यन्नमयादन्यत्र सर्वत्रोक्तत्वात् पूर्वपूर्व- निरूपितो यः स इतर इत्युच्यते, तथा च "यः पूर्वस्य" इतिश्रुत्येतरवत् पूर्वनिरूपितवत् प्रकृतस्याप्यात्मग्रहण कथनं यत्तदुत्तरादिति पूर्ववत् ॥१६॥ अप्राप्य मनसा सहे'तिश्रुतिः पूर्णानन्द उपासनाविषयत्वं न्यरूपयदित्यर्थः, परम्परासम्बन्धेपि पक्षादिसम्बन्ध विशिष्टरूपेपि, अस्य मूलधर्मिणः ॥ १५॥१॥ ॥ इति तृतीयतृतीये प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ पूर्वाधिकरण एकान्तभक्तानां पुरुषोत्तमे पक्षिधर्माणामनुपसंहारे 'मानन्द भात्मे' त्यानन्दपदप्रयोगहेतुरुक्त इति तत्प्रसङ्गस्मृत्यानन्दमयप्रकरणस्थारमशब्दयुक्तवाक्यान्तरं सूत्रकारो विचारयतीत्येतदधिकरणवाक्यमाहुः तैत्तिरीय इत्यादि, तेपाम् अनमयादीनां, सर्वत्र पञ्जसु, भवति संशयः एतद्वाफ्यार्थे भवात संशय इत्यर्थः, पूर्वपक्षमाहुस्तत्रत्यार्दना, तथा च तासन् वाक्ये प्राणमयमारभ्याच्यते तस्यैप एव शारीर आस्मा यः पूर्वस्ये"ति, तत्र सर्वापेक्षया पूर्वविचारेसमयः समायातीति तस्य योभिमानी शारीरः स एवानन्दमय. स्यापि तदभिमानी च जीव एव लोके प्रसिद्ध इत्यानन्दमयाभिमानिनोपि न ब्रह्मण्वं सेत्स्यति, तष्टापत्ती स्वसमय- मारम्यानन्दमयपर्यन्तानां ग्रहस्यप्रतिपादकश्रुतिविरोध इति पूर्यः पक्षः, आत्मगृहीतिः 'तस्यैप एवं शारीर भारमे'ति- श्रुती शारीर'पदसमभिव्याहाराधया जीव भारमपदप्रयोगो लोके प्रसिद्धसदन श्रुतावप्यन्नमयादिग्रहारमफशरीर• सम्बन्धादुत्तरादानन्दमयरूपादिप्यारमशब्दप्रयोगः कृत इत्यर्थः, तदुत्तरात् सर्वोत्तरादानन्दमयाभिप्रायादि- त्यर्थः, सर्वत्रोक्तत्यात् सर्वनैकस्य प्रवेशनसमर्थस्यान्यस्याभावादित्यर्थः, उक्ततत्तच्छरीरेत्यादि, तथा धासमया- याध्यास्मिकतत्तच्छरीराभिमानी आनन्दमय एव, अभिमानश्न 'तदारमानमेवावेदई ब्रह्मास्मि' इतिश्रायणेन यथार्थज्ञानरूप एव नरवण्यासरूप इति न जीवरवशा, तथा आनन्दमय एव, अपश्चितं 'यः पूर्वपे'त्यनेनानन्दमय एवं सर्वारमनोक्त इत्यर्थः, 'तस्वैप एव शारीर भारमा यः पूर्वस्पे'त्यत्रोक्त 'आरमा' 'यश्चान्योन्तरारमे यत्रोक्त 'भारमा' स उभयप्राप्युक्त मानन्दमय एवं आरमा न तु 'शारीर पदाजीवोपीतीममर्थ स्फुटीकुर्षन्ति अथवेत्यादिना, अन्यत्र प्राणमयादिविज्ञानमयान्तेपु, यः स मानन्दमय इत्यर्थः, फलितमाहुः तथा चेत्यादिना, पूर्व निरूपितवत् विज्ञानमयान्तेषु निरूपितात्मवत्, प्रकृतस्येत्यादि, आनन्दमयेपि तस्य सस्पेवारमरवेन महणमित्यर्थः, उत्तरात् भानन्दमयाभिप्रायात्, पूर्ववदितीतरवदित्यस्वार्थो योप्य इस्पः ॥ १६ ॥ १. पुस्प एवेति कपुस्तके। २. अपमयादिविसारभ्योरूपर्यन्तं लुप्तं पापुस्तके। ३. उरुत्वादि यपुस्तके । ४. तधापदं उप्तं पुस्तफे। ५. पूर्वनिरूपित इति यपागोषु । ६. आत्मप्रहणकयनमिति यपागोषु । ७. पूर्ववरिति सतं कापुसकयोः। .

·. " हतीयाध्याये तृतीयपादे तृतीयं कार्याख्यानादित्यधिकरणम् । २८९ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥ ननु सर्वत्र "अन्योन्तर आत्मा" (तैत्ति. ब्रह्म.) इतिश्रुत्या प्रत्येकमन्नमयादीनां भेदनिरूपणाच्छारीरपदाच मिन्नो भिन्नो जीव एवात्मा शरीराभिमानी सर्वत्रोच्यते, आनन्द- मयेपि तथोक्तिर्या सा त्यानन्दमयस्य ब्रह्मलेन व्यापकत्वेन सर्वत्रान्वयात् सर्वेषु शरीरेषु सम्बन्धादित्याशय तन्निरासायोक्तेर्थ उपपत्तिमाह स्यादित्यादिना, स्यात् आनन्द एवोक्त- शरीराभिमानी भवतीत्यर्थः, तत्र हेतुरवधारणादिति, "एप एव" ( वैत्ति, ब्रह्म.) इत्येवकारेणेतरनिषेधपूर्वकमानन्दमयस्यैवात्मत्वनिर्धारादित्यर्थः ॥ १७ ॥२॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वितीयमात्मगृहीत्यधिकरणम् ॥२॥ तैत्तिरीयके पठ्यते "तस्माद्वा एतसादात्मन आकाशः सम्भूत" इत्युपक्रम्य महाभूत- सृष्टिमुक्त्वाम्नायते "पृथिव्या ओपधय ओपधीभ्योन्नमन्नात् पुरुषः स वा एप पुरुपोन्न- रसमयः" (तैत्ति. ब्रह्म.) इति, एतदग्रेनस्योत्पत्तिस्थितिलयहेतुत्वमुक्त्वा "यन्नं ब्रह्मोपासते" (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्युच्यते, भृगुवरुणसंवादे च "अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" (तेचि. भृगु.) इत्युच्यते, तत्र “स वा एप पुरुपोनरसमयः" (तैत्ति ब्रह्म.) इत्यनेन पूर्वोक्त एव पुरुष उच्यत उत तद्भिन्न इति भवति संशयः, किमत्र युक्तम् ? पूर्वोक्त एवेति, यतः पूर्वोक्तस्यैव "स वा एप" (तैत्ति, ब्रह्म.) इत्यनेन प्रत्यभिज्ञानं प्रतीयते, तत्र ब्रह्मत्वेनोपासना कार्येत्यभि- प्रायेण ब्रह्मत्वेन स्तूयत इति प्राप्त आह कार्याख्यानादपूर्वमिति । कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥ (३. ३. ३.) पूर्वस्यान्नकार्यस्य पुरुषस्याख्यानात् “स वा एप" (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यनेनाग्रिमथुति- मित्रत्वेन प्रतिपिपादयिपितमन्नरूपमेवोच्यते न तु पूर्वमित्यर्थः, "स वा एपः" इति प्रत्यभि- ज्ञानमिति यदुक्तं तन्न, "अन्नात् पुरुषः" (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यन्तेनाधिभौतिकतनिरूपणात् "स वा एप:" इत्यनेनाध्यात्मिकतन्निरूपणादुभयोश्च भेदात्, अत एव संशयाभावायाह वै निश्चयेन, एपः वक्ष्यमाणः पुरुषः, सः आध्यात्मिकत्वेन प्रसिद्धोत्तरसमय इति, अन्यथा अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥ मेदनिरूपणात् कोशपञ्चकेपि प्रत्येकमारमभेदनिरूपणा- दित्यर्थ , तथोक्तिः आत्मस्वोक्तिः, तन्निरासाय चतुर्पु जीवस्यात्मत्वनिरासायेत्यर्थ., उक्तशरीराभिमानी भन्नमयादीनां शरीरत्वेनोक्तानामभिमानीत्यर्थः, तत्र अन्नमयादीनामात्मनि परग्रहारवे, एक्कारेण 'तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्ये'तिश्रुट्युपत्तियकारेण, इतरनिषेधः जीवनिषेधः ॥ १७ ॥ २ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये द्वितीयाधिकरणम् ॥२॥ कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८॥ एतदने 'अनाद्वै प्रजाः प्रजायन्त इत्यनुवाके, संशयमाहुस्तत्रेत्यादिना, पूर्वोक्त पय 'अमात् पुरप' इत्यत्रामगन्यतयोक्तपुरप एव, तद्भिन्नः पूर्वोक्तभौतिकपुरुषानिन्न आध्यात्मिक इत्यर्थः, 'स वा एप' इत्यनेन 'सवा एप पुरपोलरसमय इत्यनेनेत्यर्थः, अन्नरूपमेव कोशात्मकामरूपमेव, उच्यते पुरुषो प्रदत्वेनोच्यत इत्यर्थः, न तु पूर्व न तु भौतिकपुरुषरूपमित्यर्थः, उभयोः आधिभौतिकाध्यामिकयोः, संशया- भावाय भौतिकत्वसंमायामावाय, आह 'भमा प्रज्ञा प्रजायन्त' इत्यवाहेत्यर्थ , उत्तरसमयः श्रुतिसङ्केत- प्राय इत्यर्थ , अन्यथा 'स वा एप' इत्यनेनासकार्यपुरुषस्योक्ता वनं प्रो'त्यनेनापि भौतिकालस्योक्तावाध्यारिमक- १. मिन इति पुस्तकयो । २. एवपद लुप्तं कयुपुस्तकयो। ३. तुपदं छप्त पुस्तके । ४. व्यापकत्वेनेति लतं पुलके। ५. आनन्दमय एवेति बपागोषु । ६. उत्कसर्वशरीराभिमानीति सर्वेप्यादीः । इति यपापुस्तकयो । ८. इत्यनेनेति वपापुस्तकयो। ९. प्रसिद्धोमरसमय इति सर्वेप्यादी । . . ७. उत्थाम ३७अ.भा.प्र ·+ " २९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते ब्रह्मात्मकतपोलक्षणसाधनेनाधिकारे सम्पन्ने "अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" (तैत्ति. ब्रह्म.) इति न वदेव, न च तदपि-तत् तथात्वेन स्तूयत इति वाच्यं, श्रुतेः प्रतारकत्वापत्तेः, आनन्दमयान्त- मेवमेव निरूपणाच, अत एवास्याप्यात्माग्ने निरूपितो "यः पूर्वस्य" इति ( तैत्ति ब्रह्मा), स त्वाधिदैविक आनन्दमयः । अथवा वाजसनेयिशाखायाम् “आत्मेत्येवोपासीत" (बृह. ३. ४.७.) इत्युपक्रम्य "तदेतत् प्रेयः पुत्रात् यो वित्ता प्रेयोन्यसात् सर्वसादन्तरतरं यदयमात्मा" (बृह.३.४.६.) इत्येतदग्रेन्यस्य प्रियत्वं निराकृत्य "ईश्वरो हि तथा स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत"(बृह.३.४.८.) इति पठ्यते, अत्रात्मौपाधिकत्वात् सर्वत्र प्रियत्वस्यात्मपदेन जीवात्मन एव प्रियत्वेनोपा- सना विधीयत उतेश्वरपदात् परमात्मन इति भवति संशयः, किमत्र युक्तम् ? जीवात्मन एवेति, कुतः यथा पुत्रादेरात्मौपाधिकप्रियत्वोच्या जीवात्मन एव प्रियत्वमुच्यतेन्यत्र श्रुतौ तहापि "प्रेयः पुत्रात" (बृह. ३.४.८.) इत्यादिकथनाजीवात्मैव भवितुमर्हतीति प्राप्त आह कार्या- ख्यानादपूर्वमिति, इतः पूर्वमाम्नायते "प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन् वाक् पश्यंश्चक्षुः शृण्वजू श्रोत्रं मन्यानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव" (बृह. ३.४.७.) इति, तथा च प्राणनवदना दिकायः कृत्वा प्राणवागादित्वेनैकस्यैवात्मन आख्यानात् कथनादपूर्व, पूर्व । पुत्र वित्ताधभि- मानंदशायां "न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति" (वृह. ४. ४. ५.) इत्यादिना यत् प्रियत्वेनोच्यते तस्माद्भिन्नमात्मशब्दवाच्यमत्रेत्यर्थः, लोके हि प्राणवायुवागिन्द्रियादीनामेव तत्तच्छब्दवाच्यता न तु जीवस्य, अत एवाग्रे श्रुतिराह "ईश्वरो हि तथा स्यात्" (बृह.३.४.८.) इति, अत एव "प्रेयोन्यसात् सर्वसादन्तरतरं यदयमात्मा" (बृह. ३. ४. ८.) इत्याह, अन्तरो जीवात्मा ततोप्यतिशयेनान्तरमन्तरतरं पुरुषोत्तमस्वरूपमेव भवितुमर्हतीति, एतेन विग्रहस्यैवात्मरूपत्वं सिध्यति, तेनाविकृतत्वपरमानन्दत्वादयोपि धर्मा उपसंहर्तव्याः॥१८॥ कोशरूपालस्य पुरुषरूपत्वेनानुक्ता वन्नं ग्रह्मेति व्यजाना'दित्यनेनानुक्तौ चेत्यर्थः, न वदेदिति 'भसा प्रजाः प्रजा. यन्त' इत्युक्रवाने 'सर्व वै तेन्नमामुवन्ति येनं ब्रह्मोपासत'इति सफलब्रह्मोपासनमानमेव वदेत् तावतैय भौतिकास स प्रहारयेनोपासनस्य सिद्धर्न तु तपस उपदेशेनाधिकारसिद्धयनन्तर'मयं ब्रह्मोत व्यजानादिति पददि- स्पी, इत्थं च सपोरूपसाधनं विनतदन्नस्याज्ञानादेतदनं भौतिकानादतिरिक्तमाध्यात्मिक प्रझरूपं भिन्नमेवे. त्यर्थः सिदः, 'स एप'इतिशब्दयोः प्रत्यभिज्ञावोधकरवमपि नास्त्येव, तच्छब्दस्य प्रत्यक्षार्थयोधकरवादेतच्छन्दस्सी घक्ष्यमाणार्धकरवात् , तत् भौतिकानं, तथात्वेन 'ब्रह्मास्मक' इत्यारभ्य 'व्यजाना'दित्यन्तेन स्तूयत इति तदपि न वाच्यमित्यन्वयो धोध्या, प्रत्यभिज्ञानेन भौतिकानश्रुतिपरतया ज्ञापने भौतिकस्याप्रदात्वेन तन ग्रह्मस्वयोधकश्रुतेः प्रतारकत्वापत्तिदोपः स्यादित्यर्थः, आनन्दमयान्तमित्यादि, तथा धानन्दमयज्ञानपर्यन्तं 'तपसा ग्रह विजिज्ञासा स्खे'युक्तरन्यन्त्र पास्तवं ब्रह्मरवमलमय भारोपितं स्तुत्यर्थ श्रुतिर्षदतीतिविपमध्याएयाने प्रमाणाभाव इत्यर्थः, अत एच एतदतमयस्य भौतिकस्वाभावादेव, स तु भक्षमयस्य भारमा तु, पूर्वनिरूपिताधेसानन्दमयाधिकरण एष प्रायशः स्फुटरवासात्यन्तावश्यकतेत्यरुच्या प्रकारान्तरेणाधिकरणरचनामाहुरथवेत्यादिना, विपयवाक्यमाहुः 'आत्मे स्यादि, अप मारमनः प्रियरवप्रतिपादकश्रुतिपु, आत्मौपाधिकत्वात् भारममायोदेश्यकत्यादिस्यर्थः, सर्वत्र अत्रोकश्रुतापात्मनस्तु कामाये' त्यादिश्रुतिपु घेत्यर्थः, जीवात्मन एवेति, जीयस्यैव पुत्राधमिमानसम्मवादेवकारे- पेश्वरव्यपरछेदा, अन्यत्र श्रुती 'भारमनस्तु कामाये'त्यादिधुती, इतः पूर्व 'भारमेस्येये स्वस्थ पूर्वमित्यर्थः, एक- स्रीय सर्षक: सारमकस्यैकस्येत्यर्थः, तस्माभिनं पुनापभिमानिभिप्रमपूर्वशब्दयोऽयं, अब भारमराटदायमध्ये पोध्यमित्यर्थः, तत्तच्छब्दः प्राणयागादिशब्दः, अत एव जीये तत्राटदयाच्यस्यामायादेव, पुरुषोत्तमस्वरूप- मेवेति पयकारेणाक्षरस्य स्वरूपामायनान्तररवं ध्यपरिछाते, एतेन पुरुपोत्तमस्थान्तरणप्रतिपादनेन ॥१० १. एतदपीति कपापुपुषु । ३. तत्पदं लतं पापुस्तके । ३. अत पति पुस्तके। ४. पुत्रात्मापेत्यादि पुपुमके। ५. धात्मोपेलादि यपापुगोषु। ६. रूपमिवधिकं यपागोषु । ७. अस्यैवतानीति पापुस्तके। ८. परमप्राणेत्यादि करपापुस्तके पु । पूर्वमिति दप्तं कपुपुस्तक्योः। १०.वितिशत फागो। ११.अन्तरमिति संपुसके। १२. विध्यतीतीति पुनके । , ·.. .. तृतीयाध्याये तृतीयपादे तृतीयं कार्याख्यानादित्यधिकरणम् । २९१ ननु विग्रहे चक्षुःश्रोत्रादीनां वैलक्षण्यप्रतीतेरात्मनश्चैकरसत्वादुक्तकर्मनामवत्वं ब्रह्मण्यनुप- , पन्नमित्याशयोचरं पठति । समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥ चोप्यर्थे, तथा चैवमपि सति थोत्रचक्षुरादिलक्षण्यप्रतीतावपि सति समान एकरूप एव न तु विषमः, तत्र हेतुरभेदादिति, चक्षुरादीनां ब्रह्मत्वेन परस्परममेदादित्यर्थः । अनेदमाकूतम् , "तन्त्वोपनिपदं पुरुपं पृच्छामि" (वृह. ५.९. २६.) इतिश्रुतेरुपनिप- । द्वेद्यमेव ब्रह्मखरूपं, ताश्च "प्राणन्नेव प्राणो भवति वदन् वाक" (बृह.३.४.७.) इत्यादिरूपाः प्रतिनियतेन्द्रियग्राह्यानर्थान् स्वरूपेणैव गृहब्रह्म तत्तच्छन्दवाच्यं भवतीति वदन्ति, तद्वाच्यता च व्यवहार्यत्वे, सच "तदेतत्प्रेयःपुत्रा" दित्यादिवाक्यैकवाक्यतया निरुपधिस्नेहवतामेव व्यवहार्य इति ज्ञाप्यते, स चाविभूतेवताररूप एव सम्भवति, एवं सति तत्र भक्तैर्भगवद्विग्रहे तत्तदवयवेपु भेदेन यथा यथा व्यवहियते तथा तथैव तदेकमेवाखण्डसच्चिदानन्दरूपं ब्रह्मेत्यर्थः सम्पद्यते, एवंविधो लोके न प्रसिद्ध इत्यसम्भावना सात् , तदभावायाग्रे श्रुतिराह "ईश्वरो हि तथा स्थान" (बृह.३.४.८.) इति, एतेनाविर्भूतरूपे व्यापकत्वैकरसत्वसच्चिदानन्दवादयो धर्मा उपसं- हर्तव्या अनाविभूतेपीति स्थितं, एवं सत्याविर्भावेनाविर्भावेपीश्वरः समानः, न ह्याविर्भावे कांश्वनागन्तुकान् धर्मानादायाविर्भवतीति वक्तुं शक्यं, अनाचिर्भूतस्याप्येवमाविर्भूतप्रकारेणेवा- भेदादित्सपि सूत्रार्थः सूत्रकाराभिमत इति ज्ञातव्यं, चकारेण विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वं समुच्ची- यते, एवं साक्षादाविभूतेभगवद्रूपे पूर्णानन्तधर्मास्तदुपासकेनोपसंहर्तव्या इति सिद्धम् ॥१९॥ अथ यन कार्यचिकीर्पया जीवे स्वयमाविशति तदावेशात्तद्धर्मा अपि केचित् तसि- नाविर्भवन्ति तत्रोपासकेनाखिलब्रह्मधर्मोपसंहारः कर्तव्यो न वेति शङ्कासमाधानं विकल्पनाह सूत्राभ्यां तत्रादौ विधिपक्षमाह । सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ अन्यत्रापि जीवेप्येवं ब्रह्मणीवोपासना कार्या, तत्र हेतुःसम्बन्धादिति, अयोगोलके च रिच तसिन्नादेशलक्षण सम्बन्धोस्तीति तत्वेन च्यपदेशाच्च तथेत्यर्थः, अत्रैवं ज्ञेयं, अयं तु जीवोत्राविष्टं भगवन्तमहमुपास इति जानाति चेत् तदा न सा जीवगामिन्युपासना किन्तु ब्रह्मगामिन्येव, तत्राखिलधर्मोपसंहारे न किश्चिद्वाधकं, यत्र ब्रह्मत्वेनैव ज्ञात्वोपास्ते तत्रापि "तं यथा यथोपासते तथैव भवति तद्धान भूत्वावति" ( मुद्गलो. ९.३.) इतिश्रुतेर्गुादौ जीवत्वबुद्धिनिषेधाच तथा, तन यादृगुपासकस्तदुपासनासिद्धयर्थं तत्फलदानार्थ च तापो भगवानाविशतीति च तथा ॥२०॥ समान एवं चामेदात् ॥ १९ ॥ उक्तकर्मनामवरवं प्रणववागादिपदवाच्या, तत्तच्छब्दवाच्यं अपायवागादिशब्दवाच्यं, नवाच्यता श्रुतिवाच्यता, व्यवहार्यत्वे प्राणः शब्दात्मकन्यवहारविषयरवे, स च व्यय- हार्यश्च, स च निरुपधिस्नेहवद्ययहारश, तत्तदवयवेषु भकानां स्वस्त्रानन्दानुभावकतत्तद्भगवदषयवेत्रित्यर्थः, तदुपासकेन पूर्णपुरुषोत्तमोपासकेन ।। १९ ॥ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २०॥ आविर्भूते भगवत्युपसंहारं विधावेश उपसंहारं विचारयतीत्याहुर- थेत्यादि, विधिपक्ष संशये विधिकोटिपक्षं, अयं तु आवेशाधिकरणीभूतस्तु, तत्रापि ताशस्थलीयोपासे ब्रह्म ग्यपीत्यर्थः, तथा उपसंहारः सर्वधर्माण कार्य इत्यर्थः ॥ २०॥ १. चपद उप्तं गोपुसके। २. यदेतदिति पुस्तके। ३. नन्दादय इति पुस्तके। ४. सर्वेति लम गो- पुसके। ५. सप्तम्यन्तं पृथगेवेदं पापुषु । ६. पूर्णानन्दतद्धर्मा इति गोपुस्तके । ७. ज्ञात्वेति लुप्तं पुस्तके। ८. एनानिति पुपुस्तके। ९. जीवबुद्धीलादि कैपुस्तके। १०. तत्तदुपासकति कपुपुस्तकयोः ।

·. २९२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते यस्त्वन्तरङ्गभगवद्भक्तं हृद्याविभूतभगवत्कं ज्ञात्वैतद्भजनेनाहं भगवन्तं प्राप्स्यामीति ज्ञात्वा तमेव भजते स भक्तिमार्गीय इति भक्तहृद्याविभूतेपि रूप उपसंहारो धर्माणां तेन नै कार्य इत्यग्रिमं पठति । न वाविशेपात् ॥ २१ ॥ अनुपसंहारे हेतुरविशेषादिति, अस्य भक्तभक्तत्वेन तद्भजनरसास्वादनेन विस्मृततदा- विष्टभगवत्कत्वेन तन्निरपेक्षत्वेन वा तदाविष्टभगवति गुणोपसंहारेनुपसंहारे वा भक्तोपासनायों विशेपाभावादित्यर्थः, अनुपसंहारस्यात्र वाधकत्वाभावज्ञापनाय वाशब्दः, विशेषादिति वा, पूर्व विहितत्वेन भगवदाकारादिपु भजनं कुर्वन्नप्युक्तरूपभक्तसङ्गेन तद्भजनेन च पूर्वसाद्विशिष्टं रसमनुभूतवानिति रसास्वादे विशेपाद्गुणोपसंहारं स न करोतीत्यनुवादः, विहितत्वेन गुणोप- संहारपूर्वकोपासनायां नीरसत्वेनानादरज्ञापनाय वाशब्दः, भगवदवताररूपोपि बादरायणः प्रासनिकेपि भक्तिमार्गसरणे तदीयरसावेशपरवशस्तद्भावस्वभावमनूक्तवान् ॥ २१ ॥ अपि च, उपसंहारो हि तत्रानुक्तानामन्यत्रोक्तानां गुणानां तत्र सत्वेन ज्ञानमात्र, उक्तरूपभक्ताय तु तद्भजेंनीये भक्त एवालौकिकाननुभावान् भगवान् प्रत्यक्ष दर्शयतीति न तत्रोपसंहारापेक्षागन्धोपीति यथायोग्यमुत्तरं पठति । दर्शयति च ॥ २२ ॥ ननु भक्तभक्तः खसेव्येत्यलौकिकं वीर्य दृष्ट्वा तदाविष्टे भगवति तत्सम्भारकत्वस्थे- न्द्रादीनामपि तदाज्ञापेक्षित्वं दृष्ट्वा धुलोकादिव्यापकत्वस्योपसंहारं करिष्यतीत्याशायाह । सम्भृतिाव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥ (३. ३. ४.) राणायनीयानां खिलेषु पठ्यते "ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माने ज्येष्ठं दिवमा- ततान ब्रह्म भूतानां प्रथमं तु जज्ञे तेनाईति ब्रह्मणा स्पर्धितुं का" (तैत्ति. वा. २.४.६.) इति, अस्यार्थस्तु, अन्यैर्हि पुरुपैः सहायानपेक्ष्य विक्रमाः सम्ब्रियन्ते तेन तत्पराक्रमाणां त एव न पाविशेषात् ॥ २१ ॥ सूममवतारयन्ति यस्त्यन्तरजेत्यादिना, अस्य भत्तभक्तप, तनजनेति उपास्प- भाभजनेत्यादि, तन्निरपेक्षत्येन आयेशनिरपेक्षस्येन, भजनं कुर्वन्नपि उपसंहारस्य चैधरयेनोपसंहारपूर्वकं भजन पुर्षपीत्यर्पः, अनादरशापनायेति, सया धैकान्तभक्ताना रसानुभायकसरूप एप भजन नियमो नल्पसंहारेपीनि. भायः, अनुवादप्रयोजनमाहुभंगयदयतारेत्यादिना, तदीयेति भक्तिमार्गीयेत्यादि, तनावस्वमायं भगवति मायस्वभावं, अनूक्तवान् स्वस्थ मातादशायामभिः सूत्रः स्पं निरूपितवानित्यर्थः ॥ २॥ दर्शयति च ॥ २२ ॥ तत्र निरूप्यप्रकरणे, ताजनीये भक्त भक्तिमार्गीयमजनीयमले, अलौकिकान् रसरूपानित्यपः, यथायोग्यमुत्तरं पठति तासाभक्तसोपसंहारे मयोजनाभाय उत्सरे पटतीस्पः, गिदी कृता- सासूखम् ॥२२॥ सम्भृतिषुव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥ सूयान्तरमयतारपन्ति नन्यित्पादि, तत्सम्मारकरयम्य भगवास. म्वन्धिपीपारिसमूहम गुलोकादिप्यापकस्यस्य पेयपः, गूग्राधमाः सम्भृतिधेयादिना, तथा सम्भूतिपु. १.भन्तरणमिति पागोरिमामु । २. भारिपदं समं यपागोषु । ३. नरदं उन यसापुमायोः । ४. भगवायनी गोपुस। ..पपन्न. गोपुभारमो.। ६. रा पतिपदं सं पुरायो। ५. गप्तम्प पर गोपुगरे । ८. ग दलपिक पुग। ९. मानमापनि पुनः। १..अपमान्तर गोपुगरे। ११. सममामि पुगो- सुगरपो। १२. पायोनिविपनासंपादो। २. दुटोरेलार समारो। - ·" + " तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्थ पुरुपविद्यायामित्यधिकरणम् । २९३ नियतपूर्वभावित्वरूपकारणत्वेन ज्येष्ठाः, ब्रह्मधर्माणां तु ब्रह्मैव ज्येष्ठमनन्यापेक्षं सृष्यादि करोतीत्यर्थः, एवं सति ब्रह्म ज्येष्ठं येषां तानि ब्रह्मज्येष्ठानि वीर्याणि, अत्र. छन्दसि बहु- वचनस्य डादेशः, किञ्च, अन्येषां वीर्याणां वलवद्भिर्मध्ये. भङ्गोपि भवति, तेन ते खचीर्याणि न सम्बिधति, ब्रह्मवीर्याणि तु ब्रह्मणा सम्भृतानि निःप्रत्यूह सम्भृतानीत्यर्थः, तच ज्येष्टं ब्रह्माने इन्द्रादिजन्मनः प्रागेव दिवं वर्गमाततान च्याप्नुवन्नित्यमेव विश्वव्यापकमित्यर्थः, देशतोपरिच्छेदमुक्त्वा कालतोपि तमाह ब्रह्मेति, भूतानामाकाशादीनां पूर्वमेव जज्ञे आवि- भूवेत्यर्थः, एतेन वीर्यसम्भृतिाव्याप्तिप्रभृतिमाहात्म्यमुक्तं भवति, तथा च सम्भृतिय धुव्याप्तिश्च तयोः समाहारस्तथा, एतावपि स तत्र नोपसंहरति, तत्र हेतुः "न पाविशेषात्" (न.मू. ३.३.२१.) इतिसूत्रोक्त एवेत्यतिदिशल्यत एवेति, एतद्यथा तथा तत्रैवोक्तं, विषयवाक्यो- त्तरार्धोक्तधर्मानुद्देशेनैवं ज्ञायते भक्तस्यैहिकपारलौकिकोपयोगिधर्मोपलक्षणार्थ द्वयोरेवोद्देशः कृत इति, चकारेण दर्शनमप्युक्तं समुच्चीयते, अन्यच, स्पर्धाकृतिसम्भावनायां हि तद्योग्यतानिपेधः सम्भवति, सा चाविर्भूत एव भगवति सम्भवतीत्यखिलशक्याविर्भावपूर्वकमाविर्भूतस्य तस्यैतया श्रुत्या माहात्म्यमुच्यत इति गम्यते, एवं सत्येतद्वाक्योक्तधर्मयोरेवानुपसंहार्यत्वेन यत् कथन तत्तु भक्तहृयाविर्भूतं ब्रह्माप्येवम्भूतमेवेतिज्ञापनायातो युक्त एवानुपसंहारः ॥ २३ ॥३॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे तृतीयं कार्याख्यानादित्यधिकरणम् ।। ३ ॥ तैत्तिरीयके "सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् स भूमि विश्वतो धृत्वा अत्यति- छद्दशाङ्गुलं पुरुप एवेदः सर्व यद्भूतं यच्च भव्यम्" (तैत्ति. सं.३.१२.१.) इत्यादिना पुरुपविद्या निरूप्यते, तत्रैव "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" (वैचि. ब्रह्म.) इतिप्रश्ने “स वा एप पुरुषोनरस- मयः (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यारभ्य प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयात्मकं ब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते, तत्र सर्वत्र “स या पुरुपविध एव" (तैत्ति, ब्रह्म.) इति च पट्यते, अत्रानमयादिपु पुरुपसूक्ते च पुरुपपदश्रवणादन्नमयादिपु सहस्रशीर्षवचायुपसंहारः कर्तव्यो न चेति भवति संशयः, किमत्र युक्तम् ? उपसंहर्तव्यमेवेति, कुतः? सर्वत्र ब्रह्मा एवोपास्यत्वादत्राप्युपासनोक्ते- ब्रह्मत्वपुरुषत्वयोरविशेषाद्विद्यैयादिति प्राप्त उच्यते, पुरुषविद्यायामिवेति । पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ ( ३. ३. ४.) अन्नमयादिषु सहस्रशीर्षवत्वादिकं नोपसंहर्तव्यं, कुतः ? पुरुपविद्यायां यथा च्यासिशब्दवाच्यः, सः भक्तभक्तः, तत्र भक्त, तत्र अनुपसंहारे, सूत्रोक्त एव उपसहारे विशेपामावाद्भक्तकृपयै- वैहिकामुप्मिकसकलपदार्थानां सिद्धायुपसंहारे विशेषाभावादिति सूत्रोक्तोर्थोबसेय इत्यर्थः, तत्रैवोक्तं पूर्वसूत्र एवोक्तं, उत्तरार्धोक्तधर्मानुद्देशेन सूत्रकारेण विपयवाक्यपूर्वार्धोक्तवीर्याच्याझ्योरेवोद्देशः कृतो न तूतरार्धोक्त- भूतादित्वेतरापर्यत्वयोतेनेत्यर्थः, उपलक्षणार्थ उभयोर्योधनार्थ, उद्देशः कृतः सूत्रकारेणोहेशः कृत इत्यर्थः, चकारेण सूत्रोपात्तचकारेण, दर्शनं भक्तभक्तस्य भनकारितभगवद्दर्शन पूर्वमुक्तं, सम्भावनायां हि भगवसा स्पर्धितुं योग्यस्यान्यस सम्भावनायां हीत्यर्थः, एवम्भूतं अखिलशल्याविर्भावपूर्वकं स्वयमाविर्भूतम् ॥ २३ ॥३॥ ॥ इति तृतीयतृतीये तृतीयाधिकरणम् ॥३॥ पुरुषविद्यायामिव चेतरेपामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ एवमनारम्याधीतवाक्योक्तधर्माणामनुपसंहारमुक्या पूर्णाधिकारिमिरशेपपूर्णगुणं परं ब्रह्मैवोपास्यं न तु विभूतिरूपमिति बोधयितुमुपासनामार्गेपि विशेपतोनुपसंहार बदती- स्वाशयेनाधिकरणविषयवाक्यमाहुस्तैत्तिरीयक इत्यादि, तत्र सर्वत्र अनमयादिषु पुरुषसूक्ते चेत्यर्थः, अनापि भन्नमयादिष्यपि, अविशेषात् अनमयादिषु बहरवस्य पुरुषसूक्ते च पुरुषत्वस्योक्त्योभयत्रापि ब्रह्मपुरुषत्वस्याविशेषा- १. व्याप्तवदिति कगोषु। २. भृतीवि वपुसके। ३. एतावलपि सति तन नोपसंहार इतीति बपागोषु । ४. गन्तव्यमिति गोपुस्तके । ५. अध्याय इति (पुस्तके। ६. समस्त्रमिदं वपापुखकयोः। ५. चेति पापुपुंगो। ८. चैनीति पापुस्तके। ९. विद्यैका स्यादिति गोपुस्तके ।

·२९४ श्रीमद्मसुनाणुभाप्ये प्रदीपसहिते पुरुपवरूपं निरूप्यते न तथेतरेपामन्त्रमयादीनां विज्ञानमयान्तानां स्वरूपं तत्प्रकरणे निरूप्यते, तंत्र हि पुरुषत्वमुच्यते, सहस्रपदमनेकत्योपलक्षक, अन्यथाक्ष्णां शिरोभ्यो द्वैगुण्यं वदेव तेन साकारव्यापकत्वमुक्तं भवति, तत्र पुरुषविधत्वं, स चाध्यात्मिकरूपः, तच्छरीराभि- मान्पात्मा चान्य आधिदैविक उच्यते, न तथात्र, किञ्च, "पुरुष एवेद सर्वम्। (वैचि. सं. ३.१२.१.) इत्यादिना प्रपञ्चात्मकत्वं मुक्तिदात्तं चोवा नैतावन्मात्रमस्स माहात्म्भ- मितोपि महन्माहात्म्यमस्तीति वक्तुं प्रपञ्चरूपं तद्विभूतिरूपमिति"एतावानस्य महिमा" (तैत्ति.सं. ३.१२.१.) इत्यनेनोक्त्वा तत आधिक्यमाह"अतोज्यायाश्च पूरुपा (तैत्ति. सं.३.१२.१.)इति, एवमतिवैलक्षण्या पुरुषपदमात्रसाधर्येण नैकयित्वं वक्तुं शक्यं न चोपसंहार इति, चकाराद "अम्भस्य पारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान्" (तैत्ति. नारा.) इत्यादिश्रुतयः "सर्वतःपाणिपादान्तम्" (भग. १३. १३.) इत्यादिस्मृतयश्च सनयन्ते, एतेन यत्किञ्चिद्धर्म- साम्येपि न मूलभूतमरूपमत एव न तत्रोपास्सता तथात्वेनेति ज्ञापित, अत एव भृगूपाख्याने, नमयादिब्रह्मज्ञानेपि जिज्ञासैवोक्ता, भृगोरानन्दरूपपरब्रह्मज्ञाने तु नोक्ता, तेनाशेपगुणपूर्ण ब्रह्मेत्युक्तं भवति, अत उत्तमाधिकारिभिस्तदेवोपासनीयं न निभूतिरूपमिति ज्ञापितम् ॥२४॥४|| इति तृतीयध्याये तृतीयपादे चतुर्थ पुरुपविद्यायामित्यधिकरणम् ॥ ४॥ अथ निर्दोपत्वं ज्ञात्वा भजनीयमिति ज्ञापयितुमधिकरणान्तरमारभते, वाजसनेयि- शासायां "द्वया हैं प्राजापत्याः" (बृह. ३. ३. १.) इत्युपक्रम्य तेषां मिथःस्पर्धामुक्त्वोच्यते "ते है देवानूचुर्हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायद्यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य औगायद्यत् कल्याणं वदति तदात्मने ते विदुरनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्स पाप्मनाविध्यत् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स ए) पाप्मा" (बृह. ३. ३. १.) इति, एवमेव प्राणचक्षुःश्रोत्रप्रभृतिषु पापवेधमुक्त्वोच्यते "अथैतमासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य एप प्राण उदगायत्ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यत् स यथाश्मानमृत्वा लोष्ठो विध्वंसेतैयार है" विधसमाना विष्वश्चो विनेशुः" (वृह. ३. ३. ३.) इति, छान्दोग्यपि माणादिष्वेवमेव पाप्म- वेधमुक्त्वासन्येन तथेत्युच्यते, एतावान् पर विशेपः, वाजसनेयिनां गानकर्तृत्वं सामगाना- मुद्गीथत्वेनोपास्वत्वमुच्यते वाक्माणादीनामिति, अत्र देहसम्बन्धित्वगानकर्तृत्वयोरुपासत्वस दित्यर्थ , सूत्रेण पुरुषेत्यादिना सिद्धान्तमाहुरन्नमयादिग्विति, स्वरूपं निरूप्यते सहस्रशीर्षववादिना पुरुष- स्वरूप निरूप्यत इत्यर्थ , तत्र हि पुरुषविद्याया हि, तत्र अनमयाधुपासनाप्रकरणे, स च असमयादिरूप. पुरपविधश्च, न तथात्र पुरुपोपासनेनाध्यात्मिकोपासनमित्यर्थ , अतिवैलक्षण्यात् अन्नमयाद्यपेक्षयोपास्यपुरुप- स्थातिवलक्षण्यात् , मूलभूतब्रह्म पुरुषोत्तम , न तनोपास्यता न विभूतिरूपे तेन रूपेणोपास्यतेत्वर्थ , तेन विभूतिवैलक्षण्येन ॥ २४ ॥ ४ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये चतुर्थाधिकरणम् ॥ ४॥ १ प्रकरण इति पुपुस्तके। २ अन हीति पुव्यतिरिक्तेपु सर्वेप्वादशपु । ३. °लक्षणमिति गोपुस्तके । ४ "वि. पयत्वमिति गोपुस्तके। ५ एव सतीति पुंपुसके। ६. नैवविधाव न चोप चपापुस्तकयो । ७ पाद तदिति कपुस्तके । ८ मूलभूतब्रह्मरूपत्वमिति वपागोषु । मूलभूतधर्मरूपत्वमिति पुपुस्तके। ९ निर्दोषमितीति पापुस्तके । १. द्वया ह प्रजापत्या इति केबपुंषु । द्वयमाह प्रजेति गोपुस्तके । ह वा इति च पापुस्तके । ११ ह पद लुप्त गोपुस्तके । १२. अगादिति कपुस्तके । आगादिति वपुस्तके । अगायदिति च पुपुस्तके । १३. "विघ्यनिति पुपुंगोपु। स इति कैपुस्तके। १५ एनमिति बपागोषु । १६. हैवेति युपपुस्तकयो । १७. वाराणेन्द्रियादीनामति गोपुस्तके। 1 १४. एव - ·२९५ "" तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चमं वेधाधिकरणम् । चाविशेपेपि वागादिपु पाप्मवेध आसन्यप्राणे कुतो नेति भवति जिज्ञासा, न चासन्योपासनाषा विधेयत्वात् तत्स्तुत्यर्थमन्येपु पाप्मवेध उच्यतेसिनेति वाच्यं, न हि प्रयोजनायासन्तमप्यर्थ योधयति श्रुतिरिति वक्तुं शक्यं, प्रमाणत्वव्यातिप्रसङ्गात् , एकत्र प्रतारकत्वे सर्वत्रापि तच्छकया तदुक्ते कोपि न प्रवर्तेतापि, साक्षाक्रियार्थत्वाभावेपि नासन्निरूपकत्वमर्थवादाना, वस्तुतस्तु “यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" (छान्दो. ३.१.१०.) इतिश्रुतेः, "ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोयमनुतिष्ठति विदुपः कर्मसिद्धिः स्यात् तथा नाविदुपो भवेत्" (श्रीमद्भाग. १०. २१. ६.) इत्यादिवाक्यैः “य एवं वेद" (वैति. ब्रह्म.) इतिवाक्यैश्वार्थवादोक्तस्वरूपं ज्ञात्वा कर्मकरणे पूर्ण फलमन्यथा नेत्यर्थवादानां फलोपकार्य- अनिरूपकत्वान्नानर्थक्यमत उक्तेर्थे हेतुं न पश्याम इति प्राप्ते तमेवाह वेधादीति । वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५॥ (३. ३. ५.) वाक्प्राणादिपु यः पाप्मवेधः, आदिपदात् दुष्टविषयसम्बन्धश्च, तत्र हेतुरर्थभेदः, अर्थो भगवांस्तसाझेदादित्यर्थः, आसन्यस्तु “य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीत" (छान्दो. ३.२.७.) इति छान्दोग्य उपासत्वेनोक्तः, "सर्ववेदान्तप्रत्ययम्" (न. सू. ३.३.१.) इतिन्यायाद्वेदान्तेपूपास्यं ब्रह्मातिरिक्तं नोच्यत इत्यासन्योपि ब्रह्माभिन्नोत एव "अपहतपाप्मा ह्येपः" (छान्दो. ३. २. ९.) इति सामगैः पठ्यते, अतस्तत्र न पाप्मवेध इतिभावः, ब्रह्मणः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वज्ञापनायार्थपदेनोक्तिः, एतेन विभूतिरूपेपि यत्रैवं तत्र मूलभूतब्रह्मणि निर्दोपत्वे किं वाच्यमिति ज्ञापितम् । अथवा अर्थः प्रयोजनं विषय इति यावत् , तद्भेदादित्यर्थः । अत्रेदमाकूतं, देवा हि स्वस्थासुरजयाय गानार्थ वागादीनूचुः "त्वं न उगाय" (वृह. ३.३.१.) इति, गानानन्तरं “यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत्" (बृह.३.३.१.) इत्युच्यते, एवमेष भाणादियाप सस्थमाग 'वन्ध' आगायत्" शत, ६ सात देवार्थ मेवैतद्गानं न तु भगवदर्थ, यद्यप्यासन्येप्येवमुच्यते "तेभ्य एंप प्राण उद्गायत्" (बृह.३.३.३.) इति तथापि यथा वागादिपु स्वनिष्ठभोगं "देवेभ्य आगायत्" (बृह. ३. ३. १.) इत्युक्तं तथा नासन्ये, तेनोक्तमानैब्रह्मात्मकत्वेनासुरजयहेतुर्भगवत्सम्बन्ध एवेति ज्ञात्वा तथैवागाय- दासन्य इति ज्ञायते, अत एवान्यत्र वेध उक्तोत्र तत्करणेच्छायामप्यासुराणां नाश उक्तः, वेधाद्यर्थ मेदात् ॥२५॥ अधिकरणमवतारयन्त्यथेत्यादि, तेषां देवासुराणां, अत्ययाम जयेम, ते देवाः, ते असुराः, विध्वञ्चो विनेशुः असुराः सर्वतोदिशं विनाशं प्रापुरित्यर्थः, तथेत्युच्यते न पाप्मवेध उच्यत इत्यर्थः, सन्देहमाहुरनेत्यादि, अविशेपेपि उक्तधर्मत्रयस्य पागादावाप्सन्ये च तुल्यतायाः सायेपीत्यर्थः, भवति जिज्ञासेति, तथा च वागादिपु पाप्मवेधः सत्यो न वेति भवति विचार इत्यर्थः, पाप्मवेधस्य सिद्धरवेनोक्तिः सन्देहवीज, असिन्निति भासन्ये पाप्मयेधो नेस्युच्यत इत्यर्थः, प्रयोजनाय भासन्यस्तुतिरूपप्रयोजनायेत्यर्थः, क्रियार्थत्वं यज्ञार्थस्वं, फलोपकार्यक्रेत्यादि अर्थवादानामर्थः, फलोपकार्यङ्गं तज्ज्ञानसम्पादकत्वेमार्थवादान सार्थक्यमित्यर्थः, उक्त मन्यन्त्र पाप्मवेधो नास्तीत्युक्तेर्थ इत्यर्थः, दुऐत्यादि असुराणां सम्बन्ध इत्यर्थः, अर्थपदे- नोक्तिः सूत्रे प्राणोथंपदेनोक्तिरित्यर्थः, यत्रैवं ग्रह्माभेदानिर्दोपरवं, अर्थपदस ब्रह्मरूपारवानङ्गीकारे स्वाहुरथ- वेत्यादि, तद्भेदात् मासन्यापेक्षया धागादीनां भेदादित्यर्थः, तथा नासन्ये आसन्यः स्वनिष्ठभोगं देयेम्यो नागायदित्यर्थः, तेन अन्याशगानेन, उक्तमानः भासन्ये धासुरसम्बन्धाभावरूपमानः, ब्रह्मात्मकत्वेन १. अस्मिनितीति पापुस्तके। २. उद्रीथमिति लुप्तं पापुस्तके । ३. अर्थपदेनोक्तरिति गोपुस्खके । ४. निर्दोष स्वमिति कवपापुगोधु। ५, भोगस्त इति कैपुस्तके। ६. सर्वनैव गोपुस्तकेगायदिति । ५. एष इति लुप्तं घुपुस्तके ।

·" २९६ श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते अग्रे च "भवत्यात्मना परास्य द्विपन् भ्रान्यो भवति य एवं वेद" (वृह. ३. ३.७.) इति पठ्यते, तेन परब्रह्म निर्दोपमिति किमु वाच्यं ? यत्र तद्विभूतिरूपासन्यस्योक्तरूपतां यो वेत्ति सोपि गुणयुक्तो दोपरहितश्च भवतीति कैमुतिकन्यायः मूचितो भवति, एतेन लोके दोपत्वेन ये धर्माः प्रतीयन्ते त एव धर्मा भगवति निरूप्यमाणा ने दोपत्वेन ज्ञेयाः किन्तु गुणत्वेनैव वस्तुनै एव तथात्वादितिभावो ज्ञाप्यते ॥ २५ ॥ एवं भगवत्सम्बन्धाभावे दोपसम्बन्धमुच्चा तथा सति गुणहानि च वदंस्तत्र विशेषमाह । हानौ तूपायनशब्दशेपत्वात् कुशाच्छन्दःस्तुत्युपगानवत्तत् तदुक्तम् ॥२६॥ "तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" (मुण्ड. ३. ३.१.) इत्याथर्वणिकैः पठ्यते, परमपदेन ब्रह्मोच्यते, तथा च सकार्याविद्यारहितः "परममुपैति" तदनन्तरं "साम्यमुपैती"तियोजना, तत्रेदं विचार्यते, साम्यहि समानजातीयधर्मवैच, तच्च कतिपयधर्मरशेपतन्निष्ठधर्मंचा भवति तत्रान्त्यः पक्षो ब्रह्मणा समं न सम्भवति, "न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते" (श्वेता. ६.८.) इतिश्रुतिविरोधात् , अत आद्य एव पक्षोनु- सर्तव्यः, तत्र कैर्धमः साम्यमिहोच्यत इत्याकाक्षायामाह हानाविति, ब्रह्मणः सकाशाद्विभागो जीवस्य हानिशब्देनोच्यते, तथा च तस्यां सत्यां ये धर्मा जीवनिष्ठा आनन्दांशैश्वर्यादयो भग- वदिच्छया तिरोहितास्ते ब्रह्मसम्बन्धे सति पुनराविर्भूता इति तैरैव तथेत्यर्थः, भगवदानन्दादीनां पूर्णत्वाज्जीवानन्दादीनामल्पत्याद नाम्नैव समैधर्मः कृत्वा ब्रह्मसाम्यं जीव उपचर्यते "साम्य- मुपैति"इति, वस्तुतस्तु नैतैरपि धर्मः साम्यमितिभावः, अत एव "न तत्समः"इति श्रुतिरविरुद्धा, अत एव सूत्रकृता "साम्यमुपैती"ति साम्योपायनशब्दमानं न तु साम्यपदार्थः स्वारसिको- त्रास्तीतिभावप्रकटनाय शब्दशब्द उक्तः, ननु तैरेव धर्मः साम्यं नेतररित्यंत्र को हेतुरित्याकाहा- यामाह उपायनशब्दशेपत्वादिति, “परममुपैती"ति य उपायनशब्दस्तच्छेपत्वाव साम्योपायनसेत्यर्थः, ब्रह्मसम्बन्धहेतुकत्वादानन्दांशाद्याविर्भावस्य तदैव साम्योपायनकथना. तैरेव धर्मः साम्यमभिप्रेतमितिभावः, नन्वानन्दादीनां ब्रह्मधर्मत्वात् तैस्तत्साम्यकथनं तदभेदमेव गमयतीलाशय तद्धर्मवत्वमात्रय न तदभेदसाधकत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह कुशेत्यादि, कुशा गीयमानार्थस्य ब्रह्मात्मकत्वेनेत्यर्थः, तथैव स्वस्मिन् भगवत्सम्बन्धार्थ भगवदुद्देशेनैव, अन्यत्र वागादिषु, अत्र आसन्ये, तत् वेधः, तेन भगवत्सम्बन्धादन्येषां निर्दोषत्वेन, सोपि भासन्योपासकोपि, वस्तुन एव ब्रह्मारमक- वस्तुन एव, तथात्वात् दोपत्व निराकरणपूर्वकगुणरवसम्पादकत्वादित्यर्थः, अत एवा'ज्ञत्वं पारवश्यं च विधि- भेदादिकं तथा तथा प्राकृतदेहत्व देहत्यागादिकं तथा असुराणां विमोहाथ दोषा विष्णोर्न हि कचिदिति ब्रह्माण्डवाक्यम् ॥२५॥ हानौ तूपायनशब्दशेपत्वात् कुशाच्छन्दःस्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् ॥२६॥ सूत्रमवतारयन्ति एवमि- त्यादिना, तथा सति दोपसम्बन्ध सति, सूत्रार्थोपयोगित्वाद्भगवत्सम्बन्धे फलविशेपबोधिका श्रुतिमाहुस्तदे'स्यादि, एतत्पूर्वार्ध तु 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनि मिति, पठ्यते मुण्डके पठ्यते, सकार्या पुण्यपापरूपस्वकार्यसहिता, आद्यः पक्षः कतिपयधर्मः साम्यपक्षा, तैरेव तथा आविर्भूतानन्दैश्वर्याशैरेव साम्यं वाच्यमित्यर्थः, साम्योपायनं साम्यप्राप्तिः, तच्छेपत्वात् तदर्थप्रतिपादकत्वात् , तैरेव धर्मः म्युचरणकालतिरो. हितैरेव धर्मः पुनः प्राप्तः साम्यमित्यर्थः, कुशेत्यादीति, तथा कुशामिः कृत्वा छन्दःस्तुत्युपगानसाधनभकारवादित्यर्थः, १. परात्मद्विपनिति कैपुस्तके परास्यं द्विपनिति च वपुस्तके। २. दोपत्वेन नेति कपुस्तके। ३. वस्तुत इति पुस्तके । ४. कुशच्छन्द इत्यादि कपुस्तके। ५. धर्मत्वमिति केपुस्तके। ६. समो धर्म इति कपुस्तके सर्वैर्धमैरिति पुपुस्तके। ७. शब्दइति पुपुंगोषु । 1 .

