·Caleat Onental Series
No. 2
CHANAKYA-RAJNITI-SASTRAM.
(Tuft. 7 alfa-)

·Calcutta Orientil Sertes.
No. 2
CHANAKYA-RAJANITI-SASTRAM,
चाणक्य राजनीति शास्त्रम् ।
EDITED
BY
SANKHYA VEDANTA NYAYA DARSANA IRTKA
WITH A FOREIYORD
BY
JOHAN VAN MANEN
Labranan In de al Library
Calcutta
SECOND EDITION
PRINTED BY BA INU PADA HAERA
SANSKRIT PRESS
12t Alanicktolla Street
1921
All rights reserved ]
[Price 14 appas

·Copyright
BT
dat pri dati LAY
CALCUTII
CALCUTTA ORIENTAL SERIES
R$ 18 1
i lulllalpataru
Chanakya Rajaniti sastram (2nd edition] 0110
3 Hariliks by Vopadera
later-state Relations in Ancient Indis
Part 1
$ Vul tauhalam by Vopadeva with the com
mentary of Hemidri Part I
6 Chapakya Katha
1
Published by BAIDYA NATH DUT
*6 dgn & reci,
CUCUN

·When, in 1919, the first edition of this Chanakya. Rajaniti-fstram appeared as the second number of the Caloutta Oriental Series, the event was no less interesting than appropriate. Interesting, and even to a certain extent important, as the text now published for the first time brought us an attractive new collection of Niti maxims, which, though its existence had been know before, had not yet been made access sible to the general public. Appropriate, inasmuch Ag We would be justified in celebrating a centenary in the shirury or that'special Rina Ni'litrature wsier as connected with the name of Canakya which is con. tained in the title of our test. Both points inay be elaborated a little. All students of Sanskrit literature are aware of the interest and intrinsic value of that body of practical wisdom, prodential counsel, savoir vrne, Lebensllugleit, or whatever expression we may choose to render the term Niti. Scholars have given enthusiastic testimony to their admiration for this branch of literature, at once partaking of the nature of philosophy and of poetry, and which, besides, embodio a vivid and charming picture of the Indian soul and of Indian life, variegated, rich and ever fresh, sparkling with the colours of all the Orient, and at the samo time human and natural, appealing to renders beyond limits of time and place. Indeed, side by side with such great treasures of Indian literary production as the Epos or the Upanishada, Kargam or Dardana, Niti maintains its place is an element of equal rank ned need not fear obscuration by comparison with other brilliant lights. Much of this Niti literature bas been ·published and been made ensily accesible, not only in original texts but also in translations. Many, also, are tho studios consecrated to various aspects of the Buzlujcat loy Orientalists, or bg Indian lovers of their onn inheritanco. Nevertheles, there sedm carcely tng comprehensive and senrciring studs in erstenco, surveying the wliolo field and mapping plat its contouri, still 1994 any work attempting a chronologi cal or systematie elescription of its history. In thu absence of such a comprelicasive study, ang isolated contribution to the material on which a future history of Niti literature has to be based must be welcome and of importanco.. A glance at the remarks on the subject in such worka'ns Macdonoll's Hustory of Sang- Ant literature or ip tho Incyclopedia Hutannica wall show at onco hot unsatisinctory and superncial the general statements on the object in works of nu. thority still are at present. And so the publication of this aer collection of Niti sayings cannot bat be istoreeting, uud, in so far as it brings some new mate. rial, important. The present collection contains, amongst a majority of known sayings, also a small number of new ones, and in many cases new versious of previously known sayings, and so it is a distinct contribution to our knowledge, which Bottlos its claims to our interest As to the fitness of the time for tho publication of the work, we may remember that accome ding to bibliographical data w other works about Canakya's sayings, the first printerd edition of a Canakya Samgrabe was published almost a century ago, in 1817 to be precise. This was in Bengal, but I cabaot find in which place. Moreover; aynchrori- ·( 14 ) sing with this first apprearance of a Canal ya 2n print in India was the intro luction of a similar tyork to Europe That remarkable Grook Demotring Galanos tho lived for about forty consecutive years as a philosopher and in Hindu style in Benares ( whero ho died aged 72 years in Blay 1838) sent home to Greece a translat on m Greek of a Canakya in the year 1823 Tlosh slestined for h s father land his messenger took it to Rome whero he presen ted it to the Vatican or at least the Sanskrit DIS accompanying it at the same t me publishing in Rome this Greek translation together ith one in Itahan This was in 1835 The Capahya text in this case Tas a so called Laghuc milyam about thich we will hire to say something later on The Roman editor whose name is g ven as v Chiefala in his pubhcation but whose (reel name 19 N Kephalag seem to have tahen sing clar liberties with his countrymans wock Not mly did lle make t appear as if this translat on Tyas his own instead of Gaxtos work but he also changed the Greek trauslation frou the clase cal no a more popular language and what is still worse 10 vented a number of sayings of his u yo winch he in terpolated between the genuine sentences But any hos th s poli) cation inaile the amne Caụukya for the first tune kno vr to the wiler public a Europe This kwylediye was still spread further by & transla tion into Trench of the Ital au portion of fephulas hooklet nude by Bezout whu ze 1826 publ shel his Sentences Jlorales p/zlaople i dte i Sanales ? 8C6 en Fru sais If we add to all this the information pyhich the entor of this series les hirdly given me, ·namely that the MS. from which the present text is printed is also about a century old, then we find that by a constellation of circumstances we have a right to speak of 6 centenary in the history of the Canalys Niti Since this first publication in Bengal, and this first transiation into an European language inuch new material woon accumulated in Iadia as well as in the West It would be interesting to follow step by step the successivo publications since these early daye, devoted to Niti in general or to Conakya in particular. That would be, however, too much and out of place in a brief preface like the present. Though Canakya Niti colleotions in parious forms were Tery popular in India and have been printed and reprinted so often that of some collections the editions may be counted by the dozen, scholarly work on them and their contente bas only been rarely undertaken here Not only that, but as far as Canalfa is concerneri, sve owe the most instructivo treatises to continental writers, and at present the chief scholurly literature about his Niti 19 to be found in German, French and Italian, but not in English Vore popular publicatioos, in the form of translations, have heen published in English in India, but mauy of these are at present out of print and difficult to be found. We may rapidly examine both classes The first general work attempting to fix a correct text of a great number of Sanskrit Niti sayings, 189 the Indusche Spruche, by the Russian scholar Otto Bohtlingk This apilcadid work appeared in a first dition in then St Petersburg, in 1803-G5, in three ·volumes It then contained about 5100 sayings, maxims sentences, eto, all gren in the original text, together with a German translation, and not only all variant reedings collated but also a detailed indication of the places where the saying was to be found A second edition of this work, brought out in 1870 78, also in threo volumes, brought a revised and enlarged version of it, bringing the number of sayings to tiearly 8000 A few supplementary notes to the work were published by its author in the Bulletins of the St Petersburg Academy of various ycare It 13 an exceedingly great pity that this valuable work is almost unoktainable now a days It l18s been out of print for many years and 18 80 inch sought after that second hand copies only rarely occur m tho raarket In India there are oply very few copies of at in public Libraries As far as I am aware the library of the Asiatic Society of Bengal has a copy of the first edition, and the Adyar labrary in Madras one of the second edition, but that wan) umly be of very united use to the general student public who would like to consult these volumes Bohtlinghs sorl contains son tences which belong to Niti proper as well as thoso which are karya proper radiserinunately Smce the Rrperance of this work the number of published trapslated anul critically edited texts of all kinds has materially increased, and it would be very desirable that some one should attempt a sular work tahun into account all the additional editions which the lapse of half a century has produeed In such a revised odition at would be well to keep the Niti propor apart from what is pure Karya or Alamlara, In India Bome ·works of a slichtly muar nature though modelled on quite another play liare been published which ought to bo mentioned here briefis es cagnato to our subject. They are honever more general anthologies than special collections of Niti albeit they contain material connected Frith it They are chtells the four following worla ali equally important Kasinatha I andurang Parab Subhashatit als Patna Bhandarigam Fifth edition Containing about 10 000 sayings Peterson and Pandit Durgaprasida The Subhez shetaz ah of Vallabladeta Containing about 3500 slokas Peterson The Padukan of Strangadhara Con tauning over 4600 sloha Dr FW Thomas Landraracanasamiccaya, containing over 500 verses and containing 1 nuost remarkable bio bibliographical introduction expansion of a model furnished by the firstnamed of the above four work Other works right be mentioned but we must lamt ourselves Onlv in Buhtlogk s collection serera! of the Canakya Snurrabas have been systematically digested and neorporated The inclusion of these various Capalya collections in B hthlogk s hool gave the impetns to various other scholars to take up the further study of Canakya Niti and so we see a quick successiuu of articles and dissertations on this subject all provoked by the great Rusjan scholars lead. The first to follow Buhtungk was Weber who in 1864 published a new collection of 108 Canakya sen in ·tences, a so called as tuttarasatam, which differed fruin tho one already known from the text and translation published by Kalec Krishen (Kali Krabna Deb, Dlaharaja Bahadur) in Bengalı seript and with English translation, in his interesting Nitr Sapkalanah, Serampore, ti 1831, and afterwards only published, in Devanagarı by Dr John Haeberli in lus Kavya Samgraha, Calcutta, 1817 Webers article was later republished in the first volunie of his Indische Streifen, Berlin, 1868 Next came Dr Klatt, who in 1873 pubhebed in Berlin & Halle doctors dissertation on Canakya of 300 slokas, entitled De trecentis Canalyae poetae indici sententus He alded valuable billmogra phical roatter and a detailed introduction to his essay, which, as are nearly all others on the subject is non almost unobtainablo in India A fo4 years after, in 1988, Bhoobun Chaund Dutt, published in Calcutta the full text of this same Samgralla, muder the title uf Bollha Canukya, with the text in Bengali type, a translation into Bengali and English and a preface I'his author performed his worl indopendently frosti that of Klatt and evidently without being aworo of its existence or of that of any of his predecessora in Europe, including Bohthog It 19 & great pity that this edition too, with its useful text and translation, 19 no longer obtainable, and I have not seen it cited in any of the works about Carskye subsequently pubitshed this author in his preface speaks of a Yrddha Canakya over 500 kohas whiel: I think cat ncarcely be anything but & truncated version of the tert which is not published in this roloine, and also alludes to "some extracts passing under the name of ·bay Priddha Canakya. It is rather curious that this laborious work does not make aby mention of, or refer to, Mooseur's book, which is inexplicable. In the meantime, in India, several publications appeared on the same subject, though none of them in the critical manner of the Continent. In India all that was published on Canahya served popular, not scholarly, purposes. From the earliest introduction of priating in Tudia, Bengal has produced & great number of editions of a collection either identical or based on the 108 known as Hoeberlin's collection, and referred to above. At present there are about ten various editions of it current in Calcutta, nearly all greatly modified by their editors. Only the edition by Pandit Priyanātha Tarkaratne, of Burdwan, published in 1914, preserves the original text, All other editors, either to suit modern taste, or out of personal predi. lection, omit a great number of slahas and replace them by othere, so that the transmission of the original collection, however popular in Bengal, has almost come to an end. All these editions have Bengali renderings attached to them and are printed in the Bengali character. As popular as these Astottara atakains are in Bengal is, in other parts of India, a Víddha Capakya, in esso balves, and 17 chapters, containiag about 310 elokbs. It is most popular in Bombay and tho Bombay presidoncy, and most, tluugh not all, editiopy have been proluced there. At the present time at least some twelve editions of this collection are current, and since about the year 1851 the work has been constantly reprinted in the original text with translations in the most various vernaculars, As Hindi, ·Marathi Gujrathi Gurls There must be scores of erlitions of it This is the text translated by Kresalor into German and an Inglish translation by K Ragbanatby appeared 1890 in Bombay In Calcutta Bhoobun Chaund Dutt 28 already noted above published in 1888 the text and translation into Bengali and English of « Bodbı Canakya in three hundreds This is the only edition and complete translation of this collection I am aware of the earue collection on which hlatt wrote his study Again another collection which secms only to have beon printed once and nover translated completely, is a short Veddha wd Laghu Canakya sach in eight chapters together containg some 200 slokas which number however varies in the several manuscripts known The Laghu portion is the one sent to Europe by Galanos and translated by him into Grock later modifie l and added to by kephalas and also rendered into Italian and French and lastly published by Teza in Sanskrit and translated again into Italian The whole collection was once printed on Iniha on Agra in 1863 Then we find a number of publications in Madres cither with the name of Canakya added or simply termed Nitisara or Nitzsastram with famıl Canarese Malayalara or Telugu translations but in nature real Cayah) a Sangrahas The few editions I find noted of these and of which I have not boen able to obtain copres date mostly back some forty years ago In the Tanjore Palace labrary there 13 a group of some enght Niti M«s some of thein with the name of Capalya ·one with the naine of Vararuct which all scem to be long to this family great sumber of manuscript of u kindred nature are furthermore to be found in public or private libraries all over the world, both in Europe and India, and it would be worth while to tabulate all these and to study their contents still more completely and systematically than has been already done Aga wo have a separate group of Unya transin tions of certain Canoly a singrahas rith the Sanshmt text and I believe they are mostly based on or ident: ca) with the Bengal Astottaracatam Of the Burmese Niti collection there seem to be great number of editrous, both in Mali and in Bar mege but I have not been able to collect full brblangraphical details about them Temple says of the Lokalita that it las been copied into hundreds of palm leaf manuscripts and that the Government pub lished at before 1878) in Burmese end Pall in an edition of 10 000 copies About 1881 A D A Wijayasinha, published Mtisastra presumably in Colombo translatert into I'nglish so that we may espect to find some Cucky? literature also in Sunlialese Teliers Astottara atam wts in both his manus cripts accompaned by a translation into Persian, 80 adling another to the long list of languages in which Cayabya \it has found expression, and, lastly, men tion must be made of seves al Tibetan collection of Canshya Nits found 20 Vol 123 of the ladjur, to which Schiefer had already drawn attention in the notes to the first odition of Buhthngh's work, and of ·(11) 1hich he his quoted several in its pages Huth and Cordier have van described these collections m their bibliographical worhs on the Tanjur, and in 1919 the Calcutta Uonersity published an eclition of a Prajit Danda ascribed to Ngarjuna, edited by Major Campbell forming out of these Tanjur truatı ses and constitutiig suliwtantially a Capobya sangraha though fathered on Nagarjuna As a mattor of fact I have been able to idcutify Oser a hundred of the 960 loke in that work with original Sanskrit Canalya slokns whilst another 50 are half identifiable the rest tot belog tracoable to a Sanskrit source as yet I inay mention that I have found no traco of Chinao renderings of the literature in the Chinese Irtpinha Now we come to our present manuseipt A cri of it was alrcady hnown in Europe and described by Krossler It is the so-called Bhojaraja recension of the Vrildha Cahya though it seems not clear why it should be called by that naine It belongs to the Burlloinn collection in Oxf rd and 19 less conipletn than the text herc published inngmuch so it conta194 576 Johns ngainst the GCO of the present \fe This text how neser boca published before and still lese translate! thongh a very grent proportion of itz contents nae alrenly known through other sources Leumann fees in it an attenupt to polish a more popular form of Niti singe istu a sork of hagli stersture to convert yitire Niti into hivya That may be but the interest of the collection ingretter from another point of vier m104 As sucre-ting question of literats histori On a close ctummation of its contents and structure i finu, ·much to our surprise that this Canalya collection 19 18 & way only an elaboration or modification of anothe, Nato collection which under the name of Vetisara occurs in the Garurla Puriņa forming there adhyaya, 103 to 113 l'he Garu la Purana Nita Sara 14 shorter than Bhojarajas counting only 390 siokas but a careful co sparison shows that of these about 260 are adentical in both collections and that not only the sequence of the slokas ia both worla 19 the same but also their d1419700 na adhyay as Both works contain 8 chapters of which the list is about double the longth of the others a characteristic they have in coinmon with the 'Tubotan Canal yn in the Tanjur which is as closely related to both works as these are mutually Now it 19 most remarkalile that the Nitisara in the Gara la Purana shund te ascribed to the Vedic sd, Saunala & nunc which approximates as closely as pues lle to that of the worldly Cavil ya llere can be u doubt that our present Caralya Savtram and the Gamin Putana Nitara are mutually dependent bub the question temains which of the two collections liks This is at inatter of great interest Tho whole problem hinges in the question whether the namo Canakya has any right to be used in counce tion with the niany Indian Nita Saragraha. This may We doubted A clove studs of all the available Mas and texts and a coitparison of their introductory and concludmy-lokas roscala a complete lack of unanimity in tlio ascription of the antioiship and the terms in wluch that escription 13 Bads Jo the paruong collec tions one, two, three four, aut even five introdurtory Perseg are made to say that Canalye is the real the priority ·(* 1 - author The words usod vary in almost every collec- Lion We find Canalyeng tu llis, itam, Canaky cha stay am prohtam, Cabalyena yatholitare, Cagaljena pray uyate, clearly indicating, in my opinion, that the attribution is in each case due to the compulers of the surograhas, but not traditionally authentic The Bombay Viddha Canakya has not even any taen tion of Cauakja in its threo introductory slohns, and the only occurrence of the game there is in the title and the chapter colophons Not only that, but in sem veral collections thero introductory tlohas are evidently tautological, and, indoed of tho class bich Weber an lus collection characterises as a Schreiborstuck, writers learning What to think, for instance, of the introduc tion to tho Calcutta Bodhi Cipakya whore wo find in four Initial slol as the repetition vaksye samprivalsami prasahsyamı ? It is difficult to admit that au original poet or authwr would repeat himself arı such a mannor, but for a collatur sud syncretiet the feat would be quite possible What is the greatest common factor in all the introductory slekas na not more than the ardha sloha nanasastroddhftam valayo rajonitisamuecajam which is a statement which tallies perfectly with the character of all these Nitr collections, and also quite compatible with the extraordmary variety of contents of s}} of them This half sloba , indeed, found in some of the latroductory Slokas as the first half and in others as the second, and at gcoins that overything else to be found wu the introductions is mero embroidery, but cannot clar authenticity That the compilers of various collectious tale great liberty with their introduction, and con ·(vi) cluding stanzas is clearly proven by the Giujorati and Marathi oditions which begin with a specially composed sloha Vrddha Canakya granthasya tıkan Jurvesnbo dhim sarva lokopalarya bhasaya naharastrara and bbasaga gurjarastug&. So, also Kaloo Krishen, who introduces the concluding loka in his edition yasya vijfanamatrena, etc, with the words "the conclusion by the author." Author, here, can hardly mean Cápalya, but only the compiler of the collection. This unintelligent syncretism is specially illustra. tal in our prosent text by the fact that in it, as in the Garuda Purana, there are two separate beginnings to the work. Here there is an introduction 31 slokas 1 to 5, and then, after some genuine Niti sayings, we saddeuly fad in sloka 10 & second beginning müasiltram perveksyämi. The sato happcas in the Garula Purīna, where after a few Niti saying sloks 10 begse again: titisaram surendraya imasūce byhaspatih This question might be easily elaborated but what has been raid 19 sufficient for our present purpose. The practical conclosion I draw from all this is that there is so intric reason to believe that the Attribution of the various Niti Sangrahas to Canzhya is due to any other authority than that of the compilers of tho serious collections, at least on the basis of the wording of initial and conclucling elobes of the cxisting works If we left the question here it would ve very simple, but tho matter 19 more complicated. The existence of Sarions colleetiops of what may be called Capabya Niti, in vamous parts of India trithont ·(9) the name of Capekye attached, but wply called Nitisara or Nitsastram, the occurrence of a Nitisara in the Garuda Puraga in connection with the name of Saupaka instead, the occurence in the Tibetan Tonjur of four Niti Samgrahas one under the name of Canals, another under that of Nagarjuna, and still another under the name of Masuraksa ( and this one containing certain slokas which are contained m nearly all Canal.ya collections anel nowhere else a scribed to another) and finally one under the same of Varargai makes us think that the attribution to Canakya 15 of late origin and that the original Niti tradition 18 older than and independent from this name and that perhaps the attribution is due to some brd play of words rooted in the similarits of sound between Canakya and Saunaha In his article on Demetrius Galanos in the li ansactions of the Third International Congress for the History of I eligrong J Gennadius in a footnote (r 109 ) w'ls already perplexed by the name and said. This name 18 I believe, variously spelt Çaunahas Capakjes, Tchanakaya Gennaclus vas perhaps not an Oriental 1st, but his perplexity might well be shared by anyone trying to account for the variations of spelling of the same name in Indian manuseripts Monseur 5158 about this ( 70 ) "Canukys (Haeberlin auri? Ileber) and Canaha ( Teza and Klatt ) ( with ) are I think characters tie of texts from Bengal and Nepal Camilya and Canska of those frosse Rajputana (?) Cupak yn and Cankhya ( with + ) of those from the region of Bombay ·(ym) 50 I do not know what to think of the orthography Candyahya, Camyżynhe and Caulagaha Vy own opinion is thuis I thich that the term Rajanıtı holds the hes to the siddlo Therc is the Inchian tradition, reported in Darlins Dasakamara carith that Capahya, mmely acary Vishyuguputa, composedl a sanaceays of coon flohas on Dondomt I think that the word Rajanta has lieen assimilated to this tradition But I ask myself is Rajanıtı may not moan hero something as little connected with hingship and governinent as the compound Rajagaga If this be true, Tajaniti would only morn excellent noble Lohnsour, not technically rogal, but inorally Lagung sight of this mataphorical meaning, later generationg mas hare sought a literal interpretation of it and fathered tle ng nasastroddlırtam rajanut samuconyam on a statesman reputed to be the author of a lateral Rajatuti of another nature This seems a sunplo and satisfactory hypothesis but the question 18 unfortunately complicated by the existence of a very reni and literally royal political nitisastra current under Canaya s rame I am got here referring to the Kautılıyam or the Cspalga sutrag which, as far as I see, have nothing to do with tho matter, but with Burmese Natašastra to whick Sutherto no attention has been called in this connection I refer to the Rajanıtı translated hs Gray, and forming the third section to his work cited above Here we find a true political Razanati, though not connected with the name of Carthy, of 136 slokas nearly all of which cau be triced bach to the other Indian Częb3? Sum grahas with this very smgular difference, that every ·(xis ) where where in the Indian Nitis a saying is applied to human affairs in general, to a nara, the same sloka is here applied to the king only and the narx is changed into a Rāja We all know the eight verses beginning simhad ekaru, in which the twenty quulities of certain animal are onumerated which the wise should imitate: ya etår vimšati gurán acarisyati mānavah. In the Burmose text ( No 55 ) 'The wise king who acts, etc. So ngain, the famous Kalı kålah (Vrldha Ch. 4-17, here 1-14) appears in the Burmese Niti as an adhortation to wise kings (76-77 ), Whether this Burmage real Rājaniti 19 & late production, made to suit n tradition, or whether it is the last, and up till the present, only rernnant of a codes which is the source of the attribution of the Indian Niti Samgrahas to Cãankya must be left undecided in this place. It seems very curious that only one collection of this type should hare been preserved outside of Aryan india if it were the fountin-head and mother of the very numerous collections still existent and undiminisholly popular in India itself But the matter is worth enquiry. Before leaving this part of tho argument 1 may also express my opinion that of the two collections, the tort we have not before us and the text of the Garuda Purana, the latter seeing deciclelly more primitive and original In Bhojarāja's tert we find elaborations and repetitions of highly artificial character, which are not observable in the Purana tert. Or the tuo, Bhojarāja seems to be the imitntor not the onginatur We have now travelled over a great deal of ground, and yet thoro is stili much to be said, but 1 ·must forbear. Jiy rerlers will grow impatient and the length of thrs foren orl will be altogether out of proportion to that of the text which follous The above is mainly meant to draw attention of the render to the valuable work alrealy slone in connection with Cărakya ilahas, minly outside India, and unhappily little knows hero, and often fonccessible. It is also mennt to draw the attention of the readers to the manifold probloms connected with the present text, with Canaise texts in general, and further with the whole subject of Niti. It is highly gratiſsing that the Editor of the present series has lieca MO we!! rewarded for his enterprise that 80 soon after the first A socond edition has become possible. May nou thie appearance of this second edition lead someone to give us a good, accurate and clegant translation of this jesel necklace of many gerus. It would be worth while and the publication would certains find its public.Cinakya Niti, whether attributalile to Canakya or not, 29 still n delectable form of literatura, I would hope that in this series also gosue of the other sangrabas could be published, for instance the 300 Noha Bodhi Cānahya, which hus been out of print for many years, and the smaller so callou Loghu and Vrduha Canakya (shich I think are in reality only one work in two ardkams and form together the truc Lagbu Cänahya in contradistinction to the Vpulha Camah ya of Bombay) of which the Editor of this series possesses an interesting MS copy. India's Niti, I have already said so in the beginning, formas part of its trensures and of its beauties But it is not made accessible enough. May the publication of the

