·Sehr Dexicando Lalabhat Jaina Pustaloddhára. Fund. Somcs: NO. IL VAIRĀGYA SATAKĀDI GRANTHA-PANCAKAM Name Wk8d3 Vairam Rajara Erdm.inanda sat3 Lizha Alit3 8 inti Barn Vyith Notes, Commentary, etc. Author Your Commentary etc. by not 222252 mot oslable, Gunaynaya Larmi.ibha Cani do Not aviablo 8 resthi Padminanda do nil Jina Vallabh3 sūri do Dharmztilak Vitrin En Christina Ere Pages 1647 1591 1-33 Not available 34-42 43-50 1 3 1322 1266 51-63 Jina Vallabha Sürt 5 do mu 64-66 Dharm 8 tkr Pralaras Vikrama fra 1997) Price Re. 1-0-0 [Christian En 1941

·The Executive Members of
Setha Devacanda Lālabhai Jaina Pustakoddhāra Fund
The Board of Trustecs:
Manchubhai Sākaracanda Jhaveri
Nemacanda Abhecanda, J. P.
Nemacanda Gulābacanda Devacanda
Hirābhāi Manchubhāi Jhaveri
Sakaracanda Khus'ālacanda Jhaveri
Hon. Secretary,
Jiyanacanda Sakaracanda Jhayeri

·सटीकरेराग्यशतकादिमन्थपञ्चकस्य ग्रन्थानुक्रमः-
प्रधान
टीका-माया-विवरण कत्तो
श्रीगुणविनयगणिः
प्रग्यामिपानर
मूखमण
१ रामनवम् (सटीकम् ।
पूर्वाचार्यः
२ सम्परसायनफरणम् (सच्यायम् ) श्रीलक्ष्मीरामगणि.
३ पमानन्दसता (मूनमारम्)
भेष्ठि पद्मान्दनकविः
४ टपजिनशान्तिनानम् ( सविवरणम्) श्रीजिनवाष्टमसूरिः
५ पर्मशिक्षाकरणम् (सनयन्यस्यम् मूरमानम्) श्रीमद् जिनवाटभसूरिः
३४-४२
४३-५०
श्रीधर्मतिलकमुनिः
६४-६६

·सटीक- वैराग्य- शतकादि- किश्चि- ६पान्य श्रेष्ठि देवचन्द लालभाई-जैनपुस्तकोद्धार-फण्ड-भाण्डागारस्य कार्यकराः (स्टीमण्डलम्) (१) मंछुभाई साकरचंद, झवेरी (२) नेमचंद अमेचंद, (जे.पी.) (३) नेमचंद गुलाबचंद देवचंद (४) हीराभाई मंछुभाई झवेरी (५) साकरचंद खुशालचंद झवेरी ॥३॥ अवैतनिक मधी- जीवणचंद साकरचंद झवेरी ·जय शान्ति:-धीशान्तिः मालिमममरेज ममिवाद मियान्तरधोदया, सोपाटपमाप्य यः मुमनसं पके जन स्वात्रियम् । दुपातमिपातपोपनायुपं धारपन्, जीपादेप सुपर्यनाथसमस: श्रीसिदिसूरीश्वरः । किश्चिद्वक्तव्य। शेठ देवचन्द लालभाई जैनपुस्तकोद्धार फंडमांधी, पृथक् पृथक् मुनियोंथी गुम्फित थयेला वैराग्यशवकादि पांच अन्यो। सिधिरावानी' छपापडे "अपार ९१" सरीके प्रसिद्ध करवा शक्तिशाली याउं छं. अन्य पने मन्यकारी सम्बन्धे संशोधक मुनिवर्य श्रीबुद्धिसागर-गणिये विस्तारथी आलेखेळु होवाथी ते ज वस्तुने फरी मूकवान प्रयोजन देगातुं नमी. संशोधक मुनिराज ए परमप्रभाविक वचनसिद्धपुरुप मुनिराज श्रीमन्मोहनलालजी महाराजश्रीना मुख्य शिष्य महान सपसी आचार्य श्रीजिनयशासूरिजी (प्रसिद्ध नाम श्रीजसमुनिजी) महाराज के जेओ त्रेपन ५३ उपवासनी महान तपस्या करी प्रभुमीमहावीरदेवनी निर्याणभूमि पावापुरीमा स्वर्गवासी थया हता, तेमना आज्ञानुवर्ती अने श्रीमन्मोहनलालजी महाराजनाज शिष्यरत्न प्रीहेममुनिजी महाराजनां शिष्य स्वर्गीय अनुयोगाचार्य श्रीमत्केशरमुनिजी महाराजना शिष्य छे. एओनीये लघुवयमा मात्र दश १० पनी उमरे मारयादमा चयां गाममा दीक्षा अंगीकार करी हती. संशोधक लघु वये पण शास्त्रादिपठनमा अति उत्साही अने उद्यमवंत

·सटीक
पैराग्य-
रावकादि-
किञ्चि-
द्वक्तव्य
हरहमेश म्हारा जोवामां आव्या छे. पोते कदाच लघुअभ्यासी होय तोपण तेओना उत्साहने प्रोत्साहन मळे, अने भविष्यमा आवा
पृथक् पृथक् गच्छो अने समुदायोना लघुलधुवयना मुनिमहाराजो पण संशोधनादिकार्यमां प्रेराता रहे पटलीज भावनाथी, 'अब ९०'मो
विद्यमान तपगच्छाचार्य श्रीविजयरामचन्द्रसूरि-शिष्य-बालब्रह्मचारी मुनिश्री कनकविजयजी द्वारा, अने आ वैराग्यशतकादि पांच
प्रन्यो श्रीमद्बुद्धिसागरजी गणि द्वारा संशोधन कराववा प्रेरायो छु. सशोधक मुनिराजनो उपकार मानीये ए जरूरी छे.
आ पठी प्रसिद्ध थनारा प्रन्योमा (१) अभिधानचिंतामणि कोप, निघंटुशेप, लिंगानुशासन, शब्दभेदप्रकाश, एकाक्षरनाममाला,
शिलोंछ (२) जम्यूगुरु गुम्फित जिनशतक अने (३) जैनकुमारसमव-सटीक प्रेसमां चाल छे. उपरांत (१) प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार
रनाफरायतारिफा दीश, टिप्पण, पनिकासहिद' (२) आवश्यकनियुक्ति छायासहित (३) श्रीमद् यशोविजयजीकृत अनेकांतविवरण
अने (९) आगमोद्वारक आगमव्याख्याप्रज्ञ आचार्यप्रवर श्रीमद् आनन्दसागरसूरीश्वरजीनी देखरेख नीचे दीर्घ खर्चवाळो, शक्य एटलो
सम्पूर्ण अने मुन्दर 'प्रावकोप' प्रसिद्ध करवा माटे हस्खपत तैयार करवानुं कार्य चाली रयुं छे. ए ग्रंथ हवे पछी प्रेसमां मोकलाशे.
टोपीवाला चाल, सॅन्डहर्स्टरोड, मुंबई
सं० १९९७ भावपशुद्ध पूर्णिमा
जीवणचंद साकरचंद जवेरी,
ग०७मी ऑगस्ट १९४१ गुरुवार
अवैतनिक मत्री
॥४॥

·अस्मिश्चकद्वये धर्मशिक्षाया
आधान्तिमश्लोकद्वयम्
व
सा
व्य
00
ru
| Evo Acade is
식 사격의 서 이
F
시작
시속 외
FIEFLEE EFFEE
FREE F FF
00
10
김 회의 회의
| 13
य
0
0
els FEE EA W
EFFE
0
10
10 국
2

·श्रेष्ठी देवचन्द लालभाई जह्वेरी.
जन्म १९०९ वैक्रमाब्दे
निर्याणम् १९६२ वैक्रमान्दे
कार्विकालिकादश्याम्
पौपकृष्णतृतीयायाम्
(देवदीपावली-सोमवासरे)
(मकरसङ्क्रान्तिमन्दवासरे)
सूर्यपूरे.
मुम्बय्याम्.
The Late Sheth Devchand Lalbhai Javeri.
avasana
Born 22nd Nov. 1852 A.D Surat,
Died 13th January 1906 A D Bombay.
11-41:-Copies 1500
SHARE-S..
N.S.P.

·नमोऽस्तु श्रमणाय भगवते महानीराय समारभ्यतेऽयं सटीकवैराग्यशतकादिग्रन्थपञ्चकस्योपक्रमः । शान्ताप दान्ताय जितेन्द्रियाय, धीराय धीराय मुनीश्वराय । सच्यानयोधादिगुणाकराय, भक्त्या नमः श्रीमुनिमोहनाय ॥१॥ पति प्रदाभरमारितान्तःकरणाः सचनाः ! गृहन्त्ववलोकयन्तु चैतत् "सटीकवैराग्यशतकादिप्रन्थपञ्चकम्" । अत्र हि सर्वतोऽर्वाग् यशापयं सटीकं मन्यरतं मुद्रिनमस्ति, यदनुपमा संसारासारता प्रत्याफ्यदत्युत्तमवैराग्यरसपोपकत्येन शवाधिकगायाप्रमिवत्वेन प 'येराग्यशतक' मिलवाभिधानं स्वीयं विभर्ति । निसर्गतः प्रादुर्भवत्यारेकेयं धीधनानां हृदये, यदुत-क इमेऽस्य प्रन्थरत्नस्य मूलप्रणे- गारः ?, के पइने एचिकारा ?, इति, वत्र तावन् 'मूलपणेतारस्तु पूज्यप्रवराः के ?' इत्यनोत्तरप्रदाने नास्ति ममेतिवृत्तानभिज्ञस्य साम- गंम्, बापटम्मरसाधनानुपरम्भार । शापयिष्यन्तीतिवृत्तज्ञा महानुभावास्तवृत्तमित्याशासे । विकाराग्राम्य प्रसिद्धा एप बन्धचरणा विनयगुणेकनिलयाः भीमन्तो गुणविनयवाचनाचार्यवर्याः ।

·'सटीक वैराग्य- शतकादि- ग्रन्थपञ्चक सोपक्रम ॥१॥ पूज्याधेमे खजनुपा कदा कं देशं पुरं कुलं चालश्चः ?, कदा कुत्र च दीक्षिता बभूवुः ?, कस विनेयवराः ?, कदा स्वपादवि- न्यासेनेमं कुवलयं पापयाञ्चक्रुः १, कदा चैनां वृत्तिं विरचितवन्तः १, के के चान्ये ग्रन्था निर्मिता एभिः पूज्यवरैरिति जिज्ञासायां 'कदा स्वजन्मना कं देशादिकमलश्चक्रुः ?, कदा कुन च दीक्षिता अभूव नित्येतज्ज्ञापयितुमसमर्थोऽहं विदुषां पुरः, तत्साधनाभावात् । परं संवन्नं- न्दसमुद्रपंदशिमिते [१६४९] वैक्रमे लाभपुर( लाहोर )पत्तने श्रीजिनसिंहसूरीणां सूरिपदेन सममेयामपि वाचनाचार्यपदं प्रदे४ गच्छा- वियुगप्रधाननीमजिनचन्द्रसूरिवरैरिति सुज्ञातमेवेतिहासविदाम् । कस्सैते विनेयाः १, कश्चैषां सत्तासमयः ? कश्चास्या वृत्तेविरचन- काल: इसाधारेकाकदम्पकस्त्वस्या एव वृत्तेः प्रान्तोल्लिसितेन- "श्रीगुरुसरतरगच्छे, श्रीमजिनचन्द्रसूरिराजानाम् । राज्ये विराजमाने, मुनियादिरसेन्दुमित[१६४७]वर्षे ॥ १॥ श्रीक्षेमराजामियपाठकानां, शिष्या विशिष्य क्षमया क्षमाभा । क्षमाधराक्षोभ्यविनेयवृन्दा., श्रीवाचकाः कीर्तिमहीजकन्दा ॥२॥ प्रमोदमाणिक्यसुनामधेया-स्तेषां च सन्यद्भुतभागधेयाः । शास्त्रार्थसर्वखकलापविज्ञा, जयन्ति सुज्ञा जयसोमसंज्ञाः ॥ ३ ॥ तेषां शिष्येणेयं, गुणविनयाख्येन निर्ममे व्याख्या । काऽपि यथादर्शमणु-स्त्वरित वैराग्यशतकस्य इत्येतेन पयचतुष्केणैव निरस्ता भवति, यतःस्फुटीभवत्यनेन यदुत-शुद्धधर्मोपदेशामृतपानप्रीणिवाकब्बरभूपतिभ्य आपाढीयाष्टाहिकायां x "तेषु च गणिजयसोना, रत्ननिधानाच पाठा विहिताः । गुणविनयसमयसुन्दर-गणी कृतौ वाचनाचार्यों ॥ १॥" कर्मचन्द्रवंशावली ।

·गमपामार-माम्मतीर्थीपजलप्यन्वयधि यायनालप्रपातनिधारणेन समस्खजलपरजन्तुजावरक्षाकारकै-शयुञ्जयादिसमस्ततीर्थ- रनार(पुमा) गन्यापर्क-सग्नाद अफव्यरप्रदचयुगप्रधानपदालंधर्वश्रीमचिनचन्द्रसूरीश्वराणां धर्मसाम्राज्यवर्तिनः श्रीमजयसोम- "मऊपररजनपूर्य, मादा स्पेस(गुम्बेपु)सर्पदेशेषु । स्फुटतरममापरिपटहः, प्रवादितो यैश्च सरिवरः ॥ १॥" इति कल्पलताप्रशस्ती श्रीमत्समयसुन्दरोपाध्यायः। "शुचिमासे गुचो पक्षे, प्रसनो दिनसप्तकम् । नयमीतो ददी साहि-रमारिगुणपावनम् ॥ १॥ एकराए गुम्पु, कुरमानानि सादिना । अमारियोपणां का, लेरायित्वाऽर्पितान्यहो !! ॥२॥" कर्मचन्द्रवशावली । २ "T(chi धीमयररितीर्णपाडीपटाहिकाऽमारि-पर्यावधिधीस्तम्भतीयायनलभ्यन्तर्वतिजलचरजीवततिम(३)रक्षणसमुदभूतप्रभूतयश सम्भारसाहि- प्रान पदभार ++ + धीविनचन्द्ररिपुरन्दराणाम्" इति पत्तनचित्कोशीयोषधपदग्निशिकात्तिप्रान्ते। 1 "गाथेनाय मसभेन, जैनास्तीस्सिमेऽपि दि । मन्त्रिसाथमिरे नूनं, पुण्डरीकाचलादयः॥१॥" कर्मचन्द्रवशायली । • "संपन्न समुपदाशिमिते [१६५९] श्रीफाल्गुने मासि ये, “नप्राश्री कृष्ण दशमीतिथौ हि विल]सत्पुण्याः सतां नन्दिनः। शादिषणयुगमधानपियदा मानन्दकन्यान्विते, श्रीमच्ट्रीजिनचन्द्रसरिगुरपो जीवन्तु विश्वे चिरम् ॥ १॥" इति "युगप्रधान श्रीजिनचन्द्रसूरि" नामनि हिन्दी-पुस्तके। "तत्पदानुक्रमता, थीमजिनचन्द्ररिनामानः । जाता युगप्रधाना, दिल्लीपतिपातिसाहिताः॥१॥" कल्पलताप्रशस्त्रौ । * गधि प्रापगलिया निशाया श्री चन्द्रप्रमशामिका शोभा यत्रैवविधा कृष्णपक्षीया ।

·ग्रन्थपञ्चक
सोपक्रम
मटीका
राम्प-
अवरादि-
॥२॥
महोपाध्यायानां शिष्यवरा इमे वृत्तिकारपूज्याः, सप्तचत्वारिंशदधिके पोडशे शते च वैक्रमाब्दे विनिर्मितेयं वृत्तिरिति । एतेन सत्ता-
समयोऽप्येषां पूज्यानां सप्तदशशताब्या मध्यकालीनः सुस्पष्ट एव ।
विहायतां वृत्तिमेते निम्नोसिसिताः समुपलभ्यन्तेऽन्येऽपि ग्रन्थाः श्रीमद्वृत्तिकृत्कृताः।
१-पण्डप्रशस्तिकाव्यस हनुमानकविकृतस्य वृत्तिः, शशिसंज्ञारसेंन्टु( १६४१)मिते वैक्रमे सूत्रिता ।
२-रघुवंशकाव्यवृत्तिः, विक्रमादसवेर्दैजीवनिकायेन्दु( १६४६ )हायने निर्मिता ।
३-नलदमयन्तीकथायात्रिविक्रमभट्टकृतायाप्टीका, तस्मिन्नेवाब्दे(१६४६ )गुम्फिता ।
*४-सम्योपसप्ततिकावृत्तिः, शशिशेरजीवनिकायेन्दु( १६५१)मिते वैक्रमे सन्दब्धा ।
५-कर्मचन्द्रवंशावल्याः स्वगुरुनिर्मिवायाष्टीका, रसवाणेर्दर्शनेन्दु( १६५६)मिते वैक्रमाब्दे निर्मिता ।
६-विचाररत्नसंप्रहः , मुंनिवाणेरसेन्दु(१६५७ )मितेऽन्दे चैमीये दृब्धः ।
1 जनप्रथावर्या ३३५ तमे पृष्ठेऽस्या गुणविजयकृतित्वेनोलिसन प्रामादिकं भ्रामिकं वेत्सनुमीयते, जावालिपुर(जालोर)दुर्ग यतिवर्यश्रीपूनमचन्द्रचित्कोशीयप्रती
सतरपनवेषामेव वृत्तिरता नामोरेखस्य मद्दष्टत्वात् ।
1 एतदऽपि जैनप्रयावल्या' २३४ तमे पृष्ठे 'दमयन्तीचम्पूतिर्गुणविजयगणिवेत्युहि खितं परं प्रामादिकं प्रामिक वाऽनुमीयते, यतोऽनवरतं ग्रन्थसंशोधने कृत-
परियमः श्रीमचतुरविजयमुनिपुङ्गवे सम्बोधसप्तरयुपोद्धाते जैनप्रथावल्यामपि च २१० तमे पृष्ठे टिप्पण्या एतद्वन्धटीकाकृत्छतितयैवोलिखितम् ।
* मुदितपूर्वा एतचिहापिता प्रन्या', शेषा यमुद्रिता इति ।
नयनप्रपावल्या १३० तमे पृष्ठे श्रीमजयसोममहोपाध्यायाना कृतितयोलिखनमस्य प्रन्यस्य प्रामादिक श्रामिक वेत्येवानुमीयते, प्रागुक्तमुनिपुङ्गवैजैनग्रंथावल्या.
मपि च २१ तमे पृष्ठे टिप्पण्या एतद्वन्यरतिकृतित्वेनवोद्धिसितत्वात् । ज्ञायते जैनग्रन्थावलीतो यदुतास्त्वयं प्रन्यो राजनगरे, परं नोपलन्धो गवेषितोऽपि तन।
॥२॥

·५-शान्तिसयपत्तिः, विक्रमतो नन्दपाणेरसशेशि( १६५९)मिते हायने रचिता ।
*८-उत्स्योद्घाटनाटकसण्डनम्, सरैरर्सपट्रोशि( १६६५)मिते समे वैक्रमीये प्रथितः ।
९-इन्द्रियपराजयशतकवृत्तिा, विक्रमतोऽम्युधिरर्सरसंशशि(१६६७ )वर्षे प्ररचिता ।
१०-अधरमवसरूपातुप्पदिका, वेवारिससैशि( १६७४ )मिते वैक्रमीये समे संसूत्रिता।
११-लुम्पफमतवमोदिनकरचतुष्पदिका, शेयम्युधिरसंशशाका १६७५)मिते वैक्रमाव्दे सूत्रिता ।
१२-कपाशद्विचारसरचतुष्पदिकर (गु०) संस्कृतटीकयाऽन्विता, रसनिपयोमिशशाङ्क(१६७६)मि विक्रमान्दे सन्दृया ।
*१३-'सपत्य शब्दार्यसमुगयः ।
१४-लध्यजितशान्तिसपत्तिः ।
१५-गर्मपन्द्रयंशावलीरासकः ।
१६-अशनामुन्दरीसम्बन्धः (गु०), युगैरसदर्शनेन्दु(१६६२ )मिते वैक्रमे गुम्फितः ।
१७-गुणमुन्दरीपनुप्पदिका (गु०), शरैर्दर्शनरसंशशि( १६६५)मिते विक्रमहायने अधिवा ।
१८-निनभद्रीयकृत्समदण्याः गौर्डरो वालाववोधः ।
इसरोऽयं प्रन्यो मुध्यापुरीस्थानन्तनायजिनालयसरके चिल्कोपेऽति, तस्यैते आदिमाः श्लोकाः-
"गिरा देवी नमस्रात्य, संस्मृत्य पुरुषोत्तमम् । श्रीपार्थे पार्थसानिध्य-कारिपार्श्वमहोदयम् ॥ १॥

·सटीक- वैरान्य- शतकादि- ग्रन्थपञ्चक- सोपक्रमः भविष्यन्त्यन्येऽप्यनेके अन्था एतद्वृत्तिकृत्कृताः, परं न मे अवणगोचरमागताः । यत्तिश्चैपा मन्दधियामप्यत्युपकारिणी, यतो नास्यत्र शब्दकाठिन्यं पद्यपाण्डिसं वा, वर्तते च भापालालित्यं वाचकानामन्दानन्द- सन्दोहजनकं प्रासङ्गिको गद्यपद्योभयात्मकः कथासमूहश्चापूर्ववैराग्यरसोत्पादकः । प्रामुद्रितो यद्यप्ययं सटीको ग्रन्थो नव्य(जाम)नगरवास्तव्यसुश्राद्ध-हंसराजात्मजेन पण्डित-हीरालालेन, परश्वाशुद्धिबहुलत्वा- दुष्प्राप्यत्वाच सम्प्रति श्रेष्ठि-देवचन्दलालभाई-जैनपुस्तकोद्धारसंस्थाव्यवस्थापकावैतनिकमन्त्री झवेरी-जीवणचन्दसाकरचन्दवारा पुन- मुद्रणमभुते । संशोधने चास्य पुस्तकचतुष्टयं समासादितम् । १-तत्रायं मोहमयीस्थानन्तनाथ जिनालयसत्कचित्कोशीय, लेखनकालादिसूचनरहितमतीवाशुद्धम् । २-द्वितीयमपि तत्रत्यमेव "संवत् १६६३ वर्षे कार्त्तिकवदि पष्ठी भूगु लिखित" इति लेखकलेखान्वितं, नात्यशुद्धम् । श्रीजिनदत्तगुरूणां, कल्पतरूणामनन्तकामानाम् । पूत्यै चरणाम्भोज, हृदयाम्भोजे निवेश्यालिम् ॥ २॥ श्रीजिनकुशलमहीनां, कुलमास्ते यस्य सर्वदाधीनम् । श्रीधरणेन्द्रं निध्याय, भाग्यैः पद्मावतीजानिम् ॥३॥ पाठकशिरोमणीना, गुरुवन्नक्षीणबुद्धिविभवानाम् । श्रीजयसोमगुरूणां, प्रसादमासाद्य सघशसाम् ॥ ४॥ त्रैलोक्यदीपिकाया, व्याख्यां वा विनोदविख्याताम्। वितनोमि संग्रहिण्याः, श्रीम'हुणविनय गणिरेपः ॥५॥” पञ्चभिः कुलकम् ।

·३-तृतीयं पुना राजनगरस्थ डहेले त्याख्याप्रसिद्धभाण्डागारसत्कं, नात्यशुद्धं, लेखकनामादिविरहितमप्यनुमानतो नातिप्राचीनं, सततं साहित्योद्धारकवद्धकक्ष-झवेरी-श्रीमजीवणचन्द साकरचन्दद्वारा सम्प्राप्तम् । ४-चतुर्थ तु छायापुरीयचित्कोशस्थोपाध्याय-श्रीमद्वीरविजयशास्त्रसंग्रहसत्कं, मुनिवर्य श्रीमन्मङ्गलविजयैः प्रेषितं झवेरी-जीवणचन्द साफरचन्दद्वारेव सम्प्रासं, नूतनमपि शुद्धप्रायम् । द्वितीयं प्रन्थरनं "वैराग्यरसायनप्रकरणं" (सच्छायं) मुद्रितमस्ति, रचितं त्वेत लक्ष्मीलाभे"न वरमुनिनेति "रइयं पारणमेयं, लच्छिलाहेण वरमुणिणा" इत्येतस्यैव प्रकरणस्यान्तिमार्याऽर्द्धन स्फुटीमवति । परमेते किंगच्छीयाः ? केपा सुगुरूणां विनीतविनेयाः ? के विषयं ग्रामपुरादिकं चालश्चक्रुः स्वजनुपा ? कतमाब्दं यावत्सावयामासुः श्रमणविहारेणेमां भारतावनिम् ? कदा च विरचयाञ्चकुरेतं प्रकरणरत्नं ? कॉस्कान् जग्रन्थुरन्यान् ग्रन्थान् ? इत्याद्यारेकाकदम्बकस्य समाधानमाधातुं नालम्भविष्णुरहं, ताहक्सामय्यभावात् । एकैच प्रतिरस्य 'महावीरमन्थमाला-धूलिया'द्वारा मुद्रिता (सच्छाया) सम्प्राप्ता, तामेव यथावबोधं विशोध्य मुद्रापितमिदम् । चतुर्ध पुनर्वैराग्यैकरसोत्कर्षपोषकत्वेन 'वैराग्यशतमित्यन्वर्थाभिधानं पद्मानन्दकविना स्वाख्यया गुम्फितं 'पद्मानन्दशवामित्यभिधया प्रसिद्धं प्रन्यरनमस्ति ।

·ग्रन्थपञ्चक
स्योपक्रमः
सटीक
चैराग्य-
शतकादि-
कचेश्वास्य सचासमयादि रचनाकालादयश्चाप्यस्य शतस्य यद्यपि निश्चितं नोपलब्धं, परं-
"सिक्तः 'श्रीजिनवल्लभस्य सुगुरोः शान्तोपदेशामृतैः, श्रीमनागपुरे'चकार सदनं 'श्रीनेमिनाथस्य यः ।
श्रेष्ठी 'श्रीधनदेव' इत्यभिधया ख्यातश्च तस्याङ्गजा, ‘पद्मानन्दशत' व्यत्ति सुधियामानन्दसम्पत्तये ॥२॥"
इत्येतद्वन्थोपनान्तपद्येन प्रकटितं त्वयमेव कविना सुगुरु श्रीजिनवल्लमसूरि शान्तोपदेशामृतसितोष्ठि श्रीधनदेवा'गजत्वं स्वस्थ,
'नागपुरे' (नागोर-मरुधरे) श्रीनेमिनाथ सदनकारकत्वमपि च स्वजनकस्येति ।
'श्रीजिनवल्लभसूरीणां सत्तासमयः प्रतीत एवेतिहासविदा पट्टावल्यादिना द्वादशशतान्या मध्यकालीनो वैक्रमीयः। ततो नायुक्तं
स एव समयः 'पद्मानन्द'कवेरपीत्यनुमानकरणम् ।
संशोधनेऽस्य प्रतिद्वयं समासादितं, तत्राद्या तावनिर्णयसागरमुद्रणालयमुद्रिता काव्यमाला-सप्तमगुच्छकस्था अन्तरन्तटितपाठा,
द्वितीया पुना राजनगरस्थ डहेले त्याख्याप्रसिद्धभाण्डागारसत्का, नातिप्राचीना नातिशुद्धाऽपि च ।
चतुर्थ ग्रन्थरनं 'लव्यजितशान्तिस्तवनं सटीकमस्ति, विषयोऽस्य मुख्यतया भगवतोरजितशान्योः सवनात्मको नयादिस्वरूपप्रति-
पादनेनोपदेशात्मकोऽपि च ।
' मूलस्यास्य स्तवस्य प्रणेतारः 'राङ्गपट्टक-पिण्डविशुद्धि-पीपयविधिप्रकरण-पडशीति-सूक्ष्मार्थविचारसा शतका धनल्प-
मन्यसन्दर्भसंसूनणे सूत्रधारायमाणाः सुविहितचकचूडामणयः कविवृन्दवृन्दारकाः कूर्चपुरीयचैत्यवासपरित्यागपुरस्सरं नवाङ्गत्तिकारक
॥४॥

·श्रीमदभवदेषसरीश्वराणामुपसम्पत्रसद्गुरुयोपसम्पदत्वेन शिष्याः नीमजिनयामसूरिपादाः। पूज्यानां विशेषत इविवृत्ताशीप्सुभिर्विलोक्या "अपभ्रंशकान्यनयी भूमिकादय इति । यदुक्तं-- "तस्याभयगुरोः पार्था-दुपसम्पत्ततोऽभवत् । जिनवल्लभशिप्योऽथ, सर्वसिद्धान्तपारगः ॥ ४३ ॥ क्रमशोऽभयसूरीणां, पट्टकन्दरकेसरी । जिनवल्लभसूरीन्द्रो, द्रव्यलिङ्गिगजार्दनः ॥४४॥" इति सरतरगच्छमुविहितरिपरम्पराप्रशस्ती । श्रीमन्तोऽपि च खयं-"लोकाय॑कूर्चपुरगच्छमहायनोत्थ-मुक्ताफलोज्वलजिनेश्वरसूरिशिष्यः । प्राप्तः प्रथां भुवि गणिर्जिनवल्लभोऽय, तस्योपसम्पदमवाप्य ततः श्रुतं च ॥ १॥" इति अप्टसप्ततिकाया (चिनकूटीयमहावीरप्रासादशिलालेखे), अपभ्रंशकाय्यमयीप्रस्तावनातः समुस्तम् । तथैव "के वा सहुरवोऽत्र चारुवरणाः; श्रीसुश्रुता विश्रुताः" इत्येतत्प्रश्नस्योत्तरे "श्रीमदभयदेवाचार्याः" इति जैनश्रेयसरमण्डलमहेशानाद्वारा मुद्रित सटीकस्तोत्ररत्नाकरद्वितीयविभागस्थे प्रश्नोत्तरैवषष्टिशतके ग्रन्थे श्रीमदभयदेवसूरीनेव सद्गुरुत्वेनोनु । यचोकं तव पूर्वपये "हि श्रीजिनवल्लभ स्तुतिपदा फीदग्विधाः के सताम् ?" इति प्रश्नस्योत्तरे "महुरवो जिनेश्वरसूरयः" इति, तथा अष्टसप्ततिकायां "जिनेश्वरसूरिशिष्यः" इति च, तत्तु नापसम्पनो- पसम्पदत्वे सद्गुरुव, किन्तु खं गार्हस्थ्यात्समुत्य धर्मबोधं ज्ञानादिगुणोलषं च सम्प्रापकत्वादुपकार संस्मरद्भिवेत्यवासित्वगुरूत्वमधिकृत्य तेभ्यः सतां स्तुतिपदत्य- मुक्तम् । तनूचितमेव । यतो नाभूक्स्ते पूज्या अद्यकालीनमनुजा इव कृतोपकारिण उपवारस्यारसरिः कृतघ्नाः, किन्तु शिष्टाः, तथैव पडशीतिगृती वर्णितत्वात् । तथाहि-"न चायमाचार्यों न शिष्टः" इति श्रीमन्मलयगिरयः, वथा "शिष्टश्चायमाष्याचार्यः" इति श्रीमरिभद्रसूरयो युगमुनिशशोर (११७२)वर्षभाविनः । 1 "देवसूरि पहु नेमिचंदु वहुगुणिहिं पसिद्धउ । उजोयणु तह बद्धमाणु, खरतरवर लद्धउ।

·ग्रन्थपञ्चक स्योपक्रमः सटीक विनिर्मिताऽस्य वृत्तिः सवपट्टक-पञ्चलिङ्गीपूत्यादिविविधग्रन्थनिर्माटवार्किकपूढागणिश्रीजिनपविरिशिष्यश्रीजिनेश्वरसूरिविनेयपरेण वैराग्य श्रीधर्मतिलकमुनिना नैवकरशिखीन्दु( १३२९)मिते वैकमाब्दे । संशोधिता च वृत्तिकृत्सतीयैरेव जिनेश्वरसूरीय श्रावकधर्मप्रकरण- शनकादि-२ वृत्ति'विधायकैः श्रीलक्ष्मीतिलकोपाध्यायैरिति निगदितं--- "ते: श्रीलक्ष्मीतिलको-पाध्यायैः परोपकृतिदक्षः। विद्वद्भिवृत्तिरिय, सनशोधितरां प्रयलेन ॥ ४॥" ॥५॥ अनेन प्रशस्तिगतपद्येन वृत्तिकता स्वयमेव । संशोधनेऽस्यावाप्तं प्रतित्रयं, तत्राद्या श्रेष्ठि-देवचन्द्रलालभाई-जैनपुस्तकोद्धारसंस्था- व्यवस्थापकैः कारापिता मुद्रणयोग्या प्रतिः, या हि वि० संवत् १५८७ वर्षे लिसितायाः कस्याश्चित्प्रत्या आधारेण कारापिताऽऽसीत् , कापडीयेत्युपाह-प्रोफेसर-हीरालालरसिकदासविहितया मूलमात्रस्य संस्कृतच्छाययाऽन्विता नात्यशुद्धा । द्वितीया सूर्यपुरस्थजैनानन्दपुस्तका- सुगुरु जिनेसरसूरि नियमि जिणचंदु सुसंजमि । अभयदेउ सधंगु नाणि जिणवल्लहु आगमि । जिणवत्तसूरि ठिउ पट्टि तहि जिण उज्जोइउ जिणक्यणु । सावरहि परिक्खिवि परिवरिउ मुल्लि जीव रयणु ॥४॥" इति कविपाहशतपावल्याम् सवत् ११५० वर्षे धारानगरीलिखितायाम् । "तच्छिप्यो जिनवल्लभः प्रभुरभूद्विश्वम्भराभामिनी-भास्वद्भालललामकोमलयशास्तोमः शमारामभूः" इति जयन्तविजयकान्यप्रान्ते । "आकाभयदेवसूरिसुगुरोः सिद्धान्ततत्वामृतं, येनाशायि न सङ्गतो जिनगृहे वासो यतीनामिति । त्यक्त्या गृहमेधिगेहवसतिर्निर्दूपणा शिभिये, सूरिः श्रीजिनवल्लभोऽभवदसौ विख्यातकीर्तिस्ततः॥१॥" इति पूर्णभद्रीयशालिभद्रचरिनान्ते ।

·समगारा गाना गायानाऽपि । सृतीया तु विषमपुरस्थश्रीमजिनकृपाचन्द्रसूरिभाण्डागारसत्का, साहित्यसेवारसिक-विविधे- विदागारेगारेगम-सीमान्-अगरगन्दजीनाइटामहाशयसम्प्रेपित सटीकसप्तस्मरण'प्रत्यन्तर्गता सुद्धपाया। भागम्याः प्रतियः प्रान्ते "संवत् १३२२ वर्षे, फाल्गुन सुदि ६, कृता वृत्तिरियं वाचनाचार्य श्रीधर्मतिलक-गणिभिः गमासमिति । शुभं भवतु" इति लेगा। अनेन सामाविकमेव भयवि वृत्तेरस्या रचनलेसनकालयोरेकत्वानुमानमदीर्घदर्शिनाम्, परं न तत्सद्गतं गतो लिगिना परते सम्पामेय प्रती दादा-श्रीजिनदत्तरिविनिर्मितस्य गणघरदेवस्तुत्यादिस्मरणत्रिकस्य वृत्तिर्जयसागरोपाध्यायसन्दुब्धा । उपमागरोपाम्यायारतु येप्रमीयपाधायपञ्चदशशवकादारभ्य पोदशशतकप्रारम्भं* यावद्विद्यमानसचाका इत्यन्यान्याभ्यस्तस्कृतिभ्यो निश्ची- पोऽगस्तापामाल एप फाले लिसिया प्रसिरिति फुटनेय । प्रानिर्दिष्टलेरास्तु पुत्तेरस्या रचनाकालसूचनायैव लेरफेन लिखितस्सम्भाव्यते । पचमं त्या विविधच्छन्दोऽलङ्कारसारारिकाव्यभूपाभूपितं चत्वारिंशत्पद्यात्मकं 'धर्मशिक्षाप्रकरणं' विन्यस्तम् । प्रणेतारस्त्यस्यापि पएर पनाचणाः कषिपातशा नयाशत्तिविधायपत्रीमदभयदेयसूरिपट्टपूर्यापार्यमणः श्रीमन्तो जिनवल्लभसूरिमिक्षाः । विपयोऽप्यस्य प्रसधिगरे पायनियरौसभक्तिपरसक्त्याचटारशाधिकारेप्पोपदेशिक एव । विदुपां चेतश्चमत्कारकरी रचनाऽस्य प्रकरणस्य, नाना एन्नोऽरवारवादलालिलामयनपाण्डित्यादिगुणे: पूर्णत्वात् । "श्रीजयसागरगणिना, तेन मया याचकेन सुचिवाच्यम् । पृथ्वीचन्द्रचरित्रं, विरचितमुचितप्रविस्तारम् ॥ ६॥ धीमारनपुरनगरे, पिपिन्दुतिधि( १५०३)वत्सरे एतो ग्रन्थः । माइधावकवसतो, समाधिसन्तोपयोगेन ॥७॥" इति पृथ्वीचन्द्रचरिने। .

·सटीक- वैराग्य- शतकादि- ग्रन्थपश्चक- स्योपक्रमः ॥६॥ . ५ अस्य त्वैकैच प्रतिकृतिः पिचुमन्दपुरी(लीम्बडी )स्य( आणंदजी-कल्याणजीत्याख्यया प्रसिद्ध )श्रीसद्ध सरकविकोशीया झवेरी- जीवणचन्द साकरचन्दद्वारा सम्प्राप्ता । एवं पञ्चानामपि ग्रन्थानां क्रमशः प्रतिचतुष्टयैकद्वयत्रयकाधारेण कृतेऽप्यायासे संशोधनकर्मणि छाास्थ्यसुलभा दृष्टि-मुद्रण दोपजा प्रमादजा वा चाः काश्चन स्सलना जाता भवेयुस्ताः सम्मार्जनीया निसर्गतोऽनुग्रहपरान्तःकरणैः सहृदयरित्यभ्यर्थयते । संवत् १९९८, वै. शु० १३, श्रीमहावीरलनिधिते प्रवचनप्रभावक-श्रीमन्मोहनमुनीश्वरप्रशिभ्यरत्नखीयानुयोगाचार्य- मण्डोवर-खरतरगच्छोपाध्ये श्रीमत्केशरमुनिजीगणिवरान्तिपदः मुन्यापुर्याम् बुद्धिसागरो गणिः संवर्दष्ट वाडेंन्दु (१९९८)-मिते विक्रमहायने । शुक्रे त्रयोदशीघत्रे, माधवस्य सिते दले ॥१॥ मुम्बय्याख्यमहापुर्या, श्रीवीरचैत्यनिश्चिते । उपाश्रये सुरम्ये तु, श्रीखरतरसंज्ञिते ॥२॥ श्रीमोहनमुनीशानां, प्रशिष्यशिप्यकेण हि । यशः केशरपादाज-द्विरेफेगाल्पबुद्धिना ॥३॥ जिनर्द्धिरत्नसूरीणां, छत्रच्छायासु तिष्ठता । उपक्रमोऽयं सन्दग्धो, गणिना बुद्धिसिन्धुना ॥ ४॥ '(चतुर्भिः फलापकम् ) ·उमंत-सेल-सिहरे, दीक्षा-नाणं-निसीहिआ जस्स; तं घम्म-घकपत्ति, मरिह-नेमि नमसामि. [आयो] जेना दीव देवना न्हयणयी नाठी जरा यादवी, जेना मावली-सारथी रथ-वणी फेरी सुरक्षा करी; जेणे नाक नार राजुल तजी पैराग्यना रगथी, एषा श्रीजगदीश नेमिजिनने बंदु सदा आदरी ॥१॥ श्रीहंसविजयजी शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना उद्भवनो इतिहास. जेमनी स्मृतिने अर्थे आ फंड स्थापवामां आव्युं छे वे शेठ देवचंद लालभाई झवेरीए पोताना मृत्युपत्रमा रू० १००००० (एफ लारा )नी रफम विलयी जाहेर परी निराळी तपशील मुजब नीचे प्रमाणे शुभकार्योमा खर्चवा माटे पोताना ट्रस्टीओने फरमान्यु हतुं. २०००० जूनां दहेरासरोनो जीर्णोद्धार करवामां. (आ रकम शेठ आणंदजी कल्याणजीनी पेढी मारफते, ए पेढीनी पण एटली ज रकम उमेरावीने, राणकपुरजीना धन्नाशाह पोरवाडना जगप्रसिद्ध पैलोक्यदीपक' दहेरासरना जीर्णोद्धारमा शेठ देवचंदना ट्रस्टीओए भाईश्री गुलाबचंदनी देसरेस नीचे सरचेल छे. वि० सं० १९७१।७२ लगभग.)

·मटीक- वैराग्य- प्रकादि- दे.ला. पु. फंडन उद्भव इतिहास ॥७॥ ५००० पांजरापोळ सुरत अने बीजे. (सुरतनी पांजरापोळमां अपाई.) २५००० वाडी करवा मांडी छे तेनी धर्मशाला करवी. (सुरतमां शेठ देवचंदे रू० २०००० (वीस हजार) सरची मकान सहित वाडी बांधया मांडी हती तेमां २५००० (पचीस हजार) उमेरी धर्मशाला स्थापी, जेथी धर्मशालामा कुल्ले रू० ४५००० (पिस्तालीस हजार)नी रकम वपराई.)* ५००० फेशर अने घरासमां. (आ रफम शेठ घेलाभाई लालभाई झवेरी केशर वरास फंडमां अपाई छे.) शेठ देवचंद उपर मुजब रू० ५५००० (पंचावन हजार ) खरचवानी यादि लखी शक्या हता, अने रू० १००००० (एक लास)मांची रू० ४५००० (पिस्तालीश हजार) शेमां सरचवा फरमावq ते विचार करी लखवाना हता. परंतु पोताना अवसान-काल पूर्व ए यादि पूर्ण करी शकाई नहि, जेधी रू० ४५००० (पिस्तालीश हजार)नी रकम नाम-निर्देश विनानी शुभकार्यमा खरचवानी यारी रही. ए ७० ४५००० (पिस्खालीश हजार)नी रकम शुभकार्योमां सरचवानी शेठ देवचंदना सुपुत्र शा० गुलावचंदनी कायदेसर रजा मळया उपरांत, शा० गुलाबचंद देवचंदे पोताना तरफयी मईमनी यादगीरी माटे शुभकार्यमा खरचवा कादेला रू० २५००० शेठ देवघदनो भाशय रू. पीस हजार सरचेला हवा तेमा रू. पांच हजार उमेरी रू. पचीश हजारनी धर्मशाला करवानी हतो. पण कानून प्रमाणे रिछनो मयं एवो थयो के गोठ देवचंद गने एटली रकम खरची गया होय ते विलमा या निराळा तपशीलपत्रमा ए मुजबर्नु स्पष्ट करेलु न होपायी ए सापेक राम गणवानी नहि, पण तेमा रू. पचीस हजार दूस्टीओए वधारे भापी ते वाडीनी धर्मशाला करवी." या धर्मशासानो धर्मशाला वरीके काम लेवातो न होवाची स्व. गुळापरदे कोटंनी रजा मेळधी धर्मशालाने 'श्रीरत्नसागरजी जैन बोडौंग हाऊस' पोडे फेररी. विधार्थीभो आजे एनो मुंदर लाभ लई रमा ऐ.

·* (पीस हतार ) पण आ रकममा उमेरी मम शेठ देवचंदना नाम, एक स्थायी फंड स्थापवा सूचव्यु. आयी रू० २५००० (पनीश जार)नी रफमने रू. ४५००० (पिलालीश हजार)नी रकम साथे उमेरी रू० ७०००० (सित्तेर हजार) संगीन फंड गारया माटे शेठ देवगंदना पिटना टूरटीओद्वारा जुदा रासामा आव्या. आपाय महारान १००८ श्रीमद् आनन्दसागर सूरीश्वरजी (ते समये पश्यास पदे)नी सलाह अने उपदेशथी तथा शा. गुलावचंद देवपद प्रवेरीनी सम्मतिथी, आ एकत्र रफमोनुं मईम शेठ देवचंदनी यादगीरी माटे "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड" नाममुं मा ट्रस्ट शेठ देवचंदना मृत्युपत्रना ट्रस्टीयो (१) शेठ नगीनभाई घेलामाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा. जीवणचंद मारपंत अने (४) पाई चीनकोरे (शेठ देवचंदनी पुत्री) ईस्वी सन् १९०९मां स्थाप्यु. तेमज योग्य व्यवस्था जम्वाई रहेवा माटे (१) शेठ नगीनभाई घेलामाई, (२) शेठ केशरीचद रूपयंदा (३) शा० जीवणचंद साकरचंद, (४) शा० गुलाबचंद देवचंद, (५) शेठ फुलपंद कस्तूरचंद, अने (६) शा० मंछुभाई साफरचंदने टूरटीओ निमी दूरटडीड करावयामां आव्युं. शेठ देषणपनो भागप विलमो छण्या मुतव लास रू० पूरा खरपयानो हतो परतु "जुदी जणावेली यादि प्रमाणे ते ते खानाओमा खाया" सेम पिटमा पिउहा, उपारे या तपशीपनकमा पोते माय रू० पघावन हमारनी रफमनी यादि लयी शक्या अने रू. पिस्तालीश हजारनी यादि परी परी पाया महि. भाथी कायदेसर एयो अर्थ नीकन्यो के "विळ करती पखते रू. एक लाख खरचवानी इच्छा हो, परंतु तपशीक लसती वखते रू० पंपापन गारज राषपाती हटा नियत स्थलोसर नकी होई रू. पिस्तालीश हजार नहि सरचवा माटेज सपशीलपनकमा नोध्या नहि होय, तेथी एकमनो मालिक दशक पुरा गुठायपर ज रहे. ट्रस्टीओने पोवानी मरजीथी शुभकामोमा ए रू. पिस्तालीश हजार सरची नारापानी सत्तर नथी. पण जो पारस गुरुयषण परफमनो मालिक पोते न यता ए सरथवा माटे ट्रस्टीओने सम्मति आपे तो तेनी मरजी मुजय ट्रस्टीओने ए रकम खरचयाने सत्ता प्राप्त पाप ." माई थी गुप्टायचदती ठाए रकम पोते लेवानी नहोती तेथी तेनी सम्मति मळ्याथी ज आ फटनी स्थापना थई शफी.