·, तृतीयाध्याये सृतीयपादे पश्चर्म वैधाधिकरणम् । २९७ औदुम्बर्यः समिधः, ता अनिष्टोमादियागेषु प्रस्तोत्रा स्थाप्यन्ते, तदा तत्सम्बन्धि यच्छन्द:- स्तुत्युपगानं तद्वदित्यर्थः, तत्र "अभि त्या शूर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः" (ऋ.सं.५.३. २१.) इत्युचि ये वर्णास्तेपामच एवोपसंहृत्य भैकारेणव गानं क्रियते, न हि तदार्चिकवर्णधर्माणा- मचामुपसंहारोस्तीति तगात्मकत्वं भकारस्य सम्भवति, एवं प्रकृतेपि ब्रह्मधर्मनाकय्येन न तदात्मकत्वं जीवस्य सम्भवति, ननु "तत्त्वमसि" (छान्दो.८.८.७.) आदिवाक्यैरत्राभेदबोधना- दस्तु तथेति चेत् तत्राह तदुक्तमिति, जीवब्रह्माभेदवोधनतात्पर्यमुक्तमित्यर्थः, "तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्" (न. सू. २. ३. २९.) इतिसूत्रेणेतिशेषः, अपि च श्रुतौ ब्रह्मोपायनस्य साम्योपायनहेतुंत्वोत्या तदनुपायनस साम्यानुयायन हेतुत्वमिति ज्ञाप्यते, तथा च "पराभि- ध्यानाद तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ" (न. सू. ३. २. ५.) इतिसूत्रे जीवस्य ब्रह्मांश- त्वेनानन्दैश्वर्यादिब्रह्मधर्मवचाब्रह्मणः सकाशाद्विभागे सति तदिच्छया तद्धर्मतिरोधानस्य संसारित्वे हेतुत्वमुक्तं यत्तदपि तदुक्तमित्यनेन सार्यत इति न विसर्तव्यं, यथान्यशाखोक्त- धर्मा अप्येकयां विद्यायामुपसंहियन्त एवं ब्रह्मनिष्ठा धर्मा जीवेप्येतया श्रुत्या बोध्यन्त इत्येता- वत्साम्यमस्तीत्युपसंहारप्रकरण एतस्य निरूपणं कृतम् ॥ २६ ॥५॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चमं वेधायधिकरणम् ॥५॥ वाजसनेयिशाखायां "सएप नेति नेतीत्यात्मा" (बृह.५.९.२६.) इत्युपक्रम्य "नव्यथते" (बृह.५.९.२६.) इत्यन्तेन ब्रह्मस्वरूपमुक्त्वा एतादृब्रह्मातस्तद्विदपि विवक्षिवरूप इत्यभिप्रायेांने पठ्यते "अतः पापमकरवमतः कल्याणमकरवमित्युमे झेप एते तरत्यमृतः" (बृह.६.४.२२.) इत्यादिनानिमया "एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य"(तै.बा.३.१२.९.७.) इत्युंचा च ब्रह्मविदो मा. हात्म्यमुक्त्वा पठ्यते "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत सर्वमनं पश्यति सर्वोस्थात्मा भवति सर्वसात्मा भवति सर्व पाप्मानं वरति नैनं पाप्मा तरति" (बृह.६.४.२३.) इत्याधुत्वान्ते पथ्यते "य एवं वेद" (बृह.६.४.२५.) इति, अत्र हि पाप्मतरणादिरूपं ब्रह्मज्ञानमाहात्म्यमुच्यते ज्ञानस्य संसारमुक्तिहेतुत्वात् , आथर्वणोपनि- इत्थं च भकारेण गानकरणेपि न भकारस्य ऋगन्तःपातित्वं तद्वनीवेपि ब्रह्मसाम्यमुक्तमिति न जीवे ब्रह्माभेद इत्यर्थः सूत्रस्य, तेयामच इत्यादि, तथा च ऋग्वर्णाची मकार उपसंहारं करवा निमि' इलादिरीत्या भकारेण गाने क्रियमाणे- पीत्यर्थः, एवं प्रकृतेपिजीवमास्थलेपीत्यर्थः, अस्तु तथा जीवब्रह्मणोरभेदोस्त्वित्यर्थः, जीवेत्यादि जीवधर्मो मुक्ति- शायामाविर्भूतं निर्दापरवं ग्रह्माणि च तत् सार्यदिक तयोरभेद इत्यत्र तात्पर्य श्रुतेरित्यर्थः, एतदर्थस्य सूत्रकारसम्मतत्व- माहुस्तद्गुणसार' इत्यादिना, ब्रह्मोपायनं ब्रह्मप्राप्तिः, साम्योपायनं साम्यप्राप्तिः, तदनुपायनस्य महामा- [चरणस्पेत्यर्थः, साम्यानुपायनं साम्याभावः, एतया श्रुत्या विद्वान् पुण्यपापे विधूये'तिधुत्या ।। २६ ॥ ५ ॥ इति तृतीयतृतीये पश्चमाधिकरणम् ॥ ५॥ सम्पराये तर्तव्याभावात् तथा धन्ये ॥२७॥ जीवस्य भगवरसम्बन्धसाधनयोज्ञानभक्त्योर्मध्ये किं ज्याय इति विचारयितुमधिकरणारम्भ इति तन्त्र विषयवाक्यमाहुर्वाजसनेयादि आयर्यणेत्यादि च, एतद्विषयवाक्यात पूर्व शारीरमाह्मणे 'मनसैवानुद्रष्टव्य मितिज्ञानसाधनमुक्तं तदनन्तरं 'विरजः पर भाकामादित्यादिना विरजस्वादि. धर्मान् ब्रह्मणि प्रतिपाद्य तदनन्तरं तावन्मानाचं ब्रह्मणो 'नेति नेती'त्यनेन निषेधयित्वा 'गृयो न हि गृह्यते न व्यथस' इत्यादिना लौकिकप्रमाणागोचरस्वं सर्वविलक्षण ध बोधयित्वा प्रहास्वरूपयोधनानन्तरं, तद्विदपि मह्मस्वरूपचिदपि, विवक्षितरूपः पुण्यपापरहितः, एते पुण्यपापे, अत्र उवाश्ये, ब्रह्मशानमाहात्म्य १. स्थाप्यत इति कैपुस्तके । २. मकारो वाच्यते सर्वत्र पुस्तके । ३. धर्माप्राकट्येनेति कपुस्तके। ४. तदुफ- पीतिगोपुस्तके । ५. 'सनस्येति गोपुस्तकयोः । ६. समस्तमिदं कैपुस्तके । ५ यत इत्यधिक चपापुंगोषु । ८. अप्र इति लुप्तं कंगोपुस्तकयोः। ९, उमे इति द्विरुक्तं कपुपुस्तकयोः । १०. ऋक्संहितायामियं सम्प्रति नोपलभ्यतेपि तु तत्तिरीयशतपथब्राह्मणबृहदारण्यकोपनिषदोधायनधर्मसूत्रेषु । . ३८ अ.भा.प्र.

·-- २९८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते पदादिपु तु भगवद्भक्तर्मुक्तिहेतुत्वमुच्यते "परं ब्रह्मेतद्यो धारयति" (गो. पू. १.) इत्युपक्रम्य "भजति सोमृतो भवति" (गो. पू. १.) इति, अग्रेपि "मुक्तो भवति संमृतेः" (गो. पू. १.) इति, एतद्विपयव्यवस्था तु पुरयोक्तेति नात्रोच्यते, एतावान् परं सन्देहो “य एवं वेद स पा- मानं तरति" (वृह. ६. ४. २३.) इतिवचनाज्ज्ञानदशायामपि पापसत्वं वाच्यं, अन्यथा तरणासम्भवापत्तेः, एवं सति भक्तिदशायामप्येवमेव न वेति भवति संशयः, तत्र श्रुताय वि- शेषेण पापनाशश्रवणात् मुक्तिपूर्वकाले पापनाशावश्यम्भावात् 'एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोपरत्रापि तथा' इतिन्यायेन भच्या पापनाशादत्रापि तथैवेति प्राप्त आह सम्पराय इत्यादि, सम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ॥ २७॥ (३. ३. ६.) सम्परायः परलोकस्तसिन् प्राप्तव्ये सतीत्यर्थः, अथवा परः पुरुषोत्तमस्तस्यायो ज्ञान, तथा च सम्यग्भूतं पुरुषोत्तमज्ञानं येन स सम्परायो भक्तिमार्ग इतियावत् , अथवा परे पुरुषोत्तमे अयनमयो गमनं प्रवेश इतियावत् , तथा च सम्यक् परायो येन स तथा भक्तिमार्ग इत्यर्थः, ज्ञानमार्गक्षरप्राप्त्या भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमप्राप्त्या तस्माद्विशेपमत्र ज्ञापयितु- मेवंकथनमतो भक्तेः पूर्वमेव पापनाशो युक्त इतिभावः, ब्रह्मभूतस्य भक्तिलाभानन्तरं "भक्या मामभिजानाति" (भग. १८. ५५.) इति भगवद्वाक्यात् पुरुपोचमखरूपज्ञानस्य भक्त्यैकसाध्य- स्वात् तथा, एवं सति "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्माकोटि- प्वपि महामुने" (श्रीमद्भाग. ६.१४.५.) "मुक्तोपमृप्यव्यपदेशात्" (न. सू.१.३.२.) "जन्मा- न्तरसहस्रपु तपोध्यानसमाधिभिः नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते" (पा. गी. ४०.) "जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृपध्वजं वैष्णवत्वं लभेत् कश्चित् सर्वपापक्षयादिह" (वारा. पु. प्र. मा.) इत्यादिवाक्यैः पापनाशानन्तरमेव भक्तिसम्भवाद्भक्तस तर्तव्यपापादेरांवान्न ज्ञानमार्गीयतुल्यतेत्यर्थः, ननु “य एवं वेद" (बृह. ६.४.२३.) इतिसामान्यवचनात् पुरुपो- तमविदोप्येवमेवेति चेत् तत्राह तथा धन्ये, तथा ज्ञानानन्तरमपि पापवन्तोन्ये भक्तिमार्गी- येभ्योन्य इत्यर्थः, उक्तवचनरूपोपपत्तिर्हिशब्देन ज्ञाप्यते ।। २७ ।। . अक्षरब्रह्मज्ञानमाहात्म्यं, ब्रह्मैतत् पुरुषोत्तमरूपं, अप्रेपि पुरुषोत्तमस्वरूपत्वात् पूर्वमपि, एतद्विषयव्यवस्था उक्तश्रुत्योर्विषयीभूते ये ज्ञानभक्ती तयोर्व्यवस्थाधिकारिभेदेन रूपभेदनिरूपणाग्ज्ञानिमिर्धोपसंहारः कार्यों न भक्तरित्येवंरूपा पूर्वोक्ता 'न या प्रकरणभेदादितिसूत्र विवरण एवोक्ता, संशयबीजमाहुरेतावानित्यादिना, एवं सति ज्ञानभक्तयोः समानतया मुक्तिसाधनस्वावगमे सति भक्तिदशायां भत्तया मुक्तिरितिकल्पे, एवमेव भक्ति- कालेपि पापसत्वमेव, तत्र तादृशविषये, अविशेपेण ज्ञानभक्तिमार्गसाधारण्येन, पापनाशः पुण्यपापतरणं, सम्परायशब्दस्य मुक्त्यर्थस्ये 'भक्त्ये त्यध्याहारापत्तेः पक्षान्तरमाहुरथवेत्यादिना, तथा च सम्पराय इत्यन सम्परायो लीलाप्रवेशः, एवंकथनं व्यासचरणानामेवमर्थकसम्परायशब्दकथनमित्यर्थः, पूर्वमेव ब्रह्मभावदशा- यामेव, एवं सति 'जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृपध्वजं वैष्णवस्वं लभेत् कश्चित् सर्वपापक्षयादिहे'त्यादिवाक्य- ब्रह्मभावानन्तरमेव भक्तिलाभेन तेन पापनाशाद्भक्तिकाले पापाभावे सति 'नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायत' इत्युपष्टम्भकं, सूत्रशेपं व्याख्यातुमवतारयन्ति नन्वित्यादि, अन्ये भक्तिमार्गीय मिन्नाः ॥ २७ ॥ १. योमृत इति कपुपुस्तकयोः। २. भवतीति लुप्तं गोपुस्तके। ३. साम्पराय इति गोपुस्तके। ४. साम्पराय इति कपुपुस्तकयोः। ५. तथेति लुप्तं पुपुस्तके। ६. इति यावदिति गोपुस्तके। ७. भक्त्येक पुगोपुस्खकयोः। ८. अभावत्वादिति कैपुस्तके । असम्भवादिति च पुपुस्तके । ९. वचनोपपत्तिरिति पुस्तके ।

·. तृतीयाध्याये तृतीयपादे पष्ठं सम्परायाधिकरणम् । ननु भक्तिमार्गीयाणामपि गोपस्त्रीणां "दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः ध्यानप्राप्ता च्युताश्लेपनित्या क्षीणमङ्गला" (श्रीमद्भाग. १०.२६.१०.) इतिवचनेन दुष्कृतसुकतयोरनि हानिश्रवणात् पूर्वोक्तवचनविरोध इत्याशङ्कायामुत्तरं पठति । छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८॥ छन्द इच्छा, तथा च भक्तिमार्गीयाणामपि पूर्व पापानाशो यः स भगवदिच्छावित शेपतोतो भक्तेः पूर्वमेव पापनाशनिरूपकातनाशनिरूपकवचनयोरविरोधाद्धेतोभक्तेः पूर्वमेव पापनाश आवश्यक इत्यर्थः, एवं सति भक्तेः पूर्वमेव तन्नाश औत्सर्गिकः, स कचिद्विशेपेच्छ: यापनोद्यत इतिभावो ज्ञापितो भवति, अत्रेच्छाविशेपे वक्तव्यबहुत्वेपि किञ्चिदुच्यते, चिकीर्पितलीलामध्यपातिभक्ता न सोपधिस्नेहवत्यो न सगुणविग्रहा न वा सुकतादियुक्ता इति ज्ञापयितुं कतिपयगोपीस्तद्विपरीतधर्मयुक्ताः कृत्वा तस्यां दशायां समाप्तौ प्रतिवन्ध कारयित्वा स्वयमेव तादृशान् नाशयित्वा स्वलीलामध्यपातिनीः कृतवानिति, न घेतावता सार्वदिक एवायं भावो भवति, न हि मन्त्रप्रतिबद्धशक्तिरमिरदाहक इति तत्स्वभावत्वमेव तस्य सार्व- दिकमिति वक्तुं शक्यं, एतच श्रीभागवतदशमस्कन्धविवृतौ अपश्चितमस्माभिः ॥ २८ ॥६॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे पाष्टं सम्परायाधिकरणम् ॥६॥ ननु "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" (ते. ज.) इति "तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय" (तै.आ.३.१२.७.) इत्यादिश्रुतिभि- रुक्तरूपन्नह्मज्ञाने सत्येव मोक्ष इत्युच्यते, “यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः" (कठो. २. २२.) इति- श्रुत्यात्मीयत्वेनाङ्गीकारात्मकवरणस भक्तिमार्गीयत्वात् तसिन् सति भक्तिमार्गे प्रवेशाद्भक्त्यैव स इत्युच्यते, किश्च "भत्त्या मामभिजानाति" (भग, १८. ५५.) इत्युक्त्वा "ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्" (भग.१८.५५.) इति भगवतोक्तमिति भक्तिमार्गेपि पुरुषोत्तमज्ञाने- नैव मोक्ष उच्यते ज्ञानमार्गे त्वक्षरज्ञानेनेतिविशेषः, "तसान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदा- स्मनः न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह" (श्रीमद्भाग.११.२०.३१.) इतिवचनेन भक्तिमार्गीयस्य ज्ञानरपेक्ष्यमप्युच्यते, तथा चैवं मिथाश्रुत्योः स्मृलोश्च विरोधानैकतरनिर्धारः छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ सूत्रमवतारयन्ति ननु भक्तीत्यादि, सूत्रार्थमाहुश्छन्द इच्छेत्यादिना, एवं सति भक्तेः पूर्व पापनाशस्य 'नराणां क्षीणपापानामितिबहुवचनसिद्धत्वे सति, औत्सर्गिकः भनियतः, सः नियमाभावः, अपनोद्यते नियमामावापनोदनेन नियमः स्थाप्यत इत्यर्थः, सोपधिनेहः किञ्चित्प्रयोजनाय स्वयं साधन: सम्पादितः स्नेहा, सगुणेत्यादि, सगुणाः प्रकृतिगुणसहिवार, प्राकृताः, सुझतेत्यादि, तद्विपरीतेत्यादि, तथा चैच्छिक भगवत्प्राप्तिप्रतिबन्धकं यहौकिक प्राकृतगुणसुकृतादि वासदृशं यद्गुणसुकृतादि केवलं 'लोकवतु लीलाकैवल्य'मितिवाक्यात्तद्विशेषान् कृरवेत्यर्थः, ताशान् लौकिकसदशगुणमुकृतादीन, सार्वदिकः इच्छाविशेषण सम्पादितः, न हि मन्त्रेत्यादि, तथा च भगवदिच्छासम्पादितभगवप्राप्तिप्रतिबन्धकी भूततादशगुणकृत्तादिविशिष्ट अपि गोप्यो भगवाग्राहियोग्या नेति नेत्यर्थः ॥ २८॥ ६॥ इति तृतीयतृतीये पष्ठाधिकरणम् ॥६॥ गतेरर्थवश्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥ पूर्वाधिकरणे ज्ञानिज्ञानाम्यां भक्तिभक्तयोरुस्कप्रति- पादितः स एव पुनरधिकरणान्तरेण दीकरोतीति प्रतिपादयन्ति नन्वित्यादिना, भक्त्यैव स मोक्षः, श्रुत्यो. बिरोधमुक्वा स्मृत्योर्विरोधमाहुः किञ्चेत्यादिना, नैकतरनिर्धार इति, तथा च ज्ञानेन मोक्षो भया वेतिसंशयः, १. अत इति लुतं कैपुस्तके । २. विशेष पुपुस्तके । 'व्ये कंगोपुस्तकयोः। ३. मिचिदिति लुप्तं कैपुस्तके । ४. तां दशामिति प्रायः सर्वत्र । ५. तमेवेति पुपुस्तके। ६. ज्ञानेन नैरपेक्ष्यमिति पुस्तके । ५. स्मृलोरिति लुप्त फपुस्तके। ।

·" . श्रीमद्रासूनाणुभाध्ये प्रदीपसहिते सम्भवति, न च ज्ञानेनैव मोक्षः, उभयत्रापि तथोक्तेः ज्ञाननैरपेक्ष्योक्तिस्तु भक्तिस्तुत्यभिप्रायेति वाच्यं, विषयभेदेन शानभेदान्मुक्तिसाधनं कतमज्ज्ञानमित्यनिश्चयात्, न च श्रौतत्त्वाविशेषाद समुच्चय इति वाच्यं, ज्ञानिनोक्षरे भक्तस्य पुरुषोत्तमे लयात् समुच्चयासम्भवाद, तोवं विरोधाभावादुपपन्नं सर्वमिति चेन्न, पूर्व ज्ञानमार्गीयज्ञानवतः पश्चाद्भक्तिमार्गीयज्ञानवतो लयस्थाननिर्धाराभावात् , अपरञ्च "ततो मां तत्वतो ज्ञात्वा" (भग. १८. ५५.) इति. वचनाद्भक्तिमार्गे तचतो भगवज्ज्ञानमेव प्रवेशसाधनमिति मन्तव्यं, तथा च "मत्कामा रमणं जारं मत्स्यरूपाविदोवलाः ब्रह्म मां परमं प्रापुः सनाच्छतसहस्रशः" (श्रीमद्भाग. ११.१२.१३.) इतिवाक्यात् ज्ञानमार्गीयभक्तिमार्गीयज्ञानरहितानामपि भगवत्प्राप्तेस्तत्साधनत्वनिरूपकश्रुति- विरोधः, तथा च कचिज्ज्ञानं मुक्तिसाधनत्वेनोच्यते कचिद्भक्तिः कचिन्नोभयमपीत्येकतर- साधनानिश्चयान्मुक्तिसाधने मुमुक्षोः प्रत्त्यसम्भव इति प्राप्त आह गतेरर्थवत्वमित्यादि, गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥ ( ३. ३. ७.) गतेनिस्वार्थवत्त्वं फलजनकत्वमुभयथा मर्यादापुष्टिभेदेनेत्यर्थः, अत्रायमाशयः, "एप उ एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपति" ( कौ. ३. ९.) इत्यादि- श्रुतिभ्यो भगवान् सृष्टिपूर्वकाल एवैतसै जीवायैतत् कर्म कारयित्वैतत् फलं दास्य इति विचारितवानिति तथैव भवति, तमोक्तरीत्या मुक्तिसाधनानुगैमे हेतुरवश्य वाच्यः, एवं सति कृतिसाध्यं साधनं ज्ञानभक्तिरूपं शास्त्रेण वोध्यते ताभ्यां विहिताभ्यां मुक्तिर्मर्यादा, तद्रहिताना- मपि खस्वरूपवलेन खप्रापणं पुष्टिरित्युच्यते, तथा च यं जीवं यस्मिन् मार्गेङ्गीकृतवांस्तं जीवं तत्र प्रवर्तयित्वा तत् फलं ददातीति सर्वं सुस्थं, अत एव पुष्टिमार्गेङ्गीकृतस्य ज्ञानादि- नैरपेक्ष्यं मर्यादायामङ्गीकृतस्य तदपेक्षित्वं च युक्तमेवेतिभावः, अत्र साधकत्वेन विपक्षे बाधक- माह अन्यथा हि विरोध इति, अन्यथा मर्यादापुष्टिभेदेन व्यवस्थाया अकथने विरोधा- देतोस्तथेत्यर्थः, विरोधस्तु पूर्वपक्षग्रन्थ उपपादितः, एतेनैव-ननु श्रवणादिरूपा प्रेमरूपा च उभयत्राप्यक्षरपुरुषोत्तमोभयमोक्षौ प्रति, तथोक्तानस्य साधनत्वोत्ते, विषयमेदेन पुरुषोत्तमाक्षररूपज्ञान- विषयभेदेनेत्यर्थ , कतमज्ञानं पुरपोत्तमस्याक्षरस्य वेतिसशयादित्यर्थ , श्रौतत्वाविशेषादिति, तथा च 'ब्रह्म विदामोति पर'मित्यादिश्रुत्याक्षरज्ञानस्य 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेती'तिश्रुत्या च पुरुषोत्तमज्ञानस्य मुक्तिसाधकत्योक्ते- रित्यर्थ , समुच्चयासम्भवादिति, सथा 'चाक्षरात्परत पर'इतिश्रुते 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्त' इत्यनेन च ज्ञानद्वय स्यापि प्राप्यफलभेदोक्रेकन्न फले समुच्चयासम्मवादित्यर्थ , तर्हि समुच्चयासम्भये, पवमक्षरपुरुषोत्तमयो प्रत्येकज्ञानस्य प्रत्येकप्राप्तिरूपफलसाधकत्वे, विरोधाभावात् किंज्ञानात् किफलमितिविनिगमनाभावरूपविरोधा- भावात् सशयाभावाद्वा, उपपन्न सर्व सशयाभावादधिकरण व्यर्थमित्यर्थ , निर्धाराभावादिति, तथा च पूर्वज्ञानस्य वैयथ्यनिरासायाधिकरणसार्थक्यमितिभाव , ज्ञानमार्गीयेत्यादि, तथा च भक्तिमार्गीयस्य मकामनाहेतुभूतस्य रमण- स्वादिप्रकारज्ञानस्य च सस्वाद् ब्रह्मस्वेनाज्ञानेपि न व्यभिचार , ताशकामादिप्रत्येकस्यापि पुरुषोत्तमप्रापकरवाज्ज्ञान- मार्गीयेत्युक्त, तत्साधनत्वं ब्रह्मस्वेन ज्ञानस्य मुक्तिसाधनस्व, इति प्रासे मुक्तिसाधमानामनिश्चयात् स्वर्गार्थयत कार्यों न मुत्त्यर्थ इतिपक्षे प्राप्त इत्यर्थ , मर्यादापुष्टीत्यादि, तथा च मार्यादिवज्ञानस्य भत्तेश्च मार्यादिकमोक्ष प्रति पुष्टिमार्गीयमानस्य च पुष्टिमार्गीयमोक्ष प्रति हेतुत्वान्न विनिगमनामावो व्यभिचारो वेत्यर्थ सिद्ध , तन भग पद्विधारितमध्ये, उक्तरीत्या पुष्टिमर्यादाभेदमादाय, साधनानुगम एतरफलस्वेदमेव साधनमिति निश्चये हेतु., एवं सति इछाया कार्यकारणभावनियामकरवे सति, तद्रहितानामनुग्रहमानेणाङ्गीकृतानामित्यर्थ , सर्व सुस्थं सर्वोपि पूर्वोक्त पूर्व पक्ष समाहित इत्यर्थ , अन मार्गभेदेन व्यवस्थापक्षे, एतेनैव पुटिमर्यादाभेदेन साधनानां १ अक्षर इति छप्त गोपुस्खके। २ निर्धारासम्मवादिति क्वप्रमापासु । ३ मुक्तिसाधनाननुगम इति कसभा- पुषु । ४ विहिताभ्यामिति लुप्त कैपुस्तके । ५ खरूपवलेनेति षपापुस्तकयो । ६. स्वस्थमिति पुस्तके। . मिति कपुस्तके। . . बाध- ·३०१ तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तमं गतेरर्थवश्वमित्यधिकरणम् । भक्तिरविशेषेण पापक्षय एवोदेत्युत कचिद्विशेपोस्ति ? तत्रानिकानामपि भक्तानां दुःसदर्शना- छ्यणादेः पापनाशकत्वश्रवणाचाविशेषपक्षस्त्वसङ्गतः, अथ श्रवणादिरूपा पापे सत्यपि भवति प्रेमरूपा तु तन्नाश एवेतिविशेपो वाच्यः सोपि प्रेमवतामप्यरादीनां मणिप्रसाढ़े भगवता समं कापट्यकृतिश्रवणान्न साधीयान्-इत्यपि शङ्का निरस्ता वेदितव्या, तथा हि मर्यादापुष्टिभेदेनाङ्गीकारे वैलक्षण्यादायायामङ्गीकृतानां मुमुक्षयैव श्रवणादौ प्रवृत्तिस्तदावत्वेनैच भगवति प्रेमापि न तु निरुपधिः, कदाचिद्वस्तुस्खभावेन मुक्तीच्छानिवृत्तावपि तद्भक्तेः साधन- मार्गीयत्वाद “निच्छतो मे गतिमण्वी प्रयुझे" (श्रीमद्भाग. ३. २५. ३६.) इतिवाक्यादन्ते मुक्तिरेव भवित्री, असिन् मार्गे श्रवणादिभिः पापक्षये प्रेमोत्पत्तिस्ततो मुक्तिः, पुष्टिमार्गेङ्गीकृते- स्त्वत्यनुग्रहसाध्यत्वात् तत्र च पापादेरपतिबन्धकत्वात् श्रवणादिरूपा प्रेमरूपा च युगपत पौर्वापर्येण या वैपरीत्येन वा भवत्येव, अत्र श्रवणादिकमपि फलरुपमेव, नेहेनैव क्रियमाण- त्वात् न विधिविपयः, न घविद्यादिमुक्यन्तरूपभजनानन्दात्यन्तरायरूपाभ्रङ्कपाविरलवि. विधमहातरुगहनानां दहने लोलुपस्यानुग्रहानलस तदान्तरालिकपापतूलं प्रतिवन्धकमिति वक्त शक्यं, तदुक्तं श्रीभागवते "खपादमूलं भजतः प्रियस त्यक्तान्यभावस हरिः परेशः विकर्म यचोत्पतितं कथञ्चिद्धनोति सर्व हदि सन्निविष्टः" (श्रीमद्भाग. ११.५.४२.) इति, 'विकर्म प्राक्तनं तदुःसमिति खयञ्च "हरि"त्वेन दुःखहर्तेति "धुनोति", उक्तविशेषणविशिष्टस्य खतो विकर्मोत्पत्त्यसम्भवात् सांसर्गिक मत्तो भूतं न तु मया कृतमितिवद्वा यत् कृतं 'विकर्म' तत् "कथञ्चिदुत्पतित"मित्युच्यते, "त्यक्तान्यभाव"त्वेन भगवत्सेवाव्यासङ्गेनेन्द्रद्युम्नाख्यपाण्ट्य- राजवन्महदागमनायज्ञानं वा, वक्तोक्तरूपे भक्ते विकर्मोक्तावरुचिज्ञापनाय वा "कथञ्चिदि"त्यु- क्तवान्, तेन तर्कितं विकर्मात्राप्यभिप्रेतमिति ज्ञायते, एतादृशस्थापि यदि 'विकर्म' भवेत् तदा तन्निवृत्त्यर्थ न तेनान्यत् कर्तव्यं, भगवानेव "हदि निविष्ट स्त"दुनोति" यत इति, कदाचित खभक्तिबलस्फुर्त्या सदोपमपिजनं कृतार्थीकरिष्यामीत्सङ्गीकुर्याचेद्भक्तस्तदैव वैदृदिस्थ एंच तत्सं- सजदोमतदङ्गीकारणवशोपमापियुनावीत सपनाच्या विकालमोचमातिरक्षण नैव नाशयति, तन्नाशने कालादेरप्रतिवन्धकत्वमित्यपि ज्ञापयितुं "पर"स्य कालादे"रीश"त्व- मुक्तं, अत्र भजनादिहन्निवेशान्तानां स्पष्ट एव विकर्मणि सत्यपि सम्भव इति ॥ २९ ॥ ७ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तमं गतेरर्थवत्वमित्यधिकरणम् ॥७॥ व्यवस्थापनेनेत्यर्थ , एतस्येत्यपि शङ्का निरस्ते'त्यप्रेतनेनान्वया, कश्चिद्विशेषः प्रेमलक्षणाया पापनाशोत्तर- कालीनस्वरूप , कापट्येति पाप विना कापल्यासम्भवादित्यर्थ , शहानिरसनमेवोपपादयन्ति तथा हीत्यादिना, आद्याया मर्यादामास्यभक्ती, तत् मुक्ति , यस्तुस्वभावेन वस्तुमाहात्म्यजातप्रेमस्वभावेनेत्यर्थ , अण्वीं मुक्तिरूपा, अस्मिन् मर्यादामक्तिमार्गे, न विधिविषयः पुष्टिमार्गीयश्रवणादि न विधिविषय , तहु.सं कथधि- दुरपनमपि विकर्म दुखरूपमित्यर्थ , उक्तविशेषणमनुग्रहरूप, मत्तो भूतमित्यादि नान्तरीयकमित्यथ , अरुचि- भापनाय 'स्यक्तान्यभाये'नुगृहोते भक्त पापानुत्पत्तिज्ञापनायेत्यर्थ , तर्कितमित्यादि, तथा च 'कृरवा चिन्तामि'स्यादि- न्यायेन ताद विकोत्पत्तिरितिभाव , तद्भुदिस्थ एन कृतार्थीकरिष्यामीतिभगदिच्छाविषयीभूतः, तत्संसर्गज- मज्ञात कयनिरससर्गेगोत्पस, अस्य भगवतः, एतदङ्गीकारेण 'एन'मित्यादिनोक्ताङ्गीकारेण, तद्दोपं धुनोति भक्तोपि धुनोतीत्यर्थ , तत्क्षणेनैवेत्यस्सोदाहरण 'दु सहश्रेष्ठविरहे'स्यादौ पोऽय, फलितमाहुरत्रेत्यादि, तया च मर्यादा- भक्तिमार्ग ततव्यामावाज्ञानमार्गत उत्कर्ष सिद्ध पुष्टिभक्तिमार्गे तु 'स्वपादमूलमि'त्यादिवाक्यानुरोधात सत्यपि विक- मंणि भजनादिहशियेशिताना सम्भयो भगवाकृपयैव विकर्मनाशवेति ततोप्युरकर्ष, सिद्ध इति फलितम् ॥२९॥७॥ इति तृतीयतृतीये सप्तमाधिकरणम् ॥ ७ ॥ १ निरुपाधिक इति गोपुस्तके। २ आण्वीमिति पुस्तकयो । ३. दु सदमिति प्राय सर्वत्र । ४. कृत्यसम्भवा- दिति पपागोषु । ५. अपीति गुप्त पुस्तके। ६ हृदिस्थ इति धपागोषु । ७. एवपद सप्त पुस्तके । ८. भजने हीति पुस्तके।

·, श्रीमद्रासूनाणुभाप्ये प्रदीपसहिते ननु मुक्तेरेव सर्वत्र फलत्वमुच्यते, युक्तश्चैतत्, संसृतेर्दुःसात्मकत्वात् तन्निवृत्तः सर्वेषामिष्टलाव, पुष्टिमागीयभक्तानां तु तदनपेक्षित्वमुच्यते, तदुक्तमाथर्वणोपनिषत्वष्टा दशार्णमन्त्रस्वरूपमुक्त्वा पठ्यते "परंप्रीतयो धारयति" (गो. पू. १.) इत्यादेरन्ने "सोमृतो भवति" (गो. पू. १.) इत्यादि, एतदने "किं तद्रूपं कि रसनं कथं हैतद्भजनम्" ( गो. पू. १.) इत्यादि प्रश्नोत्तरं पठ्यते, "भक्तिरहस्यभजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनैवाम- प्यात्मनः कल्पनमेतदेव नैष्कर्म्यम्" ( गो. पू. १) इति, एतदत्र विचार्यते, मन्त्रावृत्तितदधि- छातरूपध्यानादेरमृतत्वं फलमुच्यते, भजनस्वरूपं च यावत्फलनैराश्येन भगवत्यात्मनः कल्पना मित्युच्यते, न च फलनैराश्येन भजनेप्यन्ते मुक्तिरेव भवित्रीति वाच्यं, "तं यथा यथो. पासते तथैव भवति तद्वैतान् भूत्लावति" (मुद्गल. ३. ९.) इतिथुतेर्मुक्तिसाधनत्वेन ज्ञात्वा भजतः सैव फलं स्वरूपस्यैव स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वमनुभवन् यो भजते तस्य तदेव फलमिति यतो निर्णयः सम्पद्यते, "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्" (श्रीमद्भग. ४. ११.) इति भगवद्वाक्याच, अत एव "रहस्यभजनं" लक्ष्यमुक्तं, तथा च श्रौतत्वभगवत्सम्बन्धित्वयोरवि. शेपात् कतमो गरीयानिति संशये गूढाभिसन्धिः पठति, उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलव्धेलौंकवत् ॥ ३०॥ (३. ३. ८.) मुमुक्षोः सकाशाद्रहसमजनकर्तेवोपपन्नः उपपत्तियुक्तः, तमेवोद्घाटयति, तल्लक्षणार्थोप- लब्धेरिति, तल्लक्षणो भगवत्स्वरूपात्मको योर्थः स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपस्तदुपलब्धेः स्वाधीनत्वेन तत्प्राप्तेरित्यर्थः, यद्यपि पुरुषोत्तमे प्रवेशे तदानन्दानुभवो भवति, तथापि न प्रभोस्तदधीनत्वं भक्तितिरोभावात् , प्रत्युत वैपरीत्यं, भजनानन्दस्य तत आधिक्यं तु "मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स न भक्तियोगम्" (श्रीमद्भाग. ५. ६. १८.) "दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः" (श्रीमद्भाग. ३.२९.१३.)"नारायणपराः" (श्रीमद्भाग.६.१७. २८.) इत्युपक्रम्य "स्वर्गाप- वर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः" ( श्रीमद्भाग. ६. १७. २८.) इत्यादिवाक्यैरध्यवसीयते, अत एव सामीप्यवाच्युपसर्ग उक्तः, तेन दासीत्वेन दासत्वन लीलायां सुहृत्वेन प्रभुनिकटे स्थितिरुक्ता उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ॥ ३० ॥ मर्यादापुष्टिभक्तयोस्तारतम्य विवरीषद सूत्रमवतारयन्ति ननु मुकेरित्यादि, एतन्मुक्ते फलस्व, तदनपेक्षित्वं मुक्त्यनपेक्षिस्वमित्यर्थ , तदुक्तं मुक्त्यनपेक्षित्वमुक्त, पतले मोक्षनिरूपणोत्तरे भजननिरूपणे, पठ्यते गोपालपूर्वतापनीये पठ्यते भक्तिलक्षणमुच्यत इत्यर्थ , तदेवाह भक्तिरहस्यभजनमिति, अन भक्तिशब्दाच्छान्दस सोलुंकू, रहस्यभजनमित्यस्य विवरण तदिहेत्यादि, तदहस्य- भजन, इहामुनोपाधिनैराश्येनैहिकामुप्मिकफ्लकामनाराहित्येन, अमुप्यात्मनो भगवदीयजीवस्य, कल्पन- मनन्यतया भगवदीयत्वसम्पादन, एतदेव नि कामतया भगवदीयत्वसम्पादनमेव, बाह्याभ्यन्तरसेवाभ्यां भगवदीय- स्वदृढीकरणत्वमिति फलित, नैष्कर्म्य सन्यास इत्यर्थ , तत्र पारलौकिकफलसामान्यमध्ये मुक्तैरपि प्रविष्टत्वात्तनिरासो. प्युक्त इति चोध्य, एतदत्र विचार्यत इति पूर्वोक्तानि तापनीयवाश्यान्यन विचार्यन्त इत्यथ , समयमुपपादयितुमाहु- मवेत्यादि, 'अमु पचपद मन्त्रमावतयेध स यात्यनायासत केवल तदितिमनोक्ता या पञ्चपदस्याष्टादशमनस्या. वृत्ति पुन पुन कथन तस्मात् 'कृष्ण एष परो देवस्त ध्यायेत् त रसेत् त भजेदितिग्रह्मणोक्त यत्तदधिष्ठातृ- ध्यानादि तस सर्वस्यामृतत्वं फलमुच्यत इत्यथ , वक्ष्यमाणसशये मुक्तिकोटिगरीयस्त्वमुपपादयन्ति न चेत्यादिना, अत एव स्वरूपस्य फलपादेव, कतमो गरीयान् मुक्तिस्वरूपफलयोर्मध्ये क पदार्थो गरिष्ठ इत्यर्थ , प्रत्युत वैपरीत्यं मुक्तिपूर्वदशातोपि कैपरीत्य मुक्तिदशायां, अत एव मुक्त्यपेक्षया भजनानन्दाधिक्यस्य व्यासामिप्रेतत्वादेव, उपसर्ग उक्त उपलब्धेरितिसूत्र उपसर्ग उक्त , अन्यथा तलक्षणार्थलब्धेरित्येव सूत्रयेन्मुक्त्याधिक्यस्याभिप्रेतरये, १. परमिति कपुस्तके। २. मुकिसाधनस्वमिति केपुस्तके । ३. सर्वेष्वप्यादर्शष्वेवमेव पाठोपलब्धेरा पहु- धीहि यो न तु कर्मधारय । ४. वेयधिक पुस्तके । ५ - ·. तृतीयाध्याये तृतीयपादे नवममनियमायधिकरणम् । ३०३ भवति, न च महत्पदार्थखरूपाज्ञानादल्प एवानन्दे यथासर्वाधिक्यं मन्वानः पूर्वोक्तं न वाञ्छति तथात्रापीति वाच्यं, दीयमानानामर्थानां वरूपाज्ञानासम्भवात् , अनुभवविषयीक्रियमाणत्व- सैवान दीयमानपदार्थत्वात् , तदज्ञाने स्वर्गादित्रये तुल्यदर्शित्वासम्भवच, "मुक्तिं ददाति कहिंचित् स न भक्तियोग"मितिवाक्ये भक्तराधिक्यं स्पष्टमेवोच्यते, तसान्यूनार्थजिघृक्षोः सकाशात् पूर्णार्थवान् महानितियुक्तमेवास्योपपन्न, इममेवा) दृष्टान्तेनाह लोकवदिति, यथा खाधीनभईका नायिका तदवस्थाननुगुणगृहवित्तादिकं दीयमानमपि नोरीकरोति तथेत्यर्थः । अथवा स भगवानेव लक्षणमसाधारणो धर्मो यस्य स तल्लक्षण उद्भटभक्तिभावः स एवार्थः स्वतत्रपुरुषार्थरूप इत्यग्रे पूर्ववत्, भगवत्प्राकट्यवानेव हि भक्तो भक्तत्वेन ज्ञायत इति तथा, एतेन ज्ञाप्यं हि ज्ञापकादधिकं भवति, एवं सति यज्ञापकं परमकाष्ठापन्नं वस्तु पुरुषोत्तमस्वरूपं सर्वफलरूपं तन्महत्वं कथं वक्तुं शक्यमिति सूच्यते ॥ ३० ॥ ८॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादेष्टममुपपन्नाधिकरणम् ॥८॥ आर्यणोपनिपत्सु पठ्यते "परनौतद्यो धारयति रसति भजति ध्यायते प्रेमति शृणोति श्रावयत्युपदिशत्याचरति सोमृतो भवति" (गो. पू. १.) इति, तत्र धारणादीनां समुदितानामे वामृतसाधकत्वमुत प्रत्येकमपीति भवति संशयः, अत्र धारणादिसाधनकलापमुक्त्वा फलमुच्यत इति समुदितानामेव मुक्तिसाधकत्वं, उपलक्षणं चैतत्, श्रवणादिनवविधभक्तीनामप्येवमेव तथात्वमितिपूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह अनियम इति, अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१॥ (३. ३. ९.) समुदितानामेव तेपां फलसाधकत्वमितिनियमो नास्तीत्यर्थः, अत्रोपपत्तिमाह सर्वा- सामविरोध इति, "चिन्तयश्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसतेः" (गो. पू. १.) इति- तेन सामीप्ययोधकोपोपसर्गप्रयोगेण, महत्पदार्थों ग्रझलोकमुक्तयादिरूपः, अल्प पवानन्दे राज्यादिलौकिकानन्दे, पूर्वोक्तं मोक्षसुखं, तथानापीति मुक्त्यपेक्षया न्यूने स्वरूपानन्दे भजनानन्दे भक्तो महावं जामातीत्यर्थः, तदक्षाने दीयमानभक्तामाह्यपदार्थानां भकानामज्ञाने, तस्मात् पूर्ववाक्ये तु मुत्यपेक्षया भक्तेराधिक्यप्रदर्शनात्, न्यूनार्थजिघृक्षोर्मुक्तिमहणेलोः पुरुषात्, पूर्णार्थवान भक्तिमान्, अस्य भक्तस्य, उपपन्नं महत्वमुपपस मित्यर्थः, तदवस्थारसिको नोरीकरोति 'भर्तुः स्वमात्राधीनीकरणं सजान्यद्वान्छितं गृहाणे'स्युक्ताप्यन्यज्ञानीकरोति यथा तथेत्यर्थः, पूर्वोक्तपक्षापेक्षयायाधिक्यमुपवर्णयन्ति अथवेत्यादिना, असाधारण उनटभक्तिभाववदतिरिक्त विद्यमानाभावप्रतियोगिरूपः, स्वतन्त्रेत्यादि, तथा च फलरूपभक्तर्न मुक्तौ साम्यसम्भावनापीतिभावः, इति तथा उक्तहेतोभक्तस्य महत्व, पतेन पूर्वापपादनेन, झाप्यं भक्तमहत्वं, शापकात् प्रकटमानाद्भगवतः, यज्ञापक भक्तमहत्वज्ञाप, तन्महत्वं भक्तमहत्त्वं, कथं वक्तुं शक्यं न कथमपि वक्तुं शक्यमित्यर्थः ॥ ३०॥८॥ इति तृतीयतृतीयेप्टमाधिकरणम् ॥ ८॥ अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥३१॥ एव पुष्टिभक्तः फलत्वं पुष्टिभक्तस्वरूपं च निरूप्य मादाभक्तिसाध्यमुक्तौ सर्वासा भक्तीनां समुदितानां कारणत्वमुतेतरनरपेक्ष्येणेकैकस्याः कारणवमिति विचारयितुमधि- करणारम्भ इति विपयादिकमाहुराथणेत्यादि, भन्न धारयतिपदार्थः सर्वाङ्गध्यान, रसतिपदार्थों जपात्मक कीर्तन, भजतिपदार्थः शारीरी सेवा, ध्यायतेपदार्थ एकाङ्गस्य टीलाया वा चिन्तन, प्रेमति भगवद्विषयकप्रेमयुक्तो भयति, उपदिशति मम्रद्वारा भगवन्तं बोधयति, आचरति भगवरमाध्यनुकूलधर्मानितिदोपः, समुदितानां पूर्वो- कानां नवानामित्यर्थः, अमृतसाधकत्वं मर्यादाभक्तिजन्यमुक्तिसाधकरयं, पूर्वपक्षमाहुरत्रेत्यादि, एवमेव समुदितानामेव कारणमिति तथात्वंपदार्थः, अत्रेतरनरपेक्ष्येणेकैकस्याः कारणतायां, श्रुतीनामविरोधमेवोपपादयन्ति १. उपपनत्वमिति सर्वत्र । २. तन्महित्व मिति वपुषु। ३. सोमृतो भवतीतिवीप्सा यपापुषु । ४. तनेति कपुपुस्तकयोः। -- । .

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते श्रुत्या चिन्तनमात्रस्य तथात्वमुच्यते, “पञ्चपदी जपन्" इत्याद्युक्त्वा "ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म सम्पद्यते" (गो.पू. १.) इतिश्रुत्या कीर्तनमात्रस्य तथात्वमुच्यते, तथा च प्रत्येकपक्ष एव सर्वासां श्रुतीनामविरोधः स्यात्, एवं सति "परब्रह्मैतद्यो धारयति" (गो. पू. १.) इत्यादिपु "सोमृतो भवति" ( गो. पू. १.) इतिपदं प्रत्येकं सम्बध्यत इति ज्ञेयं, ननु यथा दण्डादीनां प्रत्येकं घटहेतुत्वोक्तावपि नैकस्यैव तज्जनकत्वमेवमत्राप्येकैकस चिन्तनादे- स्तथात्वोक्तावपि फलसाधकत्वं समुदितानामेव तेपामिति चेत्, मैवं, योर्थो यत्प्रमाणेकसमधि- गम्यः स तेन प्रमाणेन यथा सिध्यति तथा मन्तव्यः, दण्डादेतथात्वं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति वत्र तथास्तु, प्रकृते तु तेपां तथात्वमलौकिकशब्दैकसमधिगम्यं, श्रुतिस्तूक्तव, न चोक्तन्यायः श्रुतिप्वपि तार्यनिर्णायको भवतीति वाच्यं, अलौकिकेर्थे लौकिकस्यासामर्थ्यात् , अन्यथा ब्रह्मणा मनसैव प्रजानने निकादिकमपि कल्प्येत, स्मृतिरपि "केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः येन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ( श्रीमद्भाग. ११. १२. ८.) "एतावान् साझ्ययोगाभ्याम्" ( श्रीमद्भाग. २. १. ६.) इत्युपक्रम्यान्ते नारायणस्मृतिः" (श्रीमद्भाग. २. १. ६.) इत्यादिरूपैवमेवाह, इममेवार्थ हृदि कृत्वाह सूत्रकारः शब्दानुमाना- भ्यामिति श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः, ते चोक्ते । एतेन सूत्रकारस्यान्योप्यनुशयोस्तीति भाति, यत्रोक्तसाधनस्तोमसम्पचिरेकसिन् भक्तस्ति तत्रैकेनैव मुक्तावितरसाधनत्वबोधकश्रुतिविरोधाच्छ्रवणकीर्तनसरणानां मुक्यव्यवहितपूर्वक्षणे युगपदापि सम्भवादन्यथासिद्धिसम्भवे विनिगमकाभावादेकेनैव मुक्तिरिति न नियमोतः प्रत्येक- साधर्कत्वबोधिकानां सर्वासां श्रुतीनां मिथोविरोधः, तकत्र तथात्वे सर्वत्रैव तथास्त्वित्या- शङ्कय तत्र बाधकमाह शब्दानुमानाभ्यामिति पूर्ववत् , तत्र प्रत्येकमपि मुक्तिहेतुत्वमुच्यत इति न तथेत्यर्थः, यत्र प्रत्येकमपि तथात्वं तत्र किमु वक्तव्यं समुदितानां तथात्व इतिभावः, तेन लिएः प्रयोगोयमिति ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥९॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे नवममनियमाधिकरपाम् ॥९॥ 'चिन्तयन्नित्यादिना, प्रत्येक सम्बध्यते नवकारणेपु 'सोमृतो भवतीति प्रत्येक सम्बध्यत इत्यर्थः, अनापि मुक्तिसाधनविचारेपि, तथात्वोक्तावेकैकस्य कारणत्वोक्तौ, समुदितानामेव तथात्वं फलोपधायकत्वं, उक्त न्यायः दण्डचक्रादिस्थलीयो न्याय , केवलेन स्वातिरिक्तसाधननरपेक्ष्येण, ते श्रुतिस्मृती, एतेन सूत्रे शब्दानु मानाभ्यामित्युक्तेन, पूर्ववत् श्रुतिस्मृतिभ्यां प्रत्येककारणताया एव व्यवस्थापनेन मिलितानामेकत्र कारणत्वे मानाभावेन सकलोक्तकारणानामेककार्य प्रत्यनियमः पूर्वमुक्तस्तथानापि समाधेयमित्यर्थः, तत्रानियम इतिसूत्र- भागे, न तथा कारणसमुदायस्थलेपि प्रत्येककारणेनैव कार्यसिद्धी चक्रयोजितद्विनादिदण्डजनितकघटस्थले व्रयाणां कारणस्वेपि न हि सर्वत्र द्विवादिदण्डानामेव कारणता वक्तुं शक्या, एकदण्डजन्यघटस्थले व्यभिचारास समुदाय. कारणतानियमः सर्वनेतिभावः, प्रत्येकमपीतिस्त्रोक्तमपिशब्दं विवृण्वन्ति यत्रेत्यादिना, तथात्वं कार्यजनकत्वं, तथात्वे कार्योपधाने, तथा च 'सम्भेदेनान्यतरवैयर्य'मितिन्यायो घोतितः, श्लिष्टः प्रयोग इति, तथा घ सूप्रेनियम इतिश्लिष्ट भयोग', तेन पचिरकारणद्वयेन कचित्कारणत्रयेण कार्यजननेपि न सर्वन नियम इति लेपयोधितोः फलितः॥३७॥९॥ इति तृतीयतृतीये नवमाधिकरणम् ॥९॥ १. नास्ति वीप्सा पुपुस्तके । २. यथेति लप्तं कपुस्तके। ३. एकेतिलुप्त पापुस्तके । ४. जात्यर्थ गोपुस्तके। ५. प्रजनन इति कपुस्तके। ६. साधन पुपुरखो। ७. भचिहेतुत्वमिति पुपुस्तके ।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे दशममाधिकारिकाधिकरणम् । पूर्व मुमुक्षुभिः साधनत्वेन क्रियमाणानां भगवद्धर्माणां मुक्तिसाधनप्रकारो वि- चारितः, अधुना तु भगवान् स्वविचारितकार्य लौकिकैश्चर्यायशक्यं ज्ञात्वा वैश्वर्यादिकं दत्वा येन जीवेन तत् कारयति स जीवस्तधमर्मुक्तो भवति न चेति विचार्यते, तत्र जीवकृतभग- पद्विपयकधर्माणां यत्र तत्साधकत्वं तत्र भगवदीयानां धर्माणां तत्साधकत्वं सुतरामेव तेषां खकृत्यसाध्यत्वेनाविधेयत्वात् तत्साधनेष्वप्रवेशोपीतिसन्देहे निर्णयमाह यावदित्यादि। यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ ( ३. ३. १०.) यसिञ् जीवे यत्कार्यसाधनार्थमधिकारो भगवता दत्तस्तत्कार्यसाधनक्षमास्तसिन् ये स्वधर्मा भगवता स्थापितास्त आधिकारिका इत्युच्यन्ते, वत्कार्यसम्पत्तिरेव तदधिकारप्र- योजनमिति तावदेव तेषां तसिन् स्थितिरित्यर्थः, एवं सति तत्सम्पत्तौ सोपि निवर्तत इति तत्सम्बन्धिनो धर्मा अपि निवर्तन्त इति मुक्तिपर्यन्तं न तेषां व्यापारसम्भवः, भगवता तथैव विचारितत्वात् , मुक्तिस्तु भक्त्यैवेतिभावः, यच "ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसश्चरे परसान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्" (कूर्म. पू. १२. २६९.) इतिवाक्यं तत्वाकल्पान्त येपामधिकारः सप्तर्पिप्रभृतीनां तद्विपयकमिति ज्ञेयं, अन्यथा भगवदत्ताधिकारसामर्थ्यस भरतस्य वाधिकारसमाप्तौ मुक्ति न वदेव, 'कृतात्मानः' इतिपदात् तेपामपि भगवति कृतान्त:- करणानामेव 'परस्य' भगवतः 'परम्पद व्यापिवैकुण्ठे प्रवेश उच्यते न त्याधिकारिकगुणैः ॥ ३२ ॥ १०॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे दशममाधिकारिकाधिकरणम् ॥ १० ॥ ननूतावणोपनिपद्वाक्यैर्मगवद्धर्माणां मुक्तिसाधनत्वमुच्यते, श्रुत्यन्तरेषु "तमेव विदि- स्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय" (तै. आ. ३.१२.७.) "ज्ञानादेव तु कैवल्यम्" (ग. पू. सा. १६. ८७.) "तरति शोकमात्मवित्" (छान्दो ९. १. ३.) "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मु.३.२.९.) इत्यादिपु ज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वमुच्यते । श्रुतित्वाविशेषादुभयोस्तथात्वे यापदधिकारमपस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥३२॥ पूर्वाधिकरणेन सहैतदधिकरणस्यैव निर्वाहकत्वसङ्गति प्रदर्शयन्तोधिकरणमवतारयन्ति पूर्वमित्यादिना, भगवद्धर्माणां भजनरूपभगवद्धर्माणां, स्वविचारितकार्य सूर्यस्य प्रकाशकस्वमः पाचकरवं प्रियवतादेस्तथा राज्यादिकरणमेवमादि, तत् स्वविचारितं, स जीवोधिकारि- जीयः, तैरधिकारकार्याध भगवदत्तैः, मुक्तो भवति न वेतिकोटिद्वयमध्ये प्रथमपक्षे भक्तेर्मुक्तिजनकतायां व्यभिचार आधिकारिकधमांणा भक्तित्वामावाद्, द्विनीय आधिकारिकधमणां भागवतानां मुक्तिप्रतिवन्धकरवापत्ति- रतो विचारविषयतेत्यर्थः, इन्धं च भगवद्धर्मा विषयः, ते मुक्तिहेतवो न वेतिसंशयः, पूर्वपक्षमाहुस्तरेत्यादि, भगवदीयानामाधिकारिकाणामित्यर्थः, धर्माणां धारयति रसति मजती'त्यादिपूर्वश्रुत्युक्तभगवद्धर्माणामित्यर्थः, तेपामाधिकारिकाणामविधेयत्यान्मुक्तिसाधनत्येन बिधातुमशक्यावादित्यर्थः, तन मुक्ति, धर्माणामधिकारार्थ- खेनैव ॥ ३२ ॥१०॥ इति तृतीयतृतीये दशमाधिकरणम् ॥ १० ॥ अक्षरधियां स्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत् तदुक्तम् ॥ ३३॥ पूर्वाधिकरणे भक्तरेव मुक्तिरिति निरूप्याक्षरज्ञानस मुक्तिकारणताप्रकारं यक्तुं सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि,भगवद्धर्माणां पूर्वश्रुत्युक्त- भजनादिरूपाणां, मत्र भक्तमुक्तिसाधनवं विषयो मक्तेमुक्तिसाधनं ज्ञानस्य येतिसंशयः, श्रुतिद्वधं संशयबीज, श्रुतीत्यादिना पूर्वपक्ष उच्यते, श्रुतित्वाविशेषाद् मक्तिशानयोर्मुक्ति प्रति कारणत्वप्रतिपादकश्रुतीनां श्रुतित्या. १. परपदे व्यापीत्यादि वपापुषु । परपदेनापि वैकुण्ठ इति कपुस्तके। ३९ अ.भा.प्र.