·( xxi )
present tert lead to a renewed interest in st, and, if
possible, inspire others to come forward to exploit the
rich wines of Indian hiterary treasures and wisdon
materia! To take up and pursue the study of Niti
for one, or of fatałam poetry for another, to mention
only these two subjects cognate to our discussinu,
would surely be an activity welcomed by many and
& Horthy homage to the Goddess worshipped by all
who lore beauty and wisdom, the gentle Sarasvati,
who has blessed this land so abundantly.
TUPERILL LIBRARY
CALCUTTA, 1921.
JOHAN VAN MANEN,

·Foreword to First Edition The title of this rurk may leal one to suppoud that it dels exclusirely with royal polity and w3: composed by the fainous nsinister of Chandragupta Hlaurya Tho first supposition is truo w thi, extent that the ſuurth and the bith chapters touch on a few copica of polity, whila tha m:cond is perhaps wholly baxcluas, althuush sirap {ortivus may claitu to havo Home counection with the views and thoughts embar dial in the Chanalya Sutra. The concluding sluha mentions this complativo as the "Chanakya rubs" offered by hiag Bhoja, the fatuous patron learning of the clorcath century, which cvilently hints that it Was compilal, if not by himself, at least wider bir auapicce. The reasong for association with the naino of the great minister juny be, (1) conpectiva, as aforcaid, with tho Chanakya Sulni, and (2) desire to add weight to it by an indication of the connection in the title. Tha truatment of topics of polity in the fourth chapter 19 more diluted than in the filth which principally «etails the groups of qualities meant to quidu the king og standards by which to judge the fitness of tho public officials and members of his household-staff for their respectivo posts. The officials mentioned are (1) military comibander, (9) chamberlain, (3) scribe, (!) ambasador, (5) clephant-keeper, (6) physician, (7) preceptor, (8) prisst, (9) wytrologer, (10) councillor, aau (11) superintendent of the barcia lacidentally, one or tuo versos offer advice as to inter ·(11) said tuo chapters, the line of the title Rajanit may appear to be inappropriate, but its justification 15 perhnps to be sought in the fact that the remaineg chapters containng narins of prudence and virtue are meant for the guidance of the ling though they may be profitably followed by all men in their dealings with others in the con luet of worldly affairs So far as I final, sereral couplets of this vrochura (soine with slight modifications) can be identified with those of other works, as Chapalya Rajaniti sastra II 54 III 5, VII, 8, 26, Mahabharata VILI, 51, 62 VII, 20 Ramayana 11 37. Brihadarnagala Upanishad VII, 18 Kautzliga III, 6, 27 : VI, 97 , VII, 10.} Nadu VIII, 19, 61 VI, 59 Bhagavadgita IV, 23 Kumarasambhava Il, 26 Natataka VI, 35, VIII, 145 Maha Nataha 1Y, 12, 37, VII, 25, 68, 30 VIIT, 53 Pricatantra III, 15, 10 VII, 61, 69, 85, 86, VIII, 8, 19, 30, 35, Hitopadesa 30, 1.3, 45, 50, 69, 79 78 TII, 70 Bhapati V, 11, VII, 24, 74, 75, 78, 52, VIII, 12 Laghu Chayahya Sant Sataha VIII, 10 41, 18, 19, 50, 96. Garuda Purana III, 65, VI DI ·( xxv ) This identity of sloias does not always imply direct borrowing, one from the other, in view of the fact that earlier works or the Hoating mass of oral traditions may serta os common dopoataries for the Lorrowing The work itself acknowledges in its opening lines that it has drawn upon various Sasts as which supports the inference that it is a compilation A more pomted reference has, however, been made, in a rather detached sloka (1, 16), to the Sutras of Chayakya, which, I think, 19 none other thau that recently edited by Pandit R Shama Sastrı B A. and published in the Mysore Oriental Series On a comparison of the Sutras with this Raranıtı, the debt appears to lie more in the identity at sense of select sutrees and verses of the Nazanur than in an out-andout versification of the Sutras with the words and expressions Lopt intact as far as possible, e g Chanakya Sutra Chanakya Rayanıtı Sastros No 103 Chapter I sloka 11 306 537 II 1&2 215 519 11 296 II 297 TI 36 179 II 235 IV 13, 15 IV 16, 21 358 IV 057 IV 194, 105 & 535 IV 81 IV 38 I 2 71 11 99 31 13 1 30 17 + 95 16 3 + 9 31 17 25 9 ") > 48 ·( xxvi) Apart from the question of its borrowings frova valued sources, or its afàliation to any particular work of note like the Chanalya Sulia, this manual has an importance of ts own If wise apophthegans clothed in a finished poetic garb have a power to attract, delight, and instruct our minds, it can well cluing to be put by the side of such collections as the Laphu- Chankya aud Praddha Chanakya 96, Amherst Stre et,) CALCUTTA, 1921 NARENDRA NATH LAW

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्।
प्रथमोऽध्यायः।
एकदन्त त्रिनयनं ज्वालानलसम-प्रभम् ।
गणाध्यक्षं गजमुखं प्रणमामि विनायकम् ॥१॥
प्रणम्य शिरसा विष्णुं त्रैलोक्याधिपतिं प्रभुम ।
नानाशास्त्रोइतं वक्ष्ये राजनीति-समुच्चयम ॥२॥
येन सम्यगधीर्तन प्रजापिस्तरतो नृणाम् ।
सत्यशौचरतो नित्यं हिंसाकोध-विवर्जितः ॥ ३ ॥
पठिखेवं शुभ शास्त्रमिदं जास्यति तत्त्वतः ।
धम्मोपदेशं व्याख्यातं कायाकाव्ये शुभाशुभ ॥ ४ ॥
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा पुरुषोऽचिरात् ।
लभते विपुलाडीतिं न चार्थेण वियुज्यते ॥ ५ ॥
रहस्यभेट पैशुन्यं परदोषानुकीत्तनम् ।
कलई परनिन्दाच दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६ ॥
श्रूयतां धम्मसर्वस्व श्रुत्वा चैवोयधारयेत् ।
पात्मनः प्रतिकूलानि न परेषां समाचरेत् ॥७॥
वर्जयेत् क्षुद्रसंवादं अरिष्टस्य र दर्शनम् ।
विवादं मह मित्रेण प्रौतिच सह शत्रुभिः ॥ ८॥
भूखंशिष्योपदेशेन दुष्ट स्त्री-भरणेन च ।
हिपता सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ ८ ॥

·२ चाणक्य राजनीति-मास्तम् । [१मः । कालेन रिपुणा सन्धि काले मित्रेण विग्रह । काल कारणमायित्य काल क्षिपति पण्डित ॥१०॥ कान सबईते वीज काले गम मुठति । कालोजनयत पुच पुन कालोऽपिसहरेत् ॥ ११ ॥ कालरपरोहति विन पुन काल प्रवर्तनं । स्थतसूक्ष्मगति कालो विविध तस्यचौथत ॥ १२ ॥ काम पचति भूतानि काल महरने प्रभा । कान खोपुजागति कालोहि दुरतिझम ॥ १३ ॥ क काल कानिमिवापि कोदेश कौव्ययाध्ययो। कावाह काच मे गल्लिरितिचिन्त्य मुहुर्मुडु ॥ १४ ॥ प्रदाता पुरुषस्वागी धन सन्त्यज्य गच्छति । दातार अपणं मन्ये मृतोऽप्यन मुञ्चति ॥ १५ ॥ मूलम्ब प्रवधानि चाएकोन अघोदितम् । यस्थ विज्ञानमाय सर्वत्व प्रपद्यते ॥१६॥ राजाना यन्त्रभृमि नाणी नट नको। पवश्य तवगन्तव्य महापातकनाशनम।१०॥ उत्तम पदमपण्डिते स सत्कया। पलुधे मध मित्रत्व कुर्यायो नावसौदन्ति ॥ १८ ॥ परयाद परवेच्छा परिधाम परस्त्रिया । पावश्मनि वास नकुति कदाचन ॥१८॥ परोऽपि तियान् बन्धु बन्धुरम्यस्ति पर। पहितोजोम्याधितिमारथमौषधम् । २०५ नारी नाति तप कोधन नाति। मेडोदरपयामेन गूदायन रिजीतम ३ २१ ।

·१मापः ।
चाणक्य-राजनीति-शास्त्रम् ।
स बन्धुर्योहितं युड्तो स पिता पुचपोषक, ।
तन्मित्रं यत्र सद्भाव. स देशो यत निवृति: । २२ ।
सजीवति गुणो यस्य धर्मोयस्य सजीवति ।
गुणध-विहीनो यो जीवितं तस्य निष्फलम् ॥२३ ॥
जीवने यस्य जीवन्ति मिलापौष्टाः सवान्धवाः ।
सफल जीवितं तस्य प्रामार्य को न जीवति । २४॥
प्रतिजोवति वित्तेन सुखं जीवनि विद्यया।
किञ्चिजोवति शिल्पेन ऋने कर्म न जीवति ॥२५॥
पिता च ऋणवान् गनुः माता शत्रु रशीलिनी ।
भा-रूपवती शत्रुः पुत्तः शत्रुरपण्डितः ॥ २६ ॥
सा भाया या प्रियकुत स पुत्ती यत्र निर्वति ।
सभृत्यो यस चित्तन स्तदौ यत् परोहति ॥ २० ॥
सा भार्या यागृहे दक्षा मामाया या प्रियंपदा ।
मा भार्या या पतिप्राणा मामाया या प्रजावती ॥२८॥
सा भार्या याट हे दक्षा साभार्या या प्रियम्बदा ।
नित्यनाता भुगन्धाच नित्यश्च मिवभापिणी ॥ २८ ।
साध्वी सुशोल सम्मन्द्रा सुरुपाच गुणान्विता ।
देवाग्निगुरुभक्ताच सा भार्या भीगमोक्षदा ॥ ३० ॥
पार्ता मुदिते दृष्टा प्रोपित मलिना कया।
मृत मियेत या पन्चौ माखौफेया पतिव्रता ॥ ३१॥
अई भार्या गरोरस्थ भार्या भीष्टमता मुखम् ।
भायामूने त्रिवर्गस्य भार्याऽमाण नश्यति ॥ २२ ॥
सदाटायसन्तष्टा मिथ्याव्ययपरामुखी ।
यस्यशेताहशी भाया देवेन्द्रोऽसौ नमानुषः ॥३३॥

·[म: 8 । चाणक्य राजनीति गानम् । भार्यावन्त क्रियावन्तः सतत गृहमेधिनः । भार्यामूले कुनै सम्बे तस्माद्भार्या परागतिः ॥ ३४ ॥ देववाणभन्नाच तित्य धमानुपदिनी। यस्य भार्या मदा नित्य देवेन्द्रोऽसौनमानुपः । ३५ ॥ सततं मङ्गलयुला सततं धर्मवत्मना । सतत जानकीलाच सतत हिजपूजका ॥ १६ ॥ भर्तृभत्ताच सता सर्वसौभाग्यवहिनी । यस्य चेतादृशी भार्या देवेन्द्रोसो नमानुप. ॥ ३०॥ यस्य भावाविरुपाक्षी कश्मला कलहप्रिया । उत्तरोत्तरदातोच सा जरा न जरा जरा ॥ ३८॥ यस्य भार्या सदा दुष्टा परश्माभिजामिनो कुचेला चालला च मा जान जरा जरा २८ ॥ नाम्नौतिवादिनी नित्य सुत्पिपासा समन्विता । भत्तनो निईया दोना सा जरेति ममता बुधैः ॥ ४० ॥ प्राया स्वपति दृदा भत्यती मदाखिलम । परित्यक्षा निज पुवैबान्धवे स्वजनम्तधा ॥ ११ ॥ घोरी खामी परोक्षीच योगिनी स्वाधिकारिणी पागभटो शानदीपाच स्थादसाध्वीति पडगुणा ८४२५ अशीनाच मर्वासा पासया कसितप्रिया । प्रचोग्य ठहन्ति भुनतेय तथाविधम् ॥ ४२ ॥ या त भार्या सचिदा मिराव प्रियवादिनी। अप्रमता भर्तृभल्ला मा श्रीरित्युच्यते बुधैः । ४४ दुसरा भार्या शठ मित्र भृत्यवोत्तरदायक म मच गई वासो मृत्युरेव न समयः ॥ ४५ ॥ ।

