·es
|| It
: ઉin હકોri Bરદિપphillip]INAનિ
અમદાવાદ -ઝાપડાની પોળ-નિવાસી
શેઠ મોહનલાલ છોટાલાલ તરફથી
TULEDSS
તેમના ધર્મપત્ની
જાણવા
માણેકબાઇએ
વIR[lili tm[ tiBમિ
નવપદજીની ઓળી
LUOGHED
પાન પંચમી, મૌન એકાદશી, વીશ-સ્થાનક અને રોહિણીને તપ કરેલો
R તે નિમિત્તે કરેલા ઉજમણામાં UR
જ્ઞાનભક્તિનિમિત્તે આ પુસ્તક સ્થાપન કરવામાં આવેલ છે વિક્રમ સં. ૧૯૯૫
#SINGARBEIDH SCHON

·E
AREER EXE
श्रेष्ठि-देवचन्द्र-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्कः ८८.
प्रीबृहद्गच्छीयश्रीहरिभद्रसूरिविरचितविवरणोपबंहितं
श्रीमद्डमास्वातिविरचितं
21
--
प्रशमरतिप्रकरणम् ।
मुद्रणकारिका-श्रेष्ठि-देवचन्द्र-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारसंस्था ।
प्रसिद्धिकारका-जीवनचन्द साकरचन्द जह्वेरी, तस्या अवैतनिकमत्री।
वीरसंवत् २४६६.
विक्रमसंवत् १९९६.
स्त्रीस्तान्द १९४०.
प्रथम संस्करणम् ]
मूल्यम् ॥ सपादरूप्यकम् ।
[प्रतयः ७५०
HERRRRRRRRRRRRRRRRESERBERESSERRERRRRS********XX

·इदं पुस्तकं मुम्बापुर्या श्रेष्ठि-देवचन्द्र-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारसंस्थाया अवैतनिकमत्रिणा जीवनचंद साकरचंद जह्वेरी इत्यनेन "निर्णयसागर-मुद्रणापट्टे" कोलभाटवीभ्यां २६-२८ तमे गृहे रामचन्द्र येसू शेडगेद्वारा मुद्रापितम् । All Rights i esorved by the Trustees of the Fund. अस्य पुनर्मुद्रणायाः सर्वेऽधिकारा एतद्भाण्डागारकार्यवाहकैरायत्तीकृताः । Printed by Rimnohandha Yesu Shedre, at tho "Nirnaya-siigar" Press, 26-28, Kolbhat Street, Bombay. Published for Sheth Dovoland Lülbhai Jain Pustakoddhūr Fund, at Shoth Dovchand Lalbhūi Join Dhar mashīlā (Śrı Ratnusīgar Jain Boarding IIouso), Badekbin Chaklī, Gopipurī, Surat, by the Hon. Secretary, Jivanchand Säkerchand Javori.

·3X3X3X3X3XSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSX
Shethao Dercanda Lālbhai Jainc Pustakoddhāra Fund Series: No.88
SRI PRAŠAMARATI
BY
-VACAK UMASWATI
WITH THE COMMENTARY OF
S'RI HARIBHADRASŪRI
Commentated in
Vikram Sarovat 1185 ) [ Christian Era c. 1119
Vikrama Samvat 1996 ]
Price Rs. 1-4-0
[ Christian Era 1940
EXSXSX3X3X3X3X3

·No text on this page.

·श्रीप्रशमरतिप्रकरणस्योपोद्घातः विदांकुर्वन्तु विपश्चिद्वरा यदुतैतत् प्रकरणं वाचकवरैः श्रीमद्भिरुमाखातिवरैर्विहितं, श्रीमन्त उमाखातिवाचका एके एवैतादृशा यद् श्रीश्वेताम्बरवद् नग्नाटैरपि येषां वचनं स्वीक्रियते, न हि नग्नाटानामागमनिर्युक्त्यादिके श्रीजिनोत्त्यनुवादतत्परश्रीगणभृद्भद्रबाहुखामि- श्रुतकेवलिप्रभृतिविहिते यथा विप्रतिपत्तिस्तथा श्रीउमाखातिवाचकपुंगववचसि, अन्यथा न ते श्रीउमाखातीयं श्रीतत्त्वार्थसूत्रमभिमन्येरन्, यद्यपि नमाः श्रीउमाखातीयं श्रीतत्त्वार्थसूत्रमभिमन्यते परं तैरेव विरचितानि शेषप्रकरणानि न हि नमाटानामभिमतानि, दुराग्रह- मग्ननग्नैः श्रीतत्त्वार्थसूत्रीय भाष्यमपि तदीयं न तैरभिमतं, यद्यपि अनेकानि विवरणानि श्रीमतस्तत्त्वार्थस्योपर्यंतदेव भाष्यमनुसृत्य विहितानि तैः श्रुतनयनारकदेवनिम्रन्थसिद्धविकल्पानां सूत्रेषु, एवं सत्यप्यनुकरणे खोपज्ञभाष्यस्यानंगीकारस्त्वेतेषां स्वमतकदाग्रहमूल एव, यतो निम्नो- लिखितानि भाष्यस्थानानि तेषां मतस्य तिरस्कारकराणि, साधूनां धर्मोपकरणानां प्रतिपादकत्वात् श्रावकाणां च सामायिकपौषधातिथि- संविभागेषु श्वेताम्बरीयविधेः प्रतिपादनात् भगवतां जिनानां देशनाया निरूपकत्वाच । इमानि च तानि- यस्तु कृतार्थोऽप्युत्तममवाप्य धर्म परेभ्य उपदिशति । नित्यं स उत्तमेभ्योऽप्युत्तम इति पूज्यतम एव ॥ ६॥ भा. का. केवलमधिगम्य विभुः स्वयमेव ज्ञानदर्शनमनन्तम् । लोकहिताय कृतार्थोऽपि देशयामास तीर्थमिदम् ॥ १८ ॥ महतोऽतिमहाविपयस्य दुर्गमग्रन्थभाष्यपारस्य । कः शक्तः प्रत्यासं जिनवचनमहोदधेः कर्तुम् १ ॥ २३

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिा
हिम
--
उपोद्याता
RS
तत्त्वार्थभाष्यं अ. १ सू. ५ आगमतश्च प्राभृतशो द्रव्यमिति भन्यमाह । सू. २० अध्ययनानि उद्देशाश्व व्याख्याताः, सू. २६ मनुष्य-
संयतस्यैव, अ. २ सू. ४९ नवभ्यो विशेषेभ्यः शरीराणां नानात्वम् । अ. ४ सू. ३ द्वादशविकल्पा वैमानिकाः । अ. ६ सु. २३ संघस्य
साधूनां च समाधिवैयावृत्त्यकरणं बालवृद्धतपस्विशैक्षग्लानादीनां च संग्रहोपमहानुग्रहकारित्वं । अ. ७ सू. २ आलोकितपानभोजनं अनु-
शापितपानभोजनं। अ. सू. १६ अभिगृय फालं सर्वसावधयोगनिक्षेपः चतुर्थागुपवासिनाxxन्यस्तसर्वसावद्ययोगेन । अ. ७ सू.३३
अन्नपानवस्रादेः पानेऽतिसर्गो दानं अ. ९ सू. ५ अन्नपानरजोहरणपानचीवरादीनां धर्मसाधनानां। अ. ९ सू. ५ अन्नपानरजो-
हरणपात्रचीवरादीनां पीठफलकादीनां च । अ. ९ सू. ६ धर्मसाधनमात्रावप्यनभिष्वंगः वायाभ्यन्तरोपधिशरीरानपानाद्याश्रया-
शरीरधर्मोपकरणादिपु निर्ममत्वम् । अ. ९ सू. २२ संसक्तपानोपकरणादिपु आसनप्रदान०।अ. ९ सू. २४ त्रिसंग्रहा निम्रन्थी, एपामन्न-
पानवस्त्रपात्रप्रतिश्रयपीठफलकसंस्तरादिभिर्धर्मसाधनैः । अ. ९ सू. २६ द्वादशरूपकस्योपधेः। अ. ९ सू. ४८ शरीरोपकरणविभूपा ।
अ. ९ सू. ४९ उपकरणवकुशः-विविधविचित्रमहाधनोपकरण । अ. १० सू. ७ श्रमण्यपगतवेदः, तीर्थकरीतीर्थे। अनन्तरपश्चात्क-
तिकस्य-त्रिभ्यो लिनेभ्यः, स्त्रीलिंगसिद्धाः स्त्रियः संख्येयगुणाः
भाष्यस्य तस्य खोपज्ञतासाधनं तु निम्नोल्लिखितहेतुभि:-
१ न हि सूत्रे मंगलसंबंधादिनिर्देशा, भाष्य एव च सः, २ तत्वार्थेत्यभिधाननिर्देशोऽपि तत्रैव भाष्ये, ३ संग्रहकरणप्रतिज्ञाऽपि भाष्य एव,
४ न कुत्रापि भाष्ये सूत्रकृतां बहुमानः, स च खोपज्ञत्वादेव भाष्यस्य, ५ न च कुत्रापि विकल्पः सूत्रार्थस्य, ६ अग्रे दर्यमानानि च
सूत्राधिकारेषु भाष्यकाराणां भवदस्मद्वाच्यवचनानि ।
॥३॥

·FASRA सू. ९ ज्ञानं वक्ष्यामः, सू. ३४ चारित्रं नवमेऽध्याये वक्ष्यामः, अ. २ सू.१ उक्तं भवता जीवादीनि तत्त्वानि, अ.२ सू. ११ पर- स्ताद् वक्ष्यामः, अ. २ सू. १९ उक्तं भवता पंचेन्द्रियाणीति, अ. २ सू. २२ उक्तं भवता पृथिव्येत्यादि, अ.२ सू. २४ उक्तं भवता द्विविधाः जीवाः, अ. २ सू. ३१ योगविशेषादिति वक्ष्यामः, अ. ३ सू. १ उक्तं भवता, अ.३ सू. ६ उक्तं भवता लोकाकाशे-तद- नन्तरं०, अ. ३ सू. १३ उक्तं भवता-खभाव०, अ. ४ सू. १ उक्तं भवता भवप्र० केवलि० सराग० न देवाः, अ.४ सू.११ उक्तं भवता देवाश्च० दशाष्ट०, अ. ४ सू. २३ उक्तं भवता द्विविधाः कल्पोप०, अ. ४ सू. २७ उक्तं भवता तिर्यग्यो० माया०, अ. ५ सू. ३३ उक्तं भवता जघन्यगुण०, अ. ५ सू. ३६ उक्तं भवता द्रव्याणि, अ. ५ सू. ४०. उक्तं भवता बन्धे, अ.६सू.१० उक्तं भवता सक- पाया०, अ. ७ सू. ७ उक्तं भवता हिंसा०, अ. ७ सू. १९ यथाक्रममिति ऊर्ध्वं यद् वक्ष्यामः, अ. २ सू.२ यथाक्रममिति येन सूत्र- क्रमेणात ऊवं वक्ष्यामः, अ. ७ सू. ३१ सचित्तनिक्षेप०, अ. ८ सू. ६ इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः, अ. ९ सू. १ संवरं वक्ष्यामः, अ. ९ सू. १८ तत्पुलाकादिषु विस्तरेण वक्ष्यामः, अ. ९ सू. २१ इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः, अ. ९ सू. ४० उक्तं भवता पूर्वे शुक्ले, अ. ९ सू. ४७ उक्तं भवता परीपहजयात् अनन्तरनिर्देशोऽत्र प्रकरणे तथा तत्त्वार्थे इत्येककर्तृकतोहः । २२९ आर्या-नैकैरनुयोगनयप्रमाणमार्गः-प्रमाणवोधैरधिगमः। नामादिभिश्चतुर्मिरनुयोगद्वारैः-निर्देशादिभिः पड्मिरनुयोगद्वारैः, सद्भूतप्ररूपणादिभिरष्टभिरनु० । १७-२८-२९ आयोसु वैराग्य- रागद्वेपपर्यायाः २२३ अधिगमनिसर्गपर्याया। सभाष्यतत्त्वार्थे-१-३निसर्ग-अभिगम१-१३मतिः १-१५ अवग्रहो-ईहा-अपायो-धारणा१-२०श्रुत०१-३५ नया:७-८ हिंसा ७-१२ इच्छा ८-१० क्रोधः-मान:-माया-लोभो ९-६ क्षमा ९-२२ आलोचनं-विवेको-व्युत्सर्ग-छेदः उपस्थापनं ९-२५ अथोपदेशो ·S उपोखाता प्रशमरतिः हारि पत्तिः ॥४॥ खोपरातत्वार्यसूत्रभाष्यफर्टभिः (भीउमास्वातिवाचफैः) एव छचमेतत्प्रकरणमित्येतत् निनोसिसितसमानपदार्थवाफ्यात् सुफरमूहिणु- सू. २ तत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं एतेष्वध्यवसायो योऽर्थेषु विनिमयेन तत्त्वमिति सू. ३ तमिसावधिगगाद् वा सम्यग्दर्शनमेत तनिसर्गादधिगमावा ॥ २२२ ॥ शिक्षाऽऽगमोपदेशश्रवणान्येकार्थिकान्यधिगमय । निसर्ग:-अधिगम:- एफार्थ: () परिणामो भवति निसर्गः स्वभाव ॥ २२३ ॥ ताखेकतराभावेऽपि गोक्षगार्गोऽप्यसिद्धिकरः ॥ २३०॥ सू. १ एकतराभावेऽपि पूर्वतयसम्पयपि तेषां भजनीयगुत्तरं भवति । पूर्वयलाभः पुनरुत्तरलाभे भवति सिद्धः ॥ २३१ ॥ ज्ञानमय पश्चभेदं तत् प्रत्यक्ष परोक्षं च ॥ २२४ ॥ तन परोक्षं विविधं भुतमाभि- सू. ११ आणे. प्रत्यक्ष० १२ निबोधिकं च विशेयम् । प्रत्यक्षं त्ववधिमनःपर्यायो फेवलं चेति ॥ २२५ ॥ ८-६ विस्तराधिगमः ७ विस्तरेणाधिगमः एपागुत्तरभेदविपयादिभिर्भवति विस्तराधिगमः । --०-० ॥ २२६ ॥ सू. ३१ एकादीनि एकादीन्येकरिशन भाज्यानि त्वाचतुर्थं शति ॥ २२६ ॥ RSS ॥४॥ 15

·-
सम्यग्दृष्टीनं सम्यग्ज्ञानमिति नियमतः सिद्धम् ।
भा० सम्यग्दृष्टेनिं०
आद्यत्रयमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसंयुक्तम् ॥ २२७ ॥
२-८ उपयोगो०
सामान्यं खलु लक्षणमुपयोगो भवति सर्वजीवानाम् ।
९ अष्टचतुर्भदः
साकारोऽनाकारश्च सोऽष्टभेदश्चतुर्घा च ॥ १९४ ॥
तत्राधोमुखमल्लकसंस्थानं वर्णयन्यधोलोकम् ।
३-६ सुप्रतिष्ठकवज्रा०
स्थालमिव च तिर्यगूलोकमूर्ध्वमथ मल्लकसमुद्गम् ॥ २११ ॥
(वृत्तौ-अमुनैव सूरिणा प्रकरणांतरेऽभिहितः सप्तविधोऽधोलोकस्तिर्यग्लोको भवत्यनेकविधः।
तत्रा०)
पञ्चदशविधानः पुनरूवलोकः समासेन ॥ २१२ ॥
१ ५१९ २४
उत्पादविगमनित्यत्वलक्षणं यत्तदस्ति सर्वमपि । सदसद् वा भवतीत्यन्यथाऽर्पितानर्पितविशेषात् ॥ २०४॥
५-२ ६२०२९ योऽर्थों यस्मिन्नाभूत् साम्प्रतकाले च दृश्यते तत्र । तेनोत्पादस्तस्य विगमस्तु तस्माद्विपर्यासः ॥ २०५॥
३ १७२२३१ साम्प्रतकाले चानागते च यो यस्य भवति सम्बन्धी । तेनाविगमस्तस्येति स नित्यस्तेन भावेन ॥२०६ ॥
४ १८ २३ ३०सूत्राणि धर्माधर्माकाशानि पुद्गलाः काल एव चाजीवाः। पुद्गलवर्जमरूपं तु रूपिणः पुद्गलाः प्रोक्ताः॥२०७॥

·उपोद्धातः प्रशमरतिः हारि वृत्तिः व्यादिप्रदेशवन्तो यावदनन्तप्रदेशिकाः स्कन्धाः । परमाणुरप्रदेशो वर्णादिगुणेषु भजनीयः ॥२०८॥ भावे धर्माधर्माम्बरकालाः पारिणामिका ज्ञेयाः। उदयपरिणामि रूपं तु सर्वभावानुगा जीवाः ॥ २०९ ॥ जीवाजीवा द्रव्यमिति षड्विधं भवति लोकपुरुषोऽयम् ।वैशाखस्थानस्थः पुरुष इव कटिस्थकरयुग्मः॥२१०॥ लोकालोकव्यापकमाकाशं मर्त्यलौकिकः कालः । लोकव्यापि चतुष्टयमवशेषं त्वेकजीवो वा ॥ २१३ ॥ धर्माधर्माकाशान्येकैकमतः परं त्रिकमनन्तम् । कालं विनाऽस्तिकाया जीवसृते चाप्यकर्तणि ॥ २१४ ॥ धर्मो गतिस्थितिमतां द्रव्याणां गत्युपग्रहविधाता । स्थित्युपकर्ताऽधर्मोऽवकाशदानोपकद् गगनम् ॥ २१५ ॥ स्पर्शरसवर्णगन्धाः शब्दो बन्धोऽथ सूक्ष्मता स्थौल्यम् । संस्थानं भेदतमश्छायोयोताऽऽतपश्चेति ॥ २१६ ॥ कर्मशरीरवाग्विचेष्टितोच्छासदुःखसुखदाः स्युः । जीवितमरणोपमहकराश्च संसारिणः स्कन्धाः ॥ २१७ ॥ परिणामवनाविधिपरापरत्वगुणलक्षणः कालः । सम्यक्त्वज्ञानचारित्रवीर्यशिक्षागुणा जीवाः ॥ २१८॥ मिथ्यादृष्टयविरमणप्रमाद्योगास्तयोर्बलं दृष्टम् । तदुपगृहीतावष्टविधकर्मबन्धस्य हेतू तौ ॥ ३३ ॥ पश्चनवव्यष्टविंशतिकद्विश्चतुःषट्कसप्तगुणभेदः। द्विःपञ्चभेद इति सप्तनवतिभेदस्तथोत्तरतः ॥ ३५ ॥ एवं रागो द्वेषो मोहो मिथ्यात्वमविरतिश्चैव । एभिः प्रमादयोगानुगैः समादीयते कर्म ॥ ५६ ॥ ६-३ योग. पुण्य-पाप योगः शुद्धः पुण्यास्रवस्तु पापस्य तद्विपर्यासः ५। वाफायमनोगुप्तिनिराश्रवः संवरस्तूतः॥ ६ ॥ २२०॥ ॥५॥ ४ ·९-७ माता हि भूत्वा भगिनी अशुचिकरणसामर्थ्यादाद्युत्तरकारणाशुचित्वाच । माता भूत्वा दुहिता देहस्याशुचिभावः स्थाने स्थाने भवति चिन्त्यः ॥ १५५ ॥ आद्युत्तरकारणाशुचित्वा० माता भूत्वा दुहिता भगिनी भार्या च भवति संसारे। ९-११जिनवेदनीयाश्रयाः तद्यथा क्षुत्पिपासा० ब्रजति सुतः पितृतां भ्रातृतां पुनः शत्रुतां चैव ॥ १५६ ॥ इत्यादिस्यानेषु सभाप्यतत्त्वार्थप्रकृतप्रकरणयोः साम्यमीक्षित्वा कस्को नैषामेककर्तृकतामङ्गीकुर्यात् । किंच- अव्याहतश्रीमन्महावीरस्वामिशासनाः श्वेताम्बरास्तु अनेकान्येषु तत्वार्थसूत्रतद्भाष्यैतत्प्रकरणानामेककर्तृकतामुद्घाटमस्तकं ब्रुवत एव ।। प्रकरणमेतत् न श्रीतत्वार्थवत् केवलदर्शनशास्त्रतया हब्धं, किन्तु श्रीचतुर्विधश्रमणादिसंघस्याराधनाहेतुकप्रशमस्थैर्याथै, तत एव च प्रान्त्य- भागे अकृतार्थसाधूनाश्रियानुपंगिकपारमार्थिकफलदर्शनवत् (२९६ तः ३०१ यावत् ) गृहातम्यपरपर्यायश्रावकाणां तद्बतसम्य- क्त्वाचारनिदर्शनपूर्वकं तथाफलदर्शनं । शास्त्रं चेदं प्रशमरत्याख्यमन्वर्थसंज्ञाधारकं, तत एव 'प्रशमेष्टतयाऽनुसृताः' इति 'प्रशमजननशास्त्र- पद्धतयः' इति चोदाजहुः पूज्याः, न चेदं तत्त्वार्थादिवत् पदार्थस्वरसनिरूपणामात्रप्राधान्यभृत् सार्वपार्षकं वा, किंत्वाचरणप्राधान्यभृत्, तत एव च प्रान्ते यतिदेशविरतानां साक्षात् पारम्परिकं च यत् प्रशमाचरणस्य फलं तदुपादर्शयन्, प्रशमश्च जैनानां नेतरदर्शन- भावितानामिव केवलात्ममननादिलभ्यः, किन्तु कषायशान्तियुग्वैराग्यादिसमाचरणद्वारा, अत एव तत्रभवन्तोऽत्र प्रशमप्राधान्येन प्रावी- वर्तन , सम्यक्त्वादीनां चाराधनापरतया व्याख्यानं चक्रुः । विषयाश्चेहत्या विषयानुक्रमतो यथावद् ग्रंथपरिभावनतश्च गम्याः । शास्त्रं चेदं वाचकचक्रवर्तिविरचितत्वेनातीव प्रश्न, तत एव चाचारांगादिचूर्णिकाराद्या अपि निवास्ति राजराजस्खे त्याद्याः कारिकाः साक्षि-

·उपादात
अशमरति:
हारिवृत्तिः
त्वेनोपष्टंभकत्वेन चोदाहृतवन्तः। न च वाच्यं वाचकचक्रवर्त्तिन इमे दिगम्बरमतोत्पत्तेरवाकालीनाः, न तु ततः प्राचीनाः, कथमन्यथा
'सचित्ताचित्तमीसेसु' इत्यादिवीतरागागमवत् 'सचित्तादिसंग्रहः परिग्रहः' इति परिग्रहस्य लक्षणमकृत्वा 'मूर्छा परिग्रहः' इति परिग्रहस्य
लक्षणं नग्नाटनाटकनिकन्दननिपुणं न्यवेदयन् ?, कथं च परिषहावतारे 'क्षीणकषाये क्षीणमोहे क्षीणे वा एकादशे येवमप्रणीय सूत्रं 'जिने
एकादशेति प्रणीतवन्तः ?, दिग्वसनकल्पितकेवल्याहारनिषेधप्रतिपेधपरमेव तत्, कथं च 'यद्वत्तुरग' इत्यादिना सत्खप्युपकरणेपु
निर्मन्यतानिरूपणपटुं चक्रुः कारिकामत्र', सत्यमेतत्, परं न तद् वक्तुमपि शक्यं यदुत नान्ये दिगंबरेभ्यः सचित्तादिसंगमात्रविरो-
धिनो नाभूवन , अन्यगृहिलिंगसिद्धिविचारेऽपि तद्वाच आवश्यकता दुर्यारा, गोशालकस्य चाचेलक्यावस्थश्रीमन्महावीरखामिभ्यः पृथग्भा-
वात् अचेलतयैवावस्थानात्, ऐतिहासिका अपि आजीविकमतमचेलकमित्यास्थिताः, जिने एकादशेति वचनं तु उपशान्तमोहादेरुक्तत्वात्
सरलमेव, नग्नाटनाटकनिकन्दननिपुणं तु अवश्यमेव तत् । वाचकवरा ग्रन्थेऽस्मिन्नधिकाराणां द्वाविंशतिमुपवबन्धुरिति प्रतिभानं तु प्रकृत-
वृत्तिविलोकनपराणां प्रान्यभागे तदुल्लेखान्न दुष्करमिति । वृत्तिकाराश्चात्र श्रीहरिभद्रसूरीन्द्राः, परं नैते याकिनीमहत्तरासूनुत्वेन ख्याता विर-
हांकाः, किंतु श्रीमानदेवसूरिसन्तानीयाः, प्रशस्तेश्वास्या वृत्तेः स्पष्टमेतत् । निर्माणकालश्च वृत्तेः पंचाशीत्यधिकैकादशशताब्दीरूप इति स्वयमेव
वृत्तिकारा दर्शितवन्तः। यद्यपि सवृत्तिकमेतद् ग्रन्थरत्नं मुद्रितपूर्व तथाऽपि तत्प्रतीनां दुर्लभतमत्वात् सकलश्रमणसंघस्यातीवोपयोगित्वाच्च भूय
उन्मुद्रणमस्य, कृतेऽपि शोधनयने स्खलनबाहुल्यान्मंदमेधसां क्षन्तव्यं क्षुण्णमन विपश्चिवरैरिति प्रार्थयित्वोपरमते आनन्दसागरोऽयमिति
वीरसं० २४६६ वि० सं० १९९६ चैत्रकृष्णपष्ठ्यां श्रीसिद्धक्षेत्र
॥६॥

·प्रशमरतिस्था अधिकाराः (प्रशमरत्यधिकारानुक्रमः)... .. . 'आर्याव आर्याय २४२ २४५ រ) R आर्याङ्क: १६१ / १६ चरणाधिकारः १८१ | १७ शीलाङ्गाधिकारः १८८ १८ ध्यानाधिकारः १९ श्रेण्यधिकारः १९३ २० समुद्घाताधिकार १९५ २१ योगनिरोधाधिकारः २०६ (शिवगमनविधानाधिकारः, २२७ १ पीठबन्धाधिकारः यावत् २ कपायाधिकारः ३ रागाधिकारः ४ कर्माधिकारः ५-६ करणार्याधिकारद्वयम् । ७ मदस्थानाधिकारः ८ आचाराधिकारः १. 1 २३ ९ भावनाधिकारः ३०.१.१० धर्माधिकारः ३३ / ११ कथाधिकारः ३८. १२ जीवाधिकारः ८० १३ उपयोगाधिकारः १४ भावाधिकारः १४८ १५ षड्विधद्रव्याधिकारः २५४ २०६ २७६ " २९२ १११ प्र.र.अनु.2 २२३फलाधिकारः २९५ ३११ ·प्रशमरतिः हारि वृत्ति प्रशमरतिबृहविषयानुक्रमः Szeged बृहद् विष- यानुक्रमः॥ ॥७॥ आया आर्या १६ १७-१८-१९ २० यावत् २३ .... मगलं विवरणप्रेतिज्ञा सुगमत्वादेः साफल्यं च चतुर्विशतिजिनपरमेष्ठिपञ्चकनमस्कारः प्रतिज्ञा च आगमस्य महत्त्वेन दुष्प्रवेशता.... शमशास्त्रपद्धतेरुद्धारः सज्जनानुग्राह्यत्वम् सतां गुणग्राह्यत्वम् सत्परिग्रहमहिमा प्रलापस्यापि सिद्धिः अनुकीर्तनफलम् पुनःपुनश्चिन्त्यता वैराग्यदृढता अभ्यासात (१-२) वैराग्यरागद्वेषपर्यायाः (३-४) कषायवक्तव्यताहलक्षणम् (५-६-७) इति पीठबन्धः (८) कषायानर्थोत्यशक्तिः (९) | क्रोधमानमायालोमानां दोषाः भवहेतुता चं (१०) इति कषायाधिकार (११) कषायाणा रागद्वेषान्तर्भावः (१२) मिथ्यात्वादिना तयोर्बन्धहेतुत्वम् १३-१४-१५ इति रांगांयधिकारः २४ २५-३० ॥७॥ .... ३१-३२ ३३ GARLS ·आयोः .... .... आर्या मूलप्रकृतयः (८) उत्तरप्रकृतयः (९७) प्रकृत्यादयः (१) परमार्थेन नेष्टा अनिष्टा वा विषयाः ... ५२ प्रदेशबन्धादिहेतवः, लेश्याषट्कम् ३४-३८ इति कर्माधिकारः विषयाद् गुणाभावः बन्धश्च स्नेहाभ्यंकंवद, प्रमादयोगानुगत्वम्५३-५६ कर्मभवशरीरेन्द्रियविषयवेद्यानि कर्मसंसारंदुःखंरागादिभवसंततयः ५७ ३९ सर्वचेष्टाऽनर्यता प्रशमाद् दोषविलेयः ४० ५८ शब्दाचासक्तिफलम् ४१-४५ शुभचिन्ताहेतवः ५९-६३ अदान्तेन्द्रियाणां वाधाः ४६ मानुष्यदुर्लभत्वादिचिन्ता ६४-६५ पञ्चेन्द्रियवशा नर्थः विनीतः शास्त्रलिप्सुः ६६ इन्द्रियातृप्तत्वम् ४८ विनयप्रशमहीनस्य कुलायलाध्यता .... ६७ शुभाशुभविपर्यासः ४९ विनयशोभा, गुर्वाधिनाधीनं शास्त्रं ६८-६९ शुभाशुभसंकल्पः .... ५० गुरुवचोमहिमा विकल्पजौ रागद्वेषौ .... ५१ । गुरोर्दुष्प्रतिकारता ७१ ४७ .... ७० ·, आर्या भा. वृहद् विप- , प्रशमरतिः हारित्तिः यानुक्रमः॥ ७२-७४ ॥८॥ . विनयशुश्रूपाशानविरत्याश्रवनिरोधतपोनिर्जराऽक्रिया- निवृत्त्ययोगित्वभवक्षयमोक्षाः अविनीतस्य स्वरूपं फलं च, शास्त्रानादरः कटुकमानिता हितानपेक्षता च इति करणार्याधिकारी जातिमदस्य त्यागः कुलमदस्य ७५-८० . M . ८१-८२ ८३-८४ ८५-८६ श्रुतमदस्य ९५-९६ उन्मादसंसारयोर्हेतुता दुःखिता जात्यादिहीनता च फलं तस्य९७-९८ उत्कर्पपरिवादत्यागाम्यां मदनाशः,नीचगोत्रहेतुताच तयोः९९-१०० मनुष्यतिरवां हीनत्वादि १०१ रागद्वेपत्यागः इन्द्रियशमनं आगमकार्यता च १०२-१०५ विपयाणां खरूपं दुरन्तता विपानवद् विपाको दुःखकृत्वञ्च १०६-१०९ मरणदर्शनेऽपि विपयरतिर्न योग्या ११० मुक्त्यनुग्रहचिन्ता १११ इति मदस्थानाधिकारः आचारस्य रक्ष्यता, भेदाः (५), पडूजीवकाययतनाथाः, विधिमैक्ष्यादि ११२-११९ . रूपमदस्य ८७-८८ बलमदस्य ॥८॥ लाममदस्य बुद्धिमदस्य ८९-९० ९१-९२ ९३-९४ बालभ्यकमदस्य , ·आर्या कल्ल्यास्वायता .... .... .... सयमयोगस्य निरन्तरकर्त्तव्यता अनित्याः शोकहेतवः विप्रयोगान्ताश्च ऋद्ध्यादयः .... अभय आत्मस्थश्व प्रशमः.... इन्द्रियजययनप्रशंसा विरागात् मुधा सुखं, दुःखाभावः सुखाद्वैतता च शमाद गुणिता सुखिता निर्बरता च.... लोकशरीरचिन्ता लोकधर्मविरुद्धत्यागः लोकाभिगमनीयता अनुपकारिवर्जनं ग्रहणोपभोगनियतता लेपादिवदाहारः १२० १२१ १२२ १२३ १२४-१२६ १२७-१२९ १३० १३१ १३२ १३३ १३४ १३५ आर्या १३६ १३७ १३८ १३९ १४०-१४१ १४२ १४३ १४४-१४५ १४६ १४७ १४८ यथाकालाधाहारता पिण्डादिः धर्मदेहरक्षाहेतुः .... निरुपलेपताकारणं उपकरणैरलेपः (पंकजतुरगवत्) मिथ्यात्वादिजयात् निर्मथता कल्प्यताहेतवः. अकल्प्यताहेतवः कल्प्याकल्यस्याद्वादः बाधकचिन्तादित्यागः विषयपरिसंख्यानं इति आचाराधिकारः . १ . . .... .... .... .... ....

·वृहद् विप- प्रशमरतिः हारि वृत्तिः .... .... यानुक्रमः॥ ॥९॥ .... आर्या: १४९-१५० १५१ १५२ १५३ १५४ १५५ १५६ १५७ १५८ .... .... .... भावनाद्वादशकं इष्टजनयोगायनित्यता जन्माद्यविभव: एकस्य जन्मादि खजनादिभ्यो भिन्नता अशुचिता कायस्य मात्रादिताया अनयत्यं मिथ्यात्वादीनामावता वागादिसमाधिः सवरतपोभ्या निर्जरा लोकप्रमाणं जन्मादिचिन्ता च जिनधर्मात् संसारतरणम् .... आर्या बोधैर्दुर्लभलम् १६२ मोहादेविरतिदौर्लभ्यं, वैराग्यदुष्प्रापताहेतवः, क्षान्त्यादीनां साधनता त्रिकरणशुद्धता च १६३-१६६ इति भावनाधिकारः श्रमणधर्मभेदा: १६७ दयाद्वारा शान्तिसाधनं १६८ विनयगुणद्वारा मार्गफलं, विशुद्धिधर्ममोक्षसुखानि आर्जवात १६९-१७० अनुपरोधेन शौचता १७१ संयमभेदाः (१७) १७२ बान्धवधनादित्यागः १७३ अभिसंवादनादि १७४ .... .... .... ॥९॥ १५९ १६० १६१ .... ....

·आर्या आर्या १७५-१७६ १७७ १७८ १७९-१८० १८१ अनशनादि प्रायश्चित्तादि च तपः अष्टादशधा ब्रह्म निर्मूर्खता रागादिशमः ममत्वादित्यागः परिषहादिहननं च फलं धर्मस्य प्रवचनभत्त्यादीनां वैराग्यादिजनकत्वं इति धर्माधिकारः आक्षेपण्यादिकथाऽनुज्ञा ख्यादिकयात्यागश्च परचिन्तानिवृत्तिः शाखाध्ययनादियतः शासशब्दव्युत्पत्तिः उद्धतशासनत्राणे, सर्वविद्वचनस्य शातता पदार्थनवकम् १८९ जीवभेदाः १९०-१९३ उपयोगस्य लक्षणता अष्टचतुर्भेदता च १९४-१९५ भावभेदाः १९६-१९७ भावैर्गत्यादिः, द्रव्याद्यात्माष्टकम् १९८-२०१ आत्मानात्मत्वं उत्पादादि अर्पिताऽनर्पितत्वे च २०२-२०४ उत्पादादित्रिकलक्षणम् २०५-२०६ अजीवभेदाः रूप्यरूपिविभागः सप्रदेशादित्वं भावविभा- २०७-२०८ भावे द्रव्यविचारः २०९ द्रव्यभेदाः, लोकः, अधस्तिर्यगूर्यलोकाकारः, सप्तविधादिभेदा व्याप्यत्वादि च २१०-२१३ .... १८२-१८३ १८४ १८५ .... ज्यता च १८६-१८८ .... RSS इति कयाधिकारः ·६ विप- प्रशमरतिः हारि तिः यानुक्रमः॥ ॥१०॥ . .... मार्गा धर्मादिशु एफैकता अरितकायता कर्तृतादि च २१४ धर्माधर्माऽऽकारापुद्गलकालजीवानां गुणाः २१५-२१८ पुण्यपापाथवरांवरवन्धगोक्षाः "" २१९-२२१ सम्यग्दर्शनलाणं हेतूच २२२ अधिगगनिसर्गपर्यायाः २२३ अनधिगगादेश्यिानता, ज्ञानस्य' भेदाः प्रमाणलं परोक्षप्रत्यक्षभेदाः, विरतराधिगगहेतुता भाज्यत्वा २२४-२२६ सम्यगमिथ्याज्ञानलक्षणम् २२७ चारित्रभेदाः अनुयोगेरनुगम्यता च .... २२८-२२९ सम्यक्त्वादित्रयं साधनं, नेकतरागावे, पूर्वोत्तरलाभगजनानियगी २३०-२३१ आराधकलक्षणं, आराधनाधिकफलं तत्परतादिहेतवश्च २३२-२३४ जागा धर्मस्थितस्यानुपमेयता २३५-२३६ प्रशगस्य प्रत्यक्षतादि, सुरीहितप्रशंसा, रांगोषबाधावर्जनात् सुखिता, धर्मध्यानादियुतसाधुप्रशंसा २३७-२४२ इति चरणाधिकारः शीला साधकलक्षाणं, शीलाझानि शीलाइफलं च' २४३-२४५ इति शीलाशाधिकारः धर्मध्यानस्य भेदाः भेदखरूपम २४६-२४९ नित्योद्विग्नतारपूर्वकरणप्राप्तिः .... २५०-२५४ इति धर्माधिकारः साताघरांगता, यथाख्यातप्राप्तिः गोट्रोनमूलनस्य .... २५५-२५८ क्षपकश्रेणिकगः २५९-२६२ क्षपकसामध्य २६३-२६५ . .... .... ॥१०॥ .

·.... .... .... .... आवरणादिनाशनीव्यं केवलज्ञानमहिमा केयलिस्वरूपं आयुष्कादिस्थितिः समुद्घातहेतुः .... .. .... .... आर्या २६६-२६७ गतिशरीरत्यागः २६८ सिध्यत्स्वरूपम् २६९-२७० मुक्तस्य सत्त्वम् २७१ ऊर्ध्वगतिसिद्धिः २७२ ऊर्ध्वगतिहेतवः सिद्धिसुखहेतवः २७३-२७६ | अकृतार्ययते' स्थितिः गृहाश्रमस्थितिः २७७-२८२ गुणलवफलं गृहिप्रशमयत्नाशंसा इति फलाधिकारः २८३-२८४ अपराधक्षामणा शासनआशीर्वादश्च २८५ इति विषयाधिकारः आयोः २८६-२८९ २९० २९१-२९३ २९४ २९५ २९६-३०१ ३०२-३०८ ३०९-३१० ३११ इति श्रेण्यधिकारः समुद्रातः इति समुद्घाताधिकारः योगनिरोधः, तत्त्वयानं, त्रिभागहीनतादि इति योगनिरोधाधिकारः शैलेशी वेद्यादिक्षयः .... ३१२-३१३ 36 ·5 शेठ देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धार फंउना कार्यकरो प्रशगरति पारि शशि -HITS ॥११॥ 58 दूस्टीमरल (१) मंजुभाई साकरचंद-सवेरी, (२) नेमचंद अभेचंद, जे. पी. (३) नेमचंद गुलाबचंद देवचंद (४) हीराभाई मंजुभाई शवेरी (५) साकरचंद खुशालचंद श्वेरी मंत्री- ॥११॥ KARO जीवणचंद साकरचंद शवेरी.

·अनन्तलब्धिनिधानाय श्रीगौतमगाणेन्द्राय नमः विद्वद्वन्दमनोज्ञकान्यततिभिर्यः स्तूयते सर्वदा, भूपालप्रतियोधको गुरुमतिः सिद्धान्तपारगमी । ग्याख्यादानविचक्षणः शुभगुणैर्विख्यातकीर्तिः सुधी, आनन्दाधिमुनीश्वरं गणपति वन्दे महाज्ञानिनम् ॥ श्रीमद्उमाखातिविरचिते प्रशमरतिप्रकरणे किञ्चिद्वक्तव्य शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना, अने श्रीमतीआगमोदय-समितिना नामथी आजे जैन-अजैनसमाजना साक्षर- वर्गमांधी भाग्येज कोई अणजाण हशे. फंड तरफथी आगम-प्रकरण-चरित्रादि न्हाना म्होटा सित्याशी ग्रन्थो अने आगमोदय- समिति तरफयी एकसठ ग्रन्थो वांचकोनां हाथमां समर्पित थई चूक्या छे. फंडमांथी अन्तिम ग्रन्थ वि० सं० १९९३ मां श्रीभरतेश्वर- बाहुबलिवृत्तिनो द्वितीय विभाग " ग्रन्थाङ्क ८७" प्रसिद्ध कर्या बाद, लगभग त्रण वर्षे " ग्रन्थाङ्ग ८८ तरीके श्रीमद् उमाखाति- चिरचित श्रीप्रशमरति-प्रकरण नामनो आ ग्रन्थ श्रीमद् हरिभद्रसरिना विवरण सहित वांचको समक्ष रजू कराय छे. जो के आ ·अफ ९० किञ्चि- द्वक्तव्य. प्रशमरतिः हारि.वृति: ॥१२॥ पछी बहार पउनारा अन्थोमा (१) वे टीकाओ सहित अध्यात्मकल्पम " अंक ८९ (२) गौतमीय महाकाव्य, (३) सटीक वैराग्यादि त्रण शतको आदि अन्थो (४) अभिधानकोप-आदि प्रेसमां चाल छे. ग्रन्थने बहार पाडवामां लगभग त्रण वर्षतुं अंतर पायं छे खलं पण सांसारिक अनेक उपाधियो वश त्रण वर्षे पण पहार पाडवा माटे हुं मने भाग्यशाली समझुंछं. अंथनो विषय शांतरसनो एकांत उपदेश छे, ए "प्रशमरति" नामथी स्पष्ट जणाई आवे छे. मूलगन्थना रचयिता पूर्वधर आचार्य श्रीमान उमाखाति-वाचक छे. तेओ श्री क्यारे थया अने एमणे कया देशनी भूमि पोताना' जन्मादिथी पवित्र करी हती, ते वायतनो चोपस निर्णय तेवा साधनोना अभावे जो के अयापि थई शक्यो नथी, छतां सभाण्य-तत्त्वार्थसूत्रना रचयिता "उमाखाति- -वाचक" ए ज प्रस्तुत ग्रन्थना मूल प्रणेता छे. स्वयं उमाखातिजीनी रचेली तरवार्थभाष्यनी सम्बन्ध कारिकामांना- "चाचकमुख्यस्य शिवश्रिया प्रकाशयशसः प्रशिष्येण । शिष्येण घोपनन्दिक्षमाश्रमणस्यैकादशाजविदः ॥१॥ "वाचनया च महावाचकक्षमणमुण्डपादशिष्यस्य । शिष्येण वाचकाचार्यमूलनाम्नः प्रथितकीर्तेः ॥२॥ "न्यग्रोधिकाप्रसूतेन विहरता पुरवरे कुसुमनाग्नि । कोभीपणिना खातितनयेन वात्सीसुतेनाय॑म् ॥ ३ ॥ "अर्थवचनं सम्यग् , गुरुक्रमेणागतं समवधार्य । दुःखातं च दुरागम-विहतमतिं लोकमवलोक्य ॥ ४ ॥ "इदमुच्चै गरवाचकेन सत्त्वानुकम्पया दृब्धम् । वत्त्वार्थाधिगमाख्यं स्पष्टमुमाखातिना शास्रम् ॥ ५॥ (त्रिभिर्विशेषकम् ) "यस्तत्त्वाधिगमाख्यं ज्ञास्यति च करिष्यते च तत्रोक्तम् । सोऽव्यावाधसुखाख्यं प्राप्स्यत्यचिरेण परमार्थम् ॥ ६ ॥ आ छ श्लोकोथी श्रीउमाखातिजी सम्बन्धे खुदुनी लखेली मान आटली ज विगतो स्पष्ट जणाई आवे छे:- ॥१२॥ SURGER ·"एओश्रीना दीक्षागुरु अगियार अगना धारक घोपनन्दि क्षमाश्रमण, अने गुरुना गुरु वाचकमुख्य शिवश्री हता. विद्यागुरु महावाचक मुण्डपादना शिष्य मूल नामना वाचकाचार्य हता. एओश्रीतुं जन्मस्थान न्यग्रोधिका गाम, अने कोभीपणि गोत्र हतुं. पितार्नु नाम साति अने मातानुं नाम वात्सीगोत्रीय उमा हतुं. पोते आर्य शांतिश्रेणिकथी नीकळेली उच्चनागर शाखा[?]मां दीक्षित हता. ए श्रीउमास्वाति-वाचकश्रीए गुरुपरम्पराधी प्राप्त करेला आहेत-उपदेशने भली रीते हृदयमा धारण करीने, तथा दुरागमो (मिथ्याशास्रो)द्वारा हतबुद्धि दुःखित लोकने देखीने प्राणीओना उपर अनुकम्पाथी प्रेराई तत्वार्थाधिगम नामनुं स्पष्ट (अर्थनी स्पष्टतावालु) शास्त्र विहार करतां कुसुमपुर (विहार देशना पट्टना-पाटलीपुर) नगरमां रच्यु.' आमां यद्यपि एमना समयनो चोकस निर्णय थई शकतो नथी, छतां एटलं चोकस छे के एओश्री पूर्वधरोना समयमा थयेला चतुर्दशपूर्वधर होई विक्रमनी पांचमी-छठी शताब्दीथी हेला थयेला अति प्राचीन आचार्य छे. पोते ५०० ग्रन्य-प्रकरणना प्रणेता हता. १ "कोभीपणिनेति गोत्राद्वानम्, खातितनयेनेति पितुराख्यानम्, वात्सी-सुतेनेति गोत्रेण, नाना उमेति मातुराख्यानम् ॥" वाचार्यसूत्र-सिद्धसेनीयटीका अंक ७६ शेठ दे० लानी, पत्रांक ३२६-२७. माताना 'उमा' अने पिताना 'स्वाति' उपरथी तेओश्रीनुं नाम 'उमास्वाति'. निशेप इच्छापालाए दे० ला. जैन पुस्खकोद्धार फंडना छपावेला अंक ७६, तत्वार्थसूचना वीजा भागनो अंग्रेजी प्रवेशक (इंट्रोडक्शन) वगेरे जोवू. २ "थेरे अजसंतिसेणिए माढरसगुत्ते"..."थेरेहिंतो णं अजसंतिसेणिपहिंतो माढरसगुत्तेहिंतो एत्थ णं 'उच्चानागरी साहा' निग्गया।" कल्ससूनस्यचिरावलि, शेठ दे० ला० जैन पुस्तकोदार फंड, अंक ८२, कल्पसूत्र-बारसा सचित्र, पत्राक ६७. ३ "वरचायाधिगमारत्यं शास्त्रं भव्यसत्त्वानुकंपया विरचितं स्फुटार्थमुमास्वातिनेति ।" दे० लानो अंक ७६ तत्त्वार्थसूत्र वीजो भाग, पन्नाक ३२७. 8

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
किञ्चि-
द्वक्तव्य.
॥ १३ ॥
विवरणकार श्रीहरिभद्रमरिनो समय विक्रमनी १२मी सदीनो उत्तरार्द्ध सुनिश्चित छे. कारण के, खूद टीकाकारे प्रशस्तिमां
"वि० सं० ११८५मां अणहिलपुर पाटणनी अंदर महाराजा जयसिंहदेवना राजकालमां आ टीका रची छे” एबुं स्पष्ट उल्लेख्युं छे
(प्रशस्तिश्लोक ४ ). आ टीका सिवाय प्रस्तुत वृत्तिकारना समये एक बृहद्वृत्ति हती एटलुं चोफस मालूम पडे छे. ए बृहद्वृत्तिने
अनुसरीने ज आ वृत्ति रचायानुं प्रशस्तिमा स्पष्ट उल्लेखेळु छ (प्रशस्तिश्लोक ३). ए वृहद्वृत्ति अद्यापि उपलब्ध थई शकी नथी.
टीकाकार १४४४ बौद्ध साधुओने समळीरूपे आकर्पणार अने तेना प्रायश्चित्त-निमित्त (?) १४४४ अन्थोना प्रणेता वरेक अन्यांते
'विरह' शब्द योजनारा 'याकिनीमहत्तरासूनुना उपनामथी प्रसिद्ध 'श्रीमद्धारिभद्रसरि' नहि, पण बृहद्च्छीय 'श्रीमान् देवमरिना
सन्तानीय श्रीहरिभद्रसूरीन्द्र छे (प्रशस्तिश्लोक १).
ग्रन्थसंशोधनकार्य माटे आगमाखोरक आगमव्याख्याप्रज्ञ साक्षरशिरोमणि आचार्यवर श्रीमद् आनन्दसागरजी सूरिश्वर-
जेमनी कृपाछाया नीचे ८८ अंको प्रसिद्ध करवा शक्तिमान थया छीए तेमना-हुं तथा श्रीमान ट्रस्टीवर्यो अहर्निश ऋणी छीए.
शेठ दे० ला० जैन पुस्तकोद्धार फंडना उद्भवनो सामान्य इतिहास अने आपवो योग्य लेखू छु:-
जेमनी स्मृतिने अर्थे आ फंड स्थापवामां आव्यु छे ते शेठ देवचंद लालभाई जहेरीए पोताना मृत्युपत्रमा रू. १००००० (एक
लाख )नी रकम आ प्रमाणे शुभ कार्योमा खर्चवा माटे पोताना दूस्टीयोने फरमाव्युं इतुं.
ALURESSNESSPARROREA
॥१३॥

·२०००० जूना दहेरासरोनो जीर्णोद्धार करवामां. ( आ रकम, शेठ आणंदजी कल्याणजीनी पेढी मारफते, ए पेढीनी पण एटली ज रकम उमेरावीने राणकपुरजीना धन्नाशाह पोखाडना जगप्रसिद्ध दहेरासरना जीर्णोद्धारमा शेठ देवचंदना दूस्टीओए भाई गुलावचंदनी देखरेख नीचे खरची छे.) ५००० पांजरापोळ सुरत अने वीजे. (सुरतनी पांजरापोळमां अपाई.) २५००० वाडी करवा मांडी छे तेनी धर्मशाला करवी. (सुरतमा शेठ देवचंदे रू० २०००० (वीस हजार) खरची वाडी बांधवा मांडीहती तेमां पचीश हजार उमेरी धर्मशाला स्थापी. जेथी धर्मशालामांरू०४५००० (पिस्तालीश हजार)नीरकम थई.) ५००० केशर अने वरास फंडमां. (आ रकम शेठ घेलाभाई लालभाई झवेरी केशर बरास फंडमां अपाई छे.) शेठ देवचंद उपर मुजव रू० ५५००० (पंचावन हजार ) खरचवानी यादि लखी शक्या हता. अने रू० एक लाखमांथी रू० ४५००० ( पिस्तालीस हजार ) क्या खरचवा फरमावq ते विचार करी लखवाना हता, परंतु पोताना अवसान काल पूर्वे ए यादि पूर्ण करी शकाई नहि, जेधी पिस्तालीस हजारनी रकम नाम-निर्देश विनानी शुभकार्यमा खरचवानी बाकी रही. ए रू० पिस्तालीश हजारनी रकम सारा कार्योमा खरचवानी शेठ देवचंदना सुपुत्र शा. गुलाबचंदनी रजा मलवा उपरांत, शा० गुलाबचंद देवचंदे पोताना सरफथी पण मर्दुमनी यादगिरीमाटे शुभकार्यमा खरचवा काढेला रू. २५००० (पचीश हजार ) पण आ रकममां उमेरी महूम शेठ देवचंदना नामर्नु एक स्थायि फंड स्थापवा सूचव्यु. आधी रू० पचीश हजारनी रकमने रू. पिस्तालीश हजारनी रकम साथे उमेरी रू० ७०००० ( सित्तेर हजार ) संगीन फंड स्थापवा माटे दूस्टीओद्वारा जूदा राखवामां आव्या.

·किञ्चि-
वक्तव्य.
,
प्रशमरतिः आचार्य महाराज १००८ श्रीमद् आनन्दसागर-सूरीश्वरनी (ते समये पन्यास पदे) सलाह अने उपदेशथी तथा शा. गुलाबचंद
हारि वृत्तिा देवचंद शरीनी सम्मतिथी, आ एकत्र रकगो मग शेठ देवचंदनी यादगीरी गादे "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंउ" नामनुं आ
दूस्ट शेठ देवचंदना मृत्युपत्रना दूरटीयो (१) शेठ नगीनभाई घेलामाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा. जीवनचंद साकरचंद
॥१४॥
अने (४) याई वीजकोरे (शेठ देवचंदनी पुत्रीए) ईस्वी सन् १९०९मां स्थाप्यु. तेमज योग्य व्यवस्था जलवाई रहेवा माटे
(१) शेठ नगीनभाई घेलाभाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा० जीवनचंद साकरचंद, (४) शा० गुलाबचंद देवचंद,
(५) शेठ फुलचंद कस्तूरचंद, अने (६) शा० मंछुभाई साकरचंदने दूस्टीओ निगी टूरटडीड करावयागां आव्यु.
महम शेठनी विकरी, शेठना मृत्युपत्रनी एक एक्शीफ्युट्रेस, अने गर्रम शा० मूलचंद नगीनदास शवेरीनी विधवा वाई
वीजकोरनी, आशरे रू० २५००० (पचीश हजार ) नी रकम बाई वीजकोरना मृत्युपत्रना दूस्टीयो तरफथी, ईस्वी सन् १९११ना एक
दस्तावेजद्वारा भेट मलवाथी, तथा महूम शेठना भत्रीजा अने फंडना एक दूस्टी मईम शेठ नगीनभाई घेलाभाई झवेरीना मृत्युपत्रनी ख्ये
रू. २००० ( वे हजार )नी रकम तेमना दूस्टी अने एक्सीक्युट्रेस “चाई चंदन उर्फ लीलावती" तरफथी ईवी सन् १९२२मा भेट
मलवाथी तथा परचुरण व्याजनी रकमो मलवा-वधवाथी फंउनुं भंडोल रू० ११०००० (एक लाख दश हजार ) ना आशरानुं थयुं छे.
फंडनो आन्तरिक उद्देश "जैन श्वेतांबर मूर्तिपूजक धार्मिक-साहित्यनी, जेवू के प्राकृत, संस्कृत, गुजराती, अंग्रेजी वगेरे भापामां
लखायेलां वंचायेला प्राचीन पुस्तको, काव्यो, निवन्धो, लेखो वगैरेनी जालवणी, खीलवणी, पुनरुज्जीवन, रक्षण अने अभिवृद्धि
करवानो छे." प्राचीनतानी हद विक्रम सं० १९५० पूर्वेनी टूस्टडीडमा आंकवामां आवेली छे.
Call
॥१४॥

·शेठ केशरीचंद रूपचंद सने १९१६मां टूस्टीपदमाथी मुक्त थया, अने शेठ नगीनभाई घेलाभाई सं० १९७८, ईस्वी सन् १९२१मा देहमुक्त थवाथी शेठ अमरचंद कल्याणचंद अने शेठ नेमचंद अमेचंदने सने १९२६मा ट्रस्टी निमवामा 'आव्या. भाईश्री गुलाबचंद देवचंद सं० १९८३ सन् १९२७मां देहमुक्त थवाथी, तथा शेठ फुलचंद कस्तूरचंदना सने १९२८ना राजीनामाथी शा० नेमचंद गुलावचंद देवचंद अने शेठ हीराभाई मंछुभाईर्नु सने १९२९मां ट्रस्टी तरीके संवरण करवामां आव्युं. अने चारे नवा टूरटीयोर्नु सने १९२९मा निमणुकखत (एपोइंटमेंट-डीड) करावी लेवडाव्यु. शेठ अमरचंद कल्याणचंदना सने १९३२मा थयेला अवसानथी, शेठ साकरचंद खुशालचंदने सने १९३६मां दृस्टी-पदे संवरवामां आव्या, अने सने १९३६मां निमणूकनो दस्तावेज (एपोइंटमेंट-डीड) कराववामां आव्यो. सने १९३७मां में जीवणचंदे ट्रस्टीपणानुं राजीनामुं आप्यु; अने अमुक समय वाद टूस्टीमंडले मारु राजीनामुंखीकारी मने ट्रस्टीपदथी मुक्त करी मंत्री तरीके नीम्यो. फंडनी शरूआतथी फंडर्नु भंडोळ सं० १९९३ सुधी गवर्नमेंट सिक्युरिटिमां रोकवामां आवेलुं हतुं. सं० १९९३मां मुंबई वहार कोट-कालवादेवी रोड उपर फंडने उत्पन्न माटे मकान खरीदवामां आव्यु यारथी फंडर्नु लगभग सघळू भंडोळ स्थावर मिल्फतमा रोकायेखें छे.

·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः खरीद करायेला मकाननुं नाम निम्न प्रमाणे योजवा अने अंकित करवामां आव्युं छे. किश्चि- द्वक्तव्य. मिल्कतनी मालिकीनु सूचन] ॥१५॥ "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड मिल्कत (सुरत) मिल्कतनुं नामसूचन] "आगमोद्धारक” ॥१५॥ पूर्वे मूल अवचूरी अने टीकासहित आ अन्य वि० सं० १९६६मा श्रीजैनधर्मप्रसारक समा, भावनगर तरफयी तेम ज टीका अवचूरीसहितनुं भापान्तर पण ए ज संस्था तरफथी वि० सं० १९८८मा प्रसिद्ध थयुं हवं. भावनगर संस्थाए छपावेल टीका श्रीहरिभद्रजीवाली टीका छे, एवं तेओए अनुमान कयुं छे, पण ते टीका श्रीहरिभद्रजीवाली नथी ज. अमारी आ छपावेल टीका श्रीहरिभद्रजीवाली छे, ज्यारे भावनगर संस्थाए छपावेल टीका क्यां तो आना प्रशस्ति श्लोक ३मा सूचवेल "परिभाव्य युद्धटीका:

·E मुखयोधार्य समासेन" वाली वृद्धटीका होवी जोईए, अथवा तो कोई अन्य टीका होवी जोईए. तेमां का नाम न होवाथी ते श्रीहरिभद्रजीकृत छे एवं अनुमान करवामां आव्युं हशे तेम माझं मानवू थाय छे. अमे बहार पाडीए छीए ए आ टीका भावनगर संस्थाए यहार पाडी छे, ते करतां तद्दन जूदी ज वस्तु छे. अमने विशेष हर्ष थाय छे के एक अप्रसिद्ध कृति ज प्रसिद्ध करवा अमे भाग्यशाली थया छीये. आ वे तद्दन जूदी ज वस्तुओ छे ए जाणवानुं सौभाग्य अमने नीचे प्रमाणे अचानक प्राप्त थयु छः परम श्रुत प्रभावक मंडल, मुंबईने प्रशमरतिर्नु भाषांतर भावनगरथी छपायेला उपरथी छपावानी इच्छा होवाथी तेना जैन-दिगंबर पंडित पर भावनगर संस्थानी छपावेल प्रशमरति मोकलवामां आवी. अमे पण फरीथी प्रशमरति छपावीए छीए अने एना संशोधक परमश्रुतज्ञानी अधुना अप्रतीम, अजोड आगम-निगम-तत्त्वज्ञाता श्वेताम्बर जैन आचार्य आनन्दसागर सूरीश्वरजी छे तेथी ए मुद्रण विशेपे शुद्ध हशे तेम ते विद्वानने भासतां अमारी पासेथी छपायेल आखो ग्रंथ या तो अधूरो होय तो तेटला पण छपायेला फारमो अमारी पासेथी मांगतां अमे जेटला छपाया हता तेटला तेमने पूरा पाड्या. दिगंबर जैन पंडितने बोर्नु अवलोकन करतां जणायु के वनेमा कानुं नाम श्रीहरिभद्रसूरि सूचवेल छे, ज्यारे बन्ने वस्तु तद्दन निराली ज छे, अने तेमां पण श्वेतांबर जैन आचार्य आनन्दसागर सूरिवाळु मुद्रण तद्दन ओछू छे, या तो त्रूटक छे, ज्यारे भावनगरवाळु मुद्रण सम्पूर्ण अने विस्तारवाळु छे. आ 'उपरथी मुंबईना तेना काम करनार मारफते अमारा उपर सूचन आव्यु, जेथी अमोने अमारं तथा भावनगर संस्था, एम बन्ने मुद्रणो साद्यंत जोई-जोवडावी जवानी फरज पडी. ए मुद्रणो जोई जतां मालूम पड्युं के अमारावाळी श्रीहरिभद्रजीनी "सरल-सुबोध-टीका" छे, ज्यारे भावनगर संस्थावाळी "वृद्ध-टीका" अथवा कोई अन्य टीका ज होई बन्ने ग्रन्थो तहन निराला ज छे.

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
श्रीहरिभद्रजीनी वृत्तिमा 'सुगमत्वलघुत्वाभ्यां' एम कहीने संक्षिप्त करवानो ग्रन्थकारनो उद्देश छे, ए तेओने नथी समजायु
तेथी तेमने आ विवरण ओछु के त्रुटक जणायुं छे. आ निवेदनमा उल्लेखित टीकाओ उपरांत वीजी कोई टीकाओ आ ग्रंथपर
रचाई छे के नहीं ते जाणी शकात नथी. अमारा तरफथी तद्दन नवीन ज प्रकाशन अन्तभागे अवचूरीसहित मुद्रित करावी पाठकोने
अर्पण कराय छे, तो मनन-निदिध्यासन वडे प्रकाशक अने संशोधकना परिश्रमने पाठको सफल करशे एवी आशा साथे विरमुं छु.
॥१६॥
जीवणचंद साकरचंद झवेरी
वि० सं० १९९६ आपाढशुक्ल चतुर्दशी, गुरुवार
मुंबई, तारीख १८ जुलाई १९४०
मत्री
॥१६॥

·प्रशमरतिगतार्याणामकारादिक्रमेण सूची । आर्यारहः पृष्टाः अधिकारः आर्याः पृष्टाः अशुचिकरणसाम अशुभशुभकर्म अस्य तु मूलनिबन्धं अध्यवसायविशुद्धः अध्यात्मविदो मूछो अनशनमूनोदरता अन्येपा यो विषयः अन्योऽहं स्वजनात् अपरिगणितगुणदोपः अपि पश्यतां समक्ष अविसंगादनयोगः .... अधिकारः १५५ ३० भावना० २४८ ४९ ध्याना० ५९ १२ करणा० आ. १८२ ३५ कथा० ११९ २३ आचारा० २४६ ४९ ध्याना० २५२ ४९ १०६ २१ मदस्था० २५३ ४९ ध्याना० १७८ ३४ धर्मा० १७५ ३४ ५१ ११ करणार्या १५४ ३० भावना. १०३ २० मदस्था० ११० २१ १७४ ३४ धर्मा० .... आक्षेपणिविक्षेपगि आचाराध्ययनोक्तार्थ आज्ञाविचयमपाय आत्मारामस्य सतः आदावत्यभ्युदया PREM ·जाए या अधिकार प्रशमरति, हारि पुत्तिः जारः खार अधिकार २४७ ४९ ध्याना० २३३ चरणा० ६५ १३ करणा० अकारादिक सूची आप्तवचनं प्रवचन बाराधनाश तेषा आरोग्याशुषलरागुवयाः उत्पादविगमनित्यत्व उदयस्थितगरुणकर उदयोपशमनिमित्तो ॥१७॥ Rak: २०४ ३९ भावा० १ पीठ. ८९ १७ मदस्थान० १ एकस्य जन्मगरणे इण्छा गूर्जी कागः इति गुणदोषविपर्यासः इत्येतत्परविधं चारित इस्मेयं प्रशमरते..... इएजनसंप्रयोगः इरवियोगसंप्रयोगः १८ ४ पीठ ११२ २२ आचारा० २२९ ४६ चरणा० ३०९ ५८ फला० १५१ ३० भावना० १२५ २५ आचारा० एकैकविषयसकार एतत्सम्यग्दर्शनं.... एतदोषगडासाय एतेषु गदस्थानेषु एतेष्ययवसायो.. एभिः स्थान एवं क्रोधो मानो १५३ ३० भावना ४७ १० करणा० २२४ ४५ पड्विधा० ५८ १२ करणा० ९७ १९ मदस्थाना० २२२ ४५ षड्विध० १९८ ३९ আo ई. ॥१७॥ ईषाखाक्षरपश्च ईर्ष्या रोषो दोषः २८३ ५४ योगनि० १९ ४ पीठ ROO ६ कषाया ·आर्याः पृष्ठा अधिकार: CASHASKAROKAR एवं रागो द्वेपो मोहो एवं संयोगाल्पाबहु एमनेकविधानो एमनेके दोषाः सानुचरभेदविषया आर्या या भधिकार ५६ ११ करणा० २०३ ३९ भावा० १९३ ३७ जीवा० ४६ १० करणा० २२६ ४५ षड्विधा० औ. २७५ ५३ कलरिभितमधुर कल्याकल्यविधि कश्चिच्छुभोऽपि विषयः कार्मणशरीरयोगी कार्याकार्यविनिश्चयः कारणवशेन यथत कालं क्षेत्र मात्रा किञ्चित् शुई कल्प्यं कुलरूपवचनौवन कुल्ले लोकालोके केचित् सातर्हिरसा कोऽन निमित्तं कोषः परितापकरः ४१ ९ १३९ २८ कषाया० १९ १० १० करणार्या २७६ ५३ समुद्घाता० २१ ४ पीठबन्धा० ५० १० करणार्या० १३७ २७ आचारा० १४५ २८ ६७ १३ करणार्या २६९ ५२ समुद्घाता० ৩৪ १५ ३ पीठबन्धा० २६ ४ कषाया० कापोय कोला रोमा १६ मदरसाना० ५७ १२ करणा० २१७ ५३ षड्निधा १०१ २० ९ करणार्या ९ न लेखक KAMGEX ·4 आर्या पृष्ठा अधिकार प्रशमरतिः हारिवृत्तिः अकारादि० सूची चरममवे संस्थाने.... .... ॥१८॥ क्रोधात् प्रीतिविनाशं क्लिष्टाष्टकर्मबन्धन क्षणविपरिणामधर्मा क्षपकश्रेणिपरिगतः क्षीणचतुष्काशो . २५ २२ ४ १२१ २४ २६४ ५१ २७० ५२ पीठबन्धा आचारा० समुद्घाता० FOREIGRAGRLSCREENS चरमे समये संख्या चल्यायतनप्रस्थाप... छमस्थवीतरागः .... ग. आर्याङ्कः पृष्ठा भधिकारः च. २८१ ५३ ५३ योगनिरोधा० २८५ ५५ ३०५ ५७ फलाधि- छ. २६६ ५२ ५२ समुद्घाता० ज. १५२ ३० भावना० ३०० ५६ फलाधि० ८० १५ करणार्या ९८ १९ मदस्थाना० ६१ १२ करणार्या २४९ ४९ ध्यानाधिक गतिविभ्रमेङ्गिताकार गर्व परप्रसादात्मकेन गुणवदमूर्छित .... ४२ ९ करणार्या ९४ १८ मदस्थाना० १३६ २७ आचारा० ६९ १४ करणार्थी १४२ २८ आचारा० ९१ १७ मदस्थाना० जन्मजरामरणमयैः जन्म समवाप्य जातिकुलरूपबल जात्यादिमदोन्मत्तः जिनभाषितार्थ जिनवरवचन ॥१८॥ गुर्वायत्ता यस्मात्.... ORG ग्रन्थः कर्माष्टविधं.... ग्रहणोद्राहणनवकृति ·जार्या पृधा आर्या पृधा २ ७ जिनशासनार्णवात्.... जिनसिक्षाचार्यो जीनाजीवा द्रव्यं जीजाजीवानां द्रव्यात्मा जीराजीनाः पुण्यं... जी मुक्ताः संसारिणः वाला भवपरिवर्ते.... ज्ञानं सम्याहसे..... जानाशाने पपत्रि. अधिकारः ३१० ५८ फलाधि० १ पीठबन्धा० २१० ४२ समुद्घाता० २०० ३९ भावाधि० १८९ ३७ जीवाधिक १९० ३७ जीवाधिक ८१ १६ मदस्माना० २०१ ३९ श्रेण्यधिक १९५ ३८ उपयोगा० तत् प्राप्य विरतिरत तदक्तिवलार्पितया. तद्वदुपचारभूत तद्वनिश्चयमधुर तत्र परोक्षं द्विविधं तत्र प्रदेशवन्धो तत्र सुरलोकसौख्य तत्राधोमुखमलक तस्मात् परीपहेन्द्रिय तस्मादनियतभावं तस्मादागद्वेपत्यागे तत्यापूर्वकरणमय.. ता दुर्लभतां भव.... अधिकारः १६४ ३२ धर्माधि० २ पीठबन्धाक १०९ २१ मदरस्थाना० ७९ १५ करणार्या २२५ ४५ षड्विध० ३७ ८ कर्माधि० २९९ ५६ फलाधि० २११ षड्विध० १६५ ३२ कर्माधि ८८ १७ मदस्थाना० १०४ २० २५४ समुद्घाता० १६३ ३२ धर्माधि० ४२ . त. .... तमिन्य ताण तनयमवाप्प तत्कयमनिष्टविषया १४७ २९ आचारा० २५७ ५० श्रेण्यधिक १०५ २० मदस्थाना० ४९ ...