·+ श्रीमद्रमासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते कारणवैजात्ये कार्यपैजात्यसावश्यकत्वान्मुक्तौ च तदसम्भवाद् "भन्या मामभिजानाति" (गीता. १८.१५.) इतिवाक्याद्भक्तौ ज्ञानस्वापि सम्भवाज्ज्ञानेनैव मुक्तिरितिपूर्वपक्षे ज्ञानसाध. नत्वनिरूपकश्रुतितात्पर्य निरूपयन् पुरुषोत्तमप्राप्तेरेव मुक्तिपदवाच्यत्वात् तद्भजनसैव तत्प्राय- कत्वमिति हृदि कृत्याहाक्षरधियामित्यादि। अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदंवत् तदुक्तम् ॥ (३.३.११.) तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासे, 'वाजसनेयके श्रूयत "एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्रामणा अभिवदन्त्यस्थूल" (वृ. ५.८.८.) मित्यादि, तथाथर्वणे "अथ परा यया तदक्षरमधि- गम्यते" (मुण्ड. १. १. ५.) इति, तेन ज्ञानमार्गक्षरविषयकाण्येव शानानि निरूप्यन्ते पुरुपो- समविषयकाणि नेति निश्चीयते, "ब्रह्मविदामोति परम्" (वै. व.) इति श्रुतावक्षरब्रह्मविदोक्षराद परस प्राप्तिरुच्यते, "अक्षरादपि चोत्तमः" (गीता. १८. ५५.) इतिभगवद्वाक्याचाक्षरातीतः पुरुषोत्तमः, "भच्या मामभिजानाति" इतिवाक्ये "मामि"तिपदा पुरुषोत्तमविपयकं ज्ञानमुच्यते न त्वक्षरविषयकं, किञ्च "ब्रह्मभूत"स्स भक्तिलाभोक्तस्तस्य चानन्दांशाविर्भावात्मकत्वाद तस्य चाविद्यानाशजन्यत्वात् तस्य चाक्षरज्ञानजन्यत्वात् पूर्वकक्षाविश्रान्तमेवाक्षरज्ञानं, एवं सत्यक्षरविषयिणीनां धियां श्रुतौ मुक्तिसाधनेषु योवरोधः प्रवेशनं गणनेतियावत् स सामान्यतद्वावाभ्यां हेतुभ्यां, पुरुपोत्तमसम्बन्धिसम्बन्धे मुक्तिरिति सामान्य, मर्यादामार्गेङ्गीकृतानां "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काझति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्ति लभते पराम्" (गीता. १८. ५४.) इतिवाक्याद् ब्रह्मभावानन्तरमेव भगवद्भावसम्भवात् तेन पुरुषोत्तमे प्रवेशात् तत्र परम्परोपयोगो ब्रह्मभावस्थेत्युभाभ्यां हेतुभ्यां तथेत्यर्थः, वस्तु- तस्तु पुरुषोचमप्राप्तिरेव मुक्तिरितिभावः । नन्वक्षरस्या विशिष्टत्वेन तदुपासकानामपि तथात्वात् केपाश्चित्तत्रैव लयः केपाश्चिद्भक्ति- लाभ इति कथमुपपद्यत इत्याशक्य तत्र हेतुं दृष्टान्तेनाहौपसदवदिति, उपसदाख्ये कर्मणि तानून वस्पर्शाख्यमौपसदं कर्मास्ति, तत्रातिथ्यायां धौवात् सुचि चमसे वा यदाज्यं चतुरवत्तं पश्चात्तं वा समवद्यति तत् तानूनमित्युच्यते, "अनाधृष्टमसि" (तै. सं. १.२.१०.) विशेषादित्यर्थः, उभयोभक्तिज्ञानयोः, तथात्वे स्वात येण मुक्तिकारणस्वे, तदसम्भवादू वैजात्यासम्भवात् , भक्ताविति सतिसप्तमी, तत्प्रापकत्वं मुक्तिप्रापकत्वं, पूर्वपक्षनिरासेक्षरज्ञानस्यैव साक्षान्मुक्तिहेतुत्वमितिपूर्वपक्ष- निरासे, भक्तिलाभोक्ते ग्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काति समः सर्वेषु भूतेषु मक्ति लभते परामिति- पाक्येन भक्तिलाभोक्तरित्यर्थः, तस्य भक्तिलाभस्य, तस्यानन्दाशाविर्भावस्य, तस्याविद्यानाशस्थ, पूर्वकक्षा- विद्यानाशरूपा, एवं सत्यक्षरज्ञानस्याविद्यानाशकत्वेन भगवत्सम्बन्धिसरसम्बन्धकार्यसम्पादकरवे सतीत्यर्थः, स प्रवेशः, सामान्यतद्भावाम्यामितिहेतुं विवृण्वन्ति पुरुषोत्तमेत्यादिना, मुक्तिरितीति साधनसम्पत्तिसम्भवा. न्मुक्तिरित्यर्थः, सामान्य सामान्यपदार्थरूपः प्रथमो हेतुरित्यर्थः, तद्भावरूपं द्वितीय हेतुं विवृण्वन्ति मर्यादे- यादिना, ब्रह्मभावस्य सर्वाक्षरारमरवेन ज्ञानस्य, तथाक्षरज्ञानस्य परममुक्तिसाधकरवं, अक्षरस्य परमापरम- मुफिसाधकाक्षरज्ञानस्य, अविशिष्टत्वेनोभयोः सत्वेन, तदुपासकानामक्षरोपासकानामविशिष्टरवात् परापर- मुक्ति प्रत्यधिकारियात्, तत्रैवाक्षर एव, भक्तिलाभः परममुक्तिलाभ इत्यर्थः, कथमुपपद्यते कारण- बजाथाभावात् कथं कार्यवैजात्यमित्यर्थः, तत्र कार्यवैजाये, औपसदमुपसरसम्बन्धि, धौवाद् ध्रुवायां विद्य. १. पूर्वकक्षविधान्तमिति कैपुस्तके । २. उपसदात्यकर्मणीति पुपुस्तके। ३. अद्यावत्तमिति लसं घपुस्तके।

·+ तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकादशमक्षधियामित्यधिकरणम् । तिमन्त्रेण पोडशाप्यत्विजो यजमानेन सह तानूनवं समवमृश"न्त्यनु मे दीक्षाम्” (ते. सं. १. २. १०.) इतिमन्त्रेण यजमानस्तत् समवमृशन् “यमृत्विजं कामयेतायं यज्ञं यशसमृच्छे- देति तं प्रथममवमर्शयेत्" ( ) इति श्रुतौ कल्पे ( आप. श्री. ११. १. ४.) व, अत्र सर्वेपामृत्विजां तानूनत्रित्वाविशेषेपि यसिन लेहातिशयेन तथेच्छा तत्रैव तथाक- तेर्नेतरेपु, न हि तत्राविशिष्टेषु कथमेवं कृतिरितिपर्यनुयोगः सम्भवत्येवमिहापीत्यर्थः । ननु श्रवणादेर्यथा पुरुषोत्तमसम्बन्धित्वेन तत्प्राप्तिहेतुत्वमेवमक्षरस्याप्यस्त्वित्याशङ्का तु नि- खिलासुरजीवतमापुजनिरासकेन यदुवंशोदयाचलचूडामणिनैव निरस्तेति न खतो वक्तुमु- चितेत्याशयेनाह तदुक्तमिति भगवद्गीतास्त्रितिशेपः, तत्र "यदक्षरं वेदविदो वदन्ति" (गीता.८.११.) इत्युपक्रम्य "स याति परमां गतिम्" (गीता. ८.१३.) इत्यन्तेनाक्षरप्रायु- पायमुक्त्वा "नन्यचेताः सततम्" (गीता. ८. १४.) इत्यादिना स्वप्राप्युपायं वैलक्षण्यं चोक्त्वा भक्त्येकलभ्यत्वं स्वस्य वक्तुं पूर्व क्षराक्षरयोः स्वरूपमाह, “सहस्रयुगपर्यन्तम्" (गीता.८.१७.) इत्युपक्रम्य “प्रभवत्यहरागमे" (गीता. ८. १८.) इत्यन्तेन क्षरस्वरूपमुक्त्वा "परस्तसात् तु भावोन्यः" (गीता. ८. २०.) इत्युपक्रम्य "तद्धाम परमं मम" (गीता. ८. २१.) इत्यन्तेनाक्षर- खरूपमुक्तं, अत्र पूर्व क्षरखरूपमुक्तमिति "परस्तसात्तु" (गीता.८.२०.) इत्यत्र क्षरादेव परत्वमुच्यते, तच्छब्दस पूर्वपरामर्शित्वाद, तस्यैव पूर्वमुक्तत्वात् , अतएवाक्षरव्यावर्तकस्तु- शब्द उक्तः, एतेन "नित्यत्वेन क्षरणाभावादक्षरशब्देन जीव एवोच्यते न तु पुरुषो- त्तमाधिष्ठानभूतो जीवातीत' इति निरस्तं, "यं प्राप्य न निवर्तन्त" (गीता. ८. २१.) इति वाक्याजीवे तथात्वासम्भवान् नित्यमुक्तत्वापत्या शास्त्रवैफल्यापत्तेश्व, इत एव ज्ञानमार्गिणां तत्प्राप्तिरेव मुक्तिरिति ज्ञेयं, ततोनिटत्तेः, "पुरुपः स परः पार्थ" (गीता. ८. २२.) इत्यने- नाक्षरात् परस खस्स भैक्येकलभ्यत्वमुक्तं, तेन ज्ञानमार्गीयाणां न पुरुषोत्तमप्राप्तिरिति सिद्ध, “यस्यान्तःस्थानि" (गीता. ८. २२.) इत्यनेन परस्य लक्षणमुक्तं, तच मृत्लादिप्रसङ्गे श्रीगोकुलेश्वरे स्पष्टमुच्यते, तेनाक्षरोपासकानां न पुरुषोत्तमोपासकत्वं तद्विपयकश्रवणादेर- भावादितिभावः, "अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्" (गीता. ८. २१.) इतिवाक्या "स याति परमां गतिम्" (गीता. ८. १३,) इत्यत्राक्षरमेव यातीत्यर्थों ज्ञेयः । किञ्च तैतिरीयोपनिपत्सु पठ्यते "यसिन्निदं सश्च वि चैति सर्व यसिन् देवा अधिविश्वे निपेदुः तदेव भूतं तदु भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन् येनातं खञ्च दिवम्महीं च मानात्, समयमृशन्ति सशं कुर्वन्ति, अवमर्शयेद् वृणुयादित्यर्थः, तथेच्छा स्वकीययज्ञयशःसम्पादकरव- प्रकारिकेच्या, तथाशतिर्मुख्यत्वेनादौ परणं, एवमिहापि परममुकायपि भगवान् भक्ति दत्वा यस जीवस्य स्वप्राप्तिमिच्छति तसै भक्ति ददाति नेतरेभ्य इत्यर्थः, श्रवणादेः सर्वासां भकीनामित्यर्थः, एवमक्षरस्याप्यस्त्व. क्षरसम्बन्धिश्रवणादीनामक्षरमापकत्वमप्यास्तामित्यर्थः, वैलक्षण्यं स्वस्थाक्षरा लक्षण्यं, तुशब्दः 'परस्तमा विति तुशब्दः, पतेनाक्षरपदेन कूटस्थजीवातीतमलप्रतिपादनेन, नित्यमुक्तत्वापत्या 'यं प्राप्य न निवर्तन्त' पताशास्वाक्षरपदेन प्रतिपादनात्तस्यैव च जीवत्वोक्तो मुक्तिसाधनवैफल्यापरित्यर्थः, इत एव 'यम्प्राप्येति- वास्यादेय, पुरुषोत्तमस्याक्षरोत्तमरवसिद्धावप्यक्षरस्य लोकरवं तपस्थितत्वं च पुरुषोत्तमस्येति न वाक्यासिद्धमत आहुः किञ्चेति, पमिशिद मितिश्रुतावक्षरस्य सर्वाधारत्वं सर्वलीलोपयोगिदेवस्थानत्वं सर्वारमकरवं पादग्नयेणोध्यते १. यश्यसमिति कपुषु। २. श्रूयत इत्यविकं थ{गोषु। ३, तानून प्रत्या' वपुस्तके। ४. भक्त्यैक युगोपुस्तकयोः। ५, मृत्सेत्यादि कयगोषु । - - ·N ३०८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च यमन्तःसमुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा" इति (नारा.१.) अत्राक्षरात्मकत्वेन क्षरात्मकादाकाशात् “परमे व्योनि" भक्तानां हृदयाकाश इति यावत् । तत्र प्रकाशमानमित्यर्थात् , अत एव "ब्रह्मविदामोति परम्" (ते. प्र.) इत्युपत्राम्य "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" (ते. त्र.) इत्येतदुपनि- पत्स्खेव पठ्यते, "यदक्षरे परमे प्रजा" इतिपद"मवयन्ती"त्यनेन सम्बध्यते, अत्रे "प्रजा". पदाद् व्यापिवैकुण्ठात्मको लोकोक्षरपदेनोच्यत इत्यवगम्यते, अत एव "न यत्र माया" (भाग. २. ९. १०.) इत्यादिना श्रीभागवते तत्स्वरूपमुच्यते, एतेनाक्षरस्य पुरुषोत्तमाधि- प्ठानत्वं निश्चीयते, इतोप्यक्षरातीतः पुरुषोत्तम इत्यवगम्यते, एवं सति सामान्य भगवद्विभूतिरूपत्वं तद्भावस्तस्य पुरुषोत्तमय भावः सत्तोक्तरीत्या तत्र स्थितिरितियावत् , ताभ्यां हेतुभ्यां तथेत्यप्यर्थो ज्ञेयः ॥ ३३ ॥ ननु संसारनिवृत्त्यानन्दाविर्भावयोरविशेषादक्षरे ब्रह्मणि लये पुरुषोत्तमे प्रवेशान् न्यून- तोक्तौ को हेतुरित्याकाक्षायामाह । इयदामननात् ॥ ३४॥ इयदिति परिमाणवचनं तस्स श्रुतौ कथनादित्यर्थः, अत्रेदमवधेयम्, तैत्तिरीयोपनि- पत्सु "सैपानन्दस्य मीमांसा भवति" (ते. प्र.) इत्युपक्रम्य मानुपमानन्दमेकं गण- यित्वा तस्मादुत्तरोत्तरं शतंगुणमानन्दं गन्धर्वानारभ्य प्रजापतिपर्यन्तसोक्त्वोच्यते, "ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्दः" (ते. ब्र.) इति, एवं सतीयदेतावदित्य- क्षरानन्दस्य सावधिकत्वेन श्रुती कथनादानन्दमयत्वेन निरवध्यानन्दात्मकत्वस्य पुरुषोत्तमे कथनात् तथोक्तिरिति ॥ ३४ ॥ ११ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकादशमक्षरधियामित्यधिकरणम् ॥११॥ अथ ज्ञानमार्गे यथा खात्मत्वेन ब्रह्मणो ज्ञान तथा भक्तिमार्गेपि भक्या पुरुपोत्तम- ज्ञाने खात्मत्वेन पुरुषोत्तमज्ञानं भवति न वेति विचार्यते, सर्वान्तरत्वेन श्रुतौ कथनात् तुरीयपादे तु पुरुषोत्तमाधारत्वमुच्यते, एतच्च प्रथमचरणस्यार्थमाहुरत्राक्षरेत्यादिना, अत्र भक्तानां हृदयाकाशे, प्रकाशमानं पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्यविशिष्टमक्षरं प्रकाशमानमित्यर्थः, 'परमव्योम'पदस्य भक्तहृदयबोधकतायां मानमाहुरत एवेत्यादि, ननु तथाप्यक्षरस्य लोकात्मकरवे किं गमकमत आहुर्यदक्षर इत्यादि, तत्स्वरूपं व्यापि. वैकुण्ठात्मकाक्षरस्वरूपं, इतोपि शुकवाक्यादपि, सामान्यतद्भावाभ्यामितिसूत्रभागस्यार्थान्तरं स्वयं व्याख्या. तार्थानुकूलमाहुरेवं सतीत्यादिना, एवं सति पूर्वोक्तरीत्या पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वस्याक्षरे श्रुति सिद्धत्ये सति, सामान्यमिति समानानां भगवद्विभूतिरूपाणां भावः सामान्यमक्षरस भगवद्विभूतिरूपत्वमितियावत् , उक्तरीत्या 'यदक्षरे परमे प्रजा' इतिश्रुत्युक्तरीत्या, तत्र स्थितिस्तद्भावशब्देन सौनाक्षरे पुरुषोत्तमस्स स्थितिरुफेत्यर्थः, तथासद्व्याख्यातार्थस्य याथार्यम् ॥ ३३ ॥ इयदामननात् ॥ ३४॥ नम्वक्षरात् संसारनिवृत्यानन्दयोलाभात्पुरषोत्तमापेक्षयाक्षरस्य न्यूनतायां को हेतुरिति सूत्रेण प्रदर्शयन्तः सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, तस्य पुरुषोत्तमापेक्षयाक्षरे न्यूनत्वस्य, अत्रेदमवधेय- मक्षरे पुरुषोत्तमापेक्षया न्यूनत्वे प्रमाणं बोद्धव्यमित्यर्थः, एवं सत्यक्षरानन्दस्यैकत्वेन परिच्छेदश्रावणे सति, इयदितिसूत्रभागार्थमाहुरियदेतापदिति । परिच्छिन्नानन्दवदितिहेतोरित्यर्थः ॥ ३५ ॥१७॥ इति तृतीयतृतीय एकादशाधिकरणम् ॥ ११॥ १. अमात् पूर्वमेतेनाक्षरस्येसारभ्य पुरुषोत्तम इत्यवगम्यत इति कपुपुस्तकयोः । २. अत्रेदं ज्ञेयमिति सर्वेप्यादर्शाः। ३. य इतिपदं छप्तं कंगोपुस्तकयोः। ४. आनन्द इति कगोपुस्तकयो । ५. सति यदिति पुस्तके सति यत इति घ गोपुस्खके। ६. सावधित्वेनेति कपुपुस्तकयोः।

·तृतीयाध्याये तृतीयपाद द्वादशमन्तरा भूतप्रामवदित्यधिकरणम् । ३०९ तद् भवतीति पूर्वः पक्षः, तथात्वेपि "सर्वस्व वशी सर्वस्पेशानः" (बृह ६.२. २२.) इत्यादिश्रुति- भिरेवमेव ज्ञानं न तु तथेतिसिद्धान्तः, अत्र तथाज्ञानाभावस्यावश्यकत्वार्थ विपरीते बाधक- माह, पूर्वमिन् सने ब्रह्मानन्दाद् भजनानन्दस्याधिक्यं निरूपित, स तु भगवदत्तः, तव्यवधाय- कोर्थश्च प्रभुणा न सम्पाद्यते, खात्मत्वेन ज्ञानश्च भजनानन्दान्तरायरूपं, यद्येतत्सम्पादयेत् तं न दद्यात्, अन्यथाभावात् , अतः खात्मत्वेन ज्ञानं भक्तिमार्गीयस्य न सम्भवतीत्याशये- नाहान्तरा स्वात्मन इति । अन्तरा भूतग्रामवत् खात्मनः॥ ३५॥ (३. ३. १२.) भगवता भक्तिमार्गे स्वीयत्वेनागीकृतो य आत्मा जीवस्तस्य यदात्मत्वेन ज्ञानं तद भज- नानन्दानुभवेन्तरा व्यवधानरूपमिति भगवता तादृशे जीवे तन्न सम्पाद्यत इत्यर्थः, तत्सम्पादनस सर्वथैवासम्भावितत्त्वं हीनत्वञ्च ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह भूतग्रामवदिति, उक्तभक्तस्य विग्रहोप्यलौकिक इति तत्र लौकिको भूतग्रामो न सम्भवति हीनत्वात्तथेत्यर्थः । अथवा लौकिको भूतग्रामः स्त्रीपुत्रपश्चादिब्रह्मानन्दानुभवे बाधकस्तथा भजनानन्दानु- भवे खात्मत्वेन भगवज्ज्ञानमित्यर्थः॥३५॥ ननु भक्तेप्वप्युद्धवादिपु ज्ञानोपदेशः श्रूयते, स चात्मब्रह्माभेदज्ञानफलक इत्यात्मत्वेन ज्ञानाभावे तदभेदोपदेशानुपपत्तिः सादिति तन मन्तव्यमेवैवं सति भक्तिमार्गाज्ज्ञानमार्ग- स्योत्कर्पश्च सिध्यतीत्याशय परिहरत्युपदेशान्तरवदिति । अन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥ ३६॥ न ह्यत्राभेदज्ञानायोपदेशः किन्तु यथाग्रिमस्वर्गापवर्गाख्यपारलौकिकानन्दफलकालौकि- के कर्मण्यधिकाररूपसंस्कारार्थ गायत्र्युपदेगः क्रियते तत्संस्कारसंस्कृतं तच्छरीरादिकमपि अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः ॥ ३५॥ अक्षराभेदविचारणामेदज्ञानश्रवणानन्तर भसगसगत्या ज्ञानमार्गे पूर्णज्ञानसम्पत्ती यया स्वारममहाभेदानुभावो जायते तथा भक्तिमार्ग भनयुत्पायनन्तरं भन्या माममिज्ञानाती'त्यादि- वाक्योकः स्वारमपुरुषोत्तमाभेदानुभावो भवति न वेति विचार्यतेथेत्यादिना, पूर्वपक्षमाहुः सर्वान्तरत्वेनेत्यादिना, श्रुतौ कथनात् 'यः पृथिव्यां विष्टन पृथिव्या अन्तरो यं पृथियी न वेद यस्य पृथियी शरीर यः पृथिवीमन्तरो यमयती'त्यादिश्रुतौ कथनात्, स च यसिस्तिष्ठति तं स्वान्तः स्थापयत्ययोगोलकाग्निवत्, इत्थशाभेदज्ञान पर्यवसितं सर्वतिभावः, सिद्धान्तमाहुस्तथात्वेपीत्यादिना, तथात्वेपि वस्नुतो जीवानां ब्रह्माभिसत्वेपि, एवमेवशानं पुरपोत्तमभक्तानां सर्ववशित्वेन सर्वेशत्वेनैव पुरषोत्तमज्ञानं, न तु तथा, न तु स्वात्माभेदेन ज्ञानं फलायेत्यर्थः, अत्र पुरुषोत्तमभक्तपु, तथाज्ञानामावस्य भगवति स्वास्माभेदशानाभावस्य, विपरीते ताशा- भेदज्ञाने, पूर्वस्मिन् सूत्र 'इयदामनना' दितिसूत्रे, स तु भजनानन्दस्तु, तधवधायकः स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमच्छ"दित्यादिश्रुतिभ्यो मुख्यभक्तिमार्गस्य रमणार्थत्वावगमादभेदावगमो भजनानन्दव्यवधायक इत्यर्थः, स्वात्मत्वेन ज्ञानं 'यत्र स्वस्थ सर्वमात्मैवाभून् तत् केन के पश्ये दित्यादिरूपं, एतदभेदज्ञानं, अने मेदज्ञानदशायां, अन्यथाभावादमणासम्भवात्, तादृशे जीवे भजनानन्दयोग्ये जीये, तभेदज्ञान, उक्त- भक्तस्य भजनानन्दयोग्यभक्तस्य, तथाभेदज्ञानमपि तथेत्यर्थः ॥ ३५ ॥ अन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥ ३६॥ ननु भक्केषु स्वात्मनि ग्राभेदानुभवस भजना- मन्दानुमयप्रतिवन्धकरवे भगवांस्तेषु कथमभेदमुपदिशति इत्यत्र समाधान स्त्रकारस्थावतारयन्ति नन्वित्यादि, सच १. मार्ग इति कैगोपुस्तकयोः । २, त्वेताहश इति कपुपुस्तकयोः । ३ असम्भावितमिति कपुपुस्तकयो । असम्भवितमिति च पुस्खके। ४. तन्मन्तव्यमेवेति सर्वेप्यादा। प्रदीपेपि पधपती सन्मन्तव्यमेवेत्युपन्यासः ।

·३१० श्रीमद्रासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते भूतादिभिरपि नोपहतं भवति यथा वा योगोपदेशसंस्कृतस्य चपुरस्यादिभिर्नोपहन्यते तथा प्रकृते भक्तिभावस रसात्मकत्वेन संयोगविप्रयोगभावात्मकत्वाद् द्वितीयस प्रलयानलादति- करालत्वेन कदाचित् तद्भावोदये तेन भक्तवपुरादेस्तिरोधानेग्रिमभजनानन्दानुभवप्रतिवन्धः स्या- दिति तन्निवृत्यर्थ ज्ञानोपदेशसंस्कारसंस्कृतं तद्वपुरादिकं भगवता क्रियते न त्वात्माभेदज्ञानं भगवतोभिनेतमित्यर्थः, अन्यथोपदेशानन्तरं बदरी गच्छन् विदुरं प्रती"हागतोहं विरहा- तुरात्मा" (भाग. ३. ४. २०.) इति न वदेदेवमेवान्येष्वपि भक्तेषु ज्ञेयं, अनोपदेशान्तरपदं प्रस्तुतोपदेशभिन्नमुपदेशमाहेति प्रस्तुतस्य तस्सान्यसाभावादभेदपदेनाभेदोपदेश एवोच्यते, एतेन भगवान् स्वीयानां भक्तिभावप्रतिबन्धनिरासायव सर्व करोतीति ज्ञापितं भवति । अथवोपदेशान्तरवदित्यस्यायमर्थः, शरीराद्यध्यासवतस्तद्भिन्न आत्मा तत्त्वं न तु शरीरादिरित्युपदेशो ज्ञानमार्गे यथा क्रियते तेन शरीरादावात्मवुझ्या यः स्नेहादिः सोप- गच्छति तथान सर्वेपामात्मनो ह्यात्मा “य आत्मनि तिष्ठन्" (बृह. ५. ७.) इत्यादिश्रुति- सिद्धो जीवात्मनोप्यात्मा पुरुषोत्तम इति वोध्यते तेन पुरुषोत्तमे निरुपधिः स्नेहस्तत्सम्बन्धे- स्वनात्मनि स सिध्यति, यद्यप्येवम्भावः पूर्वमप्यासीदेव तथापि सहजस्य शास्त्रार्थत्वेन ज्ञानेति- प्रमोदो दोय च भवतीति तथा, नैतावता जीवाभेद आयाति, अने जीवनसम्पचिरेवोप- देशकार्य न तु तेन पूर्वभावोपमर्दः सम्भवतीति सारं, तेन ज्ञाने सर्वाधिक्यं मन्वानाय भक्तिबलप्रदर्शनञ्च सिध्यति ॥ ३६॥ . उपदेशश्च, तद्भेदः स्वारमनि ब्रह्माभेदः, तन मन्तव्यं भक्तानां फलभोगदशायां स्वात्मनि ब्रह्मभेदज्ञानं न मन्तव्यमित्यर्थः, एवं सति स्वात्मवहाभेदज्ञानस्य फलदशायां सर्षनावश्यकत्वे सति, परिहरति सूत्रकारः समाधत्त इत्यर्थः, तन सूत्रमध्येन्यथापदस्पार्थ आत्मत्वेन ज्ञानाभाष इत्यनेनोक्तः, अभेदानुपपत्तेरितिसूत्रभाग- स्यार्थस्तद् भेदोपदेशानुपपत्तिरित्यनेनोक्तः, इति तन्मन्तव्यमेवेत्यारभ्य परिहरतीत्यन्ते नेति चेन्ने तिसूत्र. भांगस्मार्थ उक्तः, परिहरति पूर्वोक्तदृष्टान्तेन सूत्रकारः परिहरतीत्यर्थः, अप्रोद्धवे साक्षाद्रजागनासु चोद्धवद्वारा. न्यन्नाप्येकान्तभक्तपु, अमेदज्ञानाय अभेदज्ञानरूपफलायेत्यर्थः, भूतादिभिः शरीरनाशकत्वेनाभिमतभूतादिभि. रित्यर्थः, तथा प्रकृते देहरक्षार्थमेकान्तभक्तेपु स्वारमनि ब्रह्माभेदोपदेश इत्यर्थः, तन्निवृत्यर्थ भक्तदेहानां तिरोभाव. निवृत्यर्थ, ज्ञानोपदेशसंस्कारेति, भत्र स्वात्मनि पुरुषोत्तमाभेदोपदेशो योध्यो 'भक्त्या माममिजानाती'त्य- नेनोक्तो न स्वक्षराभेदोपदेशो भकानां ताशसंस्कारो भवितुमर्हति तस्य ताहशविरहदुःखनिवर्तकत्वात् , अन्यथा. भेदोपदेशस्य मोक्षजनकरवे, न वदेन मुक्त एव भवेदित्यर्थः, इत्थं च तादृशविरहातुरात्मनो देहपात एव स्माद्यदि भगवता ताशोपदेशो न कृतः स्यादितिभावः, एवमेव विरह उपदेशस्य देहरक्षार्थत्वमेव, अन्येवपि यथा कुरुक्षेत्रे व्रजभक्तानां चाक्य 'माहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगीश्वरैर्हदि विचिन्त्यमगाधबोधं संसारकूपपतितो- तरणावलम्ब गेह पामपि मनस्युदियात् सदा न' इत्यादि, ननु मूलेभेदानुपपत्तिरेवोक्ता न स्वभेदोपदेशानुपपत्ति- रभेदोपदेशपरतया भवदीयव्याख्याने किं मानमित्यत आहुरनेत्यादि, उपदेशान्तरपदं दृष्टान्तप्रतिपादकमुप- देशान्तरपदमित्यर्थः, प्रस्तुतस्य दान्तिकस्य, अन्यस्याभेदोपदेशातिरिक्तस, अमेदोपदेश एवोच्यते अमेदपदलक्षणयाभेदोपदेश एवोच्यत इत्यर्थः भक्तिभावेत्यादि, भजनानन्दानुभवप्रतिबन्धको यो विरहे देहतिरोभावसन्निरासायैव स्वाभेदज्ञानोपदेशं तेषु करोतीत्यर्थः, अत्र भक्तिमार्ग, तेन पुरुषोत्तमस्य स्वारमत्वेन ज्ञानेन, तत्सम्बन्धेन पुरुषोत्तमाभेदसम्बन्धेन, आत्मनि पुरुषोत्तमाभेदेन ज्ञाते जीवात्मनीत्यर्थः, स परः प्रेमा, एवम्भावः पुरुषोत्तम भारमस्वेन प्रेमातिशयरूपो भाव इत्यर्थः, पूर्वभावः भजनानन्दानुमवरूपः ॥ ६ ॥ २. निरासादिति केपुस्तके । १. देशान्तरमाहेति वप्रकाशयोः । दार्यवि कगोपुस्तकयोः। ३. सम्बन्धित्वेनेतिपाठः ४. अतिप्रमो.

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वादशमन्तरा भूतग्रामवदित्यधिकरणम् । ननु "तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्" (ऐत. आर.२.१२.२.) इत्यैतरेयके तैत्तिरीयके "चाह- सि ब्रह्माहम्" (महानारा. ५.१०.) इति पठ्यते, अत्र मध्यस्थं "ब्रह्म पदमुभवत्र सम्बध्यते नावृत्त्या व्यतिहारोतो ब्रह्माभेदः सिध्यति, तथा लीलामध्यपातिभक्तानामपि "कृष्णोहमह कृष्णः" (भाग. १०. १९, २७.) इतिभाव उल्लेखश्च श्रूयतेतस्तदभेदज्ञानं भक्तिफलमिति मिल्यमानं प्रतिवादिनं तत्वरूपं चोधयति । व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ।। ३७ ॥ रसात्मकत्वाद्भक्तेः संयोगविप्रयोगात्मकत्वाद् द्वितीयभावोद्रेके यथेतरेश्रुमलापादयो ज्यभिचारिभाषास्तथातिविगाढभावेन तदभेदस्फूर्तिरप्येकः, स न तु सार्वदिका, तदा स्वात्मानं चेन विशिंपन्ति तं च स्वात्मत्वेन, सोत्र व्यतिहारपदार्थ इत्यर्थः, अपरञ्चोद्देश्यविधेयभाव- स्फूतों न ह्यद्वैतज्ञानमस्ति किन्तु भावनामात्रं, भक्तानां तु विरहभावे तदात्मकत्वमेवाखण्ड स्फुरति येने तल्लीलां स्वतः कुर्वन्ति, एतद् यथा तां श्रीभागवतदशमस्कन्धविकृती पश्चितमसाभिः, एवं सति मुख्यं यदद्वैतज्ञानं तद् भक्तिभावैकदेशव्यभिचारिभावेष्वेकतर इति सर्पपस्वर्णाचलयोरिव ज्ञानमयोस्तारतम्यं कथं वर्णनीयमितिभावः ॥ ३७॥ १२ ॥ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वादशमन्तरा भूतग्रामवदित्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ अथेदं विचार्यते, प्राप्तभक्तः पुरुषस सत्यशमदमादयो विधीयन्ते न वेति फलोष- कार्यन्तरङ्गसाधनत्वाच्छुद्धौ सत्यामेव चित्ते भगवत्प्रादुर्भावसम्भवाद्विधीयन्त इति पूर्वः पक्षः। सैव हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ (३.३. १३.) वादशस्य ते न विधीयन्त इतिसिद्धान्तः, तत्र हेतुमाह, हि यसाद्धेतोः, सैव भक्तिरेव व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ।। ३७ ॥ नन्वित्याद्यैतरेयकवाक्यं जीवस्वादिस्यपुरुष प्रति तैत्तिरीय. घाचं जीवस्य जलस्यमा प्रति, अत्र तैत्तिरीयकाये, उभयत्रासद विशेषणतयालदर्थे विशेष्यतया चेत्या, आवृत्त्या ब्रह्मपदस्यावृत्येत्यर्थः, व्यतिहारो विशेषणविशेष्यभायेन व्यत्यय इत्यर्थः, उल्लेखश्च श्रूयते पचाध्याय मकानामुल्लेखः श्रूयत इत्यर्थः, भक्तिफलं भक्तिजन्यं फलमित्यर्थः, तत्स्वरूपं भक्तानां व्यतिहारस्वरूपं, बोधयति सूत्रकारो बोधयति, तदभेदः श्रीकृष्णाभेदः, एकः स व्यमिचारः, तत्वेन श्रीकृष्णायन, विशिंपन्ति निरूप- यन्ति, तं च श्रीकृष्णं च, अन मफिमागे, उद्देश्यविधेयभावस्फूर्ता 'यहमस्मि' 'ब्रह्माहमसी' तिवाश्यार्थे उद्देश्यविधेयभावस्फूर्तावित्यर्थः, तल्लीला भगवल्लीलां, अपश्चितं पञ्चाध्याय्यां प्रपञ्चितमित्यर्थः, एवं सति भगवलीलायाः स्वयंकरणे सति, मुख्यं स्वस्मिन् भगवद्धर्मातिरिक्ताविषयं, भक्तिभावैकदेशो भक्तिभावयोः संयोगविप्रयोगयोर्मध्य एकदेश एको विभागोधभक्तिभाव इत्यर्थः, एकतर इति, तथा च भक्तिभावैकदेशो विरहमायस्तप्रत्या ये सम्मारिमावास्तेपामप्येकतरोमेदानुभव इत्यर्थः, इतीति हेतो, अन्येषां फलमूर्धन्यो यो भावना. रूपोभेदानुभवस्तदपेक्षयोस्कृष्टो यो भगवदभेदानुभव इतरविषयक. सोपि फलसाधनीभूतभत्त्येकदेशविरहमाचीय- ध्यमिधारिभावानामेकदेश इतिहेतोरिस्पः, कथं वर्णनीयं न कथमपि वर्णयितुं शक्यमित्यर्थः ॥ ३७॥ १२॥ इति तृतीयतृतीये द्वादशाधिकरणम् ॥ १२ ॥ सैघ हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ भक्तः फलोत्कर्षमुपपाथ फलसाधनतोप्युरकर्ष प्रतिपादयन्त्यधिकरणप्र. योजनं पदन्तः सून्नमवतारयन्त्यथेत्यादिना । विधीयन्ते भक्तिसियुत्तरमपि विधीयन्ते भक्तस्य फलोद्देशेन विधीयन्ते न येतिसंशयः, शमादिविधिविषयः फलेत्यादिपूर्यः पक्षा, विधीयन्ते भक्तिसिखुसरमपि विधीयन्त १. व्यतिहारत इति गोपुस्तकयोः । २. उन्मेषश्चेति कपुस्तके। ३. पम्फुलमानमिति कपुस्तके। ४. सब नेति कयगोपु। ५. ये तत्तलीलामिति कपुस्तके । ६. तथेति लुप्तं कपुस्तके। ७. एकतरदिति धपुस्तके।

·३१२ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते । सत्यादिसर्वसाधनरूपा, तसां सत्यां सत्यादयो ये ज्ञानमार्गे विहितवाद कप्टेन क्रियन्ते मुमुक्षुमिस्ते भक्तहदि भगवत्प्रादुर्भावात् स्वत एव भवन्तीति न विधिमपेक्षन्त इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ पूर्वसूत्रे शास्त्रोक्ताखिलसाधनरूपत्वं भक्तरुक्तं तद्दार्थमधुना मुक्तिप्रतियन्धकत्वेन हेयत्वेनोक्तानां फामादीनामपि भगवत्सम्बन्धान्मुक्तिसाधकत्वमुच्यते, भक्तिस्तु विहिता विहिता चेति द्विविधा, माहात्म्यज्ञानयुतेश्वरत्वेन प्रभा निरुपधिस्नेहात्मिका विहितान्यतो. प्राप्तत्वात् , कामाद्युपाधिजा सा त्वविहिता, एवमुभयविधाया अपि तस्या मुक्तिसाधक त्वमित्याह। कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥ इतरत्र विहितमक्तेरितिशेपः, कामाद्यपाधिस्नेहजरूपायां कामायेव मुक्तिसाधन मित्यर्थः, भगवति चित्तप्रवेशहेतुत्वात् , आदिपदात् पुत्रत्वसम्बन्धित्वादयः, स्नेहत्वाभावे प्यविहितत्वभगवद्विपयकत्वयोरविशेपाद् द्वेषादिरपि सङ्ग्रह्यते, तेन भगवत्सम्बन्धमात्रय मोक्षसाधकत्वमुक्तं भवति, तत्र विहितभक्तावित्यर्थः, शास्त्रे सर्वथा हेयत्वेनोक्ता हि गृहाः, सर्वनिवेदनपूर्वक गृहेषु भगवत्सेवां कुर्वतां तदुपयोगित्वेन तेभ्य एव मुक्तिर्भवतीत्यर्थः, एतादृशानां गृहा भगवद्गृहा एवेतिज्ञापनायायतनपदं, तेपु तथाप्रयोगप्राचुर्यात् , आदि- पदेन स्त्रीपुत्रपश्चादयः सट्टयन्ते, एतेन ज्ञानादिमार्गादुत्कर्ष उक्तो भवति, बाधकानामपि साधकत्वात् , माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहे सत्येव भर्तृत्वेन ज्ञाने कामोपि सम्भवतीतिज्ञापनाय चकारः ॥ ३९ ॥१३॥ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे त्रयोदशं सैव हीत्यधिकरणम् ॥ १३ ॥ . इत्यर्थः, ताशस्येति सिद्धभक्तेः, ते शमादयः, तन भक्तिसिद्धिमति भक्ते शमाद्यनपेक्षायां, भक्तिरेव 'भक्त्या भन्य सिफाफ्यादिवर्षी; पार कर्नामपट पता लम्पसापाचट चोगे तमधर्मेण अपामारताप सर्प मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेजसे'तिभगवद्वाक्यादसहायशूरत्वाद्भक्तिरेव सर्वसाधिकेतिभक्तिसिद्धी नेतरापेक्षेति- सिद्धान्तः ॥ ३८॥ कामादीतरन तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥ कामादीनामित्यादि, 'कामं क्रोधं भयं स्नेह'मित्यादि- वाक्यान्मुक्तिसाधकत्वमित्यर्थः, विहिता तापनीये विहितेत्यर्थः, अन्यतः प्रमाणान्तरतः, कामाधुपाधिजा 'गोप्यः कामाझ्यात् कंस' इत्यादिवाक्योक्तेत्यर्थ. उभयविधाया 'विहिताविहिते'त्यनेनोक्ताया द्विविधाया.अपीत्यर्थ., इतरनेत्यस्यार्थमाहुः कामादीत्यादिना, चित्तप्रवेशहेतुत्वात् कामाधुपाधिजाताया अपि भगवति चित्तप्रवेश- हेतुत्वान्मुक्तिजनकत्वमित्यर्थ , आदिपदात् कामादित्यादिपदात् सौत्रादित्यर्थः, स्नेहत्वाभावेपि द्वेपादौ स्नेहत्वा. भावेपि, सौत्रतत्रपदस्यार्थमाहुर्विहितभक्ताविति, सौत्रायतनपदस्वार्थमाहुः शास्त्र इत्यादिना, तदुपयोगित्वेन सेवोपयोगित्वेन, तेभ्य आयतनादिभ्यः, तेप्यित्यादि, तेषु भगवदायतनेपु हृदयादिपु, तथाप्रयोगदर्शनादाय तनेतिप्रयोगदर्शनात्, एतेन मुक्तिविरोधित्येन ज्ञानमार्गे उक्तानामपि गृहादीनां भक्तिमार्गे मुक्तिसाधकतमा सूत्र उक्तत्वेन ॥३९॥ १३ ॥ इति तृतीयतृतीये प्रयोदशाधिकरणम् ॥ १३ ॥ १. सत्यामिति लतं पुपुस्तके ।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्दशमादरादलोप इत्यधिकरणम् । ३१३ ननु नित्यानां वर्णाश्रमधर्माणां भगवद्धर्माणां चैककाले प्राप्तौ युगपदुभयोः करणा- सम्भवादन्यतरबाध प्राप्ते कस स्थान कति स्थात् संशयः, तत्र कर्मणां खखकाले विहितानामकरणे प्रत्यवायश्रवणादिवरत्रातथाथवणादन्यदापि तत्कृतिसम्भवात् सापकाशत्वेन तेपामेव बाघो युक्तो न तु निरवकाशानामिति पूर्वः यक्षस्तत्र सिद्धान्तमाहादरादिति । आदरादलोपः॥४०॥ (३. ३. १४.) ब्रह्मयज्ञप्रकरणे तैत्तिरीयैः पठ्यत "ओमिति प्रतिपद्यत एतद्वै यजुस्वयी विद्या प्रत्येपा बागेतत् परममक्षरं तदेतदृचाभ्युक्तं, ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यसिन् देवा अधिविश्वे निपैदु- यस्तन्न वेद किमचा करिष्यति य इत् तद् विटुस्त इमे समासव इति" (तै. आ. २.११.१.) इति, अत्र ऋक्सम्बन्धित्वेन वर्णात्मके वस्तुवस्तु “परमे "परमव्योमा मकैक्षरे ब्रह्मण्योकारे वर्तमान । "तल"लोकवेदप्रसिद्ध परं ब्रह्म “योन वेद से किमृचा करिष्यती"त्यनेन तदज्ञाने वेदाध्ययन- स निष्फलत्वमुच्यते, एवं सति तदुक्तकर्मणोषि तथात्वमायाति, एतेन "भत्त्या मामभि- जानाति" इतिवाक्यात् परब्रह्मस्वरूपज्ञानं भक्यैवेति भक्ताः सन्तः पुरुषोत्तमविदो ये तेपामेव वेदाध्ययनादिकं फलप्रदं नान्येपामित्युक्तं भवति, अत एव श्रीभागवतेप्युक्तं "ऋपयोपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह सञ्चरन्ति", संसरन्तीति वा (श्रीमद्भाग.३.९.१.), अन्वये निदर्शनं, "य इ" ईश्वरत्वेन "तत्" पूर्वोक्तं परं ब्रह्म 'विदुस्त इमे भक्ताः सर्वापेक्षया 'स'म्याकारण भगवत्रिकदे श्रीगोकुलवैकुण्ठादि "वासत इति", तेनान्येषां सम्यगसचमक्षिप्तं भवति, पुरः- स्थितार्थवाचीदंशब्दप्रयोगेण चान्येपामसत्तुल्यत्वं श्रुतेरभिमतमिति ज्ञायते, ऋक्शाखायामपि आदरादलोपः॥४०॥ पूर्वाधिकरणे सारिवकभक्तानां ज्ञानासक्तिवारणाय ज्ञानमार्गाद् भक्तिमार्गस फलतः 'साधनतः स्वरूपतः सम्बन्धतश्वोत्कर्षः प्रतिपादितः, अतःपरं राजसानां भक्तानां फर्मकरणासति धारयितुं कर्मः करणनिर्णयाधिकरणसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, कस्य स्याद् बाधः कस स्वादिस्यर्थः, सूचार्यमाहु- ग्रह्मयशेत्यादिना, तैत्तरीयैः पठ्यत आरण्यके स्वाध्यायब्राह्मणे पठ्यते, श्रुत्यर्थस्तु ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाण ओमिति प्रतिपद्यते, प्रणवाक्षरं प्रथममुधारयेत्, प्रतिपद्यत इति पञ्चमो लकारः, पूर्वोचारणे हेतुरेतवैयजुस्नयी विद्या प्रति, अयं यजूरूपः प्रणवमन्नखयों विधो लक्ष्यीकृत्य प्रतिनिधिरूपो यतोस्ति, एषा वाद सर्ववेदबीजत्वात् सर्ववेदमयी प्रणवरूपा वागित्यर्थः, तदेतत्वाभ्युतमिति, तदेतत् परमं ब्रह्मस्वरूपमक्षरमचाभ्युक्तं, अनुपदोक्ता स्पदमुक्तमित्यर्थः, यस्मिन् प्रणवाक्षरारमके लोके, अधिविश्वे विश्वात्मकमक्षरं लोकमधिकृत्य, निपेदुः स्थिता भवन्ति, यस्तन वेद यः पुरुषखन्नत्यं पुरुषोत्तमं न वेद, किमृचा करिष्यति? ऋगिति वेदमात्रोपलक्षणं, स पुरुषो घेदेन किं करिष्यति ? न किञ्चिदित्यर्थः, इदिति निधोरणार्थकमव्ययं, समासते घझलोके सम्यगासत इत्यर्थः, तल लोकवेदप्रसिद्धं पुरुषोत्तमस्वरूपं, 'भतोसि लोके घेदे च प्रथितः पुरषोत्तम इतिगीतावाक्याल्लोकवेदप्रसिद्ध, एवं सति पुरषोत्तमखरूपाज्ञाने येदानां निष्फलानियंचने सति, तदुक्तकर्मण उत्कृष्टत्वेन निर्मातस्य पुरुषो. तमसम्बन्धि यत् कर्म तस्य, तथा उत्कृष्टस्वमित्यर्थः, अत एव पुरुषोत्तमस्वरूपाविदा वेदाध्ययनस्य निष्फल- स्वादेव, ऋपयोपीतिवाक्यं तृतीयस्कन्धनवमाध्यायथं, अन्वये निदर्शनं वेदाध्ययनसायेपि संसारित्व- कयनेन फलाभावप्रदर्शनं, बेदाध्ययनसावेन संसाकियनेन फलाभावप्रदर्शनादन्वयन्यभिचारप्रदर्शकमित्या, पूर्वोक्षश्रुतिदोपं व्याकुर्वन्ति य इत्यादि, तेन उक्तश्रुत्यर्थवलेन, अन्येषां पुरुषोत्तमखरूपाविदा, सम्यगसत्वं प्रहालोके सम्यगगमनमित्यर्थः, इदंशब्दमयोगेणे मे समासत' इतिश्रुतौ मकेविदंशब्दप्रयोगेणेत्यर्थः, एतेन पालम्पमशावादरो निर्णीतः, साधनमक्तिरपि श्रुतिसम्मतेत्याह कगिस्यादिना, एतच्छुत्यर्थस्तु तं लोकवेद- १. तथालवणात् । २. तैत्तिरीयकैः । ३. परमध्योमात्मके पागो। ४. स उस पागो। ५. सदरन्ति लुप्तं पाएँ। ६. परमन पुगो। ७. इति लसं कपु। 1 ४० अ.भा.प्र.

·३१४ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते "तमु स्तोतारः पूज्यं यथाविद ऋतस्य गर्म जनुपा पिपतन आस्य जानन्तो नाम चिद् विवक्तन महस्ते विष्णो सुमतिं भजामह" (ऋवसं १.१६४.३९.) इत्याधुग्मिरन्येभ्यो धर्मेभ्यः सकाशाद् भगवद्धर्मेप्वादरः श्रूयत इति तेषामलोप एवेत्यर्थः, एते'नाकरणे प्रत्यवायश्रवणादित्यादि यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तं वेदितव्यं, करणेपि वैयर्थ्यात् तदपरिहारान् , एवं सति यदकरणे प्रत्यवाय कथनं तेन तसादवकाशं प्राप्य गौणकालेप्यकरणे तथेति तस्याशय इति ज्ञायते ॥ ४०॥ नन्वेवंतात्पर्यकत्वे 'श्रुतेरुपनयनादिवत् कर्मोपयोगित्वं भक्तितज्ज्ञानयोः स्यादिति कर्मण एव प्राधान्यं न तु भक्तेः सिध्यतीत्याशय भक्तितज्ज्ञानावश्यकर्ववोधकश्रुति तात्पर्यमाह। उपस्थितेतस्तदचनात् ॥ ४१ ।। तयोर्युगपत्करणेनुपस्थितेपि यदि पूर्व भगवद्धर्मकरणमुच्येत तदा त्वदुक्तं स्यान्न त्वे 'किन्तूभयोर्युगपत्करण उपस्थिते बलाबलविचारे क्रियमाणेत आदराद्धेतोस्तद्वचनाद् भगवद्धर्मा- णां बलवत्वेनालोपवचनान कर्माङ्गत्वमेतेपां सिध्यतीत्यर्थः ।। ४१ ॥ १४ ॥ : इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्दशमादरादलोप इत्यधिकरणम् ॥१४॥ प्रसिद्ध भगवन्त, उ इति सम्योधनार्थमव्ययं, श्रुतय भाहुी स्तोतारो भगवद्वर्णनपरा, तं पूर्त्य सर्वकारणकारणं, यथाविदो भयथावद् भगवरस्वरूपयेत्तारोभवन्तः, ऋतस्य सूनृतवाणीस्वरूपस्य वेदस्य, गर्भमन्तर्निहितं, जनुपा यावजीव जन्मना, पिपर्तन सन्तुष्टं कुरुतदेहेन्द्रियादिसकलस्वीयपदार्थाना मगवस्येव विनियोगं कृत्वा सन्तोपय. निस्वतिभावः, इत्थं च श्रुतिरपि सर्वप्रकारैर्भगवद्धादरमेव सूचयति स्फुटं, सर्यप्रकारैर्भगवति प्रपत्त्या सन्तोपा- जनने जन्मवैफल्यं स्यादत उत्तरार्धनानुकूल्यमाहास्येत्यादि, आ समन्तात् , अस्य पुरुषोत्तमस्य, नाम जानन्तो. खण्डब्रह्मात्मकत्वेन नामस्वरूपं जानन्तः, वियतन विशेषेण वदत, नामस्वरूपं ज्ञात्वा तदेव कीर्तयतेत्यर्थः, अनुकल्पेन कयं सन्तोपोत आह चिदिति, नाम सच्चिदानन्दस्वरूपं भवतीत्यर्थः, तथा च नान्नः सच्चिदा- नन्दरूपत्वात् तेन भगवरस्वरूपावयोधात् ततः सन्तोपणमपि भगवतो भवतीत्यर्थः, नामस्वरूपाज्ञाने तदुपायमाहु- मह इत्यादिना, हे विष्णो, हे स्वरसम्बन्धितं, महाबले जोरूपं, सुमतिं सम्यग्भवास्वरूप प्रानन्त भगवद्भक्तं गुरु भजामहे, तथा चान्यो भजतु मा वा वयं तु भजामह इति श्रुतयः स्वकृत्यमावेदयन्ति, इत्थं च भगवद्धर्मप्राप्त्युपायेप्वादरबोधनाद् भगवद्धर्मेप्वत्यादरोबोधितः श्रुतीनां ज्ञेयः, इत्यं च भगवद्धर्माणामवश्यकर्तव्यता- बोधनात् तद्विरुद्धाकरणे प्रत्यवायाभावोपि श्रुत्यैव बोधित इति फलित, करणेपीत्यादि, श्रुत्या भगवधर्माणामनुठेयानां परित्यागेन प्रत्यवायपरिहाराय कृवानां कर्मणां वैयर्थ्यात्, श्रुतिविरोधेन वैयर्थ्यात्, तदपरिहारात् कर्मणां धैयर्थे प्रत्यवायस्याप्यपरिहार इत्यर्थः, एवं सति भगवद्धर्माणामवश्यानुष्ठेयत्ये सति, तेन प्रत्यवायकथनेन, अवकाशं प्राप्य भायुपयोगिपदार्थाननुष्टायोत्तरकालेवकाशं प्राप्येत्यर्थः, अकरणे नित्यकर्मणामकरणे, तथा प्रत्यवाय- 'सम्भव इत्यर्थः, तस्याशयः प्रत्यवायबोधकवाक्यानामाशय इत्यर्थ. ॥ ४० ॥ उपस्थितेतस्तद्वचनात् ॥४१॥ सूत्रावतरणमाहुर्नन्वित्यादिना, एवं श्रुतिभ्यां भगवद्धर्माणामवश्यानुष्टेय- वेन योधने कृते तेपामनुष्ठाने कृत एव श्रौतकर्मणां सफलता नान्यथेत्येवं सतीत्यर्थः, कर्मोपयोगिरवं पूर्वाह्नवत् कर्मणा साफल्याय कर्मोपयोगित्वमित्यर्थः, तयोः नौतभगवद्धर्मयोः, अत आदरादुक्तश्रुतिभ्यामादरात्, एवं सूत्रार्थेनैव सर्व समाहितम् ॥ ४॥ १४ ॥ इति तृतीयतृतीये चतुर्दशाधिकरणम् ॥१४॥ १. विविक्तनेति सर्वनाशुद्धमपि । २. तदपरीहारात् कपुगो। ३. वत् लुप्तं क । ४. भकितनझानयोः बरंगो। ५. भक्तितज्जहान घपापुपुंगो। ६. "प्रबोधक क्वगो। ७. लोपवचनादू ब्रह्मकर्माहत्वं गो।

·" , तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चदशं तनिधारणाधिकरणम् । अथेदं विचार्यते पुरुषोत्तमविदः कर्म कर्तव्यं न वेति, तत्र मार्गत्रयफलात्मके तसिन् सम्पन्ने पुनस्तस्य खतोपुरुषार्थस्य करणमप्रयोजकमिति न कर्तव्यमेवेति पूर्वः पक्षः, तत्र सिद्धान्त- माह तन्निर्धारणेत्यादिना। तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्भ्यप्रतिवन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ (३. ३. १५.) अत्रेदमाकूतं, भक्तिमार्गे हि मर्यादापुष्टिभेदेनास्ति द्वैविध्य, तत्र मर्यादायां पुष्टौ चतौ: दृशस्य न कर्मकरणं सम्भवति, अत एव तैत्तिरीयकोपनिपत्सु पठ्यत "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन इति" (ते. त्रा.) इति, "एतरह वाव न तपति किमह साधु नाकरवं किमहं पापमकरवम्" (ते. प्र.) इति, श्रूयते चोभयविधानामपि कर्मकरणमम्बरीपोद्धवपाण्डवादीनां, एवं सत्युभयविधानां मध्ये मम कर्मकरणे प्रभोरिच्छास्तीति यो निर्धारयति स करोति, य एत- द्विपरीतं स न करोति यथा शुकजडादिः, एतन्निर्धारश्च भगवदधीनोतो भक्तेष्वपि तनिर्धार- णानियमोतः कर्म कर्तव्यमेवातनिर्धारणे त्वाधुनिकानां, एवं सतीच्छाज्ञानवता तत्स- न्देहवता च कर्म कर्तव्यमिति सिद्धं, तत्रोभयोः फलं चदन्नादावाद्यसाह तदृष्टेस्तस्सा भगवदिच्छाया दृष्टिनिं यस्य स तथा तस्य, जीवकृतकर्मफलात् पृथर भिन्नमीश्वरकृतकर्मणो यत् फलं वेदमर्यादारक्षा लोकसङ्ग्रहच तत् फलमित्यर्थः, हिशब्देन "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत कुर्याद् विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुलॊकसनह" (श्रीमद्भग. ३. २५.) इति:- भगवद्वाक्यरूपोपपत्तिः सूचिता, द्वितीयस्य मध्यमाधिकारात् कालसङ्गादिजनितचित्तमालिन्येन भगवत्सान्निध्ये प्रतिवन्धः स्यात् तन्निवृतिस्तत्कृतकर्मणः फलमित्यर्थः । अथवा पूर्वसूत्राभ्यां भगवद्धर्मकृतेरावश्यकत्वमुक्त, सर्वात्मभाववतो "न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह" ( श्रीमद्भाग. ११. १२. १४.) इतिभगवद्वचनाद् विधेयामावाद- सम्भवाच कर्मज्ञानयोविहितमक्तेश्च करणं न सम्भवतीति तस्य किं फलमित्याकाङ्क्षापूरणाय तदनु- वदति तन्निर्धारणेत्यादिना, तसिन् धर्मिण्येव न तु धर्मेष्वपि दृष्टिर्यस्य स तथा, दृष्टिपदेन ज्ञानमात्रमुच्यते, तेनान्यविषयकदर्शनश्रवणादिज्ञानाभाव उक्तो भवति, एतादृशस्य प्रभुसङ्ग- तनिर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतियन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ मार्गत्रयफलात्मके कर्मज्ञानभक्ति- मार्गत्रयं तस्य फलात्मके, तस्मिन् पुरुषोत्तमज्ञाने, तस्य कर्मणः, एतादृशस्य भगवदानन्दानुभवकर्तुक्तस्य, अत एव ताशभक्तयोः कर्मकरणस्थानावश्यकत्वादेव, उभयविधानां मर्यादापुष्टिभेदेन द्विविधानामपि भक्ताना, एतद्विपरीतं फर्मकरणे भगवदिच्छाभावरूपं विपरीतं, तन्निर्धारणानियमो भगवदिच्छातदभावयोर निर्णये फर्मकरणतदभावयोरनिर्णयादनियमः, कर्तव्यमेवाकरणे प्रत्यवायश्रवणात्, पाक्षिकोपि दोपः परिहरणीय इति- म्यायास् कर्म कर्तव्यमेवेत्यर्थः, अतन्निर्धारणे भगवदिच्छाया अनिर्धारणे, इच्छाशानवता कर्म कर्तव्यमितीच्छा- ज्ञानवता, तन्निर्धारणानियम इतिसूत्रभागं व्याख्याय तदृष्टेः पृथगितिसूत्रभागार्थमाहुस्तप्रेत्यादिना, आद्यस्य कर्मकरणेच्छाज्ञानवतः, हिशब्देन सौनहिशब्देन, द्वितीयस्य करणाकरणविषयकभगवदिष्याज्ञानरहितस्य, सन्निवृत्तिः कालकृतप्रतियम्धनिवृत्तिः, साधारणरीत्या सूत्रार्थ व्याख्यायासाधारणार्थ पहुं सूत्रस्यार्थान्तरमाहु- रथवेस्यादि, आवश्यकत्वं प्रौतादिनित्यधर्मकरणापेक्षया भगवद्धर्माणामावश्यकत्वं, विधेयाभावाज ज्ञान- कर्मवैराग्याविरूपविधेयाभावात् , असम्भवाश्च सस्य भक्तस्य ब्रह्मभावे पुरुषोत्तमातिरिक्तास्फूर्त्या विधेयसामान्यस्य फरणासम्मवाच्चेस्यर्थः, किं फलमेकस्यापि साधनस्याभावात किञ्चित् फलं भविष्यतीत्यर्थः, तदनुवदति सूधकारस्तस्य किं फलमितिपूर्वपक्षं तन्निर्धारणानियम इतिसूत्रभागेनानुवदति, तदृष्टेरितिसूत्रभागस्यामार्थहु- स्तस्मिन्नित्यादिना, तथा तदृष्टिपदवाच्यः, पतादृशस्य पुरुषोत्तमातिरिक्ताकारशालिज्ञानसामान्यशून्यस्य, सगमात्र १. पूर्वपक्षः कवपागो। २. कामसहादिया। ३. तनिर्धारणेत्यादिना उप्तं पा। ४. सझममात्रं सर्वना ·" । , " - . श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते मात्रमपेक्षितं भगवदुक्तं, तत्र स्वसङ्गमावधिकस्य भक्तस्य सद्गमसमयनिर्धारो भवत्यतादृशम तस स नेति तन्निर्धारणानियमः, एतेन फलप्राप्तः प्रागवस्थोक्ता भवति, फलख- रूपमाह पृथक् फलमिति, अस्यानिर्वचनीयत्वादनुमबैकवेद्यत्वान्मोक्षान्तं यत् फलं शास्त्र उक्तं तसाद भिन्नमित्युक्तं, अन्यत्र हि धर्माणां साधनत्वं, यत्र फलमेय साधनं तत्फलस्यानि- र्वाच्यता युक्तैवेति हिशब्देनाह, ज्ञानमोक्षादिना तद्भावाप्रतिबन्धश्च फलमित्यर्थः, प्रासनिक- मेतत् सूत्रम् ॥ ४२॥ १५ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चदशं तन्निर्धारणाधिकरणम् ॥ १५॥ अथेदं विचार्यते, सर्वात्म यो विहितकर्मज्ञानमक्तिसाध्यो न वेति, तत्र पुराणे "वसात् त्वमुद्धवोत्सृज्य" (भाग.११.१२.१४.) इत्युपक्रम्य "मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनां याहि सर्वात्मभावेन याससे यकुतोमयम्" ( भाग ११. १२. १५.) इतिवाक्ये मुक्यात्मका- फुतोभयसाधनरूपशरणगमने प्रकारत्वेन सर्वात्मभावस्य कथनेन स्वप्रयत्नसाध्यत्वं गम्यतेतः साधनसाध्य इति पूर्वः पक्षः, तत्र सिद्धान्तं वक्तुं तदुपदेशस्वरूपमाह प्रदानवदिति । प्रदानवदेवं तदुक्तम् ॥ ४३ ॥ (३. ३. १६.) यद्ययं साधनोपदेशः स्यात् तदा साधनत्वेन सर्वात्मभावेन शरणप्राप्तेः स्वकृतिसाध्यत्वं, नत्वेवं, किन्तु तदुक्तं भगवदुक्तं, प्रदानवत्, प्रकृष्टं दानं प्रदानं वरदानमिति यावत् तद्वदेवे- त्यर्थः, वरेण हि स्वकृत्यसाध्यमपि सिध्यतीति तथा, शत्रुसंसारभयादिनापि शरणाप्तिर्भवति, तत्र न तस्याः पुरुषार्थत्वं किन्तु तन्निवृत्तेरेव, प्रकृतेपि सर्वात्मभावे स्वरूपप्राप्तिविलम्बासहिष्णु- त्वेनात्यांतों स्वरूपातिरिक्तास्फूर्त्या तद्भावखाभाव्येन गुणगानादिसाधनेषु कृतेप्वप्यप्राप्ती रासलीलासम्बन्धिसामाग्रं, भगवदुक्त'मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन' याससे अकुतोभय'मित्यादिना भगवदुक्तं, अतादृशस्य पुरुषोत्तमीयसारमभावशून्यस, स भगवत्प्राप्तिसमय निर्धारः, नेति तनिर्धारणानियम इतिसूत्रभागेनार्थ उक्त इत्यर्थः, एतेनोक्तरूपसूत्रभागार्थकरणेन, सौनपृथपदस्वार्थमाहुः फलमिति, अस्य समरूपफलस्य, अनिर्धेचनीयत्यादू'यतो घाचो निवर्तन्त' इत्यनेनानिर्वचनीयस्वोक्तेः, शास्त्र उक्तं गणितानन्दरवेन मात्र उक्त, भिन्नमगणितानन्दरूपं, अन्यत्रागणितानन्दफलातिरिक्तफले, फलमेव परमानन्दस्फूतिरेव, मोक्षादिने. स्यादिपदेन भेदेनानुभवाभावः, फलं सर्वारममावस्यार्थवशसम्पनं प्रासनिक फल मित्यर्थः, प्रासङ्गिकं नरवधिकरण- रूपमित्यर्थः ॥४२॥१५॥ इति तृतीयतृतीये पञ्चदशाधिकरणम् ॥ १५ ॥ प्रदानघदेव तदुक्तम् ॥ ४३॥ पूर्वाधिकरणद्वयेन राजसभक्तानां कर्मासक्ति पारयिरवोस्कृष्टभक्ते. फलं च प्रदर्येत पर मुख्या भक्तिः केन साधनेन भवतीतिजिज्ञासायामिदमधिकरणमारभन्तेथेत्यादिना, सन्देहमुक्रवा पूर्वपक्षमाहुस्तरेत्यादिना, 'तस्मात् स्वमुवोरसृज्य चोदना प्रतिचोदना मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनां पाहि सर्वोरममावेन यास्य से शकुतोभय'मितिवाक्य इत्यस्याने कथनेनेत्यनान्वय., स्वप्रयत्नः शरणगमनानुकूलः स्वप्रयतः, तदुपदेशस्वरूपं सर्वारमभावेन शरणगमनरूपोपदेशस्वरूपं, सूत्रार्थेन समाधानमाहुस्तदुक्तमिति, तदर्थी भगवदित्यादि, तथा सर्वात्मभावेन शरणगमनं स्वकृत्यसाध्य, तन्निवृत्तेर्भयनिवृत्तेः फलस्वमित्यर्थ., प्रकृतेपि भजनानन्दानुभवार्थ सर्वात्मभावेन शरणगमनेपि, सर्वात्मभावे सिद्ध इत्यर्थ , तद्भावः सर्वारमभावः, अप्राप्तौ १. तन भगवदुक्त सर्वन। २. एतादृशस्य कबपापुपु। ३. निर्णय. के ४. भागो हि । ५. वदेव हि के। ६. स्यात् स्यात् वप्रपागो। ७. साध्यत्वेन के। ८. प्रदानं लुप्तं देवपा। ९. वरदानं लुपं कपु । १०. 'सहार' वेबपापुंगोवि । ११. प्राप्तिपा। १२. अत्याल् वपागो। 1 ·" तृतीयाध्याये तृतीयपादे सनदर्श लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । खाशक्यत्वं ज्ञात्वा प्रभुमेव शरणं गच्छति, एतच न स्वकृतिसाध्यमिति सुष्टुक्तं प्रदान- वदिति, भक्तपेप्सितोर्थो हि वरो भवति, सर्वात्मभावसानुभवैकवेद्यत्वेन पूर्वमज्ञानेनेप्सित. वासम्भवेपि स्वत एव कृपया दानमिति बदित्युक्तम् । अथवा सर्वात्मभावेन मां याहीति सम्बन्धः । यद्वा प्रदानवदित्यस पूर्ववदेव व्याकृतिः, तत्र साधनासाध्यत्वे प्रमाणमाह तदुक्त मिति, "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना थुतेन यमेवैप वृणुते वेन लभ्यः" (कठ, २. २२.) इतिश्रुत्या वरणातिरिक्तसाधनाप्राप्यत्वमुच्यत इति तत् तथैवेत्यर्थः, मग- वदुक्ताकुतोभयपदस न मुक्तिरर्थः, किन्तु “यतो वाचा" (ते. प्र.) इत्यादिनानन्दस्य स्वरूपमुक्त्वा "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विमेति कुतश्चन" (ते.म.) इतिश्रुत्युक्तं यत् पूर्वोक्तरसात्मकपुरुषोत्तमभजनानन्दानुभवोत्तरकालीन मतोभयं तदर्थः ।। ४३ ।। १६ ।। इति तृतीयाध्याये.तृतीयपादे पोडशं प्रदानवदित्यधिकरणम् ॥ १६ ॥ ननु प्रतिबन्धककालादृष्टादिसद्भावेपि वरणकार्य स्यादुत तन्निवृत्तावितिसंशये प्रति- पन्धकामावस सर्वत्र हेतुत्वात् तनिटत्तावेव तथेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह लिखेत्यादिना। लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि ॥४४॥ (३. ३. १७.) सामोपनिपत्सु नवमे प्रपाठके सनत्कुमारनारदसंवादे प्रथमत एव मुख्या ब्रह्मविद्योप- देशाही न भवतीति ज्ञात्वा सनत्कुमारो नारदाधिकारं च ज्ञातुं "यद् वेत्थ तेन मोपसीद" (छान्दो. ९.१.२.) इत्युक्तो नारदः स्वविदितैमृग्वेदादिसर्पदेवजनविद्यान्तमुक्त्वा “सोहं भगवो मन्त्रविदेवासि" (छान्दो.९.१.३.) इति खाधिकारमुक्त्वाह "नात्मवितर ह्येव मे भगवशेभ्य- स्तरति शोकमात्मविदिति सोहं भगवः शोचामि तूं मा भगवान् शोकस्य पोरं तारयतु" (छान्दो. ९.१.३.) इति नारदेनोक्तः सनत्कुमारः पूर्वस्मात् पूर्वसाद् भूयो वदेति पृष्टः, भूयःपद- परमानन्दस्वरूपाप्राप्ती,प्रदानवदिति पूर्वोक्तशरणगमनं वरप्रदानवदेवेत्यर्थः, सचीत्मभावस्य फलोपहितसर्वात्मभाव. स्थ, वदित्युक्तं फलसमानताप्रदर्शनं पूर्वदशायां कृतमित्यर्थः, 'याहि सर्वात्मभायेने तिवाश्यसार्थमाहुरथवेत्यादिना, 'शरण'मिति मामित्यस्य विदोपणं, पुराणवाक्यस्यान विपयरवेनोपन्यासादेतद्विचारस्याधीतत्वशक्षा स्वादिति तमिरासाय पूर्वोक्तसूधप्रयेपि विचारस श्रौतस्वप्रदर्शनायाहुर्यवेत्यादि, पूर्ववदेव वरदान वेनैव, तत्र वरदाने, तदुक्तं वादानस खत्यसायरवमुक्तं, तत्तथैव सर्वात्मभावस साधनासाध्यत्वमुक्तं तद् यथार्थमेवेत्यर्थः, अकुतोभयं तदर्थो 'रसो पै सरसोयाय लब्ध्वानन्दी भवतीतिप्रभृतिधुरयुक्तं रसस्वरूपमेवाकुतोमयपदार्थ इत्यर्पः ।। ४३ ॥ १६ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये पोडशाधिकरणम् ॥ १६ ॥ लिङ्गभूयस्त्यात् तद्धि दलीयस्तदपि ॥४॥ पूर्वाधिकरणे सर्वारमभावरूपभक्तेधरणलम्पस्वमुपपादितं, 'पमे धेप' इतिश्रुती तु परमात्मनो वरणैक्लम्यावं प्रतीयत इतिदूषणं समाधातुमधिकरणसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, उतेति संशयोलेखः, कालाइटस्वभावादिप्रतियन्धकसदाये घरणकार्यसरममावो भवति न येति संशयस्वरूप, तभिवृत्ताविति प्रतिबन्धकामावस्य कार्यसामान्य प्रति कारणताया. सर्वशास्त्रसम्मतत्वात् समिवृत्तावेवेत्यर्थः, तथा परणेन सर्वात्मभावसिद्धिः, सिद्धान्तमाह सूत्रकारः सिदान्तमाहेत्यर्थः, सिद्धान्तमकारोपदर्शनमाहुः सामेत्यादिना, सया च सामोपनिषत्सु चरणमेवासहायशूरतया सर्वात्मभावसम्पादकं सर्वारममाव एव च धरणस्य गमक लिमिति सामोपनिपरिसद्धान्तो योय , संचादेधीहि मगद इति होपससाद सनाकुमार नारद इतिसंवादेधीहीति प्यन्त: भयोगः, अध्यापयेपर्यः, प्रथमत एवाधिकार निर्णयात् पूर्वमेव, यद् वेत्थेत्यादि, 'यद् घेत्य तेन मोपसीद सतस्त अब पक्ष्यामीति होधाच' यत् एवं जानासि तरफयनेन मदुपसनो भवेति स्वाधीतं पद ततोतिरिक्त तुभ्यं कथयिष्या- भारयुक्तवान् , इन्युक्तो नारदः सनरकुमारेणासा, उक्त्वा ऋग्वेदादिपुराणान्तं स्वविदितं सर्पमुकावा, नाहमात्म. विदिति महापुरपाणामासान वचसा स्वस्थ शोकेन च ज्ञातं नाहमात्मविदिति, भगव इति सम्बोधनं, पूर्वसादि. १. गच्छामः केगो। २.न वदिति । ३. पूर्वोकं चपा। ४, इत्युक्तौ । ५. विदिताम्रर...विद्या ६. भगवतः क्गो प्रायः सर्वन। ५. शोचिमि । ९.परं पार पा। . - तमुक्त्वा । ८.माबपा।

·३१८ श्रीमहासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते माधिक्यार्थक, नामवाधनःसङ्कल्पचित्तध्यानविज्ञानबलानापस्तेजआकाशसराशाप्राणान् ब्रह्म- त्वेनोपासनाविपयत्वेनोक्त्वा प्राणोपासकस्यातिवादित्वं सत्यवादित्वेनोक्त्वा विजिज्ञासितव्यत्वेन सत्यविज्ञानमतिश्रद्धानिष्ठाकृतिसुखानि पूर्वपूर्वकारणत्वेनोत्तरोत्तराण्युक्त्वा सुखस्वरूपजिज्ञासा- यामाह “यो वै भूमा तत् सुखम्" (छान्दो. ९. २३. १,) इति, भूम्नः स्वरूपजिज्ञासायामाह “यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्मृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा" (छान्दो.९.२४.१.) इति, एतेन सर्वात्मभावस्वरूपमेवोक्तं भवति, तत्र विरहभावेतिविगाढमावेन सर्वत्र तदेव स्फुरतीति "स एवाधस्ताद" (छान्दो. ९.२५.१.) इत्यादिनोक्त्वा कदाचित् स्वसिन्नेव भगवत्स्फूतिरपि भवतीत्य"थाहकारादेशः" (छान्दो.९.२५.१.) इत्यादिना तामुत्यैतेपांव्यभिचारिभावत्वेना- नियतत्वं ज्ञापयितुं पुनः सर्वत्र भगवत्स्फूर्तिमाह "अथात आत्मादेश" (छान्दो. ९. २५. २.) इत्यादिना, ततः संयोगभावे सति पूर्वभावेन सर्वोपमर्दिना खप्राणादिसर्वतिरोधानेनाग्रिम- लीलानुपयोगित्वं न शनीयं यतो भगवत एव सर्वसम्पत्तिरित्याशयेन "तस्स ह वा एतस्यैवं पश्यतः" इत्युपक्रम्या"मन एवेदर सर्वम्” (छान्दो. ९.२६.१.) इत्युक्तवान् , ततः श्लोकैस्तद्भाव- खरूपमुक्त्वैतस्य, मूलकारणमाहा"हारेशुद्धौ” (छान्दो. ९. २६. २.) इत्यादिना, प्राणपोपको ह्याहारस्तस्य सदोपत्वे तुन किश्चित् सिध्यति, एवं सति भगवदतिरिक्तस्स खतो निर्दोपत्वा- भावाद् भगवानेव चेत् प्राणपोपको भवेत् तदा सर्व सम्पद्यते, स च सर्वात्ममावे सत्येव त्यादि, उत्तरोत्तर स्वयं ज्ञानं वाहुल्येन यदेति सनकुमारेण नारदः पृष्ट इत्यर्थः, उपासनाविपयत्वेनोक्त्वा त्वया पूर्वोक्तानि यावन्ति तावन्ति नामोपासनाधिकरूपाणि भवन्तीत्युक्त्वेत्यर्थः, तथा च नाम भगवतः प्रसिद्ध, धाक भगवञ्चरित्रप्रतिपादिका, मनःपदेन भगवरसम्बन्धिप्रभाधनुकूलान्तःकरणब्यापारविशेषः, सङ्कल्पः कर्तव्यः निर्णयार्थमन्त करणीयव्यापारविशेषः, चित्तं भूतभविष्यवर्तमानस्वकृति निर्णायकोन्तःकरणीय वृत्तिविशेषः, ध्यानं निदिध्यासनं, ज्ञानं शास्त्रोक्तविशिष्टज्ञान, यलमभक्षण मनसो विशेयविभावनसामध्यं, अन्नमापस्तेजआकाशब्ध प्रसिद्धः स्मरः स्मरणमप्रयत्नश्चित्तव्यापारः, आशाप्रामार्थविपयिणी कामना, एषामुत्तरोसरमाधिक्येनोपासना- मुक्त्वेत्यर्थः, सत्यवादित्वेनोक्त्या पूर्वोपासकेभ्य उत्कृष्टत्येनोक्त्वेत्यर्थः, सुखस्वरूपजिशासायां नारदस्य सुखस्वरूपजिज्ञासायां, आह सनत्कुमार आह, एतेन स्वरतिविषयान्यस्यास्फूर्तिनिर्वचनेन, तामुक्त्या स्वरति- विषयस्याहम्भावेन स्फूर्तिमुक्रवेत्यर्थः, एतेषां 'नान्यत् पश्यति' सर्वत्र दिक्षु तमेव च पश्यतीत्यादिभावानां, आत्मादेशः भगवन्मानस्फूर्तिरित्यर्थः, ततः पूर्णविरहदशासम्पयनन्तर, अग्रिमलीलानुपयोगित्यं वरण- सम्पादितविरहभावस्य द्वितीयदललीलानुपयोगिरवं, यतः वक्ष्यमाणोपपत्तितः, सर्पसम्पत्तिवरणविरहभावाप्रिम- लीलोपयोगिदेहादिरक्षाणां सम्पत्तिः, तस्य ह या पतस्य वरणेनोद्धवं प्रयुक्तसर्वारमभावपूर्वकासशरणभावस्य, एवं पश्यतः स्खे महिन्यक्षरे स्थितं भूमानं पश्यतः, इदं सर्व वरणादिसंयोगान्तं सर्वमित्यर्थः, ततो भगवत एव सर्वोपपत्तितः, तद्भायस्वरूपं भक्तभावस्य सर्वारमभावरूपस्य स्वरूपं, एतस्य सर्वास्मभाषस्य, श्लोकैरित्य- मोता. श्लोकास्तु न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोग नोत दु खतां सर्व हि पश्यः पश्यति सर्वमानोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतश्च दश चैकश्च सहस्राणि च विशतिराहारशुद्धौ सवशुद्धिः सत्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिप्रतिम्भे सर्वप्रन्थीना प्रविमोक्ष' इति, अर्थस्तु, पश्यो भूनः पुरुषोत्तमस्य द्रष्टा मृत्युनभृतीन् न पश्यतीत्यर्थः, सर्वे हि पश्यः पश्यति पश्यः सर्व भूमारमक पश्यति, इदमेव सर्वानिष्ट निवारणे हेतुरुक्तः, सर्वश इति सर्वदेशकालेस्वित्यर्थः, नानाप्रकाराविर्भूय भूमा भक्तेष्टं साधयती त्यादि स भूमा,प्रतिलम्मे प्राप्ती, सत्त्वशुद्धौ मूलकारणमाहारशुद्धिः,साच 'स्वयोपभुक्तलग्गन्धवासोलधारचर्धिताः सच्छिष्टभोजिनो दासास्तव माया जये मही ति भगवदत्तप्रसादेन भवतीति बोध्यं,सर्वग्नन्थीनां प्रविमोक्ष इति,अविधा- कामकृतानां सर्वग्रन्धीनां प्रविमोक्षो ज्ञानिनोप्यपेक्षयोरकृष्टो मोक्ष इत्यर्थः, पूर्वोक्तस्य सर्वस्य तात्पर्यमाहुरेवं सतीत्यादिना, एवं सति श्रुत्या वरणसर्वात्मभावाश्मरक्षणादेः प्रतिपादने कृते सति, सर्व सम्पद्यते वर- १.अधिकार्य बपा। २. जिज्ञासितव्येन कपुगो। ३. सुसरूप के। ४. भात्मत. गो। ६. सत्यतिरिक्तस्य के ५. आहारः कपु। - ·N तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदर्श लिगभूयस्त्याधिकरणम् । भवति, स च तथा, तेने प्रकारेणेत्यर्थः, तद् वरणं विना न भवति, तच्चोक्तकार्यानुमेयमिति वरणलिङ्गं सर्वात्मभावस्तस्यैव भूयस्त्वात् सर्वतोधिकत्वात् तदू वरणमेव सर्वतः कालादे- बलीय इत्यर्थः, यल्लिगमेव सर्वतोधिकं तस्य तथात्वे किं वाच्यमितिकैमुतिकन्यायोपि सूचितः, ज्ञानमार्गीयज्ञानेन प्रतिवन्धशङ्कायामाह तदपीति, उक्तमिति शेषः, "अन्तरा भूतग्रामवत् खात्मनः" (न. सू. ३. ३.३५.) इतिसूत्रेण, तथोपपादितमसामिः ॥४४॥ तंत्राह, नात्र वरणलिङ्गभूयस्त्वं निरूप्यते किन्त्वात्मज्ञानप्रकारविशेप एव, तथा हि, पूर्वप्रपाठक आत्मना सहाभेदः सर्वस निरूपितः श्वेतकेतूपाख्यानेन, अग्रिमे च “सोह भगवो मत्रविदेवासि नात्मविद्" (छान्दो. ९, १. ३,) इत्यादिना नारदस्थात्मजिज्ञासेयोक्ता, 'एवं सत्युत्तरमपि तद्विपयकमेव भवितुमर्हत्यत आत्मप्रकरणत्वादुभयोः प्रपाठकयोः पूर्वसिन् यदभेद उक्तस्तस्यैव स्वरूप"मात्मन एवेद५ सर्वम्" (छान्दो. ९. २६. १.) इत्यन्तेनोक्तमिति पूर्वोक्ताकारीदन्येन प्रकारेणात्माभेद एव सर्वखोक्त इति तदेवाह । पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत् ॥ ४५ ॥ पूर्वस्य पूर्वप्रपाठकोक्तात्माभेदज्ञानस्य विकल्पः प्रकारभेद एवाग्रेपि निरूप्यते, तत्रोप- पत्तिमाह प्रकरणादिति, एतत्तूपपादितं, अत्र सिद्धान्तिसम्मतमेवं दृष्टान्तमाह तद्धृदय- संवादार्थ क्रिया मानसवदिति, यथा पूजनप्रकरणे बायं तक्रियारूपमुच्यत आन्तरं तु मनोव्यापाररूपमुच्यते, न घेतावतान्यतरस तद्भिन्नत्वं वक्तुं शक्यं प्रकरणाभेदात् तथेहा- पीत्यर्थः ॥४५॥ णादिपुरुषोत्तमप्रात्यन्तं सर्व सम्पद्यत इत्यर्थः, सूत्राय वक्तुमाहुः स चेत्यादि, स च भावतः प्राणपोपक- भावश्च, सच सारमभावश्च, तेनेत्यादि, अनुग्रहेण यद् वरणं तत्प्रकारेणेत्यर्थः, तत् सर्वात्मभावरूपं कार्य, तय वरणरूपं कारणं, उक्तकार्यानुमेयं सर्वामिभावरूपकार्यानुमेयं, यल्लिङ्गं सर्वारमभावरूपं घरणस्य लिङ्ग तस्य घरणस्प, तथात्वे कालाधपेक्षया मलिष्टस्ये, प्रतिवन्धशङ्कायां स्वात्मनि महाभेदशाने सति बिरहभावस्थासम्भवन प्रतिबन्धकरवशायामित्यर्थः, उक्तमिति सूत्रेणेत्यनान्वेति, फलपूर्वदशायां विरहभायो भगवता सम्पाद्यते भजनानन्ददिरसायामिति स एव प्रतिबन्धं न करिष्यतीति तदधिकरण एव प्रपजितमिति सा का तत एवं निरक्षा योध्या ॥ १४ ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात स्थान क्रियामानसवत् ॥ ४५ ॥ पूर्वोक्तसिद्धान्तं दृढीकर्तुं सूत्रकारः सूत्रद्वयेना- शकते, तदवतारयन्ति तत्राहेत्याधुक्तमित्यन्तेन मन्थेन, तबाह पूर्यप्रतिपादितेर्थे वादी पूर्वपक्षमाहेत्यर्थः, अन पूर्वसूत्रे निरूपित इत्यर्थः, अग्रिमे नारदोक्ते, तद्विषयकं सर्वसिन् महामेदविषयक, पूर्वोकमकाराद् धरणादिसर्यारमभावप्रकारात्, तदेयाहारमाभेदशानमेवाह पूर्वविकल्पइतिसूत्रेण सूत्रकार आहेत्यर्थः, सूत्रार्थमाहुः पूर्वस्येत्यादिना, अग्रेपि नवमेसिन् भपाठकेपि, यतदभेदनिरूपणं, उपपादितमेतत्सूत्रावतरण एवोपपादित- मित्यर्थः, सिद्धान्तिसम्मतं पूर्वपक्षे या सिद्धान्ती सरसम्मतमित्यर्थः, आह सूत्रकार माह, तवृदयसंवादार्थ यादिदयढीकरणाय, अन्यतरस्य माद्याभ्यन्तरपूजनयोर्मध्य एकस्यापि, तद्भिन्नत्वं पूजन भिन्न, तथेत्यादि, घया प्रकृतेपि पूर्षपूर्वकारणायेनोत्तरोतराणि मुक्तिसाधनस्वेनोक्त्वा 'यो वै भूमा तत् सुसमित्यनेनापि साधना- न्येवोक्तानि 'मान्यत् पश्यती स्मादिकमपि मुक्तिदशाप्रतिपादनमेव न तु भगवद्धिमतविरहसर्वात्मभावप्रतिपादन- मित्यर्थ..॥ १५॥ १. वेन...त्ययः लतं कैवप्रपा । २, अनाह कपु' । ३. प्रकारादन्येन सप्तं कैंगो। ४. इति सप्तं पा ५. एतदें । ६. सिद्धान्त पपुगो। ५. एष लतं पा। .

·३२० भीमद्रासूनागुमाये प्रदीपसहिते अतिदेशाच ॥ ४६॥ नामरूपात्मकं हि जगत्, तत् पूर्व'सर्व'शब्दैनान्य तलिन् ब्रह्मामेदो : लंगादिविद्या अन्य नामात्मकनसतं तत्रांतिदिश्यते "नामवतन्नामोपास्व" (.. ९.१.४.) इति, इतोपि हेवो नप्रकारमेद एवाग्रे निरूप्यत इत्यर्थः ॥ ४६॥ विद्येव तु निर्धारणात् ॥४७॥ तुशब्दः पूर्वपत व्यावर्तयति, यदुक्तं सनत्कुमारनारदसंवाद નાનકારાવા निरूप्यत इति तन्न, किन्तु विद्यैव निरूप्यत इति, अत्रेदमाकूतं, 'नायमात्मा' (कठ. २. २२० मुण्ड. ३.३.) इतिश्रुतिरितरसाधननिपेषपूर्वकं वरणस साधनत्वमुक्त्वा तलभ्यते हेतुत्वं बदन वरणविषयमप्याह "तप आत्मा वृणुते तनुं स्वा"मिति, 'वस' वृतसात्मन 'ए' भगवान् 'आत्मा', अत एव तचनूरूपः स जीवात्मा, उद्वरणसावश्यकत्वज्ञापनाप 'साम्' इति, सर्वो हि स्वकीयां तनुमात्मीयत्वेनात्मत्वेन च पृणुते, तद्विशिष्ट एवं मोगान् मुझे, अत एव तैचिरीयकोपनिपत्सपि "ब्रह्मविदामोति परम्" (ते. प्र.) इति सामान्यतो ब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिमुक्त्वाग्रिमर्चा विशेषतो वंदन "सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" (ते. व्र.) इति परब्रह्मसरूपमुक्त्वा "यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोनुने सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपविता" ( . . ) इत्युक्तं, एतद्यघा वया- नन्दमयाधिकरणे अपश्चितमसामिः। किश्च पुरुषोचमलामहेतुभूतं तु भक्तिमार्गे यद् वरणं सीयत्वेनाङ्गीकाररूपं तदेव न त्वन्यादृशमपीतिज्ञापनायाग्रे वदति "नायमात्मा बलहीनेन लभ्या" (मुण्ड. ३. ४.) इति, अतिदेशाच ॥ ४६॥ तत् पूर्व नामरूपाप्मकं जगत् पूर्वप्रपाटके, सर्वशब्देनानूथै वदात्म्यमिदं सर्व मिति सर्वशब्देनानूप, अग्रे स्वस्मिन् प्रपाठके तु, कगादिविद्या नारदोछर्गादिविद्याः, इतोपि हेतो रूपात्मक अपने प्रझानेदस्वदतिदेशस्य नाममपञ्चे ब्रह्माभेदस्य कृतरवादेतोरित्ययः, तया चालिन् प्रपाठके ज्ञानप्रकार एवं निरूप्यते न न भवभिमतमचिपकार इत्यर्थः ॥ ४६॥ वियैव तु निर्धारणात् ॥४७॥ विद्यैव सारममावस्वरूपज्ञानविशेषिका विद्यैवेत्यर्थः, निरूप्यते द्वितीय पाटके निरुप्यते न तु मोक्षोपयोगिज्ञानरूपेत्यर्थः, विद्यापदेन सर्वात्मभावरूपज्ञानविशेष एवेतिमिल नियमनिर्वाहाय प्रकृतभुतीनां घरणवत्येकवाक्यतया तात्पर्यनिर्वाहाय धरणश्रुति व्याकर्तुमाहुरनेत्यादि, नायरमे तिश्रुतिरिति, नायमा'मा प्रवचनेन लम्पो न मेघया न बहुना श्रुतेन यमेवैप पृणुते तेन लम्य' इति, वरणविषयो भाजीवा, तस्वैप आत्मा वृणुते तनुं खामिति,मुण्डके कठवयां चैवविद्यमन्ति, तस्य वृतमकजीवस्य,प्प पुरुषोतमा, स जीवः पुरुषोचमस्य ठनुरूपः, परणं च भोगार्थ, तनुविशिष्टस्यैवारमनः सर्वत्र मोगदर्शनात अत एवं यजीव भगवानारमातस्तस्य तनुरूपरवमित्ययः, ननु माध्यन्दिनान्तर्यामिनाह्मणे 'यस्यारमे 'त्यनेन सर्वजीवाना - वनवणात् कथमेकान्ततो घृतजीवस्यैव वरीरस्वमित्त आहुस्तद्वरणस्येत्यादि,तया च 'प आत्मानमन्त ययातिविदोषश्रावणाद् 'यमारमा न वेदे'त्यनेन ज्ञाननिवृत्तेश्च मक्तनीयस्यैव वरणावश्यकत्वमन्यया पूर्वार सादिना साधनालभ्यस्वोक्तिरनुपपद्या स्वाद, मतभियानां साधनेन मुक्तिलामस्य तिसिद्धवात, He सतनाथमा भवान् मकानामेव धरणेनैव लम्य इति तस्यैव वरणावश्यकतेति श्रुतिसिद्ध, म एवं रणय २. अप्रे तत् के। ३. तपादिश्यते पुगो। ६. सत्यतिरिक्तस्य के। १. अधिकाथप ४. तत्रेद । ५. सायनमुक्ला पा। "रीयोप। ९. विशेषतोवद वगो।

·- तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदशं लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । पहि प्रभुवशीकरणं, तचा" भक्तपराधीनः" (भाग. ९. ४. ६३.) "वशे कुर्वन्ति " (भाग. ९. ४. ६६.) इत्यादिवाक्य"भक्त्यैवे"ति 'पल शब्देन भक्तिरुच्यते, पूर्ववाक्य एवेतरनिषेधस्य कृतत्वात् पुनर्वलाभावनिषेधं न कुर्यात् , परणमात्रस हेतु की बलस्य तथात्वं च न वदेत्, एतादृशस्य हदि भगवत्प्राकट्यं भवतीत्साह "एतैरुपाय- स्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधाम" ( मुण्ड. ३. २. ४.) इति, अयार्थ'स्त्वेभ त्मनोप्यात्मा पुरुषोत्तमो 'ब्रह्माक्षरब्रह्मात्मकं 'धाम विशत'इति, 'धाम पदं पुरुषोत्तमस्या- र सहज स्थानमितिज्ञापनार्थमुक्तं, अन्यथा न वदेत् , तेन वद्धृदये स्वस्थानमाविर्भाव- स्वयं तत्र प्रकटीभवतीति ज्ञाप्यते, प्रकृते श्वेतकेतूपाख्याने परोक्षवादेन बक्षरभेदयोध- रुपोत्तमाधिष्ठानत्वयोग्यता ज्ञायते, अग्ने तु न घेतायतैवाधिष्ठानात्मकाक्षराविर्भाव पुरुषोत्तमस्य वा-तथा सति ज्ञानिनां सर्वेषां परप्राप्तिः स्यात्, नत्वेवं, "भत्याहमेकया (भाग. ११. २४.११.) इत्यादिवाक्यैः-किन्तु भगवदनुग्रहेण भक्तसङ्गेन च मक्तों प्रतिज्ञापनाय भक्त एव तदोषाधिकारीत्यपिज्ञापयितुं भक्तस्य नारदस्य भगवदावेशयुक्तस्य मारस्य च संवाद उक्तः, तत्रात्म'शब्देन पुरुषोत्तम उच्यते, भक्तिमार्गे तुं निरुपधि पयः स एव यतः, स तु सर्वात्मभावकसमधिगम्य इति सर्वात्मभाव एव विद्या- च्यते, परमकाष्ठापनं यद् वस्तु तदेव हि वेदान्तेषु मुख्यत्वेन प्रतिपाद्य, अक्षरब्रह्मादिक भूतिरूपत्वेन तदुपयोगित्वेन मध्यमाधिकारिफलत्वेन च प्रतिपाद्यते, तेन तत्र विद्या योग औपचारिका, सर्वात्मभाव एव मुख्यः, युक्तं चतैत् , अक्षरविषयिण्या विद्याया स. व तत उत्तमविपयिण्यास्तस्या उत्तमत्वं, एवं सति पूर्वप्रपाठकसाक्षरप्रकरणत्वादुत्तरस्य पुरु- प्रकरणत्वात् त्वं त्वसिद्धित्वादुक्तन्यायेन विद्यैवाग्रिमप्रपाठके निरूप्यते न तु पूर्वी- ज्ञानप्रकारविशेषः, अत्र हेतुमाह निर्धारणादिति, "सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्" मो. ९.२२.१.) इत्युक्त्वा सुखस्वरूपमाह "यो वै भूमा तत् सुसं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं वेव विजिज्ञासितव्यः" (छान्दो.९.२३.१.) इति, अक्षरपर्यन्तं गणितानन्दत्वाद पुरुषोत्तम- का सह सर्पभोगार्थस्वादेव, अन्यादृशं भगवतोन्त स्थितत्वमात्ररूपं, अन्यथा 'मायमारमा बलहीनेन लभ्य' पप स्वादू पलस्य भगवदशीकरणहेतोभत्तिभिन्नस्यासत्वात्, पूर्वयाक्ये 'नायमात्मे तिश्रुती, बलस्य तथा प्रात्यभावप्रयोजकामावप्रतियोगिरवं बलस्य न चदेदित्यर्थः, तथा २ वरणलभ्यमत्यैव पुरुषोत्तमलामा, तमस्वरूपं तु 'ब्रह्मविदामोति पर'मिति तैत्तिरीयक उक्तं, प्रथममुण्डकेपि 'यत् तदृदृश्यमबाह्यमित्यादिना सर्व- वनाक्षरं स्तुतं, द्वितीयमुण्डके 'सुदीप्तान पावका दिल्यादिना सजातीयविजातीयकार्यजनकरवमुक्त्वा दिव्यो : पुरुषः स याद्याभ्यन्तरो हजः अप्राणो हामनाः शुभ्रोक्षरात् परतः पर' इत्यनेनाक्षरभिन्नरयेन निरूपितं योध्य, मेदवोधनेनाक्षरब्रह्माभेदस्य प्रथमप्रपाठके योधनेन, एतावतैवाक्षराभेदग्रहमानणय, तथा सत्यक्षराभेद- श्रेणाविमांवे सति, सत्सङ्गेन नारदस्य सनकुमारसहेन, तद्वोधाधिकारी सनाकुमारोतोपदेशाधिकारी, भयोः संवादे, स एव पुरषोत्तम एव, सर्वात्मभाव एवेति, एयकारेणाक्षराभेदनिरासः, तद्विभूतित्वेन समविभूतिरवेन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः, तदुपेत्यादि, तथाक्षरस्य वेदान्तेपूपपादनं परमास्युपयोगित्वेन मध्य. कारिफला घा न तु सर्वोत्तमत्वेनेत्यर्थः, औपचारिकः परम्परया विद्यासाधके लाक्षणिक इत्यर्थः त्वद्धत्व सिद्धिः रुदयस्यापि भिमप्रकरणस्वाद पाधुत्तकप्रकरणे त्वद्धतोरसिद्धिरित्यर्थः, विद्यैव सर्वारमभावरूपा विद्यैव, अत्र तमस सर्वाग्मभानस्य विद्यारवे, आह सूत्रकार आहेत्यर्थः, हेतुं निरूपयन्ति सुरां वेवेत्यादिना, तथा व पूर्व व सौम्ये त्यादिनाक्षरामेदज्ञानमुक्तमस्मिन् प्रपाठके तु निरयध्यानन्दरूपमुच्यत इति स्फुदा प्रकरणमेदा, भूमा १. निषेधन केगो। २, मुक्त्या पा । अशुद्धम् । ३. च लुप्तं का। ४. भात्मपुरुषोत्तम. कपु। ५. इति गो। ६. ज्ञायते कपुगो। ७. तु लप्त कपुं। तोव क्यो। ९. अपूर्वो गो। ४१.मा.प्र.

·. - ३२२ श्रीमद्रदासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते स्यैवानन्दमयत्वेन निरवधिसुखात्मकत्वात् स एव भूमा तस्यैव विजिज्ञासितव्यत्वेन निर्धारणा दित्यर्थः, भूम्नो लक्षणमग्र उच्यते "यत्र नान्यत् पश्यति" (छान्दो. ९. २४.१.) इत्यादिना, यसिन् ज्ञाते सति 'नान्यत् पश्यती'त्यर्थः, तथा सति सर्यात्मभाववतः प्रभुदर्शने सत्यपि लीलोपयोगिवस्तुदर्शनादिकमनुपपन्नमितिशक्षा तु "तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्नान- स्यैवं विजानत आत्मनः प्राणा" (छान्दो.९.२६.१.) इत्यादिना निरस्ता वेदितव्या, तैः सह लीला चिकीर्पतः मभुत एव सर्व सम्पद्यते न तु भक्तसामयनेतिमावेन तदुक्तेः ॥ ४७ ॥ दर्शनाच्च ॥४८॥ दृश्यते च सर्वात्मभाववता भक्तानां अजसीमन्तिनीप्रभृतीनां पूर्वमितरविस्मृतिर्भग- वत्स्पर्शादिनाग्रे सर्वसामर्थ्य मिति व्यासः स्वानुभवं प्रमाणत्वेनाह, उक्तं च श्रीभागवते वाभि- रेव "चित्तं सुखेन भवतापहतं गृहेषु यनिर्विशत्युत करावपि गृहकृत्ये पादौ पदं न चलतस्तव" (श्रीमद्भाग. १०. २६. ३४.) इत्यादिना, तेन ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तितिरोधानमुक्तं भवति, अग्रे तदाविर्भावादिकं स्फुटमेव ॥४८॥ ननु सनत्कुमारनारदसंवादात्मकौन्तमेकवाक्यं, तत्रोपक्रमे "मत्रविदेवासि नाम- विच्छत रोवे में भगवशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोहं भगवः शोचामि" (छान्दो. ९. १. ३.) इत्यादिना स्वात्मज्ञानस्यैवोपक्रमादुपसंहारोपि तमादायैवोचितः, अग्ने चेदात्म'. पदानामीश्वरपरत्वं खाद् वाक्यमेद उपक्रमविरोधश्च सात् , तसाद वाक्यानुरोधात् पूर्वज्ञानप्र- कारविशेप एवायमिति मन्तव्यमित्यत उत्तरं पठति । श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न वाधः ॥ ४९ ।। नैवं वाक्यानुरोधाद् वरणजसर्वात्मभावलिङ्गभूयस्त्वं याधितव्यं, वाक्यापेक्षया श्रुति- लिङ्गयोर्थलीयस्त्वात्, एतदलीयस्त्वं तु "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारंदौर्बल्यम्" (जै. सू. ३. ३. १३.) इतिजैमिनीयसूत्रे सिद्धं, प्रकृत इतरसाधननिषेधपूर्वक "यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्मैप आत्मा घृणुते तनुं स्वाम्" (मुण्ड. ३. २. ३.) इतिश्रुतिर्वरण- मात्रलभ्यत्वमाह, एतदने च "नायमात्मा बलहीनेन लभ्य" (मुण्ड. ३. २. ३.) इत्युपक्रम्य- "तेरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विशते प्रमधाम" (मुण्ड. ३. २. ४.) इतिथुतिः पठ्यते, एतच्च "विद्यैव तु निर्धारणात्" (न. सू. ३. ३. ४७.) इत्यत्र निरूपितं, अपरं च गणनाशून्यः, अल्पे गणितानन्दे, ननु भूनो ज्ञानस सर्वारमभावरूपत्वे किं नियामकमत आहुर्भून इत्यादि, 'नान्यत् पश्यती' स्यादि सर्वात्मभावस्वरूपम् ॥ १७ ॥ दर्शनाच ॥ १८ ॥ शब्देनान्यादर्शनं साधयित्वा स्वप्रत्यक्षेण समाधिरूपेणान्यादर्शनं साधयतीत्याशयेनाहु- दृश्यत इत्यादि ॥४८॥ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च न बाधः॥४९॥ आन्तं समाप्तिपर्यन्तं, एकवाक्यं एकार्थकं विभागे साकार घेत्यर्थः, स्वात्मशानस्य स्वारमनाक्षराभेदज्ञानस्य, तमुपक्रम, अग्ने द्वितीयप्रपाठके, ईश्वरपरत्वमक्षरात् परब्रह्मपरवं, सूत्रमवतारयन्ति नैवमित्यादि. घाक्यानुरोधात् वाक्यप्रमाणानुरोधादित्यर्थः, वरणजं श्रुतिप्रमाणयोधितं यद वरणं सजमित्यर्थः, श्रुतिमिलिङ्गभूयस्त्वं प्रकटं प्रदर्शयन्ति प्रकृत इत्यादिना, एतच वरणमारभ्यारमप्रवेशपर्यन्त- मुक्तंचेत्यर्थः, इत्यति सूत्रव्याख्याने, अपरं च विशेषतः पुरुषोत्तमविद्या निर्णायकं घेत्यर्थः, अम उच्यत इतिशेषः, २. तद्भूम्नः । ३. तव छप्तं वपागो, पादमूलमधिकं । ४. के मान्तं क, आन्तं लुप्त केवपागो, "मेव दाएं। ५. व केवपुगो। ६. ते धगो । ७. बाधा पुगो। ८. वरणेन केवपागो। ९, पर कपु । 1 १.जिज्ञासिपा।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदर्श लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । 'नात्मविद् तरति शोकमात्मवित्" (छान्दो.९.१.३.) इतिनारदवाक्यानुवादयो रात्म'पदमुत्तम- नात्मकेन लिङ्गेन पुरुषोत्तमपरमिति ज्ञायते, स हि सर्वेभ्य उत्तमोतो 'ब्रो'त्युपास्यत्वेन सनत्कुमारोक्तं प्रेतिरूपं ततस्ततो भूयोस्ती'त्यपृच्छत् , अन्ते सर्वाधिकत्वेन सुखात्मकत्वेन भूमानं श्रुत्वा तथा नापृच्छत् किन्तु तत्मात्यर्थमत्या- "कसिन् प्रतिष्ठितः" (छान्दो.९.२४.१.) इत्यपृच्छन् , तदा सर्वात्मभाववत्वेव प्रतिष्ठित इत्याशयेन सर्वात्मभावलिङ्गात्मक भावं "स एवाधस्ताद" (छान्दो. ९. २५. २५.) इत्यादिनोक्तवान् ॥ ४९ ॥ नन्वेतया श्रुत्या न सर्वात्मभावलिङ्गात्मको भाव उच्यते किन्तु व्यापकत्वेन सर्वरूपत्वेन वभिन्नाधिकरणाभावादन्यत्राप्रतिष्ठितत्वमेवोच्यत इत्यत उत्तरं पठति । अनुवन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद् दृष्टश्च तदुक्तम् ॥ ५० ॥ भूमखरूपं श्रुत्वा "स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः" (छान्दो. ९. २४.१.) इतिप्रश्न "से महिम्नि" (छान्दो.९.२४.१.) इत्युत्तर, तदर्थस्तु स्वीयत्वेन ते भक्ते यो 'महिम रूपः सर्वात्म- भावस्तसिनिति स्वरूपात्मके महिनीति वा भगवदात्मकत्वात् सर्वात्मभावस्य, तदितरस्य साक्षात् पुरुषोत्तमाप्रापकत्वादसैव तत्प्रापकत्वात् परमकाष्टापन्नमहिमरूपोयमेव भाव इति महिमशब्देनोच्यते, स तु विनयोगमावोदये सत्येव सम्यग ज्ञातो भवति व्यभिचारिभावः, ते स्वनियतस्वभावा इति ज्ञापयितुं त्रिविधाः “स एवाधस्ताद" (छान्दो.९.२५.१.) इत्यादिना"मैं- वेदसम्" (छान्दो. ९. २६.१.) इत्यन्तेन निरूप्य भूमप्रतिष्ठाधिकरणाने यदुतरितं "खे महिग्नि" (छान्दो. ९.२४.१.) इति तमेवानुवभाति "स वा एप:" (छान्दो. ९.२५.२.) इत्यनेन, 'त'च्छब्दस्य पूर्वपरामर्शिवाद , एवं सति त्वदुक्तमन्यत्राप्रतिष्ठितत्वं चेदिह प्रतिपाद्यं स्यात् तदोक्त- 'नात्मवित् तरति शोकमात्मवित्', भन्न जीवात्मनो दुःखिस्वादक्षरारमनन गणितानन्दत्वादेतदुमयसादुत्तमात्म- ज्ञानादेव शोकतरणमितिश्रुत्यर्थः, नारदवाक्यानुवादयोरात्मपदमिति, 'नायमारमा भवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन यमेवैप पृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप मारमा वृणुते तनुं स्व' 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्य इत्युपक म्यतैर- पायर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्वैप आरमा विशते ब्रह्मधामे'तिश्रुतिसमदायरूप एकोनुवादः, द्वितीयस्तु 'नारमवित् तरति शोक'मितिश्रुतिरूपः, एसयोरनुवादयोरात्मपदमित्यर्थः, लिहेन उक्तश्रुतिसमुदायेन पुरुषोत्तमरूपयोधकलिने- स्यर्थः, प्रतिरूपमुतापेक्षयोत्तरोसरमधिकमित्यर्थः, तथा नापृच्छदितोप्यमे भूयोतीति नापृच्छदित्यर्थः, इत्यादि. नोतयान भक्तानां सदिक्षु पुरषोत्तमभानात् सर्वारममावमेव सनत्कुमारो नारदं प्रयुक्तवानित्यर्थः ॥ ९ ॥ अनुबन्धादिभ्यः प्रशान्तरपृथक्त्यवत् एश्च तदुक्तम् ॥ ५० ॥ भनिमसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्या- दिना, एतया श्रुत्या 'स एवाधलादित्यादिनारम्या स्मैवेदं सर्वमित्यन्तेनोक्तद्वितीयप्रभवस्या, अन्यत्र स्वारमक- स्वमहिनि, उच्यते स भूमा 'कस्सिन् प्रतिष्ठित' इतिम स्खे महिग्नि प्रतिष्ठित' इत्युत्तरं श्रुत्योच्यत इत्यर्थः । तदर्थस्तु से महिनि प्रतिष्ठित' इतिश्रुत्यर्थस्तु, 'स्व'पदस्यास्मीयरूपमर्थमादानुक्रवारमरूपार्थपरतया ध्यास्थानमाहुः स्वरूपात्मक इति, तदितरस्य पूर्वोक्तसोमभावभिन्नस्याक्षरामेदज्ञानस्य, 'ब्रह्मविदामोति परमितिश्रुत्याक्षरभेद. ज्ञानस्याप्यन्त करणशोधनद्वारा पुरषोत्तमप्रापकरवात, साक्षादिति, अयमेव 'म एवाधवा'दित्यादिश्रुयुक्तः पुर- पोत्तमसरिमभाव एप 'ता नाविदन् मय्यनुपावधियः खमारमानमदस्तथेद'मित्यादिस्वरूपः, ते व्यभिचारिभाषा: विविधातिम्रो विद्यास्तदादेशाहद्वारादेशारमादेशरूपा ज्ञापका यस्येत्यर्थः, साश्च तिस्रो विधा जातोहं खलाना ननु दण्डएकू' 'कस्याश्चित् पूतनायन्या' इत्याधुदाहरणेषु सर्वेषु च द्रष्टश्या', 'स्थे महिनी'तीति, 'स्खे महिनी'ति. श्रुत्या कृत्या, तमेव पूर्वोक्तसारमभावमेव, अनुवनाति सर्वारममावदक्ते नियमयति, भक्तसारममावनियामकरवं पूर्वश्रुतेरस्ति, तत्र प्रमाणमाहुः स वा एप' इत्यादिना 'स वा एप एवं पश्यनित्या शब्दस पूर्वोक्तसारममाव- १. प्रमात्मवत्वेन क्यु। २. क कषु। ३. अत्यागेका ४.न त्वं का ५. महित्व कवयुगो, महिमलया। ६. "तरे देगी।