·दे.ला.ज
वैराग्य-
सनकादि-
पु. फंडनो
उद्भव
इतिहास
॥८॥
मम शेठनी दीकरी, शेठना मृत्युपननी एक वहीवटकार (एक्झिक्युट्रिक्स), मर्हम शा० मूलचंद नगीनदास झवेरीनी विधवा
बाई वीजकोरनी, रू. २५००० (पचीश हजार) उपरांतनी रकमनी आखी मिल्कत वाई वीजकोरना मृत्युपत्रना ट्रस्टीयो तरफथी,
ईसी सन् १९११ना एक दस्तावेजद्वारा भेट मळवाथी, तथा मर्दुम शेठना भतीजा अने फंडना मुख्य ट्रस्टी महूंग शेठ नगीनभाई घेलाभाई
झवेरीना मृत्युपत्रनी हये ७० २००० (वे हजार)नी रकम तेमना ट्रस्टी अने वहीवटकार (एक्झिक्युट्रिक्स) 'बाई चंदन उर्फे लीलावती'
वरफयी ईम्वी सन् १९२२मा भेट मळवाथी तथा परचुरण व्याजनी रफमो मळवा-वधवाथी फंडर्नु भंडोळ रू० ११००००
(पक लास दश हजार )ना आरारानुं थयु छे.
फंडनो उदेश "जैन श्वेतांवर मूर्तिपूजक धार्मिक साहित्यनी, जेवू के प्राकृत, मागधी, संस्कृत, गुजराती, अंग्रेजी वगैरे भापामां
उगवेलां पंचायेलां प्राचीन पुस्तको, काव्यो, निवन्धो, लेसो वगैरेनी जाळवणी, सीलवणी, पुनरुज्जीवन, रक्षण अने अभिवृद्धि करवानो" छे.
प्राचीनवानी हद विक्रम सं० १९५० पूर्वेनी रहेशे अने मुंद्रित ग्रन्थ माटे थयेला खर्च करतां अडधी किम्मते ते वेचाशे एवं ट्रस्ट-
डीडमा फरमावयामा आव्युं छे.
शेठ केशरीचंद रूपचद सने १९१६मां टूरटीपदेयी मुक्त थया, अने शेठ नगीनभाई घेलाभाई सं० १९७८, ईस्वी सन्
१९२१मा देहमुक्त यवार्थी तेमना स्याने शेठ अमरचंद कल्याणचंद अने शेठ नेमचंद अमेचंद जे. पी.ने सने १९२६मां दृस्टी
निमपामा आल्या. भाई श्री गुलाबचंद देवचंद सं० १९८३, -सन् १९२७मा देहमुक्त थवाथी, तथा शेठ फुलचंद कस्तूरचंदना
सने १९२८ना राजीनामाथी तेमना स्थाने शा० नेमचंद गुलावचंद देवचंद अने शेठ हीराभाई मंछुभाई। सने १९२९मा दृस्टी
वरीफे संचरण करवामां आव्युं, अने ए चारे नवा ट्रस्टीओनुं सने १९२९मां निमणुकसत (एपोइंटमेंट-डीड) करावी लेवडाव्यु.
॥८॥

·शेठ अमरचंद कल्याणचंदना सने १९३२मा थयेला अवसानथी, शेठ साकरचंद खुशालचंदने सने १९३६मां दूस्टी-पदे संवरवामां आव्या, अने सने १९३६मां ते पायतनुं निमणूकसत (एपोइंटमेट-डीड) कराववामां आव्यु. सने १९३७मां में ट्रस्टीपद राजीनामुं आप्यु; अने अमुक समय बाद ट्रस्टीमंडले भारु राजीनामुं स्वीकारी मने दूस्टीपदथी मुक्त करी मंत्री तरीके नीम्यो. फंडनी शरूआतथी फंडर्नु भंडोळ स० १९९३ सुधी गवर्नमेट सिक्युरिदिमां रोकवामां आवेलं हतुं. सं० १९९३मां, मुंबई वहार-कोट कालबादेवी रोड उपर फंड़ने वधु उत्पन्न करवा माटे स्थावर मकान खरीदवामां आव्युं त्यारथी फंडतुं सपळू भंडोळ ते स्थावर मिल्कतमा रोकायेलुं छे. फंडनी ए स्थावर मिल्कत उपर आ मुजव नामो अंकित करायां छे:- मिल्लतनी मालिकी-सूचक ] "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड मिल्कत (सुरत) मिल्कतनु नाम-सूचक ] "आगमोद्दारक" ·दे.ला.. पु. फंडनो सटीक- पैराग्य- शतकादि- छेहां पांच छ वर्षथी फंड तरफथी आगळ जेटला वधु प्रमाणमा पुस्तको प्रसिद्ध न थवानुं कारण ए हां के ए समय दरमियान फंड पासे पूरती रोकड रकमनो अभाव हतो. ते पहेलांना वर्षोमां आगळ करतां वधु रकम सरचाई गयेली, अने निर्दिष्ट वर्षों दरमियान वेचवाना पुस्तकोनू भंडोळ घणुं वधी गयुं होई पुस्तकना वेचाणमांयी थती आवक पण आगळ करतां बहु ओछी थई गई हती. आधी थोडो समय पुस्तकप्रकाशनतुं काम मुलतवी रापवु आवश्यक थई पड्यु हतुं. त्रणे वर्ष व्याजनी रकम भेगी थवा देवामां अने पुस्खकोनो स्टॉक वेचयामां गयां. उद्भव इतिहास ॥९॥ आ पछी ट्रस्टीओए फडनुं आशरे रू० एक लास दश हजारतुं थवा जतुं आयुं भंडोळ वधारे उत्पन्नमाटे सिक्युरिटिमाथी छूटुं फरी उपरोक्त मकानमा रोक्यु. ते पछी एकाद वर्षे मकाननी आवक एकन थया मांडी. आ रीते पैसानी छूट थतां पुस्तकप्रकाशननुं कार्य हवे फरी हाथमा लेवामां आव्युं छे. जो विक्रय प्रमाणमा ठीक चालु रहेशे तो पुस्तको मोटा प्रमाणमा प्रसिद्ध करवानुं अमारे माटे वधु सुगम बनशे. जैनसमुदाय आ वात लक्ष पर लई वने एटलां पुस्तको सरीदी ज्ञानप्रभावनाना कार्यने उत्तेजन आपशे, एवी आशा राखं छं. ॥९॥ मुंबाई ता० ७ ऑगस्ट, १९४१ गुरुवार. वि० सं० १९९७, श्रावण शुद्ध नारियेळी-पूर्णिमा. जीवणचंद साकरचंद जवेरी अवैतनिक मत्री ·A Brief Account of the Fund I find some people anxious to know something more about ſetha Devacanda Lālabhal Jaina Pustakouldhūta Fund than they do at present. Henco I give here a brief account as to liow it was incorporated, and a very brief note as regards its inner machinery since then up to date. Setha Dercanda Lalabhar, to commemorate whose memory this Fund was established, directed in bis will that a sum of Rupees one-lac bo used in charity. Out of Rupees one-lack, he had made up his mind for the following sums only. (1) Rs. 20000 towards reparation of old delapidated Jaina temples. (2) Rs. 5000 towards pinjarapoles at Surat and other places. (3) Rs. 25000 to be utilised for building a dharmasala in place of a proposed bungalow in a compound onned by the donor in Surat, and then under construction, (4) Rs. 5000 to be spent towards providing saffron and camphor (barāsa) to Jaina temples. Tho abore suma totalling Rs. 55000 mentioned in the will were respectively utilised in the following manner:

·Vairágya Satsladi Grantha- Panceham A Brief Account of the Fnud ܝܪ (1) This sum wag spent after reparation of the well-known Jaina temple at Rānakapura through Śctha Anandaji Kalyānaji firm, under the supervision of the fate Gulābacanda Devacanda. The Anandaji Knlyānaji firm contributed an equal sum towards this undertaking. (2) This sum was handed over to the Surat Pinjarapole. (3) The late donor had already spent Rs. 20000 after a compound for a bungalow with a garden, which was then under construction. The sum of Rs. 25000 was added to it, and a dharmasålå was built therein. (4) This sun was donated to Setha Ghelabhāſ Lālabhāi Jaina Kesara-Barāsa Fund. The donor had not decided how to spend the remaining Rs. 45000, and expired before giving ang instructions as to this sum. The court interpreted this fact in a rather curious way: The donor, when he prepared the will, might have intended to spend the entire sum of Rs. one lac in charity. But the fact that he has not mentioned as to the disposal of more than the said Rs. 55000 means that he might i The donor intended to add a sum of only Rs, 5000 to the sum he had already spent; that as, Rs. 25000 was the entire som ho intonded to spend after the dharmasalā. But, according to the court-interpretation the words meant a fresh son of Rs 25000, and hence Rs 25000 more had to be spent after the dharmas'alā building. 110 11 ·liato changed his intention at the last moment. Hence the surplus sum of Rs. 45000 must go to his adopted xon Galibacanda. If, however, the heir Mr. Galsbacanda wants to spend that sum in his father's charities, ho is at liberty to do so.' Lato Gulabacanda, a worthy son of the donor, asked the trustees of the will of the lato donor to spend that sym in some charitable work, and added a sum of Rs. 25000 to it in memory of tho rovered father. Ho further instructed the said trustees that they should spend the totalling sun towards somo charitable concern which was permanent. Pajyapıda Agamoddharaka Acirya (then pannyāsa) Anandasāgarn advised the trustees of the will of the lato donor, (1) Setha Naginabhái Gheläbhal, (2) Setha Kesaricanda Rūpacanda, (3) Mr.Jivaṇacanda Sakamcanda, and ( 4 ) Mrs. Vijakora Mulacanda (daughter of the lato donor) to spend the sum in establishing A puustaloddharı fand, and Gulabacanda gave his sanction for tho same. Hence the present Fund was cstablished. The following were its original trustees (1) Setha Naginabhai Ghelabha, (2) Sotha Košaricando Rapscanda, (3) Mr. Jivanacanda Sākaracanda, (4) Mr. Gulābacanda Devacanda, (5) Setha Fulacanda Kasturacanda, (6) Mr. Manchubhái Sikaracanda. Mrs. Vijakora, widow of the late Mūlacanda Naginadāsa Jhaveri, daughter of the late donor and crccatrix of his will, donated a sum of more than Rs. 25000, her entire estata, to the Fund at her ·Vairágya Satakadi Grantha- Pancha kam A Brie Accoud of the Fund ॥११॥ death. This sum was handed over to the Fund in 1911. Similarly one of the chief trustees of the Fund and a nephew of the late donor, Naginabhái Ghelabhāi donated a sum of Rs. 2000 to the Fand, at his death in 1921, which was handed over to the trustees in 1922. These two donations and eundry interests etc. added to the main sum have amounted to about one-lao and ten-thousand Rupees. The aim of this Fund ng laid down in the trust-deed is as follows: It should undertake the preservation, circulation, publication etc. of ancient literature pertaining to the Svetāmbara Mūrtipūjaka sect of Jaina religion, witten in any language-Sanskrt, Prākrt, Apabhraṁša, Pāli, Gujarătî, English, German &c. It was also laid down that no work composed after V. S. 1950 should be considered ancient, and the books published should be sold at half the cost price. Sețba Kefarfcanda Rūpacanda resigned in 1916 and Setha Naginabhai Ghelābhāi expired in 1921. Śetha Amaracanda Kalyāṇacanda and Setha Nemacanda Abhecanda were appointed as trustees in their stead in 1926. IIr. Gulībacanda died in 1927 and Setha Fälacanda Kasturacanda resigned in 1928. Hence Jr. Nemacanda Gulābacanda Devacanda and Setha Hirābhai Manchubhāî were appointed in 1929 as trustees in their place. In 1929 an appointment-deed was got executed for the appointment of the said four new trustees. Setha Amaracanda Kalyānacanda expired in 1932. Hence Setha Sākaracanda Khuſālacanda was Il 33 11 ·nominaled for the place in 1936, and an appointment-deed to that effect was got executed in the same year. In 1937 I tendered my resignation, and after some delay it was accepted. Thereupon the trustees appointed me the Honorary General Secretary of this Fand. Since the establishment of this institution, its funds were invested in the Government Securities. But sincs wo bought a building situated at Kilabādevi Road, Bombay, in V, S. 1993, the said fund is mainly invested in thnt immovable property. This building is renamed as follows: Semua DEVACANDA LĀLABILĀI Jarra PUSTAKODDAĀRA FUND ESTATE (SURAT) ĀGAMODDHĀRAKA Hera tho first lino indicates the ownership, while "Agamoddhiraka” the name of the building. Topitāla Chaul, Sandhurst Road, Bombay, . Thursday, 7th August, 19:41 Srāvan Sud 16, 1997 JIVANOHAND SAKERCHAND JAVERI Hon. Secretary

·सटी-
पैराग्य-
अनशदि-
श्रीजैनआनंदपुस्तकालये लभ्यग्रन्थाः-
सूचीपत्रम्
"
०-१०-०
॥१२॥
२-४-०
, अहिमाटर, सर्वसिदि ऐन्द्रस्तुतिश्च ०-८-०१५ परिणाममाला (लेजर पेपर) ००१२-०१२७ युक्ति-प्रबोधः
२ अनुयोगदार-चूर्णिहरिभद्रीयवृचिश्च १-१२-०, (द्रोइंग पेपर) ०-१०-०२८ ललितविस्तरा (सटीप्पना)
२ उपराध्ययन-पूर्णिः ३-४-०१६ प्रवचन-सारोद्धारः (पूर्वार्दः) ३-०-०२९ वस्त्रवर्णसिद्धिः
शपिभाषितानि
०-२-०१७
"(उत्तरार्द्धः) ३-०-०३०विचार-रलाकरः
५ जोनिपतीणकम् (मटीकम्) ३-०-०१८ पंचाशकादिशास्त्राष्टकम् मूलमात्रम् ३-०-०३. विशेपावश्यक विषयानुक्रमः अका.
१ जिननि देशना (हिन्दी) ०-६-०१९पंचाशकादिशानदशकस्याकारायनुक्रमः३-०-० रादिक्रमः
वायसरंगिनी
०-८-०२० पंचवस्तुकग्रन्थः (सटीकः) २-४-०३२ वदारवृतिः
विपष्टीयदेशनासंग्रहः 6-८-०/२१ पयरणसंदोहो
००१२००३३ श्रादाविधिः (हिन्दी)
९ दावकालिक-पूर्णिः ४-०-०२२ प्रवज्या विधान-कुलकादि
6-३-०३४ क्षेत्रलोक-प्रकाश
"पलोकप्रकार
१० प्रीणम्दाकम् (संस्कृतच्यापान्वितम्)1-८-०/२३ प्रत्यास्यानादि-विशेषणवती-वीधीशी :-४-० वृहतसिद्धप्रभाव्याकरणम्
1-0-०२१ पारसासून (सचिन)
१२-०-01 आचारांगसूनवृत्तिः
१२ नदीमादिकारादिश्मो विषयमय 1-6-०२५ मध्यमसिवप्रभा व्याकरणम्
५ नंदीपूर्णिहोरिमनीयवृतित्र
भगवठीसूत्रं दानशेयररिकृतवृतिसहितम्
१-४-०२६ यनोविजयजीकृव ।२५, १५०,३५०,
पुष्पमाला अपरनाम उपदेशमालाप्रकरणवृत्तिः
१४ नवार प्रकरण-यापतिः
गाथाया नवनानि(साक्षिपाठसहितानि):-८-० तस्वार्थ सूत्रम् (हारिभद्रीपटीकासहितम्)
श्री-जैन-आनंद-पुस्तकालय, ओशवाल महोल्ला, गोपीपुरा, सुरत.
१-८-०
२-०-०
०-८-०
॥१२॥

·श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-चैनपुस्तकोद्धारमथावे- ॐ पई नमः। धीपमानाय नमो नमोऽस्तु, नमो नमः श्रीगुरुगीतमाय । दादेति नाना जनपूजिताय, ममस्तथा सद्गुरमोहनाय || धीमदकम्यरमुराणगुपदिश्याऽऽसाठीयाष्टाहिकाऽमारिप्रमतापमण कियोद्धारकरणेन समारतकठोरवरसाधुक्रियाणा-धीसाहिदत्तयुगप्रधानपदधारकाणां- श्रीजिनचन्द्रसूरीश्वराणां साम्राज्यत्ति-पाठकायतंस श्रीक्षेमराजगणिशिष्य-वाचकवर्यश्रीमत्प्रमोदमाणिक्यगगिवरान्तेवासि-पादिगजकेसरि- महोपाध्यायधीजयसोमगणितिष्परम-सम्बोधसततीन्द्रियपराजयशवकरघुवंशपत्यापनरूपमन्यसौधस्यणसूत्रधार-श्रीसाहिसमक्ष- पदण्यापनापार्यपदविभूषित-धीमद्गुणविनयगणिवरसलिण्या पाल्यया समसकृतं पूर्वरिभयरधिनिर्मितम् वैराग्यशतकम् । प्रणम्य श्रीधरं पार्थ, पूर्वसूरिविनिर्मितम् । वैराग्यशतकं सम्यग् , विवृणोमि यथामति ॥१॥ तत्राऽऽद्यगाथेयं- संसारंमि असारे, नत्थि सुहं वाहिवेयणापउरे । जाणतो इह जीवो, न कुणइ जिणदेसियं धम्मं ॥१॥ व्याख्या-'असारे' अप्रधाने, 'संसारे' चातुर्गतिकरूपे, तत्त्ववृत्त्या प्रायो वा किश्चिदपि 'सुखं' सातवेद्यं कर्म, 'नास्ति'

·देराम्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
न विद्यते, असारले कारणमाह-यतः किम्भूते संसारे?, व्याधिश्व-शरीरमन्दता, वेदना च-मानसं दुःखं, ताभ्यां 'प्रचुरे'
पहले, अस्मिन् संसारे केवलं जन्तूनां न्याधिवेदने एव विद्यते एवं जानन्नपि 'इह' संसारे, 'जीवः प्राणी, प्राप्तमपि
जिनस्वीकृद्धिः देशित' उपदिए, 'धर्म' दुर्गती पततः माणिनो धरतीति धर्मस्तं, 'च करोति माविधते, कर्मबहुलत्यादिति ॥१॥
अनं कल्लं परं परारिं, पुरिसा चिंतंति अत्थसंपत्तिं । अंजलिगयं व तोयं, गलतमाउं न पिच्छंति ॥२॥
व्याख्या-अद्यादिपदेषु प्राकृतत्वादनुस्वारः, 'पुरुषाः' मूढा नराः, अद्य दिने 'कल्ये' आगामिदिने, 'परस्मिन् , आगामिव
'परारि परस्मिन् वर्षे (वा) 'अर्थसम्पत्ति' द्रव्यसम्पदं-अर्थसम्प्राप्ति या, 'चिन्तयन्ति' विचारयन्ति, यथाऽद्य दिने द्रव्यसम्पद्
भविष्यति कल्ये वा परस्मिन् वा परारि वा भविष्यति, इत्येवमाशाग्रस्तास्तिष्ठन्ति, परं ते 'अञ्जलिगतं' अञ्जलिप्राप्तं, 'तोय
मिय' जलमिय, 'गलत्' क्षरत्, आयुः न पश्यन्ति' न प्रेक्षन्ते-न विचारयन्ति, यथाऽञ्जलिगतं तोयं न कमपि कालं
तिष्ठति तथेदमायुरपि क्षणे क्षणे आवीचिमरणेन क्षीयमाणं कियन्तं कालं स्थास्यतीत्येवं मूढत्वान्न जानन्तीति भावः ॥२॥
," तय थीनिर्विच्छेवस्तदभावादवीचिस्तिदेवआवीचिन्तन मरणम[आ]वीचिमरणं, तत्पञ्चधा-द्वन्य १ क्षेत्र २ काल ३ भव ५ भाव ५ भेदात् ।
हम यनारकतिर्यगनरामरागामुत्पत्तिसमयात्प्रभृति निजतिज्ञायु कर्मदलिकानामनुसमयमनुभवनाद् विचटनं तद् द्रव्यावी चिमरणं, तञ्च, नारकादिगतिचातुर्वि-
ध्याचतुर्विधम् । एवं नरकादिचतुर्गतिविषयक्षेत्रप्राधान्यापेक्षया क्षेत्रावीचिनरणमपि चतुर्दैव । देवादिष्वद्धाकालस्थासम्भवाद् देवाऽऽयुफकालादिचतुर्भेदप्राधा-
न्यापेक्षया कारावरीचिमरणमपि चतुर्विधम् । एवं देवादिचतुर्विधभवापेक्षया भवावीचिमरणं चतुर्दा । तथा देवादीनां चतुर्विधायुःक्षयलक्षणभावप्राधान्या-
पेक्षया भावायीचिमरणमपि चतुति" उत्तराध्ययनसायसिद्धिवृत्तौ १३५ पत्रे खरतरगच्छगगनागणनभोमणयः श्रीकमलसंयमोपाध्यायपादाः ।
॥१॥

·जं काले काय, तं अन्नं चिय करेह तुरमाणा। यहुविग्यो हु मुहुत्तो, मा अवरोहं पडिक्खेह ॥ ३ ॥ व्याख्या-हे प्राणिनः । यत् 'कल्ये' आगामिदिने, कर्तव्यं धर्मकरणीयमिति गम्यते, सद्धर्मकरणीयं त्वरमाणा' विल- ममन्तः सन्तः 'चिय' शब्दस्य एवकारार्थत्यादधैव कुरुध, यतो 'हु' निश्चये, 'यहवा' प्रचुरा, 'विघ्ना' अन्तरायाः मन्त्यस्मिग्निति बहुविन एव 'मुहतः कालविशेपः, अतो मा 'अपराहँ' सायन्तनसमयं, 'प्रतीक्षधं विलम्बध्वं, "श्रेयांसि पहुविशानी"ति वचनात् पुण्ये कर्मणि प्रवर्तमानानां पुसां वहयोऽन्तराया उत्तिष्ठन्त्यतो धर्मकर्मविधाने मा विलम्ब कुरु- घमिति, तथा च वेदेऽप्येवमेगोकं "न श्वः श्वः समुपासीत्, को हि मनुष्यस्य श्वो वेदेति” ॥३॥ ही 11 संसारसहावं, परियं नेहाणुरागरत्ता वि । जे पुषण्हे दिवा, ते अधरण्हे न दीसंति ॥४॥ व्याण्या-मकारोऽक्षणिकः, संसारस्वभावस्य 'चरितं' आचरणं, संसारस्वभावचरितं दृष्ट्वा 'ही' इति विपादो मम, फथं विपादः ? इत्याह-'स्नेहानुरागेण प्रेमवन्धेन रका अपि, आसतामन्ये, ये स्वजनादयः 'पूर्वाहे' प्रातःकाले, दृष्टास्त एप 'अपराहें' सन्ध्यायां न दृश्यन्ते, स्नेहानुरागरत्तानां किल वियोगासंभवात्त एवोक्ताः, परं संसारस्य क्षणदृष्ट- नष्टवातेऽपि पियुज्यन्त इति भावः ॥ ४ ॥ मा सुयह जग्गियधे, पलाइयमि कीस पीसमह ? । तिणि जणा अणुलग्गा, रोगो अ जरा अ मचू अ ॥६॥ व्याख्या-मो लोका ! जागरितव्ये-धर्मकर्मणि कर्तव्ये इति भावः, तत्र 'मा स्वपिथ' मा शेध्वं, न प्रमादितव्यमिति

·वैराग्य-
रातकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
॥२॥
भावा, 'पलायितव्ये अस्मात्संसारात् प्रेनष्टव्ये, 'कस्माद्विश्राम्यय ?' कथमस्मिन् संसारे खेदापनयनं कुरुष्वमिति भावः,
कथं ?, यतखयो जना भवतां 'अनुलग्नाः पृष्ठतो लग्नाः-प्रवृत्ताः, वर्तन्त इति शेषः, ते के ? इत्याह 'रोगश्च'अतीसा-
रादिः, 'जरा च' वयोहानिः, 'मृत्युश्च' मरणं, एवंविधास्त्रयोऽपि जना अनुलग्ना, अतो धर्मे न प्रमादो विधेय इति भावः,
अन्योऽपि जागरितव्ये स्थाने न स्वपिति पलायितव्ये च न विश्राम्यतीति छाया भावार्थ:, जना इति लोकोत्स्या उक्तं,
अन्यथैपामात्मधर्मत्वादिति ॥ ५॥
दिवसनिसाघडिमालं, आउं सलिलं जियाण घेत्तूणं । चंदाइचवइल्ला, कालऽरहट भमाडंति ॥६॥
व्याख्या-'चन्द्रादित्यावेव' शशिभास्करावेव, 'वलीवौँ वृषभौ, प्राकृतत्वाद्विभक्तिपरिणामो, 'दिवसाश्च निशाच'
[दिवसनिशा ], ता एव 'घटिमाला' कुम्भपतिस्तया, जीवानां 'आयुः जीवितमेव सलिलं 'गृहीत्वा' आदाय 'काल'
परिवर्तनालक्षणः, स एव अरघहस्तं 'भ्रमयतः' परिवर्तयतः, पुनरुच्चैः पुनींचैरित्येवमिति ॥ ६॥
सा नत्थि कला तं नत्थि, ओसहं तं नत्थि किं पि विन्नाणं । जेण धरिज्जइ काया, ग्वजंती कालसप्पेणं ॥७॥
व्याख्या-सा नास्ति कला द्वासप्ततेरन्यतरा, तच 'औषधं' अगदो नास्ति, तत् किमपि 'विज्ञान शिल्पं नास्ति,
येन कलादिना 'कालो मृत्युरेव सर्परतेन 'खाद्यमानो' भक्ष्यमाणः 'कायो' देहो 'ध्रियते' तरखादनाद्रक्ष्यते ॥७॥
पान्तस नदोर्णस्वाभाव: "मस्जिनशोलि [-1-10]" इति [ पाणिनीय सूत्रेण ] नुम् ।
॥२॥

·दाहरणिपना, महिपरफेसर दिसामहलिए । ओ पियइ फालभमरो, जणमपरंदं पुहविपउमे ॥८॥
प्यापा-गो'शी पयाणा मध्यपं, काल पर 'भ्रमरो' भृतः पृपिव्येव पद्म, तस्मिन् 'जना' लोका एव 'मकरन्दो
सरगर्म पिपति, मन्योऽपि अगरः पने मकरन्दं पिपत्येप, तपाऽयं फाल एप भूलो भूरूपकमले जनमकरन्दं असत इति
भाग, पा.-"तुप पाप पाहु-पर्य प अपर्य समिरमहणं या । अणपकए पि कयंतो, हरइ हयासो अपरितंतो ॥१॥"
विभूले पधिप।, 'दीप' गायतं 'कर्णीन्द्र एन' शेप एर, 'नालं' मृणालं, यस्य तत्तस्मिन् दीर्घफणीन्द्रनाले, इदं
पगोफोनपा विशेषण, तथा 'महीधराः' परंता पर 'फेसराणि' फिझल्कानि यत्र तत्चस्मिन् महीधरकेसरे, प्राकृतत्वा-
विभगियो, नपा 'दिश एप' आशा एर, 'महान्ति' वृहन्ति, 'दलानि' पनाणि, यस्मिन् तचस्मिन् दिङमहादले, स्वार्थे
हमपा, "मो गुमनापधागापे"[४-२-२०३] इति हिमप्राकृतव्याकरणे ॥८॥
पामिसेण फालो, सपल निगाणं एलं गपेसंतो। पासं फहपि न मुंचर, ता घम्मे उनमं फुणह ॥९॥
प्पापा-माणिनः । 'छायामिपेण' निगनिजशरीरमतिविम्बदम्मेन, अयं 'कालो' यमः सकलजीनानां 'छल' रन्धं
गरेपयर' भयोकयन् सन् 'पाय' माणिसमीपं कथमपि न मुञ्चति' न त्यजति, शरीरिणामियं छाया न भवति किन्तु |
गम एप रम्भं गयेापति, कदापसी रसठेत् फदाऽहं गृहामीति पान्छया, "ता" इति तस्मात् यूयं 'धर्मे' जिनप्रणीतेऽहिंसा-
दिरूप ग्वर्ग काप, यापपमेन गृहीवा न वर्तघे तापरिकश्चिरपुण्यं विदधमिति भावः ॥९॥

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या
काम अगाईए, जीवाणे विविहकम्मपसगाणं । तं नधि संविहाणं, संसारे जं न संभव ॥१०॥
व्याख्या- अनादी' आदिरहिते 'काले' परिवर्तनालक्षणे 'विविधकर्मवशगानां' विविधकर्मायत्तानां 'जीवानां प्राणिनां
संसारे तत् 'संविधान' भेदो नास्ति यत् 'न सम्भवति' न घटते, अपि तु सर्वमपि घटत इत्यर्थः, जन्तुभिर्नानाजातिप्व-
नेकविधकर्मप्रेरितैः सर्वेऽपि भेदा एकेन्द्रियादयः प्राप्ता इत्यर्थः ॥१०॥
बंधवा सुहिणो सबे, पियमायापुत्तभारिया। पेयवणाओ नियत्तंति, दाऊणं सलिलंऽजलिं ॥११॥
व्याख्या-सर्वेऽपि 'यान्धवाः स्वजनाः, 'सुहृदो' मित्राणि, मातापितरौ, प्राकृतत्वात्सूत्रे विपर्ययः, पुत्रभार्या, मृतं
प्रति 'सलिलाञ्जलिं' जलतर्पणं, दत्त्वा 'पितृ प्रेत वनात्' स्मशानात् , 'निवर्तन्ते' व्याधुव्य स्वगृहमायान्ति, न पुनस्तेन
सहाऽनुयान्तीति भावः ॥ ११ ॥
बिहदति सुआ विडं-ति यंधया बल्लहाय विहर्डति । इको कहवि न विह्डइ, धम्मोरे जीव जिणभणिओ॥१२॥
व्याख्या-रे जीव!' आत्मन्!, 'सुताः' पुत्रा 'विघटन्ते वियुज्यन्ते, स्वस्मात्तेषां पूर्वमेव मृतत्वात् , तथा 'वान्धवाः स्वजना
विघटन्ते, तथा 'वल्लभाश्च' स्त्रियो विघटन्ते, तस्याः मरणेनाऽन्येन सह संयोगादा, अन्यत्सर्व विघटते, परमेको 'जिनभ-
णित'स्तीर्घकृत्प्रणीतो धर्मः कथमपिन विघटते, धर्मस्तु इहाऽमुत्राऽपि सुखकारणत्वादात्मनोन वियुज्यत इति भावः॥ १२॥
अडकम्मपासबद्धो, जीयो संसारचारए ठाइ । अडकम्मपासमुक्को, आया सिवमंदिरे ठाइ ॥ १३॥

·म्याग्या-हे मारमन् ! अष्टसंग्यानि कर्माण्येन पाशास्तः 'वद्धः संयतोऽयं 'जीवः' प्राणी 'संसारचारके भवरूपे वन्दि- गो, 'तिछति' आस्ते, अटकमपाशेभ्यो 'मुक्को' रहित आत्मा 'शिवमन्दिरे' मोक्षसोधे तिष्ठति, यदा आत्मा कर्मरहितो भपति तदरुसमयेग क्षेत्रान्तरमस्मन् मोक्षं प्रयातीति ॥ १३ ॥ विहयो गणसंगो, विसयसुदाई विलासललियाई । नलिणीदलऽग्गघोलिर-जललवपरिचंचलं सधं ॥ १४ ॥ व्याख्या-'विभयो' धनं, तथा 'सज्जनानो' पितृमातृभ्रातृभार्यादीनां, 'सङ्गः सम्बन्धः, तथा 'विलासेन' लीलया 'उलितानि ' मनोशानि, 'विषयसुसानि' विषयसौख्यानि, एतत्सय 'नलिनीदलाने' पद्मिनीपत्रप्रान्ते, “घोलिरो" दोलन- शीलो यो 'चललयः' पानीयविन्दुस्तद्वत् 'परिचयलं' अतिशयेनाऽस्थिरं, यथा नलिनीपत्रप्रान्ते जलविन्दुः स्तोकं काल- मेव तिष्ठति, वायुना शीघ्रमेव पतनात् , तथा विभवादिकं सर्वमप्यस्थिरमित्यर्थः, "पूर्णो घुल-घोल-घुम्म-पहल्लाः [८-४-११७ ]" इति [ हैम प्रा० ] सूत्रेण घूर्णधातो?ल आदेशस्ततः शीलार्थे इरप्रत्ययः ॥ १४ ॥ [ अथ ] कानपि पूर्व गूनो मलायुपेतान् दृष्ट्वा पश्चाचानेय जरतो गलितशरीरान् वीक्ष्योपदेशमाह- तं फत्थ पलं तं कत्थ, जुषणं अंगचंगिमा कत्थ ?। सघमणिचं पिच्छह, दिलं नहूँ कयंतेण ॥१५॥ व्याख्या-हे प्राणिनः ! 'तद्' इति तारुण्यावस्थायां यद् 'वलं' पराक्रममासीत्, तद्वलं तव कुन गतं ?, तथा सद् यौपन' वारुण्यं उन , तथा 'अद्गचशिमा' शरीरोत्कृष्टता, कुन ?, तसात् 'कृतान्तेन' कालेन, कृत्या 'दृष्टनष्ट' पूर्व दृष्टं

·वैराग्य
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
।
पश्चान्नष्टमिति दृष्टनष्टं 'सर्व' समस्तं 'अनित्य अशाश्वतं पश्यत' अवलोकयत, पूर्व यच्छरीरमेवंविधमासीत्तदेव सम्पति
फालेनैवंविधं विहितमिति का तत्र शरीरे आस्थेति भावः ॥ १५ ॥
घणाम्मपासयदो, भवनयरचउप्पहेसु विविहाओ । पावइ विडवणाओ, जीवो को एत्थ सरणं से ? ॥ १६ ॥
व्याख्या-हे प्राणिन् । अयं 'जीव' प्राणी 'धनानि' प्रचुराणि, यानि कर्माणि तान्येव 'पाशा' वन्धनग्रन्थयस्तैः 'वद्धः'
संयतः सन् ‘भव'श्वानुर्गतिकसंसार एर नगरचनुप्पथानि, तेषु 'विविधा' अनेकप्रकाराः शरीरमनोदुःखदायिन्यो 'विट-
[विडम्बना' विगोपनानि वधवन्धादिरूपाणि प्रामोति, अतः "एत्थ" एतस्मिन् , संसारे "से" तस्य प्राणिनः का
शारणं , यदवष्टम्भाद्विगोपनानि स न प्राप्नुयादिति ॥ १६ ॥
घोरंमि गम्भवासे, कलमलजयालअसुइवीमच्छे । वसिओ अणंतखुत्तो, जीवो कम्माणुभावेण ॥ १७ ॥
व्यारया-'घोरे' रौद्रे 'गर्भवासे' जनन्युदरैकदेशे अयं जीवः 'कर्मणां शुभाशुभरूपाणां 'अनुभावन' प्रभावेण 'अनन्त-
कृत्यः' अनन्तवारान्, 'उपितः' स्थितः, किम्भूते गर्भवासे ?, 'कलमलो' जठरद्रव्यसमूहः, स एव 'जम्बाला' कर्दमस्तेन
'अशुचि'रुद्धजनीय-उद्वेगकारी, 'विभत्सों भयजनकस्तस्मिन् ॥ १७ ॥
चुलसीई किर लोए, जोणी पमुहसयसहस्साई । इकिमि अ जीवो, अर्णतखुत्तो समुप्पन्नो ॥ १८ ॥

·प्याम्पा-फित्पागमोकी, 'लोफे 'योनीनां जीरोरतिस्थानानां, चतुरशीतिः 'प्रमुख शतसहस्राणि भेदल क्षाणि,
रिपन्त, नीयः' प्राणी, एकैफरयां प योनाननन्त गारान् समुत्पमः ॥१८॥
मागापिगपंपूर्ण संसारत्धेहि पूरिओ लोओ । यदुजोणिनियासीहिं, न य ते ताणं च सरणं च ॥ १९ ॥
प्यायपा-'यहुपोनिनिया सिभि'चतुरशीतिल क्षममाणयोनिवासिभिः, 'संसारभवस्थितैर्मातापित्यन्धुभिरयं लोकः
'पूरितो भृतः, गमी जन्तयः सर्वेऽपि कदाचिन्मातृत्वेन कदाचिपितृत्वेन कदाचिद्वन्धुत्वेन जाता इति, न च ते संसा-
रस्त मात्रादयस्राणं भपन्ति, आपधरणसमर्थ वाणमुच्यते, यषा महायोलोभिरुह्यमाणः सुकर्णधाराधिष्ठितं प्लव(पोत)-
मागापाऽऽस्तरतीति, न प ते शरणं भवन्ति, शरणं पुनर्यदवष्टम्भानिर्भयैः स्थीयते, तत्पुनर्ग पर्वतः पुरुषो वेति,
तयाऽत्र न कधिदस्तीति, उर्फ च-"जन्मजरामरणभयै-रभिद्रुते व्याधिवेदनामस्ते । जिनवचनादन्यत्र तु, नास्ति [च]
शरणं पचिसोफे ॥१॥"॥ १९ ॥
जीयो पाहिपिलुत्तो, सफरो इस निचले तडफडए । सयलो वि जणो पिच्छइ, को सफो वेयणाविगमे? ॥२०॥
प्याख्या-जीवो 'म्याधिभी रोगैः 'पिलुतोऽभिद्रुतो 'निर्जलें जलरहितप्रदेश 'शफर इप' मत्स्य इव "तडफडए"त्ति
आपुली भवति, तथाविध रोगः पीयमानं जनं सफलोऽपि जनः 'पश्यति' अवलोकते, परं तस्य 'वेदनाया: पीडाया,
'पिगमे' पिनाशे, फः पुरुषः 'शक' समर्थः १, अपि तु न फोऽपि तत्पीडामपगमयतीत्यर्थः॥२०॥

·वैराग्य.
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
॥५॥
मा जाणसि जीव ! तुमं, पुस्तकलत्ताई मज्झ सुहहेज । निउर्ण बंघणमेयं, संसारे संसरंताणं ॥ २१॥
व्याख्या हे 'जीव !' आत्मन् !, त्वं 'मा जानीहि' माऽवबुध्यस्व, यथा मम पुत्रकलत्रादिः सुखहेतुर्भविष्यति, तर्हि
किं जाने ? इत्याह-'संसारे' भवे. संसरता' नारकतिर्यग्भवादिरूपेण पर्यटतां जीवानामेतत् पुत्रकलत्रादिकं 'निपुणं' गाढं
बन्धनं, एतद्वन्धनबद्धा एव जन्तवः संसारे तिष्ठन्तीत्येवं जानीहीति भावः ॥२१॥
जणणी जायइ जाया, जाया माया पिया य पुत्तो य । अणवत्था संसारे, कम्मवसा सवजीवाणं ॥ २२ ॥
व्याख्या-है प्राणिन् ! संसारे 'कर्मवशात्' कर्मपरतन्त्रतया, 'सर्वजीवानां सकलप्राणिनां, 'अनवस्था' अनैयत्यं, ता.
मेवाऽऽह-या 'जननी' माता, सैव भवान्तरे 'जाया' पत्नी 'जायते' उत्पद्यते, या जाया सा माता जायते, तथा कर्मव.
शात् पिता च पुत्रो भवति, च शब्दात्पुनश्च पिता भवति, अतोऽनवस्थैव, यदा जननी जनन्येव जाया जायैव भवान्त.
रेऽपि भवेत्तदाऽवस्था-नैयत्वं भवेत् , तथा नास्ति, अतोऽजवस्था, तथा चोक्तं श्रीमद्भगवत्यां-"अयं णं भंते ! जीये सब-
जीवाणं मातिताए पियत्ताए भाइत्ताए भगिणित्ताए भजत्ताए पुत्तत्ताए धुतत्ताए सुहृत्ताए उववण्णपुचे ?, हंता गोयमा !
असति अदुवा अणंतखुत्तो । सबजीवा वि णं भंते ! इमस्स जीवस्स मातित्ताए जाय उयवष्णपुवा ?, हंता गोयमा !
जाव अणंतखुत्तो । अयं णं भंते ! जीवे सघजीवाणं अरिताए वेरियताए घातयत्ताए वहगत्ताए पडिगीयत्ताए पचोमित्त-
१ असकृत्-अनेकशः । २ भयया । ३ अनन्तकृय-अनन्तवारान्'। ४ सामान्यतः शत्रुभावेन । ५ वैरिफा-नुभावानुषन्धयुतस्तत्तया । ३ मारकतया।
७ पथकतया-ताइकतयेत्यर्थः। ८ अत्यनीकत्तया-कार्योपचातकया। ९ अमिनसहायतया । [इति वृत्तौ श्रीमदभयदेवसूरिमिश्राः]
और
॥५॥

·चाए उपवण्णपुपे ?, हंता गोयमा ! जाय अणंतखुत्तो । सबजीवा वि णं भंते!, एवं चेव । अयं णं भंते ! जीवे सबजीवाणं रायत्ताए जुवरायत्ताए जाव सत्यवाहत्ताए उबवण्णपुधे ?, हता गोयमा ! असई जाव अणंतखुत्तो । सबजीवा वि णं एवं घेव । अयं णं भंते ! जीचे सघजीवाणं दासत्ताए पेसत्ताए भयगत्ताए भातिगत्ताए भोगपुरिसत्ताए सीसंचाए वेसत्ताए उव- वण्णपुये , हंता गोयमा ! जाव अणंतखुत्तो। एवं सघजीवा वि अणंतखुत्तो” (इति) द्वादशशतके सक्षमोद्देशके ॥२२॥ न सा जाई न सा जोणी, न तं ठाणं न तं कुलं । न जाया न मुया जत्थ, सवे जीवा अणंतसो ॥ २३ ॥ व्याख्या-संसारे सा 'जातिः' क्षत्रियादिन, तथा सा 'योनि'जीवोत्पत्तिस्थानं न, तथा तत् 'स्थान' आकाशक्षेत्रं न, तथा चोकं श्रीभगवत्यां-"एयंसि णं भंते ! महालगंसि लोगसि अस्थि भंते ! केती परमाणुपोग्गलमेत्ते वि पएसे, जत्थ णं अयं जीवे ण जाते न मते वा वि ?, गोयमा ! णो तिणढे समढे, से केणगुणं भंते ! एवं बुच्चति', एयंसिणं ए महालयंसि लोगंसि णस्थि केई परमाणुपोग्गलमेत्ते वि पएसे जत्थ णं अयं जीवे ण जाते ण मते वा वि ?, गोयमा ! से जहा नामए केइ पुरिसे अयासयरस एग महं.अयावयं करेजा, से गं तत्थ जहन्नेणं एको वा दो वा तिण्णि वा उकोसेणं अयासंहस्सं , गृहदासीपुरवया । ३ प्रेप्यतया-भादेश्यतया । ३ मृतकतया-दुष्कालादौ पोपिततया । ४ कृप्यादिलाभस्य भागग्राहकतया । ५ अन्यैरपाणिवार्थान भोगकारिनरवया । ६ शिक्षणीयतया । ७ द्वेप्यतयेति । ८ पट्याश्चतुर्थ्यर्थत्वात् , अजाशताय । ९ अजानज-अजावाटकम् । १० यदिहाऽजाशतप्रायोग्ये वाटके | उत्कृष्टेणाऽजासहस्रप्रक्षेपणमभिहित तत्तासामतिसङ्कीर्णतयाऽवस्थानण्यापनार्थम् । [इति वृत्तौ श्रीमदभयदेवसूरिपूज्याः] ।

·वैराग्य- रतकम्। गुणविन- यीया- व्याख्या। पक्खिवेजा, ताओ पं तस्य पउरगोयराओ परपाणियातो जगणेणं एगाई वा दुयाहं वा तियाहं वा उक्कोसेणं छम्मासे परिवसेजा, अस्थि णं गोयमा ! तस्स अयावयस्स केती परमाणुपोग्गलमेते वि पएसे जे णं तासि अयाणं उचारेण वा पास- वणेण वा खेलेण वा सिंघाणएण वा वंतेण वा पित्तेण वा पूएण वा सुक्केण वा सोगिएण वा पम्मेहिं वा रोमेहिं या सिंगेहिं वा खुरेहिं या पहेहिं वा अणकंतपुचे भवति ?, भग! णो तिगडे समढे, होजा वि पं गोतमा! तस्स अयाव- यस्स केई परमाणुपोग्गलमेत्ते वि पएसे जे णं तासिं अयाणं उच्चारेण वा जाव नहेहिं वा अणकंतपुबे, णो चैव णं एयसि ए महालयंसि लोगसि, लोगस्स य सासर्य भारं संसारस्स य अणादिभावं जीवस्स य णिचभावं कम्मवहु जम्मणमरण- बाहुलं च पडुच्च णत्थि केई परमाणुपोग्गलमत्ते वि पदेसे जत्थ णं अयं जीवे ण जाते वाण मते वा वि, से तेणटेणं तं चेव जाव ण मते वा वि" (इति) द्वादशशते सप्तमोद्देशके, तथा तकुलमुग्रादि न, यत्र जात्यादिषु सर्वे जीवा अनन्तशो' अनन्तवारान् 'न जाता' नोत्पन्ना, 'न मृता' न परासुत्वं प्राप्ता इति, एतावता व्यवहारराशिमुपगतानां येषां जीवानाम- नन्तः कालो वृत्तो विद्यते तेषां सर्वेष्वपि जात्यादिषु अनन्तश उत्पत्तिर्जातैव भविष्यतीति सम्भाव्यते, पुनरेतदभिप्राय बहुश्रुता एव विदन्तीति ॥ २३ ॥ तं किं पि नत्थि ठाणं, लोए वालऽग्गकोडिमित्तं पि । जत्थ न जीवा यहुसो, सुहदुक्खपरंपरं पत्ता॥२४॥ व्याख्या-हे माणिन् ! लोके तकिमपि 'वालाग्रकोटिमा केशाग्रप्रान्तमात्रमपि 'स्थानं क्षेत्रं नास्ति, बहास्तां, यत्र अमचुरचरणभूमयः प्रचुरपानीयान, अनेन च दासा मामूत्रपुरीपसभवो वमुनापिपासाविरहेण सुस्थतया चिरजीविग्व धोकम् । इति वृत्तौ ।

·वालामकोटिमात्रेऽपि स्थाने 'बहुशो' वहून वारान् जीयाः' प्राणिनः, 'सुखदुःखपरम्परां' सातासातपरिपाटी, न प्राप्ताः,
एतापता जीवाः कर्मवशगाः सर्वत्र कदाचित्सुखं कदाचिदुःखं प्रापुरित्यर्थः ॥ २४ ॥
सवाओ रिद्धीओ, पत्ता सधे वि सयणसंबंधा । संसारे ता विरमतु, तत्तो जइ मुणसि अप्पाणं ॥ २५ ॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! संसारे पर्यटता भवता सर्वा 'ऋद्धयः' सम्पदः, प्राप्ता, अपि शब्दश्चार्थश्च पुनस्त्वया सर्व स्वज-
नसम्बन्धा मातापितृभ्रात्रादिभेदभिन्नाः प्राप्ताः, यतो "मातापितृसहस्राणि, पुत्रदारशतानि च । युगे युगे व्यतीतानि,
मोहस्तेषु न युज्यते ॥ १॥" अयुक्तत्वं च "दाराः परिभवकारा, बन्धुजनो बन्धनं विषं विषयाः। कोऽयं जनस्य मोहो ?,
ये रिपयस्तेषु सुहृदाशा ॥ २॥" "ता" इति तस्मात्कारणात् यद्यात्मानं सुखिनं भवन्तं जानासि तदा तदृद्धिस्वजनसम्ब.
न्धेभ्यो 'विरगस्व' निवर्तस्व, विरतेः सुखकारणत्वादिति ॥ २५ ॥
एगो बंधइ कम्म, एगो वहांधमरणवसणाई । विसहइ भमि भमडइ, एगुचिय कम्मवेलविओ॥ २६ ॥
व्याख्या-'एक एवं' असहाय एवं जीवः 'कर्म' ज्ञानावरणीयादि, 'वनाति' आत्मना सह संश्लिष्टं करोति, तथा एक
एर भवान्तरे 'वधस्ताडनं, 'वन्धो' रज्यादिना संयमनं, 'मरणं' प्राणच्यवनं, 'व्यसनं' आपत्, ततो वधश्च बन्धश्च
मरणं च व्यसनं च, तानि 'विषहते' अनुभवति, वधवन्धादिकं नरकादौ प्रामोतीत्यर्थः, तथा एक एव कर्मभिलिविओ"
त्ति वश्चितः-पुण्यकरणाद्विपलब्धः सन् 'भवे' संसारे भ्रमति, वश्चेलवादेशो भवति ॥ २६ ॥

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया.
व्याख्या।
॥७॥
अन्नो न कुणइ अहियं, हियं पि अप्पा करेइ न हु अन्नो । अप्पकयं सुहदुक्वं, मुंजसि ता कीस दीणमुहो? २७
व्याख्या-हे प्राणिन् ! 'अहित' अनिष्टं वधबन्धादिकं अन्यः कोऽपि न कुरुते, यथाऽनेनाऽहं ताडित इत्यादि परकृतं
मा चिन्तयेति भावः, तथा 'हितमपि' इष्टमप्यात्मनः सुखकारणकदम्बकं आत्मैव करोति, 'हु'निश्चये, नैव 'अन्यः परः
करोति, “ता" इति तत, 'आत्मकृतं' आत्मना शुभाशुभकर्मप्रेरितेन 'कृतं' विहितं, सुखदुःख 'भुनक्षि' अनुभवसि, ततः
कस्माद् 'दीनमुखो' विच्छायवदनः १, यदि परेण किञ्चिदिष्टमनिष्टं या कृतं स्यात्तदा तव तयोरुपरि रागद्वेषकरणमुचितं
स्यात् , परं स्वात्मैव सर्व करोतीति, तथा चोक्तं श्रीउत्तराध्ययनेषु २०-"अप्पा नई वेयरणी, अप्पा मे कूडसामली।
अप्पा कामदुहा घेणु, अप्पा मे नंदणं वणं ॥ १॥ अप्पा कत्ता विकत्ता य, दुक्खाण य सुहाण य । अप्पा मित्तममित्तं
च, दुप्पट्ठियसुपढिओ ॥२॥” ॥ २७ ॥
पहुआरंभविदत्तं, वित्तं विलसंति जीव ! सयणगणा । तजणियपावकम्मं, अणुभवसि पुणो तुमं चेव ॥ २८ ॥
व्याख्या-हे 'जीव !' आत्मन् !, त्वया 'बहुना आरम्भेण' कृप्यादिरूपेण, "विढत्तं" उपार्जितं वित्तं धनं 'स्वज-
नगणा' पितृमातृभ्रातृपुत्रादयो 'विलसन्ति' अनुभवन्ति-तत्फलभोक्तारो भवन्तीति भावः, तेन आरम्भेण 'जनितं' उत्पा-
दितं 'पाप' अशुभप्रकृतिरूपं 'कर्म' ज्ञानावरणीयादि, त्वमेव एककः पुनर्नरकादौ, आर्पवचनत्वाद् “वर्तमानसामीप्ये
वर्तमानवद्वे"ति वचनाद्वा भविष्यति वर्तमाना देशः], 'अनुभविष्यसि तत्फलस्वादं लप्स्यसे इत्यर्थः ॥ २८ ॥
-
॥ ७॥

·अह दुखिया तह भु-क्खियाईं जह चिंतियाइँ डिभाई। तह थोपं पिन अप्पा, विचिंतिओ जीव ! किं भणिमो? ॥ २९ ॥ व्याख्या-हे आत्मन् ! त्वया यथा मोहवशगेन 'डिम्भा' वाला अथ 'दुःखिताः' शीतत्राणाद्यभावेन पीडिता वर्तन्ते, तधा 'बुभुक्षिताः' क्षुपिता वर्तन्त इति 'चिन्तिता अहर्निशं सच्चिन्ताकुलिततया विचारिता, परं हे जीव! त्वया 'स्तोक- मपि' अल्पमपि 'आत्माऽकृतपुण्यः परलोके कथं भविष्यतीत्येवं' न विचिन्तितोऽतस्त्वां 'किं भणामः' किं वच्मः ?, योग्यस्योपदेशार्हत्वात्, त्वं च परार्थचिन्तको जातो, न स्वार्थचिन्तक, इत्यतो मूर्खः, "खार्थभ्रंशो हि मूर्खते"ति वचनात् ॥२९॥ राणभंगुरं सरीरं, जीवो अण्णो य सासयसरूवो । कम्मवसा संबंधो, निबंधो इत्य को तुज्झ ? ॥ ३०॥ व्याख्या-हे आत्मन् ! इदं शरीरं 'क्षणभङ्गुरं' क्षणविध्वंसि, यत उक्त श्रीआचारांगे [ लोकसाराध्ययने द्वितीयो शके ] "भेउरधम्म विद्धंसणधम्म मधुवं अणितयं असासयं चयायचइयं विपरिणामधम्म"मित्यादि, एतद्दीका "अपि चैतदीदारिकं शरीरं सुचिरमप्यौषधरसायनाडुपबृंहितं मृण्मयाऽऽमघटादपि निस्सारतरं सर्वथा सदा विशरापिति दर्शय- माह-"भेउरधम्म” मित्यादि, यदि वा पूर्व पश्चादप्येतदौदारिकं शरीरं वक्ष्यमाण धर्मस्वभावमित्याह-"भेउरधम्म" मित्यादि, स्वयमेव भिद्यत इति भिदुरः, स घोऽस्य शरीरस्येति भिदुरधर्ममिदमौदारिकं शरीरं सुपोपितमपि वेदनोद- .