·सर भा our धामा प्रशामरतिः हारि चिः अकारादिक सूची .... ॥१९॥ ३ মঃ ন্যা ঘাগা বিষয় ताभ्यो गिरताः श्रुत वाराागारामनगरेण अल्गारण्गालाल से जात्योहायात तेरगिंशतिनिधि गभिगार: २८ ८ ८ कर्मानित ५२ ११ करणार्या २ गोठामा २३४ १७ गरणागि २५१ ४९ रागन्माता० १५ गारणार्थी १९७ २८ गानाधिक २७१ ५२ राधाता २९१ ५६ गोगनिरोपा० दुःणविद रामलियाः इगराइसगिरन्तर प्रतिकारी गावाणित हढतागुणैतिराग्य देश कालं पुरुष देशालनिशानायुः देहरानिः प्राणः भागनोतिभ्यो सोनारामानको बोपणागुणकारी भवति अगमति गगन वन्यं कपागगोगी.... व्यारगेत्युपनारः.. गरिकार: १० ९ करणा० २३ ४ पीठनमा ७१ १४ करणा० १६ ४ पीठनमा १४६ २१ गातारा १०२ २० गदथाना २८७ ५५ गोगनिरोधा० २९५ ५६ शिवगगन० १३२ २३ गावाराधिo १३३ २३ १३ १८ मदरशाना० १९९ ३९ भानामित २०२ ३९ नागिन पारगमवायुः - . सागरला शरीरगन्मन -- द . ॥१९॥ पण प्रगगे रागगे হাদিয়াসিন दिलयात् कागरति.... २७३ ५३ सगुदमाता० १७९ २५ भर्गानिक १७७ २४ ·आर्या पृष्ठा अधिकारः न . द्विविधाथरातरास्याः दीन्द्रियसाधारणयोः द्वयादिप्रदेशवन्तो... आयर्याक पृष्टाका अधिकारः १९१ ३७ उपयोगा० २७९ ५३ योगनिरोधा० २०८ ४२ पड्विध० घ. १४ करणार्या २४१ ४८ चरणार्या १६८ ३३ धर्माधि० २०७ ४२ षड्विध० २१४ ४३ २३२ ४७ चरणाधि० २१५ ४३ ४३ षड्विध० १६१ ३२ भावनाधि० २४४ १८ शीलाङ्गाधि० धन्यस्योपरि निपतति धर्मध्यानाभिरतः धर्मस्य दया मूलं.... धर्माधर्माकाशानि पुद्गलाः धर्माधर्माकाशान्येकैक धर्मावश्यकयोगेषु धर्मो गतिस्थितिमतां धर्मोऽयं वाख्यातो धागुम्यादीन्द्रिय १ न तथा सुमहावैः.... नरलोकमेत्य सर्व नहि सोऽस्तीन्द्रियः... नाधो गौरवविगमात् नानार्जवो विशुध्यति नाभेयाद्याः सिद्धार्थ नित्यपरिशीलनीये नित्योद्विग्नस्यैवं निर्जरणलोकविस्तर निर्जितमदमदनानां नैकान् जातिविशेषान् नैवास्ति राजराजस्य ६८ १३ करणार्या ३०८ ५७ फलाधि० ४८ १० करणार्था० २९२ ५६ योगनिरोधा० १७० ३३ धर्माधि १ पीठबन्धा० ८६ १६ मदस्थाना० २५० ४९ ध्यानाधि० २९ भावनाधि० २३८ ४७ चरणाधि० ८२ १६ मदस्थाना० १२८ २५ आचाराधिक १५० ॐ ·- आर्याः पृष्टाः अधिकार: आर्याः पृष्ठा अशमरतिः हारि वृत्तिः अकारादि० सूची .... .... ॥२०॥ .... .... .... पञ्चनवद्यष्टाविंश.... पञ्चविधास्त्वेकद्विनि पश्चास्त्रवाद्विरमणं पञ्चेन्द्रियोऽथ सज्ञी परकृतकर्मणि परपरिभवपरि परशत्यभिप्रसादा परिणाममपूर्वमुपागतस्य परिणामवर्तनाविधि पिण्डः शय्या वस्लेषणा पिण्डेषणानिरुक्तः पुद्गलकर्म शुभं यत् ३५ कर्माधिक १९२ ३७ जीवाधि० १७२ ३३ धर्माधि० २७८ ५३ योगनिरोधा० २६५ ५१ श्रेण्यधि० १०० १९ मदस्थाना० ९० १७ ६२ १२ करणार्या २१८ ४४ षड्विध० १३८ २७ आचारा० १३४ २६ २१९ ४४ षड्विध० पूर्व करोत्यनन्ता पूर्वद्वयसम्पद्यपि पूर्वपुरुषसिंहानां पूर्वप्रयोगसिद्धेः पूर्वरचितं च तस्या पूर्वोक्तभावनाभावि पैशाचिकमाख्यानं प्रकृतिरियमनेकविधा प्रवचनभक्तिः प्रशमरतिनित्यतृषितो प्रशमाव्याबाधसुधा प्रशमितवेदकषायस्य प्राणधामृतभाषण अधिकारः २५९ ५१ श्रेण्यवि०, २३१ ४६ चरणावि० ९२ १७ मदस्थाना० २९४ ५६ शिवगमन २८४ ५४ योगनिरोधा० ३०१ ५७ फलाधि० १२० २४ आचाराधि० ३६ ८ कर्माधि० १८१ ३५ धर्माधि० ३०६ ५७ फलाधि० २३६ ४७ चरणाधि० '१२६ २५ आचारा० ६० १२ करणार्या .... ॥२०॥ .... S ·आचाः पृष्टाः अधिकारः सार्या पृष्टाः अधिकारः KAAS प्राप्तः फल्येविन्द्र प्रायश्चित्तथ्याने ३०७ ५७ ५७ फलाधि० १७६ ३४ धर्माधिक च . ८७ वलसमुदितोऽपि यस्मात् बदभिर्जिनवचनार्णव बान्धयनेन्द्रिय बादस्य यया वचन १७ मदस्थाना० २ पीठबन्धा० ३३ धर्माधिक ३ पीठबन्धा० ममकाराहकारत्यागात ममकाराहकारौ मतकशचिविनाशात् माता भूत्वा दुहिता माध्यस्थ्यं वैराग्यं मानुप्यकर्मभूम्यार्य मायालोभकषायः १७३ ११ म. १८० ३५ धर्माधि० ३१ ६ रागायधि० २६६ ५२ श्रेण्यधिक १५६ ३१ भावनावि० १७ ४ पीठवन्धा० १६२ ३२ ३२ धर्माधि० ३२ ६ रागावधि० २८ ५ कषायाधवि० ९५ १८ मदस्थाना० १५७ ३१ भावनाधि० ३३ ६ रागाधधि० ४४ भ. ३ मायाशीलः पुरुपः भवकोटीभिरमुगर्भ.... भारयितव्यमनित्यानं भाषा भान्ति जीवस्य भारे धर्माधर्माम्बर भोगनुस मिनिसैः ६४ १३ करणार्या १४९ २९ भावनावि० १९६ ३८ भावाधि० २०९ ४२ पविध० १२२ २४ आचारा० मापतुपोपाख्यानं मिथ्यादृष्टिरविरतः मिथ्या दृष्टयविरमण.... मिष्टानपानमासौदन.... ९ करणार्या R-IKA ·अधिकार आयांकः पृष्ठाक अधिकार: आर्य पृष्टाह प्रशमरतिः हारिवृत्तिः अकारादि० सूची - यद्वत्पकाधारमपि .... मुक्तः सन्नाभावः . यद्वत्तुरगः सत्स्वपि ॥२१॥ 4. .... .. . २९० ५५ श्रेण्यधि० य. ३१२ ५९ क्षामणं० १४४ २८ आचारा० १२४ २५ १४३ २८ १०७ २१ मदस्थाना० १ पीठबन्धा० यच्चासमञ्जस यत्पुनरुपघातकर .... यत् सर्वविपयकासोद्भवं यद् ज्ञानशीलतपस्यं यद्यपि निषेव्यमाणा यद्यपि मदीयवृत्तेः यद्यप्यनन्तगम यद्यप्यवगीतार्था यद्वत् कश्चित् क्षीरे यद्रव्योपकरण यद्वच्छाकाष्टादशमन्न . १४० २८ आचारा० १४१ २८ १४ पीठबन्धा० १५९ ३१ भावनाधि० १३ ४ पीठबन्धा० ३०२ ५७ फलाधिक २९६ ५६ १८७ ३६ कयाधि० ५४ ११ करणार्या २७२ ५३ श्रेण्यघि० ८४ १६ मदस्थाना० १३० २६ आचाराधि० १५८ ३१ भावनाधि० यद्वदुपयुक्तपूर्व यद्वद्विशोषणात् यद्वद्विषघातार्थ यश्चेह जिनवरमते यस्तु यतिर्घटमानः यस्मादागद्वेषो यस्मिन्निन्द्रियविषये यस्य पुनः केवलिनः यस्याशुद्धं शीलं या चेह लोकवार्ता या पुण्यपापयोरन.... ३ . . m २ ३ . .... ॥२१॥ .... ८ ६८ १५ १५ करणार्या १७१ ३३ धर्माधिक १०८ २१ मदस्थाना० ·आर्या पृष्टाः अधिकारः आर्याः पृष्टाः अधिकारः यावत् परगुणदोष यारत् म्यविषयलिप्सो या सरमुरवरद्विः.. लोकः खल्वाधारः.... लोकस्यावस्तिर्यक्.... लोकालोकव्यापकं, १८४ ३६ कयाधिक १२३ २५ आचारावि० २५६ ५० श्रेण्यधिक १२ ३ पीठबन्धा० २२० ४४ पड्विध० ७४ १४ करणार्या २९३ ५६ शिवगमन० २०४ ४१ भावावि० Ros में तीर्थसप्रणीता.. योगः शुद्धः पुण्या योगनिरोधाद्य योगप्रयोगयोथ योऽयों यस्मिन्नाभूत .... २ वक्ष्यामि प्रशमरते विधिना भक्ष्यग्रहणं .... विनयकलं शुश्रूपा १३१ २६ आचारा० १६० ३१ भावनाधि० २१३ ४२ षड्विध० "व. १ पीठबन्धा० ११६ २३ आचारा० ७२ १४ करणार्या० ७५ १४ १६९ ३३ धर्माधि० १११ मदस्थाना० २४२ ४८ चरणा० १५ ४ र. रागपपरिगतो रागद्वेषोपहतस्य रम्पत्रल युतिमति २१ विनयव्यपेतमनसो विनयायत्ताश्च गुणाः विपयपरिणामनियमो. विषयसुखनिरभिलापः वृत्त्यर्थ कर्म यथा २० ४ पीठबन्धा० ५३ ११ करणार्या ८३ १६ मदस्थाना० पीठवन्धा० ·णा प्रणा अधिकार: प्रशमरतिः हारिवृत्तिः अकारादि० सूची माह मष्ठाका अधिकार ६३ १२ करणा० १३५ २७ জানা वैराग्यमार्गसंपस्थितस्य वणलेपाक्षोपाजवत् ४ श्रुतमुधिषिभय श्रुतशील विनय २ पीठबन्धा० ५ कपायाधिक २७ .... ॥ २२॥ • प. षड्जीयकाययतना ११४ २२ आचाराधिन .... शब्दादिविपयपरिणागं शयनासनसम्बाचन शाश्वतमनन्तमनतिशय शासनसामर्सेन तु शाखागमारते शाखाध्ययने शाखितिनाग्विधि. शिक्षागमोपदेश शीलार्णवस्य पारं शुक्छध्यानापद्वयं २३९ ४७ चरणाधि० ४५ ९ करणार्था० २६८ ५२ श्रेण्यधिक १८८ ३६ कथाधिक ६६ १३ करणार्थाधि० १८५ ३६ कथाधिक १८६ ३६ २२३ ४५ षड्विध० २४५ ४८ शीलाजाधि० २५८ ५० श्रेण्यधिक संचिन्त्य कषायाण संपर्कोशमसुलभ संवरफलं तपोबलं.... संततपउपधानात् संदनी च निर्वदनी संसारादुद्वेगः संहननायुर्बल संहरति पाने १६६ ३२ धर्माधिक ९६ १८ १८ मदस्थाना० ७३ १४ करणार्था० २२१ ४४ षड्विध० १८३ ३५ कथाधि० ११५ २२ आचाराधि० २९७ ५६ फलाधि० २७४ ५३ समुद्घाताधि० ॥२२॥ ....

·बर .... सोधमानमाया.... स शानदर्शनावरण सतिः मुपरिगृहीतं मद्भिर्गुणदोपः सन्म लोकचिन्तां नतनिधोऽयोलोकः सन्यायनानचारित्रसंपदा सम्यात्वज्ञाननारिखतपो सम्यालमोहनीय सम्याहीनं सम्यक् सम्याटिजीनी ध्यान सम्पाटटिनिी तिरति स समुदातनिवृत्तो आर्याः पृटारः अधिकारः २४ ५ कपायाधि० ३४ कर्माधि० १० ३ पीठबन्धा० ३११ ५८ फलाधि० १२९ २५ आचाराधिक २१२ ४२ पविध० २३० ४६ चरणाधि० ११३ २२ आचाराधि० २६० ५१ श्रेण्यधिक २२७ ४६ पड्विध० १२७ २५ आचाराधि० २४३ ४८ शीलानाधि० २७७ ५३ योगनिरोधा० सर्वगतियोग्यसंसार सर्वमदस्थानानां सर्व विनाशाश्रयिणः सर्वसुखमूलबीज सर्वाष्पिन्द्रियसंयतेषु सर्वेन्धनकराशी सर्वोद्धातितमोहो ... स्पर्शरसवर्णगन्धाः सातद्धिरसेप्वगुरुः सादिकमनन्तमनुपम सामान्यं खलु लक्षणं सामायिकं च कृत्वा सामायिकमिलाय.... आर्या पृष्टाम अधिकारः २८६ ५५ फलाधि० ९९ १९ मदस्थानाधिक २९ ६ कषायाधि० ३१३ ५९ क्षामणं० १४८ २९ आचाराधिक २६३ ५१ श्रेण्यधिक २६२ ५१ २१६ ४३ षड्विध० २५५ ५० २८९ ५५ योगनिरोधा० १९४ ३७ उपयोगाधि० ३०४ ५७ फलाधि० २२८ ४६ चरणाधि० .... ....

·आर्याः पृष्ठाः अधिकारः
अकारादि०
सूची
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
.
स्थूलवधानृतचौर्य
॥२३॥
स्नानाङ्गराग
३०३ ५७ फलाधिक
४३
९ करणार्या
५५ ११
२३५ ४७ चरणाधि०
.--
आर्याङ्कः पृष्ठा अधिकार'
११८ २३ आचाराधि०
२०६ ४१ भावाधिक
२८८ ५५ योगनिरोधा०
२८० ५३
१६७ ३२ धर्माधि०
२८२ ५३ योगनिरोवा०
२९८ ५६ फलाधि०
११७ २३ आचाराधि०
साध्वाचारः खल्वयं
साम्प्रतकाले चानागते
सिद्धिक्षेत्रे विमले ....
सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति
सेव्यः क्षान्तिर्दिव
सोऽथ मनोवागुच्छास
सौधर्मावन्यतम
स्थाननिषद्याद्युत्सर्ग
.
स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य
स्वगुणाभ्यासरतमतेः
स्वर्गसुखानि
स्वशरीरेऽपि न रज्यति
,
२३७
४७
.
२४०
४७
"
"".
ह
.
हास्यादि ततः षट
२६१ ५१ श्रेण्यधिक
.
॥२३॥

·प्रशमरत्युदाहृतविशेषोक्तीनां सूची। a un पृष्टम् पृष्टम् ५१ ३८ ३४ ४४ .... .... ३७ ८ अणमिच्छमीससम्म अप्पाहार अयहा दुभाग अरमंतोसप्पिणो .... आइल्लाणं तिण्हं चरिमस्त इयं दुयाल नगी न कयाई उप्पत्तिया वेणइया कम्मया कारणमेव तदन्यं मूक्ष्मो वित्तं चयण सन्ना विन्नाणं निणपत्रयणउप्पत्ती जानं मददर्पहर नापति ४० दुगजोगो सिद्धाणं केवलि नाणंतरायदसगं दंसण पिण्डं यच्चान्यत् सज्ज वावीसई सहस्सा... संसारी चेतनो मतः सव्वट्ठाणाई असासवाई सायं उच्चागोयं सत्तत्तीस सुस्सूसइ पडिपुच्छइ सूवो यणो जवन्न २७ ३७ ३९ ... ४० ४२ ४० ४४ ४० १८ २१ १९ र ·SA-48 विशेपो० सूची शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना पहेलेथी आज सूधीना ट्रस्टीओनो पट प्रशमरतिः हारिवृत्तिः ॥२४॥ सने १९२९ ना पहेला एपोइंटमेंट- डीड समयना ट्रस्टीमो SNESGRASS चाल ट्रस्टीओ वि.सं. १९९६, सने १९४० सने १९०९ ना मूल डीड अने सने १९९१ ना चाई वीजकोरनी मिलकतना डीड समयना ट्रस्टीओ नगीनभाई घेलाभाई * केशरीचद रूपचंद जीवणचंद साकरचंद गुलावचद देवचंद *२ फुलचंद कस्तूरचंद र.. मंछुभाई साकरचंद जीवणचंद साकरचंद मंछुभाई साकरवंद नेमचंद अमेचंद जे. पी. अमरचंद कल्याणचंद *३ नेमचंद गुलावचद हीराभाई मंछुभाई सने १९३६ ना वीजा एपॉइंटमेंट- डीड समयना ट्रस्टीओ जीवणचंद साफरचंद ३ मंछुभाई साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे. पी. नेमचंद गुलाबचंद हीराभाई मंछुभाई साकरचंद खुशालचंद मंछुभाई साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे. पी. नेमचंद गुलाबचंद हीरामाई मंछुभाई साकरचंद खुशालचंद ॥ २४ ॥ * देहमुक्त १-सने १९२१ मा. ( १२ वर्ष ट्रस्टीपदे.) २-सने १९२७ मा. (१८ वर्ष ट्रस्टी०) ३-सने १९३२ मा. (६ वर्ष ट्रस्टी०) f निकळी गया १-सने १९१६ मा.(७ वर्ष ट्रस्टी०) २-सने १९२८ मां. (१९ वर्षे ट्रस्टी०) ३-सने १९३७ मा. (२८ वर्ष ट्रस्टी, ते पछी मंत्रीपदे.) Rok ·PREFACE I. Prefatory :-Every member of the Jaina community knows by now the work and services of Seth Devcand Lalbhāi Jaina Pustakoddhāra Fand and those of Śrī Āgamodaya Samiti. The Fund has published during its short life not less than eighty-seven, and the Samiti not less than sixty-one books pertaining to Jaina religion-doctrines, lives, dogmas, scriptures and books on allied sabjects. The present work sees the light of the day three years after publication of the eighty-seventh number of Seth Devcand Lālbhāi Fund Series; I mean Bharatesvara-Bāhubalr-Vrtti, Part II. The gap of time-three years—is indeed tremendous; but the delay was inevitable. On the contrary I congratulate myself, a man involved in many worldly worries, for being able to publish this number even after such a long period. If this work is out so late, several others are now in the press. I may mention some of them : Adhyātma-Kalpa-Druma with two commentaries (No. 89); Gautamīya-Mahākāvya with commentary (No. 99); Abhidhāna-Koga; some satakas, etc. .. 5

·Preface
Praśama-
Rati
॥२५॥
II, A Short Account of the Fund:-I find some people anxious to know something more
about Seth D. L. Fund than they do at present. Hence I give here a brief outline as to how it was
donated, and a short note as regards its inner machinery since then up to date.
Seth Devcand Lālbhāi, to commemorate whose memory this Fund was established, directed in
his will that a sum of Rupees one-lac be used in charity as follows
(1) Rs 20000 towards reparation of old delapidated Jaina temples.
(2) Rs 5000 towards pinjarapoles at Surat and other places.
(3) Rs. 25000 to be utilised for building a dharmasālā instead of a proposed banglow in a
compound owned by the doner in Surat, and then under construction,
(4) Rs. 5000 to be spent towards providing saffion and barās to Jaina temples.
This sum of Rs. 45000 mentioned in the will was utilised in the following manner:
1. This sum was spent after reparation of the well-known Jaina temple at Rāņakapar through
Seth Anandaji Kalyāṇaji firm, under the supervision of late Gulābcand Devacand. The Anandaji firm
contributed an equal sum towards this undertaking.
2. This sum was given away to the Surat Pinjarapole.
॥२५॥

·3. The late doner had spent already Rs. 20000 after & compound for a bunglow with garden, which Tas then under construction. The sum of Rs. 25000 was added to it, and a dharmosālā was built therein. 4. This sum is donated, according to the instructions, to the said Seth Ghelābhāi Lālbhai Jaida Kesar-Barās Fund. The donor had not decided how to spend the rem emaining Rs. 55000, and espired before giving any instructions as to this sum. Late Gulābacand, & worthy son of the donor, asked the trustees of the will of the late donor to spend this surplus sum in some charitable work, and added a sum of Rs. 25000 to it in memory of his revered father. He further instructed the said trustees that they should spend the resulting sum towards some permanent charitable concern. Pūjyapād Agamoddhāraka Acārya (then pannyāsa) Anandasāgar advised the trustees of the will of the late donor, (1) Śeth Naginbhāi Ghelābhāi, (2) Seth Kesricand Rūpcand, (3) Mr. Jivaạcand Sākarcand, (4) Seramaten FONT Mrs. Vījkor Mülcand (daughter of the late donor) to spend the sum in establishing the present Fund, and Gulābcand tendered his sanction for the same. Hence this Fund yas established. The following were its premier trustees: (1) ſeth Nagīnbhāī Gbelābbāi, (2) Śeth Kestīcand Rūpcand, (3) Mr. Jivaạcand Sākarcand, (4) Mr. Gulābcand Devcand, (5) Śeth Fülcand Kasturcand, (6) Mr. Manchubhai Sākarcand, ·Prasama- Rati Preface ॥ २६ ॥ Mrs. Vījkor, widow of late Mūlcand Nagindas Jhaverī, daughter of the late donor and execute;ess of his will, donated a sum of Rs. 25000 at her death to the Fund. This sum was handed over to the fund in 1911. Similarly one of the chief trustees of the Fund and a nephew of the late dopor, Naginbhūī donated a sum of Rs. 2000 to the Fund, at his death in 1921. This sum vas handed over to the trustees in 1922. These two kind donations and sundry interests etc. added to the main sam have amounted to about one-lac and ten-thousand Rupees. The aim of this Fund as laid down in the trust-deed is this. It should undertake the preservation, circulation, publication etc. of ancient literature pertaining to the Svetāmbara Mūrtipūjaka sect of Jaina religion, written in any language Sanskrt, Prākrt, Apabhramśa, Pūlī, Gujarātī, English, German &c. It was also laid down that no work composed after V.S. 1950 should be considered ancient, Seth Kestīcand resigned in 1916 and Seth Naginbhūi expired in 1921. Seth Amarcand Kalyūạcand and Seth Nemcand Abhecand were appointed as trustces in their stead in 1926. Mr. Gulābcand died in 1927 and Seth Falcand Kasturcand resigned in 1928. Hence Mr. Nemcand Galībcand Devcand and Seth Hirūbhāi Manchubhat were appoined in 1929 as trustees in their place. In 1929, an appointment-deed was got executed for the appointment of the four new trustees ॥२६॥ Seose costosios ·Seth Amarcand Kalyāṇcand expired in 1932. Hence Seth Sākarcand Khuśālcand was nominated to his place in 1936, and an appointment-deed to this effect was got executed in the same year. In 1937 I tendered my resignation, and after some delay it was accepted. Instead, the trustees appointed me as the Honarary General Secretary of this Fand. Since the establishment of this institution, its funds were invested in the Government Securities. But since we bought a building situated at Kālabādevī Road, Bombay, in V. S. 1993, the said fund is mainly invested in immovable property. The building was renamed as follows: SET: DEFCAND LĀLBHAI JAINA PUSTAKODDHĀRA FUND ESTATE (SURAT) AGAMODDHĀRAKA Here the first line indicates the ownership, while “Āgamoddhāraka” the name of the building. III. The Author and the Commentator of the Work:-It would prove useful to devote a paragraph or two to the author and the commentator of this work. The author of Prasama-Rati is Purvadharc ācārya Śrī Umāsvāti Vācaka. It is almost certain that this Umāsvāti is the same who composed Tattvārtha-Sūtra with bhāşya. From the following extract from his kārzkā of Teattvārtha-Bhüşya, we can glean many facts about the author:

·45 Profr00 Prnfamin- Rati Null ''ho conolior who Inllinto hilm to nionklood way (thapunandi n'yansaan, tho holdlar of olovon mngad4, und hin Longhorn tenoher was Hivatri, thu lorul amonge mioelmine the lonelor who lvlowal knowloilgo lo hlm (michyiguria) w14 in popill of Mnyampton, Tlin native place was the town of Nyageochild, and lia yorn Knullalunpr. ilta father's nismo vay Hall and mother's Um of Vatul galra. llo wni Initinlaud intos monkhoud in Vennilynra x'tkha whilola origliunlod from Manila Grenllon, l'ha Tandavall einahua'ri, lwuring into hili lonely the tracking'amlunmol clown through lloc livrailily na heaolurile of Arlint anul Andling the proaplis doluled and wo mineralife loy pudly worlplunos, holng provolond ly complemion lowels all bolagen, compo4n10, whillo on morou leaval, ab llet oily of Karimnie's, ( l'Afaliputien lo to modoru lintas 111 Hihne, 1 olmar #tra onlleul moll mirthadhigames, Although we cannoli got any cofinito idon sibouti liiu Into from this, wo oun nt lonals Inow bhin, thint ho in, laving flourishol in lo limo of who dlanopidavulharre, il vory nnaiono (lactoyce who liniloil in the fifth ou nixtli contury of Vilunma. That the conmontador Sit llariblındın Sari Mourinhal in the Intlor lulf of tho Lwolble conluky V.S. ist aortnin; for lho common alor luimvoll in porcukrausta xhoke no. 4 Lolls in: "'Chin commonlary in writon during Maharajn Sayuninhnılova'h mulo ab Annhilaporan Pilbrun in V. H. 4188." Albhough ona qunnot 1 11 2010 1. Cho 'det lirimtatar moltugi vennene i opinaruramira'at of arraymali wyor powVinilha-l'irtha-Kalpos, Alughar falna (frontlmain Horien, No. 10, p. 08.

·say definitely whethor any other commentaries on this work wero written, yoh it is certain that thera 189 at least ono hrhadaplis in this commentator's time. That the prosont yriti is based on that one is clearly stated in 20rasasti sloka no. $. A Premania-Reti with commentary was formorly published by somo other public institution. The editor of the work, it seoma, bolioves his commontary to be tho ono written by Sri Haribhadra Sīri. But it is not the simo. It is a poperti by somo unknown author. I think that it is not the brhed/-yytli, for it is neither longer than this leaghre-portti, nor tougher. Fronco it is olear that the commentator is not the well-known Sri Haribhadra Sūri, who attracted ono thonsand four hundred and forty four Buddha monks with a desiio of hurling thom into soothing flames, but who, becoming aware of his fault through an indirect hint of a nun Anhattara gave up tha idon, and instead composed an equal number of works by way of repontunde. Ile has exprossed his rovaronco towards that benign nun by calling himsolf “the son of Vikini Malattazzi", and has shown his deep bororoment rosulting from the tragic and trecherons death of his two pupils at the hand of Baudhus by adding a single word "piraha"—, word most intensely suggostive of his deep-seated fooling to the end of each of his work. The fact that these two distinguishing marks aro absont in the above-mentioned commontary, makes it clear that its anthor Haribhadra Sūri is tho samo as the pupil of Sri Dorasīri of the Brhach-gcucha, and not the other. 264S ·Proface Prnama Rati ॥२८॥ A vory noful bibliography on tho nulhor is tho following, No. 1 boing quite cxhaustive and cntirely indispcnsible: 1 Cujarīlt Introduction (in Dovningnut Hoript) to Tallvürthco-Salrco, clitori lsy Pl. Suklılil, 1940, Almodnbnd. 2. Tnglish nnd Sanslerit Introduction to Parti [ and II, Soz–Mollucērtlitelligamisillran, celitod by Prof. Tliralal Klipaditi, 1926–1930, Surnt. 3. tünglish Introduotion to Pullvirtlarla dlhiganasitram in tho Snoroil Books of tho Jamna Sorios, odito, by J. L. Jaini, 1920. 4. Tho Sootion “ Umavitli" in Surimi-Samarlatılacrlra in T[indi by Pl. Sugnlkislior Mukhatir 1925, Bombay. Pt. Suklulal han nudo i low commonts on (ho prchont work in tho nbovo-ronliono work. A list of tho Prasamarreli-publicntions may provo usoful. It is as follows: 1. Bibliothicon Tnilian, Apponclix, Onlaulla. 2. Almolhad, V. S. 1960. 3. will tika-CCUCUuri, Blinvnngar, V. S. 1960. 1. with (tujarilli lranulntion and conumonia, Mohariņn, V. S. 1966. 5. with (tulinn commonluzy and transintion (hy A. Ballui), Ctironnla clolin fociota Asintien Itnlinna 20, 1912. IV. Acknowlodgomont otc. For tho critical cliling of this work tho trusloos nnd my oll nra indoblo to Pajynpid Sri Amandagar Sari, a monk woll-known among tho Jaina community fox his doop-roolad knowledge of the sainu cloginis, and r sololnu wloso intorprotation of somo of tho Sect Il Roll ·tersest passages of the āgamas has always remained irrefutable. The fund is lucky that this most revered and most learned ācārya of the community is always ready to guide and help it in any and all matters. May the readers take the fullest benefit of this labour of love of the editor and publishers by studying the work with due reverence, zest and persevearance. 1 Topiwala Chawl, Sandhurst Road, Bombay, Thursday, 19th July, 1940 JIVANCHAND SAKARCHAND JAVERI Hon. Secretary 1. Revised, and translated from Gujarati by Bipin J. Jhaferee, B.A. (Hons.), ·पुस्तक सूची 'प्रशमरति प्रकाशनोनी यादी Appendix to Bibliotheca Indica, प्रशमरतिः हारि वृत्ति. प्रशम० १. मूलमात्र प्रकाशन- कलकत्ता ॥२९॥ २. मूलमात्र ग्रंथकारविषे महत्त्वनी पुस्तकसूचि १. पं. सुखलाल-संपादित तत्त्वार्थसूत्रनी गुजराती प्रस्तावनी, गुजरात विद्यापीठ, अमदावाद, ई. स. १९४० (नवी आवृत्ति) २. प्रा. हीरालाल-संपादित तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम् भा. १-२नी संस्कृत ने अग्रेजी प्रस्तावना, शे. देवचंद लालभाई जै. पु. फंड ग्रंथमाला, सुरत, ई. स. १९२६, १९३० ३. जे. एल. जैनी-संपादित तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम्नी अंग्रेजी प्रस्ता- वना, धि सेक्रेड बुक्स ऑफ ध जैन्स, आरा, ई.स. १९२० ४. पं. जुगलकिशोर मुख्तार-लिखित हिन्दी खामी समंतभद्रमा " उमाखाति "वाळो भाग, मुंबई, ई. स. १९२५ वकील केशवलाल प्रेमचंद, अमदावाद, वि. सं. १९६० ३. मूल - टीका - अवचूरि जैनधर्मप्रसारकसभा,भावनगर, वि. सं. १९६६ ४. मूल - गुजराती भाषांतर ने विवेचन जैन श्रेयस्कर मंडल, महेसाणा, वि. सं. १९६६ मूल - इटालीय भाषांतर ने विवेचन Gironale della societa Asiatica Italiana 25 [ by A. Ballini ], ई. स. १९१२ मूल - गुजराती अर्थ ने विवेचन जैन धर्मप्रसारक सभा, भावनगर, वि. सं. १९८८ ५. ॥२९॥ ६. १ आमां सपादकश्रीए प्रशमरति विपे पण एकवे विधानो करेला छे.

·श्रीनेमिजिनशासनसेविनी-भगवती-आम्रधारिणी-अंबायै नमः। शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुम्बनी वंशवेली शाखा १ मूल पुरुष-फुलचंद शाह। (शाखा २) दीपचंद शाह मानचंद शाह (शाखा ) (शाखा २) मीठाचंद अथवा मीण-शाह वखतचंद अथवा वखत-शाह (शाखा १) १ झवेरचंद ( आ.उ.व.७७) २ मलुकचद (आ.उ.व.८३) ३ लालभाई (आ.उ.व.८५) ४ नवलचद (आ.उ.व.७०) RECORRES नोंध-(आ.उ.व. ) आशरे उम्मर वर्ष (देवगत थयेलामोनी निश्चित उम्मर नथी मळी शकी एटले 'आशरे'). (उ.व. ) उम्मर वर्ष (विद्यमान होवाची निश्चित आक मळी शकेला छे). - ·प्रशमरतिः हारिवृत्तिः दे.ला.कु. वंशवेल ॥३०॥ * सम्पूर्ण विगतवालो पट्ट तथा शेठ देवचंदनुं चरित्र वीजा ग्रन्थमा अपाववानी इच्छा छे. * आवूनी पूर्वोत्तर नानी मारवाड भूमियी आवी 'सुरत'मां वसेला मूल पुरुष. मारवाडथी सीधा सुरत आव्या के अमदावाद या खंभात वसीने आव्या ए चोकस थई शक्युं नथी 'घृतगुड' गोत्र. गोत्रदेवीनी स्थापनामा 'आम्रफलनो शुद्ध गोटलो' गोत्रदेवी तरीके आम्रफलना गोटलानुं स्थापन, पूजन, प्रसाद, नैवेद अने जुहार निम्न समये करवानुं वन्धन छे:- (१) मात्र म्होटा छोकराना जन्म पछीनी पहेली धनतेरसे. पहेला म्होटा दिकरानो मात्र नीचलो डावो एकज कान विधि शकाय छे. (२) मात्र म्होटा-पहेला-छोकराना प्रथम समयना ज लम पछीनी पहेली धनतेरसे, पुत्रवधूने घेर तेडवा राखवा निमित्तनी. ३) दरेक छोकरा या तो छोकरीना मुण्डन समये. मुण्डन, आखाय कुटुम्बना दिकरा-दिकरी कोईनो पण लमप्रसंग होय त्यारे ज थई शके. दिकरीओनुं मुण्डन मात्र डावी बाजुना वालनी एक ज लट लेवडावी कराववामा आवे छे. ४) दिकरा या दिकरीना लनसमये. (५) पुत्रवधुओना सीमंतप्रसगे-सामान्यपणे गोत्रस्थापन. ६) जन्मथी सहुथी पहेली नामकरण-गोत्रमा दाखल करवा-नी सामान्यपणे गोत्र स्थापना कराय छे. ए प्रमाणे सहुथी म्होटा-पहेला-दिकराने छ वखत, पछीना दिकराओने चार वखत अने छोकरीओने त्रण वखत 'गोत्रज' जुहारवानुं प्राप्त थाय छे. अक (१) (२) (३) (४)वाला स्थापन समये सत्तर शेर ने एक पसली घउंना दलनो प्रसाद करवानो होय छे. आवाना गोटलाना स्थापनथी शायद 'अविकाजी' कुल-देवता होवा संभव छे. शिरोही राज्यमा शिरोहीथी दश माईल छेटे ( दाताराज्यवाळा 'अवाजी'थी अलग) बामणवाडा नजीक कुलदेवता 'अविकाजी'वें स्थान छ एवं किंवदन्तीथी साभळवामा आव्युं छे झाते 'ओशवाल वीसा' श्रीतपागच्छ अन्तर्गत श्रीविजयदेवसूरीय गच्छावलंवित श्वेताम्बर मूर्तिपूजक जैन. + अहीं सुधी मारवाडमा उबराता नाम पछवाडेना 'शाह' शब्दनी छाया रही छे. V जेमनी वंशवेल आगळना पाना पर चाल छे. ॥३०॥ URES ·१ झवेरचंद रूपचद (आ.उ व.५६) गुलाबचंद (आ.उ.व.५०) प्रतापचंद (आ.उ.व.४८) पानुभाई (कु) (आ.उ.व.२२) XESISEX १ (वि) केशरीचंद (उ.व.७०) २ (वि) मोतीचंद (उ.व.६३) दीकरी परसन बहेना (आ.उ.व.४०) (दीक्षितपणे खातिश्री) बाबा पहेली पत्नीथी ७ पुत्रो (वर्ष सवा अदरना) (वर्ष दोढ अंदरनो) कांतिचंद (आ.उ.व. १९) SCREENSHOREOGGER -० (कु) कुंवारा. 6 जेमनी पाछळ वंशज नथी. (वि) विद्यमान हयात. V जेमनी वंशवेल आगळना पाना पर चालु छे. * शेठ देवचंदना वीलना ट्रस्टी. आ फंडना पण भूतपूर्व ट्रस्टी. नीकळी गया सने १९१६. । श्रीमद् विजयसिद्धि सूरीश्वरना संघाडामा दीक्षित. 'विजयश्री'ना शिष्या नाम 'खांतिश्री' जन्म सं० १९३६ वैशाख शुद ६. दीक्षा सं० १९५८ वैशाख वद ६, सूरतमा 'लखी' वहेननी साथे. कालधर्म सं० १९७६ जेठ वद ३, पालीताणा. Sak ·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः १/१ फेशरीचंद दे.ला.कु. वंशवेल चावो* ॥३१॥ बाबो उत्तमचंद (वि) (उ.व. २८) धरमचंद (वि) (उ.व. २२) चन्द्रसेन (वि) (उ.व. २०) मूलचंद (मा.उ.क. ४) O रमेशचंद्र (वि) (उ.व. ६) रोहितकुमार (वि) (उ.व. २) ॥३१॥ * पहेली पत्नीथी, अल्प अल्प वयना. (वि) विद्यमान - हयात. नोंध-आगळ जणाव्या मुजव (आ.उ.व. ) अवसान पामेलाओ माटे अने (उ.व. ४ जेमनी पाछळ वशज नथा. ) विद्यमान व्यकियो माटे योज्यां छे.

·र मलुकचद उत्तमभाई (आ.उ.व. ४७) नहालजीभाई (कुं) (आ.उ.व. ५३) दयाचंद (आ.उ.व. ५५) * शेठ मलुकचंद धर्मिष्ठ होई पौषधादि तपश्चर्या विशेषे करनारा हता. मलुकचंदना नणे पुत्र मलुकचंदनी हयातीमां देवगत थवाथी मलुकचंदने वंशज न होवाना कारणे एओना नामनी यादगीरी माटे रतनचंद घुसना सुरत गोपीपुराना श्रीवासुपूज्यखामीना दहेरासरजीनी नीचे पहेला भूगर्भमां दहेरासर बनावी, श्रीशांतिनाथजी वगेरे भगवान वि० सं० १९४३ना वैशाख शुक्ल ६ ने शुक्रना रोज रत्नाकर समा श्रीमद्रत्नसागरजीना उपदेशथी श्रीसिद्धिविजयजी (अधुना सियासी वर्षना वयोवृद्ध, विद्यमान मुनिराजोमां सहुशी आद्य दीक्षित आचार्य विजयसिद्धि सूरीश्वर)द्वारा शेठ साकरचंदे प्रतिष्ठित कर्या. एनो शिलालेख आ मुजब छे:- “॥ श्रीः ॥ ए० ॥ श्रीशातिजिनाय नमः ॥ कृतारिष्टतमःशांतिश्चारुहेमतनुद्युतिः। प्रत्यादिष्टभवभ्रांतिः, श्रीशांतिजीयताजिनः ॥१॥ श्रीसूर्यपुरवास्तव्य शाह मलुकचंद्र वखतचंद्र ज्ञाति विशाओसवाल घृतगुडगोन तेनुं द्रव्य साफल्य [सफल] करवाने अर्थे तेमना व्यवहार करवावाला वेमना भ्रातृलेय शाहः साकरचंद्र लालभाइ तेमणे शाता[शांत्या दिगुणोपेत श्रीमन् रतसागरजि महाराजश्रीना उपदेशथी। संवत् [संवत्] १९४३ना वइशाख [वैशाख शुदः ६ वार शुके ॥ श्रीशांतिनाथविवप्रतिष्ठा क[का] रापिता ॥ शुभं भवतु ॥ः॥लि । ०॥ मुनि सिद्धी[द्धि] विजयः" (क) कुंवारा.

·. ४ कालभाई ३ नपलचंद दे.ला.कु. वंशवेल प्रशमरतिः हारिवृत्तिः मा शरूपचंद (आ.उ.न.४५) प्रेमचंद (आ.उ.प. ६७) लरामीचंद पुग १ साफरचंद (मा.उ.प. ३०) (नानी उगरगां) (आ.उ.म.५१) ३ देवचंद (आ.उ.प.५३) २ पेलाभाई (मा.उ.प.४६) ॥३२॥ 0- पायो रतनचंद (आ.उ.व.४६) विकरी लसी बदन (पीक्षितपणे शोकत्री) (जा.उ.न.५२) दिकरी फंग बहन (आ.उ.प.५५) O- SALMES M ॥३२॥ * अवसान सं० १९६१ गागशर गुर एकग, मुंबई. + निधन २० १९७६ प्रशम धागण गद ५ गुंबई. श्रीगद, विजयसिणि सूरीधरना संघामो वीक्षित. संसारीपणाना श्री. वि० सिदिसूरीश्वरना धर्मराहनारिणी 'वनश्री'ना शिष्या नाम 'अशोकश्री' जन्म गुरत. पीक्षा सं० १९५८ पैशारा पद ६, गुरतमा 'पररान' पहेननी साथे. कालधर्म स० १९८९ ना माशो शुद ७, छापरीआ शेरीगां गुरत. | सं० १९९२ना अपाठ शुन १४ गुरु ता. ३ जुलाई रान् १९३६ भी पंचोवेर (७५) उपवारानी महान तपमर्या आदरी सं० १९९२ ना पर्युषण पर्वमा प्रथम भादरया पर ३० (ते नर्पना कल्पधरनो आगलो दिवस) भोगे ता. १५ सपर्टवर सन् १९३६ना रोज गुरारूप तपधर्या पूर्ण कर्गा पाद पण, उपपासोनी तपश्चर्या, संनतरारी-चतुर्थी वार रवि पर्यंत चालू रासवाना भावयुग, द्वितीय भादरला शुद २ गुरूवार, ता. १५-९-३६ (ते वर्षना महावीर जन्म यांचनना) रोजे वेधगुफ थनार व्यकि. जन्म वि. सं. १९३७ आशो शुश पंचमी, सुरत. देहगुक वि. सं. १९९२ निज-द्वितीय भादरवा शुरु हितीया, गुरत. % अवसान सं. १९४७ ना आपाउ शुहरु एकादशी, गुरत. ८५ वर्पनी उमरगा ये जींदगीमा एक पण शोक प्रसंग देख्या विना, अर्थात् कगुंबल पापरीये अवसान.

·४/१ साकरचंद
(आ.उ.व.५१)
(वि) जीवणचंदा
(उ.व.५३)
गुलाबचंदा
(आ.उ.व. ३८)
(वि) मंछुभाई।
(उ.व.५०)
1.
पानाचंद
जेचंद
मोतीचंद विपिनचंद्र B.A.(Hons.)s
(वि)
(उ.व.२५) (उ.व.२३)
बाबो (क)
(उ. दिन ११)
चन्द्रकांत विमलचंद
(मास २ भदरनो) (वि)
(उ.व.१५)
O
विनोदचंद
(वि)
(उ.व.१४)
बाबो
(दि. १०नी अंदर)
(उ.व.२२)
-(उ.क.१४)
०.
SEASG
4G

·-- दे.ला.क. चंशवेल प्रशमरतिः हारिवृत्तिः ॥३३॥ उ.न. ५७ [१]; निधन सं० १९४९ मार्गशीर्ष गरत. साफरनं छाछ सारा पर्प गुरतमा नितिमय जीवनमा गाळी सित अने पुनल बनेने उरागरीते भर्गमार्गे दोरी प्रत-उप-मप-शान, गुर-पेपा अने रामनिकमपिगा सालीलपणे व्यतीत फर्या इता. फठेवाय छ के चातुर्गाया गुरुदना गुरत आवता साभर्गिक-जनीनी गगिगां नित्यना पागण धनो पापराश शेठ सागरनंदने सो हतो. एज प्रगाणे गोजन वगेरेनो प्रवंश पण हंगेशनो इतो. । शेठ देगनंदना नीलगा एक दूस्टी. भूतपूर्ण आ गजना ट्रस्टी. नीळी गया राने १९३५. हाल गौतनिक गाग्री. जेमणे गयापि नि साथै लगगग पंपरेक धार्मिक बने सर्वोपयोगी गाताओमा संचालग तरीके पर्णा वीरागी काम छे. लगभग तीन वर्ष का मंगनी भने लगगग वीस वर्ष श्रीणागमोपग रागितिनी एकधारी रोषा यनावी 100 उपरांतना ग्रंथो प्रसिद राण्या छे. तेमण आनंदकाव्यगोदधिना गौफिकोर्नु संपादन अने रोशोधन न्यु छ. 'एगठ' उपरना श्रीसिद्धानलजीनी स्थापनारूप अतिप्राचीन श्रीशांतिनाथजी जिनस-प्रारााये गूलगायाजीना पवारान हेठे गगनती देवीश्री "निर्माणी' देवीनी मूर्ति ग्यपर-गार्थे अधिष्ठाता तरी भरावी स्थापित करानी छे. देवीश्री उपरनो लेरा आगुजय छ:- "विक्रम सं० १९८१ फाल्गुन गुप्ता तृतीयायो गुगे गुरत पासल्गेन शवेरी जीपणनं साकरनंग्रेण कारापिता श्रीलिजयकमलरारिगिः प्रतिष्ठिता न मूर्तिरियं निबीणीदेव्याः"(श्रीभारगारागजी-पिजयानंदारीवर पभर श्रीनिजग गलसरिए के जेओश्रीना नागनी गुरतगां वि० *. १९८१ना गमा “प्राचीन हालिराित जैन-गुसाकोबार पर "नागा संस्था स्थापनागां गावी छे, तेमणे ए गूसिनी गुरतगां प्राणप्रतिष्ठा करी हती.) शेठ वैवन मृत्युपमधारा पता-पाररा परीके सीधा. जेगी गुलायनंदनी विगत शेठ ननंदना वंशज तरीके देवनंदगां आपी छे. शरूयातमी आ ऊंटना चार दूस्टी. (बि) विधमान-ध्यात. ६ राष्ट्रगापा कोथिर, रोगग जूधी जूरी अन्य भाषाओना अभ्यायी. राष्ट्रयशे पत्रिकाओंगे कारागृहवारा पामेला. ॥३३॥ PRICKR ·= ४/२ घेलाभाई (आ.उव.४६) नगीनभाई। (आ.उ.व.४६) बालुभाई (वाळवयमां) बाबा (दि. ११ अंदरनो) * निधन स. १९५१ सुरतमा. जेमणे पोतानी हैयातीमा सुरतमा तमाम जैन श्वेतांवर दहेरासरजीमां दरवर्षे केशर-वरास व्हेंचवामाटे व्यवस्था करी हती. तेओनी हयाती वाद ए रकममा उमेरो करी ट्रस्टडीडना दस्तावेजवडे आखा हिन्दुस्तानना दहेरासरजीमां केशर-वरास आपी शकाय तेवी व्ययस्थावालं शेठ घेलाभाई लालभाई जवेरी जैन केशर-बरास फंड" स्थापवामां आवेलं छे. ए फंडर्नु भंडोल आशरे रु० ८०००० ऐसी हजारनुं छे. जेना ट्रस्टडीडनी नकल ए फंडना रीपोर्टमा प्रसिद्धि पामी छे. + शेठ देवचंदना वीलना ट्रस्टी तथा आ फंडना भूतपूर्व ट्रस्टी. अवसान सं. १९७८ना कारतकमां; नवेंवर सने १९२१. मुंबई. शेठ नगीनभाई घेलामाई जवेरी जैन हाई स्कूल (सुरत) माटे; तथा सुरत, गोपीपुरानी मोटी पोलमा आवेला श्रीवासुपूज्यखामीना दहेरासरजीनी वैशाख शुद् ६नी प्रतिष्ठानी सालगीरीना दिवसे प्रतिवर्ष संघ-जमण माटे नादर रकम पोताना मृत्युपत्रथी वक्षीस करनार. मुंवई झवेरी महाजनना तथा वीजी अनेक संस्थाओना ट्रस्टी. नगीनभाईनी वंने सस्थाओना निभाव माटे मुंबईमां मकानो खरीदायेला छे. हाई स्कूल माटेर्नु आशरे रू. एक लाखनुं झवेरी वजारमा अने संघजमण माटेनुं आशरे रू. पंचावन हजारनुं खेतवाडी मेनरोड उपर.

·प्रशमरतिः हारिवृत्तिः दे.ला-कु. वंशवेल ॥३४॥ शेठ नगीनभाईनी सुरतनी हाई स्कूल उपरना लेसोः-- (१) "जयेरी, नगीनभाई गेलामाई जैन हाई स्कुल. आ स्कुल खर्गस्थ शेठ. नगीनभाई गेलाभार्थना वीलनी रुए तेमना विधवा अने एकशीम्युट्रीक्स पार लीलावतीए स्थापी छे. आ मकान रावबहादुर भगवानदास. ह. दलाल एल. सी. ई. नी मानद देखरेरा नीचे एओए करेला प्लान मुजप रूपी ८२०००)गा रारचे बांधवामां आव्यु छै. बंधायु संवत वर्ष १९८२ ३. रा १९२६. (२) श्रीमद् गुनिराद श्रीमोहनलालगी महाराजना प्रशिष्य श्रीमाणेकगुनिना उपदेशची अने मरहुम शेठ. गुलावचंद देवचंद शवेरीनी प्रेरणाशी आ हाई स्कुल स्थपाई छे. (३) आ स्कुल अने कंपाउन्धमा रोकायेली ११९० वार जमीनमा २० १७०००)नी ७०० पार जगीन मरहम शेठ नगीनगारे घेलामाईए आपी छ, याकीनी रु० ११०००)नी ४९० चार जगीन तेमना धणीयाणी लीलावतीए बक्षिस आपी छे. इ. स. १९२६. (४) आ मकान उपर बीजो माळ रु. १३०००) सरनी, राने १९३२मा बाधयामा आव्यो छे." शेठ नगीनभाईना संगेमरमरना चावला उपरना लेसोः- १) "शेठ नगीनभार घेलागार सवेरी जन्म चैत्र वद ५ सं. १९३२ सुरत खर्ग कारतक पद ५ सं. १९७८ मुंबई (२) जेमणे जैन हाई स्कूल माटे नादर रकम तथा जगीन, तेमज श्रीवासुपूज्यस्खामीना, गोपीपुराना दहेरासरजीनी सालगिरि निमित्त प्रतिवर्ष वैशाख शुद ६ना संघ जमण माटे २० ३५०००नी रकम अर्पण करी छे. (३) ॐ आ संगेमरमर वायलं आचार्य डॉ. आनंदशंकर वी. ध्रुव. एम. ए., एल एल वी., सी. (लिट्र) ना हस्ते सं. १९९५ना माह मुदी १ ने वार शनी तारीस २१मी जानेवारी सने १९३९ ने दिवसे गहुं मुकवामां आव्युं छे." ॥३४॥ S ·४/३ शेठ देवचंद PAHARANA ८ पुत्रो गुलावचंद दत्तक-वारसपुत्र (आ.उ.व.३८) दीकरी वीजकोर वेहेना (आ.उ.व.४५) अवसान स० १९६२ पोपवद ३ शनेऊ मकरसक्राति, मुंबई. जेओनी कायमी यादगीरी माटे आ फंड स्थपायुं छे. अने जेमणे सुरतमां जैन धर्मशाला वंधावी छे, जे आजे श्रीरत्नसागरजी जैन वोडिंग हाउस तरीके वपराय छे. तेओ मुंबई झवेरी महाजनना ट्रस्टी, शेठ आनंदजी कल्याणजीनी पेढीना श→जयना रखोपा खाताना ट्रस्टी अने अनेक संस्थाओना कार्यवाहक हता. मुंबईमा देवसूरीय गच्छना गोडीजीना दहेरासरजीमां सं. १९५: मां सामला पार्श्वनाथजीनी मूर्ति पधरावी सामला पार्श्वनाथजीनुं दहेरासर स्थापित कयुं हतुं. एमणा वने ट्रस्टनी नकलो योग्य स्थले प्रसिद्ध कराववा इच्छा छे. * आठे पुत्रो अति नानी नानी वये गुजरी गयेला. * आ फंडना भूतपूर्व ट्रस्टी. अवसान सने १९२७. सं० १९८३ फागन शुद ७ मुंबईमा. मुंवईना झवेरी महाजना प्रमुख, शेठ आणंदजी कल्याणजीनी पेढीना सुरत [?] ना प्रतिनिधि, मुंबई म्युनिसीपाल कोरपोरेशनना मेम्वर उपरांत अनेक जैन-अजैन संस्थाओना ट्रस्टी. श्रीआनंदसागरसूरीश्वरना उपदेशथी आ फंडनी स्थापना माटे शेठ देवचंदना वीलना ट्रस्टीओने, कायदेसर रू. पीस्तालीश हजारनी रकमना पोते मालिक न थतां-ए रकम आ फंडमां खर्चवानी सम्मति आपनार तथा शेठ देवचंदनी यादगीरीना आ फंडमां रू. पचीस हजार भेट आपनार. तेमज सुरतनी शेठ देवचंदनी धर्मशालाने, विद्यार्थीओने हमेशना रहेवाना उपयोग माटे श्रीरत्नसागरजी जैन वोर्डिंग हाउस तरीके कोर्टनी रजा लई फेरवनार. ॥ शेठ देवचंदना वीलना एक्झिक्युट्रिक्स. जेमनी आसरे रू. पचीस हजारनी रकम तेमना मृत्युपत्रना आधारे आ फंडने सने १९११मां भेट मळी छे.

·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः गुलाबचंद दे.ला.कु. वंशवेल ॥३५॥ नेमचंद (वि) (उ.व. ३१) रतनचंद (वि) (उ.व २०) सवेरचंद (वि) ( उ.व. २६) लक्ष्मीचंद (वि) (उ.व. २४) अजितकुमार (वि) (उ.व.६) नलिन (वर्ष १अदरनो) रोहित (वि) (उ.व.९) किशोरचंद्र (वि) (उ.व.५) . ॥ ३५॥ आ फंडना चाल ट्रस्टी. (वि) विद्यमान हयात. । जेमनी पाछळ वंशज नथी.

·श्रीनेमिनाथाय नमो नमः
चंशज-रक्षणकारिणी-भगवती-कुष्माण्डीदेव्यै नमः
शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंचनी वंशवेल
शाखा २
मूलपुरुष-फुलचंद शाह
(शाखा १) मानचंद शाह
दीपचंद शाह (शाखा २)
RSS
(शाखा १) बखतचंद
(शाखा २) मीठाचंद
१ नेमचंद
२ जेचंद
३ खूबचंद
M
पानाचंद
(आ.उ.व. ९५)
V जेमनी वंशवेल आगळना पाना पर चाल छै.
सर

·ब
पानाचंद
प्रशमरतिः
हारि चिः
सीमचंद
देला कु.
वंशवेल
सीमचंदा
(आ.उ.व. ५२)
॥३६॥
दयाचं
(आ.उ.व. २२)
* निर्माण सं० १९६३, चैत्र पद ३०. शेठ पानाचंदनी हयातीगा ज तेमना पुन सोगनर तथा पौन दयाचंद देवगत थया हता. पानाचंपनी यादगीरी
माटे, सुरतमा पर्युपणपर्वना पूर्वला दिनरो श्रीविजयदेवसूरीय-गच्छना रां-छोकरांभो माटे उत्तरसारणा-(अतरवाण्णा)ना परव-जमण आशरे आठ हजार
रुपिया फंड स्थापवामां आव्युं छे. शेठ पानानंदना अपराान पहेलां ज पौन दयाचंदनी गंदगी वधती शाली होगाशी दयाचंदे ज उपरोक परवना जमणतुं फंउ
स्थापया व्यवस्था करी इती.
+ निधन सं० १९६१, अपाढ वद पंचगी. पानानंद अने सीमचंद सुरत गोपीपुरा मोटीपोलना; सिद्धाचल उपर 'पुराना दहेरांगो'ने नागे प्रसिद्ध थयेला
सुशोगन मंदिरो बंधावनार प्रेमचंद भने रतननंद घुरा पैकीना श्रेछि रतननंद घुसे बंधावेला श्रीवासुपूज्यस्खागीना पोरारारजीना लावा काल पर्यंत वहिपटकर्ता होई ए
दहेरासरजीनो वहिवट तेमणे उत्तम सेवा, संत, अने लागणीपूर्वक कर्यो हतो.
* अवसान सं० १९६२ माशो पद एकम.
। जेमनी पाछळ संशज नथी.
(आ.उ.क. ) आशरे उम्मर वर्ष (क्षेवगत थयेलागोनी निक्षित उम्मर नथी गळी शकी एटले 'आशरें)
SLS
॥३६॥

·१ नेमचंद दीपचंदमांनी शाखा १ (शाखा १) अमरचंद (आ.उ.त्र. ६०) (शाखा २) झवेरचंद - दाहामाई (आ.उ.व. ५१) खुशालचंद (आ.उ.व. ६५, भाइचंद ( आ.उ.व. ७६) नगीनभाई लखुमाई '(आ.उ.व. ६५) (आ.उ.व. ) चुनीमाई कस्तुरमाई (आ.उ.व. ६०) (आ.उ.व. ५२) हीराचंद-मास्तर (आ.उ.व. ६८) हीरामाई (उ.व. ५७) (वि) (कुं) 8 मछुभाई (आ.उ.व. ३२) (वि) नानाभाई (उ.व. ४३) पानाचंदा (आ.उ.व. २४) दीपचंद (वि) (उ.व. १३) लखमीचंद (वि) (उ.व. २) d ०र * निर्याण सं० १९४५ आषाढ वद ७. सिं० १९९६ मा लनवाद एक वर्षे अवसान. V जेमनी वंशवेल आगळना पाना पर चाल छे. (वि) विद्यमान हयात ·१ नेमचंद दीपचंदमांनी शाखा २ प्रशमरतिः हारि वृत्तिः देला. वंशवेल (शाखा १) अमरचंद सवेरचंद (शाखा २) ॥३७॥ लामाई* तलकचंद हीराभाई (आ.उ.न. ९०) (मा.उ.न. ५५) (भा.उ.व. ४५) जीवणभाई। (आ.उ.न. ६६) मूलचंद (आ.उ.न. ) जुनीभाई (3) जीवणभाई डायाभाई (आ.उ.न. ४७) (आ.उ.व. ५५) (मा.उ.न. ५०) बाजुभाई (वि) नगीनभाई B.A., IL.B. (वि) (उ.प. ४५) (उ.न. ३५) गुलाबचंदा ममीचंद (मा.उ.व. ३२) (आ.उ.व. २५) मोतीचंद (आ.उ.व. १३) लखमीचंद (वि) सनकुमार (वि) अशोक (वि) (उ.न. ७) (उ.न. ) (उ.प. ४) । ॥३७॥ आंधळा हता. + सं० १९८४ मां अवसान. + निधन स० १९८२ द्वितीय चैत्र शुक्ल १. | निधन सं० १९९२ प्रथम भादरवा पद १४. 'तालेनन' उपनामे ओळखाता. स. १९५३३५४ ना प्लेगमा अनसान. ४ जेमनी पाछळ वंशज नथी. (वि) वियमान-हयात. (ॐ) कुंवारा. Oggies ·२ जेचंद दीपचंद अभचद क नामनी खबर पडी नथी (आ.उ.न. ) कारूपार शरूपचंद* (आउ.व. ०२) धरमचंद (आ.उ.न. ४५) हीराचंद (भा.उ.न. ५४) यालुभाई (आ.उ.न. १२) प्रेमचंद (आ.उ.न. ४८) d छोटुभाई (वि) (उ.क.५०) दीपचंद (भा.उ.न. ९) पानाचंद (आ.उ.व. १) रतनचंद (वि) (उ.व. ३५) शरचंद (नि) (उ.न. ३३) गुलायचंद (आ.उ.प. ७) पानाचंद (वि) (उ.प. २१) नवीनचंद (वि) (उ.व. १६) बाया जीवणचंद (वि) (उ.न. १२) (दि० १ नो) पुष्पसेन (नि) (उ.न. १० पुष्पसेन (ख) बाबो (वि) (उ.न. १) । * निर्याण सं० १९... माशो गए . + निधन सं० १९५२३५३, प्लेगसमये. + निर्याण सं० १९७२ फागण वद एकम. ॥ अवसान सं० १९८२ मार्ग० पद १२ शनि.

·प्रशमरतिः हारिवृत्तिः । ३ खूबचंद दीपचंद उत्तमचंद देला कु. वंशवेल ॥३०॥ शवरचंद (आ.उ.व. ४०) हेमचंद (आ.उ.व. ) जगजीवनदास" उर्फे जगावीर (भा.उ.व. ०५) बालुभाई (भा.उ.व. ३२) REGRESTER चुनीलाल (आ.उ.व.७२) शरूपचंदा (आ.उ.व. ६५) मोतीचंद नामनी खबर पसी नथी (आ.ज.व. ६०) (आ:उ.व. ) । 0- * देहोत्सर्ग सं० १९६३. शेठ जगजीवनदास 'नगा वीर' नामे प्रसिद्ध इता. पोते सामान्य स्थितिना सवेरी होवा छतां जेमने माथे एमणे हाथ स्थापि मोतीना धंधातुं कामकाज शीरावाडेलं ते सपळा शवेरीओ लक्षाधिपति यया हता, एटली एमना हदयनी निखालसता भने शुभाषिशनी उदार भावना हती. शेठ जगा चीरना पुत्र बालुभाई एमणी हयातीमा स० १९६० मां प्लेगथी वर्गवासी थया होवाशी जगजीवनदासे पोताना, पूर्वजोना, अने वंशना नामनी हयातीसूचक अने ख्यातिदर्शक; तेमज पोताना अने आप्त-कुटुबीजनोना कल्याण-अर्थे सुरत गोपीपुरा, 'हीरजीवलभना सेलामा' पोताना जूना निवासस्थाननी भूमिउपर सोळमा श्रीशांतिनाथ खामीनुं कमनीय, नाजूक, धर्मकृत्योमा शिखरसमु शिखरबंधी जिन-चैत्यालय बनावरावी प्रतिष्ठित कयु छे. शेठ जगजीवनदासना जामाता नगीनचंद शवेरनंदनी साथे छोटालाल नगीनचंदनी कंपनीने नामे मोतीनो वेपार करनार अमदावाद-निवासी, विद्याशालावाला, सुप्रसिद्ध-धर्मात्मा सघवी शेठ छोटालाल ललभाई झवेरीये सं० १९६. ना वैशाख शुद १३ ना रोज उपरोक्त दहेरासरजीनी प्रतिधा करावी हती, तेमज निर्वाणी- गरुडनी मूर्तियो प्राणप्रतिष्ठा करी पधरावी इती. + तपस्सी. ॥३८॥ AGRA ·चुनीलाल लल्लुभाई डामाभाई (आ.उ.व. २२) (आ.उ.व. ७५) मोतीचंद (वि) (उ.व. ४६) मंगलचंद (वि) (कुं) (उ.व. ३०) (जन वे दीकरा (वे मात अंदरना) पानाचंदा (कुं) (आ.उ.व. २०) माणेकचंद (वि) (उ.व. २०) देहत्याग सं० १९६४ चैत्र वद एकादशी. + निर्याण सं० १९८७ माह वद बीज. * मुंबईमां वोरीबंदर स्टेशन नजीक गांडा माणसना हाथनो छरो लागवाथी सं० १९९५ मा मृत्यु निपज्युं हतुं. * फुलचंद साये गणतां वधुमां वधु अहीं नव पेठी थाय छे. ज्यारे केटलेक स्थले आठ अने सात पण आवे छे. जेमनी पाछळ वंशज नयी. (वि) विद्यमान-हयात. (कुं) कुंवारा.

