·No text on this page.

·KAVYAMÂLÂ 26.
THE
DAS AVATARACHARITA
OF
KSHEMENDRA,
EDITED BY
PANDIT DURGAPRASAD
AND
KÂSÎNÂTH PANDURANG PARAB.
asocoon
PRINTED AND PUBLISHED
BY
THE PROPRIETOR
OF
THE "NIRNAYA-SÂGARA” PRESS.
BOMBAY
1891.
Price 1 Rupee.

·(Registered according to act XXT of 1867.) (All rights reserved by the publisher. ) ·काव्यमाला. २६. श्रीक्षेमेन्द्रप्रणीतं दशावतारचरितम्। - जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितब्रजलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्बापुरचासिना परवोप पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनाथशर्मण संशोधितम् । तच मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्रासारङ्कायत्वा प्राकाश्यं नीतम् । १८९१ (अस्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा जावजी दादाजी इत्यस्यैवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः ।

·No text on this page.

·- काव्यमाला महाकविश्रीक्षेमेन्द्रप्रणी दशावतारचरितम् । मत्स्यावतारः प्रथमः । अशेषविश्ववैचित्र्यरचनारुचये नमः । मायागहनगूढाय नानारूपाय विष्णवे ॥ १ ॥ देवः पायादपायात्रिभुवनभवनस्तम्भभूतः स युष्मा- नायुष्मान्यस्य भक्त्या प्रभवति पुरुषः स्वर्गमार्गेऽपवर्गे । मत्स्यः कूर्मों वराहः पुरुषहरिवपुर्वामनो जामदग्न्यः काकुत्स्थः कंसहन्ता स च संगतमुनिः कर्किनामा च विष्णुः ॥२॥ आदिमत्स्यः स जयतायः श्वासोच्छ्रासितै लैः । गगने विदधेऽम्भोधिं गगनं च महोदधौ ॥ ३ ॥ तं नमस्कुर्महे कूर्म यः कवाटमसंकटम् । अतीतसर्वब्रह्माण्डमवशेषमिवावहत् ॥ ४ ॥ वराहं नौमि सानन्ता येनोत्क्षिप्ता क्षितिः परम् । अधोधृतार्धच्छत्रेव तलस्थार्कातपासहा ॥ ५ ॥ १. काव्यस्यास्य पुस्तकचतुष्टयमस्माभिरासादितम्, तत्र पुस्तकद्वयं डॉक्टर बू- लरेण कश्मीरदेशादानीतं सांप्रतं पुण्यपत्तनस्थराजकीयपुस्तकालये स्थितं भाण्डारक- रोपाहरामकृष्णशर्मपण्डितेन्द्रैः कृपया प्रहितम्. तत्र प्रथमं शारदाक्षरौलिखितं १०९ पत्रात्मकं क-संज्ञम्. द्वितीयं नागराक्षरलिखितं नवीनं ६७ पत्रात्मकं ख-संज्ञम्. पुस्त- कद्वये चास्मत्परमसुहृद्भिः कश्मीरमहाराजाश्रितैः श्रीविश्वेश्वरदैवज्ञवरैः प्रहितम्. तत्र प्रथमं ५३ पत्रात्मकं नवीनं ग-संज्ञितम्. द्वितीयं ८८ पत्रात्मकं समाप्तौ किंचित्रुटितं नवीनं नातिशुद्धं च घ-संज्ञम्. एतत्पुस्तकचतुष्टयमस्मन्मुद्रणाधारतां गतमस्ति. २. 'शंभवे' ग. ३. 'अस्य कीर्त्या' ख. ४. 'सुकृतमतिः' ग. ५. 'यच्छ्वासोल्लसितै- जलैः । गगने विदधेऽम्भोधिः' ग. ६. 'नमस्यामहे' ग. ७. 'अतीतम' का 'अती तमर्धब्रह्माण्डमर्धशेष इवावहन्' ख; 'अतीव'च. ८. 'अतो' ग.

·काव्यमाला। जयाय नृहरिर्वोऽस्तु दैत्योर शोणितार्णवे । हारमौक्तिकगर्भास्ताश्चर्यन्नखशुक्तयः॥ ६ ॥ त्रिविक्रमोऽस्तु भूत्यै वः प्राग्लध्वी मध्यमा ततः । यस्य पश्चादनन्ताभूत्सत्संगतिरिवाकृतिः ॥ ७ ॥ अभग्नं जामदग्न्यो वः प्रयच्छतु जयोदयम् । यत्कुठारकठोराग्नौ भूपालैः शलभायितम् ॥ ८ ॥ नौमि रामं रिपोश्चक्रे यः काञ्चननिभैः शरैः । होमानलशिखारूढमिव वक्रवनं पुनः ॥ ९ ॥ शौरिर्जयति कंसस्य जीवितप्रथमातिथिः । यश्चक्रे चक्रदानेन वाणवाहुप्रतिग्रहम् ॥ १० ॥ यस्य सभ्रूभ्रमाकम्पा माररामाः ससैनिकाः । चक्रुर्न रागं न द्वेपं स शान्त्यै सुगतोऽस्तु वः ॥ ११ ॥ स्वच्छन्दप्रोच्छलन्म्लेच्छतिमिरोद्भेदसच्छविः । कर्किविष्णुः प्रकाशाय प्रभातार्क इवास्तु वः ॥ १२ ॥ अवतारकथायुक्त्या भक्त्या भगवतो हरेः । श्रीव्यासदासः क्षेमेन्द्रः कुरुते सरसां स्तुतिम् ॥ १३ ॥ खजनस्थितिखिन्नस्य पुण्यारण्यविहारिणः । हरिभक्तिरसासिक्ताः श्रूयन्तां मम सूक्तयः ॥ १४ ॥ संतोषो यदि किं धनैः सुखशतैः किं यद्यनायत्तता वैराग्यं यदि किं व्रतैः किमखिलैस्त्यागैविवेको यदि । सत्सङ्गो यदि किं दिगन्तगमनप्रस्थानतीर्थश्रमैः श्रीकान्ते यदि भक्तिरप्रतिहता तत्कि समाधिक्रमैः ॥ १५ ॥ लसति हसति हात्तीबदुःखे परेपां स्खलति गलति मोहादात्मनः क्लेशलेशे। १. संचेतः' ग. २. 'पतयः' क. ३. 'हेमानल' घ, ४. 'बाणेन' क-घ. ५. 'प्रो- सन्' घ. ६. 'कुरुते क्षेमेन्द्रः' क-ख-घ. ७. 'सजन' क-ख, 'सुजन' ग, ८. 'वि. यया यत्तता' का 'विद्यया चलता' ख.

·१ मत्स्यावतारः] दशावतारचरितम् । 22 नदति वदति निन्द्यं मानिनां किं न नीचः परुषवचनमल्पं श्रावितो हन्तुमेति ॥ १६ ॥ पुण्यान्यहीनहरिणानि तपोवनानि सत्संगतानि शमधर्मविवेचनानि । एतानि तानि भवबन्धविमोचनानि च!चितानि चरितानि च चक्रपाणेः ॥ १७ ॥ मान्यः किल मनु म जगज्ज्येष्ठः प्रजापतिः । चचार पूर्वमुा यः सर्वतीर्थपथातिथिः ॥ १८ ॥ स बदर्याश्रमं प्राप्य नरनारायणाश्रयम् । हरिसंदर्शनधिया चकार सुचिरं तपः ॥ १९ ॥ तं कदाचिदतिखल्पतनुस्तनुतरेऽम्भसि । उवाच तलसंलीनस्त्रांसान्मत्स्यशिशुः शनैः ॥ २० ॥ भीतोऽहं स्थूलमत्स्येभ्यो रक्ष मां करुणानिधे । भक्षयन्ति क्षुधा नित्यं दुर्बलं बलवत्तराः ॥ २१ ॥ आश्वासनं विषमशोकविमोहितस्य भीतस्य भीतिशमनं कृशपक्षपातः । धृत्यै विपन्निपतितस्य करावलम्बः संपूर्णपुण्यनिचेयस्य समुच्चयोऽयम् ॥ २२ ॥ मुनिः श्रुत्वैतदाश्चर्यकारि मत्स्यशिशोर्वचः । दयार्द्रस्तं समादाय जलकुम्भान्तरेऽक्षिपत् ॥ २३ ॥ अवर्तमानं कालेन तत्र वृद्धिमुपागतम् । समीपवाप्यां चिक्षेप गङ्गायामथ सागरे ॥ २४ ॥ कालेन सकलाम्भोधिव्यापी विपुलविग्रहः । कौतुकालोकनायातं मनुं मत्स्यः समभ्यधात् ॥ २५ ॥ . १. 'उर्वर्या' ग-घ. २. 'महत्तीर्थ' क-ख. ३. 'सत्' ग. ४. 'क्षिप्रं' ग-घ. ५. 'निचयोचसमुच्चयः' घ. ६. 'कुण्डान्तरे' ग-घ. ७. 'आवर्तमानं' इति सर्वेषु पुस्तकेषु.

·४ काव्यमाला। अधुना विपमः कालः कलुपः प्रत्युपस्थितः । विपरीतनिमित्तानि प्रवृत्तानि प्रजापते ॥ २६ ॥ परदारपरप्राणपरवित्तापहारिणः । विचरन्ति नराः कामक्रोधलोभपरायणाः ॥ २७ ॥ धनं नास्त्यस्ति वा स्तोकं तदधर्म्य न तिष्ठति । मुष्णाति दक्षिणं पाणि वामो वामं च दक्षिणः ॥ २८ ॥ दास्यं द्विजः श्रयति शूद्रतपस्विशिप्यः शूद्रान्वयः कृपिवणिक्रियया कृतार्थः । वैश्यः स्वजात्यरुचिविप्रविवाहकारी होता गुरुर्वदति मन्त्रपदानि शूद्रः ।। २९ ॥ शौचं नास्ति कुतः परोपकृतयः सत्यस्य वार्तव का रौद्रः क्षुद्रतया परं परधनद्रोही दरिद्रो जनः । लेशेनापि सुखं खपुष्पसदृशं स्वैरापचाराः स्त्रियः संपूर्ण युगसंक्षयस्य पुरतः संलक्ष्यते लक्षणम् ॥ ३० ॥ कल्पान्तवनसंघातनिर्यातसलिलाहतम् । जगदेकार्णवीभूतमचिरेण भविष्यति ॥ ३१ ॥ सर्ववीजभृतां तस्मिन्काले सप्तर्षिभिः सह । मत्सृष्टां नावमारुह्य स्थातव्यं स्थितये त्वया ॥ ३२ ॥ मनः प्रकम्पनं श्रुत्वा मत्स्यस्य वचनं मनुः । तत्तथेति प्रतिश्रुत्य जगाम निजमाश्रमम् ॥ ३३ ॥ अथोद्ययौ दिशां देहपरित्यागाग्निमण्डली । कालजिह्वासमूहाभा द्वादशार्कोदयद्युतिः ॥ ३४ ॥ अनेकोचण्डमार्तण्डप्लुटे भुवनमण्डले । चराचरजगत्सर्गः सहसा भस्मसादभूत् ॥ ३५ ॥ १. 'प्रचरन्ति' ग-घ, २. "क्षुद्रान्वयः' क-ख-घ. ३. 'क्रिययाहितार्थः' ख-ग. ४. 'सलिलाबहम्' ग-घ. ५. 'संदृष्टां' घ. ६. 'विनिश्चित्य ग-घ, ·१ मत्स्यावतारः] दशावतारचरितम् । ६ अथादृश्यत कार्तान्तमहिषस्येव संततिः । निर्दग्धजगदङ्गारमलिना मेघसंहतिः ॥ २६ ॥ ततः पपात नीरन्ध्रधारासारभरः क्षितौ । विश्वसंक्षयशोकाचप्रवाहः ककुभामिव ।। ३७ ॥ संवर्तकानलप्लुष्टे सप्तपातालमण्डले । कल्पान्तपवनापातभन्ने ब्रह्माण्डमण्डपे ॥ ३८ ॥ पुष्करावर्तकाम्भोभृत्सृष्टवृष्टिसमुत्प्लवैः । जगदेकार्णवीभूतं क्षणेन समपद्यत ॥ ३९ ॥ (युग्मम्) विपुले विप्लवे तस्मिन्मत्स्यस्य वचनं स्मरन् । भुजविक्षिप्तसलिलस्तं द्रष्टुमगमन्मनुः ॥ ४० ॥ स ददर्श महामत्स्यं चण्डांशुशशिलोचनम् । कृतैक्यमिव संहारे दिनरात्रिप्रकाशयोः ॥ ४१ ॥ बिभ्राणं मेरुसंकाशं शृङ्गं शिरसि काञ्चनम् । अम्भोभिरावृतस्थानं निर्यान्तमिव वाडवम् ॥ ४२ ॥ पुच्छाच्छोटोच्छलितसलिलालोलकल्लोलजालैः श्वासाभ्यासप्रसरदमलोत्तुङ्गरङ्गत्तरङ्गैः। खं कुर्वाणं श्रितमिव धनोल्लासकैलासले:- दृष्ट्वा मत्स्यं हरिरिति मनुस्तत्प्रणामानतोऽभूत् ॥ ४३ ॥ तदुच्चशृङ्गसंलग्नां नावं धृतिमिवायताम् । आरुरोह गिरा तस्य सह सप्तर्षिभिर्मनुः ॥ ४४ ॥ तस्मिन्काले निरालम्बे मार्कण्डेयो निराश्रयः । देवर्षिः सलिलग्रस्तं दृष्ट्वा जगदचिन्तयत् ॥ ४५ ॥ अहो बत महानेष कालः संकलिताखिलः । जगदासरसाभ्यासादनिशं न निवर्तते ॥ ४६ ॥ १. 'संततिः' क-ख-ग. २. 'मण्डले' क-ख-घ. ३. 'सृष्टि' क-ख-घ. ४. ग्मम्' ग-घ-पुस्तकयो स्ति. ५. 'मुनिः' ग-घ. ६. 'सलिलालोक' क-ख-घ. ७. 'तुङ्गत्वङ्गत् क; 'तुङ्गतुङ्गैः' ख. ८. 'शृतं' क; 'धृतं' ग-घ. ९. 'लक्ष्यैः' क-ख-ग-घ. 'यु..

·काव्यमाला। व स सनगरग्रामग्रामः समग्रगिरीश्वरः प्रथितभुवनाभोगः सेन्दुग्रहार्कगतिर्गतः । अहह कुटिलखप्नोत्पन्नैरिवाश्रितविभ्रमै- भ्रमयति भवे भावैः कालः कृतैरथ संहृतैः ॥ ४७ ॥ मान्यास्ते मुनयस्तपोवनभुवस्तारतीर्थसार्थाथिताः शौर्योत्साहमहोदयाः क्व बत ते भूभूषणं भूमिपाः । अन्ते सज्जनमन्युनीचविनयस्त्रीचित्तधूर्तभ्रम- स्वप्नाकारमधर्मलव्धधनवत्कष्टं न किंचित्स्थितम् ॥ ४८ ॥ इति संचिन्तयन्दोभ्यो विक्षिप्तसलिलस्तरन् । तामासाद्य मुनि वमाललम्बेऽम्बरोन्मुखीम् ॥ ४९ ॥ आकृप्यमाणः स तया मत्स्यशृङ्गाग्रकृष्टया । मनोन्मन्नः प्रपेदेऽन्तं संसारस्येव नाम्भसः ॥ ५० ॥ वङ्गतुङ्गतरङ्गभङ्गविहितव्योमाङ्गनालिङ्गने वाताघातविभक्तयोजनशतावर्ते च निम्नेऽन्यतः । अक्षोभस्थितिनिश्चले स्फटिकभूतुल्ये प्रसन्ने क्वचि- नासालग्नजलः श्वसन्मुनिवरस्तोये श्रमार्तोऽभवत् ॥ ११ ॥ अनर्कचन्द्रनक्षत्रे दिनरात्रिविवर्जिते । अप्रमाणे गते काले मध्यं प्राफाम्भसो मुनिः ॥ १२ ॥ तत्र सप्तर्षिभिर्जुष्टां मनुना च प्रजासृजा । नावं मत्स्यं च नापश्यन्मुह्यमानर्मंना मुनिः ॥ ५३ ॥ अथ विद्रुमवैदूर्य हेमशाखासहत्रिणः । उद्गतस्याम्भसो मध्यान्यग्रोधस्य महातरोः ॥ ५४ ॥ अङ्के पर्यवन्धेन स्थितं कमललोचनम् । ददर्श श्यामलं बालं दीप्ताभरणभूपितम् ॥ ५५ ॥ (युग्मम्) १. 'कुतः' ख. २. 'आत' क; 'आदत' ख; 'स्मित' ग; 'आवृत' घ. 'स्थिरम्' ग-घ. ४. 'तुङ्गोत्तुङ्ग ख. ५. 'प्रसक्ते' ख. ६. 'तनुर्मुनिः' क-घ. ३.

·२ कूर्मावतारः] दशावतारचरितम् । ७ तत्समीपमवाप्तोऽथ स मुनिर्जलविह्वलः । निपीतः शिशुना तेन पयश्शुलकलीलया ॥ १६ ॥ तस्योदरे सगिरिगहरसागराणि द्वीपापगानगरतीर्थतपोवनानि । पश्यन्नशेषभुवनान्यनिशं महर्षि- नैवान्तमन्तरचरः क्वचिदाससाद ॥ १७ ॥ प्रयाते विपुले काले निष्क्रान्तस्तन्मुखान्मुनिः । अपश्यन्नाभिजाम्भोजे तस्य जातं प्रजासृजम् ॥ १८ ॥ ब्रह्मणो मानसाजातैः प्रजापतिभिरैद्भुतः । मनुमुख्यैः कृतः प्राग्वत्सर्गः पुनरदृश्यत ॥ १९ ॥ अथ बहुविधवर्णाकारचेष्टानुभावं समविषमविभागं कर्मरेखाविभागैः । नवविधिविहितं तद्विश्वनिर्माणचित्रं भुवनभवनभित्तिव्यक्तसंसक्तमासीत् ॥ ६ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते मत्स्यावतारः प्रथमः । ॥ कूर्मावतारो द्वितीयः । दक्षस्ततः सर्गविधानदक्षः प्रजापतिः कान्तिविभूषिताशः । एकाधिकाः सर्वगुणोन्नतेभ्यः शतार्धसंख्याः प्रददौ स्वकन्याः ॥ १ ॥ ज्येष्ठामुमाख्यां भगवान्पिनाकी त्रयोदशान्याः किल कश्यपश्च । सप्ताधिकां विंशतिमत्रिपुत्रश्चन्द्रः प्रपेदे दशकं च धर्मः ॥ २ ॥ असूत देवानदितिः समस्तान्दैत्यान्दितिः कश्यपतः क्रमेण । कद्रूश्व नागान्गरुडारुणौ च खगाधिनाथौ विनताभिधाना ॥ ३ ॥ दनुस्तथा दानवसंघमुग्रं शुनां जनित्री सरमा बभूव । अन्यासु चाभूदथ कश्यपस्य हंसादिभेदेन विहंगसर्गः ॥ ४ ॥ १. 'गिरिसागरगहराणि' क-ख. २. निर्गतः' ग-घ. ३. 'अद्भुतैः' क-ख. ४. 'विरागं' ग. ५. 'विभावैः' क.

·८ काव्यमाला । ततः सुराणां वलवत्तराणां दितेः सुतानां च भुजोर्जितानाम् । दुग्धोदधौ मन्दरभूधरेण सुधाप्तये मन्थमनोरथोऽभूत् ॥ ५ ॥ अथाथितोऽभ्येत्य हिताय विष्णुः सुरासुरैः प्रीतिधृतैककार्यैः । मन्थक्षमं मन्दरमादरेण दलदरीकंदरमुज्जहार ॥ ६ ॥ तटे निविष्टेषु सुरासुरेपु ता_ध्वजं क्षीरनिधिनिरीक्ष्य । प्रक्षेप्तुमभ्युद्यतमद्रिराजं कृताञ्जलिविग्रहवानुवाच ॥ ७ ॥ चतुर्मुखः सृष्टिमिमां तनोपि विष्णुः स्थितिं पासि जगन्निवास । अन्ते हरः संहरसि त्रिलोकीमेकस्त्रिधा कारणभेदतस्त्वम् ॥ ८ ॥ भवद्भुजोत्क्षेपरयेण मुक्तः स्वातन्त्र्यनिर्यन्त्रगतिः प्रमाथी । न सप्तपातालतलावभेदी वाप्येप विश्राम्यति शैलराजः ॥ ९ ॥ मन्थप्रयत्नो यदि सर्वथैव तच्चिन्त्यतामस्य धृतिर्महाद्रेः । वोढुं दृढोपक्रमकार्यभारं धृत्या विहीनः किल कः समर्थः ॥ १० ॥ यथार्थमाकर्ण्य सुधार्णवोक्तं युक्तं विनिश्चित्य तथेति विष्णुः । मन्थोद्यमे मन्दरधारणाय द्वितीयरूपेण बभूव कूर्मः ॥ ११ ॥ वनप्रमोदप्रतिमेन तेन विस्तारिणान्तः परिपूर्यमाणः । तरङ्गदोभिंगगनाग्रगङ्गां क्षीरोदधिः क्षीव इवालिलिङ्ग ॥ १२ ॥ क्षिप्तस्य सावेगमथाच्युतेन सेहे भरं भूमिभृतः स कूर्मः । नवेश्वरस्येव विशृङ्खलस्य स्वकार्यसिध्यै मतिमान्विकारम् ॥ १३ ॥ गिरा गरीयान्गरुडध्वजस्य वक्रक्रियां वासुकिरादधानः । आकर्पयोग्यं हृदयग्रहेण चक्रे गिरि मुग्धमिवातिधूर्तः ॥ १४ ॥ अथाद्रिनाथे त्रिगुणानुबद्धं मन्थोत्थिता मन्थनकार्यसिद्ध्यै । भुजंगराजं जगृहुर्महेच्छाः पुच्छेन देवा वदनेन दैत्याः ॥ १५ ॥ अथ मथनविधाने क्षोभणेऽब्धेः प्रवृत्ते भुवनभवनभङ्गभ्रान्तिहेतुर्वभूव । १. 'यलोजितानाम्' ग, २. 'दरत्' क-घ. ३. 'गतिः' क, ४. 'क्षोभने' क-ख-ग.

·२ कूर्मावतारः] दशावतारचरितम् । कठिनकमठपीठप्रष्ठपृष्ठप्रतिष्ठ- प्रेविलुठदचलेन्द्रोद्धातनिर्यातघोषः ॥ १६ ॥ ततः श्रियः स्फाटिकमण्डपाभं दन्तायतस्तम्भचतुष्टयाङ्कम् । मन्थोत्थमैरावणमिन्दुशुभ्रं द्विपेन्द्रमिन्द्राय ददावुपेन्द्रः ॥ १७ ॥ ससत्त्वमुच्चैःश्रवसं च सप्ति निर्दोषमुत्साहगुणोपपन्नम् । प्रभाभिरामं सकलक्रियाई शूरप्रतापोदयसुप्रकाशम् ॥ १८ ॥ श्रमश्वसद्वासुकिसृग्वि(कि)निर्यद्विषानलोल्काविकरालवत्रान् । विलोक्य दैत्यान्पुरतः पयोधेरथोद्ययौ हास इवामृतांशुः ॥ १९ ॥ स्वयं समादाय हरिहिमांशुं हरस्य चूडाभरणीचकार । गुणोचितस्थानसमर्पणेन पुष्णन्ति मानं महतां महान्तः ॥ २० ॥ अथोदितं कौस्तुभमन्जनाभः स्वभावहृद्यं हृदये बबन्ध । संपूरिताशं विषदप्रकाशैः कृतज्ञधीः साधुरिवोपकारम् ॥ २१ ॥ समुन्मिपद्विद्रुमहेमशाखासहस्रनिर्यन्नवरत्नपत्रः जातः सुधाब्धेरथ पारिजातः स्वयं महेन्द्रोपवनं जगाम ॥ २२ ॥ अथोद्ययावुत्कटकालकूटः समीरसंमोहितदेवदैत्यः । दानोद्यतस्य स्वरसेन सिन्धोरत्यर्थमर्थार्थनयेव कोपः ॥ २३ ॥ विष्णोगिरा विश्वहितप्रवृत्तः शिवस्तदत्युग्रतरं निगीर्य । गौरीपरिष्वङ्गरसादिवाभूत्कपोलकालागुरुनीलकण्ठः ॥ २४ ॥ सुधाब्धिमध्यान्नवनीतमृद्वीमभ्युद्गतां कान्तितरङ्गिताङ्गीम् । ततः श्रियं श्रीरमणः प्रपेदे स्वयंवरक्षिप्तकटाक्षमालाम् ॥ २५ ॥ अथौषधीनां घनसौरभेण श्रमापहारी त्रिदशासुराणाम् । हर्षाय धन्वन्तरिराविरासीत्पीयूषपूर्णः कलशश्च पश्चात् ॥ २६ ॥ सुरापनीतद्विरदाश्वरत्नशशाङ्कलक्ष्म्यक्षमिणोऽतिजिह्माः । दिवौकसां मूलवधे प्रवृत्ता दैत्याः सुधां जगुरलक्ष्यवेगाः ॥ २७ ॥ १. 'प्रविष्ट' ग. २. 'प्रविचलत्' ग. ३. 'निर्घोष' घ. ४. 'सुप्रतापम्' ग. ५. 'सुधांशु ख-ग. ६. 'भव्यं' क-घ. ७. 'उद्धत' घ. ८. 'लक्ष्मीक्षमिणः' ख-ग, २ ·१० काव्यमाला । पीयूषपूर्ण कलशं जवेन हृत्वा प्रयातेप्वसुरेषु विष्णुः । मन्याचलेन्द्रं स्वपदे निधाय क्षणं प्रदध्यौ विबुधार्थसिद्धिम् ॥ २८ ॥ सुनिर्मलाङ्गी सुरवैरिवामां वामाकृति कामकृपाणवल्लीम् । तनीयसी विश्वतनुस्तनुं स्वां लावण्यलीलालहरी चकार ॥ २९ ॥ तरलवलनलीलामित्रनेत्रत्रिभागैः श्रवणकुवलयस्य क्लैव्यापादयन्ती । अमृतहरणहेलादृप्तदैत्येश्वराणां हृदयहरणसज्जा सा समीपं जगाम ॥ ३० ॥ शृङ्गारिणी भगवतस्तनुमच्युतस्य दृष्ट्वाद्भुतां त्रिभुवनाभिमतां बभूव । भव्यप्रभावविभवाय मनोभवस्य तद्विभ्रमप्रभवभावभवोऽभिमानः ॥ ३१ ॥ मनसिजविजयोद्यद्वैजयन्तीविलासा तुहिनकिरणहासां तां विलोक्यैव दैत्याः । झटिति गतविवेकाः शेकुराँश्चर्यमोहा- दमृतमनृतलब्धं नैव पातुं न हातुम् ॥ ३२ ॥ संत्यज्य लब्धामृतपानतृष्णां ते प्रेमलब्धाधरपानलुब्धाः । गाढामिलापोष्णविषानुबन्धादूचुर्मिथः प्रस्खलितप्रतापाः ॥ ३३ ॥ पूर्णेन्दुर्वदने गतौ गजपतिर्लावण्यसारे सुधा श्रीर्गात्रे मधुराधरेऽरुणमणिः संभाव्यते सुभ्रवः । नीतं यत्रिदशैरहो सुमतिना भीतेन दुग्धाब्धिना तत्सर्वं परितोषणाय वनिताव्याजेन नः प्रेषितम् ॥ ३४ ॥ तीव्रश्रमाप्तममृतं यदि बुद्धिमोहा- देतत्कराम्बुरुहदत्तमिदं न पीतम् । १. 'निवेश्य' ग. स्त्र-ग. २. 'उत्पादयन्ती' ख-ग. ३. 'ऐश्वर्य' ग. ४. 'सुमनसा -- . -- ·३ वराहावतारः]] दशावतारचरितम् । ११ तत्कि वृथा दलितकंदरमन्दराद्रि- मन्थैरुपद्रवशतैः परिखेदितोऽब्धिः ॥ ३५ ॥ इत्युक्त्वामृतपूर्णरत्नकलशं तस्यै ददुर्दानवाः साप्यादाय तमम्बरेण सहसा धामामराणां ययौ । अन्यायेन यदर्जितं कथमिह स्वास्थ्येन तद्भुज्यते यत्नात्तोऽपि पलायते विहगवन्मूढस्य हस्तान्निधिः ॥ ३६ ॥ प्रत्याहृतं तत्कमलाधवेन पातुं प्रवृत्तेष्वमृतं सुरेषु । विवेश राहुः सुररूपगूढस्तन्मध्यमास्वादविशेषलुब्धः ॥ ३७ ।। जिह्वाग्रलग्नं रससारमाद्यमास्वादयन्विस्मयलोलवक्रः । राहुर्मुहुः कातरतामवाप्तः संसूचितः सोमदिवाकराभ्याम् ॥ ३८ ॥ अर्धग्रोत्कार(१)रावप्रविलुठदमृते कण्ठपीठेऽथ राहो- र्वक्रस्य क्रूरकोपात्क्रमरहिततया चक्रिचक्रेण कृत्ते । निर्यान्ती व्यक्तरक्तस्रुतिभरशबला शेषपीयूषधारा हाराग्रालीनपीनारुणमणिकिरणश्रेणिशङ्कां चकार ॥ ३९ ॥ इति स भगवान्विष्णुः कूर्माकृतिधृतभूधरः सुरहितविधौ बद्धश्रद्धः सुधां विदधेऽम्बुधेः । अविचलतया संसक्तानां परोपकृतिव्रते भवति महतां स्फीतोत्साहे मनागपि न श्रमः ॥ ४० ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते कूर्मावतारो द्वितीयः । वराहावतारस्तृतीयः । . अथामृते विष्णुहृते दितेः सुतः कृती हिरण्याक्ष इति प्रभावभूः । तपःश्रिया सर्वजगज्जयोर्जितामवाप भूतिं परिभूतवासवः ॥ १ ॥ कदाचिदास्थानसभाभुवं श्रितः स विप्रचित्तिद्रुमभौमतारकान् । निसुम्भसुम्भान्यकजम्भशम्बरान्महासुरान्वृत्रमुखानभाषत ॥ २ ॥ १. 'यत्नाप्तः' ग. २. 'अर्धाम्रोकार' ग, ३. 'शंभरान्' ग-घ.

·१२ काव्यमाला। अपि श्रुतं दृष्टमदृष्टमीदृशं सुरैः कृतं वक्रतया कुकर्म यत् । न मर्मसंलग्नविषोक्षितेषुवत्करोत्यहो दुःसहदाहलाघवम् ॥ ३ ॥ न लज्जते सज्जनवर्जनीयया भुजंगवक्रक्रिययापि दुर्जनः । धियं कुमायासमयाभिचारिणीं विदग्धतामेव हि मन्यते खलः ॥ ४ ॥ रणाग्रभीतिलिखितेव चक्रिणा दिगन्तपट्टेष्वयशोमषीभरैः । भुजाभिमानाभरणः करोति किं सुधापहारं वनिताकृतिच्छलात् ॥ ५॥ निपीय पीयूपमुपायमायया जराक्षयादक्षयकायतां गताः । ध्रुवं समुत्सारितसंपदः सुराः सदैव निन्दन्त्यतिदीर्घजीवितम् ॥ ६ ॥ अदानभोगेन धनोदयेन किं मदस्पृशा द्वेषजुषा श्रुतेन किम् । सदम्भसंभारवता व्रतेन किं विपद्विमानेन कुजीवितेन किम् ॥ ७ ॥ यस्मिन्नूजिततेजसा निजभुजोत्साहाजिताः संपदो भुज्यन्तेऽल्पतरोऽप्यनल्पसुकृतैः पूज्यः स जीवक्षणः । याच्याक्लिष्टनिकृष्टचेष्टमनिशं कैप्टेऽप्यपुष्टाशनं काकानामिव पुण्यपिण्डकभुजां कस्येष्टमायुश्विरम् ॥ ८ ॥ विवासिताः स्वर्गपदान्मयाधुना सुधानिवद्धायतजीवितद्विषः । व्रतानि देवाः कुगतिक्षताः क्षितौ चरन्ति तीर्थेषु तपोवनेषु च ॥९॥ घनावमानाशनिशातितौजसां वियोगिनां देवनिपीतसंपदाम् । प्रतिक्रियाहीनरिपुप्रणामिनां प्रजायतेऽतीव तपोवनादरः ॥ १० ॥ रिपोर्गतस्यापि शरीरशेषतां न नाम युक्तं क्षणमप्युपेक्षणम् । अतः सुराणां व्यसनप्रवासिनां समूलनिर्मूलनकर्म कुर्महे ॥ ११ ॥ इति स्थिरान्तर्गतगूढमन्युना यथार्थमुक्तं सुरवैरिभूभृता । निशम्य दैत्याः प्रमदात्तमूचिरे सुधापहारोग्रनिकारदारिताः ॥ १२ ॥ वयं त्वदाज्ञापरतन्त्रवृत्तयः पराभवं शत्रुकृतं सहामहे । रिपुक्षमापङ्ककलङ्कितं यशो न नाकिकान्ताश्रुनलैः पुनीमहे ॥ १३ ॥ १. "क्रिय' ख-ग. २. 'कुमारक्रियया' क-ख-ग. ३. 'भित्तिः' क-ख. ४. 'क- टेट' क-ख-ग, ५. 'चान्य' ग. ..

·३ वराहावतारः] दशावतारचरितम् । १३ स कुञ्जरेन्द्रः स हयः स कौस्तुभः प्रसह्य सा श्रीः स शशी स पादपः । हृताः सुरैरेव विलोकिताः पुरः प्रणष्टचेष्टैलिखितैरिवासुरैः ॥ १४ ॥ अमर्षिभिर्मर्षित ऐष दुःसहः सुधाशया दैत्यवरैर्व्यतिक्रमः । न सापि पीता बत निष्फलोदयः कृतोऽतिलोभादभिमानविक्रयः ॥१५॥ पुनः पुनः किं विपुलं विचार्यते समीहितं हन्त हिते विधीयताम् । भवत्यभावप्रभवे दिवौकसां न नाम नामापि यथा जगत्रये ॥ १६ ॥ इति वृद्धोद्धतमन्युमूर्छितैः सुरारिभिः क्रूरतरैरुदाहृतम् । प्रियं समाकर्ण्य हिरण्यलोचनः प्रमोददिग्धः सचिवानभाषत ॥ १७ ॥ अतीव युक्तं मतमायतिक्षमं भवद्भिरुक्तं हितयुक्तमुत्तमम् विनाशसज्जः प्रथमं दिवौकसां क्षितिं स्थिति देहधृति हराम्यहम् ॥१८॥ ममाज्ञया संप्रति सैन्यनायकाः प्रविश्य पातालतलं बलाधिकाः । क्षितिं समाक्षिप्य नयन्त्वदृश्यतामसंशयं संक्षय एव विद्विषाम् ॥१९॥ इति प्रभोद्भूभ्रमभीमशासनं निशम्य दैत्याः पृथिवी प्रवासनम् । समुच्चलन्तश्चरणैः प्रचक्रिरे क्षितिं क्षयत्रासविसंस्थुलामिव ॥ २० ॥ अथ दितिसुतसेना मज्यमानाननानां स्थितिविदलनलजां दिग्गजानां दिशन्ती। धरणिहरणसज्जा मज्जयन्ती दिगन्ता- नविशदतिविशालोत्तालपातालमूलम् ॥ २१ ॥ क्षितौ हतायां दितिजैः सदानवैर्जगत्सु जाते स्थितिलोपविप्लवे । भुवं समुद्धर्तुमथाच्युतः स्वयं वराहवत्रः प्रविवेश भूतलम् ॥ २२ ॥ स राजवर्ताचलतुल्यविग्रहः सशङ्खचक्रः शशिसूर्यवानिव । अकालसंध्यामिव पिङ्गालोचनः प्रभां वभार क्षयलक्षणां द्विषाम् ॥२३॥ स सप्तपातालतलान्तकोटरे निसूदितामुन्मददानवैर्महीम् । समुज्जहाराम्बुविहारलीलया तनीयसी शेवलवल्लरीमिव ॥ २४ ॥ १. 'अमर्षितैः' ख. २. 'एव' ग-घ. ३. 'लोकात्' ख. ४. प्रबुद्ध' ग-घ. ५. 'असंशयः' ग. ६. 'प्रशासनम्' ग. ७. नीलवर्णो रत्नविशेषो राजवर्तः. ८. 'समस्त ग. ९. 'दुर्मद' ख.

·१४ काव्यमाला। पोत्रप्रान्तसमुद्धृता भगवतः क्रोडाकृतेः श्यामला दंष्ट्राने शशिनीव लक्ष्मलहरीशोभा दिशन्ती क्षणम् । वकालोकनकम्पभीतितरला वेदाम्बुतिभ्यत्तनु- लीलापल्बलमुस्तपत्रलतिकालीलामुवाह क्षितिः ॥ २५ ॥ अथाययौ भूमिसमुद्धृतिक्रुधा सुधापहारस्मृतिवर्धमानया । भैरेण दैत्याधिपतिश्चलच्चमूरजःपटग्रस्तसमस्तवासरः ॥ २६ ॥ ततस्तदुत्सृष्टशराश्ममुद्गरत्रिशूलपाशाङ्कशशक्तितोमरैः । बभूव देवः परिपूरिताकृतिर्महाभ्रवर्षैरिव निश्चलोऽचलः ॥ २७ ॥ आशाकाशप्रसृतवपुषा व्याप्तसप्ताब्धिलोकः स्तोकारम्भक्षुभितभुवनभ्रंशशङ्कानिलीनः । वस्थां धृत्वा स्थिरनिजपदे क्ष्मां हिरण्याक्षमुग्रं क्रोडीकृत्य प्रसभमवधीत्क्रीडया क्रोडराजः ॥ २८ ॥ इति स भगवान्विष्णुर्जिष्णुर्जगत्कुशलक्रिया- प्रणिहितमतिः कृत्वा विश्वं समुद्धृतकण्टकम् । निजनिनपदे धृत्वा देवाञ्जगत्रितयस्थिति विभुरभिनवोत्साहां चक्रे पुनः प्रथमामिव ॥ २९ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते वराहावतारस्तृतीयः । नरसिंहावतारश्चतुर्थः। हते महावराहेण हिरण्याक्षे क्षितिद्रुहि । हिरण्यकशिपुः श्रीमानभवत्तत्सुतोऽधिकः ॥ १ ॥ नो ननाम रणे यस्य क्षणाद्विश्वक्षयं विना । दोर्दण्डपीडनक्रीडांब्रीडाकुण्डलितं धनुः ॥ २ ॥ प्रतापकेसरी यस्य निःशेषीकृतविद्विषः । अलव्धयुद्धः सुष्वाप जगद्दिरिगुहागृहे ॥ ३ ॥ १. 'वक्र' ग. २. 'ताम्यत्' ख. ३. 'बलेन'घ, ४. 'सुस्थां' ग. ५. 'कृत्वा' घ. ६. 'अधिकस्तत्सुतोऽभवत्' ग.

·४ नरसिंहावतारः] दशावतारचरितम् । स जम्मवृत्रनमुचिप्रमुखैर्दैत्यदानवैः । हेमसिंहासनासीनः सह भेजे सभाभुवम् ॥ ४ ॥ प्रणमदैत्यसामन्तप्रतिबिम्बभरक्षमे। विपुले रत्नपर्यके विन्यस्तचरणाम्बुजः ॥ ५ ॥ (युग्मम्) पार्थे हठहृतामर्त्यतरुणीचामरानिलैः । प्राणेशविरहोच्छासैरिव लोलांशुकाञ्चलः ॥ ६ ॥ तस्याग्रे विग्रहग्रस्तसमस्तसुरसंपदः । तेजेसा मुद्रितः कश्चिन्न वक्तुमभवद्विभुः ॥ ७ ॥ तस्मिन्निःशब्दसंचारे दैत्यवृद्धः सभातले । प्राह राहुः शिरःशेषः सुरवैरं वहन्मुखे ॥ ८ ॥ दैत्याधिनाथ धन्योऽसि युधि येनासिधारया । क्षमापङ्ककलङ्काकं कुलस्य क्षालितं यशः ॥ ९ ॥ सुरापकारशल्यानि भ्रूभेदेन तवाधुना । कामं कङ्कमुखेनेव हृदयादुद्धृतानि नः ॥ १० ॥ पूज्यं जन्म प्रथितयशसस्तस्य माहात्म्यपूतं मानस्तस्यामरगिरिगुरुर्वर्धते निष्प्रमाणः । बद्धस्तेन स्थिरगुणकथाहेतुरौचित्यसेतु- यस्योन्नत्या कुलमविकलं याति सर्वोन्नतत्वम् ॥ ११ ॥ अल्पागसां वृथास्माभिः कृता हिंसा दिवौकसाम् । विष्णुर्मूलं विकाराणामवलेपादुपेक्षितः ॥ १२ ॥ तन्वी मूर्तिः कुसुमकलिकाकोमला सा च वाणी वैकं सौम्यं हृदयमदयं दूषितं चेष्टितं च । वैदग्ध्यं तद्वत मधुरिपोर्मायया मौग्ध्यदिग्धं वामामूर्तरमृतहरणे हन्त किं विस्मृतं वः ॥ १३ ॥ १. 'विमले' ख. २. 'ओजसा' ख. ३. 'प्रभुः' ग-घ. ४. 'सेतुरौचित्यहेतुः' क-ग. ५. 'वक्रक्रूर हृदयं' ग. ६. 'रामामूर्तेः' ग.

