·No text on this page.

·तर्कसंग्रहः
[टीकात्रयोपेतः]
-न्यायाचार्य श्री शिवदत्त मिश्र गौड़:

·No text on this page.

·विद्याभवनस्य प्रथमः स्तम्भ:
तर्कसंग्रहः
मूलसहितः, टीकात्रयोपेतः
गङ्गा-टीका-रचयिता
पं० शिवदत्त मिश्र गौड़ः, न्यायाचार्यः
न्याय विभागे प्रधानाध्यापकः
गवर्नमेन्ट संस्कृत कालेज, काशी
प्रथमं संस्करणम्
मूल्यं द्वादशाणकम्
-~-

·प्रकाशक- विद्याभवनम् रानीभवानी की गली, काशी मुन्दक एन० पी० भारती महाशक्ति-प्रेस बुलानाला, बनारस सिटी

·॥ श्रीः ॥
१
निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् ।
बालानां सुखबोधाय क्रियते तर्कसंग्रहः ।।
२ द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्तपदार्थाः ।
३ तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि
नवैव ।
४ रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वा-
परत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माऽ.
धर्मसंस्काराश्चतुर्विशति गुणाः।
५ उत्क्षेपणाऽपक्षेपणाऽऽकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्चकर्माणि ।
६ परमपरं चेति द्विविधं सामान्यम् ।
७ नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव ।
१ मया अनंभट्टेन-तर्कसंग्रहः क्रियते । किं कृत्य हृदि विश्वेशं निधाय
नितरां धारयित्वा । पुनः किं कृत्वा गुरोः वन्दनम् विधाय कृत्वेत्यर्थः ।
कस्मै प्रयोजनाय बालानां सुखबोधाय । सुखेन बोधः सुखबोधः तस्मै
इत्यन्वयः।
२ अभिधेयत्वं ज्ञेयत्वं प्रमेयत्वं वा पदार्थसामान्यलक्षणम् ।
३ द्रव्यत्वजातिमत्वं गुणवत्वं वा द्रव्यस्य लक्षणम् ।
४ गुणत्वजातिमत्वं गुणस्य लक्षणम् ।
५ कर्मवजातिमत्वं कर्मणो लक्षणम् ।
६ नित्यत्वे सति अनेकसमवेतत्वं जातेलक्षणम् ।
७ निःसामान्यत्वे सति सामान्यभिन्नत्वे सति समवेतत्वं विशेषस्य लक्षणम्।

·( २ ) १ समवायस्त्वेक एव। २ अभावश्चतुर्विधः । प्रागभाव-प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोs. न्योन्याभावश्चति । ३ तत्र गन्धवती पृथिवी। सा द्विविधा । नित्याऽनित्या च । नित्या परमाणुरूग । अनित्या कार्यरूपा । पुनस्त्रिविधा शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरमस्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्धग्राहकं, घ्राणं नासाग्रवर्ति । विषयो मृत्पाषाणादिः । ४ शीतस्पर्शवत्य श्रापः । ता द्विविधाः, नित्या अनित्याश्च । नित्याः परमाणुरूपाः । अनित्याः कार्यरूपाः । पुनस्त्रिविधाः। शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुणलोके । इन्द्रियं रस. ग्राहक रसनं जिह्वामवति । विषयः सरित्समुद्रादिः। ५ उम्णस्पर्शवतेजः । तद् द्विविधम्। नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं कार्यरूपम् । पुनस्त्रिविधम् । शरीरे- न्द्रियविषयभेदात् । शरीरमादित्यलोके । इन्द्रियं रूपग्राहक चक्षुः कृपणताराप्रवर्ति। विषयश्चतुर्विधः। भौमदिव्योदर्या. करजभेदात् । भौमं वन्ह्यादिकं. अविन्धनं दिव्यं विद्युदादि । भुक्तस्य परिणामहेतुरुदय॑म् । आकरजं सुवर्णादि । ६ रूपरहितस्पर्शवान् वायुः । स द्विविधः। नित्योऽनित्यश्च । नित्यः परमाणुरूपः। अनित्यः कार्यरूपः। पुनस्त्रिविधः। १नित्यत्वे सति संबन्धिभिवत्वे सति संबन्धत्वं समवायस्य लक्षणम् । २ मावभिनत्वं अमावस्य लक्षणम् । ३ गन्धवत्वं पृथिव्याः लक्षणम् । भीतम्पर्शवत्वं अपां लक्षणम् । ५ उष्णस्पर्शवत्वं तेजसो लक्षणम् । १ स्परहितत्वे सति स्पर्शवत्वं वायोर्लक्षणम् ।

·( ३ ) शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वायुलोके । इन्द्रियं स्पर्शप्राहक त्वक् सर्वशरीरवर्ति। विषयो वृक्षादिकम्पन. हेतुः, शरीरान्तः संचारी वायुः प्राणः। सचैकोऽप्युपा. धिभेदात् प्राणापानादि संशां लभते। १ शब्दगुणकमाकाशम् । तच्चैकं विभु नित्यं च । २ अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुर्नित्यश्च । ३ प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक । सा चैका नित्या विभ्वी च । ४शानाधिकरणमात्मा । स द्विविधः । परमात्मा जीवात्मा चेति । तत्रेश्वरः सर्वशः परमात्मा एक एव । जीवस्तु प्रति. शरीरं भिन्नो विभुर्नित्यश्च । ५ सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः। तच्च प्रत्यात्मनियतत्वा. दनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च । ६ चतुर्मात्रामायो गुणो रूपम् । तच्च शुक्लनोलपीतरक- हरितकपिशचित्रभेदात् सप्तविधम् । पृथिवोजलतेजोवृत्ति। तत्र पृथिव्यां सप्तविधम् । अभाखरशुक्लं जले, भाखरशुक्ल तेजसि। ७ रसनामाह्यो गुणो रसः। स च मधुराऽऽम्ललवणकटुकषाय. . समवायेन शब्दत्वं आकाशस्य लक्षणम् । २ अतीतादिम्यवहारहेतुत्वं कालस्य लक्षणम् । ३ प्राच्यादिव्यवहारहेतुत्वं दिशो लक्षणम् । ४ समवायसंबन्धावच्छिमाज्ञाननिष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत्वमात्मनो लक्षणम् । ५ सुखाद्युपलब्धिसाधनत्वे सति इन्द्रियत्वं मनसो लक्षणम् । ६ चक्षुर्मानजन्यज्ञानविषयत्वे सति गुणत्वं रूपस्य लक्षणम् । • रसनेन्द्रियजन्यज्ञानविषयत्वे सति गुणत्वं रसस्य लक्षणम् ।

·( ४ ) तिक्तभेदात् पड्विधः । पृथिवीजलवृत्तिः । पृथिव्यां षड- विधः। जले मधुर एव। १ प्राणग्राह्यो गुणो गन्धः। स द्विविधः। सुरभिरसुरभिश्च । पृथिवीमात्रवृत्तिः। २ त्वगिन्द्रियमात्रमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः। स त्रिविधः। शीतो. प्णानुप्णाशीतभेदात् । पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः । तत्र शीतो जले । उष्णस्तेजसि । अनुष्णाशीतः पृथिवीवाय्वोः। रूपादि- चतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यं च । अन्यत्राऽपाकजं नित्य- मनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । ३ एकत्वादिव्यहारहेतुः संख्या। नवद्रव्यवृत्तिः। एकत्वादि. परार्धपर्यन्ता । एकत्वं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । दित्वादिकन्तु सर्वत्राऽनित्यमेव । ४ मानव्यवहारासाधारणकारणं परिमाणम् । नवद्रव्यवृत्ति । तच्चतुर्विधम् । अणु महत् दीर्घ द्वस्वं चेति । ५ पृथग्व्यवहाराऽसाधारणकारणं पृथक्त्वम् । सर्वद्रव्यवृत्ति । ६ संयुक्तव्यवहारहेतुः संयोगः । सर्वद्रव्यवृत्तिः। ७ संयोगनाशको गुणो विभागः । सर्वदन्यवृत्तिः । १ घ्राणेन्द्रियजन्यज्ञानविषयत्वे सति गुणत्वं गन्धस्य लक्षणम् । २ त्वगिन्द्रियमानजन्यज्ञानविषयत्वे सति गुणत्वं स्पर्शस्य लक्षणम् । ३ एकन्वादिव्यवहारहेतुत्वं संख्याया: लक्षणम् । * मानव्यवहारासाधारणकारणत्वं परिमाणस्य लक्षणम् । ५ पृथग्व्यवहारासाधारणकारणत्वं पृथक्त्वस्य लक्षणम् । ६ संयुक्तव्यवहारासाधारणकारणत्वं संयोगस्य लक्षणम् । • संयोगनाशकत्वे सति गुणत्वं विभागस्य लक्षणम् ।

·( ५ ) १ परापरव्यवहाराऽसाधारणकारणे परत्वापरत्वे । पृथिव्या. दिचतुष्टयमनोवृत्तिनो । ते द्विविधे। दिक्कृते कालकृते च । दूरस्थे दिक्कृतं परत्वम् । समोपस्थे दिक्कृतमपरत्वम् । ज्येष्ठे कालकृतं परत्वम् । कनिष्ठे कालकृतमपरत्वम् । २ श्राद्यपतनाऽसमवायिकारणं गुरुत्वम् । पृथिवीजलवृत्ति। ३ श्राद्यस्यन्दनाऽसमवायिकारणं द्रवत्वम् । पृथिवीजलतेजो. वृत्ति । तद् द्विविधम् । सांसिद्धिकं नैमित्तिकं चेति । सांसि- द्धिकं जले । नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोः। पृथिव्यां घृतादाव- ग्निसंयोगजं द्रवत्वम् । तेजसि सुवर्णादौ। ४ चूर्णादिपिण्डीभावहेतुर्गुणः स्नेहः । जलमात्रवृत्तिः। ५ श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः । आकाशमात्रवृत्तिः। स द्विविधः । ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति । ध्वन्यात्मको भेर्यादौ। वर्णा त्मकश्च संस्कृतभाषादिरूपः। ६ सर्वव्यवहारहेतुर्गुणो बुद्धिर्ज्ञानम् । सा द्विविधा, स्मृतिरनु- भवश्च। ७ संस्कारमात्रजन्यं शानं स्मृतिः। १ परव्यवहारासाधारणकारणत्वं परत्वस्य लक्षणम् । एवं अपरव्यवहारा. साधारणकारणत्वमपरत्वम् । २ आद्यपतनाऽसमवायिकारणत्वं गुरुत्वस्य लक्षणम् । ३ आद्यस्यन्दनाऽसमवायिकारणत्वं द्रवत्वस्य लक्षणम् । ४ चूर्णादिपिण्डीभावहेतुत्वे सति गुणत्वं स्नेहस्य लक्षणम् । ५ श्रोत्रेन्द्रियजन्यज्ञानविषयत्वे सति गुणत्वं शब्दस्य लक्षणम् । ६ सर्वव्यवहारहेतुत्वे सति गुणत्वं बुर्लक्षणम् । ७ संस्कारमात्रजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं स्मृतेलक्षणम् ।

·१ तद्भिन्नं शानमनुभवः । स द्विविधः। यथार्थोऽयथार्थश्च ।
२ तद्वति तत्प्रकारकोऽनुभवो यथार्थः । सैव प्रमेत्युच्यते।
३ तदभाववति तत्प्रकारकोऽनुभवोऽयथार्थः । सैवाऽप्रमेत्यु-
च्यते।
यथार्यानुभवश्चतुर्विधः । प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदात् ।
तत्करणमपि चतुर्विधम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् ।
४ असाधारणं कारणं करणम् ।
५ कार्यनियतपूर्ववृत्ति कारणम् ।
६ कार्य प्रागभावप्रतियोगि।
कारणं त्रिविधम् । समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदात्।
७ यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । यथा तन्तवः
पटस्य । पटश्च स्वगतरूपादेः ।
, तदभिवस्वे सति ज्ञानत्वं अनुभवस्य लक्षणम् ।
२ तद्विशेष्यकत्वे सति तयकारकरवे सति अनुभवत्वं यथार्थानुभवस्य
लक्षणम्।
३ तदभाववद्विशेष्यकरचे सति तत्प्रकारकत्वे सति अनुभवत्वं अयथार्था-
नुभवस्य लक्षणम्।
१ व्यापारवत्वे सति कार्यवयाप्यधर्मावच्छिनकार्यतानिरूपितकारणतावत्वं
करणस्य लक्षणम्।
५ अन्यथासिदिशून्यत्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणस्य लक्षणम् ।
प्रागमावप्रतियोगित्वं कार्यस्य लक्षणम् ।
• समवायसंबन्धावच्छिाकार्यतानिरूपिततादाम्पसंबन्धावन्धावच्छिनका-
त्वम् समवाविवरणस्य लक्षणम् ।

·( ७ ) १ कार्येण कारणेन वा सहकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे सति कारण- मसमवायिकारणम् । यथा तन्तुसंयोगः पटस्य । तन्तुरूपं पटगतरूपस्य। २ तदुभयभिन्नं कारणं निमित्तकारणम् । यथा तुरीवेमादिकं पटस्य । तदेतत्रिविधकारणमध्ये यदसाधारणं कारणं तदेव करणम्। ३ तत्र प्रत्यक्षशानकरणं प्रत्यक्षम् । ४ ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । ५ इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तद् द्विविधम् । निर्विकल्पकं सविकल्पकं चेति । ६ निप्रकारकं ज्ञानं निर्विकल्पकम् । ७ सप्रकारकं ज्ञानं सविकल्पकम् । यथा डित्थोऽयम् । ब्राह्म- णोऽयम् । श्यामोऽयमिति । प्रत्यक्षशानहेतुरिन्द्रियार्थसन्निकर्षः षड्विधः। संयोगः संयु. कसमवायः संयुकसमवेतसमवायः समवायः समवेतसम- वायो विशेषणविशेष्यभावश्चेति । १ कार्येण सह एकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे सति कारणलं, कारणेन वा सह एकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे सति कारणत्वं असमवायिकारणस्य लक्षणम् । २ समवायिकारणभिन्नत्वे सति असमवायिकारणभिन्नत्वे सति कारणत्वं निमित्तकारणस्य लक्षणम् । ३ प्रत्यक्षज्ञानासाधारणकारणत्वं प्रत्यक्षप्रमाणस्य लक्षणम् । ४ ज्ञानाकरणकत्वे सति ज्ञानत्वं प्रत्यक्षप्रमायाः लक्षणम् । ५ इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वे सति ज्ञानवं प्रत्यक्षप्रमायाः लक्षणम् । ६ प्रकारताशून्यत्वे सति ज्ञानस्वं निर्विकल्पकत्वम् । • प्रकारतानिस्पकत्वे सति ज्ञानस्वं सविकल्पकत्वम् ।

·( 2 ) चदुपा घटप्रत्यक्षजनने संयोगः सन्निकर्षः। घटरूपप्रत्यक्षजनने संयुक्तसमवायः सन्निकर्षः। चक्षुःसंयुक्त घटे रूपस्य समवायात् । रूपत्वसामान्यप्रत्यक्षे संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षः। चतुःसंयुक्ते घटे रूपं समवेतं तत्र रूपत्वस्य समवायात् । श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कारे समवायः सन्निकर्षः। कर्णविवरव. ाकाशस्य श्रोत्रत्वाच्छब्दस्याकाशगुणत्वात् गुणगुणिनो- श्व समवायात् । शब्दत्वसाक्षात्कारे समवेतसमवायः सन्नि- कर्षः। श्रोत्रसमवेठे शब्दे शब्दत्वस्य समवायात् । अभावप्रत्यक्ष विशेषणविशेष्यभावः सन्निकर्षः। घटाभाव- वद् भूतलमित्यत्र चनुःसंयुक्त भूतले घटाभावस्य विशे. षणत्वात् । एवं सन्निकर्षषटकजन्यं शानं प्रत्यक्षम् । तत्कर- णमिन्द्रियं तस्मादिन्द्रियं प्रत्यक्षप्रमाणमिति सिद्धम्। इति तर्कसंग्रहे प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥ १ अनुमितिकरणमनुमानम् । २ परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः । ३ व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताशानं परामर्शः। यथा वन्हिव्याप्य. धृमवानयं पर्वत इति शानं परामर्शः, तजन्यं पर्वतो वन्हि- मानिति ज्ञानमनुमितिः। ४ यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वन्हिरिति साहचर्यनियमो व्याप्तिः। , अनुमितिकरणत्वमनुमानस्य लक्षणम् । २ परामर्शजन्यत्वे सति ज्ञानस्वमनुमितेलक्षणम् । ३ व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानत्वं परामर्शस्य लक्षणम् । ४ हेतुम्यापकसाभ्यसामानाधिकरण्यं भ्यालेक्षणम् ।

·( 8 ) १ व्याप्यस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मता। अनुमानं द्विविधम् । वार्थ पराथं च। २ स्वार्थ स्वानुमितिः हेतुः । तथाहि--स्वयमेव भूयोदर्शनेन यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राऽग्निरिति महानसादौ व्याप्तिं गृहीत्वा पर्वतसमीपं गतस्तद्गते चाग्नौ संदिहानः पर्वते धृमं पश्यन् व्याप्ति स्मरति 'यत्र यत्र धूमस्तत्रतत्राग्निः' इति तदनन्तरं वन्हिव्याप्यधृमवानयं पर्वत इति ज्ञानमुत्पद्यते। अयमेव लिङ्गपरामर्श इत्युच्यते। तस्मात् पर्वतो वन्हिमान् इति ज्ञानमनुमितिरुत्पद्यते तदेव स्वार्थानुमानम् । यत्तु स्वयं धूमादग्निमनुमाय परं प्रति बोधयितुं पञ्चावयव- वाक्यं प्रयुज्यते तत्परार्थानुमानम्। यथा पर्वतो वन्हिमान् धूमवत्त्वात् । यो यो धूमवान् स सोऽग्निमान् यथा महान- सम् । तथा चायम्। तस्मात्तथेति। अनेन प्रतिपादिताल्लि- कात्परोऽप्यग्नि प्रतिपद्यते। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवाः । पर्वतो वन्हिमानिति प्रतिज्ञा । धूमवत्वादिति हेतुः । योयो धूमवान् स सोऽग्निमानित्युदाहरणम् । तथा चायमित्युएनयः । तस्मात्तथेति निगमनम् । स्वार्थानुमितिपरार्थानुमित्योलिङ्गपरामर्श एव करणम् । तस्मालिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् । १ हेतुमत्पक्षविषयकज्ञानत्वं पक्षधर्मतालक्षणम् । २ स्वार्थानुमितिकरणत्वं स्वार्थानुमानस्य तक्षणम् । एवं परार्थानुमितिहेतुत्वं परार्थानुमानस्य लक्षणम् ।

·(१०) १ लिङ्ग त्रिविधम् । अन्धयव्यतिरेकि, केवलान्वयि, केवल व्यतिरेकि चेति । २ अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकि, यथा वन्ही साध्ये धूमवत्त्वम् । यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानसमि- त्यन्वयव्याप्तिः। यत्र वन्हिर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा महाह्रद इति व्यतिरेकव्याप्तिः। ३ अन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि । यथा घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वात् पटवत् । अत्र प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोव्यतिरेकव्या. तिर्नास्ति । सर्वस्यापि प्रमेयत्वादभिधेयत्वाच्च । ४ व्यतिरेकमाकव्याप्तिकं केवलव्यतिरेकि । यथा पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वात् । यदितरभ्यो न भिद्यते न तद् गन्धवत् । यथा जलम् । न चेयं तथा। तस्मान्न तथेति । अत्र यद् गन्धवत् तदितरभिन्नमित्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात्। ५ संदिग्धसाध्यवान् पक्षः । यथा धूमवत्वे हेतौ पर्वतः । ६ निश्चितसाध्यवान् सपक्षः। यथा तत्रैव महानसम् । १ च्याप्न्याश्रया लिङ्गसामान्यलक्षणम् । २ अनायसहचारज्ञानज्ञाप्यन्याप्तिमत्वे सति भ्यतिरेकसहचारज्ञानज्ञाप्य- म्याप्तिमा अन्वयम्यतिरेकिलिङ्गस्य लक्षणम् । ३ म्यतिरेकम्यातिशून्यत्वे सति अन्वयम्याप्तिमस्वं केवलान्वयिलक्षणम् । ४ अन्वयम्यातिशून्यत्वे सति व्यतिरेकव्याप्तिमत्वं केवलव्यतिरेकिलिास्य ५ साध्यप्रकारकसंशयविशेष्यत्वं पक्षस्य लक्षणम् । ६ सायप्रकारकनिश्चयविशेष्यत्वं सपक्षस्य लक्षणम् ।

·(११) १ निश्चितसाध्याभाववान् विपक्षः। यथा तत्रैव महादः। २ सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षाऽसिद्धवाधिताः पञ्च हेत्वा- भासाः। ३ सव्यभिचारोऽनैकान्तिकः । स त्रिविधः। साधारणासाधा- रणानुपसंहारिभेदात्। ४ तत्र साध्याभावववृत्तिः साधारणोऽनकान्तिकः । यथा पवतो वन्हिमान् प्रमेयत्वादिति । प्रमेयत्वस्य वन्यभाववति हृदे विद्यमानत्वात्। ५ सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्ता पक्षमात्रवृत्तिरसाधारणः । यथा शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति शब्दत्वं सर्वेभ्यो नित्येभ्यो- ऽनित्येभ्यश्च व्यावृत्तं शब्दमात्रवृत्ति । ६ अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तरहितोऽनुपसंहारी । यथा सर्वम- नित्यं प्रमेयत्वादिति । अत्र सर्वस्यापि पक्षत्वात् दृष्टान्तो नास्ति। ७ साध्याभावव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः। यथा शब्दो नित्यः कृतक- त्वादिति । कृतकत्वं हि नित्यत्वाभावेनानित्यत्वेन व्याप्तम् । - साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं यस्य स सत्प्रतिपक्षः। यथा १ साभ्याभावप्रकारकनिश्चयविशेष्यत्वं विपक्षस्य लक्षणम् । २ अनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वं हेत्वाभाससामान्यलक्षणम् । ३ साधारणाद्यन्यतमत्वं सव्यभिचारस्य लक्षणम् । ४ साध्याभाववदृचित्वं साधारणत्वम् । ५ साध्यासामानाधिकरण्यं असाधारणत्वम् । ६ अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वं अनुपसंहारित्वम् । ७ साध्यब्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वं विरोधस्य लक्षणम् । ८ स्वसाध्यविरुद्धसाध्याभावव्याप्यहेतुप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकाव- ·(१२) शब्दो नित्यः श्रावण बाच्छन्दत्ववत्। शब्दोऽनित्यः कार्य- त्वाद् घटवत्। १ प्रसिद्धस्त्रिविधाश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वा- सिद्धश्चेति । २ आश्रयासिद्धो यथा गगनारविन्दं सुरभि अरविन्दत्वात्, सरोजारविन्दवत्। अत्रगगनारविन्दमाश्रयःस च नास्त्येव। ३ स्वरूपासिद्धी यथा। शब्दो गुणश्चानुषत्वात् रूपवत्। अत्र चानुषत्वं शब्दे नास्ति । शब्दस्य श्रावणवात् । सोपाधिको हेतुाप्यत्वासिद्धः। साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधिः। साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभा- वाप्रतियोगित्वं साध्यव्यापकत्वम्। साधनवनिष्ठाऽत्यन्ता- भावप्रतियोगित्वंसाधनाव्यापकत्वम् । पर्वतो धूमवान् वन्हि- मत्वादित्यत्राऽऽन्धनसंयोग उपाधिः। तथाहि-यत्र धूम- स्तत्रान्धनसंयोग इति साध्यव्यापकता। यत्र वन्हिस्त- पाऽऽन्धनसंयोगो नास्ति अयोगोलके आईन्धनाभावा- दिति साधनाव्यापकता। एवं साध्यव्यापकत्वे सति साध- नाव्यापकत्वादान्धनसंयोग उपाधिः। सोपाधिकत्वाद् व. हिमत्वं व्याप्यत्वासिद्धम् । च्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयकालीनप्रकृतसाध्यव्याप्यहेतुपकारतानिरू- पितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयविषयत्वं सत्प्रति पक्षस्य लक्षणम्। , आश्रयासिद्धयाचन्यतमत्वमसिद्धिसामान्यलक्षणम् । २ पक्षे पक्षतावच्छेदकाभावः माश्रयासिद्धिः। ३ पक्षे हेत्वभावः स्वरूपासिद्धिः।

·( १३ ) १ यस्य साध्याभावः प्रमाणान्तरेण निश्चितः स बाधितः । यथा वन्हिरनुष्णो द्रव्यत्वादिति । अत्रानुष्णत्वं साध्यं तदभाव उष्णत्वं स्पार्शनप्रत्यक्षेण गृह्यते इति वाधितत्वम् । इति अनुमानपरिच्छेदः । २ उपमितिकरणमुपमानम् । ३ संशासंशिसम्बन्धज्ञानमुपमितिः। तत्करणं सादृश्यज्ञानम् । तथाहि कश्चिद् गवयपदार्थमजानन् कुतश्चिदारण्यक पुरुषा. द् गोसदृशो गवय इति श्रुत्वा वनं गतो वाक्याथं स्मरन्गो- सदृशं पिण्डं पश्यति तदन्तरमसौ गवयशब्दवाच्य इत्युप- मितिरुत्पद्यते। इत्युपमानपरिच्छेदः । ४ श्राप्तवाक्यं शब्दः। श्राप्तस्तु यथार्थवक्ता । वाक्यं पदसमूहः । यथा गामानयेति शक्तं पदम् । अस्मात्पदादयमों बोद्धव्य इतीश्वरसंकेतः शक्तिः। आकांक्षा-योग्यता-सन्निधिश्च वाक्यार्थशाने हेतुः। पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकांक्षा। अर्थाः वाधो योग्यता। पदानामविलम्बेनोच्चारणं सन्निधिः। तथा च आकांक्षादि रहितं वाक्यमप्रमाणम् । यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति न प्रमाणम् । श्राकांक्षाविरहात् । वह्निना सिञ्चतीति न प्रमाणम् । योग्यताविरहात् । प्रहरे प्रहरेऽसहोच्चारितानि गामानयेत्यादिपदानि न प्रमाणं सांनिध्याभावात्। १ पक्षे साध्याभावो बाधः । २ उपमितिकरणस्वमुपमानस्य लक्षणम् । ३ शक्तिप्रकारकज्ञानत्वमुपमितेलक्षणम् । ४ आलोचरितत्वे सति वाक्यत्वं शब्दस्य लक्षणम् ।

·( १४ )
वाक्यं द्विविधम्-वैदिकं लौकिकं च ।
५ वैदिकमीश्वमीश्वरोक्तत्वात्सर्वमेव प्रमाणम् । लौकिकं त्वा-
मोकं प्रमाणम् । अन्यदप्रमाणम् ।
वाक्यार्थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत् करणं तु शब्दः ।
इति शब्दपरिच्छेदः।
अयथार्थानुभवस्त्रिविधः-संशय-विपर्यय-तभेदात् ।
२ एकस्मिन्धर्मिणि विरुद्ध-नानाधर्मवैशिष्ट्यावगाहिशानं सं.
शयः। यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ।
३ मिथ्याशानं विपर्ययः । यथा शुकौ "इदं रजतम्" इति ।
४ व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तर्कः। यथा यदि वन्हिन स्या-
चर्हि धूमोऽपि न स्यादिति ।
स्मृतिरपि द्विविधा-यथार्था अयथार्था च ।
५प्रमाजन्या यथार्था।
६ अप्रमाजन्या अयथार्था ।
७ सर्वेषामनुकूलतया वेदनीयं सुखम् ।
प्रतिकूलतया वेदनीयं दुःखम् ।
इच्छा कामः।
१ ईश्वरोक्तचं वैदिकवाक्यस्य लक्षणम् ।
२ एकधर्मिकविल्वभावाभावोमयप्रकारकज्ञानवं संशयस्य लक्षणम् ।
३ तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानत्वं विपर्ययस्य लक्षणम् ।
४ व्याप्यविषयकाहार्यज्ञानअन्यभ्यापकविषयकाहार्यज्ञानत्वं तर्कस्य लक्षणम्।
५ तद्वति तत्प्रकारकस्मृतिस्त्रं यथार्थस्मृतेर्लक्षणम् ।
६ तदभाववति तत्प्रकारकस्मृतिस्वं अयथार्थस्मृतेलक्षणम् ।
सुखत्वजातिमत्वं सुखस्य लक्षणम् ।
८ दुःखत्वजातिमस्वं दुःखस्य लक्षणम् ।
९ इण्टास्वजातिमर्व इच्छायाः लक्षणम् ।

·( १५ )
१ क्रोधो द्वेषः।
२ कृतिः प्रयत्नः।
३ विहितकर्मजन्यो धर्मः।
४ निषिद्धकर्मजन्यस्त्वधर्मः।
बुद्धयादयोष्टावात्ममात्रविशेषगुणाः । बुद्धीच्छाप्रयता नित्या
अनित्याश्च । नित्या ईश्वरस्य । अनित्या जीवस्य ।
५ संस्कारस्त्रिविधः-वेगो भावना वितिस्थापकश्चेति ।
६ वेगः पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिः ।
७ अनुभवजन्या स्मृतिहेतुर्भावना, आत्ममात्रवृत्तिः।
+ अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापादकः स्थितस्थापका, कटादि.
पृथिवीवृतिः। इति गुणाः।
चलनात्मकं कर्म।
१० ऊप्रदेशसंयोगहेतुरुत्क्षेपणम् ।
१ द्वेषत्वजातिमत्वं द्वेषस्य लक्षणम् ।
२ प्रयतत्वजातिमत्वं प्रयत्नस्य लक्षणम् ।
३ विहितकर्मजन्यत्वं धर्मस्य लक्षणम् ।
४ निषिद्धकर्मजन्यत्वं अधर्मस्य लक्षणम् ।
५ संस्कारस्वजातिमत्वं संस्कारस्य लक्षणम् ।
६ वेगत्वजातिमत्वं वेगस्य लक्षणम् ।
• अनुभवजन्यस्वे सति स्मृतिहेतुत्वं भावनायाः लक्षणम् ।
८ वेगमित्रत्वे सति भावनाभिन्नत्वे सति संस्कारवं स्थितिस्थापकस्य
लक्षणम् ।
९ कर्मस्वजातिमवं कर्मणो लक्षणम् ।
१. उर्ध्वदेशसंयोगाऽसमवायिकारणस्वं उक्षेपणस्य लक्षणम् ।

·( १६ )
१ अधोदेशसंयोगहेतुरपक्षेपणम् ।
२. शरीरस्य संनिकृष्टसंयोगहेतुराकुञ्चनम् ।
३ विप्रष्टसंयोगहेतुः प्रसारणम् ।
अन्यत्सवं गमनम् ॥
५ नित्यमेकानेकानुगतं सामान्यम् । द्रव्यगुणकर्मवृत्ति। परं
सत्ता । अपरं द्रव्यत्वादीति ।
६ नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावतका विशेषाः ।
७ नित्यसम्बन्धः समवायः।
- अयुनसिद्धवृत्तिः । यथाईयोमध्ये एकमपराश्रितमेवावतिष्ठते
नावयुनलिधौ । यथा अवयवावयविनौ गुण गुणिनौ क्रिया.
क्रियावन्तो जातिव्यक्ती विशेषनित्यद्रव्ये चेति ।
अनादिः सान्तः प्रागभावः । उत्तेः पूर्व कार्यस्य ।
१० सादिरनन्तः प्रध्वंसः। उत्पत्यनन्तरं कार्यस्य ।
।
१ अघोदेशसंयोगाऽसमवायिकारणवं अपक्षेपणस्य लक्षणम् ।
२ अवयवानामनारमंकसंयोगाऽसमवायिकारणवं आकुञ्चनस्य लक्षणम् ।
३ विप्रकृष्टसंयोगासमवायिकारणत्वं प्रसारणस्य लक्षणम् ।
१९ उपक्षेपणादिचतुष्टयमित्रत्वे सति कर्मस्वजातिमस्वं गमनस्य लक्षणम् ।
५ निग्यचे सत्मनेकसमवेतवं जातेलक्षणम् ।
६ म्वतोव्याव-कवं विशेषष्य लक्षणम् ।
-नित्यत्वे सति संबन्धिमिवखे सति संबन्धवं समवायस्य लक्षणम् ।
८ पृथगाश्रयाश्रितत्वाभावोऽयुतसिद्धस्वम् ।
९ प्रागभावाप्रतियोगिवे सति ध्यसपतियोगिरवं प्रागमावस्य लक्षणम् ।
१. प्रागभावप्रतियोगित्वे सति घंसाप्रतियोगिस्वं प्रसस्य लक्षणम् ।
।

·( १७ )
१ कालिकः संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकोऽत्यन्ताभावः ।
यथा भूतले घटो नास्तीति ।
२ तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽन्योन्याभावः। यथा
घटः पटो नेति ।
सर्वषां पदार्थानां यथायथमुक्तधन्तर्भावात् सप्तैव पदार्था
इति सिद्धम् ।
कणादन्यायमतयोर्वालव्युत्पत्तिसिद्धये ।
अन्नंभट्टेन विदुपा रचितस्तकसंग्रहः॥
१ नित्यत्वे सति तादालयसंवन्धानवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वं अत्यन्ताभावस्य
लक्षणम् ।
• तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं अन्योन्याभावस्य लक्षणम् ।

·No text on this page.

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ न्याय-बोधिनी, दीपिका, गङ्गा टीकाभिः समलंकृतः तर्क-संग्रहः ध्यात्वा निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् । बालानां सुखबोधाय क्रियते तर्कसंग्रहः ॥१॥ अखिलाऽऽगमसंचारि श्रीकृष्णास्यं परं महः । गोवर्धनसुधीस्तनुते न्यायवोधिनीम् ॥ १ ॥ न्या०-चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थमिष्ट- देवतानमस्कारात्मकं मंगलं शिष्यशिक्षायै ग्रन्थतो निवनाति । निधायेति । विश्वेश्वरं साम्बमूर्ति प्रणिपत्य गिरां गुरुम् । टीको शिशुहितां कुर्वे तर्कसंग्रहदीपिकाम् । दी-चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं शिष्टाचा- रानुमितश्रुतिवोधितकर्तव्यताकमिष्टदेवतानमस्कारलक्षणं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थ निवनश्चिकीर्षितं ग्रन्थादौ प्रतिजानीते । निधायेति। यत्कारुण्यकणस्पर्शान्मूको वाचस्पतीयति । ब्रह्मोपेन्द्रशिवन्या नौमि तां वागीश्वरीम् ।

·तक-संग्रहः २ गं0 -विश्वस्य:प्रपञ्चल्य-ईश्वरं मृष्ट्यादिकनारमित्यर्थः । अन्नया सहिता मूभिनन्दति सान्मनु नः नन् । गिरा निखिलविद्यानां-गुरु उपदेष्टारम् । गिरं गुरुमिनि पाठेनु कादेवीं विधानन्यर्थः । प्रणिपत्य-प्रगन्ये यर्थः । प्रनिपूर्वक पनलयानाः प्रगामोर्थ सच बावधिकोकप्रकारकज्ञानानुकुलो व्यापारः, स्वारको मानुयारो या ज्यवर्थ उतरकालीनत्वम् । शिशुभ्नो हिनां बोधर मायकः । श्रीका-यान्यो । नसंग्रहास्य ग्रंथस्य-ई पिकां तक संग्रानिवासाप्रकाशिमियर्थः । द्वितीयार्थीविषयावन् । कुर्वे इत्यत्र हनानि. बाल आश्रयजर ! नया च अन्याविशिष्टमूर्ति- विगेय गुरुविनक सरस्वती विनेयक स्वावधि- को जाननर काहीनशिशुहिनबादिविशेषविशिष्टटीनाविपयिणी या कृनिम्नदानयोऽहमिनि बोधः । चिकोपितस्य । कर्नु मनाविपर्यानूनन्य। कृनिसाध्यत्यप्रकारकेच्छादि- शेाभूतति यावत् । ग्रन्थस्यन्यस्य समाप्तामन्ययः । मंगलस्य निष्फलत्वशं- कापसारमय वशंकानिरासापाह निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थ- मिति निशिरिसमाप्तिः विन्नधसपूर्वकसमातिः, अर्थ-फलं-यस्य तत्-तथा- भूतं ममियर्थ : तया च उमाप्ति प्रति विनध्वंसद्वारा मंगलस्य हेनुन्यलाभा- सोमशंकामास.विध्वंसय द्वारयकथनेन प्रिक्षणावस्थायिनो मङ्गलस्य कथं कालान्तरमाविसमाप्तिसाधनत्वमितिशंका निरस्ता । ननु मझले समाप्ति- साधन-धम्य दुर्घहतया इष्टसाधनताज्ञानं विना प्रवृत्यनुपपत्या च मंगला- चरणे अन्धकर्तुः प्रवृत्यनुपपत्तिरित्याशंका निराकर्तुमाह । शिष्टेति । शिष्टा- चारेणाऽनुमिता या श्रुतिः तया बोधिता कर्तव्यता यस्येति व्युत्पत्या तादृश. कम्यतावदित्यर्थलाभः । कर्तव्यत्वं च बलवदनिष्टाननुवन्धित्वे सति इष्ट. साधनचे सति कृतिसाभ्यस्वम् । इष्टं च प्रकृते समाप्तिः । इदीनीश्च मंगलस्य स्वरूपमाह । इटेति। इष्टदेवतोद्देश्यकनमस्काररूपमित्यर्थः। "आशीर्नम- स्क्रिया वस्तुनिशोवापि तन्मुखम्" इत्पभियुक्तोः । स च नमस्कारस्त्रिविधः कायिको वाचिको मानसिकति । मावस्तु उरसा विरसारख्या इत्यग्रष्टा- - ·३ टीकात्रयोपेत सहिनः प्रगामः । द्वितीयः, विधनाथाय नमः इतिशद्धात्मकः । अन्यस्तु त्वद- अधिकारीयोह, मदधिकोटकपत्रियस्वमिन्याकारकज्ञानविशेषरूप इति ध्येयम् । निवन्धनाय प्रयोजनलाइ । शिप्पशिक्षायै इति । शिष्याणां शिक्षा कसंव्यवन ज्ञानम् नदर्थमित्यर्थः । निविघ्नन्निति । निवन्धनं कुर्वनि-यर्थः । तादृशमंगरप्रतिपाइकवाक्यनुचरनिति यावत् चिकीर्पितमिति । कर्नुमिच्छःविषयीनमित्यर्थः । प्रतिजानीते । शियावधानायेत्यादिः । प्रतिज्ञानुकृतिनान् ग्रन्थकार इत्यर्थः । दी०-ननु मंगलस्य समापिसावनत्वं नास्ति, मंगलेकृतेऽपि कादम्बादी निर्विनपरिसमाप्त्यदर्शनात्, मंगताभावेऽपि किरणा- वल्यादौ समाप्तदर्शनात्, अन्वय-व्यतिरेक-व्यभिवारादिति चेन्न । कादम्बर्यादौ वित्रबाहुल्यात्समाप्त्यभावः । किरणावल्यादौ तु ग्रन्याद्वहिरेव मंगलं कृतमतो न व्यभिचारः। गं०-ननु निर्विनपरिसमाप्त्यर्थमिति ग्रन्येन मंगलस्य समाप्तिसाधनवं प्रतिपादितम् , तत्र संभवतोत्याशंकते । नन्वित्यादिना । तथा च मंगलं समाप्तिसाधनस्वाभाववत् अन्वयन्यभिचाराव्यतिरेकव्यभिचाराच्चेत्यनुमान फलितम् । अन्वयसहचारश्च यत्सत्वे यत्सत्वम् , कारण सत्वे कार्य- सम्बमिति यावत् । यदभावे यदभावो व्यतिरेकसहचारः, कारणाभावे कार्या- भाव इति यावत् । यत्सत्वे यदभावोऽन्वयव्यभिचारः, कारणसत्वे कार्या- भाव इति यावद् । यदभावे यत्सत्वं व्यतिरेकव्यभिचारः, कारणाभावे टि०१ कारणसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिकार्यकत्वादिस्यर्थः । समाप्ति प्रति अन्यथासिद्धत्वादिति यावत् । एवं व्यतिरेकन्यभिचारादित्यस्य कार्याधिकरणवृत्त्यस्य- न्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्वादित्यर्थः। एवंच न साध्यहेत्वोक्यधिकरण्यम् । व्यति- कव्यभिचार निश्चयश्च साक्षात्कारणत्वग्रहविरोधी । कार्यान्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणाऽत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मक्त्वस्यैव कारणतारूपलादिति।

·३ टीकात्रयोपेत सहिनः प्रगामः । द्वितीयः, विधनाथाय नमः इतिशद्धात्मकः । अन्यस्तु त्वद- अधिकारीयोह, मदधिकोटकपत्रियस्वमिन्याकारकज्ञानविशेषरूप इति ध्येयम् । निवन्धनाय प्रयोजनलाइ । शिप्पशिक्षायै इति । शिष्याणां शिक्षा कसंव्यवन ज्ञानम् नदर्थमित्यर्थः । निविघ्नन्निति । निवन्धनं कुर्वनि-यर्थः । तादृशमंगरप्रतिपाइकवाक्यनुचरनिति यावत् चिकीर्पितमिति । कर्नुमिच्छःविषयीनमित्यर्थः । प्रतिजानीते । शियावधानायेत्यादिः । प्रतिज्ञानुकृतिनान् ग्रन्थकार इत्यर्थः । दी०-ननु मंगलस्य समापिसावनत्वं नास्ति, मंगलेकृतेऽपि कादम्बादी निर्विनपरिसमाप्त्यदर्शनात्, मंगताभावेऽपि किरणा- वल्यादौ समाप्तदर्शनात्, अन्वय-व्यतिरेक-व्यभिवारादिति चेन्न । कादम्बर्यादौ वित्रबाहुल्यात्समाप्त्यभावः । किरणावल्यादौ तु ग्रन्याद्वहिरेव मंगलं कृतमतो न व्यभिचारः। गं०-ननु निर्विनपरिसमाप्त्यर्थमिति ग्रन्येन मंगलस्य समाप्तिसाधनवं प्रतिपादितम् , तत्र संभवतोत्याशंकते । नन्वित्यादिना । तथा च मंगलं समाप्तिसाधनस्वाभाववत् अन्वयन्यभिचाराव्यतिरेकव्यभिचाराच्चेत्यनुमान फलितम् । अन्वयसहचारश्च यत्सत्वे यत्सत्वम् , कारण सत्वे कार्य- सम्बमिति यावत् । यदभावे यदभावो व्यतिरेकसहचारः, कारणाभावे कार्या- भाव इति यावत् । यत्सत्वे यदभावोऽन्वयव्यभिचारः, कारणसत्वे कार्या- भाव इति यावद् । यदभावे यत्सत्वं व्यतिरेकव्यभिचारः, कारणाभावे टि०१ कारणसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिकार्यकत्वादिस्यर्थः । समाप्ति प्रति अन्यथासिद्धत्वादिति यावत् । एवं व्यतिरेकन्यभिचारादित्यस्य कार्याधिकरणवृत्त्यस्य- न्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्वादित्यर्थः। एवंच न साध्यहेत्वोक्यधिकरण्यम् । व्यति- कव्यभिचार निश्चयश्च साक्षात्कारणत्वग्रहविरोधी । कार्यान्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणाऽत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मक्त्वस्यैव कारणतारूपलादिति।

·टीकात्रयोपेता विषयत्वान् दर्शादिवत् । भोजनादौ व्यभिचारवारणायअलौकि- केति । रात्रिश्राद्धादो व्यभिचारवारणायाऽविगीतेति । शिष्टपदं स्पष्टा- र्थम् । “न कुर्यानिष्फलं कर्म" इति जलताड़नादेरपि निषिद्धत्वादिति । . गं०-ननु मंगलं समाप्तिफलकं समाप्त्यन्याफलकत्वे सति सफलत्वा- दित्यनुमानेन समाप्तिकारणत्वं साधनीयम् , तबसमाप्त्यन्याफ करने वादिनामविवाद एव । मंगलं सफलं अविगीतशिष्टाचारविषयत्वादित्य- नुमानेन विशेष्यासिद्धिनिरासः । सफलत्वं च बलवदनिष्टाननुबन्धित्वे सति इष्टसाधनत्वम् । एवं च मंगले समाप्तिसाधनत्वसिद्धावपि निर्विघ्न परिसमाप्त्यर्थ ग्रन्थादौ मंगलमेव कर्त्तव्यमिति नियमे मानाभावः, प्रायश्चि- त्तादिनापि विक्षनाशसंभवात्ततः, समाप्त्युत्पत्तेश्चेत्याशयेन शंकते । नन्वि- त्यादिना।मंगलस्येति। अन्यारम्भे इत्यादिः। कर्त्तव्यत्वे । नियमेन कर्त्त- त्यत्वे इत्यर्थः । प्रायश्चित्तादेः अकर्त्तव्यत्वे इति यावत् । किं प्रमाणमिति । प्रमाणाभाव इत्यर्थः । समाधचे नेति । शिष्टाचारानुमितश्रुतेरेवेति । एव- कारोऽप्यर्थकः । तेन मंगलं कर्तव्यं समाप्तिफलकत्वादित्यनुमानरूपप्रमा- शान्तरसत्वेऽपि न क्षतिः। अन्ये तु स्ववोधितकर्तव्यताकत्वसंबन्धेन श्रुतेरेव साध्यता। अग्रिमग्रन्थस्यऽत्रैव तात्पर्यम् । एवं च श्रुतेरनुमितत्वोपपत्ते- रित्याहुः । शिष्टाचारलिंगकश्रुत्यनुमितिप्रकारमाह । तथाहीत्यादिना। वेदवोधितकतव्यताकमिति। वेदेन बोधिता कर्तव्यता यस्येतिविग्रहः । अत्र च श्रुतेः साध्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेन अनुमानतः सिद्धये श्रुतिवोधि-- तत्वं कर्तव्यताविशेषणम् । कर्तव्यत्वं च बलवदनिष्टाननुवन्धित्वे सति कृति- साध्यत्वे सति इष्टसाधनत्वम् । परदारगमन चन्द्रानयन जलताड़नादौ कर्त- व्यत्वव्यवहाराभावात् । इष्टं च प्रकृते समाप्तिरेव । संभवति दृष्टफलकत्वे- ऽदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वादुपस्थितत्वाञ्च । अलौकिकत्वे सति अविगी- तत्वे सति शिष्टाचारविषयत्वादित्यर्थः । भोजनादाविति । आदिना मालिन्य- निवर्तकस्नानादेः परिग्रहः । तत्रेष्टसाधनतासत्वेऽपि तस्य वेदवोधितत्वा- ·तक संग्रहः - ६ मावाद'प्यभिचार इति भावः । अलौकिकत्वं च लोकानवगतेष्टसाधनताक- त्वम् । लोकश्च वेदोपजीविप्रमाणातिरिक्त प्रमाणम् । वेदोपजीविप्रमाणानि च ज्योतिष्टोमादीनि स्वर्गसाधनानि तत्वेन श्रुतिबोधितत्वादित्यनुमानन् , स्मृत्यादयश्च । केचिनु अलौकिकन्वं फलनिष्टकार्यतानिरूपितव्यापारसंबन्धानव- छिन्झकारणताश्रयीभृतं यद्यत्तत्तदन्यत्वम् । एवं च भोजनादेः साक्षादेव तृ- सिजनकत्वेन तदन्यत्वरूपाऽलौकिकन्वाभावान व्यभिचार इत्याहुः । रात्रि- श्राद्धादाविति । शत्रुनाशमुदिश्य कृतरात्रिश्रद्धादावित्यर्थः । आदिना शत्रु- नाशकमन्त्रजपादः परिग्रहः । अविर्गातत्वं च बलवदनिष्टाननुवन्धित्वम् । एवं च रात्रिश्राद्धादेः निरुत्ताउलौकिकन्वेऽपि नरकसाधनत्वेन वलवदनिष्टा- ननुवन्धिन्वरूपाऽविगीतत्वाभावान व्यभिचार इति भावः । अलौकिका- विताऽऽचारविषयत्वस्यैव हेतुताऽस्नु, अशिष्टाचारविषये तादृश हेतोर. सत्वेन त्यभिचाराऽसंभवादित्याशंकामिष्टापत्या परिहरति । शिष्टपदमिति । शिष्टत्वं च फलसाधनतांशे भ्रान्तिरहितत्वम् । ननु शिष्टपदानुपादाने निरर्थका- बलताड़नादेरपि निरुक्त हेतुमस्वात्तत्र साध्याभावेन व्यभिचार इत्याशकां तत्र हेतुघटकावीतत्वविशेषणाऽसत्वप्रतिपादनेन परिहरति । न कुर्यादिति । तथा च तादृशजलताड़नादेः निषिदत्वात् विगीतत्वेन तत्राऽविगीतत्वघटित- हेन्वभावादेव व्यभिचारवारणे शिष्टपदं व्यर्थमेवेति भावः । विषयपदसमभि- ब्याहारादाचारः कृतिरूपोबोध्यः। कृतिविषयता च विधेयतारूपाबोध्या । तेन स्वर्गादिफले न व्यभिचार इति दिक् । टि०१ यद्यपि "मुनिमिचिन्तनं प्रोक्तं लोकानां मर्दवासिनाम् ।पाहाराश्च तमस्विन्यां सार्धप्रहरयामतः" इत्यादिना तसाधनताया वेदवोधितत्वसंभवाद् व्यभिचारो दुर्घटः, समापि भोजनस्य रागप्राप्तत्वेन तत्रोत्पत्तिविध्यसंभवेपि पच पचनखामच्या इत्यत्रव परिसंख्याविधिरेवाभ्युपेयः परिसंख्याविधेश्च इतरनिषेधप्रयोजकत्वेन एकस्मिन् दिवसे व पारदयातिरिकं भोजनं न कुर्यादिति निषेध एव पर्यवसानात् तत्रेष्ट साध- बलस्थ वेदवोषितस्वं न संभवतीति व्यभिचार इति ध्येयम् ।

·टोकात्रयोपेतः दी-तय॑न्ते प्रतिपाद्यन्ते इति तर्काः, द्रव्यादिपदार्थाः तेषां संग्रहःसंक्षेपेण स्वरूपकथनं क्रियत इत्यर्थः। कस्मै प्रयोजनायेत्यत आह । सुखबोधायेति । सुखेनाऽनायासेन यो बोधः प्रदार्थज्ञानं तस्मै इत्यर्थः । ननु बहुपु तर्कप्रन्थेषु सत्सु किमर्थमपूर्वोयं अन्थःक्रियत इत्यत आह । बालानामिति । तेषामतिविस्तृतत्वाद्वालानां बोधो न जायते इत्यर्थः । ग्रहणधारणपटुर्वालः, नतु स्तनन्धयः । किं कृत्वा क्रियत इत्यत आह । निधायेति । विश्वेशं जगन्नियन्तारं । हृदिनिधाय-नितरां स्थापयित्वा । सदा तद्ध्यानपरोभूत्वेत्यर्थः । गुरूणां विद्यागुरूणां । वन्दनं नमस्कारं । विधाय कृत्वेत्यर्थः । गं०-तकंपदस्याऽऽरोपार्थकत्वभ्रमं वारयितुं व्यादिसाधारणतवत्वं निक्ति । तयन्त इति । उपादानरूपसंग्रहस्याऽसंभवादाह । संक्षेपेणेति । अथवा सुखं दुःखध्वंसः मोक्ष इति यावत् । सुखायबोधः सुखबोधः । प्रयोजकत्वं चतुर्थ्यथः । तथा च मोक्षप्रयाजकीभूत 'पदार्थविषयक' तत्वज्ञानसंपादनाय अयं ग्रन्थः क्रियते इति भावः। एतावता द्रव्यादिपदार्था विषयाः। पदार्थ- तत्वावधारणं प्रयोजनम् । संबन्धश्च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः। पदार्थतत्वा- वधारणकामोऽधिकारीत्यनुबन्धचतुष्टयं प्रेक्षावत्प्रवृत्यङ्गं सूचितम् । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाऽभावाः सप्तपदार्थी -पदार्थान्विभजते-द्रव्येति । अत्र सप्तग्रहणं पदार्थत्वं द्रव्यादि सप्तान्यतमत्वव्याप्यमिति व्याप्तिलाभाय । दी०-पदार्थान्विभजते । द्रव्येति । पदस्याऽर्थः पदार्थ इति व्यु- त्पत्याऽभिधेयत्वं पदार्थसामान्यलक्षणम् । नन्वत्र विभागादेव सप्तत्वे लब्धे सप्तग्रहणं किमर्थमिति चेन्न । अधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थ- त्वात् । नन्वतिरिक्तः पदार्थः प्रमितो नवा। नाऽद्यः । प्रमितस्य ·तर्कसंग्रहः निषेधाऽयोगात् । नान्त्यः, प्रतियोगिप्रमिति विना निषेधानुपपत्ते- रिति चेन्न । पदार्थत्वं द्रव्यादिसप्तान्यतमत्वव्याप्यमिति व्यवच्छेदा- र्थत्वात् । ननु सप्तान्यतमत्वं सप्तभिन्नभिन्नत्वम् , एवं च सप्तभिन्न- स्याऽप्रसिद्धत्वात्कथं सप्तान्यतमत्वव्याप्तिनिश्चय इति चेन्न । द्रव्यादि सप्तान्यतमत्वं नाम द्रव्यादिभेदसप्तकाभाववत्वम्, अतो दोषविर- हात् । एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । गं०-पदार्थान्विभजते इति । वि पूर्वकभजधातोः अवान्तरधर्मप्रकार- कज्ञानानुकूलव्यापारोऽर्थः । आख्यातार्थः कृतिः। द्वितीयार्थो विशेष्यकत्वम् । तथा च पदार्थविशेष्यकपदार्थत्वावान्तरधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूल- कृतिमान मूलकारः। ननु सामान्यधर्मप्रकारकज्ञानस्य विशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासां प्रति हेतुतया लक्षणात्मकसाधारणधर्मप्रकारकज्ञानाभावात्कियन्तः पदार्था इति जिज्ञासानुत्पत्या विभागकरणमनुचितम्, इत्याशंकां लक्षणप्रदर्शनेन परि. हरति । पदस्येति । व्युत्पत्येति । ईदृशव्युत्पत्या पदसंबन्ध्यभिधाविष- यत्वस्य लामेऽपि पदसंवन्धित्वांशस्याऽव्यावर्शकत्वादाह । अभिधेयत्वमिति । रक्षणं लभ्यते इति शेषः। "अर्थोभिधेय" इति कोशेनार्थपदस्याभिधेय- स्वावच्छिन्ने शक्तिप्रतिपादनादित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । ऋगतौ इत्यनुशा- सनाद्गत्यर्थको धातुः । तस्य गुणे कृते अरिति धातुनिष्पत्तिः । ततो विष- यार्थक थप्रत्यये अर्थ इति शब्दो निष्पनः । तथा च गत्यर्थकधातूनां ज्ञाना. र्थकत्वनियमेन ज्ञेयत्व-ज्ञानविषयत्वमपिपदार्थसामान्यलक्षणम् । सप्तपदस्य प्रयोजनं वक्तुमाक्षिपति । नन्वित्यादिना । विभागादेवेति । परस्परमसंकीर्णव्याप्यधर्माणामेवविभाजकतया द्रव्यगुणादीनां परस्परभेदे सिद्ध तेषां सप्तत्वस्याऽर्थतो लाभादितिभावः । सप्तग्रहणं किमर्थमिति । मूलस्थसप्तपदं निष्प्रयोजनकमिति यावत् । सप्तत्वोपस्थितेः बहुवचनेनं संभ- बादिति भावः । अधिकसंख्येति । व्यथ सत्किंचिद्ज्ञापयतीति न्यायेन अष्टौ- ·टीकात्रयोपेतः 8 पदार्था न सन्तीति ज्ञानायेति यावत् । तथा च यथा ब्राह्मण मानयेत्यादि- वाक्यघटकैकवचनान्तब्राह्मणपदेन एकवविशिष्टब्राह्मणस्याऽऽनयननिरूपि- तकर्मवेनोपस्थितावपि द्वितीयं नाऽऽनयेत्यर्थाऽलाभः। एक ब्राह्मणमान- येत्यादौ संख्यावाचकैकादिपदानामितरनिषेधार्थकत्वाद् द्वितीयं नाऽऽनयेत्यर्थ- लाभः । तथा च द्रव्येत्यादिद्वन्द्वसमभिन्याहृतबहुवचनेन सप्तत्वरूपबहु- त्वसंख्योपस्थितावपि अष्टावसंख्यापर्याप्त्यधिकरणसमुदायस्य निषेधाऽला- भात्तदर्थसप्तपदमावश्यकमिति भावः । ननु सप्तपदेनाऽपि निरुक्तार्थलाभोन संभवति, अप्रसिद्धत्वादित्याशंकते। नन्विति । अतिरिक्त पदार्थ इति । अष्टमपदार्थ इत्यर्थः । प्रमितो नवेति । प्रमाविषयत्ववान् तदभाववान्वेत्यर्थः । तथा च पदार्थविभाजकधर्मः दव्यत्वाद्यभावत्वान्तान्यतमाधिकरणावृत्तिनवेति विप्रतित्पत्तिः गगनादावेव कोटिप्रसिद्धिः । प्रमितस्येति । विद्यमानस्येत्यर्थः । प्रतियोगिप्रमिति विनेति । प्रतियोगिनो ज्ञान विनेत्यर्थः। अलीकप्रतियोगिकाभावानंगीकारादिति । परिहरति । नेति । व्यवच्छेदार्थकत्वादिति । व्यवच्छेदो निश्चयः स एवार्थों यस्य, तस्य भावस्तस्मादित्यर्थः । तथा च द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसम- वायाऽभावाः द्रव्याद्यभावान्ताऽन्यतमत्ववन्तः पदार्थत्वादित्यत्र पदार्थत्वविशे- प्यकद्रव्याद्यन्यतमत्वनिरूपितव्याप्तिप्रकारकनिश्चयार्थक सप्तग्रहणमिति भावः । ननु असति वाधके अवच्छेदावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ उद्देश्य- तावच्छेदकव्यापकत्वं विधेये विधेयसंसर्गे वा भासत इति व्युत्पत्या प्रकृत उद्देश्यतावच्छेदकीभूतपदार्थत्वव्यापकत्वं द्रव्याद्यन्यतमत्वे भासते चेत्तदा तादृशान्यतमत्वव्याप्यत्वमुद्देश्यतावच्छेदकीभूतपदार्थवे भासत एव, एवं च विभागवाक्यादेव निरुक्तनिश्चयसंभवात् सप्तपदं व्यर्थमिति चेन्न। समानविभक्तिकस्थले उद्देश्यविधेयभावस्यविवक्षाधीनतया मुद्दिश्य पदार्थत्वमपि विधातुं शक्यते तथा च द्रव्याघन्यतमत्वं पदार्थत्व- व्याप्यमियपि च्यातिनिश्चयः स्यात्तव्यावृत्त्यर्थमेव सप्तग्रहणमित्याशयात् । नच तव्यावृत्तिव्यथेति वाच्यम् । तथा सति अतिरिक्तशक्त्यादिपदार्थसत्वेऽपि अन्यतम- ·तर्क-संग्रहः ताशनिश्चयोपपत्त्या द्रव्यादय एव पदार्था इति लाभो न स्यात् । तल्लाभा. यैव सप्तग्रहणमिन्यन्यत्र विस्तरः । नन्विति । सप्तभिन्नभिन्नत्वमिति । "द्रव्यादि प्रत्येकवृत्तिधर्मावच्छिन्न- भेदकूटावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्वमिति यावत् । द्रव्यादिभेदसप्तका. भाववत्वमिति । तथा च द्रव्यादिभेदानां प्रायेकं प्रसिद्धानां सप्तानां कुत्रा- प्यसवेन तादृशभेदसप्तकवावच्छिन्नाभावस्य सर्वत्र सत्वान्न दोष इति भावः। सप्तत्वंचाऽत्रापेक्षाबुद्धिविशेषविपयत्वरूपम् । संख्यारूप वे गुणादिषु तद्वत्वाऽसंभवादिनिध्येयम् । न्या०-ननु शक्तिपदार्थस्याऽष्टमस्य सत्ता कथं सप्तवेति । . टि० १ शक्तौ बिप्रतिपत्तिः, वन्दिः दाहानुकूलाद्विष्ठाऽतीन्द्रियधर्मसमवायीं नवे- त्याकारिका । एवं च वन्हिहानुकलाऽहिष्ठातीन्द्रियधर्मसमवायी दाहजनकत्वाददृष्ट- वदात्मवदिति प्राचामनुमानमपि तत्सिद्धौ मानम् । अत्र परेषामयमाशयः दाहं प्रति मश्यभावस्य प्रतिबन्धकाऽभावबिधयैव कारणत्वं वाच्यम् , प्रतिबन्धकत्वं च कार्यानुकूल धर्मविघटकत्वम् , एवं च मणेः प्रतिबन्धकत्वाऽनुपपत्तिः, दाहात्मककार्याऽनुकूलस्य- दृष्टवहादेविघटकत्वाभावात् , अतो वन्ही कश्चिद्रतीन्द्रियधर्मः शक्त्याख्यः स्वीकार्यः, सोऽपि दाहानुकूलीभूतः, अनुकूलत्वं च जनकजनकतावच्छेदकसाधारणम् , तेनाऽ. दृष्टस्य कार्यमा प्रति साधाजनकत्वेऽपि न दृष्टान्ताऽसिद्धिः। एवं च दाहं प्रति शक्तिमद्वन्हित्वेन कारणतया मणेश्च दाहात्मककार्यानुकूलशक्त्याख्यधर्मविघटकतया प्रतिवन्धकत्वोपपत्तिः, तथाचाऽवश्यं शक्तिः स्वीकार्येति । सिद्धान्तिनामयमारायः । प्रतिबन्धकत्वं न कार्यानुकूलधर्मविघटकत्वम् वाधनिश्चयेऽ- म्याप्तः तस्य साचादेवाऽनुमितिप्रतिवन्धकत्वात् । किन्तु कार्यकार्यानुकूलधर्माऽन्यतरविघ- रकत्वमेव तत् । "वक्ष्यतिचाऽनुमितिपदमजाल्लक्षणयानुमितितत्करणान्यतरपरमिति” । प्वं च मणेः साहाहाइविघटकतया प्रतिबन्धकत्वोपपत्ती शक्तिस्वीकारोव्यर्थ इति । अभिमप्रेक्यते। .

·टीकात्रयोपेतः तथाहि । मण्यादिसंयुक्तेन्धनादौ सत्यपि वहिसंयोगेदाहो न जायते, तच्छून्ये तु जायते, अतो मणिसमवधाने शक्ति नश्यति, मण्यभावद- शायां दाहानुकूलाशक्तिरुत्पद्यत इति कल्प्यते । तस्माच्छक्तिरतिरिक्तः पदार्थ इतिचेद् । मणेः प्रतिवन्धकत्वेन मण्यभावस्य कारणत्वे. नवनिर्वाहे मणिसमवधानाऽसमवधानाभ्यामनन्तशक्ति तद्ध्वंस- तत्प्रागभावकल्पनाया अन्याय्यत्वात्, तस्मात्सप्तव पदार्था इति सिद्धम् । गं०-प्रभाकरः शंकते । नन्विति । अष्टमस्य । सप्तपदार्थातिरिक्तस्ये- त्यर्थः । अतिरिक्तपदार्थतामेव व्यवस्थापयति । तथाहीत्यादिना । दाहः । पूर्वरूपपरावृत्तिः, रूपान्तरोत्पत्तिर्वा । तच्छून्ये । मणिशून्ये । कल्प्यत इति । एवं च दाहत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणता अतीन्द्रियधविच्छेद्या अयोग्यवृत्तिकारणतात्वादित्य नुमानेन तसिद्धिरितिभावः । ननु अनया युक्त्या न शक्तिसिद्धिः, वन्ध्यास्त्रीप्रयोगादौ दृष्टसाद्गुण्येऽपि अदृष्ट बिलंबा- कलबिलंबइति वदत्रापि तद्विलवाद्विलंब इति चेद् । नहिदृष्टसामग्रीसंपत्ती भदृष्टविलंबात्काविलंबोदृष्टः । वन्ध्यास्त्रीसंप्रयोगादिस्थले विजातीयसंयोग- रूपहष्टहेत्वभावेन फलानुत्पादः, इतरथाऽदृष्टबिलंबादेव कार्यबिलबे दृष्ट-. कार्यकारणकथाविलीयेत, तस्मात्संभवति दृष्टसाद्गुण्ये तथा कल्पनाया न्याय्यत्वात्तसिद्धिरिति । अतिरिक्तः पदार्थ इति । नन्वेवं शक्तिसिद्धावपि तस्या अतिरिक्तत्वाऽसिद्धिरितिचेन्न । कृप्तपदार्थानन्तर्भूतत्वात् अतिरिक्तसि- दिः । तथाहि । शक्तिर्नद्रव्यात्मिका गुणादिवृत्तित्वात् । अतएव न गुणात्मिका कात्मिका वा। नच सामान्याचन्यतमरूपा उत्पत्तिमत्वे सति बिना. शित्वादिति । यद्यपि मणिसमवधानकाले दाहजनकान्हेरेव नाशाभ्युपगमात् न दाहोत्पादः, अतिरिक्तशतेस्तत् कल्पनातः कृसे, तत्कल्पनाया एवं न्याय्यत्वा दितिन्यायेन सुकरमेव समाधानम् , तथापि वस्तुतोनाशकल्पनागौरवेणैतदप- हाय निष्कृष्टं समाधानमाह । मणेः प्रतिवन्धकत्वेनेति । निर्वाहे।

·सर्क-संग्रहः सामंजस्य । नचोचेजकसत्वे कथं दाहः, तत्र मण्यभावरूपकारणविरहा- दिनिवाच्यम् । उतेजकाभावविशिष्टमण्यभावस्य हेतुत्वात् । तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगा- त्ममनांसि नवैव। न्या-द्रव्याणि विभजते । पृथिवीति । ननु अन्धकारस्य दशमद्रव्यस्य सत्वाकथं नवैवेति । तथाहि नीलं तमश्चलतीति प्रतीतेलरूपाश्रयत्वेन क्रियाश्रयन्वेन च तमसो द्रव्यवं सिद्धम् । न च कृप्तद्रव्येष्वन्तर्भावात्कुतो दशमद्रव्यत्वमिति वाच्यम् । तमसो रूपवत्वात् आकाशादिपञ्चकस्य वायोश्च नीरूपत्वान तेष्वन्तर्भावः । तमसो निर्गन्धत्वात् पृथिव्या गन्धवत्वान पृथिव्यामन्तर्भावः, तमसो निःस्पर्शवाजलतेजसोः शीतोष्णस्पर्शवस्वान त- योरन्तर्भावः । तस्मात्तमसो दशमद्रव्यत्वं सिद्धमिति चेन्न । तमसस्तेजो- ऽभावरूपत्वेनैवोपपत्तौ अतिरिक्तकल्पनायां मानाभावात् । नच विनिगम- नाविरहावेजएवाऽन्धसाराऽभावस्वरूपमिति वाच्यम् । तेजसोऽभावस्वरूपत्वे सर्वानुभूतोष्णस्पर्शाश्रयत्वस्य तत्र वाधात्, व्यान्तरकल्पने गौरवात् । तस्मादुष्णस्पर्शगुणाश्रयतया तेजसो द्रव्यत्वं सिद्धम् । तमसि नीलप्रतीति- स्तुभ्रान्तिरेव, एवं कर्मवत्ताप्रतीतिरपि, दीपापसरणक्रियाया एव तत्रभानात् । १ उत्तेजकामावविशिष्टो यो मणिस्तदभावः कारणमित्यर्थः । उत्तेजकत्वं च प्रति- बन्धकसत्वे कार्यजनकत्वम् । तथा च विशिष्टाभावः विशेषणाभावप्रयुक्तः, विशेष्याभाव- प्रयुक्तः, उभयाभावप्रयुक्तश्च । एवं च यत्र उत्तेजकप्रतिवन्धकयोयोः समवव धानम्, विशेषणाभावप्रयुक्तोविशिष्टाभावः, यत्र द्वयोरसमवधानं तत्र विशेष्याभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावः यत्र केवलमुत्तेजकं तत्रोमयाभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावः। यत्र केवलं प्रति- बन्धकं तत्र न विशिष्टाभावः, विशेषणविशेष्योमयस्यैव सत्वादिति ध्येयम् । अथ मण्युत्तेजकाभावयोविंशेष्यविशेषणभावे कामचार इति चेद् । तवापि शक्ति हेतुत्वेऽस्य दुरित्गत् । वस्तुतो मण्युत्तरदाहे उत्तेजकस्य मण्यनुत्तरदाहे मण्यमावस्य हेतुवम् । हेतुहेतुमद्भावदयेऽपि अवच्छेदकलाघवादिति । . तत्र ·टीकात्रयोपेतः दी०-द्रव्याणि विभजते। तत्रेति। तत्र-द्रव्यादिमध्ये। द्रव्याणि नवैवेत्यन्वयः । कानितानीत्यत आह । पृथिवीत्यादि । ननुतमसो दश- मद्रव्यस्य विद्यमानत्वात्कथं नवैव द्रव्याणि । तथाहि । “तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधान्नवभ्यो भेत्तु - महति" । नीलं तमश्चलतीत्यवाधितप्रतीतिबलान्नीलरूपाधारतया क्रियाधारतया च द्रव्यत्वं तावत्सिद्धम् । तत्र तमसो नाकाशादिप- चकेऽन्तर्भावो रूपवत्वात् । अतएव न वायौ, स्पर्शाभावात् , सदा- गतिमत्वाभावाच्च । नापि तेजसि भास्वररूपाभावादुष्णस्पर्शाभावाच्च । नापि जले शीतस्पर्शाभावान्नीलरूपाश्रयत्वाच्च । नापि पृथिव्यां गन्ध- वत्वाऽभावात्स्पर्शरहितत्वाच्च । तस्मातमसो दशमद्रव्यत्वमिति चेन्न । तमसस्तेजोऽभावरूपत्वात् । तथाहि । तमो हि न रूपिद्रव्यं आलो- काऽसहकृतचक्षुह्यत्वात् आलोकाभाववत् । रूपिद्रव्यचाक्षुप- प्रमायामालोकस्य कारणत्वात् । तस्मात्प्रौढप्रकाशकतेजः सामान्या- भाव एव तमः । तत्र नीलं तमश्चलतीति प्रत्ययो भ्रमः । अतो नव द्रव्याणीति सिद्धम् । टि० १ तद्धर्मावान्तरधर्मप्रकारेण धर्मिप्रतिपादनं विपूर्वकभजधातोरर्थः। तद्धर्म- पदेवविभाज्यतावच्छेदकद्रव्यत्वादिरेव ग्राह्यः । तद्धर्मावान्तरत्वं च तद्धर्मव्याप्य- त्वम् , तच्च न्यूनवृत्तित्वरूपं ग्राह्यम् । तेन द्रव्यत्वव्याप्यत्वेऽपि द्रव्यत्वस्य न क्षतिः ।. व्याप्यत्वमपि साक्षात्, तच्च तद्धर्मव्याप्यत्वे सति तद्धर्मव्याप्याऽव्याप्यत्वम् । तेन घटत्वादिकमादाय न विभागाऽनुपपत्तिः। विशेष्यदलघटकीभूते तद्धर्मव्याप्ये पृथिवी- त्वादिविशिष्टान्यत्वमपि विशेषणीयम् । वै० रवाश्रयवृत्तित्व स्वानाश्रयवृत्तित्वो- भयसंबन्धेन । तेन पृथिवीजलान्यतरत्वभादाय न पृथिवीत्वेऽपिसाचाव्याप्यत्वानुप- पत्तिरित्यन्यत्रविस्तरः ।

·सकसंग्रहः गं0-व्याणि विभजत इति। व्यत्वावच्छिन्नविशेष्यकाऽवान्तर- धर्मकारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान्मूलकार इति बोधः। तत्रेति सप्तन्याघटकां तत्पदं पदार्थसनुदायपरम् । तथा च सतपदार्थसमुादय- घटकप्रथमोद्दिष्टद्रव्याणि नववेत्यर्थः । पृथिव्यादिनवैयेत्यधिकसंख्याव्यव- च्छेदमसहमानः प्रत्यवतिष्ठने । नन्विति । अन्धकारे विप्रनिपत्तिस्तु अन्धका- रवं भावनि नवेन्याकारिका बोध्या। तमसो द्रव्यान्तरत्वमुपपादयसि। तथा- होत्यादिना । नमसि वक्ष्यमागव्यवसाधकडेनोः स्वरूपाऽसिद्धत्वशंका- परिहारयादी नाहगतोः प्रगामिद्धमाह ! नीलं तम इत्यादिना । दव्यत्वं तावसिद्धमिति । नावदिति बाक्यालंकारे । तथा च तमोद्रव्यं नीदरलपरत्वान क्रियावन्याच नावट पदित्यनुमानात्तनसि द्रव्य वसिद्धिरिति- भावः । अत्र नीलरूपयत्वस्यहेतुत्वे नीलद्रव्यागामेव दृष्टान्तना! क्रियाया हेतुन्वे मूर्शमात्रस्य दृष्टान्तनि दृष्टान्तसोलभ्याय द्वितीयत्वनुसरणमिति. ध्येयम् । तत्र । पृथिव्यादिषु मध्ये नाऽऽकाशादि पंचकेऽन्तर्भाव इति । तमः आकाश-पादिमनस्वान्तान्यनमशून्यमिति यावत् । रूपवत्वादिति।। घट दितिशेषः। अत्र रूपवत्र समायेन वोधम् , तेन कालादौनव्यभिचारः। इदानीमप्यत्यवहितपूर्वोपस्थितिक्रमेण वायवनन्तभूतस्य साधयति । अत. एवेति । रूपवचादेवेयर्थः।नवायाविति। वायौ नान्तर्भवतीत्यर्थः । स्पर्शा- भावादिति । तमो वायुभिन्नं स्पर्शामा गदित्यनुमानं फलितम् । नच बायौ आद्यक्षणाऽवच्छेदेन निरुकहेतोः सत्वादयभिचार इति वाच्यम । स्पर्शाभाव- इत्यस्य स्पर्शः अभावो यस्येति व्युत्पन्या स्पर्श दार्यकत्वेन तस्य वायाव. टि० १ अत्र तमसि एकेनैव हेतुना भाकाशादिपंचकमेदसाधनं सुलभम् , भतः प्रथमं तत्साधने एवं बाबानामिच्छासंमानोति तदिच्छानुरोधेन पश्चानिर्दिष्टा- नामप्याकाशादीनां पचाना मेद भादौ सावितः । एतेनोद्देशकमानुसारं पृथिव्याध नन्तर्भूत- त्वसाधनानन्तरमेव भाकारापनन्त तत्वस्यमापनीयतया प्रथमं साधने वोजामाव इति दूषणमपास्तम् ।

·१५ टीकात्रयोपेतः ड । भावेन व्यभिचारविरहात् । सदा गतिमत्वाभावाच्चेति। सदागतिमत्वस- मानाधिकरणपृथिव्यवृत्तिजातिशून्यत्वादिति यावत् । गं०-नापि तेजसीति । तेजायपि नान्तर्भूतमित्यर्थः । एवं च तमः तेजोभिन्नं भावररूपाभावात् घटवदित्यनुमान बोध्यम् । भास्वरत्वं तेजोरूप- मात्रवत्तिशुक्लत्वव्याप्य जातिविशेषः । एवं च प्रतियोगितावच्छेदककोटौ रूपत्वस्य न प्रवेशः; प्रयोजनाभाशत् । तथा च समायसंबन्धावच्छिन्नभा- स्वरत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावादिति हेतुः फलितः। ननु आवक्षणावच्छिन्ने तेजति व्यभिचार इति चेन्न । निरुताभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशा- तस चनात्वररूपानावत्य स्वप्रतियोग्यधिकरणाऽऽधक्षणावच्छिन्नतेजोवृत्ति- स्वाद व्यभिचारः । समन्यातहेतुमाह । उष्णस्पर्शाभावाच्चेति । अनापि पूर्ववदुष्णाभावादित्येव हेतुर्बोध्यः । उष्णः अभावोयस्येति व्युपत्या उप्णवद्भिन्न वादित्योबोध्या, तेन आद्यक्षणावच्छेदेन तेजसि न व्यभिचारः । न चैव मुत्पन्नविनष्टतेजसि व्यभिचार इति वाच्यम । उष्णसमानाधि- करणपथि-यवृत्तिजातिशून्यत्वस्य विवक्षितत्वादिति नापि जल इति । तमोन जलमित्यर्थः । शीतस्पर्शाभावादिति । अयं हेतुः पूर्ववत्परिष्करणीयः । शीतवद्वृत्तिपृथिव्यवृत्तिजातिस्वावच्छिन्नाभावत्वरूप- गुरुधर्मावच्छिन्नस्य हेतुत्वाक्षया लघुधर्मावच्छिन्नस्य भावस्यैव हेतुता- माह । नोलकराश्रयत्वाच्चेति ।न पृथिव्यामिति । तम इति पदमनुवर्त्तते तथा च पृथिवीभिन्नम् । तत्र हेतुमाह गन्धाभावादिति । गन्धवद्भिन्नत्वा- दित्यर्थो बोध्यः । तेनाऽऽद्यक्षणावच्छिन्ने घटे न व्यभिचारः । न चैवमुत्पन्न- विनष्टघटे व्यभिचारइति वाच्यम् । गन्धसमानाधिकरणजलावृत्तिजातिशून्य- १ रूपवत्वादित्यस्यहेतुत्वेऽपि पृथिव्यादित्रयाणामेव दृष्टान्तता, स्पर्शाभावादित्यस्य हेतुत्व आकाशादिपञ्चानामेव दृष्टान्ततेति दृष्टान्तसौलभ्याय रूपवत्वहेतोः परित्यागः, एवं सदागतिमत्वाभावस्य हेतुत्रे वायुभिन्नाष्टद्रयाणामेवदृष्टान्तता संभक्तीति अनेकदृष्ट- न्तलाभाय एतादृशहेत्वनुसरणम् ।

·सक-संग्रहः त्वस्य विवक्षितत्वादिति । एतावता प्रत्येकहेतुना पृथिव्यादिचतुर्णा प्रत्येका- नन्तभूतन्यं तमसि प्रसाध्य साधनसौलभ्याय एकहेतुनाऽऽकाशादिपञ्चका- नन्तभूतत्वसाधनब देकहेतुनाऽपि पृथिव्यादिचतुष्टयानन्तभूतत्वं साधयति। स्पर्शरहितत्वाञ्चेति । एतस्य पूर्वोक्त एवार्थः । मीमांसकमतमुपसंहरति । तस्मादिति । उक्तरीत्या तमसः पृथिव्यादिमनोन्ताऽन्यतमभिन्नत्वसिद्धे- रित्यर्थः । दशमद्रव्यमिति । तथा च तमोऽतिरिक्तं द्रव्यं कृप्तद्रव्यभिन्नन्चे सति द्रव्यत्वादितिभावः । अन्धकारस्य क्रियावत्वे रूपवत्वे सत्येव तेन हेतुना तस्य द्रव्यत्वं साधनीयम् , तदेव च तत्राऽसिद्धमित्यभिप्रायेण समा- धरो । नेति । तर्हि क्वान्तर्भाव इत्यत आह । तेजोऽभावरूपत्वादिति । उद्भताऽनभिभूतरूपवत्प्रकृष्टमहत्ववरोजःसामान्याभावरूपत्वादित्यः । चक्षु- रादितेजः सत्वेपि तमः प्रतीतेः उद्भूतेति रूपविशेषणम् । मुवर्णादि तेजः सस्वेपि तमः प्रतोतेः अनभिभूतेति सुवर्णादिभिन्नार्थकम् , तेनाऽनुभूतत्व- स्याऽनुगतस्य दुर्वचत्वेऽपि न क्षतिः । परमाणुद्वयणुकवारणाय महत्यचदिति । असरेणुवारणाय प्रकृष्टेति । न चैतादृशतेजःसामान्याभावस्य जलस्त्वे आलोकसमवधानेऽपि घटवृत्तिरूपादौ अन्धकारप्रतीत्यापत्तिः, संयोगसंबन्धेन तादृशतेजः सामान्याभावस्य रूपे सत्वादिति वाच्यम् । संयोग-संयुक्तसम- चाय संयुक्तसमवेतसमवायान्यतमसंबन्धन तादृशतेजःसामान्याभावस्य विवक्षितत्वात् । ननु रूपवत्वादिना तमसो द्रव्यत्वस्य साधितत्वेन कथं वेजोऽभावरूपतेत्याशंकां तमसि रूपाभावसाधनेन परिहरति । तथाहीत्या- दिना। तमो न रूपिद्रव्यमिति । तमो नरूपवदित्यर्थः । इदमुपलक्षणम्। क्रियावदित्यपि बोध्यम् । श्रालोकासहकृतेति । आलोकाऽसहकृतं यच्च- क्षुस्तग्राह्यत्वादित्यर्थः । अन्धकारस्थघटादिप्रत्यक्षवारणाय द्रव्यवृत्ति- लौकिकविषयतासंबन्धेन महदुद्भूतरूपवद्रव्यचाक्षुषं प्रति संयोगसंब- न्धेनोद्भूतानभिभूतरूपवन्महातेजस्त्वेन कारणत्वात् । अन्धकारेतरद्रव्यवृत्ति कौकिकविषयत्वस्य कार्यतावच्छेदकसंबन्धत्वे गौरवात् । तथा च तमः पद वाच्यं न रूपवद् क्रियावद्वा आलोकाऽजन्यमानुष्यलौकिकचाक्षुष ·टीकात्रयोपेतः विपयन्चात् नेजोभाववदिन्यनुमानं फलिनम् । पटादी व्यभिचारवारणायाssa लोकाऽजन्येति चाक्षुपविशेषगन् । आन्टोकाजन्यज्ञान पय-चनात्रोतो केवल पार्शनप्रत्यक्षविपये घटादी व्यभिचारः स्यादनवाझुपनि । शिलादि चाक्षुपविषये घटादी व्यभिचारबारणाय मानुषन्त्र चानुपविशेषणम् । अत्र तम इनि चाक्षुषे चाक्षुषोपनीतभानात्मकप्रत्यक्षविषयीभूनाऽधिकरणादौ व्यभिचारवारणाय लौकिकति । नत्र तथापि आलोक व्यभिचारः, तेजोचिपयक- प्रत्यक्षे नजोल्लरानोति सिद्धान्तादिति वाच्यम् । जोऽवृत्तित्वस्य लौकिक- विपयायां विशेपनीयत्वात् । तथा चाऽऽलोकमावच्छिनकारणतानिरूपि- नकार्यनान्यचक्षुष्ट्वादच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यताशालिप्रत्यक्षनिरूपितते. जोऽनिलौकिकविषयताशालित्वं हेतुरिति दिक् । निरुत्त हेतौ अप्रयो- जकन्द शंकानिपचकमनुकूलतकमाह । रूपीति । प्रमापदं स्पष्टार्थम् । उपसंहरति । तस्मादिति । रूपशून्यत्वात् क्रियाशून्यत्साञ्चेन्यथः। ब्रसरे- णुवारणाय प्रोढति । नन्वेवं नीलं तमश्चलताति प्रतीते का गतिरित्यत आह । तत्रेति । तमसीत्यर्थः। सप्तम्यर्थी विशेष्यन्वम् , तस्य प्रन्ययेऽन्वयः । एवं च तमोविशेष्यको नीलं तम इति प्रत्ययः, चलति तम इति प्रत्ययश्चेति फलितार्थः । भ्रम इति । भ्रम एवेत्यर्थः । नीलं नभ इति प्रतीतिदिति । दी०-द्रव्यत्वजातिमत्वं, गुणवत्वं वा द्रव्यसामान्यलक्षणम् । गं०-द्रव्यसामान्यलक्षणमनुकन्या विभागकरणमनुचितम् इत्याशंका परिजिहीपुः स्वयं तल्लक्षणमाह । द्रव्यत्वजातिमत्वमिति । समवायेन जातिमत्वं बोध्यम् । तेन गुणादेः कालिकसंबन्धेन द्रव्यत्वजातिमत्वेऽपि न क्षतिः । अत्र द्रव्यत्वं जातिरूपमिति द्योतनाय जातिपदम् , न तु तेन रूपेण लक्षणे प्रवेशः, प्रयोजनाभावात् । प्रमेयधूमत्वादिवत्, व्यमितर- भिन्न द्रव्यत्वजातेरित्यत्र द्रव्यत्वजातित्वस्य स्वसमानाधिकरणप्रकृतसा- ध्यच्याप्यतावच्छेदकद्रव्यवत्वघटितत्वेन तस्य व्याप्यतानवच्छेदकतया इत- रभेदानुमापकतानुपपत्तेश्च । न चेष्टापत्तिः । द्रव्यत्वस्य तेन रूपेण लक्षण- खानुपपत्तेः । प्यावर्चकस्यैव लक्षणत्वादिति हृदयम् । २ ·तर्क-संग्रहः . सनवायसंबन्धन द्रव्यगुणकर्माणि द्रव्य एव वर्तन्ते, द्रव्यमपि तादा- म्येन द्रव्य एव वति । एवं च समवायेन कार्यमा प्रनि तादात्म्येन द्रव्यं कारणम् । अत्र च कार्यम्य समवायः प्रत्यासत्तिः, कारणस्य तु तादात्म्यं प्रत्यानिः, नथा च सनवायसंबन्धावच्छिन्न कार्यन्वावच्छिन्नकार्यतानिरू- पितनादात्म्यमंबन्धाग्छिन्ना कारणता किंचिद्धर्मावच्छिन्ना कारणतान्बाद घनिष्टकायंनिपिनकरालनिष्टकारगतावन । चाया कारणता सासा किंचि- हायजिनेति व्याप्तिबलाद् द्रव्यत्यजानिसिद्धिः। ननु कार्यत्वं प्रागभार- प्रतियोगिन्धम्, नाय च समवायसंबन्धावच्छिनका स्वाभाववति सेऽपि सत्यनानिप्रसकनया न कार्यताव मंदाकधम्, कालिकसंवन्धन घटत्वादि- कमादार विनिगमनादिरहश्चेति चन्न । समवायसंबन्धावच्छिन्नसंयोजवाब- च्छिन्नकार्यतानिरूपिततादाम्पसंपन्धावच्छिन्नद्रव्यनिष्ठा या कारणता सा किविदमान्छिता कारणनावादिननुमानेन ननिस । न च नाशि निन्य. संगोगानीकर्तृनये संयोगवन्य निन्यसंयोगसाधारणतया संयोजन कार्यतारच्छेदकन् । अतएव रूपयादिकमपि न नथेति वाच्यम् । समय- संबन्धावच्छिन्नविभागवावच्छिन्न कार्यतानिरूपिततादा न्यसंबन्धाच्छिन्नद्रव्य- निष्ठा या कारगता सा किंचिद्ध वच्छिन्ना कारणतात्त्रादित्यनुमानेन तसिद्धरिति ध्येयम् । अथ व्यायकस्यैव लक्षणत्वे द्रव्यन्वमपि द्रव्यलक्षणं न संभवति, सिद्धसाधनान् । तथाहि द्रव्यवलिङ्गकद्रव्यमितरभिन्नमित्यनुमितौ "अन्वय- ध्याप्तिज्ञानस्यैवहेतुत्वपक्ष" द्रव्यत्वमितरभेदसमानाधिकरणमितिव्याप्तिज्ञानं कारणं वाच्यम् , हेतुः साध्यसमानाधिकरण इति ज्ञानस्यैव व्याप्तिज्ञान स्वान् , एवं च तादृशव्याप्तिज्ञानस्य तुल्यविचिवेद्यतया द्रव्यत्वसमानाधि- करणः इनरभेद इति ज्ञानात्मक वेन तादृशज्ञानस्य साध्यसिद्धिरूपत्वेनाऽन- न्तरमनुमित्यसंभवात् । न च हेतुः साध्यसमानाधिकरण इति व्याप्तिग्रहस्य हेतुमान् साध्यवानित्यनुमितितो भिन्नाकारत्वात्, समानाकारकसिद्धेरेवाड- नुमितिप्रतिवन्धकत्वात् , अवच्छेदावच्छेदनानुमिती सामानाधिकरण्यावगाहि- ·टोकात्रयोपेतः सिद्धरप्रतिवन्धकवाञ्च व्यावकत्वमव्याहतमेवेनि वाच्यम् । पक्षतावच्छेद- कहत्वोरक्य उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरेक्येनोपनयवाक्याच्छाब्दबोधानुप- पत्तेरेव दोषत्वात् । न च नानमते विधेयांशेऽधिकावगाहिनः शाब्दबोधस्यो- पगमन पक्षनावच्छेदकहेन्वारेक्यपि साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्ष इन्याकारकस्यो- पनयवाक्य जन्यशाब्दबोधस्य नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्राचीनरुदाहरण- वाक्यादेव व्यातिलानादुपनयेनाऽपि तत्प्रतिपादने पौनरुक्तयमिति । पक्षे हेतु. मत्तामात्रमेवोपनयेन बोधनीयम् , तथा चाऽसमित्युपनयवाक्यस्य हेतुमान्पक्ष इत्येवार्थ इन्यंगीकारात्तन्मतानुसारेणव दोपादिति चेत्तदा लक्षणान्तरमाह । गुणवत्वं वेति । एवं च सामान्यधर्मकथदेन न न्यूनतेति भावः । दो०-लक्ष्यैकदेशाऽवृत्तित्वम् , अव्याप्तिः । यथागोः कपिलत्वम् । अलक्ष्यवृत्तित्वमतिव्याप्तिः । यथा गोः शृङ्गित्वम् । लक्ष्यमात्राऽवर्त्त- नम् असंभवः । यथा गोरेकशफवत्वम् । एतदूषणत्रयरहितो धर्मो लक्षणम् । यथा गोः सानादिमत्वम् । स एवाऽसाधारणधर्म इत्यु- च्यते । लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमसाधारणत्वम् । गं०-दूषणत्रयरहितधर्मस्यैव लक्षणत्वस्य वक्ष्यमाणतया तद्ज्ञानं विशेषणीभूतदूषणत्रयरहितत्वज्ञानं विना न संभवति, दूषणत्रयरहितत्वज्ञानंतु विशिष्य दूपणत्रयज्ञानाधीनम्, अभावबुद्धि प्रति प्रतियोगितावच्छेदकविशि- ज्ञानस्य तन्त्रत्वादित्याशयेन दूपणत्रगं दर्शयति । लक्ष्यैकदेशाऽवृत्तित्व- मिति । लक्ष्यस्य एकदेशः लक्ष्यैकदेशः तत्राऽवृत्तित्वम् । लक्ष्यतापच्छेदक- बेनाऽभिमतधर्मसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगित्वमिति यावत् । तथा च लथ्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति लक्ष्यतावच्छे- दकसामानाधिकरण्यमव्याप्तेलक्षणम् । सल्लक्षणे गन्धादावतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । असंभवरूपदोषलक्ष्यैकशफवत्वादावतिव्यतिवारणाय विशेष्य- दलम् । अस्याश्वभागाऽसिद्धावन्तर्भावः इति ध्येयम् । अलक्ष्यवृत्तित्वमिति । लक्ष्यवृत्तित्वे सति अलक्ष्यवृत्तित्वमित्यर्थः ।

·सर्कसंग्रह लक्ष्यतावच्छेदकसामानाधिकरणचे सति लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकभेदसामानाधिकरण्यमिति यावत् । असंभवदोपलक्ष्यकशफववादौ अतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । अव्याप्तिरूपदोपलक्ष्यकपिलात्वे अतिव्याप्तिवार- णाय विशेष्यदलम् । गोः ऋङ्गित्वनिति । गां लक्ष्यीकृत्य इतरभेदानुमाप: कत्वेन तात्पर्यविपयशृङ्गवत्वमित्यर्थः । अस्याश्च व्यभिचारेऽन्तर्भाव इति ॥ असंभवलक्षणमाह । लक्ष्यमात्राऽवर्त्तनमिति । लक्ष्यतावच्छेदक व्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमिति । लक्ष्यं दर्शयति । गोरकशफवत्व- मिति । अन्य च स्वरूपाऽसिद्धावन्त भावः । न च शते पञ्चाशदितिन्यायेन । एकशफवन्धमपि गवि संभवतीति वाच्यम् । द्विशफशून्यत्वस्य तदर्थत्वात् । गोर द्विशफवन्वात् । नचैवमश्वेप्यसंभवः, अश्वस्य चतुश्शफवत्वादिति वाच्यम् । शफद्वयशून्यायिकन्वस्य तदर्थत्वात् । गोरझेशिफवत्वात् । न च भग्नकशफाघ्रिकायां गव्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । शफद्वयवद- अधिकाऽवृत्तिस्ववृतिजातिमत्तग्य वि क्षिनत्वात् । लक्षणस्वरूपं निरूपयति । एतदूषणेत्यादिना। उक्तदूषणत्रयरहितो धर्म इत्यर्थः । ननु दूषणत्रयरहितधर्म इत्यनेन त्रित्वावच्छिन्नाभावो लभ्यते, ताज्युकम् । एकदूपणदूपित यापि नित्यावच्छिन्नाभावविशिष्टतया सल्लक्ष. णत्वापत्तेरिति चेन्न । तत्तदूपणाभायकूटवत्वस्यैव विवक्षितत्वादिति । ननु असाधारणधर्मो हि लक्षणं सत्प्रकोर्तितम् इति वचनेन भसाधारणधर्मस्वम्यैव लक्षणवप्रतिपादनात्तदुपेक्ष्यदोपरहितत्वस्य सल्लक्षण- लक्षणत्वे वीजाभाव इत्यत आह । स एवेति। तादृश दूपणत्रय- रहितधर्म एवेन्यर्थः । एक्कारेण दूषणविशिष्टस्य असाधारणत्वव्यवच्छेदः । उच्यते । पण्डितैरिति शेषः । अत्र सल्लक्षणलक्षणे धर्मत्वनिवेशे प्रयोजनाभावात् , असाधारणत्वमात्र- मेव लक्षणं वाच्यम् । तदपि न सभवति । न साधारणं असाधारणं तस्य माव इति व्युत्पत्या तस्य केवगन्वयिभिन्नन्वरूप-वेन कपिलत्वादिरूपाऽसल्ल. झानसाधारणत्वादत आह। लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमिति। अस- ।

·२१ टोकात्रयोपेतः धारणत्वमिति । असाधारणवशब्दार्य इन्याः । तथा चाऽसाधारणत्वपदं न योगिकम् , किन्नु पारिभापिकमिनि भावः । लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वं च लक्षणे, लक्ष्यतावच्छेदक याप्यत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकन्यम् । लक्ष्यता- बच्छेदकच्याप्यच च लक्ष्यतावच्छेदकाभावनवृत्तित्वम् । लक्ष्यतावच्छेदक- व्यापकत्वं च लक्ष्य वृन्यभावाऽप्रतियोगि-यम् । स्वसमानाधिकरणभेदप्रति- योगितानवच्छेदकलक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व- मिति परमार्थः । तेन पदार्थवादेलक्ष्यतावच्छेदककस्थले लक्ष्यतावच्छेदका- ऽभावाऽप्रसिद्धावपि न क्षतिः । न वा लक्ष्यतावच्छेदकाय द्विधाभानमिति ध्येयम् । दी०-व्यावर्तकस्यैव लक्षणत्वे व्यावृत्तौ अभिधेयत्वादौ चाऽतिव्यानिवारणाय तद्भिन्नत्वं धर्मविशेषणं देयम् । व्यवहारस्या ऽनि लक्षणप्रयोजनत्वेतुन देयम् । व्यावृत्तेरपि व्यवहारसाधनत्वात् । ननु गुणवत्वं न द्रव्यलक्षणम् , आद्यक्षणाऽवच्छिन्नघटे, उत्पन्न विनष्टघटेचाऽव्याप्तेरिति चेन्न । गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजाति- मत्वस्य विवक्षितत्वात् । नन्वेयमपि एकं रूपं रसात्पृथक् इति व्यव- हारानुपादावतिव्यातिरिति चेन्न । एकार्थसमवायादेव तादृश- व्यवहारोपपत्तौ गुणे गुणनङ्कीकारात् । ननु "व्यावृत्तिव्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनम्" इति वच- नेन सावधारणप्रथमान्तव्यावृत्तिशब्देन व्यावृत्तिरेव लक्षणस्य प्रयोजनम् । व्यवहारोवेत्यत्र व्यवहारपदस्य व्यावृत्तिसहितव्यवहारे लाक्षणिकतया व्या- वृतिसहितव्यवहारः लक्षणस्य प्रयोजनमिति विकल्पार्थकवाशब्दसमभिव्याहा- रावैकल्पिकार्थों लभ्यते । अत्र व्यावृत्तिमात्रस्य लक्षणप्रयोजनत्वपक्षे गौरव दर्शयितुमादौ व्यातिप्रयोजनकधर्ममात्रं लक्ष्यीकृत्य लक्षणमुपपादयति व्या- वकस्यैवेति । तथा च प्यावृशेरेव रक्षणप्रयोजनत्वपक्षे व्यावर्त्तकमेव लक्षण न , व्यावृत्तिश्च इतरभेदानुमितिः, तथा च तादृशानुमितिविषयीभूत- ·तर्कसंग्रहः २२ पृथिवीतरभेदस्यापि पृथिवीत्वसमनियततया तत्र लक्षणलक्षणस्याऽति- ध्याप्तिः, पृथिवीतरभेदस्य च सिद्धसाधनापल्या पृथिवीतरभेदाऽसाधकत्वेन तल्लक्षणाऽलक्ष्यत्वादिति भावः । ननु सिद्धिसत्वेऽपि सिपाधयिषयाऽनुमितिदर्शनात् स्वसाधकत्वम- व्याहतमेवेति व्यावृत्तः लक्ष्यत्वान्नातिव्याप्तिरित्यत भाह । अभिधेयत्वादौ- चेति । न देयमिति । तद्भिन्नत्वविशेषणं न देयमित्यर्थः । अन हेतुमाह । व्यावृत्तेरपीति । अपिना व्यावत्तंकगन्धादेः परिग्रहः। व्यवहारसाधन- त्वादिति । व्यवहारानुमापकत्वादि यर्थः । तथा च व्यावृत्तेरिव व्यवहारस्यापि लक्षणप्रयोजनत्वे घटः पृथिवीति व्यवहर्त्तव्यः इतरभेदवत्वात्, एवं घटः पदार्थ इति व्यवहर्त्तव्यः अभिधेयत्वात्पटवदित्यनुमानात् "सिद्धसाधनाभा. वेन" व्यवहारविधेयकानुमित्युत्पत्या व्यावृत्तेः केवलान्वयिधर्मस्य च व्यवहार- साधकन्वं बोध्यम् । एवं च तद्भिन्न वनिवेशे प्रयोजनाभावात् अस्मिन्कल्प लाघवमव्याहतमिति भावः । नन्विति । गुणवत्वमिति । समवायेनेत्यादिः तेन कर्मादौ नाति- व्यातिः, न द्रव्यलक्षणम् । न द्रव्यनिष्ठेतरभेदानुमापकमित्यर्थः। आद्यक्ष- णावच्छिन्नघट इति । अव्याप्तैरिति योजना । अव्याप्तेरिति । गुणस्याऽस- वादित्यर्थः ननु आद्यक्षणावच्छिनघटस्य द्वितीयक्षणाधवच्छिन्नघटा भिन्नतया द्वितीयक्षणावच्छेदेन घटस्यगुणवत्वान्नाव्यातिः, नहीदकालघटितं येनोत्पत्ति- क्षणावच्छेदेन घटे गुणवत्वलक्षणाव्याप्तिः स्यात् । न च गुणस्यलक्ष्य- तावच्छेदकद्रव्यवसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वेन अप्रतियोगित्वघटित- लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतन्वाभावान तस्य लक्षणत्वं संभवतीति वाच्यम् । उत्पत्तिक्षगावच्छेदेन द्रव्ये गुणाभावसत्वेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटित- लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्याक्षततयाऽन्यारभावादत आह । उत्पन्नविन- टेति। विनाशसामग्रीसमवहितावयवजन्ये इत्यर्थः। तथा च ताशवटे गुलाधिकरणत्वस्याप्यमावेनाऽन्यासिरिति भावः गुणसमानाधिकरणेति । इदं च गुणत्वजातिमादाय गुणादावतिच्याप्तिवारणाय । अत्राधिकरणत्वं वृत्तिव .