·।
प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
दे.ला.कु.
वंशवेल
अनुलेख
॥३९॥
SREERSON
श्रीमद-यादवकुल-भूषणाय श्रीनेमिनाथाय नमः
प्रोठप्रातिभमन्दरेण मथितासिद्धान्तदुग्धोदधेः, सद्योधामृतमाप्य यः सुमनसं चक्रे जनं स्वाश्रितम् ।
दुष्कर्मादिभिदैकपेशलतपोवनायुधं धारयन्, जीयादेप सुपर्यनाथसमतः श्रीसिद्धिसूरीश्वरः॥
शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंचनी वंशवेल
अनुलेख
अम्वा व्यन्तर-देव-सेविततनु सर सुसासपदा, वामे हस्तयुगे च अंकुश अने टिंभोधरा-स्वामिनी ।
हाथे दक्षिणगे युगे सुविशदे पाशाम्र-लुवीधरा, श्रीनेमीश्वर-भक वांछितकरा हंसोपमा-गामिनी ॥४॥
श्रीहंसविजयजी
शेठ देवचंद लालभाईनुं जीवनचरित्र आलेखया इच्छा हती परंतु ते हमणा न बनी शकवाथी मात्र पूर्वपुरुपथी मांसी तेओना कुटुंबनी वंशवेली जेवी
सामान्य विगत ज अने आपी छे. वनी शकशे तो वीजा कोई प्रन्थमां जीवनचरित्र अपाचवा प्रवन्ध करीश. शेठ देवचंदना कुटुंबना मूळ पुरुप फूलचंद शा०
लाटदेशांतर्गत सुरतमा आवीने वस्या हता. सुरतना वीशा ओशवाळ श्रावकोमा कोर्दक खंभात, घोघा अने अमदावादथी आवीने वस्या हता. केटलाको
सीधा मारवाडथी आवीने पण पूर्वे वस्या हता. ओशवाळोनी उत्पत्तिनुं मुख्य स्थान मारवाज्मा ओश्या नगरी छे. त्यांथी ए कोममाथी अमुक अमुक माणसो
गुजरात काठियावाड कच्छ आदि जूदा जूदा देशोमां धंधार्थे जई वस्या हता. ए प्रमाणे सुरतमां आवेला ओशवाळो पैकी वीशा ओशवाळ झातिमांना मोटे
॥३९॥

·HASKAR स भागे मारवाड, खंभात, घोघा, अने अमदावादयी उतरी आवेला छे, ज्यारे बुरहानपुर, पूना, कारवान, अने औरंगाबाद जेवा इतर गामोथी आवेला वीशा ओशवाळ श्रावको पण थोडाफ प्रमाणमा छे. ए प्रमाणे शेठ फूलचंद शा० क्याथी आव्या ते निर्णय थई शक्तो नयी. पण अनुमान एम थाय छे के तेओ पण सीधा मारवाडथी ज मोटे भागे आव्या होय, कारणके तेओना अने ते पछीना वेएक वंशजोना नामने छेडे मारवाड नामोनी माफक शा० शब्द जोवामां आवे छे. सुरत आल्या पछीची नामने अन्तेनो शा० शब्दनो लोप थई फक्त चन्द शब्द रहेलो होय एम लागे छे. ते पछी केटलाक नानोमा भाई शब्द योजायो छे, अने अधुना कांत, कुमार, सेन शब्दो पण योजाय छे. मारवाडथी ज सीधा आवेला मानवानुं वीजुं कारण ए पण छे के सं० १९६० मां शेठ देवचंद पोताना कवीला साथे श्रीधुलेवाजी तीर्थे केशरियाजीनी यात्रार्थे गया ते वसते राणकपुरजी वगेरे नानी मोटी पंचतीर्थीनी यात्रार्थे मारवाडमा फर्या हता. ए दरम्यान नानी मारवाडमा अमारा कुटुंबीयोना वे एक घर मोजूद हता, तेओ अरस परस कुटुंवनी गोठ-गोत्र उपरथी अरस परसने ओळखी आनंदित थया हता. गुजरातमा आवीने वसेला जैन लोकोमा गोठy ओळख आजे वहु अल्प यई गयुं छे, ज्यारे सुरतमां तो ते तद्दन भुंसाईज गयुं छे. परंतु मारवाडमां तो अद्यापि एवो नियम छ के गोठ विना कोईनी ओळख, या विवाह आदि प्रकारना सवंधो थई शकता नथी. सारा योगे शेठ देवचंदना कुटुंवनी गोठ-अवटंक तेओने अने तेओनी एक ज गोठवाळा वहोळा कुटुंबीजनोने आजे पण याद होवाथी ज मारवाडमा पोताना कुटुंबीजनो हता एबुं जाणी शकायुं हतुं. एक प्रश्न खाभाविक उपस्थित थवानो सभव छे अने ते एज के नानी मारवाडमा कुटुम्वीजनो छे तेम जणाव्यु तो ते गाम अने ते लोकोनुं नाम वगेरे केम स्पष्ट कयु नथी ? परंतु दिलगीरी सह लखवू पडे छ के स० १९६० मा शेठ देवचंदनी साथे जात्राये गयेलामाथी आ हकीकतने जाणनारा कोई पण वृद्ध आजे हयात नथी. अने जाणनारा जे युवानो आजे छे ते ते वखते वाळवयना होवाथी अने आवी विगतो नोंधी राखवा प्रत्ये, आधुनिक गुजरातीयोनो जे सामान्य नियम 'दुर्लक्ष' छे ते आ गुजरातीयोमा पण होवाथी ते गाम अने गृहस्थोनु नाम अत्रे आपी शकायुं नथी. परंतु आटला लेख उपरथी आशा राखी शकाय छे के आ लेय वहार पही ते लोकोना अने वीजाओना वांचवामां आवेधी जरुर भविष्यमा विशेष जाणवानु वनी शकशे. ए शिवाय वामणवाडा पासे कुलदेवता अविकाजीनुं स्थान छे ते पण एक कुटुंबीजनना यात्रार्थे फरवा जवा उपरथीज जणायुं छे.

·प्रशमरतिः हारिवृत्तिः दे.ला.कु. वंशवेल अनुलेख ॥४०॥ शेठ देवनंदना कुटुम्बगा गूळ पुरुष शेठ फूलचंद शा० नी गोम 'गुत-गु छे. गोठ(थ)नी ओळरा मारलानी गापामां धीगुउनी छे जे सुरतमा गुजराती गापागां घीगोळनी गोनन तरीके गोळसाग छे. सुरतनी नीश ओशनाळ गोगनो धंधो पक्षोळा भागे मोती अने शवरातनो छे. जने तेथी भागी कोग शवेरी कोम तरीके प्रसिद्धि पामेली छे. मोती गने शरातनो भो आ कोगनो परापूर्णगी चाली आगतो पंशउतार भयो छे. रांभात, अमदावाद, घोषा, मारवाउ नगेरे जूदे जूदे स्थळेगी आनीने आ फोग गुरतमा एक थर शफी ते रातमा गंधाने ज आगारी छ, रारूं कहिगे तो रांभात, अने घोषा बंदरोगी तेगज अमदावाद, अने मारवाउना जूदा जूदा शोरोगांधी मायेरातनो गंधो करनारा जवीशा ओशवाळो मोटा गागे गुरत बंदरमा जानीने एका स्थिर भरे शस्या छे. ज्यारे बीजो धो गरनारा नीशा ओशपाळ शातिना जैनो पण गुरतमा पूर्व अल्प प्रमाणमां कईक आग्या हता रारा गण शरीगोनी माफ एन ई शक्यां के गुरतमा स्थिर थर शक्यां नहोता. आज-सवेरातना पारने लीधे-कारणथी सुरतनी आगे पीशा मोशनाळ जैन कोग पारी कोग तरीके गोळसाती आनी छे, जो के हगणा मोतीना ज्यापारनी अतिशय मंदताना कारणे अन्य धंधा तरफ पण मेटलांको गळेला के. सुरतनी वीशा जोशगाळ फोग, ए तपा, रारतर, अंचल, सागर, लोलीपोसाल वगैरे पृथए पृथक् गच्छोना भागकोरडे बनेली पहुभालेतांबर मूर्तिपूजक न्यात छे. थोगंक गांपाशी न्यातमा तेरापंथी पंथनो पगरन जणायाशी न्यातनी आशरे रात्तरगो गाणसोनी वस्तीमाथी लगभग साभीतेरसो आगलगुर सीपुरुषो, “श्रीवीशा ओशवाल जैन शेतावर मूर्तिपूजान्गाति-गुरत" ए नामथी ननी न्यारानी स्थापना करी प्रतिज्ञापनगरे एमा रागठित भगा छे. शेठ यसपना फुटुंवनी पंशनेल, एटले म्हारा पूर्व पुस्पोनी गान नामागली अने शुभकार्यादिनी गादि जेनी भर्गवही दविवामा भाची छे, ए फफ म्हारा फुटुंबना गौरग गा गमाई गातर नहि, पण,- (क) जेनी रीते कविकुलभूषण संघवी, श्रावक अपभदासे पोताना रासामो आदि मान्योमा पोतानी अने पोताना पूजिोना शुग कार्गानी गादि, जनताने एए प्रकारे शुगकार्योगां प्रेरावा माटे छोरी छे, तेवीण रीते तेवाज मनोरथोथी भने में पण आपना प्रगढा को छे. के जे उपरथी गन्ग राहधी वंशुमो पोतपोतानी शारीरीकमानसिकमार्थिक शक्तियो अने भावना प्रमाणे ते ते शफियोनो व्यय फरी मुग उपार्जे अने अन्योने ते मार्ग प्रयमशील बनाये. ॥४०॥ SASTE ·SHESENTS MA (त) यौजु मा लेख प्रसिद्ध यई पूज्य संवेगी मुनिवर्यो, श्रीपूज्य आदि यतिमहाराजो, इतिहासवेत्तामओ, शोषखोल-संशोधको, श्रावको, अने वहिवंचा, तेम ज वहिवंचा जेवा अन्य पुरषोना हाथमां आवेधी, नीचे दर्शावेली विगतोनी माहिती, मोडी व्हेली पण अमारा कुटुंबीजनोने या शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तद्धार फंडना संचालक नहाशयोने या म्हने पोताने मळे तो ते संबंधे सप्रमाण सविशेष जाणवा जणाववानुं वनी आवे. विगतोः-(१) नारवाउनां कुटुंघीजनो छे या नहि ? (२) होय तो कया देशमा ? (३) अन्यत्र पण जईने वसेला छे? (४) आप्रगोटला उपरथी कुलदेवता कपा छे ! (५) नारवाडमा वामणवाडा पासे कुलदेवताचं स्थान छे' (१) कुलदेवता विकाजी ज छे? (५) अन्यत्र कुटुंबी जनो होय तो सोने यो वगेरे भुं हशे ? (0) वेटलगनी पूर्व पेठो उपर अमारी आ वंशवेल भेगी मळे छे ? (९) मूल कया गामना वतनीयो हता? तया (१०) कला रजपूतोनांधी कये समये कया आचार्यादिकना उपदेशथी उद्धार पामी जैनधर्मी थयेला? इल जमारोवनी विना-अालेगी बाल जीवननी पनि खातर म्हारा पूर्वपुरूषोना संग्रहीतमांशी आ प्रयन म्हें कर्यो छे. उडतालीश वर्षों पूर्वे म्हारा र चारे को एक लेख सती राखेले छे ते पर बनी शकशे तो योग्य समये प्रतिम कराववा प्रयत्न करीश. ALS । संबई न ३ मी फेब्रुवारी, सन १९४१) वि.सं. १९९७ माघ IS बुधवार विमल जीवणचंद जवेरी ·प्रशमरति: हारिवृत्ति प्रशमरति-प्रकरणे सामान्य अनुक्रमणिका सामान्य अनुक्रम० ॥४१॥ ३-६ २९ ११ १२-१६ १ प्रशमरतिप्रकरणस्योपोद्घातः २ प्रशमरतिस्था अधिकारा: ३ प्रशमरति बृहदविषयानुक्रमः ४ फंडना कार्यकरो ५ किश्चिवक्तव्य ६ प्रशमरतिगता आर्याणाम- कारादिकमेण सूची ७ प्रशमरत्युदाहृत विशेपो-- क्तिनां सूची ८ शेठ ३० ला जैन पुरसकोछार फंउना पहेलेथी आज सुधीना ट्रस्टीओनो पट ९ Profa.co 25-29 १० ग्रन्थकार विपे गठत्त्वनी पुस्तक सूची ११ 'प्रशगरति' प्रकाशनोनी यादी २९ १२ शेठ देवचंद लालभाई शरीना कुटुंवनी वंशवेल शाखा १ ३०-३५ १३ शासा २ ३६-३९ १४ अनुलेस (३९-४१ १५ प्रशगरति ग्रन्थः मूल-विवरण १-६० १६ प्रशमरति-अवचूर्णी ६१-७९ १७-२३ .... २४ .... ॥४१॥ २४ .... ....

·• · विश्वहितंबोधिदायकश्रीअमीझरापार्श्वनाथेभ्यो नमः श्रेष्ठि देवचन्द लालभाई जैनपुस्तकोद्धारे- श्रीमद्डमास्वातिकृता श्रीवृहद्गच्छीयश्रीहरिभद्रसूरिविरचितविवरणोपवृंहिता प्रशमरतिः SAR नमः श्रीप्रवचनाय। उदयस्थितमरुणकर दिनकरमिव केवलालोकम् । विनिहतजडतादोष सद्वृत्तं वीरमानम्य ॥१॥ वक्ष्यामि प्रशमरतेर्विवरणमिह वृत्तितः किंचित् । जडमतिरप्यकठोरं स्वस्मृत्यर्थ यथावोधम् ॥ २॥ (उपगीती) यद्यपि मदीयवृत्तेः साफल्यं नास्ति तादृशं किमपि । सुगमत्वलघुत्वाभ्यां तथापि तत् संभवत्येव ॥३॥ इहाचार्यः श्रीमानुमास्वातिपुत्रवासितकुतर्कजनितवितर्कसम्पर्कप्रपश्चः पञ्चशतप्रकरणप्रबन्धप्रणेता वाचकमुख्यः समस्तश्वे- ताम्बरकुलतिलका प्रशमरतिप्रकरणकरणे प्रवर्तमानः प्रथमत एव मङ्गलादिप्रतिपादकमिदमायोद्वितयमुपन्यस्तवान्- SCENOUS SECRESS.

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
मंगलादि.
N
॥१॥
'नाभेयायाः सिद्धार्थराजसूनुचरमाश्चरमदेहाः । पञ्चनवदश च दशविधधर्मविधिविदो जयन्ति जिना ॥१॥
जिनसिद्धाचार्योपाध्यायान प्रणिपत्य सर्वसाधूंश्च । प्रशमरतिस्थैर्यार्थ वक्ष्ये जिनशासनात् किश्चित् ॥२॥ .
नाभेयाद्या इति-नाभरपत्यं नाभैयः-ऋषभनामा युगादिदेवः स आयो येषां तीर्थकृतां ते नाभेयाद्याः । सिद्धार्थों राजा
तस्य सूनुः-तनयः स चरमः-पश्चिमो वर्धमानाभिधानो येषां ते सिद्धार्थराजसूनुचरमाः। चरमः-पर्यन्तवर्ती देहः-शरीरं
येषां ते तथा । कियन्तः?-पञ्चनवदश च कृतद्वन्द्वसमासाः, चतुर्विंशतिरित्यर्थः, अन्ये तु पञ्चादिषु त्रिष्वपि
पदेषु प्रथमावहुवचनं ददति इति । चः समुच्चये । दशविधधर्मविधि-क्षान्त्यादिदशप्रकारसदाचरणविधानं वक्ष्यमाणं
विदन्ति-जानन्ति ते तथा । एवं विशेषणपश्चकयुताः किम् ?-जयन्ति-अतिशेरते । के ?-जिना-रागादिजेतार इति ॥१॥
एवमिह भरतजिनान्नमस्कृत्य सम्प्रति सामान्येन पश्चपरमेष्ठिस्तुतिमाह-जिनेत्यादि, जिनाः पूर्वोक्तस्वरूपाः सिद्धाः-
सिद्धिं प्रातः आचार्याः पञ्चविधाचारनिरताः, उपाध्यायाः-सूत्रप्रदाः, अत्र द्वन्द्वसमासः, तान् प्रणिपत्य-नत्वा, सर्वसाधून-
भरतादिक्षेत्रवय॑शेपयतीन् । चः समुच्चये । किश्चिद्वक्ष्ये इति सम्बन्धः। किमर्थम् ?-प्रशमरतिस्थैर्यार्थ-उपशमप्रीतिनि-
श्चलतायै । वक्ष्ये-अभिधास्ये । कुत इत्याह-जिनशासनात्-सर्वज्ञागमात् । किश्चिद्-अल्पं, प्रशमरतिप्रकरणमिति तात्प-
र्यम् । तत्र सार्धाऽऽर्यया मङ्गालमभिहितम्, आर्याऽर्धेन तु सप्रतिज्ञं प्रयोजनादित्रयम् । तत्र प्रशमरतिस्थैर्यार्थमित्यनेन
गुरुशिष्ययोरैहिकामुष्मिकं प्रयोजनं प्रतिपादितम्, वक्ष्ये इति प्रतिज्ञा, जिनशासनादिति पदेन गुरुपर्वक्रमलक्षणः
॥१॥

·सम्बन्धः, यद्वा आधाराघेयरूपः सम्बन्धः, तत्र जिनशासनमाधारः, प्रशमरतिराधेया। अभिधेयं तु किञ्चिदिति पदसू- चितम् । इत्याद्वयार्थः ॥२॥ 'जिनशासनात् किंचिद्वक्ष्य' इत्युक्तम् , अवहुश्रुतानां तु सकष्टस्तत्र प्रवेश इति सदृष्टान्तमार्याद्वयेनाह- यद्यप्यनन्तगमपर्ययार्थहेतुनयशब्दरत्नाढ्यम् । सर्वज्ञशासनपुरं प्रवेष्टुमबहुश्रुतैर्दुःखम् ॥३॥ श्रुतबुद्धिविभवपरिहीणकस्तथाऽप्यहमशक्तिमविचिन्त्य । द्रमक इवावयवोञ्छकमन्वेष्टुं तत्प्रवेशेप्सुः॥४॥ यद्यपीत्यादिना सकष्टस्तत्र प्रवेश इति प्रतिपादितम्, अनन्ता-अपर्यवसानास्ते च ते गमपर्ययार्थहेतुनयशब्दाश्च तथाविधाः एव रतानि-मणयस्तैराढ्यं-समृद्धं तत्तथा, तत्र गमाः-सदृशपाठाः, पर्याया-घटादिशब्दानां कुटादिरूपाणि नामान्तराणि, अर्थाः-शब्दानामभिधेयानि, हेतवः-अन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणाः, नया-नैगमादयः, शब्दा-घटादयः । इत्येतत् किमित्याह- सर्वज्ञशासन-जिनागमस्तदेव पुरं-नगरम् , तत् प्रवेष्टुं-अन्तर्गन्तुम्, अबहुश्रुतैः-अल्पागमैर्दुःख-सकष्टं, वर्तत इति शेषः॥२॥ श्रुतम्-आगमः, बुद्धिः-औत्पत्त्यादिका मतिः, ते एव सर्वकार्यसाधकत्वात् विभवो-धनं तेन परिहीणको-रहितः स तथाविधः सन् । तथापि-एवमपि, अहमपि कर्तृभूतात्मनिर्देशः। अशक्तिम्-असामर्थ्यम्, अविचिन्त्य-अविगणय्य, द्रमक इव-रक इव, अवयवानाम्-अर्धधान्यानामुञ्छको-मीलनमवयवोञ्छकस्तम्, अन्वेष्टुं-गवेषयितुम् , तस्मिन्-सर्वज्ञशासनपुरे, प्रवेशः अन्तर्भवनम् तत्रेप्सुः-अभिलाषुकस्तत्प्रवेशेप्सुः, वर्त इति शेषः । आर्याद्वयस्योपनयो यथा-यद्वद्रलाढ्यपुरमन्तः प्रवेष्टुमविभवैः सकष्टं तद्वत्सर्वज्ञशासनमववोढुं सकष्टं वर्तत इत्यार्याद्वयार्थः ॥ ४॥ ज ·प्रशमरतिः शारि पति पूर्वग्रन्या- चयवता ॥२॥ तामेयोछफवृत्तिगार्यावयेनाST- पशुभिर्जिनवचनार्णवणारगतैः कविधर्मसामतिभिः । पूर्वमनेकाः प्रथिताः प्रशमजननशास्त्रपद्रतयः॥५॥ बहुभि:-अनेकर्जिनवचनार्णवपारगत-सर्वशागगसगुवपर्यन्तप्राप्सः फविषा-विशिष्टकविभिः महामतिभि:-विपुलबु- निभिः, पूर्व-प्राक्तनकाले, अनेका-वहया, याः प्रथिता-अभिहिता, कारता रत्याह-प्रशमजननशाखपतयः-उपशमो- सावकग्रन्थालय इति ॥५॥ किंचात इत्याद- ताभ्यो विस्ताः श्रुतवाक्पुलाकिका प्रवचनाश्रिताः कास्थित् । पारम्पर्यावुच्छेपिका कपणकेन सदस्य ॥६॥ तरक्तियलार्पितया मयाऽप्यविमलाल्पया खमतिशतया। प्रशमेष्टतयानुसता विरागमार्गकपदिकेयम् ॥७॥ ताभ्यः पूर्वोक्तशारनपतिभ्यो विस्ता-गलिताः । का इत्याह-ताभ्यो विस्ताः श्रुतवाक्पुलाकिका-आगमवचनधान्या- घयवभूताः, ताथ मिथ्याटल्यागमसम्बन्धिन्योऽपि भवन्तीत्याह-प्रवचनाश्रिता:-जिनशासनानुसारिण्यः, काश्चिदेव, न सर्वाः, पारम्पर्यात्-गुरुगरम्परया, सबछेपिका-उतशेषा, खोकीभूता इत्यर्थः। ततरता कुपणकेन-कुत्सितररहेणेव, मयेत्युत्त- रेण सम्बन्धः । संदत्य-मीलयित्वेति ॥६॥ ततः किं त्यमित्याह-'तभक्ति'श्त्यावि, तमक्तिबलानितया-श्रुतवाक्पुलाकिका- बहुमानसामर्थ्यलोकत(पास)या। मयेति कर्टभूतात्मनिर्देशे। अपिशब्दोऽसूयाख्यापक फिल मयापि अनुसता विरागमार्गफप- विकेति । अविमला-कलपा, सा चासावल्पाच-तोका सा तथा तया । कया एवंविधया -अत आह-स्वमतिशच्या कारणभूतया, निजगुनिसामर्थन, प्रशमेष्टतया-उपशमवलभतया हेतुभूतया, अनुराता-तमत्त्यनुसारेण विहिता, का कि- ॥२॥ SH

·विधेत्याह-विरागमागेकपदिका-विरागमार्गस्यैकोत्पादिका, जनिकेत्यर्थः । इयं प्रशमरतिरित्यर्थः । इति आर्याद्वयार्थः॥७॥
न च असारत्वात् श्रुतवाक्पुलाकिकानां तत्संहरणरचिता सती सतामनादरणीयैव स्वादियमित्याह-
यद्यप्यवगीतार्था न वा कठोरमकृष्टभावार्था । सद्भिस्तथापि मय्यनुकम्पैकरसैरनुग्राह्या ॥८॥
यद्यपि वक्ष्यमाणदोपयुक्ता तथापि सद्भिरनुग्राह्येति सम्बन्धः। दोषानेवाह-अवगीतार्था-अनादरणीयाभिधेया, वर्तत इति
शेषः । तथा न वा कठोरप्रकृष्टभावार्था-नवेति निषेधे कठोरो-विबुधजनयोग्यो गम्भीर इत्यर्थः प्रकृष्टः-प्रधानो भावार्थ:-
पदाभिधेयो यस्यां सा तथा, अगम्भीरप्रधानभावार्थत्यर्थः । यद्वा नवा-नूतना आधुनिककविकृतत्वात् तथा अकारप्र-
श्लेपात् न विद्यते कठोरप्रकृष्टभावार्थों यस्यां सा तथा । सद्भिः-सजनैः। तथापि-एवमपि । मयीति विषयभूतात्मनिर्देशः,
अनुकम्पैकरसैः-दयाप्रधानमानसैरनुग्राह्या-अङ्गीकर्तव्या । इत्यार्यार्थः॥८॥
इत्यभ्यर्थना कृता, यद्वा स्वभावत एव सन्तो दोषत्यागेन गुणानेव ग्रहीष्यन्तीत्यावेदयन्नाह-
कोत्र निमित्तं वक्ष्यति निसर्गमतिसुनिपुणोऽपि वाद्यन्यत् । दोषमलिनेऽपि सन्तो यद् गुणसारग्रहणदक्षाः॥९॥
को ?-न कश्चिदित्यर्थः । अत्र-सौजन्यविचारे निमित्तं-कारणमन्यद्-इतरद् वक्ष्यति-भणिष्यति, वादी-जल्पाक इति
योगः। कीदृशः?-निसर्गमत्या स्वभावबुद्ध्या, सुनिपुणोऽपि, आस्तां अनीदृशः। यद्-यस्मात्, सन्तः-सज्जनाः, गुणसारग्रहण-
दक्षाः-गुणस्वीकारकुशलाः, भवन्तीति शेषः । क ?-दोषमलिनेऽपि-सदोषेऽपि, वस्तुनीत्यध्याहारः । स्वभावादेव दोष-
परित्यागेन गुणग्राहिणः सत्पुरुषा भवन्तीति भावार्थः ॥९॥

·RS
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिा
सता ग्रहा-
च्छोमा यो-
पकताच
अथैवंविधायाः सद्भिहीतायाः को गुणः स्यादित्याह-
सद्भिः सुपरिगृहीतं यत्किञ्चिदपि प्रकाशतां याति । मलिनोऽपि यथा हरिणः प्रकाशते पूर्णचन्द्रस्थः ॥१०॥
सद्भिः सुपरिगृहीतम्-अतिशयेनाजीकृतम् यत्किमपि-असारमपि, आस्तांसारम् , प्रकाशतां-प्रकटताम् , याति-गच्छति-
इति दान्तिकः, दृष्टान्तमाह-मलिनोऽपि-कृष्णोऽपि, आस्ताममलिनः, यथा-येन प्रकारेण, हरिणो-मृगः, प्रकाशते-शोभते,
कीदृशः ?-पूर्णचन्द्रस्थः-पौर्णमासीशशिमध्यस्थित इति आर्यार्थः॥१०॥
अन्यदपि सर्जनचेष्टितं दृष्टान्तान्तरयुतमाह-
'बालस्य यथा वचनं काहलमपि शोभते पितृसकाशे । तद्वत् सजनमध्ये प्रलपितमपि सिद्धिमुपयाति ॥ ११ ॥
चालस्य-शिशोर्यथा वचन-जल्पितम् , काहलमपि-अव्यक्ताक्षरमपि शोभते-राजते पितृसकाशे-मातापित्रोरग्रत इति
दृष्टान्तः, दान्तिकमाह-तद्वत्-तथा सजनमध्ये प्रलपितमपि-अनर्थकं वचनमपि सिद्धिमुपयाति-ख्यातिमुपैतीत्यर्थः॥११॥
ननु पूर्वकविकृता अपि शमजननशास्त्रपद्धतयः सन्ति तत् पुनः किमनयेत्याशझ्याह-
ये तीर्थकृत्प्रणीता भावास्तदनन्तरैश्च परिकथिताः । तेषां पहुशोऽप्यनुकीर्तनं भवति पुष्टिकरमेव ॥ १२ ॥
ये तीर्थकृत्प्रणीता भावा-जीवादयस्तदनन्तरैश्च-गणधरादिभिः परिकथिताः-प्रकीर्तिताः तेषां बहुशोऽप्यनुकीर्तन
भवति पुष्टिकरम् । एवं अनेकधाऽपि संशब्दनं भवति-जायते पुष्टिकरमेवेत्यार्यार्थः ॥ १२॥
॥३॥

·अमुमेवार्थ आर्यात्रयेण भावयन्नाह- यद्वद्विपघातार्थ मन्त्रपदे न पुनरुक्तदोषोऽस्ति । तद्वद्रागविषघ्नं पुनरुक्तमदुष्टमर्थपदम् ॥ १३॥ यदुपयुक्तपूर्वमपि भेषजं सेव्यतेऽर्तिनाशाय । तद्वद्रागार्तिहरं बहुशोऽप्यनुयोज्यमर्थपदम् ॥१४॥ वृत्त्यर्थ कर्म यथा तदेव लोकः (ग्रंथसंख्या१००)पुनः पुनः कुरुते।एवं विरागवार्ता हेतुरपि पुनः पुनश्चिन्त्यः॥१५॥ यद्वत्-यथा विपघातार्थ-गरोत्तारणाय मन्त्रपदे-ॐकारादिके वचने, समुच्चार्यमाणे इति शेषः। न पुनरुक्कदोषोऽस्ति- नैव भूयोभणनदूषणं विद्यते तद्वत्-तथा रागविषघ्नं-गविनाशकम् पुनरुक्तं भूयोभणितम् अदुष्टम्-अदूषणवत् अर्थपदं- सूचकत्वात् सूत्रस्यार्थवाचकं पदमिति आर्यार्थः ॥ १३ ॥ यद्वत्-यथा उपयुक्तपूर्वमपि-प्रथमप्रयुक्तमपि भेषजम्-औषधम् सेव्यते-पुनः क्रियतेऽर्तिनाशाय-पीडाविनाशार्थम् तद्वत् तथा रागार्तिहरं-प्रतिबन्धपीडानाशकम् बहुशोऽपि-अनेकधा- ऽप्यनुयोज्यं-उच्चारणीयम् अर्थपदं-अभिधेयवत्पदमित्यार्यार्थः ॥ १४ ॥ वृत्त्यर्थम्-जीवनार्थ कर्म-कृष्यादिकम् स यथा यद्वत् तदेव कृष्यादिकं लोको-जनः पुनः पुनरित्यादि सुगमम् ॥ १५ ॥ इतो वैराग्यानयनोपायमाह- दृढतामुपैति वैराग्यभावना येन येन भावेन । तर्सिस्तस्मिन् कार्य कायमनोवारिभरभ्यासः॥१६॥ दृढतां-स्थैर्यमुपैति-गच्छति वैराग्यभावना-विरागतावासना येन येन भावेन-विशिष्टान्तःकरणाभिप्रायेण तस्मिंस्तस्मिन् कार्ये विधातव्यः । काभिः क इत्याह-कायमनोवाग्भिरभ्यास इति व्यकम् ॥ इत्यार्यार्थः॥१६॥ . SAREERSA ·S - n प्रशमरतिर हारि वृत्तिा माध्यस्थ्य- रागद्वेपप- या: ॥४॥ अथ वैराग्यपर्यायानाह- माध्यस्थ्यं वैराग्यं विरागता शान्तिरूपशमः प्रशमः । दोपक्षयः कपायविजयश्च वैराग्यपर्यायाः ॥ १७ ॥ सुगमम् , नवरं अष्टी वैराग्यपर्यायाः॥ १७ ॥ वैराग्यं तु रागद्वेपाभावे स्याद्, अतस्तयोः पर्यायानार्यादयेनाह- इच्छा मूर्छा कामः लेहो गाय ममत्वमभिनन्दः । अभिलाप इत्यनेकानि रागपर्यायवचनानि ॥१८॥ ईर्ष्या रोपो दोपो द्वेपः परिवादमत्सरासूयाः । वैरप्रचण्डनाद्या नैके द्वेपस्य पर्यायाः॥ १९ ॥ व्यक्तम् । किंतु रागस्याप्टौ पर्यायाः ॥ १८॥ स्पष्टमेव, किंतु द्वेपस्य नव नामानि-ईर्ष्या १ रोपः २ दोपः ३ द्वेपः ४ परिवादः ५ मत्सरः ६ असूया ७ वैरं ८ प्रचण्डनं ९ इत्यादि । आदिशब्दादन्येऽपि ज्ञेया इति, आर्यात्रयेणा(येs)पि पदानां किंचिदर्थभेदोऽप्यस्ति स स्वधियाऽभ्यूय इति ॥ १९॥ अथ यादृश आत्माऽनयोरुदये भवति तादृशमार्याचतुष्टयेनाह- रागद्वेपपरिगतो मिथ्यात्वोपहतकलुपया दृष्टया । पञ्चास्रवमलबद्दलातरौद्रतीत्राभिसन्धानः ॥ २० ॥ कार्याकार्यविनिश्चयसंक्लेशविशुद्धिलक्षणैर्मूढः । आहारभयपरिग्रहमैथुनसंज्ञाकलिग्रस्तः ॥ २१ ॥ क्लिष्टाष्टकर्मवन्धनवदनिकाचितगुरुर्गतिशतेपु । जन्ममरणैरजस्रं बहुविधपरिवर्तनाभ्रान्तः ॥ २२ ॥ दुःखसहस्रनिरन्तरगुरुभाराक्रान्तकर्पितः करुणः । विषयसुखानुगततृपः कपायवक्तव्यतामेति ॥ २३ ॥ GRESSSSSSkin ॥४॥ RSS ·रागद्वेपाभ्यां परिगतो व्याप्त इति समासः, मिथ्यात्वेनोपहता २ सा चासौ कलुषा च-मलिना सा तथा तया । कया एवंविधया?-दृष्ट्या-वोधरूपया करणभूतया । किमित्याह-पश्चास्रवाः-प्राणातिपातादयः, तैः करणभूतैर्मल:-कर्मबन्धस्तेन बहुलो-व्याप्तः स तथा, तथा स चासावार्तरौद्रयोस्तीवाभिसन्धानश्च-गाढचिन्तनः स तथेति समास इति ॥२०॥ कार्य जीवरक्षादिकम् अकार्य-जीववधादिकम् तयोविनिश्चयो-निर्णयः स तथा, स च संक्लेशः-कालुष्यम्, विशुद्धिः-नैर्मत्यम्, तयोः क्लिष्टचित्ततानिर्मलचित्ततारूपयोर्लक्षणानि-परिज्ञानानि तथा तानि चेति समासः, तैः करणभूतैर्मूढो-मुग्धः, तथा आहा- रभयपरिग्रहमैथुनसंज्ञाः प्रसिद्धरूपास्ता एव कलयः-कलहाः कलिहेतुत्वात् तैर्ग्रस्तः-आघात इति समास इति ॥२१॥ क्लिष्टानि च तानि-क्रूराण्यष्टकर्माणि च प्रसिद्धानि तानि तथा, तान्येव बन्धनं-नियन्त्रणम् , तेन बद्धो-नियन्त्रितः, स चासौ निका- चितश्च-अतिनियन्त्रितः स तथा, अत एव गुरुः-भाराकान्तः, ततः कर्मधारयः। यद्वा क्लिष्टाष्टकर्मणां उपलक्षणत्वेन वन्धन- बद्धनिधत्तनिकाचितानि कृतद्वन्द्वानीति चत्वारि पदानि दृश्यानि तैर्गुरुः स तथा । अत्र लोहमयः सूचीकलापो दृष्टान्तः, यथा वन्धनं-स्पृष्टं दवरकवद्धसूचीनां मीलनमात्रमिव गुरुकर्मणां जीवप्रदेशैः सह योगमात्रमल्पप्रयाससाध्यम् १ तथा वद्धं-सूचीकलापस्य खपरिकयाऽन्योऽन्यवन्धनमिव तेषां तैःसह २ तथा(नि)धत्तं-मातं सूचीनां परस्परसंलुलितत्वमिव, शेष तथैव ३ तथा निकाचितं-वहितप्तकुट्टितसूचीनां निर्नष्टविभागत्वमिव, शेषं तथैव ४ केष्वेवं वन्धो?-गतिशतेषु, कैः करण- भूतैः ?-जन्ममरणैरजनम्-अनवरतम् बहुविधपरिवर्तनाभ्रान्तः-अनेकप्रकारघोलनापर्यटित इति ॥ २२॥ दुःखसहस्राण्येव निरन्तरो-विश्रामरहितो गुरुः-महान् भारस्तेन आक्रान्तः-पीडितःस तथा, तथा कर्षितो-विलिखितः, क्वापि कर्शित इति SG

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
अनर्थका-
रिता
दृश्यते, तत्र कर्शितो-दुर्वलीभूतः, ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः। तथा करुणः-अदीनः। तथा अनुगतः, ईपदासक्तस्तृप्यतीति
तृपः-प्राचुर्येण पिपासितः, ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः। ततो विषयसुखेष्वनुगततृप इति समासः । अन्ये वनुगतनृपः कृता-
मिलाप इत्याहुः । स किमित्याह-कपायवक्तव्यतामेति-क्रोधादिवा(मा) नेप इति भणनीयतां याति । इत्यार्याचतुष्टयी,
॥ २३ ॥ इति शास्त्रस्य पीठवन्धः॥
स कपायवक्तव्यतानुगतः प्राणी यानपायान् प्रामोति तणनेऽशक्तिमाह-
स क्रोधमानमायालोभैरतिदुर्जयः परामृष्टः । प्रामोति याननर्थान् कस्तानुद्देष्टुमपि शक्तः ॥ २४ ॥
स जीवः क्रोधादिभिरतिदुर्जयैः-कप्टेनाभिभवनीयैः परामृष्टो-वशीकृतः । किमित्याह-पामोति-लभते, यान् कांश्चिद्
अनर्थान-अपायान्, कः, न कश्चिदित्यर्थः। ताननानुद्देष्टुमपि-भणितुमपि, आस्तां परिहर्तुम् , शक्तः-समर्थो, भवतीति
शेषः इत्यार्थः ॥ २४॥
तानेव लेशत आह-
क्रोधात् प्रीतिविनाशं मानाद्विनयोपघातमामोति । शाठ्यात् प्रत्ययहानि, सर्वगुणविनाशनं लोभात् ॥ २५ ॥
आमोतीति क्रियापदं चतुर्वपि पदेषु योज्यम् । शेष सुगममिति ॥ २५ ॥
अथ प्रत्येकमार्याचतुष्टयेन कपायदोपानाह-
क्रोधः परितापकरः सर्वस्योद्वेगकारकः क्रोधः । वैरानुपगजनकः क्रोधः क्रोधः सुगतिहन्ता ॥ २६ ॥
॥५॥

·श्रुतशीलविनयसन्दूषणस्य धर्मार्थकामविघ्नस्य । मानस्य कोऽवकाशं मुहूर्तमपि पण्डितो दद्यात्? ॥२७॥ मायाशीलः पुरुषो यद्यपि न करोति कंचिदपराधम् । सर्प इवाविश्वास्यो भवति तथाप्यात्मदोषहतः॥२८॥ सर्वविनाशाश्रयिणः सर्वव्यसनैकराजमार्गस्य । लोभस्य को मुखगतः क्षणमपि दुःखान्तरमुपेयात्? ॥ २९॥ आर्याद्वयमपि सुगमम् ॥ २६ ॥ २७॥ मायाशील:-शाठ्यस्वभावः पुरुषो यद्यपि न करोति कश्चिदपराधमिति व्यकम् तथाप्यात्मदोपहतः-स्वदूषणतिरस्कृत इत्यविश्वास्यो भवति । किंवत् ?-सर्पवत्-सर्प इव । यथा सर्प उत्खातदशनोऽप्य- विश्वसनीयो भवति एवं मायान्यपि नर इत्यार्यार्थः ॥ २८ ॥ सर्वविनाशाश्रयिणः-निखिलापायभागिनः सर्वव्यसनाना- द्यूतादीनामेकः-अद्वितीयो राजमार्गः-सर्वसंचरणपथः, तस्य लोभस्य को मुखगतो-ग्रासीभूतः, क्षणमपि-स्तोककालमपि, आस्तां प्रभूतकालम्, दुःखान्तरम्-असातव्यवधानमुपेयात्-गच्छेत् ?, । इत्यायोचतुष्टयार्थः ॥ २९ ॥ अथ सामान्येनैषां भवमार्गनायकत्वमाह- एवं क्रोधो मानो माया लोभश्च दुःखहेतुत्वात् । सत्त्वानां भवसंसारदुर्गमार्गप्रणेतारः ॥ ३० ॥ एते क्रोधादयो दुःखहेतुत्वात् सत्त्वानां-जीवानाम्, कथंभूता भवन्तीत्याह-भवे-नरकादौ संसारः संसरणं तत्र दुर्ग- मार्गो-विपमा वा तस्य प्रणेतारो नायकाः ।.इत्यार्यार्थः ॥ ३०॥ इति कषायाधिकारः॥२॥ KALGARCANESER ·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः अन्तर्भावो बन्धहेतु- ताच PROGRESTRAL अथ मूलभणनपूर्व पृथक्पदद्वयेनैषां अन्तर्भावमार्याद्वयेनाह-- ममकाराहङ्कारावेषां मूलं पदद्वयं भवति । रागद्वेषावित्यपि तस्यैवान्यस्तु पर्यायः ॥ ३१ ॥ माया लोभकषायश्चेत्येतद्रागसंज्ञितं द्वन्द्वम् । क्रोधो मानश्च पुनद्देष इति समासनिर्दिष्टः ॥ ३२॥ ममकारो-ममेदं अहमस्य स्वामीत्याद्यः अध्यवसायः । अहङ्कारस्त्वहमेव प्रधानोऽन्यो ममाधम इत्यादिपरिणामस्तो, तथा किमित्याह-एषां कषायाणां मूलं-वीजं उत्थानमित्यर्थः । पदद्वयमुक्तस्वरूपं भवति-जायते । तत्र ममकारे मायालोभौ, अहङ्कारे क्रोधमानौ स्तः, इत्याभ्यां चत्वारोऽपि कषाया गृहीताः। तथा रागद्वेषौ-प्रीत्यप्रीती क्रोधादीनामुत्थानभूताविति प्रक्रम इति, अपिशब्द उपप्रदर्शनार्थः । तस्यैव-ममकाराहङ्कारेतिपदद्वयस्यैव, अन्य:-अपरः, तु समुच्चयार्थः, पर्यायो- नामान्तरम्, भावार्थः प्राग्वदिति ॥ ३१॥ सुगमम् । किंतु द्वन्द्वं-युग्मं समासः-संक्षेपार्थो, भावार्थस्तु पूर्वार्याभाव- नातोऽवसेय इति ॥ ३२॥ अनन्तरं रागद्वेषा(बुक्का)वथ तयोरेव सामान्यसामर्थ्यमाह- मिथ्यादृष्ट्यविरमणप्रमादयोगास्तयोर्बलं दृष्टम् । तदुपगृहीतावष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू तौ ॥ ३३ ॥ 'मिथ्यादृष्टिरित' मिथ्यात्वम्-आभिग्रहिकादि पञ्चधा । न विरमणम्-अविरतिः पृथिव्यादिषु द्वादशविधम् । प्रमादो- मद्यादिः पञ्चप्रकारः, योगा:-सत्यादयः पञ्चदशविधाः, ततो द्वन्द्वः ते तयोः-अनयो रागद्वेषयोर्वलम्-आदेशकारि सैन्यम्, ॥६॥ PROGRESSERSAR ·दृष्टं-जिनैः कथितम्, तैरुपगृहीती-मिथ्यात्वादिभिः कृतसामथ्यौं सन्तावष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू-कारणे भवतः॥ ३३ ॥ ॥ इति रागाद्यधिकारः॥३॥ तं कर्मवन्धं मूलत आह- स ज्ञानदर्शनावरणवेद्यमोहायुषां तथा नाम्नः । गोत्रान्तराययोश्चेति कर्मबन्धोऽष्टधा मौलः ॥ ३४ ॥ कर्मणां वन्धः कर्मवन्धः स पूर्वोद्दिष्टोऽष्टधा भवतीति सम्बन्धः। कीदृशः?-मौलो-मूलप्रकृतिसम्बन्धी । किनाम्नां कर्मणामत आह-ज्ञानदर्शनयोरावरणशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् ज्ञानावरणदर्शनावरणवेद्यमोहायुषां कृतद्वन्द्वानां तथा नानो गोत्रान्तराययोश्चेति ॥ ३४॥ अथोत्तरः स कतिविध इत्याह- पञ्चनवयष्टाविंशतिकद्विश्चतुःषट्कसप्तगुणभेदः। द्विःपञ्चभेद इति सप्तनवतिभेदस्तथोत्तरतः ॥ ३५ ॥ सप्तगुणा यस्य स सप्तगुणः, षट्कश्चासौ सप्तगुणश्च पट्कसप्तगुणो-द्विचत्वारिंशत्, पञ्च च नव च द्वौ चाष्टाविंशतिका चद्वौ च चत्वारश्च पट्कसतगुणश्च ते तथाविधास्ते भेदाः-प्रकारा यस्य स तथा, कर्मवन्ध इति योगः।'याकाराविति सूत्रेण ह्रस्वत्वं विंशतिकाशब्दे। तथा द्विश्च पञ्च च द्विःपञ्च ते भेदा यस्य स तथा, इत्येवमेकत्र मिलने सप्तनवतिभेदा भवन्तीति शेषः। तथा समुच्चयार्थः, उत्तरतः-उत्तरभेदानाश्रित्य, अयमर्थः-ज्ञानावरणीयमुत्तरभेदापेक्षया मतिज्ञानावरणीयादि पञ्चधा।एवं दर्शनाव- SE , रबES GESREE ·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः कर्मभेदार 25 ॥७॥ रणीयं चक्षुर्दर्शनावरणादिचतुष्कं निद्रापश्चकं चेति नवविधम् । वेदनीयं तु सातासातरूपं द्वेधा। मोहनीयं पुनर्द्विधा-दर्शन- मोहनीयं चारित्रमोहनीयं च, तत्र मिथ्यात्वमिश्रसम्यक्त्वभेदात् दर्शनमोहनीयं निधा, अनन्तानुवन्धिप्रभृतिकषायपोडशक- हास्यादिषवेदत्रिकभेदाच्चारित्रमोहनीयं पञ्चविंशतिविमित्युभयमीलनेऽष्टाविंशतिभेदम् । आयुर्नरकादिभेदाच्चतुर्धा । नाम- कर्म तु द्विचत्वारिंश दं, तत्र गतिजात्यादिपिण्डप्रकृतयश्चतुर्दश, प्रत्येकमकृतयोऽष्टौ, त्रसादिविंशतिरिति मीलिता द्विचत्वा- रिंशत् । तथा गोत्रमुच्चैनीचैर्भेदावेधा । दानादिभेदादन्तराय (कर्म) पञ्चविधमिति । यद्यपि केनापि अभिप्रायेण सप्तनवतिः प्रतिपादिता तथापि वन्धप्रस्तावादिशत्यधिकं शतं ग्राह्यम् । तच्च नाम्नः कथंचित्पिण्डप्रकृ(पं० २००)तिविस्तारे पदसप्तति (पष्टि) भवति, तस्याः सप्तकर्मप्रकृतिमध्यप्रक्षेपे सम्यक्त्वमिश्रद्वयापनये च विंशत्यधिकं शतं भवति । तदुक्तम्-"चउ गइ ४ जाई ५ तणु पण ५ अंगोवंगाई ३ छच्च संघयणा ६ । छागिइ ६ चउ पन्नाई ४ चउ अणुपुधि ४ दुह विहगगई २॥॥१॥ इय गुणचत्ता ३९ सेसऽद्धवीस २८ मिय सत्तसहि ६७ नामस्स । सेससगकम्म ५५ जोगे सम्मामीस विणु वीससयं ॥२॥" विस्तारतः प्रकृतिवर्णनाद्यन्यतोऽवसेयमिति । अन्ये त्वेवमाहुः-पञ्च नव व्यष्टाविंशतिश्चतुरित्यादिपाठान्तरमाश्रित्य यथा पञ्च नवेति पदद्वयं प्रथमावहुवचनान्तम् , ततश्चाग्रेतनभेदशब्दोऽन्यशब्दसम्बद्धोऽपि इत्थं योज्यते-पश्च भेदा ज्ञानावरणस्य नव भेदा दर्शनावरणस्य । द्वा(भ्या) वेदनी (या)भ्यां युक्ता अष्टाविंशतिः२ सा तथा। ततो द्वौ भेदौ वेद्यस्य अष्टाविंशतिभैदा मोहनीयस्य। तथा चत्वारश्च षट्कसप्तगुणश्च २ ते भेदा यस्य वन्धस्य स तथा । ततश्च चत्वारो भेदा आयुषः, पट्कसप्तगुणो- ॥७॥ PRE ·द्विचत्वारिंशद्भदा नाम्नः, द्वौ वारौ द्विः द्विश्च पञ्च च २ ते तथा भेदा यस्य स तथा । तत्र भेदद्वयं गोत्रस्य पञ्च भेदा अन्तरायस्येति ॥ ३५॥ अथ प्रकृतिवन्धस्वरूपपुरःसरमेतासामेवानन्तरोक्तमूलोत्तरप्रकृतीनां स्थितिबन्धादीनाश्रित्य तीव्रादिवन्धोदयानाह- प्रकृतिरियमनेकविधा स्थित्यनुभावप्रदेशतस्तस्याः। तीवो मन्दो मध्य इति भवति बन्धोदयविशेषः॥३६॥ प्रकृतिरिति जातावेकवचनम् । इयं पूर्वोक्तस्वरूपा अनेकविधा-बहुप्रकारा, मूलोत्तरभेदतो वर्तत इति शेषः । अनेन प्रकृतिवन्ध इति प्रतिपादितं भवति । तस्याः प्रकृतेः स्थित्यादीनासृत्य तीब्रादिभेदो वन्धोदयविशेषो भवतीति संटंकः । तत्र स्थितिः प्रकृतेर्वद्धायाः सत्या अविनाशेनावस्थानम् । अनुभावस्तु तस्या एव कटुककटुकतरादिभावेन वेदनम् । प्रदेशस्तु कर्मपुद्गलानामात्मप्रदेशैः सह संश्लेषः । ततो द्वन्द्वः, ते तथा तेभ्यः-ततः सकाशात्, तानाश्रित्येत्यर्थः। तस्या इति योजित- मेव । किम् ?-तीव्रो-गाढस्तथा मन्दः-स्तोकः तथा मध्यो-मध्यवर्तीत्येवं भवति-जायते वन्धः-संग्रह उदयः-अनुभवनम्, । तयोविंशेपो-भेदो यः स तथा, बन्धविशेषः उदयविशेपश्चेत्यर्थ इति । किमुक्तं भवति ?-यदा प्रकृतेः स्थितिरुत्कृष्टा भवति तदा अनुभावप्रदेशावप्युत्कृष्टौ भवतः, ततस्तस्यामुत्कृष्टस्थितौ तीव्रौ वन्धोदयौ स्याताम्, एतदनुसारेण मन्दमध्यौ तौ भावनीयाविति ॥ उत्कृष्टा स्थितियथा-"आइल्लाणं तिण्हं चरिमस्स य तीस कोडिकोडीओ।अयराण मोहणिजस्स सत्तरी होइ विनेया ॥१॥ नामस्स य गोत्तस्स य वीसं उक्कोसिया ठिई भणिया। तेत्तीस सागराई परमा आउस्स बोद्धवा ॥२॥ जघन्या तु-चेयणियस्स उ बारस नामगोयाण अट्ठ उ मुहुत्ता । सेसाण जहन्नठिई भिन्नमुहत्तं विणिहिट्ठा ॥३॥"

·V प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः बन्धो लेश्याश्च ॥८॥ तदनयाय॑या प्रकृतिबन्धः स्थितिबन्धोऽनुभागवन्धः प्रदेशवन्धश्च प्रकृत्युदयः स्थित्युदयोऽनुभावोदयः प्रदेशोदय- थोको ज्ञेय इत्यार्यार्थः ॥ ३६॥ साम्प्रतमस्य चतुर्विधबन्धस्य यथासम्भवं हेतूनाह- तत्र प्रदेशबन्धो योगात् तदनुभवनं कषायवशात् । स्थितिपाकविशेषस्तस्य भवति लेश्याविशेषेण ॥ ३७॥ तत्र-तेषु प्रकृतिबन्धादिषु मध्ये प्रदेशबन्ध उपलक्षणत्वात्प्रकृतिवन्धश्च योगात्-मनोवाकायरूपात शुभात् शुभ इतरस्मा- दितरो भवतीति । तथा तस्य प्रदेशबन्धप्रकृतिवन्धोपात्तस्य कर्मणोऽनुभवनम्-अनुभावो-वेदनं कषायवशात् । तथा स्थिते. पाकविशेषो-जघन्यमध्यमोत्कृष्टस्थितिनिवर्तनं तस्य कर्मणो भवति-जायते लेश्याविशेषेण 'कषायपरिणामो लेश्या' इति वच- नात् परमार्थत इत्यार्यार्थः ॥ ३७ ॥ एतासां नामानि सदृष्टान्तं कर्मबन्धस्थितिविधातृत्वं चाह- ताः कृष्णनीलकापोततैजसीपद्मशुक्लनामानः । श्लेष इव वर्णबन्धस्य कर्मबन्धस्थितिविधान्यः ॥ ३८॥ इति प्रथमाधै षट् नामानि कृतद्वन्द्वसमासानि, पञ्चानां ह्रस्वत्वं "याकारौ स्त्रीकृतौ ह्रस्वौ क्वचित्" इति सूत्रे कचिद्रहणाद्, इत एव तैजस्यान हस्वत्वमिति, तथा नामानोऽत्र विकल्पेनेकार इति। आसां स्वरूपमन्यतोऽवधारणीयम् ।श्लेष इव-वज्रलेपा- दिवद्वर्णवन्धस्य-चित्रे हरितालादिवर्णकदाढयस्य कर्मबन्धस्थितिविधाच्यो-ज्ञानावरणादिवन्धनस्थानकारिका इत्यार्थिः३८ इत्यायोपञ्चकेन कर्मोक्तमिति कमाधिकारः॥४॥ ॥८॥ SARSA

·TAAN
FOLAN
4
FICE
तदुदया तुहेतुमद्भावेन यद्भवति तदार्याद्वयेनाह-
कर्मोदयाद्भवगतिर्भवगतिमूला शरीरनिवृत्तिः । देहादिन्द्रियविषया विषयनिमित्ते च सुखदुःखे ॥ ३९ ॥
कर्मोदयाद्-उदिते कर्मणि भवगतिः, तन्मूला शरीरनिर्वृत्तिः, देहादिन्द्रियनिर्वृत्तिः, तस्यां विषयसक्तिः, विषयनिमित्ते
च सुखदुःखे जीवस्य भवतः ॥ ३९ ॥
ततः किमित्याहुः-
दुःखद्विद सुखलिप्सुर्मोहान्धत्वाददृष्टगुणदोषः। यां यां करोति चेष्टां तया तया दुःखमादत्ते ॥ ४०॥
दुःखद्विद्-अशर्मद्वेपी सुखलिप्सुः-शर्माभिलापी जीवो मोहेनान्धो-विवेकलोचनविकलः स तथा तस्य भावस्तत्त्वं
तस्मात्, किमित्याह-अदृष्टगुणदोषो-अज्ञातगुणदोपो यां यां करोति-विधत्ते चेष्टां-अशुभक्रियां तया तया दुःखमादत्ते-
गृह्णातीत्यार्याद्वयार्थः॥४०॥
'देहादिन्द्रियविषया' इत्युक्तं प्राक्, तदासकस्यापायानार्यापश्चकेनाह-
कलरिभितमधुरगान्धर्वतूर्ययोपिद्विभूषणरवाद्यैः । श्रोत्रावबद्धहृदयो हरिण इव विनाशमुपयाति ॥४१॥
गतिविभ्रमेङ्गिताकारहास्यलीलाकटाक्षविक्षिप्तः । रूपावेशितचक्षुः शलभ इव विपद्यते विवशः ॥४२॥
लानाङ्गरागवर्तिकवर्णकरूपाधिवासपटवासैः । गन्धभ्रमितमनस्को मधुकर इव नाशमुपयाति ॥ ४३ ॥
मिष्टान्नपानमांसौदनादिमधुररसविषयगृद्धात्मा । गलयन्नपार शबद्धो मीन इव विनाशमुपयाति ॥ ४४ ॥

·red विपयदोपाः प्रशमरतिः हारि वृत्तिः ॥९॥ शयनासनसम्याधनसुरतलानानुलेपनासक्तः। स्पर्शव्याकुलितमतिर्गजेन्द्र इव वध्यते मूढः ॥ ४५ ॥ कलं-मनोज्ञं श्रूयमाणम्, रिभितं-घोलनासारम्, मधुरं-श्रोत्रसुखदायकम्। ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः। तच तद् गान्धर्व- गीतं तत्तथा । तूर्याणि-वादित्राणि, योपिद्विभूपणानि-नूपुरादीनि तेपां कृतद्वन्द्वानां रवो-हृदयाहादको घोपः स आद्यो येषां वीणादीनां ते तथा । तैः किमित्याह-श्रोत्राववद्धहृदयः-श्रवणासक्तचित्तो हरिण इव विनाशमुपयातीति व्यक्तम् ॥४१॥ गतिविभ्रमः-सविकारगमनम्, यद्वा पृथग्दे पदे, ततो गतिः-मण्डनतारूपा, विभ्रमो-मनोहराभरणानामशेषु रचनात्मकः । यद्वा विभ्रमः-चिरकालात् प्रियदर्शने प्रीत्या सोत्सुकमुत्थानम् , इजितं तु-स्निग्धावलोकनम् , यद्वा महामतिज्ञेयं गूढ मनश्चे- हितम्, आकारस्तु-स्तनमुखोरुसभिवेशो, यद्वा सर्वशरीरस्य हृद्यं संस्थानम् । हास्य तु-सविलासं सलीलं हसनम् । लीलापदं सर्वक्रियासु प्रवर्तनम् । कटाक्षः-सरागं तिर्यनिरीक्षणम् , यद्वा चित्रा दृष्टिसंवरा, एतैर्गत्यादिभिर्विक्षिप्तो-विह्वलीकृतः सः, तथा रूपावेशितचक्षुः-चनितारूपादौ निवेशितदृष्टिः शलभ इव विपद्यते, विवश:-पतवद्विनश्यत्य शरण इति ॥ ४२ ॥ स्वानं-सुगन्धिजलदेहधावनम् अझरागस्तु कुहमादिः, सुरभिद्रव्यनिष्पन्ना दीपवाकारा वर्तिका, वर्णकः-चन्दनम्, धूपस्तु प्रतीतः, अधिवासस्तु-कस्तूरिकादि, पटवासस्तु-वस्त्रसौरभ्यकारीगन्धविशेषा, एषां सप्तानां द्वन्दः तैः, 'याकारा'- विति कचिद्रहणात् इस्वत्वं वर्तिकायाः। गन्धभ्रमितमनस्को-गन्धविह्वलचित्तो मधुकर इव नाशमुपयाति-भ्रमरवद्वि- नश्यतीति ॥४॥ ॥९॥ SSSSSSS ·S है । मिष्टाश्च तेऽन्नपानमांसौदनादयश्च प्रसिद्धास्ते तथा, ते च मधुररसाश्च-लौल्यास्वादा द्राक्षाखण्डादयस्त एव विषयो- रसनायाः गोचरस्तत्र गृद्ध आत्मा यस्य स तथा । गलो-लोहमयोऽङ्कुशः यन्त्रं-जालं पाशो-चालादिमयस्तित्तिरादिग्रहण- हेतुस्तेषां द्वन्द्वस्तबद्धो-चशीकृतो मीन इव-मत्स्यवद्विनाशमुपयातीति ॥ ४४ ॥ शयनं-शय्या, आसनं-मसूरकादि, सम्बाधनं-विश्रामणा, सुरतं-मैथुनसेवा, स्नानम्-अङ्गप्रक्षालनम् , अनुलेपनं-कुङ्कुमादिसमालम्भनम् , तेषां द्वन्द्वस्तेष्वासकः। स्पर्शत्यादि व्यक्तमिति ॥ ४५ ॥ एतदासकानां वा दोषा वाधाकरा भवन्तीत्यावेदयन्नाह- एवमनेके दोषाः प्रणष्टशिष्टेष्टदृष्टिचेष्टानाम् । दुर्नियमितेन्द्रियाणां भवन्ति बाधाकरा बहुशः॥४६॥ एवम्-उक्तप्रकारेण दुनियमितेन्द्रियाणां जीवानामनेके दोपा वाधाकरा भवन्तीति योगः। कीदृशानाम्?-दृष्टिश्च-ज्ञानम्, चेष्टा च-क्रिया ते तथा । शिष्टानां-विवेकिनामिष्टे-प्रिये ते च दृष्टिचेष्टे च २ ते तथा । ततःप्रनष्टे-अपगते शिष्टेष्टदृष्टिचेष्टे येपां ते तया।पाठान्तरं तु दृष्टचेष्टानां, तबेष्टा चासौ दृष्टा च-अवलोकिता २ सा चासौ चेष्टा चेष्टदृष्टचेष्टा शिष्टानामिष्ट- दृष्टचेष्टा २ सा तथा, ततः प्रनष्टा शिष्टेप्टदृष्टचेष्टा येषां ते तथा तेषां । पुनः कीदृशानाम् ?-दुर्नियमितानि-दोषं ग्राहितानी- न्द्रियाणि-दृपीकाणि यैस्ते तथा तेषां वाधाकराः-पीडाविधायकाः । कथम् ?-बहुशः-अनेकधेति ॥ ४६॥ एवमेकैकासका विनाशभाजो जाताः, यः पुनः पश्चस्वासक्तः स सुतरां विनश्यतीति प्रकटयन्नाह एकैकविषयसकाद्रागद्वेपातुरा विनष्टास्ते । किं पुनरनियमितात्मा जीवः पञ्चेन्द्रियवशातः॥४७॥ RS

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
अवृतिः
अनियतत्वं
च
॥१०॥
एकैकविपयसङ्गात्-शब्दायेकैकाभिष्वङ्गाद् रागद्वेपातुरा विनष्टाः सन्तस्ते हरिणादयः। किमिति प्रश्ने । पुनरिति वितर्के ।
अनियमितात्मा जीवः पञ्च च तानीन्द्रियाणि च २ तेषां वशोऽत एवार्तः-पीडितः स पञ्चेन्द्रियवशातॊ न विनश्यति ?,
अपितु विनश्यतीति ॥४७॥
किंच-न स कश्चिद्विपयोऽस्ति येन जीवस्तृप्तो भवतीत्यावेदयन्नाह-
नहि सोऽस्तीन्द्रियविपयो येनाभ्यस्तेन नित्यतृषितानि । तृप्ति प्रामुयुरक्षाण्यनेकमार्गप्रलीनानि ॥४८॥
नैवास्ति स इन्द्रियविपयो येनाभ्यस्तेन-पुनःपुनरासेवितेन नित्यतृपितानि-सर्वदा पिपासितानि, किं ?-तुष्टिं प्राप्नु-
यु:-तुष्टिमागच्छेयुः। कानि ?-अक्षाणि-इन्द्रियाणि । कीदृशानि? अनेकमार्गप्रलीनानि-बहुविषयासक्तानि, पुनःपुनः स्ववि-
पयानाकावन्तीत्यर्थ इति ॥४८॥
अपिच-एतानि स्वविपयेष्वपि नैकस्वरूपाणीत्यावेदयन्नाह-
कश्चिच्छुभोपि विषयः परिणामवशात्पुनर्भवत्यशुभः। कश्चिदशुभोऽपि भूत्वा कालेन पुनः शुभीभवति ॥४९॥
कश्चिद्विपयः शुभोऽपि-इष्टोऽपि परिणामवशात्-विरूपादिपरिणतिवशात् अनिष्टो भवति । कश्चित्पुनरशुभोऽपि-अनिष्टो-
ऽपि भूत्वा-सम्पद्य कालेन पुनः शुभीभवति-प्रियः सम्पद्यते इत्यनवस्थितानि प्रेमाणि, अतस्तजन्यं सुखमनित्यमिति ॥४९॥
ईदृशश्च भावः परिणामवशात, स च न निर्निवन्धन इत्यावेदयन्नाह-
कारणवशेन यद्यत् प्रयोजनं जायते यथा यत्र । तेन तथा तं विपयं शुभमशुभं वा प्रकल्पयति ॥५०॥
SSSS
॥१०॥

·PR
कारणवशेन रागाद्यायत्ततया यद्यत् प्रयोजनं मधुरशब्दाकर्णनादि जायते-भवति यथा-येन प्रकारेण यत्र वस्तुनि तेनैव
कारणेन हेतुना तथा-तेनैव प्रकारेण तं विषयं-(ग्रं. ३००) शब्दादिकमिष्टानिष्टतया प्रकल्पयति-पालोचयतीति । अत्र
भावना-यथा विपं अशुभमपि शत्रुविनाशकत्वेनेष्टं तथा मिष्टान्नमपि पित्तनमिति मत्वा द्वेष्टीति ॥५०॥
अस्यैवार्थस्य भावनामाह
अन्येषां यो विपयः स्वाभिप्रायेण भवति पुष्टिकरः । खमतिविकल्पाभिरतास्तमेव भूयो द्विषन्त्यन्ये ॥५१॥
अन्येपां-विवक्षितपुरुषापेक्षया अपरेषां यो विषयः-शब्दादिः स्वाभिप्रायेण रागान्निजाकूतेन भवति पुष्टिकरः तुष्टिकरो
वा-पोपोत्पादकस्तोपोत्पादको वा स्वमतेः स्वमत्या वा विकल्पो-विकल्पनं तत्राभिरता-आसक्ताः स्वमतिविकल्पाभिरताः
द्वेषवशात् तमेव विपयं पुनरनिष्टतया द्विपंत्यन्य इति ॥ ५१॥
एवं च सति अस्य जीवस्य नैकान्तेन किंचिदिष्टमनिष्टं वाऽस्तीति दर्शयन्नाह-
तानेवार्थान् द्विपतस्तानेवार्थान् प्रलीयमानस्य । निश्चयतोऽस्यानिष्टं न विद्यते किञ्चिदिष्टं वा ॥५२॥
तानेवार्थान्-शब्दादीन् द्विपः-अपीयमाणस्यास्य जीवस्येतियोगः । तानेवार्थान् प्रलीयमानस्य-आश्रयतो निश्चयतो-
निश्चयमाश्रित्यास्येति योजितमेवानिष्टम्-असुन्दरं नैव विद्यते किंचित्-किमपि वस्त्विष्टं वा-प्रीतमिति ॥५२॥
तत एवंविधजीवस्य यत्स्यात्तदाह-
रागद्वेपोपहतस्य केवलं कर्मवन्ध एवास्य । नान्यः खल्पोऽपि गुणोऽस्ति यः परत्रेह च श्रेयान् ॥ ५३॥

·रागडेपो प्रशमरतिः हारि वृत्तिः कर्महेतू ॥११॥ ल स्पष्टमेवेति ॥ ५३॥ इदमेव भावयन्नाह- यसिन्निन्द्रियविपये शुभमशुभं वा निवेशयति भावम् । रक्को चा द्विष्टो वा स यन्धहेतुर्भवति तस्य ॥५४॥ यस्मिनिन्द्रियविषये-शब्दादिके, शुभं भव्यम्, अशुभम्-अगन्यम्, निवेशयति-स्थापयति, भावं-परिणामम्, रक्तो वा-प्रीतः, द्विष्टो वा-अप्रीतः, स भावो वन्धहेतुर्भवति-ज्ञानावरणाचष्टविधर्मवन्धनकारणं स्यात्तस्य जीवस्येति ॥ ५४॥ अथ कथं पुनरात्मप्रदेशस्य कर्मपुरला लगन्तीत्याह- लेहाभ्यक्तशरीरस्य रेणुना लिप्यते यथा गात्रम् । रागद्वेपकिन्नस्य कर्मवन्धो भवरोवम् ॥ ५५ ॥ मेहेनतेलादिना अभ्य-मक्षितं शरीरं-चपुर्यस्य जीवस्य स तथा तस्य रेणुना-भल्या लिप्यते-आश्लिप्यते यथा- येन प्रकारेण गानं-चपुरिति दृष्टान्तः, रागद्धेपक्लिनस्य-आर्द्रस्य कर्गवन्धो भवत्येवमिति व्यक्तमिति ॥५५॥ सम्पति रागपप्रधानान कर्मवन्धहेतून समरतानेवोपसंहरनाह- एवं रागो द्वेपो मोहो मिथ्यात्वमविरतिौच । पभिः प्रमावयोगानुगैः समादीयते कर्म ॥५६॥ एवं रागादिभिः पशभिः प्रतीतः, कीरशैः-प्रमादो-मयादिः पाधा योगो-मनोयोगामिनिकं २ते तथा ताननुगच्छन्ति- अनुसहायीभवन्ति २ तैः प्रमादयोगानुगैः समादीयते?-गृयते, किं-कर्मेति ॥५६॥ ॥११॥ A ·ततश्च- प्रशम- महिमा कर्ममयः संसार संसारनिमित्तकं पुनदुःखम् । तस्माद्रागद्वेषादयस्तु भवसन्ततेमूलम् ॥ ५७॥ कर्ममयः-अदृष्टनिष्पन्नः । कः ?-संसारः, ततः किम् ?-तन्निमित्तक-तत्कारणं पुनर्दुःखम् , तस्माद्रागद्वेषादयो भवस- न्ततेर्मूलमिति ॥ ५७॥ ननु कथमेतनिर्जेतुं शक्यमत आह- एतद्दोपमहासञ्चयजालं शक्यमप्रमत्तेन । प्रशमस्थितेन घनमप्युद्वेष्टयितुं निरवशेषम् ॥ ५८॥ एतत् रागादिदोपसञ्चयजालं जालमिव जालं यथा मत्स्यादीनामादायकं तद्वदेतदपि, दुःखहेतुत्वात्, शक्यमुद्वेष्टयितुम्- अपनेतुं विनाशयितुमिति सम्बन्धः । केन?-जीवेन । कीदृशेन ?-अप्रमत्तेन-उद्यतेन । तथा प्रशमस्थितेन-उपशमपरेण । जालंतु कीदृशम् ?-धनमपि-गहनमपि, तथा निरवशेष-समस्तमिति ॥ ५८ ॥ तदुद्वेष्टने चास्य जीवस्य एवंविधा चिन्ता उपजायते इत्याद्यार्यापश्चकेनाह- अस्य तु मूलनिवन्धं ज्ञात्वा तच्छेदनोद्यमपरस्य । दर्शनचारित्रतपःखाध्यायध्यानयुक्तस्य ॥ ५९॥ प्राणवधानृतभापणपरधनमैथुनममत्वविरतस्य । नवकोट्युद्गमशुद्धोंछमात्रयात्राधिकारस्य ॥ ६॥ जिनभापितार्थसद्भावभाविनो विदितलोकतत्त्वस्य । अष्टादशशीलसहस्रधारणे कृतप्रतिज्ञस्य ॥ ६१ ॥ परिणाममपूर्वमुपागतस्य शुभभावनाऽध्यवसितस्य । अन्योऽन्यमुत्तरोत्तरविशेषमभिपश्यतः समये ॥१२॥ SORRECRUS R ·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिा कर पात्र ॥१२॥ ASSICAL वैराग्यमार्गसम्मस्थितस्य संसारवासचकितस्य । खहितार्थाभिरतमतेः शुभेयमुत्पद्यते चिन्ता ॥ १३॥ अस्य रागादिदोपजालस्य मूलनिवन्धं प्रमादयोगरूपं ज्ञात्वा वुद्धवा जीवस्येति शेषः । शुभा-प्रशस्येयमेवोपपद्यते-जायते चिन्ता-चित्तवृत्तिरिति पञ्चमार्यापर्यन्ते, इति संटङ्कः । ततो जीवस्य विशेषणत्रयोदशकमाह-तस्य-दोपजालस्य छेदने-घाते उत्साहस्तत्र पर:-प्रकृष्टः तस्य, तथा दर्शनं-तत्त्वश्रद्धानम्, चारित्रं-सामायिकादि पञ्चधा, ध्यान-धादि द्विधा, ततो द्वन्द्व- स्तैर्युक्तस्यैति ॥५९॥ प्राणवघेत्यादिप्रथमार्धेन सुखवोधेन मूलगुणयुक्तस्येति कथितम् । अथोत्तरगुणयुक्ततामाह-नव च ताः कोटयश्च-अग्रभागा अंशाअश्रयो नवकोट्यः, ताश्चैवं-न स्वयं हन्ति १ नान्येन घातयति २ घ्नन्तमन्यं नानुमोदयति ३, एवं न पचति १ न पाचयति २ पचन्तं नानुमोदयते ३, एवं न क्रीणाति १न कापयति २क्रीणन्तं नानुमोदयते ३, एता मीलिता नव कोट्यः, पुनरिमा द्विधा-आद्याः पट् अविशुद्धकोटयोऽन्त्यास्तिस्रो विशुद्धकोटयः।तथोद्गमः-उत्पत्तिः, यथा 'उग्गमं से य पुच्छे- जा' इत्यादि, ततो नवकोटीभिरुद्गमस्तेन शुद्धो-निर्दोपस्तथोंछ इवोंछः-शुद्धाहारः स एवोंछमात्रम् । ततश्च नवकोट्युद्मशुद्धं च तदुंछमात्रं च तत्तथाभूतं-निर्दोष आहारस्तेन यात्रायां-संयमे अधिकारो-नियोगो यस्य स तथा तस्येति ॥ ६०॥ जिन- भापितार्थानां-जीवादिवस्तुना सद्भावान-परमार्थान् भावयति स तथा तस्येति । विदितलोकतत्त्वस्य-ज्ञातलोकस्वरूपस्य । लोकश्च-जीवाजीवाधारक्षेत्रं । अष्टादशानां शीलानाम् अवयवे समुदायोपचारात् शीलाङ्गानां-चारित्रांशानां वक्ष्यमाणानां सहस्राणि तेषां धारणं-परिपालनं तस्मिन् कृता-विहिता प्रतिज्ञा-अङ्गीकारो येन स तथा तस्येति ॥६१ ॥ उपागतस्य-प्रा- तस्य। कम्?-परिणाम-धर्माध्यवसायम्। कीदृशम् ?-अपूर्व शुद्धिप्रकर्षयोगात्, शुभभावनासु-द्वादशविधासु महाव्रतसत्कपञ्च- ॥१२॥ SSAGAR