·[१मः ।
पाणक्य राजनीति-शास्त्रम् ।
वढेरान्तिगनीया वरमपि च गिला काम जिताकराला,
नत्रीमण्या विदग्धे परनरगमन भ्रान्तचित्ताविरमा ५४ .
प्रविषु नेले सकत तिने,
गीत हुतागे पतन हिमायो।
उत्पयते देववशात् कदाचित,
वेश्यानुराग महजम्नु न स्यात् ५५ ॥
काक पावने ति न नमत इसय कृपोदो,
कोटा सिह गुहाती सविपुले नीचस्तु भद्रामने
कुस्त्रो सत्पुरुष न जात भजत सा सेय्यत दुर्जनः,
या यस्य प्रकृति विधान विधिता सा तस्य कि वार्यते ॥६॥
भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टनष्टे,
देहे चिकित्सा विनिहत्तरोगे।
हस्तागत विहिषि जागरुक,
पश्ये प्रकोठान्तरित कृति का ॥ ५७
स्फुलिदालिङ्गनात्ह सीपसर्पलान् ।
मकरालयपाताच कष्ट नृपति भवनम् ॥ ५॥
नागोभाति मदेन क जलरूहै पूणेन्दुना शर्वरी,
वाप्यौव्याकरण न इसमिधुने नैध सभा पडिने ।
गोलन प्रमदा जर्वन तुरगो निवासवे मन्दिरम,
मत्पुत्रेण कुल फलैर्वसुमती लोकसय भन्भुना । ५८ ॥
इति चाणक्य राजनीति शास्त्रे प्रथमोध्याय ॥१॥

·चाणक्य राजनीति मास्त्रम् ।
[२यप।
यजेत् खासिनमत्युग्र मनुग्रात पणन्यजेत् ।
रुपणादविशेषज्ञ सर्वथा पमपाक्षरम् ॥ ११ ॥
व्याज दुर्जन समग मज सा समागमम ।
कुरु पुरखमहीरान स्मर निलमनामयम् ॥ १२ ॥
देशत्यत्तिहीन स हत्तिक समाविशेत् ।
ल्यूजेत् कपभूपाल भनु मामान्यत त्यजेत् ॥ १३
মঘখ কি অন্ধ ধাল বল
येण कि गुपपराक्रम वर्जितन।
मित्रण कि व्यसनकाल पराभुखेन,
मानन कि बद्ध मठाधिक मसरण।१४॥
अदृष्टपूर्खा बइव सहाया सबै पदस्थस्य भवन्तिपश्या ।
अर्थविहानस्य पदच्युतस्य भवेत्रि काले खजनो वि मनु ॥१५॥
स्थामस्थितस्य पनस्य भित्रे सनिलभास्करी।
स्थानच्युतस्य तस्यैव कद दाइकरावुभौ ॥ १६ ॥
पापकाले मानध दुर्भिद शत्रुपरे।
राजहार श्मशानच यस्तिष्ठति । बान्धध।१०३
भापत्म मित्र जानीयाद रणे शुर र शचिम् ।
मायाक्ष विभवज्ञाणे दुर्भिचच प्रियातिथिम् ॥ १८॥
बुच दोश्यफल त्यजन्ति विहमा पुष्कसर सारमा,
निद्रव्य पुरुष यजन्ति गपिका धष्ट श्रिय मन्त्रिप।
पुष्प पयपित त्यजन्ति मधुपा दग्ध वनान्त मृगा,
मर्व कार्यवशाजनोऽभिरमते कशास्ति को वनभ ॥१८॥
सुध्यमर्थ प्रदानन क्रुहमवलिकमंगा।
भूखें धातहत्त्याच क्योकुन्ति पण्डिता ॥ २० ॥

·.2 या पः] धापका राजनीति-मानम्। उत्तमः प्रणिपातेन शूरो भेदेन युज्यते । नौचः स्वल्पप्रदानम समस्सल्यपराक्रमः । २१ ॥ यस्य यस्य हि यो भाव स्तस्य तस्य विभाव्यताम् । भनुपविश्य मेधावी सन्तमाम नयेत् ॥ २२ ॥ प्रस्ताव सहयं वाक्यं स्वभाव सहशं मनः। पामशशि-समं की यो जानाति स परिदतः ॥ २३ ॥ नखिना नदीना ऋङ्गियां शस्त्रिणा द्विषाम् । विखामोनैव कर्तव्यः स्त्री राजकुलेषु च ॥ २४ ॥ मर्थनाशं मनस्तापं ग्रह-दुरितानि । मानवापमानव मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥ २५॥ कस्य दीपः कुलेनास्ति व्याधिमा को न पीडितः । को न वा व्यमनं प्रात: कस्य योनिचला भवेत् ॥ २५ ॥ यस्मिन् कर्मणि सिद्धेऽपि लभ्यते न फलोदयः। अमित महाख तदुधः कथमाचरेत् । २०॥ कोऽर्थान् पाप्य न गवितो भुवि मरः कस्यापदोऽस्त गताः, स्बोभिः कस्य न बुण्डिवत मनः को नाम राधां मियः। कः कास्तस्य मुखान्तरं नच गतः कोऽर्थी मतो गौरवम्, को वा दुर्जन वागुरा-निपतितः मेन जातः पुमान् ॥ २८ ॥ यस्मिन् देशे न सम्मानं न प्रौतिन च बान्धवाः । न च विद्यागमोऽप्यस्ति तव वास न कारवेत् ॥ २८ ॥ धनस्य यस्यास्ति न राजतोया न धौरतोवापि भयं कदाचित् । विद्यास्यमन्तहगमन्जयेत्तदन्याने नश्यति सर्वमेव । ३.६ यदर्जितं प्राणहरैः परियमतस्य ताम्बिभजन्तिरिधिनः । कतञ्च यहुष्कृतमलिसया तदेव देवोपहतस्य योतकम् ॥ ३१ ॥ २ ·तत् कदर्य परिगत चापय राजनीति-माखन् । [२य: । सक्षित मत नोमयुज्यत, याचित गुणववे न दीयते । धनम्, चोर पाथिव महेषु मुच्चन ॥ ३२॥ सचित निहित भूमौ परामृष्ट मुहुर्मुक्षु । पाखोरिव कदर्यस्य धन दुखाय शेवनम ॥ २३ ॥ कल्पात वा परलोक सिहये न कोतये नायि मुदीपभुक्य। तया मनस्ताप भवैव कि शिया दुर्भाययैव खपदार्थवन्यया:३४॥ मातव पति पितव हित नियुक्त, कान्तव चामिरमयत्यपनीय दुखम । कीर्तिच दित्त चितनोति ददानि लमीम, कि कि न साधयति कल्पलतेव विद्या ३५ ५ विद्यानाम नरस्यरूपमधिक प्रश्वगुप्त धनम् विद्या भोगकरी यश अभकरी विद्यागुका गुरु । विद्या वधुजनी विदेशगमने विद्याक्षिय सम्बत्तम्, विद्या राजस पूज्यते बहुधनी विद्याविहीन पर ॥२६॥ महरिवगवाहोती मिटावाच विषादिप पसीभ्य इस सौम्य स विद्यामधिमालि। ३७॥ हन्तर्याति न गोचर किमपि च पुष्णाति सामना, মুঠি মনিরমাল সনিম বিন্যা হয় নি। कायाम्नेष्वपि न प्रयाति निधन विद्यास्वमन्तधनम्, येषा तान् प्रतिमान मुमत नृपा कस्तै सइई : ३७ किन्तया सुमहत्यापि श्रिया देशान्तरस्थया। रियो या न पश्यन्ति मुद्धति न जाते । ३।

·श्य: पः।] चाणक्य-राजनीति-शास्त्रम् । दीना विक्सना लक्षा: वपालाधित-पाययः । दर्शयन्तीह लोकानामदाता फलमोहमम् ॥ ४ ॥ दानं भोगी नाशस्तिस्रीगतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुले तस्य वतीया गति नापा ४१ ॥ नव भार्यय समस्वभावा: स्वान्तौधभावन वनाधिकलान । तोयेच दोपैश्च निपातयन्ति नझी हि मूलानि कुलानि नार्यः ॥४२॥ न तिरमित मिटानामिष्टानां प्रियवादिनाम् । मुतानाच मुखानास्त्र जीवितस्य धनस्य च ॥ १३ ॥ मान्धर्व गधसंयुक्तं ताम्बूल भारती कथा । इटा भार्या प्रिय मितं अपूर्वाणि दिने दिने । ४४ ॥ वस्येव राजा धनसमयेन न सागरी भूमि जलागमन । न परितः साधु-समापितन प्येव चक्षुः मियदश्यनन ॥१५॥ स्वक धमाज्जित जीविकानाम्, खेषेव दारेषु सदारतानाम् । जितेन्द्रियाणां अतिथि-प्रियाणाम्, महापि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् ॥ ४६॥ मनोनुलाः प्रमदा रूपवन्यः खलङ्गताः । वास: प्रासाद पृष्ठेषु भवन्ति सुभकर्मणाम् ॥४७ मिपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाएडजाः । शुभकम्माण मायान्ति सहाया धनानि च।१८ बनेरथैः शनैः पन्थाः शनैः पर्वतमारोहेत् । गनविद्या च धम्मेय व्यायामय शनैः शनैः ॥ ४ खाखत विधिवदान माखतं सत्यभाषणम् । मानती गुण पिश दरं मिलगायतम् ॥

·१२ चाणक्य राजनीति-शास्त्रम् । [२यः पः। न भोजने विलनीस्यात् नच स्थान स्त्रीषु सेवकः । मुदूरमपिविद्यार्थी वजेहरुख-वेगवत् ॥ ५१ ॥ ये बानभावे न पठन्ति विद्या, ये यौवनस्था अधना अधीराः। ते शोचनीया इह जोवलोके, मनुष्यरूपेण मृगाधरन्ति ॥ ५२ ॥ येपा न विद्या न तपो न दान, धान न गोल न गुणो मधमः । ते मर्यनो भुवि भारभूता , मनुष्यरूपेण मृगायरन्ति ॥ ५३ ॥ तकोऽमतिष्ठः श्रुतयो भिभियाः, नामो मुनिर्यस्य मत न भित्रम् । चम्पस्य तत्त्व निहित गुहायाम्, महाजनो येन गतः म पन्या ॥ ५४॥ पाकाररिगिगल्या चेष्टया भाषणेन च । नेववक विकाराभ्या ज्ञायतेऽन्तर्गत नृणाम् ॥ ५५ ॥ रुदीरितार्थ पशुनापि बुध्यते, हयाय नागाथ पहन्ति चोदिताः । अनुकमप्यूति पण्डितो जन , परीडित जान फलादि बुहय ॥५६॥ कैचियेन विभजन्ति विनीत-भावम्, प्रन्यजना विभव लोभसत प्रयवा । कैषिश्च माधुजन ससदि कीर्ति-नोभात, सदारवान् जगति कोऽपि नसाधुरस्ति ॥ ५७ ॥ केचित् खभाव-गुणिनोऽन्न यथाकपियाः, पार्माकु-पाक सदृशा भुवि सन्ति चान्ये दृष्टा उपायफन तस्य जडा तथान्ये. मैन विधेष भुवन वितपि सत्ताः । ५८ ॥ इतिचापका राजनीति शास्त्रे दितीयोऽध्याय ॥३॥ --.-- ·३यः । चाणक्य राजनीति शास्त्रम् । तृतीयोऽध्यायः । योध्रुवाणि परित्यज्य वध्रुवाणिच मेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति भाव मष्टमेहि ॥ १ ॥ प्रागल्भ्य डोगस्य जनस्य विद्या, मस्त यथा कापुरुषस्य हस्ते । न राष्टि मुत्पादयते परेषाम्, पन्धस्य दारा इष दर्शनीया ॥२॥ पग्निहोत्र फला वेदा. भीलहत्ति फल श्रुतम् । ति पुत्रफला दारा दानगि फल धनम् ॥ ३॥ पालयेत् कुलजा प्राधा विरुपामपि कन्यकाम् । सरूयाच विरूपान विवाहे सदृशी बधू ॥ ४ ॥ ययोरव समं वित्त ययोरेव सम कुलम् । तयोविवाहो मैत्रीच नतु पुट विपुथ्यो ॥५॥ हविर्देव हालाद्याध बालादपि सुभाषितम् । पमध्याकाशन प्राय स्त्रीरत दुष्कुलादपि ॥५॥ विषादम्यमत ग्राह्य पदापि सरोरुहम । परिभ्योऽप्युत्तमा विद्या स्त्रीरत्रमालादपि ॥ ७॥ सर्वस्फुगपि गौर्वन्ध्याशायोवहिर्यत स्तन | पयोऽपि चमग मीम पुन पूत वदेहज ॥८॥ सत्युले योजयेत्कन्या मित्र धमेध योजयेत् । यसने योजयेतून पुत्र विद्यासु योजयेत् ।। स्थानिष्वव नियोध्यानि मत्वायाभरणानि च । नरि चूडामपि मा पाटाटो पनि

·चाणक्य राजनीति मात्रम्
[स्यप।
कुममम्तव कस्येव योतिर्मनस्सिनः।
मर्षि वा मर्यन्लोयमस्य शीर्यते वन एव या ११ :
चूडाम: समुद्रीमिग-वानात् पहन परम् ।
पाषा पथिवी-पान-मूर्षि पादावसारणम् । १२ ॥
यानि वारण लोहाना काष्ठ पाषाण वासमाम् ।
नारी पुरुष तोयाना पन्तर महदन्तरम् ॥ १३ ॥
न सदरखाः फमाधात न मिहोधनगर्भितम् ।
परे रगुलि-निदिन सन्ते मनस्विनः ॥ १४
सकाटन्तु यो मि पुन: मन्यातुमिष्यति ।
म मृत्युमपग्रवाति गर्भमग्नतरी यया ॥ १५ ॥
उपकार-गाईतिन गवणा गवसुबत् ।
पादलग्न करस्पेन कण्टफेनव कहकर
उपकार गर्नेनैव दुर्जनः केन एधते ।
माधः सम्मानमात्रेप भवत्येवाम-विक्रया ॥ १७ ॥
भयकारिपु मा पापं चित्तयस्व महामते ।।
खयमेषदि नश्यन्ति कूलजाता व मा.. १८.
अनर्थोऽप्यरूपण तथार्थोऽनसमभाव ।
उत्पद्यते विनामाय तमादुःख परोधयेत् ॥ १८॥
कायमालोचितापाये मतिमनिर्षिष्टितम् ।
न कपल डि सम्पत्ती विपनादपि गोमतं ॥२०॥
विविध खामनवादी प्रयाश मधोमता।
कार्य कुवि सिद्विवेत्तत्रवाचो विधिर्भवेत् ॥ २१ ॥
धन धान्य प्रयोगेषु विद्या संग्रहगेषु च ।
आहार व्यवहारेषु त्यसलज्ज. सदा भवेत् ॥ २३ ॥

·१५ ३ यः पः।] चाणक्य-राजन त-शास्त्रम् । देवन्तः श्रोत्रियोराजा नदी वैद्यस्तु पक्षमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ २३ ॥ लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धमाशीलता। तवदेशेन वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् ॥ २४ ॥ ऋणप्रदाता वैद्यस्त थोत्रियः सजला मदी। राजा यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम् ॥ २५ ॥ सुखार्थी च व्यजेविद्या विद्यार्थी व त्यजेत् सुखम् । म विद्या मुखयोः सन्धिस्तेजस्ति मिरयोरिव ॥ २६ ॥ भूतानां माणिनः येष्ठाः प्राणिना जिजीविनः । बुद्धिमत्सु नरा: श्रेष्ठा नरए बाह्मणाः स्मृताः ॥ २७ ॥ ब्राणेषु च विद्यासो विहत्सु सतबुद्धयः । कतबुद्धिषु कारः कषु ब्रह्मवैदिनः ॥ २८ ॥ छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमानपे। फलन्ति च परस्याथै मृत्यथस्था व हुमा: ॥ २८॥ दुर्जनः सह सङ्गेनसन्जनाऽपि विनश्यति। जन प्रसत्रमप्याशु पदः कईमतां नयेत् ॥ ३० ॥ प्रियवदेऽपि विश्वास नकार्यो दुर्जने चित् । धत्तेऽमृतं स जिताग्रे हदि हालाहलं विषम् ॥ ३१ ॥ दुज्जनस्य मुखे प्रोतिर्वाचि चन्दनशीतता। वृदये तस्य दुर्बुधिः फुलिशादपि कर्कया ॥ २२ ॥ अप्रगमाः पदन्यासे जननी रागहेतव.। सन्त्येते बहुलालापाः कवयो बालका इव ॥ १३ ॥ सफलख मपक्षवमानव गुणसङ्गतिम् । दर्भयन्तः प्रविमन्तः खुला प्रन्ति भरा दव ३४॥