·टोकाश्योपेतः समवायेन बोध्यम् । तेन कालिकसंवन्धनाधिकरणचं वृत्तित्वं चादाय नातिव्याप्तितादवन्ध्यम् । सत्ताजातिमादाय तदोपवारणाय जाती सत्ताभिन्न विनिवेशः । जातिपदं समवायन धर्मशालाभार्थम् , तेन कालिन तादृश- धर्मवन्त्रमादाय नातिप्रसंगः। एवमपीति। उक्तविवक्षया अव्यासिवारणेऽपि । इति व्यवहारादिति। इत्याकारकप्रामाणिकव्यवहारदित्यर्थः । रूपादा- विति।एकवादिगुगसिहाविति शेपः । अतिव्याप्तिः।जातिघटितलक्षणस्याऽ. प्यातव्याप्तिरिन्ययः। एकार्थसमवायादेवेति । समवायघटितसामानाधि- करण्यसंबन्धेन आश्रयगतैकत्वस्वीकारादेवेत्यर्थः । तादृशव्यवहारोपपत्ता- विति । एकमिन्यादिव्यवहारस्य प्रामाण्यनिर्वाहे इत्यर्थः । गुणे गुणाऽन- ङ्गीकारादिति । गुणस्य समवायेन गुणवृत्तिरवानभ्युपगमादित्यर्थः । तथा च तादृशन्यवहारस्य तदुल्लिखितप्रत्ययस्य च तादृशसामानाधिकरण्येनैव गुणे गुणव्यवस्थापकत्वात् । तत्र साक्षान्संबन्धेन गुणसाधकप्रमाणान्तराऽभा-च गुणे समवायेनगुणसत्वाऽसिद्धा नोक्तलक्षणस्याऽतिव्याप्तिरिति भावः। वस्तुतस्तु एकार्थसमवायादेवेति वाक्यघटकैवकारल्याऽदर्थकतया नुक्तसमुच्चायकेन तद्व्यक्तित्वरूपपारिभाषिकैकत्वमेव गृह्यते, एवं चाऽपेक्षा. बुद्धिविशेषविषयत्वादिकमादाय द्वे रूपे इत्यादिव्यवहाराद्युपपत्तिः, अतएव चतुर्विंशतिगुणा इत्यादिकमपि समाहितम् । तथा च तद्व्यक्तित्वरूपतादृशैक- त्दादिकमादाय एक रूपमित्यादि व्यवहाराग्रुपपत्तिरिति न कश्चिद्दोप इति । रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोग विभागपरत्वाऽपरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिसुख- दुःखेच्छावषप्रयत्नधर्माऽधर्मसंस्काराश्चतुर्विशतिगुणाः। दी०-गुणान्विभजते । रूपेति । द्रव्यकर्मभिन्नत्वे सति सा- मान्यवान् गुणः गुणत्वजातिमान्वा । ननु लघुत्वकठिनत्वमृदुत्वा- दीनां विद्यमानत्वात् कथं चतुर्विशतिगुणा इति चेन्न । लघुत्वस्य गुरुत्वाभावरूपत्वाद् मृदुत्वकठिनत्वयोः अवयवसंयोगविशेषत्वात् ।

·तसंग्रहः २४ गं0-गुणान्विभजते इनि । गुगत्वावच्छिन्नविशेष्यकाऽवान्तरधर्म- प्रकारकज्ञानानुकूरव्यागरानुकूलक याश्रयो मूलकार इति बोधः । अत्र गुण सामान्यलक्षगमनुक वा भागाऽसंभवात् न्यूनताभंगाय इदं लक्षणमाह । द्रव्यकर्मभिन्न चे सतीति । द्रव्यभिन्न वेसति कर्मभिन्नन्वे सतीत्यर्थः । यथाश्रुते द्रव्यकोभयन्यावच्छिन्नभेदस्य द्रव्येऽपि सत्वादतिव्याप्त्यापत्तः । सामान्यवानिति । सामान्याधिकरणमित्यर्थः । केचित्तु द्रव्यकर्मभिन्न. त्वे सतीति दृयामाऽसनवेशयविशिष्ट इन्यर्थः । एवं च व्याऽसमवेतत्व. कर्मासमवेतदुनयविशिष्ट सामान्यवत्वं लक्षणं फतिमिति व्याचक्रुः । गुण इनि लवनिर्देशः । लायवादाह । गुणत्वजातिमान्वेति । जातिपदं सम- वायन गुगत्ववत्तालाभार्थम् । ना गुणनजाती किं मानम् , स्पादिपु संस्कारान्नरेपु पामराणां गुणत्वा- ग्रहादिति चेत गर्नु छियासामान्यानुपया द्रव्यान्भालुगुणक्रियानुत्पत्या वा क्रियां प्रनि न्यारम्भानुगुणक्रिया प्रति वा गुणवेन हेतुत्वावश्यकतया कारणतावच्छेदकनया गुणत्वजानिसिद्धिः । अनुमित्याकारस्तु समवाय. संबन्धात्रच्छिन क्रिया-बावच्छिन्नद्रव्यारम्भानुगुणक्रियात्वावच्छिन्न कार्यतानिरू. पितसमवायसंपन्धावच्छिन्न कारणता किंचिद्धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात् , या या कारणता सा सा किंचिद्धर्मावच्छिन्ना पटनिष्टकार्यतानिरूपिततन्तु- संयोगनिष्टकारणतावदिति । एवं च द्रव्यकर्मभिश्चे सामान्यवति या कार- णता सा किंचिदमावच्छिन्ना निरवच्छिन्नकारणताया असंभवादिति विश्वना- थोक्तिरपि संगच्छते। अन्न बहूनां गुणविभाजधर्माणां सत्वात्कथं चतुर्विंशतिगुणा इत्याक्षि. पति । नन्विति । लघुत्वस्येति । न च गुरुत्वमेव लघुवाभावरूपं किन्ने- प्यते इति वाच्यम् । पतनाऽसमवायिकारणतया गुरुत्वस्याऽवश्यकत्वात् । अवयवसंयोगविशेषत्वादिति । दृढतराऽवयवसंयोगः काठिन्यम् । शि- विलावयवसंयोगो मृदुत्वम् । इदमुपलक्षणम् । वक्रवस्यावयवसंयोगविशेष. रूपत्वात् , आलस्यस्य कृत्यभावरूपत्वादित्यपि बोध्यम् ।

·२५ टीकात्रयोक्तः उत्क्षेपणाऽपक्षेपणाऽऽकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्चकर्माणि । दी-कर्म विभजते । उत्क्षेपणेति। संयोगभिन्नत्वे सति संयोगाऽसमवायिकारणं कर्म, कर्मत्वजातिमद्वा । भ्रमणादीनामपि गमनेऽन्तर्भावान्न पञ्चत्वविरोधः । गं०-कर्म विभजते इति । कर्मविशेष्यकाऽवान्तरधर्मप्रकारकज्ञानानु- कूलच्यापारानुकूलकृत्याश्रयो मूलकार इति बोधः । न्यूनतापरिहाराय स्वयं कर्मलक्षणमाह । संयोगभिन्नत्वे सतीति। कायपुस्तकसंयोगाऽसमवायि- कारण हस्तपुस्तकसंयोगेऽतिम्याप्तिवारणाय संयोगभिन्नत्वे सतीति । संयोग- समवायिकारणद्रव्येऽतिव्याप्तिवारणाय असमवायोति । लघुलक्षणमाह । कर्मत्वजातिमदिति । जातिग्रहणस्य प्रयोजनं पूर्ववद् । कर्मत्वजातिस्तु प्रत्यक्ष- सिद्धा । ननु कर्मविभाजकधर्माणां वहूनां सत्यात्कथं पञ्चैव कर्माणीत्याशंकां परिहरति । भ्रमणादीनामपीति । एवकारार्थकोऽपिशब्दः, अन्तर्भावादि- त्युत्तरं योजनीयः । आदिना रेचनस्यन्दनोवलनतिर्यग्गमनादीनां परिग्रहः गमनेऽन्तर्भावादिति । गमनत्याश्रयादेवेत्यर्थः । तथा च परस्परवैय- धिकरण्यानामेव विभाजकता वाच्या, अन्यथा घटत्वादीनामपि द्रव्य- विभाजकतापतेः। ननूत्क्षेपणत्वादीनामपि गमनस्वाश्रयत्वादुरक्षेपणत्यादीना- मपि गमनत्ववैयधिकरण्याभावात्तेपामपि कर्मविभाजकत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । स्वतन्त्राणां मूत्रकाराणां तादृशनियमाङ्गीकारस्याऽनावश्यकत्वात् । एवं च तेषां नियोगपर्यनुयोगानहतया गमनत्वसामानाधिकरण्यापन्टोत्क्षेपणत्वादिना कृतस्य कर्मविभागस्याऽदोपत्वात् । परमपरं चेति द्विविधं सामान्यम् । दी-सामान्य विभजते परमिति । परमधिकदेशवृत्ति । अपरं न्यूनदेशवृत्ति । सामान्यादिचतुष्टये जातिर्नास्ति ।

·तर्क-संग्रहः २६ गं०-सामान्यं विभजते इनि । सामान्यविशेष्यकाऽत्रान्तरधर्मप्र- कारकज्ञ नाकूरव्यागरानुकूलकृतिमान्मूलकार इन्यन्वयवोधः । नित्यवे सति अनकममवतन्वं जानेलनगम् । ननु सामान्यस्याऽमूततया देशिककालिक- परवाऽपरत्वानाश्रययात्परमपरंचेतिविभागकरणमनुपपन्नमिन्याशंकां पारि. भायिकपरत्वादिनिर्वचनेन परिहरति । परमधिकदेशवृत्तीति । व्यापक- मित्यर्थः । नन्यं चम्बाधिकरणवृत्यन्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्यम्, स्ाधिकरणवृन्यन्योन्याभावप्रतियोगिनानवच्छेदकन्यं वा । स्वं व्याप्यम् । अपरं न्यूनदेशवृत्तीति । न्यायमिन्यथः । नन्वं च स्वाभावावदनित्वम् । न्यूननिवं च स्वभिन्न सनि म्बामावबदवृत्तिन्वम्, स्वसमानाधिकर- णन्वे सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितारच्छेदकत्वम् । स्वं व्याप- कवनाऽभिमतम् । ननु गगनवादी सामान्य लक्षणाऽच्याप्तिः, अनेकसनवेतत्वाभावादिति चेन्न । गगनत्वादिकं न जानिः, वाधकसत्वान , जातिवाधकाच व्यक्तरमे- दस्तुल्यत्वं संकरोऽथानवस्थितिः। रूहानिरसंन्धो जातिवाधक- संग्रहः" कारिकोना वंदिनन्याः । व्यरभेदः-स्वाश्रयव्यक्तरेक्यम्, स्वनिष्ठनातित्वे वाधकम् । यथा गगनत्वस्य जातित्वे तुल्यत्वम् स्वभिन्न- जातिसमनियतत्वम् , स्वनिष्ठजातित्वे वाधकम् । यथा घटत्वकलशन्वयोः । संकरः, परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणधर्मयोरेकन समावेशः। भूत- स्वमूतत्वयोजातित्वे वाधकः । स्वसामानाधिकरण्यस्वाभावसामानाधिकरण्यो- भयसंबन्धेन जातिविशिष्टजातिचावच्छेदेन स्वसमानाधिकरणामावतियोगि- स्वाभाव इति नियम एव सांकर्यस्य जातिवाधक वे मानम् । अनवस्था । यथा जातीनां जातिमावे। रूपहानिः-स्वतोव्यावर्तकत्वरूपलक्षणस्य हानिः । विशेषस्य जाति- मत्वे वाधिका । असंबन्धः । प्रतियोगिता अनुयोगितान्यतरसंव-धेन समवायाऽमावः-समवायाऽभावयोर्जातिमत्वे वाधक इति । सामान्यत्वादिकंन जातिःकिन्तूपाधिरेवेत्याह । सामान्यादि चतुष्टये इति।

·तर्क-संग्रहः २६ गं०-सामान्यं विभजते इनि । सामान्यविशेष्यकाऽत्रान्तरधर्मप्र- कारकज्ञ नाकूरव्यागरानुकूलकृतिमान्मूलकार इन्यन्वयवोधः । नित्यवे सति अनकममवतन्वं जानेलनगम् । ननु सामान्यस्याऽमूततया देशिककालिक- परवाऽपरत्वानाश्रययात्परमपरंचेतिविभागकरणमनुपपन्नमिन्याशंकां पारि. भायिकपरत्वादिनिर्वचनेन परिहरति । परमधिकदेशवृत्तीति । व्यापक- मित्यर्थः । नन्यं चम्बाधिकरणवृत्यन्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्यम्, स्ाधिकरणवृन्यन्योन्याभावप्रतियोगिनानवच्छेदकन्यं वा । स्वं व्याप्यम् । अपरं न्यूनदेशवृत्तीति । न्यायमिन्यथः । नन्वं च स्वाभावावदनित्वम् । न्यूननिवं च स्वभिन्न सनि म्बामावबदवृत्तिन्वम्, स्वसमानाधिकर- णन्वे सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितारच्छेदकत्वम् । स्वं व्याप- कवनाऽभिमतम् । ननु गगनवादी सामान्य लक्षणाऽच्याप्तिः, अनेकसनवेतत्वाभावादिति चेन्न । गगनत्वादिकं न जानिः, वाधकसत्वान , जातिवाधकाच व्यक्तरमे- दस्तुल्यत्वं संकरोऽथानवस्थितिः। रूहानिरसंन्धो जातिवाधक- संग्रहः" कारिकोना वंदिनन्याः । व्यरभेदः-स्वाश्रयव्यक्तरेक्यम्, स्वनिष्ठनातित्वे वाधकम् । यथा गगनत्वस्य जातित्वे तुल्यत्वम् स्वभिन्न- जातिसमनियतत्वम् , स्वनिष्ठजातित्वे वाधकम् । यथा घटत्वकलशन्वयोः । संकरः, परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणधर्मयोरेकन समावेशः। भूत- स्वमूतत्वयोजातित्वे वाधकः । स्वसामानाधिकरण्यस्वाभावसामानाधिकरण्यो- भयसंबन्धेन जातिविशिष्टजातिचावच्छेदेन स्वसमानाधिकरणामावतियोगि- स्वाभाव इति नियम एव सांकर्यस्य जातिवाधक वे मानम् । अनवस्था । यथा जातीनां जातिमावे। रूपहानिः-स्वतोव्यावर्तकत्वरूपलक्षणस्य हानिः । विशेषस्य जाति- मत्वे वाधिका । असंबन्धः । प्रतियोगिता अनुयोगितान्यतरसंव-धेन समवायाऽमावः-समवायाऽभावयोर्जातिमत्वे वाधक इति । सामान्यत्वादिकंन जातिःकिन्तूपाधिरेवेत्याह । सामान्यादि चतुष्टये इति।

·सकसंग्रहः रूपवत्तायनीतिः प्रमा स्यात् , सवन्धसत्तायाः सबन्धिसत्ताप्रयोजकत्वादिति वाच्यम् । अग्रयोजकन्वान । परन्तु संबन्धिसंबन्धोभयसत्वे प्रतीतिसत्व- मिनि व्युत्पत्तिः, एवं च वायौ रूपसमवायसावेऽपि रूपाभावेन तथा प्र.नेरभावादिनि । गुणक्रियादिविशिष्टबुद्धिः विशेष्यविशेषणसंबन्धविषया विशिष्टबुद्धिन्वान् दण्डीपुरुष इति विशिष्टबुद्धिवदित्यनुमानेन समवाय- सिद्धिर्वोध्या। अभाश्चतुर्विधः । प्रागभाव-प्रध्वंसाभावोऽत्य- न्ताभावोऽन्योन्याभावश्चेति । दी-अभावं विभजते । अभाव इति गं०-अभावं विभजते इति । अभावविशेष्यकाऽभावत्वावान्तर धर्मप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान् मूलकार इत्यन्वयबोधः । मूल प्रभावश्चतुर्विध इति । चतन्त्रोविधा यस्येति व्युत्पत्या चतुःप्रकारवा- निन्यर्थः । भावभिन्नत्वमभावस्य लक्षगम् । भावत्वं च समवाय-एकार्थ- समवायान्यतरसंबन्धन सत्तावत्वम्, एकार्थसमवायश्च स्वप्रतियोगिकसम- , १ सा च गुणवान् घटः, क्रियावान् घटः, जातिमान् घटः इत्याकारिका । अत्र गुणक्रियाजात्यन्यतमप्रकारकशानत्वं पक्षतावच्छेदकम् , एकैकप्रकारकबुद्धित्वस्य पवनावच्छेदकत्वे भररस्य पक्षतावच्छेदककोटिप्रवेशानुपपत्तिः । विशेषणविशेष्ययोः संबन्धः विषयो यस्यां सा इत्यर्थः । संसर्गतानिरूपिका इति यावत् । यत्तु विशेषण- विशेसंबन्धानां दन्दः-ते एव विषयाः यस्यामिति बहुब्रीहिबलेन प्रकारतानिरूपकत्व विशेषतानिरूपकत्व-संसर्गतानिरूपकत्वानां त्रयाणां प्रत्येकं साध्यत्वलामः । अन्यथा विशेषणविशेष्ययोरित्यस्याऽनर्थक्यापत्तेरति । तत्तुच्छम् । प्रकृते वैयर्थ्यस्येष्टत्वात् । संसर्गसानिरूपकम्बमात्रं साध्यम् , तावतैव समवायसिद्धिसंभवात् । निर्विकल्पके व्यभिचारवारणाय तो विशिष्टेति विशेषणम् । किंचिनिष्ठ प्रकारतानिरूस्कबुद्धि- वादित्यर्थकम् । बुद्धिपदं तु पक्षे हेतुसत्वबोधनायैवेति ध्येयम् ।

·२६ टीकायोपेतः वायप्रतियोगित्व स्वप्रतियोगिकसमवायतादात्म्यान्यतररूपः, स्वं सत्ता । अत्र ग्रन्थान्तरे संसर्गाभावत्वाऽन्योन्याभावत्वाभ्यामादौ विभागः, अनन्तरं ससर्गाभावस्य प्रागभावत्वादिधर्मेः त्रेधा विभागः कृतः, तथापि प्राग- भावत्वादिना विभागस्याऽवश्यकत्वे किमन्तर्गडुना संसर्गाभावत्वेन विभजने. नेत्याशयेन मूलकृता तथा विभागो न कृत इति ध्येयम् । तत्र गन्धवती पृथिवी। सा द्विविधा नित्या- ऽनित्या च नित्या परमाणुरूपा। अनित्या कार्यरूपा। न्या०-गन्धवतीति, गन्धवत्वं पृथिव्या लक्षणम् । लक्ष्या पृथिवी, पृथिवीत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् । पृथिवीत्वावछिन्ना लक्ष्यता, यद्धर्मावछिन्नं लक्ष्यं सधर्मो लक्ष्यतावच्छेदकः । यो धर्मो यस्या व्यवच्छेदकः सा तद्धर्मावच्छिन्ना तथा च लक्ष्यतावच्छेदकं पृथिवीत्वं, लक्ष्यता पृथिवीत्वावछिन्ना। एवं शीतस्पर्शवत्वादिलक्षणेपु जलादीनां लक्ष्यता, जलत्वादीनां लक्ष्यतावच्छेदकत्वं च वोध्यम् । दी-तत्रोद्देशक्रमानुसारेण प्रथमं पृथिव्या लक्षणमाह गन्धवतीति । नाम्ना पदार्थसंकीर्तनमुद्देशः । उद्देशक्रमे च सर्वत्रेच्छे- व नियामिका । ननु सुरभ्यसुरभ्यवयवारब्धे द्रव्ये परस्परविरोधेन गन्धानुत्पादादव्याप्तिः । न च तत्र गन्धप्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम्। अवयवगन्धस्यैव तत्र भानसम्भवेन चित्रगन्धानङ्गीकारात्, किञ्चो- त्पन्नविनष्टघटादावव्याप्तिरिति चेन्न । गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वा- परजातिमत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु जलादावपि गन्धप्रतीतेरतिव्या- तिरिति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पृथिवीगन्धस्यैव तत्रभानाङ्गीका- गत् , ननु तथापि कालस्य सर्वाधारतया सर्वेषां लक्षणानां स्त्राति- व्याप्तिरिति चेन्न।

·तर्क-संग्रहः । गं0-मूलं । तत्रेति । द्रव्यादिपुमध्ये । सप्तम्यास्त्रल । घटकत्वं सप्तम्यर्थः । तथा च द्रव्यादिपदार्थसमुदायबटकीभूतद्रव्यवटकीभूता पृथिवी गन्धवतीत्यर्थः । पृथिवीत्वं लक्ष्यतावच्छेदकमिति । अवच्छेदकत्वं चाऽन्यूनाऽननिरिक्तवृत्तित्वम् । एवं च पृथिवीत्वं लक्ष्यताऽन्यूनानतिरिक्त वृत्तीति यावत् । यद्धर्मावच्छिन्नं लक्ष्यमिति । यद्धर्मविशिष्टमित्यर्थः । एवमिति । लक्ष्यं जलम् । जरत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् । “यो धर्मो लक्ष्ये तिष्ठति स धनों लक्ष्यतावच्छेदकः । अतो लाता जलवावच्छिन्ना लक्ष्यतायां हि जलन्त्रमवच्छेदकम् । अवच्छिनावं द्विविधम् । अवच्छेदकतानि- रूपकत्वम् , वैशिष्ट्यरूपं च । पृथिवीत्वावच्छिन्ना लक्ष्यतेत्यत्राऽऽद्यम् । वृधिन्वावच्छिन्नं लक्ष्यमित्यत्र दिनीयम् । तत्र । नवव्येपुमध्ये । उद्देशक्रमानुसारादिति । विभागवाक्ये प्रथमोपस्थितत्वरूपलाधयादिनि यावत । प्रथममिति । जलादिलक्षणात्मा- गित्यर्थः नाम्नेति। तृतीयार्थोऽभेदः । संकीर्तने प्रतिपादकशब्देऽन्वेति । तथा च वस्तुप्रतिपादको नाममात्रमुद्देशः । ननु विभागवाक्ये जलादेरेव प्रानि- ईशः कुतो न कृत इत्यत आह । उद्देशक्रमे चेति । सर्वत्रोद्देशक्रमे चेति योजना । गन्धवतीति मूलाद् गन्धवत्वं पृथिव्यालक्षणं लभ्यते तदनुपपन्न- मित्याक्षिपति । नन्विति । आरब्धे । जन्ये द्रव्ये । घटादौ । परस्पर विरोधेनेति । सुरभिगन्धं प्रति असुरभिगन्धस्य, असुरभिगन्धं प्रति सुरभि- गन्धस्य प्रतिवन्धकन्वेनेत्यर्थः । तयोर्देशिकाऽध्याप्यवृत्तित्वाभावादित्याशयः । तथा च सुन्दोपसुन्दन्यायेन उत्राऽत्रयविनि गन्धस्वीकारात् । गन्धप्रती. त्यनुपपत्तिरिति । घटो गन्धवानिति प्रतीतेः । घटो गन्धवानिति प्रतीतेः प्रमात्वानुपपत्तिप्रसंग इत्यर्थः । तथा च तादृशप्रमाऽन्यथानुपपत्त्या चित्रगन्धाङ्गीकारस्याऽवश्यकतया नोक्ताऽव्याप्यवकाश इति भावः । अवयवगन्धस्यैवेति । स्वाश्रयसमवे- तत्वसंबन्धनेत्यर्थः । समवायटितसामानाधिकरण्यसंबन्धेनेति यावत् । एवकारेणाऽवयविनि गन्धो व्यवच्छिद्यते । तत्र तादृशघटादावित्यर्थः । चि- गन्धानंगीकारादिति । चित्रगन्धस्याऽनीकत्वादित्यर्थः । तथा च तादृश- ·३१ टोकात्रयोपेतः वटादिविशेयकप्रमायां समवायवटिनसामानाधिकरण्यसंबन्धन क्लप्ताऽवयव- सनवेनसुरभिगन्धादेरेव प्रकारचसंभवात्, चित्रगन्धस्याऽप्रामाणिकतया नादशवटादावुनलक्षणस्याऽव्याप्तिढुंवारवेति भावः । ननु नानागन्धवद्यणु- त्रयारव्ये व्यगुके गन्धप्रतीयनुपपत्तिः, घणुकगन्धस्याऽतीन्द्रियत्वेन तद्वि- स्यकन्वेन नाशनत्ययोत्पादनाऽसंभवात् । सरेणौ रूपं विहाय सर्वेषां गुणा- नामयोग्यत्वबकारे नानागन्धवन्त्रसरेण्वारब्धचतुरणुकादिविशेष्यकगन्धप्र- तीराजपतिः, तस्माचित्ररूपवञ्चित्रगन्धाङ्गीकारस्याऽऽवश्यकतया न तत्रा- व्यातिन्याशयेन स्थलान्तरेऽव्याप्तिमाह । किंचेति । गन्धसमानाधिक- रणेत्यादि । मन्त्राधिकरणवृत्तिः या द्रव्यत्वाऽपराजातिः तद्वत्वस्येत्यर्थः । अत्र अरमादिकमााय जलादावतिव्याप्तिवारणाय गन्धसमानाधिकर- रगति । भन्धाधिकरणत्वं तबृत्तित्वं च समवायेन विवक्षणीयम् । तेन पालिकेत धाधिकरणजल्लादौ वर्तमानम्, समायेन गन्धाधिकरणपृथि- व्यां कारिकन वर्तमानं च जलत्वादिकमादाय नातिव्याप्तिः । सत्तामादाय तत्रैवातिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वापरेति द्रव्यत्वन्यूनवृत्त्यर्थकम्, तच्च द्रव्य- त्वसमानाधिकरणत्वे सति व्यवसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदक- त्वम् , तेन द्रव्यत्वव्युदासः। जातिमत्ता च समवायेन। तेन कालिकेन । तादृशजानिमन्वस्य जलादौ सत्वेऽपि न क्षतिः । वस्ततस्तु गन्धसमानाधि- करणजलाऽसमवेतजातिमत्वमेव पृथिव्या लक्षणम्, तेन मूर्तत्वजात्यभ्युपग- मपक्षे नोक्ताऽतिप्रसंग इति ध्येयम् । ननु सुरभिजलं, सुरभिःसमीरण इत्या- धनुभवात् जलादावपि गन्धसिद्ध्या निरुक्तलक्षणं जलादावतिव्याप्तमित्या- शयेन शंकते । नन्विति । पृथिवीगन्धस्यैवेति । स्वाश्रयसंयुक्त वसंब. न्धेनेत्यर्थः । तत्र । जलादौ । अन्यथा उपाधिसंबन्धशून्यकालेऽपि तत्र ताह- शानुभवापत्तेः । कालस्य । महाकालस्य । सर्वाधारतया । कालिकसंबन्धे- नेत्यादिः। सर्वाधारताप्रयोजकभिन्नसंबन्धेन । समवायसंबन्धेनेति यावत् । इदमुपलक्षणम् । पृथिवीत्वजातिमत्वमपि पृथिव्यालक्षणम् । न च ·वर्क-संग्रहः ३२ पृथिवीत्यजाती प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । गन्धसमवायिकारणतावच्छेदक- तया पृथिवीत्वजातिसिद्धः । तथाहि । समवाचसंबन्धावच्छिन्नगन्धवाव. च्छिन्नकार्यतानिरूपततादाम्यसंबन्धावच्छिन्नकारणता किंचिद्धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वान् घटनिष्ठकार्यतानिरूपितकपालनिष्ठकारणतावदित्यनुनानेन पृथि- वीत्वसिद्धौ तस्य जातिलक्षणाक्रान्तत्वेन वाधकाभावेन च जातित्वनिति । पुनस्त्रिविधा शरीरेन्द्रियविषयभेदात् शरीरम- स्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्धग्राहक घ्राणं नासाग्रवर्ति विषयो मृत्पाषाणादिः ॥ दी०-सर्वाधारताप्रयोजकसम्बन्धभिन्नसम्बन्धेन लक्षणस्या- भिमतत्वात् । पृथिवीं विभजते सा द्विविधेति । नित्यत्वं ध्वंसाप्रतियो- गित्वम् । ध्वंसप्रतियोगित्वमनित्यत्वम् प्रकारान्तरेण विभजते । पुन- रिति । आत्मनोभोगायतनं शरीरम् । यदवच्छिन्नात्मनि भोगो जायते वोगायतनम् । सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारोभोगः । शब्देतरोद्भः तविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वम् इन्द्रिय- त्वम् । शरीरेन्द्रियभिन्नोविषयः । एवं च गन्धवच्छरीरं पार्थिव- शरीरम् । गन्धवदिन्द्रियं पार्थिवेन्द्रियम् । गन्धवान विषयः पार्थिव- विषयः इति तल्लक्षणं बोध्यम् । पार्थिव शरीरं दर्शयति-शरीर- मिति । इन्द्रियं दर्शयति । इन्द्रियमिति । गन्धग्राहकमिति प्रयोजन- कथनम् । घ्राणमिति संज्ञा। नासाग्रेत्याश्रयोक्तिः। एवमुत्तरत्र ज्ञेयम् । पार्थिवविपयं दर्शयति-मृत्पापाणेति । गं०-प्रकारान्तरेणेति । पृथिवीमियनुषज्यते । अत्र नित्यपृथिव्याः शरीरेन्द्रियभिन्नत्वरूपविषयलक्षणाऽऽकान्तत्वेन विषयान्तर्गतत्वात्पृथिव्यास्त्रि- विधत्वम् । तथा च पृथिवीसामान्यस्यैववैविध्येन त्रैविध्येनच विभाग इति ·३३ टोकात्रयोपेतः भावः । अतएव पुनस्त्रिविधेत्युक्तिः संगच्छते इति ध्येयम् । केचित्त अनित्य- पृथिव्या एव त्रैविध्यं दर्शयन्ति । शरीरलक्षणमाह । श्रात्मनइति । आय- तनम् । अवच्छेदकम् । उक्तमेव प्रकाशयति । यदवच्छिन्ने इति । यद्वि- शिष्टे इत्यर्थः । आत्मनीत्यत्र सप्तम्यर्थों निरूपितत्वम् , तस्य जायते इत्यत्र धात्वर्थोत्पत्तौ अन्वयः । भोगो जायत इति । समवायसंबन्धावच्छिन्नोत्प. तिमान् भोग इत्यर्थः । तथा च यद्विशिष्टाऽऽमनिरूपितसमवायसंबन्धाव- च्छिन्नोत्पत्तिमान् भोग इति फलितार्थः । अत्रान्त्यावयवित्वे सतीति विशेष- णीयम् । तेन हस्तपादादीनामवच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिः। भोगपदार्थमाह । सुखेति । सुखदुःखान्यतरनिष्ठलौकिकविषयताशालिसाक्षात्कार इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । चाक्षुपाद्यवच्छेदकत्वम्, सुखाद्यवच्छेदकत्वम्, चेष्टाश्रयत्वं च' शरीरलक्षणं बोध्यम् । चेष्टा च हिताहितप्रातिपरिहारार्था क्रिया।न च शरीरत्वजातिमत्वमित्येव लक्षणं कुतो न कृतमिति वाच्यम् । शरीरत्वं हि न जातिः, पृथिवीत्वादिना सांकर्यादिति ध्येयम् ।पृथिवीत्वादिना सांकर्यादिन्द्रिय- १ न च चेष्टाश्रयत्वं हस्तादावतिव्याप्तम् , अव्याप्तं च मृतशरीरादौ, तत्र चेष्टावि- रहादितिवाच्यम् । अन्त्यावयविमात्रवृत्तिचेष्टाववृत्तिद्रव्यत्वन्याप्यजातिमत्वस्य तदर्थत्वात् । हस्तादावतिव्याप्तिवारणाय अन्त्यावयविमात्रवृत्तीति जातिविशेषणम् । तत्वं च कार्यद्रव्या- नारंभकत्वम् । अत्र द्रव्यत्वे सतीति न निवेशनीयम्, गौरवात् । घटत्वादिजातिव्युदासाय चेष्टाववृत्तीति । सत्तादिवारणाय द्रव्यत्वव्याप्येति । चैत्रत्वादिजातिश्चेदृशीति तामादाय लक्षणसमन्वयः। न च चैत्रत्वादिजातीनां शरीरनिष्ठत्वे मानाभावः, चैत्रो जानातोति प्रतोत्सा प्रत्युत आत्मनिष्ठत्वकल्पनाया एवोचितत्वात् , य एव चैत्रः कौमारे काश्यां दृष्टः, न एव वार्द्धक्ये मथुरायामधिवसतीति प्रत्ययानुपपत्तेश्च । एतेन चैत्रादिशब्दानां शरीरखाचित्वे प्वच्छेदकतया शानवत्वस्य तत्रापि संभवान्न पूर्वप्रतीतेरनुपपत्तिरिति परास्तमिति वाच्यमा आत्मवाचित्वे चैत्रत्वस्य जातित्वाऽसंभवात् । चैत्रो रूपवानितिप्रत्ययानुपपत्तिप्रसंगाच शरोरवाचित्वमेव । जानातीतिप्रतीतेस्तुतैव गतिः । य एव चैत्र इत्यादौ तु तच्छरीरोप- हितात्मनि निरूढलक्षणा। इत्थं च शिवत्व-विष्णुत्वादिजातयोपि शरीरनिष्ठा एवेति ध्येयम। ३ ·तर्क-संग्रहः - वमपि न जानिरिन्याशयवानिन्द्रियसामान्य लक्षणमाह । शब्देतरोद्भूतेति। शर्वानरे ये उद्भनविशेषगुणाः तदनाश्रयन्वे सति ज्ञानकारणीभूनो यो मनःसंयोगस्तदाश्रयत्वमित्यर्थः । अत्रेन्थं प्रक्रिया।आत्मा मनसायुज्यते, मन इ- न्द्रिोण, ततःप्रत्यक्षम्, आत्ममन संयोगः इन्द्रियमनःसंयोगश्च प्रत्यक्षे कारण- मित्यर्थः । चक्षुपि ये विशेषगुणास्तेऽनुमृताः, तथा च शब्देतरोद्भूतविशेषगुणा- नाश्रयत्वस्य ज्ञानकारण मृतचक्षुर्मनःसंयोगाश्रयत्वस्य च चक्षुषि सत्वालक्ष- णसमन्वयः । स यन्तदलानुपादाने आन्मनि अतिव्याप्तिः,जानकारणीभूताss- मिमनःसंयोगाश्रयन्वस्य तत्र सन्चात् । सत्यन्तदलोपादाने तु शब्देतरे ये उद्भनविशेषगुणा ज्ञानसुखादयस्तदनाश्रयविरहानातिव्याप्तिः । श्रोत्रेऽध्या- तिवारणाय शब्देतरेति, श्रोत्रस्य आकाशरूपतया, उद्भूतविशेषणगुणस्य शब्दम्य तत्र सन्वेन तदनाश्रयन्वविरहात् । चक्षुरादावव्याप्तिवारणायो द्भूतेति, तत्र शब्देनरविशेषगुणस्य अनुभूतरूपादेः सत्वात् । उद्भूतत्वं न जातिः शुक्लस्वादिना सांकात् , शुक्लत्वं विहाय उद्भूतत्वं नीलादौ, उद्भूतत्वं विहाय शुक्लत्वं अनुभूतशुक्ले, उभयोः समावेशः उद्भूतशुक्ले इति । न च शुक्लत्वव्याप्यं नानवोद्भूतत्वम् , एवं च शुक्लनीलादिनिष्टं भिन्नभिन्नमेवोद्भूत- त्वमतो नोक्नदोष इति वाच्यम् । तथा सति व्यतिरेकव्यभिचारेण चाक्षुषत्वा- “वच्छिन्नं प्रति उद्भूतत्वविशिष्टरूपत्वेन हेतुताभङ्गप्रसंगात् , किन्तु शुकृत्वादि- न्यायमनुभूतत्वं नाना, तदभावकूटश्योद्भूतत्वमिति स्वीकार्यम् , एव च तादृशोभूनगुणः संयोगादिरपीति तदनाश्रयत्वाभावादसंभववारणाय विशेषेति । कालादावतिव्यातिवारणाय विशेष्यदलम् । तद्घटकज्ञानकारणे. त्यपि तद्वारणाय । कालादौ रूपाभावाचाक्षुपं प्रति चक्षुःसंयुक्तकाल विशेषणतायाः समिकर्पतया तद्घटकचक्षुःसंयोगस्यापि हेतुत्वेन तदा श्रयकालादावतिभ्याप्तिवारणाय मनः पदम् । विषयेन्द्रियावयवसंयोगस्य प्रत्यक्षकारणतया तदाश्रयस्य इन्द्रियावयवस्य वारणाय तदिति प्राचीनाः । शरोरेन्द्रियभिन्न इति । शरीरभिन्नत्वे सति इन्द्रियभिन्नत्वे सति उपभोगसाधनं विषय इत्यर्थः ।

·३५ टीकात्रयोपेतः । - एवं चेति । शरीरादिसामान्यलक्षणेषु ज्ञातेषु चेत्यर्थः । गन्धः वच्छरीरमिति । गन्धवनिष्ठनिरुनशरीरत्वं पार्थिवशरीरस्य लक्षण- मित्यर्थः । तत्तल्लक्षणं बोध्यमिति । पृथिवीशरीरलक्षणवत् जलादिशरी- रादिलक्षगं ज्ञेयमित्यर्थः । पृथिवीशरीरं दर्शयतीति । पृथिवीशरीरस्वरूप दर्शयतीत्यर्थः । मूले अस्मदादीनामिति । अवच्छेदकत्वं पष्ट्यर्थः । तथा चाऽस्मदादिरूपाऽऽत्मनोऽवच्छेदकीभूतं यच्छरीरं तपार्थिवशरीरमित्यर्थः । आत्मा हि शरीरावच्छिन्नः, तदवच्छेदकंशरीरमिति । असच्छन्देन योनिजपरि- ग्रहः । आदिना अयोनिजस्वेदजोद्भिजयोः परिग्रहः । मूले। गन्धग्राहक- मिति । गन्धस्य ग्राहक गन्धग्राहकम् । विषयवं पाट्यर्थः । ग्रहधातो- निमर्थः । ण्वुलप्रत्ययस्य जनकरवमर्थः । तथा च गन्धविषयकज्ञानजनक- मित्यर्थः। नासाग्रवर्तीति । अग्रावच्छेदेन नासावर्तीत्यर्थः । नासाग्रमेव घ्राणम् । न च घ्राणेन्द्रिये मानाभाव इति वाच्यम् । गन्धसाक्षात्कारो मनोभिन्नेन्द्रियकरणक: मानसेतरसाक्षात्कारत्वात् चाक्षुषवदित्यनुमानस्यैव प्रमाणत्वात् । एवं गन्धपदस्थाने रसादिपदं निक्षिप्य रसनादीन्यग्रे साधनीयानि । न च घ्राणेन्द्रियस्य पार्थिवत्वे किं मानमिति वाच्यम् । घाणेन्द्रिय पार्थिव द्रव्यत्वे सति गन्धभिन्नरूपाद्यन्यतमाऽव्यंजकत्वे सति गन्धविषयक- लौकिकसाक्षात्कारजनकतावच्छेदकधर्मवत्वात् , कुंकुमगन्धाभिव्यंजकगो- धृतवदित्यनुमानस्यैव प्रमाणत्वात् । पृथिवीविषयस्य स्वरूपमाह। विषयो मृत्पाषाणादिरिति मृच पाषा- णश्च मृत्पापाणौ तौ आदी यस्येति विग्रहः। आदिपदेन पृथिवीमात्रपरिग्रहः । । १ पृथिवीजन्यम् । समवायेन पृथिवीत्वं साध्यमिति तु फलितार्थः । तेन पृथिवी- जन्यत्वेऽपि न पृथिवोत्वाऽसिद्धिदोषतादवस्थ्यम् । न च पृथिवीजन्यत्वेन पृथिवीत्वा- ऽनुमानम् । रूपादौव्यभिचारादिति ध्येयम् ।

·तर्कसंग्रहः ३ अथ पापाणे गन्धाभावाद् गन्धवत्वलक्षणमव्याप्तम् तत्र गन्धसत्वे गन्धोपलब्धिप्रसंगादिति चेन्न । तत्राऽनुभूनगन्धस्वीकारात् । तथा च पापाणं गन्धवत् पृथिवील्वाद घटवदित्यनुमानमेव प्रमाणतया बोध्यम् । ननु पाषा- णस्य पृथिवीवे एव किं मानमिति चेद् । इत्थम् । पाषाणभसनि गन्धः प्रत्यक्षसिदः, अनम्तन्न पृथिवीत्वं निर्विवादम् । ततश्च भस्मारंभकपरमाणवः गन्धवन्तः गन्धवद्भस्मोपादानत्वात् । कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्ते इति न्यायात । एवं च तत्रापि गन्धवत्वेन पृथिवीत्वमङ्गीकरणीयम् । भस्मारंभका- वयवपाषाणारंभकावयवयोरक्येन "पापागपरमाणवः गन्धवन्तः गन्धवगमो- पादानन्दादित्यनुमानबलेन" पापाणपरमाणुषु गन्धसिद्धौ पृथिवीत्वसिद्धिः। ततः पाषाणभस्म पापाणोपादानोपदेयं पापाणध्वंसजन्यत्वात् महापटध्वंस- बन्यखण्डपटवदित्यनुमानेन भसनि पापाणोपादानोपादेयत्वसिद्धौ तुल्यवित्ति- वेद्यतया "पापाणं पृथिवी गन्धवद्गमोपादानोपादेयत्वादित्यनुमानेन पृथिवी- त्वसिद्धिः। शीतस्पर्शवत्य आपः, ता द्विविधा, नित्या अनि- त्याश्च । नित्याः परमाणुरूपाः। अनित्याः कार्यरूपाः। पुनस्त्रिविधा । शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुण- लोके । इन्द्रियं रसग्राहकं रसनं जिह्वाग्रवर्ति । विषयः सरित्समुद्रादिः। दी०-अपांलक्षणमाह-शीतेति । उत्पन्नविनष्टेजलेऽव्याप्तिवा- रणाय शीवस्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्वे तात्पर्यम् । शीतं शिलातलमित्यादी जलसम्बन्धादेव शीतस्पर्शभानमिति नाति- व्याप्तिः, अन्यत्सर्व पूर्वरीत्या व्याख्येयम् । मं०-अपां लक्षण माह । क्रमप्राधानामित्यादिः। शीतस्पर्शववं अपां ·टीकात्रयोपेतः . लक्षणम् । शीनत्वं स्पर्शवव्याप्यजातिविशेषः । तदवच्छिन्नवत्वमेव लक्षणम् । न तु स्पर्शत्वस्यापि प्रवेशः, व्यर्थत्वात् , परन्तु शीतत्वं स्पर्शवन्याप्यमिति स्फुटीकरणाय स्पर्शपदमुपात्तमिनि ध्येयम् । अत्र जलत्वं लक्ष्यनावच्छेदकम् , सा जातिः, जन्यशीतस्पर्शजनकतावच्छेदकतया जन्यजलमात्रवृत्तिजातिसिद्धौ तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदकतया परमाणुसाधारणतया सिद्ध्यति । तथा च समवायसम्बन्धावच्छिन्चजन्यशीतस्पर्शत्वावच्छिनकार्यतानिरूपिततादाम्यसं- बन्धावच्छिन्नकारणता किंचिद्धर्मावच्छिना कारणतात्वात् , इत्यनुमानेन जन्यजलत्वजातिसिद्धिः, ततः समवायसम्बन्धावच्छिन्नजन्यजलवा च्छिन्न- कार्यतानिरूपिततादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नकारणता किंचिद्धर्मावच्छिन्ना कारण- तात्वादित्यनुमानेन परमाणुसाधारणजलत्वाजातिसिद्धिः । नन्वेवमपि जन्यशीतस्पर्शजनकतावच्छेदकतया सिद्धाया जन्यजलत्व- जातेयथा न परमाणुवृत्तित्वं, तथा जन्यजलत्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकतया सिद्धाया अपि जलत्वजातेान्त्यावयविजलवृत्तित्वस् साधकाभावादिग्थं च नित्यानित्यसाधारणजलस्वजातौ मानाभाव इति चेन्न । जन्यजलवाग्छिन्न- जनकतावच्छेदकतया सिद्धजलत्वस्याऽन्त्यावयविजलवृत्तित्वानभ्युपगमे जन्य- शीतस्पर्शजनकतावच्छेदकतया सिद्ध जात्या सांकर्यवारणाय तत्रापि तद्वृत्ति- स्वमुपगन्तव्यमिति सिद्धं सर्वजलसाधारणजलत्वमिति दिक् । उत्पन्नविनष्टे जले इति । द्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिजले इत्यर्थः । द्रव्यत्वापरजातोति । द्रव्यत्वव्याप्यजातीत्यर्थः । न च मूत्वजात्यभ्यु- पगमपक्षे मूत्वजातिमादाय घटादावतिन्यातितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । द्रव्यस्वव्याप्येत्यस्य पृथिव्यसमवेतार्थकत्वात् । तथा च पृथिव्यवृत्तिशीतस्पर्श- समानाधिकरणजातिमत्वं लक्षणं फलितम् । यथाश्रुतपरिष्कृतलक्षणम्या: तिव्याप्तिसंपादकभ्रम निराकरोति । शीतं शिलातलमित्यादाविति । आदिना शीतं सुवर्ण, शीतो वायुरिति प्रतीतिपरिग्रहः । जलरूपोपाधि- संबन्धाशादेवेत्यर्थः । तथा च शीतं शिलातलमिति प्रतीतेः जलरूपोपाति- संयोगसत्तानियतसत्ताकत्वात् , जलनिष्ठशीतस्य स्वसमायिसंयोगसंबन्धेन ·तक-संग्रहः ताइशप्रतीतिविष यस्वाभ्युपगमेनैवोपपतेः तत्र समवायेन शीतस्पर्शसाधक- प्रमाणाऽभावान त त्राच्याप्तिः । अन्यत्सर्वामिति । नित्यत्वादिस्वरूपं, जलीयशरीरादीनां लक्षणं चेत्यर्थः। पूर्वरीत्या व्याख्येयमिति । पृथिव्या इवोह्यमित्यर्थः। ननु जलशरीरसत्वे चक्षुषा कुतो न गृह्यते इत्यत आह । मूले । वरु- एलोके इति । तथा च दूरस्थत्वान्नप्रत्यक्षविषय इति भावः । न च तच्छ- रीरस्य जलत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । जलवं शरीरसमवेतं जातित्वे सति परमाणुविशिष्टत्वात्, पृथिवीत्ववद् । वै० स्वसमवेतत्व-स्वसमवेतसमवेतत्वो- मयसंबन्धेन, इत्यनुमानस्यैव प्रमाणत्वात् । ननु रसनेन्द्रियस्य जलीयत्वे किं मानमिति चेन्न । रसनं जलीयं द्रव्य- वे सति रसभित्ररूपाद्यन्यतमाव्यंजकरवे सति रसव्यंजकत्वात् सक्तुरसा- भिव्यंजकोदकवदित्यनुमानस्यैव प्रमाणत्वात् । उष्णस्पर्शवत्तेजः। तद् द्विविधम् । नित्यम- नित्यं च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं कार्यरूपम् । पुनस्त्रिविधम् । शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरमा- दित्यलोके । इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः, कृष्णताराग्र- वर्ति। विषयश्चतुर्विधः, भौमदिव्यौदाकरजभे- दात्। भौमं वन्ह्यादिकं अविन्धनं दिव्यं विद्यदादि । भुक्तस्य परिणामहेतुसैदय॑म् । आकरजं सुवर्णादि । दी-तेजसोलक्षणमाह- उष्णस्पर्शवदिति । 'उष्णंजलम्' इति प्रतीतस्तेजःसम्बन्धानुविधायित्वात् नातिव्याप्तिः । विषयं विभ- जवे-भौमेति । गं०-तेजसो समयमाहेति । क्रमप्राप्तस्येत्यादिः, उष्णस्पर्श- ·टोकात्रयोपेता वत्वं' तेजसो लक्षगम् । उप्णस्पर्शसमानाधिकरणजलासमवेतजातिमत्वमिति यावत् । तेनोत्पन्नविनष्टतेजसि नाव्याप्तिः । उष्णं जलमित्यादिप्रतीतेरिति। आदिना उष्णो वायुः, उष्णमयोगोलकमित्यादिप्रतीतेः परिग्रहः । तेजा संबन्धानुविधायित्वादिति । तेजोरूपोपाधिसंयोगसत्तानियतसत्ताकत्वा- दित्यर्थः नातिव्याप्तिरिति । तथा च तादृशप्रतीतेः स्वसमवायिसंयोग- संबन्धन उपाधिगतोष्णस्पर्शविषयत्वेनैवोपपत्तेः जलादौ समवायेनोप्णस्पर्श- साधकप्रमाणाभावेन न तत्राऽतिव्याप्तिरितिभावः । तेजस्त्वजातिसिद्धिस्तु जन्योष्णस्पर्शसमवायिकारणतावच्छेदकतया जन्यतेजस्वजातिसिद्धौ तदव- च्छिन्नजनकतावच्छेदकतया सिद्ध्यति । प्रकारः पूर्ववत् । चक्षुस्तेजसं द्रव्यत्वे सति स्पर्शाद्यव्यंजकत्वे सति परकीयरूपव्यंजकत्वात्प्रभावदित्यनुमानमेव चक्षुपस्तैजसत्वे मानं बोध्यम् । मूले । भौमेत्यादि । भूमौ भवं भौम, दिवि भवं दिव्यं, उदरे भव. मौदर्य, आकरे जायते इत्याकरजमिति व्युत्पत्तिर्बोध्या। भौमं दर्शयति । वन्ह्यादीति । आदिना प्रीपादेः परिग्रहः । इदं तु काष्ठतैलादिरूपपार्थि- वेन्धनकमिति बोध्यम् । दिव्यं दर्शयति । अबिन्धनमिति । दिव्यं विद्युदादि अबिन्धनमिति योजना । आपः इन्धनं उद्दीपकं यस्य, अभिः इन्धनं उद्दीपनं यस्येति वा व्युत्पत्तिः। आये करणे ल्युट् , द्वितीये भावे ल्युडिति विशेषः, भादिना उल्कावड़वानलपरिग्रहः । औदयं दर्शयति । भुक्तस्येति । अनादेरित्यर्थः । परिणामः परिपाकः, रक्तवसामांसमल- धातुरूपेण निष्पत्तिः, तत्र हेतुः-निमित्तकारणमित्यर्थः । जाठररूपमिति यावत् । आकरः खनिः तत्र जातमित्यर्थः । आदिना रजतादिपरिग्रहः । दी०-ननु सुवर्ण पार्थिवम् पीतत्वाद् गुरुत्वात् हरिद्रावत् इति चेत् न । अत्यन्तानलसंयोगे सति घृतादौ द्रवत्वनाशदर्शनेन १ स्वर्णचन्द्र करणादौ तु उष्णस्पर्शः पार्थिवादिस्पर्शनाऽमिभूतः, मण्यादिना वन्ह्यादाविव, तेन न तत्राऽव्याप्तिः।

·तर्कसंग्रहः जलमध्यस्थवृतादौ द्रवत्वनाशादर्शनेन च असति प्रतिवन्धके पार्थिव- द्रवत्वनाशाग्निसंयोगयोः कार्यकारणभावावधारणात् । सुवर्णस्य अत्यन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वेन पार्थिव. त्वानुपपत्तेः, तस्मात् पीतद्रव्यद्रवत्वनाशप्रतिवन्धकतया द्रवद्रव्या- न्तरसिद्धौ नैमित्तिकद्रवस्त्राधिकरणतया जलत्वानुपपत्तेः, रूपव- त्तया वाय्वादिष्वनन्तर्भावात्, तेजसत्वसिद्धिः । तस्योष्णस्पर्शभा- म्वररूपयोरुपष्टम्भकपार्थिवरूपस्पर्शाभ्यां प्रतिवन्धादनुपलब्धिः, तस्मान् सुवर्ण तेजसमिति सिद्धम् । गं०-सुवर्णय तैजसवं व्यवस्थापयितुं आदावाक्षिपति । नन्वित्या- दिना । पीतत्वादिति । न च हेन्वन्तरानुसरण व्यर्थमिति वाच्यम् । पीसत्वस्य पार्थिवत्वसाधकन्चात्, गुरुत्वस्य नु तेजोभिन्नत्वसाधकत्वात् । न च द्वितीयानुमानं व्यमिति वाच्यम् । परमननिराकरणपूर्वकस्वसिद्धान्तकथन- स्याऽवश्यकनया पराभिमततेजस्वाभावसाधनाय तस्याऽवश्यकत्वादिति । सुवर्ण अपार्थिवं असति प्रतिवन्धके अन्यन्ताऽनलसंयोगे सति अनुच्छिद्य. मानद्रवत्वाधिकरणत्वात् , यन्वैवं तन्वं यथा पृथिवी इत्यनुमानेन सुवर्णस्य 2. अत्यन्ताऽनलसंयोगे सति अनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणमित्यर्थः । तेन न वयनबाऽप्रसिद्धी । अपार्थिवमिति । तैजसमित्यर्थः । जलमध्यस्थ घृतादौ व्यभिचारवार- पायाऽसति प्रतिबन्धके इति । अग्निसंयोगाऽसमानाधिकरणद्रवत्ववति घृतादौ व्यभिचार- बारपाय अत्यन्ताऽनलसंयोगे सतीति । उच्छियमानोद्रयो, द्रवत्वं, यस्य स उच्छिद्य- मानद्रवः, न उच्छियमानद्रवः इत्यनुच्छिद्यमानद्रवः तस्य भावस्तत्वमिति । अनुच्छि- ग्रमानेति। नाशाऽप्रतियोगीत्यर्थः । अत्राऽनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वादित्येवाओं, नच्छिद्यमानद्रवत्वानधिकरणत्वादित्यर्थः, गगनादौ व्यभिचारात् । न च पीतिम- गुरुत्वाश्रयस्य पार्थिवभागस्यापि तदानी अनुच्छिधमानद्रवत्वाधिकरणत्वाव्यभिचार इति वाच्यम् । पार्थिवभागस्य जलमध्यस्थमसीचूर्णवदद्रुतत्वादिति ध्येयम् ।

·टीकात्रयोपेतः पीतिमगुरुत्वाश्रयतोऽतिरिक्तत्वं व्यवस्थापयन्ननुमानेऽ प्रयोजकत्वशंकावा- रणायाऽनुकूलतर्क दर्शयति । अत्यन्तानलेति । घृतादाविति । आदिना जलत्वादिपरिग्रहः । द्रवत्वनाशदर्शनेन । द्रवत्वनाशस्याऽनुभवसि- दुत्वेनेत्यर्थः । एतेन पार्थिवद्वत्वनाशं प्रति विजातीयाग्निसंयोगस्य कारण- त्वं सूचितम् । जलमध्यस्थेति। विजातीयाग्निसंयोगे सत्यपीति शेषः । नाशाऽदर्शनेनेति । एतेन पृथिवीद्रवत्वनाशं प्रति द्रवद्रव्यान्तरस्य सयो- गेन प्रतिवन्धकत्वमाविष्कृतम् । पार्थिवत्वानुपपरेरिति । पीतिमाश्रय- निष्ठद्रवत्वनाशप्रतिवन्धकस्येत्यादिः । पृथिवीस्वरूपत्वासंभवादित्यर्थः । तस्या- पि पृथिवीस्वरूपत्वे विजातीयग्निसंयोगेन तनिष्टद्रवत्वस्यापि नाशा पीतिमाश्रयनिष्टद्रवत्वनाशप्रतिबन्धकस्वानुपपत्तिरित्याशयः । एवं च अत्य. न्ताग्निसंयोगी पीतिमगुरुत्वाश्रयः, द्रवत्वनाशप्रतिवन्धकविजातीयद्रवद्रव्य- संयुक्तः अत्यन्तानलसंयोगेऽपि अनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वात् जलमध्य- स्थघृतवदित्यनुमानं फलितम् । इदमुपलक्षणम् । अत्यन्तामिसंयोगी पीति- मगुरुत्वाश्रयः विजातीयरूपप्रतिवन्धकद्रवद्रव्यसंयुक्तः अत्यन्ताग्निसंयोने सत्यपि पूररूपविजातीयरूपानधिकरणत्वात् जलमध्यस्थपीतपटादित्यनुमाने- नाऽपि तसिद्धिर्बोध्या । जलत्वानुपपोरिति तथा च पीतरूपाश्रयनिष्ठ- वत्वनाशप्रतिवन्धकद्रवद्व्यं जलभिन्नं नैमित्तिकद्रवस्ववत्वाद् घृतवदित्य- नुमानाजलभिन्नत्वसिदिरिति भावः । रूपवचयेति । तथा च तादृशद्रव्यं चावादिभिन्नं रूपवत्वादित्यनुमानेन वाय्वादिभिन्नत्वसिद्धिः । न न स्वरू- पासिद्धिरिति वाच्यम् । वायवादिवत् रूपवद्भिन्नद्रव्यस्याऽप्रतिवन्धकत्वेन तद्वदेतस्यापि प्रतिवन्धकत्वानुपपत्या रूपवत्वस्वीकारादिति । तैजसत्वसि- द्धिरिति । प्रतिवन्धकद्वद्रव्यस्येत्यादिः । ननु तस्य तैजसत्वे, तत्र उष्ण- स्पर्शभास्वररूपयोः कुतो नोपलब्धिरत आह । तस्येति । प्रतिवन्धकद्रव्य- स्येत्यर्थः । उपष्टंभकेति । अभिभावकेत्यर्थः । प्रतिवन्धादिति । अभि- भूतत्वादित्यर्थः। अनुपलब्धिरिति । प्रत्यक्षाऽविषयत्वमित्यर्थः । तस्मा- दिति । प्रतिवन्धकद्रव्यस्य उष्णस्पर्शभास्वररूपवत्वे वाधकाभावादित्यर्थः ।

·तर्क-संग्रहः ४२ रूपरहितस्पर्शवान् वायुः। स द्विविधः । नित्यो- ऽनित्यश्च । नित्यः परमाणुरूपः। अनित्यः कार्यरूप: पुनस्त्रिविधः । शरीरेन्द्रियविषयभेदात्। शरीरं वायु लोके । इन्द्रियं स्पर्शग्राहक त्वक् सर्वशरीरवर्ति । विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुः । शरीरान्तः संचारी वायुः प्राणः, स चैकोऽप्युपाधिभेदात् प्राणापानादि- संज्ञां लभते। न्या०-एवं पृथिव्यादित्रिकं निरूप्य वायुं निरूपयति । रूपरहि- तेति । रूपरहितत्वेसति स्पर्शवत्वं वायोर्लक्षणम् । सति सप्तम्या विशिष्टार्थकतया सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन रूपत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावविशिष्टस्पर्शवत्वं वायोर्लक्षणम् । विशेषणांशाऽनुपादाने स्पर्शवत्वमात्रस्यलक्षणत्वे पृथिव्यादित्रिकेऽतिव्याप्तिः, तत्रापि स्पर्श- वत्वसत्वादतस्तद्वारणाय विशेषणोपादानम् । तावन्मात्रीपादाने आ- काशादावतिव्याप्तिः, तत्रापि रूपर हितत्वसत्वादतस्तद्वारणाय विशे- ज्योपादानम् । गं0-मूले रूपरहितेति । रूपेण रहितो रूपरहितः । अत्र तृतीयार्थ प्रतियोगित्वम् , रहधातोरभावः, क्तप्रत्ययस्यचाऽऽधयत्वमर्थः । तथा च रूप. प्रतियोगिकाभावाश्रयत्वे सति स्पर्शवत्वं वायोलक्षणमित्यर्थः । तथा च सम. वायसंबन्धावच्छिन्नरूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्वं फलितम्, तेन संयोगेन रूपाभावं-रूपघटोभयाभावं चादाय पृथिव्यादौ नातिव्याप्तिः । स्पर्शवत्वं च स्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यविभाजकजातिमत्वम्, तेनोत्पत्तिक्ष. णावच्छेदेन वायौ, उत्पन्नविनष्टवायौ च नान्याप्तिः। रूपासमानाधिकरण- ·४३ टोकात्रयोपेतः स्पर्शसमानाधिकरणजातिमत्वमिति निष्कर्षः । तेन उत्पत्तिक्षणावच्छेदेन घटादौ उत्पनविनष्टघटादौ च रूपरहितस्वेऽपि नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । त्वगिन्द्रियं वायवीयं स्पर्शभिन्नरूपाद्यन्यतमाऽव्यंजकत्वे सति स्पर्श- व्यंजकत्वात् अङ्गसङ्गिसलिलशैत्याभिव्यंजकव्यजनपवनवदित्यनुमानेन त्वगि- न्द्रियस्य वायुवसिद्धिर्बोध्या । मूले । सनशरीरबृत्तीति । शरीरनिरूपित- देशविशेषानवच्छिन्नवृत्तिताश्रयमित्यर्थः। शरीरत्वव्यापकमिति यावत् । शरी- रान्तः संचारीति । य एवं वृक्षादिकंपनहेतुः स एव शरीरान्तःसंचारी- चेप्राणशब्देन व्यवह्रियते इत्यर्थः । स चैकोपि। शरीरान्तःसंचारी प्राणश- ब्दवाच्यः लाघवा देकोपि सन्नित्यर्थः । उपाधिभेदादिति । हृदादिरूपस्थान- भेदात् क्रियाभेदाच्चेत्यर्थः । न्या०-अतिव्याप्तिाम अलक्ष्ये लक्षणसत्वम् । यथा गो:- शृङ्गित्वं लक्षणं कृतं चेल्लक्ष्यभूतगोभिन्नमहिष्यादावतिव्याप्तिस्तत्रापि शृङ्गित्वस्यविद्यमानत्वात् । अव्याप्तिर्नाम, लक्ष्यैकदेशाऽवृत्तित्वम् । लक्ष्यैकदेशे, लक्ष्यतावच्छेदकाश्रयीभूते कचिल्लक्ष्ये लक्षणाऽसत्वम- व्याप्तिरित्यर्थः । यथा गोर्नीलरूपवत्वं लक्षणं कृतं चेल्लक्ष्यतावच्छेद. काश्रयीभूतश्वेतगवि अव्याप्तिस्तत्रनीलरूपाभावात् । असम्भवो नाम लक्ष्यमात्रे कुत्रापि लक्षणाऽसत्वम् । यथा गोरेकशफवत्वं लक्षणं कृतं चेत्, गोसामान्यस्य द्विशफवत्वेन एकशफवत्वस्य कुत्राप्यसत्वात् । अतिव्याप्त्यव्याप्त्यसम्भवानां निष्कृष्टलक्षणं तु लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणत्वेसति लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदसामानाधिकरण्यमतिव्याप्तिः । अव्याप्तिस्तु लक्ष्य- तावच्छेदकसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । असम्भवस्तु लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम् । दी०-वायु निरूपति । रूपरहितेति। आकाशादावविव्याप्ति- ·, तर्क-संग्रहः वारणाय स्पर्शवानिति । पृथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय रूपरहितेति । ननु प्राणस्य कुत्रान्तर्भावः इत्यत आह । शरीरेति । सचेति । एक एव प्राणः स्थानभेदात् प्राणापानादिशब्दैव्य॑वह्रियत इत्यर्थः । स्पर्शा- नुमेयो वायुः । तथाहि योऽयं वायो वाति सति अनुष्णाशीतस्पर्टी भासते स स्पर्शः क्वचिदाश्रितः गुणत्वात् रूपवत् । नचाऽस्य पृथिवी आश्रयः, उद्धृतस्पर्शवत्पार्थिवस्योद्भूतरूपवत्वनियमात् । न जलतेजसी, अनुष्णाशीतत्वात् । न विभुचतुष्टयम् , सर्वत्रोप- लब्धिप्रसंगात् । न मनः, परमाणुस्पर्शस्याऽतीन्द्रियत्वाद्, तस्माद् यः प्रतीयमानस्पर्शाश्रयः स वायुः । ननु वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शा- श्रयत्वात् घटवत् इति चेत् न उद्भूतरूपवत्वस्योपाधित्वात् , यत्र द्रव्यत्वे सति बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वं तत्र उद्भूतरूपवत्वम् इति घटादौ साध्यव्यापकत्वम्। पक्षे साधनाव्यापकत्वम् । नचैवं तप्तवारिस्थ. तेजसोऽप्यप्रत्यक्षत्वापत्तिः । इष्टत्वात् । तस्मात् रूपरहितत्वाद्वायुर- प्रत्यक्षः। गं0-ननु वायौ प्रमाणाभावात् तस्य लक्षणादिकरणमयुक्तमित्याशंकां प्रमाणप्रदर्शनेन परिहरति। स्पर्शानुमेयो वायुरिति। तथा च महत्वोद्भुत- रूपबद्र्व्यसंयोगाऽसमानकालीनप्रत्यक्षविषयः स्पर्शः पृथिव्याधष्टद्रव्या:- तिरिक्तद्रव्यसमवेतः पृथिव्यायष्टद्रव्याऽसमवेतत्वे सति दन्यसमवेतत्वादिति परिशेषानुमानेन पृथिन्यायष्टद्रव्यातिरिक्तवायुनामकनवमद्रव्यसिद्धया नो- कशंकेति भावः । विशेष्यासिद्धिं परिहरति । तथाहीति । वायौ वाति सति। वायुसंयोगे सतीत्यर्थः । महत्वोद्भूतरूपवद्न्यसंयोगेऽसतीति- यावत् । भासते इति प्रत्यक्षबिषय इत्यर्थः। तथा च महत्वोद्भूतरूपव- द्रव्यसंयोगाऽसमानकालीनप्रत्यक्षविषयः स्पर्श इत्यर्थः । क्वचिदाश्रितः। द्रव्यसमवेत इत्यर्थः । रूपवदिति । भनेन विशेष्यासिद्धिः परिहृता । सत्पन्तासिद्धिं क्रमेण परिहरति । नचेति। अस्य । तादृश- ·४५ टीकात्रयोपेतः स्पर्शस्य । पृथिवी श्राश्रयः। पृथिव्यधिकरणमित्यर्थः । एवं च तादृश- स्पर्शाधिकरणं उद्भूतस्पर्शविशिष्टपृथिवीत्वाभाववत् उद्भूतरूपाभावात् रूप- वदित्यनुमानं फलितम् । उद्भूतरूपस्य उद्भूतस्पर्शविशिष्टपृथिवीत्वब्यापकतया व्यापकाभावेन ब्याप्याभावसिद्धरिति । न जलतेजसीति । तादृशस्पर्शा- श्रयः न जलं, न वा तेज इत्यर्थः । न विभुचतुष्टयमिति । तादृशस्पर्शाधि- करणं विभुचतुष्टयं नेत्यर्थः । एवं च तादृशस्पर्शः आकाशादि-आत्मान्तान्यतम- समवेतत्वाभाववान् गुहादिप्रविष्टशरीगवच्छेद्यप्रत्यक्षनिरूपितलौकिकविषय- ताशून्यत्वे सति विशेषगुणत्वाद् घटरूपवदिति फलितम् । शब्दादौ व्यभि- चारवारणाय सत्यन्तम् । कालपरिमाणादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यदलम् । तर्कमाह । सर्वत्रेति । स स्पर्शो यदि आकाशादि-आत्मान्तान्यतमसमवेत- विशेषगुणः स्यात्तदेत्यादिः। गुहादिप्रविष्टशरीराद्यवच्छेद्यप्रत्यक्षनिरूपितलौकि- कविषयतावान्स्यादित्यर्थः । न मन इति । तादृशस्पर्शाधिकरणं मनोभिन्नमि- त्यर्थः । मनःसमवेतत्वाभाववत् लौकिकविषयतावत्वात् घटादिरूपवदित्यनु. मानं फलितम् । तत्रापि तक दर्शयति । परमाणुस्पशस्येति । अन्न स्पर्श- पदं गुणकर्मोपलक्षकम् । परमाणुसमवेतगुणादेरित्यर्थः। अतीन्द्रियत्वादिति लौकिकविषयताशून्यत्वादित्यर्थः । स च स्पर्शो यदि मनासमवेतः स्यात्तदा लौकिकविषयताशून्यः स्यादिति तर्कः पर्यवसन्नः । तस्मादिति । परिशेषा- नुमानादित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । असति रूपवद्र्व्याभिघाते यो यं पर्णादिषु शब्दसन्तानः सः स्पर्शवद्वेगववव्यसंयोगजन्यः अविभज्यमानाव- यवद्रव्यसंवन्धिशब्दसन्तानत्वात् दण्डाभिहतभेरीशब्दसन्तानवत् । एवं नभसि तृणतूलस्तनयित्नुविमानादीनां पृतिः स्पर्शवद्वेगवद्व्यसंयोगहेतुका अस्मदाद्यनधिष्ठितद्रव्यरतित्वात् नौकातिवद् । एवं रूपवद्र्व्याभिघात- मन्तरेण तृणे कर्मस्पर्शवद्वेगवगव्याभिघातजन्यं विजातीयकर्मत्वात् नदी- पूराहतकाशादिकर्मवदित्यादीन्यपि बोध्यानि । वहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षमात्रे न रूपं कारणम् , किन्तु चाक्षुषप्रत्यक्षे- रूपम् , स्पार्शनप्रत्यक्षे स्पर्शकारणमिति वायोः प्रत्यक्षत्ववादिनवीनमतं ।

·तर्क-संग्रहः ४६ दूपयितुं तन्मतमुपन्यस्यति । नन्वित्यादिना । अनुभूतस्पर्शाश्रये त्वगि- न्द्रिये व्यभिचारवारणाय हेतौ प्रत्यक्षेति । ननु साध्यव्यापकत्वे सति साधनाऽध्यापकत्वं उपाधिः, एवं च तादृशप्रत्यक्षस्वस्य गुणादावपि सत्वेन तत्रोद्भूतरूपाभावेन साध्याव्यापकत्वात्कथं तस्योपाधिस्वमित्यत आह । यत्रेति । तथाचोद्भूतरूपस्य पक्षधर्मबहिव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वानो- पाधित्वभंग इति भावः । एवं । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयस्याप्युद्धृतरूपाभावेन प्रत्य- क्षत्वानंगीकारे । अप्रत्यक्षत्वापचिरिति । उद्भूतरूपाभावादित्यर्थः । दी-इदानीं कार्यरूपपृथिव्यादिचतुष्टयस्योत्पत्तिविनाशक्रमः कथ्यते । ईश्वरस्य चिकीर्षावशात् परमाणुषु क्रिया जायते, ततः परमाणुद्वयसंयोगे सति द्वयणुकमुत्पद्यते । त्रिभिद्वर्थगुकैन्यणु कम् , एवं चतुाणुकादिक्रमेण महापृथिवी, महत्य आपः, महत्तेजः, महान् वायुरुत्पद्यते । एवमुत्पन्नस्य कार्यद्रव्यस्य संजिहीर्षावशात् क्रियया परमाणुद्वयविभागे सति द्वयणुकत्य नाशः । ततस्त्यणु- कस्य इत्येवं पृथिव्यादिनाशः। असमवायिकारणनाशात् द्वथणुक- नाशः । समवायिकारणनाशात् त्र्यणुकनाश इति सम्प्रदायः । सर्वत्रासमवायिकारणनाशाद् द्रव्यनाश इति नवीनाः। किम्पुनः परमाणुसद्भावे प्रमाणम् । उच्यते । जालसूर्यमरीचिस्थं सूक्ष्मतम यद्रजो दृश्यते तत्सावयवं चाक्षुषद्रव्यत्वात् पटवत् । ज्यणुकावयवो ऽपि सावयवः महदारम्भकत्वात् तन्तुवत् । यो द्वथणुकालयवः स एव परमाणुः, स च नित्यः । कार्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । क्या च मेरुसर्षपयोरपि तुल्यपरिमाणापत्तेः । सृष्टिप्रलयसद्भावे "धावा यथापूर्वमकल्पयत्" इति श्रुतिः प्रमाणम्। सर्वकार्यद्रव्यध्वंसोऽव न्तरप्रलयः । सर्वभावकार्यध्वंसोमहाप्रलय इति विवेकः । गं०-इदानीमिति। पृथिव्यादिचतुष्टयस्य लक्षणस्वरूपप्रामाण्यक ·टीकात्रयोपेतः थनानन्तरमित्यर्थः । उत्पत्तिविनाशक्रम इति । उत्पत्तिक्रमः विनाशक्रम- श्वेत्यर्थः । कथ्यते। शिष्यबुद्विवैशयायेत्यादिः । सप्रमाणमुच्यते इत्यर्थः । ईश्वरस्येत्यादि । तथाहीत्यादिः। चिकीर्षावशादिति । कर्तुमिच्छा चिकीर्षा-कुर्यामित्याकारिका - तादृशेच्छारूपनिमित्तकारणात्, अदृष्टवदा- स्मसंयोगरूपाऽसमवायिकारणसहकृतादित्यर्थः । क्रियेति । द्रव्यारंभानु- गुणक्रिये यर्थः । ततः। तादृशक्रियाजन्यविभागजन्यपूर्वदेशसंयोगनाशादि- त्यर्थः । उत्पत्तिक्रममुपाद्य नाशक्रममुपपादयति । एवमिति । उत्पत्तिक्रम- कथनानन्तरमित्यर्थः । उत्पन्नस्य कायद्रव्यस्येति । अत्रोत्पन्नस्येति स्व. रूपकथनम् , अनुत्पन्न कार्यद्रव्याऽप्रसिद्धेरिति ध्येयम् । संजिहीर्षावशा. दिति । संहर्तुमिच्छारूपनिमित्तकारणादिन्यर्थः । अत्रापिअदृष्टवदात्मसंयोग- म्याऽसमवायिकारणता बोध्या। क्रिययेति । तृतीयार्थोजन्यत्वम्, तस्य विभागेऽन्वयः । थणुकनाश इति । आरम्भसंयोगनाशकद्वयणुकनाश इत्यर्थः। इत्येवमिति । एतादृशक्रमेणेत्यर्थः । पृथिव्यादिनाश इति । कार्यरूपपृथिव्यादिचतुष्टयनाश इत्यर्थः । असमवायिकारणनाशादिति । परमाणुद्वयसंयोगनाशादित्यर्थः । न तु समवायिकारणनाशात् , समवायिका- णस्य परमाणो शाऽसंभवादिति भावः । समवायिकारणनाशादिति। द्वयणुकादिनाशादित्यर्थः । ज्यणुकनाश इति । श्यणुकादिनाश इत्यर्थः । संप्रदाय इत्यस्वरसः, तद्वीजन्तु क्वचित्समवायिकारणनाशस्य कचिदसम- वायिकारणनाशस्य द्रव्यनाशकत्वे कार्यकारणभावद्वयकल्पनाप्रयुक्तगौरव- मिति । द्रव्यनाश इति । स्वीक्रियते शेषः । एतन्मते कार्यद्रव्यनाशमात्रे अवयवसंयोगनाशस्यैव हेतुतया नोक्तगौरवम् । नवीना इति । वदन्तीति शेषः । अत्र त्र्यणुकादिनाशं प्रति असमायिकारणनाशस्य हेतुत्वस्वीकारे द्वयणुकनाशानन्तरं द्वथणुकसंयोगनाशः तदुत्तरक्षणे त्र्यणुकनाशस्य वाध्यतया एतन्मते क्षणविलंबः समवायिकारणं बिना क्षणद्वयं द्रव्यस्य स्थित्यापत्तिः । प्राचीनमते तु व्यणुकनाशद्वितीयक्षणे एव द्वयणुकसंयोग-व्यणुकयोः नाच- स्वीकाराबोक्तदोषापत्तिरित्यस्वरसो नवीना इत्यनेन सूचित इति ध्येयम ।

·तर्क-संग्रहः ननु पृथिव्यादिचतुष्टयस्य पूर्वोत्तोत्पत्तिविनाशक्रमोऽयुक्तः परमाणुद्वय- णुकयोर्मानाभावात् । नचैवं सति समवायिकारणस्यासमवायिकारणस्य च विरहेण त्र्यणुकानुत्पत्तिप्रसंग इति वाच्यम् । इष्टत्वात् । असमवेतद्रव्यत्वादेव तस्य नित्यत्वाभ्युपगमात् । महत्वोद्भूतरूपवत्वाच्च घटादेरिव प्रत्यक्षत्वम् । नचैवं सति अणुः परमाणुरिति प्रमाणिकन्यवहारानुपपत्तिः, सर्वस्यापि महत्व. वत्वेन अणुत्वाश्रयाभावादिति वाच्यम् । अपकर्षानाश्रयमहत्वस्य परममहत्व- शब्दवाच्यत्ववत् , अपकर्षाप्रयमहत्वस्य अणुत्वशब्दवाच्यत्वम् । अत एवं महानपि महत्तमादणुरिति व्यवहारः, एवमुत्कर्यानाश्रयमहत्वस्यैव परमाणु- वशब्दवाच्यत्वम् । एवं च कपालादिपरिमाणस्य घटादिपरिमाणावधिकाप- कर्षाश्रयत्वात् अणुत्वशब्दवाच्यत्वेऽपि कपालिकादिपरिमाणावधिकोत्कर्षाश्रयव- त्वान्न परमाणुशब्दवाच्यत्वम् , त्र्यणुकपरिमाणस्य तु सकलपरिमाणावधिका- पकर्षाश्रयत्वात् किंचित्परिमाणावधिकोत्कर्षानाश्रयत्वाञ्च परमाणुत्वशब्दवाच्या त्वम् । तस्मात्परमाण्वादिद्रव्यसद्भावे प्रमाणाभावात्पूर्वोत्तोत्पत्तिविनाशक्रम- निरूपणमसंगतमिति केषांचिन्मतं निरसितुमादौ संक्षेपेण तन्मतमनुवदति । किं पुनरिति । पुनरिति वाक्यालंकारे । कि शब्दः प्रमाणशब्दपूर्व योज्यः। परमाणुसद्भावे । परमाण्वादिसद्भावे । आदिना द्वयणुकपरिग्रहः । प्रमाण- मिति । इति चेदिति शेषः । उच्यते इति । यत्-द्रव्यं । त्र्यणुकमित्यर्थः । तत्-त्र्यणुकम् । सावयवम् । अवयवसमवेतमित्यर्थः । चाक्षुषद्रव्यत्वा- दिति । आत्मनि व्यभिचारवारणाय चाक्षुषेति । रूपादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यदलम् । इन्यवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धन चाक्षुषवत्वादिति यावत् । पटवदिति। इत्यनुमानावयणुकसिद्धावितिशेषः । सावयव इति । भवयवसमवेत इत्यर्थः । महदारम्भकत्वादिति । महनिरूपितसम- वायिकारणताववादित्यर्थः । कपालवदिति । कपालवदित्यनुमानेन द्वयणु. कावयवसिद्धाविति शेषः । यो द्वयणुकावयव इति । द्वयणुकावयवत्वेन सिद्धो य इत्यर्थः । स एव परमाणुरिति । स एव परमाणुशब्दवाच्य १ अत्र परमाणुस्वीकर्तृणामयमाशयः । अपकृष्टमहत्ववतः पदार्थस्यैव वाह्यप्रत्यक्ष- ·४६ टीकात्रयोपेतः इत्यर्थः । स च नित्य इति । परमाणुनित्य एवेत्यर्थः । चोऽवधारणे । तस्यानित्यत्वे बाधकमाह । तस्यापोति । परमाणोरपीयर्थः । कार्यत्वे इति । द्वयगुकावयवाः सावयवाः महदारंभारंभकन्वात् कपालिकावदित्यनु- मानेन सावयवत्वेऽनुमिते सनीन्यर्थः। श्रनवस्थाप्रसंगादिति। अप्रामाणिका- नन्तावयवधाराकल्पनापत्तेरित्यर्थः। तथा च । अवयवधाराया अनन्तत्वे च । तुल्यपरिमाणापत्तेरिति । परिमाणोत्कर्षापकर्पप्रयोजिकाया अवयव- संख्याया उभयत्र समानस्वादितिभावः । प्रलयस्य विध्य तयोर्लक्षणं चाह । सर्वकार्यद्रव्यध्वंस इति । कार्यद्रव्यप्रतियोगिका यावन्तो ध्वंसा- स्तावत्समुदाय इत्यर्थः । यद्यपि द्रव्ये कार्यत्वविशेषणमनर्थकं नित्यप्रतियोगिक- ध्वंसाऽप्रसिद्धः, तथापि स्पष्टार्थमेव तदुक्तम् । सर्वभावकार्यध्वंस इति । भावकार्यस्य यावन्तो ध्वंसाः तावत्समुदाय इत्यर्थः । दर्शनात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रनि अपकृष्टमहत्वेन कारणता वाच्या, अपकृष्टमहत्वं चाऽनेकद्रव्यत्वाधीनम् , अन्यथाऽऽकाशादीनामपि अपकृष्टमहत्ववत्वापत्तेः। अनेकद्रव्यत्वं च समवेनसमवेतत्वसंबन्धेन अनेकद्रव्यविशिष्टत्वम्, यथा घटे समवेतसमवेतत्वसंबन्धेन कपालिकात्मकद्रव्यविशिष्टत्वरूपं अनेकद्रव्यत्वम् । पटे चाऽशुंकात्मकद्रव्यविशिष्टत्वरूपम् । एवं च सरेणुर्यदि समवेतसमवेतत्वसंबन्धेन अनेकद्रव्यवान स्यात् तदा अपकृष्टमहान स्यात्, यदि अपकृष्ट महान स्यात्तदा प्रत्यक्ष- विषयो न स्यादित्यनुकूलतर्काभ्यां त्रसरेणोः समवेतसमवेतत्वसंबन्धेन किंचिद्रव्यविशिष्ट- त्वमवश्पमभ्युपेयम्, तच्च तदवयवावयवीभूत किंचिद्व्याऽस्वीकारे.न संभवितुमर्हती- ति यतादृशद्रव्यं तदेवाऽस्माभिः परमाणुनाम्ना व्यवहर्त्तव्यमिति । अथैवमपि अवयविनि मानाभावः न चाऽवयविनः परमाणुरूपत्वे घटस्याऽपि नित्यत्वापत्तिः, दण्डादिसामग्र्यपेक्षा च न स्यादिति वाच्यम् । विलक्षणसंयोगविशिष्टानामेव परमाणुना घटात्मकतया तादृशसंयोगोत्पत्तौ दण्डादेरुपयोगात् । घट उत्पन्नः, विनष्टः, इत्यादि बुद्धरपि तादृशसंयोगोत्पादविनाशावलंवनत्वादिति चेन्न । परमायोरतीन्द्रियत्वेन तत्समुदायात्मकस्य घटस्य प्रत्यक्षानुपपत्तेरित्यत्र विस्तरः ।

·५० तर्क-संग्रहः शब्दगुणकमाकाशम् । तच्चैकं विभु नित्यं च । न्या०-आकाशं लक्षयति । शब्दगुणकमिति । अत्र गुणप- दमाकाशे शब्द एव विशेषगुण इति द्योतनाय, न त्वतिव्याप्तिवार- णाय, समवायेन शब्दवत्वमात्रस्यैव सम्यक्त्वात् । रूपं गन्धो रसः स्पर्शः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः । बुद्धथादिभावनान्ताश्च शब्दो वैशेपिका गुणाः । तच्चैकमिति । अनेकवे मानाभावादिति भावः । विम्विति सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं विभुत्वम् । मूर्तत्वं च क्रियावत्वम् । पृथिव्यप्ते- जोवायुमनांसि मूर्तानि । पृथिव्यप्तेजोवाप्वाकाशेति पञ्चकं भूतप वाच्यम् । भूतत्वं वहिरिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्वम् । दी०-आकाशं लक्षयति । शब्दगुणकमिति । ननु किं आ- काशं पृथिव्यादिवन्नाना, नेत्याह । तच्चैकमिति । भेदे प्रमाणाभा- वादित्यर्थः । एकत्वादेव सर्वत्रोपलब्धेर्विभुत्वमङ्गीका कर्तव्यमित्याह विम्विति । सर्वमूर्तसंयोगित्वं विभुत्वम् । मूर्तत्वं परिच्छिन्नपरिमा- रणवत्वं, क्रियावत्वं वा। विभुत्वादेव आत्मवत् नित्यत्वमित्याह नित्यं चेति । गं०-श्राकाशं लक्षयतीति । क्रमप्राप्तमित्यादिः। शब्दगुणक- मिति । शदः गुणोयस्य तत्तथा। शब्दस्य द्रव्यत्ववादिनो मीमांसकस्य निरासाय गुणपदम् । द्योतनायेति । तेन आकाशे शब्दोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद- व्याश्रितः अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वादिति परिशेषानुमानरूपं प्रमाणमपि सूचितम् , न च विशेप्याऽसिद्धिरिति वाच्यम् । शब्दो द्रव्या- श्रितः गुणत्वाद्रूपवदित्यनुमानेन तन्निरासात् । नपत्रापि स्वरूपासिद्धिः शंकनीया । शब्दो गुणः चक्षुर्ग्रहणाऽयोग्यत्वे सति वहिरिन्द्रियग्राह्यजातिम- त्वात् स्पर्शवदित्यनुमानस्यैव सत्वात् । वहिरिन्द्रियप्रायजातिमत्वस्य घटादौ ·५१ टोकात्रयोपेतः . सन्वेन व्यभिचारः स्यादतः सन्यन्तम् । अत एव रसनादिग्रहणाऽयोग्यत्वे सतीनि नाभिहिनम् । उक्तस्थले एक व्यभिचारान् । आत्मनि व्यमि- चारवारणाय विशेष्यदलम् । अत एर बहिः पदमपि। तथा च बहिरिन्द्रिय- जन्यलौकिकप्रत्यक्षविपयनावच्छेद जातिमत्वादित्यर्थों बोध्यः। तेन नात्मा. दौ व्यभिचारनाइवस्थ्यन् । 'रसचादौ व्यभिचारवारणाय जातिपदोपादानम् । यस्य घटम्य न चाचपं वृत्तम् , अपि तु वाचमेव तत्र घटे व्यभिचारवारणाय सन्यन्तमपि जानते विशेषगम् , धर्मिविशेषणत्वे अतीन्द्रिये इत्ये कर्मणि च व्यभिचारापनः । च वहिरिन्द्रियग्राह्यत्वस्यापि धर्मिविशेषणत्वे नाऽयं व्यभिचार इति वाच्यम् । उनघटे व्यभिचारापत्तेः । न च वायोः भार्गवाङ्गीकर्तृनवीनमते वायुत्बजातेरपि तादृशतया वायौ व्यभिचार इति वाच्यम् । जातौ द्रव्याऽवृत्तिचस्य विशेषगोयत्वात् । एतल्लामायैव वहिरि- न्द्रियग्राह्यत्वविशेषणम् । एवं च चाक्षुपनिरूपितलौकिकविषयताशून्यद्रव्या- वृत्तिजातिमत्वादिति हेतुः पर्यवसित इति ध्येयम् । नचैत्रमपि विशेषगाऽसिद्धिरिति वाच्यम् । शब्दोन स्पर्शवद्विशेषगुणः' अग्निसंयोगाऽसमवायिकारणकत्वाऽभावेऽसति अकारणगुणपूर्वकप्रत्यक्षत्वात् सुखवत् । न दिवालमनसां गुणः विशेषगुणत्वाद् रूपवत् । नात्मविशेष- १ पृथिव्यप्ते जोवायुसमवेतविशेषगुणत्वाभाववानित्यर्थः । पाकजरूपादौ व्यभि- चारवारणाय सत्यन्तम् । अपाकनत्वे सतीति तदर्थः । अकारणगुणपूर्वकत्वं न प्रत्यक्ष- विशेषणन् प्रत्यञ्चमात्रस्याऽकारणगुणपूर्वकत्वेनाऽव्यावर्तकत्वात् , कारणगुणपूर्वकपट- स्पादौ व्यभिचारतादवस्थ्याच्च, अतो धर्मिविशेषणम्, तथा च अकारणगुणपूर्वकत्वे सत्ति प्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थः । एवं पटरूपादौ अकारणगुणपूर्वकवाभावान व्यभिचारः । स्वसनवायिकारणकारणगुणजन्यत्वं कारणपूर्वकत्वं, तदभावोऽकारणगुणपूर्वकत्वमिति । जलपरमाणुरूपादौ व्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षेति । २ रूपादिचतुष्टयशब्दान्यतमत्वादिति यावत्, । यथाश्रुते दृष्टान्तपक्षसाधारणविशेष- गुणत्वस्याभावेऽपि न क्षतिः।

·तर्क-संग्रहः ૫૨ गुणः वहिरिन्द्रियग्राह्यत्वात् रूपवदित्यनुमानसद्भावात् । एवं च शब्दा- श्रयतया भष्टद्रव्यातिरिक्तं गगनात्मक द्रव्यं सिद्धयतीत्यवधेयम् । गं०-किपृथिव्यादिवनानेति। प्रश्नार्थकः किं शब्दः नानेत्युत्तरं यो- ज्यः, इति जिज्ञासायामिति शेपः । तथा च पृथिव्यादिचतुष्टयस्य नानात्वसा- धकं प्रमाणं यथा, तथाऽऽकाशस्यापि नानात्वसाधकं प्रमाणमस्ति किमिति जिज्ञासायामिति फलितार्थः। नेत्याहेति । तादृशप्रमाणं नास्तीत्याहेत्यर्थः । मूले । तच्चैकमिति । तदेकमेवेत्यर्थः । यथाश्रुते अनेकत्वानयघटादेरपि प्रत्येक- मेकत्ववत्वादव्यावर्तकतापः । तथा च शब्दसमानाधिकरणाऽन्योन्याभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकैकत्ववदित्यर्थः । फलितार्थमाह । भेदे इति । पर्याप्ति- संबन्धेन द्वित्दादिमत्वे इत्यर्थः । एकस्वादेवेति । अप्यर्थकः एवकारः, विभुत्वमिन्युत्तरं योज्यः। विभुत्वं निर्वक्ति । सर्वमूर्तेति । ननु सर्वमूर्त- 'संयोगित्वमित्यस्य सर्वाणि यानि मूर्तद्रव्याणि तावप्रतियोगिकसंयोगवत्वार्थ- करवे तावत्प्रतियोगिकसंयोगाऽप्रसिद्ध्या असंभवः, तावतां प्रत्येकप्रतियोगिक- संयोगसमुदायवस्वार्थकत्वे घटभूतलसंयोगादेरपि तादृशसंयोगरूपतया तादृशसमुदायवत्वस्याकाशादावभावात्त होपवादवस्थ्यम् , एवमुत्पन्नविनष्ट- पृथिव्यादेरपि मूर्त्तत्वजात्याश्रयत्वेन मूर्त्तान्तर्गततया तत्प्रतियोगिकसंयोग- स्याऽप्रसिद्धत्वेन तद्घटितसमुदायवत्वाभावाञ्चेति चेन्न । सर्गमूर्तसंयोगी- त्यनेन गगनाद्यसंयुक्तमूर्ती नास्तीत्यर्थों लभ्यते, एवं च स्वाऽसंयुक्तमूर्तकं यद्यत्स्वं तत्तयचित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूटवत्वं लक्षणं फलितम् , शब्दोविशेषगुणः लौकिकप्रत्यासत्त्या इन्द्रियग्राह्यत्वे सति लौकिकप्रत्यासत्या विजातीय- दीन्द्रियग्रहणयोग्यताराहित्ये च सति गुणत्वव्याप्यजातिमत्वादित्यनुमानस्यैव शब्दस्य विशेषगुणत्वे प्रमाणत्वादिति ध्येयम् । १ मनोभिन्नेन्द्रियं वहिरिन्द्रियम् , तथा च मनोभिन्नेन्द्रियजन्यज्ञाननिरूपितलौ- किकविषयताश्रयगुणविभाजकधर्मवत्वादिति वहिरिन्द्रिययावत्वादित्यस्यार्थो बोध्यः । तेनायशब्दस्य लौकिकविषयताशून्यत्वेऽपि न भागासिदिः। .

·૫૨ टोकात्रयोपेतः अत्र गगनाद्यसंयुक्रमूर्ताऽप्रसिद्ध्या स्वपदेन गगनाद्युपादानासंभवाल्लक्षण- समन्वयः । एवं च नादृशभेदकूटविशिष्टद्रव्यत्वमेव विभुत्वं फलितम् , तेन रूपादेः संयोगाऽप्रसिद्धया स्वपदेन रूपादेरुपादानासंभवेपि न नत्राति. व्याप्तिः । प्रसंगसंगत्या मूर्तस्यापि लक्षणमाह। परिच्छिन्चपरिमाणवत्वमिति । परिच्छिन्नन्वं च परममहत्परिमाणभिन्नत्वम् , नरवपकर्षाश्रयत्वम् , परमाणु- परिमाणस्य कुतोप्यपकर्षानाश्रयत्वेन परमाणावच्यातेः। लाघवाल्लक्षणान्तर- माह । क्रियावत्वं वेति । कियाववृत्तिगगनाऽसमवेतजातिमत्वमिति तदर्थः । तेनोत्पन्नविनष्टघटादौ नान्याप्तिरिति ध्येयम् । बहिरिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्व- मिति । मनसोऽन्यदिन्द्रियं वहिरिन्द्रियम् , तद्ग्राह्या ये विशेषगुणास्तद्वत्व- मित्यर्थः बहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षीयलौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यविषयतावच्छेदक- विशेषगुणत्वाश्रयवत्वमिति यावत् । तेन परमाणौ, ज्ञातोघटइति प्रत्यक्षीयाs- लौकिकसन्निकर्पविषयताश्रयज्ञानवत्वमादायाऽऽत्मनि च नात्याप्त्यतिव्याती। विभु नित्यं चेति मूलेन यतो विभु तत एव नित्यमिति अभिप्रायं प्रकाश- यति । विभुत्वादेवेति । विभुत्वलिंगादेवेत्यर्थः । आत्मवन्नित्यमित्या- हेति । तथाचाऽऽकाशं नित्यं विभुत्वाद् आत्मवदित्यनुमानादाकाशस्य नित्यत्वसिद्विरिति भावः । इदमुपलक्षणम् । आकाशस्य नित्यत्वे लाघवमिति लाघवज्ञानसहकारादपि नित्यत्वं सिद्धयतीति । अतीतादिव्यवहार हेतुः कालः । स चैको विभु- नित्यश्च । न्या०-कालं लक्षयति। अतीतेति । व्यवहारहेतुत्वस्य लक्षणत्वे घट इति व्यवहारहेतुभूतघटादावतिव्याप्तिः । तद्वारणायाऽतीवादीति विशेषणोपादानम् ।

·. तर्क-संग्रहः दी०-कालं लक्षयति । अतीतेति । सर्वाधारः कालः, सर्व- कार्ये निमित्तकारणं च। गं0-कालं लक्षयतीति । कालविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रकार- कज्ञानाकुलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। मूले अतीता- दीति । आदिना वर्तमानत्वभविष्यत्वयोः परिग्रहः। अतीतः आदियेषां ते अतीतादयः, तेषां व्यवहारः शब्दप्रयोगः तस्य हेतुः कारणमित्यर्थः। अतीतः वर्तमानः भविष्यनिति शब्दप्रयोगे कालः कारणम् । व्यवहारे व्यवहतंव्यताव- च्छेदकस्य कारणत्वम् । यथा घट इति शब्दप्रयोगे घटो व्यवहर्तव्यः, घटत्वं व्यवहतव्यतावच्छेदकम् । तस्य घटशब्दप्रयोगे कारणत्वम् । प्रकृते चाऽतीतः अतीतकालवान् , वर्तमानः वर्तमानकालवान् , भविष्यन् भविष्यत्कालवानि- त्यर्थः । एवं चाऽतीतशब्दप्रयोगे अतीतकालवान् व्यवहव्यः, व्यवहर्राव्यता- वच्छेदकं चाऽतीतकालवत्वम् , तच्चाऽतीतकाल एव, एवं वर्तमानादिस्थ- लेऽपि बोध्यम् । तथा चाऽतीतादिव्यवहारकारणत्वस्य काले सत्वाल्लक्षणसम- न्दयः । वर्शमानत्वं च शब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्तित्वम् । प्रारब्धापरिसमा. प्त्युपलक्षितकालत्वमिति यावत् । अतीतत्वं च वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वम् । भविष्यत्वंचवर्शमानकावृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वम् । सर्वाधार इति । कालिक संबन्धेनेत्यादिः । सर्वपदार्थनिष्टकालिकसंबन्धावच्छिन्नाध्येयतानिरूपिताऽधि- करणतावत्वमित्यर्थः । एतादृशाधिकरणतावत्ता च महाकालस्यैव नतु क्रिया- त्मकखण्डकालस्य, विभिन्नकालीनयोः विषयताविषयितान्यसंबन्धेन आधारा- धेयभावविरहादितिध्येयम् । सर्वकार्ये इति । कालिकसंबन्धावच्छिन्नकार्य- तानिरूपिततादात्म्यसंबन्धावच्छिन्न कारणत्वमित्वर्थः। मूले । सचैक इति । , १ कार्यमा प्रति कालरय समवादिकारणत्वाभावेन, द्रव्यतयाऽसमवायिकारणत्वा- भावेन च परिशेषानिमित्तकारणत्वमित्यर्थः । नच स्वसमवेतद्वित्वपृथक्त्वादिकं प्रति कालस्य समवायिकारणत्वात्सर्वकार्यप्रतीत्यसंगतिरिति वाच्यम् । कालिकसंबन्धेन निमित्तकारणत्वादिति ध्येयम् ।

·५५ टीकानयोपेतः अनेकवे मानाभावात् । ननु यदि एक एव कालः तदा क्षणघटिकामुहूर्त- प्रहरदिनपक्षमासादिव्यहारः कथमुपपद्यते । एकस्मिन् विरुद्ध नानाव्यवहार- विषयवाभावादितिचेन्न । एकस्यैव कालस्य उपाधिविशिष्टस्य क्षणत्यम् , एवं क्षणसमुदायस्य मूहूर्नत्वम् । मुहूसमुदायस्य दिनत्वमिति रीत्या बोध्यन् । क्षणचव्यवहारनियामकोपाधयस्तु म्वजन्यविभागप्रागभावावच्छिन्नं कर्म पूर्व- संयोगावच्छिन्नविभागः । पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नोत्तरसयोगग्रामभावः । उत्तरसंयोगावच्छिन्नं कर्म इति । [गयाहि । आदौ क्रिया-ततो विभाग:-ततः पूर्वसंयोगनाशा-तत उत्तरदेश- संयोगः इति चत्वारः क्षणाः सन्ति । तत्र क्रियोत्पत्तिक्षणे क्षणत्वनियाम- कोपाधिरम्ति, सच न्वजन्यविभागमागभावच्छिन्नं कर्मेति । स्वं क्रिया तजन्यो यो विभागः तस्य प्रागभावः क्रियोत्पत्तिक्षणे इति । विभागक्षणे क्षणत्व- व्यवहारनियामकोपाधिातु पूर्वसंयोगावच्छिन्नविभागः । स्वजन्यविभागनाश्य- पूर्वसांगविशिष्टविभाग इति यावत् तादृशविभागावच्छिन्नं स्वमित्यर्थः । पूर्वसंयोगस्य नृतीयक्षणे नाशाद् द्वितीयक्षणे पूर्वसंयोगविशिष्टविनामोऽस्य- वेति । द्वितीयक्षणे क्षगत्वनियामकोयमुपाधिः । नच प्रथमक्षणे क्षणत्वनिया मकोपाधिरत्राऽप्यन्तु किमुपाध्यन्तरेणेति वाच्यम् । प्रतिक्षणं क्रियोत्पत्ती मानानावादिति । एवं तृतीयक्ष चतुर्थक्षणे चबोध्यम् । एवं पंचमादिक्षणेष्वपि क्रियाविभागन्यायेन क्षणत्वं वेदितव्यम् । महापलये क्रियाया अभावेऽपि स्व- वृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रतियोगिकयावद्ध्वंसविशिष्टसमयस्यैव क्षणव्यवहारवि- विषयत्वमिति ध्येयम् ।] इदमत्रावधेयम् इदानी घटः तदानी घट, इत्यादिप्रतीतौ न महाकालो विषयः, इदानी घटो न तदानीमिति प्रत्ययानुपपत्तेः । एवं च इदानी घट इत्यादिप्रतीतः तत्तक्रियाविशिष्टो घट इत्याकारकत्वमेव स्वीकार्यम् । तक्रि- यापदेन सूर्यपरिस्पन्द एवं ग्राह्यः। न च सूर्यपरिस्पन्देन सह घटादे साक्षात्संवन्धः, तस्य सूर्ये एव समवेतत्वात् । अतस्तस्य घटादिना परंपरा- संबन्धो वाच्यः, स च संबन्धः स्वाश्रयतपनसंयोगिसंयुक्तस्वरूपः । स्वं , ·तर्क-संग्रहः पू६ परिम्पन्दः। एवं च तत्संबन्धवटकनया कालः कल्पनीयः। तथा च इदानी घट इत्याकारकनूर्यपरिस्पन्दप्रकारकवटविशेष्यकप्रीतिः परंपरासं- बन्धविषया साक्षात्संबन्धाभावे सति विशिष्टबुद्धिवादित्यनुमानं फलितम् । एवं कालिकपरत्वाऽमरत्वे सासमवायिकारणके भावकार्यत्वाद् घटस्पवदित्यनु- मानमपिबोध्यम् ज्येष्टचक्रनिष्टये च कालिकपरत्वाऽपरत्वरूपे एव । तयोरस- वायिकारणं च कालपिण्डसंयोग एव । समवायिकारणन्तु पिण्ड एवेति ध्येयम् । प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक् । सा चैका नित्या विभ्वी च। न्या०-दिशो लक्षणमाह । प्राच्येति । उदयाचलसन्निहिता या दिक सा प्राची। अस्ताचलसन्निहिता या दिक् सा प्रतीची । मेरोः सन्निहिता यादिक सोदीची। मेरोयवहिता या दिवसाऽवाची। दी०-दिशो लक्षणमाह । प्राचीति । दिगपि कार्यमात्रे निमि- चकारणम्। गं०-दिशो लक्षणमाहेति । क्रमप्राप्ताया इत्यादिः । दिग्विशेष्यकलक्ष. णप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । मूले । प्राच्यादीति प्राची आदिर्येषां ते प्राध्यादयः, तेषां' व्यवहारः प्राच्यादि- विषयकज्ञानजनकशब्दप्रयोगः तस्य हेतुः-निमित्तकारणमित्यर्थः । आदिना प्रतीच्यादिपरिग्रहः । प्रयागः प्राच्य इत्यत्र प्राच्यः-प्रागदिग्वानित्यर्थः । तथा च प्राच्यशप्रयोगे प्राग्दिग्वान् व्यवहर्त्तव्यः, व्यवहर्राव्यतावच्छेदकं प्राग्दि- ग्वत्वम् , प्रागदिगव । एवं च प्राच्यशब्दप्रयोगे प्राची दिक्कारणम् , व्यवहारे १ प्राच्यादिरितिव्यवहार इति विग्रहे प्राची प्रतीचीत्याद्याकारकशब्दप्रयोग इत्यर्थों- पि बोध्यः ।

·.५७ टीकात्रयोपेतः व्यवहर्शव्यतावच्छेदकस्य कारणत्वाल्लक्षणसमन्धयः। प्रकृतग्रन्थस्वरसंवलितस्यैव पाठस्य धत्तुमुचितत्वादाह । प्राच्येतीति । तस्याप्रयोजकत्वे तु उक्तम् , दीपिकायां प्राचीतीति । मूले । सा चैकेति । सा-दिक एका । अनेकत्वे मानाभावादित्यर्थः । दिशएकत्वेऽपिप्राच्यादिसंज्ञाभेदस्तु उपाधिभेदनिबन्धन इत्याशयः । प्राच्यादिसंज्ञासु निमित्तभूतानुपाधीनाह । उदयाचलसन्नि- हितेति । यदपेक्षयाउदयगिरिसन्निहितं यन्मूर्त तदवच्छिन्ना दिक् सा ततः प्राचीत्यर्थः । यदपेक्षया उदयगिरिसन्निहितत्वं च तन्निष्ठोदयगिरिसंयुक्तसंयो- गापेक्षयाऽल्पतरोदयगिरिसंयुक्तसंयोगवत्वम् । तथा च प्रयागात् प्राच्यां काशी इत्यत्र प्रयागनिष्ठोदयगिरिसंयुक्तसंयोगपर्याशसंख्याव्याप्यसंख्यापर्या- प्त्यधिकरणोदयगिरिसंयुक्तसंयोगवन्मूलवृत्तिः काशीति बोधः । एवं काशी- तः प्रतीच्या प्रयाग इत्यत्र काशोनिष्ठोदयगिरिसंयुक्तसंयोगपर्याप्तसंख्या- व्यापकसंख्यापर्याप्त्यधिकरणोदयगिरसंयुक्तसंयोगवन्मूवृत्तिः प्रयाग इति बोधः । अनयैवरीत्या मेरुसन्निहितत्व-मेरुव्यवहितत्वोपपादनीये। अस्ताचल- सन्निहितेति । यदपेक्षया अस्ताचलसन्निहितं यन्मूर्त तदवच्छिन्ना दिक् सा ततः प्रतीचीत्यर्थः । यदपेक्षया मेरुसन्निहितं यन्मूतं तदवच्छिन्ना दिक् सा ततः उदीची । मेरोळवहितेति। यदपेक्षया सुमेरुव्यवहितं यन्मूर्त तदवच्छिन्ना दिक् सा ततो दक्षिणेत्यर्थः । लक्षणान्तरमाह । दीपिकायाम् । कार्यमा इति । दैशिकविशेषणतासंबन्धावच्छिन्न कार्यतानिरूपिततादात्म्य- संबन्धावच्छिन्नकारणत्वं दिशोलक्षणमित्यर्थः । गं० --एवं दिक्सनवतीत्यादिप्रतीत्या दैशिकसंबन्धावच्छिन्नाधेयता- निरूपिताऽधिकरणतावत्वमपि लक्षणं बोध्यम् । दैशिकपरत्वाऽपरवे साफ- समवायिकारणके भावकार्यत्वादित्यनुमानेन दैशिकपरत्वाऽपरत्वयोरसम- वायिकारणं दिकपिण्डसंयोगः, तदाश्रयतया दिक् सिद्धिर्बोध्या। परत्वम्, दूरत्वम् । अपरत्वमन्तिकत्वम् । अपरत्वबुद्धिस्तु काशीतः कुरुक्षेत्रमपेक्ष्य प्रयागोऽपरः इति। परत्वबुद्धिस्तु पाटलिपुत्रात् काशीमपेक्ष्य प्रयागः पर इति।

·तर्क-संग्रहः ५० । ज्ञानाधिकरणमात्मा न्या०-आत्मानं निरूपयति । ज्ञानाधिकरणमिति । अधिक. रणपदं समवायेन ज्ञानाश्रयत्वलाभार्थम् । दी-आत्मनो लक्षणमाह । ज्ञानति । गं०-आत्मानं निरूपयति । द्वितीयाथों विषयित्यम् , तस्य निर्व- करूपधात्वर्थकदेशे ज्ञानेन्दयः । निपूर्वकरूपधास्वर्थश्च निरूपणम् , तच्च ज्ञानानुकुलो व्यापारः स च शब्दात्मकः । आख्यातार्थः कृतिः । तथाचाऽऽ. स्मविषयकज्ञानानुकलन्यापारानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। दीपिकायां। आत्मनो लक्षणमाहति । आत्मविशेष्यकलक्षणप्रकारकज्ञानानुकुलध्यापारानु कूल कृतिमान मूलकार इति बोधः । ज्ञानबल्बमात्रस्य लक्षणत्वे घटादिविषय- मात्रेऽतिव्याप्तिः, ज्ञानस्य विषयतासंबन्धन विषयमाने सत्वात् अत उक्तम् । अधिकरणपदमिति । यद्यपि विषयताया वृत्त्यनियामकन्वेन ज्ञानाधिक- रणत्वविरहादतिव्याप्तिवारकमेवाधिकरणपदम् गथापि कालिकसंबन्धन ज्ञान- वस्खमादाय काले तिव्याप्तिवारणाय समवायसंबन्धनिवेशस्यावश्यकतया तल्लाभार्थमेवाधिकरणपदमित्याशयः । ज्ञानस्याऽधिकरणं ज्ञानाधिकरणम् । तथाच ज्ञाननिष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत्वमात्मनोलक्षणमित्यर्थः । इद- मुपलक्षणम् आत्मस्वजातिमत्वमप्यात्मनो लक्षणम् । आत्मत्यजातिसिद्धिस्तु सुखादिसमवायिकारणतावच्छेदकतया बोध्या । सा जातिरीश्वरेऽप्यस्ति, भरीरादिस्पकारणान्तरविरहेणैव मुखाद्युत्पादनाऽसंभवात् । वस्तुतस्तु आ- त्मपदशक्यतावच्छेदकाया आत्मत्वजातिसिद्धिः। असति वाधक शक्यता- बच्छेदकतया जातिसिद्धः सर्वानुमतत्वात् । ननु आत्मनि प्रमाणाऽभावात् लक्षणाभिधानमयुक्तमिति चेन्न । अहं सुखी अहं जानामीत्यादिप्रतीच्या प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । इन्द्रियाणि सकत काणि "फलोपधानात्मककारणत्वघ- वित" करणत्वात् "छेदनफलोपधायक" वास्यादिवदिस्यनुमानाच्यात्मसिद्धः। यद्यपि परात्मनः तद्गतसुखादेश्च प्रत्यक्षवारणाय परात्मब्यावृत्तविजातीयाss.