·१६ काव्यमाला। यश्चमत्कारविरहान्न मर्ता स्नेहवैरयोः । तेन तुष्टेन रुष्टेन मित्रारिविफलेन किम् ।। १४ ।। दैत्येश्वरे हिरण्याक्षे क्षपिते तार्क्ष्यलक्ष्मणा । शृङ्गभङ्गः समुत्तुङ्गो दैत्यक्षितिभृतां कृतः ॥ १५ ॥ साधारोदधिमन्थोत्थां लक्ष्मी वक्षसि कुर्वता । तेनाबलानामस्माकं स्त्रीत्वमेवोपपादितम् ॥ १६ ॥ लक्ष्मीकौस्तुभपारिजातहरणं स्त्रीमायया बञ्चनं मत्कण्ठे कठिनेऽमृतस्य लुठतो विघ्नाय चक्रक्रिया । दैत्येन्द्रैवलेपविद्रुतमदैर्देवेन वा मुद्रितै- वैकुण्ठस्य शठस्य कुण्ठमतिभिश्चिन्त्यं न तैच्चिन्तितम् ॥१७॥ अधुना दानवपते खड्गपातवित्रितः । पितुर्विष्णुवधश्रद्धाश्राद्धकालो विधीयताम् ॥ १८ ॥ इत्युक्ते राहुणा स्पष्टं दैत्याः क्लिष्टमुखत्विषः । बभूवुर्लक्ष्यवैलक्ष्याः प्रेक्षमाणाः क्षणं क्षितिम् ।। १९ ।। अमानमौनमूंकेषु दानवेष्वभिमानिषु । उवाच तारकः कृत्वा राहोरभिमुखं मुखम् ॥ २० ॥ साभिमानमसंभाव्यमौचित्यच्युतमप्रियम् । दुःखावमानदीनं वा न वदन्ति गुणोन्नताः ॥ २१.॥ सर्वकपेण कालेन दैत्येन्द्रे कवलीकृते । किं मिथ्याकारणत्वेन नीयते विष्णुरुन्नतिम् ॥ २२ ॥ कल्पान्ते क्षिप्यते येन सुमेरुः पांसुलीलया । विलम्वं कुरुते तस्य कः कालस्य बलीयसः ॥ २३ ॥ यस्य त्रैलोक्यभर्तुः सुरपतियशसां हर्तुराश्चर्यकर्तुः कोटीनां पण्णवत्या सुगणितवयसो वर्षसंख्या बभूव । ३. 'पवित्रितम्' ख-ग. १. 'मुद्रितपदैः' ख-ग. २. 'संचिन्तितम्' ख-ग. ४. 'श्राद्धकालाय दीयताम्' ख-ग. ५. 'मढेघु' घ.

·४ नरसिंहावतारः] दशावतारचरितम् । १७ निःशङ्काश्वासलीलालससरलमतेरसुप्तस्य मैच्या श्चित्रं तस्यापि कालः कवलनकलनातीतविघ्नः कृतघ्नः ॥ २४ ।। दैवमेव वधे तस्य कारणं दैत्यभूभृतः । हरिहन्ति हिरण्याक्षमिति किं केन संगतम् ॥ २५ ॥ निर्यन्त्रणं स्वतन्त्रस्य विचित्रचरितं विधेः । किं पात्यते न कीटेन शतशाखो वनस्पतिः ॥ २६ ॥ बलवान्दुर्बलं हन्तीत्येष नास्त्येव निश्चयः । दीपं हन्ति पतंगोऽपि पन्नगं च पिपीलकः ॥ २७ ॥ भीरुर्जयति सङ्ग्रामे यौति वीरः क्षयं क्षणात् । एवंविधा एव भवे भवन्ति भवितव्यताः ॥ २८ ॥ दैत्येन्द्रस्यारिसंहारे प्रेरणा क्वोपयुज्यते । प्रेर्यते दन्तिदलने कानने केन केसरी ॥ २९ ॥ राहो निन्दापदेशेन कृता शत्रोः स्तुतिस्त्वया । न वेत्सि हृदयाभावादनौचित्योक्तिलाघवम् ॥ ३० ॥ इत्युक्ते तारकेणाप्तजीविनामिव मानिनाम् । साधुसाध्विति दैत्यानां निश्चेरुयुगपद्रिः ।। ३१ ॥ अथ धर्ममतिः प्राह हिरण्यकशिपोः सुतः । प्रह्लादः पितुरासन्ने यौवराज्यासने स्थितः ॥ ३२॥ तात तिष्ठत्सु वृद्धेषु षाडण्यज्ञानमानिषु । मद्विधानामिदं वक्तुं युक्तमल्पधियां कथम् ॥ ३३ ॥ प्रस्थितानाममार्गेण निपातभयशङ्कया । दूराद्वारणनादेन येनकेनचिदुच्यते ॥ ३४ ॥ अयुक्तं यद्भगवतो विष्णोनिन्दाभिनन्द्यते । अशस्तं वाङ्मयं पापमभ्यस्तं स्वस्तिनाशनम् ॥ ३५ ॥ यस्य सद्गुणनिन्दायां श्रद्धया वाक्प्रवर्तते । सत्क्षेत्रोप्तमपर्याप्तमयशस्तस्य जायते ।। ३६ ।। १. 'तेन' ग. २. 'संश्रुतम्' ख. ३. यान्ति वीराः' ख. ३ ·काव्यमाला। विष्णोर्जगन्निवासस्य नैव द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । दोपे वैरं गुणे प्रीतिनिसर्गेण जगद्गुरोः ॥ ३७ ॥ गुणहीना वयं नूनं त्रिदशा गुणशालिनः । हरिः कुतोऽन्यथामासु विमुखस्तेषु संमुखः ॥ ३८॥ प्रयत्नः स्वगुणाधाने येन बुद्धिमता कृतः । भूतये प्रणतास्तस्य मित्रतां यान्ति शत्रवः ॥ ३९ ॥ मित्रसृष्टिर्न भिन्नास्ति शत्रुनातिर्न भिद्यते । गुणेन जायते मित्रं दोषेणोत्पद्यते रिपुः ॥ ४० ॥ हिंसाविरहिता चेष्टा वाणी विनयकोमला। यस्यावैरं मनस्तस्य शत्रुशून्या दिशो दश ॥ ४१ ।। न तु विश्वाकृतेर्विष्णोः कर्तुं शक्या प्रतिक्रिया । यस्योदरदरीकोणे लीना शेते जगत्रयी ॥ ४२ ॥ आशाकाशावकाशप्रविसृतवपुषा व्याप्तनि शेषविश्वः श्वासोलासावहेलातुलतरलतरोत्तालकल्लोलभाग्भिः । शुण्डोच्चण्डाभिघातस्फुटितमपि पुनः स्फाटिकस्फारवाभि- श्चके मत्स्यावतारस्त्रिभुवनमिव यः कस्य देवः स जेयः ॥ ४३ ॥ यस्याकरोद्विकचनाभिभवाजकोषे सामस्वरेण विदधनमराभिशङ्काम् । यज्ञोपवीतमुरसा धवलं दधानः संलमनालतनुतन्तुरिवाजयोनिः ॥ १४ ॥ दृष्दैवावर्तमानं धनभुवनगणं जातलोकानुकम्पः संपन्ने सर्गबन्धे स्थितिधृतिदलनातङ्कमाशङ्कमानः । पृष्ठे ब्रह्माण्डमन्यत्पृथुतरमकरोत्कूर्मरूपः कवाट यस्तस्याचिन्त्यशक्तेर्वदति मितमतिः कः स्तुति कश्च निन्दाम् ॥१५॥ १. विधत्ते' क-ख-ग-घ. २. 'जायते' ख-ग. ३. 'सप्ताधिलोकः' क. ४. 'स्फा- टिक' क-ग. ५. 'वाग्भिः' ग. ६. 'तलतन्तु' क-ग.

·४ नरसिंहावतारः] दशावतारचरितम् । -१९ परोक्षेऽधोक्षजाक्षेपमधिक्षेपविवक्षया । राहोाहरतो देहविरहात्तस्य शोभते ॥ ४६॥ न वैरे वाच्यता राहोर्यस्याद्यापि न शाम्यति । कण्ठे कठिनवैकुण्ठचक्रधारोद्धतव्यथा ॥ ४७ ॥ आक्रान्तिभरवक्रेण क्रूरचक्रेऽस्य चक्रिणः । किं दृष्टं नष्टचेष्टेन विश्वरूपं न राहुणा ॥ ४८ ॥ उचितं दैत्यवीरेण तारकेण महात्मना । कथितं यत्स कालेन दलितो मत्पितामहः ॥ ४९ ॥ कालश्च भगवान्विष्णुर्विश्वव्यापी सनातनः । अनाद्यन्तस्य यस्यान्तर्यान्ति कल्पान्तकोटयः ॥ ५० ॥ पूज्यतां विनेयाद्विष्णुस्त्यज्यतां मोहदुर्ग्रहः । रक्ष्यतां यक्षिणी (2) लक्ष्मीः स्वहिते धीनिधीयताम् ॥५१॥ मूर्खमन्त्रः खलप्रीतिः पथ्यद्वेषः प्रमादिता । प्रभविष्णुविरोधश्च विधिवैमुख्यलक्षणम् ॥ ५२ ॥ प्रह्लादगदितं श्रुत्वा निःशश्वासासुरेश्वरः । अङ्कुशाकर्षकषणक्लेशी वैन्य इव द्विपः ॥ ५३ ॥ सोऽवदहत दैत्यानां दुनिमित्तमुपस्थितम् । यदादिशति वृद्धानामुपदेशमयं शिशुः ॥ ५४ ॥ कुलस्यान्तनिमित्तेन स्त्रीणां दुश्चरितेन वा । पापशापेन वा नूनं जायन्ते कुलपांसनाः ॥ ५५ ॥ स्वकुलत्यागनिःस्नेहाश्चपला मलिनाः खलाः । कोकिला इव कुर्वन्ति परपक्षसमाश्रयम् ॥ ५६ ॥ कुलक्रमागतेयं श्रीः प्रह्लादाय न रोचते । यस्य वन्दिपदे शत्रोः स्तोत्राङ्के रमते मतिः ॥ १७ ॥ १. 'परोक्षाधोक्षजा' क-घ. २. 'राहोरतितरां' क-ख. ३. 'धारापथ' ख, 'धारा- पृथु' ग. ४. 'आक्रान्ततरवक्रेण क्रूरचक्रेणं चक्रिणा' ग-घ. ५. 'विनयी' क-ख-ग. ६. 'वैधुर्य' ग. ७. 'अङ्कुशाकर्षणक्लेशी वने' ग. ८. 'नव इव' ग-घ. -- ·२० काव्यमाला। तेजोजीवदरिद्राणां दैन्यम्लानयशस्त्विपाम् । जायते शत्रुषु त्रासात्क्लीवानामिव संनतिः ॥ ५८ ॥ वंशक्षयक्षमः कृष्णवमा भवति दारुणः । दाहाय जनकस्यादौ टीकारमुखरः खलः ॥ ५९॥ सेक्तारं जनकं त्यक्त्वा परेषां वेश्मसंश्रयाः । वक्रवृक्षाः कुजन्मानः फलन्ति च नमन्ति च ॥६०॥ कुठारिकेण येनैव च्छिन्नमूलः कृतस्तरुः । तस्यैव निर्मानतया मूढः पतति पादयोः ॥ ६१ ॥ कस्य प्रह्लाद मत्स्यादिमहाकारविकारिणः । विष्णोः स्तुत्या करोषि त्वमेताः शिशुविभीषिकाः ॥ ६२ ॥ भवन्त्येव भवे स्थूलाः सूक्ष्माश्चान्ये किमद्भुतम् । ब्रह्माण्डपरमाणुभ्यां दर्शिता स्थूलसूक्ष्मता ॥ ६३ ॥ अब्धौ धूमसमूहतुच्छतनवस्तोयं पिवन्त्यम्बुदा पीत्वालम्बनशून्यमम्बरतलं व्याप्यातताः शेरते । तदर्भाम्भसि विस्फरन्ति दहनोदारोद्ता विद्युतः संसारे किमभित्तिचित्ररुचिरे नालोक्यते कौतुकम् ॥ १४ ॥ वृत्रे शत्रुहरे मधौ जयनिधौ सुम्भासुरे भासुरे मायाधाम्नि मये रणार्णवयश संतारके तारके । जम्भे स्तम्भितलोकनाथपृतने रुद्धाम्बरे शम्बरे वातापिन्यपि तापने प्रतपति स्वस्तिच्युतः वाच्युतः ॥६५॥ उपदेशस्त्वया प्राप्तः कस्य मूर्खगुरोर्मुखात् । जलशायी जलपतिर्दैवतं यस्य सोऽच्युतः ॥ ६६ ॥ विचार्यमाणस्तस्यास्ति गुणलेशो न कश्चन । एतावदेव जानेऽहं दम्भसिद्धोऽयमच्युतः ।। १. 'शत्रुसंत्रासात् ग. २. 'संततिः' ख-ग. ३. 'झांकार' ग. ४. 'निर्माणतया' क- ख-घ. ५. 'व्याप्य ततः' ख-घ. ६. 'संतानके घ. ७. 'कोच्युतः' ग-घ. ८. 'त्वया- वाप्त:'घ.

·४ नरसिंहावतारः] दशावतारचरितम् । २१ ध्यानं नेत्रनिमीलनं विहसनं भ्रूकुञ्चनं घूर्णनं शूत्कारश्वसनं विमूढगणनं शिष्यस्पृहोल्लासनम् । मूर्खत्रासनमुन्नतासनमतिप्रहस्य पादार्पणं धूर्तानां स्तुतिभूतिसूतिसदनं दम्भप्रभावादिदम् ॥ १८ ॥ विश्वव्यापी स चेदेवः सर्वस्यात्मा हृदि स्थितः । न तद्विरहितं किंचिदचरेषु चरेषु च ॥ ६९ ॥ योऽयं मरकतस्तम्भः सभायां मे पुरःस्थितः । अस्यान्तःस्थं न पश्यामि दुष्पुत्र तव दैवतम् ॥ ७० ॥ इत्युक्ते दितिजेन्द्रेण संहसा महसां निधिः । दीर्णान्मरकतस्तम्भान्निर्ययौ नरकेसरी ॥ ७१ ।। सुवर्णशुक्तिद्वन्द्वाभं बिभ्राणः श्रवणद्वयम् । अन्तःस्फुरत्नकोपाग्निनिर्यज्ज्वालायुगोपमम् ।। ७२ ।। सितः केसरभारोऽस्य बभौ स्कन्धद्वयाश्रयः । मेरुशृङ्गयुगासङ्गिशुभ्राभ्रवलयप्रभः ॥ ७३ ॥ जृम्भमाणस्य तस्यास्ये ललास रसना मुहुः । कल्पान्तानललेखेव हेमाचलगुहागृहे ।। ७४ ॥ नखास्तस्य बभुर्भीतिभन्नैणाङ्ककलोज्ज्वलाः । दैत्यासृक्पानसंनद्धमृत्युस्फटिकशुक्तयः ।। ७५ ॥ तस्य रौद्रतयोन्निद्ररोमाञ्चोत्कटकण्टकाः । असूचयन्बहिर्घोरक्रौर्यकर्कशतामिव ॥ ७६ ॥ दैत्यकल्पान्तकालेन द्वादशार्कोदयत्विषा । तत्तेजसा व्यदीर्यन्त तेजांसि च तमांसि च ॥ ७७.॥ करालकेसरिमुखं दृष्ट्वा दितिजकुञ्जराः । 'ते भग्नवदनोत्साहा ययुर्मददरिद्रताम् ॥ ७८ ॥ १. 'गहन घ. २. 'दनुजेन्द्रेण' ख, 'दैत्यराजेन' गः ३. 'द्वयी' क-घ. ४. 'प्रताप' क-ग. ५. 'विलसत्' ग. ६. 'तं' क-घ. - ·२२ काव्यमाला तदर्शनाद्भुताक्रान्तः किमप्यातङ्कशङ्कितः । आसनादुच्चलन्नूचे हिरण्यकशिपुः श्वसन् ॥ ७९ ॥ नायं सिंहो न चायं पुरुषवपुरहो कोऽप्यपूर्वप्रकारः क्षिप्रोपेक्षाक्षमास्मिन्नहि नहि तरसा गृह्यतां गृह्यतां भोः । आस्तां सज्जोऽहमस्य स्वयमिह दमनायेत्युदीर्यासुरेन्द्र- स्तं चक्रे शस्त्रवृष्टया निचितमुपचितोदञ्चिरोमाञ्चपूर्णम् ॥ ८० ॥ व्याप्तः शस्त्रास्त्रवर्षेण हेलोन्मीलितलोचनः । हरिदैत्येन्द्रमादाय विस्फुरन्तमपीडयत् ।। ८१ ॥ उत्तानमङ्के विन्यस्य पिङ्गभ्रूभङ्गया दृशा। अकालसंध्यामसृजन्नृहरिस्तं विलोकयन् ॥ ८२ ॥ दैत्येन्द्रहाररैनाङ्के ववकं प्रतिबिम्बितम् । करालङ्करमालोक्य सोऽभूदुर्तविस्मयः ।। ८३ ॥ अयं मां योद्धमायात इतीव हसितच्छलात् । दैत्यवक्षसि चिक्षेप हरि खपरम्पराम् ।। ८४ ॥ तस्योग्रसिंहनखशुक्तिशिखावखात- वक्षःस्थलव्रणगुहाप्रतिशब्दधीरः । भोस्तिष्ठ तिष्ठ चपल व गमिष्यसीति कण्ठे स्वनः सह ययावसुभिः समाप्तिम् ।। ८५ ॥ विदीर्णे दैत्येन्द्रे खरनखरदानैर्नरहरे- श्वकाशे रक्ताक्तत्रुटितततहाराग्रगलितः । शुकीतुण्डाघातव्यतिकरदलद्दाडिमरुचि- ब्रजद्भिर्जीवांशैश्चित इव लुठन्मौक्तिकभरः ॥ ८६ ॥ वृत्रश्चित्राप्तिाभस्तिमिततमनमत्तारकस्तारकोऽपि ध्वस्तः स्तम्भेन जम्भः प्रणिहितनयनः शम्बरोऽप्यम्बराग्रे । १ 'क्षुद्रापेक्षा' ग-घ. २. 'इति' ख. ३. 'व्यलोकयत्' क-ग-घ. ४. रत्नागे' ख-ग. ५. 'तिमिरमित' ख, 'स्तिमितमितमित' घ.

·-- ५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । २३ वातापिः सानुतापः क्षतधृतिरभवन्निर्ममः कालनेमि- दैत्येन्द्रे रौद्रवृत्त्या नरहरिदलिते विप्रचित्तिर्विचित्तः ॥ ८७ ॥ हत्वा हिरण्यकशिपुं हरिहरिणलीलया हर्षेण दर्शनायातान्ददर्श त्रिदशान्पुरः ॥ ८८ ॥ भीभेग्नैरावणाग्रात्सुरपतिरचलद्विद्रुताश्वश्च भानु- स्त्रस्तं तत्याज वाहं महिषमपि यमश्चन्द्रमा निर्मगोऽभूत् । पार्श्वे वर्क विविग्नं गणपतिरकरोदित्यमोत्तमाना- मग्रे तस्योग्रमूर्तेः स्थगितगतिरभूत्संभ्रमः सप्रहर्षः ॥ ८९ ॥ इति स भगवान्कृत्वा विष्णुर्जगज्जनितोदयं कुशलमचलं प्रह्लादाय प्रदाय सहायुषा । निजनिजपदे देवान्धृत्वा स्थिरस्थितिपालने दयितमगमत्सौम्यां मूर्ति विधाय सुधाम्बुधिम् ॥ ९० ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यश्रीक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते नरसिंहावतारश्चतुर्थः । वामनावतारः पञ्चमः। भक्त्याभिषिक्तः प्रह्लादः स्वयं देवेन विष्णुना । विदधे धर्ममर्यादां दितिजानां विभूतये ॥ १ ॥ विकासहेतुर्गुणिनां मित्राभ्युदयकारिणः । प्रभातस्येव तस्य श्रीनिर्दोषाभिमताभवत् ॥ २ ॥ कालेन दैत्यमातङ्गाः संजातनिजदुर्मदाः । तच्छासनाङ्कुशाकर्षक्लेशलेशं न सेहिरे ॥ ३ ॥ राज्येऽभिषिच्य प्रह्लादः पात्रं पुत्रं विरोचनम् । भेजे संतोषसाम्राज्ये निःसंख्यसुखसंपदम् ॥ ४ ॥ कालेनासुरराज्येऽथ दैत्यदोषासहिष्णुना । त्यक्ते विरोचनेनापि तत्सुतोऽभूद्विभुर्वलिः ॥ ५ ॥ १. 'हारिण' ख. २. 'भीभमैरावणामः' ग-घ. ३. 'धृत्वा देवान्' ख-घ. ४.. 'निःसङ्ग ग. - ·२४ काव्यमाला। विक्रमप्रभवा संपत्संपन्नाभिनवोदया। सहस्रगुणतामेति धर्मेणाप्यायिता यदि ॥ ६ ॥ मार्गणापूरणासक्तिविस्तीर्णगुणसंततिः । स्वचापतुल्यस्त्रैलोक्यमजयल्लीलया बलिः ॥ ७ ॥ ससत्त्वतातिगाम्भीर्य तेजः स्फूर्जितमूर्जितम् । तत्तस्य भूपणमभूषणं यन्महोदधेः ॥ ८ ॥ न बाणदानपूर्णेन शत्रुणा याचकेन च । प्रधने मार्गणे तस्य पुनः पाणिः प्रसारितः ॥९॥ क्षीणदोषस्य तस्यायै विभिर्वा दिनैरिव । न ग्रीष्मान्तदिनाभस्य महत्त्वेऽनुकृतं परैः ॥ १० ॥ शासनोल्लासितस्तस्य भ्रूविलासाभ्रविभ्रमः । चकार सुरहंसानां सहसैव विवासनम् ॥ ११ ॥ विपन्नविभवोत्पन्नदैन्याः शून्यवनाश्रयाः । गुणाप्तजनरागेण तेन विस्मारिताः सुराः ॥ १२ ॥ अतपत्तपनो भूत्वा सोमो भूत्वासृजत्सुधाम् । उवाह हव्यं भूत्वाग्निर्वायुर्भूत्वा ववौ स्वयम् ॥ १३ ॥ स दधार धरां धीरः शेषात्मा संचराचराम् । विधिर्भूत्वासृजद्विश्वं कुर्वन्सर्वामरक्रियाः ॥ १४ ॥ मौलौ कमलजन्यस्तां हेममालामुवाह सः । संध्यामिव जगद्वन्द्यां प्रतापार्कोदयाग्रजाम् ॥ १५ ॥ तस्यातपत्रैर्यात्रासु गन्धर्वगणगीतिभिः । नन्तुः पट्सहस्राणि सुरवारमृगीदृशाम् ॥ १६ ॥ तं सभाम्भोजिनीराजहंसं सिंहासनस्थितम् । सेवाप्ताः सप्तलोकेशमसुरेन्द्राः सिविरे ॥ १७ ॥ १. 'वा' ख-ग. २. 'शासनोल्लासनः' ख. ३. 'विपत्ति' क-घ. ४. 'सधराधराम्' ग-घ. ५. 'सृष्टि' क-घ. ६. 'सर्व' ख.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । २५ तारकस्त्रिशिरा वृत्रः शम्बरस्तुरगाननः । विप्रचित्तिर्द्वमः सुन्दः सुबन्धुर्वन्धुरन्धकः ॥ १८ ॥ वातापिनमुचिर्जम्भः सुम्भः शंभुर्जलोद्भवः । मायावी महिषः क्रौञ्चः कैटभो मधुरिल्वलः ॥ १९ ॥ राहुर्गजासुराद्याश्च तत्सभासभ्यतां ययुः ॥ २० ॥ स. बभौ जाह्नवीधूतव्यजनेनोपवीजितः । सेवाप्तेनेव लोलांशुकलापेन हिमत्विषा ॥ २१ ॥ बिम्बितानन्तसामन्तलोकमौक्तिकशोभिना । स हारेण हरेश्चक्रे विश्वरूपप्रतिक्रियाम् ॥ २२ ॥ मणिकङ्कणकेयूरकिरणैः सोऽदिशदिशाम् । दारिद्यद्रावणोन्निद्रां सृष्टिं रत्नमयीमिव ॥ २३ ॥ मौलौ तस्य सितोष्णीषपल्लवश्चपलाञ्चलः । शुशुभे भुवनाक्रान्तिहर्षहास इव श्रियः ॥ २४ ॥ वज्रदन्तः प्रतीहारस्तस्याग्रे विदधे दिशः । हेमवेत्रांशुभिः पिङ्गभ्रूभङ्गैरिव निश्चलाः ॥ २५ ॥ सभां निःस्पन्दनिःशब्दां स कृत्वाङ्गुलिसंज्ञया। प्रसादप्रणयोत्साही दैत्यराजं व्यजिज्ञपत् ।। २६ ॥ पतति विनयपूते यस्य यस्य त्वदीयः शिरसि नखमयूखोत्केसरः पादपद्मः । उपविशति सहर्षा तंत्र तत्रातपत्र- व्यजनतिलकहासा हारझांकारिणी श्रीः ॥ २७ ॥ एते बहिः प्रतीक्षन्ते देव सेवार्थिनस्तव । शैक्रभ्रंशनिरालम्बाः सिद्धगन्धर्वकिंनराः ।। २८ ।। दृशं देहि प्रसादादी प्रणमत्येष मातलिः । .... प्रवेशप्रतिषेधोऽस्य नारदेन निवारितः ॥ २९ ॥ १. 'स्कन्दः' ख-ग-घ. २, अनार्धश्लोकब्रुटितः सर्वेषु पुस्तकेषु. ३. 'दारण' ख. ४. 'शत्रु' ख. .

·२६ काव्यमाला। एप विज्ञापयत्यग्रे हयग्रीवो हयाधिपः । उच्चैःश्रवाः श्रीसहजः कस्यां धुरि निधीयताम् ॥ ३० ॥ आज्ञामर्थयते देव गजाध्यक्षो गजासुरः। वास्तामैरावणो गन्धं सहते नान्यदन्तिनाम् ॥ ३१ ॥ भार्गवस्य गिरा लब्धतत्तुल्याभ्यर्चनासनः । मान्यतामवधानेन प्रस्तुताशीवृहस्पतिः ॥ ३२ ॥ विज्ञप्त्यवसराकाशी राहुबहुमतस्तव । कमलाकेलिसदनं वदनाजं निरीक्षते ॥ ३३ ॥ प्रभोरभिमुखः कृत्वा क्षणं विज्ञापनामिति । परिवृत्ताननोऽग्रस्थान्प्रतीहारोऽब्रवीत्पुनः ॥ ३४ ॥ रम्भे स्तम्भय विभ्रमभ्रमकरी निभदिनी मेखलां गीतं संवृणु चित्रसेन चतुरं स्वैरं पुनर्गास्यसि । आशीर्न प्रतिषिध्यते कुरुत तां संक्षिप्य सप्तर्षयो राहुँदैत्यमहत्तमः प्रकुरुते विज्ञप्तिमग्रे प्रभोः ॥ ३५ ॥ द्रष्टा स्वर्गपुरे धृतः क्षितितले दत्तोऽधिकारी क्षमः पाताले विहितश्च तत्समुचितास्तत्रैव विज्ञप्तयः । देवः संप्रति निर्वृतिप्रणयिनी निश्चिन्ततां सेवते पर्याप्तां सुखसुप्तसप्तभवनव्यापारपारंगमः ॥ ३६ ॥ इत्युक्ते वज्रदत्तेन तद्भनिर्दिष्टवेत्रिभिः । कृते सभाग्रे निःशब्दे भ्रूलेखाङ्गुलिसंज्ञया ॥ ३७ ॥ बलिः स्तोकनमन्मौलिरभिनन्द्य बृहस्पतिम् । तन्मानालोकनोत्साहादुच्चैरुच्चारिताशिषम् ॥ ३८ ॥ कृत्वा दृक्संविभागेन प्रणतानां कृतार्थताम् । विभज्याभिमताज्ञाभिः प्रणयं शासनार्थिनाम् ॥ ३९ ॥ स प्रसादादरस्निग्धस्मितदिग्धाधरद्युतिः । चके श्रवणसंनद्धं राहोरभिमुखं मुखम् ।। ४० ।। १. द्वारि' क-ग-घ. २. 'विभ्रमभ्रमरकं निभदिनी मेखला ख. ३. 'निश्चिन्त्यतां सेव्यते' स. ४. 'प्रसादादरोदारस्मित' ख.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । २७ क्षणं कुण्डलयोस्तस्य चण्डरश्मिशशित्विषोः । राहुसंदर्शनत्रासादिवाभूत्कम्पविप्लवः ।। ४१ ।। उच्यतामिति तेनोक्तः प्राह राहुरदेहताम् । दंष्ट्रांशुपटलस्पर्शपटेनाच्छादयन्निव ॥ ४२ ॥ जीर्णत्वादतिवृद्धानां क्लेशाय चिरजीवितम् । सर्वभाववियोगेन सदा येषामनिवृतिः ॥ ४३ ॥ रम्यं किं त्वेकमेवास्ति विस्तीर्णस्यायुषः फलम् । दृश्यते यत्क्वचित्किचित्सोत्कर्षचरिताद्भुतम् ॥ ४४ ॥ सर्गारम्भदिने जातै स्माभिदृष्टमीदृशम् । तदैश्वर्यं त्वदैश्वर्यप्रभावस्योपमाक्षमम् ॥ ४५ ॥ इयं श्रीरपरिश्रान्ता प्रभावोऽयं भुजोद्भवः । इयं शक्तिर्यशःसिक्ता कस्यान्यस्य यथा तव. ॥ ४६ ॥ सर्गारम्भान्निसर्गेण नैव दृष्टो न च श्रुतः । अदर्पसंपत्प्रणयी निर्लोभविभवो जनः ॥ ४७ ॥. नतिर्मूर्ध्नि श्रुतं श्रोत्रे हृदये सत्त्वमुज्ज्वलम् । मौलिकुण्डलहारास्ते पुनरुक्तं विभूषणम् ॥ ४८ ।। यशः सप्तसु लोकेषु श्रीराश्रितगृहेषु च । प्रोषितारातिचित्तेषु प्रतापाग्निस्त्वयार्पितः ॥ ४९ ॥ श्रुतमाश्रितवात्सल्यं कस्य वा सदृशं तव । प्रभोः प्रापयतो भृत्यान्भ्रुवै भुवनेशताम् ॥ ५० ॥ त्वत्पादाजप्रणामे नखकिरणमिलन्मौलिपट्टेन बद्धे जम्भेनोत्तम्भिता भूः सुरभवनवती शातकौम्भाद्रिभर्तुः । पातालं तालकेतोः सकलमुपनतं तारकेणाहृता भूः कौबेरः कोष एव प्रविशति नमुचेर्वेश्म युष्मद्विलब्धः ॥५१॥ प्रसादभूमयः सर्वे दैत्यास्ते भुनशालिनः । महोत्साहास्त्वयं राहुरबाहुः क्वोपयुज्यते ॥ ५२ ॥ १. 'प्रभवस्य ख. २. 'प्रथयतः' ख.

·२८ काव्यमाला। अहं हि हितमात्रैकचिन्तालब्धप्रनागरः । त्वत्पितामहमुख्यानां भोगभागी निरर्गलः ॥ १३ ॥ अत्यन्तस्थविरः कायापायसंकुचितोद्यमः । चित्तग्रहं न जानेऽहं तारुण्यतरलस्य ते ।। ६४ ॥ तुहिनातपतुल्योऽयं वीणापटहसंनिभः । न सङ्गः श्लिष्टतामेति वृद्धस्य तरुणस्य च ॥ ५५ ॥ केशोत्तालनमङ्गभङ्गवलनं भ्रूविभ्रमोल्लासनं यत्तत्कत्थनमप्रसङ्गहसनं दन्तप्रभादर्शनम् । उसिक्तैः प्रकटीकृतं विटनटैः कौटिल्यनाट्यायितं यूनां वृद्धमतिद्विषामभिमतं प्रायः प्रभूणामिदम् ॥ १६ ॥ भवानभिमुखायातै त्यैरभिमुखीकृतः । उत्सङ्गवर्धितमपि त्वां न जानामि सेवितुम् ॥ १७ ॥ कोषप्रवेशकुशलाः सकलां कमलश्रियम् । मधुपा मधुरालापनिपुणा एव भुञ्जते ॥ १८ ॥ अङ्के वृद्धिमुपागतं शिशुतया सर्वाङ्गमालिङ्गितं मत्स्यः श्रीपरिरम्भनिर्भरतरं व्याकोशकोषोन्मुखैः । आशाप्तैः परिपीयमानमनिशं निःस्पन्दमिन्दिन्दिरै- दूरादेष निमेषशून्यनयनः पद्मं समुद्रीक्षते ॥ ५९ ॥ देवेन पक्षपातोऽयं कृतः कायव्ययाय मे । त्वत्कृतः पक्षपातस्तु न मयाप्तः शरीरदः ॥ १० ॥ ऐन्द्रं वारुणमाग्नेयं याम्यं सौम्यं चे पावनम् । प्राजापत्यं च कुर्वाणः कर्म सर्वं त्वमास्थितः ॥ ६१ ॥ आस्तां शरीरविरहक्लेशप्रशमनं मम । त्वद्विभूतिप्रभावेऽस्मिन्प्रकृतं हारितं मया ॥ ६२ ॥ पीयूषपानपैशुन्यमन्युशल्यानुवन्धिनः । विधिना मम निर्दिष्टौ चन्द्रार्को जातु भोजनम् ॥ ६३ ।। १. 'देहमात्रैक ख. २. 'आयातैः' क-ग-घ. ३. 'सपावनम्' ख.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । २९ भवद्भुभङ्गासिंहेन त्रासितो हैरिणाश्रयः । न वेद्मि विद्यते क्वेन्दुर्विद्रुताश्वः क्व भास्करः ॥ ६४ ॥ चिरसेवापरिश्रान्तः क्षीणवृत्तिनिरुद्यमः । विशेषलाभत्यक्ताशः स्वेनैवार्थेन तुष्यति ॥६५॥ तस्मान्ममानुरोधेन क्रियतामर्कचन्द्रयोः । त्वदादेशविमुक्तैव निर्विघ्ना गगने गतिः ॥ ६६ ॥ इत्युक्ते राहुणा नासान्यस्ताङ्गुलितलः क्षणम् । आलुलोके बलिः क्षोणी वैलक्ष्यक्षामलोचनः ॥ ६७ ॥ सोऽवदन्मुखमुद्यम्य शनैर्मुकुलितस्मितम् । दिशन्दिक्षु प्रसादाी दृष्टिं चन्द्रमयीमिव ।। ६८ ॥ मदाज्ञाप्रतिषिद्धोऽपि स्वाधिकारोऽर्कचन्द्रयोः । अधुना निर्विबन्धेन वज्रदन्त विमुच्यताम् ॥ ६९ ॥ इति शासनमम्लानप्रसादप्रभवं विभोः । प्रतीहारः समादाय वेत्रिमण्डलमादिशत् ॥ ७० ॥ अत्रान्तरे समासन्नस्नानावसरसूचकः । उदभू वनव्याप्तिमुखरः शङ्खनिःस्वनः ॥ ७१ ॥ राहोराश्रितवत्सलः फलवती कृत्वार्थनां मानदः सर्वाशापरिपूरकः प्रणयिनामुन्निद्रकल्पद्रुमः । वेत्रित्रातनिवेद्यमानविनमत्सामन्तचूडामणि- व्याकीर्णाशुविचित्रितादुदचलत्सिंहासनापाद्वलिः ॥ ७२ ।। अथ कीर्तिसुधाधौतसुकृतः स्नपनं विधिम् । विधाय प्रययौ श्रीमान्दानस्थानभुवं बलिः ॥ ७३ ॥ तत्र त्रिवेदीविद्वभ्यः काञ्चनप्रचयान्वहून् । मेरुभ्रमोपविष्टाभ्रानभ्रान्प्रत्यपादयत् ॥ ७४ ॥. १. 'हरिणो यथा' क-ग. २. 'त्यक्तविशेषलाभाशः' क-ख. ३. 'निर्मुखा' ग-घ, ४. 'क्षणात्' क-ख. ५. 'व्यापी' ख. ६. 'स्नानसंविधिमू' ख, .

·३० काव्यमाला। मुहुर्विप्रार्यमाणानां हयानां हेममालिनाम् । स्खलत्खलीनफेनौधैर्यशःसिक्तेव भूरभूत् ॥ ७५ ॥ दन्तिदानक्षणे तत्र घटासंघघट्टिताः । संश्लिष्टघण्टाटंकारैर्ययुर्मुख़रतां दिशः ॥ ७६ ॥ रत्नभारानताश्चेर्यस्यां यस्यां दिशि द्विजाः । सन्तः संतोपिताश्चक्रुस्तस्यै तस्यै नमो नमः ।। ७७ ॥ तस्याग्रे रोहणाद्रिः शिरसि धृतमहारत्नसंपूर्णपात्रः कैलासः शक्रशैलः सह बहलतरैः कल्पवृक्षैः सदेहैः । भूमिश्चिन्तामणिः श्रीविविधनिधिगणः कामधेनुः सुधाब्धि- भ्रूक्षेपाज्ञाविलासे प्रचरणचतुरा दानकाले बभूवुः ।। ७८ ॥ संपूर्णेष्वर्थिसार्थेषु याचकाभावदुःखिनः । विश्रान्तपाणेश्चिन्तान्तर्मुहूर्तमभवबलेः ॥ ७९ ॥ दानोद्यमेऽथिविरहाद्विपुलां विभूति स क्षिप्रमूषरमहीमिव मन्यमानः । दृष्टिं मुहुर्दिशि दिशि प्रदिदेश दीर्घा- मस्तोकलोककरुणामृतवृष्टिमिष्टाम् ॥ ८० ॥ सर्वार्थानथिसार्थेभ्यः परिकल्प्याविकल्पधीः । निजजीवितदानेन वलिश्चक्रे मनोरथम् ॥ ८१ ।। अथ त्यक्तजलासङ्गः प्रसन्नगगनद्युतिः । प्रतिबुद्धः शरत्कालः श्रीकान्तः समुपाययौ ॥ ८२ ।। मयूरा मौनिनोऽरण्ये ययुर्दैन्यनिलीनताम् । शरत्कालेन वलिना सुरा इव हृतश्रियः ।। ८३ ॥ वदुर्देवकदम्बेषु यातेषु विशरारुताम् । झुलोकशोकनिःश्वासा इव सप्तच्छदानिलाः ॥ ८४ ॥ १. 'विलासप्रचरण ख. २. 'अफलां' ख. ३. 'प्रतिबुद्धशरत्काल:' ख.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । ३१ तीव्रशूरप्रतापेन नष्टमाना समाययौ । विलुप्तावरणोत्साहा हीनतां सुरवाहिनी ॥ ८५ ॥ सदानवप्रभोल्लासं बभौ भ्राजिष्णुतारकम् । शरन्निशासु विपुलं दैत्यैश्चर्यमिवाम्बरम् ॥ ८६ ॥ लोकपालवियोगिन्यः ककुभः काशपाण्डुराः । फुल्लैः कमलकहारैः कृतशय्या इवावभुः ॥ ८७ ॥ शुशुभे शैलशीर्षेषु नक्तं दीप्तौषधित्रजः । नश्यतामिव मेघानां विद्युल्लेखाचयश्च्युतः ॥ ८ ॥ भने प्रभौ सहस्राक्षे पयोदास्त्यक्तकार्मुकाः । ययुस्तीव्रव्रतेनेव तनुतां भस्मपाण्डुराः ॥ ८९ ॥ बलिराज्योपमे तीव्रप्रतापे शरदुद्भवे । नाक्रान्तिः शक्रचापस्य भ्रष्टस्यादृश्यत क्वचित् ॥ .९० ॥ ययुः शुकमृगापाते कलमक्षेत्रपतयः । विधवा इव तारुण्ये कृच्छ्संरक्षणीयताम् ॥ ९१॥ काशेन्दुहंसकुमुदैर्महीव्योमसरिदिशः । दानोदितैरिव बलेर्यशोभिः शुभ्रतां ययुः ॥ ९२ ॥ अथास्सिन्समये जग्मुः सुराः शरणमच्युतम् । निवारिता बलिना बलिना बलिना जिताः ॥ ९३॥ घनावमानसंतप्ता मानलोपाप्तलाघवाः । प्रकाशाशाप्रणयिनः शारदा इव वासराः ॥९४ ॥ ते क्षीरोदधिमासाद्य ददृशुः शेषशायिनम् । सप्रसादं सकमलं शरदारम्भसंनिभम् ॥ ९५ ॥ समुच्छ्वसत्फणाग्रस्य फुल्लफेनाम्बुधेरिव । शेषस्योपरि पर्यङ्कबन्धेन सुखमास्थितम् ॥ ९६ ॥ प्रभाभिरामं श्रीकान्तं पीताम्बरमनोहरम् । प्रभातमिव लोकानां कल्याणोदयकारणम् ॥९७ ॥ १. 'विलुप्तरवणो' क, 'विलुप्तरचनो' घ. २. विग्रहाः' ग. ३. दानोद्यतैः'.ख-ग-घ.