·हितचिन्ता
PAN
विंशतिप्रमाणासु वाऽध्यवसितस्य-कृताध्यवसितस्येति समासः।अभिपश्यतः-पर्यालोचयतो जानानस्यैवेत्यर्थः। किम्?-उत्तरो-
त्तरविशेष,कथम्?-अन्योऽन्यं,यथा सामायिकचारित्रं तावन्मूलं विशुद्धिमत् , ततोऽपि छेदोपस्थापनीयचारित्रं विशुद्ध्या विशेष-
वदित्यादि। मूलवस्त्वपेक्षयाऽग्रेतनातनानि वस्तूनि प्रधानानीति तात्पर्यम् ।क?-समये-जिनशासनस्य विषये इति ॥६॥वैरा-
ग्यमार्गसंप्रस्थितस्य-विरागतापयाश्रितस्य संसारवासचकितस्य-भववसनत्रस्तस्य स्वहित-आत्मपथो मोक्षः स एवार्थ:-प्रयोजनं
तत्राभिमुख्येन रता-प्रीता मतिः-बुद्धिर्यस्य स तथा,तस्यैवंविधस्य शुभेयमुपपद्यते चिन्तेति व्याख्यातमेवेति सूत्रपञ्चकार्थः॥३॥
तामेव चिन्तां स्पष्टयन्नाह-
भवकोटीभिरसुलभं मानुष्यं प्राप्य का प्रमादो मे? । न च गतमायुर्भूयः प्रत्येत्यपि देवराजस्य ॥१४॥
भवा-नारकाधास्तेषां कोटीभिः संख्याविशेषैः असुलभं-दुर्लभमेव मानुय-मनुजजन्म तदेवंविधमतिदुष्पापं प्राप्य
कोऽयं मम प्रमादः?,नच-नैव गतं-क्षीणमायुः-जीवितं भूयः-पुनरपि प्रत्येति-समागच्छति देवराजस्यापि-शकस्यापि, किं-
पुनरन्यस्येति ।। ६४ ॥ किंच-
आरोग्यायुर्यलसमुदयाश्चला वीर्यमनियतं धर्मे । तल्लब्ध्वा हितकार्ये मयोद्यमः सर्वथा कार्यः॥ ६५ ॥
आरोग्य-नीरोगता, आयुः-जीवितम् , वलं-सामर्थ्यम् , समुदायो-लक्ष्मीस्ततो द्वन्द्वस्ते चलाः-चञ्चलाः, वीर्यम्-उत्सा-
हस्तदनियतं-विनश्वरं धर्मे-क्षान्त्यादिके, तत्-पाकनं आरोग्यादि लब्ध्वा-प्राप्य हितकार्ये-शास्त्राध्ययनादौमयोद्यम-उत्साहः
सर्वथा-सर्वप्रकारैः कार्यो-विधातन्य इति ॥ ६५ ॥

·P3 -X विनग- वर्णनम् प्रशमरतिः हारि वृणित ॥ १३॥ 'दितकारी शाखाध्यगनादायित्गुफ, तम विनयमृते न भवतो विनीतेन गाज्यमित्यागेवगाए- शाखागमारतेन हितमस्ति न प शास्रमस्ति विनगमतेतमालासागमलिप्सुना विनीतेन भवित गम् ॥३३॥ शास्त्रम्-आचारावि गुरुपरम्परागतं तवेवागमा-शारणमेवागमस्तस्माते-विना न हितमस्ति। न पं शास्त्रगति यिनयमते, तसाछास्त्रागगरिप्सुना-शास्त्रागगलागगिच्छता विनीतेन भवितव्यगिति ॥ १५ ॥ सरस्वपि पुलावि विनीतो न शोभत इत्याए- फुलरूपवननगौवनभनमित्रैश्वर्गसंपवणि एसाम् । पिनगप्रशमविहीना न शोभते निर्जलेय नदी ॥ १७ ॥ कुलग-उमावि, रूप-शरीरावरावसगताजनितं सौन्वर्ग, वननं-मधुरत्वादिगुणगाह, गौवन-गुगानसा, धनं-हिरण्यादि गणिमावि गतुष्णवावि गा, गि:-राणा, ऐभयंग-परगावः, प्रभुलगिराया, ततो उन्नारामासस्तेषां सम्पत-पकनि- शेषः । राम्गन्दा प्रत्येक गोज्यते । साऽपि पुंरा-गुणां। कीटशी-विनयमशगविधीना न शोभते- गाति । केोत्साह- निर्जला-गलाहीना नदीव-रारिदिवेति ॥ १७॥ जनार्थलोपपगार्थगाए- न तथा सुमहाभैरपि वस्त्राभरणैरलंतो भाति । श्रुतशीलमलनिकपो विनीतविनगो गया भाति ॥ २८॥ नन-नैव तथा गाति-शोगते शति सम्बन्धः । -गसागरणः । कीपरीः १-सुगारनि जलंकतो-गिभूषितो गया भाति । कीदशः पुगान :-शुतं--गागगः, शीलं-गूलोत्तरगुणगेदं परणं रागो'लनिकमो-निकष ग, कपपराका-परीक्षा- स्थान, विनीतो-निशेषेण प्राशो निनयो गेन रा तथेति ॥ १८॥ ॥ १३॥ SES ·विनय- वर्णनम् अपिच-गुर्वायत्ता यस्माच्छास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । तस्माद्गुराधनपरेण हितकांक्षिणा भाव्यम् ॥ १९॥ शास्त्रारंभाणां गुर्वायत्ततो गुराधनपरेण-आचार्याद्यासेवापरेण हितकाविणा-मोक्षाभिलाषिणा शिष्येण भाव्य-भवि- तन्यमित्यर्थः॥ ६९ ॥ गुरौ वोपदिशति सति एतत् परिभावयतो वहु मन्तव्यमेव, नोद्वेगः कार्य इति दर्शयन्नाह- धन्यस्योपरि निपतत्यहितसमाचरणधर्मनिर्वापी । गुरुवदनमलयनिसृतो वचनरसश्च(सरसच)न्दनस्पर्शः॥७॥ धन्यस्य-पुण्यवत उपरि निपतति च वचनरसश्च(सरसच)न्दनस्पर्शः इति सम्बन्धः । कीदृशः १-अहितसमाचरणधर्म- निर्वापी-अपथ्यासेवनतापापनोदनकर्ता गुरूणां वदनं-वक्रं तदेव मलयः पर्वतस्तस्मानिसृतो-विनिर्गतो गुरुवदनमलयनिस्तो वचनं-वाक्यं तदेव सरसचन्दनस्पर्शः-साश्रीखण्डस्पर्शनमिति ॥ ७॥ किमित्येवं गुरुवचनमभिमन्यत इत्याह- दुष्पतिकारौ मातापितरौ खामी गुरुश्च लोकेऽस्मिन् । तत्र गुरुरिहामुत्रच सुदुष्करतरप्रतीकारः॥७१॥ (ग्रं०४००) दुष्प्रतिकारौ-अशक्यप्रत्युपकारौ मातापितरौ भवत इति शेषः । तथा स्वामी-राजादिकः पोषकश्च गुरुः-धर्मा- चार्यः च समुच्चये । लोके-मर्त्यनिवहेऽस्मिन्-अत्र, तत्रापि विशेषमाह-तत्र-तेषु चतुर्पु मध्ये गुरुरिह-अत्र जन्मन्यमुत्र च-परस्मिन् भवे सुदुष्करतरो-महाकष्टेनाप्यशक्यः प्रत्युपकारो यस्य स तथेति ॥७१॥ S ·विनय- वर्णनम् प्रशमरतिः हारि वृत्तिः ॥१४॥ अथ विनयादेवोत्तर(रोत्तरफल)मार्यात्रयेणाह- विनयफलं शुश्रूषा गुरुशुश्रूषाफलं श्रुतज्ञानम् । ज्ञानस्य फलं विरतिविरतिफलं चास्रवनिरोधः॥७२॥ संवरफलं तपोबलमथ तपसो निर्जरा फलं दृष्टम् । तस्मात् क्रियानिवृत्तिः क्रियानिवृत्तेरयोगित्वम् ॥७३॥ योगनिरोधाद्भवसंततिक्षयः संततिक्षयान्मोक्षः । तस्मात्कल्याणानां सर्वेषां भाजनं विनयः ॥७४॥ दृष्टमितिपदं वक्ष्यमाणं सर्वत्र योज्यम् । विनयफलं दृष्टम् । किं ?-शुश्रूषा-श्रोतुमिच्छा, यदाचार्य उपदिशति तत् सम्यक् शुश्रुपते । श्रुत्वा चानुतिष्ठति । गुरुशुश्रूषाफलं श्रुतज्ञानं-आगमलाभो, ज्ञानस्य फलं विरतिः-नियमो, विरतिफलं आस्रवनिरोध-आस्रवद्वारस्थगनं, संवर इत्यर्थः, इतिः॥७२॥ संवरफलं तपोबलं-तपःसामर्थ्य, अथ तपसो निर्जरा फलं दृष्टं, कर्मपरिशाटनं, तस्मात् क्रियानिवृत्तिः-अक्रियत्वं, क्रियानिवृत्तेरयोगित्वं-योगनिरोध इति ॥ ७३ ॥ सुगम इति ॥७॥ ये पुनरविनीतास्तेषां स्वरूपमाह- विनयव्यपेतमनसो गुरुविद्वत्साधुपरिभवनशीलाः। त्रुटिमात्रविषयसङ्गादजरामरवन्निरुद्विग्नाः ॥ ७५ ॥ विनयाद् व्यपेतं-नष्टं मनः-अन्तःकरणं येषां ते तथा । तथा गुरुविद्वत्साधुपरिभवनशीला:-आचार्यपण्डितयतिपराभव- स्वभावाः । त्रुटि:-अल्पशब्दवाच्यः पदार्थः कालविशेषो वा स एव त्रुटिमानं त्रुटिमात्राश्च ते विषयाश्च-शब्दादयस्तेषु सङ्ग:- सम्बन्धः तस्माद्धेतोः, किमित्याह-अजरामरवत्-जरामरणरहिता वयमिति विकल्पपरा लौकिकसिद्धाइव निरुद्विग्नाः-निर्भया वर्तन्ते । न कदाचिदस्माकं जरामरणादि भविष्यतीति मन्यन्त इति ॥ ७५ ॥ kes ॥१४॥ CASSES ·गौरवदोषाः एतदेव सदृष्टान्तं स्पष्टयन्नाह- केचित् सातढिरसानिगौरवात् सांप्रतेक्षिणः पुम्पाः । मोहात् समुद्रवायसवदामिपपरा विनश्यन्ति ॥७६॥ केचिदेवाविदितपरमार्थाः सात-सुखं ऋद्धिः-विभवः रसा-मधुरादयः, तेषु अतिगौरवम्-अत्यादरस्तस्माद्धेतोः सांप्रते- क्षिणो-वर्तमानकालदर्शिनः, त एवंविधाः पुरुषाः किं?-मोहाद्-अज्ञानात् समुद्रवायसवदामिपपरा विनश्यन्ति, मृतकरि- कलेवरापानप्रविष्टमांसास्वादगृद्धकाकवत् वृष्टिजलपूरेण जलधिमध्यमागते कलेवरे निर्गत्य तेनैवापानमार्गेण सकलदिग्मण्डल- मवलोक्य विश्रामस्थानमपश्यन् निलीयमानश्च पयसि निधनमुपगत इति ॥ ७६ ॥ एते च यत् कुर्वन्ति तदाह- ते जात्यहेतुदृष्टान्तसिद्धमविरुद्धमजरमभयकरम् । सर्वज्ञवाग्रसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्ति ॥७७॥ त एवं सातादिगुरुका जात्यहेतुदृष्टान्तसिद्धादिगुणोपेतमपि सर्वज्ञवाग्रसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्तीति सम्बन्धः। तत्र हेतयश्च-साध्याविनाभाविन उत्पत्तिमत्त्वादयः, दृष्टान्ताश्च-अगुल्यादयः साध्यस्य उपमाभूताः, जात्याश्च-ते निष्कृत्रिमत्वेन प्रधाना हेतुदृष्टान्ताश्च जात्यहेतुदृष्टान्ताः तैः सिद्धं-निष्पन्नं प्रतिष्ठितमव्याहतमित्यर्थः । यथा सन्ति जीवा- दयः पदार्था उत्पत्तिमत्त्वाद्विनाशवत्त्वात्स्थितिमत्त्वाच्च यथाऽमुल्यादयो, यथाऽङ्गुलिरेकस्मिन्नेव काले मूर्तत्वेनावस्थिता वक्रत्वेन विनष्टा ऋजुत्वेन तूत्पन्नेत्युत्पाद १ स्थिति २व्यय ३ वती वर्तते तथाऽऽत्मादयोऽपि सर्वे पदार्था इति । तथा अविरुद्धं-सङ्गतं विरोधाभावात् , तथा न विद्यते जरा यत्र तदजरं, तथा अभयं करोतीत्यभयकरमित्येवं विशेषणचतुष्कोपेतं, किमत आह- ·गौरवदोपा प्रशमरतिः हारि वृत्तिः ॥ १५॥ सर्वशवागेव-जिनवचनमेव रसायन-परमीपर्ध तत्तथा।अत्र भावना-यथा रसायनं हेतुष्टान्तसिद्धं तथाऽविरुद्धं सम्यग विधि- नोपयुज्यमानं वपुरजरं करोति, वलीपलितविवर्जितमित्यर्थः । तथा अभयकर-क्षुद्रोपद्रवादिभीतिरहितं, सर्वज्ञवागपि हेतु- दृष्टान्तसिजाऽविरजा सती सम्यगासेविता जरामरणभयापहंत्री भवति ॥ ७७॥ अथैनमेवार्थ हटान्तेन समर्थयते- यवत् कश्चित् क्षीरं मधुशर्करया सुसंस्कृतं हयम् । पित्तावितेन्द्रियत्वाद्वितथमतिर्मन्यते कटुकम् ॥ ७८ ॥ यवत्-यथा कश्चित्-कोऽपि क्षीरं-दुग्धं मन्यते फटुकमिति संटलः । कीदृशम् ?-मधुना-क्षौद्रेण युक्ता शर्करा- मत्स्यण्डी तया सुसंस्कृतमिति-कथितं कृतानेकसुगन्धिसंस्कारं वा । तथा य-हदयेष्टं । कुत इत्यार-पित्तार्दितेन्द्रिय- त्वात-पित्तव्याप्तकरणत्वात् यितथमतिः-विपरीतबुद्धिः मन्यते-जानाति कटुकम्-अमृष्टं मधुरमपि सदिति ॥७८ ॥ अथ इष्टान्तेन दान्तिकमर्थ समीकुर्वनार्यादितयमाह तवनिश्चयमधुरमनुकम्पया सन्दिरभिहितं पश्यम् । तथ्यमवमन्यमाना रागद्वेपोदयोनुत्ताः ॥७॥ जातिकुलरूपयललाभबुद्धिवालभ्यकश्रुतमदान्धाः । कीयाः परत्र चेह च हितमप्यर्थ न पश्यन्ति ॥८॥ तत्-तथा हितमप्यर्थ न पश्यन्तीति सम्बन्धः । कीदशमर्थम् ?-निश्चयमधुरं-परिणामसुन्दरं, तथा अभिहितं-प्रति- पादितं ढोकितमित्यर्थः । को ?--सभिः-सत्पुरुषैः । कया ?--अनुकम्पया-कृपया । तथा पश्यं-योग्य, तथा तथ्य-सत्यं । किं कुर्वाणास्ते १-अवमन्यमाना-अनाद्रियमाणाः । कीदृशाः १-रागडेपोदयेनोहत्ताः-स्वच्छन्दचारिण इति ॥ ७९ ॥ पुनः ॥१५॥ ॐ58 ·S गौरवदोषाः कीदृशाः ?-जात्याद्यष्टमदस्थानान्धाः, तत्र जातिर्मातृसमुत्था कुलं पितृसमुद्भवं रूप-सुशरीराकृतिः वलं-शरीरप्राणः लाभः-प्रार्थितार्थप्राप्तिःबुद्धिः-औत्पादिकीप्रभृतिमतिः,सा चैवम्-“उप्पत्तिया वेणइया,कम्मया परिणामिया ।बुद्धी चउविहा वुत्ता, पंचमा नोवलब्भए ॥१॥” इति । वाल्लभ्यक-प्रियत्वं श्रुतं-आगमस्तेषां तान्येव वा मदो-गर्वस्तेनान्धा-हिताहित- वस्तुविचारादर्शनालोचनविकलास्ते तथा । तथा क्लीवा-अधृष्टाः। कस्मिन्नित्याह-परत्र च-परभवे इह च-अत्र जन्मनि हितमप्यर्थ न पश्यन्ति-उपकारकं सर्वज्ञवाग्ररूपं नावलोकयन्तीति ॥८॥ ॥ इति धारणार्थाधिकारद्वयम् ॥ अथैनामेवानन्तरोतमदस्थानप्रतिपादिकामार्या विवरीपुर्जातिमदाद्यष्टमदस्थानव्युदासमार्याषोडशकेन विभणिषुः प्रथम जातिमदत्यागमाह- ज्ञात्वा भवपरिवर्ते जातीनां कोदिशतसहस्रेषु । हीनोत्तममध्यत्वं को जातिमदं बुधः कुर्यात् ? ॥ ८१॥ नैकान् जातिविशेषानिन्द्रियनिवृत्तिपूर्वकान् सत्त्वाः। कर्मवशाद् गच्छन्त्यत्र कस्य का शाश्वती जातिः॥८२॥ ज्ञात्वा-विज्ञाय भवपरिवर्ते-नारको भूत्वोद्धृत्य तिर्यग् मनुष्यो वा भवतीत्यादिपरिचमणरूपे जातीनाम्-एकेन्द्रिय- जातिप्रभृतीनां कोटिशतसहस्रेषु मध्ये हीनोत्तममध्यत्वं-जघन्यप्रधानमध्यवर्तिभावं ज्ञात्वेति सम्बन्धः । ततः किं ?-को ·SONGS मदव्यदासः अशमरतिः झारि. पतिः ॥१६॥ जातिमदं बुधः कुर्यादिति व्यक्तमिति ॥ ८१॥ गच्छन्ति यान्तीति किया । के ?-सत्त्वाः। कान् ?-कान-अनुरान् । जातिविशेषान्-एकेन्द्रियजात्यादि । कीरशान् !-इन्द्रियनित्तिः करणनिष्पत्तिः पूर्व-आर्थ येषां ते तथा तान् । शेषाद्वा कप्रत्ययः । कुतः १-कर्मवशात्-स्वकीयाहष्टपरतत्रतया गच्छन्तीति योजितमेव । अन-भवे कस्य-सत्त्वस्य का?, न काचित् शाश्वती-स्थिरा जातिरिति ॥ ८२ ॥ अथ फुलमदन्युदासार्थमाह- रूपयलश्रुतिमतिशीलविभवपरिवर्जितांस्तथा दृष्ट्वा । विपुलकुलोत्पनानपि ननु कुलमानः परियाज्यः ॥८॥ यस्याशुद्धं शीलं प्रयोजनं तस्य किं कुलमदेन ? । खगुणाभ्यलंकृतस्य हि किं शीलवतः कुलमदेन ? ॥ ८४ ॥ रूपादिभिः पूर्वोकै पनिर्विवर्जितांस्तथा-तेन प्रकारेण अत्यन्तकारुण्यस्वरूपेण हमा-अवलोक्य । कीदशानपि -विपुल- कुलोत्पन्नानपि-विस्तीर्णान्वयजातानपि ननु-निश्चयेन कुलमान:-अन्वयाहकारः परित्याज्य:-परिहरणीय इति ॥८॥ अपिच-यस्य जीवस्याशुद्धम्-असच्छीलं असदनुष्ठानं प्रयोजनं तस्य फि कुलमदेनेति व्यक्तम् । पक्षान्तरमाह-स्वगुणैः शीलपरिपालनरूपैरभ्यलंकृतो-भूपितस्तस्य हि-यस्मारिकं शीलवतः फुलमदेनेति ॥ ८४॥ अथ रूपमदपरिहारमाह- का शुक्रशोणितसमुद्भवस्य सततं चयापचयिकस्य । रोगजरापाश्रयिणो मदावकाशोऽस्ति रूपस्य ॥८॥ नित्यपरिशीलनीये त्वज्ञांसाच्छादिते कलषपूर्णे । निश्चयविनाशभर्मिणि रूपे मदकारणं किं स्यात् १॥८६॥ ॥१६॥ SAKS

·मदन्युदासः
को मदावकाशोऽस्ति ?, न कोऽपि गर्वप्रसरो विद्यते । कस्य सम्वन्धी ?-रूपस्य । कीदृशस्य ?-शुक्रशोणिताभ्यां-
पितृमातृजुगुप्सनीयशरीरावयवाभ्यां सकाशात् समुद्भवस्य-प्रादुर्भूतस्य । तथा सततम्-अनवरतं चयोपचयिकस्य-चित्यप-
चितिधर्मकस्य । तथा रोगजरयोः पूर्वोत्तयोरपाश्रयिणः-स्थानस्येति ॥ ८५॥ नित्यपरिशीलनीये-सदा संस्कर्तव्ये त्वग्मां-
साच्छादिते-चर्मपिशितस्थगिते कलुपपूर्णे-अशुच्यादिवृते निश्चयविनाशधर्मिणि-एकान्तविनश्वरस्वरूपे शरीराकृतिलक्षणे,
एवं पूर्वोक्तविशेषणे मदकारण- दर्पहेतुः किं स्यादिति ॥ ८६ ॥
अब बलमदत्यागमाह-
बलममुदितोऽपि यस्मान्नरः क्षणेन विवलत्वमुपयाति।बलहीनोऽप्यथ बलवान् संस्कारवशात् पुनर्भवति ॥८७॥
तम्मादनियतभावं बलस्य सम्यग विभाव्य बुद्धिबलात् । मृत्युवले चावलतां मदं न कुर्याद्वलेनापि ॥ ८८॥
बलसमुदितोऽपि-याणसमुपपन्नोऽपि यस्मान्नरःक्षणेन-स्वल्पकालेन विवलत्वं-प्राणहीनतामुपयाति-व्रजति, तथा बलही-
नोऽपि च बलवान् भवतीति सम्बन्धः। कुतः?-संस्कारवशात्-प्रणीताहाराभ्यवहारसामर्थ्याद्वीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेपाद्वेति
॥८७॥ तस्मादनियतभावं-कादाचित्कवं बलस्य सम्यग् विभाव्य-पर्यालोच्य । कुतः ?-बुद्धिबलात्-मतिसामर्थ्यात् । तथा
मृत्युवले च-मरणप्राणे अबलतां विभाव्येति योगः। अतो मदं न कुर्याद्वलेनापीति ॥ ८८॥
अथ लाभमदत्यागमाह-
उदयोपशमनिमित्ती लाभालाभावनित्यको मत्वा । नालामे वैलव्यं न च लाभे विस्मयः कार्यः ॥ ८९॥

·मदव्युदास:
प्रशमरतिः
हारि, वृत्ति
॥१७॥
परशत्यभिप्रसादात्मकेन किंचिदुपयोगयोग्येन । विपुलेनापि यतियुपा लाभेन मदं न गच्छन्ति ॥२०॥
उदयो-लाभान्तरायस्याभवनं, उपशमशब्देनावयवे समुदायोपचारात् क्षयोपशमो लभ्यते, तत्र कियतो लाभान्तरायस्य
क्षयः कियतस्पशमः, तत उदयश्च क्षयोपशमश्च २ ती निमित्त-कारणं ययोस्ती तथा, उदयनिमित्तक्षयोपशमनिमित्ताविति
(मं० ५००) तत्र कावेवंविधावित्यान-लाभालाभाविति पदव्यत्ययादलाभलाभी, अयमर्थः-अलाभो लाभान्तरायोदय-
निमित्तो लाभश्च तस्यैव क्षयोपशमनिमित्त इति पदयस्य विपर्ययः, ती अनित्यको-कादाचित्को मत्वा-ज्ञात्वा, कि कार्य-
मित्याह-नालामे बेहाव्य-देन्यं न च लामे विस्मयो-हर्पः, कार्य इति उभयत्र योज्यमिति ॥ ८९॥ शक्तिश्च अभिप्रसादश्च
शत्त्यभिप्रसादी परस्य सम्बन्धिनी वात्स्यभिप्रसादी तो तथा तावेवात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा तेन, लाभेन वक्ष्यमाणे-
नेतियोगः । तत्र परो-दाता तस्य दानान्तरायक्ष योपशमजनिता शक्तिः अभिप्रसादस्तु तस्यैव दातुर्ययभिप्रसन्नं चेतो भवति
साधून प्रति यदुत मुक्तिसाधका एते तत एतेभ्यो दत्तं बहुफलं भवतीति । तथा किंचिदुपयोगयोग्येन-स्तोककालमुपयोग-
साधकेन, न पुनराजीवितान्तं, विपुलेनापि-विस्तीर्णेनापि यतिवृपाः-साधुप्रधानाः लाभेन मदं न गच्छन्ति ॥१०॥
बुनिमदत्यागमार-
ग्रहणोनालणनवकृतिविचारणार्थावधारणायेषु । बुन्द्रयाविधिविकल्पेन्वनन्तपर्यायवृद्धेषु ॥ ११ ॥
पूर्वपुरूपसिंहानां विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा सांप्रतपुरुपाः कथं खनुन्द्रया मदं यान्ति ? ॥१२॥
कथं-केन प्रकारेण यान्ति । के ?-सांप्रतपुरुषाः । के?- मदं । कया?-स्वबुधा । किं कृत्या ?-श्रुत्वा । किं तत् ?--
॥१७॥

·मदव्युदासः ज्ञानातिशयस्य सागरानन्त्यं । केपां?-पूर्वपुरुपसिंहानां। केषु विषये-चुद्ध्यङ्गविधिविकल्पेषु, किंविधेषु ?-अनन्तपर्यायवृद्धेष्विति क्रियाकारकघटना । तत्र ग्रहणम्-उपाध्यायादिभिरुक्तस्य सूत्रादेरुपादानं उदाहणं-प्रमाणोपन्यसनं नवकृतिः-नूतनकाव्यकरणं विचारणं-जीवादिपदार्थविषयं अर्थावधारणम्-अभिधेयनिर्णयस्ततो ग्रहणादिपञ्चपदानां द्वन्द्वः। तानि आदीनि येषां विधि- विकल्पानां ते तथा तेषु, बुद्धीनां पूर्वोक्तस्वरूपाणां चतसृणां अगानि-शरीराणि । “सुस्सूसइ पडिपुच्छइ सुणेइ गिण्हेइ ईहए वावि । तत्तो अपोहए वा धारेइ करेइ वा सवं ॥७॥” एवंरूपाणि तेषां विधयः-कारणानि तेषां विकल्पा-भेदास्तेषु । तथा किंविशिष्टेषु ?-अनन्ता-बहवः पर्यायाः-स्वरेतरस्य विशेषास्ते वृद्धा-वृद्धिमुपगता येषु ते तथा तेविति, पूर्व- पुरुषा-गौतमादयस्त एव सिंहा इव सिंहाः शौर्येणोपमान परीपहकपायादिकुरङ्गनिहननात् पूर्वपुरुषसिंहास्तेषां विज्ञानातिशयः- अवबोधप्रकर्षः स एव सागरः-सिन्धुर्विस्तीर्णत्वात्तस्यानन्त्यं-बहुत्वं, अथवा विज्ञाने सति वैक्रियतेजोनिसर्गाकाशगमन- संभिन्नश्रोत्रादयोऽतिशयास्त एव सागर इति । शेष तथैवेति ॥ ९१॥ ९२॥ वाहम्यकमदत्याग उच्यते- द्रमकैरिव चटुकर्मकमुपकारनिमित्तकं परजनस्य । कृत्वा यद्वाल्लभ्यकमवाप्यते को मदस्तेन ? ॥१३॥ गर्व परप्रसादात्मकेन वाल्लभ्यकेन यः कुर्यात् । तद्वाल्लभ्यकविगमे शोकसमुदयः परामृशति ॥ ९४॥ को मदस्तेन, यत्किम् ?-अवाप्यते-लभ्यते। किं तत्-वाल्लभ्यक-वल्लभंता। किं कृत्वा?-कृत्वा-विधाय। किं तत् ?-चटु- कर्मक-कुत्सितं चटुकर्म चटुकर्मक-कुत्सितं प्रियभाषणं "चटु चाटु प्रियं वाक्यं" इति वचनात् । कीदृशम् -उपकारो REGk ·RS मदज्युदारा गयामरतिः दारि पतिः ॥१८॥ निगि यस्य तराथा तदेवोपकारनिमित्तक । कसमात्?, आर-परजनस्य-गृपस्थादिलोकस्य । करिव -गफेरिव-गवदिति ॥ ९३ ॥ गर्ने-वर्ष यः कोऽपि विदध्यात्-कुर्यात् । केन?-पाभ्यकेन । कीटन-परेमां-गृपस्थादीनां प्रसादा-तुष्टिः स मात्गा यस स तथा तेन, तं पुरुष नालभ्याकर्गित फर्मताऽऽशं पालभ्यफविगगे शोफसगुदयो-देन्यसमूतः परामशति- गाश्लिष्यति, शोफेनासो गण्यत इत्यर्थः इति ॥ १४ ॥ श्रुतमदगुदासमार्यावयेनाए- मापतुपोपाख्यानं श्रुतपर्यायमरूपणं चैव । श्रुत्वातिविमागकरं न विकरणं स्थूलभद्रमुनेः ॥ १५ ॥ सम्पर्कोनामसुलभं चरणकरणसाभकं श्रुतज्ञानम् । लब्ध्वा सर्वमवहरं तेनेच मयः कथं कार्यः ? ॥१६॥ गदः कथं कार्य इति हितीयार्यायां सम्बन्धः। कि कुत्या ?-गापतुप प्रतिपदेन समयपसिनोपलक्षितः साधुरतस्योपाख्यानं- फथानकं तत्तथा । तस हि मापतुपसाधोः शुतरहितस्याणि निर्णतिर्जातेति श्रुत्वेति योगः । तथा श्रुतस्य-गागमस्य पर्याया-भेदा यथा-कश्चिदेकार्थवादी कश्चिद्धार्थवादी एकस्यैव सूलला, तेषां प्ररूपणा-वर्तना तां, नैवेति समुपये । श्रुत्वा- आकर्ण्य तथाऽतियिायफर-स्वाश्चर्यविधायकं । किं तत् ?-विकरण चस्यान सम्बन्धः । विपिगारुतशेषश्रुतदान- निषेधमिति शेषः । श्रुत्वा । फरय ?-स्थूलभद्रमुनेः । यथा तेन निजगगिन्या आत्मा सिंधकरणगर्वेण दर्शित इति ॥ ९५ ॥ सम्पर्कध-पण्डितसंसर्गः जयगध-प्रोत्साहरती तथा ताभ्यां सुलभ-सुपापं । तथा चरणकरणयोः प्रसिजयोः साधक-निर्चतकं । ॥१८॥ UER ·मदत्याग फिमेवंविधम् ?-श्रुतज्ञानं । ततस्तल्लन्ध्या सर्वमदहरं तेनैव मदः कथं कार्यः। सर्वथा गर्वो न विधेयः । यत उक्तम्-"ज्ञानं मददर्पहरं माद्यति यस्तेन तस्य को वैद्यः? । अमृतं यस्य विषायति तस्य चिकित्सा कथं क्रियते ? ॥१॥" इति ॥९६ ॥ तदेवं प्रत्येकमार्याद्वयेनाष्टमदस्थानानां व्युदासमभिधाय सांप्रतं (तैः) सहितानामार्याद्वयेन फलमाह- पतेपु मदस्थानेषु निश्चये न च गुणोऽस्ति कश्चिदपि । केवलमुन्मादः खहृदयस्य संसारवृद्धिश्च ॥ १७॥ जात्यादिमदोन्मत्तः पिशाचवद्भवति दु:खितश्चेह । जात्यादिहीनतां परभवे च निःसंशयं लभते ॥१८॥ एतेषु मदस्थानेषु निश्चये-परमार्थचिन्तायां न च गुणोऽस्ति कश्चिदपि ऐहिकादिः, केवलमुन्मादो भवति । कस्य ?- स्वदयस्य । तथा संसारवृद्धिश्चेति सुगममिति॥९७॥ तथा जात्याद्यष्टप्रकारेण मदेनोन्मत्तः-परवशः स तथा। पिशाच- बत् सूचकत्वात्सूत्रस्य शुचिपिशाचाभिधानद्विजवद् भवति-जायते दुःखितो-दुःखभाक् इह-अत्रैव जन्मनि । कथानक चैवं-यथा कापि स्थाने शुचिपिशाचाभिधो द्विजः, अत्र वसतामशुचिरेवेति मत्वा जनाकीर्णदेशमुत्सृज्य समुद्रवर्तिद्वीप- मनुप्रविष्टः । तत्र चैको वणिक् भिन्नपोतः प्रथमतरं गत आस्ते । तत्र चेक्षुवाटाः प्रचुराः सन्ति । तद्रसपानात् केवलाद्गुडश- कलानीव गुदमुखेन तेन निसृष्टानि पुरीपरूपाणि । तानि चालोक्य स चोक्षकः शुचिपिशाचश्चखाद । तृप्तश्चास्ते प्रत्यहं । दृष्टश्च कालान्तरेण हिण्डमानो वणिक्, पृष्टश्च किमत्रागमनप्रयोजनम् ? । वणिजाऽभ्यधायि-पोतभशादत्रायातः । पुनः पृष्टः-कथं तव भुतियुक्तिः ?, वणिजोकं-इक्षुरसास्वादनेन । पुनरुकं-भवान् कथमायातः ? । तेनाप्युफ-जनाकीर्णेऽशुचि- रितिकृत्याऽनायातः, अपर उवाच-कथमाहारमन्तरेणात्र स्थीयते । ततस्तेनाभाणि-प्रत्यहमिक्षुफलानि भक्षयंस्तिष्ठामि । h

·मदफलं
समरतिः
रि.वृत्तिः
१९॥
ततश्चश्चिर्यसम्पन्नेन तेनोक्तं ममापि तानि दर्शयेति । ततो वणिग्निसृष्टानि पुरीषाणि दर्शितवान् । तंतो विहस्य
वणिजोक-ममेदं पुरीपं भवता प्रत्यहं भक्ष्यते । अहो शोभनः शुचिवादस्तव । ततश्चोद्विग्नमानसंस्तस्मादपि स्थानाद्वि-
निर्गतो द्वीपान्तरं गतः। तत्रापि वल्गुल्यादिचूषितानि फलानि भक्षितवान् । एवं यत्र यत्र याति तत्र तत्र दुःखभाक् जात
इति । तथा परभवे च निःसंशयं जात्यादिहीनतां लभते-प्रामोतीति ॥९८॥
ततश्च-
सर्वमदस्थानानां मूलोद्घातार्थिना सदा यतिना । आत्मगुणैरुत्कर्पः परपरिवादश्च सन्त्याज्यः ॥ ९९ ॥
सर्वमदस्थानानां पूर्वोक्तस्वरूपाणां मूलोद्घातार्थिना-आदित एव विनाशमभिलपता सदा-सर्वदा यतिना-साधुना।
किं कार्यमित्याह-आत्मगुणैरुत्कर्षः परपरिवादश्च संत्याज्यः इति प्रकटमिति ॥ ९९ ।।
किमेतौ संत्याज्यावित्याह-
परपरिभवपरिवादादात्मोत्कर्षाच बध्यते कर्म । नीचैर्गोत्रं प्रतिभवमनेकभवकोदिदुर्मोचम् ॥ १०॥
परिभवो-न्यक्कारः परिवादः-अवर्णवादभापणं ततः समाहारद्वन्द्वः । परेपाम्-आत्मव्यतिरिक्तानां परिभवपरिवादं २
तस्मात्, तथा आत्मोत्कर्षात्-स्खबहुमानाच्च वध्यते कर्म । कीदृशम् ?-नीचैर्गोत्रं-सप्तमं कर्म, इदं च मुख्यवृत्त्योकं,
गौणवृत्त्या त्वन्यान्यपि यथाऽनुरूपं वध्यन्ते । किमेकस्मिन्नेव भवे ?, नेत्याह-प्रतिभवं-प्रतिजन्म यथा भवति । पुनः
कीदृशम् ?-अनेकाभिः-प्रभूताभिः भवानां-जन्मनां कोटीभिः-संख्याविशेषैर्दुर्मोच-दुस्त्यजमिति ॥१०॥
.
॥१९॥

·वैराग्यहेतु: ततश्च किं भवति- कर्मोदयनिर्वृत्तं हीनोत्तममध्यमं मनुष्याणाम् । तद्विधमेव तिरश्चां योनिविशेषान्तरविभक्तम् ॥१०१॥ कर्मणः-क्रमाद्गोत्रस्य उदयेन-नीचैस्तयोचैस्तथा मध्यमतया च विपाकेन निवृत्तं-निष्पन्नं यत्तत् तथेति । किं तदेवंविध- मित्याह-हीनोत्तममध्यममिति समाहारद्वन्द्वः तस्य भावस्तत्त्वं, त्वप्रत्ययो लुप्तो द्रष्टव्यः । केषां ?-मनुष्याणां, भवतीत्य- त्रोत्तरवाक्ये च शेपो दृश्यः। तथा तद्विधमेव-तत्प्रकारमेव । केषाम् ?-तिरश्चाम्-एकेन्द्रियादीनां च, हीनत्वादीति योज्यम् । कथंभूतमित्याह-योनिः-उत्पत्तिस्थानं तस्या विशेषाः, तिरश्चामेकद्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियाख्याः मनुष्याणां तु सम्मूर्छजगर्भजरूपाः, उपलक्षणत्वादेवनारकाणां च, तेषां अंतरम्-अन्यत्वं तेन विभकं-कृतविभागमिति समासः ॥१०१॥ तथा अपरमपि वैराग्यनिमित्तमाख्यातम्- देशकुलदेहविज्ञानायुर्वलभोगभूतिवैपम्यम् । दृष्ट्वा कथमिह विदुषां भवसंसारे रतिर्भवति ? ॥ १०२॥ अपरिगणितगुणदोपः स्वपरोभयवाधको भवति यस्मात् । पञ्चेन्द्रियबलवियलो रागद्वेषोदयनिवद्धः॥१०॥ तस्माद्रागद्वेपत्यागे पञ्चेन्द्रियप्रशमने च । शुभपरिणामावस्थितिहेतोयत्नेन घटितव्यम् ॥१०४॥ तत्कथमनिष्टविषयाभिकांक्षिणा भोगिना वियोगो वै । सुव्याकुलहृदयेनापि निश्चयेनागमः कार्यः ॥१०५॥ देशादीनामष्टानां पदानां कृतद्वन्द्वसमासानां सुबोधानां वैपम्यं-विसदृशतां शुभाशुभतामित्यर्थों दृष्ट्वा-अवलोक्य कथमिह विदुपां भवसंसारे-नरकादिसंसृतौ रतिर्भवति ?, न भवत्येवेत्यर्थः ॥ १०२ ॥ तथा-अपरिगणिता-अनादृता गुणदोषा येन / ·वैराग्यहेतु प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः ॥ २०॥ स तथा । ईदृशः सन् किमित्यत आह-स्वश्व-आत्मा परश्च-अन्यस्तौ तथा तावेवोभयं तस्य वाधकः-पीडाकारी भवति यस्मात्कारणात् , तथा पश्चेन्द्रियबलेन विबलो-विगतवलः स तथा । पयेन्द्रियाणि जेतुं न शक्त इत्यर्थः । तथा रागद्वेषयोः पूर्वोक्तयोरुदयः-अनुभवनं तेन निबद्धो-नियन्त्रितः स तथा । सदोत्कृष्टरागद्वेप इत्यर्थः ॥१०३॥ यस्मादित्युकं तस्मात्- ततः कारणात् घटितव्यं-घटना कार्या । क ?-रागद्वेषत्यागे तथा पश्चेन्द्रियप्रशमने च । किमर्थम् ?-शुभपरिणामावस्थि- तिहेतोः-शुभपरिणत्यवस्थाननिमित्तं इति ॥ १०४ ॥ तत्कथं घटितव्यमिति पूर्वोक्तार्यया संवन्धः ( ० ६०० ) केन ?-भोगिना-भोगासकेन । कीदृशेन ?-अनिष्टाश्च ते वक्ष्यमाणन्यायेन विषयाश्च प्रसिद्धस्वरूपास्ते तथा तानधिकांक्षति- अभिलषति तेनेत्येका पृच्छा । कथमात्यन्तिको वियोगो-विरहः स्यादेभिः सहेति शेषोऽन, एतत्तरण इति द्वितीया पृच्छा। तत्रोत्तरमाह-तेन भोगिना कीदृशेन ?-सुष्टु न्याकुलितहृदयेनापि-बाद व्यग्रचित्तेनापि सता निश्चयेन-एकान्तेन, किम् ?- आगमः-सिद्धान्तः कार्य:-अभ्यसितव्यः, ततस्तेषामात्यन्तिकः प्रलयः स्यादिति । यद्वा तत् कथं वियोगः स्यादिति शेषः । कयोः ?-रागद्वेषयोः प्रक्रमगम्ययोर्वे पूर्ववदिति प्रश्ने निर्वचनमाह-आगमः कार्य इति पूर्ववत् । केन कार्यः भोगिना । कीदशेन ?-अनिष्टविषयाभिकाक्षिणा । तथा सुन्याकुलहृदयेनापि निश्चयेनेति पदानां व्याख्या पूर्ववदिति । अन्ये त्वेवं अनिष्टविषयाभिकाक्षिणां भोगिनामिति पाठान्तरं व्याख्यान्ति यथा इतिविशेषणानां जीवानां सुव्याकुलहृदयेन सह अपिः पूरणे विरहस्तन तस्मात् कथं स्यादिति प्रश्ने प्रत्युत्तरं निश्चयेनागमः कार्यः ॥ १०५ ॥ NI ॥ २० ॥ PASS - ·विषयाणा मनिष्टता कथं पुनरनिष्टा विषया इत्याह- आदावत्यभ्युदया मध्ये शृङ्गारहास्यदीप्तरसाः। निकपे विषया वीभत्सकरुणलजाभयप्रायाः ॥१०६ ॥ यद्यपि निपन्यमाणा मनसः परितुष्टिकारका विषयाः। किंपाकफलादनवद्भवन्ति पश्चादतिदुरन्ताः ॥१०७॥ यद्वच्छाकाष्टादशमन्नं बहुभश्यपेयवत् स्वादु । विपसंयुक्तं भुक्तं विपाककाले विनाशयति ॥ १०८॥ नद्वदुपचारसंभृतरम्यकरागरससेविता विषयाः। भवशतपरम्पराखपि दुःखविपाकानुवन्धकराः॥१०॥ आदी-प्रथमतः कुतूहलादुत्सुकतया अत्यभ्युदया-उत्सवभूता भवन्ति इति द्वितीयार्यायां सम्बन्धः। मध्ये-विषयप्राप्ती मारहास्याभ्यां-चेपाभरणसमस्तशरीरावयवस्पर्शनप्रहासाभ्यां दीप्तरसा-अत्युत्कटानुभवाः, सैव क्रिया पूर्वपदेषु योज्या। निको-संयोगोत्तरकालं विपयाः-स्पर्शादयो वीभत्सकरुणलज्जाभयानि कृतद्वन्द्वानि तानि तथा तै रसैः प्राया-बहुलास्ते तथा, तब वीभत्सो-विरूपता तथाविधाङ्गदर्शनात् करुणो निर्दयदन्तनखक्षतावलोकनात् लज्जा झगिति वस्त्रग्रहणात् भयं तु मा केनचिदृष्टः स्यादिति ॥१०६॥ यद्यप्यत्यभ्युदया एते तथापि पर्यन्तेऽतिदारुणा इति दृष्टान्तेन विशदयन्नाह यद्यपीत्यार्याध सष्टाथै, किंपाकफलान्यादी मृष्टान्यन्ते मारणात्मकानि तेषामदन-भक्षणं तद्वद्भवन्ति । पश्चादतिदुरन्ता इति च व्यक- मिति ॥ १०७ ॥ अथ निदर्शनान्तरमाह-'यद्वेत्यादि, यद्वद्-यथा शाकं-तीमनमष्टादशं यस्य तत्तथा । किं तदित्याह- अनं-आहारः, अष्टादश भेदास्वेते-"सूत्रो १ यणो २ जवन्नं ३ तिन्नि य मंसाणि ६ गोरसो ७ जूसो ८ । भ(द)क्खा ९ गुललावणिया १० मूलफला ११ हरियगो १२ डाओ १३ ॥१॥ होइ रसालू य तहा १४ पाणं १५ पाणीय १६ पाणगं

·--
प्रशमरतिः
हारित्तिः
॥ २१॥
विषयाणा-
मनिष्टता
चेव १७॥ अट्ठारसमं सागं १८ निरुवहओ लोइओ पिण्डो ॥२॥" तथा बहूनि-अनेकानि भक्ष्याणि-मोदकादीनि पेयानि-
पानकविशेषा विद्यन्ते यन तद्वहुभक्ष्यपेयवत् , तथा स्वादु-मधुरं, एवंविधमपि विषसंयुक्तंगरमिनं भुक्तम्-अभ्यवहृतं सत्
विपाककाले-परिणतिप्रस्तावे, किमित्याह-विनाशयति-मारयति, भोकारमिति शेष इति ॥१०८॥ दान्तिकमाह-तद्वत्-
तथा उपचारेण-चटुकर्मविनयप्रतिपत्त्यादिना संहृतः-पिण्डीकृतः संभृतो वा-बह्वीकृतो रम्यको-रमणीयः स चासौ रागश्च-
प्रीतिस्तस्य रसः-अतिशयानुभवनं तेन सेविता-भुकार, क एवंविधा इत्याह-विषयाः-शब्दादयः, एवंभूताः सन्तः । कासु
कीदृशा इत्याह-भवशतानां-जन्मशतानां अनन्तानां परम्परा:-पद्धतयस्तासु। अपिशब्दः सम्भावने । दुःखस्य-असातस्य
विपाकः-अनुभवनं तस्य-अनुबन्धः सातत्यं तत्करा-विधायकास्ते तथा, अत्रुटितदुःखार्पका भवन्तीति शेष इति ॥ १०९ ॥
अथ विषयासकानामुपायेन शिक्षामाह-
अपि पश्यतां समक्षं नियतमनियतं पदे पदे भरणम् । येषां विषयेषु रतिर्भवतिन तान् भानुषान् गणयेत्॥११०॥
अपेयंत्ययेन सम्वन्धः। ततः पश्यतामपि समक्ष-प्रत्यक्षं मरणमिति सम्बन्धः । कीदृशम् ?-नियतं देवनारकाणां, तथा
अनियतं तिर्यग्मनुष्याणां, पदे पदे-स्थाने स्थाने, अथवा नियतं-सर्वकालमेवावीचीमरणरूपं, समये समये आयुःक्षयात्,
येषां विषयेषु रतिर्भवति-स्वास्थ्यं जायते न तान् मानुपान् गणयेत् कुशलः तिर्यञ्च एव हि ते, निर्बुद्धिकत्वादिति ॥११०॥
तेषामेवोपदेशमाह-
विषयपरिणामनियमो मनोनुकूलविषयेष्वनुप्रेक्ष्यः। द्विगुणोऽपिच नित्यमनुग्रहोऽनवद्यश्च संचिन्त्यः ॥१११॥
॥२१॥

·विपय- नियमः विषयेषु-शब्दादिपु परिणामः-अध्यवसायस्तस्य नियमो-निवृत्तिः सोऽनुप्रेक्ष्यः-पर्यालोचनीयः, कर्तव्य इति तात्प- यम्। जीवेनेनि शेषः। केषु विपयेपु?-मनसोऽनुकूलविपयेषु, विषयाधारत्वाद्विषयाः-स्यादयस्तेष्वित्यर्थः । अर्थवशेन विभक्ति- परिणामात् तत्र विषयपरिणामनियमे किम् ?--अनुग्रहो-गुणयोगो नित्यं संचिन्त्यः-परिभावनीय इति योगः। कीदृशः?- द्विगुणो-द्वाभ्यां लोकालोकाकाशाभ्यां गुण्यत इति द्विगुणोऽनन्तगुण इत्यर्थः । तथा अनवद्यश्च । अपिचेत्यभ्युच्चय इति । अन्ये न्याहुः-विषयाणां परिणामः-शुभानामशुभत्वेनाशुभानां शुभत्वेन भवनं तस्मिन् सति नियमो न मयैते भोक्तव्या इत्येवंम्पोऽनुप्रेक्ष्यः-अनुप्रेक्षणीयः, कर्तव्य इत्यर्थः । इति योगः। केषु केषु विपयेषु नियमः?-मनोऽनुकूलविषयेषु । तत्र च विषयपरिणामनियमे सत्यनुग्रहश्च द्विगुणोऽनवद्यः संचिन्त्यः-संचिन्तनीय इति ॥ इति मदस्थानाधिकारः॥ इत्थं शिक्षितोऽप्यात्मा येषां शिक्षा न गृह्णाति तैस्तस्य यद्विधेयं तदाह- इति गुणदोपविपर्यासदर्शनाद्विपयमूञ्छितो यात्मा । भवपरिवर्तन भीमभिराचारमवेक्ष्य परिरक्ष्यः ॥११२॥ इति-पत्थं पूर्वोकन्यायेन गुणाश्च दोपाश्च गुणदोपाः तेषु ज्ञातेष्वपि विपयाँसो-गुणान् दोपरूपेण पश्यति दोपांश्च गुणरुपेणेति तस्य दर्शनं तस्मात् विषयमूच्छितः-तन्मयतां गत आत्मा स्वः परिरक्ष्यः-परिपालनीय इत्यन्तपदेन मम्बन्धः । कै?-भवपरिवर्तनमीरुभिः-संसारमरणविभ्यद्भिः। किं कृत्वा?-अवेक्ष्य-ज्ञात्वा । कं?-आचार-प्रथमानार्थ, हि-स्फुटमिति ॥ ११२॥ RER रक्षाहेतुः ·आचार- गार्थी अशमरतिः हारि वृत्तिः S862555 ॥२२॥ आचारस्तु पश्चघेति दर्शयति- सम्यक्त्वज्ञानचारित्रतपोवीर्यात्मको जिनैः प्रोक्तः। पञ्चविधोऽयं विधिवत् साध्वाचारः समधिगम्यः॥११॥ सम्यक्त्वादि पञ्च पदानि सुवोधानि कृतद्वन्द्वसमासानि तान्यात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा जिनः प्रोकः पञ्चविधः- पश्चप्रकारोऽयं-पूर्वोको विधिवद्-यथावत् । क्रियाविशेषणम् । साध्वाचार:-अहोरात्राभ्यन्तरेऽनुष्ठेयः क्रियाकलापः समधिगम्यो-विज्ञेय इति ॥ ११३ ॥ एवं सामान्यतः प्रथमानार्थमाश्रित्य पञ्चधाऽऽचार उक्तः, अथ तस्यैवाध्ययनान्याश्रित्य बहुविधमाचारं विभणिपुस्तावत्तस्य प्रथमश्रुतस्कन्धे नवाध्ययनानि सन्तीति तान्याश्रित्य नवविधत्वमार्याद्वयेनाह- षड्जीवकाययतना लौकिकसन्तानगौरवत्यागः । शीतोष्णादिपरीषहविजयः सम्यक्त्वमविकम्प्यम् ॥११४॥ संसारादुद्वेगः क्षपणोपायश्च कर्मणां निपुणः । वैयावृत्त्योद्योगस्तपोविधियोंषितां त्यागः ॥ ११५॥ पड्जीवकाययतना कार्येति शेषः । साधुनेति सर्वत्र प्रक्रम इति । शसपरिज्ञाख्ये प्रथमेऽध्ययन उक्तम् । तथा लोके- गृहस्थजने जातो लौकिकः स चासौ सन्तानश्च-पितृपितामहपरम्परा तस्य गौरवम्-अभ्युत्थानादि तस्य त्यागः-परिहारः स तथा, कार्य इति शेषः, इति लोकविजयाख्ये द्वितीयेऽध्ययने उक्तम् । तथा शीतोष्णादिपरीपहः, आदिशब्दस्य प्रकारवच- नार्थत्वात् द्वाविंशतिपरीपहा ग्राह्यास्तेषां विजयः-सहनेनाभिभवनं यः सः तथा, शीतोष्णाख्ये तृतीयेऽध्ययने भणितमि- दमिति । तथा सम्यक्त्वमविकम्प्यम्-अविचलं धार्य इति चतुर्थे सम्यक्त्वाख्येऽध्ययने उकं इति ॥ ११४ ॥ संसारादुद्वेगः ॥२२॥ 62525 ·आचारां- गार्थः SAARCANCERICA कार्य इति लोकविजयाख्ये द्वितीयनाम्ना आवन्तीनामकेऽध्ययने प्रतिपादितं । तथा क्षपणोपायश्च, केषां?-कर्मणां, निपुणः- सूक्ष्मोऽभिधीयत इति धूताख्ये पष्ठेऽभ्ययने उक्तम् । तथा वैयावृत्त्योद्योगः-गुर्वादीनां भक्तानयनादिक्रियायामुद्यम इति महापरिज्ञास्ये सप्तमेऽध्ययने भणितं । तपोविधिरिति मोक्षाख्येऽष्टमे उक्तं । योपितां त्यागः-स्त्रीपरिहार इत्युपधानश्रुताख्ये नवमेऽभ्ययने उक्तं इति । इति प्रथमश्रुतस्कन्धः॥ सांप्रतं द्वितीये श्रुतस्कन्धे पोडशाध्ययनात्मकेऽध्ययनस्वरूपमार्योदयेनाह- विधिना भक्ष्यग्रहणं स्त्रीपशुपण्डकविवर्जिता शय्या । ईर्याभापाबरभाजनैपणाऽवग्रहाः शुद्धाः ॥ ११६ ॥ म्याननिषगायुत्सर्गशब्दरूपक्रियापरान्योऽन्याः। पञ्चमहाव्रतदाट्यं विमुक्तता सर्वसङ्गेभ्यः ॥११७॥ साध्याचारः ग्बल्वयमष्टादशपदसहस्रपरिपठितः । सम्यगनुपाल्यमानो रागादीन् मूलतो हन्ति ॥११८॥ आचाराध्ययनोक्तार्थभावनाचरणगुप्तहृदयस्य । न तदस्ति कालविवरं यत्र कचनाभिभवनं स्यात् ॥११९॥ विधिना भैश्यग्रहणं इति द्वितीयश्रुतस्कन्धे पिण्डैपणाध्ययने प्रथमे उकं । तथा स्त्रीपशुपण्डकविवर्जिता शय्या ग्राह्येति भय्यालये द्वितीयेऽध्ययने उक्तं । द्वितीयश्रुतस्कन्धेऽध्ययने इति पदद्वयं इत ऊर्ध्वं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तथा ई-चंक्रमणं, भापा तु जल्पनं, अम्बरभाजनयोः-चत्रपात्रयोरेपणा, तथाऽवग्रहो-देवेन्द्रराजगृहपतिसागारिकसाधर्मिकेभ्यो विहारादे- मुकलापनं, तत एतेषां पयानां पदानां द्वन्द्वसमासस्ते तथा।कीदृशाः?-शुद्धाः-शुद्धिमन्तः। शुद्धशब्दः पञ्चस्वपि योज्यः। मंप्रति यथासंख्यमध्ययनेषु योज्यते-तत्रेर्याशुद्धिरीर्याख्ये तृतीये ३ भापाशुद्धिर्भापाख्ये ४ अम्बरशुद्धिर्वस्त्रेपणाख्ये ५ KAR

·आचारां-
गार्थः
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
॥२३॥
पात्रशुद्धिः पात्रैषणाख्ये ६ देवेन्द्राद्यवग्रहशुद्धिरवग्रहाख्ये ७ सप्तमे ॥ ११६ ॥ पूर्वोक्तार्यया द्वितीयश्रुतस्कन्धसप्ताध्ययनानि
निजनिजनामान्युक्तानि।अत ऊर्ध्वं सप्ताध्ययनानि सप्तसप्तकनामानि भावना विमुक्तिश्चेति नवाध्ययनानि द्वितीयार्ययोच्यन्त
इति सम्वन्धः। स्थानादिषु कृतद्वन्द्वसमासेषु विपये क्रिया सा तथा । कार्येति सर्वत्र शेषः।परा क्रिया, अन्योऽन्या क्रिया।
प्राकनपदात् क्रियाशब्दः समस्तोऽप्यत्रापि पदद्वये योज्यः । तत्र स्थानं कायोत्सर्गादीनामालोचनीयमिति प्रथमसप्तकेऽष्ट-
मेऽध्ययने, ८ निषद्या स्वाध्यायभूमिः९ व्युत्सर्ग उच्चारादीनां १० शब्देषु श्रूयमाणेषु रागद्वेपत्यागः कार्यः ११ रूपेषु दृष्टिगो-
चरागतेषु रागद्वेषत्यागो विधेयः १२ तथा परा क्रिया-आत्मव्यतिरिक्तः परस्तस्य हस्तात् पादधावनादिका १३ तथा
अन्योऽन्यक्रिया-परस्परं पादधावनादिका १४ तथा पञ्चमहाव्रतेषु दाय-दृढता १५ तथा विमुक्तता कार्या । केभ्यः?-सर्व-
सङ्गेभ्यः ॥ ११७ ॥ अस्यैव फलमाह-साध्वाचारः पूर्वोक्ताध्ययनरूपकथितस्वरूपः । खलु-निश्चयेनायं प्रत्यक्षः । कथं-
भूतः १-अष्टादशेति संख्या पदानां-सुप्तिङन्तानामर्थसमाप्तिरूपाणां वा सहस्राणि-संख्याविशेषाः, ततोऽष्टादश च तानि
पदसहस्राणि चर तैः परिपठितः-अधीतः, प्रतिपादित इत्यर्थः । तानि वा परिपठितानि यत्र स तथा। अष्टादशसहस्रप्रमाण
इत्यर्थः। किं करोतीत्याह-सम्यग-अवितथं समनुपाल्यमानः-पठनादिमिरासेव्यमानो रागादीन् मूलतः-(ग्रं०७००) सर्वथा
हन्ति-विनाशयतीति ॥ ११८ ॥ अस्यैवासेव्यमानस्य फलान्तरमाह-आचारस्य-आचाराङ्गस्याध्ययनानि तदन्तर्गता
अर्थपरिच्छेदविशेषास्तेषूक्तः स चासावर्थश्च-अभिधेयं तस्य भावना-वासना तया चरण-चारित्रं व्रतादि तेन गुप्तं-व्याप्तं
॥२३॥

·.. संगमा यता ॐ वासितमितियावत् हृदयं-चित्तं यस्य स तथा । तस्य किं भवतीत्याह-न-नैव तत्किमप्यस्ति-विपते काउविवरग-अयाक्षण इत्यर्थः यत्र-यस्मिन् कचन-कस्मिंश्चित् कालविवरेऽभिभवन-परिभवो, रागादिभिरिति शेषः, स्पायू-गवेविति ॥ ११९॥ तथा आचारार्यन्यग्रस्य न कदाचिद्विमतिर्मुक्तिपरिपन्धिनी साधोर्भवतीत्याह- पैशाचिकमाख्यानं श्रुत्वा गोपायनं च कुलवध्वाः । संयमयोगैरात्मा निरन्तरं व्यापूतः कार्गः॥ १२० ॥ केनचिद्वणिजा मन्त्रवलेन पिशाचो वशीकृतः । पिशाचेनोफ-ममाज्ञादानमनवरतं च कार्य, परं गया येश न लप्स्ये तदैवाहं भवन्तं विनाशयिष्यामीति । प्रतिपन्नं वणिजा । आज्ञा च दत्ता गृहकरणधनधान्यानयनकनकादिविभूति- सम्पादनविषया । सम्पादिता च पिशाचेन । पुनश्चाज्ञा मार्गिता । वणिजा चाभिहितो-दीर्घवंशमानीय गृमाणे निणाय आरोहणमवरोहणं च कुर्वीथाः तावद्यावदन्यस्याज्ञादानस्यावकाशो भवति इति । न चास्ति छिद्रं किंपिाणिजो गवाभिगवा स्यादिति मन्यमानेन पिशाचेनोक्तं-छलितोऽहं त्वया, नतु मया त्वमिति। ततो मुत्कलय मां, कार्यकाले सारणीय इलभिपाय स्वस्थानमगमत्पिशाच इति । एवं साधोरप्यहोरानाभ्यन्तरानुठेयासु क्रियासु वर्तमानस्य नारित छिद्रं यत्र शिपोशा. त्तिरिति । तथा द्वितीयं कुलवध्याख्यानं कथ्यते यथा काचित् कुलवधूर्देशान्तरगतभर्तृका । तया ससी भणितान युवानमानयातयोक्तम्-एवं करोमि धृत्या स्थेयमित्यभिधाय परिणामसुखदं सर्वं शोभनमिति चिन्तयन्त्या माशर निवेदिता ततस्तेन द्वितीयेऽहि निजभार्यया सह शब्दराटीकृता-यथा त्वं स्फेटयसि गृहं । तयोक्तं न शकोम्याई निर्यापयितुं गृपमिद मुकोऽयं संप्रति मयाऽधिकारः । ततः श्वशुरेण सा वधूहव्यापारेषु नियुक्का, सर्व गृहव्यापारं करोति, वत शालगना ·- प्रशमरतिः हारि. वृत्तिः विषयेच्छा- निरास: ॥२४॥ कष्टेन स्वतुं लभते, ततः श्वशुरेण प्रयुक्ता तत्सखी-भण मम वधूं यथा आनयामि युवानं । तया च सा प्रोक्ता सती प्राह- स्वप्तुमपि मे न कालोऽस्ति, किमनया दुष्टजनोचितया कथयेति ? । पैशाचिकमाख्यानं श्रुत्वा कुलवध्वा गोपायनं च श्रुत्वा अतः संयमयोगैरात्मा निरन्तरं व्यावृतः कार्य इत्युक्तम् ॥ १२० ॥ इत्थं च विहितक्रियानुष्ठानव्यग्रः सन् ऐहिकभोगकारणेषु भावयेदनित्यतामित्याह- क्षणविपरिणामधर्मा मंानामृद्धिसमुदयाः सर्वे । सर्वे च शोकजनकाः संयोगा विप्रयोगान्ताः ॥ १२१ ॥ क्षणेन-स्तोककालेनापि । विशब्दः कुत्सायां । विपरिणामः-कुत्सितपरिणतिधर्मः-स्वभावो येषां ते तथा, प्रीता अप्यप्रीता जायन्ते, स्तोककालेनान्यस्वभावा भवन्तीति भावना। केपाम् ?-मानां-मनुष्याणाम् । क एवंविधा भवन्ति ?- ऋद्धिसमुदया-विभूतिनिचयाः सर्वे-अशेपाः। सर्वे च शोकजनकाः-शोकहेतवः । तथा संयोगाः-सम्बन्धाः पुत्रपलीप्रभृति- भिर्विप्रयोगान्ता-विरहान्ता भवन्तीति शेष इति ॥ १२१ ॥ यस्मादेवं तस्मान्न किंचिद्विषयसुखाभिलाषेणेति दर्शयन्नाह- भोगसुखैः किमनित्यैर्भयबहुलैः कांक्षितैः परायत्तैः । नित्यमभयमात्मस्थं प्रशमसुखंतत्र यतितव्यम् ॥१२२॥ भोगसुखैः-विषयसातैः किं?, न किंचित् । कीदृशैः-पूर्वोक्तन्यायेन भयवहुलैः-भीतिप्रचुरैः, कांक्षितैः भोगसुखैः-विषय- सातैरभिलपितैः परायत्तैः-ख्यादिपदार्थसार्थाधीनः, तस्मात्तेष्वभिलापमपहाय नित्यम्-आत्यन्तिकमभयम्-अविद्यमानभीतिक- मात्मस्थं-स्वायत्तं । किमेवंविधमित्याह-प्रशमसुख-उपशमसातं,यत्तदेवंविधं तत् तत्र यतितव्यं-तस्मिन् यला कार्य इति॥१२२॥ ॥ २४॥ HER- ·Kाररसा शमिनो दुःखामाव: तघनश्चेन्द्रियजययनेन भवतीति दर्शयति- यावत् म्यविषयलिप्सोरक्षसमूहस्य चेष्ट्यते तुष्टी । तावत्तस्यैव जये वरतरमशठं कृतो यनः ॥ १२३ ॥ अनसमूहस्य-इन्द्रियग्रामस्य स्वविषयलिप्सोः-गब्दादिगोचराभिलापिणस्तुष्टौ-तोपे कर्तव्ये यावत् चेयते-प्रयासः क्रियते तावत् तस्यैव जये-अक्षसमूहस्य निग्रहे वरतरं-शोभनतरं अशठं-मायारहितं यथा भवत्येवं कृतो-विहितो यल:- आदर इति ॥ १२३ ॥ तथा प्राममुखं मुलभमित्याह- यत् मर्वविषयकांक्षोङ्गवं मुग्वं प्राप्यते सरागेण । तदनन्तकोटिगुणितं मुधैव लभते विगतरागः ॥ १२४ ॥ इष्टवियोगप्रियसंप्रयोगकांक्षासमुद्भवं दुःखम् । प्रामोति यत् सरागो न संस्पृशति तद्विगतरागः ॥ १२५ ॥ प्रशमितवेदपायस्य हास्यरत्यरतिशोकनिभृतस्याभयकुत्सानिरभिभवस्य यत् सुखंतत्कुतोऽन्येपाम् ११२३ प्राप्यते सरागेण । कीदृशं?-सर्वविषयकांक्षोद्भवं-समस्तशव्दाद्यभिलापावाप्त्युपपन्नं तदेव सुखमनन्ताभिः कोटिभिः- मंख्याविशेगगुणितम्-अभ्यस्तं मुधैव-मूल्येन विना लभते-प्राप्नोति, को ?-विगतराग इति ॥ १२४ ॥ तथा- इटस्य-भवस्तुनो वियोगो-वियोजनं अप्रियसंप्रयोगः-अनिष्टप्राप्तिस्तयोः कांक्षा-चिन्ता तस्याः सकाशात् समु- नया-नुत्पत्तिर्यस्य तत्तथा । तदेवंविधं कि ?-दुःख प्रामोति-लभते यत् सरागो न संस्पृशति वीतरागस्तदिति ॥ १२५ ॥ तथा-प्रशामिता वेदकपायाः पूर्वोकस्वरूपा यस्य जीवस्य स तथा तस्य, हास्यादिर निभृतस्य-स्वस्थस्य, हास्यादि-

