·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ : न्यायाचार्यविरुदभूषित श्रीमदुदयनाचार्य विरचिनः न्या य कु सु मा ञ्ज लि: PL . || तीर्णवेन पण्डितरत्नेन शिरोमणिना ( उत्तमूर, ति. दी र रा घ वा चायण विरचिता भ्यां कुसुमाञ्जलिविस्तर- समाख्यविशदव्याख्यान विशेषविायटिप्पणन्त्रां NYAYAKUSUMANJALI WITH COMMENTARY OF KUSUMANJALIVISTARA BY TARKARNAVA, PANDITARATXA T. VIRARAGHAVACHARYA, Siromani तत्र उत्तरमागः श्री तिरुपति वा णी मुद्रणालये मुद्रित : THE KUP?USIA! KHESEARCH INSE MADRAS-4. 25. 3. All Rights Reserved. १९४१ उत्तरभागमूल्यम् ] [२-१२-०.

·कृत्स्नकुसुमाञ्जलिस्थूलविषयसूची। .... .... १ .... पु. पु. पु. परमात्मनिरूपणप्रतिज्ञा शब्दध्वंसानुमेयत्वभंगः ९२ शब्दस्यान्नुमानता २०५ तदनारम्भणीयत्वभङ्गः ५ सयामिति शास्त्रनिर्वाहः ९८ आकांक्षास्वरूपम् २०७ पञ्चविप्रतिपत्ति प्रदर्शनम् शब्दानित्यत्वानुमानान? प्राभाकरार्धजरतीयभंगः २१२ विस्तरे सर्वस्तबकार्थसारः ६ ष्टत्वम् १०० अन्विताभिधाननिरासः २१६ अदृष्टसाधक संकलनम् ८ संगत्युपपत्तिः जातिशक्ति- अर्थकरणत्वभंगः २२१ सापेक्षत्वम् निरासश्च ११३ शब्दस्याबाधकत्वम् २२२ प्रवाहानादित्वम् १३ सर्गप्रलययो बर्बाधकानु- अर्थापत्तेरबाधकत्वम् २२३ सामान्यशक्तिभंगः.... १५ मानभंगः ११७ तस्या अनुमानत्वम् २२४ बौद्धापोहभङ्गः १७ सर्गप्रलययोः साधकम् १२३ अनुपलब्धरमानत्वम् २३० अवान्तरकार्यवेजात्यम् १८ संप्रदायहासः कार्यभेदेकारणवेचिल्यम् २० नित्यानुमेयवेद निरासः १२८ मीमांसकप्रामाण्यभंगः विश्ववृत्तिसाफल्यम् २२ तत्र भट्टमतभंग: १३१ स्मृतेरप्रमात्वम् ६ अदृष्टं, मीमांसकशक्ति महाजनपरिग्रह पदार्थः १३४ ज्ञातताभंगः शङ्काच ६२ बाह्यमते तदभावः १३५ ज्ञानातीन्द्रियत्वभंगः १६ अभावस्य कारणत्वम् २७ वेदम्यजीवमूलकत्वायोगः१३९ ईश्वरज्ञानस्याफलत्वे भ्रम- २८ मन्त्रादेः प्रतिबन्धमात्रत्वम् २१ ग्राहित्वेपि प्रामाण्यम् ३० III V भूतगताधेयशक्ति भंगः ३४ प्रत्यक्षस्येश्वराबाधकत्वम् १४५ ईश्वरसाधकहेतुसंकलनम् ३३ कृषिचिकित्सादावुपपत्तिः ३९ मनोविभुत्वभंगः १४८ कार्यत्वहेतोरनाभासत्वम् ३४ अपाकजस्थलेषु ,, परात्मादरयोग्यत्वोपपत्तिः१५५ आगमसंवादः भूतानांसंस्कार्यत्वेनुपपत्तिः४७ सर्वबाधकानुमानदूषणम् १६० आयोजनादिहेतुः सांख्यमनमंगः ५० शशशङ्गनिषेधायोगः १६२ तात्पर्यशब्दार्थः ६७ देहचैतन्यभंगः ५६ सामान्यतोपीश्वरबाधानु- लिङर्थविचारः बौद्धक्षणिकत्वभंगः मानायोगः १६३ आक्ष्यातस्ययत्नार्थकत्वम् ७६ कार्यकारणभावानोपाधि चार्वाकादिनिरास: १६५ अभिहितानभिहितव्यवस्था८५ कत्वम् अप्रयोजकत्वविकल्पः १७० लिडोयत्नार्थकत्वभंगः ६७ विभूनां कारणत्वम् ६९ स्वपक्षेनियमोपपत्तिः १७४ फल अपूर्व क्रियाधर्मपक्ष- II तर्ककार्यनिरूपणम् १७६ निरासः १०१ प्रामाण्यस्य परत उत्पत्तिः ७४ अप्रयोजकविभागादि १८२ विधिवक्तुरभिप्राय इति १०४ परतो ज्ञेयत्वम् ७८ सादृश्यस्यातिरिक्तत्वभंगः१९३ श्रुत्यादिहेतवः १०६ वर्णनित्यत्वभंगः ८६ भाट्टमतोपमान मंगः १९५ ईश्वरस्य प्रत्यक्षत्वम् १०९ शब्दध्वंसप्रत्यक्षानुमानम् ८८ काणादमतनिरासः १९८ स्वप्नस्यस्मृतित्वभंगः १११ अभावस्याधारानिरूप्यत्वं ९० अतिदेशवाक्यार्थविवेक:२०१ ईश्वरप्रत्यक्षोपायः ११२ शक्तिपक्षे दूषणम् .... .... .... : ७४ ------ ५९ ....

·॥श्रीः॥ १९३ न्या य कु सु मा ञ्ज लो तृतीयस्तबके ईश्वरस्योपमानावाध्यत्वनिरूपणम् । .. [47] उपमानं तु बाधकमनाशङ्कनीयमेव, विषयानतिरेकादिनि कंचित् । नथाहि -- न नावदस्य विषयः मादृश्यव्यपदेश्यं पदार्थान्तरमेव संभावनीयम् : परस्परविरोध हि न प्रकारान्नरस्थितिः । नैकनाऽपि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधतः ॥ ८ ॥ न हि भावाभावाभ्यामन्यः प्रकारम्संभावनीयः, परस्परविधिनिषेधरूए- स्वात् । न भाव इति हि निषेधमात्रेणैवाभावविधिः । ततस्तं विहाय कथं स्वयच. नेनैव पुनस्सहदयो निषेधेन् , नाभाव इति । एवं नाभाव इति हि निषेध एवं भावविधिः । ततस्तं विहाय स्ववाचवानुन्मत्तः कथं पुनर्निषेधेत् , न भाव इति । ॥ श्रीः॥ कुसुमाञ्जलिविस्तरे ... तृतीयस्तबके ईश्वरस्योपमानाबाध्य निरुपणम् । 47 उपमानस्य वीश्वरवादकत्व प्रसक्तिरेव नास्ति; यदा यत् तद्ग्राह्य, तदेव तस्य प्रमाणान्तरग्राह्यत्वसंभवेन तस्य प्रमाणान्तरस्वाभावादिति एकदेशिनः । तथाहि ..... उपमान प्रमाणान्तरं वदन् मीमांसकः किं तद्विषयं सादृश्यमपि क्लुप्तप्रमेयविलक्षणं मन्यते, किंवा तस्य सप्तपदार्थ्यन्तर्गतत्वेपि प्रमाणान्तरं विनापि परिच्छेद्यत्वादुपमानप्रमाणान्तरस्वमात्रम् इनि विकल्प्यते । तन्न न तावत् प्रथमः कल्पः, द्वयोह्यमाणयोमिथोविरोधे सति तृतीयः प्रकारे हि न स्थातुमर्हति । वस्तूनां तत्त्व तद्भिन्नत्वाख्यरूपद्वयेन विभागे विधीयमाने तृतीयो विभा- जको धर्मो न संभवतीति यावत् । भावाभावयोमध्ये एकस्वीकारस्यापरनिषेधात्मकतया एक- निषेधस्यापरविधिरूपतया च तदुभयातिरिक्तप्रकारो हि दुर्वचः । नच द्वैधर्माप मास्त्रिति शक्यम्-तत्त्व तद्भिन्नत्वाभ्यां विरुद्धयोः असंभवदेकत्वयोरेकना हि दुर्वचाः विरुद्धमेकञ्चयुक्ता- येत्र व्याहतिदर्शनात् । भावत्वतद्भिन्नत्वरूपयोः अस्तिनास्तीतिविधि प्रतिषेधयोरे कत्रासंभवात्। तस्मात् भावो भावभिन्नश्चेति द्विविध एव पदार्थः । तत् कथं सादृश्यस्य तदुभयविलक्ष. .. 1 ·१९४ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृत य. अन एवंभूतानामकताऽप्यशक्यप्रतिपत्तिः, प्रतिषेधविध्योरेकत्रा (वा) सम्भ- वान् । तस्माद्भावाभावावेव तत्वम् ।। [46] भावन्वेऽपि गुणवनिर्गुणं वेति द्वय मेव (वेत्येतदपि, पूर्ववत् । पूर्व द्रव्यमेव । उत्तरञ्चाश्रितमनाश्रिनं वेति द्वयमेव पूर्ववत् । तत्रोत्तरं समवाय एव. अनवस्था- भयात् । आश्रितं तु सामान्य वनिःसामान्यश्चेति पूर्ववद्वयमेव । तत्र प्रथममपि स्पन्दोऽस्पन्न इति द्वनमेव । एतच्च यथासङ्ख्यं कर्म गुण इति व्यपदिश्यते । निस्सामान्यं निर्गुणमाश्रितं तु एकाश्रितमनेकाश्रितं वेति प्रागिव द्वयमेव । एतदपि यथासंख्यं विशेपस्सामान्यश्चेत्यभिधीयते । तन् एतत्सादृश्यमनास्त्रेका विधामा- मादयत् नातिरिच्यते । अनामादयन्न पदार्थीभूय स्थातुमुत्सहते । एतेन शाक्त- सङख्यादयो व्याख्याताः । ततोऽभावेन सह सप्तैव पदाथी इनि नियमः । अनो नोपमानविषयोऽर्थान्तरमिति ।। [40] स्वादेतत् --- भवतु सामान्यमेव सादृश्यं तदेव नस्य विषयस्यात् । गना । न च - सादृश्यं भाव एवं, अस्तीति प्रतीयमानत्वात् ; अथापि पपदार्यतिरिनमि. ति वाच्यम् पशुरयमित्यज्ञवसादृश्यनापि प्रयोगात्तस्याभावरूपत्रस्याप्यावशक वात् ।। [46] अस्तु वा भावत्वम् , अथापि भाववस्वपि पूर्ववत्प्रकारान्तरासंभवात् गुणवन्निर्गुण. बेति द्विविधम् । निर्गुणमपि द्विविधमाश्रितमनाश्रितश्चेति । तत्र नाश्रितम्समवायः; तस्य किञ्चिदा- श्रितत्वस्वीकारे आधाराधेयभावस्य संबन्धन्तराधीनतया समवायान्तरस्वीकारापत्तिः, तस्याप्य- 'श्रतत्याचीकारे तथेत्यनवस्थाप्रसंगात् । तस्मादेवर त्या तत्वतद्भिन वाभ्यां विभागे प्रकारा. तरासंभवात् कुपि साइट्यमन्तर्भवेत् । नचास्वन्समायः एकाश्रिनविभागे, एकाश्रित द्विविध विशेषस्स दृश्यञ्चेति वाच्यम् .... इमी छौ तत्सदृशाविति अनेकाश्रितसागस्यापि दर्शनात् : क्लनपदार्थ तयेव निर्वाहंऽतिरिक्त प्रमाणाभावाच्च । तहि सादृश्यं कः पदार्थ इति चेत् सामान्यम् । तत्र न जातिः; किन्नु समानयोर्भावसामान्यम् . एकसंबन्धिधर्मवत्त्वमपरस्य ! स च धी द्रव्यं गुणोऽन्यट्टा यथायथं भवितुमर्हतीति । एवं शक्तिसंख्यादीनां सर्वपदार्थ- वृत्तितया द्रव्यगुणादिसर्वधिलक्षणत्वमिति पक्षा अपि निरस्ता भवन्ति, तृतीयप्रकारायोगात् । अतः कणादेन प्रथमं निर्दिष्टापट नवमाध्याये दर्शितोऽभावश्चेति सप्तव पदार्थाः । तस्मा- सादृश्यं सर्वोतिरिक्तमिति प्राभाकराभिमतः प्रथमः कल्पो न घटते ॥ [49] स्वादेतत् । प्रमेयस्याननिरिक्तत्वेपि मानान्तरनिरपेक्षं परिच्छेद्यत्वादुपमानमतिरिक्त- मिति द्वितीयः कल्पोऽस्तु । तच्च सादृश्यज्ञानमिन्द्रियसन्निकृष्ट विशेष्यकमसन्निकृष्टविशेष्यकञ्चति द्विविधम् , यथा गोसदृशोऽयं गवय इति, एतत्सदृशस्स गौरिति च । तत्र प्रथममपि ज्ञानं १. तत् तस्मात् । २. प्र०. ' षट्पदार्थानतिरेकेणेत्यर्थः' इति ।

·-- स्तबकः कुसुमा अलिविस्तरसहितः । नन्स (गोस) दशोऽयमिति हि प्रत्ययो नेन्द्रियजन्य:, तदापातमात्रेणानुत्पत्तागति चेत् - न -- पूर्वपिण्डानुसन्धानरूपसहकारिवैयेणानुन्पत्तेः । ण प्राग जननात् '. सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञानवदिति ।। [5"] नन्वेतत्सदृशस्स इति नेन्द्रिय जन्यम् , तेन तस्यासंबन्धात् ! नवेदं स्म- पणम् , तत्पिण्डानुभवेऽपि विशिष्टम्याननुभवान् । नचैनदपि. अयं स इति विष- मतप्रत्यभिज्ञानवदुपपादनीयम् ; ; तत्तेदन्तोपस्थापन क्रमविपर्ययेऽपि विशेष्यस्ये- न्द्रियेण सन्निकर्याविरोधात : नस्य सन्निहि नवर्तमानगोचरत्वात् । प्रकुते तु तदभा बान् । तस्मात तपिण्टरमाण सहायमेततिरावर्तिसादृश्यमानमेव तथाविधं ज्ञानम्- त्पादयदुपमानं प्रमाणमिति ।। [51 एतदपि नास्ति -- साधयमिव वैधयं मानमेवं प्रसज्यते । अर्थापत्तिग्सौ व्यक्तमिति चेन् प्रकृतं न किम् ।। ९ ॥ यहा दि एतद्विसदृशोऽसौ इति प्रत्येति, नवापि तुल्यमेतत् । न हि नन् प्रत्य- कटनप्रमितिविलक्षणमंत्र ! नहि तत् इन्द्रिमन्निकर्ष भन्यप्रत्यक्षरूपम् - चाक्षुषरश्मिनिपातमा- त्रेणानुपद्यमान यात् इति चेन्न... तस्य प्रत्यक्षत्वसंभवात् । सन्निकर्षमात्रेणानुपत्तिस्तु सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षस्थेव गोपित राप्रपूर्वगृहीत शस्मरणात्मकसहकारिबिरहादुपपाते । 50] तर्हि द्वितीयं ज्ञानमुपमितिरस्नु । इदमेव च मीमांसकाभिमतम् । ग्रामीणस्य गवयं पश्यतः, गोसदशोऽयमिति प्रथमं ज्ञानमुपमितिकरणम् : ततो जातं एतत्सदृशो गोरिति ज्ञान- मुपमितिरिति । इयञ्चोपमितिर्नेन्द्रियजन्या; इन्द्रियेण गोरसंबन्धात् । प्रवक्षस्य सनिकृष्टमु- राविशेष्यकवाद । नचे पूर्वानुभूतस्मरणमात्रम् , गोपिण्डमात्रस्य प्रागनुभूल वेपि गवयस'- टुट्यविशिष्टस्याननुभूतत्वात् । नच यथा गोसदृशोगमिति ज्ञानं सोऽयमितीदमयविध्यकप्रय. भिज्ञातुल्यम् , तथा एतत्सदृशस्स इत्येतदपि अयं स इति तदर्थविशेऽयक प्रत्यभिज्ञातुल्यमिति प्रत्यक्षरूपमेवेति वाच्यम् - वैषम्पात् । प्रत्यभिज्ञायां तदेशकालवति वा पायास्तत्तायाः एतदे. शकालवर्तित्वरूपाया इदन्ताय चेकनिष्टत्वादिदमर्थतदर्थयोरभिन्न वासनिकृष्टविशेष्य कवनिय- माभङ्गेन प्रत्यक्षत्वसंभवात् ; प्रत्यक्षस्य सन्निकृष्टवर्तमानविशेष्यकत्वात् , प्रकृते च गोरसन्नि- कृष्टत्वात् , वर्तमानत्वस्य च संदिग्धत्वात् । अतः प्रत्यक्षेणानिर्वाहात् गोसदृशोऽयमिति गव- यवसिादृश्यप्रत्यक्षं गोपिण्डस्मरणसहकृतं एतत्सदृशस्स इति विलक्षणामुघमिति जनयतीत्युप- मानमतिरिक्तं प्रमाणमवेति ॥ [51] एतदपि नास्ति; एवं साधर्म्यस्य प्रमाणान्तरत्वे वैधाख्यम्य सप्तमप्रमाणस्य तुल्य - न्यायेनापत्तेः । तद्विसदृशोऽयमिति ज्ञानानन्तरभाविनः एतद्विसदृशम्स इति ज्ञानस्य पूर्ववत्प्र- त्यक्षस्वस्मरणत्वयोरसंभवात् । नापि तत् प्रकृतमुपमानम् । तस्य सदृष्ट्यग्राहक वेन वैधाग्राहि- ·न्यायकुसुमाञ्जलिः तृतीय- क्षम् . असनिकृष्टविषयत्वान् । न स्मरणम् , विशिष्टस्याननुभवात् । नोपमानम् असादृश्याविषयत्वात् । ननु-एनद्धर्माभावविशिष्टत्वमेव तस्य वैधयं, तवाभावगम्य- मेवेष्यने । न च प्रकृतेऽपि तथास्तु, सादृश्यस्य भावरूपत्वादिनि चेन् – न इनो व्यानधर्मविशिष्टताया अपि वैधम्र्य रूपत्वात् ; तस्य च भावरूपत्वान् ।। स्यादेनन् । नद्धर्मा इह न सन्तीत्यवगते, अर्थादापद्यते ... इहाविद्यमानास्तत्र मन्नीति । न हि तद्विधर्मत्वमेनस्योपपद्यते, यद्येतद्विधर्माऽसौ न भवति इनि चन् – एवं तर्हि प्रकृतमप्यर्थापत्तिरेव । न हि तत्सादृश्यविशिष्टत्वमेतस्य प्रत्यक्ष- सिद्धमपि नस्यैतन्सादृश्यविशिष्टत्वं विनोपपद्यते ।। 2 एतेन दृष्टासनिकृष्टप्रत्यभिज्ञानं व्याख्यातम् । तत्रापि तद्धर्मशालित्वं नस्य स्मरणाभिव्यक्तमनुपपद्यमानं तदिदन्नास्पदस्यैकतां व्यवस्थापयति।। नम्मा- नोपमानमधिकमिति ॥ शोऽस्य लदन्त वायोगान । ननु तद्वैधर्म्यमेतद्वृत्तिधर्माभावः; सचाभाववादनुपलब्धिरूपा- भावास्यत्रमा गगम्यः । प्रकृतं तु सादृश्यं भावरूपत्वान्न तथेति चेन्न – एतद्वैधर्म्यस्य एतदवृ. त्तिधर्मवत्वरूपतया निर्वचनसंभवात्तस्य च सादृश्यवत् भावरूपतयाऽनुपलब्ध्याऽनिर्वाहात् || यदीह तद्विधर्माऽयमिति प्रत्यक्षे सति एतद्वैधर्म्यस्य तत्राभावे तदैधर्म्यस्यात्रानुपपन्नतयः एतद्विधर्मा स इति प्रमितिरसौ अर्थापत्तिरेवेति मन्यते - तर्हि प्रकृतमेतत्सशस्स इति ज्ञानमपि कुतीर्थापत्तिर्न भवेत् ; तस्यैतत्सादृश्याभावे तत्सादृश्यस्यात्र प्रत्यक्षितस्यानुपपन्नत्वात् ।। [2] एतेन वैधयंप्रमाणान्तरापादनेन प्रत्यभिज्ञानविशेषोपि व्याख्यातः । इत्थमर्था- पत्तिगम्यस्थलेपि प्रमाणान्तरस्वीकारे हि प्रत्यभिज्ञाविशेषेपि प्रमाणान्तरस्वीकारस्यात् । यद्यपि मोऽयमिति, अयं स इति च प्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षरूपैव निम्टा; अथापि यत्र पूर्वदृष्टस्य पुनर्द- शनकाले पूर्वानुभूतस्मरणादर्वागेव स इन्द्रियासन्निकृष्ट आसीत् , तत्र तदनन्तरमेवानुभूतचर. स्मरणबलात् सएवायं संप्रति दृष्ट इति प्रत्यभिज्ञा जायते; तस्य प्रत्यक्षत्वायोगात् अगृहीतैक्य- विषयकतया स्मरणत्वस्याप्यसंभवात् साधर्म्यवैधाविषयकतया प्रकृतप्रमाणतोऽप्यनिर्वाहात् प्रमाणान्तरापत्तिः । अतस्तत्र पूर्वदेशकालसंबन्धरूपधर्मशालित्वं तस्मिन् दृष्टे स्मर्यमाणं तदि दमर्थयोरैक्याभावे नोपपद्यत इत्यर्थापत्तिरूपमेव सोऽयमिति ज्ञानमिति वक्तव्यम् । तस्मात्तथै. वार्थापत्या प्रकृतपि निर्वाहान्नोपमानमतिरिक्तमिति । एवं तावत् गुरुभट्टमतनिरसनेन विषया नतिरेकादुपमानं तु वाधकमनाशङ्कायमेवेति केचिदाहुः १. प्र. 'ननु प्रत्यभिज्ञायमानस्य मध्यकालावस्थानं नाध्यक्षलिङ्गादिगम्यामिति तदुपमान परिच्छेद्यं स्यादित्यत आह एतेनाते इति । परन्वत्र सादृश्याभानात्कथमुपमानत्वशंका वोधन्या नावतारितमिदं वाक्यम् । बो. एतेनेति । यः पूर्व मथुरायां दृष्टस्स एव पश्चादुज यिन्यां इष्ट इति प्रत्यभिज्ञानं, अयं स इति विपरीतप्रत्यभिज्ञानं वे 'ति । .. - . - ·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । [53] एवं प्राप्तेऽभिधीयते-संबन्धस्य परिच्छेदः (द?) संज्ञायास्संझिना सह । प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपमानफलं विदुः ॥ १८ ॥ यथागौस्तथा गवय इति श्रुतातिदेशवाक्यस्य, गोसदृशं पिण्डमनुभवतः, स्म- रतश्च वाक्याथै अयमसौ गवयशब्दवाच्य इति भवति मतिः । सेयं न तावत् वा- क्यमात्रफलम् , अनुपलब्धपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् । नापि प्रत्यक्षफलम् , अश्रुतवा- क्यस्यापि प्रसङ्गात् । नापि समाहारफलम् , वाक्यप्रत्यक्षयोर्भिन्नकालत्वात् । वा क्यतदर्थयोः स्मृतिद्वारोपनीतावपि गवयपिण्डसंबद्धनापीन्द्रियेण तद्गतसादृश्यानुप- लम्भे समयपरिच्छेदासिद्धेः । फलसमाहारे तु तदन्तर्भावे अनुमानादेरपि प्रत्यक्ष- त्वप्रसङ्गः ॥ तत् किं तत्फलस्य तत्प्रमाणवहिर्भाव एव ? अन्तर्भाव वा कियती सीमा ? - तत्तदसाधारणेन्द्रियादिसाहित्यम् ॥ अस्ति तर्हि सादृश्यादिज्ञानकाले [3] एवं प्राप्तेऽभिधीयते - न ब्रूमस्सादृश्यज्ञानमुपमिनिरिति । किंतु वाचकस्य वाच्ये- नार्थेन सह यस्संबन्धस्समयनामा तस्य निर्णयः प्रत्यक्षादिमानान्तराजन्यस्वादुपमानरूपातिरि- क्तप्रमाणफलमिति विदुः प्रमाणविदः । गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यं श्रुतवतस्तादृशं तम- रण्ये पश्यतोऽतिदेशवाक्यार्थमनुभूतं स्मरतः पुंसः अयमसौ गवयदवाच्य इति मतिर्भवतीतीद दुरपलपम् । अयमिति गवयसामान्यमुच्यते । असाविति अतिदेशवाक्यश्रुतत्त्रप्रदर्शनम् । यहा भयमिति प्रत्यक्षव्यक्तिः, असाविति गवयवाक्रान्तसर्वक्रोडीकारः । तत्र वाच्यवाचक- भावज्ञानरूपोपमितिकरणस्य सादृश्यज्ञानरूपत्वादुपमानत्वम् । तजन्यत्वाच्च शक्तिज्ञानस्योपमि- तिरुवेन व्यवहारः । नन्वत्रातिदेशवाक्यस्येन्द्रिय सन्निकर्षस्य चापेक्षितत्वात्कथं प्रमाणान्तरेणा- निर्वाह इति चेत् -- उच्यते – न तावदियं शक्तियामितिर्वा क्यमात्र जन्या, तथामति गवयमनु- पलब्धवतोपि तत्प्रसंगात् । नापि वाक्येन्द्रियसन्निकर्षसमुच्चयजन्या, पूर्वोत्पन्नविनष्टस्य वाक्य- स्यारण्यभावि सन्निकर्षेण मेलनायोगात् । यद्यपि वाक्यस्य स्वरूपतः कार्यकरत्वाभावेन ज्ञान- द्वारैव कारणत्वं वाच्यमिति सन्निकर्षेण सह वाक्यस्मृतेस्तदर्थस्मृतेश्च समाहारस्सुवचः, সানি न तावन्मात्रजन्योऽयं समयपरिच्छेदः, गवयदर्शनेपि तद्गतगोसादृश्यानुपलम्भेऽनुत्पद्यमानत्वात् । अथ चेत् वाक्यसन्निकर्षफलयो क्यार्थस्मृतिसादृश्योपल भयोरसमाहारजन्यस्स इत्युच्यते, ता- बता कथं तस्य शाब्दबोधे प्रत्यक्षे वाऽन्तर्भावः ? प्रत्यक्षज्ञानजन्यस्यापि प्रत्यक्षेऽन्तभवे ह्यनु- मानादेरपि हेतुप्रत्यक्षशब्दप्रत्यक्षाद्यधीनत्वात्प्रत्यक्षत्वप्रसंगः ॥ तर्हि किं तज्जन्यस्य तत्प्रमिति- विभागाद्वहिर्भाव एव ? तथासति निर्विकल्पप्रत्यक्षजन्यत्वात्सविकल्पस्य प्रत्यक्षत्वं न भवेत् । एतदोषपरिहाराय तत्फलस्यापि तत्रान्तर्भावेऽनुमित्यादेरपि प्रत्यक्षत्वापत्तिरस्त्येव । तत् कीदृश- सीमकल्पनं शक्यम्, येन कुचित्तत्रान्तर्भावः, अन्यत्र बर्हिर्भावश्च सुवचस्स्यादिति चेत् - १. 'भस्य प्रथमान्तत्वात् प्र. ' फलं विदुरित्यनयोर्मध्ये इतिरध्याहार्य इति संप्रदायविदः' इति । 2 ·7 . १९८ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- विष्फारितस्य चक्षुपो व्यापारः - न - उपलब्धगोसादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य वा- क्यतदर्थस्मृतिमतः कालान्तरेऽप्यनुसन्धानबलात् समयपरिच्छेदोपपत्तेः ॥ [24] ननु च वाक्यादेवानेन समयः परिच्छिन्नः, गोसदृशस्य गवयशब्दस्सं- ज्ञति । केवलमिदानी प्रत्यभिजानाति अयमसाविति । प्रयोगाद्वाऽनुमितः, यो यंत्रा- सति वृत्यन्तरे वृद्धैः प्रयुज्यते, स तस्य वाचका, यथा गोशब्द एव गोः; प्रयु- ज्यते चायं गोसदृशे इति किमुपमानेनेति -- न सादृश्यस्यानिमित्तत्वानिमित्तस्याप्रतीतितः । समयो दुर्ग्रहः पूर्व शब्देनानुमयाऽपि वा ॥ ११ ॥ न हि गवयशब्दस्य सादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तम् , अप्रतीतगूनामव्यवहारप्रस. ङ्गान् । नचोभयमपि निमित्तम् , स्वयंप्रतीतसमयसंक्रान्तयेऽतिदेशवाक्यप्रयोगा- नुपपत्तेः । गवयत्वे ह्ययं व्युत्पन्नो वृद्धव्यवहारात् , न सादृश्ये ।। कथमेतन्निर्धार- णीयमिति चेत्... वस्तुगतिस्तावदियं, तदापाततस्सन्देहेऽपि न फलसिद्धिः; ग इन्द्रियसन्निकादितत्तत्प्रमित्य साधारणकारणसहित्यमंत्र सीमा, यावसन्निकर्षोऽस्ति, तावत्तत्रा- न्तर्भवति । अस्ति हि सविकल्पाप्रागपि तत्र सन्निकर्षः। ननु तइयं गवयपदवाच्य इत्यपि प्रत्यक्षमेव, सादृश्योपलभायोन्मीलितचक्षुस्सन्निकर्पसत्त्वादिति चेन्न - गवयपदवाच्यत्वज्ञानकाले सर्वदा सन्निकर्षोपपादनासंभवात् । अयं गवयपदवाच्य इतिवन् पश्चादुत्वन्नातिदेशवाक्यार्थ- स्मृतिसाहाय्येन असो गत्रयपदवाच्य इयपि समयपरिच्छेदसंभवात् । अतरसन्निकर्ष विनापि भवतो न सन्निकर्षनियत प्रत्यक्षरूपत्वम् ॥ [+] अत्र काणादा: -- नोपमानमतिरिक्तम् , असं गवयपदधान्य इति ज्ञानस्यानुभूत- प्रत्यभिज्ञारूपस्यात् । कथं गवयपदवाव्यत्वानुनव इति चेत् -- प्रागेव, वाक्या दनुमानाद्वा । गोस्लो गवय इत्यतिदेशवाक्यस्य हि गोसदृश गावपपदवाय इत्यर्थः । अनुमानञ्च - अयं गया दो गोसदृशवाची असति लक्षणादिवृत्त्यन्तरे प्रागोसदृशे प्रयुज्यमानत्वादिनि गवि गोशब्दवदिति सामान्यमुखी व्याप्तिरिति ॥ तन्न युक्तम् - -गोसादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तवाभावात् गत्रयस्वरूपप्रतिनिमित्तस्य प्रागदृष्टयान्छब्देनानुमानेन वा समयस्थ दुबृहत्वात् । गोसादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वे तु गामप्रतीतवतां गत्रयमानं जानतां गवयव्यवहारी न स्यात् । तदर्थं गवयत्वस्यापि प्रवृत्तिनिमित्त वेऽनेकशक्तिकल्पनादोपस्पष्टः । अन्यदपि श्रूयताम् । वृद्धव्य. वहारावयःवे व्युत्पन्नेन पुंसा स्वप्रती तशक्तिप्राणायातिदेशवाक्यं प्रयुज्यते । तन्नोपपद्येत ॥ अतिदेशवाक्य प्रयोक्ता गवयाये व्युत्पन्न इति कुतोऽवधारितमिति चेत् - वस्तुस्थितिस्ताव- दियम् ; अप्रतीतगुनाऽपि तेन प्रागगश्यव्यवहारस्य वर्तितत्वात्। तत्र ते विस्रम्भाभावात्संदेहेपि गोसादृश्यप्रवृत्तिनिमित्तकावनिश्चयरूपफलासिद्धिरेव । अन्ततो यथा का पृथिवीत्यत्र गन्धवती , 3 .

·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। १९९ , - . न्धवत्वमिव पृथिवीत्वस्य, गोसादृश्यं गवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्योपलक्षणम् , इद- मेव वा निमित्तमित्यनिर्धारणात ॥ [5] स्यादेतत् - पूर्व निमित्तानुपलब्धेर्न फलसिद्धिः; इदानीन्तु तस्मिन्नुप- लब्धं तदेव वाक्यं स्मृतिसमारूढं फलिष्यति, अध्ययनसमयगृहीत इव वेदराशि- रङ्गोपाङ्गपर्यवदातस्य कालान्तरे । न च वाच्यं, वाक्येने स्वार्थस्य प्रागेव बोधि- तत्वात् प्रागेव पर्यवसितमिति - गोसादृश्यस्योपलक्षणनिमित्तत्वयोरन्यतरत्र ता- त्पर्ये सन्देहात् । इदानीन्तु गवयत्वेऽवगते तर्कपुरस्कारात्सादृश्यस्योपलक्षणतायां व्यवस्थितायां. गङ्गायां घोष इतिवदन्वयप्रतिपत्तिरिति चेत् - न - श्रुतान्वयादनाकाङ्क्ष न वाक्यं ह्यन्यदिच्छति । पदार्थान्वष वैधुर्यात्तदाक्षितेन सङ्गतिः ।। १२ ।। गोसदृशो गवयशब्दवाच्य इति सामानाधिकरण्यमात्रेणान्वयोपपत्तो विशे- पसन्देहेऽपि वाक्यस्य पर्यवसितत्वेन मानान्तरोपनीतानपेक्षणात् , रक्तारक्तसन्दे हेऽपि घटो भवतीति वाक्यवत् ! अन्यथा वाक्यभेददोषान् । न च गङ्गायां घोप इतिवत् पदार्था एवान्यायोग्याः, येन प्रमाणान्तरोपनीतेनाऽन्वयस्स्यात् । अर्थ पृथिवीति प्रयोगे सत्यपि प्रवृत्ति निभित्तस्य पृथिवीत्वस्य गन्धवस्वं ज्ञापक , न तु स्वयं प्रवृत्तिनिमित्तम् , तथात्र गोसदृशो गवय इति प्रयोगपीति वा, किंवा सादृश्यमेव निमित्त- मित्यन्यतरपक्षानिरिणस्यावर्जनीयत्वात् । अतो गोसादृश्यप्रवृत्तिनिमित्तकवानिश्चयात् गव. यत्वप्रवृत्तिनिमित्तस्य च दुर्घहत्वान्नान्यथोपपत्तिरिति ।। [5] नवधीतो वेदोऽङ्गोपाङ्गसंपन्न ज्ञानरम पश्चात्पर्यमाणो या अर्थनिर्णयजनक, यथा च गङ्गाया बोष इति वा पूर्व सीताप नव वारणाद जनितबोधं पश्चादन्वयबोधकम् , तथाऽतिदेशवाक्यं पूर्व गवयवस्यानु क्लब्धवाहो सादृश्यास्यचोक्तरीत्या निमित्तत्वसंदेहेन वक्त- तापनिर्णयाचाजनितबोध पश्चाद्वयवोपलंग सति लावबादिर्कबलासाट्यस्योपलक्षकत्व- व्यवस्थायां जातायां गवयशब्दवाच्यत्वोचजनक भवतीति समयपरिच्छेदशब्दप्रमाणक एवा- स्त्विति चेन्न -- वैषम्यात् । वाक्यं हि श्रुतानामर्थानामितरनिरपेक्षमेवान्वितत्वे तदनन्तरसं- भवदनेकसंदेह निवारणोपायं स्वयं बोधजननाय नापेक्षते, यथा बडो भवतीति वाक्यं रक्तरूपार्थ- निरपेक्षमेव पदार्थान्वयनिष्पत्त्या रक्तारक्तसंदेहनिवारकलाभपर्यन्तं न विलम्बते । अन्यथा का. लभेदपुरुषभेदभवद्विविधविशयवारकरूपपरिमाणाद्यान्वयभेदादनेकार्थबोधकतया घटो भवतीति बाक्यस्यैकस्यापि नान वाक्य वापत्तेः । पदार्थान्वयस्यैवासंभवस्थले तु किञ्चिपदवाच्यार्थाक्षिप्तेन लक्ष्यार्थेन सहान्वयो वाक्याधीन एव । तथाच गङ्गापदार्थप्रवाहस्य घोषानन्वितत्वात् तीरतात्पर्या- १. वाक्येन पर्यवसितमिति भावप्रयोगः । २. बोधन्यनुसारे अथेत्यस्ति - - ·२०० न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- प्रतीतवाक्यार्थबलायातोप्यों यदि वाक्यस्यैव, दिवाभोजननिषेधवाक्यस्यापि रात्रिभोजनमर्थस्स्यात् । तस्माद्यथा गवयशब्दः कस्यचिद्वाचकः शिष्टप्रयोगादिति सामान्यतो निश्चितेऽपि, विशेष मानान्तरापेक्षा, तथा गोसदृशस्य गवयशब्दो वाचक इति वाक्यानिश्चितेपि सामान्ये, विशेषवाचकत्वेऽस्य मानान्तरमनुसरणीयमिति।। [36] अस्त्वनुमानम् । तथाहि - गवयशब्दो गवयस्य वाचकः असति वृत्त्य- न्तरेऽभियुक्तैस्तत्र प्रयुज्यमानत्वत् , गवि गोशब्दवदिति चेत् - न - असिद्धेः । न यसति वृत्त्यन्तरे तद्विषयतया प्रयोगस्सङ्गतिमविज्ञाय ज्ञातुं शक्यते ।। सामानाधि- करण्यादिति चेन्न-पिण्डमात्रे सिद्धसाधनात्, निमित्ते चासिद्धेः; साहयस्यानिमि- त्तत्वादित्युक्तम् ।। [57] ननु व्याप्तिपरमिदं वाक्यं स्यात् , यो गोसदृशः स गवयपदार्थ इति । वधारणानन्तरमेव बोधः । अत्र तु गोसादृश्यस्योपलक्षणत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्वसंदेहेप्यन्ततो गोसादृश्याश्रये गवयपदवाच्यत्वस्यैव तिदेशवाक्यबोधनीयवात्तस्य वेदाध्ययनकाल इव पुंसोऽ- व्युत्पन्नत्याभावात् प्रागेव संभव इति । यदि वाक्यार्थप्रत्ययानन्तराभ्यूहितार्थपूपि वाक्यस्य बोधजनकता, तर्हि दिवा न भुङ्ग इति वाक्यात् रात्री भुत इति बोधापत्तिः। तस्माच्छिष्टप्रयो गादेव साधुत्वावधारणाद्वयशब्दस्य किञ्चिद्वाचकावसिद्धावपि यथा विशेषनिश्चयायातिदेशवा- क्यापक्षा, तथाऽतिदेशवाक्यागोसदृशवाचकत्वनिश्चयेपि गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकस्वरूपविशेष- निश्चयायोपमानप्रमाणापेक्षेति ।। [26] एवं गवयस्य गवयपदवाच्यत्वज्ञानं शाब्दबोधरूपं न भवतीत्युक्तम् । तथा गवय- शब्दे गोसदृशवाचकत्वानुमानमपि न भवति सादृश्यस्यानिमित्तवादित्युक्तमेव । अथापि गवय- शब्दो गवयवाचक इत्येव पूर्वोक्तहेतुनाऽनुमीयत इति चेत् -- तत्रासति वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तन्न प्रयुज्यमानत्वादिति हेतुरेवासिद्धः, शक्तिमहाभावे शक्यसंबन्धरूपवृत्त्यन्तरस्याप्यगृहीततया 'अ- सति वृत्त्यन्तर ' इति ग्रहणायोगात् , गवयस्यागृहीतत्वाद्वये प्रयुज्यमानत्वांशस्य दुर्घहत्वाच्च ।। गोसदृशो गवय इति समानाधिकरणनिर्देशात्संगतितिति चेन्न-तत्र गवयपदस्य गवयपदवा- च्यत्वार्थकत्वाद्गोसदृशपदबलास्पिण्डमाले शक्तिग्रहो भवतीति तावत एव 'गवये प्रयुज्यमानत्वा दित्यनेन विवक्षितत्वे गवयवाचकस्वरूपसाध्यपदेनापि तावदेव विवक्षणीयमिति सिद्धसाधनम् , तस्यार्थस्यानुमानं विनाऽतिदेशवाक्यादेवावगतत्वात् । गवयत्वावच्छिन्ने संगतिस्तु न सा- मानाधिकरण्येन सिध्यति । गवयत्वावच्छिन्ने प्रयुज्यमानत्वस्य हेतुत्वे च हेतुरप्यसिद्धः । सा- माधिकरण्यबलात्सादृश्यावच्छिन्नवाचित्वं तु न संभवति । तथा तत्र प्रयुज्यमानत्वं हेतुरपि न भवति सादृश्यस्यानिमित्चत्वादित्युक्तम् ॥ [37] नन्वन्यदनुमानमुच्यते । भयमसौ गवयपदवाच्य इत्युपमितित्वनोच्यमानाऽनुमिति- .

·स्तबकः]] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २०१ . तथाच वाक्यादवगतप्रतिबन्धोऽनुमिनुयात् - अयमसौ गवयो गोसदृशत्वादति- देशवाक्यावगतपिण्डवदिति - न - विपर्ययात् । न हि गोसदृशं बुद्धावारोप्यानेन पृष्टः, स किंशब्दवाच्य इति । किन्तु सामान्यतो गवयपदार्थमवगम्य स कीमिति । तथाच यद्योगप्राथम्याभ्यां तस्यैव व्याप्यत्वम् । ततः किं तेन, प्रकृतानुपयोगात् ।। [58] अर्थ किंलक्षणकोऽसाविति प्रश्नार्थः । तदा व्यतिरेकिपरं स्यात् , ल- क्षणस्य तथाभावात् । तथाच गोसहशो गवय इत्यस्यार्थः - यो गवय इति न व्यवहियते नाऽसौ गोसदृश इति । एवञ्च प्रयोक्तव्यम् – अयमसौ गवय इति व्यवहर्तव्यः गोसदृशत्वात् , यस्तु न तथा, नासौ गोसदृशः यथा हस्ती। न च रेव । तत्र ततः प्राक्सन्निकर्षदृष्ट गोसादृश्य हेतुः । गोसादृश्ये गवयपदवाच्यत्वनिरूपितव्याप्ति- ग्रहार्थमेव च प्रागतिदेशवाक्यं प्रयुक्तम् । गोसदृशो गवयपदार्थ इति वाक्यं हि गोसदृशोदेशेन गवयपदवान्यावं विदधत उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं विधेयेऽवगमयति, धूमवानग्निमानिति वाक्यवदिति चेत् - न - विपर्ययात् । ज्ञातं ह्युद्देश्यम् ; अज्ञातं विधेयम् । को गवयपदार्थ इति प्रश्नसमाधानं हि गोसदृशो गवयपदार्थ इति । तथाच यो मवयपदार्थस्स गोसदृश इति यच्छब्दयोगबलात् प्रथमावगतत्वावयपदार्थत्वं व्याप्यम् , गोसादृश्यञ्च व्यापकमेवेति न तेन प्रकृतानुमानापेक्षितलाभः । यदाङः – 'यदृत्तयोगः प्राथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षणम् । तदृत्तमेव- कारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ' (मी० लो० वा०) इति । (ननु का पृथिवीति प्रश्ने या गन्धवतीत्युत्तरं दीयते । बदन्ति च या गन्धवती तां पृथिवीं विद्वीति । तस्माद्यद्योगाद्गन्ध. वतीमुद्दिश्यैव पृथिवीत्वं विधीयते, तथा प्रकृतेपीति चेन्न- तत्र सत्यपि यद्योगे गन्ध- वत्त्वस्य विधेयत्वात् । का पृथिवीति किंशब्दस्य जिज्ञासितपरत्वात् गन्धवतोपदस्य च जिज्ञा- सितार्थसमर्पकवाजिज्ञासितस्यैव विधातुमुचितत्वात् । तथाच तां पृथिवीं विद्वीत्यस्य पृथिवीं तत्त्वेन विद्धीत्यर्थः । एवञ्च यच्छब्दः पृथिव्यन्वितत्वेन गन्धवत्त्वज्ञानाभावेपि तथावि- धज्ञानात्प्राक् तस्यापि ज्ञेयत्वादुपपन्नः ।!) [28 अधातिदेशवाक्यस्यायं गवयपदवाच्यो गोसदृशत्वादित्यनुमानोपयोगित्वमस्ति; को गवयपदार्थ इति प्रश्नस्य किंलक्षणकोऽसावित्यर्थकतया गोसादृश्यलक्षण इत्यतिदेशवाक्येन बोधनात् गन्धवती पृथिवीत्यादौ च लक्षणप्रश्नोत्तरत्वस्य, लक्षणस्य हेतुतायाश्च दृष्टत्वादिति चेत् - तदा वाक्यमिदं लक्षणवचनमुखेन व्यतिरेकिहेतुपरमेव स्यात् , नान्वयिपरम् , लक्ष- णानामितरव्यावृत्तिसाधकत्वे व्यवहर्तव्यतासाधकत्वे वा व्यतिरेकिताया एव भावात् । एवञ्च हस्त्यादिर्व्यतिरेकदृष्टान्तो वाच्यः । तच्च न भवति, तत्र गवयपदवाच्यत्वसामान्याभावस्यासि. १. शंकते अथेति । परिहारमारभते तदेति । परिहरति नचेति । २. अयं क, २ पाठः। प्र. व्यतिरेकिरूपलक्षणपरत्वं स्यात्' इति । पा० व्यतिरेकपरं। 3 ·3B २०२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- हस्त्यादीनां विपक्षत्वे प्रमाणमस्ति, सर्वाप्रयोगस्य दुरवधार (ग) त्वात् ; कति- पयाव्यवहारस्य चानैकान्तिकत्वात् ।। [591 ननु लिङ्गमात्रे प्रश्नो भविष्यति, कीटक किं लिङ्गमिति - न - न ह्यनेन लिङ्गमविज्ञाय गवयशब्दस्य वाचकत्वं कस्यचिद्वाच्यत्वं वाऽवगतम्, येन तदर्थ प्रश्नस्यात् ।। प्रवृत्तिनिमित्तविशेषलिङ्गे प्रश्नः, येन निमित्तेन गवयशब्दः प्रवर्तते तस्य किं लिङ्गमिति चेन्न - न हि तदवश्यमनुपेयमेवेत्यनेन निश्चितम् , यत इदं स्यात् ॥ ज्ञानोपायमात्रप्रश्ने तद्विशेषेणोनरमिति चेन- अविशेषादिन्द्रियनिक- मप्युत्तरयेन् ; पर्यायान्तरं वा । यथा- गवयमहं कथं जानीयापिति प्रश्ने, वनं द्धत्वात् । नहि कोपि हस्त्यादौ गवयपदं न प्रयुक्त इति मुनिश्चयम् ; पदस्यानेकार्थकत्वसंभ. वाच्च । कतिपयैरप्रयुज्यमानवमात्रेण गवयपदबान्यत्वविशेषाभावश्च गवय एव वर्तमानस्यात् गोसादृश्याभावव्यभिचारी । नच तर्हि सर्वत्र लक्षणेन व्यवहारमाधनमशक्यमिति शंक्यम् - इयं पृथिवीत्वनिमित्तकतया पृथिवीपदबाच्या गन्धयत्वादिति हि सर्वत्रानुमानप्रकारः । नच प्रकृते तथा गवयत्वनिमित्तकतया गवयपदवाच्यत्वं सुसाधम् । अतिदेशवाक्येन सामान्यतो गवयपदार्थस्यैव गोसादृश्यलक्षणकथनात् ; गवयत्वस्य प्रागगृहीतत्वेन तन्निमित्तकवाच्यतावन्तं मनसिकृत्य लक्षणप्रश्नासंभवाच ॥ [5.9] ननु लक्षणप्रश्नो मा भूत् ; किंतु गवयपदार्थः कः, कीदृक् . किंलिङ्गक इति गवय- पदवाच्यतायां किं लिंङ्गमिति लिङ्गसामान्य पृच्छयते । तत्र च गोसादृश्यं लिङ्गमित्यतिदेशवा- क्येने तरम् । अतोऽन्वयव्याप्तिरपि मुबचेति चेन्न – लिङ्गविशेषप्रश्नो हि लिङ्गमविज्ञातवतो भवति । एवं लिङ्गमविज्ञःय स्थितेनानेन लिङ्गज्ञेयं गवयपदवाच्यत्वमेव नाबगतम् । तस्यावग- तत्वे हि तत्र किंलिङ्गमिति प्रश्नो घटते । तथाच गवयपदवाच्यत्वाज्ञानात्तत्र लिङ्गप्रश्नो न भवतीति । एवं लिङ्गप्रश्नार्थमवश्यं गवयपदवाच्यत्वज्ञानेन पूर्वजातेन भाव्यम् । नच लिङ्ग- ज्ञानं बिना तदवगतमस्ति; गवयशब्दः किञ्चिद्वाचकः शिप्रैः प्रयुज्यमानत्वादिति लिङ्गेनैव तस्य ज्ञातत्वात ; किञ्चिवाचकत्वज्ञाने सति तुल्यवित्तिवेद्यतया कस्यचिद्वयशब्दवाच्यत्वस्यापि ज्ञानत्वात् । तथाच लिङ्गे ज्ञाते लिङ्गप्रश्नो न भवतीति । ननु गवयशब्दम्सप्रवृत्तिनिमित्त- कस्साधुशब्दत्यादिति सामान्यतः प्रवृत्तिनिमित्तमनुमाय, निर्विशेषं न सामान्यमिति न्यायेन वि. शेषरूपतामपि बुद्धा तस्य विशेषस्यानुमापकं लिङ्ग किमिति प्रवृत्तिनिमित्तविशेषलिङ्गप्रश्नस्स्या- दिति चेन्न - प्रवृत्तिनिमित्तविशेषमविदुषस्तत्र किं प्रमाणमित्येव हि प्रश्नो भवेत् ; न तु तत्र किं लिङ्गमिति विशेषरूपेण; इदमनुमेयमेव, न तु मानान्तरवेद्यमिति निर्धारणाभावात् ॥ अथ सामान्यतः प्रमाण प्रश्न एव । वाक्यप्रयोक्ता तु लिङ्गरूपप्रमाणविशेषग्रहणेनोत्तरयतीति चेन्न- सामान्याइने प्रत्यक्षशब्दबोधसामी,मादायाप्युत्तरसंभवात् । वनं गतो द्रक्ष्यसीति प्रत्यक्षहेतु- . , ·तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । २०३ गतो द्रक्ष्यसीति; यथा वा - कः पिक इत्यत्र, कोकिल इति । तस्मानिमित्तभेद- प्रश्न एवायं, गवयो गवयपदवाच्यः कीटक केन निमित्तेनेति युक्तमुत्पश्यामः ।। तस्य च निमित्तविशेषस्य साक्षादुपदर्शयितुमशक्यत्वात् पृष्टस्तदुपलक्षणं किश्चि- दाचष्टे । तच्चोपमानसामग्रीसमुत्थापनमेव । तस्य च प्रमाणस्य सतस्तकरसहायता- मापद्यते - 'सादृश्यस्यैव निमित्ततायां कल्पनागौरवम् , निमित्तान्तरकल्पने च क्लुप्तकल्प्यविरोध ' इति तदेव निमित्तमवगच्छतीति ।। [60] लक्षणन्त्वस्य अनवगतसङ्गतिसंज्ञासमभिव्याहृतवाक्यार्थस्य संज्ञिन्यनु. सन्धानमुपमानम् । वाक्यार्थश्च कचित् साधर्म्य क्वचिद्वैधम्यम् । अतो नाव्यापकम् ।। कथनम् । इदं गवयपदप्रवृत्तिनिमित्तमिति कथं ज्ञायते इति प्रश्ने, कः पिक इति प्रश्ने को- किल: पिक इतिवत् , बोधहेतुपर्यायशब्दप्रयोगो वेति । किश्च लिङ्गप्रश्नो न भवति, अन्य- यव्याप्तौ दृष्टान्ताभावात् । एवं प्रवृत्तिनिमित्तस्यैवाज्ञातत्वे तत् किमिति प्रदनः प्रथमः । तं विहाय तद्ग्राहक प्रमाणं लिंग वा किमिति प्रश्नस्तु पाश्चात्यः । अतो गवयशब्दप्रवृत्ति- निमित्तं किमित्येव प्रश्नार्थ इति युक्त मुत्पश्यामः । एवञ्च वक्ता गश्यत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं साक्ष:- दर्शयितुमपारयन् तदुपलक्षणं गोसादृश्यं निर्दिशति । श्रोता च, गोसादृश्यस्य निमित्तत्वे गौरवं, निमित्तान्तरकल्पने चाप्रतीतगुपुरुषविषये क्लुप्तेन निमित्तेन कल्प्यस्य विवि इति तर्कबलेन निमित्तान्वेषणपरो गवये गोसादृश्यदर्शने सति उपलक्षणबलात्तत्रदृष्टगवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकाल गवयशब्दम्योपमानानिश्चिनोतीति ।। ( ननु शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं किञ्चिदस्तीति तावामागेर बुद्धम् । ततः प्रत्यक्षेण गवयत्वे दृष्टे सति इदं सामान्य गवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं गोमादृश्य- समनियतत्वात , गवयशब्द एतत्प्रवृत्तिनिमित्तकः गोसादृश्याप्रवृत्तिनिमित्तकावे सति तत्सम- नियतप्रवृत्तिनिमित्तका वात् , गत्रयत्वेन राप्रवृत्तिनिमित्तकत्व सति मप्रवृत्तिनिमित्तकत्वाट्टा इत्य- नुमानत एत्र प्रवृत्तिनिमित्तहानमस्तु ; कृतमन्येनेति चेत् -- न - दृष्टान्तासिद्धेः। प्रथमानुम - नञ्च गवयत्व प्रकारकज्ञानविषयत्वादी व्यभिचरितम् , अप्रयोजकञ्च । द्वितीयमपि समनियत- धर्मान्तरप्रवृत्तिनिमित्त ववारणाक्षमम् । तृतीयमपि नानार्थकशब्दस्यातिदेशवाक्याधीनशक्ति- प्रहस्थले दुर्वचन , तदितराप्रवृत्तिनिमित्तकत्व भावात् । न च तदितरधर्मनिवच्छिन्नशक्तिका सति सप्रवृत्तिनिमित्तकत्वादिति हेतुः, नानाशस्थतेचैक शक्तिरितरधर्मानवच्छिन्नैवेति न दंप इति वाच्यम् – ईदृशहे तुन याप्त्यादिपरिशीलनमन्तरेणापि निमित्तनिर्णयादित्यलम् ।।) [60] नन्येवं साधर्म्यस्थल इव वैधर्म्यस्थलेपि शक्तिग्रह संभवात्तदर्थ मानान्तर स्वीकाराः- त्तिरिति चेन्न - उभयानुगतोपमानलक्षणनिर्वचन त । नव ज्ञानदाक्तिक (गवयादि ) एदल- मभिव्याहृत तदर्थजिज्ञासाशमनार्थवास्यान्तर्गतपदार्थस्य (माधर्मस्य वैधर्मस्य वा । बान्येऽथे पुनरनुसन्धानमुपमितिकरणमुपमानमिति । गोवत् द्विशफो न भवत्यश्व इत्यादौ च वैवयन .. .

·उक्तसामान्यलक्षणाक्रान्तत्वाच। . २०४ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीया तस्मानियतविषयत्वादेव न तेन बाधः, न त्वनतिरेकादिति स्थितिः ।। [b]] शब्दोऽपि न बाधकमनुमानानतिरेकादिति वैशेषिकादयः । तथा हि यद्यपि एते पदार्था मिथः संसर्गवन्तः वाक्यत्वादिति व्यधिकरणम् ; पदार्थत्वादि- ति चानकान्तिकम् ; पदैस्स्मारितत्वादित्यपि तथा । यद्यपि चैतानि पदानि स्मा- रितार्थसंसर्गवन्ति नत्स्मारकत्वादित्यादौ साध्याभावः। न ह्यत्र मत्वर्थः संयोगः समवायस्तादात्म्यं विशेषणविशेष्यभावो वा सम्भवति । ज्ञाप्यज्ञापकभावस्तु स्वा. नन्त्र्येण अनुमानान्तर्भाववादिभिर्नेष्यते । न च लिङ्गतया ज्ञापकत्वं यत् लिङ्गस्य संधानमुपमानपदगृहीतम् ; उपलक्षणद्वारा मितिजनकत्वात् , एवं साधर्म्यवैधh बिना, दीर्वग्रीवः प्रलम्बौष्ठः पशुः करम इति धर्ममात्रकथनेपि शक्ति- ग्रहादुपमानलक्षणमिष्टमिति केवलधर्मोपि तृतीयत्वेन गणनीय इति तार्किकरक्षादौ। तत्रादि दीर्घत्वप्रलम्बस्त्रादिरूपेतरवैधर्म्यपरिशीलनात् दैविध्यमेव पर्याप्तं प्रतीयते । । तथाचोपमान- प्रमाणमस्त्येव । एवमपि तस्येश्वराभावासाधकत्वं साधर्म्यवैधर्म्यमात्रविषयकत्वात् । न तु प्रत्य- साधनतिरिक्तत्वादिति स्थितिः ॥ [61 एवं प्रमाणत्रयं नेइवरबाधकामिति सिद्धम् । शब्दोपि न बाधकः, तस्यानुमानानति- रिक्तत्वात् , तदबाधकत्वस्य चोक्तत्त्रादिति वैशेषिकादयः॥ ननु कथमनुमानान्तर्भावः? पदान प्रत्येकं शक्तिग्रहादर्थस्मारकत्वमस्तीति वैशेषिकादिसंमतम् । एवं स्मारितानां पदार्थान यो मिथस्संसर्गः स वाक्यार्थः । तद्विषयकज्ञानजनकत्वं वाक्यस्य किं अनुमानवित्रया उत प्रकारान्तरेणेति विचारः । तत्र संसर्गस्यैव ज्ञाप्यत्वात्संसर्गबत्त्वं साध्यमिति निर्विवादम् । पक्षो हेतुश्च क इति विचार्यम् । तत्र पदार्थपक्षकं वाऽनुमान पदपक्षकं वा । अये संसर्गस्य साध्यस्य पक्षगतत्वाप्रतिज्ञा समञ्जसैव । हेतुस्तु कः ? वाक्यावश्चेत्-तत् साध्यव्याधिकरणम् ! पदार्थत्वं पदस्मारितवं वा न हेतुः, गौरश्व इति स्मारित व्यभिचारात । एवं पदपक्षकानु- मानमपि न । तत्र वाक्यत्वादिति हेतुर्यद्यपि न व्यधिकरणः, अथापि किमिदं वाक्यन्वम् ? सं. मर्गबोधकत्व मिति चेत्-तदसिद्धम् , संसर्गस्य संप्रत्यनुमेयत्वात् । पदसमुदायत्वमिति चेत्- पदत्वं नाम अर्थशक्त बमर्थस्मारकत्वमेवेति,एतानि पदानि स्मारितार्थ संसर्गवन्ति तस्मारकत्वादिति प्रयोगो निष्पद्यते । तत्र संसर्गवत्त्वरूपसाध्यं पदेषु बाधितम् । स हि संयोगस्समवायस्तादात्म्य विशेष्यविशेषणभावो वा यथायथं पदार्थ एवास्ति मिथः, न तु पदे । अथ संसर्गवत्वं नाम संसर्गज्ञापकत्वम् ; तच्च पदानामिति चेत् - किं तदनुमानविधया प्रकारान्तरेण वा । पदसमु. दायस्य वाक्यस्यानुमानान्तर्भाववादिभिः , प्रकारान्तरेणेति दुर्वचम् । अतस्संसर्गज्ञापकावं नाम संसर्गानुमापकहेतुत्वमेव । इदश्च प्रथमतो हेतुना संसर्गेऽनुमिते तादृशानुमित्युत्पत्त्यन- १. प्र. 'लिङ्गतया ज्ञापकत्वं यत् शब्दस्य तदेव तस्यलिङ्गस्यतरस्मारकत्वादित्यस्यविषयः कर्मेतिन' - .

·स्तबकः]] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २०५ . . . विषयस्तदेव नस्य, परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । तदुपलम्भे हि व्याप्तिसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तदनुमानमिति । तथापि-अकालादिमद्भिः पदैः स्मारितत्वात् गामभ्याजेति प- दार्यवदिति स्यात्। न च विशेषासिद्धिर्दोषः, संसर्गस्य संमृज्यमानविशेषादेव विशि- छुत्वात् । यद्वा एनानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि आकाङ्गादिमत्त्वे सति नत्स्मारकत्वात् गामभ्याजेति पदवत् । न चैवमासिद्धिः, ज्ञानावच्छेदकतयैव त- सिद्धेः। तस्य व संसृज्यपानोपहितस्यैवावच्छेदकत्वान्न विशेषाप्रतिलम्भ इति । [62] अत्रोच्यते- अनेकान्तः परिच्छेदे सम्भवे च न निश्चयः । आकाडा सत्तया हेतुर्येग्यासत्तिरबन्धना ।। १३ ।। तर हेतोरिदमनुमापकावमस्तीत्येवं ज्ञायते, न तु संसर्गानुमान यमर एव । तथाच 'लिङ्गाव- ज्या ज्ञापकत्वं लिङ्गस्य लिङ्गनिष्टं यत् , तदेव तस्य मनुपो विषयः वाच्यम् . देव नस्य लिङ्गस्य विषयः साध्यम् , लिङ्गतया व एकावं यदिदं प्रकृतलिङ्गस्य विषयः (माच्यम् । नदेव तस्य मतुपोथैः, न तु योगादिकं किमपि इतादं न भवति, अन्य न्याश्रयात् । संसानु. मेन्युपलम्भे किल हेतोसमर्गानुमापकत्वेन सह व्याप्तित्रहः, एतद्वयामि हे सि किन्ट संस- मानुमितिः । तथाच पद पक्षकाचे हेतुर्यथाकथञ्चिदस्तु : संसर्गनत्वं सिवितं न मिटात अतः कथमतुमानान्तर्भाव इति चेत् ... यद्यपि पदार्थपक्षकार सदोषः, व पद क्ष- ऋषि, तथापि तदुभयपक्षकत्वमेव संभवति, हेतुमाध्ययोरन्यथ परिष्कारात् । ने पद भिधानसर्गवन्तः आकांक्षाये ग्यतातनिधिम पदस्मास्तित्वात् गामानक्षेतिपदार्थयदिति पदार्थ पक्षकमनुनानम् । नवं संसर्गसामान्यसिद्धावपि विवक्षित विशेष न विद्यतीति वन्यम् - संबन्धिविशे पायत्तो हि संबन्धे विशेषः । संचितश्च विशिष्यत्र पदैरुका इति तदीयन्सबन्ध इति साधने संबन्धिविशेषादेव संबन्यस्वापि संबन्ध्यन्तरव्या वृत्तवान्न देोष इति । बोलानि पदानि स्मारितार्थसंसर्ग ज्ञानपूर्वकाणि आकांक्षादिमा पदत्वात् गामानयेतिपदवदिति पदपक्षकोऽपि प्रयोगः । साध्यघटकञ्च, अर्थ बुवा शब्दरचनेति न्यायसिद्धं रचनाहेतुभूतं वक्तगतं ज्ञानम् । जथाच ज्ञानजन्य व सध्यम् , न तु प्रागुतं ज्ञान जनकत्वम् । नचैवं ज्ञानसाधने नर्गरूप- वाक्यार्थासाधनादिष्टासिद्धिः, संसर्गविषपकावविशिष्टज्ञानसाधने समर्गस्यापि विधेयकोटिप्रविष्ट- तया साध्यत्वात् । तत्रापि संसर्गस्य विशेषरूपत्वलामः स्म रितार्थ संसर्गत्यर्थवटनेनैव नायना- संबन्धिविशेषवलादुक्तरीत्या भवत्येव । अतश्शब्दोऽनुमानमिति ।। [62] अत्रेच्यते-पदार्थपक्षकः प्रयोगस्ताबन्न युक्तः, अनेकान्तः परिच्छेद संभवे च न निश्चयइति । परिच्छेद ऽवधारणम् , संभवश्व योग्यतः । तथा च मंसर्गवत्यमाधने व्यभिचारः; नदर्हत्वसाधने च विवक्षिनवाक्यार्थनिश्चयो नास्तीति । किञ्चकांक्षा स्वरुपसती कारणम् , लिंग नु ज्ञायमानतयेति सत्या कारणस्य ज्ञायमानतया कारणलिंगकोटी प्रवेशो न युनः । तदर्थ + ·२०६ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- १ . एते पदार्थामिथस्संसगवन्त इतिसंसृष्टाएवेतिनियमोवासाध्यःसंभावितसंसर्गाइतिवा [63] न प्रथमः, अनातोक्तपदकदम्बस्मारितैरनेकान्तात् ।। आप्तोत्था विशेष- णीयमिति चेन्न - वाक्यार्थप्रतीतेः प्राक् तदसिद्धेः । न ह्यविप्रलम्भकत्वमात्रमिहाप्त- शब्देन विवक्षितम्, तदुक्तेरपि पदार्थसंसर्गव्यभिचारात् । अपितु तदनुभवप्रामाण्य- मपि । न चैतच्छक्यमसर्वज्ञे सर्वदा सवैविषये सत्यज्ञानवानयमिति निश्चेतुम् , भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वान् ॥ यत्र कचिदातत्वमनाप्तस्याप्यस्तीति न तेनोपयोगः ।। ततोऽस्मिन्नर्थेऽयमन्नान्त इति केनचिदुपायेन ग्राह्यम् । नचैतत् संसर्गविशेषमप्रती- त्य शक्यम् ; बुद्धेरर्थभेदयन्तरेण निरूपयितुमशक्यत्वात् ॥ पदार्थमात्रे चाभ्रान्त- त्वसिद्धौ न किश्चित् ; अनाप्तसाधारण्यात् ॥ एतेषां संसर्गेऽयमभ्रान्त इति श- क्यमिति चेन्न-एतेषां संसर्गे इत्यस्या एव बुद्धरसिद्धः । अननुभूतचरे स्मरणायो- गान् , तदनुभवस्य लिङ्गाधीनतया तस्य च विशेषणासिद्धत्वेनानुपपत्तेरिति । नापि द्वितीयः, योग्यतामात्रसिद्धावपि संसर्गानिश्चयात् , वाक्यस्य च तदनिवेशेन केवला योन्यनिष्टाऽऽसत्तिर्हतो प्रवेश्यमाना व्याप्तिनिर्वहणरहितेव, व्यभिचारादिति । [63] तथाहि - परिच्छेदपक्षे नद्यास्तीरे फलादि संतीत्यनाप्तोक्तपदार्थषु व्याभिचारः ।। आतोक्ताकांक्षादिमत्पदस्मारितत्वादिति हेतुकोटौ पदे आप्तोक्तत्वं विशेषणमिष्यत इति चेत् - किमिदमाप्तत्वम् ! अविप्रलम्भकत्वं वा प्रमात्मकानुभववत्त्वं वा । आयेऽविप्रलंभकेनापि भ्रान्ते- नोक्त व्यभिचारः । अन्त्यमपि कि सार्वकालिकसर्वविष कमावत्त्वं उत किञ्चिद्विषयकप्रमावस्त्वं यहा पदार्थसंसर्गात्मकप्रकृतवाक्यार्थविषयकप्रमावत्वं पदार्ग मानत पकप्रमावत्त्वं वा । तत्रादिम भ्रान्तः पुरुषस्वभाववादसम्यासमवि । द्वितीय मन तस्याप्यति व्यर्थं विशेषणम् । तृतीयमेव स्वयमिचरितम् । तथापि तदुर्वचम्, वाक्यार्थप्रती पक् अयमेतद्विषयकप्रमावानिति निश्चयासिद्धेहे तुज्ञानासंभवात् । 'अर्थनेव विशेषो दि सकारतया धिया' मिति नयेन प्रकृतज्ञानं प्रकृतवाक्यार्थमादाय निरूप्यम् । वाक्याश्च साध्यत्वाभिमतसंसर्गविशेष एव । तद्ज्ञानश्चानुमितिरूपत्वात् इतः पश्चाद्भवेदिति । चतुर्थमपि न युक्तं अनातोक्ते व्यभिचारादेव ! नन्वेतस्मिन् संसर्गेऽयं मावानिति मिशिष्याग्रहेपि पदार्थानां शक्तयुपस्थापितानां विशिष्य ज्ञात . त्वात् एतेषां संसर्गेऽयं प्रमावा निति सुग्रहमिति चेत्-दुर्ग्रहमेव ; संसर्गस्य संबन्धिविशेषाधीन एवं विशेष इति एतेषां मिथसंसर्गस्यैव साध्यत्वात् तस्य चाननुभूतत्वात्तस्मरणपूर्वकं तत्र प्रमात्व- निश्चयायोगात् । तथाचेदृशाप्तत्वविशेषणासिध्द्या विशिष्टलिंगासिध्द्याऽनुमित्यनुपपत्तिरिति ॥ [64] अतरसंसर्गवत्त्वसाध्यत्वपक्षं विहाय संसर्गयोग्यत्वरूपद्वितीयपक्षो गृह्यते चेत् - १. असर्वज्ञनेति सर्वत्र पाठः । २. क. ख. पा. तत्र । बो. 'इत्यत्राह यत्रकचिदिति।। वक्ष्यति च यत्रकृचिदाप्तत्वस्यानकान्तिकत्वादिति ।

·२०७ . स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। तदेकफलत्वात् । योग्यतामात्रस्य प्रागेव सिद्धेः । अन्यथा तदसिद्धावासन्नसा- कासपदस्मारितत्वादित्येव हेतुस्स्यात् ! तथाचाग्निना सिश्चेदित्यादिना स्मारितै- रनेकान्तः ; तथाविधानां सर्वथा संसर्गायोग्यत्वादिति ॥ [05] एवं द्वितीयऽपि प्रयोगे हेतुराकाङ्क्षादिमत्त्वे सतीति । तत्र केयमाकाङ्क्षा नाम ? न तावद्विशेषणविशेष्यभावः, तस्य संसर्ग (गविशेष) स्वभावतया साध्य- त्वात् । नापि तद्योग्यता, योग्यतयैव गतार्थत्वात् । नाप्यविनाभावः, नीलं सरो- जमित्यादौ तदभावेपि वाक्यार्थप्रत्ययात् ।। तत्रापि विशेषाक्षिप्तसामान्ययोरवि- नाभावोऽस्तीति (वोप्याकांक्षति) चेन्न अहो विमलं जलं नद्याः, कच्छे महिष- श्वरतीत्यादौ वाक्यभेदानुपपत्तिप्रसङ्गात् ।। नापि प्रतिपत्तुर्जिज्ञासा, पटो भवती- त्यादौ शुक्लादिजिज्ञासायां (सया) रक्तः पटो भवतीत्यस्यैकदेशवत् सर्वदा वाक्यापर्यवसानप्रसङ्गात् ।। 'गुणक्रियाद्यशेषविशेषजिज्ञासायामपि पदस्मारितवि- तावता योग्यत्वानुमितावपि वाक्यफलत्वेनाभिमंतसंसर्गनिश्चयासिद्धिः; सिद्धसाधनञ्च, हेतुको. टावाकांक्षादिवद्योग्यताया निवेशितत्वाद्योग्यताज्ञानं हि पूर्वमेव सिद्धम् । अन्यथा तत्र तदनिवेशे आकांक्षासत्तिमत्पदस्मारितत्वमात्रं हेतुरिति अग्निना सिञ्चतीति पदस्मारित व्यभि- चार इति । तस्मात्पदार्थपक्षकानुमानं न युक्तम् ।। [6] अथोत्तरार्धविवरणम् । प्रथमे इव द्वितीये पदपक्षकेपि प्रयोगे हेतुराकांक्षादिमत्त्वेन विशेष्यते । तत्र केयमाकांक्षा नाम ? विशेषणविशेष्यभाव इति चेत् - स हि केनचित्संब- न्धेन विशेष्यस्य विशेषणविशिष्टत्वम् ; यथा गामित्यत्राधयतासंबन्धेन कर्मत्वस्य गोविशिष्ट- त्वम् । स च संसर्ग एवेति वाक्यार्थरूपत्वात्साध्यमिति न हेतुघटको भवेत् ॥ विशेषणविशे- ध्यभावयोग्यतेति चेत् - योग्यतारूपविशेषणान्तरानतिरेक. पौनरुक्तयम् ॥ पदार्थयोरविनाभाव आकांक्षेति चेत्- स न कारणम् , नीलं सरोजमित्यत्र व्यभिचारात् ; नीलरूपं विनापि हि पुण्डरीकं सरोजम् , असरोजमप्यतसी नीलेति । ननु तत्र विशिष्य नीलसरोजयोविनाभूतत्वे पि तत्तद्वृत्तिसामान्यधर्मरूपगुणत्वद्रव्यत्वाश्रययोर्गुणद्रव्ययोरधिनाभावोऽस्त्येव । अतो यथाक- थञ्चिदविनाभाव एव कारणमिति न व्यभिचार इति चेन्न - तथासति ‘अहो विमलं जलं नद्याः' इत्येतद्वाक्यानन्तरं 'कच्छे महिषश्चरती ' ति वाक्यप्रयोगे तत्र वाक्यभेदो न स्यात् । साकांक्षञ्चे देकं वाक्यमिति हि वाक्यविदः । नदीकच्छयोश्चाविनाभावरूपाकांक्षाऽस्तीति । अथ श्रोतृसमवेता जिज्ञासेवाकांक्षेति चेत् - सत्यमिदं कथञ्चित्सुवचम् । तत्रापि तु निष्क- र्षाय किञ्चिदुच्यते रक्तः पटो भवतीत्यत्र पटे रूपजिज्ञासासद्भावाद्रक्तपदं विना तद्वाक्यै- कदेश इव केवलं पटो भवतीत्यत्रापि वाक्यमनवसितमेव स्यात् , जिज्ञासाया अविशिष्टत्वात् । तथाच सर्वमपि वाक्यमवाक्यमेव, उपर्युपरि जिज्ञासासंभवादपर्यवसानात॥ ननु न सर्वा जि. 1 - ·न्यायकुसुमाञ्जलिः तृितीय- . . . , शेषजिज्ञासा आकासा। पट इत्युक्ते किंरूपः, कुत्र, किं करोतीत्यादिरूपजिज्ञासा। नत्र, भवतीत्युक्ते, किं करोतीत्येषैव पदस्मारितविषया, न तु किरूप इत्यादिरपि । यदा तु रक्त इत्युच्यते, तदा किंरूप इत्येषाऽपि स्मारितविषया स्यात् इति न किश्चिदनुपपन्न मिति चेत्-एवं तर्हि चक्षुषी निर्माल्य परिभावयतु भवान् , किम- स्यां जातायामन्वयप्रत्ययः अथ ज्ञातायामिति ॥ नत्र प्रथम नानया व्यभिचार- व्यावर्तनाय (वारणाय ) हेतुर्विशेषणीयः, मनस्संयोगादिवत् सत्तामात्रेणोपयो- गात् । आसत्तियोग्यतामात्रेण विशिष्टस्तु निश्चितोऽपि न गमकः; अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसायंतामित्यादो व्यभिचारात् ।। [6] द्वितीयस्तु स्यादपि, यद्यनुमानान्तरवत्तत्सद्भावेऽपि तज्ज्ञानवैधुर्यादन्वय- प्रत्ययो न जायने । नत्वेतदस्ति, आसत्तियोग्यतामात्रप्रतिसन्धानादेव साका- स्य सर्वत्र वाक्यार्थप्रत्ययात् । निवृत्ताकास्य च नदभावान् ॥ कथमेष निश्चयः, माकाङ्क्ष एव प्रत्येति, न तु ज्ञाताका इति चेत् .... नावन्मात्रेणोपपनावनुपलभ्यमान द्वानकल्पनाऽनुपपत्तेः । अन्यत्र तथा दर्शनाच । यथा (दा) हि दूरादृष्टसामान्यो जि ज्ञासते कोऽयमिति, प्रत्यासीदंश्च, स्थाणुरयमिनि प्रत्येति, तदाऽस्य ज्ञातुमहमिच्छा- ज्ञामा आकांक्षा; किन्तु यत्र यावन्ति पदानि प्रयुक्तानि, तत्र तावत्म्मारितार्थजिज्ञासैवाकांक्षे. ति केवलं पटी भवतीत्यपि वाक्यमेवेति चेत् -- अस्त्वेवम् । परन्निवहेदं विचार्थम् ... किम. स्यामाकांक्षायां नातायामेव वाक्यार्थप्रत्ययः, अश ज्ञातायामिति । तन्त्र जननमात्रेणेति प्रथम- पक्ष आत्ममनस्सयोगादिवत्सत्तयेवोपयोगाद्धेतुकोटाबाकांक्षाविशेषणम्नुचितम् । अत आमत्तियो. ग्यतामात्र निवेशेन हेतृतो, अयमेति पुत्रो राज्ञ इति वाक्यानन्तरमेव, पुरुषोऽपसार्यता मिति वाक्यप्रयोगे राजपदार्थपुरुषपदार्थयोरासत्तियोग्यतासद्भावात्तत्र संसर्गज्ञानकावरूपसाध्यस्य वस्तुतः पुरुषस्य राजासंबन्धित्वे संसर्गवत्वरूपसाध्यस्य चामावायभिचारः ।। [66] तर्हि ज्ञायमानतयोपयोग इति द्वितीयपक्षोऽस्तु। सता हेतो तनिवेशाद्वयभिचारोशि परिहृत इति चेत् .... आसत्तियोग्यताव्याप्तिपक्षधर्मतादिवत्स्वरूपसत्तया प्रत्ययाजनकत्वे : झायमानत्वपक्षस्यात् । नत्वेवम् । आसत्त्यादिज्ञानवतः पुंसः स्वयं साकांक्षत्वमस्ति चेत् तावतैव बोधसद्भावातू ; निवृत्ताकांक्षस्यासंभवाच; आकांक्षाज्ञानस्य कारणत्वे हि तस्यामस त्यामपि तज्ज्ञाने सति बोधापत्तिरिति ॥ नन्वाकांक्षा ज्ञायमाना कारणमित्युक्तावपि न नि त्ताकांक्षत्वे बोधापत्तिः, आकांक्षासद्भावस्याप्यपक्षितत्वात् । ततो जननमात्रेण वाक्यार्थप्रत्य लभत इति कथं निश्चय इति चेत् – आकांक्षात्वेन कारणत्वापेक्षया ज्ञायमा नाकाक्षात्वे कारणत्वकल्पने गौरवात् , ज्ञानानुत्पत्तिसमयेपि ज्ञानमुत्पद्यत एवेति कल्पने गौरवाच तथा नि श्चयः । एवं प्रत्यक्षस्थले जिज्ञासायास्सत्तया कारणत्वादपीहाप्येवम् । दृरादुर्घःवसामान्य ·, . . सबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । प्रीत्यनुव्यवसायाभावेऽपि स्थाणुरयमित्यर्थ (न्वय)प्रत्ययो भवनि-नथहाप्यविशेषात् विशेषोपस्थानकाले संसर्गावगतिरेव जायते, नतु जिज्ञासावगतिरिति॥ नच विशेषो- पस्थानात्यागेव जिज्ञासावगतिः प्रकृतोपयोगिनी, तावन्मात्रस्यानाकाला दत्वात् ।। [br] न चैवम्भूतोऽप्ययमैकान्तिको हेतुः । यदा ह्ययमेति पुत्रो राज्ञः पुरु षोऽपसार्यतामिति वक्तोचारयति, श्रोता व व्यासङ्गादिना निमित्तेन अयमेति पुत्र इत्यश्रुत्वैव, राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामिनि श्रुणोति, तदाश्त्याकासादिमत्त्वे सति पदकदम्बकत्वम् ? न च स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वमिनि ॥ [8] स्यादेतन्—यावत्यमभिव्याहृतत्वेन विशेषिते हेतौ नायं दोषः, तथावि- धम्य व्यभिचारोदाहरणासस्पीत् । कुनम्त्यसदि ऋतिपय पदश्राविणः संसर्गप्र- त्ययः? अलिङ्गएर लिङ्गास्वाध्यारोपात् । एनावानेवायं समभिव्य हार इति तत्र श्रोतुराभिमानः -- न - तत्संदेहेऽपि ध्रुतानुरूपसंसगावगमान् । भवति हि नत्र प्रत्ययः, न जाने किमपरमनेदोक्तम् एतावदेव श्रुतं, यद्राज्ञः पुरुषोऽपसार्यता मितिः। भ्रान्तिरसावितिचेतू-न तावदसौ कुष्टेन्द्रियजा. परोक्षाकारयात् । न लिङ्गाभा- हि ततो विशेष जि. नतः प्रत्यासित विशेषसन्निकर्षः, तमः स्थासमिति विशेषप्रत्य. क्ष मायेय क्रमः । स्त्र जिज्ञासाविषयकझानान्तरं न जायते । तदिहावि नासायां पदार्थ- विशेषस्मरण मति जिज्ञासावशयमावपि समत्तियोग्यताप्रतिसंधानमात्रेण संसर्गावगतिर्मय- त्येव, न तु विज्ञासावा त्यर्थं विलम्बोऽस्तीति । न च जिज्ञासायामुत्पन्नायां जिज्ञासा- गतिः, ततः बदाविपस्मरणं, ततः प्रत्यय इति क्रम इति वाच्यम् – केबलजिज्ञासाया आ- कांक्षात्वाभावात् पदार्थविशेषस्मरणविशिष्टजिज्ञामाया एव तत्वस्य प्रागुकत्या तादृशविशिष्टाज- ज्ञःसाज्ञानमेवाकांक्षाशानं वाच्यम् । तच विशेषस्मृति – संसर्गनियोमध्ये नानुभविकमिति ॥ [67] ननु जिज्ञामायास्मसया कारणत्यसंभवेपि ज्ञायमानत्वन कारणत्वमिष्यते व्यभिचार- परिहारार्थम् । अतिरिक्तशब्दप्रमाणकल्पनापेक्षया चात्र लाववमस्येवेति चेत् -अस्तु कामम् । एवमाकांक्षावित्रिनो पि हेतु व्यभिचारी, अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोपसार्यतामिति कृत्स्नप्र. योगेप्यन्यनावधानादिना अयमेति पुन इन्येतावदश्रुत्वा राज्ञ इत्यादि यदा श्रूयते, तदा श्रुतेषु हेतुसत्त्वात्संसर्गज्ञानपूर्वकवरूपसाध्याभावाच्च व्यभिचारात् ।। [68] स्यादेतत् – सहोच्चारितयावत्पदरूपत्वे सत्याकाङ्क्षादिमत्त्वादिति हेतुः । अतो हे ब- भावान्न व्यभिचारः । तत्र श्रोतुरानुभविकसंसर्गप्रत्ययातु कतिपयपदेषुव यावत्त्वभ्रमेण हेतु- भ्रमात्सूपपाद इति चन्न - यावत्रभ्रमाभावेपि एतावदेव व्याहृतमरिक वेति संदेहेऽपि श्रुतस्य भागस्यायमर्थ इति संसर्गज्ञानोदयस्यानुभवसिद्धनात् यावत्वनिश्चयस्य कारणत्वासमवेन हेतु- कोटौ तन्निवेशायोगात् । हेतुज्ञानं हि निश्चयरूपमेवानुमितिक रणमिति ॥ ननु भ्रान्तिरसौ . 5 ·. . न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय. सजा, लिङ्गाभिमानाभावेऽपि जायमानत्वात्।। एतावत्प (दृक्प) द कदम्बप्रातसन्धा. नमेव तां जनयतीति चेत् । यद्येवम् , तदेवादुष्टं सदनान्ति जनयत् केन वारणीयम् व्याप्तिपतिसन्धान विनाऽपि तस्य संसर्गप्रत्यायने सामर्थ्यावधारणात् चक्षुरादिवत् । [60: नास्त्येव तत्र संसर्गप्रत्ययः, असंर्गाग्रहमात्रेण तु तथा व्यवहार इति चेत्-तर्हि यावत्समभिव्याहारेणापि विशेषणेनाप्रतीकारः, तथाभूतस्यानाप्तवाक्यस्य संसर्गज्ञानपूर्वकत्याभावात् ॥ असंसर्गाग्रहपूर्वकत्वमात्रे साध्ये न व्यभिचार इति चेन् - एवन्तर्हि संसगो न सिद्धयेत्।। आप्तवाक्येषु सेत्स्यतीति चेन्न-सर्वविषया- ऽऽप्तत्वस्यासिद्धः, यत्र कचिदाप्तत्वस्यानैकान्तिकत्वात् , प्रकृतविषये चाप्तत्वास द्धौ संसर्गविशेषस्य प्रागेव सिद्धयभ्युपगमादित्युक्तम् ।। राज्ञ इत्यादिमात्रात्संसर्गप्रतीतिः । अतः प्रमा प्रत्येव यावत्त्वघटितहेतुनिश्चयस्य कारणत्व स्वीकारान्न यावत्त्वनिवेशासंभव इति चेत् - उच्यते । न खल्वसो भ्रान्तिरपि विना कारणं भवितुमर्हति । तत्र प्रत्यक्षानुमानरूपमितिकरणद्वयमात्रवादिना भ्रान्तिरियमिन्द्रियदोषाधीनेति दुर्वचम् , अस्या अप्रत्यक्षरूपत्वात् । नापि हेत्वाभासे हेतुभ्रमाधीनेति । कतिपयपदेषु यायत्त्व- भ्रम एव हि हेतुभ्रमो वा यः । स न संभवति यावत्त्वसंदेहादित्युक्त वात् । अथ कतिपयत्व- रूपदोषदुष्टपदकटम्बप्रतिमंधानमेव भ्रान्तिजनकमिति चेत्-- यद्येवमुच्यते, तर्हि यत् दुष्ट सत् व्याप्तिज्ञानपरामर्शादिनिरपेक्षं भ्रान्तिं जनयति, तदेवादुष्टं सत् तथैव प्रमिति जनयतीति स्वी. कृतप्रायम् । पदकदम्बं दोषासमवधानसहकारेण व्याप्त्यादिनिरपेक्षं प्रमितिजनक दोषसहका- रेण तथाभ्रमजनकत्वाच्चक्षुरादिवदिति ॥ [10] ननु वैशेषिकमते एवं दोषसंभवेपि पौरुषेयशब्दस्यानुमानान्तविवादिनः प्राभाक- रस्य नाय दोषः, तेनान्यथाख्यातेरनङ्गीकारात् असंसर्गाग्रहस्यैव भ्रान्तिपदार्थत्वात् । अतो यावत्वविशेषित एव हेतुः । स ज्ञातश्चेत् , संसर्गप्रमा जायत एव । कतिपयपदश्रावि. पस्तु न संसर्गप्रमा, कारणाभावात् ; न भ्रमः, अन्यथाख्यात्यभावात् । किन्तु पदार्थानां पृथ- गुपस्थिताना मिथोऽसंपर्गाग्रहमात्रमिति चेत् - तथापि तन्मतसाधारण्येनापि हेतुळभि- चरित एव; अनाप्तवाक्ये संसर्गज्ञानपूर्वकत्वाभावात् । अथासंसर्गाग्रहपूर्वकत्वमेव तन्मते सा- ध्यम् , न संसर्गज्ञानपूर्वकत्वम् । (यदि तु प्रतारकस्यासंसर्गग्रह एवास्तीति असंसर्गाग्रह- पूर्वकत्वरूपसाध्याभावाद्वयभिचारस्तदवस्थ इति मन्यते - तर्हि असंसर्गाग्रहविशिष्टपदार्थस्मृति जनकत्वं साध्यं विवक्षितमस्तु ) इति चेत् - तहनुमानस्य संसर्गानुमितिहेतुत्वाभावात्संसर्ग- ज्ञाने शब्दोऽतिरिक्तप्रमाणमेव स्यात् । ननु हेतुकोटावाप्तोक्तत्वरूपविशेषणस्यापि प्रवेशात् सं- सर्गज्ञानपूर्वकत्वस्यैव साध्यत्वादाप्तवाक्येषु संसर्गग्रहोऽनुमानासिध्द्यतीति चेन्न – आप्तत्वं प्र- मात्मकानुभवशालिवर म् । तत् सर्वविषयकं यत्किञ्चिद्विषयकं प्रकृतविषयकं वेति विकल्प्य दो- पस्य प्रथमप्रयोगावसर एवोक्तत्वात् ।। . , ·. स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २११ [70] न च सर्वत्र जिज्ञासा निबन्धनम्, अजिज्ञासोरपि वाक्यार्थप्रत्ययात् । आकाङ्गापदार्थस्तर्हि कः? जिज्ञासां प्रति योग्यता। सा च स्मारिततदाक्षिप्तयोर (प्ता) विनाभावे सति श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगमपागभावः । न चैषेपि ज्ञानमपेक्षते, [70] एतावत् जिज्ञासैवाकाङ्केत्युपगम्य, तस्याः ज्ञायमानत्वेन कारणत्वाभावात् तथा कारणत्वस्वीकारेपि प्रकारान्तरेण दोषाच्चानुमानं दूषितम् । अथ वस्तुत आकांक्षाया अन्यादृश- त्वात् सत्तया हेतुत्वात हतौ तत्प्रवेशस्याशक्यवादोषो दुरुधर इति ब्रूमः । नहि जिज्ञासा का- रणं भवितुमर्हति, अजिज्ञासोरपि वाक्यार्थप्रत्ययोत्पत्त्या व्यभिचारात् । अतो जिज्ञासायोग्यता आकांक्षेति वक्तव्यम् । योग्यता च न तावत् स्मारिततदाक्षिप्तयोरविनाभावः- नद्याः, कच्छे- इत्यत्र वाक्यमेदो न स्यादियुक्त वात् ; अपितु स्मारिततदाक्षिप्तयोरविनाभावे सति तदुत्पाद्य- ससर्गावगमप्रागभावः। तदर्थश्च स्मारितस्य तदाक्षिप्तस्य वाऽविनाभावस्थले तेनाविनावेन, तदभावे प्रकारान्तरेण य उत्पाद्यः, यद्वा अविनाभावे जिज्ञासोपयोगितया वस्तुतो वर्तमाने यः तेन पूर्व तदाक्षिप्तति तच्छन्दगृहीतेन स्मारितानोत्पाद्यसंसर्गावगमस्तत्प्रागभाव आकांक्षेति तथाहि - पदभारतमादायव गन्धवती पृथिवीत्यादौ साक्षादेवाविनाभावोऽक्षतः । नील सरो- जमित्यादौ तदभावेपि नीलरूपस्य गुणवेन द्रव्यमन्तराऽसंभवात् , सरोजस्य च नानावर्णस्य सर्वात्मना व विनाऽसंभवात् , एवं गामानयेत्यादी गोकर्मकत्वस्य क्रियामन्तरा, आनयनक्रि. यायाः मूर्तद्रव्यादिकारकमन्तरा चासंभवाद्यथायथमाक्षिप्तमादायाविनाभाव ऊह्यः । एवमविना- भाववशादेव तत्र तत्र जिज्ञासापि भवति । सा च स्मारकपदसद्भावे तदर्थान्वयन शाम्यति । तदभावे चाकिञ्चित्करत्वादनुत्पन्नेवावतिष्ठते ॥ एतदुक्तं भवति – नाविनाभाव आकांक्षाशरीरे प्रविष्टः । किन्त्वविनाभावो न योग्यतेति सूचनार्थ अविनाभावे सतीत्युक्तम् । तथाच गा- मा नयेत्यादौ गोपदस्य धात्वन्वयात्प्राक्साकक्षित्वस्य, जाते अन्वये निराकक्षित्वस्य च लोकानुभव- सिद्धत्व दुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभाव एवाकांक्षा । तत्पदस्य साकांक्षत्वं नाम तत्पदस्मारितोत्पा. दः पदान्तरस्मारितेन सह यस्संसर्गावगमस्तत्प्रागभावः । जलं नद्याः, पुत्री राज्ञ इत्यादौ 'षष्ट्य - न्नपदस्य यत्पदार्थेन सह संसर्गावगम उत्पाद्यः, तत्पदार्थेन जलेन पुत्रेण च सह तस्योत्पादि- तचात् प्रागभावाभावान्निराकांक्षत्वमेव । नच कच्छेन पुरुषेण च सहोत्याद्यस्यावगमस्य प्रागभावो- ऽस्तीति शंक्यम् - तस्यानुत्पाद्यत्वात् । अयमेवावगम उत्पाद्य इति च सति संभवेऽविना- भावेन, अन्यत्र वक्तृतात्पर्येण, प्रशमश्रुतत्वेन वः केनापि प्रकारेण वसेयम् । तथाच तदुत्पाद्य- संसर्गावगमप्रागभाव एव तस्याकांक्षेति सिद्धम् ॥ इयञ्च सत्तया कारणम् । ज्ञाततया कार- णत्वञ्च दुर्वचम , संसर्गावगमप्रागभाव इत्यस्याभावस्यावगमरूपप्रतियोगिज्ञानेन ज्ञेयत्वात् प्रति- १. दलकृत्यदर्शिन्यपि व्याख्याहये विशेष्यदलसत्त्वे सत्यन्ताभावे दोषो नोक्तः । मकरन्दे सत्यन्तं स्वरूपनिर्वचनमित्युक्तम् । .. , ·२१२ न्यायकुसुमाञ्जलिः (तृतीय- । प्रतियोगीनरूपणाधीननिरूपणत्वात्तदभावस्य, तस्य च विषयनिरूप्यत्वादिति ॥ [71] प्राभाकरास्तु लोकवेदसाधारणव्युत्पत्तिबलेनान्विताभिधानं प्रसाध्य वेदस्यापौरुषेयतया वक्तज्ञानानुमानानवकाशान् संसर्गे शब्दस्यैव स्वातन्त्र्येण प्रा- माण्यमास्थिषत; लोके त्वनुमानन एव वक्तज्ञानोपसर्जनतया संसर्गस्य सिद्धर- न्विताभिधानवलायातेपि प्रतिपादकत्वेऽनुवादकतामात्रं वाक्यस्येति निर्णीतवन्तः ।। तदानस्थवीयः -- निर्णीतशक्तवाक्याद्धि प्रागेवार्थस्य निर्णये । व्याप्तिस्मृतिविलम्बन लिङ्गस्यवानुवादिता ॥ १४ ॥ यावती हि वेदे सामग्री, तावत्येव लोकेपि भवन्ती कथमिव नार्थ गमयेत् । योनिश्चयामस्य ममर्गरूप विषयग्रहणनेव ग्राह्यत्वात् शब्दस्यानुमानान्तर्भावपक्षेऽनुमितेः प्राक संसर्गस्या गृहतित्वेन नदवगमप्रागभावस्य दुर्घहतया हेतोरेव दुर्ग्रहत्वापत्तेः । हेतुग्रहणे च तद्बटक- स्य संवर्गस्यापि प्रागेव सिद्धिस्वीकार प्रसंगादनुमानवैययात् । तत् सिद्धं आकांक्षा सत्तया हेतुर्योग्यामत्तिरबन्धनेति । अतो द्विविधानुमानप्रयोगम्यापि दूषित वाच्छब्दो नानुमानमिति।। [7]] एवं सर्वस्य शब्दस्यानुमानान्तर्भाववादिनां वैशेषिकाणां मतं निरस्तम् । अथ वेद- स्य पृथकत्रमाणावं लौकिकशब्दस्यानुमानताञ्चाऽऽतिष्टमानानां प्राभाकराणामधुजरतीयपक्ष उ- एन्यस्य निरस्यते । त एवं निर्णीतवन्तः – लोके व्यवहाराच्छक्तिग्रह इति पदानां कार्यान्विते शनिः । य एव लौकिकादशब्दास्त एव वेदिका इति न्यायेन वेदस्याप्यान्धिताभिधायकत्वमत- सिद्धन् । तत्र लोके एतानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि आकांक्षादिमत्पदकदम्ब- त्वादित्यनुमानत एव वक्तज्ञानरूपसाध्यविशेषणतया संसर्गस्याप्यनुमितत्वात् सत्यप्यन्विताभि- धानशक्तिबलाबोधे सोऽनुमिनिगृहीतार्थग्रहरूप एवेति लौकिकरशब्दोऽनुवादभूत ; नत्वेवं वेदे, तस्यापीरुपयत्वेन वक्तुरभावेन तज्नानुमानप्रसक्तयभावात्संसर्गानुमित्यसंभवादन्विताभिधान- शक्तप नबेोधस्यैव प्राथम्यादिति । ( इदमपि तैलौकिकवाक्यस्यानुमानत्व स्वीकारे निमित्तम् । पदानामपूर्वात्यकार्यतदन्वितान्यतराभिधायकत्वात् लौकिकवाक्यस्य च सर्वलाक्षणिकत्वाल्लाक्ष- णिक पदं नानुभावकमिति सिद्धान्तान्न शब्दविधया प्रामाण्यम्। वेदश्च कार्यपर एवेति !) तन्मतं वै. शेषिकादपि स्थूलतरम् ;व्यवहारादन्विताभिधानशक्तिर्वाक्यस्य निर्णीतेति आकांक्षायोग्यतासत्ति. मत्पदकदम्बज्ञानरूपसामग्री यथा वेदे तथा लोकेपि बोध जनयेदेव,क्लुप्तसामग्रीसत्त्वेऽपेक्षणीया. न्तराभावेन विलम्बायोगात् । अतो वाक्यजन्यबोध एव प्रथमः । अनुमितिरूपसंसर्गज्ञानं तु पाश्चात्यम् । अनुमितिहेतुर्विशिष्टलिङ्गज्ञानं हि नाम बोधमामग्रीत्वनोक्तमाकांक्षादिविशिष्टपद १. प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वात् तदभावनिरूपणस्य च विषयनिरूप्य त्वादिति सर्वत्र पाटः । तदा तदभावनिरूपणस्येत्यस्य तदभावनिरूपकस्य प्रतियोगिन इत्यर्थ कतया गतिः । निरूपणत्वादिति पूर्वान्वयि ।