·३२ काव्यमाला। . तं प्रणम्य सहस्राक्षप्रमुखास्त्रिदिवौकसः । धृतिसंजीवनं प्रापुस्तत्प्रसादावलोकनम् ।। ९८ ।। प्रवासव्यसनोद्विग्नान्भगवान्भूतभावनः । तान्विभाव्याभवत्क्षिप्रं वैलक्ष्यविनताननः ॥ ९९ ॥ शनैश्चिन्ताविषावेशप्रशमासङ्गिनी गिरम् । उज्जगारामृतोद्वारगुर्वी गरुडलाञ्छनः ॥ १ ०० ॥ चिरप्रवासनिःश्रीकशोकशल्यशलाकया । चिन्तया व्यथिता यूयं सततं प्रथमानया ॥ १०१ ॥ दैत्यदौरात्म्यसंजाता सह्या सर्वात्मना विपत् । ते कथं भाजनं भूतेर्ये सहन्ते न दुर्दशाम् ।। १०२ ।। सुखलवदशाहर्षक्लैव्ये खलः खलु खेलते स्खलति भजते लेशक्लेशे विषादविषूचिकाम् । भवति न सतां दर्पोद्दामा न दैन्यमयी मैति- दुरभिभवता गम्भीराणां सुखेष्वसुखेषु च ॥ १०३ ॥ त्यक्त्वा श्रीजनान्दैत्यान्साधून्युष्मानुपैष्यति । स्थिरा सतां न विपदः खलानामिव संपदः ॥ १०४ ॥ वित्ते त्यागः क्षमा शक्तौ दुःखे दैन्यविहीनता । निर्दम्भता सदाचारे स्वभावोऽयं महात्मनाम् ।। १०५ ।। स्वाम्ये पेशलता गुणे विनतता हर्षे निरुत्सेकता मन्त्रे संवृतता श्रुते सुमतिता वित्तोदये त्यागिता । साधौ सादरता खले विमुखता पापे परं भीरुता दुःखे क्लेशसहिष्णुता च महतां कल्याणमाकाङ्क्षति ॥ १०६ उक्ते हिते भगवता पद्मनाभेन भूतये । सुरास्तमूचिरे वाला इव वात्सल्यलालिताः ॥ १०७ ॥ देव त्वय्यपि संनद्धे हितचिन्तासु नः परम् । इयती कर्मवैचित्र्याइर्वारा दुःखसंततिः ॥ १०८ ॥ १. 'निःशक' ख.. २. 'गतिः' क. ३. 'सुखेषु दुःखेषु च' ख.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । जीवामः क्लिष्टसंक्लिष्टा निश्चेष्टा नष्टवृत्तयः । वनान्तविवरालीनाः शिशिरे मधुपा इव ॥ १०९ ॥ बलिना वयमाक्रान्ताः प्राक्तनेनेव कर्मणा । त्वत्प्रभावोद्भवां भोक्तुं विभूतिं न लभामहे ॥ ११० ॥ बलिप्रभावादस्तोकैस्त्रिलोकी लोककण्टकैः । इयं त्वद्भुजगुप्तापि लुण्ठ्यते दैत्यदस्युभिः ॥ १११ ॥ सा नन्दनोद्यानवती हृता तेनामरावती। वने विनोदयत्यस्मान्मनोरथपथागता ॥ ११२ ॥ वने स्वर्गपुरीमेव चिन्तयन्त्यः सुराङ्गनाः । काङ्क्षन्त्युत्कण्ठया निद्रां स्वप्नसंदर्शनाशया ॥ ११३ ॥ अग्रे समग्रसैन्यानां बलिसंश्रयनिर्भयः । अहो बाहुविहीनोऽपि राहुराहवमीहते ॥ ११४ ॥ दैवेनेवार्पिताक्रान्तिर्बलिनाश्चर्यकारिणा । सहस्राक्षस्य निर्बन्धादन्धकः श्रीविबन्धकः ॥ ११५ ॥ जृम्भते तारकः कामं त्रिदशश्रीप्रतारकः । दुःशीलः स बलेः शक्त्या लीलातरलतारकः ॥ ११६ ।। गजासुरः कथायाते स्पर्धाबन्धे मदान्धधीः । बलेरग्रे गणपतेरेकदन्तस्य लज्जते ॥ ११७ ॥ शोचन्सिहनखोत्खातं हिरण्यकशिपुं रुरुः । असंनिधानानुशयी हरिणा योद्भुमिच्छति ॥ ११८ ॥ सहस्रदोष्णा बाणेन वालेन बलिसूनुना । गुहवाहमयूरोऽपि नीतः क्रीडाशिखण्डिताम् ॥ १.१९ ॥ वहिवाहशुकस्तेन न्यस्तः काञ्चनपञ्जरे । गृहोपवनवापीषु राजहंसाश्च वारुणाः ॥ १२० ॥ १. "स्थितां पुरौं ख. २. 'निबन्धकः' घ. ३. ख-पुस्तके पूर्वोत्तरार्धयोर्व्यत्ययः. ४. 'कनक' ख. ५ .

·३४ ४ -- : काव्यमाला। सोऽपि प्रतापशिखिना युगपत्संयुगोन्मुखः ।.. अचिरात्रिपुरप्लोषं रौद्रो बाणः करिष्यति ॥ १२१ ॥ शम्बरोऽम्बरचित्राभं दर्शयत्यद्भुतं रणे । यदस्य शत्रुहृदये शक्तिव॑जति शूलताम् ॥ १२२ ।। यान्ति निष्फलतामेव तेषूपायाः प्रकल्पिताः । उपकाराः कृतघ्नेषु सज्जनेष्विव मन्यवः ।। १२३ ॥ समतां सामविमुखः सामस्वनविधायिनः । स तवाप्यश्वशीर्षस्य हयग्रीवः समीहते ॥ १२४ ॥ सुरसर्वस्वहारिभ्यस्तेभ्यः किं वा प्रदीयते । मेरुरत्नाकरवती कोषो येषां जगत्रयी ॥ १२५ ॥ वलिशासनवश्यानां भेदो नास्ति सुरद्विषाम् । आलिङ्गति हयग्रीवं निर्वैरो महिषासुरः ॥ १२६ ॥ भवद्भूभङ्ग एवैकस्तेषां दण्डः क्षयक्षमः । सोऽप्यस्मद्भाग्यलेशेन मन्ये विस्सारितस्तव ॥ १२७ ॥ वलिः करोति भगवॅल्लोकपालक्रियाः स्वयम् । लोके द्रष्टासि निःशेषे शेषे शेषे तु केवलम् ॥ १२८ ॥ इत्युक्ते त्रिदशैरूचे विचार्य चिरमच्युतः । सुराणां विभवभ्रंशं बलेश्च गुणगौरवम् ॥ १२९ ॥ बैलिः पुण्यप्रवृत्तत्वान्नोच्छेद्यः सत्त्वसागरः । चिरं क्लेशादिता यूयमिति दोलायते मनः ॥ १३० ॥ विचार्यमाणस्तु बले त्मदोपः प्रदृश्यते । दैत्यदुर्जनसङ्गेन स गतश्चिन्तनीयताम् ॥ १२१ ॥ शमयति यशः क्लेशं सूते दिशत्यशिवां दशां जतयति जनोद्वेगाथासं नयत्युपहास्यताम् । भ्रमयति मति मानं हन्ति क्षिणोति च जीवितं गिलति सकलं कल्याणानां कुलं खलसंगमः ॥ १३२ ॥ १. 'तेन मायाः' ख. २. 'समत्वं' ख. ३. 'वले: ख-ग-घ. ४. 'लोलायते'ख. . .

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । ३६. ३ ते सर्वात्मना गुणनिधिन वध्यः सुकृती बलिः । किं त्वस्य विभवभ्रंशं करोमि भवतां हिंतम् ॥ १३३ ॥ हितक्रियासु युष्माकं न कार्य गणयाम्यहम् । गम्यतां त्यज्यतां चिन्ता यतिष्ये कुशलाय वः ॥ १३४ ॥ इत्युक्ते विश्वगुरुणा तं प्रणम्य ययुः सुराः । अचिन्तयच्च तत्कार्य भगवान्गरुडध्वजः ॥ १३५ ।। अत्रान्तरे भृगुसुतः पाडण्यज्ञानलोचनः । शुक्रः प्रोवाच वात्सल्यान्निर्जनावसरे बलिम् ॥ १३६ ॥ औचित्याभरणं चित्तं सत्याभरणमाननम् । गुणाभरणमैश्वर्य भुवनाभरणस्य ॥१३७ ॥ लोके त्वत्सदृशी लक्ष्मीनं श्रुता न विलोकिता । शक्यानुकर्तुं लेशेन या न पून चापरैः ।। १३८ ।। गुणक्षये पलायन्ते धीवराणामिव क्षणात् । एताश्चपलचारिण्यश्चमर्य इव संपदः ॥ १३९. ।। क्षीयते श्रीः प्रमादेन शरत्कालेन निम्नगा। ग्रीष्मागमेन रजनी कृष्णपक्षेण चन्द्रिका ॥ १४ ॥ नीतेरश्रवणं हिते विहसनं धूर्तव्रजावर्जन दोषे व्याकरणं गुणेऽप्यगणनं छिद्रच्छलालोकनम् । लोकानां विनिपातलक्षणमिदं श्रीभोगनिर्वासनं साधूनां दलनं खलेषु ललनं मित्रादिसंदूषणम् ॥ १४१ ॥ दोषा अपि न बाधन्ते विचारविमलीकृताः । गुणा अप्यगुणायन्ते गाढग्रहघनीकृताः ॥ १४२ ।। न शरीरविकाराय स्वल्पमात्राहृतं विषम् । देहं चन्दनलेपोऽपि निबिडः पीडयत्यलम् ॥ १४३ ॥ १. 'नीतेरश्रवणं हते विहसनं सत्यच्युताकर्णनं विद्वद्वर्जनमार्जवोपहननं धूर्तव्रजावर्ज- नम् । दोषे व्याकरणं गुणेऽप्यगणनं छिद्रच्छलालोकनं लोलानां विनिपातलक्षणमिदं श्रीभो- गनिर्वासनम् ॥' ख. २. 'विरलीकृताः' ख.

·काव्यमाला। गुणरत्नावलीमध्ये सारभूतं गुणद्वयम् । तवैतद्दोपतां यातमतिनिबन्धसेवया ॥ १४४ ॥ श्लाघ्यमाश्रितवात्सल्यं दानं च श्रीविभूषणम् । विभवायासतां नीतं भवतात्यन्तवर्धितम् ।। १४५ ॥ कुर्यादाश्रितवात्सल्यात्पक्षपातं न दुर्जने । कृष्णपक्षाश्रयेणैव पक्षे पक्षे क्षयी विधुः ॥ १४६ ॥ चित्रं चारित्रचित्रं ते दिग्भित्तिलिखितं महत् । दैत्यदुर्जनवात्सल्यधूमेन मलिनीकृतम् ॥ १४७ ॥ भूतेर्दुर्व्यसनं धृतेरसहनं मानोन्नतेर्याचनं प्रीतेविस्मरणं तनोनिकषणं नीतेरसन्मत्रणम् । कीर्तेर्लोभधनं स्थितेः प्रवसनं वृत्तेरसंचिन्तनं शके१र्जनपक्षपातकरणं निःशेषनिर्मूलनम् ॥ १४८ ॥ अतिप्रदाननिर्वन्धः सर्वस्वक्षपणक्षमः । छिनत्त्यन्यार्थिवैफल्याद्धर्मवृक्षं क्रियाफलम् ॥ १४९ ॥ सर्वोपजीव्यं सर्वखं सकृयेन व्ययीकृतम् । पुनः सर्वार्थिदानस्य तेन मूलक्षयः कृतः ॥ १५० ॥ वित्तायत्तः सदा धर्मः कामो वित्तनिबन्धनः । वित्तायत्तानि चित्तानि वित्तं जीवितवैर्धनम् ॥ १५१ ॥ धनं रूपमवैक्लव्यं धनं कुलमसंकुलम् । धनं यौवनमम्लानं धनमायुनिरामयम् ॥ १५२ ।। रूपं वेषैर्बलं भृत्यैरुत्तमैर्मानमर्थिभिः । महाकुलविवाहैश्च कुलं क्रीणाति वित्तवान् ॥ १५३ ।। भिपग्भैषज्याभ्यां तरति धनवानरोगविपदं धनेनान्धश्चक्षुर्युत इव चरत्यर्पितकरः । १. 'प्रधान' ख. २. 'क्रियालतम्' ख. ३. 'वर्तनम्' ख, 'बन्धनम्' ग. ४. 'अ- वलप्यं ख.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । ७ धनैः सत्काराची जगति गतजीवोऽपि लभते धनेन प्राप्नोति प्रगुणगुरुमाराध्य सुगतिम् ॥ १५४ ॥ श्राद्धोत्सवलसद्वन्धु वतीव शवः श्रिया । भोज्योपचारविरहाद्वन्धूनां निर्धनो मृतः ॥ १५५ ॥ क्लेशलभ्यं धनं येन क्षपितं नातिमात्रया । कुलमानगुणाचारनिधनं तेन रक्षितम् ॥ १५६ ॥ गुणा धनेन लभ्यन्ते न गुणैर्लभ्यते धनम् । धनी गुणवतां सेव्यो गुणी न धनिनां कचित् ॥ १५७ ॥ सेव्यन्तेऽर्थाथिमि पा जयजीवेति वादिभिः । स्याच्चेन्न धनसंबन्धः कः सेव्यः कश्च सेवकः ॥ १५८ ।। सदृशे पुरुषत्वेऽपि तुल्यपादकरोदरे । एकः प्रभुः परो दास इति वित्तविजृम्भितम् ॥ १५९ ॥ सर्वे धनमदान्धस्य प्रातःप्रातर्धनाशया । सेवां विधातुं धावन्ति विविधाराधनोद्यमैः ॥ १६ ० ॥ सिद्धो वेतालवद्यस्य भोग्यस्तस्यैव भूपतिः । शेषाः शीतातपश्रान्ता दिनान्ते यान्ति निष्फलाः ॥ १६१ ॥ दिशति कथमप्यन्तस्तारां दृशं मदमन्थरां वदति विरलं देवोऽस्मीति प्रेमूढमदो नृपः । प्रणमति च तं भीत्या भृत्यस्तदुत्तरकातर- स्तदिदमखिलं दानादानं धनोपनिबन्धनम् ॥ १६२ ॥ क्षीणे धने गुणे ग्लाने म्लाने माने गते जने । कलत्रमपि वैमुख्यमचिराद्याति निश्चितम् ॥ १६३ ॥ धनवैक्लव्यवैराग्यादपक्काः प्रव्रजन्ति ये। धनोपायव्रतं तेषां धने ध्यानं धने जपः ।। १६४ ॥ १. 'भूपतेः' क-ग-घ. २. 'प्रमूढपदं ग. ३. 'मानामानं' ख. ४. 'कलत्रमत्रपैर्या- वत्परोपकरणीकृतम्' क.

·३८ काव्यमाला। पुंसां निवृत्तवित्तानां प्रवृत्ते वित्तयाचने । उत्तानपाणिदीनानां मन्ये मरणमुत्तमम् ॥ १६५ ॥ जीवत्यर्थक्षये नीचो याच्यापचयवञ्चनैः । कुलाभिमानमूकानां साधूनां नास्ति जीवितम् ॥ १६६ ॥ अप्रस्तावस्तुतिभिरनिशं कर्णशूलं करोति खं दारिग्यं वदति वसनं दर्शयत्येव जीर्णम् । छायाभूतश्चलति न पुनः पार्श्वयोर्नापि पश्चा- निःस्वः खेदं दिशति धनिनां व्याधिवकुश्चिकित्स्यः ॥ १६७॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्ष्यं मानार्थिभिर्धनम् । महाव्ययपरिष्कारैर्विशेषेण नरेश्वरैः ॥ १६८ ॥ अश्वमेधस्त्वयारब्धः क्रतुः सर्वस्वदक्षिणः । एवमेव त्वमुद्दामवर्षी यज्ञे विशेषतः ॥ १६९ ॥ दृश्यन्ते दुर्निमित्तानि प्रवृत्तानि समन्ततः । दैत्यानां यैः कुवृत्तानां निवृत्तिः सूच्यते श्रियः ॥ १७० ॥ इत्युक्तं कविना श्रुत्वा वभाषे तं शनैर्वलिः । सत्त्वोदधिः सृजन्दन्तकान्त्या चन्द्रकलामिव ॥ १७१ ॥ युक्तं कल्याणसंयुक्तमुक्तमुन्मुक्तसंशयम् । भगवन्मवता सर्वमखर्वप्रतिभोद्भवम् ॥ १७२ ॥ न जातु मे भुजच्छायाविश्रान्तिसुखशायिषु । अपत्येष्विव दैत्येषु पक्षपातो निवर्तते ॥ १७३ ॥ चिराश्रितपरित्यागे मतिर्यस्य प्रवर्तते । भूमि रं वहन्ती तं मन्ये मज्जति लज्जिता..॥ १७४ ॥ खजनद्रोहरौद्रस्य चिताग्नेरिव भीषणा । भूतिः सर्वजनोद्वेगकारिणी क्वोपयुज्यते ॥ १७५ ॥ १. 'दैन्यानां' ख. २. 'जीवन्त्यर्थक्षये नीचा याच्ञोपप्लव' ख. ३. 'इत्युक्ते' क-ग. ४. 'चिराश्रय कना-घ. ५. 'भीतिः' क-ग.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । . आशाप्ताश्रितपक्षपातविकला या शक्तिरुज्जृम्भते दीर्घा वेतसवल्लरीव विफला कस्योपकाराय सा। वन्द्यश्चन्दनपादपः पृथुभुजच्छायाश्रया यस्य ते संतापं प्रविहाय शीतलतया सर्पाः सुखं शेरते ॥ १७६ ॥ प्रदानफलशून्याभिः किमेताभिर्विभूतिभिः । दृश्यते यासु भग्नाशाविमुखं मुखमर्थिनाम् ॥ १७७ ॥ आयाति धातुरादेशात्तदादिष्टं पलायते । न त्यागेन न भोगेन क्षीयते रक्ष्यते धनम् ॥ १७८ ॥ निर्बन्धादपि लुब्धेन निरुद्धं बद्धमुष्टिना । निर्यात्यलक्षितं क्षिप्रं मत्स्यपुच्छोपमं धनम् ॥ १७९ ॥ कुर्वन्ति सुधियो यत्नादेतदर्थ धनार्जनम् । आर्तोपकारसंतोषः कदाचिल्लभ्यते धनात् ॥ १८.० ॥ क्षणेन वृद्धिं बजतां क्षणात्क्षयमुपेयुषाम् । धनानां च धनानां च केन विज्ञायते गतिः ।। १८१ ॥ गुप्तं विनष्टं प्रकटं विनष्टं कीर्ण विनष्टं मिलितं विनष्टम् । स्वयं विनष्टं परतो विनष्टं दीनार्तदैत्तं द्रविणं न नष्टम् ॥ १८२ ॥ मृत्पाषाणगुणैः सुवर्णमणिभिः शुक्त्यस्थिभिमौक्तिकै- लोके मूढतमे धनं धनमिति व्यक्त्या प्रसिद्धि गतैः । यः कोषः क्रियते न तस्य रुचिरं पश्यामि किंचित्फलं निःशेषाश्रितभृत्यबान्धवसुहृद्दीनार्थिदानं विना ॥ १८३ ॥ त्यक्ता मर्त्यभुवं स्थितस्य विजने मेरोः सुवर्णश्रियं विश्रान्तां स्वशरीर एव वहतः किं निष्फलेनायुषा । एकस्योन्नतिरेव सत्त्ववसतेविन्ध्यस्य वन्ध्या न सा दत्त्वा यः किल तामनन्यमहिमा शेते सुखं भूसमः ॥ १८४ ॥ इत्युक्तं बलिना श्रुत्वा चिन्तयन्भवितव्यताम् । किंचिदालक्ष्य वैलक्ष्यः शुक्रश्चने नतं शिरः ॥ १८५ ॥ १. 'अति' ख, २. 'अर्थे' ग. ३. 'मुक्त' ख. ४. 'शुक्त्यस्थिकैः घ. - ·काव्यमाला। अथाश्वमेधसंभारः प्रावर्तत महान्बलेः । पुनः प्रदानदक्षस्य दक्षस्येवापरिक्षयः ॥ १८६ ॥ ततः प्रजापतिगणे प्राप्ते सप्तर्षिभिः सह । अभूत्सुरर्षिभिर्जुष्टं ब्रह्मलोकनिभं सदः ॥ १८७ ॥ तस्मिन्क्रतौ महादानपरिपूर्णेऽर्थिमण्डले । बभूव याचकाभावाबलेश्चिन्तैव केवलम् ॥ १८८॥ अत्रान्तरे दैत्यजयासहिष्णुर्विष्णुस्त्रिलोकीकुशलप्रवृत्तः । देवस्तनुं खां वलिवञ्चनाय विश्वाकृतिवामनतां निनाय ॥ १८९॥ धृतैव चित्ते लघुतां करोति या धैर्यमानाहरणैकभूमिः । सा दुर्दशेवातिशयेन याच्या न कस्य मानक्षतिमातनोति ॥ १९० ॥ श्यामः शिशुः कुञ्चितकृष्णकेशस्त्रिदण्डिकालंकृतपाणिपद्मः । सकङ्कणः कुण्डलवान्किरीटी स ब्रह्मराज्य(१)प्रतिमश्चकाशे ॥ १९१॥ स मनुसामस्वरसारणोद्यद्दन्तांशुसूत्रत्रयसंनिवेशम् । यज्ञोपवीतं धवलं दधानः शनैवलेयज्ञमहीमवाप ॥ १९२ ॥ स वेत्रिभिस्तत्र सुदुर्लभार्थिसंदर्शनात्यादरविस्मयेन । असंनिरुद्धः प्रसभं प्रविश्य वृतं मुनीन्द्रैवलिमालुलोके ।। १९३ ।। वलिश्च तं पद्मदलायताक्षं विलोक्य लक्ष्मीनिलयं प्रहृष्टः । अदापयत्तस्य सुवर्णपीठं समुन्नतं मानमिवादरेण ॥ १९४ ॥ सामस्वरेणाशिपमभ्युदीर्य क्षणं स विश्रम्य जगाद धीरः । संदर्शयन्दन्तरुचान्तरस्थजगत्रयश्चान्द्रमिव प्रकाशम् ॥ १९५ ॥ इन्द्रस्य चन्द्रस्य चतुर्मुखस्य रुद्रस्य दक्षस्य मनोश्च यज्ञाः । पुरा बभूवुर्न वभूव कश्चिदाश्चर्यकृत्त्वत्सदृशस्तु यज्ञः ।। १९६ ॥ अहो महात्मा सुकृती जगत्सु जातस्त्वमेवाद्भुतसत्त्वसिन्धुः । यश्चारुरत्नाश्वगजेन्द्रचन्द्रलक्ष्मीप्रदानेष्वपि निष्प्रकम्पः ॥ १९७ ॥ धवस्त्रिलोक्यास्तिलकः कुलस्य सर्वखदानेष्वतिमुक्तहस्तः । दत्त्वाप्यशोकः सरलः प्रकृत्या त्वं श्रीफलोऽप्यर्थिषु कल्पवृक्षः ॥१९८॥ १. 'पद्मदलायतेक्षण ख. २. 'सुवर्णे' इति क-पुस्तके टिप्पणम्.

·५ वामनावतारः] दशावतारचरितम् । ४.१ इत्युक्तमत्यर्थसुधास्वभावं तेनान्तरस्थामृतसिन्धुनेव । श्रुत्वा बलिः प्रीतिविकासिताक्षस्तमभ्यधादागतपक्षपातः ॥ १९९ ॥ अल्पं वयः खल्पशरीरतेयमनल्पकल्पः प्रतिभाविकल्पः । कर्णानुकूलं च वचस्तवैतत्कस्या ताथै न मनः करोति ॥ २०० ॥ हर्ष वर्षति दर्शनं नयनयोः सूते श्रुतौ वाक्सुधां चित्तं चन्दनपेशलश्च सहसा स्नेहः परं लिम्पति । बध्नन्त्यन्यमनस्कतामपि गुणा भाग्यैर्भवत्संगमः, संजातः सुकृताय मे सुमहते कीर्तिप्ररोहाय च ॥ २०१॥ निरर्गलं संप्रति कथ्यतां तद्यदीप्सितं प्रीतिपदोपयुक्तम् । सर्वस्वमेतन्मम जीवितं वा न नाम किंचिद्भवतेऽस्त्यदेयम् ।। २०२ ॥ इति प्रयत्नात्प्रथमादरेण सोऽभ्यर्थितः सर्वपरिग्रहाय । दैत्याधिपेन प्रथमानमानमहोदयाय.प्रणयात्तमूचे ॥ २०३ ॥ त्वदर्शनालीतिसुधानिधानात्परं किमस्मादुपयुज्यते मे। न नाम वन्ध्यं क्रियते वचस्ते पदत्रयीं देहि वसुंधरायाः ॥ २०४ ॥ श्रुत्वैवमाश्चर्यतरं वचस्तद्वलिः संवैलक्ष्यमिवाबभाषे । अहो भवान्संकुचितार्थवादी विडम्बनायैव मम प्रवृत्तः ॥ २०५ ॥ अहं प्रदाता त्वमुदारशीलः प्रतिग्रहीतात्र प्रतिग्रहे किम् । प्रदीयते यद्यवमानलीला विनिर्मिता नर्ममयी स्मिताय ॥ २०६ ।। गृहाण सर्वं मम विद्यते यत्त्वदर्शनानन्दसमुद्भवस्य । मनःप्रसादस्य हि सत्यमस्य न तुल्यमूल्या सकला त्रिलोकी ॥ २०७॥ इत्यथितः पूर्णपरिग्रहाय पुनः प्रयत्नाद्वलिनापि देवः । यदाग्रहीन्नाभ्यधिकं तदास्मै पदत्रयीमेव वलिर्दिदेश ॥ २०८ ॥ प्रतिग्रहाग्रावसरेऽथ विष्णोरुत्तानहस्ताम्बुरुहेऽम्बुधाराम् । सुवर्णभृङ्गारमुखात्पतन्तीमस्तम्भयदैत्यहिताय शुक्रः ॥ २०९ ॥ १. 'अत्यन्तसुधास्वभावः' ग-घ. २. 'विकासिचक्षुः' घ. ३. वपुषि' क-पुस्तके पाठान्तरत्वेन धृतः, ४, 'प्रीतिपदप्रयुक्तम्' ख. ५. 'सबैलक्ष्यः' ख. ६. 'प्रतिग्रही तत्र पदत्रयी' ख. ६ ·४२ काव्यमाला। तं शुक्रवक्रक्रममाकलय्य चक्री त्रिलोक्याक्रमणाभिकामः:; स्तोकस्मिताङ्कः कुशतूलिकाग्रभेदेन चक्रे कविमेकनेत्रम् ॥ २१ ॥ विश्वाकृतिर्दानजलं गृहीत्वा लोकत्रयाक्रान्तिविवर्धमानः । बभौ जगन्मण्डपमानदण्डशोभाभिरामोदितदण्डपादः ॥ २११ ॥ त्रैलोक्याक्रान्तिलीलाप्रविसृतवपुषः श्रीपतेर्दण्डपादः प्रौढोत्क्षेपोगवेगोल्लसदतुलबलोद्भान्तकल्पान्तवातः । निःशेषाशाप्रवन्धप्रचलनभुवनाखण्डनाकाण्डकम्प- भ्रश्यद्ब्रह्माण्डरक्षानिहितमरकतस्तम्भशोभां बभार ॥ २१२ ॥ प्रवर्धमानस्य विलम्बिहारपर्यन्तसक्तस्तरणिर्मुहूर्तम् । विष्णोर्वभौ नाभिभवाजचुम्बी कुर्वन्र्मुहुर्लोहितरत्नशङ्काम् ।। २१३ ॥ प्राप्तेऽथ विष्णोश्चरणारविन्दे विरञ्चिलोकं त्रिदशाभिनन्छ । पादार्घ्यदानावसरेऽजजन्मा कमण्डलुं निर्जलमालुलोके ॥ २१४. ॥ धर्मे द्रुते तत्क्षणमम्वुभावं यातेऽथ पाये कमलासनेन । भक्त्या प्रदत्ते बलिकीर्तिशुभ्रा तरङ्गभङ्गैरुदियाय गङ्गा ॥ २१९ ॥ किं विष्णोः पादपद्मस्फुटनखकिरणश्रेणिरच्छोच्छलन्ती विश्वव्याप्तिप्रजातोर्जितविजयलसद्वैजयन्ती सिता किम् । किं स्वर्गश्रीमहर्षोचितहसितरुचिः प्रोन्मिषत्संशयाना- मित्युच्चैः खेचराणां चिरममरसरित्संभ्रमेऽभूप्रवादः ॥ २१६ ॥ एकक्रमावृतसमस्तजगत्रयस्य शेपक्रमद्वितयदानविशुद्धिधीरः । निर्व्याजधर्मधवलः स्थिरसत्त्वसत्य- स्तत्याज दैत्यतिलकः सकलां त्रिलोकीम् ॥ २१७ ॥ तस्याथ सैत्यसमयप्रतिपन्नसर्व- त्यागस्य दीर्घगुणपाशनियन्त्रितस्य । धीरस्य सप्तमतलान्तसुतालनाम्नि पातालधाम्नि भगवान्स्थितिमादिदेश ॥ २१८ ॥ १. 'वेलोल्लसत्' क-ग-घ. २. 'चारविशुद्धः' क-ग-घ. ३. 'सत्व, ख.

·६ परशुरामावतारः] दशावतारचरितम् । जातो जगत्युचितकृतलिरेक एव तस्यैव सप्तभुवनाभरणं यशांसि । येनातिदानविततद्रविणावशेष- शुद्धिः कृता स्वतनुबन्धसमर्पणेन || २१९ ॥ अश्रद्धया कुहकदम्भभरेण यद्य- त्पित्र्यक्रतुव्रतजपादि करोति लोकः । तत्तबलेनियमसंकलितात्मवृत्ते- वृत्त्यै विचार्य परिकल्पितमच्युतेनः ।। २२० । साश्चर्य युधि शौर्यमप्रतिहतं तत्खण्डिताखण्डलं याच्नोत्तानकरः कृतः स भगवान्दानेन लक्ष्मीपतिः । ऐश्वर्य स्खकराप्तसप्तभुवनं लब्धाब्धिपारं यशः सर्व दुर्जनसंगमेन सहसा स्पष्टं विनष्टं बलेः ॥ २२१॥ सशरशबरचासत्वङ्गन्मृगीतरलाः श्रियः सुखमपि कपिप्रेडद्वल्लीदलाञ्चलचञ्चलम् । प्रतिदिनमियं भुङ्क्ते जन्तोरभावविधायिनी प्रसभपतिता भावं भावं भवे भवितव्यता ॥ २२२ ।। इति स भगवान्विष्णुः कर्तुं सुराश्रयिणीं श्रियं बलिभुजतरुच्छायाहीनान्विधाय महासुरान् । अपि खलजनासङ्गाद्भूमेर्गतस्य तलं बलेः प्रणयरचितां पुण्यैः कीर्ति निनाय समुन्नतिम् ॥ २२३ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते वामनावतारः पञ्चमः । परशुरामावतारः षष्ठः। बद्धे बलौ निश्चलधर्मसेतो भग्नेषु दैत्येषु निराश्रयेषु । बभूव निर्विघ्नमहोत्सवश्रीनिःशल्यकल्याणवती त्रिलोकी ॥१॥ १. 'उत्' ख. २. 'प्राश्चत्' क-ग-घ. ३. 'भावे भावे' घ. ४. 'रचना' ख. ५. 'घनोत्सव' ख.

·४४ काव्यमाला। शक्रेण वृत्रे निहते सजम्भे सुम्मे निसुम्भे प्रसभं भवान्या । जीर्णेऽप्यगस्त्येन समस्तलोकशोकेऽथ वातापिनि सेल्वले च ॥२॥ चामुण्डया चण्डपराक्रमे च ग्रस्तेऽथ पातालतताननेन । रुरौ रणप्रच्युतरक्तबिन्दुवृन्दोदरोद्यगुरुकोटिलक्ष्ये ॥ ३ ॥ गुहेन भिन्ने युधि तारके च गजासुरे धूर्जटिनान्धके च । दैत्येषु चान्येषु हतेषु देवैनिःशङ्कमासीत्सुरराजराज्यम् ॥ ४ ॥ यातेऽथ काले शनकैर्विशाले दैत्येश्वराः मामवतीर्य सर्वे । क्रमेण ते दुर्मददस्युरूपाः सपापशापाः क्षितिपा बभूवुः ॥ ५ ॥ शशास तस्सिन्समये महीयान्महीपतिहहयवंशजन्मा । प्राज्योर्जितश्रीजगदर्जुनाख्यः सहस्रबाहुः कृतवीर्यसूनुः ॥ ६ ॥ स्पर्धानुवन्धोद्धतदर्पयुद्धसंनद्धधीरं दशकंधरं यः । गदाग्रहेलाहतिनष्टचेष्टं शय्याङ्कपर्यङ्कतले बबन्ध ॥ ७ ॥ अत्रान्तरे शौर्यनिधि गूणां कुले विशाले जमदग्निपुत्रः । हरिस्तमःकुञ्जरपुञ्जभेदी प्रतापदीप्तोऽवततार रामः ॥ ८ ॥ तस्योपदेष्टा भगवान्बभूव शा. धनुर्वेदविधौ पिनाकी । आदानसंधानदृढातिदूरलक्ष्येषु दत्ताद्भुतलक्षशिक्षः ॥ ९ ॥ शस्त्रास्त्रविद्याविदितप्रकर्षसंघर्षयुद्धे जिततारकारिः । पुत्राधिका वल्लभतां गुणेन जगाम रामस्त्रिपुरान्तकस्य ॥ १० ॥ मदग्रहोदनगजासुरास्थिविसंस्थुलाखण्डनखण्डधारम् । ददौ त्रिशूली परशुं स्वमस्मै क्रूरं कुमारावजयेन तुष्टः ॥ ११ ॥ ततः कदाचिन्मृगयारसेन स कार्तवीर्यः प्रविसारिसैन्यः । वनं विगाह्य क्षयमक्षयेषुश्चके मृगद्वीपिमृगेश्वराणाम् ॥ १२ ॥ मन्त्रद्विषां दुःसहमोहहेतुर्दयादरिद्रं हृदयं सदैव । कर्पत्यलं शोणितमांसलुब्धा धराधराणां मृगयापिशाची ॥ १३ ॥ तुरङ्गसेनामृदितस्थलानि शराहताशेषमृगद्विपानि । विश्वद्रुतोपद्रुततापसानि प्रविश्य चक्रे स तपोवनानि ॥ १४ ॥ १. 'हेहय' क-ग-घ, २. 'संघ' ख. २. 'संघट ख. ३. 'विश्वद्रवोपद्रुत ख.

·६ परशुरामावतारः] दशावतारचरितम् । . अथाश्रमाग्रं जमदग्निजुष्टं भग्नद्रुमं रुग्णविविग्नसत्त्वम् । कृत्वा शनैः श्रान्तहयः स तस्थौ विश्रामकामः कुसुमस्थलीषु ॥१५॥ होमावशेषैः सकुशैः पयोभिः संवर्धितानां स कुरङ्गकाणाम् । मुनीन्द्रशिष्यैरपि वार्यमाणः सैन्यैः क्षयं निष्करुणश्चकार ॥ १६ ॥ स कामधेनुं मुनिहोमहव्ययोग्यां सवत्सां गुणगौरवेण । कण्ठे गृहीत्वा जमदग्निनापि रुद्धां मदान्धस्तरसा जहार ॥ १७॥ क्रौर्येण कीर्तिर्व्यसनेन लक्ष्मीषेण विद्या विनतिर्मदेन । क्षमातिकोपेन धृतिर्भयेन प्रयाति लोभेन च सर्वमेव ।। १८ ।। यातः स हृत्वा मुनिहोमधेनुं लोभेन विक्रीतविवेकसत्त्वः । यशांसि लोकत्रयविश्रुतानि चकार धिक्कारकलङ्कितानि ॥ १९ ॥ निरुद्धाशाः सर्वे दधति भृशमुद्वेगकलनां विवेकालोकस्य प्रभवति न लेशः क्वचिदपि । न मित्रस्यालोको भवति परिहारेण वदने (2) घने लोभे जन्तोः स्थितिमुपगते कस्य सुगतिः ॥ २० ॥ गतेऽथ तस्मिन्नृपतौ स्वदेशं महामुनीनां विहितापकारे । रामः समभ्येत्य गजाश्वभग्नं तपोवनं निर्मगमालुलेकि ॥ २१ ॥ निवृत्तवेदस्मृतियज्ञविद्यापुराणवादं विरताग्निकार्यम् । भग्नाननोद्विग्नजनं विलोक्य तपोवनं प्राप चे शोकशङ्कुम् ॥ २२ ॥ विज्ञाय राज्ञा तदशर्म कर्म स कार्तवीर्येण कृतं सकोपः । शुश्राव तेनैव पितुः सवत्सां बलेन नीतामपि होमधेनुम् ॥ २३ ॥ स निःश्वसन्दुःसहकोपकम्पलुठज्जटाभारभृतांसकूटः । क्षत्रक्षयोत्कण्ठमकुण्ठधारं कुठारमादाय जवाज्जगाम ॥ २४ ॥ स हैहयीं हेममयीमवाप्य प्रतापदीप्तामिव राजधानीम् । युद्धाय संनद्धभुजासहस्रमस्त्रस्तधैर्योऽर्जुनमाजुहाव ॥ २५ ॥ तयोः प्रवृत्ते भुवनप्रकम्पदीक्षाक्षमे संक्षयधाम्नि युद्धे । क्षोभः प्रभूताद्भुतसंभ्रमोऽभूदभूतभूताभिभवप्रंगल्भः ॥ २६ ॥ १. 'अथावसान्तं ग-घ. २. 'स' ख. ३. 'पीठःख. ४. 'प्रकम्प:' क-ग-घ.

·काव्यमाला। तस्यापण्ढप्रतापः कठिनमदभराकुण्ठकण्ठस्य वेगा- निक्षिप्य स्कन्धपीठे गिरिदलनसहं घोरंधारं कुठारम् । भूभर्तुर्धेनुचौर्याचरणघनरुषा कार्तवीर्यस्य रामः स्रस्तांसं दोःसहस्रं युधि नवनलिनीनाललावं लुलाव ॥ २७ ॥ प्रतापमित्रे निहते सहस्रकरेऽथ तस्मिन्भुवनैकशूरे । रामस्य निर्यननिपातितारेमर्मप्रसारी न शशाम मन्युः ॥ २८ ॥ द्विबाहुना बाहुसहस्रदीप्ते हते नृशके मुनिना प्रसह्य । स शृङ्गभङ्गः क्षितिभृत्कुलस्य तीव्रः परं मानविनाशनोऽभूत् ॥ २९ ॥ कालेन तन्मन्युर्घनानुतापाः पापाय सर्वे मिलिताः क्षितीशाः । वैरप्रतीकारविधानसज्जा जग्मुर्वनं भार्गवकुञ्जरस्य ॥ ३० ॥ रामे फलेमाहरणाय याते शून्यं प्रविश्याथ तपोवनं ते निष्कृत्तकण्ठस्नुतशोणितौघमन्नं निजघ्नुर्जमदग्निमेव ॥ ३१ ॥ रामस्ततः पितृवधोद्धतशोकवः शान्ति न बाष्पजलबिन्दुभिरप्यवेत्य । आसीत्क्षणं क्षितिपजीवितजातलज्ज- स्तद्रक्तसागरनिमज्जनसज्ज एव ॥ ३२ ॥ गत्वा जवेन रणयज्ञविधानदीक्षा- क्षेत्रं क्षणाक्षितिपवंशवनोग्रवह्निः । कृत्वा समस्तनृपसंहृतिमेकवारं वैरक्षयेण न मनाग्विरराम रामः ॥ ३३ ॥ स स्नात्वा रक्तपूर्णे रणसरसि लसत्कीर्तिधौतोत्तरीयः क्रोधानृण्यं विधातुं कृतसकलजगत्क्षत्रवंशाग्निकार्यः । श्राद्धश्रद्धाविधानं व्यधित शरकुशाकीर्णभूपालमौलि- श्रेणीहेमांशुनिर्यत्तिललवकलितन्यस्ततन्मुण्डपिण्डः ॥ ३४ ।। १. 'तस्याकुण्ठ' ख. २. 'कर्मभारं' ख, 'कर्मधार' घ. ३. 'संत्रस्तं' ख. ४. 'धनाभितापाः' ख. ५. 'निकृत्त' ख. ६. 'जीवन' ख. ७. 'वैरि ख. ८. 'स' ग. ९. 'लुठत् क. १०. 'तिम्यत् ख.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ४७ निक्षत्रां क्षत्रियारिजलनिधिपरिखामेखलान्तामखिन्नः कृत्वा त्रिःसप्तकृत्वः पितृवरनिधनक्रोधनः क्ष्मां क्षणेन । यः प्रादादेकविप्रार्पितजलचुलकस्तोकदानातिलज्जा- मज्जन्मानाननाजः मितसितयशसस्तस्य किं वर्ण्यतेऽन्यत् ॥३५॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते परशुरामावतारः' षष्ठः । - श्रीरामावतारः सप्तमः। कालप्रवाहे महति प्रयाते तन्मध्यवेगाभिरते गते च । तरङ्गलोलाद्भूतभाववर्गे रक्षःकुलै रयुताभवद्भः ॥ १ ॥ अत्रान्तरे सालकैटङ्कटानां वंशे विशाले क्षणदाचराणाम् । पुष्पोत्कटा नाम बभूव कन्या तारुण्यदर्पऽपि विवाहहीना ॥ २ ॥ सा मेरुपाधै मणिहेमवल्लीविलासरम्योपवने चरन्ती । सुतं पुलस्त्यस्य तपोनिधानं संध्याक्षणे विश्रवसं ददर्श ॥ ३ ॥ ध्यानावसाने मुनिना सकम्पाः प्रीत्याथ सा तेन विलोकितैव । नवाभिलाषोद्भवविह्वलेव भावान्विता गर्भवती बभूव ॥ ४ ॥ क्रमेण तेनैव मुनेः सपर्याविधायिनी तस्य तपोवने सा । असूत पुत्रत्रितयं विचित्रकर्मप्रकारेण विभिन्नरूपम् ॥ ५ ॥ दशाननाद्याः परिवर्धमानाश्च®श्चिरं घोरतरं तपस्ते । पितामहप्रीतिवरादवापुर्येन त्रिलोकीक्षपणक्षमत्वम् ॥ ६ ॥ महेश्वराराधनहोमवह्नौ छित्त्वा दशास्यः स्वशिरांसि हुत्वा । जम्भारिसाम्राज्यजयी जगाम जगत्रयीलुण्ठनकण्टकत्वम् ॥ ७ ॥ त्रैलोक्यपुण्यैरथ कुम्भकर्णस्तपोवराप्तौ विपरीतवाचा । अक्षीणनिद्रः सततं बभूव प्रबोधनादेकदिनाप्तभोज्यः ॥ ८॥ वरप्रदानेऽथ विधि. ययाचे विभीषणो धर्ममतिं मनीषी । तद्वाक्यतुष्टेन पितामहेन नीतः स धीमानमरत्वमेव ॥ ९ ॥ १. 'निःक्षत्रां' क-ग, 'निष्क्षत्रां' घ. २. 'भार्गवावतार' क-ग-घ. ३. 'कटोत्कटानां ख.