·५६ टीकात्रयोपेतः ममनःसंयोगस्य कारणतया न परात्मनः प्रत्यक्षविषयता, तथापि समवायेन चेष्टां प्रति अवच्छेदकतासंबन्धेन कृतेः कारणतया, परशरीरे च प्रत्यक्षसि- या चेष्टया कृतिरनुमेया, तया च परात्मनोनुमेयत्वमस्त्येव अनुमान- प्रकारश्च चेष्टा प्रत्यनजन्या चेष्टात्वात् मदीयचेष्टावत्, तत्प्रयतं क्वचिद्व्य- समवेतं गुणत्वाद्रूपवदिति । एवं सर्वे एव आत्मानः समर्पिता इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वं च । ईश्वरसाधकानुमानन्तु स्वयमेव वक्ष्यति । एव- मात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्यादि श्रुतयोपीश्वरसाधिकाः, तस्मादात्मसामान्यं प्रमाणसिद्धमिति ध्येयम् । स द्विविधः । परमात्मा जीवात्मा चेति। दी०-आत्मानं विभजते । स द्विविध इति । गं०-श्रात्मानं विभजते इति । आत्मत्वावच्छिन्नविशेष्यकाऽऽत्म- त्वावान्तरधर्मप्रकारकज्ञानानुकूल व्यापारानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । सः। आत्मा। द्विविध इति । धर्मद्वयाऽन्यतरवानित्यर्थः । धर्मद्वयमाह । परमात्मेति । भावप्रधानो निर्देशः तेन परमात्मत्वं जीवात्मत्वं चेत्यर्थः । ननु परमात्मजीवात्मनोरभेदाद्विभागोऽनुपपन्न इति चेन्न । वक्ष्यमाणयुक्त्या जीवानां परस्परं भिन्नत्वेन सुतरां ईश्वरभेदोऽगीकर्तव्यः, एकत्वाऽनेकत्वयो. विरोधात् । एकमेवाऽद्वितीयंब्रह्मेत्यादिश्रुतिविरोधाच्च । एवमीश्वरस्य जीवात्मकत्वे बन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तिश्च स्यात् । ईश्वरे बन्धमोक्षयोरभावात्, चैन्नमैत्रात्मनोरीश्वररूपयोरैक्यात् । जीवात्मनामेकत्वेऽपि एतद्दोषोदुर्वार एवे. ति तेषां परस्परं भेदः स्वीकार्य एव । न च तत्तदन्तःकरणरूपोपाधिभेदात्, तदुपाधिनाशे मुक्तस्वव्यवहारः, यदन्तःकरणस्य न नाशः, तदवच्छिन्नात्मनो वद्धत्वव्यवहार इति "आत्मनएकत्वेऽपि" नानुपपत्तिय॑वस्थाया इति वाच्यम् । एवमपि मुक्त्यर्थं प्रयत्नानुष्ठाननिष्फल वापत्तेः । एतदन्तःकरणनाशेऽपि अन्तः करणान्तरावच्छिन्नत्वस्य स्वात्मनि अव्याहतत्वेन दुःखोत्परेरावश्यकतया नि- दुःखत्वासंभवादिति संक्षेपः ।

·तर्क-संग्रहः ६० तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मा एक एव । दी-परमात्मनो लक्षणमाह । तत्रेति । नित्यज्ञानाधिकरणत्वं ईश्वरत्वम् । गं0--परमात्मनो लक्षणमाहेति। परमात्मविशेष्यकलक्षणप्रकारकज्ञाका- नुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । मूले । तत्र । परमा- स्मजीवात्मनोमध्य । सर्वज्ञः -सर्व जानातीति सर्वज्ञः सर्वविषयकज्ञान- वानित्यर्थः । ईश्वर:-सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता इत्यर्थः । स एव परमात्मा । स च एक एवेन्यन्वयः । ननु सर्वविषयकज्ञानवस्वस्य लक्षणत्वे योगिष्वतिव्याप्ति- रिन्यत आह । नित्यशानाधिकरणत्वमिति । समवायेन नित्यज्ञानवस्वमि- त्यर्थः । नन्वे 'नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतिविरोधः, तया ईश्वरस्य विज्ञानाद्यमिन्नत्वप्रतिपादनादिति चेन्न । अधिकरणार्थकल्युड़न्तविज्ञा. नपदेन विज्ञानाश्रयत्ववोधनेन श्रुतिविरोधाभावात् । तादृशश्रुतिवटकविज्ञान- पदस्य भावार्थकल्युड़न्तत्वे “यः सर्ग सर्वविदित्यादि" श्रुतिविरोधा- पत्तेः । एवमानन्दमित्यस्याऽपि आनन्दवदित्यर्थः अर्शादित्वेन मत्वर्थीयाऽच्प्र- त्ययात्। सुखार्थकाऽनन्दशब्दस्य पुंल्लिङ्गस्वनियमेन नपुंसकत्वानुपपत्तेः । आनन्दशब्दस्यापि दुःखाभावे लक्षणा, तेन दुःखाभाववदित्यर्थः । नवीनास्तु निन्यसुखवस्वमपि लक्षणं स्वीकुर्वन्ति । नन्वेवमीश्वरीयचिकीर्षाया अपि नित्य- स्वात्प्रलयानुपपत्तिरिति चैन । तस्याः प्राण्यदृष्टोपाधिकत्वेन प्रलयोपपचेरित्य- न्यत्र विस्तरः। दो०-ननु ईश्वरसदावे किं प्रमाणम् । न तावत्प्रत्यक्षम् । वद्धि वाह्यम् , आभ्यन्तरं वा । नाद्यः, अरूपिद्रव्यत्वात् । नान्त्यः, १ सर्वशत्वं च धर्मावच्छिन्ननिस्पकताकविषयितास्वव्यापकज्ञानवत्वम् । व्यापकत्वं च स्वीयविषयिवानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकत्वसंबन्धेनेति । एतेन सर्वमित्याकारकर्व विषयकवानवतोऽपि सर्वशत्वापचिरितिसमाहितम् ।

·६१ टीकात्रयोपेतः आत्मसुखादिव्यतिरिक्तत्वात् । नाप्यनुमानम्, लिङ्गाभावात् । नाs- प्यागमः, तथाविधाऽऽगमाभावादिति चेन्न । गं०--इदानी प्रसंगसंगत्या निरीश्वरवादिनं निराकर्तुमादौ तन्मतमुप- न्यस्यति । नन्विति । विप्रतिपत्तिस्तु क्षितिः सकत्त का नवेत्याकारिका बोध्या । ईश्वरसद्भावे इति। किं प्रमाणमिति । न किमपि प्रमाणमि- त्यर्थः । तथा च भवन्मतसिद्धईश्वरः प्रमाणसामान्याभावगम्यः प्रत्यक्षादि- प्रमाणविशेषगम्यत्वाभावकूटवत्वात् यन्नैवं तन्वं यथा घटः इति फलितम् । अत्र कूटघटकप्रत्येकाभावं साधयति । न तावत् प्रत्यक्षमिति । तत् प्रत्यक्षं वाा। मानसान्यप्रत्यक्षनिरूपितलौकिकविषयतारूपम् । प्राभ्यन्तरम् । मानसनिरूपितलौकिकविषयत्वरूपम् ॥ नाद्य इति । मानसान्यप्रत्यक्षनि- रूपितलौकिकविषयतावान् इत्यर्थः । अरूपिद्रव्यत्वादिति । बाह्यप्रत्यक्ष प्रति उद्भूतरूपस्य हेतुत्वादिति भावः । न द्वितीय इति । न मानसनिरूपि- तलौकिकविषयतावानित्यर्थः । आत्मसुखादीति । स्वात्मभिन्नद्रव्यत्वादि- त्यर्थः । परात्मनः परेण मनसा प्रत्यक्षवारणायाऽऽत्मप्रत्यक्षं प्रति विजातीया- ममनः संयोगत्वेन हेतुत्वस्यावश्यकतया ईश्वरे तस्याभावादिति यावत् नाप्यनुमानमिति । अपि शब्दः प्रत्यक्षसमुच्चायकः । यथा ईश्वरे प्रत्यक्षं न प्रमाणं तथाऽनुमानमपीत्यर्थः। ईश्वरः अनुमानप्रमाणगम्यत्वाभाववान् इति फलितार्थः । लिङ्गाभावादिति । तद्व्याप्यलिङ्गाभावादित्यर्थः। तथा च यत्र यद्व्याप्यलिङ्गप्रसिद्धं तत्र तदनुमेयम्, यथा वन्हिव्याप्यधूमात्मकलिङ्गं प्रसिद्ध तन्त्र वह्निरनुमेयः, प्रकृते ईश्वरव्याप्यलिङ्गस्य वाप्यनिर्णयेन ईश्वरो न कुत्राप्यनुमातुं योग्य इत्याशयः । उपमानस्य शक्तिमात्रसाधकत्वेन तन्निराकरणं न कृतमिति ध्येयम् । नाप्योगम इति । आगमः ईश्वरसाधको- नेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह तथाविधेति । तेनिर्णीतप्रामाण्यकत्वाभावादिति यावत् । यथाश्रुते ईश्वरप्रतिपादकाऽनेकश्रुतिसत्त्वादसङ्गत्यापचेः । तथा च ईश्वरोचरितत्वेनैव श्रुतिप्रामाण्यस्य ववव्यतया ईश्वरसन्देहे श्रुतेरपि सन्दि- ·तर्क-संग्रहः ६२ ग्धप्रामायकत्वेन निर्णीतप्रामाण्यकल्वरूपलिंगनिर्णयाभावेन श्रुतेरीश्वरसा. चकवाभावादिति भावः। दी-हित्यकुरादिकं कर्तृजन्यं कार्यत्वाद् घटवदित्यनुमानस्य प्रमाणत्वात्। गं०-ईश्वरच्याप्यलिङ्गाभावेऽपि परंपरया ईश्वरसाधनं संभवती- त्याशयन समाधत्ते । क्षित्यकुरादिकमिति । अत्र क्षितिल्वसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धरुहेश्यत्वेन दृष्टान्ते घटादौ अंशनः सिद्धसाधनम् । अवच्छेदावच्छेदेन तथात्वे सामानाधिकरण्येन सिद्धरमनिवन्धकतया सिद्धसाधनाऽभावेऽपि परमाणौ वाधः, जन्यक्षिति- त्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वे परमते जन्यपदच्यावृत्यसिद्धिः, तन्मतेऽजन्यक्षिते- रभावात् , जन्यत्वस्यैव तथात्वसंभवेन पक्षतावच्छेदककोटौ क्षितित्वस्य व्यर्थ- त्वाञ्चेन्यत उनम् । अङ्कुरेति । तथा च काप्यङ्गुरेजीवीयकृतिसाध्यत्वाभावेन नांशतः सिद्धसाधनम्, न वा वाधो, नित्याङ्करस्याऽभावादिति भावः । ननु कार्यत्वमस्तु कत्त जन्यत्वं मास्तु इति व्यभिचारशंकायां कतत्वेन कार्यत्वेन कार्यकारणभाव एवाऽनुकूलस्तर्को वाच्यः "सच कार्यत्वं यदि कर्तुजन्यत्वव्यभिचारिस्यात्तदा कर्तृजन्यतावच्छेदकं न स्यादित्याकारक' स च न प्रमाणसिद्धः । तन्तुवायकृतिकाले घटापत्तिवारणाय कुलालकृतित्वेन घटन्न कार्यकारणभावस्याऽवश्यकत्वेन सामान्यतः कर्तृत्वेन कार्यत्वेन कार्यकारणभावे मानाभावात् । न च यद्विशेषयोः कार्यकारणभावः असति. वाधके त-सामान्ययोरपीति नियम एवं मानमिति वाच्यम् । तस्याप्यप्रयोज- कत्वात् । न च कार्यसामान्याऽभावे "कुलालादि" कर्बभावकूटस्य प्रयोज- कत्वे गौरवात् , कत्त वावच्छिनामावस्यैकस्यैव तथात्वे लाघवम् , कतत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वमन्तरा न संभवति, कारणतावच्छेदकधर्मा- वच्छिवाभावस्यैव कार्याभाव प्रयोजकत्वात् । एवं च लाघवमूलक एवं यदिशेशयोरिति न्यायइति वाच्यम् । कारणतावच्छेदकावच्छिन्नामावस्यापि ·टोकात्रयोपेतः लाघवेन प्रयोजकत्वात्प्रयोजकत्वं च स्वरूपसंवन्धरूपम् , एवं च लापवादेव कारणनानवच्छेदककन बावच्छिन्नप्रतियोगिताकैकाभावस्य कार्याभावप्रयो- जकन्वम् , क त्वेन कार्यन्वन कार्यकारणभावमन्तराऽपि सुवचमित्यत उक्तम् । श्रादीति। आदिना सांयकालीनवट खण्डघटे वा करी जन्यत्वस्य साध- नीयवान् । एवं चेदृशानुमानेन घट-वेन कुलालत्वेन कार्यकारणभावानुकूल- नसहहतमेवेश्वर सिद्धिः । नचैवमीश्वरस्य कुलालत्वापत्तिः । इष्टत्वादिति । वस्तुतस्तु पन्य कार्यानुत्पत्तौ प्रयोजकन्वं कल्प्यते तदभावस्य कारणत्यमवदयनन्युपेयमेव । कारणत्वं च कार्यानावप्रयोजकीभूताभावप्रति- योषिजन् । सामान्यतः कत्रभावस्य "कृत्यभावस्य वा" कार्यानुत्पत्तौ प्रयो- जकन्वेन तमतियोगिनः कत्त सामान्यस्य कार्यमानं प्रति कारणत्वमावश्य- कमेव । अन्यथा घटत्वावच्छिन्नं प्रति कुलालत्वेनापि कारणता न स्यात् । नत्तद्बटवावच्छिन्नं प्रति तत्तत्कुलालत्वेन कारणत्वस्यावश्यकतया सामान्य- कार्यकारण नावमात्रोच्छेदप्रसंगात् । अतो यद्विशेषयोरिति न्याय आवश्यकः। एवं च कार्य पक्षः, अवच्छेदावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यताऽतो न सिद्ध- साधनमितिध्येयम् । दी०-उपादानगोचराऽपरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्वं कर्तृत्वम् उपादानं समवायिकारणम् । सकलपरमाण्वादिसूक्ष्मदर्शित्वान् सर्व- ज्ञत्वम् । यः सर्वज्ञः स सर्वविदित्यागमोऽपि तत्र प्रमाणम् । गं०--उपादानगोचरेति । उपादानविषयकेत्यर्थः । एतस्याऽपरोक्ष- ज्ञानचिकीर्षाकृदिपु प्रत्येकमन्वयः । उपादानपदार्थमाह । उपादानमिति । एवं च कार्यमाने उपादानगोचराऽपरोक्षज्ञानजन्यत्वम् - ताशचिकीर्षा- जन्यत्वम्--तादृशकृतिमजन्यत्वमव्याहतमेवेति । तादृशज्ञानेच्छाकृतीनामेक- त्वे नित्यत्वे च लाघवमितिरीत्या तासामेकत्वनित्यत्वे बोध्ये । एवं च तादृश- कृतिव्याश्रिता गुणत्वाद्रूपवदित्यनुमानेनेश्वरसिद्धिोध्या । निरुक्तानुमानेने- श्वरसिद्धौ अर्थात्सर्वज्ञत्वमतिसिद्धयतीत्याह । सकलेति । दयणुकोपादान- ·तर्कसंग्रहः । - , सकलपरमाणुविषयकप्रत्यक्षवत्वात , त्र्यणुकोपादानसकलद्वयणुकोपादानविष- यकप्रत्यक्षवत्वाच्चैन्यर्थः । अतीन्द्रियमूक्ष्मपदार्थविषयकप्रत्यक्षवतः स्थूलपदा. यविषयकप्रत्यक्षाश्रयन्यं कैमुतिकन्यायसिद्धमिति तस्य सर्वज्ञवमसिद्ध- मित्यर्थः सर्वविदिति । विशेषरूपेणज्ञानवानित्यर्थः। तत्र । ईश्वरे- सर्वज्ञत्वे चेत्यर्थः। "इदमनबोध्यम् । उपादानगोचरेत्यादिसाध्यम् । अत्र कार्यमात्रे उपा. दानगोचराऽपरोक्षज्ञानादीनां प्रयाणामेवाऽन्वयन्यतिरेकाभ्यां हेतुत्वावधार- णात् विनिगमनाविरहाच्च बिनयोक्तिः । इष्टसाधनताज्ञानन्तु नोपात्तम्, भाप्तकामेनेश्वरे तदभावात् । सकत्त कत्वं च न कृतिमज्जन्यत्वम् , तथासति इंघरे नियज्ञानेच्छयोरसिद्धिप्रसंगात्, अतः सकनुकत्वं उपादानगोचराs- परोक्षज्ञानचिकीकृतिमजन्यत्वरूपमेव । तथा चैतदनुमानेन नित्यज्ञाने- च्छाकृतीनां सिद्धौ, नित्यज्ञानेच्छाकृतीनां गुणत्वहेतुकानुमानेन लाघवादेक- द्रष्याश्रितस्वसिद्धौ तदेव द्रव्यमीश्वर इति नित्यज्ञानेच्छाकृतिमानेकः ईश्वरः सियतीति प्राञ्चः। नव्यास्तु प्रवृत्ति प्रति उपादानज्ञानस्य चिकीर्षायाश्च कारणत्वेन कार्य- सामान्यं प्रति तयोरन्यथासिद्धतया त्रितयजन्यत्वस्य साध्यत्वे बाधः । नन्वेवं नित्यकृतिमदीश्वरसिद्धावपि तस्मिन्नित्यज्ञानं नित्येच्छाच न सिद्धत् । न च कृति प्रति ज्ञानचिकीर्पयोर्हेतुत्वेन तयोरीश्वरे सिद्धिरिति वाच्यम् । नित्यकृतेः कार्यत्वाभावान तया ज्ञानचिकीर्पयोः सिद्धिः। परन्तु यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुत्यैव ज्ञानेच्छयोः सिद्धिर्वाच्येति, सकर्तृकत्वं कृतिमज्जन्यत्वमेव । न च तदपि संभवति । कत्तु जनकत्वेऽनन्तकृतीनां कारणतावच्छेदकत्वापेक्षया स्वरूपतः कृतिश्चजातेरेव कारणतावच्छेदकत्वे लाघवमिति कृतिजन्यत्वमेव साध्यम्, एवं च कार्य कृतिजन्यमितिफलितम् । कृतिजन्यत्वं च "उपा- दानत्वाख्य"विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्न कृतित्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यत्व- रूपम् । अदृष्टद्वाराजीवकृतिजन्यत्वस्य कार्यमाने सत्वात्सिद्धसाधनवारणाय कारणतायां विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशः । एवं च समवायेन ·६५ टीकात्रयोपेतः कार्य प्रति स्वजन्यादृष्टवत्वसंबन्धेन जीवकृतेः कारणनया तस्या विशेष्यता- मंबन्धावचिछनत्वविरहान्न सिद्धसाधनम् । समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवे. शस्तु यदुवादानिका प्रवृत्निम्नत्रैव समवायन कार्यमिति नियमस्य निर्वाहायेति पाहुः। नन्वेवं कार्य उपादानन्वाग्व्य विशेव्यतासंबन्धावच्छिन्न कारणतानिल- पितकार्यतावन काचादित्यनुमानं फलितम् तथा च पक्षतावच्छेदकहत्वो- ये उपनयनात्याच्छान्दोधानुपपनिरिति चेन्न । त्वरूपसंबन्धविशेषरूप- काय वय पक्षनावच्छेदकन्बात, प्रागभावप्रतियोगित्वरूपकार्यस्वस्य हेतुत्वेन नयामावान् । प्रतियोगित्वं च पदार्थान्तरम्, सप्तपदार्थविभागस्तु नवज्ञानोपयोग्नियति ध्येयम् । न वनपि व्यंसे पक्षतावच्छेदकाकान्ते विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नकृति- बावच्छिन्नजनकतानिरूपिनसमवायसबन्धावच्छिन्नजन्यवरूपसाध्याभावेन बाध इति वाच्यम् । सम्वविशिष्टजन्यत्वस्य "ध्वंसच्यावृत्तस्य" पक्षतावच्छे- दकन्योपगमात् । न च हेवधिकरणे वसे उनसाध्याभावेन व्यभिचार इति वाच्यम् । हेतावपि सत्ववैशिष्ट्यस्य निवेशनीयत्वात् "। जीवस्तु प्रतिशरीरं भिन्नो विभुनित्यश्च । दी०-जीवस्य लक्षणमाह । जीवेति । ग०-जीवस्य लक्षणमाहेति । स्वरूपमाहेत्यर्थः। जीव इत्यनेन जीवत्वं जीवलक्षणम् । जीवस्त्रं च सुखादिमत्वम् । तदेवाह सुखाद्याश्रयत्व- मिति । आदिना दुःखादेः परिग्रहः । प्रतिशरोरं भिन्न इति। प्रतिवृक्षं सिञ्चतीन्यनेत्र प्रत्यर्थों व्यापकत्वम्, तथा च वृक्षत्वव्यापककर्मतानिरूपित- सेचनानुकूल कृतिमानितिवत्, शरीरत्वव्यापकभेदप्रतियोगी जीव इति तादृशवाक्याबोधः । अथ नैतद्युज्यते जीतात्मन एक वेऽपि ईदृशार्थनिर्वाहात्, आत्मभेदस्य शरीरस्वव्यापकताया अक्षतेरिति चेन्न । शरीरं स्वावच्छेदकशरीर तथा च प्रतिपदसमभिव्याहृतशरीरपदस्य स्वावच्छेदकयत्किचिच्छरीरभेदच्या- ५ ·तर्क-संग्रहः ६६ पकत्वमर्थः । तस्य भेदेऽन्वयः। तथा च स्वावग्छेदकयत्किचिच्छरीरभेदव्या. पकभेदप्रतियोगीत्यर्थः । व्याप्यतावच्छेदकसंबन्धश्चात्र स्वाश्रयशरीरत्वम् । स्वाश्रयावच्छेदकत्वं व्यापकतावच्छेदकसंबन्धः । दी०- ननु मनुष्योऽहं ब्राह्मणोऽहमित्यादौ सर्वत्राऽहं प्रत्यये शरीरस्यैव विषयत्वाच्छरीरमेवाऽऽत्मेति चेन्न । शरीरस्य करपादादि- नाशे शरीरनाशादात्मनोऽपि नाशाऽपत्तेः । नापीन्द्रियाणामात्मत्वम् , तथात्वे योऽहं घटमद्राक्षं सोऽहं इदानीं स्पृशामीत्यनुसन्धानाभाव- प्रसंगात् , अन्यानुभूते अन्यस्याऽनुसन्धानाऽयोगान् । तस्मादेहे- न्द्रियादिव्यतिरिक्तो जीवः, सुखादिवैचित्र्यात्प्रतिशरीरं भिन्नः । स च न परमाणुपरिमाणः, शरीरव्यापिसुखाद्यनुपलब्धिप्रसंगात् । न मध्यमपरिमाणः, तथा सति अनित्यत्वप्रसंगेन कृतहानाऽकृताs- भ्यागमप्रसंगात् । तस्मानित्यो विभुर्जीवः । गं०-चार्वाक्रमतं दूपयितुं तन्मतमुपन्यस्यनि । नन्विति । इत्यादा- विति। आदिना। क्षत्रियोऽहमियादेः परिग्रहः । इयायभिन्नसलाह- मित्याकारकप्रत्यये इयर्थः । शरीरस्यैव विषयत्वादिति । एक्कारेण शरीरानि- रिकस्याहं प्रन्ययविषयवं व्यवच्छिद्यते । करपादादिनाशे इनि । आदिना नासिकाईः परिग्रहः। शरीरनाशात् । पूर्वशरीरनाशात् । आत्मनोपीति १ तथा च एतच्छरीरावच्छिन्नो जीवः एतच्छरीरभिन्नशरारावच्छिन्न भिन्नः एतच्छ- रीरभिन्नशरारावच्छेधभोगानधिकरणत्वाद् घटवदिति फलितम् । न च एतच्छरीरावच्छि- नजीवात्मकपक्षे एतच्छरीरभिन्नजन्मान्तरशरीरावच्छिन्नजीवभिन्नत्वरूपसाध्यं वाधितमिति वाच्यम् । साध्यघटकैतच्छरीरभिन्नशरोरे एतच्छरीरसमानकालीनत्वस्यापि निवेशनीय- त्वात् । प्रकृते जन्मान्तरशरारस्य एतच्छरीरसमानकालीनत्वाभावेनाऽदोषात् । एवं तादृशशरारे योगाधजन्यत्वमपि विशेष पीयम् । तेन जैगीषव्यादीनां एकदा बहु- शरीरसत्वेऽपि न वाधः । एवं हेतुघटकशरारेऽपि एतच्छरीरमिन्नत्व-एतच्छरीरसमान- कालीनत्व-योगायजन्यत्वविशेषणान्यावश्यकानि । अन्यथा स्वरूपासिद्ध धापरितिध्येयम् । - ·टोकात्रयोपेतः न्वन्मते इत्यादिः । अपि शब्दः एवकारार्थ । स्यन्मते आत्मन एव नाशापरि- व्यर्थः । नचेष्टापलिः, पूर्वानुभूतस्य कालान्तरे स्मरणानुपपत्तेः । अनुभवाश्रयस्य पूर्वशरीरस्य विनष्टत्वात् । 'चक्षुरादीनामे ऽऽन्मत्वमस्तु" इति बौद्धमतं दृषति । नापीन्द्रियाणामिनि । अपिना शरीरपरिग्रहः । यथा शरीरस्याss मम्वं नास्नि तथा इन्द्रियाणामान्मत्वं नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह । योऽहं घटमद्राक्षमिति । योहं घटादिविषयकारीमानसप्रतियोगिचाक्षुषवा- नित्यर्थः । सोऽहमिदानी स्पृशामीति । घटादिविषयकवरीमानस्पार्श- नवान सोहमिन्यथः । इत्यनुसन्धानाभावप्रसंगादिति । इत्याकारकचाक्षु- पाश्रयम्पानाश्रययोः अभेदावगाहिप्रत्ययाभावप्रसंगादित्यर्थः । तथा च चक्षुम्वगादिरूपेन्द्रियाणां परस्परभिन्नतयाऽभेदावगाहिप्रत्ययानुपपत्त: नेन्द्रियाणामान्मत्वसंभव इत्यर्थः । अनुसन्धानायोगादिति। स्मरणा मंभवादित्यर्थः अन्यथा चैत्रेणानुभूतस्य मैत्रेण स्मरणप्रसंगादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । पूर्व चक्षुषा साक्षात्कृतानां चक्षुषोऽभावे स्मरणं न स्यात् । समवायेन स्मृति प्रति समवायेनाऽनुभवस्य कारणतया अनुभवितुरभावात् । नच विषयतासंबन्धेन स्मृति प्रति विपयतासंबन्धेनानुभवः कारणमिति विषयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभाव आवश्यकः, आन्मनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावे घटाउनुभवोत्तरं पटादिस्मृत्यापचेः, विषयनिवेशे तु महा. गौरवापत्तिरिति वाच्यम्। तवापि तत्पुरुषीयत्वनिवेश आवश्यरू, चैत्रेणाऽनुभूतस्य मैत्रेग स्मरणप्रसंगादित्यन्यत्रविस्तरः तस्मादिति जीवस्य देहेन्द्रियरूपत्ता संभवादित्यर्थः देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्त इति। देहेन्द्रियादि भिन्न एवेन्यर्थः । आदि पदेन मनः क्षणिकविज्ञानयोः परिग्रहः। सच न परमाणुरिति। जीवः परममहत्ववानेवेत्यर्थः । शरीरव्यापीति । अन्य- थेत्यादिः । शिरसि मे वेदना पादे मे सुखमित्यादिसमूहालंबनात्मकसाक्षा स्कारानुपपत्तिप्रसंगादित्यर्थः । जीवस्याऽणुत्वेन एकदा शिरपादादिना संब- न्धाऽसभवादितिभावः । ननु शरीरावच्छेदेनाऽत्मनि सुखादिसाक्षात्कारोप- पत्तये सर्वशरीरव्यापित्वमात्मनोऽस्तु तथापि विभुत्वाङ्गीकारे प्रयोजनामाव अन्यथा ·तक-संग्रहः ६८ । इत्यत आह । न मध्यभपरिमाणवानिति । नापकर्षाश्रयमहन्ववानित्यर्थः । तथा सतीति जीवस्य तादृशपरिमाण वत्वस्वीकारे इत्यर्थः। अनित्यत्वैनेति। भनिन्यप्राप्त्येत्यर्थः । यन्मध्यमपरिमाणं तदनित्यं यथा घट इति व्याप्तेरिति- भावः । कृतहानेति । कृतस्य एतजन्मार्जितस्य पापपुण्यादेः हानोनिटफल- वम्, अकृतस्य स्वानाजितस्य पुप्यपापफलस्याऽभ्यागमः प्राप्तिः तयोरा- पत्तेरित्यर्थः । कत्तुरात्मन उत्तरजन्मनि असम्वात् , अकन्तु श्च सत्वादिनि भावः । उपसंहरति । जीवस्याऽणुचमध्यमपरिमाणवत्वाऽसंभवादित्यर्थः । सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः। न्या०-मनो निरूपयति । सुखादीति । उपलब्धिर्नाम साक्षा- स्कारः । तथा च सुखदुःखादिसाक्षात्कारकारणत्वे सति इन्द्रियत्वं मनसो लक्षणम् । इन्द्रियत्वमात्रोक्तो चक्षुरादावतिव्याप्तिः, अतः सुखदुःखादिसाक्षात्कार कारणत्वविशेषणम् । विशेष्यानुपादाने आ. स्मनि अतिव्याप्तिः, आत्मनः सुखादिकं प्रति समवायिकारणत्वात् , श्रत इन्द्रियत्वरूपविशेष्योपादानम् । दी-मनसो लक्षणमाह । सुखेति । स्पर्शरहितत्वे सति क्रियावत्वं मनसो लक्षणम् । गं0-मनोनिरूपयतीति। क्रमप्राप्तमित्यादिः। मनोविषयकज्ञानानु- कूलव्यापारानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । दीपिकायां-मनसो. लक्षणमाहेति। मनोविषयकलक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृति- मान् मूलकार इति बोधः। सुखादे रुपलब्धिः सुखायुलब्धिः । विषयत्वं पप्ठ्यर्थः । उपलब्धिः-साक्षात्कारः । सुखादिविषयकज्ञानमित्यर्थः । सुखाद्युपलब्धेः साधनं सुखाद्युपलब्धिसाधनम् , सुखाद्युपलब्धिनिरूपितकार- णतावत् । तयाच सुखादिविषयकसाक्षात्कारनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतावत्वे सति इन्द्रियत्वं मनसो लक्षमित्यर्थः । सुखादिविषयकसाक्षात्कारश्च ·टीकात्रयोपेतः मार्ग अदुवान्याकारकः, ननिरूपिनका मनसि सत्वालक्षण- समन्वयः। माम प्रमाणन्तु मुम्बादिसाक्षाकारः सकरण ः जन्यसाक्षाकारत्वात् चाक्षुषलाक्षात्कादिन्यनुमानन् । ईश्वरीयसाक्षात्कार व्यभिचावारणाय जयति । नया च युधिदिसाक्षात्कारस्य सकरणकन्य सिद्ध चक्षुरादीनां वाधाद मनमः मितिः। ज्ञानसामान्य प्रति आत्ममनासयोगस्याऽसमवा. यिकारगनया नदाश्रयचेनाऽपि मनसः सिद्धियोध्या । ज्ञानं साऽसमवा- यिकारण भावकार्यत्रात घटवदिन्यनुमानादिनि ध्येयम् । दीपिकायां स्पर्शरहितत्ये सतीति। इदं च घटादावतिव्याप्तिवार- गाय । सनवायसंबन्धावच्छिन्नम्पर्शमच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववन्वे सती- त्यर्थः । तेन व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक प्यासज्यवृत्तिधर्मा- वच्छिनप्रतियोगिताकं वाऽभावमादाय न तद्दोपताइवस्थ्यम् । आकाशा दावनिच्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । तच प्रत्यात्मनियतत्वादनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च दी०-मनोविभजते । तच्चेति । एकैकस्याऽऽन्मनः एकैकं मनः आवश्यकमित्यात्मनामनेकत्वान् मनसामप्यनेकत्वमित्यर्थः । पर. माणुरूपमिति । मध्यमपरिमाणवत्वेऽनित्यत्वप्रसंगादित्यर्थः । ननु मनो विभु स्पर्शरहितद्रव्यत्वात् आकाशवदिति चेन्न । मनसो विभुत्वे आत्ममनःसंयोगस्याऽसमवायिकारणस्याऽभावान् ज्ञानानुत्पत्तिप्रसं- गात् । न च विभुद्वयसंयोगोस्त्विति वाच्यम् । तत्संयोगस्य नित्य- स्वेन सुषुप्त्यभावप्रसंगात् । पुरीतव्यतिरिक्त प्रदेशात्ममनःसंयोगस्य सर्वदा विद्यमानत्वात् । अणुत्वे तु पुरीतति नाड्यां प्रविशति तदा सुषुप्तिः, यदा निःसरति तदा ज्ञानोत्पत्तिरित्यणुत्वसिद्धिः । गं०-मूले । तञ्चेति । मनश्वेत्यर्थः । अवधारणार्थकश्च शरदः । अन- ·तक-संग्रहः ७०. न्तमित्युत्तरं योज्यः । अनन्तमेवेत्यर्थः। तत्र हेतुमाह । प्रत्यात्मनियतत्वा. दिति । आत्मानं आत्मानं प्रति प्रत्यात्मम् । तत्र नियतत्वात् । ज्ञानोत्पत्यर्थ नियमेनाऽऽत्मसंबन्धिस्वादिन्यर्थः । अत्र प्रतिपदसमभिव्याहताऽऽन्मशब्द- स्याऽऽत्मत्वव्यापकसंख्यासजानीयमर्थः । नियतत्वं संख्यावत्वम् । तथा चात्मत्वव्यापकसंख्यासजातीयसंख्यापर्याप्त्यधिकरणत्वादित्यर्थः । साजात्यं च बहुत्वत्वव्याप्यजात्या। तदेवाह । एकैकस्याऽऽत्मन इति । एकै भन इति । सर्वात्मनामेकस्य मनसः स्वीकारे एकस्य ज्ञानदशाया. मपरस्य तदनुपत्तिः, तस्याऽणुत्वेन सकलात्मसंबन्धीन्द्रियैरेकदा संयोगा- भावात् । मनसः परमाणुरूपत्वं व्यवस्थापयितुमादौ मध्यमपरिमाण. वत्वं खण्डयति । मध्यमपरिमाणवत्वे। मनस इत्यादिः। अपकर्षाश्र. यमहत्ववत्वे इत्यर्थः । अनित्यत्वप्रसंगादिति । यद्यन्मध्यमपरिमाणं तत्तदनित्यमिति व्याप्त्या नानावयवननाशकल्पने गौरवादित यावत् । पर- ममहत्परिणामवस्वं खण्डयितुमाक्षिपति । नन्विति । विभ्विति । परम- महत्परिमाणवदित्यर्थः । घटादौ व्यभिचारवारणाय स्पर्शरहितेति । गुणादौ व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वादिति । स्पशंवदवृत्तिद्रव्यविभाजकध. मवरवादिति फलितम् । तेनोत्पनविनष्टघटादौ न व्यभिचारः । विभुत्वे इति, परमहत्परिमाणवत्वे इत्यर्थः । प्रात्ममनःसंयोगस्येति । आत्मनि मनःसंयोगस्यग्यर्थः । श्रभावादिति । विभुद्वयसंयोगाभावेनाऽऽत्मनि मनासंयोगस्यावृत्तेरित्यर्थः । सानानुत्पचिप्रसंगादिति । भावकार्यमात्रस्य कारणत्रितयजन्यत्वनियमेन प्रकृतेऽसमवायिकारणाभावादित्यर्थः । न च तादृशनियमे मानाभावः, द्रव्यमानस्यैव कारणत्रितयजन्यावनियमात् , एवं चाऽसमवायिकारणं विनापि क्वचिदुत्पत्तिसंभवेन प्रकृते ज्ञानाद्युत्पत्ती बाधकाभाव इति वाच्यम् । तथा सति सुपुप्तावपि ज्ञानाद्युत्पत्तेः, मनमः करणत्वानुपपत्तेश्च । इदमुपलक्षणम् । ज्ञानयोगपद्यप्रसङ्गश्चेत्यपि बोध्यम् । सुषुप्त्यभावादिति । अत्र सर्वदा विद्यमानत्वादिति हेतुः । प्रविशतीति । परमाणोः क्रियावत्वादिति भावः ।

·टीकात्रयोपेतः चक्षुर्मात्रयायोगुणो रूपम्। न्या०-रूपं लक्षयति-चक्षुरिति । चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वविशिष्ट- गुणत्वम् रूपस्य लक्षणम् । विशेष्यमात्रीपादाने रसादावतिव्याप्तिः । अतश्चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वविशेषणम् तावन्मात्रीपादाने रूपत्वेऽतिव्याप्तिः, यो गुणो यदिन्द्रियग्राह्यस्तन्निष्ठाजातिस्तदिन्द्रियग्राह्येति नियमाचद्वा- रणाय विशेष्योपादानम् । चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वं नाम चक्षुर्भिन्नेन्द्रियाऽ- ग्राह्यत्वे सति चक्षुह्यत्वम् , मात्रपदानुपादाने संख्यादिसामान्यगुणे- ऽतिब्यातिः । तत्रापि चक्षुर्माह्यत्वविशिष्टगुणत्वस्य सत्त्वात् अतस्त- द्वारणाय मात्रपदम् । संख्यादेश्चक्षुभिन्नत्वगिन्द्रियग्राह्यत्वाञ्चक्षुर्मात्र- ग्राह्यत्वं नास्ति । अतीन्द्रियगुरुत्वादावतिव्याप्तिवारणाय चक्षुह्येति । गं0-मूले। चतुर्मात्रमाह्येति । चक्षुर्मात्रेण! ग्राह्यः चक्षुर्मान- ग्राह्यः । जन्यत्वं तृतीयार्थः। प्रहधातोानमर्थः । ण्यत्प्रत्ययस्य विषयोर्थः । तथा च चक्षुर्मानजन्यज्ञानविषयस्वे सति गुणः रूपस्य लक्षणम् । चक्षुर्मात्र जन्यं यद्ज्ञानं "इदंरूपमित्याकारक" तद्विषयत्वस्य रूपे सत्त्वाल्लक्षणसम- न्वयः । चतुर्मात्रमाह्यत्वविशिष्टोति । वैशिष्टयं च सामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन । तनिष्ठाजातिरिति तदभावश्चेत्यपि बोध्यम् । मात्रपद- मिति । सत्यन्तार्थकमिति शेपः । विशेष्यदलप्रयोजनमाह । अतीन्द्रिय- गुरुत्वादाविति । आदिना अदृष्टभावनयोः परिग्रहः । न्या०-अत्र लक्षणे प्राह्यत्वं नाम प्रत्यक्षविषयत्वम् । अगा- ह्यत्वं नाम तदविषयत्वम् । तथा च चक्षुर्भिन्नेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाऽविषय- वे सति चक्षुर्जन्यप्रत्यक्षविषयत्वम् इति फलितोऽर्थः । ननु प्रभा- घटसंयांगे रूपलक्षणस्यातिव्याप्तिस्तस्य चक्षुर्मात्रग्राह्यविशेषगुणत्वा- दिति चेन्न । गुणपदस्य विशेषगुणपरत्वात् । नचैवं विशेषगुणत्वघ- ·तर्क-संग्रहः वा- टितलक्षणे संख्यादावतिव्याप्त्यभावान्मात्रपदवैयर्थ्यमिति च्यम् । जलमात्रवृत्तिसांसिद्धिकद्रवत्वादावतिव्याप्तिवारणाय तदुपा- दानात् । अथवा चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमद्गुणत्वस्य लक्षणत्वान्न प्र. भाघटसंयोगादावतिव्याप्तिः । संयोगत्वज तेश्चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वाभावान्, घटपटसंयोगस्य त्वगिन्द्रियग्राह्यत्वात् तद्गतजातेगपि त्वगिन्द्रियग्राह्य. त्वान्, यो गुणो यदिन्द्रियग्राह्यस्तन्निष्टजातेरपि तदिन्द्रियग्राह्य- त्वान् । अत्र जातिघटितलक्षणं गुणत्वानुपादानं चक्षुर्मात्रग्राह्यजाति- मति सुवर्णादावतिव्यापिरतस्तद्वारणाय तदुपादानम् । एवं रसा- दिलक्षणे विशेषणानुपादाने लक्ष्यभिन्नगुणादावतिव्याप्तिः, विशेप्या- नुपादाने लक्ष्यमात्रवृत्तिरसत्वगन्धवादावतिव्यानिः, अतो विशेषण- विशेष्ययोरुपादानम् । दी०-रूपं लक्षयति-चक्षुरिति । संख्यादावतिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् । रूपत्वेऽतिव्यानिवारणाय गुणपदम् । गं0-प्रत्यक्षविषयत्वमिति।लौकिकप्रत्यक्षविपयताश्रयलमित्यर्थः । तेन गुरुत्वादीनां चाक्षुषाऽलौकिकग्रहऽपि नातिव्याप्तिः । तदविषयत्वमिति लौकिकात्यक्षाविषयन्वमित्यर्थः । तेन रूपस्येनरेन्द्रियेणालौकिकग्रहसंभवेऽ. पि नाऽसंभवः। तथा च चक्षुर्मिन्नेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षीयलौकिविषयताशू यत्वे सति चक्षुरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षीयलौकिकविषयतावत्वे सति गुणत्व लक्षणार्थः । तपानादिति । मात्रपदोपादानादिन्यर्थः । परमाणुरूपादावव्यासेः, विशेषपदाऽप्रवेशेन लाघवाचाह । अथवेति । वस्तुतस्तु त्वगग्राह्यचक्षुर्गा- मगुणविभाजकधर्मवत्त्वम् लक्षणम् । लक्ष्यभिन्न गुणादाविति । रूपस्पर्शादा- वित्यर्थः । तच शुक्ल-नोल-पीत-रक्त-हरित-कपिश-चित्रभे दात् सप्सविधम् । पृथिवी-जल-तेजोवृत्ति ।

·७३ टीकात्रयोपेतः दी०-रूपं विभजते-तच्चेति । नन्वव्याप्यवृत्तिनीलादिसमु. दाय एव चित्ररूपम् इति चेत् न । रूपस्य व्याप्यवृत्तित्वनियमात् । ननु चित्रपटे अवयवरूपस्य प्रतीतिरस्त्विति चेन्न । रूपरहितत्वेन पटस्याप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । न च रूपवत्समवेतत्वम्प्रत्यक्षत्वप्रयोजकम् , गौरवात् । तम्मान् पटस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्त्या चित्ररूपसिद्धिः । रूपा- श्रयमाह । पृथिवीति । । गं०-मूले । तच्चेति । निरुक्तलक्षणलक्षितं रूपं चेत्यर्थः । अवधा- रणात्मकच शब्दः । सप्तविधमित्युत्तरं योजनोयः सप्तबिधमेवेत्यर्थः । चित्ररू- पानंगीत नीनमनं दूपयितुं तन्मतमुपन्यस्यति । नन्विति । अव्याप्य- वृत्तिनीलादिसमुदाय एवेति । नीलादीनामच्याप्यवृत्तित्वं विना तत्स- मुदायस्य एकत्र वृत्तित्वाऽसंभवादिति भावः। चित्ररूपमिति । प्रतीतिविषय इत्यर्थः । तथा च नादृशनीलादिसमुदायविषयकत्वाङ्गीकारेणैव तादृशप्रतीत्यु. पपत्तेरतिरिक्तचित्ररूपाङ्गीकारो निष्प्रामाणिक इति भावः । व्याप्यवृत्तित्वे- ति । दैशिकव्याप्यवृत्तित्वेत्यर्थः । कालिकाऽव्याप्यवृत्तित्वंस्वस्त्येवेति भावः । तथा च रूपरस्य व्याप्यवृत्तित्वव्याप्यत्वादिति भावः । प्राचामयमाशयः। द्रव्य वृनिलोकिकविपयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति समवायसम्बन्धेनोद्भूतरूपं कारणम् । एवं च रूपस्याऽच्याप्यवृत्तित्वे नानारूपयदवयवारब्धव्यप्रत्यक्षे समवायेन नानारूपाणां हेतुत्वकल्पने गौरवम् , एवं नोलपीतकपालारब्ध- घटे पीतकपालावच्छेदेन नीलरूपोत्पत्तिवारणाय तत्तदवयवावच्छेदेन नीलादि- रूपं प्रति तत्तदवयवगतनीलान्यरूपत्वेन प्रतिबन्धकता, अवयविनि तत्तदव- यवावच्छेदेन तत्तद्रूपं प्रति तत्तदवयवगततद्रूपाणां हेतुता वा वाच्या। तथा च गौरवम् । एवं परमाणौ नीलादेाप्यवृत्तितया पटादिसमवेतनीलादेः तत्स. जातीयत्वेन न तेषामन्याप्यवृत्तित्वं कल्पयितुं शक्यम् , विरोधात् । अतोऽव- यविनि व्याप्यवृत्तिरेव नीलादिसमुदायो वाच्यः। न च तावताऽपि निष्कृतिः, नीलादेाप्यवृत्तितया नानारूपवदवयवारब्धपटे एकरूपन्यक्तरेवोत्पत्तिसंभ- ·तक-संग्रहः दी-रसं लक्षयति । रसनेति । रसत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । रसस्याश्रयमाह पृथिवीति । आश्रयं विभज्य दर्शयति। पृथिव्यामिति । गं0-रसं लक्षयतीति। रसविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्य कार- कमानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। रूपादावति- व्याप्तिवारणाय-मूल रसनाग्राह्य इति । रसत्वे इति । इदमुपलक्षणम् । रसाभावेरि अतिव्याप्तिर्बोध्या । यो गुणो यदिन्द्रियेण गृह्यते तनिष्टा जाति- स्तदभावश्च तेनैव गृह्यते इसी नियमात् । रसनेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षीयलौकिक- विषयताअन्यगुणविभाजकधर्मवत्वमित्यर्थः । तेन परमाणुरसादौ नाऽव्याप्तिः । जले मधुर एवेति मून मूलम् । जवीरजलमम्लमिति प्रतीतिः स्वसमवायि. संयोगसंबन्धन जम्बीरसमेवतरसविषयगी। स्वं जम्बीरसमवेनो रसः । शुष्कजम्बीरेऽपि अम्लरसोपलव्ध्या तत्राऽम्लरसांगीकारस्यावश्यकन्वेन जले नाम्लादिकमिति ध्येयम् । न च जले माधुर्यमपि नोपलभ्यने ति वाच्यम् । हरीतक्यादिभक्षणसहकृतरसनेन्द्रियस्यैव जलरसग्राहकत्वात् , सर्वदाऽनुप- लभेऽपि क्षतेरभावात् । वस्तुतस्तु निदाघपीतनिर्मलगंगाजलमाधुर्यस्याऽनुभ- वसिद्धस्यालापाऽसंभशन्मधुरएवेति युनम् । रसोऽपि न दैशिकाs व्याप्यवृत्तिः । न च तहि मधुरादिनानारसबदवयवारब्धावयविनो नीरसत्वा- पत्तिरिति वाच्यम् । इष्टचात् । तत्र रसनेन्द्रियेणाऽवयवरस एव गृह्यते, अवयवानामपिरसनेन्द्रियसंयुनत्वेन तरसमायस्याऽश्यवरसे सत्वात् । न हि तादृशावयविनो नीरसत्वे तत्प्रत्यक्षानुपपत्तिः शंक्या । उद्धृतरूप इव रसस्य द्रव्यप्रत्यक्ष कारणत्वाभावात् , रसनेन्द्रियस्य रसमात्रग्राहकत्वेन अवयवि- प्रत्यक्षे कारणत्वाभावाः । तथा च चित्ररसो नांगीकार्य एवेति । रसातु द्विविधः । नित्योऽनित्यश्च । जलपरमाणौ रसो नित्यः। अन्यः सर्वोऽप्य- नित्यः। अनित्योऽपि द्विविधः, पाकजापाकजभेदात् , पृथिम्यां पाकजः, अभिसंयोगाऽसमवायिकारणकः । अपाजस्थलेऽवयविरसं प्रति अवयवरस: असमवायिकारणम् । समवायिकारणन्तु आश्रय एव सर्वत्र ।

·SU टोकात्रयोपेतः गन्धस्य घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धः। स द्विविधः । सुरभि- रसुरभिश्च । पृथिवीमात्रवृत्तिः । दी०-गन्धं लक्षयति । घ्राणेति । गन्धत्वेऽतिव्याप्तिवार- णाय गुणपदम् । गं०- गन्धं लक्षयतीति । गन्धविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रका. रकज्ञानानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। रूपादावनिव्याप्तिवारणाय घ्राणग्राह्येति ! गन्धत्वे इति । गन्धाभावेऽप्यतिव्याप्तिर्योध्या। तथा च नाणेन्द्रियजन्यरत्यक्षीयलौकिकविषयताश्रयगुणविभाजकधर्मवत्वं लक्षणं पर्यवसन्नम् । तेन परमाणुगन्धे नाऽव्याप्तिः । प्राचीनास्तु चित्रगन्धं नागीकुर्वन्ति । सुरभ्यऽसुरभिकपालद्वयारब्धे घटे गन्धविरहेऽपि अवयवगन्ध- स्यैव भानात् । नव्यास्तु चित्रगन्धं स्वीकुर्वन्ति । अन्यथा सुरभ्यसुरभिद्वय- गुकत्रयारब्धे त्र्यणुके गन्धमानं न स्यात् । द्वयणुकगन्धस्याऽयोग्यत्वादिति । एवं वित्ररसोपिस्वीकार्य इति । गन्धस्तु सर्वोप्यनित्य एवेति ध्येयम् । त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः। स त्रिविधः । शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः। तत्र शीतो जले । उष्णस्तेजसि । अनुष्णाशीत: पृथिवीवाय्वोः। -स्पर्श लक्षयति । त्वगिन्द्रियमात्रेति । अत्रापि मात्रपद संख्यादावतिव्याप्तिवारणाय । अन्यत्सर्वं पूर्ववद् बोध्यम् । दी०-स्पर्शलक्षयति । त्वगिति । स्पर्शत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् । गं०-मात्रपदमिति । त्वगिन्द्रियभिन्नेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षीयलौकिक विषयताशून्यत्वे सति त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षीयलौकिकविषयतादत्वे सति ·तकसंग्रहः गुणत्वं समुदितलक्षणार्थः । परमाणुस्पर्शऽव्याप्तिवारणाय त्वगिन्द्रियमात्र- ग्राह्य जातिमा विवक्षणीयम् । वस्तुतस्तु चक्षुरग्राह्यत्वग्ग्राह्यगुणविभाजकधर्म- वत्वं पर्यवसितं बोध्यम् । ननु जातिघटितलक्षणे स्पर्श वेऽतिव्याप्तिविरहेण गुणपदं व्यर्थमिति चेन्न। वायोः स्पार्शनप्रत्यक्षविषयत्वे वायुत्वजातिमादायाs- तिव्याप्तिवारणाय तत्सार्थक्यात् । तत्र । पृथिव्यप्तेजोवायुसमुदाये। घटकत्वं सप्तम्यर्थः । जले इत्यन्न सप्तम्यर्थो वृत्तित्वम् । शीतस्पर्शः पृथिव्यप्तेजोवायु- घटकीभूतजलवृत्तिरिति बोधः । तप्तजलादावुष्णत्वस्य, सुवर्णादावनुष्णाशीत- स्वस्य, वन्हिजलसंबन्धेन वायौ उप्णशीतत्वस्य चौपाधिकत्वादितिभावः। कठिनत्वसुकुमारत्वादिकं स्पर्शनिष्टो जातिविशेषः । न तु संयोगनिष्ठा जातिः, चक्षुग्राह्यत्वापत्तेः । एवं च नानास्पर्शवदवयवारब्धे घटे चित्रस्पर्शोप्यङ्गी- कार्यः । अन्यथा घटत्वाचप्रत्यक्षानुपपत्तेः । त्वाचप्रत्यक्षे स्पर्शस्य समवायेन कारणत्वात् । रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यं च । अन्यत्राऽपाकजं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम्। अनित्यगतमनित्यम्। न्या०-रूपादिचतुष्टयमिति । एतत्तत्वनिर्णयश्चेत्थम् । पाको नाम विजातीयतेजः संयोगः । स च नानाजातीयरूपजनको विजा- तीयन्तेजः संयोगः, तदपेक्षया रसजनको विजातीयस्तेजः संयोगः, एव गन्धजनकोऽपि विजातीय एव, एवं स्पर्शजनकोऽपि विजातीय एव । एवम्प्रकारेण भिन्नमिन्नजातीयाः पाकाः कार्यवैलक्षण्येन कल्पनीयाः । यथा तृणपुखनिक्षिप्ते आम्रादौ ऊष्मलक्षणविजाती- यतेजः संयोगात्पूर्वहरितरूपनाशेन रूपान्तरग्य पीतादेरुत्पत्तिः, न तु रसादेरुत्पत्तिः, पूर्वरसस्यैवाऽम्लस्याऽनुभवात् , तस्माद्रूपजनकापेक्षया रसजनको विलक्षण एवाङ्गीकार्यः । एवं गन्धजनको विलक्षण ·७६ टोकात्रयोपेतः एव, रूपरसयोरपरावृत्तावपि पूर्वगन्धनाशे विजातीयपाकवशात्सुरभि- गन्धापलब्धः। एवं स्पर्शजनकोऽपि, पाकवशात्कठिनस्पर्शनाशेन मृदुस्पर्शानुभवात् , तस्मानुपादिजनका विजातीया एव पाकाः यथा- कार्यमुग्नेयाः । अतएव पार्थिवपरमाणूनामेकजातीयत्वेऽपि पाक- महिम्ना विजातीयद्रव्यान्तरानुभवः । यथा गोमुक्ततृणादीनामापर- मारवन्तभंगे तृणारम्भकपरमाणुषु विजातीयतेजःसंयोगात्पूर्वरूपा- दिचतुष्टयनाशे तदनन्तरं दुग्धे यादृशं रूपादिकं वर्तते तादृश रूप- रसगन्धम्पर्शजनकास्तेजःसंयोगा जायन्ते । तदुत्तरं तैरेव तादृश रूपरसादय उत्पद्यन्ते, ताशरूपरसादिविशिष्टपरमाणुभिर्दुग्धद्वथणु- कमारभ्यते ततस्त्र्यणुकादिक्रमेण महादुग्धारम्भः । एवं दुग्धारम्भ कैः परमाणुभिरेव दध्यारभ्यते । एवं पाकमहिम्ना दध्यारम्भकैरेव परमाणुभिनवनीतादिकमिति दिक् । गं0-पृथिव्यादिनवानां द्रयाणां नित्यत्वानित्यत्वे दर्शित, तथा हि पृथिव्यादिचतुष्टयपरमाणूनां आकाशकालादिगात्ममनसां च नित्यत्वम् , द्वयणुकादिरूपजन्यपृथिव्यप्तेजोवायूनामनित्यत्वम् । रूपरसगन्धस्पर्शानां तु निन्यानित्यविवेकं दर्शयति : मूले । रूपादि चतुष्टयमिति । पृथिव्यामि- न्यत्र सप्तम्यर्थो वृत्तित्वम् , तथा च पृथिवीवृत्तिरूपादिचतुष्टयमनियमित्यर्थः । पाकमिति हेतुगर्भविशेषणम् , तथा च पृथिव्यां रूपादिचतुष्टयं यतः पाक- जमनो नित्यपृथिव्यामनित्यपृथिव्यां च वर्तमानं सर्वमप्यनित्यमित्यर्थः अपाकजमिति । इदमपि हेतुगर्भविशेषणम् । तथा च जलादौ रूपादि- चतुष्टयं यनोऽपाकजमतो नित्यमनित्यं च भवतीत्यर्थः । रूपादिचतुष्टय. मित्यस्य रूपादिचतुष्टयघटकमित्यर्थः । तेन गन्धस्य जलाद्यवृत्तित्वेऽपि न वाक्याथानुपपत्तिः। दी०-पाकजमिति । पाक: तेजःसंयोगः । तेन पूर्वरूपं - ·तक-संग्रहः नश्यति रूपान्तरमुत्पद्यते इत्यर्थः । अत्र परमाणुष्वेव पाको न द्वयणु- कादौ, प्रामपाकनिक्षिप्ते घटे परमाणुपु रूपान्तरोत्पत्तौ श्यामघटनाशे पुनद्वर्थणुकादिक्रमेण रक्तघटोत्पत्तिः । तत्र परमाणवः समवायि- कारणम् । तेजःसंयोगोऽसमवायिकारणम् । अष्टादिकं निमित्त. कारणम् । द्वन्यणुकादिरूपे कारणरूपमसमवायिकारणमिति पीलुपा- कवादिनो वैशेषिकाः । पर्वघटनाशं विनैव अवयविनि, अवयवेपु परमाणुपर्यन्तेषु च युगपट्टपान्तरोत्पत्तिरिति पिठरपाकवादिनो नैयायिकाः, अतएव पार्थिवपरमाणुरूपादिकमनित्यमित्यर्थः । अन्य- वेति । जलादावित्यर्थः । नित्यगतमिति । परमाणुगतमित्यर्थः । अनित्यगतमिति । द्वयणुकादिनिष्ठमित्यर्थः । रूपादिचतुष्टयं उद्भूतं प्रत्यक्षम् । अनुद्भूतमप्रत्यक्षम् । उद्भूतत्वं प्रत्यक्षत्वप्रयोजको धर्मः । तदभावोऽनुद्भुतत्वम् । गं०-तेनेति । विजातीयतेजःसंयोगेनेत्यर्थः । पूर्वरूपं नश्य- तीति। पूर्वरूपनाशो भवतीत्यर्थः । अयमेव पाकजशब्दार्थः । अत्रेति । कुन पाक इत्याकांक्षायामित्यर्थः । पाक इति । पूर्वरूपनाशपूर्वकरूपान्तरो. त्पादकतेजासंयोग इत्यर्थः । परमाणुष्ववेत्यत्र एवकारव्यवच्छेद्यं स्वयमेव विवृणोति न द्वयणुकादाविति । आदिनाऽवयविमान परिग्रहः । अस्य "इति पीलुपाकवादिन" इत्युत्तरेणाऽन्वयः । श्रामपाकनिक्षिप्त इति । पच्यते अनेनेति पाकः, अत्राऽग्निरेव । तथा चाऽग्नियन्त्रविशेषस्थापिते इत्यर्थः । घटे इति सति सप्तमी। परमाणुषु रूपान्तरोत्पत्तौ श्यामघटनाओं इति । श्यामघटनाशे परमाणुषु रूपान्तरोत्पत्तौ इति योजना । श्यामघट- नाशे इति द्वयणुकादिनाशक्रमेण श्यामघटादिनाशे सतीत्यर्थः । तदनन्तरमि- ति शेषः। रूपान्तरोत्पचाविति । पूर्वरूपादिचतुष्टयनाशपूर्वकरूपादि- चतुष्टयोत्पत्तौ सत्यामित्यर्थः, तदनन्तरमिति शेषः । पुनरिति। अग्निसंयोगा.

·टीकात्रयोपेतः दित्यर्थः । रकरूपविशिष्टइयणुकायुत्पनिपूर्वकरन्नघटाद्युत्पत्तिरित्यर्थः । शेषिकाणायमाशयः। पाकनिक्षिसे घटादाविव घटादिमध्येऽपि विजा- तीयं परसादिकमनुभवसितम्, नञ्चाग्निसंयोगजत्वं ज्ञापयति, अग्निसंयोग- स्या पाकायान ! नहि घटे रत्नोत्पत्यनन्तरं तदवयवाः नीलसन्तो दृश्यन्ते पावदश्यपु त्र रूपान्तरोत्पत्तिर्न संभवति घटस्याऽच्छिद्रान्वेन बन्हे सूक्ष्मा- क्यवानां अन्न प्रवेगास भवेन घटारम्भघ्यावदवयवेषु बन्यवयवसंयोगस्य बाधितवान । अतः विजातीयन्हिसंयोगेनाऽयविपु विनष्टेषु स्वतन्त्रेषु परमाणुपु पकः । तथाहि प्राणिकर्मसहकृतादृष्टवशात् अग्निसंयोगात्परमाणौ क्रिया-नतः परमाणुद्रयविभागः-ततो द्वयणुकारं भकसंयोगनाशः-तत उत्तरदेशसंयोगो द्वयणुकनाशश्च-ततः परमाणौ श्यामादिनाशः ततो रक्तो. पतिः : तनी रक्तपरमाणी द्यगुकारम्भानु गुणक्रिया । ततो विभागः । ततः पूर्वसंयो नामः ततः आरम्भ संयोगः । ततोड्यणुकोत्पत्तिः ततो रक्तोत्पत्तिः। तथा च परमाणुक्रियया द्वयणुमादिनाशक्रमेग महावयविनो नाशे सति उक्त. क्रमेण द्रवणुकादि महावयविपर्यन्तन्यूहोत्पत्तिः । तथा च कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्ते इनि नियमोपि संगच्छते । गौतममते तु अपरिपक- घटादौ तु स नियमः, परिपकवटादौ तु युगपत्पाकस्वीकारे न सा व्यवस्था, सर्वत्र तेजसंयोगस्यैव कारणत्वादिति । परमाणुरूपे कारणत्रयं दर्शयति । तति । परमाणुरूप इत्यर्थः । द्वयणुकादिरूपे तदर्शयति । द्वयणुकादि- रूपे इति । आदिना अवयविमात्रपरिग्रहः । पीलुपाकवादिन इति । वैशेषिका इयर्थः । वदन्तीति शेपः । गोतममतं दर्शयति । पूर्वघटनाशं विनैवेति । अवयविनीति। पूर्ववर्या नीत्यर्थः। अवयवेविति । तदवयवेष्वित्यर्थः। युगपद्रूपान्तरो. त्पत्तिारेति । युगपपूरूिपनाशः । तदनन्तरं युगपद्रुपान्तरोत्पत्तिारत्यर्थः अयमाशयः। अवयविनां सच्छिद्रत्वात् यावत्सु अवयवेषु वन्हेः सूक्ष्मा- वयवैरन्त प्रकिटः सयोगो नरुध्यते । एषामयमाशयः। तेजसा परमा- शूनामभिवाससंयोगेऽपि तस्य नियमत आरम्भकसंयोगप्रतिवन्दिविभागज- ६ - ।

·तक-संग्रहः २ । मकक्रियाजनकत्वे मानामावेन अवयविन्यपि पाकस्वीकार उचितः। एवं चाऽवयवेषु अवयवनि च युगपद्विजातीयतेजःसंयोगाद् युगपदेव पूर्वरूपादि नाशः। तदुत्तरक्षणे युगपदेव रूपान्तरोत्पत्तिः । तथा च सोयं घट इति प्रत्यभिज्ञापि संगच्छते । अनन्तावयविनाशाधकल्पनेन लाघवमपि । न चा- अवयविरूपं प्रति अवयवरूपस्य तमाशं प्रति आश्रयनाशस्य च हेतुतायो ज्यभिचार इति वाच्यम् । कार्यतावच्छेदककोटी वैजायनिवेशेन व्यभिचार. वारणादिति अतएवेति। पार्थिवपरमाणुषु पूर्वरूपनाशस्य रूपान्तरोत्पत्ते- योभयमतसिद्धस्वादेवेयर्थः। रूपादिकमिति। स्पादिचतुष्टयमित्यर्थः । रूपं द्विविधम् । उद्भुतं अनुभूतं च । अत्र यद्वक्तव्यं तदुकं प्रागिति ध्येयम् । एकत्वादिव्यवहारहेतुः संख्या । नवद्रव्यवृत्तिः। एकत्वादिपरार्धपर्यन्ता । एकत्वं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । द्वित्वादि- कन्तु सर्वत्राऽनित्यमेव । दी०-संख्या लक्षयति । एकेति । गं0-मूले एकत्वादीति । एकत्वमादिर्येषान्ते एकत्वादयः । एकत्वा- दीनां न्यवहारः एकवादिन्यः हारः, तादृशव्यवहारहेतुत्वं संख्याया लक्षणम्। व्यवहारं प्रति व्यवहर्त्तव्यतावच्छेदकस्य कारणतया एकः द्वौ इत्यादिशब्द- प्रयोगे एकरवद्वित्वादिसंख्यागः कारणस्वाल्लक्षणसमन्वयः । घटादिवारणाय एकत्वादीति । व्यवहारहेतुत्वं च व्यवहाराऽसाधारणकारणत्व बोध्यम् । तेन कालादीनां कार्यमात्र कारण वेपि न क्षतिः । इदमुपलक्षणम् । संख्यात्वजाति- मत्वमपि संख्यासामान्यलक्षणं बोध्यम् । एकस्वमादिर्यस्याः परार्ध पर्यन्तो टि०१-एकादिन्यवहारहेतुरिति पाठेतु एकादिरुपो व्यवहारः, भयमेक इत्यादिः तदतुरित्यर्थः । एकः दोश्त्याकारकः । २ एतेन संख्याया भवधिदर्शिता । एक दश शतं चैव सहस्त्रमयुतं तथा । लक्ष ·टोकाश्योपेतः यस्याः सा तथा । एकत्वमिति। द्विविधमिति शेयः । नित्यैकत्वस्याश्रयमाह। नित्यगतमिति । एकस्वनाशं प्रति आश्रयनाशः कारणम्, अतः परमाण्वा- काशादीनां नाशाभावेन तद्गतमेकत्वमपि न नश्यतीत्यर्थः । अनित्य- गतमिति । भनित्यं द्वयणुकादिकं यदा नश्यति तदा तद्गतमेकत्वमपि नश्य- तात्ययः' । द्विवादीनां द्वविध्यं नास्तीस्याह । द्वित्वादिकंत्विति तु अभ्यर्थे सर्ववेत्युचरं योज्यः । सर्वत्रेति बलों वर्तमानत्वम् । नित्यद्रव्यवर्चमानं, अनित्यद्रव्यवर्तमानं च द्वित्वादिकमनित्यमेव । द्वित्वादिकं अपेक्षाबुद्धया उत्प- द्यते, अपेक्षाबुद्धिनाशात्तबाश इति यावत् । तथा च द्विवादिकं प्रति आश्रय: समवायिकारणम् , प्रत्याश्रयगतमेकत्वद्वयमसमायिकारणम् । अयमेका अयमेक इत्याकारिका अपेक्षाबुद्धिः निमित्तकारणम् । अपेक्षाबुद्धिश्च भने- केषु एकत्वप्रकारिका बुद्धिः। द्वित्वादयो व्यासज्यवृत्तिसंख्याः अपेक्षाबुद्धि- जन्याः, अपेक्षाबुद्धिनाशात्तनाश इति यावत् । तथाहि प्रथमं अयमेक अय. मेक इत्याकारिका अपेक्षाबुद्धिरुत्पयते । ततो द्वित्वोत्पत्तिः ततो द्विस्वस्वनिर्वि- कल्पकज्ञानम् । ततो द्वित्व प्रत्यक्षं इमौ द्वावित्याकारकम्, भोक्षाबुद्धिनाशश्च । ततोऽक्षाबुद्धिनाशाद् द्वित्वनाश इति। अत्रेदं बोधर । ज्ञानं द्विविधम् । नित्यमनित्यं च । तत्र परमेशिनुज्ञानं नित्यम् । तदन्यदनित्यम्,क्षणिकं च । 'क्षणिकत्वं च तृतीयागवृत्तिध्वंसप्रतियागित्वम्।ज्ञानमात्रं यस्मिन् क्षणे उत्प अतेतदुत्तरक्षगे ज्ञानान्तरमुपादयति। द्वितीयक्षगोल्प व ज्ञानं स्वजनकोभूत प्रथमक्षगोत्पनं ज्ञानं नाशयति । अतः प्रथमक्षगोत्पलं ज्ञानं तृतीयक्ष नश्यति । एवं द्वितीयक्षणोत्पत्वज्ञानस्य चतुर्थक्षणे नाशः । एवं रीत्या ज्ञान- मात्रस्य स्वतृतीयक्षणवृत्तिभंसप्रतियोगित्वाक्षणिकत्वं सिद्धम् । ननु प्रहर- च नियुतं चैव कोटिरवुदमेव च ॥ वृन्दं खर्वा निखर्वश्च शंखः पद्मश्च सागरः। अन्त्यं मध्यं परार्धं च दशवृद्धया यथाक्रमम् ॥ इत्यु के परार्धपर्यन्तैव संख्येति यावत् । ३ अनित्यैकत्वस्याऽश्रयः समवायि कारणम्, स्वाश्रयसमवायिकारणगतमेकत्वम- समवायिकारणम्, पाश्रयनाशजन्यनाराश्वेति ।

·सर्कसंग्रह . मात्रममुमथ जानोवाऽसमित्याद्यनुभवात्, ज्ञानस्य बहुक्षणावस्थायित्वमा- वश्यकम् । न चोतस्थले धारावाहिकज्ञान स्वीकारावानुभवविरोध इति पाच्यम् । ज्ञानानन्त्यकरुपने गौरवात् , यत्र तु नोक्तानुभवः तत्रास्तां तृती. पक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमिति चैन । योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोरवर्ति- गुणनाश्यत्वात् । तथा च नाशकसरवानाशः स्यादेव । इत्थंचोक्तस्थलेड 'नायल्या ज्ञानधारैव कल्पनीया। परन्तु अपेक्षाबुद्धिः क्षणत्रयं तिष्ठति, हिक्ष- गमात्रस्थायित्वे निर्विकल्पकक्षणे एवाऽपेक्षाबुद्धि नाशः स्यात्, ततश्च द्वित्व- स्यैव नाशः स्यामतु द्वित्वप्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षानुपाया अपेक्षाबुदेखि क्षणावस्थायित्वं स्वीकच्यम् । न चाऽपेक्षाबुद्धिवप्रत्यक्षे एव कारणत्वम. स्त्विति वाच्यम् । कार्यतावच्छेदके गौरवात् । न भऽपेक्षाबुद्धेविनाशकत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । अपेक्षाबुद्धिनाशानन्तरं द्वित्व प्रत्यक्षाभावात् । ननु अपेक्षाबुद्धः कथं त्रिक्षणावस्थायित्वम् , नाशकसत्वादिति चेन्न । क्षणिकत्वं हि न तृतीयक्षणवृत्तिभ्यसप्रतियोगित्वम् , ज्ञानतृतीयक्षणवृ. विध्वंसप्रतियोगित्वस्य घटादावपि सत्वेन घटादेरपि क्षणिकशपत्तिः स्वात् , अतः स्वतृतीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिस्वत्वमेव तद्वाच्यम् । तथा च स्वत्वघटिनत्वेन स्वत्वस्य तत्तद्वयक्तिविश्रान्ततया अपक्षाबुद्धेर्न तृतीय- क्षणे नाशः स्वीक्रियते द्वित्वप्रत्यक्षानुरोधात् । न च योग्यविभुविशेषगुणनाशं प्रति स्वोतरोत्पश्चगुणत्वेन कारणत्वे अपेक्षाबुद्धः स्वोत्तरोत्पन्नसंस्कारादिना कथं न नाश इति वाच्यम् । स्वस्वस्य तत्तद्वयक्तिविश्रान्ततया अपेक्षाबुद्धिनाशं. प्रति द्वित्वस्वनिर्विकल्पकस्यैव कारणत्वात् । अथ स्वत्वाननुगमेन तत्तद्वयकि- विश्वान्तहेतुहेतुमद्भावस्य यत्र प्रहरमात्रं पश्यन्वेवासमित्यनुभवः तत्रापि नाम- काऽकल्पनापातादिति चेन । प्रतियोगितासंबन्धेन योग्यविभुविशेषगुणनासं प्रति स्वाव्याहतपूर्ववृत्तित्व स्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेनोत्तरगुणत्वेन कारणतया स्वस्वस्य संबन्धमर्यादया मानेन तत्तद्वयक्तिविश्रान्तत्वाभावात् । बचाऽपक्षाबुत्वनिर्विकल्पकक्षणे नाशापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र द्वित्वनि- विकल्पकस्यापि नाशकतया विस्वसविकरूपकोत्पादक्षणे एव नाशाभ्युपगमात् ·टोकायोपेतर इदमुपलक्षणम् । परमाणुद्वित्वं प्रति ईश्वरीयापेक्षायुद्धः कारणतया तस्याः नित्यत्वेन द्वित्वस्य नित्यत्वापत्तिमिया नादृशापेक्षाबुद्धवधिकरणक्षणनाशादपि भपेक्षाबुद्धिनाशः स्वीक्रियत इति । महाप्रलयानभ्युपगमे ब्रह्माण्डान्तरवर्तियो- गिनामेवाऽपेक्षाबुद्धिः कारणमित्यन्यत्र विस्तरः। अत्रेदं बोध्यम् । विन्यस्य समवायसंबन्धन प्रत्येकस्मिन्नपि सत्वेन अयं द्वौ इति प्रतीतिः प्रमा स्यादतो द्वित्वादेः पर्याप्तिनामकः कश्चित्संबन्धः स्वीकार्यः । तथा च द्वित्वादेः पर्याप्तिसंबन्धनोभयत्रव सत्वादिमौ द्वौ इति प्रतीतिरेव भवति न तु अयं द्वौ इति प्रतीतिरिति ध्येयम् । मानव्यवहाराऽसाधारणकारणं परिमाणम् । नव द्रव्यवृत्ति । तचतुर्विधम् । अणु महत् दीर्घ हवं चेति । दी०-परिमाणं लक्षयति । मानेति । परिमाणं विभजते । सञ्चेति । भावप्रधानो निर्देशः । अणुत्वं महत्वं दीर्घत्वं ह्रस्वत्वं चेत्यर्थः । गं०-परिमाणं लक्षयतीति । परिमाणविशेप्यकलक्षणप्रामाण्यस्व- रूपप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इत्यर्थः । मूले । मानव्यवहारेति । मानव्यवहारः "भयमेतावत्परिमाणवान्। इत्यादिशब्दप्रयोगः, तादृशव्यवहाराऽसाधारणकारणत्वं लक्षगम् । अत्र व्यवहर्त्तव्यतावच्छेदकमेतत्परिमाणवस्वम् , तच्चैतत्परिमाणमेव तथा च तादृश- व्यवहाराऽसाधारणकारणत्वस्य परिमाणे सत्वाल्लक्षणसमन्वयः । दण्डादिवा- रणाय मानेति । कालादिवारणायाऽसाधारणेति। शब्दत्ववारणाय कार- णेति । परिमाणस्य गुणियोधकशब्दैविभजनमसंगतमित्यत आह । भाव- प्रधाननिर्देश इति । अणु महदीर्घ हूस्वं चेति शेषः । इदमुपलक्षणम् । परिमाणत्वजातिमत्वमपि लक्षणम् । न च ह्रस्वत्वदीचयोः भणुस्वमहत्व- भिन्नत्वे प्रमाणाभावात्परिमागस्य द्वैविध्यमेवेति वाव्यम् । घटापेक्षया अगु- ·तकसंग्रह बैन प्रतीयमानेऽपि दण्डादौ घटावधिक स्वत्वव्यवहाराऽभावात् , एवं दण्डापेक्षया महत्ववयाऽनुभूयमानेऽपि घटादौ तदवधिकदीर्घत्वव्यवहारा- मावाच परिमाणस्य चतुर्विध्यावश्यकत्वात् । तच्च परिमाणं नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । आश्रयनाशाश्यतीति । अनित्यपरिमाण- मपि त्रिविधम् । परिमाणजन्यं संख्याजन्यं प्रचयजन्यं च । यथा घटादिपरि- माणं कपालादिपरिमाणजन्यम् । सरेणुपरिमाणं द्वयणुकनिष्टनित्वसंख्या: बन्यम् । एवं द्वयणुकपरिमाणं परमाणुनिष्टद्वित्वसंख्याजन्यम् । तूलकादि- परिमाणं प्रचयजन्यम् । प्रचयश्च शिथिलसंयोगः । तथा च प्रचयत्वं संयोगगतो जातिविशेष इति ध्येयम् । पृथग्व्यवहाराऽसाधारणकारणं पृथक्त्वम् । सर्वद्रव्यवृत्ति। दी०-पृथक्वलक्षयति । पृथगिति । इदमस्मात्पृथगिति व्यव- हाराऽसाधारणकारणं पृथकत्वमित्यर्थः । १ न च सर्वत्राऽवयविपरिमाणं प्रति भवयवपरिमाणस्य कारणतया त्रसरेणुपरि- माणं प्रति दृश्णुकपरिमाणं कुतो न कारणमिति वाच्यम् । तथा सति प्रसरेणु परिमाणस्याऽणुतरत्वापचे। परिमाणस्याऽयं स्वभावः, यत्स्वसमानजातीयं स्वोत्कृष्ट च परिमाणं जनयति । साजात्यं च परिमाणविमाजकाऽगुत्वादिरूपेण । उत्कृष्टं च तरतम- त्वादिना। यथा चटपरिमाणं कपालपरिमाणरुजातीयं कपालपरिमाणापेक्षयोत्कृष्ट च. कपालपरिमाणापेक्षया महत्तरत्वात् । तथैव प्रसरेणुपरिमाणमपि अणुतरं स्यादिष्टापत्ती त्रुटेरचानुषत्वप्रसंगाद दूधणुकसमवेतत्रिवसंख्यैव कारणमिति ध्येयम् । २ ननु घटःपटात्पृथक् घटः पटोनेति प्रतीत्योः समानदेशतया घटः पटोनेति प्रती- विवत्, घटः पटापृथगित्यत्राऽपि भन्योन्याऽभाव एव विषयोस्तु किं पृथक्त्वस्य गुणा- न्तरत्वस्वीकारेण । न च विनिगमकाभावात्पृथकत्वमेवास्तु न तु भन्योन्याभाव प्रति माध्यम् । रूपं न घट पति प्रतीत्यनुपपत्तेः । गुणे गुणाऽनंगीकारेण घटावधिकपृथक- ·टीकापयोपेता गं०-पृथकलविशेष्यकलक्षणप्रामाण्यस्वरूपप्रकारकज्ञानानुकूलशब्द- प्रयोगानुकूलकृतिमान्मूलकार इति बोधः । व्यवहारासाधारणकारण- मिति । तादृशव्यवहारजनकतावच्छेदकमुख्यप्रकारताव वमित्यर्थः । तेन पृथक्त्ववति अवधित्वे च नातिव्याप्तिः। घटः पटात्पृथक् , घटौ पटात्पृथक्, घटाः पटात्पृथगित्यादिप्रतीत्या पृथक्त्वमपि संख्यावदनेकविधम् , एकपृथकत्व द्विपृथकत्व त्रिपृथकत्वादिभेदात् । एक पृथक्त्वं द्विविधम् , नियमनित्यं च । नित्यगतं नि-यम् । अनिन्यगतमनित्यम् । द्विपृथक-बादिकत्वनित्यमेव । संयुक्तव्यवहारहेतुः संयोगः । सर्वद्रव्यवृत्तिः । दी०-संयोग लक्षयति । संयुक्तेति । इमो संयुक्तौ इति व्य- वहारहेतुरित्यर्थः । संख्यादिलक्षणे सर्वत्र दिक्कालादावतिव्याप्ति- वारणाय असाधारणेति विशेषणीयम् । संयोगो द्विविधः । कर्मजः संयोगजश्चेति । आद्यो हस्तक्रियया हस्तपुस्तकसंयोगः । द्वितीयो हस्तपुस्तकसंयोगात्कायपुस्तकसंयोगः । अव्याप्यवृत्तिः संयोगः । स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमव्याप्यवृत्तित्वम् । गं०-मूले संयुक्तव्यवहारेति । तथा च संयुक्तव्यवहाराऽसाधा- रणकारणत्वं संयोगस्य लक्षणम् । संयोगत्वजातिमत्वमिति यावत् । तेन यादृशसंयोगाश्रये तादृशम्यवहारो न जातः तादृशसंयोगे निरुत.कारणत्व. विरहेऽपि नाव्याप्तिः । श्राद्यः । कर्मज इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । कर्मजोऽपि द्विविधः । एकक्रियाजन्यः, उभयक्रियाजन्यश्च । एकक्रियाजन्यं त्वस्य रूपेऽभावात्, घटाऽन्योन्याभावस्य रूपे सत्वेऽपि तस्य त्वयाऽनभ्युपगमात् । अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपत्वेऽपि उक्तानुपपत्तिस्तदवस्थैव, स्पं घटात्पृथगिति प्रती- तिविरहात् । सामानाधिकरण्यसंन्बधेन पृथक्त्वस्य रूपविशेषणत्वे घटो घटात्पृथगिति प्रती- त्यापत्तिः अतो नास्ति विनिगमनाविरह इति चेन्न । घटात्पृथगितिवत् घटो नेत्य- त्रापि पंचमीप्रसंगात्, अतिरिक्तपृथक्त्वाङ्गीकार आवश्यक इति ध्येयम् ।

·सक-संग्रहः A संयोगमुदाहरति । हस्तक्रिययेति । उभयक्रियाजन्यस्योदाहरणन्तु मेष- द्वयक्रियाजन्यसंयोगः इत्यवधेयम् । द्वितीयः। संयोगजसंयोग इत्यर्थः । भथ संयोगजसंयोग मानाभावः, यत्र हस्तक्रियया हस्तपुस्तकसयोगोसरं काय पुस्तकसंयोगः तत्र हस्तक्रियाया एव हस्तपुस्तकसंयोगं प्रति कारणत्वं न तु हस्तपुस्तकसंयोगस्येति चेन्न । समवायेन संयोगं प्रति समवायेन क्रियायाः कारणतया कार्य समवायेन क्रियाया अभावेन काये पुस्तकसंयोगा. नुपपत्तिः । अतः संयोगजसंयोगः आवश्यक एवेति ध्येयम् । इदं पुनरिहा. वधेयम् । कर्मजसंयोगो द्विविधः। अभिघातोनोदनाख्यश्चेति । शब्दहेतुः संयोगोऽभिघातः। शब्दाहेतु द्वितीयः। अवच्छेदकतासंबन्धेन शब्दं प्रति समवायसंबन्धेनाऽभिवातःकारणम् । प्रशिथिलनिश्डिभेदादपि भेदो बोध्य इति। अव्याप्यवृत्तिः । दैशिकाऽध्याप्यवृत्तिः कालिकाऽव्याप्यवृत्तिश्चे- त्यर्थः । संयोगः। सर्वापि संयोग इत्यर्थः। अव्याप्यवृतित्वं निर्वक्ति । स्वात्यन्ताभावेति । स्वं संयोगः तदत्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वस्य सं. योगे सत्वात्समन्वयः । इदमुपलक्षणम्। अवच्छिन्नवृत्तिकत्वमव्याप्यवृति- स्वम् । तत्र देशावच्छेद्यवृनिकावं दैशिकाऽव्याप्यवृत्तित्वम् , कालावच्छेद्यवृत्ति- कत्वं कालिकाऽव्याप्यवृत्तित्वमित्यपि बोध्यम् । प्राचीनमते नित्यासंयोगो नास्ति । विभुद्वपसंयोगाङ्गीकत नवीनमते विभुद्वयसंयोगो नित्य इति विशेषः। संयोगनाशको गुणो विभागः । सर्वद्रव्यवृत्तिः । न्या०-विभागं लक्षयति । संयोगनाशक इति । संयोगनाश- कत्वविशिष्टगुणत्वं विभागस्य लक्षणम् । विशेषणमात्रोपादाने क्रिया- यामतिव्याप्तिः । तस्या अपि संयोगनाशकत्वात् अतस्तद्वारणाय विशेष्यम् । दी०-विभागं लक्षयति। संयोगेति कालादावतिव्याप्तिधारणाय गुण इति। रूपादावविन्याप्तिवारणाय संयोगनाशक इति । विभागोऽपि ·म टीकात्रयोपेतः द्विविधः । कर्मजो विभागजश्चेति । आद्यो हस्तपुस्तविभागः, द्वितीयो हस्तपुस्तकविभागात् कायपुस्तकविभागः । । गं०-विभागं लक्षयति । विभागविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्र- कारकशानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इत्यर्थः । प्रतियोगिता- सम्बन्धेन सं प्रति तादात्म्येन प्रतियोगिनः कारणतया संयोगेऽतिव्याप्तिः तस्यापि प्रतियोगितया संयोगनाशजनकत्वात् , गुणत्वाच, अतः संयोगना- शनिष्टजन्यतायां प्रतियोगित्वसम्बन्धानवच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् । वस्तु. तस्तु स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नसंयोगध्वंसत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसमवा. पसम्बन्धावच्छिन्नकारणतावस्त्रे सति गुणत्वं विभागस्य लक्षणम् । कार्यतायां स्वरूपसम्बन्धाच्छिन्नत्वनिवेशात् संयोगे नातिव्याप्तिः । कारणतायो समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशात् काले नातिव्याप्तिः । तस्य कालिकेन कार्यमानं प्रति तादात्म्येन कारणवात् । वस्तुतो विभक्तप्रत्ययासाधारण. कारणत्वम् विभागस्य लक्षणम् इति । विभाग विभजते । विभागोऽपीति । संयोगसमुच्चायकोऽपि शब्दो दृष्टान्तार्थः । यथा संयोगो द्विविधः, तथा विभाग इति भावः । विभागद्वय- मुदाहरति । श्राद्य इति । कर्मज इत्यर्थः । अयमपि द्विविधः, एकक्रिया- जन्यः, उभयक्रियाजन्यश्च । तत्राऽद्यस्योदाहरणम्, हस्तपुस्तकविभाग इति । हस्तक्रियया इत्यादिः । उभयक्रियाजन्यश्च, मेषद्वयविभागादिक बोध्यम् । विभागजविभागमुदाहरति । द्वितीय इति । विभागजविभागो ऽपि द्विविधः । कारणमात्रविभागजन्यः, कारणाकारणविभागजन्यश्च । तत्र कारणमात्र विभागात् कारणाकारणविभागः । यथा कपालद्वयविभागाद कपालाकाशविभागः। तत्प्रकारश्च यत्र आदौ कपाले कर्म। ततः कपालद्वयविभागः । ततो घटारम्भकसंयोगनाशः। ततोऽसमवायिकारणनाशाद् घटनाशः। ततः कपालविभागेन सक्रियस्य कपालस्य आकाशविभागो जन्यते । तत आकाश- ·तक-संग्रहः 80 संयोगनाशः । तत उत्तरदेशसंयोगः । ततः कर्मनाश इति । न च येन कपालकर्मणा कपालद्वयविभागो जन्यते तेनैव कपालाSSकाशविभागः कथं न जन्यत इति वाच्यम् । एकं कर्म आरम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागं, अना. रम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागं च न जनयतीति नियमात् । आरम्भकसंयोगः कपालद्वयसंयोगः । तद्विरोधी कपालद्वयविभागः । अनारम्भकसंयोगः कपाला- काशसंयोगः । तत्प्रतिद्वन्द्वी कपालाकाशविभागः उभयजनकत्वमेकस्य कर्म- मोऽस्वीकारात् । एकस्यैव कर्मण उभयजनकत्वे विकसत्कमलकुड्मलभङ्ग- प्रसङ्गात् । तथाहि-विकासश्च अग्रावच्छेदेनाऽनारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विवि- मागः तज्जनककर्मणः सत्त्वात् तेन कर्मणा मूलाऽवच्छेदेनाऽऽरम्भकसंयोग- प्रतिद्वन्द्विविभागोत्पत्या आरम्भकसंयोगनाशात् कमलनाशापत्तिः । न च कपालद्वयविभागेन आरम्भकसंयोगनाशक्षण एवं कपालाऽऽकाशविभाग: कथं न जन्यत इति वाच्यम् । घटनाशात् पूर्व घटस्यैव प्रतिबन्धकत्वेन दसंभवादिति । कारणाकारणविभागात् कार्याकार्यविभागः । तदुदाहरणमाह-हस्त- पुस्तकविभागादिति । यत्र हस्तक्रियया हस्तपुस्तकविभागस्तत्र शरीरे पि विभक्तप्रत्ययो भवति । तत्र शरीरपुस्तकविभागे हस्तक्रिया न कारणम् । भिननिष्ठत्वात् । शरीरनिष्ठोविभागः हस्तनिष्ठं च कर्मति, शरीरे क्रिया तु नास्त्येव, क्रिया व्याप्यवृत्तिस्वनियमात् । अतो हस्तपुस्तकविभागः शरीर. पुस्तकविभागं जनयतीति सिद्धम् । नचोक्तप्रतीतौशरीरपुस्तकध्वंस एव विषयो न तु विभाग इति वाच्यम् । शरीरपुस्तकासजनकतया विभागसिद्धः । तथाहि शरीरपुस्तकध्वंसे हस्तक्रिया न कारणम् ब्यधिकरणत्वात् । एतेन विभागोन गुणान्तरम् । संयोगाभावेनैव विभक्तप्रत्ययोपपत्तेरित्यपि परास्तम् । उक्तप्रत्ययस्य संयोगप्रागभावविषयकावम् , संयोगात्यन्ताभावविषयकत्वम्, संयोगध्वंसविषयकत्वम् , संयोगान्योन्याभावविषयकवं, वा । नाद्यः । चटपटसंयोगोत्पत्तः पूर्वमेव घटादौ विभक्तप्रत्ययापत्तः। न द्वितीयः। रूप- बसयोः अवयवावयविनोच विभक्तप्रत्ययापत्तः । न तृतीयः। विभज्य संयु.

·१ टीकात्रयोपेतः केपि तत्प्रतीत्यापत्तेः । संयोगध्वंससवात् । न चतुर्थः। तद्भिनमात्रे तत्प्र. तीत्यापत्तरिति । परापरव्यवहाराऽसाधारणकारणे परत्वाऽपरत्वे। पृथिध्यादिचतुष्टयमन्तोवृत्तिनी । ते द्विविधे । दिकृते कालकृते च दूरस्थे दिक्कृतपरत्वम् । समीपस्थे दिक्कृतमपरत्वम् । ज्येष्ठे कालकृतं परत्वम् कनिष्ठे कालकृतमपरत्वम् । दी०-परवापरत्वयोर्लक्षणमाह। परापरेति। परव्यवहारकारणं परत्वम् । अपरव्यवहारकारणमपरत्वम् इत्यर्थः । ते विभजते । द्विविधे इति । दिक्कृतयोरुदाहरणमाह दूरस्थे इति । कालकृते उदाहरति । ज्येष्ठे इति। गं-परापरव्यवहाराऽसाधारणकारणे परत्वापरत्वे इति पथा श्रुतमूलात्प्रतीयमानपराव्यवहारोभयनिरूपिताऽसाधारणकारणत्वरूपल. मणस्यपरत्वादावसंभवग्रस्तत्वादेकैकव्यवहारघटितलक्षणद्वयपरतया मूलं व्या- चष्टे । परव्यवहारेति । परव्यवहारशारणत्वं परत्वस्य लक्षणमित्यर्थः । पर- व्यवहारे व्यवहर्तव्यतावच्छेदकं परत्वमिति लक्षणसमन्वयः। परव्यवहारजन- कतावच्छेदकप्रकारताश्रयत्वमिति यावत् । एवमपरत्वलक्षणमपि परिष्करणी- यम्। ते परत्वापरत्वे । मूले । दिकृते । दैशिकपरत्वाऽपरत्वे । कालकृते। कालिकपरत्वाऽपरत्वे । अत्र परत्वनिष्ठ दैशिकत्वं च बहुतरमूर्तसंयोगान्तरित- वज्ञानजन्यत्वम् । एवं परनिष्टं कालिकत्वं च बहुतरतपनपरिस्पन्दान्तरितत्व- ज्ञानजन्यत्वम् । एवमपरत्वनिष्ठं दैशिकरवंच अल्पतरमूर्तसंयोगान्तरितत्वज्ञान- जन्यत्वम् । एवमपरत्वनिष्ठं कालिकत्वं च अल्पतरतपनपरिस्पन्दान्तरितत्व- ज्ञानजन्यत्वम् । दैशिकपरत्वापरत्वे उदाहरति । दूरस्थे इति । दूरस्थनिष्ठं दैशिकपरत्वमित्यर्थः । मन्त्रावधित्वार्थ पञ्चम्यन्तापेक्षा यथा पाटलिपुत्राकाशी- ·सर्क-संग्रहः ६२ । मपेक्ष्य प्रयागः परः इत्यत्र पंचम्यर्थोऽवधितानिरूपकत्वम्, तस्य परत्वे- न्वयः। काशीमपेक्ष्येति काशीनिरूपितेत्यर्थः। एवं च पाटलिपुत्रनिष्ठावधि- तानिरूपककाशीनिरूपितपरत्वाश्रयः प्रयागः इति बोधः । एवं पाटलिपुत्रा- प्रयागमपेक्ष्य काशी अपरा इत्यत्रापि । कालिकपरवापरत्वे उदाहरति ज्येष्ठे इति । ज्येष्ठनिष्ठं कालकृतं परत्वमित्यर्थः । चैत्रान्मन्त्रः पर इत्यन्न मैत्रे. चैत्रावधिकपरत्वं स्वीकार्यम्, तच चैत्रोत्पत्तिक्षणप्रभृति एतत्क्षणपर्यन्तं बायमानतपनपरिस्पन्दसमुदायापेक्षया अधिकतपनपरिस्पन्दसमुदायवत्वम् । कनिष्ठे इति कनिष्ठनिष्ठं कालिकमपरस्पमित्यर्थः। तच मैत्राच्चैत्रोऽपर इत्यत्र. मैत्रावधिकचैत्रनिष्ठं कनिष्ठत्वं च मैत्रोत्पत्तिक्षगप्रभृति एतत्क्षगपर्यन्तं जाय- मानतपनपरिस्पन्दसमुदायाऽपेक्षया न्यूनतपनपरिस्पन्दसमुदायत्वम् । अत्र देशिकपरत्वाऽपरवयोः तदाश्रयः समवायिकारणम् , दिकपिण्डसंयोगोड- समवायिकारणम् । अपेक्षाबुद्धिनिमित्तकारणम् । कालिकपरत्वापरत्वयोः वदाश्रयः समायिकारणम् । कालपिण्डसंयोगोऽसमवायिकारणम् । अपेक्षा- बुद्धिनिमित्तकारणम् । अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन सर्वेषामनित्यत्वम् । आद्यपतनाऽसमवायिकारणं गुरुत्वम् । पृथिवी- जलवृत्ति । न्या०-गुरुत्वं लक्षयति-आद्येति । द्वितीयपतनक्रियायां वेगस्यासमवायिकारणत्वात्तत्राविव्यातिवारणायाद्य ति, उत्तरत्र स्य- न्दने श्राद्यत्वविशेषणमपि पूर्ववदेव योजनीयम् । दी०-गुरुत्वं लक्षयति-प्रायेति । द्वितीयादिपतनत्य वेगा- समवायिकारणवाद् वेगेऽतिव्यातिवारणाय श्राद्येति । गं०-गुरुत्वं लक्षयतीति। गुरुत्वविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्य- प्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूङकृतिमान्मूलकार इति बोधः । आचं अपतनं तस्यासमायिकारणं गुरुवमिति मूलार्थः । तत्र । वेगे। पतनं ·टीकात्रयोपेतः । नाम वृक्षविभागजनकव्यापारमारभ्य भूमिसंयोगजनकल्यापारपर्यन्तं सर्वाः क्रियाः। तत्र प्राथमिकन्यापारे गुरुवमसमवायिकारणम् , द्वितीयादिपतने वेगोऽसमवायिकारणम्, तथाच द्वितीयपतनाऽसमवायिकारणत्वाद् वेगेऽति- ग्याप्ति वारणायाऽऽद्यति विशेषणमिति भावः। पृथिवीजलवृत्तीति । गुरू स्वमित्यनुवर्तते । गुरुस्वमतीन्द्रियम् , पतनकायानुमेयम्, अनुमिन्याकारस्तु माद्यपतनं साऽसमयकारणं क्रियात्वात् संयोगाऽसमवायिकारणक्रियाव- दिति । नियवृत्ति नियम् । अनित्यवृत्यनित्यम् । आश्रयः, फलादिः, सम. वायिकारणम् । अवयवसमवेतगुरुत्वं अवयविसमवेतगुरुत्वस्याऽसमवायि. कारणम् । प्राथयनाशानश्यतीति । उत्तरत्र । घटस्वं त्रलर्थः । द्रवत्व- एक्षणघटकस्यन्दने इत्यर्थः । एवमेव । वेगेतिच्याप्तिवारणायैवेति यावत् । (वेगाऽसमवायिकारणत्वात्) वेगासमवायिकारणकरबादित्यर्थः । आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् । पृथिवी. जलतेजोवृत्ति । तद् द्विविधम् सांसिद्धिक, नैमित्तिकं चेति । सांसिद्धिकं जले । नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोः। पृथिव्यां घृतादावग्निसंयोगजं द्रवत्वम् । तेजसि सुवर्णादौ ।। दी०- द्रवत्वं लक्षयति आद्येति । स्यन्दन प्रस्रवणम् । तेजः संयोगजं नमत्तिकम् । तद्भिन्नं सांसिद्धिकम् । पृथियां नैमित्तिक मुदाहरति । घृतादाविति । तेजसि तदाह-सुवर्णादाविति । गं०-द्रवत्वविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रकारकज्ञानानुकूल शब्दप्र- योगानुकूलकृतिमान्मूलकार इति बोधः । आयं यत्स्यन्दनं तस्याऽसमवायि- कारणमित्यर्थः । स्यन्दनं प्रस्रवणमिति । तच्च सन्निकृष्ट दायसंयोगानु- १ श्राद्यत्वं च स्वसमानाधिकरणपतनप्रतियोगिकवंसाऽसमानकालीनत्वम् ।।

·तर्क-संग्रहः ४ . कूलो व्यापारः पृथिवीजलते जोवृत्तीति । द्रवत्वमित्यनुषज्यते । अग्न्यादितेजः- संयोगो निमित्तं तजन्यं नैमित्तिकम् । तद्भिन्नं-अग्न्यादितेजः संयोगाऽजन्य. मित्यर्थः, जले इति । जले एवेत्यर्थः । सांसिद्धिकद्रवत्वस्य नित्यतादिक गुरुत्ववत् । नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोरिति । पृथिवीतेजोवृत्तीत्यर्थः। यथा सांसिद्धिकद्रवत्वं यावजलवृत्ति नतथा नैमित्तिकद्वत्वं पृथिवीतेजोवृत्ति पटादौ वन्द्यादौचाऽभावात्, अतः पृथिवीतेजोविशेषवृत्तित्वमाह पृथिव्यां घृता. दाविति । घृतादिरूपपृथिव्यामित्यर्थः । आदिना जत्वादिपरिग्रहः । वृत्तित्वं सप्तम्यर्थः अन्वयश्चाऽस्य द्रवत्वे । अग्निसंयोगजं द्रवत्वमिति नैमित्तिकद्रवत्व- मित्यर्थः । तेजसि सुवर्णादाविति । सुवर्णादिरूपतेजसीत्यर्थः । आदिना रजतपरिग्रहः । सप्तम्यर्थोवृत्तित्वम्, तस्याऽग्निसंयोगजं द्रवत्वमित्यनुषङ्ग णान्वयः । स नैमित्तिकं द्रवत्वमनिस्यम् । तेजः संयोगोऽसमवायिकारणम् । तेजःसंयोगनाशाच्च नश्यति । अन्यत्पूर्ववद् । चूर्णादिपिएडीभावहेतुर्गुणालेहः। जलमात्रवृत्ति: -स्नेहं लक्षयति-चूर्णादीति । चूर्णादिपिण्डीभावहेतु- वे सति गुणत्वं स्नेहस्य लक्षणम् । पिण्डीभावी नाम चूर्णादेार- णाकर्षणहेतुभूतो विलक्षणः संयोगः। तादृशसंयोगे स्नेहस्यैवासा- धारणकारणत्वं नतु जलादिगतद्रवत्वस्य, तथा सवि द्रुतसुवर्णादि- संयोगेन चूर्णादेः पिण्डीभावापत्तेः, अतः स्नेह एवासाधारणं कार- णम् । विशेषणमात्रोपादाने कालादावतिव्यातिरतस्तद्वारणाय वि- शेध्योपादानम् । वस्तुतस्तु द्रुतजलसंयोगस्यैव चूर्णदिपिण्डीमाव- हेतुत्वं स्नेहस्य पिण्डीभावहेतुवे मानाभावात् । जले द्रुतत्वविशेष- रणात् करकादिन्यावृत्तिः । दी०-स्नेहं लक्षयति-चूर्णेति-कालादावतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रुपादावतिन्याप्तिवारणाय पिण्डीमावेति ।

·१५ टीकात्रयोपेता गं0-स्नेहविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयो- गानुकूलकृनिमान मूलकार इनि बोधः, स्नेह लजयतीन्यन्य । मूले । चूर्णा- दीति । आदिना सकचादिपरिग्रहः । चूादीनां यः पिण्डीभावः अवयवानां विलक्षणदृढ़संयोगः देशान्तरनिर्गमनप्रतिवन्धकः तस्य हेतुरित्यर्थः। जल- संयांगे चूर्णादीनां पिण्डीभावो जायते, तं प्रति जलनिष्ठस्नेहाकारणमिति रक्षगसमन्वयः । तथा च समवायसंबन्धावच्छिन्नपिण्डीभावनिष्ठकार्यतानि- रूपिनस्वसमायिसंयोगसंबन्धावच्छिनकारणत्वं स्नेहस्य लक्षणम् । ताश. काग्णतावच्छेदकतया सिद्धस्नेहत्वजातिमात्र वा लक्षणम् । मूले जलमात्र वृत्तिरिति । जलभिन्ने स्नेहव्यवस्थापकप्रमाणाऽभावादिति भावः । अथ घृत- तेलादावपि स्नेहाङ्गीकार आवश्यकः अन्यथा तैलसंयुक्तचूर्गादौ पिण्डीभावा- नुपपत्तेः । तथा च कथं स्नेहस्य जलमात्रवृत्तित्वमिति चेञ्च । तैलान्तर्वत्तिजल स्नेहादेव तत्रपिण्डीभावोपपत्तः । कालिन्दीजलसमादिवत् तैले औपाधिक:- स्नेहप्रत्ययोपपत्तिः । नच तैलादी जलसत्वे ततो दहनानुपपत्तिः, जलस्य दह- नप्रतिकूलत्वादिति वाच्यम् । तेलान्तर्वत्तिजलस्यैत्र दहनप्रतिकूलत्वात् । अप- कृष्टस्नेहबजलस्यैव दहनप्रतिकूलस्वाहा । तैलादौ तु प्रकृष्टःस्नेह इति ध्येयम् । न्यायबोधिन्यां द्वतजलसंयोगस्यैवेति । एवकारेण स्नेहव्युदासः ! अत्रेदं बोध्यम् । द्रुतजलसंयोगस्य सांसिष्टिकद्रवत्वस्य स्नेहस्य वा कारणव- मियत्र शिनिगमनाविरहात्, अतिरिक्तस्नेहसिद्धिः। स्नेहो नित्यवृत्ति- नित्यः । अनित्यवृत्तिरनित्यः। अनित्यः कारणगुणपूर्वकः, माश्रयनाशनाश्य- श्रेति बोध्यम् । श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः । आकाशमात्रवृत्तिः । स द्विविध:- ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति । ध्वन्या- त्मको भेर्यादौ । वर्णात्मकश्च संस्कृतभाषादिरूपः । न्या०-शब्दं लक्षयति-श्रोत्रेति । शब्दत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादावतिव्याप्तिवारणाय श्रोत्रेति ।