·- ३२४ श्रीमद्रासूमाणुभाप्ये प्रदीपसहिते रीत्यानुयन्धं न कुर्यादहकारादेशादिकं च न कुर्यादुक्तप्रश्नोत्तरं सान्यवस्वभावान्न कापी- त्येव वदेव, तसादसदुक्त एव मार्गानुसतन्या, आदिपदात् त्रिविधा ये भाषा उक्तास्तेपामपि स्वरूप"मेवं पश्यन्ने मन्वान एवं विजानन्" (छान्दो. ९.२५,२.) इतिक्रमेण यनिरूपितं तदु- च्यते, पूर्व पतिविगाढभावेन तदितरास्फूर्त्या तमेव सर्वत्र पश्यति, एतदेवोक्त"मेवं पश्य"नि त्यनेन, ततः किश्चिद्वासानुसन्धानेहकारादेशो भवति, स त्वमेव सर्वतः स्वरुतिसामर्थेन तं प्रकटीकरिप्य इति मनुते, करोति च तथा, अत एवान्वेपणगुणगाने कृते ताभिः, एतदेवोक्त- 'मेवं मन्वान' इत्यनेन, ततो निरुपधिस्नेहविषयः पुरुषोत्तम 'आत्म'शब्देनोच्यत इति तदादेशो भवति, तदा पूर्वकृतस्वसाधनवैफल्यज्ञानेनातिदन्ययुक्तसहजतेहजविविधभाववान् भवति, तदेतदुक्त मेवं विजानन्नित्यनेन, अत एवोपसर्ग उक्तः, ततोतिदन्येनाविर्भावे सति या अवस्थास्ता निरूपिता 'आत्मरति रित्यादिना, अनात्म'शब्दाः पुरुषोत्तमवाचका ज्ञेयाः, अन्यथौपचारिकत्वं साद, मुख्य सम्मवति तसायुक्तत्वात्, ननु सर्वात्ममावस्यापि मुक्ता पर्यवसानमुत नेतिसंशयनिरासाय दृष्टान्तमाह प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदिति, मुमुक्षुभक्तस खेप्ट- दाइत्वेन भगवद्विपयिणी या प्रज्ञा सा सर्वात्मभाववद्भक्तप्रज्ञातः प्रज्ञान्तरमित्युच्यते, तच कर्मज्ञानंतदितरमक्तप्रज्ञाभ्यः पार्थक्येन तदिष्टमेव साधयति यथा तथा सर्वात्मभाववतो भक्तस्स यत्प्रकारिका भगवद्विपयिणी प्रज्ञा तमेव प्रकारं स भावः साधयति नान्यमिति न मुक्ती पर्यवसानमित्यर्थः, अत्र व्यासः खानुभवं प्रमाणत्वेनाह दृष्टश्चेति, उक्तभाववतो भक्तस्य प्रभुस्वरूपदर्शनाद्यतिरिक्तफलाभावोसामिरेव दृष्ट इत्यर्थः, एतादृशा अनेक दृष्टा इति नैकस नाम गृहीतं, अन शब्दमपि प्रमाणमाह तदुक्तमिति, भगवतेतिशेपः, श्रीभागवते दुर्वासस प्रत्यहं भक्तपराधीनः" ( भाग. ९. ४. ६३.) इत्युपक्रम्य "वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सस्त्रियः सत्पतिं यथा" (भाग. ९. ४. ६६.) इति, यो हि यद्वशीकृतः स तदिच्छानुरूपमेव करोत्यतो न सायुज्यादिदानं किन्तु भजनानन्ददानमेव, तेपां मुक्त्यनिच्छा तु "मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयं नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुत्तोन्यत् कालविप्लुतं स्वर्गापवर्गनरकेप्वपि तुल्यार्थदर्शिनः सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यकत्वमप्युत दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवन जना" (भाग.९.४.६७-६९.) इत्यादिवाक्यसहनैर्निीयते ॥५०॥ वक्तपरामर्शकरवात् तस्यैव दर्शनाधुच्यत इति पूर्वोक्तभक्त एव महिमाधिकरणमिति भक्त एव भून्नः प्रतिष्टोक्तेति फलितं,इह 'स्वे महिग्नि प्रतिष्ठित' इतिश्रुती, उक्तरीत्येत्यादि, 'स्खे महिग्नि प्रतिष्टित' इति, 'स वा एप एवं पश्यन्निति- श्रुतिभ्यां सर्वारममावस्य तादृशदर्शनस्य च तादृशभक्त नियमनं कुर्यादित्यर्थः, अहङ्कारेत्यादि, तदादेशाहङ्कारा- देशारमादेशादिरूपाः सर्वात्मभावयोधिकास्तिस्रोषस्थाश्च न वर्णयेदित्यर्थः, तसादुक्तश्रुतीना स्वदुक्तरीत्या व्याख्याना. सम्भवात् , आदिपदात् सूत्रस्थादिपदात्, त्रिविधस्तदादेशाहकारादेशात्मादेशादिशब्दैोध्या, तनादौ तदा देशस्यात्ममानस्फूर्तिरूपस्यादौ स्वरूपं निरूपयन्ति पूर्व ह्यतीत्यादिना, पूर्वमहङ्कारारमदेशाभ्यां पूर्व, तदि. तरास्फूर्त्या भगवदतिरिक्तास्फूर्त्या, अहङ्कारादेशखरूपमाहुस्ततो निरुपधीत्यादिना, सूत्रांशान्तरव्याख्यानमाहु. नन्वित्यादि, प्रशान्तरं पृथक्त्यवत्, भन्या प्रज्ञा प्रशान्तरं सर्वात्मभाववद्भिशपुरुषोत्तममुमुक्षुभक्तप्रज्ञारूपं यस्मिन् यथान्यमुमुक्षुप्रज्ञापृथक्रवं तद्वत् सर्वात्मभावस्यापि मुक्तिपर्यवसायिभिन्नरवं बोध्यमित्यर्थः, तदिष्ट मोक्षरूप 'तमेव' 'सोभुते सर्वान् कामानि'त्यायुक्तमेव रूपं, स भाव उक्तसारमभावः, अत्र सर्वात्मभावस्सोक्तरूपफलसार्ध- कतायाम् ॥ ५० ॥ १ 'सार' २. दैन्यावि कंगो। ३. ज्ञानं केवपागो। ४. यथा लुप्त कवपागो।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदशं लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । ३२५ ननु "नान्यत् पश्यति" इत्यारभ्य सर्वस्य प्रपाठकस सर्वात्मभावनिरूपकत्वोक्तिरनुप- पन्नात एवात्मपदानां पुरुपोत्तमपरत्वोक्तिश्थ, यतस्तस्य मुक्तावपि कामाभावः प्रतिपाद्यतेत्र तु तस्य "सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवति" (छान्दो.९.२५, २.) इतिश्रुतिः पठ्यते, एवं सति न तन्निरूपणमत्रेति वाच्यं तद्भाववतोप्यन्यकामवत्त्वमिति वा, द्वितीयस्योक्तप्रमाणपराहतत्वेनाद्य- पक्ष एवाश्रयणीय इतिपूर्वपक्षं निरस्पति नेति । न सामान्यादप्युपलब्धेर्मुत्युवन्न हि लोकापत्तिः॥ ५१ ॥ तत्र हेतुमाह सामान्यादप्युपलब्धेरिति, तत्समानधर्मयोगादपि तत्प्रयोगः श्रुताचुप- लभ्यतेनेकशो यतः प्रकृतेपि विविधानां लोकानां विविधसुखप्रधानत्वाद् भगवत्सम्बन्धिपु 'सर्वेषु सुखेपु 'कामचारो भवतीतिश्रुतेरथों ज्ञेयः, ननु यथाश्रुत एवार्थोस्तु तबाह न हि लोकापत्तिरिति, सर्वात्मभाववत इति, प्रकरणात् 'नान्यत् पश्यति' इत्यादिधर्मविशिष्टस्यात्मनः प्राणादिसर्ववतो लोकसम्बन्धो युक्तिसहोपि नेतिज्ञापनाय हिशब्दः, फिञ्चैतदने "न पश्यो मृत्यु पश्यति" (छान्दो. ९. २६. २.) इतिश्रुत्या यथा मृत्युनिषेधः क्रियते तथा मन एवेदए सर्वम्" (छान्दो. ९, २६, २.) इतिश्रुत्यैव'कारेणात्मातिरिक्तव्यवच्छेदः क्रियत इति मृत्युवल्लोकोपि न सम्बध्यत इत्याह मृत्युवदिति, तत्र रोगादीनामपि दर्शननिपेधे सत्यपि मृत्योरेख यनिदर्शनमुक्तं तेन भक्तानां लोकान्तरसम्बन्धस्तत्तुल्य इति ज्ञाप्यते, अत एव "नोत दुःखम्" (छान्दो. ९. २६. २.) इति दुःखसामान्यनिषेधोने कृतः ॥५१॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्वनुवन्धः ॥ ५२ ।। अत्र हेत्वन्तरमाहासिन्नेव श्लोके "सर्वमामोति सर्वशः" (छान्दो. ९.२६.२.) इति परेण पदेन शन्दस्य श्रुतिवाक्यस "आत्मन एवेद५ सर्वम्" (छान्दो, ९.२६.२.) इति यत् पूर्व श्रुति- न सामान्यादुपलव्धेमृत्युपान हि लोकापत्तिः ॥ ५१ ॥ सस्यान्यदर्शनामाववतः, मुक्तावप्यक्षर- मुक्तावपीत्यर्थः, अत्र तु सर्वारमभावयक्तिप्रतिपादकसनरकुमारवाक्ये, एवं सत्यकामकरवबोधककपिलस्मृतेः कामधारयोधकश्रुतिविरोधे सति, न तनिरूपणं न समभामनिरूपणं, अन सनत्कुमारश्रुतिपु, तद्भावयतः सर्षामभाववतः, इति वा न वा, न वाध्यमित्यर्थः, द्वितीयस्य सकामत्वयोधकश्रुतिवाक्पस, उतप्रमाणेत्यादि, 'दीयमानं न गृहाती'ति कपिलस्मृतिपराहतरवेनेत्यर्थः, आद्यपक्षोकामस्वपक्षा, नेतीत्यादि, पूर्वमुक्तं सर्वारम- भाषोत्र निरूपणीय इति तमेत्यर्थः, तत्र सारममावस्य सर्वथा निरूपणीये, हेतुमाह सूत्रकारः हेसुमाह, हेतुं व्याकुर्वन्ति तत्समानधर्मयोगादिति, तथा घ लोके सुखमोगरमणादयः प्रसिद्धाः, तेषां सादृश्यं सर्वारममावादकानां भगव. रसम्बन्धिरमणादिष्वपि तिछतीति सर्पलोकसुखापेक्षयाप्यस्य सुखस्योस्कृष्टत्वेन सर्वलोक'पदप्रयोगः कृतो न विहापि सुखं लोकसुखं भवतीतिहेतुना श्रुतितात्पर्य प्रदर्शितं, यथाश्रुत एवार्थ इति, 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीतिश्रुते. मशानां पुरषोत्तमसम्बन्धिनां सर्वलोकसम्बन्धिसुखानुरूप एवार्थो भवतु न तु तरसहशालौकिकसुखानुभवरूपोथै इत्यर्थः, आत्मन इत्यादि भगवरसम्पादितदेहेन्द्रियान्तःकरणादिसकलधर्मवतः सर्वारमभाववगतस्येत्यर्थः, एतदग्ने 'मान्य पश्यती'त्यादिश्रुतेरप्रे, न पश्यो मृत्यु पश्यतीतिश्रुतिः, तथाच चतुर्मुखलोकपर्यन्तानां पुनरावृत्तिदर्शना- देतस मृत्युनिषेधालोकातीसरवमवगम्यते, एतदेवाहुरात्मन एवेदं सर्च मिति, आत्मातिरिक्तव्यवच्छेदः परमानन्दमोगसाधनेष्वारमानिरिक्तव्यवच्छेदः मुखे चेति योध्यं, तत्तुल्यो रोगदुःखादितुल्य इत्यर्थः ।। ५१ ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भूयस्त्वात्यनुवन्धः ॥५२॥ अन भक्तभावाना लौकिकावाभावे, असि. नित्यादि न पश्यो मृत्युं पश्यती'त्यादिश्लोके, पादान्तरेण तुरीयेण 'सर्थमामोति सर्वश' इत्यनेनेत्यर्थः, शब्दस्य 'सर्वेषु लोकेषु कामचारी भक्ती तिश्रुतिवाक्यस्य, पूर्व कामचारभुतेः 'आत्मन एवेदं सर्वमितिश्रुतिवाक्यं पूर्व, १. प्रपाठकस्य तंपा। २. लोकेषु लतं कपु। ३.च अधिक गो। ४.या वाच्यं कब। ५. सर्वेषु मुरोपु राम । ६. सर्वात्मवतः कपु। ७. भात्मतः गो प्रायः सर्वत्र। ८. पूर्वोक्त क्या।

·. ३२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते वाक्यं तद्विधतव प्रतीयत इति न लोकसम्बन्धो वक्तुं शक्य इत्यर्थः, नन्वात्मन एवेद" सर्व"मितिवाक्येनैवैतदर्थलाभे पुनस्तदुक्तिनॊचितेतिशङ्कायां तत्र हेतुमाहू, तुशब्दः शङ्कानिरासे, भूयस्त्वाद्धेतो, उक्तेथे हेतूनां बाहुल्ये तद्दाढ्यं भवतीत्याशयेनोक्तार्थस्यैव श्लोकेनानुबन्धः कृत इत्यर्थः, अथवा भूयःपदमाधिक्यार्थक, तथा च खकृतसाधनसाधितफलापेक्षया खय- मुद्यम्य भगवता साधितफले निरवधिरुत्कर्प इतिज्ञापनाय पुनः श्लोकेन तथेत्यर्थः ॥५२॥ एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५३ ॥ उक्तेर्थे श्रुत्यन्तरसम्मतिमप्याके शाखिनस्तैत्तिरीयाः शरीरे भक्तशरीरे हृदयाकाश इति यावत् , तत्रात्मनो भगवतो भावादाविर्भावात् तेन सह सर्वकामोपभोगं वदन्ती श्रुतिं पठन्ति "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोचते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" (तै. ब्र.) इति, अनोपक्रमे "ब्रह्मविदामोति परमि"तिश्रुतिरक्षरब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्ति सामान्यत उक्त्वा विशेपतः कथनार्थ "तदेपा- भ्युक्ता" (तै. ब्र.) इतिवाक्यं तद् ब्रह्म प्रतिपाद्यत्वेनाभिमुखीकृ'त्यैपा' वक्ष्यमाणा ऋक् परब्रह्मचिद्भि'रुक्ते'त्युक्त्वा तामुक्तवती "सत्यं ज्ञान"मिति, परब्रमस्वरूपमनुभबैकवेद्यं न शब्दादिभिर्वेद्यमितिज्ञापनाय स्वयं तत्तत्वप्रतिपादिकाप्यन्यमुखेनोक्तवती, अत्र 'ब्रह्मणा सह 'सर्वकामो'पभोग उक्त इत्येतदेकवाक्यतायै "सर्वेषु लोकेषु कामचारी भवति" (छान्दो. ९. २५. २.) इतिश्रुतेरप्युक्त एवार्थो मन्तव्यः ॥५३॥ १७॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदशं लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ॥ १७ ॥ ननु "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" (तै. ब्र.)इतिश्रुत्याक्षरब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिरुच्यते, तनेतरसाधनसापेक्षं ब्रह्मज्ञानं परं प्रापयत्युत तन्निरपेक्षमिति भवति संशयः, अत्र श्रुती तन्मात्रोक्तेरितरनिरपेक्षमेव तत् तथेति पूर्वः पक्षः, सिद्धान्तस्त्वेवं सति ज्ञानमार्गीयाणा. तनिधतपारमसम्पादितसम्पत्तिमरीय, न लोकसम्बन्धो भरपु म लोकसम्यन्ध इस्यर्थः, एतदर्थलामे भक्त सम्बन्धिनिविलपदार्थानामलौकिकरवलामे, पुनस्तदुक्तिरलौकिकरवसाधकहेरवन्तराणां थुतिभिरक्ति', शङ्का. निरासे हेरयस्तरोपन्यासः किमर्थमिसिशदाया निरासे, सथा 'पारमत्त एवेदं सर्पमितिमापा, भूयःपदं सूपस्थ भूप'पद, हेतुयाहुण्यापेक्षया विशेषतस्नुष्टायोधनापाहुरथयेत्यादि, भूयःपदसूषितार्थमाटुस्तथा चेत्या. दिना, स्वरतं जीयकृत, पुनः श्लोकेन पूर्व मारमत एपेदं समितिश्रुत्या योधनेप्यात्मपदस जीवसाधारण्यार. भगवासाधारणफललामसूचनाय 'सर्वमामोति सर्यश' इतिथल्या पुनः फलस्यानुयन्धः य', तथानुयन्य इसपी, ॥५२॥ एफ आरमनः शरीरे मायात् ॥५३॥ उत्तेथे सर्व लोकेषु कामपारी मपनी'वर्षसालौकिकम्यरूपेय, उता पयार्थः 'सोभुते यांन कामान् सह मह्मणा विपरितेति'पायुक्तं सर्वशमानमेव सर्वलोकमामधार- मारपस्याप्यर्पः, प्रयाधमन्यत् ॥ ५५॥१०॥ इति तृतीयकृतीये ससदशाधिकरणम् ॥ १७ ॥ प्यतिरेफरलनापामापिरयान हुपलब्धियत् ॥ ५४ ॥ पूषाधिकरणान्ते 'प्रापिदामोरी परमितिभुते मस्तिोना मसार विचाराधिकरणानामारमा इस्वयतारपति मन्यिखादि, सत्रासरमामल परमाEिसंगपपी, तारामं, तथा पुराममाप, पयं सति केपटारसानप पुपोचममापनरपे 1.मा पूर्व मुधिपार वेन। २. परीरहदा ए। ३. मान यो पैद निहितं परमिति: गो। ४.१. ५. एवं बा। ६. सदाश्चि। ७. सत्र । 'गो।

·. तृतीयाध्याये तृतीयपादेष्टादशं व्यतिरेकाधिकरणम् । ३२७ मपि परप्राप्तिः स्यात् , सा त्वनेकप्रमाणवाधितेति पूर्वमवोचाम, किश्च, ज्ञानशेषभूतब्रह्मापेक्षया फलात्मकस्स परेस मुख्यत्वात् “तदेपाभ्युक्ता" (तै. प्र.) इतिश्रुतिस्तदेव प्रतिपाद्यत्वेनाभि- मुसीकृत्य ऋगुक्तेत्याह, तेन तत्र 'ब्रह्म'पदे पुरुपोत्तमपरे ज्ञायेते, तथा च गुहायां यद्याविर्भूतं परमं व्योम पुरुषोत्तमगृहात्मकमक्षरात्मकं व्यापिवैकुण्ठं भवति तदा तत्र भगवानाविर्भवतीति तत्प्राप्तिर्भवतीत्युच्यते "यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" (ते. प्र.) इत्यनेन । व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ।। ५४ ॥ (३. ३. १८.) तथा च ज्ञानिनां गुहासु परमव्योनो व्यतिरेक एव, तत्र हेतुस्तद्भावाभावित्वा- दिति, "यमेवैप वृणुत" (कठ. २. २२.) इतिश्रुतेर्वरणाभावे भगवद्भावस्थासम्भवाज् ज्ञानिनां तथावरणाभावाद् भगवद्विपयको भावो न भावीति तथेत्यर्थः, ननु ज्ञानविषयत्व- वदाविर्भावोप्यस्तु किञ्च तदतिरिक्तमाविर्भावमपि न पश्याम इत्याशङ्कायामाह न तृपलब्धि- वदिति, उपलब्धिर्ज्ञानं तद् गुहायामाविर्भावो न भवतीत्यर्थः, यसै भक्ताय यल्लीला- विशिष्टं खखरूपमनुभावयिता प्रभुर्भवति तद्गुहायां तल्लीलाश्रयभूतमक्षरस्वरूपं वैकुण्ठलोक- वदाविर्भावयतीति नोक्तशङ्कालेशोपि, या पुरुषोत्तमस्य चाक्षुपत्वं तत्र ततोधाकक्षस्य तस्य तथात्वे का शङ्का नाम ? एतच्चोपंपादितं पूर्व विद्वन्मण्डने च ॥५४॥ ननु ज्ञानिज्ञान विषयभक्तगुहाविर्भूताक्षरयोर्भदोस्ति न वा? नायः, मानाभावादेक- त्वेनैव सर्वत्रोक्तेः, न द्वितीयः, निरवयवस्य कचिल्लोकरूपत्वातद्रूपत्वाभ्यामेकत्वानुपपत्ते- रिति चेत् , मैवं, लोकरूपत्वस्य पश्चाद्भावित्वे हीयमनुपपत्तिनत्वेवं किन्त्वक्षरस्वरूपमेव तथेति सति, अनेकप्रमाणेत्यादि, 'यमेवैप पृणुते' 'भक्त्याहमेकया ग्राह्य' इत्याधनेकप्रमाणेत्यर्थः, ऋगुत्तेत्याहेति, श्रोतनभिमुखीकृत्य पुरुषोत्तमसाक्षात्कारविहिरे'पा 'सत्यं ज्ञानममन्त'मित्युगुकेत्यर्थ , तेन पुरुषोत्तमप्रतिपादक- तयैवानिर्वचनेन, तत्र 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्यचि, ब्रह्मपदे 'अनन्तं प्रीति ब्रह्मपदं 'सह ब्रह्मणे'ति ब्रह्मपदमेते मक्षपदे इत्यर्थः, पुरुपोत्तमपरे तत्राविर्भूतपुरषोत्तमप्रत्यक्षतात्पर्यके, तथा चेत्यादि, एवं सत्यने तमुदयाकाशे पुरपोत्तमाधिष्टानरव विशिष्टे 'परमव्योम'पदवाच्येक्षर आविर्भूते सति 'सोभुत' इत्यादिरूपं फलं भवतीति पर्यव. सिसोर्थ., तदा वैकुण्ठाविभावकाले, तत्र हृदये, पूर्वसूत्रार्थ श्रुत्योक्त्वा सूत्राक्षरयाख्यानमाहुस्तथा चेत्यादि, गुहासु हृदयेपु, परमव्योम्नः पुरषोत्तमाधिष्ठानस्वविशिष्टाक्षरस्य, व्यतिरेक आविर्भावाभाव., तन ताशाना. विर्भाये, तद्भावाभावित्वादितीति, तदावस्याभावित्वं तद्भावाभावित्वं, तद्भावस्य पुरुषोत्तमाधिष्टानेपु विशिष्टपरमव्योमाविर्भावकारणस्य सर्वात्मभावस्थ, अभावित्वाद् 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति तस्यैप आत्मा वृणुते तनुं स्वामितिश्रुतिभ्यामुक्तवरणरूपकारणस्याभावेन कार्यभूतसर्वारममावस्स तेष्वसम्भाविवादित्यर्थः, शानविपयवदित्यादि, तथा च ज्ञानिनां हृदये यथाक्षरविपयताशालिज्ञानमाविर्भवति तथा ताशपरमव्योमावि. भावोप्यास्तामित्यर्थः, पुरुषोत्तमाधिष्ठानवत्वं परमं व्योमाप्यक्षरमेव न तु तदतिरिक्तं विशिष्टस्यानतिरिफरवादि. त्यर्थः, किञ्चेत्यादि, तद्वद्गुहायामित्यादि, ज्ञानाविर्भावविज्ञानिगुहाया तादृशपरमव्योमाविर्भावो न भवतीत्यर्थः, ननु पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वविशिष्टाक्षरस्यातिरिक्तरवाभावाच्छुद्धाक्षरस्य ज्ञानिगुहायागाविर्भाये किमवशिष्यत इत्यत- माहुर्यस्मा इत्यादि, तथा च याशी वरणसारममावादिसामग्री यस्य वर्तते तस्मिंस्वादशलीलाविशिष्टमेवाविर्भाव- यिनुमिच्छति प्रभुनं तु नियमेनेति न काप्यनुपपत्तिरितिभाव., ननु ताशवैकुण्ठारमकाक्षरस्याविर्भायेन भक्तानां दर्शनमुक्तं तदनुपपसमक्षरस्थादृश्यरवादिगुणकरवस्य भुतायुक्तरवादित्यत भार्यवेत्यादि, तस्य तथात्वेक्षरस्य चाक्षु. पश्ये, पूर्वमित्यादि, 'कश्चिद् धीर. प्रत्यगात्मानमैक्षदावृतचक्षुरितिश्रुत्या सति वरणे दिव्यचक्षुर्लाभेनाक्षरस्थापि ज्ञानमुक्तमित्यर्थः, अक्षरस्वरूप विशदीकृत्य प्रदर्शयितुमाहुर्नन्वित्यादि, नाद्यो न भेदः, सर्वत्रै'कमेवाद्वयामि त्यादिश्रुतिविस्यर्थः, न द्वितीयो न भेदाभावः, पश्चाद्भावित्वे कृन्निमस्वे, इयं भेदाभेदचिन्तारूपा, तथा श्रुत्युफ १. परस्य लतं गो। २. यथायि कंगो। ३. "त्यन्तेन केगो। ४. हेतुम वपा। ५ स्वरूप वपा। ६. मिलापा। . ७.च छप्त बपा।

·. ३२८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते श्रुतिराह "अम्भस्यपारे भुवनस मध्ये" (तै. आ. १०.१.१.) इत्युपक्रम्य "वदेव भूतं तदु- भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन्" (तै.आ.१०.१.१.) एतदने च "यमन्तःसमुद्रे कवयोवयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा" (तै. आ. १०. १. १.) इत्यादिरूपा, स्मृतिरपि "परस्तसात्तु भावोन्यो व्यक्तोव्यक्तात् सनातनः समः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिं यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम" (भग. ८. २०-२१.) इत्यादि तु गीतासु, श्रीभागवतेपि "दर्शयामास खं लोकं गोपानां तमसः परं सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्म ज्योतिः सनातनं यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः" (भाग. १०. २५. १४-५.) इति दशमे, द्वितीये च "तसै स्वलोकं भगवान् समाहितः सन्दर्शयामास" (भाग. २. ९. ९.) इत्युपक्रम्य कालत्रिगुणमायाँसम्बन्धराहित्यमुक्त्वा भगवत्पार्पदानुक्त्वा विमानप्रमदा उक्त्वा श्रीरुक्ता, तथा च श्रुतिस्मृत्येकवाक्यतायां ताइक्स्वरूपमेवाक्षरमितिनिर्णयो भवति, एवं सति सचिदानन्दत्वदेशकालापरिच्छेदस्वयंप्रकाशत्वगुणातीतत्वादिधर्मवत्त्वेनैव ज्ञानिनामक्षरविज्ञानं भक्तानामेव पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वेन तथेति ज्ञेयं "मल्लानामशनि" (भाग १०.४०.१७.)रिति- श्लोकोक्तरीत्या पुरुषोत्तमस्येवे, प्रभुणा ये यथा विचारिताः सन्ति तें तथा भवन्तीति तद्विचार एव सर्वेपामधिकाररूप इति "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु" (न. सू.२.३.४२.) इत्यत्र नितम् ॥५४॥ असिन्नर्थे कैमुतिकन्यायकथनार्थ निदर्शनेनोत्तरं पठति, अङ्गाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५५॥ यागे तत्तदृत्यिनियतकर्तव्यान्यन्वाधानादीन्यङ्गानि तनावबद्धाः सर्व एवविजो यज- मानेन, 'अववन्धन' नामा'ध्वर्यु त्वा वृणे' होतारं त्वा वृण' उद्गातारं त्वा घृण' इत्यादिरूपं चरणमेवान्यथा सर्वकर्मविदुपां तत्कृतिपटूनामेकत्राधिकारो नान्यत्रेतिनियमोन स्यात् , तस तस्य तथावरणे तु यजमानेच्छैच हेतुः, ते च तदा न सर्वासु शाखासु विहितान्यङ्गानि कतु सेर्वेपि शक्ताः किन्तु यजमानवरणनियमिता एव तथा, तत्र हेतुमाह हि यतःकारणात् प्रतिवेदं निय- मितान्यज्ञानि "होत्रमृचाध्वर्यवादि यजुपौद्गात्रं साना" (आप. परि. १. १८-२०.) इति, तथा चालौकिके वैदिक कर्मणि जीवच्छा नियामिका भवति यत्र तत्र किमु वाच्यं प्रतिरोमकेप साव- काशममितब्रह्माण्डस्थितिमतस्तदीशितरिच्छैच नियामिका तत्तत्साधनफलसम्पत्ताविति ॥ ५५ ॥ ननु पूर्व कर्मज्ञाननिष्ठानामपि पुंसामग्रे भक्तिमार्गीयत्वं यत्र भवति तत्र तथैव भग- पद्वरणमिति हि सिद्धान्तः, ऋत्विजस्त्वेकसिन् याग एकत्र वृतस्य नापरत्रापि तथेति विरुद्धो दृष्टान्त इत्यरुच्या निदर्शनान्तरमाह, भानाविधारमक, इत्यादिरूपा 'यदक्षरे परमे प्रजा' एपमादिनानाविधाक्षरप्रतिपादिकेस्यर्थः, पुरुषोत्तमस्वेति, सथा चैक एप भगवामधिकारभेदेन महर्दशधा एट इति 'महानामशनि'रितिलोके निरूपितं सददेव भगपदाधि- पारेणाक्षरम्यरूपमपि पास्तवनानाप्रकारे ष्टुं शक्यमित्यर्थः ॥५॥ अशापयशास्तु न शासासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५५ ॥ सूधमवतारयन्ति तसिग्निस्यादि, मुतिकेयादि, अलौकिफे पैदिफे पारिफर्मणि यशादी मनुष्ययनमानयरणेन ऋविना पोदशपदार्यकरणसमयानामपि निया. सीपयत्तापानुष्ठानमेप भवति न स्पनियतं तम भगवदरणेन मताना नानाविधलीलाना मध्ये पदाधिकारिणे पाठीलामदर्शनं भगयतोमिप्रेतं सदेप भवीसन कि विग्रमिनिकैगुलिकन्यापः, तथा यजमानशासानियतर्ग- कतार, स्पुटमम्यत् ॥ ५५ ॥ यः सः पपागो । २, एमानितः पा। ३. 'मायादिकपुर. सका। प. सा. हे के। ७.निजात पा पागो। ९. ग पु। १.. 'गेम' पु। 11. 'क। ११. उमं केगी। " ·. तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकोनविंश भूम्न इत्यधिकरणम् । मन्त्रादिवद् वाविरोधः ॥ ५६ ॥ यथैक एव कश्चिन्मन्त्रो बहुपु कर्मसु सम्बध्यते कश्चिद् द्वयोः कश्चिदेकत्रैव तथैव विधानात् तथात्रापीत्यर्थः, आदिपदात् कर्मोच्यते, यत्र काम्येनैव नित्यकर्मनिर्वाहस्तत्र कामितार्थसाधकत्वंप्रत्यवायपरिहारेप्येकमेव तदुपयुज्यते, यथा च सर्वतोमुखेनेकहोमवरेवयु- मवरे.च गृह्यमाणे "देवाः पितर" (तै. ना. ३.७.५.४.) इत्यादिना यजमानकर्तृकानुमत्रणमेव सर्वत्र सम्बध्यते तथैचे विधेः, तथात्रापि तावद्विधं यदेकमेव वरणं तेन चिनिष्ठानन्तरं भक्ति- निष्ठेति न दृष्टान्तविरोध इत्यर्थः । अथवो "मित्यु"दाहृत्यैव मत्राणामुच्चारणान्मन्त्रादिरोङ्कारः, स यथा ब्रह्मात्मकत्वेनैक एव सर्वमत्रेषु सम्बध्यते तथा वरणमपीति तथेत्यर्थः, यद्यपीतरनिष्ठानन्तरभूतभक्तिनिष्ठावती वरणं तथाभूतमेकमेवेति नं दोपस्तथाप्युत्कृष्टमार्गे वृतस्य नीचकक्षापादानमनुचितमिति मत्वा पक्षान्तरमुक्त, वस्तुतस्तु साधनमर्यादया यत्र भक्तिदित्सिता तत्र तथेति नानुपपत्ति' काचित् ।। ५६ ॥ १८॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादेष्टादशं व्यतिरेकाधिकरणम् ॥ १८ ॥ ननु सुखस्वरूपजिज्ञासायां “यो वै भूमा तत् सुख" (छान्दो. ९. २३. १.) मित्युक्तं, भूमस्वरूपजिज्ञासायां "यत्र नान्यत् पश्यती"(छान्दो. ९.२४. १.)त्यादिना तद्यनिरूपित तत् सर्वात्मभावखरूपमिति यदुक्तं तन्नोपपद्यते, भूग्नो हि सुखरूपतोच्यते, सर्वात्मभावे तु विरहभावे दुःसहदुःखानुभवः श्रूयते, तेन मोक्षसुखमेव “यो वै भूमे"त्यादिनोच्यते, “यो भूमा तदमृत" (छान्दो. ९. २४. १.) मितिवाक्याच, अग्रे च "स वा एप एवं पश्य: मन्त्रादियद् वाविरोधः ॥ ५६ ॥ तत्र तेषु तथैव ज्ञानमार्गादि सम्पादयतामेव, तेन न कालभेदेनाम्यान परणमितिसमाधानं, पक एवेति, प्रणवव्याहत्यादिरूपः, द्वयोरिति, यथा शनिमन्त्रो मार्जने शनिप्रसादने चोप, युज्यते, एकत्रैव यया 'सूर्यो ज्योति'रिति प्रातरग्निहोनहोमे, तथानापीति, तथा च भगवद्वरणस्थलेप्येकमेव परणं कचित् कर्मज्ञानद्वारा मक्कि दरवैनमुद्धरिप्य इत्याकारकं कचिदेकद्वारा भक्ति दस्वैनमुरिष्य इत्याकारकमिति न कोप्यनुपपत्तिलेश इत्यर्थः, आदिपदात् सूत्रस्थादिपदात्, कर्मोच्यत इति, यथामिहोनादिकर्म स्वर्गप्रत्यवाया. भावोभयसाधकं, एवमन्यदप्याहुर्यथा चेत्यादिना, प्रघरे गणे, 'देवाः पितर' इति तेषामनुमन्त्रणमन्त्रः, सर्वपानेकगणे, तथैव विधेरेकस्यैवानेका कार्यस्वसाधकत्वस्य विधिना घोधनात्, तथानाप्येकस्यैव वरणस्य नानाप्रकारैभक्तिप्रदरवं 'यमेवैप' इत्यन्न सामान्याकारेणोद्धर्तव्योपदेशात् , तावद्विधमेकमेव नानाप्रकारकं समूहा- लम्यनज्ञानवदित्यर्थः, तेन वरणेन, तत्तनिष्ठा धर्मज्ञानसत्सङ्गादिनिष्ठा, भौतिकदृष्टान्तमुक्रवाध्यारिमकाष्टान्तमाहुः प्रणवस्य ब्रह्मरूपत्वादथवेत्यादि, तथा ब्रह्मारमकमेकमनेकधोपकरोतीत्यर्थः, इतरनिष्ठा फर्मज्ञानसरसेवादिनिष्ठा- इतरनिष्ठरवं घासाधारणभक्तिसाधकोपदेशाधपेक्षया, तथाभूतमितरनिष्ठानन्तरं भक्ति दास्यामीत्याकारकं, न दोपो न दृष्टान्तवैपम्यं, तथाप्युत्कृष्टत्यादि, तथा च साक्षान्मोक्षपदस्य प्रणवस्य क्षुद्रकर्मागमघ्रादायुपयोगवत् कर्मादिनिष्ठानन्तरभक्तिनिष्ठादानमपि नोचिततरमितिप्रदर्शनायाथवेतिपक्षान्तरं स्वयं प्रदर्शितमित्यर्थः, नानुपपत्ति- नहीनता निभावनीयेत्यर्थः ॥ ५६ ॥१८॥ ॥ इति तृतीयतृतीयेप्टावशाधिकरणम् ॥१८॥ भूमः ऋतुपज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ ५७॥ मध्ये प्रासङ्गिक निरूप्य प्रकृतं निरूपमितुं सूप्रयतीति सूत्रमवतारयन्तः संशयमाहुर्नन्वित्यादिना, तद्यदिति 'सर्वात्मभावे'न्वेति, तेनेति, तेन 'यो वै भूमा तर सुख'मिरयुक्त. १. साधारये केवपापुगो । २. परीहारे कपु । ३. तथा च कदापुगो । ४. एकमेव केवपागो। ५. तथैव लप्तं पा। ६. तनिष्ठा पाएं। ७. तथा लतं के। .. अपि पारंगो। ९. नोक सर्वन । . ।

·श्रीमदासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते (छान्दो. ९.२५.२.)न्नित्याद्युक्त्वा "तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवती"(छान्दो.९.२५.२.)ति फलमुच्यते, तच्च मोक्षानन्तरमसम्भाव्यतः स भावो मोक्षो वात्रोच्यत इतिसंशयः, तत्रे कामचारोक्तेर्मुक्तिपूर्वदशायां तन्माहात्म्यनिरूपणार्थत्वा'दमृत'शब्दाच मुक्तिरेव 'भूम पदेनोच्यत इति पूर्वः पक्षः, तत्र 'भूम'शब्देन स भाव एवोच्यत इतिसिद्धान्तः, तत्र दुःखदर्शनानुपपच्या सर्वाधिकत्वलक्षणं भूमत्वमनुपपन्नमितिशङ्का परिहरति । भूम्नः ऋतुवज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ ५७ ॥ (३. ३. १९.) भूम्नः सर्वात्मभावस्य ज्यायस्त्वं सर्वसान्मन्तव्यं, तत्रोक्तानुपपत्तिपरिहारार्थ दृष्टान्त- माह क्रतुवदिति, दर्शपूर्णमासप्रकरणे तैत्तिरीयके पठ्यते "परमेष्ठिनो वा एप यज्ञोग्र आसीत् तेन स परमां काष्टामगच्छ"(तै. सं. १.६.९.)दित्युपक्रम्य “य एवं विद्वान् दर्शपूर्ण- मासौ यजते परमामेव काष्ठां गच्छती"(ते. सं. १. ६. ९.)ति, यथा व्रतादिदुःखात्मकत्वेपि परमकाष्ठालक्षणफलगमकत्वेन दर्शपूर्णमासयोः सर्वक्रतुभ्योधिकत्वं वक्तु"मग्र आसी"दिति स्प्यते तथा दुःखहेतुत्वेप्यनन्यलभ्यसाक्षात्पुरुषोत्तमानन्दप्राप्तिहेतुत्वेन सुखरूपत्वमुच्यत इत्यन्येभ्यः सर्वेभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यमित्यर्थः, अत्रोपपत्तिमाह तथा हि दर्शयति, श्रुतिस्तु "स एवाधस्ता"(छान्दो.९.२५.१.)दित्याद्युक्त्वा प्यहकाँरादेश" (छान्दो ९.२५.१.) इत्याद्युक्त्वा यात्मादेश" (छान्दो. ९.२५.१.) इत्यायुक्तवती, एतदने चैतादृशस्यात्मत एव" (छान्दो. ९.२६.१.) प्राणाशासरादि 'सर्व'मिति च दर्शयति, एतत् सर्वात्मभाववत्येव सर्व- मुपपद्यते न तु मुक्तस्य, घृत्तिभावाभेदात् प्राणायभावाच, जीवन्मुक्तिदशायां प्राचीनानामेव सत्त्वा'दात्मतः प्राणा' इत्यादि न वदेत् । सुखरूपरयस्य सर्यात्मभावे सम्भवेनेत्यर्थः, संशयबीजमाहुरने घेत्यादिना, तन मुक्ती, तन्माहात्म्येत्यादि, तथा च मुक्तिदशायां मुमुक्षोः सर्वलोककामचारयोग्यता भवतीत्यर्थवाद एवायं मुक्तिश्रुतेनं तु कामचारश्रुतिः स्वार्थे प्रमाणा मितिभावः, तत्र सवारमभावदशायां, भूम्नो भूमपदवाच्यस्य, तत्र सर्वारमभावरूपार्थकरणे,उक्तानुपपत्तिःसुखरूप- स्यानुपपत्तिः, प्रतादि कर्माशयतादि,तथा दर्शपूर्णमासवत् , दुःखहेतुत्वेपि भूमपदवाच्यसरमभावस्य विरहात्मक रयेन दुःखरूपरवेपि, सुसरूपत्वमसाधारणसुखसाधनस्वेन सुखरूपत्वमित्यर्थः, अनोपपत्तिमिति, भाविसुख- जनकतामादाय मुखरूपरवाहीकाराद् भूमपदेन सर्वारमभाव एवोच्यते न तु मोक्ष इत्यत्रोपपत्ति, श्रुतिस्तु'यो वै भूम- तत् मुख मितिश्रुत्यर्थलाभोत्तरमेतच्छुत्यनन्तरं पश्यमाना श्रुतिः, 'स पवाधस्तादित्यादिना ब्रह्मातिरिकास्फूर्तिरका, 'अहट्कारादेश' इत्यनेन किचिरस्वारमस्फूर्तावन्येपणाद्युपायभगवन्तं प्राप्स्यामीत्यन्वेपणाधुपाय उक्तः, 'आत्मादेश' इत्यनेन स्वकृत्तयनवैफल्ये सम्पतिदीनताया जातायां भगवदाविर्भावस्य स्वात्मनि जातस्यात् तदनन्तरं स्वयं भगवद्धमा वि.करणमुपते,पतन उक्तश्रुत्यप्रेतनश्रुती, आत्मत एवेति,एवकारेण प्रकारान्तरनिष्पसमाणाशासरणादीनां निरास उक्तः, एतत् पूर्वोतवृत्तिनितयरूपादेशप्रितयमादाय सरादिसर्पमित्यन्त, सर्वात्मभाववत्येवेत्येवकारेण मुक्तस्य ध्यपच्छेदः, वृत्तिभायामेदादिति 'भारमैव तदिदं सर्व एवं पश्यनेपग्मन्वान एवं विजानामि स्यनेन सदादेशो प्रहा. फारसिकता, एव 'महशारादेश' इत्यनेन स्वयसेनेष्टं साधयिष्य इतियत्तिकता, एवमारमादेशो भगवत्कृत्यनुरूपानु. कूला वृत्तिः, एवं तिप्लो वृत्तय सत्तासासां मुक्तसम्मवादित्यर्थः, प्राणायभायात् भूमलामत 'भात्मत एप' माणासा. मरादिसर्षमुक्तं तस्य मुक्तसम्मवादित्यर्थः, मनु परममुक्त सम्वृत्तिप्राणादीनामसम्भवेपि जीयम्मुतानामेव से धमा भवन्तु न सारममावयवामित्यत भाहुजीवन्मुकीत्यादि, प्राचीनानां प्राचीनमारधार्जिताना, न यदे दारमत १. तपेसारभ्य मोक्षेसन्तं लप्त पा। २. भवि यशगो। ३. या उप्तं का ४. तप उप्त पा। ५. पूर्व बपागो। ६. भूयवे यपा। ७. अथाहकारादेश इसापुण्वान्तं सप्तं पा। ८. अप्रे सर्वत्र। चर्वत्र। ..मंपा। ११. पत्तिमेदाम वात् सर्वत्र। । ९.आरमनः ·तृतीयाध्याये एतीयपाद एकोनविंशं भून इत्यधिकरणम् । यद्वा, ननु लोकेपि शृङ्गाररसभावचति पुंसि नार्या च त्वदुक्तभावसम्बन्धिव्यभिचारि- भावाः श्रूयन्ते 'सैव सर्वत्र स एव सर्वत्रे'ति, एवं सति लौकिकसधर्मवैत्त्वान्न त्वदुक्तभाव- सालौकिकज्ञानादिभ्य आधिक्यं वक्तुं शक्यमलौकिकविपयत्वाल्लौकिकत्वमपि न तथेति भवति संशयः, तत्र रिपुत्वमनुजत्वादिज्ञानानामिव कामादिभावेन स्नेहसापि सम्भवा- नास्थालौकिकत्वमिति पूर्वः पक्षः, सिद्धान्तस्त्वस्य भावस्य लौकिकेभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यं, ननूक्तं लोकसाधारण्यं बाधकमितिशङ्कानिरासाय निदर्शनमाह ऋतुवदिति, यथा दर्शादिषु दोहनाधिश्रयणातञ्चनबीबवघातादिपुरोडाशभक्षणादीनां लौकिकक्रियातुल्यत्वेन दर्शनेपि न लौकिकत्वं लौकिकप्रमाणाप्राप्तत्वादलौकिकतत्प्राप्तत्वात् तथोक्तप्रमाणरूपवरण- लभ्यत्वेन श्रुत्युक्तत्वान्न लौकिकत्वमस भावस्पेतिदिक, वस्तुतस्तु ग्रामसिंहस्स सिंहसरूपत्वेपि न तादृग्रूपं वक्तुं शक्यं तथा लौकिकसि नार्या वा तदाभासो रसशास्त्रे निरूप्यते तदृष्टान्तेन भगवद्भाववद्भक्तरीतिभावनार्थ, न त्वृपीणां लौकिके तात्पर्य भवितुमर्हति, अत्रोपपत्ति- माह तथा हीत्यादि, पूर्वोक्तभाववत 'आत्मनः प्राणादिकं 'सर्व' दर्शयति श्रुति "स्तस्स ह वा एतस्यैवं पश्यत" (छान्दो.९.२६.१.) इत्यादिना, इतः पूर्वमपि “स वा एप एवं पश्य" (छान्दो.९.२५.२.) नित्युपक्रम्या"त्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स खराइ भवति सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवती"(छान्दो.९.२५.२.)तिश्रुतिश्च, न हि लोक एवं सम्भवत्यात्म- पदानां भगवद्वाचकत्वादिति सर्वोत्तमविषयकभावस्यैव तथात्वं युक्तमिति चोपपत्तिर्हिशब्देन सूच्यते ॥ ५७ ॥१९॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे एकोनविंशं भूम्न इत्यधिकरणम् ॥ १९ ॥ पूर्वाधिकरणः सर्वात्मभावस्वरूपादिनिर्णयं कृतवान्, अथ मत्स्यादिरूपाणां भगवदय- तारत्वमविशिष्टमिति सर्वेषां समस्योपासना कार्यात पार्थक्येनेति विचारयति, तत्रोपास्या- मेदेपि रूपभेदादेकत्रोपासकस्थान्यत्रानुपासनलक्षणायज्ञासम्भवादस्या अप्यसिद्धिसम्भवादपि समस्यैव सा कार्येति प्राप्त सिद्धान्तमाह । एवं माणा' इत्यत्रैवकारेणेतरासम्पादितप्राणादिमत्त्वं न वदेदित्यर्थः, उक्तरीत्या विवरणस्य पूर्वाधिकरणसिद्धप्रायरवात् भकारान्तरेण सूत्रार्थ वक्तुं वर्णकान्तरमाहुर्यवेत्यादि, भधिकरणमारचयितुं संशयादिकमाहुर्नन्वित्यादिना, त्वदुक्त- भावेत्यादि, रसनिरूपकसारिवकभावाः, धूयन्ते भरतसूत्रादौ श्रूयन्त इत्यर्थः, सैव लौकिकरसरीतिरेय, सर्वत्र सकलरसाधिकारिपु, स एव रसोपि लोकसिद्ध एव, एवं सति रसनिप्पत्तिप्रकारस्य सर्यत्रैकरूपरये सति, त्वदुक्त भावस्य सर्वारममावस्य, अलौकिकज्ञानादिभ्यः परममुक्तिजीवन्मुक्तितत्साधकज्ञानादिभ्य इत्यर्थः, अलौकिक विपयत्वात् सर्वात्मभाववदुक्तभावानां ब्रह्मविषयत्वास तथा वक्तुं शक्यं, भवति संशयो लौकिकसजातीय- रवालौकिकविषयत्वाभ्यां भवति संशय इत्यर्थः, पूर्वपक्षमाहुस्तत्रेत्यादिना, तत्र भगवति, तथा च भगवति रिपुत्वमनुजत्यादिशानानामिव मेहस्यापि लौकिकास सम्भवालौकिकत्वं स्नेहस्येत्यर्थः, अस्य भावस्य सौरममावस्य, निदर्शनमुक्तभावस्थालौकिकत्वसाधकदृष्टान्तं, तत् प्रमाणं, तथोक्तप्रमाणं तद्वदलौकिक ममाणं, अनोपपत्ति सर्वात्मभावस्थालौकिकरय उपपत्ति, पूर्वोक्तभावो भूमपदवाच्या सर्वारममावः, स्फुर- मन्यत् ॥ ५७ ॥ १९॥ ॥ इति तृतीयतृतीय एकोनविंशाधिकरणम् ॥ १९ ॥ ४. रूपरवेपि फेगो, खरूपत्वेपि 1. सधर्मकत्वात् कैगो। २. मनुजत्वरिपु सर्वत्र । ३. नेहभाव सर्वत्र। यपा, अपि लतं । ५. ताप्यं पप्रपापुंगो। ६. अवतारवावं पर्य।- ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५८॥ (३. ३. २०.) सर्वेष्ववतारेषु नानैवोपासना कार्या, तत्र हेतुः शब्दादिभेदादिति, तत्तत्स्वरूप- वाचकशब्दानां मत्राणां चादिपदादाकारकर्मणां च भेदादित्यर्थः, एतेनैव मिथोविरुद्धाना- माकारकर्मणामेकत्र भावनस्याशक्यत्वमयुक्तत्वं चेतिभावः सूचितः ।। ५८ ॥२०॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे विंशं नानाशब्दादिभेदादित्यधिकरणम् ॥ २० ॥ पार्थक्येनोपासनानि कर्तव्यानीतिस्थिते विचार्यते, किमग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिवदेषां समुच्चय उत विकल्प इति, तत्र विधिफलयोः समानत्वात् समुच्चय इति प्राप्ते निर्णयमाह । विकल्पोविशिष्टफलोत् ॥ ५९॥ (३. ३. २१.) उपासनानां विकल्प एव, तत्र हेतुरविशिष्टफलत्वात्, मुक्तिफलकत्वं हि सर्वेपा- मुपासनानामविशिष्टं, एवं सत्येफेनैव तत्सिद्धावपरस्याप्रयोजकत्वादग्निहोत्रादिवन्नित्यता- बोधकथुत्यभावात् तदर्थिनो विकल्प एव ॥ ५९ ॥ कॉम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६०॥ येषु तूपासनेषु भिन्नानि फलान्युच्यन्ते तत्र त्वनेकफलार्थिनस्तत्तत्फलकोपासनानि समुचीयेरनविशिष्टफलत्वाभावात् , यत्र त्वेकस्यैवोपासनस स्वकामितानेकत्वं श्रूयते तत्र तथैव चेदुपासनं करोति तदा न समुच्चीयेरनपि, स्वकामितेष्वेकतरस्य तदन्यफलवैशिष्ट्येना- विशिष्टफलत्वाभावादिति पूर्वहेत्वभावादितिश्लिष्टप्रयोगाभिप्रायेणोक्तमिति ज्ञेयम् । अथवा कामैक्ये नियतफलकानि तानि न समुच्चीयेरन् , अत्र हेतुः स्पष्टः ॥६०॥२१॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकविंशं विकल्प इत्यधिकरणम् ॥ २१ ॥ नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५८॥ पूर्वाधिकरणेन प्रसासमति बोधयन्तः संशयादिकमाहुः पूर्वेत्यादिना, स्वरूपादीत्यादिपदेन सपरिकरं फलमूर्धन्यं सर्वात्मभावं निरूप्येत्यर्थः, अस्या अपीत्यादि, भन्यप्रानादरण एकस्या अपि फलासम्भवादित्यर्थः ॥ ५८ ॥२०॥ ॥ इति तृतीयतृतीये विंशाधिकरणम् ॥ २० ॥ विकल्पोविशिष्टफलात् ॥ ५९॥ पूर्वोक्ताधिकरणानुकूलरवादप्रिमाधिकरणस्वार्थस्येत्युपोद्घातसमस्याधि- करणमारचयितुमाहुः पार्थक्येनेत्यादि, समुच्चय एकस्य सर्वोपासनाकर्तव्यता, विधिफलयोपासनाविधि- मुक्तिरूपफलयोः, समानत्वात् सर्वोपासकान् प्रत्यविशिष्टरवादिस्य:, अविशिष्टेत्यादि, एकैकोपासनायामेव फल. पर्याप्तिदर्शनादित्यर्धः, मन्येवं सस्यमिहोत्रादीनामप्येकैकस्य फलथवणात् समुघयो व्यर्थ इस्थत भाहुरग्निहोत्रादि- घदिति ॥ ५९॥ काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन पा पूर्वहेत्यभावात् ॥ ६० ॥ येप्वामयाद्युपासनेपु. अविशिष्टे. स्वादि, भनेकफलानामेकोपासनातोसम्भवादिस्यर्थः, तथैवानेकफलफामनयेव, न समुच्चीयेरमिति, समानफल- कोपासनान्तरं नानुष्टेयमित्यर्थः, पूर्व हेत्वभावात् समुपये पूर्वमुक्को पो हेतुः कामितपावरफलसिद्धिरूपस्तदभावा- दसावादिस्यर्थः, लिएप्रयोगो न ये'स्पनेन सूने लिष्टमयोगः कृतः, कामनाभेदेन समुघयासमुच्चयी सूत्रामिता वित्याशयेनारयवेत्यादि, फामैक्येत्यादि, तथा च नामाकामनायो नानाफलकानां समुपया कार्यसकस्या. मुपासना मानाफछानामविविएवाभापादेकफलकामनायां तु सस्य फलस सदुपासनापामविशिष्टस्यात् समुपप- हेतोरमायादुपासनान्तरानि म समुधेपानीत्यर्थः, इदमेवाहुरन हेतुरित्यादिना ॥६० ॥२४॥ ॥ इति तृतीयतृतीय एकविंशाधिकरणम् ॥ २१ ॥ १. 'फलस्वाद रंग। ३. पादेस्मिन् पविशविरधिकरणानीति मरवाधिकरणमालाकार। रन दादिपमपिकरणमारसम् । ४. भिमानि मित्रानि केवपागो। ५. अनेकफलरव सपागे। १. फर'पा। 1 ·कायेति सूत्रेण समाधानम् ॥ ६३ ॥ तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रयोविंशं समाहाराधिकरणम् । प्रधानेपु निर्णयमुक्त्वाङ्गेषु तमाह, एकार्थसाधकानामुपासनानां भेदेनाङ्गभेदेप्येक- तरोपासने फलैक्यादगानि तत्र समुच्चीयेरन्न वेतिसंशये निर्णयमाह । अङ्गेषु यथाश्रयभावात् ॥ ६१ ॥ (३. ३. २२.) उपासनाङ्गानां तदेवाश्रयः, तथा च यदङ्गं यदुपासनाश्रितं तत्रैय तस्य भाव इत्यर्थः॥६१॥ अत्र हेतुमाह । शिष्टेश्च ॥ ६२॥ तदुपासनं तत्तदङ्गविशिष्टमेव वेदे शिष्यत इति तथेत्यर्थः, चकारादतिरिक्तकरणे प्रायश्चित्तोक्तिरपि बाधिकेति सूच्यते ॥ ६२ ॥ २२ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वाविंशमञप्वित्यधिकरणम् ॥ २२ ॥ कर्ममार्गीयोपासने निर्णयमुक्त्वा ज्ञानमार्गीयोपासने तमाह । समाहारात् ॥ ६३ ॥ (३. ३. २३.) अथर्वोपनिषत्सु नृसिंहोपासनादिषु मत्स्कूर्मादिरूपत्वेनापि स्तुतिः श्रूयते, श्रीभागवते च "नमस्ते रघुवर्याय (श्रीमद्भा. १०.३०.२.)त्यादिरूपा स्तुतिब्रजनाथै, एवं सति रूप- भेदेपि भगवदवतारस्थाविशिष्टत्वादेकसिन् रूपे रूपान्तरसमाहारो दृश्यत इति सर्वरूपत्वेनैक- योपासनमपि साध्वित्यर्थः॥ ६३ ॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४ ॥ ऐश्वर्यवीर्यादिगुणानां सर्वेष्ववतारेषु साधारण्यं श्रूयते, तेन धर्मिधर्माणामैक्यात् पूर्वोक्तं साध्वित्यर्थः ॥ ६४ ॥२३॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे त्रयोविंशं समाहाराधिकरणम् ॥ २३ ॥ नेन्वेवमुपासनं नित्यमुत वैकल्पिकमितिसंशयः, उक्तरीत्या नित्यत्वे प्राप्त तनिषेधे- माह नेति । अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ६१ ॥ प्रसङ्गसङ्गत्याधिकरणान्तरमाहुः प्रधानेवित्यादि, निर्णय समुच्चयासमुच्चय- निर्णय, तं निर्णय, फलैक्यात् तादृशोपासनानां फलैक्यात, तत्रान्योपासनाङ्गान्यन्यग्रोपासने, तत्रैवेत्येव. कारेणान्यन्न समुच्चयाभायो बोधितः ॥ ६ ॥ शिष्टेश्च ॥ १२ ॥ अत्रान्योपासनाकानामन्यत्रासमुचये ॥ १२ ॥ २२ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये द्वाविंशाधिकरणम् ॥ २२ ॥ समाहारात् ॥ ६३ ॥ कर्ममार्गीयोपासने समाध्यङ्गकोपासने, तमाह सूत्रकारो निर्णयमाहेत्यर्थः, स्तुतिः श्रूयत्ते, सयाहि यो वे नृसिंहो देवो भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै नमो नम' इति श्रीरामोपासनायां च यो वै रामचन्द्र सभगवान् ये च मरस्यकूमाधवतारातस्मै नमो नम' इत्येवं श्रूयत इत्यर्थः, एकस्मिन रूपे परग्रह्मस्वरूप इत्यर्थः, तयाच परमहरयेनोपासनायां परब्रह्मणि सर्वरूपोपसंहारेणाप्युपासने वाधकामावोवतार्रितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नेयतारताय. पछेदकप्रत्येकरूपेणोपासनायां तु न सर्वरूपसमुचय इत्यर्थः, अनावतारिणि नानाविरुद्धधमैरुपासना कार्या न घेति- संशयः, शब्दभेदेनोपासनामेदस्य पूर्वमुक्तस्वान्न कार्येति पूर्वः पक्षः, समाहारात् सर्वेषां धर्मिण्येकीभावात् गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४ ॥ धर्मिरूपेणानेकावतारांणामुपासने हेरवन्तरमिदम् ॥ ६४ ॥ २३ ॥ . ॥ इति तृतीयतृतीये त्रयोविंशाधिकरणम् ॥ २३ ॥ " . १. भावः प्रदीपे।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते न वा तत्सहभावाश्रुतेः॥६५॥ (३. ३. २४.) किन्तु वा, विकल्प एवैवमुपासन ऐच्छिकस्तत्र हेतुमाह सहभावाश्रुतेरिति, नियम- तस्तेषां रूपाणां सहभावश्रवणं चेत् स्यात् तदा स्यात् तथोपासनख नित्यता, न त्वेवमतो विकल्प एवेत्यर्थः ॥६५॥ दर्शनाच ॥ ६६ ॥ योपि रूपान्तरसमाहारपूर्वकमुपास्ते सोप्येक रूपमुपास्यत्वेन मत्वा तत् तथोपास्त इति फलं तस्यैकस्यैव रूपस्य दर्शनं भवति न तु सर्वेपामितोपि हेतोर्विकल्प एवेत्यर्थः, एतदृष्टान्तेन यस्मिन् रूपे यादग्धर्मवचं श्रूयते तादृग्धर्मविशिष्टमेवैक रूपमुपास्यमितिव्यासहृदयमिति ज्ञायते, उपासनानिर्णयान्ते दर्शनात्मकहेतूत्या सर्वोपासनानां भगवत्साक्षात्कारः फलमिति ज्ञाप्यते, माहात्म्यज्ञापनार्थ परं सर्वावताररूपत्वं यथार्थमेव कैचिज्ज्ञाप्यते, यथार्थत्वात् तदप्यविरोधीति ज्ञेयम् ॥ २४ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्विशं न वा तत्सहभावाश्रुतेरित्यधिकरणम् ॥२४॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । . नघा तत्सहभावाश्रुतेः ॥६५॥ प्रसङ्गसह त्याधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादि, एवमुपासनमेकसि. सवतारे परब्रह्म येनोपासनीये सगवतारस्वरूपाणा क्रमेण समाहारेगाभेदेनोपासनं, नित्यं दर्शपूर्णमासामिष्टोमानां ऋमिकानुष्ठानवत् सर्वेषां ऋमिकसमाहारेणोपासनं नित्यं, वैकल्पिकमैच्छिकविकल्पेनानुष्ठेयं समाहारांश हत्यधः, नित्यत्वे प्राप्ते सर्वावतारेषु गुणानां साधारण्यादुपासने सर्वाभेदांशे नित्यत्वे प्राप्त इत्यर्थः, सौनघाशब्दस्यार्थः किरिवति, सिद्धान्तमाहुर्विकल्प इत्यनेन, ऐच्छिक इतरावताराभेदांश ऐच्छिको विकल्प इत्यर्थः, नियमत इति, तथा च दर्शपूर्णमासानिष्टोमादीनों नित्यतया यधैकस्मिन् समुच्चयः क्रमेण कर्तव्यतावोधकोनि तथानापि प्रमेण सर्वरूपाभेदेनोपासन यदि वाचनिकं स्यात् तदा तथोपासनं नित्यं स्यादित्यर्थः ॥ ६५ ॥ दर्शनाच ॥६६॥ मत्वा निश्चित्य, तदेकं रूपं, तथा सर्वभेदेन, एकस्यैव धर्मिस्वेन मुख्योपास्यतया सम्मतस्यैव, माहात्म्येत्यादि, परमझणः सर्वात्मरूपमाहात्म्यस्स भक्तिपूर्वार्धस्वरूपताज्ञापनायेत्यर्थः, फैश्चिदुप. निषद्वाक्पैः ॥ १६ ॥ २५ ॥ इति तृतीयतृतीये चतुर्विंशाधिकरणम् ॥ २४॥ इति श्रीमदोखामिश्रीवल्लभजीसुतगोपालजीकृते ब्रह्मसूत्राणुभाप्य- पदप्रदीपे तृतीयाध्यायस्य तृतीयश्चरणः॥३॥ १. एक के। २. वन्यते पापुगणे । ३. अविरोधात का। ४. इति श्रीविष्णुमानित ·काण्डीयकर्मासहकृतस्य सर्वाश्मभावस्य परब्रह्मप्रापकरवं, अत एवोकेर्थे प्रामाण्यातिशयादेव, तनव वेदप्रामाण्य एव, अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । उपासनाभेदेप्युपास्याभेदाच्छासान्तरोक्तधर्माणामप्युपसंहारः कर्तुमुचित इति पूर्वपादे निरूपितमिति तन्यायेनोत्तरकाण्डप्रतिपाद्यब्रह्मफलकसर्वात्मभावेपि पूर्वकाण्डप्रतिपादितकर्म- णामुपसंहारः प्राप्नोति न वेत्यधुना विचार्यते, विधिपक्षे तत्सहकृतस्यास्य फलसाधकत्वमिति सिध्यति, निषेधपक्षे तु केवलखेतीममेव पक्षं सिद्धान्तत्वेनाह पुरुषार्थ इत्यादिना, सिद्धान्ते ज्ञाते तत्र पूर्वपक्षसम्भव इत्यादौ तमेवाह । पुरुषार्थोतःशब्दादिति वादरायणः ॥ १॥ (३. ४. १.) अतः सर्वात्मभावादेव केवलात् पुरुषार्थः सिध्यति । कुतः? शब्दात्, श्रुतेरित्यर्थः, श्रुतिस्तु "नायमात्मा प्रवचनेने"( कठोप. २. २२. )त्युपक्रम्य "यमेवैष पृणुत" (कठोप. २. २२.) इत्यादिका "ब्रह्मविदामोति पर" (ते. प्र.) मित्यादिका "तमेवं विद्वानमृत इह भवति" (नृ. पू. १. ६.) सनत्कुमारनारदसंवादे “यत्र नान्यत् पश्यती" (छान्दो. ९. २४. १.)त्याद्यात्मिका छान्दोग्यश्रुतिश्थ, एतदादिश्रुतिपु पूर्वोक्तरीत्या केवल- सैव भगवद्भावस्य फलसाधकत्वं श्रूयत इति तथा, अब 'फलमत उपपत्ते" (अ. सू. ३. २.३८.) रित्यत्रैवोपपत्तिं हेतुत्वेनानुक्त्वा श्रुतिपदं चानुक्त्वा शब्दपदं यदुक्तवांस्तेन श्रुतिस्मृत्यात्मकः सर्वोपि प्रमाणशब्दो हेतुत्वेन व्यासाभिमत इति ज्ञायते, तेन "केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः समा मृगाः येन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरजसा यन्न योगेन साश्वेन दानवततपोध्वरैः व्याख्याखाध्यायसन्यासः प्राप्नुयाद् यत्नवानपी" (श्रीमद्भाग. ११.१२.८-९.) त्यादिरूपा स्मृतिरपि साह्यते, एतेन श्रुत्यादिप्रमाणयादिनामिदमेवाभिमतं तद्विरुद्धवादि- नामितोन्यदिति तेपामप्रामाणिकत्वं ज्ञाप्यते, अत एव खनाम गृहीतं, खस वेदव्यास- अपरं च, वैदिकसिद्धान्ते भगवत्स्वरूपस्यैव स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वात् प्राप्ततत्स्वरूपाणां मुक्य- निच्छाकथनान्मुक्तोपरप्यव्यपदेशाच" (ब. सू. १.३. २.) मुक्तेरपरमपुरुषार्थत्वात् सा भवतु नामान्यैः साधनैः, वस्तुतः परमपुरुषार्थो य उक्तरूपः स तु सर्वात्मभावेनैवेतिज्ञापनाय फलपद- मनुक्त्या पुरुपार्थपदमुक्तं, एवं सत्यस्य सूत्रस्वार्थान्तरमपि व्यासाभिमतमिति ज्ञायते, तथा सत्ययं श्लिष्टः प्रयोगः, तथा हि पुरुषार्थो भगवानेव, कुतः ? अतःशब्दात्, अतःपदविशिष्ट- अतिवाक्यादित्यर्थः, तैत्तिरीयोपनिपत्सु पठ्यते "तःपरं नान्यदणीयस५ हि परात् परं यन्महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्ता"(महानारा. १. १.)दिति ॥१॥ पुरुषार्थोत शब्दादिति बादरायणः ॥१॥ प्रसासङ्गत्या चरणान्तरमारचयितुमाहुरुपासनेत्यादि, उपास्या- मेदाद् ममत्यात्, उपसंहार समुचयेनानुष्ठान, नत् पूर्वकाण्डोक्तकर्माणि, अस्य सारममावस्य, कयलया मुननिच्छा सिंहादिरूपैर्मुक्तिवरदाने कृतेपि भक्तानामग्रहणेच्छा, अन्यैः सर्वात्मभावातिरिक्त , ASON 'सोभुते सर्वान् कामान् सह ग्रह्मणा विपश्चिते'त्यनेनोक्त पुरुषोत्तमप्राप्तिरूप, एवं सयुक्तार्थस्य सूत्रतारपर्यविषयस्ये सति, अत पदविशिष्ट श्रुतिमाहुरत.परमित्यादिना, सा 'छत पर नान्यदणीयसः हि परात् पर यन्महतो महा- यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमित्यादि ॥ ३॥ , कर्तृवेन तत्रैव यतो भरः। ३. अपुरुषार्थित्वात् के। १. भवतीति के। १ अनवोपका ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते अथात्र प्रत्यवतिष्ठते । शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः॥२॥ विष्णोरिज्यत्वेन कर्मशेपत्वात् तत्स्वरूपज्ञानपूर्वको यागः फलातिशयहेतुरिति तन्मा- हात्म्यमुच्यत इत्यर्थवादरूपं तत् , अत्र दृष्टान्तमाह यथान्येष्विति, अन्येषु द्रव्यसंस्कारकर्मसु "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति नै पाप५ श्लोक शृणोति" (तै. सं. ३. ५.७.) "यदाले चक्षुरेव भातव्यस्य वृते यत् प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते कर्म वा एतद् यज्ञस्य क्रियते वर्म यजमानस भ्रातृव्याभिभूत्या" (तै. सं. २, ६, १.) इत्येवंजातीयका फलश्रुतिरर्थवादस्तद्वदित्यर्थः ॥२॥ ननु "तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येवमेव प्रवाजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्रजन्त्ये" (बृह. ६. ४. २२.) तदने च "ते ह स पुत्रैपणायाच वित्तेपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थाय भिक्षाचर्य चरन्ती" (वृह. ६. ४. २२.) तिश्रुतिर्भगवज्ञानवतः सर्वत्यागं वदतीति न त्वदुक्तं साधीय इत्यत उत्तरं पठति । आचारदर्शनात् ॥ ३॥ ब्रह्मयिदामपि वसिष्ठादीनामनिहोत्रादिकरणं जैमिनिः पश्यति तदाचारं प्रामाणिक च मनुत इति तन्मतमनुवदनिममप्यनूक्तवान् व्यासः, ब्रह्मविदां त्यागावश्यकत्वे गार्हस्थ्य- मेतेपां न स्यादितिभावः, उक्तश्रुतिस्तु कर्मण्यशक्तानां तेषां त्यागमनुवदति ॥३॥ तच्छ्रुतेः॥४॥ "लोकैपणायाश्च व्युत्थाये"(बृह. ६.४.२२.)तिश्रुतेर्लोकसङ्ग्रहार्थ तत्करणमिति न वक्तुं शक्यं, प्राविदः कर्माचारनिरूपकश्रुतेरित्यर्थः, सा च "जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेज" (बृह. ४. ११.) इत्यादिरूपा, तथा च ज्ञानेनैवार्थसिद्धिश्चेत् स्यात् तदा तद्वत आयाससाध्ये कर्मणि प्रवृत्तिर्न स्यादितिभावः ॥ ४ ॥ शेपत्यात् तु पुरुषार्थवादो यथान्येप्पिति जैमिनिः॥२॥ सूत्रमवतारयन्त्ययात्रेत्यादि. पूर्व सिद्धान्त सू सोरमभावस्यैव साधनस्वं पुरुषोत्तममातेरेव फररवमित्युक्तं छान्दोग्ये घ कालोपासनानामेव पूर्व मुस्कान्तरवा गम्योपासनानामपि कर्मशेषतयेय फलोपयोगिरवं, इत्थं च पुरपोत्तमस्यापि कर्मशेषतयैव फलप्रदत्वं न तु सारमभाय. मात्रात् फर्मनरपेक्षतयेति जैमिनिः प्रत्ययतिष्ठत इत्यर्थः, कर्मशेपत्वाद् विष्णोरिज्यारमकपाशेपरवादित्यर्थः, तद् विष्णु, तम्माहात्म्यं फलप्रदायाक्तिमिविष्णुमाहारम्य, तातिपु विष्णुमाहारम्यकथनं, दप्यप्रशंसामाहुः 'प्रयाजे यादिना, 'पत् प्रयासानुयाजा दृश्यन्ते 'कर्म पा एतद् पक्षस क्रियते धर्म यजमानस्य भातृप्याभिभूत्या' इत्यादि, इच मिनिना चतुर्थतृतीयपाद उक्तं 'दम्यसंस्कारकर्ममु परार्थयात् परधुतिरर्थयादः स्यादिति ॥ २ ॥ आचारदर्शनात् ॥३॥ सूत्रधनुष्टतयापतरणमाहुर्ननु ‘तमेपेत्यादिना, अतिभिव्युत्थाय त्याग हत्या, त्यदुक्तं अमिपुपं, उत्तरं जैमिष्यमिप्रेस मुत्तरमाचारदर्शनात्, तन्मतं जैमिनिमतं, कर्मण्यशकानामन्धपग्यादीमा मित्यर्थः । ततेः ॥४॥ मनु लोकेपणामुते स्वमेवे' यादिश्रुतेश्य कमानधिकारिपरण्यात् कर्मकरणभुतेरपि ठोक मारवर्गप सान न पारमार्पिकरबरपायादमत मा फेस्यापि, श्रुतेः भुतरेयेत्यर्थः, सा च युनिया तातो पानपतः॥४॥ १.यन्ते । १. मग पाएँ। १.पा। ७. , रमं । ८.अप मिशा पागो। ४. पद्म। ५. 'नू कपुगो। बापु वर्म वारा। ६. धर्म ... प्रामानिरागो। 1. प्रदीप एर मुनायिका ९. पश्यतीति बपागो।

·तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथम पुरुषार्थोतःशब्दादित्यधिकरणम् । समन्वारम्भणात् ॥ ५॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" (वृह. ६.४.२.) इतिथुतिः फलारम्भे विद्याकर्मणोः साहित्वं दर्शयतीति न खातव्यं विद्यायाम् ॥५॥ तदतो विधानात् ॥ ६॥ "बलिष्ठो ब्रह्मादर्शपूर्णमासयोस्तं वृणीत" (आप.श्रौत.३.१८.१.) इतिकल्पश्रुत्या ब्रह्मविदो ब्रह्मत्वेन वरणं विधीयत इति ब्रह्मज्ञानस्सात्विज्याधिकारसम्पादकत्वात् कर्मशेषत्वमेवेत्यर्थः ॥६॥ ननु “यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेद् गृहाद् वा प्रव्रजेद् वनाद् (जावा. ४.)वेत्यादि- श्रुतिभ्यो विहितत्वाविशेषात् कर्मतत्त्यागयोरैच्छिको विकल्पोङ्गीकार्योतो न शेपिशेषभाव इत्यत उत्तरं पठति । नियमाच ॥७॥ "आश्विनं धूम्रललाममालभेत यो दुाह्मणः सोमं पिपासे" (तै. सं. २. १.१०.) "दैन्द्रानं पुनरुत्सृष्टमालभेत ये आ तृतीयात् पुरुषात् सोमं न पियेद् विच्छिन्नो वा एतस्य सोमपीथो यो बाह्मणः सन्ना तृतीया पुरुषात् सोमं न पिबति" (तै. सं. २. १. १५.) "यावजीवमनिहोत्रं जुहुया" ) दित्यादिश्रुतिभ्यो यथा कर्मकरणे नियमः श्रूयते न तथा तत्त्याग इति नोक्तपक्षः साधुरित्यर्थः, चकारा "नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते मोहात् तस परित्यागस्तामसः परिकीर्तित" (भग. १८.७.) इत्यादिरूपा स्मृतिः समुच्चीयते ॥ ७ ॥ त्यागविधिरशक्तविषय इत्युक्तमिति प्राप्ते प्रतिवदति । अधिकोपदेशात् तु वादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यवच्छिनत्ति, यदुक्तं "शेपत्वात् पुरुषार्थवाद" (प्र. सू. ३.४.२.) इति तन्नोपपद्यते, कुतः अधिकोपदेशात्, कर्मसाम्यमपि न वक्तुं शक्यं यत्र तत्र तच्छेपत्वं दुरापास्तं, यत् ईश्वरः कर्मणः सकाशादधिक उपदिश्यते, तथा हि "स या अयमात्मा सर्वस्व वशी सर्वखेशानः सर्वसाधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्च से न साधुना कर्मणा भूयानो एवासाधुना कनीया"(बृह. ६.४.२२.)नित्युपक्रम्याने पठ्यते "तमेतं वेदानुवचनेन विविदिपन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः भवज (बृह. ६. ४. २२.)न्तीत्यादि, एवं सति यज्ज्ञानसाधनत्वं यज्ञे तस्य यज्ञशेपत्वं कथं सात् ? किन्तु यज्ञस तद्वेदनशेपत्वं, एतेनेज्यत्वेन तच्छेपत्वं प्रत्युक्तं वेदितव्यं, तज्ज्ञानस्य समन्वारम्भणात् ॥५॥ तं फलार्थकारम्भम् ॥ ५ ॥ तद्वतो विधानात् ॥ ६॥ स्फुटार्थमिदम् ॥ ६ ॥ नियमाञ्च ॥७॥ न शेपिशेपभावो न ज्ञानस्य काहस्वमित्यर्थः, उत्तरं पठति सूत्रकारो जैमिन्युत्तर- मनुषवतीत्यर्थः, कर्मकरणनियममुपपादयन्त्यिाश्विनमित्यादिना, नोक्तपक्षो ज्ञानस्य स्वातध्येण पुरुषार्थसाधक विपक्षः, नियतस्य नियततया नित्यतया वेदयोधितस्य ॥ ७ ॥ अधिकोपदेशात् तु यादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८॥ इति प्राप्त इति पूर्वसूत्रः पूर्वपक्षे प्राप्ते, मतिवदति सूत्रकारः समाधत इत्यर्थः, पूर्वपक्षं जैमिनिपूर्वपक्षं, यत्र ब्रह्मणि, तच्छेपत्वं कर्मशेषावं, यज्ज्ञानसाधनत्वं यज्ञादिकर्मणि ब्रह्मज्ञानशेपत्वं, तस्य ब्रह्मणो ज्ञानस्य, एतेन यज्ञादिना साधनाना माशाने शेपरवाहीकारेण, तच्छेपत्वमिज्यादियागशेषरव, प्रह्मज्ञानस कर्माहत्याभावे युक्तिमाहुस्तज्ज्ञानस्ये- १. शेषमे क । २. यथा तृतीयात के । ३. उद्दिश्यते क्षु । ४. न सः फै। ५. भवतु के । ६. दिना । .. ४३ अ.भा.प्र.

·. श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते यागपूर्वाङ्गत्वात् तद्विशिष्टस्य ब्रह्मज्ञानसाधनत्वात् , न च पूर्व सामान्यत इज्यज्ञान- मासीद् यज्ञेन विशेषतो ज्ञाने सति पुनर्यज्ञकरणे पूर्ण कर्मफलं भावीति न तद- शेपत्वमिति वाच्यं, "वमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रवजन्ती"(बृह. ६. ४, २२.)तिथुतेस्तद्वेदनस्य गार्हस्थ्यविरोधित्वेन तदसम्भवात् , यश्च सायसाधुकर्मफलसम्बन्धरहितस्तस्य कर्तृत्वेन तथात्वमनुपपन्नमतो जीवात्मन एव तथात्वं न तु परस्य, न चैतयोर्वास्तवाभेदानैवमिति वाच्यं, वास्तवाभेदाजीवेप्युक्तश्रुतिभ्यस्तथात्वस्य सुवचत्वात् , वास्तवाभेदस पूर्वमेव निरस्तत्वात् तमादाय ये पूर्वपक्षास्ते पूर्वपक्षा एवेत्यलमुच्या, "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः परेण नाकं निहितं गुहायाँ विभ्राजते यद् यतयो विशन्ती"(महा.नारा.१०.५.)तिश्रुत्या 'कर्मप्रजाधनैर्मोक्षाप्राप्ति- मुक्त्वा 'त्यागेन' तत्प्राप्तिरुच्यते, त्यागविपयस्यान्यस्खानुक्त्या सान्निध्यात् 'कर्मा'दीनामेव त्यागोभिप्रेतः, तथा च 'मुक्तोपमृप्य त्वाद् भगवत उक्तसाधनेन मुक्ताः सन्तो'नाक' 'परेण' विद्यमानमपि भक्या 'गुहायां' 'विधाजते' तेत् , “यसात् परं नापरम"(महा.नारा.१०.५.)स्ती- त्यादिनोपक्रान्तत्वात् पुरुषोत्तमस्वरूपं 'यतयो' विरहभावेन तद्विना स्थातुमशक्तास्तत्प्राप्त्यर्थ यतमाना 'विशन्तीति भक्तिमार्गीयाणां फलमुक्तं, अग्ने 'वेदान्तविज्ञाने (महा.नारा.१०.६.)त्यूचा ज्ञानमार्गीयाणां फलमुक्तं, अन्यथा पौनरुत्यं स्यात्, एवं कर्मज्ञानाभ्यामधिको भक्तिमार्गस्तत्प्राप्यः पुरुषोत्तमश्च श्रुतावुपदिश्यत इति तदेकप्रमाणवादिनो बादरायणस्य मतमप्येवं जैमिनिमता- स्यादिना, तद्विशिष्टस्य तस्येज्यत्वेन यद् ब्रह्मज्ञानं तद्विशिष्टस्य कर्मण इत्यर्थः, इत्थं च ब्रह्मज्ञानाङ्गकर्मणो ब्रह्मज्ञानस्य कारणतायामामाश्रयप्रसङ्गोन्योन्याश्रयप्रसङ्गो वेतिभावः, कर्मरूपमैकमन्तराकृत्य ब्रह्मज्ञानस्य स्वस्मिन् सापेक्षयातू, ननु 'यदेव विद्यया श्रद्धयोपनिषदा वा करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवती तिश्रुतेः पूर्वं यज्ञाभूतं प्रमशान शाब्दं तादशज्ञानाशकयज्ञोत्तरं जातं ज्ञानं ब्रह्मसाक्षात्काररूपं तत्साक्षात्काराङ्गकयज्ञकरणानन्तरं च मोक्षो जनकादीनामिति पूर्वोत्तरयोज्ञानयोर्भेदात् स्वस्मिन् सापेक्षाभावान्तारमाश्नयदोष इत्यत भाहुन चेत्यादि, पूर्व मोक्षप्यवहितयज्ञात् पूर्व, सामान्यतः शाब्दरूपमिज्यशानं प्रज्ञानं, यक्षेन द्वितीययशेन स्वरूपव्यवहितेन, विशेषतोशाने ब्रह्मसाक्षात्काररूपे ज्ञाने, न तदशेपत्वं ब्रह्मज्ञानस्य न कर्माशेपत्वमित्यर्थः, तदसम्भवाद् प्रा. शानिनः कर्मकरणासम्मवादित्यर्थः, नन्वहं सर्पस प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तत' इतिवाक्यभगवत एव यज्ञकरणसम्भवाद् भगवाज्ञानस्य च काङ्गत्वसम्भवाद् महाज्ञानस्य कर्माद्गत्वमव्याहतमेवेत्यत भाहुर्यश्वेत्यादिना, यश्वेश्वरच, तस्ये- श्वरस्प, कर्तृत्वेन यज्ञादिवर्मकर्तृत्वेन, तथात्वं मोक्षकामनया क्रियमाणयागे मोक्षकामनावतो मझज्ञानस्य यज्ञाहरवं, अनुपपन्नं तस्करणस्य लोकसष्ट्रहार्थत्वेन मोक्षार्थकरणमनुपपसमित्यर्थः, तथात्वमिति, तथात्यं मोक्षार्भ पशकरणं, यज्ञे जीयीयग्रह्मज्ञानस्याङ्गत्ववचनं कर्तव्यमित्यर्पः, तथ दूषितं तदसम्भवादितिपूर्वप्रन्थेने तिभावः, एतयोपिंधरयोः, नैवं जीवीयग्रह्मज्ञानस्य कमांडशेपावं नेत्यर्थः, इति न याच्यमितिसमुदिताः, धादि- पक्षहेतुभूतं पास्तवाभेदं निरूपयन्ति घास्तवेत्यादिना, उक्तश्रुतिभ्यो जीवस्य ब्रह्माभेदयोधकश्रुतिभ्यः, तथात्वस्य प्रातरज्ञानस्येच जीयीयग्रह्मज्ञानस्यापि कर्मशेपरवस्य, बाखवाभेदं निरूपयन्ति वास्तवामेदस्थेत्यादिना, पास्तया भेदो नाम घटाकाशमहाकाशयोरिवौपाधिकभेदाभाषः, स प पूर्वमेव द्वितीयाध्यायतृतीय धरणे शो नाना प्यपदेशादिस्यधिकरणे निरस्त इनिभावः, भक्तपेय पुरषोत्तमप्राप्तिरितिविशेषप्रतिपादिकां गृहशारायणोपनिषय णोरणीयानि'लनुवाकस्यां शुतिमाहुन कर्मणा न प्रजया धनेन सागेन मृतरवमानशुरित्यादिका, नाकं मोक्ष मुखं, परेण कृतं सम्पादितमिति तृतीयार्थ , तद् भक्तिसम्यं पुरुषोत्तमस्वरूपं, यस्मात् परं प्रक्षाविदामोति पर'मित्यादिश्रुतियोधनात् परमिस्यधः फलमुक्तं ताशयतीनो पर मुक्तमित्यर्थ , अग्न एतरफ्लनिरूपकभुतेरमे, अन्यथोमाभ्यां श्रुतिम्यामेकालनिरूपणे, तदेकेस्यादि, श्रुत्येकप्रमाणपादिन इत्यर्थः, यादरायणस्येति, भनेन १. "स्य तस्य गो। २. भवतीति वैयपागो। ३. अनीप्रान्त कषु। ४. साधू इति प्रमत्तः पाठ चित्र । ५. "मुख्या बपा। १. तद् कंगो। ५. "विषयस्यानुफ्या मंगो। ८. सानिध्यका गो। २. यद् "यसार पपा । १.. सप्रमाण ।

·३३९ " तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथम पुरपार्थोतःशब्दादित्यधिकरणम् । दधिकमित्यर्थः, एवं श्रुत्या परम निरस्य शिष्य विश्वासार्थ स्वानुभवमपि प्रमाणयति तद्दर्शना- दिति, उक्ताधिक्यवत्वेनैव भगवतो भक्तिमार्गस्य चानुभवादित्यर्थः, श्रुतयोधिकमात्मानं दर्शयन्तीति न व्याख्यान, उपदेशपदेन पौनरुच्यापचेः, तन्मतमनिरस्य तसात् स्वमत आधिक्य- मालोच्या निष्कामकर्मणचित्तशुद्धिहेतुत्वेन परम्परयों ज्ञानमार्गोपयोगाङ्गीकारैः सूच्यते, पुष्टि- भक्तिमार्गे तु सोपि न, "यन योगेने"(श्रीमद्भाग. ११. १२. ९.)तिवाक्यात् , एवं सति क कर्मशेषत्वगन्धोपि ब्रह्मणीतिभावः॥८॥ तुल्यं दर्शनम् ॥ ९॥ यदुक्त'माचारदर्शनात् कर्मशेपत्वं ब्रह्मण' इति तदपि न साधीयः, तुल्यं यतो दर्शनं, ब्रह्मविदां शुकतृतीयजन्मवदार्पभादीनां त्यागदर्शनात् , एतेन यद्विदा कर्मत्यागस्तस्स कर्मशेपत्वं कथं शङ्कितुमपि शक्यमितिभावः सूच्यते, एतेन 'कर्मण्यशक्तान् प्रति त्यागविधि'रिति निरस्तं, शुकादीनामतथात्वात् ॥९॥ ननु “जनको ह वैदेह" (बृह. ५. १. १.) इतिश्रुतिसाहाय्यादाचारदर्शनं त्यागदर्शनाद- धिकवलमित्यत उत्तरं पठति । असार्वत्रिकी ॥ १०॥ ब्रह्मविदां सर्वेपामेतदाचारं चेनिरूपयेच्मृतिस्तदा त्वदुक्तं स्यात्, न त्वेवं, यत एतादृशी श्रुतिर्ब्रह्मवित्सु सर्वेषु न श्रूयते, तथा हि, "एतद्धस वा एतद्विद्वांस आऋिषयः कावपेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे एतद्ध स वै तव पूर्व विद्वांसोग्निहोत्रं न जुहवाञ्चक्रिर एतं ये तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रपणायाच विणायाच लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्त्येतावदरे सल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवत्रा" (यह. ६.५. १५.) जेत्यादिश्रुतयो बढ्यस्तद्विदां कर्मत्यागमेवानुवदन्ति, अतस्त्यागपक्ष एंव बलवान् ॥ १० ॥ सूत्रे पादरायणपदतात्पर्यमुक्त, एवं पूर्वोक्तरीत्या श्रुत्युक्तपरत्वव्याख्यानेन, परमतं परपदेन शारीराजीपात् परत्व. मिति श्रुत्पर्यवक्तुर्मतं, उक्तत्यादि, उत्तौ यो कर्मज्ञानमागी तयोः फले च तदपेक्षयाधिक्यवत्वेनेत्यर्थः, श्रुतयो 'न कर्मणा' 'परेण नाक 'महविदामोति पर'मित्याद्याः श्रुतयः, अधिकमक्षरापेक्षयाधिकं, आत्मानं पुरुषोत्तम, न व्याख्यानं शारीरजीवापेक्षयात्मन भाधिक्यं श्रुत्या योज्यत इति 'न कर्मणे'त्यादिश्रुत्याप्रेतन'वेदान्तविज्ञानेति- त्या च मुक्तिरेव प्रतिपाद्यत इति च व्याख्यानं न वाच्यमित्यर्थः, सन्न हेतुमाहुरुपदेशपदेनेत्यनेन, तथा घन कर्मणेत्यादिश्रुतिप्वप्युपदेशोतन वेदान्तविज्ञाने तिश्रुतावपि मोक्षोपदेश इतिहेतोरिदं व्याख्यानं न समीचीनमित्यर्थः, तन्मतमनुपदमुक्तं वादिमतं, अनिरस्य सूत्रकारेणानिरस्य, परम्परयेत्यादि, चित्तशुद्विद्वारा ज्ञानोत्पादनेन मोसे कर्मोपयोगाहीकार इत्यर्थः, सोपि चिसशुद्धिद्वारा फर्मोपयोगोपि, कर्मशेषत्वगन्धः परमाणः कर्मोपरवसम्भावना ॥ ८॥ तुल्यं दर्शनम् ॥ ९॥ ब्रह्मण इतिपदेन ब्रह्म ब्रह्मविद्या चेतिद्वयं योऽयं, आर्षभादीनामृषभप्रभृतीना. मित्यर्थो योद्धव्यः, योगदर्शनात् कर्मत्यागदर्शनात् , यद्विदां ग्रहाविद्यावतां, तस्य महाविद्याया ग्रहणश्चेत्यर्थः, एतेन ब्रह्मविद्यायनिः शुकादिभिरतिसमयः कर्मत्यागेन, अतथात्यात् समर्थरवाभावात् ॥ ९ ॥ असार्वनिकी ॥ १०॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, एतादृशी जनकाचारप्रदर्शकश्रुतिसहशी, एतद्विद्वांसो ब्रह्मविद्यावन्तः, त्यागपक्ष एवेति, पवकारेणाचारपक्षस पलं व्यवयिते ॥ ३. शिष्य उकाधिक्य पा अशुद्धम् । २. शिष्येति लतं पा। ४. परम्परा १. श्रुत्वा पा अशुद्धम् । ८. भाहू ऋषयः सर्वन । ९. जुहुया यपु। ११. एवं के अशुद्धम् । ७. तद् कवपापु । ६. न येवं के। फयपापुगो । ५. कारोन कैयपागो । १०. लत चपागो।

·३४० श्रीमद्ह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते ननु ब्रह्मवित्वाविशेषेप्येकेपां कर्मकृतिरेकेषां तत्त्याग इतिविभागः कुत इत्याशक तत्र हेतुमाह । विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ "एतस्यैवानन्दसान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती"(बृह.६.३.३२.)तिश्रुतेर्मानुषानन्द मारभ्य ब्रह्मानन्दपर्यन्तं ये गणिता आनन्दास्ते सर्वे पुरुषोत्तमानन्दात्मका एव, एवं सति येषु यावानानन्दो दत्तोस्ति तावन्तं तं निरूपयन्त्यधिकारतारतम्येन तद्दानमितिज्ञापनाय शतोत्तरं शतोत्तरमानन्दं श्रुतिन्यरूपयत् , अत एव पुरुषायुःसङ्ख्यासमानसङ्ख्ययैवोत्कर्ष उक्तः, तेन पुरुषधर्मस्याधिकारस्यैवोत्कर्पः सूच्यते, एवं प्रकृतेप्यन्यभावरहित्यतारतम्येन भगवद्भावतार- तम्यं, अत्र त्वनुग्रह एवाधिकाररूप इति तदुत्कर्षे त्यागस्तदनुत्कर्प नेत्यर्थः ॥ ११ ॥ यचोक्त "तद्वतो विधाना" (न. सू. ३.४.६.)दिति तत्राह । अध्ययनमात्रवतः ॥१२॥ यदुक्तं "बलिष्ठो ब्रह्मे"(आप.श्रौत.३.१८.१.)त्यादि तत्र 'ब्रह्म'शब्देन वेद एवोच्यते न तु परः, तथा च तं ब्रह्मत्वेनाविकृतशब्दरूपत्वं ज्ञात्वा सततं तदध्ययनमात्रं यः करोति न तु तेन किञ्चित् कामयते तस्साधिकारी ब्रह्मत्वार्विज्य इत्युच्यत इति न ब्रह्मज्ञानस्य कर्मशेपत्वं, प्रत्यय- स्यातिशायनार्थकत्वादतिशयेन ब्रह्मरूपस्तदैव भवतीति युक्तं तस्य तदार्विज्यं, एवं सति ब्रह्म- पदं ब्राह्मण्यपरमपि सङ्गच्छते । अथ वा वेदाध्ययनमात्रवतः कर्मण्यधिकारो न तु ब्रह्मविदोपीत्यर्थः, न च तदन्तः- पातित्वेन वेदान्तानामप्यध्ययनस्यावश्यकत्वे तत्प्रतिपाद्यब्रह्मज्ञानसाप्यवर्जनीयत्त्वात् तद्वत एव तत्राधिकार इति वाच्यं, शब्दपरोक्षज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानत्वाभावात् , न हि 'सिता मधुरे'ति- शाब्दज्ञानमात्रवांस्तन्माधुर्यज्ञो भवति, तथा सति पित्तोपर्शमादिकं तत्कार्यमपि. सात्, नत्वेवं, अत एव छान्दोग्ये सनत्कुमारेण 'यद् वेत्थ तेन मोपसीदे (छान्दो. ९.१.१.)त्युक्तो नारद ऋग्वेदमारभ्य सर्पदेवजनषिधापर्यन्तं स्वाधीतभुक्त्वाह "सोहं मन्त्रावदेवासि नात्मवि" (छान्दो. ९.१.३.)दित्यतोपरोक्षब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मज्ञानमुच्यते, अत एव तैत्तिरीयोपनिपत्सु विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, एकेपां जनकादीना, एकेपां शुकर्षमादीना, तत्र विभागे, गणिता आनन्दवल्यां गणिताः, निरूपयन्ती श्रुतिभंगवदत्तानन्दमधिकारिमेदेन निरूपयन्ती. पः, निरूपयन्तीति स्त्रियां प्रथमा, अत एव कर्मकरणतरयागविभागयोरधिकारविभागाधीनरवादेव, उत्कर्ष उक्तः भाभुरुरकर्षणानन्दोत्कर्ष उक्त इत्यर्थ., एवं प्रकृतेपि कर्मत्यागविमागेपि, अपकृष्टाधिकारेत्याग इत्या, एतदेवोपपादयन्त्यन्यभाषेत्यादिना, तथा च भगवदतिरिक्तभावराहिये कर्मस्यागोन्यभावसस्येत्याग इस्यधिकार. विभागेन विभागो योध्यो ज्ञानमार्गे, अन तु भगवन्मार्ग , तदुत्कनुग्रहोक, त्यागः कर्मस्यागः ॥1॥ अध्ययनमाश्वतः ॥ १२ ॥ स्त्रमवतारयन्ति पञ्चोक्तमित्यनेन, तद्वतो प्रमिष्टरवयतो ब्रह्मणः, विधानात् कर्मकरणार्विज्यविधानात्, न तु परो प्राविद्यायश्चित संखः, तं प्रापयायं घेदं, तेन येदाध्ययनेन, प्रत्ययस्य महिप्टेस्यप्रत्येष्ठन्प्रत्ययस्येस्पर्धः, सारशाध्ययनवतो महान परणयोग्यस्य दुर्लभावात् कर्मविरोपप्रसहावाहुरथ घे. स्यादि, तहत एव शारदपरोक्षरूपमझविद्यावत एय, तप कर्मणि, एवं च प्रातद्विषायतोः कोपरयमना- कुए मेयेत्यर्थः, ब्रह्मज्ञानत्वामावाठारदपरोक्षस्य प्रथमाध्याय एवं पण्डितायेन प्रमशानवासम्मवादिदी, 'तुष्पस्थितिन्यापाद् दूपणसोकपांच दूपणान्तरमाहुन होत्यादिना, तथा सति शाम्देन सितारसमसक्षे सति, मत पच शारदेनाांपरोक्षस्यासम्मवादेय, मन्त्र विदेयामप्रतिपादकारदजन्यवादयोधपान , एवकारेणारमप्रत्यक्षं म्पए. 1.यारोपेपि कंगो अशुभम् । २. सर्वपुर के अशुभम् । ३. यसधि । ४. उप्तं पाई। ५. च उत पा, सत्य। ६. "क्षया' फ। ७. 'यजन गो। ८. स्वाधीन का। . .

·आश्विनमित्यादि, 'आश्विनं धूनललाममालभेते'त्यादिश्रुतिभ्य इत्यर्थः, कर्मकृतावित्यादि, तथा च यथा नियमात् निपेधितुमाहुरथ येत्यादि, तस्मिन् गृहाश्रम इत्यर्थः, तत्र कर्मकरणे, आवश्यकं ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीते'तिवाक्यात् तरज्ञान कांगभूतोपनिषदर्थशाब्दं ज्ञानं, ब्रह्मज्ञानं ग्रह्मसाक्षात्काररूपं विद्यारमकं ज्ञानं न भवतीत्यर्थः, पूर्वसूत्रे. तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दादित्याधिकरणम् । .३४१ "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था" (महा. नारा. १०.६.) इति पठ्यते, 'विज्ञान'मनुभव एव न तु ज्ञानमात्रं, अतो दुरापास्तं कर्मशेपत्वं ब्रह्मणः, "तं विद्याकर्मणी" (पृह. ६.४.२.) इत्यादिस्तु संसार्यात्मनः पूर्वदेहत्यागसामयिकं वृत्तान्तं निरूपयति न तु ब्रह्मविद इति 'समन्वारम्भणा' (उ.सू.३.४.७.)दितिसूत्रमुपेक्षितमाचार्येण ॥ १२ ॥ यचोक्तं "नियमाचे"ति तबाह । नाविशेषात् ॥ १३ ॥ "आश्विन" (तैत्ति. सं. २.१.१०.)मित्यादिश्रुतिभ्यः कर्मकृतौ यथा नियमः श्रूयते न वथा त्याग इति यदुक्तं तन्न, कुतः? अविशेषात्, "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृत- त्वमानशु" (महा. नारा.१०.५.)रितिश्रुतिः कर्मादिनामृतत्वाप्राप्तिमुक्त्वा तत्त्यागेन तां वदन्ती कर्मत्यागस्यावश्यकत्वं चदतीति तसान्न विशेपो यत इत्यर्थः, तथा चा"मृतत्वमानशु"रिति- पदात् मुमुक्षोः कर्मत्यागनियमोमुमुक्षोस्तस्कृतिनियम इतिव्यवस्थेतिभावः । अथ वा ननु क्रमप्राप्ते तुरीयाश्रमे हि कर्मत्यागो द्वितीये तस्मिन् कर्मकरणनियमस्तत्र च कर्तुरङ्गत्वेन तत्वरूपज्ञानमावश्यकं तच्च वेदान्तैरेवेति कथं न कर्मशेपत्वमित्युत्सूत्रमाशय निषेधति नेति, “यदहरेव विरजे"(जावा. ४.)दितिश्रुते"स्तावत् कर्माणि फुर्वीत न निर्विद्येत याव"(श्रीमद्भाग.११.२०.९.)तेतिभगवद्वाक्याच त्यागे वैराग्यस्य च प्रयोजकत्वादाश्रमविशेपे विशेषाभावादप्रयोजकत्वादित्यर्थः, यत्रापि कचित् क्रमप्राप्तिस्तत्रापि न तज्ज्ञानं ब्रह्मज्ञानमिति एवोक्तमितिभावः, एतेन वेदाध्ययनादिकमप्यप्रयोजकमिति ज्ञापितमतएव शुकस पैराग्यातिशयादुपनयनादेरप्यनपेक्षोच्यते, एवं सूत्रद्वयेन कर्माधिकारसम्पादकत्वेन ब्रह्मज्ञानस्य तच्छेपत्वं निरस्तम् ॥ १३॥ स्टियते, अनुभवः प्रत्यक्षं, एयकारेण शाब्दं व्यवच्छिद्यते, अत उपनिपजन्यशाब्दयोधस्य ब्रह्मविद्यास्वाभावात्, तं पञ्चाग्निविधया कर्मफलालौकिकदेहप्राप्त्यर्थ धुलोकादौ गच्छन्त, विद्या कर्मविद्या न तु ब्रह्मविद्या, समन्वारमेते अनुगरछतः॥ १२ ॥ नाविशेषात् ॥ १३॥ सूत्रमवतारयन्ति यञ्चोक्तमित्यादिना, 'नियमाचे तिसूत्रे नियम उक्तस्तत्राहेत्यर्थः, कर्मकृतेरावश्यकता तया नियमाभावान त्यागावश्यकतेतिपूर्वपक्षः, तन्नेति, त्यागे नियमाभाव इत्युक्तं तन्नेत्यर्थः, अविशेषानियमेनानुष्ठानांशे कर्मत्यागयोर्विशेषाभावादित्यर्थः, त्यागे नियमेनानुष्ठेयस्वमुपपादयन्ति न कर्मणे' यादिना, नन्यौपनिषदब्रह्मात्मज्ञानस्य कर्मशेपस्वाभायेप्योपनिषदीवात्मज्ञानस कर्मशेषत्वमावश्यकमिरयुपपाच कर्तुः स्वात्मज्ञानमावश्यकमित्यर्थः, कथं नेत्यादि, औपनिषदजीवात्मज्ञानस्य कर्मशेपरवमित्यर्थः, नेति, नाविशेषा. दित्यर्थः, एतत्पक्षे यतिगृहस्थयोः सति वैराग्ये विशेषाभावात् कर्मनरपेक्ष्येणैव ब्रह्मविद्यासम्भवात् कर्मणामयोजक स्वान कर्मापेक्षेनिभावः, एतदेवोपपादयन्ति 'यदहरेवे त्यादिना, यत्रापि कर्मभिश्चित्तशुद्धिसत्वे ज्ञानोदयस्थले, त्यादि, तथा च ब्रह्मणस्तद्विद्याया या न क्वापि कर्मागरयमित्यर्थः, एतेन पैराग्यहेतुककर्मत्यागमात्रस्यैव विद्यासुस्वन, तच्छेपत्यं कर्मशेपरवम् ॥ १३ ॥ ३.त्यागा पा अशुद्धम् । ४. लतं के। १. ब्रह्मविद् पा अशुद्धम् । २. कृतो कबपागो।

·, ३४२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते अथ हिलतया 'अमिष्ठ' इत्यत्र 'ब्रह्म'पदेन पर एवोच्यत इति वदसि तत्रापि वदामः स्तुतयेनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ दर्शपूर्णमासावेतादृशौ यत्र ब्रह्मविदात्विज्याधिकारीति तत्स्तुत्यर्थ 'ब्रमिष्ठो ब्र'त्यनेन ब्रह्मविदोप्यात्विज्येनुमतिःक्रियते, न तु तस्याधिकारित्वमभिप्रेतमुक्तानुपपत्तेरित्यर्थः ॥१४॥ कामकारेण चैके ॥ १५॥ न"न्वेप नित्यो महिमा ब्रामणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीया"(बृह. ६.४.२३.)निति- श्रुत्या ब्रह्मविदः कर्मकृतगुणदोपौ निषिध्येते, स च प्राप्तिपूर्वक इति ब्रह्मविदः कर्मकरणमा- वश्यकमिति प्राप्त उच्यते कामकारेणेति । करणं कारः, कामेनेच्छया करणं कामकारः, तथा च परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण न तु विधिवशाद् यत् करणं तत् कामकार इत्युच्यते, तथा चैवंकृते कर्मणि वत्कृतगुणदोष- प्रसक्तौ तत्प्रतिपेधमेके शाखिन "एप नित्य"(बृह. ६. ४. २३.)इत्यादि पठन्ति, न घेतावता कर्मकृत्यधिकारप्राप्तिरितिभावः । अथ वा कामेन कारो यस्य स तथा, तादृशेन कर्मणा प्राप्ततिहासयोः सम्बन्धाभावं ब्रह्मविद्येके पठन्तीत्यर्थः, चकारेणेश्वराज्ञया लोकसङ्ग्रहार्थ कृतं कर्म समुच्चीयते "सर्वस्व वशी सर्वस्पेशान" (बृह. ६.४. २२.) इतिश्रुतेस्तथा ॥ १५ ॥ उपमर्द च ॥ १६ ॥ अनेन कर्माधिकाराभावे हेत्वन्तरमुच्यते, द्वैतभाने हि यथाकथश्चित् कर्मकृतिसम्भाव- नापि यस्य त्वसण्डब्रह्माद्वैतभानं ब्रह्मेत्येव न विदं ब्रह्मेति सखण्डं, अनोद्देश्यत्वेन प्रपञ्च- सापि भानात् संखण्डत्वं, तथा चाखण्डतद्भाने कर्मतदधिकारादेरुपमर्द चैके शाखिनः पठन्तीति न ब्रह्मज्ञानस्य कर्मशेपत्वसम्भावनापीत्यर्थः, श्रुतिस्तु "या त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूव वत् केन कं पश्ये" (बृह. ६. ५.१५.) दित्यादिरूपा ॥१६॥ स्तुतयेनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ पूर्वोक्त पनि सूर्जमिनीयमत निराकृत्य किशिदाता निराकरोतीत्याशयेन सूत्रमयतारयन्स्यथेत्यादि, सून घ्याकुर्यन्ति दर्शेत्यादिना, एतादृशापुस्कृष्टावित्यर्थ , तत्स्तुत्यर्थ दर्शपूर्णमास. स्तुस्पर्थ, उत्तानुपपत्तेनियमेन ब्रह्मनिष्ठानो फर्मत्यागयोधककावपेयश्रुतेरनुपपत्तेरित्यर्थ ॥१४॥ कामकारेण चैके ॥ १५॥ ब्राह्मणस्य प्रशयिद , परानुग्रहार्थ परस्य कस्यचिस् प्राधेनया सबनमहार्य "सर्पभूतहिते रत'वात् करणमित्यर्थ ,तत्रतेति, कर्मकरणकृतगुणदोपप्रसत्ती, तत्प्रतिपेधं गुणदोषमसतिप्रतिपे, नित्य इत्यादि, नान्येष नियो महिमा माह्मणस्पे' स्यादि पठन्तीत्यर्थ , पतायता निष्कामपाम्पा कर्मकृतिमात्रेण, पूर्वोतयाख्याने स्वकृतेदोपासमपंकरपि स्वकृसकर्मणो दोषासमपंकरप मोपलभ्यतेत मादुरय घेत्यादि, स तथा पामकारतेनेस्य , सम्बन्धामा कदाचित् कर्मकरणेपि महाविदा एहकामनामायात् फरसम्यन्धामायमियर तथा भगवदश्यतयाशया कर्मकरणमिस्पर्थ ॥१५॥ उपमदं च ॥१६॥ अनेनेसासूत्रेण, कमेत्यादि. महाविद फर्माधिकारामाये, सखण्डं माप इदमश स्वापि भानात् सखण्ड मिसया, अत्रेद प्रक्षेनिशाने, सम्भावनापीत्यादि, या च शारदरूपसराण्डममाहाने फर्मसम्मापनासावेपि साक्षारकाररूपासप्रशाने फर्गसम्भावनापि नेत्ययः॥ २ 'कार' गो। ३ पतिभिरि गर्वन। ४. रागर।