·% 3B स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । २१३ नह्यपेक्षणीयान्तरमस्ति । लिङ्गे तु परिपूर्णेऽप्यवगते व्याप्तिस्मृतिरपेक्षणीयाऽस्तीति, विलम्बेन किं निर्णेयम् ; अन्वय (अर्थ) स्य प्रागेव प्रतीतः ।। [2] लोके वक्तुरातत्वनिश्चयोऽपेक्षणीय इति चेन्न - तद्रहितस्यापि स्वार्थप्र- त्यायने शब्दस्य शक्तेरवधारणात् । अन्यथा वेदेऽप्यर्थप्रत्ययो न स्यात् , तदभा- वात् । न च लोकं अन्यान्येव पदानि; येन शक्तिवैचिव्यं स्यात् ॥ अनातोक्तो व्यभि- चारदर्शनात् तुल्याऽपि सामग्री संदेहेन शिथिलायते इति चेन्न-चक्षुरादो व्यभि- चारदर्शनेन (रसत्त्वेन) शङ्कायामपि सत्यां ज्ञानसामग्रीतस्तदुत्पत्तिदर्शनात्।। ज्ञायमा- नस्यायं विधिः, यत् संदेहे सति न निश्चायकं, यथा लिङ्गः चक्षुरादि तु सत्तयेति- चेन्न-वाक्यस्य निश्चितत्वात् ; आप्तोक्तत्वस्य चार्थपत्ययं प्रत्यनङ्गत्वात् ॥ लो. कदम्बज्ञानमेव । तथाचे दृशलिङ्गज्ञानानन्तरं साध्यहे वोतिज्ञानादिकमनुमितो अविक्रमपेक्ष्यत इति । अतो वेदबल्ले केपि पदार्थान्वयस्य प्रागेव प्रतीतत्वाद्विलम्बेनानुमानेन निणेयं किमस्ति. विद्धेऽनुमित्ययोगात् । तत्सत्वेपि लिंगमनुबाहरू ज्ञातग्राहित्वात् , न शब्द इति । 1721 अथ लोके शब्दजन्यवधे अयमान इति निश्चयोपि कारणमिति चेन्न – व्युप. तिकाले पदानामीशनिश्चयाभावेपि बोधजनक-वधारणात्तदयोगात् । अशक्यचैतत्कारणत्व- कल्पन वेदे, लोकपि । तथाहि - आप्तस्वनिश्चय व बोधसामान्येऽपेक्षित वे वेदादपि बोध न स्यात् । तत्र वक्तुरभावेन तस्य दुर्वदत्वात् । नच लेकिकपदवटि सामग्रीम समाप्तवनिश्चय सापेक्षमिति वाच्यम् -- वेदलोकप इभेदे हीदं शक्तिलक्षण्यं स्यात् । स एव न, लोकवेदाधि- करण १.३-१०)विरोधात् । ननु नद्यास्तीरे फलानि सन्तीत्यनाप्तवाक्यजन्यबोधे विसंवादा - त्योमपेयवाक्थे प्रमाण्यव्यभिचारदर्शनात् वेदवदिह सामग्री वर्तमानापि संदेहा कार्याक्षमा भव- तीति चन्न सामग्र्यां सत्यामन्यादृशसंदेहस्य कार्यविरोधित्वायोगात् ! चाक्षुपज्ञानस्य चिद्धमत्व- दर्शनेन चक्षुषः प्रामाण्यसंदेहे सत्यपि हि विष्फारितं चक्षुः बग्नु दर्शयत्येव । नदु नति संदेहे निश्च यकं न भवतीति यत् ,अयं निबन्धो ज्ञापमानकरणस्य ;लिंग हे सति संदेह न निश्चयकम। चक्षुस्तु न ज्ञायमानतया करणमिति चेन्न... यो हि संदेहस्सामअनुमाविष्ट करणं किमपि वि- घट्यति, तस्मिन्सति कार्याभाव इति युक्तम् , इह च संदेहः कुत्र ? किमाकांक्षादिविशेषण विशिष्टवाक्यविषये, किंवा वाक्यजन्यबोध प्रमाण्यविषये, आहो वाक्यप्रयोक्त्राप्तत्यविषये, नाद्यः, तत्र सर्वस्या यशस्य वद इवामांदग्धत्वात । न द्वितीयः, तत्सदहस्य वाक्याज्ञानरूपधार्मि- ग्रहणाधीनत्वात्तदर्थे तदुत्पत्तेरावश्यकत्वेनानुत्पत्तिवर्णनायोगात् । न तृतीयः, आतत्वनिश्च- यस्य वेदे व्यभिचारादकारणत्वस्य कथ्यमानत्वादनुपयुक्तविषयसंदेहस्याकिञ्चित्करत्वात् । न के- वलं वेदलोकयोरैकशब्द्याद्वेदे व्यभिचारादाप्तत्वनिश्चयस्याकारणत्वम् । किंतु लोके व्यभिचा- १. संदेहेऽसति निश्चायकमिति वा स्यात् । दृश्यमान पाटस्तु संदेहे सति निश्चायकमिति । 6 ·.. २९४ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- केऽपि चाप्तवानिश्चयेऽपि वाक्यार्थपतीतेः। भवति हि वेदानुकारेण पठयमानेषु अपौरुषेयत्वाभिमानिनो गौडमीमांसकस्यार्थनिश्चयः । न चासौ (चार्य, भ्रान्तिः, पौरुषेयत्वनिश्चयदशायामपि तथानिश्चया (थात्वा) दिति॥ [73] स्यादेतत् – नाप्तक्तत्वमर्थप्रतीतरङ्गमिति मः; किन्त्वनातोक्तत्वशङ्का निरासः सम्)। स च क्वचिदपौरुषेयत्वनिश्चयात् , कचिढ़ाप्तीक्तत्वावधारणादिनि चेत - तन किमपौरुषेयन्त्रस्यापनतिी. संदेहे वा वेदवाक्याद्विदितपदार्थसंगनेगर्थ प्रत्यय एव न भवेत् . भवन्नपि वा न श्रद्धयः ? प्रथमे सत्यादय एव प्रमाणम् । नचा गर्गाग्रहे तदानीं ममर्गव्यवहारः, वाधकम्यात्यन्तमभावान । तथापि तत्कल्पनायामन्चयोच्छेनाप्रमझान । द्वितीये त्वश्रद्धा प्रत्यक्षवन निमित्तान्नगन्नि- रादः । भवति हि वेदानुक रणदत्त दस्वरममावशेन पठयमान मन्या देवाक्येऽपोम्पयावा. भिमानिने गौडस्यानधीतवेदस्य मनचयः । नन्वयनच गे वाक्या प्रति के कारणम् ; असं तु निश्चयः भ्रान्तिरले चेन्न - मन्त्रादिवाक्येन्युकाय त् । मनुवर्णात व निश्चय पच जायमानस्यार्थनिश्चयस्य चाम्य च ममान विकलया भ्रान्तिवायोग'न् । [73 ममत्वानेश्चयः कारणं मा भूत् । अन कवज्ञ नबिरहः कारणमन्दु । मन्त्रा- दिवाक्येऽप देवत्वाभिमानिनपि तमत्वान्न भिचार इति चेत् - किमर्थमिदं कल्पनम् ! अशक्यञ्च, नथाहि - किमम्य लोकवेदमाघ र एथेन कारणत्वमङ्गकृत्य, परकोल हलेन म मां- मानध्ययनेन च येन बंदा मध्ययमबुद्ध मंदिर वा. नया पेयावनिश्चयगृन्याय व्युप. त्तिमलो बेदश्रवणेऽर्थप्रत्यय एव न जायत इत्युच्यते; किंवा लकवाक्यमात्रे नम्य कारणवं म्वीकृत्य, बंद जायन एव प्रत्ययः, किंतु जातोपि निश्चित प्रमण्यो नेति ? आये मत्यमेव कार्यम् . सपथा-नर वा प्रयक्तव्यम् , मांधकयुक्तयभावादनुभवविरुद्ध वाच । न च मंसर्ग- ग्रहाभांवमसंसर्गाग्रहम' मति पनिशान्य इत्यादि संसर्ग व्यवहारभ्याम्मदिष्टवा दिहाप्येवम् , नत्वर्थप्रत्यय इति वाच्यम् तत्र वस्तुनावस्य पीनरूपसमर्गबाधकमद्भायात्तथा त्वनिष्टत्वे- प्यत्र वेदच क्वार्थस्य वस्तु नस्समुत्र वेन तदयोगात् । स्थितस्यासमर्गस्य ग्रहोयमंसर्गाग्रहः । बाधकामावेष्वनमर्ग:ग्रहाङ्गीकारे शब्दस्थले सर्वत्र ममर्गग्रहोच्छेदप्रमंगात् । जान इति द्विती- यपक्ष त्वरुषेयत्वनिश्चयस्याकारणत्वमेव वेदजन्याध मिद्धमिति तत्राप्रामाण्यज्ञानात्मकाजा- निवृत्तिः कथमिनि चिन्त्यनाम्। ज्ञायमानतयाऽकारो चक्षुगदो मति शङ्कायामपि मत्यां प्रत्यक्षं भवन्येव किल । तत्र यथा पश्चादेव मफलप्रवृत्तिजनकवादिज्ञानात्तनिवृत्तिः, तथा बंद जन्य- बोधेपनि चेन् – लोकप्यामोन वावधारणाद्यधीनतालङ्कानिएमासंभवेपि बावः पश्चाद श्रद्धा- १. बी. गोंडी मीमांमकः पञ्चिका कारः। गोडी हि बंदाध्ययनाभावादवेदत्वं न जाना- तीति गोडमीमांसकस्यत्युक्तम्' इति । शब्दमणिमूलगदावरीयेप्येवम् । . ~ ·तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरमहितः। [74] -- . वत्स्यैतीति वेदं यदि, लोकेऽपि तथा स्यादविशेषान् ।। अन्यथा वेदस्याप्यनुवादकनामसङ्गः (ङ्गान् । नदुच्यते (थाहि । व्यस्तपुंदुषणाशङ्कः स्मारितत्वात् पदेरमी । अन्विता इति निणीने वेदस्यापि न तत् कुनः ।। १५ ॥ यदा ह्यपौरुषेयत्वनिश्चयान प्राक वेदो न किञ्चिदाभिधत्ते इति पक्षः,नदा मा- लोक्तत्वनिश्चयोत्तरकालं लोकवत् वदेऽप्यपौरुषेयन्वनिश्चयात् पश्चादनुमानावतारः। इयोस्तु विशेषः- यदत्र पदार्थानेव पक्षीकृत्य निरस्नपुंदोपाश बैराकासादिमाद्भिः पदैः स्माग्निन्वादाप्नोक्तपदकदम्बकस्मारितपदार्थवत् समर्ग एवाहत्य माध्यः बुद्धिव्यव- हिनस्त्वितरत्रेनि । फलनो न कश्चिद्विशेष इति। तथा चान्विनाभिवाने पि जघन्यत्वा- दिस्यानुवादकत्वमङ्गः । न चैवंमनि नत्र प्रमाणपस्ति । विशिष्ट पतिपत्त्यन्यथानुप- निनिश्च न्यानाम् , माणान्तरमाब्दाविशेषयोः क्लान्याययात्रायविशिष्ट वादिति ॥ [74] अन्यथा एनदापत्तिपरिह र य वयौपेयावनिश्चयापेक्षारक्षम परिगृह्यानी- क्तत्वशङ्क निरास रूक रणमापेक्षत्र लौकिक शब्दस्यानुवादक अस्वकार वेदपि ताकारण क्षवम्या विशिष्टवात्तस्याप्यनुवादकताप्रसंगः नत्र पनुमानेन संभनिश्च पमं यत् । नन्वेन पदाने स्मारिन थे संज्ञान पूर्वका णि आप्तताकांक्षादिमापदकदम्बवादिति लोके यातु- मातुम् ; न तु बेटे. अगोरुपये ज्ञान कराने कायय योग दिति चेत्-ने-अनाम- तत्याङ्क निरः पत्र लंकेप कारणवान हे तुकोट, अनेक्तवं न निवान् , निरस्तानाती- तयशव भव पद केवममिति नत्र नाम्यने । इस्तु विशेषः - लं के प.पक्षीकरण - बहेतुना ज्ञानपूर्वक व माध्यो; बैं तु कदमनवा पदार्थपक्षीकरण दशपदस्मारितत्वहेलना सबर्ग एव माध्यते । तत्र च ज्ञानारा संसर्गम धनापेक्षयः मानसर्गसाधन उपाय ९ः । ज्ञानपूर्वक मध्यपक्षेपि नसर्गमायन व तापम् । पदक्षतचे साक्षात्साधना संभव है. रवमाश्रितम् । : कलनस्ताम्यमेव । भवनाच ने कवनिश्चय दना सरमनुमान प्रवृत्तिस्वकर, पूर्व वा ? पूर्वश्चत . तुकोट वाकांक्षादिमत्वम निवेदन तय क्थे हेतुसत्त्व यभित्र । अत: यसपकार समकवाक्ये पर्थसंसर्ग स्यावश्यक वेन व्यभिच र भ. बल्ले केपि सक्ष. समर्गसाधनम कय पदार्थ पक्षकानुमानजी कारो युनतरः । तयाचे पदार्या मियोन्धि : विशेषेणास्तरापापाऽऽशङ्कपदस्मास्तित्वादियनुमानेन लोके संमगानेश्चय वेदेष्येवं संभवात . लोक प्रकारान्तराश्रयपि वेद एवमनुमानस भवाचायऽनुमानानशात सात कदाचाप्यनुवादकत्र कुतो नेति । इदश्चानुवादकत्वापादनमन्विताभिधानशक्तिरस्तीयपगम्य । एवानुमानेन निव हे. सति च तत्र प्रमाणमेव नास्ति; विशिष्टार्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्येव दया कि शक्ति कपात् १. नेदं वेदेवेति । लं के आते ताव निश्वयोत्तर कालभिवेत्यर्थः ।

·२१६ न्यायकुसुमाञ्जलिः (तृतीय- न.ता. -- पत्त्या हि शब्दस्य तत्र शक्तिः परिकल्पनीया । सा चानुमानेनैवोपपन्नेति वृथा प्रयासः । तस्माल्लोके शब्दस्यानुवादकतेति विपरीतकल्पनेयमायुष्मताम् ।। [Dj किं चेदमन्विताभिधानं नाम ? न तावदन्वितप्रतिपादनमात्रम् . अविवा- दात्। नापि स्वार्थाभिधायास्तत्र तात्पर्यम् , अविवादादेव । नापि सङ्गतिवलेन नत्म- तिपादनम् , वाक्यार्थस्यापूर्वत्वात् । नापि स्वार्थसङ्गतिवलन. नस्य स्वार्थ एवोपक्ष यात् । नापि सैव सङ्गतिरुभयप्रतिपादिका , प्रतीनिक्रमानुपपत्तेः । योगपद्याभ्युप- गमे तु योग्यत्वादिपतिसन्धानन्यस्यापि पदार्थमन्य यवन वाक्यार्थ पन्य यपय ङ्गात् । नापि सैव सङ्गतिः स्वार्थ निरपेक्षा , वाक्यार्थे तु पदार्थप्रतिपादनावान्त- रव्यापारेति युक्तम्- तस्याः स्वयमकरणवान् । मङ्गनानि पदानि हि करणं. न तु सङ्गतिः । तथापि तत्यतिपादनानुगुणसङ्गतिशाली नि पदानानि चन् वद्राक्यार्थप्रतिपादनानुगुणना सङ्गनेस्तदाश्रयत्वेन ; सामान्य मात्र गोचरन्धान , नद्र तस्याश्चानुमानत एव मिद्धवात् । मत्सदोऽमन स्यात् । अथ.कामिक.द. वज्ञानमात्रेण व्यातिप्रतिमन्नानाद: गवावयाप्रीतिरिति बदलित भित्रनमध्यले. तट लोक येवमेव । तस्मादम्यानुवादक-ति कल्पनः विपरीत कल्पनेव. बिहास्येच नुव दियात् : अथानियस्य जतबद्रिऽनुमिननीयका इति मन्यते, दहे. पदको नजनकथक पत्र नावमरः । एवं व्यवहार ब्यस्यान्वित शनाय र कलंक वर नतोत्र केके शब्दम्यानुबदक वनित यो विचलनेव । मदन पृथक मामि । [25] इद मन्यत्र चिन्यो -- पक्षविलक्षणं भवद म पदाना मित्र यवनाम किरूपमिति । न नास्ट विश्यक शाब्दबोध जनक वम् . अन्यायमा आग पद यो स्था- पकान वा. परपमानियात् । न प्यविनाविश्यमा त्वं नेत नच नवत्र वाक्यस्य श्रूयम, णस्य विभिन्न प्रकृतिप्रत्ययः मकान ज्ञान व नरके: पूनम. गृहजिबन प्रति प्रतिमानायगाधब न स्यादिति । म पटा निबटन व यार्थ प्रतिपादनं तत् , विकल्या महत्वात् । मङ्गनिरिय पदार्थमा विषयिण व वा यार्थवि- विग्यपि वा । नायः नशामति तस्यास्वविषयमात्रव्य पृनवनान्धयानि दनायोगात् । नान्यः. पदार्थप्रतिकार एव कारणसवाहावयार्थ प्रतीत्यापत्तेः । नचेष्ट पत्तिः. ग्यतज्ञानादिकारण. भावपि पदार्थोपस्थितियत् वाक्यार्थप्रती यापत्तः । नाप्ये केव मंगतिरन्यनिःक्ष पदार्थप्रतीति जनर्यात ; वाक्यार्थप्रतीतो च पदार्थप्रतिपादनरूपव्यापारद्वारिका भवनानि युनम् -- करण- स्यैव लोके व्यापारापेक्षत्वात् । पदानामेव वन्मतेप करण वात ; संगतइचाकारण वात् । अथ वाक्यार्थप्रतिपादनानुगुणसंगतिशादित्वात्पदानां करणमिमि चेत् - किमिदं संगतिनिष्टमनु- गुणत्वम् ? किं वाक्यार्थप्रतिपत्तिकरवाश्रयःवम् ? किंवा वाक्यार्थप्रतिपत्तिजनकव्यापारवत्वम् ? .

·स्तबक] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २१७ . -- न्मात्रगोचरत्वाद्वाः नापि तदनुगुणव्यापारवत्वेन. अकरणयादित्युक्तम्। नदनुगुण करणव्यापारोत्थापकत्वात्तदनुगुण ये न नो विवादः ।। अन्विन एव शक्तिरिति- चन्-उक्तपत्र वाक्यार्थस्यापूर्वन्यात प्रनीनिक्रमानुषपतेश्चेनि ।। [5] स्मृनक्रियान्विते कार के स्मनकार कान्वितायाश्च क्रियायां सङ्गतिः । अतो नोक्तदोषावकाशः । नापि पर्यायनापत्तिः, प्राधान्येन नियमात् । नापि पौनरुक्त्यं, विशेषान्वये तात्पर्यात् । नावीनरेतराश्रयन्यम् , स्वार्थस्मृनावनपेक्षणात् । नापि नाद्यः, सगतस्त्वन्मत जातिमात्रांचययकत्वात् , मन्मतं जातिविशिष्टव्यक्तिमात्रविषयकवावा. क्यार्थविषयकवा मवात्तत्प्रतिपादकवानुपपत्तः । नात्य, संगतेरकरणत्वाद्वयापारवस्वायोगात् । अथ वाक्यार्थप्रतिपत्ति जनकपदार्थोपस्थितिरूपपदव्यापारोपयोगिवमेव संगतेस्तदनुगुणत्वमिति चेत् -अस्मदिष्टमेवेदमन्विताभिधानम् । ननु नास्मन्मते जातिमात्रविषयकत्वं शक्तः, किन्वन्व. यविशिष्टविषयकत्वमिति चेत्-दूषितमेवदं कार्थापूर्वव प्रतीतिक्रमानुपपत्तिरूपहेतुभ्यामिति ।। 76 नवन्धित एव संगतिः । तत्र न तावत् वाक्यार्थीपूर्वस्वरूपदोपः, गामानयेत्यत्र गोपदस्यानयनान्वित शक्तिरित्युक्तो हि मां बचाने यत्र शक्तिबही न स्यात् । नत्वेवम् । पदः- न्तरस्म रितक्रियान्वित शक्तिरित्यत्रीच्यते । मदान्तरस्मारितक्रियावन सर्व मियासंग्रहोऽस्यत्र । एवं धातोरपि पदान्तरस्मृतकारकावितक्रियायां शक्तिः । एतेन - सर्वस्ट पदस्य कार्यान्विते शक्त व कार्यवाचि पदस्य कथं कार्यन्वित शक्ति . तस्य केवले कार्य शक्तिश्चेत् , अन्विते शक्तिरिति नियमभङ्गः --- इति निरस्तम् , सामान्यतः पदान्तर मारितार्थान्विते पदस्य शान्ति रिति सिद्धान्तात् , सर्वस्यापीतरान्विते शक्तेर क्षतः । नापि प्रततिक्रमानुपपत्तिरूपदोपः, स्मताविते शक्तेरुक्ततया स्मृतेः प्रागपेक्षितत्वात् । तथाच शक्ति दैविक स्मारिका,अनुभविक चेति । प्रथमया विशकलितपदार्थस्मृतिः; द्वितीया अन्वितविषयिणी । नच गामानयत्वत्र ग.- पदेन क्रियान्वितकारकशक्तेन क्रिया कारकञ्चोन्यते, धातुनपि तदुभयमिति द्वयोः पर्य यत स्यादिति वाच्यम् - विशेषणविशेष्यभावामक गुणप्रधानभवव्यासासादविशेष व्यवस्थित समानविशेष्यकत्वे हि पर्यायवम् । न च पर्वतोऽग्निमान् . पर्वोऽपिरिनि वाक्यद्वयनकन क्तस्यैवार्थस्यान्येन कथनास्पदयोः पुनरुक्ततेति वाच्यम् - ग.पदस्य समान्यतः स्मृतक्रियामः- त्रन्वितगोपिण्डार्थकत्वादानयनरूपक्रियाविशेषस्य धात्वभावेऽलनापन रुकयात् । न च का- रक क्रियापदेन क्रियायां बोधितायां तद्विशिष्टं कारकं बोधयति, क्रियापदञ्च क. रकादेन करके बोधिते इत्यन्योन्याश्रितत्वमिति वाच्यम्-कारकपदगतानुभावकर के क्रियापदगतस्मा- रकशक्यपेक्षत्वेपि तदधीनक्रियास्मृतौ सत्यां स्वकार्यक्षमतयः क्रियापदगतानुभावकशक्तयपेक्ष- स्वाभावात् । एवं मिया देपि भाव्यम् । तथाच स्मारकशक्त.या निरपेक्षया पृथक्पृथगर्थोपस्थि- ति: । अनुभावकशक्तया पदान्तरस्मारकशक्तयपेक्षयाऽन्वितबोध इति नान्योन्याश्रयः । न- . 7 ·- न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- वाक्यभेदापत्तिः परस्परपदार्थस्मृतिसन्निधौ तदितरानपेक्षणात्-इति चेत्-न- अन्वि ते संगतिग्रह इति कोऽर्थः? यदि यत्र सङ्गतिस्तद्वस्तुगत्या पदार्थान्वितं, न किञ्चित् प्रकृनोपयोगि । न हि यत्र चक्षुषः सामर्थ्यमवगतं तद्वस्तुगत्या स्पर्शवदिति,तद्वत्ताऽपि तस्य विषयः । अथाऽन्विततयेव तत्र व्युत्पत्तिरित्यर्थः- नदसत् , प्रमाणाभावान् । [m] अन्वितार्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्तिरिति चेन्न । अनन्विताभिधानेनाप्युप- पत्तेः ।। आकाङ्क्षानुपपत्तिरस्तु । न हि सामान्यतोऽन्वितानवगमेऽन्वयविशेषे जिज्ञा सा स्यात् - न - दृष्टे फलविशेपे रमविशेपजिज्ञासावदक्षेपतोऽप्युपपत्तेः ।। [78] शब्दमहिमानमन्तरेण यतः कुनश्चिदपि स्मृतेषु पदार्थेषु अन्वयप्रतीतिः कैकस्याधि पदस्यैकवाक्यरूपतया वाक्यभेदापत्तिरिति वाच्यम् - कि एकैकमपि पदं यत्किश्चि. क्रियान्तरकारकान्तरान्चितमपि बघयतु तथाच गामान यावत्र मा बधान, अस्त्रमानयेनि म्यादि- ति व क्यभेद आपाद्यने? किंवा एकनापि पदेन व कृत्यम्य विशिष्टबाधा कृतवा प्रतिपदं वाक्यभदरस्य दिति नायः, आनमनपानमनत्री सन्निहिनत्यागेन धनपदा निपक्षण- त् । नान्यः, गोपदस्यानयपदार्थमनिम्त्य एव क्रियानमा भावात् , अन्यदाचावश्यं लियाप- दानापेक्षणामाकांक्षस्थले वाक्यभेटायोगान : न दत्त :- अर्थक वादक वाक्यं साकांक्षवेदमाग 2-1-47 ) इति। । नच गोपदार्थ गोगियावादात्वर्थ च क्रियायालयावा. कथमक्यमिति शह यम्। एकपदेन बिनामिन नशनया बाधितविशेष्यविशेषणबधापा - धान मन्य पदाधिनानाञ्च तेषामेकचन थकावामा भिमनन्चात ) मादबिने मंगनी न काचि- दनुपनिगिनि चेत् ... न - विकरुपमहान । अन्बिने मंगतिग्रह, इत्यस्य किं अन्वयांगे न शाले प्रहः, किन्तु बानुगत्या यदन्वयवत् तत्र थे मानिट इत्यर्थः. यथा चक्षुषा स्पर्शवद ग्रह । चाक्षुषग्रहम्य न पर्शविषयक यं, नत – उनान्यपि पदार्थ इव शाक्तिवह इत्यर्थ नाद्यः, अविवादात् । नान्यः प्रमाणाभावान ।। नन्वस्ति प्रमाणम् ; यथा पदार्थप्रतीचन्यथानुपपत्तिः पदार्थ को प्रमाणम् , नयाऽन्वयनी न्यन्यथानुपपत्तिरन्ययांशेपि शताविति चेन्न --- पदार्थमात्राभिधानपि हि आकां- क्षावकोटवार्थानां मिथम्बन्ध इति । ननु जिज्ञामानुपपत्तिम्पार्थापत्तिः प्रमाणम् । आनयेत्यस्य मामान्यतः कर्मकार कान्बिने शक्यभाव हि मामान्यतोपि कर्मणाऽज्ञातत्वास्किमिति कर्मविशे- पजिज्ञामा न स्यात । अज्ञान सामान्ये विशेषत्रिज्ञामाऽयोगादिति चन - मामान्यज्ञानस्या- बक्ष्यकपि पदादव तद्ज्ञानाम यत्र मानाभावात् । यथा चक्षुषा रसग्रहणाशक्तन फलविशेष- मात्रग्रहेपि,ततः, 'फलञ्चत् , रमवदित्यनुमानतस्मामान्यावगतिविशेषजिज्ञासा च-तथहापि पदश- नया क्रियामानोपस्थितौ तस्याः कारकाविनाभूततया कारकमामान्यानुमितिर्विशेषजिज्ञासाचेति।। 78] नन्वत्र वस्तुनो ववन्तरसंबन्धिवस्वाभाव्यादेव मिथोऽन्ययप्रतीतिरिति नत्र पदेन स्यात , ·। स्तबक:] कुसुमाञ्जन्टिविस्तरसहितः । २१० स्यात् । न चैवम् । ततः शब्दशक्तिरवश्यं कल्पनीयेति चेन्-कुतस्तहि कविकाव्यानि विलसन्ति । न हि संसगविशेषमप्रतीत्य वाक्यरचना नाम । न च स्वोत्प्रेक्षायां प्रत्यक्षमनुमानं शब्दस्तदाभामा वा संभवन्ति, अन्यत्र चिन्नावशेन पदार्थस्मरणे. भ्यः । अगमगीग्रहोऽसाविति चेत् : पम नावत् संमर्गग्रह एवामा । नवापि सेव पदावली क्वचिदन्वये पर्यवम्यनि, कचिदानन्वयाग्रहे इनि कुनो विशेषान् ? [79] श्राप्तानाप्तवतकनयेति चेन् ; किं नथाविधन वक्त्रा नत्र कश्चिद्विशेष कर्तव्यं किमपि नाम्ती युनं भवति । एवञ्च पदं विना स्मारकान्तवोन पदार्थोपस्थितावपि मियान्वयप्रतीति म्याद । नहि यूनो देवदत्तस्य, बाटस्य यज्ञदत्तस्य च परं स्मरण मति देव- दत्तपुत्रोऽयं यज्ञदत्त इति कश्चिदनुभवो जायते । तः पद पदान्तरप्रकृतिप्रत्ययाद्युपस्थादि- नानामेवार्थानमन्वययनीतिरिति तस्याः पदार्थस्वानाध्यायतःवं विमृष्य पदशक्तयीन वसूरीका- धमिति चेन् - नायं नियमः, पदशकयेव संसर्गग्रह इति । तथामति कवयः क्रान्तदर्शिनस्ने- धां का पानि च कुतो बिल युः । तल दि काव्यवाक्येथे संसर्गविक्षेत्राः न्याय्यन्ने, ते क.. विनिः प्राक !ता लेति स्वीकार्यम् , मर्गज्ञानपूर्वक वाक्यप्रयोगस्य वचत्र । त्त्र च तवां प्रत्यक्षाद्या चरवर्णन कारणां, चिन्नावशेन पदार्थस्मरणेन्यो विना न प्रम. नरं ग्राहकं भ. वितुमर्हति । अतो विवादिततया पदार्थपस्थितेष प्रतिभाबलात्तत्र चमकर नुगुणस्नसर्ग. प्रहाने यामिति प्रका मन्नण एदा स्थित मनगग्रह हतुवान्न पदशान मात्राचीनत्य त. ज्येति ॥ ननु काव्यरचनं द्विविध वस्तुतम् मटकदार्थविषयकं आरोपित संसर्गकपदार्थविषय. काश्यति । तत्रऽऽयं पकानुसाट रू. या प्रशानुमानगोचरार्थविषयक का प्रागनुभून विशिष्ट पदार्थम्मरणमूदलित न नत्र काचिदनुमतिः । यस्खलु वस्तुतस्सन्सुत्रमा निन् जन्मन्यननुभूनच, सदपि प्राक्तनकार बल मर्यत इति नान्वित महासंभवः । अतएव विलक्षण प्राक्तनसंस्कार. द्वेधभाग्यमादिन मेव कवित्वम् । यपुनरमंदृष्ट नामेव संबटनं कविले कप्रसिद्धम् , तत्सब ममंसर्गाग्रहमूटमेव कार्यान्नग्लश क्रियत इति मः, अमन्मतेऽन्यथाख्यायभाव - चेत् – चन्मने व्यावसामतेऽन्यथा त्यानिस्वीकारासंसर्गग्रह एवासाविति पदशक्ति विनाति मसर्गग्रहभावान्नान्विते शक्तिरवस्यं सिध्येत् । तथापि मते काव्ये किञ्चिदन्चयबोधक, किनि. नेति विवेके गमकः को विशेषोऽस्ति ! पदानां हि सामान्यतोऽन्वित एव शक्तिरवता . मते । न चैकत्र स्थितगोपदमन्यत्र स्थितापदादन्यन् । वैदिकस्यापि पदस्य टौकिक - दभेदे मुतरां लौकिके परस्परमभेद इति । [79] नन्वातवक्तृकं पदमेवान्वितग्रहसमर्थम् , नवनातवक्तकमिति विशेष इति चेत् - प्रत्यक्षतस्तावदाप्तोक्तस्यान्यस्य च गोपदस्य न किमपि वलक्षण्यं लक्ष्यते । न वा तत्र पद. दोपि । एवमपि तत्र विशेष उच्चमानः कीदृशः ? किमान तदा तत्र कचन शक्तिराधीयते .

·न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- वाक्यभेदापत्तिः परस्परपदार्थस्मृतिसन्निधौ तदितरानपेक्षणात्-इति चेत्-न- अन्वि ते संगतिग्रह इति कोऽर्थः? यदि यत्र सङ्गतिस्तद्वस्तुगत्या पदार्थान्विनं, न किञ्चित् प्रकृनोपयोगि । न हि यत्र चक्षुषः सामर्थ्यमवगतं तद्वस्तुगत्या स्पर्शवदिति तद्वत्ताऽपि तस्य विषयः । अथाऽन्विततयेव तत्र व्युत्पत्तिरित्यर्थः- तदसत् , प्रमाणाभावात् ।। [C] अन्वितार्थप्रतिपयन्यथानुपपत्तिरिति चेन्न । अनन्विताभिधानेनाप्युप पत्तेः ।। आकाङ्कानुपपत्तिरस्तु । न हि सामान्यतोऽन्वितानवगमेऽन्वयविशेषे जिज्ञा सा स्यात् - न - दृष्टे फलविशेपे रसविशेषजिज्ञासावदक्षेपतोऽप्युपपत्तेः ।। [8] शब्दमहिमानमन्तरेण यतः कुनश्चिदपि स्मृतेषु पदार्थेषु अन्वयमतीति: कैकस्यापि पदस्यकवाक्यरूपतया वाक्यभेदापत्तिरिति वाच्यम् - कि किमपि पदं यत्किञ्चि. क्रियानतरकारकान्तरान्घितमपि बंधयतु तथाच गामानयत्वत्र मां बधान, अश्वमानयेति म्यादि- ति व क्यभेद आपाद्य ने किंवा नारि पदेन वाककृयम्य विशिष्टयोधस्य कृतवा प्रतिपट क्यतरस्यादिति नायः, आनयनालिम कधी मन्निहितत्यागेन बन्धनपदार्थानपेक्षण- त । नान्यः, गोपदस्यानयपदार्थमनिम्त्य एव निया नरापेक्षाऽभावात् , अन्यदाचावश्यं किया- दानरपेक्षणा माकांक्षस्थले बाक्यभेदायोगात ! नदुत्ता- अर्थ कायाद कं वाक्यं साकांक्षचे विभाग 22-1-15 ) इति। नच गोरदाय माशिष्यवाद्धात्यर्थे च नियायालयाचा कथमक्यमिति गम्यम् । एकपटेन बिना भिध नशक्तया बोधिनविशष्यीवशेषणसंबन्धमपा- धान मन्य पदबंधिनानाञ्च तेषामेकवन यक वस्याभिमनवान ) नमान्वित मंगनी न काचि. दनुपनिगिनि चेत् .. न - विकल्प महन्धत । अन्थिने मंगलिग्रह इय किं. अन्वयांश न शा तनहः. किन्तु वस्तुगःया यदन्वयवत् नत्र शनिद इत्यर्थः . यया चक्षुषा स्पर्शवद ग्रह, इन्युनः चाक्षुषग्रहम्य न पाविषयक चं, तहत – उनान्वयपि पदार्थ इव शातिव्रह इन्यर्थ : नाद्यः, अविवादात् । नान्यः प्रमाण भावात् ।। 7 नवम्ति प्रमाणम् ; यथा पदार्थप्रती बन्यथानुपपत्तिः पदार्थ को प्रमाणम् , नथ ऽन्वयप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरन्धयांशपि शनाविति चेन्न ... पदार्थमात्राभिधानपि हि आकां. क्षावकोटवार्थानां मिथसंबन्ध इति । ननु जिज्ञामानुपपत्तिम. पार्थापत्तिः प्रमाणम् । आनयेत्यस्य मामान्यतः कर्मकारकन्धित शक्य भाव हि सामान्यतोपि कर्मणाऽज्ञातत्वकिमिति कर्मविशे- पजिज्ञामा न स्यात् । अज्ञात सामान्ये विशेषतिज्ञामाऽयोगादिति चन – मामान्यज्ञानस्या- वइयकवपि पदादेव तद्ज्ञानमिन्यत्र मानाभावान् । यथा चक्षुषा रसग्रहणाशक्तेन फलविशेष- मात्रग्रहेपि,ततः, फलञ्चत् , रमवदित्यनुमानतस्मामान्यावगतिविशेषजिज्ञामा च-तथहापि पदश- नया क्रियामानोपस्थितौ तस्याः कार काविनाभूततया कारकमामान्यानुमिनिर्विशेषजिज्ञासाचेति।। 78] नन्वेवं वस्तुनो वस्वन्तरसंबन्धिवस्वाभाव्यादेव मिथोऽन्ययप्रतीतिरिति नत्र पंदन स्यात . - .

·, स्तबक:] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । स्यात् । न चैवम् । ननः शब्दशक्तिरवश्यं कल्पनीयेति चेन्-कुनस्नहि कविकाव्यानि विलसन्ति । न हि संसगविशेषमप्रतीत्य वाक्यरचना नाम । न च स्वोत्प्रेक्षायां प्रत्यक्षमनुमानं गब्दस्नदाभामा वा संभवन्नि, अन्यत्र चिन्दावन पदार्थस्मरणे- भ्यः । अमंमगीग्रहोऽसाविति चेन् ; मम नावत् संमर्गग्रह एवमौ । नबापि मैत्र पदावली कचिदन्यये पर्यवस्यनि, कचिदानन्वयाग्रह इनि कुनो विशेषान् ? [79] प्राप्तानाप्तवतकनयेनि चेन : किं तथाविधन वक्त्रा नत्र कश्चिद्विशेष कर्तव्यं किमपि नाम्नी युक्तं भवति । एवञ्च पदं विना स्मारकान्तरवदोन पदार्थोपस्थितावपि मिधान्ययप्रतीति म्यान । नहि यूनो देवदत्तस्य, बान्टस्य यज्ञदत्तस्य च परं स्मरण मति देव- दत्तपुत्रो ऽयं यद न इति कश्चिदनुभयो जायते । अनः पदपदान्तर प्रकृतिप्रत्ययाद्युपस्थापि- नानामेवा न मन्वयान तिरिति तस्याः पदार्थस्वाभाव्यायन व विध्य पदशकयत्री नवमूरीक:- धमिति चेन् - नायं नियमः, पाशक यत्र नमर्गग्रह इति । तथासति कवयः क्रान्तदर्शिनस्ते. कां काव्यानि च बुतो बिल युः । नन दि काव्यका क्यथै नमर्गविशेषाः प्रन्याय्यन्ने, ते क. विभिः प्राक जाना पनि स्वीकार्थम् , विज्ञानपूर्वक वावरायोगस्य संवत्र । नत्र च तवां प्रत्यक्षाद्या चार वर्णन प्रकारणां, चिन्नावशेन दार्थस्मोन्यो विना न प्रम नरं ग्राहक भ. वितुमर्हति । अतो विकसित नया पदार्थ वस्थितेष प्रतिभाबलात्तत्र चमकर नुगुणस्संसर्ग. ग्रहाने यामिति प्रशासनण पदाधिक ममर्गग्रहे, हतुवान्न पदशनि.मात्राचीनत्वं न. स्येति ॥ ननु काव्यरचनं दिविध वस्तुत मृष्ट पदार्थविषयकं आरे पितसंसर्गकपदार्थ विषय. कञ्चेति । तत्राऽऽयं परीका नुवादरू. या प्रत्यक्षानुमानगोचरार्थविषयक का प्रागनुभून विशिष्ट पदार्थम्मरणममिति न नत्र काचिदनुपरतिः । यत्खलु वस्तुतस्संस्कृटमा मिन् जन्मन्यननुभूतश्च, मदपि प्राक्तनकार बल्ल मन इति नान्वितनदासंभवः । अनाव बिलाप्राक्तनसंस्कर. द्वेधभाग्यशादिनःमेय कवित्यम् । यधुनरवमृष्ट न मेव संघटनं काबिल कप्रसिद्धम् , तत्सव. मसमर्गाग्रहमूलमेर कार्यान्तरलोण क्रियन इति अमः, अमन्मतेऽन्यथास्यान्यभावी- चेत् -- चन्मने नयावेवमामतेऽन्यथा यानिस्चीक संसर्गग्रह एवासाविति पदाति विनाति मंसर्गग्रहभावान्नान्विते शक्तिरवक्ष्यं सिध्येत् । तथापि मते काव्ये किञ्चिदन्चयबोधक, शिकि. नेते विवेके गमकः को विशेषोऽस्ति ? पदानां हि सामान्यतोऽन्वित एव शक्तिस्वकृता ब मते । न चैकत्र स्थितगोपदमन्यत्र स्थितादोपदादन्यत् । वैदिकस्यापि पदस्य किक - दभेदे मुतरां लौकिके परस्परमभेद इति । [79] नन्याप्तवतकं पद मेवान्वितग्रहसमर्थम् , नवन तवक्तकामिति विशेष इति चेत् - प्रत्यक्षतस्तावदाप्तोक्तस्यान्यस्य च गोपदस्य न किमपि वलक्षण्यं लक्ष्यते । न वा तत्र पदभ. दोपि । एवमपि तत्र विशेष उच्चमानः कीदृशः ! किमानेन तदा तत्र कचन शक्तिराधीयते.

·२२० न्यायकुसुमाञ्जलिः तृतीय- पृच्छामः । .. आहितः ? आहो वक्तववाच्छेदकतया विशेषः । प्रथमे अभिहितान्वयवादिनामिक तवापि शक्तिकल्पनागौरवम् । द्वितीये तु वक्तुरिव पदानामप्यवच्छेदकतयैव विशेष- कत्वमस्तु ।। एवं तर्हि पदानामप्यन्वयपनीतावस्त्युपयोगः । कस्सन्देहः । परं पदा यांभिधानेन ; न त्वन्यथा । यथा तवैव, आप्तस्य संसर्गपरतया पदसमभिव्याहार मात्रेणः न त्वन्यथा । अन्यथा गुरुमतविदामेव श्लोक आप्तपदपक्षेपेण पठनीयः प्राथम्यादभिधातृत्वात् तात्पर्योपगमादपि । आप्तानामेव सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम् ॥ इति ।। किंवा आप्टोक्तत्वविशिष्ट पदमन्वितग्राहकमित्युक्त्या पदविशेषणतया आप्तसत्त्वमेव विशेष इति प्रथमे अभिहितान्ययवादिभामने खदुक्तं शक्तिकरूपना गौरवं बमलेऽत्यस्ति । तथाहि – पदैःपदार्थ एवाभिधीयन्ते, नान्वयः : अभिहिताना मेव पदार्थानामन्य बोधकत्व मिति वदतां मते, पदार्थस्य पदबध्यतादशायामेव संसर्गबोधक नबन्यदेति विवेचयतः वया, शक्तित्रयकल्पनापत्तिरुद्भाव्यता - पदाना पदार्थबोधनमतिः, पदार्थानां सम्बोधनशक्तिः पटबध्यतादम्पयामेव -दवा पदार्थमनायारमबोधनशक्तरनुकूटापि ६ काचिन्छति रति शक्तित्रयमिति । तत्र शक्तिद्वयं तावत्तवापीष्टम् , पदानां स्मारकशक्तिरान्यत: भिवानशक्तिश्चेति । एवञ्च संप्रति पढानामा प्रतिवदशायामेवान्वितबोधनशक्ति रति वदतः वया. नेपदे कृित- तृतीयशकिस्थाने, आप्ते पदरातान्वितशक्याश्यानशक्तिसय कृनेनि दोपस्नुल्य इनि : तदर्थमा गक्रिमस्वीकृत्य द्वितीयपक्षग्रहे तु वमन यथा पदस्यकस्यैवाप्तवरूपविशेषणविशिष्टतयाऽवि. ताभिधायकत्वं, तथा नामत यकस्यैव पदार्थस्य पदोपस्थापित-वरूप कोणावभिनया मम धकामिनि म्ब कारम भवानभनेवि न तु या शानिरिति । न त पदविशिष्ट पर नमर्गग्रहशकायगका पदानामपन्विताभिधाने उपयोगसिद्ध इति चेन – अस्वः तत्र क- संदेहः । परन्तृपस्याप्यो प्रस्थापकमावसंबन्धेनैव पवैशिष्टयस्वार्थे क न पदार्थोपस्थापकावं. स्यान्वयाभिधायकवमित्यनावदेवाभिमतम् , न पुनः पटेऽन्यकिमपि मादामधायक वन आप वाकवायक यशक्तिरूप वा । एवमेव खनाचार्याचारकमावसंबन्धन मावशिष्ट दानामन्वितः भिधानामि ध्रुवता यया पाविशेषणे उच्चारक-बानारनं नव्यने । अन्यथा नेपि शते- पत्रकार भाटमने, पदार्थ का बन का नं, स्वकृत्य तदनुव टशने पद स्वीकारापेक्षया पदाना मंत्र नक्षाबिनाभिधानमनिम्बीक्रियताम , तत्र पपिक्षया पदना इ. यमननायां प्रायम्य, पदार्थान् प्रति अभिवतृत्वस्य कुलवं. अन्वित प्रालियोचम्नि वरूपं नास्पयन साधक' मिति निरूपणा पदानामितिपदघटिती यः अंकायन्मने स्थितः, म एव पटान मिति स्थान भानामिनि पदप्रक्षेपण यन्मनःपणाय पटनीयः । पन्विता भिवानं स्वीकृत्वाऽऽमे तदनुकृत शक्तिक वन पेक्षया आमवाविता भवनशकिम् कागौचन्यात्। पदं प्रत्यापि कारणवेनाप्तस्य .. - ·तबकः] कुमुमाञ्जलिविस्तरमहितः। २२१ [80] तस्मान् प्रकारान्तरेण संसर्गप्रत्ययो भवतु मा वा, पदार्थानामाकासादि पचे सति अभिहितानामवश्यमन्वय इनि कुनोऽतिप्रसङ्गः ? [81] न चैवं सनि पदार्था एव करणम् , नेपामनागतादिरूपतया कारकत्वा- नुपपत्तौ तद्विशेषस्य करणत्वस्यायोगात् । तन्ममर्ग प्रमाणान्तगमंकीर्णादाहरणा- ततोपि प्राथम्यं, अभिधानानुकूलकृतिमत्वादन्वयप्रतिपादनेच्छाशालिवाञ्छ।अमेवाभित्रातृवं ज्ञात्पर्यञ्चति गमकत्रयमध्यस्तीति । अतः पदानि द्वारा कृत्यानानां शनिरुना स्यादिति ।। [80] ननु किमनेन बहुना । नमाभिराम शक्तिरिष्यते । अपित्याप्ताग्छिन्नत्वमेव पदे विशेषः । तथा चातकस्थल व संसर्गप्रहः, अन्यत्रामसर्ग:ग्रह इति प्रकृतोऽसमर्ग:ग्रहस्सम- र्थन एवेति चेत् - श्रृयताम्-पदातिरिक्त प्रकारेण समर्गप्रत्ययो भवति, नवे यन्य देतत् । तत्र घेतवर्णस्य न भव्यताकारस्य वस्तुनः प्रक्षे, हंघ शब्दनाच्या नुमितो, बुर विशेषशन च धावनक्रियानु मतो पृथक्स्यगृहीतानामेषां मिथस्संसर्गावगाहिनी नदेनीति वदन्ति । य. दाहुः – ' श्यनश्स्चेनमारूपं हे वाशब्दच अण्वन: । 'बुरविक्षेपशब्दञ्च येतोऽदयो धावर्त ति चीः ॥' (मी. अं. व. ) इति । तस्ना लमप्रित्ययः प्रकारान्तरेण भवेत् । यदि तत्र वा- काभावादिरूपानुमाननेव लाघवान् इवेतस्य वा वतश्च वैक्य नुमितिरिति तस्याः धियोऽनु. मानवीनत्वान्न पदार्थमा नमात्राधीनतेति पद प्रयोगस्थल एक पदायस्मृतिमात्रंग संसर्गधीरि यु. च्यते तह, प्रकारान्तरेण संसर्गप्रत्ययो मा भूत् ने मुख्य कृतम् । किंतु पदानामन्त्रि- ताभिधायकवेऽन्यय नुपपत्तिप्रमाणमन्ति नवे पंतदेव । तत्र यथा ताना पदोच्चरणमात्र- पक्षीण नामन्विता भिवानशक्तिमत्त्वं नास्ति, तथा पदानामपि पदार्थीपस्थ मनोपर्शणानां ना- स्विताभिधानानिः; किन्तु तृतीय शक्तिकःपनादोषस्याप्यभावा पदोपस्थापित वविशिष्टार्थना- माकांक्षायोग्य नादिव टाइन्वयबोध इति त्रुमः । ततश्च शब्दमहिमा नमन्तरेण यतः कुतचि- स्मृतेपुन्वयप्रतीतिरस्यादित्यतिप्रसंगाभावान्न शब्दस्यान्विताभिधायकायेऽपित्तिरस्ति । याच कुतः कार्य विते शक्ति : कुतस्तरां लौकिकशब्दस्य लाक्षणिकन्यम् ; कुतस्तमामननु- भावकत्वमनुमानरूपता च तस्येति । ) [31] नचैवमभिहितान्वयपक्षवर्णनामतमेव किं भवदाइल मिति शक्यम् -- तन्मता. दुप्यस्मन्मते विशेषात् । तेह्यभिहिताः पदार्था एव बोधे करणमित्याहुः । तत्तु नः पूर्व काट- संबन्धिनमिवोत्तरकालभाबिनमुत्पद्यमानञ्च पदार्थमधिकृत्यापि व्यवहारात्, तत्र बोधाच्च । न हि तस्य पूर्वकालासंबन्धिनः कारकत्वं ज्ञानक्रियानिवर्तकत्वं भवितुमर्हति; कुत एव कारक व- विशेषः करणत्वमिति । यदि तावत् पदमन्तरा पदार्थमात्रेण क्वचिदन्वयबोधो जायेत, स्या- दपि पदार्थकरणकवपक्षः । नत्वेवम् । काव्यस्थले बस्तुतस्संसृष्टपदार्थसंबन्धग्रहस्यान्यथा मा- धितत्वात् । असंसृष्टपदार्थस्थले च कचिद्दोपत्र शासंसर्गभ्रमेण, क चद्वाधनिश्चये सति संस- ·२२२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- भावाच्च । पदानां तु पूर्वभावनियमेन पदार्थस्मरणावान्तरव्यापारवत्तया तदुपपत्तेः; व्यापारस्याव्यवधायकत्वादिति कृतं प्रसक्तानुपसत्या ।। [S:] अस्तु तर्हि शब्द एव बाधकं सर्वज्ञे कतरि । तथाहि - प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूहात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ।। (गी.) इत्यादि पठन्ति । अस्यायमर्थः-न पारमार्थिकं चेतनस्य कर्तत्वमस्ति । आभिमानिक तु तत् । न च सर्वज्ञस्याभिमानः । न चासर्वज्ञस्य जगत्कर्तृत्वमस्ति उच्यते न प्रमाणमनामोक्तिर्नादृष्ट क्वचिदानता ॥ अदृश्यदृष्टौ सर्वज्ञो न च नित्यागमः क्षमः ॥१६॥ यदि हि सर्वज्ञकर्वभावाऽऽवेदकः शब्दो नाप्तोक्तः, न तर्हि प्रमाणम् । अथानोऽस्य वक्ता, कथं न तदर्थदशी । अतीन्द्रियार्थदीनि चेत् -- कथमसर्वज्ञः, कथं वा न कर्ता. आगमस्येव प्रणयनात् । न च नित्यागमसम्भवः, विच्छेदादित्यावदितम् ।। [83] अपिच – न चासी कचिदेकान्तः सत्त्वस्यापि प्रवेदनात् । निरञ्जनावबोधार्थो न च सन्नपि तत्परः ॥१७॥ नह्यसत्यपक्ष एवागमो नियतः, ईश्वरसद्भावस्यैव भूयस्सु प्रदेश प्रतिपा- दानान् । तथाचाग्रे दर्शयिष्यामः । तथाच सति कचिदसवप्रतिपादनमकान्तं न रोपेण च निर्वाहात् । श्वेताश्वधावनधियश्च न्यायपादितवात् । अत: पदार्था न कर- गम् । पदानां तु करणवं मुवचम् , अव्यवहितपूर्ववर्तिवाभावपि पदार्थस्मरणद्वारा पूर्ववर्ति वात् : व्यापारण व्यवधानस्य च दोपचात् । मनिटलोकादौ च सूक्ष्मदश:रान्तमपन्नश्श. दोऽस्येवत्यलं प्रमकारावानुमानानभावपणानुप्रसक्ताबिनाभिधानादिविचारेण ॥ 52 नवे शब्दम्यानुमानातिरिक्त वेऽनुमानस्यावा धकवेपि शब्दो बाधकस्म्यात् । अ. न च गानादिशब्दः, यत्र, 'आमनः कतृत्वं नान्तिः केवलं कर्तृवाभिमानः । स च मा. सीन' इन्युन्यत । इश्वररच भवन्मने कर्ता सर्वज्ञश्च । न च कर्तृ बस्यात्मनि साक्षासंभवः न वा कर्तृत्वाभिमानम्य मई, अमुवान् । सर्वज्ञ समनी च न जगतवमय इनि- उच्यते ....इदं हि भगवचननाप्रमाणं, तस्य बन्मानन पवान । भाचेत्तदर्थदणी न बा । अन्वय कथमा मन्तः । दृष्ट तु अयन्द्रियादृष्ट्यम्य नियति नयां..मयमतीन्द्रियार्थ. ही कमम: । सर्वन तम्य वाक्यस्यचारणाम काय मकान । न च नियनागमन. इयर ध्र इदि शक्यम् -- न च नित्यागमः क्षमा बनामनि द्वितीया क व वेदितवत् ॥ अपिच स्त्रक्रियामननंदवर मत्वमापन । नचागा वाचन नियतोऽस्ति । भूम जनयन्निवयं सत्त्वस्यापि भ्यम्मु प्रदेश प्रकर्षण बंधनान् । तदिदं पञ्चम .. , ·स्तबकः]] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः । २२३ वाधकम् । सत्त्वपतिपादनमपि तर्हि न साधनमिति चन आपाततस्तावदेवमे- तत् । यदा तु निःशेषविशेषगुणशन्यात्मस्वरूपप्रतिपादनार्थत्वमकर्तृकत्वागमाना- मवधारयिष्यते, तदा न तनिषेधे तात्पर्यममीपामिनि सत्त्वप्रतिपादकानामेवागमा- नां प्रामाण्यं भविष्यतीति । न च तेषामप्यन्यत्र तात्पर्यमिनि वक्ष्यामः ।। [84] अस्त्वांपत्तिस्तहि वाधिका । तथादि यद्यभविष्यत् , नापादे. क्ष्यत् । न ह्यसावनुपदिश्य प्रवर्तयितुं न जानानि । अत उपदेश एवान्यथानुपप- द्यमानस्तथाविधस्याभावमौदासीन्यं वाऽवेदयति - न - अन्यथैवोपपत्तेः । हेत्वभावे फलाभावात् प्रमाणेऽसति न प्रमा ।। तदभावात प्रवृत्तिनों कर्मचादेऽप्ययं विधिः ॥ १८ ॥ बुद्धिपूर्वा हि प्रवृत्तिन बुद्धिमनुत्पाद्य शक्यसम्पादना। न च प्रकृते बुद्धि- रप्युपदेशमन्तरेण शक्यसिद्धिः, तस्यैव तत्कारणत्वात् ॥ भूतावेशन्यायेन प्रवते. येदिति चेत् -- प्रवर्तयदेव, यदि तथा फलसिद्धिः स्यात् । न त्वेवम् ।। कुन एत- दवसितम्? उपदेशान्यथानुपपत्त्यैव । यस्यापि मते अदृष्टवशादेव भूतानां प्रवृत्तिः, तस्यापि तुल्यमेतत् । यद्यस्ति प्रवृत्तिनिमित्तमदृष्ट. किमुपदर्शन. तत एव प्रहात्त- दर्शयिष्यते । कतरत्तर्हि प्रमाणमिति चेत्-उभयमपि प्रमाणम् । असत्वप्रतिपादकत्वेन प्रती- यमानस्सन्नपि पूर्व आगमस्तत्परो न भवति; जीवात्मना कर्माधानविशेषगुणवता स्वभावतस्ता- दृशगुणलेपाभावबोधनार्थत्वात् । अरोऽन्यतापर्यादबायकस्स शब्दः । सत्त्वप्रतिपादक शब्दस्ये वःऽऽन्यपर्य दुर्वचमिति ॥ [34] अथ पञ्चममर्थापत्तिप्रमाणं बाधकम् , वदसंप्रदायान्यथानुपपत्त्यैव त्वदभिमत- सर्वकत्रीश्वराभावकल्पनात् । यदीश्वरस्स्यात् , तस्य सर्वे पायवेदित्वा दुपदेशं विनेव पुंसः कार्येषु प्रेरयितुं स प्रभवतीति किमुपदेशेन अत ईश्वरो नास्तीति, स्थितोपि पुंसां प्रवृत्तिविषये उदा- मीन इति वा वक्तव्यम् । तत्र चोदासीनत्वे सर्वकर्तृवभङ्ग तथाविधेश्वर स्वीकारावरं तदभाव इति चेत् न - उपदेशस्यान्यर्थ पपन्नत्वात् । कारणाभाव कार्याभावस्य निर्विवादवादरूपप्रम:- पामावे यागादिपदार्थप्रमाऽभावात्प्रवृत्तिन स्यादिति कारणसमवधानमंपत्तये उपदेश उपपद्यते । ननु बुद्धिमनुत्पाद्यव भूतपिशाच दिवत् अन्तः अविश्य पुंसश्चेष्टयविति चेत् ... तथासति शस्थल इव पुंमः कल पोक्तृत्वं न स्यात् , ज्ञान चीपीपूर्वक प्रयत्नाभावात् । भूतयेश - यो हि भूतान्येव फलमुपभुञ्जते । ननु ज्ञानचिकीप्रियानामा फलं नेत्येतदेव कुतोऽवात. मित चेत् --वि. युक्तयन्तरान्वेषणेन । यस्मादुपदिश्यैव प्रवर्तयति, तस्मादेवावगम्यत इति । उपदेशोधि हीदश एवं लक्ष्यते, स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमन यजेतेति । भास्तागरमःपक्षः । कन- वाइयेवमाक्षेपस्समाधानञ्च तुल्यम् । ईश्वरो माभूत् : 'तुरुपकाधीना सर्वजगःसृष्टिरिति कि.रू - ।

·- २२४ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- सिद्धेः । न चेत् , तथापि किमुपदेशेन, तदभावे तस्मिन सत्यप्यानेः ॥ नित्यः स्वतन्त्र उपदेशो न पर्यनुयोज्य इति चेत् - यूयं पर्यनुयोज्याः, ये नम (मन) वधानको धारयन्ति विचारयन्ति चेति ।। [5] न चार्थापत्तिरनुमानतो भिद्यते, लोके नदसंकीर्णोदाहरणाभावान् प्रका- रान्तराभावाच । तथाहि अनियम्यस्य नायुक्तिनानियन्तोपपादकः ।। न मानयोविरोधोऽस्ति प्रसिद्ध वाऽप्यमो समः ॥ १२ ।। जीवंश्चैत्रो गृहे नास्तीनि अनुपपद्यमानमसनि वहिःमद्भावे, तमाप । मावे ) दयनीन्युदाहरन्ति । तत्र चिन्त्यते--किमनुपपन्न जीवतो गृहाभावस्यति । न ह्यनि- वो म मानकाना दर्शनम् । नत्रायुपदको व्यर्थः । अस्तिचे दष्टम् , तत एव पुरुषाचंष्ट्रिष्य : न च - दशे कृतेऽपि नेति ।। उपदेशो हि वेदः प्रत्यक्षमिस्वतन्त्री नित्यः । म.कथं पर्यनुवय इन चन- कांद्यतनं पर्यन्युर्धन । युकिल पर्यनुवव्याः, किमवमवधानतो धारयः, विच ययं च ते । न नमनवधानाय काय विचारयथ च, यतस्तत्र समुद्रपित एवेश्वर वे बितिपत्तिः ॥ (नच दृष्यम्य पूर्वकमजन्य वन पूर्व कर्मनु प्रवनिर्वान्येति पूर्वपूर्वन वृत्तौ वी रन्याय य व!-यवत् इदं धारणविचारणामकापि कर्म अदृष्टार्थमनयत इनि वाच्यम् - अनप्रीयाना बन्या भवनाने कविध्ययनम्य ग्रहणामकस्य नियवेपि अत्र धानको धारणस्य नत्रापि विचारणस्यादृष्टावियोगान् । मनिकर्तव्यताकाध्ययनम्यार्थज्ञानार्थ. नाया बदनः'न् । अन्नपचाशन ची बनावशादव प्रवृत्त धारणविचारणा व्यर्थ. मेव ।। नामाकर्मवदिव्ययं विधिरिन । [-5 किश्वपत्तिानुमान। न मियन इनि एय गतार्थ वा पृथगस्ता अवधिक त्र- निरूपणम यनपेक्षितम् । कुतो न भिद्यत इति चेत् अनुमानासका गोद हराभवान् । नन्व- नक गोदाहरणभावेऽनधिगतार्थगन्तवरूपं प्रामण्यं मा भूत् । पर्वतोऽग्निमानिन्यत्राप्येक- प्रमाणाप्रवृत्तिमायामन्याप्रमाणप्रवृत्तिदर्शनादर्थापत्तावस्येवं यथार्थत्वन्टक्षणं प्रामाण्यमस्थिति चेन्न – प्रकारान्तरामभवात् अनुमानप्रकार प्रवृत्तरपत्तिदशायामावश्यकत्वात् । तथाहि अर्थापत्तिस्थले अनुपपन्नमुपपाद कश्चेनि वस्तुद्वयमपेक्षितम् । तत्र यत् अनियम्यं अव्याप्यं तस्यायुक्तिः अनुपपत्ति स्ति, यश्चानियन्ना अध्यापकः, म उपपादकोपि न भवति । अथ चेन प्रकारान्तरेणापित्तियते, याविरोधपरिहारोऽर्थापत्तिरिति -- तदपि न -- नहि योमानावे सति विरोधमंभवः । यद्येवं बाधकामावपि कचिदाहरणेऽर्थापत्तिः प्रमाणमिती- ध्यते, प्रमिवधूिमपानुमान्तरस्थलेप्यापत्तिमभवस्तुल्य इति ।। सदुपपद्यते - जीवईचत्रो गृहे नास्तीत्येतत् चैत्रस्य बहिरमद्भावेऽनुपपन्नं सत् तस्य बदिस्मद व कल्पयतीत्यर्थापत्युदाहरणमाहुः । तत्रानियम्यस्य नायुक्तिः । जीवन्निष्टगृहाभाव- .

·. . इतबकः] कुमुमा अलिविस्तर माहितः । २२५ यम्यस्यानियामकं विना किश्चिदनुपपन्नम् , अतिप्रसङ्गात् । ननु स्वरूपमेव । तन् न तावद्वहिःसत्त्वेन कर्तव्य ,नदकार्यत्वात् तस्य।। स्थितिरेवास्य तेन विना न स्यादि न्यस्य स्वभाव इति चेत् - एवं तर्हि तन्नियतस्वभाव एवासो; व्याप्तरेव व्य निरेकमुग्वनिरूप्यायास्तथाव्यपदेशात् ।। [86] कथं वा च वहिःमत्त्वमस्योपपादकम्? न हि अनियाषको भवन्नप्यनिय- म्यमुपपादयति, अतिप्रसङ्गादेव। स्वभावोऽस्य,यदनेन वहिःसत्त्वेन गेहासत्त्वं क्रोडी- कुत्य स्थातव्यमिति चेत् सेयं व्याप्तिरवान्वयमुखनिरूप्या तथा व्यपदिश्यने इनि ।। [37] न वयमविनाभावपर्थापत्तावपजानीमहे, किन्तु तज्ज्ञानम् । न चासौ सत्ता- पात्रेण तदनुमानत्वमापादयतीति चेत् न.- अनुपपत्तिप्रतिसन्धानस्यावश्याभ्युष. गन्तव्यत्वात् । अन्यथात्वनिप्रसङ्गात् । अाप याभासानवकाशाच्च । यदा ह्यन्यथैवो थाप्यु) पपन्नमन्यथाऽनुपपन्नमिति मन्यते, तदाऽस्य विपर्ययः, न त्वन्यथेति ।। [38] तथापि कथमत्र व्याप्तिगद्यतेति चेत्- यदाऽहमिह तदा नान्यत्र, यदा. मंबन्धि किं तावदनुपपन्न बहिस्सत्त्वाभाव ? नाव्याप्यमव्यापकं विनाऽनुपपन्नमिति कश्चिद. यात् । व्यायमेव हि व्यापकं विनानुपपन्नं भवति । अन्यथा गर्दभ नना धूमोऽनुपपन्न इत्यपि स्यात् । ननु गुहाभावसंबन्धि अन्यत् किञ्चिदनुपपन्नमिति नोच्यते. किंतु गृहाभावस्व. पमेव नुसन्न मेति चेत् – तस्वरूपं कुतोऽनुश्पन्नम् ! न तावत् बहिस्सत्व कार्य तत , अमावस्या कार्यवात् : बहिस्सत्त्वाभावेपि सत्त्वाच । नन्वभावस्य नित्यत्वेपि तस्य स्थितिः संबन्धो बहिस्कार बिना न स्यादिति दर्शन बलासिद्धस्वभाव इति चेत् - तदा बहिस्सत्त्व. ध्यात्य वा वस्वभावकोऽसौ गृहाभाव इत्युक्तं भवति विना न भवतीत्यनेन व्यतिरेकव्यात- म्तदभाव वृत्तिवरूपव्याप्तेश्च निर्देशात् ॥ 815] एवं नानियन्तोपपादकः बहिस्स-वस्य व्यापकत्वे गृहाभावस्य तदव्याप्यत्वात्तदुपर . दक व नास्ति । ननु बहिस्सत्त्वं तादृशगृहाभावमाल व्यास्तीति अस्य स्वभाव इति चेत्..तहि हाभावव्यापक वमेव,यत्र गृहाभावो जीवतः, तत्र बहिस्सत्त्वमित्वेवंरूपमुक्तमित्यन्वयव्याप्तिरेवेहेति. [S7 नन्वर्थापत्तिस्थले नाविनाभावस्थिति निषेधामः, किंतु तज्ज्ञानमात्रम् । अनुमानत्व . विनाभावज्ञानमावश्यकमिति चेत् .... अर्था पत्तावनुपपत्तिप्रतिसंधानमावश्यकं न वा । नारा:. यन्न वस्तुगत्यः ऽनुपपत्तिरस्ति, प्रतिसंधानं तु नासीत् , तत्राप्यर्थप्रमितिप्रसंगात् ; अर्थ सत्याभासासिद्धिप्रसंगाच्च । अनुपपत्त्यभावस्थलेन्यनुपपत्तिभ्रमेण किश्चित्कल्पने हि तदाभास:: भनुपपत्तेरस्वरूपसत्याः कारणत्वे चाभासस्थले तत्स्वरूपसवाभावाकथं विपर्ययापरपर्याय. प्रमात्मककल्पनस्य कार्यस्य प्रसंग इति ।। [38] नन्वस्वनुपपत्तिप्रतिसंधानं, व्याप्तिज्ञानावश्यकत्वश्च । तथापि कथं व्याप्तिर्गह्यन . 9 ·२२६ न्यायकुसुमाञ्जलिः तृितीय- न्यत्र तदा नेहेति सर्वप्रत्यक्षसिद्धमेतत् ; का तत्रापि कथन्ता? । सर्वदेशाप्रत्यक्षदे तत्राभावो दुरवधारण इत्यपि नास्ति, तेषामेव संसर्गस्यात्मनि प्रतिषेधात्॥ अयो ग्यानां प्रतिपेधे का वातेति चेत् तदवयवानां तत्संसर्गप्रतिषेधादेवानुमानात ; अन्ये. पां न काचित् । न ह्यकारणीभूतेन परमाणुना नेदं संसृष्टमिति निश्चतुं शक्यमिति। [39] न चा (नाप्य विनाभावनिश्चयेनापि गमयन्नपक्षधर्मोऽर्थापत्तिरिति युक्तम्-पक्षधमताया अनिमित्तत्वपसङ्गात् : अविशेषात् । व्यधिकरणेनाविनाभाव निश्चयायोगाच; यन् यत्र यदेति प्रकारानुपपत्तेः ।। [90] प्रमाणयोर्विरोधे अर्थापत्तिरविरोधोपपादिका, न त्वेवमनुमानमित्यपि दृष्टान्तालाभादिति चेत् -- एकैकस्यापि पुंसस्स्वात्मविषये एकत्र देशे सत्त्वेऽन्यत्रामस्वस्य , अन्य- त्रासत्त्वेऽत्र सत्वस्य च प्रत्यक्षसिद्धःवा तदृष्टान्तेन व्याप्तिरसुग्रहैव । किं तत्रापि सर्वप्रत्यक्षसिद्धे. ऽर्थे कथमिति शङ्काऽस्ति ? नन्यस्येवः तत्र केवाञ्चिदेशानामप्रत्यक्ष वात् सर्वे देशा मढ- भाववन्त इति हि दुर्ग्रहमिति चन्-न- देशेन्द्रिय सन्निकर्षाभावादेशविशेष्यकप्रत्यक्षाभत्रेऽपि देश संबन्धाभाववानिति स्वामविशेष्यक प्रत्यक्षसंभवात् । नन्वभाव प्रत्यक्ष प्रतियोगि. योग्यतायास्तन्त्रन्या कथमयोग्यानां सर्वान्तर्गताना देशानां संबन्धाभाव त्यत इति चेत् - अयोग्यारते कि योग्यावयव्यवयवभूताः उतानारब्धावयविककवलाणुभूत!: : तत्रावयवभूता. नाम कानो संबन्धाभावः प्रत्यक्ष सिद्धादयविसंसर्गप्रतिषेधरूपातार नुमितो भविष्यनि : अन्येषां तु नमर्गप्रतिषेधो न क्रियते, नचापेक्ष्यत इति ।। (8) नत्र --- मन्यं व्यानिममुग्रहाः अनुपपत्ति प्रतिसंधान में व्यानि प्रतिस्त्र नमव : अथावपत्तिम्य माधकस्य पक्षधम वाभावादननुमान वम् । चत्रा बहिरन्ति भाववन्मदिन किलोच्यते - इति युकम् – व्यानिग्रहस्य पक्षधर्म निरपेक्ष कचिदईसाद. यत्र विवाभाव दनुम नेपि पक्षधर्मनाया अनपेक्षितत्वातात् । बम्जुन म मानाधि. यविनाविनामावन्चिय एव न मभवति । व्या प्रमाणाप्रकर का भवति । न हेतु न त मध्यवत् . यत्र हेतुम्न माध्यम् , बदा हेतुम्नदा माध्यमिति । इदं यत . का, यदः इनि प्रक स्त्रयमपि न स्या सामानाधिकरण्यापरणे । याच पत्ति वाह कि तुलना, चत्रा बहिरम्नि गृहावृत्तित्वादिति ॥ नन, जीवस्यविशिष्टाहाभावेन बहिस्मत्व कल्पना अर्धापत्तिनियुक्त नेन तदनुमान बन्न मानन्तर प्रमानिः । नवमुन्यने, संभवात् । जानव सप्राणतया सत्वा । ननद भाव संभव अत्रकाचे मत्त्वरूपम् । तत्र कचिदित्यनेन गृहग्रहण गृहाभावेन सह कचि- विध इनि क्वचिमत्वं बहिम्मत्त्वक मेवेष्टव्यम् । तथाच गृहाभावेन सह किञ्चि- ब' यत् साधनं यत्र देश यद। यस्मिन् काले तत्र तदा वा तत्साध्य ' मिति । चैत्रा. .. . १. , ·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २२७ नास्ति । विरोधे हि रज्जुसादिवदेकस्य बाध एव स्यात् , न तूभयोः प्रामाण्यम् प्रामाण्ये वा न विरोधः, स्थूलीमदमेकमितिवत् सहसंभवात् ; चत्रोऽयमयं तु मैत्र इतिवद्वा विषयभेदात् ।। प्रकृते काप्य स्तीति सामान्यतो गेहस्यापि प्रवेशांदकविष- यताऽप्यस्तीति चेत् - यद्येवं, कचिदस्ति कचिन्नास्तीतिवन्न विरोधः ।। अत्रा- पि विरोध एवेति चेत् - एकं तर्हि भज्यंत ॥ [1] न भज्येत, अर्थापत्या उभ योरप्युपपादनादिति चेत् - किमनुपपद्यमा- नम् : विरोध एवान्यथानुपपद्यमानो विभिन्नविषयतया व्यवस्थापयतीति चेत् अथाभिन्न विषयतयैव किं न व्यवस्थापयेत् ।। व्यवस्थापनमविरोधापादनम् । एक देशसत्त्वरूपजीवत्त्वज्ञानमेव बहिस्सत्त्वज्ञानमिति तस्य तज्जन्यवाभावाम्नानुमानस्याथापत्तेव प्रसक्तिरत्रेति । तात्र का अर्थापत्तिरिति चेत् - श्रृयताम् । कुचिदित्यस्य सामान्यनिर्देशः रू.- पतया गृहपरत्वे संभवद्विरोधज्ञानमेवार्थापत्तिप्रमाणम् । तस्य बहिरर्थकत्वस्वीकारण, क्वचिदस्ति. गृहे नास्तीति मानद्वयस्याविरोधग्रहणमापत्तिप्रमितिः । नह्येवं मानयोविरोधेऽविरोधोपपाटन- मनुमानेऽस्तीतीदमतिरिक्तं प्रमाणमिति चत् एतदपि नास्ति; तथाहि .... मानयोविंगेत्र इयुक्तरेव व्याहतत्वात् । यद्युभयोविरोधः, तहि रज्जुज्ञानस ज्ञानयोमध्य इव एकस्यान्यन बाधस्स्यादिति नोभयोमानत्वम् । यदि वा द्वयोमानत्वम् , तहिं इदं स्थूलं. इदमकमिनि मा. नयारेकस्मिन्नेव वस्तुनि स्थूलत्वैक वरूपाविरुद्धधर्मग्राहित्वन, अयं चैत्रः, एप तु मंत्र इति मान- योरिव विभिन्नधर्मिग्राहित्वेन वा मानवमुपपाद्यमिति विरोध एव नास्ति । तथाच क्वचि पदेन ग्रह ग्रहणपक्षे एकस्यामानत्वमेव । तस्य वहिरर्थकत्वे चा विरोध एवेति मानया विरोध इयुक्तिर- संगति । ननु प्रकृते कुप्यस्तीति निर्देशे किञ्चिपदस्य देशसामान्य चित्या हिरर्थकावा- प्रतिषेधात् मानत्वं, गृहार्थकावाप्रतिषेधादेकविषयकवनिवन्धनो विरोधपचारत ति चेत् यद्यवं किञ्चिपदस्य सामान्यनिर्देशरूपत्वमिष्यते, तहि क चदस्ति, क्वचिन्नास्तीति वाक्यये रिव वि. भिन्न देशविषयकतया, कचिदस्ति. गृहे नास्त व्यनयोरति विरोधी नारयेवेति कयं विरोध प्रद- मनम् । नन्वत्रापि दृष्टा ते सामान्यनिर्देश गिध उत्तरीय प्रति कथं तत्राविधि- सिद्धवःकार इति चेत....एवमवइवं विश्वसत्वे, अत्र फलानि सन्ति, अत्र फलानि न सन्ती- त्यन्योः, इयं रज्जुः अयं सर्प इत्यनयोश्च मध्ये एकमिवात्रायेकं भव्यतेवेति कथं द्वयोमनवम्।। ननु न भव्यतैकमपि । अप्रतिसमाधेयविरोधस्थले कस्य भज्यमानत्वममानवञ्च | अत्र तु विरोधः प्रतिसमाधेयः । अतोऽर्थापत्त्या मानयोरुभयोरप्युपपादनादभङ्ग इति चेत् - अनुपपत्तौ सत्यामुपपादनापेक्षा । अत्र किमनुपपन्नम् । मानद्वयस्वरूपे तावन्नानुपपत्तिः । न- नुभयगतो विरोध एत्र ज्ञायमानोऽनुपपन्नोऽर्थपत्तिरूपोऽविरोधं कल्पयति । अविरोधकल्पन नाम विभिन्न विषयकतया द्वयोज्यवस्थापन मिति चेत् अत्र को नाम विरोधः, तस्य का . , .. ।

·. २२८ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- विषयतयैव चानयोर्विरोधः । स कथं तयैव शमयितव्यः । न हि यो यद्विषम् न्छिनः, स तेनैवोत्थाप्यते इति चेत् - एकविषयतया अनयोर्विरोध इत्येतदेव कुतः।। विभिन्न देशस्वभावतयैव सर्वत्रोपलम्भादिति चेत - नन्वियं व्याप्तिरेव । तथाच घट्टकुटयां प्रभानमिति ॥ नामानुपपत्तः, कथच तेनाविरोधकल्प नमित्येतद्विवेचनायात्र किञ्चित्पृच्छयते-विरोधो मानद्वयं विभिन्न विषयकतया व्यवस्थापय नीति कुतः, लोके स्थूलमिदं, इदमेकमिति मानद्वयस्यैकविषय- कत्वस्यापि दर्शनेनाभित्रविषयकत्येव व्यवस्थापना विरोधप्रमाणं न कुतः कुर्यादिति । ननु विरोधस्? गृहरूकविषयकत्वनिबन्धनवादविरोधापादनरूपं व्यवस्थापनं विभिन्न विषयकत्र- कल्पनयैव कार्यमिति चेत्-विरावस्यायेकविषयकत्वाधीनत्वमेव कुत इत्युच्यताम् ॥ उच्यते । भावाभावयोस्सर्वत्र विभिन्न देशनिरूपितत्वस्वभाव पलम्भात् कचिदस्तीत्युक्तस्य सत्त्वस्य, गृहे नास्तीयुक्ताम व नरूपकदेशनिरूपिनाचे विरे.धे भवे देवेति चेत् – तय॑तावतेदमुक्तं भवति... अत्र कचिदस्ताव्यस्य वस्तुनो बहि वषयक तया वस्तुतः । विरोध एव नास्ति; किन्तु तद नवधा- रणद शायां विरोधस्फूर्तमात्रम् ! मानयोविरोध इत्यत्र च एकमानस्यापरमानवध्यार्थविषयक- वरूपविरोधज्ञानं विवक्षितम् । इदश्वोभयोरप्येकस्थानविषयकावे भवति । यद्यत् मूर्तस्य सन्ध तत्तत् अमन्वदेशभिन्नदेशनिरूपितमिति, सत्यविषयक प्रमात्मकज्ञानमसत्वविषयकप्रमात्मकज्ञान- विषयदेशभिन्नदशाविषयकमिनि च व्याने निश्चितत्वात् मत्व विषयकप्रमात्वस्य च मन्वविषयकाबा- ध्यार्थविषयक वरूपन्या अवध्यार्थविषयकवव्यापकत्वस्य च भिन्न देशविषयकवे गृहीतत्वात् भिन्न देशविश्यक वाभाव अभिन्नदशाविषयकवे बाध्यायविषयकन्यमावश्यकमिति । एवश्व प्रकृते क्वचितम्नान्यस्य गृहविषयकवपि स्वीकृत्य मानत्वमध्यते चेत् - बाभ्यार्थविषयकत्वज्ञान जातमनुपपन्नमव भवति । अनम्नत् अन्यथानुपपद्यमानं विभिन्न देशविपयकत्वं स्थापयित्वा मानव- मबाध्यार्थविषयक व संपादयति । इत्यश्च यदि वनि स्यात् , तर्हि धूमपि न स्यादितिवत् यदि अभिन्नटेशविषयकत्वं स्यात् , अविरोधी न स्यात् , विरोध एव स्यादिति तात्मकं विरोध- ज्ञानं विरोधस्यानिष्टतया अविरोध स्थापयितु मिन्नदेशविषयकवं गमयति । अतश्चाविरोधो रक्षितो भवत्युिक्तप्रायमिति व्याप्तिरेव गृह्यमाणा कार्यकरीति । तथाच यथा प्रभातसमय एवं प्रस्थाय क्षिप्र मुपापं देश वाकुटीशुल्कदानपरिजिहर्षिया देवीयसापि मार्गान्तरेण प्रपित्सो- तस्य शाकटिकस्य धट्टकुटयामेव प्रभातम् , परिगृहीत.यापि मार्गस्य क्रमेण तद्बट्टकुटीसमा. गामित्वात् , मार्गान्तरोपि घट्टकुटयन्तरसद्भावादा— तथैव तेऽनुमानप्रवृत्तिपरिजिहीर्षया प्रथमरी- विपरित्यागेन विरोधाविरोधरूपविलक्षणवर्तीगामिन इति । तत्मिद्धं न मानयोर्विरोधोऽस्तीति। १. बो. रानावेव शुरुकशालातिक्रमितव्येति गच्छतम्तस्यामेव प्रभाता शर्वरी 'ति ।

·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २२९ ॥ -- [92] धूमोपि वा अनुपपद्यमानतयैव वहिं गमयेत् । न हि तेन विना असा- चुपपद्यने । विरोधोपि- धूमावह्निना भवितव्यम् , अनुपलब्धेश्च न भवितव्यमिनि । तथाचानुपलब्धेराग्भागव्यवस्थापन, धूमस्य च व्यवधानेनानुपलभ्यवदिविषय- त्वस्थितिरापनिरिनि कुतोऽनुमानम् ॥ वदिमानयमित्यनुमानं व्याप्तेः; अन्यथा अनुमानाभावे विरोधामिद्धः । अग्भिागानुपलब्धिविरोधेन पर भागेऽस्य बहिरि- स्यापत्तिरेवेति चेन् - न - व्याप्तिग्राहकेण प्रमाणेन विरोधस्योक्तवान् । नाप्यु- सरा अर्थापत्तिः । अन्यथा पाण्डरवस्यापालालत्वविरोधेन पालालपस्थितिर- प्यापत्तिरेव स्यात्।। तद्विशिष्टम्य तेनैव व्याने व मिनि चेन्-यद्यवं, अवाग्भागा- नुपलभ्यपानवहिवेन (मत्त्वे न ) विशिष्टस्य धूमस्य तेनैव व्याने कामेवं भवि- व्यतीति तुल्यम् [13] केवलव्यतिरेक्यनुमानं पराभिमतमपत्तिः; अन्वयाभावादिति चेत् 192] प्रसिद्ध वाऽप्यसौ समः, वधूपस्थलेपि सामान्यतोऽनुपपत्ते विरोधक पावितस्त्र सुवचत्वात् । यहि विना धृमस्यानुपपन्नत्वादनुपपत्तिसत्त्वं स्पष्टम् । विरोधमस्ति, उनम . वाहिना भाव्यामि यस्य, हरनुलायमान वत्तेन न भाव्यमियम्य चैवं विनिति अनु. लव्धेन भाव्यमियस्येन्द्रियाननिकृष्टपर्वतीयावरदेश विषयकायेन, धुभानाव्य मन्यस्य च सनिक ष्टदेशे वह'वषयकवनविरोध संपादनाद त । अतोऽनुमानप्रमाणं न स्वीकार्य मिति । नन्व. त्रानुमानम पातरित्युभयमवंशभेदेनास्तीति त्रूमः । तथाहि माहिना भाज्यामित्यत्न हि बेहद पनु य के पनुमान मध्यम् । एमनुमानस्य प्रवृत्तवारेघ अनुमलने भवितव्यमित्यस्य नन विरे धमिध्यति । वमनुमान सिहौ पश्चा द्वरोधेन यत् , न भवित. मित्यस्यानिमाविषयव्यवस्थापन, नत्रार्थापत्तिरेवेति चेत् - न - नानुमितेरनुपल. ३चात्र विरोधी विवक्षनः, किन्तु यत्र धूमस्तत्राग्निरिति व्याप्तिविषयक ज्ञानस्यानुपलब्धेश्व विरोधः । अतः विधिसिद्धयऽनु मलेरनवेक्षितवालानुमानं सिद्यति । यायनुपलब्धिविरोधेन धूमवाते वह्नः परनामे व्यवस्था, नापि नार्थ पनिः, अनुमानेनेव निर्वाहात् । पलाल जन्यः पाण्डर मात्रादित्य नुमानस्थलेपि प ण्डरधुमेऽपालालबविरोधः पालालःवं व्यवस्था - पयनीत्यापत्तिरुन्यताम् । ननु पाण्ड रत्वविशिष्टधूमावस्य पालालवेन व्यानिमत्यान्नात्रा . पत्ति रति चेत् - अरमागे ऽनुपलभ्यमानवह्निकत्वविशिष्टयूमस्यापि पर भागवृत्तिव हना व्यति. मत्त्वात्कथं तत्र पर अर्थपत्तिः । अतोऽपित्तिवीक रे प्रसिद्ध स्थलेपि तदापत्तिरिति । नच युका- तरेणापत्तेरनुमानस्य च पार्थक्ये सिद्धे कुचि प्रसिद्धस्यलेप्युभयोलमावेशो न दोषायेति वन्य- म्-अर्थापत्तिस्थले सर्वत्र व्यातिज्ञानावश्यकलायाः प्रागुक्त वेनापत्तिपार्थक्यस्येवासिद्धेः ।। नैयायिकः केवलयतिरेकीति कथ्यमानमन्वयव्य तिरहितमस्माभिरपित्तिर- -- ' " 193] ननु 10 ·दिवदिति युक्तम् !! पौरपानुपलब्धेरेव तथावस्वीकारात्। परन्तु तत् पृथक्त्रमाण न वति प्रासङ्गिकविचार एव शिष्य- २३० न्यायकुसुमाञ्जलिः तृतीय- एवमेतावना विशेषेणानुमानेऽर्थापत्तिव्यवहारं न वारयामः ।। तत्रानुमानव्यवहारः कुत इनि चेत् -अविनाभूतलिङ्गसमुत्पन्न ( मुत्य ) त्वात् । साध्यधर्मेण विना ह्य- भवनमन्वयिन इव व्यतिरेकिणोऽप्यविशिष्टम् , तन्निश्चयश्चान्वयव्यरेतिकाभ्यामन्य नरेण वेति । तस्मादर्थापत्तिरित्यनुमानस्य पर्यायोऽयं, तद्रिशेपवचनं वा पूर्ववदा- [५] अनुपलब्धिस्तु न बाधिकेनि चिन्तिनम् । न च प्रत्यक्षादेरतिरिच्यते । तदुच्यते--- प्रतिपत्तेरपारोक्ष्यादिन्द्रियस्यानुपक्षयात् । अज्ञानकरणत्वाच्च भावावेशाच्च चेतसः ॥ २० । [25] या हि साक्षात्कारिणी प्रतीतिः. सा इन्द्रियकरणिका. यथा रूपादि- प्रतीतिः: तथेह भूतले घटा नास्तीन्यपि।। साक्षात्कारित्वमस्या असिद्धप्रिति चेन्न- युच्यते इति चेत् -- तर्हि के चयतिरक्यनुमा नस्यार्थापनि रित नमक रनमत्रम् । तावता न प्रमाणात मिति । ननु केवलव्यात व्यनमान व्यवहार न युवतः यत्र व्यानन्य पक्ष- धर्मवज्ञानं नानपान भवतिः केवलव्यतिरेकिशि च हेत्वमा कव्यानिमायभावमा हेनोश्च पक्षधर्म मिति वैदक्षम्यादिति चेत् - उन्यंत - अविनामात्र हि व्या तिः । साध्यं विना हे. तुन भवतीति तदर्थः । इयञ्च व्याप्तिन्वयिनि व्यतिरेकिाण चत्रिशष्ट । इय न् विशेषः केवलावविन्यत्रयमत्रादिव केवळव्यनिगेकणि व्यतिकमा नाम निश्चिाअन्यत्रायन व्यतिरेकेण चेति । अन्यथाऽन्वयव्यतिकिण्यपि व्यतिरकांशमादागार्या पत्तिस्यात् । तत्र व्यतिरकस्यान्वयव्यानिग्राहकवेन पयोगे प्रकृतयेवमस्तु । तमः पूक्ति न्याऽनुमान सर्वमपि बाऽर्थापनिर्भव न. अन्तिमोक्तविधयाउन मानविशेषायेव वा पत्तिरिति नामान्तरम् , पूर्ववच्छे. पवसामान्यतादृष्टमिति सूत्रो कविभाग दिति । अते ऽर्थापत्तिानुमानमवति सिद्धम् ।। [94} एवं पञ्चानामबाधक बमुपप दितम् । अनुपलव्येयवाकवं प्रत्यक्षा बाधकवत्रि. नाबमर एत्रोक्तम् . ईश्वर विषये योग्यानुपरस्यसंभवस्योनवान् : अनुपलब्धि मानान्तस्यादिभि. । नत्रोच्यते -नानुपटन्धिः प्रत्यक्षानुमानोभयातिरिक्तनि । तत्रानुपलब्धिविशेषस्य प्रत्यक्षान्त- र्भावः श्रूयताम्-इयमभावप्रतिपत्तिरिन्द्रियकराणका अपरोक्षरूपस्यात् , कार्यान्तरानुपक्षीणेन्द्रि- यमापेक्ष वात् , अज्ञायमानकरणकचात् , मनसा भावरूपं करणान्तरमाविश्यैव बाह्यानुभव जन- कत्वदर्शनबलसिद्धात मनस्सहकारिभावभूतकरणमापेक्षवरूपहेतोश्च रूपादिप्रतातिवदिति ।। [95] नन्वत्र प्रथमहेतुरसिद्धः, विषये लौकिकविषयत्वरूपसाक्षात्त्वापादकत्वं हि साक्षात्का- रित्वमपरोक्षत्वञ्च । तत् रूपादिप्रतिपत्तेरेव, नानुपलब्धिजन्याया इति चेन्न - अज्ञातकरण- कत्वेनापरोक्षन्त्रसाधनसंभवात् । अनुपलब्धिर्हि ज्ञायमाना कदाचित्कारणम् , कदाचिचाज्ञायः - . ..