·सर्क-संग्रहा 4 दी०-शब्दं लक्षयनि-श्रोत्रेति । शब्दत्वेऽतिव्यातिवारणाय गुण इति । रूपादावविव्याप्तिवारणाय श्रोत्रेति । गं०-शब्दं लक्षयतीति । शइविशेप्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रका- एकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलक र इति बोधः। मूले । भोत्रग्राह्य इति । श्रोत्रेग ग्राह्यः श्रीनग्राह्यः तृतीयार्थो जन्य वम् । ग्रह- धातोनिमः। यत्प्रत्ययस्य लौकिकविषयवमर्थः । तथा च अंबेन्द्रियजन्य- ज्ञानविपयत्वे सति गुणत्त्वं शादस्य लक्षणम् । अंन्द्रियजन्यं यःज्ञानं "अयं शब्द इत्याकारकं ज्ञान" तहिषयत्वाय शब्दे विद्यमानलाहक्षणसमन्वयः। शब्दसजातिमत्वं वा शब्दस्य लक्षणम् । तस्याऽऽश्रयमाह । आकाशमान वृत्तिरिति । शब्दं विभजते । स विविध इति । ६ निपदशक्यतावच्छेदकतया सिद्धोजातिविशेपो वनित्वम् । वर्णत्वं च तालोष्टपुटसंयोगजन्यतानच्छेदक- या सिद्धो जातिविशेषः । अनिमुदाहरति । ध्वन्यात्मको भेर्यादाविति। .भादिना मृदङ्गादिपरिग्रहः । अवच्छेद्यन्वं सक्षम्यर्थः । तथा च भेर्यायवच्छेद्यः पाब्दी ध्वन्यात्मक इत्यर्थः । भेर्यादिः शब्देऽवच्छेदकः । शब्दस्तु भेर्याय बच्छेद्यः । एतेन वीथ्यां कोलाहलः । बने कोलाहलः इत्यादिप्रतीतेः अवच्छेद्य- तासंबन्धेन वीथीवनादिविषयकावेनोपपत्तिः। वर्णमुदाहरति । वर्णात्मक इति । संस्कृतभाषादिरूप इति । आदिना अपभ्रंशभाषापरिग्रहः । ताल्वोष्ठ- पुटसंयोगजन्यशब्दः वर्णस्वरूप इति यावत् । नच ताल्वाद्यवच्छेद्यशब्दो धर्मस्वरूप इति कुतो नोक इति वाच्यम् । ध्वनिविशेषस्याऽपि ताल्वाधव- ब्यत्वात् । . न्या०-स त्रिविधः-संयोगजो विभागजः शब्दजश्चेति । यया भेरीदण्डसंयोगजो झाङ्कारादिशब्दः, हस्तादिसंयोगजन्यो मृदङ्गादिशब्दः । वंशे पाठ्यमाने दलद्वयविभागजश्चटचटा. शब्दः । शब्दोत्पत्तिदेशमारभ्य श्रोत्रदेशपर्यन्तं वीचितरङ्गन्यायेन ·६७ टोकात्रयोपेतः वा निमित्तपवनेन शब्दधाग जायन्ते, तत्रोत्तरोत्तरशब्दे पूर्वपूर्वशब्दः कारणम् ।। दी०-शब्दस्त्रिविधः-संयोगजो विभागजः शब्दजश्चेति । नत्राऽऽद्यो भेरीदण्डसंयोगजन्यः । द्वितीयो वंशे पाव्यमान दल द्वय- विभागजन्यश्चटचटाशब्दः । भेर्यादिदेशमारभ्य श्रोत्रपर्यन्तं द्वितीया- दिशब्दाः शब्दजाः । गं०-सन्यान्मकशब्दः । शब्दसामान्यपरत्वेषणस्यविभागजन्यवा- भावादसंन्यापनः । संयोगजः संयोगनिष्ठाऽसनगायिकारणतानिरूपित. अनिनिष्टका नावच्छेदकतया सिद्ध जातिविशेषवान् इन्यथः। विभागजः विभानिष्ठा समयायिकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकनया सिद्ध जातिविशे- पवानिन्यथः । शब्दजःशब्दनिष्ठाऽसमवायिकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदक- नया मिद्धजानिविशेषवानित्यर्थः । संयोगजध्वन्यामकं शब्दमुदाहरति । यथेति।भेरीदण्डसंयोगज इति। भेरीदण्डसंयोगनिमिनकारणक इत्यर्थः । तस्य भेयोकाशसयोगोऽसमवायिकारणम् । उदाहरणान्नग्मयाह हस्तादि. संयोगजन्य इति । हस्तमृदङ्गसंयोगो निमित्तकारणम् । हस्ताऽऽकाश- संयोगोऽसमवायिकारणम् । विभागजध्वनिमुदाहरति । दलद्वयविभागज इति । वंशे पाट्यमाने इति । उत्पाध्यमाने सतीत्यथः । इदं च विशेषणं विभागजन क्रियासंपत्यर्थम् । वंशक्रियाजन्यवंशदलद्वयविभागनिमिनकार- णक इत्यर्थः तस्य दलद्वयाकाशविभागोऽसमगयिकारणम् । झांकारादि- शब्द इनि चटचटाशव्द इति च ध्वनिविशेषस्यान करगम् । शब्दोत्पत्ति- देशमारभ्येति एतत्तत्वमग्रे वक्ष्यते । दीपिकायां भेरीदंडसंयोगज इति । यः स इति शेपः । तस्य आद्य इति पूर्वेणाऽन्वयः। दलद्वयविभागजन्य इति यः स इति शेषः । तस्य द्वितीय इति पूर्वेणाऽन्वयः । भेर्यादिदेश- मारभ्येति । भेर्यादिदेशाच्छेदेन जायमानध्वनिमारभ्येत्यर्थः । आदिना मृदङ्गादिपरिग्रहः । श्रोत्रदेशपर्यन्तमिति । श्रोत्रदेशावच्छेदेन जायमान- ७ ·तक-संग्रहः ध्वनिपर्यन्तमित्यर्थः । अन्त्यधनिपर्यन्तमिति यावत् । द्वितीयादिशब्दा इति आद्यध्वनि विहाय द्वितीयध्वनिप्रभृति चरमध्वनिपर्य ताः धन्यात्मकशब्दा इत्यर्थः । ये ते इति शेपः । शब्दजा इति । ध्वन्यात्मकशब्दासमवाय- कारणका इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् वर्णात्मकोऽपि द्विविधः, संयोगजो वर्णजश्व, आद्यः ताल्बोष्ठपुटसंयोगनिमित्तकारणकः । तस्य ताल्वाकाश. संयोगोऽसमवायिकारणम् । द्वितीयवर्णप्रभृतिअन्त्यवर्णपर्यन्तं सर्वे वर्णाः वर्णाऽसमवायिकारणका इत्यपि बोध्यम् । सर्वोऽपि शब्दोऽनित्यः, अन्याप्य. वृत्तिश्च । अन्त्यभिन्नः शब्दः स्वेतरकार्यशब्दनाश्यः, अन्त्यशब्दस्तु उपा. न्यशब्दनाश्य इति ध्येयम् । सर्वव्यवहारहेतुर्गुणो बुद्धिर्ज्ञानम् । सा विविधा, स्मृतिरनुभवश्च । संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः। तभिन्नं ज्ञानमनुभवः । स विविधः, यथार्थोऽय- थार्थश्च । न्या०-बुद्धलक्षणमाह । सर्वव्यवहारेति । व्यवहारः शब्द. प्रयोगः । ज्ञानं बिना शब्दप्रयोगाऽसंभवाच्छब्दप्रयोगरूपव्यवहार- हेतुत्वं ज्ञानस्य लक्षणम् । बुद्धिं विभजते । स्मृतिरनुभवश्चेति । स्मृति लक्षयति संस्कारेति । बहिरिन्द्रियाजन्यत्वविशिष्टसंस्कारजन्य- त्वविशिष्टज्ञानत्वं स्मृतेर्लक्षणम् । संस्कारजन्यत्वविशेषणानुपादानेs- नुभवेऽतिव्याप्तिरतस्तद्वारणाय तदुपादानम् । संस्कारध्वंसेऽविव्या- प्तिवारणाय विशेष्यम् । ध्वंसं प्रति प्रतियोगिनः कारणत्वात् संस्का- रध्वंसेऽपि संस्कारजन्यत्वस्य सत्वात् । प्रत्यभिज्ञायामविव्यानिवारणाय मात्रपदम् । अनुभवं लक्षयति । तद्भिन्नमिति । तद्भिन्नत्वं नाम स्मृति- भिन्नत्वम् । तथाच स्मृतिमिन्नत्वविशिष्टज्ञानत्वमनुमवस्य लक्षणम् । विशेषणानुपादाने स्मृवावविव्याप्तिः, विशेष्यानुपादाने घटादावति- ·88 टीकात्रयोपेतः व्यामिरतस्तद्वारणाय विशेषणविशेययोपादानम् । अनुभवं विभ- जते । स द्विविध इति। दी-बुद्धेर्लक्षणमाह । सर्वेति । कालादावतिव्याप्रियारणाय गुण इति । रूपादावतिव्यानिवारणाय सर्वव्यवहार इति । जानामा- त्यनुव्यवसायगम्यज्ञानत्वं लक्षणमित्यर्थः । बुद्धिं विभजते । सदि। स्मृनेर्लक्षणमाह । संस्कारेति । भावनाख्यः संस्कारः। संस्कारध्व- सेऽतिव्यानिवारणाय ज्ञानमिति । घटादिप्रत्यक्षेऽतिव्यानिवारणाय संस्कारजन्यमिति । प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिवारणाय मात्रेति । अनुभवं लक्षयति । तद्भिन्नमिति । स्मृतिभिन्नं ज्ञानमनुभव इत्यर्थः । अनुभवं विभजते । स द्विविध इति । गं०-सर्वे च ते व्यवहारास्तेपा हेतुः व्यवहारसामान्यहेतुरित्यर्थः । शब्दप्रयोग इति । वुबोधयिषापूर्वक इत्यादि ।शानं विना । वाक्यार्थज्ञानं विना शब्दप्रयोगाऽसंभवात् ।अर्थ बुध्दा शब्दरचनेति न्यायादिति भावः। तथा च तादृशव्यवहारजनकतावच्छेदकजातिमत्वमर्थः । तेन निर्विकल्पकादौ नाऽव्याप्तिः। वुबोधयिषापूर्वकवाक्यप्रयोगे वाक्यार्थज्ञानत्वेन कारणत्वात् कार- पताश्च्छेदकज्ञानत्वमादाय लक्षणसमन्वयः।वुद्धिरिति लक्ष्यनिर्देशः । लघुल- क्षण नाह ।झानमिति । ज्ञानवजातिमस्त्रं वुद्धलक्षणमित्यर्थः । ज्ञानवजाति- सिद्धिस्तु तादृशन्यवहारजनकतावच्छेदकतया ज्ञानपदशक्यतावच्छेदकतया वा बोध्या । ज्ञानपदस्य बुद्धिलक्षणपरत्वं स्वयमाह दीपिकायां। जानामीत्या- दिना। घटमहं जानामोत्यनुव्यवसायसिज्ञानत्वमित्यर्थः । विषयविनिर्मोकण केवलज्ञानव्यवसायस्याऽलीकतया यथाश्रुताऽसंगतेः । संस्कारमात्रेत्यस्य संस्कारेतराजन्यत्वमिति यथाश्रुतार्थपरत्वे असंभवः, स्मृतौ संस्कारेतराऽऽस्मादिजन्यस्वसत्वादत उक्तम् । वहिरिन्द्रि- याऽजन्यत्वविशिष्टेति ·वक-संग्रहः मूले । स द्विविध इति । सः अनुभवः । द्वैविध्यं दर्शयति यथार्थोऽयथार्थश्चेति । प्रमासामान्यलक्षणन्तु भगवद्ज्ञानवृत्तिविषयिता- वत्वे सति अनुभवत्वम् । इदं च ज्ञानभेदेऽपि विषयिताया ऐक्यमिति मतेन । विपयिताभेदे तु अनुपदमेव वक्ष्यते। भ्रमसामान्यलक्षणन्तु ईश्वरज्ञानाऽवृत्ति- विषयितावत्वमिति ध्येयम् । तदति तत्प्रकारकोऽनुभवो यथार्थः। सैव प्रमे- त्युच्यते। न्या०-यथार्थानुभवं लक्षयति । तद्वतीति । तद्वतीत्यत्र सप्त- म्यर्थो विशेष्यत्वम् । तच्छब्देन प्रकारीभूतो धर्मो ग्राह्यः । तथा च तद्वद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकत्वे सति अनुभवत्वं यथार्थानुभवस्य लक्षणम् । उदाहरणम् । रजतत्ववद्विशेष्यकत्वे सति रजतत्वप्रकारक रजते "इदं रजतम्” इति ज्ञानम् । तद्वन्निष्ठविशेष्यतानिरूपित- तनिष्ठप्रकारनाशाल्यनुभवत्वमिति निष्कर्षः । अन्यथा यथाश्रते रङ्गरजतयारिमे रजतरङ्गे इत्याकारकसमूहालम्बनेऽतिव्याप्तिः । तत्रापि रजतत्ववद्विशेष्यकत्वरजतत्वप्रकारकत्वयोः, रङ्गत्ववद्विशेष्य- कत्वरङ्गत्वप्रकारकत्वयोश्च सत्वात् । उक्तनिष्कर्षे तु दर्शितभ्रमे नातिव्याप्तिः । तज्ज्ञानस्य रशांशे रजतत्वावगाहित्वेन रजतांशे रङ्ग- स्वावगाहित्वेन रजतत्वप्रकारतायाः रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वे- ऽपि रङ्गत्वनिष्ठप्रकारतायाः रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वेऽपि रजतत्वप्रकारतायाः रजतत्ववनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावात् , रङ्ग- खप्रकारतायाः रङ्गत्ववनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावाच । गं०-प्रमाविशेषलक्षणमाह । तद्वतीति। तदस्यास्तीति तद्वान्तसिन् । तथाचेति । वत्र रोवर्तिनि रजते इदं रजतम् इत्याकारकं ज्ञानं जातं, ·टोकात्रयोपेतः स यथार्थानुभवः । तत्र लक्षणसमन्वयोऽरि। तथाहि नाशाने त्रयो विषयाः । विशेष्यः, प्रकारः, संसर्गश्च । नत्र "पुरोवन" इदं पदार्थः रजतं विशेष्यः। रजनवं प्रकारः। समायः संसर्गः । एवं तज्ज्ञानं रजतविशेष्यकं रजतत्वप्रकारकं समवायसंसर्गकं च भवति । एवं च नच्छन्देन प्रकारीभूतरजतन्त्रग्रहगे तद्वत् रजतं तच्चाऽत्र ज्ञाने दिव्या, तत् रजतत्वम् , तचाऽत्र ज्ञाने प्रकारः । नदिशेयकस्वे सति तन्प्रकारको सति अनुभवरूपलक्षणस्य "इदं रजतम्" इन्याकारकानुभवे सवाल्लक्षण- समन्वयः। अयथार्थानुभवेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तद्वयम् । स्मृतावति- व्यालिवारणायाऽनुभवत्वनिवेशः । अत एव ज्ञानत्वमपि नोक्तम् । नचेष्टा- पत्तिः । प्रमायाः पंचविधत्वेन तत्करणस्यानुभवस्य इन्द्रियादिवत् पंचम- प्रमाण वारत्तेः। तथा च प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दः प्रमाणानि इति मूत्रविरोधः स्यादिति प्रेयम् । ननु रङ्गोशे रजतन्वप्रकारक रजतांशे रणव- प्रकारकं यत् 'रङ्गरजतयोः" इमे रजनरङ्ग इति समूहालम्ब नभ्रमः, तत्रा:- तिव्याप्तिरित्यत आह तद्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितेति । अन्यथा उक्त- निष्कर्षाभावे । एवं च यत्र यः प्रकारः तनिष्ठविशेष्यताप्रकारतयोनिरूप्य. निरूपकभावः । अत्र रङ्गे रजतत्वं प्रकारः, तथा च रङ्गनिष्ट विशेष्यता रजतत्वनिष्टप्रकारतयोनिरूप्यनिरूपकभावः । एवं रजते रङ्गवं प्रकारः, तथा च रजतनिष्ठविशेष्यतारङ्गत्वनिष्ठप्रकारतयोनिरूप्यनिरूपकभावः । एवं च रङ्गत्वनिष्टविशेष्यतानिरूपितरङ्गत्वनिष्ठप्रकारताशालित्वविरहेण रज. तत्ववनिष्ठविशेष्यतानिरूपितरजतत्वनिष्ठप्रकारताशालित्वविरहेण च नोक्त- अमेऽतिव्यातिरित्याह उक्तनिष्कर्षेविति। नातिव्याप्तिरिति शेषः। केचित्तु ययोर्विपयतयोनिरूप्यनिरूपकभावः तनिरूपितविषयितयोरवच्छेद्यावच्छे- दकभावः इति नियमः। तथा च तद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वमिति पर्यवसितार्थे नोकभ्रमेऽतिव्याप्तिरिति प्राहुः। दी०-यथार्थानुभवस्य लक्षणमाह । तद्वतीति । ननु घटे घटत्रमिति प्रमायामव्याप्तिः, घटने घामावादिति चेत्र । यत्र ·तर्क-संग्रहः १०२ यसन्बन्धोऽस्ति तत्र तत्संवन्धानुभव इत्यर्थाद्, घटत्वे घटसम्बन्धो- ऽस्तीति नाव्याप्तिः । सैवेति । यथार्थानुभव एव शाखे प्रमेत्यु- कटाने, इत्यर्थः । गं० -ननु तद्वतीत्यस्य तदधिकरणे इत्यर्थकतया “घटे घटत्वमिति प्रमायामन्याप्तिः । तस्या घटत्वं आधेयतासम्बन्धेन घटवदित्यर्थकतया विशेष्यीभूतघटत्वे संयोगादिवृत्तिनियामकसंबन्धेन प्रकारीभूतघटवत्वाभा. वात् , आधेयतायाश्च वृत्तिनियामकत्वाभावादित्याशयेन शंकते । नन्विति। तद्वत् पदस्य तत्संबन्ध्यर्थकत्वमित्यभिप्रायेण समाधत्ते । यत्र यत्सम्बन्धो- ऽस्तीति । यो यत्संबन्धी भवतीत्यर्थः । तथा च तेन संबन्धेन तत्संबन्धि- निष्टविशेष्यतानिरूपिततसंबन्धावच्छिन्नतनिष्ठप्रकारताशाल्यनुभवत्वस्य ल. क्षणत्वस्वीकारादिति यावत् । सैवेति । यथार्थानुभव एवेत्यर्थः । प्रमेत्युः च्यते इति । प्रमाशब्देन व्यवहियत इत्यर्थः । भन्नेदं बोध्यम् । प्रमावं द्विविधम् । आंशिकप्रमात्वम् , सर्वाशे प्रमात्वं च । तद्वति तत्प्रकारकत्वमिति तु आंशिकप्रमात्वम् । अनुगमस्तु विशेष्यता- विशिष्टप्रकारताकत्वं ज्ञाने निवेश्यम् । वै० स्वनिरूपितत्व-स्वाश्रयनिष्ठा- धिकरणतानिरूपितनिरूपकतावस्वोभयसम्बन्धेन । निरूपकतावत्ता च स्व- सामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्व-स्वानवच्छेदकानवच्छिन्न- त्वस्ववृत्तित्वैतच्चतुष्टयसंबन्धेन । स्ववृत्तित्वं च स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्व. संबन्धेनेति। सर्वाशे प्रमात्वन्तु विशेष्यताविशिष्टप्रकारत्वाऽनिरूपकत्वं ज्ञाने निवे- श्यम् । वै० स्वनिरूपिताव स्वाधिकरणनिष्ठाधिकरणतानिरूपितनिरूपकता. वदन्यत्वोभयसंबन्धेन । निरूपकतावत्ता चोक्तचतुष्टयसंबन्धेनेति । इदमे-- व प्रमसामान्यभिचत्वमपीति ध्येयम् । तदभाववति तत्प्रकारकोऽनुभवोऽयथार्थः । सैवाध्यमेत्युच्यते।

·१०३ टोकात्रयोपेतः प्रकारताया: न्या०-अयथार्थानुभवं लक्षयति । तदभाववतीति । अत्रापि पूर्ववत् तदभाववन्निष्टविशेष्यतानिरूपिततनिष्ठप्रकारनाशाल्यनुभवत्वं विवक्षणीयम् । अन्यथा यथाश्रुते रङ्गरजतयोरिमे रङ्गरजते इत्या- कारकसमूहालंबनप्रमायामतिव्याप्तिः । तस्या रजतरङ्गोभयविशेष्यक- वेन रजतत्वरङ्गत्वोभयत्रकारकत्वेन च रजतत्वाभाववद्रगविशेष्यक- बरजतत्वाभावप्रकारकत्वयोः रङ्गत्वाभाववद्रजतविशेष्यकत्व-रङ्गत्व- प्रकारकत्वयोश्च सत्वात् । उक्तनिष्क तु न तत्राऽतिव्याप्तिः। प्रमायाः रजतांशे रजतत्वावगाहित्वेन रङ्गांशे रङ्गत्वावगाहित्वेन च रजतत्व- रजतत्वाभाववद्रङ्गनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावात् , रङ्गत्वप्रकारतायाः रङ्गत्वाभाववद्रजतनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभा. वाच । उदाहरणम् । रजतत्वाभाववद्विशेष्यकत्वे सति रजतत्वप्र- कारक "शुक्तौ इदं रजतम्" इति ज्ञानम् । दी०-अयथार्थाऽनुभवं लक्षयति । तदभाववतीति । नन्विर्द संयोगीति प्रमायामतिव्याप्तिरिति चेन्न । यदवच्छेदेन यत्संबन्धाभावः तदवच्छेदेन तत्संबन्धज्ञानत्य विवक्षितत्वात् । संयोगाभावावच्छेदेन संयोगज्ञानस्य भ्रमत्वात्संयोगावच्छेदेन संयोगसंबन्धस्य सत्वान्नाड- तिव्याग्निः । गं०-अयथार्थाऽनुभवं लक्षयतीति । अयथार्थाऽनुभवविशेष्यक- लक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमानिति बोधः। मूले । तदभाववतीति । अत्रापि तच्छन्देन प्रकारीभूतो धर्मो धर्तव्यः । तस्याऽभावस्तदभावः सोऽस्यास्तीति तदभाववान् तस्मिन् । सप्तम्यर्थो विशेष्य- त्वम्, तत्र प्रकृत्यर्थस्य "तदभाववतो" निष्ठत्वसंबन्धेनाऽन्वयः। तस्य च निरूप- कत्वसंबन्धेन ज्ञानेऽन्धयः । तथा च तदभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपकत्वे सति तत्प्रकारकावं लक्षणम् । यत्र पुरोवत्तिनि शुकौ "इदं रजतम्" इत्याकारक ·तर्क-संग्रहः १०४ ज्ञानं जातं सोऽयथार्थानुभवः । स एव लक्ष्यः । एवं चाऽत्र तच्छदेन प्रकारी- भूतरजतत्वं ग्राह्यम् । तदभाववती शुक्तिः । सा चाऽत्रज्ञाने विशेप्या । तत्- रजतस्वमं, तच्चान ज्ञाने प्रकार इति तदभाववद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकत्वे सति अनुभवस्वरूपलक्षणस्य शुक्तिविशेष्यकरजतत्वप्रकारके "इदं रजतम्' इत्याकारकाऽयथार्थानुभवे सत्वाल्लक्षणसमन्वयः । अत्रापि । अयथार्थाऽनु. भवलक्षणेपि । पूर्ववदिति । यथार्थाऽनुभवलक्षणवदित्यर्थः । विवक्षणीय. मिति । तथा च सप्तम्यर्थविशेष्यतायाः न निरूपकत्वसंबन्धेन ज्ञानेऽन्वयः, किन्तु निरूपितत्वसंबन्धेन प्रकारतायामन्वयः "तत्प्रकारक इत्यस्य तनिष्टर. कारतानिरूपितप्रकारितावा नित्यर्थात्" इति भावः । अथवा सप्तम्यर्थों विशे- प्यकचं "विशेष्यित्वम्" तत्र निरूपितत्वसंबन्धेन प्रकृत्यर्थस्याऽन्वयः। तस्या- वच्छिन्नत्वसंवन्धनप्रकारकत्वे "प्रकारितायां" अन्वयः । तथाच तदभाववद्विश- प्यकावावच्छिन्दतत्प्रकारकत्वानुभवत्वं तदर्थः । विवक्षायाः फलमाह ।अन्यथे. ति। अविवक्षितत्वे इत्यर्थः। रजतत्वावगाहित्वेन । रजतत्वप्रकारकत्वेन । शेष स्पष्टार्थम् । भ्रमविशेषलक्षणस्य प्रमाविशेषेऽतिव्याप्तिमाशंक्य निरा. करोति । दीपिकायां नन्विति । इदं संयोगीति प्रमायामिति । वृक्षः कपिसंयोगीति प्रमायां, अग्रावच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगीति प्रमायां चेत्यर्थः । अतिव्याप्तिरिति । वृक्षादेरपि कपिसंयोगाभाववत्वादित्यर्थः । यदवच्छे- देन यत्संबन्धाभाव इति । यत्संबन्धावच्छिन्नयनिष्टप्रतियोगिताकाभावा- वच्छेदकोयः इत्यर्थः । यथाश्रुते कपिसंयोगस्य समवायेनाऽव्याप्यवृत्तित्वेऽपि समायस्य व्याप्यवृत्तिया तदभावस्याऽपि व्याप्यवृत्तित्वेनाऽवच्छेदकाऽप्र. सियाऽसंगल्यापत्तेः । तदवच्छेदेन तत्संबन्धज्ञानस्येति । तदवच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपिततत्संबन्धावच्छिन्नतन्निष्टप्रकारताशालिज्ञानस्येत्यर्थः । तसं. बन्धावच्छितनिष्ठप्रतियोगिताकाभावावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत- संबन्धावच्छितनिष्ठप्रकारताशालिज्ञानस्येति समुदितार्थः । तथा च वृक्षः कपिसंयोगीति प्रमीयविशेष्यतायाः कपिसंयोगामावावच्छेदकीभूतमूलावच्छि- अस्वाभावेन तादृशप्रमायां नातिव्याप्तिः। मूलावच्छियो वृक्षः कपि.

·१०५ टीकात्रयोपेतः संयोगीत्यादिभ्रमे लक्षणमुपपाद्य अग्रावच्छिन्नो वृक्षकपिसंयोगीति प्रमायाम- तिव्याप्ति वारयति । संयोगाभावावच्छेदेनेति । कपिसंयोगाभाशवच्छेद- कीभूतमूलावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितकपिसंयोगनिष्ठप्रकारताशालिज्ञानस्येत्य- र्थः भ्रमत्वादिति । निस्कभ्रमरक्षणाऽक्रान्तत्वादित्यर्थः । नाव्याप्तिरिति शेषः। संयोगावच्छेदेनेति । संयोगावच्छेदकीभूताऽयावच्छेदेनेत्यर्थः । संयोगसंबन्धस्य सत्वादिति । कपिसंयोगसत्वादित्यर्थः । नातिव्याप्ति- रिति । अग्रावच्छेदेन वृक्षः कपिसंयोगीति प्रमायामित्यादिः । अग्रादेः कपिसंयोगावच्छेदकत्वेन तदभावावच्छेदकत्वाभावान ताशप्रमायामति- व्यातिरिति भावः। अत्रापि ज्ञाने विशेष्यताविशिष्टप्रकारतानिरूपकत्वमेवाऽनुगतंभ्रमत्वम् । वै० उत्तोभयसंबन्धेन । द्वितीयसंबन्धघटक वै० उक्तचतुष्टयसंबन्धेनेति । यच्च नित्यज्ञानाऽवृत्तिविषयितावत्वमेव तदिति पूर्वमुक्तम् तन्नसम्यक् । नित्यज्ञाने विशिष्टविषयित्वाऽनुपगमे समानाकारकविषयिताया ऐक्यानुपगमे वा अस्मदादिप्रमायामतिव्यालेरिति ध्येयम् । यथार्थानुभवश्चतुर्विधः । प्रत्यक्षानुमित्युपमिति- शाब्दभेदात् । तत्करणमपि चतुर्विधम्, प्रत्यक्षानुमा- नोपमानशब्दभेदात्। न्या०-यथार्थानुभवं विभजते चतुर्विध इति । तत्करणमिति। फलीभूतप्रत्यक्षादिकरणं चतुर्विधमित्यर्थः । प्रत्यक्षादिचतुर्विधप्रमा- णानां प्रमाकरणत्वं सामान्यलक्षणम् । एकैकप्रमाणलक्षणं तु वक्ष्यते, प्रत्यक्षज्ञानेत्यादिना ॥ दी०-यथार्थानुभवं विभजते यथार्थेति । प्रसङ्गात् प्रमाकरणं विभजते तत्करणमिति । प्रमाकरणमित्यर्थः । प्रमायाः करणं प्रमा. णमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् ।

·तर्क-संग्रहः १०६ - गं०-यथार्थाऽनुभवं विभजते इति । यथार्थाऽनुभवत्वावान्तर- परस्पराऽसंकीर्णधर्मप्रकारकयथार्थानुभवविशेष्यकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगनुकू. दकृतिमान् मूलकार इति बोधः । प्रत्यक्ष प्रत्यक्षप्रमा अनुमिति:- अनुमितिप्रमा। उपमितिः उपमितिममा शाब्दं शाब्दप्रमा। तत्करणम्- यथार्यानुभवकरणम् । तथा च प्रत्यक्षप्रमाकरणं प्रत्यक्षप्रमाणम् । अनुमिति- 'प्रमाकरणमनुमानप्रमाणम् । उपमितिप्रमाकरणं उपमानप्रमाणम् । शाब्द- प्रमाकरणं शब्दप्रमाणम् । दीपिकायां प्रसंगादिति । प्रसंगच स्मृतिविष. यत्वे सति द्वेषाऽविषयत्वम् , तस्मादित्यर्थः । सामान्यधर्मज्ञानस्य विशेष- धर्मजिज्ञासा प्रति कारणतया प्रमाणसामान्यलक्षणमाह । प्रमायाःकरण. मिति । प्रमानिष्टकार्यतानिरूपितकरणमित्यर्थः । असाधारणं कारणं करणम् । न्या०-करणलक्षणमाह-असाधारणमिति । व्यापारवद. साधारणं कारणं करणमित्यर्थः । असाधारणत्वञ्च कार्यत्वातिरिक्त. धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशालित्वम् । यथा दण्डादेर्घ- टादिकं प्रत्यसाधारणकारणत्वम् । कार्यत्वातिरिक्तो घटत्वादिरूपो धर्मः तदवच्छिन्नकार्यता घटे तनिरूपितकारणता दण्डेऽतो घट प्रति दण्डोऽसाधारणं कारणम् । भ्रम्यादिरूपव्यापारवत्त्वाच कर. णम् । साधारणकारणत्वञ्च कार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारण- ताशालित्वम् । यथेश्वरादृष्टादेः कार्यत्वावच्छिन्नं प्रत्येव कारणत्वात् साधारणकारणत्वम् । दी०-करणलक्षणमाह असाशरणेति । साधारणकारणे दिक्कालादावविव्याप्तिवारणाय असाधारणेति । गं०-करणलक्षणमाहेति । प्रसंगसंगत्येति शेषः। करणलक्षण- मित्वत्र द्वितीयार्थो विषयित्वम् , तस्य धात्वर्थंकदेशे ज्ञानेऽन्वयः । अधाल ·१०७ टीकात्रयोपेतः । पार, थश्च ज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगः । तथा च करणलक्षणविषयकज्ञानानुकूल. शब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। कार्यत्वातिरिक्तति । कार्यत्वभिनेत्यर्थः । कार्यस्वव्याप्येति यावत् । तच्च न्यूनवृत्तिस्वरूपम् । एवं व कार्यत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणतावत्वमसाधारणत्वम् । नम्यादिरूपव्यापारवत्वाचेति तजन्यत्वे सति तज्जन्यजनको हि व्या. एवं च भ्रम्यादेः दण्डजन्यत्वमस्ति दण्डजन्यघटजनकत्वमस्तीति भ्रग्यादेापारत्वमुपपन्नम् । जनकतासंबन्धेन तद्वत्त्वस्यापि दण्डे सत्वादिति भावः । भ्रन्यादिरूपव्यापारेऽतिव्याप्तिवारणाय व्यापारवदिति कारणविशेष. गम् । ईश्वराऽदृष्टादेरिति । आदिना ईश्वरीयज्ञानेच्छाकृतीनां प्रागभाव- कालदिशां षण्णां परिग्रहः । कार्यनियतपूर्ववृत्ति कारणम् । न्या०-कारणं लक्षयति-कार्यनियतेति । कार्य प्रति निय- तत्वे सति पूर्ववृत्तित्वं कारणत्वम् । नियतत्वानुपादाने पूर्ववर्तिनी रासमादेरपि घटादिकारणत्वं स्यात्, अतो नियतत्वे सतीति विशेष- णम् । नियतपूर्ववर्तिनो दरडरूपादेरपि घटकारणत्वं स्यादतोऽ- नन्यथासिद्धत्वमपि कारणलक्षणे निवेशनीयम् , एवं च न तत्राति- व्याप्तिः, दण्डरूपादीनामन्यथासिद्धत्वात् । दी०-कारणलक्षणमाह-कार्येति । 'पूर्ववृत्ति कारणम्' इत्युक्ते रासभादावतिव्याप्तिः स्यादतो नियतेति । तावन्मात्रे कृते कार्येऽतिव्याप्तिरतः पूर्ववृत्तीति । गं०-कारण रक्षयतीति । कारणविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रका- रकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। कार्य प्रति । कार्योत्पत्ति प्रति । नियतत्वे सति । व्यापकत्वे सति । यथा घट प्रति दण्डः कारणम् । तत्र हि कार्यों घटः तदुत्पत्तिं प्रति दण्डो व्यापक ·तर्क-संग्रहः “यत्र यत्र घटोत्पत्तिः तत्र तत्र दण्ड इति व्याप्त्या दण्डस्य व्यापकत्वम्" कार्यपूर्ववर्ती च दण्ड इति कार्योत्पत्तिव्यापकत्वे सति पूर्ववृचित्वरूपलक्षणस्य दण्डे सत्वालक्षणसमन्वयः । एवं च कार्याऽव्यवहितप्राकक्षणावच्छेदेन कार्यतावच्छे दकसंबन्धन कार्याधिकरणवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- धर्मवत्वं कारणत्वम् । यथा कार्यतावच्छेदकीभूतसमवायसंबन्धेन घटाधि- करणे कपाले स्वजन्यभ्रमिवत्तासंबन्धेन दण्डो नास्तीत्यभावो गृहीतुं नैव शक्यते किन्तु घटो नास्तीत्यभाव एवं तत्प्रतियोगितावच्छेदक घटवं अन- वच्छेदकं दण्डवं तद्वत्वस्य दण्डे सत्वाल्लक्षणसंगतिः । “समवायेन घट अति स्वजन्यभ्रमिवत्तासंबन्धेन दण्डः कारणमिति" । न च ताशाभावाप्रति- योगित्वमित्येव सम्यक किमनवच्छेदकत्वानुधावनेनेऽति वाच्यम् । अरण्य- स्थदण्डादेः कारणत्वाऽनुपपत्तेः । तत्रापि कारणत्वमिष्यते तथाहि कारणव द्विविधम् । फलोपधानरूपं स्वरूपयोग्यत्वरूपं च । आद्यं फगव्यवहितपूर्व- वर्तिनि दण्डादौ । तच्च फलविशिष्टत्वम् । वै० स्वाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वसंबन्धेन द्वितीयं चाऽरण्यस्थदण्डादौ । तच्चाऽव्यवहितपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्वमिति । घटादिकारणत्वं स्यादिति । तथा च रासभादात्रतिव्याप्तिरिति भावः । तस्य घटपूर्ववृत्तित्वादिति यावत् । अतो नियतत्वे सतीति । तथा च रासभादेर्घटव्यापकत्वविरहेण नातिव्याप्तिरिति भावः । तावन्मात्रे कृते इति । कार्पनियतत्वमात्रस्य लक्षणवे इत्यर्थः । कार्य घटे अतिव्याप्ति- रिति। स्वस्मिन् स्वब्यापकत्वसत्वात् । पूर्ववृत्तीति । तथा च स्वस्य स्वपूर्ववृत्तित्वाभावाचातिव्याप्तिरिति भावः । दण्डरूपादेरपीति । अपिना दण्डसमुच्चयः । तथा च घटं प्रति यथा दण्डः कारणम् , तथा दण्डरूपमपि कारणं स्यात् , घटं प्रति नियतपूर्ववर्तित्वादिति भावः। नचाऽनियतरासभादेः अनन्ययासिद्धत्वविशेषणेनैव वारणात् नियतपदं व्यर्थमिति वाच्यम् । दण्डस्य दण्डत्वेन घटजनकत्वेऽपि द्रव्यत्वेनाऽन्यथासिद्धत्वम् "विशेषधर्मेण- न्यभिचाराग्ज्ञाने सामान्यधर्मेगाऽन्यथासिद्धचात् एवं च दण्डादौ अनन्यथा- सिदत्वाभावेन घटकारणस्नुपपचिवारणाव भन्यथासिद्धयनिरूपकवं धौ ·टीकात्रयोपेतः . विशेषणीयम् , एतादृशार्थलाभायैव नियतपदोपादानादिति । वस्तुतस्तु अनन्यथासिद्धवं अन्ययासिद्धभेदकूटवत्वम्-तथाच भेदकूटनिवेशे गौर- वम् , भतो. नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकयवर्मावच्छिन्ने न कारणल व्यवहारः प्रमाणिकानां तत्तद्धर्मावच्छिश्वत्वम् , अन्यथासिद्धत्वम् । तद्भिवमनन्यथा- सिद्धत्वम् एवं च भेदकटलाघवार्थ भेदप्रतियोगितावच्छेदककोटौ नियतत्वो- पादानमावश्यकमिति । कार्याभावप्रयोजकीभूताभावप्रतियोगित्वं कारणत्व- मित्यपि केचित् । दी०-ननु तन्तुरूपमपि पटं प्रति कारणं स्यादिति चेत्, न । अनन्यथासिद्धत्वे सीति विशेषणात् । अनन्यथासिद्धत्वम् अन्यथा- सिद्धिविरहः । अन्यथासिद्धित्रिविधा-येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्ववृत्तित्वमगम्यते तं प्रति वदन्यथासिद्धम् । यथा तन्तुना तन्तुरूपं, वन्तुत्वं च पटं प्रति । गं0-अन्यथासिद्धिविभजने प्रसंगसंगतिमाह । अनन्यथासिद्धत्व- मिति । अन्यथासिद्धिविरह इति । अन्यथासियभावकूटवस्वामत्यर्थः । अन्यथासिद्धिस्त्रिविधेति । प्रतियोगिभूतान्यथासिद्धिस्विविधैत्यर्थः । प्रथमामन्यथासिद्धिमाह । यन सहेवेति । यदवच्छिन्नमित्यर्थः। यस्य यश्चिष्टमित्यर्थः । पूर्ववृत्तित्वमित्यनेनाऽन्वयः । ये प्रति । कार्य प्रतीत्यर्थः तन्तुना तन्तुरूपमिति । पटं प्रति अन्यथासिमित्युत्तरेणाऽन्दयः । तथा च पटं प्रति तन्तुरूपनिष्टं पूर्ववृत्तित्वं तन्त्ववच्छिन्नमेव भवति इति पटं प्रति तन्तुरूपमन्यथासिद्धम् । तन्तुरूपस्य हि घटं प्रति तन्तुरूपत्वेनैवकारणत्वं वाच्यम् , नतु रूपत्वेन “रूपसत्वे घटसत्वम् , रूपाभावे पटाभाव इत्या न्वयव्यतिरेकाभावात्" एवं च पटात्मककार्य प्रति तन्तुरूपस्य या पूर्व- तिता सा तन्तुनैव गृह्यते इति पटं प्रति तन्तुरूपस्याऽन्यथासिद्धिः। “तथा च यस्य यत्कार्य प्रतिस्तत्र्येणान्वयव्यतिरेको न गृह्य ते किन्तु स्वकारण- मादायैव तौ गृह्यते तत्कार्य प्रति तदन्यथासिद्धम् । एवं पटात्मककार्य - ·तर्क-संग्रहः प्रति तन्तोःकारणत्वं तन्तुल्वेनैव "तन्तुत्वावच्छिन्नैव" तत्कार्य प्रति स धर्मो- न्यथासिद्धः । अमुमर्थमेवाह तन्तुत्वं चेति । पटं प्रति अन्यथासिद्ध- मित्युत्तरेणान्वयः। दी०-अन्य प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञाते एव यस्य यं प्रति पूर्व- वृत्तित्वमवगम्यते तं प्रति तदन्यथासिद्धम् । यथा शब्द प्रति पूर्व- वृत्तित्वं ज्ञाते एव पटं प्रति आकाशस्य । गं0-द्वितीयाऽन्यथासिद्धिमाह । श्रन्यं प्रतीति । फलाननुगुणमन्य- प्रतीत्यर्थः । तेन स्वर्ग प्रति यागादेः घटं प्रति दण्डादेवाऽपूर्व-भ्रमि-पूर्व- वृत्तित्वग्रहोत्तरकालीनग्रहविषयत्वेऽपि नान्यथासिद्धिः । पूर्ववृत्तित्वे इति । प्रकृतकार्यातिरिक्तकार्यनिरूपितनियतपूर्ववृत्तित्वे इति । शाते एव । ज्ञान- विषये सत्येवेत्यर्थः । तादृशपूर्ववृत्तित्वज्ञानानन्तरमेवेति यावत् । यस्य यं प्रति पूर्ववृत्तित्वमिति । यविष्ठयनिरूपितपूर्ववृत्तिवमित्यर्थः । अवग. भ्यते ज्ञानविषयतावदित्यर्थः । तादृशपूर्ववृत्तित्वज्ञानं भातीति यावत् । तथाच प्रकृतकार्यातिरिककार्यनिरूपितनियतपूर्ववृत्तित्वेन ज्ञायमाननिष्ठप्रकृत- कार्यनिरूपितनियतपूर्ववृत्तिताश्रयत्वं प्रकृतकार्यनिरूपिताऽन्यथासिद्धत्वमिति फलितम् । उदाहरति । यथेति । शब्दं प्रतीत्यादि । अयं भावः । आका- शस्य हि घटपूवृत्तित्वमाकाशत्वेनैव स्यात् आकाशत्वं च शब्दसमवायिका- रणत्वम् , तथाव शब्दं प्रति पूर्ववृधित्वं गृहीत्वैव घटादिकं प्रति जनकवं प्रायमित्याकाशमन्यथासिद्धमिति भावः । एवं कुलालपितुरपि अन्यथासि- रुत्वं बोध्यम्, तस्य हि घटातिरिक्तकुलालंप्रति पूर्ववृत्तित्वं गृहीत्वैव घटा- दिकं प्रति कारणत्वं प्राप्तम्, इति तदन्यथासिद्धम् । कुलालपिताऽपि कुला- लपितृत्वेनैवाऽन्यथासिद्धः । कुलालत्वेन तु जनक एवेति ध्येयम् । नन्वेवमा- काशादेर्घटादिकं प्रतीव संयोगादिकं प्रत्यपि हेतुता विलीयेत । तत्रापि शब्द प्रति पूर्ववृचित्वग्रहोत्तरमेव संयोगादिकं प्रति पूर्ववृचित्वग्रहादिति चेत् । यद्धमें यदर्मावच्छिानिरूपितनियतपूर्वचितावच्छेदकावग्रहोत्तरकालमेव बर्मा ·टीकात्रयोपेतः वच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववृत्तितावच्छेदकत्वग्रहः तद्धर्मावच्छिमस्य तदार- ग्छिन्नं प्रति तन रूपेण हेतुनायामन्यथासिद्धिरित्यर्थान् । भाकाशस्याप्याकाश. त्वेन रूपेण संयोगलावच्छिन्नं प्रनि हेतुन्वेऽन्यथासिद्धरिष्टवादाम्यत्वेन रूपेण संयोगत्वावच्छिन्न प्रति पूर्ववृनिवग्रहम्तु शब्दत्वावच्छिन्ननिरूपिनपूर्ववृत्तित्व ग्रहोत्तरकालीनत्वाभाव गगनादीनां द्रव्यन्वेन रूपेण संयोगहेतुन्वं निष्प्रन्यूहम् । अथ सिद्धस्य गगनादेरष्टद्र यातिरिक्तद्रव्यन्वेन हेतुन्वोक्तावन्यथासिद्धयभावः, नहि शब्दश्र्ववृत्तित्वग्रहोत्तरमेव तद्ग्रह इति नियमः। किंच शब्दप्रत्यक्ष श्रोत्र वेन तुता विलीयेन । तत्र शब्दपूर्ववृतित्वग्रहोत्तरमेव तद्ग्रहादिति चेत्। तत्र पंचमान्यथासिद्धेरे संभवात् । शब्दप्रत्यक्षस्थले तु कर्णविवरावच्छिया- कारावेन हेनुनादानुपपत्तिः । नचैवं कार्यमात्रे कालदिशोहेनुन्वानुपपत्तिः । तत्रापि कालिकादिपरत्वापरत्वपूर्ववृत्तित्वग्रह एव तद्ग्रहादिति वाच्यं । विनापि कालिकादिपरत्वापरत्वपूवृत्तित्वग्रहमाधारत्वेन कार्यसामान्ये हेतुत्वावधार- णादिति समासः । नच आकाशस्य घटं प्रत्यहेतुत्वमित्र शब्दं प्रत्यपि हेतु- स्वानुपपचिः। तत्रापि शब्दपूर्ववृत्तित्वग्रहाधीनत्वादिति वाच्यम् । शब्द प्रति जनकत्वे कायस्य जनकतावच्छेदकत्वात् । खववादिकमादाय विनि- गमनाविरहेतु विशेषपदार्थस्यैव तथास्वं बोध्यम् । दी०- अन्यत्र क्लानियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसंभवे तत्सहभूत- मन्यथासिद्धम् । यथा पाकजस्थले गन्धं प्रति रूपप्रागभावस्य । एवं चाऽनन्यथासिद्धनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणत्वम् । गं0-तृतीयाऽन्यथासिद्धिमाह । अन्यत्रेति । प्रकृतकार्यभिः इत्यर्थः । क्लुप्तेति । लघुधर्मावच्छिन्नेत्यर्थः । नियतपूर्ववर्तिन एवेति । नियतपूर्ववृत्तिताश्रयेणैवेत्यर्थः । कार्यसंभवे इति । प्रकृतकार्यस्याप्युत्पत्ति निर्वाहे इत्यर्थः । तत्सहभूतमिति । तद्भिवमित्यर्थः । तथाच प्रकृतकार्यस जातीयकार्यभिन्नकार्यनिरूपितलघुधर्मावच्छिन्ननियतपूर्ववृत्तिताशून्यस्त्रं तत्का- यंसजातीयनिरूपिताऽन्यथासिद्धस्वमिति फलितम् । उदाहरात । यथेति।

·तर्क-संग्रहः विजातीयतेजःसंयोगाद् युगपद्पादिचतुष्टयोत्पत्तिस्थले इत्यर्थः । अपाकज- गन्धसजातीयगन्धं प्रतीत्यर्थः। रूपप्रागभावस्येति अन्यथासिद्धत्वमिति शेषः । अपाकजगन्धस्थले गन्धं प्रति गन्धप्रागभावस्य हेतुत्वावश्यकतया पाकस्थलेऽपि तत्संभवे रूपप्रागभावोऽन्यथासिद्ध इति भावः, इदमुप- लक्षणम् । यत्र पाकात्कदाचिद्रूपान्तरोत्पत्तिर्न जाता किन्तु गन्धान्तरोत्पत्तिरेव, तत्र रूपप्रागमावविरहात् गन्धप्रागभावस्यैव कृप्तनियतपूर्ववृत्तिताकतया तेनैव रूपपरावृत्तिस्थलेऽपि गन्धोत्पत्तिसंभवे रूपप्रागभावोऽन्यथासिद्ध इति भावः । एवं चेति । अन्यथासिद्धत्वस्य त्रैविध्ये चेत्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम् । लघुत्वं त्रिविधम् । उपस्थितिकृतम् । शरीरकृतम् । संबन्धकृत च । भायं गन्धं प्रति रूपप्रागभावापेक्षया गन्धप्रागभावे । अमावबुद्धौ प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वेन गन्धात्मककार्योपस्थित्यनन्तरं गन्ध प्रागभावस्यैव शाघ्रमुपस्थितिः, नतु रूपमागभावस्य, तदुपस्थितेः रूपज्ञान- सापेक्षत्वादिल्युस्थितिकृतं लाघवम् । द्वितीयन्तु प्रत्यक्ष प्रति अनेकद्रव्यत्वापेक्षया महत्वस्य कारणत्वे । अनेकद्रव्यत्वं च-अणुभिन्नद्रव्यत्वम् । तथाचाऽणुभिन्नद्रव्यापेक्षया महत्व- त्वजाते कारणतावच्छेदकत्वे शरीरकृतलाघवमित्यर्थः । तृतीयन्तु घट प्रति दण्डत्वाऽपेक्षया दण्ड य कारणत्वे । दण्डत्वस्य स्वाश्रयजन्यभ्रमिवत्तासंबन्धेन कारणावं स्यात् , दण्डस्य तु स्वजन्यभ्रमि. चसासंबन्धन कारणत्वमिति संबन्धकृतं लाघवमिति । कार्य प्रागभावप्रतियोगि। न्या-कार्य लक्षयति । कार्यमिति । प्रागभावप्रतियोगित्वं कार्यम्य लक्षणम् । कार्योत्पत्तितः पूर्वम् 'इह घटो भविष्यति' इति या प्रतीतिर्जायते तत्प्रतीतिविषयीभूतो योऽभावः स प्रागभावः । घटादिरूपं कार्यम् । दी-कार्यलक्षणमाह कार्यमिति । .

·टीकात्रयोपेतः -- - गं०-कार्यविशेष्यकलक्षणम्वरूपप्रामाग्यप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयो- गानुकूलकृतिमान मूलकार इति बोधः। उत्पत्तेः पूर्व विधमानोऽभावः प्राग. भावः । तत्प्रतियोगि कार्यमित्यर्थः। यस्याऽभावः स प्रतियोगी। तथा चोत्पतेः पूर्व यस्य घटादेरभावः स एव घटादिः प्रतियोगीत्यर्थः । जन्यस्यैव प्रागभावो विद्यते "घटो भविष्यतीतिप्रतीतेः" नतु नित्यस्य “परमाणु. भविष्यतीत्यप्रतीतः" अतः कार्यमेव प्रागभावप्रतियोगीत्यर्थः । कारणं त्रिविधम् । समवारयसमवायिनिमित्त- भेदात् । यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायि- कारणम् साततटस्य। न्या-कारणं विभजते-कारणं त्रिविधमिति । समवायिका. रणं लक्षयति-यत्समवेतमिति । यस्मिन् समवेतं सत् समवायेन सम्बद्धं सत् कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणमित्यर्थः । उदाहरणं- यथा तन्तव इति । येषु तन्तुषु समवायन सम्बद्धं सत् पटात्मकं कार्य- मुत्पद्यते तन्तवः समवायिकारणमित्यर्थः । सामान्यलक्षणन्तु सम- वायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादात्म्यसम्धन्धावच्छिन्नकारण- त्वं समवायिकारणत्वमिति । समवायसम्बन्धेन घटाधिकरणे कपा. लादो कपालादेः तादालयसम्बन्धेनैव सत्त्वात् , समवायसम्बन्धा- वच्छिन्नघटत्वाद्यवच्छिन्नकार्यवानिरूपिततादात्यसम्बन्धावच्छिन्नक- पालवाद्यवच्छिन्नकारणतायाः कपालादौ सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः । समवायेन जन्यभावत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्यसंबन्धेन द्रव्यस्यैव कारणत्वाजन्यभावेषु द्रव्यगुणकर्मसु त्रिषु द्रव्यमेव समवायिकार- णम् । द्रव्ये तु द्रव्यावयवाः समवायिकारणम् , अतो गुणादावपि द्रव्यमेव समवायिकारणम् इत्याशयेनाह-पटश्च स्वगतरूपादेरिति । समवायिकारणमित्यनुषज्यते ।

·तर्क-संग्रह । दी०-कारणं विभजते । कारणमिति । समवायिकारणलक्ष. एमाह-यत्समवेतमिति । यस्मिन् समवेतमित्यर्थः ।। गं०-मूले कारणमिति भावप्रधानो निर्देशः कारणत्वमिति यावत् । मूले । यत्समवेतमिति । यस्मिन् समवेतं यत्समवेतम् । समवायेन वृचि । तथाच कार्य यस्मिन् समवायसंबन्धेन विद्यते वर्तमान सदुत्पद्यते, तत्समवायिकारणमित्यर्थः । संवद्धं सदिति । वर्तमानं सदित्यर्थः । अव- यावयबिनोः समवायात् । तन्तव इति । पटस्येत्यादिः । सामान्यलक्ष- णन्त्विति । अत्रेदं बोध्यम् । येन संबन्धेन कार्य कारणे तिष्ठसिस संबन्धी कार्यतावच्छेदकसंबन्धः । कार्यता च तत्संबन्धावच्छिन्ना भवति । कार्याधि- करणे कारणं येन संबन्धेन तिष्ठति स संबन्धः कारणतावच्छेदकसंबन्धः। कारणता च नत्संबन्धावच्छिन्ना भवति। तदेवाह समवायसबन्धाव- च्छिन्नकार्यतेत्यादि । पटश्च खगतरूपादेरितीति । रूपाद्यात्मक कार्य पटे समवायसबन्धन वर्तमानं सदेवोत्पद्यते "गुणगुणिनोः समवायात्" भतः स्वगतरूपादिकं प्रति पटः समवायिकारणम् । तथाच समवायसंबन्धा- वच्छिन्नरूपत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नकारणत्वस्य पटे सत्वाल्लक्षणसमन्वय इति ध्येयम् । कार्येण कारणेन वा सहकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे संति कारणमसमवायिकारणम् । यथा तन्तुसंयोगः पटस्य । तन्तुरूपं पटगतरूपस्य । न्या०-असमवायिकारणं लक्षयति-कार्येणेति। असमवा. यिकारणं द्विविधं । कार्येण सहकस्मिन्नर्थे समवेतं सत् यत् कारणं तत् इत्येकम् , कारणेन सहैकस्मिन्नर्थे समवेतं सत यत् कारणं तदपरम- समवायिकारणमित्यर्थः । अत्र कारणेनेत्यस्य स्वसमवायिकारणेने- त्यर्थः । जन्यद्रव्यमाने अवयवसंयोगस्यैवासमवायिकारणत्वात् पटा- ·टीकात्रयोपेता मककार्ये तदवयवतन्तुसंयोगस्यैवासमवायिकारणवमिति दर्शयन प्रथममुदाहरति-यथा नन्तुर्मयोगः पटम्येति । यथा तन्नुसंयोगः पटात्मककार्येण सहै कम्निन्नर्थे नन्तो समवायसम्बन्धन विद्यमानत्वे सति कारणत्वान् पटात्मककार्य प्रति तन्तुसंयोगोऽसमवायिकारण- मित्यर्थः । द्वितीयसमवायिकारणं कारणेन सहेत्यादिना पूर्वक्तिं तदुदाहरति-तन्तुरूपमिनि । कारणेन सह पटरूपसमवायिकार- णीभूतपटेन सह, एकस्मिन्नर्थ तन्तुरूपेऽर्थ समवेतत्वे सति कारण- त्वान् तन्तुरूपं पटगतरूपस्यासमवायिकारणमित्यर्थः । सामान्यलक्षणन्तु समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता या समवाय-खसमवायिसमवेतत्वान्यतरसंबन्धावच्छिन्ना कारणता तदाश्रयत्वमसमवायिकारणत्वमिति । इग्यासमवायिकारणीभूतावय- वसंयोगादौ तु समवायसम्बन्घावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नकार्यता- निरूपिता या समवायसम्बन्धावच्छिन्ना कपालद्वयसंयोगनिष्ठाकार- णता कपालद्वयसंयोगे वर्तते । एवमाद्यपतनक्रियायामाद्यस्यन्दन- क्रियायां च गुरुत्वद्वत्वेऽसमवायिकारणे भवतः । श्राद्यपतनक्रियां प्रति आद्यस्यन्दनक्रियां प्रति च समवायसम्बन्धेनैव तयोः कारण- वात् । अवयविगुणभूतघटपटरूपादौ त्ववयवगुणीभूतकपालतन्तु. रूपादेः स्वपदप्राह्यकपालतन्तुरूपादिसमवायिकपालतन्त्वादिसमवे- तत्वसम्बन्धेनैव कारणत्वात् तत्सम्बन्धावच्छिन्नकारणवाश्रयत्वमवय विगुणकपाल-तन्तुरूपादौ वर्तते । दी०-असमवायिकारणलक्षणमाह- कार्येणेति। कार्येणे- त्येतदुदाहरति-तन्तुसंयोग इति । कार्येण पटेन सह एकस्मिन् तन्तौ समवेतत्वात् वन्तुसयोगः पटस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ।

·तर्क-संग्रहः । कारणेन सहेत्येतदुदाहरवि- तन्तुरूपमिति । कारणेन पटेन सह एकस्मिन् तन्ती समवेतत्वात् तन्तुरूपं पटरूपस्यासमवायिकारण- मित्यर्थः। गं०-इत्येकमिति । इदमेव कासेकार्थप्रत्यासत्तिरित्युच्यते । अपर- मिति। इदमेव कारणैकार्थप्रत्यासत्तिरित्युच्यते । प्रथममिति । कार्गेण सह एकस्सिम समवेतत्वे सति कारणमित्यर्थः । अत्र पटात्मक कार्य तन्तु- समवेतम् "भवयवावयविनोः समवायात्" तन्तुसंयोगोऽपि तन्तुषु समवेतः गुणगुणिनोः समवायात् । तथाचाऽत्र कारणतावच्छेदकसंबन्धः कार्यताव- च्छेदकसंबन्धश्च समवाय एवेति कारणता कार्यता च समवायसंबन्धा- वच्छिन्चैवेति बोध्यम् । पूर्वोक्तमिति । कारणेन सहैकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे सति कारणमित्यर्थः । स्वसमवायिकारणेनेति । स्वकार्यसमवायिकारणे- नेति यावत् । स्वं-कारणम् प्रकृते न तन्तुरूपं स्वकार्य-पटरूपम् - तत्समवायिकारणं पटः स च समवायेन तन्तुषु वर्तते । तन्तुरूपमपि तन्तौ वर्तते । एवंचाऽत्र कारणतावच्छेदकसंबन्धः स्वसमवायिसमवेतत्वरूपः स्वं-तन्तुरूपं तत्समवायीतन्तुः तत्समवेतत्वं पटे इति स्वसमवायिसमवे. तस्वसंबन्धेन तन्तुरूपं पटें वर्तते पटरूपमपि समवायेन पटे वर्तते अतः कार्यतावच्छेदकसंबन्धः समवाय एवेति ध्येयम् । दीपिकायामपि । कारणेन पटेनेत्यस्य स्वकार्यसमवायिकारणेन पटेनेत्यर्थो बोध्यः । स्वं-तन्तुरूपम् । न च स्वसमवायिकारणेनेति यथाश्रुत एवास्तु स्वं-कार्य-प्रकृते पटरूपमिति वाच्यम् स्वपदस्य कार्यपरत्वे “यथाश्रुतमूलादपि" कार्यतावच्छेदकसम्बन्ध एव स्वसमवायिसमवायो भविष्यतीति समवाय-स्व समवायिसमवायाऽन्य- तरसन्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नकारणत्वमिति प. यवसितार्थे "सामान्यलक्षणन्तु" इत्याद्यग्रिमग्रन्थविरोधापत्तेः । कारणतायामेवाऽन्यतरसम्बन्धावच्छिमत्वं निविष्ट नतु कार्यतायामिति ध्येयम् । तयोः । गुरुत्वद्रवत्वयोः । तन्त्र ·टीकानयोपेता अधैर्ग नुरीतन्तुसंयोगस्य पटाऽसमवायिकारणत्वापत्तिः।', समवायेन पटेन सह नुरीतन्तुसंयोगस्य समायेन एकस्सिद नन्नी सन्वात् । ननु नुरीतन्तुमंयोगस्य पटात्मकार्येण सह तन्ती समवेतत्वेऽपि कारणत्वरूपवि. शेप्यदलविरहान्न पटाऽसमवायिकारणवापत्तिः । नच समवायेन पटवाव- च्छिन्नं प्रति नुरीसंयोगस्य हेतुतया तेन रूपेण नुरीपटसंयोगस्याऽपि कारण- तया तदापत्तियुकवेति वाच्यम् । तुरीशून्यदशायां पटोत्पादारणाय संयोगेन नुरीत्वैनेव हनुत्वात नुरीसंयोगत्वापेक्षया तुरीवस्य कारणतावच्छेदकन्वे ला. घवात् । तथाच विशेष्यदलविरहाकथं तदाऽऽपत्तिः । नचैगं तुरीतन्तुसंयो- १ न च तुरीनन्तुसंयोगस्य पटाऽसमवा:यकारणत्वे इष्टापशिरिति वाच्यम् । कार्य- द्रव्यनाशं प्रति असमवायिकारणनाशस्य कारणत्वेन तुरीतन्नुमंयोगनाशात्पटनाशापत्तेः। द्वथणुकनाशान्यथानुपपत्त्या, सत्स्वपि तन्नुपु तत्संयोगाऽपगमेन पटनाशाऽन्यथानुपपत्त्या च असमवापिकारणनाशस्यैव द्रव्यनाशप्रयोजकत्वं, नतु समवायिकारणनाशस्य । समवा- यिकारणं विनापि क्षणद्वयं द्रव्यस्थितौ वाधाभावात् । असमवायिकारणनाशकार्य- द्रन्यनाशयोः कार्यकारणभावस्तु प्रतियोगितामम्बन्धन द्रव्यनाशं प्रति स्वप्रतियोगि- समवायियावत्समयेनत्व स्वप्रतियोगिजन्यत्व कालिकः एतत्रितयसम्बन्धेन नाशः कारण- मिति । दण्डादिनिमित्तकारणनाशाद् घटनाशापत्तियारणाय श्राद्यः सम्बन्धः । कपाल- पवनसंयोगनाशाद् घटनाशापत्तिवारणाय द्वितीयः सम्बन्धः। भाविकरालयसंयोग- नाशाद् घटनाशापत्तिवारणाय तृतीयसन्बन्धः। यावत्पदनिवेशात्तुरीतन्तुसंयोगनाशात्र- दनाशापत्तिवारणमिति ध्येयम् । २ यन्तु संयोगेन तुरीत्वेन हेतुत्वे कारणतावच्छेदकसंबन्धत्वकल्पनायाः अनेक निष्ठतया गौरवम् , अतो लाघवात्समवायेन तुरीतन्तुसंयोगत्वेन हेतुत्वम् , गुरुभूतेऽप्ये. कस्मिन् कारणतावच्छेदकत्वकल्पनातोऽनेकत्र कारणतावच्छेदकसंबन्धत्वकल्पनायाः गरीय- स्त्वात् । अतस्तुरीतन्तुसंयोगे पटाऽसमवायिहेतुत्थापादनं युक्तमेवेति । तन्न । कारण- यवच्छेदकग्रहस्य प्राथमिकतया प्रथमग्रहे लघुभूतधर्मे कारणतावच्छेदकत्वनिर्णये वृत्ते तदुत्तरकल्पनायाः फलमुखतया दोषकरत्वाभावादिति ।

·तके संग्रहा। । गदेरसमवायिकारणत्वाभावेऽपि तुर्यादेहेनुतया तत्रैवाऽसमवायिहेतुत्वापत्ति- रिति वाच्यम् । “एकार्थेसमवेतत्वे सति" इत्यस्य समवायसंबन्धावच्छिन्नवृत्ति- त्वपरतया तत्र दोषाभावात् । अन्यथा तन्त्वादीनां तादात्म्येन पटेन सह तन्तौ वरीमानतया हेतुतया चाऽतिप्रसंगादिति चेद् । एवमपि वेगस्याभिधाताs- समवायिकारणत्वापत्तिारैव "अभिघातत्वं च संयोगत्वच्याप्यो जातिवि. शेषः । तदवच्छिन्ने च क्रियाया एवाऽसमवायिकारणत्वम् , न तु वेगस्य । सामान्यतः संयोगत्वावच्छिन्नं प्रत्येव क्रियात्वेनाऽसमवायिकारणत्वात् वेगस्थ तु निमित्तमात्रत्वेन विशेष्यदलस्यापि सत्वात् । यद्यपि वेगस्य न साक्षाद- भिघातजनकत्वम् , किन्तु स्पन्दजननद्वारा । तत्रापि वेगजन्यतावच्छेदकं न. स्पन्दत्वम् , विनापि वेगं नोदनेन क्रियोत्पादात् , अपि तु वेगजन्यतावच्छे- कतया सिद्धा क्रियात्वव्याप्या नातिरेव स्वीकार्या । तथा च तादृशजात्यव- स्छिन्नं प्रति वेगवेन हेतुत्वम् , तादृशविजातीयक्रियात्वेन अभिघातत्वाव- च्छिन्नं प्रति च हेतुत्वमभ्युपगम्यते इति वेगस्याऽभिघातहेतुतायां माना- भावः । तथापि अमिघातत्वावच्छिन्न प्रति विजातीयक्रियात्वेन वेगवेन वा हेतुहेतुमद्राव इत्यत्र विनिगमकाभावेन वेगहेतुताया अपि सिद्धः। नच वेगादिनाशेऽपि क्रिययाऽभिधातजननसन्देहारसन्दिग्धव्यभिचारकेण वेगत्वेन हेतुत्वाभावो निव्यूढ एवेति कथं विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । एवमपि ज्ञाने इच्छाऽसमवायिकारणस्वापशेर्दुर्वारत्वादिति चेन्न । सामान्य- लक्षणे आत्मविशेषगुणान्यत्वस्य विशेषणीयत्वात् । तथा च समवायसम्बन्धा. वच्छिनकार्यतानिरूपितसमवायस्वसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्ना- १ नच वेगस्याऽभिघाताऽसमवायिकारणले इष्टापत्तिरेव कि नेष्यते असमवायि- कारणनाशस्य द्रव्यनाशं प्रत्येव हेतुतया वेगनाशादभिधातनाशापत्तिरशक्यैवेति वाच्यम् । असमवायिकारणमन्तरा पणत्रयं कार्यस्थितेरनिष्टतयाऽभिघातनाशापरेवावेष्टापत्ती वापकत्वात् । एवमेव शाननाशादिच्छानाशापत्तिरपि बोध्या। तत्राऽऽत्मविशेषगुणाना कुत्राऽप्यसमवायिकारणत्वं नास्तीति सिद्धान्तमङ्गोऽपि बोध्यः ।

·टीकात्रयोपेता Isमविशेषगुणाऽवृत्तिकारणतावत्वमसमवायिकारणन्गं पर्यवसनम् । एवं विशेषलक्षणाक्रान्तपटासमवायिकारणलक्षणे तुगतन्तुमयोगभिन्न देयम् । नञ्च नन्तुभिन्नाऽसमवेन त्वम् , अन्यथा हस्तनन्तुसंयोगभिन्नन्व-मनन्तुसंयोग- भिन्नत्वाद्यनन्तनिवेशे गौरवापत्तः । एवम् च समवायसम्बन्धावच्छिन्नपट-वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिनिरुका- न्यतरसम्बन्धावच्छिन्ननन्नुभिन्नाऽसमवेतनिष्ठकारणताश्रयमं पटाऽसमवायि- कारणवं पर्यःसितम् । वस्तुतस्तु पटसमवायिनिष्टाभावप्रतियोगिता नवच्छेदकतन्तुसंयोगववचं पटाऽसमवायिकारणवम् विशेषलक्षणे नुरीतन्तु. संयोगभिन्नत्वनिवेशे अन्यथा सिद्धिनिरूपितकतानवच्छेदकत्वनिवेशे वा गौरवात् । अन्यथा सिद्धनिरूपकतावच्छेदकत्वनिवेशस्तु सामान्यलक्षणे एवेति ध्येयम् । तदुभयभिन्नं कारणं निमित्तकारणम् । यथा तुरीवेमादिकं पटस्य। न्या०-निमित्तकारणं लक्षयति-तदुभयेति । समवाय. समवायिभिन्न कारणं निमित्तकारणमित्यर्थः । दी०-निमित्तकारणं लक्षयति- तदुभयभिन्नमिति । सम- वायिकारणभिन्नत्वे सति असमवायिकारणभिन्नत्वे सति कारणत्वं निमित्तकारणस्य लक्षणमित्यर्थः । गं०-निमित्तकारणं लक्षयतीति । निमित्तकारणविशेष्यकलक्षणल. रूपप्रामाण्यप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । तदुभयभिन्नमिति यथाश्रुतमूलात् समवायिकारणाऽसमवामि. कारणोभयभिन्नत्वमित्यर्थों लभ्यते, एगं चोभयभेदस्य केवलान्वयित्वेन पट. समवायिकारणे तन्तौ-पटाऽसमायिकारणे तन्तुसंयोगे च सस्वात्तत्र तत्रा ऽतिव्याप्तिरत आह। समवायिकारणभिन्नत्वे सतीति । समवापि ·तर्क-संग्रहः १२० । कारणेऽतिव्याप्तिगरणाय प्रथमसत्यन्तम् । असमवायिकारणेऽतिव्याप्तिवार- णाय द्वितीयसत्यन्तम् । पारिमाण्डल्यादातिव्याप्तिभरणाय' विशेष्यदलम् । उदाहरति । मूले। यथेति । भादिना तुरीतन्तुसंयोगादेः परिग्रहः । ननु घटनिमित्तकारणे दण्डादावव्याप्तिः, तस्य स्वगतरूपादिकं प्रति समवायिकारणत्वेन समवायिकारणभिन्नत्वविरहात्, एवं पटनिमित्तकारणे तुरीतन्नुसंयोगेऽपि तस्य तुरीपटसंयोगं प्रति असमवायिकारणत्वेन तद्भिङ्ग- त्वविरहात् । नच तनकाय समनायिकारणभिन्नत्वे सति तत्तत्कार्याऽसमवायः कारणभिन्नत्वे सति तत्तकार्यकारणत्वमित्युक्तौ न दोष इति वाच्यम् । तथापि भासं प्रति निमित्तकारणे प्रतियोग्यादावन्याप्तेः, तस्य समवायिकारणाऽसम- पायिकारणयोरप्रसिद्धरिति चेन। समवायिकारणत्वभिन्नत्वे सति असमवा. यिकारणवभिन्नत्वे सति कारणत्वस्यैव निमित्तकारणत्वात् । तथा च तन्तुसंयोगनिष्ठाकारणता निरूपकभेदेन भिन्नैवेति नोक्तदोषः। वस्तुतस्तु वस्तुविशिष्टत्नं निमित्तकारणत्वम् । वै० स्कारणत्व-स्वाभाववत्वोभयसम्ब. न्धेन । स्वाभावश्च समवायिकरणत्व-असमवायिकारणत्वान्पतरसम्बन्धाव- पिछत्रप्रतियोगिताकः । तेन नाऽननुगमो नाप्यप्रसिद्धिरिति ध्येयम् । यद्वा यद्धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसमवायिकारणताशून्यत्वविशिष्टय- धर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपिताऽसमायिकारणताशून्यत्वसमानाधिकरणयद्ध. विच्छिधकार्यतानिरूपितकारणताशालित्वं तद्धर्मावच्छिन्नं प्रति तस्य निमित्तत्वमित्यर्थः। अस्ति चश्वरस्य जन्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसम- १ पारिमाएदल्यं परमाणुपरिमाणं दयणुकपरिमाणं च । तत्तु न कस्याऽपि कारणमिति परिमाणनिरूपणाऽवसरे स्पष्ट व्याख्यातम् । २ एतेन ईश्वरघटसंयोगे ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वाऽनुपपत्तिः, तस्य द्रव्यत्वेन संयोगसमवायिकारणतया समवायिकारणभिन्नत्वविरहात । इष्टापत्तौ तु कार्यमाने परस्य निमित्तलसिदान्तापलापापत्तिरिति पूर्वपक्षः समाहितः, कारणतायाः परस्परं ·१२१ टीकात्रयोपेता वायिकारणताशून्यन्वविशिष्टजन्यवावच्छिन्न कार्यतानिरूपिताऽसमवायिकार णवशून्यन्वसमानाधिकरणजन्यावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशालिव. मिति । नचैव जन्यत्वावच्छिन्नकार्यनानिरूपितसमवायिकारणताया अप्रसि- तया तच्छ्न्यस्य च मनरामप्रसिवन्नात् , एवमसमयिकारणताशून्य. खमपीन्यव्याप्तिः । दण्डाद तु घनिष्ठपटवावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसम- वायिकारणतायाः घटवावच्छिन्न कार्यतानिरूपिताऽसमवायिकारणतायाश्च कपालतासंयोगादी प्रसिद्धतया नच्छ्न्यस्वरूपनिमित्तत्वं सुलभमिति चेत् । अन्त्रोच्यते । यद्यविच्छिन्नकार्यतानिरूपितसमवायिकारणत्वं यद्यद्धर्माव- च्छिन्नकार्यतानिरूपिताऽसमवायिकारणत्वं प्रत्येक तत्तनिष्ठाभावप्रतियोगिताक- च्छेदकं यद्यद्धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितयद्यद्धर्मावच्छिन्न कारणवत्व तद्धर्माश्रयं प्रति तद्धमाश्रयस्य निमित्तत्वमित्यर्थात् , अस्ति च घटस्वावच्छिन्नकार्यतानिरू- पितसमायिकारणत्ववन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक, घटत्वावच्छिन्नकार्य- तानिरूपितदण्डवावच्छिन्नकारणवत्वमिति दण्डादौ निमित्तस्वम् । अस्ति चेश्वरस्येश्वरसंयोगे, तत्र संयोगत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितसमवायिकारणत्व. वल्पटनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं जन्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितेश्वरत्वाव- च्छिन्नकारणत्वत्वमिति तद्धर्माश्रयसंयोग प्रति तद्धर्माश्रयस्येश्वरस्य निमित्तत्वं नियूं इमिति मामकीनोऽयं नूतनः पन्थाः । तदेतत्त्रिविधकारणमध्ये यदसाधारणं कारणं तदेव करणम् । न्या०-करणलक्षणमुपसंहरति-तदेतदिति । यदसाधारण- मिति । व्यापारवत्त्वे सतीत्यपि पूरणीयम् । अन्यथा तन्तुकपालसं- योगयोरतिव्याप्तिः । तन्तुकपालसंयोगयोरपि कार्यत्वातिरिक्तपटत्व- घटत्वावच्छिन्नं प्रति कारणत्वादसाधारणत्वमस्त्येवेत्यतस्तत्र करणत्व- धारणाय व्यापारवत्वे सतीति करणलक्षणे विशेषणं देयम् ।

·तर्क-संग्रहः व्यापारस्वं च तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वम् । भवति हि दण्ड- जन्यत्वेसति दण्डजन्यघटजनकत्वाद् भ्रम्यादेर्दण्डव्यापारत्वम् । एवं कपालसंयोगतन्तुसंयोगादेरपि कपालतन्तुव्यापारवं, कपालत- न्तुजन्यत्वे सति कपालतन्तुजन्यघटपटजनकत्वात् । करणलक्षणे - साधारणत्वविशेषणानुपादाने ईश्वरादृष्टादेरपि व्यापारवत्कारणत्वस्य सत्वात् , अतस्तत्रातिव्याप्तिवारणायासाधारणेति विशेषणम् । दी० ०-करणलक्षणमुपसंहरति । तदेतदिति । गं0-मूले । तदेतदिति । तत्तल्लक्षणलक्षितं अनुपदं निरुक्तं यस्त्रि- विध कारणत्वं तन्मध्ये इत्यर्थः । घटकत्वं सप्तम्यर्थः । तस्याऽसाधारणकार• णत्वेऽन्वयः । तथा च निरुक्तकारणतात्रयघटकासाधारणकारणत्वमेव करण- त्वमित्यर्थः । अन्यथा। व्यापारवत्वे सतीति विशेषणानुपादाने । अतिव्या. तिरिति । चक्षुःसंयोग भ्रम्यादिरूपाऽसाधारणल्यापारमात्रेऽतिव्याप्तिरिति यावत् । असाधारणत्वमुपपादयति । तन्तुकपालसंयोगयोरपीति । तन्तुसंयोगस्य कार्यत्वव्याप्यपटत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावस्वात्, कपालसंयोगस्य च कार्यत्वव्याप्यघटत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावत्वा- दिति यावत् । तत्र । तन्तुसंयोगे कपालसंयोगे चेत्यर्थः । तत्र प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षम् । न्या०-षड्विधेन्द्रियभूतप्रत्यक्षप्रमाणस्य लक्षणमाह । तत्रेति । प्रमाभूतेषु प्रत्यक्षात्मकं यद् ज्ञानं चाक्षुषादिप्रत्यक्षं तत्प्रति व्यापारव- दसाधारणकारणमिन्द्रियं भवति, अतः प्रत्यक्षज्ञानकरणत्वं प्रत्यक्षस्य लक्षणम् । आद्यसन्निकर्षातिरिक्तचतुर्विधसन्निकर्षाणां समवायरूप- खेन व्यापारत्वं न संभवतीति इन्द्रियमनःसंयोगस्यैव वाह्यप्रत्यक्षे अननीये इन्द्रियव्यापारता बोध्या। मानसप्रत्यक्षे तु आत्ममनःसं- योगस्यैव सा बोभ्या।

·टीकात्रयोपेत दी०-वति । प्रमाणचतुष्टयमध्ये इत्यर्थः । गं०-मूले । प्रत्यक्षशानकरणमिति । अत्र प्रशन्दम्य प्रमाणे अमितौ च प्रयोगालक्षणवाक्यघटकप्रत्यक्षपदं प्रत्यक्षमितिपरम् । ननु प्रमाणपरमिति स्फुर्टीकरणाय ज्ञानपदम् । नतु प्रत्यक्षज्ञानत्वेन लक्षणे प्रवेशः ज्ञानत्वांशस्य व्यर्थवान् । नच प्रत्यक्षपदस्य प्रमाणप्रमितिसाधारणचे का क्षतिरिति वाच्यम् । तथा सति चक्षुरादिनिरूपितकारणताश्रयेऽतिच्याते- रिति ध्येयम् । अनुमानादावतिव्याप्तिवारणाय प्रत्यक्षति | विषयतासंबन्धेन प्रत्यक्षं प्रति संयोगसंयुक्तसमवायाद्यन्यतमसंबन्धेनेन्द्रियाणां कारणतया न कार्यकारणयोवैयधिकरण्यम् । एवं च विषयतासंबन्धावच्छिन्नप्रत्यक्षनिष्ट- कार्यतानिरूपितसंयोगाद्यन्यतमसंबन्धावच्छिन्नकारणताश्रयत्वं प्रत्यक्षप्रमाण- स्य लक्षणं बोध्यम् । व्यापारवदिति । व्यापारस्वं च तजन्यत्वे सति तज- न्यजनकत्वम् , यथा संयोगे इन्द्रियजन्यत्वं इन्द्रियजन्यप्रत्यक्षजनकत्वमपीति लक्षणसमन्वयः। ननु समवायस्य नित्यन्वेन संयुक्तसमवायादीनां कथं व्यापारत्वम् , इत्यत आह । इन्द्रियमनःसंयोगस्यैवेति । ज्ञानाऽकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । इन्द्रियार्थसन्नि- कर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तद् द्विविधम् । निर्विकल्पक सविकल्पकं चेति । न्या०-प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणमुक्त्वा प्रत्यक्षप्रमालक्षणमाह । ज्ञानाकरणकमिति। क्षेपकलक्षणमिदम् । ज्ञानं व्याप्तिज्ञानं, सादृश्य- ज्ञानं, पदज्ञानं च कारणं येषां ते ज्ञानकरणकाः, अनुमित्युपमितिशा- ब्दाः । ज्ञानकरणकं न भवतीति ज्ञानाऽकरणकम् , तत्त्वं प्रत्यक्षलक्ष- णम् । इदं लक्षणमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणम् । ईश्वरप्रत्यक्षस्याऽजन्य- त्वात् , जन्यप्रत्यक्षे च इन्द्रियारामेव करणत्वं नतु ज्ञानरयेति तयो- ·सर्क-संग्रहः १२४ रुभयोः संग्रहः । इन्द्रियार्थसन्निकर्षति । जन्यप्रत्यक्षस्यैव लक्ष्यत्व. मित्यभिप्रायेणेदं लक्षणम् । प्रत्यक्षं विभजते । निर्विकल्पकमिति । दी०-प्रत्यक्षज्ञानस्य लक्षणमाह । इन्द्रियेति । इन्द्रियं- चक्षुरादिकम्-अर्थो घटादिः, तयोः सन्निकर्षः संयोगादिः तज्जन्य- ज्ञानमित्यर्थः । तद्विभजते । तद् द्विविधमिति । गं०-ईश्वरप्रत्यक्षसाधारणमिति । ईश्वरप्रत्यक्षस्याऽजन्यत्वेन ज्ञानकरणकभिन्नत्वसत्वाल्लक्षणसमन्वयादितिभावः । तयोः। ईश्वरप्रत्यक्ष जन्यप्रत्यक्षयोः। दीपिकायां। तजन्यज्ञानमिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्ष जन्यत्वे सति ज्ञानत्वमित्यर्थः । अयं घट इत्याकारकं यदज्ञानं तदेव प्रत्यक्ष. मित्यर्थः । नच इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वमात्रमेव कुतो नोक्तमिति वाच्यम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षध्वंसेऽतिव्याप्तः, तस्याऽपि इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वात् । नचेन्द्रियार्थसनिकपत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यतावत्वमित्युक्तौ न दोषः, प्रतियोगितासंबन्धेन ध्वंसं प्रति तादात्म्यसंबन्धेन प्रतियोगित्वेनैव प्रति- योगिनः कारणत्वम् , नतु सन्निकर्षस्वेनेति वाच्यम् । एतादृशार्थलाभायैव ज्ञानपदोपादानात् । प्रत्यक्षं विभजते इति । प्रत्यक्षम्-प्रत्यक्षज्ञानम् । दुमुपलक्षणम् । चाक्षुषप्रत्यक्षे आलोकसंयोगः उद्भूतरूपं च कारणम् । तथा च द्रव्यवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धेन द्रव्यचाक्षुष प्रति समवायसंबन्धेन तयोः कारणत्वम् । द्रव्यसमवेतवृत्तिलौकिकविषयता- संबन्धेन' द्रव्यसमवेतरूपादिचाक्षुषं प्रति स्वाश्रयसमवायसंबन्धेन तयोः कारणत्वम् । द्रव्यसमवेतसमवेतवृत्तिविषयतासंबन्धेन द्रव्यसमवेतसमवेत- रूपत्वादिचाक्षु प्रति तयोः स्वाश्रयसमवेतसमवायसंबन्धेन तयोः कारण- स्वम् स्वं. आलोकसंयोगः उद्भूतरूपं चेति । एवं त्वाचप्रत्यक्षे उद्भुतपर्शः १ विषयता च विषयनिष्ठोधर्मविशेषः । विषयिता च शाननिष्ठो धर्मविशेषः । विषयतासंबन्धेन शानेच्छाकृतयो विषये वर्तन्ते । विषयाश्च विषयितासंबन्धेन मानेच्छाकृतिषु इति ।

·१२५ टोकात्रयोपेतः कारणम् । तथा च द्रव्यापत्तिविषयतासंबन्धन ट्यस्पार्शनप्रत्यक्षं प्रति सम- वायसंबन्धेनोद्भुतस्पर्शः कारणम् । दम्पसमवेतवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धन दम्यसमवेतस्पार्शनं प्रति स्वाश्रयसमवायसंबन्धेनोद्धृतस्पर्शः कारणम् । दव्यसमवेतसमवेतवृत्तिविषयतासंबन्धेन द्रव्यसमवेतसमवेतस्यर्शनप्रत्यक्षं प्रति स्वाश्रयसमवेतसमवायसंबन्धेनोद्भूतस्पर्शः कारणम् । लौकिकप्रत्यक्षमात्रे महत्वं कारणम् , महत्त्वं च परिमाणरूपम् । महत्व. वं जातिविशेषः, प्रत्यक्षकारणतावच्छेदकतया सिद्धः। तथाच द्रव्यवृत्तिलौकिक- विषयतासंबन्धन द्रव्यप्रत्यक्ष प्रति समवायसंबन्धेन महत्त्वं कारणम् द्रव्य- समवेतवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धेन द्रव्यसमवेतगुणकर्मसामान्यप्रत्यक्षे स्वा. श्रयसमवायसंबन्धेन महत्त्वं कारणम् । व्यसमवेतसमवेतवृत्तिलौकिक- विषयतासंबन्धेन द्रव्यसमवेतसमवेतरूपत्वादिप्रत्यक्षे स्वाश्रयसमवेतसम- वायसंबन्धेन महत्वं कारणम् । स्वं-महत्वम् । ज्ञानसामान्य प्रति तु विजातीयाऽऽत्ममनःसंयोगः कारणम् । वैजा. त्यं च परात्मन्यावृत्तत्वम् । एवं वड्मनःसंयोगोऽपि कारणम् । अन्यथा सुषुतिकाले ज्ञानोत्पादप्रसंगात् , अस्माकं तु पुरीतनामकनाड्यां त्वगिन्द्रि याऽभावेन त्वड्मनःसंयोगाभावात्सुषुप्तिकाले न ज्ञानोत्पादप्रसंगः। पुरीतत्- नाड्यां मनः प्रवेशो हि सुषुप्तिरिति ध्येयम् । चर्ममनः संयोगस्य ज्ञानसामान्ये कारणत्वमित्यपि केचित् । वस्ततस्तु पराऽऽत्मनःपरेण मनसा, सुषुप्तिकाले स्वीयात्मनः स्वीयम- नसा च प्रत्यक्षापत्तिवारणाय परात्मव्यावृत्तपुरीतत्वहिर्देशावच्छिन्नात्ममनः- संयोगस्यैव कारणत्वं कल्प्यते । तथा च तेनैवाऽतिप्रसंगवारणे त्वङ्मनःसंयो. गस्य चर्ममनः संयोगस्य वा ज्ञानसामान्ये हेतुत्वं न प्रामाणिकमिति ध्येयम् । निष्प्रकारकं ज्ञानं निर्विकल्पकम् । न्या-तल्लक्षयति । निष्प्रकारकमिति । प्रकारताशून्यज्ञानत्व- मेव निर्विकल्पकत्वमित्यर्थः । निर्विकल्पके चतुर्थविषयता स्वीक्रि- ·तर्क-संग्रहः - यते । त्रिविधविषयतामध्ये एकाऽपि तत्रनास्ति । अतो विशेष्यता. शून्यज्ञानत्वं संसर्गताशून्यज्ञानत्वमित्यपि लक्षणं संभवति । दी०-निर्विकल्पकस्य लक्षणमाह । निष्प्रकारकमिति । विशे- 'षणविशेष्यसंबन्धानवगाहिज्ञानमित्यर्थः । ननु निर्विकल्पके किं प्रमाणमिति चेन्न । गौरिति विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यं विशिष्टज्ञानत्वात् दण्डीतिज्ञानवत् , इत्यनुमानस्य प्रमाणत्वात् । विशेपणज्ञानस्यापि सविकल्पत्वेऽनवस्थाप्रसंगानिर्वि. कल्पकसिद्धिः। गं0-तल्लक्षयतीति । निर्विकल्पक लक्षयतीत्यर्थः। निर्विकल्पकविशे- प्रयकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मू. लकार इति यावत् । दीपिकायां । लक्षणमाहेति । निर्विकल्पकविशेष्यक लक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापाराऽनुकूलच्यापाराऽनुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। विशेषणविशेष्यसंबन्धानवगाहिज्ञानमिति । विशेषगं- च विशेष्यं च संबन्धश्चेति विशेषणविशेष्यसंबन्धाः, ताननवगाहते इति व्यु- त्यत्या विशेषणानवगाहिज्ञानं विशेष्यानवगाहिज्ञानं संसर्गानवगाहिज्ञानं च निर्विकल्पकस्वरूपम् । यद्यपि निर्विकल्पके घटघटत्वयोः समवायस्य छ भानं संभवतीति विशेषणाद्यनवगाहित्वं दुर्घटम् । तथापि प्रकारत्वानि. रूपकत्व-विशेष्यत्वानिरूपकत्वं-संसर्गत्वानिरूपकत्वं वा लक्षणं बोध्यम् । तत्र घट-घटत्वसमवायानां विशेष्यतया-प्रकारतया संसर्गतया च भाना- स्वीकारादित्याह । चतुर्थविषयता स्वीक्रियते इति । निर्विकल्पके प्रमाणाऽभावात् प्रत्यक्षस्य द्वैविध्यमप्रमाणिकमित्याक्षिपति । नन्विति। किं मानमिति । तस्याऽतीन्द्रियतया प्रत्यक्षप्रमाणाऽसंभवादिति भावः । विशिष्टज्ञानमिति सावधारणम् । विशिष्टज्ञानमेवेत्यर्थः। नतु विशिष्ट- वैशिष्ट्यावगाहिज्ञानमिति यावत् । ज्ञानाकारमाह । गौरिति । निरवच्छि- बगोत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानमिति यावत् ।

·१२७ टीकात्रयोपेतः विशेषणशानजन्यमिति । समवायसंबन्धावच्छिन्नविशेषणज्ञाननि:- कारणतानिरूपितकार्यतादित्यर्थः । विशिष्टशानन्यादिति ज्ञानीय- प्रकारनानिरूपकवादित्यर्थः । अयं भावः। विशिष्टबुद्धी विशेषणानं कारगन् । एवं च बट इन्याकारकविशिष्टबुद्धावपि विशेपर्णाभूत घटत्वज्ञानस्य कारणतया ज्ञानार्थ निर्विकल्पकवीकार आवश्यकः । अन्यथा "महत्त्वा- वच्छिन्नोभनरूपावच्छिनाऽऽलोकसंयोगावच्छिन्न" चक्षुः संयोगानन्तरं बट. इन्याकारकप्रत्यक्षं न स्यात् , कारणीभूत “घटत्वात्मक" विशेषणज्ञाना- भावात् । नच घटस्वाऽप्रकारकं केवलघटविषयकप्रत्यक्षमेवाऽस्विति वाच्यम् । अनुहिग्यमानजान्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थविषयकज्ञानस्य किंचि- दमप्रकारकवनियमान नाशप्रत्यक्षोत्पत्त्यसंभवान् । तथाच आदौ चक्षुरादि- सन्निकर्षः ततो विशेषणज्ञानात्मकं घटत्वनिर्विकल्पकम् । ततो घट इत्याकारक सविकल्पकमिनि स्थितिः । अथ निर्विकल्पकस्याऽतीन्द्रियत्वे किं मानमिति चत् । यत्र यत्र ज्ञान- विषयकप्रत्यक्षत्र, तत्र तत्र विषयविषयकत्वमिति व्याप्तिः । यथा सविकल्प- कस्य प्रत्यक्षं भवति घटमहं जानामीति प्रतीतेः । इदमेव विशिष्टवैशिष्ट्याव- गाहिज्ञानमित्युच्यते । विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबुद्वौ च विशेषणतावच्छेदका- कारकं ज्ञानं कारणम् । विशेषणे यद्विशेषणं तद्विशेषणतावच्छेदकमि-युध्यते । घटमहं जानामीति प्रतीतो आत्मा विशेप्यः-तत्र ज्ञानं विशेषणम्-तत्र विषयितासंबन्धन घटः प्रकार "प्रकारविशेषणपदयोः पर्यायता । प्रकारत्वं विशेषणताच्याप्यधर्म इति केचित् , उभयथाऽपि प्रकारत्वं विशेषणत्वं न न व्यभिचरति" घटे घटत्वं प्रकारः स एव विशेषणतावच्छेदकम् । निर्वि- कल्पके च घटवादिकं न प्रकारः, तथा च विशेषतावच्छेदकीभूतघटस्वज्ञानरूप- कारणविरहाच निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षम् , किन्तु तदतीन्द्रियमेवेति सिद्धान्तः । सप्रकारकं ज्ञानं सविकल्पकम् । यथा डियोड़- यम् । ब्राह्मणोऽयम् । श्यामोऽयमिति ।

·सर्क-संग्रह -सविकल्पकं लक्षयति । सप्रकारकमिति । विषयवाया ज्ञाननिरूपितत्वात् , ज्ञानस्य विषयतानिरूपकत्वेन प्रकारतानिरूपक- ज्ञानत्वं सविकल्पकस्य लक्षणम् । एवं विशेष्यतानिरूपकज्ञानत्वं, संसर्गतानिरूपकज्ञानत्वमित्यपि लक्षणं संभवति । उदाहरणम् । यथेति । इदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितडित्थत्वप्रकारताशालिज्ञानं ब्राह्मणत्वप्रकारताशालिज्ञानं च सविकल्पकमित्यर्थः । दी०-सविकल्पकं लक्षयति । सप्रकारकमिति । नामजात्यादि. विशेषणविशेष्यसंबन्धावगाहिज्ञानमित्यर्थः । सविकल्पकमुदाहरति । यथेति । गं०-सविकल्पकं लक्षयतीति।सविकल्पकविशेष्यकलक्षणस्वरूप- प्रामाण्यप्रकारकज्ञानाकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् भूलकार इति बोधः । विषयता त्रिविधा । प्रकारताऽऽल्या-विशेष्यताऽऽख्या-संसर्गताऽऽख्या च । विषयिताऽपि त्रिविधा । प्रकारिताऽऽख्या-विशेष्यिताऽऽख्या-संसर्गिताss. ख्या च । विषयता ज्ञाननिरूपिता भवति । ज्ञान विषयतानिरूपकं भवति । इममर्थमेवाह । विषयताया इति । एवं विषयताविषयितयोनिरूप्य- निरूपकभावः । यथा प्रकारताप्रकारितयोः । विशेष्यताविशेष्यितयोः । संसर्गतासंसर्गितयोः । तथा च प्रकारतानिरूपितप्रकारितावत्वमित्यादीन्यपि लक्षणान्यूहनीयाति । डियोयमिति । इदं च नामप्रकारकज्ञानमात्रोप- लक्षकम् । डित्थः काष्ठमयो हस्ती डवित्थस्तन्मयो मृग इति कोषः । अत्र प्रथमान्तेदं शब्दार्थः "काष्ठमयो हस्ती" विशेष्यः। विशेष्यताविशे. व्यवृत्तिर्भवति । डित्थत्वं प्रकारः । प्रकारता तनिष्टैवेति । प्रकारताविशेष्य- तयोश्च निरूप्यनिरूपकभावः । ब्राह्मणोऽयमिति । इदं च जातिप्रकारक- ज्ञानमात्रोपलक्षकम् । इदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितब्राह्मणत्वप्रकारता- शालिज्ञानमित्यर्थः । श्यामोऽयमिति । इदं च गुणप्रकारकज्ञानमात्रोप- लक्षकम् । इदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितश्यामत्वनिष्ठमकारताशालिज्ञान- ·१२६ टीकात्रयोपेता मित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अयं भाव इत्याकारकं भावस्वरूपोपाधिप्रकारक ज्ञानमपि सविकल्पकं बोध्यम् । दीपिकायां । नामजाग्यादिरूपं यदिशेषणं विशेष्यं च संबन्धश्चेसि द्वन्द्वः । तानवगाहते इति व्युत्पत्तिरिति ध्येयम् । प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिन्द्रियार्थसन्निकर्षः षड्विधः। संयोगः-संयुक्तसमवायः-संयुक्तसमवेतसमवायः- समवायः-समवेतसमवायो विशेषणविशेष्यभाव- अति। -चाक्षुपादिषड्विधप्रत्यक्षकारणीभूतान् षड्विधसन्नि- कर्षान् विभजते-संयोग इत्यादि । द्रव्यवृत्तिलौकिकविषयतासम्ब- न्धेन चाक्षुपत्वावच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगस्य हेतुत्वम् । द्रव्यसमवेत- वृत्तिलौकिकविषयवासम्बन्धेन चाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयुक्त- समवायस्य हेतुत्वम् । द्रव्यसमवेतसमवेतवृचिलौकिकविषयतासम्ब- धेन चाक्षुषत्वावच्छिन्न प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायस्य हेतुत्वम् । द्रव्यग्राहकापीन्द्रियाणि चक्षुस्त्वकमनांसि त्रीण्येव । अन्यानि घ्राणरसनश्रवणानि गुणप्राहकाणि । अतस्त्वगिन्द्रियस्थले द्रव्य- वृतिलौकिकविषयतासम्बन्धेन वाचत्वावच्छिन्नं प्रति त्वक्संयोगस्य हेतुता । एवं द्रव्यसमवेतत्वाचत्वावच्छिन्नं प्रति त्वक्संयुक्तसमवायस्य हेतुता । द्रव्यसमवेतसमवेतोष्णत्वशीतत्वादिजातिस्पार्शनप्रत्यक्षे त्वक्संयुक्तसमवेतसमवायस्य हेतुता । एवमात्ममानसप्रत्यक्षे मनः- १ समवायेनेति शेषः । २ स्वरूपसंबन्धेनेति शेषः। ३ भत्र महत्वावच्छिन्नत्वं उभतस्पर्शावच्छिन्नत्वं च देयम् ।

·तर्क-संग्रहः संयोगस्य हेतुता। आत्मसमवेतसुखादिमानसप्रत्यक्षे मनःसंयुक्त- समवायस्य हेतुता । आत्मसमवेतसमवेतसुखत्वादिमानसप्रत्यक्ष मनःसंयुक्तसमवेतसमवायस्य हेतुता । रसनघ्राणयोस्तु रसगन्ध- तद्गतजातिग्राहकत्वेन द्वितीयतृतीययोः सन्निकर्षयोरेव तत्र हेतुतः बोध्या। न्या०-श्रवणेन्द्रियस्याकाशरूपत्वेन शब्दस्याकाशगुणत्वेन श्रवणेन्द्रियेण समं शब्दस्य समवायः सन्निकर्षः । शब्दवृत्तिशब्दत्व- कत्व-खत्वादिजाविविपयकश्रावणप्रत्यक्ष समवेतसमवायस्य हेतुता वोध्या। दी०- इन्द्रियार्थसन्निकर्षान विभजते । प्रत्यक्षेति । गं०-इन्द्रियार्थसन्निकर्ष विभजते इति । इन्द्रियार्थसन्निकर्ष- स्वावच्छिन्नविशेष्यकइन्द्रियार्थसन्निकर्षत्वावान्तरधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलकृाते. मान् मूस्कार इति बोधः। मूले प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिति । प्रत्यक्षात्मक यद् ज्ञानं तस्य हेतुरित्यर्थः। इन्द्रियार्थसन्निकर्ष इति । इन्द्रियं च अश्व इन्द्रियायौँ, तयोः सन्निकर्ष इत्यर्थः । सन्निकर्षः-संबन्धः । द्रव्यप्रत्यक्ष प्रति इन्द्रियसंयोगः कारणम् । नच द्रव्य, प्रत्यक्षस्य ज्ञानरूपतया समवायेनाऽऽ/मवृत्तित्वात्, समवायेन इन्द्रियसंयोगस्य विषय- निष्ठस्याऽऽत्मनि असंभवात् , कथं कार्यकारणभाव इति वाच्यम् । विषय तागः कार्यतावच्छेदकसंबन्धत्वेनाग्दोषात् । तथा च द्रव्यवृत्तिविषयता. संबन्धन प्रध्यक्षस्वावच्छि प्रति इन्द्रियसंयोगः कारणम् । एवं द्रव्य- समवेतवृत्तिविषयतासंबन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति इन्द्रियसंयुक्तसमवायः कारणम् । एवं द्रव्यसमवेतसमवेतवृत्तिविषयतासंबन्धेन प्रत्यक्षवावच्छिन्नं प्रति इन्द्रियसंयुक्तसमवेतसमवायः कारणमिति सामान्यकार्यकारणभावः . .. १ अत्र"महत्वावच्छिन्नत्वनिवेशे प्रयोजनामावेन" केवलमनासंयोगस्येत्यर्थः।

·टीकात्रयोपेतः प्राचीनः स्वीक्रियते । परन्तु एतादृशकार्यकारगनावे परस्परजन्ये व्यभिचारः, चाक्षुपस्थले त्वगिन्द्रियरूपकारणाभावान् । एवमन्धकारे घटचक्षुः- संयोगात्स्पार्शनापत्तिश्चेति प्राचीनमते दोपमनुसन्धाय विशिष्यैव कार्यकारणभावमाह । बोधिन्यां : द्रव्यवृत्तीति । नच विशिष्यकार्य- कारणभावस्याऽवश्यकत्वेऽपि यद्विशेषयोरिति न्यायेन सामान्य कार्यकारमा भावोप्यावश्यक इति वाच्यम् । तादृशनियम मानाभावात् । नच प्रत्यक्ष सामान्याभाव प्रति इन्द्रियसंयोगत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य एकस्यैव प्रयोजकत्वे लाघवमेव मानमिति वाच्यम् । नाणेन्द्रियादिसंयोगसत्वेजप द्रव्यनिष्ठलौकिकविषयतया प्रत्यक्षसामान्याभावसत्वेन तादृशनियमस्म तत्र प्रयोजकन्वाऽसंभवादिति ध्येयम् । अर्थवं विशिप्यकार्यकारणभावस्यैवाऽऽवश्यकत्वे आत्मप्रत्यक्षानुरोधेन मनःसंयोगस्य कारणत्वमस्तु । एवमात्मसमवेतमानस"ज्ञानादि"प्रत्यक्षा- नुरोधेन मनःसंयुक्तसमवायस्यापि कारणत्वमस्तु । परन्तु चक्षुःसंयोगस्य चक्षुःसंयुक्तसमवायस्य वा कारणत्वे मानाभावः । रूपत्वादिचाक्षुपानुरोधेन. "चक्षुः"संयुक्तसमवेतसमवायस्य कारणतायाः आवश्यकतया चक्षुःसंयोगस्य चक्षुःसंयुक्तसमवायस्याऽन्यथासिद्धत्वात् तयोः पृथकसनिकपत्वमनावश्यकम् । 'चक्षुः"संयुक्तसमवेतसमवायेनैव घटादेः घटसमवेतरूपादेर्वा चाक्षुषप्रत्य- क्षसंभवः । तथाहि । चक्षुःसंयुक्तः कपालिकादिः-तत्समवेतः कपालादिः तत्र घटस्य समवायसत्वात् । एवं चक्षुःसंयुक्तः कपालादिः तत्संयुक्तो घटादिः तत्र रूपस्य समवायादिति चेन्न । केवलं चक्षुःसंयुक्तसमवेतसम- वायस्य कारणत्वे परमाणुनीले नीलत्वस्य चाक्षुषप्रत्यक्षाऽऽपत्तिः । नच- नीलत्वे महत्वोद्भूतरूपयोरभावाच तदापत्तिरिति वाच्यम् । नीलत्वं जातिः सा परमाणुनीले घटनीले चैकैव तत्र स्वाश्रयसमवेतसमवायसंबन्धेन महत्वस्य उद्भूतरूपस्य च सत्वात् । स्वं महत्वं तदाश्रयो घटः तत्समवेतं नीलरूपम् तत्समवायस्य नीलत्वे सस्वात् “तदेव नीलत्वं परमाणुनीले वर्त्तते इति घटनीलमादाय परमाणुनीले महत्वं बोध्यम्" । एवं स्वं.