·१७ श्यः प;] चाणक्य-राजनीति-शास्त्रम्। मानेन नीचोत्तम मध्यमेन, यो येन नानाति स नेन विहान् । ४३ ॥ मधुघट मसिनो स्वादुता नास्ति निम्बे, तपल शत होमैः गौतललं न वः। हल शत परिसष्टे ऽम्यूपरेनास्ति यस्यम् ; त्यजति न नीचभावं दुजैन: पेवितोऽपि ॥ ४४ ॥ अणुरपिमणिः प्राणवाणनमो विषभक्षणात् । शिशरपिरुष्यन् सिंही सूनुः समायते गजान् ॥ ४५ ॥ तनुरपि तरस्कन्धोद्भूतो दहत्यनलो वनम् । प्रतिमहता जावन्यथा न मूर्तिमपेक्षते ॥ ४ ॥ वरं नरः सत्पुरुषावमानितो. न नीचसम्मान शताभिपूजितः। बराखपादाभिहतोऽपि सोभते, न गर्ड भस्योपरि भूषितावतिः ॥ ४७ ।। दुःयौलोऽपि द्विजः पूज्यो नत शूद्रोजितेन्द्रियः । क. परित्यज्य गान्दुष्टा दुधाच्छीलवतीं खरौम् ॥४८॥ पिशरपिनिपतति मिहीमदमलिन कपोल भित्तिगजेषु । प्रकतिरेव सत्त्ववता नवय स्तेजसो हेतः ॥ ४ ॥ निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दया कुर्वन्ति साधवः । न हि महरते ज्योत्सा चन्द्र थण्डाउवेश्मनः ॥ ५० ॥ कस्यादेशात् क्षपयति तमः सप्तसप्तिः प्रजानाम्, छायाहेतीः पथि विटपिनामजलिः केनबड. अभ्यर्थन्ते भवजनमुधः केनवा इष्टि हेतो., जाते परतिविधी साधयो बद्धकाडाः ॥ ५१ ॥ ३ ·, चाणक्य राजनीति-शास्त्रम्। [य: अ. खरिइतं कुटित मिष्ट पुनचापि वीऊतम । तथा न नवयं स्वादु गोबजे वितिः कुतः ॥५२॥ अनुचित विधिकमणि युज्यते, गटधिया प्रभुना सगुणो जन. । भवति नान्यगुणापचयस्तत पदगतस्य किरीट मोरिव ॥ ५३॥ कनकभूपण सग्रहशोचित यदिमणि त्रिगुणी प्रतिवध्यते । नस विरौति न चापि विशोभते, भवति योजयितुर्वचनीयता || ५४ ॥ याकोपितोऽपि कुलो न पदत्यवाच्यम्, नियोडिती मधुरमेव वमेत किले । नोचो जनो गुणगसरपि मेव्यमान , हाम्येषु यदति तत् कलहेषु वाच्यम् ॥ ५५ ॥ यत् शुलैव वहन्त्यन्त मन्त मन्तापसन्ततिम् । हेन्तयेव इसन्तखदसन्तः कमकुर्वते ॥ ५६ ॥ कुरो गुरुर्वदति यानि पदानि गिष्ये, दावाग्निदाह मशानि भवन्ति तानि । नाव नस्परिचयेन सुशिचितानि, पथाहन्ति कमलाकर भीतनानि ५७॥ इनमतपरिकटेऽप्यूपर नास्ति शस्यम, फनिनि परिचयाले नास्ति सम्मातियोग । मधुररममम बाटुता नास्ति निम्बे, नपगुयाविरहियो जातय सन्ति कापिन् । ५॥

·या।] १८ বাঘা-লীনি-আল্প। गुणवन्तोऽपि मोदन्ति न गुग्णग्राहको यदि। सगुणः पूर्णकुम्भो हि यथा कूप निमन्नति ॥ ५ ॥ यदि भवति विहोनः प्रच्यूतो वा स्वदेशात, न हि खलजन सेवामधयत्युत्तमामा । न त टणमुपभुडके सः क्षुधार्थोऽपि सिंहः, पिवति धिरमुष्ण प्रायमः कुञ्जराणाम् ॥ ६ ॥ दुर्जनवदन-विनिर्गतवचनभुजड्न सज्जनी दष्टः । तहिपहरणनिमित्त प्रातः शान्त्योप, पिवति । ११॥ कपिकुलनखमुखमण्डिततस्तलफलमोजनं वरम् । न पुमर्धनमदगर्वितमुखभत्रकदर्शिता इत्तिः ॥ १२ ॥ वरमरण्य सरितः पुलिस-स्थली, तरतले फलमून-जलाधिनः । स्थितिरनर्गलबन्धन-वासतो, न त मदान्धनराधम-सङ्गम। ६४॥ घतलवपतलतण्डुलशाकेन्धन-चिन्तया दीनम् । विपुलमतेरपि पुसो नश्यति धौग्मेन्दविभवत्वात् ॥ १३ ॥ गङ्गातरङ्ग जलयौकरशीतलानि, विद्याधराध्यूपितचारशीलातलानि । स्थानानि कि हिमवतः प्रणयङ्गतानि, येनावसानपरपिण्डरता मनुष्या: ॥६५॥ जाश होमति गरयते व्रतरुची दम्भ शूची कैतवम, रे निर्वृणता ऋजी विमतिता दैन्य प्रियालापिनि । नेजम्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तव्यालिस्थिरे, स. को नाम गुणोऽनिश गुणवता यो दुर्जनषित HER ·[श्यप। चापश्य राजनीति शास्त्रम् शपोवारयितु जलेन कृतभुक् छष वर्षातपो, नागेन्द्रो निगिनाडुशेग समदोदण्डेन गोगईभी। व्याधिभपजसपथ विविधम्मन्बप्रयोगविषम, सवस्यधिषधमस्ति शास्तविहित मूर्खस्य नास्यौषधम् ॥६॥ पाण्डित्यस्य विभूपए मधुरता मौर्यस्य याकसयम , धानस्थापयम गुमश्य पिनयो वित्तय पावेऽर्पणम् । पक्रोधस्तपम चमा प्रभवता धम्मश निळावता, सपान्त विशुदभावचरित गोल पर भूषणम् ॥ ८ ॥ येतावन्मलयोपकहनिलयात्रेष्विन्धन चन्दनम्, नौरोपान्तनिवासिना जलनिधे रखानि पापागवत् । बाग्मीरेषु मिवासिनामपि वृशा नात्यादर कुटुमें, दूरस्यस्थ महायता परिमय सवासतो जायते ॥६॥ दुमन खितमनसा पुसा सुजनेषु नास्ति विखास । बाल पायमदग्धो दपि फुरसत्य भषयते ॥ ७० ॥ पोतो दुस्तरवारिरामितरणे दोषोऽन्धकारागमे, निर्वात व्यजन मदान्धकरिण भान्य भिरस्य । इत्य नभुवि नास्ति यस्य विधिना नीपायष्टि कता, कष्ट दुलन चित्तहत्तिारण धानापि भग्नीद्यम ॥ १ ॥ सत्तोऽप्येषजा या सरसफलभरी रत्नकान्यच नयी कान्तानामाति प्यतिमयमधुरावादुविधामदोऽपि । दद्यन्तर्भिनभिवानवतिपुथुरहो दाडिम कोषगर्भान, तवावास्यन्ति केवातकफलमुखश्वश्चमा कर्कयेषु ॥ २२ ॥ रयोरप्युपरिभमन्ति कतिचित्तीनाभियोगक्रमा, तकव्याकराममादिनिविडाभ्यास कियतकोयन्तम् ।

·हर्य प.] चापक्य राजनीति मात्रम् । यदगाढो विनयो यशोयदमलं यदीतराग मन , यत्सीजन्यमखण्डित सहि गुणस्तेनेव विहान् जन .७४ ॥ इति चाणक्य राजनीति मानेतीयोऽध्याय ॥३॥ चतुर्थोऽध्यायः । पाधिवस्यैव वध्यामि भृत्यानाचैव लघणम् । यथाभिजो महीपाल सम्यगभूतान प्रपालयेत्। पुष्य पुष्प विचिन्वोत मूलच्छेद मकारयेत् । मासाकार एवारामन ययागार कारक ॥२॥ दुग्धा हि भुज्यते घोर गा विक्रीय न भुज्यते । तहद दुग्धप्रयोगेन भोग्य राष्ट्र महीभुजा ॥३॥ जहन चोरविच्छेदात् पयोधेनोरवाप्यत ॥४॥ तस्मासर्वप्रयजन महीं योगन पालयेत् । पालकस्य यमी लोके बलमायुय वईते ॥ ५ ॥ लिशपूजनधनमामा गोवानपहिते रत । मजापानयितु गा स राजा यो जितेन्द्रिय ॥ राजाकुति धर्मेण धनमञ्चयमेकत । पन्यतस्तेन सतत वईयेद्त्तमान हिजान् ॥ ७॥ कारणम्दो विमाथा यस्य राष्ट्र प्रवर्तते । स राजाहि भवद योगी व्याधिभिय न पोयते ॥ ८॥ पचनायें प्रकुर्वन्ति मुनयोऽप्यथम ग्रहम् । किम कुर्वन्ति भूपासा येषां कोसवमा प्रमाला ·[अर्थः । २२ चाणक्य राजनीति-मानन्। सन्धौ विरोधेि दाने व चश: खाम-सुखोदये। पपि मोक्षपरिणामावों बन्धुर्महोभुजः ॥ १० ॥ न मनुष्यगण' कपिद दृढ़वमतिवत्तते । परोगभावादन्यत्र मृतकल्याहि रोगिणः ॥ ११ ॥ यस्थास्वस्थमित्राणि यस्यार्थास्तभ्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥ १२ ॥ धनं जातिधनं रूप धनं विदा धनं यशः । कि धनेन विहोनाना याबानिर्जीवितैर्गुणैः ॥ १३ ॥ पर्थेन हि विहोनस्य पुरुपस्याम्पमेधसः । विच्छिन्ते सियाः सर्वा ग्रीमे कुसरिती यथा ॥ १४ ॥ रूप वभ्यर्बल भृत्यरत्तम मानमर्षिभिः। महाकुल विवाहेच कुन्न कोणाति वित्तवान् ॥ १५ ॥ वित्तायत्ताः सदा ममा वित्त कामनिवन्धनम । वित्तायत्तानि वित्तानि वित्त जीवित वनम् ॥ १६ ॥ धनं रुपमवतव्य धनं कुलं समलम् । धनं यौवनमम्मान धनमायुनिरामयम् ॥ १० ॥ गुणा धनेन लभ्यन्ते न धन लभ्यते गुणे। धनो गुपवता यो न गुथा धनिना कचित् ॥ १८॥ धनिनो जातिहीनस्य पिलमत्युत्तमस्त्रया । प्रयोमयरस खड्गस्थ व कोषाधियथा ॥ १८ हा प्रसिद्धी विधी विदग्ध, शरः अतिः कवयः कुलीनाः । विसीकयन्त: सधनस्य वाम्, जयति जीवति सदा वदन्ति । २०॥

·। । ध्य] चाणक्य राजनीति शास्त्रम् । धनादिधम्म क्रियते धनेन, धनम धन्या निनो भवन्ति। धन विना कामकव नास्ति, विवर्गमूल धनमेव नान्यत् ॥ २१ ॥ स्वग्राहेऽपि दरिद्राचा विचक्र कचकर्कगम् । धनिना परलोकेऽपि प्रेम सिग्धजनाभुव ॥ २२ ॥ एकोहि दोपो गुएसबिपाने, निसज्जतीन्दो किरणेष्विवाद । कनापि कविना न दृष्टम दारिद्राका गुणरागिनागि ॥ २३ ॥ कुन पारभ्य घटते विधव्य कापि गच्छति। गतिन गययते ज्ञात धनस्य च घनस्य च ॥ २४ ॥ भनिन्न सुखिनो नित्य निईना दुखभाजन । धमिना निईनानास विभाग सुखदु खयो ॥ २५ ॥ दद लवमिद नहमिद लोग मनोरथम् । इद चिन्तयतामेव जीर्णमायु शरीरिणाम ॥ २६ ॥ त्यजन्ति मित्राणि धनविहीनम, पुचाय दाराव सज्जनाथ। समर्थवन्त पुनराश्रयन्त इत्यर्या हि लोके पुरुषस्य बन्धु ॥ २७॥ यत्रीदक सत्र चरन्ति हमा, तदेव शुष्क परिवर्जयन्ति। प्राप्त असे तत्पुनराययन्ति, न मिनेष जलन भाव्यम् । २६.

·२४ शाचा राजनोनि-यात्रम्। [य: । घालय दरिद्रय दावेनी तुलया तो। एक: स्वबन्धुभिः स्पृश्य स्तरेव त्यज्यतेऽपरः ॥ २८ । एतदथें दि मौमि। राध्यमिध्वन्ति भूभुजः। यदेषा सर्वकार्येषु वाचा न प्रतिहन्यते ॥ ३॥ यच्छतावप्युपैयन्ते किचित्तवास्ति कारणम् । ममूल कापं कथित मुपायोऽसो म मूढ़ता ॥१॥ मनस्तापं न कोंत विपदं प्राप्य पार्थिवः । पामनयोदयं शंभवस्या.खो मुखो न वा ॥ १२॥ धौरा: सामपि प्राप्य न भवन्ति विषादिनः । प्रविण्य वदनं राहोः कियोदेति पुनः गयी । ३५। गोपयेत् बानि रन्धाणि पारधाणि चिन्तयेत् । कुमोदेन नियत्तेत राज्यमियवृपः स्थिरम् ॥ ३५ ॥ लायेच्छाम्नमर्यादा सिवादेन यो नरः। सनम्यति पुनः चिमिहमोशे परवाच ॥१५॥ पचेषु गगयायाच स्त्रीपु पाने च्याटने। निद्राया नियन्धन ति मनति भूपतिः ।। एक पशु विधको निहितीयं सक्षमागमः । तो नसो यस्य स चि मोप पत यम् ॥१०॥ जात्यधादिवराजानत याव-विवर्जितः। प. पम्नति चारण गाप्त नीनो न यम्मति १८. गान्य दूतमालेच यायव गुपि नाटकान् । पर्यात धनुदं यवाहीपतिः। ८. पनवेधानमाय पुमानमरयमदा। मेषिष गत मन् मत्युना मा ४..

·४र्थ ] २५ 5172 चाणक्य राजनोति शास्त्रम् । व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परिकर्तयन्ती, रोगास पनव इव प्रहरन्ति गावे। प्रायु परिस्रवति भिवघटादिवाभो तोको न चामहितमाचरतीति कष्टम् ॥ ११ ॥ मृदुपयनहतापकदलोदलविन्दु নলিনমিয়া জ্য, যমুমেনিন। जगदति चल सकतमित्यवगम्य बुधा, पिवन्ति सुभाषितामृतरस श्रवणानलिमि ॥ ४२ ॥ यावसस्यमिद शरीरमजर यावज्जरा दूरगा, यावन्द्रियतिरप्रतिहता यावत् घयोनायुष । प्रामयेयपि तावदेव हि बुधे कार्य प्रयत्रो महान् सन्दीप्त भवनेऽपि कूपखनन प्रत्युहम कीदृश ॥ ४२ ॥ पण सम्पदिय सुदुर्लभा, प्रतिलब्धा पुरुषार्थ साधनो। यदि नाव विचिन्वत हितम, पुनरप्यप समागम कुत ? ४४॥ सत्य मनोरम काम सत्य रम्या विभूतय । किन्तु मत्तानापानमालोन हि जीवितम ॥ ४५ ॥ क्षणक्षयिनि कायेऽस्मिन् अलक्ष्य परिणामिनि । परोपकारसारव जन्मयात्रा शरीरिणाम ॥ ४ ॥ ऐश्वर्यमधुव प्राप्य ध्रुव धमें मति कुरु । क्षणादेव विनाधिन्य सम्पदोऽप्यामना सह ४७॥ यथा खरयन्दनभारवाहो भारस्य वेत्ता न तु पन्दनस्य । ४ ·चाशक्य-राजनीति-शास्त्रम् । {४८: पः। तथा जनोऽयं बहुशास्तपाठो, भास्वस्य पाठो न तु निययस्य ६४८५ मातापिटमयो बाल्ये यौवने दयितामयः । तदपत्यमयः शेपै मूढो नाममयः कचित् ५४८ येनाजिता स्त्रियो भृत्याः पुचा मित्राणि बाधवाः । तेनार्जिता समस्तेयं चतुरन्ता वसुन्धरा ॥०॥ वश्याः पुचाय भृत्याय मन्त्रिणय पुरोहिताः । यस्येन्द्रियाधि गुप्तानि तस्य श्रीगते हितम् ॥ ११ ॥ उद्योग: साहसं धैर्य बुद्धिमति: पराक्रमः । उत्साहः पड्विधी यस्य तस्य देयोऽपि गइले । ५२ ॥ एक पन्यार वा हन्यादियुर्मुलो धनुप्यता । बुद्धिर्बुद्धिमतोमष्टा इत्याद्राष्ट मराजकम् ॥ ५३ ॥ क्वचिहत्तं चिमि क्वचित्यान् चिलम् । दत्वा तु साधयेकार्य न हानि परिकल्पयेत् । ५४ ॥ तुमकेन बनं गला सुनस्यार्थे सुतो इतः । मवनाश समुत्पावे हा त्यजति पण्डितः । ५५ । लोका यथा कि या न हि भूपतिस्स्याय, महपतिः उत्त यथैव तथैव लोकाः । धमतरण तहिपरीत वृत्तिः, से जने नरपतिः प्रभवत्वपम् ॥ ५६. गनिर्मिणि तिः पापे पापः समे ममः । राजानमनुवरन यथारानातधामजाः । ५०॥ अनायानां नाथो गतिरगतिकाना व्यसनिनाम, विनीतो भौतानामभयमहतोनों भरखमः ।

·५मः प.] चाणक्य राजनीति शास्त्रम् ।
सुत्रहन्धुः स्वामी शरणमुपकारी वरगुरु.,
पिता माता माता जति पुरुषो य स नृपति. ॥१८॥
उत्खातान् प्रतिरोपयन कुसुमितान् चिन्वन् लघून वर्डयन्,
अत्युचान् नमयन् पृथुन् विदलयन् विश्लेषयन् सहतान् ।
तौरूपान् कण्टकिनो बहिनियमयन् खान् रोपितान् पालयन,
मानाकार व प्रयोगनिपुणो राज्ये घिरं तिष्ठति ॥ ५८ ॥
इति चाणक्य-राजनीति शास्त्रे चतुर्थोऽध्याय ॥ ४ ॥
पञ्चमोऽध्याय.।
परीच्य प्रथम भृत्वान् उत्तमाधममध्यमान्।
योजयेत्ताशेषेव नृपति स्वपु कम्मम् ॥ १ ॥
यथा चतुर्भि कनक परीक्ष्यते
विमर्पण च्छेदन ताप ताइनै ।
तथा चतुर्भि पुरुप परीच्यते,
कुलेन गोलेन गुणेन शर्मणा ॥ २ ॥
कुत्तमोलगुणोपेत सत्यधर्मपरायण ।
रुपेय सुप्रसवय सेनाध्यक्षो महीपते ॥३॥
इशिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शन
प्रमादी महायव प्रतोद्वार म उच्यते ॥ ४ ॥
मेधावी वाक्पटु प्राच सत्यवादी जितेन्द्रिय ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वत्री लिपिज माधलेखकः ॥ ५॥