·स्तबकः ] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः । २३१ - - कु एक जातीयत्वे ज्ञाताज्ञातकरणत्वानुपपत्तः । न हि तस्मिन्नव कार्ये तदेव करण मे कदा ज्ञातं अज्ञातश्चकदोपयुज्यते, लिङ्गन्द्रिययापि व्यत्ययप्रसङ्गात् , ज्ञानस्याका रणत्वासङ्गाच्च । न हि तदतिपत्यापि भवतस्तत्कारणत्वं, व्याघातात् । तस्मात् ज्ञा. तानुपलब्धिजन्यस्य साक्षात्कारित्वान् तद्विपरीतकारणकमिदं तद्विपरीत जातीयमिति न्याय्यम् ॥ ननु के नाम ज्ञातानुपलब्धिरसाक्षात्कारिणीमभावप्रतीनि जनयनि? तद्यथा निपुणतरमनुसृतो मया पन्दिरे चैत्रः : न चोपलब्ध इति श्रुत्वा श्रोताऽनुमिनोति, नूनं नासीदेवेति । एतेन प्राङ्नास्तिताऽपि व्याख्याता || ननु तथाप्यवान्तरजातिभेदोऽस्तु; अज्ञातानुपलब्धिजन्य साक्षात्कारस्तु कुत इति चेत् - माना । तत्र ज्ञानानुपलब्धः परोक्षज्ञानजनकत्वादज्ञातानुपलब्धेः परोक्षविस जातीयज्ञानजनक- त्वम् , एकजातीय कार्य प्रति ज्ञातवाज्ञातत्वोभयरूपेण कारण वानुपपत्तेः । अन्यथा लिङ्ग स्यापि कदाचिदज्ञायमानतया, इन्द्रियस्यापि जातु ज्ञायमानतया च करणवप्रसंगात् ! ज्ञात- स्वनिरपेक्षमपि कदाचित्त जातोपकार्यसंभवे ज्ञानस्य कारणत्वासंभवाच्च । नहि ज्ञ' नमतिपय भवतो ज्ञान कारणकत्रम् । नदतिपात् तद्व्याप्यत्ययाविरुद्धबात् । नन्वनुपलब्धि यमाना सती परोक्षज्ञानं जनयति चेत् -- तदुदाहियते मन्दराच्चत्रमानेतुम ज्ञप्तः प्रथ्यः स्वामिने कथयति - निपुणतरमनुसृतो मया मन्दिर चैत्रः; एवमपि नोपलब्ध इति । एवं शब्दान्म. न्दिरे चैत्रस्य योग्यानुपलब्धि श्रुत्वा स्वा अनुमिनोति, प्रेष्यप्रवेशसमये चैत्रो मन्दिरे नसी. दिति । अत्र परकीयानुपलब्धिशब्दतो ज्ञायमाना अनुमितिजनिका । एतेन प्राकालिकामा- वग्रहणमपि व्याख्यातम् । तथाहि - चैत्रो मन्दिरे प्रातरासीस्किमिति मध्याह्ने जिज्ञासायां क. श्चिदेवं मन्यते- निपुणतरं प्रातमत्रान्वेषणाय निरीक्षितनिखिलदेशेनापि मया यस्माच्चैत्रो नोप- तस्मात्तदा तत्र नासीदिति । अत्र स्वयमेव स्वकीयानुपलब्धि कालान्तरे ज्ञात्वाऽनुमि- नोति । यद्वा निपुणतरमनुसृत इति चैत्रसंयोगध्वंसरूपं नास्तित्वमुक्तम् । एतेन चैत्रसंयोग- प्रानभावरूपं नास्तित्वमप्येवमनुपलब्ध्यनुमेयतया उपास्यातमिति । तथाच ज्ञातानुपलब्धेः परेक्षज्ञानजनकत्वं सिद्धम् । इयश्चानुपलब्धिरनुमानेऽन्तर्भवति । अतो भूतले बटाभावप्रती- तिजनिकाया अज्ञातानुपलब्धेर्न परोक्षजनकत्वं युक्तम् ॥ नन्वस्तु कार्य द्वये वै जात्यम् । तन्न परोक्षत्वापरोक्षत्वरूपम् ; किन्तु परोक्ष एवानुमितित्वशाब्दबादिवत् अवान्तरवे- यरूपम् । तथाच ज्ञातानुपलब्धिजन्या अनुमितिरूपा, अन्या तु षष्ठप्रमाणजन्या पर्ट प्रतीतिः । अतस्तस्याः विषयसाक्षात्त्वापादनात्मकसाक्षात्कारवत्त्वं न भवतीति चेत् - कारणवैलक्षण्यात्कार्यवैलक्षण्यमावश्यकमित्युक्तम् । प्रत्यक्षे इन्द्रियस्य स्वरूपतः करणत्वात् अनुमितिशाब्दबोधादौ ज्ञायमानस्यैव करणत्वात्परोक्षानुभवत्वावच्छिन्नं प्रति ज्ञायमानत्वावच्छिनं करणं, साक्षात्कारिज्ञानत्वावच्छिनं प्रति चाज्ञायमानं करणमिति सामान्यकार्यकारणभावस्य लब्धः, ---- ·तस्य २३२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [ तृतीय- कारणविरोधात् कार्यविरोधेन भवितव्यमित्युक्तमेव !! [9] अनन्यत्रोपक्षीणेन्द्रियव्यापारानन्तरभावित्वाच्च।। अधिकरणग्रहणे तदुप- श्रीणमिति चेन्न-अन्धस्यापि त्वगिन्द्रियोपनीते घटादौ रूपविशेषाभावप्रतीतिप्रसङ्गा- त् ! अस्ति हि तस्याधिकरणग्रहणम् । अस्ति च प्रतियोगिस्मरणम् । अस्ति च श्यामे रक्तत्वम्य योग्यस्याभावोऽनुपलब्धिश्च ॥ अधिकरणग्राहकेन्द्रियग्राह्याभाववाद- नोऽपि समानमेतदिति चेन्न ... प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियग्राद्योऽभाव इत्यभ्युपगमात् ।। ममापि प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियगृहीत अधिकरण अनुपलब्धिः प्रमाणमित्याभ्युपगम इति चन्...वायो त्वगिन्द्रियोपनीने रूपाभावपनीत्यनुदयप्रसङ्गात || तथापि तत्तत्र सन्नि- कृष्टमिाने चेन्... इन्लेवमनन्यत्रचरितार्थमिन्द्रियमवश्यमपेक्षणीयं रूपाभावानुभवेन।। [9] स्यादनन् - नथापि वस्त्वन्तरग्रह एव तस्योपयोग इति चेन्न निवत् । अनमा क्षरका र बनिद्र नेन्द्रियकरणकत्वानुमानमिति ।। 9th, मन्त्र नु सन्द्रियान निकननर बिल्वरूपादित पहेतुना पन्द्रियकरणका वान- मयते । एतेन भावामिनी इन्द्रियजन्य वायैव स्वीकाराधिकरणग्रहणार्थमेवेन्द्रियम्योपयुक्त वा- कथमिन्द्रियकरणकवानुमानम् । इन्द्रिय नुपलश्चिम पकारण स्वीकारे किट क्लृप्तत्वादिन्द्रि यस्य करणत्वप्रमनि रति शङ्कापि परिहन भविष्यति । नन्वन्यजानुपक्षीणत्वमद्धिम् , भू- त्लादिम्पाधिकरणग्रहणमात्र नम्योपयोगादिति चेन्न -- अन्यायापि घटे श्याम रनरूपाभाव - नीतिप्रमंगल , अधिकरणग्रह प्रतियोगिस्मरण योग्य प्रतियोगिक भाव प्रनिय म्यनुपलब्धी- में सत्वात् । तम्यायिकरणग्रहणं कमिति चेत् घटस्य द्वीन्द्रियग्राह्यतया बिगिन्द्रियेण भवि. पनि । रन.रूपच म्हवृत्ति व दृतत्वाञ्च योग्यमवति । नवधिकरणग्राहकेन्द्रियणाभावापि गृह्यने. नात्रिकरणमात्रमिति वदस्त वापि मते इयमापत्तिस्ति. अन्धम्य बगिन्द्रियेण तत्र म.पाभाव धनी निम्म्यादिति । अनस्तुत्यो दोष इति चन्न - अभावस्य प्रतियोगिग्राहकेन्द्रिय- प्राह्यत्यमंत्र, नवधिकरणब्राहकद्रियग्राह्य धमिति द्वितीयस्तबक "बोतवान् । ननु मयाप्यनुप- लधि प्रति प्रतियोगिताह केन्द्रियजन्याधिकरणग्रहणमेव महकारीत्युपगम्यते । प्रकृते च घटो न चक्षुषा गृहीत इति चेन्न – नहिं वायो रूपाभावप्रत्यक्षामिद्धिप्रसंगात : तस्य त्वाचप्रत्य- क्षवद्ययमपि चक्षुरविषयवात् , म.पस्य च वावद्यान्चात् । नन्वधिकरणग्रहणं न सहकारि; किन्न प्रतियोगमाह केन्द्रियमन्निकर्ष एव । म च वायावस्तीति चेत् - नहि वायोरचाक्षुपतया नामन्निकर्षस्य नपक्षीणवाभावेन रूपाभाव एव तादृश चक्षुस्मन्निकपमपेक्षत इत्युक्तं भवती- ति नान्यत्रानुक्षीणन्या पटलास्यामिद्धिरिति ।। [97] स्यादेतत् - मन्निकर्षम्य रूपाभावग्रहकाले नियमनापेक्षितस्थाविकरणग्रहोपक्षीण . त्यायोगेपि संभाविनयत्किञ्चिद्वस्तुग्रहण पोपयोगोऽस्विनि चेन्न...-वस्वरन्तरग्रहस्य रूपाभाव- , ·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २३३ " . नं प्रत्यकारणत्वात् । कारणत्वे वा महान्धकारे करपरामर्शन स्पर्शवव्याभावं न प्रतीयात् । प्रतीयाच्च पुरोविस्फारिताक्षः पृष्ठलग्नस्याश्यामत्वम् ।। आर्जवावस्था- नमप्यधिकरणस्योपयुज्यते इति चेत् - तर्हि नयनसन्निकर्पोऽप्युपयोक्ष्यते । तदेक- सहकारिप्रभासन्निकपीपेक्षणात् ; वातायनविवरबिसारिकरपरामृष्टेऽप्यधिकरणे तदुपलम्भप्रसङ्गाच ॥ [98] तथापि योग्यतापादनोपक्षीणश्चक्षुः । तदितरसामग्रीसाकल्ये ह्यनुपल- ग्रहं प्रत्यकारणत्वात् । स्वं प्रति वा स्वकारणं प्रति वाऽनुपयुज्यमानस्य सन्निकर्षस्य स्वन नियमेनापेक्ष्यमाणत्वासंभवात् । अभावप्रत्यक्षेऽनियतयत्किञ्चिद्वस्तुग्रहस्यापि कारणत्यत्री कारे महान्धकारे करपरामर्शन स्तम्भादेः स्पर्शवव्यस्याभावं न गृह्णीयात् । तत्र स्वस सिमर्पण कस्याप्यग्रहणेन कारणाभावात् । नचेयं चाक्षुषप्रतीतिः ; अन्धकारे भावात् करपरामशोपेक्ष- त्वाच्च । ननु यत्रायं पुरुषस्तिष्ठति, तस्यैव देशस्य त्वचा ग्रहणान्न यत्किञ्चिद्वस्तुग्रहरूपकारणा- भाव इति चेत् – एवं तर्हि पुरतो विस्फारितनेत्रः पश्चाद्देशे स्थितस्य वस्तुनो रूपविशेषाभावं गृह्णातु, चक्षुषा पुरतो यत्किञ्चिद्वस्तुदर्शनात् । ननु रूपाभावाधिकरणस्यार्जवावस्थानमध्य- भावप्रत्यक्षे कारणमिति चेत् – आर्जवं ह्याभिमुख्यमेव । तथाच चक्षुस्सन्निकर्षोऽधिकरण- उपेक्षित इत्युक्तं भवति । सचाधिकरणग्रहे नोपयुज्यते, वायावचाक्षुषेपि रूपाभावग्रहादित्यन्न- तोऽभावग्रह एबोपयोक्ष्यत इति । नत्रधिकरणाभिमुखत्वमेव कारणमभावग्रहे, न तु नयन- मन्निकर्पः । पान्त्वार्जवमात्रस्य कारणत्वे अन्धकारे आर्जवे रूपाभावप्रतीतिरापद्यत इत्यालोक- मनिकर्षोप्याधिकरणग्रहेऽपेक्षितः । नयनसन्निकर्षस्तु केवलं यत्किञ्चिद्वस्तुग्रहोपक्षीणो नामावग्रहे उपयुज्यत इति चेत् - अवश्यं नयनसन्निकर्षे प्यभावग्रहे साक्षादुपयोक्ष्यने, आलोकसनिक- पस्य तं नयनमनिकर्षमेकं प्रत्येव सहकारित्वात्तत्कारणकावे एतत्कारणकत्वध्रौव्यात् । अतो. भावप्रत्ययश्चक्षुस्मन्निकर्षजन्यः तदेक सहकारिजन्यावादिति । ननु तदेकसहकारित्वमसिद्धम् , बटुप्तकारणताकानुपलब्धिसहकारित्वस्याप्यनुभवबलेनालोकसन्निकर्षेऽङ्गीकारादिति चेत् - एतावता हि रूपाभावप्रत्यक्षे चक्षुषा किञ्चिद्वस्तुग्रहणं, अधिकरणस्य कथमपि ग्रहणं, आर्ज- वावस्थानं, आलोकसन्निकर्षश्च कारणानी युक्तं भवति । एवं चक्षुस्सन्निकर्षस्य तत्रानुपयोग, वातायनविवरण कर प्रसार्य यदा कुडयान्तरितं वातायनपरभागस्थं किमपि त्वचा गृह तं, तदा तत्र पूर्वोक्तसर्वकारणसमवधानबलात्तद्गतरूपविशेषाभावप्र ययप्रसंगः । अतस्तत्र चक्षु:- प्रसरप्रतिबन्धादेव तदभावो वक्तव्य इति सन्निकर्षस्य कारणत्वमवर्जनीयम् ॥ [98] नन्वेवमधिकरणग्रहे वस्त्वन्तरग्रहे चोपयुक्तत्वासंभवेपि योग्यताविशिष्टानुपलब्धिह- १. अयं क. २. पाठः व्याख्याहयानुरोधी । क. स्व. पा० अन्यथा वातायनेत्येवम् । २. यदितरेति सर्वत्र पाठः । तदा पूर्ववाक्ये योग्यतेत्यत्र तन्निष्ठयोग्यतति तच्छब्दक सनया वा विधान्तरेण वा क्लिटो निर्वाहः । . 11 ·. २३४ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- भ्यमानस्याभावो निश्चीयते । तच्च चक्षुष्यधिकरणसन्निकृष्टे सति स्यादिति चेत् - ननु परिपूर्णानि कारणान्येव साकल्यम् । तथाच किं कुत्रोपक्षीणम् ।। अथान्यो- न्यमेलनं मिथः प्रत्यासत्यादिशब्दवाच्यं तदुपक्षयविषयः, न तर्हि कचिच्चक्षुः का रणं स्यादिति । न हि रूपाद्युपलब्धिमप्यसन्निकृष्टपेतदुपजनयति ।। [M] अथाधिकरणसमवेतकिश्चिदुपलम्भोऽपि तद्विपगाभावग्रहेऽनुपलब्धेरपे क्षणीयः । ततस्तत्रेदं चरितार्थम् । वाय्वादिषु तु रूपायभावप्रतीतिरानुमानिकी । तथानुपलब्ध्या ह्यनुमीयते, अयं नीरूपो वायुरिति - न - असिद्धेः । न ापल- म्भाभावो भवनामभावोपलम्भः । उपलम्भस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमात् ।। प्राकट्या- पक रणघटक योग्यतानिवर्तनोपर्श शाबाचक्षुषः अनन्यत्रोपक्षण वाशामिद्धिः । अनुपलभ्यमान- घटादिप्रतियोगिक भावो हि प्रतियोगीतर प्रतियोगिग्राहकसमस कल्ये सत्येव गृह्यते । तच साकल्यं योग्यताख्यं चक्षुर बिकरणसन्निकर्षा भावे एककारणलोपान्न स्यादिति चेत् - कारणसाकल्यं हि तःसमुदायः कारण पेक्षया न पदार्थान्तरम् । तथाच तेषां कारणानामनुप लश्च मन्ये कार्य भव युक्तं भकति योग्यता इ.ब्दमायेत कारको मध्ये चक्षुषो न स्वस्मिन् , नापि कारणान्तर उपक्षीणता । अथ सामीम कल्यं नाम नापेक्षितसर्वकारण- मात्रम् किन्तु करणमध्ये यस्य येन यादृशमेलने सति कार्य जायने तादृशी मिथःप्रत्यास- त्यादिशब्दवाच्यस्ममुचितः पारस्परिकस्संबन्ध एव साकल्यम् । तच चक्षुरुपक्षयस्थानमिति चेत्- तर्हि चक्षुः स्वजन्ये मन्निकर्षे उपाणमिन्युक्तं भवति । एवं स्वव्यापारेणापि चक्षुषो- ऽन्यथासिध्यङ्गीकारे भावविश्येति चक्षः कारणं न स्यात् । न हि भावप्रत्यक्षमपि चक्षुस्स्वयं विषयाम निकृष्ट सम्पादयति । ( एवं घट दो दण्डादेषि कारणावं न स्यात् । एवं साकल्यं समुदायः, स चातिरिक इति पक्षेपि सर्वत्र कटुप्तानां कारण नामकारण वं स्यादिनि ध्येयम् । [99] ननु तदधिकरणवृत्तिकिञ्चिद्वस्तुग्रहस्तदेश काभाव प्रत्यक्ष जननीय ऽनुपलब्धस्सहका- गति पूर्वोक्तपक्ष एवास्तु । न च तर्हि वायो रूपाभावप्रतीत्यनुपपत्तिः प्रागुले त वाच्यम् तस्याः प्रतीतेः प्रत्यक्षरुपमा स्वीकारात् , अनुमितिरूपत्व संभवात् , वायुनीरूप: रूपवत्त्वे- नानुपलभ्यमानस्वादिन्यनुमानादिति चेत् - न - उपलब्ध्यभावरूपहेतोर ज्ञातवादसिद्धेः । त- थाहि - न तावदनुपलब्धिरूप उपलव्ध्यभावः भवन्मंत अभावाख्यानुपलब्धिप्रमाणाधीनोपल- म्भकः, ज्ञानस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमात् अयोग्यप्रतियोगिकाभावस्यानुपलब्धिप्रमाणाविषयत्वात् । नापि ज्ञानस्य ज्ञाततानुमेयत्वादुपटम्भाभावो ज्ञाततास्यप्राकटयाभावानुमेयः, वायौ रूपा- १ मेलनं नाम तत्त्वातरं क्षयविषय इत्याह' इति बोधन्यनुमारेणैवं शोषितम् । तदुपक्षयक्षय इति वा स्यात् । क्षयस्स्थानम् । परविदं क्लिष्टम् । दृश्यमानपाठः अन्योन्यमेलक....तदुपक्षय इति । २.अय क-२.पाटः । तथेति रूपवत्तयेत्यर्थः । क.स्व.पा० तथाहि-अनुपलब्ध्याहीत्येवम् । .. - ·- स्तबकः] कुसुमाञ्जलि लिविस्तरसहितः । २३५ भावेनानुमेय इति चेन्न वायौ रूपवत्ताप्राकट्याभावस्याप्यासिद्धः । रूपाभा वेन समानत्वात् ।। व्यवहाराभावेनानुमेय इति चेन्न - कायवाच्यापाराभावेऽप्यु- पेक्षाज्ञानभावाभ्युपगमात् ; मूकस्वमोपपत्तेश्च । न च व्यवहाराभावमात्रेणानुमातु. मपि शक्यते, अनेकान्तिकत्वादसिद्धश्च । तद्विषयस्तु व्यवहारस्तद्विषय ज्ञानजन्यो वा, तद्विषयज्ञानजनको वा, तदाश्रयधर्मजनको वा । तदभावश्च तज्ज्ञानतदाश्रयध- माभावान्तर्भूत एवेत्यशक्यनिश्चय एव । आत्माश्रयेतरेतराश्रयचक्रप्रवृत्तिप्रसङ्गात्।। [100] न चाज्ञातस्योपलम्भाधभावस्य लिङ्गला। न च प्राकट्याभावः सत्ता- मात्रणापलम्भाभावमावेदयतीति युक्तम् लिङ्गाभावस्य तथात्वेऽतिप्रमङ्गान् । अविनाभाववलेन तु नियमे तत्प्रतिसन्धानापत्तेः । न ह्यविनाभावः सत्तामात्रण भावस्येव रूपवत्ताप्राकटयाभावस्यापि ग्राहकप्रमाणाभावेनासिद्धत्वात् । नाप्युपलम्भाभावो ज्य- वहाराभावादनुमेयः; व्यवहारो हि द्विविधः कायिको वाचिकश्च । उपेक्षात्मकज्ञानातिरिक्त- स्थल एव च तादृशव्यवहार इति तदभावप्युपेक्षा-मकज्ञानसद्भावाद्धेतोयभिचरितत्वात् । अ- नेन हेतुना उपेक्षातिरिक्तज्ञानाभावोपि दुरनुमान ; मूकस्य स्वनो हि उपेक्षातिरिक्तोपि व्यवहारं न जनयति, मृकतया वाचिकस्य, स्वप्नावस्थायां कायिकस्य च व्यवहारस्यायोगात् । अतो व्यभिचार इति । नाप्यमूक जागरसनुपेक्षात्मकज्ञानाभावानुमानं संभवति, व्यवहार भावरूपहेतोः किञ्चिद्व्यवहाराभावरूपत्वे अन्यज्ञानेष्य-यव्यवहाराभावादनैकान्तिकत्वात् , सर्वव्यवहाराभाव रूपत्वे चासिद्धेः । एवं तद्विषयकतापुरुषायव्यवहाराभावात्तद्विषयकतत्पुरुषीयानुपेक्षात्मकज्ञा- नाभावानुमानमपि न संभवति, आत्माश्रयादिदोषात् । व्यवहारो हि नाम क.यिको ज्ञानज- न्यव्यापाररूपः, वाचिको ज्ञानजनकव्यापारात्मकः । एवं वाचिको व्यवहार एव वक्तज्ञानज- न्यव्यापारात्मा श्रोतृज्ञानजनकव्यागरात्मा च । प्राकटयवादिपक्ष ज्ञानद्वारा तादृशविषयाश्रय- कज्ञातताख्यधर्मजनकव्यापाररूपोपि । तत्र हेतुभूतव्यवहाराभावः व्यवहारस्वरूपघटकयो- निज्ञाततयोरभावेनैव निरूप्य इति दुर्निश्चय एव । ज्ञानाभावज्ञातताभावव्यवहाराभावानां मध्ये कस्यचित्रवेनैव साध्यत्वस्वीकारे आमाश्रयः, द्वयोमिथस्ता ध्यत्वस्वीकारेऽन्योन्याश्रयः, त्रयाणां मिथश्चेत् , चक्रकमिति ॥ [100] नचोपलम्भाभावप्राकटयाभावव्यवहाराभावानामज्ञायमानतयैव करणत्वान्नायं दोष. इति वाच्यम् - सत्तामात्रेण लिङ्गत्वानुपपत्तेः । अत एव भवन्मात्रसंमतप्राकटयाभावविषयेपि भवतदं न वक्तुं युक्तम् । नचोपलम्भस्य विषयं प्रति, प्राकटयव्यवहारयोश्च ज्ञान प्रति लिङ्गत्वात् लिङ्गप्रतियोगिकाभावस्य लिङ्गत्वे सत्तयापि कारणत्वमिति वाच्यम् -- तर्हि सत्तया रासभा. दिसाधकत्वस्यापि प्रसंगात् । ननु लिंङ्गाभावो लिंग्यभावस्यैव साधक इति चेत् – तदेव कुतः! तेनैवाविनाभावात्सा व्यवस्थेति चेत् – तर्हि तज्ज्ञानमयावश्यकमिति न सत्तामात्रेण कारण- . . .

·२३६ न्यायकुसुमाञ्जलिः तृतीय- . ज्ञानहेतुं नियमयति, धूमादावपि तथाभावप्रसङ्गादिति ॥ [101]ज्ञानप्रत्यक्षत्वेन त्वदिशा भविष्यतीति चेन्न-शब्दध्वंसादिनोक्तोत्तरत्वात्।। [102] अपिच प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियेणाधिकरणधर्मप्रतीतिरनुपलब्धेरङ्गमिति, नद्रहिनायास्तस्याः कार्यव्यभिचागयवस्थाप्येत, व्याप्तिवलाद्वा । न तावदुक्तरू. पानुपलब्धिस्तां विना अभावप्रत्ययमजनयन्ती दृश्यते । नापि व्याप्तेः, तथा सनि वायौ रूपाभावप्रत्ययस्तामाक्षिपेन , एवम्भूतत्वात् । अनाक्षेपे वा, न तत्का- रणको भवेत् , न वा भवेत् ॥ ततो न भवत्येव, लिङ्गात्तदुत्पत्तिरिति चेत् - मनु वम् ! अविनाभावस्य ज्ञायमानतयैवानुमितिजनकत्वात् । अन्यथा धूमस्य वह्नयविनाभावः, धूमाभावस्यान्ध नवयत्रिनाभावश्चाप्रति संधीयमानावेव कारणीभवेतामिति !! [101] ननु किमनेनानुपलब्धेरनुमेयत्वव्यमनेन । बन्मत इव ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाङ्गीकारा- दनुपलव्धेोग्यानुपलब्धिगम्यस्त्रसंभवात्तया बायो नीरूपत्वानुमान मुस्थमिति चेन्न .... अस्म- मतप्रवेश अतीन्द्रियाकाशादिगतस्य शब्दमागमात्रादेदितीये स्तबके प्रत्यक्षवस्थापना तन्न- येन वायो रूपाभावप्रत्यक्षवस्यैव सुवचत्वेनानुमानपरिश्रमस्याभावापातात् । नच भवन्मत- त्या ज्ञान प्रत्यक्षवाङ्गीकारेपि वावाकाशादो रूपाभावशब्दध्वंसादेन प्रत्यक्षम् , अधिकरणसम- वेन किञ्चिद्महरूपकारणाभावादिति वाच्यम् - शब्दमानुमानिक वासंभवस्य तत्रैवोतवात् ; अधिकरणसमवेतकिञ्चिद्ग्रहस्य कारणत्वे प्रम!णाभावाच ।। 1- अपिचामा त्रप्रतीनाव नुपलब्धर विकणवर्मग्रतालिम्महभूतति यदिदं व्यवस्थापन, न के अनुपलब्धि जन्याभावप्रन्यये तस्याः कारणत्व'न् , उन यत्राभाव प्रत्ययस्तत्र मेति सानिमात्र दिति विकल्प्यः । यदेव विकलप्यते, अधिकरण धर्मप्रतिस्महका रिकारणमिति किं तदभावे बदभाव इति व्यतिरेकमुग्वन निश्चीयत, उत धर्मप्रतीतावभावप्रत्ययव्यापकल्लबला- दिनि । नाद्यः, धर्मप्रतीत्यभावेऽभाव प्रत्ययाजन नमिति व्यतिरेकस्य काप्यदर्शनात् । नान्त्यः, नहि वाय रूपाभावप्रत्ययसत्त्वेन धर्मप्रतीतेरपि धूमापर्वतेऽग्नेरिवाक्षेपप्रसंगात् , अभावप्रत्ययस्य १. प्र. " कार्यकारणभावस्य व्यातिविशेषावेन गोवृपन्यायात्तां विना या व्याप्तिस्तद्वला- अनाक्षेपे वेति । अधिकरणवृत्तिधर्मप्रतीत्यनाक्षेपे वा नाभावधीस्तद्धेनुका तयाप्या वा । तथाचे वा हेतु विना व्यापक विना वा न भवेदित्यर्थः । ततः अधिकरण- धर्मप्रनातितः । सेव अनुपलब्धिरेव" इति । बो०. 'तत्प्रतीतिरप्यङ्गमिति व्यवस्थाप्यते व्यतिरेकामावेप्यन्वयव्याप्तिवलाहेति । यदि नाक्षिपेत् , ती भावप्रत्ययो वस्त्वन्तरप्रतीति- हेतुको न स्यात् , स्वयं वा न भवेत् ततः प्रमाणान्तरभूताया अनुपलब्धेः' इति । विस्तरे एनवलक्षण्येन काञ्चिद्रीतिं प्रदर्भ पश्चात् एवमित्यादिना इयमपि योजना दर्शिता । क.२. पुस्तके न वा भवेत् इत्यंशो नास्ति । बोधन्यां नापि व्याप्तेरित्यत्र नापि तद्याप्रेरित्यस्ति। दिन्यथः।

·स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । २३७ . . लिङ्गमपि सैव; न तत्त्वान्तरम् ॥ यथा योनिसंबन्धोऽलिङ्गदशायामिन्द्रियसन्निक- र्षमपेक्षते, लिङ्गदशायां तु तदनपेक्ष एव ब्राह्मण्यज्ञाने, तथैतत् स्यादिति चेन्न-का- र्यजातिभेदात्तदुपपत्तेः; प्रकृते च तदनभ्युपगमात् ॥ पारोक्ष्यापारोक्ष्ये विहाया. न्यथाऽप्यसो भविष्यतीति चेन्न - अनुपलम्भात् ।संभाव्यते तावदिति चेत्- सं. माव्यताम् , न त्वेतावताऽपि तमाश्रित्य करणनियमनिश्चयः ।। लद्वयाप्यत्वात् । यदि नाक्षेपः, तर्हि अनुपलब्धिकारणकाभावप्रत्ययरूपं व्याप्यमेव नास्तीति वक्तव्यम् । स च व्याप्याभावो यदि विशेषणाभावात् , तदा अभावप्रत्ययेऽनुपलब्धि कारणकत्वं न स्यात् ; यदि विशेष्याभावात् , तीभावप्रत्यय एव न स्यात् । नन्वभावप्रत्ययस्तत्र सन्न- यनुपलब्धिरूपकारणान्न भवत्येव, किंतु लिङ्गादिति चेत् - लिङ्गमप्यनुपलब्धिरेव हि; न तु पदार्थान्तरम् , वायुनीरूप: तथानुपलब्धेरित्यनुमानात् । अतः कथमनुपलब्धिकारणकत्वा- भावः । एवं – यदि नाक्षेपः, तर्हि धर्मप्रतीतिव्याप्यत्वाभावाद्धर्मप्रतीतिकारणकत्वं न स्यात् तद्वयाप्यत्वतकार्यत्वस्वीकारे तु तदभावात्स्वयमभाव प्रत्ययो न भवेत् । नन्वत्र वायौ रूपा- भावप्रत्ययः ततो धर्मप्रतीतितो न भवत्येव; किंतु लिङ्गादिति चेत् - लिङ्गमपि हि सा धर्म- प्रतीत्यङ्गिका अनुपलब्धिरेव । अतो न धर्मप्रतीत्यभावे लिङ्गादपि तते ५ व प्रत्यय इति । ननु ब्राह्मणमातापितृजन्यस्वरूपो योनिसंबन्धः ब्राह्मण्यज्ञानं द्वेधा जनयति, लिङ्ग वधयाऽन्य- था च । तत्र लिङ्गदशायामिन्द्रियसन्निकर्षनिरपेक्ष एव तजनकः, स ब्राह्मणः ब्राह्मणमाता- पितृकत्वादिति, अलिङ्गदशायाञ्च तासापेक्ष इति यथा, तथाऽनुपल व्विरपि लिङ्गदशायामभाव- प्रत्ययेऽधिकरणधर्मप्रतीतिनिरपेक्षा, अन्यदा षष्ठप्रमाणतादशायां तत्मापेक्षा । अतोऽनुपल- ब्धिजन्ये विजातीयप्रत्यय एव धर्मप्रतीत्य पेक्षेति न दोष इति चेत्-ग्रामण्यज्ञानं सन्निकर्षजन्य प्रत्यक्षं, अन्यत्तु परोक्षमिति कार्यजातिभेदात्तदुपपन्नम् । प्रकृतेऽभाव प्रत्ययस्य प्रत्यक्षत्वभयेने- न्द्रियसन्निकर्षस्यान्यत्रोपक्षीणत्ववर्णने प्रयस्यतस्ले तादृश जातिभेदाभावात्कथमेक जातीये सापेक्ष निरपेक्षत्वञ्चेति । ननु परोक्षवापरोक्षत्व जातिभेदाभावेप्यन्यो जातिभेदोऽस्विति चेन्न परो- क्षल्वेन तुल्ये द्वयेप्यभावप्रत्यये वैजात्यान्तरानुपलम्भ त् । अदृश्यमानमपि संभाव्यत इति चेत् - कामं संभाव्यताम् । एवमपि न संदिग्ध जातिभेदमादाय, विलक्षणाभाव प्रत्यये धर्मप्रतीतिसाप क्षत्वं नेति नियमनिश्चयः, नापि तेन सन्निकर्षस्य तत्रोपक्षीणत्वं निश्चिन्यानुपलब्धिरेवा- भावप्रत्यये करणमिति निश्चय इति । वस्तुतो न संभावनापि संभवति: भूतले घटाभाव प्रत्यय इव वायौ रूपाभावप्रत्ययेऽप्यनुपलब्धेस्स्वरूपसत्तयैव कारणत्वानुभव त् । अनुपलम्भेन रूपा- भावस्येव अनुपलम्भेन जातिभेदाभावस्य स्थापनसंभवाच्च । अतः, अनुपलब्धिरूपप्रमाणसमर्थ. नाय अन्तरा धर्मप्रतीतिकल्पने गौरवाचानन्यत्रोपक्षीणेन्द्रियसन्निकर्षानन्तरभावित्वरूपद्वितीय- हेतु निर्दुष्ट इति ॥ - 12 ·- २३८ न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- [103] अज्ञातकरणत्वाच्च । यदज्ञायमानकरणनं ज्ञानं तत्साक्षादिन्द्रियजं, यथा रूपप्रत्यक्षम् । तथाचेह भूतले घटो नास्तीति ज्ञानमिति । यथा वा स्मरणमज्ञाय- मानकरणनं साक्षान्मनोजन्म ।। कुतस्तार्ह न साक्षात्कार्यनुभवरूपम् ? संस्कारा- तिरिक्तसन्निकर्षाभावादिति वक्ष्यामः ।। [104] तथापि भावविषये इयं व्यवस्था, अभावज्ञानं त्वज्ञातकरणत्वेऽपि न साक्षादिन्द्रियजं भविष्यतीति चेन्न -- उत्सर्गस्य बाधकाभावेन सङ्कोचानुपपत्तेः । अन्यथा सर्वव्याप्तीनां भावमात्रविषयत्वासङ्गः, अविशेषात् ।। तथापि विपक्षे किं बाधकमिति चेत् - नन्विदमेव तावत् । अन्यदप्युच्यमानमाकर्णय । तद्यथा- अ. कारणककार्यप्रसङ्गः, रूपाद्युपलब्धीनामपि वाऽनिन्द्रियकरणत्वप्रसङ्गः । न ह्यनुमि- त्यादिभिरुपलभ्यमानकरणिकाभिश्चक्षुरादिव्यवस्थापनम् , अपित्वनुपलभ्यमान- [103 एवं तृतीयहेतोरपि, अयनभावप्रत्ययस्साक्षादिन्द्रियजः ज्ञायमानावृत्तिकरणतानि- रूपकाव सति ज्ञानवादिति । लिङ्गज्ञानं करणमिति पक्षे तु ज्ञायमानावृत्तित्वस्थाने ज्ञानावृ. त्तित्व निवेश्यम् । साक्षादिन्द्रिय जावं अन्यत्रानुपक्षीणेन्द्रियजन्यावं विषयेन्द्रियसन्निकर्पजन्यत्व- मिति यावत् । अत्र स्मरणमपि दृष्टान्तः, तस्थापि संस्काररूपविषयेन्द्रियसन्निकर्षद्वार। मन:- करणकत्वात् । तावहिपयकसंस्कारवलेन हि तावद्विषयकस्मृति मनो जनयति । ननु कुत- स्तहि स्मृतिरज्ञातकरणकत्येपि न प्रत्यक्षरूपा, अज्ञातकरणकत्वेन साक्षात्कारित्वस्य प्राक्सा- धनादिति चेत् - संस्कारातिरिक्तमन्निकर्ये मन्येव प्रत्यक्षरूपता । तदभावाच्च तस्यास्तथात्व- मिति चतुर्थे वक्ष्यामः । प्रागपि अनुपलब्धि जन्यज्ञानस्यानुमवरूपतायास्मप्रतिपन्न वादज्ञायः मानकरणजस्वमनुभवत्वविशिष्टमंत्र माक्षात्कारितामायकं विवक्षितमिति न कश्चिदीपः ॥ [14] नन्विन्द्रियजन्यावे न शुद्धमज्ञ नकरणकज्ञान प्रयोजकम् ; किंतु भावविषयकववि. शिष्टाज्ञातकरणका नायक । अतः प्रकृतानुम न देवोपाधिःनि चेन्न - मामान्यस्यन्द्रिय- अन्यत्र वाचक मावन भावविषयक वन संकोचस्यानुपपन्नतया अनुकुलतकाभावेन साध्योपाधि- व्यातिभङ्गेन तस्यानुपाथित्वात् । प्रमाण भावपि संको चस्वीकारेऽनुमानमामान्यम्य भावविषय पव हेतुमि न ज्ञानानुपलब्ध्यादिनाऽभावानुमानमपि न स्यात् । ननु विपक्षबाधकानुकूट- तीभावानुपावरनुपाविपि त्वभिमतहलो कि विपक्ष वा चकमिति चेत् – अज्ञातकरणके सर्वद्रियकरण व दशनात् असाप बाधक उन्नर्गभङ्गन्यत्रापि तदङ्गास्यादिनीदमेव विपक्ष बाधकम् । एवमन्यदपि - अज्ञातकरणकज्ञान वायश्छिन्न प्रति इन्द्रियं कारणमिति कार्यकार- प्रभावस्य बन्दसत्य, त्तत्राप्रयोजक शङ्कायामकारणककार्यान्पत्तिप्रसंगः, रू"ग्रुपलब्धेरिन्द्रियाकर- णक-चप्रमंगश्च बाधक इति ॥ स कार्यकारणभाव एवं कथं सिद्ध इति चेत् .... अनुमिति- शाब्दबोधादी लिङ्गशब्दादिरूपकरणोपलम्भ'परसाद्युपलब्धिषु च तदनुपलम्भात् क्रियात्वेन .

·अतश्चा- स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २३९ करणिकाभी रूपायुपलब्धिभिरेव । यद्यपि साक्षात्कारिताऽपि तत्रैव पर्यवस्यति, तथापि प्रथमतोऽनुपलभ्यमानकरणत्वमेव प्रयोजकं चक्षुरादिकल्पने । न ह्युपल. भ्यमाने करणान्तरे साक्षात्कारिणीष्वपि तासु चक्षुरादि अनुपलभ्यमानं कश्चिद- कल्पयिष्यत् । अत एवासाक्षात्कारित्वेऽपि स्मृतेर्मन एव करणमुपागमन् धीराः । संस्कारस्त्वर्थविशेषमच्यासत्तावुपयुज्यते, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वव्यवस्थापनात् ।। [105] भावावेशाच चेतसः । सर्वत्र हि बाह्यार्थानुभवे जनयितव्ये भावभूत प्रमाणाविष्टमेव चेत उपयुज्यते, नातोऽन्यथेति व्याप्तिः, तथैव शक्तरवधारणात् । न ह्यनुपलब्धिमात्रसहायं तत् अभावेऽप्यनुभवमाधातुमुत्सहते, शब्दलिङ्गादेरपे. क्षादर्शनात् । न च यत्र यदपेक्षं यस्य जनकत्वमुपलब्ध, तदेव तस्यैव तदनपेक्षं सकरणकत्वस्यावश्यकत्वाञ्च रूपाद्युपलब्धयोऽनुपलभ्यमानकरणकावादिन्द्रियसामान्यमनुमापन- न्ति । अतोऽन्यूनानतिप्रसक्तानुपलभ्यमानकरणकावरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नज्ञानस्येन्द्रियसामा- न्यस्य च कार्यकारणभावः । यद्यपि साक्षात्कारित्वस्येन्द्रियजमात्रगतत्वात् तदवच्छिन्नं प्रति कारणमिन्द्रियमिति कार्यकारणभाववर्णनसंभवात्तदेवेन्द्रियसामा यसावकं शंक्येत, भावप्रत्यये साक्षात्कारित्वानिश्चयादिन्द्रियजन्यवासिद्धिरिति अथापि नैवम . साक्षात्कारि- स्वेपि रूपाद्युपलब्धिषु करणान्तरोपलम्भे सत्यतीन्द्रियप्रमाणान्तरासिद्धेन्द्रियकर नाऽयोगादनुप- लभ्यमानकरणत्वमवश्यमेव प्रयोजकम् । एवं साक्षात्कारित्वस्याप्रयोजकत्वादनुपलभ्यमान- करणकत्वस्य च प्रयोजकत्व देवासाक्षात्कारिण्या अपि स्मृतेरिन्द्रियकरणकत्वस्यावश्यकतया इन्द्रियापेक्षायां मनइन्द्रियं करणं निरूपका उपजग्मुः, न च संस्कार एव तत्र करणमिति शक्यम् तस्य व्यापारवत्कारणव रूपकरण वायोगात् । इन्द्रियाणां प्राप्यकारितया मनसस्स्मृ- तिजनने सन्निकर्षापेक्षायामर्थप्रत्यासत्तिमात्ररूपत्वात्तस्य । (पूर्वानुभवोऽपि तादृशप्रत्यासत्त्युपक्षीणो नेन्द्रियकरणकत्वं वारयिष्यतीति । तसिद्ध तृतीयोपि हेतुरिन्द्रियकरणकत्वसाधक इति ॥ [10:5] ( ननु यथा संस्काररूपप्रत्यासत्तिद्वारा मनः स्मृतिकरणम् , तथा प्रतियोग्यनुप- लब्धि अनुपलभ्यमानप्रतियोगितात्वरूपां प्रत्यासत्तीकृत्य मन एवाभावीकरणं भवत्विति चेन्न - अनुपलभ्यमानप्रतियोगिकवघटक उपलम्भो हि यदिन्द्रियकरणकः, तस्यैवेन्द्रियस्य सा प्रत्यासत्तिर्मवितुमर्हति, न मनस इति । किञ्च ) भावावेशाच चेतसो बाह्येन्द्रियकरणका युक्तम् । मनो हीन्द्रियशब्दलिङ्गादिभावप्रमाणसापेक्षमेव बाह्यार्थानुभवं जनयति । नचाभावानु- भवविषयेऽनुपलब्धिमात्रसहायं तदिति वाच्यम् - अभावानुमितिशाब्दबोधादौ व्याप्तिज्ञान- शब्दज्ञानादेरपेक्षितत्वात् । तथाचार्टेन्धनसंबन्धसापेक्षं धूमजनकस्य बढेस्तदभावे तदजनक- त्ववत् भावभूतप्रमाणसंबन्धसापेक्ष बाह्यार्थानुभवजनकस्य मनसस्तदभावे तदजनकत्वमेव । अन्यथा कार्यकारणभाव एवापरिगृहीतस्स्यात् । भावभूतेत्यनुपलब्धिव्यतिरिक्तपरम् । तथा- ।

·२४० - . , न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- जनकमिति न्यायसहम् । आन्धनसंवन्धमन्तरेणापि दहनाद् धूमसम्भावनापत्तेः। तथाच गतं कार्यकारणभावपरिग्रहव्यसनेन । [106] अपिच - प्रतियोगिनि सामर्थ्यात् व्यापाराव्यवधानतः । अक्षाश्रयत्वादोषाणामिन्द्रियाणि विकल्पनात् ॥ २१ ॥ यद्धि प्रमाणं यद्भावावगाहि, तत् तदभावावगाहि, यथा लिङ्ग शब्दो वा; घटाद्यवगाहि चेन्द्रियमिति । अन्यथा हि शब्दादि कमपि नाभावमावेदयेत् , भाव एव सामावधारणात् । न चैवमेव न्याय्यम् । देवदत्तो गेहे नास्तीति शब्दात् , मया तत्र जिज्ञासमानेनापि न दृष्टो मैत्र इत्यवगतानुपलब्ध्याऽनुमानादप्यवगतेः ।। [107j ग्राहयतु वाऽऽश्रयमिन्द्रियं, तथापि न तेनेदं व्यवधीयते, व्यापारत्वात् । अन्यथा सर्वसविकल्पकानां प्रत्यक्षत्वाय दत्तो जलाञ्जलिः स्यात् ॥ नन्वेवंसति धूमोपलम्भोऽप्यस्य व्यापारस्स्यात् । तथाच गतमनुमानेनापीति चेन्न - यया क्रियया विना यस्य यत्कारणत्वं न निर्वहति, तं प्रति तस्या एव व्यापारत्वात् । चायमभावप्रत्ययः अनुपलब्धिव्यतिरिक्तवलुप्तप्रमाणसापेक्षमनोजन्य: ब ह्यार्थनुभवत्वात् , अ- भावविषयकानुभवत्वात् , घटाद्यनुभववत् , अभावानुमित्यादिवञ्चति प्रयोगः । (नचाभावानु- मित्यादिस्थले योग्यानुपलब्धिरूपकारणाभावास्या तिज्ञानाद्यपक्षा; प्रकृते तु तत्मत्वा सवाल- मिति वाच्यम् - योग्यःनुपलब्धिघटकय ग्यतायामिन्द्रियसन्निकों घटको न वा । न चेत् , अनुमित्यादिस्थलेपि योग्यानुपलव्धिरस्ति । आये तु सिद्धमस्याभाव प्रत्ययस्येन्द्रिय सन्निकापजन्य- स्वमिति तदेव करणं क्ललावादिति । ) 105] अपरेऽपि च वारो हेतब इन्द्रियाणामभावप्रमितिकरण वे । प्रतियोगिग्राहकत्वात् , अधिकरणग्रहस्य मध्यऽक्षित वेपि तस्य व्य पारत्या व्यवधायकत्वाभावात , अभावभ्रमहेतु- दोपस्येन्द्रियाश्रित-वेन, दुष्टस्य यस्य भ्रमकरण वम् तस्य निदुष्टस्य प्रमाकर णत्वात् , अस्यामा. वप्रत्ययस्याभावविशिष्टबुद्धिन्वाञ्चन्द्रियाण्यभावप्रमिनिकरणमिति । इन्द्रियायभावग्राहकाणि प्रनि. योगिग्राहकत्वात् शब्दलिङ्गादिवाव्याद्य त्रयोगः। चैत्रो गहे नास्तीति शब्दादभावः प्रतीयते,अस्तीति शब्दादिव भावः। जिज्ञासमानेनापि न दृष्टो मैत्र इत्यनुपलब्धिश्रवणे ज्ञातानुपलब्ध्याऽनुमीयते च । नचाप्रयोजकत्वम् । भावाहिणोऽभावग्राहि वाभाव शब्दादिकमप्यभावं नावदयेदिति ॥ [107] वाय्वादो रूपाभावादिप्रतिबन्लादिन्द्रियाणामधिकरणग्रहोपयोगी नास्तीति प्रा- गुक्तम् । कचिदधिकरणग्रह जनकत्वेपि तस्य ग्रहस्य व्यापारतयेन्द्रियस्याभावप्रमाणत्वमक्षतम् । ग्रहम्य व्यापारत्वानङ्गीकारे च निर्विकल्पकग्रहव्यवहिततयाऽभावमविकल्पक इव सर्वमविकल्प- विषयेपीन्द्रियं करणं न स्यात् ॥ तर्हि आमग्रहं द्वारीकृत्य वह्निज्ञानेपि करणमिन्द्रियं स्यादित्यनुमान- प्रमाणोच्छेद इति चेन्न-येन कार्येण विना हि यस्य करणत्वं न निवर्तते, स व्यापारस्तस्य । . ।

·तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । न च धूमाधुपलब्धिमन्तरेण चक्षुषो वविज्ञानकारणत्वं न निर्वहति संयोगवदिति ।। [108] अस्ति च भावाभावविपर्ययः । सोऽयं यस्य दोषमनुविधत्तं, नदेवात्र करणमिति न्याय्यम् । न चानुपलब्धिः स्वभावतो दुष्टा; नाप्यधिकरणग्रहणं प्रति. योगिस्मरण वा स्वभावतो दुष्टम् । अनुत्पत्तिदशायामनुत्पत्तेः, उत्पत्तिदशायाञ्च स्वार्थप्रकाशनस्वभावताया अपरावृत्तेः ॥ असंसृष्टयोरधिकरणप्रतियोगिनोः संस- मृतया प्रतिभानं दुष्टम् ; संसृष्टयोश्चासंसृष्टतयेति चेत् नन्वयमेव विपर्ययः। तथाचाऽऽत्माश्रयो दोषः।तस्माद्दष्टेन्द्रियस्य तद्विपर्ययसामर्थ्य अदुष्टस्य तत्समीचीन- ज्ञानसामर्थ्यमपि । तथाच प्रयोगः- इन्द्रियमभावप्रमाकरणं तद्विपर्ययकरणत्वात् , यत् यद्विपर्ययकरणं तत् तत्प्रमाकरणं, यथा रूपप्रमाकरणं चक्षुरिति ।। [109] विकल्पनात्खल्वपि । अघटं भूतलमिति हि विशिष्टधीरवश्यमिन्द्रियक- रणिका स्वीकर्तव्या; प्रमाणान्तरं वा सप्तममास्थेयम् । यथा हि विशेष्यमात्रोपक्षी- णमिन्द्रियमकरणमत्र, तथा विशेषणमात्रोपक्षीणाऽनुपलब्धिरपि न करणं स्यात् ।। स्वस्वविषयमात्रप्रवृत्तयोः प्रमाणयोः समाहारः कारणमिति चेन्न - विषयभेदे फलजात्ये च तदनुपपत्तेः । न हि मृत्सु तन्तुषु च व्याप्रियमाणयोः कुलालकु- विन्दयोः समाहारस्यात । नापि घटपटादिकारिणां चक्रवेमादीनां समाहारः क- इन्द्रियं तु, धूमज्ञानं विनापि सन्निकर्षे सति वह्निज्ञानं जनयतीति इन्द्रियसंयोगवन् न थमोपलम्भो ज्यापारः। धूमज्ञानमपि, विनैवेन्द्रियं,संस्कारादिजमवि वयनुमिति जनयतीति न तत् करणमिनि॥ [108] अस्ति च भावेऽभावभ्रमः, शङ्के इवैत्यं नास्तीति । स चेन्द्रियगतादेव दोषात् । अन्येषां त्वनुपलब्धि अधिकरणग्रहण प्रतियोगिस्मरणानामभावग्रहेऽपेक्षितानामत्र न दुष्टत्वम् ; तेषामसत्त्वे, असत्वादेव तद्दुष्टताया दुर्वचत्वात् , सत्वे चाधिकरणप्रकाशादिकार्यकरतया दृष- त्यायोगात् । ननु प्रतियोग्यधिकरणयोरसंबद्धयोस्संबद्धतया, संबद्धये श्चासंबद्धतया भानं दुष्टमिति तत्र दोषस्सुवच इति चेत् - न ह्येतावता केवलाधिकरणग्रहादी दोष उक्तो भवतिः किन्तु दोषाधीनभ्रमे । संबद्धतया भानं हि प्रतियोगिमत्त्वभ्रमः ; असंबद्धतया भानञ्चाभावभ्रम इति । तथाचास्माद्भमादृष्टाद्रम इत्युक्तावात्माश्रयः । तस्मादिन्द्रिय एव दोषः । तथाच तत् अभावप्र- माकरणं तद्भमकरणत्वात् , यत् भ्रमकरणं तत् प्रमाकरणं यधेन्द्रियलिङ्गशब्दादीति ।। [109] इन्द्रियस्याधिकरणग्रहणांश इवानुपलब्धेरभावग्रहणांश एवोपक्षीणत्वात् अबट भूतलमिति विशिष्टधीः किमधीना ? न हि सप्तमं किञ्चिदिह प्रमाणम् । ननु तयोरेव द्वयो- मनियोस्समुच्चयादिदं भवतीति चेन्न - मानद्वयस्यापि विभिन्न विषयकतया समाहारासंभवात् । यथा कुलालस्याधिष्ठानविषयो मृत् , कुविन्दस्य तन्तुरिति न तत्र तयोस्समाहारः । एवं वि. भिन्नफलकत्वादपि न समाहारः; यथा घटपटरूपकार्यभेदे चक्रवेमादीनां स नेति । ननु तत्र वि. 13 ·२४२ न्यायकुसुमाञ्जलिः (तृतीय. चिदुपयुज्यते । तत्र कबुर कार्याभावान्न तथा; प्रकृते तु विशिष्टपत्ययस्य परोक्षा- परोक्षरूपस्य दर्शनात्तथेति चेन्न - विरुद्ध जातिसमावेशाभावात् । भावे वा करम्बि- त (कर्बुर) एव कार्ये द्वयोरपि शक्तिरभ्युपगन्तव्या; दर्शनबलात्। न हि नियतवि- पयेण सामर्थन कर्बुरकार्यसिद्धिः; अन्यत्रापि तथा प्रसङ्गात् ।। ननूभयोरप्युभ- यत्र सामर्थ्य कोऽर्थो मिथःसन्निधानेनेति चेन्न तत्महितस्यैव तस्य तत्र सा- मादिति । एतेन सुरभि चन्दनमित्यादयो व्याख्याताः । तथाचाभावविषयेऽ. पीन्द्रियसामर्थ्यस्य दुरपदवत्वादलपसद्ग्रहेणेति । [110] स्यादेतत् -- नागृहीते विशेषणे विशिष्टबुद्धिरुदेति, तत्कार्यत्वात् च विशिष्टसामध्ये केवलविशेषणेऽपि सामर्थ्यम्, केवलसौरभे पि चक्षुषो वृनिपस- ङ्गात् । अनोऽभावविशेषणग्रहणाय मानान्तरसम्भवः ॥ अपि च कथमनालोचि भिन्नममाह र प्रयुक्त विचित्र कार्या दर्शनान्न समाहारः। इह त्वधिकरणांशऽपरोक्षस्याभावांशे परोक्षस्य च अवर्ट भूतल मिति विशिष्टप्रायस्य दर्शनासमाहाराऽस्विति चन्न --- पर क्षवापरोक्षवयो.. विरुद्धयोरे कत्रासमावेशात् । ननु मुरभि चन्दनं, सोऽयं चैत्र इत्यादी दर्गनवला द्वन्द्वयोरदि विषय भेदेन समावेशस्वी क्रियत इति चतु – एवं हि स्वीकार ऽस्य विचित्रम्य कार्यस्यकत्वादी- दृशमिदं प्रति अनुपलब्धिरिद्रियञ्च मिलितं कारणमिति कमिन्द्रियमकरणम् ? न हि तत्त- दशे तत्तदिति नियविषयकत्वाकार विशिष्ट प्रत्यय रूपविचित्रका मिद्धिः; तथामति कुलाल- कुविन्दयोरपि नियतत्रिपयोसमावेशन चित्रकार्यप्रसंगात् । नियतवषयममाहारे हि संस्कार द्वयसमुन्वय मनिरिब समूह लम्बनं ज्ञानं स्यात् . न शिरम् । अन्यथा त्वापिं विशिष्ट- स्मृतिप्रसंग'न् । नन्वकैकस्यापि कृस्नसामध्ये मियों मेटनं व्यमिति चन- दण्ड चक्रादिवत् साहित्य मन्यव सामर्थात् । सुरभि चन्दनमियाद बपि मिल्लिनस्यैव हेतु चमिति निद्धमभाव- प्रमिताविन्द्रियस्य करणवम् ।। 1 स्यादन्त- विशेषणधियः प्राक्त्त्वाद्विकल्पवादद्धियः । अप्राप्त्यावश्यकत्वान्या मनावों मनमिष्यताम् ।। अघटं भूतमिनि विशिष्टयुद्धिन्द्रियकरणिकति मयम् । सा तु शिष्टबुद्धिवाहिशेषण नपूर्वकेति पूर्वभावि अभावज्ञानमनुपावजन्यम् । न च विशिष्टग्रहणस. मर्थवादिन्द्रियं विशेषणग्रहमपि जनयतीति वाच्यम् - मुरभि चन्द नमिनि विशिष्टबुद्धि जनकस्य च. भुवम्म र ममात्र ग्राहक वप्रमङ्गात् । अत एव तत्र प्राणचक्षुप समाहारण सामर्थे स्वीकृत सौरभादे. पि च क्षुपवप्रसंगात , विशेषणाधिपः प्रागावश्यक वाच नाणेन सौरभज्ञाने जनित ज्ञानलक्षण- प्रत्यामानमह कृतेन चक्षुषा चन्दनांशमात्र साक्षात्कारमकं सौरभांशेऽलौकिकब ज्ञानं जायत इनि स्थिनिरिनि प्रकृतिप्यनुपलब्धि जन्याभावग्रहम कारण विशिष्टधी जनकमिन्द्रियमिति सिद्ध- मनुपन्ट या प्रमाणम् ! पिच निर्विकल्प गृहीतविषये सविकल्पस्यन्द्रियणा जनन त् अनुमा- ·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। २४३ - तोऽर्थ इन्द्रियेण विकल्प्येत ? न च मानान्तरस्याप्यषा रीतिः, अनुमानादिभिर- नालोचितस्याप्यर्थस्य विकल्पनात् ।। अप्राप्तश्च । न ह्यभावेनेन्द्रियस्य संयोगादिः संभवति । न च विशेषणत्वम्, संवन्धान्तरपूर्वकत्वात्तस्य ॥ अवश्याभ्युपगन्त- व्यत्वाच्चानुपलब्धः । न हि तदुपलब्धौ तस्याभावोपलम्भ इति चेत् [111] उच्यते-अवच्छेदग्रहध्रौव्यादध्रौव्ये सिद्धसाधनात् । प्राप्त्यन्तरेऽनवस्थानान्न चेदन्योऽपि दुर्घटः ।। २२ ।। नादितो निर्विकल्पामावपि सविकल्पदर्शनाच्च निर्विकल्प विना भवतो घटप्रतियोगिकत्वविशि- ष्टाभावसविकरूपस्योन्द्रयजन्यत्यायोगादन्यदेव प्रमाणम् ॥ एवमिन्द्रियस्य प्राप्यकारितया, क्लुप्तानां संयोगादीनां पञ्च नामपि सन्निकर्षागामभावेऽभावान्नेन्द्रियं मानम् । नच विशेषणत्वं सन्निकर्षः, सन्निकर्षान्तरवशादभावज्ञाने जाते हि तस्य विशेषण वसंभवः ॥ एवं शङ्के पीताभावे सत्यापे पीतोपलब्शावभावाग्रहेणानुपलब्धिकारणताया आवश्यकत्वाच्च सा प्रमाणमिति चेत् - [I11] उच्यते- न तावत् अवटं भूतलमिति प्रत्यक्षात्प्राग्वाभावप्रत्यक्ष पेक्षा, अवच्छेदग्रह- धौव्यात् । प्रतियोग्यनुयोग्युपरागणेवाभावग्रहाद नुयोगिभूनला वच्छिन्नत्वस्य व्वावर्तकभूतलसंब- न्धस्याभावबुद्धिग्राह्यत्वनियमात्। अधिकरणं विनाप्यभावग्रहसंमतौ च भावविशिष्ट वस्तुधीविशे. पणज्ञानपूर्विकेत्यनुमाने इन्द्रियकरणकमेवाभावज्ञानमादाय सिद्धसाधनात् । न हि तत् विशेषण- ज्ञानं नेन्द्रियजन्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति । यदि तु भूतले न बट इत्यभावविशेष्यकज्ञानं पूर्वम् , पश्चा- द्विशेषणज्ञानवलात् अघटं भूतलमित्यभावविशिष्टज्ञानमित्युच्यते. तदापि पूर्वज्ञानमध्यन्द्रियक- मेवेति ॥ यत्तु अभावनिर्विकल्पायोगादिन्द्रियाजन्यत्वं तस्येत्युकम् - तदापे न - अवच्छे- दग्रहध्रौव्यात् अभावे प्रतियोग्यवच्छिन्नत्व ग्रहनियमात् प्रतियोगिनं बिना पृथग्भानायोग्या- भावविषये निर्विकल्पानपेक्षणात् । अनौव्ये अभावग्रहस्य प्रतियोगिविषयकत्वानियमे इन्द्रि- यादभावनिर्विकल्पस्यापि स्वीकारत् , यदि सविकल्पविषयस्तर्हि निर्विकल्पवेद्यस्यादित्यापाद- नस्येष्टापादनरूपत्वात् ॥ स्वरूतिरिक्तसंबन्ध स्वीकारेऽनवस्थाप्रसंगारस्वरूपमेव संबन्ध इति नाप्राप्तिदोषोऽपि॥ नचेदन्योयि दुर्घटः - अनुपलब्ल्यावश्यकत्व मात्रेणेन्द्रियकरणकावं न चेत् , इन्द्रियावश्यकतयाऽनुपलब्धिकरणभावोपि दुर्घटः । एवं भावविषयेपन्द्रियकरणभावो दुर्घटः, अभावानुपलब्धेः करणत्वसंभवादिति । एवं नियमेन विशिष्टतया भासमानाभा- वविषयेवि निर्विकल्पकमावश्यकम् , स्वरूपातिरिक्तसंबन्धं विना चाभावग्रहो न भवती ' ति स्वीकृत्यास्मदुक्तांगीकारो न चेत् , भवत्पक्षोपि दुर्घट इति ।। १. प्र. 'विशिष्टज्ञानमात्रस्य न विशेषणज्ञानजन्यत्वनियमः, अवच्छेदग्रहानियतज्ञानविष- यत्वस्योपाधित्वादित्याह अवच्छेदेति' इति । बो. भवच्छिद्यतेऽनेनेत्यवच्छेदः प्रतियोगी' ति। . .

·२४४ - . . . न्यायकुसुमाञ्जलिः [तृतीय- [112] सं ह्यर्थविशेषणीभविष्यन् केवलोऽपि विष्फुरत् , यस्यावच्छेदकज्ञानं न व्यञ्जकम् । स च (वा) विकल्पयितव्य आलोच्यते, यो विशेषणज्ञाननिरपेक्षेणेन्द्रि येण विज्ञाप्यते । यस्तु तत्पुरःसर एव प्रकाशते, तत्र तस्य विकल्पसामग्रीसमव धानवत एव सामांन्नायं विधिः ।। [11] तदिदं वित्रियते - घटादिर्हि भूतलादि विना केवल एव प्राग्गृह्येत, पश्चाच्च- भूतले विशेषणतया भासेत, अवच्छेदकस्य अधिकरणविधया व्यावर्तकस्य भूतलादेर्शानं हि न घटादेव्यंजकम् , पृथग्महणाहत्वात् । अभावस्त्वनुयोगिरूपाय छेदकं विना न भानार्ह इति । नापि द्वितीयहेतुः, योगों विशिष्टरूपतां विना ग्राह्यः, सवालोच्यते निर्विक- येन गृह्यते; ततम्सविकल्पविषयीभवति । अभावस्तु प्रतियोगिनं विना भानानम् इति नान निर्विकल्पापेक्षा । अतोऽनुयोगिप्रतियोगिपुरस्सरं प्रकाशतेऽभाव इति प्रथममेव अघटं भूतल- मिति विशिष्टज्ञानमिति । एवं यस्यावच्छेदकज्ञानं न व्यञ्जकं --- विशेषणज्ञानं यद्विषय- कज्ञानजनकं न भवति यत् स्वरूपतो भासमानमिति यावत् ; स धर्मः शुद्धः प्रास्फुरेत् । धर्म्यपि यो विशेषणज्ञानं विना ग्राह्यः, स एव निर्विकल्पविषयीभवेत् । निरूपकसापेक्षो धर्मो व वा पृथग्भानानही वात्प्रथममेव सविकल्पविषय इत्युक्तं भवति । सन्ति हि पुत्रत्वाऽऽधेयत्वा . दयो धर्माः पित्राधारादिसापेक्षास्तनिरपेक्ष प्रत्यक्षाविषयाः । एवं ज्ञानसंयोगममवायादयो धर्मि- णोऽपि विषयमवध्यादिनिरूप्यास्तद्विशिष्टतयेव गृह्यमाणाः । तथाच प्रकृतेऽभावत्वमनुयोगि- वरूपं प्रतियोगिनिरूपित्तमेव भासत इति वा, अभावो धम्र्येव प्रतियोग्यवन्छिन्नो भासत इति वा स्वीकार्यमिति प्रथममेव सविकल्पमिति ॥ १. प्र. : अबछदस्य प्रतियोग्यादेविशेषणस्य जन्यज्ञान विना यत्र विशिष्टज्ञान सामग्री प्रथमतो न भवति, म एवार्थ:पूर्व निर्विकल्पकविषय इति विषयमुखीव्याप्तिरित्यर्थः । सचे- ति । जन्यविशेषणज्ञानासह कृतेन्द्रियजन्यज्ञानगोचरत्वं निर्विकल्पप्रयोजकमिति प्रमाणमुखी च्यातिरित्यर्थ' इति । बो. येषां दण्डकुण्डलादीनामर्थानामर्थान्तरज्ञाननिरपेक्षस्वविषयेरे व ज्ञा- नैरितरेतरव्यवच्छेदस्मिद्यति, त एव विशेषणीभवन्तः केवलः अपि स्पुरे युः । येषां तु ज्ञान- समवायाभावादीनां स्वस्वगोचरं ज्ञानं व्यञ्जकमात्रं, न तु व्यवच्छेदकम् , न हि ते प्रतियोगि- ज्ञाननिरपेक्ष रेव स्वविषयज्ञानैः स्वेतरव्यवच्छिन्नाः प्रतीयन्ते द्वितीयस्यापि चोद्यस्य तमेवोत्तरतया व्याचष्टे स वा विकल्पयितव्य इति । ते रेव विकल्पद्यर्भवद्भिः पूर्वमालो- चनविषयेभवितव्यम् , ये प्रतियोगिज्ञाननिरपेक्षेरेवेन्द्रियाप्यन्ते, यथा घटादयः ' इति । अनेन अवच्छेदकं ज्ञानं इति, स वा विकल्पयितव्य इति च पाटो ज्ञायते । मूले प्रथ- मवाक्ये निर्विकल्पग्रहणे स्वरमं पदं नास्ति । अत्र विस्तरकृतार्थवर्णनरीतियुक्ता स्यात् । । । - - ·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः २४५ . [[13] स्वभावप्राप्तो सत्यामप्यधिका प्राप्तिः प्रतिपत्तिबलेन रूपादावभ्युपगता। इह त्वनवस्थादुस्थतया न तदभ्युपगमः नतु स्वभावपत्यासत्तिरेतावतैव विफलायते।। [114] न चेदवं, प्रमाणान्तरेऽपि सर्वमेतदुर्घटं स्यात् । तथाहि-सर्वमेव मानं सा- क्षात्परम्परया वा निर्विकल्पकविश्रान्तम् । न ह्यनुमानादिकमप्यनालोचनपूर्वकम् । ततोऽनालोचितोऽभावः कथमनुपलब्ध्यापि विकल्प्येत । न च तया तदालोचन मेव जन्यते, प्रतियोग्य नवच्छिन्नस्य तस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् । शक्यत्वे वा किमपराद्धमिन्द्रियेण ।। तथा सम्बन्धान्तरगर्भवनियमेन विशेषणत्वस्य, मानान्त रेऽपि का प्रतीकारः; तदभावस्य तदानीमपि समानत्वात् ॥ परस्य तादात्म्यम- स्तीति चेत् - ननु यद्यस वस्ति, अस्त्येव; न चेत् , नेवः न ह्यभ्युपगमेनार्थाः क्रि. यन्ते, अनभ्युपगमेन वा निवर्तन्ते इति ।। [113] अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वे कारणत्वं सिद्धयेत् । न तु मानान्तरत्वम् । अन्यथा भावोपलम्भेऽप्यभावानुपलब्धिरेव प्रमाणं स्यात्। नेन्द्रियम्। अभावोपल. [113] नाप्पप्राप्तिरूपो दोषः, इन्द्रियस्याधिकरणेन सन्निकृष्टत्वात् ,अधिकरणेनाभावस्य च स्वरूपसंबन्धाख्यप्रत्यासत्तिसत्त्वात् । न च स्वरूपं न प्रत्य सत्तिः, रूविटादिष्वदर्शना- - तत्र स्वरूपप्रत्यासत्तो सन्यामप्यनुभवबलात्समवायसंयोगादस्वीकारात् । संबन्धस्सर्वस्संबन्धिभिन्न इति नियमे तु अभावसंबन्धस्य कल्प्यस्यापि संबन्धान्तरमित्यनवस्था- प्रसंगास्वरूपमेवह प्रत्यासत्तिः ।। [114] अन्यथा त्वन्मतेपि सर्व दुर्घटम् । प्रमाण सामान्यं हि निर्विकल्पसापेक्षम् , महा- नसदृष्टवह्निजातीयस्यैत्र पर्वतेऽनुमानात् । तत्र प्रत्यक्षं साक्षातदपेक्षम् , अनुमानादि तु प्रत्य- क्षोपजीवित्वात्परंपरया तथा । अतोऽनुपलब्ध्याप्यभावसविकल्पजननं न भवति, निर्विकल्पा- गृहीतत्वात् । एवं संबन्धविषयेपि ; स्वरूपसंबन्धानुपगमे विशेषणतास्यसंबन्धस्य संबन्धान्त- राधीनत्वाद्विशेषणत्वाभावस्य संबन्धान्तराभावस्य च वन्मतेपि तुल्यवान् । ननु प्राभाकरस्य मतेऽभावाधिकरणयोस्तादात्म्यं संबन्धोऽस्तीति चेत् – यद्यभावस्याधिकरणतादात्म्यं सयुक्तिक स्थापितम् , तर्हि तस्य सर्वस्वीकर्तव्यत्वादस्माकमपि सोऽत्येव । किञ्च वयमङ्गीकुर्मो न वा । वस्तुगत्या संबन्धोऽस्ति चेत् , अस्त्येवेति । नचास्मन्मते ऐन्द्रियकत्वं न भवतीति त्वन्मते- ऽनुपलब्धिप्रमाणासद्धिः । [115 नायवइयाभ्युपगन्तव्यत्वरूपश्चतुर्थों हेतुः, अनुपलब्धिवदिन्द्रियस्यात्यावश्यक- तया तयोर्मध्ये वलप्तत्वेनेन्द्रियस्यैव करणत्वात् । अनुपलब्धेरपेक्षितत्वमात्रेण प्रमाणावे अभावो. पलम्भे भावानुपलब्धेरिव भावोपलम्भेप्यभावानुपलब्धेः प्रतिबन्ध काभावविधया आवश्यकत्वा- दिति वाच्यम् . . . , 14 ·। २४६ न्यायकुसुमाञ्जलिः म्भे भावानुपलम्भवत् भावोपलम्भे अभावानुपलम्भस्यापि वज्रलेपायमानत्वादिति।। [11] प्रत्यक्षादिभिरेभिरेवं अधरो दूरे विरोधोदयः पायो यन्मुखवीक्षणकविधुरैरात्माऽपि नासाद्यते । तं सर्वानुविधेयमेकमसमस्वच्छन्दलीलोत्सवं देवानामपि देवमुद्भवदतिश्रद्धाः प्रपद्यामहे ।। २३ ॥ इति न्यायकुसुमाञ्जलो तृतीयः स्तबकः ॥ ३ ॥ सर्वत्र सेव करणं स्यात् . नेन्द्रियम् । अतोऽनुपलब्धिन मानान्तरमिति सिद्धम् । तसिद्धं न किश्चित्प्रमाणमीश्वर बाधकामिति ॥ [116 बाधकत्वाभिमतेन प्रत्यक्षादिना हि प्रथमत ईश्वरं विषयी कृत्य तस्य बाधः कर्त- व्यः । सर्व च तादृशम इवरग्रहणः समर्थम्। अतस्तन्मुखवीक्षणेकविधु रैः तद्विपीकरण एवा- समर्थैर्वाधकवाभिमतः प्रत्यक्षादमिनिविषयमस्वरूपमेव न लभ्यते । ततश्चाधरः ईश्वर- विषयःकरणानन्तरभावी विरोधोदयो दूरे । अयश्चात्मालाभः प्रायिकः, प्रकृतेः क्रियमाणानी- त्यादेशब्दस्य उच्चामत्वात् । तस्यापि त्वयार्थकतया तन्मुवक्षिणविधुरत्याविरोधादयो दूर एव। एवं सर्वाबाध्यं सर्वविधेयकम द्वितीयं अनन्यसाधारण जगत्सृष्टयादिस्वच्छन्दलीलं सर्वदेवाधिष्ठात- भूतं देवं प्रकृष्टया श्रद्धया प्रपद्यामह इति ।। इन्थं वृपशैलपवक्षिातो वीरराघवः ख्यातः । पण्डितरत्नोपाख्यो व्याख्यदिमं मध्यम स्तबकम् ॥ इति कुमुमा अलिविस्तर तृतीयस्तबकः ।। श्रीमत हयवदनपरब्रह्मणे नमः ।। शुभमस्तु १. ब'. 'मपां प्रमाणानां कायस्वेनश्वरायत्तात्मन्याभत्वान् तत्परतन्त्रत्वादुक्तं यन्मुखवीक्ष णनि । प्रत्यक्षम्योपत्तों तदपेक्षायामपि प्रामाण्य तदनपक्षवादकं प्राय इति । ईश्वरस्याधरे रावतमा स्तमपि विषयाकतुमशकनुवाद्धरिनि यावत् ' इति । अनेन अधरै रिति पाठो ग- म्यते । प्र. 'यस्येश्वरस्य मुखवीक्षणकविधुधिमिग्रहकमानवाधितः प्रत्यक्षादिभिर्विरोधोदयः भधरः; अत एव दृरे । .... देवानामपि देव स्तुत्य ' मिति ।।

·JEERIES श्रीः श्रीमते श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः न्या य कु मुमा ञ्ज लौ चतुर्थस्स्तवकः. ननु सदपीश्वरज्ञानं न प्रमाणम्, तल्लक्षणायोगात अनधिगताथगन्तुस्तथाभा वात् । अन्यथा स्मृतेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गान् । नच नित्यस्य सर्वविषयस्यचानधि गतार्थता, व्याघातान -- अत्रोच्यते अव्याप्तेरधिकव्याप्तेरलक्षणमपूर्वदृक् । यथार्थानुभवो मानमनपेक्षतयेष्यते ।। १ ।। श्री: श्रीमते हयवदनपरब्रह्मणे नमः कुसुमाञ्जलिविस्तो चतुर्थरस्त वकः यस्य सत्र सदा साक्षायथार्थानुभवे स्थितम् । नारायण दिगश्रीमान् दद्यान्नारायणः प्रमाम् ।। ननु विश्ववृत्तिवलसिद्धसाफल्यकल्पितादृष्टद्वारकसाधनताबदर्थावबोधिनो वेदराशेर्वक्त- ज्ञानजन्यत्वानुमानतः, बाधकस्य कस्याप्यभावेन, वक्तुस्त-ज्ञानस्य च सिद्धावपि तदज्ञानं प्रमैव न भवति, नतराञ्चेश्वरस्य प्रमाणत्वम् । नहि प्रमालक्षण श्वरज्ञाने समन्धेति; अगृही- जार्थग्राहकज्ञानस्यैव प्रमभूतत्वात् । अन्यथा अर्थग्राहकत्वमेव प्रमात्वमियुक्तो स्मृतेरपि प्रमात्वापत्तेः । तस्मादगृहीतार्थविषयकज्ञानत्वमेव प्रमात्वम् । नचेस्वरज्ञानस्य तत् : अगृही- तार्थविषयकत्वस्य स्वप्राक्कालिकस्वसमानाधिकरणज्ञानाविषयीभूतार्थविषयकल्वरूपतया ईश्वर- ज्ञानस्य स्वपदेन ग्रहणे तस्य नित्यत्वेन स्वपाक्कालघटितलक्षणस्य दुर्वचत्वात् । कथञ्चिरम्बा- मकज्ञानस्यैव स्वाधिकरणकिञ्चित्कालपूर्वकालिकतया स्वप्राक्कालिकत्वसंपादनेपि तस्य सर्ववि. श्यकत्वेन ज्ञानाविषयाप्रसिध्द्या सुतरां लक्षणायोगाम इति चेत् – उच्यते ॥ अपूर्वदृक् अज्ञातपूर्वार्थदर्शनं अज्ञातार्थग्राहित्वं न प्रमालक्षणम् , धारावाहिज्ञाने गृही- तविस्मृतार्थपुनर्ज्ञानेचाव्याप्तेः, शुक्तिरजतादिभ्रमेऽतिव्याप्तेश्च । अतोऽनुभवान्तरनिरपेक्षत्वा- विशेषात् यथार्थानुभवस्सर्वः प्रमाणमिति यथार्थानुभवत्वं प्रमालक्षणमितीष्यते । स्मृतिस्तु पूर्वा- नुभवसापेक्षा न प्रमेति ॥

·२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [चतुर्य- - {} नह्यधिगतेऽर्थे अधिगतिरेव नोत्पद्यते, कारणानामप्रतिबन्धात् । नचो. पद्यमानापि प्रमातुरनपेक्षितेति न प्रमा, प्रामाण्यस्यातदधीनत्वात् : नापि पूर्वा- विशिष्टतामात्रेणापामाण्यम् ; उत्तराविशिष्टतया पूर्वस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तदन पेक्षत्वेन तु तस्य प्रामाण्ये तदुत्तरस्यापि तथैव स्यात् , अविशेषात् ॥ छिन्ने कुठा. रादीनामिव, परिच्छिन्ने नयनादीनां साधकतमत्वमेव नास्तीत्यपि नास्ति, फलो पादानुत्पादाभ्यां विशेषात् ।। 3 तत् फलं प्रमैव न भवति गृहीतमात्रगोचरत्वात् स्मृतिवदिति चेन्न - यथा - तथाहि – प्रमात्मकानुभवे अननुभूतार्थविषयकत्वं ब्रुवता त्वया किमनुभूतार्थविषये अनुभूतिरेव न जायत इत्युच्यते, किंवा जातापि न प्रमेति । नाद्यः; सिद्धिरूपप्रतिबन्धक- सत्त्वनानुमिति रूपानुभूयसंभवेपि अन्यादृशानुभूतेरस्वकारणबलेन संभवात् । नान्यः; माना. भावात् । नच पूर्वानुभूत्यैव व्यवहारनिर्वाहात् उत्तरानुभूतिर्नप्रमा, प्रमात्रनपेक्षित वादिति वान्यम् – प्रमावस्य प्रमापेक्षाधीनस्वाभावेनानपेक्षवस्य प्रमात्वाभाव प्रति हेतुत्वासंभवात् । अन्यथा वदन्छ। जातस्यापूर्थित्राहिण उपेक्षात्मकज्ञानस्याप्रामाण्यापातात् । नत्र - पूर्वज्ञाना- विशिष्ट वमेव तत्र हेतुः । तदविशिष्टःवञ्च न तद्विषयविषयकत्वमात्रम् : परामर्श विषयसाध्य- विश्यका नुमितेः प्रमावानापत्तेः । नापि तदन्यूनविषयक वम् : तथासति यूनविषयकस्य वटपटी भयननानन्तरभाविवटमात्रदर्शनस्य प्रमाक्वारकामावन स्त्र तदिष्टावसिद्धो तत्रावर्त- मानवेनाग्रहीतार्थसाहित्वस्य प्रमालक्षणस्यासंभवप्रसङ्गात् । अतस्तदनधिकविषयकत्वं तदविशि. एवं - इति वाच्यम् – हेतार प्रयोजकत्वात् । अन्यथा पूर्वज्ञानमग्रमा उत्तराविशिष्ट वादिन्यति मुबचावात् । एवं सन्युत्तर विशिष्टज्ञानकारणस्य विशेषणज्ञानस्याप्रमायापत्तिरिति चेत् – अस्तु तदपि । यदि पूर्वज्ञानस्योत्तराविशिष्टत्वेप्युत्तरानपेक्षतया उत्तरं प्रयकार्यतया प्रमात्वम् , तद्युत्तर- म्यापि पूर्वानपेक्षयाविशेषात् प्रामाण्यमेव स्यात् ।। ननु सिद्धे स्वा पायकले नेत्रादिकं न स्वयं फल- माधने करण व त् कुटारवत् । नहि कुटारस्छिन्ने काटे पुनश्छिदां जनयेत् । तद्वत् नेत्रादिक- मपि परिच्छिन्ने गृहीतेऽथे पुनर्ग्रहकरणं न भवति । तथाचेन्द्रियं यत्र ज्ञाने करणं सैव प्रमति चन्न -- वैषम्यात् । तहि च्छिदारूपं फलं नैव पुनम पद्यते; इहतृत्तर ज्ञानमुत्पद्यत एवेति फलं. प्रति माधकतम वाभावस्य बाध एवेति । अतः करणत्वनिषेधायोगात् फलं जायमानमपि प्रमा- न भवतीत्यत्र हेतुरन्यो वाच्यः । सच न कश्चिदिति || [3] ननु तदपि चक्षुरादेः फलमंत्र । अथापि त्व प्रमात्वाभावः स्मृतिदृष्टान्तेन गृहीत. मात्रविषयक हेतुना साध्यत इति चेन्न ---- उभयसंमतप्रमावस्यैकरूपत्वाभावेन विकल्पासह- त्वात् । साध्यः प्रामास्वाभावोऽत्र किरूपः ? यथार्थानुभवत्वाभावपश्चेत् – बाधः, तस्य ·३ स्तबकः ] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः । र्थानुभवत्वनिषधे साध्ये वाधितत्वात् । अनधिगतार्थत्वनिषेधे सिद्धसाधनात , साध्यसमत्वाच्च । व्यवहारनिषेधे ननिमित्तविरहोपाधिकत्वात , बाधितत्वाच्च । नचानधिगतार्थत्वमेव तन्निमित्तम् , विपर्य यपि प्रमाव्यवहारमसङ्गात् । नापि यथा- थत्वविशिष्टमेतदेवः धारावहनवुझ्यव्याप्तेः ।। [4] नच तत्तत्कालकलाविशिष्टतया तत्राप्यनधिगतार्थ (थगन्तृ ) त्वमुपपाद- नीयम् ; क्षणोपाधीनामनाकलनात् । नचाज्ञातेष्वपि विशेषणेषु तज्जनितविशिष्टता- प्रकाशत इति कल्पनीयम् ; स्वरूपेण नजननेऽनागतादिविशिष्टतानुभवविरोधात् ; तज्ज्ञानेन तु तज्जनने मर्यगत्यादीनामज्ञाने तद्विशिष्टतानुत्पादान्।। नचैनस्यां प्रमा यथार्थत्वादनुभवत्वाच्च । अगृहीतार्थग्राहित्वाभावे तु साध्ये विवक्षिते सिद्धसाधनम् । तत्र गृहीत. ग्राहित्वस्य संप्रतिपन्नत्वात् । यदि साध्यं संदिग्धम् , तर्हि साध्याविशिष्टत्वात् हेतोस्साध्यसमत्व- मिति संदिग्धासिद्धिः ॥ प्रमाशब्दव्यवहार्यत्वाभाव तु साध्ये विवक्षिते हेतोस्सोपाधिकत्वम् ; प्रमाशब्दप्रवृत्तिनिमित्ताभावस्योपाधित्वात् । एवं बाधोऽपिः परीक्षकैरुत्तरज्ञानपि प्रमाव्यवहारः क्रयत इति वक्ष्यमाणावात् । नच - नायमुपाविः, अगृहीताथेग्राहित्वस्यैव प्रमाशब्दप्रवृत्ति- निमित्तत्वात्तदभावस्य पक्षेप्यक्षतत्वात् : हेतृपायो रेकवाति - वान्यम् - तस्य प्रवृत्तिनिमि- तत्वे भ्रमज्ञानेपि तत्सत्त्वेन प्रमाव्यवहार प्रसङ्गात् । नापि यथार्थत्वे सत्यगृहीतार्थकत्वं निमि. त्तम् - इन्द्रियसन्निकर्षाविन्छेदै सति, अयं घटः, अयं घट इत्यनुस्यूतं भवरवेश मिकधारा- वाहिज्ञानेषु भवन्मतेपि प्रमाव्यवहारस्येष्टतया तत्र निमित्तस्याव्यापनात् ॥ [4] नच धारावहनस्थले अयं घट इति पूर्वज्ञानेऽयमिति यः कालांशो गृहीतः, तदन्य- स्तदनन्तरः कालांश एवं द्वितीयज्ञाने विषयाभवतीत्यगृहीतार्थवाहित्वमक्षतमिति वाच्यम् – सूर्य- परिस्पन्दादिरूपाणां क्षणोपाधीनां प्रत्यक्षग्राह्यत्वाभावात्कालग्रहणायोगात् : विशेषगुणयोग्यता पुरस्कृत्यैवेन्द्रियाणां द्रव्यग्राहकतया कालस्य ग्राह्यत्वायोगाच्च । नच -- तेषां प्रत्यक्षाविषयत्वेऽपि तैर्घटे वैशिष्टयविशेषा उत्पादितास्सन्ति । तत्रैकैकं वैशिष्टयमेकेकत्र भासते इत्यगृहीतार्थविष- यकत्वोपपत्तिरिति - कल्पनीयम् -- तेषां वैशिष्टयोपादकत्वं हि किं स्वरूपसत्तया. उत ज्ञान- द्वारा । नाद्यः; अतीतानागतकालविशिष्टतया घटग्रहणकाले विशेषणभूतयोः कालयोरभावेन वैशिष्टयोत्पत्त्ययोगात्तत्रापि वैशिष्टयभानस्यानुभवसिद्धस्य दुरुपपादत्वापत्तेः । नान्त्यः तेषां ज्ञाना- भावस्य प्रागुक्ततया वैशिष्टयोत्पत्यसंभवात् । ननु स्वरूपसता अतीतादिकालांशेन तत्तःसत्तास- मये उत्पाद्यमानं वैशिष्टयमेव संप्रत्यनुभूयत इति चेत् - नेदृश्यां विशेषणोत्पाद्यायां विलक्षणायां १. अनधिगतार्थत्वे इति सर्वत्रपाठः । प्रमात्वस्य तपतया तनिषेधस्यैव साध्यत्वात्तत्रैव पूर्व पश्चाच्च दोषस्य कथ्यमानत्वादेवं शोधितम् । . :

·४ न्यायकुसुमाञ्जटिः : [चतुर्थ- णमस्ति । नन्वनुपकार्यानुपकारकयोर्विशेषणविशेष्यभावे कथमतिप्रसङ्गो वारणीयः? व्यवच्छित्तिप्रत्यायनेन ; व्यवच्छित्तौ स्वभावेन । अन्यथा तत्रा (वा) प्यनव- स्थानादिति ।। [5] ज्ञाततेवोपाधिरिति चेन्न - निराकरिष्यमाणत्वात्। तत्सद्भावेपि वा स्मृते रपि तथैव प्रामाण्यप्रसङ्गात् । जनकागोचरत्वेप्युत्तरोत्तरस्मृतौ पूर्वपूर्वस्मरणजनित ज्ञाततावभासनात् ॥ 16 / अस्तु वा प्रत्यक्षे यथातथा । गृहीतविस्मृतार्थश्रुतो का वार्ता ? अप्रमैवासा- विशिष्टतायामेव किञ्चित्रमाणमस्ति । ननु विशेषणवं विशेषकरत्वम् , विशेष्यत्वञ्च विशेषभानम् । अतो यदि विशेषणाधीनं वैशिष्टयं नष्यते, तनुपकारकत्वेपि विशेषणत्वं, अनुपकार्यस्वेपि च विशे- यत्वमिति मिष्यति। तथाचा वर्तमानघटोपि वर्तमानकालेन निशेध्यतामिति चेत् - व्यवन्छित्ति- प्रत्यायनेन यमतिप्रसंगो वारणाय; व्यावृनि प्रत्ययकरत्वेन विशेषकरत्वस्य सिद्धत्वात् । वर्तमान- घटम्यच।वर्तमानघटे व्यावृत्तिप्रन्यायकवं नास्तीति न विशेषणत्वम् । नन्वतद/नवशिष्टया. यवस्वभावे एनम्यान्यत्रापि त्या वृतिप्रन्यायकवं कुनो नास्तीति चेत् -- एवं व्यावृत्ती प्राप्तोऽति प्रसंगोपि स्वभावेन वारण यः । शिष्याम्यवस्वन्तमभावपि का स्वानुभवानुसारेणाव स्व. रूपसंबन्धन मंबद्ध वाङ्गीकारान्नान्यत्र व्यावृनिकरत्वमिति । अन्यथा स्व जन्यवैशिष्ट्याश्योप- कागभाव स्वस्य न विशेषणत्वमिति वैविष्टया कारे तम्य वैशिष्टयपापि वर्तमान कालवैशि- टय बदिट ' मिनि वस्तुविशेषणतया भानात् नहिशेषणत्वनिहाय तदधीन वैशिष्टयान्तरं वातुनि कलयम् , एवं तदधीनं वैशिष्ट्यान्तरमित्य नबस्था स्यादिति । तम्मान वैशिष्टयाभावात् काटतदु. पाबीनाञ्चाग्राह्यत्व'न्न धारावाहिबुद्धीनामनधिगतार्थकत्वम् ।। 15 ननु – पूर्वपूर्वज्ञानेन ज्ञाननादया व घटे उम्पाद्यते । तद्विशिष्टतया घट उत्तरज्ञान भामत इनि ज्ञाननारूपविशेषणमन्याद्धाराबाहिधियामनधिगतार्थ-वमिति चन्न -- ज्ञातताया अत्रैव स्तबके निराकरिष्यमाणत्वात् । तस्वीकारपि तदिन्नं विषयमादायैवानधिगतार्थत्वमुपपादनीयम् ; अन्यथा स्मृतरप्यनुभवोत्तरभावितया धारावाहिबुद्धेरिव प्रामाण्यापत्तेः । यद्यपि स्मृतेस्तका नकीभूतानुभव विषयकत्वं निरमिष्यते । एवं तजनितज्ञाततापि न विषयः, तस्या अनुभवाव्य- वहितोत्तरक्षण एव जातत्वेन स्मृतिकालेऽतीतत्वात , अथापि स्मृतिसंततिस्थले पूर्वपूर्वस्मृति- जनितज्ञातताविषयकत्वेनोत्तरस्मृप्तिः प्रमा स्यादिति ! [i] ननु स्मृतिप्रमाण्यापादनमशक्यम् ; स्मृतेरनुभूतार्थमात्रविषयकवात् ; ज्ञातताविषयक- संस्काराभावेन स्मृतौ तदनुल्लेखात् । प्रत्यक्षेतु अयमित्यनुभवानुसारात् सन्निकर्षस्वीकारेण किश्चि- द्विशेषणभानमिद्धिः । तत्र यदि ज्ञातता नेष्यते, तर्हि कालांश एव विशेषणम् । नच तस्या- ।

·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । -- तत्रा. विति चेत् – गतमिदानी वेदपामाण्यमत्याशया। नानादौ संसारे, 'स्वर्गकामो यजेते ' ति वाक्यार्थः कनचिन्नावगतः; संदेहेऽपि प्रामाण्य संदेहात् । नच तत्रापि कालकलाविशेषाः परिस्फुरन्ति । नचैकजन्मावच्छेदपरिभाषयेदं लक्षणम् , प्यनुभूतविस्मृतवेदार्थ प्रत्यपामाण्यप्रसङ्गात् ।। ग्राह्यत्वम् ; ग्राह्यत्वानुभवानुमारेणाग्र ह्यसूर्यगत्यादि वलक्षणस्य तस्याभ्युपगमात् : कालस्य च सर्वेन्द्रियग्राह्यत्वस्वीकारत् प्रतिनियलद्रव्यग्रहण एवं विशेषगुणयोग्यताया अपेक्षितत्वात् । अन्यथा उत्तरज्ञानस्य पूर्वज्ञानाधिकवि यकत्वाभावे आसन्निकोपरमं प्रथम जालज्ञ नस्यैव स्थैय- स्वीकारसंभवेन तन्नाशकस्य योग्यविभुविशेषगुणस्यानुःपन्नतया तस्य द्विक्षणमात्रस्थायित्वे माना- भावेन धारावाहिसंतत्यसिध्या एकज्ञानत्वमेवेति प्रमाण्यं सूपपादम् । अतो ज्ञानधारावादिना तत्राधिकविषयकत्वमेष्टव्यमेवेति चेत् – अस्तु प्रत्यक्षे यथातथा । यत्र पूर्व केनचित्प्रमाणेन गृहीतस्य पश्चाद्विस्मृतस्यार्थस्य शब्दाधीनो बोधो भवति, तत्र बोधे प्रमाण्यं कुशलि नवा । नचेत तर्हि वेदप्रामाण्यमेव न संभवति; 'यजंतस्वर्गकाम ' इत्यादिवेदवाक्यार्थानां संसारानादि- तया यदाकदाचिदेकैकनाप्यामना पूर्वगृही तत्वावर बेन ५. द.पि ततिपयको बस्यागृहीतार्थ. विषयकत्वासिद्धेः । ननु संसारस्यानादि-वपि त्रैव.कजन्म प्राक्स्थि नमिति निश्चयाभावार्थस्य पूर्वगृहीतव्वे संदेह एवेति चेत् — एवमपि वेद प्रामाण्यसंदेहो निस्संदेह इति न प्रामाण्याव- धारणम् । नहि प्रत्यक्ष इव शाब्दबोध शब्दार्थमात्रग्राहिणि पूर्वगृहीतकालविशेषभानसंभवः । नच - प्रकृतजन्मावच्छेदेनागृहीतार्थसाहित्वं प्रमात्वम् , स्वसमानाधिकरणस्वप्राक्कालिकस्वाव- च्छेदकजन्मावच्छिन्नज्ञानाविषयविषयकवमिति यावत् ; तथाच जन्मान्तरे गृह त केपि न दोष इति - वाच्यम्-अस्य स्वाभीष्टरक्षणाय केवलं परिभाषामात्रत्वात् । नानाजन्मानङ्गीकारिनास्ति- कादिसाधारण्येनैव लोकानुभवसिद्धप्रामाण्यस्य निर्वचनीयत्वाञ्च । अस्तु काम; तथाप्येकस्मिन्नेव जन्मनि वेदार्थस्य गृहीतविस्मृतस्य पुनश्श्रवणमिष्टप्रवृत्तिकरमप्रमा स्यात् । ननु किं विस्मृतवेदार्थज्ञानस्याप्रमात्वमापाद्यते उत वेदस्याप्रामाण्यम् । नायः; तत्राप्रा- मात्वस्येष्टत्वात् । नच तावता तस्य प्रवृत्त्यजनकत्वम् ; ज्ञानगतयाथार्थ्यस्यैव सफलप्रवृत्ति- प्रयोजकत्वात् अनधिगतार्थकत्वस्य तत्रानुपयोगात् । अत एव स्मृतेरपि प्रवर्तकत्वम् । नान्त्यः, इदानीमधिगतज्ञापकत्वोपे प्रमतोऽज्ञातज्ञापकत्वेनैव प्रामाण्यसिद्धेः । नहि यागस्वर्गादिरों- वेदादन्येनावगतोऽस्ति । अतो न दोष इति चेन्न अनादौ संसारे वेदस्य सर्वदेव ज्ञातार्थ. ज्ञापकत्वेनाप्रामाण्यानिवारणात् । विस्मृत एवार्थ इदानीं ज्ञात' इति ज्ञानामावदशायां तत्र विस्मृ. तार्थज्ञाने प्रमाव्यवहारस्य तन्मूलकस्य वेदप्रामाण्यव्यवहारस्य च भवद्भिरेव क्रियमाणस्य भ्रान्ति- कृतत्वे प्रमाणाभावाच्च । निश्चयसामान्यस्य भ्रमप्रमान्यतरात्मकत्वानुभवेन तृतीयप्रकारकल्पना- 2 ·६ { चतुर्थ- ( न्यायकुसुमाञ्जलिः [] कथं तर्हि स्मृतेर्व्यवच्छेद: ? अननुभवत्वेनैव । यथार्थोद्यनुभवः प्रमेति प्रामाणिकाः पश्य ( ठन्ति; 'तत्वज्ञानी 'दिति मूत्रणात् ; ' अव्यभिचारि ज्ञान' मिति च । ननु स्मृतिः प्रमैः किं न म्यान् यथार्थज्ञानत्वात् प्रत्यक्षाद्यनुभूतिवदिति चेन्न, सिद्धे व्यवहारे निमित्तानुवरणादनच स्वेच्छाकल्पितेन निमित्तेन लोक- व्यवहारनियमनम् : अव्यवस्थया लोकपसाराविप्लवप्रसङ्गात् । नच स्मृतिद्देनौ प्रमाणाभियुक्तानां ( प्रमाणव्यवहाराभियुक्तानां महीणां प्रमाणव्यवहारोऽस्ति; पृथगनुपदेशात् ।। उक्तेष्वनन्न वादनुपदेश इति चेन्न प्रत्यक्षस्यामाक्षात्कारि- फलत्वानुपपत्तेः । लिङ्गशब्दादश्च सत्तामात्रेण प्रतीत्य साधनत्वादिति ।। ऽयोगेन ज्ञ ज्ञाने प प्रा यस्यो चव च । म नामधिगन यग्राहि व प्रामाण्यघटकम् ॥ ननु त गृही-महिगोलियम्मका कमिनि स्मृतद्वयवच्छेदः कियने इति चेन् - अनुभवस्यैव प्रभाव दनु य वाता- य बन्दः । नहि गृहीतग्राहिणः प्रम मात्रण भवं ज्ञान प्रमनि सुकः । मनल.पण नामदयो यथार्थत्वमयनुभव प्रमात्वमित्येव पश्यन्ति । अत एव है. प्रमात्र त्याना 'दिति, प्रत्यक्षटक्षणसूत्रे 'अव्यभिचारि' इने च म्हः प्रयुङ्ग । अत्र दुख जम्माद्यापटकमिथ्याज्ञ! - नापायविधायितया निःश्रयमोगायनया प्रमादून : कन्यादान व्यवहान याथार्य प्रमा- लक्षणस्थं मन्यते । तस्य भावनत्यम ; तर! ज्ञान विशेषतताकारविषयका नमिति यावत् । इदमेव च याथायमिन । एवं चतु विमलप्रमाला प्रत्यक्षलक्षणे च अव्यभिचारिपट- प्रयोगेण अनमिन्तादनि प्रत्ययं नमिष्टकनवृति यमप्रकार कज्ञानं व्यवरिन्दन याथाय प्रमा- वघटकं मन्यत इति । नव-वना स्मृतव्यावर्त कानुभव व नवंशो न मिश्यति । तथाच ही. तार्थप्राहिणोऽनुभवम्य प्रमान्य स्मृतिपि प्रयेव सत्रक दामोऽस्तु । प्रयोगश्च भवति स्मृति: प्रमा यथार्थज्ञानत्वात् अनुभवदिति चेन्न "वहाराद्धि शक्तिप्रहः । पूर्वव्यवहारानुसार- गैव हि प्रवृत्तिनिमित्त निश्चेतव्यम् । न पुनरस्मदिष्टं किञ्चित् निमित्त वन परिकल्प्य लोक- व्यवहारं शामिनु पारयामः । तथामति महिपदावपि गवादिपद प्रयोगप्रसङ्गात् । प्रमाणेदम्पर- शास्रप्रणेतृतया प्रमाणविज्ञानशालिनदच प्रत्यक्षाद्यनुभवतुमिन्द्रियादिकामित्र स्मृतिहेतुं प्रमाण- विभागे पृथगनिर्दिशन्तः स्मृतेरप्रमात्वमेव मन्यन्ते । ननूतपू. प्रत्यक्षानुमानापमानशदेवन्त- र्भावापृथगनुपदेशस्स्यादिति चेन्न – स्मृतरमाक्षात्कारितया सक्षात्कारिज्ञानकरणस्य प्रत्यक्षस्य तत्फलकत्वासंभवात् , अनुमानोपमानशब्दानाञ्च ज्ञायमानतयैव करणत्वात् स्मृतिहतोरनुभवस्य १. 'ज्ञानपदमनुभवपर' मिति प्रकाशे । अनुभवत्वनिवेशस्य मृत्रता लाभायायं केशः । अत्र विस्तरमार्गोऽन्यः; यथार्थबदले प्रमाणसूचनमिह, अनुभवाचे पुनमगार टादिति । .... .