·, . तृतीयाध्याये चतुर्थपाद पुरुषार्थोतःशब्दादित्यधिकरणम् । ३४३ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ अत्रेदं विचार्यते, ब्रह्मचर्यानन्तरं गार्हस्थ्यमपि श्रुत्या योध्यते, "ब्रह्मचर्यादेव प्रबजे" (जापा. ४.) दित्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मचारिण एवं प्रव्रजनमपि योध्यते, एवं सत्यविरोधाय "यदहरे" (जावा. ४.) वेतिश्रुतेश्च रागितद्रहितभेदेन विपयभेदो वाच्यः, तत्र ब्रह्मचर्याविशे- पेपि भगवदनुग्रहविशेषजचित्तशुद्धिविशेषजवेदान्तार्थपरिज्ञानमेव हेतुर्याच्यः, "वेदान्तविज्ञा- नसुनिश्चितार्थाः सन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसचा" (महा. नारा. १०. ६.) इतिश्रुतिरिम- मेवार्थमाह, तथा चैतादृशा एवोर्ध्वरेतस इत्युच्यन्ते, एवं सत्यूर्ध्वरेतस्सु कर्माभाव उक्तरीत्या वयाप्युरीकार्य इति ज्ञानरहितानां कर्मण्यधिकारस्तद्वतां सन्यास इति त्वदुक्ताद् विपरीतोर्थः सिध्यतीति क कर्मशेषत्वसम्भावना ज्ञाने? ननु सन्यासेपि तदाश्रमीणं कर्मास्तीति वैराग्य- सहकृतं ज्ञानं तच्छेपभूतं तदसहकृतं तदग्निहोत्रादिशेपभूतमिति न वैपरीत्यमिति प्राप्त आह शब्दे हीति, ज्ञानखरूपं तत्फलं च न युक्तिसिद्ध किन्तु वेदमात्रसिद्धं, तत्र तु "तमेवं विद्वानमृत इह भवति" (नृ. पू. १. ६.) "ब्रह्मविदाप्नोति परं" (ते. ब्र. ) “य एनं विदु- रमृतास्ते भव" (पृह. ६.४.१४.)न्तीत्यादिवाक्यैब्रह्मज्ञानस मोक्ष एव फलं श्रूयते, सर्वसाधनानां साक्षात्परम्पराभेदेन तत्रैव पर्यवसानात् , अतो धर्मिग्राहकमानविरोधात् सन्यासाश्रमिणः कर्मशेष- लमपि न वक्तुं शक्यमित्यर्थः, नन्वेवं सन्यासवैयर्थ्यमिति चेत्, न, ब्रह्मविदतिरिक्तसङ्गस भगवद्विसारकत्वेनावश्यत्याज्यत्वेन श्रुत्या कथनाद, अत एव "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था" (महा. नारा. १०. ६.) इत्युक्त्वा "सन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वा" इत्युक्तं, अत्र पञ्चम्या- ताकरणे संस्कारविशेषाधायकत्वं च प्रतीयते सन्यासस्य, स च संस्कारः फलोपकार्यङ्गमित्या- वश्यकः सन्न्यासो मर्यादामार्गे, पुष्टिमार्गे त्वन्यैव व्यवस्था, "न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदि" (श्रीमद्भाग. ११. २०. ३१.) हेतिवाक्यात् । परामपं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥१०॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च ज्ञानोक्तेस्तस्य मुक्तिफलकत्वोक्तेः "किं प्रजया करियामो येप नोय- मात्मा नायं लोक" (वृह. ६. ४. २२.) इत्यादिश्रुतेश्च ब्रह्मप्राप्तावेव सर्वस्याः श्रुतेस्तात्पर्यमिति सिध्यति, तस्या एव सर्वक्लेशापायपूर्वकपरमानन्दरूपत्वात् , न तु कर्मणि, दुःखात्मकसंसार- ऊध्रेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ पूर्वसूत्रनिर्णीतार्थादधिकनिर्णयार्थ सूत्रमवतारयन्त्यप्रेदमित्यादिना, अप्रैतत्सूत्रविषयवाक्ये, रागीत्यादि, तथा च रागिणो ब्रह्मचर्यानन्तरं गार्हस्थ्यं विरक्तस्य सध्यास इति यदहरेण विरजेत् वदहरेव प्रमजे दितिश्रुतेविषयमेदेन व्यवस्था कार्येत्यर्थः, तत्र रागिविरागिणोः, हेतुर्वाच्यो वैराग्ये हेतुर्याच्या, इममेयानुप्रहादिसम्पत्ति सच्यासे हेतुत्येनाहेत्यर्थः, उक्तरीत्या गार्हस्थ्याभावात्, विपरीतो ब्रह्मविद्यायाः काहरवामावः, तच्छेपभूतं सन्यासाश्रमीणकर्मागरवं, तदसहस्तं वैराग्यजज्ञानासहकृतं ब्रह्मचर्य, तत्र तु दे तु, धर्मिग्राहकेत्यादि, समलसाधनानां ज्ञाने पर्यवसानाज्ञानरूपधर्मिणः साक्षान्मोक्षकारणत्वश्रुतेज्ञानस्य कर्मशेष. स्याङ्गीकारे तद्विरोध इत्यर्थः, एवं ज्ञानमानस्य मोक्षसाधकत्ये, अत्र श्रुतौ, पञ्चम्या 'सध्यासयोगादितिपञ्चम्या, स च रजस्तमोमिश्रीभावदूरीकरोन शुद्धसरवारमकः, अन्यैवेत्यादि, केवलानुग्रहाधीना फलन्यवस्थेत्यर्थः । परामर्ष जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८॥ अर्धरेतसां कर्मत्यागादेव मुक्तिरितिपूर्वोक्तं ठीक सूत्रमिदमिति जैमिनिपूर्वपक्षं सिद्धान्तपुरःसरं वदन्तः सूत्रमवतारयन्यूर्धेत्यादिना, तस्य ज्ञानस्य, कि प्रजया करिष्यामो' नकर्मणेत्यादिश्रुतेरित्यर्थः, तस्या एव ब्रह्मप्राप्तेरेव, ने तु कर्मणि सर्वश्रुतीनां कर्मफले तार ४. एवं बपा । ५. पञ्चम्या अन्तः । १. एव च चपा। २. करी° पा। ३. एत' सर्वत्र। ७. शुति ८. अयं यपागो। ६. 'मर्श रावन ·" श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते हेतुत्वात् तस्य, जीवश्रेयोनिमित्तमेव श्रुतिप्राकट्यात् , अन्यथा निषेधविधिर्न स्यात्, तथा च कर्मविधिनापि परम्परयो मोक्ष एव फलत्वेन परामृष्यत इति सिद्धे, तं परामपं कर्मस्वातत्र्य- वादी जैमिनिरपवदति बाधत इत्यर्थः, मोहकशास्त्रप्रवर्तकः स इतीश्वरमेव न मनुते यतोत- स्तत्प्राप्तिस्तस्य मते दुरापास्ता, कर्मानधिकारिणामन्धादीनां सन्यासविधिविषयत्वमन्यथा "वीरहा वा एप देवानां योनिमुद्वासयत" (तै. सं. १. १. ५. २.) इतिनिपंधविधिर्न स्यात् अतो "ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेद् गृहाद् बनी भूत्वा प्रव्रजेद् यदि चेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद् गृहाद् वनाद" (जाया. ४. ) वैतिश्रुतेरप्यङ्गहीन एव स विपयः, यत आयुर्भाग- विभागेनाश्रमाणां विधान, तुरीये तसिन् देहेन्द्रियादिवैकल्यं नियतं अतः कर्मण्येव श्रुतेस्तात्पर्य, अपि च ज्ञानकर्मणोरलौकिकफलसाधकत्वे तत्त्वेन विहितत्वमेव प्रयोजक, अपरोक्षब्रह्मज्ञानं च न विधेयं, साक्षात्स्वकृत्यसाध्यत्वात् , चोदनावोधकलिडाधभावाच ज्ञानस न मुक्तिसाध- कत्वं वक्तुं शक्यं, “य एनं विदु" (वृह. ६.४. १४.) रित्यादिस्तु यागेष्विज्यविष्णुस्तुतिपरे- त्याशयेनाह चोदना चेति, जैमिनिवत् तत्सहायभूतेयमचोदना च परामर्पमपवदतीति- सम्बन्धः, तथा च विधिसम्बधात् कर्मैवानुष्ठेयं न तु मुक्तिसाधनमप्यतथात्वादिति स्थितम् ॥१८॥ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः॥ १९ ॥ बादरायण आचार्यों जैमिनेरपि गुरुस्तदेव कर्तव्यमिति शिप्यसम्मतमनुष्ठेयं कर्मापवद- तीति पूर्वेण सम्बन्धः, तत्र हेतुः साम्यश्रुतेः, "यथा वीरहा वा एप देवाना" (तै. सं.१.५.२.) मितिश्रुत्या कर्मत्यागकर्तुनिन्दा श्रूयत एवमेव भगवज्ज्ञानरहितस्यापि सा श्रूयते यतः, तथा हि "असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः तांस्ते प्रेत्यामि गच्छन्त्यविद्वांसोबुधा जना" (ईशा. ३.), एतदने च "ये तद् विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपैय" (बृह. ६.४.१४.) न्तीत्यादिरूपा, एतच निन्दामात्रेण साम्यमुक्तमापाततः, वस्तुतस्तु "तमेतं वेदानुवचनेन 'विविदिपन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्यैतमेव प्रया. जिनो लोकमीसन्तःप्रवज" (बृह. ६.४.२२.)न्तीतिश्रुत्या ज्ञानसाधनत्वेनैवाश्रमकर्मकरणोक्ते- नेत्यर्थ , संसारहेतुत्वात् कर्मणां प्ररोहैकस्वभावत्वादित्यर्थः, 'तमेवं घेदानुवचनेने'त्यादिनिष्कामकरणादेर्मुसो तात्पर्यावसायादेवं गम्यत इत्यर्थ., जीवधेयो मुक्तिरूपं, अन्यथा श्रुतीनां जीवधेयोधरवाभाये, निषेधयिथि फलिझं भक्षये'दित्यादिरूपो नरकनिवारणार्थः, परम्परया चित्तशुद्ध्या ज्ञानद्वारा, तं परम्परया मोक्षोपयोगिनं, अपयदति यतो 'न कर्मणे'त्यादिश्रुतिरचोदनास्वादर्थवादोतोपवदतीत्यर्थः, मोहकेत्यादि, तदुक्तं पामोत्तरसण्डे मोहकशास्नगणनामस्ताये 'द्विजन्मना जैमिनिमा पूर्ववेदमपार्थतः निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महसर मिति पराशरोपपुराणे प्यक्षपादप्रणोते घ काणादे साययोगयो स्याज्यः श्रुतिविरुद्धश. शुस्यैकारणभिः जैमिनीये' घेत्युक्तमिति हेतोर्मोहफावमुक्त, तत्प्राप्तिरीश्वरप्राप्ति, समिनिमते सभ्यासाधिकारिण माहुः फर्मत्यादिना, अन्यथा फर्मसमर्थानां कर्मस्यागं कृत्वा सध्यासकरणे, अतः समर्थस्य कर्मकरणावश्यकरवात् , स सम्यासाधिकारी, सूप्रे चो. दना चेतिभागं ध्याकर्नुमाहुरपि चेत्यादि, तत्वेनालाविकपलसाधकस्येन, लिटाघभावाग्ज्ञानस मुक्तिसापकता. बोधकथुति लिहादिविधेरमायादित्यर्थः, स्तुतिपरा भयादरूपेत्यर्थः ।। 10॥ अनुष्ठेयं यादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ जैमिनिसिद्धान्तनिरासकं सूत्रं विपृष्यन्ति बादरायण इत्यादिना, तदेय कर्मय, पूर्वेण पूर्वसूत्ररथेन, सकलायमधर्माणां ज्ञानार्थस्यप्रतिपादिको पुतिमाहुपस्तुतस्यित्या. एप तमेतं पदानुषधनेन विविदिपम्ति ब्रह्मचर्येण तपसा प्रदया यशेनानाशकेन तमेय विदित्या मुनिभवत्येतमेव १. परम्परामोक्ष रायन । २. परागृश्यते सन। ३. मिसान्त फ। ४. परामरा गयंत्र। ५. थुतिर्न भागो। ६. साधारयेन रिहित' ययापुगो । ७. लिला बगी। ८. एवं पुन ९. भसूर्या. का .. 'रिक। ११. 'याप'पा। १३. '' पारदीप', 'गीयान्त। , ·नयमित्यादि, सकलकर्मणां न ज्ञानार्थत्वनिर्णय इत्यर्थः, एवं सति कर्ममानस श्रौतस्य ज्ञानार्थत्ये सिद्ध सति, 'यदहरेवेति 'गृहावे'तिश्रुएयुक्तसल्यासोच्छेदः, तद्विधीनि तयोर्विध्योरित्यर्थः, अनधिकृतं कर्मानधिकृतान्ध. वीरहेतिश्रुति'वीरहा एप देवानां योनिमुद्वासयती'तिश्रुतिः, अन्यथा गृहिणः कर्मकरणावश्यकरवे, तदुच्छेदो पहावादिकं, तछुतिविरोधः, तत्कल्पनं यावजीवाग्निहोत्राविरोधकल्पनं, तेन 'न कर्मणा न प्रजये'तिश्रुत्या विदुषः कर्मत्यागनियंचनेन 'विद्वांसो न कामयन्त' इत्यनेन च, ऋणत्रयेत्यादि 'ऋणनयमपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेदिति- श्रयुक्तमित्यर्थः, बाधको ज्ञानपक्षे माधकः, श्रुतिसाम्याज्ज्ञानकर्मपक्षद्वयेपि विधिसाम्यादित्यर्थः, ज्ञानविधिमाहु- 'स्तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरततितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वारमन्येवारमानं पश्ये दिति, प्रमाणेत्यादि, पुरषप्रयसा- साध्यावादितिमावार्थः, इतरज्ञानस्य ब्रह्मातिरिकज्ञानस्य, तथात्वेपि पुरुषप्रयतसाभ्यावेपि, अन्यतो येदाति. १. वर्गकामपद यप्रपापुपुगो। २. लोकात्मक सर्वेप्यादर्शाः। ३. वचनेति केगो। ४. वाक्यप्रवर्तन के 'वाश्यप्रव्रजन यपागो । ५. बोधकः कंगो। ६.ज्ञानस्य तस्य के। ३४५ , तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दाधिकरणम् । णोक्तश्च न सातव्यं कर्मणो वक्तुं शक्यं, अत एव शुकस्य न ब्रह्मचर्यादिकमपि, फलस जातत्वेन तत्साधनानपेक्षणात्, न च खर्गपदश्रवणान्नैवमिति वाच्यं, त्वदभिमतलोकात्म- खर्गे “यन दुःखेन सम्भिन्न" (आप. श्री.) मितिवाक्यशेपोक्तवर्गपदप्रवृत्तिनिमित्त- धर्माभावादात्मसुखस्यैव तादृशत्वात् तस्यैव तत्रोक्तः, एवं सति "तमेतं वेदानुवचनैने" (बृह. ६.४.१४.) तिश्रुत्येकवाक्यतापि सम्पद्यते, अन्यथा तु विरोध एव, ननु दृष्ट- फलका अपि कारीरीचित्रादियागाः श्रूयन्त इति नैवंनिर्णय इति चेत्, उच्यते, नित्य- कर्मणो हि ज्ञानसाधनत्वमुच्यते, श्रीहिपश्वादीनां तनिर्वाहकत्वात् तच्छेपत्वेन तेषां विधानं, एवं सति “वीरहे"तिश्रुतिः साग्निकस्य गृहिण आलस्यादिदोपेण तदुद्वासने दोपमाह न त्वा- अमान्तरपरिग्रह इति मन्तव्यं, अन्यथा तदुच्छेदस्तद्विधियर्थ्य च स्यात्, न चानधिकृत- मादाय तत्समाहितिरिति वाच्यं, अत्र पृच्छामोन्धपङ्ग्यादिभिः प्रव्रजनं कार्यमितिविधि- रस्त्याहोखिद् यावज्जीवमग्निहोत्रविधायकजनविधायकवाक्ययोर्विरोधाभावाय विपयो मिन्नः कल्प्यते ? नायः, अश्रुतेः, न द्वितीयः, “यदहरेव विरजे" (जावा. ४.) दितिश्रुत्या वैराग्यवतः प्रवजनविधानात् तेनैव विषयभेदसिद्धौ तत्कल्पनानवकाशात् , तेन "नापुत्रस्य लोकोस्ती" (ऐ.बा. ७.१३.१२.) तिश्रुतिरप्यविद्वद्विषयिणीति न विरोधः, "विद्वांसः प्रजां न कामयन्त" (वृह. ६.४.२२.) इतिश्रुतेः, एतेनर्णत्रयापाकरणमपि प्रत्युक्तं वेदितव्यं, अ- विद्वद्विपयत्वात् , यदप्युक्तम"चोदना चे" (व. सू. ३.४.१८.) तिसूत्रावयवेन चोदनाबोधक- लिडाद्यभावो बोधक इति, तदपि न साधीयः, श्रुतिसाम्यादेव, श्रूयते हि "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्ये" (बृह. ६.४.१४.) दिति, न च प्रमाणवस्तुपरतत्रत्वान्न ज्ञानस विधेयतेति वाच्यं, इतरज्ञानर्स तथाखेपि जीवात्म- लक्षणेधिष्ठाने परमात्मनो भगवतो दर्शनस्यान्यतोप्राप्तत्वात् , श्रद्धान्तसाधनस्तदर्शने खरूप- योग्यतासम्पत्तावात्मन्यधिष्ठाने परमात्मदर्शनानुकूलप्रयत्नविधानसम्भवाच्छूषणविधिना श्रुति- वाक्यजशाब्दज्ञानानुकूलप्रयत्नविधानवत् , एवमेव हि यागविधिनापि क्रियारूपयागस खानु- 'ममाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रयजन्ती'तिश्रुस्या कर्मणां ज्ञानार्थत्वयोधनं, अत एव फलार्यकर्मणामनपेक्षत्वादेव फलस्यारमलामरूपफलस, स्वर्गपदश्रवणादर्शपूर्णमासि ज्योतिष्टोमविधायकवाक्ये स्वर्गपदभवणात्, नै कर्मणां शानद्वारा न मोक्षोपयोगिवं, लोकात्मस्वर्ग इदं लोकारमस्वर्गे, प्रवृत्तिनिमित्त्यादि 'यन्न दुःखेने ति. पायोक्तप्रवृचिनिमित्तधर्मामायादित्यर्थः, ताशत्वात् तादृशप्रवृत्तिनिमित्तधर्मवत्वात् , तस्यैवारमसुखस्यैव, तत्रो. विधिवाक्यस्थस्वापदे, एवं सति कर्मणामारमसुखसाधकत्वोक्तिसत्वे, अन्यथा कर्मणामिन्द्रलोकार्थस्वोक्ती, ·३४६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते कूलप्रयत्नाधीनत्वेन स प्रयत्न एव विधीयतेन्याप्राप्तत्वान्न तु क्रिया, तत्प्रयत्ने सति तस्याः खत एव सम्भवात् । अथवा ननु यथा “वीरहे" (तै. सं. १.१.५.२.) तिश्रुत्या कर्मत्यागो निन्द्यते तथै- वा"सूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः तांस्ते प्रेत्यामि गच्छन्त्यविद्वांसोवुधा जना" . ( ईशा. ३.) "ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपैयन्ती" (वृह. ६.४.२४.) त्यादि- श्रुत्या भगवज्ज्ञानाभावो निन्द्यते, एवं सति कर्मज्ञानानुकूलप्रयत्नयोर्विधेयत्वे मिथो विरोधा- दधिकारिभेदेन विधेयत्वं वाच्यं, न च "तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विघेत यावते" (भाग. ११.२०.९.) तिभगवद्वाक्याद् रागिणः कर्म विधीयते तद्रहितस्य ज्ञानमिति चार्य, "जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेज" (वृह. २.१.१.) इतिश्रुतेनीरागत्वेन प्रसिद्ध- सापि तस्य कर्मणि प्रवृत्तिा सा न सादधिकाराभावात् , अथ जनकदृष्टान्तेन कर्मणोगिलं ज्ञानस्य तदङ्गत्वं वाच्यं, तथा च ज्ञानवता कर्मानुष्ठेयमिति प्राप्त प्रतिवदति, अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९॥ ज्ञानमङ्गं तदङ्गित्वेनानुष्ठेयं कर्मेतिमतं बादरायणोपवदतीति पूर्वेण सम्बन्धः, तत्र हेतुमाह साम्यश्रुतेरिति, स्वतोपुरुषार्थ कर्म फलार्थिनैवानुष्ठेयं, तथा 'चैप नित्यो महिमे" (वृह. ६.४.२४.) तिश्रुत्या ज्ञानवति विहितनिपिद्धयोः कर्मणोः फलाजनकत्वेन सायं श्रूयत इति फलार्थिप्रवृत्यसम्भवेन ज्ञानिनस्तथात्वाभावेन कर्मोच्छेदप्रसक्या न ज्ञानस्सार त्वं वक्तुं शक्यं, कृपीवलस्य ब्रीहीणां वपने भर्जनस्येव, तथा च ज्ञानिनः प्रवृत्त्यसम्भवे- नान्येषां चा "थेतरे दुःसमेवोपैयन्ती" (बृह. ६.४.१४.) तिनिन्दाश्रवणेन तथालाद सर्वार्थतत्त्वज्ञा श्रुतिनियहि भूतं कर्म कथं विदध्यादिति ज्ञानस पुरुषार्थासाधकत्वोक्ति- मसहमानेनाचार्येण प्रौढ्या निरूपितम् ॥१९॥ एवं सति पूर्वकाण्डवैयर्थ्यमापततीति तत्तात्पर्यमाह । विधिर्वा धारणवत् ॥२०॥ यथा योगशास्त्रे मनःसमाधेरेव साध्यत्वात् तत्साधनत्वेनैव मानसा मूर्तेर्धारणं वि. धीयते न तु स्वतत्रतया फलसाधकत्वेन मनःसमाधी तत्त्यागात्, "ततः किञ्चन न सरेद" रिक्तप्रमाणतः, न तु क्रिया, तस्याः प्रयलासाध्यरयादित्यर्थः, तत्प्रयत्नेति क्रियानुकूलमयसे, विधिसाम्यमुपपाप निषेधसाम्यमुपपादयन्त्यथवेत्यादिना, फर्मत्यागनिन्दिका श्रुतिरहे'तीति, शानामावनिन्दिका सूर्या नाम से लोका अन्धेन समसा वृताः तांते प्रेत्याभिगष्ठन्त्यविद्वांसोवुधा जनाः' 'ये तदू विदुरमृतास्ते मयत्ययेतरे दुःखमेयोपयन्तीति, मिथो विरोधात् कामसदभावरूपशाम्योरधिकारिविशेषणयोर्विरोधादित्यर्थः, अनुष्ठेयं यादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ सूत्रमवतारयन्ति 'न च तावत् कर्माणी'त्यादि, अधिकारामाचा. जनकस्य निर्वेदसत्येन सर्पदा भाषरूपाधिकारामाषाद, प्रतिवदति सूत्रकारो दूपयति, पूर्वेण पूर्वसूपस्थेन, तत्र दुपणे, साम्पभुति प्रतिपादयन्ति स्वतोपुरुषार्थमित्यादिना, तथात्याभावेन कर्मफलार्षि'वामायेन, भर्जनस्येतिव्यतिरेकाष्टान्तः, तथा ध घीधावापे पया मनं नामेवं कर्मण्यपि न ज्ञानमामित्या, अन्येषां शानिमिवानाम् ॥१९॥ विधिर्या धारणवत् ॥ २०॥ सूत्रमयतारपन्त्येवमित्यादिना, पवं सति जानितनिमाम्या कर्मफरणासम्मषे सति, तत्साधनस्येन रातो मन समाधिसाधनस्पेन, सत्यागान्मन समाधिसिदो मूर्तिधारणत्यागवचनात, ततो १. श्रीनापदारे धीमरप्रमुघरणहसारागि इत आरभ्योपलभ्यन्त भामाध्यान्तं कपुस प उप्रायमिति रविमान्य प्रशासकः । १. "पि गरान्ति का ३. भापि । ४. प्राप्तं , माता के । ५. पि सन्ति मा ६.के।

·. तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दाधिकरणम् । (भाग, ११.१४.४४.) "तच्चापि चिचवडिशं शनकैर्वियुक्त" (भाग.३.२८.३४.) मित्यादि- चाक्येभ्यस्तथा, तथा भक्तिसाधनत्वेनैवानुष्ठेयमितितात्पर्येण कर्मविधिरुच्यते न तु स्वतघ्रतया फलसाधकत्वेन, ननु तत्र समाधिमधिकृत्य यमादीन्युक्तानीति तन्मध्यपातित्वेन धारणस्य तथात्वं युज्यते प्रकृते ज्ञानं भक्ति वाधिकृत्य न कर्म विहितमिति दृष्टान्तवैपम्यमिति चेत्, न, उक्तानुपपत्त्या सानिन्धमेव कर्म श्रुतिर्विदधातीत्यवश्यं वाच्यं, निन्दायां चेतरपदाज ज्ञानमध्य- पातिन एव तद्विषयस्य प्राप्तेरावश्यकत्वात् , तथा च भगवज्ञानस्सेतरनिरपेक्षत्वेन स्वरूपोपकारि- त्वमस्य कर्मणो वाच्यं, तथा चोक्तं "दानव्रततपोहोमजपखाध्यायसंयमैः श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यैः कृष्ण भक्तिर्हि साध्यत" (भाग. १०.४५.२४.) इति, "एप नित्यो महिमे" (बृह. ६.४.२३.) विश्रुतिरपि यज्ज्ञाने सति विहितनिपिद्धकर्मफलासम्बन्धस्तद्विव स्वादित्यनुक्त्वा "तस्यैव पदवित् स्या" (बृह. ६.४.२३.) दिति यदुक्तवती तेन पदयोक्तिमार्गरूपत्वेन मुख्यत्वात् तज्ज्ञानानुकूलप्रयत्नमेव पूर्व विर्दधे, तेन "शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः सरन्ति नन्दन्ति वहितं जनास्त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुज" ( भाग. १.९.२६.) मितिवाक्याच वर्णाश्रमधर्मा आत्मधर्माच पदज्ञानसाधनत्वेन कर्तव्या इति सिद्धं, "तस्यैवं" तच्छन्दस प्रसिद्धार्थकत्वाल्लोकवेदप्रसिद्धस पुरुषोत्तमस्यैव तत्रापि “पदवि"देव दीनभावन मक्तिमार्गीयज्ञानवानेव "स्यादेवे"त्येव" कारः सर्वत्रानुपज्यते, तथा सति भक्तौ जातायां खत एव भगवज्ज्ञानं भवतीति ज्ञापयितुं "तं विदित्वे" (यह. ६.४.२४.) ति पश्चादुक्तवतीति उदाशयो ज्ञायते, अत एव पूर्व कर्म निरूपितं साधनत्वात् , सादेतद्, भक्तिसाधनत्वमेव चैव कर्मणः श्रुतेरभिप्रेतं तदा भगवद्विदि तत्फलासम्बन्ध इत्यनुपपन्नमिति चेत् , मैवं, कर्मणां हि भन्युत्पत्ती स्वरूपयोग्यतासम्पादकत्वमेव "नायमात्मे" (कठोप. २.२२.) तिश्रुतेः कर्मज्ञानाभ्यामलभ्यत्वाद् भगवतः, स्वरूपयोग्यतापेक्षापि मार्यादिकस्य न तु पौष्टिक- सात एव वाशब्द उक्तोनियमवाची, तथा सति भगवदनुग्रहश्चेत् तदा भक्तिस्तया पुरुषो- मनःसमाधिसिद्ध्यनन्तरं, तथा मूर्तिधारणस्यान्यार्थरवं मानसमूर्तिधारणस्य यथान्यार्थरवं तथेत्यर्थः, तत्र योगशास्खे, धारणस्य मूर्तिधारणस्य, तथात्वं मनोधारणार्थत्वं, प्रकृते कर्मणो ज्ञानभक्तिसाधनत्ये, उक्तानुपपत्त्यैप महिमा माह्मणस्पे'तिश्रुत्या ज्ञानिनि कर्मणां फलाजनकत्वोचया कर्म निन्दितं, ज्ञानिभिन्ने चा 'थेतरे दुःखमेवोपयन्तीति- श्रुत्ला फर्माधिकारो निन्दितः, इत्थं च तदुभयनिन्दया कृत्या यानुपपत्तिः कर्मणस्तत्रेत्यर्थः, सानिन्धं श्रुत्यानिन्दित. स्थलीय, इतरपदाद'थेतरे' इत्यनेन शानिभिन्ननिन्दायोधकेतरपदात्, शानमध्येत्यादि, तथा च प्राप्तज्ञानस्य 'म कर्मणे"तिश्रुत्या कर्मत्यागोक्तेज्ञानस्वरूपयोग्यस्यैव कर्मश्रुतिविपयस्यावश्यम्प्राप्तेरित्यर्थः, एतदेव निगमयन्ति तथा चेत्यादिना, भगवज्ञानस्य शुकर्षमादिनिष्ठज्ञानस्य, इतरनिरपेक्षत्येन फलजनने कर्मादिसहकार्याकाङ्क्षाराहित्येन, स्वरूपोपकारित्वं स्वरूपयोग्यस्याधिकारिणो ज्ञानेन्तःकरणशोधनद्वारोपयोगित्वमेवं जनकस कर्मणा विधोप- कारकतया ज्ञानस्वरूपोपकारित्वमवसेयमित्यर्थः, इत्थं च 'तमेतं वेदानुवचनेने तिश्रुत्यर्थः समर्थितः, फलासम्बन्धः फलासम्बन्धो भवतीत्युक्तेत्यर्थः, तद्विद् ब्रह्मवित्, विदधे तज्ज्ञानानुकूल 'पदवित् स्या'दित्यनेन विदध इत्यर्थः, तस्यैव तच्छन्दस्येति, एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्पे'तिश्रुतौ तस्यैव पंदवित् स्या देत्यत्र 'तस्पतिशब्दस्यैत्यर्थः, साधनत्वात् निष्कामकर्मणां परम्परया भक्तिसाधनरवात्, स्यादेतदिति, एतद् वक्ष्यमाणं, तत्फलासम्बन्धः कर्मफलासम्बन्धो शानिनि, श्रुतायुक्तमनुपपन्नमित्यर्थः, वाशब्द उक्तो 'न मेधये'तिश्रुतौ वाशब्द TRE, स्त्रे वा, अनियमवाचीत्यनुमहसरचे प्रवचनादिकं भकिर्नापेक्षतेनुमहाभावे तु मर्यादामक्तिः प्रवचनादिकमपेक्षत ३. उच्यते केवपापुगो । ४. खा. सर्वेप्यादर्शाः। ६. विदधते केवपागो। तत्र च पदयोरेव सेव्यत्वेन मुख्यत्वात् केवपापुंगोत्री। ८. साधनमेव ९. त्यै गो। ५.रूपत्वात् तस्यैत° कपु। २. फलं के। - १. तया सति बपागो।

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते ख्यानेष्वेवेत्यप्रयोजको हेतुरिति चेत् , मैवं, आचार्याशयानवगमात् , तथा हि 'पूर्व तुष्यतु दुर्जन' इतित्यायेनाख्यानानां शंसनशेपत्वमुपेक्ष्योच्यते, न ह्याख्यानेष्वेव ज्ञानं निरूप्यते किन्त्वन्यत्रापि, तथा हि तैत्तिरीयके पठ्यते "ब्रह्मविदामोति परं तदेपाभ्युक्ता सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रीं" (ते. प्र. १.) त्युपक्रम्य माहात्म्यविशेषज्ञानार्थमाकाशादिकर्तृत्वमुक्त्वानन्द- मयत्वं रसरूपत्वमप्युक्त्वा भीपासा" (तै. .) दित्यादिना सर्वनियामकत्वं चोक्त्वा भगवानेव पूर्णानन्द इतिज्ञापनायानन्दगणनां कृत्वानन्दमयं पुरुषोत्तमं प्राप्तेनानुभूयमानानन्दस्वरूपं "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे" (तै. ७.) त्यादिनोक्त्वा तद्विदो माहात्म्य मुच्यत "एत५ ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरव" (तै, .) मिति, अत्र ज्ञानवान् सचिद्रूपं देशकालापरिच्छिन्नं सर्वकर्तारं निरवध्यानन्दात्मकं सर्वनियामक मनोवागगोचरं पुरुषोत्तम प्रामोति, कर्म तु स्वयं क्लेशात्मकं तद्वांचा"स्यैवानन्दसान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती" (बृह. ६. ३. ३२.) तिश्रुतेः क्षुद्रतरानन्दजनकस्वर्गपश्वादिफल- मामोतीति विहितनिपिद्धकर्मणोश्चाप्रयोजकत्वं तसिन्धुच्यत इति कर्मणः सकाशाज ज्ञानस्य निरवधिरेव विशेष उच्यत इति न धर्मासिद्धिर्न वा कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य सिध्यति ॥ २२ ॥ तथाप्याख्यानप्रतिपादितविद्यानामसिद्धिरेवेति चेत् तत्राह । तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥ २३ ॥ । यथा केवलथुतेर्विद्याप्राधान्यं तथैवोपाख्यानचैतेरित्यर्थः, चकारेण प्रश्नोत्तरैनि- गीतार्थप्रतिपादनं, महतामेवात्र प्रवृत्तिः, सापि बहायासपूर्विकैति विद्यामाहात्म्यज्ञापन प्ररोचनं चाधिकमुपाख्यानानामुपाख्यानं विनैव विद्यानिरूपिकायाः श्रुतेः सकाशादित्युच्यते, तत्र हेतुरेकवाक्यतोपयन्धादिति, "आचार्यवान पुरुषो वेदे" (छान्दो. ८.१४.२.) तिश्रुत्यैक- वाक्यताज्ञानमाख्यानं विना न भवतीति तदर्थमुपपन्धाद् गुरुशिष्यकथोपबन्धादित्यर्थः । अथवोपाख्यानरहितायां श्रुतौ यथा ज्ञानं निरूप्यते तथै"वाधीहि भगव इति होप- ससाद सनत्कुमारं नारद" (छान्दो. ९.१.१.) इत्यायाख्यानेष्वपि निरूप्यते इत्सनाख्यान- शानेप्येव, एवकारेण मन्नवाह्मणार्थज्ञानस्यान्यस्य व्यवच्छेदः, मैवमारयानार्थानमाग्ने विशेपितरवनिर्वचनमिति नेत्यर्थः, तन हेतुराचार्येत्यादि, शंसनशेपत्वं ब्रह्मज्ञानोपयोगिज्ञानप्रतिपादनशेपरवं, आख्यानेम्वेवेत्येवकार. पवरछेपार्थमुपादेयरवेनोपपादयन्ति न हीत्यादिना, आनन्दगणनां शतानन्दाधिकतयानन्दगणनामित्यर्थः, प्राप्तेन मन परवेत्यर्थः, तद्विदः पुरुषोत्तमविद , अत्र भगवन्मार्गे, ज्ञानवान् पुरुषोत्तमज्ञानवान्, आमोतीत्यस्य तद्वानियमान्वयः, अप्रयोजकत्वं फलाजनकरवं, तस्मिन् पूर्वोक्तशनवति, न वाधर्म्यसिद्धिर्शनसिदेः श्रुतायुक्त स्या धर्यसिद्धिः ॥२२॥ तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥ २३ ॥ सूप्रमवतारयन्ति तथापीत्यादिना, असिद्धिरामयानानां कर्मशेष. हवामावस्यासिद्धिः, फेयलश्रुते 'रघोहि भगव इति होपससादे'त्यादिश्रुतेः, उपाण्यानश्रुतेमाहारम्ययोधकाते, प्रश्नोत्तरैमहतां नारदसनरकुमारादीना, अनोपनिपरमार्गे, सा महतो प्रवृत्तिः, अधिक केवल विधायोधकथुत्य- पेक्षयाधिक, एकयाफ्यताशाने केयलविद्यायोधकधुतीनामेयाश्यताशान, ननु गुरुशिष्याख्यानरहित केवलज्ञान- प्रतिपादक महाविदामोतिपर'मियादिधुवीनामाश्यानाकाहा न स्याहयानयतीनामपीतराकाहे तिकेवलज्ञानप्रतिपादक- धुवीनामायामयती शेपावं स्वाद भारयवेत्यादि निरूप्यते जानं निरूप्यते, या पैकवारयतया समानक- ...शेपित्व पपु। २. गुपेक्षित्वा सपापुगो । ३. सकालमुफ, रूपत्वमु मगो। ५. भुदीनानि सर्वेप्यादाः । . . ४. मामोतिपु।

·मतः पूर्वोकानां वास्तवरवेनोपनिबद्धस्यात्, भाशान्तरमाहुर्नन्वेवमित्यादिना, पारिग्वार्थत्वेन 'सर्वाण्याख्या- मानि पारिलवे शंसती'त्यनेन, याधकं सर्वारयानानामश्वमेघीयपारिप्लवपदार्याहस्वान ब्रह्मविद्योपयोग इति माधकं, उच्यते समाधानमुच्यत इत्यर्थः, सर्वाण्याख्यानानि 'मनुवैवस्वत' इत्यादीनि सर्वाणीत्यर्थः, तदाख्यान- पर एवाश्वमेधप्रकरणे पठितानि यानि 'मनुर्वैवस्वत' इत्याद्याख्यानानि तरपरसर्वशब्दस्तेन प्रकरणेन सर्वशब्दसको. शार प्रवियोपाख्यानानामश्वमेघीयपारिप्लवशेषत्वमिति फलितं, विशेषविनियोगो यस्मिन् दिने यदाख्यानमुक्तं दीवता कौण्डिन्येभ्यस्तक'मितिविशेपविधानाद् यथा कौण्डिन्येभ्यो दधिनियुत्तिस्तयेतरोपाख्यानानां पारिप्लये निवृत्ति बाहितीयपारिशवे तदाख्यानविनियोग इत्यर्थः, विशेषविधानं न स्यादिति, तथा च 'सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि रखया विशेषवाक्यविशेपवयोपत्तेरितिभावः, अत एव यत एवैकैकसिन् पारिलय एकैकमाख्यानं नियतमुक्त का, पठ्यते श्रुतिः पठ्यते, 'तस्यैवंविदुपो यज्ञस्सारमा यजमानः श्रद्धा पसी शरीरमिध्ममुरो वेदिौमानि बर्हि- मत पवाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २४॥ सूत्रार्थमाहुर्यत इत्यादिना, तेपां यज्ञोपस्कराणा, उका ज्ञानि- पर दिखा इयं यूपः काम भाज्यं मन्युः पशुखपोग्नि रियादि, तस्य ज्ञानस्य ॥ २४ ॥१॥ १ खरूपबन्धातूपा। २. देशेन के। ३. यस्तु प्रतीयात् क। ४, वे न माधक बपा, योधक कंगो । ३५१ तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दाधिकरणम् । भुत्यैकवाक्यतयैवाख्याने ज्ञानस्वरूपोपयन्धात् प्रतिपादनादित्यर्थः, नैकट्यवाचिनोप- देन वस्तुसती या तत्तद्गुरुतत्तच्छिष्यकथा तत्सामीप्यमत्रोच्यते, अन्यथा सामीप्यासम्भवा- इतः कल्पितत्वशानिरासः, नन्वेवमपि पारिष्ठवार्थत्वेने वाधकं पश्याम इति चेत्, उच्यते, भवमेधप्रकरणे "मनुषैवखतो राजे" (आप. श्री.) त्यादीन्याख्यानानि यत्र पठितानि तत्र सामान्यतस्तेषां विनियोगः "सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवे शंसती"त्यनेनोक्त इति 'सर्व'शब्द- खदाख्यानपर एव नत्वाख्यानान्तरपरोपि, प्रकरणस्य नियामकत्वात् , एवं सति यदा पारि- सवाख्यकर्मप्रस्तावस्तदा विशेषविनियोग उक्तः "पारिप्लवमाचक्षीते" (आप. श्री.) ति, तत्र प्रथमेहनि "मनुवैवखतो राजे" (आप. श्री.) ति द्वितीयेहनी"न्द्रो वैवखत" (आप. औ.) इति तृतीयेहनि “यमो वैवखतो राजे (आप. श्री. ) त्याद्याख्यान विशेषा वाक्यशेपे विनि- बुज्यन्ते, आख्यानसामान्यपरत्वे त्वहोविशेप उपाख्यानविशेषविधानं न स्यात्, अत एव रिप्लवमित्येकवचनमतो नाख्यानान्तरगन्धसम्बन्धोपि, प्रापकाभावात् ॥ २३ ॥ अत एवानीन्धनाद्यनपेक्षा ॥२४॥ एवं "पुरुषार्थोतःशब्दा" (व. स. ३.२.१.) दित्युपक्रम्य ज्ञानस्य फलसाधने कर्मान- पेवत्वमुपपाद्य तत्रैवोपपत्यन्तरमाह, यतो ज्ञानी ज्ञानेन खयमेव यज्ञात्मको जातोत एव जरामर्याग्निहोत्रेग्निस्तदिन्धन समिदादि तदादय आज्यादयस्तेपामनपेक्षोक्ता श्रुतौ, तैत्तिरीयके पच्यते "तस्यैवंविदुपो यज्ञस्यामा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरमिध्ममुरो दिर्लोमानि यहिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोनि" ( नारा. ८०. ) रित्यादि, एतेन यदन्यस बनवासम्पादक तस्स खकार्यसाधने कथं यज्ञापेक्षा भवेदितिभावः सूच्यते ॥ २४ ॥१॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दादिति प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ अमिणो ज्ञानस्योमाभ्यां निरूपणाकस्याप्यम्योपरयमिति फलितं, अन्यथा तत्तदुरुतसाच्छिप्याणामवस्तुरवाहीकारे, बस एवेसर्थः ॥ २३ ॥ इति तृतीयचतुर्थे प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ - ५. "यास्यान का ७. दायेति पापुस्तकेशुद्धमेव । ६. चामी वप्रपागो।

·. ३४८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते तमज्ञानं तदा कर्मतत्फलसम्बन्धगन्धोपि नेति किमनुपपन्न? एतेन "तमेव विदित्वा मुनि- भवति" (बृह. ६.४.२२.) "अग्राह्यो न हि गृह्यत" (बृह. २.९.३६.) इत्यादिश्रुतीनां मियो विरोधः परिहृतः, भक्या ग्राह्यत्वात् तदितरसाधनाग्राह्यत्वात् , अत एव "विविदिषन्ति" न तु विदन्त्यपीत्याशयवती "तमेतं वेदानुवचनेने" (बृह. ६.४.२२.) तिश्रुतिः पठ्यते, न चानुपदमेव "तमेव विदित्वा मुनिर्भवती” (बृह. ६.४.२२.) त्युक्तेः सान्निध्यादुक्त- साधनैरेव वेदनमभिप्रेतमिति वाच्यं, वेदानुवचनादीनां सर्वेषां वेदनसाधनत्वे सर्वेषा तत्कर्तृणां वेदनसम्भवेन मुनिर्भवती' (बृह. ६.४.२२.) त्येकत्वं तद्विदि न वदेत् , अतो ज्ञानं कस्यचिदेकस्य भवतीति ज्ञानस दुर्लभत्वं ज्ञाप्यते, "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वत" (भ.गी. ७.३.) इतिभगवद्वाक्याच, तर्हि वेदानुवचनादिषु निःशङ्का प्रवृत्तिः कथम् ? इत्थम् , "स वा अयमात्मे" (बृह. ६.४.२२.) त्यादिकया पूर्वश्रुत्या भगवन्माहात्म्यं श्रुत्वा यथाकथञ्चित् तद्वदनौत्सुक्ये सति सत्सङ्गाभावे- न भक्तिमार्गापरिचयात् कर्ममार्गमात्रमाश्रमधर्मत्वेनालौकिकार्थसाधकत्वेनापि पूर्व ज्ञातमस्तीति तदेव भगवद्वेदनेपि साधनमिति मन्यमानास्तदेव कुर्वन्ति, ननु वैदिकसाधनानां वैयर्थ्य कथमिति चेत्, न, भ्रमकृतत्वेपि जन्मान्तरीयाक्षरज्ञानोपयोगिसंस्काराधायकत्वेनावैयर्थ्यात् ॥ २० ॥ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ ननु साम्यश्रुतेहेतोः कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य यदपास्तं तन्नोपपद्यते, साम्योक्तानस्तुति- परत्वात् , अपि च तया ज्ञानिनोपि कर्मोपादानात् कर्मकृतिस्वीकारादितियावत् , अन्यथा ज्ञानिनां कर्मकृत्यभावेन तत्कृतगुणदोपाप्रसक्त्या तनिषेधानुपपत्तिः स्यात्, तत्कृतगुणदोपसम्बन्धोस्त्येवेतिज्ञापनाय मात्रपदं, निपेधेनेतरसाधारण्यं परिहियते, तथा च ज्ञानिनोपि कर्मकरणात् कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य निःप्रत्यूहमिति चेन्नैवं वक्तुं युक्तं, पदज्ञानस्य कर्मफलासम्बन्धफलकत्वस्यापूर्वत्वाद् विधेयत्वमेव, न हि यस्य कर्मणो ज्ञानस्य वा यत् फलं तदुक्तरैपि स्तुतिरेवेति युक्तं, तयोरुच्छेदापत्तेः, विधिहि प्रवर्तकः, तस्य पुरुपप्रवृत्युप- इत्येवंविधानियमवाचीत्यर्थः, एतेन पूर्वोत्तरीत्या विषयव्यवस्थाकरणेन, अत एव साक्षारसाधनामारवादेव, तत्कर्तृणां प्रवचनादिकणां, तद्विदि महाविदि, तर्हि सर्वेषां ज्ञानप्राप्तिनिश्चयाभावे, तदेव कुर्वन्तीति, तथा चापातत औरसुक्यादेव कुर्वन्तीति फलितं, इत्यं च पूर्वकाण्डस्योचरकाण्डशेषग्य निर्णीतमितिभावः ॥ २०॥ स्तुतिमाप्रमुपादानादिति चेनापूर्यत्वात् ॥२१॥ पूर्वोपविषय एव किचिदाशय परिहरसीत्याशयेन सूत्रे पूर्यपक्षमागमाहुर्नन्वित्यादिना, साम्यश्रुतेझॉनकर्मणोयाँ विधिनिषेधौ तयोः श्रुतौ साम्यग्दर्शनादित्यर्थः, श्रुतिपर- स्वादित्यर्थः, स्तुतिपरत्वादिति, तथा च ज्ञानांशेर्थवाद एव न वास्तवं कर्मसाम्यमित्यर्थः, तयार्थवादरूपदानस्तुस्या, स्वीकाराज्शानादो विधेरथवादपार कर्माधरवावगमारज्ञानस्य कर्मस्वीकारावश्यकरवादित्यर्थः, अन्यथा ज्ञानिना धर्मकरणाप्राप्ता, तत्तेति, कर्मकृतिजनितगुणदोपी, मारपदं सूने मानपदं ताशासूचकं, निपेन शानिनो कर्मकृतगुणदोपनिषेधेन, इतरसाधारण्यमज्ञानिनो यथा गुणदोषस्तथा ज्ञानिनोपीतिसाधारण्य, पदज्ञानस्य पूर्वश्रुत्युक्तमगयरपदज्ञानस, कर्मफलेत्यादि, कर्मफलस्यासम्बन्धतादात्म्यं यसिखारफलस्यस्य पदधानसम्पन्धिन इत्यर्थः, विधेयत्वमेवेत्येवकारेणावादाविषयस्यं पोध्यते, तदुक्तरिति, सथा घ ज्ञानकर्मणोः फटसम्पन्धयोधका धारपमानस्य स्तुतिपरस्पे पदशनस्य फष्टसम्बन्धयोधकमपि स्तुतिपरमेयेतिभापः, तयोशानकर्मविष्यो।, उच्छेदा- पतेः सर्वग्राधिकारिविधिपु फलयोधनादुच्छेदापत्तेरित्ययः, तस्य विधेः प्रवृत्युपयोगीस्यादि, इष्टभाषनारूपाप- 1. °फल के । २. अनि पा । ३. पवार कयपापुगो । ४. तथा ययपापुर्युगो । ५. सदुकि करपाएगा। . तेपामपि 1 -- ·३४९ " तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दाधिकरणम् । योग्यर्थकथनेनैव चारितार्थ्यादन्यार्थकथनस्य स्तुतित्वमस्तु नाम, न येवं प्रकृते, मुमुक्षोः कर्म- धाभावप्रेप्सोस्तत्साधनत्वज्ञान एवं प्रवृत्तिसम्भवाद, यच कर्मफलसम्बन्धनिषेधानुपपत्च्या कर्मसम्बन्ध इत्युक्तं तन्न साधीयः, न हि तरणौ तमःकार्याभाव इत्युक्त तत्प्राप्तिरपि सम्भवति । अथवा पुरुषोत्तमज्ञानमुख्यफलसातिमहत्त्वेन साक्षाद् वक्तुमशक्यत्वं ज्ञापयन्ती मुतिकन्यायेन परम्परया तदाहानया "तं विदित्वा ब्राह्मणो भवती"तिश्रुते "ाह्मण" पदेन 'ब्रह्मविदुच्यते, तथा चाद्यपदेन युद्धिस्यत्राह्मणमाहात्म्योदेशे कृते से क इत्याकाङ्क्षायामाह "" बामणं "विदित्वा" विहितनिपिद्धफलासम्बन्धी "भवती"तिलक्षण इत्यर्थः, साक्षाद्- मगवविदः किमु वाच्यमितिभावः, अत"स्तस्यैव" तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वाद् ब्राह्मणस्यैव मगवद्विदो भक्तस्यैव "पदवित साद" (बृह. ६.४.२३.) तज्ज्ञानानुकूलप्रयत्नवान् स्यात् । तद् मजेतेतियावत् , तथा च यत्र भगवैद्विद्विपयकज्ञानस्याप्युक्तरीत्या न कर्मशेपत्वं वक्तुं शक्यं वत्र भगवज्ञानस्य तथात्वं दूरदूंरतरमिति सर्व सुस्थम् ॥ २१॥ अथ प्रकारान्तरेण शङ्कते "भृगुवै वारुणिः वरुणं पितरमुपससार" (तै.भृ.) "अधीहि मगः" इति होपंससाद सनत्कुमारं नारदः, (छान्दो.९.१.१.) "प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य नियं धामोपजगामे" (को. ३.१.) त्याद्युपाख्यानहिं ब्रह्मविद्या निरूप्यते, "सर्वाण्याख्यानानि पारिष्ठवे शंसती" (आप. श्री. ) तिश्रुत्या शंसनशेपत्वं तेपामवगम्यते, शंसने शब्दमात्रस्य प्राधान्येनार्थज्ञानसातयात्वादुपदेशान्ताख्यानप्रतिपाद्यं ज्ञानं मत्रार्थवदप्रयोजकमिति कर्म- वेपत्वमपि न वक्तुं शक्यं प्राधान्यं तु दुरापास्तं धर्मिण एवासिद्धरित्याह पारिष्ठवार्था इति । पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् ॥ २२ ॥ उक्तरीत्या सर्वा उपाख्यानश्रुतयः कर्मशेषभूता इत्यर्थः, अत्राचार्य एवमपि कर्मशेषत्वं जानस न सम्भवतीत्याह नेति, कुतः ? विशेपितत्वात्, कर्मणः सकाशात् ज्ञानं वि- शेपित्तमधिकधर्मविशिष्टत्वेनोक्तमिति न ज्ञानस्य कर्मशेपत्वमित्यर्थः, नैनु विशेपितत्वमुपा- अनयर्चेत्यादि, आद्यपदेन 'त'मित्याद्यपदेन, इतिलक्षण इत्यनेन ब्रह्मविदः स्वरूपमुक्तं, साक्षादित्यादि, तथा च ग्रझविज्ञानादेताशे फले सति साक्षात्पुरुषोत्तमविदः किं माहात्म्यं वाच्यमित्यर्थः, तच्छन्दस्य तस्यैव पदवित् स्यादितिश्रुतिस्थतच्छब्दस्य ॥२१॥ पारिसावे भाभावे, तेपामुपास्यानानां, शंसन उपाख्यानाङ्गके शंसने, अतथात्वादुपाख्यानानामर्थज्ञान- साप्रयोजकस्यात्, प्राधान्यमुपाख्यानार्थज्ञानानां प्राधान्यं, धर्मिणो ज्ञानरूपस्य धर्मिणः, उकरीत्येज्यस्तुति- खेनेज्यायामुपयोगिरवेन, अत्रैतरसून्ने, एवमप्युक्तप्रकारेणापि, ज्ञानस्योपाख्यानतात्पर्यविषयीभूतग्रह्मज्ञानस्य, यधिकधर्मेत्यादि, भानन्दविषयताविशिष्टत्वेनेत्यर्थः, ज्ञानस्योपारपानार्थज्ञानस्य, उपाख्यानेम्वेवाख्यानार्थ- रपया लेखक्दोपादेव त्रुटितम् । ८. भगवत के।९. होपा० के । १०. शंसन्ति पा।११. ज्ञानस तथा क1१२.द्धि केवपागो। १३. न च । १४. °पितमा° पा। १५, आख्यानेषु सर्वेप्यादाः। १. ज्ञानफल के। यनेनेत्यर्थः, अन्यार्थेत्यादि, विधिभिन्नार्थकथनस्येत्यर्थः, न विमित्यादि, प्रकृते 'पदवित् स्यादितिमुमुक्षुप्रवृत्ति योधकविधावेचं प्रतिप्रयोजकष्टसाधकान्यकथनं न हीत्यर्थः, तदेयोपपादयन्ति मुमुक्षोरित्यादिना, तत्साधन- माप्तिः सूर्ये विद्यमाने तमकार्यप्राप्ति:, 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतचने' युकाकुतोभयफलकस्य पोसमज्ञानस्य कर्मबन्धाभावफलकामप्रयोजकमित्याशयेनारथवेत्यादि, मुख्यफलस्थाकुतोभयरूपफलस्य, पारिलवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २२ ॥ एतप्रिसूध्यारम्भेणाशङ्काविशेष परिहर्तुमाहुरथेत्यादि, ६. दूरतर कपु° । ७. २. 'यार्च के। ३. सच ४. यथा के। ५. वद्विषय कपुं, भकविद्विषय वपा। एतस्याने 'भावशब्दाद्येति सूत्रं पठ्यत एकदेशिभिस्तत्तु प्रयोजनाभावादेवोपेक्षितं श्रीमद्भाष्यकारै- ·३५४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते मार्कण्डेयेनाप्युक्तं, एपा ज्ञानमार्गीयज्ञानवतो व्यवस्थेति ज्ञेयं भक्तिमार्गीयस्यैवमापदसम्भवा- "दनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यह" (श्रीमद्भग.९. २२.)मितिभगवद्वाक्यात् , "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त" (श्रीमद्भग.७.१४.) इत्यत्रैव- कारेण पुरुषोचमज्ञानवत एव मायातरणोक्तरक्षरमात्रज्ञानवतां तथात्वमुचितम् ॥ २७ ॥ अवाधाच ॥ २८॥ आपदि तथानभक्षणेन ज्ञाने चित्ताशुद्ध्यसम्भवेन तजनितप्रतिवन्धाभावाच -न दोष इत्यर्थः ।। २८॥ अपि स्मर्यते ॥ २९॥ आपद्यविदुपोपि दुष्टान्नभक्षणे पापाभावो यत्र मर्यते तत्र विदुपि श्रुत्यनुमते का शङ्के- त्यर्थः, स्मृतिस्तु "जीवितात्ययमापन्नो योनमत्ति यतस्ततः लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिधा- म्भसे" (मनु. १०.१०४.) ति । अथवा विदुपोटॅकर्मासम्बन्धो "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भससात्कुरुते तथे"ति (श्रीमद्भग. ४.३७.) स्मर्यतेपीत्यर्थः ॥ २९ ॥ शब्दश्चातोकामकारे ॥३०॥ यतो ज्ञानाग्निरेव सर्वकर्मदहनसमर्थ इति फलदशायां कामकारेपि न दोपोत एव साधन- दशायां तदभावेन "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु"(वृह. ६.४.२३.)रित्यादिरूपः शब्दः कामकारनिवर्तकः श्रूयत इत्यर्थः ॥ ३० ॥२॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् ॥ २॥ एवं ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वे सिद्ध जातज्ञानस्याश्रमकर्म कर्तव्यं न वेति चिन्त्यते तत्र फलस्य जातत्वात् कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान्न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाह । विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३१ ॥ यथा शानिनरम्यनापदि शिष्टानामेवान्नं भक्षणीयं विहितत्वात् तथाश्नमकर्मापि कर्तव्य- मेव नित्यं विहितत्वादित्यर्थः, यथानापद्यशिष्टान्नभक्षणं दोपाय निपिद्धत्वात्, एतचोपपादितं "सर्वान्नानुमति (न. सू. ३.४.२७.)रित्यत्र, तथा नित्यत्यागोपि प्रत्यवायजनक इति तत् कर्तव्य- मेवेतिभावः ॥३१॥ उसो भक्काना त्येतदुभयान्यत्वात् तेपामापधनुद्धार एवेत्यत भातुर्भक्तीत्यादि, तथा घ 'योगक्षेमं पहाम्यहमिति भगवप्रतिभातस्तेपामापद एव नायान्त्यागतासु या स एव सत्यप्रतिको रक्षक इति न भकानामापत्तिचिन्तस्यर्थः ॥ २७ ॥ अयाधाच ॥ २८ ॥ भय भाष्यं स्फुटार्थम् ॥ २८ ॥ अपि सर्यते ॥ २९ ॥ स्मृतिस्तु सूत्रोक्ता स्मृतिस्तु 'जीवितास्थयमापनो योसमत्ति यतस्ततः लिप्यते नस पापेन पनपत्रमियाम्मसे'ति, अटफर्मासम्यन्धः, सायासासाटमादादिकमाकरणे दोपासम्पन्ध इत्यर्थः, सन सोनं देतुमातुर्मानामिरिति ॥ २९॥ शम्दद्यातोकामकारे ॥३०॥कामकारेशानिन भापती निपिदाचरणे, तदभावेन निपिसाधारस्पासम्भपेन, कामकारनियर्तको निपिसाचारनियतको पैधाचारप्रवर्तकशेस्वयः ॥ ३० ॥२॥ ॥ति तृतीयचतुयें द्वितीयाधिकरणम् ॥२॥ पिहितत्याचाथमकर्मापि ॥ ३१॥ नाश्यत्येन 'शानामि रितियाश्यामापरयेनेषः, अप्रयोजकत्याय विहितकरणसाप्रयोजकरपात् ॥in 1. अपि पार पत्रा परमजा . पूर्वप का .तरपागोपि । .