·काव्यमाला। भ्रातुर्वलाद्वैश्रवणस्य लेङ्कां हत्वा पुरी रत्नहिरण्यहाम् । दशाननः पुष्पकमुज्ज्वलं च विमानराजं विजयोद्यतोऽभूत् ॥ १० ॥ जित्वा स विश्वं विगतारिचिन्तः संजातसङ्ग्रामवियोगखेदः । लोकत्रये चित्तविनोदनाय विमानमारुह्य चिरं चचार ॥ ११ ॥ स निर्झरोद्गारतुषारशैलसुवर्णरत्नोज्ज्वलतुङ्गशृङ्गे । क्षणं न्यपीदद्दिवसावसाने तद्भीतिलीनाविव पद्मिनीषु ॥ १२ ॥ तापं मुहुर्दिक्पतिवल्लभानां करावमषैः ककुभां विधाय । कुमुदतीवन्धनपापशापाजगाम दुःशील इवास्तमर्कः ॥ १३ ।। सांध्यं प्रकाशं परिपीय रक्तं निजौजसा लोकनिमीलनानि । निशागमोत्साहपदं क्रमेण तमांसि रक्षांसि च तुल्यमापुः ॥ १४ ॥ अथोद्ययावग्रसरप्रकाशभ्रश्यत्तमःस्तोकयुतान्तरिक्षे । सुधातरङ्गाकुलकालकूटकरम्बिते क्षीरनिधाविवेन्दुः ॥ १५ ॥ तमःसमूहस्तरुकुलपुञ्जतलस्थितश्चातश्चान्द्रमसं प्रकाशम् । वभौ दशग्रीव इव प्रयत्नात्कैलासमुल्लासयितुं प्रवृत्तः ॥ १६ ॥ जहार लक्ष्मी कमलाकराणां चकार भङ्गं सुरचक्रनाम्नाम् । वभार दोपाश्रयवान्कलङ्क लङ्कापतिदिग्विजयीव चन्द्रः ।। १७ ।। हृन्मर्मसंलग्नशिलीमुखेषु दीर्णेषु सद्यः कुमुदवजेषु । सरःसु चन्द्रप्रतिबिम्बमूर्तिर्दशास्यभीत्येव मुहुश्चकम्पे ॥ १८ ॥ समीराः सोत्कण्ठा इव ललितवल्लीकुलवधू- समाकः क्रीडानिविडदशकण्ठानुकृतयः । विचेरापीनां कुमुदमधुमाद्यन्मधुकरा- कुलश्रेणीवेणीहठहरणहेलातरलिताः ॥ १९ ॥ उन्निद्रचन्द्राभरणे निशीथे तस्मिन्महानन्दधनप्रकाशे। प्रीतिः सुखस्पर्शमयी बभूव वैराग्यभानामनुरागिणां च ।। २० ॥ लकेश्वरस्तत्र शशाङ्करत्नशिलातले रश्मिविलासहासे । मुखं शयानः पुरतः प्रयान्ती जितेन्द्रलक्ष्मी ललनां ददर्श ॥ २१ ॥ १. 'हित्वा' ख. २. 'निमीलितानि' ख. ३. 'मुखी' क-ख. ४, 'वनितां' ख.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ४९ दशाननोत्सादितनाकलोकलक्ष्मीमिवैकां विजने भ्रमन्तीम् । मैत्रीमिव प्रेमभराभिरामां तारुण्यलावण्यमनोभवानाम् ॥ २२ ॥ विलोक्य लङ्कापतिरङ्कमुक्तशशाङ्कशङ्काजननाननां ताम् । स्वप्नेऽप्यदृष्टां मनसाप्यचिन्त्यां हर्षामृत:व्यमिवाससाद ॥ २३ ॥ अचिन्तितापातकिरातभीतां मृगीमिवालम्ब्य बलेन पाणौ । स तां बभाषे विभवाभिमानं तद्भोगशून्यं विफलं विचिन्त्य ॥ २४ ॥ कस्यान्तिकं कुञ्जरगामिनि त्वं प्रयासि धन्यस्य रणोज्झितासोः । आराधितः केन तपोविशेषैः सौभाग्यभूमिभगवान्मनोभूः ॥ २५ ॥ न त्यज्यसे सुभ्रु कुरु प्रसादं लब्धां सुधां मुञ्चति मन्दपुण्यः । त्यक्तान्ययत्नोपेनतानि मोहात्पुनर्न लभ्यानि समीहितानि ॥ २६ ॥ इति ब्रुवाणेन दशाननेन तन्वी धनालिङ्गनपीडिताङ्गी । काञ्चीविमुक्तिप्रतिषेधदिग्धं वैलक्ष्यमुग्धाक्षरमाचचक्षे ॥ २७ ।। बलेन नीवी ननु न प्रमोच्या विमुञ्च मां दुर्व्यसनस्पृहां च । अशीललीलाशकलीकृतां त्वं हियं श्रियं रक्ष यशः कुलं च ॥ २८ ॥ रम्भाभिधानां सुरलोककान्तां त्वद्भातृसूनोर्नडकूवरस्य । प्राणोपमानां धनदात्मजस्य न वेत्सि किं मां सुमते स्नुषां त्वम् ॥२९॥ इति ब्रुवाणामबलां बलेन संदूष्य मातङ्ग इवाजिनीं ताम् । म्लानाननाजामवमानलीनां लज्जानिमज्जद्वदनां मुमोच ॥ ३० ॥ उच्छिष्टाधरपल्लवां नखमुखोल्लेखावखातस्तनी विस्रस्तांशुककेशपाशकुसुमामुत्कम्पिनी मन्युना । श्वासायासवती सबाप्पनयनां तन्वीं वहन्ती तनुं सा गत्वा नडकूबरस्य विदितं पौलस्त्यवृत्तं व्यधात् ॥ ३१ ॥ दृष्ट्वाभिभूतां नडकूवरस्तां श्रुत्वा कुवृत्तं च निशाचरस्य । अकामकान्तारतिसंगमान्तं तस्यास्तु दुर्जीवितमित्युवाच ॥ ३२ ॥ १. 'त्याज्यसे' क-ग-घ. २. 'उपगतानि' क, 'उपहितानि' ख. ३. 'धनदात्म- जस्य' ख. ४. 'नडकूवरस्य' ख. ५. 'वं सुमते स्नुपां माम्' ख. - . ७ ·५० काव्यमाला। नक्तंचरैस्तत्क्षणवर्ण्यमानं तच्छापमाकर्ण्य भृशं दशास्यः । अन्तर्वहन्दुश्चरितानुतापं विमानमारुह्य शनैर्जगाम ॥ ३३ ॥ सुखदेव्यक्षामाः प्रकटमवटापातगतयः क्षिपन्तः शीलाख्यं व्यसनमविलक्ष्याः क्षतधियः । स्खलन्तः कुर्वन्ति प्रसभमवलेपेन किल त- यदुद्भूतस्तापः प्रचलति न जीवान्तनियतः ॥ ३४ ॥ व्योम्ना वजन्तं पुरतस्तमेत्य माहेश्वरः प्राह गणः सकोपः । हंहो निवर्तस्व भजस्व नीति व्योम्ना गतिर्नेह नभश्चराणाम् ॥ ३५ ॥ सतीसहायः स्फटिकाद्रिशृङ्गे देवो मृडः क्रीडति चन्द्रचूडः । पार्श्वन यात्यत्र मरीचिमाली भयेन नोच्चैर्मरुतोऽपि वान्ति ॥ ३६ ॥ श्रुत्वा मदोद्गारगिरं गणस्य दुष्टद्विपः कृष्ट इवाङ्कुशेन । दष्टाधरः कोपकषायचक्षुर्नोवाच किंचित्स हरानुरोधात् ॥ ३७ ॥ श्वसन्विमानादवरुह्य सज्जः स मजयन्भूमिमिवाभ्युपेत्य । स्कन्धेन पातालतलान्तमूलात्कैलासमुल्लासितमुज्जहार ॥ ३८ ॥ विघूर्णमानाद्रिगुहागृहेभ्यः समन्ततः संभ्रमविद्रुतानाम् । संत्रस्तविद्याधरसुन्दरीणां काञ्चीरवैः खं मुखरीवभूव ॥ ३९ ॥ क्ष्मान्तोत्क्षेपातिवेगप्रसरदनलसोल्लासकैलासकम्प- क्षोभे विभ्यद्भवानीनिभृतभुजलतालिङ्गितश्चन्द्रचूडः । दाशास्यैर्हर्पहासं व्यभजत चरणाकुञ्चिताङ्गुष्ठपीडा- ब्रीडानिर्भुग्नमीलन्नयनगलगलद्र्गरोद्गाररावैः ॥ ४० ॥ अत्युग्ररावेण दशाननस्य प्रसादवान्रावण इत्यभिख्याम् । चक्रे पिनाकी प्रियतां प्रयान्ति प्रायः प्रभूणां विपरीतचेष्टाः ॥ ४१ ॥ तुष्टात्पुनः प्राप्य वरं त्रिनेत्रात्रैलोक्यलक्ष्मीपरिभोगभव्यम् । वजन्विमानेन दशाननः खे सकौतुकः पुष्पकमित्युवाच ॥ ४२ ॥ १. 'तदा' ख. २. जगामेत्यनन्तरं 'इति नडकूबरशापः' इति ख-पुस्तकेऽधिकम- स्ति. ३. 'सहसानुरोधात्' क-ग-घ. ४. 'स्कन्देन' सर्वेषु पुस्तकेषु.

·. -- ७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ५१ य एष दूरात्कनकाचलस्य संलक्ष्यते दक्षिणपार्श्वदेशे। शृङ्गाग्रलग्नोज्ज्वलरत्नशैलस्तदङ्कविश्रान्तिसुखे ममेच्छा ॥ ४३ ॥ इति ब्रुवाणः क्षणदाचरेन्द्रः क्षणाद्विमानेन जवेन नीतः । तस्याद्भुतादेविचचार पद्भ्यां रत्नस्थले कल्पलतावृतान्ते ॥ ४ ॥ वैदूर्यगारुत्मतपद्मरागवजेन्द्रनीलामलशैलशृङ्गम् । पश्यन्नवालोकनहर्षमानी न रावणः कौतुकतृप्तिमाप ॥ ४५ ॥ क्वचित्स्खलन्निर्झरराजवन्तं गुहागृहोद्गीर्णमहाट्टहासम् । भीत्येव नीहारपटावृतानि निमीलयन्तं ककुभां मुखानि ॥ ४६ ॥ समुल्लसन्नीलमणिस्थलोरु स्थूलांशुपुञ्जोन्नतदण्डपादम् । पुनः प्रवृत्तं वलिवञ्चनाय व्याप्ताम्बरं विष्णुमिवाप्रमेयम् ॥ ४७ ।। बलान्वितोद्यद्धनकालनेमि प्रह्लादसंरब्धजलोद्भवोग्रम् । सतारकाग्रं कटकं वहन्तं यातं हिरण्याक्षमिवाचलत्वम् ॥ ४८ ॥ सविस्मयानन्ददृशा समन्तान्निवर्णयन्नेव मुहुर्महाद्रिम् । तदुच्चशृङ्गाश्रमधाम्नि दिव्यां कन्यामपश्यत्स तपःप्रसक्ताम् ॥ ४९ ॥ तन्वी स्तनाभोगभरादवाप्तसंसक्तकृष्णाजिनगाढबन्धाम् । लतामिवोद्यत्स्तबकाभिलाषनिःस्पन्दलीनालिकुलाभिरामाम् ॥ ५० ॥ पौलस्त्यविध्वस्तसमस्तलोकघनावमानानलतीब्रचिन्ताम् । शक्रश्रियं स्वर्गवियोगखिन्नां रक्षःक्षयायेव तपःप्रवृत्ताम् ॥ ११ ॥ तां वीक्ष्य रक्षःपतिरक्षयेन्दुमुखी संखीनेत्रसुधां निपीय । मेने तदुच्छिष्टरुचापि शिष्टां स्पृष्टां न संक्लिष्टनिकृष्टसृष्टिम् ॥ १२ ॥ पुनः सदाचारपरम्पराहपायासनादिप्रणयप्रवृत्ताम् । तामब्रवीदद्भुतरूपसंपत्संपन्नपूजः क्षणदाचरेन्द्रः ॥ १३ ॥ का त्वं मनोजन्मविवर्जितेव रतिर्विरागतदुर्ग्रहेण । मदेन विद्या कपटेन मैत्री लोभेन लक्ष्मीरिव लुप्तशोभा ॥ १४ ॥ ध्यानावधानं परमोऽवमानस्त्रपाकरं पात्रमथाक्षसूत्रम् । वने निवासस्तव यौवनेऽस्मिञ्जपश्च शापः कुसुमायुधस्य |॥ ५५ ॥ १. 'सुखी' ग, 'सखी' घ.. ।

·५२ काव्यमाला। त्यक्त्वाग्रहं ब्रूहि विचिन्त्य तन्वि त्वमेव सत्यं यदि युक्तमेतत् । विम्बाधरे चुम्बनकेलियोग्ये जपेन पापार्जनमेव मुग्धे ।। ६६ ।। निरञ्जनत्वं कुसुमप्रसक्तिश्चित्रं जटाबन्धनकारणं ते । अनङ्गरागं कुरु मा शरीरमनङ्गरागं वह चेतसि त्वम् ॥ १७ ॥ भोगोत्सवं मानय मा नय त्वं क्लेशैरदोषं कृशतां शरीरम् । अहं हि ते तन्वि समीहिते च हिते च संपादनबद्धकक्षः ॥ १८ ॥ शृङ्गारस्य गतैव भाग्यगुरुतानङ्गस्य नाङ्गस्पृहा लावण्यं घनमन्युदैन्यमलिनं का यौवनस्योन्नतिः । नोद्यानं दयितं मधुर्विधिहतः कस्येन्दुरानन्दनः कान्ते ते तपसि स्थिता यदि मतिस्तत्सर्वमस्तं गतम् ॥ ५९॥ श्रुत्वैतदुक्तं दशकंधरेण सा किंचिदाकुञ्चितचेतनेव । जगाद खेदेन विनिःश्वसन्ती हियावमानेन च मन्युना च ॥ ६ ॥ व्रते विवादं विमति विवेके सत्येऽतिशङ्कां विनये विकारम् । गुणेऽवमानं कुशले निषेधं धर्मे विरोधं न करोति साधुः ॥ ११ ॥ कचस्य वाचस्पतिसंभवस्य स्वाध्यायजा वेदवती सुताहम् । देया मयेयं स्वयमच्युताय मनोरथोऽभूत्पितुरित्ययं मे ॥ ६२. ।। कालेन दैत्यैः स हतः पिता मे मातानलं शोकमिव प्रविष्टा । वरार्थिनी देवमनन्यचित्ता तपः प्रवृत्ता हरिमर्थयेऽहम् ।। ६३ ॥ इति ब्रुवाणां दशकंधरस्तां गाढानुवन्धेन घनाभिलाषः । पुनःपुनः क्षीव इव प्रलापी कोपाग्निसंतापवती चकार ।। ६४ ॥ स्मृत्वा स शापं नडकूवरोक्तं संत्यक्तकान्ताहठसङ्गवाञ्छः । नखक्षतोच्छिष्टकुचस्थली तां कृत्वा जगाम स्वपुरी सकामः ॥ ६५ ॥ सा मानिनी दुर्विपहावमानं रक्षःकरस्पर्शममृष्यमाणा । कुलाभिमानेन्धनमात्मशुष्यै पूर्व प्रकोपाग्निमिवाविवेश ॥ ६६ ॥ चिरं विचिन्त्याच्युतमच्युताशा जन्मास्तु मे राक्षससंक्षयाय । उक्त्वेति दृष्ट्वा रविमद्रिशृङ्गात्तापेन तन्वी तनुमुत्ससर्ज ॥ ६७ ॥ १. 'भिमानं ख. ..

·७ श्रीरामावतारः]] दशावतारचरितम् । अम्लानं कुशलं कुलं च विमलं सत्सङ्गगण्या गुणा मान्या मानधनोन्नतिर्विनिधनं धर्मावधानं धनम् । कीर्तिमूर्तिरसंक्षयाद्भुतवती शक्तिश्च संरक्ष्यते जन्तोरिन्द्रियसंयमेन सकलं नष्टं न यस्यास्ति सः ॥ ६८ ॥ प्रविश्य लङ्कामलकां विजित्य हृत्वा पुनर्वैश्रवणस्य कोशम् । काले विशालेऽनिलवत्प्रयाते लङ्कापतिः पुष्पकमित्युवाच ॥ ६९ ॥ दृष्टः पुराश्चर्यगिरिमया यः पुनस्तदालोकनकौतुकं मे। रम्यं निपीतं बत नेत्रपात्रैर्न विसरत्येव मनः कदाचित् ।। ७० ॥ इत्यादराभ्यर्थनयन्त्रितेन नीतः क्षणेनैव स पुष्पकेण । तं देशमेत्यायतकालजिह्वालीढं न तं प्रौढगिरिं ददर्श ।। ७१ ॥ उत्पत्तिवृद्धिक्षयपाकयुक्त्या क्षणे क्षणे दृष्टविनष्टसर्वः । प्रायः प्रपञ्चप्रणयी भवोऽयमभावसद्भावसमस्तभावः ॥ ७२ ॥ तत्राभ्यपश्यन्नगराण्यगण्यरत्नप्रयत्नक्रयविक्रयाणि । परस्परारब्धविरोधैयुद्धसंधानसंनद्धधराधिपानि ॥ ७३ ॥ दृष्ट्वा तदाश्चर्यमचिन्त्यरूपं चक्रभ्रमारूढ इँवाप्ररूढः । प्रौढोऽपि मूढत्वमिवानुभूय शनैः स संप्राप्तधृतिः प्रदध्यौ ॥ ७४ ॥ अहो नु नानाद्भुतविभ्रमाणां हर्ता च कर्ता च सदैव कालः । येनानिशं दर्शयता विचित्रं निपीतमन्यद्वत वान्तमन्यत् ॥ ७५ ।। क्षणं विचिन्त्येति ययौ पुरीं खामनित्यतानष्टधृतिर्दशास्यः । गिरेवियोगादचलं द्वितीयमिवोद्वहन्विस्मयभारमन्तः ॥ ७६ ॥ गते निगीर्णाद्भुतचक्रवाले काले विशाले बहुमोहजाले । स्मृत्वा समारुह्य विमानराजं तमेव देशं स पुनर्जगाम ॥ ७७ ॥ स तत्र चित्राणि पुराणि तानि न हेमहाणि न मन्दिराणि । स्वप्नान्तराणी कृतभ्रमाणि जन्मान्तराणीवें गतान्यपश्यत् ॥ ७८ ॥ १. 'हन्ध' ग. २. नियोग' ख. ३. 'इव प्ररूढः' ग-ध. ४. 'एव' क-ग-घ. ५. 'एवं' क-ग-घ.

·काव्यमाला । . तत्रालुलोके स तमालतालतालीसहिन्तालनिरन्तरालम् । वनं विशालं विवलपियालमालावलीसंततनक्तमालम् ॥ ७९ ॥ घोरैघुरयाघ्रधनप्रघोपैरिवोच्चरोमाञ्चचयाश्चितानाम् । विषङ्कटैरुत्कटकण्टकानां व्याप्तं समूहैः खदिरद्रुमाणाम् ॥ ८० ॥ अन्तःश्वसन्निश्चलदुष्टसत्त्वैः कम्पप्रदं पिप्पलपल्लवानाम् । तमःपिशाचाचितमर्कभासा भीत्येव दूरात्परिवर्ण्यमानम् ॥ ८१ ।। गतेष्वभावं नगरेषु तेषु दृष्ट्वा तदुग्रं गहनं गभीरम् । रक्षःपतिम्रस्तसमस्तलोककुलाय कालाय नमश्चकार ॥ ८२ ॥ सोऽचिन्तयत्कालविहंगमोऽयमलक्ष्यदाक्ष्यक्रमपक्षवेगः । दिवानिशं याति विचित्रशक्तिरहो कदाचिन्न चलत्यखिन्नः ।। ८३ ॥ अत्युच्चापातनिम्नोन्नतिकरणपटुः श्लिष्टदूरस्थिताना- मिष्टानिष्टव्रजानां सततमिव घनाश्लेषकेलिप्रसक्तः । पर्यान्ताभावभूमिप्रपतनचतुरानन्यथा सर्वभावा- प्रातः प्रातर्विधत्ते नवनवरचनाश्चर्यकृत्कालपाकः ॥ ८४ ॥ इत्यद्भुतामाकलयन्नचिन्त्यां कालस्य शक्तिं स विसंस्थुलोऽभूत् । अनित्यताचिन्तनभङ्गभाजां नाङ्गानि केषां शिथिलीभवन्ति ॥ ८५॥ प्राप्तः स लङ्कां विभवोपभोगहर्षोत्सवैर्विस्मृतकाललीलः । मेने सुखक्षीवतयाक्षयाणि संभोगलीलाधनजीवितानि ॥ ८६ ॥ शनैः प्रयातं क्षणसंख्ययापि प्रवर्धमाने युगदीर्घकाले । पुनर्विमानेन तमेव देशं कुतूहलात्तः प्रययौ दशास्यः ॥ ८७ ॥ स तत्र निर्धातघनप्रवाहदीर्णोर्वरीनिष्क्रमणक्रमेण । ददर्श पातालमिवान्तहीनं खातं प्रजातं भुवनव्रणाभम् ॥ ८ ॥ क्षणं तदालोकनभुग्नकण्ठः स्थित्वा प्रयातः स पदं स्वमेव । काले प्रयाते पुनरागतोऽथ सरः समुद्रोपममभ्यपश्यत् ॥ ८९ ॥ अनन्तपद्मान्वितमप्रमेयमुदग्रनागेन्द्रसहस्रसेव्यम् । परागपुञ्जेन भुजंगलोकमिवान्तराले कपिलेन जुष्टम् ।। ९० ॥ १. 'निष्क्रुथण' क-ख, 'निष्कृपण' ग.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ६५ हंसांसकण्डूयनलोलनालफुल्लारविन्दोत्थितषट्पदानाम् । मुहुः समूहैर्विहितान्धकारं क्रोशन्निशाशङ्कितचक्रवाकम् ॥ ९१ ॥ स्वादूदकं कोमलवीचिवातं पद्मोज्ज्वलं भृङ्गगणोपगीतम् । ससौरभं पुण्यवतामिवैकं सर्वेन्द्रियाणामुपभोगपात्रम् ॥ ९२ ॥ सविभ्रमं श्रीरमणं परागपीताम्बरं नाभिभवाद्भुताजम् । नीलोत्पलश्यामलमाकलय्य सरः स निःस्पन्दतनुः प्रदध्यौ ॥ ९३ ॥ अहो नु नेत्रार्पितकौतुकानि वैचित्र्यमैत्रीकृतविस्मयानि । पिबत्ययत्नेन कियन्ति कालः सृजत्यजत्रं च महाद्भुतानि ॥ ९४ ॥ क्षणं विचिन्येति लसद्विवेकः स शंकराारससादरोऽभूत् । अनित्यताचिन्तनखेदजन्मा न सद्विचारः कुशलाय कस्य ॥ ९५ ॥ अयःपिण्डक्रूरं श्रयति न मनः क्वापि मृदुतां न यावत्संस्पृष्टं सकलभवभावक्षयधिया । मनाक्तस्मिन्याते प्रशमलवपाकप्रणयितां नमत्येतत्कस्य द्विजगुरुहरार्चासु न शिरः ॥ ९६ ॥ सरस्तटे टङ्कितरत्नपीठे लिङ्गं विधाय स्फटिकाद्रिशृङ्गम् । सपुष्पकोपाहृतदिव्यपद्मरची चकारामृतरश्मिमौलेः ॥ ९७ ॥ स त्र्यम्बकस्याम्बरचुम्ब्यमानां विधाय पूजां कमलोपचारैः । हृदस्य विष्णोरिव मध्यजातं समादधे(दे) मूर्ध्नि विधातुमन्जम् ॥ ९८ ॥ यान्तरे काञ्चनकर्णिकस्य विचित्ररत्नोज्ज्वलपल्लवस्य । स दिव्यपद्मस्य ददर्श कन्यां तद्भीतिलग्नामिव जात(तु) लक्ष्मीम् ॥१९॥ आदाय कन्यां कमलं विधाय तच्चन्द्रचूडस्य किरीटकोटौ । प्रीतिं वहन्विस्मयगर्भगुर्वी लङ्केश्वरः स्वां नगरी जगाम ॥ १०० ॥ मन्दोदरी तद्दयिताथ तत्र तेनार्पितां कल्पितपुत्रिकां ताम् । अनन्यलावण्यवतीं विलोक्य कन्यामभूद्विस्मयनिश्चलेव ॥ १०१ ॥ कदाचिदुत्सङ्गगृहीतकन्यां तां नारदोऽभ्येत्य मुनिर्जगाद । पत्युस्तवेयं चपलेन्द्रियस्य कन्या भविष्यत्यभिलाषभूमिः ॥ १०२ ॥ १. 'विन्दोदित' क-ग. २. 'भव' क.

·. ५६ काव्यमाला श्रुत्वैतदाच्छाद्य महार्हपट्टैः सुवर्णमञ्जूषधृता कुमारीम् । मन्दोदरी भूमितलावखाते तत्याज रत्नाकरपारतीरे ॥ १०३ ॥ काले प्रयाते जनकेन राज्ञा यज्ञाङ्गने हैमहलेन 'कृष्टे । लब्धा समृद्धेन्दुमुखी सुता सा सीतेति नाम्ना भुवने प्रसिद्धा ।। १०४ ॥ ततः कदाचिन्मणिमन्दिरस्थं दशाननं शूर्पणखाभ्युपेत्य । सद्यःप्रकृत्ताखिलकर्णनासा स्वसा श्वसन्ती विजने जगाद ॥ १०५ ॥ अहो प्रमादस्तव दुर्जयस्य जगत्रयीराज्यजयोजितस्य । यत्त्वं प्रजातारिनवाङ्कुरोऽपि धत्से सुखी क्षीव इवातिनिद्राम् ।।१०६॥ मन्त्रद्विषः शक्तिमदेन यस्य निश्चेतनस्येव दिनानि यान्ति । दुर्वृत्तगोष्ठीपतितेव पत्नी न तत्र तिष्ठत्यपरोन्मुखी श्रीः ॥ १०७ ॥ रामः पितुनिश्चलशासनेन भ्रात्रा जटाभृत्सह लक्ष्मणेन । सीताख्यया चारुदृशा च पन्या धन्वी वने दाशरथिः स्थितोऽस्ति १०८ यस्याङ्गना सा सुरसिद्धसाध्यगन्धर्वविद्याधरसुन्दरीणाम् । साश्चर्यसौन्दर्यमदं वहन्ती दृष्टा मया त्वद्भवनोचितैव ॥ १०९ ॥ तां त्वत्कृते हर्तुमहं प्रवृत्ता यावन्मनोजन्मजयप्रशान्ति(शस्ति)म् । रामानुजात्तावदयं मयाप्तः पराभवः कतितकर्णनासः ॥ ११० ॥ मन्मन्युशल्यव्यथयाभिभूताः सुरासुरश्रीहरणप्रगल्भाः । त्वद्भातरस्ते खरदूषणाद्या रामेण सर्वे निहताः ससैन्याः ॥ १११ ॥ सुखोन्मुखः कृष्णभुजङ्गमोऽपि विषोष्मशान्त्यै बिलवेश्मशायी । पिपीलकेनोदररन्ध्रयुक्त्या विदार्यते निश्चलकल्प एव ।। ११२ ॥ आगुप्तचारः स्वपरप्रदेशे जगत्रयीराज्यगृहीतभारः । अहो प्रसिद्धां भुवनत्रयेऽपि त्वं दण्डकारण्यकथां न वेत्सि ॥ ११३ ॥ इति खसुर्मर्मविदारणोग्रां श्रुत्वा गिरं दुर्विषहां दशास्यः । जवेन पारं जलधेडगाम कालेन कामेन च कृप्यमाणः ॥ ११४ ॥ १. 'भूमितले सुखाते' ख. २. 'भृमितले निकृष्टे' ख. ३. 'सुखक्षीब' ख-घ. ४. 'प्रच्युत' ख. ५. 'अनुप्त' क-ग-घ. .

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ५७ स प्राप्य मारीचममात्यमुख्यमरण्यपर्यन्ततपःप्रसक्तम् । न्यवेदयन्मर्त्यविकारमस्मै सीतापहारव्यसनोद्यमं च ॥ ११५ ॥ लक्ष्मीशरीरक्षपणाभियोगे गाढानुबन्धेन मदप्रमूढम् । साचिव्यमन्त्रावधियाच्यमानो विचार्य मारीचमुनिस्तमूचे ॥ ११६ ॥ अहो बतायं तव मोहमन्त्रः स्वतन्त्रवाचा च्युतनीतितन्त्रः । किं शत्रुणा पुत्रकलत्रमित्रदेहापहारी व्यसनाय दत्तः ॥ ११७ ॥ धूर्तर्यदुक्तं हृदयग्रहाय निन्धं मदोत्तुङ्गमसङ्गतं च । तदीश्वराणां परिणामकष्टं निर्दिष्टदुर्वेदमनिष्टमिष्टम् ॥ ११८ ॥ सर्वापकारः सुकृतप्रहारः क्लेशावतारः कुशलापसारः । शीलापचारः कुपदाभिसारः पापप्रकारः परदारहारः ॥ ११९ ॥ पथ्यं न जिघ्रन्त्यथ चर्वयन्ति स्पृशन्ति शृण्वन्ति विलोकयन्ति । विनाशकाले चपलेन्द्रियाणां सर्वेन्द्रियाणीव पुरः प्रयान्ति ॥ १२० ॥ रामस्य हर्तु कथमिच्छसि त्वं पत्नीमयत्नक्षतराक्षसस्य । यद्भीतिनीत्येवं तपस्ततं मे क्व रक्षसामस्ति विवेकपाकः ॥ १२१ ॥ जातः कृती तततपश्चयऋष्यशृङ्ग- मन्त्राहुतिप्रसृतयोगविधिप्रभावात् । पृथ्वीपतेर्दशरथस्य पितुर्नियोगा- धः कौशिकस्य मखरक्षणदीक्षितोऽभूत् ॥ १२२ ।। शूरः शिशुः कौशिकशासनेन मन्मातरं वर्त्मनि ताटकां यः । हत्वा प्रपेदे मुनिना वितीर्णी सजम्भकामस्त्ररहस्यविद्याम् ॥ १२३ ॥ अस्त्रोद्यत्पक्षपातैः कुशिकसुतमखत्राणसजस्य यस्य प्रक्षिप्तो योजनानां शतमुदधितटे मूर्छितः प्रैच्युतोऽग्रे । वृक्षेष्वद्यापि बाणासनचकितभिया रामनामादिवर्णे राकारामादिशब्देष्वतिभयसमयान्न क्वचिन्निवृतिर्मे ॥ १२४ ॥ १. 'स दिव्यमन्त्रावधियाचमानं' ख. २. 'सूतैः' ख, 'दूतैः' घ. ३. 'सर्वापहारः सुकृतापकारः' ख. ४. 'नेत्येव' क, 'निन्येव' ग, 'नीड्येव' घ. ५. 'तपःस्थित' क-ग. ६. 'योग' क-ग. ७. 'प्रत्युताग्रे ख.

·काव्यमाला। यः प्राप यज्ञे जनकस्य पुत्री चण्डीशचापाक्रमणेन सीताम् । नीतां त्रिलोकीविजयाशयेव शक्तित्वमेतां कुसुमायुधेन ॥ १२५ ॥ आकर्णाकृष्टभङ्गोद्भवरवमुखरोचण्डचण्डीशचाप- क्रोधाध्मातस्य सर्वक्षितिपवधविधेर्द्वन्द्वयुद्धातिथिर्यः । चापश्रीकुञ्चनेन व्यधित भृगुपतेः सर्वधर्मस्य गोप्ता पुण्यब्राह्मण्यजन्मापचयपरिचयक्षत्रवृत्तेनिरोधम् ॥ १२६ ॥ यः सत्यपाशग्रथितस्य मुक्त्यै पितुर्गिरा निर्जनसंश्रयाय । ययावरण्यं सह लक्ष्मणेन भ्रात्रा समानव्रतया च पल्ल्या ॥ १.२७ ॥ वियोगशोकात्पितरि प्रतप्ते स्वर्ग प्रयाते भरतेन यत्नात् । अभ्यर्थ्यमानोऽपि निजं न राज्यं जग्राह रामः स्थिरसत्यकामः ॥१२८॥ तत्पादुके मूर्ध्नि निधाय धीमान्करोति शत्रुघ्ननिषेव्यमाणः । राज्यं जटाभृद्भरतस्तदीयं वनान्तवासावधि तत्प्रदिष्टम् ॥ १२९ ॥ सहायतां ते कुपदे करोमि कथं शरीरप्रतिकूलकार्ये । अकुर्वतस्त्वद्विशिखैविनाशः कृतस्तु रामान्निधनं वरं मे ॥ १३० ॥ श्रुत्वेति मारीचवचः प्रहृष्टस्तं राक्षसेन्द्रः प्रथमं विसृज्य । मायानिधानं स्वविनाशसज्जः पश्चाद्ययौ कल्पितभिक्षुवेषः ॥ १३१ ॥ अर्थानर्थक्षयभयजयान्सर्वथा वेत्ति सर्वः श्रेयः प्राप्तुं किमपि यतते वर्जयत्येव दोषान् । तज्ज्ञोऽप्यन्ते पतति विवशः क्लेशशोकार्तिगर्ते देवादिष्टे पतनसमये लङ्घने कस्य शक्तिः ॥ १३२ ॥ अथ कनककुरङ्गं विद्रुमोत्तुङ्गशृङ्गं रुचिरमणिविचित्रं लोचनानन्दमित्रम् । द्युतिमिव विकिरन्तं संनिकर्षे चरन्तं जनकनृपतिपुत्री कौतुकात्तं ददर्श ॥ १३३ ॥ तच्चर्मलोभाप्रणयप्रयत्नैरभ्यर्थितो मैथिलराजपुच्या । धृत्वाश्रमे लक्ष्मणमात्तचापः ससार सारङ्गवधाय रामः ॥ १३४ ॥ १. 'शापात्' ख. २. 'विरोधम्' क-ग, 'निषेधम्' ख. ३. 'विधाय' क-ख-ग.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ५९ मायामृगस्तीक्ष्णतराननेन स पत्रिणा रामधनुश्युतेन । विद्धः पतनराक्षसरूप एवं हा लक्ष्मणेत्यातरवं रुराव ॥ १३५ ॥ श्रुत्वा प्रलापं सहसैव सीता भर्तुविरुद्धं परिशङ्कमाना । उत्कम्पिताङ्गी विससर्ज यत्नात्ससंभ्रमं लक्ष्मणमीक्षितं तैम् ॥ १३६ ।। अभ्येत्य सीतामथ कूटभिक्षुर्दशाननश्चन्द्रमुखीं ददर्श । सुरासुराणां कलहोपशान्त्यै सुधां सदेहामिव निर्जनस्थाम् ॥ १३७ ॥ प्रणामिनी स्वागतवादिनीं तां पाद्यासनातिथ्यविशेषसजाम् । उवाच कौटिल्यनिलीनमायः प्रच्छन्नकायः क्षणदाचरेन्द्रः ॥ १३८ ।। लावण्यं सकलाङ्गसङ्गसुभगं माधुर्यधुर्य वच- स्तीक्ष्णान्ता नयनद्वयी च सुतरां प्रान्ते कषायच्छविः । मूर्तिः कान्तिसुधाचिता रसमयी चित्रं चमत्कारिणी यत्नेनाप्यभिलक्ष्यमम्लकटुकं किंचिन्न ते चेष्टितम् ॥ १३९ ॥ एकाकिनी निर्जनकाननेऽस्मिन्करोषि किं रत्नविमानयोग्या । घोरं घुरव्याघ्रगुहाग्रमेतत्कस्मात्तवेष्टं विषमाश्मकाष्ठम् ॥ १४० ॥ एता निर्भरदर्भसूचिनिचयैर्दुःसंचरा भूमयः क्षुत्क्षुण्णाजगरोग्रकोपविषमश्वासोष्मशुष्यद्रुमाः । ग्रीष्मग्लानिनिमग्नमत्तमहिपश्लिष्यत्करीषोन्मिष- त्पङ्कव्याकुलविक्तवत्तृणकुलक्लेदातितिक्तं पयः ॥ १४१ ॥ दिव्या रत्नहिरण्यहर्म्यरुचिरा रम्या तव श्रीसखी लङ्का स्फाटिकमन्दिरांशुनिवहैः स्वर्ग हसन्ती मुहुः । तस्याः सुभ्र विभात्यशोकवनिकालंकारभूता मरु- त्वङ्गत्कल्पलतापरागपटलीसंसर्गरङ्गारतिः ॥ १४२ ॥ जगज्जयोद्योगरणाङ्कितश्रीलङ्काधिनाथः प्रणयी तवाहम् । यं त्रासलोलांशुकपल्लवाङ्गा भ्रूभङ्गभग्नास्त्रिदशा नमन्ति ॥ १४३ ॥ १. 'विद्धोऽपतत्' ख. २. 'आर्तरवैः' ख-ग. ३. 'तत्' क-ग-घ. ४. 'क्लिश्यत्' क-ग. ५. "विक्लवटण' क-ग-घ. ६. 'श्रीमुखी' ग. ७. 'संसङ्ग काग-ध.