·। स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । [] एवंव्यवस्थित नयनेऽपि यत् - इयमनुभवैकविषया सती तन्मुखनिरीक्ष- णेन तद्यथार्थत्वायथार्थत्वे अनुविधीयमाना तत्यामाण्यमव्य (न) वस्थाप्य न यथार्थतया व्यवहाँ समयन इनि व्यवहारेपि पूर्वानुभव एव प्रमितिः, अनपे- क्षत्वान् ; नतु स्मृतिः निन्यं तदपक्षणात् । असमीचीने ह्यनुभव स्मृतिरपि तथैव ।। नन्वेवमनुमानाप्यमानायेत, मूलप्रत्यक्षानुविधानात् । न - विषयभेदात् ।। आगमस्नर्हि न प्रमाणप, तद्विषयमानान्तरानुविधानात् । न -- प्रमातृभेदात् ।। च मत्तामात्रण तत्कग्णवान मनिहोगिन्द्रयादिष्वन्तर्भावासंभवात् ! अतस्स्मृतिहेतोः पञ्चम- प्रमाणत्वेनापणनात स्मृतेः प्रमावं महणान्नेष्टमिति प्रमालक्षणेऽनुभवत्वनिवेशसिद्धिः !! [8] एबम भयुक्तव्यबहारन्यवस्थया स्मृतिर प्रमेति व्यवस्थितम् । अथतत्रोपष्टम्भकस्तर्क उच्यते । नपुनरय व सर्को प्रमावभाधकः अप्रयोजकशङ्काकलङ्कात् । प्रमाव्यवहारव्यव- स्थायां सत्यां तु प्रत्यक्षागमवायदप्रयोजकशङ्का नवतरति । तर्कप्रकारदच - स्मृतिरिय- मनुभवांवषयमा त्रिपका अ.भव जन्मने नुभवमुग्वनिरीक्षित्वादनुभवयाथ याथार्य अनु- सृत्य गाथाध्यायाथ यवत्त या संकारेगोत्पाद्यमाना अनुभव प्रामाण्यावधारणाभावे स्वयं यथार्थ- तया न व्यवहर्तुं शक्यत इति हेतोः, सल्यपि स्मृतो यथार्थत्वव्यवहारे पूर्वानुः एव निरपेक्ष- वाप्रमा भवति, न्तु स्मृतिः प्रमा, नियमेनानुभवसापेक्षत्वात् । नच तजन्यपि यायायवि- षये न तदपेक्षेने वान्यम् - लथामत्यनुभवामानापि कदाचित् स्मृतिप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अय- थार्थे सम्झिनुभवे मतिरप्याथार्थव भवतीति । ननु साध्यानमितिर्लिङ्गपरामर्शरूपप्रत्यक्षया- थार्थ्यप्रयोज्ययाशार्थकवादपमा स्यात् । अतश्चानुमानमप्रमाणमापद्यत इति चन्न - अनुमितैः परामर्शकविषयकावाभावात् ।। ननु शब्दजन्यबोधस्य वक्तृयथार्थज्ञानेवाविषयक व – तद्याथा- •नुविधायित्वयोस्यत्वादप्रमात्मापत्तिरिति शब्दो न प्रमाणं भवेदिति चेन्न – अतुदश्रोतुश्च भिन्नतया वक्तृज्ञानेन श्रोतृजन्यबोधस्याप्रमात्यायोगात् । समानाधिकरणानुभवयाथाय नुवधायि- त्वस्यैवाप्रमात्वप्रयोजकतया विवक्षित्वात् ! समानाधिकरणधारावाहिबुद्धिषु च नाप्रमावापत्तिः; उत्तरस्याः पूर्वपश्चाद्भावित्वेपि तदनुविधायित्वाभावात् । अप्रतिबद्स्वकारणसमवधाने सति प्रथम- बदुत्तरासामप्युत्पत्या उत्तर।सु पूर्वजन्यत्वाभावात् । तत्पश्चाद्भावितु तदुत्पत्तेः प्राक् उत्तरबु- द्धिकारणस्याभावात् , पश्चादेव भावात् । अतो धारावाहिज्ञानेषु पौर्वापर्य काकागमनतालपत- नयोरिव न कार्यकारणभावात्मकमिति ।। [एतदुक्तं भवति-यद्यपि विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानयाथार्थ्यं विना याथाय न भवति; अथालि न तस्य विशेषणज्ञानेकविषयकत्वम् , अधिकविषयकत्वात् । यद्यपि च समानविषयप्रत्यक्षानुमि- १. प्र. 'इतीत्यस्यानन्तरं न स्मृतिः प्रमेति शेषः' इति । उत्तरणकवाक्यतात्र युक्ता । , - ·८ [ चतुर्थ- न्यायकुसुमाञ्जलिः धारावाहिकबुद्धयस्तर्हि न प्रमाणम् आद्यप्रमाणानुविधानात् । न, कारणवि. शुद्धिमात्रापेक्षया प्रथमवदुत्तरासामपि पूर्वमुखनिरीक्षणाभावात् । कारणवलायातं काकतालीयं पौर्वापर्थमिति ॥ [9] यदि हि (यदि तर्हि ) स्मृति नै प्रमितिः, पूर्वानुभवे किं प्रमाणम् ? स्मृ- त्यन्यथानुपपत्तिरिति चेन्न – तया कारणमात्रसिद्धेः । नतु तेनानुभवेनैव भवित त्यादिव्यक्तिषु पूकविषयकत्वमुत्तरस्याम , अथापि पूर्वानुभवयाथार्थ्यानुविधायियाथार्थ्यवत्वं ना. स्तिान्त इति चेत्-तत्र पूर्वोत्तरयोर्जन्यजनकभावाभावेन तन्मुखनिरीक्षित्वाभावात् । ननु किमिदं तयाथायानुविधायियाथार्यवत्त्वम् ! नतावत् तद्याथार्थ्यव्याप्ययाथार्यवत्वम् , तस्य समान- विषयकप्रत्यक्षादिव्यक्तिष्वपि तुल्यतया तासामप्यप्रमात्वापत्तेः । नापि तद्याथार्थ्यप्रयोज्यया- थार्थ्यवत्वम् ; वक्तगत यथार्थज्ञानाधीनवाक्यवशाद्वक्तुरेव जातु जाते बोधे तदेकविषयकत्व तद्याथार्थ्यप्रयोज्ययाथार्थ्यवत्त्वयोम्सत्त्वेन तस्यानुभवरूपस्याप्रमात्वापत्तेरिति चेन्न – अनुभवेक विषयत्वादेसाक्षादप्रमात्वसाधकत्वेनाविवक्षितत्वात् ; तत्प्रामाण्यमव्यवस्थाप्य न यथार्थ- दया व्यवहाँ शक्यत इत्येतदुपपादनोपक्षणत्वात्तस्य । याचा अवय या विधारण विना अनवधार्ययाथार्थ्यकत्वमेवाप्रमात्वसाधकम् । यदायदा स्मृति स्मृतियोलिन्ध तत्र याथार्य- मवधारयितुं यतते, तदातदा स्मृतिजनकमनुभवमप्यनुसंवत्त एव । अन्ययाऽत्र स्मात वग्रहणामभवात् । स्मृतियाथार्थ्यविश्ये च परेण पृष्टः पवमाह --- सम्यगेवाहं तथं तदानी. मज्ञामिपमिति । अतश्चानुभवयाथार्थ्यानवधारणेन स्मृतिय था विचारणं नैव भवति । नेव शाब्दबोधादौ वनज्ञानयाधाविधारण नियमः । अत एवापीरुपयवेदयादिनां वैदिकवा यार्थबोधे माथाविधारणमन्यथैवं भवति । कथञ्चि प्रकारान्तरेण स्मृतिप्रामाण्यग्रहणेपि न जनकानुभव प्रामा- ज्यमपि तदा गृह्यत एव । आनुभविकचेदं स्मृतियाथार्यस्यानुभवयाथापिक्षावधारणकत्वम् । आह्वश्च मीमांसकाः, 'पूर्व विज्ञानविषयं विज्ञानं रमनिरिष्यते । पूर्वज्ञः ना द्वना तस्याः प्रामाण्यं नाव गम्यते ।।' इति । तथाच यदि स्मृतिः प्रमा स्यात् , अनुभवयाथार्थ्यावधारणव्याप्याव-धारण- विषयस्वयाथार्थ्या न स्यादिति तर्क इति ॥ [9! ननु स्मृतेरनुभव विषयक विषयकत्वमसिद्धम् अनुभवे स्वस्याविषयत्वात् ; स्मृतो च विषयस्येवानुभवस्यापि भानात् , घटममन्वभवमिति । नच नायं स्मृत्याकारः, किंतु 'म घट' इति । तत्र च नानुभवभानमिति वन्यम् - तत्रापि म इत्यस्य अनुभूत इत्येवा- थर्थात् । अनोऽधिकानुभवविश्यक वावमनिरपि प्रमव | नम्यास्तविषयकन्ये च पूर्वमनुभवस्थित इन्यत्र न विचित्रमाणम् । दमिद्धौ च समन्य नुभवयोः कार्यकारणभावस्मयसमतो न सिध्य- तीति । ननु स्मृतिरसकारणिक' कार्यदित्यनुमाननार्थावत्यावा नभवसिद्धिरित चेन्न – एवं , - ·९ ... स्तबकः] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः । व्यमिति नियामकमस्ति।। अननुभूतेपि तर्हि स्मरण स्यादिति चेत्-कि न स्यात् । नह्यत्र प्रमाणमस्ति ॥ पूर्वानुभवाकारो ( भवो ) लेखस्स्मृतेदृश्यते; सोऽन्यथा न स्यादिति चेन् - तत् किं बोद्धवत् विषयाकारान्यथानुपपत्या विषयसिद्धिस्त्वया- पीप्यते ? तथाभूतं ज्ञानमेव वा तसिद्धिः? आये तद्वदेवानै कान्तिकत्वम् । नहि यदाकारं ज्ञानं, तत्पूर्वकत्वं तस्येति नियमः; अनागतज्ञाने विभ्रमे च व्यभिचा- रान् । द्वितीये च (तु ) स्मृतिप्रामाण्यमवर्जनीयम् ॥ मा भूत् पूर्वानुभवसिद्धिः किं नश्छिन्नमिति चेत् - न तर्हि स्मृत्यभवयोः कार्यकारणभावसिद्धिरिति । न, तदप्रामाण्येऽपि पूर्वापरावस्थावदात्मप्रत्यभिज्ञानप्रामाण्यादेव तदुपपत्तेः । कारणमात्रसिद्धावपि तत्कारणमनुभव एवेति व्यवस्थापकाभावात् । नन्वनुभवस्याकारणत्वेऽननु- भूनमपि स्मर्यतामिति चेत् - स्मृतेः पूर्वानुभवविषयकवनिर्बन्धे सति अननुभूतस्मरणं न भवतीति कथञ्चिसुवचम् -- तस्य तदविषयकल्वेचाननुभूते स्मरणं नास्तीत्यत्र न किञ्चित्प्रमाणमिति । अथ माभूत् स्मृयन्यथानुपपत्तिमानम् : स्मृतेरनुभवाकारोलेखि नान्यथानुपपत्याऽनुभवसिद्धि- गिते चेत् - अत्रानुभवविषयवस्तुविषयकत्वमात्रस्यानुभवसायकत्वाभावात् कोऽयमनुभवाकारो- ग्लेख इति विवक्तव्यम् । तत्र नीलाकारं में ज्ञानं, पीताकारं मे ज्ञानमित्येवं नाने नीलपीता- याकारसद्भावस्य गृह्यमाणत्वात् बाह्यत्रिपयाभावेचाऽऽकारसमर्पकविरहात् ज्ञानस्य साकारता न स्यादिति ज्ञानगताकारान्यथानुपपत्त्या तज्जनको बाह्योर्थो वस्तुतोऽप्रत्यक्ष एवानुमायते; अतो ज्ञानगतविषयाकारग्रहणेन विषयानुमितिरूपा विषयसिद्धिरिति बौद्धस्सौत्रान्तिक आह । अन्ये नु अवश्यम्बीकर्तव्याद् बाह्याद दतिरिक्ताकारकल्पने प्रमाणाभावात् ज्ञानस्य नीलाद्याकारस्वं नाम नीलादिविषयकत्वमेव; ' अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धिया ' मिति । अतो नी- लाद्याकारज्ञानमेव नीलादिसिद्धिः, नतु यत्किञ्चिदाकारमहणजन्यानुमितिरिति प्राहुः । एव- ञ्चानुभवाकाराल्लेखवादिना त्वया कि बौद्धघदतिरिक्त कारस्वीकारेण ततोऽनुभवानुमितिरिष्यते, उतानुभवोल्लेखिस्मृतिरेवानुभवविषयकसिद्धिरिति ! आये बौद्रवदेव तव पक्षेपि स्मृतिरनुभव- पूर्विका अनुभवा कारत्वादित्यनुमाने व्यभिचारः ; यद् ज्ञ नं यद्विपयाकारकं तत् तत्पूर्वकमिति व्याप्त्यभावात् ; भाव्यर्थविषयकज्ञानस्य शुक्तिर जतादिभ्रमस्य च विषयपूर्वक वाभावात् । अते द्वितीयपक्षाश्रयणे स्मृतेरेव साक्षादनुभवविषयक वसंमत्या प्रमात्यमवर्जनीयम् । एवमनुभवविषय- कत्वास्वीकारेचानुभवसाधकप्रमाणाभावादनुभवस्मृत्योः कार्यकारणभावो न सिध्द्येदिति चेत् -- न; विषयस्मृतेविषयानुभवविषयक मानाभावेन स्मृतेर प्रमावस्यैवेष्टवात् । स घट इत्यादौ स इति च नानुभूतत्वभानम् ; किन्तु पूर्वनुभवे यदेशकाल पबन्धो विषयः तन्मात्र- मानम् । एवमप्यनुभवसिद्भिः स्मृत्यनुभवयोः कार्यकारणभावसिद्भिश्च प्रत्यभिज्ञाबलाद्भवतः । पूर्वजातघटानुभवे पूर्वमेवानुव्यवसायेन गृहीते सति तदनुभवविषय प संस्करी जायते । . अथ 3 ·[चतुर्थ- . १० न्यायकुसुमाञ्जलिः योऽहमन्वभवममुपथ, सोहं स्मरामीति मानसप्रत्यक्षमस्तीति ।। [10] न च गृहीतग्राहित्वमीश्वरज्ञानस्य; तदीयज्ञानान्तरागोचरत्वाद् विश्व- स्य । न च तदेव ज्ञानं कालभेदेनाप्रमाणम् ; अनपेक्षत्वस्यापरावृत्तेः। तथापि घटस्मरणे सति तस्मिस्मरणेऽनुव्यवसायेन ग्राह्य सति पूर्वजातानुभवविषयकसंस्कारसाचिव्यात योहं घटमन्वभव सौह स्मरामीति पूर्वकालिकानुभवशाटित्वसंप्रतितनस्मरणशालि वरूपा- वस्थाद्वयविशिष्टात्मप्रत्यभिज्ञा भवति । ततश्च अनुभवसिद्धौ स्मरणानुव्यवसायस्थले सर्वत्रैव भावात् , घटमहमननुभूय स्मरामीति कदात्यभावात , कार्यकारणभावसिद्धिरिति ।। तस्मात् स्मृतेरप्रमात्वमेवेति तद्वारणार्थं प्रमालक्षणे अनुभवत्वमपि निवेश्यमिति यथा- नुभवत्वं प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्तमिति सर्वथा पूर्वोक्त उत्तरज्ञानं न प्रमापदव्यवहार्य गृहीतमात्र. प्राहि त्रादित्यनुमान प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्त वरहस्योपाधित्वमक्षतमिति ॥ [i] नावद्धतुस्मोपाधिक इन्युक्तम् । अशेश्वराने तत्विमिद्धिमन्यते । नहि गृही. तार्थना हित्वीटवर ज्ञानस्य । तद्धि स्वमाकालिकस्यममानाधिकरणज्ञानविपर्यावषयकवम् । ईश्वरेचकस्यैव ज्ञानस्य स्वीकारेण तत्प्राक्कालिकतत्समानाधिकरणज्ञानान्तराभावात् ताहि पयस्य विश्वस्य तादृशज्ञानान्तरविषयत्वस्य दुर्वचत्वात्। ननु गृहनियाहि व मित्यस्य स्वाधिकरणका पूर्व कालवृत्तिस्त्रसमानाधिकरणज्ञानविषयविष पकवमित्यर्थः । तथा चेश्वरज्ञानस्य निन्यस्य स्वाधि- करणवर्तमानकालपूर्वकालेऽपि सन्वेन तादृशं स्वसमानाधिकरणानं तदेवति तद्विपयविषयक व- मक्षतम् । नहि ज्ञाने स्वप्राक्कालिक निवेगितमस्ति, येन नित्य वात्तस्य प्राक्कालाप्रसिद्धि. शङ्कयेत; किन्तु स्वाधिकरणकाल प्राक्कान्टेन्य दिरूपेण निवेशः । नवा घटकज्ञाने स्वभिन्न व निवेशितमस्ति, येन तदीयज्ञानान्तराप्रसिद्धिद्भाव्यत ॥ एवं गृहीतग्राहित्वन्नाम विपर्याकृत- विषयकन्यम् । तच्छेश्वरज्ञानप्यक्षतम् । पूर्वकाल स्वविष कृतस्यैव उत्तरका लेऽपि विपर्या- करणात् । न च ईश्वर ज्ञानस्यैवमप्रामाध्यपि 'प्रामाण्यमपि संभवति, आदिमक्षणेऽगृहीतार्थना. हिवादिति वाच्यम्-अनादी संसारे आदिमक्षणस्य कस्यचिदभावात सर्वदेव ईश्वरज्ञानस्य पूर्वका- टगृहतिग्राहि नया प्रामाण्यप्रसक्यभाव त् । नचवं प्रमावेनाभिमतज्ञानस्यापि अनेकक्षणस्थायि. त्या पूर्वक्षणगृहीतार्थप्राहितया उत्तरक्षणेऽप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यम् - इष्ट वात् । प्रथमक्ष- एमादायव प्रमाबव्यवहारात इनि चत्-उच्यते । नच तदेव ज्ञान कालभेदेनापमा भवितुमर्हतिः पूर्वक्षण इवोत्तरक्षणपि ज्ञानान्तरानपक्षना। अक्षत वात् । नहि गृहीतग्राहित्वं भवदभिमतरू- पम् ; किन्तु स्वसमानाधिकरणास्त्र वेषयविषयक ज्ञानसापेक्षत्वम् । नचेदं पूर्वक्षणइवोत्तरक्षण प्यस्तीति नाप्रामाण्यप्रसक्तः । ईश्वरज्ञान चंदृशज्ञानसापेक्षता नास्ताति न गृहीतग्राहित्वम् । एव मनपेक्षत्वे सत्यपि स्वाभिमतनिर्वचनानुसारेण काट देनाप्रामाण्यस्वीकारे धारावाहिज्ञाने गृहीत. .

·स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । वाऽप्रागाण्ये अतिप्रसङ्गादिति ।। [11] स्यादेतत् - अनुपकारकं विषयस्य तदीयमेतदीयं वा न भवितुमर्हति, अविशेषात् । नच तस्येत्यनियनं तत्र प्रमाणम् . अतिप्रमङ्गात् । न च तदभि- विस्मृतार्थश्रुतौ चाप्रमात्वमेव स्यादिति गतमिदानी वेदप्रामाण्यप्रत्याशया । अतो नेश्वरज्ञानस्य गृहीतग्राहिता ॥ एवं गृहीतग्राहित्वरूपहत्वभाववर्णनव्याजेन परकथितमगृहीतार्थवाहित्य. रूपलक्षणमपीश्वरज्ञाने मुस्थमिति ज्ञापितं भवति । नह्यगृहीतो योऽर्थस्तग्राहित्वं तदर्थ इत्यत्र गमकमस्ति । गृहीतार्थग्राहित्वाभावबज्ञानत्वस्यैव तदर्थत्वसंभवात् । नच गृहीतग्राहित्वमीश्वर- ज्ञानस्येति तत्प्रामाण्यं सर्वथा संभवतीति । नच गृहीतग्राहि-त्राभावबद् ज्ञान प्रमेतिस्वीकारे विशिष्टज्ञानस्य विशेषणज्ञानगृहीतार्थना हित्वा प्रमावं न स्यादिति वाच्यम् -- प्रमावाप्रमावयोरं- शभेदेनाङ्गीकारात । यदंशे यस्य गृहीतग्राहिवाभावः रदंशे सा प्रमेति ॥ [11] स्यादेतत् – गृहीतग्राहित्वं नाम ज्ञातताश्रयवस्तुग्राहित्वम् । ईश्वरज्ञानेनचानादिना ज्ञाततायाः वस्तुनि प्रागेवोत्पादितत्वादिदमक्षतम् । धारावाहिज्ञ'नेषु च कालकलाविशेषस्फुरणात्त- दंशे गृहीतग्राहिता नास्तीति प्रामाण्यसिद्धिः । गृहीतविस्मृतार्थश्रुतिस्थले च प'गुत्पन्नज्ञातताया नष्टःवात् प्रामाण्यं संभवत्येव । स्मरणं च न प्रमाणम् , अनुभव रजन्यसत्कारकाले सर्वदा प्रागुत्पन्न ज्ञाततास्थितिस्वीकारात् । अत ईश्वर ज्ञानमप्रमैव।। ज्ञाततैव न सिद्धति चेत्- उच्यते। इदं ज्ञानं घटीयं, इदं पटीयमिति घटीयत्वादिकं ज्ञानस्य बटादिविषयगतकिञ्चिदुपकारजनक- स्वाभावे न भवितुमर्हति । पटादाविव घटादावप्यनुपकारकत्वाविशेषात् । अतो ज्ञान विषयो- पकारकं विषयीयमिति व्यवहारादित्यनुमानेनोपकारामयज्ञाततःसिद्धिः । ननु ज्ञानघटयोर्मिथ- संबन्धाविशेषे ज्ञाने किञ्चिदाकारजनकत्वं बौद्धोक्तं नेष्यते; घटे ज्ञातताजनकत्वं पुननिस्येष्यत इति कुत इति चेन्न - घटस्य ज्ञानमितिवत् ज्ञानस्य घट इति व्यवहाराभावात् । नहि तस्येति षष्ठया तदीयत्वनिर्देशरूपं तत्र उपकारकत्वे उन्यमानं प्रमाणं अनियतं व्यभिचारि; किन्तु सद्धेतुरेव; अन्यथोपकाराम वेऽपि तदीयत्वे सर्वस्य सर्वायत्वप्रसंगात् । एवं तावद्विषये उपकार सिद्धः । सच ज्ञाततारूपः ज्ञातो धट इत्यनुभवसिद्धः ॥ तस्य विषयज्ञानजन्यत्वं वि- धान्तरेणापि सिद्धयति । घटगतोपकारः घटज्ञानजन्यः घटसमवेतकार्यत्वादिति । नच तद- भिज्ञानाभावे तद्गतोपकारस्योत्पत्तिः, घटोपकारस्य घटोपादानकत्वात् ; उपादानज्ञानं विना च . १. निराकरिष्यमाणत्वात् इति ज्ञाततानिराकरणस्य पश्चात्करिष्य माणतां प्रगुक्ता- ग्रन्थकृता अत्र तत्करणं समुचित सङ्गतिपूर्वकमित्यालोच्य विस्तरे यथायोगमवतारितम् । प्रका- शादौ न केवलं सङ्गत्यप्रदर्शनम् , किन्तु पूर्वपक्षमध्ये उपमर्दकसिद्धान्तयुक्त्युपक्षेपेण वाक्या- र्थोऽपि विरूपितः ॥ तदभिज्ञमन्तरेणेत्यत्र तदभिज्ञानमन्तरेणेति मकरन्दे पाठो लक्ष्यते, ·. . १२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [ चतुर्थ- ज्ञान (भिज्ञ । मन्तरेण तदुपकारस्योत्पत्तिः, तथाऽनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा, कार्यत्वस्यानैकान्तिकत्वात् । अत्रोच्यते [1] स्वभावनियमाभावादुपकारोऽपि दुर्घटः ।। सुघटत्वेऽपि सत्यर्थेऽसति का गतिरन्यथा ॥ २ ॥ विशेषाभावात्तत्रैव फलं नान्यत्रेत्यस्यापि नियमस्यानुपपत्तेः । स्वभावनियमेन चोपपत्ती तथैव विषयव्यवस्थोपपत्तेः । अवश्यश्चैतदनुम भ्युपगन्तव्यम् , अती- तादिविषयत्वा ( या ) नुरोधात् । न हि तत्र ज्ञानेन किश्चित् क्रियते इति शक्य- मवगन्तुम् ; असत्त्वात् । न च तद्धर्म सामान्याधारं किश्चित् क्रियते इति युक्तम् । तेन तस्येव विषयत्वप्राप्तः ॥ तादात्म्याद्विशेपस्यापि सैव ज्ञाततेति चेत् , तत् किं चक्षुषा घटे ज्ञायमाने रसोऽपि ज्ञायते, तादात्म्यान् ? घटाकारेण ज्ञायतएवासो कार्येत्पित्तरनभ्युपगमात् ! यदि तु मन्यते- यत् कार्य कृतिमाध्यं मत् यःममवतम् , तत् तद्ज्ञान- जन्यमित्येव नियमः । अनाव घटम्य कृतिसाध्यस्य कपालमाक्षात्कारजन्यत्वं, घटगतरूपग- न्धादेश्च कृनिसाध्यवाभाव टात्मकोपादानमाक्षात्कारनिरपेक्षत्वम् । एवञ्च ज्ञानतायाः कृत्यसा- ध्यतया उपादानाभिज्ञ नापेक्षा नास्ति' इति-तहिं तथाभ्युपगमे क्षिन्यादिकमुपादानज्ञानसापेक्ष कार्यवादिता स्वरानुमान तादृशकार्यमादायानेकान्तिक वापत्तिः । अनस्सर्वमपि कार्यमुपादान- ज्ञानजन्यमेव । तच्च ज्ञातनाजनकं ज्ञानं अयं घट इत्या कारक तत्तत्पुम्यगतम , घटो मया ज्ञात इत्याद्यनुभवात् ॥ एवं मया ज्ञात इति मजन्यज्ञानताश्रय इति प्रीत्या तदभिज्ञमन्तरेण तदुपकारानुःपत्तिपरिशीलनादपि पुरुषगतज्ञानम् पगुण जन्यत्वमवयित इति चेत् !!:। उन्यने - यदि तदनोपकार जनक बिना तदीय बन्नास्ति, उपकार जनना प्राक् नदीय वरूपविशेषाभावात् ज्ञानं तत्रैवोपकार जनयतीनि कथम् : नहि ज्ञान वटयोः विषयविष- यिभावाम्न्यस्वरूपसंबधामकम्वभावव्यवस्था भवतापि स्वकियने । अस्तदभावात् अत्रोपकार इतीदं दुरुपपादम् । तदर्थ स्वभावनियमस्वीकारे च तदेव तदीयत्वमिति व्यर्थमुपकारकल्प- नम्. किश्च सति वर्वमानऽर्थ आधारत्वस्य मुवचतया उपकारस्यापपनवेपि असनि अवर्त- मानतीन नागतेचाथै ज्ञानविषययोः विषयविषयिभावरूपस्वरूपसंबन्धास्यस्वभाव विना काड- न्या गनिम्ति; तत्र विपस्यामत्त्वात् ज्ञानेनोपकारोवादनायोगात् । नच घटस्यानातानागत- वेऽपि वटवरूपसामान्यस्य सत्त्वात्तत्र ज्ञाततोपाद्यत इति वायम् -- तथामति ज्ञानस्य सा- मान्यीयत्वमेव स्यात् , न घटीयत्वमिति ।। ननु मीमांसकमते धर्मधर्मिणोर्मेदाभेटाङ्गीकारा जाति- तादाम्यं व्यक्तावप्यस्तीति जातीतताश्रयत्वे व्यक्तेरपि तथात्वोपपत्तिरिति चेत् -- तर्हि रस- घटयोरपि भिन्नाभिन्न वाटायचाक्षुपज्ञानस्यापि रमीयत्वापत्तिः; घटरमयोतादाम्या टीयचे ·स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । १३ र रसः ) इति चेत् - अथ रसाकारेण किं न ज्ञायते ? तेन रूपेण ज्ञातताऽना- धारत्वादिति चेत् - न नहि वर्नमानसामान्यज्ञानेऽप्यतीतानागतादिज्ञानम् ; कारेण प्राकट्यानाधारत्वादिति ॥ [18] ननु क्रियया कर्मणि किश्चित् कर्त्तव्यमितिव्याप्तेरस्त्वनुमानम् (२)। न;- ( अनेकान्त्या) अनेकान्तादसिद्धेर्वा न च लिङ्गमिह क्रिया ।। तद्वैशिष्ट्यप्रकाशत्वान्नाध्यक्षानुभवोऽधिके (३) ॥ ३ ॥ धात्वर्थमात्राभिमायण प्रयोगे संयोगादिभिरनेकान्तान्' न हि शग्संयोगेन गगने किञ्चित् क्रियते; अन्त्य शब्दाभिव्यक्त्या वा (शब्दे? ॥ स्पन्दाभिप्रायेण, असिद्धेः॥ च्यापाराभिप्रायेण, शब्दलिङ्गेन्द्रियव्यापारैर्व्यभिचारात् । न हि तैः प्रमेये किञ्चि- रसीयत्वमप्यस्त्येवोत चेत् -रसवेन रमीयत्वमपि कुतो न भवति : रसस्य रसत्वेन रूपेण चा- अषज्ञान जन्यज्ञाततानाधार वात्तथेति चेत्तर्हि अतातानागतज्ञानस्य सामान्यरूपेणव ज्ञातताजन. कतया अतीतादे: व्यक्तिगतविशेषरूपेण ज्ञान मानावार वात् ज्ञानस्य विशेषरूपेण तदीयता न स्यात् । अतो विनैव ज्ञातवां विधान्तरेणेव तीयत्वमुपपादनीयमिति : [13! ननु (२) यत्र क्रियात्वं तत्र कर्मकारकगत कचिजनकावन-यथा मक्रियाया आद- ननिष्टविक्लत्तिजनकन्यमिति व्यतिम दृष्ट जाना मीत्यादिज्ञाननिया कर्मणि किचिजनिका क्रि- पात्वात् इत्यनुमान ज्ञाततःसाकमरियति चेन्न ... देतोरसिद्धयनेकान्तान्यतरदुष्टत्वात् । तु. याहि.....सामान्यतो धात्वर्थः क्रियेन्यनुमानप्रयोगे संयोगादेरपि संर्वकयुज्यर्थत्वात्तत्र व्यभिचारः, शरस्संयुनक्ति गगनमिति कर्मभूत गगने संयोगस्य किञ्चि जनकत्वाभावात् । शब्दनित्यत्ववा- दिनस्ते शब्दमन्तानस्थानापन्ने शब्दाभिव्यनिसन्तान प्रमाद्यभिव्यः द्वितीयाद्यभिव्यक्ति जनकत्येऽपि अन्याभिव्यतिक्रियायाः किजिनकाम्यामाबाच्च। नच गगनस्याभिव्यक्तावकर्म- वात्तत्र किञ्चिजनक वाभावेपि न दोष इति वाच्यम् एवमपि शब्दोऽभिव्यज्यत इति कर्म- कर्तरि प्रयोगे कर्मणि शब्देऽभिव्यक्तिक्रियायाः प्रथमादे द्वितीयायभिव्यक्तिकरत्वेऽपि अन्त्यायाः किञ्चित्करस्वाभाव' यभिचारात् । अभिव्यक्तिचियं न पक्षभूतं ज्ञानम् अस्यारशब्दनिश्वात् : ज्ञानस्य चातदेशत्वात् । अ: कथं पक्षमादाय व्यभिचार प्रदर्शनमिति न शङ्कयम् ॥ स्पन्दः क्रियेत्यभिप्रायेणानुमानप्रयोगे च ज्ञाने गुणे स्पन्दत्वा भावात्स्वरूपासिदिः । तजन्यत्वविशिष्ट- १. प्र. 'नचान्यशब्दाभिव्यक्तया तत्र ज्ञातकोत्पाद्यत इति वा पम् - तस्याव्यवहितो- तरक्षण एव नाशात् । समवायिकारणस्य च क र्यसमकाल तानियमात् ! शब्दनियत्वस्य च निषेधादिति भावः' इति । अत्र शब्दे ज्ञाततोपत्याशङ्कायाः शब्दरूपाश्रयना शेन तदुत्पत्य- संभवस्य च कथनान्मूले शब्द इति पदं स्यादिति मन्यते ।।

·१४ न्यायकुसुमाञ्जलिः चितु- त् क्रियतेः अपि तु प्रमातर्येव ।। फलाभिप्रायेणापि तथा । अन्ततस्तेनैवानेकान्तात्, अनवस्थानाच ।। आशुविनाशिधर्माभिप्रायेण, द्वित्वादिभिरनियमात् ।। आशुकार काभिमायण, कर्मध्यसिद्धः । कसण्याशुकारकं ज्ञानमित्येव हि साध्यम् । कर्तर्या शुकारकत्वस्य कोपकारत्वेनाव्याप्तः: शब्दादिव्यापारवानेकान्तात् ।। [14] ( ३ ) स्यादेतत् -. अनुभवसिद्धमेव प्राकट्यम् । तथा हि जाताऽयमर्थ इनि मामान्यतः, साक्षात्कृतो यमर्थ इति विशेषतो विषयविशेषणमेव किञ्चिन परिस्फुरतीति चेत् । तदसत् | यथा हि . ' अर्थनव विशेषा हि निगकाग्नया धियाम् ' । तथा -- क्रिययैव विशेषां हि व्यवहारेषु कर्मणाम् ।। ४ : कि न पश्यसि, प्रक्रिया पटक्रियेतिवन कृतो घटः करिष्यत घट इत्यादि। नथैव गृहाण. घटज्ञानं पटज्ञानमिनिवत् ज्ञातो घटो ज्ञास्यने ज्ञायन इति । कथमसं . प - तजन्य जनकरूपव्यापाराभिप्रायेण प्रयोग कदादिप्रमाकरणसम्बन्धि व्यापार प्रमान प्रम जन- कावेऽपि कर्मणि प्रमेय किञ्चिद इनर व्यभिन्न: । फल प्रयत्यभिप्रायेण प्रयोः पचतीत्या विक्रित्यादिफले साध्याभावयभिचारः । फलस्या कम ग किचनकवाभ्युपगम तजन्य . फलस्यापि तदित्ययमनवस्था । आशुविन मित्रमः येत्यभिप्रायेण प्रयोग अपक्षः बुद्धि अन्य तन्नाशनायेषु द्विवादिषु व्यभिचार: मयोगविभागार नपेक्षं कार को ति सूत्रणास्क्रि- यायामाशुकिचिजनकायमद्भावट आटपादक कंपन्यभिप्रायेण प्रयोग कर्मव्याशुकारक वा हेतुः, कर्मदा काप्याशुकारक व वा । अद क- वाशुकारक वामद्धम् . तम्येव माश्य- बात । अन्यत्राशुका रकवाय च कर्मण्य शुक र कम्पमध्यन व्यानिमित. शब्दादिप्रमाण- व्यापारेषु कतर्याशुकारक माव्याभावाद्वयभिचारः । अतोऽसिद्धानका लायनरम्य वजनीय चान्द मनुमान साधकम् ॥ | स्यादेतत्- (३ शायमसाक्षाकृतोऽयमर्थ . अमिताऽयमर्थ इति सामान्य विशेषम पेणार्थनिष्टतया ज्ञानता प्रत्यक्षरूपानुभा सदेवनि किमत्रानुमानगवेषणनेनि चेत्-अत्रो सरमुत्तरार्धेनोक्तम् । अर्थतंत्र विशषा हि निराकारतया धियामिन्या वयोरभिमन्यात धियामर्थ- जन्याकार शानिवस्य मैत्रान्तिकोक्तस्य विक्रमादायाकारसमर्पणामभवनानगीयागत् घटज्ञान पटज्ञानमित्यादी थियां बटादिरूपोऽर्थ एव स्वभावती विशेषणभूतः; नतु घटादि जन्या ज्ञान- निष्ठो धर्मः कश्चिदिति यथा -- तथा क्रियामादय कमकारकव्यवहार क्रियैव म्वभावतः क- मविशषिकाः नतु क्रियाजन्यः कर्मनिष्टा धर्मोऽक्षित इति । अतेज्ञानवैशिष्टयमात्रविष- यकवान ज्ञाता घट इत्याद्यनुभवा नातिरिक्तनातनायधमविषयक इति । पांसदश्वेद क्रियाया एव विशेषकत्वमपिः घटत्रिया, पटक्रियेति कियाविशेष्यकव्यवहार कर्मणामिव. कृतो घटः, .

·स्तवकः कुसुमाञ्जलि विस्तरहितः । : बद्धयोर्धमधर्मिभाव इति चेत् ध्वस्तो घट इनि यथा। एतदपि कथमिति चेत् - नूनं ध्वंसेनापि घटे किञ्चिन् क्रियनइति वक्तुमध्यवासिनोऽसि।। तन्निरूपणाधीननिरूपणी धंसः स्वभानादेन तदीय इति किमत्र संवन्धान्तग्णेति च - प्रकृतेऽप्येवमेव ।। [1] (४) एतेन फलानाधारवादः कथं कति निरस्नम् । विनाश्यवत करिष्यमाणी घट इत्यादी कम व यकव्यवहार कर्मणि यानःमककृत माक्षविशेषण वात् । (वमेव वटज्ञानं पटज्ञानमियादी ज्ञानऽथ स्व. ज्ञान बटः. ज्ञास्यने घट इत्यादावपि स्वमा- वतः क्रियाया विगणय मनि गृह्यताम् । अन्य ज्ञास्यमामा नत्वादरच्या पानात् । नन्वाम- निष्ठस्य ज्ञानन्यायावृत्ति व त् ज्ञानी बन, इथच बोटंग्य कमिति चन - सम्य स्वप्रति योगिसमवाथिदेशवृत्तितया प्रनयन्यवृत्ति व वन बट इनि प्रतियोगिधम वालव इवा. द्यते ॥ दृष्टान्तस्यलपि कथमिति चे1 - नाह ज्ञानेन बटे ज्ञाततेय असेनापि तत्र किश्चिदुः पाद्यते; अतएव अम्न इति वहः इति चनुमि उमति भाति । नवं शक्यम् - घटस्य नष्ट- वन तत्र किञ्चिदाधान मन. नावात्। ननु वनवटयोर्धममिव पयोगिसंबन्धी नापेक्षित:. बटरूपप्रतियोगिइनाधीन नकाब वाय. विनेच संबन्धाता, प्रतियो क्योगिभावात्मक- स्वरूपसंवन्धनवर्षीय मिति चेत् . प्रकवि विनिम्म्यवाद ज्ञानम्य विषय चियिम वाख्यस्वरूपसंबम्धेनेव विषयीय समिति मन्यतम् । तथाच निरूप्यनिरूपकमात्र चल्लात् त्वंस यथाविवक्षं प्रतियोगिविशेष्यतया विशेषण तय! च भासते: ज्ञानमपि ततएव विषय प्रति वि. शेष्यतया विशेषणतयाचे कायदेवानुभविकमिति ।। [15] एवं सदृष्टान्तवर्णनेन कृति दृष्टान्तवर्णनेन च कमत्वस्य क्रियाजन्यफलाधारस्व- रूपतया ज्ञानजन्यकिञ्चित्फलानाधारस्वे कथमों ज्ञानकर्मेति. अर्थो ज्ञानजन्यफलाधारः ज्ञान- कर्मेत्युच्यमानवादित्यनुमानेन (४) ज्ञाततास्थापनमपि निरस्तम् - घटं विनाशयतीत्यादी विनाशस्य घटनिष्टःवाभावेन घटे णिजन्तार्थविनाशनपली भूतविनाशाचार वाभावेन व्यभिचारात् । अतः क्रियाजन्यफलाधारस्वं न कर्मत्वम् , किन्तु करणव्यापारविषयत्वम् । देश्च विनाशसाधकमुद्गरादिव्यापारविषयतया कर्मत्वम् । प्रकृतपि ज्ञानकरणमनशब्दादिव्या- पारविषयतयाऽर्थस्य ज्ञानकर्मत्वामेति । यदिपुनः करणव्यापारविषयत्वस्य सर्वत्र दुरुपपादत्वात् घटं नाशयतीत्यादी घटस्य नाशरूपफलानाधारत्वेपि नाशाक्ष्यफलनिरूपका स्वाभाविकमस्ती- ति तावतैव कर्मत्वमित्युच्यते -- तर्हि प्रकृतेपि ज्ञानस्य विषयनिरूप्यतया ज्ञाननिरूपकवाद्विर- यस्य कर्मत्वमुपपद्यते । एतदुक्तंभवति -- यद्यपि नाशयतीत्यादौ क्रियाजन्यफलसत्त्वाद् घटस्य कर्मत्वं युक्तम् । घटं जानातीत्यादौ च ज्ञानजन्यफलाभावात्तदयुक्तम् । यदितु साक्षात् क्रिया- निरूपकोपि कर्मत्वमिष्यते - तर्हि घटं नश्यतीति प्रयोगापत्तिः, घटस्य नाशनिरूपकत्वादि- घटा- ·१६ न्यायकुसुमाञ्जलिः [चतुर्थ- : करणव्यापारविषयत्वेन तदुपपत्तेः । स्वाभाविकफलंनिरूपकत्वञ्च तुल्यम् ।। [16] (५) ननु ज्ञानमतीन्द्रियत्वादसाधारणकार्यानुमेयं तदभावे कथमनुमी- येत, अप्रतीतञ्च कथं व्यवहारपथमवनरेदिति ज्ञानव्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या ज्ञा तताकल्पनम् । तदप्यसत् -- परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । ज्ञाततया हि ज्ञानमनुमीयत, ज्ञाते च तयवहारान्यथानुपपत्तिस्तां ज्ञापयेत् ।। [11] कुतश्च ज्ञानमतीन्द्रियम् ? ( १ ; इन्द्रियेणाऽनुपलभ्यमानत्वादिति चेत् । न । अनुमानोपन्यासे (नपक्षे माध्याविशिष्टत्वात् । अनुपलब्धिमात्रोपन्यामे तु न्याशङ्का भवति.... तथापि तदाकार विना तन्निरूपक-वमात्रमपि कर्मयोपपादक भवताये- नावंदवहोच्यते । तत्र च निरूप्यं कर या भवतु, क्रिया वा । सर्वथा कर्मत्वं भवत्येव । अत एव घटं करोतीत्यादौ यत्नाकर प्रति घटस्य कर्मत्वम् ! कृतयन यं च पञ्चमे वक्ष्यते । तावत घटं नश्यतानि प्रयोगापादनमयुक्तम : तयाऽभियुकव्यवहागभावःत । अतएव कगेनियल्यो: पर्यायस्वेपि वदं करोतीतिवत् घटं यनत इति, अर्थ व नीनियन अर्थ स्पृहयनीति, चैत्र ग्राम गमयतीतित् चत्रमे दनं पाचयती व न प्रयोगः । अता निरूपकाव - क्रिया जन्मफ लाधारवादिकमेव तत्रतत्र संभवत् यथायथं तत्तद्रातुयोगानुगुणं कर्मतापदव्यपदेश्यं भवति. न भवति चेति स्वीकार्यमिति न कर्मनावटा कन्टमिद्विमिति ॥ 11 ननु व्यवहारे व्यवहतव्यज्ञानम्य कारणच दप्रतीन वस्तुनि व्यवहारा योगाद ज्ञान- व्यवहारान्यथानुपपन्या ज्ञानप्रतीनिया। मा च न प्रत्यक्षमा ज्ञानस्या-द्रियवत् । अतं. ज्ञ'नं कार्यानुमेयं प्रकारान्तरेण यन्त्र मनि व्यवदियमाणा वादिन्यनुमानेन ।'५, ज्ञानका यज्ञात- तानिद्धिः । अन्यथा काय भावे कार्य नहनुमायनेति चेत् न - प्रथपती झालन ज्ञान, नती ज्ञाना- नुमानं, नतो ज्ञानव्यवहार :, ननम्नद्रव्यवहारमाणमिति भवदीयामः । नत्र व्यवहारोपटानात ज्ञातनानुमानं संप्रयुच्यने । तथाच ज्ञान नया शतया दि ज्ञा-ज्ञानम् . ज्ञाने च ज्ञान यहा- रान्यथानुपपत्ति द्वारा ज्ञातनाज्ञानमियन्योन्याश्रयात् । तस्माद ज्ञाननायां न किञ्चि प्रमाण मनि ।। [17] कथं नहातीन्द्रियज्ञानानुमानमिति चत् एवं तावत् ज्ञातत' निष्प्रमाणे युक्तम् । अथ तदपि निरस्य ने, कुनो नु ज्ञानमतीन्द्रियमिति । (१) इन्द्रियणानुपर-यमान वादिति चेत् -- किमयमनुपलभ्यमान बोपन्यामः अतीन्द्रियवमाधन हस्तदिन्याशयेन, किंवाऽनीति यन्वमिन्द्रिय जन्योपलम्भाभावरूप वादनुपलब्धिप्रमाणगम्यमिति ज्ञानार्थम् ! नाद्यः, हनीम्म ध्यानतिरेकात् । द्वितीय तु योग्यानुपलव्धरेवाभावगमकवायोग्य वनाविशेषिना न गमयेत १. प्र. 'अर्थो ज्ञानस्य कमैव न भवति; अनीतादात्यथ वात ; कारकविशेषस्य च कर्मचात्। अतीनानागतं जानामानि द्वितीयाप्रयोगस्माधुरिति नु तन्वम् ' इति ॥

·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । १७ योग्यताऽविशेपिताऽसौ कथमन्द्रियिकोपलम्भाभावं गमयेन् । तद्विशेषणे तु कथ- पतीन्द्रियं ज्ञानमिनि ।। [1] (२) तथाविधज्ञाननाऽनाश्रयत्वादिनि चेन्न -- आश्रयामिद्धेः । व्यवहा- गन्यथानुपपन्यैव मिद्ध आश्रय इनि चेन्न -- ज्ञानहेतुनैव तदुपपत्तेः ।। तस्यात्म मनस्संयोगादिरूपस्य सत्वे पि सुषुप्निदशायामर्थव्यवहाराभावान्नैवमिति चेन्न नावन्मात्रस्य व्यवहागहेतुत्वान् । अन्यथा ज्ञानस्वीकारेऽपि तुल्यत्वात् ।। स्मर- णान्यथाऽनुपपत्त्येनि चेन्न - तस्याप्यसिद्धेः ।। अस्ति तावद्यवहारनिमित्तं किश्चि- दिति चेत् - किमनः ? । न ह्यनावना ज्ञान नदिति सिद्धयति, तस्यैवासिद्धः ।। तथापि नियतस्य कर्तुः प्रवृत्तेः कधणय केनचिन् प्रवृत्ति हेतुना भवितव्यमिति चेत् --- अस्त्विच्छा प्रत्यक्षसिद्धा; न तु ज्ञानम् । सेव कथं नियताधिकरण (ए इन्द्रिय जन्योपलंभाभावरूपातन्द्रियाचे यनुल्ल भरनीति कृत्वाऽनुपलब्धेर्योग्यत या विशे- पणे तु प्रतियोगिनो योग्यताया माया मेवाभाये ये ग्यानुपलब्धि नभवादुपलंभस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्ष- योग्यत्वं स्वीकृतं भवतीति कयं ज्ञानमतीन्द्रियमिति ॥ [1] ननु ज्ञानमन्द्रियं (२) साक्षाकृततरूपज्ञात नानाश्रयत्वादिति चेन्न । ज्ञानरु पस्य पक्षस्थैवासिद्धेः ॥ सर्वव्यवहार हेतुत्वाद् ज्ञानस्य ज्ञानाभावे व्यवहार एव न स्यादिति तोलात् जनस्य पक्षम्य मिद्धिमिति चेन्न प्रत्यक्षा नागसिद्धत्वे हि ज्ञानस्य तदवस्य स्वीकर्तव्यम् । अप्रत्यक्षत्वे तु ज्ञानकलपन व व्यर्थी : कल्पनीयज्ञानहेतुबेन सम्मतादात्ममन संयोगादित एवं माक्षाव्यवहारसिद्धयुपपत्तेः; तट्रेनोरेवास्य तहेतु वे मध्ये किं तेने तिच्या पात् । ननु आत्ममन- संयोगादिसत्त्वेऽपि मुगुप्तो व्यवहार भावान्न लत् व्यवहारका रणमिति चेन्न – केवलात्ममन- संयोगादेर्व्यवहारहे तुत्वानङ्ग कारत् । यदि तु वतएव ज्ञानकारणवं, तर्हि ज्ञानवी कारपक्षेपि तबलात् ज्ञानस्य ततो व्यवहारस्य च सुषुप्तावप्यापत्तेः । अतो या सामग्री ज्ञानहेतुः सा सा- भादेव व्यवहारहेतुरिति लावावलम्बनसम्भवाद् ज्ञानमसिद्धमिति ।। ननु पूर्वज्ञानाभावे स्मरणं कथमिति चेन्न- स्मरणस्यापि ज्ञानविशेषरूप वादसिद्धत्वात् । ननु स्मरणस्थलीयव्यवह रे निमित्तेन केनचिद्भाव्यमिति चेत् - सत्यम् , तावता तन्निमित्तं ज्ञानमिति न सिद्धयति । अन्यत्र ज्ञा- नस्य व्यवहारनिमित्तत्वे सिद्ध किल तन्नयनात्रापि ज्ञानं तदिति सिद्धयेत् । ज्ञानं तु सर्वात्म- नैवासिद्धम् । अनुभवहेतुत्वेन क्लुप्तसामग्र्यधीनात् संस्काररूपातिशयबलात् स्मरणहेतुस्वेन कृप्तसामग्रीनिविष्टात् साक्षादेव स्मरणकार्यव्यवहारोपपत्त्या अनुभवस्मरणयोरेवाकल्पनीयत्वा- दिति ॥ ननूकप्रकारासंभवेऽपि प्रवृत्तिः कर्तृगतधर्मविशेषसापेक्षा कर्तृतन्मनस्संयोगमा. त्रेणाजायमानःवात् ; अन्यथाऽधिकानक्षत्वे सर्वे प्रवर्तेरनिति कर्तृनयत्यं न स्थदित्यनुमानेन .

·न्यायकुसुमाञ्जलिः [चतुर्थ- ज्ञा- उत्पद्यतामिति चेन्न -- ज्ञानाभ्युपगमेऽपि तुल्यत्वात्।। स्वहेतोः कुतश्चिदिति चेन् तत एवेच्छाऽस्तु, किं ज्ञानकल्पनयेति ।। स्यादेतत् --- प्रकाशम ने खल्वर्थे तदुः पादित्साहिरुपजायते न तु सुषुप्त्यवस्थायामप्रकाशमानेऽप्यर्थे इत्यनुभवसिद्धम् । तत इच्छयाः कारणं विलक्षणमेव किञ्चित् परिकल्पनीयं, यास्मिन् सति सुस्वा- पलक्षणमोदासीन्यमर्थविषयमात्मनो निवर्तते इति चेत् - हन्तैवं सुस्वापनिवृत्ति- मनुभवसिद्धां प्रतिमानानेन ज्ञानमेवापरोक्षमिष्यते । अचेतयन्नेव हि सुषुप्त इत्यु- च्यत; अचैतन्यनिवृत्तिरेव हि चैतन्यं ज्ञानमिति । तथाच कालात्ययापदिष्टो हेतुः ।। [1] एतेन (३) क्षणिकत्वादिति निरस्तम् । अपिच किमिदं क्षणिकत्वं ना- म? यद्याशुतरविनाशित्वं, तदाऽनेकान्तिकम् । अथैकक्षणावस्थायित्वं, तदसिद्ध प्रमाणाभावात् ।। ननु स्थायि विज्ञानं यादृशमर्थक्षणं गृह्णदुत्पद्यते. द्वितीयेऽपि क्षणे किञ्चिसिद्धो तदेव ज्ञानमति चत् . इन्धानरमव यान इत्यनुभवः दध्या मिदमायनान्न- ज्ञानसि दरिति । ननु म छापि न सर्वस्य सर्वत्र भवति यत्र स्यन अमनि व्यवस्थित थम यिगी उत्पद्यमाना स्व श्रधात्मगतधर्मविशेष जन्य वनानुयत इति ज्ञान सिरचिन्न नवीकरऽपि तद ज्ञान सम्म सर्वत्र न भवतीनि व्यवस्था आम न बस्थित विषयतया जायत इति ज्ञानहे वा नगलतादृशधर्मान्तरका मन दनवस्था नन् । त्र चेत् विषयक मस्ति- नकलनेन कनावि हेतुन, व्यवस्थया इन तिनिहः, महिं नर एव हनोलाक्षदिन्छ जायताम् : कमन्य ज्ञानकवनया ? ॥ स्यादेखत -- अनुभवनिमः अनु अधिकाशे सनि तद्धानोपादानेन्छा प्रयत्नादिः, मु पुष्यवस्था कशामात्र, चन्दनाव इति । अअर्थविषय- कोदमान्य मकसुम्य पनिवृत्तिदर्शनादुपरिमादिकरणं ति.विदानि चत ... सति चित- न्या कनुस्खापाभावस्य चतन्यामकस्थार्थक समस्या नुमानिकपन द् ज्ञानमपरीक्षमव- यंत । एवं ज्ञानम्य प्रत्यक्षसिद्ध स्थापन्ट पानभव देव ममनामयोगादिजन्य वस्येऽछारमरणयब. हारादिजनक वस्य च नत्र स्वीकार इति । तपांचव निशान रूप श्रयेऽनप्रिया पसाध्य- ज्ञानमद्रियं तथाविवज्ञालतानाश्रयत्वा नियमान વિધામિતિ [19] एवं बाधित वादव ज्ञानमान्द्रियं ( ३ ) क्षणिकन्या दित्यनुमानं निरस्तम् | अपिंचा मिडिव्यभिचारान्य र दुष्ट हेतुः, क्षणिक वस्याशुतरविनाशियरूपये इन्छाप्रयत्नमुख- ६:खदत्वादिषु साध्यामावन व्यभिचारात ; एकक्षणमात्रवृत्ति वा मकवे तु ज्ञाने तदसिद्धिः, प्रम या नावात् ; उपन्नम्य झानस्य तदनन्तरोन्ननान्येनेय विनाशस्य कल्प्यतयाऽन्तता दिक्ष- णावस्थायित्वस्यावश्यक चात् ॥ ननु प्रत्यक्षज्ञानस्य वनविषयक वात् क्षणिकत्वं सिद्धयत्येव । अतएव शवरस्वामिभिः (१ - १ - ५) 'क्षणिका हिसा न बुद्ध यन्तरकालमवस्था- - स्य बाबा, ।

·१०. , - स्तवकः] कुमुमालिविस्तरहितः । कि तादृशमेव गृह्णाति, अन्यादृशं वा, न वा कमपीति । न प्रथमः, तस्य क्षणस्या- तीनत्वात् ; प्रत्यक्षज्ञानस्य च वनमानाभन्वान् । न चाऽतीनमेव वर्तमानतयोल्लि- खनि, भ्रान्तत्वप्रमङ्गान ' न द्वितीयः, विग्म्यव्यापागयोगान् । प्रथमतोऽपि तथाऽ- भ्युपगमेऽनागनावक्षणप्रसङ्गात् । न तृतीयः, ज्ञानवहानरिति महाव्रतीयाः ।। तदसत् । ज्ञानं गृहाती यस्यैवाऽर्थस्या नभ्युपगमात् । अपि तु तदेव ग्रह- स्यन ' इति भापितम् । अत्र वामपन्दः पिबद्धमतम्बण्डन वसंरक्षणका हि मेति भाप- माण: बुद्धिक्षणिकावं बद्धर्म मानको समनमिति दर्शयन्ति । बौद्धमते च क्षणिकावमिथिम्- अर्थानां क्षणिकच त अयं बट इति प्रय घटस्य वर्तमान नया भानात् ज्ञानस्य स्थायित्वे तत् प्रत्यक्षमुपत्तिकाटे यं वर्तमानमा मकं क्षणं गृहदुःपन्नं द्वितीयक्षणेपि तद्ग्राहकं वा तदर- ग्राहकं वा अनाहकमेव वा : ना दमः; द्वितीयक्षण प्रथमक्षणगृहीतस्य नष्टतयाऽतीतत्वात् । वर्त. मानम्य ह्याभा प्रत्यक्षज्ञ ने भवन ; ननस्य प्रकाशः । अनीतस्यैव वर्तमानतया ग्रहणमित्यपि नः प्रयक्ष प्रनालकम्य तरक्षा नमव पत्तः । नाप्यन्यन हकवपक्षः, प्रथमक्षणे तदन्यद- गृह. या द्विपक्षणे कर गृह युक्तवत् । तस्य तद्ग्रहणसामध्ये सति हि पूर्वमपि तद्- ग्रह आवश्यकः । प्रत्यक्ष नहकावे तु माविक्षणमाहितया वर्तमान विषयकावस्वभाव- भङ्गः । न नुनयः। अयानको नियत्र पस्यः इनमेव न स्यादिति । अस्मिन् वैद्धपक्षे वस्तुक्षण कब मनायुपात: ममलकेन स्व काय शमवि ज्ञानमणिकत्वमन्यत्र गया सपनादम् । अयं घट इति प्रत्यक्षस्य वर्गम नक्षगवच्छिन्नतया बस्तुमाहित्यात् विशेपणतया नातम्य बनमानक्षणस्य ज्ञानदयोऽनिलयः वर्तमानवाहणाः प्रत्यक्षेण त्द- ग्रहणायोगात , वर्तमान नाटणा की च भ्रमय पत्तः, क्षणांश ग्रहणस्य च प्रथम- क्षणे ग्रहणम्य स्थित वेन दुर्ववत् ३ नकाशमात्रस्य यि यक्षणेऽस्ति तरक्षणाच कन्न घटादि गृहातीनि वक्तव्यमि । । अननस्य विपक्षणे मिया बात् अवर्ननस्य च प्र- न्यक्षेण ग्रहणाय गत् 'ज्ञातत्वर्थे ज्ञानमनुमानादवगच्छति ' इति भक्तिमिति चेत् - तदसत् प्रथमतस्तावदन्ययाग्रह नर सय किञ्चिद्वतमा म् । इनमय गृहात यस्य ज्ञानमर्थ- विषयकज्ञानाश्रय इति । ज्ञानमनिज्ञात तानुकालव्यापार वदनि वा नार्थ:. किन्नु गृह्णाति आरम्बने विषयों करती पवार्थः । तत्र च ज्ञान स्थिरं द्वितीयक्षणेपि पूर्वक्षणगृहं तं सर्व वि पर्याकुर्वदेवास्तति तत्वम् । नयति अवमानम्य वर्तमानतया ग्रहणाझमत्यापत्तिरिति वा- १. अय क. २. पाटः । १. वर्तमान मतया. २. प्र. ' यादृशं वर्तम क्षणावच्छिन्नम् , अन्यादृशं वितीयक्षण छिन्नम् इति व्याख्यानात् अर्थक्षणमित्यत्र कर्मधारय इति ज्ञायते । तथाचार्थक्षणिक ववादिबदमत पचासो भूठ इति प्रतीयते । अधिकं टिणी परिशिष्टे द्रष्टव्यम् । .

·: ? -- न्यायकुसुमाञ्जलिः चतुर्थ- णमित्यभ्युपगमः । नथाच ज्ञान प्रथमे यमर्थमालम्ब्य जातं, द्वितीयेऽपि क्षणे तदालम्बनमेव नन्नवनि प्रश्नार्थः । तत्र तदालम्बनमेव तदिनि परमार्थः । नचैव भ्रान्तत्वम् , विपरीतानवगाहनात् । तथापि ज्ञेयनिवृत्ती कथं ज्ञानानुनिः ? नदनुवृत्तौ वा कथं ज्ञेयनिवृत्तिरिति चेन् किमस्मिन्ननुपपन्नम् ? नाह ज्ञानपर्थ- श्वेत्येकं तत्त्वमेकायुष्कं वेति ॥ [0] सत्यपि वा क्षणिकत्वं कथपप्रत्यक्षम् ? इत्थं यथोच्यते - न स्वप्रकाशं, वस्तुत्वादितरवस्तुवन् । न च ज्ञानान्नग्यायं. ज्ञानयोगपद्यनिषधेन समानकालस्य तस्याभावात् । ग्राहककाले ग्राह्यस्यानीनत्वेन वर्तमानाभवानुपयनः । ग्राह्यकाले च ग्राहकस्यानागनत्वात् । इति चेत् -- नन्वेवं ज्ञाननाऽपि न प्रत्यक्षा स्यात् , त्यम् । प्रथमनो घटस्य यक्षणायक्तयवभिन्न गृहीतं चदपि तवक्त्यबस्छिन्न वेन यंत्र ब्रहणाट च ताक्षणाव छिन्न यस्यायन विवर्ष तानवमा न । अवनमा नाहिलं प्रयक्षस्या- नुपपन्न मिति चेत्-नहि प्रत्यक्षं यक्षगे तर मी तुं प्रवृत्तं दाद मानम् । पश्चात्तन्नाशेपि पूर्वमेव गृह तत्वेन दोपत् । अनश्च रक्षणनिवृत्तवधि ज्ञानानुवृत्तै, न काचिदनुपपतिः । नत्र ज्ञानार्थयारभेदः, यकनिवृत्तावन्यन्न स्यात् । यथाच ज्ञानोपतेः प्रागपि कश्चिकालमर्थः कश्चिस्थितः, तथाऽर्थनागाव्यश्चदपि अणमेकं ज्ञानमातीति । तामाणिकत्वहेतुरमिद्धः ।। [2] किञ्च ज्ञानस्य क्षणिक वन प्रत्यक्ष तुलपयुक्तमा ज्ञानाया अपि क्षणिकन्य- मप्रत्यक्षज्यं च स्यादिति नपरिहार ग किचित्रकार बलम्बन नक्षणिकमपि न नियतीन देवमिद्धिदेव । तथाहि - ज्ञानस्य क्षणिक यऽयन्यभन्मेत्रमा पान 'ज्ञानं न स्वापकांग अनुवान बटादिवयनरवदिति ज्ञानन्य स्वार्थ न प्रकाशनि प्रत्यक्ष विषय वं प्रपक्षज्ञ नव्य- नयन्नर कृतग्रहणेनैव बनव्यम् । नच बशिरवान्न भवनि ! 'कम्यंत्र इ. नस्य समूहाटम्बन बि- या घटपटादिसर्वग्राहकत्वसम्भवेन युग पद झन धेश्य तेरनि दनया ज्ञानस्य स्वपत्तिकालोपन्न- प्रत्यक्षमायन्यस्य दुर्वचन्चत् । स्व तरकालोपन्नप्रत्यक्षकाटे च विम्यान ततया स्वकारे तस्या- नागततया च न स्वग्रहणायोग'त् । अन्यथा प्रत्यक्षस्य वर्तमानविषयक त्यानुपपत्तेः' इति । पवमेव ज्ञानतायाः क्षणिय वाद प्रत्यक्षत्वम् । मा हि वस्तुब दस्व प्रकाशति ज्ञानग्राह्या वाच्या । नत्र न स्वजनकज्ञानेन स्वयं प्रयच्या; ज्ञाननाया भावितया तत्कालेऽभावात् । नच तदेव ज्ञानं ज्ञानोत्पत्ती मत्यां ज्ञातना रहतीनि युक्तम् ; पूर्व तटग्राहिणः पश्चात्ता हिवायोगात् । नापि ज्ञाननाम्पनिममयोत्पन्नज्ञानग्राह्या, प्रत्यक्ष इन्द्रियन्निकर्षस्य कारणतया पूर्वभाविया वश्यकत्वात् । तद् ज्ञान जनकस्य चेन्द्रियमानिकर्षम्य न स्थितम्य तःकालोपन्नज्ञ तनयाऽ- लब्धत्वात् । ज्ञानतात्तरकालोपन्नज्ञानेन च मा न प्राया। तदा तस्या अनीतत्वादिति कर ..

·स्तबकः कुमुमाञ्जलिविस्तर माहितः । . क्षणिकत्वात् ।। कथम् ? । इत्थम् -- न स्वप्रकाशा । वस्तुत्वान् , न जनकग्राह्या, अनागतत्वात् । विरम्यव्यापागयोगाच ! न समसमयज्ञानग्राद्या, ज्ञानजनकेन्द्रि- यसम्बन्धाननुभवान् । न च नदुनरज्ञानग्राद्या, नदानीमनीनत्वात् -- इति ।। क्षणिकत्वमेव नम्याः कुन इनि चेन् त्वदुक्तयुक्तरेव । तथाहि--यं अणमाश्रित्य जाता ततः परमपि नमेवाश्रयने अन्य वा. न वा कमपीति । तत्र न प्रथमः, नस्य नदानीमसत्त्वात् । न द्वितीयः, अप्रतिमंक्रमात । एकक्षणावगाहिनि च ज्ञाने तद- न्यक्षणाश्रयज्ञानताफलवन भ्रान्तत्वप्रसङ्गान् , रजतावगाहिनि पुरोवनिवृत्ति- ज्ञातताफल इव । न चान्यमपि क्षणं ज्ञानमवगाहते, तदानीं तस्यासत्त्वात् । न वृतीयः, निःस्वभावनापमङ्गात् । न ह्यसौ तदानी नदीयाऽन्यदीया वेति ।। [21] अतीनेनापि नेनैव क्षणेनोपललिताऽनुवत्तने इति चेन् – एवं नहि वर्त- तम्याः क्षणिकत्वमिति चेत् -- व दुक्तनीयैव . तयाहि -- अब कट इति वर्तमानक्षणावलिछ- नगटग्रहणे वर्तमानक्षणविन्यकमिदं ज्ञानं ज्ञाततयाऽनुमंत्रमिति वनव्यम् । तत्र इतना वक्षमपि क्षणिकत्वा दुर्लभमि युच्यते। मा हि जानता. स्थायित्व करे, हि नक्षणे पुत्र यक्षगनिष्ट वेन जाता ताक्षणनिष्ट व नदपक्षणन्टिा वअवृत्तिरेव वः । नादा:, तम्य अगम्याती नावान् । न द्वितीयः, तस्या अमाय: गमन शनि वकलयात् । यक्षगावगादि यद् ज्ञान नस्य ज्ञा- नभ्य तक्षणान्यक्षणायक वनाफलकाव सिद्धया इदं रजनमिति र जनज्ञानस्य पुरोनियुक्ति- नेष्टज्ञतत कलकरव - मन्त्र प्रसङ्गत् । नहि नत्र र जनजान र जने ज्ञानतामुप दयतिः जग- हर्तिरजत कुत्रापि इदं ज्ञान मिति तदाऽननुभवात् । शुनवेव इदं ज्ञानिनुभवात् । यद्यपि गुरुमतबिटक्षणे नन्द्रियवादिप्रकृतममतेऽन्यथाव्यानिवन्य दिदमोंगि रजतनाने विषयः: अथापि में मन्यन इटम नेन ई ज्ञान मेत्यनुनवाः किन्तु र जनमहणेन । तयाचैकग्रहणप्रयु न बन रहा। नत्र भ्रम चमिति प्रकृतप्येव स्यादिनि । बानुजनाविषय हातनोत्पत्तिरयुक्त. सर्वत्र प्रसङ्गात् । नच पूर्वक्षणविषयकज्ञानमुत्तरक्षणविषयकमति, क्षणस्य तस्य बदाऽनागतत्वात् ।। नच दायोऽवृतिपक्षः; धर्मस्वभावकःवभङ्गप्रसङ्गात् ।। 21] ननु न सर्वा मना तस्या अवृत्तिवम् . पूर्वक्षणे स्थितत्वात् । तन्नाशानन्तरं तदुपलक्षिताऽनुवर्तते. आश्रयनाशानन्तरं क्षणमेकं रूपरसादिवदिति चेत् - तर्हि प्रकाशापर- पर्यायायाः तस्यास्तदा वर्तमानार्थकत्वं न स्यात् । अन्यथा पूर्व वर्तमानस्थलमात्रेण वर्तमानार्थ- - -- तु १. प्र. 'ज्ञातताजननांतरकाले तदिन्द्रियसंबन्धस्य प्राप्त्या तासमकालं तदभावादित्यर्थः । अनुभवेति भूप्रामाविन्यतम्य रूपम् । १२. पदवीदं रजतमिति ने नः पुरवयदि विषयः, अथापि तन्मतेऽन्यथास्यायभावात् इदंज्ञानभिन्ने रजतज्ञ. ने शुक्तिन विप इति म० । 6 ·२२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [चतुर्थ. -- मानार्थता प्रकाशस्य न स्यात् ! अन्यथा जानस्यापि तथानुत्तेः को दोपः? नहि वर्तमानार्थप्रकाशसम्बन्धमन्तरेण ज्ञानस्यान्गा वर्तमानावभासता नाए । अर्थनिरपे क्षपकाशनानुवृत्तिमात्रेण तथात्वे भूत भाविविषयस्यापि ज्ञानस्य तथाभावप्रसङ्गात् [P] अथ मा भूदयं दोष इति स्थल एवं वर्तमानः प्रकाशेनाश्रीगो इत्य- भ्युपगमः, तदा तज्ज्ञानस्यापि स एव विषय इति तस्यापि न क्षणिकत्वमिनि । कवव करे इति वर्तमानक्षणमाहितः ताक्षणनाशानन्तरं तरक्षण पलक्षितत्याऽनुवृत्युः तौ को दोष : वर्तमानार्थकत्वनिर्वाहे सति वर्तमानामत्वानिर्वाहासंभवात् । नहि विषयनिष्टज्ञात ताजनकवातिरिक्तं विषय संबध ज्ञानेनुपयतस्तव मते नस्य वर्तमानार्थकज्ञातताहे. नुवातिरितं. वर्तमानमत्वं नाम किञ्चिदस्ति । एवञ्चार्थरूपाश्रयाभावेऽपि प्राकटयानुवृत्ति स्वी.. कृत्य तावन्म त्रेण वर्तमानार्थक्रवान्युपगमे, यस्य ज्ञानस्य वर्तमानामवमनिटं, तस्य भूतभावि- निकाय युनायः वर्तमान भावप्रमंगः। अते. ज्ञानताया वर्तमानार्थक ररक्षणाय य क्षण- मा श्रत्य तः मान शव..ले. मानदय व स्त्री कार्यमिति सिद्धं न, अपि क्षणि- कवम् । अब हामि क्षणिक वादनत्यदय.. . [-- अब दंत स्थलायव व मानव प्राक.व्य.श्रय-वस्त्र के मात । तथाहि – नहि बैद्धवन सर्वक्षणकाव कराचदभिमतम! असे घटा दी जातः ज्ञातन असते व नुवर्तत इनिन तत्र बनानाय क्षतिः, नापि क्षणिक वम् । यस्तु · अयं वन' इ.ट प्रत्यक्षं बट विशेषतः मानम ने. वर्तमानकाय:, तस्य क्षणपन्या तनिष्टज्ञान ८व क्षणिकवाद- प्रत्यक्षावमा मते अन । नत्र कशी नविशेषणम् किन्तु अनेकक्षणानुवृत्त स्थरकट व ब विपणमन्य युक्तम्मने इनि चन् ६. ज्ञान विषय व ततापत्य ३ व अपचा नव नुकसय च नमानस्थल का विषय कोव वर्तमानामाव- भन्न स्थानिय त्रम् । अन्न म्यगोपवीन मनाक टन त् काय..ज्ञानेषु स्थन्ट. कल विषयक या पूनिटच नुतरम्य प्रकार । बक्षण न प्रत्यक्ष. कित्व- ज्यादा मियर या । यसमाविका प्राय सणस्य ज्ञानमतकाल व नाश्न मन कृतन ३.२८ वमन . ३.१० काया दुपत्त वाममयादपि प्रत्यक्षस्य क्षण . वयक या नाव.नयों का युकवा यात क्षण समपि क्षणो. " या या दुषः । ....... इनकम मद्धं ज्ञान भन्द्रियच मात्राम्य सम्म कमाया पवित्रा समिति तत्र १. प्रकाशम्यान पद नार्थ कमिन : कामयाम्याने प्रया। अनैचियमाटोच्य प्रकाश पदस्य ज्ञातन परस्त्र पल फकका संगछन इनि म ।

·स्तबकः] कुमुमानलिविस्तरसहितः । २३ [25] ननु (४ , ज्ञानदिपक चन् , विषयमचारो न स्यात् , संजातसम्ब- न्धत्वात् । न च जिज्ञासानियमानियमः, तस्याः संशयपूर्वकत्वात् , तस्य च ध. मिज्ञानपूर्वकन्यान् , धर्मिण मन्निभिपात्रण ज्ञाने जिज्ञासापक्षणे वा उभयथाप्य- नवस्थानादिति नन्न जाननापक्षेपि तुल्यत्वात् । तस्या अपि हि जयत्वे तत्परम्पराज्ञानापानान् ; जिज्ञासानियमम्य च तद्वदनुपपत्तः । नचन्द्रिय सम्बन्धवि- च्छेदाद्विराम इनि युक्तम् - भान्मनाकट्याव्यापनात् ।। स्वभावत एव काचिदसाव- ---- [P] ननु (४) वायसरानियन इ. नदीन्द्रियमिति मायामः । यद्येन्द्रियक स्थान , बटादिज्ञानम्य मन्नम् संयुकानावर व मनि वाच्य इनि तस्य सर्वदेव सत्रात पद- ज्ञानप्रत्यक्ष समना न प्रत्यक्षमा कानयामिति मानस प्रत्यक्ष परंपरेव स्यादिति न बाल विषयान्तरग्रहण प्रमति । यदि नदीप सन्निकर्षे तदभिभवन बाप क्षमेव जायेत, तर्हि प्रमिक नयक्ष पवन एव न दिनि । नच यदः यजिज्ञाला तदान प्रत्यक्षमिति कदा- चिन कदमदाय च ई निति वाच्यम् - जिज्ञसया संशगजन्यवान संश- कप च न मन्त्र को परमज्ञानस्यैव भावेन मंशय नम याताया नायोत 7. नस्ल. नई नव जिज्ञास नामिन्द्रियमतिकार्यमल जातं वभिमाशं वः : अव नयन मन्द्रियमन्त्रिक पबलेन इनकार ग्रहण समय उनस्पति न वाटाइन पति अनिम्य साक्षाचे काम जन, नाना। स्वाति ने निव न भवेदिति चन – मानवनियमवर यवत् । इन बड़े उपन' या ज्ञान काम नाईक ज्ञान इनिन 'मुपदिन्न' या इ- बनान प्रार, नन: पुनर को वरपर धारेत मानिति । नत्र । ताकि विज्ञ सयां मारा: नन , स्थान मिति वरम् पूर्व विमापध ज्ञानभावन नाम: म जिये . च स्वान् ; पोचव इ ईच मनाम्युनमः मालिकामाय मर व प्रमान. लिने का किया समस्यामा कमी ति वन मे पहाड मुनि कम मानिननन मन- मयुक्तानमना यस मनिकमसविता तयार.नमसंगत् नमानस्य - मप्राक यम् पवियसपासवर। ननु ज्ञात रूपच मनस्य पूर्वमभावेन जिमप्रसन्य- भावादजितामित्व जातता जयते । नच तावता सर्वज्ञाततालान प्रसङ्गः: अनुभवानुरोधन न ·न्यायकुसुमाञ्जलिः [चतुर्थ- , जिज्ञासिताऽपि ज्ञायते, न तु सर्वेति चेन् - तुल्यम् ।। प्रागुत्पन्नज्ञाततास्मरण- जनितजिज्ञामः समुन्मीलितनयनः सजातज्ञानरामुत्पादितपाकटयं जिज्ञासुरेव पतिपद्यते इन्यतो नानवस्थेति चेत् --- तुल्यमेतत् ।। [24] ननु (५) ज्ञानं न सविकल्पकग्राह्यं, तस्य निर्विकल्पकपूर्वकत्वाद् ; निर्वि- कल्पकगृहीतस्य तावत्कालानवस्थानात : तस्य तेनैव विनाशात् । नापि केवल- निर्विकल्पकवेद्यम् , नस्य सविकल्पकोन्नेयत्वेन नदभावे पमाणाभावात् । न च समवायाभाववनिर्विकल्पकनिरपेक्षसविकल्पकगोचरत्वं ज्ञानस्येति माम्प्रतम् तयोविशेषणांशस्य प्राग्ग्रहणादनुमानादिवत्तदुपपत्तेः; प्रकृते तु ज्ञानत्वादेग्नुप- स्वभाव एव शरणमिति समाधानादिति चेत् - ज्यमेव ज्ञानमयजिज्ञामितमेत्र किनिट्रात, केञ्चिन्न गृह्यत इति स्वभावत एव निम्तिव्यः । नधाच यदा न गृह्मने नदा बाह्यविषय- सच र इनि । ननु विना कारणं स्वभावना व्ययाय न प्रमाणिकी अती जिज्ञासायां सन्यत्र ज्ञातनाज्ञान: न चेन , बाह्यमन र इन्यवाद । धर्मिज्ञ न भावे काय जिजामति चेत् -- 'बट- गत ज्ञान तव्यनं: मदृष्टयेऽपि त जानी जानुपनातनाय: सामान्यता ब्रहणात्तस्म- णेन जिज्ञान या सामान्यतो जनितायां नयनर्मलकपबला मप्रनि जानेन ३.नेन समुपादिता ज्ञानतः जिज्ञासु च द गृहानि । यदः तु नैवं विज्ञान, नदा विषयान्तर नुवनम्' इति चन्-- उता तुल्यम् । प्रकृतज्ञानरू धमणः प्रदाऽपि मजा यज्ञानम्मरणम्.एचर्मिज्ञान जनित- नियम व मात्रः-३ इनान्यक्ष न्दन व वश्यमञ्च र नहान् । तथा च नेन्द्रियक वरून मध्ये ग्रट मामध्यम बायपावित्रत वायत निवारप्रयाजको व्याप्यवामिद्ध इति ।। [-] नया अनुमान लग्न नमन्द्रिय विकल्पाविषयच मात निवि- का विवादित जमादार बात । ज्ञान न विकल्पविषयः विक्ष- णानन्यायधन् । जाने तक का नायक क..."ट इन पायानन्तर हि मलिक यो. पनिः । नविकल्या पातकाले च विषय अवरपकः, प्रत्यक्षस्य वतमानन हि वात् । नच ज्ञानं क्षणावस्थाथि, नस्य म्वोत्तरगुणनाश्यतया निर्विकल्पनेव नागात् । मविकल्पस्य निर्वि- कल्यपूर्वकनया निर्विकल्पस्यावश्यक वात् । नापि निर्विकल्पविषयः, मविकल्पाविषयत्वात् । अतीन्द्रिय दिनिर्विकल्प सर्वत्र विकल्पकरटेनानीयते । न च ममवायाभावया निर्विकल्प- निपक्षमा कल्पना यस्य तृतीयस्तबकान्त निमपिन वात् तदेय ज्ञानस्यापि तदुत्पत्तिद्विती- यक्षण व निर्विकला बिनैव मविकल्पग्राह्य वमस्तीति साम्प्रतम् -- ममवायाभावयोः प्रतियो- गिविशिष्ट नयत्र प्रहमान अभाववादश्च घटप्रतियोगिक वाद्यपेक्षयाऽतिरिक्त जान्यादिरूपत्वा- भावन नियामक प्रणम्य च पूर्व गृहीत यात विशेषणज्ञानमढ़ावात निर्विकलां विनंत्र .

·१ स्तबकः ]] कुमुमानलिविस्तरसहितः । २५ लब्धेरगृहीतविशेषणायाश्च बुद्धेविशेष्यानुपसंक्रमात्कथमेवं स्यात् । न; उत्पन्नमा वस्यैव वाद्यविषयज्ञानस्यालोचनात् । ततस्तत्पुरस्सरं प्रथमत एव तज्जतीयस्य ज्ञा- नान्तरस्य विकल्पनात् । इन्द्रिय सन्निकर्षस्य तदैव विशेषणग्रहणलक्षणसहकारिसंप- तेः। व्यक्तयन्तरसमवेतमपि हि सामान्यं गृहीतं तदेवत्युपयुज्यते । अन्यथाऽनुमाना- देविकल्पानामनुत्पादप्रसङ्गः तदनस्य विशेषणस्याग्रहणादन्यगतस्य चानुपयो- पातिक लिङ्गग्रहणमहकारि स्यादिति । एतेन शब्दादिप्रत्यक्ष व्याख्यातमिति ।। [25] स्यादेनन् (६ विषयनिरूप्यं हि ज्ञानमिष्यते । न चातीन्द्रियस्य परमाण्वादे- वशिष्टज्ञानरूपा विकल्पोत्तयुक्ता, यथा वाहरूपविरोपणस्य परामर्शकाल एवं गृहीतवात यतो बद्दिमान विशिष्टानुमित्या बुत्पत्तिः। प्रकृते तु पूर्व विषय पस्य ज्ञानविशेषणस्य गृही- सम्वेऽपि ज्ञानवप्रन्यवानुमितिबादेः प्रागनुपलब्धत्वात् विशिष्टयुद्धश्च विशेषणमगृहीत्व विशेष्यमादिवान वन मनमाय च एवं विशेषणानाभावेऽनुपपन्नवा कथमन्त्र निर्षिक विजय चकिचन - प्रथमतो ज्ञानं तनिकला जानविषयकं ततः उनट ने ननः निधिका विनैव विकल्पमित वर्णनेनादोषात् । देतीयानयनिक, निकिरकरूपमतकामियननया इन्द्रियमानस्य सवि- कन्रजनने सन यान । यदापि नवं यज्ञनव्यक्ती गृहीतं, नतु सविक पविषयद्वितीय- व्यक्ता: ; न दं.. जनवयकवात् । प्रकृतव्यनिनिष्टविशेषगज्ञाने सत्येव सवि- कपमिति निकमात्र कायम यानिमाविक पनि नपोरन् : वयवाहिगत येत विवस्य नयनया दगत विग्रह स्यानुफ्युननाचा स्वदभिमततया - ठेङ्गपामा पनि मानक समय समयान । नन्वनुमिन म त्यनुव्यवसायनिर्वाहः के- यन् , अनुपम मियदयात् : सिद्वर नुमति प्रतिवन्ध्यवान : निर्विकलोन चानुमिति- नाशादिनि न .. मन मिनिनिय पन इट्य यनुमितिसक्कियोपत्तिः मिप विमानानुन नबनुव्यवसाय भवितुमहतीति । यदा विषय विशेषणस्य घरगृहीता लम्यान मनस्यामि यमन व सविकः सम्परन्तु तस्य ज्ञानावानुमिति- बायझे निर्विर पर कार्यमितिः। एवं व्यकिभेदेन निर्विकासविकोपादनेन द्वि. अणावस्थायिनःशब्दस्य यज्ञश्च प्रत्यक्षम:म निरूपितं भवति । एव त्रिक्षमानवस्थायि- चरू पहेतोदशदादी व्यनि- प्रष्टयः । तथाच प्रकृत तीन्द्रियःवमाकडे तुरघसिद्ध इति ! 125 स्यात ६ जनमतन्द्रियं शनाय दतनिवार्य विषयक नवदित्यनुनाने- १. प्र. 'अनुमित्यनुव्ययमविकांचवर्तमानाय मग प्रत्यक्षविय सी- कृत्य निर्वानाम् स्वं न पत्त मानाय नगर पादि 7 ·. २८... न्यायकुसुमाञ्जलिः [चतुर्थ- [27] ननु नेश्वरज्ञानं प्रमा, नित्यत्वेनाफलत्वात् । नापि प्रमाणम्, अकार- कत्वान् । अत एव च न तदाश्रयः प्रपातति - उच्यते मितिः सम्यक् परिच्छित्तिस्तद्वत्ता च प्रमातृता । तदयोगव्यवच्छेदः प्रामाण्यं गौतमे मते ।। ५ ।। समीचीनो यनुभवः अमेति व्यवस्थितम् । तथाच अनित्यत्वेन विशेषण- मनर्थकम् , नित्यानुभवसिद्धी तव्यवच्छेत्स्यानिष्टत्वात् ; असिद्धौ च व्यवच्छेद्याभा- वात् ! नचेदमनुमानम् . आश्रयासिद्धिवाधयोरन्यतराक्रान्तत्वात् । न तत् प्रमा- करणमिति त्विष्यत एव, प्रयया सम्बन्धाभावात् । तदाश्रयस्य तु प्रमातृत्वमेत- देव यन् नन्समवायः । कारकत्ये सतीनि तु विशेषणं पूर्ववन्निरर्थकमनुसन्धेयम् । यद्येवम् , ' आप्तमामाश्यान ' (न्याय०. २ - २ . ३७) इति मूत्रविरोधः । तेन हीश्वरस्य प्रामाण्यं प्रतिपादने, न तु मानल्यमिति चेन् - न - निमित्तसमावेशेन व्यवहारसमावेशाविरोधान । प्रयासमवायोति प्रमानृव्यवहारनिमित्त प्रमया त्वया- मभवापूवोकरूपमेव गृहीतग्राहित्वमिति तस्येश्वरज्ञानेऽभावात्तस्य प्रामाण्यं निराक्षेपम् ; निष्कृष्टं यथार्थानुभवःवम्पप्रमाणञ्च तत्र निर्विवाद मिति ।। 27] नन्वन्यथेश्वरज्ञानप्रामाण्यं निषेधामः । किमिदं प्रामाण्यं प्रमावं प्रमाकरणत्वं का! नायः, प्रमायाः प्रात्वर्धनया क्रियारूपायाः कार कनिष्पाद्यतया जन्यवान् ; ईश्वरज्ञानस्य अनित्यत्वस्वीकारेण कलाना मकवात् । नान्यः, अकरणत्वात् । एवञ्चेश्वरस्य प्रमातृत्वमप्य- पद्धमिति चेत् - उच्यते – मितिनीम यथार्थानुभव एव; प्रमातृत्वञ्च तदाश्रयत्वमेवेति यथा- क्रममीश्वरज्ञाने ज्ञवो च तदक्षतम् । सूत्रे गौतमाभिमतमीश्वरगतं प्रामाण्यञ्च प्रमाऽयोगव्यवच्छेद- रु.३म् । अत्र प्रमतक्षा नियन्वे सति यथार्थानुभवत्वमिति अनित्यत्वविशेषणदानं नित्यानु- नवमिदयसिद्धिधामनुपपन्नम् ; मिद्धो तत्प्रमात्वस्यापीष्टतया तयवच्छेदस्यानिष्टतयाऽनित्यत्व- विशेषणायोगान : निनासिद्धौ च व्यावभावेन तद्विशेषणवैयात् । किञ्चेश्वरज्ञानं न प्रम कटाना मकवादिनई माध्यानुमापकं न भवनि, आश्रयासिद्धत्वात ; कथमपि तत्सि- यङ्गीकारे प्रमा म्यादि ततपत्र मिद्धतया बाधात् । यत्तु तस्य प्रमाकरणत्वरूपप्रामाण्यं न वतीनि-नदिष्टम् । प्रमानुबपि न कर्तृकारकावे मति प्रमासमवायानुयोगित्वरूपम् ; ईश्वर- मिझौ नाप्रमातृवम्य ६ मिद्धतया तव्यबच्छेदायोगात् ; असिद्धौ च विशेषणदानवैयर्थ्यात् । अनः प्रमातृवं प्रमा समायानुयोगित्वमात्रम् । एवं चेत् , कथं ' मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रा- माण्यमानप्रामाण्यान ' इत्यातस्येश्वरस्य प्रमातृत्वं विहाय प्रमाणत्वं न्यापदर्शने प्रतिपाद्यत इन चेत् प्रमात देव प्रमाणपद प्रवृत्तिनिमित्तस्य प्रमाऽयोगव्यवऽन्छेदस्य नित्यप्रमाशालिनि त- , ·- स्तबकः] कुमुमाझलिविस्तरसहितः । २९ गव्यवच्छेदेन सम्बन्धः प्रमाणव्यवहागनेमित्तम् । नदुर्भपश्चेश्वरे । अत्रापि कार्ययेनि विशेषणं पूर्ववदनर्थकमहनीयम् ॥ 28] स्यादेतन्-प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं, प्रमिगोतीनि राना इति कारकशब्द- वमनयोः । तथाच कथमकारकमर्थ इति चेत्-न- व्युत्पत्तिमात्रनिमित्त- वात् । प्रवृत्निानामिनं तु यथोपदर्शितमेव व्यवस्थापनान् । अन्यथा अस्मदादिए न प्रमातृव्यवहारः स्यात् ; सर्वत्र स्वातन्याभावात् । क. महारत्वन्यत्र य- गुप्यन्यनिमित्तकोऽपि, तथापीहोक्तनिमित्तविवक्षयवति ।। एक हि पञ्चपप्रमाणा- भ्युपगमेऽपसिद्धान्तः । न हि तन् प्रत्यक्षमनुपानमागमो बा, अनिन्द्रियलिङ्गशब्द- करणत्वात् - न - साक्षात्कारिप्रमावत्तया प्रत्यक्षान्तावाद , ; इन्द्रियार्थसानिक स्मिन् समावेशात्प्रमातव्यवहारेण सह प्रमाणव्यवहारसमावेशे न कश्चिद्विरोध इति॥ कार्यया प्रमय:- ऽयोगव्यवच्छेद एव प्रमाणत्वमिति चेत् - कार्ययेति विशेषणं मिल देशा मयुक्तमिति । [28] नन्वीश्वरस्य प्रमाणत्वं प्रमातृत्वञ्च न भवतिः प्राण प्रीयते अनेनेति करणकारके, प्रमातृशब्दस्य च प्रमिणोतीति कर्तृकार के व्युत्पन्न वात् । ईश्वर प्रमावा नित्यत्वेन ईश्वरम्य तत्र कथमपि कारकवाभावादिति चेन्न गोशब्दस्य गच्छतीति गमनरूपनिमित्त- मादाय व्युत्पत्तावपि अगन्छन्यपि प्रयोगासास्नादिमत्त्वमेव यथा प्रवृत्तिनिमित्तं, तथा प्रमातृ- शब्दस्यापि प्रमासमवायानुयोगि वमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् ; अन्यथा ज्ञानादिकतिपयक्रियायाः प्रायोऽपुरुषतन्त्रत्वेन प्रमायां जीवस्यापि, स्वतन्त्रः कर्तेत्यनुशासित प्रयनाश्रयः रूपस्वातन्त्र्या- भावेन कर्तृकारकत्वाभावात्प्रमातृत्वव्यवहारायोगात् ॥ अस्तु प्रमातृत्वम् ; प्रमाणत्वं तु कथ- मिति चेत्-यद्यपि चक्षुरादौ प्रमाकरणःवरूपं प्रवृत्तिनिमित्तमनुयायि अबाधितमिति व्युत्पत्ति- निमित्तातिरिक्तं प्रवृत्तिनिमित्त नापेक्षितम् ; अथापि ईश्वरे अयोगव्यवच्छेदरूपप्रामाण्यविवक्षया तथा प्रयोगः । नन्वेवं तर्हि प्रमाणं पञ्चविधं, तत्र चत्वारि करणरूपाणि, पञ्चमं प्रमाऽयो- गव्यवच्छिन्नरूपमिति पञ्चधा प्रमाणविभागः कर्तव्यस्स्यादिति तथाऽनुक्तत्वादनुक्तप्रामाण्यस्यापि कस्यचित्स्वीकारेऽपसिद्धान्तः । नच तदीश्वररूपं प्रमाणं क्लृप्तान्तर्भूतम् ; इन्द्रियलिङ्गशब्द- रूपकरणभिन्नत्वात् । उपमानभिन्नत्वं तु स्पष्टमिति चेत् - न - ईश्वरज्ञानस्यापि साक्षात्कारि- त्ववत्तया प्रत्यक्षत्वसिद्धी प्रत्यक्षप्रमाणत्वस्य प्रत्यक्षाऽयोगव्यवच्छेद रूपस्येश्वरे इन्द्रियार्थसन्निकरें च संभवेनेश्वरस्य प्रत्यक्षप्रमाणेऽन्तर्भावात् । फलायोगव्यवच्छिन्नं कारणं करणमिति ह्याहुः । अत इन्द्रियार्थसन्निकर्षे प्रत्यक्षायोग व्यवच्छेदो निर'बाधः । इदमेव च प्रमावत्वं प्रमा. नित्ययोगरूपं स्वाव्यवहितोत्तरकादनियत्वर्तिप्रमाकत्वम् । तथाच रदसत्त्वेऽव्यवहितोत्तरकाले प्रमा न स्यात् , तत् प्रमाणम् । अतो नाकाशादेः प्रमाणावपत्तिः। इदमेव कलायोगेति फल प. -- . 8 ·न्यायकुसुमाञ्जलिः चतुर्थ- पात्पन्नवस्य च लौकिकमात्रविषयत्वात् ।। 20] स्वादेश - तथापीश्वरज्ञानं न प्रमा, विपर्ययत्वात् । यदा खल्वेनद- स्मदादिविभ्रमानालम्बते, दैतस्य विषयमस्पृशतो न ज्ञानावगाहनसम्मन्न इति त- दर्थोऽप्यालम्बनमभ्युपेयम्। तथाच तदपि विपर्ययः, विपरीतार्थालम्बनत्वात्। तदन- वगाहने वा अस्मदादेविभ्रमान् अविदुपस्तदुपशमायोपदेशानामसर्वज्ञपूर्वकत्वमिति- न-विभ्रमस्याप्रामाण्येऽपि तद्विषयस्य तत्त्वमुल्लिखतोऽभ्रान्तत्वात् । अन्यथा भ्रान्ति- समुच्छेद सङ्गः: प्रमाणाभावात् ।। तथाप्यारोपितार्थावच्छिन्नज्ञानालम्बनत्वेन कथं न भ्रातत्वमिति चेत् - न.- यद् यत्र नास्ति तत्र तस्यावतरिति भ्रान्त्यर्थ- त्वान् । एतदालम्बनस्य चैवमुल्लिखनः सर्वत्र यथार्थत्वात् । नहि न तद्रजतं, नापे तासन् , नापि तनावगतमिति ।। अन्यथा देन सूच्यते । अत ईश्वरः प्रत्यक्षप्रमाण । न्यायसूत्रे 'इन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्न ज्ञान' मिति उत्पन्नत्वघाटनप्रत्यक्षलक्षणकरणं तु जीवज्ञानमात्राभिप्रायेण ।। [29] नन्वेवमीश्वरज्ञानमप्रमैव, भ्रमत्वात् । भ्रमत्वञ्चास्मदीयमविषयकत्वात् । ज्ञानस्य च विषयावच्छिन्नस्यैव ज्ञेयतया ईश्वरज्ञानस्य भ्रमग्राहित्व भ्रमविश्यमाहित्वस्याप्यावश्यकत्वात । नमान हित्वे तु असर्वज्ञत्वादस्मद्धमनिवृत्यर्थानामुपदेशानामसर्वज्ञपूर्वक वेनाश्रद्धेयत्वमिति चेन्न- नमस्याप्रमावेऽपि भ्रमविषयज्ञानस्य भ्रमत्वाभावात् ; तस्य तत्त्वोल्लेखित्वात् । भ्रमपदार्थ एव न सिद्धयेत् । तत्वज्ञानेन हि वस्तुसिद्धिः । भ्रमज्ञानं च न ते तत्वज्ञानमिति । नन्वथापि भ्रमग्रहणे सति अविद्यमानविषयस्यापि भ्रम इव ग्रहणात् कथं न भ्रमत्वमिति चेन्न- प्रकारो यत्र विशेष्ये नास्ति तत्र विशेष्ये तस्य प्रकारस्य ज्ञानं हि भ्रान्तिः,यथा शुक्तौ रज- तत्वस्य; एतद्रमविषयकस्य च ज्ञानस्य, भ्रमो यथाऽस्ति एवमेव तत्वमुलिखतः सर्वांशेपि यथार्थ (वात् । शुक्तौ रजतंभ्रमवानयं जीवः इति हि ईश्वरः प्रत्येति । तत्र शुक्तः रजतत्वाभावेपि भ्रमे शुक्तयंशे विशेषणतया भासमानं नहि न रजतम् । नच भ्रमेऽवच्छेदकतया तन्नास्ति । नच तत् तत्रावच्छेदकत्वेनागृहीतमिति । तथाच शुक्तिविशेष्यकरजतःवप्रकारकभ्रमज्ञानवानयमिती- श्वरज्ञानेन भ्रमे शुक्तिविशेष्यकत्वं रजतत्वप्रकारकत्वं च वर्तमानमेव गृह्यत इति तद्यथार्थमेव । अतो यथार्थानुभवत्वरूपप्रमात्वमपि तत्र नास्तीति नाशकीयम् । तसिद्धीश्वरज्ञानस्य प्रमा- णत्वम् , ईश्वरस्य प्रमातृत्वं प्रमाणत्वति ॥

·स्तत्रका कुमुम लिविस्तरसहितः। ३१ [] माक्षात्कागिण नियोगिनि परद्वारानपेक्षास्थिता भूतार्यानुभव निविष्टनिम्विनप्रस्तारिवस्तुक्रमः ।। लेगादृष्टिनिमित्तदृष्टिविगमप्रभ्रष्टश कातुषः शहान्मपकलङ्किाभिः किमपरस्तन्मे प्रमाणे शिरः ।। इति न्यायकुनुमाञ्जली चतुर्थस्तवकः ।। ४ । ।। श्रीः॥ [34] यस्य खलु साक्षात्कारितात्यविषयिताशालिनि इन्द्रियादिनिरपेक्षम्पितिक नाश- विधुरतया नित्यं सम्बद्ध यथाभूतार्थानुभवे सर्वाण्यपि अनन्तविचित्ररूपाणि कनिकाणि वस्तूनि यथावदसङ्करेण विषयभूतानि, स भगवान् सर्वज्ञतया यत्किंचदंशाज्ञानप्रयुक्त न्यर्थ'पदेष्ट्रवादि. दोपविरहण स्वापदेशेऽप्रामाण्यशङ्कामपामपि प्रभ्रंशयन्नस्माकं प्रमाणमस्ति तन्नःस्तिको नान्यथा वा वृथाशङ्कावर्धनेन स्वयमाविले: पापिभिश्व परैः किमिति ॥ इति सप्तशैलधामश्रीधामदयाधनस्तुरीयमिमम् । व्याकृत देशिकदर्शनधुरन्धरो वीरराववस्तबकम् । इति कुसुमाञ्जलिविस्तरे चतुर्थस्स्तबकः !! । श्रीमते हयवदनपरब्रह्मणे नमः ।। शुभमस्तु ।। . १. प्र०. ' यद्वा भूतार्थोऽनुभवो यस्य, तादृशि साक्षात्कारवति शिवे ।। २. पाठोऽ तार्किकरक्षाव्याख्याने मल्लिनाथीये दृष्टः। प्र. नानापदार्थानामिति व्याख्यातम् । प्रस्तारो हि विस्तारो नानात्वं वैचित्र्यम् । प्रस्तावि इति क. ख. पा०.। ३. दुष्टमिति कुचित् पाठः, तत्र भावे क्तः इति प्र..

·No text on this page.