·तर्कसंग्रहः १३२ उद्भूतरूपं तदाश्रयो घटः परमाणुर्वा तत्समवेतं नीलं तत्समवायस्य च मीहत्वे सत्वात् । “परमाणुरूपस्यापि उद्भूतत्वात्" एवं वायवीयस्पर्शसम- वेत्तसत्तायाश्चाक्षुषप्रत्यक्षं स्यात् , वायोमहत्ववत्वेन स्वाश्रयसमवेतसमवाय. संबन्धन सत्तायां महत्वस्य सत्वात् , स्वाश्रयवटादिकमादाय तत्संबन्धेनो- द्भूतरूपस्य च सत्वात् । अतः चक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायसवन्धघटकचक्षुः- संयोगांशे सामानाधिकरण्यसंबन्धेन उद्भूतरूपावच्छिन्नर' महत्वावच्छि- अस्वं च विशेषणीयम् । तथा च नोक्कापत्तिः। चक्षुःपरमाणुसंयोगे उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वसत्वेऽपि महत्वावच्छिन्नत्वाभावेन वायुचक्षुःसंयोगे महत्वावच्छिमत्वसत्वेऽपि उद्धृतरूपावच्छिन्नत्वाभावेन च विशिष्टसंबन्धा- भावात् । एवं च "परमाणौ महत्वाभावेन" महत्वावच्छिन्नचक्षुःसंयुक्त- समवेतसमवायस्य प्रसरेणावभावात् तचाक्षुषानुपपत्तिरतः संयोगस्य प्रत्यासत्तित्वमावश्यकम् , एवं महत्वावच्छिनचक्षुःसंयोगस्य चक्षुःसंयुक्त- समवेतसमवायस्य च त्रसरेणुरूपेऽभावाचाक्षुषानुपपत्या चक्षुःसंयुक्तसमवायः . टि० १ नच सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चक्षुःसंयोगे उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वनिवेशे गौरवात संयुक्ते एव समवायेन उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वं निवेश्यता लाघवादिति वाच्यम् । यत्र घटे पृष्ठावच्छेदेनाऽऽलोकसंयोगः चक्षुःसंयोगस्त्वयावच्छेदेन तत्र घटप्रत्यक्षामावाद, आलोकसंयोगावच्छिन्नत्वं सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चतुःसंयोगे एव निवेश्यम् । सामानाधिकरण्यं चाऽत्र स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपम् । तेन नोक्तदोषतादवस्थ्यम् । "संयुक्तांशे विशेषणत्वे उक्त स्थले घटप्रत्यक्षापत्तितादवस्थ्यात्” । नचाऽऽलोकसंयोगा- बच्छिन्नत्वं चतुःसंयोगे विशेषणमस्तु, महत्वावच्छिन्नत्वम् , उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वं च चतुःसंयुक्ते एव विशेषणमस्तु सम्बन्धे लाघवादिति वाच्यम् । अर्धजरतीयन्यायापत्तेः । पस्तुतस्तु उक्तविशेषणदयं संयुक्त एव, आलोकसंयोगावच्छिन्नत्वं संयोगे एव । एकत्र विशेषणत्रयस्वीकारे विनिगमनाविरहेण गुरुभूतकार्यकारणभावाधिक्यप्रसंगादिति ध्येयम्। २ उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वं च सामानाधिकरण्यसंबन्धेन उद्भूतरूपविशिष्टत्वम् । पवं महत्वावच्छिनत्वमपि ।

·तर्कसंग्रहः १३२ उद्भूतरूपं तदाश्रयो घटः परमाणुर्वा तत्समवेतं नीलं तत्समवायस्य च मीहत्वे सत्वात् । “परमाणुरूपस्यापि उद्भूतत्वात्" एवं वायवीयस्पर्शसम- वेत्तसत्तायाश्चाक्षुषप्रत्यक्षं स्यात् , वायोमहत्ववत्वेन स्वाश्रयसमवेतसमवाय. संबन्धन सत्तायां महत्वस्य सत्वात् , स्वाश्रयवटादिकमादाय तत्संबन्धेनो- द्भूतरूपस्य च सत्वात् । अतः चक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायसवन्धघटकचक्षुः- संयोगांशे सामानाधिकरण्यसंबन्धेन उद्भूतरूपावच्छिन्नर' महत्वावच्छि- अस्वं च विशेषणीयम् । तथा च नोक्कापत्तिः। चक्षुःपरमाणुसंयोगे उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वसत्वेऽपि महत्वावच्छिन्नत्वाभावेन वायुचक्षुःसंयोगे महत्वावच्छिमत्वसत्वेऽपि उद्धृतरूपावच्छिन्नत्वाभावेन च विशिष्टसंबन्धा- भावात् । एवं च "परमाणौ महत्वाभावेन" महत्वावच्छिन्नचक्षुःसंयुक्त- समवेतसमवायस्य प्रसरेणावभावात् तचाक्षुषानुपपत्तिरतः संयोगस्य प्रत्यासत्तित्वमावश्यकम् , एवं महत्वावच्छिनचक्षुःसंयोगस्य चक्षुःसंयुक्त- समवेतसमवायस्य च त्रसरेणुरूपेऽभावाचाक्षुषानुपपत्या चक्षुःसंयुक्तसमवायः . टि० १ नच सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चक्षुःसंयोगे उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वनिवेशे गौरवात संयुक्ते एव समवायेन उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वं निवेश्यता लाघवादिति वाच्यम् । यत्र घटे पृष्ठावच्छेदेनाऽऽलोकसंयोगः चक्षुःसंयोगस्त्वयावच्छेदेन तत्र घटप्रत्यक्षामावाद, आलोकसंयोगावच्छिन्नत्वं सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चतुःसंयोगे एव निवेश्यम् । सामानाधिकरण्यं चाऽत्र स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपम् । तेन नोक्तदोषतादवस्थ्यम् । "संयुक्तांशे विशेषणत्वे उक्त स्थले घटप्रत्यक्षापत्तितादवस्थ्यात्” । नचाऽऽलोकसंयोगा- बच्छिन्नत्वं चतुःसंयोगे विशेषणमस्तु, महत्वावच्छिन्नत्वम् , उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वं च चतुःसंयुक्ते एव विशेषणमस्तु सम्बन्धे लाघवादिति वाच्यम् । अर्धजरतीयन्यायापत्तेः । पस्तुतस्तु उक्तविशेषणदयं संयुक्त एव, आलोकसंयोगावच्छिन्नत्वं संयोगे एव । एकत्र विशेषणत्रयस्वीकारे विनिगमनाविरहेण गुरुभूतकार्यकारणभावाधिक्यप्रसंगादिति ध्येयम्। २ उद्भूतरूपावच्छिन्नत्वं च सामानाधिकरण्यसंबन्धेन उद्भूतरूपविशिष्टत्वम् । पवं महत्वावच्छिनत्वमपि ।

·तर्क-संग्रहः संयुज्यते इति । मन इन्द्रियेणेति । संयुज्यते इत्यनेनाऽन्वयः । इन्द्रिय- मर्थनेति । अस्यापि संयुज्यते इत्यनेनाऽन्वयः। नचाऽऽत्मप्रत्यक्षे आत्मम- नासंयोगमात्रस्य हेतुतया तत्प्रत्यक्षानुपपत्तिः, तत्रेन्द्रियमनःसंयोगविरहात्, विषयेन्द्रियसंयोगाभावाचेति वाच्यम् । आत्मप्रत्यक्षसंग्रहाय आत्मा मनसा संयुज्यते ततः प्रत्यक्षज्ञानमुत्पद्यते इति योजनयाऽनुपपत्तिविरहादिति । घटरूपप्रत्यक्षजनने संयुक्तसमवायः सन्निकर्षः । चतुःसंयुक्त घटे रूपस्य समवायात् । दी०-संयुक्तसमवायमुदाहरति । घटरूपेति । तत्र युक्तिमाह । चक्षुःसंयुक्ते इति । गं०-मूले । घटरूपप्रत्यक्षजनने इति चक्षुषा इत्यनुषज्यते । घटे रूप घटरूपम्, समवेतत्वं सप्तम्यर्थः । घटसमवेतरूपमित्यर्थः घटरूपस्य प्रत्यक्षं घटरूपप्रत्यक्षम्, विषयकत्वं षष्ट्यर्थः । तथा च घटसमवेतरूप. विषयकं "घटे रूपं" इत्याकारकं ज्ञानं यदा चक्षुषा जन्यते तदा संयुक्तसम. वायः इन्द्रियार्थसन्निकर्पः । इन्द्रियं चक्षुः अर्थो घटरूपम् , अनयोः संब- न्धः संयुक्तसमवायः । तत्र । संयुक्तसमवायस्य सन्निकर्पत्वे । युकिमाह । हेतुमाहेत्यर्थः । मूले । चक्षुःसंयुक्त घटे इति । चक्षुःसंयुक्तो घटः तस्मिन् रूपस्य समवायादित्यर्थः । मूले घटपदं द्रव्यमात्रोपलक्षकम् । रूपपदं समवेतमात्रोपलक्षकम् । एवं चक्षुःसंयुक्ते इत्यत्र चक्षुःपदमिन्द्रियमानोपलक्षकम् । घटपदं द्रव्यमा- प्रोपलक्षकम् । रूपपदं द्रव्यसमवेतमात्रोपलक्षकम् । तथा च द्रव्यसमवेतवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धेन चाक्षुषत्वावच्छिन्न प्रति स्व, संयुक्तसमवायसंबन्धेन चक्षुः कारणम् । एवं तादृशविषयतासंबन्धन साशनवावच्छिन्नं प्रति उक्तसंबन्धेन त्वगिन्द्रियं कारणम् । एवं ताशविष- मतासंबन्धेन मानस, सुखादिप्रत्यक्ष, वावच्छिन्न प्रति निरुतसंबन्धेन मनः ·टोकात्रयोपेत कारणम् । एवं तादृशसंबन्धन प्राणज "गन्धप्रन्यन" त्वावच्छिन्नं,प्रति उक- संबन्धन घाणेन्द्रि कारणम् । एवं तादृशसंबन्धन गसनरसप्रत्यक्षस्वाव- च्छिन्नं प्रति रसः कारणमिति विशिष्यव कार्यकारणभावः । केवलं श्रो. न्द्रियस्य नायं सन्निकर्ष इति ध्येयम् । रूपत्वसामान्यप्रत्यक्ष संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षः। चतुःसंयुक्त घटे रूपं समवेतम्, तत्र रूपत्वस्य समवायात् । दो०-संयुक्तसमवेतसमवायमुदाहरति । रूपत्वेति । गं०-मूले रूपत्वसामान्यप्रत्यक्ष इति । रूपत्वं यसामान्य जस्य प्रत्यक्षे इन्यर्थः । रूपन्वसामान्यविषयकप्रत्यक्षे इति यावत् । अत्राणि चक्षुषा इन्यनुपज्यते । तथा च घटरूपे रूप-मिन्याकारकप्रत्यक्षे संयुन: समवेतसमवायः सन्निकर्षः । चनुःसंयुक्ते घटे इति । चक्षुःसंयुक्तो घट तासमवेतं, रूपम् , तस्मिन् रूपत्वस्य समवायो वर्त्तते, जानिब्यक्त्योः समायादिति । अत्रापि रूपत्वपदं जातिमात्रोपलक्षकम् । द्रव्यसमवेतसमवेतप्रत्यक्षे इति यावत् । एवं चनःपदं श्रोत्रं विहायेन्द्रियमात्रोपलक्षकम् । घटपदं द्रव्य. मानोपलक्षकम् , रूपपदं द्रव्यसमवेतमात्रोपलक्षकम् । रूपत्वपद तत्समवेन- मात्रोप लक्षकम् । तथा च द्रव्य समवेनसमवेनवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धेन चाक्षुष "रूर: खप्रत्यक्ष" वावच्छिन्नं प्रति स्वसंयुकसमवेतसमवायसंबन्धेन चक्षुः कारणम् । एवं तादृशसंबन्धेन स्पार्शनस्पर्शत्व प्रत्यक्ष स्वावच्छिन्नं प्रति तादृशसं. बन्धेन गिन्द्रियं .कारणम् । एवं तादृशसंबन्धेन मानस"सुखत्वप्रत्यक्ष त्वावच्छिन्नं प्रति ताशसंबन्धेन मनः कारणम् । एवं तादृशसंबन्धेन घ्राणज "गन्धवप्रत्यक्ष"त्वावच्छिन्नं प्रति उक्तसंबन्धेन घ्राणेन्द्रिय कारणम् । एवं ·तक-संग्रहः १३६ माशसंबन्धेन रसनेन्द्रियजन्य "रसत्वविषयक" प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति ताशसंबन्धेन रसनेन्द्रिय कारणमिति । श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कारे समवायः सन्निकर्षः। कर्णविवरवृत्त्यौकाशस्य श्रोत्रत्वात्, शब्दस्याऽऽका- शगुणत्वात्, गुणगुणिनोश्च समवायात् । दी०-समवायमुदाहरति । श्रोत्रेणेति। तदुपपादयति । कर्णेति। गं०-मूले। श्रोत्रेण । श्रोनेन्द्रियेण । शब्दसाक्षात्कारे इति । शब्दस्य साक्षात्कार, शब्दसाक्षात्कारः, तस्मिन् । षष्ठयों विषयकत्वम्, साक्षात्कारः प्रत्यक्षात्मकं ज्ञानम् । एवं च "अयं शब्दः" इत्याकारकं शब्द- विषयकं ज्ञानं यदा श्रोत्रेन्द्रियेण जायते तदा समवायः इन्द्रियार्थसनिकर्षः श्रोत्रमिन्द्रियम् , अर्थः बन्दा, अनयोः संबन्धः समवायः। दीपिकायां । तदुपपादयतीति । तत् समवायस्य सन्निकर्षत्वम् । कर्णविवरवाकाशस्य कर्णविशिष्टाकाशस्य । श्रोत्रत्वात् । श्रोत्रेन्द्रियत्वात् । तथा च शब्दः आकाशे एव वर्तते। श्रोत्रन्तु आकाशमेवेति शब्दस्य समवायेन श्रोत्रे सत्वात् तदुपपत्तिरिति ध्येयम् । एवं च शब्दवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धेन श्रावण 'शब्दप्रत्यक्ष', स्वाव- छिन प्रति श्रोत्रावच्छिन्न समवायसंबन्धेन श्रोत्रेन्द्रिय कारणम् । श्रोत्रा वच्छिन्नत्वं च श्रोत्रानुयोगिकत्वविशिष्टसमवायः । यः शब्दो यदवच्छेदेनो. त्पद्यते, स शब्दः तद्देशानुयोगिकस्वविशिष्टसमवायवानित्यनुभवानुरोधास्कर्ण- विवरावच्छेदेनोत्पद्यमानशब्दस्यैव कर्णविवरानुयोगिकत्वविशिष्टसमवायवत्वं न तु देशान्तराजदुनोत्पद्यमानशब्दस्येति न श्रोत्र देशेऽनुत्पनशब्दस्य समवायेन श्रावणस्वापत्तिरिति ध्येयम् । दी० 0-ननु दूरस्थशब्दस्य कथं श्रोत्रसंबन्ध इति चेन्न । १ अत्रापि महत्वावच्छिन्नत्वं न देयम् , प्रयोजनाभावात् ।

·१३७ टोकाचयोपेतः बीचीतरकन्यायेन कदम्बमुकुलन्यायेन वा शब्दाच्छब्दान्तरोत्पति. क्रमेण श्रोत्रदेशे जावस्य श्रोत्रसंबन्धात् प्रत्यक्षत्वसंभवात् । गं0-ननु श्रोत्रावच्छिन्नसमवायस्य संसर्गत्वे भेयायवच्छेदेनोत्पन्न शब्दस्य भेर्यायवच्छिन्नसमवायवत्वम् नतु श्रोत्रावच्छिन्नसमवायवत्वम् , भोत्रावच्छेदेन प्रथमशब्दस्योत्पत्यभावात् एवं च सनिकपविरहान् शब्दस्य प्रत्यक्षानुपपत्तिरित्याशंकते । नन्वित्यादिना । दूरस्वशब्दस्येति । कर्ण- मित्रदेशावच्छेयशब्दस्येत्यर्थः । कथं श्रोत्रसंबन्ध इति । कथं कर्णावच्छे- बस्वमित्यर्थः। तथा च कस्यापि शब्दस्य कर्णावच्छेद्यत्वाऽभावाच्छन्दस्य प्रत्यक्षानुपपत्तिरिति भावः। वीचीतरङ्गन्यायेनेति यथा आद्यवीची सर्व दिगवच्छेदेन तरङ्गान्तरं जनयति, स तरङ्गः तरङ्गान्तरं जनयति, तथा. भेर्यायवच्छेदेन जायमानशब्दोऽपि सर्वदिगवच्छेदेन शब्दान्तरं जनयति, सोऽपि शब्दः शब्दान्तरं जनयति इति रीत्या कर्णविवरावच्छेदेनोरपनशब्दो गृह्यते "अयमेव वीचीतरगन्यायेनोत्पत्तिक्रमः" । कदम्बमुकुलन्यायेनोत्पत्ति. प्रकारमाह । कदम्बमुकुलन्यायेनेति । यथा आदिम कदम्बमुकुल नालकाधिकरणविशेषे सर्वदिगवच्छेदेन एकदैवाऽनेकमुकुलानि जनयति तथा भेरीमृदङ्गाधवच्छेदेन जायमानः प्रथमशब्दः सर्वदिगवच्छेदेन दशमन्दान् जनयति ताहशदशशब्दाः शब्दान्तरान् जनयन्तीति । "अयमेव कदम्ब. मुकुलन्यायेनोत्पत्तिक्रमः" । वाकारोऽनास्थायाम् । दशशब्दानां तत्प्रागभा. वानां तद्धतुहेतुमदावे च कल्पनागौरवादिति ध्येयम् । आयशब्दस्तु भतीन्द्रिय एवेति । श्रोत्रदेशे जातस्येति। कर्णविवरावच्छेदेन जायमान- शब्दस्येत्यर्थः । श्रोत्रसंबन्धादिति । श्रोत्रावच्छिन्नसमवायरूपसनिकर्ष- सवादित्यर्थः । प्रत्यक्षत्वसंभवादिति । तथा च शब्दस्याऽतीन्द्रियत्वमा प्रामाणिकमिति भावः । शब्दत्वसाक्षात्कारे समवेतसमवायः सन्निकर्षः। श्रोत्रसमवेते शब्द शब्दत्वस्य समवायात् ।

·तर्क-संग्रह दी०-समवेतसमवायमुदाहरति । शब्दत्वेति । गं०-मूले । शब्दत्वसाक्षात्कारे इति । श्रोत्रेणेत्यनुषज्यते । शब्दत्वस्य साक्षात्कारः, शब्दत्वसाक्षात्कारः। तस्मिन् । एवं च शब्दत्व- विषयकप्रत्यक्षे इत्यर्थः । एवं च शब्दे शब्दत्वमित्याकारकशब्दत्वविषयक- ज्ञाने समवेतसमवायः इन्द्रियार्थसन्निकर्षः । इन्द्रियं श्रोत्रं, अर्थः शब्दत्वं, तयोः संबन्धः समवेतसमवायः । समवेतस्य श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतस्य, समवाय इत्यर्थः । अस्य सन्निकर्षत्वमुपपादयति । श्रोत्रसमवेते इति । शब्दसमवेतशब्दत्वे श्रोत्रसमवेतसमवायसत्वादित्यर्थः। तथा च शब्द- समवेतवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धेन श्रावण "शब्दत्वप्रत्यक्ष"त्वावच्छिन्न प्रति श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतसमवायसंबन्धेन श्रोत्रं कारणम् अभावप्रत्यक्षे विशेषणविशेष्यभावः सन्निकर्षः। भूतलं घटाऽभाववदित्यत्र चतुःसंयुक्त भूतले घटाभावस्य विशेषणत्वात् । न्या०-अभावप्रत्यक्षे इति । विशेषणविशेष्यभावो नाम विशेषणतीसन्निकर्षः । पंचविधसन्निकर्षेषु मध्ये संयोगस्थाने संयुक्त. पदं, समवायस्थाने समवेतपदं च घटयित्वा अभावस्थले निर्वाह्यम् । तथाहि द्रव्याधिकरणकाऽभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तविशेषणता, द्रव्यसमवेताधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणता, द्रव्यसमवेतसमवेताधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्त समवेतसम. वेतविशेषणताच सन्निकर्षः। तत्र घटे पटत्वाभावः संयुक्तविशेषणतया गृह्यते । घटसमवेतघटत्वादौ पृथिवीत्वाभावः संयुक्तसमवेतविशेषण: टि०-१ साच न प्रकारतारूपा, अतो भूतले घटामाव इत्यत्रापि विशेषणतयैव सन्निकर्पः । नातः पविधत्वहानि रिति ध्येयम् ।

·टीकात्रयोपेतः तया गृह्यते । घटसमवेतसमवेतरूपत्वादौ नीलत्वाभावश्च संयुक्तसम- वेतसमवेतविशेषणतया गृह्यते इति संक्षेपः । इति मायबोधिन्यां प्रत्यक्षपरिच्छेदः । दी-विशेषणविशेष्यभावमुदाहरति । अभावेति । तदुपपा. देयति । घटाभाववदिति । भूतलं विशेष्यम् । घटाभावो विशेषणम् । भूतले घटाभावो नास्तीत्यत्र अभावस्य विशेष्यत्वं द्रष्टव्यम् । गं०-मूले । अभावस्य प्रत्यक्षमभावप्रयक्षम् । तसिन् । अभाव- विपयकप्रत्यक्षे इत्यर्थः । विशेषणं च विशेप्यं च विशेषणविशेष्ये तयोर्भावः । विशेषगभावः, विशेष्यभावश्चेत्यर्थः । द्वन्द्वान्ते श्रृयमाणं पदं प्रत्येकममि- संबध्यते इति न्यायान् । विशेपणता-विशेष्यता इति यावत् । यथा भूतलं. अटाभाववदिति ज्ञाने अभावस्य इन्द्रियसंबद्धविशेषणतासन्निकर्पः । इन्द्रिय चक्षुः-तत्संबद्धं भूतलं तत्र विशेषणता घटाभावस्येति । संक्षेप इति । शब्दाभावः श्रोत्रावच्छिन्नविशेषणतया गृह्यते । गृह्यते च कादौ खावाभावः श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतविशेपणतया, कत्वे खत्वाभावः श्रोत्रावच्छि- नसमवेतसमवेतविशेपणतया, घटाभावे पटाभावः संयुनविशेषणविशेषण- तया, काऽभावे खत्वाभावः श्रोत्रावच्छिन्नविशेषणविशेषणतया । अभावस्तु सर्वत्र विशेषतयैव गृह्यते, परन्तु अधिकरणैः सह इन्द्रियाणां पृथक्-पृथक संबन्धः उक्तदिशा कल्पनीय इति ध्येयम् । दीपिकायां भूतले घटो.ना. स्तीत्यत्रेति । आधेयतासंबन्धावच्छिन्नभूतलनिष्ठप्रकारतानिरूपितघटाभाव- निष्ठविशेष्यताशालिप्रत्यक्षे इत्यर्थः । विशेष्यत्वमिति । इन्द्रियसंबद्धविशे- प्यत्वमित्यर्थः । अत्रापि संबन्धः पूर्ववदूहनीयः । यद्यपि विशेषणता नाना. विधा तथापि विशेषणतात्वेन रूपेण सा एकविधैवेति न पडविधत्वहानिः । न च संयुक्तसमवायादीनां चतुर्णा समवायत्वेनैकविधत्वात् षविधत्वहानि- स्तदवस्थैवेति वाच्यम् । स्वतन्त्रेच्छेन पृथक-पृथक् कथनात् । वस्तुतस्तु संयोग-संयुक्तसमवाय-विशेषणताभेदेन सन्निकर्षत्रिविध एवेति ध्येयम्।। - ·वर्क-संग्रहः दी०-एतेन अनुपलब्धेप्रमाणान्तरत्वं निरस्तम् । “यद्यत्र घटोऽभविष्यत् तदा भूतलमिवाऽद्रक्ष्यत् दर्शनाभावान्नास्ति" इति तर्कितप्रतियोगिसत्वविरोध्यनुपलब्धेः सहकृतेन इन्द्रियेणैव अभाव. ज्ञानोपपत्ती अनुपलब्धेः प्रमाणाऽन्तरत्वाऽसंभवात् । अधिकरणत्व- झानार्थमयेक्षणीयेन्द्रियस्यैव करणत्वोपपत्ती अनुपलब्धेः करणत्व- स्याऽयुक्तत्वात् । विशेषणविशेष्यभावो विशेषणविशेष्यस्वरूपमेव नातिरिक्तः संबन्धः। गं0-एतेन । विशेषणतायाः सन्निकर्षस्वस्वीकारेण । विशेषणतासवि. कर्षवलादभावस्य प्रत्यक्षविषयत्वेनेति यावत् अनुपलब्धेरिति । योग्यानु. पलब्धेरिति यावत् । प्रमाणत्वम् । प्रत्यक्षायतिरिकप्रमाणत्वम् । मीमांसकै ख विशेषणतासनिकर्षो न स्वीक्रियते। नप समवायप्रत्यक्षानुरोधेन सः स्वीकर्तव्य इति वाच्यम् । तैः समवायाऽनंगीकारात् एवं च सन्निकर्षाभावा- दभावप्रत्यक्षाऽन्यथानुपपत्याऽनुपलब्धिनामक प्रमाणान्तरं स्वीकार्यमिति । परन्तु विशेषणतायाः सन्त्रिकर्षत्वस्वीकारेणैवाऽभावस्य प्रत्यक्षसंभवारिका मनुपलब्धः प्रमाणान्तरत्वेनेति भावो नैयायिकानाम् । अनुपलब्धेरभावप्रा. हकत्वामावे भूतवादी घटवत्ताश्रमदशायामपि घटाभावप्रत्यक्षापत्तिः, विशे- पणतासविकर्षसत्वात् । नचाऽभावग्राहकसन्निकर्षसस्वेऽपि घटवत्तानिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वेन घटभ्रमदशायां न घटाभावप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । प्रति- बन्यतावच्छेदककोटौ लौकिकसत्रिकर्षाऽजन्यत्वस्य निवेशनीयतया घटाभाव. प्रत्यक्षस्य लौकिकसश्चिकर्षजन्यत्वेन प्रतिवध्यतावच्छेदकानाक्रान्तस्वादित्या- अंकां अभावप्रत्यक्षे योग्यानुपलब्धेः सहकारिकारणत्वं स्वीकृत्य परिहरति । यद्यति । भूतले यदि घटः स्यादित्यर्थः । तदा भूतलमिवेति। भूतक- प्रत्यक्षमिव घटप्रत्यक्षमपि स्यादित्यर्थः । दर्शनाभावादिति । तद्दर्शनामा. वादिस्यर्थः। तर्कितेति । तर्कितम् भापादितम् । यत्प्रतियोगिसत्वम् । तद्विरोज्यनुपलब्धीत्यर्थः । प्रतियोगिसत्वप्रसंजनप्रसंजितप्रतियोगिकरवरूप- ·टीकाप्रयोपेत योग्यताविशिष्टो यः उपलब्ध्यभावः तस्सहकृतेनेन्द्रियेणेत्यर्थः । प्रतियोगिनी घटादेः सत्वप्रसंजनेन "यदि अत्र घटः स्यादिस्यापादनेन" प्रसंजितः आपा. दितः "तर्हि घटोपलभ्यतेत्यापत्तिविषयीभूतः" प्रतियोगी "उपलब्धिरूपः प्रतियोगी" यस्य । तथा च प्रतियोग्युपलब्ध्यभावः अभावप्रत्यक्ष सहकारि. कारणमित्यर्थः । अभावशानोत्पचाविति । अभावनिष्ठलौकिकविषयता. शालिप्रत्यक्षोन्पत्तौ । अनुपलब्धेरिति। योग्यानुपलब्धेरित्यर्थः। नन्वे. तावता भभावप्रत्यक्षे इन्द्रियाणां करणत्वम्, अनुपलब्धः सहकारित्वमित्या. पातम् , तदपेक्षया अनुपलब्धेरेव करणस्वकल्पनं वरम्, एवमनुपलब्धिसङ्क सेन्द्रियस्य करणत्वम्, इन्द्रियसहकृतानुपलब्धेर्वा इत्यत्र विनिगमनाचिरहने त्यत आह । अधिकरणशानार्थमिति । अधिकरणं विना अभावमहानुत्प. स्या अधिकरणग्रहार्थ इन्द्रियाणां कारणस्वस्यावश्यकतया क्लृप्तकारणेनेन्द्रिये- जवाऽभावग्रहोत्पत्तौ प्रमित्यन्तरकल्पनायाः प्रमाणान्तरकल्पनायाश्चान्याव्य- स्वादिति भावः । करणत्वोपपत्ताविति। घटाभावादिविषयकपमाकरण. वसंभवे इत्यर्थः । अनुपलब्धेरिति । योग्यानुपलब्धेरित्यर्थः । करणत्वा- योगादिति । करणत्वस्याऽप्रामाणिकत्वादिति भावः । इदमुपक्षणम् । अनुपलब्धिर्शाता सती कारणम्, अज्ञाता वा। नायः । अनुपलब्धेरपि उपल. ध्यमावरूपतया तत्रापि अनुपलब्धेः कारणस्वं वाच्यम्, एवं तस्यापि अभावरूपतया तत्रापि तस्याः कारणत्वमितिरीत्याऽनवस्थाप्रसंगात् । न द्वितीयः । तथा सति अभावप्रत्यक्षस्य ज्ञानाऽकरणकत्वात्प्रत्यक्षवं नियूंढमे- वेति संक्षेपः। ननु त्वयाऽपि विशेषणविशेष्यभावाख्योऽतिरिक्तः संबन्धः कल्पनीय इत्यत माह । विशेषणविशेष्यभाव इति । विशेषणतासनिक इत्यर्थः । विशेषणविशेष्यस्वरूप एवेति । अभावस्वरूपः अधिकरणस्व- रूपोवेत्यर्थः । एवकारार्थ विवृणोति । नातिरिकः पदार्थ इति । विशेषण तासनिकर्षो नामावाधिकरणाभ्यामतिरिक्त पदार्थ इत्यर्थः । एवं तत्का- लीनतत्तद्भूतलादिकं तत्तदमावानां संबन्धः इति विश्वनाथोकिति संगच्छते ।

·तर्क-संग्रहः एवं सन्निकर्षषटकजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तत्करण- मिन्द्रियम् । तस्मादिन्द्रियंप्रत्यक्षप्रमाणमिति सिद्धम्। इति तर्कसंग्रहे प्रत्यक्षपरिच्छेदः समाप्तः । दी०-प्रत्यक्षज्ञानमुपसंहरन् तस्य करणमाह । एवमिति । असाधारणकारणत्वादिन्द्रियं प्रत्यक्षज्ञानकरणमित्यर्थः । प्रत्यक्षमुप- संहरति । तस्मादिति । इति दीपिकायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः। गं0-असाधारणकारणत्वादिति । कार्यत्वव्याप्यप्रत्यक्षत्वाव- च्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावत्वादित्यर्थः । इन्द्रियाणि पट् । घ्राण रसन- चक्षुः-स्वक्-श्रोत्र-मनांसि । करणभेदात् प्रत्यक्षप्रमाऽपि षड्विधा । घ्राणज. रासन-चाक्षुष-वाच-श्रौत्र-मानसभेदादिति । इदमत्रावधेयम् । प्रत्यक्षं द्विविधम् । लौकिकम् , अलौकिकं च । समिकर्षषटकजन्य लौकिकम् , तच्च व्याख्यातमेव । अलौकिकसनिकर्ष- जन्यमलौकिकम् । अलौकिकसन्निकर्षस्त्रिविधः । सामान्यलक्षणा-ज्ञानलक्षणा योगजभेदात् । लक्षणशब्दस्याऽर्थद्वयम् , स्वरूपो विषयश्च । आये सामान्यमेवलक्षण- मिति व्युत्पत्तिः । सामान्यात्मकः संबन्धः इति यावत् । स च इन्द्रियसंब. इविशेष्यकज्ञानप्रकारीभूतः । यथा इन्द्रियं चक्षुः तत्संबद्धो घटः तद्विशेष्यक घटः इत्याकारकं ज्ञानं तस्मिन् प्रकारीभूतं यद् घटत्वम् , तदेव निखिलघट- प्रत्यक्षे "घटाः इत्याकारके" कारणम् । तथा च विशेष्यतासंबन्धेन घट- प्रत्यक्ष प्रति समवायसंबन्धेन घटत्वं कारणमिति पर्यवसितः कार्यकारण- भावः। द्वितीये । सामान्य विषयो यस्याः "ज्ञानव्य केः" इति व्युत्पत्तिः । सामान्यविषयकज्ञानं संबन्धः । तथा च यावद्घटप्रत्यक्षे घटत्वं न कारणम् , किन्तु घटत्वज्ञानमिति फलितम् । तथा च समवायसंबन्धेन तद्धर्माश्रय- बावद्घटविषयकप्रत्यक्ष प्रति समवायसंबन्धेन सामान्यविषयकज्ञान, हेतु.

·टीकात्रयोक्ता रिति कार्यकारणभावः । अथवा स्वीयप्रकारनाश्रयतहमवत्वसंवन्धन तंन्पुरु- पीयप्रत्यक्षावावच्छिन्नं प्रति वीयप्रकारताश्रयतहमवत्रसंबन्धन तन्पुरुपीय- ज्ञान हेतुरिति । ज्ञानलक्षणासनिकपम्नु इन्द्रियसंयुक्तमनःसंयुनाऽऽश्मसमर्वतस्मृति- विषयांवरूपः । यथा सुरभिचन्दनमित्यत्र । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः, तेन जातः सर्वज्ञत्वादिरूपः योगजः सभिकर्षः । यथा देशकालव्यवहितसूक्ष्मपदार्थविषयकप्रत्यक्षे । युक्त-युग्जानयोगिभेदेन सनिकोपि द्विविधः । सर्वदा सविषयकज्ञानवान् युक्तः । चिन्ताविशेष. सहकारेण सविषयकज्ञानवान् युञ्जान इति संक्षेपः इति गंगायर्या प्रत्यक्षपरिच्छेदः। अनुमितिकरणमनुमानम् । -अनुमान लक्षयति । अनुमितीति । अनुमितौ व्या- प्रिज्ञानं करणम् , परामर्शो व्यापारः । अनुमितिः फलम् , कार्यमि- त्यर्थः। परामर्शस्य व्याप्तिज्ञानजन्यत्वे सति व्याप्तिज्ञानजन्याऽनु- मितिजनकत्वात् , तजन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वरूपव्यापारत्वमुप- पन्नम् अनुमिविकरणत्वमनुमानस्य लक्षणम् अनुमानं व्याप्तिज्ञानम्। एतस्य परामर्शरूपव्यापारद्वारा अनुमितिं प्रत्यसाधारणकारणतया- नुमितिकरणत्वमुपपन्नम् । दी०-अनुमानं लक्षयति अनुमितिकरणमिति । गं0-अनुमान लक्षयतीति । उपनीवकत्वसंगत्या इति शेषः । अनुमानविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूल- कृतिमान मूलकार इति बोधः। मूले अनुमितिकरणमिति । अनुमितेः १ संगतिसामान्यलचखोदिकन्तु माथुर्यामवसेयम् ।

·सर्व-संग्रहः करणमनुमितिकरणम् । निरूपितत्वं षष्ठयर्थः तथाचाऽनुमितिनिष्ठकार्यतानि- रूपिताऽमाधारकारणत्वमनुमानप्रमाणस्य लक्षणम् । अनुमितौ व्याप्तिकानं करणमिति । प्राचीनमतेन इदम् । वन्हिव्याप्यो धूम इति निश्चयं कृत्वा "वन्द्यर्थी" कश्चिपुरुषः पर्वतमगमत्, तत्र तस्य पर्वतो वन्हिमानवेति संशयो जातः । ततः पर्वतो धूमवानिति ज्ञान प्रत्यक्षात्मक पक्षधर्मताज्ञानं जातम् । ततो बन्हिव्याप्यो धूम इति व्याप्तिस्मरणम् । धूमज्ञानस्य व्याप्त्यनुभवजन्यो यो व्याप्तिसंस्कारः तस्योद्वोधकत्वात्, अतएव एकसंवन्धिज्ञानमपरसंब- न्धिम्मारकमिति व्युत्पत्तिरपि । अत्र एकसंबन्धिज्ञानं धूमज्ञानं भपरसंद- न्धिनो वन्दिव्याप्तः स्मारकम् , उद्बोधकविधया इति यावत् । ततश्च वन्हि- च्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शः । (परामर्श च प्याप्तिज्ञानं कारणम् । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् )। ततः व्याप्यनिश्चयेन व्यापकनि. श्चयात्मिका" पर्वतो वन्हिमानित्यनुमिति जायते इति । तथा च परामों ग्यातिज्ञानजन्यस्वस्य व्याप्तिज्ञानजन्यानुमितिजनकत्वस्य च सत्वात्परामर्थ- स्य व्यापारत्वोपपत्तिः । तदेवाह । परामर्शस्येति । उपसंहरति । अनु. मानं व्याप्तिहानमिति । अनुमितिकरणत्वादिति यावत् । तदेव स्पष्टयति । पतस्येति व्याप्तिज्ञानस्येत्यर्थः। अनुमिति प्रत्यसाधारणकारणतयेति । मनुमितित्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणतयेत्यर्थः । परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः। न्या०-परामर्शजन्यमिति । परामर्शजन्यत्वविशिष्टज्ञानत्वमनु- मितेर्लक्षणम् । अत्र ज्ञानत्वमात्रोपादाने प्रत्यक्षादावतिव्याप्तिः, अतः परामर्शजन्यत्वे सतीति विशेषणोपादानम् । परामर्शजन्यत्वमात्रोको परामर्शध्वंसेऽतिव्याप्तिरतस्तद्वारणाय झानत्वोपादानम् । दी०-अनुमितेर्लक्षणमाह परामर्शेति । 0-परामर्शजन्यत्वे सति ज्ञानस्वमनुमितेलक्षणम् । सति सतम्या विशिष्टार्थकतया । परामर्शजन्यत्वविशिऐति । वैशिष्ठ्यं र सामा- ·१४५ टोकात्रयोपेतः नाधिकरण्यसंबन्धेन । परामर्शध्वंसेऽतिब्याप्तिरिति । प्रतियोगिता- संबन्धेन ध्वस प्रति जादाम्यन प्रतियोगिनः कारस्थान । न च नथापि वन्हिव्याप्यधूमान् पर्वत इति ज्ञानवानहमित्याकारकपरामप्रत्यक्षेऽति. व्याप्तिः, "विषयनासंबन्धन प्रत्यक्ष प्रति तादात्म्यसंबन्धन विषयम्य कार- तया" परामर्शविषयकप्रत्यक्षे परामर्शजन्यन्व-ज्ञानत्वोभयाः सन्वादिति वाच्यम् । समवायसंबन्धावच्छिन्नपरामर्शवावच्छिन्न कारणतानिरूपितसम. वायसंबन्धावच्छिन्नकार्यताव-वस्य तदर्थवात ! परामर्शनिष्ठ जनकनायां सम- वायसंबन्धावच्छिन्नन्वविरहात, परामर्शध्वंसनिष्टायां परामर्शप्रत्यक्षनिष्ठायां च जन्यतायां समवायसंबन्धावच्छिन्वविरहान्नानिध्याप्तिः न च ज्ञानत्व रूपविशेष्यदलं दर्थमिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । एतादृश र्थाभायव ज्ञान- पदम् न च बन्हि-याप्यधूमवत्पर्वतवान् अयं देश इनि विशिष्टवैशिष्ट्या. वगाहिबुद्धौ अतिन्याप्तिः, समवायेन विशिष्टबुद्धिं प्रनि समायेन विशेषण- ज्ञानस्य कारणतया जन्यतायां जनकतायां च समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वस- त्वादिति वाच्यम् । परामर्शजन्यत्वे सति हेत्वविषयकज्ञानत्वस्यैव लक्षणार्थ- स्वात् । तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यागाहिबुद्ध विषयका नातिव्याप्तिः । तथा च परामर्शजन्यहेत्वविषयकज्ञानवृत्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्वं अनु. मितेर्लक्षणम् । एवं व्याप्तिज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमितिः । एवमनुमितिस्व. जातिमत्वमप्यनुमितेर्लक्षणम् । व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः । यथा वन्हिव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति ज्ञानं परामर्शः। तज्जन्यं “पर्वतो वन्हिमान्" इति ज्ञानमनुमितिः। न्या०-अनुमितिलक्षणघटकीभूतपरामर्शलक्षणमाचष्टे। व्या. प्तिविशिष्टेति । व्याप्तिविशिष्टं च तत्पक्षधर्मताज्ञानं चेति कर्मधारयः । अत्र विशिष्टपदस्य प्रकारतानिरूपकपरत्वात् , पक्षधर्मतायाः ज्ञान- ·तर्क-संग्रहः . मित्यत्र पष्ठ्या विषयत्वबोधनात् , धर्मतापदस्य संबन्धार्थकत्वात् , कर्मधारयसमासेन समस्यमानपदार्थयोरभेदसंसर्गलाभाच व्याप्तिप्र- कारकाऽभिन्नं यत्पक्षसंबन्धविषयकं ज्ञानं तत्परामर्श इति लभ्यते । एवं सति "धूमो वन्हिव्याप्यः, आलोकवान् पर्वतः" इत्याकारकस- मूहालंबने परामर्शलक्षणमस्तीत्यतिव्याप्तिः, तद्वारणाय पक्षनिष्ठ. विशेष्यतानिरूपिता या हेतुनिष्ठा प्रकारता तन्निरूपिता या व्याप्ति- निष्ठा प्रकारता तच्छालिज्ञानं परामर्श इति निष्कर्षः। एतादृश- परामर्शजन्यत्वे सति ज्ञानत्वमनुमितेर्लक्षणम् । दी०-परामर्श लक्षयति । व्याप्तीति । व्याप्तिविषयकं य- पक्षधर्मताज्ञानं स परामर्श इत्यर्थः । परामर्शमभिनीय दर्शयति । यथेति । अनुमितिमभिनीय दर्शयति । तज्जन्यमिति । परामर्श जन्यमित्यर्थः । गं०-अनुमितिलक्षणघटकीभूतो यः परामर्शस्तल्लक्षणमाचष्टे । कथय- तीत्यर्थः । घटकत्वं च तद्विषयितान्यापकविषयिताकत्वम् । मूले व्याप्ति. विशिष्टेति । व्याप्त्या विशिष्टः व्याप्तिविशिष्टः व्याप्तिमानित्यर्थः। ननु च्यातिविशिष्टश्चासौ पक्षधर्मश्चेति व्यातिविशिष्टपक्षधर्मः, तस्य भावः ध्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वम् , तस्या ज्ञानमिति व्युत्पत्या व्याप्तिविशिष्टत्वसमा. नाधिकरणपक्षधर्मताविषयकनिश्चयत्वं लक्षणमिति लभ्यते । तच्च वन्हिव्याप्य- धूमवान् ह्रदः इति भ्रमात्मकपरामर्शऽच्याप्तम् तत्र पक्षधर्मताविरहेण वि. शिष्टनिश्चयत्वाऽसत्वात् । एवं वहिव्याप्यहूदत्यवान् इद इति परामर्श चाऽव्यातम्, तत्र पक्षधर्मताविपयकनिश्चयत्यसत्वेऽपि पक्षधर्मत्वे व्याप्ति विशिष्टत्वसामानाधिकरण्याभावात् । यदि च व्याप्तिविशिष्टश्च पक्षधर्मश्चेति व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मों तयोर्भावः च्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता तस्याः ज्ञान- मितिव्युत्पत्या व्यासिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वोभयविषयकं ज्ञानमित्यर्थः, तदोक्ता- .

·टीकात्रयोपेतः प्राप्तिवारगेऽपि यन्हिव्याप्यो धमः आरोकवान पर्यन इनि ज्ञानेन व्याप्तिरियन आह । व्याप्तिविशिष्टं चेनि । नया च विशिष्ट पदन्य विषयोऽर्थः । व्यातिप्रकारकमिन्यर्थः । प्रकारतासंबन्धन व्यासिविशिष्टमिनि यावन । अथवा व्याप्न्या विशिष्टः व्याप्तिविशिष्टः हेतुः, अतिविशिष्टन्य पक्षधर्मता इति व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मता, नस्या ज्ञानमिति घु-रनिः । पष्टयों विषयान्वम् , तथा च व्याप्तिविशिष्टविपयकाक्ष वनाजान. मिन्यर्थ इति । नन्वत्र धर्मनापदस्य वृत्तिसार्थकत्वे व्याप्तिविशिष्टहं तुविशेयकपक्षवृत्ति 'वप्रकारकज्ञानं परामर्श इत्यर्थी लभ्यते । वहिव्याप्यमः पवते "वन्हि- व्याप्यधुनः पर्वनवृत्तिः", इनि ज्ञानस्यैव परामर्शवमायातम् , न तु वहि. व्याप्यधूमवान पर्वत इति ज्ञानस्य, अन्य पर्वतवृत्तिवाप्रकारकत्वादित्यन आह । धर्मतापदस्य संबन्धार्थकत्वादिति । तथा च साध्यव्याप्य. हेतु-रक्षोभयसंबन्धावगाहि ज्ञानं परामर्श इति मूलार्यः । एवं च वन्हि- व्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञानस्यापि लाभः । परामर्शलक्षणमस्तीति । तथा च तादृशसम्हालंबनज्ञानानुमित्यापत्तिरिति भावः । तद्वारणा येति । अत्रेदं वाध्यम् । अन्तराभासमानविषयतयोः केपांचिन्मते अभेदः, केपचिन्मते अवच्छेयाजच्छेदकभावः । यथा वन्हित्याप्यधूमधान पति इति ज्ञानीयपर्वतनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारता धूमेऽस्ति एवं वन्हिव्याप्ति निष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यताऽपि धूमेऽस्ताति तयोरभेदः इत्येक मतम् , अवच्छेद्यावच्छेदकभावः इत्यपरम् । तथा च साध्यव्यातिनिष्ठप्रकारतानि- रूपितविशेष्यत्वावच्छिन्न हेतुनिष्ट"प्रकारतानिरूपितपक्षनिष्टविशेष्यताशालि ज्ञानम्, साध्यव्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्याभि"हेतुनिष्ठ"प्रकार- तानिरूपितपक्षनिष्ठविशेप्यताशालि ज्ञानं वा परामर्शः । विशेष्यताप्रकार- तयोः परस्परं निरूप्यनिरूपकभावे विनिगमकाभावादाह । पक्षांनष्ठेति । तथा च पक्षनिष्ठविशेष्यतानिरूपिता या हेतुनिष्ठा प्रकारता तादृशप्रकारत्वा- चच्छिा "तादृशप्रकारत्वाभिया वा" या विशेष्यता तबिरूपितव्याप्ति ·तर्क-संग्रहः निष्ठप्रकारताशालिज्ञानमित्यर्थः । दीपिकायां । परामर्शमभिनीय दर्शय. नीति । परामर्शलक्षणमुक्त्वा स्वरूपं दर्शयतीत्यर्थः । अनुमितिमभिनीय दर्शयतीति । अनुमितिलक्षणमुक्त्वा स्वरूपं दर्शयतीत्यर्थः । न्या०-अनुमितिपरामर्शयोविशिष्यकार्यकारणभावश्चेत्थम् । पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितसंयोगसंबन्धावच्छिन्नवन्हित्वावच्छि- नविधेयताकानुमितिं प्रति वन्हिव्याप्तिप्रकारतानिरूपिता या धूमत्वा- वच्छिन्ना प्रकारता तन्निरूपिता या पर्वतत्वावच्छिन्ना विशेष्यता तच्छालिनिर्णयः कारणम् । स च निर्णयः वन्हिव्याप्यधूमवा- पर्वत इत्याकारको बोध्यः । गं०-धूमत्वावाच्छन्ना प्रकारतेति। धूमत्वावच्छिन्ना या विशेष्यता तादृशविशेष्यत्वावच्छिा या प्रकारतेति यावत् । धूमत्वावच्छिन्ना या विशेष्यता तादृशविशेष्यत्वाभिन्न प्रकारतेति वाऽर्थः । तेन प्रकारतायां प्रका- रतानिरूपितत्वविरहेऽपि न क्षतिः। अत्रेदं वक्तव्यम् । कार्यकारणभावो विषयनिष्ठप्रत्यासत्या भात्म- निष्ठप्रत्यासत्या च । आयो यथा विशेष्यतासंबन्धेन तत्पुरुषीयतद्विधेयकानु- मितिं प्रति विशेष्यतासंबन्धेन तत्पुरुषीयतद्विधेयव्याप्यहेतुप्रकारकनिश्चयः कारणम् । विशेष्यस्य संसर्गतया भानेन विशेष्यस्य कार्यतावच्छेदककोटौ कारणतावच्छेदकोटौ वा न निवेशः । परन्तु तत्पुरुषीयत्वनिवेश आवश्यकः, अन्यथा चैत्रस्य परामर्शात् मैत्रस्याऽनुमित्यापत्तेरिति ध्येयम् । द्वितीयो यथा समवायेनाऽनुमितिं प्रति समवायेन परामर्शः कारणम् । अयमेव सामान्यकार्यकारणभावः । परन्तु वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वतः इति परामर्शोत्तरं घटवद्भूतलमित्यनुमित्यापत्तिवारणाय विषयनिवेश आव- स्यकः । अयमेव विशिष्यकार्यकारणभावः । तत्प्रकारमाह । पर्वतत्वाव. च्छिन्नोद्देश्यतेत्यादिना । उद्देश्यत्वं च स्वरूपसंबन्धविशेषः। तच्च न विशेष्यतानियतम् , पर्वते वन्हिरित्यत्र पर्वतेऽपि सत्वात् , किन्तु उद्देश्य- ·टीकात्रयोपेतः मात्रवृत्तीनि । इदमुपलक्षणम् । वन्हिव्याप्ययमवान पवन इति परामर्ग- दतीताऽनागनानुमिनिवारणाय ननदनुमिति पनि दन-परामर्शवनारि कारणत्वं वाच्यम् । एवं पर्वनो वन्हिमानिन्यनुमिति अनि वन्हिव्याप्य- धूमवान् पर्वतः, वन्हिव्यायाऽऽलोकवान पर्वतः, वन्हिव्यान्यन्धनवान पर्वत इति नाना परामर्शानां कारणतया परम्परजन्ये व्यभिचारबार गाय नत्तत्परामर्शाऽव्यवहिनोत्तरानुमिनि प्रति ननपरामर्श-चेन कारणत्वम् । नया च म्वाम्यवहितोनरन्त्र स्वसामानाधिकरण्योभयसबन्धन तत्तत्परामर्शविधि- टानुमिनिं प्रति तनपरामर्शः कारणमित्यन्यत्र विस्तरः । दी-ननु संशयोत्तरप्रत्यक्षेऽतिव्यातिः, स्थाणुपुरुषसंशयान. न्तरं "पुरुषत्वव्याप्यकरादिमानयमिति" परामर्श सति 'पुरुष एवेति' प्रत्यक्षजननात् । न च तत्राऽनुमितिरेवेति वाच्यम् । पुरुष साक्षा- स्करोमीत्यनुव्यवसायविरोधादिति चेन्न। पक्षतासहकृतपरामर्शज. न्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । सिपाधयिपाविरह विशिष्टसिद्धथभावः पक्षता । साध्यसिद्धिरनुमितिप्रतिबन्धिका । सिद्धिसत्वेऽपि अनुमि- नुयाम् इतीच्छायामनुमितिदर्शनात् , सिपाधयिषा उत्तेजिका । तत- श्वोत्तेजकाभावविशिष्टमण्यभावम्य दाहकारणत्ववत् सिपाधयिषावि- रहविशिष्टसिद्धयभावस्याऽप्यनुमितिकारणत्वम् । गं०-परामर्शजन्यं ज्ञानमिति यथाश्रतमाक्षिपति । नन्विति संशयोत्तरप्रत्यक्ष इति । अयं स्थाणुर्ग पुरुषो वेति संशयोत्तरं "अयं पुरुष" इति प्रत्यक्षे इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अयं न पुरुष इति तनिश्चयोत्तरप्रत्यक्षेपि बोध्या । संशयसत्वे "विपरीतनिश्चयसत्वे वा" सत्यपि सञ्चिकर्षादौ व्याप्यदर्शन बिना प्रत्यक्षनिश्चयानुत्पत्या प्रत्यक्षं प्रत्यपि व्याप्यदर्शनस्य हेतुत्वेन प्रत्यक्षस्यापि परामर्शजन्यत्वादतिव्यातिः । तत्रेति । प्रात्यक्षिकपरामर्शोत्तरमित्यर्थः । अनुमितिरेवेति । अनुमिति:

·तर्क-संग्रहः स्वोत्पद्यते न प्रत्यक्षमित्यर्थः । तथाच संशयोत्तरप्रत्यक्षे अनुमितिसामग्र्या अपि सत्वेन अनुमितिरेवेति लक्ष्यतयाऽतिव्याप्तिरिष्टैवेति भावः । अनुव्य वसायविरोधादिति । संशयोत्तरप्रत्यक्षस्याऽनुमितित्वोपगमे तदुत्तरं साक्षात्करोमीति प्रतीतिर्न स्यात्, किन्तु अनुमिनोमीति स्यादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । समानविषयकानुमिति प्रति प्रत्यक्षसामग्रयाः प्रति वन्धकत्वेन पुरुषत्वे चक्षुःसंयुनसमवायरूपलौकिकसन्निकर्षसत्वात् पुरुष. त्वस्य प्रत्यक्षमेव जायते इत्यपि बोध्यम् । पक्षतासहकृतेति । तथा च पक्षताजन्यावे सति परामर्शजन्यस्वमनुमितेर्लक्षणम् । तथा च तादृश- प्रत्यक्षस्य परामर्शजन्यत्वेऽपि पक्षताजन्यस्वाभावान्नातिव्याप्तिः । पुरुषत्व- स्यानुमितिमें जायतामितीच्ठासत्वे तु अनुमितिरेव भवति । समानविषय कानुमिति प्रति "अनुमित्साविरहविशिष्ट" 'प्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिवन्धकल्या. दिति ध्येयम् । अनुमिति प्रति साध्यनिश्चयः प्रतिबन्धकः । सिद्धिसत्वेऽपि सिपाधयिपासत्वेऽपि अनुमित्युत्पादात् सिषाधयिषाविरहविशिष्टत्वं सिको विशेषणम् । सिद्धिः साध्यनिश्चयः । उत्तेजिकेति । उत्तेजकत्वं च प्रति. बन्धकतावच्छेदकीभूताभावप्रतियोगित्वम् । प्रतिवन्धकत्वं च कारणीभूता. भावप्रतियोगित्वम् । एतत्तत्वमग्रे वक्ष्यते । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राऽग्निरिति साहचर्यनिय- मो व्याप्तिः। न्या०-यत्र यत्रेति । यत्रपदवीप्सावशाद् धूमाधिकरणे यावति वन्हिमत्वलाभात् । यावत्पदमहिम्ना धूमव्यापकत्वं वन्ही लब्धम् । तदेव स्पष्टयति साहचर्यनियम इति । एतदर्थस्तु नियतसाहचर्य व्याप्तिरिति । नियतत्वं व्यापकत्वम् । साहचर्य नाम सामानाधिकर- ण्यम् । तथा च धूमव्यापकवन्हिसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यर्थः । अत्र घूमव्यापकत्वं नाम धूमसमानाधिकरणाऽत्यन्ताभावप्रतियोगि- ·१५१ टीकाश्योपेत . तानवच्छेदकधर्मवत्वम् । तादृशधर्मो वन्ही वन्हित्वम् । तथाहि । धूमाधिकरणे पर्वतमहानसचत्वरादौ वर्तमानोऽभावः घटत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावो न तु वन्हित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकोऽभावः, कुतः, पर्वतादौ वन्हेः सत्वात् , एवं सति धूमाधिकरण पर्वतादी वर्तमानस्य घटाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं घटत्वम्, पटाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक पटत्वम्, अनवच्छेदकं वन्हित्वम् , तादशं वन्हित्वं वन्ही वर्तते, अतो धूमव्यापकत्वं वन्ही वर्तते तथा च आमव्यापकवन्हिसामानाधिकरण्यं व्यापिरिति फलितमिति । इयम- न्वयव्यानिः सिद्धान्तानुसारेण । दी०-व्याप्तलक्षणमाह । यत्रेति । यत्रधूमस्तत्राग्निरिति व्या- मेरभिनयः । साहचर्यनियम इति लक्षणम् । साहचर्य सामानाधिक. रण्यम् । तस्य नियमः, हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाऽप्रतियोगि- साध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यर्थः । गं०-सहचरत इति सहचगै समानाधिकरणौ, एकाधिकरणवृत्ती, तयोर्भावः साहचर्य सामानाधिकरण्यम् , एकाधिकरणवृत्तित्वमिति यावत् । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरिति । यत्र यत्र हेतुस्तत्र तत्र साध्य- मित्यर्थः व्याप्तेरभिनय इति । व्याप्तेः म्वरूपमित्यर्थः । व्याप्तिलक्षणस्य सद्धेनुमान लक्ष्यम् । व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टो हेतुः सद्धेनुः । व्याप्तिलक्षण- स्याऽसद्धेतुमात्रं अलक्ष्यम् । असद्धतश्च व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभाववान् हेतुः । तेन धूमवान् वन्हेरित्यत्र वन्ही पक्षधर्मतासत्वेऽपि व्याप्त्यभावान सद्धेतुत्वम् , ह्रदो वन्हिमान् धूमादित्यत्र धूमे व्याप्तिसत्वेऽपि पक्षधर्मताविरहान सद्धेतु- त्वम् । व्याप्तिलक्षणमाह । दीपिकायां । हेतुसमानाधिकरणेत्यादि । हेत्वधिकरणवृत्तीत्यर्थः । इदं चाऽत्यन्ताभावविशेषणम् । तथा च वन्हिमान् धूमादित्यत्र हेतुधूमः हेत्वधिकरणं पर्वतादिः-तत्र वर्तते योऽयन्ताऽभावः ·सके-संग्रहः ૨૫૨ "धूमाधिकरणे वन्हिर्नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकोऽभावो गृहीतुं नैव शक्यते" किन्तु तदन्यो घटो नास्तीतिप्रतीतिसाक्षिकोऽभावः तादृशाभावस्य प्रति. योगी घटः अप्रतियोगी साध्यो वन्हिस्तसामानाधिकरण्यं धूमे इति लक्षण- समन्वयः। धूमवान् वन्हेरित्यादौ तु हेतुर्वन्हिः हेत्वधिकरणमयो गोलकम् , तत्र वर्तमानो योऽत्यन्ताभावः धूमोनास्तीति प्रतीतिविषयीभूतोऽभावोऽपि गृहीतुं शक्यते तादृशाभावस्य प्रतियोगी एव धूम इति नातिव्याप्तिः । न च वन्हिमान् धूमादित्यत्र हेतुधूमः हेत्वधिकरणं पर्वतः तत्र वर्ग- मानो योऽयन्ताऽभावः महानसीयान्ह्यभावः वन्हियटोमयाभावश्च ताहशा. भावस्य प्रतियोगी एव वन्हिरित्यव्याप्तिरिति वाच्यम् । हेत्वधिकरणवृत्त्यत्यः न्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसाध्यसामाना. धिकरण्यस्य व्याप्तिपदार्थत्वात् । समन्वयप्रकारो न्यायवोधिन्याम् । इदमत्रावधातव्यम् । पक्षे यो धर्मस्तिष्ठति स धर्मः पक्षतावच्छेदको धर्मः । यथा पर्वतो वन्हिमानित्यत्र पर्वतत्वम् । एवं साध्ये यो धर्मस्तिष्ठति स धर्मः साध्यतावच्छेदको धर्मः । यथा तत्रैव वन्हित्वम् । येन संबन्धेन साध्यं पक्षे तिष्ठति स संबन्धः साध्यतावच्छेदकसंबन्धः यथा तत्रैव संयोगः। हेतौ यो धमस्तिष्ठति स धर्मः हेतुतावच्छेदको धर्मः । यथा तत्रैव धूमत्वम् । येन संबन्धेन हेतुः पक्षे तिष्ठति स संबन्धः हेतुतावच्छेदकसंबन्धः इति । यथा तत्रैव संयोगः। न्या. -पूर्वपक्षव्याप्तिस्तु साध्याभाववदवृत्तित्वम् । साध्यता- वच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा. ववन्निरूपितहेतुतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नवृत्तिवात्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावो व्याप्तिः। तच्च केवलान्वयिनि अव्याप्तमिति । गं०-साध्याभावववृत्तित्वमिति । साध्यस्याऽभावः साध्या- भावः स यत्रास्तीति साध्याभाववान , साध्याभाववतो न वृत्तिर्यस्येति - ·१५३ टीकात्रयोपेता . साध्याभाववृत्ती तस्य भावः साध्याभाववदवृत्तित्वम् । तथा च साश्या. भावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावो व्याप्तिरिति फलितम् । वन्हिमान् धूमादित्यत्र साध्यो बन्हिः साध्याभावो वन्यभावः तदधिकरणं हूदादिः । तनिरूपितवृत्तिता मीन-शैवालादौ वृत्तित्वाभावो धूमेऽस्तीति लक्षणसम. न्वयः । धूमवान् वन्हेंरित्यत्र साध्यो धूमः । साध्याभावी धूमाभावः । तदधिकरणमयो गोलकं तन्निरूपितवृत्तिता एन वन्ही अम्नि वृत्तित्वामावो नास्तीति नातिव्याप्तिः । ननु साध्याभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाव इत्यत्र वृत्तित्वाभाव इन्यस्य यदि वृत्तिन्वप्रतियोगिकाभावार्थः, तदा धूमवान् वन्हेरित्यादावति- च्याप्तिः, धूमाभावाधिकरणाऽयोगोलकनिरूपितवृत्तिन्वस्य वन्ही सत्वेऽपि तादृशवृत्तित्वजलत्वोभयाभावसत्वात् , “एकसत्वेऽपि द्वयं नास्तीति प्रतीतेः" तादृशोभयामावस्याऽपि वृत्तित्वप्रतियोगिकत्वात् । एवं धृमाभावाधिकरण. ह्रदनिरूपितवृत्तित्वाभावमादायापीत्यत आह । वृत्तितात्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाव इति । वृत्तितास्वेतरधर्मानवच्छिन्नवृत्तितावावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः । एवं च ताशवृत्तित्वजलत्वोभयाभावमादाय नातिम्याप्तिः । तादृशोभयाभावस्य प्रतियोगि वृत्तित्वं जरत्वं च । प्रतियो. गितावच्छेदकं वृत्तितात्वं जलत्वत्वं उभयत्वं च । प्रतियोगिता "वृत्तित्वनिष्ठा" त्रितयधर्मावच्छिना, तथा च प्रतियोगिताया वृत्तितात्वेतरेण जलवलादिना. ऽवच्छिन्नतया वृत्तितात्वेतरधर्मानवच्छिन्नत्वविरहात् । एवं इदनिरूपितवृत्ति- स्वाभावस्यापि वारणम् । तादृशाभावीयप्रतियोगिताया वृत्तितात्वेतरेण हृदे. नाऽवच्छिन्नत्वात् । हृदस्याऽपि निरूपितत्वसंबन्धेन "वृत्तित्वरूप"प्रतियोगि- विशेषणतया प्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति । वन्हिमान् धूमादित्यत्र वन्यभावाधिकरणहूदनिरूपितकालिकसंबन्धा- वच्छिन्नवृतिताया एव धूमे सत्वेन वृत्तित्वाभावविरहादध्याप्तिः । एवं वन्यभावाधिकरणं यथा ह्रदः तथा धूमावयवोऽपि तन्निरूपितसमवाय. संबन्धावच्छिन्नवृत्तितायाश्च धूमे सत्वात् अतो वृत्तितायां हेतुतावच्छेदक- ·तर्क-संग्रहः संबन्धावच्छिन्नत्वं निवेशितम् । एवं च हृदनिरूपितसंयोगसंबन्धान च्छिन्नवृत्तितायाः, धूमावयवनिरूपितसंयोगसंबन्धावच्छिन्नवृत्तितायाश्च धूमे विरहानाऽव्याप्तिः। साध्याभावोऽपि यदि साध्यनिष्टप्रतियोगिताकोऽभावस्तदा वन्हिमान् धृमादित्यादौ महानसीयवन्ह्यभा वन्हिघटोमयाभावं चाऽदाय, एवं सम- वायेन वन्यभावं चाऽनायाऽव्याप्तिरतः प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेद. कावच्छिन्नत्वं साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वं च निवेशित- मित्यन्यत्र विस्तरः। केवलान्वयिनि। इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादिस्यत्र । अव्याप्तमिति। साध्यामागप्रसिद्धयेति शेषः । इदमुपलक्षणम् । वन्हिमान् धूमादित्यत्र बन्यभावाधिकरणहूदनिरूपितकालिकसंबन्धावच्छि. अवृत्तितायाः धूमे सत्वादव्याप्तिवारगाय वृत्तितायां हेतुतावच्छेदकसंबन्धा- वच्छिन्न त्वनिवेशस्यावश्यकतया सत्तावान् द्रव्याचादित्यत्र सत्ताभावाधिकर' णसामान्यादिनिरूपितसमवायसंवन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाऽप्रसिद्धयाऽग्याप्तिश्चेति ध्येयम् । व्याप्यस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मता । दी०-पक्षधर्मतास्वरूपमाह । व्याप्यस्येति । गं0-मूले व्याप्यस्येति । व्याप्तिविशिष्टय "व्याप्त्याश्रयस्य" धूमादिरूपहेतोरित्यर्थः । पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षसंबन्धः स एव पक्षधर्मतेत्यु- च्यते इत्यर्थः । तथा च पक्षो हेतुमानिति ज्ञानं पक्षधर्मता ज्ञानम् । यथा पर्वतो धूमवानिति ज्ञानं । साध्यव्याप्यो हेतुरिति व्याप्तिज्ञानम्, यथा वन्हि. व्याप्यो धूम इति ज्ञानम् । साध्यव्याप्यहेतुमान् पक्ष इति ज्ञानं पराः मर्शः, यथा बन्हिव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति ज्ञानम् । पक्षः साध्यवानि. त्यनुमितिः । यथा पर्वतो वन्हिमानिति । सन्दिग्धसाध्यवान् पक्षो भवति । मतुवन्तं साध्यं भवति । पञ्चम्यन्तो हेतुर्भवति । निश्चितसाध्यवान् सपक्षो भवति । निश्चितसाध्याभाववान् विपक्ष इति ।

·१५५ टोकात्रयोपेतः अनुमानं विविधम् स्वार्थ परार्थं च । तत्र स्वार्थ स्थानुमितिहेतुः । तथाहि स्वयमेव भूयोदर्शनेन यत्र धूमस्तत्राग्निरिति महानसादौ व्याप्तिं गृहीत्वा पर्वतसमीपं गतस्तद्गते चाग्नौ संदिहानः पर्वते धूम पश्यन् व्याप्तिं स्मरति 'यत्र धूमस्तत्राग्निरिति तद्- नन्तरं 'वन्हिव्याप्यधूमवानयं पर्वतः' इति ज्ञानमु- त्पद्यते' । अयमेव लिङ्गपरामर्शः उच्यते। तस्मात् 'पर्वतो वन्हिमान्' इति ज्ञानमनुमितिरुपद्यते । तदेतत् स्वार्थानुमानम् । न्या०-अनुमानं विभजते-स्वार्थमिति । स्वार्थानुमान नाम न्यायाप्रयोज्यानुमानम्। दी०-अनुमानं विभजते-अनुमानमिति । तद् द्वैविध्यं दर्श- यति-स्वार्थमित्यादिना-तत्रेति । उभयोमध्ये इत्यर्थः । स्वार्थानु- मितिं दर्शयति । स्वयमेवेति । भूयोदर्शनेनेति । गं०-अनुमान विभजते इति। अत्र विपूर्वकभजधातोःअन्तरविरुद्ध धर्मपकारकज्ञानानुकूलच्यापारोऽर्थः आख्यातार्थः कृतिः । अनुमानमित्यत्र द्विती. यार्थो विशेष्यत्वम् । तस्य धात्वर्थैकदेशे ज्ञानेऽन्वयः। एवं च अनुमान विशेष्यक- भनुमानत्वावान्तरविरुद्धधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान्मूलकार इति बोधः । मूले स्वार्थ पराथं चेति । तथा च अनुमितिस्तावद् द्विविधा स्वार्थानुमितिः, परार्थानुमितिश्च तत्र स्वार्थानुमितिकरणं स्वार्थानुमानम् परार्थानुमितिकरणं परार्थानुमानम् । तदेवाह स्वानुमितीति। स्वार्थानु. मितिरित्यर्थः । स्वस्य अर्थः प्रयोजन "साध्यसंशयनिवृत्तिरूपं" यतः सा ·तर्क-संग्रहः १५६ इति व्युत्पत्त्या स्त्रीयसंशयनिवृत्तिफलिकाऽनुमितिः स्वार्थाऽनुमितिरिति व्यावत् । सहचारज्ञानप्रयोज्यं यदनुमितिकरणं तदेव स्वार्थानुमानम् । पंचा- वयववाक्याऽप्रयोज्यव्याप्तिज्ञानं स्वार्थानुमानमिति न्यायबोधिनी कृतः । मूले स्वयमेवेति। अनुमित्सावान् कश्चित्पुरुष एवेत्यर्थः । अस्य पर्वतसमीप गात इत्युत्तरेणाऽन्वयः । भूयोदर्शनेनेति । यावत्सु धूमाधिकरणेषु वन्हि. दर्शनेनेत्यर्थः । भूयोदर्शनेन "पर्वते धूमोऽस्तु वन्हिास्तु” इति व्यभिचार- शंकानिरासः।यत्रधूमस्तत्राग्निरिति। बन्हित्याप्यो धूम इत्याकारिकामि- त्यर्थः । महानलादौ व्याप्ति गृहोत्वेति । महानसादिरूपाधिकरणविशेषे च्याप्तिप्रत्यक्षोत्तरमित्यर्थः । पर्वतसमीपं गत इति । प्राप्तवानित्यर्थः । तद्गते । पर्वतगते, पर्वतवृत्तिनि इति यावत् । सन्दिहानः इति । पर्वत- वृत्तिवन्हिविषयकसन्देहवानित्यर्थः । पर्वते धूमं पश्यन्निति । पर्वतविशे. ज्यकधूमप्रकारकचाक्षुपवानित्यर्थः । पर्वतो धूमवानित्याकारकज्ञानवानिति यावत् । इदमेव पक्षधर्मताज्ञानम् । तादृशप्रत्यक्षाऽव्यवहितोत्तरक्षणे व्या. तिं स्मरतीति । वन्हिव्याप्यो धूम इत्याकारकव्याप्तिविषयकस्मृतिमान भवतीत्यर्थः । तदनन्तरं व्याप्तिस्मरणानन्तरम् । अयमेवेति । रिङ्गपरा- मर्शमपेक्ष्य पुल्लिंगनिर्देशः । तस्मादिति । वन्हिव्याप्यधूमवानयं पर्वत इत्या कारकरिङ्गपरामर्शादित्यर्थः । तदेतदिति । तादृशलिंगपरामर्श इत्यर्थः । स्वार्थानुमानमपेक्ष्य नपुंसकलिंगनिर्देशः। दी०-ननु पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वादौ शतशः सहचारदर्शनेऽपि मण्यादौ व्यभिचारोपलब्धे योदर्शनेन कथं व्याप्तिग्रह इति चेत्, न । व्यभिचारज्ञानविरहसहकृत सहचारज्ञानस्य व्याप्तिप्राहकत्वात् । व्यभिचारज्ञानं द्विविधम् । निश्चयः शङ्काच । तद्विरहः कचित्तकोत्। कचित् स्वतः सिद्ध एव । धूमाऽन्योाप्तिप्रहे कार्यकारणभाव माप्रसङ्गलक्षणस्तकों व्यभिचारशङ्कानिवर्तकः । पं०-खयमेव भूयोदर्शनेनेति यथाश्रुतमूलात् भूयोदर्शनमात्रस्य ·१५७ टीकात्रयोपेतः व्याप्तिग्रहे कारणत्वमित्याशयेनाऽशंकते नन्विति । लोहलेख्यं पृथिवीत्वा- दिस्यत्र यत्र यत्र पृथिवीत्वं तत्र तत्र लोहलेख्यत्वमिति शतशः सहचार- दर्शनेऽपि हीरक'मण्यन्तर्भावेन व्यभिचारनिश्चयरूपप्रतिवन्धकसद्भावाद् व्याप्तिनिश्चयो न संभवतीति । कथं व्याप्तिग्रह इति । व्याप्तिज्ञान न भूयोदर्शनजन्यमित्यर्थः । लोहलेख्यत्वादौ इत्यत्रादि पदात् धूमवान् वन्हे- रियन वह्निधमयोः परिग्रहः । तयोः शतशः सहचारदर्शनेऽपि अयोगोल. कान्तर्भावेण व्यभिचारनिश्चयाद् व्याप्तिग्रहानुत्पत्तेः भूयोदर्शनस्य न व्याप्ति- ग्रहहेतुत्वसंभव इति भावः । व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतेति । तथा च व्यभिचारज्ञानाऽभावः सहचारनिश्चयश्चैतद्वयं व्याप्तिग्रहे कारणम्, न केवलं सहचारग्रह इति भावः । सहचारः, सामानाधिकरण्यम्, तद्ज्ञानं विशेषणज्ञानविधया व्याप्तिग्रहे कारणम् । व्याप्तिज्ञाने व्यभिचारज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया प्रतिबन्धकाभावविधया व्यभिचारज्ञानाभावः कारणम् । संशयनिश्चयसाधारणव्यभिचारज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतेत्याह । निश्चयः शंकाचेति । तद्विरहः । व्यभिचारशंकाविरहः । व्यभिचारज्ञानोत्पादक- सामग्रीसमवधानकाले आह । तोदिति । तर्कप्रयोज्य इत्यर्थः। पर्वते धूमः अस्तु वन्हिास्तु इति व्यभिचारशंका यदि भवेत्तदा तर्कादेव निवर्त- नीया, धूमो यदि वन्हिव्यभिचारी स्यात्तदा वन्हिजन्यो न स्यादित्याकारक- तर्कः मणिमन्त्रादिन्यायेन व्यभिचारसंशयप्रतिबन्धक इति भावः । क्वचिदिति । व्यभिचारज्ञानोत्पादकसामग्रीविरहस्थले स्वतसिद्ध एवेति । प्रतिबन्धकीभूतव्यभिचारज्ञानोत्पादकसामग्रीविरहप्रयोज्य एवेत्यर्थः । धूमा. ऽन्योाप्तिग्रहे इति । वन्हिव्याप्यो धूम इत्याकारकटयाप्तिग्रहे इत्यर्थः । कार्यकारणभावभङ्गप्रसंगलक्षणस्तकः । प्रसंगः प्रसक्तिः संपादन- मिति यावत् । कार्यकारणभावभङ्गसंपादनमेव लक्षणं प्रयोजनं यस्य स इत्यर्थः । स च उक्त एव । व्यभिचारशंकानिवर्तकः। व्यासिग्रहप्रति- वन्धकीभूतव्यभिचारशंकाप्रतिबन्धक इत्यर्थः । टि०- हीरकादिमणेः पृथिवीत्वाभिप्रायेण ।

·तर्क-संग्रहः १५८ दी०-ननु सकलवन्हिधूमयोरसन्निकर्षात् कथं व्याप्तिग्रह इति चेन्न । वन्हित्वधूमत्वरूपसामान्यप्रत्यासत्त्या सकलवन्हिधूमज्ञानसं. भवात् । तस्मादिति । लिंगपरामर्शादित्यर्थः । गं०-ननु महानसे वन्हिधूमयोातिग्रहकाले धूमसामान्ये व्याति. निश्चये सत्येव पर्वते धूमदर्शनोत्तरं वन्हिन्याप्यो धूम इति स्मरणात् वन्हि. व्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शः संभवति, महानसे व्याप्तिप्रत्यक्षदशायां लौकिकसन्निकर्षाभावाद् धूमान्तरस्य "प्रत्यक्षाऽसंभवेन धूमसामान्ये व्याप्ति- निश्चयो न संभवति । पर्वतीयधूमे च व्याप्तेरननुभूततया कथं व्याप्तिस्मर- णम्, कथं वा परामर्श इत्याशंकते नन्धित्यादिना । सकलवन्हिधूमयो. रिति । सकलवन्हेः सकलधूमस्य चेत्यर्थः श्रसन्निकर्षात्। चक्षुःसंयोगा- भावात् । कथं व्याप्तिग्रह इति । वन्हिव्याप्यो धूम इत्याकारक व्याप्तिग्रहः कथमुत्पद्यते इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । महानसीयधूम वन्हिन्याते- निश्चितत्वात्, अन्य धूमस्य चाऽनुपस्थितत्वात् धूमो वन्हिव्याप्यो नवेति संशयोप्यनुपपन्न इत्यपि वोध्यम् । लौकिकसन्निकर्षाभावेऽपि सामान्यलक्षणा- प्रत्यासत्तिरूपाऽलौकिकसन्निकर्षबलेन वन्हित्वेन निखिलवन्हीनां धूमत्वेन निखिलधूमानां वन्हिसामानाधिकरण्यत्वेन निखिलसमानाधिकरण्यस्य च प्रत्यक्षसंभवात् , पर्वतीयधूमेऽपि व्याप्तेगृहीतत्वेन धूमदर्शनेन व्याप्तिस्मरण- संभवाचानुपपत्तिः परामर्शस्येति समाधत्ते । वन्हित्वधूमत्वेति । यत्तु स्वयं धूमादग्निमनुमाय परप्रतिपत्त्यर्थ पञ्चावयववाक्यं प्रयुज्यते तत्परार्थानुमानम् । यथा 'पर्वतो चन्हिमान धूनवत्वात् । यो यो धूमवान् स सोऽग्निमान् । यथा महानसम् । तथा चाऽयम् । तस्मात्तथा । अनेन प्रतिपादिताल्लिङ्गात् । परोऽप्यग्निं प्रतिपद्यते । - ·१५६ टीकात्रयोपेतः न्या०-न्यायप्रयोज्यानुमानं परार्थानुमानम् । न्यायत्वं च प्रतिज्ञादिपंचकसमुदायत्वम्'। दा०-परार्थानुमानमाह यत्त्विति । यच्छब्दस्य 'तन् परार्था- नुमानम्' इति तच्छब्देनाऽन्वयः । पञ्चावयववाक्यमुदाहरति- - यथेति । गं०-परार्थानुमानमाहेति । परस्य प्रतिवादिनः अर्थः प्रयोजन 'साध्यसंशय निवृनिरूपं साध्यानुमितिरूपं वा' यस्मात्, लत्, परार्थम् । अथवा परपदं संशवभिन्नार्थक तथा च परः "संशय भिन्नः' अर्थः प्रयोजनं यस्मादिति विग्रहः पराय च तदनुमानं चेति परार्थानुमानम् तथा च परार्थाः नुमानविषयकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । नले यत्त्विति : पंचावयववाक्यमित्यनेनाऽन्वयः । तत् पञ्चावयववाक्यम् , परार्थानुमानमित्यर्थः । ननु परार्थाऽनुमितिकरणं परार्थाऽनुमानम् । तच्च लिङ्गपरामर्श एव । "तस्माल्लिंगपरामर्शोऽनुमानम्" इति । स्वयमेव वक्ष्यति एवं च पंचावयववाक्यस्याऽनुमानत्वकथनमसंगतमिति चन्न । परार्थानुमानमित्यत्र न कर्मधारयः किन्तु परार्थमनुमानं यस्मादिति बहुव्रीहिः। एवं च परार्थानुमानमित्यस्य परार्थानुमानजनक मित्यर्थः । अथवा यदिति लुमचतुर्थी कमव्ययम्, यदर्थमित्यर्थः । यपदार्थः परामर्शः यदर्थं पञ्चाक्य. ववाक्यं प्रयुक्त तत्परार्थाऽनुमानमित्यर्थः वस्तुतःतदिति लुप्तपंचमीकमव्ययम् । प्रयोज्यत्वं पंचम्यर्थः पञ्चावयववाक्यप्रयोज्यमित्यर्थः तदेवाह न्यायबोधिन्यां। न्यायप्रयोज्यानुमानमिति । प्रतिज्ञादिपंचवाक्यैः तत्तद्वाक्यार्थविषयक ज्ञानं जन्यते तेन च धूमविशेष्यकव्यातिप्रकारकं ज्ञानं जन्यते तेन च परामर्श उत्पाद्यते इति न्यायस्य "प्रतिज्ञादिपंचवाक्यात्मकसनुदायस्य" परामर्शप्रयो. कता। प्रतिज्ञा दिपंचकसमुदायत्वमिति । उचितानुपूर्वीकप्रतिज्ञादिपंचक- टि-पञ्चावयववाकामित्यनेन पञ्च अवयवाः यस्य वाक्यस्य तदिति व्युटया एतादृशार्थलाभः ।

·तर्क-संग्रहः १६० समुदायत्वमिति यावत् । उचितानुपूर्वी च प्रतिज्ञोत्तरहेतूतरोपनयो त्तरनिगमनत्वरूपा। एवं च यादृशयादृशानुपूर्व्यवच्छिन्ने न्यायव्यवहारः । तादृशतादृशानुपूर्वमित्वं न्यायत्वमिति तत्वम् । मूलार्थस्तु स्वयमेव । अनुमितिमानेव । धूमादग्निमनुमाय । धूमलिंगकबन्झनुमियुत्तरमित्यर्थः। परं प्रतिपत्यर्थमिति । परं पुरुषा. न्तरं । प्रतिपत्यथ। ज्ञानायेति यावत् । एवं चाऽनुमितिमता पुरुषेण "पुरुषान्तरस्याऽप्यनुमितिर्भवतु इतीच्छया' प्रयुक्तं यत्पञ्चावयववाक्यं तत्प्रयोज्यानुमानं परार्थानुमानमित्यर्थः । प्रतिज्ञादिस्वरूपमाह पर्वतो वन्हिमानिति । अत्र वन्हिमदभिन्नः पर्वत इति बोधः । धूमादिति । अत्र धूमपदस्य धूमज्ञाने लक्षणा । पंचम्याः ज्ञाप्यस्वे । धूमज्ञानजन्यज्ञानविषयः त्वमिति बोधः । यो य इति । अत्र द्विरुक्कयच्छब्दसमभियाहृतवन्हिपदस्य धूमव्यापकवन्ही लक्षणा । द्विरुक्कयत्पदं महासत्व-महानसान्यत्वादिरूपेण सकलहेम्वधिकरणोपस्थापकम् । तत्पदमपि तादशहेत्वधिकरणोपस्थापकम् । एवं च महानसं धूमवद् धूमव्यापकवन्हिमञ्च । महानसान्यं धूमवद् धूम. व्यापकवन्हिमञ्चेति बोधः । एवं च धूमवति धूमव्यापकवन्हिभाने धूमव्या. पकवन्हिसमानाधिकरणो धूम इति पर्यवसितो बोधः। तथा चाऽयमिति। तथा वन्हित्याप्यधूमवान् । अयं च। पर्वतश्च । तथा च वन्हिव्याप्य- धूमवदभिन्नः पर्वत इति बोधः । तस्मात्तथेति । तस्मात्। वन्हिव्याप्य- धूमात् । तथा। वन्हिमान् । उपनयस्थाऽयमित्यनुषंजनीयम् । एवं च वन्हिव्याप्यधूमज्ञानज्ञाप्यवन्हिमदभिन्नः पर्वत इति बोधः । परार्थाः नुमानमुपसंहरति । अनेनेति। पंचावयववाक्येन । प्रतिपादितात् । प्रतिपत्तिविषयात् । न्यायप्रयोज्यादिति यावत् । लिंगादिति। लिङ्ग- परामर्शादित्यर्थः। परोऽपि । स्वसमीपतिपुरुषोऽपि । अग्निं प्रति. पद्यते इति । द्वितीयार्थों विषयित्वम् । धात्वर्थश्व ज्ञानं तच्चाऽनुमिति- रूपम् । आख्यातार्थ आश्रयत्वम् । तथा च वन्हिविधेयकानुमितिमान् परोऽपि भवतीत्यर्थः।

·१६१ टीकात्रयोपेतः प्रतिज्ञाहेनूदाहरणोपनयनिगमनानि पश्चावयवाः। पर्वतो वन्हिमानिति प्रतिज्ञा । धूमवत्वादिति हेतुः। यो यो धूमवान् स स वन्हिमान् यथा महानसमि- त्युदाहरणम् । तथा चाऽयमित्युपनयः । तस्मात्तति निगमनम् । दी-अवयवस्वरूपमाह । प्रतिज्ञेति ! उदाहतवाक्येयु प्रति- ज्ञादिविभागमाह । पर्वतो वन्दिनानिति । साध्यवत्वया पक्षवचनं प्रतिज्ञा । पञ्चम्यन्तं लिङ्गप्रतिपादकं व वनं हेतुः । व्याप्तिपतिरादक वचनमुदाहरणम् । व्याप्तिविशिष्टलिङ्गप्रतिपादकं वचनमुग्नयः । हेतुसाध्यवत्तया "पक्षप्रतिपादक" वचनं निगमनम् । पक्षज्ञानं प्रति- ज्ञाप्रयोजनम् । लिङ्गज्ञानं हेतुप्रयोजनम् । व्याप्तिज्ञानमुदाहरण- प्रयोजनम् । पक्षधर्मज्ञानमुपनयप्रयोजनम् । अवाधितत्वादिकं नि- गमनप्रयोजनम् । गं0-अवयवखरूपमाहेति । अवयवानाहेति यावत् । अवयव- विषयकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । अवयवत्वं च न्यायान्तर्गतत्वे सति प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वम् । मूले प्रतिज्ञादिलक्षणस्याऽ नुनत्वात्स्वयं तल्लक्षणान्याह । साध्यवत्तयेति । साध्यवतावेति शेषः । अन्यथा पर्वतोवन्हिमानिति प्रतिज्ञायामव्याप्त्यापत्तेः । साध्यप्रकारक साध्यवस्वप्रकारकं वेत्यर्थः। तथा च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरू- पितसाध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिाप्रकारताशालिवो- धजनकवाक्यं प्रतिज्ञेति पर्यवसितम् । पंचम्यन्तेति । पञ्चम्यन्तवे सति लिंगप्रतिपादकत्वं हेतुत्वमित्यर्थः । लाक्षणिकपञ्चम्यन्तपदत्वमिति यावत् । व्याप्तिप्रतिपादकमिति। व्याप्यवद्विशेष्यकव्यापकवत्मकारकाऽभेदसंसर्गक ·तर्क-संग्रहः १६२ वोधजनकवाक्यत्वमित्यर्थः । व्याप्तिविशिष्टेति । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवि- शेष्यतानिरूपितसाध्यव्याप्यहेतुप्रकारताशालिबोधजनकवाक्यमित्यर्थः । हेतु: साध्यवचयेति । तथा च व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुविशिष्टहेतुत्वान्वित साध्यस्य पक्षे वैशिष्ट्यावगाहिबोधजनको न्यायावयवो निगमनमित्यर्थः । पक्षधर्मज्ञानमिति । पक्षवृत्तित्वज्ञानार्थमित्यर्थः । अवाधितत्वादिक- मिति । आदिना असत्प्रतिपक्षितत्वपरिग्रहः । अवाधितत्वपदस्य अवाधि- तत्वप्रतिपत्तौ लक्षणा । अवधितत्वादेनिंगमनप्रयोज्यत्वाभावादिति ध्येयम् । स्वार्थानुमितिपरार्थाऽनुमित्योर्लिङ्गपरामर्श एव करणम् । तस्माल्लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् । दी०-अनुमितिकरणमाह खार्थेति । गं0-अनुमितिकरणमाहेति । अनुमितिकरणस्वरूपमाहेत्यर्थः । मूले। स्वार्थेति । स्वार्थानुमितौ परार्थाऽनुमितौ चेत्यर्थः । लिङ्गपरामर्शएवेति । लिङ्गविशेष्यकव्याप्तिप्रकारकज्ञानमेवेत्यर्थः । एवकारेण लिङ्गस्य कारणत्वव्य- वच्छेदः । तत्राग्नुपपत्तिः स्वयमेवदास्यते अनेदं बोध्यम् । करणं द्विविधम् । व्यापारवदसाधारणं कारणं करणमित्येकम् । अपरञ्च फलाज्योगव्यवच्छिन्न कारणं करणम् । तत्राऽऽद्यपक्षे व्याप्तिज्ञानमेव करणम् । नतु परामर्शस्तस्य च्यापाराभावात् । द्वितीयमते परामर्श एव करणमिति ध्येयम् । दी०-ननु व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मताज्ञानाभ्यामेवाऽनुमितिसंभवे विशिष्टपरामर्शः कथमङ्गीकर्तव्य इति चेन्न । "वन्हिव्याप्यवानयं" इति शाब्दपरामर्शस्थले परामर्शस्याऽऽवश्यकतया लाघवेन सर्वत्र परामर्शस्यैव कारणत्वात्। गं०-प्रभाकरः शकते नन्विति । व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मताज्ञाना- भ्यामेवेति । यत्रादौ धूमवान् पर्वत इति पक्षधर्मताज्ञानम् । ततो चन्छिव्याप्यो धूम इति व्याप्तिस्मरणम् । तत्र ज्ञानद्वयाभ्यामेवेत्यर्थः । एव.

·टीकात्रयोपेतः 7 कारेण परामशंस्य कारणत्वव्यवच्छेदः । परामर्श विनापीत्यर्थः । परामर्श प्रति तयोः कारणबावश्यकतया अनुमिति प्रत्येत्र नयोः कारणत्वस्वीकारण सामंजस्य परामर्शम्य कारण वस्वीकारो व्यर्थ इति भावः परामर्शस्या. ऽऽवश्यकतयेति । लिङ्गदर्शनव्याहिम्मरणाभ्यां बिनैव यत्र शाब्दात्मकः वन्हिय्याप्यधृमवानिनि परामर्शम्नत्र परामर्शस्य कारणत्दमुभयमनसिन्दम् एवं च व्यातिपक्षधमताज्ञानयोः कारणताहयकल्पनामपेक्ष्य परामर्शन्वे- नैककारणतायामेव लाघवमिति भावः । ननु परामर्शस्य न परामर्शत्वेन कारणवसंभवः । यत्र ज्ञानद्वयादेवानुमिनिस्तत्र व्यभिचारान् । किन्तु व्याप्यतावच्छेदकीभूतधूमत्वप्रकारकज्ञानत्वेनैव, नथा व ज्ञानन्यस्थलेऽप्य. नुमितिनिर्वाहः । न च यत्र व्याप्यतावच्छेदकीभूनधूमन्वादिज्ञानविरहेऽपि केवलं वन्हिव्याप्यवानिति ज्ञानं तत्राऽनुमितिर्न स्यात्, व्याप्यतावच्छेदकी- भूनधूमत्वप्रकारकज्ञानाऽभावादिति वाच्यम् । तत्रापि लिंगतावच्छेदकवगा. हिपरामर्श कल्पयित्वैवाऽनुमितेः स्वीकारान् । क्षणविलंवम्य शपथनिर्ण- यत्वात् । तथा च नाऽनुमित्यनुपपत्तिरित्यत आह । लाघवेनेति । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयन्वाऽपेक्षया व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मनाज्ञान- त्वस्य लघुत्वेनेत्यर्थः । लिंगतावच्छेदकानवगाहिपरामर्शस्थले लिंगतावच्छे- दकावगाहिपरामर्शकल्पनम्, किं वा ज्ञानद्वयस्थले परामर्शः कल्पनीय इत्यत्र विनिगमनाविरहोऽपि बोध्यः । किं च व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्ष- धमंताज्ञानत्वेन कारणत्वे धूमवान् पर्वत इति ज्ञानादेदाऽनुमित्यापत्तिः । पक्षधर्मताज्ञानव्याप्तिज्ञानयोः स्वातन्त्र्येण कारणत्वे च वन्हिव्याप्यो धूमः, आलोकवान् पर्वत इति ज्ञानाभ्यामनुमित्यापत्तिरित्येतत्सर्वमालोच्याह । सर्वत्र परामर्शस्यैव कारणत्वादिति । फलमुखगौरवस्याऽदोषत्वादिति भावः। दा-लिङ्ग न करणम, अतीतादौ व्यभिचारात् । व्यापार वनकाएं. करणमिति मते परामर्शद्वारा व्याप्तिज्ञानं करणम् ।

·तर्क संग्रहः १६४ सज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनको हि व्यापारः । अनुमानमुपसंहरति । तस्मादिति । लिङ्गपरामर्श एव करणमिति मूलोकैबकारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति । लिङ्ग न करणमिति। लिङ्गमिति । व्याप्तिज्ञानविशेष्यीभूतं लिङ्ग- मित्यर्थः। न करणमिति । परामर्शद्वारा न करणमित्यर्थः लिङ्गज्ञानस्य करणत्वे तु लिङ्गज्ञानत्वं कारणतावच्छेदकं वाच्यम् । लिङ्गस्य कारणत्वे लिङ्गत्वं कारणतावच्छेदकम् । तथा च लाघवात् लिङ्गमेव करणमित्याचार्या- णामाशयः। लिङ्गस्याऽनुमित्यकरणत्वे हेतुमाह अतीतादाविति । अतीतादि- लिंगकानुमितावित्यर्थः आदिना अनागतपरिग्रहः । व्यभिचारादिति । तत्र लिङ्गरूपकारणाभावाद् व्यतिरेकव्यभिचारादित्यर्थः। तथा च इयं शाला धूमवती श्यामवर्णत्वात् । इत्यनुमानेन धूमनिश्चयवतः पुरुषस्य इयं शाला वन्हिमती धूमादित्यनुमितिर्न स्यात् । लिङ्गस्य तदानीमभावात् । एवमना. गतस्थले पिपीलिकाण्डसंचरणेन सुवृष्टिमनुमितवतः पुरुषस्य देशोऽयं सुभिक्षवान् सुवृष्टेरित्यनुमितिर्न स्यात् लिङ्गरूपरूपकारणाभावात् । उद्देश्यतासंबन्धेनाऽनुमितिं प्रति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन लिङ्गस्य तन्मते कारणात् इति । समवायेनाऽनुमिति प्रति स्वविषयकज्ञानवत्वसम्बन्धेन लिङ्गस्य कारणत्वेऽपि तेन सम्बन्धेन लिङ्गस्यैवाऽभावादिति ध्येयम् ॥ लिङ्ग त्रिविधम् । अन्वयव्यतिरेकि, केवलान्वयि, केवलव्यतिरेकिचेति। अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्ति- मदन्वयव्यतिरेकि । यथा वह्रौं साध्ये धूमवत्त्वम् । यन्त्र धूमस्तत्राग्निरिति अन्वयव्यासिः। यत्र वन्हि- नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा महाहृद् इति व्यतिरेकव्याप्तिः।

·१६५ टोकात्रयोपेतः -अन्वयेति । व्यापकसामानाधिकरणयरूपान्वयव्या- प्तिमानित्यर्थः । व्यतिरेकेणेति । व्यतिरेको नामाभावः । तथा च साध्याभावहेवभावयोव्यामिः व्यतिरेकव्यातिः । इयं च व्यातिः यत्र यत्र वन्यभावस्तत्र तत्र धूमाभावः इति । यत्र पदवीप्सया वन्ह्यभाववनि यावति धूमाभावग्रहणेन यावत्पदम्य व्यापपरनया धूमाभावे वन्ह्यभावव्यापकत्वं लभ्यते । एवं च वन्ह्यभावनिष्ठव्यानेः स्वाश्रयीभूतवन्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिवसम्बन्धेन । धूम- निष्टतया व्यतिरेकम्मानिमत्त्वेन धूमव्यापकवन्हिसामानाधिकरण्य- रूपान्वयव्यानिमत्त्वेन चान्वयव्यतिरैकित्वेन गीयते व्यतिरेकपरामर्श- स्तु बन्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमवान पर्वत इत्याकारकः । दी०-लिङ्ग विभजते। अन्वयव्यतिरेकि लक्षयति । अन्वयेनेति हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिरन्वयव्याप्तिः, तदभावयोर्व्याप्रियतिरेकव्याप्तिः । गं०-तस्माल्लिङ्गपरामर्शोऽनुमानमिति मूलेन लिङ्गस्य म्मृतावेन प्रसंगसंगत्या लिंग विभजते मूले । लिङ्गं त्रिविधमिति । व्याप्त्याश्रयावं लिङ्गसामान्यलक्षणम् । अन्वयेनेति । अन्वयसहचारेणेत्यर्थः तृतीयार्थों ज्ञानज्ञाप्यत्वम् । तस्य व्याप्तौ अन्वयः । व्यतिरेकेणेति । व्यतिरेकसहचा- रेणेत्यर्थः तृतीयार्थः पूर्ववत् । तथा चाऽन्वयचहचारज्ञानज्ञाप्यध्याप्तिमद् व्यतिरेकसहचारज्ञानज्ञाप्यव्याप्तिमञ्च लिंग अन्वयव्यतिरेकीत्युच्यते । अन्व- यव्यतिरेकिलिंग दर्शयति यथेति । वन्ही साध्ये धूमवत्वम् । धूमः अन्वयव्यतिरेकिहेतुरित्यर्थः व्याप्तौ अन्वयसहचारज्ञानज्ञाप्यत्वमुपपादयति । योति । यादृशाधिकरणे इत्यर्थः । तत्रेति। तादृशाधिकरणे इत्यर्थः । इत्यन्वयव्याप्तिरिति । इन्दाकारकाऽन्वयसहचारज्ञानज्ञाप्यव्याप्तिरित्यर्थः । व्याप्तिश्च हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा साध्याभावदवृत्तित्वरूपा वा बोध्या। व्याप्तौ व्यतिरेकसहचारज्ञानज्ञाप्यत्वमुपपादयति । यत्रेति ।

·तक-संग्रहः १६६ यादृशाधिकरणे इत्यर्थः । वन्हिास्तीति । वन्यभाव इत्यर्थः । तत्रेति। तादृशाधिकरणे इत्यर्थः । धूमोऽपि नास्तीति । धूमाभावोऽपीत्यर्थः । इतिव्यतिरेकव्याप्तिरिति । इत्याकारकन्यतिरेकसहचारज्ञानज्ञाप्यव्याप्तिरि- त्यर्थः । धूमाभावे वहाभावव्यापकत्वं लभ्यते इति । नन्वेवं वन्ह्यभावे धूमाभावव्याप्तिग्रहेऽपि धूमे कथं व्याप्तिग्रह इत्यत आह । एवं चेति । स्वं वन्यभावनिष्ठा व्याप्तिः । दीपिकायां । तदभावयोरिति । साध्याभावहेव. भावयोरित्यर्थः। अन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि । यथा घटो- ऽभिधेयः प्रमेयत्वात् पटवत् । अत्र प्रमेयत्वाभिधेय- त्वयोर्व्यतिरेकष्याप्तिर्नास्ति सर्वस्यैव प्रमेयत्वादभि- धेयत्वाच। न्या०-केवलान्वयिनोलक्षणमाह-अन्वयेति । व्यतिरेक- व्याप्तिशून्यत्वे सति अन्वयव्याप्तिमत्त्वं केवलान्वयित्वम् । अथवा केवलान्वयिसाध्यकत्वं तत् । एतच्च लक्षणं हेतोयतिरेकित्वेऽपि सङ्गच्छते । साध्यस्य केवलान्वयित्वादेव व्यतिरेकव्याप्तेरभावा- दन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि इति मूलकारोक्तं लक्षणमुपपन्नम् । गं०-केवलाम्वयिनो लक्षणमाहेति । केवलान्वयिविशेष्यकलक्षण प्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । मूले केवलान्वयीति । केवलं अन्वयः “अन्धयत्यातिः"यस्यास्तीतिकेवला. न्वयि तदेवाह अन्वयमात्रव्याप्तिकमिति । अन्वयव्यतिरेकिणि अतिघ्या. प्तियारणाय सत्यन्तन् । अन्वयव्याप्तिमत्वमिति । व्याप्तिमत्वमित्यर्थः । अन्वय चेन निवेशे प्रयोजनाभागत्, विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहा. चेति । मूले केवलान्वयीत्यत्र केवलपदेन साध्यव्यतिरेकव्यवच्छेदः । अन्वयित्वं चाविवक्षितम् । अभावाऽप्रतियोगिसाध्यकत्वं केवलान्वयित्व ·टीकात्रयोपेता मित्यभिप्रायवानाह । अथवेति । साध्ये केवलान्वयित्वनिवेशस्य फलमाह एतच्च लक्षणमिति । केवलान्वयि साध्यकम्वरूपलक्षगं चेत्यर्थः । हेतोव्य- तिरेकित्वेऽसीति । अपि शब्दः केवलान्वयित्वसमुच्चायकः । वाच्यं घट- श्वादिन्यत्र घटत्वहतोरपीति यावत् । न्या०-अत्यन्ताभावा प्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वम् । न चा- यन्ताभावाप्रतियोगित्वा पकेवलान्वयित्वमाकाशाभावे संयोगाभावे चाव्यासमिति वाच्यम् । स्वविरोधिवृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगिव- स्यैव तदर्थत्वात् । एकजातीयसम्बन्धेन सर्वत्र विद्यमानत्वं केवलान्व. यित्वमिति नव्याः। दी०-केवलान्वयिनो लक्षणमाह-अन्वयेति । केवलान्वयि- साध्यकं लिङ्ग केवलान्वयि । अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्व- यित्वम् । केवलान्वयि उदाहरति-घटोऽमिधेयः प्रमेयत्वात् इति । ईश्वरप्रमाविषयत्वं सर्वपदाभिधेयत्वंच सर्वत्रास्तीति व्यतिरेकाभावः । गं०-साध्यनिष्ठ केवलान्वयित्वं निर्वनि। अत्यन्ताऽभावाऽप्रति. योगित्वमिति। अव्याप्तमिति । आकाशाऽभावस्य संयोगाभावस्य च केवलान्वयित्वादिति भावः । स्वविरोधोति । स्वविरोधी अथ च वृत्तिमान् योऽत्यन्ताभावः तदप्रतियोगित्वमित्यर्थः । स्वं प्रतियोगी। अत्र स्वपदेन वाच्यत्वं नैव गृहीतुं शक्यते वाच्यत्वाभावस्य वाच्यत्वविरोधित्वेऽपि वृत्ति- मत्वविरहात् । किन्तु स्वपदेन घटादेग्रहणम् , तद्विरोधी अथ च वृत्तिमान् योऽन्यन्ताभावः घटाभावः तत्प्रतियोगित्वं घटे अप्रतियोगित्वं वाच्यत्वे इति लक्षणसमन्वयः । स्वविरोधिस्वनिवेशासंयोगाऽमावे नान्यातिः। संयोगा- भावाभावस्य धृत्तिमत्वेऽपि संयोगाभावाऽविरोधिस्वेन स्वपदेन संयोगा- भावग्रहणासंभवात् । गगनामावाभावस्य वृत्तिमत्वविरहेण स्वपदेन गगना- भावस्यापि ग्रहणाऽसम्भवाद् गगनाभावेऽपि नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । एक- ·तर्क-संग्रहः, १३ जातीयसंबन्धेनेति । स्वरूपसंबन्धेनेति शेषः । मूले । घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादिति । अत्र घटः पक्षः । अभिधेयत्वं साध्यम् । प्रमेयत्व हेतुः । प्रमेयत्वं निक्ति दीपिकायां। ईश्वरप्रमाविषयत्वमिति । चकारात् ईश्व- रेच्छाविषयत्व ताशकृतिविषयत्वादेः परिग्रहः । सर्वत्रास्तीति । सर्वत्र वृत्तीत्यर्थः। घटपदाभिधेयत्वस्य पटेऽभावादभिधेयत्वं नकेवलान्वयीत्याशंकाया- माह । सर्वपदाऽभिधेयत्वमिति । सर्वमित्याकारकसविषयकज्ञान- विषयत्वं सर्वत्रास्तीत्यपि बोध्यम् । अत्र अभिधेयत्वसाध्यकस्थले सर्वस्या. ऽपीति तथा च प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोः केवलान्वयित्वेन तदभावाप्रसिद्धया व्यतिरेकव्याप्तिः सुतरामप्रसिद्धति भावः । व्यतिरेकमात्रव्याप्तिकं केवलब्यतिरेकि । यथा पूर्थिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात् । यदितरेभ्यो न भिद्यते न तद् गन्धवत् । यथा जलम् । न चेयं तथा । तस्मात न तथेति । अत्र यद् गन्धवत् तदि- तरभिन्नमित्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात्। न्या०-केवलव्यतिरेकिणो लक्षणमाह-व्यतिरेकेति। नि-- श्चितान्वयव्याप्तिशून्यत्वे सति व्यतिरेकव्याप्तिमत्त्वं केवलव्यतिरेकि- त्वम् । यथा पृथिवीति । अत्र पृथिवीत्वावच्छिन्नं पक्षः, पृथिवीतर- जलादिभेदः साध्यम् , गन्धवत्वं हेतुः । अत्र यद् गन्धवत् तदितर- भेदवदित्यन्वयदृष्टान्ताभावाद्गन्धव्यापकेतरभेदसामानाधिकरण्यरूपा- न्वयव्याप्तिग्रहासंभवः। किन्तु यत्र तत्र पृथिवीवरभेदाभावस्तत्र तत्र गन्धाभावो यथा जलादिकमिति व्यतिरेकदृष्टान्ते जलादावितरभेदाभावरूपसाध्याभाव- ·टीकात्रयोपेतः व्यापकता गन्धाभावे गृह्यते । इममेवाथै मनसि निधाय यदितरभ्यो न भिद्यते न तद्गन्धवत् तथा जलमिति ग्रन्थेन मूलकारोव्यतिरेक- व्याप्तिनेव प्रदर्शितवान् । एवम्प्रकारेण व्यतिरेकव्याप्तिग्रहानन्तरमि- तरभेदाभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिगन्धवती पृथिवीवीत्याकारक- व्यतिरेकिपरामर्शात पृथीवित्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितेतरभेदत्वाव- च्छिन्नविधेयताका पृथिवीतरभेदवतीत्याकारिकानुमितिर्जायते इति तत्त्वम् । यथाश्रुतमूलार्थस्तु यत् जलं इतरेभ्यो न भिद्यते इतरभेदा- भाववत् , न तद् गन्धवत् जलमितरभेदाभावव्यापकगन्धाभाववत् । इत्येवम्प्रकारेण गन्धाभावनिरूपिता व्याप्यता इतरभेदाभावे गृह्यत इत्यर्थः न चेयं तथेति । इयं पृथिवी, न तथा इतरभेदाभावव्यापक- गन्धाभाववती न किन्तु तदभावात्मकगन्धवती । तस्मान्न तथेतीति । तस्मात् । गन्धाभावाभावत्वात् । न तथा । इतरभेदाभाववती न । किन्तु इतरभेदाभावाभाववती इतरभेदवतीति पर्यवसन्न इति । दी०- केवलच्यतिरेकिणोलक्षणमाह । व्यतिरेकेति केवल- व्यतिरेकिणमुदाहरति । पृथिवीति । गं०-केवलव्यतिरेकिणो लक्षणमाहेति । केवलव्यतिरेकिविशेष्यक- लक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । मूले। केवलव्यतिरेकीति । केवलं व्यतिरेकः "व्यतिरेकव्याप्तिः” अस्या- स्तीति केवलव्यतिरेकी यस्मिन् हेतौ व्यतिरेकव्याप्तिरेव विद्यते स हेतुः केवल व्यतिरेकीत्यर्थः । तदेवोक्तं व्यतिरेकमात्रव्याप्तिकमित्यनेन । अन्वयः व्यतिरेकिणि अतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । विशेष्यदले व्यतिरेकपदं न देयम् , व्याप्तिमत्वस्यैव सम्यकत्वात् । मूले। इतरेभ्यः जलादिभ्यः- प्रतियोगित्वं पञ्चम्यर्थः । भिद्धातोर्भेदोर्थः भेदश्चाऽन्योन्याभावः। आख्या- तार्थ आश्रयत्वम् । तथा च जलादिप्रतियोगिकाऽन्योन्पाभाववतीत्यर्थः ·तर्क-संग्रहः १७० अन्वयन्याप्तिस्तु न संभवतीत्याह मूले । अत्र यदिति। अन्वयदृष्टान्तः। अन्वयव्याप्तौ दृष्टान्तः । अन्वयदृष्टान्तो नास्तीति । ननु यद् गन्धवसदि. तरभिन्नं यथा घटः इत्यन्वयदृष्टान्तोऽस्त्येवेत्यत आह । पृथिवीमात्रस्येति । तथा च पक्षाऽतिरिक्तस्यैव दृष्टान्तत्वेन घटस्य च पक्षान्तर्गतत्वेन न दृष्टान्तत्वं संभवतीति भावः । केचित्तु व्यतिरेकसहचारेणाऽपि अन्वयव्याप्ति- रेव गृह्यते, व्यतिरेकन्याप्तिज्ञानन्तु नानुमितौ कारणम् । यत्र व्यतिरेकमात्र- सहचाराव्याप्तिग्रहः तव्यतिरेकीत्युच्यते साध्यनिश्चयस्तु घटादावेव । अनु- मितिस्तु पृथिवीत्वावच्छेदेन । अवच्छेदावच्छेदेनाऽनुमिति प्रति सामाना- धिकरण्येन सिद्धरप्रतिवन्धकत्वादिति वदन्ति । दी०-नन्धितरभेदः प्रसिद्धो न वा। आये यत्र प्रसिद्धस्तत्र हेतुसत्त्वे अन्वयित्वम् । असत्त्वे असाधारण्यम् । द्वितीये साध्यज्ञानाभावात् कथं तद्विशिष्टानुमितिः । विशेषणज्ञानाभावे विशि- टज्ञानानुदयात् । प्रतियोगिज्ञानाभावाद् व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमपि न स्यात् इति चेत्, न, जलादित्रयोदशान्योन्याभावानां त्रयोदशसु प्रत्येक प्रसिद्धानां मेलनं पृथिव्यां साध्यते । त्रयोदशत्वावच्छिन्नसा. ध्यस्यैकाधिकरणवृत्तित्वाभावान्नान्वयित्वासाधारण्ये, प्रत्येकाधिकर- णप्रसिद्धया साध्यविशिष्टानुमितिः, साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रति. योगित्वमिति व्यतिरेकव्याप्तिनिरूपणं चेति । गं०-ननु पृथिवी इतरेभ्योभिद्यते गन्धवत्वादित्यत्र गन्धवत्वहेतोः केवलव्यतिरेकित्वमुक्तम् , तन युकमित्याक्षिपति । नन्वित्यादिना। इत. रभेदःप्रसिद्धो नवेति । प्रसिद्धः इतरभेदः साध्यते, अप्रसिद्ध इतरभेदो वा साध्यते इत्यर्थः । पृथिवी जलभिन्ना, तेजोभिन्ना वायुभिन्ना इत्यादि रीत्या जलत्वाद्यच्छिनप्रतियोगिताकैकैकभेदः साध्यते, जलादि-अभावान्तान्यतम- वृत्ति यत्पृथिवीतरत्वं तदवच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदो वा साध्यते इति यावत् । आयेऽपि पक्षकदेशे प्रसिदो यः तादृशैकैकमेदः स साध्यते, पक्षातिरिक्त- ·टोकाचयोपेता प्रसिद्धो यः तादृशैकैकभेदः स वा साध्यते इति विकल्पद्वयम् । तत्राऽऽधे प्रथमविकल्पं दूषयति । यत्र प्रसिद्ध इति । यस्मिन्नधिकरणे "घटादौ" इतरभेदो गृहीतः तत्रैवेत्यर्थः । हेतुसत्वेऽन्वयित्वमिति । हेतुसत्वप्रयुक्त मन्वयित्वमेवेत्यर्थः । तथा च गन्धवत्वहेतोः "अन्वयेन व्यतिरेकेण च ब्या- सिमन्वाद अन्त्यव्यतिरेकित्वमेव स्यान तु केवलव्यतिरेकित्वमिति भावः। आये द्वितीयविकल्पं दूषयति । असत्वे इति । हेतुविरहे इत्यर्थः । असाधारण्यमिति । हेत्वसत्वप्रयुक्तमसाधारण्यमित्यर्थः । तथा च पक्षा- निरिक साध्यनिश्चये तत्र गन्धवत्वरूपहेतोरभावात् , गन्धवत्वरूपहेतोर- साधारण्यमंत्र, सर्वसपक्षविपक्षन्यावृत्तस्वात् पक्षमात्रवृत्तित्वाच्च । असाधा- रण्ये च सद्धतौरव लक्ष्यतया केवलव्यतिरेकिलक्षणलक्ष्याप्रसिद्धिरिति समुदितार्थः । अप्रसिद इतरभेदः साध्यते इति विकल्पं दूषयति । द्वितीये इति । साध्यज्ञानाभावादिति साध्या प्रसिद्धयेत्यर्थः । कथं विशिष्टानु मितिरिति । पृथिवीविशेष्यकेतरभेदप्रकारकानुमितिः कथमुत्पद्यते इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह । विशेषणशानाभावे इति । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः। ननु पृथिवीविशेप्यकेतरभेदप्रकारकानुमितिर्माभूत्, पृथिव्यामितरभेदः" इत्याकारकेतरभेदविशेष्यकानुमितिरेवजायतामित्याशंकां परिहरति । प्रतियोगिशोनाभावादिति साध्यात्मकप्रतियोगिज्ञानाभावादि- त्यर्थः । व्यतिरेकव्याप्तिधानमपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमेवेत्यर्थः । न स्या- दिति। तथा च साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्याप्तिज्ञाने ‘साध्याभावज्ञानस्यावश्यमपेक्षिततया तद्ज्ञाने प्रतियोगिज्ञानविधया इतर- भेदज्ञानस्याऽपेक्षितत्वेन साध्यज्ञानाभावे व्यतिरेकच्यातिज्ञानमपि न संभव. तीति भावः । पृथिव्यां न प्रत्येकभेदः साध्यते, नापि पृथिवीतरत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदः, अपि तु जलादीनां ये त्रयोदशान्योभावाः तेषां भेदकूटः साध्यते तथा च नोक्तदोषावसर इत्याह । त्रयोदशान्योन्याभावाना'. टि०-ननु जलाधष्टद्रव्य-गुणादिषट्पदार्थानां भेद एव पृथिव्यां साधनीयः, ·टोकाचयोपेता प्रसिद्धो यः तादृशैकैकभेदः स वा साध्यते इति विकल्पद्वयम् । तत्राऽऽधे प्रथमविकल्पं दूषयति । यत्र प्रसिद्ध इति । यस्मिन्नधिकरणे "घटादौ" इतरभेदो गृहीतः तत्रैवेत्यर्थः । हेतुसत्वेऽन्वयित्वमिति । हेतुसत्वप्रयुक्त मन्वयित्वमेवेत्यर्थः । तथा च गन्धवत्वहेतोः "अन्वयेन व्यतिरेकेण च ब्या- सिमन्वाद अन्त्यव्यतिरेकित्वमेव स्यान तु केवलव्यतिरेकित्वमिति भावः। आये द्वितीयविकल्पं दूषयति । असत्वे इति । हेतुविरहे इत्यर्थः । असाधारण्यमिति । हेत्वसत्वप्रयुक्तमसाधारण्यमित्यर्थः । तथा च पक्षा- निरिक साध्यनिश्चये तत्र गन्धवत्वरूपहेतोरभावात् , गन्धवत्वरूपहेतोर- साधारण्यमंत्र, सर्वसपक्षविपक्षन्यावृत्तस्वात् पक्षमात्रवृत्तित्वाच्च । असाधा- रण्ये च सद्धतौरव लक्ष्यतया केवलव्यतिरेकिलक्षणलक्ष्याप्रसिद्धिरिति समुदितार्थः । अप्रसिद इतरभेदः साध्यते इति विकल्पं दूषयति । द्वितीये इति । साध्यज्ञानाभावादिति साध्या प्रसिद्धयेत्यर्थः । कथं विशिष्टानु मितिरिति । पृथिवीविशेष्यकेतरभेदप्रकारकानुमितिः कथमुत्पद्यते इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह । विशेषणशानाभावे इति । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः। ननु पृथिवीविशेप्यकेतरभेदप्रकारकानुमितिर्माभूत्, पृथिव्यामितरभेदः" इत्याकारकेतरभेदविशेष्यकानुमितिरेवजायतामित्याशंकां परिहरति । प्रतियोगिशोनाभावादिति साध्यात्मकप्रतियोगिज्ञानाभावादि- त्यर्थः । व्यतिरेकव्याप्तिधानमपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमेवेत्यर्थः । न स्या- दिति। तथा च साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्याप्तिज्ञाने ‘साध्याभावज्ञानस्यावश्यमपेक्षिततया तद्ज्ञाने प्रतियोगिज्ञानविधया इतर- भेदज्ञानस्याऽपेक्षितत्वेन साध्यज्ञानाभावे व्यतिरेकच्यातिज्ञानमपि न संभव. तीति भावः । पृथिव्यां न प्रत्येकभेदः साध्यते, नापि पृथिवीतरत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदः, अपि तु जलादीनां ये त्रयोदशान्योभावाः तेषां भेदकूटः साध्यते तथा च नोक्तदोषावसर इत्याह । त्रयोदशान्योन्याभावाना'. टि०-ननु जलाधष्टद्रव्य-गुणादिषट्पदार्थानां भेद एव पृथिव्यां साधनीयः, ·तक-संग्रहः १७४ लिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यताशाली संशयः तत्पक्षक- तत्साध्यकानुमितौ कारणम् । तादृशसंशय एव पक्षतेति । इदंच लक्षणम् । सन्दिग्धसाध्यवत्वरूपलक्षणं च । नियमेन जायते इति । प्राचीनानामयमाशयः । साध्यनिश्चयसत्वे वाधनिश्चयसत्वे वा अनुमितिनं भवति द्वयोर्विघटनाय संशयस्याऽनुमितिकारणत्वमावश्यकम्, एवं च साध्यनिश्चयस्य वाधनिश्चयस्य वा संशयं प्रति प्रतिवन्धकत्वादुभय- सत्वे संशयरूपकारणाऽभावादेव नानुमितिः ।संशयोत्तरं सिद्धिसत्वेऽनुमिति- भवत्येव, संशयस्योत्तेजकत्वादिति । प्राचीनमतं दूषयति । गगनविशेष्य. केति । सन्देहाऽभावदशायामपीति । गगनं मेघवनवेत्याकरकसन्देह- विरहेडपीत्यर्थः । अनुमितेर्दर्शनात् । तथा च व्यतिरेकच्यभिचारात्संशयो नाऽनुमितिकारणमिति भावः । अनुमित्युद्देश्यत्वमिति । तच्च स्वरूप- संबन्धविशेषः, प्रकृते सिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभाव एवेति ध्येयम् । सन्दिग्धसाध्यवत्वरूपलक्षणस्य लक्ष्य निर्दिशति मूले यथेति । धूमवत्वे हेताविति । धूमवत्वरूपहेत्वधिकरणमित्यर्थः । न च यथा पर्वत इत्युक्यैव सामंजस्ये धूमवत्वे हेतावित्युक्तिय॑थेति वाच्यम् । पञ्चरूपोपपन्नत्वघटकपक्ष- सत्वं दर्शयितुं तथोपन्यासात् । पञ्चरूपाणि च पक्षसत्व-सपक्षसत्वविपक्षाs- सत्वाञ्चाधितत्वाऽसत्प्रतिपक्षितत्वानीति । दी०-पक्षलक्षणमाह-संदिग्धेति । ननु श्रवणानन्तरभावि- मननस्थले अव्याप्तिः, तत्र वेदवाक्यैरात्मनो निश्चितत्वेन सन्देहा- मावात् । किञ्च प्रत्यक्षेऽपि वन्ही यत्रेच्छयाऽनुमितिः, तत्राव्याप्ति- रिति चेत् , न, उक्तपक्षताश्रयत्वस्य पक्षलक्षणत्वात् । गं०-सिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभाव एव पक्षता इति नवीनाः। एवं च धनगर्जनस्थले नानुमित्यनुपपत्तिः सिद्धयभावरूपपक्षतासत्वादिति मवीनमतं सिद्धान्तयितुमाक्षिपति । नन्वित्यादिना श्रवणानन्तरेति । भामविशेष्यकेतरभेदरकारकशाब्दबोधानन्तरजायमानाऽऽत्मपक्षकेतरभेदानुमि. , ।