·वैराग्य
शतरम्।
गुणविन-
यीया
व्याख्या
॥८॥
याचिकरददरचक्षुहर प्रनृत्यवयवेपु स्वत एव भिद्यत इति भिदुरं, तथा '
विसाधर्म' पाणिपादाद्यवयाविध्वंसनात् ,
तथा अवश्यम्भावसम्भावितं त्रियामान्ते सूर्योदयपद् ध्रुवं, न तथा यत् तदधुपं, तथा अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभावतया
कूटस्थनित्यत्वेन व्यवस्थितं सन्नित्यं, नैवं यत्तदनित्यमिति, तथा तेन तेन रूपेणोदकधारावच्छश्वभवतीति शा-
भ्वतं, ततोऽन्यदशाश्वतं, तथेष्टाहारोपभोगतया धृत्युपष्टम्भादौदारिकशरीरवर्गणापरमाणूपचयाचयस्तदभावेन तद्विचटना-
दपचयः, चयापचयो विद्यते यस्य तच्चयापचयिक, अत एव विविधः 'परिणामो' अन्यथाभावात्मको 'धर्मः' स्वभावो यस्य
तद्विपरिणामधर्म" [ इति सिद्ध० सा० प्र० स० मुद्रिते १८७ पत्रे ], यतश्चैवम्भूतमिदं शरीरकं, तथा 'शाश्वतस्वरूपों'
अपच्युतानुत्पन्नस्वरूपो 'जीव' आत्मा 'अन्य' शरीराद् भिन्नस्तदपगमे तदनपगमात्, तर्हि परस्परं विभेदे अनयोः
शरीरात्मनोः परस्परं सम्बन्धः कथं ? इत्याह-'कर्मवशात्' कर्मपरतन्त्रतयाऽनयोः 'सम्बन्धः' संयोगः, अतस्तवाऽस्मिन् शरीरे
को 'निर्बन्धः' अनुवन्धा-का मूर्छा ?, उक्तं च-"मसऽद्विरुहिरण्हारू-वणद्धकलमलयमेयमज्जासु । पुण्णंमि चम्मकोसे,
दुग्गंधे असुइवीभच्छे ॥ १॥ सचारिमजंतगलं--तवञ्चमुत्तंतसययपुग्णमि । देहे होजा? किं रा-गकारणं असुइहेउम्मि
॥२॥" अतः शरीरेऽनुवन्धं परित्यज्य किश्चिद्धमें उद्यम कुर्विति भावः ॥३०॥
कह आप कह चलिप, तुम पि कह आगओ कई गमिही । अन्नन्नं पि न पाणह, जीव ! कुडुयं कओ तुज्ज्ञ ? ३१
व्याख्या-हे जीव !, आत्मन् ! इदं 'कुटुम्भ' मातृपितृभ्रात्रादि कुत आगतं ?, तथा 'कुत्र चलितं' इतो मृत्ला कुत्र
॥८॥

·८
गतं ?, त्वमपि कुन आगतः कुन गमिष्यसीति 'अन्योऽन्यमपि' परस्परमपि युवां 'न जानीथे' न बुध्येथे, यत उक्तं श्री-
आपाराशे [शसपरिज्ञाऽध्ययने प्रथमोद्देशके ] "इह मेगेसिं णो सन्ना भवति, तं जहा-पुरच्छिमाओ वा दिसाओ
मागभो अहमसि, दाहिणाओ या दिसाओ आगओ अहमंसि, पचत्थिमाओ चा दिसाओ आगो अहमसि, उत्तराओ
या दिसाओ आगो अहमंसि, उद्याभो या दिसाओ आगओ अहमंसि, अहो दिसाओ वा आगओ अहमंसि, अन्नयरीओ
पा दिसागो अशुदिसागो या आगो अहमसि । एवमेगेसि णो नातं भवति-अस्थि मे आया उचयाइए, जस्थि मे आया
उययाइए, के अहं आसी ? केचा इओ चुए इह पेचा भविस्सामि ?, से जं पुण जाणेजा सहसंमदियाए परवागरणेणं
अण्णेसि या सोचा" इत्यादि, अतस्तव कुतः कुटुम्ब ?, परस्परमपि गमनागमनायनवगमात् ॥ ३१ ॥
पणभंगुरे सरीरे, मणुयभवे अन्भपडलसारिच्छे । सारं इत्तियमेत्तं, जं कीरइ सोहणो धम्मो ॥ ३२ ॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! 'शरीरे' देहे 'क्षणभङ्गुरे क्षणं क्षणं विशरारुणि, तथा मनुष्यभवे 'अभ्रपटलसदृक्षे' मेघसमूह-
समाने, वायुना शीघ्रमेव यथाऽभ्रवृन्दं विनश्यति तथाऽयं मनुष्यभवोऽपि देवभवाद्यपेक्षया अल्पकालावस्थायी, अतोऽन
'एतायन्मान मियत्ममाणमेव 'सार' न्याय्यं-न्यायोपपेतं-युक्तमित्यर्थः, यत् 'शोभन' पञ्चाश्रवाद्विरतिरूपो 'धर्मो' जिन-
मगीतः फियते, "सारं तु द्रविणन्याय्यवारिपु” इत्यनेकार्थः ॥ ३२॥
जम्मदुक्खं जरादुक्खं, रोगा य मरणाणि य । अहो! दुक्खो हु संसारो, जत्थ कीसंति पाणिणो॥ ३३ ॥

·. वैराग्य- शतकम्। गुणविन- यीया- व्याख्या। ॥९॥ व्याख्या-अहो ! इति जीवसम्बोधने आश्चर्ये या, संसारे पर्यटतां जन्तूनां तन्नाऽस्ति यदुःखरूपं न, तथाहि-जन्म- दुःखं, दुःखहेतुत्वादुःखं, तथा चोक्तं-"सूईहिं अग्गिवण्णाहिं, सभिण्णस्स निरंतरं । जारिसी वेयणा होइ, गन्मे अट्ठ- गुणा तहा ॥१॥ अइविस्सरं रसंतो, जोणीजंताउ कहवि निप्फडइ । माऊइ अप्पणो वि य, वेयणमउलं जणेमाणो ॥२॥ जायमाणस जं दुक्खं, मरमाणस्स जंतुणो । तेण दुक्खेण संतत्तो, न सरइ जाइमप्पणो ॥३॥" तथा 'जरा' वयोहानिर्दुःखं, तथा चोक्तं-"थरहरइ जंघजुयलं, झिजइ दिट्ठी पणस्सइ सुई वि । भजइ अंगं वाए–ण होइसिं भो ! विअइपडरो ॥१॥ लोयंमि अणाइजो, हसणिज्जो होइ सोअणिजो उ । चिट्ठइ घरस्स कोणे, पडिओ मंचंमि कासंतो ॥२॥ बुद्धत्तणमि भजा, पुत्ता धूआ य वहुजणो वा वि । जिणदत्तसावगरस ब, पराभवं कुणइ अइदुसहं ॥३॥" तथा चोकं श्रीआचाराङ्गे- लोकविजयाध्ययने प्रथमोदेशके] "जेहिं वा सद्धिं संवसति ते विणं एगया नियगा तं पुर्वि परि- वयंति, सो वा ते नियगे पच्छा परिवएना, नालं ते तव ताणाए सरणाए वा, तुम पि तेसिं नालं ताणाए वा सरणाए वा" एतद्दीका-" वा शब्दः पक्षान्तरद्योतका, आस्तां तावदपरे लोका, यैः पुत्रकलनादिभिः 'सार्ध' सह, संवसति त एवं भार्यापुत्रादयो, 'ण'मिति वाक्यालङ्कारे, 'एकदेति वृद्धावस्थायां "नियगा"आत्मीया, ये तेन समर्थावस्थायां पूर्वमेव पोपितास्ते तं 'परिवदन्ति' परि-समन्ताद्वदन्ति-यथाऽयं न वियते नाऽपि मञ्चकं ददाति, यदि वा 'परिवदन्ति' परिभ- वन्तीत्युक्तं भवति, अथवा किमनेन वृद्धेनेत्येवं परिवदन्ति, न केवलमेषां, तस्याऽऽत्माऽ शरीरम]पि तस्यामवस्थायामव- गीतो भवतीति, आह च-"वलिसंततमस्थिशेषितं, शिथिलस्नायुधृतं कडेवरम् । स्वयमेव पुमान् जुगुप्सते, किमु कान्ता ·कमनीयविग्रदा ? ॥ १॥" गोपालपालाशनादीनां च दृष्टान्तद्वारेणोपन्यस्तोऽर्थों बुद्धिमधितिष्ठतीत्यतस्तदाविर्भावनाय कपामर्फकोशाम्ब्यां नगोमर्थवान् बहुपुत्रो धनो नाम सार्थवाहस्तेन चैकाफिना नानाविधैरुपायैः स्वापतेयमुपार्जितं, तचाऽशेषाःसितमन्धुजनस्वजनमित्रकलबभ्रातृपुत्रादिभोग्यतां निन्ये, ततोऽसौ कालपरिपाकवशाद् वृद्धभावमुपगतःसन् पुरेपु सम्यरूपालनोपचितकलाकुशलेपु समस्तकार्यचिन्ताभारं निचिक्षेप, तेऽपि 'वयमनेनेदृशीमवस्थां नीताः सर्वजनाग्रे- सरा विहिताः (कृता)' इति स्मृतोपकाराः सन्तः कुलपुनतामवलम्बमानाः स्वतः क्वचित्कार्यव्यासंगात्स्वभार्याभिस्तम- कल्पं वृद्धं प्रत्यजीजागरत् , ता अप्युद्वर्तनस्नानभोजनादिना यथाकालमखूणं विहितवत्यस्ततो गच्छत्सु दिवसेषु वर्धमानेषु पुनभाण्डेषु प्रौढीभवत्सु भर्तृपु जरवृद्धे च विवशकरणपरिचारे सर्वाइकम्पिनि गलदशेपस्रोतसि सति शनैः शनैरुचि- तमुपचारं शिथिलतां निन्युः, असावपि मन्दप्रतिजागरणतया चित्ताभिमानेन विनसया च सुतरां दु खसागरावगाढः सन पुनेभ्यः स्नुपाषणान्याचचक्षे, ताश्च स्वभभिश्चेखिद्यमानाः सुतरामुपचारं परिहतवत्यः, यत उक्तं-"अइतज्जण्य न कीरइ, पुत्तकलत्तेसु भित्तमित्तेसु । दहियं पि महिलंतं, चयइ सिणेहं न संदेहो ॥१॥" ततस्ताः सर्वाश्च पर्यालोच्यैक- वाक्यतया स्वभनभिहितवत्यः-क्रियमाणेऽप्ययं प्रतिजागरणे वृद्धभावाद्विपरीतबुद्धितयाऽपहते, यदि भवतामप्यस्मा कमुप- र्यविनम्भस्ततोऽन्येन विश्वसनीयेन निरूपयत,तेऽपि तथैव चक्रुः, तास्तु तस्मिन्नवसरे सर्व एव सर्वाणि कार्याणि यथाऽवसरं विहितवत्यः, असायपि पुरैः पृष्टः पूर्वविक्षितचेतास्तधैव ता अपवदति-मैता मम किश्चित्सम्यकुर्वन्ति, तैस्तु प्रत्ययिकवच- न्यूनतारहितम् ।

·वैराग्य- शतकम्। गुणविन- यीया- व्याख्या। ।१०॥ नादवगततत्त्वैर्याऽयमुपचर्यमाणोऽपि वार्धक्याद्रोरुद्यते [इति प्रत्ययितं ], ततस्तैरप्यवधीरितोऽन्येपामपि यथाऽवसरे ते तद्भण्डनस्वभावतामाचचक्षिरे, ततोऽसौ पुत्रैरवधीरितः स्नुपाभिः परिभूतः परिजनेनाऽवगीतो वामात्रेणापि केनचिदप्य. मनुवर्त्यमानः सुखितेषु दुःखितः कष्टतरामायुःशेपामवस्थामनुभवतीति, एवमन्योऽपि जराभिभूतविग्रहस्तृणकुजीकरणेऽप्य- समर्थः सन् कार्यैकनिष्ठलोकात्परिभवमामोतीति, आह च-"गात्रं संकुचितं गतिविगलिता दन्ताश्च नाशं गता, दृष्टि- र्धश्यति रूपमेव हसते वक्रं च लालायते । वाक्यं नैव करोति वान्धवजना पली न शुश्रूपते, विकष्टं जरयाऽभिभूतपुरुषं पुत्रोऽप्यवज्ञायते ॥ १॥” इत्यादि, तदेवं जराऽभिभूतं निजाः परिवदन्ति । असावपि परिभूयमानस्तद्विरक्तचेतास्तदपवा- दान् जनायाऽऽचष्टे, आह च-"सो वा” इत्यादि, वा शब्दः पूर्वापेक्षया पक्षान्तरं दर्शयति, ते वा निजास्तं परिवदन्ति, स वा जराजर्जरितदेहस्तान् निजाननेकदोपोद्घनतया परिवदेनिन्देइ, अथाऽविद्यमानार्थतया तानसाववज्ञायति परि- भवतीत्यर्थः, येऽपि पूर्वकृतधर्मवशात्तं वृद्धं न परिवदन्ति, तेऽपि तदुःखापनयनसमा न भवन्तीत्याह च-नाऽल- मित्यादि, 'नाऽलं न समास्ते पुत्रकलत्रादयस्तवेति प्रत्यक्षभावमुपगतं वृद्धमाह-त्राणाय शरणाय वेति, तत्राऽऽपत्तरण समर्थ त्राणमुच्यते, यथा महाश्रोतोऽभिरुह्यमानः सुकर्णधाराधिष्ठितं प्लवमासाद्याऽऽपस्तरतीति, शरणं पुनर्यदवष्टम्भा- निर्भयैः स्थीयते तदुच्यते, तत्पुनढुंग पर्वतः पुरुषो वेति, एतदुक्तं भवति-जराभिभूतस्य न कश्चित्राणाय शरणाय वा, त्वमपि तेषां नाऽलं त्राणाय शरणाय वेति” । तथा रोगाश्च दुःखं, तथा चोक्तं श्रीआचारङ्गे [धूताख्येऽध्ययने प्रथमोहे- ॥१०॥ १ असेव्यमान ·शके 7 “गंडी' अदुवा कोढी', रायसी' अवमारियं । कोणियं सिमियं चेव, कुणिय खुर्जिय तहा ॥ १ ॥ उंदरिं च पास मयं च, सूणियं च गिलासणिं । वेवइयं पीसप्पिं च, सिलिंवेयं मधुमेहणं ॥ २॥ सोलस एए रोगा, अक्खाया अणु- पुपसो । अह णं फुसति आयंका, फासा य असमंजसा ॥३॥" तथा मरणानि च दुःख, अनेकभवमरणापेक्षया बहुवचनं, यदुक्तं-"आउंसविल्लतो, सिढिलंतो वंधणाइ सघाई । देहट्टिई मुयतो, झायइ कलुणं पहुं जीवो ॥१॥ इकं पि नस्थि ९या. , "पावपित्तश्लेप्मसनिपातज चतुर्वा गण्ड, सदस्यास्तीति गण्डी-गण्डमालावानित्यादि । अथवेत्येतस्प्रतिरोगमभिसम्बध्यते। २ सथा 'कुष्टी' कुरामष्टादश- भेद, तदस्याम्तीति कुटी। राजासो-राजयक्ष्मा, सोऽस्यास्तीति राजासी-क्षयीत्यर्थ । ४ अपस्मारो वातपित्तक्षेप्मसनिपातजस्याचतुर्दा, तद्वानपगतसदसद्वि- पेको भ्रममूछांदिकामवस्थामनुभवति प्राणीति । ५ अक्षिरोग -एकाक्षिकत्वादि । ६ जाड्यता-सर्वशरीरावयवानामवशिस्वमिति । ७ गर्भाधानदोषाद् हस्बैक- पादो न्यूनैकपाणियों कुणि । ८ कुश्च पृष्ठादावस्थास्तीति कुक्षी, मातापितृशोणितशुक्रदोषेण गर्भस्य दोपोद्भवा कुअवामनकादयो दोपा भवन्तीति । पित्तादिसमुत्थमष्टधोदर सदस्यास्ती युदरी, तत्र जलोदर्यसाध्य , शेपास्वचिरोस्थिता साध्या इति । १. "पास मूय च"त्ति पश्य-अवधारय मूक म- न्मनभाषिण वा, गर्भदोपादेव जात तदुत्तरकाल च । शूनस्व-स्वयधुर्वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्ताभिधातजोऽय पोदेति । १२ "गिलासणि"ति भस्म को व्याधि , सच पातपित्तोरकटतया श्लेष्मन्यूनतयोपजायस इति । १३ वातसमुस्थ शरीरावयवानो क्म्प इति । १४ जन्तुर्गभंदोपात् पीठसपिरवेनोप- पते, जावो पा कर्मदोपाद् भवति । १५ शीपद-पादादौ काठिन्य, यथा-प्रकुपितवातपित्तश्लेप्माणोऽध प्रपन्नावणो(वक्षो )रुजवावयतिठमाना कालान्तरेण पादमाश्रित्य शनैः शनै शोफमुपजनयन्ति तच्छ्लीपदमित्याचक्षते-"पुराणोदकभूमिष्टा , सर्प पु च शीतला । ये देशास्तेषु जायन्ते, श्लीपदानि विशेपत ॥ १॥ पादयोईस्तयोबापि, श्लीपद जायते नृणाम् । कणोंष्ठनाशास्वपि च, फेचिच्छिन्दन्ति तद्विद ॥२॥"। १६ मधुमेहो-पस्तिरोग , स विद्यते यस्यासी मधुमेही, मधुतुल्यनस्राववा नित्यध" । [इति टीकायां शीलाइाचार्य मिश्रा ] ।

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया
व्याख्या
जं सुख, सुचरियं जह इमं वलं मन्झ । को नाम दढक्कारो, मरणंते मंदपुनस्स ॥ ३॥" तथा "कथं दुष्कृतकर्माणः, सुख-
रात्रिपु शेरते । मरणान्तरिता येषा, नरके तीव्र वेदना ॥१॥" तथा-"सबै जीवा वि इच्छंति, जीविउं न भरिजिउं ।
तम्हा पाणिवह धोरं, निगया वजयंति णं ॥१॥" [ दश० अ० ६ गाथा ११], एतदधिकृत्यैव भगवताऽप्याचाराने
सम्यरत्वाख्येऽध्ययने प्रथमोद्देशके ] उक्तं -"से वेमि जे य अतीया जे य पडुप्पण्णा जे आगमिस्सा अरहंतो भगवंतो
ते सवे एवमाइक्खंति एवं भासंति एवं पाणवेति एवं परुति-सवे पाणा सवे भूया सवे जीया सर्व सत्ता न हंतवा, न
आणावेतवा, न परिघेतवा, न परितावेतवा, न उद्दवेतवा, एस धम्मे सुद्धे णितिए सासए समिञ्च लोयं खेदन्नेहिं पवेदिते"
एतावता 'न हन्तव्या' इत्यादि कथनेन तेषां मरणं दुःखकरमिति ज्ञापितं, ततः किमित्याह-"दुक्खो हु" ति दुःखहेतुरेव
संसारो जन्मादिनिवन्धनत्वात्तस्य, यत्र चातुर्गतिके संसारे प्राणिनः 'क्लिश्यन्ते' वाधामनुभवन्ति, "जन्मादि दुःखैरेवेति
गम्यं, यद्वाज्जेके द्रव्योपार्जनाधर्थ क्लिश्यन्ते, यदुक्तं-"अर्थानामर्जनेदुःख-मर्जितानां च रक्षणे। आये दुःख व्यये दुःखं,
|धिगर्थ दुःखसाधनम् ॥ १॥ ॥ ३३ ॥
जाव न इंदियहाणी, जाव न जरारक्खसी परिप्फुरइ । जाव न रोगवियारा, जाव न मन्नू समुल्लियइ ॥ ३४ ॥
व्याख्या- हे आत्मन् ! यावद् 'इन्द्रियाणां' श्रोत्रादीनां 'हानिः' स्वस्वविषयग्रहणप्रतिघातो न जातोऽस्ति, तथा या-
बच्छरीरे जरैव राक्षसी, शरीरसर्वस्वग्रसनात् , 'न परिस्फुरति' नाऽऽगच्छति, तथा यावद् 'रोगाणां' न्याधीनां, 'विकारा'
॥११॥

·असद्रूपाः समुहासा न वर्तन्ते, तथा यावन् 'मृत्युः' कालो, न समाश्लिष्यति-न मरणं जायते, तावद्ध, उद्यम कुर्वित्यर्थ- स्तथा चोकं भर्तृहरिणा-"यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावजरा दूरतो, यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नाऽऽयुपः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान् , प्रोद्दीप्ते भवने हि कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः १ ॥१॥" ॥३४॥ जह गेहमि पलित्ते, कूवं खणिउं न सफए कोइ । तह संपत्ते मरणे, धम्मो कह कीरए? जीव ! ॥ ३५ ॥ व्याख्या-यथा गेहे 'प्रदीप्ते' अग्निप्रकोपे जाते सति कोऽपि कूपं खनितुं न शक्नोति' न समर्थो भवति, तथा 'भरणे' परलोकगमने, 'सम्प्राप्ते' आसन्ने जाते हे 'जीव !' आत्मन् ! धर्मः कथं क्रियेत, यदा धर्मस्य करणायसरोऽभूत्तदान कृतः सम्प्रति मृत्यूत्सद्गगतः किं विधास्यसीति भावः ॥ ३५ ॥ रूपमसासयमेयं, विजुलयाचंचलं जए जीयं । संझाणुरागसरिसं, खणरमणीयं च तारुणं ॥ ३६ ॥ व्याख्या हे आत्मन् ! एतद्रूपं शरीरसौन्दर्य अशान्धर्व, शश्वद्रवतीति शाश्वतं, न शाश्वतमशाश्वतमनित्यं, रोगा- दिभिः कारणैरस्य विनाशात्सनत्कुमारचक्रवत्त्वादे रिक, तथा चोक्तं -"धोवेण वि सापुरिसा, सणकुमारुप केइ बुझंति ।। देहे खणपरिहाणी, जं फिर देबेहिं से कहियं ।। १॥” तथा जगति विद्युल्लतावत् 'चञ्चलं चपलं, 'जीवितं' प्राणधारणं, यथा विद्युल्लता क्षणदृष्टनष्टा तथेदं जीवितमपि, 'च' पुनस्तारुण्यं यौवनं सन्ध्यानुरागसदृशं क्षणं यावद् 'रमणीय' सु- ·वैराग्य- शतकम्। गुणविन चीया- व्याख्या ॥१२॥ न्दरं, यथा सन्ध्यायामभ्रपटलानि विविधवर्णभानि भवन्ति, पुनर्वायुप्रयोगाद्विनश्यन्ति, तथेदं तारुण्यमपि पञ्च दिनानि भवन्ति, ततो जरैव तद्विनाशिनी समुल्लसत्यतस्तारुण्ये को मदः । ॥ ३६॥ गवकण्णचंचलाओ, लच्छीओ तिपसचावसारिच्छ । विसयसुहं जीवाणं, वुझसु रे जीव ! मा मुज्झ ॥३७॥ व्याख्या-हे जीव !-आत्मन् !, यासां लक्ष्मीणां वं मदं धत्से 'एता मम यावज्जीवं पार्थ न मोक्षन्त्येवं परं ता 'ल. पम्यः' नियो, गजकर्णवत् चञ्चला, न चिरस्थायिन्यो भवन्ति, सम्प्रत्यपि पूर्व श्रीमन्तो दृष्ट्वा पश्चात्त एव निःश्रीका भूयां- सो वीक्ष्यन्त इत्यतः श्रीणां स्थिरत्वं न, तथा जीवानां विषयसुखं' शब्दादिसुखं 'त्रिदशचापसदृक्ष' इन्द्रधनुर्वञ्चञ्चलं, अतो रे जीव !' आत्मन् ! एवं चञ्चलस्वभावं सर्व ज्ञात्वा 'बुध्यस्व' धर्मे वोधं कुरु, 'मा मुह्यस्व' मा मोहं प्रामुहि, पुनरेताहक्सामग्या योगस्य दुष्प्राप्यत्वात् ॥ ३७ ।। जह संझाए सउणा-ण संगमो जह पहे अ पहियाणं । सयणाणं संजोगा, तहेव खणभंगुरा जीव ! ॥३८॥ व्याख्या-यथा 'सन्ध्यायां' सायन्तनसमये 'शकुनानां' पक्षिणा 'सङ्गमः' सम्बन्धः, सन्ध्यासमये एकस्मिंस्तरौ यथ भूयांसः सर्वदिग्भ्यः पक्षिणो मिलन्ति, रात्रावुपित्वा पुनः प्रातर्यथेच्छं यान्ति च, पुनर्यथा 'पथि' मार्गे, 'पथिकानां' अध्य- गानां, सङ्गमो, यथा पधि पथिका रानावेकत्र स्थित्वा प्रातःकाले स्वस्वेष्टयामादिकं प्रति पृथक् पृथग यान्ति, तथेति यथा तेषां तथैव तेनैव प्रकारेण, 'हे जीव !' आत्मन् ! 'स्वजनानां' सम्बन्धिनां-माता माता पितृधात्रादीनां, संयोगाः क्षणभ- ॥ १२ ·गुराः क्षणेन ग्निशानशीटा, वेऽपि झियन्तं कालं संयुन्य पुनरायुक्षिये वियुज्यन्तेऽतस्तेषु मा मोहं गच्छेरिति भावः ॥३८॥ निमाविरामे परिभावपामि, गेहे पलिते किमहं सुयामि । उज्झतमप्पाणमुविस्पयामि, जं घम्मरहिजो दिअहे गमामि ॥ ३९ ।। न्याख्या-'निशाया' रारिरामें अवसाने, जागरितः सन्नेवं परिभाषयामि' चिन्तयामि, किं तद् ?, यदहं धर्मेण | रदितो दिवमान 'गमयामि' अतियाहयामि, तद् 'गेहे' गृहे, 'प्रदीप्ते अग्निज्वालावलीढे, किं? 'स्वपिमि' शये-निद्रा करो- मीति यावत् , तथा 'दह्यन्त अग्निग्यालयाऽयलेह्यमानं आत्मान' शरीरं 'उपेक्षे' अवगणयामि, दह्यते चेत्तदा दानामित्यु- पेक्षां विदधामीत्यर्थः, एतापता धर्मरहितदिनान्यतिराहयतामया कर्मानिना दह्यमानः स्वात्मा उपेक्षित इति ज्ञापितम् ॥३९॥ ताजा वचइ रयणी, न सा पडिनियत्तई । अधम्म कुणमाणस्स, अहला जंति राइओ ॥४०॥ ज्याख्या-या या प्रजति 'रजनी' रात्रिः न सा 'प्रतिनिवर्तते' पुनरागच्छति, ताश्चाऽधर्म कुर्वतो, जन्तोरिति गम्यते, 'अफला' धर्मरूपफलरहिता रात्रयो यान्ति ॥ ४० ॥ जस्सऽस्थि मगुणा सक्सं, जस्स चाथि पलायणं । जो जाणइ न मरिस्सामि, सो हु कंखे सुए सिया ॥४१॥ व्याख्या-यस्य 'अस्ति' विद्यते, मृत्युना सह 'सख्यं' मैत्री, यस्य चाऽस्ति 'पलायनं नाशनं, मृत्योरिति प्रक्रमस्तथा

·वैशाप-
शतकम्।
गुणविन-
चीया-
व्याख्या।
॥ १३ ॥
यो जानीते यथाऽहं न मरिष्यामि' "सो हु" स एव, 'काङ्गति' प्रार्थयते, " आगमिनि दिने 'खाद्, भविष्यतीमिति
गन्यते, ततोऽद्यैव धर्म कुरुष्वेति भावः ॥४१॥
दंडकलियं कारता, वचंति हु राइओ अ दिवसा य । आउससंविल्लिंता, गया य न पुणो नियत्तंति ॥ ४२ ॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! "दण्डकलिय" दण्डरीति 'कुर्वन्तो विदधत 'आयु'जीवितं 'संवेष्टयन्तः सन्निहितोपक्रमका-
रणैर्लघुकुर्वन्तो, 'हुनिश्चये, रात्रयश्च दिवसाश्च ब्रजन्ति, अयं भावो - यथा कोलिकदण्डः सूत्रमुद्वेष्टते निखिलमपि तथा
आयुरुद्वेष्टयन्तो रात्रिवासराः प्रयान्तीत्यर्थः, परं ते रात्रिदिवसा गताश्च न पुन निवर्तन्ते' प्रत्यागच्छन्ति ॥ ४२ ॥
जहेह सीहो व मियं गहाय, मच्च नरं णेइ हु अंतकाले।
ण तस्स माया व पिया व भाया, कालंमि तमिऽसहरा भवंति ॥ ४३ ॥
व्याख्या यथेत्यौपन्थे, 'इहेति लोके 'सिंहों मृगपति वेंति पूरणे, 'मृगं' कुरई गृहीत्वा प्रक्रमापरलोकं नयतीति
सम्बन्धः, एवं 'मृत्यु' कृतान्तो 'नरं' पुरुष नयति, 'हुरवधारणे, ततो नयत्येव 'अन्तकाले' जीवितव्यावसानसमये न
'तस्य' मृत्युना नीयमानस्य माता वा पिता या "भाय"त्ति वा शब्दस्येह गम्यमानत्वादाता वा 'काले तस्मिन् जीवितान्त-
रूपे 'अंश' प्रक्रमाजीवितभागं धारयन्ति' मृत्युना नीयमानं नरं रक्षन्तीत्यंशधरा भवन्तीत्युकं हि-"न पिता भ्रातरः
पुत्रा, न भार्या न च वान्धवाः । न शक्ता मरणात्रातुं, मन्नाः संसारसागरे ॥१॥” इति ॥ ४३ ॥
॥ १३॥

·जी जलपिन्दुसमं, संपत्तीओ तरंगलोलाओ। सुमिणयसमं च पिम्म, जं जाणसुतं करेजासु ॥४४॥
व्यागया-हे जात्मन् । 'जीवित माणधारण 'जलविन्दुसम' कुशायमाप्ताम्भोविन्दुवश्चयलं, तथा 'सम्पत्त्य' ऋद्धय-
'नर'पद्वीपीर होला'चपलास्त्वरितमन्यत्र संक्रामन्तीत्यर्थश्च पुनः 'प्रेम' ख्यादीनां स्नेहा, 'स्वप्नसमं' क्षणदृष्टनष्टमित्य-
पललायमानी तथा कुरप्येति, गवायतैपामस्थिरत्वं ज्ञात्या स्थिरे श्रीजिनधर्मे उद्यम कुर्विति सूचितम् ॥४॥रूपकम् ॥
संझरागजलपुनओपमे, जीबिए प जलबिंदु चंचले। जुवणे य नइयेगसंनिभे, पावजीच! किमियं न बुज्झसि१४५
प्याख्या-सन्ध्यारागच जलयुद्बुदश्चेति द्वन्द्वस्ताभ्यामुपमा यस्य तस्मिन्नेवंविधे 'जीविते' आयुपि, च शब्दो व्यवहितः
सम्पन्धो 'जलपिन्दुपयले च' कुशाग्रादिलातोयलयबचपले चेत्ययः, उपमात्रयाभिधानमतितरलतादर्शनार्थ, 'यौवने'
वारण्ये, प शब्दा व्यनिचयादी च 'नदीवेगसन्निभे' सरिजलतुल्ये सति, हे 'पापजीव !' दुरात्मन् । किमिदं न
बुध्यसे । पश्यनपीति ॥ ४५ ॥
असत्य सुरा अन्नत्थ, गेहिणी परियणो वि अन्नत्थ । भूपयलिब कुटुंपं, पक्खित्तं हयकयंतेण ॥ ४६ ।।
व्याख्या-'अन्यन' अन्यस्यां गतौ 'सुताः पुत्राः, अन्यत्र 'गहिनी' कलत्रं, 'परिजनोऽपि परिवारोऽपि अन्यत्र 'हत-
फूतान्तेन' निन्धयमेन, सुतादिरूपं कुटुम भूतेभ्यो यलिरिव 'प्रक्षिप्त' इतस्ततः पर्यस्तं, यथा भूतेभ्यो बलिः प्रक्षिप्यते
तथेदं कुटुम्ममपि सर्व कृतान्तेन भिन्न भिन्नां गतिं प्रापितमिति ॥ ४६ ॥

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या
॥१४॥
जीवेण भवभवे मि-ह्नियाइ देहाइ जाइ संसारे । ताणं न सागरेहि, कीरइ संखा अणंतेहिं ॥४७॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! यच्छरीरार्थ त्यमेवंविधानि पापानि कुरुपे परं ये देहाः संसारे जीवेन 'भवे भवे' जन्मनि जन्मनि
'मुक्ता'स्त्यक्तास्तेषां देहाना 'अनन्तै'रनन्तसंख्यैः 'सागरैः' समुद्रैः संख्या न क्रियते, अनन्तसंख्यसागरविन्दुभ्योऽपि
पूर्वपूर्वभवजीवमुक्तशरीराणामनन्तत्वाद्, यद्वाऽनन्तैः 'सागरैः' सागरोपमसमयैः, शेष पूर्ववत्तथा चोक्तं-"जीवेण जाणि
उ विस-जियाणि जाइसएसु देहाइ । थेवेहिँ तओ सयलं, पि तिहुयणं हुन्न पडिहत्थं ॥१॥॥४७॥
नयणोदयं पि तासिं, सागरसलिलाओ बहुयरं होइ । गलियं रुयमाणीणं, माजणं अन्नमन्नाणं ॥४८॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! तासां रुदन्तीनां 'मातृणां जननीना, अन्यान्यासां' अपरापर जन्मभाविनीनां [गलितं' पतितं]
'नयनोदक' अश्नुजलमपि 'सागरसलिलात्' समुद्रपानीवा बहुतरं' अधिकतरं, भवति, ताभी रुदतीभिरभुजलमेतावद्
ग[]लितं पातितं, यत्सख्या समुद्राम्भसाऽपि कर्तुं न शक्यत इत्यर्थः ॥४८॥
जं नरए नेरइया, दुहाई पावंति घोरऽणंताई । तत्तो अणंतगुणियं, निगोयमज्झे दुहं होइ ॥ ४९॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! 'नरयिका' नारका नरके 'घोराणि' रौद्राणि च तान्य'नन्तानि' अप्राप्तापरभागानि घोरान-
न्तानि, 'दुःखानि' असातवेद्यानि, प्रामुचन्ति, तथा चोक्तं-"तह फालिया वि उक्कत्ति-आ वि तलिआ वि च्छिन्नभिन्ना वि ।
॥१४॥

·दमा मग्गा मुद्रिपा, तोडिया वह पीरीणा य ॥ १ पाचोदएण पुणरवि, मिलंति तह चेव पारयरसुप । इच्छंता वि हुन मसी, कदापि ते नारय पराया ॥२॥ पभणंति तो दीणा, मा मारेह सामि! पहुनाह ! । अइदुसहं दुक्खमिणं, पगिमद मा गुणद पनाहं ॥ ३॥ एवं परमाहम्मिय-पाएमु पुणो पुणो वि लग्गति । दंतेहि अंगुलीओ, गिण्हंति भणंति दीपाई ॥ ४ ॥ तो अ निरयपाला, भगंति रे ! अन दूसहं दुक्सं । जइआ पुण पावाई, करेसि तुट्ठो तया भणति १॥५॥ नरिध गए मपम्, गहरा अदमेर एन्ध मपरिक । अगा वि साह पिमह, दिहो सो केण परलोओ? ॥ ६ ॥ गा पियंता इव मरति, पुणो हि ते मंति पियति राई । सुहाई तत्ता पुण जे मरंति, पुणो वि तप्पंति खुहाई तेज ॥७॥ नस्थि म पुण्णं पार, भूमऽन्महिमो ग दीसइ न जीयो । इचाइ भणसि तइया, पायालत्तेण परितुट्टो ॥८॥ मंस- रममि य गिलो, जदया मारेमि निग्विणो जीरे । भणसि तया अम्हाणं, भक्खमिणं निम्मियं विहिणा॥ ९॥ वेयवि- दिया न दोग, अण्णे महिंग त्ति अहर पेमि । परचरपररसतो फा-लिऊण खाएसि परमंस ॥ १०॥ लापयतित्तिरि- मंडप-रसरममाईणि पियसि अगिद्धो । इहि पुण पुकारसि, अइदुमहं दुक्खमेयंति ॥ ११॥ अलिएहि पंचसि तया, स्वयमाएहिं मुसनणं । पेमुण्णाण करे-सि हरिसिओ पलवसि इयाणि ॥ १२ ॥ तइआ खणेसि खत्तं, घायसि वीसं- भियं गुममि लोयं । परपणदुद्धो परदे-सगामनगराई भंजेसि ॥ १३ ॥ तेण वि पुरिसयारे-ण विनडिओ मुणसि तणसमें भुगणं । पादपेणं यिससेसि, पुणमि पुपार किं पुणिहि ? ॥ १४ ॥ मा हरसु परधणाई, सिक्खविओ भणसि धिट्टयाए । मपरम वि परकीयं, सहोअर कस्म वि न दपं ॥ १५ ॥ तइया परजुबईणं, चोरियरमियाई मुणसि सुहाई । अइरत्तो ·वैराग्य- शतकम्। गुणविन- यीया- व्याख्या। वि हु तासिं, मारसि भत्तारपमुहे अ॥१६॥ सोहग्गेण य नडिओ, कूडविलासेहि (8) कुणसि ताहिँ समं । इण्हिं तु तत्त- तंवय-डिउल्लियाणं पलाएसि ॥ १७ ॥ परकीयच्चिय भजा, भुजइ निअया उ माउभइणीओ । एवं च दुविअड्डत्त-ग- विओ वयसि सिक्खविओ ॥ १८ ॥ पिंडेसि असंतुट्ठो, वहु पावपरिग्गहं तहा मूढो । आरंभेहि अ तूससि, रूससि ? किं इत्य दुक्खेहि ॥ १९ ॥ आरंभपरिगहव-जियाण निवहइ अम्ह न कुडुवं । इय भणियं जस्स कए, तं आणसु दुहविभा- गऽत्थं ॥ २०॥ भरियं पिवीलियाई-ण सीविरं जइ मुहं तुहऽम्हेहिं । ता होसि पराहत्तो, भुंजसि रयणीइ पुण मिटुं ॥२१॥ पियसि सुरं गायतो, वक्खाणंतो मुआहि नचंतो । इह तत्ततिल्लतुंव-तऊणि किं पीअसिन हयास ! ॥२२॥गुरु- देवाणुवहासो, विहिआ आसायणा वयं मन्गं । लोगो अ गामकूड-तणाइभावेसु संतविओ ॥ २३ ॥ इय जइ नियहत्या- रो-वियस्स तस्सेव पावविडवस्त । मुंजसि फलाइ रे दुछ!, अम्ह ता इत्थ को दोसो ? ॥ २४ ॥ इच्चाइ पुषभवदु-क्कया। सुमराविउं निरयपाला । पुणरवि वियणा उ उई-रयति विविहप्पयारेहि ॥ २५ ॥ उक्कत्तिऊण देहा-उ ताण मंसाइ चड- प्फडताण । ताणं चिय वयणे प-क्खिवंति जलणम्मि भुजेउं ॥ २६ ॥ रे रे ! तुह पुवभवे, संतुट्ठी आसि मंसरसिएहिं । इअ भणिउं तस्सेव य, मंसरस गिहिउं दिति ॥ २७ ॥ तिरियाण य भारारो-वणाणि सुमराविऊण खंधेसु । चडिऊण सुरा तेसिं, भरेण भंजंति अगाइ ॥ २८ ॥ दीणा सबनिहीणा, नपुंसगा सरणवजिया खीणा । चिट्ठति नरयवासे, नेरइया अहव किं बहुणा ॥ ३९ ॥ अच्छि निमीलणमित्तं, नस्थि सुहं दुक्खमेव अणुवद्धं । नरए नेरइयाणं, अहोनिसं पञ्चमाणाणं १ अस्ति सांस्वपि प्रतिबय वर्ण, परमर्थसङ्गतिरस्याभावे एवेति मे मति ।

·॥ ३० ॥ तत्व य सम्मदिठी, पायं चिंतंति वेयणाऽभिहया । मुत्तुं कमाइ तुमं, मा रूससु जीव ! जं भणियं ॥३१॥ मपो पुपकयाण, कम्माणं पापए फलविवागं । अपराहेसु गुणेसु अ, निमित्तमित्तं परो होइ ॥ ३२ ॥ धारिजंतो जल- निदि, पीपीकठोलभिन्न कुलसेलो। न हु अन्नजम्मनिम्मिम, सुहासुहो दिवपरिणामो ॥ ३३ ॥ वारिज्जतो वि हु गुरु- जणेण तहमा करेसि पापाई । सयमेव किणिय दुक्खे, रूससि रे जीव ! कस्सिहिं ? ॥ ३४ ॥ सत्तमियाओ अन्ना, अट्ठः मिमा नवि नरयपुदवि त्ति । एमाइ पुणसि कूडु-तराइ इण्हिं किमुधियसि ? ॥ ३५ ॥ इय चिंताए तह वे-अणाहिँ सवित्रण अमुहकम्माई । जायंति रायभवणा-इएसु कमसो असिझंति ॥ ३६॥ अन्ने अवरुप्परकलह-भावओ तह य कोवकरणेणं । पावंति तिरिमभावं, भमंति तत्तो भवमणंतं ॥ ३७॥" ततो नरकदुःखेभ्यो 'निगोदा' साधारणवनस्प- तिविशेपास्तेषां मध्ये 'अनन्तगुणितं' अनन्तगुणं, पुनः पुनर्जन्ममरणरूपं दुःखं भवति, यत उतं-"गोला हुँति असंखा, ति निगो असंखआ गोले । इफिफो अ निगोओ, अर्णतजीवो मुणेययो ।। १ ॥ एगूसासम्मि म[ओ] (1) सत्तरस- पाराउऽर्णतपुत्तो वि । खुडगभवमहणाओ, एपसु निगोयजीवेसु ॥२॥" ।। ४९ ॥ तमि वि निगोयमशे, पसिओ रे जीप ! विविहफम्मवसा । विसहंतो तिक्खदुई, अर्णतपुग्गलपरावते ॥५०॥ व्याख्या-रे जीव!' हे आत्मन् ! 'तस्मिन्नपि' नारकदुःखातिशायि दुःखसङ्कुले निगोदमध्ये 'उपितः' स्थितः, कस्मात् ?, 'विविधकर्मवशात्' अनेकविध-शानावरणीयादि-कर्मपरतन्त्रतया, पत उक्तं-"जया मोहोदओ तियो, अण्णाणं

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
खु महन्मयं । कोमलं वेयणीयं नु, तया एगिंदियत्तणं ॥ १॥" किं कुर्वन् तत्रोपित ? इत्याह-अनन्तान् सूक्ष्मक्षेत्रपुद्गल-
परावर्तान् यावत् 'तीक्ष्णं' उमं 'दुःखं एकस्मिन् श्वासोच्छासे साधिकसप्तदशभवात्मकं 'विपहमाणो' अनुभवन् , उक्तं
च-"सत्तरससमहिया किर, इगाणुपाणमि हुँति खुडुभवा । सगतीससयतिहुत्तर-पाणू पुण इंगमुहुत्तमि ॥१॥ पणस-
द्विसहसपणसइ-छत्तीसा इगमुहुत्तखुड्डभवा । आवलियाणं दोसय-छप्पन्ना एगखुड्डभवे ॥२॥” ॥ ५० ॥
नीहरिय कह वि तत्तो, पत्तो मणुयत्तणं पिरे जीव! । तत्थ वि जिणवरधम्मो, पत्तो चिंतामणिसरिच्छो॥५॥
व्याख्या-रे जीव ! त्वं 'कथमपि' महता कप्टेन 'ततो' निगोदानिःसृत्य 'मनुष्यत्वं मनुजत्वमपि प्राप्तस्तत्राऽपि' मनु-
प्यत्वेऽपि, चिन्तामणिसहयो, मनोभिलापपूरकत्वात् , श्रीजिनवरधर्मः पुण्यवशात्प्राप्तः, "निसरेणीहर-नील-धाड-वर-
हाडा" इति [८-४-७९ हैमप्राकृतसूत्रेण ] निःसरे नीहरादेशः ॥५१॥
पत्ते वितमि रे जीव !, कुणसि पमायं तुमं तयं चैव । जेणं भवंधकूवे, पुणो वि पडिओ दुहं लहसि ॥५२॥
व्याख्या-रे जीव ! 'तस्मिन्' दुष्पापे श्रीजिनधर्मे 'प्राप्तेऽपि' लब्धेऽपि, त्वं तमेव 'प्रमाद' निद्राविकथादिक
करोपि, येन प्रमादेन भव एवाऽन्धकूपस्तस्मिन्पुनरपि पतितो 'दुःख' नरकादावसातमेव लभसे, आपवचनत्वाद्भविष्यत्यर्थे
वर्तमानता, परं हारितं जिनधर्म पुनर्न लप्स्यस इत्यर्थः ॥ ५२ ।।
उवलदो जिणधम्मो, न य अणुचिन्नो पमायदोसेणं । हा !! जीव ! अपपवेरिअ, सुबहुं पुरओ वितरिहिसि ५३
॥१६॥

·व्याख्या-हे जीव ! त्वया दैवयोगाजिनधर्म 'उपलब्धः' प्राप्तः, परं 'प्रमाददोपेण' आलस्यादिवैगुण्येन च 'नाऽनु-
पीर्णो' न सेवितो, 'हा' इति खेदे, 'आत्मवैरिन् । स्वजीवशत्रो ! हे जीव ! 'पुरतो' मरणावसाने-परलोके वा, 'सुवहुँ'
अतिशयेन, शशिराजवत् 'खेत्स्यसे' खेदं प्राप्स्यसि-शोचिष्यसीत्यर्थः, “खिदेरविसूरा विति [८-४-१३२ हैम-
प्राकृतसूत्रेण ] खिदेविंसूरादेशः ॥ ५३ ॥
सोयंति ते घराया, पच्छा समुवद्वियंमि मरणमि । पावपमायवसेणं, न संचियो जेहि जिणधम्मो ॥५४ ॥
व्याख्या-ते 'वराका' रास्तपस्विनः, पश्चान् मरणे 'समुपस्थिते' प्राते सति 'शोचन्ति' शोकं कुर्वन्ति, ते के ?, यैर्व-
राकैः ‘पापप्रमादवशेन' दुष्टालस्यादिपरतन्त्रतया जिनधर्मो न 'सश्चितः' स्वात्मनि न सम्भृतो 'हा! हा!! वयमकृत-
धर्माणः परलोके कथं सुसिनो भविष्याम' इति शोकं विदधतीति भावः ॥ ५४॥
धी घी धी संसारे, देवो मरिऊण जं तिरी होइ । मरिऊण रायराया, परिपचइ निरयजालाहि ॥ ५५ ॥
व्याख्या-संसारं चातुर्गतिकरूपं-भवं धिम् धिग, धिक्रयाभिधानं तु निन्द्यतमत्व सूचनार्थ, संसारस्य धिक्त्वे कारणमाह-
यस्मा दिवा' सुरो 'मृत्वा' च्युत्वा 'तिर्यक् पृथिव्यादिर्भवति, तथा 'राजराजो' वासुदेवादिद्धृत्वा निरयज्वालाभिः परिपच्यते,
यत उक्तं "मीरासु संठएसु य, कुडुसु अ पयणगेसु कुंभीसु । लोहीसु अपलवंते, पयंति कालाउ नेरइए ॥ १॥" ॥५५॥
जाइ अणाहो जीवो, दुमस्स पुष्पं व कम्मवायहओ। धणधन्नाहरणाई, घरसयणकुटुंबमिलेवि ॥ ५६ ॥

·वैराग्य
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
व्याख्या हे जीव ! अयं 'जीव' आत्मा कमैंव 'चातो' वायुस्तेन 'हतः' प्रतिहतो, 'अनाथों' अस्वामिको-अनाधारः
सन् 'दुमस्य' तरो पुप्पमिव याति, परलोकमिति गम्यते, यथा द्रुमस्य पुष्पं पातप्रेरितं सद्यात्यधः पतति, तथा
जीवोऽपि, किं कृत्वा ?, धनधान्याभरणानि गृहं स्वजनकुटुम्मं च मुक्त्वा, अनुक्तोऽप्यत्र चकारो बोद्धच्या, माकृतत्वाद्वि-
भक्तिलोपश्च ॥५६॥
वसियं गिरीसु वसियं, दरीसु वसियं समुहमज्झम्मि । रुक्खगेसु घ वसियं, संसारे संसरंतेणं ॥ ५७॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! त्वया 'संसारे भवे, 'संसरता' इतस्ततः पर्यटता सता कदाचिद् 'गिरिपु' पर्वतेषु 'उपितं स्थितं,
कदाचिद् 'दरीपु' कन्दरेपूषितं, कदाचित्समुद्रमध्ये उपित, कदाचिद्वृक्षानेषु चोपितं, अनवस्थितत्याज्जीवस्य ॥ ५७ ॥
किश्चाऽयमात्मा नटवदपरापररूपैः परावर्तते, ततः कः कुलाभिमानावकाश ! इत्याह-
देवो नेरइओ त्ति य, किडपयंगो त्ति माणुसो एसो। ख्वस्सी य विरूवो, सुहभागी दुक्खभागी य ।। ५८ ॥
व्याख्या-'देवो' विबुधो, नारकः प्रतीत एव, इति शब्दाः सर्वे उपप्रदर्शनार्थाश्च शब्दाः समुच्चयार्थाः स्वगतानेक भेद-
सूचका वा, तथा 'कीट' कृम्यादिः, पतङ्ग' शलभस्तिर्यगुपलक्षणं चैतन् ‘मानुपः पुमान् , एप जीवः, परावर्तत इति सर्वत्र
क्रिया, "रूवस्सि"त्ति कमनीयशरीरो 'विरूपो' विशोभः 'सुखं' सातं भजते तच्छीलश्चेति सुखभागी, एवं दुःखभागी ५८
राउत्ति य दमगोत्ति य, एस सपागोत्ति एस वेयविकासामी दासो पुजो, खलोत्ति अधणो घणवइति ॥१९॥
॥१७॥

·व्याख्या-तथा 'राजा' पृथिवीपति'द्रमको निःस्व, एप जीवः 'श्वपाक'श्चाण्डालः, तथैप एव 'वेदवित्' सामादिवेदा- नां येत्ता-प्रधानबामण इत्यर्थः, असकृदेपशब्दग्रहणं पर्यायनिवृत्तावपि जीवद्रव्यस्याऽनुवृत्तिज्ञापनार्थ, एप एवैको नाना- रूपेप्येवं परावर्तते न सर्वथाऽन्यो भवतीत्यर्थः, तथा 'स्वामी' स्वपोष्यापेक्षया नायको, 'दासो' ब्यक्षरकः, 'पूज्यो' अभ्य. पनीय-उपाध्यायादिः, 'सलो' दुर्जनो, 'अधनों' निर्द्रव्यो, 'धनपतिरीश्वरः ॥ ५९॥ नवि इत्थ कोइ नियमो, सकम्मयिणिविसरिसकयचिहो । अन्नान्नरूबवेसो, नडो व परियत्तए जीवो ॥६॥ व्याख्या- किय 'नाऽपि न सम्भाव्यतेऽत्र कश्चि नियमोऽवश्यम्भावो, यथा परे मन्यन्ते-“पुरुषः पुरुषत्वमश्नुते, पशवः पशुत्व" मित्यादिरूपः, प्रमाणयाधित्वात् , कर्मवैचित्र्येण भववैचित्र्योपपत्तेः, किंतर्हि ?, स्वकर्मविनिविष्टसदृशकृत- चेप्टः परावर्तते जीव इति सम्बन्धः, तत्र क्रियत इति कर्म-ज्ञानावरणीयादि, स्वस्याऽऽत्मनः कर्म स्व कर्म, तस्य विनिविष्टं विनिवेशः, प्रकृतिस्थित्यनुभागमदेशात्मक रचनमित्यर्थः, तस्य सद्दशी-तदनुरूपा कृता-निर्वतिता चेष्टा-देवादिपर्याया- ध्यासरूपी व्यापारो येन स तथेति समासो, दृष्टान्तमाह 'अन्यान्यरूपो' नानाऽऽकारो 'वेपो' नेपथ्यवर्णकविच्छित्यादिल- क्षणो यस्याऽसावन्यान्यरूपवेपः, कोऽसौ ?, नटः, स इव 'परावर्तते' परिभ्रमति 'जीव' आत्मेति, तदिदं संसारेऽनव- स्थितत्वमालोच्यं, तथा चोक्तं-श्रीआचाराङ्गे-"से असई उच्चागोए, असतिं नीयागोए, नो हिणे णो अतिरित्ते, णोऽपीहए, इति संखाय को गोयावादी ? को माणावादी ? कंसि वा एगे गिझे तम्हा पंडिए नो हरिसे णो कुञ्झे"एतद्दीका] "इति"