·प्रशमरतिः
हारि चिः
-SH
शमिनः
सुखं
॥२५॥
कारणेष्वपि तदकरणादित्यर्थः, भयकुत्साभ्यां-मीतिजुगुप्साभ्यां निरभिभवस्य-अनभिभूतस्य यत् सुखं प्रशान्तचेतसस्तत्
कुतोऽन्येषामिति ॥ १२६ ॥
पुनर्विषयसुखात् प्रशमसुखस्योत्कर्ष निदर्शयन्नाह-
सम्यग्दृष्टिानी ध्यानतपोयलयुतोऽप्यनुपशान्तः । तं न लभते गुणं यं प्रशमगुणमुपाश्रितो लभते ॥१२७॥
सम्यगृहष्टिझनीति व्यकं, ध्यानतपोबलयुतोऽपि सन् प्राणी अनुपशान्तस्तं न लभते गुणं यं प्रशमगुणमुपाश्रितो लभते-
प्रामोतीत्यतः प्रशमसुखायैव यतितव्यमिति ॥ १२७ ॥
भूयोऽप्यस्यैवोत्कर्षमाह-
नैवास्ति राजराजस्य तत् सुखं नैव देवराजस्य । यत् सुखमिदैव साधोलोकव्यापाररहितस्य ॥ १२८ ॥
पष्टमेव, किंतु राजराजः-चक्री, देवराजः-शक इति ॥ १२८ ॥
इदमेव पुनः स्पष्टयति-
सन्त्यज्य लोकचिन्तामात्मपरिज्ञानचिन्तनेभिरतः। जितलोभरोषमदनः सुखमास्ते निर्ज(वीरः साधुः॥१२९॥
सन्त्यज्य-मुक्त्वा लोकचिन्तां स्वजनादिजनस्मृतिं सुखमास्ते-स्वस्थस्तिष्ठति साधुरिति सम्बन्धः। कीदृशः-आत्मपरि-
ज्ञानचिन्तनेऽभिरत:-परकार्यविमुखः, तथा जिताः-पराभूता रोपलोभमदना येन स तथा । अत एव निचराः अरोगा,
॥ २५ ॥

·लोकवार्ता
विरोधः
यतो रोपादयो ज्वर इव ज्वरस्तद्रहितत्वात् , यद्वा पागन्तरे निर्गता जरा-हानिः, सा च प्रस्तावात् प्रशमामृतस्य यस्यासौ
निर्जर इति ॥ १२९ ।।
अनन्तरं 'सन्त्यज्य लोकचिन्ता'मित्युक्तं, तत् कथं परित्यक्तलोकचिन्तस्य साधोराहारादिभिर्निर्वाहः, ततः कथं सद्ध-
मंचरणवृत्तिः स्थादित्याशकाह-
या चेह लोकवार्ता शरीरवार्ता तपस्विनां या च । सद्धर्मचरणवार्तानिमित्तकं तद्यमपीष्टम् ॥ १३०॥
या काचित् , चकारी परस्परं समुच्चयार्थी, इहलोकवातों-कृष्यादिभिर्लोकनिर्वाहः, इह वर्तनं वृत्तिः सैव स्वार्थिकाण्-
प्रत्ययाद्वार्ता । तथा या च शरीरवार्ता-देहसंधारणं । केषां ?-तपस्विना-साधूनां, एतद्यमपि सद्धर्मचरणवाानिमित्तकं-
शोभनक्षान्त्यादिधर्मव्रतादिनिर्वाहहेतुकं । समासस्तु सती च ते धर्मचरणे चर तयोर्वार्ता २ तस्या निमित्तं तत्तथा, तदिष्टम्-
अभिमतमिति ॥ १३०॥
अपिच-लोकवार्ताऽन्वेपणाप्रयोजनमिदमपरम्-
लोकः खल्वाधारः सर्वेपां धर्मचारिणां यस्मात् । तस्माल्लोकविरुद्धं धर्मविरुद्धं च संत्याज्यम् ॥ १३१॥
लोकः खलु-जनपद एवाधारः-आश्रयो, वर्तत इति शेषः, सर्वेपां धर्मचारिणां-संयमिनां यस्मात्कारणात् तस्मात्कार-
णात् लोके-पृथगजनपदे विरुद्धं-जातमृतसूतकनिराकृतगृहेषु भिक्षाग्रहणमसंगतं तत्तथा । तथा धर्मविरुद्धं-मधुमांसादिग्र-
गणं । चः समुच्चये । संत्याज्यं-परिहार्यमिति ॥ १३१ ॥

·प्रशमरति:
हारि.वृत्तिः
लोकवार्ता
विरोध
॥२६॥
अथ लोकानुवृत्तिमेव समर्थयते-
देहो नासाधनको लोकाधीनानि साधनान्यस्य । सद्धर्मानुपरोधात्तस्माल्लोकोऽभिगमनीयः॥ १३२ ॥
देहः-शरीरं नासाधनकः, किंतु ससाधन एव ।लोकाधीनानि-जनायत्तानि साधनानि-आहारोपधिप्रभृतीन्यस्य-देहस्य,
तत् किं ?-धर्मानुपरोधिनः(धतः)-सद्धर्मस्य-क्षमादेरविरोधाल्लोकोऽभिगमनीयः, धर्मविरुद्धत्यागेनानुवर्तनीय इति ॥१३२॥
लोकानुवर्तने उपायमाह-
दोषेणानुपकारी भवति परो येन येन विदिष्टः । वयमपि तदोपपदं सदा प्रयत्नेन परिहार्यम् ॥ १३३ ॥
दोषेण-दूपणेन करणभूतेन उपकाररहितो भवति परो-लोको येन येन, दोपेणेति योगः । कीदृशः?-विद्विष्टः-क्रुद्धः
सन् , पर इति सम्वन्धः । स्वयं-आत्मनैव तद् दोपपदं-दूपणस्थानं सदैव प्रयतेन परिहार्य-साधुना त्याज्यमिति ॥ १३३॥
'तत्परिहार्य'मित्युक्तं प्राक्, तद्विपक्षभूतस्य विधिविशेषमाह-
पिण्डैषणानिरुक्तः कल्प्याकल्प्यस्य यो विधिः सूत्रे । ग्रहणोपभोगनियतस्य तेन नैवामयभयं स्यात् ॥१३४ ॥
पिण्डस्यैपणा-वेपणादिरूपा सा पिण्डैपणा, तत्प्रतिपादकत्वेनोपचारात् पिण्डैपणाध्ययनमुच्यते, तत्र निरुक्तो-निश्चयेन
भणितः स तथा, को:-विधिरिति योगः। कस्य ?-कल्प्यः-ग्राह्यः अकल्प्यः परिहार्यः समाहारात्तस्य, पिण्डस्येति सामर्थ्यग-
म्यम् ।यः कश्चिद्विधिः-उपभोगानुपभोगात्मकः सूत्रे-सिद्धान्ते, तेन-विधिना ग्रहणोपभोगयो:-आदानसेवनयोर्नियतः-परि-
॥ २६ ॥

·आणलेपा- धुपमा मितिः न तथा तत्य, नियतग्रहणस्य नियतोपभोगस्य च सतः साधोरित्यर्थः। किमित्याह-वामयभयं स्यात्-न रोगभी- तिभवेदिति ।। १३४ ॥ अनन्तरोफ पिण्डान्यवहारं दृष्टान्तचतुष्केण स्पष्टयन्ताह- प्रणालेपाक्षोपानवदमझयोगभरमात्रयात्रार्थम् । पन्नग इवाभ्यवहरेदाहारं पुत्रपलवच ॥ १३५ ॥ प्रणे-गंडे लेपः स तथा, अवस्य-भुरः उपाझं-चक्षणादिसरंटनं तत्तथा, ततो द्वन्द्धः, ते इव तद्वद्, व्रणलेपवदक्षोपा- वारंगत्यर्थः । अभ्यवहरेट गाहारमित्यस्यानापि योगः । किमर्थमित्याह-असमाः-साधवस्तेपां योगाः-संयमाः तेषां भर:- गंधातः न पर तन्मानं तस्य यात्रा-निर्वाहस्तदर्थं तत्तथा, धर्मानुष्ठाननिर्वाहार्थमिति निष्कर्पः, इदं निमित्तपदमप्रेतन- (पं० ८००) दृष्टान्तद्वयेऽपि योज्यम् । तथा पन्नग इव-सर्पवदभ्यवहरेद्-भुञ्जीताहारं-पिण्डम् , यथा हि पन्नगो भक्ष्यं वृत्यर्थ रममगृहन असते, न चर्वति, एवं साधुरपि । तथा पुत्रशब्दोऽपत्यपर्यायः, पुत्रस्य पलं-मांसं तदिव पुत्रिकाया वा, गद्, भावना पूर्ववद्, रटान्तवस्तु चिलातिपुत्रव्यापादितदुहितमांसं, यथा हि पितुर्धातणां च भक्षयतां तन्मांसं न नगानि ग्मगाध्य, किंतु शरीरधारणार्यमेव, एवं साधुनाऽपि रसेप्वगृद्धेनाप्यभ्यवहार्यमन्नमिति ॥ १३५ ।। पुनरेनमेवार्थ सविशेषमाह- गुणपदमूर्षियतमनसा तद्विपरीतमपि चाप्रदुष्टेन । दारूपमतिना भवति कल्प्यमास्वाद्यमास्वायम् ॥१३६॥ मनास्वायनन्दद्वयं वियते, तस्याशनादि वाच्यं अपरस्य तु अभ्यवहरणक्रिया । ततश्चैवं योज्यते-भवति-जायते, ·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः कल्प्य- विधिः ॥ २७॥ किं तद्-आस्वाद्य-भोक्तव्यं, किम् ?-आस्वाद्यम्-अशनादिकं, अन द्वावपि कर्मसाधनावास्वाद्यशब्दावित्यर्थः। कीदृशम् - गुणवत्-स्वादुगुणोपेतं, तथा कल्प्यं-कल्पनीयं । केनात आह-अमूछितमनसा-अमृदुचित्तेन, साधुनेति प्रक्रमः । तथा तद्विपरीतमपि च-अन्यथाभूतम्-अगुणवदपि च अवियमानास्वाद कल्प्यं-शुद्ध इदं चाप्रदुष्टेन-साधुना द्वेपरहितेन । पुनः कीदृशेन ?-दारुणा-काठेनोपमा-उपमानं सर्वत्रैकस्वभावतातुल्यता यस्याः सा तथा, सा धृतिर्यस्य स तथा तेन, दारुकम- चेतनत्वाच्चन्दनादिभिः अभ्यर्च्यमानं न रागं न तु वास्यादिभिस्तक्ष्यमाणं द्वेपं करोति, किं तर्हि ?-एकस्वरूपमेव तिष्ठति, एवं साधुरपि शुभाशुभाहारविपये रागद्वेपं न यायादिति ॥ १३६ ॥ तत्र भोजनं कालाद्यपेक्षमभ्यवलियमाणं नाजीर्णादिदोपकर स्यादित्यत आह- कालं क्षेत्रं मात्रां खात्म्यं द्रव्यगुरुलाघवं खवलम् । ज्ञात्वा योऽभ्यवहार्य भुंक्ते किं भेपजैस्तस्य ? ॥ १३७ ॥ कालं-ग्रीष्मादिकं दुर्भिक्षादिकं वा, तथा क्षेत्र-रुक्षादिकं तथा मात्रां-स्वकीयमाहार[गमन]प्रमाणं स्वात्म्य-ययस्य प्रियं पथ्यं च, द्रव्यं माहिपं दधि (क्षीरं) गुरु, गव्यादि दधिक्षीरं लघु । इह समासः कार्यः स्यात् । तथा स्ववलं-निजसामर्थ्य ज्ञात्वा चुमा योऽभ्यवहार्य-अन्नादि भुक्ते किं भेपजैस्तस्येति ॥ १३७ ॥ एवं पिण्डशय्यादिग्रहणे कथं निष्परिग्रहता स्यादित्याशझ्याह- पिण्टः शय्या वस्त्रपणादि पात्रैपणादि यचान्यत् । कल्प्याकल्प्यं सद्धर्मदेहरक्षानिमित्तोक्तम् ॥ १३८॥ पिण्डादि प्रसिद्धं 'पिण्डं यच्चान्यत् सेनं च वत्थं च, चउत्थं पायमेव येति । यच्चान्यत-औपग्रहिकं दण्डकादि उत्सर्गतः ॥ २७॥ जब ·उपकरण- सासंगता कल्प्य-कल्पनीयं अपवादतो गाढालम्बनेनाकल्प्यमपि ग्राह्यम् । किमर्थमित्याह-सन्-शोभनो धर्मो यस्य स तथा स चासो देवच तम्य स्वा तस्या निमित्तं-कारणं तेनोक्तं-भणितं, न चैतत्परिग्रहः तत्रामूच्छितत्वादिति ॥ १३८ ॥ एव निष्परिग्रहता स्पष्टीक्रियते- सप्याकल्प्यविधिज्ञः संविग्नसहायको विनीतात्मा। दोपमलिनेऽपि लोके प्रविहरति मुनिर्निरुपलेपः॥ १३९॥ कल्प्याफल्प्यं-शुद्धाशुद्ध पिण्डादि तस्य विधिः-विधानं तं जानाति कल्प्याकल्प्यविधिज्ञः, तथा संविग्नाः-सद्धर्माणः महाया यस्य म तथा । तथा विनीतात्मा स्वभावविनीतः। दोपमलिनेऽपि दूपणदूपितेऽपि लोके जने प्रविहरति-आस्ते मुनिः-माधुनिरूपलेपो-रागादिविरहित इति ॥ १३९ ॥ कथं पुनर्दोषवलोकान्तःपाती दोपर्ने लिप्यत इत्याह- यद्वत् पकाधारमपि पकजं नोपलिप्यते तेन । धर्मोपकरणधृतवपुरपि साधुरलेपकस्तद्वत् ॥ १४० ॥ यद्वद्-यथा पदाधारं-कर्दममध्यादुत्पन्नमपि पङ्कजं-पमं नोपलिप्यते न स्पृश्यते तेन-कर्दमेन । दार्टान्तिकमाह-धर्मो- पफरणेन-यखपात्रादिना धृतं वपुर्यस्य स तथा साधुरलेपकः तद्वत्-तथा, लोभेन न स्पृश्य ते शुद्धाशयत्वादिति ॥ १४०॥ तथा अपरोऽपि दृष्टान्तः गद्वनुरगः सत्यप्याभरणविभूपणेष्वनभिषक्तः । तद्वदुपग्रहवानपि न सङ्गमुपयाति निर्ग्रन्थः ॥ १४१॥ यदत्-यथा तुरगो-घोटकः सत्स्वपि-विद्यमानेष्वप्याभरणविभूषणेपु-चालव्यजनादिष्वश्वमण्डनेषु अनमिपक्का-अमू- S ·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः उपकरण- स्यासंगता ॥२८॥ छितः, तद्वदिति दृष्टान्तः, उपग्रहवानपि-धर्मोपकरणयुक्तोऽपि न सङ्गमुपयाति-न स्नेहमुपगच्छति निर्ग्रन्थो-वक्ष्यमाण- परिग्रहरहित इति ॥ १४१॥ कः पुनरय ग्रन्थ इत्याह- ग्रन्थः कर्माप्टविधं मिथ्यात्वाविरतिदुष्टयोगाश्च । तजयहेतोरशठं संयतते यः स निर्मन्थः ॥ १४२॥ ग्रथ्यते-वेष्ट्यते येन स ग्रन्थः सोऽष्टविधं कर्म मिथ्यात्वाविरतियोगाश्च पूर्वोक्ताः, तज्जयहेतोः-कर्मादिनिराकरणनिमित्त- मशठं-मायारहितं यथा भवति (तथा) संयतते-सम्यगुद्यच्छति यः स निर्ग्रन्थो भवतीति ॥ १४२ ॥ संप्रति कल्प्यमकल्प्यं वा किं तत् साधूनामित्यावेदयन्नाह- यद् ज्ञानशीलतपसामुपग्रहं निग्रहं च दोषाणाम् । कल्पयति निश्चये तत् कल्प्यमकल्प्यमवशेपम् ॥१४॥ यद्वस्तु ज्ञानादीनां त्रयाणां प्रसिद्धस्वरूपाणामुपग्रहम्-उपष्टम्भं तथा निग्रहं च-निवारणं दोपाणां-क्षुदादीनां रागादीनां वा कल्पयति-करोति तद्वस्तु, क-निश्चये-निश्चयनये विचार्य एतत् कल्प्यं-कल्पनीयं । यदित्थंभूतं वस्तु न भवति तद- कल्प्यमवशेपम्-अन्यदिति ॥ १४३ ॥ विपर्ययमाह- यत्पुनरुपघातकरं सम्यक्त्वज्ञानशीलयोगानाम् । तत्कल्प्यमप्यकल्प्यं प्रवचनकुत्साकरं यच ॥ १४४॥ किंचित् शुद्धं कल्प्यं स्यात् स्यादकल्प्यमपि कल्प्यम् । पिण्डः शय्या वस्त्रं पात्रं वा भेपजाद्यं वा ॥१४५॥ ॥२८॥ SHRSS ·S उपकरण- स्यासंगता यदित्याधि कंटान् । तत् कल्प्यमपि-शुद्धमपि पिण्डाद्यकल्प्यं, यच्च वस्तु प्रवचनकुत्साकर-शासननिन्दाविधायक नदप्यल्पनीयमिति ॥ १४४ ॥ किंचिद्धस्तु शुद्ध-कल्प्यमकल्प्यं स्याद्, अतिस्निग्धादि, विकारहेतुत्वादनापत्तेः परि- हार्य । तथा अकल्प्यमपि कल्प्यं स्याद्, वातविकारिणामिति । किं तदेवं स्यादित्याह-पिण्ड इत्यादि, स्पष्टं ॥ १४५ ॥ कदा कल्प्यं कदा वा अकल्प्यमिति विभजते- देशं कालं पुरुषमवस्यामुपयोगशुद्धिपरिणामान् । प्रसमीक्ष्य भवति कल्प्यं नैकान्तात् कल्पते कल्प्यम् ॥ १४६॥ देश-ग्रामादिकं तया कालं-दुर्भिक्षादिकं पुरुष-प्रबजितराजपुत्रादि अवस्था-सहिष्णुत्वप्रभृतिकां प्रसमीक्ष्येति योगः, नधोपयोगश्च-गुणः, पाठान्तरे तु उपघातश्च-सक्तुकादिपु जीवसंसक्किदोपः, शुद्धिः-चित्तनैमल्यं परिणामश्च-भावस्यान्यथा- भवनं ते नथा तान् , कापि समाहारो दृश्यते ततस्तत्, प्रसमीक्ष्य-पोलोच्य भवति-जायते कल्प्यं-ग्राह्यं, भवति कल्प्यं शुन् पिण्डादि । न-फान्तात्-निश्चयेन कल्पते-ग्राह्यं भवति कल्प्यं-शुद्ध पिण्डादि, देशाद्यपेक्ष्य अकल्प्यमपि कल्प्यं भवतीति भावनेति ॥ १४६ ॥ एवमन कान्तिकं कल्प्याफल्प्यविधि निरूप्य योगत्रयनियमनायाह- नगिन्यं नहायं नत्कार्य भवति मर्वथा यतिना । नात्मपरोभयवाचकमिह यत् परतश्च सर्वाद्धम् ॥ १४७ ॥ नत् चिन्-चित्तेन चिन्तनीयं तद् भाप्यं-रचनेन भणनीयं तत् कार्य-शरीरेण विधेयं भवति-जायते सर्वथा-सर्वे: HA

·प्रशमरतिः
हारि तिः
SHAR
योगेन्द्रिय-
वशता
॥ २९॥
प्रकारैः, केन ?-यतिना-साधुना, न-नैव आत्मा च परश्चोभयं च २ तेषां बाधक-दुःखकारकमिह-इह लोके यत् परतश्च-
परलोके सर्वाद्धं-सकलकालमिति ॥ १४७॥
इत इन्द्रियनियन्त्रणमाचष्टे-
सर्वार्थेष्विन्द्रियसंगतेषु वैराग्यमार्गविनेषु । परिसंख्यानं कार्य कार्य परमिच्छुना नियतम् ॥ १४८॥
सर्वार्थेषु-शब्दादिषु, कीदृशेषु?-इन्द्रियैः सङ्गताः-इन्द्रियाणां गोचरतां गतास्तेषु, तथा वैराग्यमार्गविनेषु-सम्यग्ज्ञा-
नक्रियान्तरायेषु, किमित्याह-परिसंख्यानं-तत्त्वावलोचनं कार्य, यत एते शब्दादय इत्वरा आयतावहिता इति ज्ञपरिज्ञया
ज्ञात्वा प्रत्याख्यानं विधेयं । कस्मात् पुनः परिसंख्यायन्ते गोचरमागताः शब्दादय इति ?-कार्य-प्रयोजनं परं-प्रकर्षवद् मो-
क्षपदप्राप्तिलक्षणमिच्छता-अभिलपता नियतं-शाश्वतम् ॥ १४८॥
॥ इत्याचाराधिकारः॥
तच्चेच्छता भावना भाव्या इत्याह-
भावयितव्यमनित्यत्वमशरणत्वं तथैकताऽन्यत्वे । अशुचित्वं संसारः कर्मास्रवसंवरविधिश्च ॥ १४९ ॥
निर्जरणलोकविस्तरधर्मखाख्याततत्त्वचिन्ताश्च । बोधिः सुदुर्लभत्वं च भावना द्वादश विशुद्धाः॥ १५०॥
भावयितव्यं-चिन्तनीयं । किं तत्?-अनित्यत्वं १ तथा अशरणत्वं-जन्माघभिभूतस्य नास्ति त्राणं २ 'तथैकताऽन्यत्वे'
तत्रैकत्वम्-एक पवाहमित्यादि ३ अन्यत्वम्-अन्य एवाह खजनेभ्यः ४ अशुचित्वं शुकशोणितादीनामादि(द्युत्तर कारणाना-
SONGS
॥ २९॥

·अनित्या- शरणते . . मशुनिरूपत्वात् ५ मंसार इति भवभावना 'माता भूत्वा' इत्यादिका ६ कर्मावश्च संवरश्च २ तयोविधिः, तत्र कर्मास्रवविधिना भानपद्वाराणि विगृतानि कर्माववन्तीति भावयेत् ७ संघरविघेश्चास्रवद्वाराणां स्थगनमिति ८ ॥ १४९ ॥ सुप्ताख्यातः स्वारयातो धर्मश्चामा स्वाख्यातश्च २, निर्जरणं लोकविस्तरश्च धर्मस्वाख्यातच २ तेषां तत्वचिन्ताश्च २, तत्र निर्जरणं- नपमा कर्मक्षपणं ९ लोकविस्तरो-लोकायामादिः १० धर्मस्वाख्यातश्च-शोभनोऽयं धर्मो भव्यहिताय जिनैः कथितः, एषां नवचिन्तनानि ११ बोधेः सुदुर्लभत्वं चेति १२ भावना द्वादश विशुद्धा इति स्पष्टम् ॥ १५० ॥ तनानित्यत्वमाह- इष्टजनसंप्रयोगदि विषयमुग्यसंपदस्तधारोग्यम् । देहश्च यौवनं जीवितं च सर्वाण्यनि त्यानि ॥ १५१ ।। इष्टजनसंप्रयोगश्च ऋद्धिसम्पच विषयसुखसम्पञ्च २, सम्पच्छब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते, ता अनित्याः, तथा आरोग्यादीनि सर्वाण्यनित्यानीति ॥ १५१ ।। गभरणभावनामाह जन्मजरामरणभरभिद्रुते व्याधिवेदनाग्रस्ते । जिनवरवचनादन्यत्र नास्ति शरणं कचिल्लोके ॥ १५२॥ लोके ऊचिन्नास्ति शरणमिति योगः। कीदशे?-अभिद्रुते-अभिभूते । कै?-जन्मजरामरणेभ्यो भयानि २ तैः, तथा व्यानिवेदनामस्ने । नतः फि?-नास्ति-न विद्यते । किं तत् ?-शरणं-त्राणं । को-अन्यत्र । कस्मात् ?-जिनवरवचनात्- मांनागमादिति ॥ १५२।। SALA S

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
एकत्वान्य-
त्वाशुचि-
त्वानि
॥३०॥
एकत्वभावनामाह
एकस्य जन्ममरणे गतयश्च शुभाशुभा भवावर्ते । तस्मादाकालिकहितमेकेनैवात्मनः कार्यम् ॥ १५३ ॥
एकस्य जीवस्य जन्ममरणे भवत इति शेषः । तथा गतयश्च शुभाशुभाः, तत्र देवमनुष्यगती शुभे नरकतिर्यग्गती' अशुभे
भवतः । क?-भवावर्ते-संसारे पुनःपुनर्भमणे । तस्मादाकालिकं-सदाभावि हितं-पथ्यमेकेनैव जीवेनात्मनः-स्वस्य कार्य-
करणीयं, तच्च हितं संयमानुष्ठानमित्यर्थ इति ॥ १५३ ॥
अन्यत्वभावनामाह
अन्योऽहं खजनात्परिजनाच विभवाच्छरीरकाचेति । यस्य नियता मतिरियं न बाधते तं हि शोककलिः ॥१५४॥
न बाधते-न पीडयति । कः?-शोककलि:-कलिकालस्वरूपं, कं?-तं जीवम् । हिशब्दः स्फुटार्थो, यस्य नियता-निश्चिता,
काऽसौ?-मतिः बुद्धिरियमेवेति अन्यतोल्लेखेन, अन्योऽहं (ग्रं०९००) वजनात्-पित्रादेः परिजनाद्-दासादेर्विभवात्-
कनकादेः शरीराद्-देहात्, एतेभ्यो भिन्नोऽहमिति ॥ १५४ ॥
अशुचित्वमाह-
अशुचिकरणसामर्थ्यांदायुत्तरकारणाशुचित्वाच । देहस्याशुचिभावः स्थाने स्थाने भवति चिन्त्यः ॥ १५५ ॥
भवति-जायते चिन्त्यः-चिन्तनीयः। कः?-अशुचिभावः-जुगुप्सनीयत्वं । क ?-स्थाने स्थाने-शिरस्कपालादिषु ।
कस्य?-देहस्य-तनोः। कस्मात् ?-अशुचिकरणसामर्थ्यात्, शुचिनोऽपि द्रव्यस्य कर्पूरादेरशुचिकरणसामर्थ्यमस्त्येव । तथा
॥३०॥
॥३०॥

·संसाराश्रम- संबरा गायुत्तरकारणाशुपित्लाय, कारणमन्दस्य प्रत्येकं योजनाद् आदिकारणोत्तरकारणयोरशुचित्वात्, तत्रादिकारणं शुक्रशो- गिनादि उत्तरकारणं तु जनन्याऽन्यवदतस्याहारस्य रमहरण्योपनीतस्य रसस्यास्वादनमत्यन्ताशुचिरिति ॥ १५५ ॥ मंमारभावनामधिकृत्याह- माता भूत्या दुहिता भगिनी भार्या च भवनि संसारे । व्रजति सुतः पितृतां भ्रातृतां पुनः शत्रुतां चैव ॥१५६॥ माना भूत्वा दुहिता-पुत्रिका भवति । तथा भगिनी च-सहोदरी भार्या भवति । को-संसारे। तथा ब्रजति-याति । मुनः पुनः । कां?-पितृनां-जनकन्यं भ्रातृतां पन्धुत्वं । पुनः शत्रुतां-चरित्वं चैवेति ॥ १५६ ॥ प्राग्राभावनामुररीकृत्याह- मिश्याटिरविरना प्रमादयान् यः कपायदण्डमचिः । तस्य तथाऽऽनवकर्मणि यतेत तन्निग्रहे तस्मात् ॥१५॥ मिय्यादर्शनादयः पयापि पूर्वोक्ताः । यच्छन्दः पयस्वपि योज्यः। ततो मिय्यादृष्टियों जीवः तथा अविरतः प्रमाद- गन् । रचिशब्दोऽपि प्रत्येक योग्यः। ततः कपायरुचिर्दण्डरुचिः। तस्य जीवस्य आनयकर्मणि-कर्मास्रवे सति, तथा-तेन प्रकारेण तरिग्रहे-मानवनिग्रहे यतेत-यनं कुर्वीत, यतिरिति शेषः । यत्तदोर्नित्यामिसम्बन्धात् यथाऽऽनवविशेषा न भान्तीत्यर्थः । कस्मात् तस्मानावनाबलादिति ॥ १५७ ।। मंवरभावनामाह- या गुणपापगोरग्रहणे वाकायमानसी नृत्तिः। मुसमाहितो हितः संवरो वरददेशितश्चिन्त्यः॥ १५८ ।।

·हारि यत्तिः SASARk S* निर्जरालो- कभावने प्रशमरतिः ॥३१॥ यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धात् संवर:-आस्रवनिरोधलक्षणश्चिन्त्यः-चिन्तनीयो भवति । यो किमि(के)त्याह-या वृत्तिः- व्यापार, पाठान्तरे गुप्ति:-गोपनं । कीदशी-चाकायमानसी, एतद्भावात् , का? अग्रहणे-अनुपादाने। कयोः-पुण्यं' कर्म-सातादिद्विचत्वारिंशद्भेदं पापं कर्म-ज्ञानावरणीयादि व्यशीतिभेदं, उभयमपि वक्ष्यमाणं, ततो इन्द्रः, तयोरग्रहणं च संवृतास्रवद्वारस्य भवति, ततो न पुण्यमादत्ते, न पापमिति । कीदृशः संवर?-सुसमाहितः-सुष्टात्मन्यारोपितः । तथा हित आयत्यां। तथा वरदा:-तीर्थकरास्तैर्देशित:-कथित इति समासः ॥१५८ ॥ निर्जराभावनामाह- यद्वद्विशोपणादुपचितोऽपि यनेन जीर्यते दोपः। तद्वत् कर्मोपचितं निर्जरयति संवृतस्तपसा ॥ १५९ ॥ यद् यथा शोषणात्-लानादिकाद् योन-महादरेण उपचितोऽपि-पुष्टोऽपि ज्वरादिदोपो जीर्यते-हानि याति, दृष्टान्तः। दार्शन्तिकमाह-तद्वत्-तथा कर्म-ज्ञानावरणादिकमुपचितं-बद्धादि निर्जरयति-क्षपयति संवृतो-निरुद्धास्रवद्वारो जीवः । केन-तपसा-अनशनादिनेति ॥ १५९ ॥ लोकभावनामाह लोकस्यास्तिर्यग् विचिन्तयेदूर्ध्वमपि च बाहल्यम् । सर्वत्र जन्ममरणे रूपिद्रव्योपयोगांश्च ॥ १६०॥ लोकस्य-जीवाजीवाधारक्षेत्रस्यास्तिर्यगूर्ध्वमपि च वाहल्यं-विस्तरं विचिन्तयेत् । तत्राधः सप्तरज्जुप्रमाणो लोका, तिर्यग् रज्जुप्रमाणः, ऊर्ध्वं ब्रह्मलोके पय्यरतप्रमाणः, पर्यन्ते रज्जुप्रमाणः, चशब्दादूर्वाधश्चतुर्दशरज्जुप्रमाणः । सर्वत्र जन्म- SANS ॥३१॥ RERRORE

·धर्मखा-
सोधेदौल-
भ्यं च
भरणे नमनुभूते, नास्त्येकोऽप्याकाशमदेगो यत्र न जातं न मृतं वा मयेति। रूपिद्रव्योपयोगांश्च-रूपाणि च तानि द्रव्याणि
प-परमाणुप्रभृतीन्यनन्तानन्तरकन्धपर्यवसानानि तेपामुपयोगाः-परिभोगाः (णामाः) मनोवाकायादिभिः कृतास्तांश्च । न
प तेस्तृत इति चिन्तयेदिति ॥ १६० ।।
स्याच्यातधर्मभावनामाह-
धोऽयं माल्यातो जगदितार्थ जिनैर्जितारिगणैः । यत्र रतास्ते संसारसागरं लीलयोत्तीर्णाः ॥ १६१ ॥
इति व्यकम् ।। १६१॥
दुर्लभवोधिकभावनामार-
मानुप्यकर्मभूमगार्गदेशकुलकल्पताऽऽयुरुपलब्धौ । श्रद्धाकथकवणेपु सत्स्वपि सुदुर्लभा बोधिः ॥ १३२॥
मानुष्यं-जरत्वं कर्मभूमिः-भरतादि पञ्चदशधा आर्यदेशो-मगधादिः कुलं-उग्रादि कल्पता-नीरोगता आयु:-दीर्घायुष्क
तेषां पण्णां कृतद्वन्द्वानामुपलब्धिः-प्राप्तिस्तत्र, तथा श्रद्धा च-धर्मजिज्ञासा कथकच-आचार्यादिः श्रवणं च-आकर्णनं
तानि २ तेप्वप्येतेषु नवस्वप्युत्तरोत्तरदुप्पापेषु दुर्लभा बोधिः-दुष्प्रापः सम्यक्त्वलाभ इति ॥ १६२ ॥
अब स रागादिविजयो दशविधधर्मासेवनद्वारेण साध्य इति विभणिपुस्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यामाह-
नां दुर्लभां भवशतैर्लभ्वाऽप्यतिदुर्लभा पुनर्विरतिः । मोहाद्रागात् कापथविलोकनाद् गौरववशाच ॥१३॥
नत्माप्य विरतिरनं विरागमार्गविजयो दुरधिगम्यः। इन्द्रियकपायगौरवपरीपहसपनविधुराणाम्(रेण )॥१६४॥

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
निर्जरालो-
कभावने
॥३२॥
तस्मात् परीषहेन्द्रियगौरवगणनायकान् कषायरिपून् । क्षान्तिवलमार्दवार्जवसन्तोषैः साधयेद्धीरः ॥ १६५ ॥
संचिन्त्य कषायाणामुदयनिमित्तमुपशान्तिहेतुं च । त्रिकरणशुद्धमपि तयोः परिहारासेवने कार्ये ॥ १६६ ।।
तां-बोधिं दुर्लभां भवशतैर्लब्ध्वाऽप्यतिदुर्लभा पुनर्विरतिः-देशविरतिः सर्वविरतिश्च अथ कुतो दुष्पापा विरतिरित्याह-
मोहाद्-अज्ञानात् , तथा रागात्-पदयादिस्नेहरागात्, कापथविलोकनात्-कुत्सितमार्गचित्तविभ्रमात्, गौरववशाच्च-ऋद्धि-
रससातायत्ततायाश्चेति ॥१६३॥ दुष्पापां तां विरतिं प्राप्य ततः किं कार्यमत आह-तत्-पूर्वोक्तस्वरूपं विरतिरेवरत्नं २ तत्
प्राप्य-लब्ध्वा विरागमार्गस्य-विरागतापथस्य विजयः-परिचयोऽभ्यसनं स तथा, किं?-दुरधिगम्यो-दुष्प्रापः । केनेत्याह-
इन्द्रियादयः प्रतीतार्थास्त एव सपला वैरिणस्तैर्विधुरः-आकुलीकृतस्तेनेति ॥१६४॥ तस्मात् कपाया एव रिपवारतान्। कीह-
शान् ?-परीपहेन्द्रियगौरवाणां गणः-समूहस्तस्य नायकास्तान्, गणशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। साधयेत्-विजयेत। कः?-
धीर:-बुद्धिमान् । कैरित्याह-शान्तिवलादिभिरिति व्यक्तम्॥१६५॥ संचिन्त्य-आलोच्य केषाम् ?-कपायाणां । किं तत्-
उदयनिमित्तं-प्रादुर्भावकारणमुपशान्तेर्हेतुः-कारणं स तथा तं च, तयोः परिहारासेवने कार्ये, अयमर्थः कषायाणामुदयनि-
मित्तं परिहार्यमुपशान्तिहेतुरासेवनीयः । कथं?-त्रिकरणशुद्धं यथा भवति कायवाङमनोनिर्दोष, अपिरभ्युच्चय इति ॥१६६॥
॥ इति भावनाधिकारः॥
अथ दशविधधर्म उद्देशनिर्देशाभ्यामभिधीयते-
सेव्यःक्षान्तिादेवमावशीचे च संयमत्यागौ । सत्यतपोव्रह्माकिंचन्यानीत्येष धर्मविधिः ॥१६७॥
॥ ३२ ॥

·क्षान्तिमा- देवे मेक पानानीयाएर विधि-भान्लादिपुण्यविधानं कथमिति?, एप्रकारः,क्षान्तिः-कोपाभावःमार्दनं-मानविजयः। मापते तथा; ताजे-मृदुमजुता शौचं-संयमनिपता अदत्तादानपरिहारो वा। चः समुशये । संयम- त्यागी, नर मंयगः-सप्तस्राभेर त्यागरतु द्रव्यभावग्रन्पत्यजनं ततो बन्दस्ती सेयी, सत्यादिपदचतुष्टयस्तरेतरयोगः, ना गर्म-मृपावनं गपः-अनशनादि वाम-मैथुननिात्तिः आकिंचन्य-निष्परिग्रहलं, एतानि सेव्यानीति ॥ १६७ ॥ : प्राधान्यदर्शनार्थमाह- धर्मर दगा मूलं न गाक्षमागन् दयां समायत्ते । तस्मागः शान्तिपरः स साधयत्युत्तमं धर्मम् ॥१६॥ धर्मस्य दशमकारस दया मुन् । न पाक्षमावान् दयां समाधत्ते-करोति । तस्मात् यः शान्तिपरः स साधयत्युत्तमं गमंमिति ॥ १८॥ मादामाद- पिनयागता गुणाः मनं विनयश मारवायत्तः । गम्मिन् मार्दवमखिलं स सर्वगुणभाक्त्वमामोति॥१६९॥ शिनगायत्ता-गुर्गगुत्थानापीना गुणा-भानादयः सो, निनयश मार्दवायत्तो-मालाधीनो, यस्मिन् मार्दनमविलं- गमन म प्राणी मगुणभारलं-समसमानापाश्रयतामामोति-भते, तस्मान्मार्दा कार्यमिति ॥ १३९ ॥ Mms- नाना विश गति न गर्ममाराधयारामात्मा । पर्मारते न मोक्षो मोक्षात् परमं मुग्वं नान्यत् ॥ १७० ।। ACHAN

·Sk
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
यत्' नानार्जवो-मायावान् विशुध्यति, न च धर्ममाराधयति-निष्पादयत्यशुद्धात्मा-संक्लिष्टजीवो, धर्माहते न मोक्षो-
धर्म विना न मुक्तिः, ऋते अत्रापि योगात् मोक्षाहते परमं सुखं नास्ति न विद्यतेऽन्यदिति ॥ १७०॥
आर्जवशी-
चसंयमा
॥३३ ॥
शौचमाह
यद् द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं शौचम् । तद् भवति भावशीचानुपरोधाद्यततः कार्यम् ॥१७१॥
यच्छौचं द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं तद्भवति कार्य भावशौचानुपरोधादिति सम्बन्धः । तत्र द्रव्यरूपं-पुद्ग-
लात्मकं तच्च तदुपकरणं च-रजोहरणादि तच्च भक्तपाने च देहश्च तथा, तानाश्रित्याधिकारो-गोचरो यस्य तत्तथा। अयमत्र
भावार्थ:-एतान्युपकरणादीनि समतान्यशुच्यादिना रुधिरादिना(वा)खरण्टितानि प्रक्षालनीयानि, पूर्वयतिवरैरेवं कृत-
त्वाद् , भावशौचानुपरोधात्-संयमाक्षतेरिति ॥ १७१ ॥
संयममाह
पञ्चास्रवाद्विरमणं पञ्चेन्द्रियनिर्जयः(ग्रहः)कपायजयः । दण्डत्रयविरतिथेति संयमः सप्तदशभेदः ॥ १७२ ॥
पश्चभ्यः प्राणातिपातादिभ्यः आस्रवः-कर्मग्रहणं तस्माद्विरमणं-विरतिः, पथेन्द्रियनिग्रहः कपायजयः दण्डत्रयविरतिश्चेति
पदवयमपि सुगमम् । संयमः सप्तदशभेदः, पृथिव्यादिरक्षणरूपो वेति ॥ १७२ ॥
त्यागमाह-
वान्धवधनेन्द्रियसुखत्यागात्त्यक्तभयविग्रहः साधुः । त्यक्तात्मा निर्ग्रन्धस्त्यक्ताहकारममकारः ॥ १७३ ॥
STARS.
॥ ३३ ॥

·त्यागसत्य- तपांसि गन्धवाः बननाः धनं-कनकादि इन्द्रियसुख-शब्दादिसातं तानि तथा तेषां त्यागः। तस्मात्किमित्याह साधु:- यतिर्भवतीति शेषः । कीदाः?-त्यक्तभयविग्रहः-परिहतभीतिकलहः, तथा त्यको-विषयादिपरिहारेण परिहृत आत्मा- बदेही येन म तया, निम्रन्यः-परिहतद्रव्यः, तथा त्यक्ताहंकारममकार इति प्राग्वदिति ॥ १७३ ॥ मत्वमाह अविसंवादनयोगः कायमनोवागजिस्मता चैव । सत्यं चतुर्विधं तच जिनवरमतेऽस्ति नान्यत्र ॥ १७४ ॥ विभवादनन्-अन्यथा स्थितस्यान्ययात्वभापणं, गां अश्वं अश्वं गामिति भापते, तेन योगः-सम्बन्धो, न विसंवादनयो- गोऽविसंवादनयोगः, मत्यं यथादृश्यमानवस्तुभापणं, तथा कायमनोवाचामजिह्मता-अकुटिलतेति समासः । सत्यं चतुर्विधं जिनवरमतेऽस्ति नान्यत्रेति व्यकम् ।। १७४ ॥ तप आद- अनशनमूनोदरता वृत्तेः संक्षेपणं रसत्यागः । कायक्लेशः संलीनतेति वाह्यं तपः प्रोक्तम् ॥ १७५ ॥ तत्र देगतोऽनयनं चतुर्वभक्तादि पण्मासान्तं, तथा अपरं सर्वतो भक्तप्रत्याख्यानमिगिनीमरणं पादपोपगमनं चेति । उनोदरता-द्वात्रिंशकवलेभ्यो यथाशक्ति न्यूनयत्याहारं यावदष्टकवलाहारः २, अत्र गाथा-"अप्पाहार ८ अवडा १२ (ग्रंथ १०८०) दुभाग १६ पत्ता २४ तहेव किंचूणा ३१ । अट्ठदुवालससोलसचवीस तहेकतीसा य ॥१॥" वृत्तिः- l

·प्रशमरतिर
यारि एत्तिा
ब्रामार्कि-
चन्ये
॥३४॥
वर्तनं भिधा तस्याः संक्षेपणं-मयैतावत्सु गृहादिपु भिक्षा अग्र प्राध्या रसत्यागो-दुग्धादिपरिहारः ४।कायलेशा-केश
त्पादनादिः ५ । संलीनता-शन्त्रियनोशन्द्रियसंग्रतवं ६ । वायं तपः प्रोक्तं इति ।। १७५ ॥
अथाभ्यन्तरमाह
प्रागभित्तध्याने वैयावृत्त्यविनयायथोत्सर्गः। खाध्याय रति तपः पदप्रकारमभ्यन्तरं भवति ॥ १७६ ॥
प्रायश्चितं कृतातीचारस्यालोचनादिदानं दशधा १ ध्यानं चतुर्धा, तत्रातरौद्रत्यागेन धर्मशुध्यानविधानं, ततः पदर-
यस्य बन्दः २।वैयापत्त्यविनयी-गुरुभक्तदानादि ३ । गुर्वभ्युत्थानादिकरणरूपी ४। तथोत्सर्ग:-कायोत्सर्ग:५। स्वाध्यायो-
वाचनादिः पश्यधा ६ । शति तपः पटूप्रकारमाभ्यन्तरं भवतीति ।। १७६ ॥
ना पाह
दिव्यात् कामरतिसुग्यात्रिविधं त्रिविधेन विरतिरिति नवकम् । औदारिकादपि तथा तनमाष्टावशविकल्पम्।।१७७
विन्यात्-भवनपत्यादिदेवीसम्भवात कामरतिसुखात्-मदनासक्तिसातात् , त्रिविधं त्रिविधेन-मनसा न करोति न कार-
यति नानुमन्यते एवं वागा कायेन पेति विरतिरिति नवकं, औदारिकादपि-मानुपतिर्यक्रजीसम्भवात् विरतिरिति नवकं,
तथा तगादादशविकल्पमिति ॥ १७७ ॥
आकिंचन्यमाह-
अध्यात्मविवो मूछों परिग्रहं वर्णयन्ति निश्चयतः। तस्माद्वैराग्येप्सोराकिंचन्यं परो धर्मः ॥ १७८ ॥
॥३४॥

·धर्मफल SS अध्यात्मम्-अध्यात्मक्रियामागमं वा विदन्ति-जानन्तीत्यध्यात्मविदः-तीर्थकरादयो मूछी-गृद्धिं परिग्रहं वर्णयन्ति- प्रतिपादयन्ति निश्चयतः-परमार्थतः, तस्मात्-ततः कारणाद्वैराग्येप्सोः-विरागताभिलाषिणः साधोराकिंचन्यं-मूर्छारूपप- रिग्रहपरिहारस्वभावं परः-प्रधानो धर्म इति ॥ १७८ ॥ अथास्य धर्मस्य फलमायोद्वयेनाह- दशविधधर्मानुष्ठायिनः सदा रागदोषमोहानाम् । इदरूढधनानामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेन ॥ १७९ ।। ममकाराहंकारत्यागादतिदुर्जयोद्तप्रबलान् । हन्ति परीषहगौरवकषायदण्डेन्द्रियव्यूहान् ॥ १८० ।। दशविधधर्मानुष्ठायिनः-क्षान्त्यादिदशधाश्रेय परिपालकस्य सदा-सर्वदा रागदोषमोहानां कृतद्वन्द्वानां दृढरूढघनानां, तत्र हढा-दुर्भेदाः रूढाः-प्राप्तस्थैयोः घना-बहुलाः तेषामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेनेति व्यक, साधोरिति प्रकृतमिति ॥ १७९ ॥ हन्तीति क्रिया। कः-साधुरिति शेषः। कान् ?-परीषहादीन् कृतद्वन्द्वान् पूर्वोक्तस्वरूपान् । कीदृशान् - अतिदुर्जयान्-अतीव दुःखाभिभवनीयान् । उद्धता:-सावष्टम्भाः प्रबला:-प्रकृष्टसामर्थ्याः, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः तान् । कुतः१-ममकाराहकारत्यागात् पूर्वव्याख्यातादिति ॥ १८० ॥ यथा वैराग्यस्थैर्य स्यात्तथा यतेतेत्याह- प्रवचनभक्तिः१ श्रुतसंपदुद्यमो२व्यतिकरच संविग्नैः३।वैराग्यमार्गश्सद्धावरभावश्धीस्थैर्यजनकानि ॥१८१॥ प्रवचनभक्तिः-चतुर्विधसङ्घमीतिः । तथा श्रुतसंपदि-विशिष्टागमसम्पत्तावुद्यमः-पठनादावुत्साहः स तथा । तथा व्यति- Sce ·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः धर्मकथा- चातुर्विध्यं ॥ ३५॥ कर:-परिचयः, कैः सह ?-संविग्नैः-उद्यतविहारिभिः साधुभिः । तथा वैराग्ये-विरागतायां मार्गः-पन्थाः स तथा, तथा सन्तो-विद्यमाना भावा-जीवादिपदार्थाः, भावः-क्षायोपशमादिकः, तत्र धी:-बुद्धिः तस्याः स्थैर्यजनकानि-स्थिरतोत्सा- दकानि भवन्तीति शेषः ॥ १८१॥ ॥ इति धर्माधिकारः॥ एतानि धर्मस्थैर्यजनकानीच्छता चतुर्विधा धर्मकथा अभ्यसनीयेत्यार्याद्वयेनाह- आक्षेपणिविक्षेपणि विमार्गबाधनसमर्थविन्यासाम् । श्रोतृजनश्रोत्रमनःप्रसादजननीं यथा जननी ॥१८॥ संवेदनी च निवेदनीं च धा कयां सदा कुर्यात् । स्त्रीभक्तचौरजनपदकथाश्च दूरात् परित्याज्याः ॥ १८३ ॥ आक्षिपति-आवर्जयति-अभिमुखीकरोतीत्याक्षेपणिःकथा, विक्षिपति-परदर्शनात् क्षोदाक्षमत्वेन वैमुख्यमापादयति विक्षे- पणिः । ततः समाहारद्वन्द्वः। ताम् कुर्यादिति वक्ष्यमाणार्याक्रियायोगः । इति कथाद्वयं २, अत्राणिप्रत्यय औणादिका ततः प्रत्यासत्त्या व्याख्या, तत्र विक्षेपण्या विमार्गेत्यादिना आक्षेपण्याः श्रोतृजनेत्यादिना च, ततो विमार्गा-मिथ्यामार्गा मोक्षविपरीतास्तस्य वाधनं-दोपवत्त्वख्यापनं तत्र समर्थः-शको विन्यासो-रचना यस्यास्तां, शृणोतीति श्रोता स चासौ जनश्च २ तस्य श्रोत्रमनसी-श्रवणचित्ते तयोः प्रसादो-हर्षों जन्यते यया सा तथा। जननी-मातुरिव हितकारिणी सदुपदे- शदायिनी स्वापत्यानां, तथैषाऽपि भव्यानामिति भावना । अन्ये त्वत्रार्यायां चत्वार्यपि पदानि प्रथमाविभक्त्यन्तानि व्याख्यान्ति । संवेदनीमित्यार्यायां कुर्यादितिक्रियायाः कर्मपदानि योजयन्ति ॥ १८२ ॥ संवेदी-नरकादिदुःखकथनेन ॥३५॥ CoM ·ध्यान ES कामेभ्यो निवर्तनी ३ निर्वेदी-भवत्रासान्मोक्षाभिलापप्रवर्तिका ४ इति चतुर्विधां धा कथां कुर्यादिति, ख्यादिकथा ४ दूरतस्त्याज्या इति सुगममिति ॥ १८३ ॥ अपिच- यावत् परगुणदोषपरिकीर्तने व्यावृतं मनो भवति । तावद्वरं विशुद्धे ध्याने, व्यग्रं मनः कर्तुम् ॥ १८४ ॥ यावंतं कालं परेषां-आत्मन्यतिरिक्तानां गुणदोपयोः प्रतीतयोः परिकीर्तनं तत्र व्यावृतं-व्याकुलं, मनः-अन्तःकरणं भवति तावद्वरं, वर्तते इति शेषः । विशुद्धे ध्याने व्यग्रं मनः कर्तुमिति ॥ १८४ ॥ तच्च ध्यानमीदृशम्- शास्त्राध्ययने चाध्यापने च संचिन्तने तथाऽत्मनि च । धर्मकथने च सततं यत्नः सर्वात्मना कार्यः॥१८५॥ शास्त्राध्ययने च-आचारादिश्रुतपाठे अध्यापने च-पाठने, संचिन्तने, क?-आत्मनि, पदव्यत्ययादात्मनि संचिन्तने- आत्मना शास्त्रचिन्तनिकायामित्यर्थः। धर्मकथने-धर्मदेशनायां । चकाराः ससुच्चयार्थाः। सततम्-अनवरतं । यत्नः-आदरः- सर्वात्मना-सादरेण कार्यः कर्तव्य इति ॥ १८५ ॥ शास्त्रशब्दस्य व्युत्पत्त्यर्थमाह- शाखितिवाग्विधिविद्भिर्धातुः पापठ्यतेऽनुशिष्ट्यर्थः । त्रैङिति पालनार्थे विनिश्चितः सर्वशब्दविदाम् ॥१८६॥ शास्विति-'शासु अनुशिष्टा'विति वाविधिविद्भिः चतुर्दशपूर्वधरैः धातुः पापठ्यते-अत्यथै पठ्यत इत्यर्थः। कीदृशः?-अनु- SCCESSNESS

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
शास्त्र
शब्दार्थः
॥३६॥
शिधार्थः । वैउिति पालनार्थ विनिश्चितों-विशेषेण निर्णीतः । केसाम् ?--सर्वशन्दविदां प्राकृतसंस्कृतादिशब्दज्ञानां, विनि-
श्चित इति योग इति ॥ २८६ ।।
पूर्वोक्तमय व्यफीकुर्वनाह-
यम्माद्रागद्वेपोद्वतचित्तान् समनुशास्ति सद्धर्म । संत्रायते च दु:ग्वाच्छानमिति निरुच्यते तम्मात् ।। २८७ ॥
यस्माद्-यतः कारणाद्रागद्वेपोद्धतचित्तान्-प्रीत्यप्रीतिकोडीकृतहृदयान् समनुशास्ति-शिक्षयति, विपरीतमशुम मा कुरु,
शुभं चानवरतं कुरु, ततस्ते धर्मः, इत्यादिरूपां शिक्षा ददाति इत्यानि 'शासु अनुशिष्टा'चयं धातुर्व्यक्तीकृतः, तथा संत्रा-
यते च-रक्षति, कान् ?-सद्धर्म-सदाचारे स्थितानिति शेषः, कुतः ?-दुःखात्, शास्त्रमिति निरुच्यते-निश्चितमभिधीयते
तस्मादित्यत्र योगः ॥ २८७॥
शासनसामर्थन तु संत्राणवलेन चानवयेन । युक्तं यत्तच्छाम्नं तचैतत् सर्वविद्वचनम् ॥ १८८॥
शासनस्य-शिक्षणस्य सामर्थ्य चलिष्ठता तेन । तुरवधारणे । मंत्राणस्य-पालनस्य बलं-सामर्थ्य तेन । चः समुच्चये।
उभयेन कयंभूतेन ?-अनवधेन-निदीषण, युक्तं-सहितं यत्किमपि तच्छाखं, उच्यत इति शेषः । तच्च शास्त्रमेतत्-जगत्म-
सिद्धं सर्वविद्वचन-जिनोक्तमिति ॥ १८८ ।।
॥ इति कथाधिकारः॥
॥३६॥

·पदार्थनवर्क इदमेव वचनं संक्षेपत आह- जीवाजीवाः पुण्यं पापास्रवसंवराः सनिर्जरणाः। बन्धो मोक्षश्चैते सम्यक् चिन्त्या नव पदार्थाः॥१८९॥ जीवा:-चैतन्यलक्षणाः १ अजीवा-धर्मास्तिकायादयः २ अत्र द्वन्द्वः, पुण्यं वक्ष्यमाणं ३, पापमपि ४, एवमास्रवोऽपि ५ संवरोऽपि ६ अत्रापि द्वन्द्वः । सनिर्जरणा-निर्जरायुक्ता इत्यर्थः७, बन्धः-कर्मोपादानं ८ मोक्ष:-काभावः ९, एते सम्यक् चिन्त्या नव पदार्था इति व्यक्तमिति । नन्वन्यत्रैते सप्त तत्त्वान्यभिहिताः कथमत्र नव पदार्था उक्ता इति ?, उच्यते- अन्यत्र पुण्यपापयोर्वन्धग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं, इह तु तौ पृथग्विवक्षितौ इति न दोष इति ॥ १८९॥ (परस्परवैलक्षण्यभाजः सति तु तर्कः) एतान् विवरीषुस्तावजीवानाह- जीवा मुक्ताः संसारिणश्च संसारिणस्त्वनेकविधाः । लक्षणतो विज्ञेया द्वित्रिचतुष्पञ्चषड्भेदाः॥ १९ ॥ जीवा विज्ञेया इति योगा, कीदृशाः १-मुक्ताः-सिद्धाः, तथा संसारिणो-भवस्थाः । चः समुच्चये । तत्र संसारिणस्त्वनेक- विधाः लक्षणतो विज्ञेयाः-चिह्नतो वौद्धन्याः, द्वित्र्यादयो भेदा येषां ते तथा, इति ॥ १९० ॥ प्रस्तावभेदा(वा)त् संसारिजीवा(वभेदा)नार्याद्वयेनाह - द्विविधाश्चराचराख्यास्त्रिविधाः स्त्रीपुंनपुंसका ज्ञेयाः । नारकतिर्यग्मानुषदेवाश्च चतुर्विधाः प्रोक्ताः ॥१९१॥ पञ्चविधास्त्वेकद्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियास्तु निर्दिष्टाः। क्षित्यम्बुवहिपवनतरवस्त्रसाश्चेति षड्भेदाः ॥१९२ ॥ SEASESS SECASSES ·13k जीवमेदार प्रशमरतिः हारि वृत्तिः ॥३७॥ - एवमनेकविधानामेकैको विधिरनन्तपर्यायः । मोक्ता स्थित्यवगाहान]ज्ञानदर्शनादिपर्यायैः॥१९३॥ द्विविधाः । केन द्वैविध्येन-चरा:-त्रसाः अचरा:-स्थावराः पृथिव्यादयः एवमाख्या-नाम येषां ते तथा। तथा त्रिविधाः स्त्रीपुंनपुंसकार-नारीनरपंढा ज्ञेयाः।तथा नारकतिर्यगमानुषदेवाश्चतुर्विधाः प्रोक्ता इति व्यक्तमिति ॥१९१॥ पंचेति०,पञ्चविधा- स्त्वेकेन्द्रियादयो निर्दिष्टाः, तथा क्षित्यादयः षड् भेदाः प्रसिद्धस्वरूपा इति ॥१९२॥ सर्वजीवभेदानां व्याप्तिमाह-एवमिति०, अत्र द्वितीया-चतुर्थगणः पञ्चमात्रः पञ्चमगणस्तु त्रिमात्रो, यथा ज्ञानदर्शनादिपर्यायैः, एवमेकोत्तरवृद्ध्याऽनेकविधानां-वहु- भेदानां एकैको विधिः-एकैको भेदोऽनन्तपर्यायः-अनेकभेदः प्रोक्तः-तीर्थकरैः प्रतिपादितः । कैः कृत्वेत्याह-स्थिति:-काय- स्थानरूपा "अस्संखोसप्पिणी"त्यादिका आयुष्करूपा च "वावीसई सहस्सा"इत्यादिरूपा। अवगाहस्तु अङ्गुलासंख्येयभा- गमात्रादारभ्य यावत् समस्तलोकावगाहः, ज्ञानं वस्तुविशेषाववोधो, दर्शनं वस्तुसामान्याववोधः, आदिशब्दाद्यथासंभवं चारित्रसुखवीर्यादिग्रहस्तेषां पर्याया-अवस्थाविशेषाः, धर्मा इत्यर्थः, ते तथा तैरिति ॥ १९३ ॥ अनन्तरं जीवा उकाः, अतः सामान्य तल्लक्षणमाह- सामान्यं खलु लक्षणमुपयोगो भवति सर्वजीवानाम् । साकारोज्नाकारश्च सोऽष्टभेदश्चतुर्धा च ॥ १९४ ॥ सामान्यं खलु-साधारणमेव लक्षणं-चिह्न सर्वजीवानां भवतीति योगः । यत्किमित्याह-उपयोग:-चेतना। उपयोगमेव स्पष्टयति-साकारो-विकल्परूपो ज्ञानोपयोगः तथा अनाकार:-तद्विपरीतो दर्शनोपयोगः। चः समुच्चये । अनयोर्भदानाह- सोऽष्टभेदश्चतुर्धा चेति यथासंख्येनेति ॥ १९४ ॥ ॥३७॥ SERecke ·भावमेदार एतदेव व्यक्तीकुर्वन्नाह- ज्ञानाज्ञाने पञ्चत्रिविकल्पे सोष्टधा तु साकारः। चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदृग्विषयस्त्वनाकारः ॥ १९५ ॥ ज्ञानं चाज्ञानं च ते तथा, यथासंख्येन पञ्चत्रिविकल्पे, तत्र 'ज्ञानं मतिज्ञानादि पञ्चधा, अज्ञानं तु मत्यज्ञानादि विधा, भवतीति शेषः। तत्राद्यपञ्चकं सम्यग्दृष्टेः इतरन्मिथ्यादृष्टेः, एवं राशिद्वयमीलने सोऽष्टधा-अष्टप्रकारः। कीदृशः?- साकारो-विशेषग्राही । चक्षुर्दर्शनादिरनाकारः-सामान्यग्राही चतुर्धेति ॥ १९५ ॥ एते द्वादशोपयोगा भावाः, अतः प्रस्तावादन्यानपि भावानादर्शयन्नाह- भावा भवन्ति जीवस्यौदयिका पारिणामिकश्चैव । औपशमिका क्षयोत्थः क्षयोपशमजश्च पञ्चेति ॥ १९६ ॥ ते त्वेकविंशतित्रिद्विनवाष्टादशविधास्तु विज्ञेयाः। षष्ठश्च सान्निपातिक इत्यन्यः पञ्चदशभेदः ॥ १९७॥ भावाः परिणतिविशेषाः, कस्य भवन्ति ?-जीवस्य जायन्ते । कीदृशाः?-औदयिकः पारिणामिकः औपशमिकः क्षायिका क्षायोपशमिकश्च पश्चैते, कर्मणामुदयोपशमक्षयक्षयोपशमनिर्वृत्ताश्चत्वारः, पारिणामिकस्तु जीवाजीवानां परिणतिरिति ॥१९॥ एतेषां क्रमेण भेदानाचष्टे-ते पुनरेकविंशतिश्च त्रयश्च द्वे च नव चाष्टादश च ते तथा ते विधा-भेदा येषामिति समासो, विज्ञेया इति घटना । तत्र कर्मोदये भवः कर्मोदयनिवृत्तो वा (ग्रंथ ११००) औदयिकः स एकविंशतिभेदः, तत्र गतयो नारकाद्याश्चतुर्धा ४ कपायाश्चतुर्धा ४ लिङ्गत्रयं ३ मिथ्यात्वमेकप्रकारं १ अज्ञानं च १ असंयतत्वं च असिद्धत्वं च १ लेश्याः षट्- प्रकाराः६,एते गत्यादयः सर्वे कर्मोदयात्मादुर्भवन्ति, अत्र गतिग्रहणेन शेषभवोपग्राहिकर्म गृहीतं, कषायादिना घातिकर्म गृहीतं, COM ·, असमरतिः हारि.वृत्तिः भावमेदाः ॥३८॥ - इदं च गन्धहस्तिना भणितमारते, तर्हि अज्ञानादीनि कथमौदयिके भावे ?, सत्य, तत्कार्यत्वापामौदयिकता भावनीया। तथा अनादिपारिणामिको भावस्त्रिधा-जीवत्वं १ भन्यत्वं १ अभव्यत्वं १ चेति, नेते कांदयायपेक्षन्ते । तथा कर्मोपशमनि- मित्त औपशमिका, सम्यक्त्वं १ चारित्रं २ चेति द्विविधः । तथा क्षयोत्था कर्मक्षयाजातः क्षायिका, स नवमेद:-केवल- ज्ञानं १ केवलदर्शनं १ दानलन्धिप्रभृतयः ५ सम्यक्त्वं १ चारित्रं १ चेति। तथा क्षयोपशमजा-क्षायोपशमिकः, सोऽष्टादश- भेदो, मतिज्ञानादिज्ञानं चतुर्विधं ४ मत्यादि अज्ञानत्रयं ३ दर्शनं चक्षुरादि त्रिविधं ३ दानादिलब्धयः ५ सम्यक्त्वं १ चारित्रं १ संयमासंयमश्चेति १, तथा पठश्च सान्निपातिकश्चेति, सन्निपातः-संयोगः स प्रयोजनमस्येति सान्निपातिक:- संयोगजो भावः, तत्र पश्यभावानामौदयिकादीनां निकादिसंयोगेन पदिशतिर्भमा भवन्ति, तत्र द्विकयोगः पष्ठः पारिणामि- कक्षायिकरूपः सिद्धानामिति १, द्वितीयत्रिकयोगः औदयिकपारिणामिकक्षायिकलक्षणः केवलिनः २ तृतीयत्रिकयोग औदयिकपारिणामिकक्षायोपशमिकलक्षणः, स चतुर्गतिकजीवविषयः ३ चतुष्कसंयोगो द्वितीय औदयिकपारिणामिक- औपशमिकक्षायोपशमिकरूपश्चतुर्गतिकानां ४ तृतीयश्चतुष्कयोग औदयिक पारिणामिकः क्षायिकः क्षायोपशमिका, एपोऽपि चतुर्गतिकानामेव ५ मनुजानां तु पञ्चकयोगः-औदयिकः पारिणामिका औपशमिकः क्षयोत्थः क्षायोपशमिकश्च ६, इति पडेव भशा यथोक्तसंख्या ग्रायाः, घटमानत्वात्, न तु विंशतिरिति । तथा चोक्तम्-“दुगजोगो सिन्डाणं केवलिसंसारियाण तिगजोगो । चउजोगजुयं चउसुवि गईसु मणुआण पणजोगो ॥ १ ॥” इति सिद्धसत्कद्विकयोगकेवलिसत्कनिकयोगकृतखण्ड- श्रेणिउपशमश्रेणिस्थितमनुप्यसत्कपश्चकयोगगतिचतुष्टयद्वारागतद्वादशयोगमीलनेन पश्चदश भवन्ति, अत्र चोक्तम्-"एफेफो 5 ॥३८ ॥ ॥