·तक-संग्रहः १७४ लिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यताशाली संशयः तत्पक्षक- तत्साध्यकानुमितौ कारणम् । तादृशसंशय एव पक्षतेति । इदंच लक्षणम् । सन्दिग्धसाध्यवत्वरूपलक्षणं च । नियमेन जायते इति । प्राचीनानामयमाशयः । साध्यनिश्चयसत्वे वाधनिश्चयसत्वे वा अनुमितिनं भवति द्वयोर्विघटनाय संशयस्याऽनुमितिकारणत्वमावश्यकम्, एवं च साध्यनिश्चयस्य वाधनिश्चयस्य वा संशयं प्रति प्रतिवन्धकत्वादुभय- सत्वे संशयरूपकारणाऽभावादेव नानुमितिः ।संशयोत्तरं सिद्धिसत्वेऽनुमिति- भवत्येव, संशयस्योत्तेजकत्वादिति । प्राचीनमतं दूषयति । गगनविशेष्य. केति । सन्देहाऽभावदशायामपीति । गगनं मेघवनवेत्याकरकसन्देह- विरहेडपीत्यर्थः । अनुमितेर्दर्शनात् । तथा च व्यतिरेकच्यभिचारात्संशयो नाऽनुमितिकारणमिति भावः । अनुमित्युद्देश्यत्वमिति । तच्च स्वरूप- संबन्धविशेषः, प्रकृते सिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभाव एवेति ध्येयम् । सन्दिग्धसाध्यवत्वरूपलक्षणस्य लक्ष्य निर्दिशति मूले यथेति । धूमवत्वे हेताविति । धूमवत्वरूपहेत्वधिकरणमित्यर्थः । न च यथा पर्वत इत्युक्यैव सामंजस्ये धूमवत्वे हेतावित्युक्तिय॑थेति वाच्यम् । पञ्चरूपोपपन्नत्वघटकपक्ष- सत्वं दर्शयितुं तथोपन्यासात् । पञ्चरूपाणि च पक्षसत्व-सपक्षसत्वविपक्षाs- सत्वाञ्चाधितत्वाऽसत्प्रतिपक्षितत्वानीति । दी०-पक्षलक्षणमाह-संदिग्धेति । ननु श्रवणानन्तरभावि- मननस्थले अव्याप्तिः, तत्र वेदवाक्यैरात्मनो निश्चितत्वेन सन्देहा- मावात् । किञ्च प्रत्यक्षेऽपि वन्ही यत्रेच्छयाऽनुमितिः, तत्राव्याप्ति- रिति चेत् , न, उक्तपक्षताश्रयत्वस्य पक्षलक्षणत्वात् । गं०-सिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभाव एव पक्षता इति नवीनाः। एवं च धनगर्जनस्थले नानुमित्यनुपपत्तिः सिद्धयभावरूपपक्षतासत्वादिति मवीनमतं सिद्धान्तयितुमाक्षिपति । नन्वित्यादिना श्रवणानन्तरेति । भामविशेष्यकेतरभेदरकारकशाब्दबोधानन्तरजायमानाऽऽत्मपक्षकेतरभेदानुमि. , ।

·टीकात्रयोपेतः तिस्थल इत्यर्थः । अध्याप्तिमुपपादयति । तत्रेति । आत्मनीत्यर्थः । अस्य सन्देहाभावादिल्यनेनाऽन्वयः । सन्देहाभावे हेनुमाह । वेदवाक्यैरिति । भशरीरं वावसन्तमित्यादिवेदवाक्यरित्यर्थः । निश्चितत्वे चेति । देहेन्द्रि- यादिभिमन्वप्रकारतानिरूपितनिश्चयीयविशेष्यताश्रयत्वेनेत्यर्थः । सन्देहा- भावादिति । देहन्द्रियभिन्नत्वप्रकारतानिरूपितसंशयीयविशेष्यत्वाभावा- दिन्यर्थः । प्रत्यक्षम्पलेप्यव्याप्तिमाह । किंचेति । प्रत्यक्षेऽपि बन्हा- विति । निश्चितप वन्हाविन्यर्थः । यत्र । पर्वतादौ । इच्छया। वन्यनु- मितिजीयतामिनीच्छया । अव्याप्तिरिति । तथा च पर्वतादौ वन्हिनिश्चय. काले साध्य सन्देहरूपपक्षताविरहाव्याप्तिरित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । धूमेन निश्चतऽपि वन्ही आलोकेन वन्यनुमितिर्जायतामितीच्छया वन्यनुमिता. वपि व्यभिचारो बोध्यः । एतेन केवलसियभावस्य पक्षतात्वेऽपि उक्तव्य. भिचारस्तदवस्थ एवेति सूचितम् । उक्तपक्षताश्रयत्वस्येति। सिपाध. यिपाविरहविशिष्टसिद्धयभावस्येत्यर्थः । लक्षणत्वादिति। तथा च नोक्त- व्यभिचार इति भावः । न च सिपाधयिषामानमेवपक्षताऽस्त्विति वाच्यम् । घनगर्जनेन मेघानुमितिस्थलेव्यभिचारतादवस्थ्यात् न च फलवलाद् गगने मेधानुमितिर्जायतामितीच्छाकल्पनेन न व्यभिचार इति वाच्यम् । हस्तिघोटकवत्वादिना "मदीयशत्रुः सम्पनः" इत्याकारकानुमितिस्थले व्यभि- स्चारतावस्थ्यात् । शत्रुविशेष्यकसंपनत्वप्रकारकानुमितीच्छायाः कल्पयितुम- शक्यत्वादिति ध्येयम् । अग्रेई बोध्यम् । अनुमितौ सिषार्धायपा उत्तेजिका भवति । उत्तेजकत्वं च प्रतिबन्धकसत्वे कार्यजनकत्वम् । सिद्धिश्चानुमितौ प्रतिबन्धिका भवति । प्रतिबन्धकत्वञ्च कारणीभूताभावप्रतियोगित्वम् । प्रतिबन्धकामावस्य कार्यमात्र कारणतया कारणीभृतो योऽभावः सिद्धयभावः तत्प्रतियोगित्वं सिद्धावस्त्यं वेति । सिद्धिश्च सायनिश्चयः। प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावश्च प्रकृत- पक्षतावच्छेदकावरिछनोटेश्यनानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धवच्छि- अप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविधयताशाल्यनुमिति प्रति प्रकृतपक्षता- ·तर्क-संग्रहः १७६ वच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रकृ. नसाध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रकारताशालिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वम् । यथा पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवह्नित्वावच्छिन्नविधेय- ताशाल्यनुमितिं प्रति पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरुपितसंयोगसम्बन्धाद- च्छिन्नवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वम् । यथा साध्य- प्रकारिकासिद्धिः भनुमितिविरोधिनी सा च पर्वतोवह्निमान् इत्याकारिका तथैव पर्वते वह्निः इत्याकारिका साध्यविशेप्यिका सिद्धिरपि अनुमितिप्रति- वन्धिका । इयाँस्तु विशेषः पर्वतोवह्निमान् इत्याकारकः साध्यप्रकारकनि- श्वयः, स.ध्यप्रकारकानुमितौ "पर्वतोवह्निमान् इत्याकारिकायाम्" विरोधी, प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमावस्तूतएव । साव्यविशेष्यिकासिद्विस्तु साध्यविशेष्य- कानुमितौ प्रतिबन्धिका तत्प्रकारश्च वह्नित्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरुपित. "स्वनिष्ठअधिकरणतानिरुपित' आधेयखसम्बन्धावच्छि अपर्वतत्वावच्छिन- विधेयसाशाल्यनुमितिं प्रति वद्वित्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरुपित "स्वनिष्ठ अधिकरणतानिरुपित" आधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतत्वावच्छिन्नप्रकारता- शालिनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वम् । पक्षविशेष्यकसाध्य- प्रकारकानुमितिं प्रति पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकसिद्धिः प्रतिबन्धिका । साध्यविशेष्यकानुमितिं प्रति साध्यविशेष्यकसिद्धिः प्रतिवन्धिकेति । पुनरपि सिद्धिद्विविधा । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन पक्षतावच्छेदकावच्छे- देन च । सामानाधिकरण्येन सिद्धिः अवच्छेदावच्छेदेन सिद्धिश्च पर्वतो- वह्निमान् इत्याकारिकैव । किन्तु यत्र प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धः- शुद्धसंयोगः सा सिद्धिः सामानाधिकरण्येनेत्युच्यते । यत्र पर्वतत्व- व्यापकवह्निप्रतियोगिकसंयोगः प्रकारतावच्छेदकतया भासते सा सिद्धिः पर्वतत्वावच्छेदेनेत्युच्यते । एवं अनुमितेद्वैविध्य बोध्यम । तत्रापि अवच्छेदा- वच्छेदेनानुमिति प्रति सामानाधिकरण्येन सिद्धिः प्रतिवन्धिका । सामानाधिकरण्येनानुमिति प्रति सिद्धिद्वयं प्रतिबन्धकम् । प्रतिवन्धकामा- वविधया सिद्धयभावोऽनुमितौ कारणम् तत्रापि सिद्धौ सिषाधायिषाविरह- तथा च ·टोकाप्रयोपेत: विशिष्टन्वं विशेषणीयम् । मिपाधयिषा च पर्वत बन्धनुमितिमें जायताम् इग्याद्याकारिका नथा व सिपाधयिषाविरह वैशिष्टयंसिदौसामानाधिकरण्य- सम्पन्धन विशेषणम् , सिद्विश्च विशेष्या । विशिष्टाभावोज्नु मितौ कारणम् विशिष्टभावः विप्याभावप्रयुनोविशेषगाऽभावप्रयुक्त उमयाभावप्रयुकश्च- यत्र न मिद्विः नापि सिपाधयिषा परामर्शमात्रादेवानुमिनिः नत्र विशेष्या- भावप्रयुको विशिष्टाभावः । यत्र सिद्धिः सिधाधयिषा च अस्ति नत्र विशेषगानानप्रयुनोविशिष्टाभावः। यत्र न केवलमुत्तेजकम् नत्र विशिष्टाभावः उभयानावयुका यत्र कंवना सिद्धिः तत्र न विशिष्टाभावः विशेषणस्य सिपाधायिपाविरहस्य सिद्धेः चोभयोः सत्वान् अतः रक्षतारूपकारणाभावात् तत्र नानुमितिरित्यन्यत्र विस्तरः । निश्चितसाध्यवान् सपक्षः। यथा नत्रैव महा- नसम्। न्या०-सपक्षलक्षणमाह निश्चितेति । सायप्रकारकनिश्चय. विशेष्यत्वं सपक्षत्वम् । निश्चयश्च महानसं वन्दिमदित्याकारकः । दी०-सपक्षलक्षणमाह-निश्चितेति । गंo-मूले । निश्चितेति । निश्चितश्चासौ साध्यवांश्चेति निश्चितसा- ध्यवान् । साध्यवत्वेन नियमानत्वम् । फलितार्थमाह । साध्य. प्रकारकेति । तथा च विशेप्यतासंबन्धन साध्यप्रकारकनिश्चयवत्वं सपक्ष- स्वमिति यावत् । लक्ष्यं दर्शयति । यथेति । तत्रैव महानसमिति । तत्र महानसमेवेति योजना । तत्र । धूमवत्वे हेतौ। तथा च धूमरूपहेत्वधिः करणमहानसमवेत्यर्थः । एतेन हेतोः सपक्षसत्वमाविस्कृतम् । निश्चितसाध्याभाववान् विपक्षः। यथा तत्रैव महाहृदः। १२ - ·तर्क-संग्रहः - न्या०-विपक्षलक्षणमाह-निश्चितसाध्याभावेति । साध्य. भावप्रकारनिश्चयविशेष्यत्वं विपक्षत्वम् । निश्चयश्च ह्रदो वन्ह्यभाव- वान् इत्याकारकः । दी०-विपक्षलक्षणमाह-निश्चितेति । गं0-अत्रापि निश्चितश्चासौ साध्याभावांश्चेति विग्रहः । साध्या- भाववावेन निश्चीयमानवं तदर्थः । विशेष्यतासंबन्धेन साध्याभावप्रकारका निश्चयवन्वमिति यावत् । लक्ष्यमाह । यथेति। तत्रैव महाह्रद इति । नत्र महारद एवेति योजना । तत्र धूमवत्वे हेतौ। तथा च धूमवत्वरूपहेत्वन- धिकरणं महाहूद एवेत्यर्थः । एतेन हेतोर्विपक्षाऽसत्वमाविष्कृतम् । सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षाऽसिद्धवाधिताः प- श्व हेत्वाभासाः। न्या०-एवं सद्धेतून्निरूप्य हेत्वाभासान्निरूपयति । सध्यमि. चारेति । हेतुवदाभासन्ते इति हेत्वाभासाः, दुष्टहेतव इत्यर्थः । दोषाश्च व्यभिचारविरोधसत्प्रतिपक्षाऽसिद्धिवाधाः। एतद्विशिष्टाः हेतवो दुधहेतव इत्यर्थः । यद्विषयकत्वेनज्ञानस्याऽनुमितितत्करणा- न्यतरविरोधित्वं तत्वं दोपसामान्यलक्षणम् । हेवौ दोषज्ञाने सति अनुमितिप्रतिवन्धो जायते, व्याप्तिप्रतिवन्धो वा। अतो वादिनिप्र- हाय वादिनोद्भाविते हेतौ दोषोद्भावनार्थ दुष्टहेतुनिरूपणमित्यर्थः । पर्वतो वन्हिमान् प्रमेयत्वादित्यत्र प्रमेयत्वहेतौ साध्याभावववृत्ति. त्वव्यभिचारे ज्ञाते वन्ह्यभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिज्ञानप्रतिवन्धः फलम् । दी-एवं सद्धेतून निरूप्य असद्धेतून निरूपयितुं विभजते । सव्यभिचारेति ।

·टीकात्रयोपेतः गं0-एवं प्रकारेण ग्रन्येनेति यावन । सद्धेतूनिात । प्यातिपक्ष- धमंताविशिष्टहनियर्थः । द्विनीग्रार्थो विषयिन्त्रम् । तस्य निपूर्वकरूपधा- कदेशे ज्ञानेऽन्वयः । धावश्च ज्ञानानुकूलांच्यापारः । न्यप्रन्ययाथों •सकालीन-चम् । नम्याग्रिमनिरूपणेऽन्धयः । हेन्वानासानिन्यत्र द्वितीयायी विपयिन्त्रम् , नम्य निरूपमैकदेशे जानेऽन्वयः । कृतिश्चाऽऽव्याताः। नया व सद्धनुनिम्पमध्यसकालीनहत्वाभासविषयकनिरूपणानुकूलकृतिमान् मृल. कार इति वधः । दपिकायां निरूपयितुमिनि । इच्छाप्रयोज्यत्वं नुमुन्द दयार्थः । नामनिरूपणेच्छाप्रयोज्यविभागानुकूलकृतिमानिनि बोधः । दुष्टहेतब इत्यर्थ इति । एवं नाराभामा इनि व्यु-पत्या हेवाभासपदं तुनिष्टदोषपरम् । दीपवन्वं दुष्टग्वमिनि दुष्टहेतुलक्षणं स्फुटमेवेनि तदुपेक्ष्य नइयटकं दोषमेव लक्षयति । यद्विषयकवेनेत्यादिना । यः विषयो यस्मिन्निति यद्विपकं तस्य भावो यद्विषयकन्वम् , तेन । यपदेन विश्यो धनव्यः । तत्पदेनाऽपि स एव । तत्वस्य विषये सत्वात् , विषया एवं डोषाः। विषयाश्च निर्विभक्तिकाः, यथा वह्य भावववृत्तिप्रमेयस्वरूपी दोषः । ज्ञानं च सविभक्तिकम् , यथा वन्यभावववृत्तिप्रमेयस्वमित्याकारकम् । अनेदं बोध्यम् । तद्वत्तावुद्धि प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्य तदभावव्याप्य- बत्तानिश्चयस्य च प्रतिबन्धकन्वम् । यथा घटवत्ताबुद्धिः “घटवद्भुतलमित्या- झारिका"नां प्रति घटाभाववत्तानिश्चयस्य "घटाभावबद्भुतलमित्याकारक- निशयस्य” तदभावच्याप्यवत्तानिश्चयस्य च "घटाभावव्याप्यवद्धृतलमित्या कारकम्य" प्रतिबन्धकत्वम् । प्रतिवध्या बुद्धिर्भवनि । प्रतिवध्यतावच्छेदक प्रतिवध्यवृत्तिबुद्धित्वादिकम् । प्रतिवध्यता बुद्धिवावच्छिना । एवं निश्चयः निबन्धको भवति । निश्चयत्वादिकं "प्रतिबन्धकवृत्तिधर्मः" प्रतिबन्धक जावच्छेदकं भवति । प्रतिबन्धकता च निश्चयत्वावच्छिन्ना । तथा च तद्धमः- वच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततत्संबन्धावच्छिन्नतद्ध मावच्छिनप्रकारताशालिबुद्धि वावच्छिचप्रतिबध्य तानिरूपिततत्संबन्धावच्छिन्नतर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताका. भागवतानिश्चयस्य ताशप्रतियोगिताका मावच्याप्यवत्तानिश्श्रयस्य च प्रति. .

·तर्क-संग्रहः वन्धकत्वम् । लक्षणार्थस्तु यद्विषयकत्वेन दोषविषयकत्वेन । ज्ञानस्य : दोपज्ञानस्य । तत्करणेति । अनुमितिकारणेत्यर्थः । यथा वन्यभावववृत्ति- प्रमेयत्वविषयकत्वेन ज्ञानस्य वन्ह्यभावववृत्तिप्रमेयस्वमितिज्ञानस्य व न्ह्यभावववृत्तिप्रमेयत्वमिति व्याप्तिज्ञानविरोधित्वमस्ति अतो वन्ह्यभावः वृतिप्रमेयत्वरूपो दोषो बोध्यः । यद्विषयकत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थोऽवच्छेदकत्वम्,' तस्य यद्विपयकत्वेऽन्वयः। ज्ञानत्येत्यत्र षष्ठ्यों निष्ठत्वम् , तस्याऽपि यद्विषयकत्वेऽन्द यः । यद्विषय- कत्वं च यद्वपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविपयित्वम्, विरोधिपदार्थस्याs- वच्छेदकत्वेऽन्दयः । तथा च ज्ञाननिष्ठायद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविध- यिता प्रकृतानुमितितत्कारणान्यतरनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताब- च्छेदिका तदृपवस्वं लक्षणम् दो वन्हिमान् धूमादित्यत्र वन्ह्यभाववद्हदे लक्षणसमन्वयः। तथा हि वन्यभाववान हूद इत्याकारकज्ञाननिष्ठा या वन्ह्यभाववद्हूदत्वावच्छिाविपयतानिरूपितविषयिता साहूदो वन्हिमानित्य- नुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदिका भवति तद्रूपवत्वस्य वन्ह्यभाववद्हूदे सत्वात् । ज्ञानपर्व मनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानारकंदितनिश्चयपरम् । तेन आहार्याऽप्रामा- ण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानसंशयानादाय नासंभवः । वाधसत्प्रतिपक्षासा- धारणादिपु भय्याप्तिवारणाया नुमितीति । व्यभिचारादावव्याप्तिवारणाय तत्कारणेति । हेत्वाभासनिरूपणप्रयोजनमाह । निग्रहायेति । पराजया- येत्यर्थः । स्वस्य विजयानि यावत् । विजयश्च पराहकारखण्डनम् । अहमु. स्कृष्ट इति ज्ञानं वा । इदमुपलक्षणम् । तत्वनिर्णयायेत्यपि बोध्यम् । दी-अनुमितिप्रतिवन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वं हेत्वाभासत्वम् । गं०-अनुमितीति अनुमितेः प्रतिवन्धकं अनुमितिप्रतिवन्धकम् । टि० १ तच्च स्वव्यापकतत्कत्वम्, तथाचाऽनाहार्याऽप्रामाण्यवानानास्कन्दित- निश्चयवृत्तित्वविशिष्टयपविच्छिन्नवियिताव्यापिका प्रकृतानुमितित्व व्यापकप्रतिवध्यता- विरूपितप्रतिवन्धकता तद्रूपवत्वं समुदितार्थः ।

·टीकात्रयोपेतः । अनुमिनिनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपिनानिवन्धकनावदिग्यर्थः । अनुमितिपदं च रक्षा माध्यवान सा याप्यहनुमाउन्याकारकसमूहालंबनानुमिनिपरम् । वाधादिसंग्रहाय साध्यवानिति । व्यभिचारादिसंग्रहाय साध्यध्यायहनुमा- निति अनुमिनि प्रतिबन्धकं च तथार्थज्ञानं नि अनुमिनिनिवन्धकयथा- अंज्ञान न् । नम्र विषयः : नम्य गायनमिनिएच हुदा वन्हिमानिन्यत्र चन्ह्यभारबहदे लक्षगममन्वयः नया हि । अनुमितिः-हृदो बन्दिमान् वहिव्यायधमत्रांति समूहालंबनरूपा-तत्प्रतिवन्धकं यद् यथार्थज्ञानं ना भावान इ इत्याकारकं नहिपयन्यस्य वन्य भाववदहदे सत्वादिति । एवं अमवान बन्दरिन्यत्र धमाभावबढ़ वृनिवहिरूपाभचारपि । तथा हि । अनुमितिः-पवतो धृमवान धृमच्याप्यवन्हिमांश्वनि समूहालंबनामिका । न प्रतिवन्धकं यद यथार्थज्ञानं धृमाभाववत्तिवन्हिरित्याकारकं ज्ञानं "अभि. चारनिश्चयस्य व्याप्तिज्ञानांशे प्रतिबन्धक-धान्" तद्विपयस्वस्य धूमाभाववदः वृनिवन्हिरूपव्यभिचारे सन्चादिति । पर्वनो बन्हिमान धृमादिग्यत्र बन्दा भावेऽ. निभ्याप्तिः पर्वती वन्हिमानित्यनुमितिप्रतिवन्धक यापर्वना वन्य भाववानिन्या. कारकं भ्रमात्मकं ज्ञानं नद्वियत्वस्य वन्यभावे सत्वात् । अतो यथार्थेति । यथार्थ पदोपादाने तु पर्वतो वन्ा नाश्वानिति ज्ञानस्य यथार्थवामावानाति- व्याप्तिः । तथा च प्रकृतरक्षनावच्छेदकावच्छिमाविशेष्यतानिरूपितसाध्यता. वच्छेदकसंबन्धावच्छिनसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिनी अथ ताध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितव्यातिविशिष्टहेनुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकार- नाशालिनी या अनुमितिः तादृशानुमिनित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति- वन्धकनाशालियथार्थज्ञानविषयवं समुदिनार्थ इत्यन्यत्र विस्तरः । सव्यभिचारोऽनै कान्तिकः । स त्रिविध:- साधा- 2. १ न च तथापि अनुमिनिप्र नवन्धकयथार्थविषयत्व मित्येत्रोच्यता किं शानादेनेति वाच्यम् । पर्व नो वन्हिमानित्यत्र कामिनोज्ञानेऽतिव्याप्तः। कामिनी जि- इ.मायाः कामिनामानान्यज्ञानमात्रे प्रतिवन्ध नया तद्विपयन्त्रस्य कामिनोमाने सत्वादिति ।

·तर्क-संग्रहः रणाऽसाधारणानुपसंहारिभेदात् । तत्र साध्याभाव- ववृत्तिः साधारणोऽनैकान्तिकः। यथा पर्वतोऽग्निमान् प्रमेयत्वात् इति । प्रमेयत्वस्य वन्ह्यभाववति हृदे विद्यमानत्वात् । न्या०-सव्यभिचार विभज्य दर्शयति साधारणेति । साधार- रणाद्यन्यतमत्वं सव्यभिचारसामान्यलक्षणम् । साधारणत्वं साध्या- भावववृत्तित्वम् । वन्हिमान प्रमेयत्वादित्यत्र प्रमेयत्वहेतौ वन्ह्यभाव- ववृत्तित्वरूपव्यभिचारे ज्ञाते वन्ह्यभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिज्ञान- प्रतिबन्धः फलम् । दी०-सव्यभिचारं विभजते स त्रिविध इति । साधारणं लक्षयति तत्रेति । उदाहरति यथेति । गं०-मूले । अनैकान्तिक इति । एकान्ते साध्यवत्येव वर्तते इति ऐकान्तिकः । न ऐकान्तिकः अनेकान्तिकः । साभ्याभाववद्वृत्तिरिति यावत् । तत्र । साधारणाऽसाधारणानुपसंहारिषु मध्ये । साध्याभाववद्वृत्ति रिति।साध्यस्याऽभावःसाध्याभावः साध्याभावो यत्रास्तीति साध्याभाववान्, साध्याभाववतो वृत्तिर्यस्येति साध्याभावववृत्ती तस्य भावः साध्याभाववद् वृत्तित्वम् या पर्वतो वन्हिमान् प्रमेयत्वादियन साध्यो वहिः साध्याभावो वन्यभावःतदधिकरणं हूदःतनिरूपितवृत्तित्वं प्रमेयत्वे इति लक्षणसमन्वयः। तथा च प्रमेयत्वं वन्यभावववृत्तीति निश्चयः प्रमेयत्वं वन्ह्यभाववदवृत्तीति न्याप्तिबद्धौ प्रतिबन्धकः एवं साध्यतावच्छेदके हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता. वच्छेदकत्वमपि व्यभिचारः । एवं च वन्हित्वं प्रमेयत्ववरिष्ठाभावप्रतियो. गितावच्छेदकमिति व्यभिचारनिश्चयः इन्हित्वं प्रमेयस्वनिष्ठाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकमिति "सिद्धान्तव्याप्तिघटक" व्यापकताबद्धौ विरोधीति ।

·१८३ टोकात्रयोपेतः यद्यपि साध्यवनिये सति साध्याभाव रबृत्तिन्वमेव व्यभिचारी वाच्यः । अन्यथा विरुद्वेऽतिव्याप्तिः स्यात, नथापि मन्तदर मनु पादेयमंत्र, विन्दम्य साधारणग्वेरि अन्यभावान, उपश्रेयसंकर पि उपाघरमांकांत . दृपकनावी जम्प पार्थक्याचेनि ध्येयम् । मूले । विद्यमानत्वादिन्यनन्न साधारगानकान्तिकावं तस्येति पूरणीयम् । सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तः पक्षमात्रवृत्तिरसाधा- रणः । यथा शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादिति । शब्दत्वं हि सर्वेभ्यो नित्येभ्योऽनित्येभ्यो व्यावृत्तं शब्दमात्र- वृत्ति । न्या०-असाधारण इति सर्वसपक्षव्यावृत्तत्वं निश्चितसाध्य. वदवृत्तित्वम् । साध्यवदवृत्तित्वं च साध्यासामानाधिकरण्यम् । हेती साध्यासामानाधिकरण्ये निश्चित साध्यसामानाधिकरण्यरूप- व्याप्रिज्ञानप्रतिबन्धः फलम् । दी-असाधारणं लक्षयति-सर्वेति । गं०-असाधारणं लक्षयतीति । सपक्षाश्च विपक्षाश्चेति सपक्ष विपक्षाः । सर्वच ते सपक्षविपक्षाश्चेति सर्वसपक्षविपक्षाः "सपक्षश्च निश्चितसाध्यवान , विपक्षश्च निश्चितसाध्याभावान्" तेभ्यो व्यावृत्तः "तदतिः” इति । तथा च सर्वनिश्चितसाध्यवदवृत्ति वे सति सर्वनिश्चित. साध्याभाववदवृत्तित्वे सति पक्षवृत्तित्वमसाधारणस्य लक्षणम् । वहिमान धूमादित्यत्र धूमहेतोः सर्वविपशव्यावृत्तत्वेनाऽतिव्याप्तिवारणाय प्रथमसत्य- न्तम् । तत्रापि सर्वपदं तत्रैव धूम्हेता तिव्याप्तिवारणाय, धूमहेतोः अयो. गोलकादिरूपयत्किचित्सपक्षव्यावृत्तत्वात् । सर्वपदात्सपक्षनिरूपितवृत्तिस्व- सामान्याभावलाभः । पर्वतो वहिमान् पर्वतहूदान्यतरत्वादित्यादौ ताह- शान्यतरत्वे "साधारणव्यभिचारिणि" अतिव्यप्तिः, तादृशहेतोः सपक्षन्या.

·सर्क-संग्रहः १८४ इनबादतो द्वितीयसत्यन्तम् । तादृशहतोरपि कासाररूपयत्किंचिद्विपक्षव्या- वृत्तवादतिच्याप्तिवारणाय सर्वपदम् । विपक्षवृत्तित्वसामान्याभावनिवेश- लाभार्थम् । अवृतिगगनादिहनावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । लक्ष्य दर्शयति । यथेति । अत्र शब्दः पक्षः । नित्यत्वं साध्यम् । शब्दत्वं हेतुः। अत्र सपक्षाः आकाशादयो नित्याः । विपक्षाः अनित्याः घटादयः तदुभय- च्यावर शब्दत्वम् , पक्षमात्रवृत्ति चेत्याह । शब्दत्वं हीति । अत्र प्रथम- सन्यन्तदले निश्चितत्वं न देयम् , एवं द्वितीयसत्यन्तमपि न देयम् , दूषक- नायामनुपयोगात् । एवं च साध्यवदवृनित्वमेवाशिष्टमित्याह । साध्यवद- वृतिवं चेति । अयं हेतुः साध्यसामानाधिकरण्याभाववानिति निश्चयस्य व्याप्तियटकीभूतसाव्यसामानाधिकरण्यज्ञाने विरोधित्वमिति । अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तरहितोऽनुपसंहारी। यथा सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादिति। अत्र सर्वस्यापि पक्षत्वात् दृष्टान्तो नास्ति। न्या०-अनुपसंहारिणं लक्षयति अन्वयेति । उभयत्र दृष्टान्ता- भावादन्वयव्याप्तिज्ञानव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानोमयसामग्री नास्तीत्यर्थः । सर्वस्यैव पक्षत्वात् पक्षातिरिक्ताप्रसिद्धेरिति भावः । वस्तुतस्तु अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वमेवानुपसंहारित्वम् इति बोध्यम् । दी-अनुपसंहारियो लक्षणमाह । अन्वयेति । गं०-मूले । अन्वयेति । अन्वयदृष्टान्तरहितत्वे सति व्यतिरेकदृष्टा- न्तरहितत्वमनुपसंहारिणो लक्षणम् । अन्वयः। अन्वयव्याप्तिः । व्यतिरेकः न्यतिरेकच्याप्तिः । तथा चाऽन्वयव्याप्ती व्यतिरेकव्याप्तौ च दृष्टान्तरहितो यो हेनुः सोऽनुपसंहारीत्यर्थः । केवलान्वयिनि सद्धती अतिव्याप्तिवारणाया- न्वयदृष्टान्तरहितत्वोपादानम् । केवलव्यतिरेकिणि अतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । उदाहरति । यथेति । अत्र सर्व पक्षः अनित्यत्वं साध्यम् ।

·१८५ टीकात्रयोपेतः प्रमेयत्वं हेनुः । नह्यन्यत्राऽवयव्याप्ती व्यनिरकव्याप्ती च दृष्टान्तसंभव इत्याह अत्रेति । प्रमेयवलिंगकानुमाने इत्यर्थः । सर्वस्थापीति । अपि एवकारार्थे सस्यैव पक्षवादित्यर्थः । साध्यबन्वेन सन्दियमान-वादिति यावत् । दृष्टान्तोनास्तीति। पक्षानिरिक्रम्य दृष्टान्नत्वादिति भावः सर्वत्र साध्य सन्देह छाप्यन्वयव्यनिरकसहगारनिश्चयाऽसंभवन व्याप्तिनिश्चयप्रतिबन्धक. नैवैतस्य फलम् । इदं नु प्राचीनमतम् | सहचाराऽग्रहः सहचारनिश्चये एव साक्षाधिरोधी, नाप्यनुमिनी तन्कारणे वा परंपरया व्याप्तिज्ञानविरोधिचे- पि साक्षाद्विरोधिनः एव हेशभासत्वान् । एवं च नोक्ताऽनुपसंहारित्वस्य ग्वाभास संभव इति प्राचीनमने दोषमनुसन्धाय नव्यमतेनाऽह । वस्तुतस्त्विति । तथा च साध्यमत्यन्ताभावाऽप्रतियोगीति निश्चयः व्यतिरेकल्याप्तिज्ञाने प्रतिवन्धक इति भावः । साध्याभावव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः ॥ यथा शब्दो नित्यः कृतकत्वादिति । कृतकत्वं हि नित्यत्वाभावेना- ऽनित्यत्वेन व्याप्तम् । न्या०-विरुद्धं लक्षयति साध्याभावव्यात इति । साध्याभाव. व्यातिः साध्याभावनिरूपितव्यतिरेकव्यानिः साध्यव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वम् । तथा च पक्षविशष्यकसाध्याभावव्याप्यहेतुप्रकारक- ज्ञानात् । पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकानुमितिप्रतिवन्धः फलम् । दी-विरुद्धं लक्षयति । साध्येति । गं०-मूले साध्याभावेति । साध्यस्याऽभावः साध्याभावः। प्रति- योगित्वं पट्यर्थः । साध्यप्रतियोगिकाभाव इत्यर्थः । तेन व्याप्तः व्याप्तः व्याप्तिमान । व्यतिरेकव्याप्तिमानिति यावत् । साध्यस्य व्यतिरेकच्याति: साध्याभावघटिता, यथा वन्ह्यभावव्यापकीभूनाभावप्रतियोगित्वं वन्हेयंति- रेकव्याप्तिः । अत्र तु साध्याभावस्य ध्यमिरेकव्याप्तिः साध्याभाशभावघटिता। ।

·तर्क-संग्रहः साध्याभागभावस्व साध्य रूपतया साध्यघटितेति यावत् । तामेवाह साध्यव्यापकीभूतेति। यत्र यन्न साध्याभावाभावः तत्र तत्र हेत्वभावः इति व्यतिरेकसहचारो बोध्यः । व्यापकस्याभावो व्याप्यो भवति, व्याप्यस्या- भावो व्यापको भवतीति नियमः । ब्यापकश्चात्र हेखभावः तदभावो हेतुाप्यः, व्याप्यश्च साध्याभावाभावः, साध्यम् , तदभारः "साध्याभावः" व्यापकः । तथा च साध्याभावव्याप्तो हेतुरिति लक्षणं संपन्नम् । साध्यव्यापकीभूता. भावप्रतियोगित्वमिति यावत् । उदाहरति । यथेति । अत्र शब्दः पक्षः । नित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वं हेतुः। "कृतकत्वं च कार्यस्वम् ।" यत्र यत्र नित्यत्वं तत्र तत्र कृतकस्वाभाव इति सहचारबलेन साध्यीभूतनित्यत्वव्या- पकीभूतो योऽभावः कृतकत्वाभावः त प्रतियोगित्वं कृतकत्वे इति लक्षण- समन्वयः। अत्र नित्यत्व व्यापकीभूताभावप्रतियोगिकृतकत्वरूपो विरोधी दोषः । तद्ज्ञानं "नित्यत्वव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिकृतकत्वं इत्याकारक" कृतकत्वमान शब्द इति पक्षधर्मताज्ञानसहकारेण शब्दो नित्य इ.याकारका नुमितिविरोधि, तादृशज्ञानस्य साध्यामानानुमितेः कारणात् । विरोधिव- मुपपादयति । तथा चेति । साध्याभावव्याप्येति । साध्याभानिरूपित- व्यतिरेकच्यातिमदित्यर्थः । तथा च साध्याभावाभाव "साध्य" व्यापकीभूता- भावप्रतियोगिहेतुप्रकारकज्ञानादित्यर्थः । शब्दो नित्यत्वव्यापीभूताभाव प्रतियोगिकृतकत्ववानिति ज्ञानादिति यावत् । पक्षविशेष्यकेति । शब्दो नित्यः, इन्याकारकानुमितिप्रतिवन्धः फलमित्यर्थः । न्या०-एवं सत्प्रतिपक्षेऽपि । विरुद्धसत्प्रतिपक्षयोविशेषस्तु विरुद्धहेतोरेकत्वेन सत्प्रतिपक्षहेतोर्द्वित्वेन च ज्ञातव्यः । सत्प्रतिपक्षे द्वौ हेतू , विरुद्ध एको हेतुरिति यावत् । साध्याभावसाधकहेतुः साध्यसाधकत्वेनोपन्यस्त इत्यसामर्थ्यसूचनमपि । गं0- एवं सत्प्रतिपक्षेऽपीति । यथा विरोधनिश्चयस्य साध्या- भावानुमितिसामग्रीत्वेन साध्यानुमितिप्रतिबन्धः फलम् , तथा साध्याभाव.

·१७ टोकात्रयोपेता व्याप्यहेतुमान् पक्षः इत्याकारकसत्प्रतिपक्षनिश्चयस्याऽपि साप्याभावाऽनु. मिनिसामग्रीत्वेन साध्यानुमितिप्रतिबन्धः फलमिति भावः । ननु तर्हि कथमनयो द इन्यत आह । विशेषस्त्विति। तथा च हेतुभेदे सत्प्रति. पक्षः । त्वैक्ये विरोध इति भावः । भेदकान्तरमपि दर्शयति । साध्या. भावेति । तथा च सत्प्रतिपक्षे द्वितीयो हेतुः साध्याभावसाधकः । विरुद्धस्थल नु वस्तुगत्या साध्याभावसाधके हेतावेव साध्यसाधकत्वभ्रम इत्यसामर्थ्यमूचकवम् । तथाचाऽसामर्थ्यसूचकत्वमेव भेदसाधकमितिभावः । यस्य साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं विद्यते स सत्प्रतिपक्षः। यथा शब्दो नित्यः श्रावणत्वात् शब्द- त्ववन् । शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात् घटवदिति । दी०-सत्प्रतिपक्षं लक्षयति यस्येति । गं०-सन् विद्यमानः प्रतिपक्षः "प्रकृतसाध्याभावसाधकीभूतोऽन्यो. हेतुः” यस्यति व्युत्पत्या लभ्यमेवार्थ स्पष्टीकरोति । मूले । यस्येति । यत्पदं प्रकृतपक्षपरम् । संबन्धित्वं षष्ट्यर्थः । तस्य साध्येऽन्वयः । तथा च प्रकृत. पक्षसंबन्धि यत्साध्यं तदभावव्याप्य हेत्वन्तरस्य ज्ञान प्रकृतपक्षेऽस्ति सः सत्प्रतिपक्ष इति । तथा च साध्याभावव्याप्यहेतुमान् पक्षः इति निश्चयः पक्षः साध्यवानित्यनुमितिविरोधी। सत्प्रतिपक्षस्तु साध्याभावव्याप्य हेतु- मत्पक्षरूप एव । उदाहरति । यथेति । अत्र शब्दः पक्षः नित्यत्वं साध्यम् । श्रावणत्वं हेतुः । श्रावणत्वं च श्रोत्रेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वम् । नित्यत्वव्या- प्यश्रावणत्ववान् शब्द इति परामर्श एव सत्प्रतिपक्षनिश्चयः । तद्विषयीभूतो नित्यत्वव्याप्यश्रावणत्ववच्छब्दरूपः सत्प्रतिपक्षः। एतनिश्चयश्च शब्दोऽनित्य इत्यनुमितौ विरोधी। द्वितीये शब्दः पक्षः । अनित्यत्वं साध्यम् । कार्यत्वं हेतुः, अनित्यत्वव्याप्यकार्यत्ववान् शब्द इति परामर्शः, स एव सत्प्रतिपक्ष निश्चयः । तद्विषययीभूतोऽनित्यत्वस्याप्यकार्यत्वदच्छब्दरूपः सम्प्रतिपक्षः ।

·तर्क-संग्रहः एतनिश्चयश्च शब्दोनित्य इत्यनुमितौ विरोधी। एवंपरस्पराऽभावव्याप्य. वत्ताज्ञानात्परस्परानुमितिप्रतिवन्धः फलम् । तथा च स्वसाध्यविरुद्धसाध्या- भावव्याप्यहेतुप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेकावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चय- कालीन प्रकृतसाध्यच्याप्यहेतुप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्य- ताशालिनिश्चयविषय इति फलितम् । सत्प्रतिपक्षश्वाऽनित्यदोषः । विरोधिः परामशंकाले सद्धेतोरपि सन्प्रतिपक्षितन्वादिति ध्येयम् । केचित्तु विरोधि- परामर्शकालेऽपि जलादिहेतोरेव सत्प्रतिपक्षितत्वम् , न तु धूमादिहेतोरिति सम्प्रतिपक्ष दोषो नित्य ए, अन्यथा वाधस्याऽप्यनित्यदोषत्वापत्तेरिति वदन्ति । असिद्धस्त्रिविधः । श्राश्रयासिद्धः, स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्चेति । प्राश्रयासिद्धो यथा गगनार- विन्दं सुरभि अरविन्दत्वात् सरोजारविन्दवत् इति । अत्र गगनारविन्दमाश्रयः स च नास्त्येव । न्या०-आश्रयासिद्ध इति । आश्रयासिद्धिर्नामपक्षे पक्षता- वच्छेदकविरहः । यथेति । अवारविन्दे गगनीयत्वाभावे निश्चिते गगनीयत्वविशिष्टारविन्दे सौरभानुमितिप्रतिबन्धः फलम् । दी०-आश्रयासिद्धमुदाहरति-गगनेति । गं0-आश्रयासिद्धयायन्यतमत्वमसिद्धिसामान्यलक्षणम् । असिद्ध- भेदमाह त्रिविध इति । पक्षे पक्षतावच्छेदकविरह इति । पक्षता. वच्छेदकाभाववत्पक्षत्वं वा आश्रयासिद्धिः । अत्र गगनारविन्दं पक्षः। सुरभिवं साध्यम् । अरविन्दत्वं हेतुः। गगनीयवं पक्षतावच्छे दकम् । गगनीयवाभाववदरविन्दरूपाऽऽश्रयासिद्धिः। तन्निश्चयः "गगनीयत्वाभाव- वदरविन्दमित्याकारकः" गगनारविन्दमिति पशज्ञाने विरोधी। तथा च पक्षघटिततया अनुमतौ परामर्श च प्रतिबन्धक इति ध्येयम् । स च नास्स्येवेति । अरविन्दस्य गगनीयवं नास्तीत्यर्थः ।

·१८४ टीकात्रयोपेता स्वरूपासिद्धो यथा शब्दोऽनित्वचाक्षुषत्वात् रूपवदिति । अत्र चातुषत्वं पने नास्ति शब्दस्य श्रावणत्वात्। न्या०-खम्पासिद्ध इति । स्वरूपासिद्धिनाम पक्ष हेत्व- भावः । तथा च हेत्वभावविशिष्टपक्षज्ञानान् पक्षविशेष्यकतुप्रका- रकपरामशानुपपत्त्या परामर्शप्रतिबन्धः फलम् । दी.-स्वरूपासिद्धमुदाहरति-शब्द इति । गं0- स्वरूपं हेनुः । तस्यासिद्धिः, तस्याऽभावः तद्वान् ' हेतुरि- त्यर्थः । पक्षे हेत्वभाव इति । हेल्वभाववत्पक्षत्वं वा स्वरूपासिद्धिः । अन्न शब्दः पक्षः । अनिन्यावं साध्यम् । चाक्षुपवं हेतुः । चाक्षुषत्वाभाव- वच्छन्दम्पा स्वरूपासिद्धिः। एतनिश्चयः "चाक्षुषत्वाभाववान् शब्द इत्याकारकः" परामर्श विरोधी । एतस्या एव भेदो भागाऽसिद्धिः। सा च पक्षतावच्छेदकसामानाधि- करण्यन हेतोरभावः । यथा शब्दोऽनित्यः संयोगजन्वादिति । अत्र शब्दज- शब्दे हतोरभावः । स्वरूपासिद्धिस्तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन हेतोरभाव इति विशेषः। सोपाधिको हेतुप्प्यत्वासिद्धः । साध्यव्याप- कत्वं सति साधनाव्यापकत्वमुपाधिः। साध्यसमा- नाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं साध्यव्यापक- त्वम् । साधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साध- नाव्यापकत्वम् । यथा पर्वतो धूमवान् वन्हिमत्वात्, हत्यत्राधिनसंयोग उपाधिः । तथाहि । यत्र धूम- टि०-१ तद्वत्ता च हेतौ स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेद कवत्व संबन्धेन ।

·तर्क-संग्रहः - स्तत्राद्वैन्धनसंयोग इति साध्यव्यापकत्वम् । यत्र वन्हिस्तत्राद्वैन्धनसंयोगो नास्ति अयोगोलके आदें- न्धनाभावात् इति साधनाव्यापकत्वम् । एवं साध्य- व्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वादाइँन्धनसंयोग उपाधिः । सोपाधिकत्वाद् वन्हिमत्वं व्याप्यत्वा- सिद्धम् । गं०-व्याप्यत्वस्यासिद्धियस्मात्स व्याप्यत्वाऽसिद्धिः, उपाधिरेव । उपाधिश्च व्यभिचारित्वसंबन्धेन हेतौ वर्चते, तथा चोपाधिमान् हेतुर्व्याप्य. वाऽसिद्ध इत्यर्थः । हेतौ व्यभिचारित्वसंबन्धेनोपाधिमत्वम् व्याप्यत्वासि- दस्य लक्षणम् । साध्यम्यापकतां निर्वक्ति । साध्यसमानाधिकरणेति । साध्याधिकरणवृत्तीत्यर्थः । “यथा धूमवान् वन्हेरित्यत्र" साध्यो धूमः साध्याधिकरणं पर्वतादिः तत्र वर्चते योऽत्यन्ताभावः “धूमाधिकरणे आ. धनसंयोगाभावो गृहीतुं नैव शक्यते धूमे आर्दैन्धनसंयोगस्य सहकारि- मात् किन्तु” घटायभाव एव तत्प्रतियोगित्वं घटे, अप्रतियोगिवं आढ़ें- न्धनसंयोगे, इति आर्दैन्धनसंयोगस्य साध्य न्यारकत्वम् । साधनाऽध्याप- कावं निति । साधनेति । यथा तत्रैव साधनं वहिः तदधिकरणमयो- गोलकं तत्र वर्तते योऽस्यन्तामाः आन्धनसंयोगाभावः तत्प्रतियोगित्वस्थ आन्धनसंयोगे विद्यमानस्वादान्धनसंयोगस्य साधनाऽध्यापकता । या- दृशहेती उपाधिरस्ति तादृशहेतुमुदाहरति । यथेति । उपाधौसाध्य व्यापक- नाग्राहकाऽन्वयसहचारं दर्शयति । यत्र धूम इति । उपाधौ साधनव्याप- कवन्तु नास्ति साधनम्यापकताग्राहकसहचाराभावात् , इति साधनाs- व्यापकत्वं निर्विवादमेवेति आन्धनसंयोगस्योपाधित्वं संप्रतिप नमित्याह । एवमिति। उपाधिविशिष्टवेन वन्हिमबहेतोयाप्यत्वासिद्धत्वमित्याह । सोपाधिकत्वादिति।

·टोकाश्रयोपेतः न्या-व्याप्यत्वासिद्ध इति । प्रकृतं धूमव्यापकत्वमाईन्धन- मंचोगे गृहीतं चेद् धूम पाउन्धन संयोगव्याप्यत्वं गृहीतम् । एवं चन्हयापकत्रमाईन्धन प्रयोग गृहीनं चेद् वन्ही नदव्याध्यत्वं गृहीतम् नदेव व्यभिचरितन्त्रम । तथा चांगाधिव्यभिचरितत्वं साधने गृहीतं चदुपाधिभूताईन्धनसंयोगव्याप्यधमन्यभिचरितत्वं गृहीतमेव अनु- मानप्रकारश्च 'वानुमानहेतुं पत्नीकृत्य वन्हि—मव्यभिचारी धूमव्या. पकान्धन संयोगव्यभिचारित्वान् घटत्यादिवत् यो यत्साध्यव्यापक- व्यभिचारी म माऽपि साध्यव्यभिचारीति बोध्यः एवम्प्रकारेण प्रकृत'नुमाननुभूते पने साध्यव्यभिचारोत्थापकतया दूपकत्वमुपाधेः कलम् । तथा च धूमाभावववृत्तित्वरूपधूमव्यभिचारे गृहीते वन्द माभावववृत्तित्वरूपव्याप्रिज्ञानप्रतिवन्धः फलम् । दी०-व्याप्यत्वासिद्धस्य लक्षणमाह सोपाधिक इति उपाधे. लक्षणमाह साध्यति । गं०-एवमिति । उपाधिः साध्यव्यापको भवति । "व्यापकः यभिचारी भवति, यथा धूमव्यापको वन्हिः धूमव्यभिचारीच" हेनुस्तु उपाधेरपि व्यापको भवति "व्यभिचारी भवतीति यावत्" हेतुर्यदि उपाधि- व्यभिचारी स्यान् नदा साध्यव्यभिचारी अपि स्यात् । व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यन्यभिचारावश्यकत्वात । तदेवाह । वन्हेरिति । तद्व्याप्यत्वम् । राध्यध्याप्ययम् । व्यापकवमिति यावत् । तदेव। अव्याप्यत्वमेव । गृहीतमेवेति । व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यव्यभिचाराऽवश्यकत्वादिति भावः । पक्ष वव्ही । एवं सत्प्रतिपक्षोत्थापनमपि उपाधेः फलम् यथा अयोगोलकं धूमबद् बन्हेरित्य बन्हेरिन्यत्र अयोगोलक लकं धूमाभाववद् धूमन्यापकाऽऽद्रे न्धनसंयोगाभावादिति ध्येयम् । दी०-उपाधिश्चतुर्विधः । केवलसाभ्यव्यापकः, पक्षधर्मावच्छि- ·तर्क-संग्रहः - नसाध्यव्यापकः, साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकः, उदासीनधर्मावच्छि- असाध्यव्यापकश्चेति । आद्य आन्धनसंयोगः । द्वितीयो यथा- "वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वात्" इत्यत्र वहिव्यत्वावच्छिन्न- प्रत्यक्षत्वव्यापकमुद्भूतरूपवत्वम् । तृतीयो यथा-प्रागभावो वि. नाशी जन्यत्वान् इत्यत्र जन्यत्वावच्छिन्नाऽनित्यत्वव्यापक भाव- त्वम् । चतुर्थस्तु 'अत्यन्ताभावो विनाशी प्रमेयत्वात्' इत्यत्र जन्य- त्वावच्छिन्नाऽनित्यत्वव्यापकं भावत्वम् । गं0-न्यूनतापरिहाराय उपाधि विभजते । उपाधिश्चतुर्विध इति । आद्यः । केवलसाध्यव्यापकः । आन्धनसंयोग इनि। धूमवान् वन्हे- रित्यत्र आर्दैन्धनसंयोग इत्यर्थः। धूमत्वमात्रावच्छिन्नस्य व्यापक इन्यर्थः । द्वितीयः। पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यत्यापक इत्यर्थः । पक्षधृत्ति यत्किचिद्धर्मा- वच्छिन्न साध्यव्यापक इन्यर्थः । वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पशश्रियत्वादित्यत्र उपाधौ साध्यध्यापकत्वविरहेपिपलधर्मवहिव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वव्यापक- त्वमस्त्येवेति नोपाधिभंगप्रसंगः। एतेन उद्भूतरूपवत्वं नोपाधिः, साध्यध्या. पकत्वविरहात् , साध्यस्य आत्मनि सत्वात् तत्रोपाधरभावादिति पूर्वपक्षः समाहितः । तृतीयः। साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकः । प्रागभावो विनाशी बन्यत्वादित्यत्रेति । अत्र भावत्वमुपाधिः। तस्य केवलसाध्यव्यापकत्वाभा- वात्, जन्यत्वस्य पक्षावृत्तित्वेन पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाभावात्, भावत्वे निरुक्तोपाधिद्वयलक्षणं न सभवतीति तृतीयोपाधिलक्षणस्याऽवश्यक- तेति ध्येयम् । चतुर्थस्तु। उदासीनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापक एवेत्यर्थः प्रमेयत्वादिति । अयं हेतुर्जन्यत्वस्योदासीनत्वसंपादनाय भावत्वमिति । चतुर्थोपाधिरिति पूर्वेणान्वयः। नत्र भावस्वरूपोपाधौ निरुत्तोपाधिलक्षण- प्रयसंभवः । भावत्वस्य केवलसाध्ययापकत्वाभावात् , जन्यत्वस्याऽत्यन्ता- मावावृत्तित्वेन पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाभात्, जन्यत्वस्य प्रकृत- साधनमित्वेन साधनावच्छि साध्यव्यापकत्वाभावाचेति ध्येयम् । इदमुप- ·२६३ टोकात्रयोपेतः - लक्षणम् । कचिसाधनव्यापकोऽपि उपाधिः । यथा करका पृथिवी कठिनसंयोगवस्वादिन्यत्र अनुष्णाशीनम्पर्शवत्वम् । एवं व्याप्न्य नवच्छेदक- हेनुनावच्छेदकत्वं व्याप्यवासिन्द्वेलक्षणम् , यथा पर्वतो यन्हिमान नीलधूमा- दिन्यत्र नीलधृमन्यस्य न व्याप्यतावच्छेदकन्वम्, स्वसमानाधिकरणकृतसाध्य. व्याप्यतावच्छेदकधर्मान्नगटिनभ्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वात् ,स्वं"गुरुधर्मों नीलधुमन्वं नन्समानाधिकरणं अथ च प्रकृतसाध्ययाप्यतावच्छेदकं यद् धर्मान्तरं धमाचं नदघटितत्वेन नदघटितन्वाभावात् नीलधूमत्वरूपव्याप्यत्वा- सिहौलक्षणसमन्वयः । एवं सायाऽप्रसिद्धि साधनाऽप्रसिद्धी अपि व्याप्यत्वाऽसिदावेवाs. न्तर्भूनं । तत्र साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावः साध्याऽप्रसिद्धिः । यथा पर्वतः काञ्चनमयवन्हिमान् धूमादित्यत्र कांचनमयन्वाभाववान् वन्हिरिति निश्चयस्य कांचनमयवन्हिरिति साध्यज्ञाने विरोधिनया साध्यघटितत्वेन अनुमिनौ व्याप्तिज्ञाने परामर्श च विरोधित्वम् । हेतौ हेतुतावच्छेदकाभावः साधनाऽप्रसिद्धिः यथा पर्वतो वन्हिमान काञ्चनमयधूमादित्यत्र काञ्चनमयत्वाभाववान् धूमः इति निश्चयस्य कांचन मयधूमः इति हेतुज्ञाने विरोधितया हेतुघटितत्वेन व्याक्षिज्ञाने परामर्श च विरोधित्वमिति। यस्य साध्याभावः प्रमाणान्तरेण निश्चित: स वाधितः । यथा वन्हिरनुष्णो द्रव्यत्वादिति । अत्रा- नुष्णत्वं साध्यं, तदभाव उष्णत्वं स्पार्शनप्रत्यक्षेण गृह्यत इति वाधितत्वम् । व्याख्यातमनुमानम् । इति तर्कसंग्रहे अनुमानपरिच्छेदः । न्या०-यस्येति । 'यस्य' हेतोः । 'साध्याभाव:' साध्यवाधः । प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षादि प्रमाणेन । पक्षे निश्चितः स बाधित इत्यर्थः ।

·तर्क-संग्रहः . तथा च प्रात्यक्षिकसाध्यवाधनिश्चये जाते साध्यानुमितिप्रतिबन्धः फलम् । वाधितसाध्यकत्वाद् वाधितहेतुरित्युच्यते । न्याययोधिन्यामनुमानपरिच्छेदः । दी०-वाधितस्य लक्षणमाह । यस्येति । गं०-पक्षे साध्याभावः, साध्याभाववत्पक्षो वा वध इत्यर्थः । यथा हृदो वन्हिमानित्यत्र वन्ह्यभारवह्रदः, इदवृत्तिवन्ह्यभानो वा बाधः । दो वन्यभाववान् , हूदै वन्ह्यभावः इति निश्चयो वा दोवन्हिमानित्यनुमितौ विरोधी । अत्र वन्ह्यभाववढ्दो वाधः । एतादृशदोषवत्वस्य हेतौ सत्वान् हेनुर्वाधित इत्युच्यते । हेतौ दोपवस्वं च स्वविषयकज्ञानविषयप्रकृतहेतुता. वच्छंदकवत्वसबन्धन । स्वं वन्ह्यभाववद्दादिरूपो दोषः, स्वविषयकं यद्- ज्ञानं वन्यभाववान् हुदो धूमश्चेति समूहालंबनात्मकं ज्ञानम् । तद्विषयीभूतं यद् हेतुनावच्छेदक" धूमत्वं तद्वत्त्वं धूमे । तथा च एतादृशसंबन्धेन बन्ह्य- भाववद्हूदवान् धूम इति धूमे वाधियम् । सर्वत्र दोषवत्वमेताहशसंबन्धे. नैव ग्राह्यम् । ज्ञानं च दोप-हेतुविषयकसमूहालंबनरूपं ग्राह्यम् । एवमुत्पत्तिकालावच्छिन्नघटो - गन्धवान् पृथिवीस्वादित्यत्र, मूला. वच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगीत्यत्र च गन्धाभाववदुत्पत्तिकालावच्छिन्नघटरूपः, कपिसंयोगाभाववन्मूलावच्छिन्नवृक्षरूपश्च वाधो बोध्य इति । अन्न सामानाधिकरण्येनाऽनुमिति प्रति अवच्छेदावच्छेदेन वाधनिश्चयः प्रतिबन्धकः । भवच्छेदावच्छेदेनाऽनुमितौ तु सामानाधिकरण्येन बार्धान- श्चयः, अवच्छेदावच्छेदेन बाधनिश्चयश्वोभयं प्रतिबन्धकमिति ध्येयम् । -अत्र वाघस्य प्राह्यभावनिश्चयत्वेन, सत्प्रतिपक्षस्य विरोधिज्ञानसामग्रीवेन साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । इतरेषां परामर्शप्रतिबन्धकत्वम् । तत्रापि साधारणस्याऽन्यभिचाराभावव- तया, विरुद्धस्य सामानाधिकरण्याभाववत्तया, व्याप्यत्वासिद्धस्य ·१६५ टोकात्रयोपेतः . विशिष्टच्यात्य भाववत्नया. अमाधागानुनसंहारिणोयात्रिमंशया- धायकवन व्यापिनान गतियत्ययम् : प्राध्यामिद्धवस्याभिद्धयो. पनधर्मनानान निबन्धकबम ! उपाधिस्तु व्यभिचारज्ञानद्वारा व्याविनान प्रतिबन्धकः । सिद्धमाधनं तु पनतावियटकतया आश्र- यासिद्धावन्नर्भवतीति प्राचः : निग्रहस्थानान्तरमिति नवीनाः । इत्यनुमानपरिच्छेदः। गं0---नाधादिहापागां दृषकनाबीज दर्शयति । अत्रेति । दोषपंचक मध्य इन्यथः । वाधस्य । वाधनिश्चयन्य । ग्राह्याभावनिश्चयत्वेनेति । ग्राह्यम्य "माध्यस्य" या भावनविषयकन्वेनेयर्थः । मायाभावविषयक- ग्वनि यावन अम्य साक्षादनुमिनिप्रनिबन्धकम्वमिनि परेणान्वयः। सत्प्र- तिपक्षस्येति । साध्याभावव्याप्यहेतुमान्पक्षः इति निश्चयस्यन्यर्थः । विरोधिज्ञानसामग्रीत्वेनेति । साध्याभावानुमितिसामग्रीवेनन्यथः तद. भावग्याप्यवत्तानिश्चयत्वेनति यावत् । इतरेषाम् । वाधसत्प्रतिपक्षभिक्षा- नाम् । तादृशदोपनिश्चयानामिति यावत् । परामर्शप्रतिबन्धकत्वमिति । अत्रापि साक्षादित्यनुपज्यते । तत्रापि। बाधसन्प्रतिपक्षदोषभिन्नेष्वपि । सिद्धसाधनन्विति । अवधारणार्थकस्तु शब्दः । आश्रयासिद्धावित्युत्तरं योजनीयः । पक्षताविघटकतया। सिद्धयभावरूपपक्षताविघटकतया । आश्रयासिद्धावन्तर्भवतीति । आश्रयासिद्धावेवान्तर्भवतीत्यर्थः । नवी. ना इति।न्यूनाधिकापसद्धान्तवन हेत्वासभित्रमेव निग्रहस्थानं तदित्यर्थः । इति गंगायामनुमानपरिच्छेदः । उपमितिकरणमुपमानम् । संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध- ज्ञानमुरमितिः । तत्करणं सादृश्यज्ञानम् । तथाहि- कश्चिद् गवयपदवाच्यमजानन् कुतश्चिदारण्यक- पुरुषाद् "गोसदृशो गवय" इति वाक्यं श्रुत्वा वनं - ·नर्क-संग्रहः गतो वाक्याथै स्मरन् गोशदृशं पिएडं पश्यति । तद- नन्तरम् 'अयं गवयपदवाच्यः' इत्युपमितिरुत्पद्यते। इत्युपमानम् । इति तर्कसंग्रहे उपमानपरिच्छेदः। । न्या०-उपमानं लक्षयति-उपमितिकरणमिति । उपमिति लक्षयति संज्ञासंज्ञीति । संज्ञा नाम पदम्। संज्ञी अर्थः । तयोः सम्बन्धः शक्तिः । तथा च पदपदार्थसम्बन्धज्ञानमुपमितिरित्यर्थः । उपमानं नामातिदेशवाक्यार्थज्ञानम् । अतिदेशवाक्यार्थस्मरणं व्यापारः । उपमितिः, फलम् । गोसदृशो गवय इत्याकारकवाक्याद् गोसादृश्यावच्छिन्नविशेष्यकगवयपदवाच्यत्वप्रकारकं यज्ज्ञानं जायते तदेव करणम् । इति न्यायबोधिन्यामुपमानपरिच्छेदः। दी०--उपमान लक्षयति । उपमितीति । इत्युपमानपरिच्छेदः। गं०-मूले । उपमितिकरणमिति। उपमितेः करणमुपमितिकर णम् । निरूपितत्वं षष्ट्यर्थः । तथा चोपमितिनिरूपितकरणत्यमुपमानस्य लक्षणम् । संबन्धज्ञानमिति । शक्तिप्रकारकज्ञानमेवोपमितिरित्यर्थः । शक्तिश्च वास्य वरूपा "वाचकः पदं भवति, अर्थों वाच्यो भवति वाच्यत्व भय निष्ठति" उपमियाकारस्तु गवयो गवयपदवाच्य इति । अत्र गयो विशेष्यः, गवयपदाच्यन्वं प्रकारः। तथा च शक्ति प्रकारकज्ञानत्वसवा- - ·१६७ टोकाश्योपेतः । दनगममन्त्रयः । नत्करणमिति । उपमितिकरण मिग्यथः । सारश्य- शानमिति । व्यनिविष्यकसाम्यत्रकारकनिश्चय इत्यर्थः। स च भय गांमाश हन्याकारकः । व्यापारश्चात्र अतिदेशवाश्याधम्मृतिः । प्रक्रिया दर्शन नथाहीत्यादिना । कश्चिदिति । ग्रामीण इत्यर्थः । गवयः पदवाच्यमिति । सत्यशदामिन्यथः । अजाननिति । विशेषरूपं. ज्ञानशून्य इत्यर्थः । विशेषम्ग गवयशब्दार्थ जिज्ञासया यं कंचनाऽऽरण्य. कमुद्दिश्य कीदगी गवयशब्दार्थ इनि प्रश्नानन्तरमिति शेषः । कुतश्चिदिति ! यम्माकम्माचिदित्यर्थः । इति वाक्यं श्रुत्वेति । गोसादृश्यावच्छिन- विशेष्यकावयादवाच्यन्यप्रकारक शाब्दबोधानन्तरमित्यर्थः वाक्यार्थ म्मरनिति । समरिष्यमित्यर्थः । स्मरणस्य दर्शनोत्तरभाविवाद्यथाश्रुताऽसं- गतः । वस्नुनम्नु गोसदृशं पश्यन् वाक्याथं स्मरनीयवपाठः साधुः । पश्य- तीति । अयं गोसदृश इति चाक्षुपवान् भवतीत्यर्थः । तदनन्तरं । प्रत्य क्षानन्तरम् । अयं गवयपदवाच्य इति । इदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यतानि. रूपिनगवयपदवाच्यत्वप्रकारताशारिज्ञानमुपमितिः । इदं च प्राचीनमतम् । नवीनमते गवयो गवयपदवाच्य इन्युपमितिः । गवयशवच्छिन्नविशेष्यता. निरूपितगवयपदवाच्यत्वप्रकारताशालिज्ञानमिति यावत् । प्राचीनमतानु. सरणे इदन्वावच्छिन्ने शक्तिप्रहेपि गवयान्तरे शनिग्रहाभावप्रसंगादिति । इदमुपलक्षणम् । वैधोपमितिमपि स्वीकुर्वन्ति टीकाकृतः । तत्र वैधयं. विशिष्टपिण्डदर्शन करणम् । जलादिविधर्मगुणवती पृथिवीत्यतिदेशवाक्यार्थ. म्मरणं व्यापारः । पृथिवी पृथिवीपदवाच्येत्युपमितिः फलमित्यपि बोध्यम् । इति गंगायामुपमानपरिच्छेदः। प्राप्तवाक्यं शब्दः प्राप्तस्तु यथार्थवक्ता । वाक्यं पदसमूहः । यथा गामानाय शुक्लां दण्डेनेति । न्या०-शब्दं लक्षयति । आप्तेति । आप्तोच्चरितत्वे सति ·नर्क-संग्रहः १६८ वास्यत्वं शब्दस्य लक्षणम् । प्रमाणशब्दत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् । वाक्यत्वमात्रोक्तो अनाप्तोच्चरितवाक्येऽतिव्याप्तिः, अत प्राप्तोच्चरित- त्वनिवेशः । तावन्मात्रोक्तो जवगड़दशादावतिव्याप्तिरतो वाक्यत्वम् । आप्तत्वं च प्रयोगहेतुभूतयथार्थज्ञानवत्वम् । तथा च प्रयोगहेतुभूत- यथार्थज्ञानजन्यशब्दत्वमिति पर्यवसितोर्थः । वस्तु वस्तु पदज्ञानं करणम् वृत्तिज्ञानसहकृतपदज्ञानजन्य पदार्थोपस्थितियापारः । वाक्यार्थज्ञानं शाब्दबोधः फलम् । दी०-शब्द लक्षयति । आप्तेति । वाक्यं लक्षयति । वाक्यमिति। गं०-शब्दं लक्षयतीति । शब्दविशेष्यकलक्षणस्वरूपप्रामाण्यप्रका- रकज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः । मूले ! प्राप्तवाद क्यमिति। आप्तस्य वाक्यं आप्तवाक्यम्, संबन्धित्वं षष्ट्यर्थः । संबन्धश्च उच्चरितत्वरूपः । आप्तवाक्यमिति । भावप्रधानो निर्देशः फलि. नार्थमाह । प्राप्तोच्चरितत्व सतीति । शब्द इति लक्ष्यनिर्देशः । शब्द्यते व्यज्यते शाब्दबोधविजयीक्रियते अर्थों अनेनेति शाब्दप्रमाकरणं तदर्थः । प्रमाणशब्द इति यावत् । ननु आठः इष्टजनः तदुच्चरितत्वे सति वाक्याव- रूपशब्दप्रमाणलक्षणमनुपपनम्, इष्टजनोच्चरितवाधितार्थवाक्येऽतिध्याप्त- रिस्थत आह । प्राप्तत्वं चेति । प्रयोगहेतुभूतं यद् यथार्थज्ञानं तद्वत्व- मित्यर्थः। वुबोधयिषया वाक्यप्रयोगं प्रति गक्यार्थज्ञानस्य हेतुत्वाल्लक्षण- संगतिः । निष्कृष्टार्थमाह । तथा चेति। शाब्दबोधे जननीये पदस्याऽs. सोशरितत्वं नापेक्षणीयम्, शाब्दबोधविलंबस्तु योग्यताज्ञानविलंबादेव, एवं च वाक्यत्वमेवाऽवशिष्टम् , तदेवाह । वस्तुतस्त्वित्यादिना । पदज्ञानमिति सावधारणम् तेन ज्ञायमानं पदं न करणमिति सूचितम् । तस्य करणत्वे मौनिलिखितश्लोकादौ शाब्दबोधानुपपत्तिः स्यात्, तन्त्र पदाभावादिति ध्येयम् । व्यापारमाह । वृत्तिज्ञानसहकृतेति । वृत्तिज्ञानसहकृता या पदज्ञानजन्य पदार्योपस्थितिः सैव व्यापार इत्यर्थः। पदार्थोपस्थितेः पंदज्ञानजन्यत्वात्, ·१६६ टीकात्रयोपेतः - पदज्ञान जन्यशान्बोधजनकधाच व्यापारम्पम् । ननु पदार्थोपस्थिनेः कथं पदज्ञानजन्यन्वमिति चंद । पदपदार्थयाः संबन्धी निः । वृनिम्पर्मबन्धस्य संबन्धिना पदपढ़ाथीं। दया च एकसंबन्धिशानमपरसंबन्धिस्मा- रकमिति गया' पदामासंपन्धिनो ज्ञानस्य पदार्थरूपाध्वरसबन्ध्युपस्थिति- जनकन्चे पदाधापस्थितः पदनानजन्य-वं सिद्धम् । उपस्थितिश्च स्मृतिः । न च नथापि पदापस्थितेव्यापारन्त्रमनुपपन्नमय, नस्या. पदज्ञानजन्यत्वेऽ- पि पाज्ञानजन्यमान्दयोधजनकम्बस्य नियुक्निकवादिति वान्यन् । अगृही- नगनिकानां पारसीकादि शब्दानं ज्ञानादर नदयविषयकशाग्दवोधापत्तेः परजानन्य स-बान । अनः पदार्थापस्थितेः शाब्दबोधजनकत्वमावश्यकम् , नथा च नानापतिः, पदार्थोपस्थिनिरूपकारणविरहान् । एवं पदार्थोपस्थितः शाब्दयोधजनकन्वेन व्यापारत्वं मूपपादमेवेति ध्येयम् । न च तथापि पदार्था- पम्धिनी वृनिज्ञानसहकृतसनिवेशनं किममिनि वाच्यम् । यत्र आदी घटपदज्ञानं ततः समवायन घटपदाधिकरणतयाऽऽकाशस्य सरणं ततः आकाशस्य शाब्दबोधापरीः । तनिवेशे तु आकाशोपस्थितेः “घटपद" वृत्तिज्ञानजन्यवाभावान घटपदाधीनाऽऽकाशोपस्थितिस्थल आकाशविषयक- शाब्दबोधापत्तिः । उपस्थिती पदजन्यावस्याऽनिवेशे तु पदज्ञानवतः प्रत्यक्षा- दिनापदार्थोपस्थितावपि शाब्दबोधापः। वाक्यार्थशानमिति। वाक्यस्याऽ. थः वाक्यार्थः । पप्ठ्यर्थः प्रतिपाद्यन्वम् , वाक्यप्रतिपायार्थ इत्यर्थः । वाक्या- र्थस्य ज्ञानं वाक्यार्थज्ञानम, विषयित्वं षष्ट्यर्थः । वाक्यार्थविषयकं ज्ञान. मित्यर्थः । ज्ञाब्दवोध इति यावत् । स एव फलमित्यर्थः। तथा च पदज्ञानं करणम् । पदजन्यपदार्थोपस्थितिव्यापारः शक्ति ज्ञानं सहकारिकारणम् । । दि. १ नथा च हस्तिनो हस्तिपकस्य संयोगसंबन्धसत्वे यथा हस्तिदर्शने हस्ति- पकस्मरणं, नथा पदपदार्थयोः संबन्धज्ञानसत्वे पदश्रवणोत्तरं अर्थस्मरणमनुभवसिद्धम् , इति वृत्तिरसंबन्यज्ञानमिव सबन्धिज्ञान विधया पदज्ञानमपि पदार्थोपस्थिती कारणमिति' - भावः ।

·तर्क-संग्रहः २०० शाब्दबोधः फलम् । मूले । वाक्यपदसमूह इति । साकांक्षपदसमूहत्व वाक्यस्य लक्षणमित्यर्थः । न्या०-वृत्तिर्नाम शक्तिलक्षणान्यतररूपा । शक्तिर्नाम घटा- दिविशेष्यकघटादिपदजन्यवोधविषयत्वप्रकारककेश्वरसंकेतः। ईश्वर- संकेतो नाम ईश्वरेच्छा, सैत्र शक्तिरित्यर्थः । शक्तिनिरूपकत्वमेवपदे शक्तत्वम् । विषयतासंबन्धेन शक्त्याश्रयत्वम् , अर्थे शक्यत्वम् । गं0-"शक्तिलक्षणान्यतरनिष्ठ" वृत्तित्वं च पदप्रतियोगिकार्थानु. योगिकसंबन्धत्वम् । अर्थप्रतियोगिकपदानुयोगिकसंबन्धन वा। सा वृत्तिः शक्तिरूपा, लक्षणारूपा चेति । शनिश्च अस्माच्छब्दादयमर्थोबोद्धव्य इतीश्व- रेच्छारूपा, लक्षणारूपा। शब्दादित्यत्र पंचग्यर्थो ज्ञानजन्यत्वम् । तस्य बुधधात्व) बोधेऽन्वयः। तव्यप्रत्ययार्थो विषयत्वम् । तथा च एतच्छन्दज. न्यबोधविषयतावानयमों भवतु इत्याकारकेच्छायां एतत्पदजन्यबोधविषयत्वं प्रकारः, अर्थो विशेष्यः । अमुमेाऽर्थमाह । शक्तिर्नामेति । एवं चेश्वरेच्या वत्वमेव तत्पदवाच्यत्वम् । ईश्वरेच्छावत्ता च स्वीयतत्पदजन्यबोधविषयत्व. निष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन । एतेन ईश्वरेच्छायाजगन्मात्रविषय- कन्वेन घटपदजन्यबोधविषयत्वप्रकारकभगवदीच्छीयविशेष्यतायाः पटेऽपि सत्वेन पटे घटपदवाच्यत्वापत्तिः, एवं गंगापदजन्यबोधविषयकप्रकारकभग वदिच्छीविशेष्यतायास्तीरे सत्वेन लक्षणोच्छेदापत्तिश्चेति दूषणद्वयमपास्तम् । ईश्वरेच्छाया ऐक्येपि उकसंबन्धेनेश्वरेच्छायास्तत्राभावात् , विशेष्यताया विशेष्यभेदेन मिनत्वात् । लक्षणास्थले गंगापदजन्यो बोधो भवतु- तीरं च च बोधविषयो भवतु इतीच्छास्वीकारेण गंगापदजन्यबोधविषयतावावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतायास्तत्राऽभावादिति ध्येयम् । शक्तिनिरूपक- त्वमिति । निरुक्तविशेष्यतासंबन्धेन पदनिरूपिता शक्तिः अस्ति शक्तिसं. पन्धस्य पदं निरूपकम् । आश्रयोऽर्थ इति । अथवा तत्पदविशिष्टस्वमेव तत्पदवाच्यत्वम् । वै० स्वजन्यवोधविषयतात्वावच्छिनप्रकारतानिरूपितेश्वरे.

·टीकात्रयोपेतः च्छीयविशेष्यतासंवन्धन । एतादृशसंबन्धम्य पर प्रतियोगि, अर्थोऽनुयो. गीनि आधेयः प्रतियोगी । आवारोऽनुयोगीनि प्रवादान् । यथा संयोगसंब- न्धस्य घटः प्रतियोगी, भूनलं चाऽनुयोगीति । न्या-शक्यसंबन्धो लक्षणा । सा द्विविधा । गौणी शुद्धा- चेति । गौणी नाम सादृश्यविशिष्टे लक्षणा । यथा सिंहो माणवक इत्यादौ सिहपदस्य सिंहसाहश्यविशिष्टे लक्षणा । शुद्धा त्रिविधा । जहलक्षणा अजहल्लनणा-जहद जहल्लक्षणा चेति । लक्ष्यतावच्छेदक- रूपण लक्ष्यमात्रबोधप्रयोजिका जहलक्षणा । यथा गंगायां घोष इत्यत्र गंगापदवाच्यवाहसंबधाय तीरे सत्वात्तादृशशक्यसंबन्धरूपलक्ष. णाज्ञानाद् गंगारदात्तीरोपस्थितिः । लक्ष्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्य- शक्योभयबोधप्रयोजिका अजहल्लक्षणा । यथा काकेभ्यो दधिरक्ष्य- तामित्यत्र काकपदस्य दध्युपघातके लक्षणा, लक्ष्यतावच्छेदकं दध्युपघातकत्वम् , तेन रूपेण ध्युपघातकानां सर्वेषां काकविड़ाल- कुक्कुटसारमेयादीनां शक्यलक्ष्याणां बोधात् । जहदजहल्लक्षणा च जीवब्रह्मणोरैक्यं त्रुवतां वेदान्तिनां मते । सा च शक्यतावच्छेदक. परित्यागेन व्यक्तिमात्रबोधप्रयोजिका । यथा तत्त्वमसीत्यत्र सर्व. ज्ञत्वकिंचिद्वत्वपरित्यागेन व्यक्तिमात्रबोधनात् । गं०-शक्यसंबन्धी लक्षणेति। स्वशक्यसंबन्ध इत्यर्थः । स्वं गंगापदं तच्छश्यः प्रवाहः तत्संबन्धस्तीरे इति गंगापदसंबन्धिवं तीरेऽस्तीति, एकसंबन्धिज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकमितिरीत्या गंगापदात्तीरोपस्थितिः। ततः तीरविषयकशाब्दबोधः । स च तीरवृत्ति?प इत्याकारकः । लक्षणाज्ञाने तात्प. र्यानुपपनिः कारणम् । तथा च तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकलक्षणाकारकज्ञानस्य तधर्मप्रकारकस्मृति प्रति कारणत्वम् । यथा तीरत्वावच्छिन्नविशेष्यकं यल्ल- क्षणाज्ञानं तीरं गंगापदशक्यसंबन्धीत्याकारकं तत्तीरोपस्थितौ कारणम् ।

·तर्क-संग्रहः २०२ अत्रापि सर्वविषयकत्वनिर्वाहार्थं ईश्वरेच्छा कल्प्या। सा च गंगापदजन्यो बोधो भवतु, तीरं वोधविषयो भवतु इति समूहालंबनामिका । एवं च बोधाशे गंगापदजन्यस्शवगाहितया, तीरांशे च बोधविषयत्वावगाहितया चेश्वरेच्छायाः सर्वविषकत्वोपपत्तिः । गौणीनामेति । तद्भिन्नत्वे सति तद्ग- तभूयोधर्मवत्वं सादृश्यम् , तदात्मकः शक्यसंबन्धो गौणीत्यर्थः । दध्युः पघातकत्वमिति । दधिनाशकत्वमित्यर्थः । काकेभ्य इत्यत्र जन्यत्वं पंच. म्यर्थः । व्यापारो नाशानु पत्तिश्च धात्वर्थः । अनुत्पत्तौ प्रयोज्यतासंबन्धेन व्यापारस्याऽन्यः । तथा च दध्युपवातकजन्यनाशोत्पत्तिप्रतियोगिकः त्वरक त कव्यापारप्रयोज्यो योऽभावस्तदधिकरणं दधीति बोधः काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यस्य । जीवब्रह्मणोरैक्यं त्रुवतामिति । लक्षणाया अस्वीकारे परोक्षचैतन्याऽपरोक्षचैतन्यवाचकयोः "सर्वज्ञत्वकिंचिदज्ञत्ववाचकयोश्च" तत्वमोः सामानाधिकरण्यानुपपत्त्या ऐक्यं न स्यादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । लक्षितलक्षणाऽप्येको भेदो लक्षगायाः । सा च परंपरासंबन्धरूपा । यथा द्विरेफपदस्य भ्रमरे लक्षणा। अत्र स्ववाच्यरेफ- द्वयघटितपदवाव्यस्वरूपः परंपरासंबन्धः । स्वं द्विरेफपदम् , तद्वाच्यं रेफ- द्वयम् , तद्घटितं पदं भ्रमरपदम् तद्वाच्यत्वं भ्रमरे इति । " शक्तं पदम् । दी० ०-पदलक्षणमाह । शक्तमिति । गं0-पदलक्षणमाहेति । पदविशेष्यकल झणप्रकारकज्ञानानुकूल व्यापारानुकूलकृतिमान् मूलकार इति बोधः। मूले शतं पदमितिः । शक्तत्वं पदस्य लक्षणम् । शक्तत्वं च शक्तिनिरूपकत्वम् । निरूपकतासंब- न्धेन शक्तिविशिष्टत्वमिति यावत् । इदमन वक्तव्यम् । पदं चतुर्विधम् । यौगिक-रूढ-योगरूढ-यौगिक- रूढभेदात् । यत्राऽवयवार्थ एव बुध्यते तद्यौगिकम् । यथा पाचकादिपदम् । अन्न धास्वर्थः पाकः । प्रत्ययार्थः कर्ता । तथा च पाककर्ता इति बोधः ।

·२०३ टीकात्रयोपेतः यत्राऽवयवाशनि निरपेक्षया समुदायशक्या बोधः तदृढम् । यथा गोपदम् । भवयवार्थविषयकबोधजनकनावच्छेदिका सनी रूढार्थबोधजनकतावच्छेदिका याऽनुपूर्वी नाहशानुपूर्वीमपदं योगरूढम् । यथा पंकजपदम् । यत्र यौ. गिकरूढार्थयोः स्वानरयण बोधः तद्योगिकरूढम् । थोद्भिदादिपदम् । यौगिक बनिये। याविशेष रुदम् । अम्मात्पदादयमों बोद्धव्य इतीश्वरसंकेत: शक्तिः। दी०- अर्थस्मृत्यनुकूलपदार्थसंबन्धः शक्तिः । सा च पदार्था- नरमिनि मीमांसकाः । तन्निरासार्थमाह । अस्मादिति । डिस्थादि- पदानामिव घटादिपदानामपि संकेत एव शक्तिः न तु पदार्थान्तर- मित्यर्थः। गं०-अर्थस्मृत्यनुकूलेति । अर्थस्य स्मृतिः अर्थम्मृतिः । अर्थवि. षयकस्मृतिरित्यर्थः। अत्र अति अव्यावतकम, अर्थाऽविषयकस्मृतेरप्रसिद्धः। भनुकूलवमिह प्रयोजकत्वम् , तच्च कारणतावच्छेदकावृत्यन्यथासिद्धिचतुष्ट- यशून्यत्वे सति कार्यनियनपूर्ववृत्तित्वम् , कारणतावच्छेदकसाधाधारणम् । तेन पदार्थापस्थिती शनि.ज्ञानम्य शमिमत्पदज्ञानस्य वा कारणत्वेन शक्ति- रूपसंबन्धस्य शान्दबोधजनकोपस्थितिजनकत्वाभावेपि कारणतावच्छेदक- स्वरूपाऽनुकूलबमक्षनमेवेति । तथा च शान्दबोधजनकोपस्थित्यनुकूलत्वे सति पदपदार्थसंबन्धत्वं शक्तिलक्षणम् कालिकादिसम्बन्धेऽतिव्याप्तिवारणाय स-यन्तम् । पदेतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । न च लक्षणायामतिव्या- तिरिति वाच्यम् । लक्षणाभिस्वेनापि विशेषणीयत्वात् । सा च । शक्तिश्च । पदार्थान्तरमिति । न नु ईश्वरेच्छारूपति यावत् । तन्निरा. सार्थमिति। मीमांसकमतनिराकरणाय कृप्तपदार्थेष्वन्तर्भावमाहेत्यर्थः । मूले । अस्मात्पदादिति । ईश्वरसंकेतः। ईश्वरेच्छा । न च शक्त रीश्वरे- । .

·सर्फ-संग्रहः २०४ च्छारूपत्वे घट घटपदशक्तिर्न स्यात् , ईश्वरेच्छायाः घटाद्यवृत्तित्वादिति चाच्यम् । विषयतासंबन्धेन तस्याः घटे सत्वात् । न चेश्वरेच्छायाः सर्व. विषयकतया घटविषयकेच्छाया विषयतया वस्तुमात्रसाधारण्येन वस्तुमात्रे एव घटपदस्य शक्त्यापत्तिरिति वाच्यम् । दत्तोत्तरत्वात् । इदमुपलक्षणम् । इदं पदममुमथं बोधयतु इत्याकारिका भगवदि. च्छाऽपि शक्तिः । अर्थमिन्यत्र द्वितीयार्थो विषयित्वम् , धात्वर्थों बोधः । णिजों जनकत्वम् । तथाचेदं पदं एतदर्थविषयकबोधजनकतावद् भवतु इति "एतदर्थविषयकोषजनकत्वप्रकारकएतत्पदविशेष्यको" भगवत्संकेतः । अयं च संकेतः पदनिष्ठः । तथा चेश्वरेच्छावत्वं बाचकत्वम् । इच्छावत्ता च एतदर्थविषयकबोधजनकत्वप्रकारतानिरूपितस्वीयविशेष्यतासंबन्धेन । पदे अर्थविशिष्टत्वं वाचकत्वमिति यावत् । वै० स्वविषयकबोधजनकत्वप्रकारतानि. रूपितेश्वरेच्छीयविशेष्यतासंबन्धेनेति । अयं च संकेतः पदानुयोगिका अर्थ- प्रतियोगिकः । पदार्थोपस्थितौ उभयविधशक्तिज्ञानमेव सहकारीति ध्येयम् । दी०-गवादिशब्दाना जातादेव शक्तिः, विशेषणतया जातेः प्रथममुपस्थितत्वात् , व्यक्तिलाभस्तु आक्षेपादिति केचित् । तन्न । गामानयेत्यादौ वृद्धव्यवहारेण सर्वत्राऽऽनयनादेव्यक्तावेव संभवेन जातिविशिष्टव्यक्तावेव शक्तिकल्पनात् । गं०-जातिशक्तिवादिमीमांसकमतं निरसितुं तन्मतमाक्षिपति । गवादिशब्दानामिति । आदिना घटादेः परिग्रहः । जात्यवच्छिन्नवाचक- शब्दानामित्यर्थः। जातावेव शक्किरिति । एवकारेण व्यक्ती आकृतौ वा शक्तिव्यवच्छेदः । जातौ शक्तिस्वीकारे युक्तिमाह । विशेषणतयेति । प्रकारतयेत्यर्थः । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य हेतुतया जातिरूपविशेषणज्ञानं बिना व्यक्तिभानाऽसंभवात् । प्रथममुपस्थितत्वादिति । व्यक्तिभानार्थ न्यायमतेऽपि गोत्वस्य प्रथममुपस्थितत्वेनेत्यर्थः । नाऽगृहीतविशेषणा- बुद्धिर्विशेष्यमवगाहते इति न्यायात् । तथा च लाघवात् जातादेव ·२०५ टीकात्रयोपेतः शकिः, "विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिविशेषणे इति तन्मत- सिद्धान्ताद् व्यनौ न शनिरिति । इदमुपलक्षणम् । यस्यां कस्यां चि. दयनी शनि.स्वीकार भिचारः घटादिपदात् शकिमत्वेनाऽनिर्णीतव्यक्तरपि शान्दबोधादयेन तत्र शकिज्ञानरूपकारणविरहात् । सर्वामु व्यनिपु शक्ति स्वीकार आनन्यम् , व्यक्तिभेदेनेश्वरेच्छाविषयत्वरूपशक्तिभेदादित्यपि बोध्यम् । नन्वे सनि भादवांधे व्यक्तिमानानुपपत्तिः, व्यक्ती शनिरि- हान , अन्मथा गादिपदान् घटादिविषयकशब्दबोधापरित्यत आह । व्यक्तिलाभस्त्विति। न्यकशाब्दबोधविषयन्त्रन्तु इत्यर्थः । अवधारणार्थक- मनुशन्दः आरंपादिने युत्तरं योजनीयः । आक्षेपादिनेति । अपरिप्रमा- णादिनन्यः । येन विना यदनुपपन्नं तत्तेनाऽऽक्षिप्यते इति न्यायः । अत्र व्यक्तिमानं विना जातिभानमनुपपत्रमित्यर्थापत्तिप्रमाणा'. हमन्युपस्थितिः । भादिना सक्षणापरिग्रहः । तथाचार्थापचिप्रमाणेन लक्षणाज्ञानेन वा ब्यक्त्युपस्थित्या व्यक्तः शाब्दबोधसंभवे व्यक्तौ शक्तिर्ना- कीकत यति भावः । प्रथमतो व्यवहारादेव हि पदानां शक्तिनिश्चयः, व्यवहारश्वाऽऽनयना- दिरूपः । आनयनं च उत्तरदेशसंयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापार एव । कर्मता चाऽत्र उत्तरदेशसंयोगावच्छिन्नक्रियारूपा, तस्याः "व्यवहारस्य च", जातावसंभवेन वृद्धव्यवहारात् जातिविशिष्टव्यक्तावेव शक्तिरवधार्यते इति समाधत्ते । गामानयेत्यादाविति । सर्वत्रेति । एतस्य शक्तिकल्पनादि. १ व्यत्तिरेक्यनुमानादिति य वत् । अनुमानप्रकार श्च कर्मत्वं गोवृत्ति गोत्वनिष्ठ- कर्मनावान, श्रानयनं गे वृत्तकर्मताकं गोत्ववृत्तिकर्मताकत्वादिति वा यन्ने तन्नैवं घटत्वनिष्ठ कर्मनावन् । २ एतेन अर्थापत्तिप्रमाणाद् व्यक्तरूपस्थिनावप व्यक्तः शाब्दबोधविषयत्वाऽनुप- पत्तिः, वृत्तिज्ञानसहकृतपदजन्यपदार्थोपस्थितेरेव शाब्दबोधहेतुत्वादिति निरस्तम् । लक्ष. यंत्र उपस्थित्या शाब्दबोध इति ध्येयम् ।

·तर्क-संग्रहः २०६ त्युत्तरेणाऽन्वयः । श्रानयनादेरिति । प्रयोज्यवृद्धकर्तृकाऽऽनयनादेरित्यर्थः । व्यक्तावेव संभवेनेति । जातिविशिष्टश्यक्तावेव वृत्तित्वेनेत्यर्थः । शक्ति. कल्पनात् । शक्तिकल्पनाया युक्तवादिन्यर्थः । तथा च प्रयोज्यवृद्धक: काऽऽनयनम्य गवि एव संभवेन तत्र जातिविशिष्टन्यक्तो शक्तिस्वीकारे ला- धवात् सर्वत्रैव जातिविशिष्टव्यक्तौ शक्तिकल्पनाया युक्तत्वादिति भावः । गामानयेत्यादौ गोत्वादेरानयनकर्मत्वाऽन्वयानुपपरिप्रनिसन्धानात् गोपदस्य गवि लक्षणास्वीकारेऽपि गौरस्ति तां पश्येतादौ गोत्वादेरस्तित्व- दर्शनकमत्वान्वयानुपपतिप्रतिसन्धानरूपलक्षगावीजस्याऽभावेन तत्र गदि लक्षगायाः स्वीक मशक्यतयाऽनुभवसिद्धस्य व्यक्तिमानस्थानुपपरिश्चेत्यति बोध्यम् । किं च तव गौः शक्येति शक्तिहो यद्यभिमतः, तदा व्यक्तावेव शक्तिः, यदि तु गोपदं गोवे शक "गोत्वं गोपदशक्यमिति वा" इति शनिग्रहः, तदा गोत्वप्रकारकपदार्थस्मरणं "गोत्वप्रकारकस्मरणाभावात्"गो- स्वप्रकारकशाब्दबोधश्च न स्यात् तत्प्रकारकपदार्थापस्थिति प्रति तत्प्रकारका शक्तिज्ञानस्य हेतुत्वात् तत्प्रकारकशाब्दबोधं प्रति तत्प्रकारकपदार्थोपस्थितेश्च हेतुत्वात् । त्वन्मते शक्तिज्ञानस्य गोस्वत्वप्रकारकत्वेन गोत्वप्रकारकत्वविर- हात् । किं च गोत्वे यदि शक्तिः, तदा शक्यतावच्छेदकं गोस्वत्वम् , गोस्वत्वं च गवेतराऽसमवेतत्वे सति सकलगोसमवेतत्वम् , तथा च शक्य. तावच्छेदकको गोव्यक्तीनामनुप्रवेशाद् महद्गौरवं च । अतो जात्याकृति- विशिष्टव्यक्तावेव गगादिपदानां शक्तिरिति सिद्धान्तः । जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थ इति सूत्रे पदार्थः इति एकवचनेन जात्याकृतिव्यक्तिषु एकैव शक्तिः । शक्तरनुगमकं च गोस्वादिकमतो न व्यभिचारो नवाऽऽनन्यमिति ध्येयम् । दी-शक्तिमहश्च वृद्धव्यवहारेण । तथा हि व्युत्पित्सु लो टि०-१ न च गोपदं गोत्वे शक्त भति शक्तिग्रहस्य गोत्वप्रकारकमान्न गोत्वप्रका- रक्कम.ब्दबोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । शक्तिग्रहे यदशे गोत्वादिपकारकत्वं शब्दबोधेः पि. तदंशे गोत्वादिप्रकारकस्वमित्येतादृशसमानप्रकारकत्व सिद्धान्तितत्वात ।

·टीकात्रयोपेतः - "गामानय इन्युनमवृद्धवाक्यश्रवणानन्तरं मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्तिमु- परभ्य गवानयनं च दृष्ट्वा मध्यमवृद्धवृनिजनकज्ञानन्याऽन्वयव्य- निस्काभ्यां वाक्यजन्यन्त्र निश्चिन्य "अश्वमानय, गां वधान" इति वाक्यान्तरे श्रावापाद्वापाभ्यां गो पदम्य गोत्रविशिष्ट शक्तिः, अश्व- पदस्याऽश्वविशिष्ट शक्तिरिति व्युत्पद्यते । गं०-यवहारे ग अकादमुपादयति । शक्तिग्रहश्चेति । अनुक्त सन्यायाध शब्दः । व्यवहारेणे युनरं योजनीयः । न्युत्पित्सुरिति । पवादिग्दानां अर्थविगेरे गनिग्रहच्छागनिन्यर्थः । बाल इनि । गादि- पद यारोप शनिजानन्य इन्यर्थः न नु स्तनन्धय इत्यर्थः । इन्युत्तमवृद्धवाक्यश्रवणानन्तरमिति । इन्याकारकं यत्प्रयोजकवृदो. बग्नं वा नाशवाक्यप्रयोज्यशाब्दबोधानन्तरमित्यर्थः । वृद्ध प्रयोजकत्वं च अन्येच्छानानेच्छावचे सति अभिज्ञवम् । मध्यमवृद्धस्येति । प्रयो- ज्यहन्तस्येन्यर्थः । अच्छाधीनच्छादभिज्ञस्पति यावत् । गगनयन रष्ट्वा प्रवृतिमुपलभ्य चेत्यन्त्रयः । उपलभ्येत्यस्थ अनुमायन्यर्थः । इदं गवानयन स्व "गवानयन" विषयकप्रवृत्तिजन्यं चेष्टान्वान् मदीय चेष्टावदिन्यनुमायेति यावन् । सा "गवानपनविषयकप्रवृत्तिः" म्वविषयधर्मिककृनिसाध्वस्त्रप्रकारक ज्ञानजन्या प्रवृत्तिवान् मदीयप्रवृत्तिादि यनुमानेन मध्यमपुरुषप्रवृत्तेनिज- न्यस्वं निश्चिनोनि। ततः मध्यमवृद्धप्रवृत्तिजनकज्ञानस्येति। प्रयोज्यवृद्ध- समवेनं गवानयनानुकूलप्रवृत्तिजनक "गवानयनं मत्कृतिसाध्य मदिष्टसाधनं चैत्याकारक" गवानयनधर्मिककृतिसाध्यत्वप्रकारकं इष्टसाधन प्रकारकं च ज्ञान तस्प्रेन्यथः । तादृशज्ञानविशेयीभूतं यद्गवानयनं तद्ज्ञानस्येति याचन् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति । तादृशवाक्यश्रवणोत्तरं प्रवृत्ति- दर्शनान् . नाशवाक्यश्रवणा पूर्व प्रवृन्यदर्शनाचे यर्थः । वाक्यजन्यत्व- मिति । गामानयेनि वाक्यप्रयोज्यत्व मित्यर्थः । निश्चित्य । अनुमायेत्यर्थः । तथा च गवानयनविषयकं ज्ञानं असाधारगहेतुकं । कार्यत्वाद् घटवदित्यनु- ·तर्क-संग्रहः २०७ मानेनाऽसाधारणहेतुकत्वे निश्चिते लाघवाद् वृद्धवाक्यमेव तादृशज्ञानाs. साधारणकारणमित्यवधारयति । अवधारणं च गामानयेति वाक्यं गोकर्मकाs. नयने शक्तं अन्वयन्यतिरेकानुविधायित्वादिति । ननु गोकर्मकानयनज्ञानस्य गामानयेति वाक्यजन्यत्वावधारणेऽपि गामिति भागस्याऽयमर्थः, आनयेति भागस्याऽयमर्थः, इति विशिष्य ज्ञातुमशक्यमेवेति कथं व्यवहारादितो गवादिपदशनिग्रह इत्यत आह । इति वाक्यान्तरे इति । इत्याकारक- प्रयोजकवृद्धप्रयुक्तवाक्यान्तरे श्रुते सतीत्यर्थः। तदनन्तरं मध्यमवृद्धकर्तृक गोबन्धनमश्वानयनं च दृष्ट्वैति शेषः । पावापोद्वापाभ्यामिति । आनय. नबन्धनाभ्यामित्यर्थः । गोरेवाऽऽनयनबन्धनोभयवत्वात् अश्वस्यैवाऽऽनयनः ऽऽश्रयत्वाच्चैत्यर्थः । इति व्युत्पद्यते । इत्याकारकनिर्णयवान्भवतीत्यर्थः दो०-ननु सर्वत्र कार्यपरत्वाद्वयवहारस्य कार्यपरवाक्ये एव व्युत्पत्तिः, न सिद्धपरे इति चेन्न “काञ्च्यां त्रिभुवनतिलको भूपतिः" इत्यादी सिद्धेऽपि व्यवहारात् । विकसितपझे मधूनि पिवति मधु- करः इत्यादौ प्रसिद्धपदसमभिव्याहारात् सिद्धेऽपि मधुकरादिव्युत्प- चिदर्शनाच्च । 10-अत्र प्रयोजकवृद्धोच्चरितगामानयेति वाक्यश्रवणाधीनशाब्दबोध. प्रयोज्यमध्यमपुरुषप्रवृत्तिजन्यगवानयनं दृष्ट्वा पूर्वोक्तरीत्या गवाऽऽनयनरूपं कार्य गामानयेति शब्दप्रयोज्यामिति समीपस्थो बालोऽवधारयति । ततो गां नयेति प्रयोजकवृद्धप्रयुक्तवाक्यश्रवणोपरकालीनशाब्दबोधप्रयोज्यमध्यम- पुरुषप्रवृचिजन्यगोनयनं दृष्ट्वा तादृशबालः प्रयोज्यवृद्धकर्तृकगोकर्मकनयनं प्रयोजकवृद्धोच्चरित "गां नयेति" शब्दप्रयोज्यमित्यनुमिनोति । एवं अश्व. मानयेति तदुच्चरितवाक्यप्रयोज्यं प्रयोज्यवृद्धकर्त काऽश्वकर्मकाऽऽनयनमित्यु- करीत्याऽनुमिनोति एवं गोकर्मकबन्धनं गां बधानेति तदुच्चरितवाक्यप्रयोज्य- मिति निश्चिनोति । ततश्च गवादिपदं आनयनात्मककार्यान्वितगोशक्तं अनुपपचि प्रतिसन्धानं विना तादृशकार्यान्वितगोविषयकवोधतात्पर्येण ·२०8 टोकात्रयोपेतः वृद्धकर्तृकोच्चारण वन्यन्वात इगि व्यनिरत्यनुमानान , तादृशयालः गोध- टादिग्दाना कार्यान्धिनवटादी शनि गृहाति । नत्राषि व्याप्यधर्मावच्छिन्ने कार्य ननीय व्यापकधावच्चिसापादकसामग्री अंक्षिना, एवं व काया- वितवटादिविषयकशान्दवोधं पनि कार्यान्वितनीघटादिविषयकगाउदन्व- व्यापककार्यताविषयकगादत्वावन्छिन जनकसामग्री अबस्यममेक्षितम्या, सा च सामग्री लिलादिपदममभिव्याहारः इनि प्रभाकरमतमुपन्यन्य दृपयति । नन्वित्यादिना । सर्वत्र व्यवहारम्य कार्यपरत्वादिति योजना । सर्वत्रेति । सर्वम्ययः । व्यवहारस्येति । गवादिपदमात्रय यर्थः । कार्यपरत्वात् । कार्यान्यिनशकल्यान । कार्यपरवाक्य एवेति । लिडादिपघटिनवाक्ये एवेन्यथः । व्युत्पत्तिरिति । शकि रित्यर्थः । न सिद्धपरे इति । न लिटायटिनाक्ये इत्यर्थः । व्युत्पनिरिति पूर्वणाऽन्वयः । तथा च घटादि- पदानां कार्यान्विनवटादौ शनिसत्वेषि व्यापकधमांवच्छिमसामग्रीविधया "कार्यतावाचक" लिडादिपदस्य हेतुतया गौरस्नीम्यादि वाक्यानां निकादिः पदघटितस्वाभावेन न शाब्दबोधसमर्थत्वमिनि भावः । अत्र गामानयेन्यादि. प्रयोजकवृद्धव्यवहारात् पूर्वोक्तक्रमेण कार्यान्विते पदानां प्रथमनः शक्तिग्रह- ऽपि कार्यान्वितघटस्वापेक्षया घटत्वस्य शक्यतावच्छेदकावे लाघवमिनि लाघवज्ञानेन अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थ इति न्यायाच्च घटादिपदानां घटादिमात्र शकिः, एवं च भूतले गौरस्तीत्यादि लिङाद्यघटितवाक्यस्यापि शाब्दबोधसमर्थस्वं दुवारमित्याशयेन समाधते । सिद्धपीति । सिद्धपर- वाक्येऽपीत्यर्थः । तेनाऽसिद्ध एव शनिग्रह इति प्रभाकरेणाऽनुक्तत्वेऽपि नाऽसंगतिः । व्यवहारादिति । कार्यानन्वितभूपतिविषयकशाब्दबोधस्य जायमानत्वादित्यर्थः । प्रसिद्धपदसमभिव्याहारादिति । मधुकरशब्दा- थस्य विकसितपप्रवृत्तित्वज्ञानादित्यर्थः । सिद्धेऽपीति । कार्यानन्वित. भृङ्गत्वाद्यवच्छिमेऽपीत्यर्थः । मधुकरादिव्युत्पत्तिदर्शनाचेति । मधु- करादिशब्दानां शक्तिग्रहाच्चेत्यर्थः । दी०-लक्षणाऽपि शब्दवृत्तिः । शक्यसंबन्धो लक्षणा । १४ ।

·तर्क-संग्रहः । गङ्गायां घोष इत्यत्र गंगापदवाच्यप्रवाहसंबन्धादेव तीरोपस्थिती तीरेऽपि शक्तिन कल्प्यते । सैन्धवादौ लवणाश्वयोः परस्परसंब. न्धाभावान्नानाशक्तिकल्पनम् । लक्षणा त्रिविधा। जहल्लक्षणा- अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । यत्र वाच्यार्थस्याऽन्वयाऽ. भावः तत्र जहल्लक्षणा । यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति । यत्र वाच्यार्थ- स्याऽप्यन्वयः तत्राऽजहदिति । यथा छत्रिणो गच्छन्तीति । यत्र वाच्यैकदेशत्यागेन एकदेशाऽन्वयः तत्र जहदजहदिति । यथा तत्व- मसीति । गौण्यपि लक्षणैव लक्ष्यमाणगुणसंबन्धस्वरूपा। यथा अग्निर्माणवक इति । गं०-ननु घटादिपदात् समवायेनाऽऽकाशसरणे जाते आकाशस्य शाब्दबोधानुदयेन वृत्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिः शाब्दबोध हेतुर्नाच्या, वृत्तिश्च शक्तिरूपा। तथा च गंगायां घोष इत्यादौ गंगापदम्य तीरे शक्य- भावात् कथं तद्विषयकशाग्दबोधः इत्यत आह । लक्षणाऽपीति । भपिना शक्तिः समुच्चीयते । शब्दवृत्तिरिति । पदनिरूपिता अर्थनिष्ठा वृत्तिरित्यर्थः । तथा च वृत्तिद्विविधा शक्तिलक्षणा च । तत्र शक्तिस्वरूपं मूले प्रतिपादितम् । इदानी लक्षणास्वरूपमाह । शक्यसंबन्ध इति । तत्पद. शक्यसंबन्धः, तत्पदलक्षणा इत्यर्थः। ननु गंगापदस्य उभयत्र शक्तिरेवास्तु गंगापदप्रतिपाद्यत्वस्याऽविशेषादित्यत आह । गंगायामिति । न च विनिगमनाविरहातीर एवं शक्तिः, प्रवाहबोधस्तु लक्षणयेवेति वाच्यम् । प्रयोगबाहुल्यस्यैव प्रवाहशक्तौ विनिगमकत्वादिति भावः। इत्यत्रेति । इस्याकारकवाक्यघटकेत्यर्थः । तस्य गंगापदेऽन्वयः । गंगापदवाच्यप्रवा. इसंबन्धादेवेति । लक्षणारूपताशसंबन्धज्ञानादेवेति यावत् । तीरो. पलिताविति । तीरवृत्तिर्घोष इत्याकारकशाब्दबोधजनकतीरोपस्थितिसंभवे इत्यर्थः । न कल्प्यते इति । तीरे शक्तिनांगीक्रियते । नानाधर्मावच्छिन्ने भगवदिच्यरूपशकिकल्पने गौरवादिति भावः । नन्वेवं नानार्थस्थलेड- ·टीकात्रयोपेतः ज्यकत्रव शकिाम्नु, इतरार्थानां लक्षणयैव बोधसंभवः इत्यत आह । सन्धवादाविति । मन्वयपदादाविपर्थः । आदिना हरिपदादिपरिग्रहः । परस्परसंबन्धाभावादिति । शक्यमंबन्धाभावादिन्यर्थः । विनिगमका- भागान्यपि बोध्यम् । लक्षणां विभनन । त्रिविधेति । उदाहरनि । यथेति । मजदम्य मञ्चम् लक्षणा । छत्रिण इति । योद्धृमित्यादिः । उत्रिन दम्य एक सार्थवाहिनि लक्षगा । गोण्या लक्षणाऽन्तर्गनवमाह । गौगोति । गोगी वृत्तिः लक्षगाविशेष एवेन्यर्थः । लक्ष्यमाणो यो गुणः शुचिरादिः स एव संबन्धस्ता इत्यर्थः । स एव सादृश्यम् । तथाचाs- ग्निपदम्याऽग्निसदृशे लक्षणा इनि यावत् । दी०-त्र्यंजनाऽपि शक्तिलक्षणान्तर्भूता शब्दशक्तिमूला अर्थ- शक्तिमूना च, अनुमादिना अन्यथासिद्धा । गं०-ननु व्यंजनाऽपि पदवृषिः। व्यंजना च शकिलक्षणाद्यजन्य- प्रतीतिजनक शब्दनिष्ठो व्यापारः । सा द्विविधा । शब्दशक्तिमूला-अर्थ- शक्तिमूला च । आद्या गंगायां वोप इत्यादौ गंगापदेन घोषे शैत्यपावन- स्वादेर्यज्यमानत्वात् । अन्यथा तीरे घोष इत्येव वक्तव्यं स्यात्, स्वायत्ते शब्दप्रयोगे नाऽवाचकं पदं प्रयोक्तव्यमिति नियमात् । न च शैयपावनत्वप्रतीनिर्लक्षणया उपपद्यते केवलतीरलक्षणयवाऽवयानुपपत्ति- परिहार शैन्यपावनत्वादिविशिष्ट लक्षणायां मानाभावात् । द्वितीया "गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाचत्रगतो भवान्" इत्यादौ मयि देशान्तरं गते सति अस्याः मरणं भविष्यतीति नायकस्य ज्ञानमुत्पद्यते सा व्यंजना अर्थशक्तिमूला । तथा च व्यंजनावृत्तिरंगीकर्तव्येस्यालंकारिकशंका परिहरति । व्यंजनाऽ. पीति । अपिना गौणीपरिग्रहः । तथा च यथा गौणी अन्तर्भूता तथा व्यंजनाऽपीति भावः । शब्दशकिमूला शब्दसामर्थ्यमूला । शक्तिलक्षणा- न्तर्भूतेति । शक्त्यन्तभृता-समणान्तर्भूता चेत्यर्थः । माया यथा “दूरस्थो- ·तर्क-संग्रहः २१२ . भूधरी रम्य इन्यादी भूधरपदेन पर्वनानामित्र राजामपि शक्त्यैव प्राति: संभवति । द्वितीया यथा गंगायां घोष इत्यादी शैन्यपावनत्वविशिष्टतार- प्रनानिरक्षगयेव संभवति । तापयांनुपपत्तरेव लक्षणावीजत्वादिति । अर्थ- शक्तिमूला, प्रवासाधिकरणदेशे जन्मकथनेन जन्मनश्च मरणोत्तरकालीन ग्वन प्रवासोत्तरकालीनमरगरूपाऽर्थसामयंमूला च त्वथें अनुमानादि. नेति । अनुमानप्रयोगस्तु इयं मदीयगमनोत्तरकालप्राणवियोगवती दिलक्षण. शब्दप्रयान्वादिन्याकारकः । आदिना संभावनापरिग्रहः । तथा च निरुतः नुमादिनाऽन्यथासिद्धस्वाद व्यंजनाया वृन्यन्नर वे प्रमाणाभाव इति भावः ! किं च व्यंजना स्वरूपसती कारणं ज्ञाता वा। नायः। नथा सति सबदा सर्वस्यैत्र व्युत्पन्नस्य नादृशोधापरे, न तु सहृदयमात्रस्य, मंजनाया अविशेषात् । इष्टापना अनुभवाविरोधः । सहजाऽप्रतीयमानरूपगृढत्वस्य तादशभ्यंगेऽनुपपत्तिश्च स्यात् । न द्विीयः । व्यंजनाग्राहकवस्य वक्तव्य- खापातात् । ज्ञानसामान्यसामग्रयास्तग्राहकावे उक्तदोपतादवस्या- दिति ध्येयम् । ननु व्यंजनाया अस्वीकारे कथमेकविधार्थबोधानन्तरं अपरार्थबोधः, शकिज्ञानादेकदेवोभयार्थभानप्रसंगात् । न च व्यंजनास्वीकारेऽपि कथं ताशबोध इति वाच्यम् । व्यंजनायाः स्वशक्यैकार्थबोधानन्तरबोधं प्रत्येव कारणस्वादिति चेदत्र तर्कालंकाराः। वस्तुतः शक्त्यायुपस्थितानामेकवि. धानों पदार्थानामन्वयबुद्धरनन्तरं यद्यन्यविधानामन्वयबोधः स्यात्, स्यादपि तदनुरोधन व्यंजनास्वीकारः । न चैवम् । तत्तदर्थकशाब्दसामान्यं प्रत्यत्र तत्तदर्थकनिस्तात्पयंधियः प्रतिवन्धकत्वात , तत्तदर्थानां यथाकथंचिदुपन- यवशेन मनमैव विशिष्टधीसंभवात् , मानोरयिम्सुखविशेषपर्यवसितं चम- स्कार प्रत्यपि शाब्दस्येव मानसस्यापि बोधस्य विशिष्यहेतुतायाः सुवचत्वात् व्यंजनात्यपदार्थान्तरस्य, शाब्दबोधे तदनुस्वस्य च प्रमाणविरहेणाऽसत्या. ति संक्षेप इति प्राहुः। दी-तात्पर्यानुपपचिर्लक्षणावीजम् । .