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
।१८॥
व्याख्या
संसार्यसुमान् 'असकृद्' अनेकश 'उच्चैगोंडे' मानसत्काराहे, उत्पन्न इति शेषः, तथाऽसकृ'नीचैर्गोत्रे' सर्वलोकावगीते,
पौनःपुन्येनोत्पन्न इति, तथाहि नीचेगोत्रोदयादनन्तमपि कालं तिर्यक्ष्यास्त इति, स चाऽनन्ता उत्सर्पिण्यवसर्पिणीः,
आवलिकाकालासख्येयभागसमयसंख्यान् पुद्गलपरावानिति xxx तदेवमुच्चावचेपु गोत्रेयसकृदुत्पद्यमानेनाऽसु-
मता xxx न मानो विधेयो नाऽपि दीनतेति, तयोश्चोचायचयोगोत्रयोर्गन्धाध्यवसायस्थानकण्डकानि तुल्यानीत्याह-"णो
हीणे णो अतिरित्ते' यावन्त्युच्चैर्गोत्रेऽनुभाववन्धाध्यवसायस्थानकण्डकानि, नीच्चैर्गोत्रेऽपि तावन्त्येय, तानि च सर्वाण्य.
प्यसुमताऽनादिससारे भूयोभूयः स्पर्शितानि, तत उच्चैर्गोत्रकण्डकार्थतयाऽसुभृन्न हीनो नाऽप्यतिरिक्तः, एवं नीचैर्गोत्र-
कण्डकार्थतयाऽपीति, xxx यतश्चोच्चावचेपु स्थानेषु कर्मवशादुत्पद्यन्ते, वलरूपलाभादिमदस्थानानां चाऽसमञ्जसता-
मवगम्य कि कर्तव्यमित्याह-"णोऽपीहए', 'अपिः सम्भावने, स च भिन्नक्रमो, जात्यादीनां मदस्थानानामन्यतममपि
'नो ईहताऽपि, नाऽभिलपेदपि, अथवा नो स्पृहयेन्नाऽयका दिति, तन्न याञ्चायचेषु स्थाने पसकुदुत्पन्नोऽमुमस्तितः
किमित्याह "इति संखाय"इत्यादि, इतिरुपपदने, इत्येतत्पूर्वोकनीत्योचावचस्थानोत्पादादिकं 'परिसंख्याय' ज्ञात्वा 'को
गोत्रवादी भवेद् ?' यथा ममोच्चैर्गोत्रं सर्वलोकमाननीयं [ तथा ] नाऽपरस्येत्येवंवादी को बुद्धिमान् भवेत् १, तथाहि-म-
याऽन्यैश्व जन्तुभिः सर्वाण्यपि स्थानान्यनेकशः प्राप्तपूर्वाणीति, तथोच्चैर्गोत्रनिमित्तमानवादी वा को भनेत् ?, न कश्चित्सं-
सारस्वभावपरिच्छेदीत्यर्थः, किश्च "कसि वा एगे गिज्झे" अनेकशोऽनेकस्मिन् स्थानेऽनुभूते सति तन्मध्ये कस्मिन्वा
एकस्मिन्नु गौत्रादिकेऽनवस्थिते स्थाने रागादिविरहादेका कथं गृध्येत् , तात्पर्य-आसेनां रिदिनकर्मपरिणामो विद्ध्याइ,
॥१८॥

·युज्येत गाय, यदि तत्स्थान प्राप्तपूर्व नाऽभविष्यत् , तचाऽनेकशः प्राप्तपूर्वम् , अतस्तल्लाभालाभयो!त्कर्पापको विधेयाविति,
आह च "तम्हा" इत्यादि, यतोऽनादौ संसारे पर्यटताऽसुमताऽदृष्टायत्तान्यसकृदुच्चावचानि स्थानान्यनुभूतानि, तस्मात्क-
धयिदुवादिकं मदस्थानमवाप्य 'पण्डितो' हेयोपादेयतत्त्वज्ञो न हृष्ये'न हुपं विदध्याद्, उक्तं च-सर्वसुखान्यपि बहुशः,
प्राप्तान्यटता मयाऽत्र संसारे । उच्चैःस्थानानि तथा, तेन न मे विस्मयस्तेषु ॥१॥ जई सो वि णिजरमओ, पडिसिद्धो
अट्ठमाणमहणेहिं । अवसेसमयट्ठाणा, परिहरियया पयत्वेणं ॥२॥' नाऽप्यवगीतस्थानावाप्तौ वैमनस्सं विदध्याद्, आह च-
"णो कुज्झे” अदृष्टवशात्तथाभूतलोकासम्मतं जातिकुलरूपवललाभादिकमधममवाप्य 'न कुप्येन क्रोधं कुर्यात् ,
कतरनीचस्थानं शन्दादिकं वा दुःखं मया नाऽनुभूतमित्येवमवगम्य नोद्वेगवशगेन भाव्यमुक्तं च-'अवमानात्परिभ्रं-
शा-दधवन्धधनक्षयात् । प्राप्ता रोगाश्च शोकाश्च, जात्यन्तरशतेपपि ॥ १॥ संते य अविम्हईडं, असोइ पंडिएण
य असते । सफा हु दुमोवमियं, हियएण हियं धरतेणं ॥२॥ होऊण चक्कवट्टी, पुहुइवती विमलपंडुरच्छत्तो । सो चेव नाम
भुजो, अणाहसालालओ होइ ॥३॥" ॥ ६॥
नरएसु वेयणाओ, अणोवमाओ असायबहुलाओ।रे जीव ! तए पत्ता, अर्णतखुत्तो बहुविहाओ ॥ ११ ॥
। पदि सोऽपि निरामद, पतिपिदोऽटमानमयनैः । अपशेषमदस्थानानि, परिहतम्यानि प्रयत्नेन ॥॥ २ सस्सु चाविसेतुमशोचितु पण्डितेन घाऽसरसु ।
शक्यं हि दुमोपमितं, हदयेन हितं धरताम् ॥ २ ॥ भूत्या चक्रवर्ती, पृथिवीपतिर्विमलपाण्डुरच्छनः । स एव नाम भूयो-नाथशालालयो भवति ॥ ३ ॥

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
व्याख्या-रे जीव! त्वया 'अनन्तकृत्यो'ऽनन्तवारान्, 'नरकेषु रत्नप्रभादिषु सप्तसु 'बहुविधा' अनेकप्रकारा 'अनुपमा'
अनन्यसदृशा असातेन-दुःखेन बहुला- व्याशा वेदना- असातावेदनीयकर्मजनिताः पीडाः प्राप्ता, यत उक्तं-"नेरइया
णं भंते ! कइविहं वेयणं पञ्चणुभवमाणा विहरति ?, गोयमा ! दसविहं, तंजहा-सीयं १ उसिणं २ खुहं ३ पिवासं ४ कंडूयं
५ परमं ६ जरं ७ दाहं ८ भयं ९ सोगं १०" [एतहीका]-"तत्र शीतोणे प्रतीते, क्षुपुनर्नारकाणां सदा स्थायिनी, ते हि
क्षुद्वेदनादह्यमानाः सकलजगघृतादिपुद्गलाहारेऽपि न तृप्यन्ति, पिपासा तु नित्यं कण्ठोष्ठतालुजिह्वादिशोपविधायिनी
सकलजलाधिजलपानेऽपि नो शाम्यति, कण्डूः क्षुरकादिभिरप्यनुच्छेद्या, “परमं पारवश्य, ज्वरो यावजीवमत्रत्याद-
नन्तगुणो, दाहभयशोका अप्यत्रत्येभ्योऽनन्तगुणा इति" ॥ ६१॥
देवत्ते मणुअत्ते, पराभिओगत्तणं उवगपूर्ण । भीसणदुहं बहुविहं, अणतखुत्तो समणुभूयं ॥ १२॥
व्याख्या-रे जीप ! त्वया 'देवत्वे देवभवप्राप्तौ, तथा 'मनुजत्वे' मनुष्यभवप्राप्ती, 'परे' स्वस्सादन्ये-देवा मनुजाच,
तेषां 'अभियोगत्वं' परतन्त्रत्वं, 'उपगतेन' प्राप्तेन सता पारवश्याद् 'अनन्तकृत्वोऽनन्तवारान् 'बहुविधं अनेकप्रकार
'भीषणं' भयानक 'दुःखं असातं 'समनुभूतं' वेदितम् ॥ ६२ ॥
तिरियगई अणुपत्तो, भीममहावेयणा अणेगविहा । जम्मणमरणरघहे, अणंतखुत्तो परिभमिओ ॥ ३ ॥
व्याख्या-हे जीव ! त्वं तिर्यगतिमनुप्राप्तोऽनेकविधा 'भीममहावेदना' रौद्रमहापीडा, विषहमाणः, सन्निति गम्यते,
॥१९॥

·गन्ममरणारपडेग्नन्त हत्यः 'परिधान्तः' पर्यटित, उक्तं च-"तिरिया कसंफुसारा, नियायपहवंधमारणसयाई। नवि दवा पायंता, परत्य जइ नियमिया टुंता ॥१॥" ॥ ६ ॥ जापति के पि गुरुग, सारीरा माणसा व संसारे । पत्तो अणंतखुत्तो, जीवों संसारकंतारे ॥ ३४ ॥ व्याख्या-हे आरमन् । संसारकान्तारै यायन्ति कान्यपि 'शारीराणि' शरीरसम्मन्धीनि 'मानसानि' मनोभवानि वा गनि, वानि मर्याप्यप्पयं जीयोऽनन्तकृत्वः प्रातः ॥ १४ ॥ तपहा अणंतरात्तो, संसारे तारिसी तुम आसी। पसमेउं सघो-दहीणमुदयं न तीरिजा ॥ ६५ ॥ प्यानया-रे जीप ! संसारे तर तादृशी 'तृप्णा' तृपाऽनन्तवारानासीत , नरके इति गम्यते, यां तृष्णां प्रशमितुं 'स- पादपीना' सकटसमुद्राणां 'उदफं' जलं 'न शक्नुयात्' न समर्थ भवेत् ॥ ६५ ॥ भासी अर्णतसुत्तो, संसारे ते छुहा वि तारिसिया। जं पसमेउं सबो, पुग्गलकाओ वि न तरिजा ॥ १६ ॥ म्याख्या-रे जीय ! तर 'संसारे' नरकभवे, अनन्तकृत्वस्तादृशी 'क्षुधा' बुभुक्षा आसीद्, यां क्षुधां 'प्रशमितुं' निवर्त- यितुं सोऽपि पुनटफापो मृतादिरूपो न शकुयात् ॥ ६६ ॥ फाऊणमणेगार, जम्मणमरणपरियणसयाई । दुखेण माणुसतं, जइ लहइ जहिच्छियं जीवो ॥ ६७ ॥ व्याख्या-हे जीप ! 'अनेकानि' अनन्तानि, जन्ममरणानां परावर्तनशतानि-कदाचिजन्म कदाचिन्मरणमित्येवरू-

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या
॥२०॥
पाणि कृत्या 'दुःखेन' करेन, अयं 'जीव' आत्मा, यदि यह[च्छिकच्छया (1) 'मानुपत्वं' मनुजवं लभते,न तु सुखेन,
कुशलपक्षकारी पुनः सुखेन मृत्वा सुखेनैव लभत इति गाथार्थः॥१७॥
तं तह दुल्लहलंभ, विजुलयाचंचलं च मणुअत्तं । धम्ममि जो विसीयइ, सो काउरिसो न सप्पुरिसो ॥ ६८ ॥
व्याख्या-तन्मनुजत्वं तथा चुछकादि दशोपनयव्यवस्थया 'दुर्लभलाभ दुर्लभप्राप्ति तथा विद्युल्लतावच्चञ्चलं च, लब्ध्वेति
गम्यते, यो मनुजो 'धर्मे जिनप्रगीते, अदृष्टवशात् प्राप्ते 'विपीदति' विपणो भवति, धर्म न सम्यगनुतिष्ठतीत्यर्थः, स
'कापुरुष' कुत्सितपुरुषो, न सत्पुरुषः ॥ ६८ ॥
मणुस्सजम्मे तडिलयंमि, जिर्णिधम्मो न कओ य जेणं ।
तुट्टे गुणे जह धाणुक्कएणं, हत्था मलेयवा अवस्स तेणं ॥ ३९॥
व्याख्या-मनुष्यजन्मनि संसाराम्भोनिधितटपाये लन्धे सति येन मनुष्येण, चः पादपूरगायों, जिनेन्द्रधर्मोऽहिंसादि-
रूपो न कृतो' नानुचीर्णस्तेन मनुष्येण 'अवश्य' निश्चितं, मरणावसाने हस्तौ 'मृदितव्यो' घृष्टव्यौ, "हा ! हा! मया
सत्यां सामग्र्यां धर्मरूपं पाथेयं न जगृहे, अधाहं किं करोमीति", कस्मिन् केनेव ?, यथा 'गुणे' प्रत्यञ्चायां त्रुटिते सति
रणभूमौ 'धानुष्केण धनुर्धरेण, हस्तौ मृदितव्यौ भवतस्तथा तेनाऽपि, मृदुनातेर्मल इत्यादेशः ॥ ६९ ॥
॥२०॥

·रे जीव ! निसुणि चंचलसहाय, मिल्हेविणु सयल वि यज्झभाव ।
नयभेयपरिरमहविविहजाल, संसारि अधि सह इंदयाल ॥ ७० ॥
व्याख्या-रे जीव !' आरमन् !, त्वं 'शृणु' आकर्णय, किं तदित्याह 'चञ्चलस्वभावान्' चपलस्वरूपान्, सकलानपि
याखभावान् शरीरादीन तथा 'नयमेदो' नवप्रकारो यः परिग्रहो' धनधान्यक्षेत्रवास्तुरूप्यसुवर्णकुप्यद्विपदचतुष्पदरूपस्तस्य
या 'विविधजालं अनेकमकारसमूहस्तच मुक्त्या परलोके यास्यसीति गम्यते, अतः संसारे यदस्ति धनधान्यादिकं तत्सर्व
'इन्द्रजालमिय' तत्रयलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनमिव, इन्द्रजालं वस्तुगत्याऽसदित्यर्थः ॥ ७० ॥
पियपुत्तमित्तघरधरणिजाय, इहलोइअ सवि नियसुहसहाय ।
नवि अत्थि कोइ तुह सरणि मुक्ख !, इफाटु सहसि तिरिनरयदुक्ख ॥७१॥
व्याख्या-हे 'मूर्ख !' अज्ञानिन् !-आत्मन् ।, यदर्थ त्वं द्रव्याधुपार्जने परवञ्चनादिकं कुरुपे तत्सर्वमैहलौकिक पितापु-
प्रमित्रगृहगृहिणाना 'जात' समूहस्तव नरकादो प्राप्तस्य 'शरण' निर्भयत्वस्थापने, 'निजशुभसहाय' आत्मकल्याणनिमित्तं
न कोऽप्यस्ति, न कोऽपि तत्र त्रातेत्यर्थः, केवलं जन्मान्तरे एक एवं' एकाक्येय, तिर्यभरकदुःखानि सहिष्यसे, ये वर्त-
माने काले प्रसिद्धास्ते भूते भविष्यत्यपि भवन्तीति वचनाददुष्टः प्रयोगः ।। ७१ ॥
फुसग्गे जह ओसर्पिदुप, थोवं चिट्ठइ लंपमाणए। एवं मणुआण जीवियं, समयं गोयम! मा पमायए ॥७२॥

·वैराग्य-
तिकम्।
गुणविन
यीया.
व्याख्या।
२१॥
व्याख्या-कुशाग्रे यथा 'अवश्यायविन्दुको शरत्कालभाविश्लक्षणवर्ष विन्दुः, स्वार्थे का प्रत्ययः, 'स्तोक' अल्प, काल-
मिति गम्यते, तिष्ठति लम्बमानक, एवं मनुजानां जीवितं, अतः समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः॥ ७२ ॥
संबुज्झह किं न बुज्झह ?, संबोहि खलु पेच दुल्लहा । नो हवणमंति राइओ, नो सुलह पुणरवि जीवियं ॥७३॥
व्याख्या-श्री सूत्रकृताङ्गे पैतालीयाध्ययने भगवानादितीर्थकरो भरततिरस्कारागतसंवेगान् स्वपुत्रानुद्दिश्येदमाह, यदि
या सुरासुरनरोरगतिरश्चः समुद्दिश्याऽऽह, यथा-'सम्बुध्यध्वं यूयं धर्म चोधं कुरुत, 'किं न चुध्यध्ध एवंविधसामग्यां
सत्यां कस्माद्धमें वोधो न क्रियत ? इत्यर्थः, यतोऽकृतधर्माणा 'प्रेत्य' परलोके सम्बोधिधर्मप्राविरूपा पुनर्दुर्लभा, खलु
शब्दस्याऽवधारणार्घत्वात् मुदुर्लभैव, नो 'हुनिश्चये, नैयाऽतिक्रान्ता रात्रय 'उपनमन्ति' पुनौकन्ते, नातिक्रान्तो यौव-
नादिकालः पुनरावर्त्तत इति भावः, पुनरपि 'जीवित संयमजीवितं, 'नो नैव, सुलभ, यदि वा जीवितं' आयुखुटितं
तत्सन्धातुं न शक्यत इत्यायुपोऽनियतत्वमाह ॥७३॥
डहरा वुवा य पासह, गम्भत्था वि चयंति माणवा । सेणे जह वयं हरे, एवं आउखयंमि तुइ ॥७४ ॥
व्याख्या-"डहरा" वाला एव एके-केचिजीवितं त्यजन्ति, तथा वृद्धाश्च, गर्भस्था अपि मानवा, उपदेशयोग्यत्वा-
मानवग्रहणं, एतत् पश्यत यूयं, यत्पर्धास्वप्यवस्थासु प्राणी जीवितं त्यजतीति, तथाहि-त्रिपल्योपमायुष्कस्याऽपि पर्या-
॥२१॥

·त्यनन्तरमन्तर्मुहतेनैव कस्यचिन्मृत्युरुपतिष्ठतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथा श्येनो 'वर्तक' तित्तिरिजीर्व 'हरते' हन्ति, एव-
मायुःक्षये माणान्मृत्युरपहरेदायुःक्षये या ग्रुट्यति जीवितम् ॥ ७४ ।।
तिदुपणजणं मरतं, वह्नण नयंति जे न अप्पाणं । विरमंति न पावाओ, धिद्धी धिट्टत्तर्ण ताणं ।। ७६ ॥
व्याख्या-'त्रिभुवनजनान्' समस्तलोकान् , त्रियमाणान दृष्ट्वा य आत्मानं प्रक्रमाद्धर्मे 'न नयन्ति' न प्रापयन्ति, तथा
पापाच हिंसादेन विरमन्ति' न निवर्तन्ते, तेषां 'धृष्टत्वं' धाय, धिर धिक् ॥ ७५ ॥
मा मा जंपह पाहुअं, जे पद्धा चिकणेहि कम्महि । सदेसि तेसि जायइ, हियोवएसो महादोसो ॥ ७६ ॥
प्याख्या-खल्येवममी पुनः पुनः प्रतियोभ्यमाना अपि किमिति न प्रतिबुध्यन्त इति 'बहु के' बहुलं, ‘मा मेति' निषेधे,
'जल्पत' यदत, यद्वा अयोग्यान प्रत्युपदिशतो गुरून्पति साधूनामिदं वाक्य-हे गुरवो ! मा मा बहुकं हितोपदेशादिकं
जल्पत, कुतो !, यतो ये प्राणिन विकणैर्निविडैः 'कर्मभिज्ञानावरणीयादिभिर्वद्धा' आश्लिष्टा, स्तेपां प्राणिनां हितो-
पदेशो' धर्मोपदेशो महादोपो महादेपो वा, दोपस्तु-"आमे पडे निहतं, जहा जलं तं घडं विणासेइ । इय सिद्धंतरहस्सं,
अप्पाहार विणासेइ ॥१॥” इत्यादिको, दोन्मामप्ययमेवमनुशास्तीत्यादिरूपो द्वेपो था 'जायते' भवति, ब्रह्मदत्त-
पक्रमादिवद्, यत उक्तं-"उपदेशो हि मूर्खाणां, प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजङ्गानां, केवलं विषवर्धनम् ॥१॥"
सतश्च यस्माग्निपिडकर्मणां हितोपदेशो महादोषो महाद्वेपो वा जायते तस्मात्तान् प्रति मा बहु बहु जल्पतेत्यर्थः ॥ ७६ ॥

·वैराग्य-
रातकम्।
गुणविन-
यीया.
व्याख्या।
1२२॥
कुणसि ममत्तं धणसय-णविवपमुहेसुऽणंतदुक्खेसु । सिढिलेसि आयरं पुण, अणंतसुक्खंमि मुक्खंमि ॥७॥
व्याख्या-रे मूढारमन् ! त्वं 'अनन्तदुःखेषु' अनन्तदुःखकारणेथु, धनस्वजनविभवप्रमुखेषु, धनं-हिरपयादिः, स्वजनो-
मात्रादि, विभवो-हस्त्यश्वादिस्तत्प्रभृतिषु 'ममत्वं' ममीकार करोपि, तथा चोक्तं श्रीआचाराने [लोकविजयाध्ययने प्रथ-
मोद्देशके ] "माया मे पिया मे भाया मे भगिणी में भजा मे पुत्ता मे धूता मे सुण्हा मे सहिसयणसंगंथसंथुया मे विवि-
त्तोपकरणपरियदृणभौयणच्छायणं मे, इच्चत्यं गहिए लोए वसे पमत्ते अहो य राओ य परितप्पमाणे कालाकालसमुट्ठाई
संजोगडी अट्टालोभी' [एतट्टीका ] "मातृविषयो रागः संसारस्वभावादुपकारकर्तृत्वाद्वोपजायते, रागे च सति मदीया
माता क्षुत्पिपासादिकां वेदनां मा प्रापदित्यतः कृषिवाणिज्यसेवादिकां प्राण्युपघातरूपां क्रियामारभते, तदुपधातकारिणि
च तस्यां वाऽकार्यप्रवृत्तायां द्वेष उपजायते, तद्यथा-अनन्तवीर्यप्रसक्तायां रेणुकायां रामस्येवेति, एवं पिता मे, पितृ-
निमिर्च रागद्वेषी भवतो, यथा रामेण पितरि रागात्तदुपहन्तरि च द्वेषात्सप्तकृत्वः क्षत्रिया व्यापादिताः, सुभूमेनापि
त्रिःसप्तकृत्वो ब्राह्मणा इति, भ्राता मे, भगिनी निमित्तेन च केशमनुभवति प्राणी, तथा भार्यानिमित्तं रागद्वेषोद्भवस्त-
धथा चाणाक्येन भगिनीभगिनीपत्याचवज्ञातया भार्यया चोदितेन नन्दान्तिकं द्रच्यार्यमुपगतेन कोपानन्दकुलं क्षयं
निन्ये, तथा पुत्रा मे न जीवन्तीत्यारम्भे प्रवर्तते, एवं दुहिता ने दुःखिनीति रागद्वेपोपहतचेताः परमार्थमजानानस्तत्तद्वि-
धत्ते येनैहिकामुप्मिकानपायानवामोति, तद्यथा-जरासन्धो जामातरि कसे व्यापादिते स्वबलावलेपादपस्तवासुदेवपदा-
॥२२॥

·नुसारी सवलवाहनः क्षयमगात्, स्तुपा मे न जीवतीत्यारम्भादौ प्रवर्तते, 'सखिस्वजनसंग्रन्थसंस्तुता में सखा-मित्रं,
स्वजन:-पितृव्यादिः, सग्रन्थः-स्वजनस्याऽपि स्वजनः पितृव्यपुत्रशालादिः, सस्तुतो-भूयो भूयो दर्शनेन परिचितोऽथवा
पूर्वसस्तुतो-मातृपित्रादिभिरभिहितः, पश्चात्संस्तुतः-शालकादिः, स इह ग्राह्यः, स च मे दुःखित इति परितप्यते, विविक्तं-
शोभनं प्रचुरं वा, उपकरणं-हस्त्यश्वरथासनमश्चकादि, परिवर्तनं-द्विगुणत्रिगुणादिभेदभिन्नं तदेव, भोजनं-मोदकादि,
आच्छादन-पट्टयुगादि, तच्च मे भविष्यति नष्टं वा, "इचत्य"मिति, इत्येवमर्थ गृद्धो लोकस्तेष्वेव मातृपित्रादिरागादि-
निमित्तस्थानेष्वामरणं, प्रमत्तो-ममेदमहमस्य स्वामी पोपको वेत्येवं मोहितमना 'वसेत्' तिष्ठेदिति, उक्कं च-'पुत्रा में
धाता मे, स्वजनो मे गृहकलत्रवर्गो मे । इति कृतमेमेशब्दं, पशुमिय मृत्युर्जनं हरति ॥१॥ पुत्रकलत्रपरिग्रह-ममत्व-
दोषैर्नरो मजति नाशम् । कृमिक इव कोशकारः, परिग्रहादुःखमामोति ॥२॥xxx तदेवं कपायेन्द्रियप्रमत्तो मातृपि-
नाद्यर्थमर्थोपार्जनरक्षणतत्परो दुःखमेव केवलमनुभवतीत्याह च-"अहो" इत्यादि, अहश्च सम्पूर्ण रात्रिं च, च शब्दात्प-
क्षं मासं च निवृत्तशुभाध्यवसायः परि-समन्तात्तप्यमानः परितप्यमानः सन् तिष्ठति, तद्यथा-'कई या वच्चइ सत्थो ?,
किं भंडं ? कत्थ केत्तिया भूमी ? । को कयविक्कयकालो ?, निविसई किं कहिं केण ? ॥१॥ इत्यादि, स च परितप्य-
मानः किम्भूतो भवतीत्याह-'काले'त्यादि, कालः-कर्तव्यावसरस्तद्विपर्यासोऽकालः, सम्यगुत्थातुं-अभ्युद्यन्तुं शीलमस्येति
समुत्थायीति पदार्थों, वाक्यास्तु काले-कर्तव्यावसरे अकालेन-तद्विपर्यासेन समुत्तिष्ठतेऽभ्युद्यतमनुष्ठानं करोति, तच्छी-
. कदा मनति सार्थ , कि भाण्ड कुछ कियती भूमिः । क क्रयविक्रयकालो, निविशति (निर्गच्छति ) किंक केन ॥७॥

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया.
व्याख्या।
॥२३॥
लश्चेति, कर्तव्यावसरे न करोतीत्यन्यदा च विदधातीति, यथा वा काले करोत्येवमकालेऽपीति, यथा वाऽनवसरे न करो-
त्येवमवसरेऽपीति, अन्यमनस्कत्वादपगतकालाकालवियक इति भावना, यथा प्रद्योतेन मृगापतिरपगतभर्तृका सती ग्रह-
णकालमतिवाह्य कृतप्राकारादिरक्षा जिघृक्षितेति, यस्तु पुनः सम्यकालोत्थायी भवति स यथाकालं परस्परानावाधया सर्वाः
क्रियाः करोतीति, तदुक्तं 'मासैरष्टभिरह्ना च, पूर्वेण वयसाऽऽयुपा । तत्कर्तव्यं मनुष्येण, येनान्ते सुखमेधते ॥१॥'
धर्मानुष्ठानस्य च न कश्चिदकालो मृत्योरिवेति, किमर्थ पुनः कालाकालसमुत्थायी भवतीत्याह-"संजोगट्ठी" संयुज्यते
संयोजनं या संयोगोऽर्थः-प्रयोजन संयोमार्थः, चोऽस्याऽस्तीति संयोगार्थी, तत्र धनधान्यहिरण्यद्विपदचतुष्पदराज्यभा-
र्यादिः संयोगस्तेनाऽर्थी-तत्प्रयोजनी, अथवा शब्दादिविषयः संयोगो मातापित्रादिभिर्वा, तेनाऽर्थी कालाकालसमुत्थायी
भवतीति, किञ्च "अठ्ठालोभी" अर्थो-रतकुप्यादिस्तत्र आ-समन्तालोमोऽर्थालोमा, स विद्यते यस्येत्यसावपि काला-
कालसमुत्थायी भवति, मम्मणवणिग्वत्तथाहि-असावतिक्रान्तार्थोपार्जनसमर्थयौवनवया जलस्थलपथमेपितनानादेशमा-
ण्डभृतयोहित्यगन्तृकोष्ट्रमण्डलिकासम्भृत्तसम्भारोऽपि प्रावृषि सवरात्रावच्छिन्नमुशलप्रमाणजलधारावर्यनिरुद्धसकलपाणि-
गणसञ्चारमनोरथायां महानदीजलपुरानीतकाष्ठानि जिघृक्षुरुपभोगधर्मावसरे निवृत्तापरादोषशुभपरिणामः केवलमर्थोपा-
जनप्रवृत्त इति, उक्तं च-"उक्खणइ खणइ निहणइ, रति ण सुअति दिया वि य ससंको । लिंपइ ठएइ सययं, लंछिय-
. उाखनति खनति निदधाति (निहन्ति), रात्रौ न स्वपिति दिवाऽपि च सशकः । लिम्पति स्थगयति सततं, रान्तिप्रतिलाशित करोति ॥ 1 मुत्र
न तावदित (निापारों), निमितुं नाऽपि चाघ मक्ष्यामि । नाऽपि च वरस्यामि गृहे, कर्तव्यमिदं बह्वय ॥२॥
॥ २३ ॥

·पडिलंछियं कुणइ ॥१॥ जसु न ताव रिको, जेमे नवि य अज मजीहं । न वि य वसीहामि घरे, कायवमिणं वहुं जज ॥२॥” अथ प्रकृतार्थो-अनन्तसौख्ये मोक्षे पुनरादरं अनुरागं, 'शिथिलयसि शियिलं कुरुपे, मोक्षगमनाय त - तुष्वहिंसादिपु न प्रवर्तसे इति भावः ॥ ७७ ॥ संसारो दुहहेऊ, दुक्खफलो. दुस्सहदुक्खरूवो य । न चयंति तं पि जीवा, अइबद्धा नेहनिअलेहिं ॥ ७८॥ व्याख्या-हे जीव ! अयं संसारो दुःखस्य हेतुः-कारणं, तथा दुःखमेव फलं यस्याऽसौ दुःखफल, च पुनः 'दुस्सह, सोढुमशक्यं यदुःखं तद्रूपस्तत्स्वरूपः, तमपि संसारं जीवा' प्राणिनः 'स्नेहनिगडैः'प्रेमशृङ्सलाभिः 'अतिवद्धा' अतिशयेन गृहीता न त्यजन्ति, ब्रह्मदत्तादिवत्, ब्रह्मदत्तो मारणान्तिकरोगवेदनादिभिरभिभूतः सन्तापातिशयात् स्पृशन्ती प्रणयि- नीमिप विधासभूमि मूर्छा बहुमन्यमानस्तथा हस्तीकृतो विहस्ततया, विषयीकृतो वैपम्येण, गोचरीकृतो ग्लान्या, दष्टो दुःखासिकया, कोडीकृतः कालेन, पीडितः पीडाभिर्निरूपितो नियत्या, आदित्सितो देवेन, अन्ति केऽन्त्योच्छासस्य, मुखे महामवासस्य, द्वारि दीर्घनिद्राया, जिह्वाने जीवितेशस्य वर्तमानो, विरलो वाचि, विहलो वपुषि, प्रचुरः प्रलापे, जितो जृम्भिकाभिरित्येवम्भूतामवस्थामनुभवन्नपि महामोहोदयादोगांश्चिकाक्षिपुः पार्थोपविष्टां भामिनवरतवेदनावशगलद- श्रुरकनयनां कुरुमति ! कुरुमतीत्येवं व्याहरन्नधः सप्तमी नरकपृथ्वीमगात् , तत्रापि तीव्रतरवेदनाऽभिभूतोऽप्यविगणय्य वेदनां तामेव फुरुमर्ती व्याहरतीत्येवम्भूतो भोगाभिष्वङ्गो दुस्त्यजो भवति केपाश्चिद्, अन्येषां पुनर्महापुरुषाणामुदारसत्त्वा-

·वैराग्य-
हातकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
२४॥
नामात्मनोऽन्यच्छरीरमित्येवमवगततत्त्वानां सनत्कुमारादीनामिव यथोकरोगवेदनासद्भावे सत्यपि मयैवैतत् कृतं सोढ-
व्यमपि मर्यवेत्येवं जातनिश्चयानां कर्म क्षपणोद्यतानां न मनःपीडोत्पद्यते इति, उक्तं च-"उतो यः स्वत एव मोहसलिलो
जन्मालयालोऽशुभो, रागद्वेपकषायसन्ततिमहानिर्विनवीजस्तया । रोगैरङ्कुरितो विपत् कुसुमितः कर्मद्रुमः साम्प्रतं, सोढा नो
यदि सम्यगेप फलितो दुःखैरधोगामिभिः॥१॥ पुनरपि सहनीयो दुःखपाकस्तपायं, न खलु भवति नाशः कर्मणां सञ्चि-
तानाम् । इति सह गणयित्वा यद्यदायाति सम्यक्, सदसदिति विवेकोऽन्यत्र भूयः कुतस्त्यः १ ॥२॥" ॥ ७८ ॥
नियकम्मपवणचलिओ, जीवो संसारकाणणे घोरे । का का विडंबणाओ, न पावए दुसहदुक्खाओ ॥७९॥
व्याख्या-अयं 'जीव' आत्मा 'घोरे' रौद्रे 'संसारकानने' भवकान्तारे "निजकर्मपवनचलित' आत्मीयज्ञानावरण्यादि-
कर्मवायुप्रेरितो 'दुस्सह सोढुमशक्यं दुःखं वाभ्यस्ता दुस्सहदुःखा, एवंविधाः काः का 'विडम्बना' घधवन्धादिरूपाणि
विगोपनानि न प्राप्नुयात् ?, अपि तु सर्वा अपि ॥ ७९ ॥
सिसिमि सीयलानिल-लहरिसहस्सेहि भिन्नघणदेहो । तिरिपत्तर्णमि रपणे, अपंतसो निहणमणुपत्तो ॥ ८ ॥
व्याख्या हे जीव ! त्वं 'तिर्यक्त्वे' तिर्यग्भवे 'अरण्ये' कान्तारे 'शिशिरे' शीतकाले 'शीतलानिललहरिसहनेहेमन्त-
वातप्रवाहसहनै घन'प्रचुरं यथा स्यात्तथा 'भिन्नो' व्यथितो देहो यस्य स भिन्नघनदेहः, प्राकृतत्वाद् व्यत्ययः, एवंविधः सन्
'अनन्तशो' अनन्तवारान् , याव निधनं विनाशमनुप्राप्तः ॥ ८॥
॥२४॥

·गिम्हायवसंतत्तो, रणे छुहिओ पिवासिओ बहुसो। संपत्तो तिरियभवे, मरणदुहं बहु विसूरंतो ॥ ८१ ॥ व्याख्या-रे जीव ! त्वं तिर्यग्भवे 'अरण्ये' अरण्यान्तः पतितो, 'ग्रीष्मातपेन' उष्णकालातपेन, 'सन्तप्तः' सन्ता- पितः- पीडितः सन् 'वहुशो' बहून्वारान् 'क्षुधितो' बुभुक्षितः, 'पिपासित'स्तृपितो, 'बहु' अतिशयेन, खिद्यमानो मरण- दुःसं सम्प्रातः ।। ८१॥ वासासु रण्णमज्झे, गिरिनिज्झरणोद्गेहि बुझंतो । सीआनिलडज्झविओ, मओसि तिरेयत्तणे बहुसो ॥ ८२॥ व्याख्या-रेजीय! त्वं अरण्यमध्ये 'तिर्यक्त्वे' तिर्यग्भवे 'वर्षासु' वर्षाकाले, गिरीणां यानि 'निर्झरणोदकानि प्रश्रय- गजलानि, तैः 'ऊद्यमान स्ततः स्थलादन्यत्र नीयमानः 'शीतलानिलेन' हिमवातेन दग्धः सन् 'बहुशो' पारंवारं 'मृतोऽसि'| पद्यत्वं प्रायोऽसि ॥ ८२॥ एवं तिरियभवेसं, कीसंतो दुक्खसयसहस्सेहिं । वसिओ अणतखुत्तो, जीवो भीसणभवारपणे ॥ ८ ॥ व्याख्या-'एवं पूर्वोकप्रकारेण तिर्यग्भवेषु जीवो दुःखशतसहस्रैः 'क्लिश्यन् केशं प्रामुवन् सन् अनन्तवारान् भीषण- भवारण्ये 'उपितः' स्थितः ॥ ८३॥ दुहडकम्मपलया-निलपेरिओ भीसणंमि भवरण्णे । हिंडतो नरएसु वि, अणंतसो जीव ! पत्तोऽसि ।। ८४ ॥ व्याख्या-हे जीव व भीषणे' भयजनके भवारण्ये 'उपितः' स्थितः, संसारकान्तारे 'दुष्पानि' दुष्टफलानि यान्यष्ट-

·पैराग्य-
तिकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या।
।२५॥
संख्यानि कर्माणि ज्ञानावरणीयादीनि, तान्येव 'प्रलयानिल' प्रलयपवनस्तेन प्रेरितो' दोलितो 'हिण्डमानः' परिभ्रमन्
सन्नरकेप्वपि अनन्तशो' अनन्तवारान्, प्रक्रमाहुःखं प्राप्तोऽसि ।। ८४ ॥
सत्तसु नरयमहीसुं, वजानलदाहसीअविअणासुं। वसिओ अणंतखुत्तो, विलवंतो करुणसद्देहिं ॥ ४५ ॥
व्याख्या-रे जीव ! त्वं 'सप्तसु' सप्तसंख्यासु नरकपृथ्वीपु रत्तप्रभादिपु 'पत्रानलस्य' वज्राने दोघस्य' उष्णस्य 'शीतस्य'
च, हिमस्य, या 'वेदना पीडास्तासु 'करुणशब्दैः' दयाजनकरुतै विलपन्' विलापं कुर्वन् सन् 'अनन्तकृत्वों' अनन्त-
वारान् 'उपितः' स्थितः, नरकेपूष्णवेदनायाः शीतवेदनायाश्च स्वरूपमेवमागमज्ञाः प्रज्ञापयन्ति, तथाहि-निदापचरम-
समये नभोमध्यमधिरूढे चण्डमहसि, मेघनिमुक्ते नभसि, कस्यापि पुंसो अत्यन्तपित्तप्रकोपाभिभूतस्य निषिद्धातपवार-
णस्य सर्वतो दीक्षवह्निज्वालाकरालस्य यादृगुष्णवेदना जायते ततोऽप्युप्णवेदनेषु नरकेषु नारकाणामनन्तगुणा, अपि च
यदि नारका उष्णवेदनेभ्यो नरकेन्य उत्पाट्य ज्वलत्खादिराङ्गारराशौ प्रक्षिप्य ध्मायन्ते तदा चन्दनलिप्ता इवाऽत्यन्तसु-
खान्निद्रामपि लभेरन् । तथा पापे माघे वा रात्रौ निरने नभसि हृदयादिकम्पकृति वाति मारुते हिमाचलस्थलीकृतस्थिते-
निरनिराश्रयस्य निरावरणस्य तुपारकणसिकाङ्गत्य पुंसो या शीतवेदना ततोऽपि शीतवेदनेषु नरकेषु नारकाणामनन्त-
गुणा, किञ्च यदि नारकाः शीतवेदनेभ्यो नरकेभ्य उत्पाट्य यथोक्तपुरुषस्थाने स्थाप्यन्ते तदा ते प्राप्तात्यन्तनिर्वात-
स्थाना इव निरुपमसुखान्निद्रामप्यासादयेयुरिति ॥ ८५॥
॥ २५॥

·पियमायसयणरहिओ, दुरंतवाहिहिं पीडिओ यहुसो।मणुयभवे निस्सारे, विलविओ किं न तं सरसि? ॥८६॥ व्याख्या-रे जीव ! 'निरसारे' असारे मनुष्यभवे त्वं मातृपितृस्वजनै 'रहितो' वियुक्तः, प्राकृतत्वाद्विपययो, 'दुरन्त- व्याधिभिः'दुःखेनान्तोऽवसानं येषां ते दुरन्ता, एवंविधा ये व्याधयस्तैः पीडितः सन् 'बहुशो'बहुभिः प्रकारै विल(पितो तो विलापं कृतवान्, तं विलापं किं न 'स्मरसि' विचारयसि ?, अन्यत्रापि मनुष्यभवदुःखाधिकारे उक्तं-"नत्थि घरे मह दपं, विलसइ लोओ पयट्टइ च्छणुत्ति । डिभाइ रुअंति घरे, हद्धी किं देमि ? घरणीए ॥१॥दिति न मह ढोअंपि हु, अत्तसमिद्धीइ गधिया सयणा । सेसा वि हु धणिणो परि-हवंति न हु दिति अवगासं ॥ २ ॥ अज घरे नत्थि घयं, तिलं लोणं च इंधणं वत्थं । जाया उ अन तउणी, कले किह होही ? कुटुंबं ॥३॥ वहइ घरे कुमारी, वालो तणओ विढप्पड़ न अत्यं । रोगबहुलं कुटुंवं, ओसहमुल्लाइयं नत्यि ॥४॥ उड्डोआ मह घरणी, समागया पाहूणा वहु अन्ज । जिणं घरं च हट्ट, झरइ जलं गलइ सबं पि॥५॥ कलहकरी मह भजा, असंवुडो परिअणो पहू विसमो । देसो अधारणिज्जो, एसो पञ्चामि अन्नत्थ ॥ ६ ॥ जलहिं पविसेमि महि, भमेमि धाउं धमेमि अहवा वि । विजं मंतं साहे-मि देवयं वा वि अच्चेमि ॥७॥ जीवइ अन्ज वि सत्तू, मओ अ इट्ठो पहू अ मह रुहो । दाणिग्गहणं मग्गं-ति विहविणो कत्थ वच्चामि ? ॥८॥ इच्चाइ महाचिंता, जरगहिया णिचमेव य दरिदा। किं अणुहवंति सुक्खं?, कोसंबीनयरिविप्पुव ॥९॥" तत्कथानकमिदं- कौशाम्ब्यां सोमिलो द्विज आजन्मदरिद्रो भार्यापुत्रपुत्रिकादिकुटुम्बबहुलोऽन्यदा धनार्जनाय देशान्तरे गतः सन् वाणि-

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन
यीया.
व्याख्या
॥२६॥
ज्यादिव्यापाररहितं सदान-भोग योगिनमेकमद्राशीत्, स च तं द्विजं चिन्तातुरं पृच्छति-का चिन्ता ?, तेनोक्तं-दारियं
चिन्ताकारि, योगी माह- त्वामीश्वरं करोमि, यदहं कथयामि तत्त्वया कार्य, ततो द्वावपि पर्वतनिकुळे गतौ, योगी
पाह-एप स्वर्णरसः शीतवातातपादिसहमानैः-शुष्ककन्दमूलफलाशिभिः शमीपत्रपुटैमीस्यते, द्वाभ्यामपि ततस्तथैव गृहीतो
रसः, भृतं तुम्म, विनिर्गतौ वनात् , योगी स्माह-भो ! अप्रमत्तेन तुम्बकं धार्य, दुःखेन पण्मासैमीलितोऽस्ति रसोऽयं,
इत्येवं पुनः पुनः कथने रुटो विप्रो, ढोलितं तुम्ब, सागपत्ररितस्ततः क्षिप्तो रसो गतः सर्वा, ततोऽयोग्योऽयमिति परित्यक्ता
पृथिव्या भ्रान्त्वा मृत इति ॥८६॥
पवणुच गयणमग्गे, अलक्खिओ भमइ भववणे जीवो । ठाणहाणंमि समु-झिजण धणसयणसंघाए ॥८॥
व्याख्या-हे आत्मन् ? अयं 'जीव' प्राणी स्थाने स्थाने धनस्वजनसघातान् “समुज्झिऊण"त्ति समुज्झ्य-त्यक्त्वा
भववने 'अलक्षितो' अज्ञातस्वरूपः सन् 'भ्रमति' पर्यटति, कस्मिन् क इव ?, 'गगनमार्गे नभोवमनि पवन इव, यथा
गगने 'पवनों' वातो 'अलक्षितो' अदृश्यरूपः सन् श्रमति, तथाऽयं जीवोऽपि ॥ ८७ ॥
विधिजंता असपं, जम्मजरामरणतिखकुंतेहिं । दुहमणुवति घोरं, संसारे संसरंत जिया ॥८॥
व्याख्या-हे आत्मन् ! अभी जीचाः ससारे चातुर्गतिकरूपे 'ससरन्त' इतस्ततः पर्यटन्तः सन्तो 'असकृद्' वारंवारं
१ तुम्बस्वम्पादय इति निपात्यन्ते, तुम्बमलावु ।
॥२६॥

·'पोरे' रौई 'दुःखे' असातं 'अनुभवन्ति' प्रामुवन्ति, किम्भूता जीवाः', जन्मजरामरणान्येव 'तीक्ष्णा' निशिता, ये 'कुन्ताः' प्रासास्ते विध्यमाना' भेद्यमाना, अत एव दुःखानुभवनं जीवानाम् ॥ ८८॥ तह वि खणं पि कया वि हु, अन्नाणभुअंगड़किआ जीवा । संसारचारगाओ, न य उविज्जति मूढमणा ॥ ८९॥ व्याख्या-यद्यप्येवं दुःखमनुभवन्ति तथाऽपि, हुनिश्चये, 'कदापि' कस्मिन्नपि प्रस्तावे, अमी 'मूढमनसो' मूर्खा जीवा, अज्ञानमेव भुजङ्गस्तेन 'दष्टा' भक्षिता, अज्ञानान्धा इत्यर्थः, 'क्षणमपि स्तोककालमपि, संसार एव 'चारको' गुप्तिगृहं, तस्मात् 'न चोद्विजन्ते' नोद्विग्ना भवन्ति ॥ ८९॥ कीलसि कियंत वेलं, सरीरवावीइ जत्थ पइसमयं । कालरहघडीहिं, सोसिजइ जीवियंऽभोहं ॥ ९॥ व्याख्या-रे जीव ! त्वं शरीरवाप्यां' देहरूपदीर्घिकायां कियती 'वेलां' समयं यावत् 'क्रीडिष्यसि' रंस्यसे ?, कियन्तं कालं स्थास्यसीत्यर्थः, यत्र शरीरवाप्यां 'प्रतिसमय' प्रतिक्षणं कालारघट्टघटीभिजीविताम्भ ओघों' जीवितजलप्रवाहः शोप्यते, यथा वापी अरहट्टघटीभिः प्रतिसमयं निर्वास्यमानजलेन शोपमासादयति, तथेदं शरीरमपि प्रतिसमयं कालाति- क्रमणेन जीवितजलशोपणाद्रिक्तं जायत इत्यर्थः ।। ९० ॥ रे जीव ! वुज्झ मा मु-ज्झ मा पमायं करेसि रे पाव!। किं परलोए गुरुदु-क्खभायणं होहिसि? अयाण ! ९१ व्याख्या-रे जीव !" आत्मन् ! त्वं 'बुध्यस्व' धर्मे वोधं कुरु, 'मा मुह्य' मा मोहमामुहि, रे पाप ! दुष्टात्मन् !, अह-

·वराग्य.
गुणविन-
यीया-
व्याख्या
शतकम्।
॥२७॥
प्टवशात्प्राप्ते धर्मे मा 'प्रमाद' मा आलस्यं कुरु, हे 'अज्ञान !' मूढ ! 'परलोके' परभवे 'गुरुदुःखानां' महदसातवेदनीय-
कर्मजन्यपीडानां 'भाजनं' पात्रं किं भवसि !, वर्तमानायां भविष्यत्प्रयोगः प्राकृतत्वात् ॥ ९१॥
बुज्झसु रे जीव ! तुमं, मा मुज्झसु जिणमयम्मि नाऊणं।जम्हा पुणरवि एसा, सामग्गी दुल्लहा जीव ! ॥१२॥
व्याख्या-रे जीव ! त्वं 'बुध्यस्व' धर्मे बोधं कुरु, 'ज्ञात्वा यथास्वरूपमवबुध्य 'जिनमते' सर्वज्ञशासने 'मा मुह्य'
मा मोहं याहि, जिनमतं सम्यक् प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः, यस्माद् हे जीव ! 'पुनरपि एकशः काकतालीयन्यायेन प्राप्त विद्यते, परं
भूयोऽप्येषा सामग्री-साधुनाद्धादिरूपा, "चत्तारि परमंगाणि, दुल्लहाणीह जंतुणो । माणुसत्तं सुइ सद्धा, संजमम्मि य
वीरियं ॥१॥” इति रूपा वा, 'दुर्लभा' दुष्पापा, चक्रवेधवत्तथाहि-इंदपुरं नगर, इंददत्तो राया, तस्स इद्वाणं वराणं
देवीणं बावीसं पुत्ता, अण्णे भणंति-एकाए चेव देवीए पुत्ता, ते सवे राइणोणं पाणसमा, अण्णा एका अमचधूया, सा
परंपरिणतेण दिहिल्लिया, सा अण्णता कयाइ रिउपहाता समाणी अच्छति, रायणा य दिट्ठा, का एस त्ति ?, तेहि भणितं-
तुझ देवी एसा, ताहे सो ताए समं रत्तिं एकं वसितो, साय रितुण्हाता, तीसे गम्भो लग्गो, सा य अमञ्चेण भणिल्लिता-
जधा तुम्भं गम्भो आहूतो भवति तदा ममं साहेजसु, ताए तस्स कथितं दिवसो मुहत्तो जं च रायएण उल्लवितं सोति-
यंकारो, तेण तं पत्तए लिहितं, सो य सारवेति, णवण्ठं मासाणं दारओ जातो, तस्स दासचेडाणि तदिवसं जाताणि,
१ सकेत ।
॥२७॥

·तंजड़ा-अग्गियो पयतमओ पहुलियो सागरो य, ताणि सहजाताणि, तेण फलायरिअरस उवणीतो, तेण लेहाइताओ गणियप्पधाणाओ वायत्तरि कलाओ गाहितो, जाधे ताओ गाहिंति आयरिया ताधे ताणि तं कडंति पाउलंति य, पुर्व- परिचएणं ताणि रोडंति, वेण ताणि णो चेव गणिताणि, गहिताओ कलाओ, ते अ अण्णे वावीसं कुमारा गाहिजंता तं आयरियं पिटृति, अवयणाणि भणति, जति सो आयरियो पिट्टेति ताधे गंतूण माऊणं साहति, ताहे ताओ आयरियं लिंसति-कीस आणसि !, फि सुलभाणि पुत्तजम्माणि ?, ततो ते ण सिक्खियाओ। इओ य महुराए पचओ राया, तरस सुता णियुति नाम दारिया, सा रण्णो अलंकिया उवणीया, राया भणति-जो तव रोयति [ सो ते ] भत्तारी, ततो ताए णात--जो सूरो वीरो विकंतो सो मम भत्ता होउ, से पुण रनं दिज्जा, ताधे सा य बलवाहणं गहाय गता इंदपुरं नगरं, तरस इंददत्तस्स रपणो वहवे पुत्ता (सुपलिया ), इंददत्तो तुट्ठो चिंतेइ-णूर्ण अण्णेहितो राईहिंतो लट्ठो तो आगमितो, ततो तेण उस्सितपडागं नगरं कारितं, तत्थ एकम्मि अक्खे अट्ठ चक्काणि, तेसिं परतो धीयल्लिया, सा अच्छिम्मि विधि- तपा, ततो इंददत्तो राया संनद्धो णिग्यतो सह पुत्तेहिं, सा वि कण्णा सपालंकारविभूसिया पगंमि पएसे अच्छति, सो रंगो रायाणो, ते य दंडभडभोड्या, जारिसो दोवतीए, तत्य रपणो जेहो पुत्तो सिरिमाली णाम कुमारो, सो भणितो-पुत्त ! एसा दारिया रजं च घेत्तपं अतो विंध एतं पुत्तलियं ति, ताधे सो अकतकरणो तस्स समूहस्स मज्झे धणूं चेव गेण्हितुं ण तरति, कहंचिऽणेण गहितं, तेण जत्तो वचउ तत्तो वच्चउ त्ति मुक्को सरो, सो चक्के अफडितूण भगो, एवं कस्स वि एक अरगंतरं वोलीणो, कस्सइ दोहि कस्सइ तिहि, अण्णेसि बाहिरेणं चेवणीति, ताधे राया अधितिं पगतो, अहो!!