·द्रव्यात्मादि . उवसमसेढि १ सिद्ध २ केवलिसु ३ एवमविरुद्धा पन्नरस सन्निवाइय भेया वीसं असंभविणो ॥२॥ उयइयखोवसामियपरि- णामिएहिं चउरो गइचउक्के । खइयजुएहिं चउरो तयभावे उवसमजुएहिं ॥२॥" अत्र यन्त्रकं पञ्चदशभेदानां ॥ १९७॥ यदेभिर्लभ्यते तदाह- औदयि । मिश्र । पारि । गतिषु ॥३॥ भौद । मिन्न । क्षायि ।पारि । ग० ११ एभिर्भावैः स्थानं गतिमिन्द्रियसंपदः सुखं दुःखम् । औद । मिश्र । औप । पारि । गति ॥४॥ संप्रामोतीत्यात्मा सोऽष्टविकल्पः समासेन ॥ १९८॥ औद। मिश्र।क्षा।औप पारिशग० ११५॥ औ । खा।पा। केवलिनः ।। द्रव्यं कषाययोगावुपयोगो ज्ञानदर्शने चैव । खा। पारि । सिद्धाणं ॥२॥ चारित्रं वीर्य चेत्यष्टविधा मार्गणा तस्य ॥ १९९॥ जीवाजीवानां द्रव्यात्मा सकषायिणां कषायात्मा । योगः सयोगिनां पुनरुपयोगः सर्वजीवानाम् ॥२०॥ ज्ञानं सम्यग्दृष्टेदर्शनमथ भवति सर्वजीवानाम् । चारित्रं विरतानां तु सर्वसंसारिणां वीर्यम् ॥ २०१॥ द्रव्यात्मेत्युपचारः सर्वद्रव्येषु नयविशेषेण । आत्मादेशादात्मा भवत्यनात्मा परादेशात् ॥ २०२॥ एवं संयोगाल्पबहुत्वायै कशास परिमृग्यः। जीवस्यैतत्सर्व सतत्त्वमिह लक्षणैर्दष्टम् ॥ २०३ ॥ उत्पादविगमनित्यत्वलक्षणं यत्तदस्ति सर्वमपि । सदसद्वा भवतीत्यन्यथाsर्पितानर्पितविशेषात् ॥२०४॥ एभिः-पूर्वोक्तैर्भावैः करणभूतैः स्थान-स्थितिमायुर्वा गति-पञ्चविधामिन्द्रियसम्पदः-एकेन्द्रियादिविभूतीः सुखं आहादं

·प्रशमरतिः
द्रव्यात्मादि
हारि वृचिः
॥ ३९ ॥
असुख-असातं संप्रामोति-लभते । इतिरिह यथासंभवप्रदर्शनार्थः, न ह्यौपशमिकक्षायिकयोरेते प्रायः सम्भवन्ति । एतानि
स्थानादीनि कः कर्ता लभते अत आह-आत्मा-जीवः, सोऽष्टविकल्पः समासेनेति ॥ १९८ ॥ तानेवाह-द्रव्यं-द्रव्यात्मा
कषाययोगौ कषायात्मा योगात्मा, एवमुपयोगादिष्वात्मा योज्यः, इत्यष्टविधा मार्गणा-अन्वेपणा तस्य-जीवस्येति ॥१९९॥
एतानेव आर्याद्वयेनाह-जीवाजीवानां-सचेतनाचेतनानां पण्णां द्रव्याणां यद्रव्यं-स्थित्यंशरूपं तदात्मा भण्यते, नहि तानि
ताद्रूप्यं कदाचन त्यजन्तीतिकृत्वा, सकपायिणां-कषायोपरक्तचेतनानां कपायात्मा-कपायप्रधान आत्मा-जीवो, मिथ्या-
दृष्ट्यादिसूक्ष्मसम्परायान्तानां स ज्ञेयः, योगो-योगप्रधान आत्मा सयोगिनां त्रयोदशगुणस्थान(पर्यन्त )वर्तिनां ज्ञेयः, एतेषु
यथासंभवं मनोवाकायभेदानां संभवात् , पुनरुपयोगः-साकारानाकाररूपः सर्वजीवानां-सिद्धानां संसारिणां चेति ॥२०॥
ज्ञानं सम्यग्रदृष्टेः क्षायिकक्षायोपशमिकौपशमिकरूपत्रिविधस्य, नतु मिथ्यादृशः, दर्शनं-सामान्योपयोगरूपं, चतुर्विध-
मथ भवति सर्वजीवानां संसारिणां मुक्तानां च यथायोगं, चारित्रं विरतानां तु, न त्वसंयतानां, सर्वसंसारिणां-चेतनानां
"संसारी चेतनो मतः" इति वचनात्, भवस्थमुक्कानां चैतन्यवतामित्यर्थः, किं तद्-वीर्यमिति ॥ २०१॥ द्रव्यात्मेति
यदुक्तं तत्किं तत्त्वत उतान्यथा?, अन्यथेत्याह-द्रव्यात्मेति यत्पूर्वमुक्तं सर्वद्रव्येषु तदुपचारतो-व्यवहाराच्छब्दनिवन्धनात्,
न तत्त्वतः, आत्मनो जीवरूपत्वात् सर्वद्रव्याणां जीवाजीवरूपत्वात् , किंतु स्वस्वरूपवाचके आत्मध्वनौ नयविशेषेण-सामा-
न्यग्राहिणा नयभेदेन गृह्यमाणे कथंचिदयमपि घटत इति । यत आत्मादेशात्-स्वरूपाभिधानादात्मा भवति, भवत्यनात्मा
च परादेशात्', स्वपररूपापेक्षया सदसद्रूपं वस्तु, जैनानां प्रसिद्धमिदमिति ॥२०२॥ सांप्रतं निगमयन्नाह-एवमनेक-
॥३९॥

·द्रव्यात्मादि .. प्रकारेण स-आत्मा परिमृग्यः-अन्वेषणीय इति सम्बन्धः। कैः कृत्वा?-अल्पत्वं च बहुत्वं च ते, त्वप्रत्ययस्य प्रत्येकम- भिसम्बन्धात्, ततः संयोगाश्चाल्पवहुत्वे च तानि, तानि आधानि येषां तानि तथा तैः, तत्र संयोगतस्तावत् येन येन संयुक्तस्तेन तेन रूपेणात्मा विद्यते, येन न संयुक्तस्तेन न विद्यते, यथा नारको नरकगतिसंयोगेनैव विद्यते, न देवादिसंयो- गेनेति, अल्पत्वं बहुत्वन्यतिरेकेण न भवति, वहुत्वं अल्पत्वेन च, अतः संलुलिते एव विचार्येते, ताभ्यामादिष्टः स्यादस्ति स्यान्नास्ति-सम्मूछेजगर्भजभेदेनासंख्येयमनुष्यास्ते चाल्पे, तिर्यश्चोऽनंताः एकेन्द्रियादिभेदेन, ते च बहवः, ततस्तिर्यक्- संख्यया मनुष्या न सन्ति, मनुष्यसंख्यया तिर्यश्चो नेति । आदिग्रहणान्नामादिभिरप्यस्तित्वनास्तित्वे भावयितव्ये, कथं ?- नैकशो-बहुभिः प्रकारैः। एतस्य जीवस्य स्वतत्त्व-सहज स्वरूपं सर्वमेव-समस्तमपि, किं-१ दृष्टम्-उपलब्धं । कैः कृत्वा ?- लक्षणैः-लक्ष्यते थैरात्मा तानि लक्षणानि-चिह्नानि तानि तथा तैः, तानि चामूनि-"चित्तं चेयण सन्ना विन्नाणं धारणाय बुद्धी य । ईहा मई वियका जीवरस उ लक्खणा एए॥१॥" ॥२०३॥ तथा अपरं लक्षणमाह-उत्पादः-प्रादुर्भावः तेन, स्वेन रूपेण वस्तुनां घटपटादीनां धर्माधर्मादीनां च, पत्रादिनीलतावत्, विगमो-विनाशः प्रलयः तेषामेव, पत्रादिसाटवत्, नित्यत्वं-स्थिरत्वं कालत्रयेऽप्यविनाशित्वं, एतानि कृतद्वन्द्वानि विवक्षावशप्रापितभेदानि तत्त्वतो मनागप्यभिन्नानि समु. दितानि लक्षणं-स्वरूपं यस्य तत्तथा । यदेवंविधं त्रिविधत्वमुक्तं तदस्ति-विद्यते सर्वमपि, तथाहि-घटस्य घटरूपेणोत्पादः कुशूलादिरूपेण विनाशो मृद्रूपेण च सदैव नित्यत्वं, तथा पुंसः पुंस्त्वेनोत्पादः प्राकनरूपेण विनाशो जीवरूपेण धौव्यमिति । नचोत्पादे असति विनाशो नच विनाशेवा समुत्पादः, नहि घटाद्यनुत्पादे कुशूलादिविनाशो, न च कुशूलाद्यविनाशे घटायु- RAM ·द्रव्यात्मादि अशमरतिः हारि वृत्तिः ॥४०॥ त्पादः, न च तौ मृत्त्वं विना, निर्मूलत्वात्, न च साऽपि तौ विना, पर्यायत्वाद् , गन्धादिविशेपरहितेन्दीवरवत् । तदेवं त्रितयं परस्परापेक्षं सत्त्वलक्षणमिति । अन्यथा-त्रितयं यदि नाभ्युपगम्यते किंत्वेकस्य द्वयोर्वा सत्त्वलक्षणत्वेऽभ्युपगम्यमाने यत्सत् तदसद्भवति, असद्धा-अविद्यमानं सद्भवति । यच्च सतोऽसद्भवनं असतो वा सद्भवनं तन्महालीकतां महाकर्मवन्धं च तस्य वादिन आवेदयतीत्युपेक्षणीयमिति । ननु च सैद्धान्तिका अपि क्वचिदुत्पादं क्वचिद्विनाशं क्वचिन्नित्यत्वं प्रतिपाद- यन्ति, तथाहि--"जिणपवयणउप्पत्ती" इत्यादि “सवट्ठाणाई असासयाई" इत्यादि "इयं दुवालसंगी न कयाई नासी' इत्यादि, अतस्तेपामप्ययं दोपः प्रसजतीत्येव, उच्यते, नायं तेपां दोपः, कुतः ?-अर्पितानर्पितविशेपात्-अर्पित-विशेपित अनर्पितम्-अविशेपितं तद्रूपो विशेषस्ततः, तमादायेत्यर्थः, इदमत्र तात्पर्यं-अर्पित-विशेपितं जिनप्रवचनं उत्पन्नमिति प्रवचनोत्पादोऽर्पितः, अनर्पितम्-अविशेपितं प्राक्तनजिनप्रणीतं तदतीतं, अर्थतस्तु ध्रुवं, घटे कुशूलविगमत्ववत् इति, वच- नमुच्चार्य विगमध्रौव्यद्वयं नार्पितमिति । न पुनस्तेपामयमाशयः यथोत्पाद एवास्ति सर्वथा विगमध्रौव्यशून्यः, ननु कथमेक- स्मिन् उक्तेऽन्यद्वयसद्भावो भवति ?, भवत्येव, कथं ?, यथा हि पुरुपस्य भ्रातृपुत्रपितृव्याद्यनेकरूपसंभवेऽपि तत्कार्यकरणक्ष- मत्वेन केनापि धातेत्युक्ते न पुनः पुत्रादित्वं तत्र नास्तीति, एवमत्रापि एवंविधविवक्षासद्भावात्, नान्यवादिनामिव जैनानां दोपः प्रादुर्भवति । केचन विद्वांसः सप्तभङ्गीसूचनद्वारेण व्याख्यान्तीमामा, सा च व्याख्यैवम्-उत्पादः- उत्पत्तिः विगमो-विनाशो नित्यत्वं-ध्रौव्यमेतेषां द्वन्द्वस्तानि लक्षणं यस्य तत्तथा, यदेतल्लक्षणत्रयोपेतं तदस्ति सर्वमपि, अङ्गुलिवत्, यथा मूर्तत्वेनाङ्गुलिरवस्थिता ध्रुवा ऋजुत्वेन विनष्टा वक्रत्वेनोत्पन्नेति, एवं यदुत्पातादित्रयोपेतं तत्सर्वमस्ति, ॥४०॥ 956 ·द्रव्यात्मादि यन्नास्ति तदुत्पादादित्रितयवदपि न भवति, खरविषाणवत्, अतो विकल्पद्वयमुक्त-स्यादस्ति १ स्थानास्ति २, सदसद्वा भवतीति तृतीयविकल्पः, स्यादस्ति च नास्ति चेति ३, अन्यथा अन्येन प्रकारेणार्पितानर्पितविशेषादिति चत्वारों विकल्पाः सूचिताः, स्यादवक्तव्यं ४ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च ६ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति ७, तत्राद्यभङ्गद्वयं भावितार्थमेव । तृतीयस्तु अस्ति च नास्ति चेति, एकस्य घटादेव्यस्य देशो ग्रीवादिः सद्भावपर्यायेणादिष्टो वृत्तवुनत्वेन परगतपर्यायेण च तद्वस्तु अस्ति च नास्ति चेति भावना कार्या ३ इतश्चतुर्थो विकल्पः स्यादवक्तव्य इति, सकलमेवाखण्डितं तद्वस्तु अर्थान्तरभूतैः पटादिपर्यायनिजैश्चोर्ध्वकुण्डलौष्ठायतवृत्तग्रीवादिभिर्युपगद्-अभिन्नकाले समादिष्टं न अस्तीति वक्तुं शक्यते न तु नास्तीति वक्तुं पार्यते, युगपदादेशद्वयप्राप्तौ वचनविशेषातीतत्वादेवावक्तव्यमिति ४ इतोऽस्ति चावक्तव्यश्चेति पञ्चमो विकल्पः, तस्यैव घटादेर्वस्तुन एको देशः सद्भावपर्यायैरादिष्टोऽपरो देशः स्वपर्यायैः परपर्यायैश्च युगपदादिष्टः तद्न्यमस्ति चावक्तव्यं च ५ अथ पष्ठो विकल्प: स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च, तस्यैव घटादेव्यस्य एकदेशः परप- र्यायैरादिष्टोऽपरो देशः स्वपर्यायैः परपर्यायैर्यु(श्च युगपदादिष्टस्तद् द्रव्यं नास्ति चावक्तव्यं च भवति ६ अथ सप्तमो विकल्पो भाव्यते-तदेव घटादि द्रव्यमेकस्मिन् देशे स्वपर्यायैरादिष्टं अन्यत्र देशे परपर्यायैरादिष्टं अपरत्र देशे स्वपर्यायैः परपर्यायैश्च युगपदादिष्टं स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति । एवमयं सप्तप्रकारो वचनविकल्पः, अत्र च सकलादेशास्त्रयः स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २ स्यादवक्तव्यः ३, शेषाश्चत्वारो विकल्पा विकलादेशाः स्यादस्ति च नास्ति च १ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च २

·द्रव्यात्मादि
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
॥४१॥
स्थानास्ति च अवक्तव्यश्च ३ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति ४, अतोऽन्येन प्रकारेणान्यथा, अर्पित विशेषितमुपन्यस्तं
(नीत), अनर्पितमविशेपितमनुपनीतं चेत्यस्माद्विपात् (ग्रंथ १२००) सप्त विकल्पा भवन्ति ॥ २०४॥
उत्पादादित्रितयभावनामाह-
योऽर्थों यस्मिन्नाभूत साम्पतकाले च दृश्यते तत्र । तेनोत्पादस्तस्य विगमस्तु तस्मादिपर्यासः ॥ २०५॥
साम्पतकाले चानागते च यो यस्य भवति सम्बन्धी । तेनाविगमस्तस्येति स नित्यस्तेन भावेन ॥ २०६॥
योऽर्थो घटादिस्तस्मिन्-कुशूलादौ नाभूत-नासीत्, सुप्रसिद्धं चैतत्, कुशूलाद्यवस्थायां घटाद्यभावः, सांप्रतकाले च-
वर्तमानकाले च दृश्यते-उपलभ्यते तत्र-कुशूलादौ दण्डचक्रचीवरादिसामग्यां वा तेन-घटरूपेण तस्य-कुशूलादेरुत्पादः-
प्रादुर्भावस्तस्य-कुशूलस्य, ततो घटादिः, विगमो-विनाशस्तस्मात्-कुशुलायो विपर्यासो घटः स एव तस्य विनाशो, य एव च
तस्य विनाशः स एव तस्योत्पादा, तुलादण्डसमकालभाव्युन्नत्यवनतिवत् । न हि जैनानां निरूपो विनाशोऽस्ति, नच प्राक्त-
नरूपानुपमर्दै समुत्पादोऽस्तीति ॥ २०५ ॥ साम्प्रतकाले-वर्तमानकाले अनागते च-भाविनि चकाराते-अतीते घटकुश-
लकपालेषु च यो मृदादिर्यस्य घटस्य कुशूलस्य कपालादीनां च भवति सम्बन्धी-एतस्यैते एतेषां चैतदिति तेन
रूपेण मृदादिना अन्वयिना अविगमः-अविनाशस्तस्येति-मृद्रूपस्य घटकुशूलकपालादेश्चेति स-मृदादिर्घदादि वा नित्यो-
ध्रुवस्तेन भावेनेति ॥२०६ ॥
॥४१॥

·अजीवादि साम्प्रतमजीवपदार्थ प्रकटयितुकामो भेदतः स्वरूपतश्चाह- धर्माधर्माकाशानि पुद्गलाः काल एव चाजीवाः । पुद्गलवर्गमरूपं तु रूपिणः पुद्गलाः प्रोक्ताः ॥ २०७॥ यादिप्रदेशवन्तो यावदनन्तप्रदेशिकाः स्कन्धाः। परमाणुरप्रदेशो वर्णादिगुणेषु भजनीयः॥ २०८॥ धर्माधर्माकाशानि कृतद्वन्द्वानि गतिस्थित्यवगाहदानलक्षणानि पुद्गलाः-पूरणगलनधर्माणः काल एव च-अर्घतृतीयद्वी- पसमुद्रद्वयव्यापी वर्तनादिलिङ्गः एते पञ्चाप्यजीवाः। पुद्गलवर्ज-पुद्गलास्तिकायविकलं धर्मादिचतुष्टयमरूपं तु-अमूर्तिमदेव। रूपिणो-मूर्तिमंतः पुद्गलाः प्रोक्ता-भणिता इति ॥ २०७॥ व्यादिप्रदेशवन्तो-द्वित्रिचतुष्पञ्चादिपरमाणुसंघातनिष्पन्ना यावदनन्तप्रदेशिकाश्च-अनन्तानन्तपरमाणूपचयघटितमूर्तयः स्कन्धा-अवयविनो, यः पुनस्तेषां कारणं स परमाणुः, न ततोऽप्यन्यो लघुरस्तीति, अत एवाप्रदेशः, अपरदन्यविकलत्वात् , वर्णादिगुणेषु च-वर्णगन्धरसस्पर्शेषु च एकगुणाद्यनन्त- गुणेषु च भजनीयो निश्चेतव्यो वा, तानङ्गीकृत्यासौ सप्रदेश एव, तदुक्तम्-“कारणमेव तदन्त्यं सूक्ष्मो नित्यश्च भवति परमाणुः । एकरसवर्णगन्धो द्विस्पर्शः कार्यलिङ्गश्च ॥१॥"॥ २०८॥" षट् द्रव्याणि कस्मिन् भावे वर्तन्ते इत्यावेदयन्नाह- भावे धर्माधर्माम्बरकालाः पारिणामिका ज्ञेयाः। उदयपरिणामि रूपं तु सर्वभावानुगा जीवाः ॥ २०९॥ भावे पारिणामिके धर्माधर्माम्बरकालाः चत्वारो ज्ञेया-ज्ञातव्याः, अन्यभावाप्रवृत्तेः, एते चत्वारोऽरूपा, रूपं तु-पुद्ग- लगुन्यं पुनरुदयपरिणामि वर्तते, औदयिक पारिणामिके भावे पुद्गला. वर्तन्ते इत्ययः, तत्रौदयिको भावः स्कन्धपरमाणूनां ·8 प्रशमरतिः हारि. वृत्तिा लाकस्था- नादि PROGREEKAR ॥४२॥ SARG वर्णरसादिपरिणामः, पारिणामिके परमाणु (त्वादि) इत्यजीवाः पञ्चधा । जीवाः सर्वभावानुगा:-यथासम्भवं व्यादि. भाववन्त इति ॥ २०९॥ ॥ इति षड्विधं द्रव्यम् ॥ अथ कोऽयं लोक इत्याशङ्कते-किं द्रव्यान्तरमुतान्यत्किंचिदित्याह- जीवाजीवा द्रव्यमिति षड्विधं भवति लोकपुरुषोऽयम् । वैशाखस्थानस्थः पुरुष इव कटिस्थकरयुग्मः ॥२१०॥ तत्राधोमुखमल्लकसंस्थानं वर्णयन्त्यधोलोकम् । स्थालमिव च तिर्यग्लोकमूर्ध्वमथ मल्लकसमुद्गम् ॥२११॥ सप्तविधोधोलोकस्तिर्यग्लोको भवत्यनेकविधः । पञ्चदशविधानः पुनरूद्मलोकः समासेन ॥ २१२ ॥ लोकालोकव्यापकमाकाशं मर्त्यलौकिकः कालः। लोकव्यापि चतुष्टयमवशेषं त्वेकजीवो वा ॥ २१३ ॥ जीवाजीवा इति पड्विधं द्रव्यं भवति, स च षड्विधः द्रव्यसंयोगः आधाराधेयरूपो लोकपुरुषः, अयं निगद्यते । सच संस्थानतो वैशाखस्थानस्थो-विवृतपादस्थानस्थितः पुरुष इव-नर इव । कीदृशः?-कटिस्थकरयुग्म:-कटिप्रदेशस्थापितहस्त- द्वयः, विवृतपादधाम्यमाणनराकार इति ॥२१०॥ अत्र स्थालमिव चेत्यत्र चकारोन दृश्यते आदर्शकेषु, तं च विना छन्दो न पूर्यते, तत्त्वं श्रुतविदो विदन्ति । तत्र-पुरुषेऽधोलोक-सप्तनरकपृथ्वीरूपं अधोमुखमल्लकसंस्थान-अवाड्मुखशरावाकारं वर्णयन्ति-प्रतिपादयन्ति, स्थालमिव च-वृत्तभाजनाकारं, किं तत् ?-तिर्यग्लोक-मध्यलोकं, ऊर्ध्वलोकमथ मल्लकसमुद्- शरावसंपुढाकारमिति ॥ २११ ॥ सप्तविधः-सक्षप्रकारो भवत्यधोलोकः, तत्र हि धर्माद्याः सप्त पृथिव्योऽधोऽधो विस्तृताः। ॥४२॥ RSS ·लोकवि- चार तिर्यग्लोको भवत्यनेकविधः, तत्र ह्यसंख्येया द्वीपसमुद्राः । पञ्चदशविधानः-पञ्चदशप्रकारः पुनरूवलोकः समासेन- संक्षेपेण, तत्र हि द्वादश कल्पाः अवेयकाश्च नवेत्येकः पञ्चो (श्चानु) त्तराणीत्येकः सिद्धिश्चेति पञ्चदशेति ॥२१२॥ लोकालोकयोः समयप्रसिद्धयोर्व्यापकमाकाशं, तत्प्रमाणमित्यर्थः । मर्त्यलोकभवः कालः। लोकव्यापि चतुष्टयं-चतुर्दशरज्वात्मकाकाश- खण्डव्यापि द्वयोराकाशकालयोरुद्धरितं धर्मास्तिकायादिकं । अवशेषं तु-सर्वलोकस्यासंख्येयभागादिकं एकजीवः-पृथिव्या- दिको व्यामोतीतिशेषः, वाशब्दात् समस्तलोकं व्याप्नोति, केवलिसमुद्घाते केवली, न पुनरन्य इति । अन्ये त्ववशेषमिति पदं चतुष्टयस्य विशेषणं कृत्वा व्याख्यान्ति-एकजीवो लोकं व्याप्नोति केवलिसमुद्घाते, वाशब्दादजीवोऽप्यचित्तमहा- स्कन्ध इत्यपि ॥२१३॥ धर्माधर्माकाशान्येकैकमतः परं त्रिकमनन्तम् । कालं विनाऽस्तिकाया जीवमृते चाप्यकर्तृणि ॥ २१४॥ धर्माधर्माकाशानि त्रीणि एकैकमिति-एकैकद्रव्यरूपाणि, अत-एतस्मात् परं-व्यतिरिक्तं त्रिकं कालपुद्गलजीवास्तिकाया- त्मकमनन्तं-अनन्तप्रमाणं । कालं विना-कालमन्तरेण पञ्च अस्तिकायाः-प्रदेशसमूहाः, अयमर्थः-धर्माधर्मलोकाकाशैक- जीवमदेशा असंख्याः, पुद्गला अनन्ता इति । जीवमृते चापि जीवास्तिकायं विना अन्यद्रव्याणि पश्चाप्यकणि-न सुख- दुःखादेः कारणानि, जीव एव सुखदुःखकारी, अकर्तृत्वे सति संसाराभावप्रसङ्गादिति ॥ २१४ ॥ धर्मादिद्रव्योपकारमाह- धर्मों गतिस्थितिमतां द्रव्याणां गत्युपग्रहविधाता। स्थित्युपकर्ताऽधर्मोऽवकाशदानोपकृगमनम् ॥ २१५ ॥ RECE

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
धर्माद्युप-
॥४३॥
156
धर्मों-धर्मारितकायो, गतिस्थितिमतां द्रव्याणां यथासंभव सम्बन्धः कार्य:, तत्र गतिपरिणतानां द्रव्याणां-जीवपुद्गलानां
गत्युपग्रहस्य विधाता-कर्ता धर्मास्तिकायः । स्थितिपरिणतानां तु स्थित्युपकर्ताऽधर्मास्तिकायः । तथा अवकाशदानोपकृद्-
अवगाहतां च द्रव्याणामवकाशदानमुपकरोति, किं तत् ?-गगनं-आकाशास्तिकाय इति ॥ २१५ ॥
अथ पुद्गलद्रव्यस्य के उपकारा इत्याह-
स्पर्शरसवर्णगन्धाः शब्दो बन्धोज्थ सूक्ष्मता स्थौल्यम् । संस्थानं भेदतमश्छायोद्योतातपश्चेति ॥ २१६ ।।
कर्मशरीरमनोवाग्विचेष्टितोच्छासदुःग्वसुग्वदाः स्युः जीवितमरणोपग्रहकराश्च संसारिणः स्कन्धाः ॥२१॥
स्पर्शी-गुरुलघुमृदुकठिनशीतोष्णस्निग्धरूक्षभेदादष्टविधा, तिक्तकटुकपायाम्लमधुरभेदात्पश्यविधी रसा, एवं कृष्णादिः
पश्चधा वर्णः, सुरभीतरभेदो गन्धः, कृतद्वन्द्वाः, एते चित्रभेदाः पुद्गलद्रव्यस्योपकार का] इति शेषः । शब्दोऽनेकप्रकारः,
सोऽपि तस्यैवोपकारः, एवं सर्वत्र योजना, वन्धः कर्माणूनां गात्मप्रदेशैःसह, अथ पूरणे, सूक्ष्मता-सूक्ष्मपरिणामः, यत्सद्भावे
पुद्गलाः साक्षादिन्द्रियैर्न गृह्यन्ते, तथा स्थौल्यं-स्थूलता, यत्सद्भावे ग्रहणधारणयोग्याः स्कन्धाः, तथा संस्थानं वृत्तव्यनचतुर-
नायतपरिमण्डलभेदात् प्रसिद्धस्वरूपात पंचधा, तथा भेदो-द्विधाभावो-व्यादि (परमाणु) स्कन्धानां पृथक्पृथग्भवनं, तमः-
अन्धकारः छाया-शीता आहादकारिणी, उद्योतो रलादिसमुद्भवः, आतपो-दिनकरतापः, भेदादयः पश्चापि कृतद्वन्द्वाः ।
सर्वेऽप्येते पुद्गलद्रव्यस्योपकारा युत्यागमप्रतिपाद्याः ॥ २१६ ॥ तथा कर्म-ज्ञानावरणादि शरीरं-औदारिकादि मनो-
मनोवर्गणाः वाग-द्वीन्द्रियादिभिरुच्चार्यमाणा विचेष्टितानि-विविधव्यापारा ग्रहणोत्क्षेपणाकुयनादयः उच्छासः-आनपानी,
॥४३॥

·* धर्माद्युप- काराः 3 SORROR दुःखं सुखं च प्रतीतं, एतानि कर्मादीन्यष्टौ पदानि कृतद्वन्द्वानि ददति-कुर्वन्ति ये ते तथा । तथा जीवितं-आयुः, तदपि पौगलिकमार्हताना, जीवितोपष्टम्भहेतवो वा-अन्नपानादयः, मरणं-प्राणत्यागलक्षणं, तदपि पुद्गलशाटात्मकत्वात्पौद्गलिक, मरणहेतवो वा शस्त्राग्निविषादयः, उपग्रहः-सौभाग्यादृश्यीकरणधारास्तम्भादयः, एतांस्त्रीनपि कृतद्वन्द्वान् कुर्वन्ति-विद- धतीति तत्कराः संसारिणो जीवस्य, स्कन्धाः-प्रभूताणुसमुदायाः, न तु व्यणुकादयः स्कन्धाः, तेषां अत्र कार्येषु अनुपयो- गित्वात् , स्युः-भवेयुरिति क्रिया सर्वपदेषु योज्या इति ॥ २१७ ॥ अथ कालकृतोपकारप्रदर्शनायाह- परिणामवर्तनाविधिपरापरत्वगुणलक्षणः कालः। सम्यक्त्वज्ञानचारित्रवीर्यशिक्षागुणा जीवाः॥२१८ ॥ परिणामश्च वर्तनाविधिश्च परापरत्वं च तानि तथा तान्येव गुणा-लक्षणं यस्य कालस्य स परिणामवर्तनाविधिपरापरत्व- गुणलक्षणः। क एवंविधः?, तमाह-कालः । तत्र परिणमनं परिणामो, यथा वर्धतेऽङ्कुरो हीयते वा इत्यादिकः कालजनित उपकारः, वर्तनाया विधिः-प्रकारो वर्तनाविधिः, वर्तत इदं न वर्तते चेदमित्येतदपि कालापेक्षं, अस्मिन् काल इदं प्रवर्तते इदं न प्रवर्तत इति । तथा परत्वमपरत्वं च, त्वप्रत्यय उभयत्र योज्यते, इदं च कालकृतं, कथं?, पञ्चाशद्वर्षात्पञ्चविंशति- वर्पोऽपरः-अर्वाग्वती, पञ्चविंशतिवर्षात्पञ्चाशद्वर्षः परः-परवर्तीति । कालः परिणामादिभिर्यथोक्तैर्लक्ष्यत इत्यर्थः। अथ जीवद्रव्य केनोपकारेणोपकुरुते ?। अत्राजीवपदव्याख्याने यजीवपदव्याख्यानं तद्र्व्यव्याख्याप्रस्तावात् । सम्यक्त्वादयो गुणा येषां ते तथा, जीवाः, तत्राद्यास्त्रयः प्रसिद्धाः, वीर्य-शक्तिविशेषः, शिक्षा ग्रहणासेवनरूपेति ॥ २१८॥ (ग्रंथ १३००) ANGRESS

·प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
ASM
पुण्यादिः
खरूपं
॥४४॥
एवं जीवाजीवावभिधाय सम्प्रति पुण्यापुण्यपदार्थद्वयमाह-
पुद्गलकर्म शुभं यत् तत्पुण्यमिति जिनशासने दृष्टम् ३॥ यदशुभमथ तत्पापमिति भवति सर्वज्ञनिर्दिष्टम् ॥२१९॥
सूचकत्वात्सूत्रस्य पुद्गलमयं पौगलिकं, किमेवंविधमित्याह-कर्म । तच्च द्वेधा। तन यच्छुभं तत् पुण्यमिति जिनशासने
दृष्टं । यदशुभं तत् पापम् । अथानन्तर्ये । इति भवति सर्वज्ञनिर्दिष्टं । तत्र पुण्यप्रकृतयः-"सायं उच्चागोयं सत्तत्तीसं तु नाम-
पयडीओ। तिन्नि य आऊणि तहा वायालं पुन्नपयडीओ॥१॥" पापप्रकृतयस्तु यथा-"नाणंतरायदसगं दसण नव मोह-
पयइ छचीसं । नामस्स चउत्तीसं तिण्हं एकेक पावाओ ।। २॥"॥ २१९ ॥
अथास्रवसंवरौ निरूपयति-
योगः शुद्धः पुण्यास्रवस्तु पापस्य तद्विपर्यासः५ । वाकायमनोगुप्तिनिराश्रवः संवरस्तूक्ता६ ॥ २२० ॥
योगो-मनोवाकायाख्यः, कीदृशः?-शुद्धो-जिनागमपूर्वको व्यापारः, स किं ?-पुण्यस्यानवः पुण्यासवः, तु पुनरर्थः,
पुण्यवन्धहेतुरिति । पापस्य तद्विपर्यासो-व्यत्ययः, अयमर्थः-अशुद्धो योगः पापस्यास्रव इति । वाकायमनोगुप्तिः-वचनादि-
गोपनं निरानवः-कर्मप्रवेशविकलः संवरस्तूक्तः-संवरो नाम पदार्थोऽभिहित इति ॥ २२० ॥
निर्जरा १ बन्ध २ मोक्ष ३ पदार्थत्रयप्रतिपादनार्थमाह-
संवृततपउपधानातु निर्जरा ७ कर्मसन्ततिबन्धः ८। बन्धवियोगोमोक्ष९स्त्विति संक्षेपानव पदार्थाः॥२२॥
तपश्चोपधानं च तपउपधानं संवृतस्य तपउपधानं संवृततपउपधानं तस्मातु, पाठान्तरे तपउपधानमिति । किं ?-निर्जरा-
॥४४॥

·सम्यक्त्वं HIA प्राकनकर्मशाटः, तत्र तपोऽनशनादि, उपधानं तु योगोद्वहनं । कर्मणो नवस्य सन्ततिः स बन्ध उच्यते । तथा बन्धवि- योगो मोक्षः । तु पुनरर्थः । इति संक्षेपानव पदार्था इति ॥ २२१॥ एतेष्वध्यवसायो योऽर्थेषु विनिश्चयेन तत्त्वमिति । सम्यग्दर्शनमेतत्तु तन्निसर्गादधिगमाद्वा ॥२२२॥ एतेषु-जीवादिष्वर्थेषु योऽध्यवसाय:-परिणामो विनिश्चयेन-परमार्थेन तत्त्वमिति-सत्यं तथ्यं सद्भूतमित्यर्थः। एतत् स- म्यग्दर्शन-सम्यक्त्वमभिधीयते । एतच्च निसर्गाद्वा लभ्यते अधिगमाद्वेति ॥ २२२ ॥ एतयोरेव व्यत्ययेन पर्यायानाह- शिक्षाऽऽगमोपदेशश्रवणान्येकार्थिकान्यधिगमस्य । एकार्थः (\)परिणामो भवति निसर्गः खभावश्च ॥२२॥ शिक्षा-जिनधर्माभ्यासः आगमः पाठः उपदेशः-आशवचनं श्रवणं-आकर्णनं, एषां इन्द्रः। तान्येकाथिकान्यधिगमस्य, एकार्थे-एकस्मिन्नर्थे सम्यक्त्वलक्षणे यः परिणामः-परिणतिविशेषः स भवति निसर्गः, स्वभावश्च-स्वस्य-आत्मनस्तेन तेन रूपेण भवनं इति भावना ॥ २२३ ॥ एतन्निगमनं विपक्षं प्रतिपादयन् उत्तरसंबन्धं चाह- एतत्सम्यग्दर्शनमनधिगमविपर्ययौ तु मिथ्यात्वम् । ज्ञानमथ पञ्चभेदं तत् प्रत्यक्षं परोक्षं च ॥ २२४ ॥ एतत्सम्यग्दर्शनं लेशतोऽभिहितं, यः पुनरनधिगमो-योऽनध्यवसायो १ यश्च विपर्ययो-विपरीतार्थग्राहिप्रत्ययः २ तुश-

·प्रशमरतिः
हारि. तिः
ज्ञानभेदादि
॥४५॥
ब्दात्संशयश३, पतत्रयमपि मिथ्यात्वमभिधीयते । ज्ञानमथ पथभेदं गत्याविभेदात् समासतः, प्रत्यक्ष च परोधां च वक्ष्य-
माणस्वरूपमिति ॥ २२४॥
तदेवाह-
तत्र परोक्षं द्विविध श्रुतमाभिनियोधिकं च विज्ञेयम् । प्रत्यक्षं त्ववधिमनापर्यायो केवलं चेति ॥ २२५ ॥
तत्र-तयोर्मध्ये परोक्षं निविधं-विभेदं श्रुतं-श्रुतज्ञानं आभिनियोधिक-मतिज्ञानं विज्ञेयम् । प्रत्यक्ष पुनरवधिमन:-
पर्यायी केवलं चेतीति-निविधे (धमि) तिच सुबोधमिति ॥ २२५ ॥
एपामुत्तरभेदविषयादिभिर्भवति विस्तराधिगमः । एकादीन्येकस्मिन् भाज्यानि त्वाचतुर्य इति ॥ २२६॥
एपा-मत्याविज्ञानानां उत्तरभेदा-अष्टाविंशतिचतुर्दशविधपड्विधद्विविधएकभेदादयो, विषयो-गोचरो मतिश्रुतयोः
सामान्यज्येष्वसर्वपयोयेषु अवधिज्ञानस्य रूपिपु मनःपर्यायज्ञानस्य मनोगतद्रव्येषु केवलस्य सर्वद्रव्यपर्यायेषु, आदि-
शब्दात स्वरूपलाभकमक्षेत्रादिपरिग्रता, समासरत्वेवं-उत्तरभेदाश्च विषयाश्च ते आविर्यपां ते तथा तैरुत्तरभेदविषयादिभिः
करणभूतैर्भवति-जायते विस्तराधिगमो-विस्तरपरिच्छेदः । तथा एकद्वित्रिचतु:संख्यानि एकस्मिन् जीवे भाज्यानि तु-विक-
ल्पनीयानि पुनः आचतुर्थः- चत्वारि यावत्, पकस्मिन् जीवे एकं मतिज्ञानं शास्रपाठश्रवणाभावात, तत्त्वतंस्तु मतिश्रुते
सर्वन, तथा वे मतिश्रुते, तथा त्रीणि मतिश्रुतावधिज्ञानानि, तथा चत्वारि मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानानि, नतु पश्य,
केवलज्ञाने सत्येपामभावादिति ॥ २२६ ॥
॥४५॥

·H ज्ञानाज्ञाने चारित्रं च अथ सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानयोः किंकृतो विशेषः- सम्यग्दृष्टानं सम्यग्ज्ञानमिति नियमतः सिद्धम् । आयत्रयमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसंयुक्तम् ॥ २२७॥ सम्यग्दृष्टेः-क्षायिकादित्रिविधदर्शनिनो ज्ञानं-वस्तुपरिच्छेदः सम्यग्ज्ञानमिति नियमतो-नियमेन सिद्धं । किं तदित्याह- आधत्रयं-मतिश्रुतावधिरूपं अज्ञानमपि-विपरीतबोधोऽपि भवति-जायते । कीदृशं सत्?-मिथ्यात्वसंयुक्त-मिथ्यात्वोद- योपरकस्वभावं, अयमर्थः-तदेव मत्यादिविपर्ययमज्ञानत्रयं भण्यते, मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विभामिति । जीव १ उपयोग २- भाव ३ द्रव्याणी ४ त्यधिकाराश्चत्वारः ॥ २२७॥ चारित्रमधुना- सामायिकमित्यायं छेदोपस्थापनं द्वितीयं तु ।परिहारविशुद्धिः सूक्ष्मसंपरायं यथाख्यातम् ॥ २२८॥ सामायिक-समशत्रुमित्रभावं प्रथमचरमतीर्थकरयोरित्वरं मध्यमविदेहजिनानां च यावजीवमित्येवंरूपमायं १ पूर्वपर्याय- च्छेदादुत्तरपर्यायोपस्थापनं द्वितीय र तत् पुनराधन्तजिनतीर्थयो। परिहारविशुद्धिक-परिहारेण-आचाम्लवर्जिता(ना)हारेण विशुद्धिः-कर्मक्षयो यत्र तत्तथा, तत्केषां भवति ?-अधीतनवमपूर्वतृतीयाचारवस्तुनां साधूनां गच्छविनिर्गतानां परिहारिकक- पस्थितत्वेन त्रिधास्थितानां ग्रीष्मशिशिरवर्षासु चतुर्थादिद्वादशान्तभकभोजिनाम्,(पारणे)आचाम्लेनैव परिहारिकाणां, तथा k ANSAR

·मोक्षसाथ-
स्थापना
नता
प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
शिशि० ज छ० । म अ०। उद०
॥४६॥
सर्वत्र पारणे आयंविलं
अमुपहारिकाणां कल्पस्थितस्य च प्रतिदिनमाचाम्लभोजनं, एकैकस्य एकैकस्य वर्गस्य षण्मा-
सावधिकतपोऽनुष्ठानमिति, पारिहारिकं चाष्टादशभिर्मासैनिष्पद्यते, ततो गच्छमनुप्रविशन्ति ग्री० जघ च० । म छ० । उ अ०
तदेव वा पुनस्तपः कुर्वन्ति ३, सूक्ष्मः अत्यन्तकिट्टीकृतः संपरायो-लोभो यत्र तत् , सूक्ष्मसंप• ० ज अट्ट । म द०। उ दु०
रायगुणस्थानवत्यैव ४ यथाख्यातं-अकपायं उपशान्तादिगुणस्थानचतुष्टय इति ॥ २२८ ।।
इत्येतत्पञ्चविधं चारित्रं मोक्षसाधनं प्रवरम् । नैकैरनुयोगनयप्रमाणमार्गः समनुगम्यम् ॥ २२९ ॥
इति-एतेन प्रकारेण एतत्-समीपवर्ति पञ्चविधं चारित्रं मोक्षसाधनं प्रवरमिति प्रतीतं । नैकैरित्यसमासोऽयं, अनेकैः-
बहुभिः प्रकारैः। किंभूतैः?-अनुयोगाश्च-अनुयोगद्वाराणि उपक्रम मादीनि, किं कतिविधमित्यादीनि वा, नयाश्च-नैगमादयः,
प्रमाणानि च-प्रत्यक्षादीनि तानि तथा तेषां मार्गास्तैः समनुगम्यं-ज्ञेयं इति ॥ २२९ ॥
एतत् सम्यग्दर्शनादित्रयं मोक्षसाधकमिति कथयति-
सम्यक्त्वज्ञानचारित्रसंपदः साधनानि मोक्षस्य । ताखेकतराभावेऽपि मोक्षमार्गोऽप्यसिद्धिकरः ॥२३०॥
पूर्वद्वयसम्पद्यपि तेषां भजनीयमुत्तरं भवति । पूर्वद्वयलाभः पुनरुत्तरलाभे भवति सिद्धः ॥ २३१॥
सम्यग्दर्शनादिसम्पदः-संपत्तयः, किं ?-साधनानि-जनकानि वर्तन्ते, कस्य ?-मोक्षस्य-मुक्तेः । तासु-सम्पत्सु मध्ये
एकतरस्याः-सम्यग्दर्शनादिसम्पदः अन्यतरस्या अभावे-असत्तायां । अपिः पूरणे। मोक्षमार्गोऽपि-मुक्तिपापकोऽपि असि-
द्धिकरः-मोक्षप्राप्तेरकर्ता, देवलोकादिप्राप्तिकारी भवत्येव विकलोऽपि इति गम्यम् ॥ २३० ॥ पूर्वद्वयसम्पद्यपि-दर्शनज्ञान-
॥४६॥

·सम्पत्तावपि तेपां-तद्वतां भजनीयं-विकल्पनीयं भवति, कदाचिदस्ति कदाचिन्नास्ति । किं तत्-उत्तरं-चारित्रं, अविरत-
देशविरतानामपि सद्भावात् , अन्यथा तेषामभाव एव स्यात् । उत्तरलाभे पुनः-चारित्रलाभे तु पूर्वद्वयलाभः-सद्दर्शनज्ञा-
नसद्भावः सिद्धो भवति-निश्चयेन जायत एव, चारित्रिणां सम्यक्त्वज्ञाने नियते एव भवत इति ॥ २३१ ॥
धर्मावश्यकयोगेषु भावितात्मा प्रमादपरिवर्जी । सम्यक्त्वज्ञानचारित्राणामाराधको भवति ॥ २३२॥
आराधनाश्च तेषां तिस्रस्तु जघन्यमध्यमोत्कृष्टाः । जन्मभिरष्टव्यकैः सिद्ध्यन्त्याराधकास्तासाम् ॥ २३३ ॥
तासामाराधनतत्परेण तेष्वेव भवति यतितव्यम् । यतिना तत्परजिनभक्त्युपग्रहसमाधिकरणेन ॥२३४॥
प्रमादपरिवर्जी जीवो ज्ञानादीनामाराधको भवति । कीदृशः?-भावितात्मा । केषु ?-धर्मावश्यकयोगेषु स्पष्टार्थमेवेति
॥ २३२ ॥ आराधनाश्च-निष्पादनाश्च तेषां-दर्शनादीनां । कियत्यः ?-तिम्रस्तु । केन रूपेण ?-जघन्यमध्यमोत्कृष्टरूपा
वर्तन्ते । कैः ?-जन्मभिः । कियत्संख्यैः? अष्टन्येकैः। ततः किं ?-सिध्यन्ति-मोक्षं यान्ति, जघन्येनाष्टभिः मध्यमेन
त्रिभिः उत्कृष्टेनैकेन । क एते-आराधकाः जीवाः । कासां -तासां-ज्ञानादिसम्पदामिति ॥ २३३ ॥ तदाराधकेन
यादृशेन भाव्यं तदाह-तासां-ज्ञानादिसम्पदा आराधनतत्परेण-तत्सेवादत्तावधानेन तेष्वेव-सम्यक्त्वादिष्वेव भवति
यतितव्यं । केन ?-यतिना-साधुना कत्रों । केन कारणभूतेन ?-तत्परजिनभक्त्युपग्रहसमाधिकरणेन-तत्परा-ज्ञानाधारा-
धनपरायणाः सामर्थ्यात् साध्वादयस्ते च जिनाश्च ते तथा तेषु भक्तिश्च-बहुमान उपग्रहश्च-भक्तपानदानादिरूपः समा-
विश्व स्वास्थ्यं तेषां करणं-क्रिया तेनेति ॥ २३४ ॥

·शान्तवर्णन असमरतिः परि वृत्ति ।४७॥ गुणवतो यदिहेव स्यात्तदाहियेना--- खगुणाभ्यासरतमतेः परवृत्तान्तान्धमूकबधिरस्य । मदमदनमोहमत्सररोपविपादरचयस्य ॥ २३५ ॥ प्रशमाव्यायाधसुखाभिकांक्षिण सुस्थितस्य सद्धर्मे। तस्य किमीपम्यं स्यात् सदेवमनुजेऽपि लोकेऽस्मिन् ? ॥२३३॥ एवंविधसाधोरिदेव किमीपम्यं स्यादिति द्वितीयार्यायां सम्बन्धः, कीरशस्य ?-स्वगुणानां-ज्ञानादीनामभ्यासस्तन रता मतिर्यस्य स तथा तस्य । परवृत्तान्तेतु-परतप्ति अन्ध इव मूक इव बधिर इव यरतस्य । तथा अधृष्यस्य-अधर्षणीयस्य । कैः १-मदादिभिः कृतवन्यैः पभिर्दोषैः सुगमाथैरिति ॥ २३५ ॥ प्रशम एवाच्यावाधसुख-सकलवाधारहितं शर्म तस्या- भिकांक्षिणः । पुनः किंविशिष्टस्य ?-सुस्थितस्य-सदा स्थितिमतः । का?-सौ-सदाचारे । तस्य किमीपम्यं ?-किं साधर्म्य स्यात्-भवेत् । क-सदेवमनुजेऽपि लोकेऽस्मिन् इति ॥ २३६ ॥ किमिति प्रशमसुखमेव प्रशस्यते इत्याह-- खर्गसुखानि परोक्षाण्यत्यन्तपरोक्षमेव मोक्षसुग्नम् । प्रत्यक्ष प्रशमसुग्न न परवशं न व्ययमाशम् ॥ २३७ ॥ निर्जितमदमवनानां वाकायमनोविकाररहितानाम् । विनिवृत्तपराशानामिहेव मोक्षः सुविहितानाम् ॥२३८॥ स्वर्गेति स्पष्टा ॥ २३७ ॥ निर्जितेति सुबोधमेव ॥ २३८ ।। शब्दादिविषयपरिणाममनित्यं दुग्यमेव च ज्ञात्वा। ज्ञात्वा च रागदोपात्मकानि दुःलानि संसारे॥२३९॥ ग्रंथ१४०० खशरीरेऽपि न रज्यति शत्रावपि न प्रदोपमुपयाति । रोगजरामरणभयेरवाधितो यः स नित्यनुखी ॥ २४० ॥ ॥४७॥ S ·शान्तवर्णन RS धर्मध्यानाभिरतस्त्रिदण्डविरतस्त्रिगुप्तिगुप्तात्मा । सुखमास्ते निर्द्वन्द्वो जितेन्द्रियपरीषहकषायः॥ २४१॥ विषयसुखनिरभिलाषः प्रशमगुणगुणाभ्यलंकृतः साधुः।द्योतयति यथा न तथा सर्वाण्यादित्यतेजांसि ॥२४॥ 'शब्दादीनां विषयाणां परिणामस्तं ज्ञात्वेति सम्बन्धः। कीदृशं?-अनित्यं-अन्यथाभवनरूपं । कथम्?-एते विषयाः शुभा अशुभभावं यान्ति, अशुभाः शुभभावं यान्तीति । दुःख-दुःखकारणमेव च ज्ञात्वा बुद्धा । ततो ज्ञात्वा च रोगदोषात्म- कानि दुःखानि । क?-संसारे ॥ २३९ ॥ यत एवमतः सुसाधुः किम् ?-स्वशरीरेऽपि न रज्यति-रागं न करोति। तथा शत्रावपि-अपकारकेऽपि न प्रदोष-प्रद्वेषमुपयाति-सामीप्येन गच्छति । तथा अव्यथितः-अपीडितः। कैरित्याह-रोगादि- भिर्भयैः। य एवंविधः स नित्यसुखीति ॥ २४० ॥ तथा धर्मध्यानेऽभिरतः । तथा त्रिदण्डविरतो-दुष्टमनोवाकायत्रया- निवृत्तः। तथा त्रिगुप्तिगुप्तात्मा-मनोगुस्यादिभिः रक्षितजीवः । सुखमास्ते-एवंविधः सुखेन तिष्ठति। निर्द्वन्द्वो-निर्गताशेष- कलहः । तथा जितेन्द्रियकषायपरीषह (परीषहकषायः) इति सुगममिति ॥२४१॥ विषयसुखनिरभिलाषः-शब्दादिसझनि:- स्पृहः प्रशमगुणगणाभ्यलंकृतो-विभूषितः साधुर्यथा द्योतयति न तथा सर्वाण्यादित्यतेजांसि-देवप्रभाः। किलैवंविधसाधूनां केवलावधयः सम्भाव्यन्ते, अतः परैरनभिभवनीयं च तेजः संभाव्यते ॥ २४२ ॥ ॥ इति चरणाधिकारः॥ अयं च साधुः प्रशमवानेव शीलागाराधको भवति- सम्यग्दृष्टिज्ञानी विरतितपोध्यानभावनायोगैः। शीलाइसहस्राष्टादशकमयत्नेन, साधयति ॥ २४३ ॥ S । ARROR

·शीलांगानि
प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
॥४८॥
धर्माद्भूम्यादीन्द्रियसंज्ञाभ्यः करणतश्च योगाच । शीलाङ्गसहस्राणामष्टादशकस्य निष्पत्तिः ॥ २४४ ॥
सम्यगृदृष्टिस्तथा ज्ञानी साधुरयत्नेन-सुखेनैव साधयति-निष्पादयति । किं तत् ?-शीलाङ्गसहस्राणामष्टादशकं २ तत् ।
कैरित्याह-विरतिः-पापविरमणं तपः-अनशनादि ध्यान-धर्मध्यानादि भावना-अनित्याद्या योगा-आवश्यकव्यापाराः एतैः
का ६००० का। ६००० । ६०००
कृतद्वन्द्वैः करणभूतैरिति । इयं स्थापना, चारणा पुनरियं-न करेइ मणेणं आहारसण्णा-
म । २००० वा । २००० का। २०००
। आ। ५०० म । ५०० । मेहु । ५०० प । ५००
विष्पजढो फासिंदियसंवुडे पुढविकायसंरक्खणपरे खंतिसंपन्ने इत्याद्य-
फा। १०० र १००। घा। १०० च । १०० श्रो। १००॥
पु। १० आ। १० ते। १० वा । १० व । १० । १० ते । १० चो। १० प। १० । १०
खं । १ अ । २ म । ३ मु। ४ त । ५ सं । ६ स । ७ सो। ८ आ ९ । १०॥
भ्यूह्य वक्तव्येति ॥२४३॥ चारणाकारणष-
ट्पदप्रतिपादनपरेयमार्या कथ्यते, तानि च षट् पदान्यधस्तात् पूर्वोक्तैर्यत्रके विचार्याणि-धर्मात्-क्षान्त्यादिकात् भूम्यादि-
पृथिव्यादि इन्द्रियाणि-स्पर्शनादीनि संज्ञा-आहाराद्याः ततः पदत्रयस्य द्वन्द्वः । करणतश्च-मनःप्रभृतिकात्, योगात-
करणकारणअनुमितिस्वरूपात्, शीलाङ्गसहस्राणां अष्टादशकस्य पूर्वोक्तयुन्या निष्पत्तिरिति ॥२४४ ॥
शीलार्णवस्य पारं गत्वा संविग्नसुगममार्गस्य । धर्मध्यानमुपगतो वैराग्यं प्राप्नुयायोग्यम् ॥ २४५ ॥
तदेवं शीलार्णवस्य-महाशीलसमुद्रस्य पारं-पर्यन्तं गत्वा । कीदृशस्य ?-संविग्नैः-सुसाधुभिः सुगमः-सुप्राप्यो मागे:-
॥४८॥

·धर्मध्यान भेदाः पन्थाः, पाठान्तरतः पार:-पर्यन्तौ वा यस्य स तथा । तस्य किमित्याह-प्राप्नुयात् लभते। किम् ?-वैराग्यम् । कीदृशम् ?- योग्यं-उचितम् । तथा कीदृशः साधुरित्याह -उपगतः। किं तत् ?-धर्मध्यानमिति ॥ २४५ ॥ ॥ इति शीलाङ्गाधिकारः॥ तच्च धर्मध्यानं चतुर्धा पाह- आज्ञाविचयमपायविचयं च सद्ध्यानयोगमुपसृत्य । तस्माद्विपाकविचयमुपयाति संस्थानविचयं च ॥२४॥ आप्तवचनं प्रवचनं चाज्ञा विचयस्तदर्थनिर्णयनम् । आस्रवविकथागौरवपरीषहाद्यैरपायस्तु ॥ २४७ ॥ अशुभशुभकर्मपाकानुचिन्तनार्थों विपाकविचयः स्यात् । द्रव्यक्षेत्राकृत्यनुगमनं संस्थानविचयस्तु ॥२४॥ जिनवरवचनगुणगणं संचिन्तयतो वधाद्यपायांश्च । कर्मविपाकान् विविधान संस्थानविधीननेकांश्च ॥२४९॥ आज्ञाविचयमार्च अपायविचयं द्वितीयं सद्ध्यानयोग-सदुद्धिसम्पर्कमुपसृत्य-प्राप्य तस्मात्-तदनन्तरं विपाकविचयं- तृतीयं भेदं धर्मध्यानस्योपयाति प्राप्नोति । संस्थानविचयं च चतुर्थभेदमिति ॥ २४६ ॥ एतानेव लेशतो व्याचष्टे- आप्तस्य-रागादिरहितस्य वचनमाप्तवचनं प्रवचनं च, किम् ?-आज्ञा, तस्या विचयः कः ?, उच्यते, तदर्थनिर्णयनं, तस्या- आज्ञाया अर्थो-वाच्यः २ तस्य निर्णयनमिति। आस्रवाः-प्राणातिपातादयः विकथाः-स्त्रीकथाद्याः गौरवाणि-ऋद्धिप्रभृतीनि परीपहा:-क्षुदादयः एतदाद्यैरनुष्ठान शास्त्रनिषिद्धेर्योऽपायस्त्वैहिका पारत्रिकश्च, चिन्त्यते धर्मार्थिनासोऽपायविचयः स्यादिति

·सावस्था
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिा
॥४९॥
सम्बन्ध इति ॥२४७॥ तृतीयचतुर्थभेदयोः स्वरूपमाह-अशुभानि च व्यशीतिप्रमाणानि पूर्वोक्तानि शुभानि द्विचत्वारिंशत्प्र-
'माणानि च तानि च तानि कर्माणि च तेषां पाका-विपाका रसविशेपा एकद्वित्रिचतुःस्थानिकाः कथ्यमानकटुकमधुररसोनीय-
मानस्वरूपास्तेपामनुचिन्तनमेवार्थो-चाच्यं यस्य स तथा। क एवंविधो ?-विपाकविचय इति तृतीयभेदः स्यादिति । द्रव्याणि
पट् क्षेत्रम् ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्लक्षणं तयोराकाराः-आकृतयस्तासामनुगमन-चिन्तनं । तत्किं?-संस्थानविचयस्तु स्यादिति चतुर्थ-
भेद इति ॥ २४८ ॥ एकैकभेदं चिन्तयतो यत्स्यात्तदाह-तस्य शीलधारिणो जिनवरवचनगुणगणं प्रथममाज्ञाविचयं १
वधाद्यपायांश्च चिन्तयतो द्वितीयमपायविचयं २ कर्मविपाकान् विविधान् विचिन्तयतस्तृतीयं कर्मविपाकविचयं ३ संस्थान-
विधीननेकांश्च चतुर्थ संस्थानविचयमिति ॥ २४९ ॥
अग्रेतनानि साधुविशेपणान्याह-
नित्योद्विग्नस्यैवं क्षमाप्रधानस्य निरभिमानस्य । धुतमायाकलिमलनिर्मलस्य जितसर्वतृष्णस्य ॥ २५० ॥
तुल्यारण्यकुलाकुलविविक्तवन्धुजनशत्रुवर्गस्य । समवासीचन्दनकल्पनप्रदेहादिदेहस्य ॥ २५१॥
आत्मारामस्य सतः समतृणमणिमुक्तलेटुकनकस्य । खाध्यानध्यानपरायणस्य दृढमप्रमत्तस्य ॥ २५२ ॥
अध्यवसायविशुद्धः प्रशस्तयोगैर्विशुध्यमानस्य । चारित्रशुद्धिमार्गमवाप्य लेश्याविशुद्धिं च ॥ २५३ ॥
तस्यापूर्वकरणमथ घातिकर्मक्षयैकदेशोत्थम् । ऋद्धिप्रवेकविभववदुपजातं जातभद्रस्य ॥ २५४ ॥
नित्योद्विग्नस्य-संसारस्योपरि उद्वेगं कुर्वतः क्षमाप्रधानस्य निरभिमानस्य-जितकोपाहकारस्य धुतमायाकलिमला-अपनीत-
॥४९॥

·साध्वनखा
मायापापः स चासौ निर्मलश्च स तथा तस्य । जितसर्वतृष्णस्य-निर्जिताशेषलोभस्येति ॥ २५० ॥ तुल्यौ-समानौ अरण्य-
कुलाकुलौ प्रदेशौ यस्य जीवस्य स तथा, तत्रारण्यं-अटवी कुलानि-उमादीनि तैराकुल:-आकीर्ण इति । विविक्तौ-पृथग्भूतौ
वन्धुजनशत्रुवर्गों यस्य स तथा । ततोऽनयोः कर्मधारयस्तस्य । वासी चन्दनं च ते तथा, ताभ्यां कल्पनमदेही-छेदनविले-
पने तावादी येषां ते तथा। समः-तुल्यो वासीचन्दनकल्पनप्रदेहादिषु देहः-शरीरं यस्य स तथा तस्य, इह प्रदेहशब्देनानु-
लेपनं 'दिह उपचय' इति धातुप्रयोगादिति ॥ २५१॥ आत्मारामस्य-कृतजीवाभिरतेः। सतः-शोभनस्य । समौ-तुल्यौ
तृणमणी यस्य स तथा । मुक्त लेष्टुकनके येन स तथा । ततः कर्मधारयस्तस्य । स्वाध्यायध्यानपरायणस्येति व्यक्तं । दृढं-
अत्यर्थमप्रमत्तस्य-प्रमादरहितस्येति ॥ २५२ ॥ अध्यवसायविशुद्धः सकाशात् प्रशस्तयोगैः-शुभमनोवाकायैर्विशुध्यमानस्य-
निर्मलतां गच्छतः। तथा अवाप्य-प्राप्य । काम् ?-चारित्रशुद्धिम् । कीदृशीम् -अश्यां-उत्तरोत्तरकालभाविनीं । लेश्या-
विशुद्धिं चेति ॥ २५३ ॥ तस्य-यतेः पूर्वोक्तानेकगुणान्वितस्य अपूर्वकरणं-प्राकनकर्मक्षयदक्षमुपजातं भवति । अथ-
अनन्तरं । कीदृशम् ?-घातिकर्मणां चतुर्णा क्षयैकदेश:-असमस्तक्षयस्तदुत्थं तत्प्रभवं । पुनः कीदृशम् ?-ऋद्धेःप्रवेकाः-प्रकारा
अवधिज्ञानादयस्त एव विभवास्ते विद्यन्ते यत्र तत्तथा।पुनः किविशिष्टस्य साधो ?-जातभद्रत्य-समुत्पन्नकल्याणस्येति ॥२५॥
॥ इति ध्यानाधिकारः॥
साम्प्रतं तामृद्धिं प्राप्यापि न तस्यां सङ्गं करोतीत्येतदाह-
सातर्द्धिरसेष्वगुरु प्राप्यर्द्धिविभूतिमसुलभामन्यैः। सक्तःप्रशमरतिसुखे न भजति तस्यां मुनिःसङ्गम् ॥२५॥

·निरीहता
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिा
॥५०॥
सातं च-सुखं ऋद्धिश्च-विभूतिः रसश्च-अमृतकल्पाहारस्ते तथा तेषु । अगुरु:-गौरवरहितः । तथा प्राप्य-लब्ध्वा ।
काम्-ऋद्धिविभूति-अणिमा महिमा लघिमा गरिमा ईशित्वं वशित्वं सर्वजनप्रियत्वमित्यादिकाम् । कीदृशीम-असु-
लभां-दुष्पापामन्यैः कापुरुपैः । सक्तः-आसक्तः ।क?-प्रशमे रतिः प्रशमरतिः सैव सुखं २ तस्मिन् प्रशमरतिसुखे, न-नैव
भजति-करोति । कम् ?-सहं-रागं । मुनिः-साधुः । क?-तस्याम्-ऋद्धाविति ॥ २५५ ॥
यस्यां सङ्गंन धत्ते मुनिस्तां स्वरूपत आह-
या सर्वसुरवरद्धिर्विस्मयनीयाऽपि साऽनगारद्वैः । नार्घति सहस्रभागं कोटिशतसहस्रगुणिताऽपि ॥ २५६ ॥
या सर्वसुरवरद्धि:-चतुर्विघेन्द्रविभूतिविस्मयनीयाऽपि-जनानन्दकारिणी अपि साऽनगारद्धैः-साधुजनविभूतेः सहस्र-
भागमपि न वाघेति-नार्धे प्रामोति-न तुल्या भवतीत्यर्थः । कीदृश्यपि -कोटिशतसहस्रगुणिताऽपि-कोटि-
लक्षाभ्यस्ताऽपीति ॥ २५६ ॥
यद् तदुपरि तस्य स्याचदाह-
तजयमवाप्य जितविपरिपुर्भवशतसहस्रदुष्पापम् । चारित्रमथाख्यातं संप्राप्तस्तीर्थकृत्तुल्यम् ॥ २५७ ॥
शुक्लध्यानाद्यद्वयमवाप्य कर्माप्टकमणेतारम् । संसारमूलवीजं मूलादुन्मूलयति मोहम् ॥ २५८ ॥
तस्या जयः२तं-विभूत्यनुपजीवनमवाप्य-प्राप्य, को ?-जितविघ्नरिपुः-तिरस्कृतरागादिशत्रुः संप्राप्तः। किं तत् । चारि-
त्रम् । कीदृशम् -अथाख्यातं यथा ख्यातं-भण्यते तथा । भवशतसहस्रदुष्प्रापं-बहुकाललभ्यं । तीर्थकृत्तुल्यं-जिनचारित्र-
॥ ५० ॥