·टीकात्रयोपेतः गं०-ननु सर्वत्र लक्षणया गादोधयारगय लक्षणायां मुग्यार्था गानुपानिप्रतिमन्धान प्रयोजकमन्युश्यम् . नधा व गंगायां घोप इत्यत्र लक्षगया आधसमवेषियमा प्रवेशय, छत्रिणी यानीन्यादी न तसंभवः, मुराधान्ययानुपपारभावात । एवं गंगायां घोष इन्यत्रापि सर्वत्र नंगापदम्य नारे लक्षगया, गंपपदस्य मत्स्यादिलक्षणया वाऽमयानुप- पनिपरिहारनं भवान, कुत्रविद गंगापदस्य नारे, कुत्रचिद् घोपपदम्य मम्यादा लजति नियमानुपपत्तिश्चेन्यन आह । तात्पर्यानुपपत्ति- रिति । नापयांनुपपनिरवेयर्थः । लक्षणावीज मिति । लक्षणाप्र. योजकमियर्थ । तथा च यष्टिा प्रवेशान्वयानुपपरेरभावेऽपि भोजनता. यांनुपाया यष्टि बरे लक्षगा ! एवं नीरवृति|प इनि बोधतात्पर्येण प्रयुन. गंगाया घोष इयादी तादृशनात्पर्यानुपपत्त्या गंगापदम्य नीरे लक्षणा, प्रवाह वृत्तिर्मन्म्य इति बोधतात्पर्येण प्रयुक्त गंगायां घोष इत्यादौ तादृशता- प्पयांनुपपन्या घोपपदस्य मत्स्यादी लक्षणा, एवं एवं च नोकनियमानुपपत्ति- रिति भावः। । दी-तत्त्रतीतीच्छयोच्चरितत्वं तात्पर्यम् । तात्पर्यज्ञानं च वाक्यार्थज्ञाने हेतुः, नानार्थानुरोधान् । प्रकरणादिकं च तात्पर्यप्रा- हकम। गं0-नापर्य निर्वनि । तत्प्रतीतीच्छयेति । “तीरादिरूप" तदर्य- विषयकबोधेच्छया प्रयुकन्वं तात्पर्यमित्यर्थः ननु सैन्धवमानयेत्यादिनाना- र्थकस्थले मैन्धवपदम्य अश्वे लवणे च शक्तेस्तुल्यतया सर्वदा अचलवणबांधः स्यात् , अश्वलवणवोधौपयिकसामग्र्याः अविशिष्टत्वात्, एकसामग्रयाः अपरबोधप्रतिवन्धकरवे तादृशवाक्याच्छाबोध एवं नस्यादिन्यत आह । तात्प. यज्ञानं चेति । तात्पर्यज्ञानमपीत्यर्थः । वाक्यार्थशाने हेतुरिति । शाब्दः वोघसामान्यकारणमित्यर्थः । ननु । तत्-प्रतीतिः परं प्रयोजनं यस्येति तत्परं पदमित्यर्थः । तत्परस्य भावः तात्पर्यम्, इति व्युत्पत्या पदनिष्ठो धर्म- ·तर्कसंग्रहः विशेष एव तात्पयंवाच्यार्थः । न च तात्पर्यपदं इच्छायां लाक्षणिकमिति वाच्यम् । लक्षगया तात्पर्यशब्दम्य इच्छामानपरत्वे श्रोतृसमवेतेच्छाया अपि नान्पयंरूपन्चापत्या सैन्धवमानयति वाक्यप्रयोक्नुरिष्टासिद्धिः स्यादिति चेश्च । वक्तृसमवेतच्छायाः तात्पर्यरूपत्वात् । सा च सैन्धवमानयेत्यादी कमन्त्रविशेष्यकाऽऽधयनासंसर्गकलवणप्रकारकबोधो जायतामिन्याकारा । कर्मत्वविशेष्यकाऽऽधेयतासंसर्गकलवणप्रकारकबोधेच्छयोच्चरितमिदं वाक्य- मित्याकारकानुस्नापर्यज्ञानं कारणम् । एतदभिप्रेन्योत्तम्, तत्प्रतीती. च्यांश्चरितत्वरूपति । तथा च यादृशवाक्यविशेष्यकं स्वप्रयोज्योच्चरित. स्वसंबन्धेन वनुरिच्छाप्रकारकं तात्पर्यज्ञानं तादृशवाग्यजन्यशाब्दबोधे कारणमतो नाऽनियमः । तात्पर्यज्ञानस्य हेतुन्वे प्रमाणमाह नानार्थानुरोधा- दिति । नानार्थकसैन्धवादिपदजन्यकैकबोधानुरोधादित्यर्थः । ननु परेच्छायाः परस्या प्रत्यक्षवेन कथं श्रोतुर्वक्तृना पर्यज्ञानमित्यत आह प्रकरणादिक- मिति । प्रकरणं भोजनयात्रादिप्रस्तावः। तथा च सन्धवमानयेति वाक्य- घटक मन्धवपदं लवणतात्पर्यकं भोजनप्रकरण प्रयुज्यमानत्वात् यन्नवं तन्ने प्रयाणप्रकरणे प्रयुज्यमानसैन्धवपदवदिति व्यतिरेक्यनुमानात् अनु. मियान्मकं तात्पर्यज्ञानं संभवत्येवेति भावः । न च तात्पर्यज्ञानजनकप्रक- रणादीनामेवशाब्दबोध कारणत्वमस्त्विति वाच्यम् । तेषामननुगमात् । तात्पर्यज्ञानजनकरवेन तेषामनुगमे तु ता.पर्यज्ञानत्वेनैव कारणत्वे लाघवा. दिति ध्येयम् । दी०-द्वारमित्यादौ पिधेहीति शब्दाच्याहारः। ननु अर्थ- ज्ञानार्थत्वात् शब्दस्याऽर्थमविज्ञाय शब्दाऽध्याहाराऽसंभवादाऽ- ध्याहार एव युक्त इति चेन्न । पदजन्यपदार्थोपस्थितेः शाब्दज्ञाने हेतुत्वात् । अन्यथा घटः कर्मत्वमानयनं कृतिः इत्यत्रापि शाब्दहा- नप्रसंगात् । गं०-अर्थाऽध्याहारवादिभमतनिराकरणायाह । द्वारमित्यादा.

·२६५ टोकात्रयोपेतः -- विति । इत्यादिवाय इत्यर्थः । आदिना पंटिकामित्यादः परिग्रहः । तथा: च यत्र द्वारमिन्युनं नन पिहीनि शब्दोऽनुमन्धयः । ननः पिधानादिरूपा- योपाधतिः। द्वारकर्मकपिधानानुफलकृतिमांस्त्वमिति बोध इति भावः । ननु शान्दबोध नहि पदजन्यपदार्थापस्थितिः कारणम् , लाघवन पदार्थों पम्धिनरब तुम्यान . अन एव हारमिन्यादी न पिधहाँति पदाध्याहारः किन्तु अयोध्याहार एवेति ः शकन । नन्विति । अर्थज्ञानार्थत्वाच्छब्द- स्यति । अनादयोध. अधः प्रयोजनं यस्य सः। तस्य भावस्तस्मात् शब्दम्य समायाहारस्यन्यर्थः । शब्दाध्याहारस्य शाब्दबोधफलकत्वा- दियर्थः । अर्थमविशायनि । अर्थज्ञानशून्यकाले इत्यर्थः शब्दाऽध्याहा. गःसंभवादिति । शब्दाऽनुसन्धानाऽसंभवादिन्यर्थः । युक्त इति । नथा चास्थं वुद्ध्वा शब्दरचनेति न्यायेन वाक्यप्रयोगे अर्थज्ञानस्य हनुम्बावश्यकतया पिधानरूपार्थोपस्थितः शब्दकल्पनातः प्रागेवावश्यकतया तदर्थ शब्दकल्पना व्यथैवति अर्थाध्याहार एव युक इति भावः । अर्थों- पन्थिनिः शब्दाध्याहारम्य फलम् . अर्थे चोपस्थिते व्यर्थ एव शब्दाध्याहार इनि नेपामाशयः । समाधन । नेति । पदविशेषजन्येति । पदज्ञान- जन्येत्यर्थः । विशेषपदं साकांक्षपदजन्यत्वलामार्थम् , अन्यथा निराकांक्ष. पदजन्योपस्थितितः शाब्दबोधापनेः । तथा च परस्परसाकांक्षपदज्ञान- जन्योपम्थिनेः शाब्दबोधे हेतुन्वादिति पर्यवसितोर्थः । अत एव घटः कर्म- स्वमिन्याद्यनुधावनम् । एवं च तत्र कर्मत्वादिपदजन्यकर्मत्वाद्युपस्थितेः सन्त्रेऽपि घटपदोत्तराऽम्पदजन्यकर्मत्वायुपस्थितेरसन्वेन सिद्धान्तिमते न शाब्दयोध प्रसंग इति ध्येयम् । अन्यथा। उपस्थिती साकांक्षपदज्ञान- जन्यस्याऽनिवेशे । शाब्दज्ञानप्रसंगादिति । घरकर्मकाऽऽनयनानुकूल. कृतिमानिति शाब्दबोधापरीरित्यर्थः । तथा च अम्पदज्ञानजन्यकर्मत्वोप- स्थितेः, लोटपदज्ञानजन्यकृत्युपस्थितेश्च तादृशशाब्दबोधहेतुतया प्रकृते तादृशकारणाभावान तादृशशाब्दबोधापत्तिः । एवं च द्वारमित्यादौ पिधाना- दिरूपाध्याहारे निरुक्तकारणाभावाच्छाब्दबोधानुपपत्या शब्दाच्याहार ·नक-संग्रहः २१६ । आवश्यक इति भावः । इदमुपलक्षणम् । पुष्पेभ्य इन्यादौ स्पृहयतीन्या. विपदा याहारं विना चतुष्प्रनुपपत्तिश्च बोध्या। स्पृहेरीप्सित इति सूत्रंग गृहाथधातुयोगे एव कर्मग्वार्थकचनुयाः विधानादिति । दी-पङ्कजादि पदेषु योगदिः । अवयवशक्तियोगः, समु. दायशक्ती रुदिः । नियतपद्मत्वज्ञानार्थ समुदायशक्तिः । अन्यथा कुमुदेऽपि प्रयोगप्रसङ्गः । गं०-प्रसंगापंकजादि पदे योगरूढिं दर्शयति। पंकजादिपदेवि ति । आदिना सगजादिपरिग्रहः अत्र शनिदिविधा। योगो रुढिश्चेति । योगविरिति । यो सहिता रूटिरियर्थः। द्विविधानिरपि पंकजादि- पदनिरिनि यावन । योगशब्दार्थमाह । अवयवशक्तिरिति । पदघटक- पदनिरूपितनियोग इत्यर्थः । रूढिम्वरूपमाह । समुदायशक्तिरिति । पदनिरूपितशनिः समुदायामकरूढिशकिरिन्यर्थः । तथा च पंकजपदस्य पंकनिष्टजनकनानिरूपितजन्यताश्रय शकिसत्वात पमन्वावच्छिन्ने शक्ति सटाव पंकजादिपदे शनिद्वयम् । इदमुपलक्षणम् । पदं चतुर्विधं पूर्वक वेदितव्यम् । ननु पंकजादि पद अवयवशक्तिस्वीकारमात्रेण निर्वाह किं पमन्त्रावच्छिने समुदायशनिस्वीकारणेत्यत आह। नियतेति । शाब्द- बोधे नियमेन पद्मस्वावच्छिन्नविषयकवनिर्वाहार्थमित्यर्थः । समुदायशक्ति. रिति । समुदायशक्तिरपीति । स्वीकार्यति शेषः । अन्यथा । पनत्वाव- च्छिचे समुदायशक्त्यनंगीकारे । कुमुदेऽपीति । अपिना पद्मसमुच्चयः । प्रयोगप्रसंग इति । पंकजपदस्य प्रयोगापत्तिरित्यर्थः । पंकजपदात्पंकज- निकर्तृत्वप्रकारकपनविशेष्यकबोधस्येव पंजानकर्तृवप्रकारककुमुदविशेष्यक- बोधस्याऽपत्तिरिति यावत् । योगार्थबोधाऽनभ्युपगमे तु स्थलपमेऽपि ताशप्रयोगापोरिनि ध्येयम् । टि०-१ न च पंकजपदात् केवलयाऽवयवशक्त्या कुमुदबोधापत्तिरिति वाच्यम् । योगाढेलोयस्त्वात् । तथा च पनत्वानवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितपंकजा ·२१७ टीकात्रयोपेतः दी-इतरान्विते शक्तिरिति प्रभाकराः । अन्वयस्य वाक्या- र्धतया भानसंभवादन्वयांशेऽपि शक्तिर्न कल्पनीया इति गौतमीयाः। गं०-तद्विषयकशाब्दयो वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितिः कारणम् , अ. न्यथा घटादिपदान पटादिविषयकगाउदघोधापतेः। एवं च अन्वयांशेऽपि शनिः बीकार्या अन्यथा घरमिन्यादि वाक्यघटकघटपदात् शत्या घटस्य, नाहगाऽम्पदान शक्या कर्मवस्य उपस्थितिसंभवेऽपि घटकर्मत्वयोः संसर्ग- म्य "आधेयनारूपम्य" शाब्दबोधे भानानुपपत्तिः, तस्य वृत्तिज्ञानजन्योर. म्पितिविरहान मंसगताबोधकपदाभावात संसर्गताभिन्नतत्तद्विषयताशालि- माया प्रति वृनिज्ञानाधीनतपयकोपस्थितिन्न कारणत्वोको उक्त- उन भिवाग्वारनषि कार्यतावच्छेदकगौरवापोरिति प्राभाकरमतमाक्षिप्य समाधीं। इतराऽन्वित इनि पदानामियादिः । अन्वयः सम्बन्धः । इनगनु गंगिकान्वयवति इतरप्रतियोगिकाऽन्वयवति च शक्तिरित्यर्थः । यथा बटपदस्य कर्मस्वाऽनुयोगिकाऽऽधेयता संबन्ध"विशिष्ट शक्तिः तथा. ऽम्पदम्याऽपि घटप्रतियोगिकाऽऽधेयता संबन्ध"विशिष्ट शनिः, विनिग- मनाविरहंग एकशेपस्य कर्तुमशक्यत्वात् । तथा च पदार्थद्वयसंसर्गेऽपि शन स्वीकरणीयतया घटघटत्वयोः संसर्गः उभयपदलभ्य एवेति नोना. नुपपतिः। एतन्मते इतरान्वितघटो घटपदशक्यः, इतरान्वितकर्मत्वं अम्- पदशक्यम् इति वा शक्तिज्ञानं कारणम् । अत्र इतरत्वमुपलक्षणम् । इत- गंशस्य कर्मवस्य पदान्तरलभ्यतया तत्र शस्यकल्पनात् , भन्वितघटे एव घटपदः शक्तिः । इति प्राभाकरा इति । वदन्तीति शेषः । वस्तुतस्तु भट्टानामिदं मतम् । तन्मनं निरस्पति । अन्वयस्येति । संसर्गस्येत्यर्थः । । निकर्तृत्व सकारताशालिबोध प्रति पंकजपदं पद्मशक्त इत्याकारकं रूढिशानं प्रतिबन्धक- भावः । एवं च पंकजपदात् अवयवार्थपंकजनिकर्तृत्वप्रकारकरून्यर्थपद्मविशेष्यक- बोधो भवति । अतएव “पंकज कुमुदं" इत्यत्र पंकजनिकर्तृत्वेन, “भूमौ पंकजमुत्पन्न" मित्यादौ च पनत्वेन, पंकजपदस्य लक्षणयैव कुमुद-स्थलपमयोर्बोध इति ध्येयम् ।

·सर्क-संग्रहः वाक्यार्थतयेति । आकांक्षति यान् ! अन्वयांशेऽपीति । कम्यापि पदम्य संसगांदो शनि कल्पनीययर्थः। अत्रदं बोध्यम् । सामान्यनम्नहिषयकगाब्दयोधे वृनिज्ञानजन्यहि पयः कोपस्थितिनं कारणम् , नया मति घटपदान बटवप्रकारकबोधस्येव आध. यनासंबन्धन घटकारकयटविशेष्यवोधन्य, "वटवं घटीयमिन्याकार. कस्य" विवेवरभावन "वटा घटन्वं च"इत्याकारकस्य वा बोधस्याऽऽपत्तः । किन्तु नद्धर्मप्रकार कतद्विशेष्यको वृत्तिज्ञान 'जन्यतद्धर्मावच्छिन्नविपय- कोपस्थितिः कारणम् । तथा च संसर्ग विशेषणतावीकारेऽपि नकारनाया अनभ्युपगमेन कार्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया व्यभिचाराऽभावेन पदार्थद्वय संसर्ग शनिकम्पन प्रमाणाभाव इत्यागनेन नैयायिकाः घटादिपदानां घटा. दिमाये शनि महाकुर्वन्तीनि । पदार्थद्वयसंसर्गस्य शाब्दबोधमानयोजिकाऽऽकांनव । टि.-१ अत्र नर्मनिकारन.यः विधयन भिन्नत्वं निवेशदयम् ! अन्यथा घटबदुभूतलमिति वाक्यात घटप्रकारक भूतल विशेष्यवाशाब्दथे वृत्तमान जन्यघट.व- च्छिमभूतल विषयकोपन्थिनिरूपकारणविर हेण व्यतिरेकव्यभिचारपः । बिशेच घटस्य विधयेतया न व्यभिचार इति । टि०-२६ पुनरिहावधेयम् । शक्तिलक्षणोमयसाधारणवृत्तित्वस्य दुर्वचतया न वृत्तिज्ञानत्वेन कारणत्वम्, किन्तु नविषयकशाब्दबोधे नच्छतपदशानजन्यतदुपस्थितिः, ठल्लापरिणकपदकानजन्यत दुपस्थितिश्च कारणम् , एवं शक्तिनानं लक्षणानानं चोभयविधम् पदविशेष्यकं अर्थविशेष्यकं च सत्र परस्परजन्यवोधे व्यभिचारबारणाय पदविशेप्यक- शक्तिवानाधोनोपस्थित्यव्यवहितोत्तरजायमानशाब्दवोधं प्रति पदविशेश्यावृत्तिशानाधीनो. पस्थितिः करणम् । एवमर्थविशेष्यकशक्तिशानाधीनोपस्थित्यव्यवहितोत्तरजायमानशाब्द- यो प्रति अर्थविशेष्यकशक्तिशानाधानोपस्थितिः कारणम् । एवं च वृत्यनुपस्थितस्या- ऽपि पदार्थदयसंसर्गस्य शान्दवोधे भानोपगमे व्यभिचाराऽभावात् किं तत्रशक्तिकल्प- नेनेति ध्येयम् ।

·टीकाप्रयोपेतः " आधेयतासंबन्धन घटप्रकारककर्मत्वविशेष्यकशाब्दबोधं प्रति घटपदाऽव्यव. हितोत्तराऽम्पदत्वरूपानुपूर्वाज्ञानं, अम्पदाव्यवहितपूर्ववृत्तिघटपहलरूपाs- नुपूज्ञिानं वा कारणम् । अन्यथा अम्घट इति वाक्यादपि शाब्दबोधापः । प्रत्ययः परश्चेत्याद्यनुशासनमपि आकांक्षाभिधायकमेवेति ध्येयम् । आकांक्षायोग्यतासन्निधिश्च वाक्यार्थज्ञाने हेतुः। दी-आकांक्षति । आकांक्षादिज्ञानमित्यर्थः । अन्यथा आ. कांक्षादिभ्रमाच्छाब्दबोधो न स्यात् । गं0-नावना पदज्ञानं करणम्, "वृत्तिज्ञानसहकृतात्पदज्ञानात्' पदायापस्थिनियागारः, शाब्दबोधः फलमिन्यायातम् । परन्तु एवमपि घटं आनयनं कृतिः, घटः कमचं आनय, घटः कर्मत्वं आनयनं कृतिरित्यादि निरा- कांक्षाश्याच्छाब्दबोधापत्तिवारणाय शाब्दबोध कारणान्तराण्यपि कथयति । मुले आकांक्षति । वाक्यार्थशाने इति । शाब्दबोधे इत्यर्थः । आकांक्षा म्वरूपसती न कारणम् , वक्ष्यमाणदोषात, अत आकांक्षापदं आकांक्षाज्ञान- परतया व्याचट दीपिकायां आकांक्षादि शानमित्यर्थ इति । अन्यथा । आकांक्षादरेव हनुग्वे । अकांक्षादिम्रमादिति। घटः कर्मस्वमित्यत्र घट- पदाऽव्यवहितोत्तराऽम्पदत्वभ्रमादित्यर्थः । शाब्दवोधो न स्यादिति । तथा च शाब्दबोधोपपत्तये आकांक्षादि ज्ञानस्य हेतुत्वमावश्यकमिति भावः । आदिना योग्यताभ्रमात ; समिधिभ्रमाच्छाब्दबोधोपपत्तये योग्यताज्ञानस्य सविधिज्ञानस्य च कारणता सूचिता । तेन बन्हिना सिञ्चतीत्यत्र सेके वन्हि- करणकन्वरूपयोग्यताभ्रमात्, असहोच्चरितवाक्येषु सानिध्यभ्रमदशायां च न शाब्दवोधानुपपत्तिः। पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावक- त्वमाकांक्षा। न्या०-आकांक्षां लक्षयति । पदस्येति। अव्यवहितोचरत्वादि- ·तर्क-संग्रहः २२० संवन्धेन यत्सदे यत्सद प्रकारकज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तो यादृशशाब्दबोधा- भावः तादृशशाब्दबोधे तत्पदे तत्सदवावमाकांक्षा । यथा घटमि. व्यादिस्थलऽव्यवहितोत्तरत्वसंवन्धन “अम्पद घटप"दित्या. कारकाऽम्पदविशेष्यकघटपदप्रकारकज्ञानसत्वे घटीयं कर्मवमिति बोधो जायते । “अम्घट" इति विपरीनोच्चारणे तु तादृशज्ञानामा. वाचाहशशाब्दबोधो न जायते, अतस्तादृशाऽऽकांक्षाज्ञानं कारणम् । दी आकांक्षां लक्षयति । पदस्येति । ०-मूले। पदस्येति । पर्दनिष्ठमित्यर्थः । पदान्तरविरहप्रयु तेति। यत्पदविरहनयोज्वेत्यर्थः । अन्वयाऽननुभावकत्वम् , शाब्द वोधजनकवाभावः तत्पदस्य तत्पदेन सहाऽकांक्षा यथा घटमित्यादौ घटपदत्य अम्पदण्यतिरेकप्रयुकाऽन्वयाननुभावकन्वं वर्तते न हि अम्पदव्यतिरेके घटपदंशाइबंधं जनयति 'घटः कर्मच" मिन्यादौ नाइश शाब्दबोधानुदयात् । अनो घटपदस्य भम्पदेनाऽऽकांक्षा एवं अम्पदस्य घटपदेनाकांक्षा प्रकृति प्रत्ययोः परस्परं साकांक्षस्थान" । बोधिन्यां यत्पदे इति । अम्पदे इत्यर्थः । विशेष्यत्वं सप्तम्यर्थः यत्रदेति । घटपदेस्यर्थः । तत्पदे । अम्पदे तत्पदवत्वं । घटपदवत्वम् । पदवत्ता चाव्यरहित्तोरस्वसंबन्धेन तथा च आधेयत्वसंबन्धन घटपकारककर्मताविशेष्यकशाम्योधं प्रति घटपदाव्यवहि- तोत्तराऽम्पदत्वरूपानुपूर्वीज्ञान, अम्पदाऽस्य वहितपूर्ववृत्तिघटपदत्वरूपानुः पूर्वीज्ञानं वा कारणम् । तादृशक्षानाऽभावादिति। अव्यवहितोत्तरत्व. संबन्धेन घटपदवत् अम्पदमिन्याकारक ज्ञानाभावादित्यर्थः एवं घटौ घटानित्यत्रापि। इदमुपलक्षणम् । राजपुरुष इत्यादि समासस्थलेऽपि अभेदसंबन्धन राजतंबन्धिप्रकारकरुषविशेष्यकशाब्दबध प्रति राजपदाम्यवहितोपरपुरुष. पदत्वरूपाऽऽकांक्षाज्ञानं पुरुपपदाऽव्यवहितपूर्व वृत्तिराजपदत्वरूपाऽऽकांक्षाज्ञा- नं वाकारणम् । वेन राजपुरुष इस रागपुरुष इतिवाक्यान ताहशोबोध इति ।

·२२१ टीकात्रयोपेतः अर्थाऽवाघो योग्यता। न्या-अर्थाऽबाध इति । बाधाभावो योग्यतेत्यर्थः । अग्मिना सिञ्चेदित्यत्र सेककरणवस्य जलादिधर्मस्य वन्ही बाधनिश्चयस- त्वान्न ताशवाक्याच्छाब्दबोधः । दी-योग्यतालक्षणमाह । अर्थेति । गं०-मुले अर्थाऽवाध इनि । अर्थम्य बाधः-एकपदार्थे अपरप- दार्थाऽभाः। नद्विरहाऽपरपदार्थ एव । नथा चैकपदार्थे अपरपदार्थवत्वं योग नि पर्यवसितम् । सेचने पयाकरणकत्वसत्वात् पयग सिञ्चतीत्यादौ योग्यता । न्हिना सिञ्चतीत्यादौ तु न योग्यता । सेचने वन्हिकरणकत्ववि- रहान । बोधिन्यां वाधाऽभाव इनि वाधज्ञानाभाव इत्यर्थः । सेचनं पयः- करगवाभाववदिति वाधनिश्चयाऽभावरूपयोग्यताबलात् पयसा सिंचती. स्यत्र बोधः । वन्हिना सिञ्चतत्यादी नु न योग्यता । सेचनं वन्हिकरणकरवा. भाववदिति वाधनिश्चयम्यव सत्वेन वाधनिश्चयाभावरूपयोग्यताविरहात् । वन्ही बाधनिश्चयसत्वादिति । वन्हिः सेककरणत्वाभाववानिति वाधनि- श्यसत्दादित्यर्थः । तुल्यविचिवेद्यतया सेचनं वन्हिकरणकत्वाभाववदिति बाधश्चियस्यापि सत्वान् । न च एनादृशयोग्यतायाः अर्थनिष्ठत्वेन वाक्यनिष्ठत्वाभावाद् वन्हिना सिञ्चती यस्येव पयसा सिञ्चाति वाक्यस्यापि अयोग्यवाक्यत्वापचिरिति वाच्यम् । वाक्ये स्वरूपसंबन्धेन योग्यताविरहेऽपि प्रतिपादकतासंबन्धन योग्यतासत्वान्नांकापतिः । पदानामविलंबेनोच्चारणं सन्निधिः । न्या०-सन्निधिं निरूपयति । पदानामिति । दी--सन्निधिलक्षणमाह । पदानामिति । अविलंबेन पदार्थो- पस्थितिः सन्निधिः । उच्चारणं तु तदुपयोगितया उक्तम् ।

·तर्क-संग्रहः २२२ गं0-मूले । पदानामिति अभिमनशान्दबोधजनकानामिन्यर्थः । कमगि षष्टी अविलंबन अव्यवधानेन । वैशिष्ट्यं तृतीयार्थः । तथा च परम्परष्यवधानाभावविशिष्टं यत्पदकर्मकमुच्चारणं स सनिधिरिन्यर्थः । नया च शाब्दबोधानुकूलपदविशिष्ट पदत्वमासत्तिरिति यावत् । वै. वहिन पूर्वव-स्वाम्यवहित परवान्यतरसंबन्धनेति । ननु मौनिश्लोकादी उच्चारणाऽभावेऽपि शाब्दबोधस्याऽनुभवसिद्धतया तत्र नोक्नसनिधिसंभव इत्यालोच्य पदानामविलंबनाच्चारणमित्यस्य अर्था. नामविलंबन पस्थित्यर्थ कतया तादृशोपस्थितिरेव सञ्चिधिरित्याह । दीपि- कायां । अविलंबेन पदार्थोपस्थितिरिति । अविलंबेन । अव्यवधानेन । एव च मौनिल कादौ पदज्ञानेन पदार्थोपस्थितावेव शाब्दबोधो नान्यथा । ननु आसरुपस्थितिरूपत्वे "अविलंबन पदोच्चारणं व्यर्थमित्यत आह । उच्चारणन्विति । अविलंयन पदोच्चारणन्वित्यर्थः । अवधारणार्थकस्तु शब्दः तदुपयोगितयेत्युत्तरं योज्यः। अविलंबेन पदापिस्थितिसंपादकनये. वेत्यर्थः। तथा च यत्पदार्थस्य यत्पदार्थनाऽन्त्रयोऽपेक्षितः तयोः पदयोः अव्यवधानेनोपस्थितिः शाब्दबोधे कारणमित्यर्थः । तथा चाऽऽकांक्षादिरहितं वाक्यमप्रमाणम् । यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति न प्रमाणम् , आकांक्षा- विरहात् । वन्हिना सिञ्चदिति न प्रमाणम् , योग्यता- विरहात् । प्रहरे प्रहरे असहोचारितानि गाम् आनय इत्यादि पदानि न प्रमाणम्, सान्निध्याभावात् न्या-असहोच्चारितानि । विलंबोचारितानि । दी०-गौः अश्व इति । घटः कर्मत्वमित्यप्यनाकांक्षोदाहरणं द्रष्टव्यम्। .

·टोकात्रयोपेतः -- । .. मीश्वरोक्तत्वात् गं० - मूल आकांक्षादि रहितं वाक्यमिति । आकांक्षादित्रयशून्य वाक्यमामायाम यर्थः । अत्रमाणमिति । अत्रान्नस्य शाब्दबोधजननाऽस. मर्याति पावन भाकांक्षारहितवाक्य मुद्दाहरनि । यथेति । न प्रमाणमिति । अभ्रान्नम्न मादा वजननासममिन्यर्थः । नत्र हेतुमाह । श्राकांक्षावि. रहादिति । गोगदम्याचाइनिरेकम्युनान्वयाननुभावक वाभावेन तत्पः दास नरवन्वयाकांक्षाया अभावादिति भावः । गौरश्व इत्यादौ अभेद- संबधेन न शादत्रो धम्य योग्यताविरहेगव वारयितुं शक्यत्वादनाका- दावारमान्तरनाह । दीपिकायां घटः कर्मत्वमिति । वाक्यं द्विविधम् वैदिकं, लौकिकं च । वैदिक- सर्वमेव प्रमाणम् । लौकिकं त्वा- सोनं प्रमाणम् । अन्यदप्रमाणम् । वाक्यार्थज्ञानं था- ब्दज्ञानम् । तत्करणं शब्दः । इति-शब्दप्रमाणम् । न्या-वैदिकमिति । वेदवाक्यमित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । वेदमूलस्मृत्यादोन्यपि ग्राह्याणि । लौकिक स्विति । वेदवाक्यभिन्नमि- त्यर्थः । श्रामत्वं च प्रयोगहेतुभूतयथार्थ ज्ञानवत्त्वम् । इति न्यायबोधिन्यां शब्दपरिच्छेदः । दी०-वाक्यं विभजते. वाक्यमिति । वैदिके विशेषमाह- वैदिकमीश्वरोक्तत्वादिति । गं०-दीपिकायां । वैदिके विशेषमाहेति। वैदिकस्य लक्षणमाहे. त्यर्थः । ईश्वरोकत्वादिति । ईश्वरोक्तत्वमेव वैदिकानां लक्षणमिति भावः । लौकिकस्य दैविध्यमुफ्पादयति । लौकिकन्विति । तु शब्दोऽवधारणार्थकः। आप्तोक्तं लौकिकं प्रमाणम् , भनासोक्त लौकिकमप्रमाणमित्यर्थः । वाक्या- थवानमिति , एकपदायें अपरपदार्थसंसर्गविषयकं ज्ञानमित्यर्थः । तत्कर- - । ।

·तर्क-संग्रहः २२४ पमिति । शाब्दशानकरणमित्यर्थः । शब्दः इति । शब्दज्ञानमित्यर्थः । नीलोघट इत्यादी प्रथमं नीलादिपदानां शकिज्ञान-ततः कालान्तर नीलादि. पदज्ञानम् । नतो वृत्तिज्ञानाधीननीलायुपस्थिनिः । नतोऽभेदसंबन्धावच्छि- अनालस्वाच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटवावच्छिन्नविशेष्यताशाली बोधः । दी०-ननु वेदम्यानादित्वात् कथमीश्वरोक्तत्वमिति चेत्, न । 'वेदः पौरुपयः वाक्यसमूहत्वान् भारतादिवत्' इत्यनुमानेन पौरुपे. यत्वसिद्धेः । न च स्मर्यमाणकर्त्त कत्वमुपाधिः । गौतमादिभिः शिष्यपरम्परया वेदेऽपि सकतं त्वम्मरणेन साधनव्यापकत्वान् । 'तस्मात्तेपानान् त्रयो वेदा अजायन्त इति श्रुतेः । गं0-मीमांसकः शंकने । नन्विनि । अनादित्वात् । नित्यत्वात् । पौरपेय इति । पुरुषप्रणीत इत्यर्थः । जन्य इति यावत् । पौरुपैयत्वं च स्वसजातीयोचारणाऽनपेक्षभ्रमादिशून्यपुरुषोच्चरितत्वम् । वेदत्वं चाऽनुपल- भ्यमानमूलान्तरत्वे सनि महाजनपरिग्रहीनवाक्यत्वम् वाक्यसमूहत्वा. दिति । वाक्यस्वादिन्यथः । शेषमागो व्यर्थ एवेति ध्येयम् भारतादिव- दिति । आदिना पुराणादेः परिग्रहः । स्मर्यमाणकर्त कत्वमिति । ज्ञायमानकत कत्वमित्यर्थः । यत्र यत्र पौरुषेयत्वं तत्र तत्र स्मर्यमाणकर्तृक- स्वमिति साध्यव्यापकता पक्षान्तर्भावेण साधनाऽव्यापकता बोध्या। तेपा. नात्। तपोविशेषात्। दी० ननु वर्णा नित्याः "स एवायं गकारः" इति प्रत्यभिज्ञा. बलात् । तथा च कथं वेदस्यानित्यत्वमिति चेत्, न । उत्पन्नो गकारो नष्टो गकारः इत्यादिप्रवीत्या वर्णानामनित्यत्वात् सोऽयं गकारः इति प्रत्यभिज्ञायाः 'सेयं दीपज्वाला' इविवत् जात्यावल. म्बनत्वात् । वर्णानां नित्यत्वेऽप्यानुपूर्वीविशिष्टवाक्यस्याऽनित्यत्वात् । वस्मादीश्वरोको वेदः । मन्वादिस्मृतीनामाचाराणां च वेदमूलकतया - ·२२५ टोकात्रयोपेतः प्रामयम् । स्मृतिमूलवाक्यानामिदानीमनध्ययनान् तन्मूलभूता काचिन् शाखान्छिन्नेति कलप्यते ननु पठ्यमानवेदवाक्योरसादस्य कल्पयितुमशक्यतया विप्रकी- वादात्यायुक्तवादिति निन्यानुमेयो वेदो मूलमिति चेन् , न । तथापि वर्णानुपूर्वीनानाभावेन नस्य बोधकत्वासंभवान् । गं०-बमात्रम्य निन्यववादिमीमासक' शंकते । नन्विति । वर्णानां नियम्य प्रमागमाह स एवायमिति । इनि प्रत्यभिज्ञाबलादिति । इत्या- कारकन्यक्षमावलादित्यर्थः । तथा च । वर्णानां नित्यत्वसिद्धौ च । इत्यादि प्रतीत्येति । इत्याकारकप्रतीत्यन्यथानुपपन्येत्यर्थः । अनित्य- त्वादिति । अनित्यम्वाङ्गीकारम्याऽवश्यकस्वादित्यर्थः । साजात्याऽ. वलंबनत्वादिति। तजातीयाऽभेदविषयकवस्वीकारादित्यर्थः। ननु स एवाध्यं गकार इति प्रतीतेः साजात्यावलंबनन्वे मानाभावः, अन्यथा सोऽयं देवदत्त इम्यादि प्रत्यभिज्ञाया अपि साजात्यावलंबनत्वाऽपत्तेः, अतो वर्णानां निन्यन्त्रमावश्यकमित्यत आह । नित्यत्वेऽपीति । नित्यत्वपक्षेऽपीत्यर्थः । अनित्यत्वादिति । रचनाविशेषरूपाऽऽनुपूर्ध्या अनित्यत्वेन तद्विशिष्टवाक्य- स्याऽनित्यन्चादित्यर्थः । तस्मादिति । वाक्यस्यानित्यत्वादित्यर्थः । पुष्पाणां चैत्रकर्तृ कन्वाऽभावेऽपि मालायाः चैत्रकतृ कत्ववदिति यावत् । इति कल्प्यते। इति स्वीक्रियते । कस्य चिद्वेदस्यानित्यत्वेऽपि कस्य विद्वेदस्यनित्यत्वमिन्येकदेशी शंकते । नन्वित्यादिना । पठ्यमानवेदवा. क्योत्सादनस्येति । पठनकर्मीभूतवेदवाक्यनाशस्येत्यर्थः । कल्पयितुम. शक्यतयेति । कल्पनायाः अप्रामाणिकतयेति यावत् । वित्रकीर्णवाद- स्य । वेदः शिथिलः इति व्यवहारम्य । अयुक्तत्वात् । अप्रामाणिकत्वात् । नित्याऽनुमेय इति । नित्योऽनुमेयश्वेत्यर्थः । मूल मिति । स्मृत्याचारा. मामित्यादिः । वर्णानुपूर्वीक्षानाभावेनेति। अनुमितवेदस्याऽऽनुपूर्वीनि- वयाभावेनत्यर्थः । तस्य । अनुमितवेदस्य । बोधकत्वाऽसंभवात् । बोधजननाऽसमर्थचात् । अप्रमाणस्वादिति यावत् । । १u ·। तर्क-संग्रहः २२६ दी-ननु एतानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गवन्ति आकांक्षादि- मत्पदकदम्बकत्वात् "गामानय दण्डेनेवि" मद्वाक्यवत् इत्यनुमा- नादेव संसर्गज्ञानसंभवान् शब्दो न प्रमाणान्तरमिति चेत्, न । अनुमित्यपेक्षया शाब्दज्ञानस्य विलक्षणस्य 'शब्दात्प्रत्येमि' इत्यनु- व्यवसायसाक्षिकस्य सर्वसम्मतत्वान् । गं०-शब्दमनुमानेऽन्तभावयन् वैशेषिकः प्रत्यवतिष्ठते । नन्विति । अत्र एनानि पदानि पक्षः । गामानयति वाक्यघटकघटपद-अम्पद-आङपूर्वक- गाजधानुपदलोटपदानीत्यर्थः । स्मारितार्थसंसर्गवत्वं साध्यम् । स्मारिताश्च ते अथांश्च, तेषां संसर्गः, स यत्रास्तीति विग्रहः । न चाऽर्थसंसर्गवत्वं पदे वाधितमिति वाच्यम् । संसर्गज्ञापकत्वम्यव साध्यत्वात् । न च घटमानये- स्यादी घटकर्मत्वयोः, कर्मत्वानमनयोश्च तात्पर्याऽविपयकालिकसंसर्गज्ञानपूर्व- कन्वमादायाऽर्थान्तरमिति वाच्यम् । साध्यघटक" संसर्गे तात्पर्यविषयः स्वस्यापि निवेशनीयत्वात् । तथा च तत्तत्पदैः स्मारिताः ये तत्तदर्थाः तेषां तापर्यविषयो यः संसर्गः नदज्ञानप्रयोजकानीन्यर्थः । आकाशघटोभयबोध- ना-पर्येण प्रयुकाद् घटपदाद् घटमात्रोपस्थितौघटादेरिव गगनसंसर्गमादायाs- थान्तवारणाय स्मारितति । स्मारितत्वं च वृत्या बोध्यम् । तेन घटपद- श्रवणानन्तरं समवायेनाऽऽकाशोपस्थितौ आकाशसंसर्गमादाय नाऽर्थान्त. राऽपत्तितादवस्थ्यात् । आकांतादिमत्पद्कदंबकत्वादिति । आकांक्षायो- ग्यतासबिधिमत्पदसमूहकवादित्यर्थः । तेन साध्याभाववति आकांक्षारहिते- अयोग्य अनासो च वाक्ये हेतुसत्वेऽपि न प्यभिचारः। मद्वाक्यव- दिति । मया श्रुतगामानयेति वाक्यबटकगोपदादिवदित्यर्थः । संसर्गज्ञान- संभवादिति । पदार्थोपस्थित्यनन्तरं एकपदार्थे अपरपदार्थसंसर्गावनाहि. ज्ञानं हि शाब्दबोधः, तस्य संभवादित्यर्थः । तथा च शाब्दबोधोऽनुमितिः लिंगजत्वादिस्यनुमानेन शाब्दबोधस्य प्रमाऽन्तरत्वेऽसिद्धे विलक्षणप्रमाकरण- वाभावाच्छन्दोऽपि न प्रमाणान्तरमित्याह । शब्दो नेति। शब्दात् । गौरस्ती. ।।

·२२७ टोकात्रयोपेतः विवाफ्यात् । प्रत्येमि। जानामि । अस्तित्वेन गामित्यादिः । एवं अस्तित्वेन गां शादयामि न वनुमिनोमीन्यनुव्यवसायोऽपि बोध्यः। अनुव्यव- लायसाक्षिकस्य । अनुम्यवसायविषयन्य । इदमुपलक्षणम् । व्याप्ति- न्यकालपि शाब्दबोधयाऽनुभवसिद्धबात । न च सर्वत्र शब्दश्रवणा- नन्नर व्याप्तिज्ञाने प्रमागमम्नान्यपि बोध्यम् । किं च एकसंबन्धिज्ञानविधया यथा पदज्ञानमर्थस्मारकं भवनि, तथा अर्थज्ञानस्यापि पदस्मारकतया वन्हि- रूपाध्यज्ञानेन पदम्मरणं कल्पयित्वा अनुमिनिस्थले शाब्दबोध एव किं न वाक्रियतामित्यास्तां विस्तः । . दी०-ननु अर्थापत्तिरति प्रमाणान्तरमस्ति "पीनो देवदत्तो दिवा न भुड़ने" इति दृष्टे श्रुते वा पीनवान्यथानुपपत्त्या रात्रिभो. जनमपत्त्या कल्प्यते इति चेन्न । "देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्ते दिवाभुनानवे सति पीनत्वात्" इत्यनुमानेनैव रात्रिभोजनस्य सिद्धत्वात् । गं0-एतावता तत्करणं चतुर्विधमित्यादि मूलोपात्तानां चतुगां प्रमागवमुपाद्य अर्थापत्यादीनां अतिरिक्तत्वप्रमाणस्ववादिमीमांसक मननिराकर गायाऽऽदौ तन्मतमुपन्यस्यति नन्वित्यादिना । अर्थापत्तित्वं जातिविशेषः, अर्धापयामीत्यनुभवसिद्धः । अर्थापत्तिशब्दः "अर्थस्याऽऽपत्ति. यस्मादिति व्युत्पत्या प्रमाणपरः । अर्थापत्तिशब्देनाऽन्यथानुपपत्तिज्ञानं "अनुपपत्तिज्ञानं वा"ऽभिधीयते । तदेतत्प्रमाणम् । अन्यथानुपपत्तिर्द्विविधा । श्रुनार्थान्यथानुपपत्तिः । दृष्टान्यथानुपपत्तिश्चेति । अर्थ स्याऽऽपतिरिति व्युत्पत्या अर्थापत्तिशब्दः प्रमापरः। साऽपि द्विविधा। श्रुतार्थाऽऽपत्तिः । दृष्टार्थाऽऽपत्तिश्च । उपपाद्यज्ञानं करणम् । उपपायं चाऽत्र पीनखम् , उपपादकज्ञानं फलम् । उपपादक रात्रिभोजनम् । येन बिना यदनुपपई तस्योपपादकत्वात् यदनुपपनं तस्योपपाद्यत्वात् । अर्थापत्तिरपीति।

·तर्क-संग्रहः २२८ अपिना प्रत्यक्षादिपरिग्रहः । तथा च यथा प्रत्यक्षादि विलक्षणप्रमितिकरणं तथाऽपत्तिरपीति भावः। दृष्टे प्रत्यक्षते ज्ञाते । अनेन दृष्टार्थाऽऽपत्तिः मूचिता। श्रुते । शब्दादवगते । अनेन श्रुतार्थाऽऽपत्तिः मूचिता । पीनत्वाऽन्यथा- ऽनुपपत्येति । तादृशानुपपत्तिज्ञानरूपप्रमाणेनेत्यर्थः यथाश्रुते अनुपपत्ति- सत्वेऽपि तदज्ञानविरहवतः पुंसः कल्पनाऽसंभवेनाऽनुपपत्तेः । अस्यैव विशेषणं अर्थापत्या इनि । दिवाऽभुञानस्य देवदत्रस्य रात्रिभोजनं विना पीनत्वमनुपपञ्चमिति ज्ञानेनेति यावत् । रात्रिभोजनं कल्प्यते इति । दिवाऽभुजानः पीनो देवदशो रात्रिभोजीत्यर्धापत्तिः प्रमा जन्यते इत्यर्थः । पीनत्वादिति । योगाद्यजन्यपीनन्वादित्यर्थः । सिद्धत्वादिति । अनुमि. तत्वादिन्यथः य त यथा मासोपवासी तापस इति व्यतिरेकेण दृष्टान्तः । भवदं बोध्यम् । अव्याप्यस्य नोपपायता । अव्यापको नोपपादकः। तथा चोपपादकाभावव्यापीभूताभावप्रतियोगिन्वं उपपाद्यस्येति पयवसितम्- तदेव च व्यतिरेकच्याप्तिरूपमिति ध्येयम् । - दी.-शते पञ्चाशदिति संभवोऽप्यनुमानमेव । "इह बटे यक्षस्तिष्ठति" इत्यैतिह्यमपि अज्ञातमूलप्रवक्तकः शब्द एव। चेष्टाऽपि शब्दानुमानद्वारा व्यवहारहेतुरिति न प्रमाणान्तरम् । तस्मात्प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाश्चत्वार्येव प्रमाणानि । इति दीपिकायां शब्दपरिच्छेदः। गं०-अनुमानमेवेति । न प्रमाणान्तरमिति भावः । अनुमानप्रयोग- स्तु मयं पञ्चाशद्वान् शतवत्वादिन्याकारकः । ऐतिहमपीति । शब्द एव । शब्दः प्रमाणमेवेत्यर्थः । भज्ञातः मूलं प्रवक्ता यस्य स तथा इत्यर्थः । चेष्टापि । शब्दानुमाने एव न तु प्रमाणान्तरम् । शब्दानुमानद्वारेति । सदस्मृतिद्वारा इत्यर्थः । व्यवहारहेतुरिति । द्वित्वादियोधप्रयोजकम् ।

·टीकात्रयोपेतः अनुमानद्वारा । अयं पताशशद्धविषयकता पर्यवान् विलक्षणचेष्टावत्वात् अहमिवेन्यनुमानन शब्दजाने जात शाब्दबोध उत्पद्यते इति । इति गंगायां शब्दपरिच्छेदः। दी-(अथ) ज्ञानानां नद्वति तत्प्रकारकत्वं स्वतो ग्राह्यं परतो वति विचार्यते । गं०-प्रसंगात प्रमाम्य परनोग्रायवयवस्थापयितुमुपक्रमते । शा.नानामिनि । संस्कारनिष्ट तानिन प्रकारकन्वरूप"प्रमावस्याऽतीन्द्रि- यनया इन्लानिष्ट प्रमावन्य परैरपि परतो ग्राह्य-वाभ्युपगमेनाऽविवादादाह । ज्ञानानामिति । ज्ञानभेदेन प्रमान्वं भिन्नमिति मृचयितुं बहुवचननिर्देशः । निएवं पठाः । अन्वयश्वाऽस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वमित्यनेन । स्वतो ग्राह्यमिति । ज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहविषय इत्यर्थः। परत इति ग्रामिन्यनुपज्यते । अनुमानादिजन्यग्रहविषय इत्यर्थः । विचार्यते इति । निर्णीयते इत्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम् । स्वत इन्यस्य स्वस्मात्-स्वकीया. दिति चाऽर्थः । तत्र गुरूणां मते ज्ञान, मिति 'ज्ञान" मातृ "आत्मा" मेय "विषय" एनस्त्रितयविषयकम् । तन्मते चक्षुःसंयोगाद्यनन्तरं “घटमहं जानामीति प्रत्यक्षस्यवोत्पत्तेः, स्वविषकत्वमेव ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वम् एवं च व्यवसायस्य स्वप्रकाशात्मकतया स्वेनैव जगतप्रामाण्यस्य ग्रहणाद्, भवति प्रामाण्यस्य स्वतोग्राह्यत्वम् । विशिष्टबुद्धिं प्रति विशेषणज्ञानस्य कार- जतायाम्तैरनंगीकारादनुपस्थितस्यापि प्रमात्वस्य भानसंभवात् । तथा च स्वत इत्यस्य म्वस्मादित्यर्थः । तथा च स्वस्यैव स्वप्रामाण्यविषयकतया स्वजनकसामग्री एवं स्वनिष्ठप्रामाण्यनिश्चायिका। १ गुरूणां मते शानस्य स्वप्रकाशस्वं तेपामयमभिप्रायः । ज्ञानस्य तद्गतप्रामा- एयस्य वा शानान्तरग्राह्यत्वे तादृशज्ञानान्तरस्य तद्नप्रामाण्यस्य च ग्रहार्थ शानान्तरा- चायामनवस्थापत्त्या स्वप्रकाशरूपत्वमावश्यकमिति ।

·तर्क-संग्रहः २३० मिश्रमने नु अयं घट इनि "व्यवसायान्मक" ज्ञानं अनुव्यवसायग्रा- यम्, अनुव्यवसायश्च व्यवसायप्रत्यक्षम् , घटमहं जानामीत्याकारकम् । नजनिका सामग्री आन्ममनः संयोगादिकम् , तथाचाऽनुव्यवसायेन व्यव. सायनिष्टप्रामाण्यं गृह्यने । एतन्मते स्वत इत्यस्य स्वकीयादित्यर्थः । स्व- प्रयोज्यादिति यायन । तथा च व्यवसायजन्यो योऽनुव्यवसाया, तत्सामग्री प्रथम "व्यवसायान्मक"ज्ञाननिष्टप्रमात्वनिश्चायिका, अनुव्यवसायस्य व्यर- सायविषयकववद् व्यवसायनिष्ठप्रामाण्यविषयकवाच्चेति । भट्टमनं ज्ञानमन्द्रियम् ', ज्ञानेन ज्ञाततानामकः कश्चिद्धों जन्यते स च धो विषयनिष्ठः "ज्ञानो घट इति प्रतीतिसाक्षिकः” प्रत्यक्षसिद्धः। ज्ञानता' च ज्ञानमनुमापति । अनुमानप्रयोगस्तु इयं ज्ञातता घटत्वप्रका. रघटविशेप्यकज्ञानजन्या घटसमवेतघटत्वप्रकारकज्ञाततात्वात् । या यत्समवेतयत्यकारकज्ञातता सातद्विशेष्यकतत्यकारकज्ञानजन्या पटविशेयक- पटवप्रकारकज्ञाततादिति सामान्यव्याप्तिरिति । एतन्मतेऽपि स्वत इ.यस्य स्वकीयादि-येवाऽर्थः । तथा च स्वजन्या या ज्ञाततालिंगकाऽनुमितिः तत्सा- मग्री स्वनिष्टप्रामाण्यनिश्चायिकति भावः । दी०-तत्र विप्रतिपत्तिः । ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहकया- वज्ञानप्राहकसामग्रीप्रायम् न वा । अत्र विधिकोटिः स्वतस्त्वम् । निषेधकोटिः परतस्त्वम् । गं० तत्र। विचारे। प्रयोजावं सप्तम्यर्थः । विप्रतिपत्तावन्वेति । विप्रतिपचिस्वरूपमाह । शानप्रामाण्यमिति । तद्वसित प्रकारकत्वविशिष्टं ज्ञानं प्रपूर्वकमाधातोरर्थः, ल्युट्प्रत्ययश्च प्रयोगसाधुत्वसंपादकः, प्यम् प्रत्ययश्च १ भास्मसमवेतवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धन प्रत्यक्षं प्रति धर्माऽधर्मादेरिव शानस्यापि तादात्म्यसंबन्धेन प्रतिबन्धकत्वात् । २ शानजन्यविषयसमवेतपदार्थान्तररूपा इत्यर्थः।

·२३१ १ टीकात्रयोपेतः भावार्थकः । एवं च प्रामाण्यमिन्यस्य तइतितत्प्रकारकज्ञानत्वमर्थः । तत्रापि ज्ञान वांगनिवेशी व्यर्थः, प्रयोजनविरहात । एवं च तद्वतितत्प्रकारकत्वमेवाऽ. वशिष्टम् । करगार्थकन्युट्प्रन्यये तु प्रमाकरण त्रमित्यर्थः स्यात् , तादृशप्रमा- करगञनिरासाय ज्ञानपदम्', तदपि सावधारणम् , तथा च प्रमाकरणवं न ज्ञानमात्रवृनि, प्रमाकरणे मनसि व्यभिचारात्, किन्तु तद्वतितत्प्रकारक स्वरूपप्रमावनव ज्ञानमात्रवृति, ज्ञाननिष्टप्रमात्वं पक्षः । तद्वति तस्म- कारकज्ञान मिति यावत् । तदप्रामाण्याऽग्राहकेति। तत्पदं पक्षीनृत- प्रकृनमानाण्याश्रयज्ञानपरम् , तत्राऽप्रामाण्याऽग्राहिकाः "अयं घट इत्याकारक ज्ञान अममा इत्याकारकं यत्ताशप्रमावाश्रयविशेष्यकाप्रमात्वप्रकारक ज्ञानं तदनिका." अथ च यावद् ज्ञानग्राहिकाः "प्रकृतप्रामाण्याश्रयज्ञान- प्रजनिकाः" सामग्रयः तजन्यग्रहविपयों न वेत्यर्थः । तजन्यग्रहविषयत्वं विधिकोटिः । तदमाश निषेधकोटि: स्वतस्त्वमिति । स्वतस्ववादिनी मीमांसकाः गुरुमिश्रभट्टास्त्रयः। परतस्त्ववादिना नैगयिकाः । गुरुमते नाशज्ञानविषयकग्रहः प्रथमज्ञानमेव "घटमहं जानामीत्याकारक" तन्मते ज्ञानस्य प्रकाशरूपत्वात् । मिश्रमते तु अनुव्यवसायात्मकम् , भहमते च अनुमितिः । तजनिका सामग्री क्रमेण चक्षुःसंयोग-आत्ममनःसंयोग-परामर्शा. दिकम् । विधिकोटिप्रसिद्धिस्तु तादृशप्रामाण्याश्रयज्ञाने "अयं घट इत्या. कारके", तादृशज्ञानविषये घटत्वे ज्ञानत्वे च । दी०-अनुमानप्राह्यत्वेन सिद्धसाधनवारणाय यावदिति । 'इदं ज्ञानमप्रमा' इति ज्ञानेन प्रामाण्याग्रहाद्वाधवारणाय अप्रामाण्या- प्राहकेति। "इदं ज्ञानमप्रमा " इति अनुव्यवसायनिष्ठप्रामाण्यग्राह: कस्य अप्रामाण्याग्राहकत्वाभावात् स्वतस्त्वं न स्यादतः तदिति । ग्राह्यप्रामाण्याश्रये अप्रामाण्याप्राहकेत्यर्थः । उदाहृतस्थले टि. १ तथा च प्रमाकरणत्वे समभिव्याहृनशानमात्रवृत्तित्वान्वयानुपपत्त्या प्रामाण्यपदे तत्परत्वभ्रमनिरासः ।

·तर्क-संग्रहः २३२ व्यवसाय अप्रामाण्यग्राहकस्याऽप्यनुव्यवसाये म्वतस्त्वसिद्धिः । तदप्राहकत्वान् गं0-सामग्रयां यावम्वनिवेशस्य प्रयोजनमाह । अनुमान ग्राह्यत्वे. नेति । इदं ज्ञानं प्रमा सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् यन्नैवं तवं यथाऽप्रमेत्यनु. मितिजनकसामग्रया अपि निरुक्तज्ञानग्राहकसामग्रीतया ताशसामग्रीजन्या. ऽनुमितिरूपग्रहविषयत्वस्योभयवादिसिद्धत्वेन सिद्धसाधनापत्तरिति भावः । यावत्वविशेषणे च प्राथमिकानुव्यवसायसामग्या अपि यावदन्तर्गततया नग्राद्य वस्य नैयायिकैरनभ्युपगमा सिद्धसाधनाऽप्रकाश इति ध्येयम् । नैयायिकमते च ताशसामग्रीग्रामस्वाभावसाधने वाधवारणायेत्यपि बोध्यम् । इदं शानमिति । रजतविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानमित्यर्थः । इति ज्ञानेनेति । इति ज्ञानग्राहकणस्यर्थः । इन्याकारकज्ञानग्रहजनकसामग्य इति यावत् प्रमाण्याऽग्रहादिति । प्रमावग्रहाऽनुत्पत्तेरित्यर्थः । तथा चेदं ज्ञानमप्रमेत्याकारकरजतविशेष्यकरजतन्वप्रकारकज्ञानविशेष्यकाऽप्रमाधप्रका- रकज्ञानजनकसामग्या यावदन्तर्गततया प्रतिबन्धकवशेन प्रामाण्याऽग्रहात् "स्वतम्यस्य" वाधवारणाय अप्राण्याऽग्राहकेति विशेषणमिति भावः । अप्रामाण्याऽग्राहकेतीति। तथा च तादृशसामग्र्याः साध्यकोद्यप्रविष्टतया प्रामाण्यस्याग्रहेऽपि न वाध इति भावः । इदं मानमिति । शुक्तिविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानमित्यर्थः । इत्य- नुव्यवसायनिष्ठप्रामाण्यप्राहकस्येति । इत्याकारको य इदं ज्ञानमप्रमे- त्यनुव्यवसायः तमिष्ठनिरुक्तामाण्यप्रकारको यो ग्रहः तजनकचक्षुःसधिक- विघटितकारणकलापस्येत्यर्थः। अप्रामाण्याऽग्राहकत्वाभावादिति । म्यवसायनिष्ठामामाण्यवाहकत्वेनेत्यादिः । स्वतस्त्वं न स्यादिति । अनुम्यवसापनिष्ठ नरुतप्रमावस्प स्वतो ग्राह्यत्वानुपत्तिरित्यर्थः । तदिति लुतसप्तमीकम् तदप्राहकत्वात् ममामाण्याग्राहकत्वात् स्वतस्त्वसिद्धि- ·२३३ टोकात्रयोपेतः रिति । तथा च तत्पदस्य स्वाश्रयपरतया स्व श्रयविशेष्यकाप्रमाव- प्रकारकग्रहाजनकस्वाश्रयग्राहकसामग्रीत्वव्यापकम्वग्राहकसामग्रीत्वकत्वमेव स्वनिष्टस्वतस्त्वमिति फलिनम् । एवं च निरुतस्थले व्यवसायस्य प्रमावरूपस्वाश्रयत्वाभावात् अनुव्यवसायस्यैव स्वाश्रयतया तद्ग्राहक सामग्र्याः स्वाश्रयविशेष्यकाप्रामाण्यप्रकारकज्ञानाजनकतयोदाहृतस्थले तार- शसामग्रयाः प्रसिदत्वान ताशसामग्रीचव्यापकस्वग्राहकसामग्रीत्वकत्व- रूपबनावमयानुव्यवसायनिष्ठ मामाण्ये सत्वात नोक्तानुपपत्तिरिति भावः। अत्र प्रत्यक्षमाग्रस्य ज्ञाननातृशेयरूपत्रितयविषयकत्ववादिनां प्राभाकराणां मने प्रत्यक्षमात्रम्यानुव्यवसायरूपन्वेन प्रमाण्यानुमितिजनकसामग्र्यामिव विषयमचन्नयोगाममनन्संयोगघटितसामग्र्यामपि स्वाश्रयग्राहकसामग्री- वमन्यात्तत्र स्वग्राहकसामग्रीत्वरूपव्यापकस्यापि सत्वेन प्रामाण्ये तन्मत. रीत्या विधिकोटिप्रसिद्धिः, मुरारिमिश्रमते अनुव्यवसायग्य व्यवसायविषय- कत्ववत् तनिष्ठप्रामाण्यविषयकत्वस्यापि सम्वेन चक्षुस्संयोगालोकसंयोगाय- वटितात्ममनासंयोगघटितसामग्रयामपि स्वाश्रयग्राहकसामग्रीत्वसवेन तत्र स्वग्राहकसामग्रीत्वरूपव्यारकस्यापि सत्वात् तन्मतरीया विधिकोटि- प्रसिद्धिः। भट्टमते ज्ञानमतीन्द्रियं तजन्यज्ञाततयानुमेयम् । ज्ञातता तु ज्ञानवत् सविषया घटो ज्ञात इत्याकारकप्रत्यक्षसिद्धा समवायेन स्वरुप. संबन्धन वा विषयवृत्तिः । एवं च घटवृत्तिज्ञातता घटस्वप्रकारकघटविशेष्य. कज्ञानजन्या जन्यतासंबन्धेन तादृशज्ञानवती वा घटवृत्तिघटत्वप्रकारका ज्ञाततात्वात् यन्त्र तन्नै यथा पनिष्टज्ञाततेत्यादिच्यतिरेक्यनुमानेन इदानींतनघटवृतिज्ञाततापक्षकनिरुक्तसाध्यकनिरुक्तहेतुकपूर्वकालीनघटवृत्ति- ज्ञाततादृष्टान्तघटितान्वय्यनुमानेन वा ज्ञानवत् तनिष्ठप्रामाण्यस्याप्यनुमिति- संभवात् । तथा च ज्ञाततापक्षकानुमितिजनकसामग्र्यामपि तन्मते स्वाश्रय- ग्राहकसामग्रीत्वसत्त्वेन तत्र स्वग्राहकसामग्रीत्वरूपव्यापकत्यापि सत्वा- तत्र भट्टमतरीत्या विधिकोटिप्रसिदिऔंध्या । दी०-ननु स्वत एव प्रामाण्यं गृह्यते, “घटमहं जानामि" ·वर्क-संग्रहः २३६ इत्यनुव्यवसायेन घटघटत्वयोरिव तत्सम्बन्धस्यापि विषयीकरणात् व्यवसायरूपप्रत्यासत्तेस्तुल्यत्वात् । पुरोवर्तिनि प्रकारसम्बन्धस्यैव प्रमात्वपदार्थत्वादिति चेत् , न । स्वतःप्रामाण्यग्रहे 'जलज्ञानं प्रमा न वा' इत्यनभ्यासदशायां प्रभात्वसंशयो न स्यात् । अनुव्यवसायेन प्रामाण्यस्य निश्चितत्वात् । तस्मान् स्वतोग्राह्यत्वाभावात् परतो ग्राह्य- त्वम् । तथाहि-प्रथमं जलज्ञानान्तरं प्रवृत्तौ सत्यां जललामे सति "पूर्वोत्पन्नं ज्ञानं प्रमा" समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् 'यन्नवं तन्नैवं यथा अप्रमा' इति व्यतिरेकिणा प्रमात्वं निश्चीयते । द्वितीयादि ज्ञानेषु पूर्वज्ञानदृष्टान्तत्वेन तत्सजातीयत्वलिङ्गेनान्वयव्यतिरेकिणापि गृह्यते । गं0-इत्थं विप्रतिपत्ति प्रदश्य मीमांसकमतं दूषयितुमुपन्यस्यति । नन्विति । स्वत एव प्रामाण्यं गृह्यते इति । प्रामाण्यं स्वतो गृह्यत एवेति योजना । प्रामाण्यं स्तोग्राह्यमेवेत्यर्थः । घटत्वादिमति घटस्वादिन. कारकत्वरूपं प्रामाण्यं ज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यमेवेति यावत् । स्वतोग्राह्यत्व- मुपपादयति । घटमहं जानामीत्यनुव्यवसायेनेति । इदं च मिश्रमता. भिप्रायेन । मतत्रयसाधारण्येन तु प्राथमिकज्ञानग्रहेणेति यावत् तत्संव न्यस्यापीति । घटघटत्वयोः समवायरूपसंबन्धस्यापीत्यर्थः। विषयीक. रणादिति । तथा च स्वनिरूपितविषयताश्रययावद्विषयकत्वस्य स्वनिष्ठवि. घयताकप्रत्यक्षत्वध्यापकत्वादिति भावः । सिद्धान्तयति । स्वतःप्रामाण्यग्रहे इति । प्रामाण्यस्य निरुक्तस्वतो. प्राद्यत्वस्वीकारे इत्यर्थः । जलशानमित्यादि । अनभ्यासदशायां जलज्ञानं प्रमा न वेति संशयो न स्यादिति योजना। अनभ्यासदशायां-जल- ज्ञानं प्रमेयाकारकजलज्ञानविशेष्यकप्रमात्वप्रकारकनिश्चयाभावदशायाम् । जलशानं प्रमान वेति । जलज्ञानानन्तरजातजलज्ञानवानहमिति ज्ञाना- नन्तरमित्यादिः । इति संशयो न स्यादिति । इत्याकारकसंशयो 1 ·२३५ टोकात्रयोपेतः नोन्पद्यनेन्यर्थः । न चेष्टापत्तिः । अनुभवविरोधादिति भावः । तत्र हेतुमाह । अनुव्यवसायनेति । न च प्राभाकरमने घटादिज्ञानस्यैव तद्ज्ञानविषयकत्वात् तद्ज्ञाननिष्ठ- प्रामाण्यावगाहिन्वादश्यकतया संशयानुपपत्तिसत्वेऽपि भाहादिमते प्राथमिक तादशज्ञानम्य नद्ज्ञानाविषयकतया प्रमाबविषयकत्वाभावात् प्राथमिकताह- शज्ञानोत्तरं नम्मत संशया नाऽनुपपन्न इनि बाच्यम् । तथा सति धर्मिज्ञा. नाऽभावान्सशयाग्नुपपत्तितावस्थ्यात् । संशये धर्मितावच्छेदकप्रकारकनि- यदनुनायाः समन्वादिनि । तस्मादिति । संशयानुपपत्तिरूपबाधकसत्वा. दि-यथः । इदं च स्तनाग्राह्यत्वाभावे हनुः । स्वतोग्राह्यत्वाभावादिति । निम्नम्वनोग्राान्वन्य वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । इदं च परतोग्राह्यत्वे हेतुः । परताग्राह्यत्वमिति । अनुमानग्राह्यत्वमित्यर्थः । अनुमानप्रकारमाह । तथाहीत्यादिना। प्रथमं जलशानानन्तरमिति । प्राथमिकजलज्ञानान. न्तरमित्यर्थः । यत्र प्रथमं जलज्ञानं ततः जलज्ञानवानहमित्यनुव्यवसायः-तत इदं ज्ञानं प्रमा न वेति संशयः । अनन्तरं जले इष्टसाधनताज्ञानाधीनेच्छा तदनन्तरमिति यावत् । प्रवृत्तौ सत्यां जललामे सतीति । प्रवृतिसम- कालं जलप्राप्तौ सत्यामित्यर्थः । पूर्वोत्पन्नजलज्ञानमिति । प्राथमिकजल- ज्ञानमित्यर्थः। प्रमेति । जलत्ववतिजलत्वप्रकारकत्वरूपप्रमात्ववदित्यर्थः । सफलप्रवृत्तिजनकत्वादिति । इच्छाद्वारा जलत्ववतिजलवप्रकारकप्रवृ. चिप्रयोजकत्वादित्यर्थः तत्सजातीयत्वलिंगेनेति । समर्थप्रवृत्तिजनकत्वे. नति यावत् । दी०-प्रमाया गुणजन्यत्वमुत्पत्तौ परतस्त्वम् । प्रमाऽसाधार- णकारणं गुणः, अप्रमाऽसाधारणकारणं दोषः । तत्र प्रत्यक्ष विशेषणव द्विशेष्यसन्निकर्षो गुणः, अनुमितो व्यापकवति व्याप्य- ज्ञानम् । उपमितो यथार्थसाहश्यज्ञानम् । शाब्दज्ञाने यथार्थयोग्यता- ज्ञानम् इत्याहनीयम् । पुरोवर्तिनि प्रकारामावस्यानुव्यवसायेना- ·सर्क-संग्रहः नुपस्थितत्वान् अप्रमात्वं परत एव गृह्यते । पित्तादिदोपजन्यत्वमुत्पत्ती परतस्त्वम् । गं०-प्रमोत्पः परतस्त्वमुपपादयति प्रमाया इति । प्रमाया उत्पत्ती गुणजन्यत्वं परतस्त्वमिनि योजना। परतस्त्वमिति । परस्वमेवेत्यर्थः । स्वी- कार्यमिति शेषः । अनुपस्थितत्वादिति अविषयीकरणादित्यर्थः । अप्रमा. त्वमिति । तदभाववति त-प्रकारकत्वरूपमप्रमात्वमित्यर्थः । परत एव गृह्यते इति । तथाहि । शुक्रिविशेष्यकर जतत्वभ्रमानन्तरं इष्टसाधनताज्ञानादिक्रमेण प्रवृत्तौ सन्यां रजताइलाभे पूर्वोत्पन्नं रजतज्ञानमप्रमा विफलप्रवृत्तिजनकत्वात् यशवं नन्नवं यथा प्रमा इति व्यतिरेकिणा निश्चीयते इति । अप्रमावस्य परनो ग्राह्यत्वमुपपायाऽप्रमोत्पत्तेरपि परतस्त्वमुपपादयति । पित्तादीति । आदिना मण्डूकवसाजन परिग्रहः । दी० -ननु सर्वेषां ज्ञानानां यथार्थत्वात् अयथार्थज्ञानमेव नास्तीति । न च "शुक्ताविदं रजतम्' इति ज्ञानात् प्रवृत्तिदर्शनाद. न्यथाख्यातिसिद्धिरिति वाच्यम् । रजतस्मृतिपुरोवर्तिज्ञानाभ्यामेव प्रवृत्तिसंभवान् । उपस्थितेष्टभेदारहस्यैव सर्वत्र प्रवर्तकत्वेन 'नेदं रजतम्" इत्यादी अतिप्रसङ्गाभावादिति चेत् न । सत्यरजतस्थले पुरोवर्तिविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानस्य लाघवेन प्रवृत्तिजनकवया शुक्तावपि रजतार्थिप्रवृत्तिजनकत्वेन विशिष्टज्ञानस्यैव कल्पनात् । गं०-प्राभाकरः शंकते । नन्विति । सर्वेषां ज्ञानानामिति । घटवादिधर्मकारकज्ञानमात्रस्येत्यर्थः । यथार्थवादिति । घटस्वादिमनि- ष्ठविशेष्यताकत्वादिन्यर्थः । अयथार्थशानमेव नास्तीति । विप्रतिपत्तिस्तु तदभावद्विशेष्यकतत्प्रकारकत्वरूपाऽयथार्थत्वं ज्ञानवृति न वेत्याकारिका बोध्या । तेन न सिद्धयसिद्विभ्यां व्याघातः । इच्छदौ विधिकोटिप्रसिद्धिों. ध्या। शंकते । नचेति । शुक्काविदं रजतमिति शानादिति । भत्रेवं । ।

·२३७ टीकाप्रयोपेत रजतमिति ज्ञानमिदन्वेन शुक्रिविशेष्यकमेव, न तु रजतविशेष्यकमिति स्फुटीकरणाय शुम्माविल्युकम् । प्रवृत्तिदर्शनादिति । प्रवृत्तेरनुभवसिद्धत्वा- दिन्यर्थः । अन्यथाख्यातिरिति । अयथार्थज्ञानमित्यर्थः । स्वीकार्येति शेषः । तथा च विशेष्यतासंबन्धन तद्धर्मप्रकारकप्रवृत्तौ विशेष्यतासंबन्धन तद्धमप्रकारकेच्छायाः. तेन संबन्धन तद्धर्मप्रकारकेच्ठायां तेन संबन्धन तद्धर्म- प्रकारकज्ञानस्य च हेनुचमिति रीन्या कार्यकारणभावस्य सर्वमतसिद्धत्वेन तव मतं रविगेन्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानाऽप्रसिध्या कारणाभावेन रजतार्थिनी रङ्गे प्रवृत्यनुपपनिरिति भावः । प्रभाकरमते इदं, रजतमितिज्ञानद्वयं-इद. मिनि प्रत्यक्षात्मकम् , रजतमिति स्मृत्यात्मकम् । अत एव यथार्थम् । उभयमंव प्रवृती कारणमिन्याह । रजतस्मृतिपुरोवर्तिज्ञानाभ्यामेवेति । एवकारो प्यर्थकः। प्रवृत्तिसंभवादिति । पुरोवर्तिविशेष्यकरजतत्वप्रका- रकम्वृत्रं रनुभवसिद्धत्वादित्यर्थः। तथा च ज्ञानद्वया प्रवृत्त्युपपत्तेः, अन्यथा ख्यातिनं स्वीकार्येति शेषः। नन्वेवं सति नेदं रजतमिति ज्ञानात्प्रवृत्त्यापत्तिः, निरुक्तकारणसम्वादत आह । उपस्थितेष्टभेदाऽग्रहस्यैवेति । रजतभेदाs. ग्रहस्यवेत्यर्थः । प्रवर्तकत्वेन । प्रवृत्तिजनकत्वेन । इत्यादौ । इत्यादिज्ञा नोरारमित्यर्थः । अतिप्रसंगाभावादिति । प्रवृत्त्यापत्त्यसंभवादित्यर्थः । अयथार्थानुभवस्त्रिविधा, संशय-विपर्यय-तर्क- भेदात् । न्या०-यथार्थाऽनुभवं निरूप्याऽयथार्थाऽनुभवं विभजते । संशयेत्यादिना । दी०-अयथार्थानुभवं विभजते अयथार्थ इति, स्वप्नस्य मानसविपर्ययरूपत्वात् न त्रैविध्यविरोधः । गं०-यथार्थाऽनुभवं निरूप्येति। यथार्थानुभवविषयकनिरूपण- ध्वंसकालीनाऽयथार्थानुभवत्वावान्तरधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलष्यापारानुकूलकृति. - ·तर्क-संग्रहः २३८ मान मूलकार इनि यात्रः । स्वमाऽनध्यवसाययोरन्त विमाह । स्वप्नस्येति । नया च विपर्ययेऽन्तभाव इत्यर्थः । यद्यपि प्रदेशविशेषावस्थितमनःसंयोगः स्वमः, एवं च संयोगरूपस्य तस्य न विपर्ययेऽन्तर्भावयितुं शक्यते, तथापि नादृशसंयोगाऽसमवायिकारगकज्ञाने भाक्ततयाऽन्तर्भाव इति ध्येयम् । एवं किस्विदिन्याकारकाऽनवध्यवसायस्याऽपि विपर्ययेऽन्तर्भाव इत्यपि बोध्यम् । एकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धनानाधर्मवैशिष्ट्यज्ञानं संशयः। यथा स्थाणुर्वा पुरुषोवेति । न्या०-एकेति। एकधर्मावच्छिन्नविशेष्यकमावाऽभावप्रकारक- ज्ञानं संशय इत्यर्थः । भावद्वयकोटिकसंशयप्रसिद्धः स्थाणुर्वेत्यत्र स्थाणुत्वस्थाणुत्वाभावपुरुषत्व-पुरुषत्वाभावकोटिक एव संशयः । दी-संशयलक्षणमाह एकेति घटपटौ इति समूहालंबनेऽति- व्याप्तिवारणाय एकेति । घटो द्रव्यमित्यादौ अतिव्याप्तिवारणाय विरुद्धेति । घटत्वविरुद्धपटत्ववानित्यत्र अतिव्याप्तिवारणाय नानेति । गं०-मूले । एकस्मिन्निति । सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वम् धर्मिपदं मुख्यविशेष्यतालाभार्थम् । विरुद्धति । विरुद्धाः परस्पराऽसमानाधिकरणाः ये धर्माः तेषां वैशिष्ट्यं संबन्धः । तस्य ज्ञान विषयत्वं षष्ट्यर्थः । तथा चैकधर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितविरुद्धनानाधर्मप्रकारताशालिज्ञानत्वमिति यावत् । अत्र नानाधर्मपदं भावाऽभावोभयपरम् । अतएवोक्त न्यायबोधिन्यां भावद्वयकोटिकसंशयाऽप्रसिद्धेरिति । मूले । स्थाणुर्वा पुरुषों वेति । इत्याकारक इत्यर्थः । स्थाणुवस्थाणुस्वाभावकोटिकः स्थाणुर्वेत्येकः संशयः । पुरुषत्वपुरुषत्वाभावकोटिकः पुरुषो वेस्याकारकोऽपरः संशयः । अथवा कोटि- चतुष्टयविपयत्वं संशये स्वीक्रियते न तु भावद्वयमात्रकोटिक इति ध्येयम् ।

·२३६ टोकात्रयोपेतः अयं स्थाणुर्थ पुरुपो वा, अयं स्थाणुः पुरुपश्चेति संशयसमुच्चययो- वैलक्षण्याय संशये कोटित्वाख्यविषयता स्वीक्रियते । अथवा समुच्चये विशेप्यता विशेष्यभेदेन भिन्ना, संशये उभयप्रकारतानिरूपिताविशेष्यतैका, परन्तु वन्हि प्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः वन्यभावप्रकारतानिरूपितविशेष्य- ताया ऐक्येपि तयोरवच्छेद्याऽवच्छेदकभावः स्वीक्रियते । संशये साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानं असाधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानं विप्रतिपत्तिश्च कारणन् । यथा उच्चस्तरत्वं स्थाणुपुरुपसाधारणं ज्ञात्वा स्थाणुर्नवेति संशयं करोति । यथा वा शब्दत्वस्य नित्यानित्यव्यावृत्तत्वं गृहीत्वा शब्दो नित्यो नवेति सशयं करोति । विप्रतिपतिश्च शब्दारिमका। एकेनोक्तं शब्दो नित्य इति अपरेण तु शब्दोऽनित्य इति । तत्र मध्यस्थस्य संशयो भवत्येवेति । मिथ्याज्ञानं विपर्ययः, यथा शुक्तौ इदं रजतमिति । -मिथ्याज्ञानमिति । अयथार्थज्ञानमित्यर्थः विपर्ययो नाम भ्रमः। दी०--विपर्ययलक्षणमाह मिध्येति तदभाववति तत्प्रकारका निश्चय इत्यर्थः । गं०-तदभाववतीति । इदं च प्रमायामतिव्याप्तिवारणाय । संशये इच्छायां चाऽतिव्याप्तिवारणाय निश्चयपदं निश्चयत्वं च संशयान्य. ज्ञानत्वम् । तदभावाप्रकारकत्वे सति तत्यकारकज्ञानत्वमिति यावत् । अत्र यद्वक्रव्यं तदुक्तं प्राक् । यथा शुक्तौ इदं रजतमिति । इत्याकारकनिश्चय इत्यर्थः । ननु रजतःचप्रकारक प्रत्यक्षकारणीभूतत्य इन्द्रिय सन्निकर्षस्य संयुक्तसम- वायस्य विरहेण कथं शुतो इदं रजतमित्याकारकप्रत्यक्षं, रङ्गस्य चक्षुः संयुक्तत्वेऽपि रजतत्वे तत्समवायाऽभावादिति चेन्न । लौकिकसनिकर्षविरहे. पि अलौकिकसनिकर्षस्य ज्ञानलक्षणाया स्वीकारादिति ध्येयम् ।

·तर्क-संग्रहः २४० व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तकः। यथा यदि वन्हिनस्यात्तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति । न्या०-व्याप्यारोपणेति । तर्के व्याप्यस्य व्यापकस्य च वाधनिश्चयः कारणम् , अन्यथा इष्टापत्तिदोपेण तर्कानुत्पत्तेः । दी०-तर्कलक्षणमाह । व्याप्येति । यद्यपि तर्को विपर्ययेऽ- न्तर्भवति, तथापि प्रमाणानुप्राहकत्वात् भेदेन कीर्तनम् । गर-मूले। व्याप्यारोपेणेति । आरोपः आहार्यज्ञानम् । तच्च वाधकालीनेच्छाजन्यज्ञानम् । तृतीयाथों जन्यत्वम् । तथा च व्याप्यविषयका- ऽऽहायज्ञानजन्यव्यापकविषयकाऽहार्यज्ञानत्वं तर्कलक्षणम् । आपाद्यव्याप्य- आपादकवत्तानिश्चयः तर्के कारणम् । वन्यभावः आपादकः आपाद्यो धूमा- भावः । तथाच धूमाभावव्याप्यवन्यभाववत्तानिश्चयो "मूलोकत" कारणम्। वस्तुत आपाद्यव्यतिरेकनिश्चय एवं तके हेतुरिति ध्येयम् । न्यायबोधिन्यां व्याप्यस्य आपादकस्य । व्यापकस्य आपाद्यस्य । तर्कस्य विपर्ययान्तर्भूत. त्वात् त्रैविष्यकथनमसंगतमित्याक्षिपति । यद्यपीत्यादिना । प्रमाणाऽ. नुग्राहकत्वादिति । व्याप्तिज्ञानप्रतिवन्धकम्यभिचारशंकानिवकत्वादि. त्यर्थः । संशनिश्चयसाधारणध्यभिचारज्ञानत्वेन व्याप्तिबुद्धौ प्रतिबन्धकतया "धूमोऽस्तु वन्हिास्तु इति" व्यभिचारशंकायाः व्याप्तिवुद्धौ प्रतिबन्धकत्वे तनिवृत्यर्थ तर्कोऽपेक्षणीय इति भावः । स चाऽयं पञ्चविधः । आमाश्रय. अन्योन्याश्रय-चक्रक-अनवस्था-तदन्यवाधितार्थप्रसंगभेदात् । स्मृतिरपि विधा । यथार्थाऽयथार्था च । प्रमा- जन्या यथार्था । अप्रमाजन्या अयथार्था । दी०-स्मृति विमजते स्मृतिरिति । गं०-स्मृतिलक्षणं प्रागुक्त वेदितव्यम् । प्रमाजन्या यथार्थाऽनु.

·२४१ टोकाप्रयोपेतः भवजन्या । नथा न नति तत्प्रकारकस्मृनित्वं यथार्थस्मृतलक्षणम् । अप्र- माजन्या अयथायोऽनुभवजन्या। तथा च तदभाववनि तत्प्रकारकस्मृतिस्वं अयथार्थस्मृतलक्षणम् । सर्वेपामनुकूलतया वेदनीयं सुखम् ॥ न्या:-सुखं निरूपयति । सर्वेषामिति । इतरेच्छानधीनेच्छा. विषयत्वमिति निष्कर्षः । यथाश्रुते घटोऽनुकूल इत्याकारकज्ञानद- शायामनुकूलत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वस्य घटादावपि सत्वाद् घटा. दावतिव्यतिरिति । सुखेच्छाधीने मोजनादावतिन्याप्तिवारणाय इत- रेच्छाधीनेच्छाविशेषणम् । सुखेच्छायाः सुखत्वप्रकारकज्ञानमात्र- जन्यत्वात् ।। दी-सुखं लक्षयति । सर्वेषामिति । "सुखी अहम्" इत्या- द्यनुव्यवसायगम्यं सुखत्वादिकमेव लक्षणम् । यथाश्रुतं तु स्वरूपक- थनमिति द्रष्टव्यम् ।। गंद-मूले सर्वेषामिति । सकलप्राणिनामित्यर्थः । अनुकूलतया। इच्छाविषयनया । वेदनीयमिति । ज्ञायमानमित्यर्थः । सुखमिति । मुखस्वरूपमित्यर्थः । तथा च सकलपाणिनामभिलषितमेव सुखमिति यावत् । दीपिकायां-सुखी अहमिति । इदमुपलक्षणम् । सुखपदशक्यतावच्छे- दकतया सिद्धसुखवजातिमत्वमपि लक्षणं बोध्यम् । यथाश्रुतं त्विति । सर्वेषामनुकूलतयेत्यादिकमित्यर्थः स्वरूपकथमिति। अन्यथा अगम्याग. मनादिजन्यसुखेऽव्याप्तेः। साधूनां "नपरदारान्गच्छेदिति” तस्य प्रतिकूलतया वेदनीयत्वात् ॥ प्रतिकूलतया वेदनीयं दुःखम् ॥ न्या०-दुःखं निरूपयति । प्रतिकूलेति । अत्रापीतरद्वेषानधी- ·तर्क-संग्रहः नद्वेषविपयत्वमितिनिकृष्टलक्षणम् । द्वेषविषयत्वमात्रोक्तो सोदावति. व्याप्तिः । तत्रापि द्वेषविषयत्वसत्वादव इतरद्वेपानधीनेति द्वेषविशेष- णम् । सर्पजन्यदुःखादौ द्वेषात् सर्पऽपि द्वेष इति सर्पद्वेषस्य सर्पन- न्यदुःखद्वषजन्यत्वादन्यद्वेषा जन्यद्वेषविषयत्वरूपदुःखलक्षणस्य सादौ नातिव्यामिः । फलेच्छा उपायेच्छां प्रति कारणम् । अतः फलेच्छा- वशादुपायेच्छा भवति । एवं फले द्वेषादुपाये द्वेषः । गं०-मूले प्रतिकूलतयेति । उपविषयतयेत्यर्थः । अत्रापि सर्वेषा- मिन्यनुपज्यते । अत्रापि दुःखी अहमिति प्रत्यक्षसिद्धदुःखत्वजातिमत्वं दुःख. परशक्यवच्छेदकतया सिद्धदुःखत्वजातिमत्वं वा दुःख लक्षणं बोध्यम् । यथा- श्रुतं विपतिविशेषेण विषभक्षणादिजन्यदुःखे प्रतिकूलतया वेदनीयत्वाभावे- नाऽव्याप्तिम्यादिति ध्येयम् ॥ इच्छा कामः। क्रोधो देषः । कृतिः प्रयत्नः। गं०-मूले । इच्छा काम इति। इच्छाकामयोः पर्यायतामूचनाय । लक्षणन्तु प्रवृत्तः साक्षादनुकूलत्वम् । ज्ञानवारणाय साक्षादिति । एवमहः मिच्छामीति प्रत्यक्षसिद्धच्छात्वजातिमत्वमिच्छासामान्यस्य लक्षणम् । इच्छा द्विविधा । फलेच्छा- उपायेच्छा च । फलं तु सुखं दुःखाऽभावश्च । इतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वं फलस्य लक्षणम् । फलमेव पुरुषार्थः । फलविशे- प्यकेच्छात्वं फलेच्छाया लक्षणम् । फलेच्छां प्रति फलज्ञानं कारणम् । उपाय- विशेष्यकेन्छा उपायेच्छाया लक्षणम् । उपायेच्छां प्रति इष्टसाधनता. ज्ञानं कारणम् । मूले । क्रोधो द्वेष इति । तयोः पर्यायतासूचनाय । निवृत्तः साक्षादनुकूलत्वं द्वेषलक्षणम् । ज्ञानवारणाय साक्षादिति । बलवद्- द्विष्टसाधनताज्ञानं देषे कारणम् । एवं च "द्विष्टसाधनताज्ञानजन्यतावच्छे- दक" द्वषत्वजातिमत्वमपि द्वेषस्य लक्षणम् । द्वेषं प्रतीष्टसाधनताज्ञान प्रति- वन्धकमिति ध्येयम् । मूले। कृतिः प्रयत इति । तथा च कृतित्व जाति ·२४३ टोकात्रयोपेतः मन्त्र प्रयत्नम्य लक्षगम् । प्रयवत्रिविधः । प्रवृनिनिवृत्तिजीवनयोनियन- मदान । "प्रवृनामीतिमानिसिद्ध-" प्रवृनिवजानिमन्वं प्रवृत्तेर्लक्षणम् । निकांपा कनिसाध्यताज्ञानं दृष्टसाधननाज्ञानं उपादान मन्यन्नं च कारणम् । मिनीपः कारगम । जीवनय नियनम्नु प्रागपंचकसं चारे कारणम् , अनन्द्रियश्च । विहितकर्मजन्यो धर्मः। निषिद्धकर्मजन्योऽ धर्मः । न्या-धर्माऽधौ निरूपयति । विहितति । वेदविहितेत्यर्थः । निपिद्धति । वेदनिषिद्धत्यर्थः । गं०-मने । विहिनकर्मजन्येति । वेदविहितं यत्कम तजन्येत्यर्थः । कानन्यतया श्रुनिचोदितकर्मजन्येति यावत् । इदं च धर्मकार गदर्शनपरन् । लक्षगं तु धर्मस्वजातित्वम् । सुखवावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेक. तया धर्मस्वजातिसिद्धिोध्या । मूले। निषिद्धकमजन्येति । वेदनिषिद्धं यत्क्रम नजन्यग्यर्थः । अकर्तव्यत्वेन श्रुतिचोदिनकर्मजन्य एवे ति यावत् । लक्षणं तु अधर्मस्वजातिमत्वम्, अधर्मस्वजातिसिद्धिस्तु दुःख स्वावच्छिन- कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकतया बोध्या। अष्टत्वन्तु न जातिरिनि ध्येयम् । ननु यागादिकमेव स्वर्गादिहेतुरस्तु किमदृष्टवीकारणेति चेन्न । यागा- दिकं फलकालपर्यन्तस्थायिस्वजन्यफलानुकूलव्यापारवान् तावत्कालमस्थायित्वे सनि जनकत्वात् अनुभववदित्यनुमानेनाऽदृष्टसिद्धः । नचाऽप्रयोजकत्वम् । यागो यदि चिरध्वस्तत्वे सति सव्यापारो न स्यात्तदा स्वर्गकारणं न स्वाद घटवदिति विपक्षवाधकतर्कसत्वात् । न च यागध्वंस एवं व्यापारोऽस्तु किमदृष्टेनेति वाच्यम् । क्रियाकलापात्मकयागस्य ध्वंसानामान्येन लाघवादे. काऽदृष्टसिद्धः । नचाऽत्र क्रियाणां युगपद्विनाशः, येनै कोध्वंसः स्यात् । न च चरमक्रियाध्वंसस्तथा । पूर्वपूर्वक्रियाणामानर्थक्यापत्तेः । तन्मात्रानुष्ठानेऽ. पि फलापत्तेश्च । किच गंगाखानादेः फलजनकतायां स्नानध्वंसस्य व्यापारत्वं ·तर्क-संग्रहः २४४ वाच्यम् , स्नानं च सर्वाङ्गमलसंयोगः, तेपामानन्त्यादनन्तध्वंसानां हेतुल्ब कल्पने गौरवम् । किं च कर्मनाशाजलस्पर्शादिना धर्मनाशोऽप्येवं सति नोपपग्रेन सस्याऽविनाशिन्धान । कच ध्वंसे वैजा-याभावन कार्यवैजान्यानुपपत्तिः, तथा च कार्यवैजास्य- स्य कारगजात्यप्रय तया विजानीयकारणानुमानम् । वस्तुतः प्रतियोगि- सयारकत्र कारगत्वं नास्येव । तथा च स्वों न यागध्वंसजन्यः याग- जन्यवाद् घटजन्यं जलाहरणं न घटध्वंसजन्यमिति । किं च ध्वंसस्य कारणत्वे यारस्य प्रतिबन्धकत्वापत्तिः, कारणीभूताभावप्रतियोगिन एवं तत्त्वात् । अत एव 'वंसत्वेनापि हेतुत्वे प्रतियोगी न कारणमिति व्याप्ति- व व्यभिचाराऽभावात्" इति शब्दमणिटिप्पण्या रुचिदत्तेनोक्तमित्यलम् । वुद्धयादयोऽष्टौ प्रात्ममात्र विशेषगुणाः । वुद्धी- च्छाप्रयत्ना नित्या अनित्याश्च । नित्या ईश्वरस्य । अनित्या जीवस्य। न्या०-बुद्धयादयोष्टाविति । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न- धर्माऽधर्माः इत्यर्थः । गं०-प्रात्ममात्रविशेषगुणा इति । आत्मसमवेतविशेषगुणा इत्यर्थः । बुद्धीच्छाप्रयत्नानां विभागमाह । नित्या अनित्याश्चेति । नित्या- ईश्वरस्येति । निस्याः ईश्वरसमवेता इत्यर्थः । अन्न प्रयत्ननिरूपणानन्तरं तषां विभागमकृत्वाऽष्टनिरूपणानन्तरं विभागकरणे मूलं मृग्यमिति । संस्कारस्त्रिविधः । वेगो-भावना स्थितिस्थापक- चेति । वेगः पृथिव्यादिचतुष्टयमनोमात्रवृत्तिः। अ. नुभवजन्या स्मृतिहेतुर्भावना । श्रात्ममात्रवृत्तिः । न्या०-संस्कारं विभजते । संस्कार इति । भावनां लक्ष्यति।

·टीकात्रयोपेतः अनुभनि । अनुभवजन्यत्वे मति म्मृतिहेतुत्वं भावनाया लक्षणम् । अत्राऽनुभवजन्यन्वे सीनि विशेषणानुपादाने श्रात्ममनःसंयोगे- निम्यानि:, श्राममनःसंयोगम्य ज्ञानमात्रं प्रन्यसमायिकारणत्वेन स्मृति प्रत्यपि कारगत्वान् , अन स्तदुपादानम् । श्रा-ममनःसंयो- गम्यानुभवजन्यवाभावान्नातिव्यातिः । तावन्मात्रे कृतेऽनुभवध्वंसे. ऽतिन्याषिः, ध्वंसं प्रति प्रतियोगिनः कारणत्वेनाऽनुभवध्वंसस्याप्य- नुभवजन्यत्वादतः स्मृतिहेतुत्वोपादानम् । अनुभवध्वंस स्मृतिहेतुत्वा- भावान्नातिच्यातिः । - । दी संस्कारं विभजते । संस्कार इति । संस्कारवजाति- मान् संस्कारः । वेगस्याश्रयमाह । वेग इति । वेगवजातिमान वेगः । गं०-संस्कारस्वजातिमत्वं संस्कारस्य लक्षणम् । संस्कारपदशक्यता. वच्छेदकतया संस्कारवजातिसिद्धिोध्या । प्रत्यक्षसिद्धवेगत्वजातिमन्वं वेगस्य लक्षणम् । वेगो द्विविधः, कर्मज वेगजभेदात् । भावना हि अनुभवेन जन्यते, स्मृतिं जनयति । अतोऽनुभवजन्यवे सति स्मृति हेतुन्वस्य भावनायां सत्वाल्लक्षणसमन्वयः । मूले। स्मृतिहेतु रिति । इदमुपलक्षणम् । प्रत्यभिज्ञाहेतुरित्यपि बोध्यम् । भावनां प्रति उपेक्षान्यनिश्चयः कारणम् । न चाऽनुभव एव स्मृति प्रति कारणमस्तु किं भावनाकल्पनेनेति वाच्यम् । विना व्यापार पूर्वानुभवस्य सरणादिजनना. ऽसामर्थ्यात् , स्व-स्वव्यापाराऽन्यतराभावे कारणत्वाऽसंभवात् , कार्याध्यक्ष- हितप्राक्क्षणवृत्ति स्व स्वव्यापाराऽन्यतरकत्वस्यैव कारणतात्मकत्वात् । न चाऽनुभवध्वंस एवं व्यापारोऽस्त्विति वाच्यम् । प्रतियोगिध्वंसयोरेकना- जनकत्वात् । अनुभवस्य स्मृति प्रति प्रतिवन्धकरवापत्तश्च, कारणीभूना. भावप्रतियोगित्वस्य प्रतिबन्धकतापदार्थस्वात् । वस्तुतोऽपूर्वसाधकयुक्त्या संस्कारसिद्धिनिरावाधैवेति ध्येयम् ।

·तर्क-संग्रहः . न्या-ननु विशिष्टबुद्धि प्रति विशेषणज्ञानस्य कारणता सकलतान्त्रिकमतसिद्धा, यथा दण्डविशिष्टबुद्धिं प्रति दण्डज्ञानं कारणम् । दण्डविशिष्टबुद्धिनाम दण्डप्रकारकबुद्धिः, तथा च दगडप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति दण्डज्ञानत्वेन कारणत्वमित्या- पतितम् । दण्ड प्रकारकबुद्धिः दण्डी पुरुष इत्याकारकबुद्धिस्तत्र दण्डज्ञानं कारणम्, नहि दण्डमजानानः पुमान् दण्डीपुरुष इति प्रत्यति एवं च यत्रायं दण्ड इति प्रत्यक्षं जातं तदनन्तरं दण्डीपुरुप इत्याकारकप्रत्यक्षमुत्पन्नं तत्र दण्डी पुरुष इत्याकारकप्रत्यक्षेऽतिव्या- प्रिः । तद्धि स्वाव्यवहितपूर्वक्षणोत्पन्नदण्डज्ञानात्मकानुभवजन्यं जनि- प्यमाणे दण्डीपुरुष इत्याकारकम्मरणे कारणं च, स्मृति प्रति अनुभव. स्य कारणत्वात् , तथा चाऽनुभवजन्यत्वे सनि स्मृतिहेतुत्वरूपभावना- लक्षणस्य यथोक्तदण्डी पुरुप इत्याकारकानुभवे विद्यमानत्वादति. च्याप्तिदिरितिचेद् । अत्र त्रूमः । अनुभवजन्यत्वं हि अनुभवनिष्ठ कारणतानिरूपितकार्यताश्रयत्वम् , तत्र कारणवायामनुभवत्वावच्छि- नत्वं निवेश्यते, तथा चानुभवत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यता- श्रयत्वमनुभवजन्यत्वमिति फलितम्, अतोनोक्तातिव्याप्तिः, तथा हि दण्डप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता दण्डज्ञाननिष्ठा या कार- एता तम्यां न दण्डानुभवत्वमवच्छेदकं, दण्डानुभवादिवद्दण्डस्मर- णादपि दण्डप्रकारकवुद्धरुत्पत्तः, अतो दण्डप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति अनुभवस्मरणसाधारणदण्डज्ञानत्वेनैव दण्डज्ञानस्य कारण- तायाः स्वीकरणीयत्वेन दण्डज्ञानत्वस्यैव तदवच्छेदकत्वात्, तथा चाऽनुभवत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यताश्रयत्वस्योक्तप्रत्यक्षेs भावानातिव्याप्तिः। भावनायां तु लक्षणमिदं वर्तते । तथा हि । अनुभवेनैव भावनाख्यसंस्कारोत्पत्या भावनात्वावच्छिन्नं प्रति अनु- ·टोकात्रयोपेतः . भवस्याऽनुभवत्वेनैव कारणनया भावनात्वावाच्छिन्न कार्यतानिरूपिता- नुभवनिष्ठ कारणनायामनुभवत्वमवच्छेदकम् , अतोऽनुभवत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यताश्रयत्वं भावनायां वर्तते इति नासंभवः । नन्वेवं म्मृतिहेतुबविशेषणवैयय॑म् , तद्धि अनुभवध्वंसेऽति- व्यानिवारणाय प्रागुपात्तम् , न हि यथोक्तानुभवजन्यत्वविवज्ञायां- मनुभवध्वंसंऽनिध्यातिः प्रसज्यते । तथा हि । ध्वंसत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतियोगिनः कारणत्वं प्रतियोगित्वेन रूपेण, तत्तद्वंसस्वावच्छिन्नं प्रति च तत्तत्प्रतियोगिव्यक्तेः तत्तव्यक्तित्वनेत्येवं ध्वंसप्रतियोगिनोः कार्यकारणभावः । तथा च ध्वंसनिष्ठकार्यतानिरूपिता याऽनुभवनिष्ठा कारगाता तस्यां प्रतियोगित्वमवच्छेदकं तत्तद्वयक्तित्वं च नत्वनुभव- त्वमपीत्यनुभवत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यताश्रयत्वरूपानुभवज. न्यत्वविरहेणैवाऽतिव्याप्तिवारणसंभवात्कृतं स्मृतिहेतुत्वविशेषणेनेति- चेन्न । स्मृतावतिव्याप्तिवारणायैव तदुपादानात् । तथा हि । स्मृति प्रति अनुभव एव कारणं न तु स्मृतिरपि, अतो घटस्मृतिस्त्रावच्छिन्नं प्रति घटानुभवम्य घटानुभवत्वेनैव कारणत्वं न तु घटज्ञानत्वेन, तथा च घटस्मृतिनिष्ठकार्यतानिरूपिता या घटानुभवनिष्ठाकारणता तस्यां घटानुभवत्वमवच्छेदकम् , तेनाऽनुभवत्वावच्छिन्नकारणतानि- रूपितकार्यताश्रयत्वस्य स्मृतौ विद्यमानत्वादतिव्याप्तिवारणाय स्मृति. हेतुत्वमुक्तम्, न हि स्मृतिः स्मृतिहेतुः अतो न तत्रातिव्याप्तिरित्यल. मनल्पजल्पनेन । दी०-भावनां लक्षयति । अनुभवेति । अनुभवध्वंसेऽतिव्या- तिवारणाय स्मृतीति । आत्मादौ अतिव्याप्तिवारणायाऽनुभवेति । स्मृतेरपि संस्कारजनकत्वं नवीनैरुक्तम् ।