·चाक्य-राजनीति-शास्त्रम् । [५मः पः। समानि समगीर्याणि धनानि वर्तुतानि च । मात्रा प्रतिबहानि यो जानाति स लेखक. ॥६॥ प्रगल्भो बुद्धिमान वक्ता परचित्तोपल चकः । धोरो यथोतवादी च दूत इत्यभिधीयते ॥ ७॥ महानदीपतरण महापुरुषवियहम् । महाजनविरोधच दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ८॥ प्रवीणः स्वामीभसाथ सत्यवादो जितेन्द्रियः । पलुब्योऽस्पधनम्तृप्तो गजाध्यचो महीपतेः ॥ ८ ॥ पिट पैतामहो दचः शास्त्रज्ञो मिष्टपाचकः । घोषयुक्त, प्रभोभक्त सूपकारोऽभिधीयते ॥ १० ॥ मायुर्वेदसताभ्यास: सर्वच प्रियदर्शन । दृष्टलक्ष्म. सुमोलव प्राजय भिषगुणते ॥ ११ ॥ भानविज्ञानमम्मचः प्रियवादो जितेन्द्रियः । सम्यविद्योपदेगी च शुचिराचार्य उच्यते ॥ १२ ॥ वेदवेदाङ्गतबन्नो जपदोमयरायण । पामाबादयरो नित्यं पार्थिवस्य पुरोहितः ॥ १३ ॥ लेखकः पाठकथैव गणका पतिबोधक. । ग्रहमन्वयोला च काननो रान्त उच्यते ॥ १४ ॥ गणितन्नो लिपर्वक्ता सुतिस्मृतिपरायणः । ब्राह्मणी ग्रहमन्वमो देववत्सोऽपि राध्यकः ॥ १५ ॥ पदीर्घसूत्र स्मृतिमान् सतम्रो नीतिशास्त्रचित् । धोमानायति दी च मन्त्री राधः समद्रिधिः ॥ १५ खन्ना कुनो मन्दबुद्धिवृहोऽसन्नी जितेन्द्रियः । निमय प्रयोक्ता पराशोऽन्तःपुररचकः।१०॥

·३० पापक्य-राजनीति-गास्वम् । [५मः यः। निरावस्याः असन्तुष्टाः सुखाः सुमकोधिनः । सुखदुःखममा धीरा भत्या जगति दुर्लभाः ॥ २६ ॥ दायितान कपटिनो हिसानुमावनितान् । पगलान् भयभीताय राजा भृत्यान् विवर्जयेत् ॥ २० ॥ घाम धनमवाय गत्रापि विविधानि च। दुर्ग प्रवेपनीयानि मततं यनुगाया ॥ २८ ॥ परमासमयका वर्ष सन्धि कुर्याद्रराधिपः । पामनो दलमालोक्य पपाच्छन् निपातयेत् ॥ २६॥ मन्त्रियगे सारोऽय दृषि नित्य प्रसवमा मुग वाति माधुयेवदये कार्यनिधयम् १०॥ स्कन्धेनापि बडे च्छत्रु यावत्कालस्य पय्ययः । तमय काले सम्मासे भिन्यासमियामनि ॥३१॥ नियोजयोकाय ततो रामस्त्रयो गुणाः । गगयेय तया वर्ग पुष्कनप धनागम ॥ ३२ । नियोज्य मूड काय धरानो दोपाम्नयस्तथा । यमगायनायर नरदे पतन नया । ३३ ॥ परिकथित कुरतं भूत्य: एभ वा यदि वारामम् । पुजन यईल तेन राजा दुष्कृतमेव च ॥ ३४ ॥ पमहायग्य कायाधि मिशिनायाम्ति कानिचिन् । नामाक्षमतकार्य पु माया भूपते छाती । १५ । गुपयन्त नियुधात गुमशीन पिया। पपिडीए गुषा, सब मूप दोषापत्रमा ३९॥ मारामात मतनं मदिति मातिम परिशिद मेवार नाम शिरिदापरत.

·३२ चाणक्य-राजनीति-गानम् । [पः। प्रकुमिते कम्मणि यः प्रवर्तते, निवृत्तरागस गृह तपोवनम् ॥ ४॥ वरं विध्याटव्यामनगनपातस्य मरणम्, वर मर्पाको तणपिहितकूप निपतनम् । वर भान्तावत्तें गहनजलमधे विलयनम, न धौलस्य भंगो विपुलचरितस्य गुतवतः ॥ ४८ ॥ रति चाणका-राजनीति-शास्त्र पष्टमोऽध्यायः॥५॥ पष्ठोऽध्यायः । ददध्वं दानमनि माऽभुवन् कपणा जनाः । भाग्यचयेन चीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः ॥१॥ कपणस्य समो दाने न भूतो न भविष्यति । प्रस्फुगवेब वितानि परेभ्यो यत्प्रयति ॥ २॥ साविभूतिः पनि यौवनम, तान्तदन्तान्तरवर्ति-जीवनम् । तघाप्यवना परलोकसाधने- घहो तृषां विस्मयकारि-वेष्टितम् ॥ ३ ॥ पर्याः पादरजः समा गिरि-नदीगोपमं यौवनम्, मानुष्यं जननोच-विनचाल फेणोपो जीवनम् ।

·१३ (अ.] चाणक्य राजनीति-शास्त्रम्। धम्मे यो न करोति निचलमतिः स्वर्गागलोहाटनम्, पथात्तापरतो जरा परिणतः शोकाग्निना दधते ॥ ४ ॥ देहि देहोति वदतो देवि देहोति याचतः। एकमेव वचस्तत्र कियती सारफल्गुता ॥ ५ ॥ न प्रदानः क्षयं यान्ति नोपभोगेन सम्पद । पूार्जितानामन्यव सुझातानां चयं विना ॥ ६ ॥ भाग्यवान् जायतां पुचो माशूरो माच पण्डितः । शूराय कृतविद्याथ वने शुष्यन्ति मत्सुताः ॥ ७॥ एते चापोन्द्रतल्याः नितिपतितनया भीमसेमार्जुनाया', शूराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकररचयः केमवेनीपगूड़ाः । ते दृष्टा पात्रहस्ता जगति छपणवद मैचचयानुयाताः, कः यसो भालपट्टे विधिकर-लिखितामेलेखां प्रमाष्टुम् ॥८॥ कुद्धोऽपि कः कस्य करोति दोषम्, सुष्टोऽपि कः कस्य गुणं करोति । स्वकी-स्त्रग्रंथिताहिम, कार्ता करोतीति वृथाभिमानः॥८॥ यन्मनोरथगतेरगोचरम्. यत्पृथन्ति न गिरः कवेरपि । वत्तिरपि यत्र दुर्लभा, इलयव विदधाति सविधिः । १.n बधा येन कुलालपनियमितो ब्रमाण्डमाण्डोदरे, विष्णुार्येन दशावतार निचये बिप्तो महान् सर्ट। रुद्रो वेन पिनास पापिरनिशं भिक्षाचरः कल्पितः, सूर्यो भाम्यति यदशन गगने तस्मै नमः कम्मरणे ॥ ११ ॥ ५

·२४
चाणका राजनीति-माम्नम्।
दाता वन्निविनको मुरारित,
दानं मीराजि मखस्य मधे।
दातुः फल बन्धनमेव दृष्टम,
नमोऽनुदेवाय यरोटको १२
माता यदि भवेनोः पिता यदि जनाईनः ।
नार्यसम्पतिपति स्थाहिना प्राक् पुण्य कन्या : १३ ॥
पासोमान्ताविवर्तन्ते मुहदः मुह बन्धुभिः ।
शकत दुष्कृत वापि गच्छन्त मन गच्छति। "
सहस्तियोर्नास्ति सम्मन्धः प्राणवाययोः ।
पुत्वमिनकचत्रेयु पमधेत कयैव का ।। १५॥
नो नत्र कथिदनुवाति बन्धुः
नाथः प्रयत निचितो न च भृत्यवर्ग:।
यग्मिन् से प्रिययतानि विसव्य पुंसाम्,
माया: बकम्म फलभोग-धनाः प्रयान्ति॥ १
तम्या जम्म सहथिया स्वयमपि त्रैलोक्यभूपाकर,
स्थित्यय मितिकदमप्युपगत स्तेनापि मूर्ग धनः ।
पूर्णः पोतकरस्तथापि जरति चौप पर प्रत्यहम्,
प्राय: मालनकम् एव बलवत्कस्योपकर्षीत क: 11
सत्यतन्वन्तरीच वा पाताले प्रविशन्तु दा।
परन्तु च दिशः सर्वा प्रदत्त नोपलभ्यते । १८॥
दुर्ग विकुरः परिखा समुद्रो-
रवासियोधा धनदन भूत्वः।।
मनीवनी यस्य मुषाय विद्या,
सरावयः बालवयाहिपनः । १.

·३५ ४.पः। चाणक्य-राजनीति शास्त्रम्। नेवान्तरोझेन समुद्र मध्ये, म पर्वताना विवर प्रदेश। भोवा स्वदेश भुवि किञ्चिदस्ति, यत्र स्थित कर्म न बाधते खम् ५२.॥ नमस्यामोदेवावनुदतविधस्तेपि यथगा विधिर्वन्धः सोऽपि प्रतिनियतकर्म क फसद । फल कायत किसमरगणे. किश विधिना, नमस्तस्कमाभ्यो विधिरपि न येभ्य प्रभवति ॥ २१॥ पुराधोता । या विद्या पुरा दतच यानम् । पुराकतच याम्म धये धावति धावति ॥ २५ ॥ भवितव्य भवत्येव कपामय निथयः। प्रमाव्य न भवत्वेव चित्ते कि खिचसे वृथा ॥ २३॥ पागमिष्यन्ति ते भावा ये भाषा मपि भाविनः । मया तेरनुगतयं न तपामन्यतो गति ॥ २४ ॥ पटित घटना मयति ध्रुवम्, सुटित चणभरतापलम् । अगदिद कुरुत सचराचरम्, विधिरपी बसवानिति मे मलि. ॥ २५ । भमिदिवाकरयोहपोइनन्, गजभुखमयोरपि बधनम्। मतिमता विसोक्य दरिदताम, विधिरसो बमवामिति मे मति । २१॥ 1 एवार पार्यादपि वरमयं परिदम, तएवामीवापा' प्रमपितमुराराति एतना।

·. चाणक्य राजनीति-शास्त्रम् । [4छपा। समता वणीनां इलधरमुखानां युवतयो- नियन्ते गोयाविधिरधबलोयाबपुरुषः ।.२० ॥ इय कटोमत्तगजेन्द्रगामिनी, विचिवसिहासनसस्थिता सदा । अनिकरामाजनलालिता परम, विधयशासकवती प्रजार्थिनी ॥२८॥ सही पुरुपत्वेऽपि करपादौ गिरोदरे। एकः प्रभुःपरोदाम इति देव विजृम्भितम् ॥ २८ ॥ कायव प्रधानानि न नक्षत्र नवा प्रदाः । वशिदालनापि नानकोदुखभागितो ॥ ३०॥ न पितु' कम्मया पुचो न पितापुचकम्मपा । स्वक्षनेनैव सम्पत्ति विपत्ति चोपभुनने ॥२१॥ कम्जा प्रभवन्त्येव यथाकालमुपद्रवाः। एतत्तु बाट यात्रुः काइमिति मन्यते ॥ ३२ ॥ अनिच्छिन्द्रधिचित्तेन बिदेशस्खोऽपि मानव.। स्वकर्मोपासवान नोयते यत्र तरफलम् ॥ २३॥ कम्मणा तचकारेण मनुष्यो यत्त पुत्रिका। वामनारजुमाकय सर्वकम्मसु चोदितः ॥ ३४ ॥ पागदत्तमर्थ नुमते मनुष्यो, देवोऽपि त दारथित' न शनाः । तमाच शोचामि न विस्मयो में, यदस्मदीयं न हि तत्परयाम् ॥ ३५ ॥ बने रथे शत्रुजलाग्निमध्ये, महाये पर्वतमस्तके वा।

·चाणक्य राजनीति शास्त्रम् । १७ सुप्त प्रबुद्ध विषमस्थित वा, रक्षन्ति सम्माणि पुरातानि ॥ ३५ ॥ न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं हि रक्षितमिच्छन्ति धिया संयोजयन्ति तम् ॥ ३७॥ धमहेनोख्यजेदध न धर्मन्वर्थकारणात् । रहेव हि त्यजव्यर्थो धर्मोऽमुत्रापि तिष्ठति ॥ ३८॥ प्रार्थी यानि कष्टानि महर्व छपणो जनः । नान्येव यदि धर्मार्थी न पुन, के यमाग्भवेत् ॥ ३८ ॥ मर्यपामेव सौचानामर्थ सौप प्रशस्यते । योऽथें अधिः स हि शुचिन महारैः शुचिः शुचिः। ४.. सर्वभूतदया भौच भौमिन्द्रियनिग्रह। सत्य शोध मनःशीच जलगोचन्तपक्षमम् ॥ ४॥ न मजारसहस्रेण नोदकुश्चयवन च । पञ्चगव्यघटेर्वापि भावदुष्टो न यति । ४२ ॥ प्रसवचित स्वयमेव तुष्यति, मभु, भिवयाईदलापूजनात्। नयोटिसौवर्षकुवेश्यानात, पारि: मरदां पतेरपि । ४३ ॥ न का विश्वे देवो न पापापे न मुत्भये । भावेषु विदात देवस्तरमाहाको शिकारपम् ॥४४॥ यस्य तो ५ पादौ च मन सुसंयतम् । विधातपय कीर्सियम तोर्यफलमयुते । ४५ ॥ न प्राप्ति मानवमान: प्राप्यते । गोदकमिवाचयो यः स पणित प्रय।।

·चाणक्यराजमोनि-मालम् । दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्रामस्थायति-दर्शिनः। हितमयुधितं वाकालिन साधते ॥ १७ ॥ वचिडूमौ येते कचिदपि च पर्यशयने, शपिच्छाकाहारी क्षचिदपि घमासोदनरुचिः। सचित्लान्याशाली क्षचिदपि विचित्रावरधरः, मनस्वी कायार्थी गपयति न दुख नव मुखम् ॥ ४ ॥ जिथे। पदसि नि.ई मधुरं कि नमापसे । मधुर पद कस्यापि ! लोकोऽय मधुर मियः । ४८ कि कि नीपचत तेन किन दत्त महामना। पिय पमवण प्रथम येन भापितम्। ५० बास्ये वयसि यः शान्त. सशान्त इति कथ्यते । धात धोयमाणेषु यमः कस्य न जायते ॥ ५५ ॥ হা হইলি জীবন। फलानामिव पक्काना मानु त्यसनतोभयम् । ५२. पाय धम्मस्य माहाम्त्य क्रियमापस्य नित्यशः। पासन. कुरव यो लोकस्य भवति प्रियः। ५३॥ यथाकाल काठच ममेयाता महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां तद्दत समागमः ॥ ५४॥ नमन्त्रेण नवीन धिया पौरुपेण । पसभ्य समते जन्तु सधवा परिदेवमा । ५५॥ सम्भूतः पञ्चधाकायो यदि पचवमानुयात् । वर्मभिः वामपरितनन का परिदेवना १६॥ योधन जरयापसमारोम्याधिपीडितम् । अत्युञसति भूतानि कि धौर व मापसे ।। ५७ ·14 १७1] चाणका राजनीनि-शास्त्रम् । इच्छन्ति केचिबरकेषु वासम्, नेच्छन्ति केचिचरक वासम् । यो हितमावरकं विशिष्टम, म गर्भवासात्यरमं हि दुःखम् ॥ ५८॥ पव्यत्वादीनि भूतानि व्यक्तिमध्यानि भारत ! प्रव्यशनिधनान्येव तव का परिदेवना ५८ एकस्वार्थमयमाना सर्वेषां तव गामिनाम् । एकयेवरितं याति तन का परिदेवना ।.॥ एकायिगतिमिष्टिा नरकाः भानपारगः। गर्भवास-समीप ते कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥ ११॥ थीतमा सुधा ढाणा गर्भवाये दारणाः । गर्भवासाहत नान्यस्काष्टात्कष्ट तरं महत् ।। कामः कोधस्तथा लोभी देहे तिष्ठन्ति तस्कराः। ते मुथ म्ति अगसवें तस्माबारत जागत ॥ १३ यो नि मानुषमासाद्य कर्मभूमिं मुकुर्लभाम् । न करोत्यामनः यः स पथात्परितम्यते ।।। मातगर्भपारमष्टो मम्नः संसारसागरे। दुःखेन लभते जम मानुषे च पुनः पुनः ।। एकवचे यधारावी नानापचि-समागमः । मातामदियो यान्ति ताबूत-धमागमः। दुःख पर पासवरित, महिपात बरया निरक्षम्। पतानि दुःपानि पनि सांके, विवापि संयम्य न विधिदिष्टम् ।।

·[दछः । चाणक्य राजनीति शास्त्रम्। दृष्टा बालकचेष्टा यौवनदर्पोऽय वृद्धवराग्यम् । सापि गता सोऽपि गतस्तदपि गत सपमायेयम् ॥ ६ ॥ अहो भाया अहो मुच्च प्रती यामा पहो सुखम् ।। अहो माता अहो भाता पश्य मायाविमोहितम् । ॥८॥ कस्य माता कस्य पिता कस्य बन्धुर्महाभुने । विश्वमय स्मृतिमात्तेन मुन्ति मत 4001 अ धिगस्तु बदुवैरिकर नराणाम्, राज्य धिगम्त भयद वहुचिन्तनीयम् । वर्ग धिगस्त पुनरागमनपत्तिम, धिग् धिक शरीरमपि रोग समाश्रयञ्च ॥ ७१ ॥ बीज पिता क्षेत्रमही जनिती, वर्षाणि कम्माणि शुभाशभानि । भूतानि पश्य प्रतिमानि लोके, जातानि यातानि च तानि तानि । ७२ ॥ पाधूमादिनिवर्तन्ते मुददो बान्धवै मुह । वेन ते मह गन्तव्य तत्कर्म सकत कुरु ॥ ७३ ॥ महादर्था निवर्तन्ते प्रमथानामिनबान्धवाः । यैन स्वमद गन्तब्य तत्कम मुकत कुरु ॥ ७४ । प्रजानवरपरलेन प्रसुप्तो नरगम. । का समर्थः प्रबोहुत पानभेरोगरपि । ७५ ॥ मनोरय पिता नित्य तिर्माता वृति' अखा यवसाय मेधाता इत्येते सम बान्धवा... मातkषपूरीपाभ्या मध्या भूपिपामयोः । वमाः कामेन बाध्यन्ते निद्रया निमि जन्सव.00।