·६० काव्यमाला। श्रुत्वैतदुक्तं दशकंधरेण भयेन कोपेन च कम्पमाना । जगाद जिलं जनकात्मजा तं समुद्भवबाहुशिरःसहस्त्रम् ॥ १४४ ॥ अहो प्रशान्तबतकष्टकूटस्त्वं शप्पसंछन्न इवान्धकूपः । पापाप्लुतं जल्पन जल्पतस्ते किं नाम भूमौ पतिता न जिह्वा ॥ १४५ ॥ इति ब्रुवाणां कपटाकृतिस्तां करेण मातङ्गनिभः प्रमाथी । आकृष्य रम्भामिव वेपमानां जहार मत्तः पिशिताशनेन्द्रः ॥ १४६ ॥ तारप्रलापां शरणैषिणी तां दयाभिमानी न ररक्ष कश्चित् । प्रायः स्वरक्षाप्रणयी जनोऽयं परार्तिकाले विरलप्रयत्नः ॥ १४७ ॥ सीतां हरन्तं रजनीचरेन्द्र लतामिवोग्रानिलमम्बरेण । धीरः कृपावानरुणस्य सूनुरभ्याद्रवध्रपतिर्जटायुः ॥ १४८ ॥ निकृत्तवर्मायुधमौलिवाहं कृत्वा दशास्यं नखचञ्चुपक्षैः । दैवप्रमाणे विजये जटायुर्जुहाव जीवं निजमाजिवह्रौ ॥ १४९ ।। जायन्ते निधनं प्रयान्ति सततं जन्मभ्रमे जन्तवः कोऽप्येकः किल जायते स सुकृती यः पीतपुण्यामृतः । आतंत्राणपवित्रितेन तृणवन्नीतेन जातु व्ययं व्याप्ताशेषयशोमयेन वपुषा कल्पस्थितिर्जीवति ॥ १५० ॥ लङ्काधिनाथः समुपेत्य लङ्कामशोकनाम्नी वनिकां प्रविश्य । न्यवेशयन्मैथिलजां क्षयाय कुलस्य मानस्य च जीवितस्य ॥ १५१॥ दिनेषु यातेष्वथ रामवृत्तं ज्ञातुं विसृष्टः प्रणिधिनिगूढः । सुकेतुनामा दशकंधरेण विज्ञाय सबै स समाजगाम ॥ १५२ ।। स तापसव्यञ्जनरञ्जितेन वेपेण लङ्कापतिमभ्युपेत्य । खैर बभाषे भुवनत्रयेऽपि समस्तकार्येषु कथान्तरङ्गः ॥ १५३ ॥ न युज्यते वक्तुमसंमतं यन्न चाहितं न प्रकटं न गुप्तम् । प्रायः प्रभूणामतिसंनिकर्षः क्षुरामधारे नवपादचारः ॥ १५४ ॥ श्रुतं च दृष्टं च निवेद्यमानं सत्यं वचः प्रीतिकरं न राज्ञाम् । तुप्यन्ति भूपाः स्तवकस्तवेन शून्येन वेश्याप्रणयोपमेन ॥ १५५ ॥ १. 'जाल्म न' क. २. 'कृत्येषु' ख. ३. 'वन' ग-घ. ४. 'नराणाम्' ख.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । कर्णानुकूलं हृदयग्रहाय यदुच्यते तत्क्षणदृश्यदोषम् । वाल्लभ्यभावप्रभवाय भृत्योहप्रकारः परमं प्रभूणाम् ॥ १५६ ॥ सहायहीनस्य पदच्युतस्य क्षामस्य कान्ताविरहान्वितस्य । रामस्य वृत्तं शृणु देव सर्वं श्रुत्वा विचार्य क्रियतां हितं यत् ॥१६७॥ हत्वा स मारीचममेयमायं त्यक्त्वाश्रमं लक्ष्मणमाप्तमग्रे । विलोक्य सीताहरणाभिशङ्की ध्यात्वापतत्तन्मुखदत्तदृष्टिः ॥ १५८॥ दृष्ट्वाश्रमं शून्यमचिन्तितोग्रशोकाभिघाताप्तमुहूर्तमोहः । आसाद्य संज्ञां शनकैः प्रपेदे चक्रभ्रमारूढ इवाकुलत्वम् ॥ १५९ ॥ जटायुषस्तत्क्षणमुक्तजीवशेषस्य कृत्वान्त्यविधि विधिज्ञः । तद्दुःखतापं दयितावियोगे रामः क्षते क्षारमिवाससाद ॥ १६ ० ॥ शैले शैले स्थलजलबिलप्रायपुञ्जे निकुञ्ज कृत्वा कृत्वा हृदयमसकृज्जीविताशाविहीनम् । शोकेनान्तर्विहितवसतिः प्रस्खलद्वाष्पवर्षी रामः सीतां धृतिमिव वने हारितां नाससाद ॥ १६१ ॥ सरः फुल्लैाप्तं विकचकुमुदेन्दीवरवनै रजःपुष्पालेख्यं स खलु निखिलेन्दुद्युतिमुखः । वहन्नन्तद्वेषादिव कमलखण्डेषु विमुखः क्षपामन्तश्चक्राह्वयसदृशवृत्तिः समनयत् ॥ १६२॥ दृष्ट्वा श्रियः पुत्रमवाप्तघोरकबन्धरूपं स विमोच्य शापात् । राकावियोगग्लपितः शशीव ययौ तदुक्तेन पथा हितेन ॥ १६३ ॥ शनैरवाप्याचलमृष्यमूकं सुग्रीवनाम्ना प्लवगेश्वरेण । परस्पराबद्धहितप्रतिष्ठं स प्राप विख्यातबलेन सख्यम् ॥ १६४ ॥ तस्याग्रजेनातिबलेन राज्यं हृतं समाकर्ण्य स वालिनाना । चकार मित्रोपकृतिप्रयत्नसंनद्धधीस्तन्निधने प्रतिज्ञाम् ॥ १६५ ॥ किष्किन्धामेत्य रामः प्रथितभुजबलं वालिनं शौर्यशाली सुग्रीवाहूतमुग्राननविशिखहतं कीर्तिशेषं चकार । १. 'परमः' ख. २. 'मुजे' ख. ३. 'सखल' ग-घ. ४. 'च तेन' ख. ५, 'कि- किन्दा क-ख-ग-घ. .

·६२ काव्यमाला। संनद्धः सप्तसिन्धूद्धतसलिलचयाशान्तिसंतोषवृद्ध्या संध्याध्यानाय धीरः क्षणगमनपटुर्यः सदैवात्र दृष्टः ॥ १६६ ।। सुग्रीवं हनुमन्मुखैः परिवृतं राज्येऽभिषिच्य स्वयं कृत्वा वालिजमङ्गदं तदनुगं तद्यौवराज्योर्जितम् । रामः प्रस्रवणे गिरौ समनयद्विद्युप्रभापिङ्गल- श्मश्रुव्याकुलमेघसंघकलिले कालं वियोगाकुलः ॥ १६७ ॥ संरम्भोर्जितगर्जितं जलधरं क्षिप्रोद्यतां विद्युतं खद्योतस्फुटनं कदम्वपवनं तां सस्मितां केतकीम् । सेहे सर्वममोघमेघचरितं रामः सुहृन्निर्मितां सीतान्वेषणसंविदं धृतिमयीमाशां निवेश्याशये ॥ १६८ ॥ ततः प्रयाते घनमेघकाले प्रशान्तबाप्पेषु दिशां मुखेषु । मित्रोदयश्रीरिव हर्षहेतुः पद्माकराणां शरदाजगाम ॥ १६९ ॥ उद्योगकालेऽपि निरर्गलस्य वक्तुं सुरौघैः(?) सुहृदश्युतस्य । क्रुद्धेन सौमित्रिरथाग्रजेन ययौ विसृष्टः कपिराजधानीम् ॥ १७० ॥ श्रीभोगसक्तं दयितानुरक्तं हरीश्वरं विस्मृतमित्रकार्यम् । अभ्येत्य लज्जावनतं जगाद रामानुजः कोपकषायनेत्रः ॥ १७१ ।। आश्चर्य निजकार्यकालविनतः पर्याप्ततात्पर्यवा- कौौदार्यमनार्य वेत्सि न घनक्लेशाश्मशय्याश्रयम् । उच्छिष्टं पिवसि प्रियाधरदलस्यालग्नरागं मधु प्रायेणोपकृतिः कृतघ्नहृदये पापाणपट्टे कृषिः ॥ १७२ ॥ सोल्लासाः कृकलासकूर्मशफरोत्फालाहिजिह्वालता- संध्यावर्णपलाशपर्णकरिणीकर्णानुकारक्षमाः । विद्युन्नृत्तनरेन्द्रवृत्तवनिताचित्तासवोन्मत्तधी- दुर्नीतोन्नतिचारणस्तुतिकलालोलाः खलप्रीतयः ॥ १७३ ।। स लक्ष्मणेनेति विडम्व्यमानः स्वदोपवैलक्ष्यविषण्णचित्तः । प्रसाद्य तं संवरणप्रणामैश्चक्रे स्वसैन्यं विजयाय सज्जम् ॥ १७४ ॥ १. 'सोल्लासकृकलास' क-ग-घ.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ६३ - नम्रः समभ्येत्य ततः कपीन्द्रः प्लवंगसङ्घः परिपूरिताशः । रामं प्रसादाभिमुखं विधाय दिशो विजेतुं बलमादिदेश ॥ १७५ ।। सीतान्वेषणशासनप्रणयिनां दर्पण संसर्पतां संपूर्ण भुवने कपिक्षितिभृतां सैन्येन दिग्व्यापिना । मेघग्रस्तमिवाम्बरं घनतमःसंघातपीतं दिनं दिक्चक्रं च बभूव विन्ध्यशिखरप्राकारसंपूरितम् ॥ १७६ ।। वेगेनाङ्गदमैन्दनीलहनुमन्मुख्याः प्लवङ्गास्ततः प्राप्ता दक्षिणसिन्धुमुद्धततरत्वङ्गत्तैरनोत्तरम् । आलिङ्गन्तमिवाम्बरप्रणयिनीं गङ्गां दिगन्तादिभि(?)- दृष्ट्वा वन्ध्यपरिश्रमाः प्रमुमुचुश्चिन्तानिमन्ना धृतिम् ॥ १७७ ॥ ततोऽब्रवीद्वालिसुतः समुद्रसंदर्शनत्यक्तजवाभिमानः । सीता न लब्धाब्धिरयं न लङ्घयः कपिप्रभोः कः सहते प्रकोपम् १७८ इहैव नस्त्यक्तपरिग्रहाणां युक्तं तपः संगलितग्रहाणाम् । भग्नेऽभिमाने विततेऽवमाने वनं विना भेषजमस्ति नान्यत् ॥ १७९ ॥ मिथ्यापुत्रकलत्रमित्रभरणारम्भाभियोगग्रहै- राशापाशजुषां प्रभुप्रणयिनां सेवाव्रतैः शुष्यताम् । अन्ते हन्त दिशन्ति संततमहामोहप्ररोहावहा वेश्याविभ्रमचञ्चला भ्रममदोन्मत्तक्रमं संपदः ॥ १८० ॥ धन्यो जटायुर्जगति प्रवीरो जीवत्यलोभोज्झितजीवितोऽपि । छिन्नस्य यस्योचितराजकार्ये लोके प्ररूढा किल कीर्तिलक्ष्मीः ॥१८१॥ इत्यङ्गदेनाभिहिते समीपं संपातिनामा शनकैरवाप्तः । प्लवंगमान्गृध्रपतिर्जगाद नवोद्भवत्तत्क्षणलक्ष्यपक्षः ॥ १८२ ॥ भ्राता जटायुर्मम पूर्वमर्कपथे व्रजन्मत्सहितो जवेन । स्पर्धानुबन्धी स मया स्वपक्षैः संरक्षितः प्रज्वलिताखिलाङ्गः ॥ १८३॥ १. 'सेन्द्र' क-ख. २. 'तरङ्गोद्धतम्' क-ग-घ. ३. 'वेशाविभ्रममाशु शोकनिवहं विद्युद्विलोलाः श्रियः' ख. ४. 'जटायुः सफलाततायुः' खं. ५. 'व्रजन्सत्त्वहितो मदेन' क.

·६४ काव्यमाला। . निर्दग्धपक्षं पतितं क्षितौ मां दिवाकराख्यो मुनिरित्युवाच । भविष्यसि प्रौढगतिः सपक्षस्त्वं रामवृत्तामृतपूर्णकर्णः ॥ १८४ ॥ इहाद्य मे रामकथामृतेन पक्षैः प्रजातैर्विगतः स शापः । पश्यामि लङ्कोपवने निरुद्धां सीतां निगद्येति जगाम गृध्रः ॥ १८५ ॥ महामतेर्जाम्बवतो मतेन प्लवंगमैः सादरमङ्गदायैः । अभ्यर्थितोऽब्धेस्तरणेऽभिमानी समीरसूनुर्ववृधे हनूमान् ॥ १८६ ॥ महेन्द्रमारुह्य गिरिं स पादभरेण गुर्वीकृतमुत्पपात । आदातुमिच्छन्निव नाकचुम्बि दिनेशबिम्ब पुनरम्बराग्रात् ॥ १८७ ॥ खच्छाम्बुप्रतिविम्बितेऽस्य वपुषि क्रूरप्रकोपाकुलै- दंष्ट्राकोटिविपाटनेन मकरैमिथ्याभियोगे कृते । दूरोद्गारितदूरुवातविधुतस्फीतैस्तटाम्बुस्फुट- च्छुक्तिव्यक्तसृतैर्नहास जलधिर्मुक्तासमूहैर्मुहुः ॥ १८८ ॥ व्रजन्स धीरः शतयोजनान्तं क्रमेण तद्रासविवर्धितास्याम् । जघान घोरामथ सिंहिकाख्यां क्षपामिवार्कस्तमसो जनित्रीम् ॥१८९॥ मानाय मेनाकमथार्णवेन विश्रान्तये रत्नगिरि विसृष्टम् । करेण संस्पृश्य स लविताब्धिलङ्काङ्कशैलस्य तटे पपात ॥ १९० ॥ अथ निशि शशिहासोल्लासशुभ्रासु दिक्षु स्फुटमणिकिरणेषु(प्वे?)तत्प्रियान्तःपुरेषु । प्रतिपदमतियत्नात्तेन सर्व विचित्य द्रुततरमभिपत्य स्वैरमाभाष्य सीताम् ॥ १९१ ॥ सुरतरुवैनिकाया मूलभङ्गं विधाय प्रविधुतकुलशैलान्किकरान्मन्त्रिपुत्रान् । सुरपुरभयदीक्षादक्षमक्षं च हत्वा स्वयमभिसरता तामिन्द्रजियुद्धभूमिम् ॥ १९२ ॥ तृणमिव वहता तच्छद्मना ब्राह्ममस्त्रं हुतवहहुतलङ्कातङ्कनिःशङ्कशक्त्या । १. 'तटान्त' ख. २. 'वनिकायां' क-ख-ग.

·६५ ७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । कृतमिह कपिना यत्तच्च देवेन दृष्टं तदपि कुमतिसृष्टं दैवदिष्टं न नष्टम् ॥ १९३॥ (तिलकम्) यद्भक्तियुक्तं विनयप्रमुक्तं विज्ञाप्यसे शक्तिलवेन देव । आकुञ्चितभ्रूभ्रमकारि वक्रं न तत्र कार्य स्वहितं विचार्यम् ॥ १९ ॥ श्रुत्वैतदुक्तं प्रणधिव्रतेन रक्षःपतिः क्ष्मां क्षणमीक्षमाणः । न किंचिदूचे चरणाञ्चलेन समुल्लिखन्स्फाटिकपादपीठम् ॥ १९५ ॥ अथ प्रभाते किल मन्त्रिमुख्यनिषेव्यमाणं क्षणदाचरेन्द्रम् । भ्राता सभाग्रस्थितमभ्युपेत्य विभीषणः संप्रति तं बभाषे ॥ १९६ ॥ अत्यल्पकेऽपि व्यसनांशलेशे न संवृतिः क्रियते प्रयत्नात् । तेषां प्रमादादवमानपूर्णाः सक्तापवादा विपदो भवन्ति ॥ १९७ ॥ न धीमतां धावति धीः कुकार्ये क्षणादकार्याद्विरमन्ति भव्याः । कुर्वन्त्यकार्य विरमन्ति नैव हितं न शृण्वन्ति च दैवदग्धाः ॥ १९८॥ पराभवं यत्स कपिस्तवापि चकार सोऽयं कुनयप्रभावः । सीतापहारप्रभवावमाने तत्त्याग एवं प्रशमाभ्युपायः ॥ १९९ ॥ अहो नु चारैर्न निवेदितं भो रामः समुद्रस्य तटीमवाप्तः । यद्धृत्यसुग्रीवविधौ विधेयः स मारुतिस्तत्पृतनापदातिः ॥ २०० ॥ प्रसाद्यतामात्महिताय रामः सीतार्पणेनैव स शान्तिमेति । अयं प्रमादस्य शरावपातः(१) सीतापरित्यागकरावलम्बः ॥ २०१॥ हितं तवैते न वदन्त्यमात्यास्त्वद्भूलताधीनविभूतिभोगाः । चित्तग्रहाय प्रियतामवाप्तुं कर्णानुकूलं कथयन्त्यतथ्यम् ॥ २०२ ॥ सत्ये शङ्काचकितमतयो वञ्चकग्रामलीनाः शैलस्थूलोपकृतिविफलाः खल्पदोपेऽतिकोपाः। मन्त्रोद्विग्नाः पिशुनवचना धर्मनर्मोक्तिहृष्टाः साधुद्विष्टाः प्रखलसुहृदः सर्वदा भूमिपालाः ॥ २०३ ।। १. 'विनति' ख. २. 'मुख्यैः' ख. ३. 'संप्रहितं' क-ग. ४. 'दुष्टाः' ख. ५. 'योगाः' ख. ६. 'दुष्टाः' ख. ९ ·काव्यमाला। इति ब्रुवाणं कुशलानुबन्धाद्विभीषणं भ्रूभ्रमणप्रकोपः । आकृप्य खङ्गं चरणाञ्चलेन न्यपातयन्निर्विकृति दशास्यः ।। २०४॥ स वेत्रिभिस्त्रासितसर्वलोकैनिष्कासितः सजनसंश्रयार्थी। गुणाभिसारी गगनं विगाह्य जगाम रामस्य समीपमेव ॥ २०५॥ अन्येधुरन्तःपुरसौधशृङ्गस्थितं समेत्य प्रणिधिर्दशास्यम् । सुग्रीवसैन्यार्णवमध्यचारी जगाद विज्ञातसमस्ततत्त्वः ॥ २०६ ॥ इतः प्रयातस्य विभीषणस्य प्रणामिनः पादनखांशुपट्टम् । रामेण मौलौ प्रविसार्य दत्तो लङ्काधिपत्ये प्रथमाभिषेकः ॥ २०७ ॥ मन्त्रान्तरङ्गत्वमतीव यातः स तस्य निर्व्याजहितोपदेष्टा । न बान्धवत्वं सहनं जनस्य स एव बन्धुः किल योऽनुरक्तः ॥२०८ ॥ विभीपणस्यानुमते विरात्रं रामेऽब्धितीरेऽथ कृतव्रतेऽपि । गाम्भीर्यनिःस्पन्दतयाम्बुराशिन किंचिदूचे तेरणाभ्युपायम् ॥ २०९ ।। रामस्य चापाक्रमणेन सिन्धु यादथामन्यत सेतुबन्धम् । मृदोरवज्ञामुखभङ्गकारी लोकः किलायं भयभोज्य एव ।। २१० ॥ अथाम्बुधौ मन्दरतुल्यशैलैः सेतुर्निवद्धोऽद्भुतकृत्प्लवगैः । प्रभावशक्त्या दृढनिश्चयानां शिलाः प्लवन्ते सलिले किमन्यत् ॥२११॥ रक्षःकुले सेतुरभावहेतुर्दैवेन सृष्टः सलिलप्रचारः । नूनं स निर्विघ्नगतागताय लङ्कापदां राघवसंपदां च ॥ २१२ ॥ तीवर्णिवं सेतुपथेन रामस्ततस्त्रिकूटस्य तटे निविष्टः । प्लवंगसैन्येन धनेन यस्य त्रस्ता इव क्वापि दिशः प्रयाताः ।। २१३ ॥ इत्युक्त्वा प्रणिधौ मनागपसृते लङ्कापतितर' ध्यायन्मानुषसेवकं क्षतकुलं प्रम्लानमानाननः । संकल्पैरपि दुष्करेऽद्भुतनिधौ सेतो निवद्धेऽम्वुधौ लज्जाद्वेपविमर्शकोपकलनाव्याकीर्णचित्तोऽभवत् ॥ २१४ ॥ अथोच्चचारोद्धतयुद्धशंसी भैरीनिनादः क्षणदाचराणाम् । शिलाहताहालपरम्पराणां झांकाररावश्च घनः कपीनाम् ॥ २१५ ॥ १. 'तोयाय' स. २. 'तरणे' ख. ३. 'भीरी' क-ख-ग-घ.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ६७ r युद्धे प्रवृत्ते कपिराक्षसानां द्रुमाद्रिशस्त्रास्त्रसमाहता भूः । पुनः प्रजाताखिलदाहशङ्का लङ्का चकम्पे भयविह्वलेव.॥ २१६ ॥ ततः प्रतीहारपतिः प्रविश्य विद्युन्मुखाख्यः क्षणदाचरेन्द्रम् । व्यजिज्ञपत्संगररङ्गभङ्गं प्रत्यक्षमालोक्य निशाचराणाम् ॥ २१७ ॥ देव द्वन्द्वरणे प्रसक्तसुभटे तुल्यत्वमासीत्क्षणं रक्षोवानरसैन्ययोरथ मनाग्लाने बले रक्षसाम् । वीरेणेन्द्रजिताभ्युपेत्य निहतौ भूमौ च्युतौ राघवौ नागास्त्रेण समावृतौ त्रिशिरसा भग्नं कपीनां बलम् ॥ २१८ ॥ दिव्यप्रभावौ गरुडेन साक्षात्स्पृष्टौ विनष्टाखिलपाशवन्धौ । अथोत्थितौ दाशरथी वृथैव किं पौरुषैर्दैवमलङ्घयमेव ॥ २१९ ॥ लब्धाधिकोत्साहबलैः प्लवंगैर्निपीड्यमानेषु निशाचरेषु । प्रहस्तधूम्राक्षमहोदराद्याः प्राप्ता रणे मन्दबलत्वमेव ॥ २२० ॥ भन्नेऽथ सैन्ये क्षणदाचराणां मानानुबन्धादविलुप्तधैर्याः । हताः प्रहस्तप्रमुखाः क्रमेण ते संगरोर्वीकुलभूधरेन्द्राः ॥ २२१ ॥ त्वदाज्ञया देव विबोधनाय प्रमृद्यमानोऽपि गजाश्वसैन्यैः । अत्यन्तनिद्रातरुणीकरालो न कुम्भकर्णो विजहाति निद्राम् ॥ २२२ ॥ श्रुत्वा प्रतीहारगिरं दशास्यः संख्ये तनुत्यांगसमुद्यतोऽभूत् । चित्तानुवृत्तान्तसहायहीनं कस्येष्टमैश्वर्यमरण्यतुल्यम् ॥ २२३ ॥ स्नानार्चनादि प्रविधाय तूर्ण कार्यानुरोधादथ कुम्भकर्णः । श्रुत्वाखिलं रामविरोधवृत्तं पौलस्त्यमेत्य प्रणतोऽभ्युवाच ॥ २२४ ॥ अहो महान्दुःसहदुर्ग्रहोऽयं सन्मन्त्रिमन्त्रैर्न निवारितस्ते । क्रोधेन्धने किं भवता स्मराग्नौ हुता विभूतिर्गणिता न नीतिः ॥२२॥ लीलानिबद्धाम्बुधिमध्यसेतोः शक्तिर्मनुष्यस्य न चिन्तिता किम् । भ्रूभङ्गभीतिस्तिमिताम्बुराशौ यस्याज्ञया भूमिधराः प्लवन्ते ॥ २२६ ॥ १. 'म्लाने क-घ. २. 'च सहसा' ख. ३. 'तथैव' ख. ४. 'मदोद्धतास्ते विविशू रणोम्'ि ख-ग-घ. .

·काव्यमाला। स दीर्घदर्शी हितकृन्मनीषी विभीषणः किं भवता निरस्तः । मन्त्रागमज्ञं प्रथमं निहत्य पश्चाद्विषं भक्षितमप्रमेयम् ॥ २२७ ॥ व्यसनपतनसक्तिस्तद्विरामेऽप्यसक्ति- हिंतसचिवविरक्तिर्दुर्जनेष्वेव भक्तिः । उचितमतिवियुक्तिर्दुर्ग्रहाणाममुक्तिः क्षितिपरिवृढलक्ष्मीसंक्षये लक्षणानि ॥ २२८ ।। श्रुत्वानुजोक्तं हितयुक्तमेतन्नक्तंचरेन्द्रो न विवेद युक्तम् । निपातकाले किल नैव बुद्धिर्भवेद्यया मोहरजोविशुद्धिः ॥ २२९ ॥ स तं जगाद प्रतिबोधितोऽद्य शिक्षाप्रदानाय न पण्डितस्त्वम् । मिथ्या भुजौ भूरिभुजस्तवेमौ भजस्व गत्वा घनमोहनिद्राम् ॥२३०॥ इत्यग्रजेनाभिहितो विचिन्त्य प्रभावशक्ति भवितव्यतायाः । संनद्धवुद्धिनिधने रिपूणां न कुम्भकर्णस्तमुवाच किंचित् ॥ २३१ ।। संप्राप्ते कुम्भकर्णे रणभुवमभवायाससंमन्त्रितानां भन्ने सैन्ये कपीनां दिशि दिशि रजसा भूयसा संवृतायाम् । तत्कायच्छाययाधो जगति गुरुतरैः संनिरुद्धेऽन्धकारै- रर्के साकारराहुग्रहणसमयधीः खेचराणां बभूव ॥ २३२ ॥ ततः प्रविश्याविरलप्रहारो विदीर्णकायः स्तुतशोणितौषः । नक्तंचरः कुञ्जरकर्णनामा व्यजिज्ञपत्संसदि राक्षसेन्द्रम् ॥ २३३ ॥ देव त्वदाज्ञापरुषाक्षराणि ध्यायन्कपीनां युधि कुम्भकर्णः । चके महन्मन्युमनन्तमन्तः प्रारब्धकल्पान्तकृतान्तलीलः ॥ २३४ ॥ भग्नाशकं दधाने जैगति स गगनासङ्गितुङ्गोत्तमाङ्गः पद्भयां भूकम्पकारी भयनिविडमिलद्वारणायूंषि पिंपन् । सुग्रीवं विग्रहोगं लघुविहगमिवादाय मुष्टिग्रहेण ग्रीवाकर्वभञ्ज द्रुमवदवगतिव्याहतानङ्गदाद्यान् ॥ २३५ ॥ क्षिप्रं विभीषणमतेन निकृष्ट चाप- स्तं राघवः स्वकटकोपरि भूधराभम् । १. 'संवृतानाम्' ख. २. 'प्रारम्भ' ख. ३. 'त्रिजगति' ग-घ.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ६९ बाणैर्निपात्य घनकायभरावपिष्ट- रक्षःकुलं भुवनविस्मयमाततान ॥ २३६ ॥ हते विकीर्णे युधि कुम्भकर्णे निकुम्भकुम्भादिषु च च्युतेषु । मानानुबन्धादपराङ्मुखानां क्षणं क्षयोऽभूत्क्षणदाचराणाम् ।। २३७ ।। शोकप्रकोपानललिह्यमानः कुलक्षयादिन्द्रजिदभ्युपेत्य । सैन्यं कपीनां निखिलं क्षणेन स रामसुग्रीवमुखं जघान ॥ २३८ ॥ हतेषु सर्वेषु हरीश्वरेषु कण्ठावंकीर्णक्षणजीवितेन । अभ्यर्थितो जाम्बवता हनूमानेको विसृष्टः कपिजीविताप्त्यै ॥ २३९ ॥ स योजनशतत्रयीं दिवि विलय भास्वत्प्रभः सपुष्करमपाहरत्सकलमौषधिक्ष्माधरम् । यदग्रसरसौरभैरभवदाप्तजीवं क्षणा- त्सराघवकपीश्वरं हरिसुसैन्यमत्यद्भुतम् ॥ २४० ॥ मानं नेच्छति यच्छति व्यसनितां मुग्धां विधत्ते धियं कीर्ति हन्ति कलङ्कयत्यपि कुलं सोत्कर्षविद्वेषवान् । यद्यत्कर्म विधीयते सुमतिना कार्यानुबन्धोद्यमै- स्तत्तत्सर्वमलक्षितः क्षपयति क्षिप्रं विरुद्धो विधिः ॥ २४१ ॥ अथेन्द्रजित्सर्वजगज्जयोग्रब्रह्मास्त्रसिधै विहितापचारः । वनं समागत्य निकुम्भिलाख्यं यागोग्रवह्नौ रुधिरं जुहाव ।। २४२ ॥ यागार्धविघ्ने युधि वध्य एष नैवान्यथेत्याशु विभीषणेन । उक्ते हिते राघवशासनेन तं लक्ष्मणो यो मथाजगाम ॥ २४३ ॥ अथेन्द्रजिल्लक्ष्मणयोर्मदेन युद्धे प्रवृत्ते कपिराक्षसानाम् । परस्परं दीर्घमहास्त्रदीप्तं सैन्यद्वयं प्रेक्षकतामवाप ॥ २४४ ॥ क्रोधाकुलेनेन्द्रजिता प्रसह्य शक्त्याथ हृन्मर्मणि दारितोऽपि । तं पत्रिणा कण्ठनिकृत्तवत्रं सौमित्रिराश्चर्यनिधिश्चकार ॥ २४५ ॥ श्रुत्वैतदुग्राशनिपाततुल्यं शोकेन निर्मिन्नधृतिर्दशास्यः । व्याप्तः स्फुटद्भिः कटकाग्ररत्नैः पपात कल्पान्त इवाचलेन्द्रः ॥२४६ ॥ १. 'मुखान्' क-ख. २. 'वतीर्ण' ख. ३. 'प्रवरसैन्य' ख. ४: 'सुमतिभिः' ख.

·७० काव्यमाला। स लव्धसंज्ञः प्रियपुत्रशोके भ्रातृक्षयस्योपरिमर्मलग्ने । सीताभिलापं सहसा विहाय बबन्ध चित्ते मरणाभिलाषम् ॥ २४७ ॥ भ्रात्रा भुजेन सकलोद्यमदक्षिणेन पुत्रेण सर्वगुणसंगमवल्लभेन । मानेन मौलिमणिना रहितस्य जन्तोः कि जीवितेन शितशल्यशताचि(यि)तेन ॥ २४८ ॥ प्राप्तस्ततः समरभूमिमभग्नमानो भृत्यानुजात्मजनिकृत्तशरीरपूर्णाम् । लहेश्वरः पृथुविपादभरश्रमेण विश्रान्तये निजवपुःक्षयमाचकाङ्क्ष ॥ २४९ ॥ संनद्धे दशकंधरे युधि भयव्याघूर्णदिमण्डले पैशाचाश्वरथस्थिते हरिरथारूढे च रामे पुनः । बाणेषु प्रसरत्सु देहदलनव्यापारपाराप्तये टेकस्य स्वतनुक्षये रिपुवधे चान्यस्य लोभोऽभवत् ॥ २५० ॥ अग्रे शरीरनिरपेक्षमरक्षिताङ्गं रक्षःपति घनरणक्षयमीक्षमाणः । रामः क्षणं स्थगितनिश्चलचापपाणिः साश्चर्यशौर्यभरविस्मयवान्प्रध्यौ ॥ २५१ ॥ कायः कैलासमूलोतिविपुलशिलोल्लेखविख्यातसार- स्तेजः शक्रेभकुम्भस्थिरशरशकलक्लेशनिःश्वासदीप्तम् । मानश्चाशेपलोकेश्वरमुकुटतटीलालिताज्ञाविलासः सर्व साश्चर्यमस्य त्रिभुवनजयिनः पापशापेन नष्टम् ॥२५२ ॥ ध्यात्वेति निर्विवरमार्गणवर्षिणोऽस्य दष्टौष्ठमाकुलितकुण्डलदीप्तगण्डम् । रामः शरेण दहनाचितदुनिमित्त- क्रूरार्धचन्द्रवदनेन शिरश्चकर्त ॥ २५३ ॥ १. 'तेन रण' ख. २. 'शताश्रितेन' ख, ३. 'लोकस्य' क-ग.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । २९५ ॥ रोमाञ्चसंचरणपीनकपोलभित्ति यद्यत्पपात वदनं दशकंधरस्य । आजन्मनोऽन्यमुखतत्क्षणदर्शनेन प्रीत्येव विस्मयमयद्युति तत्तदासीत् ॥ २६४ ॥ दृष्ट्वा च्युतानि वदनानि नव क्रमेण कण्ठस्खलत्कनकपुङ्खशराचितानि । व्याप्तानि दीप्तहरहोमहुताशलेशैः संस्मारितानि दशमं दशकण्ठवनम् ॥ २५५ ॥ कृत्ते च मूर्ध्नि दशमे दशशेखरस्य प्रत्यक्षदृष्टवदनच्युतमन्युवह्निः । शान्तोऽपि कण्ठविगलद्धनशोणितौथै- रासीत्सशेष इव कुण्डलरत्नभाभिः ॥ २५६ ॥ हत्वाथ रामः समरे दशास्यं विभीषणं तद्विभवेऽभिषिच्य। लङ्काकलङ्केन परस्थलस्थां सीतामवाप्तामपि नाभ्यनन्दत् ॥ २५७ ॥ तीव्र वियोगदहने तनुतां गतापि भार्पिता विषमधाम्न्यनपायवह्नौ । कोपानले निपतिता विपुलेऽथ सीता शुद्ध्यै विवेश हिमसंहतिशीतमग्निम् ॥ २५८ ॥ पतिव्रतां तां स्वयमेव दोर्ध्यामादाय रामाय ददौ हुताशः । स लोकपालस्तुतशीलसत्त्वां तां प्राप्य लक्ष्मी प्रययावयोध्याम् ॥२५९॥ तत्र प्रणामैर्भरतेन हर्षबाष्पाभिषेकॉर्चितपादपद्मः । सुग्रीवलङ्कापतिसेव्यमानः स प्राप राज्यं त्रिदशाभिषिक्तः ॥ २६० ॥ काले प्रयाते प्रणिधिः प्रजानां वृत्तान्तवेदी विजने समेत्य । व्यजिज्ञपद्रतरप्रवासे लोकापवादं जनकात्मजायाः ॥.२६१ ॥ जायां स जानन्नपि शुद्धशीलां लोकापवादप्रसरासहिष्णुः । सौमित्रिमादिश्य सगर्भभारां तत्याज वाल्मीकितपोवने ताम् ॥२६२॥ १. 'संतति' ख. २. 'भिषेकाञ्चित' क-गः -- ·७ काव्यमाला। . नित्यादुःखे जनजीवितेऽस्मिन्सुखान्यनित्यानि सयौवनानि । धनानि विद्युद्दयुतिचञ्चलानि क्षणक्षयाणि प्रियसंगमानि ॥ २६३ ॥ वाल्ये भूमितलेऽर्पिता तदनु च क्लिष्टा वने भीषणे पौलस्त्येन हृता भयक्षतधृतिर्व(ती रु)द्धाथ लङ्कावने । लब्धाशुध्यनले च्युता पुनरपि त्यक्ता सती जानकी संसारे सतताश्रुपातिनि नृणां धिनित्यदुःखस्थितिम् ॥ २६४ ॥ आश्वास्यमाना जनकोपमेन वाल्मीकिना दीनदयान्वितेन । कालं तनुत्यागमनोरथैः सा नित्याश्रुपातार्द्रकुचा निनाय ॥ २६५ ॥ सासूत भर्तृप्रतिविम्बरूपौ पुत्रौ तनुत्यागविशेषविघ्नौ । वाल्मीकिना क्षत्रियसंस्क्रियाभिः कुशो लवश्चेति कृताभिधानौ।।२६६॥ प्रवर्धमानौ मुनिना स्वकाव्यमध्यापितौ गीतिविभक्तवर्णम् । पूर्व भविष्यच्चरितं निवद्धं रामायणं कर्णरसायनं तौ ॥ २६७ ॥ निरास सीताविरहे द्वितीये शशीव रामस्तनुतामवाप्तः । प्रदीप्तदुःखाग्निचितां विवेद श्मशानभूमिप्रतिमां विभूतिम् ॥ २६८ ॥ किं भोगरोगैः किमयत्नरत्नैः किं नन्दनैश्चन्दनचन्द्रसौधैः । वियोगशल्यैहृदयेऽवसन्ने किं नित्यशोकेन कुजीवितेन ॥ २६९ ॥ कदाचिदास्थानसभासनस्थं रामं प्रहारक्षतमस्तकः श्वा । व्यजिज्ञपद्देव यतिव्रतेन हतोऽस्मि विप्रेण विनापराधम् ॥ २७० ॥ भिक्षुर्विलक्षः क्षतकारणं तत्पृष्टोऽपि किंचिन्न यदाचचक्षे । तद्दण्डमूकेपु सभास्थितेषु तदा पुनः प्राह स निश्चितं श्वा ॥ २७१ ॥ देव द्विजन्मा स्वमठेऽधिकारी पुराहमासं विगतस्पृहोऽपि । केनाक्रमेणोपग(न)ता न जाने तथापि मे निन्द्यतमा श्वजातिः॥२७२॥ कालञ्जरे देवमठाधिकारी विधीयतामेप विवेकहीनः । न यस्य कोपप्रशमेऽपि शक्तिर्लोभप्रहाणेऽपि स किं समर्थः ॥२७३|| एकोदरा मोहमहीप्रजाता मदस्मरक्रोधविपादलोभाः । एकानुमानेन भवन्ति जन्तोः सर्वे सदा स्थूललघुक्रमेण ॥ २७४ ॥ १. 'काव्य' ख.

·७ श्रीरामावतारः] दशावतारचरितम् । ७३ श्रुत्वैतदुद्दामगजाधिरूढं भिक्षु नृपः स्फीतमठाधिनाथम् ।- चक्रे चलच्चामरचारुचञ्चद्विकुञ्चितोष्णीषविलासहासम् ॥ २७५ ॥ धर्मस्य गोप्ता च्यवनेन रामः प्रीत्यार्थितः क्रूरतरासुरस्य । त्रैलोक्यशत्रोलवणाभिधस्य वधाय शत्रुघ्नमथादिदेश ॥ २७६ ॥ शूलायुधे तेन हतेऽथ दैत्ये तत्कानने काञ्चनतोरणाङ्का । दिव्येव शत्रुघ्ननिवेशिताभूत्पुरीप्रथार्हा मधुराभिधाना ॥ २७७ ॥ काले प्रयाते सुतमष्टवर्ष स्कन्धे समादाय मृतं द्विजन्मा । उच्चैः प्रचुक्रोश सभाङ्गनाग्रद्वारान्तिके वेत्रिभयानभिज्ञः ॥ २७८ ॥ अयं शिशुर्मे स्थविरस्य सूनुर्व्यसुत्वमाप्तस्तिलतोयदाता । नृपापचारेण भवत्यवश्यमकालमृत्युव्यसनं प्रजानाम् ।। २७९ ॥ धर्मद्रोहिणि विद्रुताकरुणे क्षुद्रैः प्रजोपद्रवै- धूतैर्भुक्तधने प्रधानविमुखे विज्ञप्तिनिद्राजुषि । कायस्थैरजितैजिते क्षितिपतौ लब्धोदयैरिन्द्रियै- दुर्भिक्षानलचौरवारिमकरैर्दीनो जनः पीड्यते ॥ २८० ॥ नाथे दिक्षु भगीरथे शुभकथे पुण्याप्ततीर्थप्रथे कान्तस्वर्गपथे पृथौ दशरथे याते यशःशेषताम् । कष्टं नष्टधृतिः प्रकृष्टविपदामाधारभूताधुना देवी मज्जति राजदुष्कृतिभरै राभिभूतेव भूः ॥ २८१ ॥ विप्रार्तनादेन विचार्यमाणकारुण्यदैन्यव्यसनेऽपि रामे । सभ्येषु मूकेषु मुनीश्वरेषु समभ्यधान्नारद एव वाग्मी ॥ २८२ ॥ शूद्रस्तपस्तीव्रतरं करोति शम्बूकनामा दिशि दक्षिणस्याम् । स एव वर्णाश्रमधर्मलोपः पुत्रक्षये कारणमग्र्यजातेः ॥ २८३ ॥ श्रुत्वोदितं नारदवाक्यमेतस्मृताप्तमारुह्य विमानराजम् । अदक्षिणं धर्मपंथस्य राजा गत्वावधीद्दक्षिणदिस्थितं तम् ॥ २८४ ॥ रामासिपट्टेन निकृत्तकण्ठे शूद्रे विमानेन दिवं प्रयाते । निजात्मजे तत्क्षणलब्धजीवे ममा निन्दा स्तुतिभिर्द्विजातिः ॥२८५॥ १. 'करणे' क-ग. २. 'धनैः' क-ग-घ. ३. 'दुष्कृत' ख. ४. 'श्रुत्वोचितं' ख. १० ·काव्यमाला। manna हैमी कृता तस्य सुवर्णकारैरभिन्नरूपा रघुराजपत्नी । अभूत्परित्यागघनावमानमन्युव्रता मौनवतीव सीता ॥ २८६ ।। वाल्मीकिशिष्यानुगतौ कुमारौ रामात्मजौ तत्र लवः कुशश्च । अगायतां श्रोत्रसुखं नृपाने स्वरेण रामायणमादिकाव्यम् ॥ २८७ ॥ पुत्रौ परिज्ञाय मुनीन्द्रवाक्यात्तौ तुल्यरूपानुभवेन रामः । करोतु सीता पुनरेन शुद्धिमित्यर्थनां तत्र मुनेश्वकार ॥ २८८ ॥ वाल्मीकिशिष्यैरथ रामपत्नी तां प्रापिता यज्ञभुवं क्षणेन । लज्जावती राजसहस्रमध्ये मन्युप्रगल्भां गिरमुज्जहार ॥ २८९ ॥ यद्यार्यपुत्रान्न परः प्रमृष्टश्चित्तेन वाचा मम कर्मणा वा । तत्सत्यसंकल्पगुणेन तेन ददातु माता वसुधावकाशम् ॥ २९० ॥ अथोत्थिता मूर्तिमती क्षितिस्तामङ्के समादाय तलं विवेश । काकुत्स्थहृद्भङ्गभियेव काञ्च्या सुताररावेण निवार्यमाणा ॥ २९१ ॥ रामस्ततः प्राप्तवधूनिराशः पातालसंहारविलाससज्जः । निवारितः पद्मभवेन साक्षात्स्नेहार्द्रतां पुत्रयुगे वबन्ध ।। २९२ ।। अथाश्वमेधे विधिभाजि पूर्णे कालेन साक्षाद्विजने समेत्य । संस्मारितो वैष्णवधाम रामः सहानुजैर्दिव्यपदं प्रपेदे ॥ २९३ ॥ अथ स भगवान्विष्णुः कृत्वा जगन्निरुपप्लवं दशमुखभयं हृत्वा हर्षप्रदस्त्रिदशश्रियः । पवनतनयं धृत्वा धीरोन्नतं सविभीषणं भुवनभवने कीर्तिस्तम्भ जगाम सुधाम्बुधिम् ॥ २९४ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते श्रीरामावतारः सप्तमः । श्रीकृष्णावतारोऽष्टमः। अहो कालसमुद्रस्य न लक्ष्यन्तेऽतिसंतताः । मज्जन्तोऽन्तरनन्तस्य युगान्ताः पर्वता इव ॥ १ ॥ १. प्रमुष्टः' क-ग-घ.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । युगदीर्चे प्रयातेऽथ काले दिनक्ष(ग)णक्रमैः । कैटभारं पुनर्भूमि रार्ता शरणं ययौ ॥ २ ॥ . सा ददर्श सुधाम्भोधौ प्रबुद्धं शेषशायिनम् । विश्वरूपं फणारत्नसहस्रप्रतिबिम्बितम् ॥ ३ ॥ सुखप्रबोधपृच्छान्ते चतुर्मुखमुखैः सुरैः । मुनिभिर्नारदाद्यैश्च प्रैणतैः परिवारितम् ॥ ४ ॥ पादसंवाहनव्यग्रां श्रियं प्रेमामृतहदे । वहन्तं हृदये व्यक्तं कौस्तुभप्रतिविम्बिताम् ॥ ५ ॥ मही मरकतश्यामा व्यक्तमौक्तिकभूषणा । खलक्ष्मीर्लक्ष्यनक्षत्रमालेव प्रणनाम तमू ॥ ६ ॥ सा प्रणामचलत्कर्णोत्पलालिस्वनसंनिभाम् । विज्ञप्ति ज्ञातवृत्तस्य चक्रे विश्वान्तरात्मनः ॥ ७ ॥ भगवन्भवतः सर्वलोकचिन्तातिहारिणः । वात्सल्यपेशलस्याने पुनरुक्तं निवेद्यते ॥ ८ ॥ हिरण्याक्षबलात्क्षिप्ता निक्षिप्तक्षितिभृत्कुला । समुत्क्षिप्ताक्षयैवाहं वराहवपुषा स्वयम् ॥ ९ ॥ कालनेमिप्रभृतयः पुरा मद्भारशान्तये । हता भवता दैत्यास्तेऽवतीर्णाः पुनर्नृपाः ॥ १० ॥ उग्रसेनस्य तनयः क्रूरः क्रूरतरानुगः । वृष्णिवंशे समुत्पन्नः कालनेमिर्महासुरः ॥ ११ ॥ अनन्तदैत्यभूपालबलभारभरादिता । अधर्मबहुलं कालं न सहे वोढुमक्षमा ॥ १२ ॥ श्रुत्वैतदुक्तमुर्वर्या भगवान्सस्मिताननः । करिष्याम्युचितं सर्वमित्युक्त्वा विससर्न ताम् ॥ १३ ॥ पृथिव्यामथ यातायां विधा(ज्ञा)य हृदयस्थितम् । विष्णोः समीहितं सर्व सुरान्प्राह पितामहः ॥ १४ ॥ १. 'अथोद्गता' ख. २. 'समन्तात् ख. ये ·ay काव्यमाला । भूमिभारावताराय देवोऽवतरति क्षितिम् । यदुवृष्णिकुले याति वसुदेवस्य पुत्रताम् ॥ १५ ॥ यूयमंशावतरणं कुले कुरुत मारते । इत्युक्ते पद्मगर्मेण तथेत्युक्त्वा ययुः सुराः ॥ १६ ॥ ततः कदाचित्प्रययौ नारदो मथुरां पुरीम् । स्वच्छन्दवादनिरतः कलिकेलिकुतूहली ॥ १७ ॥ स रहः कंसमभ्येत्य प्राप्तपूजासनोऽवदत् । धर्ममार्गेण वर्तस्व रक्षेमां विद्रुतां श्रियम् ॥ १८ ॥ पितृप्वसुस्ते देवक्या यः समुत्पद्यते सुतः । स सुरैनिश्चितोऽन्ताय विभूतेर्जीवितस्य ते ॥ १९ ॥ उक्त्वेति याते देवर्षों कंसः पापी पितृष्वसुः । देवक्याः किंकरान्गर्भनिधनाय समादिशत् ॥ २० ॥ हतेषु षट्सु वालेषु वसुदेवसुतेष्वथ । सपल्यै सप्तमं गूढं रोहिण्यै देवकी ददौ ॥ २१ ॥ स विष्णोः शयनाभ्यासाद्भूभारभरणक्षमः । अवतीर्णः शिशुः शेषः प्रीतिमन्तर्वहन्निव ॥ २२ ॥ अथाष्टमं सुतं जातं वसुदेवः स्वयं निशि । गोकुले नन्दगोपस्य निदधे वधशङ्कितः ।। २३ ॥ नन्दपल्या यशोदायाः कन्यां विनिमयेन सः । आदाय गूढसंचारी निजजायान्तिके क्षिपत् ॥ २४ ॥ सा कन्या करुणाहीनैः प्रवुद्धैरथ किंकरैः । शिलायामाहता दीप्ता विद्युल्लेखेव खं ययौ ॥ २५ ॥ साप्टादशभुजा कान्ता प्रदीप्तविविधायुधा । कंसस्यायुः पिबन्तीव भेजे विन्ध्यवसुंधराम् ॥ २६ ॥ रोहिणीभवनाज्ज्येष्ठमपि गूढमतिः सुतम् । वसुदेवः क्षयभयान्नन्दगोपगृहेऽत्यजत् ॥ २७ ॥ १. 'कुर्वन्तु' क. २. 'मथुरां नारदः' ख. ३. 'विदितः' ख, ४. 'शिशुः क. .