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया.
व्याख्या
॥२८॥
जहं एतेहिं परिसितो ति, ततो अमचेण भणितो-कीस अधिति करेह ?,राया भगति-एतेहिं अहं अप्पधाणो कतो, अम-
चो भणति-अस्थि पुणो अण्णो तुझ पुत्तो मम धूताए तणओ भगाइओ सुरिंददत्तो नाम, सो समत्यो विधेड, अमि.
ग्णाणाणि से कहिताणि, कहिं सो ?, दरिसितो, तत्तो राइणा अवगृहितो भणितो-सेयं तव एए अहरहचके भेतूण पुत्त-
लियं अच्छिम्मि विधित्ता रजसुहं णिवुति दारियं संपावित्तए, ततो कुमारो जधा आणवेह चि भणित्तूण ठाणं गइलूण
धणुं गेण्हति, लक्खाभिमुहं सरं सजेति, ताणि य दासरूवाणि चउद्दिसि ठिताणि रोडंति, अण्णे य उभयतो पासिं गहि-
तखग्गा, जति कहवि लक्खस्स चुकति ततो सीसं छिंदित, ति, सो वि से उवज्झाओ पासे ठिओ भयं देति-मारिजसि
जइ चुक्कसि, ते वावीसं पि कुमारा एस विधिरसति त्ति विसेसं उद्युठाणि विग्याणि करेंति, ततो ताणि चत्तारि ते य दो
पुरिसे बावीसं च कुमारे अगणितेण ताणं अट्ठण्हं रहचकाणं अंतरे जाणिऊण तंमि लक्खे णिरुद्धाए दिट्ठीए अण्णमति
अकुणमाणेण सा घीइलिया वामे अच्छिम्मि विद्धा, ततो लोकेण उक्किट्ठकलुकलुम्मिस्सो साधुकारो कतो, जवा तं चर्क
दुखं भेनुं, एवं एसा सामग्गी वि ॥ ९२॥
दुलहो पुण जिणधम्मो, तुर्म पमायायरो सुहेसी य । दुसहं च नरयदुक्खें, कह होहिसि तं न याणामो ॥१२॥
व्याख्या-हे जीव ! अयं जिनधर्मः' तीर्थकृत्प्रणीतो धर्मो अहिंसादिरेकशो लन्ध इति गम्यते, पुन र्दुर्लभो' दुष्पापा,
त्वं च 'प्रमादाकर' आलस्यादिखानिः, आलस्याद्युपहतो हि धर्म न प्रामोति, प्राप्तमपि सम्यग् नाऽनुतिष्ठति, यत उक्त-
॥२८॥

·श्रीआवश्पकनिर्युक्ता-“मालस- मोहे-ऽवया, थंमा कोहो पमार्य-किविणता । भैय-सोगा अण्णाणी,-ऽवक्खे-
कुतहला रमणा ॥ १।। आलस्यान्न साधुसकाशं गच्छति शृणोति वा, मोहाद् गृहकर्तव्यतामूदो वा, अवज्ञातो वा-कि-
मेते विजानन्तीति, स्तम्भादा-जात्याधभिमानात्, क्रोधाद्वा-साधुदर्शनादेव कुष्यति, प्रमादादा-मद्यादिलक्षणात्, कृप-
गत्पादा-दातन्यं [भविष्यति] किश्चिदिति, भयाद्वा-नारकादिभयं वर्णयन्तीति, शोकाद्धा-इष्टवियोगजात् , अज्ञानात्-कुछ-
ष्टिमोहतः, व्याक्षेपाहहुकर्तव्यतामूढः, कुतूहलानटादिविषयात् , रमणात्-लावकादि खेड्डेनेति गाथार्थः, एतेहि कारणेहिं,
लण सुदुल्लहं पि माणुस्सं । न लहइ सुर्ति हियकरि, संसारुत्तारिणि जीवो ॥२॥" तथा त्वं 'सुखैपी च' ऐहिकसुख-
वाञ्छकः,नरकदुःखं च 'दुस्सह सोढुमशक्यं, अतस्त्वं कथं भविष्यसि परलोके तन्न जानीमः ॥ ९३ ॥
अधिरेण थिरो समले-ण निम्मलो परवसेण साहीणो । देहेण जइ विढप्पह, धम्मो ता किं न पज्जत्तं ॥ ९४ ॥
व्याख्या-रे जीव ! 'अस्थिरेण' अशाश्वतेन देहेन यदि 'स्थिर' परलोकानुगामी, धर्म उपायते तदा (किं न
पर्याप्तं ?' किं न परिपूर्ण १-किं न सम्पन्नमित्यर्थः, तथा 'समलेन' पुरीपप्रश्रवादिपूर्णेन देहेन 'निर्मलो' निर्दोषो धर्मो
यद्ययंते तदा किं न पर्यावं ?, तथा 'परवशेन' रोगाद्यायत्तेन देहेन यदि 'स्वाधीनः' स्वात्मायत्तो धर्मोऽयंते तदा
किन पर्याप्तम् ? ॥ ९४ ॥
जह चिंतामणिरयणं, सुलह न हु होइ तुच्छविहवाणं । गुणविहवपजियाणं, जियाण तह धम्मरपर्ण पि ॥२५॥

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या
॥२९॥
व्याख्या-यथा यन प्रकारण 'चिन्तामणिरन प्रतीतं 'सुलभ सुमापं 'न हुनैव भवति' जायते 'तुच्छविभवानां'
तुच्छः-स्वल्पो विभवः-कारणे कार्योपचाराद्विभवकारणं पुण्यं येषां ते तुच्छविभवाः-स्वल्पपुण्या इत्यर्थस्तेपां, तथाविधपशु-
पालवत्, तथा 'गुणा' अक्षुद्रतादयस्तेषां विशेषेण 'भवन' सचा गुणविभयो, अथवा गुणा एव 'विभवो' विभूतिर्गुण-
विभवस्तेन 'वर्जिताना' रहिताना जीवाना' पञ्चेन्द्रियप्राणिनामुरा च-"प्राणा द्विनिचतुः प्रोका, भूतानि तरवः स्मृताः।
जीवाः पञ्चेन्द्रिया ज्ञेयाः, शेपाः सत्त्वा इतीरिताः ॥१॥" अपि शब्दस्य वक्ष्यमाणस्येह संवन्धादेवं भावना कार्या-
एकेन्द्रियविकलेन्द्रियाणां तावद्धर्मप्राप्तिाऽस्ति, पश्चेन्द्रियजीवानामपि तद्योग्यताहेतुगुणसामग्री विकलानां तथा' तेन प्रका-
रेण धर्मरन्तं सुलभं न भवतीति प्रकृतसंवन्ध इति, पूर्वसूचितपशुपालदृष्टान्तश्चाऽयं-"बहुविवुधजनोपेतं, हरिरक्षितमप्स-
रस्शतसमेतम् । इह अस्थि हस्थिणपुरं, पुरं पुरन्दरपुरुब वरं ॥१॥ तत्र श्रेष्ठिगरिष्ठः, पुन्नागो नागदेवनामाऽऽसीत् । निम्म-
लसीलगुणधरा, वसुंधरा रोहिणी तरस ॥ २॥ तत्तनयो विनयोज्वल-मतिविभवभरो बभूव जयदेवः । दक्खो रयणप-
रिक्वं, सिक्खइ सो पारसत्तमाओ ॥ ३ विजितान्यमहसममलं, विशदं सचिन्तितार्थदानपटुम् । चिंतामणि पमुखं, सेस-
मणी गणइ ज्वलसमे ॥ ४॥ चिन्तामणिरत्नकृते, सुकृती स कृतोद्यमः पुरे सकले। हद हट्टेण घरं, घरेण भमिओ अपरि-
तंतो ॥५॥ न च तमवाप दुरापं, पितरायचेऽथ यन्मयाऽत्र पुरे । चिंतामणी न पत्तो, तो जामि तयत्थमन्नत्य ॥६॥
ताभ्याममाणि वत्स!, स्वच्छमते । कल्पनैव खल्वेषा । अन्नत्थ वि कत्थइन-स्थि एस परमत्थओ भुवणे॥७॥ तद्रत-
रसपत्नै-ययेष्टमन्यैरपि व्यवहरस्व । निम्मलकमलाकलियं, भवणं ते होइ जेणमिणं ॥८॥ इत्युक्तोऽपि स चिन्ता-र-
॥२९॥

·लासी रचितनिश्चयश्चतुरः । वारिजंतो पियरे-हिं निग्गओ हथिणपुराओ ॥९॥ नगनगरपामाकर-कर्षटपत्तनपयोधि- तीरेणु । तम्मग्गणपउणमणो, सुइरं भंतो किलिस्संतो ॥ १०॥ तमलभमानो विमनाः, दध्यौ किं नाऽस्ति सत्यमेवेदम् । अहह्मा न तस्स चिंतं, न अन्नहा होइ सत्थुत्तं ॥ ११ ॥ इति निश्चित्य स चेतसि, निपुणं वम्भ्रमितुमारभत भूयः । पर- राउ मणिसणीओ, पुच्छापुछि नियच्छतो ॥ १२॥ वृद्धनरेणैकेन च, सोऽभाणि यथा मणीयतीहाऽस्ति । खाणी मणीण तत्य य, पवरमणी पावइ सपुन्नो ॥ १३ ॥ तत्र च जगाम मणिगण-ममलमनारतमथो मृगयमाणः। एगो य तस्स मिलिओ, पसुवालो यालिसो अहियं ॥ १४ ॥ जयदेवेन निरक्ष्यत, वर्तुल उपलश्च करतले तस्य । गहिओ परिच्छिो तह, नाओ चिंतामणि त्ति इमो ॥ १५ ॥ सोऽयाचि तेन समुदा, पशुपालः प्राह किममुना कार्यम् । भणइ वणी सगि- हगओ, बालाणं कीलणं दाहं ॥ १६ ॥ सोऽजल्पदीदृशा इह, ननु वहवः सन्ति किं न गृह्णासि ? । सिद्विसुओ भणइ अहं, समुस्सुओ निययगिहगमणे ॥ १७ ॥ तहेहि मह्यमेनं, समन्यमपि भद्र ! लप्स्यसे ह्यत्र । अपरोवयारसील-चणेण तह वि हु न सो देइ ॥ १८ ॥ तत एतस्याऽपि च वर-मयमुपकर्ताऽस्तु मारम भूदफलः । इय करुणारसियमई-सिट्ठिसुओ भणइ आभीरं ॥ १९ ॥ यदि भद्र ! मम न दत्से, चिन्तामणिमेनमात्मनाऽपि ततः। आराहसु जेण तुहं, पि चिंतियं देश खलु एसो ॥ २० ॥ इतरः पोचे यदि स-त्यमेप चिन्तामणिर्मयाऽचिन्ति । ता वोरकयरकचर-पमुहं मह देउ लहु बहुयं ।। २१॥ अथ हसितविकसितमुखा, अधिसुतः साह चिन्त्यते नैवम् । किंतुववासतिगंऽतिम-रयणिमुहे लिव- महिपीटे ॥ २२ ॥ शुचिपट्टनिहितसिचये, स्वपितविलिप्तं मणिं निधायोच्चैः । कप्पूरकुसुममाई-हि पूइउं नमिय विहि-

·वैराग्य-
दातकम्।
गुणविन
यीया-
व्याख्या
॥३०॥
पुर्व ॥ २३ ॥ तदनु विचिन्त्यत इष्टं, पुरोऽत्य सर्वमपि लभ्यते प्रातः । इय सोउं सो वाले-वि छालिया गामममिचलिओ
॥ २४ ॥न स्थास्यति हस्ततले-ऽस्य मणिर(योनं नूनमूनपुण्यस्य । इय चिंतिय सिद्विसुओ, वि तस्स पुष्टुिं न छड्डेइ ॥२५॥
गच्छन् पथि पशुपाला, प्राह मणे! छागिका इमा अधुना । विक्विणिय किणिय घणसा-रमाइ काहामि तुह पूर्व ॥ २६ ॥
मम चिन्तितार्थपूर्त्या, सान्वयसंज्ञो भवेस्त्वमपि भुवने । एव मणिमुल्लवंते-ण तेण भणियं पुणो एवं ॥ २७ ॥ दूरे ग्राम-
स्तावन, मणे ! कथां कथय काञ्चन ममाये । अह न मुणसि तोऽहं तुह, कहेमि निसुणेसु एगग्गो ॥ २८ ॥ देवगृहमेक-
हस्तं, चतुर्भुजो वसति तत्र देवस्तु । इय पुणरत्तं वुत्तो, वि जंपए जाव नेव मणि ॥ २९ ॥ तायदुवाच स रुटो, यदि
हुकृतिमात्रमपि न मे दत्से । ता चिंतियऽत्यसंपा-यणम्मि तुह केरिसी आसा ? ॥ ३० ॥ तचिन्तामणिरिति ते, नाम
मृपा सत्यमेव यदि वेदम् । जं तुह सपत्तीए, वि न मह फिट्टइ मणे! चिंता ॥ ३१॥ किञ्च क्षणमपि योऽहं, रस्नातकै-
विना नहि स्थातुम् । सत्तो सोऽह कहमिह, उववासतिगेण न मरामि ? ॥ ३२ ॥ तन्मम मारणहेतो-र्वणिजा रे ! वर्णि-
तोऽसि तद्गच्छ । जत्थ न दीससि इय भणि-य नंखिओ तेण सो सुमणी ॥ ३३ ॥ जयदेवो मुदितमनाः, सम्पूर्णमनो-
रथः प्रणतिपूर्वम् । चिंतामणिं गहित्ता, नियनयराभिमुहमह चलिओ ॥ ३४॥ मणिमाहात्म्यादुलसि-तवैभवः पथि महापुरे
नगरे । रयणयइनामध्यं, परिणीय सुबुद्धिसिद्धिस्स ॥ ३५ ॥ बहुपरिकरपरिकरितो, जननिवहेर्गीयमानसुगुणगणः । हत्थिण-
पुरम्मि पत्तो, पणओ पियराण चलणेसु ॥ ३६॥ [युग्मम् ॥ अभिनन्दितः स ताभ्यां, स्वजनैः सम्मानितः सबहुमानैः।
युणिो सेसजणेणं, भोगाण भावणं जाओ ॥३७॥ ज्ञातस्यास्योपनयो-ऽयमुच्चकैरमरनरकतिर्यधु । इयरमणीण खणीसु व,
॥३०॥

·परिन्भमंतेण कह कह वि ॥ ३८ ॥ जीवेन लभ्यत इये, मनुजगतिः सन्मणीखनीतुल्या । तत्थ वि दुलही चिंता- मणिप जिणदेसिओ धम्मो ॥ ३९ ॥ पशुपालोऽत्र यथा खलु, मणिं न लेभेऽनुपातसुकृतधनः । जह पुण्णवित्तजुत्तो, पणिपुत्तो पुण तयं पत्तो ॥ ४० ॥ तद्वद्गतगुणविभवो, जीवो लभते न धर्मरलमिदम् । अविकलनिम्मलगुणगण-विहव- भरो पावइ वयं तु ।। ४१ ।। (श्रीधर्मरक्षाकरणवृत्ची श्रीदेवेन्द्रसूरिकृतायां)॥९५॥ जह दिट्टीसंजोगो, न होइ जचंधयाण जीवाण। तह जिणमयसंजोगो, न होइ मिच्छंधजीवाणं ॥ ९६ ॥ व्यारया-यथा 'जात्यन्धानां' आजन्मतोऽन्धीभूतानां 'जीवानां' प्राणिनां 'दृष्टिसंयोग'श्चक्षुस्सम्बन्धो न भवति, तथा 'मिथ्यात्येन' कुपासनया 'अन्धा' विवेकविकला ये जीवास्तेषां 'जिनमतस्य श्रीजिनशासनस्य 'संयोगः' प्राप्तिनं भवति ॥९॥ पञ्चक्पमणंतगुणा, जिणिदधम्मे न दोसलेसोऽवि। तहवि हु अन्नाधा, न रमंति कयावि तम्मि जिया ॥९७॥ व्याख्या-श्रीजिनेन्द्रधर्मे 'प्रत्यक्ष साक्षादनन्तगुणा इहलोके यशःप्रभृतिप्रातिः परलोके च स्वर्गमोक्षसौख्यावाप्तिः, नाऽस्मिन् दोषाणां-अयशम्मभृतीनां 'लेशोऽपि' लवोऽपि, तथापि 'हु निश्चये 'अज्ञानेन' यथावत्स्वरूपानवबोधेन, अन्धा जीवाः कदाऽपि तस्मिन् जिनेन्द्रधर्मे 'न रमन्त एव' न धृति वनन्त्येव, अज्ञानित्वादेव ॥ ९७ ॥ मिच्छे अणंतदोसा, पपडादीसंति नवि य गुणलेसो। तहवि य तं चैव जिया, ही !! मोहंधा निसेवंति ॥ १८॥ व्याख्या-'मिथ्यात्वे' कुगुरुकुदेवकुधर्माङ्गीकाररूषाध्यवसाये अनन्तदोपा नरकपातादयः 'प्रकटा' सप्टा दृश्यन्ते,

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
चीया-
व्याख्या
नापि च गुणस्य 'लेशो' लवो दृश्यते, 'तथापि च' एवं जानन्तोऽपि 'ही' इति विस्मये विपादे वा', 'मोहेन' अज्ञाने-
नाऽन्धाः सन्तो जीवास्तदेव मिथ्यात्वं 'निषेवन्ते' आश्रयन्ति ॥ १८ ॥
घिद्धी ताण नराणं, विनाणे तह गुणेसु कुसलत्तं । सुहसचधम्मरयणे, सुपरिक्खं जे न जाणंति ॥ ९९ ॥
व्याख्या-तेपा नराणां 'विज्ञाने' शिल्पे 'कुशलत्वं' नैपुण्यं धिर पिक, किं तेषां शिल्पकौशलेन , तथा 'गुणेषु' शोर्यो-
दार्यधैर्यादिषु कुशलत्वं धिम् धिक्, कथं तेषां धिक्त्वमित्याह-ये पुरुषाः 'शुभं' शुभकारि, तथा 'सत्य' सत्यरूपं, एवंविध
यद्धर्मरलं, तस्मिन् 'सुपरीक्षां' सत्परीक्षणं, 'न जानन्ति नाऽवबुध्यन्ते, यथाऽयं धर्मः श्रेयान् उतायं धर्म इति परीक्षा.
विकलास्तेपामन्यत्र कुशलत्वमपि घिर, यदुक्तं-"वायत्तरिकलाकुसला, पंडियपुरिसा अपंडिया चेव । सवकलाणं पवरं,
जे धम्मकलं न याति ॥१॥" ॥ ९९ ॥
जिणधम्मो य जीवाणं, अपुषो कप्पपाययो । सग्गापवरगसुक्खाणं, फलाणं दायगो इमो ॥ १० ॥
व्याख्या-रे जीव ! 'जीवानां' प्राणिनां अयं जिनधर्मश्च अपूर्वो' अभिनवः 'कल्पपादपः कल्पवृक्षः, कथमपूर्वत्वं ?,
इत्याह-यतः, किम्भूतः ?, स्वर्गापवर्गसौख्यानां फलानां 'दायको' दाता, अन्यो हि कल्पवृक्ष एवंविधफलानां दाता न
भवति, अयं चैपामप्यतोऽन्यस्मात्कल्पपादपादयमपूर्व इति ॥ १० ॥
धम्मो बंधु सुमित्तो य, धम्मो य परमो गुरू । मुक्खमग्गपयवाणं, धम्मो परमसंदणो ॥१०१ ॥
॥३१॥

·प्यास्या-रे जीर! अयं प्रीजिनधर्मों 'पन्धुरिव' भातेय, यथा भ्राता आपदि साहाय्यं ददाति तथाऽयं धर्मोऽपि भारदिवाला, '' पुनरयं धर्मः 'मुमिनं' मुससा, यथा मुमिनं हितार्यसम्पादनात् सुखयति तथाऽयं धर्मोऽपि, पाय धर्मच 'परमः प्राप्यो गुरुः, यया गुरुरसन्मार्गानिवर्तयति तथाऽयं धर्मोऽपि नरकतिर्यमार्गानिवारयिता, तथा 'मोक्षमार्गमताना' शिवपयमचरितानां जीवानामयं धर्मः परमः 'स्पन्दनो' रथो, यथा स्यन्दनेन मार्गे सुखेन गम्यते तथा धर्मेणापि मोक्षमार्गे प्रवृत्ताः पुरुषाः सुखेन शिवपुरी गच्छन्ति ॥ १०१॥ पउगणंतरानल-पलित्तभवकाणणे महाभीमे। सेवसु रे जीव ! तुमं, जिणवयणं अमियकुंडसमं ॥१०२॥ प्यारया-रे जीव 'महामीमे' महारौद्रे, चतसृणां गतीनां नरकादिरूपाणामनन्तानि यानि दुःखानि तान्येव 'अनलो' पमिलेन 'प्रदीप्त' ज्वलितं यद्वकाननं तस्मिन् 'जिनपचनं' श्रीसिद्धान्तममृतकुण्डसमं 'सेवख' भजस्व, सिद्धान्तो- पमनुधानं फुरुष्वेत्यर्पः ।। १०२॥ पिममे भयमग्देसे, अणंतहगिम्हतावसंतत्ते । जिणधम्मकप्परुक्खं, सरसु तुम जीव ! सिवसुदं ॥ १०३ ॥ प्यारया-हे जीप ! त्वं 'विपमें' दुस्सयारे, तथाऽनन्तदुःखान्येव ग्रीष्मतापस्तेन 'सन्त' उपद्धते, एवंविघे भव एव- संसार एप 'मरुदेशो' मरुस्थलं, तस्मिन् भवमरुदेशे, जिनधर्म एवं कल्पवृक्षस्तं 'सर' विचिन्तय, रक्षकत्वेनेति, किम्भूतं जिनधर्मकल्पवृक्ष ?-'शिवसुसानि' मोक्षसौख्यानि ददातीति शिवसुखदस्तम् ॥ १०३ ॥ ."न पूजनादिति" [५-1-11, पा०स्वीभ्यो न टए ।

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया-
व्याख्या
॥३२॥
किं बहुणा ? जिणधम्मे, जइयवं जह भवोदहि घोरं । लहु तरिउमणंतसुई, लहइ जिओ सासयं ठाणं ॥ १०४॥
व्याख्या-कि, 'बहुना' वहुक्तेन ?, हे जीय! तथा 'जिनधर्मे जिनप्रणीते धर्मे, 'यतितव्यं प्रयत्नः कार्यों, यथा 'जीव'
स्वात्मा 'लघु' शीघ्र 'घोरं' रौद्रमनाद्यनन्तत्वाद् भव एव 'उदधिः' समुद्रस्तं ती| 'अनन्तसुखं' अनवसानसौख्यं शाश्व-
तस्थानं मोक्षलक्षणं लभते, तदवस्थायां च शरीरादिदुःखकारणाभावात् केवलं सुखभाग्भवत्यात्मा, यदुक्तं श्रीआचाराङ्गे
लोकसारनानि पञ्चमाध्ययने [ षष्ठोद्देशके ]-"से न दीहे न हस्से न वट्टेन तसे न चउरंसे न परिमंडले, न किण्हे न नीले
न लोहिए न हालिदे न सुकिल्ले, न सुरभिगंधे न दुरभिगंधे, न तित्ते न कडुए न कसाए न अंविले न महुरे, न कक्सडे
न मउए न गुरुए न लहुए न सीए न उण्हे न निद्धे न लुक्खे, न काऊ न रहे न संगे न इत्थी न पुरिसे न अन्नहा,
परिणे सन्ने, उवमा न विजए, अरूवी सत्ता, अपयस्स पयं नत्थि, से न सद्दे न रूचे न गंधे न रसे न फासे इति" [एत-
हीका-1 (*"स-परमपदाध्यासी लोकान्तकोशपभागक्षेत्रावस्थानोऽनन्तज्ञानदर्शनोपयुक्तः संस्थानमानित्य न दी| न
इस्वो न वृत्तो न व्यत्रो न चतुरस्रो न परिमण्डलो, वर्णमानित्य न कृष्णो न नीलो न लोहितो न हारिद्रो न शुक्लो,
गन्धमाश्रित्य न सुरभिगन्धो न दुरभिगन्धो, रसमाश्रित्य न तिक्तो न कटुको न कपायो नाम्लो न मधुरः, स्पर्शमाश्रित्य
न कर्कशो न मृदुर्न लघुन गुरुर्न शीतो नोप्णो न स्निग्धो न रूक्षो) "न काऊ” इत्यनेन लेश्या गृहीता, यदिवा
न काययान , (*यथा वेदान्तवादिनां-'एक एव मुक्तात्मा, तत्कायमपरे क्षीणक्लेशा अनुप्रविशन्ति, आदित्यरदमय इवांशु-
* शोधनार्थ संगृहीतेषु चतुर्तीप्यादपु त्रुटितोऽस्त्यत्र वृत्तिपाठः, अतोऽयं कॉउसस्थः पाठस्तत उद्धृत इति ।
॥३२॥

·मन्तमिति' तथा न, "मह" वीजजन्मनि प्रादुर्भाव च, रोहतीति रुहः, न रुहोऽरुहः, कर्मवीजाभावादपुनर्भावीत्यर्थः, न
पुनर्यधा शाक्यानां दर्शननिकारतो मुक्तात्मनोऽपि पुनर्भवोपादानमिति, उकं च-'दग्धेन्धनः पुनरुपैति भवं प्रमथ्य, निर्वा-
णमप्यनवधारितभीरुनिष्ठं । मुक्तः स्वयं कृतभवश्च परार्थशूर-स्त्वच्छासनप्रतिहतेप्पिह मोहराज्यम् ॥१॥ तथा न विद्यते
सोऽमूर्त्तत्याद्यस्य स तथा, न खी न पुरुषो) न 'अन्यथेति [न] नपुंसकः, "परिणे” इति केवलं सर्वैरात्मप्रदेशः परि-
समन्ताद्विशेषतो जानातीति परिज्ञा, तथा सामान्यतः सम्यग् जानातीति-पश्यतीति संज्ञः, ज्ञानदर्शनयुक्त इत्यर्थः, यदि
नाम स्वरूपतो न ज्ञायते मुतात्मा तथाप्युपमाद्वारेणाऽऽदित्यगतिरिव ज्ञायत एवेति चेत्तन्न, यत आह-"उवमा ण
पिजए” उपमीयते-सदृशात्परिच्छिद्यते यया सा उपमा-तुल्यता, सा मुक्तात्मनस्तज्ज्ञानसुखयोर्वा न विद्यते, लोका-
तिगत्यात्तेपां, कुत एतदिति चेदाह-"अरूवी सत्ता" तेषां मुकात्मनां या सत्ता साऽरूपिणी, अरूपित्वं च दीर्घादि-
मतिपेधेन प्रतिपादितमेव, किन्य "अपयस्स” इत्यादि, न विद्यते पदं-अवस्थाविशेपो यत्य सोऽपदस्तस्य, पद्यते-गम्यते
येनाऽर्थस्तत्पदम्-अभिधानं, तच्च 'नास्ति' न विद्यते, वाच्यविशेपाभावात् , तथाहि-योऽभिधीयते स शब्दरूपरसगन्धस्पर्शा-
न्यतरविशेषेणाऽभिधीयते, वस्य च तदभाव इत्येतद्दयितुमाह-"से ण सद्दे" इत्यादि, 'स' मुक्कामा न शब्दरूपो न
रूपात्मा न गन्धो न रसोन स्पर्श इत्येतावन्त एव वस्तुनो भेदाः स्युः, तत्प्रतिषेधाच्च नापरः कश्चिद्विशेपः सम्भाव्यते
येनाऽसौ ध्यपदिश्यतेति भावार्थः" [इत्याचारागवृत्ती] ॥ १०४ ॥

·वैराग्य-
शतकम्।
गुणविन-
यीया.
व्याख्या
ते धना ते साह, तेर्सि च नमो अकजपडिविरया। घीरा वयमसिहारं, चरंति जह थूलभद्दमुणी ।। १०५ ॥
(ते धन्यास्ते साधवः, तेषां च नमः (ये) अकार्यप्रतिविरताः । धीरा व्रतमसिधार, चरन्ति यथा स्थूलभद्रमुनिः)
इति श्रीवैराग्यशतकं सटीकम् ॥
अन्धकृत्मशस्ति-
श्रीगुरुखरतरगच्छे, श्रीमजिनचन्द्रसूरिराजाना राज्ये विराजमाने, मुनिवाधिरसेन्दुमितवर्षे (१९४७)॥१॥ श्रीक्षेम-
राजाभिधपाठकानां, शिष्या विशिष्य क्षमया क्षमाभाः । क्षमाधराक्षोभ्यविनेयवृन्दार, श्रीवाचकाः कीचिमहीजकन्दाः ॥२॥
प्रमोदमाणिक्यसुनामधेया-रतेषां च सन्त्यद्भुतभागधेयाः । शास्त्रार्थसर्वस्वकलापविज्ञा, जयन्ति सुज्ञा जयसोमसंज्ञाः
॥३॥ तेषां शिष्येणेयं, गुणविनयाख्येन निर्ममे व्याख्या । काऽपि यथादर्शमणु-स्त्वरितं वैराग्यशतकस्य ॥॥ यद्यत्मा-
कृतसूत्र-न मिलति तत्रापि पूर्वसूरिगिरां । प्रामाण्यादिति विवुधैः, सर्व सत्यं समाधेयम् ॥ ५॥
इति श्रीभववैराग्यशतकं सम्पूर्णम् ।
ग्रन्थानं ९९५ । यथाप्रति संवत् १६६३ वर्षे कार्तिकरदिपाठी भूगुलिखितं ।
॥३३॥
सर्वत्र यो मोहनलालजीति,माप्त प्रसिद्धि परमां महात्मा । स्वर्ग गतं सच्चरितं पवित्रं, नमामि नित्यं मुनिमोहन तम्॥१॥

·11
नमोऽस्तु
श्रमणाय भगवते श्रीमन्महावीराय
प्रवचनप्रभावकश्रीमजिनदत्त-कुशल-सूरीश्वर-मोहनयश केशरपादपत्रेभ्यो नमः ।
श्रीमल्लक्ष्मीलाभगणिवरविनिर्मित
वैराग्यरसायनप्रकरणम् ।
संसारविउलसायर-निवडियजीवाण उद्धरणधीर ! । सिरिवीरनाहजिणवर 1, पणयपुरंदर ! नमो तुज्झ ॥१॥
संवेगरपणखाणीण, पाए पणमितु सघसूरीणं । विरएमि पगरणमहं, वेरग्गरसायणं नाम ॥२॥
वेरग्गं इह हवई, तस्स य जीवस्स जो हु भवभीरू । इयरस्स पुणो वेरग-रंगवयणं पि विससरिसं ॥३॥
संसारविपुलसागर-निपतितजीवाना उद्धरणधीर श्रीवीरनाथ जिनवर !, प्रणवपुरन्दर ! नमस्तुभ्यम् ॥ १॥
संवेगरलखनीनां, पादान् प्रणम्य सर्वसूरीणां । विरचयामि प्रकरणमहं, वैराग्यरसायनं नाम ॥ २ ॥
वैराग्यमिह भवति, तस्य च जीवस्य यः खलु भवभीरुः । इतरस्य पुनर्वैराग्य-रङ्गवचनमपि विपसदृशम् ॥ ३॥

·वैराग्य-
प्रकरणम्।
सच्छायम्।
सायन
वैरग्गं खलु दुबिहं, निच्छयववहारस्वमिह वुत्तं । निच्छयरूवं तं चिय, जं तिगरणभावसुदीए ॥४॥
ववहारवेरग्गं जं, पररंजणकयम्मि किजइ य । तं पि हु कोडाकोडी-वारं लद्धं च जीवेण ॥ ५॥
अहवावि होइ दुविहं, निसग्गुवएसभेयसंमिन्नं । संवेगं सिवकारण-भूयं परमत्थजुत्तीए ॥ ६ ॥
निसग्गं खलीभेयं, चाहिरपञ्चयं अथाहिरं चेव । पत्तेयबुद्धसिद्धाण, सयंसंबुद्धाण तं जाण ॥७॥
उवएसं वेरग्ग-जुयभेयविसुद्धमुत्तम मुत्ते । पहुसवणमबहुसवर्ण, सुगुरुसमीवे हवई तं च ॥८॥
निम्मलमणपुहवी-रुहो य जिणधम्मनीरपरिसित्तो। सिवसुहफलभरनमिओ, संवेगतरू जय जयऊ ॥९॥
रे जीव ! मोहपासेण, अणाइकालाओ वेढिओऽसि तुमं । इय नाजण सम्मं, छिंदसु तं नाणखग्गेण ॥१०॥
वैराग्यं खलु द्विविध, निश्चयव्यवहाररूपमिहोक्तं । निश्चयरूप तदेव, यत्रिकरणभावशुद्ध्या ॥ ४ ॥
व्यवहारवैराग्यं यत् , पररञ्जनकृते क्रियते च । तदपि खलु कोटाकोटी-वारं लब्धं च जीवेन ॥ ५ ॥
अथवाऽपि भवति द्विविध, निसर्गोपदेशभेदसम्भिन्नं । संवेगः शिवकारण-भूतं परमार्थयुक्त्या ॥ ६॥
निसर्ग खल] द्विभेदं, वाह्यप्रत्ययं अवाह्यं चैव । प्रत्येकबुद्धसिद्धानां, स्वयंसम्बुद्धानां तज्जानीहि ॥ ७ ॥
उपदेशो वैराग्य-युतभेदविशुद्धमुत्तमं सूत्रे । बहुश्रवणमबहुश्रवणं, सुगुरुसमीपे भवति तच्च ॥ ८ ॥
निर्मलमनःपृथिवी-रुहश्च जिनधर्मनीरपरिसितः । शिवसुखफलभरनमितः, संवेगतरुर्जगति जयतु ॥९॥
रे जीव ! मोहपाशेन, अनादिकालतो वेष्टितोऽसि त्वं । इति ज्ञात्वा च सम्यक्, छिन्दि तं ज्ञानखड्नेन ॥१०॥
-
॥३४॥

·नरखित्तीहकमले, दिसादलवे वि नागनालिल्ले । निचं पि कालभमरो, जणमयरंदं पियइ पडहा ॥ ११ ॥ फोहानलं जलंत, पज्जालंतं सरीरतिणकुडीरं । संवेगसीयसीपल-खमाजलेणं च विज्झवह ॥ १२ ॥ तनुगरणवणुप्पन, उम्मुलंतविवेयतरुमणहं । मिउभावअंकुसेणं, माणगपंदं वसीकुणह ॥ १३ ॥ जा अइकुडिला उसइ, अप्पापुरिसं च विस्सदोहयरा । अनवमहोरगेणं, तं मायासप्पिणिं जिणह ॥ १४ ॥ सुहं देसिरिघराओ, जीवनिवडूणो य गुणगणनिहाणं । गिण्हतं हो! साहह, ताहाचोरं महाघोरं ।। १५ ॥ इच्छानिरोहमुग्गर-पहारपूरेण लोरगुरुकुंभं । तह संचुन्नह विहा!, पुणोवि न जह तारिसो होइ ॥ १६ ॥ देहुलाणाओ वि य, नीहरमाणं च मोहवेयालं । अन्नाणजणणिपुत्तं, कीलह घेरग्गमतेण ॥ १७ ॥ नरक्षेत्रदीर्घकमले, दिशादलाटोऽपि नागनालीके । नित्यमपि कालभ्रमरो, जनमकरन्द पिवति बहुधा ॥ ११ ॥ क्रोधानलं ज्वलन्तं, प्रज्वालयन्तं शरीरतणकुटीरं । सवेगशीतशीतल-क्षमाजलेन च विध्यापयत ॥ १२ ॥ तनुगहनवनोत्पन्नं, उन्मूल्यमानयिकतरुमनघं । मृदुभावअनुशेन, मानगजेन्दं वशीकुरुत ॥ १३॥ या अतिकुटिला दशति, आत्मपुरुपं च विश्वद्रोहकरी । आर्जवमहोरगेण, तां मायासर्पिणीं जयत ॥ १४ ॥ सुख देवश्रीग्रहाद्, जीवनृपतेश्च गुणगणनिधानं । गृह्णन्त्र भोः । साधयत, तृष्णाचोरं महाघोरम् ॥ १५ ॥ इच्छानिरोधमुद्गर-प्रहारपूरेण लोभगुरुकुम्भं । तथा सशूर्णयत विबुधाः!, पुनरपि न यथा तादृशो भवति ॥ १६ ॥ देहोद्यानादपि च, निस्सरमाणं च मोहवेतालं । अज्ञानजननीपुत्रं, कीलयत वैराग्यमन्त्रेण ।। १७ ॥

·वैराग्य- रसायन- प्रकरणम् सच्छायम ॥ ३५॥ घउबिहकसायरखो, हिंसाददमूलविसयवहुसाहो । जन्मजरामरणालो, उम्मुलेपयो य मूलाओ ॥ १८॥ भीमम्मि भयसमुझे, पडिया कीसंति पाणिणो मूढा । न सरंति निरुयबेरम्ग-बंधर्व यंघणविमुक्कं ॥ १९॥ करणाकमलाइने, आगमउजलजलेण परिपुन्ने । यारस भावणहंसे, झीलह बेरग्गपउमदहे ॥ २० ॥ फलोलचयललच्छी, सयणाणं संगमा सुविणतुल्ला । तडिदिव चलं बियाणह, जुवणदेहं जरागेहं ॥ २१ ॥ सिद्धिपुरयारअग्गल-सरिसं उम्झिय ममत्तभावं खु । तण्हामहामहिमंतं, चिंतसु निम्ममत्तणं धीर ! ॥ २२ ॥ इंदाइया य देवा, मरंति कालेण पीडियाऽसरणा । ता तुम्भ मरणकाले, होही को नाम सरणं च ? ॥२३॥ पियमायभापपरियण-जणेसु पासंतपसु रे जीव ।। जममंदिरं नीओ, अत्ताणो सकयफम्मेहिं ॥ २४॥ चतुर्विधकपायवृक्षो, हिंसादृढमूलविषयवहुशाखः । जन्मजरामरणफल, उन्मूलयितव्यश्च मूलतः ॥ १८॥ मीमे भवसमुद्रे, पतिता क्लिष्यन्ते प्राणिनो मूढाः । न सरन्ति नीरुजवैराग्य-बान्धवं बन्धनविमुक्तम् ॥ १९॥ करुणाकमलाकीर्णे, आगमोज्वलजलेन प्रतिपूर्णे। द्वादशभावनाहंसे, स्नात वैराग्यपद्महे ॥२०॥ कल्लोलचपलालक्ष्मीः, स्वजनानां सङ्गमाः स्वमतुल्याः । तडिदिव चलं विजानीत, यौवनदेहं जरागेहम् ॥२१॥ सिद्धिपुरद्वारमर्गला-सदृशं उम्झित्या ममत्वभाव खलु । तृष्णामहाऽहिमन्त्रे, चिन्तय निर्ममत्वं धीर ! ॥२२॥ इन्द्रादिकाश देवा, नियन्ते कालेन पीडिता अशरणाः । ततस्तव मरणकाले, भविष्यति को नाम शरणं च? ॥२३॥ पिवमानवाहपरिजन-जनेषु पश्यत्सु रे जीव ।। यममन्दिरं नीत, अत्राणः [ अशरणस्सन] स्वकृतकर्मभिः ॥ २४ ॥ ॐ

·जइ सुत्तो ता भुत्तो, कालपिसाएण गसियलोएणं । मा मा वीसहसु तुमं, रागद्दोसाण सत्तूर्ण ॥ २५
गहिजण सबविरई, अणुवयाई च चतुमिच्छसि । विसयवसेण कायर !, इय लजा तुज्झ अइगरुई ॥ २६ ॥
परिहर फुमित्तसंग, जस्स य संगाओ हबसि चलचित्तो। वारण हीरमाणो, दुमुव कुरु साहुसंसरगं ॥ २७ ॥
कारागिहम्मि वासो, सीसे घाओ वि होउ खग्गस्स । लग्गउ मम्मे वाणो, मा संगो होउ कुगुरुस्स ॥ २८ ॥
परनाणकिरियचक, तयनियमतुरंगमेहिं परिजुत्तं । संवेगरहं आरुहिय, वचह निवाणवरणयरं ॥ २९ ॥
दुक्समहाविसवलिं, भूरिभवभमणपावतरुचडियं । वेरग्गकालकरवाल-तिक्खधाराहिं कप्पेसु ॥ ३० ॥
संवेगमहाकुंजर-खंचे चडिऊण गहिवि तवचक्कं । घणकम्मरायसेपर्ण, निद्दलह समाहिमणुहवह ॥ ३१॥
यदि सुप्तस्ततो भुक्तः, कालपिशाचेन ग्रसितलोकेन । मा मा विश्वसिहि त्वं, रागद्वेषयोः शब्योः ॥२५॥
गृहीत्वा सर्वविरर्ति, अणुव्रतानि च त्यक्तुमिच्छसि । विषयवशेन कातर !, इति लज्जा तवातिगुरुकी ॥ २६ ॥
पहिहर कुमित्रसङ्गं, यस्य च सद्भाद् भवसि चलचित्तः । वातेन हियमाणो, द्रुम इव कुरु साधुसंसर्गम् ॥ २७ ॥
कारागृहे वासः, शीर्षे घातोऽपि भवतु खड्गस्य । लगतु मम वाणः, मा सङ्गो भवतु कुगुरोः ॥२८॥
परज्ञानक्रियाचकं, तपोनियमतुरङ्गमैः परियुक्तं [योत्रितं ] । संवेगरथमारुह्य, बजत निर्वाणवरनगरम् ॥ २९ ॥
दुःखमहाविषयलिं, भूरिभवभ्रमणपापतरुचटितां । वैराग्यकालकरवाल-तीक्षणधाराभिः कर्त्तय ॥३०॥
सवेगमहाकुञ्जर-स्कन्धे चटित्या गृहीत्वा तपश्चक्र । धनकर्मराजसैन्यं, निर्दलयत समाधिमनुभवत ॥ ३१॥

·प्रकरणम् रसायन सच्छायमा वैराग्य- । । पचिंदियचलतुरए, पइदिवसं कुप्पहम्मि धावते । सुयरजुणा निगिहिय, बंधह वेरग्गसंकुम्मि ॥ ३२ ॥ अपसराओ जाए, दसणविधिणनाणपरिकलिए। वेरग्गमहापउमे, समाहिभसलो झुणझुणउ ॥ ३३ ॥ जइ सुद्धभावणाए, जीवपुरिसेण पस्थिओ होई । संवेगकप्परुक्खो, किं किं न हु पंछियं देइ ॥ ३४ ॥ दोससयगग्गरीणं, विरत्तविसवल्लरीण नारीणं । जइ इच्छह संवेगं, ता संगं चयह तिविहेणं ।। ३५ ॥ समए समए आऊ, सयं च विहडइ न बढ़ए अहियं । परिअडइ कायलग्गो, कालो छायामिसेणं ते ॥ ३६॥ किं किं न कयं तुमए, किं किं कायवयं न अहुणावि । तं किमवि कुणसु भायर :,जेणऽप्पा सिद्धिपुरमेइ ॥३७॥ उअरस्स कए को को, न पत्थिओ? इत्थ मइ निलजेणं । तं किमवि कयं न सुकयं,जेण कएणं सुहि होमि ॥३८॥ पञ्चेन्द्रियचलतुरगान , प्रतिदिवसं कुपथे धावतः । श्रुतरजुना निगृह्य, वधीत वैराग्यशङ्कौ ॥ ३२ ॥ आत्मसरसो जाते,दर्शनविस्तीर्णज्ञानपरिकलिते । वैराग्यमहापद्म, समाधिभ्रमरो झुनझुनतु [अव्यक्तशब्दं करोतु] ॥ ३३ ॥ यदि शुद्धभावनया, जीवपुरुषेण प्रार्थितो भवति । संवेगकल्पवृक्षः, किं किं न खलु वाञ्छितं ददाति ॥ ३४॥ दोपदातगर्गरीणां, विरकविषवल्लरीणां नारीणां । यदि इच्छत संवेगं, ततस्सङ्गं त्यजत निविधेन ॥ ३५ ॥ समये ससये आयुः, स्वयं च विघटते न वर्धतेऽधिकं । पर्यटति कायलग्नः, काल छायामिपेण तव ॥ ३६ ।। किं किं न कृतं त्वया, किं किं कर्चव्यं न अधुनाऽपि । तत् किमपि कुरु भ्रातः 1, येनात्मा सिद्धिपुरमेति ॥ ३७॥ उदरस्य कृते कस्को, न प्रार्थितोऽन मया निर्लजेन । तत् किमपि कृतं न सुकृतं, येन कृतेन सुखी भवामि ॥३८॥ ॥३६

·सघेसु वि जीवेसु, मित्तीतत्तं करेह गयमोहो । परिहरह वेरभावं, अहं रुदं च वोसिरह ॥ ३९॥
सपलसमाहिनिहाणं, वियरियभविषणसमूहधिरठाणं । पावमलवारिपूर, सासयसंवर्ग अन्भसह ॥ ४० ॥
पंतिपरयारमंडिय-महिंसगोउरं तं उजमकयाडं । जीवनारदपमुइयं, नंदउ घेरग्गपट्टणयं ।। ४१ ॥
संवेगविणा जं किंपि, पालिबइ वयणमणुवयं भाप । तं किर अहलं नेयं, ऊसरखित्तम्मि वीर्य व ॥ ४२ ॥
जइ इच्छह परमपयं, अहवा कम्मक्खयं च वा तत्तं । ता पालह जीवदयं, जिणसासणपुत्तिसावित्तिं ।। ४३ ॥
मा भणह अलियवयणं, सुणिऊणं वसु-वसुहबईचरियं । सर्च पि य मा भासह, जं परपीडाकरं होई ॥४४ ॥
लोएवि जं सुणिनइ, सचं भासंतओ गओ नरयं । कोसियमुणिवि सुत्तस्स, भणियं आणं तहा कुणह ॥ ४५ ॥
सर्वेप्पपि जीवेषु, मैत्रीतत्त्वं कुरुत गतमोहः । परिहरत वैरभावं, आर्त रौद्रं च व्युत्सृजत ॥ ३९ ॥
सकलसमाधिनिधान, वितरितभविजनसमूहस्थिरस्थानं । पापमलवारिपूरं, शाश्वतसंवेगं अभ्यस्थत ॥४०॥
क्षान्तिमाकारमण्डितं, अहिंसागोपुरं तदुद्यमकपाटं । जीवनरेन्द्रप्रमुदितं, नन्दतु वैराग्यपट्टनकम् ॥ ४१ ।।
संवेगं विना यत् किमपि, पाल्यते वचनमणुव्रतं भ्रातः । तत् किल अफलं ज्ञेयं, ऊपरक्षेत्रे वीजमिव ॥ ४२ ॥
यदि इच्छत परमपदं, अथवा कर्मक्षयं च वा तत्त्वं । ततः पालय जीवदयां, जिनशासनपुत्रीसावित्रीम् ॥ ४३ ॥
मा भणत अलीकवचनं, श्रुत्वा वसु-वसुधापतिचरितं । सत्यमपि मा भापत, यत्परपीडाकरं भवति ॥ ४४ ॥
लोकेऽपि यच्छ्रयते, सत्यं भापयन् गतो नरकं । कौशिकमुनिरपि सूत्रस्य, भणितां आज्ञा तथा कुरुत ॥ ४५ ॥