·सर्क-संग्रहः २४८ गं०-स्मृतेरपीति । अपिना अनुभवपरिग्रहः । तथा चैतन्मते अनु. भवजन्या इन्यस्त्र ज्ञानजन्या इन्यों बोध्यः । नवीनैरुक्तमिति । तेषामयमाशयः । स्मृति प्रति अनुभवः अनुभवत्वेन न कारणम् , अपि तु ज्ञानत्वेनैव, अनुभवचन कारगत्वे स्मरगानन्तरं सरणं न स्यात्, संस्कारस्य फलनाश्यनया पूर्व मरणेन विनाशात् । ज्ञानत्वेन कारणत्वे तु पूर्वस्मृतरपि स्वजन्यसंस्कारद्वारा उत्तरम्मृती कारणतया नोक्तानुपपत्तिरिति । प्राचीना. नान्त्वयमाशयः। अनुमवस्वेनैव कारणत्यम् , न तु ज्ञानस्वेन, अनुभवत्व. स्यापि जानित्वेन ज्ञानवापेक्षया गौरवाभाशत् । न च विनिगमनाविरहः । विशेषधर्मेण व्यभिचाराऽज्ञाने सामान्यधर्मेणाऽन्यथासिद्धत्वात् । संस्कार. नाशकन्वं च कालस्य- रोगस्य-चरमफलस्य वा, नवान्तरालिकस्मरणा- नामिति नानानुपपत्तिरित्यत्र विस्तरः । अन्यथाकृतस्य पुनस्तद्वस्थापादकः स्थितिस्था- पकः । कटादिपृथिवीवृत्तिः । दी०-स्थितिस्थापकं लक्षयति अन्यथेति । संख्यादयोष्टौ नैमित्तिकद्रवत्ववेगस्थितिस्थापकाः सामान्यगुणाः अन्ये रूपादयो विशेषगुणाः । द्रव्यविभाजकोपाधिद्वयसमानाधिक- रणावृत्तिजातिमत्वं विशेषगुणत्वम् । गं०-मूले अन्यथाछतस्य । अवस्थान प्रापितस्य । तदवस्था पादकः। पूर्णवस्थाजनकक्रियाहेतः । वेगभावनान्यसंस्कारत्वं तल्लक्षणम् । अत्रेदंवोध्यम् । गुणाः द्विविधाः सामान्प्रगुणाः विशेषगुणाश्च । संख्या. परिमाण-पृथकत्व-संयोग-विभाग-परव-अपरत्व-गुरुत्व-नैमित्तिकद्रवत्व-वेग- स्थितिस्थापका: सामान्यगुणाः । स्पस्पर्शान्यत्वे सति दन्यविभाजकोपाधि. म्याप्यतावच्छेदकसंयोगविभागवेगद्वत्वाऽवृत्तिजातिशून्यगुणत्वम् । द्रव्य- विमाजकतावच्छेदकं यत्पृथिवीत्वादि वयाप्यतावच्छेदकं च गन्धत्वादि तच्छू- ·टोकात्रयोपेतः न्य जगत्वस्य संम्यादौ सबालमणसमन्वयः अन्येरूपादय इति । रूपरस. गन्ध-स्पर्श-बुद्धि सुख-दुःख इन्छा द्वेप प्रयन्न-सांसिद्विवन्व-धर्म अधर्म भाव- ना-शब्दा इन्यर्थः । द्रव्यविभाजकेति । द्रव्यविभाजक भूनं यदुपाधिद्वयं पृथिवीधजलवादिरूपं” तत्त-समानाधिकरणाः "हिन्वपृथकवसंयोगादयः नवृत्तिजातिमद्गुणत्वमिन्यर्थः । भावनाऽन्यो यो वायुवृत्तिवृत्तिस्पशाऽवृत्तिधर्मसमवायी तदन्यत्वे सति गुरुवाऽजल द्रवन्चान्यगुगन्धमिति यावत् । तेन एकत्वे परिमाणे च नाति. व्याप्तिः कटादिपृथिवीवृत्तिरिति । कपां चिन्नते पृथिव्यादिचतुष्टयवृति- रिति ध्येयम् । संस्कारः सर्वोऽप्यनित्य एत्र । चलनात्मकं कर्म । ऊर्ध्वदेशसंयोगहेतुरुत्क्षेप- णम् । अधोदेशसंयोगहेतुरपक्षेपणम् । शरीरसन्निक- टसंयोगहेतुराकुश्चनम् । शरीरविप्रकृष्टसंयोगहेतुः प्र- सारणम् । अन्यत्सर्व गमनम् । पृथिव्यादिचतुष्टयम- नोवृत्ति। दी०-कर्मणो लक्षणमाह चलनेति । उत्क्षेपणादीनां कार्य- भेदमाह । ऊर्वेति । वक्रतासंपादकं कर्म आकुंचनम् । ऋजुतासंपा- दकं प्रसारणमित्यर्थः । गं0-कमत्वजातिमत्वं कर्मणो लक्षणम् । ऊर्ध्वदेशोत । आदौ क्रिया ततो विभागः ततः पूर्वसंयोगनाश-तत उतरदेशसंयोगः इति क्रमः । स चोत्तरदेशसंयोगः यायदेशसंयोगः स्यात् तदा तादृशसंयोगजनकीभूतं कर्म उक्षेपणमित्युच्यते । एवमपक्षेपणादिष्वपि वोयम् । लक्षणन्तु ऊर्ध्वदेशसं- योगाऽसमवायिकारणत्वम् । एवमुत्क्षेपणत्वादिजातिमत्वमपि । अन्यत्सर्व- मिति । भ्रमणरेचनस्यन्दनो ज्वलनतिर्यग्गमनात्मकं सर्व गमनस्वरूपमित्य- । ।

·तर्क-संग्रहः ૨૫૦ यः । उक्षेपणादीनामपि गमनेऽन्तर्भावात पृथनिरूपणं शिष्यबुद्धिवेशद्याय स्वतन्त्रम्ठम्य मुनियोगपनियोगानहत्वाचेति ध्येयम् । नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यम् । द्रव्यगुण- कर्मवृत्ति । तद् द्विविध, पराऽपरभेदात् । परं सत्ता। अपरं द्रव्यत्वादि। न्या:-सामान्य निरूपयति । नित्यमेकमिति । नित्यत्वे सति अनेकसमवेतत्वं सामान्यलक्षणम् । नित्यत्वानुपादाने संयोगादावति- व्यातिः, तत्रापि अनेकसमवेतत्वसत्वात् , तद्वारणाय नित्यत्व. विशेषणम् । अनेकसमवेतत्वानुपादाने आकाशादावविव्याप्तिः, तद्वारणायाऽनेकसमवेतत्वविशेषणम् । अनेकत्वानुपादाने जलपर• माणुरूपादावतिव्याप्तिः, अतोऽनकेति । दी०-सामान्य लक्षयति । नित्यमिति । संयोगेऽतिव्याप्ति- वारणाय नित्यमिति । जलपरमाणुगतरूपेऽतिव्याप्तिवारणाय एकेति। परमाणुपरिमाणादावतिव्याप्तिवारणाय अनेकेति । अनुगवत्वं सम- वेतत्वम् । तेन नाऽभावादावतिन्याप्तिः । गं०-तत्रापि । संयोगादावपि । न चैवमपि नित्यसंयोगेऽतिव्याप्ति. रिति वाच्यम् । नित्यसंयोगे मानाभावात् । दीपिकायां एकेतीति । वस्तु तस्तु एकपदं प्रामादिकमेव प्रतिभाति । न च नित्यत्वे सति अनेकवृत्तित्व मेवास्तु किं समवायसंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वनिवेशेनेति वाच्यम् । अस्यन्ताs. भावेऽतिव्याप्तः, तस्य नित्यत्वात् अनेकवृत्तित्वाच । अतोऽनेकेतीति। नचाऽनेकर यदि यत्किंचिदेवभिन्नत्वं तदा उक्तदोषतादवस्थ्यम् , जलीय- परमाणोरपि यरिकचिदेकभिवस्वात् , यदि एकत्वावच्छिन्नसामान्यभेदः तदा- असिदिः, एकत्वस्य केवलान्वयित्वादिति वाच्यम् । स्वप्रतियोगिसमवेतव ·२५१ टीकात्रयोपेत: स्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेन भेदविशिष्टत्वस्यैर अनेकसमवेतत्वान कोधि दोषः। नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावतका विशेषाः। -नित्यद्रव्येषु परमाण्वादिषु वर्तमानाः। "अतएव" व्यावरीकाः इतरभेदाऽनुमितिहेतवः । नित्यद्रव्यवृत्तित्वरूपपक्षधर्मता- प्रयोज्येतरभेदानुमापकताशालिन इत्यर्थः । नित्यद्रव्यनिष्ठविशेष्यता. निरूपितैकमात्रवृत्तिभेदानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयत्वं विशे. षाणां लक्षणमिति भावः । पार्थिवपरमाणौ जलादिभेदानुमापक- गन्धेऽतिन्यानिवारणाय एकमात्रवृत्तित्वं भेदविशेषणम् । घटादी तदितरभेदानुमापके तपादावतिव्याप्तिवारणाय निरूपितान्तं प्रकार. ताविशेषणम् । एतेन व्यावर्त्तका इत्यस्य नित्यद्रव्यविशेष्यकेतरभेदा- नुमितिप्रयोजका इत्यर्थकतया लक्षणपरत्वेन साफल्येऽपि नित्यद्रव्य- वृत्तय इति विफलमेव, स्वरूपाख्यानस्याऽपि कृतत्वादिति प्रत्युक्तम् । दी-विशेष लक्षयति । नित्येति । गं०-बित्यध्याणि च पृथिव्यादिचतुष्टयपरमाणवः, आकाशकालदि. गात्ममनांसि च । अयं घटः घटान्तराद् भिन्नः एतत्कपालसमवेतत्वादिति रीत्या सावयवघटादि घणुकपर्यन्तद्रव्याणां तत्तदवयवभेदाद् भेदः । परमाणूनां निरवयवत्वान्नाऽवयवभेदप्रयुक्तो भेदः संभवतीति परमाणूनां परस्पर भेदसिद्धथं विशेषनामक पदार्थः स्वीक्रियते । अयं परमाणुः परमाण्वन्तर- भिन्नः विशेषादिति प्रकारः । न च परमाणुभेदकस्याऽसत्वे क्षतिविरह इति वाच्यम् । घटारंभकपरमाणुतः पटारंभकपरमाणोरवैलक्षण्थेन पटपटयोर. वैलक्षण्यप्रसंगात् । कारणलक्षण्यं विना कार्यवैलक्षण्याऽदर्शनात् । परमाणोरेव म्यावर्चकत्वमिति न शक्यम् । परमाणुः न स्वतो व्यावर्शका रूपस्पर्शाऽन्यत- रवत्वाद् घटवदित्यनुमानवाधात् । तथा च परमाणूनां परस्परभेदसिद्धयन्य- ·तर्क-संग्रहः ૨૫૨ थाऽनुपपत्या विशेषोङ्गीकर्तव्य इति भावः। परमाणुषु परस्परभेदाऽनुमितिः किंचिलिङ्गज्ञानजन्या अनुमितित्वाद् बन्ह्याद्यनुमितिवदित्यनुमानाद् विशेष- सिहिबांध्या । न च परमाणूनां ततन्त्रीलपीतादिरूपभेदेन भेदसंभवाद्विशेषा. ङ्गीकारो व्यर्थ इति वाच्यम् । एकजातीयरूपवतां तेषां तदनभ्युपगमे भेदानु- पपत्तेः । ननु विशेषाणां परस्परव्यावर्चनाय विशेषान्तरमुपगन्तव्यम् . तथा चाऽनवस्थेति चेन्न । परमाणुज्यावर्चनाय कल्प्यमानविशेषस्य स्वव्यावर्तकनि- रपेक्षस्यैव कल्पनात्' । नव्यास्तु विना व्यावर्तकं परेषां विशेषाणामिव नित्यानामपि द्रव्याणां स्वतो व्याव-कवादित्याहुः । केचित्तु शब्द समवायि. कारणतावच्छेदकतया तत्कल्पनमावश्यकम्, अनेकशब्दादौतत्कल्पने गौरवात्। न च तपरिमाणव्यक्तिस्तथास्तु । तदैकत्वादिना विनिगमनाविरहात् । न चालिसे विनिगमनाविरहः संभवतीति तसिद्धिरित्याचक्षते । तच्चिन्यम् । यत्राऽननुगतानि कारणानि तत्राऽपेक्षते कारणतावच्छेदकोऽनुगतो धर्मः कारणतायाः । प्रकृते तु कारणाऽननुगमाभावानापेक्षणीयोऽनुगतोधमः। न च कारणता सावच्छिन्नेति नियमः । मानाभावात् । नित्यसंबन्धः समवायः । अयुतसिद्धवृत्तिः । ययोईयोर्मध्ये एकमपराश्रितमेवाऽवतिष्ठते तावयुत- सिद्धौ । यथा अवयवाऽवयविनौ गुणगुणिनौ क्रिया- क्रियावन्तौ जातिव्यक्ती-विशेषनित्यद्रव्ये चेति । न्या०-समवायं निरूपयति । नित्येति । संवन्धत्वं विशिष्ट. प्रतीतिनियामकत्वम् । तावन्मात्रोक्तो संयागेऽतिव्याप्तिरतो नित्य इति विशेषणम् । ययोर्द्वयोमध्ये इति । यनिष्ठ कालनिरूपिताss. धेयतासामान्यं यदवच्छिन्नं तदु पयान्यतरत्वमयुतसिद्धत्वमित्यर्थः । टि. १ तथा च विशेषाः स्यतो व्यावृत्ता इति भावः । स्वतो व्यावृतत्वं च समित्रलिंगकन्यस्व विशेष्यकस्वसजातीयेतरमेदाऽनुमित्राविषयत्वम् ।

·२५३ टीकात्रयोपेतः दी०-समवायं लक्षयति नित्येति । संयोगेऽतिव्याप्तिवारणाय नित्यति । आकाशादावतिव्यानिवारणाय सम्बन्ध इति । अयुत- सिद्धलक्षणमाह ययारिति । 'नीलोघट' इति विशिष्टप्रतीतिः विशे. पणविशेष्यसम्बन्धविपया विशिष्टप्रत्ययत्वात् दण्डीति प्रत्ययवदिति समवायसिद्धिः। अवयवावयविनाविति । द्रव्यसमवायिवारणम- वयवः । तज्जन्यं द्रव्यमवयवि । गं०-विशिष्टप्रतीतिनियामकत्वमिति । विशेष्यता प्रकारताऽन्य- विशिष्टधीविषयवमिति यावत् । ययोर्द्वयोर्मध्ये घटकपालयोर्मध्ये । एक घटः ! अपराश्रितमेवावतिष्ठते कपालाश्रितमेवावतिष्ठते । तौ घटकपाला- विन्यथः । इह कपाले घट इति प्रतीतः कपालावच्छेदेन एतत्काले घटवत्वा- बगाहिनया घनिष्टकालनिरूपिताऽऽधेयतासामान्यस्य कपालावच्छिन्नतया कपालघटोभयमयुतसिद्धमिति । घटभूतलवारणाय सामान्यमिति । अनादिः सान्तः प्रागभावः । उत्पत्तेः पूर्व कार्यस्य दी०-प्रागभावं लक्षयति । अनादिरिति । आकाशादावतिव्या- प्तिवारणाय सान्त इति । घटादावतिव्याप्तिवारणाय अनादिरिति । प्रतियोगिसमवायिकारण वृत्तिः, प्रतियोगिजनकः, भविष्यतीति व्यव- हारहेतुः प्रागभावः। गं०-मूले अनादिरिति । आदिरहित इत्यर्थः । आदिः उत्पत्तिः । उत्पत्तिश्वाऽऽद्यक्षणबन्धः । प्रागभावाऽप्रतियोगित्वमिति यावत् । सान्त इति । अन्तो धंसः। प्रतियोगितासंबन्धेन तद्वान् । तथा चोत्पत्तिशून्यत्वे सति वंसप्रतियोगित्वं प्रागभावस्य लक्षणम् । दीपिकायां । सान्त इति । विशेष्यदलमित्यर्थः। अनादिरिति । सत्यन्तदलमित्यर्थः । प्रतियोगि- .

·तर्क-संग्रहः २५४ । समवायिकारणवृत्तिरिति । प्रतियोगिनो यत्समवायिकारणं तत्र वर्त्तते इत्यर्थः । कार्यस्योत्पत्तेः पूर्वमिति मूलमपि अत्रैवोपतिष्ठते । ध्वंसप्राग- भावयोः स्वप्रतियोगिसमवायिदेशवृत्तित्वनियमात् । प्रयोजनमाह। प्रतियोगिजनक इति घटे कारणमित्यर्थः । प्रमाणमाह । भविष्यतीति व्यवहारहेतुरिति । भविष्यतीति व्यवहाराऽसाधारणकारणमित्यर्थः । भवि- प्यतीत्यस्य प्रतियोगितासंबन्धन प्रागभाववान् इत्यर्थः, व्यवहर्तव्यतावच्छेदकं प्रागभाववत्वम् । तच प्रागभाव एव । एवं च भविष्यतीति शब्दप्रयोगे प्राग- भावः कारणम् । व्यवहारे व्यवहर्तव्यतावच्छेदकस्य कारणत्वादिति । नव्यास्तु प्रागभावे मानाभावः । न च तत्र प्रत्यक्षं, इह घटप्रागभाव इति प्रत्ययवासनाकल्पिततया तदसाधकत्वात् । भविष्यतीति प्रत्ययस्य वर्तमानकालोत्तरकालोस्पत्तिकत्वविषयकन्वेन निर्वाहेऽतथा'वात् । अभावत्वं विनाशिवृत्ति पदार्थविभाजकोपाधित्वादावत्ववदित्यनुमानस्याप्रयोजकतया तदसिद्धिः । स्यादेतत् उत्पन्नस्य पुनरुत्पादवारणाय तदभ्युपगमो दुर्वारः । तदानीमपि सामग्र्याः अक्षतत्वात् । न च तदुत्पादोत्तरकालीनतदुत्पादरूपस्य पुनरुत्पादस्याऽप्रसिद्धतयाऽपादनासंभवः । घटायुत्पत्तिद्वितीयक्षणः यद्येतद्यः सामग्र्यव्यवहितोत्तरः स्यात् घटाद्युत्पादवान् स्यादित्याकारकापतेः संभवात् । नचेहाऽप्रसिद्धिरस्ति इति चेत् । सत्यं । संभवति तदेदं यदि सामग्न- व्यहितोत्तरत्वं तदुत्पादवस्वव्याप्यम् तत्रैव मानाभावात् किं-तु तद्वत्ता- व्याप्यमेव । एवं चोत्पादकेन द्वितीयादिक्षणे तद्वत्वाऽपादनीया । न चेयम निष्टावहा । अथवोत्पत्त्यन्तर्भावेन व्याप्तिरस्तु । तथापि न घटोत्पत्तिद्वितीय- क्षणे तदुत्पादः, किन्तु जन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति व्यत्वेन प्रतिवन्धकतया प्रतिवन्धकामावरूपहेस्वभावेनैव तदनुपत्तेः । अनन्तप्रागभावां हेतुहेतु- मद्भावकल्पनापेक्षया ईशकल्पनाया एवोचितत्वात् । न च महाघटना. शानन्तरं यत्र खंडघट उत्पद्यते तत्र खण्डघटोत्पत्तिकाले तटापत्तिः कार्या- व्यवहितमाकालावच्छेदेन प्रतिबन्धकाभावहेतोः सत्वादिति वाच्यम् । तत्र बादशारम्मकसंयोगनाशाद् घटो नष्टः तादृशसंयोगव्यक्तरेव हेतुबोपगमेन ·२५५ टीकात्रयोपेतः नापत्तिगन्धोऽपि । न च यत्र सहवतन्वाग्धपटस्य विशनिनन्नुसंयोगना. शानन्तरं बंडपट उ-पने तर नाहगवंडरटोपत्तिकाले तत्पटोन्पादवारणाय विगनिमंयोगानां हनुर कल्पनापेक्षया तत्रागभावहेनुबकल्पनमेव साधीय दनि वाच्यं । नत्र नाशवटवावस्छिन्नं प्रनि तत्पटनाशवेन प्रतिबन्धकत्व कल्पनात् । न च नन्न्पटवावच्छिन्नं प्रति नत्त पटनाशत्वेन जन्यद्रव्यत्वाव. च्छिन्नं प्रति व्यवन च नियन्धकम्बकल्पनागौरवेण तत्पटं प्रति तत्पटमाग. प्रागवन्चन हनुम्बकलपन व साधीयसीति वाच्यं । यत्र महापटनाशान्तरं न बंडस्टो पन्नः नत्र प्रामभावहेनुन्वकल्पनानो द्रव्यदावच्छिन्नाभावस्य हेनुस्व- कम्पनायां लायवात् । यत्र च महापटनाशान्नरं खंड पट उत्पद्यते तत्र तदुत्पादबारगाव नागवेन स्वातत्र्येण प्रतिबन्धकावं कल्प्यते इयनवद्यम् । दन नबज्ञानिनां धमाधर्मो पनिवारणायाद्यतत्वज्ञानप्रागभावत्वेन हेतु- पनीयमिनि तत्र सिद्धि रिति तदसन् । तत्वज्ञानध्वंसत्वेन प्रतिव. न्धकवकल्पनया नदुत्पादारणात् । न च तत्वज्ञानोत्पादकालेऽदृष्टोत्पत्त्या- पत्तिः । न च नवापि तुल्यं । अव्यहितप्राक्कालावच्छेदेनाद्यतत्वज्ञानप्रागभा- वस्य सत्त्वादिति वाच्यं । कार्यसहभावेन तत्प्रागभावस्य हेतुत्वोपगमेनास्म- मते आपत्तिवारणादिति सांप्रत । अदृष्टवावच्छिन्नं प्रति तत्वज्ञानत्वेनापि प्रतिबंधकत्वकल्पनात् । न च कार्यकारणभावद्वयगौरवमिति वाच्यं । तवा- प्याद्यवस्त्र तत्वज्ञानप्रागभावे स्वसामानाधिकरण्यकालिकविशेषणतावच्छि- अन्ववृत्तित्वोमयसम्बन्धेन तत्वज्ञानवदन्यत्वरूपतया तत्वज्ञानवदन्यत्वप्राग. भावत्वयो मिथोविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभाव- द्वयस्य त्वया स्वीकारात् । अधितिष्ठते च जनकतावच्छेदकशरीरनिवन्धनं लायवमिति मंतव्यम् । परे तु प्रागभावानंगीकारे तत्पटानधिकरणतंतौ तत्पपटापतिवारणाय तत्पटप्रागभावत्वेन हेतुत्वं स्वीकरणीयमिति तसिद्धिः। न च तत्पटत्वाव- पिछवं प्रति तत्तःसंयोगत्वेन हेतुस्वोक्त्याऽपि निर्वाहेण प्रागभावासिदिरिति वाच्यम् । अनेकसंयोगानां हेतुस्वकल्पनापेक्षया तत्कल्यनाया एवोचितत्वा- ·तर्क-संग्रहः २५६ दिति । तत्र । तवापि सहनतन्तुकपटस्य ज्यादितंनुपु आपत्तिवारणाय चरम- संयोगत्वेन हेतुन्वकल्पनावश्यकनया तेनैव तत्पटानधिकरणतंतो वारणसभा यात् । नचैकस्मादेवाग्निसंयोगाद्विलक्षणा रूपरसादयः उत्पद्यन्ते, तेषां च सामग्रीभेदावश्यकतया प्रागभावः सिद्धयतीन्युनं युग । तत्तत्प्रतिबन्धका- भावघटितसामग्रीवैचित्र्यादेव कार्यवैचित्र्यसिद्धस्तदसाधकत्वात् । यत्तु धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदकताघटकसंबंधतया तसिद्धिः । भन्यथा धूमलोकलिङ्गकपरामर्शजन्यानुमितेरपि पर्वतत्वाविच्छिन्नो द्देश्यतानि- रूपितवन्हित्त्वारच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्याक्रांततया व्यभिचारात् । अतो जन्यतावच्छंदकं धूमलिङ्गकत्वं वाच्यम् । तच्च स्वसमानाधिकरण्य स्ववृत्ति- प्रागभावप्रतियोगिस्त्र स्ववृत्तिकृतिमत्वैतत्रितयसंवन्धेन धूमपरामर्शविशिष्ट- खमिति तसिद्धिरिति । तत्तु धूमलिङ्गकत्वस्य विषयताविशेषरूपस्य व्यव. स्थापनीपतया तसिद्धौ साधकाभावादिति । अत्र वदन्ति । भिन्नविषयकानुमितिसामग्रीकाले भिन्नविषयकप्रत्यक्षा- पत्तिवारणायानुमितिसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धकन्वं कल्पनीयम् । तत्र वासि दयभावविशिष्टपरामर्शवेन प्रतिवन्धकस्वोत्तौ विशेषणविशेष्यभावे विनि गमनाविरहेणानंतप्रतिवध्यप्रतियन्धकमावापत्या गौरवात् । प्रागभावाभ्युप- गमे तु सिद्धपभावत्व वाधाभावत्वाद्यनिवेशेन स्ववृत्तिप्रतियोगित्वसम्बन्धेन कृतिविशिष्टानुमितिप्रागभावत्वेन प्रतिबंधकत्वं कल्प्ययितुंयुज्यते । एतादृशसं- वन्धेन कृतिविशिष्टस्य प्रागभावस्थानुमित्यव्यवहितप्राक्कालावच्छेदेन वर्तमान- क्या प्रतिबंधकामावहेतोरभावात् न कार्यापत्तिरिति । यत्तु चित्रत्वावच्छिन्नं प्रति षड्भावहेतुत्वापेक्षया लाघवाञ्चित्रमागभा- वत्वेन हेतुत्वात्तरिसद्धिरिति तत्तु पवद्रपत्वेन हेतुल्वोक्त्यापि निर्वाहेण तस्कल्पनायां गौरवादिति । बदपि तत्वज्ञानजन्यतावच्छेदकं चरमदुःखध्वंसत्वं तत्र चरमत्वं स्वसा- मानाधिकरप्यावच्छिन्नकाचिकसंवन्धेन दुःखप्रागभाववदन्यत्वमिति तसि.

·२५७ टोकात्रयोपेतः द्धिरिति । तदप्युक्तसंबन्धेन दुःखवदन्यत्वस्य ध्वंसे निवेशसंभवेनाऽप्युपप- त्या तत्साधकाभावादित्यलमतिप्रसङ्गेन । सादिरनन्तः प्रध्वंसः उत्पत्त्यनन्तरं कार्यस्य । दी०-ध्वंसं लक्षयति । सादिरिति । घटादावतिव्याप्तिवारणाय अनन्तति । आकाशादावतिव्याप्तिवारणाय सादिरिति । प्रतियोगि. जन्यः प्रतियोगिसमवायिकारणवृत्तिः, ध्वस्त इति व्यवहारहेतुः ध्वंसः। गं०-मूले । सादिरिति । उत्पत्तिमानित्यर्थः । प्रागभावप्रतियोगीति यावत् । अनन्तः। अन्तरहितः अन्तो ध्वंसः। प्रतियोगितासंबन्धावच्छि- अप्रतियोगिताकध्वंसाभाववानित्यर्थः । ध्वंसाऽप्रतियोगीति यावत् । तथा च प्रागभानप्रतियोगित्वे सति अभावत्वं ध्वंसस्य लक्षणम् । दीपिकायां । अनन्तेति । विशेप्यदलमित्यर्थः । सादिरिति । सत्यन्तदलमित्यर्थः । प्रतियोगिजन्य इति प्रतियोगितासंबन्धेन ध्वंसं प्रति तादात्म्यसंबन्धेन प्रतियोगी कारणमित्यर्थः । शेषं पूर्ववद् । त्रैकालिकः संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽत्य- न्ताभावः । यथा भूतले घटो नास्तीति । न्या०-अत्यन्तामा निरूपयति-कालिकेति । प्रागभावा- प्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वे सत्यन्योन्याभावभिन्नत्वे सत्य- भावत्वमत्यन्ताभावस्य लक्षणम् । ध्वंसप्रागभावान्योन्याभावाकाशा- दोनां वारणाय यथा क्रमं विशेषणोपादानम् । वस्तुतस्तु संसर्गाभावत्वं तादात्म्यभिन्नसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वम् । ध्वंसप्राग. भावयोश्च न संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमिति तेनैव तद्वारणे त्रैकालिकेति स्वरूपाख्यानमेवेति बोध्यम् ।

·तर्क-संग्रहः २५८ दी०-अत्यन्ताभावं लक्षयवि-त्रैकालिक इति । अन्योन्या- भावेऽतिव्यानिवारणाय संसर्गावच्छिन्नेति । ध्वंसप्रागभावयोरति- व्याप्तिवारणाय त्रैकालिक इति । गं०-कालिक इति । नित्य इन्यर्थः। संसर्गपदं तादात्म्यभिन्नसंसर्ग- परम् । तथा च नित्यन्वे सति तादात्म्यभिन्नसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाs. भावन्वं अस्यन्ताभावस्य लक्षणम् । ध्वंसप्रागभावयोः संबन्धावच्छिन्नप्रतियो- ताकत्वविरहाइवाऽतिव्याप्तिवारणे नित्यत्वोपादानं व्यर्थमित्याह । वस्तुत- स्विति । दीपिकायां । संसर्गावच्छिन्नेतीति । तादात्म्यसंवन्धानवच्छिन्नेत्यर्थ- कन् त्रैकालिक इतीति । ध्वंसप्रागभावप्रतियोगितयोः किंचित्संबन्धानव- च्छिन्नत्वेन तादात्म्यसंबन्धानवच्छिन्नस्वस्य सुतरां सत्वात् । स्वरूपमाह यथेति । अनुयोगिवाचकसतम्यन्तपदसमभिव्याहृतप्रतियोगिवाचकपदसम- व्याहृतनशब्दोल्लेखितप्रत्ययविषयाऽभावोऽत्यन्ताभावस्वरूपम् । अत्र बोध्यम् । नजपदाऽसत्वे याशिवाक्यात् यद्धर्मिणि येन संबन्धेन यद्वत्ता प्रतीपत्ते, नसत्वे तादृशवाक्यात् तत्संबन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकतदभावः प्रतीयते इति नियमः । यथा नजसत्वे भूतले घटवत्ता संयोगेन प्रतीयते नसत्वे स एव प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धः, प्रतियो- गिता च तत्संबन्धावच्छिन्तीति । तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽन्योन्या भावः यथा घटः पटो नेति । न्या०-अन्योन्याभावं निरूपयति-तादात्म्येति । दी०-अन्योन्याभावं लक्षयति-तादात्म्येति । गं0-मूले । तादात्म्यसंबन्धावच्छिति । संसविधया तादाल्या- बच्छित्यर्थः । तेन संयोगेन घटतादात्म्यवाश्चास्तीत्यस्य न संग्रहः तदीयप्रति- योगितायां प्रकारविधया तादात्म्यावच्छिमत्वेऽपि संसर्गविधया तादात्म्यान- ·टीकाप्रयोपेतः २५४ वलिनचादिति ध्येयम् । अन्योन्याभाववरूपमाह । यथेति तथा च प्रथमान्त- विभकिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदसमिव्याहृनननगन्दोदग्वितप्रत्ययविपया- भावोऽन्यान्याभावम्बस्पमित्यर्थः । दी०-प्रतियोगितावच्छेदकारोप्यसंसर्गभेदात् एकप्रतियोगि- कयोरत्यन्ताभावान्योन्याभावयोवहुत्वम् । 'केवलदेवदत्ताभावात् दगड्यभावः' इति प्रतीत्या विशिष्टाभावः 'एकसत्वेऽपि द्वौ न स्तः' इनि प्रतीत्या द्विन्वावच्छिन्नाभावः, संयोगसम्बन्धेन च घटवति समवायसम्बन्धन घटाभावः, तत्तद्घटाभावाद्घटत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकसामान्याभावश्चातिरिक्तः । एवमन्योन्याभावोऽपि । घटत्वेन पटोनास्तीनि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावो नाङ्गीक्रियते । पटे घटत्वं नास्तीति तस्यार्थः। अतिरिक्त स केवलान्वयी । सामयिका- भावोऽप्यत्यन्ताभाव एव समयविशेषे प्रतीयमानः, घटाभाववति घटानयने अत्यन्तामावस्य अन्यत्र गमनाभावेऽपि अप्रतीते घटाप- सारणे सति प्रतीते नलघटसंयोगमागमावध्वंसयोघंटात्यन्ता. भावप्रतीतिनियामकत्वं कल्प्यते । घटवति तत्संयोगप्रागभावध्वंसयो. रसत्त्वादत्यन्ताभावस्याप्रतीतिः । घटापसारणेच संयोगध्वंससत्ता- प्रतीतिरिति । गं०-अत्यन्ताभावाऽन्योन्याभावयोर्बहुत्वं दर्शयति । प्रतियोगितावच्छे- दफेन्यादि । आरोप्यसंसर्गः-प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धः । तथा च रतियो- गितावच्छेदकधर्मभेदात् प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धभेदाच एकप्रतियागिक स्थाऽप्ययन्ताभावस्य बहुत्वम् । अन्योन्याभावस्य तु प्रतियोगितावच्छेदक- धर्मभेदादेव बहुत्वम्, न तु प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धभेदात्, तत्र नादा. त्यस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । तदेव दर्शयति । केवलदेवदत्ताभा दिति विशिष्टामावोऽतिरिक्त इत्यन्वयः। दण्ड्यभाव इति । दण्डनिष्ठावच्छेदक- - ·तर्क-संग्रहः २६० ताकदेवदत्तनिष्टप्रतियोगिताकाभाव इति भावः। एकसत्वेऽपि । वन्हिसत्वेऽपि। न स्त इत्यादि प्रतीत्येति । वन्हि घटी न स्त इत्यादि प्रतीत्येत्यर्थः । सिद्ध इति शेषः । द्वित्वावच्छिन्नाभाव इति । केवलवन्हित्वावच्छिन्नाभावादिति- शेषः । अतिरिक्त इत्यनेनाऽन्वयः । संबन्धभेदेनाऽभावस्याऽतिरिक्तवं दर्शयति । समवायेन घटाभाव इति । संयोगेन घटाभावादिति शेषः। अस्याप्य- तिरिक्त इत्यनेनाऽन्वयः । सामान्याभावविशेपाभावयोर्भेदं दर्शयति । तत्तद् घटाभावादिति । एवमन्योन्याभावोपीति । अत्यन्ताभाववत् अन्योन्याभावोपि प्रतियोगितावच्छेदकभेदेनातिरिक्तः स्वीकार्य इत्यर्थः । नाङ्गीक्रियते इति । प्रतियोग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदक इति नियमात् । ननु ताशप्रतीतः को विषय इत्यत जाह । पटे इति। ननु संयोगेन घटामावस्या. ज्यन्ताभावरूपत्वे घटाऽऽनयनेऽपि घटाभावप्रत्यक्षाऽपत्तिः, अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वात् , अतः सामयिका भावोऽतिरिक्तः स्वीकार्य इति प्राचीनमतं दृषयति । सामयिकाऽभावोपीति । सामयिकाभावः समयविशेषे प्रतीयमा नोऽप्यत्यन्ताभाव एवेति योजना । घटाभाववतीति । तादृशभूतलादावित्यर्थः । प्रथममित्यादिः । घटानयने इति । घटवतीत्यर्थः । एतस्याऽप्रतीतेरित्यनेनाs. न्वयः। प्रतीतरिति । तस्मिन्नेवाऽधिकरणे इत्यादिः । तत्तत्कालीनतत्तद्भूत- लादेरेव घटायभावसंसर्गतया घटकालस्य संबन्धाग्घटकतया घटकाले न घटाऽत्यन्ताभावबुद्धिरित्यपि बोध्यम् । दी०-केवलाधिकरणादेव नास्तीति व्यवहारोपपचौ अभावो न पदार्थान्तरमिति गुरवः । तन्न । अभावानङ्गीकारे कैवल्यत्य निर्वस्तुमशक्यत्वात् । अभावाभावो भाव एव । नातिरिक्तः । अनव- स्थाप्रसङ्गात् । ध्वंसप्रागभावः प्रागभावध्वंसश्व प्रतियोग्येवेति प्राश्चः। अभावाभावः अतिरिक्त एव । तृतीया भावस्य प्रथमाभावरूपत्वात्- नानवस्थेति नवीनाः। गं0-ननु ममावानां अधिकरणरूपतवास्तु अतिरिक्ताऽभावे अभाव- ·टीकात्रयोपेता . बकल्पनातः क्लप्साधिकरणे एव अभावचकल्पनायां लाघवान , किं च तत्त- कालीनननदभूनलादिरूपाधिकरणविशेषस्यैवाऽभावसंबन्धनया नादशाऽधि. करणविगेऽभावत्वकल्पनाया एवाचितवान् । नच अभावादिकरणयोरभेदात् घटानाववद् भूनलं इनि प्रनान्यनुपपनिः प्रन्युन घटाभाशंभूनलम् इति प्रतीस्यापत्तिः । अन्यथा भूतलं भूतलवदिन्यपि प्रतीतिः स्यादिति वाच्यम् । अभेदपि अवच्छेदकभेदेनैव तादृशप्रन्ययोपगमादिति प्राभाकरमनं दृषयितुं नन्मतमुपन्यस्यति केवलाधिकरणादेवेति । अधिकरणविशेष विषयी- कृन्यवेन्यर्थः, एक्कारेणातिरिकाभावविषयकन्वपरिच्छेदः, इति गुरव इति । वदन्तीति शेषः । कैवल्यस्य निर्वानुमशक्यस्वादिति । निर्वक्तुमसमर्थ- स्वादित्यर्थः । तथा च कैवल्यं यदि भूनलम्वरूपं तदा घटवद्भूनलेऽपि घटा- भाववत्ताबुद्धिप्रसङ्ग, भुनलस्य घटाभावरूपत्वात् । यदि तु कैवल्यं घटा. भाववत्वम् , तदासिद्धोऽतिरिक्तोऽभाव इति भावः । अभावाभाव इति । घटाभावाभाव इत्यर्थः । नातिरिक्त इति । किन्तु घटरूप एवेत्यर्थः । प्रति- योग्यवेति । अनवस्थापत्तेरिति शेषः । अतिरिक्त एवेति । भावत्वाभावत्व. योर्विरोधादिति भावः । नन्वेवमनवस्था स्यादित्यत आह-नृतीयेति । सर्वेषामपि पदार्थानां यथायथमुक्तष्वन्तर्भा- वात्सप्तैव पदार्था इति सिद्धम् । न्या०-ननु सादृश्यादीनामतिरिक्तपदार्थानामनिरूपणेन न्यूनतेत्यत आह । सर्वेषामिति । "प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टा- न्तसिद्धिान्ताऽवयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजाति- निग्रहस्थानानां तत्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम" इति न्यायस्याऽऽदिमसूत्रे उक्तानां प्रमाणप्रमेयादीनामित्यर्थः । तद्भिन्नत्वविशिष्ट तद्गतभूयो- धर्मस्यापि घटपटादिरूपत्वेन नातिरिक्तत्वम् , एवमन्येषामप्यूह्यम् । गं०-ननु सादृश्यं अतिरिक्त पदार्थः षड्भावानन्तर्भूतत्वे सति अभा- ·तर्क-संग्रह २६२. वाऽनन्तर्भूतत्वात यचत्रं तन्नवं यथा घटः । न च विशेषणासिद्धिरिति वाच्यम् । सादृश्यं पड्भावानन्तर्भून सामान्यवृत्तित्वे सति सामान्येतरवृत्ति त्वान् गगनाभाववदित्यनुमानेन तस्या निरासात् । सादृश्यं अभावानन्तर्भूतं भावत्वेन प्रतीयमानत्वात् घटवदित्यनुमानेन विशेष्याऽसिद्धिनिरासाच । तथा च कथं सव पदार्था इत्याक्षिपति । नन्वित्यादिना। प्रमाणादीनां यथा- यथं द्रव्यादिषु अन्तर्भावो वक्ष्यते सादृश्यस्याऽतिरिक्तरवखंडनेन पूर्वोक्तशंका परिहरति । तद्भिन्नत्वविशिष्टेति । भूयः पदं वाचिकम् , तद्गताऽसाधारण. धर्मपरम् , तेन तद्वयक्तिवृत्ति तद्वयक्तिस्वादेरभावसत्वेऽपि तद्वयक्तिवृत्ति प्रमे- यत्वादिमन्वेऽपि घटस्य नाऽप्रसंगाऽतिप्रसंगी। तथा च तद्भित्वे सति तद्गताs- साधारणधर्मवस्वं सादृश्यम् । सादृश्यनिरूपकेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । घटादौ चन्द्रसादृश्यवारणाय विशेष्यदलम् । वस्तुतस्तु आलंकारिकचमत्कृतिविषयतावच्छेदकधर्मवछेदसमानाधि. करणोक्तविषयतावच्छेदकधर्मसजातीयधर्मशालित्वं सादृश्यम् । सा च प्रका- रताविशेष्यतावेत्यन्यदेतत् । नच धर्मयोरेकप्रतीतिविषयत्वाभावाझतत्वम् । शशी आल्हादकः, मुखमाल्हादकमिति समूहालंबनप्रतीतिविषयतयातदुपपत्तेः एतेनासाधारणत्वं न तदितरावृत्तित्वे सति तद्वृत्तिस्वरूपं तद्व्यक्तिमात्रवृत्ति- धर्मस्यैवेदशतया मुखे तथात्वानापत्तेः । न च मेयत्वादेव्यतिरेकितया तव. त्तिवृत्तिव्यतिरेकिधर्मस्त्रं तस्वं वाच्यम् । तद्वृत्तिदन्यत्वादिमति घटादौ अति- प्रसंगादिति निरस्तम् । अथ ननूपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वय इत्यादावुपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वय इत्यत्र न केवलं भाति नितान्तकीर्तिनितविनी सैव नितंविनीव । यावद् विलासायुध- कासवासास्ते तद् विलासा एव तद्विलासाः इत्यादौ चान्वयालंकारस्थले एक- स्यैव वस्तुनोपमानोपमेयत्वप्रदर्शनात् तस्य च साश्यघटिततया तल्लक्षणा- व्यातिः । स्वभेदस्य स्वावृचिस्वादिति चेत्र । अनन्वयालंकारस्थले निरुपम- बसवितात्पर्यविषयवात् । ।

·टीकात्रयोपेतः - एकम्यैव पुनव्यवच्छंदाय इन्याहुर्गुरुचरणाः । केचिनु एकस्यैवेन्यनेन निशब्दबोध्यन्वव्यवच्छेदो बोध्यते । अस्यामुख- मिवाम्याः वमिन्यादी नानन्वयः। किन्नुपमैवेत्याहुः तन्न । एकम्यवार्थस्य शब्द देनापाततो भेदः प्रायने । न वस्नुभेद इति तदन्वय एवं । उदेति सविता नाम्रः ताम्र गवाम्नमतीच्यादाविवाकशब्दोपादानामेव युक्तमिति ध्ययम् । -ननु "प्रमाण-प्रमेय-संशय प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्ता- वयव-तर्क-निर्णय-बाद-जल्म वितण्डा हेत्वाभास छल-जाति-निग्रहस्था- नानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः।" इति न्यायशास्त्रे पोडशा- पदार्थानामुक्तवान् कथं सप्रैवेत्यत आह सर्वेषामिति । सर्वेषां सप्तस्वे- वान्तभाव इत्यर्थः । आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गा- स्तु प्रमेयम् इति द्वादशविध प्रमेयम् । प्रवृत्तिधर्माधौं । रागद्वेष- मोहा दोषाः । रागः इच्छा । द्वेषो मन्युः। मोहः शरीरादो आत्म- त्वभ्रमः । प्रेत्यभावो मरणम् । फलं भोगः । अपवर्गो मोक्षः । स च वसमानाधिकरणदुःखप्रागभावासमानकालीनदुःखध्वंसः । प्रयोजन सुखप्रातिः दुःखहानिश्च । दृष्टान्तो महानसादिः। प्रामाणिकत्वेन अभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः। निर्णयो निश्चयः । स च प्रमाण- फलम् । तत्त्वबुभुत्सोः कथावादः उभयसाधनवती विजिगीषुकथा जल्पः । स्वपक्षस्थापनाहीना विएतडा । कथा नाम नानावत्तृकः पूर्वोचरपक्षप्रतिपादकवाक्यसंदर्भः। अभिप्रायान्तरण प्रयुक्तस्यार्था- न्तरं प्रकल्प्य दूषणं छलम् । गं०-प्रत्यक्षप्रमाणस्य द्रव्ये, अनुमानोपमानशब्दानां च गुणेन्तर्भावस्य स्फुटत्वात्प्रमेयादीनामन्तर्भावमाह। प्रात्मेत्यादिना। तथाचात्मशरीरेन्द्रिय . .

·तर्क-संग्रहः २६४ - रूपप्रमेयस्य द्रव्ये, अर्थस्य 'रूपरसगन्धस्पर्शशब्दा मकस्य' गुणे, मनसः द्रव्ये, बुद्धगुणे, प्रवृत्तेर्गुणे, दोषागां गुणे, प्रेत्यभावस्य गुणे, फलस्य गुणे, दुःखस्य गुणे, अपवर्गस्याभावेऽन्तः, संशयस्य गुणे सुखरूपरयोजनस्य गुणे, दुःखामाव. रूपप्रयोजनस्याभावे, दृष्टान्तसिद्धान्तयोः यथायथं द्रव्यादिषु, अवयवस्य तर्कस्य निर्णयस्य च गुणे बादजल्पविताण्डानां गुणे, हेत्वाभासानां यथायथं द्रव्यादिषु, छलस्य गुणेऽन्तभावः जातेर्गुणे, निग्रहस्थानानां यथायथं द्रव्यादिष्वन्तर्भावः अपवर्गपदार्थमाह । अपवर्गों मोक्ष इति । स च । मोक्षश्च । दुखध्वंस इति । दुःखानि तु पहिन्द्रियाणि, पविषयाः, षड्बुद्धयः शरीरं सुखं दुःखं चेत्येकविंशतिरिति । इदानीन्सनाऽस्मदादि दुःखध्वंसे मुक्तित्वापत्तिवारणाय दुःवप्रागभावाऽसमानकालीनेति दुःखध्वंसविशेषणम् । शुकादि मुक्तावतिव्या- तिवारणाय स्वसामानाधिकरण्यनिवेशः । दी०-असदुत्तरं जातिः। साधर्म्य-वैधयं-उत्कर्षापक- पंवावयविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसंगप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्र- करणहेत्वर्थापत्यविशेषोपपत्युपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमा जातयः ॥ गं0-जातिस्वरूपमाह-असदुसरमिति । स्वाभिमतार्थव्याघातक- स्वोत्तरवाक्यमित्यर्थः । जातेश्चतुर्विशतिभेदानाह । साधयति । अत्र साधादि कार्यान्तानां द्वन्दः । तैः समा । इति विग्रहः । तत्र साधयेण वाद्यभिमतसाधकहेतुदूषकमुत्तरं साधर्म्यसमा । यथा शब्दोऽनिस्यः कृतकस्वाद घटवत् व्यतिरेकेण वा व्योमवदित्युपसंहृते नैतदेवं, यद्यनित्यघट- साधयानित्याकाशवैधाद्वाऽनित्यः स्यानित्याकाशसाधादमूर्तत्वानि. त्यः स्याद्विशेषो वा वक्तव्यः । वैधम्र्येण वाद्यभिमतसाधकवाद्युक्तहेतुदूषक उत्तरम् वैधय॑समा। यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद्घटवदाकाशवद्वेति स्थापनायां अनित्यघटवैधादमूर्तस्वात्रिस्यः स्याद्विशेषो वा वक्तव्य इति । स्वामिमतसाधकवायुक्तदृष्टान्तसाधर्म्यात् वाद्यनभिमतसाधकमुत्तरं उत्कर्ष- समा। यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादिति स्थापनायामनित्यत्वं कृतकत्वं ·२६५ टीकात्रयोपेतः ध्यक, नया नथा . च घंटे रूपसहचरितमतः शब्दोऽपि रूपान् स्यात् । वाद्यभिमतसाधकहा यान्नानुभ्यां वाभिमनाान्तरस्यानावसाधनमुत्तरमपकर्णसमा। यया गन्दानि यः कृनकरवादिन्यत्र यानन्यसहचरितवधर्मात् कृतकत्वादनि- न्यः शब्दम्लदा कृतकवानित्यवसहचरियधर्मरूपवत्वव्यावृत्त्या शब्देऽकृतक- ग्वस्यानिन्यन्त्रस्य च घ्यावृत्तिः स्यात् । वयस्य स्थापनीयस्य दृष्टान्तधर्मस्य पश्च साधकमुत्तरं वपर्यसमा । पनवृत्ति हेतुहि गमकः पक्षश्च सन्दिधसा- च सन्दिग्धसाध्यकवृत्ति हनुमन्वया दृष्टान्तऽपि स्वीकार्य: च दृष्टान्नस्यापि सन्दिग्धसाध्यकचात् सपनवृत्तित्वानिश्चयात् असाधारगी हेतुः । हेतुः सन्दिग्धसाध्यकवृत्तिर्यदि न दृष्टान्ते तदा गमकहन्वाभावात् साधनविकलो दृष्टान्तः स्यादिति भावः । पने असिद्धध- मयोः नुल्यनया नियामकाभावप्रयुक्तासाधकमुत्तरमवासमा । यथा दृष्टान्त हेतोयाहशत्वं तादृशो हेतुरेव गमक इत्यभिमानेनैवमुत्तरम्, दृष्टान्ते यो हेतु: सिद्धसाध्यकवृत्तिः, स चेन्न पक्षे, तदा गमकत्वभावात् स्वरूपा- सिद्धिः स्यादतस्तादृशो हेतुरवश्यं पक्षस्वाभिमते स्वीकार्यः, तथा च सन्दि. ग्धसाध्यकत्वलक्षणपक्षवाभावादाश्रयासिद्धिः। दृष्टान्तविकल्पप्रदर्शनपूर्वक- दान्तिकविकल्पकथनं विकल्पसमा । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकवादित्यन कृतकस्वस्य गुरुत्वव्यभिचारदर्शनाद् गुरुत्वस्यानित्यत्वव्यभिचारदर्शनादनि- स्यत्वस्य मूतत्वव्यभिचारदर्शनात् धर्मत्वाविशेषात् कृतकत्वमप्यनित्यत्वं व्य- मिचरेदिति । दृष्टान्तस्य साध्यतुल्यताकथनं साध्यसमा । भत्रायमाशय:- एनत्प्रयोगसाध्यस्यैवानुमितिविषयत्वं, तथा च पक्षादेरनुमितिविषयत्वात् साध्यवदेन प्रयोगसाध्यत्वमतः साध्यसमा, तथाहि-पक्षादेः पूर्वसिद्धत्वे एतस्प्रयोगसाध्यताभावाशानुमितिविषयत्वं पूर्वमसिद्धत्वे पक्षादेरज्ञानादार- यासिद्धयादयः । प्राप्त्या हेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यरूपया साध्येन हेतुसाधनरूपप्रत्यवस्थान प्राप्तिसमा । यथा घटेन सम्बद्धो दण्डो घटका- रणमित्युच्यते तदा घटो दण्डकारण स्यात् सबद्धत्वाविशेषात् । अप्राप्त्या . पक्षे भसिद्धरूपया दोषोद्भावनं अप्राप्तिसमा। यथा घटेनासम्बद्धो दण्डो घट- ·तर्क-संग्रहा २६६ कारणमिन्युच्यते तदादण्डः पटल्यापि कारणं स्यादसंबद्धत्वाविशेषान् । साधन- परंपराविषयकः प्रश्नः प्रसङ्गसमा । यथा शब्दोऽनित्यः श्रावणत्वादित्यत्र श्रावणत्वमनित्यत्वसाधकम् तन्न किं साधकं, साधकं विना तस्य सिद्धरभा. वात् तत्रापि किंचित्साधकप्रदर्शने तत्रापि किंचित्साधकं इति प्रश्नपरंपरा. संभव इति । दृष्टान्तान्तरेण साध्याभावसाधकं प्रतिदृष्टान्तलमा । यथा यदि घटदृष्टान्तेनानित्यश्शब्दस्तदाकाशदृष्टान्तेन नित्य एव किं नस्यादिति । उत्पत्यभावरूपया अनुम्पत्या दोपोद्भावनमनुत्पत्तिसमा । यथा घटो रूप. वान् गन्धात् पटवदिन्युक्ते घटोत्पत्तेर्गन्धोत्पत्तेश्च पूर्व हेत्वभावादसिद्धिः, पटे च गन्धोत्पत्तेः पूर्व हेत्वभावेन दृष्टान्तासिद्धिः । उभयसाधारणधर्मप्रद- र्शनपूर्वकसाध्यसंशयोद्धावनम् संशयसमा । यथा शब्दोऽनित्यः कार्यत्वाद् घटवदित्युक्त सामान्ये गोत्वादौ दृष्टान्ते घटे चैन्द्रियकत्वं तुल्यं, तथा च यथा कार्यत्वात् निर्णायकादनित्यत्वं निर्णीयत्ते, तथा ऐन्द्रियकत्वात् संशयकार- णादनित्यत्वं सन्दियताम् । वाद्युक्तहेतोः साध्याभावसाधकहेत्वन्तरोद्भावनं प्रकरणसमा । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते नैतदेवं श्रावणल्वेन नित्यत्वसाधकेन बाधात् । हेतुत्वासंभवपूर्वकाहेतुस्वकथनमहेतुसमा । यथा घटादिकं दण्डादेर्न पूर्ववर्तितया कारणम् तदानीं घटादेरभावात् नापि घटाद्युत्तरकालवचितया पूर्व कारणभावात् अविद्यमानो दण्डः कथं घटं जन- येत् नापि समानकालवर्तितया एककालीनत्वाविशेषार्तिक कस्य कारणमित्यत्र निवामका भावात्तथा च कारणं अकारणेन सम इति । अर्थापत्तिसिद्धहेतुना साभ्याभावोद्भावनमापत्तिसमा । अयमाशयः-अपत्तिहि उक्तेना. नुकमाक्षिपति, तथा च शब्दोऽनित्य इत्युक्तेऽर्थादापाद्यतेऽन्यन्नित्यं, तथा च दृष्टान्ताऽसिदिविरोधश्च । सर्वाविशेषप्रसंगोद्भावनं अविशेषसमा। यथा भनित्यत्वेन शब्दघटयोरविशेष उच्यते तदा प्रमेयत्वेन सर्वेषामविशेष. प्रसा इति । उभयपक्षसाधाण साधनोपपत्तिकथनमुपपत्तिसमा । पा शम्दोऽनित्यः कृतकस्वादिल्युके यथा त्वत्पक्षेऽनित्यत्वे प्रमाणमस्ति, तथा मत्पक्षोऽपि सप्रमाणकः स्वपक्षमपक्षान्यतरस्वात्पक्षवत् वाधुक्तसा- ·२६७ टीकात्रयोपेतः धनाभावेऽपि पशोपलब्धिकथनमुपलब्धिसमा। यथा पर्वतो वह्निमान् धूमान्युक्ने वह्निनं धूमसाध्यः धृमं विना भालोकादिनाप्युपलम्भात् तथा धूमा न वह्विसाधको द्रव्यत्वसाधकवनोपलम्भान् तथा पर्वतो न वह्निमान् वहिविरहिणोऽपि पर्वतस्योपलम्मादित्यादि बोध्यम् । वादिना कस्यचित् पदार्थस्यानुपलब्धिवशादनङ्गीकारेऽनुपलब्धिवशादेव वाद्यभिमतयत्किंचित्प- दार्थाभावसाधनमनुपन्धिसमा । शब्दोऽनित्यः, यदि शब्दो नित्यः स्यादुः वारणात् प्राक् कुनो नोपलभ्यते न हि घटाद्यावरणकुड्यादिवच्छब्दस्या- वरणमस्ति तदनुपलब्धरिति नैयायिकैरुक्त प्रतिवादी प्रत्यवतिष्ठते यद्यावरणा- नुपलब्धेरावरणाभावः सिध्यति तदावरणानुपलब्धेरप्यनुलम्भात् तदावरणा- नुपलब्धेरभावसिद्धौनद्विपरीतस्य तदावरणस्योपपत्तेस्तचित्यत्वमेव स्यादिति । धर्मस्य निन्यानित्यत्वविकल्पात् धर्मिणो नित्यत्वसाधनं नित्यसमा। अनि- त्यत्वस्य नित्यमस्वीकारे तदभावदशायां नित्य एव शब्दः स्यात् न हि दण्डाभावशून्यतादशायां न दण्डीति प्रयुज्यत इत्यनित्यत्वं नित्यमेवास्तीत्यु- पगन्तव्यम् । तथा च शब्दस्यापि नित्यवमन्यथा तत्रानित्यत्वस्य सर्व- कालवृत्तित्वासंभवादिति अनित्यदृष्टान्तसाधात् सर्वानियत्वासंगोदावन अनित्यसमा। सत्वरूपघटादिसाधम्र्येण सर्वानित्यत्त्वप्रसङ्गः । अन्यकार्य- णापि वाद्युक्तहेतोः संभवाभिधानं कार्यसमा। शब्दोऽनित्यः प्रयत्नना- न्तरीयकत्वादिति प्रयोगे प्रयत्नान्तरीयकत्वं प्रयत्नकार्ये घटादी प्रयत्नानन्त- रोपलभ्यमाने कीलकादौ च दृष्टम् तत्र द्वितीयं न तजन्यत्वसाधकम्, प्रथमं त्वसिद्धम् । दी०-वादिनोऽपजयहेतुर्निग्रहस्थानम् । प्रतिज्ञाहानिः, प्रतिज्ञा- न्तरं, प्रतिज्ञाविरोधः, प्रतिज्ञासंन्यासः, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरम, निरर्थकम् अविज्ञावार्थम् , अपार्थकम् , अप्राप्तकालं, न्यूनं, अधि- कम्, पुनरुक्तम्, अननुभाषणम, अज्ञानम् , अप्रतिभा, विक्षेपः, मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं, निरनुयोज्यानुयोगः, अपसिद्धान्तः, हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि । शेषं सुगमम् ।

·तर्क-संग्रहः २६८ तथा गं०-वादिनि इति । च वादिनिष्ठपराजयसंपादकत्वं निग्रहस्थानसामान्यलक्षणम् । तस्य द्वाविंशति भेदानाह प्रतिज्ञाहानिरि- न्यादिना । यत्र प्रतिज्ञातार्थविरुद्धाभ्युपगमः प्रतिज्ञातार्थपरित्यागो वा तत्र प्रतिज्ञाहानिः । यथा 'शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षगुणत्वात्' इत्यत्र 'सोयं गकारः इत्यादि प्रत्यभिज्ञावलात्परेण बाधे उद्भाविते 'अस्तु तर्हि नित्यः शब्दः' इति नित्यत्वमङ्गीकुर्वन् वादी शब्दस्यानित्यत्वप्रतिज्ञा जहाति । इयञ्च पक्षत्याग- स्साध्यत्यागो हेतुत्यागो दृष्टान्तत्यागः तद्विशेषणत्यागश्चेति पञ्चधा भवति । आद्यस्तु शब्दोऽनित्यः प्रयत्नजन्यगुणत्वात् इत्युक्ते केनिचद् सोयं गकार इति प्रत्यभिज्ञाबलान् बाधे उद्भाविते अस्तु तर्हि घटोऽनित्यः इति पक्षत्यागः । पूर्वानदोषाच शब्दो नित्य एवेति स्वीकारे साध्यरयागः अनित्यः शब्दः दव्यत्वादित्युक्ते परेण स्वरूपासिद्धोऽयमिति दूषिते कृतकत्वादिति पुनर्हेतु- प्रयोगे हेतुस्यागः दृष्टान्तत्यागस्तु उदाहृतः । एवमेव द्रव्यात्मकशब्दः अनित्यः कृतकवादित्यत्राश्रयासिद्धरुदावने अस्तु तर्हि शब्दोऽनित्य इति पक्षविशे. पणत्यागः । एवमेव साध्यविशेषणत्यागः । एवमेव हेतुविशेषणत्यागादिकमिति बोध्यम् । प्रतिक्षान्तरमिति । पूर्वोक्तप्रतिज्ञायां दूषितागं तत्र विशेषणा- न्तरदानम् प्रतिज्ञान्तरमित्यर्थः । तद्विविधम् पक्षविशेषणदानात् साध्य- विशेषणदानाञ्च । यथा शब्दोऽनिस्य इत्यत्र धनावंशतस्सिद्धसाधने उद्भाविते वर्णरूपति पक्षविशेषणदानम् । अन्यं यथा क्षित्यादिक गुणजन्यं कार्यत्वा. दित्यत्रादृष्टजन्यत्वेन सिद्धसाधने उद्भाविते सविषयकेति गुणविशेषणदानः मिति । प्रतिज्ञाविरोध इति । प्रतिज्ञाहेत्वोः विरोधः । प्रतिज्ञाविरोध इत्यर्थः । यथा द्रव्यं गुणमिनं रुपवादित्यादि । प्रतिज्ञासंन्यास इति । स्वयं प्रतिज्ञा तस्यापसवः प्रतिज्ञासंन्यासः। यथा अनित्यः शब्दः इन्द्रियवेद्यत्वा. वियुक्त परेण सामान्ये व्यभिचारमुद्भाग्य दूषिते केनोच्यते अनित्यश्शब्द इति स्वोतमपलपति । तत्रापश्चनुर्विधो भवति । क एवं माह इत्येकः । परमतानुवादोऽयं मया इदमेबोक्तमिति द्वितीयः । स्त्रयमुकेऽपि एवमुक्तमिति त्वं वदेति तृतीयः । तत्परोकं मया. इदमेकोतमिति चतुर्थः ।

·टोकात्रयोपेतः हेत्वन्तरमिति । शुद्ध हनी दूपित तत्र विशेषणान्तरोपादानं हेत्वन्तरम् । यथा शब्दोऽनित्यः । प्रत्यक्षवादिन्यत्र सामान्य व्यभिचारे उद्भावित जाति- मत्वे सीति विशेषणदानम् । अन्तरमिति । प्रयुक्तस्यानुपयुक्तार्थकथनं अर्थान्तरमित्यर्थः । यथा (रसं सैन्धववस्वात् इत्युक्त नावे रसोऽस्तीति दूषणमिति )। निन्यः शब्दः अस्पर्शवत्वादियुक्त हेतुरिति पदं हिनातेस्तुनि- प्रत्यये कृते कृदन्तम् । पदं च सुप्तिङन्तमित्याद्यर्थान्तरकथनम् ॥ निरर्थक- मिति । अवाचकवर्णप्रयोगी निरर्थकमित्यर्थः। यथा शब्दोऽनित्यः जबग- दशवात् अभवढधपिति वत् । अथवाऽसाधुशब्दप्रयोगो निरर्थक- मित्यर्थः । यथा शब्दमनित्यमित्यादि । अविज्ञातार्थकमिति । वादिना वारत्रयमुक्तमपि प्रतिवादिना सदस्यैरपि यज्ञ बुध्यते तदविज्ञातार्थकमित्यर्थः। तच्चासिदार्थकं त्वरितोचरितं लाक्षणिकमित्यादिरूपं स्वसामर्थ्यवारणार्थ प्रयुक्तमिति । अपार्थकमिति । परस्परानन्वितार्थकपदसमूहोऽपार्थक- मित्यर्थः । यथा शब्दः शब्दत्वं घटः पटो वा नित्यमनित्यञ्च परत्वादित्यादि । अप्राप्तकालमिति । अवयवानां व्युत्क्रमेण कथनमप्राप्तकालमित्यर्थः । यथा कृतकत्वाच्छब्दोऽनित्य इत्यादि । न्यूनमिति। स्वमसिद्धावयवानां मध्ये एकस्यानुक्तिः न्यूनमित्यर्थः । उदाहरणन्तु स्फुटम् । अधिकमिति । अन- न्वितानुपयुक्तपुनरुक्तभिन्नस्य सिद्धप्रयोजनस्य पुनः कथनमधिकमित्यर्थः । हेतूदाहरणधिक्यमिति वा । यथा शब्दोऽनित्यः श्रावणत्वाच्छब्दत्वाञ्चेति । एवमुदाहरणद्वयेऽपि बोध्यम् । पुनरुकमिति वादिमध्यस्थानुमिति बिना शब्दार्थयोः पुनः कथनम् पुनरुक्तमित्यर्थः । यथा 'शब्दोऽनित्यः शब्दोऽ- नित्य इनि' शब्दपुनरुतम् । शब्दोऽनित्यः ध्वंसप्रतियोगीत्यर्थपुनरुक्तम् । अननुभाषणमिति । वादिना निरुक्तस्य वाक्यस्य सदस्यैविज्ञातार्थस्याननु- वादोऽननुभाषणमित्यर्थः । उदाहरणं स्पष्टम् । अज्ञानमिति। वादिना निरुक्तवाक्यस्य सदस्यैः ज्ञातार्थस्यार्थानवबोधोऽज्ञानमित्यर्थः । स्पष्टम् । अप्रतिभेति । प्रतिवादिनानूदिते वादिवाक्ये तदर्थे विज्ञातेऽपि उत्तरास्फूर्ति- वशात् तूष्णींभावोऽप्रतिमेत्यर्थः। स्पष्टम् । विक्षेप इति। असम्भवत्का- ·तर्क-संग्रहः यान्तरण्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः । यथा इदमेकं कार्यन्तिष्ठति तस्कृत्वा- ऽवशिष्टं करिष्यामीति । मतानुक्षेति । स्वपक्षे दोषाभ्युपगमपूर्वकं परपक्षे दोपप्रसञ्जनं मतानुज्ञेत्ययः यथा त्वं चोर इत्युक्त त्वमपि चोर इत्युक्तम् । पर्यनुयोज्योपेक्षणमिति। वादिनो निग्रहस्थानसत्वेऽपि प्रतिवादिनस्तदनु- द्भावनं पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्यर्थः । इदमपि स्पष्टम् । निरनुयोज्यानुयोग इति । अनिग्रहे भ्रान्म्या निग्रहोद्भावनमित्यर्थः। छलजात्यारेतन्मध्ये अन्त- र्भाव इति । अपसिद्धान्त इति । एकसिद्धान्तमाश्रित्य कथाप्रवृत्तौ तद्विरुद्ध- सिद्धान्तमवलम्ब्य उत्तरदानमित्यर्थः यथा व्यक्तमेकप्रकृतिकं विकारत्वात् एकमृत्पिडवृत्तिघटकलशवदिति सांख्यमतमवलम्ध्य प्रयुक्त का प्रकृतिः को विकार इति प्रतिवादिना पृष्टे यस्मिन् धर्मण्यवस्थिते एकधर्मनिवृत्तौ धर्मा- न्तरमुत्पद्यते सा प्रकृतिः यो धर्मो निवर्चते उत्पाद्यते च स विकार इति वादिनोक्त पुनः प्रतिवादी वदति-अपसिद्धान्तः। तव मते असतः उत्प- त्यभावात् सतो विनाशाभावाच्च किन्वाविर्भावतिरोभावमानं कार्यकारणयोर- भेदान् । कारणरूपेण सूक्ष्मतया अवस्थितिः तिरोभावः । कार्यरुपेण स्थूल- तयावस्थानमाविर्भाव इति । सकार्यवादिमते प्रकृतिविकारयोः उद्भवाभावात् इदमनुमानं न सिध्यति, असतः कार्यतावादे स्वपसिद्धान्त इति । हेत्वा- भासाश्चेति । तल्लक्षणं तु प्रागुक्तम् । निग्रहस्थानानीति । द्वाविंशतिधा. भवन्तीति । शेषः। ननु निग्रहस्थानानां द्वाविंशतिधा विभागेऽपि अन्तर्भा- वानुक्तः न्यूनतेत्यत आह- शेषमिति । क्लृप्तपदार्थान्तर्भूतत्वमित्यर्थः । सुगममिति । तेषां मध्ये केषांचित् शब्दविशेषरूपत्वात् । गुणान्तर्भूतत्वं, केषांचित् द्रव्यान्तर्भूतत्व केषांचित् अभावान्तर्भूतत्वं अनायासेन ज्ञातुं शक्यत इत्यर्थः । 1 दी०-ननु करतलाऽनलसंयोगे सत्यपि प्रतिबन्धके सति बाहानुत्पतेः शक्तिः पदार्थान्तरमिति चेन्न । प्रतिवन्धकामावस्य कार्यमाञकारपत्वेन शक्तरनुपयोगात् कारणत्वस्यैव शक्तिपदार्थवात् ।

·२७१ टोकावयापेतः । गं0-ननु दाहं प्रति शक्तिमन्चेन वन्हेः कारगम्बम् , न तु वन्हित्वेन, नथा मनि मणिसमवधान दाहाऽऽपनेः । शनिमइन्हेंः कारणवे नु "मगिसमाधानकालं शकनाशात्" विशिष्टकारणाऽभावान तदापत्तिरिति कारगतावच्छेदकनया शक्तिः स्वीकार्यति प्रभाकरमतमुपन्यम्यनि । नन्वित्या. दिना । करतलाऽनलसंयोगे सत्यपीति । इदं च दाहकारणसवाद- शनाय । प्रतिवन्धक सतीति। इदं च कारणतावच्छेदकविरहप्रदर्शनाय । दाहानुत्पत्ते. ! दाहोपन्यभावान् । अत्र करतलदाहो यदि करतलानल- संयोगमात्रजन्यः स्यात् तदा प्रनिवन्धके सत्यपि स्यान् इति तर्कोनुसन्धेयः । प्रनिवन्धकत्वं न कार्यानुकुलशक्तिविघटकत्वम् किन्तु कारणीभूताभावाति- योगिन्धम् , तथा च मगः प्रतिबन्धकत्वेन नदभावरूपकारणान्तरविरहादेव दाहानु पत्तिसंभवेऽनिरिक्तशनिम्बीकारोऽनुचित इन्याशयेन समाधते । प्रतिवन्धकामावस्येति शकेरनुपयोगादिति । शकेरामाणिकत्वादि- त्यर्थः नन्नवं वन्ही स्वभाविकी दहनशकिरिति । प्रवादोग्याहन्येतेत्यत आह कारणत्वस्यैवेति । दाहकारणवस्यैवेत्यर्थः । दी०-ननु भस्मादिना कांस्यादौ शुद्धिदर्शनादाधेयशक्तिरङ्गी- कार्येति चेन्न । भस्मादिसंयोगसमानकालीनाऽस्पृश्यस्पर्शप्रतियोगि- कयावभावसहितभस्मादिसंयोगध्वंसस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । गं0-एतावता सहजशक्ति निरस्याऽऽधेयशक्ति निरसितुं तन्मत- मुपन्यम्यति । नन्वित्यादिना भस्मादिनेति। आदिनाऽम्लादेः परिग्रहः । कांस्यादाविति । आदिना ताम्रादेः परिग्रहः "भस्मना शुद्धयते कांस्य ताम्रमम्लन शुद्धयति । गोमयाच्छुद्धयते भूमिः नारी नु रजसा तथा" इति वचनात् शुद्धर्भस्मादिजन्यत्वप्रतिपादनात् अङ्गीकार्यति । कांस्यादेर- स्पृश्यवस्तुस्पर्श सति न कार्यक्षमता, शक्तिमत्कांस्यादेरेव तद्योग्यत्वात्, अस्पृश्यस्पर्श सति शक्ते शात् , भस्मसंयोगे तु पुनः शक्तरुत्पादात्त- योग्यता तथा च कांस्यादौ आधेयशक्ति स्वीकार्येति भावः । भसादि- ·तर्कसंग्रहः २७२ संयोगेत्यादि। भस्मादिसंयोगसमानकालीनाः यावन्तः अस्पृश्यस्पर्शप्रति- योगिकाऽभावाः तत्समुदायविशिष्टभस्मादिसंयोगध्वंसस्येत्यर्थः । तथा च भस्मादिसंयोगध्वंसविशिष्टकूटत्वावच्छिन्चाधिकरणत्वं शुद्धि- पदार्थः। कूटत्वे ताशसंयोगध्वंस वै० स्वाधिकरणकालनिष्ठाधिकरणता. निरूपितनिरूपकतावच्छेदकत्व, स्वप्रतियोगिभस्मादिसंयोगकालीनाऽस्पृश्य. स्पर्शसंसर्गाभावत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याक्षिकत्वोभयसंबन्धेनेति । दी०-खत्वमपि न पदार्थान्तरम् । यथेष्टविनियोगयोग्यत्वस्य खत्वरूपत्वान् । तवच्छेदकं च प्रतिग्रहादि लब्धत्वमेवेति । गं०-स्वत्वं तावत्पदार्थान्तरम् , मम स्वस्वम्, तव स्वत्वम्, ब्रह्म- स्वम्, इति प्रतिसिद्धम् , षष्ठीवाच्यम् । तच्च स्वरूपसंबन्धेन स्वर्णादिनि- ठम् । स्वर्णे स्वत्वमितिप्रतीतेः। निरूपकतासंबन्धेन स्वामिनिष्ठम् । तच्च न द्रव्यगुणकर्मस्वरूपं गुणवृत्तित्वात् । नापि सामान्यविशेषसमवायाद्यन्यतम. स्वरूपं आपतिमत्वे सति विनाशित्वात्, अतएव नाऽभावस्वरूपं भावत्वेन प्रतीयमानत्वाच्चेत्यत आद । न पदार्थान्तरमिति । तत्त्वे प्रमाणाऽभावा- दिति शेषः । ननु तर्हि स्वत्वं किं स्वरूपमित्यत आह । यथेष्टविनियोगः योग्यत्वमिति । योग्यतानियामकमाह । तदवच्छेदकं चेति । योग्यता- नियामकं चैत्यर्थः। प्रतिमहादिति । भादिना विक्रयादिपरिग्रहः । तथा च मानाभावात् स्वत्वं न पदार्थान्तरमिति भावः । दी०-अथ विधिनिरूप्यते प्रयत्नजनकचिकीर्षाजनकज्ञान- विषयो विधिः तत्प्रतिपादको लिङा दिर्वा: ०-प्रसंगसंगत्या विधिनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति । अथ- पदार्थानां सप्तविधत्वम्यवस्थापनानन्तरम् । मयेत्यध्याहार्यम् । तथा च पदार्थनिष्ठससविधत्वम्यवस्थापनान्तरमत्समवेतकृतिजन्यवर्चमानकालाम्यवहि- तोचरकालवृत्तिज्ञानानुकूलम्यापारनिरूपितविषयतावान् विधिरिति बोधः । ..

·२७३ टीकानयोपेतः लिङ्र्थो विधिः, विध्यर्थश्च कृति साध्यन्वम् , इष्टसाधनत्वम् , बलवदनिष्टान- नुवन्धिन्वं च । कथमिति चेरादाह । प्रयत्नेति । प्रयत्नपदं चाऽत्र प्रवृत्तिपरम् । तथा च प्रवृत्तिजनिका या चिकीर्षा तजनकं यद् ज्ञानं तद्विपय इत्यर्थः । नथाहि । प्रकृति प्रति चिकीर्षा कारणम् , चिका चकृतिसाध्यत्वप्रकारिका इच्छा “सा च पाको मन्कृतिसाध्यो भवतु इत्याकारिका-पाक कृत्या साधयामी- न्याकारिका वा" तत्र पाको मन्कृतिसाध्यः-पाको मदिष्टसाधनं पाकोबलवद- निष्टाननुबन्धीति पाकविशेष्यककृतिसाध्यत्वप्रकारकस्य इष्टसाधनत्वप्रकारकस्य बलवदनिष्टाननुवन्धित्वप्रकारकस्य च ज्ञानत्रयस्यैव कारणत्वं विनिगमना- विरहात् । ताशज्ञानविषयत्वं कृतिसाध्यत्वे-इष्टसाधनत्वे बलवदनिष्टाननु- वन्धित्वे च, तान्येव विधिप्रतिपाद्यानि । तथा च प्रवकचिकीर्षाजनकताव- च्छेदकप्रकारताश्रयत्वं विधित्वं पर्ययसितम् । धात्वर्थ मुख्यविशेष्यकश्चात्र बोधः ।तथा च यजेतेत्यत्र यागः कृतिसाध्यः इष्टसाधनम्, बलवदनिष्टाननु- वन्धी चेति बोधः। तत्प्रतिपादकः तादृशविषयप्रतिपादकः । लिङा. दिर्वा-विधिरित्यर्थः। दी-कृत्यसाध्ये प्रवृत्यदर्शनात् कृतिसाध्ये प्रवृत्तिदर्शनात् कृतिसाध्यताज्ञानं प्रवर्तकम् । न च विषभक्षणादी प्रवृत्तिप्रसङ्गः, इष्टसाधनतालिङ्गककविसाव्यताज्ञानस्य काम्यस्थले, विहितकालशु- विजीवित्रनिमित्तज्ञानजन्यस्य नित्यनैमित्तिकस्थले, प्रवकत्वात् । न चाननुगमः । स्वविशेषणवचाप्रतिसन्धानजन्यत्वस्यानुगतत्वादिति गुरवः। गं०-प्राभाकरमतमुपन्यस्य दूषयति । कृत्यसाध्ये । चन्द्रमण्डलाs- नयनादौ । प्रवृत्यदर्शनादिति । प्रवृत्तिविरहादित्यर्थः । प्रवर्तकमिति । प्रवृत्तिजनकमित्यर्थः । तथा चाऽन्वयव्यतिरेकाम्यां कृतिसाध्यताज्ञानमेव प्रवृत्तिकारणमिति भावः । न चेति । प्रवृत्तिप्रसंग इत्यनेनाऽन्वयः । कृतिसाध्यताज्ञानस्य सत्वादिति शेषः। निराचष्टे । इष्टसाधनतालिंग- , ·नर्क-संग्रहः २७४ केति । काम्यस्थले इति । अस्य प्रवतकवादित्य नेनाऽन्वयः । ज्योतिष्टोम- यागादाविन्यर्थः। तथा च काम्यं माकृतिसाध्यं मत्कृति विना असत्वे सति बलवदनिष्टाऽननुवन्धित्वे सति इष्टसाधनस्यात् यन्नवं तन्नैवं यथा चैत्यवन्दनम् इत्यनुमानाधीनकृतिसाव्यताज्ञानस्य प्रवत्तकत्वान्न विपभक्षणादौ प्रवृत्त्यापत्तिः, तन्त्र बलवदनिष्टाननुवन्धिन्वरूपविशेषणाभावात् । निन्ये प्रवर्तकमाह । विहितकालेत्यादि । विहिनकालशुचिजीवित्वज्ञानजन्यस्य कृतिसाध्यता- ज्ञानस्य नित्ये प्रवर्तकत्वात् , "अशौचादिरूप" निमित्तज्ञानाधीनस्य तस्य नैमित्तिके प्रवर्तकत्वादित्यर्थः । तथा च अहमेतत्कालिककृतिसाध्यसन्ध्या वन्दनकः एतस्कालिकशुचिजीवित्वात् बन्चैव तवं यथा बौद्धः इति रीत्या कृतिसाध्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वादिति यावत अननुगम इति । प्रवृत्तिसामा- न्यप्रयोजकस्यवाऽभावादिति भावः । स्वविशेषणेति । स्वं प्रवृत्याश्रयः पुरुषः तद्विशेषणं तत्र वर्तमानः स्वाभिमतो धर्मः । सत्र काम्ये कामना नित्ये कालशौचादि । तद्धत्वा तत्संबन्धः, "स्वविषयसाधनत्वरूपः" तत्प्रति. सन्धानं तन्निश्चयः लिंगविधया तजन्यत्वस्येत्यर्थः । अनुगतत्वादिति । तथा च तजन्यरवेन निखिलकृतिसाध्य वप्रकारकाऽनुमितीनामनुगमादिति भावः । दी० -तन्न । लाघवेन कृतिसाध्येष्टसाधनताज्ञानस्यैव चिकी. पोद्वारा प्रयत्नजनकत्वात् । न च नित्ये इष्टसाधनत्वाभावादप्रवृत्तिप्र. सङ्गः । तत्रापि प्रत्यवायपरिहारस्य पापक्षयस्य च फलत्वकल्पनात् । तस्माकृतिसाम्येष्टसाधनत्वमेव लिङाद्यर्थः । गं०-दूषयति । तन्नेति । लाघवेनेति । कारणतावच्छेदकलाघवात् । म्याप्तिज्ञानाद्यकल्पनाच । कृतिसाध्येष्टसाधनताशानस्यैवेति । इदमु- पलक्षणम् । बलवदनिष्टाननुवन्धित्वज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वं बोध्यम् । एवकारेण स्वविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यकृतिसाध्यताज्ञानस्य कारणस्वव्यवच्छेदः । प्रयतजनकत्वात्। प्रवृत्तिजनकत्वात् । श्रप्रवृत्तिप्रसंगः। प्रवृत्यभाव- प्रसंगः । इष्टसाधनताज्ञानस्य कारणतया "इष्टानुत्पत्या" कारणाभावात्प्रवृत्ति- -- ·टीकात्रयोपेतः २७५ . न म्यादिति भावः । प्रत्यवायपरिहारस्य । पापमागभावस्य । पापक्षय म्य चेति । वकारः पूर्वकल्पेऽम्बरमपूचनाय । तथा च सन्ध्यामुपासते ये तु सननं संशितव्रताः । विधृतमयाम्ने यान्ति ब्रह्मरोकमनामयम्' इति वचनन पापनाशस्य ब्रह्मोकावाप्लेः मन्त्रप्रतिपादनादिति भावः। उप. संहरति । तस्मादिति। दी-ननु 'योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र लिका स्वर्गसाधनकार्य प्रतीयते यागस्याशुतरविनाशिनः कालान्त विस्वर्ग- साधनत्वायोगात् तद्योग्यं स्थायि कार्यमपूर्वमेव लिमद्यर्थः । कार्य कृतिसाध्यम् । कृतेः सविपयत्वाद्विषयाकाङ्क्षायां यागो विषयत्वेना- न्वेति । 'कस्य कार्यम्' इति नियोज्याकाङ्क्षायां स्वर्गकामपदं नियो- ज्यपरतयाऽन्वेति । कार्यभोक्ता नियोज्यः तेन 'ज्योतिष्टोमनामक याविषयं स्वर्गकामस्य कार्यम् । इति वाक्यार्थः संपद्यते । वैदिकलित्वात् यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्' इति नित्यवाक्येऽ- प्यपूर्वमेव वाच्यं इति कल्प्यते । “आरोग्यकामोभेषजपानं कुर्यात्" इत्यादि लौकिकलिङः क्रियाकार्ये लक्षणा इति चेत् न। यागस्या- प्ययोग्यतानिश्चयाभावेन साधनतया प्रतीत्यनन्तरं निर्वाहाथै अवान्त. व्यापारतयाऽपूर्वकल्पनात् । कीर्तनादिना नाशश्रतेन यागध्वंसो व्यापारः । लोकव्युत्पत्तिबलात् क्रियायामेव कृतिसाध्येष्टसाधनत्वं लिछा बोध्यत इति लिङ्त्वेन विध्यर्थकत्वम् । श्राख्यातत्वेन यत्नार्थ- कत्वम् । पचति पाकं करोतीति विवरणदर्शनात्, किं करोतीति प्रश्ने पचतीत्युत्तराचाख्यातस्य प्रयत्नार्थकत्वनिश्चयात् । गं0-अपूर्वे एव लिङादेः शतिरिति मतमुपन्यस्यति । नन्विति । वर्गसाधनकार्यमिति । स्वर्ग प्रति व्यापारविधया कारण कार्य-कृतिसा- ध्यतावत् । प्रतीयते शक्त्या बोध्यते । तथा च कार्य "कृतिसाध्यत्वप्र- ·तर्क-संग्रहः २७६ कारकीविशेष्ये अपूर्व इति यावत्" लिङादीनां शक्तिरिति भावः। तत्र हेतुमाह। यागस्येति । स्थायि । फलपर्यन्तस्थायि । कार्यपदार्थमाह । कृतिसाध्यमिति । कृतिजन्यमित्यर्थः । कस्य कार्यमिति । कीदृशपुरुषस्य कृतिसाध्यमित्यर्थः । अन्वेतीति । तथा च स्वर्गकामपदार्थस्य समवेतत्व- संबन्धन कृतावन्वय इति भावः। कार्यभोक्तेति । स्वर्गादिरूपफलभोक्त- त्यर्थः । कुत्रचित् कार्यबोद्धति पाठः । तत्र इदं मत्कृतिसाध्यमिति ज्ञानवानि- त्यर्थः । नित्यवाक्ये इति। नित्यवाक्यघटकलिङ्पदस्यापीत्यर्थः अपूर्व मेव वाच्यमिति। अपूर्व वाच्यमेवेति योजना । कल्प्यते । अनुमीयते इत्यर्थः यावज्जीवमित्यादिश्रुतिघटकलिङ्पदं अपूर्ववाचकं वैदिकलित्वात् वेदिकलिडन्तरवदित्यनुमानम् । क्रियाकार्य इति । कृतिसाध्यत्वे इत्यर्थः । यागध्वंसस्य व्यापारस्वं निरस्यति । कीर्तनादिनेति । अधिकं अष्टनिरूपणे द्रष्टव्यम् । क्रियायामेवेति । धात्वर्थविशेष्यककृतिसाध्यत्वादिप्रकारकबोधी लिङा जायते इत्यर्थः। ननु तहि प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकशाब्दवोधानुपपत्तिरित्यत आह । लिड्वेनीति । तृतीयार्थोऽवच्छिन्नत्वम् । लिनिष्टेष्टसाधनत्वादिनिरू. पितशक्तता लिहत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । श्राख्यातत्वेनेति । लिनिष्ठा कृतिनि- रूपितशक्तता आख्यातत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । तथा च लिङ्त्वेनेष्टसाधनस्वादि- बोधनेऽपि आख्यातत्वेन रूपेण कृतेरपि बोधनात् कृतिसाध्येष्टसाधनयागा- नुकूलकृतिमानित्याकारकप्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकशाब्दबोधस्य नानुपंपत्ति- रिति भावः । ननु आख्यातस्य यनार्थकत्वे किं मानमित्यत आह । पच. तीति । विवरणं च तत्समानार्थकपदान्तरेण तदर्थकथनम् । पाकं करोतीति वाक्यघटकद्वितीयान्तपाकपदज्ञानजन्यपाकत्वावच्छिन्नविषयकबोधात्, एता- दशवावयघटककृञ्धापदज्ञानजन्यकृतिस्वावच्छिन्नविषयकबोधाच, पचधातोः पाकत्वावच्छिन्ने शक्तिग्रहः भाख्यातस्य कृतौ शक्तिग्रहः । पाकपदेन पचधा. तोर्विवरणं दृष्टान्तार्थम् । आख्यातं यत्रत्वविशिष्टे शक्तं यत्रत्वविशिष्टशक्तक- रोतिप्रतिपादितार्थप्रतिपादकत्वात्, यद्यद्धर्मावच्छिन्नपदप्रतिपादितार्थप्रतिपा- ·२७७ टीकात्रयोपेतः दकं भवति तत्तद्धर्मावच्छिन्नशन पाकपदेन विवृतपधातुवत् । प्रश्नोत्तरान्य- थानुपपत्यापि आयातं यत्नत्वावच्छिन्ने शामित्याह । किं करोतीति प्रश्ने इति । किविषयकयत्नवानयमिति जिज्ञासाबोधकशब्दप्रयोगे कृते सनीत्यर्थः । पचतीत्युत्तरादिति । पाकविषयकयन्नवानिन्युत्तरादिन्यर्थः । वस्तुविशेषविपयकयत्नजिज्ञासायाः वस्तुविशेषविषयकयत्नार्थकपदघटितोत्त. रवाक्यं विना निवृत्यसंभवादाख्यातस्य यन्नार्थकत्वमावश्यकमिति भावः । दी०-रथो गच्छतीत्यादौ अनुकूलव्यापारे लक्षणा । गं०-ननु लकारसामान्यस्य न कृतौ शक्तिः, रथो गच्छत्तीत्यादौ रथे कृत्यभावेनाऽऽध्यातस्य व्यापारे लक्षणाऽऽपत्तेः, किन्तु व्यापारमात्रे शक्ति, रथो गच्छतीत्यादावपि गमनानुकूलव्यापारस्य रथे सत्वेन शक्त्यैव बोधोप- पत्तेरिति मीमांसकमतं निरस्यति । रथो गच्छतीत्यादाविति। आदिना घटो नश्यति जानातीत्यादेः परिग्रहः । व्यापारे इति । इदमुपलक्षणम् । नश्यतीन्यत्र आख्यातस्य प्रतियोगिस्वे-जानातीत्यत्र आश्रयत्वे निरूढ- लक्षणा बोध्या। इदमनबोध्यम् । चैत्रो ग्राम गच्छतीत्यत्र कर्मत्वं द्वितीयार्थः "कर्मणि द्वितीयेत्यत्र कर्मणीति भावप्रधानानिर्देशतया कर्मत्वे द्वितीयाविधानात्" कर्मत्वं च क्रियाजन्यफलशालित्वम्, "क्रिया धात्वर्थः"-सा च प्रकृते गम- नम्, तच्च उत्तरदेशसंयोगानुकूलोव्यापारः । व्यापारमानं वा । तथाचाऽत्र- क्रियापदेन तादृशव्यापारी गृह्यते, तजन्यं फलं उत्तरदेशसंयोगात्मकं तदा श्रयत्वस्य ग्रामे सत्वात् ग्रामस्य कर्मयम् । तथा च द्वितीयाथै कर्मत्वे प्रकृत्यर्थस्य ग्रामस्याऽऽधेयतयाऽन्वयः । कर्मत्वस्य "उत्तरदेश संयोगस्य" अनुकूलत्वसंबन्धेन धात्वर्थे "व्यापारे"न्वयः । तस्य अनुकूलस्वसंबन्धे. नाऽऽख्यातार्थकृतावन्वयः। तस्याः समवायसंबन्धेन प्रथमान्तपदार्थे चैत्रा- दावन्धयः । तथा च ग्रामकर्मकगमनानुकूलकृतिमांश्चैत्र इति बोधः । चैत्रेण गम्यते ग्राम इत्यत्र, कृतिस्तृतीगर्थः। तस्यामाधेयतासंबन्धेन .

·तर्क-संग्रहः. २७ प्रकृत्यर्थस्य चैत्रादेरन्वयः । तस्याश्च जन्यतासंबन्धेन धात्वर्थगमने । तस्य आग्यानार्थकर्मत्वे "फले" जन्यतासंबन्धेनाऽन्वयः । तस्य आश्रयतासंब. न्धेन प्रामेऽन्वयः। तथा च चैत्रवृत्तिकृतिजन्यव्यापारजन्यफलाश्रयो ग्राम इति बोधः। दी०-देवदत्तः पचति, देवदत्तेन पच्यते तण्डुलः, इत्यादी कर्तृकर्मणो ख्यातार्थत्वम् , किन्तु तद्गतैकत्वादीनामेव । तयोरा- क्षेपादेव लामः। गं०-वैयाकरणैराख्यातस्य कर्तरि शक्तिरङ्गीक्रियते । तेषामयममि- प्रायः। लः कर्मणि च भावेचाऽकर्मकेभ्य इति सूत्रे कतरिकृदिति सूत्रस्थं कर्तरीति पदमनुवर्त्य-सकर्मधातुसमभिन्याहृतलकाराः कत्त कर्मवाचकाः म्युः । अकर्मकधातुसमभिन्याहूतलकाराः भावकत्तवाचकास्युरित्यर्थः स्वी- क्रियते । तथा च देवदत्तस्तण्डुलं पचतीत्यन्त्र आख्यातार्थः कर्ता, तस्याऽभे- देन प्रथमान्तपदार्थे कर्तरि अन्वयः । एवं च तण्डुलकर्मकः देवदत्ताऽभिश्चैक- कतको विकित्यनुकूलो व्यापार इति धात्वर्थमुख्यविशेष्यको बोधः । चैत्रेण पभ्यत तण्डुल इत्यत्रापि आख्यातार्थः कर्म, तस्य अमेदेन प्रथमान्ततण्डुल- पदार्थेऽन्वयः। शाब्दबोधस्तु तथैव । चैत्र स्तिष्ठतीत्यादौ च चैत्रकत्त: कास्थितिरिति बोधः। तथा चैतन्मते आख्यातस्य करि कर्मणि च शक्तिः । शक्यतावच्छेदक कत्तत्वम् , तच्च कृतिमत्वम् , कृतिरेवेति यावत् । शक्यतावच्छेदकीभूतकृतीनामानन्त्येन गौरवम्, अतो नैयायिकैः कृती "कर्मत्वे च" माख्यातस्य शक्तिः स्वीक्रियते । कृतित्वजातेः शक्यतावच्छेदक- वे लाघवादिति । ननु आख्यातस्य कृतौ "कर्मत्वे" च शक्तिस्वीकारे चैत्रः पचतीत्यत्र चैत्रपदोत्तरं तृतीमा स्यात् , आख्यातेन कर्तुरनभिधानात् । एवं पच्यते तण्डुल इत्यत्र तण्डुलपदोत्तरं द्वितीया स्यात् , आख्यातेन कर्मानभिधानादि- त्यत आह । देवदत्त इति । इत्यादाविति । घटकत्वं सप्तम्यर्थः ।

·२७६ टोकायोपेतः । नस्याऽऽन्यानेऽन्धयः । नधा च कर्तुः कर्मणश्च नाऽऽख्यतार्थत्वमिति भावः । नन्वेवमुक्ततृतीयाद्वितीययोरापनिरिन्यन आह । किन्विति। तद्गतेक. स्वादीनामेवेति । कन कर्मगतंकवादीनामेवेत्यर्थः । आख्यातार्थत्वमित्यनु. वर्णनीयम् । आदिपदाद द्वित्वबहुम्वयोः परिग्रहः । तथा च यत्र आख्यातेन कत्तं गतसंख्या नाऽभिधीयते तत्र तृतीयेत्यनुशासनार्थत्वात् , एवं यन्त्र आख्यातेन कर्मगतसंख्या नाऽभिधीयते तत्र द्वितीयेत्यनुशासनार्थत्वाच्च नोकस्थले तृतीयाद्वितीययोरापत्तिरिति ध्येयम् । नन्वेवं देवदत्तः पचतीति वाक्यात् कति कर्मणोः शाब्दबोधो न स्यात्, तयोराख्यातेनाऽनुपस्थितेरित्यत आह । तयोरिति । कतकर्मणोरित्यर्थः । आक्षेपादेवेति । प्रथमान्त- कत्त कर्मचकपदसमभिव्याहारादेवेत्यर्थः । लाभः । शाब्दबोधः । भवतीति शेषः। दी०-प्रजयतीत्यादौ धातोरेव प्रकर्षे शक्तिः । उपसर्गाणां द्योतकत्वमेव न तत्र शक्तिः । गं०-उपसर्गाणां द्योतकवमाह । प्रजयतीत्यादाविति । आदिना पराजयते इत्यादेः प्ररिग्रहः । धातोरेवेति । जिधातोरेवेत्यर्थः । एक्कारेण प्रेत्युपसर्गस्य शक्तताम्यवच्छेदः । प्रकर्ष शक्तिरिति । प्रकऽपि शक्तिरि- त्यर्थः । प्रकृष्टजये शक्तिरिति यावत् । ननु प्रादेनिरर्थकत्वे कथं न जयतीत्येव प्रयोग इन्यत आह । द्योतकत्वमेवेति । तात्पर्यग्राहकत्यमेवेत्यर्थः । उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते प्रहाराऽऽहारसंहारविहारपरिहारवदिति । हरिकारिकाऽपि द्योतकत्वं व्यवस्थापयतीति, उपसर्गभिन्ननिपातानां तु वाचक स्वमिष्यते । यथा एवकारस्य अन्ययोगव्यवच्छेदे शक्तिः । दी०-पदार्थज्ञानस्य परमप्रयोजनं मोक्षः । तथा हि "आत्मा चा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति श्रुत्या श्रवणादीनां तत्वसाक्षात्कारे हेतुत्वबोधनात् । श्रुत्या देहादिविलक्ष- णाऽऽत्मज्ञाने सत्यपि, असंभावनानिवृत्तेः युक्त्यनुसन्धानरूपमनन- ·तर्क-संग्रहः २८० साध्यत्वात् । मननोपयोगिपदार्थनिरूपणद्वारा शास्त्रस्याऽपि मोक्षो. पयोगित्वम् । तदनन्तरं श्रुत्योपदिष्टयोगविधिना निदिध्यासने कृते तदनन्तरं देहादिविलक्षणाऽऽत्मसाक्षात्कारे सति देहादी अहमभिमा- नरूपमिथ्याज्ञाननाशे सति दोषाऽभावात् प्रवृत्यभावे धर्माऽधयोर- भावाजन्माभावे पूर्वधर्माधर्मयोरनुभवेन नाशे चरमदुःखध्वंसरूपो मोक्षो जायते । ज्ञानमेव मोक्षसाधनम् मिथ्याज्ञाननिवृतेर्ज्ञानमात्र. साध्यत्वात् । “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽ. नाय" इति साधनान्तरनिषेधाच्च । गं०-पदार्थज्ञानजनकन्यायशास्त्रस्य प्रयोजनवत्तां दर्शयति । पदार्थ- शानस्येति । पदार्थनिर्णयस्येत्यर्थः । परमप्रयोजनं मोक्ष इति । मोक्ष एव परमप्रयोजनमित्यर्थः । मोक्षफलकत्वमुपपादयति । तथाहीत्यादिना। इति श्रुत्येति । इत्याकारकश्रुतेरित्यर्थः । अत्र चाऽऽमाद्रष्टव्य इत्यात्म- साक्षात्काररूपमात्मदर्शनमुद्दिश्य तत्साधनतया श्रवणादेविधानम् । तथा चाग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचति" इति वदर्थक्रमस्य बलवत्वात् श्रवणमन- नादिभिरात्मसाक्षात्कारः कर्त्तव्य इत्यर्थः पर्यवसितः । श्रवणादीनामिति । श्रवणमनननिदिध्यासनानामित्यर्थः । तत्वसाक्षात्कारे । आत्मसाक्षात्कारे। श्रुत्येति । अशरीरं वावसन्तं प्रियाऽप्रिये न स्पृशत इति श्रुत्या "अचक्षुः अश्रोत्रं तदपाणिपादमिति" श्रुत्या चेत्यर्थः देहादिविलक्षणाऽऽत्मशाने सत्यपि । देहेन्द्रियादिभिन्नत्वप्रकारकाऽऽत्मविशेष्यकशाब्दबोधे जातेऽपि । असंभावनानिवृशेरिति। अप्रामाण्यज्ञाननिवृत्तेरित्यर्थः । अप्रामाण्य ज्ञाना- नास्कन्दितश्रवणस्यैवाऽऽत्मदर्शनोपयोगिवादिति भावः । युक्त्यनुसन्धान रूपेति । युक्तिमिरनुचिन्तनरूपेत्यर्थः । मननं च आत्मनः इतरभिन्नत्वेनाs- नुमानज्ञानम् । तथ भेदप्रतियोगीतरज्ञानसाध्यम् । तदर्थ पदार्थनिरूपणम् । पक्षज्ञानार्थमात्मनिरूपणं चेति पदार्थज्ञानाऽभावे मननमेव न संभवती- वाह । मननोपयोगीति । मननप्रयोजकेत्यर्थः । मोक्षोपयोगित्वम्- - ·२८१ टीकात्रयोपेतः मोक्षफलकत्वम् । तदनन्तरमिति । मननानन्तरमित्यर्थः । निदिध्यासने कृते । श्रावणसमानाकारकाऽनवरताऽऽत्मानुसन्धाने कृते । तदनन्तरं । निदिध्यासनान्तरम् । देहादिविलिक्षणाऽऽत्मसाक्षात्कारे सति । देहेन्द्रियादिभिन्नत्वप्रकारकाऽऽत्मविशेष्यकसाक्षात्कारे सति । देहादौ ग्रह- मभिमानरूपेति । देहादिविशेष्यकाऽभेदेनाऽऽत्मप्रकारकभ्रमरूपेत्यर्थः । दोषाऽभावादिति । दोषाश्च रागद्वेषमोहाः । जन्माऽभावे इति । कार्यमानं प्रति अदृष्टस्य हेतुत्वादिति । पूर्वधर्माऽधर्मयोरिति । प्रारब्धा- दृष्टस्येत्यर्थः। अनुभवेन। भोगेन । नाशे । नाशानन्तरमित्यर्थः । प्रारब्धस्य भोगेकनाश्यत्वादिति भावः । चरमदुःखध्वंसलक्षणो मोक्षो जायते इति । अत्रेदं बोध्यम् । मुक्तिस्तावत्पञ्चधा। सालोक्य-सारूप्य-साष्टि. सामीप्य-सायुज्य-भेदात् । भगवता सहकस्मिल्लोके वैकुण्ठाख्येऽवस्थानं सालोक्यम् । सारूप्यं भगवता सह समानरूपता । साष्टिः भगवदेश्वर्यसमा- नैश्वर्यम् । सामीप्यं भगवतोऽतिसमीपेऽवस्थानम् । सायुज्यं च निर्वाणम् । प्रकृते सायुज्यमेव निःश्रेयसपदार्थः, तस्य चरमदुःखध्वंसरूपत्वादिति ध्येयम् । घरमत्वं च दुःखे तत्वज्ञाननाश्यतावच्छेदकतया सिद्धः स्वसमानाधिकरण- दुःखप्रागभावाधिकरणक्षणावृत्तिदुःखमाननिष्ठो दुःखत्वव्याप्यो जातिविशेषः । तत्वज्ञानेनाऽऽहत्य चरमदुःखमुत्याद्य तद्ध्वंसजननात् । तद्ध्वंसस्य चोत्कटे- च्छाविषयतया तत्साधनत्वेन तत्प्रतियोगिनो दुःखस्याप्युपादेयत्वात् । न च चरमत्वस्य दुःखमात्रवृत्तित्वे पृथक दुःखपदं व्यर्थम्, चरमध्वंसो मोक्ष इत्य- स्यैव सम्यकत्वादिति वाच्यम् । दुःखरवव्याप्या सा जातिरिति बोधनाय तदुपादानादिति । दी०-ननु "तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्मचोक्तं महामुने" इति कर्मणोपि मोक्षसाधनत्वश्रवणात् ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इति चेत् न "नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञानं च विमलीकुर्वन् टि० १ विष्णुपुराणम् । पूर्वार्द्धस्तु तन्मा प्राप्तये यत्नः कर्त्तव्यः पण्डितैनरैरिति ।

·तर्क-संग्रहः २२ अभ्यासेन च पाचयेत् । अभ्यासात्पकविज्ञानः कैवल्यं लभते नरः"। इत्यादिना कर्मणो ज्ञानसाधनत्वप्रतिपादनात् , ज्ञानद्वारैव मोक्षसा- धनम् , 'न साक्षात् , तस्मात् पदार्थज्ञानस्य मोक्षः परमप्रयोजनम् इत्येव रमणीयमिति । इति श्रीमदन्नभट्टोपाध्याय विरचिता तर्कसंग्रहदीपिका समाता । पं० -ज्ञानकर्मसमुच्चयवादी शंकते नन्वित्यादिना। तत्प्राप्तिहेतु. रिति। मोक्षप्राप्तिहेतुरित्यर्थः। मोक्षहेतुरिति यावत् । विज्ञानमिति । आरमज्ञानमित्यर्थः । कम चेति । नित्यं नैमित्तिक कर्म चेत्यर्थः । उकमिति । जनकादिभिरिति यावत् । इतीति। इल्याकारकव्यासवचनेनेत्यर्थः । कर्मण इति । कर्मणोऽपीत्यर्थः । समुच्चय इात । मुक्तिसाधनमिति शेषः । नित्यनैमित्तिकैरिति । भगवदाराधनादिकर्मणा तीर्थयात्रादिकर्मणा- चैत्यर्थः । दुरितक्षयम् । पापनाशद्वारा चित्तशुद्धिकरमित्यर्थः । शानद्वा. रेति । तथा च निष्कामनया भगवत्प्रीत्यर्थ कृतैः कर्मभिः तत्वज्ञानप्रति- बन्धकपापक्षये विषयेषु वैराग्यम् । ततः श्रवगादिक्रमेण मिथ्याज्ञाननाशात् मुक्तिनिष्पत्तिरिति । काणादन्यायमतयोर्यालन्युत्पत्तिसिद्धये । अन्नं भट्टेन विदुषा रचितस्तर्कसंग्रहः ॥ इति तकसंग्रह समाप्तः। न्या०-कणादस्येदं काणादं, काणादन्यायमते इति द्वन्द्वगर्भ- कर्मधारयः। कणादप्रोक्तगौतमप्रोक्तमतयारितियावत् । काणादन्या- याऽभिन्नमतद्वयविषयकबालसमवेताऽभिन्नव्युत्पत्तिसिद्धिप्रयोजकाऽनं. भट्टामिन्नविद्वनिष्ठभूतकालीनकृतिविषयाऽमिन्नस्तर्कसंग्रहाख्यमन्थ इ. त्यन्वयबोधः । इति श्रीगोवर्द्धनकृता न्यायबोधिनी समाप्ता ।

·२८३ टीकात्रयोपेतः गं०-द्वन्द्वग कर्मधारय इति । काणादं च न्यायं च काणादन्याये, ते च ते मते च तयोरिति यावत् । जनकः प्रभुदत्तः श्रीनान्ही देवी च मत्प्रमूः न्यायाचार्यो गुरुर्वामाचरणः शरणं मम । यत्कृपाकणलाभेन श्रीमद्विश्वेश्वराश्रमे समाप्तिमगमद् व्याख्या गंगा गङ्गेव निर्मला २ इति महामहोपाध्याय-याज्ञिकमूर्द्धन्य-पं० श्रीप्रभुदत्त शास्त्रिसुत- न्यायाचार्य श्रीशिवदत्चमिश्र गौड़विरचिता गंगा नान्नी व्याख्या समाता। शुभं भूयात्।

·No text on this page.

·No text on this page.