·< श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ७७ . तौ संकर्षणकृष्णाख्यौ यशोदा दधती ययौ । विश्रुता दानसंभोगौ श्रीरिव स्पृहणीयताम् ॥ २८ ॥ संकर्षणः शशिसितः कृष्णो मरकतद्युतिः । बभतुः प्रथमोद्भेदौ गङ्गायमुनयोरिव ॥ २९ ॥ स्वदेहरक्षायत्नेन बालोद्दलनशालिना । कंसेनान्यत्कृतं मोहादन्यदैवेने निर्मितम् ॥ ३० ॥ कलयति धिया स्वार्थ सर्वः सदाभ्युदयेच्छया किमपि यतते तावद्यावत्फलं परिदृश्यते । तदनु च विधिः क्रीडोन्मत्तः करोति तदश्मना जलभृतघटं भक्त्वा दूरादिवाशु जलस्थितिम् ॥ ३१ ॥ राज्या) गोकुले बालौ कंसः श्रुत्वा तयोः क्षये । चक्रे गूढोद्यमोपायान्गर्भव्यत्ययशङ्कितः ॥ ३२ ॥ स्तन्यतृप्तः शिशुः कृष्णः कदाचिन्निद्रयान्वितः । पादप्रहारेणाविद्धं वभञ्ज शकटं महत् ॥ ३३ ॥ विसृष्टामथ कंसेन पूतनां निशि राक्षसीम् । विषास्तनदां कृष्णश्चक्रे निष्पीतजीविताम् ॥ ३४ ॥ किंचित्संचरणाभ्यासे पाणिमालम्ब्य यत्नवान् । दत्तद्वित्रिक्रमश्चक्रे हर्ष मातुस्त्रिविक्रमः ॥ ३५ ॥ ततः कुमारयोः पातभीत्या हरिणवेगयोः । अविश्रान्तानुसरणे यशोदा श्रममाययौ ॥ ३६ ॥ उद्विग्ना गतिविघ्नाय कृष्णस्य जननी व्यधात् । बलिबन्धनधीरस्य दाम्ना बन्धमुलूखले ॥ ३७ ॥ दामोदरस्ततो नाम्ना, समाकर्षन्नुलूखलम् । मध्येन निर्ययौ वेगाद्यमलार्जुनवृक्षयोः ॥ ३८ ॥ संल्लग्नोलूखलाकर्षात्पेततुस्तौ महाद्रुमौ । यमुनाक्षोभसंभूतभयकम्पितगोकुलौ ॥ ३९ ॥ १. 'विनतादान' ख-ग. २. 'देवविनिर्मितं' ख-ग. ३ 'जन' क-ग.

·काव्यमाला।
ततः कृष्णाश्रयेण श्रीर्गोकुले जितनन्दना ।
स्वभावरमणीयेऽपि रमणीयतराभवत् ॥ ४० ॥
स्निग्धश्यामास्तरुतृणभुवः संपतन्निर्झरौघा
मेघप्रेमोन्मुखशिखिमुखस्थायिनो मन्थघोषाः ।
गायद्गोपीस्तिमितहरिणीहारिणः काननान्ताः
कान्तश्चक्रुः प्रमदसमयं(मसमं) यामुनाः कूलकच्छाः ॥ ४१ ॥
ततः स्तोकपरिम्लाने शैशवे शिशिरोपमे ।
माधवस्याभवत्किचिदुन्मुखी यौवनद्युतिः ॥ ४२ ॥
ततः कृष्णस्य गोपालडिम्भमण्डलवर्तिनः ।
बभूव कन्दुकोद्दामक्रीडासु निबिडो रसः ॥ ४३ ॥
पतिते यमुनांकूलसलिले केलिकन्दुके ।
ददर्श कालियस्योगं नागस्य भवनं हरिः ॥ ४४ ॥
व्याप्तं कल्पान्तरजनी कवलीकारविभ्रमैः ।
कृतान्तमहिषश्यामैनिस्त्रिंशविमलैजलैः ॥ ४५ ॥
कालः कथं वसतीह(त्येष) भयस्यापि भयंकरः ।
स तैराकृष्यमाणोऽपि कृष्णस्तदर्शनोद्यतः ॥ ४६ ॥
कदम्बशाखामालम्व्य भवनोपान्तवर्तिनीम् ।
पपात दुरितोत्पातः सावेगः क्षुभितेऽम्भसि ॥ ४७ ॥
भ्रमद्यमभुजाभेन शौरिभोगेन भोगिनः ।
आलिङ्गितस्तमाधूय वेगेनाचक्रमे शिरः ॥ ४८ ॥
पादाक्रान्तफणस्य फूत्कृतिविषावेगोष्णनिःश्वासिनः
कोपक्लेशविशेषदन्तकपणप्रोद्भूतधूमहरेः ।
कालभूभ्रमभङ्गुरैर्वृतमभूत्पातालमूलोद्गतैः
कालैः कालियवान्धवैरिव जलं साहायकाभ्यागतैः ॥ ४९ ॥
पीडितः शरणं शौरि स यातस्तद्विरा ययौ ।
रौद्रः समुद्रं तत्पादमुद्रयां तायनिर्भयः ॥ ५० ॥

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ७९ ततस्तालवने दैत्यं धेनुकं खररूपिणम् । जघान गोकुले विघ्नं हेलयैव हलायुधः ॥ ५१ ॥ अथ गोपालरूपेण प्रलम्बो नाम दानवः । कन्दुकक्रीडया प्रीतिं विदधे रामकृष्णयोः ॥ १२ ॥ कदाचित्स्कन्धमारूढस्तेन वेगवता हृतः । रामस्तस्याकरोन्मुष्टिपातेन शतधा शिरः ॥ ५३॥ अथ गोवर्धनगिरौ शक्रयागमहोत्सवे । भक्ष्यभोज्यमहारम्भसंभारो गोकुलेऽभवत् ॥ १४ ॥ पूज्यः पर्वत एवायमित्युक्त्वा शक्रपूजनम् । निवार्य कृष्णस्तद्भोज्यं बुभुजे दिव्यरूपभृत् ॥ ५५ ॥ ततः प्रम्लानमानेन मन्युना शतमन्युना । प्रेरिता घननिर्घोषघोरमेघाः समाययुः ॥ १६ ॥ तैर्ग्रस्तवासरालोकैनिंगीर्णभुवनैनैः । आहूतेव महारावैः कालरात्रिरदृश्यत ॥ ५७ ॥ विरावकृतहृद्धट्टमेघसंघट्टविप्लवे । खं क्षितौ जलरूपेण भयभग्नमिवापतत् ॥ ५८ ॥ ते शक्रक्रोधसंनद्धाः शक्रचापचिता धनाः । सद्यः पीतमिवाम्भोधि वमन्तः क्ष्मामपूरयन् ॥ ५९ ॥ संरम्भेण घनाघनैर्धनतरैः संपीड्यमानैमिथः प्रोद्भूतेऽथ पृथुव्यथारवनिभे संस्फूर्जिते गजिते । भीत्या वापि ययुः क्षितिच्युतनभः संभावनाकम्पिताः कल्पान्तागमशङ्किता इव महानीहाररुद्धा दिशः ॥ ६ ॥ धारासाराशनिनिपतनक्लेशसंपीडितानां सीदद्वत्सप्रणिहितदृशां शीतवातादितानाम् । वेगक्षोभागतगिरिनदीनाददीनाननानां प्राणत्राणं क्वचिदपि गवां नाभवद्विवलानाम् ॥ ६१ ॥ . , ·० काव्यमाला। अङ्गभङ्गं गवां दृष्ट्वा गोविन्दः करुणाकुलः । त्राणाय गिरिमुद्धृत्य गोवर्धनमधारयत् ॥ १२ ॥ छन्त्रीकृते गिरौ तस्मिन्दोर्दण्डधृतिनिश्चले । गोगणानां सगोपानां पुनर्जीवागमोऽभवत् ॥ ६३ ॥ उत्क्षिप्तेऽसुरवैरिणा क्षितिधरे क्षीरोदधिः क्षोभवा- न्भेजे भीतिमकाण्डदण्डमथनक्षोभाभिशङ्की पुनः । विन्ध्यस्यासमयोद्गमं विगणयन्मन्ये श्वसन्कम्पवा- न्हस्तन्यस्तसमस्तशापसलिलः क्षोभादगस्त्योऽभवत् ॥ ६४ ।। अवहदहतधैर्ये दोष्णि कृष्णस्य भार- श्रमशमनधियेव क्ष्माधरः सोपरोधः । अविरतनिपतद्भिर्निर्झराणां सहस्त्रैः स्फटिकविकटजम्भ(?)स्तम्भसंभारशोभाम् ॥ ६५ ॥ गोवर्धनस्य धरणे ब्रजसुन्दरीणां साहायकोचचरणोचितदोलतानाम् । अप्राप्तिलोलकरविभ्रममाकलय्य कृष्णः स्मितांशुधवलाधरपल्लवोऽभूत् ।। ६६ ।। कृष्णेनाश्चर्यनिधिना गोगणे परिरक्षिते । लज्जयेव न्यवर्तन्त पवनोच्छासिनो घनाः ॥ ६७ ॥ ततः शक्रः समभ्येत्य प्रसाद्य विजने हरिम् । कामधेनुगिरा तस्मै गोपालाधिपतां ददौ ॥ ६८ ॥ अथ प्रपेदे गोविन्दः प्रौढं मदमिव द्विपः । सहकारतरुः कान्तं वसन्तमिव यौवनम् ॥ ६९ ॥ तस्य सानन्दशृङ्गारे वयसि व्यक्ततां गते। बभूवाभिनवोत्साहः प्रतापाभरणेन सः ॥ ७० ॥ तस्य निर्भरतारुण्यलावण्यं नयनामृतम् । पिवन्तीनामभूगोपकान्तानां मदविभ्रमः ॥ ७१ ॥ १. 'करुणालयः' क-ग. २. 'जम्ब' गा; 'जृम्भ' घ.

·< श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ८१ व्यामूढस्खलितार्धविक्लवपदा वाणी गतिश्चास्फुटा चित्तं भ्रूयुगलं च वीचिरचनासंवादि दोलायितम् । निद्रा किं च दरिद्रतामुपगता लज्जा च सज्जा स्मरे क्षैव्यं मांधवयौवनद्युतिपदे गोपाङ्गनानामभूत् ।। ७२ ॥ खैराचारस्मरपरिचये तत्र शौरेः प्रवृत्ते वेषालापोद्धतगतितयान्योन्यसंभाव्यमाने । आसील्लज्जाविनयनिभृता व्यक्तसंसक्तमन्यु- स्तासामन्तः कलुषकलनानल्पसंकल्पजल्पः ॥ ७३ ॥ कर्णाभ्यर्णविकीर्णलोचनरुचः सन्त्येव चन्द्रानना- स्त्वत्तोऽन्या नवयौवनोन्नतिलसल्लावण्यगण्याः परम् । यासामेष हरिमनोरथशतैरर्थी क्षणालोकने कि कृष्णेन विलोकिताहमिति ते रूढः प्रमूढे मदः ॥ ७४ ॥ अन्तर्लोचनयोविंशत्यविरतं लग्नश्च पाणौ गति निर्बन्धेन रुणद्धि धावति मुहुर्दशाभिकामोऽधरे । सख्यः किं करवाणि वारणशतै वापयाति क्षणं कृष्णः षट्चरणः प्रयाति चपलः पुष्पोचये विघ्नताम् ॥७॥ कर्षत्यंशुकपल्लवं परिहृतः प्रत्याहृतिं नोज्झति प्रक्षिप्तश्चरणे लैंगत्यविरतं तिष्ठत्यदृश्यः पथि । अङ्गान्युल्लिखति प्रसह्य यदि वा लब्धावकाशः क्वचि- कि शौरिर्धनकुञ्जवञ्जुललताजालान्तरे कण्टकः ॥ ७६ ॥ खच्छाम्बुप्रतिबिम्बवऋतिलकोल्लेखादरालोकन यत्नेनोच्चितचूतपल्लवलवे कर्णावतंसस्पृहा । एतस्याः कुसुमेषु बन्धनधिया केशावकाशक्रिया केनायं नवरागयोगगुरुणा वेषोपदेशः कृतः ॥ ७७ ॥ १. 'मूढप्रस्खलि' ख-ग. २. 'लीलायितम्' ख-ग. ३. 'गलति' क-ख, ४. 'वन' ग; 'नग' ख. ११

·८२
काव्यमाला।
कोऽयं याति लघुक्रभैरहमहं कस्त्वं सखि श्यामला
श्वासायासवती व यासि तिमिरे तं नष्टमिष्टं मृगम् ।
अन्वेष्टुं यमुनातटीमुपगता भीतास्मि भूतभ्रमा-
न्मूढे कृष्णभुजंग एप विटपे कौटिल्यलीनः स्थितः ॥ ७८ ॥
संतप्तैव हता करोमि किमहं तां प्रेषयन्त्या मया
लब्धं मौग्ध्यफलं भुजंगनिकटं वक्रां द्विजिह्वां सखीम् ।
धिग्दूती तरुणीं करोति किल या स्वीकृत्य दूरे प्रियं
हस्तोत्सृष्टखगः प्रयत्ननिचयै याति तृप्तोऽन्यतः ॥ ७९ ॥
जानेऽन्यासहितं विलोक्य कुटिलं तं कूटकोषं त्वया
प्रत्यक्षागसि निहवासहनया कोपेन दष्टोऽधरः ।
श्वासायासविसंस्थुला न च कुचोत्कम्पं विमुञ्चस्यहो
मोहादुःसहविप्लवे चपलया कि प्रेषिता त्वं मया ॥ १० ॥
न स सखि यमुनायास्तीरवानीरकुले
गहनभुवि भवत्या मत्प्रियः क्वापि दृष्टः ।
सुमुखि फलमियत्तु स्नेहमोहात्त्वयाप्त
कुचमुखलिखितेयं कण्टकोल्लेखरेखा ॥ ८१ ॥
इत्यभून्मदनोद्दामयौवने कालियद्विषः ।
गोपाङ्गनानां संरम्भगोपालम्भविभ्रमः ।। ८२ ॥
प्रीत्यै बभूव कृष्णस्य श्यामानिचयचुम्बिनः ।
जाती मधुकरस्येव राधैवाधिकवल्लभा ॥ ८३ ॥
लावण्यं नवनीतसारममृतस्येवोद्वहन्त्यो नवं
तन्वाना द्युतिदिग्धदुग्वधवलां मुग्धस्मितांशुच्छटाम् ।
माद्यद्यौवनकुम्भिकुम्भसुभगाभोगस्तनोत्तम्भिता
धैर्य कस्य न दीर्घनेत्रवलनैर्मश्नन्ति गोपाङ्गनाः ॥ ८४ ॥
कदाचिदथ यातेऽस्तं गभस्तिमति शर्वरी।
आययौ गोपकान्तेव शनैः कृष्णाभिसारिणी ॥ ८५ ॥

·८३ ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । शशाङ्ककृतसंकेतसमागमविलोकिनी । क्षपा प्रतीक्षमाणेव तमःश्यामाम्बरा बभौ ॥ ८६ ॥ अथोद्ययौ सुधास्यन्दस्वेदाप्रसरत्करः । तुल्यालिङ्गनजामीया दिशन्निव दिशां शशी ॥ ८७ ॥ ततस्तारुण्यवानिन्दुर्मीलत्तरलतारकम् । मुखं चुचुम्ब ३यामायाः कराकृष्टतमःपटः ॥ ८ ॥ त्यक्त्वा पूर्वी स्पृशन्किचिदक्षिणां च तथोत्तराम् । शिश्रिये पश्चिमामाशां सुधांशुर्बहुवल्लभः ॥ ८९ ॥ अत्रान्तरे समभ्यायादरिष्टो दुष्टचेष्टितः । जङ्गमः शृङ्गवानद्रिरिव दैत्यो वृषाकृतिः ॥ ९० ॥ किंचित्कुञ्चितकण्ठकायकषणक्लेशत्रुटत्पादप- प्रोद्भूतोत्कटटांकृतैर्गललुठद्गम्भीरघोरखनैः । सीत्कारश्चसितैः खुराप्रविषमोल्खातावकीर्णक्षिते- स्तस्योद्गारभरेण भग्नमभवत्कम्पाकुलं गोकुलम् ॥ ९१ ॥ तद्धीतिच्युतगर्भासु गोषु गोपगणे गते । कृष्णं गोपाङ्गनाः कण्ठे जगृहुर्भयविह्वलाः ॥ ९२ ॥ शृङ्गप्रहाराभिमुखं दोष्णा कृष्णस्तमुद्धतम् । निपीड्य कण्ठे कुण्ठेच्छं चकार गतजीवितम् ॥ ९३ ॥ निष्पिष्टे शौरिणारिष्टे कंसामात्ये महौजसि । तत्कथा पप्रथे लोके पृथुविस्मयकारिणी ॥ ९४ ॥ ततः प्रभाते कंसस्य सुहृत्केशी महासुरः । आययौ हयरूपेण खुराघातक्षतक्षितिः ॥ ९५ ॥ करालो मांसलः शृङ्गी कृष्णतालुखिकर्णवान् । लक्षितः ककुदावर्तीर्जगत्संक्षयलक्षणैः ॥ ९६ ॥ १. 'यामिन्याः' ख. २. 'चेतनः' घ. ३. 'सीत्कारोच्छ्वसितैः' ख.

·काव्यमाला। तस्य हेपितनिषैरैः खुररवेण च । त्रस्तगोगणमुद्विग्नगोपं वनमकम्पत ॥ ९७ ॥ शूत्कारश्वसितेन तर्जितमरुत्कोपात्तमृत्युस्थिति- स्तेजोनिर्जितपावकः श्रमजलैर्विक्षिप्तपाथःपतिः । निश्चेष्टां वसुधां विधातुमुदितः कल्पान्तकालोपमः सोऽभूदाकुललोकपालविभवावष्टम्भकृदुःसहः ॥ ९८ ॥ दन्ताभिघातसज्जस्य तस्यास्ये द्विगुणीकृतम् । उत्क्षिप्तानखुरस्याशु न्यदधद्भुजमच्युतः ॥ ९९ ॥ तद्दन्तकषणेनापि निर्विघ्नघनविभ्रमः कृष्णप्रसारितो वाहुः केशिवकं द्विधा व्यधात् ॥ १० ॥ भन्ने निपतिते तस्मिन्कंसस्येव मनोरथे। अभूजम्मारिभवने तार्थ्यध्वजयस्वनः ॥ १०१ ॥ अत्रान्तरे वृष्णिवृद्धैः सह स्वसचिवक्षयम् । चिन्तयन्मन्त्रभवने कंसः प्रोवाच निःश्वसन् ॥ १०२ ।। इयं जनितलज्जेव मानम्लानिर्महीयसी । यन्मेरुतुल्यैर्युष्माभिः क्रियते तृणचिन्तनम् || १०३ ॥ उद्धवः शनिरक्रूरः शतधन्वा विदूरथः । भोजाद्याश्च ममापूर्वं शृण्वन्त्वसमविग्रहम् ॥ १०४ ॥ पितुः स्वसुः पतिवृद्धः स्नेहसंमानवृत्तिभिः । वसुदेवः स चास्माभिः पूजितः परिपूरितः ॥ १०५ ॥ खसुतौ तेन विन्यस्तौ गोकुले गूढचारिणौ । शोकातङ्काङ्कुरौ यौ मे विषपादपतां गतौ ॥ १०६ ॥ ज्ञातिभ्यो भयमस्तीति सत्यमाह महामतिः । विभीपणमतोपायैर्हन्यमानो दशाननः ॥ १०७ ॥ . १. 'मन्त्रि' क-घ. २. 'न कृतं' ख. ३. 'शङ्कातकाकुलौ' ख.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ८५ मर्मज्ञः स्वजनः पुंसां क्षये जागति नापरः । शिक्षापक्षिभिराकृष्टाः क्षयं यान्त्येव पक्षिणः ॥ १०८ ॥ सदा दारूणि दह्यन्ते दारुजेन चे वह्निना । क्रिमिणा स्वाङ्गजातेन पात्यन्ते प्रौढपादपाः ॥ १०९ ॥ मृज्जातलोहकुद्दालैः खन्यते मृण्मयी मही । स्वजातैर्निर्झरैर्नीताः कषद्भिर्भूधराः क्षयम् ॥ ११० ॥ ज्ञातिप्रहारो निःशर्ममर्मपाती पराधिकः । लोहाधिका व्यथामस्नः करोत्यस्थिमुखः शरः ॥ १११ ॥ सहभोग्यामपि ज्ञातेर्नेच्छन्ति ज्ञातयः श्रियम् । काङ्क्षन्ति भूतिमन्येषां दूरालोकननिष्फलाम् ॥ ११२ ॥ किं कृतं सुकृतं तावद्वसुदेवेन धीमता । बन्धुद्रोहविदग्धेन गोपालौ कुर्वता सुतौ ॥ ११३ ॥ उपेक्षितौ बन्धुधिया तत्सुतौ दयया मया । भुजच्छेदप्रवृत्तौ मे प्रयातौ चिन्तनीयताम् ॥ ११४ ॥ कृष्णेन निहतोऽरिष्टः स च केशी सुहृन्मम । तद्भात्रा मुष्टिना पिष्टः प्रलम्बः स च धेनुकः ॥ ११५ ॥ अधुना कोपविवलद्भूलतां नीतिमेतयोः । करोम्यहं यथा बालौ पुनर्नैवं करिष्यतः ॥ ११६ ॥ कंसेन सावज्ञमन्तर्गम्भीरमन्युना । उक्ते तमुद्धवः प्राह पागुण्यविनयेद्धधीः ॥ ११७ ॥ राजन्न स्वजने कोपं कुपितः कर्तुमर्हसि । स्वीकार्याः सर्वथा क्रुद्धलुब्धभीतावमानिताः ।। ११८ ॥ क्रुद्धान्प्रसादनैर्लुब्धान्धीतांश्च सान्त्वनैः । माननैरवमानार्तान्नयेद्भिन्नानभिन्नताम् ॥ ११९ ॥ विभिन्नस्वीकारः शमयति नृपाणां रिपुभयं निर्जीवोच्छित्तिर्भवति कुपितैर्धातुभिरिव । १. 'समन्युः' ख. २. 'एव' ख. ३. 'चर्म' घ.

·८६ काव्यमाला। न वैरं वैरेण प्रशममुपयाति क्वचिदपि प्रदीप्तोऽग्निः शान्ति व्रजति जलपुजैन शिखिना ॥ १२० ॥ बान्धवौ पुत्रसदृशौ रामकृष्णौ न ते परौ। लक्ष्मीरक्षा क्षितीशानां राजपुत्राभिरक्षणम् ॥ १२१ ॥ समीपे सर्पाभः परमुपसरन्मेषहननः खलग्रामे मूर्खः(मुख्यः) परपुरगतः शत्रुबलकृत् । हते तस्मिन्पापं किमपि कुलबीजाङ्कुरहति- न दूरे नादूरे भवति सुखरक्ष्यः क्षितिपजः ॥ १२२ ॥ निरस्तः क्ष्माभुजा बन्धुः क्षीणवृत्तिर्विपद्गतः । तन्नामविक्रयोत्क्षेपैलक्षितो दिक्षु भिक्षते ।। १२३ ।। परमं श्रीमतामेतन्माननामविनाशनम् । यद्यात्यपूरितो बन्धुः परस्योत्तानपाणिताम् ॥ १२४ ॥ त्वद्वन्धुसुतयो व युक्ता गोपकुले स्थितिः । न यावद्विप्रकीर्णौ तौ तावत्स्वीकरणक्षमौ ॥ १२५ ॥ इत्युद्धवेनाभिहिते हिते सुविहिते श्रियः । अच्छिन्नदानव्रतवानक्रूरः कंसमभ्यधात् ॥ १२६ ॥ एकपात्रोचितां यस्य श्रियं नाश्नन्ति बान्धवाः । तस्यात्मपोपतोषस्य कोषक्लेशाय संपदः ॥ १२७ ।। त्यागभोगभरोद्धृष्टा मानोन्मृष्टा महात्मनाम् । भान्ति भृत्यगृहोत्सृष्टा बन्धूच्छिष्टा विभूतयः ॥ १२८ ॥ भूतिमालोक्य विमुखा यस्य निःश्वस्य बान्धवाः । गच्छन्ति न विशेषोऽस्ति श्मशानस्य च तस्य च ॥ १२९ ॥ रत्नाकरसमृद्धश्रीर्वन्धुर्यस्य त्वमीदृशः । स कृष्णः कानने शप्पशय्यापरिचिताकृतिः ॥ १३० ॥ १. 'त्वद्न्धु' क-ख-ग.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । वकर्मभागिनः सर्वे निष्फलः स्वजनोऽर्थवान् । नातरङ्गस्य शङ्खस्य हृता सुषिरताधिना ॥ १३१ ॥ ज्ञातिर्नदीनः कृष्णस्तु दयया संविभज्यते । हेलोमिनिर्मितं मन्ये तेनैश्वर्य दिवौकसाम् ॥ १३२ ॥ धेनुत्राणे शिखरिपतिना कृष्णदोष्णि स्थितेन श्रान्ते शके विफलजलदे लज्जिते शैलशत्रौ । लब्धाकाशप्रसभगतिना निर्झरोद्धातघोषै- हर्षस्पर्शः प्रकटित इव स्फीतफेनाट्टहासः ॥ १३३ ॥ मददलनविधाने कालियस्याहिभर्तु- दमनशमितशक्तेदेहसंदेहभाजः । शरणगमनदैन्यम्लानमानस्य कृष्णः शिरसि चरणमुद्रां ता_रक्षां चकार ॥ १३४ ॥. नाम्ना मानमहोन्नति प्रतनुते बध्नाति शोभा गुणैः पुष्णात्याजिषु जिष्णुना शशिसितं भ्राजिष्णु दोष्णा यशः । हर्ष वर्षति निश्चलेन सहजप्रेम्णा च चित्तस्य यः स श्लाघ्यः सुकृतेन बान्धवमणिर्भाग्योद्भवैलभ्यते ॥ १३५ ॥ अबन्ध्यसंगतिबन्धुः कृष्णतुल्योऽस्ति कस्तव । येन शक्रोऽपि गोपानां गौरवावनतः कृतः ॥ १३६ ॥ उक्तं निःशल्यकल्याणमस्माभिर्यदि मन्यसे । तत्त्वद्रािहं गच्छामि कृष्णाह्वानकृतार्थताम् ॥ १३७ ॥ विपुलः प्रस्थितश्चायं धनुर्यागमहोत्सवः । करोम्यहं तमुद्दिश्य केशवस्य निमन्त्रणम् ॥ १३८ ॥ इत्यक्रूरवचः श्रुत्वा कंसः कुटिलचेष्टितः । बजेति निःश्वसन्तुष्णमभ्यभात्तमधोमुखः ॥ १३९ ॥ ॥ १. 'तगिरा तव' ख.

·८८ काव्यमाला। अथ सज्जरथे गन्तुमक्रूरे ब्रजमुद्यते । अभूञ्चन्द्रोदयोद्भूत इव वृष्णिकुलाम्बुधिः ॥ १४० ॥ अतिक्रम्याथ मथुरामक्रूरः प्रथितो रथी । अवापाग्रसरत्सैन्यः पर्यन्तग्राममेखलाम् ।। १४ १ ।। प्रत्यग्रपाकविनमत्कलमक्षेत्रपतिभिः । . हरितालरजःपुञ्जरञ्जिताभिरिवाचिताम् ॥ १४२ ।। कदलीश्यामलारामवटवाटलतावृताम् । लम्बमानधनालावुतुम्बकूष्माण्डमण्डलाम् ॥ १४३ ॥ वलत्कुटिलकल्लोलकुल्याकलकलाकुलाम् । द्राक्षासुशीतलतलस्थलीशय्याश्रयाध्वगाम् ॥ १४४ ॥ अध्वन्यजग्धपूर्वेक्षुशल्कशुक्लीकृतस्थलाम् । पाकपिङ्गलनारङ्गीवनैः संध्यान्वितामिव ।। १४५ ॥ ययौ स पश्यन्निःशङ्कशुकाशननिवारणे । उदञ्चद्भुजलक्ष्योच्चकुचाग्राः शालिपालिकाः ॥ १४६ ॥ स ब्रजन्गोकुलोपान्तवनमालां व्यलोकयत् । उत्सरन्निर्झरासारस्निग्धश्यामलशाद्वलाम् ॥ १४७ ॥ गोरक्षादक्षशवरैः कृतक्षुद्रसिंक्षयाम् । घोरव्याघ्रपथावद्धयन्त्रकूटधैंटावटाम् ॥ १४८ ॥ तालीतालतमालसालकदलीपथ्यामलीश्यामलं खजूरार्जुनसर्जविल्वबकुलप्लक्षाक्षलक्षाकुलम् । पर्यन्ते स ददर्श हर्पजननं स्फीतोपदेशं गवां निःश्वभ्रस्थलपुष्पशप्पशवलं निःसङ्कुलं गोकुलम् ॥ १४१ ॥ अच्छिन्नोदितमन्थमन्थररवं निर्घोषमेवभ्रम- भ्राम्यन्मत्तमयूरनृत्तरुचिरं गोपाङ्गनागीतिभिः । १. 'पथि तां' ख. २. 'द्रोणीक, ३. 'सर्वेक्षु' क. ४. 'घटापटाम्' ग, ५. 'निः- सङ्गलो' खना.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ८९ निःस्यन्दस्थितमुक्तशष्पकवलक्लीबाङ्गसारङ्गकं प्रीति प्राप स वीक्ष्य यामुनवलद्वीचिव्रजं गोकुलम् ॥ १५० ॥ ततस्तत्सैनिकैः कृष्णः प्रथमाप्तैनिवेदितम् । पितुः पितृव्यमक्रूरं शुश्रावाभ्यर्च्यमागतम् ॥ १५१ ॥ घृतकुम्भदधिस्थालीसहस्रोपायनैः पुरः । प्रणम्यमानं गोपाग्र्यैर्ददर्शाङ्करमच्युतः ॥ १५२ ॥ रथायादवरुह्याथ लोलकुण्डलकङ्कणः(णम्) । दृष्ट्वा दामोदरं दूरादक्रूरः समचिन्तयत् ॥ १५३ ॥ अयं स भगवान्विष्णुरवतीर्णः सनातनः । भुवो भारावताराय मां जगादेति नारदः ॥ १५४.॥ एष पद्मपलाशाक्षः श्रीमान्मरकतद्युतिः । स्निग्धलावण्यपीयूषैलिम्पतीव मनो मम ॥ १५५ ॥ वृष्णियादववंशस्य कियती स्पृहणीयता । अवतीर्णः स्वयं यस्मिन्भगवानेष केशवः ॥ १५६ ॥ इति ध्यायन्प्रहर्षाश्रुसंरुद्धनयनः स्खलन् । अकुण्ठोत्कण्ठया शौरेरक्रूरोऽन्तिकमाययौ ॥ १५७ ।। पपात पादयोस्तस्य साग्रजः प्रणतोऽच्युतः । गाढालिङ्गनसंगत्या हृदयं प्रविशन्निव ॥ १५८ ॥ प्राप्तपूजासनः कृष्णं सोऽवदत्तन्मुखे दिशन् । प्रमोदविस्मयस्नेहबहुमानमयीं दृशम् ॥ १५९ ॥ कृष्ण त्वदर्शनानन्दसुधासंपूरिते हृदि । त्वत्संभाषणहर्षस्य क्वावकाशो विधीयताम् ॥ १६० ॥ वसुदेवस्य पुण्यानां पूर्णता किं दरिद्रता । यस्त्वां तनयमासाद्य स्वदृशाद्यापि नेक्षते ॥ १६१ ॥ १. 'क्लेवाङ्ग' क-ग-घ. । १२ ·...... ९ काव्यमालां । भवतत्रिजगज्जन्मस्थितिसंहतिकारिणः । गूढजन्मकथा केन कथ्यते सर्ववेदिनः ॥ १६२ ॥ सततं सहते तीनां त्वत्कृते कंसवाच्यताम् । वसुदेवश्चलत्येषा नूनं न भवितव्यता ॥ १६३ ॥ जगद्धरणधीरेयं धन्या देवी वसुंधरा । भारावतारसंनद्धश्चित्ते वहसि यां सदा ॥ १६४ ॥ विस्मृता देवकी किं ते त्वन्नाम्नापि त्रुतस्तनी । त्वां विना या सुतं रामं कौशल्येवावसीदति ॥ १६५ ॥ धनुर्यागे विसृष्टोऽहं कंसेन त्वन्निमन्त्रणे । त्वदागमनमानेन धन्या नन्दन्तु यादवाः ॥ १६६ ॥ तत्सर्वं करमादाय प्रातः कंसस्य शासनात् । आयान्तु नन्दगोपाद्याः सर्वे समयवर्तिनः ॥ १६७ ॥ इत्यक्रूरवचः श्रुत्वा तमाभाषत केशवः । प्रातरेवाहमागन्ता त्वदाज्ञा केन लङ्घयते ॥ १६८ ॥ ततः प्रभाते संनद्धं रथमारुह्य सानुगाः। मथुरां ययुरक्रूरसंकर्षणजनार्दनाः ॥ १६९ ॥ कथं राधामनामन्त्र्यागतोऽहमिति माधवः । अरतिं म्लानतां चिन्तां ब्रजन्भेजे विनिःश्वसन् ॥ १७० ॥ गच्छन्गोकुलगूढकुञ्जगहनान्यालोकयन्केशवः सोत्कण्ठं वलिताननो वनभुवा सख्येव रुद्धाञ्चलः । राधाया न न नेति नीविहरणे वैक्लव्यलक्ष्याक्षराः सस्मार स्सरसाध्वसाद्भुततनो रावोक्ति(?)रिक्ता गिरः ॥१७ गोविन्दस्य गतस्य कंसनगरी व्याप्ता वियोगाग्निना. स्निग्धश्यामलकूललीनहरिणे गोदावरीगहरे (१) । १. 'संहार' ख. २. 'मन्ये' क-ख. ३. 'कुञ्जगूढ' ख. ४ 'हरिणी' ग-घ.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् ।
९१
रोमन्थस्थितगोगणैः परिचयादुत्कर्णमाकर्णितं
गुप्तं गोकुलपल्लवे गुणगणं गोप्यः सरागा जगुः ॥ १७२ ॥
ललितविलासकलासुखखेलनललनालोभनशोभनयौवनमानितनवमदने
अलिकुलकोकिलकुवलयकज्जलकालकलिन्दसुताबिवलज्जलकालियकुलदमने ।
केशिकिशोरमहासुरमारणदारुणगोकुलदुरितविदारणगोवर्धनधरणे
कस्य न नयनयुगं रतिसज्जे मज्जति मनसिजतरलतरङ्गे वररमणीरमणे १७३
उद्गीयमाने गुणसागरस्य गुणे गुणे रागरसेन शौरेः ।
गोपाङ्गना गूढरसानुरागा मुहुर्मुहुर्मोहहता बभूवुः ॥ १७४ ॥
गोविन्दे गुरुसंनिधौ परवशावेशादनुक्त्वा गते
सुप्तानां बकुलस्य शीतलतले स्वैरं कुरङ्गीदृशाम् ।
स्वप्नालिङ्गनसंगतेऽङ्गलतिकाविक्षेपलक्ष्या मुहु-
मुग्धा वञ्चक मुञ्च मुञ्च कितवेत्युच्चेरुरुच्चैर्गिरः ॥ १७५ ।।
राधा माधवविप्रयोगविगलज्जीवोपमानैर्मुहु-
र्वाष्पैः पीनपयोधराग्रगलितैः फुल्लत्कदम्बाकुला. ।
अच्छिन्नश्वसनेन वेगगतिना व्याकीर्यमाणैः पुरः
सर्वाशाप्रतिबद्धमोहमलिना प्रावृण्नवेवाभवत् ॥ १७६ ॥
ज्ञात्वा कंसः समायान्तौ कुमारौ रामकेशवौ ।
चाणूरमुष्टिको मल्लौ विदधे तद्वधोद्यतौ ॥ १७७ ॥
अथ राजपथं प्राप्तौ बलात्संकर्षणाच्युतौ ।
राजाई चक्रतुश्वारुमाल्याम्बरविलेपनम् ॥ १७८ ॥
तौ विचित्राम्बरधरौ स्रग्विणौ चन्दनाचितौ ।
जनतानन्दजननौ राजद्वारमवापतुः ॥ १७९ ॥
हर्म्यस्था देवकी दृष्ट्वा कृष्णं कमललोचनम् ।
बाष्पसंरुद्धनयना मुमोह प्रसुतस्तनी ॥ १८० ॥
अथ राजाज्ञयोत्सृष्टं महामात्राङ्कुशेरितम् ।
गज कुवलयापीडं ददर्शायान्तमच्युतः ॥ १८१ ॥

·९२ काव्यमाला। क क्रोधान्धं मददोषदुःसहतरं भूभारभूताकृति कुर्वाणं करदण्डकृष्टजनताजीवापहारं मुहुः । मातङ्गं कुनृपोपमं मुररिपुर्दृष्ट्वा प्रहारोद्यत हस्तोत्पाटितया जवान निजया निर्दारितं दंष्ट्रया ॥ १८२ ॥ अथ राजाज्ञया मल्लनागौ चाणूरमुष्टिको । कुमारयोरभिमुखौ चक्रतुर्जनसंक्षयम् ॥ १८३ ॥ जानुबन्धभुनाकर्षतलाघातघने रणे । कृष्णश्चाणूरमवधीन्मुष्टिकं च हलायुधः ॥ १८४ ॥ भुजयोरिव कंसस्य मल्लयोश्युतयोस्तयोः । भ्रूभङ्गभीषणस्योच्चैरुच्चचारोत्कटं वचः ॥ १८५ ॥ वध्यतां वसुदेवोऽयं क्रियतां तत्सुतक्षयः । विधीयतां च गोपानामुचितं राजशासनम् ॥ १८६ ॥ कंसस्येति ब्रुवाणस्य मदोद्दामस्य गर्जतः । दुष्टद्विपस्येव हरिर्वेगेनान्तिकमाद्रवत् ।। १८७ ।। संत्रस्ते वेत्रिसंघे नवभयसमयोद्धान्तसामन्तचके हस्तस्रस्ते तरुण्याः शशिकरधवले चामरे विह्वलायाः । कृष्णः कंसं चकर्प प्रविलुलितसितोष्णीषविश्लेषकेशैः क्रोधाग्ने—ममालामिव कुसुमचलद्धृङ्गमालां दधानम् ॥ १८८ ॥ आकृष्टस्य सुरारिणारुणमणिव्याकीर्णदीर्घद्युति- मौलिर्वक्षसि मौक्तिकांशुशबलः कंसासुरस्य च्युतः । व्यक्तोऽभून्नरसिंहशुभ्रनखरव्यापारमिश्रः क्षणं दीर्णस्येव पुनर्हिरण्यकशिपोः स्फीतः स्त्रुतासृम्भरः ॥ १८९ ॥ हत्वा दूरतराकृष्टं मदान्धं कंसकुञ्जरम् । उग्रसेनं प्रैविदधे राज्ये तजनकं हरिः ॥ १९० ॥ १. 'मौष्टिकं' क-ख. २. 'पुरो' क-ख. ३. 'च विदधे' क-ख.