·वैराग्य-
रसायन
प्रकरणम्।
सच्छायम्।
जेण परो दुम्मिन्नई, पाणिवहो जेण होइ भगिएणं । अप्पा पटइ किलेसे, न हुतं भासंति गीयत्था ॥ ४६ ॥
वजह अदत्तगहणं, वहांधणदायगं च अयसकरं । संवेगवुद्धिपत्ता, सत्ता न रमंति अत्ताहे ॥४७॥
जं नियदेहं सीम-तिणीण (जूहं !) दट्टण रागमुबइ। तस्स य देहरस पुणो, किंचिवि अहमत्तणं सुणउ तुम १४८॥
जोगीमुद्दनिफिडिए, थणगच्छीरेण वहिए जाए । पगइए अमिज्झमए, एरिसदेहम्मि को रागो? ॥ ४९ ॥
हा! असुइसमुप्पपणया, निग्गया य तेण चेव बारेणं । सत्ता मोहपसत्तया य,रमंति तत्थेव असुइदारम्मि ५०
नो जाणंति वराया, राएणं कलिमलस्स निद्धमणं । तत्थेव दिति राग, दुगंछणिअम्मि जोणीए ॥५१॥
सोणियसुमोवणे, अमिज्झमइयम्मि वचसंघाये । रागो न हु कायद्यो, विरागमूले सरीरम्मि ॥१२॥
येन परो दूयते, प्राणिवधो येन भवति भणितेन । आत्मा पतति क्लेशे, न खलु तं भापन्ते गीतार्थाः ॥ ४६॥
बजेयतादचग्रहण, वरिन्धनदायकं च अयशस्कर संवेगयुद्धिप्राप्ताः, सत्त्वा न रमन्ते जात्मने आत्मगुणहन्तर्यदत्ते] ॥१७
यग्निजदेहं सीम-न्तिनीनां (यूथं ?) दृष्ट्वा रागमुदहति । तस्य च देहस्य पुनः, किञ्चिदपि अधमत्वं शृणु त्वम् ॥ ४८ ॥
योनिमुतनिप्फिटिते, स्तनकक्षीरेण वर्द्धिते जाते । प्रकृतितोऽमेध्यमये, एतादृशे देहे को रागः ॥ ४९॥
हा !! अशुचिसमुत्पन्नका, निर्गता च तेन चैव द्वारेण । सत्त्वा मोहप्रसक्तकाच, रमन्ते तत्रैव अशुचिद्वारे ॥ ५० ॥
नो जानन्ति वराका, रागेण कलिमलस्य [अशुचे।] निर्द्धमनं । तत्रैव ददति राग, जुगुप्सनीयायां योनौ ॥ ५१ ॥
शोणितशुक्रोत्पन्ने, अमेध्यमये वर्चस्सहाते । रामो न खलु कर्तव्यो, विरागमूले शरीरे ॥५२॥
॥ ३७॥

·कागसुणगेहिं भक्खे, किमिकुलभक्खे य वाहिभक्खे यादेहम्मि मगुभक्खे, सुसाणभक्खम्मि को रागो१५३
पंतमलफपणगृहक-सिंघाणगलालपूरिए बुद्धे । निचं असासयम्मि, खणमवि मा रमह देहम्मि ॥१४॥
पिच्छसि मुहं सनिलयं, सबिसेसं राइएण आहरेण । सकडक्खं सवियारं, तरलञ्छि जवणारंभे ॥ ५५ ॥
पिच्छसि याहिरम, न पिच्छसि अंतरंगमुदिद्धं । कामेण मोहिओ तुं, हा हा !! होहिसी कथं मूढ ! ॥५६॥
पाडलचंपगमल्लिय-अगुरुयचंदणतुरुकावामीसं । गंधं समोयरंतो, मुद्धो मन्नइ सुगंधोऽहं ॥१७॥
अच्छिमलो कन्नमलो, खेलो सिंघाणओ अ पूओ य । असुईमुत्तपुरीसो, एसो ते अप्पणो गंधो ।। ५८ ॥
जो परगिहस्स लच्छि, कहिपि पासित्तु कहइऽहं धणिओ । सो किर सयं दरिदो, भासंतो कहं न लन्जेइ ? ॥५९॥
कामशुनर्भक्ष्ये, कृमिकुलभक्ष्ये च व्याधिभश्ये च । देहे मृत्युभक्ष्ये, स्मशानभक्ष्ये को रागः ॥ ५३ ।।
दन्तमठकर्णगूधक-सिद्धानकलालापूरिने दुष्टे । नित्यमशाश्वते, क्षणमपि मा रमध्वं देहे ॥५४ ।।
प्रिक्षसे मुख सनिलयानिःशेषलयसहित], सविशेष राजितेन अधरेण । सकटाक्षं सविकार, तरलाक्षी यौवनारम्भ ॥ ५५ ॥
प्रेक्षसे वाह्यमर्थ, न प्रेक्षसे अन्तरङ्गमुद्दिष्टं । कामेन मोहितस्त्वं, हा हा !! भविष्यसि कथं मूढ ! ॥५६॥
पाटलचम्पकमालिका-अगुरुकचन्दनतुरुष्कव्यामिश्नं । गन्धं समवतरन्, मुग्धो मन्यते सुगन्धोऽहम् ॥ ५७ ॥
अक्षिमला कर्णमलः, खेलः सिद्धानकश्च पूयश्च । अशुचिमूत्रपुरीपो, एप ते आत्मनो गन्धः ॥५८ ॥
या परगृहस लक्ष्मी, कुत्रापि दृष्ट्वा कथयत्यहं धनिकः । स किल स्वयं दरिद्रो, भाषमाणः कथं न लजते ? ॥ ५९॥

·पैराग्य ।
प्रकरणम्।
सच्छायम्।
॥३८॥
जो परधणेण सहणो, जो परगंधेण मण्णइ सुगंधोऽहं । तं पुरिसं गयलनं, हसंति वेरग्गअमियधरा ॥ ३० ॥
जस्स य जस्स य जोगो, तस्स तस्स य हवेज हु विओगो । इय नाऊण विरत्ता !, विसयविसं दूरओमुयह ६१
अंचेइ कालो य तरंति राइओ, नयावि भोगा पुरिसाण निचा ।
उविच भोगा पुरिसं चयंति, दुमं जहा खीणफलं व पक्खी ॥ ६२॥
पुत्ता चयंति मित्ता, चयंति भजाविणं सुयं चयइ । इको न चयइ धम्मो, रम्मो सवन्नु उवइट्टो ॥ ६३ ॥
आहारासणनिदा-जयं च काऊण जिणवरमएणं । झाइजइ नियअप्पा, उवइठं जिणवारदेणं ॥ ६४ ॥
यः परधनेन सधनो, यः परगन्धेन मन्यते सुगन्धोऽहं । तं पुरुषं गतलज, हसन्ति वैराग्यामृतधराः ॥ ६०॥
यस्य च यस्य च योग-स्तस्य तस्य च भवेत्खलु वियोगः । इति ज्ञात्वा विरक्ताः !, विषयविष दूरतो मुञ्चत ॥ ६१॥
अञ्च गच्छ )ति कालश्च तर(या)न्ति राज्यो, न चापि भोगाः पुरुषाणां नित्याः ।
उपेत्य (प्राप्य ) भोगा पुरुषं त्यजन्ति, द्रुमं यथा क्षीणफलमिव पक्षी ॥ १२ ॥
पुत्रास्त्यजन्ति मित्राणि, त्यजन्ति भार्याऽपि सुतं त्यजति । एको न त्यजति धर्मो, रम्यः सर्वज्ञोपदिष्टः ॥ १३ ॥
आहारासननिद्रा-जयं च कृत्वा जिनवरमतेन । ध्यायते निज आत्मा, उपदिष्टं जिनवरेन्द्रेण ॥ ६ ॥
॥३८॥

·अप रिदागार, दहं पनकमासणं । नासग्गदत्तसप्नित्तो, किंचि दुम्मीलिअक्राणो॥ ६५ ॥
मंगप्पपाउरामओ, तुमस्मारिपमाणसो । संसारच्छेयणुस्साहो, संवेगं झाउमरिहइ ॥ १६ ॥ [युग्मम् ]
मंगप्रमटनीरेण, फलिमलपंण पंकिपं जीयं । पक्वालह थिरचित्तो, फलिदुध जहुबलो होइ ॥ १७॥
पंडासीपिमपोरा, पिमुणा जि प ते गयेसंति । मा रबसु कस्सुवरि, सिणेवघं च मा रयसु ॥ १८॥
गुरुसम्मो मो जीयो, जो पेरग्गाओ नहओ फिरइ । अहया सगुवहाणो, सुणहो किं करइ कप्पूर ? ॥१९॥
भाऊस सु अदं, निहामोहेण ते गयं मित्त । । अदं जं उपरियं, तं पि तिहायं च संजायं ॥ ७० ॥
गमरम्म विपापाय, एवं पर्यक्षमासनं । नासाप्रदत्तसनेत्रः, किश्चिदुन्मीलिताक्षणः ॥ १५ ॥
गरपागुरातो, यूरोत्सारितमानसः । संसारच्छेदनोत्साहः, संवेगं ध्यातुमर्हति ॥ ६६ ॥
गोगामटनीरेण, कठिमठपन परितं जी । प्रक्षालयत स्थिरचित्तः, स्फटिक इव यथोज्वलो भवति ॥ ६७ ॥
पदाशिपिपपोराः, पिशुनादिं च वे (वर) गवेपयन्ति । मा रअस्य कस्योपरि, स्नेहवन्धं च मा रचयत ॥ ६८ ॥
गुरुकर्मा स जीरो, यो पैराग्यानष्टको भ्रमति । अथवा सत्योपधानः, शुनकः किं करोति कर्पूरम् ? ॥ ६९ ॥
गागुम्शतं रानु अर्थ, निद्रामोहेन ते गतं मिन! । अर्ध यदुद्धरितं (अवशिष्टं ), तदपि विधाकं च सञ्जातम् ॥ ७० ॥

·वैराग्य
रसायन-
प्रकरणम्।
सच्छायम्।
॥ ३९॥
पालत्तणम्मि किंचिति, किंचिवि तरुणतणम्मि थेरत्ते । एमेव गयं जम्मं, सुण्णारणे तडागुध ॥ ७१॥
सदोसमवि दित्तेणं, सुगन्नं वहिणा जहा । तवम्गिणा तप्पमापो, तहा जीचो विमुज्झइ ॥७२॥
ते सूराते पंडिया, [संविग्गा] जिण्ह पा माणमरजे महिलाण न सि, पडिया ते [न]फिरिसह जेम घरद्द ७३
करवत्तकृडसामलि-वेयरणीकोलमुग्गरप्पमुहं । नरयस्स इमं दुक्खं, अबंधवो सहसि एगागी ॥ ७४ ॥
आहारमिच्छे मियमेसणिज्ज, साहायमिच्छे निउणहबुद्धि ।
नियमिच्छेब विवेगजुग्ग, समाहिकामो समणो विरत्तो ॥ ७ ॥
चालवे किञ्चिदपि. किञ्चिदपि तरुणवे स्थविरतते । एवमेव गतं जन्म, शून्यारण्ये तदाक इव ॥ ७१॥
सदोपमपि दीष्ठेन, सुवर्ण वह्निना यथा । तपोऽमिना तप्यमान-स्तथा जीवो विशुध्यति ॥ ७२ ॥
ते शूरास्ते पण्डिताः, [सविनाः] येपा न मानमरह(उत्कर्षः)। ये महिलाना न वशे, पतितास्ते [न]भ्रमिष्यन्ति यथा घरट्ट ७३
करपत्रकूटशाल्मलि-चैतरणीकोलमुद्गरप्रमुखं । नरकस्वेदं दुःखं, अवान्धवो सहसे एकाकी ॥ ७४ ॥
आहारमिच्छेत् मितमेपणीयं, सहायमिच्छेत् निपुणावुद्धिम् ।
निकेतमिच्छेद् विवेकयोग्य, समाधिकामः श्रमणो विरकः ॥ ७५ ॥
॥३९॥

·न पा लहिना निउणं सहायं, गुणाहियं वा गुणो समं वा।
इपो पि पावाई विपनयंतो, विहरिज कामेसु असनमाणो ॥ ७६ ॥ [दरा पूठिका २ गाथा ३०]
जहा य अंदापमा पलागा,अंडं यलागप्पभयं जहा या एमेव मोहाययणं खुतण्हा,मोहं चतण्हाययणं वयंति७७
रागोरि दोसोरिय कम्मवीयं,कम्मच मोहप्पभवं वयंति।कम्मं च जाइमरणस्स मूलं,दुक्खंचजाइमरणं वयंति७८
गुरुगं हयं जस्स न होइ मोहो, मोहो हओ जस्स न होइ तण्हा ।
तण्हा हया जस्स न होह लोहो, लोहो हओ जस्स न किंचणाइ ॥७९॥
न या लभेत् निपुणं साहयं, गुणाधिकं वा गुणतः समं वा ।
एकोऽपि पापानि विवर्जयन्, विहरेत् कामेप्यसज्यमानः ॥ ७६ ॥
ययाप भण्डमभया पठाका,अण्डं पलाकाप्रभयं यथा च । एवमेव मोहायतनं खलु सृष्णा,मोहं च तृष्णायतनं वदन्ति ॥७७॥
रागोऽपियेषोऽपि प फर्मपीजं, कर्म घ मोहप्रभयं वदन्ति । कर्म च जातिमरणस्य मूलं, दुःखं च जातिमरणं वदन्ति ॥ ७८ ॥
दुःखं हतं यस्य न भवति मोहः, मोहो हतो यस्य न भवति तृष्णा ।
तृष्णा हता यस्य न भवति लोभा, लोभो हतो यस्य न किश्चनापि ॥ ७९ ॥

·वैराग्य-
रसायन-
प्रकरणम्।
सच्छायम्।
॥४०॥
रसा पगामं न निसेवियघा, पायं रसा दित्तिकरा नराणं ।
दित्तं च कामा समभिवंति, दुमं जहा साउफलं व पक्खी ॥ ८॥
जहा दवग्गी परिधणे वणे, समारुओ नोवसमं उवेइ ।
पंचिंदियग्गीवि पगामभोइणो, न बंभयारिस्स हिआय कस्सइ ॥ ८१॥
विवित्तसेनासणतियाणं, ओमासणाणं दमिइंदिआणं ।
न रागसत्तू धरिसेइ चित्तं, पराइओ वाहिरिवोसहेहिं ॥ ४२ ॥
जहा विरालवसहिस्स मूले, न भूसगाणं वसही पसस्था ।
रसाः प्रकामं न निषेवितव्या, प्रायो रसा दीप्तिकरा नराणाम् ।
दीप्तं च कामाः सममिद्रवन्ति, दुमं यथा स्वादुफलमिव पक्षी ॥ ८ ॥
यथा दवाग्निः प्रचुरेन्धने वने, समारुतो नोपशममुपैति ।
पश्चेन्द्रियाग्निरपि प्रकामभोजिनो, न ब्रह्मचारिणो हिताय कस्यापि ॥ ८१॥.
विविक्तदाय्यासनयन्त्रितानां, अवमाशनानां [ अल्पाहारिणां ] दमितेन्द्रियाणाम् ।
न रागात्रुर्द्धर्षयति चित्रं, पराजितो व्याधिरिवौपधैः ॥ ८२॥
यथा विडालवसतेर्मूले, न भूपकाणां वसतिः प्रशस्ता ।
॥४०॥

·.
प्रमेय इत्थीनिलयरस मूले, न यंभयारिस्स खमो निवासो ॥ ८३ ।।
आईसणमप्पत्थण-माणितणमफित्तणं तुरीयं । नारीजणस्स सुहृयं, हवेद वेरग्गधारीणं ॥ ८४॥
पिभूसियाहि देवीहिं, विरत्तो खोहिउंन सफो यातहवि हु एगंत हिय-म्मि य नाउं विवित्तं मा सहय ।।८५॥
रूपेसु जो गिद्विमुपेइ तिपं, अकालियं पावइ सो विणासं ।
रागाउरो सो जहवा पयंगो, आलोपलोलो समुवेइ मचं ॥८६॥
सदेसु जो गिद्धिमुवेइ तिघ, अकालियं पावइ सो विणासं।
रागाउरो सो हरिणुप गिद्धो, सद्दे अतित्तो समुवेइ ममुं । ८७॥
एपमेय खीनिलयस्य मूले, न ब्रह्मचारिणः क्षमो [ योग्यो ] निवासः ॥ ८३॥
गदर्शनममापन-मचिन्तन-मफीर्तनं चतुर्य (चतुर्थ) । नारीजनस्य सुखदं (शुभदं), भवति वैराग्यधारिणाम् ॥८४॥
विभूषिताभिर्देवीमि-पिरफः क्षोभितुं न शक्यश्च । तथापि खलु एकान्त हिते च ज्ञात्वा विविकं मा सह(श्रय)त ॥ ८५॥
रूपेषु यो गृत्रिमुपैति तीमां, अकालिक मामोति स विनाशम् ।
रागातुरः स यथा या पतङ्ग, आलोकलोलः समुपैति मृत्युम् ॥ ८॥
शम्देषु यो गृद्धिमुपैति तीमां, अकालिकं मामोति स विनाशम् ।
रागातुरः स हरिण इस गृद्धः, शब्देऽतृमः समुपैति मृत्युम् ॥ ८७ ॥

·पेसाप-
रसायन
प्रकरणम्।
सच्छायम्।
गंधेस जो गिदिमुवेड तिवं, अकालियं पावइ सो विणासं ।
रागाउरो ओसहिगंधगिदो, सप्पो विलाओ विष निक्समंतो॥ ८८॥
रसेसु जो गिदिमुवेइ तिवं, अकालियं पावइ सो विणासं ।
रागाउरो विडिसविभिन्नकाओ, मच्छो जहा आमिसभोगगिद्धो ।। ८५ ॥
फासेसु जो गिद्विमुवेइ तिवं, अकालियं पावइ सो विणासं ।
रागाउरे सीयजलायवपणे, गाहग्गहीए महिसे व रपणे ॥१०॥
पसु विरत्तो मणुओ विसोगो,एतेण दुक्खोहपरंपरेणा न लिप्पड़ भवमझे वसंतो,जले जहा उप्पलिपीपलासं ९१
गन्धेषु यो गृद्धिमुपैति तीवां, अकालिकं प्रामोति स विनाशम् ।
रागातुर ओपधिगन्धद्धः, सर्पो विलादिव निष्कमन् ॥ ८८ ॥
रसेपु यो गृद्धिमुपैति तीवां, अकालिकं प्रामोति स विनाशम् ।
रागातुरो विडिशविभिन्नकायो, मत्स्यो यथा आमिपभोगगृद्धः। ॥ ८९॥
स्पर्शेषु यो गृद्धिमुपैति तीवां, अकालिकं प्राप्नोति स विनाशम् ।
रागातुरः शीतबलापनो, माइ(माहेण-मकरेप)गृहीतो महिष इवारपये ॥ ९ ॥
एए विरको मनुजो पिशोक, एतेन दुःखौघपरम्परेण । न लिप्यते भवमध्ये वसन् , जले यथा उत्पलिनीपलाशम् ॥ ९१॥
॥४१॥

·मंसहमरनुपंधण-ठेगणपमुहाई उदयसपाई। तिरिया य परवसेणं, सहति हा !! कम्मउदएणं ॥१२॥
मा पगह फहरायणं, परमम्म मा फहेह कइयावि। परगुणधणं च पासिय, कयावि मा मच्छरं वहह ।। ९३ ॥
मागमा मा तुमन, फस्स वि उपरि येरग्गसंलीणो। अप्पारंजण नितिोटो (१), समाहिहरयम्मि मलेह ॥९४॥
पाहिरमम्मितरिणं, परिग्गरं परिहरह भो भया ! । येरग्गदिशपरेणं, परिग्गहतमसंचयं हणह ॥ २५॥
पेरग्गमहारपणा-परम्मि पसे वि जेहियपमापा । ते कालेणं घत्था, पडिया भीमम्मि भवकूवे॥ ९६ ॥
भाषा अणुहरसिदो, अमुत्तिकत्तासदेहपरिमाणो । पुरिसायारो णिचो, नाओ संवेगकुसलेहिं ॥१७॥
भकशारसुपन्धन-ऐदनप्रमुसानिउपद्रपशतानि । तिर्यशश्च परवशेन, सहन्ते हा ! कर्मउदयेन ॥ ९२ ॥
मा पदत फटुरुवपन, परमर्म मा कथयत कदाचिदपि । परगुणधनं च दृष्ट्वा, कदाऽपि मा मत्सरं वहत ।। ९३ ॥
मा रम्पत मा तुप्पत, फस्यापि उपरि वैराग्यसंलीनः । आत्मारञ्जननिरतः]: (१), समाधिहदे मजत ॥ ९४ ॥
पाबमाभ्यन्वरिफ, परिमहं परिहरत भो भव्या ! वैराग्यदिनकरेण, परिग्रहतमस्सञ्चयं हत ॥ ९५॥
पैराग्यमहारता-करे मासेऽपि येऽधिकममादाः । ते कालेन प्रस्ताः, पतिता भीमें भवकूपे ॥ ९६॥
मात्माऽनुभयसिस्रो-उत्तिः कर्चा [कर्मणां स्वदेहपरिमाणः । पुरुषाकारो नित्यो, ज्ञातः संवेगकुशलैः ॥ ९७ ॥

·पैराग्य प्रकरणम्। सच्छायम्। रसायन ॥४२॥ चउनिच्छयपाणजुओ, लोयस्सग्गम्मि संठिओ विमलो। पुनरागमणविहीणो, सिद्धो उत्तो विरत्तेहिं ॥९८ ॥ सपे वि जिणवारदा, सबै गणहारिणो य आयरिया।जे पुण चरिमसरीरा, ते सबै संवेगपसापओ सिद्धा॥१९॥ कलिकेलिविष्पमुत्ता, आगामतारासु जुत्तिसंरत्ता । संवेगदत्तचित्ता, सासयवासं समणुपत्ता ॥१०॥ मत्ता वि य जे मंदा, तेसिं कए णं परिस्समो एसो । विवुहाहमेण विहिओ, मए जिणाणारएणं च ॥ १०१॥ इय कइवयगाहार्हि, अमुणियआगमवियारलेसेणं । रइयं पगरणमेयं, 'लच्छीलाहेण वरमुणिणा ॥ १०२॥ चतुर्निश्चयषाणयुतो, लोकस्याने संस्थितो विमलो । पुनरागमनविहीनः, सिद्ध उक्तो विरक्तैः ॥ १८ ॥ सर्वेऽपि जिनवरेन्द्राः, सर्वे गणधारिणश्च आचार्याः । ये पुनश्चरमशरीरा-स्ते सर्वे संवेगप्रसादतः सिद्धाः ॥ ९९ ॥ कलिकेलिविषमुक्ता, आग्रामतारासु युक्तिसंरक्ताः । संवेगदत्तचित्ताः, शाश्वतवासं समनुप्राप्ताः ॥ १० ॥ मत्तोऽपि च ये मन्दाः, तेषां कृते परिश्रम एषः । विवुधाधमेन विहितो, मया जिनाज्ञारतेन च ॥ १०१॥ इति कतिपयगाथामि-रज्ञाताऽऽगमविचारलेशेन । रचितं प्रकरणमेतत्, 'लक्ष्मीलाभेन' वरमुनिना ॥ १०२ ॥ शानदर्शनधारिधीयामकानन्तचतुष्टयरूपैर्भावप्रागैर्युतः। । ॥४२॥ इति वैराग्यरसायनप्रकरणं समाप्तम् ।

·श्रेष्ठि देवचन्द लालमाइ-जैन-पुस्तकोद्धार-ग्रन्याङ्के- श्रीमबिनपालभसूर्युपासक-प्रेष्ठियरधनदेवाझज-कविवर-श्रीपद्मानन्दप्रणीतं वैराग्यशतमित्यपराभिधानं पद्मानन्दशतम् प्रैलोस्यं युगपरकरामुजलुउन्मुकायदालोकते, जन्तूनां निजया गिरा परिणमद्यः सूक्तमाभापते ।। स श्रीमान भगान् विचित्रविधिभिर्देवासुरैरचितो, वीतत्रासदिलासहासरभसः पायाजिनानां पतिः॥१॥ (शार्दूल०) यः धुण्णा प्रसरद्विवेकपविना कोपादिभूमिभृतो, योगाभ्यासपरश्वधे कपितों' योधात्रीरुहः । पर संयमसिद्धमन्त्रविधिना यैः प्रौढकामज्वर-स्तान्मोक्षकसुखानुपगरसिकान्वन्दामहे योगिनः॥२॥ (शार्दूल०) यस्त्यचा किल शाकिनीमदसमप्रेमाञ्चिता प्रेयसी, लक्ष्मीः प्राणसमाऽपि पन्नगवधूवमोज्झिता दूरतः। मुर्फ चित्रगयाक्षराजिरुचिरं वल्मीकघन्मन्दिरं, निरसङ्गत्वविराजिताः क्षितितले नन्दन्तु ते साधवः ॥ ३॥ (शार्दूल०) यः परयादे मूकः, परनारीवक्रविक्षणेऽप्यन्धः । पगुः परधनहरणे, स जयति लोके महापुरुषः ॥४॥ । (आर्या) पूर्णाहता। २ पत्रेण। ३ परशुना। ४ लून । ५ (पृक्षा)। .-

·-
पमानन्द-
शतम्
सत्ययो-
गिना स्व-
रूपादिकम्
॥१॥
आक्रोशेन न दूपते न च घटुप्रोक्त्या समानन्द्यते, दुर्गन्धेन न वाध्यते न च सदामोदेच सम्धीयते ।
स्त्रीरूपेण न रज्यते न च मृतश्चानेन विद्वेष्यते, माध्यस्थ्येन विराजितो विजयते कोऽप्येष योगीश्वरः ॥५॥ (शा०)
मित्रे नन्दति नैव नैव पिशुने वैरातुरो जायते, भोगे लुभ्यति नैव नैव तपसि क्लेशं समालम्वते ।
रले रज्यति नैघ नैव हपदि पढेपमापद्यते, येषां शुद्धहृदो सदैव हृदयं ते योमिनो योगिनः॥६॥ (शार्दूल)
सौन्दर्यैकनिधेः कलाफुलविधेविण्यपाधोनिधेः, पीनोत्तुङ्गपयोधालसगतेः पातालकन्याकृतेः।
कान्ताया नायौवनाशिततनोरुज्झितः सद्गमः, सम्यङ्मानसगोचरे चरति किं तेषां हताशः स्मरः ॥७॥ (शार्दूल.)
शृङ्गारामृतसेकशाडूलरुचिर्वक्रोक्तिपत्रान्चिता, प्रोन्गच्छत्सुमनोऽभिपङ्गसुभना स्त्रीणां कथावहरी ।
चैनप्लानतपाचकेन परितो भस्नावशेषीकृता, किं तेषां विषमायुधः प्रकुरते ? रोपप्रकऽपि रे ॥८॥ (शार्दूल.)
आताघायतलोचनाभिरनिश सन्तर्य सन्तज्यं च, क्षिप्तस्तीक्ष्णकटाक्षमार्गणगणो मत्तानाभिर्भृशम् ।
तेषां किं न विधास्यति? प्रशमितप्रद्युम्नलीलात्मनां, येषां शुद्धविवेकवनफलेकं पार्थे परिभ्राम्यति ॥९॥ (शार्दूल०)
अग्रे सा गजगामिनी प्रियतमा पृष्ठेऽपि सा दृश्यते, धान्यां सा गगनेऽपि सा किमपरं सर्वत्र सा सर्वदा।
आसीद्यायदनङ्गसगतिरसस्तावचवेयं स्थितिः, सम्प्रत्यारसपुरस्सरामपि न तो द्रष्टाऽसि कोऽयं लयः। ॥१०॥ (शार्दूल०)
योगे पीनपयोधराश्चिततनोविच्छेदने विग्यता, मानस्यावसरे घटूक्तिविधुरं दीनं मुखं वित्रताम् ।
नागकन्या-नागकुमारदेवानातल्यायाः। २ तिरकषितीर्णः। ३ प्रौ। कामः। ५ टक ([खेट-दाल इति लोके]।
॥४३॥

·विको स्मगदिनाऽनुसमयं दन्दह्यमानारमना, भ्रातः! सर्वदशासु दुःसगहनं धिकामिना जीवितम् ॥११॥ (शार्दूल०) मायेऽम्पा एशता पुरकाशो धूनेग्रयोर्यफता, फौटिल्यं चिकुरेपु रागमधरे मान्य गतिमकमे । पाठिन्यं पुरुगाण्डले तरउतामणोनिरीक्ष्य स्फुट, पैराग्यं न भजन्ति मन्दमतयः कामातुरा ही!! नराः॥१२॥ (शार्दू) पाण्नुस्पं गमितान्कान्प्रतिहतो तारुण्यपुण्यनियं, चक्षुः क्षीणवलं कृतं श्रवणयोर्याधिर्यमुत्पादितम् । स्थानभ्रंशमयापिताच जरया दन्तास्थिमांसत्यया, पश्यन्तोऽपिजडा हहाहृदि सदाध्यायन्ति तां प्रेयसीम् ॥१॥ (शा०) मन्यायासिंतवित्तवरकचिदपि भ्रष्टं समी रदै-स्तापलान्ततमालपत्रपदभूदङ्गं पलीभद्गुरम् । केरो क्षणपन्द्रयरयलिमा भ्यर्फ श्रितो यद्यपि, स्वैरं धारति मे तथापि हृदयं भोगेषु मुग्धं हहा!! ॥१४॥ (शार्दूल०) उद्गृणन्ति मायेन, योपितो गरदां गिरम् । तामामान्ति प्रेमोति, कामग्रहिलचेतसः ॥ १५ ॥ (अनुष्टुव्वृत्तम् ) पाष्टरक्षयाप नितरां नाहारठौल्यं नितं, सिद्धान्तार्यमहीपधेर्निरुपमभूर्णो न जीर्णो हृदि । पीतं ज्ञानलघुदकं न विधिना तायरस्मरोत्यो ज्वरः, शान्ति याति न तात्त्विकी हृदय हे शेपैरलं भेपजैः ॥१६॥ (शा०) दरझारसुमनीरदे प्रथमरमीडारसस्रोतसि, प्रद्युम्नप्रिययान्धवे चतुरवायुक्ताफलोदन्यति । संन्धानेरकोरपार्वणविधौ सौभाग्यलक्ष्मीनिधी, धन्यः कोऽपि न विक्रियां कलयति प्राप्त नवे यौवने ॥ १७ ॥ (शा०) सम्यकपरिदता येन, कामिनी गजगामिनी । किं करिष्यति रुष्टोऽपि, तस्य वीरवरः सरः॥१८॥ (अनुष्टुप्युत्तम् ) 1ो मान्। केन् । । (पूर्णिमाचन्द्रपत)। ५ असावियन्तः पुंसि पर्सते । ६ कामः । खी।

·कामरागस्य 'मानन्द शवम् विरूपता- दिकम् ॥२॥ रजेयं प्रलयं प्रयाति झटिति ब्रह्मप्रतं घश्यति, ज्ञानं सङ्कुचति स्मरज्वरवशात्पश्यामि यावस्प्रियाम् । यावत्त स्मृतिमेति नारकगतेः पाकक्रमो भीपण-स्तायत्तत्त्वनिरीक्षणात्प्रियतमाऽप्येपा विपौघायते ॥ १९॥ (शार्दूल) कारुण्येन हता वधव्यसनिता सत्येन दुर्वाच्यता, सन्तोपेण परायचौर्यपटुता शीलेन रागान्धता । नग्रन्थ्येन परिमहाहिलता यैयौवनेऽपि स्फुटं, पृथ्वीयं सकलाऽपि तैः सुकृतिभिर्मन्ये पवित्रीकृता ॥ २० ॥ (शार्दूल०) यत्राम्रोऽपि विचित्रमझरिभरव्याजेन रोमाञ्चितो, दोलारूढविलासिनीविलसितं चैत्रे विलोक्याद्भुतम् । सिद्धान्तोपनिपन्निपण्णमनसा येषां मनरसर्वथा, तस्मिन्मन्मथवाधया न मथितं धन्यास्त एव ध्रुवम् ॥ २१ ॥ (शार्दूल०) स्वाध्यायोत्तमगीतिसद्गतिजुपः सन्तोषपुष्पाश्चिता, सम्यग्ज्ञानपिलासमण्डपगताः सयानशय्यां श्रिताः । तत्त्वार्धप्रतियोपदीपकलिकाक्षान्त्यङ्गानासङ्गिनो, निर्याणकसुखाभिलापिमनसो धन्या नयन्ते निशाम् ।। २२ ।। (शार्दूल०) कि? लोलाक्षि। कटाक्षलम्पटतया किं? स्तम्भजृम्भादिभिः, किं? प्रत्यङ्गनिदर्शनोत्सुकतयां किं ? प्रोल्लसचाटुभिः । आत्मानं प्रतिवाधसे त्वमधुना व्यर्थ मदर्थ यता, शुद्धध्यानमहारसायनरसे लीनं मदीयं मनः ॥ २३ ॥ (शार्दूल०) सम्झानदर्शनशाली, दर्शनशासश्च येन वृत्तरः । श्रद्धाजलेन सिक्को, मुक्तिफलं तस्य स ददाति ॥ २४॥ (आर्या) फ्रोधाद्युपचतुष्कषायचरणो व्यामोदहस्तस्सखे।, रागद्वेपनिशातदीदशनो दुरिमारोद्धरः । सज्ञानाशकौशलेन स महामिप्यात्वदुष्टद्विपो, नीतो येन वशं वशीकृतमिदं तेनैव विश्वत्रयम् ॥ २५ ॥ (शार्दूल० ) १ (सिदान्तस्योपनिपरि रहस्से निपाणं-निविष्टं मनो येप ते तथा, ठेवा) विदुपाम् । २ ("वृत्तं पये चारेने त्रि-स्वतीते दृढलिखले" इत्यमरः)।

·. दृश्यन्ते वहवः कलासु कुशलास्ते च स्फुरत्कीर्तये, सर्वस्वं वितरन्ति ये तृणमिव क्षुद्रैरपि प्रार्थिताः । धीरास्तेऽपि च ये त्यजन्ति झटिति प्राणान्कृते स्वामिनो, द्वित्रास्ते तु नरा मनस्समरसं येषां सुहृद्वैरिणो ॥२६॥ (शा०) हृदयं सदयं यस्य, भाषितं सत्यभूपितम् । कायः परहितोपायः, कलिः कुर्वीत तस्य किम् ? ॥ २७ ॥ (अनुष्टुवृत्तम् ) नास्त्यसद्भापितं यस्य, नास्ति भङ्गो रणागणात् । नास्तीति याचके नास्ति, तेन रत्नवती क्षितिः ॥ २८ ॥ (अनुष्टुय्वृत्तम्) आनन्दाय न कस्य मन्मथकथा? कस्य प्रिया न प्रिया ?, लक्ष्मीः कस्य न वल्लभा? मनसि नो कस्याङ्गजा क्रीडति । ताम्बूलं न सुखाय कस्य ? न मतं कस्यान्नशीतोदकम् , सर्वाशाद्रुमकर्त्तनैकपरशुभृत्युनं चेत्स्याजनाः ॥२९॥ (शार्दूल०) भार्येयं मधुराकृतिर्मम मम प्रीत्यन्वितोऽयं सुतः, स्वर्णस्यैप महानिधिर्मम ममासौ वन्धुरो वान्धवः । रम्यं हर्म्यमिदं मत्थमनया व्यामोहितो मायया, मृत्यु पश्यति नैव दैवहतकः द्धं पुरश्चारिणम् ॥ ३० ॥ (शार्दूल०) कप्टोपार्जितमत्र वित्तमखिलं घूते मया योजितं, विद्या कप्तरं गुरोरधिगता व्यापारिता कुस्तुतौ । पारम्पर्यसमागतश्च विनयो वामेक्षणायां कृतः, सत्पाने किमहं करोमि ? विवशः कालेऽद्य नेदीयसि ॥ ३१ ॥ । (शा०) आत्मा यद्विनियोजितो न विनये नोमं तपः प्रापितो, न क्षान्त्या समलङ्कृतः प्रतिकलं सत्येन न प्रीणितः । तत्त्वं निन्दसि नैव कर्महतकं प्राप्ते कृतान्तक्षणे, दैवायैव ददासि जीय! नितरां शापं विमूढोऽसि रे। ॥ ३२ ॥ (शा०) वालो यौवनसम्पदापरिगतः क्षिप्रं क्षितौ लक्ष्यते, वृद्धत्वेन युधा जरापरिणतो व्यक्तं समालोक्यते । सोऽपि कापि गतः कृतान्तवशतो न ज्ञायते सर्वथा, पश्यैतद्यदि कौतुकं किमपरैस्तैरिन्द्रजालैः सखे ॥ ३३ ॥ (शा०)

·पत्रानन्द
शतम्
कर्मवैचि-
व्यादिकम्
॥३॥
बार दन्तिमदमचाहनियईषामभूत्पडिलं, यासाभावशाल संघरति योऽपि तेषी पुनः।
येऽभूयन्विमुखाः खकुक्षिभरणे पामकस्मादहो!!, यश्च श्रीरिग श्यतेऽतिविपुला तरकर्मलीलायित्तम् ॥ ३४ ॥ (शा०)
नापत्यानि न वित्तानि, न सौधानि भवन्त्यहो!!। मृत्युना नीयमानस्य, पुण्यपापे परं पुरः ॥ ३५ ॥ (अनुबहसम्)
तेऽहतिनिग्रह मृदुत्तया पश्चात्करिष्याम्यहं, प्रोद्यन्मारविकारकन्दकदैन पञ्चेन्द्रियाणां जयात् ।
व्यामोहपसरावरोधनविधि सद्ध्यानतो लीलया, नो जानाति हरिष्यतीह हतकैः कालोऽन्तराले किल ।। ३६ ॥ (शा०)
पद्धा येन दशाननेन नितरां खट्रैकदेदो जरा, द्रोणाद्रिश्च समुद्भुतो हनुमता येन स्वदोलिलया।
श्रीरामेण च येन राक्षसपतित्रैलोक्यवीरो हतः, सर्वे तेऽपि गताः क्षयं विधिवशात्काऽन्येषु तद्भोः! कथा? ॥३७॥ (शा०)
सर्वभक्षी कृतान्तोऽयं, सत्यं लोके निगद्यते । रामदेवादयो धीराः, सर्वे काप्यन्यथा गताः ॥ ३८ ॥ (अनुषुववृत्तम्)
मिथ्यात्यानुचरविचित्रगतिभिः सञ्चारितखोटै-रत्युग्रनममुद्गराहतिवशात्सम्मूछितस्यानिशम् ।
संसारेऽत्र नियन्त्रितस्य निगडेर्मायामयैश्चौरवत्, मुक्ति स्थानमम सत्वरं कथमतः सद्वृत्तवित्तं विना ॥ ३९ ॥ (शार्दूल)
दुष्पापं मकराकरे करतलागतं निममं यथा, संसारेऽत्र तथा नरलमथ तत्याप्तं मया निर्मलम् ।
भ्रातः! पश्य विमूढतां मम हहा!! नीतं यदेतन्मुधा, कामकोषकुवोधमत्सरकुधीमायामहामोहतः ॥ ४० ॥ (शार्दूल०)
येनेह क्षणभद्गुरेण वपुपा क्लिन्नेन सस्मिना, सद्व्यापारवियोजितेन परमं निर्वाणमप्याप्यते ।
! "बारे" इत्यध्याहार्यमत्र कर्म। २ (नाशनम्)। ३ (भाग्यरहितः)।
॥४५॥

·+ प्रीतिस्तेन हहा!! सखे! प्रियतमारकेन्दुरागोद्भवा, क्रीता स्वल्पसुखाय मूढमनसा कोट्या मया काकिणी ॥४१॥ (शा०) कीटाकारि परोपहासपचनं तुष्ठपै परयंसनं, कान्ता काञ्चन सुन्दराङ्गलतिका कान्तव पृथ्वीतले । भय्यो द्रव्यसमजने किल महारम्भोद्यमः किन्तु रे!, मेदकछेदनताडनादि विधिना रौद्रो महारौरा।। ४२ ॥ (शार्दूल०) फन्दर्पप्रसरमशान्तिविधये शीलं न संशीलितं, लोभोन्मूलनहेतवे स्वविभगो दत्तो न पात्रे मुदा । व्यामोहोन्मधनाय सद्गुरुगिरां तत्त्वं न चाङ्गीकृतं, दुष्प्रापो नृभवो मया हतधिया हा!! हारितो हारितः ॥४३॥ (श०) सौख्यं मित्रकलनपुत्रविभाधशादिभिर्भरं, कासश्वासभगन्दरादिभिरिदं व्याप्तं वपुर्व्याधिभिः । भ्रातस्तूर्णमुपैति सान्नेधिमसौ कालः करालानना, कष्टं किं करवाण्यहं तदपि यञ्चित्तस्य पापे रतिः ॥४४॥ (शार्दूल०) संसारे गहनेऽत्र चित्रगति भ्रान्त्याऽनया सर्वथा, रे रे जी! न सोऽस्ति कश्चन जगन्मध्ये प्रदेशो ध्रुवम् । यो नाप्तस्तथ भूरिजन्ममरणैस्तत्किं न तेऽद्यापि ही!!, निर्वेदो हृदि विद्यते ? यदनिशं पापक्रियायां रतिः ॥४५॥ (शार्दू०) नो स्कन्धेन समुन्नतेन धरसे चारित्रगच्या धुरं, पृष्ठेनोपचितेन नैव वहसे प्रोच्चैरहिंसाभरम् । मिथ्यात्वान्चयं पदाहतिवशादो! गाहसे त्वं यत-श्चतस्तद्गतशङ्क! सावन्निन्धं परिभ्राम्यसि ॥ ४६॥ (शार्दूल०) प्राप्ते सत्कुलजन्ममानवभवे निदोपरत्नोपमे, नीरोगादिसमस्तवस्तुनिचये पुण्येन लब्धे सति । नोपात्तं किमपि प्रमादवशतस्तत्त्वं त्वया मुक्तये, रे! जीवात्र ततोऽतिदुःखविपमे संसारचक्रे भ्रमः ॥४७॥ (शार्दूल०) .(मनोहरा)। २ शीघ्रम्। ३ (मिध्यावमेवान, तस्य चय -समूहस्तम्)। ५ (अङ्ग्रेन-सूर्याधुपलक्षितचिन सहितो यूप-ण्डिः)। -

·पद्मानन्द-
शतम्
अपरित्यको
कपायाणां
वृथामनुज
त्वहारणा.
त्पश्चात्ता-
पादिः
क्रोधो न्यकृतिभाजनं न विहितो नीतो न मानः क्षयं, माया नैव हता हताश ! नितरां लोभो न ससोभितः।
रे! तीवोत्कटकूटचित्तवशग! स्वान्त ! त्वया हारितं, हस्ताप्तं फलमाशु मानवभवनीकल्पवृक्षोद्भवम् ॥४८॥ (शार्दूल०)
वाल्वे मोहमहान्धकारगहने मनेन मुढारमना, तारुण्ये तरुणीसमाहवदा भोगैकसभेच्छुना ।
वृद्धत्वेऽपि जराऽभिभूतकरणमामेण निःशकिना, मानुष्यं किल देवतः कथमपि प्राप्ठं हतं हा!! मया ॥४९॥ (शा०)
यस्मै त्वं लघु लहसे जलनिर्षि दुष्टाटवी गाहसे, मित्रं वञ्चयसे विलुम्पसि निजं वाक्यक्रमं मुञ्चसि ।
तद्वित्तं यदि दृश्यते स्थिरतया कस्यापि पृथ्वीतले, रे रे!! चञ्चलचित्त वित्तहतक! व्यावर्ततां मे तदा ॥२०॥ शार्दूल.
अज्ञानाद्रितटे क्वचिवचिदपि प्रद्युम्नगर्चान्तरे, मायागुल्मतले कचित्कचिदहो!! निन्दानदीसकटे ।
मोहव्याघ्रभयातुर हरिणवत्ससारघोराटवी-मध्ये धावति पश्य सत्वरतरं कष्टं मदीयं मनः ॥५१॥
सच्चारित्रपवित्रदाररचितं शीलघवालङ्कृत, गुर्वाज्ञागुणगुम्फनादृढतरं सद्धोधपोतं नितः ।
मोहमाहभयकर तर महाससारवारानिधि, यावन्न प्रतिभिद्यते सनतटापातैः कुरङ्गीदृशाम् ॥ ५२॥ (शार्दूल०)
किं भमप्रतिलेपनेन वपुपो धूमस्य पानेन ? किं, वस्त्रत्यागजुगुप्सया किमनया? किं? वा त्रिदण्ड्याऽप्यहो!!।
किं स्कन्धेन नतेन ? कम्मलमराजापस किं? मालया, वामाक्षीमभिधावमानमनिशं चेतो न चेद्रक्षितम् ॥५३॥ (शा०)
रोडं बालमृणालसन्तुमिरसौ मचेभमुम्भते, भेत्तुं वज्रमवं शिरीषकुसुमपान्तेन सन्नह्यति ।
१(वि-विशेषेण मा-समन्ताता-भवत)।
॥४६॥

·माधुर्य मधुमिन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुधेरीहते, नेतु वाञ्छति यः सतां पथि खलान्सूकैस्सुधास्यन्दिभिः ॥ ५५ ॥ (शार्दू) मुफ्त्या दुर्मतिमेदिनी गुरुगिरा संशील्य शीलाचलं, बट्दा क्रोधपयोनिधि कुटिलतालका क्षपित्वा क्षणात् । नीत्या मोहदशाननं निधनतामाराध्य वीरप्रतं, श्रीमद्राम इस क मुक्तिवनितायुको भविष्याम्यहम् ॥ ५५ ॥ (शार्दूल०) आहारैर्मधुरैर्मनोहरतरहीरपिहारवरैः, केयूरैर्मणिरतचारुशिखरदरिदारैश्च किम् ।। प्राणान्पद्मदलामवारितरला ज्ञात्वा जवाजीव! रे, दानं देहि विधेहि शीतलपसी निर्वेदमास्वादय ॥ ५६ ॥ (शार्दूल.) जात्या पदुदभङ्गुरं धनमिदं दीपमकम्प वपु-स्तारुण्यं तरलेक्षणाक्षितरलं विद्युचलं दोवलम् । रे रे जीव! गुरुमसादवशतः किचिद्विधेहि द्रुतं, दानध्यानतपोविधानविषयं पुण्यं पवित्रोचितम् ।। ५७ ॥ (शार्दूल.) श्रीखण्डपादपेनेव, कृतं वं जन्म निष्फलम् । जिलगानां द्विजिह्वानां, सम्बन्धमनुरुन्धता ॥ १८॥ (अनुवचम्) किं ? तर्केण वितर्कितेन शतशो ज्ञातेन किं ? छन्दसा, किं? पीतेन सुधारसेन वहुधा स्वाध्यायपाठेन किम् । अभ्यस्तेन च लक्षणेन किमहो !! ध्यानं न चेत्सर्वथा, लोकालोकविलोकनैककुशलं ज्ञानं हृदि ब्रह्मणः ॥ ५९॥ (शा०) मां वाल्यादपि निर्निमित्तनिविडमोद्भूतसख्यनियं, दम्भारम्भ! विहाय सत्वरतरं दूरान्तरं गम्यताम् । पश्योन्मीलति मेऽधुना शुभवशाज्ज्ञानोप्परविमप्रभा, मालेयोत्करवभवन्तमनया द्रक्ष्याम्यहं त्यां कथम् ॥१०॥ (शा०) कारुण्यान सुधारसोऽस्ति हृदयद्रोहान हालाहलं, वृत्तादस्ति न कल्पपादप इह क्रोधान्न दावानलः । १(हिमसमूहपद) ·पद्यानन्द- शतम् शान्ति- प्रियायाः सेवनीय- त्वादिकम् ॥५॥ सन्तोपादपरोऽस्ति न प्रियसुहल्लोमान्न चान्यो रिपु-युंकायुक्तमिदं मया निगदितं यद्रोचते (मजायज ॥३१॥ (शा०) औचित्यांशुकशालिनी हृदय हे शीलाद्वरागोज्वलां, श्रद्धाज्ञानविवेकमण्डनवती कारुपयहाराङ्किताम् । सबोधाञ्जनरञ्जिनी परिलसच्चारित्रपत्राङ्करां, निर्वाणं यदि वाञ्छसीह परमक्षान्तिप्रियां तद्भज ॥ १२ ॥ (शार्दूल) यत्रातिन मतिभ्रमो न न रतिः ख्यातिन नवोन्नतिः, न व्याधिन विधिनिधिन न वधो ध्यानं न नाध्यषणा। नो दास्यं न विलासवाससदनं हास्यं न लास्यं च नो, तत्सांसारिकपुण्यपापरहितं ध्येयं पदं घीधनाः ॥६॥ (शार्दूल०) तावद्धानुकराः प्रकाशनपरा यक्षेश्वरोऽप्यर्थवान् , सम्पूर्णेन्दुमुखी प्रिया प्रियमयी माधुर्यहृद्या सुधा । मुक्तादामगुणावलीपरिचितश्चैत्र(श्च)स्य चित्रोत्सवो, यावन्नैव विशन्ति हन्त!! हृदये सिद्धान्तवाक्योत्कराः ॥६॥ (शा०) क्षणमपि न यस्य तिष्ठति, गुरूपदेशो नरेन्द्र झ हृदये । मन्त्ररहस्योद्दारी, मन्त्रीव स दूरतस्त्याज्यः ॥ ६५ ॥ (आर्या) धर्मों यैनिहतः प्रमादवशतः पातेऽपि मानुष्यके, कार्पण्येन विडम्बितौ सति धने यैरर्थकामावपि । अत्यन्तं चलचित्तनिग्रहपरैरप्याप्यते वा न वा, मोक्षः शाश्वतिका प्रसा प्रमो दसदनं तेषां दवीयान्पुनः ॥६६॥ (शा०) आकाशेऽपि चिराय तिष्ठति शिला मन्त्रेण तन्त्रेण वा, बाहुभ्यामपि तीर्यते जलनिधिधाः प्रसन्नो यदा। एश्यन्ते ग्रहयोगतः सुरपथे प्राण्हेऽपि वागः स्फुटं, हिंसाया पुनराविरस्ति नियत्रं गन्धोऽपि न श्रेयसः ॥६७॥ (शा०) निशानां च दिनानां च, यथा ज्योतिभूिपणम् । सतीनां च यतीनां च, तथा शीलमखण्डितम् ॥६॥ (अनुष्टुववृत्तम् ) ॥४७॥ थाबा।