·३५५ तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं विहितत्वाधाश्रमकमैयधिकरणम् । यचोक्तं 'कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान्न कर्तव्य'मिति तत्राह । सहकारित्वेन च ॥ ३२॥ शमदमादीनामन्तरजासाधनानां सहकारीण्याश्रमकर्माणीत्येतद्रहितैः शमादिभिरपि ज्ञानं । स्थिरीकर्तुं शक्यमिति तानि कर्तव्यान्येवेत्यर्थः, संसारवासनाजनकत्वस्वभावो यः कर्मणां स हानेन नाश्यत इति न सहकारित्वेनुपपत्तिः काचिदितिभावः ॥ ३२ ॥ एवं ज्ञानमार्गीयज्ञानस्थैर्यसाधनमुक्त्वा भक्तिमार्गीयसाधनानां भगवच्छ्रवणादीनामित आधिक्यमावश्यकतां चाह । सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥ भगवच्छ्रवणकीर्तनादयः साधनान्तरवद् विहितत्वेन कर्तव्या एव यद्यपि तथापि सर्व- धाप्यन्येषां युगपदुपस्थितौ तदनुरोधमकृत्वापि त एव भगवद्धर्मा एव कर्तव्या इत्यर्थः, कुतः? श्रुतिलिङ्गात् स्मृतिलिङ्गाच, श्रुतिलिङ्गं तु "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः नानुध्यायाद् बहूञ् छन्दान् वाचो विग्लापनं हि त" (बृह. ६.४.२१.) दिति "तमेवैकं जानथात्मानमन्या वाचो विश्वथामृतस्यैप सेतु" (मुण्ड. २.२.५.) रित्यपि, अत्रैवकारेण भगवदतिरिक्तं प्रतिपिध्य तद्विपयकज्ञानानुकूलं प्रयत्नं श्रवणात्मकं 'विज्ञायेति विधाय सरणमपि तन्मात्रविषयकमेव 'प्रज्ञां कुर्वीते तिवचनेन विधाय तदेकनिष्ठताहेतुभूतानामेव शब्दानामावर्तन- मर्यानुसन्धानमपि कर्तव्यं नान्येपामिति 'नानुध्यायाद् बहूनित्यनेनोक्तवती, अनान्वि'- त्युपसर्गेण ध्यानस्य पश्चाद्भावित्वमुच्यते, तेन योग्यतया श्रवणकीर्तने एव तत्पूर्वभाविनी प्राप्येते, स्मृतिस्तु "शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः सरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुज" (श्रीमद्भाग. १. ९. ३६.)मिति "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययं सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढवताः नमसन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासत" (श्रीमद्भग. ९.१३-१४.) इति, एतेन मगवद्धर्माणामात्मधर्मत्वेनान्तरङ्गत्वादाश्रमकर्मणो देहधर्मत्वेन बहिरङ्गत्वात् तदविरोधेनैव तत् कर्तव्यमिति स्थितं, अत एव भगवद्धर्मान्यधर्म प्रतिपिध्य तेषां सर्वेभ्य आधिक्यं ज्ञापयितुं "स का अयमात्मा सर्वस्य वशी"(बृह. ६.४.२२.)त्यादिना भगवन्माहात्म्यमुक्तम् ॥३३॥ सहकारित्वेन च ॥ ३२ ॥ तान्याश्रमकर्माणि, ननु ज्ञाने कर्मणां नाशसम्भवात् सस्करणं 'प्रक्षालनाशीति- न्यायमनुसरतीत्यत आहुः संसारेत्यादि, तथा च संसारजनकसकामकर्मणामेव ज्ञाननाश्यत्वमिति विसशोधकानां सहकारित्वे न काप्यनुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥ सूत्रमवतारयन्त्येवंज्ञानेत्यादिना, सूत्रभागार्थमाहुः सर्वथापी त्यादिना, उभयलिङ्गादितिसूत्रमागार्थमाहुः कुत इत्यादिना, श्रुवी आहु'स्तमेव धीरो विज्ञाय प्रशां कुर्वीत ब्राह्मणः मामुयायाद् बहूम् छन्दान् वाचो विप्लावन हि तदिति 'तमेवैकं जानयात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतु रिति, एयकारेण 'तमेये त्येवकारेण, अन 'नानुध्याया'दित्यनेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ३. मुघय फै। ४. स्थि धपागो। १. प्रह्मणः के। २. विप्लावनमिति प्रदीपः।

·३५४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते मार्कण्डेयेनाप्युक्तं, एपा ज्ञानमार्गीयज्ञानवतो व्यवस्थेति ज्ञेयं भक्तिमार्गीयस्यैवमापदसम्भवा- "दनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यह" (श्रीमद्भग.९. २२.)मितिभगवद्वाक्यात् , "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त" (श्रीमद्भग.७.१४.) इत्यत्रैव- कारेण पुरुषोत्तमज्ञानवत एव मायातरणोक्तेरक्षरमात्रज्ञानवतां तथात्वमुचितम् ॥ २७ ॥ अवाधाच ॥२८॥ आपदि तथान्नभक्षणेन ज्ञाने चित्ताशुद्ध्यसम्भवेन तजनितप्रतिबन्धाभावाच - न दोष इत्यर्थः ॥ २८॥ अपि स्मर्यते ॥ २९॥ आपद्यविदुपोपि दुष्टान्नभक्षणे पापाभावो यत्र मर्यते तत्र विदुपि श्रुत्यनुमते का शङ्के- त्यर्थः, स्मृतिस्तु "जीवितात्ययमापन्नो योन्नमत्ति यतस्ततः लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवा- म्भसे" (मनु. १०.१०४.) ति । अथवा विदुपोप्टकर्मासम्बन्धो "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भससात्कुरुते तथेति (श्रीमद्भग. ४.३७.) मर्यतेपीत्यर्थः ॥ २९ ॥ शब्दश्चातोकामकारे ॥ ३०॥ यतो ज्ञानागिरेव सर्वकर्मदहनसमर्थ इति फलदशायां कामकारेपि न दोपोत एव साधन दशायां तदभावेन "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु (वृह. ६.४.२३.)रित्यादिरूपः शन्दः कामकारनिवर्तकः श्रूयत इत्यर्थः ॥ ३० ॥२॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् ॥२॥ एवं ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वे सिद्ध जातज्ञानस्याश्रमकर्म कर्तव्यं न वेति चिन्त्यते तत्र फलस्य जातत्वात् कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाह । - विहितत्वाचाश्रमकापि ॥ ३१ ॥ पथर झालिलप्यनापदि वियानरमेवान्नं भक्षपरियं विदितत्वात् उपाश्रमकापि कर्तव्य- मेव नित्यं विहितत्वादित्यर्थः, यथानापद्यशिष्टान्नभक्षणं दोपाय निपिद्धत्वाद, एतचोपपादित "सर्वान्नानुमति"(न. सू. ३.४.२७.)रित्यत्र, तथा नित्यत्यागोपि प्रत्यवायजनक इति तत् कर्तव्य- मेवेतिमावः ॥३१॥ उत्तो भकानां स्वेतदुभयान्यावार तेपामापधनुदार एयेत्यत आहुभक्तीत्यादि, तथा च योगक्षेम यहाम्यह'मिति भगवमतिज्ञासस्तेपामापद एवं नामान्यागतासु या स एव सत्यप्रतिशोरक्षक इति न मछानामापरिचिन्ते स्यर्थ ॥२०॥ अयाधाय ॥२८॥ मन भाष्पं स्फुटार्थम् ॥ २८॥ अपि स्मयते ॥ २९ ॥ स्मृतिस्तु सूत्रोक्ता स्मृतिस्तु 'जीवितास्ययमापनो योग्नमत्ति यतस्ततः लिप्यते नस पापेन पनपत्रमियाम्मसे'ति, अटफर्मासम्यन्धः, सायासाष्टवादादिकमांकरणे दोपासम्पन्ध इत्पर्य , सत्र सौर्य क्षेतमाहुर्शनामिरिति ॥ २९॥ शब्दयातोकामकारे॥३०॥ कामफारे शानिन आपत्ती निपिदाधरणे, तदभायेन निपिसाधारस्वासम्मपेन, फामकारनियर्तको निपिसाचारनियतको पैपाचारमवतंकवयः ॥ ३० ॥२॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे द्वितीयाधिकरणम् ॥२॥ पिहितत्यामाधमकर्मापि ॥ ३५॥ नाश्यत्येन भानामि रितियाश्यायायायेनेस, अमयोजवरया विहिवारणसाप्रयोगकरपात् ॥३॥ 1.महरमा गो। १. छम बना। १. अपि प का ४.दुष्ट सर्वत्र । ५. म १ . पूर्वप का . तस्सागोपि है।

·३५७ कृतानि कर्माण्यपि "विष्णोः कर्माणि पश्यते" (ते. सं. १.३.६:) तिमन्त्रेण निरूप्य पुनः पूर्वोक्त- लीलास्थानं "तद् विष्णोः परमं पद" (तै. सं.१.३.६.) मिति पदेनान्द्य तस्य नित्यत्वनिरूपणा- चोच्यते "सदा पश्यन्ति सूरय" (तै. सं. १.३.६.) इति, 'सरयो' विद्वांसः पुरुषोत्तमज्ञानवन्त इति 'सदे तिपदेन, एवं सति पुष्टिमार्गीयभगवद्भावं प्राप्तस्स मुक्तायुच्यमानायां तन्नियमो भज्यतेत्यर्थः, पारन्, तच भक्त्यैवेति 'सूरि'पदेन भक्ता उच्यन्ते, तथा च भक्तानां सार्वदिकदर्शनं नियम्यते यचोक्तं 'साधनावस्थायामुत्तमावस्थारूपत्वं परं तदीयत्वस्य फलं 'मुक्ति रेवेति तत्राहातद्रूपेति,उक्त- रूपमेय प्राप्तमस्तीत्यन्वयः, तज् ज्यायस्वं, तथा सिद्धं भवतीत्यर्थः, निपेधो देहादीनां निषेधः, उक्तयोराश्रम- ममुक्त्योः परामर्श स्वित्यर्थः, एतेनोभयापेक्षया भक्तरुत्कृष्टनिवर्तनेन, तस्य भक्तस्य ॥ ३८॥३॥ ना, तदीयानां ज्ञानमार्गीयाणां, तत्र ज्ञानभक्तिमार्गयोर्मध्ये, तस्य साधनस्य, तदीयत्वस्य साधनरूपभग. तभूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ अधिकरणमवतारयन्त्यथेत्यादि- वीयावस्य,साधनदशायां श्रवणकीर्तनादिकर्तव्यतादशायां, उत्कृष्टेत्यादि, सुखरूपत्वेनानुभवेनोत्कृष्टवादित्यर्थः, तेगं भक्तानां, न कश्चिद्विशेषो ज्ञानमागांपेक्षया भक्तिमार्गे न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः, सिद्धान्ते सूत्र व्याकुर्वन्ति' नद्भूतस्येत्यादिना, व्यवच्छेदो मर्यादामार्गीये पुष्टिमार्गीयभगवद्गावव्यवच्छेदः, अयं भावः पुष्टिमार्गीयभगवद्भावः, तस्यापि जैमिनेरपि, भगवदीयानां सदाभगवत्साक्षात्काररूपनियमारमकं हेतुं निरूपयितुमाहुस्तैत्तिरीयकेत्यादि। तत्र परमपदे, तस्य लीलास्थानस्य, तच्च भक्तः प्राप्यं लीलास्थानं चेत्यर्थः, इति मुक्तानां दर्शनसाधनेन्द्रियाणा- भावेभ्य इत्यस्य तद्रूपं भगवदीयत्वं तस्मादुरस्कृष्टपदार्थानामभावेभ्य इति सूत्रभागार्थ इति फलितं, उक्तभगवदीय. मभावात् सदादर्शननियमस्य भङ्ग इत्यर्थः, यञ्चोक्तमेतदधिकरणपूर्वपक्ष उक्तमित्यर्थः, तद्रूपेतीति, तथा च तद्रूपा. १. सुमं परा। ४. पुष्टिमार्गीयस्य के। सूच्यते ॥ ३८ ॥३॥ १. विपश्चितेत्युक्तफलवत्त्वं वपागो । तृतीयाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थं तद्भूतस्पेत्यधिकरणम् । द्रयादिकमप्यस्ति येन भजनानन्दानुभवः साद् भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपि मायातत्कार्यरहित- नानन्दरूपत्वेन च भगवदुपयोग्यतोपि तत् तथेत्यर्थः, न हि मुक्तात्मनां कश्चन भगवदुपयोगो- नीतिभावः, तदुक्तं श्रीभागवते "न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता" (श्रीम- दाग.२.९.१०.) इत्यादि "मुक्तोपसृप्यत्व" चोच्यते, अत एव सप्तमस्कन्धे "देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिना" (श्रीमद्भाग.७.१.३४.)मित्युक्तं, 'पुरवासि'त्वे देहादेरावश्यकत्वानिपेधो जडात्म- कानामेवेत्यवगम्यते, इतरज् ज्याय' इतिपाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामर्शात इत्यनेनोक्तयोरेव वा, एतेन "सोनुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते" (ते. प्र.) तिश्रुत्युक्तफलवत्त्वं तस्य ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं विहितत्वाचाश्रमकमत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ अथेदं विचार्यते, तदीयानामपि कदाचित् सायुज्यमस्ति न वेति, तत्र भक्तिमार्गस्यापि जाधनरूपत्वात् तस्य च मुक्तावेव पर्यवसानात् तदीयत्वस्य साधनदशायामुत्कृष्टावस्थारूपत्वात् तेषामपि मुक्तिरावश्यकी, तथा च कर्मफलतो न कश्चिद् विशेष इति प्राप्त उच्यते । तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ तद्भूतस्येत्यादि, तुशब्देन मर्यादामार्गीयव्यवच्छेदः, अन विश्वासदाझ्याहान्यस्य का वार्ता कर्ममात्रनिरूपकस्य जैमिनेरपि यदि कदाचिद् भगवत्कृपयायं भावो भवेत् तदा तहतस्य पुष्टिमार्गीयभंगवद्भाव प्राप्तस्य तस्यापि नाताव उक्तभावतिरोधानं न कदाचिदपी- त्यर्थः, अब हेतूनाह नियमादीन, तैत्तिरीय तते धामान्युष्मसी" (तै. सं. १.३.६.) ति- भने “यत्र भूरिशङ्गा अयासस्तदुरुगायस्य परमं पद” (तै. सं. १.३.६.) मित्युक्त्या तदनन्तरं तत्र ॥ इति तृतीयचतुर्थे तृतीयाधिकरणम् ॥ ३॥ २. साधनावस्थायां यपुपुंगो, साधनावस्थास्पत्वात् तेपामपि पपा । ।

·4 ३५६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते प्राधान्येन भगवद्धर्मा एव कर्तव्या इत्यत्रोपोबलकान्तरमनेनोच्यते । अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३४ ॥ 'सर्व पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तरति सर्व पाप्मानं तपति नैनं पाप्मा तपती (बृह. ६.४.२३.) त्यादिना भगवद्धर्मानुरोधेनाश्रमकर्माकरणजदोपैरनभिभवं च श्रुतिर्दर्शयत्यतो भगवद्धर्मा एव सर्वेभ्य उत्तमा इत्यर्थः ॥ ३४॥ अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३५ ॥ भगवद्धर्मेभ्य आश्रमधर्मा हीना इत्यप्यल्पमुच्यतेपि तु तस्मिन् पुरुषोत्तमे धर्मिण्येव दृष्टि स्तात्पर्य यस्य पुंसस्तस्याश्रमधर्मा अन्तरा च फलसिद्धौ व्यवधानरूपाश्चेति श्रुतिदर्शयतीति पूर्वेण सम्बन्धः, अन्तराशब्दोवाव्ययात्मको व्यवधानवाचकः, तथा च श्रुति रेतद्ध स वै ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्मायं लोक" ( बृह. ६. ४. २२. ) इत्यृणापाकरणहेतुत्वेन लौकिकोत्कर्षहेतुत्वेनापि प्रजाया अभीष्टत्वेपि तदुत्पादनव्यासङ्गेन भगवदानन्दानुभवेन्तरायो भविष्यतीति तदृष्टया तत्रोपेक्षा दर्शयति ॥ ३५ ॥ अपि स्मर्यते ॥ ३६॥ अपिशब्देनाश्रमधर्माणां तथास्वं किमु वाच्यं यतो ज्ञानतत्साधनवैराग्यादीनाम- 'प्यन्तरों'रूपत्वं स्मयते "तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे"ति (श्रीमद्भाग. ११.२१.३१.) भगवद्वाक्यम् ॥ ३६ ॥ विशेपानुग्रहश्च ॥ ३७ ।। 'पर्यत' इति पूर्वेण सम्बन्धः, ज्ञानादेः सकाशाद् भक्तिमार्गे फलतोप्युत्कर्षमाह ज्ञानादि- साधनयत्स्वनुग्रहो मुक्तिपर्यन्त एव भक्तिमार्गे व भक्तपराधीनो स्वतन्त्र इव द्विजे" (श्रीमद्भाग. ९.४.६३.)त्यादिवाक्यविशेषरूपो मुक्यादिभ्योपि भक्तानां व्यावर्तको भगवदनुग्रहः सर्यत इत्यर्थः ॥ ३७॥ गूढाभिसन्धिमुद्घाटयन् फलितमर्थमाह । अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच॥३८॥ अत इति पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिपरामर्शः, तथा चेतरस्सा मुक्तेरपि भक्तिमार्गीयतदीयत्वमेव ज्याय इत्यर्थः, अत्र हेत्वन्तरमाह लिङ्गाचेति, मुक्तानां तु मायाविनिर्मुक्तमात्मस्वरूपमेव न तु देहे- अनमिमयं च दर्शयति ॥ ३४ ॥ सूत्रमवतारयन्ति प्राधान्येनेत्यादिना, स्फुटमन्यत् ॥ ३४ ॥ अन्तराचापि तु तदृष्टेः॥ ३५॥ सूत्रमवतारयन्ति भगवद्धर्मभ्य इत्यादिना, अल्पमाश्रमकमाल्पं, तुत किमत माहुरपि वित्यादि, अन्तरेत्यादि, तथा धान्दो प्यायकायवाची कोस इत्यर्थः, एतदर्थोप- एम्भिको श्रुतिमाहुरेतद्ध स' इति, स्फुटमन्यत् ॥३५॥ अपि मर्यते ॥ ३६॥ एतरसूग्रस्य पा प्याख्यातस्येपि पुनः प्रयोजनान्तरपरतया व्यायानुमपतारयन्त्यपि दाम्देनेत्यादिना, स्मृतिमाहुस्तरमादित्यादिना ॥ ३६॥ विशेपानुग्रहन्ध । ३७ । मुक्तिपर्यन्त एयेत्येवकारेण मुक्तयधिकफलानुग्रहन्यवच्छेदः ॥ ३५॥ अतस्त्यितरज्यायो लिङ्गाय ॥३८॥ स्त्रमयतारयन्ति गूढेत्यादिना, तदीयत्व भगवदीयस्यं, आत्मस्व- १. उरामानि साधनानि पापुगो। २. तत् पूर्व प्रामणाः पापुंगो। ३. अपि च क। ४. राय पागो।

·तृतीयाध्याय चतुर्थपादे चतुर्थ सद्भूतस्सेत्यधिकरणम् । न्द्रियादिकमप्यस्ति येन भजनानन्दानुभवः स्याद् भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपि मायातकार्यरहित- वेनानन्दरूपत्वेन च भगवदुपयोग्यतोपि तत् तथेत्यर्थः, न हि मुक्तात्मनां कश्चन भगवदुपयोगो- तीतिभावः, तदुक्तं श्रीभागवते "न यत्र माया किमुतापरे हरेनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता" (श्रीम- दाग.२.९.१०.) इत्यादि "मुक्तोपमृप्यत्व" चोच्यते, अत एव सप्तमस्कन्धे "देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिना" (श्रीमद्भाग.७.१.३४.)मित्युक्तं, 'पुरवासि त्वे देहादेरावश्यकत्वान्निधो जडात्म- कानामेवेत्यवगम्यते, इतरज् ज्याय' इतिपाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामर्शोत इत्यनेनोक्तयोरेव था, एतेन "सोचते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते" (ते. ब.) तिथुत्युक्तफलवत्वं तस सूच्यते ॥ ३८॥३॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं विहितत्वाचाश्रमकमत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ अथेदं विचार्यते, तदीयानामपि कदाचित् सायुज्यमस्ति न चेति, तत्र भक्तिमार्गस्यापि साधनरूपत्वात् तस च मुक्तावेव पर्यवसानात् तदीयत्वस साधनदशायामुत्कृष्टावस्थारूपत्वात् तेषामपि मुक्तिरावश्यकी, तथा च कर्मफलतो न कश्चिद् विशेप इति प्राप्त उच्यते । तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ तद्भूतस्येत्यादि, तुशब्देन मर्यादामाीयव्यवच्छेदः, अत्र विश्वासदार्यायाहान्यस का वार्ता कर्ममात्रनिरूपकस जैमिनेरपि यदि कदाचिद् भगवत्कृपयायं भावो भवेत् तदा तभूतस्य पुष्टिमार्गीयभगवद्भाव प्राप्तस्य तथापि भातद्भाव उक्तभावतिरोधानं न कदाचिदपी- त्यर्थः, अत्र हेतूनाह नियमादीन् , तैत्तिरीयके "ते ते धामान्युष्मसी" (तै. सं. १.३.६.) ति- मत्रे “यत्र भूरिशृङ्गा अयासस्तदुरुगायस परमं पद" (तै. सं. १.३.६.) मित्युक्त्वा तदनन्तरं तत्र कृतानि कर्माण्यपि "विष्णोः कर्माणि पश्यते" (तै. सं. १.३.६:) तिमन्त्रेण निरूप्य पुनः पूर्वोक्त- लीलास्थानं "तद् विष्णोः परमं पद" (ते. सं. १.३.६.) मिति पदेनानूध तस्य नित्यत्वनिरूपणा- योच्यते "सदा पश्यन्ति सूरय" (तै. सं. १.३.६.) इति, 'सूरयो' विद्वांसः पुरुषोचमज्ञानवन्त इति यावत् , तच्च भक्यैवेति 'सूरि पदेन भक्ता उच्यन्ते, तथा च भक्तानां सार्वदिकदर्शनं नियम्यते 'सदे'तिपदेन, एवं सति पुष्टिमार्गीयभगवद्भाव प्राप्तस्य मुक्तावुच्यमानायां तनियमो भज्येतेत्यर्थः, यचोक्तं 'साधनावस्थायामुत्तमावस्थारूपत्वं परं तदीयत्वस्य फलं 'मुक्ति रेवेति तत्राहातद्रूपति,उक्त- रुपमेय प्राप्तमस्तीखन्वयः, तज् ज्यायस्त्वं, तथा सिद्धं भवतीत्यर्थः, निपेयो देहादीनां निषेधः, उक्तयोराश्रम. फर्ममुक्त्योः परामर्श स्वित्यर्थः, पतेनोमयापेक्षया भक्तरुत्कृष्टनिवर्तनेन, तस्य भक्तस ॥ ३८॥३॥ ॥ इति तृतीयवतुर्थे तृतीयाधिकरणम् ॥३॥ तद्भूतस्य तु नातझायो जैमिनेरपि नियमातदूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ अधिकरणमयतारयन्त्यथेत्यादि- ना, तदीयानां ज्ञानमार्गीयाणा, तत्र ज्ञानभक्तिमार्गयोर्मध्ये, तस्य साधनस्य, तदीयत्वस्य साधनरूपभग पदीयवख, साधनदशायां श्रवणकीर्तनादिकर्तव्यतादशायां, उत्कृप्त्यादि, सुसरूपत्वेनानुभयनोत्कृष्टत्यादित्यर्थः, Niनश्चिद्विशेषो ज्ञानमागापेक्षया भक्तिमार्गे न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः, सिद्धान्ते सूत्र व्याकुर्वन्ति नतस्पत्यादिना, व्यवच्छेदो मर्यादामागीये पुष्टिमार्गीयभगवावव्यवच्छेदः अयं भावः पुष्टिमार्गीयभगवद्रायः, तस्यापि जामनेरपि, भगवदीयानां सदाभगवरसाक्षात्काररूपनियमारमकं हेतुं निरूपयितुमाहुस्तैत्तिरीयकत्यादि तपरमपद, तस्य लीलास्यानप, तय भक्त प्राप्यं लोलास्थानं चेत्यर्थः, इति मुक्तानां दर्शनसाधनायाणा मभावात सादर्शननियमस्य भा इत्यर्थः, योक्तमेतदधिकरणपूर्वपक्ष उक्तमित्यर्थः, तद्रूपेतीति, तथा च तद्रूपा- भाष्य इत्यस्य तद्रूपं भगवदीयत्यं तमादुरकृष्टपदार्थानामभावेभ्य इति सूत्रभागार्थ इति फलितं, उसभगवदीय २. साधनावस्थायां यपुरंगो, साधनावस्थारूपत्वात् तेपामपि धपा। १. विचितेयुक्तालवत्वं बपागो । सं या । ४. पुष्टिमागीयस्य के।

·३५८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते भगवदीयत्वं न साधनरूपमपि तु मुक्तेरपि फलरूपं, "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मे" (श्रीमद्भाग.६.१४.५.)तिवाक्याद् “यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्स हदि श्रिताः अथ मोमतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत" (बृह. ६.४.७.) इतिश्रुत्या मृत'स मुक्तस ब्रह्मस्वरूपभोग उच्यते, स च "यमेवैप घृणुत" (कठ. २.२३.) इतिथुतेर्भगवदीयत्वसाध्य एवेति स्पष्टं फलत भस्सातोतद्रूपत्वं, फिञ्च फलं हि साधनादुत्तमं भवति भगवदीयत्त्वादुत्तमस्यार्थस्याभावादपि न तुं मुक्तिरुचिता, तदुक्तं श्रीभागवते पञ्चमस्कन्धे पूर्व भक्तिस्वरूपं निरूप्य "तयैव परया निवृत्या छपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्त- सर्वार्था" (श्रीमद्भाग. ५.६.७.) इति ॥ ३९ ॥४॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थं तद्भूतस्येत्यधिकरणम् ॥४॥ अथेदं विचार्यते, ध्रुवीयेव च ब्रह्मादिलोकाधिकारं दत्वा तत्सम्बन्धिफलं ददाति न वेति । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॥ ४० ॥ तत्र नेत्याह न चेति, तत्र हेतुः पतनानुमानादिति, "आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनो- र्जुने" (श्रीमद्भग. ८.१६.) तिस्मृतेरित्यर्थः, फलस्य सावधित्वादितिभावः, किञ्च तादृशंस्य भगवदीयस पर्तनायोगादपि न तथा । अथवा तादृशस्य सदा भक्तिरसानुभवात् तदतिरिक्तस्यानपेक्षणादन्येषां फलानां सम्बन्धा- भावादित्यर्थः॥४०॥ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत् तदुक्तम् ॥४१॥ एके भक्ता आधिकारिके फले पतनमात्रं न हेयत्वप्रयोजकमिति वदन्त्यपि तूपपूर्व पतन- मेव तदिति बदन्ति, भक्तिभावाच्युतेः, अधिकारसमाप्तौ भगवदनुग्रहाशापि कदाचित् सम्भवतीत्युप- पतनं तत् , मुक्ती त्वपुनरावृत्तेर्भक्तिरसाशापि नेति महापतनमेव सेतिभावः, तेन निपिद्धकर्म- फलतुल्यत्वं ज्ञापितं भवति, अत एव श्रीभागवते "नारायणपरा लोके न कुतश्चन विभ्यति स्वर्गाप- वर्गनरकेप्वपि तुल्यार्थदर्शिनः" (श्रीमद्भाग. ६.१८.२८.) इति गीयते, भक्तिमार्गे तु साक्षात्सङ्गा- त्यस्य मुक्कापेक्षयाधिक्ये प्रमाणं प्रदर्शयन्ति मुक्तानामित्यादिना, अतो भक्तेर्मुत्यधिकरवतः, अतद्रूपत्वं मुक्ति- साधनभितरवमित्यर्थः, न तु मुक्तिरचिता भगवदीयस्य फलं मुक्तिनोंचितेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ ४ ॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे चतुर्थाधिकरणम् ॥ ४ ॥ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॥ ४० ॥ सूनमवतारयन्त्यथेत्यादिना, ददाति पुष्टि- मार्गीयभक्ताय ददाचीत्यर्थः, पतनानुमानादिति पतनयोधकस्मृत्या पतनबोधकथुतेरनुमानादित्यर्थः, नम्वं सति भगवता ध्रुवाय कपमाधिकारिकफल दत्तमत आहुः किञ्चेत्यादि, ताशस्य भगवन्तं प्राप्तस्य पुष्टिमार्गीयभग- पदीयस, ध्रुवस्य मर्यादामार्गीयस्येन तथा फलदानमित्यर्थः, तदयोगादित्यस्यार्थमाहुः पतनायोगादिति, पतना. योगादित्यस्यार्थान्तरमाहुरथवेत्यादिना, तादृशस्य मुक्त्यभिलापाशून्यस्य भगवदीयस्य ॥ ४० ॥ उपपूर्वमपि त्येके भायमानयत् तदुक्तम् ॥४१॥ आधिकारिकफले पतनविशेषतामयशंगायेदं सूत्रमित्यर्थ- कधनायाहुरेक इत्यादि, पतनमात्र सत्या पतनमेव, उपपूर्व पतनमुपपातनमित्यर्थः, सा गणिः तेन मुक्तेर्महा- पतनरूपरयेन, मुक्तेमहापतनरूपरये सम्मतिमाहुरत एवेत्यादिना, 'नारायणपरा होके म पुनमग विभ्यक्ति स्वर्गाप- २. सरपलल. क्यपागो। ३. गुप्त रावन । ४. राय के। ५. पुषगपि क, भुषादये च। ७. सावधिकत्वात् कंगो। १०. यमना० कपा । १. - १. प्रभिद्यन्ते के । ८.शे सर्वत्र ९. "ये रार्थन। ६. भवनात्व। ।

·" सृतीयाध्याये चतुर्थपादे पष्टं पहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् । '३५९ मावपि तदीयं भावमात्रमप्यशनवत् साक्षाद्भगवत्स्वरूपभोगवदेव मन्यन्ते, तदुक्तं श्रीभागवते “अथ ह वाव तये" (श्रीमद्भाग. ६.९.३९.) त्यादिना, साक्षाद्भगवद्भोगो जीवस्यासम्भावित इति- महानिरासायाह तदुक्तमिति, "सोचते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते" (ते. ब्र.)ति, "अत्र इस समक्षुत" (बृह. ६.४.७.) इत्यादिश्रुति' साक्षाद्रमखरूपरसाशममुक्तमित्यर्थः ।। ४१॥५॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ॥५॥ वहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४२ ।। अथेदं चिन्त्यते प्रचुरभगवद्भावमात्रवतः साक्षात्स्वरूपभोगवतो वा गृहत्यागः कर्तव्यो न वेति, फलस सिद्धत्वान्नेतिपक्षव्यवच्छेदाय "मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मता" (श्रीम- हाग. ४.३०.१९.) इतिवाक्याद् बन्धकत्वेन त्याज्य इतिपक्षव्यवच्छेदाय च तुशब्दः, भावमात्रे साक्षात्प्रभुसम्बन्धे चोभयथापि गृहाद् यहिर्गमनं गृहत्याग इति यावत् , स आवश्यकः, तत्र प्रमाणमाह स्मृतेरित्यादि, "वं तु सर्व परित्यज्य लेहं स्वजनबन्धुषु मय्यावेश्य मनः सम्यक समग विचरस्व गा" (श्रीमद्भाग. ११.७.६.) मित्यादिस्मृतिर्भगवद्भाववतस्तत्सङ्गविशिष्टस्यापि बहिर्गमनमाह, तदाचारोपि तथैव श्रूयतेतस्तथा, अत्रायमाशयः, आश्रमधर्मत्वेन गृहत्यागो “यदह- रेखे" (जावा. ४.) त्यादिश्रुतिभ्यः पूर्वमुपपादितोपि यदधुना पुनरुच्यते तेन तदतिरिक्तोयमिति ज्ञायते, तथा चोक्तवाक्यान्मुमुक्षुमुक्तिप्रतिवन्धकत्वाभावेपि व्यासङ्गस्यात्रावश्यकत्वादुक्तोभयोरप्य- नवरतं प्रभुरसाखादे प्रतिवन्धकत्वेन तस तत्यागस्य विप्रयोगरसानुभावकत्वेन च स कर्तव्यो यद्यपि स्पेष्टान्तरायत्वेन खत एव तत्यागो भावी तथा प्याश्रमादाश्रमं गच्छे" (श्रीमद्भाग.११.१७.३८.) दितियाक्यादवाश्रमान्तरत्वाभावेन त्यागस्याविहितत्वशङ्काभावायेयमुक्तिरिति ॥ ४२ ॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः॥४३॥ पुष्टिमार्गीयभक्तस्य विहितत्वोदिज्ञानमप्रयोजफं, तत्र हेतुस्तस्य भक्तिमार्गखामिनः श्रीगोकुलेशादेव फलस्य श्रुतेरतो बहिर्गमनं न साधनत्वेनात्र कार्यमितिभावः, अत्र "यमेवैप वृणुत' (मुण्ड. ३.२.३.) इतिश्रुतिरनुसन्धेया, एतदनुपदमेव पठ्यते "नायमात्मा बलहीनेन लभ्य" (मुण्ड, ३.२.४.) इति, अत्र भगवद्वरणानन्तरमपि जीववलं कर्तमं यदपेक्षा भगवल्लाम इतिजिज्ञासायां सर्वात्मभाव एव 'बल'मिति निर्णीयते, तस्यैव मर्यादाबलोपमर्दकत्वाद् भगवदशी- कारहेतुत्वाच धजसीमन्तिनीनां प्रभुवचनातिक्रममपि कृत्या स्वरूपपरिग्रहस्त'रले नैव यत इत्यात्रेय पर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः', अशनवदितिसूत्रभागार्थमाहुर्भक्तिमार्ग इत्यादिना, अशनवद् भगवरसम्बन्धिसर्प- भोगासनवदित्यर्थः ।। ४१ ॥५॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे पञ्चमाधिकरणम् ॥ ५॥ यहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराध ॥ ४२ ॥ सूत्रमवतारयन्त्यथेत्यादिना, संशयमाहुः प्रचुरेत्यादिना, फलस्य भगवद्भावभगवरसाक्षात्कारान्यतररूपफलस्य, नेतीति, गृहत्यागो न कर्तव्य इत्यर्थः, व्यवच्छेदाय चेति चकारेण फलस्य सिद्धत्वान त्याग इतिपक्षसमुञ्चयः, तत्सङ्गो भगवद्भाववतः सङ्गः, तदाचारोपि स्मृत्योपदिष्टस्या- चारोपि, तथैवोपदेशानुसारेणैव, तथा त्यागावश्यकता, अत्र त्यागे, पूर्वमूर्ध्वरेत.सूत्रे, व्यासङ्गस्य लौकिकव्यासजस्य, अत्र गृहस्थिती, उक्तोभयोः केवलमाववरसाक्षाभोगवतोः, तस्योक्तविधभक्तयोस्तत्यागस्य, चकारोप्यर्थः, तथा मनियन्धकाभायेपि रसास्वादायावश्यक इत्यर्थः, स्वेष्टान्तरायत्वेन गृहस्सोक्तरसभोगान्तरायत्येनेत्यर्थः, अन गृह- सामिनः फलश्रुतेरित्यायः ॥ ४३ ॥ सूत्रमवतारयन्ति पुष्टीत्यादिना, अप्रयोजक स्वकर्तव्ये विहितत्व. शानं न प्रयोजकमित्यर्थः, तस्य पुष्टिमार्गीयभक्तस, अत्र पुष्टिमार्गीयमक्ते, अन स्वामिसकाशादेव फललामे, कतमं 4. तदीय कगो। २. मन्यते यपागो। ३. विचार्यते पा। ४.तम सर्वन। ५.°दिति कैगो। ६. मत् यपा। ७. पेक्षोय।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाध्ये प्रदीपसहिते आचार्यो मनुते, इदमत्राभिप्रेतं, सर्वात्मभावस्य यद् बलं तत् तदात्मकस्य प्रभोरेव, तस्य चाय खभावो यदन्यन रोचतेत एव ब्रजपरिवृढवदनेन्दुवचनकिरणप्रचारस्रोच्छलत्केवलभावाम्मोधि- वचनवीचयो गीयन्ते “यर्थम्युजाक्ष तव पादतलमस्याक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्ष थातुं पारयाम" (श्रीमद्भाग. १०.२६.३६.) इत्यादयः, अतस्त्यागस्तु पृष्ठलग्न एवायातीति न तदर्थ यतनीयमिति, विष्ण्ववतारत्वेन पुरुषोत्तमभावस्वरूपज्ञोयमिति तथा ॥४३॥ आविज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ।। सर्वत्यागपूर्वकं यद् यहिः प्रभुसमीपगमनं भक्तस तदार्विज्यमृत्विकमवेत्यौडलोमि- राचार्यो मन्यते, तस्यायमभिसन्धिः, यजमानो हि स्वेष्टसिद्ध्यर्थमृत्विज आदी वृणुते, प्रकृते च "यमेवैप घृणुत" (कठ.२.२३.) इतिश्रुते"स्तस्मादेकाकी न रमत" (बृह. ३.४.३.) इतिश्रुतेश्च स्खक्रीडार्थ भगवान् स्वचिकीर्पिततत्तल्लीलानुरूपाम् जीवान् वृणुते "यूनः स्थविरान् वे" ( आप. औत.) तिविकल्पादेकरूपाणां यथा सोमादिपु वरणं तथा सर्यात्मभाववत्त्वेनैकरूपाणामेवात्र वरणं, तत्र यथा स्वीयखीयतदङ्गमात्रकरणं तेषां तथेतरसम्बन्धनिवर्तनपूर्वकं तद्भोग्यसमर्पकत्व- मत्र, तदुक्तं भगवता “यदा पुमांस्त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो म" (श्रीमद्भाग. ११.२९.३४.) इति, अत्र पूर्वपदेनेतरसम्बन्धनिवर्तनोक्त्या सर्वात्मभाव उक्तो भवति, तदनन्तर- मात्मनिवेदने सत्येतद्विपयकलीलाकरणेच्छाविषयः स भवति, अन्तरङ्गलीलाप्रवेशनमिच्छायां विशेपस्तस्मात् सुष्टूक्तमात्विज्यमिति, एतेन "न ददाति न पचती" (आप. श्री.१०.१४.६.७.) त्यादिश्रुतेर्यथा सोमादौ दीक्षितस्य तद्यागेतरधर्मनिवृत्तिः स एव परमो धर्मो यतस्तथा पुरुषोत्तम- सोक्तभक्तैः सह रमणमेव सार्वदिकमेतदेव च महन्महत्त्वमिति सूचितं भवति, प्रकृते भक्तानामृत्ति क्त्वेन निरूपणे हेतृत्वेन तात्पर्यान्तरमध्याह तस्मै यजमानारब्धकर्मसाङ्गत्वाय अत्विक परिक्री- यते चरणेन स्वकार्यमानोपयोगित्वाय स्वीयः क्रियते, तथा प्रकृतेपि, न च "कचित् कल्याण्यो दक्षिणा" (आप. श्रौत.) इतिप्रश्नवचनात् तदथैव तत्प्रवृत्तिरत्र तु स्वतःपुरुषार्थत्वेन भगवदर्था प्रवृत्तिरतो वैपम्यमिति वाच्यं, नीरागस्यापि वरणसमये तत्प्रश्नस्यावश्यकत्वात् तथैव दक्षिणा- दानमपि, अन्यथा निरङ्गत्वापत्तः, प्रकृतैपि भक्तानां स्नेहादेव प्रवृत्तिभगवान् स्वानुभवार्थमेव ताननुभावयतीति न वैपम्यम् ॥ ४४ ॥ किपमित्यर्थः, तस्य सर्वात्ममावस्य, अन्यद्भगवदतिरिक्तं, पृष्ठलग्न एव सर्वात्मभावस्य पृष्टलन एव, एचकारेपा कर्तृताव्यवच्छेद, नन्वेतायज्ञानमात्रेयस्य कुत इत्याकासायामाहुविण्यवतारत्वेनेत्यादि, अनये भगवता वरदानाद् विष्पववताररूप एवानेयो जात इत्यर्थः, तथा पुष्टिभावाभिज्ञः ॥ ३ ॥ आविज्यमित्यौडुलोमिस्तसै हि परिक्रीयते ॥ १४ ॥ एकरूपाणां यौवनत्ववतां स्थविरस्ववतां वैकधर्म- वतां वरणमित्यधी, तत्र सोमादी, अत्र पुष्टौ वृते, तदुक्तमिति 'यदा पुमा'नितिवाक्यमेकादशस्कन्धीयकोन- शिदध्याये भगवतोक्तं, अप्रैतद्वाक्ये, एतद्विपयको निवेदनवाक्यविषयकः, स भारमनिवेदनकर्ता, अन्तरङ्गेत्यादि तथा च विचिकोपितोम' इत्यत्र व्युपसर्गेणेच्छायां विशेषलाभः, रमणमेवेत्येवकारेण सोमयजमानस्येव भगवतो. पीतरकरणं व्यवच्छिद्यते, एतदेव रमणकरणमेव, आह सूत्रकार आह, तथा प्रकृतेपि स्वकीयसागलीलानिष्पाद- नार्थ भगवतापि भक्ता प्रियन्त इत्यर्थः, तथैव तत्प्रवृत्तिर्दक्षिणार्धेव यादी प्रवृत्तिरित्यर्थः, अत्र तु भक्तानां वरण- तु, वैपम्यमन दक्षिणाभावाद् वैषम्य, नीरागस्यापि यागे दक्षिणामनिच्छतोपि, प्रश्नस्य 'कचित् कल्यायो दक्षिणा' इतिप्रश्नस्थावश्यकत्वात्, प्रकृतेपीत्यादि, तथा च यथा चैधरवमेव प्रभादिप्रयोजक तथा स्नेह एव भक्ता ना निरपाधिकः प्रयोजकः, तत्र यथा दक्षिणादानेन फर्मसाहता तयार भक्तानां सागतेति न पश्यमित्यर्थः । 1. अन्योति पापाटोशुद्ध एव । ३. सर्वात्मभावत्वेन । ४. सम्बन्धि गो। ६. सम्भवति वपागो। ७. विषय इति पापाठोशुद्ध एव । २. इवा सर्वन ८. बचिदिति पापाटोशुद्ध एव । ५. सद्वि० सर्वन ।

·तृतीयाध्याये चतुर्थपादे सप्तमं सहकार्यन्तराधिकरणम् । ३६१ श्रुतेश्च ॥४५॥ आथर्वणोपनिपत्सु पठ्यते "भक्तिरस भजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनैवामुग्मिन् मनःकल्पन- तदेव च नैष्कर्म्य" (गो. पू. ता. १.) मिति' । भक्तिमार्गप्रचारकहृदयो बादरायणः । मानं भागवतं तत्र तेनैवं ज्ञेयमुत्तमः ॥१॥४५॥६॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे पष्टं बहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् ॥ ६॥ ननु (कठोप. २. २२.) "यमेवे"तिथुतिः साधनान्तरनिपेधपूर्वकं वरणस्यैव साधनत्वमाह (वृ. ६. ४. २३.) "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मान पदये"दितिश्रुतिः साधनान्तरमप्याह, एवं विरोघे श्रुतित्वाविशेपा किमादरणीय किं नेतिसंशये साधनान्तर विधिरेवादरणीयोन्यथा शास्त्रवैयर्थ्य स्यादिति प्राप्त उच्यते सहकार्यन्तरविधिरिति । सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तदतो विध्यादिवत् ॥ ४६ ॥ मर्यादापुष्टिभेदेन वरणं द्विधोच्यते, तत्र सहकार्यन्तरविधिस्तु मर्यादापक्षणोच्यते पुष्टौ तु नान्यापेक्षति न विरोधगन्धोपि, अपरं च, साधनं हि कायिक वाचिक मानसिकं च विधीयते, तत्र (कठोप ४.११.) "मनसैवाप्तव्य"मितिश्रुतेस्तृतीयं मुख्यं, तदपि तावदेव मार्यादिक- सापि विधेयत्वेन कर्तव्यं यावत् स्नेहो न भवति, यतस्तद्वतः स्नेहवतस्तूक्तं तृतीयं साधनमपि विध्यादिवत्, यथा तद्वतो विधिरर्थवादो वा प्रवृत्तायप्रयोजकस्तस्य खत एव सम्भवात् तथा भगवत्प्राप्ताविदमित्यर्थ कैमुतिकन्यायेन पूर्वयोरप्रयोजकत्वमेतच्छेपत्वादेवायासतीति तृतीय- मेवोक्तम् ॥ ४६॥७॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे सप्तमं सहकार्यन्तराधिकरणम् ॥७॥ ननु (प्र. सू. ३. ४. ४३.) "वहिस्तूभयथे" त्यादिना भगवदीयस्य गृहत्याग आवश्यक इति निरूपित, छान्दोग्ये (छान्दो. १०. १५. १.) त्वा"चार्यकुला" दित्युपक्रम्य छान्दोग्योपनिषदन्त "आचार्यकुलाद् वेदमधीत्य गुरोः कर्मातिशेपेणाभिंसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधत आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्याहिरस्य॑न् सर्वाणि भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स श्रुतेश्च ॥४५॥ सूत्रं विवृण्वन्त्याथर्वणेत्यादिना, 'भक्तिरस्य भजन'मितिश्रुतिः, तद् भजनं, अमुमिन् भग. पति, मानं भागवतं तत्रावैधव्रजसीमन्तिनीनां सम्यासे वैधोद्धवादिसध्यासे च श्रीभागवतं प्रमाणमित्यर्थः ॥४५॥६॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे पृष्ठमधिकरणम् ॥ ६ ॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ४६॥ भक्तिमार्गीयस्य प्रदर्शितगृहत्याग. समानतया श्रुत्युक्तशमदमादिकमपि कर्तव्यत्वेन प्रसक्तं भवत्यतोधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, उच्यते सूत्रेण सिद्धान्त उच्यते, नान्यापेक्षा 'यमेवे तिश्रुत्या 'नायमामे'तिश्रुतिविरोधानान्यापेक्षेतिभाव इत्यर्थः, तदपि मानसिक मपि, तद्वतो भगवति प्रेमवतः, तस्य भगवदनुकूलभक्तेष्टसाधकप्रवृत्तिमात्रस्य, स्वत एव स्नेहत एव, तथा विध्यर्थवादाविष, इदं श्रुतियोधितशमदमादिकमप्रयोजकमिति विभक्तिविपरिणामेन पूर्वान्वयीत्यर्थः, पूर्वयोः कायिकवाचनिकयोः, पतन्मानसिकम् ॥ ४६ ॥७॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थ सप्तमाधिकरणम् ॥७॥ कृत्नभायात् तु गृहिणोपसंहारः॥४७॥ पूर्वाधिकरणोक्तभक्तिमार्ग दृढीकर्तुं किचिदाशय समाधातुं सूग्रमिदमित्यधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, 'आचार्यकुलादि'त्यादिश्रुत्यर्थस्तु-आचार्यकुलाद् गुरकुलाद् गुर्षभाये तत्पदयां तरपुग्ने तद्गोत्रे या ब्रह्मचर्य समावर्तनीयमिति ज्ञापयितुं कुलपदं, वेदमधीत्य गुरोः कर्मातिशेपेण गुरो. सेवारूपं यत् कर्म सत् करवा ततोतिशेपोवशेपो यः कालस्तेन कालेन वेदाध्ययनं साचं रहस्सार्थज्ञानपुर सरें सम्पाधामिसमावृत्य जिज्ञासाद्वयसमापनोत्तरमाचार्यकुलानिवृत्य दारानाहृत्य कुटुम्बे स्थित्वा गार्हस्थ्यविहिते कर्मणि तिएन शुची देशे येदमधीयानो विविक्तस्वाध्यायग्राह्मणोदिवप्रकारे पवित्रे देशे यथावदासीन भावृत्तिमपीतस्य कुर्वन् १. लतं कपुपुगो। २. श्रुतेश्य के। ३. वाचनिकं कपु। ४. ति° सर्वेप्यादाः। ५. सर्वेप्या. ६. स सर्वेप्यादर्शाः। दाः। ४६अ.भा.प्र.

·.३६० श्रीमद्रासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते आचार्यो मनुते, इदमत्राभिप्रेतं, सर्वात्मभावस्य यद् बलं तत् तदात्मकस्य प्रभोरेप, तस्स चार्य खभायो यदन्यन्न रोचतेत एव ब्रजपरिवृढवदनेन्दुवचनकिरणप्रचारप्रोच्छलत्केवलभावाम्भोधि- वचनवीचयो गीयन्ते “यम्बुिजाक्ष तव पादतलमस्याक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षं स्थातुं पारयाम" (श्रीमद्भाग. १०.२६.३६.) इत्यादयः, अतस्त्यागस्तु पृष्ठलग्न एवायातीति न तदर्थ यतनीयमिति, विष्ण्यवतारत्वेन पुरुषोत्तमभावस्वरूपज्ञोयमिति तथा ॥४३॥ आर्खिज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥४४॥ सर्वत्यागपूर्वकं यद् वहिः प्रभुसमीपगमनं भक्तस्य तदात्विज्यमृत्विकमवेत्सोडलोमि- राचार्यों मन्यते, तस्यायमभिसन्धिः, यजमानो हि खेप्टसिद्ध्यर्थमृत्विज आदा घृणुते, प्रकृते च "यमेवैप घृणुत" (कठ.२.२३.) इतिश्रुते"स्तसादेकाकी न रमत" (ह. ३.४.३.) इतिश्रुतेत्र स्खक्रीडार्थ भगवान् स्वचिकीर्पिततत्तल्लीलानुरूपान् जीवान् वृणुते "यूनः स्थविरान् वै" ( आप. श्रौत.) तिविकल्पादेकरूपाणां यथा सोमादिषु वरणं तथा सर्वात्मभाववत्वेनेकरूपाणामेवात्र चरणं, तत्र यथा खीयस्सीयतदङ्गमात्रकरणं तेपां तथैतरसम्बन्धनिवर्तनपूर्वकं तद्भोग्यसमर्पकत्व- मत्र, तदुक्तं भगवता "यदा पुमांस्त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो म" (श्रीमद्भाग. ११.२९.३४.) इति, अत्र पूर्वपदेनेतरसम्बन्धनिवर्तनोच्या सर्वात्मभाव उक्तो भवति, तदनन्तर- मात्मनिवेदने सत्येतद्विपयकलीलाकरणेच्छाविपयः स भवति, अन्तरङ्गलीलाप्रवेशनमिच्छायां विशेपस्तसात् सुष्टूक्तमात्विज्यमिति, एतेन "न ददाति न पचती" (आप. श्री.१०.१४.६.७.) त्यादिश्रुतेर्यथा सोमादौ दीक्षितस्य तद्यागेतरधर्मनिवृत्तिः स एव परमो धर्मो यतस्तथा पुरुषोत्तम- सोक्तभक्तः सह रमणमेव सार्वदिकमेतदेव च महन्महत्वमिति सूचितं भवति, प्रकृते भक्तानामृत्विः क्त्वेन निरूपणे हेतुत्वेन तात्पर्यान्तरमप्याह तस्मै यजमानारब्धकर्मसाङ्गत्वाय ऋत्विक परिक्री यते वरणेन खकार्यमानोपयोगित्वाय स्वीयः क्रियते, तथा प्रकृतेपि, न च "कचित् कल्यायो दक्षिणा" (आप. श्रौत.) इतिप्रश्नवचनात् तदर्थैव तत्प्रवृत्तिरत्र तु खतःपुरुषार्थत्वेन भगवदर्था प्रवृत्तिरतो वैपम्यमिति वाच्यं, नीरागस्यापि वरणसमये तत्प्रश्नस्यावश्यकत्वात् तथैव दक्षिणा दानमपि, अन्यथा निरङ्गत्यापत्तेः, प्रकृतेपि भक्तानां स्नेहादेव प्रवृत्तिभगवान् स्वानुभवार्थमेव ताननुभावयतीति न वैपम्यम् ॥४४॥ कियूपमित्यर्थः, तस्य सर्वात्मभावस्थ, अन्यद्भगवदतिरिक्तं, पृष्ठलग्न एव सर्वात्मभावस्य पृष्ठलन एव, पवकारेण कर्तृताव्यवच्छेदर, नन्वेतावज्ञानमात्रेयस्य कुत इत्याकाङ्क्षायामाहुर्विष्ण्ववतारत्वेनेत्यादि, अनये भगवता वरदानाद् विष्ण्ववताररूप एवानेयो जात इत्यर्थः, तथा पुष्टिभावाभिज्ञः ॥ १३ ॥ आविज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ॥ एकरूपाणां यौवनस्ववता स्थविरस्ववतां वैकधर्म- वतां वरणमित्यर्थः, तत्र सोमादी, अत्र पुष्टौ वृते, तदुक्तमिति 'यदा पुमा'नितिवाक्यमेकादशस्कन्धीयकोन. विशदध्याये भगवतोक्तं, अत्रैतद्वाक्ये, एतद्विपयको निवेदनयाक्यविषयकः, स आत्मनिवेदनकर्ता, अन्तरलेत्यादि तथा च विचिकीर्पितो म' इत्यत्र व्युपसर्गेणेच्छायां विशेषलामा, रमणमेवेत्येवकारेण सोमयजमानस्येव भगवतो- पीतरकरणं व्यवच्छिद्यते, एतदेव रमणकरणमेव, आह सूत्रकार आह, तथा प्रकृतेपि स्वकीयसाङ्गलीलानिष्पाद नार्थ भगवतापि भक्ता प्रियन्त इत्यर्थः, तथैव तत्प्रवृत्तिदक्षिणाधैव यशादी प्रवृत्तिरित्यर्थः, अत्र तु भक्तानां वरण- स्थल तु, वैषम्यमत्र दक्षिणाभावाद् वैषम्य, नीरागस्यापि यागे दक्षिणामनिच्छतोपि, प्रश्नस्य 'कञ्चित् कल्यायो दक्षिणा' इतिप्रश्नस्यावश्यकत्वात्, प्रकृतेपीत्यादि, तथा च यथा वैधत्वमेव मन्नादिप्रयोजक तथाम्न स्नेह एव भक्ता, ननिरुपाधिकः प्रयोजकः, तत्र यथा दक्षिणादानेन फर्मसाङ्गता तपान भक्तानां सागतेति न वैषम्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ १. अन्योति पापाटयेशुद्ध एव । ३. सर्वात्मभावत्वेन कपु। ६. सम्भवति भवपागो। ७. विषय इति पापाटोशुद्ध एव । , २. इवा सर्वत्र। ४. सम्बन्धि कैगो। ८.चिदिति पापाटोशुद्ध एष । ५. तद्वि० सर्वत्र ।

·अनाविःयुर्वन्नन्वयात् ॥४९॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, आश्रमधर्मरिति करणे तृतीया, अत्रान्वयादितिस्प्रभागे, बहिराचिःकरणमाश्रमधर्माणां वहिरावि करणम् ॥ ५९॥ . A तृतीयाध्याये पतुर्थपादेष्टगं गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् । मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥४८॥ मौनपद्मनीहानिलायामादिविदण्डिधर्मोपलक्षकं, यथा वागिन्द्रियमावदेहमानचित्त- नियामकात धर्मा उक्ता न्यासिनस्तथेतरेपामपीन्द्रियनियामकानां धर्माणामात्मनि सर्व- .. सम्प्रतिष्ठाप्ये"तिथुत्या गृहिण उपदिश्यन्त इति युक्तो "गृहिणोपसंहार" इत्यर्थः, नियमनमात्रमत्र तु भगवति विनियोगादाधिक्यमितिभावः, यस्तुतस्तु केवलनियमन खानयोजकत्वात् तत्रापि भगवति विनियोग एव तात्पर्यमिति ज्ञेयम् ॥ ४८ ॥ ननु भगवति सर्वेन्द्रियविनियोगात् गृहिणोपसंहार" इति न युज्यते "शुचौ देशे खाध्यायमधीयान" इत्यादिकर्ममार्गीयसाधनश्रुतेरित्याशय तत्तात्पर्यमाहानाविःकुर्वन्निति ! अनाविःकुर्वन्नन्वयात् ॥ ४९ ॥ भगवद्भावस्य रसात्मकत्वेन गुप्तस्वाभिवृद्धिस्वभावकत्वादाश्रमधर्मरेव लोके सं भगवद्भाय- मनायिःकुर्वन् भजेतेत्येतदाशयेन ते धर्मा उक्ताः, गोपने मुख्यं हेतुमाहान्वयादिति, यतो भगवता सममन्वयं सम्बन्धं प्राप्य वर्ततेतो हेतोस्तथा, अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी, एतेन यावदन्तः करणे साक्षात्प्रभोः प्राकट्यं नास्ति तावदेव बहिराविःकरणं भवति प्राकट्ये तुन तथा सम्भव- तीति ज्ञापितम् ॥४९॥ वैदिककर्मकरणे तात्पर्यमुक्त्वा लौकिकस्थानावश्यकत्वेपि तत्समयमाह । ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५० ॥ प्रस्तुतं प्रभुभजनं तत्प्रतिबन्धासम्भव एवैहिकं कर्म कार्य, नन्वैहिकं कर्मास्तु मा वात- स्तत्समयोक्तिर्व्यर्थत्याशक्याह तदर्शनादिति, (छान्दो. १०. १५.१.) "आचार्यकुला"दित्युप- कम्याग्रे पठ्यते "धार्मिकान् विदधदि" ति, अतो धार्मिकपुत्रविधानमहिकं कर्म श्रुती दृश्यते- वस्तत्समयोक्तिरावश्यकी, अन्यथा श्रुतावुक्तमस्तीति प्रस्तुतबाधेपि तत्करणे फलप्रतिवन्धः सादितिभावः ॥५०॥८॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादेष्टमं गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् ॥ ८॥ ननु (छान्दो. ८. १४. २.) "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येथ सम्पत्स्य" इतिश्रुतौ मुल्यनन्तरं ब्रह्मसम्पत्तिः श्रूयते, सा तु पुरुषोत्तमसङ्गे लीलारसानुभवातिरिक्ता वक्तुमशक्या (इ. सू. १. ३. २.) "मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्" (श्रीमद्भा. ६. १४. १५.) "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामुन" इतिस्मृतेश्च मुक्तेः फलं भक्तिरसानु- भव एव, एवं सत्युक्तगृहिणस्तत् फलं भवति नवेति संशये निर्णयमाह । संहारः कृतो ब्रह्मास्यन्तसाधनकलापस्य गृहस्थ उपसंहार- कृत , तन न्यासिनि, अत्र तु गृहिणि तु, तनापि न्यासिन्यपि, तथा चाय प्रयाणां भगवति विनियोगेपि न सर्वेन्द्रियाणां भगवति विनियोग इति गृहिण्येवोपसहारः फलित.॥४८॥ , अनाविकुपन प्रच्छनीकुर्वन् , ते धर्मा पाश्रमधर्माः प्रच्छादनार्थमुक्ता इत्यर्थ,, तथाश्रमधर्मा आच्छादनार्थाः, प्रस्तुताथाधेन लौकिककरणसामुक्ती ॥५॥ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् ॥ ५० ॥ तत्समयो लौकिककर्तव्यकालः, अन्यथा सूत्रकारेण ॥ इति तृतीयचतुर्थेष्टमाधिकरणम् ॥ ८॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदयस्थावतस्तदयस्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ अधिकरणमयतारयन्ति नन्वित्यादिना, ३. या क । ४. प्रस्तुतं प्रभुभमनमित्यधिक कैयपागो। पालतं कपु । १. लौंपा। २. समन्वयं पा।