·< श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ए पादयोर्वसुदेवस्य देवक्याश्चाच्युतः पतन् । बभूवानन्दनिस्पन्दनिबिडालिङ्गनातिथिः ॥ १९१ ।। आविर्भूताः स्वयं विद्याः कलाश्च सकलास्ततः । निनाय स्पृहणीयत्वमवधानेन माधवः ॥ १९२ ।। दक्षिणापथनाथस्य भीष्मकस्यात्मजां हरिः । जहार रुक्मिणी कन्यां लक्ष्मी जन्मान्तरागताम् ॥ १९३ ॥ रुक्मिण्यामथ कृष्णस्य प्रद्युम्नः प्रथमः सुतः । जाम्बवत्यामभूत्साम्बः प्रतिबिम्बनिभौ पितुः ॥ १९४ ॥ सुन्दरीणां सहस्राणि षोडशान्तःपुरे हरेः । बभूवुस्तासु पुत्राणां लक्षसंख्योऽभवद्गणः ॥ १९५॥ नाडायनीं चन्द्रसेनां प्रद्युम्नः प्राप वल्लभाम् । यस्यामजीजनत्पुत्रमनिरुद्धं मनोभवम् ॥ १९६ ॥ ततः शक्रगिरारुह्य गरुडं गरुडध्वजः । गगने दैत्यचक्राणां चक्रे चक्रायुधः क्षयम् ॥ १९७ ॥ मुरसुन्दहयग्रीवनरकाद्या महासुराः । प्रययुश्चक्रिचक्रानौ क्षिप्रासङ्गपतङ्गताम् ॥ १९८ ।। जरासंधेन संरुद्धां मागधेन प्रमाथिना । मथुरामथ संतज्य सानुगः प्रययौ हरिः ॥ १९९ ॥ द्वारकामथ कंसारिः पश्चिमाब्धितटे व्यधात् । जितलङ्कालकानाकनागेन्द्रनगरी पुरीम् ॥ २० ॥ बलात्क्षीरोदजन्मानं पारिजातं जनार्दनः । हृत्वा शक्रपुरोद्यानाद्वारकायां न्यवेशयत् ॥ २०१॥ अत्रान्तरे कंससुहृत्करालः कालविग्रहः । प्रतिज्ञा कालयवनश्चक्रे वृष्णिकुलक्षये ॥ २०२॥ कृष्णस्तं दुर्जयं मत्वा निःसहायो भुजायुधः । बुद्धियुद्धे धियं धृत्वा ययौ यवनमण्डलम् ॥ २०३ ॥ : .

·९४ काव्यमाला । हेमरत्नमयं तस्य प्रविश्य भवनं हरिः । भयप्रदं यमस्यापि ददर्श यवनेश्वरम् ॥ २०४ ॥ सोऽपि कृष्णं विलोक्यैव पतितं भुजगोचरे । मनोरथशतावाप्तं जिघृक्षुस्तं समाद्रवत् ॥ २०५॥ तस्मिन्नभिद्रुते रौद्रे जवेन प्रययौ हरिः । न च पश्चाच्चचालास्य यवनः पूर्वकर्मवत् ॥ २०६ ॥ चतुःसमुद्ररशनां विगाह्यापि महीं हरिः । दृष्ट्वा तमचलं पश्चाद्विवेश हिमवद्गुहाम् ॥ २०७ ॥ तत्रेन्द्रार्थे हताशेपदैत्यस्य युगविस्तरः । यातः कालः प्रसुप्तस्य मुचकुन्दस्य भूपतेः ॥ २०८॥ अर्धनिद्रादरिद्रं मां शयानं यः करिष्यति । स भस्मसाद्यास्यतीति राजर्षिः समयं व्यधात् ॥ २०९ ॥ तस्य शय्याङ्कपर्यवक्रपादतलान्तरे । तस्थावलक्षितः शौरिः शङ्कासंकोचिताकृतिः ॥ २१० ॥ प्रविश्य कालयवनः शयानं वीक्ष्य भूपतिम् । कृष्णमायेति निश्चित्य निर्निद्रमकरोत्पदा ॥ २११ ॥ प्रबुद्धः कालयवनं पादस्पृष्टवपुर्नृपः । दृशा ददाह निःशेष निद्राशेषकषायया ॥ २१२ ॥ निर्दग्धे कालयवने पर्यङ्कचरणाञ्चले । कायसंकलनालीनं दृष्ट्वा कृष्णमभाषत ॥ २१३ ॥ कस्त्वं परिमिताकारः कान्ताकर्णोत्पलद्युतिः । विभर्षि गुणगम्भीरमहो माहात्म्यमुन्नतम् ॥ २१४ ॥ इयती हस्खतां याता सृष्टिः कालनिमीलिता । मद्गुल्फपरिमाणं यद्वपुः स्वल्पतरं तव ॥ २१५ ॥ इत्युक्तो मुचकुन्देन प्रश्रयप्रणयी हरिः । स्ववृत्तं लोकवृत्तं च सर्व तस्मै न्यवेदयत् ॥ २१६ ॥ १. 'उत्तमम्' क.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९५ कालं विशालं. विज्ञाय क्ष्मापालः क्षणवद्गतम् । दीर्घशय्यामिवोत्सृज्य भोगाशां समचिन्तयत् ॥ २१७ ॥ अहो कालगलत्सर्वभावभोगाभिमानभूः । स्वप्नप्रकारः संसारः पर्यन्तासत्यविभ्रमः ॥ २१.८ ॥ भूमिः संकुचिता ग्रीष्मातपन्यस्तार्द्रचर्मवत् । वैराग्यं जनयत्येव जराजीणेव कामिनी ॥ २१९ ॥ तानि मित्राण्यतीतानि ते भृत्यास्ते च बान्धवाः । नरेषु रमते नात्मा यूथभ्रष्ट इव द्विपः ॥ २२० ॥ यस्मिन्नित्यमेधूपमं तदखिलं कालेन लीदं सुर्ख यातं हन्त पुरातनं विरसतां क्षुण्णेक्षुशल्कोपमम् । आमाम्रप्रतिमस्य नास्त्यभिनवस्यास्वादने स्वादुता नेदानीं मम कृत्यमस्ति महता राज्येन भोगेन वा॥ २२१ ॥ मेलिनाक्षमता(?) भूतिः सा भूतिः शोभतेऽधुना । मुक्तिकान्ताधवलतां करोत्युद्भूलनेन या ॥ २२२ ॥ इति संचित्य राजर्षिः कैलासं तपसे ययौ । गत्वा कृष्णश्च वृष्णिभ्यः स्ववृत्तान्तं न्यवेदयत् ॥ २२३ ॥ बलेर्बाणासुरः सूनुरासीहाहुसहस्रवान् । यस्यास्थानसभासभ्यो भगवानभवद्भवः ॥ २२४ ॥ दीप्तरत्नगृहालोकैः सृजन्संध्यामिवानिशम् । बभूवाकाशगं. यस्य नगरं शोणिताभिधम् ॥ २२५ ॥ उषा नामाभवत्तस्य कन्या लावण्यवाहिनी । आललम्बे स्तनतटीं यस्यां मजन्निव स्मरः ॥ २२.६ ॥ युद्धं विना मे मिथ्यैव भाराय भुजकाननम् । इति तेनार्थितः शर्वः प्राप्स्यसीति तमभ्यधात् ॥ २२७ ॥ १. 'मनूपम ख-ग. २. 'मलिनं क्षमता' घ. M ·काव्यमाला। हरं कदाचिदुद्याने देव्या सह विहारिणम् । दृष्टोपा स्वविवाहाय स्पृहां चक्रे धनस्तनी ॥ २२८ ॥ यः करिष्यति ते स्वप्ने कन्याभावव्यतिक्रमम् । भविष्यति स ते भर्ता तामुवाचेति पार्वती ॥ २२९ ॥ अथाययौ यौवनकृद्वल्लीनां कुसुमाकरः । कुर्वाणः सरसां प्रीतिलतां जनमनोवने ॥ २३० ॥ चञ्चबूतरजःपुञ्जपीताम्बरमनोहरः । अतसीकुसुमश्यामः शुशुभे नवमाधवः ।। २३१ ॥ नम्रानना नवोद्भूतरजसा स्तवकस्तनी । मालती यौवनवती कन्येवोच्छ्वासिनी बभौ ॥ २३२ ॥ ववुर्मलयनिःश्वासा इव चन्दनचुम्बिनः । पवनाः पन्नगीदंशशङ्कयेव शनैः शनैः ॥ २३३ ॥ कूजत्कोकिलकण्ठवंशविरुतैः स्फायिन्यवाप्ते परं चूतामोदमदाकुलालिपटलीवीणाखनस्वादुताम् । शिक्षाचक्षणदक्षदक्षिणमरुद्दत्तोपदेशक्रमै- मञ्जर्यो ननृतुर्मधूत्सवलसत्पुष्पायुधाराधने ॥ २३४ ।। हेमहर्म्यप्रसुप्ताथ नीता स्वप्ने मनोमुषा । उपा केनापि कान्तेन शीलांशुकदरिद्रताम् ॥ २३५ ॥ तस्या धीधृतिचौरेण विज्ञाय हृदयं हृतम् । हेलाहरणभीत्येव हारस्तरलतां ययौ ॥ २३६ ॥ लज्जामज्जनविह्वलाननननेत्यल्पप्रलापोद्गति- नींवीमुक्तिनिरोधनिधुतिविधौ पाणिः क्वणत्कङ्कणः । शीतेनेव विकूजिता जवजुषः श्वासस्य शीत्कारिता तस्या भ्रंशभयोच्चलत्कलकला काञ्ची सकम्पाभवत् ॥ २३७ ॥ १. 'घटस्तनी' ख. २. 'दक्षिण' ख-ग. ३. 'धीवृत्ति' क. ४. 'शत्कारिता' ग.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९७ . प्रबुद्धा वृत्तकर्तव्या सा मुग्धा स्वप्नसत्यताम् । मन्यमाना मुहुर्मोहं कुललज्जाकुला ययौ ॥ २३८ ।। शयनं विप्लवस्थानं भयेनेव विहाय सा । हर्म्यस्था प्रददौ प्रातर्दिक्षु चक्षुर्विलज्जिता ॥ २३९ ॥ सा सोत्कम्पकुचन्यस्तहस्तानभ्यस्तमन्मथा । मुमूर्छाच्छादयन्तीव प्रविष्टं हृदये प्रियम् ।। २४० ॥ सा निशश्वास बाष्पाम्बुबिन्दुभिमौक्तिकैरिव । छिन्नस्य शीलहारस्य कुर्वाणा ग्रथनं पुनः ॥ २४१ ॥ प्रदध्यौ नवविध्वंससाध्वसायासिता चिरम् । क्षितौ सा चिन्तयानेव च्युतं चित्तमधोमुखी ॥ २४२ ॥ किं कस्य कथयाम्येतत्कं पृच्छामि करोमि किम् । का गतिः केन दृष्टाहं कुतस्तत्संगमः पुनः ॥ २४३ ॥ इति संदेहनिःस्पन्दा चिन्ताविक्रीतचेतनाम् । विलोक्य चित्रलेखाख्या सखी प्राणसमावदत् ॥ २४४ ॥ तन्वि कः खेदभारोऽयं भीरु किं भयकारणम् । पुत्री त्रैलोक्यभर्तुस्त्वं वध्यः कस्तेऽपराध्यति ॥ २४५ ॥ किं शय्यावलनाविमर्दगलितैः कर्णोत्पलस्य च्छदै- लीनैः कामकृपाणलेशसहशैाप्ता तवेयं तनुः । भ्रश्यन्मौक्तिकयोविभर्षि कुचयोर्भिन्नेभकुम्भभ्रमं स्पष्टोऽयं रतिसंगमव्यतिकरः कस्येति मे संशयः ॥ २४६ ॥ इत्युक्ते सस्मितं सख्या सनिःश्वासाश्रुवर्षिणी । उषा शनैरवोचत्तां लिखन्ती मामधोमुखी ॥ २४७ ॥ दृष्टः स्वप्ने मया कोऽपि रमणस्तनुकम्पनः । पीयूषवर्षी संस्पर्शे स्मरणे मरणोपमः ॥ २४८ ॥ जाने कम्पतरङ्गिताङ्गलतिका स्वप्नेऽहमालिङ्गिता संस्पर्शे कुचयोनिरर्गलतया हारोऽपि पार्श्वे कृतः । १. 'न लजिता' काख-घ. २. 'कन्येति'.ख. १३ ·काव्यमाला । एतावत्तु सखि स्मरामि यदतो वृत्तं परं तत्परं धैर्यस्योद्दलनं शरीरशमनं ध्यात्वापि नो वेद्मि किम् ॥२४९॥ मूर्छाच्छादितमीक्षते न नयनं तापे तनुः पच्यते कम्पः सूचयतीव जीवगमनं मोहे मनो मज्जति । प्राग्जन्मार्जितकर्मणा वलवता कामेन कालेन वा नो जानामि स केन मे धृतिहरः कण्ठे भुजंगोऽर्पितः ॥२५०॥ त्यज्यते सहना लज्जा सह्यते गुरुवाच्यता । गण्यते न घना कीर्तिर्यत्कृते सोऽपि दुर्लभः ॥ २५१ ॥ इयं शीलविलुप्तिमें मानम्लानिमहीयसी। दुर्लभे वल्लभे प्रीतिस्तनुत्यागेन शाम्यति ॥ २५२ ॥ इति ब्रुवाणां तामनुकणाकीर्णकुचस्थलीम् । संतापपिशुनोच्छ्रासां चित्रलेखावदत्सखीम् ॥ २५३ ॥ किं न स्मरसि मुग्धे त्वमहो विरहकातरा । देव्यादिष्टः स ते स्वप्नदृष्ट एव वरो वरः ।। २५४ ॥ समाश्वसिहि हे तन्वि तनुस्तापक्षमा न ते करोमि योगशक्त्याहमुपायं त्वत्समीहिते ॥ २५५ ॥ उल्लिख्य निखिलं चित्रपटे त्रिभुवनं तव । सदृशं दर्शयाम्येव तत्रालोकय वल्लभम् ॥ २५६ ॥ इत्युक्त्वा चित्रलेखायां गतायां व्योमवर्त्मना । उपा जीवमिवापेदे प्रियसंदर्शनाशया ॥ २५७ ॥ साभ्येत्य तस्यास्त्रैलोक्यचित्रं पटमदर्शयत् । किं दुष्करमदृश्यं वा योगिनां ज्ञानचक्षुषाम् ।। २५८ ॥ उपा चित्रपटे दृष्ट्वा सुरासुरनरोरगान् । ददर्श दयितं स्वप्नदृष्टं जितशशिस्मरम् ।। २५९ ॥ अयं स सखि मे धैर्यहारी हृदयतस्करः । इत्युपावचनं श्रुत्वा चित्रलेखा जगाद ताम् ॥ २६० ॥ १. 'अश्रान्तविपुलोच्छ्वासा' ख.

·< श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९९ दिष्टया धन्यासि सुभगे यस्यास्ते नवमन्मथः । लक्ष्मीवल्लभपौत्रोऽयमनिरुद्धाभिधः प्रियः ॥ २६१ ॥ प्रद्युम्नतनयस्यास्य लावण्यामृतदीधितेः । कान्त्या :व्यमिवायान्ति सुरविद्याधराङ्गनाः ॥ २६२ ।। रूपेणाप्रतिमेन नेत्रसुखदः कंदर्पदर्पच्छिदा शौर्ये वज्रधरोपमां न सहते धीरः सुमेरोरयम् । अस्यामर्त्यमृगेक्षणाभिरनिशं सोत्कण्ठमाकर्णितं चन्द्रोत्सङ्गमृगापहं गुणगणं गायन्ति खे खेचराः ॥ २६३ ॥ पश्चिमाब्धौ हरिपुरी द्वारका वृष्णियादवैः । सिंहैरिव महोत्साहैर्गुप्ता हैमवती गुहा ॥ २६४ ॥ तस्यामन्तःपुरे श्रीमान्वसत्येष प्रियासखः । आनीयते कथं तावदिति दोलायते मनः ॥ २६५ ॥ त्वद्भाग्यानि पुरस्कृत्य गच्छामि गगनेन ताम् । हेलार्पिताद्भुतनिधिविधिः सिद्धिं विधास्यति ॥ २६६ ॥ इत्युक्त्वाकाशमाविश्य सा ययौ द्वारका क्षणात् । कुर्वाणा रशनारत्नैः शक्रचापचिता दिशः ॥ २६७ ॥ सा गूढमायया हृत्वा रत्नपर्यङ्कशायिनम् । आनिनाय मुहूर्तेन व्योम्ना प्रद्युम्ननन्दनम् ॥ २६८ ॥ स्वप्नवृत्तान्तमावेद्य स कन्यान्तःपुरान्तरम् । प्रवेशितस्तयापश्यदुषां रतिमिव स्मरः ॥ २६९ ॥ स तां दृष्ट्वा नवोन्मेषनिर्माणातिशयं विधेः । अचिन्तयत्सुधापूरैरिव पूरितलोचनः ।। २७० ।। इन्दोः संक्षयरक्षणाक्षतसुधा किं वेधसा निर्मिता कि धैर्यापहरा हरस्य विहिता कामेन कान्ता तनुः । किं तारुण्यवसन्तकान्तिललिता शृङ्गारसिक्ता लता किं लावण्यतरङ्गिणी पुनरियं जन्मान्तराप्ता रतिः ॥ २७१ ॥ १. 'प्रधास्यति' क.

·१०० काव्यमाला। कटाक्षः संधत्ते कुवलयकुलक्कैव्यकलनां मुखे दृश्यश्चन्द्रद्युतिहरणहेलापरिचयः । असंरुद्धा बाधाधरदलरुचिर्विद्रुमतरो- रहो सारङ्गाक्ष्याः प्रसभविजयी रूपविभवः ॥ २७२ ॥ इति सर्वाङ्गनिर्मग्नलोचनस्तां विलोकयन् । अनिरुद्धोऽधरे तस्या बभूवाशापयातिथिः ।। २७३ ।। सापि साङ्गमिवानङ्गं तमभ्यस्तं मनोरथैः । विलोक्य प्रत्ययासत्ये पुनः स्वप्नमशङ्कत ॥ २७४ ॥ सोत्कम्पा कररोधेन राविणीं मणिमेखलाम् । मुहुर्मोनवती चक्रे पैशुन्यचकितेव सा ॥ २७५ ॥ नवे मौनवति प्रेम्णि तयोः प्राह सखी पुरः । दन्तांशुसूत्रैः कुर्वाणा ग्रथनं चित्तयोरिव ॥ २७६ ।। यस्त्वया प्रेमकुसुमैर्देवैश्चित्रपटेऽचितः । अहो भक्त्या स ते तुष्टः सखि प्रत्यक्षतां गतः ॥ २७७ ॥ स्वप्नसंपादितप्रीतिर्योऽर्थितस्तैर्मनोरथैः । प्राक्पूजा कीदृशी तस्य ब्रूहि त्वमुपपद्यते ॥ २७८ ॥ मौनमालम्बसे पृष्टा दृष्टा क्षोणी निरीक्षसे । लतेव कम्पसे कम्पात्कोऽयं ते चित्तविभ्रमः ॥ २७९ ॥ मानस्तत्क्षणशासनागतजने सुभ्र व संभाव्यते स्वप्नाभ्यस्तसमागमेऽपि नववत्कि लज्जया लीयसे । का तस्मिन्परता सदा वसति यश्चित्ते निवद्धो गुणैः प्रारव्या सखि कस्य तावदियती प्रेम्णि त्वयापह्नुतिः ॥२८॥ इति सख्यां ब्रुवाणायामनिरुद्धः प्रगल्भताम् । निनाय दयितां प्रौढः प्रणयैः प्रेमपेशलैः ॥ २८१ ॥ तदा प्रीतेर्यदायत्तं चिन्तितं यन्मनोरथैः मन्मथेन यदादिष्टं स्वैरं तत्तदभूत्तयोः ।। २८२ ।। १. "धक: ख-ग.

·श्रीकृष्णावतारः]] दशावतारचरितम् । १०१ दिनेष्वथ प्रयातेषु प्रच्छन्नधृतवल्लभा । उषाभूदभिमानाक्तव्यक्तसंभोगलक्षणा ॥ २८३ ॥ व्याकीर्णा कबरी मुखं वितिलकं ताम्बूललिप्तेडेक्षिणी कण्ठे कङ्कणलक्ष्म हारविरतिर्दशोऽधरे निर्वणः । प्रातः प्रच्युतचन्दनास्तनतटी सायं स्ववेषक्रिया संभोगाभरणा तनुर्वरतनोः शङ्कास्पदत्वं ययौ ॥ २८४ ॥ किंचिन्मुकुलिते लोके कन्यायाः कामलक्षणे । फुल्ले शनैः कर्णपथं बाणस्यापि कथा ययौ ।। २८५ ॥ ततस्तद्भूभ्रमादिष्टाः किंकराः क्रूरकारिणः । आययुर्युद्धसंनद्धाः कन्यकान्तःपुराङ्गणम् ॥ २८६ ॥ निरुद्धः प्रियया यत्नादनिरुद्धोऽथ सस्मितः । घोरकिंकरसंघांताञ्जघान परिघायुधः ॥ २८७ ॥ हतेऽयुते किंकराणां स्वयं बाणः समाययौ ।. रथी बाहुसहस्रात्तसमस्तायुधमण्डलः ॥ २८८ ॥ शस्त्रवृष्टिं तदुत्सृष्टां प्राथुम्निः खड्गचर्मभृत् । छित्त्वा धैर्यनिधिश्चक्रे रणे बाणस्य विस्मयम् ॥ २८९ ॥ उषा संत्रासतरला पितुः पत्युश्च संगरे । प्राणेशपक्षपातेन भेजे संदेहसाध्वसम् ।। २९० ॥ बाणेन प्रहितां शक्ति मृत्युदंष्ट्रामिवोत्कटाम् । आदाय तस्मै प्राधुम्निस्तामेव प्राहिणोहली ॥ २९१ ॥ परहर गता शक्तिः प्रविष्टान्तः कृतव्यथा । निजा सुतेव बाणस्य हृदये शल्यतां ययौ ।। २९२ ।। वीरं विज्ञाय तं बाणः स्पष्टयुद्धेन दुर्जयम् । आदाय तामसी मायामदृष्टः प्रविवेश खम् ।। २९३ ॥ १. 'मानात्तु' ख; 'मानार्थ' घ. २. अत्र संधिरनुचितः. ३. 'अपि' ख. ४. चर्म- खड्ग' ख.

·१०२ काव्यमाला। निरन्तरैस्तदुत्सृष्टैष्टिताङ्गं भुजंगमैः । दृष्ट्वानिरुद्धं संरुद्धमुषाभून्मोहमीलिता ॥ २९४ ॥ बद्धेऽनिरुद्धे तनयां बाणः स्वैरापचारिणीम् । आकृष्टः स्नेहकोपाभ्यां न तत्याज न चाग्रहीत् ।। २९५ ॥ असंस्पृष्टं याच्यावचनघनदैन्येन वदनं न कृच्छ्रेऽप्यारूढा गुणमणिततिर्विक्रयतुलाम् । असेवासंतापं वपुरननुभूतप्रभुभयं कुलं कन्याहीनं नहि नयति मानं मलिनताम् ॥ २९६ ॥ अत्रान्तरे द्वारकायामनिरुद्धापहारजः । वृष्णीनामभवत्क्षोभः शोकचिन्तानुबन्धवान् ॥ २९७ ॥ बाणस्य नगरे रुद्धमनिरुद्धं सहोषया । विज्ञाय नारदगिरा सस्सार गरुडं हरिः ॥ २९८ ॥ हलायुधेन सहितः प्रद्युम्नेन च सूनुना । प्रययौ शोणितपुरं तार्क्ष्यमारुह्य माधवः ॥ २९९ ॥ खे योजनसहस्राणि विलङ्घय गरुडध्वजः । दीप्तं बाणपुरं दूराद्ददर्शार्कशतोपमम् ॥ ३०० ॥ अग्निमाहवनीयाख्यं तायः प्राकाररक्षिणम् । पीतोद्वान्तखगङ्गाम्बुनिझरेण न्यवारयत् ॥ ३०१ ॥ पुरद्वारमथोन्मथ्य प्रविष्टं शाङ्गिणं वलात् । निःसंख्याः संख्यसंनद्धा दितिजाः पर्यवारयन् ॥ ३०२ ॥ चकिचक्रनिकृत्तानां शरीराणि सुरद्विषाम् । चक्रुः पक्षक्षयक्षिप्तनिपतत्क्षितिभृद्भमम् ॥ ३०३ ॥ अत्रान्तरे नागपाशपञ्जरे सिंहविक्रमः । वद्धोऽनिरुद्धः सस्मार दुर्गा स्तुतिपदाचिंताम् || ३०४ ॥ निप्पिष्टमत्तमहिषासुरमस्तकाग्र- प्रत्यग्रनिर्गतघनत्रुतिशोणिताम् ।

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १०३ पादाम्बुजं पुनरलक्तकभक्तिचित्रं वन्दे भवप्रभवतापहरं भवान्याः ॥ ३०.५ ॥ शूलप्रहारसृतरक्तभरैकबिन्दु- संजातघोररुरुलक्षगुरुप्रमाथे। पातालमूलगगनान्तविकासितास्य- ग्रस्तोगदानवतनुं प्रणमामि कालीम् ॥ ३०६ ॥ भीमोद्भवद्विभवसुम्भनिसुम्भकाय- निष्पेषदुःसहतराशनिघातघोराम् । कात्यायनी स्वकरकृत्तशिरःशरीर- वीरोपंहारपरितोषवतीं नमामि ॥ ३०७ ॥ क्षुभ्यत्सप्तार्णवघनरवः पद्मगर्भाण्डखण्डा- काण्डभ्रंशप्रभसरभसः सप्तपातालभेदी । धैर्योन्माथी जयति चकिताशेषलोकेश्वराणां चण्डश्चण्ड्याः प्रलयसमयोत्साहलीलाट्टहासः ॥ ३०८ ॥ इति स्तुता भगवती दुर्गा दुर्गापहारिणी। स्वकरस्फोटितोग्राहिपञ्जरं तममोचयत् ॥ ३०९ ॥ भुजंगपाशनिर्मुक्तः प्राधुम्निः समराङ्गणम् । प्रययौ युध्यमानस्य समीपं कालियद्विषः ॥ ३१० ।। अथ कल्पान्तपर्जन्यगर्जितोर्जितविभ्रमः । बाणासुररणारम्भदुन्दुभिध्वनिरुद्ययौ ।। ३११ ॥ दैत्येन्द्रायुधवृष्टिनष्टगगने सेनारजःस्फूर्जित- ग्रस्ताग्रे(क) प्रसरत्पिनाकिविशिखबातावकीर्णे रणे । कल्पान्तागमशङ्किते त्रिभुवने चेरुः शरीरच्छिदः शूराणामनिरुद्धराममुरजित्प्रद्युम्नमुक्ताः शराः ॥ ३१२ ॥ १. 'स्ववर' ख; 'स्वशर' ग. २. 'वीरोपहारनमितां प्रणमामि कालीम' ख. ३. 'असर' ख. ४: 'हेला' स.

·काव्यमाला। . १०४ गरुडादवरुह्याथ बैलेन बलिना रणे । हलेन हलिना कृष्टा दैत्यदेहा द्विधा ययुः ।। ३१३ ॥ ततस्त्रिनेत्रानुचरः प्रदीप्तस्त्रिंशिखज्वरः । क्षिप्तेन भस्सना रामं भ्रममूर्छाकुलं व्यधात् ॥ ३१४ ॥ संतापमूर्छितं कृष्णस्तं परिष्वज्य विद्रुतम् । कृत्वा जटाभिराकृष्य जग्राह ज्वरमञ्जसा ।। ३१५ ॥ कृष्णोऽप्यथ ज्वराविष्टः श्वसन्रोमाञ्चकैशः । असृजद्वैष्णवं घोरं ज्वरं रौद्वैज्वरापहम् ॥ ३१६ ॥ ज्वरयोः संप्रवृत्तेऽथ भुवनाकम्पने रणे । वैष्णवः प्रलयार्काभः शा ज्वरमपातयत् ॥ ३१७ ॥ कण्ठे निपीड्य निप्पिष्टस्तेन रुद्रज्वरः क्षितौ । प्रयातः शरणं कृष्णमवदद्वाष्पगद्गदः ।। ३१८ ॥ देवेन त्रिपुरारिणा त्रिजगतीजीवापहारक्षमः सृष्टः स्पष्टविनष्टधैर्यसरणिदेव त्वयाहं कृतः । त्वां यातः शरणं शरीरधृतये त्वन्नाममन्त्राक्षर- क्षिप्ताप्तस्मृतिनापिनां न भविता मत्स्पर्शतापः क्वचित् ॥३१९॥ इति भीत्या ब्रुवाणं तं ररक्ष गरुडध्वजः । शरणाप्ते विरुद्धेऽपि वैरक्रूरा न साधवः ॥ ३२० ॥ ततः श्रीकण्ठवैकुण्ठौ व्याप्तदेही बभूवतुः । पिनाकशार्ङ्गनिर्गच्छवाणजालैर्निरन्तरैः ॥ ३२१ ।। क्षणं तुल्ये तयोर्युद्धे जगत्संक्षयकारिणि । धनैः शौरिशरासारैर्ययौ विमुखतां हरः ॥ ३२२ ॥ ग्रस्तशक्तेः कुमारस्य जितस्य हरिणा रणे । रक्षायै शंभुना सृष्टा तस्थौ नन्नाङ्गना पुरः ।। ३२३ ।। अथ बाणः स्वयं योद्धं मधुसूदनमाययौ । क्षिपन्वाहुसहस्रेण दीप्तायुधपरम्पराम् ॥ ३२४ ॥ १. 'बलिना' ख-ग. २. 'त्रिशिराः' ख. ३. 'कचुकः' क-घ, ४. 'रुद्र' ख.

·< श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १०५ सहस्राश्वं रथं तस्य मनोरथमिवायतम् । ससूतं शरवर्षेण प्रममाथ मुरान्तकः ॥ ३२५ ॥ उपनीतं गणैस्तूर्ण शासनात्रिपुरद्विषः । मयूरमारुरोहाथ बाणः षण्मुखवाहनम् ॥ ३२६ ॥ यत्नेन युध्यमानस्य च्छिन्नास्त्रस्य मुरारिणा । मुक्तकेशी विवस्त्रा स्त्री बाणस्याग्रे व्यदृश्यत ॥ ३२७ ॥ रक्षायै कोटवीं सृष्टां तस्य देवेन शूलिना । वञ्चयित्वाच्युतश्चक्रं पार्थाञ्चितमथासृजत् ॥ ३२८ ॥ चक्रं क्रमेण पतितं स्कन्धयोः कीर्णपावकम् । चकत क्रकचक्रूरं वाणस्य भुजकाननम् ॥ ३२९ ॥ चक्रोत्कृत्तभुजदुमत्रणमुखोद्भूतैर्घनासृम्भरैः प्रोद्यद्विद्रुमपादपानुकृतिभिस्तुल्यप्रमाणैः क्षणम् ।-- अप्राप्तोद्धतयुद्धतृप्तिरधिकश्रद्धः स वीरोऽभव- व्याप्तः संततरक्तचन्दनचितैनातैरिवान्यैर्भुजैः ।। ३३० ॥ बाणश्छिन्नभुजोऽभ्येत्य शंभोगवतश्चिरम् । ननर्त प्रियनृत्तस्य तोषाय प्रणयी पुरः ॥ ३३१ ॥ भक्त्याभवद्भगवतः स भवस्यातिवल्लभः । वरान्नन्दिसमः श्रीमान्महाकालश्चतुर्भुजः ॥ ३३२ ॥ कल्याणं तनुते यशःपरिचितां लक्ष्मी ददात्यक्षया- माक्रान्ति विदधाति सप्तभुवनन्यस्तेप्सिताज्ञाक्षराम् । संसारं कुरुते विकारिनिकर निःशेषमेव क्षणा- द्भक्तिः कल्पलता चराचरगुरोः किं किं न सूते फलम् ।।३३३॥ उषासहितमादाय प्रद्युम्नतनयं ततः । द्वारकां विजितारातिर्जगाम गरुडध्वजः ॥ ३३४ ॥ कदाचिदथ देवर्षिभरकामेत्य नारदः । अवाप्य पूजामुचितां कथान्ते कृष्णमभ्यधात् ॥ ३३५ ।। १. 'निकरां' ख-ग; 'निरतं' घ. २. 'अब्रवीत्' क-घ. १४ ·१०६ काव्यमाला। - ." गङ्गाभिलाषी नृपतिर्ब्रह्मशापान्महाभिषः । भरतस्य कुले जातः शंतनुः प्रतिपात्मजः ॥ ३३६ ॥ गङ्गापि धातुः शापेन पतन्ती वसुभिः पथि । वसिष्ठशापपतितैहोंमधेनुनिकारतः ॥ ३३७ ॥ स्वजन्मनेऽर्थिता जाता वधाय च महीं गता। स्वतीरोपवनोपान्ते विचचार सुलोचना ॥ ३३८ ॥ तत्र शंतनुना गङ्गा संगम गजगामिनी । भेजे यथेष्टकरणप्रत्याख्यानधृतावधिम् ॥ ३३९ ॥ सा जातानवधीत्सप्तवसून्स्वेच्छाविधायिनी । जातेऽष्टमे सुते राज्ञा निरुद्धा प्रययौ दिवम् ॥ ३४० ॥ देवव्रताख्यः स शिशुर्दिवि देवैः कृतव्रतः । सर्वविद्यापगाम्भोधिर्ववृधे वसुरष्टमः ॥ ३४१ ।। दृष्ट्वा कदाचित्कालिन्दीकूले कुवलयेक्षणाम् । शंतनुर्दाशतनयां तत्पितुर्याचकोऽभवत् ॥ ३४२ ॥ गाङ्गेयस्त्वत्सुतः क्ष्माभृद्दौहित्रो मे न राज्यभाकू । इत्युक्त्वा न ददौ दाशस्तस्मै सत्यवती सुताम् ॥ ३४३ ।। देवव्रतः पितुर्ज्ञात्वा तीव्रस्मरशरव्यथाम् । गत्वा ययाचे दाशेशं तनयां विनयोन्नतः ॥ ३४४ ॥ दौहित्रवंशराज्यार्थी स सुतां न ददौ यदा । तदा राज्ये विवाहे च गाङ्गेयः समयं व्यधात् ॥ ३४५ ॥ भीषणीयप्रतिज्ञात्वादीष्मोऽयमिति खे चिरम् । विचचारोदिताश्चर्य खेचरोच्चारितं वचः ॥ ३४६ ॥ आनीतामथ भीष्मेण कन्यामासाद्य शंतनुः । परितोपाद्ददौ तस्मै स्वच्छन्दनिधनं वरम् ॥ ३४७ ॥ कालेन जनयित्वाथ पुत्रं चित्राङ्गदाभिधम् । तस्यां विचित्रवीर्यं च शंतनुस्तनुमत्यजत् ॥ ३४८ ॥ J4 ·• , ८ श्रीकृष्णावतारः]] दशावतारचरितम् । १० ततश्चित्राङ्गदो राजा गन्धर्वेण प्रमाथिना । चित्राङ्गदेन समरे नामद्वेषान्निपातितः ॥ ३४९ ॥ शिशोर्विचित्रवीर्यस्य प्राप्तराज्यश्रियः कृते । जहार काशिराजस्य भीष्मः कन्याः स्वयंवरे ।। ३५० ॥ भ्रात्रे विचित्रवीर्याय हस्तिनापुरमेत्य सः । त्यक्त्वा साल्वोत्सुकामम्बामम्बिकाम्बालिके ददौ ॥ ३५१ ॥ राजचूततरौ तस्मिन्नवयौवनमाधवे। कान्तालतावलयिते पातिते कालदन्तिना ॥ ३५२ ॥ विच्छिन्ने शंतनोवंशे तत्पुत्रक्षेत्रजार्थिना । भीष्मेण प्रेरिता साध्वी प्राह सत्यवती शनैः ।। ३५३ ॥ कानीनस्तनयो मेऽस्ति तत्तु कामात्पराशरात् । संजातो यमुनाद्वीपे कृष्णद्वैपायनो मुनिः ॥ ३५४ ॥ तं स्मरामि सुतक्षेत्रपुत्रोत्पत्त्यै तपोनिधिम् । उक्त्वेति सा भीष्ममते तं सस्मार स चाययौ ॥.३५५ ॥ अम्बाश्वश्वा विसृष्टाथ तेजोराशिं विलोक्य तम् । निमीलिताक्षी तदृष्टिस्पष्टा गर्भ समाददे ॥ ३५६ ॥ अन्धोऽतिमीलनात्सूनुर्भावीयुक्ते महर्षिणा । द्वितीयं जनयापत्यमिति माता जगाद तम् ॥ ३५७ ।। भयपाण्डरवक्रान्यालेभे गर्भ मुनेशा । अप्रसूतिः सुतः पाण्डुर्भवितेत्यभ्यधान्मुनिः ॥ ३५८ ॥ तस्यां भयाद्विसृष्टायां शूद्रायां गर्भसंभवे । धर्मावतारमुक्त्वास्याः पुत्रं प्रायान्महामुनिः ॥ ३५९ ॥ जातेऽन्धे धृतराष्ट्रेऽथ पाण्डौ च भुजशालिनि । माण्डव्यशापभूधर्मः शूद्रायां विदुरोऽभवत् ॥ ३६० ॥ १. 'कान्त' ख. २. 'हस्तिना' ख-ग. ५, 'जात्यन्धे ख-ग. ३. 'माता' क-घ. ४. 'उक्ता' ·१०८ काव्यमाला। धृतराष्ट्राय गान्धारी सुबलस्तनयां ददौ । कुन्तिभोजैसुतां कुन्ती पाण्डुर्माद्रीमवाप च ॥ ३६१ ॥ युवा दिग्विजयी पाण्डुम॑गयाव्यसनी वने । मृगरूपरतासक्तमवधीत्किन्दमं मुनिम् ॥ ३६२ ॥ भविष्यसि त्वं दयितारतिपर्यन्तजीवितः । तेनेति शप्तस्त्यक्तश्रीर्ययौ पाण्डुस्तपोवनम् ॥ ३६३ ॥ ततः पुत्रशतं लेभे गान्धारी तुल्यगर्भजम् । ज्येष्ठो दुर्योधनस्तेषां तस्य दुःशासनोऽनुजः ।। ३६४ ।। कुन्ती मुनिवरावाप्तमन्त्रा भर्तुरनुज्ञया । धर्मानिलेन्द्रानाहूय वने पुत्रानजीजनत् ।। ३६५ ॥ युधिष्ठिरं भीमसेनमर्जुनं च सुरोचितान् । सपत्न्या दत्तमन्त्रा च माद्री प्रापाश्चिनौ यमौ ॥ ३६६ ॥ स्नातां पुष्पोच्चये माद्रीं विलोक्य कुसुमागमे । आलिङ्गयानङ्गसङ्गेऽभूत्पाण्डुः शापादजीवितः ॥ ३६७ ॥ प्रयाते त्रिदिवं पाण्डौ पाण्डुपुत्राः पितृव्यजैः । वृद्धिं गता धार्तराष्ट्रैः सह दुर्योधनादिभिः ॥ ३६८ ॥ भीष्मः पितामहस्तेषां चापाचार्य कृपं व्यधात् । द्रोणं च शर्वशिष्यस्य शिष्यं रामस्य धन्विनः ॥ ३६९ ॥ अश्वत्थामा प्रियः सूनुोणस्य तनयोऽभवत् । यथार्जुनः समस्तास्त्रविद्याविमलदर्पणः ॥ ३७० ।। कन्यायां गूढजन्मा यः कर्णः कुन्त्यां विवस्वतः । प्रयातः सूतपुत्रत्वमस्त्राणि प्राप भार्गवात् ॥ ३७१ ॥ संस्पर्धयार्जुनरणाह्वानधीरोऽस्त्रदर्शने । नीतस्तत्प्रतिमल्लत्वात्कौरवेणाङ्गराजताम् ॥ ३७२ ॥ ततः कर्णेन संमन्त्र्य भ्रात्रा दुःशासनेन च । दुर्योधनः पाण्डवानां धियं गूढवधे व्यधात् ॥ ३७३ ॥ १. 'सुभद्र' क-ख-ग. २. 'राज' ख-ग. ३. 'किन्दिरक-ख-ग. ४. 'तत्र' ख-ग -- .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १०९ ते तेन विहिते दीप्ते जतुवेश्मनि निर्गताः । विदुरेण रहः स्नेहान्निर्दिष्टविलनिर्गमाः ॥ ३७४ ॥ युधिष्ठिरार्जुनौ कुन्तीं वहन्भीमौ महाबलः । नकुलं सहदेवं च विवेश निशि काननम् ॥ ३७५ ॥ तत्रोग्रविग्रहं हत्वा हिडिम्बं राक्षसेश्वरम् । भीमस्तदनुजां भेजे हिडिम्बां दिव्यरूपिणीम् ॥ ३७६ ॥ जाते घटोत्कचे तस्याः पुत्रे भीमपराक्रमे । एकचक्रां पुरी जग्मुः प्रच्छन्नाः पाण्डुनन्दनाः ॥ ३७७ ॥ प्रजाक्षयक्षमस्तत्र राक्षसोऽभूहकाभिधः । यस्मै राजान्नशकटं प्राहिणोत्सनरं सदा ॥ ३७८ ॥ स्थिता विप्रगृहे कुन्ती सह भिक्षाशनैः सुतैः । बकवारे द्विजस्याप्ते भीमं तद्दययादिशत् ॥ ३७९ ॥ व्रजन्भीमोऽन्नशकटं भुञ्जानः क्रोधसंमुखम् । बकं हत्वा द्विजगृहं विवेशालक्षितो निशि ॥ ३८० ॥ अथ दूरपथायातैः कथितं पथिकद्विजैः । नानाकथाप्रसङ्गेन शुश्रुवुः पाण्डुनन्दनाः ॥ ३८१ ॥ पाञ्चाल्यो द्रुपदः पूर्व द्रोणस्य सुहृदः शिशुः । व्यधादास्यामि ते प्राप्तराज्यामिति संविदम् ॥ ३८२ ॥ द्रोणेन प्राप्तराज्योऽथ सोऽर्थितः प्रददौ न तत् । भिक्षाभुग्ब्राह्मणो राज्ञः कथं मित्रमिति ब्रुवन् ॥ ३८३ ॥ इति द्रोणः कृतस्तेन राज्ञा भग्नमनोरथः । अर्जुनेन रणे बद्धं तं राज्यार्धमदापयत् ॥ ३८४ ॥ ततस्तेनावमानेन पुत्रं द्रोणवधक्षमम् । अभिचारोग्रयागेन द्रुपदः समवाप्तवान् ॥ ३८५ ॥ यागाग्निमध्याज्जातोऽस्य धृष्टद्युम्नाभिधः सुतः । कृष्णा च कन्यका यस्याः प्रत्यासन्नः स्वयंवरः ॥ ३८६ ॥ :