·मायया राजवे वेश्या, शीलेन कुलमालिका । न्यायेन मेदिनीनाथा, सदाचारतया यतिः ॥ ६९ ॥ (अनुष्टुववृत्तम्) यावष्याधिविवाधया विधुरतामङ्गं न संसेवते, यावच्चेन्द्रियपाटवं न हरति क्रूरा जराराक्षसी । वारनिष्कठनिश्चलामलपदं कर्मक्षयायाधुना, ध्येयं ध्यानविचक्षणैः स्फुटतरं हृत्पद्मसद्मोदरे ।। ७० ।। (शार्दूल०) अज्ञानातचेतसो मम महाव्यामूढतां मोहतां, कृत्वा धर्मधनं हतं यदनिशं वाराणसीधूर्त्तवत् । युक्तं तद्विहितं त्ययेदमपि ते युक्तं भवेद्धि प्रतं, मां पुण्याचगुरुप्रसादमधुना सन्त्यज्य निर्गच्छ रे! ॥ ७१ ॥ (शार्दूल०) तमो नागपते जङ्गवनिताभोगोपचारैः पर-स्तन्नो श्रीसबिलाससङ्गमशतैः सारैमुरारेः किल । तन्नो वज्रधरस्य देवनिताक्रीडारसैनिभरै-यसौख्यं वत वीतकाममनसां तत्त्वार्थतो योगिनाम् ॥ ७२ ॥ (शार्दूल०) मध्यक्षामतया योपि-तपक्षमतया यतिः । मुखक्षामतया चाश्वो, राजते न तु भूपणैः ।। ७३ ॥ (अनुष्टुवृत्तम् ) तन्व्या श्रोनरसायनेन वचसा सप्रेमसम्भापितः, सर्पकोपविपाकपाटलरुचा संवीक्षितश्चक्षुपा । सद्योगान तिलाममात्रमपि यः सङ्कोभितुं शक्यते, रागद्वेषविवर्जितो विजयते कोऽप्येष योगीश्वरः ।।७४ ॥ (शार्दूल०) आतापायतलोचनातुरमिदं न्यफारवानिन्दितं, वद्धभ्रूकुटिभालभीममधरप्रस्पन्ददुर्दर्शनम् । च्यालोलालकसलं कृशतनो कोपेऽपि कान्तं मुखं, पश्यन्ति स्मरविह्वलीकृतहृदो ही !! कामिनां मूढता १७५॥ (शा०) कौशल्यं प्रविलीयते विकलता सर्वाङ्गमाश्लिप्यते, ज्ञानश्रीः प्रलयं प्रयाति कुमतिः प्रागल्भ्यमभ्यस्यति । धर्मोऽपि प्रपलायते कलयति स्थेमानमहः परं, यस्माच्छोकवशात्कथं स विदुपां ससेवितुं युज्यते ॥ ७६ ॥ (शार्दूल० )

·-पद्मानन्द
शतम्
कामिज-
नस्य मन्द
बुद्धित्वा-
दिकम्
क? कफातं मुखं नार्याः, क ? पीयूपनिधिः शशी । आमनन्ति तयोरैक्यं, कामिनो मन्दबुद्धयः ॥७७॥ (अनुष्टुव्वृत्तम् )
पाशे कुरङ्गनिवहो [न] न (1) पतत्यविद्वान् , दाहात्मतामकलयछलभः प्रदीपे ।
जानवहं पुनरमून करिकर्णलोलान्, भोगाँस्त्यजामिन तथापि के एप मोहः ॥ ७८ ॥ (वसन्ततिलका)
ज्ञानमेव परं मित्रं, काम एव परः परः । अहिंसैव परो धर्मो, योपिदेव परा जरा ।। ७९ ॥ (अनुष्टुवृत्तम् )
धिक्कन्दर्प ! जगत्रयीविजयिनो दोःस्थामविस्फूर्जितं, विद्वान्कः किल तावकीनमधुना व्यालोकतामाननम् ।
दृष्ट्वा यौवनमित्रमत्रपभवान्सर्पजराराक्षसी चक्रान्त पतितं विमुञ्चति न यः कोदण्डकेलिक्रमम् ॥ ८॥ (शार्दूल०)
तृष्णावारितरङ्गभङ्गविलसत्कौटिल्यवहीरुह-स्तिर्यक्षेक्षितयाक्मपञ्चकबरीपाशध्रुवः पल्लयाः ।
यस्या मान्ति न तुच्छके हृदि ततः स्थानं वहिः कुर्वते, कस्ताश्चञ्चलचक्षुषः कुशलधीः संसेवितुं वाञ्छति ? ॥८१॥ (श०)
रे रे मोह! हताश! तावकमिदं धिपौरुपोञ्जृम्भितं, विनब्धं भवसागरे किल भवान्संयम्य मा क्षिप्तवान् ।
सम्पत्याप्तगुरूपदेशफलकः पारं मयातोऽस्म्यह, शौण्डीर्य तव विद्यते यदधुना दोष्णोस्तदा दर्शय ।। ८२ ॥ (शार्दूल.)
रे कन्दर्प! किमाततज्यमधुना धत्से? धनुस्त्वं सुधा, किं चूलास्यकलासु पक्ष्मलदृशः प्रागल्भ्यमभ्यस्यथ ।
वैराग्याम्बुजिनीप्रबोधनपतुः प्रध्वस्तदोपाकरः, खेलत्येष विवेकचण्डकिरणः करत्वादशामुत्सवः ॥ ८३॥ (शार्दूल)
अन्यं प्रियालापपथं नयन्ते, किश्चित्कटाक्षरपरं स्पृशन्ति ।
अन्यं हृदा कञ्चन मन्त्रयन्ते, धिग्योषितां चञ्चलचित्तवृत्तिम् ॥ ८४ ॥ (इन्द्रवजा
॥४८॥

·यानाय वनक्रमं रचयतः पादौ परिभ्रान्तये, नेत्रे रोपकपायितानि वदनान्यालोकितुं स्वामिनाम् । धातश्चेन्न दयालुता तव हृदि स्थानं ववन्ध क्षणं, तत्किं हन्त !! परिश्रमोऽपि निकटीभूयं न सम्पन्नवान् ? ॥४५॥ (शा०) रक्षाकृते धनलवस्य विमूढचेता, लोकः परं किमपि सन्तनुते प्रयतम् । तल्लक्षकोटिभिरनाप्यमपीदमायुः, कालो निकृन्तति न तन्ननु शङ्कतेऽपि ॥ ८६ ॥ (वसन्ततिलका) पन्धो! क्रोध! विधेहि किश्चिदपरं स्वस्याधिवासास्पदं, भ्रातर्मान ! भवानपि प्रचलतु त्वं देवि माये! ब्रज । हहो लोभसखे! यथाऽभिलपितं गच्छ द्रुतं पश्यतां, नीतः शान्तरसस्य सम्प्रति लसद्वाचा गुरूणामहम् ॥८७॥ (शा०) मनो न वैराग्यतरङ्गितं चे-दृथा तदा दानतपःप्रयासः । लावण्यमङ्गे यदि नाझनानां, मुधा तदा विभ्रमवल्गितानि ।। ८८ ॥ (रामा) विश्वाः कलाः परिचिता यदि तास्ततः किं १, तसं तपो यदि तदुग्रतरं ततः किम् ।। कीर्तिः कलङ्कविकला यदि सा ततः कि-मन्तर्विवेककलिका यदि नोल्ललास ॥ ८९॥ (वसन्ततिलका) स्फूर्जल्लोभकरालवनकुहरो हुङ्कारगुञ्जारवः, कामक्रोधविलोललोचनयुगो मायानखश्रेणिभाक् । स्वैरं यत्र स वम्भ्रमीति सततं मोहाह्वयः केसरी, तां संसारमहाऽटवी प्रतिवसन्को नाम जन्तुः सुखी ॥९०॥ (शा०) । चतुर्दशभेदभिमाया उपजावेरेकादशोऽयं भेदः, यत्र तृतीयं चरणमिन्द्रवज्रायाः शेपं चरणत्रिक चोपेन्द्रवाया भवति ।

·पद्मानन्द यमस्य सर्वतोमुख प्राधान्यम् शतम् ॥७॥ एकः स वैवस्वत एव देव, शौण्डीर्यशाली च महाव्रती च ।। पशौ च गीर्वाणपतौ च यस्या-विभिन्नमुद्रस्य दृशः पतन्तिः ॥ ९१ ॥ (उपजातिः) एतानि तानि मदनज्वलनेन्धनानि, दूरीकुरुष्व मयि वऋविलोकितानि । उन्मीलतिस्म ललितायधुना स एव, मन्मानसे शुचिविवेककलाविलासः ॥ ९२ ॥ (वसन्ततिलका) प्रत्यक्षो नरक स एष वसुधापीठे परायत्तते-त्येवं पूरकुरुते जनः प्रतिकलं सर्वोऽपि विद्वानिह । तन्नारीवशवत्तिनोऽपि विषयान्कण्डूतिकल्पानयं, रोमाञ्चाङ्गुरचर्चिताइलतिकः किं चाम नैवोन्झति ॥९॥ (सार्दूल०) ता एवैताः कुवलयदृशः सैप कालो वसन्त-स्ता एवान्तःशुचिवनभुवस्ते वयं ते वयस्याः । किन्तूभृतः स खलु हृदये तत्त्वदीपप्रकाशो, येनेदानी हसति हृदयं यौवनोन्मादलीला ॥ ९४ ॥ (मन्दाक्रान्ता) को देवो ? चीनतमाः, का सुगुरुः १ शुद्धमार्गसम्भापी । कि परमं विज्ञानं !, स्वकीयगुणदोपविज्ञानम् ॥९५॥ (आयो) यत्कारुण्यहिरण्यजं न न च यत्सन्मार्गतामोद्भवं, नो यत्सयमलोहजन्म न च यत्सतोपमृत्स्नामयम् । यद्योग्यं न तपोविधानदहनज्वालावलीतेजसा, सिद्धिं याति ? कथं नृधान्यनिकरस्तस्मिन् कुपात्रे श्रितः ॥९६।। (वार्दूल०) हे मोहाहतजीव! हुं शृणु वचः श्रद्धाऽस्ति चेत्कथ्यता, प्राप्तं क्रिश्चन सत्फलं भवमहाऽटव्यां त्वया भ्राम्यता। भ्रातर्नैव तथाविधं किमपि तन्निर्वाणदं तर्हि कि, शून्यं पश्यसि ? पङ्गुवन्ननु गतं नोपक्रमे तिष्ठति ॥ ९७ ॥ (शार्दूल०) शौक्ल्ये हंसवकोटयोः सति समे यद्वगतावन्तर, काप्ये कोकिलकाकयोः किल यथा भेदो भृशं भाषिते । ॥४९॥ म ·पत्ये हेमहरिदयोरपि यथा मूल्ये विभिन्नार्पता, मानुष्ये सदृशे तथाऽर्यखलयो र विभेदो गुणैः ॥ ९८ ॥ (शाङ०) व्यदृष्टिपातनिहताः खलु तेऽन्य एय, धैर्यग्रतं सुतनु ये परिमार्जयन्ति । अन्ये त्वमी शुचिविवेकपवित्रचित्ता स्तरिक विडम्बयसि ? मन्मथविभ्रमैः स्वम् ॥ ९९ ।। (वसन्ततिलका) सम्पत्स्यते ? मम कदाचन तदिनं किं, सद्ध्यानरूढमनसः सततं भवेयुः। आनन्दविन्दुविशदानि सुधामयानि, यत्रेक्षितानि मयि मुक्तिमृगेक्षणायाः॥ १० ॥ (वसन्ततिलका) ललितं सत्यसंयुकं, सुव्यक्तं सततं मितम् । ये पदन्ति सदा तेषां, स्वयं सिद्धैव भारती ॥१०१॥ (अनुष्टुववृत्तम्) सिक्तः श्रीजिनवल्लभस्य सुगुरोः शान्तोपदेशामृतैः, श्रीमन्नागपुरे चकार सदनं श्रीनेमिनाथस्य यः । श्रेष्ठी श्रीधनदेव इत्यभिधया ख्यातश्च तस्याङ्गजा, पद्मानन्दशतं व्यधत्त सुधियामानन्दसम्पत्तये ॥ १०२ ॥ (शार्दूल०) सम्पूर्णेन्दुमुखीमुखे न च न च श्वेतांशुविम्योदये, श्रीखण्डद्रवलेपने न च न च द्राक्षारसास्वादने । आनन्दः स सखे । न च कचिदसौ किं भूरिभिर्भापितः?, पद्मानन्दशते श्रुते किल मया यः स्वादितःस्वेच्छया ॥१०॥ इति श्रीजिनयल्लभसूर्युपासकोष्ठियरधनदेवाङ्गज-कविवर-श्रीपद्मानन्दप्रणीवं वैराग्यरसनिभृतं धैराग्यशतमित्यपराभिधानं पद्मानन्दशतं समाप्तम् । नाम्ना मोहनलालेति, विख्यातं जगतीतले । सुविहितक्रियासक्तं, जैनशासनमण्डनम् ॥1॥ गणिव॑स्य धिरेपो हि, प्रशिष्यस्यापि शिष्यकः । भत्तया सरति यं नित्यं, भदं ददाद सोऽन्यहम् ॥ २॥ ।

·NARRORan इति श्रीपद्मानन्दकविप्रणीतं पद्मानन्दशतंसमाप्तम् ।

·श्रेष्ठि-देवचन्द लालमाई-जैन-पुस्तकोद्धारे-- खम्मनपार्धप्रतिमाप्रफटननवाजवृतिकरणप्रवणश्रीमदभयदेवरिपसभाकरसुविहितचक्रचूडामणिश्रीमज्जिनवल्लभरिवरप्रणीत, श्रीमजिनपतिसूरिपट्टप्रकाशनदिनकरश्रीमजिनेश्वरसूरिविनेयवरश्रीधर्मतिलकमुनिविरचितविवरणसमलङ्कृतम् उल्लासिकमेति प्रसिद्धाख्यं लध्वजितशान्तिस्तवनम् । (सच्छायम्) अजितशान्तिजिनौ भुवननये, विजयशान्तिविधौ प्रथितौजसौ । समभिनम्य तयोः स्तवसङ्गतं, विवरण विदधे किमपि स्फुटम् ॥ १॥ -दुत०* शह हि किलैकदा वर्णनातिकान्तानुपमभागधेयाः सुगृहीतनामधेया सकललोकसलाध्यमहार्यविमठगुणमणिश्रेणयः * "मुतविलग्यिवमाह नभी भरौ ॥ ५० ॥" पादे यतिरिति वृत्तरवाकर । नगण-भगण-भगण-गण SIL SIL SIS ·लघ्वजि० सविवरणम् मङ्गलाभि- धेयादि- कथनपूर्वक भगवतोः स्तुतिम- तिज्ञा सविनमुनिजननातचूडामणयः स्वप्रज्ञाऽतिशयविशेषविनिजितामरसूरयः श्रीजिनवल्लभसूरयः श्रीअजितशान्त्योः स्तवनं चतुर्विधश्रीश्रमणसघश्रेयस्कर सप्तदशवृत्तप्रमाणं विशेषतः पाक्षिकादिपर्वणि पाठ्यं चिकीर्षवः प्रथममुत्प्रेक्षालङ्कारसारं शार्दूलच्छन्दसा वृत्तेन भगवत्स्तुतिप्रतिज्ञा चक्रिरे- उल्लासिकमनक्खनिग्गयपहादंडच्छलेणंऽगिणं, चंदारुण दिसंत इव पयर्ड निषाणमग्गावलि । ( उल्लासिकमनसनिर्गतप्रभादण्डच्छलेनाङ्गिना, बन्दारूणा दिशन्ताविव प्रकट निर्वाणमार्गावलिम् । ) कुंदिंदुजलदंतकंतिमिसओ नीतनाणंऽकुरु-केरे दोवि दुइजसोलसजिणे थोसामि खेमंकरे ॥१॥-शार्दूलot (कुन्देन्दूज्यलदन्तकान्तिमिषतो निर्यज्ञानाङ्कुरो-करौ द्वावपि द्वितीयपोडशजिनौ स्तोष्यामि क्षेमकरौ ॥ १॥) विव०-स्तोष्यामि-कीर्तयिष्यामि । अहमित्यध्याहारः । को कर्मतापन्नौ ?, द्वावपि । कौ द्वौ ?, द्वितीयपोडशजिनौ अजितशान्तिनामानौ । कीदृशौ ?, क्षेमकरौ । क्षेमं श्रेयः कुरुतः क्षेमकरौ, तौ । पुनः किंविशिष्टौ ?, दिशन्ताविव-प्रतिपा- दयन्ताविव । 'इव'शब्द उत्प्रेक्षायाम् । काम् ?, निर्वाणमार्गावलिं-मोक्षपथश्रेणिम् । केषाम् ?, अङ्गिना-प्राणिनाम् । किं. विधानाम् ?, वन्दारूणा-नमस्कृतिकृताम् । कथम् ?, प्रकटं-[स्फुटस्पष्टम् । केन ?, उल्लासिक्रमनखनिर्गतप्रभादण्डच्छलेन । कल्पना काचिदौचित्या-धत्रार्थस्य सतोऽन्यथा। धोतितेवादिमि शब्दै-रुत्प्रेक्षा सा स्मृता यथा ॥९० ॥” इति वाग्भटालकारे। + "सूर्याश्चर्मसजस्तन सगुरव शार्दूलविक्रीडितम् ॥९॥"मगण -सगण -जगण -सगण -वगण -तगण -गुरुद्वादशमि सप्तभिश्च यतिरिति वृत्तरनाकर । sss ॥ ISI 15 I S ·क्रमाणां-अंहीणां नसा-नखराः, तेभ्यो निर्गता याः प्रभाः कान्तयः, तेषां दण्डाः-सम्मिलितरुचिप्रपञ्चाः । उल्लासिन-ऊर्ध्व- मुखं गच्छन्तो ये कमनखनिर्गतप्रभादण्डाः, तेपा छलं-व्याजः, तेन । यः किल य मार्ग दर्शयति स तदभिमुखं दण्डादिकं | व्यापार्य दर्शयति, ततो भगवतोरपि ऊोल्लसत्पदनसकिरणदण्डौ प्रणमतः प्रति मुक्तिमार्ग ऊर्ध्व वर्तमानं दर्शयन्तावियो- स्प्रेक्ष्यते । तथा पुनः कीदृशौ ?, निर्यज्ञानाथरोत्करौ, ज्ञानस्याकुरा ज्ञानाकुराः, तेषा उत्करः-समूहः, निर्यन्-निर्गच्छन् ज्ञानाकुरोस्करौ यकाभ्यां तौ निर्यज्ज्ञानाडुरोत्करौ । कस्मात् !, कुन्देन्दूज्वलदन्तकान्तिमिपतः । कुन्द-माध्यं पुष्पं, इन्दु- तयोरियोज्वला:-शुभ्रा ये दन्ता-रदास्तेषां कान्तिः-प्रभा, तस्या मिपं-व्याजः, तस्मात् । एतेन भगवतोनिक्षेत्रत्व- मुक्तं स्यात् ॥१॥ भगवत्स्तुतिप्रतिज्ञा [प्रतिज्ञाय] खस्य रामसिक्यविलसितं दर्शयितुं भगवत्स्तुतावसामर्थ्यमाह- चरमजलहिनीरं जो मिणिजंजलीहिं, खयसमयसमीरं जो जिणिजा गईए । ( चरमजलधिनीर यो मिनुयादलिभिः, क्षयसमयसमीर यो जयेद्गत्या । ) सयलनहयलं वा लंधए जो पएहिं, अजियमहब संर्ति सो समत्थो धुणे ॥२॥-मालिनी (सकलनभस्तल वा ल्हयेद्यः पदैः, अजितमथवा शान्ति स समर्थः स्तोतुम् ॥ २॥) ' “मारेर शव माश्याह इत्यमायढच्या “ननमयययुतेय मालिनी भोगिलोक ॥८॥" { अष्टमिस्सप्तभिश्च नगण-नगण-मगण-यगण-यगण SSS ISS ISS ·अनेकोप- ॥२॥ लपजिक विव०-'स समर्थः स शक्तः । किं कर्तुम् !, सोतुं-उत्कीर्तयितुम् । कम् !, अजितं-द्वितीयतीर्थकरम् । अथवेति सविवरणम् ।। समुचये । शान्ति च-पोडशं जिनम् । यः किम् ?, यो मिनुयात् एतावदेतदिति प्रमाणं कुर्यात् । किम् ?, चरमजलधि मया सम्मू- नीर-स्वयम्भूरमणसमुद्रजलम् । कै ?, अञ्जलिभिः-प्रसृतिभिः, इतरसरोवरादिजलमप्यञ्जलिभिर्मातुं न शक्यते, किंस्तुतेरक- पुनः समुद्रस्य ?, तत्रापि स्वयम्भूरमणसमुद्रस्य ?, पर तदपि यो मिनुयात् । तथा यो जयेत्-पराभवेत् । कम् ?, रणीयत्वम् क्षयसमयसमीर-प्रलयकालयातम् । कया ?, गत्या-पादचड्क्रमणेन । अन्योऽपि वातो गत्या जेतुं न शक्यते, क पुनः क्षयसमयसमीरः१, पर तमपि यः स्वगत्या पृष्टौ पातयित्वा पुरो याति । तथा [या-अथवा] यो लड्वयेत्-आ अतिक्रमितुं समर्थः स्यात् । किम् ?, सकलनभस्तल-सर्वाकाशमण्डलम्, न पुनरेकदेशतः । [काभ्यां , पादाभ्यां ] । समुद्रादिकमपि लयितुं न शक्यते, भास्ता नमस्तलम् , तत्रापि सकलम् , परं तदपि यो लङ्घयेत् , स समर्थः। 'स्तोतुम्' इति पदं त्रिप्वपि यच्छन्देषु प्रत्येक योजनीयम् । अयमभिप्रायः घरमजलधिनीरमानं क्षयसमयसमीरजयनं सकलनभस्तललङ्घनं च पटुरपि न कोऽपि कर्तुं समर्थः, एवं निरुपममहिमासमुद्रयोर्भगवतोगुणोत्कीर्तनमपीत्यर्थः ॥ २॥ यदि नाम एवं उक्तयुक्त्या भगवद्गुणोत्कीर्तने कस्यापि प्रागल्भ्यं नावलोक्यते, तर्हि किमिति तव तावचत्रोद्यमः ? कथं च तत्प्रमाणपदवीमारोक्ष्यतीत्याशझ्याह- ॥५२॥ तहवि हु बहुमाणुल्लासिमत्तिम्भरेणं, गुणकणमावि कित्तेहामि चिंतामणिव । (तथापि खलु बहुमानोहासिभक्तिभरण, गुणकणमपि कीर्तयिष्यामि चिन्तामणिमिव । ) ·अलमहय अचिंताणंतसामथओ सिं, फलिहइ लहु सवं वंछियं णिच्छियं मे ॥३॥-मालिनी (अलमथवा अचिन्त्यानन्तसामादनयोः, फलिष्यति लघु सर्व वाञ्छित निश्चित मे ॥३॥) विव०-यद्यप्येवमस्ति तथापि (हुरिति निश्चयेन) कीर्तयिष्यामि-स्तोष्ये । कम् ?, गुणकणमपि गुणलेशमपि । अर्थादजितशान्त्योरिति गम्यते । यद्यपि भगवद्गुण एकोऽपि सामस्त्येन वर्णयितुं न शक्यते, तथापि गुणस्य लेशमप्यह उत्कीर्तयिष्यामि । केन ?, वहुमानोलासिभक्तिभरेण । बहुमानेन-आन्तरप्रीतिविशेषेणोल्लासिनी-प्रवर्धमाना चासौ भक्ति:- शिरोनमनाझलिवन्धादिरूपा च, तस्या भरः-माग्भारस्तेन । ननु गुणलेशस्तवनेन किं सेत्स्यति ? इत्यत्राह-चिन्तामणिमिव- चिन्तामणिसदृशं, यथा स्वल्पोऽपि चिन्तामणिः स्तुतः सर्व समीहितं पूरयति, तथा भगवद्गुणलेशोऽपीत्यर्थः । अथवा अलं-सृतं । एतन्मम प्रारब्धं सेत्स्यति न वेति विचारेणेति गम्यते । कुतः ? इत्याह-फलिप्यति-सम्पत्स्यते । किम् ?, वाञ्छितं-समीहितम् । कस्य ?, मे-मम । कीदृशम् ?, सर्व-समस्तम् । आस्तां स्तवकरणमात्रं, अन्यदपि सेत्स्यतीत्यर्थः । कथम् , लघु-शीयम् । पुनः कथम् ?, निश्चितं-निस्संशयम् । कस्मात् ?, अचिन्त्यानन्दसामर्थ्यतः । अचिन्त्यं- चिन्तयितुमशक्यं, अनन्तं-अपर्यवसानं, तच्च तत्सामर्थ्य च-प्रभावश्च, तस्मात् । कयोः?, 'सिं' इत्यनयोरजितशान्त्योः। "वेदं तदेतदो डस्तमूभ्यां से-सिमौ” (८-३-८१ है. ) इत्यनेन इदमा आमा सह सिमादेश इति ॥ ३॥ भगवन्माहात्म्यात् समसं वाञ्छित सेत्स्यत्येवेति समर्थयितुं भगवन्नाममात्रस्यापि प्रभावातिशयं दर्शयन् भगवन्तौ प्रति प्रणाममाह- ·लपति सविवरणम् प्रभोः प्रभावाति- शयम् सपलजयहियाणं नाममित्तेण जाणं, विहडइ लहु दुट्टाणिदोषयधिोटम् । (सकउजादित्यो ममात्रेण वयोः, विघटते लघु दुष्टानिदोघट्टवायो) नमिरसुरकिरीडरिघट्टपायारविंदे, सययमजियसंती ते जिर्णिदेभिवंदे ॥४॥ - मालिनी (नरसुरकिरीटोदृष्टपाशरविन्दौ, सततमजितदान्ती तो उिनेन्दादभिवन्दे ॥ ४॥) विष०-[ सव-निरन्तरं ] अभिवन्दे-सर्वादरेण स्तुवे । को ?, तौ-जिनेन्द्रौ । किनामानौ १, अजितशान्ती ! किंविधौ ?, नमसुरफिरीटोदृष्टपादारविन्दौ । नवा-नमनशीला ये सुरा धैमानिकादयस्तेषां किरीटानि-मुकुटानि, तैरुदृष्टे- उत्तेजिते पादारविन्दे-चरणकमले ययोस्तौ । तावभिवन्दे, ययोः सकलजगद्धितयोनाममात्रेण, गृहीतेनेति शेषः। किं ?, विपटते-विद्रयति । का?, दुष्टानिष्टदोघट्टय(योतः । दुष्टानि-दुःखजनकानि च तानि अनिष्टानि च प्रियविप्रयोगादीनि, तान्येव दोपहा-हस्तिनस्तेषां घ(थोड:-समूहः । अत्र प्राकृतत्वात् नपुंसकत्वम् । कथम् ?, लघु-शीघ्रं । सर्वत्र प्राकृतत्वात् द्विवचनेऽपि बहुवचनम् । एवमतनेष्वपि वृत्तेपु ज्ञेयम् ॥ ४॥ सम्मत्यनयोरेव भगतोः पदभक्तिप्रभावं दर्शयति- पसरइ वरकित्ती वहए देहदित्ती, विलसइ भुवि मित्ती जायए सुप्पवित्ती। (प्रसरति यरकीर्तिः वर्धते देहदीप्तिः, विलसति भुवि मैगी जायते सुप्रवृत्तिः।)

·फुरद परमतिती होइ संसारछित्ती, जिणजुपपयमत्ती ही अचिंतोरुसत्ती ॥ ५॥ - मालिनी (स्फुरति परमतृप्तिः भवति ससारछित्तिः, जिनयुगपदभक्तिहीं अचिन्त्योरशक्तिः ॥ ५ ॥) वियत यतते । फाऽसौ ?, जिनयुगपदभक्तिः । जिनयोः-अजितशान्त्योः, युग-युग्मं, तस्य पदाः-परणास्तेषु भक्तिः-आन्तरा प्रीतिः प्रवर्वितशिरोनमनादिरूपा । कीदृशी ?, अचिन्त्योरुशातिः । अचिन्त्या-चिन्तयितुमशक्या वीं- गरिछा शक्तिः-सामथ्र्य प्रभामो यस्याः सा तथोका । 'ही' इति शब्द आश्चर्ये । तथा च माध:-"ही विचित्रो विपाक" इति । कथं विज्ञायते ? इत्यत्राह-प्रसरति-विस्तारं गच्छति वरकीर्तिः-प्रधानं यशः, जिनपदयुगभक्तित इति गम्यम् । एवमग्रेऽपि । तथा वर्धते देहदीप्तिः-उज्जृम्भते शरीरकान्तिः । तथा विलसति भुवि मैत्री-विस्फूर्जति क्षिती प्रीतिः। तथा जायते-सम्पद्यते शोभना सफलत्वेन प्रवृतिः-व्यापारः सुप्रवृत्तिः । तथा स्फुरति परमतृप्तिः-उसति परमसन्तोष भवति ससारछित्तिः-सम्पद्यते भवविच्छेद इति ॥५॥ अथ देवाशनानां भगवद्विषये नृत्यपूजाप्रतिपादनद्वारेण स्तुतिमाह- ललियपयपयारं भूरिदिधंगहारं, फुडघणरसभावोदारसिंगारसारं। (ललिवपदप्रचार भूरिदिव्याङ्गहार, पृदयनरसभायोदारशहारसारम् ।) अणिमिसरमणी जइंसणच्छेयभीया, इव पणमणमंदा कासि नहोवहारं ॥ ६॥ - मालिनी ( अनिमिपरमण्यो यदर्शनच्छेदभीताः, इव प्रणमनमन्दा अकार्पनेत्योपहारम् ॥ ६॥)

·लध्याजिक विय०-अत्रानेतनवृत्तस्य 'युणह अजियसंती ते' इति तच्छन्दप्रधान पाक्यं सम्बध्यते । ततश्च तायजित शान्ती देवाङ्गना- सविवरणम् । स्तुत-वर्णयंत । जइंसणच्छेयभीया इव पणमणमंदा कासि नहोवहार' मिति सम्बन्धः । अकार्पः-विदधुः । काः १, नृत्योपहार- अनिमिपरमण्यः । माकृतरपादन विभक्तिलोपः । अनिमिपा:-देवाः, वेषां रमण्या-खियः।कम् , नृत्योपहारम् । नृत्येन वर्णनम् नर्तनेन उपहार:-पूजा, तम् । कीदृश्यः १, प्रणमनमन्दाः।प्रणमने न्यङ्मस्तककरणे मन्दाः-अलसाः किल नर्तक्यः प्रायः सम्मुखमवलोकयन्त्य एष नृत्यं कुर्वन्तीति स्वभावः । ततः कविनोत्प्रेक्ष्यते न स्वभावतो, यद्दर्शनच्छेदभीता इव । ययोरजितशान्त्योदान-अवलोकन भवशतेष्वपि दुय्यार्थ, तस्य छेदः-अन्तरायस्ततो भीता इव-चकिता इव, भूयोऽपि दुर्लभं भगवद्दर्शनं इति तदन्तराय प्रणामकालभाविनमप्यसहन्त्य इत्यर्थः । कीदृशं नृत्योपहारम् १, ललितपदप्रचार । ललिताः रमणीयाः पदप्रचाराः-स्वचरणन्यासा यत्र, तम् । पुनः किंविधम् ?, भूरिदिव्याङ्गहारं । भूरयः, प्रभूता दिया:-परमोत्कर्षशातिनो अङ्गहाराः-अङ्गविक्षेपा चत्र, तम् । भूयोऽपि कीदछ ।, स्फुदधनरसभावोदारशृङ्गारसारम् । स्फुटः-व्यक्तः, घना-सान्द्रो योऽसौ रसः-शृङ्गारो भावो-रतिस्ताभ्यां उदारो योऽसौ शृङ्गारो-विभूपाप्रकारस्तेन सारं- प्रधानम् । भावशृङ्गाररसाभ्यां वन्धुरमित्यर्थः ॥ ६॥ सम्पति भगवसोर्वर्णवर्णनापूर्वक स्तुतिमाह--- ॥ ५४॥ पुणह अजियसंती ते कयासेससंती, कणयरयपिसंगा छज्जए जाण मुत्ती । (स्तुत अजितशान्ती तौ कृताशेपशान्ती, कनकरजापिशङ्गा राजते ययोर्मूर्तिः ।)

·सरभसपरिरंभारंभिनिपाणलच्छी-वणयणसिणंकुप्पंकपिंगीकयव ॥७॥-मालिनी ( सरममपरिरम्भारम्भिीगलक्ष्मी-पनस्तनधुमृगाहोत्सपिङ्गीझता इव ॥ ७॥) व्यारया-रसुव-नुत भो भव्याः!, को कर्मतापनी ?, तौ अजितशान्ती । कीदृशौ ?, कृताशेपशान्ती । कृता-विहिता प्रोग-मन्पूर्णा जगाये दान्तिः-शिवं यकाभ्यां तौ । ययोः किं ?, 'राजा' इति राजते "राजेरग्य-छत्र-सह-रीर-रेहा" [[८-४-१०० है० ] इति 'राजि' धातोश्यलादेशः । काऽसौ ?, मूर्तिः-तनुः । कीदृशी ?, कनकरजापिशङ्गा । कनकस्य रतः-चूर्ण, तदत् पिशमा-पीता, भगवतोः सुवर्णवर्णा मूतिरेपः स्वभावः, परं कविनोत्मेक्ष्यते-न स्वभावतः, किं तर्हि ?, गरभमपरिरम्भारम्भिनिर्वाणलक्ष्मीपनस्तनपुरणादोत्पकापिङ्गीकृतेय । सरभसं-सौत्सुक्यं यथा भवति, एवं परिरम्भ- आतिनं तं जारभते-करोतीत्येशीला सरभसपरिरम्भारम्भिणी, सा चासौ निर्वाणलक्ष्मीश्च-मुक्तिनायिका च, तस्या पनी-पीनी प तौ स्तनी घ, तयोर्योऽसौ घुसणाङ्कः-कुकुमविभूषा, तस्योत्कृष्टः पङ्को-द्रवः, तेन पिङ्गीकृतेव-पिञ्जरितेव । रिट नायिसः सरामाः शृगारिण्यो नवयीरने निजस्तनकलशयोः कुङ्कुमेन मण्डनं कुर्वन्ति । ततो यदा गाढातुरागेण मियतमरयासिननं कुर्वते तदा तत् स्तनमण्डनेन तस्यानं पिञ्जरितं भवति, भगवतोरपि मुक्तेर्वधूत्वेन निरूपिताया आलिङ्गनं गम्भाव्यैवमुत्प्रेक्ष्यतेति भावः ॥७॥ सम्पति प्रमाणप्रतिष्ठस्यादादोपदेशकलद्वारेण भगवतोः स्तुतिमाह- 51 ·लाबाज सविवरणम् स्वादादोप- देशकत्वं प्रभोस्तत्र ॥५॥ न्यता बहुविहनयभंग वत्यु णिचं अणिचं, सदसदणभिलप्पालप्पमेगं अणेगं । (बहुविधनयभङ्गं वस्तु नित्यमनित्यं, सदसदनमिलाप्याभिलाप्यमेकमनेकम् ।) इय कुनयविरुद्धं सुपसिद्धं च जेसि, क्यणमवयणिनं ते जिणे संभरामि ॥ ८॥ -मालिनी ( एवं कुनयविरुद्धं सुप्रसिद्धं च ययो-वचनमवचनीयं तो जिनो संस्मरामि ॥ ८ ॥) व्याख्या-तौ-अजितशान्ती संस्मरामि-ध्यायामि। कीदृशी?, जिनौ-रागादिदोषजयिनी, आताविति यावत् । आप्तिर्हि दोपक्षयमुच्यते, सा विद्यते ययोस्तावाप्यौ । आतत्वं च प्रमाणोपपन्नार्थवादित्वेनानुमीयते इति भगवतोर्वचनविशुद्धिमाह- 'जेसिं' ययोर्वचनं स्याद्वादसन्नद्धमयंती द्वादशाङ्गरूपं "अत्थं भासइ अरिहा, सुत्तं गुंथेति गणहरा निउणं" इति वचनादस्तीति गम्यते । कीदृशम् ?, 'इय' एवंप्रकारवस्तुप्रतिपादकम् । तमेव वस्तुप्रकारमाह-वस्तु वर्तते । किं-रूपम् ?, अनन्तधर्मात्मकं वस्तु स्वमतधर्मविशिष्टं नयन्ति-गोचरयन्ति संवेदनमारोपयन्तीति नयाः, वस्त्वेकदेशपरामर्शा इत्यर्थः । तथा चोक्तम्-"एकदेशविशिष्टोऽर्थो, नयस्य विषयो नतः" इति [न्यायावतारः लो० १९] । ते अनन्तधर्माध्यासित- स्वाद्वस्तुतस्तेषां अनन्तता, तथापि सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् सप्त भेदा वर्ण्यन्ते । अन्येषां तेष्वेवान्तर्भावात् । ते चामी नैगम- सङ्ग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्र-शब्द-समभिरूढ-यम्भूताख्याः सत नयाः। तेषां च मध्ये नैगमाद्याश्चत्त्वारोऽप्यर्थनयाः, अर्थमेव प्राधान्येन शब्दोपसर्जन मिच्छन्ति । शब्दाधास्तु त्रयः शब्दनयाः, शब्दप्राधान्येनार्थमिच्छन्ति । * अर्थ मापन्तेऽन्तः, सूत्र प्रश्नन्ति गणधरा निपुणम् ।

·(१)सरगमपेपमा, गधा-निगम्पन्चे-विफ परिच्छियन्ते निगमा-पटादयोास्तेषु भवो नेगमः। मग गामा-पशिषागार परतुनो न एकेन प्रकारेण गमः परिच्छेदो नैकगमः । अयं हि सत्तालक्षणं महासामान्य- मगरगामान्यानि पमन्या सगुणसरसनीयसादीगि तयाऽन्त्यविशेषानसाधारणरूपलक्षणान गरान्तरविद्रोपांश्च परमा- गासिपाहीन मीन रामिति । अयं प गंगमा सामान्यविशेषात्मकरस्तुसमाश्रयणेऽपि न सम्यग्दृष्टिः, भेदेनैव मामापरियोपोरामपणान् , उन्मताधितनैयारिकोशेषिम्वत् ॥ १॥ (२) मधुना महापून दर्पते-ता समूहाति ममस्तविदोपप्रतिक्षेपद्वारेण सामान्यरूपतया सकलं वस्थिति सङ्घहः । गपादि-गमगुगानुपापिरकम्पभारमैय मारूप परतु, सत्ताव्यतिरिकप त्यस्तुर, सरविपाणस्येवेति । स च सरहा सामाग्यरिशेपारमा पग्गुनः मामान्यांनासैनानपणान्मियादृष्टिः, तन्मताश्रितसाशयपत् ॥२॥ (२) पादारनपग्य तु म्यरूपमिद-पहियते टीफिकरनेनाभिप्रायेणेति व्यवहारः । अयं तु मन्यते, यथा-लोकयाहमेव | पा, न गुपया गुप्फनाकि स्वाभिमापटक्षणानुगतमुच्यते तथाभूतं, आगोपालाद्नादिप्रसिद्धत्वावरतुस्वरूपस्येति । अपम गुलादप्पपभोपारमारस्वनम्युपगमान्मिय्याइष्टिा, तथाविधरण्यापुरुपयत् ॥ ३॥ (५) गम्मनं सानुनाभिमापः कम्पते तन गु-प्रगुणं अतीतानागतपस्तुपरित्यागेन वर्तमानक्षणवर्तिवस्तुनो रूपं गरपति-विचितं गमयतीति फागुगूरः । अस्याभिप्रायः-अतीतस्य विनष्टत्वात् अनागतस्यालन्धलाभत्वात् खरवि- पाचारिम्पो-विशिषमाणतया नाझियानिनिसमत्वम् । अर्थकियाक्षर्म वस्तु, तदभायान्न तयोवस्तुत्यमिति ऋजुसूत्रः ·लध्वजि० सविवरण नयवफ- व्यतायां शब्दद्वार कनयत्रिक- खरूपम् अयमपि सामान्यविशेषोभयात्मकस्य वस्तुनः सामान्यांशपरित्यागेन विशेषांशस्यैव समाश्रयणात् शौद्धोदनिवन्न सम्यम्- दृष्टिः, कारणमूलद्रव्यानभ्युपगमेन तदानितस्य विशेपस्यैवाभावात् ॥ ४॥ तदिदमर्थस्वरूपनिरूपणमवणानां नयानां मतमुपवर्णितम् । अधुना शब्दद्वारकाणां मतमुपवर्ण्यते- (4) इदं साधारणमात्रं त्रयाणामभिप्रायाकृतं, यदुत-शब्द एवार्थः, न ततो भिन्नोऽर्थः । तथाचानुमानम् यस्मिन प्रतीयमाने चनियमेन प्रतीयते तत्ततो न भियते, यथा शब्दस्वरूपं शब्दात् , मतीयते च शब्दे प्रतीयमाने नियमेनार्यः, तस्मान्न ततो भिन्नः । सम्प्रत्ये के]कमतं कथ्यते-तत्र शब्द्यते-आयतेऽनेनाभिमायेणार्थ इति शब्दः । अयमभिमन्यते) गम्यते-रूढितो यावन्तो ध्वनयः कस्मिंश्चिदर्थे प्रवर्तन्ते, यथेन्द्राक्रपुरन्दरादयः, अमी(ते)पां एकोऽर्थो चाच्या इति अयं चार्यशब्दपर्यायोभयरूपस्य वस्तुनः शब्दपर्यायस्यैव समाश्रयणान्मिथ्याष्टिः ॥५॥ (६) साम्प्रतं समभिरूढ उच्यते-पर्यायाणां नानार्यतया समभिरोहणात् समभिरूढः । नायं घटादिपर्यायाणामेकार्थ- तामिच्छति । तथाहि-घटनाद् घटः । कुटनात् कुटः । को भातीति कुम्भः । न हि घटनमेव कुटनमिति, शब्दप्रवृत्ति- निमित्तख न परस्यानुगतिरिति । तदयमपि मिथ्यादृष्टिः, पर्यायामिहितधर्मवद्वस्तुनोऽनाश्रयणात्, गृहीतप्रत्येकावयवान्ध- हस्तिज्ञानयत् ॥ ६॥ (७) एवम्भूताभिप्रायस्त्वेवं-यदैव शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं चेष्टादिकं तस्मिन् घटादौ वस्तुनि भवेत् , तदैवासौ युवतिमस्तका- रूढ उदकाचाहरणक्रियाप्रवृत्तौ घटो भवति, न निर्व्यापारः, शब्दव्युत्पत्तिनिमित्तशून्यत्वात् , पटादिवत् । इत्येवम्प्रकारस्य ·भार-मयंग्य ममाश्रयणादेवम्भूतनयो भवति, तदयमप्यनन्तधर्माध्यासितस्य वस्तुनोऽनाश्रयणान्मिथ्यादृष्टिः, रलावल्य- यो पारागादी तरकारलीव्यपदेशपुरुषरत् ॥ ७ ॥ तदेयं मऽपि नयाः प्रत्येकं साधारणाः सन्तो मिथ्यादृष्टयोऽन्योन्यं सत्यपेक्षास्तु सम्यक्त्वं भजन्ते, तदुक्तम् (१) ॥ सता याविधा-नानापारा नयभना-अभिमायविशेषविकल्पा यत्र तद् बहुविधनयभझं, सर्वनयविषयधर्मात्मकमित्यर्थः। या नित्यं द्रव्यात्मक्तया, अनित्यं पर्यायात्मकतया । क्या सत्-स्वकीयद्रव्यक्षेत्रकालस्वभावापेक्षया भावात्मकं, असत्- परदन्यवेकायस्वभारापेक्षया सभारात्मकम् । तथा अनभिलाप्यं चचनागोचरधर्मात्मकत्वेनावकव्यम्, अभिलाप्यं- पणनगोपरधर्मस्वभारत्वेन यकव्यम् । तथा एक-सामान्यात्मकं, अनेक-विशेपात्मकं । एवं परस्परविरुद्धधर्मात्मकरस्तु- प्रतिपादपमित्यर्थः । एवंविधं च सत् कीदृशं जिनवचनम् ?, कुनयाः-सदात्मकमेव वस्तु इति सायाः, असदात्मकमेवेति मापमिका, नित्यमेवैकमेवेति साशयाः, अनित्यमेवानेकमेवेति च चौद्धाः, अभिलाप्यमेवेति वैयाकरणाः, अनभि- साप्यमेवेति पपीमाः, 'प्रतिक्षणं नश्वरमितरव्यावृत्तं च वस्तु, तच न शब्दगोचरः, शब्दस्य स्थिरसामान्यरूपार्थ- विषयपात् हि पौराद्धान्तः, अनन्तधर्मात्मके वस्तुनि एकमेव धर्म, सदात्मकमेव वस्त्वित्यादि सावधारणमभि- मन्यमाना मिप्याष्टित्वेन कुत्सिता मतविशेपास्तेषां विरुद्ध-असमञ्जसतया प्रतिभासमानं । ननु नित्यमनित्यपरिहारेण व्यवस्थितं; अनित्यमपि नित्यपरिहारेण, भावाभावयोः परस्पराभावात्मकत्वात् , एवं च सदादिष्वपि वाच्यम्, तत एकर पिरुद्धधर्मात्मकत्यप्रतिपादकं भगवद्वचनं कथं मिथ्यादृशामेव विरुद्धतया प्रतिभासत इत्युच्यते ?, इत्याशक्ष्याह- ·राज्याजि० 'सुप्पसिद्ध च'-प्रमाणोपपन्नम् । तथाहि-अयमात्मा आत्मत्वापरिच्युतेनित्यः, देवत्वादिपर्यायविनाशाचानित्यः । यदि प्रभोः स्या- समिरणम् । चायं सर्वथाऽपि नित्य एव स्यात् ? वर्हि न देवत्वादिपर्यायविनाशः स्यात् । अथ सर्वथाऽप्यनित्य एव स्यात् ? तर्हि देवत्वा- द्वादोपदेश दिपर्यायस्येवात्मत्वस्यापि विनाशाद्देवत्वपर्यायत्यागेन मनुष्यपर्याये सति आत्मव्यपदेशो न स्यात् । तथाऽयमात्मा स्वद्रव्य- कत्वसिद्धि- ॥७॥ क्षेत्रकालस्वभावात्मकत्वेन सन् परद्रव्यक्षेत्रकालस्वभावात्मकत्वेनासन् । यदि चाऽयं सर्वथा सन् स्यात् ? [तदा] घटाया- स्मकत्यस्यापि प्राप्त्या जडोऽपि स्यात् , यदि च सर्वथाऽप्यसन स्यात् तदा स्वद्रव्याद्यात्मकत्वेनापि न भावरूपः प्रतिभासेत । तयाऽयमात्माऽऽत्मत्वादिधर्मात्मकतयाऽभिलाप्यः, घटनादिधर्मात्मकतया स्वनभिलाप्यः । यदि च सर्वथाऽप्यभिलाप्यः स्यात् । तदा घटाद्यात्मकोऽप्युच्येत । किछ-केचिद्धर्माः सन्तोप्यनभिधेयाः । तथाहि- "इसुक्षीरगुडादीनां, माधुर्यस्यान्तरं महत् । तथाऽपि न तदाख्यातुं, सरस्वत्याऽपि पार्यते ॥ १॥" एपथानुभवसिद्धा वक्तुमशक्या अपि सन्त्यनन्ता धर्मा इति सिद्धम् । तथाच- "पर्वणगिजा भावा, अणंतभागो उ अणभिलप्पाणं । पण्णवणिजाणं पुण, अणंतभागो सुयनिवद्धो ॥१४१॥" विशेषावश्यकभाष्यम् । इति सिद्धान्तयचोऽतीयोपपन्नं-सम्पन्नम् । तथा यदि सर्वथाऽप्यनभिलाप्योऽयमात्मा स्यात् ? तदा आत्मशब्दादहंप्रत्यय ॥ ५७॥ गोचरस्य चिद्रूपस्य पदार्थ विशेषस्य प्रतीतिर्न स्यात् । किश्च-"शब्दो नार्थप्रतिपादक" इति ये प्रलपन्ति ते "अहं मौनीति मरनीया भाषा, अनन्य मागस्त (एच) अनभिशाप्पानाम् । मापनीयानां पुनरनन्तमागः श्रुतनिषदा ॥

·प्रतिपादफयत् स्वव्याघातकपतिशामतिपादनपरा न सहृदां वार्तनीयाः। तथाऽयमात्मा सामान्यरूपेण द्रव्यत्वादिना एका, द्रव्यक्षेत्रकाटस्यमाादिना सतरन्यायचेन रूपेणानेकः । यदि चैकरूप एव सर्वथा स्यात् । तदैकः सुखी अन्यो दुःखी एक स्थपिति अन्यो जागति इत्यादिमैदो न प्रतिभासेत । अथ नानारूप एव सर्वथा स्यात् । तदाऽयमा(त्माऽयमा)त्मेत्येक- रूपोऽयमासो न स्यात् । तदनयैव गत्या सर्वेऽपि पदार्था व्याख्येयाः। तदुकम्- "आदीपमाल्योमतमत्वमा, स्याद्वादमुद्राऽनतिभेदिवस्तु । तन्नित्यमेवैकमनित्यमन्य-दिति स्वदाज्ञाद्विपतां प्रलापाः॥५॥" [अन्ययोगव्यवच्छेदवारिशिका] एवं च प्रतिभासमुद्रमतिहतं स्याद्वादै विरोधोद्भावनं नोत्यातुमपि शनोतीत्यर्थः। अतएव 'अवयणिज्ज अवचनीय, विरोधाभावादशक्यदोपोनावनमित्यर्थः॥८॥ इदानीं भगरतोनिप्रभावाविर्भावद्वारेण स्तुतिमाह- पसरइ तियलोए ताव मोहंघयारं, भमइ जयमसन्नं ताव मिच्छत्तछन्नं । (प्रसरति प्रैलोक्ये तावन्मोहान्धकार, भ्रमति दसंज्ञ तावन्मिध्यात्वच्छन्नम् ।) फुरइ फुडफलंताणतणाणंसुपूरो, पयडमजियसंतीझाणसूरो न जाव ॥९॥-मालिनी (स्फुरति स्फुटफलदनन्तशानांशुपूर, प्रकटमजितशान्तिध्यानसरो न यावत् ॥ ९॥)