·18 अ.] चाणक्य राजनीति शास्त्रम । पुरन्दरसहस्राणि चक्रवर्मियतानि च । प्रवासितानि कालेन प्रदोष इव वायुना । ७८॥ अधानेनावृतो लोको लोभन च वयोवत । सङ्गेन वभिनष्ट तेन वर्ग न गच्छति ॥ ८ ॥ ग्टहेऽप्यर्थान् परिस्थाप्य श्मशाने मित्रवान्धवान् । नम्नस रितहम्तय प्रयाति मूपितो यथा ॥ ८॥ जरा व्याधिय मृत्युथ यदि न स्यादिद वयम् । तदा समारभोगेऽमिन काम राजत में मन ॥१॥ पहोन्द्रान् पातालायिमिव निमज्योडरति य , य पारध स्वर्ग कायलयति मन्द्रान सरगणान् । महीमावा मातार नलवृपा वेन विजिता', स मत्यु काल न घमत इति माकार्टमनसि ॥ २ ॥ न बानपुमेह वतिन अरस्वादरनवम्, न दाहिएयशाया युवतिपु न शाम्नेषु करुणा। य एव निमामा नरुपदय पीनकठिन, म मृत्यु कान न चमत रति माकाष्टमनसि ।। परिहर मनसा सवचिन्ताम्, कुरु हरिपूजनमेव मारम् । यम भटकरविताना नराणाम्, भवति न ईमगले पण विमुष्टि । ८४॥ नासा तो निर्गमस्यापि मासस्य च महामुने । प्रवैये प्रत्ययो नामित प्रामरागमनं कुत ... परे। बदाम चेमधाम से। -भियांति निपासा विशाल का निपाने ।।

·[480 चाणक्य राजनीति गाम्नम् । में प्राप्तकाली मियत वितरशतैरपि। कुथायणापि सम्पृष्ट मातकालीन जीवति। नययान्येव लभत गन्तव्यान्धेय गच्छति । मासब्यान्येव प्राप्रति दुखानि च सुखानि च । ८८ ॥ पप्रापितानि दुखानि यथैषायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तधामन्य देवसपातिरिथते भगोधमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । वय खकाले पच्यन्ते तया कपाणि देहिनाम् ।। नेवासति फलति नेद फुल न शीलम् বিশ্ব স্বাধিনাধি ল বিবি। भाग्यानि पूर्वतपमा खत्त सचितानि, काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव चा ett न भवेटुर्विषाकोऽपि प्रल (प) य समय विना । प्रसूममप्यमन् हन्ति जन्ती प्राशावधे पुन ॥२॥ किया कुलन विपुलेन गुणैय तम्तै पायेप सत्यमिड नास्ति न च युतन । कर्माधि पूर्वविहितानि फलन्ति काले, देवन यानि लिखितानि ललाटपट्टे १२॥ यथा धेनुसहस्रए बमोविन्दति मातरम् । तघा पूर्वछत कर्म करिमनुविन्दति । ८४. खन सर्यपमावाणि परच्छिद्राणि पश्यति । आमनो विल्बमावाणि पश्यत्यपि न पश्यति । पानीय या निरायास बाइबवा भयोत्तरम । विधायं खलु पश्यामि पानोठ निर्भय मुखम.4 ·म] चाणक्य राजनीति शास्त्रम ४३ भव परवयं दुखं सर्वमानवश सुषम । एतद्विद्यासमासेन लक्षण सुखदु खयो । ८७ ॥ अखस्थानान्तर दुख दुखस्यानन्तर सुखम । सुख दुख मनुष्याणाचक्रवत्परिवत्तते । १८॥ যমিলি खलु कला कण्टक पद्मनाले, युवति कुचनिपात पक्कता केयजाले । उदधिजसमपेय पण्डिते निईनबम्, वयसि धववियोगो निर्विवका विधाता ॥५॥ इति चाणक्य राजनीति ग्रास्ते पष्ठोऽध्याय ॥" सप्तमोऽध्याय.. न कथिकस्यचिम्मित न कयिकस्यचिदिए । पवस्थात मजायन्स मिवाणि रिपवस्तथा।। पोशारातिभयनाए प्रीनिविय भाजनम् । केन रवमिद मष्ट मित्रमित्याध्यम् । ३। म मातापिबदारपु मोदीषु न बन्धुपु । विखम्मम्तादृय पुमा याड मिले निरन्तरम् ।। मिवालि सानि पिरषु भवम्ति यानि, पण्डिता जगति ये पुरुपान्तरजा । स्यागो म र मधनोपिहिमबिभागो, सायं विना भवति य म परापकार । ४. अपिमानासम मित्र अधिनियतनाममम्।।।

·४४ चाणक्य-राजनीति-गानम् । [0:: त्यजेन्मालामम मित्र त्यजेमितं मही-ममम् । बजेन्मेर समं मित्र यावं मित्रं महोममम् । सुहदि निरन्तरचित्ते गुपिनि कनवे प्रभो विगैपजे। विधाम्यतीव दयं दु.खस्य निवेदनं हत्वा ॥ ७॥ यदीच्यावती प्रीति चीन दोपान परिवर्जयेत् । यूतम प्रयोगध त विना दारदर्शनम् ॥ ८॥ शतास्वादिकलोमिन महसादपि केफर। काप. शतसहसाहा मन्दमाशुन कस्यचित् ॥८॥ मापाखसादुहिना वा न विविधामनोवमेव । बन्नवानिन्द्रियग्रामो विधाममपि कति ॥१०॥ अतिवडाऽनिलो ततजस्य महोदधेः । माते प्रमभं रोध: नानुरक्तस्य चेतसः। ११॥ नवनोतीपमा वाषी करुणा कोमल मनः । एक बीजप्रजाताना भवसवनन सिर: १२ अग्निराप स्त्रियो मूर्य सेना राजकुल्ल तथा । भयोगमेवनाभ्याच मा प्राण-इराणि षट् ॥ १३ ॥ न जारजातस्य ललाट-गृनम्, न सलोनस्य परिस्ति पद्यम् । यदा यदा मुधति दुष्टवाक्यम, तदातटा पश्यति जारजातम ॥१४॥ अत्यामचा विनाशाय टूरखा न फलप्रदाः। मेष्या मधमभावेन राजापतिर्मुः स्तियः ॥ १५ ॥ पराधीना निद्रा पापुस्पचित्तानुसरणम्, मुद्दा शून्य हास्य कदिनमपि शोकेन रहितम् ।

·मप्र] सायक्य राजनीति शास्त्रम । ४५ पणे न्यस्त काय करजदगनधियपुपाम्, पही कधात्तिर्जगति गणिकाना बहुभया ॥ १६ ॥ किचित्र यदि भन्दशास्त्रकुगलो विप्रो भवेत्पण्डितः, किचिन यदि दण्डनीति निपुणो राजा भवेद धार्मिक । सचिव यदि रुपयौवनवतो मावो भवेदद्धना, तचित्र यदि निईनोऽपि पुरुष पाप न कुर्याक्वचित् ॥१७॥ नामधिक परे दशात्परच्छिद्राणि लचयेत् । गृहेरफूमी इवाहानि परभाव परीचयेत् ॥ १८ ॥ पातालतलवामी च वारिपाकार गित यदि न बाडुरोझेदी विष केनोपलभ्यते ॥ १८ ॥ गहनोयो हि मौमिधे। विश्वस्तोऽपि विभीषण । यस्य न वजनीति कुतस्तस्य परे जने । २.. नया बाधते N कलवरोऽपि राघव ।। यथा भिनत्ति मर्माणितीय स्वतनकण्ट कः । २१॥ न हायदन्यजातीयनित्ति परशुस्तकम्। नवायरजातोय अन्त तच निवस्थते ।२२॥ कोक्सिामा खरो रुप सब्बारूप कुमस्त्रिय। विधाण पटुताप का भूखंप्य मौनता ॥ २९ ॥ कोकिमयसरी रूप मारीरुप पतितस । विद्यारूपं कुरुपाणां समाष्प तपचिनाम् ॥ २४॥ नविपदामित मिवापि न विद्यमेन । कदाधिकृषितं मित्रं मये गर्व प्रकारयेत् । २५ । नवियमेवविध मिमो नामिवियत। विपासास्यमुपण मूमान्यपि नियति । १५ ।

·चाणक्य राजनीति भारभ । [ Oममा पठनाभ तपम्पो च शूरयायसवए । मध्यमा स्त्रोमतो चेति राजन् न यहधाम्यइम ॥ २० ॥ माटोन मित्र कपटेन धम् परोपतापेन महि भारम। सुनेन विद्या पुरुषेय नारोम पायन्ति ये नूनमपडितास्ते ॥ ३८ ॥ उत्पतनम्मा स्यानादाय प्रकुम्यते । प्रतस्वरमातये कुप्याब्जीयोतिष्ठागुलिध्वनोन् । २८ । ন বিভিনয়ে भनीय मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धा गुहां पश्श उलूकपूर्णाम, काक प्रलोनेन इतागनेन । ३०॥ हा स्त्रियं नव मद्य शकमामादमूलकम् । रात्री पारि दियास विषवत्परिवर्जयेत् ॥३१॥ विष वेग्म दरिद्रस्य सदस्य तरुणी विषम् । प्रधिधिता विष विद्याऽप्यनीय भोजन विषम । ३२ ॥ मिर्य गोतमकण्ठस्य वृहस्थ तरुणी पिया। प्रिय दान दरिद्रस्य नोचस्योचासन प्रियम् ॥ ३३ ॥ बासातप पर्वणि मैथुनच, श्मशानभूमो मठभोजन। रजवतावम्तनिरोचणच, सदीसमध्यायुरभिद्रवन्ति ॥ ३४ ॥ शुष्क मास स्त्रियो वृह बालावताण दधि । प्रभात मैथुन निद्रा मद्य प्राण हराणि घट । २५ ॥

·छम प्र] चाशक्य राजनीति शास्त्रम । ४७ सद्य पक मृत द्राक्षा वाला स्त्री चोरभोजनम । उपोदक तरच्छाया सद्य प्राण कराणि पट । ३६ ॥ सद्योबल करायाह मान चोराशन यय । मद्याबलहरायादुरध्वान मैथुन जरा ॥ ३७ ॥ भू यह वरनारी च कार्पास नागज जलम् । पोतकाले भवेदुष्ण उप्ण काले च गौतलम् ॥ ३८ ॥ शुम्क मास पयो मौन भावा मित्रसुतै सह । न भक्षयप्रियेति वियाग कुरते क्षणात् ॥ ३८ ॥ कुचतिन दम्तमलोपधारिणम् महान निठुरवाक्यभाषणम् । सूर्योदये चाम्तमये समायिनम्, अहाति लक्ष्मीरपि चलापारियम् । ४." चत्वारि घोररूपाणि सन्ध्याकाले परित्यजत् । भाधार मयुन निदा स्वाध्यायक्ष विवध्वयेत् । ४१ ॥ पाहाराजायन व्याधिर्मदमभय मैथुनात् । पनी शयनाव स्वाध्यायादायुय इय ॥ ४२ ॥ मथ्यायां गर्जित मैधे शाम्बचिन्ता राति य । पवारि तस्य नग्यन्ति वायुविद्या यगो बनम । मियाचा दस्तयाणा शिक्निनियनं पादयारस्पपूजा নানামমাৰ বৰলমলিলনামানুসালাম। मण्यायो टिमेवा गिरमियिकपण महताभ्यो कराया, का पाठ घ वायपरति धनयत वयवस्यापि समाम् । ४४ ॥ ग्रान नाम मन समाजमा मचिमनम, मोरयायतन मनावर मम्मानमा |

·४८
चाणक्य राजनीति शास्त्रम् ।
[ OR
खपरांच गुणान्
रूपोद्योतकर रिपुममधन कामाग्निसन्दीपनम्,
नारोपाच मनोहर यमहर मान दर्शत गुणा ४५ ॥
ताम्बूल कतिजामियमधुर सारं कषायान्वितम,
पित्त कफनाशन कमिहर दुर्गन्धिनिनाशनम् ।
वक्ष स्याभरण विप्रधिकरण कामाग्निसन्दोयनम्,
नाम्बूलस्य सखे। बयोदशगुणा स्वर्गेऽपि तहुलभम ॥ ४ ॥
काम प्रदोषयति रूपमभिव्यनलि,
सामाग्यमावरति यमुगन्धिताच ।
पोज करोति कफजाय निति रागान,
ताम्बूलमव
कराति । ४७॥
शिर सुधीत चरणौ सनिम्मली,
वराननासेवनमत्यभोजनम् ।
अनग्नशायिलमपर्वमेथुनम,
चिराधा नियमानयन्ति षट॥४८॥
येन केन हि पुष्प ण पाण्डुरेण विशषत ।
गिरमा धाय्यमापन अनमो प्रतिहन्यते ॥४८
दीपस्य पश्चिमाया छायाप्यासनस्य च ।
रजकस्य च यतचेवमलक्ष्मीस्तव तिष्ठति ॥ ५ ॥
गजाखरराधान्याना गवामपि रज शुभम ।
पराभन्त विजानीयात्खरोष्ट्र महियोरज । ५१ ॥
गवा रजो धान्यरज पुत्तस्याप्रगत रज !
रजास्येतानि पुलानि पापभि पश्यति ॥ ५॥
पवापिगईभादाणा मार्जारमूपिकस्य च ।
रजास्येतानि पापानि सवत परियजयेत् ॥ ५३ ॥

·मः प..]
४८
चापक्य-राजमौति पास्त्रम्।
शूर्पवात नखायाम् मानवस्त्र-थुनोदकम् ।
भिवनिर्माणकेमान्बु पुण्य हन्ति पुरावतम् ॥ १४ ॥
वैरिणा सह सन्धाय विश्वस्तो यः स्वपेत् स्वयम् ।
समाग्रे अतः स्वतः पतितः प्रतिबुध्यते । ५५
य एव राजन् । मृदुमन्दभायो,
स एव दूरात्परिवलनीयः।
पधादिमुनस्य दिवाकरस्य,
मरीचयस्तीयतरा भवन्ति ॥ १६ ॥
मदुनैव भ?' इन्ति मृदुमा इन्तिदारुणम् ।
नासाध्य मदुना विश्चित्तस्मानीयात्परो मदुः ॥ ५० ॥
क्षमावलमयसाना सवानां भूषण धमा।
क्षमावशीकतो लोकः क्षमया कि न साध्यते ॥ ५॥
नात्यन्तसरलव्य गत्वा पश्य बने तकन् ।
छिन्ते सरलास्तव कुना सन्ति पदे पदे ॥ ५॥
तुर मानप्रयाणेष नववस्त्रादि सङ्गमे ।
नक्षतहमाङ्गल्यमुपेनेत विचक्षणः ॥६॥
वियदि धैर्यमथाभ्युदये धमा,
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रम ।
यमसि चाभिरुचिर्थसन श्रुतौ,
प्रकृतिमिडमिद हि महामनाम् ।६१.
गजतुरगपतेः प्रयान्तु मूखा,
धनहीना विबुधाः प्रयान्तु पयाम् ।
गिरिशिखरगतापि काक पति,
पुलिनगर्न समेति राजईः ॥ १२ ॥

·चाणका राजनीति शास्त्रम् । [७मः । यत्तिाच्या प्रखनयरुपा साधको वित्तहीना , नाभिन्न वचनपटुभिर्निन्दनीया उलथी । वित्तभटो गणयति समान् कस्तृणेनापि मूर्खान, विहामस्तु प्रकृतिमुभगा कम्य नाभ्यहणीया १॥ ६३ । नित्य प्रमुदिता मूर्खा मानविज्ञानवजिता । पण्डिता नित्यशोकार्थी नानाडुशवशीकता. ॥ ६४ ॥ अपाये रमत नारी गिरो वर्षति वासव । रखनमाययते लक्ष्मी प्रान प्राधेछ निहन ६५ लझीनचणहीनेऽस्ति जानिहानि सरस्वती। प्रपात रमते नारी गिरी वर्षति वासव ॥६॥ विध कन्यायुग्म मुगतिरपरा दुर्गतिरभूत्, नयोराय मोहाकुलगुण विहीनाय स ददौ । हत पचात्तापादिव तदनुजा दातुमधुना, कुन्तीन विद्वाम दरमिह वीण्य वश्यते ॥ ६७५ पटकपा भिद्यते मन्तवतुष्कर्णोऽपि धार्यते । हिवर्गस्य तु मन्यस्य ब्रह्माऽप्यन्त न मछति ॥ ६॥ तया गया कि क्रियत या न दोग्धो न गर्मियो। कोर्थ पुत्रेण जातेन या न विद्वान् न धामिक ६८ एकेनापि सुपुत्त्रेण विद्यायुतान साधुना। कुलमुद्भासते सब चन्द्रण गगन यथा ॥२०॥ मूपिको प्रजातोऽपि इम्तव्योऽनुपफारक । वृतप्रदानर्मार्जारो हितकृत्यायतेऽन्यत । ०१ वोषावरन्दन चन्द्रभास , चन्द्रमामा यौवनस्सारमख ।

·अमः पः।] चाणक्य राजनीति-गास्त्रम्। नेतद्रम्य सुत्पिपासातुराणाम्, सर्वारम्भास्तण्डुल प्रस्थमूला: ॥ २ ॥ पणः पूर्व वृहत्ययावत्यायेण सङ्गतिः । विपरीतमनार्येष यर्थच्छसि तथा कुरु ॥ ३ ॥ एकेनापि सुदृक्षण पुष्पिरीन सुगन्धिना। वनमाभासते सर्व सुयुचेण कुल यथा ॥ ४ ॥ वरमेको गुणोपुचो निर्गुन शतेन किम् ।। एकचन्द्र स्तमो हन्ति न च तारासहस्रशः ॥ ७५ ॥ केचिन्मृगसुखा व्याघाः केचियाघ्रमुखा मगाः । तत्स्वरूपविपर्यस्तादिष्वासोयापदा पदम् ॥ ७६ ॥ विपन्ती पितरी मन्ये पुची याभ्या न पाठित. । नमोभते समामध्ये इंसमध्ये बकोयथा ॥ ७॥ सारयेत्पञ्चवर्षाणि दयवाणि ताडयेत् । पोउरी वत्सरे प्राप्ते पुन्चे मित्रवदाचरेत् ॥ ७८ ॥ जायमानी हरदारान वईमानो हरक्रियम् । नियमाणो हरन्प्राणान् नास्ति पुत्त्रसमो रिपुः ॥ ७ ॥ पुच. स्यादिति दुःखिन सतिसते तस्यामयैर्दुखिनः, तहस्त्राशनचिन्तयाम्पसुखिनस्तन्मौर्खतो दु.खितः। जोवेदित्यपि दुखिनो यदि मृतः प्राणान्तक दु.खिन', पुतन्याजमुपागतो रिपुरसौ मा जायता कस्यचित् ॥८॥ यस्य पुत्चा न विहासो नशूरा न च धामिकाः। सान्धकार कुन तस्य नरचन्द्रेव शर्वरी ॥ १ ॥ निमाया दोपसयन्द्र प्रभात दोपको रविः। पृथिव्या दीपको राजा सुपुच, कुलदीपक१२ ॥