·6. श्री श्रीमते श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः न्या य कु सु मा ञ्ज लौ पञ्चमस्स्तवक:. - नन्दीश्वरे प्रमाणोपपत्तौ सत्यां सर्वमेतदेवं स्यात् । तदेव तु न पश्याम इति वन् – नह्येष स्थाणोरपराधः यदेनमन्धो न पश्यति । तथाहि कार्याऽऽयोजनधृत्यादेः पदात् प्रत्ययतः श्रुतेः । वाक्यात् संख्याविशेषाच साध्यो विश्वविदव्ययः ॥ १ ॥ [2] भित्यादि कपूर्वक कार्यत्वादिति न वाधोऽस्योपजीव्यत्वात् प्रतिबन्धो न दुवैलैः । श्रीः कुमु मा ञ्जलि विस्त रे - पश्रम : स्त व क : . यं भूतभौतिकमयेऽत्र परैरसाध्यादैकैकतोऽद्भुतगुणादपि तर्कयन्ति । सोऽयं श्रुतश्रुतिषु विष्णुरशेषदृश्यश्रीशैलधाम्नि रमया मयि सन्निवत्ताम् ॥ नन्वदृष्टद्वारा यागादेः फलमाघनत्वं, तद्बोधकस्य वेदस्याताधीनं प्रामाण्यं, तादृशा- तमद्भावे बाध काभावः, तदातधोपयोगितन्निष्टज्ञानप्रामाणपञ्चैतावता न्यरूपि । सर्वमिदं सती- श्वरसाधकप्रमाणे यथोक्तं स्यात् । न खलु बाधकामावमात्रेण वस्तुसिद्धिः । साधकं तु न पश्या- म:, क्षित्यादिसकर्तृक व- वेद पौरुषेयत्वादिनाधकहे तोरतर्वस्याऽऽभासत्वादिति चेत् - 'नोप स्थाणोरपराधः,यदेनमन्धो न पश्यति' । नान्धो न पश्यतीत्यर्थस्सन्नमन् भवति । अटु- यस्थाणुः पुनरन्ध आटोपन गन्छन् स्थाणुना प्रतिहन्यते । कोऽयं स्थाणुः? ईश्वरः, वृक्षावोंशश्च, यथा यूपश्चनस्थाणुः । अतः पामरैरप्रमितोऽपि परीक्षक कार्यत्वायोजनधृतिसंहारादिभिहें- जुभिरनाभासैरसो सर्वज्ञोऽकर्मवश्योऽनुमीयते । साध्यइत्यत्रान्वयेपि हेतुत्वे पञ्चम्यः कारिकायाम्।। [2] तत्र क्षिप्यादि कर्तृपूर्वकं कार्यत्वादिति प्रथमः प्रयोगः । नास्य हेतोराभासता । तथाहि - ईश्वररूप प्रतियोग्यसिध्दी बाबायोगस्य तृतीयस्तरकायोक्तवारप्रतियोगिमिद्धये प्रकृ- कार्यत्वहेतोरुपजीव्यत्वात् सिद्धस्य च बाधायोगानास्य हेतोधिनत्यम् : प्रत्युन बाधमा- कस्यैवोपजीवकस्य बाधितत्वं भवेत् । एवमेव प्रनिहतना दुवा वान्न ते: प्रतिबद्भवग्रूपं सपति- 9 ·३४ स्वादेव न विराधः असिद्धा च न विरोधप्रसक्तिः । तथा प्रकृतहे तुसाध्यविशेषस्य सर्वज्ञकत. न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- सिद्धयसिद्धयोर्विरोधो नो नासिद्धिरनिबन्धना ॥२॥ [3] तथाहि - अत्र ये शरीरप्रसङ्गमुद्घाटयन्ति, कस्तेषामाशयः ? किमी. श्वरं पक्षयित्वा कर्तृत्वाच्छरीरित्वं ततः ( अथ ) शरीरव्यावृत्तेरकर्तृत्वम् ; अथ वित्यादिकमेव पक्षयित्वा कार्यत्वाच्छरीरिकर्तृकत्वम् ; यद्वा शरीराजन्यत्वादका- यत्वम् : तत एव वाऽकर्तृक त्वं; परव्याप्तिस्तम्भनार्थ विपरीतव्याप्त्युपदर्शनमात्रं वेति ? तत्र प्रथमद्वितीययोराश्रयासिद्धिवाधापसिद्धान्तप्रतिज्ञाविरोधाः । तृतीये तु व्याप्ती सत्यां नेदमनिष्टम् ; असत्यान्तु न प्रसङ्गः । चतुर्थे बाधानेकान्तौ । पश्चमे वसमर्थविशेषणत्वम् । षष्ठेऽपि नागृह्यमाणविशेषया व्याप्त्या वाधः । नचागृह्य- माणविशेषया व्याप्त्या गृह्यमाणविशेषायाः सत्यतिपक्षत्वम् । अस्ति च कार्यत्वव्या क्षितत्वमस्य । एवं शरिरिकर्तृकत्वादरपि प्रमाणतः प्रकृतसाध्यवत् पक्षे सिद्धौ सहप्रतिपन्न कन्वादेः क्षित्यादी सिद्धत्वे, हेतौ तादृशमाध्यसामानाधिकरण्यस्यैव सत्त्वान्न विरुद्धत्वम् ; तस्या- सिद्धत्वे च प्रतियोग्यप्रसिध्द्या साध्यासामानाधिकरण्यरूपदोपस्य दुर्वचतया न विरुद्धत्वम् । क्षि- त्यादेः पक्षस्य प्रसिद्धतया तस्य सावयवत्यादिना कार्यत्वस्य व्यक्ततया चाश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धी यथा न भवतः, तथा व्याप्यत्वासिद्धिरपि न भवति, उपाधिरूपस्य तन्निबाधनस्याभावात् । अतो नासिद्धत्वम् । एवं व्यभिचारस्थले बाधासिध्द्यन्यतरस्यावश्यकत्वात्तयोश्च विघटितत्वाद्वयभिचार- निरूपकाधिकरणस्यासिद्धत्वान्निरुपाधिकत्वाच्च न व्यभिचारित्वमपीति निर्दुष्टोऽयं हेतुरिति ।। [3] तदिदं वित्रियते -- क्षित्यादेः कर्तर्यङ्गीकृते ये शरीरकल्पनामाहुः, तेषां कस्योपन्यासे तापम ? विम स्वरशरीरी कर्तृत्वादित्यनुमानस्योपन्य से, किं वा शरीरत्वापादनस्य विपर्यये पर्यवसानावश्यक तया ईश्वरोऽकर्ता अशरीरत्वादित्यनुमानस्य, अथवाऽस्मद्रीत्या क्षित्यादि प्रसि- द्धमेव पर्श कृत्य – क्षित्यादि शरारिक कार्यत्वादित्यस्य, यद्वा क्षित्यादिकमकार्य शरीरा- जन्यत्वादित्यस्य, अधिवा क्षित्यादिकमकर्तृकं शरीराजन्यत्वादित्यस्य, आहोस्विदनुमानोपन्यास परित्यज्यास्मदुक्तानुमानापेक्षितव्याप्तिस्तंभनाय विपरीतव्याप्तिमात्रप्रदर्शने तात्पर्यम् ? तत्र प्रथमे द्वितीये च पक्षे ईश्वरस्य पक्षवादाश्रयासिद्धिः; तस्य सिद्धत्वे तु धमिग्राहकमानेनाशरीरत्वेन कर्तृवेन च सिद्धतया बाधः; कथमपीश्वर स्वीकारापत्तनिरीश्वरवादिनोऽपसिद्धान्तः; ईश्वरपद- स्यैवाशरीरकर्तृवाचकतया पक्षसाध्यवाचकपदयो हितार्थकतया प्रतिज्ञाविरोधश्च । तृतीये यदि हेतोश्शरीरिकर्तृकत्वरूपविशेषेण सह व्यातिरस्ति, तर्हि तदपि सिध्यतु । प्रकृतहेतोस्त- १. अयं क. २ पाठः । पा०. बाधानकान्तिको । २. न चागृह्यमाणाविशेषव्या- प्त्या इति क. ख. पा० । क. २ पा०. न च गृह्यमाणविशेषाया इत्येतावदेव । - ·स्तबकः] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः । ३५ प्ः पक्षधर्मतापरिग्रहो विशेषः । कर्ताशरीरी, विपरीतो न कर्तेति चानयोस्तद्विरहः ।। [1] ननु यद् बुद्धिमद्धे तुकं तच्छरीरहेतुकमिति नियमे यच्छरीरहेतुकं न भवति तद् बुद्धिमद्धेतुकमपि न भवतीति विपर्ययनियमोपि स्यात् । तथच पक्षधर्मतापि ल. भ्यतइति चेन्न-गगनादस्सपक्षभागस्यापि संभवात्केवलव्यतिरोकत्वानुपपत्तेः । अ- न्वये तु विशेषणासामर्थ्यात् । हेतुव्यावृत्तिमात्रमेव हि तत्र कर्तृव्यावृत्तिव्याप्तं; न तु शरीररूपहेतुव्यावृत्तिरित्युक्तम् । व्याप्तश्च पक्षधर्म उपयुज्यते, न त्वन्योऽतिप्रसङ्गात्।। , . साधकत्वेपि प्रकृतसाध्यस्य सकर्तृकत्वस्य तद्विरुद्धस्त्रे किल प्रकृतसाध्यविरोधिता प्रकृतहेतौ- स्यात् । शरीरिकर्तृकत्वस्य क्षित्यादावनुपलम्भनिरस्ततया व्याप्त्यभावे तु तदनुमानासंभवान्न विरोधप्रसङ्गोपि । चतुर्थे अ कार्यत्वस्य प्रत्यक्षबाधः, अतएव हेतोरनेकान्तिकत्वमिति । पश्चने हेतुबटकं शरीरेति विशेषणं व्यर्थमिति व्याप्यत्वासिद्धिः; विशेषणपरित्यागे च स्वरूपासिद्धिः । पष्टेपि विपरीतव्याप्तिप्रदर्शन कि विपरीतानुमित्युत्पादरूपबाधाय, किंवा प्रकृतव्याप्तिकार्य- निरोधनेनसत्प्रतिपक्षत्वमात्राय ? उभयमपि न संभवति, अस्मदनुमानव्याप्तेर्गृह्यमाणविशेषत्वात्, अन्यस्याश्चातथात्वात् । को विशेष इति चेत् , व्याप्तस्सहकारी विशेषः पक्षधमत्वमेव । तदि- हास्ति । विपरीतव्याप्तिप्रदर्शनस्यापि तु हेतुसाध्यनिर्देशनैव कार्यतया तत्र पूर्वोक्तपञ्चके प्रथम- द्वितीयपक्षयोरादरणे, यः कर्ता स शरीरी, यो न शरीरी स न कर्तेति व्याप्तिमतोरपि कर्तृ- वाशरीरिचेतनत्वरूपहेत्वोः प्रकृतक्षित्यादिरूपपक्षधर्मत्वं नास्तीति ! [4] नन्वगृह्यमाणविशेषत्वेनाऽऽद्ययोः पक्षयोरसंभवेष्यन्य एवास्तु । तत्र तृतीयचतुर्थयोरपि विरुद्धत्वबाधितत्वादिनाऽनुपपन्नत्वेपि पञ्चमः पक्षस्स्यात् – क्षित्यकुरादिकगकर्तृकं, न बुद्धिम- दे॒तुकं शरीरहेतुकवाभावादिति । तत्रच पूर्ववत् पक्षधर्मत्वविरहो नास्ति । यद्यप्यसमविशेष. णत्वं प्रागुक्तम् , अथापि तेन दोषेणान्वयव्याप्त्यसंभवेऽपि यद् बुद्धिमद्धेतुकं तच्छरीरिहेतुक- मिति व्यतिरेकव्याप्तिस्संभवत्येत्र । एवञ्च व्यापकाभावाद्वयप्याभाव इति न्यायेन तत्तद्विपर्य ययो- रपि नियमस्सिध्यति । नचात्र बुद्धिमदिति विशेषणं व्यर्थम् , यत्सहेतुकं तच्छरीरहे तुकमित्ये- व सुवचत्वादिति वाच्यम् - तथासति व्यापकाभावाद्वयाप्याभाव इति क्षित्यादौ शरीरहेतुक- स्वाभावेन सहेतुकत्वरूपजन्यत्वस्यैवाभावापत्तेः । अतोऽत्र विपर्ययनियमायोगाद्वयतिरेकव्याप्ती यद् बुद्धिमद्धेतुकमिति विशिष्टरूपमेव व्याप्यमवसीयते । अतो गृह्यमाणविशेषत्वादयं प्रकृत- हेतु दूषक इति चेत् - न - असत्सपक्षस्यैव हेतोः केवलव्यतिरेकितया, प्रकृते च गगनादे- स्सपक्षस्य सत्त्वेनान्वयिव्यतिरेकिताया एव वाच्यत्वात्तत्रच सहेतुकत्वभावामात्रेऽन्वयव्याप्तिसंभ- वेन शरीरहेतुकवाभावरूपहेतौ विशेषणवैयद्वियाप्यत्वासिद्धः।यथाच पूर्व व्याप्तस्यापक्षधर्मतयाऽ. नुपयोगित्वं, तथाऽत्र पक्षधर्मस्याव्याप्ततया तथात्वमिति ॥ एवं शरीरहेतुकत्वाभावबुद्धिमद्धेतु. .

·. . न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- एतेन तयापकरहितत्वादिति सामान्योपसंहारस्यासिद्धत्वमुक्तं वेदितव्यम् । नहि ययावृत्तिर्यदभावेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपसंहर्तुमशक्या, तत्तस्य व्यापकं नामेति ॥ [३] विशेषविरोधस्तु विशेषसिद्धौ सहोपलम्भेन तदसिद्धी मिथोधर्मिपरिहारा- कत्वाभावयोव्यायव्यापकभावनिरसनेन सित्यकुरादिकं बुद्धिमद्धेतुकवाभाववत् बुद्धिमद्धेतुकत्व- व्यापकरहितत्वादित्यनुमानमपि निरस्तं वेदितव्यम् , हेतोरसिद्धत्वात् । पूर्व हि शरीरहेतुकत्वं विशिष्य तत्वेन हेतौ प्रविष्टम् । अत्रतु तदेव, यद् बुद्धिमद्धेतुकं तच्छरीरहेतुकमिति पूर्वो- तविधया व्यापकमिति व्यापकत्वरूपसामान्यधर्ममुखेन हेतुकोटौ निविष्टम् । तत्रच शरीरहेतु- कत्वस्य बुद्धिमद्धेतुकत्वव्यापकत्वम सिद्धमिति विशिष्टसाधनाप्रसिद्धिः। शरीरहेतुकत्वव्यावृत्ति र्ह बु- द्धिमद्धेतुकत्वाभावविषये दृष्टान्तदृष्टान्वयव्यतिरेकव्याप्तिमत्तया पक्षे उपसंहतुं न शक्यते विशेषणा- सामर्थेन केवलं सहेतुकत्याभ'वस्यैव व्याप्यत्वात् । अतदशरीरहेतुकत्वं न तस्य व्यापकमिति ॥ [5] ननु माभूसत्प्रतिपक्षः । विशेष रवावतिष्ठते । तत्र सकर्तृकत्वरूपसामान्यांशे विरो- धाभावेपि, यः क्षित्यादिकर्तरि विशेषोऽभिमतोऽशरीरस्वं सर्वज्ञत्वञ्चेति, तमादाय विरोधम्सुवच इति चेत् - विशेषविरोधस्तु सर्वथा नाशङ्कामप्यधिरोहति । तथाहि – कोऽसौ विशेषवि- रोधः? घटपटादिकार्याणां शरीर्यसर्वज्ञकर्तृकत्वदर्शनात्कार्यत्वरूपहेतुबलात्कर्तुरसर्वज्ञत्वं शरी- रित्वञ्च विशेषसिद्धः; क्षिन्यादेस्सर्वस्य पक्ष वात्सर्वज्ञत्वं पक्षान्तर्गताङ्गुरपाषाणान्तरस्थभे- कादिपर्यालोचनयाऽशरीरत्यञ्च पक्षधर्मताबलसिद्धो विशेषः; तयोविरोध इति चेत् --- याभ- योविशेषयोः प्रमाणसिद्धत्वं, तवश्यस्वीकार्यतया साहित्यसिद्धेरविरोधः । यद्येकतरासिद्धिः, न भाभ्यां कर्तव्यस्यान्योन्यधर्मित्यागम्याभावेन कयोः कथं विरोधः? नचानेन वैश्यसाक्ष्यवच- नेन किमुक्तं भवतीति शक्यम् --- अङ्कुरादेस्सर्वस्य पक्षत्वात् तत्र कार्यत्वहेतोरनभिज्ञकर्तृ- साधने सामर्थ्यविरहेण पक्षधमतावलसिद्धविरुद्धमित्यत्रैव तात्पर्यात् । तथाच नैवं विशेषविर- ध इति ! तर्हि पक्षधर्मताबसिद्धसर्वज्ञ शगरिककत्वरूपसाध्यविरुद्धवं कार्यस्वहेतोरस्तु, घट- पटादावीदृशं साध्यं विनेत्र हेतुसत्त्वादिल्ययमव विशेषविरोध इति चेत् – यद्येष सर्वज्ञकर्तृक- स्वरूपविशेषस्सिदः, ताईहतो स्तरसामानाधिकरण्यमेवेति कु विरोधः ? यदि न सिद्धः, तर्हि तस्याप्रसिद्धतया तमादाय हेतो साध्यासामानधिकरण्यस्य वा साध्ये हेत्वसामानाधिकरण्यस्य वा दुर्वचतया मिथोधर्मिपरिहाराभावेन कथं विरोधोद्भावनमिति । ततश्च सिद्यसिध्द्योर्विरोधो नेति सिद्धम् । वस्तुतो विशेषविरोधं हेत्वाभासत्वेनैव न स्वीकुर्म इति नायमाशङ्कामप्यधिरोहति अन्यथा ... ' सर्वानुमानोच्छेदप्रमङ्गः। नहि तथाविधो हेतुरिह जगति कश्चिदवाप्यते;यस्मा- ध्यमियेऽभिधीयमानो धर्मस्य वा धर्मिणो वा विशेष न कञ्चत बाधते । तथानित्यशब्दः कृतकत्वादिति मकलतार्किकगृहप्रमिद्ध व हेतुरनियतां साधयन्नपि, यद्यत् कृतकं तत्तद- .

·: . स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । नुपलम्भेन निरस्तो नाशङ्कामप्यधिरोहतीति ॥ [6] स्यादेतत् - अस्ति तावत् कार्यस्यावान्तरविशेषः यतश्शरीरिकर्तृकत्व मनुमीयते । तथाच तत्प्रयुक्तामेव व्याप्तिमुपजीवेत्कार्यत्वसामान्यमिति स्यात् - न स्यात्-नहि विशेषोस्तीति सामान्यमप्रयोजकम् । तथासति सौरभकटुत्वनीलिमा- दिविशेष सति न धूमसामान्यमग्निङ्गमयेत् । किनाम साधक सामान्ये साध्यसामा- न्यमाश्रित्य प्रवर्तमाने तद्विशेपस्साध्यविशेषव्याप्तिमाश्रयेत् ; नतु विशेष सति सामान्यमकिञ्चित्करम् , तस्यापि विशेषान्तरापेक्षयाऽ किञ्चित्करत्वप्रसङ्गात् ।। [१] सौरभादिविशेषं विहायापि धूमे वह्निदृष्टः, न तु विशेषं विहाय कार्य कर्तेति श्रावणं दृष्टम् योयः कृतकः स स व्योमविशेषगुणो न भवतीति धर्मिणो विशेषं बाधत ए यहेतुस्स्यात् ; नचैवं युक्तमिति न विशेषविरुद्धो नाम हेत्वाभासोऽभ्युपगन्तव्यः; किन्तु सा- भ्यस्वरूपविपर्ययसाधन एव ' (न्यायमञ्जयाँ विरुद्धहेत्वाभासप्रकरणे पु०.६०० ) इति ॥ [6] ननु शरीरप्रसङ्गमुद्बाटयतामाशय एवंरूपस्स्यात् यत् शरीरिकर्तृकत्वप्रयोजकं तदेव सकर्तृकत्वप्रयोजकम् । नच कार्यत्वहेतोरुपाधिरिति । तथाहि - नित्यमुराद्यपेक्षया स्थगोपुरादौ कृत्रिमे वस्तुनि संस्थानविशेषादिरू किमपि वैलक्षण्यं लक्ष्यते । तदर्शनादेव च वस्तुमात्रदर्शिनापि, 'अहो हस्तला वयमस्य कार्यस्य निर्मातु 'रिति कृचिन्छरीरिकर्तृकत्वमनु- मीयते । नखल्वेवं क्षित्यादौ तदनुमानानुभवः । अतो यग्छरीरिककत्वसाधकं वैलक्षण्यं तदेव सकर्तृकत्वव्याप्यम् । तद्तव्यात्युप जीवनेन तु कार्यत्वहेतुः प्रयुज्यत इति हेतुरयं तादृशवै- लक्षण्योपाधिकत्वाद्वयाप्यत्वासिद्धस्स्यात् - इति चेत् - नस्यात् , नासिद्धिरनिबन्धनति ।। तद्धि वैलक्षण्यं कार्यविशेषगतत्वात्कार्यत्वव्याप्यम् । कार्यस्त्र सामान्यम् । तथाच शरीरिकर्तृ- कत्वरूपविशेषे स विशेषः प्रयोजकोऽस्तीति सकर्तृकत्वरूपसामान्य कार्यश्वसामान्यं न हि प्र- योजकं न भवति; तदप्रयोजकत्ये सुरभिधूमादिविशेषस्यागरु जवयादि विशेषप्रयोजकतया धूम- सामान्यस्याग्निमामान्यगमकत्वासिद्धिप्रसंगात् ; किन्तु सामान्यभूतो हेतुस्सामान्यभूतं साध्यमा. श्रित्य प्रयोजको भवति, विशेषहेतुश्च साध्यविशेषव्याप्तिमत्तया विशेषगमक इति । विशेषस्य कि- चित्करतया सामान्यस्याकिञ्चित्करत्वे च रथगोपुरादिगततादृशवैलक्षण्यस्यापि तवयाप्यमवान्तर- विशेष प्रति सामान्यरूपतया साधकता न स्यादित्येवक्रमेण शोधने व्यक्तयपेक्षयैव नियम- इति लोकसिद्ध कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गः ।। [7] ननु सुरभिधूमादिविशेषं विना केवलधूमसद्भावेपि वह्रिदर्शनवत् तादृशलक्ष वि- ना कार्यत्वमात्रं यत्र तत्रापि यदि कर्तृदर्शनं स्यात् , तदा तस्य बैंलक्षण्यस्य सकर्तृकत्वप्रयोज- १. विशेषेण. पा. २. किन्वित्यर्थ: । ३. विशेषान्तरापेक्षायां. पा. .. । । 10 ·३८ न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम चेन्न-कार्यविशेषः कारणविशेष व्यवतिष्ठते; न तु कार्यकारणसामान्ययोः प्रति- बन्धमन्यथाकुर्यादिति । किं न दृष्टं कार्य कारणमात्रे अङ्कुरो बीजे तद्विशेषो धान्य तद्विशेषश्शालौ तद्विशेषः कलमे इत्यादि बहुलं लोके ? क वा दृष्टमणुद्रव्यारभ्यं द्रव्य, नित्यरूपाद्यारब्धं रूपादि? तथापि सामान्यव्याप्तेरविरोधासिद्धयत्येव । अवश्यञ्चैतदेवमङ्गीकर्तव्यम् । अन्यथा कार्यत्वस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् ।। [s] स्यादेतत् - अन्वयव्यतिरेकि तावदिदं कार्यत्वमिति परमार्थः । तत्रा- काशादेविपक्षात् किं कर्तव्यावृत्तः कार्यत्वव्यावृत्तिः आहोस्वित्कारणमात्रव्यावृत्तेरि- ति सन्दिह्यते - तदसत् - कर्तुरपि कारणत्वात् । कारणेषु चान्यतमव्यतिरेकस्या- पि कार्यानुत्पत्तिं प्रति प्रयोजकत्वात् : अन्यथा कारणत्वव्याघातात् , करणादि- विशेषव्यतिरेकसन्देहपसङ्गाचः कथं हि निश्चीयते किमाकाशात् कारणव्यावृत्त्या कता न स्यात् । नवव कर्तृदर्शन मिति चत् - तस्य वलक्षण्यस्य शररिकतकत्वरूपविशष- प्रयोजकत्वं भवतेवोक्तमिति सामान्य प्रयोजकत्यायोगात् कार्यत्वस्य कारणसामान्येन स्थिता व्याप्तिं न तदन्यथा कुर्यात् । अतस्तस्य बेलक्षण्यस्य सकतकत्वव्यापकवाभावानोपाधिश्वम् । दृ. इयते हि सामान्यतो द्रव्यरूपे कारणे सति कार्य भवति; बीजरूपविशेष सति अङ्कुररूपवि- शेष इत्येवं विशेषस्य विशेषण सामान्यस्य च सामान्येन व्याप्तिः । यद्यशरीरिकर्तजन्यं कार्य न दृष्टमित्युच्यते, तहणुद्रव्यारभ्यं कार्यद्रव्यं कु दृष्टम् ? नित्यरूपाद्यसमवायिकारणकञ्च रूपादि पं. दृष्टम् ? तथाच विशेषस्यैव सकर्तृक वायोजकत्वावकारेण कार्यत्वहेती व्याप्त्यनङ्गीकार मह. दारभ्यत्वप्रयोजकस्यैव द्रव्यारभ्यत्वप्रयोजकत्र, अनित्यरूप।द्यारभ्यत्वप्रयोजकस्यैव रूपाद्यारभ्यत्व. प्रयोजकत्वमिाने त्रसरेण्यादेव्य द्यारभ्यत्वहेतोरपि व्याप्यत्वासिद्धिस्स्यात् । नच त्रसवधिकपर- मायसिद्धिः: साधयिष्यमाणत्वात् । अतस्सामान्यव्याप्त्या सर्वत्र सामान्यं सिद्यत्येव । अन्यथा कार्यवं किञ्चिदप्रयोज्यं स्यादिति कर्नाद्यभावपि कार्यत्वाश्रयस्स्यादित्यापत्तिन मुखेन वार्येति ।। [8] स्यादेतत् - कार्यबहतुस्सन्दिग्धव्यतिरेकित्वादहेतुः । इदंह्यन्वयव्यतिरेकीति व- स्तुस्थितिः । तत्रच यस्य कर्ता नास्ति तत्र कार्यत्वं नास्ति, यथाऽऽकाशादाविति वक्तव्यम् । तत्र यस्य कारणं नास्तीति सामान्यतः कारणाभाव एव व्याप्यो भवितुमर्हतीति किमिति कत्र- भावी व्याप्यो वक्तव्यः । अतो व्यतिरकव्याप्तिसन्देहः -- इति चेत् - तदसत् – कर्तुरपि कारणत्वात्तदभावस्यापि व्याप्यत्वात् । यत्किञ्चित्कारणाभावस्यापि हि कार्याभावे प्रयोजकत्व- मिष्टम् । अन्यथा स्वतरयावत्सत्त्वेऽपि यदभावात्कार्याभावस्त त् कारणमित्युन्नीयमानं कारणत्वमेद व्याहतं भवति । अपिच विशेषाभावस्य व्याप्यत्वमेष्टव्यम् ; अन्यथा सामान्यतः कारणाभावा- कार्याभाव इत्युक्तावपि करणोपादानासमवायिनिमित्तरूपेषु कारणेषु कस्याभावादिति सन्देहा. । -- ·. - स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । ३९ कार्यत्वव्यावृत्तिः उत करणव्यावृत्त्या; एवं किमुपादानव्यावृत्त्या किमसमवायि व्यावृत्त्या, किं निमित्तव्यावृत्त्येति ? कार्यत्वात् करणमुपादानमसमवायि निमित्तं वा बुद्ध यादिषु न सिद्धयेत्।। कर्तुः कारणत्वे सिद्ध सर्वमेतदुचितम् । तदेव त्वसिद्ध- मिति चेत् - किं पटादौ कुविन्दादिरकारणमेव कर्ता ? प्रस्तुते वोदासीन एव साधयितुमुपक्रान्तः? तस्मात् यत्किश्चिदेतदपानि ॥ [9] ननु कर्ता कारणानामधिष्टाता साक्षाद्वा शरीरवत् , साध्यपरंपरया वा दण्डादिवत् ? तत्र न पूर्वः, परमाण्वादीनां शरीरत्व प्रसङ्गात् । न द्वितीयः, द्वारा- भावात् । न हि कस्यचित्साक्षादधिष्टेयस्याभावे परंपरयाऽधिष्टानं सम्भवति । तदयं प्रमाणार्थः परमाण्वादयः न साक्षाञ्चतनाधिष्ठेयाः शरीरेतरत्वात् , यत्पुनः साक्षादधिष्ठेयं, न तदेवं, यथास्मच्छरीरमितिः नापि परम्परयाऽधि- ठेयाः, स्वव्यापारे शरीरानपेक्षत्वात् स्वचेष्टायामस्मच्छरीरवत् , व्यतिरेकेण वा दण्डादि उदाहरणम् । एवञ्च ( एवं ) क्षित्यादि न चेतनाधिष्ठितहेतुकं शरीरे- तरहेतुकत्वादित्यतिपीडया सत्प्रतिपक्षत्वम् ।। अपिच पटादौ कुविन्दादेः किं का- रकाधिष्ठानार्थमपेक्षा, तेषामचेतनानां स्वतोऽप्रवृत्तेः? आहो कारकत्वेन ? न पूर्वः, परिहारात् । एवंच विशेषाभावस्यापि व्याप्यत्वात् 'आकाशादौ कारणसामान्याभावादेव का. यत्वव्यावृत्तिः, नतु विशेषाभावा ' दिति दुर्वचम् । एवं सन्दिग्धव्यतिरेकित्वाभावादेव बुध्दी- छादिकं सकरणकं कार्यत्वादित्यायनुमानैः करणमिन्द्रियं, उपादानमात्मा, असमवायिकारणं संयोगः, निमित्तं मनश्चानुमायते । अन्यथा कर्तुस्वि तेषामपि विशेषरूपवान्नानुमानसंभवः ।। ननु कर्तुः कारणत्वसिद्धौ हि करणादिवद्विशेषरूपत्वमिति चेन्न – कुविन्दादेः पटादौ कार- णत्वेनैव कर्तृत्वात् । प्रकृतेच क्षित्यादौ कर्तुरुदासीनत्वेन कारणत्वविवक्षा विना नानुमानम् , किन्तु कारणतया । सकर्तृकमित्यस्य हि कर्तृजन्यमित्येवार्थ इति ।। [9] ननु पुनस्सत्प्रतिपक्षत्वमेव कार्यत्वहेतावमः । तथाहि - परमावादयो न चेतनाधि- ष्ठिताः,साक्षात्तदनधिष्ठितत्वे सति परम्परयापि तदनधिष्ठितत्वात् । नच हेत्वसिद्धि; ते न साक्षाच्चे- तनाधिष्ठिताः शरीरेतरत्वात् , अत्रास्मच्छरीरं व्यतिरेक दृष्टान्तः; एवं परम्परयाऽनधिष्ठिताः शरीर- व्यापारोपक्षव्यापारशून्यत्वात्- अन्नाप्यमन्छरीरं चेष्टमानमन्वयदृष्टान्तः, दण्डादिश्च व्यतिरेकदृष्टा- न्तः । एवं हेत्वंशयोस्सिद्धिः । एवमपि क्षित्यादेरेव पूर्व पक्षत्वात् तन्निष्टः प्रतिहेतुः क इति चेत्- क्षित्यादिकं चेतनाधिष्ठितकारणकं शरीरेतरकारणकत्यादित्येष इति; घटा दर्व्यतिरेकदृष्टान्तः॥ भपिच कार्यत्वस्य सद्धेतुत्वेप्यभिमतसर्वज्ञेश्वरसिद्धिर्न भवति । तथाहि - मादीनामचे- तनतया चेतनाधिष्ठानमन्तरा पटादिजननव्यापारो न भवतीति तदर्थ कुबिन्दादिरपेक्ष्यते, उत- - - ·४० न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम तेषां परमेश्वरेणैवाधिष्ठानात् । न ह्यस्य ज्ञानमिच्छा प्रयत्नो वा वेमादीन्न व्या- प्नोतीति सम्भवति । न चाधिष्ठितानामधिष्ठावन्तरापेक्षा तदर्थमेव, तथासत्यन- वस्थानादेवाविशेषात् । न द्वितीयः, अधिष्ठातृत्वस्यानङ्गत्वप्रसङ्गे दृष्टान्तस्य सा. ध्यविकलत्वापत्तेः । न च हेतुत्वेनैव तस्यापेक्षाऽस्त्विति वाच्यम् - एवंतर्हि यद कार्य तत्सहेतुकमिति व्याप्तिः, न तु सकर्तृकमिति। तथाच तयै ( तथे ) व प्रयोगे सिद्धसाधनात्॥ किञ्चानित्यप्रयत्नपूर्वकत्वपयुक्तां व्याप्तिमुपजीवत् कार्यत्वं न बुद्धिमत्पूर्वकत्वेन स्वभावप्रतिवद्धम् । न ह्यनित्यप्रयत्नोऽपि बुद्धया शरीरवन कार- णत्वेनापेक्ष्यते, येन तन्निवृत्तावप्यकायर्या () बुद्धिर्न निवर्तत इति । [10] तदेतत् प्रागेव निरस्तप्रायं नोत्तरान्तरमपेक्षते । तथाहि - साक्षादधि- छातरि साध्ये परमाण्यादीनां शरीरत्वप्रसङ्ग इति किमिदं शरीरत्वं. यत् प्रसज्यते? हेतुत्वमात्रेण ? नाद्यः, स्वन्मते सर्वस्येश्वराधिष्ठितत्वेन ततएव व्यापारसम्भवात् । एकाधिष्ठिते. प्याधिष्ठात्रन्तरापेक्षास्वीकारे तु एकपटोत्पत्तावप्युपर्युपरि कुविन्दापेक्षयाऽनवस्था स्यात् । अतः जीवाधिष्ठानावैयर्थ्याय तत्रेश्वराधिष्ठानस्यास्वीकार्यतया न सर्वज्ञसर्वाधिष्ठात्रभिमतेश्वरसिद्धिः । तद- र्थमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्ठातृत्वात्कुविन्दादेहेतुत्वमात्रेणापेक्षेति द्वितीयपक्षाश्रयणे क्षित्यादिकं चेतना- धिष्ठितहेतुकमित्यत्र साध्यविकलो दृष्टान्तः, कुविन्दादिचेतनाधिष्ठितत्वस्याभावात् ; अन्याधिष्ठि. तत्वस्यचासंप्रतिपन्नत्वात् । नच हेतुत्वेनैवापेक्षेति हेतुमत्वमेव साच्यम् , नाधिष्ठितत्वघटितमिति वाच्यम् - एवन्तर्हि सकर्तृकमित्यस्य सहेतुकमित्येवंरूपतया क्षित्यादेः परमाण्वादिहेतुकत्वस्या- नपायासिद्धसाधनात् । नच चेतनहेतुकत्वमेव सहेतुकत्वमिति वाच्यम् – एवमपि जीवभो- गसाधनतयोत्पद्यमानस्य क्षित्यादेयागाद्यनुष्ठातृभोक्तचेतनहेतुकत्वेनैव सिद्धसाधनात् । सर्वथा ने- श्वरसिद्धिरिति ॥ किंच इदं कार्यत्वं न बुद्धिमत्पूर्वकत्वरूपसाध्यनिरूपितस्वाभाविकव्याप्तिमत् ; किन्तु अनित्यप्रयत्नपूर्वकत्वरूपोपाधिनिष्ठेव व्याप्तिरत्रावभासते । नच शरीरपूर्वकत्वं यथा नो- पाधिस्तद्वदिदमपीति वाच्यम् –शरीरं हि बुद्धिं प्रति कारणमिति शरीरपूर्वकत्वनिवृत्तौ तत्का- र्यबुद्धिरेव निवर्ततेति कार्यबुद्धि प्रत्येव शरीरस्य व्यापकतया सामान्यतो बुद्धिमत्पूर्वकत्वव्याप- कत्वस्य शरीरपूर्वकस्वेऽभावान्न तदापधिरिति युक्तम् । नह्यनित्यप्रयत्नोपि शरीरमिव बुद्धेः कारणम् , येनानित्यप्रयत्ननिवृतौ कार्यबुद्धिमानिवृत्तिम्स्यात् । अतोऽविशेषात्सामान्यतो बुद्धि- निवृत्तिर्भवितुमर्हतीति बुद्धिमत्पूर्वकत्वव्यापकमेवानित्यप्रयत्नपूर्वकत्वमिति तस्योपाधित्वमेवेति चेत्- [10] सर्वमिदं सत्प्रतिपक्षाशुद्भावनं दुर्बलत्वादिना निरस्तप्रायम् । तथाहि – परमाण्वादे- म्माक्षाचेतनाधिष्टिंतत्वे तन्छरीरत्वापत्तिरिति यत् शरीरत्वमापाद्यते, तत्स्वरूपं किन्नाम ? ' चेष्टे- न्द्रियार्थाश्रयइशरीर' मिति मूत्रम् । तत्र माक्षा प्रयत्नवदधिष्टेयत्वर पं चेष्टाश्रयत्वमेव शरीरत्व:

·रतबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः ४१ यदि साक्षात्प्रयत्नवदधिष्ठेयत्वम् , तदिष्यत एव । न च ततोऽन्यत् प्रसन्चकमपि।। अथेन्द्रियाश्रयत्वम् ? तन्न, तदवच्छिन्नज्ञानजननद्वारेणेन्द्रियाणामुपयोगात् । अन- वच्छिन्ने प्रयत्ने नायं विधिः, नित्यत्वात् ।। अत एव नार्थाश्रयत्वम् । न हि नित्य ज्ञानं भोगरूपमभोगरूपं वा, यत्नमपेक्षते; तस्य कारणविशेषत्वात् । न च नित्य- सर्वज्ञस्य भोगसम्भावनाऽपि, विशेषादर्शनाभावे मिथ्याज्ञानानवकाशे दोषानुत्प तो धर्माधर्मयोग्मत्त्वात् । तस्मात् , साक्षात्प्रयत्नानधिष्ठेयत्वात् स्वव्यापार तदन- पेक्षत्वाचेनि द्वयं साध्याविशिष्टम् । अनिन्द्रियाश्रयत्वादभोगायतनत्वान स्वव्या- प्रापाद्यमानमिति चेत् - इष्टापत्तिः । किंचदृशशरारत्वापादकमपि साक्षाचेननाधिष्टितत्वरूपप्र- कृतमाध्यमेवेति कथमपादकस्यैवास्याप.द्यावमनिष्टत्वञ्च । अध द्वितीयमिन्द्रियाश्रयत्वमेव शरी- त्वमापाद्यमिति चेन्न - इन्द्रियं हि स्वाश्रयावच्छेदेन ज्ञानमुत्पाद्य तदबक्छेदेन प्रयत्नं जनयती. यवच्छिन्नप्रयत्नविषये इन्द्रियापेक्षायामपि नित्यवादसंकोचेन सर्वविषयकस्य प्रकृतप्रयत्नस्याव- च्छिन्न वाभावात् मामान्यतः प्रयत्नाधिष्ठितत्वं प्रति इन्द्रियाश्रयत्वम्य व्यापकत्वाभावान्नापाशत्वम् । अतएव नियमाभावात् आपाद्यं नार्थाश्रयत्वरूपमपि । अर्थः प्रयोजनं पुरुषक्रियाफलभूतसुख- दुःखसाक्षात्कारात्मको भोगः, तदाश्रयत्वं तदवच्छेदकत्वम् । तत्रचेश्वरीयं ज्ञानं, तस्य नित्य- सुखाभिव्यक्तयंगीकारे भोगरूपं, न चेत् – अभोगरूपमित्यन्यदेतत् । सर्वथा तस्य नित्यत्वान्न यत्नापेक्षत्वम् । यत्नस्य हि भोगं प्रति कारणविशेषत्वाकार्यभूतभोगापेक्ष्यत्वमेव भवति । ईश्वर- ज्ञानस्य तु नित्यत्वात्सर्व प्रति तस्य कारणविशेषत्वाच्च यानकायवाभावान्न यत्नेन परमावादी भोगावच्छेदकावापादनं संभवति । भोगरूपकार्यगुणान्तर संभावना तु नित्यसर्वज्ञतथाऽज्ञानगंध- रहितेऽस्मिन्न भवति । स हि भोगो धर्माधर्माभ्यां जन्यते; तौ च रागडे षमोहात्मकें दधिः; ते च भ्रमेण ; स च वस्तुगतविशेषधांग्रहणेन । नच नित्यमर्वज्ञ किञ्चिद्ग्रह इति ॥ एवञ्च शरीरत्वस्य त्रिधा निर्वचनात्साक्षाचेतनानविष्टितत्व पर परया चेतनानविष्टि- नस्वरूपञ्च यत् साध्यम् तदुभयसाधकहेतुद्वयमपि निरुत शरीरत्वघटिततया प्रत्येक त्रिधा भि- यते । तत्र प्रथमनिर्वचनादरणे परमाबादपस्साक्षाचत नानाधिष्टित': मासा प्रयत्नानधिष्ठि- नत्वात् , एवं ते ( साक्षाचेतनाधिष्ठितवस्तुगतव्यापारापेक्षव्यापारवत्त्वरूप ) परम्पराधिष्टानर- हिताः : साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठितवस्तुव्यापारापेक्षव्यापाररहितत्वादिति प्रयोगद्वयरीतिः । अत्र हेतु इयमपि साध्याविशिष्टत्वात् साध्यसमहेत्वाभासः । द्वितीयतृतीयनिर्वचनादरणे - ते न साक्षा- चेतनाधिष्ठिताः इन्द्रियाश्रयेतरत्वात् , भोगायतनेतरत्वात् ; एवं न परम्परया चेतनाधिष्ठिताः तदपेक्षव्यापारशून्यत्वादिनि प्रयोगत्रयम् । अत्र तृतीयस्य सामान्यतस्तदिति निर्देशात् एकत्वे- १. प्र. 'यदवच्छिन्नात्मन्यर्था भोगं जनयन्ति, तस्याश्रियत्वं ' इति । . . 4 II ·४२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम पारे तदनपेक्षत्वाचेति व यमप्यन्यथासिद्धम् । अभोगायतनत्वादनिन्द्रियाश्रयोऽपि, भोक्तृकर्मानुपग्रहादभोगायतनमपि, स्पर्शवद्वेगवद्रव्यान्तरंनुद्यत्वात्तदनपेक्षमपि स्यात् ; अचेतनत्वाचेतनाधिष्ठितमपि स्यादिति को विरोधः ? तथाच साक्षात्म- यत्नाधिष्टितेतरजन्यत्वादिति साध्यसमः । इन्द्रियाश्रये रजन्यत्वात् भोगायतने- तरजन्यत्वादिति द्वयमप्यन्यथासिद्धम् । कार्यज्ञानाद्यनपेक्षत्वाच्छरीरंतरजन्यमपि स्यात् ; अचेतनहेतुकत्वाचेतनाधिष्टितहेतुकमपीति को विरोधः? अप्रसिद्धविशेषणश्च पक्षः । नहि चेतनानाधिष्ठितहेतुकत्वं काचेत् प्रमाणसिद्धम् । न च चेतनाधिष्ठि- तहेतुकत्वनिषेधः साध्यः, हेतोरसाधारण्यप्रसङ्गात् । गगनोहरपि सपक्षाघाटत्तेः।। न गणनेऽपि वस्तुतस्तत्र त्च्छब्दार्थशोधने इन्द्रियगतव्यापारापेक्षव्यापारशून्यत्वात् , भोगा- यतनगतव्यापारापेक्षव्यापारशून्यावादिति प्रयोगद्वयमेव । एवं हेतुचतुष्टयमप्यन्यथासिध्दत्वात व्याप्यत्वासिद्धम् । परमावादिकमीश्वर भोगहेतुत्वाभावादनिन्द्रियाश्रयोपि स्यात् , अचेतनत्वा. साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठितत्वरूपसाध्यच्च स्यात् । एवमीश्वरेण स्वकर्मणोपगृहीतत्वाभावादभोगाय- तनमपि, अथाप्यचेतनवा साक्षाचेतनाधिष्टितमपि स्यात् । एवं द्वितीयसाध्यस्थलेपि शरीरा- पेक्षव्यापारविधुरमपि परमायादिकं स्पर्शवद्वेगवद्वारबादि- शरीरव्यतिरिनद्रव्यनोदितत्वाच्छरी रात्मकद्वारानपेक्षमेव स्यात् , एवमप्यचेतनत्वादुक्तरीत्या परंपरया चेतनाधिष्ठितमपि स्यात् । अत- श्वाचेतनाः परमावादयः स्वयमेव क्रियावन्तम्सृष्टौ भवन्ति, कदाचिद्वायुनोदनादिवशादित्यु. भयथापीइवराधिष्टितत्वमिष्यते । एवं क्षित्यादिपक्षकानुमानेपि प्रथमनिर्वचनानुसारेण साक्षा- प्रयत्नाधिष्ठितेतरजन्यावरूपहेतुश्चेतनानाधिष्ठितहेतुकरवरू साध्यसमः । इन्द्रियाश्रयेतरजन्यत्वा- द्वांगायतनेतरजन्यत्वादिति हेतुयमन्यथासिद्धम् । नित्यज्ञानेच्छाकृतिसाध्यत्वेन कार्यभूतज्ञाना- द्यनपेक्षतयेन्द्रियाश्रयाद्यन्यजन्यत्वेप्यचेतनहेतुकतया चेतनाधिष्ठितजन्यं भवितुमर्हतीति ॥ एवम- स्मिन् क्षित्यादिपक्षकानुमान साध्यरूपपक्षविशेषणाप्रसिद्धिरपि । चेतनाधिष्ठितहेतुकत्वाभावस्थ साध्यत्वे विपक्षावटादेरिव सपक्षादगनादितोपि शरीरेतरजन्यत्वरूपहेतोव्योवृत्तत्वेनासाधारण- हत्वाभासत्वापत्त्या चेतनानाधिष्ठितहेतुकत्वस्य साधनीयत्वात्तस्य च घटादौ कुत्रापि प्रसिध्द्याभावा- दिति ! (नच शरीरेतरजन्यत्व शरीरेतरमात्रजन्यत्वम् । तच्च शरीरजन्यत्वाभावरूपमेव हेतु. रिति नासाधारण्यमिति वाच्यम्-शरीररूपविशेषणवैयात् , साध्यसमत्वाद्युक्तदोपानिस्ताराच्च । १.द्रव्यानुद्यत्वादिति सर्वत्र पाठः । तस्य परमाण्वादौ बाधादौचित्यादिविमर्शेन चैवं शोधितम्। एवं प्रकाशेपि द्रव्यान्तरप्रेयमाणत्वादिति शोधनीयम् । यथाश्रुतादरणे तादृशद्रव्यसामान्यानुद्य- स्वाच्छरीरमपि नापेक्षत इति रीत्यार्थः यदुचितं तद् ग्राह्यम् । परंपराधिष्टानस्योपपाद्यतया नुद्यत्वमेव वाच्यम् । २. इन्द्रियाश्रयभोगायतनेयर्थः । ३. चेतनाधिष्ठितमपीति सर्वत्र पाठः ।

·: . . स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । [11] यत्पुनरुक्तं कुविन्दादेः पटादौ कथमपेक्षेति, तत्र कारकतयेति कस्सन्देहः? किन्तु कारकत्वमेव तस्य ज्ञानचिकीषियनवतः, न स्वरूपतः । तदेवचाधिष्ठा- तृत्वम् । यत्त्वधिष्ठिते किमधिष्ठानेनेति तत्कि कुविन्द उद्धार्यते, ईश्वरो वा, अन- वस्था वाऽऽपाद्यते ? न प्रथमः, अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । न द्वितीयः, परमाण्व- दृष्टाधिष्ठातृत्वसिद्धौ ज्ञानादीनां सर्वविषयत्वे वेमाद्यधिष्ठानस्यापि न्यायप्राप्तत्वात् । न तु तदधिष्ठानार्थमेवेश्वरसिद्धिः । न तृतीयः, तस्मिन् प्रमाणाभावात् ।। तथाप्येकाधिष्ठितमपर: किमर्थमधितिष्टतीति प्रश्ने किमुत्तरमिति चेत् – हेतुप्रश्नो ऽयं, प्रयोजनप्रश्नो वा? नायः, ईश्वराधिष्ठानस्य नित्यत्वात् । कुविन्दाद्य- धिष्ठानस्य स्वहेत्वधीनत्वात् । न द्वितीयः, कार्यनिष्पादने न भोगसिद्धेः स्पष्टत्वात् । एकाधिष्ठानेनैव कार्य स्यादिति चेत् – स्यादेव । तथापिन सम्भेदे- ऽन्यतरवैयर्थ्यम् । परिमाणं प्रति सङ्ख्यापरिमाणपचयवन प्रत्येकं सामो- पलब्धौ सम्भूयकारित्वोपपत्तेः ! अस्ति तत्र वैजात्यमिति चेन् – इहापि किश्चि- [11] यत्त अभिमतेश्वरासिद्धिरिति दूरणम् , तत्रोच्यते । अत्र कुविन्दादेः कारकत्वेन वाऽधिष्टातृत्वेन वाऽपेक्षेति विकल्प एव न युक्तः, कर्तुः कार्योपादानगोचरज्ञानाचकीर्षाप्रय- नवत्त्वरूपस्वातन्त्र्यं विना स्वरूपेण कारकत्वाभावात् ; तस्य स्वातन्त्र्यस्यैव चाधिष्ठातृत्वरूप- वात् ॥ यत्तु एकेनाधिष्ठितेऽन्याधिष्ठानं किमर्थमिति -- तत्रोच्यते ! अत्र कुविन्दसत्वे पट- सत्त्वं, अन्यथा नेत्यन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात्कुविन्दस्य न स निषेध्यः । ईश्वरश्च नैतदर्थ सिद्धः, कि- तु क्षित्यादिहेतुपरमावाद्यधिष्ठातृत्वायानुमितो नित्यासंकुचितज्ञानेच्छाकृतिमत्त्रात्कुबिन्दाधिष्ठिते. प्यवर्जनीयाधिष्टातृभावस्सिद्ध इति न सोपि शक्यनिषेधः । यत्त एकाधिष्ठितेप्यधिष्ठात्रन्तरस्वीकारे ऽनवस्थेति-तदपि न-एकमात्रसाध्यतया निश्चित कार्ये एकस्मिन् सत्येव विशिष्य तदर्थमेव कत्र- न्तरस्वीकारे ह्यनवस्थेति । अथाप्यधिष्ठानद्वयं किमर्थमिति चेत्-किमर्थमित्यस्य कोऽर्थः किं क्रि- याविशेषणतया कस्य फलभूतमिदमधिष्ठानमिति, यद्वा कस्मै फलायेति: तत्रेश्वराधिष्टानं नित्यतया कारणानपेक्षम् । कुविन्दाधिष्ठानं तु फलेच्छादिकारणायत्तमिति आद्यस्योत्तरम् । अन्त्येपि कर्तृ- केत्रादिभोगसिद्धिः फलमिव्युत्तरम् । ननु क्षित्यादिकमिवैकमानाधिष्ठानेन पटादिकार्य स्या- सत्यम् । अथापि जीवस्यापि मेलने न कस्यचिदन्यथासिद्धिः । यथा यणुक- गतायास्त्रित्वसंख्यायास्त्र्यणुके, कपालद्वयगतमहत्त्वस्य घटे च महत्त्वं प्रति जनकत्वे क्लुप्ते, शिथिलसंयोगशालिबहुतूलपिण्डारब्धेऽवयविन्यन्वयव्यतिरेकसिद्धकारणताकेन प्रचयसंयोगेन सह संभूय तयोर्महत्त्वजनकत्वं, तद्वदनावश्यकेन जीवेन सहेश्वरस्येति । यदि तत्राप्रचितावय - वारब्धगतपरिमाणापेक्षया वैजात्यमस्ति, पटादावपि क्षित्याद्यपेक्षया वैजात्यं शरीरिकर्तृककार्य- . - । दिति चेत् .

·४४ न्यायकुसुमाञ्जलिः पश्चम- । . द्भविष्यतीति । न चाकुर्वतः कुलालादेः कायसंक्षोभादिसाध्यो भोगस्सिद्धयेदिति नदर्थमस्य कर्तृत्वमीश्वरोऽनुमन्यते, तदर्थमात्रत्वादैश्वर्यस्येति ।। [12] यत्वनित्यप्रयत्नेत्यादि - भवेदप्येवं, यद्यनित्यप्रयत्ननिवृत्तावेव बुद्धि- रपि निवर्तेत; न त्वेतदस्ति; उदासीनस्य प्रयत्नाभावेऽपि बुद्धिसद्भावात् ॥ हेतु- भूता बुद्धिर्निवर्तते इति चेन्न - उदासीनबुद्धेरपि संस्कार प्रति हेतुत्वात् ।। कार- कविषया बुद्धिर्निवर्तते इति चेन्न -- उदासीनस्यापि कारकबोधृत्वात् । न हि घटादिकमकुर्वन्तश्चक्रादिकं नेक्षामहे ।। हेतुभूता कारकवुद्धिनिवर्तते इनि चेन्न ( चक्रादिबुद्धेरपि संस्कार प्रति हेतुत्वात् । कारकफलहेतुभूना कारकबुद्धिर्निव- तेत इति चेन्न- ) अयतमानस्यापि दुःखहेतुभूताया अपि तद्धेतुकण्टकस्पर्शबुद्धर्भा- वात् । चिकीर्पाहेतुभूतोऽनुभवो निवर्तन इति चेन्न - केनचिनिमित्तेनाऽकुर्वतोऽपि चिकीर्षातद्धनबुद्धिसम्भवात् । अनपेक्षकृतिहेतुचिकीर्षाकारणं बुद्धिर्निवर्तते इनि चेत् - न तर्हि बुद्धिमात्रम् । तथाचानित्यप्रयत्नहेतुकत्वयुक्तं विशिष्टपयनचिकी स्थले प्राग्भवदुक्तमस्तु । किञ्च किमिति कुल.लं विना कार्यासम्भव इति न शंक्यम् – ईश्व- रस्यैश्वयं हि नान्यकर्तुत्वनिवारक, तस्यान्यस्मिन् कर्तृत्वमुखेन भोक्तृत्वसम्पादकत्वात् । नहि कुलालादेरकतृत्व कायसंक्षोभघटविक्रयादिजन्यभोगप्रतिनियमप्रसक्तिरस्तीति । अतस्सामान्य- विशेषकारणयोरनन्यथासिद्धत्वादभिमतसर्वाधिष्ठातृपुरुषसिद्धिरविकला ॥ [12] एवमनित्यप्रयत्नोपाधित्वं तदा भवेत् , यद्यनित्यप्रयत्ननिवृत्या बुद्धिनिवृत्तिस्स्यात् । बुद्धिं प्रति हि नानित्यप्रयत्नो व्यापकः; उदासीनस्य कर्तुमनिन्छनो यत्नाभावेऽपि बुद्धिस- त्वात् । नापि हेतुत्वविशिष्टबुद्धिं प्रति स व्यापकः, तस्या एवोदासीनगतबुद्धस्संस्कारहेतुत्वा- द्धेतुत्वविशिष्टसत्त्वात् । कारक विषयकावविशिष्ट वुद्धिं प्रतीत्युक्तावप्येवम् , घटादिविषयकयाना- भावेऽपि तत्कारकचक्रादिगोचरबुद्धिमत्त्वात् । एवं हेतुत्वविशिष्टां कार बुद्धि प्रतीत्युक्तावपि तस्या एव चक्रादिवुद्धस्संस्कार हेतुत्वात्कारकविषयकत्वाच्च तादवस्थ्यम् । कारकजन्यफलहेतुभूतां कारकविषय बुद्धिभियुक्तो कण्टकस्पर्शरूपकारक जन्यदुःखहे तुभूत। कण्टकस्पर्शबुद्धिरनित्यप्रयत्न विनाप्यस्तीति व्यापकत्व भंगः । चिकोर्पाहेतुं बुद्धिमित्युक्तौ परनिर्बन्धेनाप्रयतमानेपि तादृशः द्धिरस्तीति । अव्यवहितोत्तरक्षणे कृतिजननी या चिकीर्षा तद्धेतुं बुद्धि प्रतीत्युच्यत इति चेत्- तर्हि विशिष्टेदशबुद्धिरेव व्याप्येति सामान्यतो बुद्धाप्यत्वाभावादनित्यप्रयत्नपूर्वकत्वनिवृत्तौ न १. प्र. उदासीनस्येति कारणान्यव्यापारयत इत्यर्थः । उदासीनबुद्धेरिति कर्मधारयः। दुःखहेत्विति दुःखहेतुश्चासौ कण्टकस्पर्शश्चेति विग्रहः तस्य बुद्रेरित्यर्थ इति । २. कुण्ड. लितो ग्रन्थ औचित्याहितः । वास्तवः पाठस्तु तं विना । ३. बुद्धेरभावादिति सर्वत्र पाठः । .

·-- स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । पोहेतुबुद्धिमत्पूर्वकत्वमिति तन्निवृत्तौ तदेव निवर्ततां, न तु बुद्धिमत्पूर्वकत्वमात्रम् । नत्र तस्याप्रयोजकत्वादिति बुद्धिमत्पूर्वकत्व ( मिति ) साध्यपक्षे परीहारः । सक- कमिति प्रयत्नप्रधानपक्षे शङ्केच नास्ति; तस्यैव तत्रानुपाधित्वात् ।। [13] एतेन – शरीरसम्बन्धे बुद्धिगतकार्यत्ववद् बुद्धिसम्बन्धे प्रयत्नगतकार्य- बमुपाधिरिति - निरस्तम् । यो हि बुद्धया शरीरबच्छरीरनिवृत्या बुद्धिनिवृत्ति- चहा प्रयत्नेन बुद्धि बुद्धिनिवृत्त्या प्रयत्ननिवृत्ति (वा? साधयेत् , स एवं कदाचिदु- पालभ्यः । वयं त्ववगतहेतुभावं कलिनशक्तिसकलकारकप योक्तारं कार्यादेवानु मिमाना नैवमास्कन्दनीयाः । नत्र तस्यानुपाधित्वात् ।। सामान्यतोवुद्धिमत्पूर्वकत्वं निवर्ततेति न बुद्धिमत्पूर्वकत्वमानसाध्यकहेतोस्तद्पाधिकत्वम् । बुद्धि- मपूर्वकत्वं विहाय सकर्तृकमिति कृतेस्माध्यत्वे तु नास्योपाधित्वप्रसक्तिरपि, तस्यैव तत्रानुपा- धित्वात् । नचानित्यत्वविशिष्टप्रयान उपाधिः, शुद्धस्तु साध्य इति भेद इति वाच्यम् । वि- शेषस्य सामान्य प्रति व्यापकताया अप्रामाणिकत्वात् ।। [13] एवं तस्यैव तत्रोपावित्वं न सम्भवतीति वर्णनेन बुद्यनुमाने कार्यप्रयत्न उपाधि- रेति दृष्टान्तोक्तिपूर्वकं कथनमपि निरस्तम् । इत्थं हि तत्कथनम् - यथा शिष्यादिकं शरीरपू- वकं बुद्धिपूर्वक वात् , इश्वरो वा शरीरवान् बुद्धिमत्त्रादित्यनुमाने प्रतिपक्षिकृते कार्यबुद्धिपूर्व- कावं कार्यवद्धिमत्व वोपाधिरिति सिद्धान्तिनोच्यते, तथा प्रयत्नेन बुध्द्यनुमानेपि कार्यप्रयत्नमादाय सोपाधिकत्वं हतोम्सुवचमिति । अयंच नास्माकमुपालम्भः ! योहि बुद्धिसत्त्वे शरीरसत्त्वं, तदभा. वे तदभाव इतिवत् यत्नसत्त्वे बुद्धिसत्त्वं तदभाव तदभाव इति वदन् यत्नेन बुद्धिमनुमि नुयात् ,स एवं कदाचिदुपालभ्यः । वयंवधिष्टा परपर्यायं सकलकारकशक्तिपरिकलनात्मक ज्ञान विशिष्टं तादृशश- क्तिमत्कारकप्रयोक्तारमन्वयव्यतिरेकाम्यां ज्ञानादिविशिष्टतयैव हेतुत्वेनावगतं साक्षात् कार्यत्वहेतु- नेवानुमिमीमहे । एवञ्च कारकव्यापारगोचाज्ञान विशिष्टप्रयत्नपूर्वकत्वानुमानेऽस्मिन्न कार्ययत्नपूर्व- कत्वमुपाधिः, तस्यैव तत्रानुपाधित्वात् । नन्वत्रानुमाने व्यतिरेकव्याप्तौ ज्ञानविशिष्टप्रयत्नाभा. वाकार्यत्वाभाव इति वक्तव्यम् । तत्र प्रत्येकं ज्ञानाभावस्य प्रयत्नाभावस्य चैव व्याप्यत्वसंभवे विशिष्टामावस्य तत्कथनमयुक्तम् । अतो न विशिष्टस्य सावमिति चेन्न – प्रत्येकानेकाभा- वस्य विनिगमनाविरहेण व्याप्तिप्रयोजकत्वकल्पनापेक्षया लाधवादेकस्य विशिष्टाभावस्य तत्क- पनौचित्यात् । प्रत्येकमभावस्य व्याप्यत्वस्वीकारेण बुद्धिमत्पूर्वकत्वस्य पृथक् कार्यत्वं प्रति सा- ध्यत्वपक्षेपि अनित्यप्रयत्ननिवृत्त्या सामान्यतो बुद्धिनिवृत्त्यसंभवस्य प्रागुपपादितत्वेन तत्र तस्या- नुपाधित्वानोपालंभस्यावकाशः ॥ १. कलितसकल शक्तिकारकेति पाठः । २. प्र. तत्रेति ज्ञानाद्येकैकजन्यत्वे इत्यर्थः । स्य प्रयत्नगतकार्यत्वस्येत्यर्थः । । 12 ·. . न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम [14] नच प्रयत्न अत्मलाभार्थमेव मतिमपेक्षते, विषयलाभार्थमप्यपेक्षणात् । ततः प्रयत्नाद्बुद्धिः तन्निवृत्तेश्च प्रयत्ननिवृत्तिः सिद्धयत्येति विस्तृतमन्यत्र । कार्यबुद्धिनि- वृत्त्या तु कार्य एव प्रयत्नो निवर्तते, न नित्यः । नित्ये च प्रयत्ने नित्यैव बुद्धिः प्रव- तते, नानित्या । न हि तथा तस्य विषय लाभसंभवः । शरीरादेः प्राक् तदसम्भव [14] किंच बुद्धया शरीरानुमानतुल्यन्न भवति प्रयत्नेन बुध्द्यनुमानम् । वध्या हि तज्जन. कत्वेन शरीरानुमानम् । प्रयत्नेन बुध्यनुमानमपि तथैवेति न नियमः ; प्रयत्नेनात्मलाभापरपर्या- योत्पत्ति प्रतीव विषयलाभं प्रत्यपि बुद्धेरपेक्षणात् । बुद्धिविषयविषयकवं हि प्रयत्नस्य लोक सिद्धम् । ततः प्रयत्नसत्त्वे बुद्धिसत्त्वम् , तदभावे निर्विषयत्वा प्रयत्न एव नेति सिद्धं व्याप्य- त्वम् । नच प्रयत्नस्य स्वतएव विषयप्रवणत्वमिति वाच्यम्-तथा सति तस्य ज्ञानत्वप्रसंगात् । 'स्वरूपतो विषयप्रवणत्वेनैव ज्ञानस्येतरवैलक्षण्या ' दित्यात्मतत्वविवेके उक्तत्वात् । ननु प्रय. नेन विशिष्य कार्यबुद्धिरव क्षित्याद बनुमीयतामिति चेन्न – कार्यबुध्यभावस्य प्रयत्नाभाव व्याप्यत्वायोगात् । कार्यबुमा यस्य विषयलाभः तन्निवृत्या तस्यैव हि निवृत्तिस्स्यात् । नच नित्यप्रयत्नस्य कार्यबुध्या विषयलाभ संभवः, बुद्धिकारणशरीररायु पत्तेः प्रायुदयनुप त्या प्रय नस्य विषयलाभासंभवात्ताशप्रयत्नाभावेन क्षिादेवि देहस्याप्यनु पत्तिस्म्यादिति बुद्धेस्सर्व देवानुत्पत्तिप्रसंगात् । अतो नित्यप्रयत्नस्य नित्ययेव विषयलाभ इति सामान्यतेोबुद्धिः प्रयत्ने- नानुमातुं शक्यते । अतः कदाचि जनकतया बुध्यनुमाने उपालभ्यत्वेपि विषयलाभार्य तदनुमान नोपालन्यत्वमिति । ( ननु यानं प्रति जनकतया वाऽनुमीयता, विषयलाभार्थ वा, सर्वथा उदा- मानस्यापि बुद्धिसद्भाबाद नित्य प्रयाने बुद्धिव्यापक वासंभवस्य प्रागुक्ततया बुद्धिसाधनेऽनित्य- प्रयत्नः कदापि नापत्रिः । एवं बुध्द्या शरीरसाधने कार्यबुद्धिरपि नोपाधिः, सुपुत्यादौ वृद्धि विनापि शरिस्थित्या बुद्धस्साध्यव्यापकत्वाभावात् । अतश्शरीरजन्यत्वानुमानं निर्दुष्टम् । य. दितु शरीर प्रति बुद्धापकत्वाभावेपि शरीरजन्यत्वं यत्र तत्र कार्यबुद्धिजन्यत्वमिति विवक्षि- तोपाधापकत्वमभन्नमित्युच्यते, तदा क्षिःयादौ बुद्धिजन्यत्वानुमानेऽनित्य प्रयत्नजन्यत्वमप्यु. पाधिर्भवितुमर्हति, बुद्धिसत्त्वेपि प्रयत्नासत्वसंभवेपि बुद्धिजन्यत्वसत्त्वे तादृशप्रयत्नजन्यत्वस्य सार्वत्रिकत्वात् । यदि बुद्धिजन्यमान्छायत्नादिकं यानाजन्यमित्युच्यते, तदा शरीरजन्यं बुध्य दिकमपि बुद्ध जन्यमस्ति । शरीरजन्यद्रव्यं बुद्धिजन्यमेवेति चेत् बुद्धिजन्यद्रव्यमप्यनित्ययत्न - जन्यमेवेति कार्यत्वमपि सोपाधिकमवेति चेत् - उच्यते । । शरीराजन्यत्वचा नित्यप्रयत्नाज- न्यत्वम् । शरीररूपविशेषणस्येवानित्यत्वविशेषणस्याप्यसमर्थतया साध्यानिवृत्तेविशिष्टोपाधिनि वृत्तिप्रयुक्तत्वाभावात् । तर्हि शरीरजन्यत्वानुमानेपि तुल्ययुक्त.या कार्यवुद्धिजन्यत्वं नोपाधिस्स्या- ·४७ . . . धूमः -- स्तबकः] कुसुमाञ्जलिबिस्तरसहितः देहानुत्पत्ती सर्वदाऽनुत्पत्तेः।। शरीराजन्यत्ववच्चानित्यप्रयत्नाजन्यत्वमिति संक्षेपः।। [1] तर्वाभासतयाऽन्येषां ताशुद्धिरदूषणम् । अनुकूलस्तु तर्कोऽव कार्यलोपो विभूषणम् ॥ ३ ॥ कारकव्यापारविगमे हि कार्यानुत्पत्तिपसङ्गः, चेतनाचेतनव्यापारयोर्हेतुफलभावाव- धारणात्, कारणान्तराभावइब कर्बभावे कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गः, कर्तुरपिकारणत्वात्।। [16] यस्त्वाह- प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां नदुत्पत्तिनिश्चयो दृश्ययोरेव. न त्वदृश्य- योः। प्रत्यक्षस्यानुपलम्भस्य च तावन्मात्रविधिनिषेधसमर्थत्वात् धूमाग्निवत् . कम्प- मारुतवच्च । नहि कार्योऽनलस्यति उदर्यस्यापि, न हि शाखाकम्पो मातरि- दिति चेत् – मा भूत् , क्षित्यादौ शरीरजन्यत्वस्य बाधितत्वेनैव हेतोर्दुष्टत्वादिति ॥ [16] एवंच यदि क्षित्यादौ सकर्तृकत्वं न स्यारतहि कार्यत्वं न स्यादिति तर्कस्य या प्र- तितर्कप्रतिवातरूम तकशुद्धिः, यदि सकर्तृकं स्यात् शरीरजन्यं स्यात् , यदि बुद्धिमापूर्वक स्यात् अनित्यप्रयत्नजन्यं स्यात् , यदि नित्यकृतिजन्यं स्यात् बुद्धीच्छाजन्यं न स्यादिति प्र- तितर्कप्रयोगेण व्यते, सा न दूषणम् , एषां बाधितत्वव्याप्त्यसिध्द्यादिनः मासत्वात् । ( ननु न शरीराजन्यत्वेन कत्र जन्यत्वानुमाने शरीरांशचयर्थ्यम् , अखण्डामावघटकत्वात् । जन्य- स्वसामान्य प्रतियोगिकाभावाद्धि शरीरजन्यत्वाभावोऽन्योऽखण्ड इति चन्न – एवमपि जन्यत्वा- भावगतव्याप्तेरेव शरीर जन्यत्वाभाव अरंप इति सुवचतया सोपाधिका वात्। अतोऽत्र का- यावानुमाने, क-भावे कार्य न स्यादित्यनुकूलतर्क रूपं भूपणं समस्तिः कारक मापारामाचे कार्याभावस्य संप्रतिपन्नत्वात् , अचतनरूपकारकव्यापारस्य चलनरूपक रकन्यापारस्यचाविशे- षण कार्येण सह कार्यकारणभावावधारणाकर्तुरपि कारण सिद्धायचेतनरूपकारणान्तर भाव इब कभावेपि कार्यानुत्पत्तिस्यादेवेति ॥ [16] बौद्धस्त्वाह-प्रत्यक्षेणानुपलब्ध्या च भवन कार्यकारण भावनिश्चयो दृश्यकार्यकारणविं षय एव भवितुमर्हति । प्रत्यक्षं हि तत्त्वे तत्सत्वमिति दृश्यमात्र एव सत्त्वविधाने समर्थम् , अनु- पलब्धिरपि तदभावे तदभाव इति दृश्यप्रतियोगिकाभावमात्रे। अतो धूमाग्न्योरिव कम्पमारुतयो- रिव च दृश्ययोरेव तन्निश्चयः । अन्यथा दृश्यादृश्यसाधारण्येन कारण वे उदर्याग्नेरपि धूमका- रणत्वापत्तिः, अनुद्भुतस्पर्शवतः, वेगशून्यतया स्तिमिताख्यस्य वायोरपि शाखादिकंपकारणत्वा- १.अयं. क. २. पाठः । प्र. 'शरीरोत्पत्तिरेव न स्यादिति कदापि सा बुद्धिर्न जायेते ' ति:- देहानुपपत्तौ सर्वानुपपत्तेरिति क. ख. पा.। २. प्र. कारकातरव्यापार प्रति चे नव्या- पारस्य हेतुत्वाकर्वभाव सोपि न स्यादित्यर्थः । कारणान्तरव्यापारसत्त्वेपि कर्जमावे कार्य न स्यादित्याह कारणेति । .

·पश्चम- - न्यायकुसुमाञ्जलिः श्वन इति स्तिमितस्यापि स्यात् । किन्तु भौमस्पृश्ययोरेव । तथेहापि शरीरवत एव कारणत्वमवगन्तुमुचितं, नान्यस्येति - तदसत् - प्रत्यक्षानुपलम्भौ हि दृश्य- विषयावुपायस्तदुत्पत्तिनिश्चये; न तु दृश्यतैव तत्रोपेया; किन्नाम दृश्याश्रितं सामा- न्यद्रयम् । तदालीढस्य हि तदुत्पत्तिनिश्चये दृश्यमदृश्यं वा सर्वमेव तज्जातीयं तदुत्प- त्तिपत्त या निश्चितं भवति, यथा स्पर्शरूपरसगन्धानामुत्तरोत्तरनिमित्ततायां तब; अ- स्माकश्चातीन्द्रिय समवायादिसिद्धौ। नचेदेवम् , उदाहृतयोरेव दहनपवनयोः,आलो करूपवतोस्तदुत्पत्तिनिश्चये, कथमनालोकनिरस्तरूपयोः सिद्धिः? यत् उदयस्तिमि- तसाधारणी सिद्धिस्स्यादिति-तद्भवेदप्येवं, यदि शरीरादिकं विना कार्यमिव, भामं पत्तिश्च । अतो भौमाग्निमात्र स्पृश्यवायुमात्रे धूमकंपदर्शनात्कार्यकारणभावे दृश्यत्वं प्रयोजकम् । इयान् विशेषः - अग्निस्साक्षादेव दृश्यो धूमजनकः मरुतस्वतीन्द्रियत्वपक्षेपि स्पर्श रूपविगे- षणद्वारा दृश्यस्सन कंपजनकः । एवं प्रकृतेपि शरीररूपदृश्याकारविशिष्टचेतनस्यैव घटादि- स्थले कारणत्वदर्शनाक्षित्यादावपि शरीरिण एव कारणत्वं युक्तमिति - तदसत् – सत्यं दृश्य- विषयकं प्रत्यक्षमनुपलम्भञ्चादायैव कार्यकारणभावावधारणम् ; तथापि कार्यतायां कारणतायाश्च दृश्यत्वमवच्छेदकतया नोपेयम् , किंतु दृश्य कार्यानेष्टं दृश्यकारणनिष्ठञ्च सामान्यमेव तत्तदबन्छे. दकम् । तदवच्छिन्नस्य कारणत्वग्रहे च दृश्यमिवादृश्यमपि तदवच्छिन्नं कारणं भवत्येवः यथा स्पर्शरूपरसगन्धा एव भूतानि, न धर्मिस्वरूपमन्यत् ; ते च क्षाणका इति वदतस्ते मते स्प- ििदसन्तानेष्वदृश्यपरमाण्वात्मकस्पर्शादीनां दृष्ट्य पुञ्ज ।त्मकस्पर्शा दकं प्रति कारणतायां पर्श वा- दिसामान्यभेवावच्छेदकम् - यथाचास्मन्मते विशिष्टप्रत्यक्षस्य विशेष्यविशेषणसंबन्धाधीनत्वात् अयं बट इत्यादिविशिष्टबुद्धिनिर्वाहकतयाऽतीन्द्रियसमवायस्य, एवं स्पर्शशब्दाद्याश्रयतया वय्या. काशादेश्चातीन्द्रियस्य मिद्धौ दृश्यादृश्यसाधारणसम्बन्धत्वद्रव्यत्वादिकं प्रयोजकम् ग्यशरीरानवच्छिन्ननिष्ठमपि चेतनत्वमवच्छेदकमिति । अन्यथा दृश्यतायास्तन्त्रत्वे आलोकवन एवाग्ने धूम प्रति, रूपवत एवच कप्यादेश्शाखाकंपं प्रति हेतुत्वनिश्चयादनालोकनीरूपयोर्मों- मस्पृश्यत्वेनोदाहृतयोर्भर्जनकपालदहनपवनयोः कथं धूमकंपदर्शनमात्रेण सिद्धिस्स्यात् । यत्पुन- रुक्तं अशरीरचेतनस्यापि कार्ये कर्तृत्वस्वीकारेऽदृश्यादुदर्याग्नितः स्तिमितवायुतश्च धूमकंपो- २. उदाहृतयोः उक्तयोः । आलोकरूपवतोस्तदुत्पत्तिनिश्चये कथमनालोकनिरन्तरूप- योरुदाहृतयोर्दहनपवनयोसिद्धिरिति योजना । म. 'धूमोत्पत्तिनिश्चय इति पाठे धूमपदेनैव पाक उपलक्षित' इति । प्र. 'पाकंप्रत्यालोकात्मकस्यैव वह्नः कंपं प्रति रूपवतएव दण्डादेः कारणत्वनिश्चयादनालोकजाठर्यदहनस्य निरस्तरूपस्य पवनस्य च कथं सिद्धिस्स्यादित्याह नचेदेवमिति ' इति । आलोकरूपवतोरिति सप्तमी । सतोरिति शेषः । १. किन्वित्यर्थः । . तथा यो- . .. ..

·.. . . स्तबकः] कुमुमा जलिविस्तरसहितः । पर्शवद्वेगवनच विना अग्निमात्रात् पवनपात्राद्वा धूमकम्पो स्याताम् । न त्वेवम् । चैवं चेतनव्यभिचारोऽपि शक्याभिधान इत्यलं बालपलापानां समाधानः ।। [17] तदुत्पत्तेरसिद्धावपि तत्तदुपाधिविधूननेन स्वाभाविकत्वस्थितौ – यदि कर्तारमतिपत्य कार्य स्यात् , स्वभावमेवातिपतेदिनि कार्यविलोपप्रसङ्ग इति । एतच्च सर्वमात्मतत्वविवेके निपुणतरमुपपादितमिति नेह प्रनन्यते । एवञ्च सिद्धे प्रतिव- धे न प्रतिवन्यादेः क्षुद्रोपद्रवस्यावकाशः । प्रतिबन्धसिद्धाविष्टापादनात , तदसि- त्यत्त्यापत्तिरिति-तत्तदा स्यात् , यदि शरीराभावेप्यकुरादिकार्यवत् भौमान्यभावेपि धूमः, स्पर्शव- द्वेगवद्दयाभावेपि कंपश्चोपलभ्येत । अतो यावदुपलम्भ कार्यानतिप्रसक्तं भौमत्वादि कारणताव- च्छेदकमिष्यते । अत्रनु कायानुपलम्भेपि कार्योपलंभात् कार्यमामान्यकारण तावच्छेदकं चेतनत्व- मेव । नच शरीरवत् चेतनोप्युपलब्ध्यर्हः, येन तस्मिन्नप्यसत्येवात्र कार्यमिति शक्यं वक्तुमिति ॥ [17] एवं तावत् कार्यसामान्यस्य कर्तुश्च कार्यकारण भावरूपतदुत्पत्तिमादाय कार्यत्वहेताव नुकूलतर्कः स्थित उक्तः । एतदस्वीकारेपि हेतोरस्य कथमपि मोपाधित्वस्य दुवचत्वाद्धेतौ प्रकृ. तसाध्यसंबन्धः स्वाभाविकएव सिद्ध इत्येवमप्यनुकूलतर्कस्सुवचः । तथाहि - तोरुपाधिर्हि संभाव्यमानस्तद्विरोधी वा स्यात् , व्यापको वा, सहवृत्तिर्वा, न्यूनवृत्तिर्वा । नायः, विरोधिन उपाधित्वे अकायस्यैव सकर्तृकत्वापत्तेः । अतएव न द्वितीयः, कार्यस्येवाकार्यस्यापि सकर्तृ- कत्वापत्तेः । न तृतीयः, महवृत्तित्वाविशेषे ' स एव साध्यप्रयोजकः नतु कार्यत्वहेतु' रित्यत्र वेनिगमकाभावात् । नापि चतुर्थः, तथासति स उपाधिः शरीरिकर्तृकत्वन्यून वृत्तिर्वा, अधि- कवृत्तिर्वा, सहवृत्तिर्वा । नाद्यः, तथासति शारीरकार्यस्यापि कस्यचित्सकर्तृकत्वाभावप्रसंगात् । न्यूनवृत्तेरेव कस्यचित्सकर्तृकत्वप्रयोजकत्वात् । न द्वितीयः, शरीरं विनापि क्वचित्कार्ये सकर्तृ- कत्वस्य भवदनिष्टस्यापत्तः । न तृतीयः, शरीरस्योपाधित्वासंभवेन तरसहवृत्तेरपि तत्तुल्यतया. उनुपाधित्वात् । कथं शरीर नोपाधिरिति चेत् – सकर्तृकवे शरीरस्य प्रयोजकत्वं - किं क- तुकार्यस्य सर्वस्य शरीर जन्यत्वात्स्यात् , किंवा कर्तु।यतनतया, यहा कार्योपकरणप्रापकतया ? नाद्यः, क्षित्यादौ शरीराजन्यत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् , नित्यकृतेश्शरीरकार्यवाभावेन तदपे- भाऽभावाच्च । न द्वितीयः. ईश्वरस्य भोक्तत्वाभावेन भोगायतनानपेक्षणात् । न तृतीयः, सा- भादेव परमाण्वादेः कधिष्ठितत्वेन शरीरस्यानावस्यकत्वादिति । अतः कथमप्युपाध्यसंभवा- इनुकूलतर्कसिद्धिरिति विवेचितमात्मतत्त्वविवेके । एवंच प्रकृते व्याप्तौ सिद्धायां न प्रतिबद्यादेः सुद्रोपद्रवस्यावकाशः। स खल्वेवम् अशरीरिकर्तृसिद्धौ पशुत्वादिहेतुना शशादौ श्रृंगसिध्द्यापत्तिः, तत्र दृश्यानित्यशृंगायोगीप नित्यादृश्यशंगसंभवादिति प्रतिबन्दिः । एवमीश्वरस्य स्वार्थ स्रष्टत्वे- उनीश्वरत्वप्रसंगः; परार्थं चेत् , अदुःखमयसर्गप्रसंगः । अन्यथा निष्करुणत्वापत्तिरिति । १ - - - 13 ·॥ ५० न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम खो तत एव तत्सिद्धेः अप्रसङ्गादिति ।। ननु तस्य सर्वदा सर्वत्राविशेषे कार्यस्य स- र्वदोत्पत्तिप्रसङ्ग इति निरपेक्षेश्वरपक्षे दोषः, सापेक्षे उपेक्षणीय एवास्त्विति बालस्य प्रदीपकलिकाक्रीडयैव नगरदाहः तन्न स्थेमभाजो जगत एवाकारणत्वास ङ्गात् । ओमिति ब्रुवतस्सौगतस्य दत्तमुत्तरं प्राक् ।। [18] 'आर्ष धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।। (मनु. १२. १०६) तमिममर्थमागमस्संवदति, विसंवदति तु परेषां विचारम् 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतावाभूमी जनयन् देव एकः' ।। तत्रोत्तरं - पशुत्वस्य शृंगेन व्यातिरस्ति चेत् . शशस्यापि शृंगसद्भावे इष्टा पत्तिरेव । वस्तुतो व्याप्तिरेव न. संस्थानविशेषव्यङ्गयायाइभंगत्वज ते नित्यादृश्यत्तित्वायोगात् । एव कारणक- कर्तृकपरार्थसृष्टेरदुःखमयसर्गव्याप्यत्वमपि न; पुत्रशिष्यमाणविषये जनकाध्यापकचिकित्सकका. घेषु व्यभिचारात् । अतो व्याप्स्यसिद्धौ तादृशसाध्यसिद्धिप्रसंगो नास्तीति ॥ नन्वीश्वरोऽदृष्टा- दिनिरपेक्षः कारणं; सापेक्षो वा । आये अविशिष्ट वात्सर्वत्र सर्वदा सर्वकात्पित्तिप्रसंगः । अ. न्त्ये अदृष्टादिनैव कार्यसिद्धयर्थ तसाधनमिति । अतो बालालाप इति दृपयता बालक्रीडेवयं नगरं वक्ष्यतीति मन्यतां, अक्साक्षेपेणैवाशेषेश्वरसाधननिषेधादिति चेन्न – एकैकस्यापि कार्यस्य नानासहकारिकला कार्यतया दण्डादे निरपेक्षकारण वे सर्वदा घटोत्पत्त्यापत्तिः, सापेक्षत्वे तस्य कारणत्वं व्यर्थमित्येवं सर्वकारणविषयेपि विकल्यसंभवेन स्थिरत्वशालिनि प्रपञ्चे सर्वस्यापिका- रणत्वाभावप्रसंगात् । स्थिरं हि वस्तु सहकारि निरपेक्षं सत् कार्य क न प्रभवति । अस्तु तहि कुर्वपक्षणिकैककारणवादिसौगतपक्ष इति चेत् - तत्रोत्तर प्रथमस्तबके दत्तं, नतु क्षणोपि तदनपेक्षस्तथा भवितुमर्हतीति, न वैजात्यं विना तत्स्यादिति च । तसिद्ध क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वादिति हेतो न कयापि विधया दुष्ट वमिति ॥ [18] किंच सायमीमांसकादिभिनिरीश्वरवादिभिर्वेदिकम्मन्यैरिदं श्रोतव्यम् – वेदा- विरोधितकरूपयव मीमांसया यो वेदवेदिकग्रन्यान्विचारयति, स एव वेदार्थ यथावद्वेद, नत्व- मीमांसकः अन्यथामीमांसकश्चेति मनुराह आपमित्यादिना । ततश्च सेश्वरत्वानुमानमागमसंवाद- सद्भावात्प्रबलम् ; तपणेन नि:श्वरत्वकल्पनञ्च विरोधादुर्बलम् । श्रूयते हि विश्वतश्चक्षुरित्या- दिना विश्वद्रष्टा विश्वार्थोपदेष्टा विश्वतस्सहकारिसंपन्हो विश्वव्यापी एकोऽतएवानादिदेवः परमाणुभिः प्रपञ्चमूर्घसप्तलोकावरसप्तलोकमयं सञ्जनयन् प्राणिनो धर्माधर्मभ्यां संयोजयतीति । १. प्र 'दत्तमिति । कार्यस्याहेतुकावे कादाचिकत्वानुपपत्तिरित्यादिनेत्यर्थः' इति । .