·मोहोन्मूलन E सदृशमिति ॥ २५७ ॥ शुक्लध्यानस्यायद्वयमवाप्य-पृथक्त्ववितर्क सविचारमिति एकत्ववितर्कमविचारमितिभेदरूपं । किं करोति ?-मोहमुन्मूलयतीति सम्बन्धः । (ग्रंथ १५००) कीदृशं मोहम् ?-कर्माष्टकप्रणेतारंनायकं । तथा संसारस्य- भवतरोर्मूलवीजं-आद्यकारणं, मूलादारभ्योन्मूलयति-क्षपयतीति ॥ २५८ ॥ अथ केन क्रमेण मोहोन्मूलनमित्याह- पूर्व करोत्यनन्तानुवन्धिनानां क्षयं कषायाणाम् । मिथ्यात्वमोहगहनं क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वम् ॥२५९॥ सम्यक्त्वमोहनीयं क्षपयत्यष्टावतः कषायांश्च ।क्षपयति ततो नपुंसकवेदं स्त्रीवेदमथ तस्मात् ॥ २६० ॥ हास्यादि ततः षट्वं क्षपयति तसाच पुरुषवेदमपि । संज्वलनानपि हत्वा प्रामोत्यथ वीतरागत्वम् ॥२६१॥ सर्वोद्घातितमोहो निहतक्लेशो यथा हि सर्वज्ञः। भात्यनुपलक्ष्यराहंशोन्मुक्तः पूर्णचन्द्र इव ॥ २६२॥ पूर्व करोति-प्रथमं विदधाति अनन्तानुबन्धिनाम्नां-तत्संज्ञकानां कषायाणां क्षयं-विनाशं । ततो मिथ्यात्वमोह एव गहनं २ भयानकत्वात् । ततः क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वं-मिश्रमिति ॥ २५९॥ सम्यक्त्वं (क्त्वमोहनीय)-क्षायोपशमिक- पुझरूपं चतुर्थगुणस्थानकाचप्रमत्तान्तानामन्यतरसिन् । अतः क्षपयत्यष्टौ कषायांश्च-द्वितीयतृतीयान् क्षपयति । ततो नपुंसकवेदं स्त्रीवेदमथ तस्मादिति ॥ २६०॥ तत् षढूं, कीदृशम् ?-हास्यादि, तस्मात्पुरुषवेदमपि । संज्वलनानपि हत्वा क्षपकणिक्रमात् प्रामोति-लभते अथ वीतरागत्वं-क्षीणमोहो भवति । श्रेणिस्तु-"अणमिच्छमीससम्मं अट्ठनपुंसित्थिवेय- छकं च । पुंवेयं च खवेइ कोहाईए य संजलणे ॥१॥” इति ॥२६१॥ ततः सर्व:-अशेषः उद्घातितो-ध्वस्तो मोहो येन S ·RSS प्रशमरतिः हारि वृत्तिः ध्यानानल प्रभाव स तथा । निहतक्लेशः-अपगतदुःखः। यथा हि सर्वज्ञः सर्वज्ञवद् । भाति-शोभते । न उपलक्ष्यते अनुपलक्ष्यो' राहशो- मुखादिविभागस्तेनोन्मुक्तो-दुष्टग्रहांशविकलः पूर्णचन्द्र इव, एवं क्षीणमोहो भातीति दृष्टान्तद्वयमिति ॥ २६२ ॥ अथ तस्य ध्यानानलः किं करोतीत्यार्याद्वयेनाह- सर्वेधनैकराशीकृतसंदीप्तो घनन्तगुणतेजाः। ध्यानानलस्तपःप्रशमसंवरहविर्विवृद्धबलः ॥२६३॥ क्षपकश्रेणिपरिगतः स समर्थः सर्वकर्मिणां कर्म । क्षपयितुमेको यदि कर्मसंक्रमः स्यात् परकृतस्य॥२६४॥ परकृतकर्मणि यस्मान कामति संक्रमो विभागो वा । तस्मात् सत्त्वानां कर्म यस्य यत्तेन तद्वेद्यम् ॥२६॥ सध्यानानलः समर्थों वर्तत इति शेषः । किं कर्तुं ?-क्षपयितुं । किं तत् ?-कर्म । केषां ?-सर्वकर्मिणां-समस्तजीवानामि- त्यार्याद्वयक्रियाकारकघटना । यदि किं? यदि स्याद्-भवेत् । कः?-संक्रमः-संक्रमणं । कस्य ?-कर्म इति विभक्तिलोपात्क- मणः । कीदृशस्य ?-परकृतस्य-अन्योपात्तस्य । कीदृशो ध्यानानल: ?-एक:-अद्वितीयः । पुनः कीदृशः?-सर्वेन्धनानां कर्मणां च एकराशीकरणं-संचयकरणमेकराशीकृतं तेन संदीप्तो देदीप्यमानः २। हि पूरणे । अयमों-भावेन्धनं तयानं दहति द्रव्येन्धनं काष्ठादि तदनलो दहतीत्येवमत्र द्रष्टव्यम् । तथाऽनन्तगुणं तेजो यस्य सोऽनन्तगुणतेजाः । क एवंविधः?-ध्यानमेवानल:-अग्निर्यथा तपप्रशमसंवरा एव हविः-घृतं तेन विवृद्धं-विशेषवृद्धिमुपगतं वलं-सामर्थ्य यस्य स तथेति ॥ २६३ ॥ तथा क्षपकश्रेणिपरिगत:-क्षपकश्रेणिसंस्थितः । शेषं योजितमेव । अयमन भावार्थ:-स क्षीणमोहो ध्यानानलेनात्मीयं कर्म दग्ध्वा परकीयमपि दहेत्' यदि कर्मसंक्रमः स्यादिति ॥ २६४ ॥ न चैतदेवं, यतः-न क्रामति ॥५१॥ ॐRSA ·शेषक्षयाव- श्यभाव: क्रमः-समस्तकर्मप्रवेशो यस्मात्कारणात् । क ?-परकृतकर्मणि विषये । अथ सामस्त्येन मा संक्रामतु, एकदेशेन संक्रमः द्, अत आह-विभागो वा न कामति-एकदेशेनापि न कामति, तस्मात् सत्त्वानां कर्म यस्य यत् तेन तद्वेद्यं, सर्वेषां णिनां मध्ये यद् येन जीवेन वद्धं तत् तेन वेद्यते ॥ २६५ ॥ मोहनीयकर्मक्षयाद्विशेषतः कर्मक्षयोऽवश्यंभावीति दर्शयति- मस्तकशुचिविनाशात्तालस्य यथा ध्रुवो भवति नाशः। तद्वत् कर्मविनाशो हि मोहनीयक्षये नित्यम् ॥२६॥ छद्मस्थवीतरागः कालं सोऽन्तर्मुहूर्तमथ भूत्वा । युगपविविधावरणान्तरायकर्मक्षयमवाप्य ॥ २६७ ॥ भवति । कोऽसौ ?-ध्रुवो विनाशः । कस्य ?-तालस्य-वृक्षविशेषस्य । कुतः?-मस्तकशुचिविनाशात् । तद्वत्-तथा । विनाशो मोहनीयक्षये भवति नियतमिति ॥ २६६ ॥ छद्मस्थवीतराग:-क्षीणमोहः सोऽन्तमुहूर्तकालं यावदथ चा-स्थित्वा युगपद्-एककालं द्विविधावरणान्तरायकर्मणां-ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाख्यानां पञ्चचतुम्पश्चप्रभेदानां वस्तमवाप्येति ॥२६७॥ इत्यं कर्मक्षयमवाप्य किं प्राप्तवानित्याह- शाश्वतमनन्तमनतिशयमनुपममनुत्तरं निरवशेषम् । सम्पूर्णमप्रतिहतं संप्राप्तः केवलं ज्ञानम् ॥ २६८॥ संप्राप्तः केवलं ज्ञानमिति सम्बन्धः । कीदृशं केवलज्ञानम् ?-शाश्वतं-लब्धात्मलाभं सत् सर्वकालभावि । तथा अनन्तं- पर्यवसानं । तथा अनतिशयं-अविद्यमानातिशयं । तथाऽनुपर्म-अविद्यमानोपमं । तथा अनुत्तरं-अविद्यमानमुत्तरं । R

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
555
केवलखरूप
॥५२॥
तथा निरवशेष परिपूर्णत्वेनोपपत्तेः । तथा परिपूर्ण सकलज्ञेयग्राहित्वात् । तथा अप्रतिस्तं सदा प्रतिघातकाभावात् ।
संप्राप्तः भाप्तवान् इति ॥२६८॥
तस्मिन् केवलज्ञाने सति कीहशः स्यादित्याह-
कत्ले लोकालोके व्यतीतसाम्प्रतभविष्यतः कालान् । द्रव्यगुणपर्यायाणां ज्ञाता द्रष्टा च सर्वार्थः ॥ २६९ ॥
क्षीणचतुष्कर्माशो वेद्यायुर्नामगोत्रवेदयिता । विहरति मुहूर्तकालं देशोनां पूर्वकोटि वा ॥ २७० ॥
लोकश्यालोकश्च लोकालोकं तत्र । कीडशे-कृत्स्ने परिपूर्णे । व्यतीतसाम्प्रतभविष्यतः कालान-कालत्रयं, आश्रित्येति
शेषः । द्रव्यगुणपर्यायाणां कृतद्वन्द्वानां, तत्र गुणपर्यायवदन्यं, सहभाविनो गुणाः, क्रमभाविनः पर्याया इत्यादिलक्षण-
भाजां सतां सचेतनाचेतनानां । ज्ञाता विशेषेण । द्रष्टा सामान्येन । सर्वार्थ:-सर्वप्रकारैर्यथाऽन्तस्तथा बहिः यथा बहिरत-
थाऽन्तः इत्यादिकैरिति ॥ २६९ ॥ क्षीणचतुष्कर्माशः-अपगताशेपघातिकर्मा । तथा वेधायुर्नामगोनवेदयिता-भवोपग्राहि-
कर्मणामनुभविता । एवंविधः सन् विहरति-भ्रमति । मुहर्तकालं जघन्येन देशोनां पूर्वकोटिं वा उत्कृष्टत इति ॥ २७० ॥
ननु ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव किं न मोक्षं याति ?, यावता एतावन्तं कालं विहरति ?, उच्यते-
तेनाभिन्नं चरमभवायुर्दुर्भेदमनपवर्तित्वात् । तदुपग्रहं च वेयं ततुल्ये नामगोत्रे च ॥ २७१ ॥
चरमभवायु:-चरमभवयोग्य गायुः अभिन्नं क्षीरोदकवत् संस्थितं केवलिना दुर्भेद-भेत्तुमशक्यम्-अपनेतुमशक्यं ।
S
॥५२॥

·समुद्घाता .CO-CO-र हेतुमाह-अनपवर्तित्वाद्-अनपवर्तनीयत्वात् । तथा वेद्यं च कीदृशं ? तेन-आयुषोपगृह्यते-उपष्टभ्यते तदुपग्रह, अनपवर्तित्वात् । तथा तेनायुषा तुल्ये-तुल्यके नामगोत्रे चापि । स एव हेतुरिति ॥ २७१ ॥ इति श्रेणिफलप्रतिपादनमार्यापञ्चदशकेन कृतम् । साम्प्रतं केवलिसमुद्घातं योगनिरोधं तत्कालं कर्मक्षयं च प्रतिपादयन्नाह- यस्य पुनः केवलिन कर्म भवत्यायुषोऽतिरिक्ततरम् । स समुद्घातं भगवानथ गच्छति तत् समीकर्तुम् ॥२७२॥ यस्य पुनः केवलिनः कर्म-कर्मत्रयं वेद्यनामगोत्राख्यं भवत्यायुषोऽतिरिक्ततरं-अतिशयेन समधिकं स केवली समुद्घात वक्ष्यमाणं भगवानथ गच्छति-करोति तस्य-आयुषः समीकर्तुं २ । त्रीण्यपि कर्माणीति ॥ २७२ ॥ ॥ इति श्रेण्यधिकारः १९॥ 'दण्डं प्रथमे समये कपाटमथ चोत्तरे तथा समये । मन्थानमथ तृतीये लोकव्यापी चतुर्थे तु ।। २७३ ।। संहरति पञ्चमे त्वन्तराणि मन्थानमथ पुनः षष्ठे । सप्तमके तु कपाटं संहरति ततोऽष्टमे दण्डम् ॥ २७४॥ औदारिकप्रयोक्ता प्रथमाष्टमसमययोरसाविष्टः । मिश्रौदारिकयोक्ता सप्तमषष्ठद्वितीयेषु ॥ २७५ ॥ कार्मणशरीरयोगी चतुर्थके पश्चमे तृतीये च । समयत्रयेऽपि तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमात् ॥२७६ ॥ दण्डं अवश्चितुर्दशरज्वात्मकं वाहल्यतः शरीरमानं प्रथमसमये-आद्यसमये करोति । कपाटमिव कपाटं पूर्वापरलो- कान्तव्यापिनं अथचोचरे तथा समये करोति । मन्थानं दक्षिणोत्तरलोकान्तच्यापिनं अथ तृतीये समये । लोकव्यापी ल ·प्रशमरति हारि वृत्तिः योग- निरोधः ॥ ५३॥ SHAR समस्तनिष्कुटव्यापनात् चतुर्थे तु समये भवति केवलीति ॥ २७३ ॥ संहरति-संक्षिपति पञ्चमे त्वन्तराणि, निष्कुटगतजीव- प्रदेशानित्यर्थः । मन्थानमथ पुनः षष्ठे, दक्षिणोत्तरलोकान्तगतजीवप्रदेशान् । सप्तमके तु कपाटं संहरति । ततोऽष्टमे दण्ड, जीवप्रदेशानिति ॥ २७४ ॥ औदारिकप्रयोक्ता-औदारिकशरीरव्यापारकः प्रथमाष्टमसमययोः-दण्डकरणसंहारलक्षणयोरसौ केवली इष्टः । मिश्रौदारिकयोक्ता सप्तमषष्ठद्वितीयेष्विति ॥ २७५ ॥ कार्मणशरीरयोगी चतुर्थके पश्चमे तृतीये च, त्रिष्वपि पूर्वोक्तस्वरूपेषु । समयनयेऽपि तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमात्, कार्मणशरीरव्यापारात्, तत्र अनाहारकत्वं "विग्गहग- इमायन्ना" इति गाथया सिद्धम् ॥ २७६ ॥ ॥ इति समुद्घातः २०॥ स समुद्घातनिवृत्तोऽथ मनोवाकाययोगवान भगवान् । यतियोग्ययोगयोक्ता योगनिरोधं मुनिरुपैति ॥२७॥ पश्चेन्द्रियोऽथ संज्ञी या पर्याप्तो जघन्ययोगी स्यात् । निरुणद्धि मनोयोगं ततोऽप्यसंख्येयगुणहीनम् ॥२७८॥ द्वीन्द्रियसाधारणयोर्वागुच्छासावधो जयति तद्वत् । पनकस्य काययोग जघन्यपर्याप्तकस्याधः ॥२७९ ॥ सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति काययोगोपगस्ततो ध्यात्वा । विगतक्रियमनिवर्ति त्वनुत्तरं ध्यायति परेण ॥ २८० ॥ चरमभवे संस्थानं याहय यस्योच्छ्यप्रमाणं च । तस्मात्रिभागहीनावगाहसंस्थानपरिणाहः ॥ २८१ ॥ सोऽथ मनोवागुच्छासकाययोगक्रियार्थविनिवृत्तः । अपरिमितनिर्जरात्मा संसारमहार्णवोत्तीर्णः ॥२८२॥ 25656 ॥ ५३॥ RSS ·-CLcOM योग- निरोधः स मुनिः समुद्घातनिवृत्तोऽथ-अनन्तरं मनोवाक्काययोगवान-करणत्रयव्यापारवान् भगवान्-पूज्यः। यतियोग्यस्य- साधुजनार्हस्य योगस्य-व्यापारस्यानीतपीठफलकादेः प्रत्यर्पणमुपदेशादेोका-व्यापारयिता २। योगनिरोधमुपैति-गच्छति ॥ २७७ ॥ येन क्रमेण योगनिरोधं करोति तमाह-पञ्चेन्द्रियोऽय संज्ञी यः पर्याप्तः सन् जघन्ययोगी स्यात्-सर्वस्तोकयो- गो भवेत् ततोऽप्यसंख्यातगुणहीनं मनोयोगं निरुणद्धीति ॥ २७८ ॥ द्वीन्द्रियश्च साधारणश्च तौ तथा तयो गुच्छ्वासौ- भापाऽऽनपानौ कर्मतापन्नौ अधः कृत्वा जयति-निरुणद्धि तद्वत्-पूर्वोक्तमनोयोगवत्। तथा पनकस्य-उल्लिविशेषस्य जघन्य- योगिनः पर्याप्तकस्याधः-अधस्तादसंख्यातगुणहीनमित्यक्षरार्थः । तात्पर्य चेदम्-द्वीन्द्रियस्य साधारणस्य पनकस्य च त्रयो वागुच्छ्रासकाययोगाः सर्वजघन्याः, तेभ्यः प्रत्येकमसंख्यातगुणहीनां वाचं असंख्यातगुणहीनमुच्छ्वासमसंख्यातगुण- हीनं काययोगं बादरं समये समये रुन्धन् केवली चतुर्वन्तर्मुहूर्तेषु गतेषु विश्रान्तिकृद्-अन्तर्मुहूर्तचतुष्टयसमन्वितेषु प्रथम मनोयोग वादरं १ एवं वादरं वाग्योग २ तत उच्छ्वासं ३ ततः काययोगं ४ अपान्तराले एकस्य २ अन्तर्मुहर्तस्य विश्रम्ये- त्यष्टावन्तर्मुहर्ता इति ॥२७९॥ ततो बादरे काययोगे निरुद्धे सति काययोगोपगतस्ततः सूक्ष्मक्रियया काययोगवर्ती केवली सूक्ष्ममनोयोग सूक्ष्मवाग्योग (ग्रंथ १६००) निरुन्धन् अन्तर्मुहूर्तद्वयेन सूक्ष्मकाययोग प्रतिसमयं निरुन्धन , न चाद्यापि तस्य २ सर्वथा निरोधोऽजनि। एवंविधकाले सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति ध्यानं ध्यायति । ध्यात्वा ततः सूक्ष्मकाययोगेऽपि निरुद्धे सति सर्वथा विगतक्रियं-अपगतक्रियमनिवर्ति-निवृत्तिरहितं पुनरनुत्तरं ध्यायति परेण-उपरीति ॥२८० ॥ चरमभवे संस्थानं याहय् यस्य केवलिन उच्छ्यप्रमाणं च यत् तस्मादुच्छ्रयप्रमाणात् संस्थानप्रमाणाच्च विभागहीनी-त्रिभागशून्या- ·शैलेशी प्रशमरतिः हारि.वृत्ति SHRA ॥५४॥ 32 ववगाहस्य-शरीरस्य संस्थानपरिणाहौ-संस्थित्युच्छायौ यस्य स तथा । योगनिरोधकाल एवंविधप्रमाणः स्यादिति ॥ २८१ ॥ अथ योगनिरोधानन्तरं स केवली मनसो वाचः उच्छवासस्य कायस्य च ये योगा याश्च क्रियाः ये चार्थाः- प्रयोजनानि एतेषां यथायोगं समासः तेभ्यो विनिवृत्तो, योगत्रयसाध्यक्रियाविकलो यः स तथा । अपरिमितनिर्जरात्मा- अन्तर्मुहर्तमात्रेणैव पश्चाशीतिकर्मक्षयकारी । संसारमहार्णवोत्तीर्णः-अपगताशेपसंसारभयः सन् । शैलेशीमेतीति वक्ष्य- माणेन सम्बन्धः ॥२८२॥ ॥ इति योगनिरोधाधिकार: २१॥ कीटशीमित्याह- ईषद्धस्वाक्षरपञ्चकोगिरणमात्रतुल्यकालीयाम् । संयमवीर्याप्तबल शैलेशीमेति गतलेश्यः ॥२८३॥ पूर्वरचितं च तस्यां समयभेण्यामथ प्रकृतिशेषम् । समये समये क्षपयनसंख्यगुणमुत्तरोत्तरतः॥२८॥ ईषत्-मनाक् हस्वाक्षरपञ्चकस्योगिरण-भणनं तस्य मात्रं-प्रमाणं तेन तुल्यकालीया तां-समानकालभवां संयमवी- पेण-संवरसामर्थेना वा तवल:-प्राप्तसामर्थ्यः शैलेशी-परमनिष्ठाशब्दवाच्यामेति-गच्छति । स कीदृशः केवली -विगत- लेश्यो-लेश्यारहित इति ॥ २८३ ॥ पूर्व-पुरा रचितं-स्थापितं पूर्वरचितं च तस्यां-शैलेश्यवस्थायां समयश्रेण्यामन्तर्मुहूर्त- गतसमयप्रमाणायां अथ-अनन्तरं प्रकृतिशेष समये समये क्षपयन्-नाशयन् असंख्यगुणं-असंख्यातगुणं उत्तरोत्तरत-उत्त- रोत्तरेषु समयेष्विति ॥ २८४ ॥ SKHESARGROSSSS ॥५४॥ P ·मुक्तिगतिः अथ- चरमे समये संख्यातीतान् विनिहत्य चरमकर्माशान् । क्षपयति युगपत्कृत्लं वेद्यायुर्नामगोत्रगणम् ॥ २८५ ॥ चरमे समये-अन्त्यसमये संख्यातीतान्-असंख्यातान्, कान् ?-चरमकर्मीशान-उत्तरप्रकृतीस्त्रयोदशसंख्याः, किं- विनिहत्य-अपनीय ततो युगपद्-एककालं कृत्स्नं-परिपूर्ण, किं ?-वेद्यायुर्नामगोत्रगणं क्षपयति ॥ २८५ ॥ सांप्रतं यत्त्यक्त्वा सिद्धो यादृशीं च गतिं प्राप्तो यादृशं च तत् सिद्धक्षेत्रं यादृशश्चासौ यथा च तस्योर्ध्वगतिरेव यादृशं च सुखं तस्य स्याद् एतत्सर्वमभिधातुकाम आह- सर्वगतियोग्यसंसारमूलकरणानि सर्वभावानि । औदारिकतैजसकार्मणानि सर्वात्मना त्यक्त्वा ॥२८॥ देहत्रयनिर्मुक्त प्राप्यर्जुश्रेणिवीतिमस्पर्शाम् । समयेनैकेनाविग्रहेण गत्वोद्धमप्रतिघः ॥२८७ ॥ सिद्धिक्षेत्रे विमले जन्मजरामरणरोगनिर्मुक्तः। लोकाग्रगतः सिद्ध्यति साकारेणोपयोगेन ॥२८८॥ सादिकमनन्तमनुपममव्यावाधसुखमुत्तमं प्राप्तः । केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनात्मा भवति मुक्तः॥२८९ ॥ सर्वगतियोग्यश्चासौ संसारश्च २ तस्य मूलकरणानि-अस्य हेतवस्तानि तथा, किल एतेषु सत्सु सर्वगतयो बध्यन्ते, तथा सर्वान् भावान्-शुभाशुभादीन् भावयन्ति सर्वभावानि, यद्वा पाठान्तरतः सर्वत्र भवनशीलानि सर्वभावीनि । कान्येवं- विधानीत्याह-औदारिकतैजसकार्मणानि प्रसिद्धानि सर्वात्मना त्यक्त्वा-विहायेति ॥२८६ ॥ देहत्रयनिर्मुक्त:-अपगताशेष. देहत्रयकरणपञ्चाशीतिकर्मा, तथा प्राप्य-लब्ध्वा ऋजुश्रेणिवीति-अवक्रश्श्रेणिगति, विशिष्टा इतिवींतिरितिकृत्वा, अस्पर्शाम्- ·25 प्रशमरतिः हारि वृत्तिः मुक्तस नाभावता ॥ ५५॥ अकृतप्रदेशान्तरसमयान्तरसंस्पर्शी, येनैव समयेन गच्छति येष्वेव चाकाशप्रदेशेषु समारूढो गच्छति न तत् समयान्तरं प्रदे- शान्तरं वा स्पृशतीत्यर्थः । समयेनैकेनाविग्रहेण गत्वोई-ऊर्ध्वगति तिर्यगादिव्यवच्छेदेन अप्रतिघो-न केनचिदपि प्रतिहन्तुं शक्य इति ॥२८७॥ सिद्धिक्षेत्रे विमले-अशेपजन्मजरामरणरोगरहिते । स कीदृशः?-जन्मजरामरणरोगैः प्रसिद्धैर्निर्मुक्तः स तथा । लोकाग्रगतो-लोकान्तप्राप्तः । त्यक्त्वा प्राप्य गत्वेति पूर्वक्रियात्रयस्योत्तरक्रियामाह-सिद्ध्यति-सिद्धो भवति साका- रेणोपयोगेन-केवलज्ञानोपयोगेन। ततः परमुपयोगद्वयं सिद्धानामिति ॥२८८॥सादिकं यस्मिन् समये स सिद्धोऽजनि तमेवादि कृत्वा अनन्तं पुनः क्षयाभावाद् अनुपम-उपमातीतं अन्यावाधसुख-व्यावाधारहितं सातमुत्तमं-सर्वोत्कृष्टं प्राधो-तवान् । तथा केवलानि-अद्वितीयानि सम्यक्त्वज्ञानदर्शनान्यात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा । भवति मुक्तः कृत्स्नकर्मक्षयादिति ॥२८९॥ केपचिदभावमानं मोक्षस्तन्निराकरणमाह- मुक्तः सन्नाभावः खालक्षण्यात् खतोऽर्थसिद्धेश्च । भावान्तरसंक्रान्ते सर्वज्ञानो(ज्ञो)पदेशाच ॥ २९०॥ मुक्तः सन् जीवो नाभावो-नैवासद्रूपः । कुतः खालक्षण्याद्-उपयोगलक्षणो जीव इति स्वरूपाद्धेतोः, अवस्थितोप- योगेन सततं व्यायत्वाज्जीवस्य । इदमपि कुतः?-स्वतोऽर्थसिद्धेः-जीवस्वाभाज्यादेवार्थानां-ज्ञानोपयोगादीनां सिद्धिर्जी- वस्य निर्हेतुकैव तस्मात् स्वतोऽर्थसिद्धेः । यद्यपि छामस्थितोपयोगात् कैवल्योपयोगान्तरमुदेति तथाऽप्युपयोगसाम्यान्न भियते ज्ञानस्वभावत्वादि । तथा भावान्तरसंक्रान्तेः सकाशान्मुक्तो नाभावो, भावो हि भावान्तरत्वेन संक्रामति, न ostos ॥ ५५॥ R ·PAD सिद्धयो- ध्वगतिः सर्वथोच्छिद्यते प्रदीपवत् , यथा प्रदीपो भास्वररूपतामपहाय तामसरूपतां याति । तथा सर्वज्ञाज्ञोपदेशाच्च हेतो भावो, जिनागमभणनाच्चेति ॥२९० ॥ त्यक्त्वा शरीरबन्धनमिहैव कर्माष्टकक्षयं कृत्वा । न स तिष्ठत्यनिबन्धादनाश्रयादप्रयोगाच ॥ २९१ ॥ नाधो गौरवविगमादशक्यभावाच गच्छति विमुक्तः। लोकान्तादपि न परं प्लवक इवोपग्रहाभावात् ।।२९२२॥ योगप्रयोगयोश्चाभावात्तिर्यग न तस्य गतिरस्ति । सिद्धस्योर्ध्वं मुक्तस्यालोकान्ताद्गतिर्भवति ॥ २९३ ॥ त्यक्त्वा-हित्वा । किं ?-शरीरमेव बन्धनं २ इहैव-मनुजभवे । तथा कृत्वा, किं ? कर्माष्टकक्षयं न स तिष्ठति । कुतः?- अनिवन्धान्-मनुजादिभवकारणानामत्यन्तप्रलयात् । तथा अनाश्रयाच, मुक्तस्य हि मनुजभवो नाश्रयः, किंतु सिद्धिरे- वाश्रयः।तथा अप्रयोगाद्-अव्यापारात्, स न सव्यापारोऽस्ति येन भवे स्थीयत इति ॥२९॥यदि स न तिष्ठत्यत्र तर्हि अधो यायात्?, नेत्याह-न-नैवाधो गच्छेन्मुक्तः । कुतः?-गौरवस्य-गुरुत्वकारिकर्माष्टकस्याधोगमनहेतोविंगमाद्-अभावाद् । अशक्यभावात्-अशक्योऽयं भावो यत् सर्वकर्मविमुक्तोऽधो गच्छतीति । चः समुच्चये । तथा लोकान्तादपि न परं गच्छति उपग्रहकारिधर्मद्रव्याभावात् । दृष्टान्तमाह-प्लवक इवेति, प्लवक:-तारकस्तद्वत् मण्डूकवत् यानपात्रवन्मत्स्यादिव- देति । अयमर्थः-यथैते मण्डूकादयो जलाभावान्न स्थलं यान्तीति, तथा जीवोऽप्यलोकं न यातीति ॥ २९२ ॥ योगो- मनःप्रभृतिः प्रयोगः-आत्मनः क्रिया तयोः कृतद्वन्द्वयोः चः समुच्चये अभावात् तिर्यग् न तस्य गतिरस्ति । तथा सिद्धस्य-मुक्कस्योर्ध्वगतिरेव भवति । कियत् ?, आलोकान्तात्-लोकान्तं यावदिति ॥ २९३ ॥ .MMMMC ·प्रशमरतिः हारि वृत्ति सिद्धस गतिहेतवः सुखं च ॥५६॥ यथा मुक्तस्य समयमेकं गतिर्भवति तथा हेतूनाह- पूर्वप्रयोगसिद्धेवन्धच्छेदादसाभावाच । गतिपरिणामाच तथा सिद्धस्योष गतिः सिद्धा ॥ २९४ ॥ देहमनोवृत्तिभ्यां भवतः शारीरमानसे दुःखे । तदभावस्तवभावे सिद्धं सिद्धस्य सिद्रिसुखम् ॥ २९५ ॥ सिद्धस्योर्च गतिः सिद्धा । कुतः १, हेतुवृन्दात्, तदेवाह-पूर्वप्रयोगसिद्धः कुम्भकारभ्रामितचक्रस्य कुम्भकारव्यापारा- भावेऽपि कियत्कालभ्रमणवत् । बन्धनच्छेदादेरंटफलवत् । असभावादलाबुवत् । अत्रार्थ आगमगाथा-"लाऊ परंड- फले अग्गी धूमे य इसु धणुविमुफे । गए पुचपओगेणं एवं सिद्धाणवि गईओ ॥१॥" त्ति ॥ २९४ ॥ देहमनोवृत्तिभ्यां-- शरीरचित्तवर्तनाभ्यां कृत्वा भवतो-जायेते । के ?, अत आह-शारीरमानसे दुःखे इति, प्रतीतं । तथा तदभावो वर्तते, क?-तदभावे-देहायभावे, कारणाभावे कार्याभाव इत्यर्थः। ततः सिर्ज-प्रतिष्ठित सिजस्य-मुक्तस्य सिद्धिसुखं इति ॥२९५॥ इति प्रशमरतेर्मुख्यफलमुक्तम्, अधुनाध्यान्तरसुखपूर्वकं तदेवाह- यस्तु यतिर्घटमानः सम्यक्त्वज्ञानशीलसम्पन्नः। वीर्यमनिग्रहमानः शत्यनुरूपं प्रयनेन ॥ २९३ ॥ संहननायुर्वलकालवीर्यसम्पत्समाधिवकल्यात् । कर्मातिगौरवाद्वा खार्थमकृत्वोपरममेति ॥ २९७ ॥ सौधर्मादिष्वन्यतमकेपु सर्वार्थसिद्धिचरमेषु । स भवति देवो वैमानिको महर्द्धिातिवपुष्कः ॥ २९८ ॥ तत्र सुरलोकसौख्यं चिरमनुभूय स्थितिक्षयात्तसात् । पुनरपि मनुष्यलोके गुणवत्सु मनुष्यसंधेपु ॥ २९९ ॥ जन्म समवाप्य कुलवन्धुविभवरूपवलवुद्धिसम्पन्नः । श्रद्धासम्यक्त्वज्ञानसंवरतपोबलसमग्रः ॥ ३०० ॥ ॥५६॥ SERGRE. S ·A अवान्तर सुखफले H पूर्वोक्तभावनाभावितान्तरात्मा विधूतसंसारः। सेत्स्यति ततः परं वा खर्गान्तरितस्त्रिभवभावात् ॥ ३०१॥ यः पुनरनिर्दिष्टनामा यतिः-साधुः। कीदृशः-घटमानः-चेष्टमानः तां तां क्रियां कुर्वन् , तथा सम्यक्त्वज्ञानशीलैः कृतद्वन्द्वैः सुगमाथैः संपन्नः युक्तः २। तथा अनिगूहमानः-अनाच्छादयन् । किं तत् ?-वीर्य-उत्साहम्, कथम् ?-शक्त्य- नुरूपं यथाशक्ति । केन ?-प्रयत्नेन-आदरेणेति ॥ २९६ ॥ संहननं-वनऋषभनाराचमायुः अशेषकर्मक्षपणसमर्थ बलं शरीरादिसमुद्भवं कालो-दुष्पमसुषमादिः वीर्यसंपद्-उत्साहसमृद्धिः समाधिः-चित्तस्वास्थ्यं एषां षण्णां पदानां वैकल्याद्- असंपूर्णत्वात् , तथा कर्मातिगौरवाद्वा-ज्ञानावरणादिकर्मणां बहुस्थितित्वादिति हेतुद्वयात् स्वार्थ-कर्मक्षयमकृत्वा-अविधाय उपरमं-पर्यन्तमेति-गच्छति ॥ २९७ ॥ सौधर्मादिषु सर्वार्थसिद्धिचरमेष्वन्यतमकेषु स भवति देवो वैमानिको महान्ति- पूज्यानि 'अर्ह मह पूजाया मिति धातोः ऋद्धिद्युतिवपूंषि यस्य स तथेति ॥२९८ ॥ तत्र-विमाने सुरलोकसौख्यं चिरं- प्रभूतकालमनुभूय स्थितिक्षयात्तस्मात् पुनरपि भूयोऽपि मनुष्यलोके-नरलोके गुणवत्सु-सम्यक्त्वादिगुणयुतेषु मनुष्यसंघेषु- पित्रादिप्रचुरजनेष्विति ॥२९९॥जन्म समवाप्य सेत्स्यतीत्यत्रा(स्या)प्यो सम्बन्धः, कीदृशःसन् ?, कुलं-उग्रादि बन्धुः-पित्रा- दिवंशः विभवो-धनादिः रूपं-करादिसमतास्वभावं वलं-प्राणो बुद्धिः-औत्पत्त्यादिका ताभिः संपन्नो-युक्तः २।तथा श्रद्धा- दिभिः पञ्चभिः कृतद्वन्द्वैः प्रसिद्धार्थैः (ग्रंथ १७००) समग्रः-समन्वित इति ॥३००॥ तथा पूर्वोक्ताभिर्भावनाभिर्भावितो न्तरात्मा-मनो यस्य स तथा । विधूतः-अपनीतः संसारो येन स तथा । किं ?-सेत्स्यति-मोक्षं यास्यति । ततो- मनुजभवात् परं-अनन्तरं स्वर्गान्तरितः । कथं ?-प्रथमभवे चारित्री द्वितीयभवे देवः तृतीये मनुजः, तत्र चारित्रं बर ·गृहित्वफलं पशमरतिः रि.वृत्तिा 1५७॥ प्राप्य मोक्षगामीति त्रिभवनभावात्, वाशब्दात् सप्ताष्टभवान्ते वा सेत्स्यति । तत्र सप्त भवा देवा अष्टौ चारित्रयुताः, मिलिताः पञ्चदश १५ इति अविराधितश्रामण्यस्य, इतरस्य त्वष्टमे चारित्रे मोक्षः, अत्र विचाले भवा अनेकादयो द्रष्टव्याः ॥ ३०१ ॥ इत्यार्यापट्कस्य प्रशमरतिस्वर्गापवर्गफलप्रतिपादकस्य संक्षेपार्थः॥ साम्प्रतं गृहाश्रमपरिपूर्णधर्मयुक्तानामनन्तरपरंपरफलमभिधित्सुराह- यश्चेह जिनवरमते गृहाश्रमी निश्चितः सुविदितार्थः । दर्शनशीलवतभावनाभिरभिरक्षितमनस्कः ॥३०२॥ स्थूलवधान्तचौर्यपरस्त्रीरत्यरतिवर्जितः सततम् । दिग्वतमूर्ध्व देशावकाशिकमनर्थविरतिं च ॥ ३०३ ॥ सामायिकं च कृत्वा पौपधमुपभोगपारिमाण्यं च । न्यायागतं च कल्प्यं विधिवत्पात्रेपु विनियोज्य ॥३०४॥ चैत्यायतनप्रस्थापनानि कृत्वा च शक्तितः प्रयतः । पूजाश्च गन्धमाल्याधिवासधूपप्रदीपाद्याः ॥ ३०५ ॥ प्रशमरतिनित्यतृषितो जिनगुरुसाधुजनवन्दनाभिरतः । संलेखनां च काले योगेनाराध्य सुविशुद्धाम् ॥३०॥ प्राप्तः कल्पेष्विन्द्रत्वं वा सामानिकत्वमन्यद्वा । स्थानमुदारं तत्रानुभूय च सुखं तदनुरूपम् ॥ ३०७॥ नरलोकमेत्य सर्वगुणसम्पदं दुर्लभां पुनर्लब्ध्वा । शुद्धः स सिद्विमेष्यति भवाष्टकाभ्यन्तरे नियमात् ॥ ३०८॥ यश्च कश्चन इह जिनवरमते-सर्वज्ञागमे गृहाश्रमी मनुष्यः निश्चितः-कृतनिश्चयः सुविदितार्थः-अतिशयज्ञाताभिधेयः तथाऽभिरञ्जितमनस्को-वासितान्तःकरणः । काभिः कृत्वा ?-दर्शनादिभावनाभिः प्रतीतार्थाभिः कृतद्वन्द्वाभिरिति ॥३०२॥ तथा स्थूलानि च तानि वधानृतचौर्याणि कृतद्वन्द्वानि च तानि तथा, तानि च परस्त्रीरत्यरती च तास्तथा, ताभिर्वर्जितः स ॥५७॥ SARG

·गृहित्वफलं
ब
तथा, उपलक्षणत्वात् परिग्रहवर्जित इति च दृश्यं । सततं-अनवरतं, तथोर्ध्व-उपरिष्टादणुव्रतेभ्यः दिखतं देशावकाशिक-
मनर्थविरतिं चेति ॥३०॥ तथा सामायिकं च कृत्वा-विधाय पौषधं उपभोगस्य पारिमाण्यं-परिमाणकरणं तच्च न्यायागतं
च-नीत्यागतं च । किमेवंविधं ?-कल्प्यं-कल्पनीयमन्नादि । केन ?-विधिना, पात्रेषु-चारित्रिषु विनियोज्य, दिवतादि
कृत्वेति सम्वन्धः । व्यत्ययनिर्देशश्छन्दोऽर्थ इति ॥ ३०४ ॥ चैत्यायतनप्रतिष्ठापनानि-बिम्बगृहप्रतिष्ठाः, कृत्वेत्यादि पूर्व.
क्रियाणां सिद्धिमेष्यतीत्युत्तरक्रियया सम्बन्धः। चाः समुच्चयार्थाः । कथं ?-शक्तितः प्रयतः-आदरवान , पूजाश्च कृत्वेति
सम्बन्धः । कीदृशीः ?-गन्धमाल्याधिवासधूपप्रदीपाः कृतद्वन्द्वाः आद्या यासां तास्तथा ताः कर्मतापन्ना इति ॥ ३०५ ॥
कीदृशः -प्रशमरतिनित्यतृषितः-उपशमे नित्यं पिपासितः, तथा जिनादीनां कृतद्वन्द्वानां वन्दनाभिरतः स तथा ।
तथा संलेखनां च-शरीरोपकरणकषायसंकोचरूपां च काले अवसरे योगेन-व्यापारेणाराध्य-आसेव्य सुविशुद्धां-शास्त्रो-
तामिति ॥ ३०६ ॥ ततः प्राप्तः । केषु किं ?-कल्पेषु-सौधर्मादिषु इन्द्रत्वं सामानिकत्वमन्यद्वा स्थानमुदारं-प्रधानं ।
तत्र-तेषु स्थानेषु अनुभूय च-संवेद्य च सुख-शर्म तदनुरूपं-निजस्थानकानुसशमिति ॥ ३०७ ॥ ततोऽपि च्युतः नरलो-
कमेत्य-आगत्य सर्वगुणसम्पद-विषयसुखसमृद्धिं दुर्लभां पुनः लब्ध्वा शुद्धः सन् स सिद्धिमेष्यति । क?-भवाष्टकाभ्यन्तरे
नियमात्-नियमेनेति । आर्यासप्तकस्य श्रावकधर्मविधिप्रतिपादकस्यायं संक्षेपार्थ इति ॥ ३०८ ॥
इदानीं यदिमां प्रशमरतिं श्रुत्वा प्राप्यते तदायोंद्वयेनाह-
इत्येवं प्रशमरतेः फलमिह खर्गापवर्गयोश्च शुभम् । संप्राप्यतेऽनगारैरगारिभिश्चोत्तरगुणाढ्यैः ॥ ३०९॥

·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः प्रशमरति- श्रवणफलं ॥५८॥ जिनशासनार्णवादाकृष्टां धर्मकथिकामिमां श्रुत्वा । रत्नाकरादिव जरत्कपर्दिकामुद्धृतां भक्त्या ॥३१०॥ इह चतुर्थगणः पञ्चमात्र इति । एतत्फलं-जन्यं । कुतः ?-प्रशमरतेः सकाशात् । कीदृशम् ?-शुभमिह स्वर्गापवर्गयोश्च प्राप्यते । कै?-अनगारैः-साधुभिः, तथा अगारिभिः-गृहिभिश्च उत्तरगुणाढ्यैः-निजभूमिकापेक्षया पिण्डविशुद्धयादिदिग्व- तादिसमृद्धैरिति ॥ ३०९ ॥ जिनशासनार्णवात्-तीर्थकृदागमसिन्धोराकृष्टां-आनीतां धर्मकथिकां-द्विविधधर्मप्रतिपादिका- मिमां-प्रशमरतिमेतच्छास्त्रं कर्मतापन्नं । किं कृत्वा ?-श्रुत्वा-आकर्ण्य । कस्मादिव काम् ?-रलाकरादिव जरत्कपर्दिकां- जीर्णवराटिका, समुद्धृता-समाकृष्टां । कया ?-भत्तया-प्रशमप्रीत्या। अयमर्थः-आकृष्टामिति जिनशासनादित्यत्र योज्यम् । उद्धृतामिति रलाकरादित्यत्र सम्बन्धनीयम् । अनार्याद्वयक्रियाकारकघटनैवं बोद्धव्या इमां धर्मकथिकां श्रुत्वा फलं शुभं प्रशमरतेः संप्राप्यतेऽनगारैरगारिभिश्चेति ॥ ३१०॥ साम्प्रतं सत्पुरुषैर्यादग्गुणोपेतैर्ये त्याज्या ये च ग्राह्या यनिमित्तश्च यलो विधेयस्तदेतत्सर्वमाह- सद्भिर्गुणदोषज्ञैर्दोषानुत्सृज्य गुणलवा ग्रायाः । सर्वात्मना च सततं प्रशमसुखायैव यतितव्यम् ॥ ३११ ॥ सद्भिः-सत्पुरुषैर्गुणदोपज्ञैः यथावस्थितगुणदोपविद्भिः, किं कार्य ?-दोपानुत्सृज्य-परित्यज्य गुणलवा ग्राह्या-गुणांशा ग्राह्याः, प्रकटनीयाः । केन ?-सर्वात्मना च-अशेपप्रकारैरपि सततं-अनवरतं । तथा प्रशमसुखायैव यतितव्यं यतः कार्य इति ॥ ३११॥ ॥ इति प्रशमरतिफलाधिकारः २२॥ ॥५८॥ SAUR *525

·क्षामण
शासन
M
शंसा च
साम्प्रतमौद्धत्यं परिहरन् छद्मस्थत्वात् स्वस्य सदोषतां पश्यन् अन्यैश्च यद्विधेयं तदर्शयन्नाह-
यचासमंजसमिह च्छन्दाशब्दसमयार्थतोऽभिहितम् । पुत्रापराधवन्मम मर्षयितव्यं वुधैः सर्वम् ॥ ३१२॥
यत्पुनरिह-अत्र प्रशमरतिप्रकरणेऽसमंजसं-असंगतं तन्मम मर्षयितव्यमिति योगः। छन्दो रचनाविशेषः शब्दः-संस्कृ-
तादिभेदभिन्नः समयः-सिद्धान्तः तस्यार्थः-अभिषेयस्तेषां द्वन्द्वः तेभ्यस्ततः-तानाश्रित्य अभिहितं-प्रतिपादितं पुत्रा-
पराधवत्-तनयविनाशवत्पित्रेव तन्मर्षयितव्यं-सोढव्यं बुधैः-विद्वद्भिः सर्वमिति ॥ ३१२॥
सांप्रतमवसानमङ्गालमाह-
सर्वसुखमूलवीजं सर्वार्थविनिश्चयप्रकाशकरम् । सर्वगुणसिद्धिसाधनधनमर्हच्छासनं जयति ॥ ३१३ ॥
जयति-अतिशेते । किं तत् ?-अर्हच्छासनं । कीदृशं?-सर्वसुखानामैहिकामुष्मिकाणां मूलं कारणमिति समासः।
सर्वार्थानां विनिश्चयो-निर्णयस्तस्य प्रकाशः-प्रकटनं तं करोतीति समासः। सर्वगुणानां-क्षान्त्यादीनां सिद्धिः-निष्पत्तिस्तस्याः
साधने-निष्पादने धनमिव धनं, यथा धनेन सता सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति तथा क्षान्त्यादिगुणावाप्तिसाधने धनकल्पम-
ईच्छासनं-जैनागमो जयति-विजयमनुभवतीति ॥ ३१३ ॥
यत्यालये मन्दगुरूपशोभे सन्मङ्गले सद्बुधराजहंसे । तारापथे वाऽऽशुकविप्रचारे श्रीमानदेवाभिधसूरिगच्छे ॥१॥
भव्या वभूवुः शुभशस्यशिष्याः, अध्यापकाः श्रीजिनदेवसंज्ञाः।
तेषां विनेयैर्वहुभक्तियुक्तैः, प्रज्ञाविहीनैरपि शास्त्ररागात्॥२॥

·प्रशमरतिः हारि युतिः टीका प्रशस्तिः अधिकाराश्च ॥ ५९॥ श्रीहरिभद्राचार्यै रचितं प्रशमरतिविवरणं किंचित् । परिभाव्य वृद्धटीकाः सुखबोधार्थ समासेन ॥ ३ । अणहिलपाटकनगरे श्रीमजयसिंहदेवनृपराज्ये । वाणवसुरुद्र(११८५)संख्ये विक्रमतो वत्सरे व्रजति ॥ ४ ॥ श्रीधवलभाण्डशालिकपुत्रयशोनागनायकवितीर्णे । सदुपाश्रये स्थितैस्तैः समर्थितं शोधितं चेति ॥५॥ यदिहाशुद्धं किंचित् छद्मस्थत्वेन लिखितमस्माभिः। तच्छोध्यं धीमद्भिः सम्यक् संचिन्त्य समयज्ञैः ॥ ६ ॥ शास्त्रस्य पीठवन्धः १ कपाय २ रागादि ३ कर्म ४ करणा ५ ः ६ । अष्टी च मदस्थाना ७ न्याचारो ८ भावना ९ धर्मः १० ॥७॥ तदनु कथा ११ जीवाद्या १२ उपयोगा १३ भाव १४ पविधद्रव्यम् १५ । चरणं १६ शीलाझानि च १७ ध्यान १८ श्रेणी १९ समुद्घाताः २० ।। ८॥ योगनिरोधः क्रमशः २१ शिवगमनविधान २२ मन्तफलमस्याः। द्वाविंशत्यधिकारा मुख्या इह धर्मकथिकायाम् ॥९॥ व्याख्यामेतस्य शास्त्रस्य, कृत्वा पुण्यं यदर्जितम् । तेन भव्यो जनः सर्वो, लभतां शममुत्तमम् ॥ १० ॥ धात्री धात्रीधरा यावद्यावचन्द्रदिवाकरौ । तावदज्ञानविध्वंसानन्यादेपा सुवृत्तिका ॥ ११ ॥ ॥ ५९। * ·M PLETEST अन्यायमत्र जातं प्रत्यक्षरगणनतः ससूत्रायाः। सद्वृत्तेरष्टादश शतानि सच्छोकमानेन ॥ १२॥ (ग्रन्थायं अंकतः १८००) इति श्रीबृहगच्छीयश्रीहरिभद्रसूरिविरचिता प्रशमरतिवृत्तिः समाता ॥ संवत् १८२३ वर्षे पौसमासि पूर्णिमायां १५ कर्मवाव्यां परमगुरुभट्टारक श्री १०८ श्रीविजयदेवसूरीश्वरशिष्यपण्डित- शिरोरत्तपण्डित श्री १९श्रीवरसिंगर्षिगणिविनेयसकलतार्किकशिरोरत्नायमानप्राज्ञ श्री १९ श्रीलब्धिविजयगणिशिष्यलुंपाकादि- निखिलमतवनगहनधूमध्वजायमानसकलमण्डलाखण्डलायमानपण्डितश्रीरत्नविजयगणिशिष्यसकलविद्वजनसभाभामिनीभाल- स्थलतिलकायमानपण्डितश्रीविवेकविजयगणिचरणांभोजचश्वरीकतुल्येन पं० अमृतविजयेन प्रशमरतिवृत्तिलिंवीकृता स्वयं श्रीमुणिसुबयप्रसादात् । शुभं । भवंतु श्रेयाश्रेणयः। इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्कः ८८ ASIASTISTER LI AA

·इति श्रीमदउमाखातिविरचितं
प्रशमरतिप्रकरणं समाप्तम्
इति श्रेष्ठि-देवचंद्र-लालभाई-जैन पुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाः ८८
000000000

·श्रेष्ठि-देवचंद-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे अन्थाकः ८८ श्रीप्रशमरतिप्रकरणस्याऽवचूर्णी । DMC- ११ ॐनमः। अवचूर्णीः श्रीप्रशमरते:- शाखस्य पीठवन्धः, कायरागादिकर्मकरणाः । अष्टौ च मैदस्थाना-न्याचारो भावना धर्मः॥१॥ तदनु कथा जीवाद्या, उपयोगो भा(क)वाः षड्विधद्रव्यम् । चरणं शीलाङ्गानि च, ध्यानश्रेणिसमुीता ॥२॥ योगनिरोधः क्रमशः, शिवगमन विधानमन्तफलमस्याः। द्वाविंशत्यधिकारा, मुख्या इह धर्मकथिकायाम् ॥३॥ श्रीउमास्वातिवाचकः पञ्चशतप्रकरणप्रणेता प्रशमरतिप्रकरणं प्ररूपयन्नादौ मङ्गलमाह- नामे०-चरमो देहः कायश्वरमदा वा-चरमभवदायिनीहा येषाम् ॥१॥ महाविदेहादिभवान् । 'च' समुच्चये। जिनागमात् किचिन्मनाक्)दन्यत्()प्रशमरतिप्रकरणमित्यर्थः ॥२॥ बल-SA-CG हूँ

·प्रशमरतिः
अवचूर्णी
॥६१॥
.
अनन्तानि-बहून्यक्षयाणि वा, गमा-मार्गाः सदृशपाठाश्च । पर्यायाः-क्रियाध्यवसायरूपा भेदाः क्रमपरिवर्तिनश्च घटादि-
शब्दानां कुटादिनामान्तरोणि वा । अर्थाः-शब्दानामभिधेयानि द्रव्यगणितादयश्च धर्मास्तिकायादयो वा । हेतवोऽपूर्वार्थों-
पार्जनोपाया अन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणाश्च। नयाः-प्राप्तार्थरक्षणोपाया नैगमादयः शब्दाश्चित्रभाषादयः संस्कृतप्राकृतादयश्च ।
रलान्यामर्शोपध्यादयश्च ॥३॥
'श्रुतमागमो, बुद्धिरौ(पातिक्यादिका)त्पत्त्यादिका मतिस्त एव विभवो-धनं, तेन परिहीणकः । अवयवानामर्थप्राधा-
न्यानामुञ्छको मीलनं, गवेषयितुं सर्वज्ञपुरप्रवेशमिच्छुः ॥४॥
चतुर्दशपूर्वविद्भिर्या इति सम्बन्धो योज्यः। प्रथिता:-प्रकाशिताः॥५॥
(विस्ता)विनिर्गताः श्रुतग्रन्थानुसारिण्यो वाचो विमुप इव परिशादिपाया आगमवचनप्राधान्यावयवभूताः कृपणेनेव
सम्पिण्ड्योत्सेषिका: परिशाटिताः॥६॥
श्रुतवाक्पुलाकिकाबहुमानसामर्थ्यढौकितया कलुपतुच्छया प्रशमस्पृहकत्वेनाऽनुसृता-कृता विरागमार्गोत्पादिका विराग-
पथः पदं स्थानं यस्या वा ॥७॥
अवगीतोऽनादरणीयोऽर्थों यस्याः सा, "न वा' निपेचे, गम्भीरप्रधानभावार्थी अङ्गीकर्तव्या ॥८॥
अत्र सतां सौजन्यविपये कारणं सत्स्वभावादन्यत्कोऽपि किं वक्ष्यति?, अपि तु नेति, वा तस्मादर्थे हिर्यस्मादर्थे,
निसर्गः-स्वभावतया सुष्ठु निपुणोऽपीति भणति कस्तेनाऽमत्सरिणा स्वभावेन कृता ॥ ९॥
॥६१॥

·प्रकाशतां-प्रकदतां । कृष्णिमानमपि विधच्छोभते, निःसारं यत्किश्चित् ॥१०॥
काहलमप्यन्यकाक्षरमसम्बद्धं । प्रलपितमप्यनर्यकवचनमपि । प्रख्यातिम् ॥११॥
गणधरादिभिस्तेषां-ज्ञानादीनां भावानां पश्चात्कीर्तनमनुकीर्तनम् ॥ १२ ॥
पूर्वसेवितमपि पुनः पुनः सेव्यते । अनुयोजनीयं वाक्प्रवन्धेन ॥ १३ ॥
अर्थाभिधायिपदं-शास्त्रम् ॥१४॥
आजीवनाकृते । कर्म-कृष्यादि । हेतु:-कारणमभ्यसनीयः॥१५॥
x
x
x
x
x
x
x
(काम:-)वाह्यवस्तुभिः सहकीभावेनाऽध्यवसायः। (अभिनन्द:-) इष्टप्राप्तौ तोषः ॥१८॥
मिथ्यात्वोपहतया कलुषया दृष्ट्या विपरीतया युक्तः। मल-उपचितकर्मराशिः, पञ्चाश्रवमलबहुलश्च । (तीव्र)अभिसन्धान-
तीव्राध्यवसायः॥२०॥
विनिर्णयः। संक्लेशः-कालुष्यं, विशुद्धि र्मल्यं, तयोलक्षणं-परिज्ञानं । संज्ञा एव कलयः॥२१॥
बन्धनं स्पृष्टं वन्धमानं दवरकवद्धसूचीकलापवत्, ध्मातसूचीनां परस्परसंलुलितमिव निकाचितं-कुट्टितसूचीकलापव-
निरन्तरं बहुविधघोलशान्तः ॥ २२॥
कर्पितो-विलिखितः कृशो, (करुणः-)दीनाः, अनुगत-आसकनवनवाभिलाषः। क्रोधीमानीत्यादिकथनीयताम् ॥२३॥

·प्रशमरतिः
वक्तुमपि शकः ?, आस्तां परिहर्तुम् ॥ २४ ॥
आमोतीति सर्वेषु पदेषु योज्यम् ॥ २५ ॥
अवचूर्णी।
॥६२॥
x
x
x
x
x
आत्मीयेनैव दोषेणोपहतो भवति ॥२८॥
सर्वेषामपायानां स्थानस्य धूतादिसर्वव्यसनराजमार्गस्य-सर्वसंचरणपथस्य ग्रासीभूतः क्षणमपि-स्तोककालमन्यास्तां प्रभूत-
कालं, दुःखादन्यत्सुखमुपगच्छेदिति प्रतीतिः॥ २९ ॥
भवे नरकादौ संसरणं, तत्र दुर्गमार्गो-विषमाध्वा, तस्य प्रणेतारो-नायका आदेशका एते कषाया, कारणभूतत्वात् ॥३०॥
ममकाराहङ्कारयो रागद्वेषावपरपर्यायः, पदद्वयस्य पर्याये व(मू)लमान्तरम् ॥ ३१॥
द्वन्द्वं-युगलं । समासः-संक्षेपः ॥ ३२ ॥
मिथ्यादर्शनं-तत्त्वानद्धानलक्षणं, प्रमादो-मद्यादिः, योगा:-सत्यादयः, तन्मिथ्यात्वाविरतिप्रमादादियुतौ रागद्वेषौ॥३॥
मूलप्रकृतिसम्बन्धी ॥ ३४॥
x
x
x
x
x
४
x
॥६२॥
तस्याः प्रकृतेर्वन्धोदययोर्विशेषोऽविनाशेनाऽवस्थिति:-स्थितिः, अनुभागो-रसा, प्रदेशो-दलसंचयः ॥ ३६ ॥
तेषु वन्धभेदेषु चतुर्यु प्रदेशवन्धो योगात्-मनोवाकायन्यापारात्तस्य-प्रदेशस्थस्य कर्मणः ॥ ३७॥

·वर्णकानां वन्धो-दृढीकरणं, तस्मिन् श्लेष इव ॥ ३८॥
न(रकादि)गतिर्भवगतिर्मूलं-वीजं यस्या, इन्द्रियविषयाः (स्पर्शनादयः), निवृत्तिः (१)-॥ ३९ ॥
दुःखकारणं कर्म तया तयाऽऽदत्ते ॥४०॥
कलाऽस्त्यस्मिन्निति कलं-ग्रामरागरीत्या युक्त, रिभितं-घोलनासारं, योषिद्विभूषणं-नूपुरादि, श्रोत्रेन्द्रियेऽवबद्धं
हृदयं येन ॥४१॥
सविकारा गतिर्नयनोत्थं निरीक्षितं, देहसन्निवेशः, प्रेरितः॥४२॥
स्नानमङ्गप्रक्षालनं चूर्ण, वर्तिोत्रानुलेपिनी, वीनां समूहो वार्तिकं, चन्दनादिभिः स्नानादिभिर्गन्धैर्धमितमाक्षिप्तं
मनोऽस्येति सः॥४३॥
खण्डशर्करादिः, स एव विषयो रसनायास्तस्मिन्नासक्त आत्मा यस्य ।गलो-लोहमयोऽङ्कुशो, यन्त्रं-जालं, पाशो-वालादि-
मयस्तित्तिरादिग्रहणहेतुस्तैद्धो-वशीकृतः॥४४॥
आसनं-मसूरकादि, सम्बाधनं-विश्नामणा, सुरतं-मैथुनासेवा, अनुलेपनं-कुङ्कुमादिः, स्पर्शः-प्रियायाधुम्बनादिः।
मोहितमतिः॥४५॥
शिष्टा-विवेकिनः परलोकपथनिपुणास्तेषामिष्टा दृष्टिचेष्टाः । दृष्टि:-सन्मार्गोपदेशनं, चेष्टा:-क्रिया।दोषेष्यनियम
ग्राहितानीन्द्रियाणि यैः॥४६॥

·प्रशमरतिः x x x x x x अवचूर्णी। PRESS ॥६३॥ FICRORE इन्द्रिययोग्यो विषयो भावः। येनाऽक्षाणीन्द्रियाणि तृप्ति प्राप्नुवन्त्यनेकस्मिन्मार्गे प्रकर्षेण लीनानि ॥४८॥ विषयो-रूपादिः परिणामवशान्मृतकलेवरादिवशादशुभः स्यात् , कचवरादिरशुभोऽपि वर्यः स्या पनादिना ॥४९॥ कारणवशेन-निमित्तसामर्थेन यद्यत्प्रयोजनमर्थो जायते, यथा-येन प्रकारेण स्यात्तथा-तेनैव प्रकारेण तमर्थं शुभमशुभं चिन्तयति, यथा-शत्रुघ्नं विषं पितृघ्नं च ॥५०॥ शब्दादिः स्वरोचनेन परितोषमाधत्ते । स्वमत्या विकल्पो द्विषादिपरिणामजनितविकल्पनं, तत्राभिरता आसक्ताः ॥५१॥ कदाचिद्वेषवशतः समुपजातरागस्य कदाचिद्रागवशान्निश्चयतः परमार्थतस्तद्रागद्वेषकारणमेव ॥५२॥ रागद्वेषकृतप्रतिघातस्य ॥५३॥ इन्द्रियव्यापारे-शब्दादिप्रवर्तने भव्यमभव्यं वा करोति परिणाम रागयुतो द्वेषयुतः, स आत्मनो भावः कर्मबन्धस्य तस्य तस्य निमित्तमात्मनो-जीवस्य भवति ॥५४॥ x x x x ॥ ६३ ॥ मोहोऽज्ञानं, तत्त्वार्थाश्रद्धानं मिथ्यात्वमाश्रवेभ्योऽनिवृत्तिरविरतिः, रागादिमिर्विकथादिप्रमादमनप्रभृतियोगयुतैः ॥५६॥ X x x x x x 655 एतेषां दोषाणां संचयस्य जालमिव जालं, दुःखहेतुत्वादामूलादुद्धर्तुमप्रमत्तेन शक्यम् ॥ ५८ ॥ SSSS

·रागद्वेपादिजालस्य मूलकारणं जीवस्येति शेषः ॥ ५९ ॥
नव कोटयो ३ हनन ३ पचन ३ क्रयणानां स्वयं करणकारणानुमतिभिस्त्रिरूपास्ताभिरुगमादिभिश्च शुद्धं यदुञ्छमात्रं
भैक्ष्यं, तेन यात्रा-ऽधिकारात्संयमयात्रा, तया निर्वाहो यस्य, शुद्धतमाहारोपधिपात्रग्रहणतत्परस्येति भावार्थः॥ ६॥
सर्वज्ञभाषितजीवादिपदार्थपरमार्थस्वरूपभावनाशीलस्य जीवाजीवाधारभूतलोकावगतस्वरूपस्य वक्ष्यमाणाष्टादशसहस्र-
शीलाङ्गधारणकृतप्रतिज्ञस्य ॥ ६१॥
दर्शनमोहनीयकर्मक्षयोपशमेन दर्शनशुद्धिरूपमनुप्राप्तस्य धर्माध्यवसायेऽध्यवसायस्याऽन्योन्यं स्वदर्शनपरदर्शनापेक्षयो-
त्तरोत्तरविशेपं पश्यतो जिनागमे ॥ १२॥
त्रस्तस्य । स्वहितार्थे-आत्मपथ्यमोक्षप्रयोजने आभिमुख्येन रता-बद्धा प्रीतिर्मतिर्यस्य ॥ १३ ॥
अनन्तसंख्यायाः सूचिका भवकोटयः ॥ ६४ ॥
समुदया-धनधान्यादिनिचयाः। धर्मे-क्षान्त्यादिके । तदारोग्यादि लब्ध्वा-प्राप्य हितकार्ये शास्त्राध्ययनादौ ॥६५॥
शास्त्रमिह लौकिकमथवा शास्त्राणामागमो गमनं तल्लाभमिच्छता ॥६६॥
कुलमुग्रादि, वचनं माधुर्यादिगुणमच्छेपाणि प्रतीतानि, सम्पच्छब्दः प्रत्येक योज्यते ॥ ६७ ॥
आगमनतमूलनिर्णय प्रति निकषः-कपपट्टसमानः,परीक्षास्थानमित्यर्थःवि-विशेषेण नीतः-प्राप्तो विनयो येन स तथा॥६॥
हितकालिणा-मोक्षाभिलाषिणा शिष्येण ॥ ६९ ॥

·प्रशमरतिः अवचूर्णी। ॥६४॥ अपथ्यसमाचरणं, तदेव धर्मस्तदपनोदकर्ता । गुरुमुखमलयाचलोद्भूतचन्दनरसस्पर्शः॥ ७० ॥ शुश्रूषा-श्रोतुमिच्छा, यदाचार्य उपदिशति तत्सम्यक् श्रौति क्रिययोपयोगं च नयति ॥ ७२ ।। तपसोऽनशनादेवलं-सामर्थ्य संवरफलं । निर्जरा-कर्मपरि [शाटि:] साटिः ॥ ७३ ॥ योगनिरोधः शैलेशीप्राप्तिरूपोऽतो विनय एव कार्यः ॥ ७४॥ विनयाद् व्यपेतं-विगतं मनो येषां ते । त्रुटिमात्रमणुमात्रप्राय, विषयः-शब्दादिस्तत्सङ्गादजरामरवत्-सिद्धवन्निरुद्विग्ना- निर्भयाः ॥७५॥ ऐहिकसुखमानिनः रसलाम्पव्यं सात-सुखमृद्धिर्विभवो रसा-मधुरत्वादय, एतेषु गौरवं रसलाम्पय्यं, तस्माद्धेतोर्वर्तमान- सुखदर्शिनोऽतीवानुकूलविषयोपभोगपराः॥७६ ॥ जात्या-अवितथा, हेतवो दृष्टान्ताश्चरितकल्पितोदाहरणानि-तैःप्रसिद्धं, अजरमपरापरप्रदानेऽप्यक्षीणमुपनीतं-दीयमानं, तेनैव बहुमन्यन्ते।रसायनमप्यविरुद्धं नित्यानित्ययोरेकत्र वस्तुनि सहाऽवस्थानेऽपि विरोधरहितत्वं, न कस्यापि भयं करो- तीत्यभयकरं-क्षुद्रोपद्रवनाशि ॥ ७७॥ प्रकुपितपित्तधातुत्वाद्विपरीतबुद्धिस्तस्य क्षीरं कटुकं भवति ॥ ७८ ॥ यद्यपि सुदुःसहपरिपहेन्द्रियनिरोधसम्भवत्सन्तापादादौ कटुकं तथापि निश्चयं पर्यन्तकाले मधुरमनेककल्याणयोगाद्रम- णीयं । भव्यसत्त्वानुग्रहाय गणधरादिभिरहितं पथ्यं हितं । उद्धृत्ताः-स्वच्छन्दचारिणः ॥ ७९ ॥ ॥६४॥ RELEGA

·जातिर्मात्राऽन्वयः, कुलं पितृसमुद्भवं, रूपं प्रतीतं, बलं शारीरः प्राणो, लाभ:-प्रार्थितार्थप्राप्तिर्बुद्धिरौत्पत्तिक्यादिल्लि-
भ्यकं-प्रियत्वं, श्रुतमागमः, क्लीवा-असत्त्वाः॥ ८०॥
भवधमणे । (एव) ज्ञात्वा को नाम विद्वान् जातिमदमालम्बेत् ॥ ८१॥
अनेकान् जातिविशेषान् जन्मोत्पादानिन्द्रियनिर्वृत्तिरिन्द्रियनिष्पत्तिः पूर्वकारणं येषाम् ॥ ८२ ॥
शीलमाचारः, शेषाणि प्रतीतानि, ननु-नियमेनैव ॥ ८३॥
रूपवलश्रुतबुद्धिविभवादयो गुणास्तैरलतस्य सुशीलस्य कुलमदेन प्रयोजन कार्य न विद्यते ॥८४॥
चयो-वृद्धिरपचयो-हानिस्तौ यस्यारोगजरापाशयिणो-रोगजराधारस्यैवं शुक्रादिसम्पर्कनिष्पन्ने देहे को मदावकाशोऽस्तिी,
अपि तु नाऽस्त्येव ॥ ८५॥
सर्वदा संस्कर्तव्ये चर्मण्यसृजाऽवता स्थगिते । कलुषं मूत्रपुरीषरुधिरमेदोमजास्नायुप्रभृति, तेन व्यावे। निश्चयेन विना-
शधर्मो यस्याऽस्ति ॥८६॥
अतितीव्रज्वरशूलविसूचिकादिवेदनातः सन् तरुणबलोऽपि क्षणेन विगतबलत्वमुपैति । सुसंस्कारात्मणीताहाराभ्यवहा-
रादसायनदेवताराधनसामोद्वीयर्यान्तरायकर्मक्षयोपशमावेति ॥ ८७॥
अनियतो भावः-सत्ता यस्य, कदाचिद्भवति कदाचिन्न भवति, विज्ञाय मरणबले प्रावे शरीरबलं द्रविणवलं च न क्रमते
प्रतिक्रियायै ॥ ८८॥