·पापय राजनीति भास्त्रम् । एतदेवायुषः सारं निसर्ग सन्निः । विध मुग्ध विदग्धे व यदयनितमास्यते ॥ ८ ॥ विभयादलजान् सर्वान् न्येष्ठभाता यथा पिता। पुचवदनुवारन कनिष्ठा प्रपनन्नन ॥ ४ ॥ महात श्यमो मूलं खननस्य विशेषत । तपमाने पृथगमिने तणुल न प्ररोहति ॥ ८ ॥ बहनामप्यमाराणां ममवायो हिदुसछ । उप्पेराषिष्कृता रजुस्तया इस्त्यपि वध्यते ॥ ८॥ पपत्य परस्या तेन कराति य । स दाता नरके याति यस्यास्तस्य तरफलम् ॥ ८॥ देव द्रव्य विनागेन बजखहरणेन च । तान कुलमायाय भवेदाअवधाय च ॥ न विष रिपमित्या वस्त्र विय मुद्यते । विपमेशाकिन हन्ति वधस्व पुचपोचकान् ॥ ८॥ बम पसरापे घ स्तने च गुरुतस्पगे। निष्कृतिविद्यते राजन् कतने नास्ति निष्कृति ॥८.। मित्रा. शतभनीनस्य पिशनस्य च । सुपा वयमित्यमा निष्फति नव उतम । ५१॥ यान्ति न्यायमस्य निर्यशोपि पहायताम् । पपरमानन्त गन्त सौदरोऽपि विमति २. बाहर त्तिा व दावेती सुलयाती। मगर मुथने कल्पवृत्तिमा न त मुख्यते । ६५ । नाग्नन्ति पितर पिण्ड नायन्ति उपनीपते । बोधित धमायन्ति यस्योपपिपी मो.८४॥

·म.]
१३
.
चाप-राजमौसि-पास्त्रम् ।
मरणायेव जायते मियन्ते सन्मने पुनः।
न परामोपकाराय बचानौवेतरे जनाः ॥ २५ ॥
तठुलाः स्वर्णपद यव बीयो यर खत् ।
पक्षान भवचव सनमक! वसाम्यहम् 1124.
वाजिनो यत्र यताई यताई तत्रवाजिनः ।
नते यवन तवाई नाई यत्र न न ते॥७॥
चित्तायतं धातुबई शरीरम्,
चित्ते नष्टे धासवो यान्ति नामम् ।
तस्माश्चित्तं सर्वतो रक्षणीयम्,
सस्ये चित्त बुद्धयः सम्भवन्ति ॥२८॥
पाहारार्थ कर्म कुर्यादनिन्यम,
कुर्यात्तच प्राप सन्धारणार्यम् ।
प्राणा धाया तत्वविज्ञानहेतोः,
तत्त्वं यं येन भूयो न जन्म
इति चायका-राजनीतिशास्त्रे
ससमोऽध्यायः ॥७॥
-*-
अष्टमोऽध्यायः ।
-:-
धर्मः प्रबजितस्तपः प्रचलित सत्यशदूरगतम्,
पृषी मन्दफला जनाः कपटिनोरौद्रे स्थिता बाप्रथाः ।
राजा दण्ड करो विचाररहित: पुन्नाः पितु पिपः,
भा-भविरोधिनी कलियुगे धन्या नरा ये मनाः ॥१॥

·चाय राजनीति गाम्नम् । देशस्तस्करपितोगतयोराभा दया दुजेने पायास खजनेषु दुनयरनोलोको भयाधनि । দিন নি যথনা জুৰৰ দ্বাৰা , निदा वा वचनापि तनय बास्य शरीर कुतः ॥२॥ बुद्धि. पोरुपमार्जव गुणरति विद्याकुल मेवनम, कालेऽस्मिन् विकतवमेव मकल घेतत्पुरः स्वामिनाम । यो दोष कुरुते परस्य मुखर धोरस्य यो राधको, य पापविणस्य वईनकरस्तपा भवेस. प्रियः ॥ ३ ॥ पतिकान्त काल. सुचरितशतामोद सभगी गता काधमा नवनन्निन सूचाश तनुताम् । परिम्नान प्रायो बुधजनकया सारनिपुगो- निरानन्द जात जगदिदमतीतोसपमिव ॥ ४ ॥ धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देश भङ्ग कुलक्षयम । परचित्तरता नारी पुत्तच व्यसने स्थितम ॥ ५ ॥ पराध परवस्त्रश्च परशय्या परस्त्रियम । परवाद परद्रव्य दूरत परिवर्जयेत् ॥ ६ ॥ खण्ड खण्डच पाण्डित्य सयकोतञ्च मेथुनम् । भोजन परायत्त तिन पुसा विडम्वनाः ॥ ७ ॥ भासनायनाचैव सजल्पासह भोजनात् । पुमा सक्रमत पाप घटाघटमिबोदकम् ॥ ८॥ अधा जरा देहवता पाना जल भरा। असम्भोगय नारीना वस्त्रस्याचालन नरा।। दुजना कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्ति साधव, । उत्तमा मानमिच्छन्ति सानोनि vei भन..॥

·पमा प:1] । चाणक्य-राजनीति-शास्तम् । मानोहि मूलमर्थस्य माने खाने धनेन किम् । महतो मानहीनस्य जीवनान्मरण वरम् ॥ ११ ॥ अतिदानादलिदो प्रतिमानात्सुयोधनः । अति कामादशग्रीवो अति सर्वत्र गर्दितः । १२॥ नाभिपेको न सस्कारः सिदस्य क्रियते बने विक्रमार्जितमत्वस्य जयमेव मृगेन्द्रता ॥ १३ ॥ वणिक् प्रमादो भूतकथ मानी, भिक्षु विलासी विधनथ कामौ । वेश्याङ्गनाचानिय वादिनी घ, प्रजापते शरितानि पश्चन १४ ॥ दाता दरिद्र. सधनय लोभी, व्य कदर्य स्तनयोऽविधेयः । परोपकाराभिरतस्य मृत्यु, प्रजापते शरितानि पञ्च ॥ १५ ॥ कान्तावियोगः खजनापमानः, कन्या विशीला स्वजनस्य सेवा। दरिद्रभावात्यविमुल मित्रम विनाम्निना पश्च दरन्ति तीव्रम ॥१६॥ वश्या' सूता वित्तकरीच विद्या, नारी कथा सज्जन-सङ्गतिथ। इष्टाच माया वावर्तिनौच, दुःखस्य मूलोइरणाषि पञ्च । १७॥ कुरह-मात-पतङ्ग-मुड- मौना हताः पञ्चभिरेव पश्च । , ·चाणक्य राजनीति-गाजम् । [म. मः। एक: मादी सकथन वध्यः, य. सेवत पञ्चभिरेव पच॥१५॥ विमाननदुसरितानुकीर्तन कथाभिधातो वचनेषु विस्मयः । अष्टदान क्षतपूर्वनामन घिरत भाषस्य नरस्य लक्षणम् ॥१८॥ सिन्ध पश्यति सुस्मित कथयति इस्तेन पस्त स्मशन, भोनु नैसि पार्वती विवणुते कर्तव्यमन्तर्गतम । दोषान् सम्वृणुते गुग्पान् कथयते नीयाचिते खिद्यते, शासामेव परोध माचरति यत् मेहस्यतरक्षणम् ॥ २० अधोर. कर्कशस्तब्धः कुचेल स्वयमागतः । एते पक्ष मपूज्यन्ते हस्पति समापि ॥ २१ ॥ पर्वतारोहणे तोये गोकुले खान विषई। पतितस्य समुत्याने यष्टे. परशुणा. मृता. ॥ २२ ॥ पधच्छाया खलपोसियारागोविभूतयः । महीभुजा प्रभादय पते चशला स्मृता' ॥ २३ ॥ प्रजायुर हिजया प्रभाव मेघष्ठम्बरम्। दम्पत्यो. कलहव चामेक भविष्यति ॥ २४ ॥ अस्थिर जीवित लोके यौवन धनमस्थिरम् । मस्थिर पुत्र दारादि धम् कोर्यिश स्थिरम ॥ २५ ॥ दानमाहत बाबाकोचिंधी च तस.। देशात्परोपकारण संसाराधारमुइरेत् ॥ २५ ॥ भूत जीवित सत्यम राविस्तस्थाईहारिणी। व्याधियो जरायासैरन्तिदपि निष्फलम् ॥ २७ ॥ मायुर्वर्षयत नृया परिमित इतम, तस्यास्स किचिदेव जरया वान्येन विषितम् । सल्या तर

·म:म:]
चाणक्य राजनीति-शास्त्रम् ।
किषिराधिवियोगदुःखमरण पालसेवादिभिः,
नष्ट शिष्टमतस्तरद्रतरले पुसा सुख का इये ! ॥२८॥
प्रहित हित-विचार शून्यपुर,
अति समयेबहुभिर्वहिस्कृतस्य ।
उदर भरणमान्ने केवलेको
मनजपयोय पशोच को विशेष. १ ॥ २८ ॥
पाहार निद्रा भयमैघनश्च,
सामान्यमेतत्पशभिर्नराणाम् ।
एको विवेक स्वधिको मनुष्ये,
तेनेव होनः परमिः समास्यात् ॥ ३०॥
गचातस्तिष्ठतोवापि जाग्रतः खपतोऽपि वा।
यव भूतहितार्थाय तत्पमोरिव चेष्टितम् ॥ २१
नोपकाराय सुचदा नापकाराय वैरिपाम् ।
जननीगर्भभाराय मूदाना जन्म केवलम् ॥ १२ ॥
पूर्व येनक्कत सुतीर्थ मरण विमान मन्तर्पिता ,
इन्य नैव हुन हुताशनमुखे नाराधित यार ।
दत्त नैव हिरण्यमब वसन गावस्तिसा मेदिनी,
ते तिष्ठन्ति कुचेलभन्न विधना नित्यं नरा दुखिताः।१२५
नोपात्तं द्रविण कुल नगणित मिय नधोपार्जितम्,
शास्त्र नाधिगत तपो म चरित न कोहित वानिभि.।
कान्ताकोमलपमवाधरास पौत न चन्द्रोदये,
तारुखडतमेव निष्पलतया शून्यालयेदोपबत् ॥ ३४ ॥
मुजातोयेन बावेन यातिषण समुबतिम् ।
परिवर्तिनि ससार परैतिमतय किम् ? ॥ ३५ ॥

·५० चाणका राजनीति-यानम्। [मः प.. दाने तपम गोव्य वा यस्य न प्रधित या. विद्याधामर्थलाभे च मातरुमार एव म ॥ ३५॥ यस्य विवर्गगून्यानि दिनानि यान्ति देहिनः । मनाहकार भनेव प्रसन्नपिन जीवति । ३७॥ यजोक्ति नमपि प्रथित मनुचे, विज्ञान निकम यगोऽभिरम्यमानम् । तखाम जापितमिद प्रवदन्ति सन्त, काकोऽपि जीवति Eिnय बलिव भुइ । २८ । धन धमेय विद्या च कप भोलानाथा । सुखमायुय गायत्र नवगाप्यानि यवत.. २८॥ अमत्वस्य वणि मून शाखा तस्य परागना। बामस्तपत्र पुप्पाधि फनानि दूत कारक... यथा यथाहि पुरुष कल्याण कुरुते मतिम् । तथा तथास्य मार्या मिहान्ति नाव मगय. ॥ ४१॥ मङ्गलाच्छो प्रभवति प्रागल्याप्रकरी भवेत् । नदमा कुरुते मूल सयमात् स्वैय्यमशुत ॥ ४२ ॥ नावड्या हितव्य यावश्य मनागतम् । भागतन्तु भय हवा प्रत्तष्यममोलवत् ॥ ४३ ॥ प्रायत्या गुणदीपन्न मतदाप्तौ तिनिधय । ग्रतोत कार्यशपञ्च गभिर्नाभिभूयते ।। ४४ ॥ नीपेक्षितव्योविद्धि शवरत्यबलोऽपि सन् । वडिरयोऽधि महड मम्मसाकुरुते बनम् ॥ ४५ ॥ ऋणयोऽग्निशेषय शत्रुशेषस्तथैव च । पुन पुन प्रवडते तस्मादि भेषमाचरेत् । ४६ ॥

·पम प.] चाणक्य राजमोति शास्त्रम्। पग्निदो गरदयैव शस्त्रपाणिर्धनापड । क्षेत्रदारापहारीच पडेत पाततायिन ॥ ४७ ॥ आततायिनमायान्तमपि वैदान्तपारगम् । जिघामन्त जिघासीयावर्तन ब्रह्मा हा भवेत् ॥ ४ ॥ नाततायि बधेदोप हन्तुर्भवति कयन । कले प्रति रुत कुर्याद हिमित प्रति हिसितम् ॥ ४८ ॥ परोचे कार्यहन्तार प्रत्यचे प्रियवादिनम् । वर्जयेत् कुटिल बन्धु विपकुमा पयोमुग्वम ॥ ५० ॥ तहीजन यद् दिज मुक्त शेषम्, म बुद्धिमान् यो न करोति पापम् । सवै सुहद यो न धरीत्यरोक्षम दम्भ विना यत्कारुते म धर्म ॥ ५१ ॥ लिष्ट वृथा यत्तपसा न तोथें, दत्त बथा यत् क्षुधित न पाये। भुप्ता था नो रुचिर न पथ्यम्, मृत्युथा यद न रण न तीर्थे ॥ ५२ ॥ पृष्ठतोऽक निपेवत जठरण हुताभनम् । स्वामिन सर्बभावन परलोकममायया ॥ ५३ । नमा ममा यत्र न सन्ति तदा वृहा न स ये न वदन्ति धर्मम् । धम्म मनो यत्र न सत्यमस्ति, मत्य ननद यच्छल दोपयुक्रम ॥ ५४ । तन्यदल यत्र मन प्रसनम, तज्जीवन यत्र परोपकार ।

·.
चाणक्य राजनीति माघम् । [८माप ।
तदलित यहिजभुजगेपन,
सालित यसमरे नियुनाम् ॥ ५५ ॥
तजभान यदगति स पुग्यो य खिद्यते नेन्द्रिय
तहान यदकत्यन सविभवो य माधु माधारण ।
माशीर्या नमदं करीति म सुखी यो नीचने हप्पया,
तमि यदयन्धित स उदयो लोकोपकाराय यत् । ५६ ॥
यन्त्र नियन्त्रणमुख यब विश्वासभाजनम |
या निजि सई रिपुत्व तब मोहदम् ॥ ५७ ।
प्राचारो ग्रामवासान्ती महान्ता प्रभुनास्त्रिय ।
नृपयीयप्रशायान्ता फलान्त वा वचनम् ॥ ५८
साना उड्या पतनान्ना समक्या,
मयोगा वियोगान्ता मरणान्त५ जावितम् ॥ ५॥
यसो नसत्यासत्येन तप कोधिन मसति ।
पायुर्विपावमानेन दानञ्च परिकोत्तनात् ॥ १० ॥
गतयोगणकान् दष्टि गतायुथ चिकित्सकान् ।
गतायुध गत यीच नानपान देष्टि भारत
In
यदीच्छेत्युनरागन्तु नातिदूरमनुवजेत्।
बदकान्ताविवर्तत निग्धशायाच पादयात् । ६२ ।
अनायका विनश्यन्ति नभ्यन्ति बडुनायका ।
स्वोनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति शिशुनायका १३ ॥
अर्थातराणां न सुहव बन्धु
कामातुरापा न भयं न लजा।
विद्यातुरापां न सुख न निद्रा
दुधातुराया न बने तेज ॥१४॥

·८मः प. चाणक्य-राजनीति-शास्त्रम् । कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेथकरस्य च । परनारी-प्रमतस्य परद्रव्य-परम्य च । ६५ ॥ सुखं स्वपिति निथिन्तः प्रसारितपदइयः । मानभनकरी कन्या कुले यस्य न जायते ॥ ६ ॥ स्थिर सुखद मृत्य जयोऽनुकूलः, स्वामी गुणनः सुखितय देगः । पनी सतो यस्य फुले न कन्या, प्रसार्य पादौ स सुखेन ते ॥ ६॥ स्थानमा न पूज्यन्ते दन्ताः केया नावा नराः । स्थानस्थिताय गोभन्ते पवित्रत्वं ममन्ति ते ॥१८॥ कएकस्य विमार्गस्य दन्तस्य गणितस्य च । पमान्यस्य च दुष्टस्य मूलाधरणं सुखम् ॥ ८॥ योतलं चन्दनं लोके चन्दमादपि चन्द्रमाः। चन्द्र चन्दनयोमध्ये भीतलः साधुसनमः ॥ ७ ॥ मामा. यियः सकलकामजपस्ततः सिम, दत्त पद भिरसि विहिपता तत: किम् । सन्तर्पिताः प्रपयिनी विभवेस्तमः किम्, को स्थिति सनुभती जनुभिः ततः किम् ॥ ०१ सर्वाः सम्पत्तयस्तस्य सन्तुष्टं यस्य यानमम् । उपानदगूढ़पादस्य ननु मानव भू । ०२ मुवी पुष्पा पूयियों चिन्बन्ति पुरुषाः पिया। शूरय सतविदाय यय प्रानाति सेवितम् ॥ ३॥ नाकादयति फोपोनं न दस ममकापरम्। पुनः पुष्पमिवानथें पापित्य धवर्तितम 100

·२
पागयय राजनोनि-गानम् ।
म; प.1
पापारः कुन्नमास्याति देगमायाति भापितम् ।
सभामा पेश्माम्याति वपुराण्याति भोजनम् । ०५ ।
उघा इतिः धमद्रस्य या वाय भोधनम् ।
प्रथादान मपारेषु नोचस्यायनिवृथा । ०६४
दूरस्थोऽपि समीपस्यो यो वे मनभि वने ।
अदये यो नपान समीपखोपिदूरतः ॥ ७01
गिरोकनापी गगने पयोदा,
नधान्तर भानुसे व पदम् ।
न्द हिलो अमुदस्य बन्ध,
योयस प्रद्यो नदि तस्य दूरम् । ०६॥
न च भवति वियोगो दुःस विच्छेदहती,
जगति गुपनिधीना मजनाना कदाचित् ।
धनपरलनिरुको दूरमस्सीपिचन्द्रः,
किम कुमुदवनाना मेमभडः करोति ।
सम्बंपामय रवाना म्होरख रखमुत्तमम् ।
तदर्थे रखनिचय तम्मिन त्यो धनेन किम ।।..॥
जयोधरिता. परमेव सारम,
पर गई सशनि देवदेशः।
तत्रापि शय्या शयन बास्तो,
खोब्बला राज सुखस्य मारम् । ८१
प्राकारं विनिता रिपुमल ओतु समुत्तिष्ठताम,
तन्त्र चिन्तयता कताकत शत-व्यापार घाखाकुलमा
मन्त्रि प्रोक्लनिपेधिना चितिभुजामाभहता भवतः,
दु.लामोनिधिवर्तिनां मुखलब कान्तासमानिनम् ॥ ८२ ॥