·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । अत्र प्रथमेन सर्वज्ञत्वं, चक्षुपा दृष्टरुपलक्षणात् । द्वितीयन सर्ववक्तृत्वं, मु- खेन वागुपलक्षणात् । तृतीयेन सर्वसहकारित्वं. वाहुना सहकारित्वो (मत्त्वो?) पलक्षणात् । चतुर्थन व्यापकत्वं, पदा व्याप्तरुपलक्षणात् । पञ्चमैन धर्माधर्मलक्ष- णप्रधानकारणत्वं; तो हि लोकयात्रावहनाद् वाहू । पष्ठेन परमाणुरूपप्रधानाधि- प्ठेयत्वं ; ते हि गतिशीलत्वात्पनत्रव्यपदेशाः, पतन्तीति । संघमति सञ्जनयन्निति च व्यवहितोपसर्गसम्बन्धः; तेन संयोजयनि समुत्पादयन्नित्यर्थः । द्यावा इत्यू सप्तलोकोपलक्षणं भूपीन्यधस्तान् , एक इत्यनादिलेति । स्मृतिरपि - 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तस्सर्व प्रवर्तने ' (गीता १७. ८) इत्यादिः । एतेन ब्रह्मादिप्र- तिपादका आगमा बोद्धव्याः ॥ [19] आयोजनात् खल्वपि स्वातन्त्र्ये जडताहानिर्नादृष्टं दृष्टघातकम् ॥ हेत्वभावे फलाभावो विशेषस्तु विशेषवान् ।। ४ ।। परमाण्यादयो हि चेतनाऽऽयोजित': प्रवर्तन्ते अचेतनत्वात् वास्यादिवत् । अन्यथा अत्र समित्युतर्गव्यं धमति जनय र जिवायव्यवहितमान व्याहताश्चेत्यनु- शासनानुरोधेन तत्रैव संबध्यने । चगदिवान ज्ञानादी लाक्षणिक.त्यान्न ततइशारीरिस्व प्रसंगः; अन्यथा चक्षुःस्थले मुखाद्यभायेन विश्वत इति विरोधात् ; अचक्षुरश्रोत्रमित्यादिश्रुत्यन्तराब, स्वतस्सर्वज्ञस्य चक्षुरादिवैयर्थ्याच्च । यथा श्रुतिस्तथा स्मृतिरपि सर्ववस्तृत्पत्तिप्रवृत्तिहेतुमेकं दर्श- यति । अतश्च सार्वयादिसंपन्नेकेश्वरकर्तृवममामिलावव रस्तर।नुमानसाध्यमानं श्रुतिस्मृत्य- नुकूल मिति तद्विरुद्ध - पृथिव्यादिनित्यत्व निरीश्वरत्व - नानश्वरत्वादिपक्षाः वैदिकगोष्ठी- बहिष्ठा एवेति । एवं एष एक एव स्वपरतन्त्रचतुर्मुखादिमुखेन सर्वविधाः प्रजःस्सृजतीति सृष्टिपराणामागमानामस्मदनुकूलत्वं परप्रतिकूलत्वञ्च बोद्धव्यम् ।। [19] उक्त कार्यवाद्विश्वविदव्ययस्साध्य इति । एषमायोजनादपि द्वितीयहेतोस्साध्यः । अयोजनं प्रेरणम् । तदन्यथानुपपत्या तदाश्रयस्सिध्यति । प्रेरणश्च – परमावादयश्चेतना- योजिताः प्रवर्तन्तेऽचेतनत्वावास्यादिवदित्यनुमानसिद्धम् । चेतनायोजिताः चेतनप्रेरिताः प्र. यत्नवदात्मसंयुक्ता इति यावत् । प्रयत्नवदात्मसंयोगजन्यव्यापारवत्वं प्रयत्नवदात्मसंयोगानधान- व्यापारशून्यत्वपर्यवसितं साध्यम् । तथापर्यवसानविधानाञ्च न व्योमादौ क्रियाशून्ये व्यभि- चारः । यदि प्रवृत्तिमत्त्वे सत्य चेतनत्वादिति हेतुरिष्यते, तर्हि पर्यवसानं माभूत् । नचाप्रयो- जकत्वम ; यदि प्रेरणानधीनव्यापारवत्त्वरूपस्वातन्त्र्यं अचेतन- स्यात् अचेतनत्वं न स्यात् ; १.व्योमादौव्यभिचाराकर्मपक्षकानुमान प्रकाशोक्तम्। एवञ्चात्र एतेनाशरीरत्वादिनत्यत्रचक्लेश, ·पञ्चम- - ५२ न्यायकुसुमाञ्जलिः कारणं विना कार्यानुत्पत्तिपसङ्गः अचेतनक्रियायाश्चेतनाधिष्ठानकार्यत्वावधारणान्। [20] क्रियाविशेषविश्रान्तोऽयमर्थः, न तु तन्मात्रगोचरः ! चेष्टा हि चेतना- धिष्ठानमपेक्षत इति चेत् -- अथ केयं चेष्टा नाम? यदि प्रयत्नवदात्मसंयोगासम वायिकारणिका क्रिया, प्रयत्नमात्रकारणिकेति वा विवक्षितम् - तन्न - तस्यैव तत्रानुपाधित्वात् ।। अथ हिताहितप्राप्तिपरिहारफलत्वं तत्त्वम् - तन्न- विषमक्ष णोदबन्धनाद्यव्यापनात् । इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारफलत्वमिति चेत् - कर्तारं प्रति, अन्यं वा ? उभयथापि परमावादिक्रियासाधारण्यादविशेषः । भ्रान्तसमीहाया गतव्यापारत्वावछिन्नं प्रति चेतनाधिष्ठान प्रयत्नवचेतनसंबन्धः कारणमिति स्थितत्वात् । अ. न्यथा प्रयत्नाभावेपि शरीरे गमनादिक्रियापत्तेः । नन्वचेतनव्यापारश्चेतनाधिष्ठानं विना अ- दृष्टादेव स्यादिति चेत् - नादृष्टं दृष्टघातकम् । अन्यथाऽदृष्टेनैव नियोहात्सर्वत्रापि दृष्ट- कारणं विहन्येत । तस्माचेतनव्यापाररूपहेत्वभावेऽचेतनव्यापारात्मकफलस्याप्यभावः । [20] ननु चेष्टारूपक्रियाविशेषमात्रगतश्चेतनप्रेरणाधीनत्वरूपोऽर्थः, नतु क्रियासामान्य- गतः, चेष्टाया एव लोके तदपेक्षत्वदर्शनादिति चेत् - विशेषस्तु विशेषवान् । कार्यवि- शेषः कारणविशेषवान् भवति । तावता सामान्यकार्यस्य सामान्यकारणवत्त्वं न भज्यत इति । तथाहि – चेष्टाया एव चेतनप्रेरणाधीनत्वं वदतः को भावः ? कि पूर्वोक्तानुमाने चेष्टावत्त्व- मुपाधिरित्यभिमतम् , उत परमाण्वादि क्रिया चेतनप्रयत्नाधीना अचेतनक्रियात्वादित्यनुमाने चेष्टास्वमुपाधिरिति । नच पूर्वानुमाने पर्यवसित माध्यस्य व्योमादावपि सत्त्वात्तत्र चेष्टाभावात्सा- ध्यव्यापकत्वमङ्ग इति वाच्यम् । व्यापारवत्त्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वविवक्षया सा- मञ्जस्यात् ; तादृशसाध्यस्य व्योमादावभावात् । सर्वथा चेष्टात्वं किमिति विचार्यम् । तद्धि प्र- यत्नवदात्मसंयोगासमवायिकारणत्वं प्रयत्नरूपनिमित्तकारणजन्यावं वा । उभयथापि नोपाधि- स्वसंभवः । द्वितीयानुमाने चेतन रणाधीनस्वरूपसाध्यस्यापि निरुक्तचेष्टास्वरूपतया साम्योपा- ध्योरेकत्वात् । प्रथमानुमानेपि व्यापारवत्त्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नचेतनप्रेरणानधीनव्यापाराभावरूप विशिष्टसाध्यस्य प्रेरणाधीनव्यापारवत्त्व एव पर्यवसानात्तस्य चेष्टावत्त्वरूपोपाध्यभिन्नत्वात् । त- थाच तत्र साधनाव्यापकत्वं दुरुपपादम् ॥ अन्यादृशश्च चेष्टास्वं दुर्वचम् । तथाहि – न ता- वत् पश्चात्पुरुषार्थपर्यवसायित्वात् यत् हितशब्दवाच्यं तत्प्राप्त्यहितपरिहारान्यतरफलकत्वं चे- ष्टात्वम् । आत्महत्यर्थविषक्षणादिचेष्टाामव्याप्तेः । नच तत्रापि मरणरूपेष्टफलकत्वेन समन्व- यसंभवादिष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारान्यतरफलकत्वं चेष्टास्वमिति वाच्यम् -- तर्हि परमाणुक्रियायों- मप्युक्त चेष्टात्वसद्भावेन प्रकृतानुपयोगात् । इष्टत्वानिष्टत्वे हि कर्तारं प्रति वा अन्य प्रति वा व- क्तव्ये । सर्वथा जगदुत्पत्युपयोगिपरमाणुक्रियाया जीवेश्वरोभयेष्टफलकावाचेष्टास्वमक्षतमित्युक्त- ·५३ नबकः]] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । अनथाभूताया अपि चेतनव्यापारापेक्षणाच्च । शरीरसमवायिक्रियात्वं तदिति चेन्न- मृनशरीरक्रियाया अपि चेतनपूर्वकन्वप्रसक्तेः । जीवत इति चेन्न -- नेत्रस्पन्दादे- वतनाधिष्टानाभ्युपगमप्रसङ्गात् । स्पर्शवद्रव्यान्तरापयोगे सतीति चेन्न - ज्वलन- पवनादौ नथाभावाभ्युपगमापत्तेः। शरीरस्य स्पशवव्यान्तराप्रयुक्तस्येति चे. न - चेष्टयेव शरीरस्य लक्ष्यमाणत्वात् ।। [21] सामान्यविशेषश्चेष्टात्वं, यत उन्नीयते प्रयत्नपूर्विकेयं क्रियेति चेन्न क्रियामात्रेणैव नदुन्नयनात् । भोक्तृयुद्धिपत्पूर्वकत्वं यत इति चेत् - तर्हि तद्वि- धान्तत्वमेव तस्य । नचैसावनैव क्रियामाप्रत्यचेननमात्रस्य चेतनाधिष्ठानेन च्याप्तिरपसार्यते । विशेषस्य विशेष प्रति प्रयोजकतया सामान्यव्याप्तिपत्यविरो- हत्या साध्योपाध्यक्यमेवेति । वस्तुनो भेषजभ्रमेण रोगोकोपकवस्तुभक्षणे भ्रान्तचेष्टायामव्याप्ते. च । नापि शारीरसमवेतक्रियात्वं तत् : वायाप्रवाहादिकृतमृतशरीरक्रियायामतिव्याप्तः। नचे ष्टापत्तिः; चेष्टारूपविशेष चेतनप्रयानापेक्षत्रवादिनस्ते नत्रापि चेतनमापेक्षत्व पत्तेः । ननु जीवतो यन्रीरं तत्समवेतक्रियावं तदिति चेन्न ... नेत्रस्पन्दननिपिनाती नविन्द्ररीरक्रि- पायामतिव्याप्तेः । इष्टापत्तौ चेतनप्रयत्नाभ्युपगमप्रसंगः । ननु स्पर्शवव्यान्तरा. प्रयुक्तत्वे सतीति विशेषणं दीयते । एवञ्च स्पन्दादेवाग्वादिनीदनप्रयुक्ततया प्रकृतदलेनैव वार- पान्छरीरसमवे तत्वमपि न देयमिति क्रियात्वमेव विशेष्यदलमिति चेत् -- अग्निवावायूध्वेव- लनतिर्यपवनादिक्रिीयायां चेष्टात्यचेतनपूर्वक प्रयोस्त्रीकार प्रमंगः । अथ तदर्थ शरीरसमवेतत्व- मपि क्रियाविशेषणमस्विति चेन्न .... चेष्टेन्द्रियाश्रियश्शरीरमिति चेष्टामादायैव शरीरलक्ष- णकथनात् चेष्टालक्षणस्य शरीर घटिवेऽन्योन्याश्रयभिया चषःटित शरीरलक्षणम्याकथनीय- यसंगात् । वस्तुतो वातलस्य स्वप्रयत्नेन पुरुषान्तरमाहाय्येन च हस्तपादप्रसरणक्रियाय! मव्याप्तिरिति स्पर्श व हव्यान्तरमात्राप्रयुनावमेव निवेश्यम् । मात्रपदार्थश्च तदितरप्रयुक्त प्रयत्न जन्यत्वमेवेति प्रयत्न जन्यक्रिया त्वमेव चेष्टात्वं युक्तम् अन्यवयत । तथाच निरुक्तरूपं स. मपि चेष्टात्वं परमाणुक्रियालाधारणमेवेति न प्रकृतोपयोग इति ।। [21] ननु तर्हि चेष्टाव जातिविशेषः चेटत इति प्रतीनिमिद्धः । तेनैव क्रियायां प्रयान- पूर्वकत्वमनुमीयते, नतु क्रियायेनेति साध्यच्या निश्चेष्टात्यरूपोमायावेवेति चेन्न --- क्रियात्वस्येव यत्नपूर्वकत्वव्याप्यत्वे बाधकाभावात् । अनिश्चितयत्नपूर्वकताकानां क्रियाणां सर्वानामपि ६. क्षत्वात् । ननु चेष्टात्वमपि नियाविशेषवृत्ति किञ्चित्कार्यतावच्छेदक किञ्चिदंशानुमापकञ्च स्वी- कार्यम् । तथाच भोक्ता यो बुद्धिमान् तत्पूर्वकावं तत्रानुमीयते, इयं क्रिया स्वसमवेतभोगेच्छ!- धोनप्रयत्नजन्या चेष्टात्वादिति चेत् - तर्हि विशेषेण विशेषानुमानेपि सामान्यस्य सामान्येन 14 ·पश्चम. ५४ . न्यायकुसुमाञ्जलिः धकत्वात् । अन्यथा सर्वसामान्यव्याप्तेरुच्छेदादित्युक्तम् । एतेनाशरीरत्वादिना सत्पतिपक्षत्वमपास्तम् ॥ [22] अत्राप्यागमसंवादः यदा स देवो जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्व निमीलति ।। अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा वभ्रमेव वा' । मयाध्यक्षेण प्रकृतिः मूयते सचराचरम् । (गी०. ९ . १०) तपाम्यहमहं वर्ष निगृह्णाम्युत्सृजामि च ' ॥ (गी. ९.१९ ) इत्यादि । अत्र जागरस्वापो सहकारिलाभालाभो । ईश्वरपेरणायामज्ञत्वमप्रयतमान- त्वञ्च हेतू दर्शितो परमाण्वादिसाधारणौ । स्वर्गश्वभ्रे च इष्टानिष्टोपलक्षणे । एत देव सर्वाधिष्ठानमुत्तरत्र विभाव्यते, मयेत्यादिना । न केवलं प्रेरणायामहमधिष्ठाता, अपितु प्रतिरोधेऽपि । यो हि यत्र प्रभवति, स तस्य प्रेरणावन धारणेऽपि समर्थः, यथाऽर्थाचीनश्शरीरमाणप्रेरणधारणयोरिति दर्शितं, तपामीत्यादिना ।। [3] धृतेः खल्वपि । क्षित्यादे ब्रह्माण्डपर्यन्तं हि जगत् साक्षात् परम्प- व्याप्तेरभग्नत्वात्प्रकृतहेतुनिंदुष्ट इति॥ एवं चेष्टारूपशारीरक्रियाभक्तियानयोः क्रियासामान्ययत्न. सामान्ययोश्च कार्यकारणभावस्थितिप्रदर्शनेन परमाग्वादिपक्षकोक्तानुमाने शरीरभिन्नत्वरूप. प्रतिपक्षहेतुमादाय चेतनप्रेरणानधनप्रवृत्तिमत्त्वरूपस्य साध्याभावस्य साधनमपि निरस्तम् अशरीरवेन भोक्तृप्रयत्नाधानक्रियावारणेपि सामान्यतः प्रयानाधीनक्रिया वारणासंभवादिति ।। [22] इदमायोजनानुमानमपि पूर्वानुमानवदागमसंवादि । यदा स देव इति श्लोके चे- मृत इत्यनेन सर्वक्रियाया अपि प्रयत्नाधीनक्रियास्वरूपचेष्टात्वमस्तीति ज्ञापितम् । जागर्ति स्वपितीति च न ज्ञानतदभावप; स्वतस्सर्वज्ञत्वविरोधात् । अतो लब्ध सहकारिकत्वतदभा- वपरो । द्वितीयदलोके जन्तुरीश्वरप्रेरितः अज्ञत्वात् निरपेक्षप्रयानरहितत्वाञ्चत्यनुमानं सूचि तम् । तत्राचेतनमेव दृष्टान्त इति सिद्धचरं तक्रियाया ईश्वराधीनत्वम् । अनन्तरार्धे कण्टो- ऊं प्रकृतिशब्दितस्य परमाणोरी वराधिष्टितत्वम् । अध्यक्षत्वं ह्याविष्टातृत्वम् । अन्यस्मिन्नर्धे निगृह्णामीत्यनेन कदाचिदचेतने क्रियाऽभावोपीश्वराधीन इति दयते ॥ [23] एवं धृतरपि तृतीयहतोसाथ्यः । वृतिः पतनाभावः । विमतं प्रयत्नाधिष्ठितं गुरुत्वे सति पतनरहितत्वादिति । अत्र जीवप्रयत्नाधिष्ठितस्य वस्तुनो दृष्टान्त- स्य. तथा पतद्वस्तुनः अद्रव्यस्य च वारणाय विमतमिति । अन्यथा तत्र हेतरिसिद्धिस्स्यात्। जगत् विधारक- ·क्षात्, स्तबकः ] कुमुमा अलिविस्तरसहितः । रया वा विधारकप्रयत्नाधिष्टितं गुरुन्चे सत्यपतनधर्मकत्वात् वियति विहङ्गमशरी- रवत् तत्संयुक्तद्रव्यवञ्च । एतनेन्द्राग्नियमादिलोकपालप्रतिपादका अप्यागमा व्या- ख्याताः । सर्वावशनिवन्धनश्च सबनादात्म्यव्यवहारः, आत्मैवेदं सर्वमितिः यथैक एत्र मायावी, 'अश्वो वराहो व्याघ्रो वानरः किन्नरो भिक्षुस्तापसो विप्र' इत्यादिः।। अदृष्टादेव तदुपपत्तेरन्यथासिद्धमिदमिति चेत् - (न? , तद्भावेपि प्रयत्नान्वयव्यति रंकानुविधानेन तस्यापि स्थिति प्रति कारणत्वात् । कारणेकदेशस्य च कारणान्तरं- प्रत्यनुपाधित्वात्। उपाधित्वे वा सर्वेषामकारणत्वप्रसङ्गात्। शरीरस्थितिरेवं, न त्व- जगदिति सूर्यचन्द्रक्षित्यादिसर्वग्रहणम् । विश्धारकप्रयत्नाधिष्ठितत्वं पतनाभावप्रयोजकप्रयत्ना- वच्छेदकावं प्रयत्नप्रयोज्यपतनाभाववत्यमिति यावत् । प्रयत्नस्यापतनप्रयोजकत्वं क्षित्यादौ सा- जलादी च परम्पर यति यथायथम् । न तावता साक्षात्परम्परयावेत्यस्य साध्यकोटी प्रवेशः । साक्षादित्यत्र वियति विहङ्गमजीवाधिष्ठित तन्छरीरं, परम्परयेत्यत्र तच्चञ्चुपदलग्नप- दार्थश्च दृष्टान्तः । नन्वत्र सिद्धसाधनम् . प्रान्यादिदिक्पालेोकपाल वेन प्रसिद्धैरिन्द्रादिभि- जीवेरेव तत्तल्लोकधारणस्यागमसिद्धवादिति चन्- एतदनुमानसिद्धाइवरमादायैवं तेऽप्यागमा व्याख्यातव्या: । नहि निर्मितस्थापितान टोकानां पालकत्वेन निर्दिष्टा इन्द्रादिप्रवाहाः धारका भवितुमर्हन्ति । ननु - तर्हि कथमिन्द्रादिवतत्वव्यपदेशः । नचन्द्रादिशब्देरीश्वर एवोच्यत इति युक्तम् - तेषां जीवविशेषवाचिःवस्य निर्विवाद यान् । नच जीवेश्वरयोरभेदः, अपसिद्धान्तात् | तथासन्द्रिाग्नियमादिभिस्सोभरिणा कायव्यूहभावितिष्ठतेव सर्वशरीर कार्यप्रतिसंघानापत्तश्च - इति चेत् - ईश्वरस्य तत्रतत्रावेशात्तत्तत्तादाम्येन व्यवहारोपपत्तः । एवमावशाभिप्रायेणेव हि 'आत्मवेदं सर्वम् ' : सर्वखल्विदं ब्रह्म' इत्येवं श्रुतयो व्याख्येयाः; अन्यथेश्वरस्य जगद्भिन्न- स्वेन तत्तादात्म्यस्य दुर्घटत्वात् । न चेदृशव्यपदेशोऽपूर्वः, एकस्मिन्नेव मायःविनि अञ्चो वराहः- विप्र इति तत्तदावेशबलेन तथातथाव्यपदेशस्य सुप्रसिद्धत्वात् । तथाचेन्द्रादिभिर्धतत्वप्रति- पादकानामागमानां तत्तदाविष्टेश्वरधृतत्व एवं तात्पर्य मिति न सिद्धसाधनम् ।। नन्वप्रयोजको हेतुः, यत्नाभावेऽप्यदृष्टेनैवापतनोपपत्तेरिति चेन्न - लोके पतनप्रयत्न. योःप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावस्यान्वयव्यतिरेकःभ्यां क्लृप्तत्वेनादृष्टसत्त्वेऽप्यस्य त्यागायोगात् ! अ. दृष्टस्य दृष्टनिवारकत्वाभावस्य प्रागेवोक्त वात् । अतो धृतिजनकत्वं यत्नेऽपि तुल्यम् । अतः अदृष्टगतमपतनव्यापकत्वमेव यत्ने आरोप्य तदनुमानप्रयोगः, नतु वस्तुतो यत्ने हेतुव्यापक- त्वमित्याशङ्कयादृष्टस्योपाधिकार्यव्यभिचारशङ्कवहवेनोपाधिस्ववाचोयुक्तिर्न कार्या; यानस्यापि त- नुल्यं कारणभावेन हेतुव्यापकत्वाक्षतेः । एककारण साधनस्थलेऽपरकारणस्योपाधिवे च धूम- नाग्निसावनप्यानधनादिरूपाधिस्स्यादिति विनिगमनाविरहेण सर्वस्यापि व्यापकत्वभङ्गाकार- ·न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- न्यस्थितिरिति चेन्न -- प्राणन्द्रिययाः स्थितरव्यापनात्। पाङ्न्यायनापास्तत्वाच्च । [24] अत्राप्यागमः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः' । (बृ. उ. ५.८.८ ) इति । प्रशासनं दण्ड भूनः प्रयत्नः । 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः । ( गी. १५ - १७) इति स्मृतिः । अत्रोत्तमत्वमसंसारित्वं सर्वज्ञत्वादि च । पर- मत्वं सर्वोपास्यता। लोकत्रयमिति सर्वोपलक्षणम् । आवेशो ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्न- वतस्संयोगः । भरणं धारणम् । अव्ययत्वमागन्तुकविशेषगुणशून्यत्वम् । ऐश्वर्य संकल्पापनिघात इति । एतेन कूमादिविषया अप्यागमा व्याख्याताः । [25] संहरणात् खल्वपि । ब्रह्माण्डादि यणुकपर्यन्तं जगत् प्रयत्नवाद्विनाश्यं विनाश्यत्वात् पाटयमानपटवत् । अत्राप्यागमः ...- एष सर्वाणि भूनानि समभिव्याप्य मूर्तिभिः । जन्मवृद्धिक्षयनित्यं संभ्रामयति चक्रवत्' । सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् । णत्वं न स्यादिति । ननु शरीरधृतित्वावच्छिन्नं प्रत्येव यानस्य हेतुत्वान्न तस्य धृतिमामान्य- व्यापकत्वमिति चेन्न – शरीरकृति यस्य प्राणेन्द्रियनो यनजन्यायामभावेन कार्यतानबन्छेदक- स्वात् । नच भोगोपकरणगतवृतित्वं कार्यतावच्छे इकमिति न दोप इति वाच्यम् विशे- पस्तु विशेषवानिति प्रगुक्त यायेन भोगोपकरणतिवम्य बुभुक्षापूर्वकयत्नरूपविशेषकार्य- नावच्छेटकतया सामान्यनोयत्नकार्यतावच्छेदकत्वाभावान् । अतेगृतित्वमेव तदवच्छेदकामिति ।। [24] पूर्व सिद्धसाधनपरिहारयेन्द्राद्यागमनिर्वाहः कथितः । अथ धृतिरूपोक्तहे तोरागम- संवाद उच्यते, उत्तमःपुरुष इति । अत्र विभीनि धृतिरुक्ता । सान जीवाधीना, किन्त्वी- स्वराधीनति अन्यपटेन प्रकरणवशाद्धमुक्त भयविधजीवभिन्न वबोधकेन स्पष्टमेव ज्ञायते । उ. त्तमत्वादिविशपणञ्च भरणोपपादकं निर्दिष्ट जीवव्यावतकम् । नबिन्द्राद्यात्मनां विभुवाद्विभु- द्वयसंयोगानङ्गीकारात्कथं ते निचिकीर्षाप्रयानवतस्मयोगापावेश इति चेन्न -- भूतावेशन्या- येनेन्द्राद्यवच्छेद कशरीर एव परमात्मसंयोगम्य विवक्षित बनाढोषात् । विभुट्ट्यसंयोगाङ्गीकारे तु अणु जीवबाट इव विभुजीबवादेऽप्यात्मसंयोगः परमा मनोऽक्षत एव । एवं भूम्यादिधारणार्थकर्म- दिग्गजादिप्रतिपादकागमानामपि परंपरयेश्वरधार्यत्वे ता पर्या प्रकृतानुमानसंवादित्वं बोध्यम् ॥ [25] अथ कारिकायामादिशब्दनाय संहरणं तुरीयो हेतुरुच्यने, कार्य जगत् प्रयत्ननाश्यं नाशित्वादिति । अयञ्च नाशस्साक्षाच्छरीरद्वारा वा यथायथमीश्वरेण क्रियते इत्यत्राप्यागमस्सं- वादी । सर्वभूतानि प्रकृति यान्तीत्यस्य सर्व कार्य जातं परमाणुभावमापद्यते इत्यर्थः, पर- ·, .. स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ' ।। (गी०.९-७ ) इत्यादिः । एतेन रौद्रमंशं प्रतिपादयन्तोप्यागमा व्याख्याताः ॥ [26] पदान् खल्लपि- कार्यत्वान्निरुपाधित्वमेवं धृतिविनाशयोः॥ विच्छेदेन पदस्यापि प्रत्ययादेश्च पूर्ववत् ।।५।। पदशब्देनात्र पद्यते गम्यते व्यवहाराङ्गमर्थोऽनेनेति वृद्धव्यवहार एवोच्यते । अमो- ऽपीश्वरसिद्धिः । तथाहि – यदेतत् पटादिनिर्माणनैपुण्यं कुविन्दादीनां, वागव्य वहारश्च व्यक्तवाचां, लिपितत्क्रमव्यवहारश्च वालानां, स सर्वरस्वतन्त्रपुरुषाविश्रा- न्तः व्यवहारत्वात् निपुणतरशिल्पिनिर्मितापूर्वघटघटनानेपुण्यवन् , चैत्रमैत्रादि- पदवत् , पवाक्षरवत् , पाणिनीयवर्णनिर्देशक्रमवञ्चेति ।। [27] आदिमान व्यवहार एवम् , अयन्त्वनादिरन्यथापि भविष्यतीति चेन -- तदासद्धेः । अादिमत्तामेव साधयितुमयमारम्भः ।। नचैवं संसारस्यानादित्वभङ्ग- प्रसङ्गः, तथापि तस्याविरोधात् । न हि-चैत्रादिव्यवहारोग्यमादिमानिति भव- माणुमात्रं शिष्टं भवतीति यावत् । नचाप्रयोजकत्वम् , कार्यत्वान्निरुपाधित्वभवंधृतिविनाश- योः एवं कार्यत्वायोजनयोरिववृतिविनाशयोरपिकार्यकारणभावरूपानुकूलतर्कानिरुपाधिकत्वमिति [26] अथ पञ्चमात्पदादपाश्वरस्साध्यः । पदत्यापि निरुपावित्वं विच्छेदस्वीकाराबोद्ध- व्यम् । वक्ष्यमाणप्रत्ययादिहेतोश्च कार्य ववदेव निरुपाधितः । तत्र पदं नाम व्यवहारः। प- यते गम्यते अनेनार्थ इति पदवमर्थगमकलम् । अतो वाचिकव्यवहारस्य पदसमुदायरूपावे- ऽपि कायिकादौ तदभावात्कथं पद शब्दप्रयोग इति न शङ्कयम् । तथाच विमतो व्यवहार- स्वतन्त्रपुंरुपप्रणीतः व्यवहारत्व प्रसिद्धव्यवहारवदिति प्रयोगः । व्यवह रइच मानसा था- चिकः कायिकः क्रियाविशेषः । पटादिनिर्माणनेषुष्य मानलम् । व्यक्तवाचां व्यवहारो बाचि- कः । व्यक्तवाची मनुष्याः । अव्यक्तवाचो हि तिर्यञ्चः । लिपिरीतिः कायिकी । [27] ननु व्यवहाराणां कार्यत्वात्पुरुषप्रणीतत्वमात्रं सिध्येत् , न स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतत्वम् । ततश्च जीवमादाय सिद्धसाधनम | परव्यवहारनिरपेक्षत्वरूपस्वातन्त्र्यशालिपुरुषप्रणीत्वे तु सा- ध्ये आदिमद्वयवहारत्वमुपाधिः, सादिव्यवहार एव तदर्शन!त् । विमतव्यवहारश्चानादिः पूर्व. पूर्वव्यवहारसापेक्ष इति वैषम्यमिति चेन्न - आदिम यवहार त्वं हि विच्छेदपश्चाद्भाविव्यवहा- रत्वम् । पक्षेऽपि विच्छेदसद्भावसाधनार्थमेव स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतत्वसाधना प्रकृतोपाधेरपि साध्यतुल्यत्वात्प्रकृतहेतुना तस्यापि साधना न तस्योपाधिनम् ॥ तर्हि व्यवहारविच्छेदे कथं संसारानादिति चेत् – चैत्रादिपदव्यवहारवि-छेदेऽपि विजातीयव्यवहारान्तरादिवात्रापि ता- . . 15 ·पञ्चम- न्यायकुसुमाञ्जलिः स्याप्यनादिता नास्ति. तदनादित्वे वा न चैत्रादिपदव्यवहारोप्यादिमानिति : अस्त्वग्दिशी कश्चिदेवात्र मूल मिति चेन्न - तेनाशक्यत्वात् । कल्पादावादर्शाभा- सस्याप्यसिद्धेः । साधितो च सर्गप्रलयो ।। ननु व्यवहारयितद्धश्शरीरी समधि- गतः. ननेश्वरस्तथा । तत्कथमेवं स्यात् - न - शरीरान्वयव्यतिरेकानुविधा- यिनि कार्ये तस्यापि तद्वत्त्वात् । गृह्णाति हि ईश्वरोपि कार्यवशाच्छरीरमन्तरान्त- रा: दर्शयति च विभूतिमिति । अत्राप्यागमः पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।। (गी. ९-१७) तथा – यदि ह्यहं न वर्तेयं (य?) जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।। उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । इति । (गी.३-२३, २४) एतेन, “नमः कुलालेभ्यःकर्मारेभ्य" इत्यादियजूंषि योद्धव्यानि ।। [28] प्रत्ययोऽपि (यादपि । प्रत्ययशब्देनात्र समाश्वासविषयप्रामाण्यमुच्यते । त- थाच प्रयोगः-आगमसंप्रदायोऽयं कारणगुणपूर्वकः प्रमाणत्वात् प्रत्यक्षादिवत्। नहि दश सद्भावान प्रवाहानादित्वभङ्गः । एवं स्वातन्त्र्यविशिष्टपुरुषप्रणीतत्वमाधनाच्च न जीवमादाय सिद्धसाधनम् । कथञ्चिदपभ्रंशव्यवहारपरंपराया इव जीवमादाय सुवचवेऽपि कल्पारम्भका- लिकव्यवहारे तहुवचम् : यस्य दर्शनेन पुंसो व्यवहार कल्पनसंभवः, तस्याऽऽदर्शभूतस्य मातृ- कात्मनस्तदानीमभावात् । नच कल्पस्यैवाभावः, सर्गप्रट ययोद्वितीये स्थापितत्वात् । ननु का. न्तिराणां शरीरं विना संभवऽपि प्रकृतकायिकादिव्यवहारस्य कथं तदहितेश्वरप्रणीतत्वमिति चे. न्न- ईश्वर स्वार्थ भोगहेतुशरीराद्यभावेऽपि जीवभोगौपयिकस्य शरीरस्य तदपेक्षकार्यविषयेऽङ्गी- कारेणादोपात् । एतदनुमानसंवादिनश्चागमा:, 'नमः करिन्य' इत्ययम् । कर्मारो लोहकारः।। [28] अथ षष्टात् प्रत्ययादपि हेतोस्साध्यः । प्रत्ययो नाम समाश्वासः । प्रमात्वविषय- कज्ञानम् । अत्र विषयभूतं प्रमावं हेतुत्वेन विवक्षितम् । तथाचोपदिश्यमानागमार्थज्ञानं कारणगुणपूर्वकं प्रमावाप्रत्यक्षादिप्रमावत् । यथा प्रत्यक्षादिप्रमा सन्निकर्षादिगुणापेक्षा तथा शाब्दबोधोऽपि वक्तृयथार्थवाक्यार्थज्ञानरूपगुणापेक्ष इति । नच साध्य कारणेति व्यर्थमिति वाच्यम् - श्रोतृनिष्टमदृष्टं पदार्थोपस्थित्यादिकञ्च गुणमादाय सिद्धसाधनवारणाय विलक्षणगु- णग्रहणद्यातनाय गुणे कारणत्वनिर्देशात् । कारणत्वञ्च स्वगतप्रमात्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपित- कारणतावत्त्वम् । अदृष्टस्य कार्यसामान्य प्रति पदार्थारस्थित्यादेः शाब्दसामान्य प्रति च का- रणत्वात् , वक्तज्ञानस्यैव शाब्दबोधप्रमा प्रति कारणत्वात् । नच योग्यताप्रमामादाय सिद्धसा- १. प्र. 'आगमस्य संप्रदायः प्रवाहो वक्तगुणजन्यः प्रमाणशब्दत्वात् लौकिक शब्दवदित्यर्थः' इति - ·. स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । प्रामाण्यप्रत्ययं विना कचित् समाश्यासः । नचापिद्धस्य प्रामाण्यस्य प्रतीतिः । नच स्वतः प्रामाण्यमित्यावदितम् । नच नेदं प्रमाणं. महाजनपरिग्रहादित्युक्तम् । न चा- सर्वज्ञो धर्माधर्मयोस्स्वातन्त्र्येण प्रभवति । नचासर्वज्ञस्य गुणवत्तेति निःशङ्कमेतत्।। [2] श्रुतेःखल्वपि । तथाहि-सर्वज्ञप्रणीता वेदाः वेदत्वात् । यत् पुनर्न सर्व- ज्ञप्रणीतं, नासा वेदो यथेतवाक्यम् ।। ननु किमिदं वेदत्वं नामः वाक्यत्वस्यादृष्टवि- धनम् , नद्यास्तीरे पञ्च फलानि मन्तीत्यादी योग्यताप्रमासस्त्रेऽपि शाब्दभ्रमस्य जायमानत्वात् । नहि नदीतीरस्य फलसंबन्धयोग्यता नम्ति; किन्तु योग्यत्वेऽप्यमबन्धः कारणान्तरादित्येता- वदेव । नचार्थासंबन्धाभावः, अर्थ संबन्धएव वा योग्यतेति वाच्यम् - तत्प्रमायाः वाक्यार्थ- प्रमारूपत्वेन तत्रैव तस्याः कारणवायोगात् । नच शाब्दप्रमायां पदार्थमिथस्संबन्ध एव गुणः, नतु वक्तगत तज्ञानमिति वाच्यम् – अनागतादिपदार्थसंबन्धस्य पूर्ववृत्तित्वाभावेन कारण- त्वायोगात् । अतो बाक्यार्थयथार्थज्ञानमेव वक्तगतं गुण इति । ननु किमिति लाक्षणिकप्रत्य- यशब्दप्रयोग इति चेत् ...- हेवसिद्धिशंका परिहारार्थम् । लोके आगमार्थे समाश्वासस्य प्रसि- दुवात् , आगमार्थज्ञान प्रमावतीत्यभावे च समाश्वासायोगात , प्रमावस्य तत्रानुत्पन्नत्वे च तत्प्रतीत्ययोगात् , स्वतः प्रामप्योरगोश्च खण्डितत्वात् , महाजनपरिग्रहवन प्रामाण्यस्य स्थापिततयाचा विद्यमान प्रमावप्रतीतिभ्रान्तिरूपेश्यस्य दुर्वचत्वाद्वास्तवप्रमावसिद्धयैव समाश्वास- सर्वजनीन उपपद्यत इति ! नच जीवगुणमादाय सिद्धसाधनम् – असर्वज्ञस्य तस्य उपदेश- मन्तरा धर्माधर्मज्ञाने सामर्थ्याभावात , असमर्थगतज्ञानस्य यथार्थज्ञानस्वरूपगुणवभाक्त्वं शंका- संभवाच्च । अतो नास्मिन्ननुमानेऽप्यन्यथाशंकाया अबसर इति [39] अथ सप्तमाच्छुतिहेतोरीश्वरस्साध्यते; वेदाः सर्वज्ञप्रणीताः वेदत्वात् , यन्नैवं तन्नैवं, यथा लौकिकवाक्यमिति। ननु सर्वज्ञस्याप्रसिद्धत्वाःसर्वज्ञप्रणीतत्वं दुस्साधम्। नच विधेयकोटिप्रवि- ष्टम्यापि विधेयत्वसंभवाद्विशिष्टसाधनान्न दोष इति वाच्यम् – एवमपि प्राक्तदप्रसिद्धया सर्व- ज्ञघटितसाध्यविषयकव्यातिग्रहाभावेनानुमानायोगादिति चेत् - किश्चिज्ज्ञाप्रणीतत्वचेतनवणा- तस्वोभयवत्त्वं साध्यमित्यदोषात् । लौकिकवाक्ये किञ्चिज्ञप्रणीतत्वसत्वेनोभयवत्वं नास्ति, वेदत्वमपि नास्तीति व्याप्तिग्रहस्सुकर इति । अत्रच प्रणीतत्वं प्रकृतानुपूर्वीज्ञानाजन्यज्ञानजन्य- त्वम्, अतोऽध्येतृप्रणीतत्वस्य न वेदे प्रसक्तिः । अत्र हेतुर्वेदत्वं न वाक्यत्वमात्रम् ; लौकिक- वाक्ये साध्याभाववति तःसत्त्वेन विरुद्धहेत्वाभासत्वापत्तेः । नाप्यदृष्टबोधकवाक्यत्वम् ; बुद्धा- दिवाक्यमादाय तदोषतादवस्थ्यात् । नाप्यदृष्टवोधकप्रमाणवाक्यत्वम् ; तस्य वेदेऽसिद्धेः । १. प्र. 'परैस्सर्वज्ञानङ्गीकारा तत्प्रणीतत्वमसिद्धम्। तथाप्यात्मत्वमसंसारिवृत्ति जातिवा- त्पश्चवदित्यसंसारिसिद्धी वेदा असंसारिपुरुषप्रणीता इति साध्यम् ' इति ।

·६० । न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- षयवाक्यत्वस्य च विरुदत्वात् । अदृष्टविषयप्रमाणवाक्यत्वस्य चासिद्धेः, मन्वादि वाक्ये गतत्वेन विरोधाचतिचेन्न - अनुपलभ्यमानमूलान्तरत्वे सति महाजनपरि गृहीतवाक्यत्वस्य तत्त्वात् । न ह्यरमदादीनां प्रत्यक्षादि मूलम्। नापि भ्रमविप्रलिप्से, महाजनपरिग्रहादित्युक्तम् । नापि परम्परैव मूलं, महाप्रलये विच्छेदादित्युक्तम् ।। [30] अन्वयतो वा। वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्यत्वादस्मदादिवाक्यवत् । अस्मर्यमाणकर्तृकत्वान्नैवमिति चेन्न --- असिद्धेः । 'अनन्तरश्च वक्त्रेभ्यो वेदा- नच महाजनपरिग्रहाप्रामाण्यं सिद्धमिति न हेत्वसिद्धिरिति वाच्यम् – एवमपि मन्वादिस्मृतिषु हेतुसत्त्वात्साध्याभावाच्च विरुद्धत्वात् । अनोऽनुपलभ्यमानमूलान्तरकत्वविशिश्रयमाणवाक्यत्वं वेदत्वम् । प्रमाणेत्येतत्स्थाने प्रामाण्यग्राहक म्हाजनपरिगृहीतेतिविशेषणमेव वाऽस्तु ।। ननु .- अन्यन्मूलं मूलान्तरम् । तत्रान्यदिति कम्मादन्यदुच्यते । नचेश्वरप्रमातिरिक्तमूलवत्त्वेनासंभा- व्यमानत्वं विशेषणदलार्थः; तथासतीश्वरसिद्धया हैवप्रसिद्धः । नचेश्वरेति त्यज्यत इति वाच्यम् लौकिकप्रमाणवाक्ये शिष्टपरिगृहीते प्रमाति रक्तमूलाभावेनातिव्याप्तः । किञ्च बु. द्वादिवाक्यस्योपलभ्यमानभ्रमविप्रलिप्मामूलकत्वेन विशेषणदलेनैव वारण महाजनपरिगृहीतत्व- दलं व्यर्थम् । तथा वेदस्य कृस्नस्यैकवाक्यरूपत्वाभावेन वाक्यत्वरूपविशेष्यमप्यसिद्धमिति चेत् - - न - अनुपलन्यमानमूलान्तरत्वं नाम जीवा जन्यत्वम् । तद्गनादावध्यस्तीति वाक्य- त्वदलम् । नच तदसिद्धिः; वाक्यसमुदायत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । यद्वा वर्णसमुदायत्वमेवेह वाक्यत्वं विवक्षितम् । महाजनपरिगृहीत वनिवेशस्तु ईश्वरस्यैव मोहनार्थं बुद्धात्मनाऽवतार इति पक्षे जीवाजन्यत्वविशिष्टवाक्यत्वं तत्रातिप्रसक्तमिति तद् रणार्थम् । स्मृत्यादिवा- रणाय जीवाजन्यत्वनिवेशः । नचाध्ययनकाले जीव जन्यत्वात्कथमिदं वेद इति वाग्यम् – जी- वाजन्यमहाजनपरिगृहीतवाक्यवृत्त्यानपूर्याश्रयत्वमव वेदत्वम् , जीवानुक्त प्रथमवाक्यवृत्यानुपूर्वी जीवक्तवाक्येऽप्यस्तीति समन्वयान् । ननु वेदयटककैकबाकास्यापि वेदत्वापत्तिः । तदर्थ तादशसर्ववाक्य समुदायत्वाविवक्षणे ऋग्वेदयजुर्वेदादेः पृथक्पृथग्वेदत्वानापत्तिः। तदर्थं तत्तद्वेदग- तविभिन्नकृत्स्नानुपूर्व्यभिप्रायेण विलक्षणानुपूर्वीकत्वं वेदत्वमित्युक्तौ पूर्वोक्तद लानां वैयर्थ्यमिति चेत् सत्यमेकदेशेऽतिव्याप्तिवारणाय ऋग्वेदादेः पृथक्पृथग्वेदत्वायचाभियुक्तैर्वेदशब्दाभिधेयत्वं वेदत्वं वाच्यम् । अथापि प्रकृते हेतुरेकदेशसाधारणोऽपि भवितुमर्हतीति न प्रकृतपरिष्कारे दोषः । अतएव वाक्यत्वमित्यस्य वाक्यसुमुदायत्वमिति विवक्षणमपि नापेक्षितामिति ॥ [30] एवं वेदपक्षकव्यतिरेक्यनुमानं श्रुतेरिनि निरूपितम् । अथ तत्पक्षकान्वय्यनुमानं वाक्यादिति विवियने, वेदः परपेयो वाक्यत्वादिति । ननु मानवादिकत्वेन मन्वादिमिव न हि वेदविषये पारम्पर्येण कारमध्येतारमरन्ति । अतोऽस्मयमाणकर्तकत्वान्न पौरुपय इति ·स्तबकः] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः स्तस्य विनिःसृताः ।' प्रतिमन्वन्तरश्चैषा श्रुतिरन्या विधीयते । : वेदान्तकद्वे- दविदेव चाहम् ' इति स्मृतेः। तस्माद्यज्ञात् सर्वहुनः ऋचस्सामानि जज्ञिरे ' इत्या- दिश्रुतिपाठकस्मृतेश्च । अर्थवादमात्रमिदमितिचेन्न - कर्नुस्मरणस्य सर्वत्राविध्यर्थ त्वात् । तथाचास्मरणे कालिदासादरस्मरणान् । एवञ्च कुमारसम्भवादेरकतक- स्वप्रसङ्गः; अनैकान्तिकत्वं वा देताः ।। [31] प्रमाणान्तरागोचरार्थत्वात्सत्प्रतिपक्षत्वमिति चेन्न- प्रणेतारं प्रत्यासद्धः; अन्यं प्रत्यनैकान्तिकत्वात् । आकस्मिकस्मितवीजसुखानुस्मृतेः कारणविशेषस्या- न्यं प्रति प्रमाणातरागोचरस्यापि तेनैव वक्त्रा प्रतिपाद्यमानत्वात् ।। चेन्न – प्रतिपक्षदेनोरसिद्धत्वात् । प्रतिमन्वन्तरं विभिन्नश्रुतिनि मणान् । ननु कोधिस्मृति श्रुति जातमर्थवादमात्रम् , विधिप्रत्ययादर्शनन् । अर्थवादस्य च विधिनिषेधापेक्षितस्तुतिनि- न्दापरत्वान्न वाच्यार्थे तात्पर्यमिति चेत् -- तर्हि कर्तस्मरणस्य क्य नवनिनावे कीदृशेन वाक्येन भाव्यम् ? लिङादिप्रत्ययवता वाक्येनेति चेन्न – विध्यन्वया हि विविप्रथयापेक्षा; न पुनरनहें स्मरणादावपि । नच विधिवाक्यार्थत्वाभावेन तस्याविवक्षित बम . अब बाध प्रामा- प्यायौत्सर्गिकत्वात् । विध्यर्थतया स्मरणम्या भाञ्चोपवित्वेन विवक्षिन का निदानादिम्मरण- मपि न विधिवाक्यकृतमिति तस्यायुकापस्मरणाभावाद्विध्यर्थभूतस्पर णः श्रिययकर्तृकत्वहेतुना कुमारसंभवादावस्यकर्तृकावं स्यात् । नन्वतकवं बाधितं तत्रेति चेन्न - वाधकस्य विधि- वाक्यस्याभावात् । अस्तु वा बाधः: नथापि तत्र साध्यहीने हेतुमन्यायभिचार इति !! [31] ननु तर्हि वेदोऽपौरुषेयः स्वतरप्रमाणाविषयार्थकचात् , यन्नैवं तन्नैवमिनि प्रति- पक्षहेतुरस्त्विति चेत् - अत्र वेदार्थस्य प्रमाणान्तराविषयत्वं किं सामान्यतः, उन प्रणतारं प्र- ति, अथवाऽन्यं प्रति । नायौ, पौरुषेयत्वं साधयद्भिर्वेद करणाप्राक्तदर्य ईश्वरज्ञान विषयत्व- स्यापि साधनाद्धेवसिद्धेः । नान्त्यः, तत्रापि किं स्वप्रणेतृभिन्नगतप्रमाणातगविषयार्थकया- दिति हेतुः, किंवा यत्किञ्चित्पुरुषगतप्रमाणान्तरागोचरार्थकत्वादिति । नाद्यः, भवन्मते वेद- प्रणेतुरसिद्धतया तद्वटितहेतुप्रयोगायोगात् । नान्यः, पौरुषेयवाक्येऽपि हेतुमचायभिचारात् । नच श्रोतुः पूर्व पश्चाद्वा प्रमाणान्तरगोचरमेवार्थ पौरुषेयवाक्यं प्रतिपादयनीति निर्बन्धोऽस्ति, केनचिदकस्मास्मिते क्रियमाणे बाह्य कारणानधीनस्य तस्य स्मितस्याऽऽरवाकनमुखानुस्मृति रेव बीजमिति निश्चिय तस्मृतिकारणमध्यनुमाय की दशसुखविषयको ऽनुभव इति विशेषमबु- वा पृन्छन्तं प्रति स्मितकत्रय श्रोतुज्ञातम्य तस्य विशेषस्य बोध्यम नवात । अतःश्रोतामा- णन्तरागोचरार्थकत्वरूपहेतुरेवमादिस्थले व्यभिचरित इति । १. उपाध्यन्तर्गत स्मर्यमाणत्वोपपत्तये श्रुने रत्यनुक्कैवमुक्तम् । २. प्र. मृतिक पका रणस्य ' । .. . 16 ·६२ न्यायकुसुमाञ्जलिः [पश्चम. [:] वक्तव प्रकृते न सम्भवति, हेत्वभावे फलाभावात् । चक्षुरादीनां तत्रा- सामर्थ्यात् अस्मदादीन्द्रियवन् । मनसो बहिरस्वातन्त्र्यात् चेतनस्य ज्ञानस्येन्द्रियस्य मनसो वा पीकरणे आश्रयासिद्धेः प्रागेव प्रपञ्चनात् । नित्य- निराकरणे चासामर्थ्यात् ॥ परमाण्वादयो न कस्यचित् प्रत्यक्षाः तत्सामग्रीरहित- त्वादिति चेन्न - द्रष्टारं प्रत्यासिद्धः: अन्यं प्रति सिद्धसाधनात् ।। [2] तथापि वाक्यत्वं न प्रमाणम् : अपयोजकत्वान् ; प्रमाणान्तरगोचरार्थ स्वप्रयुक्तं तत्र पौरुषेयत्वं. न तु वाक्यत्वप्रयुक्तम् -- न -- सुगताद्यागमानामपौर पेयत्वप्रसङ्गाद ॥ प्रमाणवाक्यम्य सत इति चेन्न प्रणेतृप्रमाणान्तरगोचरार्थत्व- स्य साध्यानुप्रवेशात् ; स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतत्वं हि पौरुषेयत्वम् : अर्थप्रतीत्ये कवि- 3B चक्षुरादि . , [3] ननु वेद ऽपौडेययः असंभावितवतकावादिति तृतीयप्रतिपक्षहेतुरन्तु । नच हेतुर सिद्धः. एवं साधनात् – ईश्वरो न वेदवक्ता तदर्थज्ञानमामग्रीरहितत्वादिति । नहि सामग्री. कपिल माध्यमाधनभावादेस्तदग्राह्य वात् । नापि मनः, बाह्यविषयेऽक्षान्तरनिरपेक्ष- सामर्थ्य भावात् । अनुमानस्याबकाश एव न । नतरां प्रत्यक्षभूतेश्वरज्ञाने - इति चेत् हेतुरसिद्ध एव. ईश्वर पक्षको नानुमानस्य, तथा ईश्वरज्ञानं न वेदार्थविषयक तद्विषयताप्रयोज. कलामन्त्रीरहितायत . ईश्वरस्य चक्षुरादिकं मो! वा न वेदार्थग्राहि अयोग्यार्थाग्राहकत्वादि- यनुमानानाच श्रयासिष्द्या निरामस्नृतीयस्तबक एव कृतः । अत्राऽऽद्यानुमानयम प्रयोजकमपि, ने यस्येश्वर ज्ञानस्य मामयभावेन निर कतुमशक्यत्वात् । जन्यज्ञान एव सामयाः पयोजक- वात् । तदिदं कार्य यानुमानावसरे विस्तृतम् । ननु नेश्वरादीनां पक्षवम् , किन्तु वेदप्रति- पादितातीन्द्रियरमाण्व दीन म । तथाच ते न किञ्चिासमवेत प्रत्यक्षविषणः प्रत्यक्षसामग्रीसद्ध. कृताव भावादिनि चेन्न -- किन पटेनेश्वरग्रहण सामग्रीरहितत्वस्य जन्यप्रत्यक्षनिवारकत्वेऽपि नित्यनिय करणायोगदप्रयोजकत्वेन व्याप्यावासिद्धत्वात् , जीवग्रहणे च सिद्धमाधनादिति ।। [33] अथ म भूगल प्रतिपक्षवम् , हतुरप्रयोजकम्म्यादिति चेत् ... तर्हि पोरूपेयत्वे प्र. योजकः क इति कथ्यताम् । प्रमाणान्तर ग. चर:र्थकावमेयोपाधिः प्रयोजक इति चेत् -. तदना वस्त्र प्रतिपक्ष व संभवकथनेन तन्निरासस्मिद्ध अथापि क्रियते | बुद्धाद्यागमानां विलम्भादिमट कानां वाधिनार्थक वा प्रमाणान्तरगोचरार्थकत्वं तावन्नास्ति । तथाच तत्र प्र. योजकाभावात प्राय पीरुपयत्वं न स्यात् । ननु प्रमाणवाक्यस्य सतो यत पौरुषेयत्वं तत प्रमाणान्तरपार कन्यप्रयुक्तम् । अन्नः प्रमाणवाक्यत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसायव्य पकत्वमु. गधों विवक्षितम् । बुद्धवाक्यं चे पाध्यभावाद्वि शिष्टमाध्यामावो विशेषणाभावपर्यवसित इष्ट इति चेत - अस्वतत् । प्रमाणान्तरगोचगर्थक वमुपःधिन भवति, प्रकृतसाध्यघटकत्वात् । पोरु- एच, ·स्तवकः कुसुमाञ्जलिविस्तरमहितः । ६३ पयो हि विवक्षामयना स्वातन्त्र्यम् । मन्वादिवाक्यस्यापौरुषेयत्वप्रसङ्गाचः तद थस्य शब्देतरत्रमाणागोचरन्वान्।। मयुज्यमानवाक्येनर मोचार्थत्यमानमितिचेन्न-- तस्य वेदेऽपि सत्त्वान् ; एकम्याध्ययस्य शाखाभेदेन बहुभिर्वाक्यैः प्रतिपादनात्।। अस्त्वेवं, न तु तेषां मिथोमूलमृलिभाव इति चेन्न उक्तात्तस्वात् ॥ [31] संख्याविशेषाखल्वपि । अणुकच्यणुके तावत् परिमाणपती द्रव्यत्वात् । पेयत्वं हि नाम स्वतन्त्र पुरुषोच्चारितःवम् । उच्चारणे स्वातन्त्र्यञ्च विवक्ष प्रयत्न यत्त्वम् । लोक- चेन्छयत्नयोः, यदर्थविषयक इानं, सदविषयक मेव अमितीन्छायानानुमापकहेनोरिन्छादी विषयनियामक भूतज्ञानानुमापकत्रमपि मिमिति तादृशज्ञानरूपप्रमाणन्तरमाचरार्थकावं पक्षे. ऽध्यक्षतमिति नायमुपाधिरिति । ननु प्रमाणादन प्रपतिकरणं विवक्षितम् । ईश्वरज्ञानस्य नित्यतया नाकरणाभाव प्रमितिकर गान्नगोचरार्थविश्यक पक्षावृत्त्येवेति चेत् - तथापि प्रमाणान्तरे यत्रान्यत्वं किमपेक्षया । किं वेदनिरिक प्रमागविषयार्थक वमुपाधिः, उत्त यत्र यत्र वाक्ये साध्य समन्वयः क्रियते, न तदिन्नप्रमाणगौचरार्थक-त्रम् ? नायः मन्त्री दिवाक्ये वे- दोपविन्यपि प्रकृतोपाध्यमाव दपौरुषेयवायत्तेः । ननन्या. एकर मेवाग्निहोत्रपिार्थस्य ना. नाशाखाप्रमितत्वेन एकशाग्वावास्यस्य शान्वन्तरगोचरार्थकत्वेनायाः पक्षवृत्तित्वात् । ननु प्र- माणान्तरे स्वमूलभूतत्वमपि विशे वगं देयम् । एकाग्वावाक्ये च न शाखान्तरं मूलमिति चे- त् - अलमविकेन, उत्तरस्योक्त वात् : प्रमिनिकरणान्तरगोचरार्थकावं हि पुरुषातजन्यामि- त्यपेक्षपौरुषेयत्वप्रयोज कम् , नतु नियामित्यपेक्षपौरुषेयत्वे । अतो नियनिक. णेऽस्य न स:- मर्थ्यमिति । तसिद्धं निर्दुष्टत्वा द्वाक्यत्वहेतुना पुरुषसिद्धिरिति ॥ [31] अथान्तिमादपि स इत्यं मयः । कल्पारम्भ याकारम्भक परमाणुगतहि वसंख्या यणुकारम्भकद्वयणुकातत्रित्वसंख्याचेवरं साधयतः । एतत्संख्याविशेषासादिश्च व्यणुकत्र्यणु- कगतपरिमाणरूपकार्यबलादिति प्रथममुन्यते । परिमाणं प्रति परिमाणस्य. प्रचयाख्यसंयोगस्य संख्यायाश्च हेतुत्वं दृधम् : यथा कपालपरिमाणस्य बटपरिमाणं प्रति. ल्लपिण्डद्वयनचयन- योगस्य विशिष्टतलावविपरिमाणं प्रति. तन्तुबहुत्वस्य पटमहत्वं प्रति च । प्रकृच संख्या- भिन्नं न हेतुः । तथाहि - द्वयणुकपरमाणु सिद्रिस्तावदेवम् - त्रसरेणुः कार्यद्रधारन्यः मह- वे सति कार्यवाद ट्वदिति । अत्र कार्यद्रव्यसिद्धो तगत कार्यत्वबलात्तद्धेतुपरमाणुसिद्धिरपि । तत्र तन्तु बहुवातपटमा त्वदर्शनात् द्वयणुकत्रयभाये त्रसरेणुमहत्त्वं न स्यादिति वरेणुस्त्रिभि रारभ्यः, द्वयण कम्मा बारम्यत्रे महत्त्व पत्तिरिति द्वाम्बामेव ताभ्यां यणुको पत्तिरिति स्थि. तिः । तत्रावरिकाम्यावविपरिमाणहेतुत्वदर्शनापरमाणुढ्यणुकपरिणयोर्यणुकव्यगु- कारिमाणहेतुःमियने चन् - तर्हि किं. संख्यासापेक्षं नयोहेनुःवमिष्यते, निरपेक्षं वा । आ- -- ·पञ्चम- 3B ६४ न्यायकुसुमाञ्जलिः तच्च परिमाणं कार्य कार्यगुणत्वात् । नच तस्य परमाणुपरिमाणं द्वयणुकपरिमा- णं वा कारणम् ; नित्यपरिमाणत्वात् : अणुपरिमाणत्वाच्च । अन्यथा अनाश्रयः कार्योत्पत्तिप्रसङ्गात् , द्वयणुकस्य महत्त्वप्रसङ्गाच : व्यणुकवदवारभ्यत्वाविशे- पात् , तत्र कारणबहुत्वेन महत्त्वे अणुपरिमाणस्यानारम्भकत्त्वस्थितः। अणुत्वमेव महदारम्भे विशेष इत्यपि न युक्तम् : महतो महदनारम्भप्रसङ्गात् ; अणुत्वमहत्त्व योविरुद्धतया एकजातीय कार्यानारम्भकत्वप्रसङ्गात् । बहुभिरपि परमाणुभिभ्यिा- मपि द्वयणुकाभ्यामारम्भप्रसङ्गाच । एवं सति को दोष इति चेत् - परमाणुकार्य स्य महत्त्वपसङ्गः; कारणबहुत्वस्य तद्धेतुत्वात् । अन्यथा द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भि- रित्यनियमेनाप्यण्वारम्भे तद्वैयर्यप्रसङ्गात् ॥ अणुन एव तारतम्याभ्युपगमस्तु ये दिवबहुत्वयोरपि हेतुत्वादीश्वरसाधक सिद्धिरक्षता । अन्त्यपक्षस्तु न: परमाणुपरिमाणं न परिमाण जनकं नित्यगतपरिमाण वाहानीयवदिति । नित्यगतस्यापि जनकल्वे गगनीयादपि परिमाणं स्यात् । ननु गगनजन्यद्रव्याभावात्कुत्र गगन परिमाणं परिमाणहेतुस्स्यात् । नहि निराश्रयपरिमाणोत्पत्यापत्तिः; समवायिकारणरूपसहकार्यभाये कार्यायोगादिति चेत् -- तर्हि नित्यगतपरिमाणस्याप्यनित्यगतस्येव परिमाणजनकत्वं चेत्स्यात , महत्वजनकावं स्यात् । त. धाच व्यणुकस्य महत्त्वापत्तिरिति बोपोऽस्तु । एवमस्याजनकत्रे सिद्धे तदृष्टान्तेन द्रघणुकपरि- माणमध्यजनकमणपरिमाणत्वादिन्यनुमीयते । अस्तुवा सकृदुभयपक्षीकारण उभयमजनकमणु- परिमाणवात् , यन्नैवं तन्नैवमिति प्रयोगः । नचाप्रयोजकत्रम् , अणुवस्यापि हेतुत्वे व्यणुक- इव द्वयणुकेपि परमावणुवान्महत्वो पत्यापत्तेः । अथ बहुत्वसंख्या महत्त्वे सहकारिकारणमिति चेन् -नर्यणुत्वस्य हेतुवकल्नं व्यर्थम् । अथ मंन्यामुपेक्ष्य परमाणुपरिमाणावृत्तिवैजात्यं स्वी- कृत्य तद्विशिष्टाणुत्वं महत्त्वहेतुरिष्यत इति चेत्-- तदापि महत्त्वं प्रति क्वचिदणुत्वस्यान्यत्र म- हत्त्वस्य च हेतुबष्टया व्यभिचारः; अयुक्तञ्च विरुद्धयोरेक जातीयकार्यहेतुत्वम् । नन्विदमणु- वमनुत्कृष्ट महत्त्वे कारणं, महत्त्वत्कृष्टमहत्त्व इति चेत् तदा यणुकद्पादपि महाद्रव्यं स्यात् संख्याया अनपेक्षितत्वात् । इयणुक परिमाणे विलक्षणपरमावणुवस्य हेतु वे परमाणुत्रयाइ- व्योत्पत्तिश्च स्यात् । नचेष्टापत्तिः, कारणबहुत्वात्कार्ये महत्त्वापत्तेः । नच तदपीष्टम् . तथा- मतीदं कार्यद्रव्यारभ्य महत्त्वे सति कार्यवादिन्यनुमानेन परमाणोः कार्यत्वापत्तेः । नचात्रा- प्रयोजक शङ्का; महाकार्य द्रव्यमानस्य कारणत्वे गगनादपि कार्यद्रव्यापत्तेः। तस्मात्परमाणा- कार्य महत्त्वं न स्वीकार्यम् । ननु न बहुत्वमात्रान्महत्वम् , किन्तु विलक्षणपरिमाणद्रव्य बहु. वादिति न दोष इति चेन् – अनियनसंख्याकपरमाणुनोप्येकरूपाणु कार्यस्वीकारेऽधिकाणुमे- लनवैयर्थ्यम् । नहि द्वयमाध्यं त्रयसाध्यञ्चाशुद्रव्यमकरूपमिति युक्तिमहम् । नन्वस्तु तत्र परि . ।

·स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । ६५ संख्यामवधीर्य न स्यात् ।। अस्तु महदारम्भ एव त्रिभिरिति चेन्न - महतः का- यस्य कार्य द्रव्यारभ्यन्वनियमात् । तथापि वा तारतम्ये संख्यैव प्रयोनिकेति ।। नच चियोऽपेक्षणीयः, अवयवसंयोगस्याभावात् ।। तस्मात् परिमाणप्रचयौ महत एवारम्भकाविति स्थितिः ॥ [35] अतोऽनेकसंख्या परिशिष्यते । सा अपेक्षाबुद्धिजन्या अनेकसंख्या- स्वात् । न चास्मदादीनामपेक्षाबुद्धिः परमाणुषु संभवति । तद् यस्यासौ स सर्वज्ञः । अन्यथा अपेक्षावुद्धेरभावात् संख्याऽनुत्पत्ती तदतपरिमाणानुत्पा- देऽपरिमितस्य द्रव्यस्यानारम्भकत्वात् व्यणुकानुत्पत्ती विश्वानुत्पात्तिप्रसङ्गः ! अस्मदादीनामेवाऽऽनुमानिक्यपेक्षावुद्धिरस्त्विनि चेन्न इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । जाते हि स्थूलकार्ये नेन परमाण्वायनुमानं, तस्मिन् सति यणुकादिक्रमेण म्थूलोत्पनिः ।। अस्त्वदृष्टोदव परिमाणं, कृतमपेक्षावृद्धयेति चेन्न अस्तु तत एव सर्व, किं दृष्टकारणेनेत्यादेर समाधेयत्वप्रसङ्गादिति ॥ ॥ माणतारतम्यमिति चन् – तर्दि तारतम्यशालि परिमागभेदेन कारणलक्षय गन्यम् । द्विनि- छाणुवत्रिनिष्ठाणुवादिरूपञ्च बैलक्षण्यं द्विवत्रित्ययोहेतुःवमेव स्थापयनि ! तथा घणुकद्रय- गणुकत्रयादिजन्य द्रव्यगतमहत्त्वतारतम्यमपि द्वयणुकसंख्यामादायोपपाद्यम् । सर्वथा संख्यायाः कारणत्वमवर्जनीयमिति परिमाणकारणत्वस्वीकार इह व्यर्थः । अस्तु नहि प्रचय: कारणमिनि चेन्न तस्य साक्यबद्रव्यवृत्तेः परमाण्ववृत्तिवान : कठिनद्रव्यारम्भकद्वय णुकानांनादशसंयोगस्य दुर्वचत्वाच्च । तस्मात्संख्यैवात्र कारणम् । परिमाणप्रचयौ तु महग्निष्टावेच जनका बिति । [B] तथाच प्रयोयः यणुकत्र्यणुकपरिमाणे संख्याजन्य नदिनराजन्याचे मति ज- भ्यत्वात् । नचावयववर्थकत्वसंख्यान मेव परिमाणकारणवमिति वन्यम ..... द्वयाभ्यामकला- भ्यामपि महत्त्वापत्तेः ॥ बहुवयवगतैकवानां महत्वकारणाये च लायवाहुबमात्रस्य कारण युक्तम् । अतोऽनेकवर्तिसंख्यैव हेतुः। तथाचेयं संख्या अपेक्षाबुद्धिजन्या व्यामध्यवृत्तिसंख्या- वात् द्वित्वा यन्तरवदिति बुद्धयाश्रयेश्वरसिद्धिः । नचागुपरिमाणस्याहेतु तत्सत्व एव माना- भाव इति वाच्यम् ... गगनादेव्यारम्भकत्वाभावेन परिच्छिन्नपरिमाणकद्रव्यस्यैव द्रव्यं प्रति हेतुत्वात्परिमाणावश्यकत्वात् । यत् द्रव्यं तत् परिमाणमितिव्यनिसत्त्वाच्च । मरणो महत्वस्त्र प्रत्यक्षतया तदेतोबहुवस्य द्वयणुकेपावश्यक वनेश्वरसिद्धनिष्य यूहत्वाचेति ।। इति प्रथमयोजना। 17 ·पञ्चम- ६६ न्यायकुसुमाञ्जलिः [36] अथवा कार्येत्यादिकमन्यथा व्याख्यायते । उद्देश एव तात्पर्य व्याख्या विश्वदृशस्सती ।। ईश्वरादिपदं सार्थ लोकत्तानुसारतः ॥ ६ ॥ आम्नायस्य हि भाव्यार्थस्य कार्ये पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्ती। भूतार्थस्य तु य- द्यपि नाहत्य प्रवर्तकत्वं निवर्तकत्वं वा, तथापि तात्पर्यतस्तत्रैव प्रामाण्यम् । त थाहि - विधिशक्तिरेवावसीदन्ती स्तुत्यादिभिरुत्तभ्यते । प्रशस्त हि सर्वः प्रवर्तते, निन्दिताञ्च निवर्तते इति स्थितिः ।। [36] श्रीः । अथेश्वरसाधकवैदिकांशमात्रसंकलनपरतया कार्येत्यादिकारिकाया योजना- न्तरं क्रियते । तत्र कार्यादिपदपर्यन्तहेतृपपादनार्था उद्देश एवेति कारिका । अत्र कार्यादि- त्यस्य कार्यार्थकत्वादित्यर्थः; कार्यपरत्वादिति यावत् । यद्वक्ष्यति कार्यात्तात्पर्यादपीति कार्य प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपम् । तदुच्यते कार्ये प्रवृत्तिनिवृत्ती इति । तथाच प्रवृत्तिनिवृत्ततात्पर्य- मिह कार्यशब्दविवक्षितम् । आयोजनं समन्तायोग्यतानुसारेण योजनं व्याख्यानमिति यावत् । वृतिर्धारणं अयमियानाम्नाय इति । अर्थज्ञानादिकमादिपदार्थः । पदं वेदस्य ईश्वरादिशब्दः । तत्र तात्पर्य नाम उद्देशोऽभिप्राय इति,अभिज्ञसंबन्धिव्याख्यानादिकमेव नम चीनमिति, ईश्व र दिपदं निरर्थकं न भवतीनि च लोकममाचारत एव मुग्रहम् । देवी स्वरमिद्विः । तत्र तात्पर्यात्तावत् पुंसः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयविवेचनाय हि कुस्नोयाम्नायः प्रव- तते । तदुक्तं, 'अम्नावरक क्रियार्थत्वा ' दिनि । सिद्धब्रह्मपरीणामुपनिषदामप्यन्ततः प्रवृ. त्यादिपर्यवसान रत्येव । नत्रेतायता कार्यान्विते शक्तिरिति गुरुमतमाद्रियते । पदस्य कार्या. विते शक्तय मात्र याम्नायस्क नर्वस्य कार्यपर्यवामायित्वमेवोच्यते । तत्र भाव्यं साध्य क्रियारू- qमर्थ प्रतिपादयन आम्न यस्य, यजेत स्वर्गकामः, न कल जं भायेदिव्यादेः प्रवृत्तिनिवृत्ति रूपकार्यबंधिच स्पष्टम् , ये तु तःसन्निहितास्सिद्धार्थबोधका अर्थवादाः, तेषां साक्षात्तदवो- विस्वपि भाव्यार्थका नायनवृत्तिनिवृत्तितात्पर्यकन्वेनैव प्रामाण्यं वाच्यम् । नच विधित एव तमिद्धेय शक्यम् - मिश्रिवणे यो यागादो द्वेषान्न प्रवर्तते, कल अभक्षणादो चोत्कटरा- ना प्रवर्तने, तद्विषये विधिगतावर्तननिवर्तनशक्तिरक्षमा स्थिता स्तवननिन्दनाभ्यां तत्तद्वेपराग- विघटन सनि क्षमा भवन नि । चार्थवादा: स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इति न्यायसू त्रोक्त इचत्वारः । पर कृतियुग कहाँ विविशेषौ स्तावको; निषेधशेषो निन्दको । अतोऽर्थवा- दानां प्रवृत्तिनिवृत्ती ना पर्यार्थ. । मत्रमिदं न्यायमीमांसादर्शनयोस्स्थितम् । तत्र तात्पर्यपदा- र्थशोधने सिध्द्यतीश्वरः । १.प्र. 'कार्यमुद्देश्यत्त्रं, उदेशश्च तात्पर्य मिति । अत्रपूर्वमेवोद्देश इति ज्ञाने तात्पर्यशाधनं व्यर्थम् । - .

·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । ६७ [37] तत्र पदशक्तिस्तावदाभिया; नवलायानः पदार्थः । आकासादिपञ्चे सति चान्वयशक्तिः पदानां पदार्थानां वा वायं तवलापाती वाक्यार्थः । ता- त्पर्यार्थस्तु चिन्त्यते । तदेव पर सानिमा भयोजन मुद्देश्य या वस्य, तदिदं तत्परम् । तस्य भावस्तवम् । तद गट्रिपयं, मनपार्थ इति स्यात् ।। [38] तत्र न प्रथमः, प्रमाणेनार्थस्य कर्मणोऽलाध्यत्वात् । फलस्य च तत्प्रनिपत्ति- तोऽन्यस्याभावात् । प्रशस्त निन्दिालार्यप्रतिपादनद्वारेण प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपं साध्य परमुच्यते इति चेन्न --- गङ्गायां घोष इत्यत्र तीरस्याप्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्यासाध्य स्यापि परत्वात् ।। तीरविषये प्रवृत्तिनिवृत्ती साध्य इति तीरस्यापि परत्वमिति चेन्न --- स्वरूपाख्यानमात्रेणापि पर्यवसानात् ।। [39] न द्वितीयः, पदवाक्ययोः पदार्थतन्त्रमा विहाय प्रतिपाद्यान्तराभा- -- [37] तथाहि - पदार्थवाक्या क्षया क्वचित्ता पर्याय भियते । शक्तिगम्योऽर्थः पदा- थः । पदार्थानां मियान्वयों वाक्यात वाकवाकांक्षामनिधियं ग्यताविशिस्समभिव्याहारः। स एव पदानामन्ययशक्तिः । तत्र योग्यतादरनिष्टत्वात् समभिव्याहारस्य च शानदानष्ठत्वादक- तरप्राधान्यविवक्षयाऽन्वयशक्ति र पदनिष्ठतय पदार्शनिष्टतया वा व्यवहिवते ग्यतादि. मदयो यस्थापकपदसममिव्याह । वायमि मा । ... महिलायवादिनः, पदार्था एव करणम् । पदार्थगन्याशक्तिरेय वाक्य नियमाने । विशक्तरिच्छारूपत्वं तदाश्रय- तयापीश्वरस्तियति । अथापि तत्र विवादात वरचन्यते । तत् परं वस्य तत् तत्पर, नस्य भावस्तारपर्यम् । तत्र परशब्दस्य कोऽर्थः । माध्य, प्रतिपाय, फलं, उद्देश्य मिमि वा । तथाच तत्परत्वेन कथ्यमानं पदं वाक्यं वा एषु मध्ये यविषयक, स तापर्थिः । [38] तत्र साध्यं न तात्पर्याय: : प्रमाणस्य प्रमेय कारकत्वाभावेन कर्मतःप्रवृत्तिनिवृत्तीना- मर्यवाद साप्यत्वाभावेनार्थवादानां कार्यपरत्वायोगपी । ननु तर्हि प्रमाणपत्यम् ... न अर्थप्रतिपत्तिरूपफलसद्भावात् । अतस्तदन्यफलक वाभावा कर्मसाध्यकत्वं न भवति । नन्वर्थ वादसाध्यार्थप्रतिपत्तिसाध्य वा प्रवृत्यादेः प्रणाडया तत्साध्यक वरूपतापर्यभक्षतमिति चेन्न - गङ्गायां पोप इत्यत्र गङ्गापदस्य तोरे तात्पर्यस्य वाच्यत्वातत्र प्रण व्याधि साध्यावाभावात् । ननु स्वपरत्वं नाम स्वविषयक प्रवृत्त्या दिसाध्यकत्वं । लक्षिततीर इ. नस्य च किञ्चिप्रवृत्तिनिव- युपयोगात्तदक्षतमिति चेन्न पुरा गङ्गायां घोप एक आसीदिति सिद्धपरवाक्येपि तीरपरं. त्वस्यावश्यकत्वात् । तत्र प्रवृत्यादेरप्रसक्तेः । अतो न प्रथमः पक्षः । [39] नापि कर्मप्रतिपाद्य कत्वं कर्मपरत्वम् । वायु क्षेपिष्टःयाद्यर्थवादस्य कर्मबोधकवाभावात् । उक्तपदशक्तयन्वयाक्तिभ्यां वायुदेवतातत्संबन्ध देरेव बोध्यत्वात् । नच शक्तया तदवोधनेपि ।

·न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- वात् ।। पदशक्तिसंसर्गशक्ती विना स्वार्थाविनाभावेन प्रतिपाई परमुच्यते इत्यपि न साम्तम् -- न हि यद् यच्छब्दाविनाभूतं तत्र तत्र तात्पर्य शब्दस्य; अति- प्रसङ्गात् । ना हि गङ्गायां जलपित्याद्यपि तीरपरं स्यात् ; अविनाभावस्य ताद- वस्थ्यात् । मुख्य बाधके सनि तत्तथा स्यादिति चेत् - न --- तस्मिन्नसत्यपि भा- वात् । तद् यथा - ' गच्छ गच्छमि चेत् कान्त पन्थानस्सन्तु ने शिवाः । ममा- पि जन्म तत्रैव भूयाद् यन्त्र गतो भवान्' इति मुख्यार्थावाधनेऽपि वारणे तात्पर्य- म् । न च परं व्यापकमेव, अव्यापकेऽपि तात्पर्यदर्शनात् । तद यथा, मञ्चाः क्रोशन्तीति पुरुष तात्पर्यम् । नच मञ्च पुरुपयोरविनाभावः, नापि पुरुषक्रोशनयोः।। [40] नापि तृतीयः । तद्धि प्रतिपाद्यापेक्षितं, प्रतिपादकापेक्षितं वा स्यात् । नाद्यः; शब्दप्रामाण्यस्यातदधीनत्वात् । तथात्वे वाऽतिप्रसङ्गात् । यस्य यदपेक्षि- तं, तं प्रति नस्य परत्व नसङ्गात् ॥ तदर्थसाध्यत्वेनापेक्षानियम इति चेन्न - कार्य- ज्ञाप्यभेदेन साध्यस्य बहुविधत्वे भिन्नतात्पर्यतया वाक्यभेदप्रसङ्गात् । धूमस्य हि प्रदेशश्यामलतामशकनिवृत्त्यायनेकं कार्यम् ; आन्धनदहनाद्यनेकं ज्ञाप्यम् । तथा- चेह प्रवेशे धूपोदाम इत्यभिहिते तात्पर्यतः को वाक्यार्थी भवेत् : चेतनापेक्षाया- .. देवताऽविनाभावात्कर्म गम्यत इति कर्मपरत्वमस्त्विति चेन्न- अविनाभावगम्ये सर्वत्र शब्दतात्पर्या- भावात् । गङ्गायां जलमित्यत्राप्यविनामावतस्तीरस्य गम्यतया तीरपरत्वापत्तः । ननु मुग्ल्यार्थ- वाघज्ञानाधीनत प्रतिपादकताकत्वं तत्परत्वमिति चन्न ...- मुख्यबाधकेऽसत्यपि तात्पर्यस्येष्ट- वात् । गच्छति कारिका बाधितार्थापि मागच्छेति गमनवारणपरा । ननु गमनवारणतात- र्यकल्वे गन्छेति गमन नुमत्ययोगाद्वाधितार्थकत्वमेवाति चेत् ... काभ्यो रश्यतामित्यत्र का गतिः ? अस्त्वतन् । अन्यार्थगमकत्वमेव कुत इति पृच्छामः । अविनाभावादिति चेन्न - तेन हि व्यापकमेव गम्यं भवेत् । अव्य. पकनापरवमपि वाक्यं दृश्यते, मचाः क्रोशन्तीत्यस्य मञ्चक्रोशनाव्यापकम्पपरत्वात् ।। [40] नापि तत्प्रयोजनकत्वं तत्परत्वम् --- प्रयोजनं हि यः प्रतिपाद्यपुरुषश्श्रोता तदिष्टं विवक्षितम् , उत यः प्रतिपादको वक्ता तदिष्टम् । नाद्यः, श्रोतृविषये निष्प्रयोजनत्वेपि वाक्यस्य कचिदर्थे तात्पर्यप्रामाण्ययोस्सत्त्वान् । अन्यथा मर्वस्यापि वाक्यस्य तत्तम्छोत्रभिमतप्र- योजनपरत्वकल्पनया आप्तानाप्त विभागाद्यनापत्तेः। ननु यत् श्रोतृप्रयोजनं वाक्यार्थसाध्यं तदेव ग्राह्यमिति तःप्रयोजनसाधकार्थबोधकावं तत्परत्वमिति चन्न - साध्यस्य कार्यज्ञाप्यभेदेन द्वि- रूपत्वात् कार्याणां ज्ञाप्यानाञ्च बहूनां मंभवादेकस्यापि वाक्यस्यानेकपरत्वापत्या वाक्यभेददो- पापत्तेः । एकस्मिन्वाक्येऽनेकार्थस्वीकारे हि वाक्य भेद दोपः । ननु वनुरेक-वात्तदपेक्षितप्रयो- ·। मन्त्रम् : तथानिज्ञानेच्छाचनावमेव तत्परत्वं सत्र व व्यम् । नयाच वैदिकार्थवादा: का- स्तबकः] कुमुमाञ्जलिविस्तरसहितः । नियन्तुमशक्यत्वात् । नापि प्रतिपादकापेक्षिनं, वेदे तदभावात् ।। [41] चतुर्थस्नु स्यात् । यदुद्देशेन यश्शब्दः प्रवृत्तः स तत्परः । तथैव लो- कव्युत्पत्तेः । तथाहि - प्रशंमावाक्यमुपादानमुद्दिश्य लोके प्रयुज्यते । तदुपादान- परम् । निन्दावाक्यं हानमुद्दिश्य प्रयुज्यते तत् हानपरम् । एवमन्यत्रापि स्वयम्- हनीयम् । नम्मालोकानुसारेण वेदेऽप्येत्रं स्वीकारणीयम् : अन्यथा अर्थवादानां सर्वथैवानर्थक्यप्रसङ्गात् । म चोद्देशा व्यवसायोऽधिकारोऽभिप्रायो भाव आशय इन्धनान्तमिति तदावारप्रणेतृपुरुपयोरेग मिद्धिः । यथा च प्रयोगः – वैदि कानि प्रशंमावाक्यानि उपादानाभिप्रायपूर्वकाणि प्रशंसावाश्यत्यान् परिणानेसुर मपाम्रफल मियादिलोकवाक्यवदिनि । एवं निन्दावाक्यानि हानाभिप्रायपूर्वका णि निन्दावाक्यत्वात् परिणतिविरस पनसफलमिन्यादिवाक्यवत् । अन्यथा नि- रर्थकत्वमङ्गश्च विएश्ले वाधकमुक्तम् ।। [+] अपिच नो चेदेवं, श्रुतार्धापत्तिगप हीयेन । सिद्धो ह्यर्थः प्रमाणविषयः. न तु तेनैव कर्तव्यः । नत्र पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्ने इपत्र गत्री मुहत. इनकत्वं न परवनियायरोसिवति चेत्तदपि न – भवन्मने वंदे वकुरभावात् । किञ्च ग. जापतस्य नारे नयति मातार प्रयोजनकत्वस्यचाभावावशिवाय भवति 11] नाम तश्यका उमेत्र त परवन् । तच तद्विारकेन्ट्राचीनत्यम् । साविति चेट लौकिकस्तुनिनिन्दावाक्येषु- स्वमिदमुपादत्तां. अयमिदं जहास्वियुपादानहानरूपार्थे-छया प्र- इत्तवान् । एवं घरकृति र कल्पयोरपि द्रष्टव्यम् । यद्यपि तीरतत्परत्वं न तारविषयकेलाधी- . यभिप्रायपूर्वक कार्यशपार्थवाइबालौकिकार्थवादवदित्यभिप्रायानुमिनी तन ईश्वरानुमानम् अत्र स्वरूपाख्यानपरपुत्रस्तुतिवाक्यादौ व्यभिचारवारणाय देतो कार्यशेषवनिवेशः । नत्राप्रयो- नकाशङ्का, अन्न यस्य क्रियावादतदर्थवे आनर्थक्यस्योकत्वात् । ननु कार्याभिप्रायकायमे माध्यमस्तु. किमिति नदभित्र यपूर्वकत्वपर्यन्तम् । तदभिप्रायकवचास्माच्छन्दादर मुपादानादिकार गृहावित्याकारकभिप्रायविषयताविशेषश्शब्दनिष्ठ इति चेन् - सत्यं, तावदेव साध्यम्, वक्तुर - भावाकस्याभिप्राय इग्ने शङ्कावारणाय साध्यभूनाभिप्रायाश्रयवं वनंति ज्ञानाथं तदुतामिति। + - बर्थविषयको भिप्रायो वेदे दर्शनः । अथ माहानुसारेण शब्दविषयकाभिप्रा- रोपि दर्यते । अभिप्रायपूर्वकञ्चन्न स्यात् . विवनिता नेत्यादी स्वर्गकामददिकल्पिक श्रुतार्थापत्तिर्न स्यादिनि । 'द यजेनेनिश्रुनविधिमानप्रवर्तक बन्यवानुपपन्या भावनाया पुरुषार्थभाव्यकवावमाकान् • = स्वर्गमयामन्प्रियविविवादित यायन स्वाभाव्य - ·न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम .. . इति वाक्यशेषोऽस्ति; अनुपलम्भवाधितत्वात् ; उत्पत्त्यभिव्यक्तिसामग्रीताल्वादि- व्यापारविरहात : अयोग्यस्याशङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । तस्मादभिप्रायस्थ एव परि- शिष्यते, गत्यन्तराभावात् । स चेद्वेदे नास्ति, नास्ति श्रुतार्थापत्तिरिति तद्व्यु- त्पादनानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मान् कार्यात्तात्पर्यादप्युन्नीयते, अस्ति प्रणेतेति ॥ [13] अयोजनात् खल्वपि । नहि वेदादव्याख्यातान् कश्चिदर्थमधिगच्छति । नचैकदेशदर्शिनो व्याख्यानमादरणीयम् ; 'पौर्वापर्यापरामृष्टः शब्दोऽन्यां कुरुते नतिम्' इति न्यायेनानाश्वासात् । त्रिचतुरपदकादपि वाक्यादेकदेशश्राविणोऽन्य- थार्थपत्ययः स्यात् . किमुतातीन्द्रियादन्तरान्तरा वाक्यसम्भेददरधिगमात् । तत- स्सकलवेदवेदार्थदर्शी कश्चिदेवाऽभ्युपेयः, अन्यथाऽन्धपरम्पराप्रसङ्गात् । स च श्रुताधीतावधृतस्मृतसाङ्गोपाङ्गवेदार्थस्तद्विपरीतो वा न सर्वज्ञादन्यः सम्भवति । को- फत्वमावश्यकमिति स्वर्गकामपदमर्थापत्तिकल्प्यं तदिष्टम् । नचेदं तत्कप्यत्वं तत्कार्यस्वरूपम् । योह्यर्थ उपायान्तरसिद्धरस्वतसिद्धो वा तमर्थं प्रमाणं ज्ञापयति केवलम् . न करोतीति अर्था- पत्तरपि ज्ञापिकायाः कारकत्वायोगात् । पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्ग इति लौकिकश्रुतार्था- पत्तिस्थले यथा रात्रौ भुङ्कः इति वाक्यशेषो नास्ति, तथैव हि वेदेऽपि । अन्यथा अस्ति चे- दुपलभ्येत । भवद्भिरभिव्यक्ति प्रति अस्माभिरुत्पत्तिं प्रति च सामग्रीस्वनेष्टस्ताल्वादिव्यापारोपि नास्तीति कथं तदस्तित्वम् । अयोग्यस्तु वाक्यशेषश्शशशृङ्गायमाण इति लोक इव वेदेपि ना- सेद्धस्य संभावना । यद्यपि रात्री भुङ्ग इति वाक्याभावेपि पीन इत्यादिवाक्यस्यार्थपर्यवसाना- दर्थापत्त्या रात्रिभोजनम् पार्थकल्पनमात्रं पर्याप्तम् , अथापीह भावनाया भाव्याकांक्षा पूरणाभावे साध्यसाधनतिकर्तव्यत रूपांशत्रयविशिष्टभावनाबोधस्यैवानुत्पत्या वाक्यार्थापर्यवसानादगत्या स्व- गकामादिपदकल्पनमावश्यकमिति कुत्रत्योऽयं शब्द इति विमर्श अनुच्चारितत्वादभिप्रायस्थ इ. त्येव वाच्यम् । तत्रच परतन्त्रपुरुषाभिप्रायस्थं शब्दं विहाय वक्रभिप्रायस्थं पिंधहीत्यादिशब्द- मादायैव द्वारमित्यादी वाक्यनिष्पादनावदेपि वक्रभिप्राय एव स्वीकार्यः । अतोऽभिप्रायश्चे- नास्ति, श्रुतार्थापत्तिरपि नास्तीति । अतो वेदस्य कृत्स्नस्य कार्य परत्वादर्थविषयकश्शब्दविषय- कश्चाभिप्राय एष्टव्य इति तदाश्रयवक्त सिद्धिरिति ।। [43] एवमायोजनादपि 'वृत्यादिसहितादीश्वरस्साध्यः । एकदेशश्राविणो हि व्याख्यान नादर्तव्यम् । किञ्चिन्छब्दपूर्वभूते किञ्चिच्छब्दपरभूते च शब्दे तत्तत्पौर्वापर्यञ्चेदपरामृष्टम् , कथं तदर्थनिश्चयो यथावत्स्यात् । अतस्सर्वज्ञः कश्चिदभ्युपेय एव । देशान्तर ध्येअन्तराद्यज्ञान वेदे- यत्तावधारणायोगात् परिमितज्ञानशक्तिना सर्ववेदार्थज्ञानज्ञापनायोगाच्च सार्वश्यस्यावश्यकत्वात् । तच सार्वइयं श्रवणाध्ययनाद्यायत्तं वा भवतु, वस्तुतस्तादृशपुरुषदोर्लभ्यात्तद्विपरीतं स्वाभावि- ·. स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । ७१ ह्यपत्यक्षीकृतविश्वतदनुष्ठानः, एतावानेवायमाम्नाय इति निश्चिनुयात् । काश्चार्वा- पटक निःशेषाः श्रुतीग्रन्थतोऽर्थतोवाऽधीयीत, अध्यापयेद्वा । अत्रापि प्रयोगः-वेदाः कदाचित् सर्ववेदार्थविव्याख्याताः, अनुष्ठातृमतिचलनेऽपि निश्चलार्थानुष्ठानत्वात् । यदेवं तत्सर्वं तदर्थविद्याख्यातं. यथा मन्वादिसंहितति । अन्यथात्वनाश्वासेना- व्यवस्थानादननुष्ठानमव्यवस्था वा भवेदनादेशिकत्वात् ।। अनुष्ठातार एवादेष्टार इति चेन्न-तेषामनियतबोधत्वात् ।। वेदवद्वेदार्थानुष्ठानमप्यनादीति चेन्न-तद्धि स्व- तन्त्र वा वेदार्थबोधतन्त्र वा। आये निमूलत्वपमङ्गः । द्वितीये त्वनियमापत्तिः । नह्य सर्वज्ञाविशेषे पूर्वेषां तदवोधः प्रमाणं, न विदानीन्तनानामिति नियामकमस्ति। [44] पदान् खल्वपि । श्रूयते हि प्रणवश्वरेशानादिपदम् । तञ्च सार्थकम् । अविगानेन श्रुतिस्मृतीतिहासेषु प्रयुज्यमानत्वात घटादिपदवदिति सामान्यतः सिद्धे, कोऽस्यार्थः इति व्युत्पित्सोर्विमर्श सति निणयः, स्वर्गादिपदवत् , 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहनः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः' इ. त्यर्थवादात् . यववराहादिवद्वाक्य शेषाद्वा । तद यश ईश्वरप्रणिधानमुपक्रम्य कमेव भवतु वा । सर्वथा वेदास्सर्ववेदार्थविव्याख्याता: अनुष्टातृमतिचलनेपि चिलस्वार्था- नुष्टानकवादित्यायोजनधृत्यादिसिद्धेश्वरसिद्धिः । अत्रानुष्ट तृमतिचलन नामाव्यवस्थितज्ञानार्हा- नुष्टातृकत्वम् । इदञ्चाप्रयोजकशङ्कावारणाय, नतु हेतुनिविष्टम् ! यदि सर्वव्याख्यानं न स्यात् , पुंसामर्थसंदेहात् देशकालभेदेनान्यथा न्यथाऽर्थस्फुरणाच ज्ञानव्यवस्थाविरहान्निश्चलार्थानुष्ठानत्वं नस्यादिति । यद्वाऽनेन वेदस्य गहनावं हेतो निवेश्य दलं सूबरे, अन्यथा व्यभिचारात् । व्या- ख्यानं हि विवरणरूपइशब्दः निबन्धरूपो वा वाचिको वा । तत्रापि निश्चलार्थानुष्ठानत्वरूपहे तुमत्त्वात्माध्याभावाद्वयभिचार इति गह्नावे सतीति विशेषणमिति। उत्तरोत्तरानुष्ठानस्य पूर्व- पूर्वानुष्ठानमूलकत्वेनानुष्ठानानादित्ववर्णने वेदमूलकत्वभङ्गादेद्वितीयस्तबक एवोक्तत्वात् , अनुष्ठा- तृणामव्यवस्थितबोधार्ह त्वेनानाश्वसनीयतया व्याख्यातृत्वायोग दन्य एव सर्वज्ञो व्याख्यातेति ।। [++] अथ वेदगतात्पदविशेषादपीश्वरसाध्यः । पदं प्रणवेश्वरपरमात्मादिशब्दः, वेदिका- स्मच्छन्दयच्छब्दादि धिगादिनिपातरूपञ्च । प्रणवादिशब्दानामविगानेन निरर्थकत्वशङ्कां वि. नैव सार्थकपदसमभिव्याहारेण श्रयादिषु प्रयोगासार्थकावे सिद्धे, यजेत स्वर्गकाम इति वि- विवस्वगपदस्यापूर्वस्य यन्न दुःखेन संभिन्न न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतञ्च तत्सुखं स्वः पदास्पदमित्यर्थवादादिव. यववराहवेतसशब्दानां कङ्गुकाकजम्वषु लोके विप्र- १.प्र. 'एकदेशदर्शिव्याख्यातवेदाच्छिष्याणां श्रद्धया प्रवर्तमानानां निश्चलानुष्ठानमातीत्यनैका- न्तिकम् । अत उक्तमनुष्टात्रिति । तेषामव्यवस्थितमतित्वाभावात् ' इति । २. अन पदेशिकत्वात् । ..

·७२ न्यायकुसुमाञ्जलिः पञ्चम. धूयते --- ' सर्वज्ञना तृप्तिरनादिवोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनन्तशक्ति- श्व विभोविधिज्ञाः षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ' इति ।। एवम्भूनोऽर्थः प्रमाणयाधिन इति चेन्न ... प्रागेव प्रतिषेधात् । तथापि न नत्र प्रमाणमस्तीनि चेन् --- स्वर्गे अस्तीति का श्रद्धा? नयुक्तविशेषणे सुखे कि- श्चित प्रमाणपस्न्यस्मदादीनाम् । याज्ञिकपवृत्यन्यथानुपपत्त्या तथैव तदित्यवधा- यते इति चेन्न -- इतरेतराश्रय प्रसङ्गात् । अवधृते हि स्वर्गरूपे तत्र प्रवृत्तिः. प्रवृ- त्यन्यथानुपपन्या च तदवधारणमिति ।। पूर्ववृद्धवृत्त्या तदवधारणेऽयमदोष इनि चेन्न – अन्धपरम्पगरमङ्गात् ।! विशिष्टादृष्टयशात कदाचिन् कस्यचिदेवंविधमपि सुखं स्यादिति नास्ति विरोधः: नन्निपंधे प्रमाणाभावादिनि चेत्-तुल्यमितरत्रापि।। अत्रापि प्रयोगः -- यशब्दो पत्र वृद्धैरसनि वृत्त्यन्तरे प्रयुज्यते स तस्य वाचकः. यथा न्वर्गशब्दः मुग्वविशेष प्रयुज्यमानस्तस्य वाचकः । प्रयुज्यते चायं जगत्करीनि । अन्यथा निरर्थकत्वप्रसङ्गे सार्थक पदकदम्बममभिव्याहारानुपपत्ति. गिनि । एनन रुद्रोपेन्द्रमहेन्द्रादिदेवताविशेषवाचका व्याख्याताः ।। अपिच अम्मपदं लोकवद्वेदेऽपि प्रयुज्यते । तस्य च लोके नाचेतनेष्वन्यत- पदर्थः, तत्र सर्वथवाप्रयोगान् । नाप्यात्ममात्रमर्थः: परान्मन्यपि प्रयोगप्रसङ्गात् । अपितु यस्न स्वानन्यणोच्चारयति, तमेवाहः नथैवान्वयव्यतिरेकाभ्यामवसायान । ननो लोकव्युत्पत्तिपनतिक्रम्य वेदेऽप्यनेन स्वप्रयोक्तव वक्तव्यः । अन्यथाऽपयो- गप्रमझान । नच या यदाचारयति वैदिकमहंशब्द, म एव तदा तस्यार्थ इति यु- निपन्नानां, यत्रमयश्चमभवनि, वाराही चोपानन् , तमे कटे प्राजापत्यान्धिनोतीति विधिगतानां, वमन्ने सर्वसस्यानां जायते पत्रशातनम् । मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः. बगहं गावोऽनुधावन्ति, अप्सुनो वतस इति वाक्यशेषेभ्य इव च उत्तमः पुरुष इत्यदिनोऽर्थविशेषनिणयसंभवात् , ईदृशेश्वरस्य प्रमाणान्तराप्रमितत्वेपि स्वर्गा- दिवदेव श्रुतिप्रमितनक बायकप्रमाणाभावमात्रेणैव ग्राह्यत्वात् , प्रणवादिशब्दो जगत्कर्तरि- शनः ननैव प्रयुःयम नवादयनुमानेनापि तसिद्धिरिति। प्वमस्मन्छब्दस्य स्वतन्त्रोच्चारयितृभिन्ने लोके प्रयोगाभावात् , मामुपासीतेन्यादावपि स्वतन्त्रवतपरत्वस्यावश्यकत्वादुपाध्यायादिवक्तपरत्वे- व्यवस्थापत्तः, नेपामनुवादकर्तृतया वापरत्रेऽम्मन्छन्द्रस्य लोकदृष्टव्युत्पत्युच्छेदप्रसंगाच, वैदि- कान्मन्छन्दः स्वतन्त्रवन् वचनोऽग्मन्छन्दत्वालौकिकास्मन्छन्दवदिग्विामिद्धिः । नच, योऽहम- स्मीति ज वाम उच्दै व्यभिचार: अनुवादानन्तर्गतःस्मन्छन्दवस्येव हेतुत्वात्।। एवं वेदे यकि- नद दिशदानां वृष्टापत्रमनपरामशग्रुपन्द्र तिव्यकिव्यवस्थितन्त्र गुन्य द्याश्रयवक्तसिद्धिः । ..

·-- नेपा तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरमहितः । कम् । नथामनि मामुपासीनेत्यादौ स एवोपास्यस्म्यान । अदं मवस्य प्रभवा मत्तः सर्व प्रवर्तते. इन्युपाध्यायशिष्यपरम्परैवात्मन्यैश्वर्य समधिगच्छेन । तथापास- नां प्रन्युन्मनकलिस्म्यान् । लोकव्यवहारश्चाच्छियेन : नमान्नानुवक्ताऽस्य वाच्यः, अपि तु वक्तवेनि स्थिने प्रयुज्यने व अम्मन्छन्दः म्याक्तवचनः अम्मच्छन्दत्वालोकवदिति ॥ एवमन्यऽपि यः कः स इत्यादिशब्दा द्रष्टव्याः, बुद्धयुपक्रम इनपरा- मशोयुपहितपयोदवान ; नस्य च वक्तृधर्मन्बान । बुद्धयपत्रमा वि प्रकृतत्वं, जिज्ञा माऽविष्करणञ्च प्रश्नः, प्रनिसन्धानञ्च परामर्श इति । एवञ्च मंशयादिवाचका अप्युत्नेयाः । न च जिजामासंशयादयः सर्वज्ञ प्रतिषिद्धा इति युताम् । शिष्य- पनिवोधनायाहार्यत्वेनाविरोधात । को धर्मः कथंयाणक उत्यादिभाष्यवादिति । पनेन धिगहो वन हंतत्यादयो निपाना व्याख्यानाः ।। [45] प्रत्य यादपि । लिंङादिप्रत्यया हि पुरुपधारयनियोगायो भवानन्न पनि- पादयन्ति । तथाहि प्रवृतिः कृतिरेवात्र. सा चेच्छातो. यनश्चमा नज्ज्ञानं, विषयस्तस्य विधिस्तज्ज्ञापकोऽयवा !! । सुापक्रमः पूर्वबुद्धिविषयत्वम् । किंशब्दो जिज्ञासाविषयत्वोपलक्षितव्य नव । र मशरस्मर- पम् . नविषयवाची तच्छन्दः । किंस्विदादिशब्दास्संशयविषयादिवत्र: । ईश्वर वस्तुतो जिज्ञासा द्यावधि श्रोतृगतजिज्ञासाद्य रांपेण प्रयोगो घटते । यशवमी समयभाष्य- कार: स्वयं धर्मतल्लक्षणादिकं जाननेव स्वस्य वस्तुतो जिज्ञासा पर प्रतिबोधनार्थ त जिज्ञामानुवादेन चोदनामूत्रे, को धर्मः कथंलक्षणकः, कान्यस्य माधन न येवमभाविष्ट तहत् । ननु तर्हि जिज्ञ'नादेवकनिष्टवानिवन्धे कथं किंशब्दादिभिर्र स्वर मिद्धिमिति चन्न – लोके किंशब्दाटेजिज्ञामाश्रय उरगतजिज्ञासासंभवाभिज्ञान्यतर पुरुषाधीनवदर्शनाद्वेदिककिशब्दा- डावपि तदन्यतरमिद्धावौचित्यादीश्वरसिद्धरिति ॥ एवं गर्हादिपर धिगादिनिपातेष्वपि दृष्टव्यम् ॥ [45 एवं विधिप्रययादपि वैदिकादीश्वरस्सिद्यति,तस्य दिले डादिरूपस्य प्रवर्तकपुरुष- गतनियोगापरपर्यायाभिप्राययाचित्वात् । लिङादिश्रवणे सति पुंसः प्रवृत्तिदर्शनात्प्रवृत्त्यनुकूल- कञ्चिद्वाची लिङ दिरिति निर्विवादम् । तत्रप्रवृत्तिः कृतियत्न एव । न च साक्ष दिन्छ। उन्या । इच्छा च ज्ञानात् । तत्र यद्विषयं ज्ञानभिच्छाजनकं स विषय व विधिलिडाइर्थ इति केचित् । तस्य विषयस्य ज्ञापकः कश्चिदभिप्राय इति तु वयम् । तदिदं विविन्ने - -- 19 ·७४ न्यायकुसुमाञ्जलिः पञ्चम- .. . - [46] प्रवृत्तिः खलु विधिकार्या सती न तावत्कायपरिस्पन्दमात्रम् , आत्मा ज्ञातव्य इत्याद्यव्यापनात् । नापीच्छामात्रम् तत एव फलसिद्धौ कर्मानारभ्भ- प्रसङगत् । ततः प्रयत्नः परिशिष्यते । आत्मज्ञानभूतदयादावपि तस्याः (स्य?) भावात् । तदुक्तं, 'प्रवृत्तिरारभ्भः' इति ।। [47] सेयं प्रवृत्तिर्यतस्सत्तामात्रावस्थिताद् , नासौ विधिः ; तत्र शास्त्रवैयर्थ्यात् । अप्रतीतादेव कुतश्चित् प्रवृत्तिसिद्धौ तत्प्रत्यायनार्थं तदभ्यर्थनाभावात् । नच प्रवृत्ति- हेतु जननार्थं तदुपयोगः ; प्रवृत्तिहेतोरिच्छाया ज्ञानयोनित्वात् ज्ञानमनुत्पाद्य तदु- त्पादनस्याशक्यत्वात् तस्य च निरालम्बनस्यानुत्पत्तेः ; अप्रवर्तकत्वाच, निया- मकाभावात् । तस्माद् यस्य ज्ञान प्रयत्नजननीमिच्छां प्रमूते, सोर्थविशेषस्तज्ज्ञाप- कोवाऽर्थविशेषो विधिः प्रेरणा प्रवर्तना नियुक्तिनियोग उपदेश इत्यनान्तरमिति स्थिते विचार्यते - स हि कर्वधर्मो वा स्यात् , कर्मधर्मो वा, करणधर्मोवा, नियोक्तृधों वेति । न प्रथमः [46] तत्र विधेः प्रवर्तनारूपत्वात्प्रवर्तनायाश्च प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारात्मकत्वात्तत्र प्रवृत्त्यनु. कूलत्वांशशोधनाय प्रवृत्तिस्वरूपं शोधनीयम् - सा तावन्न चेष्टा, नापीच्छेत्यारम्भात्मकयानरू- पैवेति । यथं छायाः प्रवृत्तित्वे यागविषयकेच्छामात्रास्फ्लापत्तिः, न तथा यत्नस्य प्रवृत्तिवे । इच्छाया हि साध्यमसाध्यञ्च विषयः । यत्नस्य तु साध्यमात्रविषयकत्वाद्यागस्य निष्पाद्यत्वसिद्धिः । नच स्वरूपयोग्यतारूपजनकत्वस्य यागं विनापि यत्ने संभवान्नावश्यानुष्ठानं यत्नपक्षेपि सि- यदिति वाच्यम् - जनकत्वस्य फलोपधायकत्वरूपस्यैव मुख्यत्वादोपचारिकस्वरूपयोग्यत्वस्य शास्त्रार्थत्वे प्रमाण भावेन यागनिष्पत्तिसिद्धेः ॥ +7 अथ तदनुकूलत्वं विधेः किंरूपमिति शोध्यते । न तावत् प्रवृत्तिजनकत्वं तत् ; इन्छाया एव तजनकत्वात् इच्छ। च न विधिः; तस्यास्स्वरूपसत्तया कारणत्वात् । अतश्च तस्यास्सत्त्वे- ऽमत्त्वं च विधिवाक्यं व्यर्थम् , ज्ञानानपेक्षणात् । नापि प्रवृत्तिजनकजनकत्वमनुकूलत्वम् ; इन्छाया ज्ञान जन्यत्वेन ज्ञानमनुत्पाद्य लिङर्थेन तजननायोगात् । नच लिङादिर्ज्ञानं जनयित्वै- वेच्छाजनक इति लिङादिजन्यज्ञानमेव विधिरिति वाच्यम्-ज्ञानस्य निर्विषयत्वायोगात् , निर्वि- पयत्वेचा त्र प्रवर्तकत्वमन्यत्र नेति व्यवस्थाभावापत्त्या च विषयस्य स्वीकार्यतया स विषय एव लिङर्थः । अतएव व्युत्पन्नानामेव लिझवणे प्रवृत्तिः, नान्येषामिति । तथाच लिङर्थनिष्ठमनुक- टत्वं प्रवृत्तिजनकेन्छा जनकज्ञ नविषयत्वरूपं वा प्रवृत्तिजनकेन्छाजनकज्ञानजनकज्ञानविषयत्वरूपं वेति विवेचनीयम् । अतो लिङथः क इति शोध्यते । सोऽयं प्रेरणादिपदवाच्यत्वाद्धर्मरूपः कस्य धर्मः, किं कृत्यादिः कर्तृधर्मः, कार्यवादिः कर्मधर्मो वा, इष्टसाधनत्वादिः करणधर्मो वा, प्रेरकनिष्ट आशयविशेष एव वेति । तत्र कर्तृधर्मः स्पन्दः कृतिरिच्छा ज्ञानं वा न विधिः ।

·%3B स्तबकः ] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । [45] इष्टहानेरनिष्टाप्रवृत्तेविरोधतः । असत्त्वात् प्रत्ययत्यागात् कर्तृधर्मो न सङ्करात् ।। ॥८॥ स हि न स्पन्द एव; आत्मानमनुपश्येदित्याद्यव्याप्तेः ; ग्रामं गच्छतीत्या. दावतिव्याप्तेश्च । नापि तत्कारणं प्रयत्नः । तस्य सर्वाख्यानसाधारणत्वात् ।। [49] ननु न सर्वत्र प्रयत्न एव प्रत्ययार्थः ; करोतीत्यादी प्रकृत्यातिगेकण- स्तस्याभावात् । संख्यामात्राभिधानेन प्रत्ययस्य चरितार्थत्वात् । ततो लिङादि- वाच्य एव प्रयत्न इति-न-कुर्यादित्यत्रापि तुल्यत्वात् । प्रयत्नमात्रस्य प्रकृत्यर्थत्वे. ऽपि तस्य पराङ्गतापन्नस्य प्रत्ययार्थत्वान्न तुल्यत्वमिति चेत्-न-तथापि तुल्यत्वात् ।। [48[ तत्र स्पन्दस्य दृषणं प्रथमेन पादेन,कृतेर्द्वितीयेन ; इच्छायास्तृतीयेन; ज्ञानस्य चतुर्थे. नति स्थूलरीतिः । इष्टहानिरिष्टस्थले स्पन्दरूपविध्यभावः । अनिष्टाप्तिः लडादावनिष्टस्थलेपि तत्सत्त्वम् । अप्रवृत्तेः कृतिज्ञानमात्रेण प्रवृत्त्यभावात् । विरोधतः कृतिरूपप्रवृत्तेरेव कृतिसा- ध्यत्वे विरोधात् । असत्वालिशवणकाले इच्छाया अभावात् ,प्रत्ययत्यागात् तस्या:लिप्रत्य- याजन्यत्वात् । संकरात् निर्विषयकज्ञानासंभवेन विषयसंकरस्यावश्यकतया विण्यमात्रवाचकत्वं लिङी युक्तमिति ज्ञानस्यावाच्यत्वादिति ॥ नन्वयं कर्तृधर्मविकल्पो न घडते; यदर्थज्ञानं प्रवृत्ति- हेतुस्स एव लिङय इति प्रागुक्ततया स्पन्दादिज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वाभावात् । एतदपेक्षया वि- प्रत्वराजत्वाद्यधिकारिविशेषर्ण भूतकर्तृधर्मादिग्रहणं युक्तम् ; अहमीदृश इत्यधिकारज्ञानपूर्वक- मेव कर्मणि प्रवृत्तेरिति चेत् – उच्यते — विप्रत्वादीनामनेकत्वादनियतत्वात्प्रमाणान्तरलभ्य- त्वाच्च न लिङर्थत्वम् ! प्रवृत्ति प्रति कार्यताज्ञानस्य हेतुःखात्, कार्यत्वं क्रियासाध्यात्वं कृति- साध्यत्वं संकल्पविषयत्वं वा भवति, संकल्पश्चेच्छा ज्ञानं वेति तंत्र साध्यावाद्यंशस्य संसर्ग- विधया भानसंभवात्स्पन्दक्रियादिरेव लिङर्थो भवितुमर्हतीति विचिन्त्येत्थं कर्तृधर्मविकल्प इति । तत्र कृनिर्न लिङाद्यर्थः. लडादिसाधारणत्वात् । ततः किमिति चेत्-लडादिश्रवण इव लिङादि- श्रवणेपि प्रवृत्तिन स्यादिति वक्ष्यते । संप्रति सर्वाख्यातसाधारण्यमेव तावत् सुदूरं विचायते । [49] ननु यत्नस्य न सर्वाख्यातसाधारण्यम् ; करोतीत्यत्र धातुनैव तदुक्तया पौनरु- तयापत्तेः । अतस्सर्वत्राख्यातं संख्यामात्रवाचीति न निरर्थकम् : विधिप्रत्ययमात्रं यत्नार्थक- मिति चेन्न ---कुर्यादित्यत्र धातुनैव यत्नोक्तया लिङस्तदर्थकत्वेपि पौनरुक्तयस्य तुल्यत्वात् । ननु कुर्यात् , यजेतत्यादौ लिङर्थः कृतिस्साध्यतासंबन्धेन धात्वर्थविशेषणं, कृअर्थस्तु न तथेति चेत्- तर्हि करोति पचतीत्यादावपि प्रत्ययार्थकृतिः प्रथमान्तार्थविशेषणम् ; कृमर्थस्तु न तथेति तुल्यम् । १. प्र. 'कुर्यादित्यत्र यत्नमात्रं कृअर्थः, तस्य चैत्रसंबन्धित्वमनुकूलत्वं वा प्रत्ययार्थ इति चन - करोतीत्यत्रापि तुल्यमिदम्' इति । ..