·प्रशमरति 435 अवचूर्णी ॥६५॥ क्षयोपशमालाभो भवति, लाभान्तरायकर्मोदयाच न लभते किश्चित् , नित्यानित्यौ दीनतागौं ॥८९॥ परो-दाता गृहस्थादिस्तस्य दानान्तरायक्षयोपशमोत्था शक्तिः, स्वशत्स्यनुरूपं ददाति । दातुर्यदि चेतः-प्रसन्नता भवति, साधु प्रति गुणानुराग उपयोगः । वसाहारादिना ॥ ९० ॥ ग्रहणं-बहूनामपि पृथक् पृथग्वदतामपि पृथक् पृथक् शब्दोपलब्धिः, उदाहणं-संस्कृतगयपद्यशब्दार्थाभिधानं, परमा इति शेपः । नवकृतयो-ऽभिनवं स्वयमेव प्रकरणाध्ययनादिकं करोति, विचारणा-सूक्ष्मेषु पदार्थेष्वात्मकर्मवन्धमोक्षादिषु युक्त्यनुसारिणीजिज्ञासादि, अर्थावधारणमाचार्या दिवचनविनिर्गतस्य शब्दार्थस्य सकृदेव ग्रहणं, न द्वित्रिवारोच्चारणादिप्र- यासः, आदिशब्दाद्धारणा परिगृयते । बुद्धेरङ्गानि शुश्रूषादीनि, तेषां विधिर्विधानमागमेन प्रतिपादनं, तस्य विधेर्विकल्पा- स्तेषु कियत्स्वनन्तैः पर्यायैर्वृद्धास्ते क्षयोपशमजनितबुद्धिविशेपाः परस्परमनन्तैः पर्यायैर्वृद्धाः सर्वद्न्यविषयत्वान्मतिश्रुतयोरि- त्येवं बुद्ध्यङ्गविकल्पेष्वनन्तभेदैवृद्धेषु सत्सु ॥ ९१ ॥ पूर्वपुरुपा गणधरप्रभृतयश्चतुर्दशपूर्वधरादयो यावदेकादशाशविदवसानाः, सिंहा इव सिंहाः, परीपहकपायकुरङ्गपतिहन- नात, तेषां विज्ञानातिशयो-विज्ञानप्रकर्पः, स एव सागरः-समुद्रो, विस्तीर्णवहुत्वात् , अनन्तस्य भाव आनन्यं, श्रुत्वा- विभाव्य, साम्प्रता-वार्तमानिकाः ॥ ९२॥ कुत्सितं प्रियं भाषणं चटुकर्म, उपकारो निमित्तं यस्य, चटुकर्मणो निमित्तं मातापितसम्बन्धादिकं कृत्वा ॥ १३ ॥ परजनप्रसन्नताजनितेन तेन स्पृश्यते ॥ ९४ ॥ है ॥६५॥ PRESS SEARESSESSIL ·श्रुतपर्याया भेदा अनन्तगुणादयोऽसंख्यभवपरिच्छेदा उपर्युपरि पश्यतः सर्व दरिद्रमिति विदित्वा विकरणं-विक्रियां, कृतशेषश्रुतदानूनिषेधमिति शेषः, वैक्रियसिंहरूपनिर्माणम् ॥ ९५ ॥ सम्पर्कश्च-संसर्ग आचार्यादिवहुश्रुतैः सहः,उद्यमश्च-प्रोत्साहः । मूलगुणा उत्तरगुणास्तेषां निष्पादकं श्रुतज्ञानं लब्ध्वा॥९॥ "ज्ञानं मददर्पहरं, माद्यति यस्तेन तस्य को वैद्यः। अमृतं यस्य विषायति, तस्य चिकित्सा कथं क्रियते?'॥२॥९॥ जात्यादिमदमत्तः शुचिपिशाचाभिधानद्विज इव दुःखभाग्भवति ॥ ९८ ॥ जात्यादीनां वीजविनाशोद्यतेनाऽऽत्मोत्कर्षः परदूषणोद्घोषणं च ॥ ९९॥ परतिरस्कारः। भवे भवे, कोटिरानन्त्यसूचिका ॥ १०॥ कर्मशब्देन गोत्रमेव । तद्रूपमेव योनिविशेषाश्चतुरशीतिलक्षास्तदन्तरैः कृतविभागम् ॥ १०१॥ देशादीनां समृद्धिपर्यन्तानां विषमतां विलोक्य भवसंसरणे ॥ १०२॥ अनाहतगुणदोप, एवंविधो जीवः । पञ्चेन्द्रियाणां निजनिजविषयगा, तेन विबलो-गतशुभपरिणामो रागद्वेषोदय- नियन्त्रितः॥ १०३॥ घटितव्यं-चेष्टितव्यम् ॥ १०४ ॥ तत्कथं चेष्टितव्यमित्याह-अनिष्टविषयाभिकाशिणा भोगिना-भोगसकेन सह वियोगो विषयाणां कथं स्यात् । 'वै' इति प्रश्ने, आगमोऽभ्यसनीयः, अतिवाद व्यग्रहृदयेनाऽपि यथावद्विज्ञायैतानपायवहुलानागमोऽभ्यसनीयः ॥१०५॥ AAAY-AAM ·प्रशमरांत अवचूर्णी। ॥६६॥ RECORRECRUGGES औत्सुक्यकारका:-प्रकटोत्वणस्नेहरागा। निकषे-प्रान्ते । वीभत्सादिभिर्वहुलाः ॥१. दुःखान्ताः ॥ १०७॥ शाकोऽष्टादशो यत्र तीमनं । मोदकाम्लकरसादि । परिणतिसमये ॥ १०८॥ उपचारश्चाटुकर्मविनयपतिपत्तिः शयनादिः । सम्भृतपिण्डितरम्यकानि रतिकराण्यविच्छेदकारिणः ॥ १०९ ॥ देवनारकाणां नियतकालं, अनियतकालं मनुष्यतिरश्चाम् ॥ ११० ॥ इष्टपरिणामाः सन्तोऽनिष्टपरिणामाः, अनिष्टपरिणामाः सन्तोऽमीष्टपरिणामाः।आलोचनीयः सर्वक्षेत्रावस्थामावित्वात् । एवं चाज्जवस्थितपरिणामविषयविरतावनुग्रहो गुणयोगतः । उपलक्षणत्वाद्बहुगुणश्चित्तप्रसन्नता ॥ १११॥ इत्थं गुणान्दोषरूपेण दोषांश्च गुणरूपेण यः पश्यति गुणदोषविपरीतोपलब्धिः। प्रथमाझं विलोक्य परिरक्ष्यः ॥ ११२ ॥ विधिना विज्ञेयः॥ ११३ ॥ शस्त्रपरिज्ञानामाऽऽद्यध्ययनार्थ संक्षेपेणाऽऽह-मातापित्रादिगौरवाणामृद्ध्यादीनां षड्डीवकाययतना प्रथमेऽध्ययने, गौरवस्त्यागो द्वितीये, द्वाविंशतिपरिपहविजयस्तृतीये, दृढसम्यक्त्वं चतुर्थे ॥ ११४॥ संसारोद्वेगः पञ्चमे, कर्मनिर्जरोपायः षष्ठे, वैयावृत्त्योद्यमः सप्तमे, तपोविधिरष्टमे, योषितां त्याग:-स्त्रीपरिहारो नवमे ११५ अम्बरं-वस्त्रं, भाजनं-पानकादि, तयोरेषणा, तथाऽवग्रहा देवेन्द्रादेः, एते कीदृशाः शुद्धा:-शुद्धिमन्तः ॥११६ ॥ स्थानं कायोत्सर्गरूपं, निषद्या-स्वाध्यायभूमिः, त्यागः-शब्दरूपयोररागः, क्रियाशब्दः सर्वत्र, परक्रियानिषेधा, प्रयत्नतस्त- ॥६६॥ 035 ·. x x x X x x On पस्यतो निष्पतिकर्मणः परो यदुपकरोति संस्करोति तदयुक्तं, अन्योन्यक्रिया साऽपि निष्प्रतिकर्मवपुषो न युज्यते ॥११७॥ साध्वाचारः पूर्वोक्ताध्ययनकथितस्वरूपः । खलु-निश्चयेन । अयं प्रत्यक्षः ॥ ११८ ॥ भावना-वासनाऽभ्यासः षड्जीवनिकाययतनादिका, तदाचरणेन च गुप्तहृदयस्य च-मूलोत्तरगुणैर्गुप्तमनस्कतदनुष्ठानव्य- ग्रस्य, किंभवतीत्याह-न तदस्ति कालविवरं, यत्र कालच्छिद्रेऽमिभूयते प्रमादकषायविकथादिभिः॥११९ ॥ x स्वल्पकालेनैव विपरिणामधर्माः-कुत्सितपरिणामधर्मा अन्यथाभवनस्वभावाः, मा-मरणधर्मिणो मनुष्यास्तेषामृद्धिसमु- दया-धनधान्यहिरण्यस्वर्णादिविभूतिसमूहा अनित्याः । संयोगाः-पुत्रपुत्रीप्रभृतिसम्बन्धाः विप्रयोगावसानाः शोकोत्पादका भवन्ति, ततो न किञ्चिद्विषयाभिलाषेण ॥ १२१॥ भोगजनितसुखैः क्षणविनश्वरैः प्रभूतभीतिभृतैः कासितैरभिलषितैः शब्दादिविषयाधीनः किं?, न किञ्चित्प्रयोजनमे- भिस्तस्मात्तेष्वभिलाषमपहाय नित्यमात्यन्तिकमभयमविद्यमानभीतिकमात्मस्थं-स्वायत्तं [यत्] प्रशमसुखं, मध्यस्थस्याऽरक- द्विष्टस्योपशान्तकषायस्य यच्छर्म तदेवंविधं तत्रोद्यतो भव ॥ १२२ ॥ इन्द्रियग्रामस्य शब्दादिविषयस्य लन्धुमिच्छतः प्रिये कर्तव्ये यावत्प्रयासः क्रियते तावत्तस्यैवाऽक्षसमूहस्य निग्रहे वरतरं- वहुगुणमृजुचित्तेनोद्यमः कृतः ॥१२३ ॥ । ।

·प्रशमरतिः अवचूर्णी। ॥६७॥ सरागेण-मोहयुक्तेन विषयामिलापतः प्राप्यं सुखं तस्मादनन्तकोटिगुणितं मूल्यं विनाऽनायासेन वीतरागः प्रशमसुख- मामोति ॥ १२४ ॥ इष्टस्या(इष्टा)वियोगकाङ्कानिष्टविप्रयोगकासोत्पन्नं दुःखं सरागः प्रामोति, न वीतरागः ॥ १२५ ॥ एतेषु हास्यादिभेदेषु निभृतः स्वस्थस्तस्य यत्सुखं तद्रागिणां कुतः ॥ १२६ ॥ एवं गुणयुक्तोऽपि केवलमनुपशान्तोऽशमितविषयकपायस्तं गुणं निरुत्सुकत्वं रतत्रव्युपचयरूपं नाऽऽमोति ॥ १२७ ॥ चक्रवर्तिवासुदेवादिस्तस्य महेन्द्रस्य च तादृशं सुखं नाऽस्ति यादृशं प्रशमस्थितस्य ॥ १२८ ॥ स्वजनपरजनविषयां चिन्तां दारिद्र्यधनान्यदौर्भाग्यसौभाग्यादिरूपां विहाय । आत्मपरिज्ञानमनादौ संसारे परिभ्रमन्नय- मात्मा सुखदुःखान्यनुभवन्नपि न तृप्तः, सोऽधुना कथमेभिस्तृप्तो भवेत्तदधुना यथा संसारे बहुसङ्कटेऽयं न भ्रमति तथा प्रयलो मया कार्य इत्यात्मज्ञानचिन्तन एवाऽभिरतः परकार्यविमुखो जितमदनादिसर्वदोपः सुखमास्ते, स्वस्थः-उपद्रवरहित- स्तिष्ठति । निर्जरो, निर्गताऽपेता जरा-हानिः, सा च प्रस्तावात्प्रशमामृतस्य यस्याऽसौ निर्जरः॥ १२९ ॥ कृपिवाणिज्यादिचिन्तनं लोकवार्ता, धर्मनिर्वाहपृच्छा शरीरनिर्वाहचिन्तनं । शोभनक्षान्त्यादिसद्धर्मचरणवाार्थ एतद्वयं- म[पीटं] भीष्टं लोकवार्तातच्छरीरवार्तायाः कारणम् ॥ १३० ॥ आधार-आश्रयो, वर्तत इति शेपः, धर्म[ब्रह्मचारिणां-संयमिनां । लोके जातमृतसूतकनिराकृतगृहगमनादि, मधु- मांसादि च धर्मविरुद्धम् ॥ १३१ ॥ ॥६७॥ जसलब

·KOK
देहः-शरीरं, नैवाउन्नपानवसनादिभिर्विना यापयितुं शक्यस्तान्यन्नपानवसनादिसाधनानि लोकवशानि, सद्धर्मस्य क्षमादे-
रविरोधाद्धर्मविरुद्धत्यागेनाऽनुवर्तनीयः॥ १३२ ॥
दोषेणाऽनुपकारी भवति, प्रत्युताऽपकारेण प्रवर्तते परो लोकः क्रुध्यति । आत्मना ॥ १३३ ॥
पिण्डैपणाध्ययनभणितो निश्चयेन कल्प्यो ग्राह्योऽकल्प्यः परिहार्यः, आगमे आदानासेवनयोर्नियतवृत्तेः । तेन-विधि-
गृहीताहारेण ॥ १३४॥
वणे-गण्डे लेपः, अक्षस्य धुरा, सैवोपाङ्गं, अभ्यवहरेदित्यत्राऽपि योज्यं, असङ्गा-मनोवाक्कायेष्वसङ्गाःसाधवस्तेषां योग्यः
क्रियानुष्ठानं, तेपां भर:-सङ्घातः, स एव तन्मात्रं, तस्य यात्रा-निर्वाहस्तदर्थ, धर्मानुष्ठाननिर्वाहार्थमित्यर्थः । पन्नगो यथा
चर्वणवर्जितमेव गिलत्येवं साधुरपि, चिलातिपुत्रमारितधनश्रेष्ठिसुतामांसास्वादकपितृपुत्रादिवद्वा, यथा तैः शरीरस्य धार-
णार्थमेव तत्कृतं, तथा साधुरपि ॥ १३५ ॥
विशिष्टतरास्वादमगृद्धचित्तेन साधुनेति प्रक्रमः, तद्विपरीतमविद्यमानास्वादमपि द्वेषरहितेन, वृको यथा सरसं विरसं वा
न विलोकयति, तद्वत्साधुनाऽपि दारूपमधृतिना-दारुतुल्यसमाधिनाऽऽस्वाद्य-वस्तु, [पुनरा वाद्य-क्रिया ॥ १३६ ॥
कालमुष्णकालादि, स्निग्घेतरादि च क्षेत्रं सुभिक्षादिकं च,मात्रामल्पादिरूपसात्म्यं, यद्यस्योपभुकं परिणतिमेति। द्रव्याणां-
घृतगुडादीनां गुरुत्वं लघुत्वं, यद्वा येन द्रव्येणोपभुक्तेन गुणानां गौरवं शेषाणां लाघवं चाऽऽत्मनः स्यात् । भोज्यं वस्तु ॥१३७॥

·प्रशमरतिः
अवचूर्णी।
॥६॥
अन्यदौपग्रहिकं दण्डकाद्युत्सर्गतः कल्प्यं-कल्पनीयं, अपवादतो-गाढालम्बनेनाऽकल्प्यमपि ग्राह्यं लघुतरदोषासेवनं
सद्धर्मदेहरक्षानिमित्तं कारणं तेनोकम् ॥ १३८॥
कल्प्याकल्प्य-शुद्धाशुद्धविधिज्ञः संविना-ज्ञानक्रियायुक्ताः सहाया यस्य । स्वभावविनीतो, दूषणदूषितेऽपि रागादिर-
हितः ॥१३९॥
धर्मोपकरणेन-वस्त्रपात्रादिना धृतं वपुरस्य, अलेपको-लोभेन न स्पृश्यते ॥ १४० ॥
अकृतगायों धर्मोपकरणयुक्तोऽपि न स्नेहमुपगच्छति । निम्रन्थो-वक्ष्यमाणपरिग्रहरहित इति ॥ १४१॥
ग्रन्थोऽष्टविधं कर्म, सम्यक्त्वाद्विपरीतं, प्राणातिपातादिभ्योऽनिवृत्तिः,अशुभमनोवाकाया, अशठ-मायारहितं, सम्यगु-
द्यच्छति ॥१४२॥
संवर्धनमुपष्टम्भं वा व्यवहारे व्यापाररूपे ज्ञानादीनामुपग्रहकारि दोषाणां निग्रहकारि यद्वस्तु, तन्निश्चये कल्पनीयं,
नाऽवशिष्टम् ॥ १४३ ॥
यद्वस्त्वन्नपानादि दर्शनज्ञानाचाराहोरात्राभ्यन्तरानुष्ठेयव्यापाराणां विनाशकारि, यच्च प्रवचनकुत्साकारि मद्यमांसकन्द-
मूलाभोज्यगृहभिक्षाग्रहणादि, तत्सर्वं कल्प्यमप्यकल्प्यम् ॥ १४४ ॥
कल्प्याकल्प्यत्वं शुद्धवस्तुष्वप्यनियतं, पुरुषाद्यपेक्षयेति शेषा, यथा विकारभाजां शुद्धमपि क्षीरादि निषिध्यते, नेतरेषां
नीरुजां, भेषजं तदन्येषां कल्प्यतेऽशुद्धमपि ॥ १४५ ॥
॥६८॥

·ALMAL देशोऽसाधुपरिचितक्षेत्रं, कालो दुर्भिक्षादिः, पुरुषःप्रवजितराजादिः, अवस्था मान्द्यादिका, एतेषामर्थेऽकल्प्यमपि कल्प्यं, उपयोगशुद्धिपरिणामान्नैवैकान्तेन कल्प्यते कल्प्यं, नैवैकान्तेन न कल्प्यतेऽकल्प्यम् ॥ १४६ ॥ यतिना-साधुना तदेव चिन्तनीयं भापणीयं कायेन कर्तव्यं, यदात्मनः परेषामुभयेषां वाधकं न भवत्यतीतादि- सर्वकाले ॥१४७॥ सर्वेषु शब्दादिसर्वेन्द्रियार्थेपु[ विपयेषु, इन्द्रियसङ्गतेषु-] श्रोत्रादीन्द्रियगणस्य गोचरतां प्राप्तेषु । वैराग्यमार्गः-सज्ज्ञान- क्रियासेवन, तस्मिन्नन्तरायकारिषु परिसंख्यानं-इतरत्वनिःसारत्वाहितकारित्वपरिज्ञानं कार्य-ध्येयं, केन ? परं-कामार्थधर्मेषु प्रधान नियतं शाश्वतं कार्य-मोक्षप्राप्तिलक्षणमिच्छताऽभिलाषिणा ॥ १४८॥ भावयितव्यमहर्निशं चिन्तनीयमभ्यसनीयं, किं तत् ?, अनित्यत्वं-संसारे सर्वस्थानानामशाश्वतत्वं, अशरणत्व-जन्म- जरामरणाभिभूतस्य नाऽस्ति किञ्चिच्छरणं, एकत्व-एक एवाऽहं, अन्यत्वं-खजनधनदेहादिकेभ्योऽन्य एवाऽहं, अशुचित्वं- आधुत्तरकारणाशुचितामयस्य शरीरस्याऽशुचिभावादशुचित्वं, संसार इति माता भूत्वा भगिनीत्यादिभवभावना, आश्रव- द्वाराणि विवृतानि कर्माश्रवः, आश्रवद्वारपिधानं संवरः॥ १४९ ॥ कर्मणां क्षपणोपायो निर्जरणं, लोकायामादिलोकविस्तरः, शोभनोऽयं धर्मस्तत्त्वतः-परमार्थतश्चिन्ता धर्मस्वाख्याततत्त्व- चिन्ताः, वोघेः सुदुर्लभत्वं चेति प्रकटम् ॥ १५० ॥ इष्टजनसम्प्रयोगश्चर्द्धिसम्पच्च, विषयसुखसम्पच्च, सम्पच्छब्दः प्रत्येकं योज्यः॥ १५१ ॥ अभिद्रुतेऽभिभूते ॥ १५२ ॥ ลฯ 4 ·प्रशमरति: ॥ ६९॥ अवचूर्णी। आकालिकहित-सदाभाविशुभाचरणं, एकेनेवाऽऽत्मनाऽसहायेन स्वस्याऽर्थे ॥ १५३ ॥ वजनात्पित्रादेः, परिजनाहासादेः, विभवात्कनकादेः, शरीरादेहाच, तेभ्यो भिन्नोऽहं, पृथकर्मणि यस्य नियता नक्तं- दिनमालोचिका, हिर्यस्मात्, शोककलिः-कलिकालस्वरूपम् ॥ १५४ ॥ कर्पूरादीनां वपुःसम्पर्कादशुचिकरणसामर्थ्यात्, शुक्रशोणितायाथकारणानामन्नपानागुत्तरकारणानामशुचित्वात् ॥१५५॥ संसारभावनामाह-दुहिता-सुता ॥ १५६ ॥ स सम्यग्दृष्टिरपि-यो]न विरतः प्राणातिपातात् , सोऽपि[विरतोऽपि]प्रमादवान् । मनोदण्डाः ४ वाग्दण्डाः ४ काय- दण्डाः ४, तदेवं पश्यदशप्रकारदण्डरुचिः, ततश्चाऽयमी-प्रमादवान् यो जीवस्तस्य यथैते भेदा वहवस्तथाऽऽश्रवकर्माण्या- श्रवस्थानानि भवन्तीति । आश्रयविधिरुतस्तस्मिन्नाश्रवकर्मणि विपये तेषां भेदानां निग्रहे यतेत ॥ १५७ ॥ अनुपादाने वृत्तिापारः । पाठान्तरे गुप्तिर्गोपनं, आत्मन्यारोपितो हितः । वरदैस्तीर्थकरादिभिः ॥ १५८ ॥ विशोषणाछनावुपचितोऽपि-पुष्टोऽपि, दोपोऽजीर्णात्मकः,त[] कर्मोपचितं बन्धादिभिर्निरुद्धाश्रवद्वारो जीवः संवृतः॥ सर्वत्र-यत्र न जातं न मृतं मयेति । परमाणुप्रभृतीन्यनन्तानन्तस्कन्धपर्यवसानानि द्रव्याणि, तेषां मनोवाकायादिभिरु- पयोगा, न च तैस्तृप्त इति चिन्तयेत् ॥ १६० ॥ * प्रत्येकस्य कपायचतुष्काश्रयित्वाचतुःप्रकारता मनःप्रभृतीनां दण्डानाम् । ॥६९ ॥ R ·Kos U सुष्टु-निर्दोपः ख्यातः। [अत्र]क्षमादिलक्षणधर्मे । सुखपरम्परया ॥ १६१ ॥ कल्प[कल्य]ता-नीरोगता, आयुर्दीर्घायुष्क, श्रद्धा-धर्मजिज्ञासा, कथकश्चाऽऽचार्यः, श्रवणं चाऽऽकर्णनं, एतेषु नव- सूत्तरोत्तरदुर्लभेषु सत्स्वपि, बोधिः सद्धर्मस्याऽऽख्याता (१) सम्यग्दर्शनं, [तस्य सम्यग्लाभो [दुर्लभो भवति ॥ १२ ॥ अवाप्याऽज्ञानाद्रागात्पत्तीपुत्राद्यासक्तेः कापथविलोकनात्-कुपथदर्शनादेकैकनयानुसारिजिनप्रणीतागमवचनैकदेशस्वयु- किनिरपेक्षविचारणाद्वहवो निहवा जज्ञिरे, गौरववशात् ॥१३॥ रागप्रहाणमार्गो दुःखेनाऽधिगम्य इन्द्रियादिस[पत्नविधुरेण]म्पन्नो (१)-वैरिविह्वलेन । विरागमार्गप्राप्तौ विजयस्तेन प्राप्तो भवति येन सर्वविरतिरवाप्नोति ॥ १६४ ॥ गणशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, नेतारस्तान् कषायान् पूर्व “हतं सैन्यमनायक"मिति न्यायात् [साधयेत् ]॥ १६५ ॥ सञ्चिन्त्य-आलोच्योदयनिमित्तं-प्रादुर्भावकारणमुपशान्तेर्हेतुः-कारणं च, कषायाणामुदयनिमित्तं परिहार्यमुपशान्ति- हेतुरासेवनीयः । कथं ?, त्रिकरणशुद्ध-कायवामनोनिर्दोष, अपिरभ्युच्चये । इति भावनाधिकारः॥ १६६ ॥ शौचं-संयम प्रति निर्लेपताऽदत्तादानापरिग्रहोवा, चःसमुच्चये, संयमः सप्तदशभेदः, त्यागो द्रव्यभावग्रन्थत्यजनम् ॥१६७॥ क्षमाप्रधानः॥१६८॥ गुर्वभ्युत्थानाद्यधीना गुणा ज्ञानादयो यस्मिन् पुरुषे ॥ १६९ ॥ यथाचेष्टितं [न] तथाऽऽख्याति तस्य च शुद्धिर्नाऽस्ति ॥ १७० ॥ PRESSAGE RW

·प्रशमरतिः
अवचूर्णी।
॥ ७०॥
द्रव्यं सचेतनादि, शैक्षादि सचेतनादि-"अट्ठारस पुरिसेसु, वीसं इत्थीसु दस नपुंसेसु । पचावणा अणरिहा, अणहा
पुण इत्थिआ चेव ॥ त्ति (अहवा विगलंगरूवाई)॥१॥"इति[पाठान्तरम् ] 1 उपकरोति ज्ञानादीनां, तदप्युद्गमादिशुद्ध
शुचि, तथा भक्तपानादि, तदुद्गमादिदोपरहितं शुचि, अन्यदशुचि । देशचि पुरीपाद्युत्सर्गपूर्वकं निर्लेप निर्गन्धं देह-
मधिकृत्य प्रवृत्तं । भावशौचं निर्लोभताविधायि कार्य-कर्तव्यम् ॥ १७१ ॥
आश्रवाः-प्राणातिपातादयः कर्मादानहेतवस्तेभ्यो विरतिकरणं । पञ्चेन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, तेषां निरोधः । कपायाः
क्रोधादयश्चत्वारस्तेपामुदयनिरोधः। दण्डा मनोवाकायाख्या:, अभिद्रोहाभिमानेादिकरणं मनोदण्डः, हिंस्रपरुपानृतादि-
भापणं वाग्दण्डः, धावनवल्गनप्लवनादिरूपः कायदण्डः, एभ्यो निवृत्तिरेव संयमः सप्तदशभेदो भवति ॥ १७२ ॥
वान्धवाः-स्वजनाः, धनं-हिरण्यादि, पञ्चेन्द्रियविषयसुखं, एतेषां त्यागात् । भयमिहलोकादि सप्तविधं, विग्रहः-शरीरं,
(तस्य)प्रतिकर्मणा त्यागात्साधुमुनिस्त्यकात्मा-परिहतासंयमपरिणामोऽष्टविधग्रन्थविजयप्रवृत्तः, परिहृताभिमानममत्व-
भावोऽरक्तद्विष्टस्त्यागी ॥ १७३ ॥
न विसंवादनं यथादृश्यवस्तुभापणं, तेन योग:-सम्बन्धः, त्रिविधेन योगेनाजिमाता-ऽकौटिल्यं, कायेनाऽन्यवेपधारितया
* दृश्यतेऽस्या आर्यायाश्चतुर्थ चरणं "इय अणला (अयोग्या:) आहिया सुत्ते" इत्येवंरूपमात्मप्रयोधादिपु । भावपुरीयप्रतिकृती तु
"स्त्रीनपुंसकं याऽऽश्रित्यैप पुननिषेधस्तदत्यन्तप्रतिपेधाय" इति टिप्पनी ॥ "वह वियलंगस्सरूवा य" इति प्रवचन० गा० २५ ।
॥ ७० ॥

·विप्रतारयति, मनसाऽसत्यं प्रागालोच्य भापते करोति वा, वचनेन सद्भूतनिवासद्भूतोद्भावनं कटुकसावधादिभाषणं, एतत्परिहाराच्चतुर्विधं सत्यं जिनेन्द्रवचने, न त्वन्यत्र ॥ १७४ ॥ अनशनं-चतुर्थभक्तादि षण्मासान्तं तपस्तथा भक्तप्रत्याख्यानेजितमरणपादपोपगमनादि, ऊनोदरता-द्वात्रिंशत्कवलेभ्यो यथाशक्ति यदाहारमूनयति, वृत्तिर्वर्तनं-भिक्षा, तस्याः संक्षेपणं-दत्तिभिर्भिक्षाभिश्च परिमितग्रहणं,रसत्यागः-क्षीरदध्यादिवि- कृतीनां यथाशक्तिपरिहारः, कायक्लेशः-कायोत्सर्गोत्कटुकासनातापनादिः, संलीनः-सिद्धान्तोपदेशेनेन्द्रियनोइन्द्रियभेदेन, तद्भावस्तत्ता, इन्द्रियसंलीनः संहृतेन्द्रियव्यापारः, कूर्मवत्, नोइन्द्रियसंलीनो-निष्कषायमार्तरौद्ररहितं मनोधरन् परोपलक्ष्यं बाह्यं तपःप्रोकं जिनादिभिः ॥ १७५ ॥ प्रायश्चित्तमालोचनादिदशविधमतिचारमलप्रक्षालनार्थ, एकाग्रचित्तनिरोधो ध्यानं, तत्रातरौद्रे व्युदसनीये, धर्मशुक्ले द्वे ध्यातव्ये । व्याप[तस्य तो भावो वैयावृत्त्यतं, आचार्यादीनां दशानां भक्तपानवस्त्रादिभिरुपग्रहः शरीरशुश्रूषा चेति, विनीयते येनाऽष्टविधं कर्म स विनयो ज्ञानदर्शनचारित्रोपचारभेदात् , व्युत्सर्गोऽतिरिकोपकरणभक्तपानादेरुज्झन, स्वाध्यायो वाच- नादिः पञ्चविधः, अभ्यन्तरस्य मिथ्यादर्शनकषायादेरपाकरणाचपोऽपि ॥ १७६ ॥ दिव्यं भवनेशव्यन्तरज्योतिष्कविमानवासिदेवीनां सम्बन्धि, तस्मान्मनोवाकायैः कृतकारितानुमतिभिर्विरतिर्नवभेदा, औदारिकं मनुष्यतिर्यक्सम्बन्धि, तत्रापि मनोवाकायैः कृतकारितानुमतिभिश्च विरतिनवक, तदेवं ब्रह्माऽष्टादेश- भेदं भवति ॥ १७७ ॥ RER

·प्रशमरतिः
अवचूणी
॥७१॥
आत्मन्येव व्यापारोऽध्यात्म, कथमयमात्मा बध्यते ? कथं वा मुच्यते? इति, तद्विदन्तीत्यध्यात्मविदस्ते । मूर्छा-
गाय, निश्चयनयाभिप्रायेणाऽत्मन प्रतिविशिष्टपरिणामस्तो परिग्रहशब्दवाच्यतया कथयन्ति, यस्मादेवं तस्माद्वैराग्यमिच्छता,
आकिश्चन्यं परो धर्मः, न किधिन्ममेति विगतमूर्छया स्थेयम् ॥ १७८ ।।
दशप्रकारक्षमादिधर्मस्याऽनुष्ठायिनस्तदासेविनः सदैवाऽनवरतं शिवोपायसेविनो हढानां-वज्रभेदानां, रूढानां-चिरका-
लावस्थितिप्राप्तस्थैर्याणां, घनानां-वहलानां, एवंविधानामपि ॥ १७९ ॥
माया लोभश्च मानः क्रोधश्च, उद्धता:-सावष्टम्भा, प्रवला:-प्रकृष्टसामाः । विनाशयति, साधुरिति योगः ॥१८०॥
व्यतिकर:-सम्पर्कः, विरक्तता-पूर्वमहर्षिसमाचीर्णक्रियाकलापपरता, समावा जीवादयः, एतानि धर्मस्थैर्यजनकानि॥१८॥
आक्षिप्यन्ते धर्म प्रत्यभिमुखाः प्राणिनो यया साऽऽक्षेपणी, विक्षिप्यन्ते-परापरदेवादिदोपकथनेन प्रेर्यन्ते प्राणिनो यत्र
सा विक्षेपणी, विमार्गा-जैनमार्गादन्य एकान्तमतावलम्धिनस्तेषां बाधने समर्था पदरचना यस्याः सा, श्रोता चाऽसौ
जनश्च, तस्य श्रोत्रमनसोस्तयोः प्रसादजननी, यथा जननी-माता ॥ १८२ ॥
सम्यग्विवेच्यते-नरकादिदुःखेभ्यो भयं प्राप्यते यया सा संवेजनी, निर्वेदं कामभोगेभ्यो यया सा,एवमेताम् ॥ १८३ ॥
यावत्कालं, अध्यात्मचिन्तापत्रस्य न तेनाऽपि परदोपगुणकीर्तनव्यापारेण किश्चित्प्रयोजनं, तावत्कालं व्यग्रं-व्यापृतम्१८४
आचारादिश्रुतपाठेऽपरेपां पठने चाऽय मया किं कृतं? इत्यादि स्वात्मनि संचिन्तने ॥ १८५॥
॥७१॥

·शासूक् अनुशिष्टाविति वाग्विधिविद्भिश्चतुर्दशपूर्वधरैः, विशेषेण नियतो निर्णीतः । दैङ्क त्रैङ् पालनार्थे सर्वशब्दविदां- संस्कृतप्राकृतादिशब्दविज्ञानाम् ॥ १८६ ॥ रागद्वेपन्याप्त चित्तान् शिक्षयति-'विपरीतमशुभं मा कुरु, अनवरतं शुभमविपरीतं कुरु'इत्यादिना, तथा संत्रायते-रक्षति सदाचारे, स्थितानिति शेषः, कुतो? नरकादिदुःखात् ।। १८७ ॥ शासनस्य-शिक्षणस्य सामर्थ्य-बलिष्ठताऽनेन संत्राणस्य-पालनस्य बलेन चोभयेन सहितं यत्तच्छास्त्रमुच्यते सिद्धान्तः। संसारभावमनुवदतां मोक्षं दर्शयतां सर्वविदामेतद्वचनम् ॥ १८८॥ वन्धः-कर्मोपादानं, मोक्षः-काभावः ॥ १८९ ॥ एतानि विवरीषुस्तावज्जीवानाह-असंख्येयप्रदेशात्मकाः सकलोपयोगभाजः मुक्का:-सिद्धाः, संसारिणो-भवस्था लक्षणत- श्चिह्नत एकेन्द्रियादयो ज्ञातव्या इति, लक्षणतो-ऽसाधारणस्वरूपतः ॥ १९० ॥ MAARLACRACHCOM x x x x x x x एवमनेकप्रकाराणामेकैको विधिरेकैको भेदोऽनन्तकालवर्तित्वादनन्तपर्यायः, अनन्ताः पर्याया-धर्मा यस्य, अन्तर्मुहूर्तादा- रभ्यैकैकसमयवृद्ध्या त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि यावस्थितयः, अङ्गुलासंख्येयभागादारभ्य यावत्समस्तलोकावगाहा, ज्ञान- वस्तुविशेषाववोधो, दर्शन-वस्तुसामान्याववोधः, पर्यायास्तारतम्यकृतविशेषाः ॥ १९३ ॥ उपयोगश्चेतनाज्ञानदर्शनव्यापारः, साकारो-विकल्परूपो ज्ञानोपयोगस्तद्विपरीतो दर्शनोपयोगो व्यष्टचतुर्भेदः ॥१९४ ॥ TEAM 8C- ·अवचूर्णी प्रशमरतिः ॥ ७२ ॥ ज्ञानं मत्यादि, मतिश्रुतावधयो मिथ्यात्वोदयोपरकस्वभावां अज्ञानतां यान्ति ।। १९५ ।। औदयिंकः स च-जीवोपाचकर्मणामुदयो देवनारकादिपर्यायकारी, पारिणामिको-जीवभच्याभव्यत्वादिरूपत्रिकालतद- विच्युतिरूपा, उपशमः कर्मणां विपाकप्रदेशद्वयरूपोदयभावस्तेननिवृत्त औपशमिकः सम्यक्त्वचारित्ररूपः, सम्यक्त्वज्ञान- चारित्रादिरूपः क्षयोत्थः ।। २९६ ।। गतिर्नरकादिः४, कपायाः क्रोधादयः ४, लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंसकं ३, मिथ्यात्वमज्ञानमसंयतत्वमसिद्धत्वं, लेश्या: ६, एते कर्मोद- यादाविर्भवन्ति । पारिणामिकौपशमिको पूर्वोकत्रिविधद्विविधौ भवतः क्रमेण कर्मोदयनिरपेक्षसापेक्षौ च । कर्मक्षयाजातः क्षायिकः, स नवविधः-सम्यक्त्वचारित्रकेवलज्ञानकेवलदर्शनदानादिपञ्चलब्धिमेदतः । क्षायोपशमिकोऽष्टादशविधो मत्या- दिज्ञानचतुष्कमज्ञानत्रिकं चक्षुरादिदर्शनत्रिकं दानादिपश्चलब्धयः सम्यक्त्वं चारित्रं देशविरतिश्चेति । पष्ठश्च सान्निपातिक: पूर्वोक्तभावानां द्विकादिसंयोगजा, स च पञ्चदशभेदो ग्राह्योऽन्य एकादशभेदरूपस्त्याज्यो, विरोधित्वात् ॥ १९७ ॥ एभिरौदयिकादिभिर्भावैरात्मा-जीवा, स्थानं गतिरिन्द्रियाणि सम्पदः सुखं दुःखं, एतानि संपामोति । स्थीयते यत्र संसारे जघन्यादिस्थिति:-स्थानमात्मनः, स चाऽऽत्मा समासेनाऽष्टविकल्पस्तानाह ॥ १९८ ॥ द्रव्यात्मा कपायात्मा योगात्मोपयोगात्मा ज्ञानात्मा दर्शनात्मा चारित्रात्मा वीर्यात्मा। मार्गणा-परीक्षा चेति ।। १९९॥ साम्प्रतमेपां स्वरूपं प्रतिपादयति-जीवानामेकाक्षादीनां सर्वत्र जीवत्वान्वयात्, अजीवानां धर्मास्तिकायादीनामजीव- त्वान्वय्यंशाव्यात्मा स्यादिति १ । कपायाः सन्ति येषां ते कपायिणः-समोहास्तेषां सकपायिणां कपायैः सहैकत्वापत्तेः ॥ ७२ ॥ RER ·कपायात्मा२। योगा-मनोवाकायन्यापारास्तदेकत्वपरिणत आत्मा स योगात्मा सयोगानां स्यात् ३ । उपयोगो-ज्ञानेदर्शन- व्यापारो ज्ञेयविषयस्तत्परिणत उपयोगात्मा सर्वजीवानां, न त्वजीवानाम् ॥ २००॥ सम्यग्दर्शनसंपन्नस्य तत्त्वार्थश्रद्धानभाजो यो ज्ञानपरिणामः स ज्ञानात्मा ५। चक्षुरादिदर्शनपरिणतानां दर्शनात्मा सर्वजीवानां भवति ६ । प्राणातिपातादिपापस्थानेभ्यो विरतानां तदाकारपरिणतानां चारित्रात्मा ७। वीर्य-शक्तिप्रवर्तनं, तद्भाजां सर्वेषां संसारिणां वीर्यात्मा ८॥२०१॥ एतेऽष्टौ विकल्पाः प्रतिपादितास्तत्र द्रव्यात्मानमाशङ्कते-आत्मेति ज्ञानदर्शनस्वभावश्चेतनः प्रतीतः, सोऽजीवविषयपुद्ग- लादिषु कथमात्मशब्दप्रवृत्तिः इत्यत्रोच्यते-उपचारो-व्यवहारः, स चाऽततीत्यात्मा भवति व्युत्पत्तितः शब्दवाच्यः, सर्वंद्र- व्यविषयश्चैष न्याय इति नयविशेषेण-सामान्यग्राहिणा नयेन । स्वरूपात्पररूपात् ॥ २०२॥ संयोगो-रूपं,अनेकेन भेदेन निर्देशः परीक्षणीयः। स्वतत्वं-सहज स्वरूपं, दृष्टमुपलब्धं लक्षणैश्चिकैरनेकभेदं समस्त- मात्मनः। “चित्तं चेयणसन्ना, विन्नाणं धारणा य बुद्धी य । ईहा मई विअका, जीवस्स उलक्खणा एए ॥१॥" ॥२०॥ उत्पत्तिविपत्तिस्थिरतालक्षणं यत्सर्वमपि तदस्ति, अङ्गुलीवत् । एवं यन्नाऽस्ति तदुत्पादादित्रयवन्न भवति, खरशृङ्गवत् । अर्पित-विशेषितं जिनप्रवचनमुत्पन्नं, अनर्पित-अविशेषितं प्राकृतजनप्रणीतं अतीतं सप्तविकल्पवचनम् ॥२०४ ॥ कुशूलायवयवावस्थायां घटाद्यभावः। घटोऽयमुत्पन्न इति । तेनाऽऽकारेण तस्य घटस्य ॥ २०५॥ चशब्दादतीते । यस्य पदार्थस्य । तेन पदार्थेन ॥ २०६ ॥ पञ्चाऽजीवद्रव्याणि, रूपरसगन्धस्पर्शवत् ॥ २०७॥ ॐॐॐ ·प्रशमरतिः ॥७३॥ अवचूर्णी। न हि द्रव्यप्रदेशाः सन्त्यन्ये च वर्णादयः, किन्तु तमेव प्रदेश वर्णादिपुद्गलाः सन्निहिताः स्युः ॥ २०८ ॥ अनादिपारिणामिकं पुजलद्रव्यं । सर्वभावेष्वीपशामिकाविषु वर्तन्ते ॥ २०९ ॥ विवृतपादस्थानस्थितो, विगृतपादभ्राम्यमाणनराकार इति ॥ २१० ॥ तत्र लोकेऽवायुखशरावाकारमधोलोफमूर्ध्वलोकं शरावसम्पुटाकारम् ॥ २११ ॥ जम्बूद्वीपादिभेदेन । वैमानिकदेवलोकाः १०, वेयकाः ३, अनुत्तराः १, सिद्भिः १-१५ ॥ २१२ ॥ अवशेष-समरतलोकासंख्येयभागादिकं एको जीवः पृथिव्यादिको व्यामोति, 'चा' शब्दात्समस्तलोकं केवलीसमुद्धातगः केवली ॥ २१३॥ धर्गास्तिकायादयस्त्रयोऽप्यसंख्येयप्रदेशाः । जीवद्रव्यमनन्तसमयं । कर्तृपर्यायशून्यानि ॥ २१४ ॥ गतिनिमित्तं, स्थित्युपकारी ॥ २१५ ॥ • सूक्ष्मता परिणामः स्कन्धानामेव, तत्समावेन त इन्द्रियग्रायाः साक्षात् । भेदो-याविस्कन्धानां पृथग्भवनं । स्पर्शादयः पुजलद्रव्यस्योपकाराः, शब्दपरिणामः पुगलद्रव्याणामुपकारः। कर्मपुगलानां वन्धः क्षीरनीरवदिन्द्रधनुरादिः ॥ २१६ ॥ विचेष्टितानि-विविधव्यापारोत्क्षेपणाकुशनादयः । उपग्रहः । सौभाग्यावश्यीकरणाविर, जीवितदं क्षीरघृतादि, मरणदं विपास्त्रादि, संसारिजीवविषयाः ॥ २१७ ॥ परिणमनं-परिणामो, यथा-वर्धतेऽसुरो हीयते वेत्यादिकालजनित उपकारः, इदं वर्तत इदं न वर्तते वर्तनायाः, परत्व- ॥७३॥ keS ·-ब--बEO RBAR मपरत्वं कालकृतं, पश्चाशद्वर्षात्पयविंशतिवर्षोऽपरः, पथवर्षादशवर्षः परः। शिक्षा-लिप्यादिप्रणासेवनादिर्वा ॥ २१८ ॥ द्विचत्वारिंशत्प्रकृतयः पुण्यं, द्वयशीतिः पापम् ॥ २१९ ॥ आगमपूर्वो मनोवाकायव्यापारः, तस्य योगस्य विपरीतता । गुप्तिर्गोपनं, स्थगिताश्रवद्वारः ॥ २२०॥ संवृतात्मनस्तपसा पूर्वार्जितस्य कर्मणः क्षयः । उपधान-योगोदएनादि, तेन नव्यकर्मप्रवेशाभावः ॥ २२१॥ जीवादिषु निश्चयेन परिणामः । सद्भुतमिति ॥ २२२ ॥ शिक्षा-जिनोदितक्रियाकलापाभ्यासः पुनः पुनः ॥ २२ ॥ एतद्विप्रकारं । विस्तराधिगमो-विस्तरपरिच्छेदो * । विपरीतार्थप्राही प्रत्ययो विपर्ययः। समासतो द्वेधा ॥ २२४ ॥ आभिनिवोधिक-मतिज्ञानम् ॥ २२५॥ ज्ञानानां क्रमेणाऽष्टाविंशतिचतुर्दशपद्विभेदा उत्तराः, विषयो-गौनरो मतिश्रुतयोः सामान्यतः सनद्रव्येषु सर्वपर्यागेषु । अवधिरूपिपु, मनःपर्यायं मनोगतद्रव्येषु, केवलं तु सर्वद्रव्यसर्वपर्यायेषु, आदिशब्दात्योत्रकालादिपरिग्रहः। (विस्तराधिग- माः-विस्तरपरिच्छेदः) एकस्मिन् जीवे युगपदेकादीनि कियन्ति ?, भाज्यानि-भजनीयानि चत्वारि, यावत्केवलावातावप- रज्ञानाभावः ॥ २२६॥ मतिश्रुतावधयः ॥ २२७ ॥ * सम्भाव्यते पविशत्यधिकद्विशतवगायाः कारिकाया अगं पर्यायः, तपास शब्दस गूले गुती म पागस निणगानपा- दन पा पिणमानत्वात् । MH- ·प्रशमरतिः अवचूर्णी। ॥७४॥ समो-रागद्वेषविकलस्तस्याऽऽयो-लाभस्तत्र भवं सामायिक प्राक्तनपर्यायच्छेद उत्तरपर्यायस्थापन परिहरणं-परिहारस्तेन विशुद्ध । सूक्ष्मो-अत्यन्तकिट्टीकृतः सम्परायो-लोभकपाया, सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानवर्तिनः । कपायं यथास्यातम् ॥२२८॥ अनेकैर्बहुमकारैरनुयोगैः किं कतिविधं कस्येत्यादिभिनय गमादिभिः, प्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिः, समनुगम्य-ज्ञेयम् ॥२२९॥ एकतरस्याः सम्यग्दर्शनादिसम्पदोऽभावेऽपि, अपिः पूरणे, मोक्षमार्गोऽपि-मुक्तिपापकोऽपि न सिद्धिकर, त्रिफला- व्यपदेशवत् ॥ २३०॥ चारित्रं दर्शनज्ञानलाभे । चारित्रलामे ॥ २३१ ॥ धर्मो दशविधः । आवश्यकानि-प्रतिक्रमणालोचनादीनि ॥ २३२॥ सम्यक्त्वादीनां जघन्यायाराधनानाम् ॥ २३३ ।। सम्यक्त्वादिसम्पदा तत्परेण-व्यग्रेण, तेष्वेव-सम्यक्त्वादिषु । तत्परेषु साधुपु, जिनेषु, भफिरान्तरा-प्रीतिः । उपग्रह- स्तदुचितामपानशयनासनादिप्रदानरूपः । समाधिः-स्वास्थ्य स्वपरयो। एतेषां करणेन ॥ २३४॥ यलमेव प्रपञ्चयति-गुणानां ज्ञानादीनां । परततिषु । अधृष्यस्याऽधर्षणीयस्य, मत्सरश्चित्तस्थ एव कोपः ॥ २३५ ।। प्रशम एव निराबाधसुखं सदाचारे रतस्य साधोरिति, तस्य किं साधम्र्य ? सुरासुरनरलोकेऽसिन् ॥ २३६ ॥ न केनापि व्ययं प्रापितं-बाधितम् ॥ २३७॥ विनिवृत्ता परस्मिनाशा येषाम् ॥ २३८ ।। शब्दादीनां विषयाणां परिणाममन्यथाभवनरूपं, दुःखहेतुमेव च सम्प्रधाय। संसारे दु:खान्येव रागद्वेपात्मकानि ॥२३९॥ प्रदोप-प्रदेपं । अव्यथितोऽपीडितः ॥ २४०॥ मौनी निरवयभापी, एकाकी निष्कलहो वा, वशे स्थापितानि, परीपहाः सम्यक सयन्ते, कपायाणामुदयो निरुतः॥२४॥ ॥७४।।

·शब्दादिसङ्गे निःस्पृहः । प्रशमगुणाः स्वाध्यायादयस्तेषां संमूहस्तेनं विभूषितः । अभिभवति देवमनुष्यादीनां नार- कादीनां च ॥ २४२॥ x x x x x x विरतिः-पापविरमणं, ध्यान-धर्मध्यानादि, भावनाऽनित्याद्याः, योगा-आवश्यकादिव्यापाराः। सुखेन ॥ २४४ ॥ धर्मात् "खंती य महिब जव०१०"भूम्यादिजीवा नव, अजीवा१०, करणकारणानुमतित्रयं, मनोवचनकायत्रयम् ॥२४५॥ संसारभीरसुखप्राप्यपारस्य । प्राप्तः । विर(कताया)काया (1) दूरानुयायिनं । तत्कालावस्थायामुचितं प्रकृष्टम् ॥२४६॥ धर्मध्यानस्य भेदचतुष्टयमाह-सम्बुद्धिसम्पर्कमाप्य ॥२४७॥ वीतरागवचनं च । आज्ञायाः सर्वज्ञदत्ताया गवेपणं, तस्या अर्थनिश्चयः। एभिर्हेतुभिरैहलौकिकोऽपायः, पारलौकिको नरकतिर्यग्गतिभ्रमणरूपो धर्मार्थना चिन्त्यते, सोऽपायविचयः ॥२४८ ॥ अशुभकर्मणां व्यशीतिविधानां,शुभकर्मणां द्विचत्वारिंशद्भेदानां, विपाको-रसः कटुकमधुरत्वादिः, तस्याऽनुचिन्तनार्थः। द्रव्याणां पण्णां, क्षेत्रमूर्ध्वाधस्तिर्यग्भेदं, तेषामाकारानु(चिन्तन) गमनं-[अनु]चिन्तनम् ॥ २४९ ॥ x x x x x * पुनरुक्त इवाभात्ययमर्द्धचन्द्राकारचिह्नान्तर्गतः शब्दः, अर्थासङ्गतत्वात् । ASREGk ·अवचूर्णी। प्रशमरतिः ॥ ७५॥ नित्योद्विग्नस्य-संसारोपरि नित्यमुद्वेगं कुर्वतो जितकोपाहारस्य । कलिमलं-पापं । जितसर्वलोभस्य ॥ २५१ ॥ विविक्तौ-पृथग्भूतौ बन्धुजनशत्रुवौं यस्य, समस्तुल्यो वासीचन्दनाभ्यां कल्पनप्रदेहादि:-छेदनानुलेपनादिर्यस्य स तथा, एवंविधो देहो यस्य ॥ २५२ ।। कृतात्माभिरतेः, [यतः सस्वकार्य एव व्याप्रियते, न बहिः प्रीतिं विदधाति । दृढमप्रमत्तस्य ॥ २५३ ॥ चित्तनैमल्यात् । प्रमाददण्डयोगैर्विशुद्ध्यमानस्य-विमुच्यमानस्य । अय्यां-प्रधानभूताम् ॥ २५४ ॥ प्राक्तनकर्मक्षयकरणदक्षं, अथानन्तरं घातिकर्मणां चतुर्णा क्षयैकदेशोऽसमस्तक्षयस्तदुत्थं,ऋद्धय आमर्पोषध्यादयः, प्रवेका- अवधिज्ञानादिविशेषाः,विभवास्तुणाग्रादपि कनकवृष्टिकर्तृत्वादयस्ते विद्यन्ते यत्र तत्तथा,जातं भद्र-कल्याणमस्य तस्य॥२५५॥ सुखविभूतिरसामृतकल्पाहारेष्वगुरुर्गौरवरहिताः, अकृतादर इत्यर्थः । लब्धिमाकाशगमनादिका दुष्पापा कापुरुषैः। तस्यामामर्षोषध्यादिविभूतौ प्राप्तायामपि ॥ २५६ ॥ सर्वसुरवरद्धिश्चतुर्विधेन्द्रविभूतिः ॥ २५७ ॥ तज्जयं-तपोऽनुष्ठानजन्यातुल्यविभूतिवन्धाभिभवं । यथा तीर्थकरस्तत्स्थानकं प्राप्तस्तस्थाऽसावपि भवति ॥ २५८ ॥ पृथक्त्ववितर्कसविचारं १, एकत्ववितर्कमविचारं २ । कर्माष्टकमध्ये स्वामिनम् ॥ २५९ ॥ अथ क्षपकश्रेणिमारोहन मोहमुन्मूलयन प्रथममनन्तानुबन्धिना-यावज्जीवावस्थायिकपायाणां, ततो मिथ्यात्वमोह एव गहनं, ततोऽपि मिश्र, सम्यक्त्वं च मिथ्यात्वं च सम्यमिथ्यात्वं, एतावता मिश्रम् ॥ २६० ॥ सम्यक्त्वं-क्षायोपशमिकपुखरूपं, ततो द्वितीयतृतीयकपायान् ॥ २६१ ॥ ॥ ७५ ॥ RSSC RSSES ·हास्यरतीत्याधुन्मू(लिते)लनेऽष्टाविंशतिविधेऽपि मोहे वीतरागो भवति ॥ २६२ ॥ सकल उद्घातितो-ध्वस्तो मोहो येन सः, अनुपलक्ष्यो-नाऽद्यापि स्वविषयां प्रतीतिमुत्पादयितुं प्रत्यला, यथा राहुणा पूर्णचन्द्रो मुक्तोऽपि फियन्तं कालमनुपलक्ष्यो भवति, तथा क्षीणमोह इति ॥ २६३ ॥ यथा ज्वालिताग्निः काठादिः, एवं ध्यानाग्निः। अनन्तगुणं तेजो यस्य । तपोऽनशनादि, त एव हविधुतम् ॥ २६४॥ अनुप्राप्तः-परिगतः। जीवानां सर्वेषां कर्मभाजां । दहेद्यदि संक्रमः स्यात् ॥ २६५ ॥ संक्रमः-सामस्त्येन कर्मप्रवेशः, अथ विभाग-एकदेशोऽपि नाऽऽकामति ॥ २६६ ॥ शिरउद्गताया[सूच्याः]नाशात्क्षयाबृक्षस्य ध्रुवो निश्चयेन भवति ॥ २६७ ॥ क्षपितकपायत्वादन्तर्मुहूर्त्तकालं यावद्भूत्वा-स्थित्वा, युगपदेककालं ज्ञानावरण ५ दर्शनावरण ४ अन्तरायाणां ५ क्षयमाप्य ॥ २६८॥ शाश्वतमनवरतभवनशीलत्वात्, अनन्तं क्षयाभावात्, केनाऽपि तस्याऽतिशयितुमशक्यत्वात्, अनुपममपगतोपमान- त्वात् , अनुत्तरमविद्यमानोत्तरत्वात्, निरवशेष परिपूर्णत्वेनोत्पत्तेः, सम्पूर्ण सकलज्ञेयवाहित्वात्, अप्रतिहतं सदाऽपि प्रतिघातकाभावात् ॥ २६९ ॥ कात्सर्ये-परिपूर्णे लोकालोके कृत्स्नवस्तुपरिच्छेदित्वात् । गुणपर्यायवद्न्यं, सहभाविनो गुणाः क्रमभाविनः पर्याया, सर्वार्थ:-सर्वप्रकारैः॥ २७०॥ SAGAR SHA ·प्रशमरतिः 156964 ॥ ७६॥ अवचूर्णी। क्षीणघातिकर्मचतुष्को, भवोपग्राहिकर्मचतुष्कवेदिता । जघन्येन घटिकाद्वयम् ॥ २७१ ॥ तेनाऽऽयुषाऽभिन्न-सदृशं, क्षीरोदकवत्।संस्थितं चरमभवयोग्यमायुः, केवलिना दुर्भेदमनपवर्तनीयत्वात्, तथा वेदनीय कर्म तदुपग्रहं । तेनाऽऽयुषोपगृह्यते-उपष्टभ्यते, तदुपग्रहमनपवर्तनीयत्वादायुः कर्मणा सह वेद्यत्वात् ॥ २७२ ॥ अधिकतरम् ॥ २७३ ॥ दण्डमूर्ध्वाधश्चतुर्दशरज्वात्मकं बाहल्यतः शरीरमानं,कपाटं पूर्वापरलोकान्तव्यापिनं समस्तनिष्कूटव्यापनाल्लोकव्यापी२७४ अन्तराणि-निष्कूटगतजीवप्रदेशान् ॥ २७५ ॥ औदारिकशरीरयापकः, प्रथमाष्टमसमययोर्दण्डकरणसंहारलक्षणयोः, कथितोऽसौ-केवली ॥ २७६ ॥ स केवली करणत्रयशुद्धयोगवानुचितं सत्यं यतियोग्यं योग-व्यापारं युङ्क्ते-प्रवर्तयति, सयोगो मोक्षं न गच्छतीति योगनिरोधमुपैति-प्रामोति ॥ २७७॥ तत्र प्रथमं मनोयोग-मनःपर्याप्तिजनितव्यापारं शरीरप्रतिबद्धं मनोद्रव्यग्राहक, तद्वियोजनार्थ पञ्चेन्द्रियस्य संज्ञिनो मनःपर्याप्त्या प्रथमसमयपर्याप्तकस्य यः सर्वजघन्यमनोयोगो-मनोवर्गणाग्रहणशक्तेर्व्यापारस्तस्मात्स्वात्मन्यसंख्येयगुणहान्या प्रतिसमयं निरुन्धन् सकलं निरुणद्धि, मनःपर्याश्या रहितो भवति ॥ २७८ ॥ द्वीन्द्रियः कपर्दिकादिजीवः, साधारणः-सूक्ष्मनिगोदादिस्तयोः क्रमेण वाक्पर्याप्तिकायपर्याप्तिभ्यां प्रथमसमयपर्याप्तकयो- Raghed ॥७६॥ REPRESS

·IPSIR
जघन्ययोगौ क्रमेण वागुच्छासरूपौ, ताभ्यामसंख्येयगुणहीनौ निरुणद्धि, सूक्ष्मकाययोगनिरोधे तु पनक-उल्लिजीवस्तस्माद-
घोऽसंख्यगुणहीनः पर्याप्तिद्वयरहितो भवति ॥ २७९ ॥
सूक्ष्मकाययोगनिरोधकाले तृतीयशुक्लध्यानी भवतीति तन्निरूपयन्नाह सूक्ष्म क्रियमप्रतिपातिकं ध्यायति, तदैव च शैलेशी
करोति-स्वदेहविभागहीनात्मप्रदेशा[]घनीभवति । ततः परेण-शेषकालेन निरुद्धसकलयोगो व्युपरतसकलक्रियमनिवृत्ति-
ध्यानं ध्यायन् चरमकर्माशं क्षपयति ॥ २८०॥
चरमभवेऽन्तिममनुष्यजन्मनि संस्थानं देहोच्छ्रायप्रमाणं यस्य सिद्धिमुपजिगमिषोस्तस्मात्रिभागहीन-तृतीयांशेन न्यून
संस्थानावगाहनापरिमाणं करोति ॥ २८१॥
स भगवान् केवली तस्यां शैलेश्यवस्थायां मनोवागुच्छ्वासकाययोगक्रियार्थविनिवृत्तो-निरुद्धसकलयोगक्रियोऽपरिमित-
निर्जरो-बहुकर्मक्षपणयुक्त आत्मा यस्य, स संसारमहासमुद्रादुत्तीर्णः-पारप्राप्त एव तिष्ठति ॥ २८२ ॥
ईपद्रस्वानां-मनाग्यस्वाक्षराणां पश्चको 'अइऋल रूपस्तस्योगीरणं-प्रोच्चारणं, तावन्मात्रायां परिमाणतस्तत्तुल्यकालीयां
शैलेशीमेति-गच्छति । संयमवीर्याप्तवल:-सर्वसंवरवीर्येण प्राप्तवलो, विगताऽपगता लेश्या भावरूपा यस्य सः ॥२८३ ॥
पूर्वरचितं-प्रथममेव समुद्धातावसरेऽवस्थापितं प्रकृतिशेष गोत्रवेद्यायुषो यदवशिष्टमास्ते, तत्प्रकृतिशेष संयमश्रेण्यामन्त-
मुहूर्तगतसमयप्रमाणायां संस्थाप्य समये समये क्षपयनसंख्यातगुणमुत्तरोत्तरेषु समयेषु ॥ २८४ ॥
चरमकर्माशानुत्तरप्रकृतीं-स्त्रयोदशसंख्याः । विनिहत्याऽपनीय । युगपदेककालम् ॥ २८५ ॥

·प्रशमरतिः अवचूणी। ॥७७॥ सर्वगतियोग्यसंसारमूलहेतूनि । सर्वत्र भवनशीलानि । औदारिकादिशरीराणां यत्स्वरूपं, तेन सर्वेण रहितः ॥ २८६ ॥ अवक्रश्रेणिगति, अविद्यमानस्पर्शी । अवक्रगत्या, अप्रतिहतगतिः ॥ २८७ ॥ ज्ञानोपयोगेन वर्तमानः, ततः परमुपयोगद्वयं सिद्धानामिति ॥ २८८ ॥ सादिकं यस्मिन्सिद्धोऽजनि तमादिं कृत्वा, अनन्तं पुनः क्षयाभावात्, व्यावाधारहितं । केवलान्यद्वितीयानि क्षायिकानि, मुकः कृत्स्नकर्मक्षयात् ॥ २८९ ।। मुक्तः सन् [न]जीवोऽभावोऽसद्रूपः, स्वलक्षणस्य ज्ञानदर्शनादेर्भावात् , स्वतोऽर्थसिद्धेः । यद्यपि छानस्थिकोपयोगात्के वल्योपयोगान्तरमुदेति, तथाप्युपयोगसाम्यान्न भिद्यते, ज्ञानस्वभावत्वात्, भावान्तरसंक्रान्तेः, जलस्थितलवणस्य रूपतो- ऽदर्शनेऽपि रसत उपलब्धिवत् ॥ २९० ॥ इहैव-संसारे स न तिष्ठति, अनिवन्धान्मनुजादिभवकारणानामत्यन्तलयात्, अनाश्रयात्, मुक्तस्य हि मनुजभवो ना- श्रयः, किन्तु सिद्धिरेव, संसारव्यापाराभावाच्छरीरादिकारणाभावाच ॥ २९१ ॥ अधो न याति, गुरुत्वाभावात् , अशक्योऽयं भावो-यत्कर्ममुक्तोऽधो याति । लोकान्तादपि परतो न याति मुक्तः, उपग्रहकारिधर्मद्रव्याभावात् , प्लवकस्तारको यानपात्रं यथा स्थले न याति, उपग्रहाभावात् ।। २९२ ॥ योगो मन प्रभृतिका, प्रयोग आत्मनः क्रिया, तयोरभावान्न तिर्यग्गतिरस्ति, तथा सिद्धस्य-मुक्तस्योर्ध्वमेव गतिर्भवति, कियद्यावत् ?, आलोकान्तम् ॥ २९३ ॥ ॥७७॥ Park ·x x x x x कुम्भकारप्रभामितचक्रस्य तद्व्यापाराभावेऽपि भ्रमणवत्, एरण्डफलवदलाबुवत्परमहंसवज्वलनधूमवत्नृतीये शुलध्याने सूक्ष्मक्रियया प्रयोगेण ॥ २९४ ॥ .x घटमानः प्रवचनोकसकलक्रियासु, प्रयत्नेन चेष्टतेऽहर्निशं क्रियासु ॥ २९६ ॥ वीर्यसम्पत्-साहससमृद्धिः, एतेषां संहननादीनां वैकल्यात् । कर्मणां निकाचनावस्थाप्राप्तिः। कर्मक्षयमकृत्वाऽविधा योपरम-विनाशमेति-गच्छति ॥ २९७ ॥ नवसु[च अवेयकेषु । 'अर्ह मह पूजायाँ' इति धातोर्महान्ति-पूज्यानि ऋद्धिद्युतिवपूंषि यस्य ॥ २९८ ॥ विशिष्टान्वयेषु वहुपुरुपेषु गुणवत्सु-सम्यक्त्वादिगुणयुतेषु ॥ २९९ ॥ उत्पत्तिमात्मलाभ प्राप्य कुलमुग्रादि, बन्धुः-पित्रादिवंशो, विभवो धनादी, रूपं सुन्दराकारादि समतास्वभाव, वलं-प्राणं, बुद्धिरौत्पत्तिक्यादिका, ताभिः सम्पन्नः ॥ ३०० ॥ भावितोऽन्तरात्मा मनो यस्य सः । ततः परं मनुष्यलोकात्स्वर्गान्तरितः॥ ३०१॥ इह-मनुष्यलोके, जिनागमे मनुष्यः, श्रावको निश्चयेन कृतनिश्चयः, अतिशयज्ञाताभिधेयो, दर्शन-सम्यक्त्वं, शील- मुत्तरगुणाः, ब्रतानि प्राणातिपातादिनिवृत्तिरूपाणुनतानि, भावना अनित्यभावनादिका द्वादश, एभी रञ्जित-वासितं मनो यत्य सः ॥ ३०२।। REG ·प्रशमरति ॥ ७८॥ अवचूणी। A स्थूला-वादराः प्राणिनस्तेभ्यो विरतिस्तेपामवधः,न पृथिव्यादिस्थावरेभ्यः। कन्यादिविषयमनृतमन्यथा भापणं । बृहचौर्य, यस्मिन हते चौर इति व्यपदिश्यते । परपरिगृहीतत्रीगमनं, रतिर्विपयादिषु प्रीतिः, अरतिब्रतादिपूढेगा, ताभ्यां सदा वर्जितः। दिवतं पट्सु दिक्षु गमनपरिमाणं । देशावकाशिकं प्रतिदिनगमनादेर्मर्यादाकरणं, अनर्थदण्डः शरीरादीनां प्रयोजनं विना पापोपदेशादिः ॥ ३०३ ॥ सामायिक द्विविधं त्रिविधेन योगेन सावद्ययोगप्रत्याख्यानं प्रतिक्रमणं च । पीप, सत्त्वाहारशरीरसत्कारब्रह्मचर्यान्या- पाररूपचतुर्विधोऽष्टम्यादिषु विशेषेण तं करोति । उपभोगोऽन्नपानपुष्पधूपस्नानागरागादिः, परिभोगो वनालङ्काराङ्गनाश- यनासनसदनादिस्तयोः परिमाणं, यत्र व्रते कृत्वा-विधाय।न्यायागतं-अगर्हितव्यवहारेणोपात्तं साधूनां देयवस्तु । कल्प्यं- साधूनामनुद्दिश्य कृतं, विधिनेति निष्पन्नपाकः सर्वोऽपि सत्कारपूर्वकम् ॥ ३०४ ॥ चैत्यानि-जिनविम्वानि, आयतनानि-तेपामेवाऽगाराणि, प्रस्थापना-तेपामेव प्रकृष्टमहाविभूत्या वादित्रगीतनृत्यतालानु- चरस्वजनपरिवारादिकया प्रतिष्ठा । एतानि कृत्या-विधाय, शक्तितः-स्वसामर्थ्यानुसारेण प्रयतो-यथा प्रवचनमोझावना स्यात्तथा पूजा-सपर्या ॥ ३०५ ॥ प्रशमे-कपायादिजये रतिः-प्रीतिस्तस्यां नित्यं-सदाकालं तृपितः-साभिलापः। जिनेऽहत्सु गुरुवाचार्यादिषु सत्साधुषु वन्दनाभिरतो-नमस्करणेन प्रीतः, काले-खायुश्छेदासन्ने संलेखना-कपायाद्यल्पीकृततपःक्रियां योगेन-शुभध्यानेन सुवि- शुद्धामाराध्याभिमुखीकृत्य ॥ ३०६ ॥ SA ॥ ७८ ॥ SAR ·प्राप्तो-लब्धं कल्पेषु-सौधर्मादिदेवलोकेष्वधिपतित्वं वा सामानिकत्वमन्यद्वा सामान्यदेवत्वं विमानवासविशिष्टमवाप्य तत्र स्थानानुरूप सुखम् ॥ ३०७ ॥ आर्यदेशजातिकुलविभवरूपसौभाग्यादिकां सम्यक्त्वादिगुणसम्पदं च ॥ ३०८॥ मनुष्येषु ॥३०९॥ कविरात्मन औद्धत्यं परिहरति-धर्मकथिकां-द्विविधधर्मप्रतिपादिकामिमां प्रशमरति, रत्नाकरादिव जीर्णकपर्दिकामिव, प्रशमग्रीत्या ॥३१०॥ सर्वात्मनाऽशेषप्रकारैः। सततमनवरतं, यत्नः कार्यः ॥ ३११ ॥ इह प्रशमरतिप्रकरणेऽसमञ्जसं-असङ्गतं, छन्दो-रचनाविशेषः, शब्दः-संस्कृतादिभेदभिन्नः, समय:-सिद्धान्तस्तस्याऽर्थों- ऽभिधेयं । मर्पयितव्य-क्षन्तव्यम् ॥ ३१२॥ ऐहिकामुष्मिकसुखमूलकारणं । सर्वभावानां विनिश्चयो-निर्णयस्तस्य प्रकटनकर। क्षान्त्यादिसर्वगुणसिद्धिसाधने धनासिव जयमनुभवति ।। ३१३॥ इति श्रेष्ठि-देवचंद-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्का-८८- यत्र यत्र ग्रन्येऽस्मिन् अवचूर्णी नास्ति प्रणीता तत्र तत्र x x x एतानि चिह्नानि विन्यस्तानि तथा वोधार्थमिति ज्ञेयम् ।

·इति श्रीमद्उमाखातिविरचितं सटीकं सावर्णिकं च
प्रशमरतिप्रकरणं समाप्तम् ॥
इति श्रेष्ठि-देवचंद-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाः ८८

·शेठ देवचंद लालभाई-जैन पुस्तकोद्वार फण्ड.
Rog
IMIT
(2SX417
WSNETNE
1928
WHOIVOMATO
5.
जहेरी बजार-मुंबई
संवत् १एए.
बान्च गोपीपुरा-सुरत.
५०००-६-२३.
अनसुया पि. प्रेस मुंबइ.