·सापनि
सविवरणम्
भगवतो-
निमा-
हात्म्यम्
।
व्याख्या-मसरति-व्याकिं करोति । किं तत् ?, मोहान्धकार, मोहा-पुत्रमित्रकलत्रादिषु स्नेहरूपमोहनीयकमें निवास
एवान्धकार मोहान्धकारम् । की, त्रैलोक्ये-जगत्रये, कथं ?, तावत् । तथा भ्रमति-विपरीतं प्रवर्तते । किं तत्!, जगत्-
भुवनम् । कीहक ?, असंज्ञ-धर्माधर्मादिविशिष्टविज्ञान विकलम् । कीदृशं सत् १, मिथ्यात्वच्छन्नं, मिथ्यात्वेन-सम्यक्त्वा-
भावेन छन्नम्-आच्छादितम् । कथं ? तावत् । यावत् किं ?, यावन्न स्फुरति-यावन्नोदेति।कोऽसौ ?, अजितदशान्तिध्यानसूरा,
अजितशान्त्योर्ध्यान-शुक्लध्यानरूपं, तदेव सूर:-आदित्यः । कथं ?, प्रकटं-कर्मरजःपटलानावृतम् । कीदृशः ?, स्फुटफल-
दनन्तानन्तज्ञानांशुपूरः, अनन्तं च तत् ज्ञानं-केवलाई च, तदेवांशुपूरः-किरणसमूहः । स्फुट-(प्रगट) व्यक्तं, फलन्नुल्लसन्
अनन्तज्ञानमेवांशुपूरो यस्य स तथोक्तः । यथा-यावदेवादित्यो नोदेति तावदेवान्धकारं जगति प्रसरति तावदेव च निद्रा-
विलुप्तचैतन्यं जगद् भवति । तस्मिंस्तूदिते नान्धकार नापि निद्रयाऽचैतन्यम् , एवं तावदेव जगति मोहः प्रसरति तावदेव
च जगत् मिथ्यात्वेन निद्रारूपेण चैतन्यविकलं भवति; यावद् भगवतोः शुक्लध्यानं अनन्तज्ञानोत्पादकं नोदयमासादयति,
यदा तु भगवतोः शुक्लध्यानात् त्रैलोक्यप्रकाशकं केवलज्ञानमुत्पद्यते तदा भगवतोर्देशनया मोहो मिथ्यात्वं च समूल-
मुन्मूल्यते इति भावः ॥९॥
सम्मति भगवतोर्णनामाहात्म्यमाह-
अरिफरिरितिण्डुण्डंयुचोराहिवाही-समरडमरमारीरुद्दखुद्दोवसग्गा ।
(अरिफरिहरितृप्णोष्णाम्बुचौराधिव्याधि-समरडमरमारिरौद्रक्षुद्रोपसर्गाः ।)
॥५८॥

·पदपमजिपसंतीरितणे झत्ति जती, निविडतरतमोहा मक्सरालंखियप ॥१०॥-मालिनी (मट सनिशान्तिपीने झगिति यान्ति, निविडतरतमओपाः भास्करालुक्षिता इव ॥ १०॥) ज्याल्या-श्रीमजितशान्तिवर्णने सति झगिति-शीनं यान्ति-गच्छन्ति । कम् ?, प्रलयं-क्षयम् । के?, अरिकरिहरितृष्णो- गानुपौरापिच्याधिमारदमरमारिरीदक्षुद्रोपसर्गाः । अरयः-दानवः, करिणो-हस्तिनः, हरयः-सिंहाः, तृष्णा-पिपासा, वया-मातपः, गम्यु-जालं, पौरा:-तस्कराः, आधयो-मनोजनितपीडाविशेषाः,व्याधयो-ज्वरभगन्दरादयः,समरः-सलामा, दमरो-रातोपद्रया, मारि:-कुपितभूतपिशाचादिकृतमाणिक्षयः, रौद्रक्षुद्रोपसर्गाः-भयानककूराशयन्यन्तरादिविहितोप- साः। एतेषामितरेतरद्वन्दममासः । अनोपमानमाह-क इस प्रलयं यान्ति निविडतरमओघा इव-अतिगादान्धकार- मारास । मनोपमानापन इस शब्दो विशेषणपदामे न्यस्तोऽप्यत्र विशेष्यपदपुरो योज्यते । कीदृशाः, 'भक्खरालं- पियति।भारकरेण-मादित्येन आलुविचार-रपृष्टाः। “स्पृशा-फास-फंस-फरिस-छिप-छिलाहा-ऽऽलुखा-ऽऽलिहा." [८-४-१८२ है० ] इत्यनेन स्पोरालझादेश इति ॥१०॥ अध भगपनो रूपस्यध्यानद्वारेण स्तुतिमाह- निपियरियदारहित्तशाणग्गिजाला-परिगयमिव गोरं चिंतियं जाण ख्वं । (निचिपरिवदारूदीमध्यानामिन्याला-परिगतमिव गौरं चिन्तितं ययोः रूपम् ।)

·उपजिल
मपिशरणम्
भगवतो-
देहकान्ति-
माहात्म्यम्
॥९॥
कणयनिहसरहाकतिचोरं करिज्जा, चिरथिरमिह लच्छि गाहसंबंभियव ॥ ११॥-मालिनी
(कनकनिकपरेसाकान्तिधोरं कुर्यात्, चिरस्थिरमिह लक्ष्मी गाढसंस्तम्भितामिव ॥ ११॥)
व्याख्या-ययोः श्रीअजितशान्त्योः रूमं कर्तृचिन्तितं-ध्यातं सत् । इह जगति ] कुर्यात् । काम् ?, लक्ष्मीम् । कीड-
शीम् ।, घिरस्थिरां । चिरं-चिरकालं स्थिरां-निश्चलाम् । कामिव १, गाढसंस्तम्भितामिव । गाई-अत्यर्थ संस्तम्भिता-सम्यम्
नियन्त्रिता, तामिव । यथा गाढं नाराचादिना पाश्चालिका चिरं स्थिरा भवति, एवं यद्भूपध्यानालक्ष्मीरित्यर्थः । कीदृशं
रूपम् !, गौर-अवदातम् । कियन्मानेन गौरमित्याह-कनकनिकपरेखाकान्तिचौरं । कनकस-स्वर्णय निकपः-कपपट्टस्तत्र
रेखा कनकनिकपरेखा, तस्याः कान्तिर्युतिस्तां चोरयति-अनुकरोति यत् तत्तथा । अत्र गौरत्वे उत्प्रेक्षामाह-निचितदुरित-
दारुदीपभ्यानाग्निपालापरिगतमिय । दुरितानि-दुष्कृतानि, तान्येव दारूणि-इन्धनानि दुरितदारूणि, ध्यानमेवाग्निः-
पहिर्यानाग्निः, निचितानि-अनेकभवशतेषु सश्चितानि-उपार्जितानि यानि दुरितदारूणि, तैरुद्दीत-उज्वालितो योऽसौ
ध्यानामिस्तस ज्यालाकीला, तया परिगत-व्याघम् । 'इव'शब्दोऽत्रोत्प्रेक्षायचनः ॥ ११॥
अप पुनर्भगवतस्तस्यैव ध्यानस्य फलविशेषद्वारेण स्तुतिमाह-
अडविनिवाडियार्ण परिययुत्तासियार्ण, जलहिलहरिहीरताण गुत्तिट्टियाणं ।
(अविनिपतितानां पार्थियोत्रासितानां, जलघिलहरिहियमाणानां गुटिस्थितानाम् ।)
॥ ५९॥

·जलिगजलगजालालिंगियाणं च शाणं, जणयइ लहु संर्ति संतिनाहाजियाणं ॥१२॥- मालिनी (मतियटनग्यालालिनिवानां प ध्यान, जनयति रघु शान्ति शान्तिनाथाजितयोः ॥ १२ ॥) म्याख्या-शान्तिनायाजिवयोानं संस्मरणं फत् चिन्तिम्, लघु-शीघ्रम् ] । जनयति-करोति । काम् ? शान्ति- शियम् । फेलान् !, अर्थाद् ध्यानकर्तृणाम् । कीदृशानाम् ?, अटविनिपतितानाम् । अदव्यां-अरण्ये, सार्थविच्छुट्टनादि- पारमेन निपतितानां-गंस्थितानाम् । तथा पराधियोत्रासितानाम् । पार्थिवैः स्वदेशपरदेशोन्नवैर्नृपतिभिरुत्रासितानां-ता(भा)- पिवानान् । तपा जलधिठहरिरियमाणानां, यानभलादिनाऽन्तःपाते सति समुदधीचीभिरितस्ततः प्रेर्यमाणानाम् । तथा गुपिस्थितानां, गुप्तौ-कारागारे स्थितानां प्रक्षिसानाम् । तथा ज्वलितज्यलनज्वालालिब्रितानां, ज्वलितो-दीप्यमानश्चासौ ज्यटनो-दापानटादिलक्षणच, तस्य ज्याला:-शिसास्ताभिः आलिहिता-च्यातास्तेपाम् । अत्र प्रथमं शान्तिनाथनामोच्चारण ततोऽमित स्वानुमासकारणात् छन्दोमगभयाद्' था ।। १२ ॥ अप सामाग्यपरित्यागपूर्वकं पारिनाङ्गीकारं भगवतोर्वर्णयन प्रार्थनामाह- हरिकरिपरिफिन्नं पफपाइकपुन्नं, सयलपुहविरजं छडि आणसनं । (हरिफरिपरिकोण पफपादातिपूर्ण, सफलटर्थिवीपज्यं छदित्या आज्ञासनम् ।) तणमिव पडलग्गं जे जिणा मुत्तिमग्गं, चरणमणुपवन्ना इंतु ते मे पसन्ना ॥ १३ ॥ -मालिनी (एणमिय पटलमं यो जिनो मुक्तिमार्ग, घरणमनुप्रपन्नौ भवतस्तो मे प्रसन्नौ ।। १३ ॥)

·নি
मविपरणम्
॥२०॥
भगवतो-
चारित्रा-
ङ्गीकार-
माहात्म्य
वर्णनम्
व्याख्या-तो-अजितशान्ती भवतां-स्याचाम् । कीदृशौ भवताम् !, [इति] विदोपणे तात्पर्वम् । प्रसन्नौ-प्रसादपरौ ।
कत्या, मे-मम तौ प्रसादपरी भवताम् । यो जिनी किंविशिष्टौ १, अनुप्रपन्नी-अङ्गीकृतवन्तौ । किम् ?, चरण-चारित्रम्।
यीहरु, मुक्तिमार्ग । मुफौ-मुक्तिपत्तने मार्ग इच-पन्था इय, मुक्तिमार्ग, चरणमेव हि मुक्तिगमने मार्गः, यदुच्यते-
"सम्पमदर्शन-ज्ञान-चारित्राणि मोक्षमार्ग:"त०१-१] किं कृत्वा !, छदित्या-परित्वज्य । किम् !, सकलपृथ्वी-
राज्यम् । कीदृशम् ?, हरिकरिपरिकीर्णम् । हरयः-केवाणवाहीकादिदेशोद्भवा जात्यास्तुरङ्गमाः, करिणी-भद्रजातीयसप्ताङ्ग-
भूमतिष्ठितमतमजालैः परि-समन्तात् कीर्ण-व्याप्तम् । तथा पुनः किंविशिष्टन् ?, पकपादातिपूर्ण । पक्का:-रिपुनिग्रहसमर्याः
पदातयः-पत्यस्तैः पूर्ण-युक्तम् । कदाचिद्राज्यमपि पराभवपात्र विडम्वना(कारक पात्रं ब्रह्मदत्तचक्रिण इव भवति, तदा
परित्यागोचितं भवतीत्याशझ्याह-आज्ञायां-आदेशे सजं-प्रगुणं च तत् , सकलसामन्तैः सुरेन्द्ररपि योजितकरकमलैः
शासनं शिरसि धार्यते इति भावः । किमिव त्यकं राज्यं ?, तृणमिव । किंविधम् ?, पटलसम् । यथा पटलग्नं-वस्त्राञ्चला.
पउम्बितृणमाच्छोम्य त्यज्यते तथा तादृशमपि राज्यं छर्दितमिति भावः ॥ १३ ॥
सम्मति रमपीया(मर)रमणीयन्दनीयत्वप्रतिपादनद्वारेण स्तुतिमाह-
उणससिवयणाहिं फुटनीलुप्पलाहिं, पणभरनमिरीहिं मुहिगिज्झोदरीहिं ।।
(क्षणशशिवदनाभिः फुटनेनोत्पलाभिः, स्वनमरनम्राभिर्मुष्टिमायोदरीभिः ।)
॥ ६॥

·गलियमुपलयाहि पीणसोणित्यलीहि, सय सुररमणीहि वंदिया जेसि पाया ॥ १४ ॥ - मालिनी (उलिवमुदिशामिः पीनमोणिस्थलीमिः, सदा सुररमणीभिः वन्दिताः ययोः पादाः॥ १४॥) पाल्या-"एंतु ते मे पसमा" इति पूर्ववृत्तस्यं तच्छन्दवाक्यं अनापि सम्बध्यते। ययोः श्रीअजितशान्त्योः पादा:-क्रमाः पन्दिता -प्रणवाः । कामिः, मुररमणीभिः। मुरा-भवनपतिव्यन्तरज्योतिप्करैमानिकास्तेषां रमण्यः-कामिन्यस्ताभिः । कपम?, मदा। फीशीभिः १, क्षणशशिवदनाभिः । क्षणः-पूर्णिमारूपं पर्व, तस्य शशी-चन्द्रः, तद्वत् वदनं-मुखं यासां सामयोपास्ताभिः । वधा फुलनेनोत्पलाभिः । नेत्राण्येवोत्पलानि-इन्दीवराणि नेत्रोत्पलानि, फुल्लानि-निनिमेपत्वेन सदा विकस्वराणि नेत्रोत्पलानि-लोचनकमलानि यासा तास्तथोकास्ताभिः । तथा स्तनभरनम्राभिः । स्तनयोः कुचयोर्भरः- प्रभारो, गुरुष, तेन नया-नतामयः, ताभिः। 'नमिरीहिंति "शीलाद्यर्थस्पेर" [८-२-१४५ है। अनेन शीलाधर्यस्य (१)मत्यपस्य इरादेशः तथा मुष्टिमायोदरीभिः। मुष्टिना ग्राह्यमुदरं यासा तास्तथोक्तास्ताभिः। लक्षणयुका हि स्त्रियः कृशो- दरा एप भवन्ति । तथा ललितभुजलताभिः। ललिते-मनोहरे भुजलते-बाहुलते, बाहुवल्यौ यासा तास्तथोकास्ताभिः। तथा पीनधोणिस्पलीभिः पीना-उपचिता श्रोणिस्थली-कदिवटी यासांतास्तथोक्तास्ताभिःलता-स्थलीशब्दो शोभावचनौ ॥१४॥ साम्मतं परमपुरुषार्थ हेतुसंयमानुधानविनभूतरोगापहारं भगवतः सकाशात् प्रार्थयति- अरिसकिडिमकुहरगंठिकासाइसार-क्खयजरवणलूआसाससोसोदराणि । (अर्स:किटिभकुष्ठमन्थिकासातिसार-क्षयश्वरप्रणलूतावासशोपोदराणि ।)

·लामाजिक सविसरण सप्रसादा जिनयुग- पादाममा. दिरोगा- न्नपहर- न्विति प्रार्थना महमुहदसणच्छीकृच्छिकन्नाइरोगे, मह जिणजयपाया सप्पसाया हरंतु ॥ १५ ॥ - मालिनी (नसमुखदशनाक्षिकुक्षिकर्णादिरोगान्, मम जिनयुगपादाः सप्रसादाः हरन्तु ॥ १५ ॥) व्याख्रा-जिनयुगपादाः । जिनयोः-अजितशान्त्योयुग-युग्मं, तस्य पादा:-क्रमाः किंविशिष्टाः १, सप्रसादाः-प्रसत्ति- गुचाः, मे-मम हरन्तु-अपनयन्तु । कानि !, अश:-किटिभ-कुछ-प्रन्थि-कासा-अतिसार वर-वय-लूता-चास-श्रोपो-दराणि । जाति-गुदादुराः, किटिभो-जवाचरणसन्धिमायी रोगविशेषः; कुछ-त्वविकारविशेषः, प्रन्धिर्वातरक्तोद्भवो मासोपचयः, कासातिसारौ प्रसिद्धौ, क्षयो-धात्वपचयः, ज्वरः-तापः, व्रणः-गण्डः अष्टाविंशतिभेदभिन्नः, लूता-द्वात्रिंशद्भेदभिन्ना दुष्ट- स्फोटिकाः, न्यासः-यासातिरेकः, शोपः-कण्ठोष्ठताल्वादिशोपः, उदरं-उदररोगः, जलोदरकठोदरादिः । अत्रेतरेतरद्वन्द्व- समासः। तया नख-मुख-दशना-क्षि कुक्षि-कर्णादिरोगान् । नखाः-पुनर्भवः, मुख-वदनं, दशना-दन्ताः, अक्षि-चक्षुः, कुक्षिः-जठरं, को-श्रुती । नखाश्च मुखं च दशनाश्च अक्षि च कुक्षिश्च कर्णौ च नखमुखदशनाक्षिकुक्षिकर्णा इति समाहार- द्वन्दः । तत् आदिउँपां कण्ठादीनां ते कर्णादयस्तेषां रोगा-आमयास्तान् ॥ १५॥ इदं सर्वधेयस्करं सर्वविघ्नहरं स्तवनं प्रति भन्यान् प्रवर्तवितुमाह- इय गुरुदुहतासे पक्खिए चाउमासे, जिणवरदुगयुत्तं वच्छरे वा पवित्तं । (इति गुरुदुःसनासे पाक्षिके चातुर्मासे, जिनवरयुगस्तोत्रं वत्सरे वा पविनम् ।)

·पढह सुणह सज्झाएह झाएह चित्ते, कुणह मुणह विग्धं जेण घाएह सिग्धं ॥१६॥- मालिनी (पटन शृणुव म्याप्यायत प्यायत चित्ते, कुरुव जानीत विनं येन पातयत शीघ्रम् ॥ १६ ॥) प्यारया-मो भव्याः! यूयं इति-उफमकारेणेदं जिनवरद्विकस्तोत्रं । जिनवरयोः-अजितशान्त्योद्रिकं-युग्मं, 'तस्य मोर-सपनम् । कीदृशम् , पवित्रं-प्रधानम् । किम् ।, पठत-अघीघं पद्दिकादौ लिखित्वा, तथा गृणुत-आकर्णयत सूबतोपतच कप्यमानं, स्वाध्यायत-गुणयत विकात्यागेन, ध्यायत-स्मरत पदपदार्याविचिन्तनेन, चित्ते-मनसि गुरुत-पित्त आर्चरीपरिहारेण, कदाचिदपि चित्तान्मा मुख्यतेत्यर्थः । 'मुणहेति "जो जाणमुणौ [८-४-५ है० ], इत्यनेन शुरधानोमुणादेशः, तेन सूत्रार्यतो जानीवेत्यर्थः । पठनादेः प्रस्तावविशेषमाह-पक्षे भवं पाक्षिक पर्व, तस्मिन् । राधा पाई मासेर भयं पातुर्मासं पर्व, तस्मिन् , तथा वत्सरे-पर्युपणापर्वणि । वा शब्दः समुच्चये । कीदृशे पाक्षिके चातुर्मासे गंगरगरे या पर्वणि ?, गुरुदुःसनासे । गुरुदुःखानि-भवान्तरोपचितदुष्कर्मप्रभवाण्यसातानि, तानि त्रासयति-भापयते, परमनिर्जराहेनुत्वेन नादायतीति भावः, गुरुदुःसनासं, तस्मिन् । एतत्पठनादौ हेतुमाह-यैन-स्तोत्रपठनादिना कारणेन पातयत-पिनाशयत । किं तत् कर्मतापनम् ?, विघ्नं-धर्मान्तरायम् । कथम् ?, शीघ्र-झटिति, पठनानन्तरमेवेत्यर्थः ॥१६॥ गप स्तोत्रं समर्पयन स्तोवन मति भगवन्ती श्रेयस्करणविघ्नापहारौ प्रार्ययति--- दय विजयानियसत्तुपुत्त ! सिरिअजियजिणेसर, तह अइराविससेणतणय ! पंचमचाझीसर।। (इति विजयाजिनशनुपुत्र! श्रीअनिवजिनेश्वर !, तथा अचिराविश्वसेनतनय ! पञ्चमचक्रीश्वर !1)

·उध्वजि०
सविवरणम्
॥ १२॥
सर्वविघ्नह-
रमिदं स्तव-
नमित्यस्य
पठनादौ
भव्याना
प्रेरणम्
तित्थंकर! सोलसम संतिजिण! वल्लह ! संतह, कुरु मंगलमर्वहरसु दुरियमखिलं पि युणंतह ॥१७॥-द्विपदी
(तीर्थङ्कर ! पोडशम शान्तिजिन ! वल्लभ ! सतां, कुरु मङ्गलमपहरख दुरितमखिलमपि स्तुवताम् ॥ १७ ॥)
व्याख्या-हे श्रीअजितजिनेश्वर! विजयाजितशत्रुपुत्र! तथा शान्तिजिन ! अचिराविश्वसेनतनय! पञ्चमचक्रीवर!,
तीर्थदुर! पोडम], वलभ!-अभीष्ट! केपाम् ?, सता-साधूनाम् । एतानि सर्वाणि सम्बोधनपदानि । एवंविधत्त्वं भगवन् !
कुरु-विधेहि । किम् ?, मलं-श्रेयः। तथा अपहरख-अपनय । किं तत् ?, दुरितं-दुष्कृतम् । किंविशिष्टम् ।, अखिल-
मपि-समस्तमपि । केपाम् ?, स्तुवता-स्तवनं पठताम् । कथम् ?, इति-पूर्वोतप्रकारेण । अत्र 'जिनवल्लभे ति अनेन
कविना भजयन्तरेण खनाम सूचितं वर्तते । पुरा हि श्रीजितशत्रुमहाराजविजयादेव्यौ सारिद्यूतेन क्रीडतः। देवी च सर्वदा
हारयति । यदा च भगवान् श्रीअजितस्वामी मूर्तो विजय इव वैशाखशुक्लत्रयोदश्यां निशीथसमये श्रीविजयविमानतः
श्रीविजयादेव्याः कुशावयातरत् ततः प्रभृत्येव विजयादेवी कदापि न हारयति स्म । ततो मातापितृभ्यां प्रभोरजितेति
नाम कृतम् । तथा श्रीविश्वसेनमहाराजमण्डले सम्यक्प्रयुक्तविधिमण्डल इव योगिमण्डलैः विफलितमहामान्त्रिकतान्त्रिकाद्यु-
। मुद्रितप्रतिक्रमणपुस्तिका "संधुम" (संस्तुत) इति ! २ “मम" इति च पाटान्तरम् । ३ कृतेऽन्यायासे नाज्ञाशिष लक्षणं सुनाप्येतस्मा द्विपधाः,
केवळ यतिकृतितितितरवादिहितोऽयं नामनिर्देशः । किश-वृश्स्यास्य साश्यमखि 'जय तिहुअणे'त्यादिस्वववृत्तेन, यद्यपि तस्य 'रोलावृत्त'मियुलि-
सिमहम्मदावादुनिवासिना रामचंद्रदीनानाथशास्त्रिया 'जय तिहुअण' सवस्य गौरानुवादे, पर न सक्षाघटीति वलक्षणं तत्र, "एकामधिविरति"
रिनि सशगोजिरवा जय तिद्अण' सवेश्यापि ध चतुर्दशमधिविरतिवादिति ।
॥६२॥

·पायं ग्लपितमझउजनताकायं कृतान्तमायमशिवं महारक्ष इयोत्थितमभूत् । तच भाद्रपदकृष्णसप्तमीनिशीथसमये श्रीसर्वार्थ- सिद्धिमहायिमानतोऽतियिष्यजनतोपकारायेव श्रीविश्वसेनराजप्रणयिन्याः श्रीमचिरादेव्याः कुक्षिशुक्तिपुटमचिन्त्यधाग्नि भगरत्ययतीर्णमापि तथा प्रपलायितं यथाऽनुभूतमिवासीत् । ततोऽस्य प्रभावात् सर्वत्र शान्तिरभूदिति मातृपितृभ्यां भगरतः शान्तीत्यभिधा पके । अतो यद्यपि भगवन्तः सर्वेऽपि विजयहेतवः श्रेयोहेतवश्च तथापि विशेपतो विजयः शान्तिवताभ्यामेय चक्रे, इत्येतयोरेय योगपपेन पाक्षिकादिपर्वणि स्तोत्रमभिधीयते । नचैतदनागमिकम् , यतः श्रीमहा- परिशिष्यश्रीनन्दिपेणमहर्पिणाऽपि विशेषतः पाक्षिकादिपर्वणि पाट्यं श्रीमजितशान्त्योः स्तवनं कृतमस्ति, इति तदनु- क्रममनुवर्तमानः श्रीजिनयालभरिरपि वथैव चकार । अत्र प्रथमं वृत्तं शार्दूलच्छन्दसा, ततो वृत्तपञ्चदशकं मालिनी- छन्दसा, अन्तिम पृत्तं द्विपदीछन्दसा विरचितमस्तीति भावः ॥ इति श्रीधर्मतिलकमुनिविरचिता श्रीउहासिकमस्तोत्रवृत्तिः समाता ॥ [वृत्तिकृत्प्रशस्तिः] शश्वत्तापरजोजडत्वशमिफा सच्छायतादायिका, धूताचारुचरित्रमुख्यकगुणैः प्राप्ता च काञ्चिच्छ्यिम् । येपां कीर्तिपटीजगन्नयजनः सम्प्राप्य नकं दिवं, व्यापार्येत भजेत नो मलिनतां शीर्यंत वा न क्वचित् ॥१॥ । उपटम्यते परिप्रीम मिजिनशिप्प इत्यपि, पथा-"धीनेमियवनाद्यात्रा-ऽऽगतः सरुजापहम् । नन्दिपेणगणेशोऽत्रा-जितशान्ति- स्तप ध्यधात् ॥१॥" इति विविधतीयकरपान्तर्गते सयुजयकरूपे, एवमेव जयमहाकोऽपि ।

·लजजि० सविवरणम् वृत्तिकृत्प्र- शस्तिः तेपा युगप्रवरसूरिजिनेश्वराणा, शिष्यः स धर्मतिलको मुनिरादधाति । व्याख्यामिमामजितशान्तिजिनस्तवस्य, स्वार्थ परोपकृतये च कृताभिसन्धिः ॥ २॥- युग्मम् । विचक्षणग्रंन्यसुवर्णमुद्रिका, विचित्रविच्छित्तिभूचि)ता विनिर्मिता। यदीयनेत्रोत्तमरत्नयोगतः, श्रियं लभन्ते क्षितिमण्डले पराम् ॥ ३ ॥ तैः श्रीलक्ष्मीतिलको पाध्यायैः परोपकृतिदक्षैः । विद्वद्भिवृत्तिरिय, समशोधितरा प्रयलेन ॥ ४॥ युग्मम् । नयनकरशिखीन्दु(१३२२), विक्रमव तपस्यै सितपध्याम् । वृत्तिः समर्थिताऽस्या, मानं च सविंशतिस्त्रिशती ॥५॥ सवत् १५८७ वर्षे । ग्रंथानं ॥ ३२०॥ 7 संवत् १३२२ वर्षे फाल्गुनसुदि ६ कृता वृत्तिरियं वाचनाचार्यश्रीधर्मतिलकगणिभिः । समासमिति । शुभं भवतु । धरस्पर फासनिक" इत्यमर । २ विक्रमपुरस्थश्रीमजिनकृपाचन्द्रसूरिसस्कचिरकोपस्पाया प्रतिकृते प्रान्तवार्यय पुष्पिकालेख ।

·येष्टि देरचन्द लालमाई-बैन-पुस्तकोद्धार-अन्या- पूर्णपुरीयरपपामपरित्यागपुरस्मर नवाशचिविषायकत्रीमदभयदेवसूरैरपसम्पन्नोपसम्पच्छिष्य- फविचार श्रीमजिनवल्लभरिपुरन्दरगुम्फिवम् धर्मशिक्षाप्रकरणम् । नाग भेधिनताकोऽदमभयं नेप्टाभिमानफुध, विई यखिंतशोणिमकमनखं वयं सतामिष्टदम् । विद्याचकपि, जिनेन्द्रमसहाहन्धाऽस्य पादी"भ, वेद्यं ज्ञानवतां विमर्शविशद धर्य पदं प्रस्तुपे ॥ १॥ चक्रम् ॥ भो भो भन्या । भवाब्धी निरवधिविधुरे पन्धमनिर्भवद्धि-दृष्टान्तैश्चोलकाद्यैर्दशभिरसुलभं प्रापि कृच्शनरत्वम् । तवेदोत्रादिसामग्यपि समधिगता दुर्लभैवेति सम्यगू, मत्या माहाकुलीनाः कुरुत कुशलतां धर्मकर्मस्वजनम् ॥२॥ xAवितेविपसरे 'विनयभगणियघनमिद'मिति वाक्येन चक्रवन्धे स्वाभिधान मन्थकना । * जिनेन्द्रस्य । चरणम् । । ससारे। गम्पन्धिन रपानम्।

·धर्मशिक्षा
मकरणम्
तजय-भक्तिश्चैत्येषु सक्तिस्तपसि गुणिजने रेक्तिरथे विरक्तिः, प्रीतिस्वेत्त्वे प्रतीतिः शुभगुरुपु भवाभीतिरुद्धामनीतिः ।
शान्तिदन्तिः स्वशान्तिमम]खेहतिरवलीवान्तिरभ्रान्तिरासे, जीप्सौ दित्सा विधित्सां श्रुत्त-धन-विनयेष्वनुधीः पुस्तके च॥शा
[१]-व्यपोइति विपद्भर हरति रोगमस्यत्वषं, करोति रतिगेधय-त्यतुलकीर्तितःश्रीगुणान् ।
तनोति सुरसम्पदं वितरति क्रमान्मुक्तता, जिनेन्द्रवहुमानतः फलति चैत्यभक्तिने किम् ? ॥ ४ ॥
तद्गेहे प्रचुतस्तन्यभिलपति मुदा कामधेनुः प्रवेष्टुं, चिन्तारलं तदीयं श्रयति करममिति तं कल्पशाखी ।
स्वः श्रीस्तत्सङ्गमाय स्पृहयति यतते कीर्तिकान्ता तमातुं, तं क्षिप्रं मोक्षलक्ष्मीरभिसरति रतिर्यस्य चैत्यार्चनादौ ॥५॥१॥
[२]-चके तीर्थकरैः स्वयं निजगदे तैरेव तीर्थश्वरैः, श्रीहेनुर्भवहारि दारितरुजं सन्निर्जराकारणम् ।
सद्यो विप्रहरं हपीकदमनं मागस्यमिष्टार्थकृद्, देवाकर्षणकारि दुष्टदलनं त्रैलोक्यलक्ष्मीप्रदम् ॥ ६ ॥
इत्यादिप्रथितप्रभावमवनी-विख्यातसयाविदा, मुख्यैः ख्यापितमाशु शाश्वतमुस्-श्रीलुप्तपाणिग्रहम् ।
आशंसादिविमुक्तमुक्तविधिना श्रद्धाविशुद्धाशयैः, शक्तिव्यक्तिसुभक्तिरक्तिभिरमि-ध्येयं विधेयं तपः ॥७॥२॥ युग्मम् ।
[३]-ज्ञानादिनययाझनो गुणिजन-स्तरसङ्गमासम्भवेत् , स्नेहस्तेए स तत्त्वतो गुणिगुण-कात्म्याद्गुणेष्वेव यत् ।
तस्मात्सर्वगसद्गुणानुमननं तस्साच सद्दाम, यस्मात्सर्वशुभं गुणिव्यतिकरः कार्यः सदायस्ततः ॥ ८॥
उद्घा-प्रास्ता आरमनीतिरद्घारमनीति , "उद्घो इस्तपुटे चह्नी, लाघायां देहजानिले" इति हैमावतरणममरवृत्तौ ।
अष्टादशा-
धिकार-
नामानि
मतिश्चैत्ये
सक्तिस्तपसि
गुणिजने
रक्तिश्चेत्य-
धिकाराः
॥१४॥

·समातश्चन्द्रिकाभिः स च किल मृगतृष्णाजलैरेय तृप्तः, खान्जाला स धत्ते शिरसि स शशश-शीयचापं विभत्ति
मामात्येप स्थपीयः स्यठतठसिकता-सैलहेतोर्य उज्झन्, सङ्गं ज्ञानक्रियाव-गुणिभिरपि परं धर्ममिच्छेच्छियाय ॥९॥शा
[४-परभेदच्छेदरोद-व्यसनपरिभवा प्रीतिनीतिप्रमीति-क्लेशाविश्वासहेतुं प्रशमदमदया-वल्लरीधूमकेतुम् ।
ग निःशेपदोपा शुरभरजननमापेण्याम्बु धूत्या, लूत्या लोभप्ररोहं सुगतिपथरयं धत्त सन्तोषपोपम् ॥ १० ॥
निद्रामुद्रां पिनर रफुटमपरमच-तन्यधीजं जनानां, लक्ष्मीतृष्णौघभावः प्रकटमपटलः सन्निपातोऽत्रिदोषः ।
रिय क्षीराधिरासि-न्यभनदियमपां सर्पणानीचगत्वं, कडोलेभ्यश्चलत्वं स्मृतिमतिहरणं कालकूटच्छदाभ्यः॥११॥४॥
[५]-जीया भूरिभिदा अजीवविधयः पथैव पुण्याश्रयौ, भिन्नी पइगुणसप्तधा प्रकृतयः पापे ब्यशीतिः स्मृताः।
भेदान संपरवन्धयोः पृथगया-ऽऽहुः सप्तपञ्चाशतं, मोक्षो देशविनिर्जरेति च नव पद्धत्त तत्त्वानि भोः ! ॥ १२॥
सज्ञोफमिति प्रमाघटितमि त्यक्षोम्यमन्यैरिति, न्यायस्थानमिति स्फुटक्रममिति साद्वादधीभागिति ।
युक्त्या युक्तमिति प्रतीतिपदमि-त्यक्षुण्णलक्ष्मेति सत्, सव द्वे नव चेत्यवेत्त बहुधा तत्त्वं विवक्षावशात् ॥१३॥५॥
[६]-सम्यगलानगरीयसां सुवचसां चारित्रवृन्दीयसां, तर्कन्यायपटीयसां शुचिगुण-प्राग्भारव्हीयसाम् ।
विद्यामन्त्रमहीयसां सुमनसां भन्यमजमेयसां, धत्तोचैस्तपसां विकाशियशसां सम्यग्गुरूणां गिरः ॥१४॥
मुक्ती गन्तरि मोहहन्तरि सदा शास्त्रस्थितौ रन्तरि, ध्यानध्यातरि धर्मधातरि वर-व्याख्यातरि त्रातरि ।
विद्वद्भरि शीलधर्तरि तमः-स्तोमं तिरस्कर्तरि, द्वेपच्छेत्तरि रागभेत्तरि गुरौ भकाः स्थ वाग्वेत्तरि ॥ १५ ॥ ६॥

·धर्मशिक्षा
प्रकरणम्
भवादी-
तिरुद्धात्म-
॥२॥
नीतिःक्षा.
न्तिश्चेत्य-
धिकाराः
[७-प्रोत्सर्पदपसर्पन्मृतिजननजरा-राक्षसे नोकपाये, क्रूरोरुन्धापदोघे विपमतमकपा-येद्धदावाग्निदुर्गे।
मोहान्धा भोगतृष्णा-ऽऽतुरतरलदृशो भूरि वन्नम्यमाणा-स्त्राणाय प्राणभाजो भावनगहने क्लेशमेवाश्रयन्ते ॥१६॥
सुखी दुःखी रखो नृपतिरथ निःस्रो धनपतिः, प्रभुर्दासः शत्रुः प्रियसुहृदबुद्धिविशदधीः ।
भ्रमत्यम्यावृत्त्या चतस्पु गतिप्वेवमसुमान् , हहा!! संसारेऽस्मिन् नट इव महामोहनिहतः ॥ १७॥७॥
[4]-सख्यं सातपदीनमुत्तमगुणा-भ्यासः परोपक्रिया, सत्कारो गुरुदेवताऽतिथियति-प्वायत्यनुप्रेक्षणम् ।
स्वसाधापरिवर्जनं जनमनः-प्रेयस्त्वमक्षुद्रता, सप्रेमप्रथमाभिभापणमिति प्रायेण नीतिः साम् ॥ १८ ॥
तथ्यापथ्यायथार्यस्फुटमितमधुरोदारसारोद्य[ता वाक्ते वा, के(चेतश्च क्षोभलोभस्मयभयमदनद्रोहमोहप्रमुक्तम् ।
कार्य देहं च गेहं प्रतनियमशमौचित्यगाम्भीर्यधैर्य-स्थैयौदार्यार्यचर्याविनयनयदया दाक्ष्यदाक्षिण्यलक्ष्या ॥१९॥८॥
[९-प्रीत्या मीत्या च सय सहति फिल [दा]गो()-ऽप्यनुतेऽचेष्टमेवं कार्य कुर्यात् क्षमी यन्न तदिह कुपितः स्पष्टमेतजनेऽपि।
तस्मादत्युि]प्युनराग-द्विपि मिपति रिपो सर्वशास्त्रोदिताया, सर्वाभीष्टार्थलाभप्रभवकृतिसदाऽयति तद्यत् क्षमायाम् ॥२०॥
दशविधयतिधर्मस्यादिम शान्तिरङ्ग, विमलगुणमणीनां रोहिणाद्रिः क्षमैव ।
तदिति कुशलवल्लिमोल्लसलास्थलीला, कुसुमसमयमुच्चैर्धत्त रोपप्रमोपम् ॥ २१ ॥९॥
[१० विद्याकन्दासिदण्डः कुगतिसुरगृह-प्रोल्लसत्केतुदण्डः, प्रद्वेपश्लेपहेतुः सुगतिजलधिनि-स्तारविस्तीर्णसेतुः ।
शयं सत्सहरज्या व्यसनकुलगृहं रागयागाध्ययज्ञा, हारिष्टं शिष्टतायाः करणवशगता तद्दमेऽतो यतध्यम् ॥ २२॥
॥६५॥

·मेश नामभितोरकटपरदियटाकुम्भकीलालकुल्या, धेगव्यस्तककुद्युभदभटपटलीलूनचकाम्बुजानि । मुमोद्धापयन्धन्यतिकरविफलायतशखाण्यमीक्ष्णं, भूयांसः प्रापुरत्र क्षयमिति करणैः कार्यमाणा रणानि ॥२३॥१०॥ [११]-मानः सन्मानविनः स्फुटमविनयकृत्-कोधयोधः प्रबोध-ध्वंसी वैरानुवन्धी प्रणयविमथनी सव्यपाया च माया । लोभः सङ्गोभहेतु-र्व्यसनदातमहा-धामकामोऽपि वामो,व्यामोहायेति जित्वा-अन्तरमरिविसर स्वस्थ शान्तिं कुरुभ्यम् ॥२५॥ फान्ता कान्ताऽपि तापं विरहदहन हन्त!! चित्ते विधत्ते, कीडा नीडा मुनीनां मनसि मनसिजो-दामलीलाऽपि हीला। गानं पात्र विचित्र प्रकृतिकृतसमा-योगरोगग्रजानां, सोऽहं मोहं निहन्तुं तदपि कथमपि प्रेमरक्तो न शक्तः ॥२५॥११॥ [१२]-अर्थे नि.सीलि पाध-समजवजयिनि प्रेमिण कान्ताकटाक्ष-प्रक्षेपस्थेम्नि धान्नि क्षयपवनचले स्थानि विद्युद्विलोले। जीयाती यातपेगा-इतकमलदल प्रान्तलमोदविन्दु-व्यालोले देहभाजा-मिह भवविपिने सौख्यवान्छा वृथैव ॥ २६ ॥ उद्धापक्रोधगधे-अधिकपरुपरवो तालतृष्णाशृगाली-शालिन्युद्यन्मनोभू-ललितकिलकिला-रावरागोग्रभूते । ईप्याऽमोदिदंष्ट्रो-कटकलहमुख-देपवेतालरोदे, हा!! ससारश्मशाने भृशभयजनने न्यूषुपा कास्तु भद्रम् ? ॥२७॥ [१३]-पचर्दिा क्षिपन्ती क्षपयति झगिति प्रेक्षकाक्षीणि साक्षा-लीलालोलालसाङ्गी जगति वितनुते-ऽनगसशाङ्गभङ्गान् । रोदस्वेदमभेदान प्रथयति दवथु-स्तम्भसरम्भगर्भान्, वाला व्यालावलीव भ्रमयति भुवनं चेतसा चिन्तिताऽपि ॥२८॥ "खोत" समस्याश्याए 'नि' उपसर्गपूर्व 'उ' अव्ययेन सह 'वस' धातो रूपनिष्पत्तिः । * . ,

·मिशिक्षा-
करणम्
कालुप्य फवसावया-चपलता लीलाचलहोचनाद् , विम्बोष्ठाद्गुरुरागिता कुदिलित-धूवकतो वक्रता।
आप्तेऽभ्रा-
नाभीतोऽपि च नीचता कुचतटात् काठिन्यमन्वर्थतो, वामानां वत तुच्छता परिचयाल्लग्नावलमा ध्रुवम् ॥२९॥१३॥ न्तिा, श्रुते
[१४ रागद्वेषप्रमोदी-रैतिरैतिभयंशुंगू-जन्मचिन्ताजुगुप्सा-मिथ्यात्याज्ञानहाया-विरैति मैदान] नि-विपादान्तर्रायाः। जीप्सा,
संसारावर्तगर्त व्यतिकरजनका देहिनां यस्य नैते, दोपा अष्टादशाऽऽत: स इह तदुदिते वास्तु शङ्काऽवकाशः? ॥३०॥ धने दित्सा
विद्वत्प्रेयसि सद्गरीयसि परा-नन्दाश्नवस्थेयसि, स्फीतश्रेयसि नाशितैनसि सदा सम्यग्गुणज्यायसि ।
चेत्यधि-
सम्मानौकसि घनवेधसि हुता-विद्यापिता [न] नौ()घसि,कोऽनन्तीजसि तारतेजसि जिने सन्दे विध]दि (1) वृन्दीयसि॥ कारा
[१५]-उद्यहारिय[रवर्ग (१)मसितपरशुर्दुर्गदुर्गत्युदार-द्वारस्फारापिधानं विषयविषधरनासगृध्याः खगेन्द्रःश्वगेन्द्रः ।
झोंधयोधप्रतिभटपटलीमोहरोहत्मरोह-प्रेड्सत्तीक्ष्णक्षुरप्रप्रमदमदकरिकूरकुप्यन्मृगारिः ॥ ३२ ॥
सर्पस्कन्दर्पपाशुपकरपरनरुत्सद्दुतुगदंश-माभृद्दभोलिरु(8)[]दिरनुपदामदयोद्दाहवर्षाम्बुवाहः ।
मिथ्यात्यापथ्यतथ्यस्फुरदमृतरसः प्रोल्लसल्लोभवल्लि-च्छेदच्छेकासिपत्रं श्रुतमिह तदिति ज्ञाप्यमध्याप्यमाप्य॥३॥१५॥
[१३ तेने नेन सुधांशुधामधवलं विश्वकस्वफीयं यशो, दो ग्यगुरभाजि तेन ममृदे दारिद्य मुद्रा द्रुतम् ।
चक्रे केशवशक्ति[ चक्रि]कमला तूर्ण स्वहस्तोदरे, पात्रत्राकृतमत्र येन विधिना स्वं स्वं नयोपार्जितम् ॥ ३४॥
प्रोवासे गुणपतिभिः प्रन (O)[प्रसस्ते फील् बिलोकाङ्गणे, सौरपैरुचकृपे श्रिया प्रपूपे बुद्ध्या जम्भे भृशम् ।
स्थलदम्या ददृशे सतर्पमभितो चीक्षाम्पभूवे शिव-प्रेयस्या विधिदानदातुरसकृत कैयों न लिल्ये ? शुभैः ॥६५॥१६॥

·[१७ मार्दाहकमेव पापकमिव प्रायोऽविनीतं जनं, प्रामोत्येप कदाचनापि न खलु स्वष्टार्थसिद्धि कचित् । तस्मादीहिवदानफल्पनिटपि-न्युलासिनिःश्रेयस-श्रीसम्बन्धविधानधाम्नि विनये यलं विदध्यादुधः ॥३६॥ मूठ धर्मदुमय युपतिनरपति-श्रीलताकल्पकन्दः, सौदर्याह्यानविद्या निखिलसुखनिधि-वंश्यतायोगचूर्णः । सिद्धाज्ञामन्त्रयन्त्रा-धिगममणिमहा-रोहणाद्रिःसमस्तं, सा] प्रत्यर्षितन्त्रं त्रिजगति विनयः किन कि साधु धत्ते ॥३७॥ [१८]-संसारार्णयनीविपदनदयः कोपानिपायोनिधि-मिथ्यावासविसारिवारिदमरुन्मोहान्धकारांशुमान् । तीग्रव्याधिलताशितासिरसिलान्तस्तापसर्पत्सुधा-सारः पुस्तकलेखनं भुवि नृणां सज्ज्ञानदानप्रपा ॥ ३८॥ मिथ्यालोदयदौर्वे व्यसनशतमहा-यापदे शोकशङ्का-ऽऽतकाद्या एव ग[वात मृतिजननजरा-ऽपारविस्तारिवारि । आधिव्याधिप्रयन्धोदुरतिमिमकरे घोरसंसारसिन्धी, पुंसां पोतायमानं दह ददाति कृतधिया पुस्तकज्ञानदानम् ॥३९॥ शिक्षा भव्यमृणां *गणाय मपका-ऽनघनदैनस्तरं, दग्धं वह्निरभाणि येयमनया वर्तेत योऽमत्सरः। नम्यं चक्रभृतां जिनत्वमपि स-लधार्यपादैःपरं, रन्ताऽसौ शिवसुन्दरीस्तनतटे रुन्द्रे नरः सादरम् ॥४०॥ चक्रम् ॥ समाप्तं धर्मशिक्षाप्रकरणम् कृतिर्जिनवल्लभगणिन इति । इति श्रेष्ठि-देवचन्द-लालभाई-जैन-पुस्तकोद्वारे ग्रन्थाङ्कः ९१ . * मापपपपत्राप्यतेप्वधिताक्षरेषु 'गणिजिनपछभवपणमदः' इत्यनेन पाक्येन चक्रवन्धे प्रकटित स्वाभिधानं अन्यकृतिः । अप्रैव पृथमुद्रिवो विधायप्वपरवन्धयो।।

·शिक्षा
रणम्
सूचीपत्रम्
२-०-०
४॥
धावक
"
०-८-०
,
०-४-०
सुरतद्रगखे श्रीजिनदत्तसरि-ज्ञानभाण्डागारे लभ्यग्रन्था:-
पालिसीपकरणम् (सटीक)
विधिमार्गप्रपा
सन्देहदोलावरी (वृहपृत्तियुवा)
धर्म० उरसूखण्डनम्
सपेगावाला (सरमाया-प्रथमो विभाग)
वैराग्यशतकम् (मूल-आया-शब्दार्थ-भावार्थसहितम्) भेट
जपतिहुअगस्तोत्रम् (सटीक)
साधुपचप्रतिक्रमणसूत्रम् (हिन्दी-शब्दार्थयुक्म्)
माहवदीपाटिकल्पावित 'दुरियरयसमीर' खोरम् (सटीक)
(
मध्यमरसोयम् (सटीक)
पचप्रतिक्रमणादि सूनम् (मूलमान, शास्त्री
पारपियी पदविशिम (उयसोभीया, सटी)
राइदेवसिप्रतिक्रमणसूत्रम् (
पोपपदप्रिषिका (जपसोमीपा, सटीका)
श्रीजिनदतपूरिचरितम् (पूर्वाद्धम्)
धीरालपरियम् (स० लोकपत्र)
मेट
" (प्रात, हि पयसमवित)
(उत्तरार्दम्)
वृह स्तवनावली
प्रेसनामाम् (सरी)
भरधम् (परवापास्या)
प्राकृतव्याकरणम्
घरचरिशमसामयम्
प्रश्नोत्तरमनरी (भाग -२-३ हिन्दी)
भेट
मामागरीतकम्
हपहृदयदर्पणम् (भाग १-२ हि दी)
गामासासी
कृपाविनोद
सूचना-उपायनलम्यानामपि प्रथाना पोष्टव्ययन दातव्यमेव भविष्यति ग्राहकरिति ।
प्राप्तिस्थान-श्रीजिनदत्तरि-शानभण्डार-गोपीपुरा-शीतवादी पाश्रय, सुरत
M
२-०-०
१-८-०
॥ ६७॥

·०-१०-० ०-८-० । भेट " भेट मोहमयिस्थे श्रीजिनदत्तसूरि-ज्ञानभाण्डागारे लभ्यग्रन्थाः- मामालकानि (सटीकानि) नवपदादितपनिधिसंग्रहः पदस्थानमरणम् (सटी) भकामरतोत्रम् (सटीक) पचप्रतिक्रमणादिसूग्रम् (मूलमा शास्त्री) मस्यागमन्दिरस्तोत्रम् (सटीक) " गुजराती) सामावारीयतकम् पंचप्रतिक्रमणसूत्रम् (गुर्जरशब्दार्थभावार्थयुकम्) गाथासहस्री राइदेवसी प्रतिझमणसूत्रम् (मूलं शास्त्री) विधिमार्गप्रपा ("गुजराती) श्रीपालपरियम् (लोकपबम्) दादासाहेयकी पूजा (शास्त्री) (प्राकृतं, हिन्धानुवादयुत) जिनदत्तसूरिजी जीवनचरित्र (गुजराती) आमियोधः जिनकुशलजीवनप्रभा (गुजराती) साधुपचप्रतिक्रमणसूत्रम् (हिन्दी-शब्दार्थयुक्तम्) जिनचंद्रजीवनचद्रिका (गुजराती) ( सप्तस्मरणादिस्तोत्रसंग्रहः अभय ग्रन्थमाला-वीकानेर प्रकाशितानि पुस्तकानि- युगप्रधानविनचन्द्रसूरि (हिन्दी) दादा श्रीजिनकुशलसूरि (हिन्दी) ऐतिहासिककाव्यसंग्रहः (प्राचीनरास) मणिधारी श्रीजिनचन्द्रसूरि (हिन्दी) १-२८० सूचना-उपायनलभ्यानामपि ग्रन्थाना पोष्टव्ययनं दातव्यमेव भविष्यवि प्राहकैरिति । प्राप्तिस्थले-श्रीजिनदत्तसूरि-ज्ञानभण्डार-महावीरखामी-जैन-मन्दिर, पायधुनी, मुंबई.३ भेट भेट भेट भेट " " थावक "

·441
इति सटीकवैराग्यशतकादिग्रन्थपञ्चकं समाप्तम् ।
LIBR
IRANE
इति थेष्ठि-देवचन्द-सालमाई-जैन-पुस्तकोद्वारे-ग्रन्थाङ्कः ९१