·७६ न्यायकुसुमाञ्जलि [पञ्चम- न चैकस्य नवाचकवेऽन्यस्य तद्विपर्यय आपद्येत । एको द्वौ बहव एपिषतीत्यादौ व्यभिचारात । नत्र द्वितीयसंख्येच्छादिकल्पने करोति प्रयतते इत्यादावपि तथा स्यात् । प्रत्येकमन्यत्र नामावधृतौ सम्भेदे तथा कल्पनायास्तुल्यत्वात् ।। रथो गच्छनीत्यादौ तदसम्भवे का गतिरिति चेत् तन्तवः पटं कुर्वन्तीत्यत्र या। लोकोप- चारोऽयमपर्यनुयोज्य इति चेत्तुल्यम् ।। लिङः कार्यत्वे वृद्धव्यवहारादव्युत्पत्ती ममञ्जसम् । आख्यानमात्रस्य तु न तथेति चेत्-न-विवरणादेरपि व्युत्पत्तेः । अस्ति च नदिह । किं करोति ? पचति, पाकं करोनीत्यर्थः इत्यादिदर्शनात् ।। [0] तथापि फलानुकूलतापन्नधात्वर्थमात्राभिधाने तदनिरिक्तप्रयत्नाभिधान- कल्पनायां कल्पनागौरवं स्यात् । अनो विवरणमपि नावन्मानपरमिति चेन् । भवे दप्येवं, यदि पानति विवृणुयात । न न्वेतदम्ति । धात्वर्थस्यैव पाकमिनि साध्यत्वेन निर्देशात् । ननस्तं प्रत्यव किश्चदनुकुलनापन्नं प्रत्यये नाभिधानीयमिनि युक्तम् ।। [11] नथापि तेन प्रयत्नेनैव भवितव्यं. त्वन्येनेति कुत इति चेन-नियमेन - किंञ्च पोनरुनयदोषो न वाच्यतापरिपन्थी , एकः एपिरतीत्यादौ प्रकृत्यर्थसंख्येच्छादेरसुपा सना चक्तः । तत्रैकत्वान्तरेन्छान्तरादिकं प्रत्ययार्थ इति चेत् करोतीन्यत्रापि कृत्यन्तर- मस्तु । वस्तुतः क्रियत इत्यादौ कृत्रः, पचतीत्यादौ प्रत्ययस्य च कृत्यर्थकल्वे सिद्ध करोती- न्युभयसमाहारस्थलेप्युभयं तदर्थकमिष्यते, यथा एषिषतीत्यत्र ॥ नन्वाख्यातस्य यानार्थकत्वे रथी गन्नान्यत्र कथमिति चेत् — कृत्रो यानार्थक विपि तन्त्वः कुर्वन्तीत्यत्रब लक्षणेव गतिः।। ननु लिङः कृतियाचित्वे वृद्धव्यवहारः प्रमाणम् । गामानयेत्यादौ गवानयन कार्यमिति बो- धात् । कार्यवघटकमाध्यत्वांशस्य संसर्गत्वादिति चेत् ... व्यवहारस्येव विवरणस्यापि शक्ति- नाहकनया यत्नस्य माल्यानवाच्यत्वमिति ॥ 50] ननु पचति गच्छत्तीत्यादी धात्वर्थ एव पाकगत्यादिविशेषरूपत्यागेन फलानुकूल- व्याप रामना मामान्यरूपेणान्याते नोच्यत इति वैयाकरणमतमस्तु । पाकं करोतीति विवरण- मपि कृत्रा क्रियामामान्ययाचित्वान्न बाधकमिति चेन्न – आख्यातार्थधात्वर्थयोस्मामान्यविशे- पात्मकत्वे ज्योतिष्टोमेन यजेतेति यागविशेषवाचिपदादिव पाकेन करोतीति तृतीयैव विवरणे स्यात् । प्रन्युत पाकमिति द्वितीयाश्रवणापाकानुकलव्यापारान्तरमेवाख्यातार्थ इति । नच पा- कं करोतीनि स्तोकं पचतीतिवक्रियाविशेषणतया कर्मत्वमिति वाच्यम् -- तर्हि स्तोकं पच्यत इनिवत् कर्मणि प्रयोगेपि पाक क्रियत इनि द्वितीयापत्तेः । नच पाकशब्दः फलमात्रवाची, मात्र बञ्चिधानविरोधात् ॥ [51] तर्हि कानिरिक्तस्तदनुकलव्यापारमापान्यमाख्यानार्थ इति पार्थसारथिमिश्रादिमी- ·७७ ॥२॥ " स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । तथा विवरणात् । बाधकं विना तस्यान्यथाकर्तुमशक्यत्वात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् ॥ स्यादेतत्- यस्य कस्यचित् फलं प्रत्यनुकूलतापत्तिमात्रमेव करोत्यर्थः, न तु प्रयत्न एव । सोऽपि ह्यनेनैवोपाधिना प्रत्ययेन वक्तव्यः, न तु यत्नत्वमात्रेण ; प्रयत्नपदे- नाविशेषप्रसङ्गात् । तद्वरं तावन्मात्रमेवास्तु लाघवाय । अन्यथा त्वनुकूलत्वप्रयत्न वे द्वावुपाधी कल्पनीयौ; अचेतनेषु सर्वत्र गौणार्थीस्तिङोऽसति वाधके कल्पनीया इति चेन्–अत्रोच्यते-- [32] कृताकृतविभागेन कर्तरूपव्यवस्थया । यत्न एव कृतिः पूर्वा परस्मिन् सैव भावना ।। यत्रपूर्वकत्वं हि प्रतिसन्धाय घटादौ कुन इति व्यवहारात् । हेतुसत्त्वप्रति- सन्धानेऽपि यत्नपूर्वकत्वप्रतिसन्धानविधुराणामङ्कुरादौ तदव्यवहारात् करोत्यर्थो यत्न एव तावदवसीयते । अन्यथा हि यत्किश्चिदनुकूलपूर्वकत्वाविशेषात् 'घटा- इयः कृताः, न कृतास्त्वङ्कुरादय' इनि कुतो व्यवहारनियमः । तेन च सर्वमा- ख्यातपदं विवियते इति सर्वत्र स एवार्थ इति निर्णयः । तथाच समुदिते प्रवृत्तं यदं तदेकदेशेऽपि प्रयुज्यते, विशुद्धिमात्र पुरस्कृत्य ब्राह्मणे श्रोत्रिक पदवत् ॥ मांसकमतमस्तु , नतु यानमात्रमाख्यातार्थ इति चेन्न करोतीति विवरणाद्यानपरवावसा- यात् । ननु वनोप्यनुकुल सामान्य मेवार्थ इति विवरणोपपत्तिः । अन्यथा पाके यतत इतिबन् पाके करोतीत्यापत्तेः । यदिच तदर्थमनुकूलत्वविशिष्टयत्नः कृअर्थ इत्युच्यते, तद' यानस्यापि शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनागौरवम् ; एयञ्च रथो गच्छति, तन्तवः कुर्वन्तीत्यादावघ्यचेतनसंभ- विकिञ्चिद्वयापारपरतयाऽऽख्यातं मुख्यमिति मीमांसकमतमेव श्रेय इति चेत् -- उच्यते [52] वटवत् अङ्कुरे तद्वेतुस्वकीयकृष्यादिव्यापारसत्वेपि, 'बीजावापमात्रे नः प्रवृत्तिः बीजा- इङ्कुरोत्पत्तौ तु नास्मत्प्रयत्नः' इति परिशीलयन्तः, घटो मया कृतः, नाङ्कुर इति व्यावहरन्ति । तो ज्ञायते कृणधातुर्यःनवाचीति । एवं चेत् लाचेतनकारकसमुदायेन कार्ये निष्पाद्यमाने चे- तन एव कर्तृत्वव्यवस्थाऽऽनुभविकी । तस्मादपि पूर्वा मुख्यभूता कृतियत्न एव । अतः करो- तिवित्रियमाण वादाख्यातमपि यत्नार्थकम् । परस्मिन् अन्यत्र जवन्य गाणे या कृतिळवहि- हमाणा तन्तवः कुर्वन्तीत्यादौ, सा केवलमनुकूलव्याारात्मकभावनामात्रमिति । यथा श्रोत्रि- यशब्दो विशुद्धाधीतवेदवाची विशुद्धमात्रे गौणः, तथा उनुकूल यत्नवाची अनुकूलमात्र इति ।। अनुकूलसामान्यबाचित्वपक्षेपि अचेतने क्रियमाणः संबोध्यस्वतन्त्रवक्तवाचिमध्यमोत्तमपुरुषव्य- १. प्र. 'परास्मन्नुत्तरकालवर्तिनि धात्वर्य पूर्वा साधनीभूना भावना । यद। पूर्वोपर रमन् पूर्वापरीभूतव्यापारात्मकवावर्थ जनिका पूर्वापरीभूतःवे सति कृतिराख्यातार्थः 'इने । . .. , 220 ·: . तीति । नतु न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- अन्यथाऽपि मध्यमोत्तमपुरुषगामिनः प्रत्ययाः, प्रथमे पुरुष जानाति इच्छति प्रयतते अध्यवस्यति शेते संशेते इत्यादयश्च गौणार्थी एवाचेतनेषु ! नच वृत्त्यन्तरेणापि प्रयोगसम्भवे शक्तिकल्पना युक्ता ; अन्यायश्चानेकार्थत्वमिति स्थितेः । अत एवा- नुभवोऽपि, यावदुक्तं भवति पाकानुकूलवर्तमानप्रयत्नवान , तावदुक्तं भवति पच- तीति । एवं तथाभूतातिवृत्तप्रयतोऽपाक्षीदिति । एवं तथाभूतभाविप्रयत्नः पक्ष्य पंचतीति पाकानुकूल यति लयत्किञ्चिद्वानिति । अन्यथाऽतिथावपि परिश्रम- शयाने पचतीति प्रत्ययप्रसङ्गात् ।। [3] अपिच कर्तव्यापार एव कृअर्थः । चेतनश्च कर्ता; अन्यथा तावस्था- ऽनुपपत्तेः। न ह्यभिधीयमानव्यापारवत्वं कर्तृत्वम् , अनभिधानदशायां कुर्वतोऽप्य- कर्तृत्वप्रसङ्गात् । नाप्याख्यातप्रत्ययाभिधानयोग्यव्यापारशालित्वं कर्तृत्वं, योग्य- ताया एवानिरूपणात् । फलानुगुणमात्रस्य सर्वकारकव्यापारसाधारणत्वात् । नापि विवक्षातो नियमः, अविवक्षादशायामनियमप्रसङ्गात् । स्वव्यापारे नेदमनिष्टमिति चेत् – एवं तर्हि, 'स्वव्यापारे च कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके' इति न्यायेन करणादिविलोपप्रसङ्गः ।। न स्वव्यापारापेक्षया करणादिव्यवहारः ; किन्तु प्रधा- नक्रियापेक्षया । अस्ति हि काचित् क्रियामुद्दिश्य प्रवर्तमानानां कारकाणामवा- . . .. 3B . वहारो गौण एव; एवं कृत्रोऽचेतनेऽगौणत्वेपि जानातीत्यादेर्धातोरचतने गौणत्वमेव । नच हर्यादिशब्दबदनेकशक्ति कल्पना, अन्यथैव निर्वाहेऽन्याय्यत्वात्। किञ्च पचतीति श्रवणेऽनुकू- लत्वांशवद्यनत्वांशोप्यनुभवारूढः । अपिचानुकूलमात्रार्थकत्वे यं परिश्रमेणान्तवेदिकायां शयान- मतिथिमुदिस्यान्तः पचन्ति, तस्मिन् अयंपचतीति स्यात् , प्रचलतः पाकव्यापारस्य शयनमे. वह्यनुकुलम् । अतो बाधकमत्त्वात्कृताकृतविभागेन सिद्धमनुकूलयानार्थकत्वम् ।। [53] एवं कर्तरूपव्यवस्थयापि-ननु याकारकव्यापारो धातुना यदाऽभिधीयते, तदा स की । अतएव स्थालीपचतीत्यादिप्रयोग इति चेन्न- ईदृशव्यापारविशेषानभिधानकाले अ- यं पाककर्तेति चेतनस्यैव निर्देशात् । नच चेतनव्यापारस्यापि पचतीत्यभिधानयोग्यत्वात्तथेति वाच्यम् - योग्यत्वस्य स्थाब्यादिव्यापारपि सत्त्वात् । नच सर्वव्यापारस्याप्यभिधानयोग्यत्वेपि कदाचित्किञ्चिद्विवक्षया व्यवहारनियम इति वाच्यम्-स्वविवक्षां विना स्वरसतश्चेतन एव कर्तृ. व्यवहारात् । नच चेतनस्य स्वव्यापार प्रति स्वयमाश्रयतया कर्तृत्वाद्विवक्षाविरहेपि कर्तृत्व तस्याक्षतमिति वाच्यम् --- अस्य स्वस्वव्यापारकर्तृत्वस्य सर्वकारका विशिष्टत्वादविवक्षादशायां सर्वस्य कर्तृत्वायत्तेः ! ननु न स्वव्यापारे स्वस्य करणत्वादिः, किंतु कर्तृत्वमेव । परन्त्वनेकेषां व्यापाराणां मध्ये एका प्रधानक्रिया, अन्ये तु तदर्थाः । तत्र तत्प्रधानक्रियायां चेतने कर्तरि ·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । न्तरव्यापारयोगः, नत्ववान्तरव्यापारार्थपेव नेपा प्रवृत्तिरिति चेत्-तर्हि तदपेक्ष- यैव कर्तृकर्मादिव्यवहारविशेपनियमे किं कारणमिति चिन्त्यताम् । स्वातन्त्र्या दीतिचेत्- ननु तदेव किमन्यत् प्रयत्नादिसमवायादिति विविच्याभिधीयतामिति । तस्मात् सर्वत्र समानव्यापार एवाख्यानार्थः ।। [4] तथापि फलानुगुणतेवास्तु प्रत्ययस्य प्रवृत्तिनिामेत्तं; प्रयत्नस्त्वाक्षेपतो लप्स्यते इतिचेन्न -भावनैव हि यत्नात्मा सर्वत्राख्यातगोचरः । तया विवरणधौव्यादाक्षेपानुपपत्तितः ।। केन हि तदाक्षिप्येत । नतावदनुकूलत्वमात्रेण ; तस्य प्रयत्नत्वेनाव्यापनात् । नहि यत्नत्वैकार्थसमवाय्येवानुकूलत्वम् ।। अत एव न संख्यया ; तस्याः संख्ये यमात्रपर्यवसायित्वात् ॥ कति चन्-न-द्रव्यमात्रस्याकर्तृत्वात् । व्यापारवतश्वा- भिधाने व्यापाराभिधानस्यावश्याभ्युपगमनीयत्वात् ॥ नापि धात्वर्थेन तदाक्षेपः ; विद्यते इत्यादौ तदसम्भवात् । न ह्यत्र धात्वर्थो भावनाऽपेक्षी; सत्ताया नित्यत्वात् ।। तत्र न भविष्यतीतिचेन्-न-पूर्वापरीभूतभावनाऽनुभवस्याविशेषात् । भावनोपरा- गेण ह्य तथाभूतोऽप्यर्थस्तथा भासते इति । नच पदान्तरलब्धया भावनयाऽनुकूल- सति काष्ठादयः करणादयो भवन्तीति चेत् - सायमेतत् । तथा चेतनव्यापार प्रधानीकृत्य चेतनस्य कर्तृतया काष्टादीनां करणादितया च स्वारसिको व्यवहारनियमे कोहेतुः? चेतन- स्यैव स्वतन्त्रः कर्तेत्यनुशासितस्वातन्त्र्य हेतुरिति चेत् ... तर्हि चिकीर्षाप्रयत्नवत्वमेव स्वात- व्यं नामेति सिद्धं यत्नवत्वं कर्तृत्वं, अर्थश्च यत्न इति । तस्मान्मध्यमोत्तमयोरिव प्रथमपुरु- पेपि कृअर्थयत्नव्यापार एवाख्यातार्थ इति !! [5+] ननु यत्नस्य कृअर्थत्वं, यत्नरहितस्थले आट्यातस्य गौणत्वच काममस्तु । अथा- प्यनुकूलमात्रमाख्यातार्थः, पचति पाकं भावयतीति भावनया विवरणात् । यत्नलाभस्वाक्षेपा- दिति चेत् - उच्यते - भावयतिविवरणबलाद्भावना अनुकूलव्यापारोऽर्थः; तावता यत्ने आ- क्षेपलभ्यत्वस्यानुपपन्न वाद्यानत्मार्थ इत्यनुकूलत्वयत्नत्वविशिष्टमाख्यातार्थः । नहि यत्नत्वमाक्षे- पलभ्यम् , व्यापकं ह्याक्षिप्येत; नतु व्याप्यम् । यत्नश्च नानुकूलत्यादिव्यापक इति ! नच धावस्य भावनासाध्यवाद्वयापिका सा तेनाक्षिप्यतामिति वाच्यम् -- विद्यते, अस्तीत्यादि. धात्वर्थस्यासाध्यत्वात् । नच यो धात्वर्थः पाकादिस्तत्रैव तदाक्षेप इति वाच्यम् - तिङन्त- स्थले सर्वत्र धात्वर्थक्रिया साध्यावस्थापन्ना प्रतीयत इति वैयाकरणैरप्युक्ततया सत्ताया अपि हि तथैव प्रतीतिः ! परन्तु तस्याः नित्यत्वादाक्षेपशक्तिर्नास्ति । यद्याख्यातार्थो भावना, तर्हि धात्वर्थ प्रति पूर्वभूता कर्तारप्रत्यपरभूता च या भावना पूर्वभूतमात्मानं प्रत्यपरभूतधात्वर्थविष- - ·न्यायकुसुमाञ्जलिः तायाः प्रत्ययार्थस्यान्वयः; तदसम्भवात् । नखलु प्रकृत्यैव साऽभिधीयते । धातूनां क्रियाफलमात्राभिधायित्वात् । अन्यथा पाक इत्यादावपि भावनाऽनुभव- प्रसङ्गात् । नापि चैत्र इत्यादिना पदान्तरेण'; प्रकृतिप्रत्यययोरुभयोरेप्यकार- कार्थत्वात् ।। ओदनमित्यादेः कारकपदत्वात् तस्य च क्रियोपहितत्वात्तेनाभिधान- माक्षेपो वा । कथमन्यथा ओदनमित्युक्ते किं भुङ्क्ते पचति वेति विशेषाकाङ्केति- चेत्-न-पचतीत्युक्ते किमोदनं तेमनं वेति विशेषाकाङ्क्षादर्शनात् । सा चाक्षेपाभि- धानयोरन्यतरमन्तरेण न स्यात् । तस्यां दशायां न चेदाक्षेपः, नूनमभिधानमेवेति । [35] स्यादतत्-अभिधीयतां तर्हि कर्ताऽपि । तदनभिधाने हि सङ्घयेयमात्र- माक्षिप्य सङ्ख्या कथं कारमन्धियात् , न तु कर्मादिकमपि । शाकम्पो पचति शाकम्पादनान् पचतीत्यादौ विरोधनिरस्ता सङ्ख्या चैत्र इति कर्तारमविरुद्धमनु- गच्छतीति चेत् - चैत्र ओदनं पचतीत्यत्र का गतिः । एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थो- ऽपरत्रापि तथा, यववराहादिवदिति चेन्न – पच्यते इत्यादावपि तथाभावप्रसङ्गात् । चैत्राभ्यां त्रैरिति विरोधनिरस्ता मूप इत्याविरुद्धं कर्म समनुक्रामतीति चेन् । यिणी च, तस्यास्सत्तायामारोपादसाध्यापि साध्यात्मना प्रतीयत इति सुवचमिति ॥ ननु का- रकेण भावनाक्षिप्यताम् । चैत्र ओदनं पचतीत्यादौ प्रथमाया अकारकविभक्तित्वात्प्रातिपदि- कार्थमात्रे पाणिन्यनुशिष्टतया प्रातिपदिकप्रत्ययोः कारकार्थकत्वाभावेपि ओदनमित्यादेः कारक- विभक्तित्वात् कारकत्वस्य क्रियानियतकत्वरूपतया भावनारूपक्रियापि द्वितीयादिनाऽभिधीय- ताम् । यदितु कर्मत्वादिनिष्कृष्टशक्तिविशेष एवं द्वितीयाद्यर्थः; तदाप्यविनाभूतत्वाद्भावनाऽऽ. क्षिप्यतामिति चेत् – कारकं विना क्रियामात्रप्रयोगेपि क्रियया कारकाकांक्षादर्शनात्तदा मा- वना कथं ज्ञाता कारकाक्षेपिणी ? नहि तदा सा केनचिदाक्षिप्ता; आक्षेपकस्य कारकस्याश्रव- णात् । अत आख्याताभिहितेति वक्तव्यमिति सिद्धमनुकुलयत्न आल्यातार्थ इति ॥ [5] नन्वाख्यातस्य कर्ताऽर्थ इति वैयाकरणमतमेव युक्तम् , पचतीत्येतावच्छ्वणे भाव- नाप्रतीत्या तश्या इव, पाककर्तेति, एकः पाककर्तेति च प्रतीतिबलात्कर्तुरप्याख्यातवाच्यत्वं ह्यावश्यकम् । नच भावनाप्रतीत्या कर्तुः, संख्याप्रतीत्या तदाश्रयस्य चाक्षेपमात्रं, नतु वाच्य- स्वमिति वाच्यम् -- संख्यायासंख्येयाविनाभावात्सामान्यतस्तदाक्षेपेपि कर्मादेरपि संख्येयत्व- संभवेन कर्तर्यवान्वय इत्यसिद्धेः । शाकसूपौ पचतीत्यादौ कर्मादेविरुद्धसंख्यावरोधादेकत्वान्व- यायोगेपि चैत्र आदन पचतीत्यत्र कमेण्यप्यन्वयसभवात् । किञ्चिद्विधिगतवाक्यशेषनिर्णीतदी- शूकादिरूपार्थविशेषस्य यवैर्यजेतेत्यादिविध्यन्तरेपि यवशब्दे स्वीकारवत् विरुद्धसंख्यावरोध- स्थलकृतनिर्णयानुसारेण सर्वत्र तिकुपात्तसंख्यायाः कर्तर्यन्वयस्वीकारे कर्मणिप्रयोगेपि तथा ·. स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । ८१ चैत्रमैत्राभ्यां शाकम्पो पच्येते इत्यत्र का गतिः । अन्यत्र निर्णीतेनार्थेन व्यव- हार इति चेन्न --- पचतीत्यादावपि तथाभावप्रसङ्गात् ।। तत्र पूर्वकएव निर्णयः, पच्यते इत्यत्रत्वपर इति चेन्न - विशेषाभावात् । आत्मनेपदपरस्मैपदाभ्यां वि- शेष इति चेन्न पच्यते पचते पक्ष्यते इत्यादौ विप्लवप्रसङ्गादिति ।। [56] दृश्यते च समानप्रत्ययाभिहितेनान्वयस्सङ्ख्याया: । तद्यथा, भूयते सुप्यते इत्यादौ । नहि तत्र का कर्मणा वाऽन्येनैव वा केनचिदन्वयः, किन्तु भावेनैव । अनन्वये तदभिधायिनोऽनर्थकत्वप्रसङ्गान् । आक्षिप्तेन चान्वये तथापि कत्रैवान्वयापत्तेः । कोहि सुप्यते स्वपितीत्यनयोः कलाक्षेपं प्रति विशेषः । स्या- देतत् ( अ. १ - ३ - १३) भावकर्मणोरित्याद्यनुशासनवलात्तावत् भावकर्मणी प्रत्ययवाच्ये । ततस्तदभिहिता सङ्ख्या ताभ्यामन्बीयते । यस्तु प्रत्ययो न तो स्यात् । आत्मनेपदप्रत्ययार्थसंख्यायाः कर्मणि, परस्मैपदोपात्तायाः कर्तरीति नियमे तु पच्यत इत्यत्रेव पचत इत्यत्रापि कर्मान्वयस्स्यात् । ननु विशिष्य तत्तत्पदनिर्देशेन पन्यतेपदोपात्तसं- ख्या कर्मणि, पचतेपचतीत्याद्युपत्ता कर्तरीति नियमः कल्प्यत इति चेत् --- कर्मणि कतरि च लुटि पक्ष्यत इति रूपस्यकतया पक्ष्यतेपदोपात्तायाः कुत्रान्वयनियमः ? अनियम इति चेत् - चैत्रेणौदनः पक्ष्यत इत्यत्रापि चत्रेन्वयापत्तिरिति ।। [56] किञ्चाख्यातोपात्तसंख्यायास्तदेकप्रत्ययोपात्तसंख्येयान्वयस्थ क्लनत्वात्ताद शव्युत्पत्य- नुसारेणापि कर्त र संख्यान्वयाय कर्तृवाचित्वमावश्यकम् । भावेप्रयोगे हि प्रत्ययार्थभूते भाव धात्वर्थे संख्यान्वयः । नच स नेष्टः; अभिहितस्य कुत्राप्यन्वयावश्यकत्वात् । न केवलमत्र व्युत्पत्यनुरोधमात्रम् ; अक्षिप्तेनापि सह संख्यान्वये तु संख्येयसामान्यस्याक्षेपात्सर्वत्रान्वयस्स्या- त् । भावनाक्षिप्ततदाश्रयान्वयस्वीकारे च सुष्यत इत्यादावपि कर्तर्य-वयस्स्यात् । नच स्वापस्य ज्ञानाभावरूपतया तदनुकूलभावना नास्तीति वाच्यम् - स्वपितीत्यादावपि कर्तुरभावप्रसंगात् । ननु कारकाणां मध्ये मुख्यः कर्ता, तस्यैव प्रथमं व्यापारशालित्वात् , तदधीनव्यापारकत्वादन्ये- षाम् । तस्मात्संख्या मुख्य कर्तर्येवान्वेति, · मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकव' दिति (मी. १२- २ - २३ ) न्यायात् । तत्रोभयोधर्मसमर्पणेनानुग्राह्ययोरेकप्रयोगविषयतया तन्त्रानुश्रा नबला- कस्यचिद्धर्मत्यागेन कस्यचिदेव धर्मों ग्राह्यो भवति, तत्र प्रथमस्य मधर्मत्वं, न तु परस्य; यथा लोके केनचित्प्रथमाक्रान्ते स्थाने पश्चादागतस्य नावकाशस्तथेति हि तत्र स्थितम् प्रथमोपस्थितसंबन्धस्य दुस्त्यजत्वाकर्तर्यवान्धयः । यत्रतक्तमुख्यत्वन्यायस्य भूयसान्यायः अङ्गगुणविरे!धन्यायस्येव किञ्चिद्वाधकम् , तत्र प्रयाजादीनां प्राकरणिकक्रत्ववरोधात् , यस्य पर्णमयी जुहूर्भवतीत्युक्तपर्णतादेवीक्योपात्तजुहाद्युद्देश्यावरोधाच फलान्तरसंबन्धाकल्यनवत् स- | अतः :21 ·पञ्चम- . ॥ . ८२ न्यायकुसुमाञ्जलिः त्पन्नः, तदभिहिता सङ्ख्या, 'मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवत्' (मी०. १२, २, २३, ) इति न्यायेन कर्तारमेवाश्रयते इति नियमः न - विपर्ययप्रसङ्गात् । 'शेषात् कर्तरि परस्मैपदं' (अ०. १, ३, ७८), (३-१-६८ ) · कर्तरिशबि' त्यनुशासनबलाद्भावकारी प्रत्ययवाच्यौ, ततस्तदभिहिता सङ्ख्याऽपि ताभ्याम- न्धीयते ; यस्तु प्रत्ययो न तत्रोत्पन्नस्तदभिहिता संख्या तेनैव न्यायेन कर्मेव सामाश्रयेदिति नियमोपपत्तेः ॥ तस्मान्मतिकर्दममपहाय यथाऽनुशासनमेव गृह्यते इति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेऽभिधीयते [5] आक्षेपलभ्ये सङ्खयेये नाभिधानस्य कल्पना । सङ्ख्येयमात्रलाभेऽपि साकाङ्क्षण व्यवस्थितिः ॥ ११ ॥ सङ्ख्याऽपि तावादियं भावनानुगामिनी; ययं भावनान्वेति, तंतं सङ्ख्याऽपीति स्थितः; एकप्रत्ययवाच्यत्त्वनियमान् । भावनाच शुद्ध प्रातिपादिकार्थमात्रमाका- मानप्रत्ययोपात्तभावकर्मान्यतरावरोधात्कवयो न कल्प्यते । भावस्य कर्मणश्च संख्यावाचि- प्रत्ययोपात्तत्वञ्च भावकर्मणोरात्मनेपदविधाय्यनुशासनादिति – अत्रोच्यते – भावकर्मणोरिव कर्त- यपि आत्मनेपदनिमित्तरहिताद्धातोः परस्मैपदाद्यनुशासनमविशिष्टम् । तत्र भावकोरेवोपात्तत्त्वं स्वीकृत्य कर्मण्यनुशासनमेव पेश्य, 'कर्मण्यन्वय औत्सर्गिकः, तत्र बाधकं तु प्रत्ययेन भाव कत्रभिधान' मिति किं न स्यात् ! कन्धियस्योत्सर्गकवे को न्याय इति चेत् - मुख्यवेति प्रागुक्त एव । यथाच कारकाणां कधीनत्वात्कर्तुर्मुख्यत्वं, तथा भावनाया भाव्याकांक्षैव प्रा- थमिकीति कर्मण एवान्वयप्राथम्यमिति मुख्यत्वम् । यद्यपि 'फलञ्च पुरुषार्थत्वा ' दिति न्या- येन भोक्तुः प्राधान्यम् , अथापि कर्तृत्वदशापन्नपुरुषात्फलस्यैव प्राधान्यमिति । तस्माद्युक्तेर- प्रतिष्टितवाहिनिगमनाविरहात्सर्वत्रानुशासनं स्थितमनुपेक्ष्याख्यातार्थसंख्या तद्वाच्यसंख्येयान्व- यिनीति नियम एवं कार्य इति सिद्धं कर्तृवाचित्वमिति ।। [57] अत्राभिधीयते - संख्यान्यथानुपपत्येव तदाश्रयाक्षेपसंभवान्न तस्य वाच्यत्वम् । यद्यपि संख्येयमात्र क्षेपः, अथाप्युभयाकांक्षाया एवान्वयप्रयोजकत्वाद्यत् संख्येयमन्वयसाकांक्ष, तत्रैव संख्या-चय इति न कद्यन्वनियमहानिः । नतु चैत्रः पचतीत्यादौ सुबुपात्तसंख्या- न्वयेन कर्तुनिराकक्षित्वात्कथमुभयाकांक्षेति चेत् - श्रूयतामाकृतम् । आख्यतश्रुतसंख्याया अ- व्यस्थलाकांक्षायां, तेनैव प्रत्ययेन भावनाया अप्युपात्तत्वाद्यत् भावनाविशेष्यं, तदेव संख्या- विशेष्यमित्युपस्थितिलाववमनुसृत्य करुप्यत । भावनाविशेष्यमेव किमिति चेत् भावनाया व्या- पाररूपत्वादाश्रयाकाक्षायां यस्य भावनान्वयामागव किञ्चिद्वयापारसंबन्धा नावगतस्तस्य व्या- पारसाकांक्षस्याश्रयत्वमुभयाकांक्षाबलादिष्यते । अतश्च संख्याविषये उभयाकांक्षा पृथङ्नापेक्ष्यते। , .

·- . स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । ८३ सति । नहि व्यापारवन्तं व्यापार आश्रयते, आत्माश्रयात् । समवायं प्रति तद- नुपयोगात् । विजातीयव्यापारवतोऽकर्तृत्वाच्च । नच द्वितीयाद्याः प्रातिपदिकविभ- क्तयः । ततः प्रथमानिर्दिष्टेनैव भावना न्वीयते इति तस्यान्वययोग्यतानियमात् सङ्ख्याऽपि तदनुगामिनी तेनैवान्वीयते इति नातिप्रसङ्गः, नवथवत् । यथा हि चै- त्रो न बाह्मणो ने गोरो न स्पन्दते न कुण्डलीत्यादौ विशेषणविशेष्यसमभिव्या- हाराविशेषेऽपि ना तदनभिधानाविशेषेऽपि नबर्थस्य विशेषणांशेरेवान्वय; न विशेष्यांशेन । ननु वाधात्तत्र तथा । नहि विशेष्येण तदन्वये विशेषणोपादानमर्थ- वद्भवेत् , तन्निषेधेनैव विशेषणनिषेधोपलब्धेः । उभयनिषेधे चावृत्तौ वाक्यभंदात् ; अनावृत्ती निराकासत्वादिति चेत् - न --तुल्यत्वात् । सामानपत्ययोपात्तभावनः- ननु किञ्चिद्वयापारवत्येव भावनाव्यापारान्वयः किन्न स्यादिति चेत् - किं विशेषणीभूने व्या. पारे भावनायास्सामानाधिकरण्यादिनाऽन्वयाय तथाच्यते, किंवा धर्मिस्वरूपे समवायेन । नाद्यः, व्यापारे व्यापारान्वये भामाश्रयदोपात् ! नान्यः, धर्मिणि भावनासमवायं प्रति तत्र व्यारास्वैशिष्टयस्यानुपयुक्त वात् । नच स्वभिन्नव्यापारे सामानाधिकरण्यादिना बनान्वये क- थमात्माश्रय इति वाच्यम् -- तर्हि कारकान्तरव्या पारस्य भावनायाश्च विरोधात्सामानाधिकर- प्याद्ययोगात् । तस्माद्वितीयादिविभक्तिनिर्दिष्ट कर्मादिव्यापारान्तरान्वितमोदनादि विहाय प्रथमा- न्तोपात्त शुद्धं कारकान्तरल्यापारासंबद्धं चैत्रादिकमेव भावनाऽन्वेति । धर्मधर्मामध्ये धर्मगो विशेष्यत्वस्य स्वरसत्वाच्चैत्रादेविशेष्यत्वम् । तथाच भावनाविशेष्यस्यैव संख्याविष्यत्वात्संख्या- पि तत्रैवान्वेति । (एवं चैत्रेणौदनःपच्यत इत्यादावपि तृतीयया कर्तृकारकव्यापारोपादानाचैत्रो नाख्यातोपात्तभावनाविशेष्यः; किन्तु प्रातिपदिकार्थानुशिष्टप्रथमानिर्दिष्ट ओदन एव । इयान्वि- शेषः, कर्तरिप्रयोगे भावना प्रथमान्तार्थे आश्रयतासंबन्धेनान्वेति कर्मणिप्रयोगे चौचित्यादुद्दे. श्यतासंबन्धेन । भावप्रयोगे च कर्मणोऽभावात् चैत्रेणेति तृतीयया कर्तृव्यापारस्योक्तत्वाञ्च धात्वर्थे जन्यत्वादिसंबन्धेन भावनान्वयः । तथाच कर्मकर्तृभावेषु लकारानुशासनस्यापि लकारार्थभाव- नाया यथायथं कर्मकर्तृवात्वर्थेपन्वयमात्रे तात्पर्यमिति न कर्मादिशक्तिग्राहकत्वम् । नच तर्हि भावेप्रयोगेपि चैत्रमैत्रादिकर्तृभेदेन क्रियाभेदाच्चैत्रमैत्राभ्यां सुप्येते इति द्विवचनाद्यापत्तिरिति १. प्र. तद्वयापारविशिष्टेऽन्वये आह आत्माश्रयादिति । व्यापारान्तरविशिष्टेऽन्वयेऽनवस्थिति- रिति भावः युक्तयन्तरमाह समवायमिति । भावनाया इव समवायस्यापि विशिष्टनिराकांक्षत्वा- दिति भावः । यद्वा समवायो मेलक' इति । २. प्र. ' न चैत्र इत्यादिनाक्रमेण जातिगुणकर्म- द्रव्याणां विशेषणानां निषेध्यत्वमुक्त ' मिति वाक्यदर्शनात् नचैत्रो ब्राह्मणो न गौरइति पाठ उह्यते । उपरितनपाठस्तु क. पु. । ख. पाठस्तु, 'यथाहि चैत्रो न गौर ' इति । ।

·८४ न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- ऽक्षिप्तान्वयोपपत्तौ बाधकं विना सन्निहितत्यागेन व्यवहितपरिग्रहस्य गुरुत्वात् । भावनायाश्च सामान्याक्षेपेऽपि साकाङ्क्षपरित्यागे निराकाङ्गान्वयानुपपत्तेः । ना- न्यतराकासा अन्वयहेतुः, अपितूभयाकासा । प्रातिपदिकार्थो हि फलेनान्वयम- लभमानः क्रियासम्बन्धमपेक्षते, भावनाऽपि व्यापारभूता सती व्यापारिणमित्युभ- याकाङ्क्षा अन्वय हेतुः । कटं कटेनेत्यादि तु कारकतयैव फलसमन्वितं न व्यापारान्तरमपेक्षते इति निराकासमिति ।। अत एवास्यते सुप्यते इत्यादौ नाक्षिप्तेनान्वयः । न हि चैत्रणेति तृतीयान्तशब्दस्य भावनायामाकासाऽस्ति । भाव्याकाङ्क्षाऽस्तीति चेत् फलेन शयनादिधात्वर्थेनान्वयात् । फलसंबन्धिनश्चात्र कर्चनतिरेकात् । नहि शयनादयो धात्वर्थाः कर्मतिरे- वाच्यम् – एककर्तृकस्थलेपि पूर्वापरीभूतगमनक्रियादेरवान्तरभेददर्शनेन चैत्रेण गम्पन्त इत्या- द्यनेकवचनापत्या तत्परिहाराय भावानुशासनस्य धास्वगतजात्यनुशासनतात्पर्यस्वीकारास्कर्तृ- भेदेपि धात्वर्थगत जात्येक्यबलादेकवचनमात्रोपपत्तेः । नच कर्मणिप्रयोगादौ भावनाया आ- ख्यातोपात्तत्वे मानाभावः; पच्यते, पाकः क्रियत इति विरणस्यैव प्रमाणत्वात् । नच कर्भ- प्रत्ययस्य क्रियाजन्यफलमर्थः, तत्रैवाख्यातबोध्यतया भावनावाचोयुक्तिरिति वाच्यम् -- करोति क्रियत इति विवरणवशान्मुख्यभावनाया एव सर्वत्र वाच्यत्वात् ) तथाच सर्वत्र भावनाविशेष्य एव संख्यान्वयः । यथा विशेष्यविशेषणोभयसमभिव्याहारेपि नो बिशेषणनिषेधपरत्वम् , तथा भावनाविशेष्यतदविशेष्यसमभिव्याहारेप्याख्यातस्य भावनाविशेष्यान्वयिसंख्यापरत्वम् । ननु नो विशेष्यनिषेधपरत्वे विशेषणनिर्देशवैयर्थ्यात् , विशेष्यनिषेधेनैव विशेषणविशिष्टतहिशेष्य- निषेधसिद्धौ विशेषणनिषेधस्यानावश्यकत्वात् , पृथग्विशेष्यनिषेधविशेषणनिषेधोभयकल्पने नत्र उभयत्रान्वयायाऽऽवृत्तिप्रसंगात्। आवृत्त्यभावेचैकत्रान्वयेन शान्ताकांक्षस्यान्यत्रान्वयायोगाद्विशे- षणनिषेध एव तात्पर्यम् , विशेष्योक्तिश्चानुयोगिनिर्देशायेति विवेचनाद्बाधकबलान्नस्थले स नियम इति चेन्न- एवमविवेचनेपि नो विधेयान्वयस्येव प्रकृतेपि शीघ्रोपस्थितभावनाविशे- ध्यान्वयस्यौत्सर्गिकत्वात् । आकांक्षितेनान्वय इत्यस्योभयत्र तुल्यत्वाच्च । ननु चैत्रः कटमान- यतीत्यादौ चैत्रः आनयनक्रियायां कुतो नान्येतीति चेत् --- कारकाणामेव क्रियान्वयात् प्रथ- मान्तार्थस्यचाकारकत्वात् भावनाफलभूतया क्रिययान्वयमलभमानो व्यापारसाकांक्ष इति, द्वि- तीयादिकं तु कारकवाचीति तत्र भावनाफलभूतक्रियान्वयः ॥ यत्तु भावेप्रयोगेपि कर्तरि सं- ख्यान्वयापादनं, तत् तृतीयान्तनिर्दिष्टचैत्रादेर्व्यापारनिराकांक्षत्वोपपादनेन निरस्तम् । ननु भा- न्याकांक्षाशालिनी भावना भाव्येनान्वेतु, नतु भावनेति चेत् ... किमिदं भाव्यं नाम? फलं वा फलसंबन्धि वा । आये क्रियायाः भावनाफलत्वात्फलान्वयस्सिद्धः । अन्त्ये क्रियाश्रय ·तबकः *2 . कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । किसंबद्धाः । नच फलतत्संवन्धिव्यतिरेकेणान्यो भाव्यो नाम, यमपेक्षेन ॥ [58] स्यादेतत् - किमिनि न प्रयुज्यते कटः करोति चैत्रमित्यादि, अभि- हितानभिहितव्यवस्थाऽभावादिति चेत् - न चैत्रमिति प्रथमान्तस्यासाधुत्वात् । द्वितीयान्तस्य तु कर्मवचनत्वेन तत्संबन्धाद्भाव्यानपेक्षिणी भावना भावकमात्रमपे- क्षेत । नच कटस्य चैत्रं प्रतिभावकत्वं, विपर्ययात् । अनाप्रेन तु विवक्षायां प्रयु- ज्यन एव । प्रयुज्यतां तर्हि कटः करोति चैत्र इत्यादि - न ... नित्यसन्दिग्धन्वन वाक्यार्थासमर्पकत्वात् । नतस्तदुपपत्तये विशेषस्य व्यञ्जनीयत्वात् ॥ व्यज्यता तर्हि तृतीयया चैत्रणेति, एवं देवदत्तः क्रियते कटमिति व्यज्यतां द्वितीयान चत् - न - अप्रयोगात् । नह्यनाप्तेनाप्येवंप्रायाणि प्रयुज्यन्ते । लक्षणाविरोधन कुत एतदेवेति चेत्- लोकस्यापर्यनुयोज्यत्वात् । नहि मार्गिकयेति पदं साध्वितिः उलाघाऽभिधायिपदसन्निधिमनपेक्ष्य प्रयुज्यने ॥ तस्य ननुपाधिनैव विहितत्वा- दिति नेत् -- एतदेव कुतः? लोके तथैव प्रयोगदर्शनादिति चेत् - तुल्यम् । अनावस्या- ३ फलाश्रयः, न च निरक्ष इत्युकम् । तसिद्धं लाघवाद्भावनाविः । एव मध्यान्वयन कर्तुर्वान्यत्वमिति ।। ननु नई कर्तृकर्माद्यभिधानस्य कुत्र प्यस्वीकृतत्वाद भिहितानभि हतव्यवस्थाया आनादनमात् कटः करोति चैत्रमिति प्रयोगः कुनो नेति चेत् ... किमाप्तस्य प्रयोग आपा- यते, उतानानस्य आयेपि कि चैत्रमिति प्रथमान्तं द्वितीयान्तं वा । पूर्वत्र साधुत्वं पदस्य, नस्य पुल्लिङ्ग वात् । उत्तरत्र द्वितीयायाः कमार्थकत्वाचेत्रस्) माव्यत्वं वायम् । नच चैत्रका ट्यामियोभाव्यभावकभावः । चैत्रस्यैव कटभावकत्वदर्शनात् । अन्त्यस्त्रिष्यत एव, शृङ्खलवात् । एवं कटःकरोति चैत्र इत्यपि न प्रयोगः मा प्रभावकानिर्णयात् । ननु तृतीयथः कर्तृत्वस्य, द्वितीयया कर्मत्यस्य च बोधनाचैत्रेण कटः करोति, चैत्रः कटं क्रियत इति प्रयोगरस्यादिति चेन् – इलावाद्यसन्निधानेपि गार्गिक शब्दः कुतो न प्रयुज्यत इति पृच्छामः । ननु ' गोत्रचरणान्छात्रायाकारतदवेतेषु (अ०. ५-१-१३४ इति सूत्रेण गोत्रप्रत्ययान्ताच्चर- गवाचिनश्चशब्दात इलावादिषु विषयभूतेषु भावे कर्मणि च बुविधानात् गार्याशब्दाद्य बुभि गार्यात्वेन विकथित इयर्थे गार्गिकया इलावत इति प्रयोगः । अत्याकारोऽधिक्षेपः । नदवेतः ते भावकर्मी प्राप्तो ज्ञातवान्वा । एवं इलाघ.द्यमन्निया ने चा नुशासनाभावान्नताप्र- योग इति चेत् – अनुशासनमेवान्यविषयेपि कुतो नेति पृछामः । अथ पाणिनिरन्यो व न वन्छ।या शब्दप्रयोग शास्ति: किन्तु लोकप्रयोगनियम दर्शयति केवलमिनि चे - तर्हि १. प्रकाशानुमोरेणशोधनम् । दृश्यमानपाठः ' भाव्यानपेक्षिण भवन ' इति ।

·न्यायकुसुमाञ्जलिः [पम- . करोनीत्यादि कमविभक्तिसमभिव्याहारणेव प्रयुज्यत, क्रियते इति कठावभाक्त समभिव्याहारेणैवेति किमत्र क्रियताम् ।। [19] इममेव विशेषमुररीकृत्यानभिहिताधिकारानुशासनेन ह्येतावान् परामर्शस्सर्वे पां हृदि पदमादधातीत्यभिधानानभिधानविभाग एव व्युत्पादनदशायां पंशल इति।। [60] स्यादेतत् -- भवतु सर्वाख्यातसाधारणी भावना; कालविशेपसंवन्धिनी सा लढाद्यर्थः, कालत्रयापरामृष्टा लिङर्थ इति चेत् - न यत्नपदेन समानार्थत्व- नाकिया इलावत इतिवत् चैत्रः कटं करोति. चैत्रण कटः क्रियत इत्येव लोकस्यानादिः प्रयोग इति कथमन्यथापादनस्यावसरः । तस्मात्पाणिनेरिव सर्वेषामपि पूर्वव्यवहार एव शरणम् । PFO ननु सत्यमेतत् । अथाप्यभिहितानभिहितव्यवस्थानुशासनस्य कोऽर्थ इति चेत् :- इम लोकसिद्धविशेषमेव मनसिकृत्य कयाचिद्भङ्ग्या तयुत्पादनायासत्यभूतप्रकृतिप्रत्ययविभागम शब्दनिष्पादनमिवावास्तवभूताभिधानानभिधान विभागेन व्युत्पादनं सोकर्याय समाद्रियतति ।। यहा दादानियाववादिभिः प्रकृतिप्रत्ययविभागादरपि सत्यत्वस्वीकारसंभवात् तत्र पाणिन्या-- धने का भगत याविधप्रकृतिप्रत्ययविभागवैयाकुात्यागेन श्रयमाणानुपूया रमः, गममित्यादी यथायध प्रकृति प्रत्ययांशशोधनमिष्यते । अनभिधानानुशासनश्चेमं प्रागुक्तं विशेषमूरकृयंत्र सदरमर्थः .. कर्तृकर्मादि अनभिहितेषु भावनाविशेष्यत्वेनाबोधितेषु नृतीयाद्वितीयादिक कतृत्वकर्मवादिकारकार्थे भवतीति । विशेष्यत्वविवक्षायां तु चैत्रः पचति, काष्टं पचति, स्थाली पचतीत्यादिः प्रयोगः । सर्वत्र कृतिराख्यातार्थः । तस्यास्वारसिकाश्रयतासंबन्धेनान्वयश्चत्रः पचनत्यने । अनस्स मुख्यकर्ता । काष्ठस्थाल्यादी कृतरुचितपरम्परासंबन्धेनान्वयः । अतस्तत्र वैवाक्षिकवतन्यम् । औदनः पचतीति प्रयोगस्तु कर्मणः कर्तृत्वविवक्षया नष्यते । कर्मणः प्रथ. पान्तनिको चेत्रणति कस्तृतीयया निर्देशस्य पन्यत इति प्रयोगस्य च लोकसिद्धत्वात् । क्रमणापि का विवक्षया कर्मकर्तरि प्रयोगस्विष्यत एवेति ॥ अथवा 'लः कर्मणि च भात्र च कर्मकम्य इत्यादिसूत्रः ' ये कयोविचनेकवचने, 'बहुषु बहुवचन' मित्येतदेकवा- क्यभूत: कर्मकर्तृसंग्याभिधायित्वस्य लकार बोधनादन भिहिताधिकारेप्याख्यातेन कादिसंग्या- नभिधान एव तृतीयादिविधानमिष्टमितीममेव विशेषमू कृत्यानभिहितानुशासनमिति; यद्वक्ष्यति करणय संशोधनावसरे, ' नत्संख्याभिधानं हि तदभिधानमाख्यातेनेति ॥ सर्वथाऽऽ. न्यानस्य कत्रभिधायियं नास्ति, किंतु कृतिमात्राभिधायित्वमिति सिद्धं प्रवृत्तेस्सर्वाख्यातसाधा- रण्यम्।। इयं कृतस्तित्व प्रथमान्तेन चान्वये । व्याकृतचापि निर्वाह न्यायाचार्यमतं [i0] अस्तु तावत् सर्वाख्याताधारण्यम् । ततः किमिति चेत् - विशेवतो लिङयवा- , .. मतम् ।।

·? . स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। प्रसङ्गात्।। विषयोपरागानुपरागाभ्यां विशेष इति चन्न गागयत्न इत्यनेन पर्यायता- पत्तेः॥ कर्तृसङ्ख्याभिधानानभिधानाभ्यां विशेष इति चेन्नयागयत्नावित्यनेन सा- म्यापत्तेः।। इष्टएवायमर्थ इति चेन्न-इनो वत्सरशतेनाप्यवृत्तेः ।। फल समभिव्याहा- गभावान प्रवर्तते इति चेन्न...स्वर्गकामो यागयत्नवानित्यताऽध्यप्रश्नः । ननु कस्य हेतोः ? न हि यत्नो यत्नस्य हेतुर्यत्नप्रतीनिर्वा यत्नस्य कारणं; अपि विच्छा। [6]] न च साऽपि प्रतीता यत्नजननी.. येन सैव विध्यर्थ इत्यनुगम्यता अपितु सत्तया । नच लिङः श्रुतिकाले सा सती । नच लिङब नां जनयनि: अर्थविशेषमप्रत्याययन्त्यास्तस्यास्तजनकत्वे व्युत्पत्तिग्रहणवयात् : अनुपल- धलिडाश्वेच्छानुत्पत्तिप्रसङ्गादिति । एतेन -- वृद्धव्यवहाराद्व्युत्पत्तिर्भवन्ती बा- लस्यात्मनि प्रवृत्तिहेतुर्योऽवगतस्तमेवाश्रयेत् . स्वयञ्च कुर्यामिनि सङ्कल्पादेवायं प्रवृत्तः, ततस्सएव लिङर्थ इति निरस्तम् । कुर्यामिति प्रयन्ना वा स्यादिच्छा वा? नाथः. स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । न द्वितीयः; सा हि सत्यत्र प्रयत्नोत्पा- दिनी। न च लिङः श्रुतिकाले सा सतीत्युक्तम् ॥ फलेच्छा तु निसर्गवाहितया स- त्यपि न प्रयत्न प्रति हेतुः; अन्यविषयत्वात् । तदर्थश्च शास्त्रवैयध्यान । म्याः का- रणान्तरतएव सिद्धस्तत्प्रतीत्यर्थपपि शास्त्रानपेक्षणात् । तस्याः मनोवेद्यत्वात् । अ- भावाद्विधित्व न भवतीति । ननु लडादिभिर्वर्तमानकालादिविशिष्टतयं यत. टिकादिना तु शुद्धतयेति विशेषात्स एवं विधिरिति चेन्न - अप्रवृत्तेः -- यत्नपदश्रवणादिव लिडश्रवणपि प्रवृत्तिर्न स्यादितिः विरोधतश्च - यत्नवत् यत्नप्रतीतिरपि द न यन्नई तु : इच्छामात्रात्तदुत्पत्तिविरुध्येतेति ॥ [61] नचंच्छेव विधिः, तस्वास्सत्तामात्रेण हेतुत्वात् , लिथत्वे च तस्याः ज्ञायमानत्य- म्व, नतु सत्वमिति । प्रत्ययत्यागाच -- लिङ इच्छा जनक वस्वीकारणे सत्त्वोपपादन अव्युत्पन्नानामपि तत इस्छ। स्यादिति किश्चिदर्थज्ञानस्य तदर्थगोचरे छाहे तुम्नत्यागप्रसंगान् । लिङ्प्रत्ययं विनाप्यर्थज्ञानादिच्छादर्शनाल्लिङप्रत्ययत्यागस्यैव दृष्टवात् ॥ एवं प्रवृतान्छयो । स्न .... लोके स्वसंकल्पास्वयं प्रवृत्तिदर्शनासंकल्प एव लिङर्थ इत्याप .. निरस्तम् ! नहि स प्रयत्नः ; स्वस्मिन्नेव स्वस्य ज्ञायमानतयापि जनकवाभावात् । नचेच्छ। ; असत्वादियुक्त- त्वात् । ननु यजेत स्वर्गकाम इति लिश्रवणकाले यागेच्छा ताव स्वरसतो माभूत । स्वर्ग- रूपफलज्ञानात्फलेच्छा स्वरसतोऽस्तीति सेव लिडर्थ इति चेत् ... न - यागविषययनस्य फलेच्छयाऽनुत्पाद्यत्वात् : भिन्नविषयकत्वादिति । किञ्च तदा विधिवाक्यवैयथ्यांत : इच्छाया- १. लकाराणां स्त्रीलिङ्गनिर्देशः प्राच्यमन्थेषु । -- ·न्यायकुसुमाञ्जलिः पञ्चम. , पाने च शास्त्रमश्वत् : प्राने च शास्त्रानवकाशात् । तदभिधाने च स्वर्गकाम इति क. विशेपणपोनरुक्त्यात् । तदा हि यजेतेत्यस्यैव यागकर्ता स्वर्गकाम इत्यर्थस्स्यान॥ [62] यदिच फलविषयेव साधनविषयं प्रयत्नं जनयेत् , अन्यत्रापि प्रसुवीत. नियामकाभावात् ।। हेतुफलभाव एव नियामक इति चेन्न अज्ञातस्य तस्य नि. यामकत्वे लिडं विनाऽपि स्वर्गेच्छातो यागे प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । ज्ञातस्य तु तत्साध- नत्वस्य नियामकत्वे नदिच्छैव तत्र प्रवर्तयतु; यो यत्कामयते स तत्साधनमपि कामयतएवेति नियमान् । नच सा तदानी सती । नच तज्ज्ञानमेव प्रयन्नजनक. तच लिङा क्रियते इनि युक्तम् ; स्वर्गकामो यागचिकीर्षावानित्यतोऽपि प्रवृत्ति प्रसङ्गात् । लिडोवेच्छां प्रतीत्यानिच्छन्नपि सर्वः प्रवर्तेत ।। स्वसंवन्धितया तद- वगमस्तथा न तु सामान्यत इति केन्न - प्रथमपुरुषेण तदनभिधाने तस्याविध्यर्थ- स्वप्रसङ्ग त् । ओदनकामस्त्वं पाकविकीपीवानित्यतोऽपि प्रवृत्त्यापत्तेश्च (त्तेः) अपिच सङ्कल्पज्ञानाद्यदि प्रयत्नो जायेत, नथापि सङ्कल्पस्य कुतो जन्म किमर्थन? रस्वहेतुत एवो पत्तेवोक्य जन्यत्वात् । नचेन्छाप्रतीत्यर्थं वाक्यम् ; जातायास्तस्याः मनसैव प्र. यक्ष्यत्वात् । अज्ञातज्ञापकं हि शान्त्रम् । किञ्च फलेच्छाया लिडैव ज्ञातवे स्वर्गकाम इति तबोधकपदं पुनसक्तम् ! अतो मनमा स्वर्गकामपदेन च संकरान लिङा सोन्यत इति ।। [6:2] अविच-छारक्षमात्रे करन कारिका योन्या । अन्येच्छाया अन्यत्र प्रवर्वकावे सर्वत्र प्रवृत्तिप्रसंग इन्यनिष्टानिः । अनः कलच्या यागप्रवृत्ति वदता फलयागयोः स्थितस्साध्यमा- बनभाव एवं व्यवस्था एक वान्यः । ताप स्वरूपसत्तया हेतुत्वे लिङादिनिरपेक्षमपि तदिच्छा. बलात्प्रवृत्तिस्स्यादिति भवनीष्टहान्यादि । अतोऽप्रवृत्तेनीसी लिङर्थः । ततस्साध्यसाधनमावस्य ज्ञायमानतया नियामकचे तु यागनिष्टफलनाधनताज्ञानमुपाये च्छाद्वारा प्रवर्तकमित्युक्तं भवति: उपायेन्छाया अयानुभविकत्वात् । अा उपायेच्छैच लिहुर्थ इति वाच्यम् । नच लिश्रवण- मात्रादुगायेच्छा जायते । तदर्थमुपायच्याज्ञानस्य प्रवर्तकत्वोक्तौ विरोधः, इच्छयैव प्रवृत्तिदर्श- नात् । नबिन्छाया इव स्वगत्वेनेन्याविषयकज्ञानस्यापि प्रवर्तकम्वमिष्यते, प्राय इन्छाकाल एव तत्संभवादिति चन्न .... यजेत स्वर्ग काम इति प्रथयपुरुषेणेच्छायासस्वनिष्ठत्यानभिधानात्तस्य प्रथमपुरुषस्य विध्यर्थकवाभावप्रसंगान् । औदनकामस्त्वं पाकचिकीर्षावानिति वाकशास्वनिष्ठ- तया ज्ञानेष्यप्रवृत्तेश्च | अपिच संकल्पज्ञानत एवं प्रवृत्तौ संकल्पो यत्नात्प्राङ् न स्यात् , हेत्व- भावायाच्च । अथ संबालाज्ञान संकल्पद्वारा यानहेतुरिति न हेत्वभावो नापि वैयर्थ्यमिति १. अप्राप्तेचशास्त्रानवकाशादिनि क. ग्व. पा. 'अप्राप्ये (च ) तु शास्त्रावका- शादिति क. २ पा.। प्र. अप्रामचे ते । अबकाशेवा....' इति । विमृश्य शोधितमुपरितनम् । ) ·.. - . स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । सङ्कल्पज्ञानादेव, प्रयत्नार्थश्चेति चेत् -- नन्विच्छाविशेषः सङ्कल्पः; स नावन सुरू स्वभावतः, तत्साधने चौपाधिकः, सङ्कल्पविषयस्तु कथम् ? तत्साधनत्वादेवेनि चेत् -- तर्हि तत्साधनत्वज्ञानात् : नतु सङ्कल्पस्वरूपज्ञानाद्भवितुमर्हनीति । अन्य- थेष्टसाधनताज्ञानमप्यनर्थकमापद्येत । तस्मात् , सङ्कल्पः प्रवर्तक इत्य भ्युपेयते, किन्तु सत्तामात्रेण, न तु ज्ञात इति नासो विधिः ।। ज्ञानश्च विषयोपहारेणेव व्य. वहारयतीति तद्विषय एवावशिष्यते । इति कर्लधर्मव्युदासः ॥ [63] अस्तु तर्हि कर्मधर्मः । नेत्युच्यते अतिप्रसङ्गान फलं नापूर्व तत्वहानितः ॥ तदलाभान्न कार्यञ्च न क्रियाऽप्यप्रवृत्तितः ॥ १२ ॥ कर्म हि फलं वा स्यात् , तत्कारणमपूर्व वा, तत्कारणं क्रिया वा ? :: प्रथमः, फलेच्छायाः प्रवृत्ति प्रत्यहेतुत्वात् ; अतिप्रसङ्गादित्युक्तत्वात् । न द्वितीयः, अव्युत्पत्तेः। लिङो हि प्रवृत्तिनिमित्तमपूर्वत्वं वा स्यात् , कार्यत्वं वा स्यात् . चेत् – उच्यते । संकल्पो हीच्छा । सा च सुखेऽन्येच्छाधीना, सुखसाधने मुखेच्छाधीन च तत्तद्विषयकज्ञानजन्या दृष्टा । अतस्तत्तद्विषयकज्ञानात्तत्रतत्रेच्छेति संकल्पज्ञानासंकल्पविष- यिणीच्छेति वक्तव्यम् । संकल्पश्चैवमिच्छात्मक संकल्पविषयः कथं भवति सुख तत्साधनभिन्न- त्वादिति । अथ संकल्पोपि यागद्वारा सुखमाधनमिति साधनत्वादेव संकल्पविषय इति चत-- तर्हि संकल्पस्वरूपज्ञानं न संकलाजनकम् , किन्विष्टसाधननाविशिष्टसंकल्पज्ञानम् , तत्र च वि- शेष्य संकल्पो वा भवतु, अन्यद्वा । किं तेन ? इष्टमःधनताज्ञानं संकल्प जनकमित्येव वाच्यम् । स्वरूपत एव संकल्पज्ञानस्य हेतुत्वेस्विष्टसाधनता ज्ञानं नुता क्लुप्ता भज्यत । तथाचेष्टमाघनता- ज्ञानासंकल्पो जातः प्रवृत्ति जनयती येतावदेव, न्तु संकल्पज्ञानमपेक्षितमिति इष्टसाधनतापरि- त्यागप्रसंगात् इष्टसाधनतासंकराच न संकल्पो विधिरिति ॥ एवं स्पन्दप्रवृत्तीनावत् ज्ञानमदि न विधिः; निर्विषयज्ञानस्याभाबादजनकत्वाच्चेष्टसाधनस्वादिसांकर्ये तावत एव लिङथत्वौचित्या- दिति । तत्सिद्वं विधिर्न कर्तृधर्म इति । [63] एवं चतुर्धा विकल्पितेषु विधि प्रथमपक्षासंभवेपि द्वितीयः कर्मधर्मपक्षोऽस्वति चेत् - उच्यते । क्रियत इति कर्म फलतजनकापूर्वतद्धे तुक्रियान्यतमम् । नर्भाश्च फटावा- पूर्वत्वकार्यस्वरूपाः । तत्र फलत्वमिच्छाविषयत्वमितीच्लैव लिङर्थः । अपूर्वेचापूर्वस्वं कार्यव- मिति धर्मद्वयम् । फलादिवपूर्वस्य पदान्तरागम्यत्वादेत पक्ष धर्मविशिष्ट चमिपर्यन्तं लिङर्थः । इदं प्राभाकरमतम् । तदत्र पक्षेऽपूर्व कार्य वाऽपूर्वस्वकार्यत्वोभयविशिष्टं वा विधिर्भवति । कि- यापक्षे च तद्वतं कार्यत्वं विधिरिति । तत्र न फलधर्मपक्षः, तस्ये छ। तस्य फलविषयकावा- - 23 ·न्यायकुसुमाञ्जलिः पिश्चम- उभयं वा । न प्रथमः । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्यापूर्वत्वस्य प्रमाणान्तरादवगतावपूर्वत्व- व्याघातात् । अनवगतावव्युपत्तेः । संबन्धिनोऽनवगमे संबन्धस्य प्रत्येतुमशक्य- त्वात् । ततएवावगतावितरेतराश्रयदोषात् । नच गन्धवत्वेनोपनीतायां पृथिव्यां पृथिवीशब्दवत् अदूरविप्रकर्षण कार्यत्वेनोपनीतेनापूर्वत्वेन निमित्तेनापूर्वे प्रवर्तते लिङिति युक्तम् । तत्रोभयोरपि प्रतीयमानत्वेन सन्देहे कल्पनागौरवपुरस्कारेण पृथिवीत्वएव सङ्गतिविश्रान्तेरुपपत्तेः । न त्वत्रापूर्वत्वप्रतीतिः ।। [64] स्यादेतत् - कार्यत्वमुपलक्षणीकृत्य तावदेषा लिङ् प्रवृत्ता । तदुप- लक्षितश्च यागो वा यत्रोवाऽन्यो वा शब्देतरप्रमाणगोचरो नाधिकारिविशेषणस्वर्ग साधनसमर्थः । न चाकाम्यफले कामी नियोक्तुं शक्यते । ततोऽन्यदेवालौकिक ततो यगकृत्यसंभवात् ; अन्यविषयकत्वात् ; अन्यथा सर्वत्र प्रवृत्तिस्स्यादित्युक्तत्वात् । द्विती- येचापूर्वमर्थ इति पक्षो न वटते । लोकव्यवहाराद्धि सर्वशन्दव्युत्पत्तिमहः । अपूर्वस्यचापूर्वत्वं प्रमाणान्तराज्ञातपूर्वत्वात् । तथाच तत्र वैदिकलि डर्थे कथं लोकतो व्युत्पत्तिः; शब्दतदर्थसं- बन्धग्रहरूपायर्या व्युत्पत्तेसंबन्धिद्वयज्ञानाधीनत्वात् ; अर्थस्यचापूर्वस्यानवगमात् । अथ तत- एवापूर्वमवगत्य तस्यापूर्व संबन्धग्रह इति चेत्- तर्हि ततस्तदवगमस्य संबन्धग्रहाधीनत्वादन्यो- न्याश्रयः । पूर्वमेवापूर्वस्य ज्ञातत्वेचापूर्ववहानिरिति । अथ यथा गन्धवती पृथिवीति वाक्या. पृथिवीत्वस्यानवगमेपि तत्र पृथिवीपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वग्रहः । तल्लि डोऽपूर्वानवगमेप्यपूर्वस्त्रे तद्ग्रहोस्विति चेन्न-वैषम्यात् ; प्रकृतवाक्यादनवगमेपि प्राग्गन्ध पृथिवीत्वयोतित्वाल्लाघवा- जातो पृथिवीवे तद्ग्रह उपपन्नः, इहत्वपूर्वस्वं प्रागनवगतमिति ॥ 64 ननु यजत स्वर्गकाम इत्यादौ लिङो नियोगः प्रतीयते । नियोगस्येव नियोव्यस- बन्धौचित्यात्स्वर्गकामपदार्थस्तत्रान्वेति । यस्य फलं निमित्त वा विशेषणं स नियोज्य:, यथा यजेत स्वर्गकामः, यावजीवं जुहोतीति । तत्र जीवनं निमित्तं साक्षादेव विशेषणम् । स्वर्गा- दिफलं तु तदा तस्मिन्नसत्त्वाकामनाद्वारा विशेषणमिति विवेकः । नियोव्यस्य च तदेव नि- योगसंबन्धः, यदि स ममदं कार्यमिति बुध्येत । अतो लिङ् कार्यत्वमुखेन नियोगं दर्शयति । तञ्च नियोगभूतं कार्य यागो वा तद्विषयकयत्नो वा फलादिकं वा न भवितुमर्हति । फलका- मिनो हि फल साधनभूत एव ममेदं कार्यमिति बुद्धिर्भवति । नच काम्यफलासाधने कामी नियोक्तुं शक्यते । यागादि च कालव्यवधानादिना न फलसाधनीभवितुमलमिति तद्विलक्षण लोकानवगतमेव कार्यवेनोपलक्ष्यम् । स एव च लिङाद्यर्थ इत्यपूर्वव्युत्पत्तिसंभव इति चेत्- १. अयं क. पाटः । तत्रापि दुरविप्रकर्षणेत्यस्ति । ख. पुस्तकेत्वेकपङ्कित्यागेन पृथि- वीशन्दवत् पूर्वे प्रवर्तत इति मुद्रितम् । -- ·. . स्तबकः] कुसुमाअलिविस्तरसहितः ९१ किश्चिदनेनोपलक्ष्यते, यो लिङादिप्रवृत्तिगोचर इति किमनुपपन्नमिति चेत् - नं - उपलक्षणं हि स्मरणमनुपानं वा । उभयमप्यनवगतसंबन्धनाशक्यम् । नहि संस्का- रवन्मनोवददृष्टवद्वा कार्यत्वमपूर्वत्वमुपलक्षयति, ज्ञानापेक्षणात् । ततो हस्तीव हस्तिपकं, धूमइम धूमध्वज, तत्संबन्धज्ञानादुपलक्षयेत् , नत्वन्यथा । तथाच न्यायसम्पादनाऽप्यरण्यरुदितम् । नहि युक्तिसहस्रैरपि अविदिते सङ्गतिग्रहोऽवि- दितसङ्गतिर्वा शब्दः प्रवर्तते इति । एतेन भेदाग्रहात् क्रियाकार्य व्युत्पत्तिरिति निरस्तम् , न ह्यज्ञाते भेदाग्रहो व्यवहाराङ्गम् , अतिप्रसङ्गात् ॥ किश्चापूर्वत्वे प्रवृत्ति निमित्त कल्प्यमाने लौकिकी लिङनर्थिका प्रसज्येत । तत्रोपलक्षणीयाभावात् । तत्र कार्यत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति यदि, प्रकृतेऽपि तथैवास्तु क्लुप्तत्वात् सम्भवाचेति।। अपूर्वस्य कार्यत्वापलक्ष्य वामद कि तस्मायत्वं तदनुमयत्वं वा । एकेनान्यस्य स्मृतिर्वाऽनु.म- तिर्वा तयोर्वस्तुनोः प्राक् संबन्धग्रहं विना दुर्धा । अपूर्वस्य च प्रागगृहीतत्वात्संबन्धो दुर्ग- हः । ननु संस्कारेण मनसा अदृष्टेन च कस्यचिस्मृतिर्जन्यते । नहि तत्र संस्कारादिना सह वस्तुनस्संबन्धो गृहीतोऽस्ति । अतः कथमयं नियम इति चेन्न – संस्कारादिकं हि स्वरूप- सत् स्मृत्यादिहेतुः; कार्यत्वं तु ज्ञायमानं हेतुः । ज्ञायमानतया यस्य हेतुत्वं तर संबन्धग्रह आ- वश्यकः, यथा हस्तिनो धूमध्य चेति । तथाच कार्यत्वस्योपलक्षकत्वासंभवे सति, 'नचाका- म्यफले कामी नियोक्तुं शक्यत इति युक्तिसंपादनं व्यर्थम् । अर्थस्याविदितत्वे संगतेरवि- दितत्वाल्लिङो बोधकत्वायोगात् ।। एतेन प्राभाकरसंमतापूर्वव्युत्पत्त्यसंभवोपपादनेन लोकसिद्ध- क्रियाकार्यव्युत्पत्तेस्तत्कृतो भेदाग्रहमादाय निर्वाहीपि निरस्तः । यद्यपूर्व लिङर्थः, तर्हि कथं गामानयेरित्यादौ आनयनादौ क्रियारूपकार्ये लोके व्युत्पत्तिरिति पृष्टः कश्चित् प्राभाकर आह अपूर्वमेवार्थः; क्रियारूपकायें तद्भेदाग्रहात्तु नत्र व्युत्पत्तिरिति ! तदपि निरस्तम् - नह्यज्ञातवस्तु. भेदाग्रहः कार्यक्षमः । पूर्वगृहीतरजतभेदाग्रहो हि शुक्तो प्रवृत्तिहेतुः । अतो भेदाग्रहकाले रजतादिवस्तु मतिरप्यपेक्षिता । अन्यथाऽनुपस्थितरङ्गभेदाग्रहत्यापि सत्त्वानिवृत्तिरपि स्यात् । अतो लोकेऽपूर्वानुपस्थित्या न तद्भदाग्रहाद्वद्युत्पत्तिरिति । किञ्च कार्यत्वमुपलक्षकं, नतु लिङ्- शक्यतावच्छेदकमिति वेदऽपूर्वत्वं शक्यतावच्छेदकं कल्पयतस्ते लोके गामानयरित्यादी कार्य- त्वोपलक्ष्याभावाल्लौकिकलिंङामर्थो न स्यात् । तत्रचेत्कार्यत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं, वैदेपि तदेव तथा- ऽस्तु; अन्यथाऽनेकशक्तिकल्पनापत्तेः । नच लोके लक्षणेति तन्मतं युक्तम् , कार्यत्वमुखनैवा पूर्वस्य ज्ञातव्यत्वादवश्यज्ञेये तत्र शक्तरेव युक्तत्वात् शक्तिग्राहकस्य व्यवहारस्य कार्यत्वविषयक- तया तदुपेक्षणायोगाव । तत्सिद्धं, अतिप्रसंगानफलं नापूर्व तत्त्वहानित इति ।। १. ख. पु. नेति नास्ति । २. अयं क. २. पा०. अन्यत्र कार्यमेव । . .. .. .

·qশ্ন न्यायकुसुमाञ्जलिः [6] अस्तु तर्हि तदेव प्रवृत्तिनिमित्तं, तर्कसम्पादनयात्वपूर्वव्यक्तिलाभ इति चेन्न-नित्यनिषेधापूर्वयोरलाभप्रसङ्गात् । नचास्मिन् पक्षे एकत्र निर्णीतेन शा- खार्थेनान्यत्र तथैव व्यवहार इति सम्भवति, कार्यत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन नि- गीतत्वात् . नत्वपूर्वत्वस्य । न्यायसम्पादनायाश्च तथासम्भवात् । फलानुगुण्येन हि व्यक्तिविशेषो लभ्यते। नच तत्तत्र श्रूयते । न चाश्रुतमपि कल्पयितुं शक्यते । बीजाभावात् । तद्धि विध्यन्यथाऽनुपपच्या कल्प्येत, कार्यत्वप्रत्ययान्यथाऽनुप- पत्त्या वा लोकवत् । न प्रथमः; भवतां दर्शने तस्योपेयरूपत्वात् । यतः श्रुतस्वर्ग- फलत्वेऽपि साध्यविवृद्धिरुच्यते। न द्वितीयः; शब्दबलेन तत्प्रत्यये तदनपेक्षणात् । लोके हि तत्प्रत्यय इष्टाभ्युपायताधीनः, न तु वेदे इत्यभ्युपगमात् । अन्यथेष्टाभ्यु- पायतैव प्रथमं वेदादवगन्तव्या; प्रमाणान्तराभावात् ; ततः कार्यतेत्यानुमानि- को विधिस्स्यात , न शाब्दः ॥ आनुमानिकं फलमस्तु, यत्कर्तव्यं तदिष्टाभ्युपाय इति व्याप्तेरित्यपि न युक्तम् ; सुखेन व्यभिचारात् ॥ अन्यत्वे सतीति चेन्न [65] अस्तु कार्यत्वविशिष्टमेव लिङर्थः । उक्तन्यायसंपादना च वेदे यागादिविलक्षणा- पूर्वव्यक्तिलाभाय भविष्यति । यथा ज्ञानादिना द्रव्यमात्रानुमानेपतिरबाधचिन्तया कृप्तविलक्ष- णात्मव्यक्तिलाभः, तद्वदिति चेत् - न - अपूर्वत्वविशिष्टं कामाधिकारेषु लिङवाच्यं यदि स्याम् - तस्मिन् पक्षे एकत कृतनिर्णयानुरोधेन यावज्जीव जुहोतीति नित्यस्थले, न कलखं भक्षयेदित्यादिनिषेधस्थले चापूर्वमेव लिङर्थ इति प्रभाकरराभिमनं मिध्येत् । यदि फलसाधनत्व- युक्तयैवापूर्वव्यक्तिलाभः, तदाऽस्मिन् कार्यस्वविशिष्टमर्थ इति पक्षे नित्यनिषेधस्थलयोस्तादृश- युक्तयभावात्तदपूर्वयोरसिद्धिरस्यात् । नच तत् फलं नित्यनिषेधस्थलयोश्श्रूयते । नचाश्रुतमपि विश्वजिन्न्यायेन कल्प्यम् , त्वया तत्र कल्पकस्य दुर्वचत्वात् । किं लिङर्थविधिस्वरूपं फलं विनाऽनुपपन्नं तत्कल्पकम् , उत तद्गतकार्यत्व प्रत्ययः । न प्रथमः, कृतिपरमे'देश्यभूतमपूर्व- मिति वन्मतेऽन्येच्छानधीनेच्छाविषयस्यापूर्वस्य फलान्तरकल्पकत्वायोगात् । यत्र हि स्वर्ग- काम इति फलश्रवणं, तत्राप्यपूर्वाख्यो विधिः स्वोद्देशेन यागे प्रवृत्तं पुरुषं स्वयं स्वर्गादि प्रदायानुगृह्णातीति अपूर्व स्वयं साध्यं फलात्मनापि वर्धत इति ह्युच्यते । अतो न विधिस्वरूपं फलकल्पकम् । न द्वितीयः - तत्र किं कार्यत्वप्रत्यय इष्टसाधनताप्रत्ययजन्य इति तदर्थमि- ष्ठकल्पनम् , किंवा कार्यत्वमिष्टसाधनत्वमन्तरा न भवतीति तत्कल्पनम् ? नाद्यः, यत्रहि प्रागि- टसाधनताज्ञानं पश्चात्कार्यत्वप्रत्ययस्तत्र तथा। अत्र तु लिङ्शब्द एव कार्यत्वप्रत्ययं जन यतीति किमितीष्टकल्पनत् ? अन्यथा शब्देनापीप्रसाधनताप्रतीतिद्वारैव कार्यत्वप्रतीतिजनने इष्टसाध- नत्वमेव लियः, तज्ज्ञानात्कार्यताज्ञानं, लोके कयापि विधयेष्टसाधननाज्ञाने सति कार्यताज्ञान- . . . .

·: स्वभा- . स्तबकः] कुमुमाखलिविस्तरसहितः । दुःखाभावेन व्यभिचारात ।। फलं विहायेति चेत् -- तदेव किमुक्तं स्यात् । इष्टं स्वभावत इति चेत् - तर्हि ततोऽन्यदनिष्टं स्यात् , तच्च कर्तव्यमिति व्याघातः ॥ तत्साधनपिति चेत् -- तत्साधनत्वे सनीति साध्याविशिष्टं विशेषणम् ॥ · स्वभा- वतो नेदमिष्टं कर्तव्यञ्च, ततो नूनमिष्टसाधनमिति साधनार्थ इति चेन्न वतो नंदमिष्टमित्यसिद्धेः । अनन्योदेशप्रवृत्तकृतिव्याप्तत्वात् । अन्यथा तदसिद्धेः । ततो व्याघातादन्यतरापाय इति ॥ [6] अस्तु नित्यनिषेधापूर्वयोरलाभः, किं नश्छिन्नमिति चेत् - किन- श्छिन्नं, यदा कामाधिकारेऽपि तदलाभः । नहि लिङा कार्य स्वर्गसाधनमुक्तम् । नापि स्वर्गकामपदसमभिव्याहारान्यथाऽनुपपच्या तल्लब्ध, ब्राह्मणत्वादिवदधि- कार्यवच्छेदमात्रेणेवोपपत्तेः । नचेदमनुमानं – यस्य यदिच्छातो यत्कर्तव्यं, त- वदितिकार्यस्य विधेरनुमेयावादशाब्दता स्यात् । नान्यः, यत्रयत्र कार्यवं, तबतबेष्टसाधनत्व- मिति नियमाभावात् । मुखे व्यभिचारात् । कार्यत्वे फलभिन्नावे सतीनि विशेषणं देयमि-ि चेत् - किन्नाम फलम् ? स्वभावत इष्टं फलमिति चेत् - तहीष्टभिन्नन्वे सति कार्यत्वं यत्र तत्रेष्टसाधनत्वमितिनियमः, उतेप्टभिन्नमिष्टसाधनावेन गृहीत्व! इसाधनावे . ते कार्यत्वं यत्र तत्रेष्टसाधनस्वमिति, यद्वा स्वभावशब्दार्थघटनेनान्येच्छानधीनेच्छाविषयभिन्नत्वे सति कार्य यत नदिष्टसायनमिति । नाद्यः, इष्टभिन्न कार्य त्रयोविरोधात् । यागादिकापीष्टय सत्त्वात् । न द्वितीयः, साध्याबिशिष्टःवात् । न तृतीयः, बिमतेऽपूर्वस्य स्वतइष्टत्वेनान्येच्छानधी- नेच्छाविषयभिन्नत्वासिद्धेः । अनन्यो देशप्रवृत्तकृतिमाध्यं हि तन् । अन्यथा भिन्न- स्वस्वीकारे ईदृशकृति साध्यवासिद्धिः। एतस्वीकारे दमिद्धिरिति । अतोऽपूर्वस्य स्वत उपेयत्ववादिनस्ते अश्रुतफलस्थले काटकल्पकानावा न्यायसंपादनानवकाशात्कार्यत्वप्र- त्तिनिमित्तपक्षे नित्यनिषेधस्थलयोर पूर्वालाम इति ।। [31] ननु माभूत्तत्र तदलाभः, अथापि कलवाक्येषु तसिद्धिरिति चेन्न-तत्राप्यसिद्धः । नहि 'लङः फलसाधनत्वविशिष्टकार्यमर्थः, येन साधनावबलादपूर्वसिदिः । नच स्वर्गकामप- दसमभिव्याहारास्वर्गसाधनत्वावगमः, ब्राह्मणो यजेतेत्यादी ब्राह्मणवादिवत् स्वर्गकामनायाः कर्तृविशेषणत्वमात्रतया साधनत्वबोधाभावात् । नत्र साबनववीरनुमानिकी, यदिच्छाधीनं यस्य कार्यत्वं तदिष्टसाधनं तदिति व्याप्ती या पदद्वयनैकग्रहण मुखे हे तुमच! यभिचारः, वि. भिन्नग्रहणे च तत् कार्यत्वं किञ्चिनिष्ठमन्येन्छाधीनं स्वाभाविकं न भवतीयोपाधिकमव वा- व्यम् । तादृशञ्च कार्यवमिष्टलाधनवज्ञानमन्ता न भवतीति कथं कार्य हेतुना इटसाधन- १. प्र. ' उद्देश्यफलान्तरमदावे नित्यनिवेगपूर्वासिद्धरित्यर्थः । इति । 24 . ..

·९४ न्यायकुसुमाञ्जलिः पञ्चम. . त्तस्येष्टसाधनमिति । अन्येच्छया स्वाभाविककर्तव्यत्वासिद्धः । तदिच्छयैव तत्क- तव्यतायास्सुखेनानैकान्तिकत्वात् । औपाधिककर्तव्यतायाश्चेष्टसाधनत्वमप्रतीत्य प्रत्येतुभशक्यत्वात् । किमनया विशेषचिन्तया । प्रतीयते तावच्छब्दादन्यदिच्छ- तोऽन्यत्कार्यमिति । एतावतेवानुमानमिति चेत् - नन्वन्वितमभिधानीयं, योग्य- भान्वीयते । अन्यदिच्छतश्चान्यन् कर्तव्यमन्वयायोग्यम् , तत्कथमभिधीयताम् ।। ततएव तत्साधनत्वसिद्धिरिति चेत् .... एवं तहीष्टसाधनतेकार्थसमवायिकर्तव्य स्वाभिधानादनुमानानवकाशः । नचान्विताभिधानेऽपि तत्साधनत्वसिद्धिः; अधि- कार्यवच्छेदमात्रेणाप्यन्वययोग्यतोपपत्तः ।। [67] नच कार्यत्वमपूर्वे सम्भवति । तद्धि कृतिव्याप्यता चेत्-व्रीह्यादिष्वेव सिद्धत्वात् । कृतिफलत्वं चेत् --- यागस्यैवः ततस्तस्यैवाहत्योत्पत्तेः । कृत्युद्देश्य- ता चेत् -- स्वर्गस्यैव; निसर्गसुन्दरत्वात् । न त्वपूर्वस्य; तद्विपरीतन्वात् ।। स्तन- वानुमानम् ॥ ननु फलकामस्य फलादन्यत्र कार्यताधार्यत्र मानान्तरात् , तत्र तदोपाधिकत्व- विवेकस्येष्टसाधनताज्ञानस्य चापेक्षा ! शब्दस्तु श्रुतानुपूर्व्यनुरोधेनेतरनिरपेक्षमर्थबोधकः इति, यजेत स्वर्गकाम इति वाक्यात स्वर्गकामकार्यवेन किञ्चिप्रतीतिरनपलप्या । अत्विष्टसाधन- त्वमन्तरा कार्यत्वादर्शनान्कृतकार्यवेनेष्टसाधनस्वानुमानमिति चेन्न.... अन्विताभिधानवादिनापि योग्यतादिपरिशीलनात्परमेवान्विताभिधायकवस्य पदे स्वीकाराद्यावदिष्टसाधनत्वं न ज्ञातं, ता- वदन्यकामं प्रत्यन्यकार्यत्वस्यायोग्यत्वाच्छाब्दबोधस्यैवाभावात्कथमनुमानमिति । ननु तर्हि तत-- एव कार्यताधिकान्छन्दादिष्टसाधनताविशिष्टकार्यतासिद्धिश्शाब्दी स्यादिति चेत् -- तहीष्टसा. धसत्वमनुमीयत इति न युक्तम् । लिङः कार्यमानार्थकत्व सिद्धान्तभङ्गश्च ॥ नन्विष्टसाधनत्व- ज्ञाने सति अन्यकामस्यान्य कार्यताधियः प्रमास्त्रेनेष्टत्वात् सामान्यतः, अन्यकामस्यान्यकार्यत्वं कथमयांग्यं भवेत् । अतोऽन्विताभिधानसंभवादिष्टसाधनत्वानुमा भवत्येवेति चेन्न – एवमन्वि- ताभिधानेपोष्टसाधनत्वकल्पनायोगात् । स्वर्गकामनावत इदं कार्यमित्येव हि प्रतीतिः । अत्रच ब्राह्मणत्वादिवत् कामनाया विशेषणत्वमात्रमवगम्यते । अतःकार्यतायां कामनाप्रयोज्यत्वानवग- मान्नेष्टसाधनत्वानुमानमिति पूर्वोक्तन्यायसंपादनाऽभावाद्याग एव कार्य भवितुमर्हतीति नित्यनि- षधस्थलयोरिव कामाधिकारप्यपूर्व लिङर्थतया न सिध्धेदिति ॥ [67] ननु विधेयोद्देश्यतावच्छेदकयोरसति बाधके प्रयोज्यप्रयोजकमावस्यानुभविकत्वात धनि- गर्गकामस्येदंकार्यमित्यत्र कार्य कामनाप्रयोज्यत्व सिध्य- ति । अतस्तद्वलादिष्टमाघनत्वानुमानमिति चेत्-अस्वेतत् । कार्यस्वप्रवृत्तिनिमित्तपक्षे न्यायसंपाद- नयाऽपूर्वव्यक्तिलाभ एव न भवति, अपूर्वेऽ संभवादन्यत्र संभवाच्च । कार्यत्वं हि कृत्यधीनव्यापा- नस्मुखामित्यादी सुख धनप्रयोध्यतावत् ·. म्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । पानादिवदीपाधिकीति चेत् - साऽपि यागस्यैव । स्वर्गस्य साध्यत्वस्थितौ याग- स्यैव साधनत्वेनान्वयात् ।। कालव्यवधानान्नैतन्निर्वहतीति चेत् – यथा निवेहति, श्रुतानुरोधेन तथा कल्प्यताम् ॥ 'व्यापारद्वारा कथाश्चित् स्यात् । न तु भिन्नका- लयोव्यापारव्यापारिभावः । कारणत्वञ्च व्यापारण युज्यते । अव्यवधानेन पूर्वकालनियमश्च तत्त्वम् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गा ' दिति चेत् - न - पूर्वभावनिय- ममात्रस्य कारणत्वात् । कार्यानुगुणावान्त'कार्यस्यैव व्यापारत्वात् । कृषिचिकि- न्सादौ बहुलं तथा व्यवहारात् ।। लाक्षणिकोऽसाविति चेन्न- मुख्यार्थत्वे विरो- थाभावात् ॥ अस्तु तर्हि पुत्रेण हने ब्रह्मणि चिरध्वस्तस्य पितुस्तमवान्तरव्यापा- कृत्य कर्तृत्वम् । तथाच लोकयात्राविप्लव इति चेत् - न - सत्यपि सुते कदा राश्रयत्वरूपकृतिव्याप्यत्वं वा, स्वाभाविककृत्युद्देश्यत्वं वा, कृत्युद्देश्य साधनत्वरूयौपाधिककृत्यु- दृश्यत्व वा । आद्य बाहानवहन्तीत्यादिश्रुतबाह्यादसिद्धद्रव्यनिष्टमपूर्वऽसंभत्रि । द्वितीयमपि स्वर्गादिसुखादिमागम् ! तृतीयं तु यानस्यैव संभवतीति न कार्यान्वयायापूर्वव्यक्तिकल्पना ॥ ननु फलकालावृत्तियागः कथं साधनमिति चेन्न .... टोक इव वेदऽपि क्रियाकार्यत्वेऽवगते तत्कल्पितमाधनताया: व्यवहितसाधनत्वरूपाया एव स्वीकारसंभवाद । ननु वस्तुनः कार. णत्वं साक्षात्स्वरसम् ; व्यापारद्वारा वा कथञ्चित् । तत्र व्यापारण कार्यजननकाले व्यापारि- णोऽपि भ्रमिविशिष्टदण्डस्येव सत्वमपेक्षितम् । अन्यथा व्यापारत्वाभिमतं यत्तन्मात्रे कारणत्वं नत्वतीते, अव्यवहितपूर्वकालवर्तिबाप कारणवस्य तत्राभावात् । अन्यथा पुत्रकृत- ब्रह्महत्यायां मृतस्य पितुरपि कारणावप्रसंगादिति चेन्न- कारणताशरीरेऽव्यवहितत्वानिवेशात् । तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वरूपव्यापारत्वस्य, व्यापारिणि नष्टेऽपि, व्यापार संभवेन व्या- पार्यनुवृत्तेरनपेक्षितःवात् । कृषिचिकित्साद। भिन्नका लकयोरपि लोके कार्यकारणभावव्यवहा- रात् । संस्कारद्वाराऽनुभवस्य स्मृतिकारणत्वात् ब्रीह्यादेः पुरोडाशादिद्वार। यागं प्रति, कृते- र्यागादिद्वाराऽपूर्व प्रति च कारणतायास्त्वदिष्टत्वात् । ननु व्यवहिते कारणत्वव्यवहारो न मुख्य इति चेत् - यस्य यदनुत्पाद्य यत्कारणवाभावः, तस्य तद्वयपारकत्वं तत्कार्ये । यथा हि पि- तुर्जातोपि पुत्रः कश्चिद्रह्महत्यां न करोति, तथा पुत्रमनुत्पाद्यापि पिता करोतीति न तत्र पितुळपारित्वम् । तथाच स्वजन्यतदभावप्रयुक्तकार्यानुपाधायकतावत्त्वमेव तद्वयापारकत्वम् । यदि च कार्याव्यवहितप्राकक्षणवर्तिन एव कारणत्वं कार्यकालवर्तिनः कार्यकारणकारणस्य सर्वस्य च व्यापारिवमिष्यते -- तर्हि शरविमोककालमृतस्य शरकृतब्राह्मणभेदनकालेऽसत्त्वाद- कारणत्वं, जीवतो निर्यापारस्य पितुर्ब्रह्महत्याकारण वञ्च स्यात् । अतो यागस्यैव स्वर्गसाधन- १. प्र. 'तथापि देवताप्रीतियोगव्यापारोऽस्तु । अत्राहुः - यज देवपूजायामिति न प्रमाणम्' इति । युक्तम् । , . .