·८मा मः। चाणक्य राजनीति-शास्त्रम । १३ अत दृष्ट स्पृष्ट स्मृतमपि दामाद जनकाम्, नरव स्तोभ्योऽन्यत्वचिदपि क्लत लोकपतिना। तदर्थ धम्मायौँ सुतविषय सौख्यानिन तत., गृह लक्ष्मयोमान्धाः सतत सबला' मन्ति विभवः ८३॥ धिक् तस्य मूटमनस कुकवेः कवित्वम, य स्त्रोमुखञ्च शशिनच समीकरीति भूभङ्ग विभ्रम कटाच निरीक्षणानि, क्षेप प्रसादहसितानि त शपाई ॥ ४ ॥ असा खलु ससारे सार सारण लोचना । तदर्थ धनमिच्छन्ति तत्वागेन धनेन किम् ॥ ५ ॥ नून हि ते कविवरा विपरीत बाधा, ये नित्यमाहुरबन्ना इति कामिनीनाम् । याभिविलोलतरतारक दृष्टिपाते यकादयोऽपि विजिता यवला' कथ ता. ॥६. योताशौ यदि मोरम यदि भवदिन्दीवर रतिमा, माधुय्य यदि विद्रुमे तरलता कन्दर्पचाये यटि । सम्माया रादि विप्रतोपवलनं लब्धीपमान नटा, तहत तदिहेक्षण तदधर स्तदभूस्तदूरदयम ॥ ८७ ॥ अबलेति परोवादो वृथालि हरियोदृशाम् । यामा नव निपातन नटपद वर्णते जगत् ॥ ८ ॥ लावण्य द्रविणव्ययो नगणित लाशीमहान् खोकत , स्वच्छन्दस्यमुख जनस्य वसतविन्तानलोहोपित । एपामि स्वयमेव तुल्यरमणाभावादवरामो इता, मोतिबिधमा विनिहसतम्बधास्तन तबला PER ·१४ चाणकर-राजनीति शास्त्रम् । (८मः । नामत न विष कथिदेकेन तु नितबिनो। सेवामृतानुरत्या स्त्री विरमा विषवारी।। गन्तव्य यदिनाम निचितमड़ी गन्तासिय बरा, हिनीखेव पदानि तिष्ठतु भवान् पश्यामि यायमुखम् । ससारे मटिका प्रयाह विगणहारा समे जीविते, को जानाति पुनम्तयामह मम स्वाहानवा सहम ८१॥ अस्माक वदरी वको युष्पाक वदरी गई। बादरायण सम्बन्धाद यूय यूर्य वय वयम् ॥ २॥ एकएव परोमानी वने वसति चातक । पिपासितोवा नियते याचते वा पुरन्दरम् ॥ ८३ । অৰক্ষায় সাধ্য বারি সিক্কিা। याधामभयानीतो न देव मपि चाचते ॥ ८४ ॥ बन्ध्याष्टमे स्त्री त्याच्यात नवमेत मतप्रजा। एकादश स्त्री जननो सद्यस्व प्रियवादिनी ॥ ५ ॥ अनधित्वान्मनुष्याणा भयात्मरिजनस्य च । मादाया ममव्यादा स्त्रिय तिष्ठन्ति भर्जुषु । स्त्रोत्वं क्षीरत्वमकान्त पुसोलाभ नियन्त्रणा । यत्र पचाग्नयस्तच वातशूलं वयस्य च ॥८॥ अव यान्त गज मत्त हपभ काममोचितम् । शूदमचरसयुक्त दूरत परिवर्जयेत् ॥१८॥ प्रत्यने गुरखमुख्या परोपे मिवदान्धवा । भूत्वा कम्मति समाप्त पुनावामृतग्रवा122 विदग्ध वनितापाइदर्शनादेव यत्सुखम् । न तत् प्रामारोना गाढ़ालिङ्गन त .....

·८मः अ] १५ चाणक्य-राजनीति-भास्त्रम। समस्तै यकगुणभूषितः मखि मे पतिः । म एव यदि जारः स्थासफलं जीवितं भवेत् ॥ १.१॥ प्राकारेण गणी गिरा परभृतः पारावतयुम्बने, इसथक्रमणे गुण सुरगुरू रत्या प्रमत्तीगजः। इत्यं भर्तरिम समस्त युवति वाध्यैर्गुणे: मेविते ; शुण नास्ति विवाहित' पतिरसौस्यावेकदोपो यदि ८.२॥ जाततिचिन्ता महती प्रसूते, देयात्र नोवेति विचार दुखम् । दत्तासुख तिष्ठति वा न वेति कन्यापिवत्व प्रति कटमेव । १०३ ॥ जवी यौवनमवाना फल उच्चस्य यौवनम् । स्त्रियाः स्तनो योवन स्यादन पुसो हि यौवनम् ॥ १.४॥ कि कोकिलस्य रणितन गरी वसन्त, कि कातरा बहुधास्वसमिधिनेन । कि गर्जितन सुभटस्य परामुखस्य, कि जीवितैन रिपुग्णाति दर्णितेन ॥ १.५॥ करदगादसा खेदो मुखे वैवीवेपथ । नियमाणस्य चिद्वामि यानि तानोष याचतः । १.. कुमश्य कोटजातस्य दापनिफुषितलपः। सरोरप्युपरस्त्रस्य वरं अमन शार्थिन. 11.01 सावतपस्वी जत्रो शूर मात्र कुसोयतः । पुमानित्य यन सायद यावदों न कस्यचित् १.८ जगता पनिर्पिवाद विष्णुमनतानमः । कोयोधितरम्तस्माद् योर्यो याति न लाघवम् ।

·चाणक्य राजनीति-भासम् । [मःमः लजावत' कुलोनस्य विन याचिमितिः ॥ कराठे पारावतम्यव वाककरोति गतागतम् ॥ ११ ॥ भास्करीपि यदि बयानोति कृपण वचः। दोप्तो रश्मिसहस्रेण मोऽपि शोतलता व्रजेत् ॥ ११४॥ सन्तोषैवय मुखिना दूरे दुर्गतिभूमय । भोगागापागवहानामपमान• पद पदे ॥ ११२ ॥ सन्त सन्तोषभृष्टवस्था तणाकलोलिनो नले। उनमग्नानु निसरनाष्ट पसन्ति जनसन्ततिम् ॥ ११३ ॥ कुल गोलच मत्यश्च प्रजातजी तिबलम् । गौरव प्रत्यय प्रेही दारिद्वाण दिनभ्यति ॥ ११ ॥ कुटुम्वचिन्ताकूलिमप्य पुस, कुलञ्च गोनच गुणाय सर्व । अपककुम्भे निहिता इवाप', प्रयान्ति सेनेव सम विनाशम् । ११५॥ उत्तिष्ठ वषर्मकमुहद सखे । दारिद्रामार गुरुम्, यातम्ताव चिन्मरण मेवे लदीय मखम । इत्युतो धनजितेन विदुषा सुत मशाने शव , दारिद्राभरण वर सुखमिति माता मनूष्णी स्थित, ११५॥ माता का पिता की ममतस्य च धक्षिण, । पई मुनिभिरानीत सचानीतो गवायने ॥११॥ गागियाक्यानि म यति नित्यम्, मह मुनीना वचनानि पनि । प्रत्यक्षमेलन भवनय राम, समर्गमा दीप-गुथा भनित - tes ·॥ मात्र ] चाणक्य राजनीति शास्त्रम् । पदस्य गुणहोनस्य तैया सुपुरुष व । युक्त न तु गुणाव्यस्य धनुप माणिहिसनम ॥११॥ गुणवानेय नमते पुरुष कार्मुक यथा । स एव स्तब्धतामति निर्गुण काम्मुक यथा ॥ १२ ॥ म एव गुणवान् धन्यायधन्य कालपर्यये । म एव पुरुषो दाता पुनर्भवति याचक ॥ १२१ ॥ यस्थोपायमहसण बमिच्छामि राघव ।। तस्यैव येय दूछामि कार्याणा चञ्चना गति । १२२ ॥ गुणा सर्वत्र पूज्यन्ते पिटवगो निरर्थक । वासुदेव नमस्यन्ति वभुदेव न केचन ॥ १२३ ॥ मष्ट जन्मभूवस्तताऽम्बुधिषध पूरण दूरीकतम, लग्न तौरवने वनचरतरात तत खण्डितम । विक्रीत तुलित तत खरगिलादृष्ट जनयन्दनम्, पन्दन्ते करटे विपस्वपि गुण का नाम नो पून्यते ।।२४॥ गुणा खलु गुणा एव न गुणा धनहेतव । अर्थमञ्चयकर्नुमि माग्यानि पृथगेव हि ॥ १२५ ॥ गुणा प्वन्तु गुणा एवन गुणा धनतव । सगुणो निष्फल चाप निर्गुण सफल गर ॥ १२६ । गुणा गुप्पायु गुणा भवन्ति, त निर्गुण प्राम्य भवन्ति दाषा । मुस्वादुताय प्रभवानिय, समुद्रमामादा भवन्त्यपिया ॥ १२ ॥ गुग्न किषिद् विदुपां प्रयोजनम, लोऽर्थभागी सुगुपय निइन ।

·15 चाणक्य राजनीति-शास्तम् । यथा हि काफी लभते महादलिम्, तथा.न मी न शको न चातक, ॥ ११ ॥ मन्तोऽपिन प्रकाशन्ते दरिद्रस्याखिला गुणा.। भास्त्रानिक पदार्थाना योर्मुशाना प्रकागिनी ॥ १२८ । मणिः शानौचः समरविजयो होति निहितः, मदतीणो नाग' शरदि सरिदासानुपुलिना। कलाशेपयन्ट्र' मुरतमृदुता वालललना, न निम्मा शोभन्ते व्ययित-विभवायार्थि यु नरा ॥ १३ ॥ रन्द्रो माति सुनिलेध मगने तारा विचित्रेऽखी, क्षारो भाति घ कामिनीकुचाटे पीनोन्नते यौयने । उंसो भाति सरोवरे मनन्निने दुप्चवर्गादके, राजा भाति समन्विभि परिहत श्रीधाम्नि मिहामने ५१३१॥ पए मज्जनचित्तवलपतर दीनातिवडीतनम, पत्चालिग नवत्तथैव मधुर नदालसभापवत् । जोवस्यापि दि जीवित ट्रवियवह.खापह लुप्तवत, . मद्य पापहर हरिमरणवत्मानीयमानोयनाम । १३२ ॥ व्यायामिकोऽम्मि चतुरोऽस्मि विचक्षणोऽस्मि, विद्याधरोऽस्मि पटुस्मि न चास्मि मोकः । काय करोमि सतत न ध सिरिस्ति, देव न सम्बइति कोऽव समापराध । १३३ ॥ जानामि धमेन च मे प्रहत्ति,जानाम्यधम्मन में निहत्तिः। केनापि देवेन दिस्थितेन, यथा नियुक्तोऽम्मि तथा करोमि ॥१३४॥ . रोदरस्वपिपाडा पोते।

·८ म; मः] चाणक्य-राजनीति-गासम् । माधयति यप्रयोजनमः, अपि तदस्य काकतालीयम् । प्रविदबपि किमप्यचरम, उल्लिखति घूर्षोऽपि काठेषु ॥ १३५ ॥ काः कण्टकामा प्रकरोति तेषाम् , विचित्रमा मृगपक्षिणाञ्च । माधुर्यमिक्षौ कटुता च निम्बे, स्वभावतः सर्वमिदं हि सिडम् । १३६ ॥ मर्थस्य मूलं विशतिर्नयय, धम्मस्य कारुण्यमकेतवञ्च। कामस्य वित्त वर्षयय, मोचस्य सर्वार्थनिहत्तरेव । १३० ॥ विद्वानेव हि जानाति मिदानपरिथमम् । नहि बन्ध्या विजानानि गुर्वी प्रसववेदनाम । १३८ कविरेव कवेत्ति कविकम्मणि कौशलम । पाहिरेव जानाति भुवो भारस्य निश्चयम ॥ १३८ । देश दियच करभ. कलमयतुल्यो, यवापि नास्ति इयरामभयोर्विचारः। काचोपन्नस्य च भणेथ न यव भेदः, को नाम नव गुणिनामधिवासराग. ॥ १४ ॥ गुणा यत्र न पूज्यन्ते गुपिनान्तन का था। नग्न आपणकग्राम रजक: कि करिथति ५१४१। मकवति कल्पान्ते मर्यादा मागरस्यजेत्। प्रतिपवमहा मला न घन्ति कदाचन । १४२.

·. चाणक्य-राजनीति-मास्तम्। [प्सः मा इंसो न भातिबलिभोजनान्दमध्ये, गोमायुमरइनगतो न विभाति सिंहः। जात्या न भाति तुरग: खरयुथमध्ये, विहान भाति पुरुषेषु निरचरेषु । १४३ ॥ विध्य. पुरा रविरचावपिइ-मूर्ना, निमत्वमाप वचनास्किलकुम्भयोने । नाद्यापि लइयर्यात सत्यमति प्रतिना- महोतं सुरुतिन: परिपालयन्ति ॥ १४ ॥ प्रद्यापि नोक्षति हर, किनकालकूटम् शेपो विभर्ति धरपी खत मस्तकम् । अम्भोनिधियति दुर्ववाडवाग्निम्, अजीतत सुरुतिनः पलिपालयन्ति ॥ १४५ ॥ उत्पन्नस्य च पास्य मत्स्यश्य कुसुमस्य च । एक जातिप्रसूताना रूप गन्धः पृथक पृथक ॥ १४ ॥ मृगा मृगै सम्यमनुवन्ति, गोभिय गायतरगा। भूसंच मू. क्यय. कविन्द्र, समानयोगाय समानगोन. १४०६ प्रभोधिस्यसता स्पस मताधिता निलयः गेस्तताम्, मेरुमत्कपता व कलिगता वयं सपनायताम् । पति: गोतम्सना हिम दहनतामायाति सम्प्रया. हेहादुलमिलातम्यसमिने देवाय तस्मे नमः । १४ ॥ भनागस्य करणवितितमीमनिन्दियन पपा, प्रबावियर भय निपतित न मुगे भोगिमः ।

·८मः] चाणक्य-राजनोनि-भास्वम ।
सस्तत्यितिन सत्वरममी तेनैव यात: पया,
सुस्थतिष्ठति देवमेव हि नृणां वृहौ भये चोद्यताम् ॥ १८ ॥
खल्वोटो दिवसेखरस्य किरणेः सन्तापित मस्तके,
वान्छन् देगमनाता द्रुततर विलस्य मूलङ्गतः।
तवाप्यस्य महाफलेन पतता भन्न समस्तं शिर',
प्रायर्या गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तवापदा भाजनम् ॥ १५ ॥
मिहिकासन सम्बस्तः शशः गौताशमाश्रितः ।
जग्रसे साथय तव तमन्य सिद्धिकासुतः । १५१ ॥
पिता विवेक सुमतिर्जनित्री,
वसाम्यहिसा दयिता दयेव ।
धम्म सहाय करुणा कुमारी,
सुनुस्तथा दोन-जनोपकारः। १५२ ॥
धैर्य यस्य पिता क्षमा च जननी गान्तिः सदा गहिनौ,
सत्य भूनुरय दया च भगिनी माता मन: मयमः।
शय्या भूमितलं दिशोऽपि वमन भानामत भोजनम्,
यस्यास्तीह कुटुम्बिनी वद सम्झे । कम्माअयं योगिनः ॥१५३॥
म्यान प्रधान न बलं प्रधान स्थानस्थितः कापुरुषोऽपि सिंह।
जानामि रे पनगा से प्रभाव कहस्थितो गजमिशवरस्य ॥१५४॥
शिरमा धार्थ मागोऽपि मोम सौम्येन
शम्भुना
तथापि कशता पत्ते कष्ट खलु परायथः ॥ १५५ ॥
भापत इससि फि विजान्धमूढ़।
लक्ष्मी स्थिरा न भवतीति किमत्र चिवम् ।
एताव पेशमि घटान् जलयन्त्रमध्य,
रित्या भवन्ति पूरिता भरिताय रिखाः ॥ १६ ॥

·૦૨ चाणका राजनीति-गाम्नम्। [८मा ः पधनोऽय धन प्राप्य माद्यन्नुन मा परे । प्रति कापिणको नन धन मे मुरि नाददत् ॥ १५७ ॥ कि पाद्य भवतं भवेत्सुरसरित्पादोदकाय प्रभो! को दीपस्तषेधपाय गजारूदाय कि वाहनम् । किम्भीय जगदबदाय वमन किं दिव्यवासोत, कि नो निगमागमाय तदन भक्तिर्भवत्तुष्टये ॥ १५८ ॥ व्याधम्य चारण ध्रुवस्य च वयो विद्यागजेन्द्रस्य का । का प्रातिर्विदरस्य यादवपते उग्रस्य कि पीरूपम् । कुनाया किमुनामरूपमधिक किन्तस्दामी धनम् । मक्या तुथति केवल हरितो भन्निप्रियो माघ १६८ म्वर्गापयर्गयो: एमा रमाया भुवि सम्पदाम् । सर्वामा कार्यमिशोना मूल तत्वरणाशनम् ॥ १६० . साह दरिद्र पापोयान् क क्षण. योनिकेतनः ।। प्रावरिति माइ बाइभ्या परिरभित । १६१ प्रपा विपुला लुक्षी य करोनि न सञ्चयम् । धमाना व वसा या भूपया. म इति स्मृत. ॥१२॥ गौतमोतय विषय रणभीतय चिय. । धनानी दानभीतय वयोमर्म न गवति । १५३ ॥ चापका मागियमिद कछ विभति ये बुधा । प्रदिन भोजराजेन भुवि कि प्राप्त न ते ११५४॥ इलि घायराजनीतियारमाध्याय: समा... समापयायपन्या।