·. . -- न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- चित्तदकरणात् . तस्मिन्नसत्यांप कदाचित्कारणादनिर्वाहकतया तस्य व्यापार- त्यायोगात् । यं जनयित्वैव हि यं प्रति यस्य पूर्वभावनिर्वाहः. सएव तं प्रति नस्य व्यापारो नापरः । यथाऽनुभवस्य स्मरणं प्रति संस्कारः । तस्य ह्यन्वयव्य- तिरेकानुविधाने सिद्धे तदन्यथाऽनुपपल्या संस्कारः कल्प्यते, न त्वन्यथा-- तथे- हापि । न चेदेवं, तवापि ब्रह्मभिदुरशरविमोकसपसमयहतस्य हन्तृत्वं न स्यात् । स्याच स्वनिवेशनशयानस्य तत्पितुरिति । एतेनोभयं वेति निरस्तम् ।। [18] अस्तु तर्हि क्रियाधर्म एव कार्यत्वं विधिः । सर्वोहि कर्तव्यमेतदिति प्रत्येति । ततः कुर्यामिति सङ्कल्प्य प्रवर्तते इति चेत् - न - कर्तव्यं मयेति कृत्य- ध्यवसायार्थो वा स्यात् , कर्तव्यं मयेत्युचितार्थो वा स्यात् ? तत्र प्रथमस्सङ्कल्पान्न भिद्यते । व्यवहितकार्यसङ्कल्पोहि कर्तव्यो मयेति, सन्निहितकार्यसङ्कल्पस्तु कुर्या- मिति । सच न लिङर्थः; सत्तामात्रेण प्रवर्तनादित्युक्तम् । तदेतत् कर्तव्यतायां जातायां प्रवर्तते इति वस्तुस्थितौ भ्रान्तैातायामिनि गृहीतम्। औचित्यन्तु क्रि- याधर्मः प्रागभाववत्त्वं, नस्मिन सति शक्यत्वं वा, तस्मिन् सति कर्तारं प्रत्युप- तया कार्यत्वमिति नापूर्वव्यक्तिलाभः । ( कस्तपत्र व्यापार इति चेत् - अपूर्वमेव । नहि तन्निषिच्यते, किंतु तस्य कार्यत्वं लिङर्थत्वञ्च । ननु यज देवपूजायामित्यादिना यागादेर्दैवता- प्रीत्यर्थत्वावमायात् , 'म एवैनं भूतिं गमयतीत्या िश्रुत्यनुसारेण देवताप्रीतिरेव व्यापारोऽस्तु । किमित्यर्धनास्तिकामीमांसकाऽऽढतापूर्वग्रहेणेति चेत्- उच्यते -- देवतोद्देश्यक द्रव्यत्यागरूपस्य यागस्य देवताप्रीति जनकत्वेपि प्रक्षेपप्रधानकहोमस्य विप्राद्यर्थगोदानादेस्तपश्चर्यादेरचिदुपासन स्वात्मोपासनादेश्च देवताप्रीतिहेतुत्वे मानाभावात् , नित्यज्ञानेच्छाकृतिमात्रसंपन्नेश्वरपक्षे चेश्वर- प्रीते१चत्वात् . निषेधस्थले देवताप्रसक्तयभावेन मुरापानादिजन्यपापापूर्वस्यावश्याभ्युपेयत्वादी- चित्याच फलसमानाधिकरणं प्रथमस्तबकोक्तमपूर्वमेव सर्वत्र व्यापारः । देवताप्रीतिश्रवणे तु प्रांतिपर्यवसायिनः कर्मणएवापूर्व जनकत्वमिति न श्रुतार्थे नास्तिक्यम् । एवमपि न तस्य लिङर्थ- त्वम् , क्रियाकार्यताविषयकशाब्दबोधानन्तरकल्प्यत्वादिति ) ॥ एतेनापूर्वस्वकार्यत्वपृथनिमि- तत्वदृपणेनोभवविशिष्टं दिङर्थ इति तृतीयमपि निरस्तन् । तस्मिद्धं तदलाभानकायश्चेति ।। [68] अनः क्रियाकार्यवपक्ष एवावशिष्यते तच्च कार्यत्वं किमिच्छापरपर्यायसंकल्पात्मक- कृत्य५वमायः, उत कृत्यह-त्रम् । ननु कर्तव्यतायास्संकल्पत्वं कथम् । कुर्यामिति हि संकल्प इति चेत् - व्यवहितकार्यसंकल्पः कर्तव्यता, कुर्यामिति शीघ्रभाविकार्यसंकल्प इति भेदः, अनुष्ठानाव्यवहितप्राक्क्षणे कुर्यामिरानुसंधानादिति । तत्र संकल्पपक्षः प्रागेव निरस्तः । कृ- त्यह बच्चोत्पादनाइन्वं प्रागभावप्रतियोगित्वरूप, या प्रागभावप्रतियोगितो सति पर्वतादिवेल- , ·. स्तबकः] कुसुमाअलिविस्तरमहितः । कारकत्वं वा ? प्रथमे कुनश्चिदपि न निवर्नेन । द्विनीये दुःग्वेऽपि नथाविध प्रव- तन । तृतीये तु वक्ष्यते ॥ [69] अस्तु तर्हि करणधर्मः - न - करणं हि शब्दः, तदाऽभिधा वा स्यात् ; तदर्थो भावनादिवा, तद्धर्म इष्टसाधनता वा । न प्रथम: अमच्चादप्रवृत्तेश्च नाभिधाऽपि गरीयसी । राधकस्य समानत्वात् परिशेषोऽपि दुर्लभः ।। १३ ।। सङ्गतिप्रनिमन्धानाधिकायां तस्यां प्रमाणाभावात् । अन्यसमवेतस्यापूबर- क्षण्येन पुरुषशक्यत्वा वा पुरुषोपकारकत्वरूपं वा । तन्नो गाये शक्ये मर्वत्र प्रेरणाऽयोचा- दुपकारकत्वमेव वशिष्यते । तचेष्टसाधनत्वमेवेति करणधर्मनिरासेनैव निम्नं भविष्यतीति ।। (69अग करणधर्मपक्षः । तत्र करणपदेन किं शाब्दबोधकरणवान्छदभावना प्रति करणवेन व्यवहाराच बजेतेतिलिङाद्याख्यातशब्दो विवक्षितः, उत फलका णत्वात्तदर्थो भाव. नायागादिः । आये करणधर्मः शब्दनिष्ठाभिधा स्यात , अन्ये भावनादिनिष्ठा इमारता स्यात् । तत्र नायन निष्ठा साधनता परम्परामिका, यागनिष्ठा तु साक्षादिति । नत्रामिया शब्दधर्मभूताया मीमांस के पगनाया असत्त्वात् , प्रसिद्धायाश्चाभिगममा, पन्चात् , अति- रिनाभिधामवेपि तज्ज्ञानादप्रवृत्तेश्च नाभिधापक्षधेयान् । नवितरसर्वक परिशेषात यक्ष इति चेत् – अभिधापक्षपि बाधकं तदेवास्तीति । नयाहि - अयौनपये वेदे लिङ् मा प्रवन यताति व्यवहारानुसार लिनिकट प्रयत्न रूप धमस्वीकार्यः । तत्र लिङादी विलक्षण धमस्य, तस्त्र लिनिष्ट वाले यावयनुक- लत्वानाच कल्पनामय दिनिष्टत्वेन क्ल्टप्तस्यार्थभावनानिधाना पच्यापरस्यत्र लिङ्काच्यावप्रव- तनावमात्रकपन युक्तम् । अत एवेष्टसाधनत्यमपि न विधिः, तस्य लिनिष्ठावाभावात् ; माग इष्टसाधनं तस्मा कुविति सहप्रयोगानुपपत्तेश्चेत्यभिधैव विधिः । यथाऽऽह वानिककार:, :- भिवाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः' इति पक्षमतं पार्थसारथिमिश्र पीपदन् । प्राचीन लगे मण्डनमिश्रश्चेष्टसाधनतापक्षम् । । तत्र न प्रथमः-अभिधा हि नाम शदादर्थज्ञानेऽपेक्षितो मा- पारः । तच्च शक्तिस्मरणम् । तच्चात्मनिष्टमिति न शन्दनिष्टाभिधाकल्यन किश्चित्प्रमाणम् : न- न्वात्मनिष्ठस्य कथं शब्दव्यापारत्वमिति चेन्न – मनिष्ट पूर्वस्य यानावृत्यांगन्यारत्यय- दुपपत्तेः । ननु याजस्व द्रव्यत्यागस्य ज्ञानादिरूपतयाऽऽमिनिम्यादमिकन्यामार कारण युज्यते, सामानाधिकरण्यात्। लिङादेस्तु शब्दस्वादनात्मगतम्य कथम मनिष्ट मित्राध्यापका. रणत्वमिति चेन . अनामनिष्टत्वपि केवलमात्मनिष्टज्ञानविषयकायमंत्रमयामपि यंत्र विच- १. प्र. ' अत्र करणमित्यनुषसनीयम्' . . 25 ·०८ न्यायकुसुमार अलिः पश्चम- दन्यव्यापार वनाप्युपपत्तेः ! विपयतयाऽपि (विषयतायामपि च स्वव्यापार पति लिङ्गवद्धतुभावाविरोधात् । अधिकवेऽपि ततोऽप्रवृतेः । बालानां तदभावेऽपि तद्भा- कान । शब्दान्तरण तच्छाविणामप्यप्रवृत्तेः।। नच विलक्षणेव सा लिडो विषयः। नद्रलक्षण्यं प्रतीति (प्रतिपत्ति) प्रति चन , अर्थविशेपोऽपि स्यात् । प्रवृत्तिमात्रं प्र- नि चेत् . अभिधाममवतं तदिति कुतः ? तत्सन्निधानादिति चेन्न- अनियमात् ।। अन्यस्य सर्वस्य निशादिनि चेन्न -- प्रवृत्तिहेतुत्वनिषेधस्य तुल्यत्वात् । तत्स- यतयः ३यमान का प्रया, अनामिगतवमादिलिङ्गस्य ज्ञायमानतया आत्ममतपरामर्श प्रवि, झारण पपन्नः। ननु शब्दोऽर्थमभिवत्त इति व्यवहाराच्छन्दनिष्ठधर्म एवाभिधः संगतिझपा। संयमीवरेन' : तन्त्र मानाभावात् औपत्तिकशब्दाथसंबन्धस्य स्थापित वाच्चेति चेत् - अतु सन्दाना काचिदभिवः । अथापि न ला विधिः, अभिवाज्ञानस्य प्रवृत्त्यकारणवत्। बालाना- मभिधामाथि स्तनपानादाविष्टसाधनतामात्र प्रवृत्या व्यतिरेकव्यभिचारात , लिडादिनेवाभि- धाशब्दादिनाऽभिधाज्ञाने नात प्रवृत्त्यभावेनान्वयव्यभिचाराच्च ॥ ननु विलक्षणतयाऽभिधा विडिययः, न भिवावर पेण ! अतो नाभिधाशब्दादिश्रवणे प्रवृत्यापत्तिः । मेच बालप्रवृत्ती यभिचारः, पराधीन प्रवृत्ति प्रत्येवामिवाज्ञानस्य हेतुत्वादिति चेत् -- कि.मिदं वै लक्षण्यं लिङ्- जन्यार्थप्रती व्यन्यथानुपपत्या स्वकृतम् , उन प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या । नयः, तथासति प्रिया- मर्थानविशेष मालितया कान्यतावच्छेदकवलक्षण्यस्य वक्तव्यत्वापत्त: । नान्यः, अभिधा- न देव प्रवृत्ति रस्त्यस्यासिद्धतया प्रवृत्वन्यथानुपपत्तिकल्पितवैलक्षण्यस्याभिवानिव मानाभावात् । वभिधाया लमन्निलवाटेलक्षण्यमभिधासमवेतमिति चेत् , वान्यतयाः सनिवानमर्थभावना- आयतया सन्निधान संख्याद्यभिधान-लिनिष्टा नुपूज्यादात्र प तुल्यमित्यनिय- मदभवाया एव कथं तद्वेलक्षण्यम् ? अतो विनिगमकाभावादन्यदपि प्रवर्तनावेन प्राहा स्यात् । नन्वितरवाधादभिधापरिशेष इति चेत् – कथमितरबावः, कि प्रवृत्तिहेतुःवाभावात् नामन्निहितत्वात् । नाद्यः, तत्तद्धर्मज्ञानादिवाभिधाज्ञानादप्यप्रवृत्तेः । नान्यः. असंभवात् । ननु लिङ। यन रूपणाभियोच्यते, न तनरूपेण शब्दान्तरणेत्यर्थवेलक्षण्यस्वीकारान्न शब्दान्तरा- चीज्ञानात्प्रवृत्त्या पत्तिरिति चेन-उक्तमुत्तरं अभिधासमवेतं तदिति कुत इति । किञ्च वैदिकशब्द- बेटावे तादृशाभिधायाः, प्राभाकरसंमतापूर्वपक्ष इव व्युत्पत्त्यलाभो दोष इति ॥ नन्वभिधाया: अभिवावपण वाध्न्य दशलक्षण्यन वा न लिछान्यत्वम् ; किंतु लोकव्युत्पत्तिलभ्यप्रवर्त- नायरूपेण । तथाच प्रवृत्यन्यथानुपपत्त्या लोकवत् किञ्चिद्वयापारसिद्धौ अन्यनिष्ठापेक्षया लिङ्- निष्ट नवौचिन्यात , तत्रापि लिडलीडादिसर्वविधिविभक्तिवचनानुगतत्वाच्छाब्दवोधात्पूर्व नियमेन समयमाणाया अर्थभावनाविषयकाभिधाया एव तदौचित्याच्च प्रवतनावेन रूपेण तत्र व्युत्पत्ति- . दाववि ·. प्रत्रत- स्तबकः कुममा अलिबिस्तरसहितः । निधिनियम्य चाशक्यन्यान् ।। मकवेयन्त्रे चाव्य पत्तेः ।। प्रत्यन्यथा- ज्नुपरनिमिद्धे व्युत्पत्ति' रिन्यपि वानम् -- नहि प्रवृत्तिहेतुः कश्चिदस्तीति प्रबनत।। [20] इष्ट माधनना तु स्यान् । मचा हि मया क्रियमाणमेतन्मम समीहिनं सा- धयिष्यतीति प्रतिमन्यत्त, तन इच्छनि कुर्यामिनि, नतः करोतीनि सर्वानुभवसि- दम् । नदयं व्युत्पित्सुयज्ञानात् प्रयन्न जनीमिच्छामवाप्तवान , नज्ज्ञानव लि. श्राविणः प्रवृत्तिकारणमनुमिनोति । ततश्च कर्तव्य कार्यसमवायिनी इष्टमाधनता- लिङथ इत्यवधाग्यनि । नच वाच्यम् एवञ्चत् वरं कर्तव्यतैवास्तु, अवश्याभ्युपगमनी यत्वान : कृतमिष्टसाधनतयेनि-यथा हि नेष्टसाधनतापात्रं प्रतीत्य प्रवर्तने, अमाध्ये व्यभिचागन-तथा प्रयत्नविषयसमवायिनीमिष्टसाधनतामधिगम्याधिकारी प्रवर्तने न्यनुभवः। नत्र विषयो धातुना. भावनाऽख्यातमात्रेण, शेषन्तु तद्विशेषेण लिङा इत्यवमिटाभ्युपायता यामधिगतायामन्वयवलात तद्विपयस्येप्टसाधनन्वावगनिरि- नि कर्तव्यनेकार्थसमवायनीष्टाभ्युपायता लिङः प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तम् ।। पर्यवमानं वेद: लोके तु तेन रूपेण पुन्याशय ग्रहणमित्येकव्युत्पत्तिसिद्धिरिति चन नत्वेन प्रवर्तनाज्ञः नस्य प्रवृत्तिहेतुःवाभावात् । प्रवर्तना हि प्रवृत्तिायोजको व्यपारः । नच तस्य प्रवृप्रियजक प्रवृत्ति प्रयोजकत्वरूपेणेव मुवचम् आत्माश्रयात् । नहि घटकरण वन कपाटस्य घटकारणत्वम् । अत बदमावच्छिन्नज्ञान प्रवृत्ति रानुभविकी, तद्धर्मस्व लिशाक्य- नाबछेदकः, नतु प्रवर्तनात्यम् । एतनेटस धान विधिपक्षमेवावलम्य सादिन नन्वेन बिक, किंतु प्रवर्तनाबेन रूपेणेत्ययपास्तम्। एवञ्च लिझवणे मत्प्रवृत्त्यनुकुलल्यापारवनयमिति निय- मन प्रतीयमानत्वा प्रवृत्त्यनुकूटव्यापारी लिङ : इत्यपि न शंत्रयम् --- प्रवृन्यनुकूल बस्य विधी भावनान्वयबललभ्यत्वात् । व्यापारस्य विशिष्य किश्वरूपेण लिङ्वाच्यत्वस्यावश्यकत्वात् । नहि सामान्यता ज्ञानाल्लोके प्रवृत्तिः, नचाभिधात्वादिना विशेषरूपेण । तस्मान्नाभिवापक्ष इति ।। [70] तस्मादिष्टसाधनतारूपद्वितीयकरणधर्मपक्ष एवं ग्राह्यः । तत्राष्टिसाधनतावनेष्ट- सावनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुताया अनुभवसिद्धत्वाद्विशिष्येष्टसाधनताज्ञानमेव प्रयोज्यद्धप्रवृत्ति- हेतुरिति निश्चित्य व्युपि मुर्लिङ इष्टसाधनत्वमर्थ इति निश्चिनोति । तत्रासाध्यगतेष्टसाधन- ताज्ञानस्याप्रवर्तकत्वाकर्तव्यनिष्ठमिष्टसाधनत्वं लिङर्थः । नच कर्तव्यताया अप्यर्थ कोटावश्य- निवेश्यत्वे पूर्वोक्तकर्तव्यताविधिवाद एव श्रेयानिति वाच्यम् – इष्टासाधनविषभक्षणादिगतकर्त- व्यतायाः प्रवर्तनात्त्रप्रसंगात् । तावता कर्तव्यताविशिष्टं साधनस्वं लिङर्थ इति न मन्तव्यम् - कृतिविषययागादेर्धातुना कृतेराख्यातेनचोक्ततया समभिव्याहारास्कृतिविषयवस्य, भावनायामि- ष्टसाधनवान्वयबलादास्कृतिविषयेपि तस्य च लाभ इतीष्टसाधनतामात्रं लिङ्गान्यमिति ।। १. प्र. "भावनाया इष्टसाधनतया तत्करणको यागोपि तथे"ति । अत्र नव्यवैलक्षण्यं दृश्यम् । ।

·, न्यायकुसुमाञ्जलिः पञ्चम- [21] कग्णस्येष्टसाधनताऽभिधाने ज्योतिष्टोमेनेति तृतीयया न भवितव्यमिति तु देश्यमवैयाकरणस्यावधीरणीयमेव । तत्सङ्खयाभिधानं हि तदभिधानमाख्यातेन । न च नन् प्रकृत। नच यागेष्टसाधनताऽभिधानं लिङा किन्वन्वयबलातल्लाभ इत्युक्तम्।। [7] यत्तु सिद्धा (दो) पदेशादपि प्रतीयते इष्टसाधनना: न चानः सङ्कल्पात्मा प्रवृत्तिरस्तीनि देश्यम्-तत्र समुत्कटफलाभिलाषस्य समर्थस्य नत्माधनताऽवगमे पि नं प्रवृत्तिरिति कः प्रतीयात् । सर्वपक्षसमानश्चैतत् समानपरीहारश्चेति किंतेन ।। [3] अत्राभिधीयते - अस्तु प्रयत्नविषयममवायिनीष्टमाधनता प्रवृत्तिहेतुः र यन नेष्टसाधनत्वं लिडर्थः, तथासति यागकरणवम्याख्यानाभिहित वात् व्योतिष्टे. मेन यजेनेति तृतीयानुपपत्तेः । नहि संभवति याग इष्टसाधनं व्योतिष्ट मेति । किवापुर- पार्थवे हि यागरमाध्यत्वेन नान्वेति, किंतु करण नेत्युन्यते । इष्टसाधनावेन च यागे ज्ञाने पश्यादिवदिष्टवा माध्यत्वेनेवान्वयरस्यादिति तृतीयाऽनुपपन्नेति - नन्न - चाद्यमिद मवैयाकर- णम्यैव भवेत् । तद्गतसंख्याभिधाने हि नद्राचक पद प्रथमा स्यात् । अन्यत्र ययायथं तृतीया- दत्यनभिहितानुशासनसिद्धम् । तदत्र करणत्वाभि धानपि भावनान्यमिगत संध्या भिवाविना. ख्यातेन ज्योतिष्ठोमगनसंख्यानभिधानास्वर्ग प्रति तस्य करण वाच्च तृतीयति । यतु लाध्यत्वे. नाम्चय योचित इति-तन्न-लिका यागगतत्वेनेष्टसाधनवाबोधनात् । यागस्य भावनायो स्वर्गभा- व्यकायां करणवेनान्वये तत्र भावनायामिष्टमाघनत्वस्यापि ममानदोपात्तनया प्रयोज्यतामंबन्ध- नाश्रयनासंबन्धन मंबन्धमामान्येनवाऽन्वयेन बोबे वृत्त तादृशान्वयबादाद्याग इष्टमाघनमिति लःस्वमानस्यात् । इदञ्च तदर्थो भावनादिर्वा तद्धर्म इष्टसाधनता वा' 'अन्वयवलात्तदि- पयस्येष्टसाधनन्वावगति' रिति पतिभ्यां दर्शितम् । एवञ्च व्योतिष्टोमन यजेतेत्यादी करण- वनान्वयः । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यादौ नामाधित करणमिनिन्यायेनार्थमिद्धमायावेनेति । 2] ननु तर्हि लिङ बिना इदमिष्टसाधनमिति वाक्पनिर्देश ततोऽपि प्रवृत्तिरस्यादिति चेत् – भवन्येव । क्वचिद प्रवृत्तिस्तृत्कटफलाभिलाषाभावादिति । वस्तुत इदं दूषणं कार्यवा- भिवादीनां विधित्वपक्षऽप्यस्ति; शब्दान्तरेण तदभिधाने प्रवृन्यभावात् । यदितु लिङजन्यत्व- विशिष्ट विधिज्ञानत्वं प्रवृत्तिप्रयोजकतावच्छेदकमित्युक्त्वा तदृषणपरिहारः क्रियते, तदत्रापि तुल्यम्। परन्त्रभिधात्वादिना त ज्ञानस्य कारणताया अक्लतत्वान् कर्तव्यतायाश्च धात्वाख्यातसमभि- व्याहारलव्धन्वा पूर्वमेव च पक्षान्तरनिरामादिष्टसाधनवमेव ले ककटनकारणताकं विधिरिति [73] एयं करण वर्मपक्षे द्वितीयपक्षोऽवशेषितः । तत्र तत्वमभिधीयते । सत्यमिष्टमाघनत्वज्ञान प्रयतकम् नच्च ज्ञानं क्वचिसाक्षादेव भवतिः यथा बलस्य पातम्लनस्य स्तनपानमिद मिष्ट ५. सर्वत्र न विनापाटः । ।

·.. ) स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । तथापि नासो लिङर्थः. सन्देहात् । सा हि किं साक्षादेव लिङऽवगम्यत. स्तन पानादावनुमानादिव बालेन; किंवा तत्पतिपादितान कुतश्चिदर्थादनुमीयते, चेष्टा विशेषानुमितादिवाभिप्रायविशेषात् समयाभिज्ञेनेति सन्दिह्यते । एवञ्च सति सा नाभिधीयत इत्येव निर्णयः- हेतुत्वादनुमानाच मध्यमादौ वियोगतः ॥ अन्यत्र क्लुप्तसामथ्यानिषेधानुपपत्तितः ।। १ ।। [4] तथाहि - अग्निकामो दारुणी मथ्नीयादिति श्रुत्वा कुत इत्युक्ते वक्तारो वदन्ति, यतस्तन्मन्थनादग्निररस्य सिध्यतीति ॥ (रतिमृत्यु? ) तरति ब्रह्महत्यां योऽश्चमधेन यजते इत्यादाविष्टाभ्युपायतायामेवावगतायामनुमिमते तान्त्रिकाः यत् , ' अश्वमेधेन यजेत मृत्युब्रह्महत्यातरण काम' इत्यादिविधिम् ; निन्दया च निषेधम् । तद्यथा-' अन्धं तमः प्रविशन्ति ये के चात्महनो जनाः' इत्यतः ना- स्मानं हन्यादिति।। कुर्य्याः कुर्यामित्यत्र विधिविहितैव लिङ् नेष्टाभ्युपायतामाह; किन्तु वक्तृसङ्कल्पम्। नहीष्टाभ्युपायो ममायमिति कुर्यामिति पदार्थः, किन्तु त- त्पतिपत्तेरनन्तरं योऽस्य सङ्कल्पः कुर्यामिति, स एव ॥ सर्वत्र चान्यत्र वक्तुरेवे- च्छाऽभिधीयते लिइन्त्यवधृतम् । तथाह्याज्ञाऽध्येपणाऽनुज्ञासंप्रश्नमार्थनाऽऽशंसा- लिङि नान्यच्चकास्ति। यां वक्तुरिच्छामननुविदधानस्तक्षोभाद्विभति, सा आ- ज्ञा । या तु श्रोतुः पूजासम्मानव्यञ्जिका, सा अध्येषणा। वारणाभावव्यञ्जिका अनुज्ञा । अभिधानप्रयोजना संप्रश्नः । लाभेच्छा प्रार्थना । शुभाशंसनमाशीरिति॥ [7] नच विधिविकल्पेषु निषेध उपपद्यते । तथाहि ---- यदाभिधा विधिः, साधनं स्तनपानवादित्यनुमानात् ; कुचित्परम्परया, यथा चेष्टासंफेतज्ञस्याहानचेष्टादर्शनेनाभि प्राये ज्ञाते, इदमाहा नमिष्टसाधनं आप्ताभिप्रायविषयत्वादित्यनुमानात् । तथा लिङादिकमनु- मानवत् साक्षादिष्टसाधनताबोधकं, किंवा चेष्टावदभिप्रायज्ञानद्वारेति विशये - साक्षादिति प्राप्तम् । तत्रेष्टसाधनता नाभिधीयत इति हेतुत्वादिभिः पञ्चभिर्हेतुभिनिर्णयः ।। [14] यस्मान्मन्थनमग्निसाधनं तस्मादग्निकामो दारुणी मथ्नीयादिति लोके क्रियागतेष्ट. साधनताया विधि प्रति हेतुत्वेन प्रयोजकत्वेन निर्देशात् , निन्दाया निषेधं प्रतीवेष्टसाधन ताय! मीमांसकोक्तरीत्या विधि प्रत्यनुमापकत्वात् , मध्यमोत्तमपुरुषयोरिष्टसाधनत्वार्थकत्वविर- ह.त् प्रयुत तज्ज्ञानानन्तरभाविसंकल्पार्थकत्वात् , लोकेप्याज्ञादिपरायां लिडीच्छायामेव शक्तः क्लप्तत्वात् , न ब्राह्मणं हन्यादित्यादिनिषेधवाक्येषिष्टसाधनतानिषेधस्य बक्ष्यमाणरीत्याऽनुपप- नत्वाच्च नेष्टसाधना विधिरिति ॥ [75 न केवलमिष्टसाधनतायां, प्रागुक्तविधिप्रभेदेषु सर्वत्रैव निषेधानुपपत्तिः । तथाहि - प्रकृतेष्टसाधनतावत् करणधर्मत्वेनोक्ताभिधाविधिपक्षे हननभावनाभिधानं नास्तीत्यर्थस्यात् । . . 26 ·- न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम- तदा, न हन्यात् - हननभावना नाभिधीयते इति वाक्यर्श व्याघातानिरस्तः ।। यदा कालत्रयापरामृष्टा भावना, तदा नेति संबन्धेऽत्यन्ताभावो मिथ्या ॥ यदा कार्य, तदा, न हन्यात्-न हननं कार्यमित्यनुभवविरुद्धम् ; क्रियत एव यतः॥ न हननेन कार्य - हननकारणकं कार्य नास्तीत्यर्थ इत्यपि नास्ति । दुःखनिवृत्ति मुखाप्स्योरन्यतरस्य तत्र सद्भावात् । [6] हननकारणकमष्ट ( मपूर्व ) नास्तीत्यर्थ इति तु निरातकं दृष्टार्थिनं प्र- वर्तयेदेवेति साधु शास्त्रार्थः ।। अहननेनापूर्व भावयेदिति त्वशक्यम् कारण- स्यानादित्वेन कार्यस्यापि तथाभावप्रसङ्गात् , भावनायाश्च तदाविषयत्वात् ।। अ- हननसङ्कल्पेनेति यावज्जीवमविच्छिन्ननत्सङ्कल्पस्स्यात् । सकृत्कृत्वैव वा निवृत्तिः, पश्चाद्धन्यादेवाविरोधात् । सम्पादितो धनेन नियोगार्थः ॥ ' यावद्यावद्धननसङ्क- ल्पवान् तावत्ताइद्विपरीनसङ्कल्पेनापूर्व भावयेदिति वाक्यार्थः, तथाभूतस्याधिका- रित्वा' दिन्यपि वार्तम् - तदश्रुतेः ॥ प्रसक्तं हि प्रनिषिध्यने, नाप्रसक्तमिति यात्वाख्याताभ्यां हननभावनाभिधानाञ्च तद्व्याहतम् । एवं प्रथमोक्तकर्तृधर्मपक्षेपि हननभाव. नाद्यभावोऽर्थस्स्यात् । अयञ्च रागादीहमाने व्याहतः, बसप्रागभावाधिकरणेऽस्यन्ताभावाभा- वात् ; ध्वंसादेश्च तदा दुर्वचत्वात् ; कालान्तरे सत्त्वेन प्रामाण्ये, ज्योतिष्टोमेन न यजेतेत्य- स्यापि प्रामाण्यापत्तेः: हननकाले तद्वारणासिद्धेश्च । यदि कर्मधर्मपक्षः, तदा कार्यत्वं क्रिया- निष्टं फलनिष्टं वा । आये हननं न कार्य कृत्यविषय इत्यर्थः । अन्ये हननेन कार्य कृत्युद्देश्य नास्तीत्यर्थः । लेके च किञ्चित्कलमुद्दिश्य हननस्य करणात् द्वयमपि बाधितम् [16] नन्वपूर्वकार्यत्वस्य प्राग्दूषितत्वेऽपि तदेवेष्यत इति चेत् - अस्तु । तदापि ना. र्थस्य किं कार्येऽन्वयः, उत धात्वर्थे । आये हननकार्यमपूर्व नास्तीत्यर्थः । तत्र पुण्यापूर्व- निषेधे भोजनादाविव दृष्टफलोद्देशेन प्रवृत्तिर्न वार्येत; पापापूर्वनिषेधे च निर्भयं प्रवर्तेतेति वि- परीतशास्त्रार्थः । पक्षेस्मिन् सिद्यसिद्विभ्यां व्यावातश्च । अन्त्ये, अहननेनापूर्व भावयेदिति नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमिति स्नातकवतादावित्र महननसंकल्पनापूर्व भावयेदिति वाऽर्थस्स्यात् । तत्र नाद्यः, अहननस्याभावरूपस्य सर्वदा सत्त्वेनापूर्वस्यानादित्वापत्तेः, कृतेस्मान्यविषयिण्या अभावाविषयकत्वाच्च । नान्त्यः, यावज्जीवसंकल्पविवक्षायां कार्यान्तरानवकाशात् । सकृत्संक- पपक्षे सकृत्कृतश्शास्त्रार्थ इति न्यायेन सकृत्संकल्प्य पश्चात्कदाचिद्धननकरणेपि न दोषस्यात् । हननस्य पापहेतुत्वे प्रमाणाभावात् । ननु हननसंकल्पप्रसक्तिकालो योयस्तदातदा अहनन- संकल्यं कुर्यादिति शास्त्रार्थः । अतः कदापि न हननप्रसक्तिः, नाप्यन्यकर्मानवकाश इति चेत् - इदमसारम् - तावद्वोधकपदाभावात् । ननु प्रसक्तस्यैव प्रतिषेध्यत्वात्तत्र कदाचित्परं प्रतिषेधे गमकाभावाचौचित्यादयमों निश्चीयत इति चेत् - प्रतिषेधपक्षे हि तथाकल्पनम् । वा, , ·स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । चेत्— न वै किश्चिदिह प्रतिषिध्यते तदभावः प्रतिपाद्यते इति निषेधार्थः अद्दन- नसंकल्पकरणकमपूर्व वाक्यार्थः ।। किश्च न हन्यादिति अहननेनापूर्वस्य कर्न- व्यताप्रत्ययो जातो वेदात् ; जातश्च हननक्रियायां रागात् । निष्फलाच कायर्या- दपेक्षितफलं गरीय इति न्यायेन हन्यादेवत्यहो वेदव्याख्याकौशलपास्तिवाभि मानिनो मीमांसकदुईस्टस्य ! [7] इष्टसाधनतापक्षेऽपि, न हन्यात -- न हननभावना इष्टाभ्युपाय इनि वा- क्यार्थः । तथाचानिष्टसाधनत्वं कुनो लभ्यते । न हीष्टसाधनं यन्न भवति नटवश्य- मनिष्टसाधनं दृष्टम् , उपेक्षणीयस्यापि भावात् ।। ' यत् रागादिप्रसक्तं प्रतिषिध्यते तदनश्यमनिष्टयाधनं दृष्टम् , यथा सविपमन्नं न भुञ्जीथा इति । तेन वेदेऽप्य- नुमास्यते' इत्यपि न साधीयः -- प्रतिषेधार्थस्यैव चिन्त्यमानत्वात् । न हि करें- व्यत्वस्येप्टसाधनत्वस्य भावनाया वाऽभावः प्रतिपादयितुं शक्यते: लौकिकानां लौकिकममाणसिद्धत्वान् । तथापि प्रतिपाद्यते तावदिति चन्न ---- पापण्डा षेधेनानेकान्तात ।। नासा प्रमाणमिति चेन्न- अर्थविपर्ययप्रनिरादनाविशेषेऽस्या- प्रतिषेधो हि किञ्चि प्रतियोगिकाभावस्य प्रतिपादनम् । अत्रत्वह्नन संकल्पक्रि. अपूर्वमुद्दिष्ट्य विधीयत इति कथमयं प्रतिषेधः ॥ ननु माभूप्रतिषेधः । अर्थान्तर पने हनननित्यसिध्या- अयमेवार्थः कयत इति चेत् - निवृत्तिसिद्धरावश्यकत्व एव न प्रमाणम् । अस्तुवाऽऽवश्यक- त्वम् - एतदर्थस्वीकारेपि न तसिद्धिः; संकल्पसाध्यापूर्वस्य फलान्तरजनकन्वेऽपि तदनि च्या दृष्टफलार्थ हननसंभवात् । प्राभाकरपक्षेत्वपूर्वस्यैव परमोद्देश्यत्वमिनि लोकापेक्षितफटाभावा- निष्कलमुपेक्ष्य दृष्टफलं हननं सुतरामेव कुर्यादिति । तस्मान्न कर्मधर्मपक्षेपि निषेधोपपत्तिः।। [77] एवं पक्षान्तरेष्विवेष्टसाधनतापक्षप्यनुपपत्तिरेव । हननमनिष्टसाधनमिति बोधे हीष्टः । नचायं वाक्यार्थः । हननभावनायामिष्टसाधनत्वाभाव एव हि प्रतीयते। नन्विष्टमा- धनत्वाभावेन हेतुनाऽनिष्टसाधनत्वं करुप्यत इति चेन्न- उपेक्षणीये वस्तुनि हे तुमति साध्या- भावाव्यभिचारात् । नच प्रतिषिध्यमानत्वेन हेतुनाऽनिष्टसाधनत्वानुमानमिति वाच्यम्- प्रति षेधः क इत्येव विचार्यमाणत्वात् ; त्वन्मते इष्टसाधनत्वाभावातिरिक्त प्रतिषेधाभावात् ॥ तस्य चाननुमापकत्वात् । अस्त्विष्टसाधनस्वाभावमात्रमेवेष्टमिति चेन्न - हननादौ दृष्टसाधने तद्वा- धात् । ननु प्रमाणसिद्धविपरीतमपि शब्दो बोधयविति चेत्- तर्हि यागादिकं न कुर्यादिति पापण्डागमोपीष्टसाधनत्वाभावं वास्तवं बोधयतु । नन्वप्रामाणत्वादसावबोधक इति चेत् १. अयं क. २. पाठः । प्र. 'किंतु हननाभावसंकल्वकारणकमपूर्व विधीयते । क. ख. पा. हननकरणकम् । २. दुल उत्क्षेपे; दुरुपसर्गः, कूटप्रत्ययः । दुमक्षेपको नास्तिकः । -- ·पञ्चम. १०४ न्यायकुसुमाञ्जलिः पि तथाभावात् ।। तात्पर्यतः प्रामाण्यमिति चेन्न-विधिनिषेधयोरनन्यपरत्वात् ; न विधौ परः शब्दार्थ इति वचनात् ।। तथापि निषेधे तथा भविष्यतीति चेन्न- अविनाभाव तदुद्देशप्रवृत्योरभावात् ।। नाप्यसुराविद्यादिवदस्य नबो विरोधिवच- नत्वम् । क्रियासङ्गतत्वात् ; असमस्तत्वाच्च । तस्मात् - [7] विधिर्वक्तुरभिप्रायः प्रवृत्त्यादौ लिङादिभिः ।। अभिधेयो नुमेया तु कर्तरिष्टाभ्युपायता ॥ १५ ॥ तत्र स्वयकर्तृकक्रियेच्छाभिधानं कुर्यामिति । सम्बोध्यकर्तृकक्रियेच्छा. भिधानं कुर्या इति। शेषकर्तृकक्रियेच्छाऽभिधानं कुर्वीतेति । तथाचाग्निकामो दा- रुणी मनीयादित्यस्य लौकिकवाक्यस्यायमर्थस्संपद्यते , अग्निकामस्य दारुमथने प्रामाणिकविपरीतबोधकबाध्य प्रमाणत्वम् । तत् वैदिकनिषेधवाक्येपि प्रकृतपक्षे तुल्यम् । अथ वस्तुत इष्टसाधनवामावस्वैव शब्दतः प्रतीतावप्यनिष्टसाधनावे तात्पर्यमिति चेत्- ' न विधी परदशब्दार्थ' इति हि न्यायः । प्रवर्तकवाक्यवनिवर्तकवाक्यमपि विधिरित्येव प्रसिद्धम् , अज्ञानज्ञापक पुरुष पर्यवसायिवाक्यत्वात् । अतो नार्थवाद इव मुख्यादन्योऽर्थस्स्वीकार्यः । ननु विधिशब्दां न्यायघटकः प्रवर्तकवाक्यमात्रपरोऽस्विति चेत् – एवमपि निषेधस्थलेऽनि- टसाबनाये तात्पर्य मित्यत्र किमिदं तात्पर्यम् ? न तावदविनाभावः, इष्टसाधनत्वाभाववत्युपेक्ष- गायेऽनिष्टसा बनवार वेन व्यापकत्वात् । नापि प्रानिष्कृष्टं तदुद्देशप्रवृत्तत्यं तत्-- स्वन्मते तद्- भावात् । तदुद्देशग्राहक प्रमाणाभावाच्च । अथासुरः अविद्येत्यादो मुरबिरोधि विद्याविरोध्यर्थ- प्रतीतियत अनापीटतावनत्व बरोध्यनिष्टसाधनत्वस्य स्वरसत एव प्रतीतिरस्त्विति चन्न 'सध्यनिषेत्रऽ क्रियया सह यत्र नन्' इति प्रकृतेऽभावार्थकत्वाद्विरोध्यर्थकत्वाभावात् । नानादियो । स्त्र वत्मत्त्वात् । तत्र पि समासस्थल एव विरोध्यर्थस्य स्वरसप्रतीतिः; व्यासे तु तात्पर्य चिन्तयेव । अन: प्रतिषेवस्थल इहानिष्टसाधनत्वालाभान्निषेधानुपपत्तिरेव ॥ PS] तम्माटिन वनवस्य लिङादिना साक्ष दनभिवेयत्वाचेष्टावत् अभिप्रायज्ञापनेन तस्या- नुमेयत्वमेव स्वीकार्यमित लिङदिभिरभिधेयो विधिरनुवक्तृभिन्नस्य वक्तुः प्रवृत्यादिविषयको- ऽभिप्राय एवेति । ( ननु प्रवृत्यादीत्यादिपदार्थः कः? न तावन्निवृत्तिः । तथासति विधिस्थले प्रवृत्तिविषयकोऽभिप्रायः, निषेधस्थले प्रवृत्यभावरूपनिवृत्तिविषयक इति सिध्यति । तथाच नस्य मावन न्वय इष्टो भवति । यद्यपि विधिनिषेधयोयोविधि वव्यवहारादभिप्रायप्राधान्य- मुभवत्र युक्तम् – अथ.पि प्रतिषेधस्य विध्यभावरूपत्वौचित्यात् , उपरि विषभक्षणगोचरा प्रवृत्तिर्मन ने न लिङयन नजान्वयस्यैव वक्ष्यमाणत्वान्च न निवृत्तिविषयकाभिप्रायस्तत्र लिङ इनि चन नत्यम् । ) आदिपदाद्यागादिर्धात्वर्थो गृह्यते । तेन भावनाविषयको- यागादि विषयकचा भप्रायस्तत्रतत्रोचितेष्टसाधनत्वानुमापक इति ज्ञाप्यते; प्राग्द्विविधेष्टसाधन. , ·- ..... -- . तवः कुसुमाकलिविस्तरसहिनः । प्रवृत्तिममनि । नतः श्रोताऽनुमिनोनि, नूनं दारुमथनयत्रो नेरुपाय इति । यदि- यो हि प्रयन्नो यस्याप्लेनेष्यने. स तस्यापेक्षिनहेतुः: तथा तनावगट : यथा म- में (यै ?) व पुत्रादे(जनविषयः इति व्याप्तेः। विषं न भक्षयेदिन्यस्य तु विष- मक्षणगोचरा प्रवृत्तिर्मम नेष्टेत्यर्थः । ततोऽपि श्रोताऽनुपिनाति. नूनं विषभक्षण- मावना अनिष्ट मायनम् : यद्विषयो हि प्रयत्नः कर्तुरभिमनसाधकोप्यान नेष्यते, स ततोऽधिकतरानर्थहेतुः, नथा तेनावगतश्चः यथा ममै (य? व पुवादेः क्रोडा कदमविषभक्षणादिविषय इति व्याः ।। [ra] लौकिक एव वाक्येऽयं प्रकारः कदाचिद्युद्धिपधिरोहति, नतु वैदि- केपु. तेषु पुरुषस्य निरस्तत्वादिति चेन्न- निरासहेनोग्भावात् ।। तदस्तित्वेऽषि प्रमाणं नास्तीनि चेत् - मा भूदन्यत् ; विधिरेव तावत् गर्भ इव पुंयोग प्रमाणं श्रु- तिकुमायोः किमत्र क्रियताम् ? लिडो वा लौकिकार्थानिक्रये. याव लौकि- कास्तएव वैदिकास्नएव चैषामा ' इति विप्लवंत । तथाच जबगडदशादिवदन- थैकत्वमङ्ग इति भव सुस्थः॥ स्यादेतत् । तथापि वक्तृणामुपाध्यायानामेवाभिप्रायो बेदे विधिरस्तु । कृतं स्वतन्त्रेण वक्त्रा परमेश्वरेणेति चेत् - न - पामतुवक्त। वियोः : प्रसन्न वात् । एवञ्च विधिस्थले यागो मदिष्टसाधनं माकृतिविधयवनानष्टवादिति, पेवस्वले व हनन बलवन्मदनिष्ट साधन इष्टसाधनावे सायपि मऋतिविषयावेनाभिशाप्नेष्टवा- भावदियनुमान प्रकरः। अधमत्र ततामियाकारकवादिन्छायाः निविषय वनाविषयावं यागादःवक्षतम् । अत्रेष्ट नायनाचे सतीति हेतुविशेषणमिष्टानिष्टभिसाधने उपेक्षये व्यभिचारवारणाय । सर्वत्र सामान्यमुखी व्याप्तिः ।। 7) ननु पौरुषेयलिडेोऽभिप्राया थकावेप्यपौरुषेये वेदे कथमिति चन्न -- केंद्र पौरुषत्र- निरामहेतारभावात् : पौरुषेयत्व साधकहे तोश्च प्राक्तत्वात् । किं साधकान्तरचिन्तयाः अभि- प्रायरूपस्य टिथस्यैव तत्मायक यात् । पुयोगानहीं कुमारीयमिति भवतोयते । गर्भस्तु वि- थि: योग यापयति । अतो भाना योगा कल्पनेपि स्वयं पुंयुक्त निः । ननु वैदिकतिको नाभिप्रायोऽर्थ इति चेत् ---- तर्हि लोकवेदाधिकरणविरोधः : अन्तरवाचित्ये व्युत्पत्त्यसिद्धे- रनर्थकत्वापत्तिश्चेतेि । तस्मादि छात्वेनेच्छायामेव लिडो व्युत्पत्तिरिष्टमाघनत्यानुमिनिश्चेति सिद्धमिच्छापरत्वम् । नयमनुवविवहा भवितुमर्हति; शुकपक्ष्यादिवदुचरण नूच्चारणरूपाय- यनवनामिन्छा समय भावात । केपानि दर्थज्ञानां इच्छासंभवेऽपि न सो निहुर्थः; राजक्तानु- १. प्र. 'स्था मात्रा मप्रयत्नविषयतयेष्यमाणं भोजनं मदिसाचन मिति । यति नावश्यं सामान्यमुखी व्यतिः पुत्रतिरूपस्य ममेय-विनया मदीयपुत्रादेरियर्थ उचित । अवगतश्चेन्यवानका निधन धनावद द य । अत्रापरि च मन्यत्र मयेने पाठस्स्य त् । नि- ·पधम- १०६ न्यायकुसुमाञ्जलिः याऽभ्यासाभिप्रायमात्रेण प्रवृत्तेः शुकादिवत् तथाविधाभिप्रायाभावात् । भावे वर न राजशासनानुवादिनोऽभिप्राय आज्ञा, किनाम राज्ञ एवेति लौकिकोऽनुभवः ।। [80] श्रुतेः खल्वपि - कृत्स्न एव हि वेदोऽयं परमेश्वरगोचरः । स्वार्थद्वारेव तात्पर्य तस्य स्वर्गादिवद्विधौ ॥ १६ ॥ न सन्त्येव हि वेदभागाः; यत्र परमेश्वगे न गीयते । तथाहि -- स्रष्ट वेन पुरुषमुक्तेषु, विभूत्या रुद्रेषु, शब्दब्रह्मत्वेन मण्डलब्राह्मणेषु. प्रपञ्च पुरस्कृत त्य निमपश्चतयोपनिषत्सु. यज्ञपुरुषत्वेन मन्त्रविधिपु. देहाविर्भावैरुपाख्यानेषु. उपास्यत्वेन च सर्वत्रति ।। सिद्धार्थतया न ते प्रमाणमिति चेन्न -- तद्धेतु (तोः ) कारणदोषशङ्कानिरासस्य भाव्यभूतार्थसाधारणत्वात् ।। [81] अन्यत्रामीषां तात्पर्यमिति चेत् - स्वार्थपतिपादनद्वारा, शब्दमात्रतया वादिनि हि भृत्ये नायं मृत्यस्याभिप्रायः किन्तु राज्ञ इति लोकानुभवः । अतः स्वतन्त्रववित्र- च्छा लिडर्थः । तसिद्धं वैदिक विधिप्रत्ययः स्वतन्त्रवत्रिन्छाबाची विधिप्रत्ययवालोकिकर- दित्यनुमानमीश्वरसायकमिति ।। [80] श्रुतेः खल्वषीश्वरस्सिद्धयति । पूर्व श्रुतित्वरूपहेतुनेश्वरानुमानमुक्तम् । अत्र श्रुतिः कृत्स्ना शब्दविधया तत्र प्रमाणमित्युन्यते । स्रष्टत्व विभुत्व शब्दैकसमधिगम्यविशेषवत्व प्रपंच- कर्तृत्वविशिष्टप्रपंचदोपलेपराहित्य यज्ञाराध्यत्व साधुपरित्राणाद्यर्थानकावतारशालिन्त्र विविधो. पासनाविषयत्वादिना तस्यैव सर्वत्र वर्णनात् । यद्वा श्रुतिलिंगविधयेत्र प्रमाणम् - जगत् ईश्वरसृज्यत्वाद्याकार विशिष्टं तथा श्रुतिगम्यत्वात् , यद्यथा श्रुतिगम्यं तत् तदाकारवत् , यथा या- गादीति । ननु व्यवहारा कार्यान्वित एव व्युत्पत्तिरिति तदप्रतिपादकानां पुरुषसूक्तादीन प्रामाण्यमेव नेति चेन-कार्यपरागामपि बौद्धाद्यागमानामप्रामाण्यात् कार्यपरत्वं न प्रामाण्यप्रयो- जकम् ; किन्तु भ्रमप्रम दादि पुरुपदोपराहित्यमिति तस्य साभ्यार्थकवाक्य इत्र सिद्धार्थकेप्युपनि- पदादौ सत्त्वादप्रामाण्यायोगात् । कार्यान्वित एव व्युत्पत्तिरिति गुरुमतस्यानभ्युपगमात्र । [81] ननु सत्यं सिद्धार्थबोधकत्वमपि वाक्यस्य; अथापि वैदिकवाक्यानां पुरुषप्रवृत्ति- निवृत्त्यन्यतरापर्यवसायित्वे निष्प्रयोजनावापत्त्या अन्ततस्तत्र तात्पर्य दर्थवादानां स्वार्थे तात्पर्य नास्तीति भाट्टमतं स्यादिति चेत् – अन्यत्र तात्पर्यमपि स्वार्थद्वारेव वाच्यम् । अन्यथा शब्द- स्य श्रूयमाणत्वमात्रेण अन्यत्र तात्पर्येऽव्युत्पन्नानामपि तात्पर्यग्रहप्रसंगात् , विनिगमनाविरहेण सर्वत्र तात्पर्य प्रसंगाच । अतः प्रतिपाद्यार्थद्वारेव तत्सम्बन्धिनि प्रवृत्तिनिवृत्तिगोचरे तात्पर्य वाच्यम् । अतः — यन्न दुःखेन संभिन्न ' मित्यादिस्वर्गनर कादिस्वरूपबोधकवाक्यानां विधि- घटकस्वर्गादिपदव्युत्पादकत्ववायुरुपसूक्तादेरपि कतिपयविधिगतेश्वरादिपदार्थस्वरूपबोधकत्वम् । १. स्पष्ट वापरानुक्त त्याच द्वितीयकल्पदृषणं न कृतम् ।

·स्तबकः] कुमुमा अलिबिस्तरसहितः। १०७ वा? प्रथमे स्वार्थेऽपि प्रामाण्यमेषितव्यम् तस्यार्थस्यानन्यप्रमाणकत्वात् ॥ अत एवं तत्र तस्य स्मारकत्वमित्यपि मिथ्या ।। तत्प्रतिपादकत्वेऽपि न तत्र तात्पर्य- मिति चेत् - स्वार्थापरित्यागे (गेन? ) ज्योतिशास्त्रवदन्यत्रापि तात्पर्य को दोपः ? अन्यथा स्वर्गनरकवात्यश्रोत्रियादिस्वरूपप्रतिपादकानामप्रामाण्ये बहु विप्लवेत ।। तत्रावाधनात्तथेति चेत् तुल्यम् ॥ न ताद शोऽ (गयः कचित् दृष्ट इति चेत् ---- स्वर्गादयोऽपि तथा ।। तन्मिथ्यात्वं तदर्थिनामप्रवृत्ती विधानानर्थ- क्यप्रसङ्ग इति चेत् -- इहापि तदुपासनाविधानानर्थक्यप्रसङ्गः । तन्मित्थ्यात्वे हि सालोक्यसायुज्यादिफलमिथ्यात्वे कः प्रेक्षावांस्तमुपासीतेति तुल्यमिति ।। [82] वाक्यादपि । संसर्गभेद (विशेष) प्रतिपादकत्वं यत्र वाक्यस्वमभिप्रे- तम् । तथाच यत्पदकदम्बकं यत्संसर्गभेदप्रतिपादक. तत् तदनपेक्षसंसर्गज्ञान- पूर्वकं यथा लौकिकं; तथा च वैदिकमिति प्रयोगः । विपक्षे च वाधकमुक्तम् ।। [83 याविशेषादपि---स्यामभूवं भविष्यामीत्यादिसङ्ख्या च वक्तृगा। समाख्याऽपि न शाखानामाद्यप्रवचनाहते ॥ १७ ॥ नचास्यार्थस्य लोकसिद्धत्वं, येनानधिगतार्थगन्तृत्वरूपप्रामाण्यं तत्र प्रसिद्धार्थबोधकार्थवादानामित्र न भविष्यति । अतोऽनन्यप्रमाणकत्वात्प्रामाण्यमेव । एवमेतानि पदजातानि विशकलितपदार्थ- स्मारकाण्येव, नतु विशिष्टार्थप्रतिपादकानीति कार्यवाक्यमात्रऽन्विताभिधानवादिहठवादोऽपि बाधितः, योग्यतावशाद्विशिष्टबोधस्यानुभवात् । नच प्रतिपादितोप्यर्थः तात्पर्यविषयार्थान्तरा- दरणेनोपेश्यः मानाभावात् ; कालावरूपबोधिज्योतिश्शास्त्रस्य तदनुपेक्षया तत्कालकर्तव्य. कर्मविधिशेषत्ववत् पुरुषसूक्तादेरपिं स्वप्रतिपाद्यार्थसम्बन्धिकर्तव्यबोधकविधिवाक्यशेषत्वसम्भवे- नोपेक्षणानुपपत्तेः । न चेत् - स्वर्गादिस्वरूपबोधकवाक्यानामपि स्वार्थे प्रामाण्यं मा भूत् नन्वबाधितत्वात्तजनितार्थज्ञानं प्रमेति चेत् - इहापि तुल्यम् । अस्मददृष्टत्वमात्रेणानाश्वासे स्वर्गादावपि स स्यात् । विध्यवयाय तत्रानाश्वासत्यागेऽत्रापि सालोक्याद्यर्थेश्वरोपासनाविध्य- वैयायैवम् । नन्वतथ्यमप्युपास्यं भवेत् । न, तन्मिध्यात्वे तत्सालोक्यादेरपि मिथ्यात्वापातात् ॥ [82] एवं वाक्यादपि । शब्दस्य पृथक्प्रामाण्यं तावत् प्रागेव स्थापितम् । अतो विशि- टार्थप्रतिपादकत्वं दृष्ट्वाऽनुमीयते – वैदिकवाक्यानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि वाक्यत्वात् ते ककवाक्यवदिति । अत्र वाक्यत्वं विशिष्टार्थप्रमितिजनकत्वरूपं अनाप्तवाक्यादिव्यावृत्तंसद्धेतुः। नचास्मदनूचारितवैदिकवाक्येषु साध्याभावाद्वाधः, सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धरुद्देश्यस्वात्क- रूपाद्यकालिकवाक्यमादायानुमाननिर्वाहात् । यद्वा आद्यत्वं पक्षविशेपणमस्तु । नच हेतोरप्रयोजक- त्वम् ; प्रमायाः परतन्त्रत्वादिति प्रामुक्ततया वक्तृगुण भावे प्रमितिजनकत्वायोगादिति ।। [8.3] संख्याविशेषादपि । अनुवादरूपवाक्यातिरिक्तवैदिकवाक्यगतोत्तमपुरुषार्थसंख्या वक्तृ- ·१०८ न्यायकुसुमाकलिः [पञ्चम- कार्यनया हि प्रारु सङ्ख्योक्ता, सम्पति तु प्रतिपाद्यतयांच्यते । तथाहि उत्तमपुरुषाभिहिता सङ्ख्या वक्तारमन्वेतीति सुप्रसिद्धम् । अस्ति च तत्पयोगः गयशो वेदे । ततस्तदभिहितया तयाऽपि स एवानुगन्तव्यः । अन्यथाऽनन्वय- मङ्गात् ।। अथवा समाख्याविशेषः सड्व्याविशेष उच्यते । काठकं कालाप- कमित्यादयो हि समाख्याविशेषाः शाखाविशेषाणामनुस्मयन्ते । ते च न प्रवच- नमात्रनिबन्धनाः, प्रवक्नृणामनन्तत्वात् । नापि प्रकृष्टवचननिमित्ताः; उपाध्याय- भ्योऽपि प्रकर्षे प्रत्युतान्यधाकरणदोषात् । तत्पाठानुकरणे च प्रकर्षाभावान् । कति चानाठो संसारे प्रकृष्टाः प्रवक्तार इति को नियामक इति । नाप्याद्यस्य व- क्तुः समाख्येति युक्तम् ; भवद्भिस्तदनभ्युपगमान् । अभ्युपगमे वा स एवास्माकं. वेदकार इनि. वृथा विप्रतिपत्तिः ।। [31] स्वादेतत् । ब्राह्मणत्वे मत्यवान्तरजातिभेदा एव कठत्वादयः । तद- ध्येया नदनुष्ठेयाथों च शाखा तत्ममाख्यया व्यपदिश्यते इति किमनुपपन्नम् -- मिनीति तदाश्रयवक्तसिद्धिः, काठकादिसमाख्या भायप्रवचनं बिना नान्येन निमित्तन प्रवर्तत इति तत्कर्तृनयापि तसिद्धिः । प्रयोगदच - विवादगोचरसंख्या वनगा अनुवादवा- क्यान्यवाक्यगोत्तमपुरुषोकसंख्यावात् लौकिकवदिति, काठका दिसमास्या आद्यप्रवचननि- मत्तका अन्यानिमित्तको मति मनिमित्तकायात् यन्ने तन्नेवमिति च । नच प्रवचन पात्रम्प निमित्त वर्मभवे अद्यबविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् -- यद्यध्यापनमात्रं प्रवचनम् , नहींदानो निनाध्यापकमादायापि ममाव्या स्यादिति प्रकृष्टवचनं प्रवचनमिति वनव्यम् । तत्र च :- कर्षो न शिक्षकाध्यापकोक्तस्वरवर्णाधिकस्वरवर्णवत्त्वरूपः, तथासति वक्तुस्समास्या निर्देशज्ञान- नीययशोगुण प्रनिकोटिनयाऽन्यथाकरणदोषस्यैत्रापातात् । यावदुपाध्यायोक्तमात्रानुवादे च न प्र. कपः । ननु मत्रस्य नमानस्वरवर्णप्रयोक्तःवेपि कचिदेव अद्रुतत्व विलम्बित यम्फुटत्वमधुरवादि- वचनगुणानुभवः । ईदृशप्रकर्षकं वचनं कठकलापादिमात्र इति चेन्न....अनादौ संसारे एक- कशाखाविषयपि बहबस्तादृशा इति नत्रिकस्समाख्या नियामक इति । नच तत्राद्यमादाय समावे- ति भवद्भिरसुवचम्- सर्गप्रलयानङ्गीकाराकस्यचिदाद्यत्वायोगात् । यदि नर्गाद्यभ्युपगमेन कम्य- चिदाद्यत्वमुच्यते, तर्हि सर्गारम्भप्रभृतिस्थिते वेदे पश्चात्कालिकस्य कस्यचित्प्रवतः कठवेन काठकसमास्यादर्शनस्यानुपपन्नत्वात् , यः श्रुतिस्त्रादेवाध्याय ज्ञापनीयां प्रथमतः प्रोक्तवान् , स एव कठादिरिति सिद्ध ईश्वरः ।। 1943 ननु कटोक्का माग्वेति न काटकसमाय्यार्थः; किन्तु कट ध्येया कटानुष्टेवार्था वा दाखेति । कटवञ्च नेकमात्रनिष्टम् ; किन्नु नछावा घेतमवब्राह्मणागतो ब्रह्मणत्वव्याप्यजाति- विशेष इति चन्न - वैश्य यानपिनच्छ व ध्ययनात कट-बम्ब ब्राह्मणःवव्याप्यस्य तन्छ- ...

·.. नत्रका कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः । न - क्षत्रियादेरपि नत्रैवाधिकारान् । न च यो ब्राह्मणस्य विशेषः, स क्षत्रियादी सम्भवति। न च क्षत्रियादेरन्यो वेद इयस्ति । नच कटाः काटकमेवाधीयते, त- दर्थमेवानुनिष्ठन्तीति नियमः; शाखासञ्चारस्यापि प्रायशो दर्शनात् ॥ प्रागेवं (वायं ) नियम आसीत् ; इदानीमयं विप्लवन इति चेत्-विप्लव एव तर्हि सर्वदा, कठाद्यवान्तरजातिविप्लवादित्यगतिरेवेयम् । तस्मादायप्रवक्तृवचननिमित्त एवायं समाख्याविशेषसंवन्ध इत्येव साध्विति ।। ।। श्रीः ।। खाध्यायसवा नेष्ठ वायोगात् । नहि काठककालापकादिसमाख्यातानां सर्वासामध्यवरीत्या वि. प्रविशेषविश्रान्तत्व क्षत्राद्यध्येयो वेदः कश्चिदन्योऽस्ति: येन क्षत्रादेरत्रानविकारस्यात् । नच क्ष- वाद्यवीतत्वेपि कटब्राह्मणाधीतत्वान्न काठकत्वहानिरिति वान्यम्-तथासति क्षत्रमादायापि समा- स्यान्तरापत्तेः । शाखयां कटविशेषणं हि कठान्ययोगव्यवच्छेदाय वाच्यम् । तत् क्षत्रादेरध्येतृत्वा- इयुक्तम् । ननु तर्हि कटब्राह्मणेपेतच्छाग्वान्यशाखायोगव्यवच्छेदज्ञापनेन काटकसमाख्या सफ- ट। स्यात् । क्षत्रियास्तु सह शाखान्तरमधीयत इति । तथाचेतरशाखानध्ययनविशिष्टकटकर्तृ- काध्ययनविषयत्व काटक-वमिति चन्न – बामणेरपि सह शाम्बान्तराध्ययनार्थानुष्ठानयोः कर- गादर्थबाधात् । ननु प्राक् तैरन्यशाखाध्ययनं न कृतम् । इदानीमेव तु म नियमो विप्लुत- इति चेत् अद्य नियमविप्लवस्वीकारे समाख्याविष्टयः प्राप्त एव । तत्तन्मखाध्यायिसर्व- ब्राह्मणगनत्वात्कट वादिजाते: काटककालापकाद्यनेकाध्यतृषु संकरात् काटक दिसमाख्या वि- लुत' संकीर्णा भवेदिति । नच तच्छाखाध्यायिब्राह्मण सामान्ये सा जातिर्नेष्यते; किन्तु अ- व्यशाखायोगव्यवच्छेदौचियाय तच्छाखामात्राध्यायिब्राह्मणमात्रे इति कथं विन्टव इति वा- च्यम् - इदानी मेव शाग्वासञ्चारस्वीकारे आयुरारोग्यादिपीकल्यशालिनि प्राकाले एकशाखा- मात्राध्ययनस्य दुर्वचतया सर्वदापि हि नियमविप्लव एव । अतस्तन्मात्राध्येतृगतं कठयमिति दुर्वचम् । प्रमाणाभावाच्च न कठत्वं जातिः । नच कठा इति व्यवहारः प्रमाणम् – तस्य कठमोक्तां शाखामधीयत इति कठाः इति, काठचरकाल्लुक्' ' (अ०.४ -३-१०७) इत्यनुशासनबलात्तच्छाखाध्यतृसर्वसाधारण्यात् । अतो मूलभूतः प्रवचनकर्ता एक एव मुख्य- कठवाश्रयः । ननु व्यासविभक्ततत्तच्छाखामात्राध्येतृतया कठकलापादीनां पुराणप्रसिद्धत्वात् शाखाविभागसमनन्तरकालिककठमात्रकर्तृकाध्ययनविषयत्र तत्कालिककमात्रकनुकाध्यापन- विषयत्वं वा काठकत्वमस्तु । तथाच न कठ ईश्वर इति चेन्न .... ईदृशाल्पशनयर्वाचीनपुरु- षमादाय प्राचीनवैदिकसमाख्यानिर्वचनायोगात् । तस्मात्यन्तराभावादीवर एव तत्तच्छाखा- ध्यापनौपयिकशरीरपरिग्रहः कठकलापादिपदवाच्यः; शाखाविभागानन्तरमध्यापकेषु कठादि- व्यपदेशस्तु पुराणकृतः तादृशेश्वरगतगुणयोगादौपचारिक इति । तस्मादाय प्रवचनमेव निमि- !! श्री: ॥ तमिति तस्यान्यत्र बाधादीश्वरसिद्धिरिति ।। इति द्वितीययोजना ॥ . 28 ·पञ्चम. र्य . । ११० न्यायकुसुमाञ्जलिः [3] स एवं भगवान् श्रुनोऽनुमितश्च कश्चित् साक्षादपि दृश्यते प्रमेयत्वादे त्वात् घटवत् ।। ननु तत्सामग्रीरहितः कथं द्रष्टव्यः? सा हि बहिरिन्द्रियगी मनोगी या तत्र न सम्भवतिः चक्षुरादेनियतविषयत्वात् ; मनसो बाहरस्वा तन्न्यात् । तदुक्तं, ' हेत्वभावे फलाभावा' दित्यादि - न कार्यकव्यङ्गयायह स्सामग्र्या निषेदुमशक्यत्वात् ।। [si] अपिच दृश्यते तावहिरिन्द्रियोपरमेऽपि असन्निहितदेशकालार्थसाक्षा स्कारः । न च स्मृतिरेवासौ पटीयसी, ' स्मरामि' 'स्मृतं' वेति स्वप्नानुसन्धाना- भावात् : पश्यामि, ' ' दृष्ट' मित्यनुव्यवसायान् । नचारोपितं तत्रानुभवत्वम् : अवाधनात् । अननुभूतस्यापि स्वशिरश्छेदनादेवभासनाच्च।। स्मृतिविपर्यासोऽसा- चिति चेत् - यदि स्मृतिविषये विपर्यास इत्यर्थः, तदाऽनुमन्यामहे । अथ स्मृता वेवानुभवत्वविपर्यासः इति; तदा प्रागेव निरस्तः।। न च सम्भवत्यपि। न ह्यन्ये. [35] एवं पञ्चभिस्तबकैः विशिष्य च पञ्चमेन कार्यत्वादिभिस्समास्याविशेषान्तेहेतुभिः श्रुति- स्मृतीतिहासादिश्रुतो भगवान् यथावदनुमितः । सोऽयं कतिपयदृश्यश्च प्रमेयत्वाहाच्यवाद्वस्तु- त्वाद्धटवदिति । ननु हेतुरयं, ईश्वरो न दृश्यः प्रत्यक्षसामग्री राहिल्यादिति सत्प्रतिपक्षितः । सामग्रीराहित्यश्च बहिरिन्द्रियवटितसामध्यभाव मनोघटितसामग्र्यभावरूपविशेषाभावकूटानुमेय मिति चेन्न - दृश्यत्वानुमानस्य दर्शनसामग्र्यनुमानेपि तात्पर्यात्सामग्रीराहित्यस्यासिद्धत्वात् ।। [30] ननु विशेषाभावकूटस्य सामान्याभावव्याप्यत्वध्रौव्यात्कथं तदसिद्धिरिति चेत् - मनोवाटतसाम सत्याविशेषाभावकटमेवासिद्धम् । ननु मनसरस्वात्मतत्समवेतातिरिक्तविषय स्वातन्त्र्याभावा कथं मनोबिटितसामग्रीसत्वमिति चेन्न – बाह्य पदार्थषु बहिरिन्द्रियव्यापारा- भावकालाप स्वप्ने मनसः प्रवृत्तिदर्शनाहिस्वातन्त्र्याभावामिद्धेः । तथाच स्वप्न इवानाशि सहकार्यन्तरविशिष्टं सत् मनः अन्यविषयं प्रत्यक्षमपि जनयंत् । तथाहि व्यवहितविप्रकृष्टान भूताधिनामर्थानां साक्षात्कार स्वन्ने मनसा भवति; तत्र बहिरि न्द्रियाणामसामदिव्यापृत- त्वाच्च । नच स्वप्नस्य साक्षात्काररूपत्वाभावादनुभूतस्मृ तिमात्ररूपत्वात् केवलं दृढतरसंस्कार- साध्यतया भावनाबल जप्रत्यक्षस्येव पीयस्त्वमात्रेण प्रत्यक्षवदवभासादृष्टान्तासिद्धिरिति वाच्यम्- स्मरामात्यनुव्यवसायस्य. स्मृतमित्यनुसन्धानस्यचाभ वात् , स्थादिकं पश्यामीति स्वप्नद शायामनुव्यवसायस्य, स्थादिकं दृष्टमिति जागरितावस्थायामबाधितानुसन्धानस्य च सत्त्वेन साक्षात्कारत्वस्यावश्यकत्वात् । नहि जाग्रहशायामप्यबाधितस्य साक्षात्कारत्वस्यारोपितत्वे प्रमा- णमस्ति । स्मृतित्वञ्चायुक्तम् अननुभूतस्यापि ग्रहणात् । नन्वसंभावितस्य स्वशिरच्छेदस्य ग्रहणं विपर्यासरूपमेवेति चेत् - सत्यं, परशिरश्छेद एवानुभूतस्स्वशिरसंबन्धितया गृह्यते; तथापि तत्र साक्षात्कारतारूपमनुभवत्वं गृह्यमाणमबाधनादनारोपितमति नास्य स्मृतित्वम् । C. ..

·स्तबकः] कुसुमा अलिविस्तरसहितः । नाकारणाध्यवसितोऽन्येन ज्ञानावच्छेदकनयाऽध्य वसीयते । तथाच स घट इत्यु- त्पन्नायां स्मृतौ भ्राम्यतस्तै घटमनुभवामीति स्यात् , न विमं घटमिति । नायं घट इति स्मृतेराकारः । तस्मादनुभव एवासो स्वीकर्तव्यः ।। [37] अस्ति च म्बमानुभवस्यापि कस्यचित सत्यत्वम् . संवादात् । तच्च काक तालीयमपि न निनिमित्तम् । सर्वस्वग्मज्ञानानामपि तथात्वप्रसङ्गात् । हेतुश्चात्र धर्म एव । स च कर्मजवन योगजोऽपि योगविधरवसे यः; कर्गयोगविध्योस्तुल्ययोग- क्षेमत्वात् ।। तस्मात् योगिनापनुभवी धर्मजत्वात् प्रमा, साक्षात्कारित्वात् प्रत्य- क्षफलं; धर्माननुगृहीतभावनामात्रप्रभवस्तु न प्रमेति विभाग इति । अतस्तत्सा- मग्रीविरहोऽसिद्धः ।। [SS] तथापि विपक्षे किं वाधकमिति चतु-ब्रह्मणी वदितव्ये ' इत्यादि योगविधिवैयर्थ्यप्रसङ्गः, अशक्यानुष्ठानोपायोपदेशकत्वात् । न चासाक्षात्कारि- ज्ञानविधानमेतत् ; अर्थज्ञानावधिनाऽध्य पनविधिनैव तस्य गतार्थत्वादिति ।। किञ्चासंभवादपि नास्य स्मृतिःवम् - तं घटमनुभवामीति स्मृत्वाकारोल्लेख हि स्मृतित्वम् । यद्धि येनाकारण गृहीतं तस्य तेनाकारणानुव्यवसायविशेषणतया भानं भवति । नहि स्मृतौ तत्वेन गृहीतमिदनत्वेनानुव्यवसायविशेषणतया भासेत । अत इमं घटमनुभवामीति स्वप्नानु- व्यवसायः स्वप्नस्य स्मृतित्वं वारयतीति ।। [87] नवस्तु स्वप्नस्य भ्रमत्वादापसहितमनस्सामग्र्या इन्द्रियनिरपेक्षं बाह्य प्रत्यक्ष नन- कत्वम् । अतएवेन्द्रियासनिकृष्टरजतप्रत्यक्षमपि शुक्तो घटते । तथाचेश्वर प्रत्यक्षमितिहेतु- मनस्सामग्रीरहितत्वान यथावत्प्रत्यक्ष्य इति चेन्न – बहूनां भूतभाविनामनां यथावदेव स्व- प्ने कदाचिद्ग्रहणः स्वःनसामान्यस्य भ्रमत्यायोगात् । ननु भाव्यर्थानुभवास्थाने भवन् वर्तमा- नतयाऽथ भासयति । तस्माद्भमत्वमेवेति चेन्न-तत्र वर्तमानवांशस्यावास्तवात्रेषि, लोके प्रत्य- क्षसामान्यस्य वर्तमानवस्ववगाहितया तन्न्यायेनात्रापि वर्तमानत्वस्य स्वयं कल्पितत्वेपि वस्तु- प्रत्यक्षभ्रमत्वस्य दुर्वचत्वात् । अतस्तत्र दोषस्य हेतुत्वायोगात् हेत्वन्तर भावाच पूर्वकर्मजन्या धर्म एव हेतुर्वक्तव्यः । तथाच स्वप्ने कर्मजस्येवेश्वरादिप्रत्यक्षे योगजस्य धर्मस्य मनस्सहका- रित्वसंभवात्सामग्रीराहित्यमसिद्धमिति ॥ ESS ननु दृश्यत्वसाधक प्रमेयत्वादिहेतोरप्रयोजकत्वमिति चेन्न - दृश्यत्वास्वीकारे 'द्वेव- ह्मणी वेदितव्ये' इति जीवेश्वरयोगविधिवैयर्थ्यमित्यनुकूलतर्कसद्भावात् । नचात्रोक्तं वेदनं वाक्यार्थज्ञानमात्रम् - तस्याध्ययनविधिसिद्धत्वात् । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति विधिर्हि दृष्टफल- संभवेऽदृष्टकल्पनायोगादर्थज्ञानसाधनीभूतस्वाध्यायोद्देशेनाध्ययनविधायक इति भवन्मतम् । अ- तः द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति वाक्यान्तरानुरोधेन श्रवणमननाति.

·- . ११२ न्यायकुसुमाञ्जलिः पश्चम- एतेन परमाण्वादयो व्याख्याता इति ।। [89] नदेनमेवम्भूनमधिकृत्य श्रूयते – ' न द्रष्टुर्दष्टेर्विपरिलोपो विद्यते' इति, 'एकमेवाद्वितीय ' मिति, ‘पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण ' इति, द्वे ब्रह्मणी वे- दितव्ये परश्चापरमेव चे 'ति. 'यज्ञेन यज्ञमयजन्न देवा' इति, (यज्ञावै देवा इति) यज्ञो वै विष्णु' रित्यादि । स्मयते च -- गी. 'सर्वधर्मान परित्यज्य मामेक शरणं व्रज' इति. 'मदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गस्समाचर' इनि, 'यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः' इनि, 'यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते' इत्यादि । अनुशिष्यते च साङ्क्षयप्रवचने ईश्वरप्रणिधानम् । तमिमं ज्योतिष्टोमा- दिभिरिष्टैः, प्रासादादिना पूर्तेन, शीतातपसहनादिना तपसा, अहिंसादिभिर्यमैः, शौचसन्तोषादिभिर्नियमः, आसनप्राणायामादिना योगेन महर्षयोऽपि विविदि- पन्ति । तस्मिन् जाते सर्वमिदं ज्ञातं भवतीत्येवं विज्ञाय श्रुत्वैकतानस्तत्परो भवेत् । यत्रेदं गीयते—' मन्मना भव मद्भक्तो पदयाजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्यै वमात्मानं मत्परायणः ' ।। 'भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्व- भूतानां ज्ञात्वा मां शान्ति मृच्छति ' इति ।। रिक्तं ध्यानरूपं दर्शनोपायमयं विधत्त इति । नन्वेवमपि परमावादावतीन्द्रिये साध्याभावचति हेतुमत्त्वाव्यभिचार इति चन्न -- योगजधर्मस्य सर्वसाक्षाकारहेतुत्वप्रतिपादकशास्त्रवलेन पर- माण्वाद्यपि पक्षीकृत्य साध्यसाधनाद्वयभिचाराभावादिति ।। 89] सोऽयं लाघवप्रमाणसिद्धेकत्वनित्यज्ञानादिः परमात्मैव, अनायिज्ञानसंपन्नः स्वर- जातीयेश्वरान्तररहितः इन्द्रियानधीनसर्वविषयकानादिसाक्षात्कारशाली जीवातिरिक्तस्सर्वजीव- समाराध्यो विभुर्विष्णुनामेति श्रूयते । गीयते च तस्यैव भगवतो वासुदेवस्य सर्वजनप्रपत्तव्यःवं, मदर्थमित्यादिना फलाभिसन्धिरहितकर्मसमाराध्यत्वं, यज्ञार्थादित्यादिना विष्ण्वकर्मातिरि- क्तानां कर्मणां बन्धकत्वं, यज्ञायेत्यादिना विष्णुप्रीत्यर्थकर्माऽऽचरणस्य सञ्चितसर्वकर्मबन्धवि- लयहेतुत्वञ्च । एवं कर्मयोगसमाराध्यस्येश्वरस्य साविककर्माचरणनिर्मलीकृतेन मनसा भाव- नमपि पातञ्जले प्रसिद्धम् । ईश्वरप्रणिधानाद्वे ' त्यारभ्य तजपस्तदर्थभावन' मित्यन्तेन प्रणवजपविशिष्टेश्वरभावनरूपस्य, 'तपरस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोग' इत्यादिना सर्व- कर्मणां तस्मिन्नर्पणरूपस्य च प्रणिधानस्योक्त वात् । एवमत्र 'इष्टापूर्त बहुधा जातं जा- यमान विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः ' 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ' यस्मिन् विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवती' त्यादयः श्रुतय एतदुप- हणभूतास्स्मृतयश्च भाव्या इति । इष्टं यागादिः पूर्त प्रासादापरपर्यायदेवालयादि । १. इदं वाक्यंक्वचिन्नास्ति। २ अष्टाङ्गयोगे आसनांदोगानुष्ठानकालमात्रोपयोगाद्यमादितोविशेषः। , . .

·३ . . स्तबकः] कुसुमाञ्जलिविस्तरसहितः। ११३ [90] इत्येवं श्रुतिनीतिसंप्लवजलै योभिराक्षालिते येषां नास्पदमादधासि हृदये ते शौलसाराशयाः । किन्तु प्रस्तुतविमतीपविधयोऽप्युच्चैर्भवच्चिन्तकाः काले कारुणिक त्वयैव कृपया ते भावनीयो नराः ॥१८॥ अस्माकं तु निसर्गसुन्दर ! चिरावेतो निमग्नं त्वयी त्यद्धाऽऽनन्दनिधे! तथापि तरलं नाद्यापि संतृप्यते । तन्नाथ! त्वरितं विधेहि करुणां येन त्वदेकाग्रता याते चेतसि नाप्नुवाम शतशो याम्याः पुनर्यातनाः ॥१९॥ इत्येष नीतिकुसुमाञ्जलिरुज्ज्वलश्रीयद्वासयेदपि च दक्षिणवामको (गौ) द्वौ । नो वा ततः किममरेशगुरोर्गुरुस्तु प्रीतोऽस्त्वनेन पदपीठसमर्पितेन (पणे?) ॥२०॥ इति न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनविरचितं [90] इत्येवमिति । इति पञ्चस्तबकानुषा । एवं उक्तप्रकारेण । श्रुतिनीतिसंप्लवेत्य- नेन 'प्रमाणानि प्रमेयमभिसंप्लवन्ते उत व्यवतिष्टन्त' इत्यत्र एकप्रमेये नानाप्रमाणसमावेशरूप- रसंप्लवः, तथा श्रुत्युपष्टव्धतयाऽनुमानस्य, तर्कानुगृहीततया श्रुतेश्च प्रकर्षो दर्शितः ! प्रस्तुतेति । प्रस्तुतशिलामयहृदयपुरुषविरुद्धाचरणा इत्यर्थः । अपिश्चिन्तकत्वरूपविशेषणसमु वये। ये पुन- स्साधवस्तेऽनुग्राह्या इति विशिष्टार्थः । यद्वा प्रस्तुत उक्तो विरुद्धप्रकारो येषां तादृशा अपि । अपि- विरोधे । काले प्राचीनयदृच्छासुकृतलवायत्तपुण्यजन्मसंपत्तिकाले; अथवा आपत्तिकाले | बया केवलं कृपया उच्चैर्भवचिन्तकत्वेन भावनीया: चिन्तकनिर्विशेषं परिपाच्या इति कवेः कामायकलि. ता प्रार्थना।। निसर्गसुन्दरेति निर्मलत्वं, निर्माणकायाना मिच्हागृहीतानां सौन्दर्यमेव वा विव- क्षितम् । आनन्दनिधे इति स्वाभाविकसुखाभिव्यक्तिपक्षादरणं वा । तर लमित्यस्य चेतो विशेष्यम् । याम्याः यातनाः नरकबाधाः नाप्नुवामेति । दक्षिणः अनुबलः; वामः प्रतिकूलः । वामगेति वा पाठः । प्रतिकूलगामीत्यर्थः । उभयविधावपि जनौ कुसुमाञ्जलि. रयमञ्जलौ स्थितः केतक्यादिकुसुमं वस्त्रमिव वासेयत् , मननहेतूनां बहनामुपन्यसनादीश्वरे दृढतरं संस्कारमुत्पादयेदिति, नोत्पादयेदिति वा यत् ततः किमिति । सेश्वरवादिना निरीश्वरवा- दिनाञ्चेश्वरे धिय स्थापयेद्वा, यद्वा सेश्वरवादिभिः, किमत्र नृत्नमुक्तमित्युपेक्षाकरणसंभवात् ईश्वर प्रकारनिरूपणपद्धतेविषमत्वचिन्तनाच्च, निरीश्वरवादिनां निरवधिकपङ्कलिप्तानामेतत्तन्वग्रहा संभवाच्च न वासयेत् - उभयथापि न नः किञ्चिदिति । अमरेशगुरोरिति । इन्द्रगुरोः १. प्र० शैलसारः पाषाणं लौहं वा । तद्वदाशयो येषां ते '। २. प्र. 'भावनीयाः शङ्काकलङ्कशून्याः कर्तव्या इति। ३. प्र 'तृपेः कचित्सकर्मकत्वात्कर्मकर्तरि रूपम्' इति । ४. अयं क, २ पाठः । प्र. 'यत समर्पणं तेने 'ति । -- - , ·न्यायकुसुमाञ्जलिः [पञ्चम. न्यायकुसुमाञ्जलिप्रकरणं संपूर्णम् ।। ॥ ॐ तत्सत् । ब्रह्मार्पणं भवतु । शुभमस्तु । श्रीरस्तु । वृहस्पतेर्गुरुर्ब्रह्मा । यहा छान्दाग्ये प्रजापतिविद्यायामिन्द्रविरोचनयोश्चतुर्मुखोपसंपत्तेः इन्द्रस्य तत आत्मविद्यासंपत्तेश्च श्रुततया इन्द्रगुरुब्रह्मा, तस्य गुरुः, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व ये वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मा ' इति श्रुतो भगवानिति । लौकिककर्मरूपं वा शास्त्रविहि- तमननरू वा प्रबन्धनिर्माणं, यत्करोषीति गीतोक्तरीत्या भगवतेऽर्ययति पदपीठेति ॥ इत्थं श्रीशैलमणिश्रीनिधिकृपयेह पञ्चमं स्तबकम् । पूर्वोत्तरतन्त्रादौ प्रथितः श्रीवीरराघवो व्याख्यत् ॥ मच्चक्रवर्तिकुलभूः उत्तमनल्दर तथोत्तमूरिति च । काची प्रान्तेऽभिजनः ख्यातो यस्यैष विस्तरं व्यधित ।। जयति जगदादिहेतु जयति तदाज्ञा श्रुतिर्हिता जगताम् । न्यति च दर्शिततदुभयम हेमौदयनः प्रबन्धोऽयम् ।। ज्यावन्यन्नमस्तोङ्गकार्षिरसप्रदः । श्रीवीररायवीयोऽयं कुसुमाञ्जलिविस्तरः ।। न्यायाच योदयनरचितं नीतिपुष्पाञ्जलिं कदशको बोढुं तदिह महिताद्वार्धमानात्प्रकाशात् । बुध्वाऽध्याय व्यवहिनमनः भूरिकृत्वोऽथ तत्त्वं सचित्यैवं व्यरचयमिमं विस्तरं सर्वहृद्यम् ॥ मालयन लभ्यापि कथञ्चिदानीद्वयाख्या तृतीयस्तबकान्तलब्धा । य बांधनी मूलविशुद्धघाठमलम्भयत्सा बहुलं विशिष्य ।। व्याख्यांशसंक्षेप विशेषचिन्ताव्यतः प्रकाशस्स तु वार्धमानः । विचारही नानि वचोऽर्थवक्त्री सा बोधनी वारदराज मूक्तिः ॥ चिन्तनलाध्यतमप्रबन्धप्रचारबद्धादरवानमित्थम् । नुबेत्ररूपं बहुमव्यमेयं व्याख्यान मेतामफलं विधत्ते ।। मनधिगतमनुक्तं यत् परैस्तरच भूरि प्रकटयितुमिहेवं कर्तुमेत सुबोधम् । कायमहमिथं बिस्तरं वामलश्रीहयमुखशुभवीक्षोलामवश्याखिलात्मा ।। कस्बालच्चक्रवर्ती बिनत बहुगुरुश्चक्रवार्य जो योऽ न्ट मेट्मङ्गातनूजः कृतविविधकृतिः श्रीशदृष्टयाऽऽप्तवासः । श्रीशैलेोपत्य काश्रीपदपुरि स नभस्तर्कवस्वज (१८६० ) मेये प्रवान्यनं शकाब्देऽर्पयति भगवते पूरयित्वा क्रमेण || .... || इति कुसुमाञ्जलिविस्तरस्संपूर्णः ।। ... श्रीरात ठात ·. उत्तरभाग टिप्पणीपरिशिष्टम्। १९. पु. महाव्रतीया इति । बोधन्या (काशीराजकीय संस्कृत पुस्तकालय मुद्रिद पुस्तके ३१ पुटे) यदाह महाव्रतः-कुसुमे बीजपूरादेर्यलाक्षाद्यवसिच्यते । शक्तिराधीयते तेन का चित्तां कि न पश्यसीति' इति श्लोक उपात्तः । सर्वदर्शनसंग्रहे आहेतदर्शने एतश्लोकात्पूर्व, 'यस्मिन्नेव हि संताने आहिता कर्मवासना । कलं तत्रैव बध्नाति कापस रक्तता यथा ॥ इति श्लोको दर्शितः । एवमेव चेन्श्लोकक्रमः, तर्हि उत्तरदलोकस्य संतानविषयकतया क्षणसंतानवादि बौद्धमतोपपादकत्वे महावतो बौद्ध इति ज्ञायते । न्यानलील वयां ७२, ७३ पुटयो: महावत- श्लोका अन्येप्युपात्ताः । सोऽयं कविः पद्यरूपेण किञ्चिद्ग्रन्थकृदित्यूह्यते । एवञ्च महामाया- स्तदनुयायिनः । परन्तु मीमांसकसंमतज्ञाततामबलम्ब्येह मूले विचारविधानादिदं प्रकरण बी- द्धमीमांसकोभयग्रहणेन व्याख्येयमित्यालोच्य विस्तर तदनुगुणं व्याख्यातम् । ३५. पु. हेतुव्यावृत्तिरिति हेतुव्यावृत्ति प्रभावः सहेतुकत्वाभावः । कर्तृव्यावृत्तिस्सक- र्तृक वाभावः - शरीररूपहेतुव्यावृत्तिइशरीरहेतुकावाभावः । १०६ पु. रुद्रेषिति । रुद्रनामकाः वंदभागा: प्रसिद्धाः। १०६ पु. मण्डलब्राह्मणेपिति । शुक्लयजुर्वेदमाध्यन्दिनशाखाशतपथा- न्तर्गतं मण्डलब्राह्मणाभिधानं त्रयीमयसूर्यरूपप्रतिपादकम् । अत एव शब्दब्रह्मत्वेनेत्युक्तम् । पदेतन्मण्डलं तपतीति मण्डलव ह्मणारम्भः । १११ पु. काकतालीयम् - "दृच्छिकम् . यदाकदाचिदेव भवत् । ११२ पु. सायप्रवचन इति । यद्यपि सायसूत्रमपि एतन्ना- मकम् . अथाप्यत्र पातञ्जलयोगसूत्रमेव विवक्षितम् , विषयानुरोधात् । अस्यापीदं जामेति तत्तत्पादनामनिर्देशिनोऽन्तिमवाक्यादवगम्यते। उत्तरभागकारिकासूची। ८. परस्परविरोध १९३ २२. अवच्छेदग्रह २३४ ७. प्रवृत्तिः कृतिरेवा ७३ ९. साधर्म्यमिव १९५ २३. प्रत्यक्षादिभिरेभि २४६ ८. इष्टहानेरनिष्टाते ७५ १९७ १. अध्यातरधिक १ ९. कृताकृतविभागेन ७७ ११. सादृश्यस्या १९८ २. स्वभावनियमा १२/१०. भावनैवडि १२. श्रुतान्वयाद १९९ ३. अनेकाननाद १३ ११. आक्षेभ्ये ८२ १३. अनेकान्तः परि २०५ ४. अर्थेनेव १४ १२. अतिप्रसंगान ८९ १४. नितिशक्तेः २१२ ५. २१२ ५. मितिस्सम्यक २८/१३. असत्त्वादप्र १५. यस्तदूषणा २१५ ६. साक्षात्कारिणि ३१.२४. हेतुत्वादनु १६. नप्रमाणमना २२२ १. कार्याऽऽयोजन ३३ १५. विधिवक्तुर १०४ २. न बाघोस्योपजी १६. कृत्स्न एव हि १०६ १८. हे.वभावेफला २२३. ३. तर्काभासतया ४७.१७. स्यामभूर्व १०५ १९. अनियम्यस्य २२४ ४. स्वातन्त्र्ये जडता ५११८. इत्येवं २०, प्रतिपत्तेरपारो २३० ५. कार्यवानिरुपा ५७.१२. अस्माकं तु २१. प्रतियोगिनि २४० ६. उद्देश एव ६६२०. इत्येषनीति ? वस्तुतः प्रबोधचन्द्रोदये द्वितीयाङ्कतृतीयश्लोकदर्शनादयं महावतो मीमांसक इति निश्चीयते। . १०. संबन्धस्य o १७. नचासौकचि ·ii शोध नि का " " " २९ विशेषतो पु. प. शुद्धम् . पु. प. शुद्धम. प. शुद्धम् . २०२. ३० प्रत्यक्षशाब्द ४६. २ सिध्द्यत्येवेति ८२. ६ समाश्रयेदिति २१२. १२. ऽनुवादभूतः २४ जन्यं बुध्द्या १६ स्यौत्सर्गिको २१६. २ विपरीतक ५१.२३ आयोजन २४ ननु चैत्रः २८ संगतेश्चीकरण ५२.२६ विवभक्षणा ,, २५ आख्यातन २१९. १३ एवेति ५५. १७ सर्वशरीर ८३. १३ व्यापारवं २० बलात्स्म .५७. २० पुरुष १६ धर्मधर्मिणो २२०, १ वक्तवावच्छे .६०. ३ नह्यस्मदादीनां ८५. २४ गार्यशब्दा २२४. ७ तमापा , २६ नापेक्षितमिति २५ गार्यत्वज २२५. १९ व्याप्यत्वरूप २० पौरुषेय ८६. ८ पूर्वव्यवहार २२९. १६ संपादनादिति ६२. २३ योजकः क २३०. ३ व्यतिरेकाभ्या ६५. १३ तर्हि २ यत्नवानित्यनेन १४. ६ विषयविशेषणमेव २५ तत् सपरिमाण १५ प्रतीत्यर्थमपि १७. १ कथमन्द्रियको ६७.१५ भास्वमि २३ प्रवृत्तीच्छयो २०. २९ अनीतत्वादिति॥ १८ उद्देश्यमिति ८८.११ त्वप्रसङ्गात् २५. ६ गारिक कथ २१ परत्वायोगायत्त २५ प्रत्यक्षमपि ६८.१४ चेह प्रदेशे २६,१७ तयैव ६९. ५ स्वीकरणीयम् ,, २३ प्रथमपुरुषेणे २७ (अत्र सप्तमीपङ्गिः प्रथ. १, १६ तत्परत्वम् ८९. १८ संकल्पो वा मपतित्वेन, प्रथमा च २५ श्रय एवं वक्तति २६ मितीचव द्वितीयत्वेन पाटयेति ।। ७१. १ कश्चार्वा ९१. ४ धूम इव ३६. २८ कञ्चन २५ श्रुत्यादिषु ९२. १६ स्यात् - ३९.२५ व्यापारापेक्ष ७५.२१ कृतिने २८ तीष्टकल्पनम् २७ चेतनानाधिष्ठित. ७७. २१ व्यवहरन्ति ९३. २८ मन्तरा न ज्ञयं भव १२. ९ इन्द्रियाश्रयगत ७८. ११ फलानुगुण (ण्य?) ९४. १९ धनत्वमनु १८ रूपसाध्य ७९. १६ स्वारसिके ९५. २३ तद्वयापारकत्व २३ प्रसिध्द्यभावा ,, २९ कतारं प्रति अप ९६.१७ नास्तिकमीमांसका ४३. ९ कार्यनिष्पादनेन ८०. १५ प्रत्यययोः २४ निरस्तम् ४५. १५ ईश्वरो ८१.२४ यत्रोभयो ९८.२९ प्रवर्तनात्वन १६. १ आत्मलामा २८ विरोधन्यायश्चैव १०५.५ ॥ १४ ॥ १४ पुनमक्तम् " , १४ प्रवर्तकत्व ·भू मि का . - संवत्सरयादारभ्य प्रन्यमानेन परदेशीयपारस्परिकसंग्रामेण पत्रादिकमधिकमूल्यमल- भ्यश्च संवृत्तमिति ग्रन्थमुद्रण एव सुबहु व्ययितवता मया किञ्चिदेव संप्रति निवेद्यते । अस्य न्यायकुमुमाञ्जलिपकरणस्य प्रणेता न्यायाचार्यः श्रीमानू उदयनः तत्पश्चात्तनैस्सर्वैरपि तार्कि- कैस्समकण्ठमाचार्यपदेनाभिष्टतस्तथा किल सुप्रसिद्धः, यथा परमपिबोधायनादिप्रचारितस्य भग- वद्वादरायणसिद्धान्तस्य विशिष्टाद्वैतस्य प्रतिष्ठापकैः परस्सहस्रप्रचण्डपण्डितपरमैकान्तिबृन्द- वन्दितपदारविन्दैः जगद्गुरु श्रीभगवद्रामानुजाचार्यचरणैः : स्वपरमान्तरङ्गशिष्यः श्रीमान् (किड- म्बि आञ्चान्) प्रणत'र्तिहरो वेदान्तोदयनबिरुदेन मानितः, 'यथा न्याये स उदयनः, तथा वेदान्तेऽयं अनन्यसामान्य वैशिष्ट्यं लभत ' इत्यभिसंधाय । एतद्विरुदप्रदर्शनश्च स्वयं श्रीम- निगमान्तमहादेशिकरण्यकारि श्रीमति रहस्यत्रयसारेऽन्ते, 'इति यतिराजमहानसपरिमलपरिवाह- वासितां पिब । विवुधपरिपन्निषेव्यां वदान्तोदयनसंप्रदायसुधाम्'॥ इति । यद्यपि श्रीमन्निग- मान्तमहादेशिकाः, तदा चार्याः न्यायकुलिशनिर्माता रः श्रीवादिहंसाम्बवाहायचोदयनाशयं तत्र तत्रानूद्य खण्डयन्ति, तथापि ततो भूयस्तमाद्रियन्तेऽपि ।। अस्य स्थितिकालः, एतकृतलक्षणावलीग्रन्थान्तगत 'ताम्बराङ्कप्रमितेर गतेषु श- कान्ततः । वर्षे दयनश्चक्रे सुबोधां लक्षणावलीम् ' ।। इति श्लोके ९०६ शकाब्दे अनेन लक्षणावल्याः कृतत्वनिर्देशारस्पष्टमेव ज्ञापते । अपच मीमांसकमुर्धन्यापार्थसारथिमिश्रादर्वा- चीन इति तृतीयस्तबके अनुमानार्थापत्यादिपू तादृष्ट पद्धतिपरिहरणात् , पञ्चमे तदभिमताभिधा- विधिपक्षस्य विशिष्य खण्ट नाचावसीयते । अयं शब्दप्रमाणविषये प्रामाकरमतखण्डनावसरे प्रकरणपश्चिकाकार शालिकानाथ, गोडमीमांसकस्ये ' ति परिहसतीति अयं न गोड स्स्या- दिति तय॑ते । दीधितिकारश्रीरघुनाथशिरोमणिकालादारभ्यैव वङ्गदेशेषधिकस्तर्कप्रचारः; ततः प्राक्तु मैथिलदेश एवेति हेतोरुदयनोपि मैथिल एवेति मन्यन्त । पुराणवचनमपि तत्रानुकू- गौडत्वेन शालिकानाथपरिहसनात्पश्चगौडविलक्षणो द्राविडोऽयं मिथिलां प्राप्त इत्यपि सं- भावयेयुः । अस्मै च बौद्धादिबाह्यनिरासिने जगन्नाथः पुरुषोत्तमः स्वालयकवाट स्वयमेव विघटित विधाय स्वसेवा कदाचिददादिति तत्पुराणगता कथा अस्य महात्मनो भगवत्प्रावण्यातिशयं दर्श- यति । न्यायवार्तिकपुस्तकभूमिकायां भविष्यपुराणत्रिंशाध्याय उद्धृतो द्रष्टव्यः । कुसुमाञ्जल्या- दिगतश्लोकदर्शनेऽयं विशिष्य शिवभक्त इति बुध्येत । तार्किकसरण्या तु, तदा तदा कार्यार्थवि- चित्रशरीरपरिग्रहसंभवेपि स्वभावतोऽशरीर एवेश्वरः, ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपाणि सृष्टिस्थितिसंहारवि. शेषार्थमिति नास्य क्वचिनिर्भर इति मन्यते । अत एव वासुदेव विषयाणि गीतावचनानि बहुलं भगवत्प्रशंसाय पञ्चमादौ स्तबके उदाजहार । अयं विष्णोरंश इति पूर्वदृष्टपुराणवचनम् । लम् ।

·li - , अस्य मतम् । यद्यप्ययं कुसुमाञ्जल्यारम्भे । शुद्धबुद्धस्वभाव इत्यौपनिषदा' इति अद्वैतमतं सर्वमतप्रस्तावे प्रथमं दर्शयति । पञ्चमस्तबके, प्रपञ्च पुरस्कृत्य निष्प्रपञ्चतयोपनिषत्सु इत्याह । द्वि ये, ब्रह्मपरिणतिरिति भास्करगोत्रे युज्यत इति भास्कराद्वैतेऽनादरमाविष्करोति । आत्मतत्त्वविवेके, 'न ग्राह्यभेदमवधूय धियोस्ति वृत्तिः तद्वाधने बलिनि वेदनये जयश्रीः (५२९) इति अद्वैतमतस्य बलित्वं जयश्रीमत्वं च मुक्तकण्ठं कीर्तयति । अथापि नायमद्वैती, यतः स्वातन्त्र्येण प्रवर्तितेपि कुसुमाञ्जलौ आत्मतत्त्वविवेके व सर्वथा न्यायनयमेवानुरुध्य सर्व स्थापयति । अद्वैतश्रवणमेव सम्यगियध्यवस्यन कथं हि न्यायनयेन श्रवणानन्तरभाविमननं निरूपयेत् ? तृतीयस्तबके च 'सर्व मिथ्या भविष्यतीति वाक्यव' दिति अनतिप्रसङ्गेपि मिथ्यात्व- पक्षं दूषयति । एवमात्मतत्त्वविकेऽपि । विशिष्टाद्वतिमर्यादां मनसिकृत्येव च कचिदाह — सर्वावे. शनिबन्धनश्च सर्वतादात्म्यव्यवहारः, आत्मैवेदं सर्व ' (५५) मिति । अत्मतत्त्वविवेकेपि पूर्वो- पात्तश्लोकापूर्वमिदं वाक्यम् , 'प्रविश वा अनिर्वचनी यख्याति कुक्षिम् , तिष्ठ वा मतिकर्द- ममपहाय न्यायनयानुसारेण नीलादीनां पारमार्थिकल्ये ' इति । तेनानिर्वचनीयख्यातिपक्षेपि मतिकर्दममावेदयति । किं बहुना आत्मतत्वविवेकान्ते सर्वश्रुत्यै करस्यं न्यायनयेऽभिसंधायान्येषां मतानां चार्वाकादीनां, अद्वैतस्यापि कतिपयश्रुतिवाक्यादरेण प्रवृत्तत्रं, तेषां मतानामांशिक- मुपयोग, तेषां परप्रामाणि कार्थदूषणतात्पर्याभावं, तत्तन्मतस्य दृश्यमानसर्वरूपेणाग्रह्यत्वं, हे- यत्वञ्च गम्भीरं संक्षिप्य भाषमाणः स्वस्य ताकि कद्वैतत्रादित्वं स्पष्टमेव बोधयति । तद्बाधने बलिनी' ति श्लोकेपि नीलपीतादीनां वस्तूनां ब'धपक्षे वेलक्षण्याभावात् ज्ञानक्षणिकत्वसाध. कयुक्तयभावात् स्थिरज्ञानवादिवेदान्तपक्ष एव विजयतेति बौद्धमध्ये क्षणिकविज्ञानसंततिरूपात्म. वादिन पक्षात् अद्वैतपक्षस्य बलिवमुच्यते; न तु सर्वपक्ष पेक्षया । यदा तु बलवद्वाधकस्य दुर्व- चत्वान्नीलपीतादीनामबाधनमेव, तदा सुतरां न विज्ञानमात्रवादिपक्ष इति न्यायक्षस्य बलि- छत्वमुत्तरार्धेनाह - 'नो चेदनिन्द्यमिदीदृशमेव विश्वं तथ्य तथागतमतस्य तु कोऽवकाशः ' इति । प्रपञ्चं पुरस्कृत्य निष्प्रपञ्चत्वेनेत्येतदपि- जीवात्मनां स्वभावतोऽशेषविशेषगुणशून्यत्वात्ते- पां तद्दशाप्राप्त्यर्थं प्रपञ्च निर्मिमाणस्य न सर्वदा स्वभाविक प्रपञ्चनिर्माणैदम्पर्यम् , नापि सृज्य- मानप्रपञ्चाधीनो लेपस्तस्येति आत्मनां अन्ततश्शुद्धत्ववदस्याप्यन्ततः कार्यविरहानिष्प्रपञ्चत्वमि- त्यवं बोधयतीति । दोपसत्यत्वं विना दुर्वच मिथ्यात्वमित्यप्यात्मतत्त्वविवेके । अलं बहुना । अनेन विरचिता अन्ये ग्रन्थाः बौद्धाधिकारापरनामा आत्मतत्त्वविवेकः, प्रबोधासद्धिः, तात्पर्यटीका परिशुद्धिः, किरणावली, लक्षणावल। च । प्रबोधसिद्धिरेवबोधसिद्धिर्बोध शुद्विायपरिशिष्टमिति ॥ अस्य च न्यायकुसुमाञ्जलिप्रकरणस्य वरदराजकृता बोधनीनाम्नी व्याख्या वर्ध- मानोपाध्यायकृता प्रकाशाख्या च संप्रत्युपलभ्यते । आत्मतत्त्वविवेकादीरवास्यापि व्याख्या दीधि- तिकारादिभिः कृता न वेति न ज्ञायते । प्रकाशव्याख्यानञ्च मकरन्दनामकं श्रीरुचिदत्तकृतमुप.

·111 . लभ्यते । तत्र व्याख्याने ( ३. स्त. २१. पु. ) निर्दिष्टं परिमलास्यं प्रकाशव्यायनं तु नो. पलभ्यते । प्रकाश एव प्रचारे वर्तते, न तथा बोधनी । तत्र चतुर्थपञ्चमस्तवकव्याख्यानममुद्रितत्वा- दुर्लभमपि । सकलशास्त्रपारदृश्वनो दुरूहतर्ककल्पनाकल्पतरोगंभीरभाषिण उदयनस्य ग्रन्थ सर्वशास्त्रविदपि न कश्चिद् व्याख्यानं बिना प्रायो बोढुं प्रभवति । तत्र च प्रकाशव्याख्याने स्वपितृचरणगङ्गेशपाध्यायकृततत्त्वचिन्तामणिग्रन्थोक्तानां, तदुपारे स्वाभिमतानञ्च बहूनां घट. नाद्वर्धमानो न मूलापेक्षित मात्र निरूपणैटम्पर्यमुवाह । तत्र संग्रहेण मूलार्थकथनादपर्याप्तिश्च । अतश्च बहो: कालाप्रचारमनागतस्य, अद्यत्वे प्रायः पञ्चविंशत्या वत्सरेविश्वविद्यालय इह पाठयतया कल्पितस्य न्यायकुसुमाञ्जलिग्रन्थस्य यथाश्रुतार्थ बहुतर्कमीमांसादिग्रन्थाध्ययनसिद्ध- बुद्धिवेशद्यबलेन प्रकाशसाहाय्येन च बुद्धवता, पश्चाद्वेदान्तग्रन्थाध्ययनसमोधतसंपारपक्कमतिना मया पाठनावसरेषु तत्तद्वयख्यानादृष्टमध्यर्थ तत्रतत्र परिशीलितवता सरलविशदया सरण्या सर्वार्थबुबोधयिषया कुसुमाञ्जलिविस्तरोऽयं शनैशनैस्तृतीयस्तबकपर्यन्तं कृतः वर्ष. त्रयात्प्राक् मध्येमध्ये श्रीवेङ्कटेशकल्याणचरितकाव्यस्य परमार्थप्रकाशिकादेश्च निर्माणाद- लब्धावकाशेन ततः क्रमण समाप्य संप्रति मुद्रितस्सारास रविवेकविचक्षणेभ्यस्सादरमुपहियत । प्रौढतमस्यास्य मूलग्रन्थस्य प्रतीकधारणेन व्याख्याने संपिण्डितार्थोपि विस्पष्टं प्रदर्शनीय इति व्याख्यानमत्यन्तविस्तृतं भवेत् , प्रेक्षणे मुद्रणे च क्लेशस्स्यादिति च छायाव्याख्यां व्यरचयम् मूलोपयोगायैव च तत्र तत्र स्वतन्त्रविचारमप्यकरवम् । तदपि सहृदयास्संम्रष्टुमर्हन्ति । तत्रतत्र पूर्वव्याख्यानं, प्राचीनं एष्याटिक्सोसैटिमुद्रित पुस्तकञ्च विलोक्य विचिन्त्य मूलपाठ इह यथाशक्ति शोधितः । ऐषियाटिक्पुस्तकस्थ. क.१ इति, तत्रैवाधोदर्शितपाटविषये क.२. इति, चौखाम्बापुस्तकस्य ख. इति च संज्ञाऽत्र कृता । तत् मूलमात्रश्रद्धाळूनामपीदं मुद्रणभादराह भवि. ध्यति । तत्र तत्र विस्तरोक्तानुगुणत्वमन्यथात्वं पाठसाक्षित्वं च दर्शयितुं व्याख्यान्तरभागोपि टिप्पणे न्यवेशि । कचिन्मूलार्थवेशद्यमपि स्वयं तत्राकारि । अयञ्च ग्रन्थः तृतीयस्तबकेऽनुमानघट्टप- र्यन्तं श्रीपञ्चनदश्रीनिवासमुद्रणालये मुद्रितः । तदुत्तरभागश्च शीघ्र निर्वर्तनायात्रैव वाणीमुद्रणा- लये मुद्रितः । तत् उभयेष्वपि प्रीतिपूर्व कृतवत्सु कृतज्ञस्सन् अभिन परिष्कारमिमं ग्रन्थमधुना प्रकाशयामि । तदनुगृह्णन्तु सन्तो महान्तः इति सविनयं प्रार्थये ।। श्रीरङ्गलक्ष्मणमुनिर्महितो ममेष त्रय्यन्तशास्त्रगुरुरास्तं यतः प्रसन्नः । देवः प्रसीदति ततो जगदन्तरात्मा मन्ये जनेभ्य इह सद्गुणदर्शनाय ॥ तिरुपति। इति ग्रन्थकर्ता ति. वीरराघवाचार्यः 22-9-41 ·Books in Sanskrit by T. VIRARAGHAVACHARYA, (each being simple, interesting, intelligible and full of laudable researches and criticisms giving a fresh light in new method) ... 1. Tarkasangraha with Sukhapravesini 1 0 0 2. Apadeva Nyayaprakasa with Mimamsa - Sudhaswada ... 4 00 3. Esavasyopanishad with Bhashya and Acharya Bhashya Tatparya ... 180 4. Paramartha Prakasika (Vedanta) 2 0 0 5. Sri Venkatesa Kalyana charita 0 120 6. Vaiseshikadarsana Vimarsa 08 0 7. Nyaya Kusumanjali with kusumanjalivistara etc., ... 6 0 0 Postage Extra ... o . ... . . १ १ ८ १. तर्कसंग्रहः मुखप्रवेशिनी सहितः २. आपदेवीय न्यायप्रकाश: मीमांसासुधारवाद सहितः ३. ईशावास्योपनिषद्भाव्यं आचार्यभाष्यत पयसहितम् ४. परमार्थ प्रकाशिका ५, श्रीवेङ्कटेशकल्याण चरित काव्यम ६. वैशेषिकदर्शनविमर्शः ७. न्यायकुसुमाञ्जलिः कुसुमाञ्जलिविस्तगदिसमेतः भागद्वयात्मकः २ ० ० १२ o . ८ ० ६ . . विद्यार्थिविषये परं प्रतिरूप्यकं ०-४-० न्यूनी क्रियते । कुसुमाञ्जलिविषये तु कालक्रौर्ये- णात्यर्थ व्यय इति प्रतिरूप्यकं -१-० एकैव कला न्यूनीक्रियते । प्रेषणव्ययः पृथक् । Copies can be had of:- Tarkarnava, Panditaratna T. VIRARAGHAVACHARYA, SIROMANI, Professor, S. V. S. College, TIRUPATI. ( Madras Pcy.)

·No text on this page.