·११० काव्यमाला। वयं तत्रैव गच्छामः सर्वराजसमागमे । प्राप्तुं प्रतिग्रहाभ्यर्चामित्युक्त्वा प्रययुर्द्विजाः ॥ ३.८७ ॥ ततः पाञ्चालनगरं व्रजन्तः पाण्डवा निशि । गन्धर्वरानं ददृशुर्गङ्गाम्भसि विहारिणम् ॥ ३८८ ।। विवस्त्रान्तःपुरवधूदर्शनक्रुद्धमर्जुनः । व्यधादग्धरथं युद्धे तमाग्नेयास्त्रतेजसा ।। ३८९ ॥ युधिष्ठिरेण कृपया रणे रक्षितजीवितः । सख्यं किरीटिना कृत्वा जितश्चित्ररथो ययौ ।। ३९० ॥ ततः प्रभाते प्रच्छन्नाः पाण्डवा विप्ररूपिणः । प्रविश्य पाञ्चालपुरं कुम्भकारगृहे स्थिताः ॥ ३९१ ॥ इत्युक्त्वा नारदे याते संकर्षणजनार्दनौ । जग्मतुर्लक्ष्यभेदाङ्कं द्रष्टुं कृष्णास्वयंवरम् ॥ ३९२ ॥ तौ पाञ्चालपुरं प्राप्य सर्वराजसमागमे । पूज्यमानौ विविशतुः स्वयंवरसभागृहम् ॥ ३९३ ॥ हेमासनोपविष्टेषु द्रौपदी सर्वराजसु । जगज्जयपताकेव कंदर्पस्य समाययौ ॥ ३९४ ॥ राधावेधपणे तसिन्भुजलभ्ये स्वयंवरे । अशक्ताः पार्थिवाः सर्वे ययुर्लज्जानिलीनताम् ॥ ३९५ ॥ विलक्षेषु क्षितीशेषु द्विजमध्यादथोत्थितः । विद्धा धनंजयो लक्ष्यं क्षितौ क्षिप्रमपातयत् ॥ ३९६ ॥ हारं कण्ठे विनिक्षिप्य द्रौपद्या फाल्गुने वृते । युद्धोद्धताः समुत्तस्थुः क्रुद्धाः सर्वे क्षितीश्वराः ॥ ३९७ ॥ जित्वाथ शल्यकर्णादीन्वीरान्भीमधनंजयौ । पुरः कृष्णां समादाय ययतुर्भ्रातृभिः सह ।। ३९८ ॥ भिक्षेवोपनता कृष्णा सहेयं भुज्यतामिति । चक्रुस्ते शासनान्मातुः सह भोगाय संविदम् ।। ३९९ ॥ १. 'विलीनताम्' ख-ग.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १११ रामकृष्णौ निशि स्वैरं कुम्भकारगृहे स्थितान् । पाण्डवानेत्य सानन्दौ प्रेम्णा संभाष्य जग्मतुः ॥ ४०० ॥ अन्विष्य द्रुपदस्तेषां विज्ञायाधर्मनिश्चयम् । कृष्णाया बहुपत्नीत्वं विरुद्धं नाभ्यमन्यत ॥ ४.०१ ॥ ततस्तं भगवान्व्यासः समभ्येत्यावदन्मुनिः । पञ्चेन्द्राः समदाः पूर्व क्रुद्धा बद्धाः पिनाकिना ॥ ४०२ ॥ ते एव पाण्डवा जाताः स्वर्गश्रीस्तव चात्मजा । तेषामेकैव सा पत्नी नैवायं धर्मसंकरः ॥ ४०३ ॥ इत्युक्त्वा मुनिना दत्तदिव्यदृष्टिनरेश्वरः । सत्यं विज्ञाय तत्सर्वं तद्विवाहममन्यत ॥ ४०.४ ॥ ज्ञात्वा जतुगृहान्मुक्तान्पाण्डवान्प्राप्तसंश्रयान् । हस्तिनापुरमानाय्य धृतराष्ट्रोऽभ्यपूजयत् ॥ ४०५. ॥ . इन्द्रप्रस्थेऽभिषिक्तोऽथ तेन राजा युधिष्ठिरः । गुणैः श्रियं श्रिया धर्म धर्मेण प्राप्तवान्यशः ॥ ४०६ ॥ निर्दिष्टां नारदेनाथ मुनिना भेदभीरुणा। भूतये पाण्डवाश्चक्रुर्मर्यादां दृढनिश्चयाः ॥ ४०७ ॥ अन्तःपुरे भ्रातरं यः पश्येत्कृष्णासखं रहः । अविश्रान्तः स तीर्थानि व्रजेद्वादशवत्सरीम् ॥ ४०८ ॥ चौरात्तं गोगणं विप्राकन्दाकृष्टस्ततोऽर्जुनः । आजहार समादाय धर्मजान्तःपुराद्धनुः ॥ ४०९ ॥ स्मृत्वाथ संविदं पार्थस्तीर्थार्थी जाह्नवी जले । मज्जन्नुलूपी पाताले नागकन्यामवाप्तवान् ॥ ४ १० ॥ जनयित्वा सुतं तस्यामिरावन्तं जगाम सः । नगरं मणिपूराख्यं चित्रवाहनभूपतेः ॥ ४ ११: ।। प्राप्य तस्य सुतां कन्यां पार्थः पृथुललोचनाम् । चित्राङ्गदां सुतं तस्यां बभ्रुवाहनमाप्तवान् ॥ ४१२ ॥ १. 'त एव पाण्डवा नाथ' क; 'उवाच पाण्डवा नाथ' घ. २. 'लोचनः' क-ख-ग.

·काव्यमाला। सर्वतीर्थप्लुतः प्राप्य प्रभासं श्वेतवाहनः । रैवताचलयात्रायां प्राप वृष्णिंसमागमम् ॥ ४१३ ॥ अर्जुनोऽथ धृतोत्कण्ठः शैलारोहसमुत्सवे । उत्साहोच्छलितं चेतः सानुगस्य हरेयधात् ॥ ४१४ ॥ तत्र कृष्णानुजां दृष्ट्वा सुभद्रां कामकौमुदीम् । कन्यामनुमते शौरे हार श्वेतवाहनः ॥ ४१५ ॥ युद्धोद्धतान्वृष्णिवीरान्पैरिसान्त्व्य जनार्दनः । निःसंख्यं द्रविणं दातुमर्जुनाय ययौ स्वयम् ॥ ४१६ ॥ इन्द्रप्रस्थमथासाद्य सुभद्रासहितोऽर्जुनः । प्रणम्य धर्मजं भेजे कृष्णेन सहितः सुखम् ॥ ४ १७ ॥ अभिमन्युं सुभद्रायां पार्थः पुत्रमजीजनत् । द्रौपदी प्रतिविन्ध्याद्यान्पतिभ्यः पञ्च चात्मजान् ॥ ४१८ ॥ ततः कदाचिद्यमुनाजलकेलिविहारिणम् । सकृष्णमर्जुनं विप्ररूपः प्राह हुताशनः ॥ ४१९ ।। उचितं दीयतां मह्यं भवद्भयां भोजनं हितम् । अर्थिनामर्थनावन्ध्या न भवन्ति भवद्विधाः ॥ ४२० ॥ श्वेतकेनृपतेः पूर्वं यज्ञे द्वादशवार्षिके । अच्छिन्नाज्यभरेणाहमनलो जडतां गतः ॥ ४२१ ॥ वनं स्वास्थ्याय सत्त्वाढ्यं दग्धुमिच्छामि खाण्डवम् । रक्षतीन्द्रः सुहृन्मेधैस्तक्षकस्यास्पदं हि तत् ॥ ४२२ ॥ व्यस्तमेघौघविघ्नोऽहं भवत्सायकसंचयैः । अखण्डः खाण्डववनं ज्वलाम्येतन्ममाशनम् ।। ४२३ ॥ इति वह्निर्वदन्नर्थी ताभ्यामङ्गीकृतेप्सितः । धनुः पार्थाय गाण्डीवं ददौ चक्रं च चक्रिणे ॥ ४२४ ॥ तद्दत्तं रथमारुह्य तदीयाक्षयसायकः । हरिणा सह संनद्धः किरीटी खाण्डवं ययौ ॥ ४२५ ॥ १. 'दयानन्दः' क-घ. २. 'परिमय' क. ३. महत्' ख. -- ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ११३ अग्नौ प्रज्वलिते वराहमहिषव्याघ्रद्विपदीपिनां निष्पीतायुषि गाढलीढगगने दैत्याहिदेहद्रुहि । रुद्धे मेघजलेऽर्जुनाखपटलैयुद्धोद्धतं वजिणं वि(जि)ष्णुः सायकवर्षिणं विमुखतां बाणैनिनायाक्षयैः ॥४२६॥ सुतमथ भयलोलं तक्षकस्याश्वसेनं जठरमपि जनन्याः संप्रविश्य द्रवन्तम् । अकृत दिवि किरीटी पत्रिणा खण्डपुच्छं मयमपि शरणाप्तं चक्रिभीतं ररक्ष ।। ४२७ ॥ ततः कृष्णाज्ञया दिव्यां सभां मणिमयीं मयः । विदधे धर्मपुत्रस्य प्राणरक्षाप्रतिक्रियाम् ॥ ४२८ ॥ तस्यां सभायामाश्चर्यनलिनी निर्ममे मयः । नीलरत्नोत्पलवती हेमाजां स्फटिकोदकाम् ॥ ४२९ ॥ सभासीनमथाभ्येत्य धर्मजं नारदोऽवदत् । राजन्न लोकपालानां त्वत्सभासदृशी सभा ॥ ४३० ॥ यजस्व राजसूयेन कुरुष्व सफलां श्रियम् । इति त्वामवदत्पाण्डः पिता शक्रसमास्थितः ॥ ४३१ ॥ इत्युक्त्वा नारदे याते राजसूयमनोरथम् । अकुण्ठोत्कण्ठया राजा वैकुण्ठाय न्यवेदयत् ॥ ४३२ ॥ कृष्णस्तमूचे श्लाध्यैषा धर्मधीः किं तु मागधे । न जीवति जरासंधे क्रतुः कर्तुं स शक्यते ॥ ४३३ ॥ रुद्रयागोपहाराय तेन रुद्धा गिरिव्रजे । षडशीतिर्नृपतयस्तस्य शेषाश्चतुर्दश ॥ ४३४ ॥ शरीरार्धद्वयं जातं जरा निशि निशाचरी । संधाय विदधे बालं जरासंधं तमुत्कटम् ॥ ४३५ ॥ तत्संनिरोधविश्वस्ताः संत्यज्य मथुरां वयम् । विधाय द्वारकां दुर्गा पश्चिमाब्धितटे स्थिताः ॥ ४३६ ॥ १. 'चक्र' ख-ग.

·११४ काव्यमाला। इति खेरं ब्रुवाणेन नृपः संमन्व्य शौरिणा । व्यादिशन्मागधवधे भीमपार्थो भुनाविव ॥ ४३७ ।। ततः स्नातकवेषेण प्रच्छन्नक्षत्रवृत्तयः । जरासंधपुरी जग्मुः कृष्णभीमधनंजयाः ॥ ४३८ ॥ तत्र त्रयोदशाहानि युयुधाते भुजायुधौ । वीरौ भीमजरासंधौ श्रान्तोऽभून्मगधस्ततः ॥ ४३९ ।। ततः संधि द्विधा कृत्वा हते भीमेन मागधे । मुमोच कृष्णः क्षितिपान्यज्ञागमनसंविदा ॥ ४४० ॥ भीमः किरीटी नकुलः सहदेवश्च दिग्जये । आजहुर्विपुलं वित्तं राज्ञे यज्ञभरक्षमम् ॥ ४४१ ॥ कृतेषु शैलतुल्येषु रत्नकाञ्चनराशिषु । राजसूयसमारम्भः प्रावर्तत महीपतेः ॥ १४२ ॥ प्राप्ता निमन्त्रितास्तस्मिन्भीष्मद्रोणादयः कतौ । धृतराष्ट्रः सविदुरः सामात्यश्च सुयोधनः ॥ ४४३ ॥ अशेषदेवर्षि ते सर्वराजमये मखे । अर्ध्याचितं हरिं सेहे शिशुपालो न भूपतिः ॥ ४४४ ॥ तस्याधिक्षेपदक्षस्य मापतेः क्षयलक्ष्मणा । न्यपातयत्क्षितौ क्षिप्रं चक्रेणाधोक्षजः शिरः॥ ४४५ ॥ ऋतौ समाप्ते यातेषु महर्षिषु नृपेषु च । तस्थौ दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चास्य मातुलः ॥ ४४६ ॥ पद्मिन्यां विहरवारिशङ्कया स्फाटिके जले । चरन्नुत्क्षिप्तवसनः सत्याम्भसि ममज्ज सः ॥ ४४७ ।। तस्य स्खलितमालोक्य हर्म्यस्था राजवल्लभाः । जहसुभीमसेनश्च वभूवाङ्कुरितस्मितः ॥ ४४८ ॥ लज्जावमानमलिनः कौरवः स्वपुरं व्रजन् । पृष्टः शकुनिना प्राह ग्लानिवैवर्ण्यकारणम् ।। ४४९ ॥ १. 'शान्तो ख-ग. २. 'वृते' ख-ग. - ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ११५ धर्मसूनोखे सा श्रीस्ते भूपालाः करप्रदाः । संख्यातीतं च तद्दानं मर्मशल्यायते मम ।। ४५० ।। पद्मिन्यामुपहासो मे पद्मस्येव हिमाशनिः । पतितः क्षीयते जाने न शरीरक्षयं विना ।। ४६१ ।। इति प्रलापी शोकोष्णं द्वेषावेशात्सुयोधनः । वार्यमाणः शकुनिना न्यवर्तत न दुर्मतिः ।। ४५२ ।। परोत्कर्षद्वेषः खरखदिरचूर्णानलनिभ- युतश्चित्ते दाहं दिशति निशितक्लेशमसताम् । परोत्साहे चन्द्रप्रचयसचिवः किं च महता- मनन्तः संतोषश्चरति हृदये चन्दनरसः ।। ४५३ ॥ ततः स धृतराष्ट्राय विवर्णः पाण्डुरः कृशः । निवेदितः शकुनिना तं द्यूताज्ञामयाचत ॥ ४९४ ॥ कृच्छ्रात्कृताभ्युपगमः स पित्रा द्यूतकैतवे । अकारयन्मणिमयैः कुशलैः शिल्पिभिः सभाम् ॥ ४५५ ॥ स धर्मजं राजसूयसमयार्दनिवर्तिनम् । आहूय विदधे छद्मद्यूतं शकुनिमायया ॥ ४५६ ॥ कूटाक्षक्षपिताशेपकोषसैन्यपरिच्छदः । पणं भ्रातॄनथात्मानं कृष्णां च विदधे नृपः ।। ४५७ ॥ दुःशासनकराकृष्टकेशीमथ रजस्वलाम् । कृष्णां द्यूतजितां दासीमानिनाय सुयोधनः ॥ ४५८ ।। तत्कोपादकरोद्भीमः प्रतिज्ञामूरुभञ्जने । युधि दुर्योधनस्यासृक्पाने दुःशासनस्य च ॥ ४५९ ।। वने द्वादशवर्षाणि निवासाय पणे कृते । त्रयोदशे तथाज्ञाते विजिताः पाण्डवा ययुः ॥ ४६० ॥ हाराहें तनुचीनपट्टपवनत्वङ्गत्तरङ्गोद्भवे धृत्वाङ्गे हरिचन्दनेन्दुमृगजाभ्यङ्गे कुरङ्गत्वचम् । १. 'कूट' क-ख. २. 'अतिवर्तनम्' ग-घ. ३. 'तुरङ्गोद्भवे' ख-ग.

·११६ काव्यमाला। कृत्वा रत्नकिरीटानि च जटा जग्मुर्वनं पाण्डवा निःसत्या भ्रमयन्ति पण्यवनिताप्रेमोपमाः संपदः ॥ ४६१ ॥ स्खलविद्युल्लेखाङ्कुरमुखमयूखोपमसुखाः श्रियश्चापाकर्षोच्चलितहरिणीवेगगमनाः । विवाहोत्साहाप्ताः क्षणमिव सुहृद्वान्धवजना न संसारे स्वप्नभ्रमपरिचये किंचिदचलम् ॥ ४६२ ॥ ततः स्तुतिप्रसन्नार्कनिर्दिष्टाक्षयभोजनैः । द्विजपूजाजुपस्तस्थुः काम्यके पाण्डवा वने ॥ ४६३ ॥ धृतराष्ट्रं परित्यज्य भ्रातृजच्छद्मखेदवान् । विदुरः काम्यकं यातः प्रार्थितः पुनराययौ ॥ ४६४ ॥ सोऽवदद्भातरं राजन्पुत्रस्नेहवता त्वया । कुललक्ष्मीलतामूले कुठारः कठिनोऽर्पितः ॥ ४६५ ॥ यत्प्राह भगवान्व्यासः पथ्यं तन्न कृतं हितम् । श्वभ्रसुप्ता प्रवुध्यन्ते न निपातव्यथां विना || ४६६ ॥ बन्धुसंध्यर्थनाभङ्गकोपशापः क्षयक्षमः । मैत्रेयमुनिना दत्तः कष्टं न गणितस्त्वया ॥ ४६७ ॥ भीमाद्धीमं भयं शङ्के येन रावणसंनिभः । स क्रूरकर्मा किर्मीरः कानने राक्षसो हतः ॥ ४६८ ॥ विदुरेणेत्यभिहितं नामन्यत महीपतिः । दैवादिष्टनिपातानां मिथ्यैवालम्बनक्रिया ॥ ४६९ ॥ वने पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा क्रुद्धः कौरवदुर्नयात् । अभिमन्यु सुभद्रां च समादाय हरिययौ ॥ ४७० ॥ भीष्मद्रोणास्त्रमाहात्म्यचिन्ताकुलनृपाज्ञया । अथास्त्रार्थी ययौ पार्थस्तपसे तुहिनाचलम् ॥ ४७१ ॥ १. 'धामनि जटा' ख. २. भोजना' ख. ३. 'पाण्डवाः काम्यके' ख. ४. 'ययौ .. हरिः ख.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ११. तीनं तपस्यतस्तस्य सत्त्वसारपरीक्षकः । देवः किरातरूपेण त्रिपुरारिः समाययौ ।। ४७२ ॥ एकसूकरनिर्भेदस्पर्धाबन्धविरुद्धयोः । युद्धमत्युद्धतं कूटकिरातार्जुनयोरभूत् ॥ ४७३ ॥ स्मरारिशवरेणाध ग्रस्तशस्त्रः प्रमाथिना । युयुधे बाहुयुद्धेन धैर्यराशिर्धनंजयः ॥ ४७४ ।। निपीड्य चण्डीपतिना निश्चेष्टः पातितः क्षितौ । गाण्डीवधन्वा प्रत्यक्ष निरीक्ष्य त्र्यक्षमब्रवीत् ॥ ४७५ ॥ दर्पोद्धतत्रिपुरकाननपावकाय भक्तार्तितापतुहिनद्युतिमण्डलाय । संसारघोरतिमिरोत्कटभास्कराय तुभ्यं त्रिधामशबलाय नमः शिवाय ॥ ४७६ ॥ इति स्तुतिकृतानन्दसुधासंपूर्णमानसात् । अस्त्रं पाशुपतं तुष्टात्किरीटी प्राप धूर्जटेः ॥ ४७७ ॥ संप्राप्तलोकपालास्त्रः सहस्रतुरगं रथम् । शक्रप्रेषितमारुह्य विजयस्त्रिदिवं ययौ ॥ ४७८ ।। प्रणम्य तत्र वृत्रारं तद्गाढालिङ्गनातिथिः । तदासनार्ध तत्प्रीतिनिर्दिष्टं प्राप पाण्डवः ॥ ४७९ ॥ पार्थमिन्द्रासनार्धस्थं दृष्ट्वा शक्रगिरा मुनिः । तद्वृत्तान्तं ययौ वक्तुं लोमशः पाण्डवान्वनम् ॥ ४८० ॥ प्राप्तपूजासनस्तेभ्यः स निवेद्यार्जुनोदयम् । तीर्थयात्राधृतोत्साहं विदधे धर्मनन्दनम् ॥ ४८१ ॥ नैमिषायेष्वथ स्नाताः सर्वतीर्थेषु पाण्डवाः । गन्धमादनशैलात बदर्याश्रममाययुः ॥ ४८२ ॥ पवनप्रेरितं तत्र दिव्यपद्मं पुरश्युतम् । आदाय द्रौपदी भीमं कटाक्षेण निरैक्षत ॥ ४८३.॥ १. 'अत्यद्भतं ख-ग.२. 'मानम- । .

·११८ काव्यमाला। अन्यपद्मार्थितां तस्य धीमान्विज्ञाय मारुतिः । ययौ सौरभमार्गेण धनदाध्युषितां दिशम् ॥ ४८४ ॥ स व्रजन्काञ्चनलतानिचयाचितवमना। दिदेश मददारियं सिंहनादेन दन्तिनाम् ॥ ४८५ ॥ पादन्यासाद्भुतगिरेस्तस्य शब्देन विस्मितः । हनुमान्मार्गमाश्रित्य तस्थौ स्वल्पवपुः पुरः ॥ ४८६ ॥ सोऽल्परूपं कपि दृष्ट्वा जानुसंधिकृताननम् । चकारोत्सारणरवं धनं घट्टितदिक्तटः ॥ ४८७ ॥ शनैरुन्मील्य नयने तं जगाद प्लवंगमः । किमयं मदसंरम्भस्तव मिथ्यैव निर्जने ॥ ४८८ ॥ नादेन मां खेदयता विश्रान्तं रोगदुर्बलम् । दर्शितं कृशशूरेण भवता वत पौरुषम् ॥ ४८९ ॥ इतःपरं न गन्तव्यं देशोऽयं सिद्धसेवितः । सर्वथा यदि गन्तासि पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ॥ ४९० ॥ इत्युक्ते कपिना भीमस्तत्पुच्छोत्सारणाक्षमः । श्रान्तः पतन्मुखेनाधस्तमभाषत विस्मितः ॥ ४९१ ॥ को भवान्किमनन्तात्मा कि मेरुः किं हिमाचलः । मार्ग देहि न लङ्घयो हि देही देहितनुस्थितः ॥ ४९२ ॥ यदि न स्यात्तवान्तःस्थः परमात्मा सेनातनः । साचलं लङ्घयेय त्वां हनुमानिव सागरम् ॥ ४९३.॥ श्रुत्वैतत्कपिना पृष्टः क एष हनुमानिति । भीमोऽसै हनुमद्वृत्तं भ्रातृत्वं च न्यवेदयत् ॥ ४९४ ॥ अहं स हनुमान्भीम तेनेत्युक्ते तदर्थितः । कपिः सूर्यपथावाप्तं दीप्तं वपुरदर्शयत् ॥ ४९५ ।। संनिधानं करिष्यामि धनंजयरथध्वजे । इत्युक्त्वालिङ्गितस्तेन भीमः प्रायात्सविस्मयः ॥ ४९६ ॥ १. 'आवृत्य' ख-ग. २. 'जनार्दनः' ख-ग. ३. 'भ्रातृव्यं' क-घ. .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ११९ कुबेरनलिनी प्राप्य भीमः कनकपङ्कजम् । जहार हेमपद्मानि हत्वा गुह्यककिकरान् ॥ ४९७ ॥ सानुगं स्वयमायातं जित्वा वैश्रवणं रणे । मणिमन्तं च तन्मित्रं हत्वा नक्तंचरेश्वरम् ॥ ४९८ ॥ द्रौपचै कनकाजानि दत्त्वा पवननन्दनः । मायाप्रच्छन्नमवधीद्यातुधानं जटासुरम् ॥ ४९९ ॥ अथ शक्ररथारूढः पार्थः पूर्णमनोरथः । आयातः पञ्चभिर्वर्षेः प्रणनाम युधिष्ठिरम् ॥ ५०० ॥ हतान्यवेदयत्सोऽसौ हिरण्यपुरवासिनः । निवातकवचान्दैत्यान्स्वशौर्याख्यानलजितः ॥ ५०१ ॥ वने महानजगरः कदाचिदचलोपमः । बद्धवा भुजयुगे भीमं चक्रे निश्चेष्टविग्रहम् ॥ ५०२ ॥ संरुद्धभुजनिःस्पन्दभ्रातृदर्शनदुःखितम् । उवाचाजगरः प्रश्नं दारयेति युधिष्ठिरम् ॥ ५०३ ॥ को विप्रः किं च वेद्यं स्याद्रूहि भीमस्य मुक्तये । भुजगेनेत्यभिहिते तं जगाद युधिष्ठिरः ॥ ५०४ ॥ क्षमा सत्यं शान्तिस्तरुणकरुणं यस्य च मनः स शूद्रो विप्रत्वं प्रगुणगुणसङ्गेन भजते । द्विजोऽपि व्यर्थात्मा गुणविरहितः शूद्रसदृशः कृतैः कण्ठे विप्रस्त्रिगुणगुणसूत्रैर्न भवति ॥ ५०५ ॥ सुखेन दुःखेन च वर्जितं यत्तदेव वेद्यं विदितात्मधाम । शीतोष्णहीनप्रतिमैव यत्र संतोषविश्राममयी प्रशान्तिः॥९०६॥ धर्मजेनेत्यभिहिते मुक्त्वा भीमं भुजंगमः । अगस्त्यादिष्टशापान्तो नहुषस्त्रिदिवं ययुः ।। ५०७ ॥ अथ पाण्डुसुतान्द्रष्टुं सहितः सत्यभामया । मार्कण्डेयादिभिः साधै मुनिभिः शौरिराययौ ॥ ५०८ ॥ १. 'द्विजोऽपि व्यक्तात्मा' ख-ग; 'द्विजोऽप्यव्यक्तात्मा' घ. २. 'त्यक्त्वा' क-ग.

·१२० काव्यमाला। नानाकथामृताख्यानैः स्थिते तत्राच्युते चिरम् । सत्यभामावदत्कृष्णामेकान्ते कृष्णवल्लभा ॥ ५०९ ॥ वश्यास्ते पतयः कृष्णे केनाराधनकर्मणा । कैर्द्रव्यमन्त्रसूत्राज्ञातिलकाञ्जनलेपनैः ॥ ५१० ॥ ममोपदिश जानासि यत्किचित्प्रीतिकारणम् । इत्युक्ते कृष्णकामिन्या श्रुत्वा कृष्णा जगाद ताम् ॥ ५११ ॥ अयुक्तमुक्तं सुभगे भवत्या धर्मवर्जितम् । वश्यदोषक्रिया स्त्रीणां भर्तृद्रोहापातकम् ॥ ५१२ ॥ वश्यप्रयोगैोषिद्भिः कुष्ठापस्माररोगिणः । भग्नभाग्याश्च पतयो मूकान्धबधिराः कृताः ॥ ५१३ ॥ भक्तिश्चित्तग्रहः शीलं सतीनां भर्तृभेषजम् । इत्युक्ते लज्जया भेजे सत्यभामा निलीनताम् ।। ५१४ ॥ यातेऽथ द्वारकां कृष्णे घोषयात्रापदेशवान् । पाण्डवानाययौ द्रष्टुं श्रीभ्रष्टान्धृतराष्ट्रजः ॥ ५१५ ॥ वने विहारिणस्तस्य तुल्यावरणकारणे । रणे वभूव संमर्दो गन्धर्वैः सैन्यदारणः ॥ ५१६ ।। भन्नेषु कर्णमुख्येपु सानुजं कौरवेश्वरम् । ववन्ध गन्धर्वपतिश्चित्रसेनः शरादितम् ॥ ५१७ ॥ बद्धं सुयोधनं बन्धुधिया राजा युधिष्ठिरः । भीमपार्थो विसृज्याजौ म्लानमानममोचयत् ।। ५१८ ॥ अपि विस्मृतवैरेषु प्राणदानोपकारिषु । द्वेषदोपं न तत्याज पाण्डवेषु सुयोधनः ॥ ५१९ ॥ दृष्ट्वा चन्द्रं सकलजनतालोचनानन्दहेतुं सद्यो वक्रद्युतिरलसतामेति पद्माकरस्य । नान्तःस्यूता चलति रिपुता किं च संकोचभाजः प्रायेणैते स्वजनविमुखाः श्रीमदान्धा भवन्ति ॥ ५२० ॥ १. 'वन्धु' क-ग. २. 'स्फीता' क-घ. ३. 'चरति' क-ग.

·.. ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १२१ तेन तीव्रावमानेन राज्यत्यागनिबद्धधीः । से समाश्वासितोऽभ्येत्य दैत्यैः पातालवासिभिः ॥ ५२१ ॥ अत्रान्तरे पाण्डवेषु यातेषु मृगयारसात् । आययौ वनयात्रायां सिन्धुराजो जयद्रथः ॥ ५२२ ॥ स कृष्णामाश्रमे दृष्ट्वा सीतामिव दशाननः । जहार हारितमतिः करुणाकन्दिनी बलात् ॥ ५२३ ॥ ततः प्रत्यागता दृष्ट्वा पाण्डवाः शून्यमाश्रमम् । ध्वजिनीं च रजोग्रस्तगगनां समुपाद्रवन् ॥ ५२४ ॥ शराशनिविनिष्पिष्टसैन्यानालोक्य पाण्डवान् । रथाज्जयद्रथः कृष्णां तत्याज ज्वलितामिव ॥ ५२५ ॥ अभिसृत्याथ भीमेन गृहीतं वधकम्पितम् । ररक्ष सिन्धुनृपति शरणाप्तं युधिष्ठिरः ॥ ५२६ ॥ पादेनालोडितं ग्र(स्र)स्तमुकुटं तस्य मारुतिः । क्षुरप्रेण प्रलपतश्चक्रे पञ्चसटं शिरः ॥ ९२७ ॥ रुद्रमाराध्य तपसा सैन्धवः फाल्गुनं विना । वरमेकदिनं प्राप पाण्डवावरणं रणे ॥ ५२८ ॥ अत्रान्तरेऽर्जुनस्नेहात्कर्णमेत्य शतक्रतुः । ययाचे कवचं दिव्यं कुण्डले च शशिप्रभे ॥ ५२९ ॥ पित्रापि वारितोऽर्केण तस्मै वर्म सकुण्डलम् । एकवीरबंधायास्मै शक्ति वैकर्तनो ददौ ॥ ५३० ॥ शूरा भवन्ति विदुषामपि नास्ति संख्या पूर्ण वनं व्रतरतैर्विरलस्तु दाता । म्लानिं प्रयाति सितसत्त्वमयस्य यस्य देहप्रदानसमयेऽपि न चित्तवृत्तिः ॥ ५३१ ॥ अरणी हरिणेनाथ ब्राह्मणस्य हृतां वने । जवेन जग्मुराहतु धन्विनः पाण्डुनन्दनाः ॥ ५३२ ॥ १. 'अपमानामितो' क-घ. २. 'वर' ख-ग. ३. फाल्गुणं' ख-ग.४.'वधायात्त' क-घ, १६ ·१२२ काव्यमाला। निर्जलारण्यतापातैरन्वेष्टुमथ तैः पयः । माद्रीसुतः प्रेषितोऽग्रे ददर्श विपुलं सरः ॥ ५३३ ॥ प्रश्नमुक्तिकृता पेयमन्यथा नेति खाद्वचः। श्रुत्वापि पाण्डवः पीत्वा तोयं तत्याज जीवितम् ॥ ५३४ ॥ क्रमान्माद्रीसुते पार्थे भीमे च प्रच्युते तटे। युधिष्ठिरः प्रश्नगिरं बभञ्ज गगनेरिताम् ॥ ५३५ ॥ निर्जीवः कः स जीवोऽपि योऽनात्येकोऽर्थिवर्जितः । खक्ष्माधिको को पितरौ कि लोलमनिलान्मनः ।। ५३६ ॥ किमनन्तं नृणां चिन्ता धनं किमधिकं श्रुतम् । लाभात्किमुत्तमं स्वास्थ्यं किं सुखं चित्तनिर्वृतिः ॥ ५३७ ॥ संधिः स्थिरः कैः सुजनैः किं शोककृदहंकृतिः । किमैश्वर्यमलुब्धत्वं किं निःशल्यमकोपता ॥ ५३८ ॥ किं विषं याचनं श्राद्धकालः कः श्रोत्रियागमः । उच्यते पुरुषः कश्च भुवनव्यापि यद्यशः ॥ ५३९ ॥ इति प्रश्नोत्तरैस्तुष्टः पिता धर्मः क्षमापतेः। जीवयित्वानुजान्गुप्तिमज्ञातसमये व्यधात् ॥ ५४० ॥ अथ वनसमयान्ते गूढवासप्रवृत्ताः प्रययुरजिनखिन्नाः पाण्डवा मत्स्यदेशम् । प्रगुणगुणगणानामापदो दैवदिष्टाः सुरपतिसदृशानामप्यहो दुर्निवाराः ॥ ५४१ ॥ अथाभून्मत्स्यराजस्य राजराजशिरोमणेः । विराटस्य सभास्तारः कङ्कनामा युधिष्ठिरः ॥ ९४२॥ सूदस्तस्याभवद्भीमः क्षमापतेर्वल्लभाभिधः । गायत्यलिकुलैः कीर्ति लोला यस्यालकाजिनी ॥ ५४३ ॥ श्रीकण्ठशवराकुण्ठकण्ठक्रमणकर्मठः । शंण्ठाकृतिरभूजिष्णुर्वृत्तवृत्तिवृहन्नडः ॥ ५४४ ॥ १. 'सलिलात्' ख-ग, २. 'पण्ठाकृति' स्व-ग. .

·+ ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १२३ मत्स्यपत्न्याः सुदोष्णायाः कृष्णा सैरिन्ध्रिकाभवत् । अभूतामश्विपुत्रौ च यमौ गोतुरगाधिपौ ॥ ५४५ ॥ इति ते तुरगाधीशसेव्याः सेवकतां ययुः । विश्वासः श्रीविलासेषु कस्यान्यस्य भविष्यति ॥ ५४६ ॥ अथायातं हतानेकमल्लं भूमिपतेः पुरः । मल्लं जीमूतनामानं मारुतिः क्रीडयावधीत् ॥ ५४७ ।। सुदोष्णायाः प्रियो भ्राता कदाचिदथ कीचकः । विलोक्यान्तःपुरे कृष्णामभवत्काममोहितः ॥ ५४८ ॥ व्याजेन प्रेषितां स्वत्रा भयसंभ्रमविद्रुताम् । कीचकस्तामभिद्रुत्य चकर्ष चरणाहताम् ॥ ५४९ ॥ सा सभामेत्य भूभर्तुरग्रे प्राह पराभवम् । राजापि कीचकस्नेहाच्चक्रे गजनिमीलितम् ॥ ५५० ॥ आर्ताकन्दश्रवणबधिराः सेवकालोकनान्धाः प्रत्यालापप्रणयिनि जने निश्चलोत्सेकमूकाः । भूपाः प्रायः पिशुनवचनाकर्णने हस्तिकर्णा नीचप्रीतिप्रसृतनयनाश्चञ्चलानेकवाचः ॥ ५५१ ॥ भीमं महानसे सुप्तं सा प्रबोध्य तमभ्यधात् । बाप्पैः करतलस्पृष्टे क्षालयन्तीव वाससी ॥ ६५२ ।। क्रुद्धेन तेन निर्दिष्टां सा समादाय संविदम् । कीचकस्याकरोत्प्रातः संकेतं नाट्यवेश्मनि ॥ ५५३ ॥ रात्रौ पूर्वप्रविष्टोऽथ भीमः कीचकमागतम् । केसरीव द्विपं मत्तमवधीन्मूढकामुकम् ॥ ९९४ ॥ पतयो मम गन्धर्वाः कृष्णयेत्युदितं पुरा । तैरेव निहतं मेने प्रभाते कीचकं जनः ॥ ५५५ ।। १. भारते सुदेष्णेति नामास्ति. २: अस्मदीयं घ-पुस्तकं 'की' इति पर्यन्तं वर्तते. ३. निमीलनम्' ख-ग.

·१२४
काव्यमाला।
तस्य भ्रातृशतं देहसंस्काराय समुद्यतम् ।
कृष्णां चितानले क्षेप्तुमनयदुःखदायिनीम् ॥ १५६ ॥
भीमस्तत्करुणाक्रन्दमाकर्ण्य क्रूरकोपवान् ।
शतं वृक्षप्रहारेण कीचकानामपातयत् ।। ६६७ ॥
प्रेरितः कौरवेन्द्रोऽथ त्रैगर्तेन सुशर्मणा ।
हतु कीचकहीनस्य विराटस्याययौ धनम् ॥ ५५८ ॥
संरुद्धे नगरे मत्स्यः पूर्वमेव सुशर्मणाः।
कङ्कवल्लभगोवाजिपतिभिः सह निर्ययौ ॥ १५९ ॥
ततः प्रवृत्ते समरे मिथः सुभटसंक्षये।
जवाद्विराटमहरत्सुशर्मा शरवर्षिणम् ॥ ५६० ॥
भीमोऽभिसृत्य निष्पिष्टरथस्यास्य सुशर्मणः ।
पादेन मौलिमुन्मथ्य मत्स्यराजममोचयत् ॥ ५६१ ॥
त्रिगर्तकटके भन्ने सामात्यः कौरवेश्वरः ।
विराटगोधनं सर्वं जहारान्येन वर्मना ॥ ५६२ ॥
शूरशून्येऽथ नगरे विराटसुतमुत्तरम् ।
अभ्येत्य जगदुर्गोपाः कौरवैर्गोधनं हृतम् ।। ५६३ ॥
सोऽब्रवीचौरचरितं कौरवं हन्म्यहं रणे ।
गुप्तं भीष्मकृपद्रोणकर्णमुख्यैर्महारथैः ॥ १६४ ॥
किं तु मे सारथिर्नास्ति रणभारभरक्षमः ।
इत्युक्ते राजपुत्रेण द्रौपदी तमभाषत ॥ ५६५ ॥
उत्तरायाः स्वसुर्यस्ते नृत्ताचार्यो बृहन्नडः ।
स सारथिरभूत्पूर्व खाण्डवे सव्यसाचिनः ॥ ५६६ ॥
अथोत्तरार्थितः पार्थः प्रतिपन्नरथग्रहः ।
चकार कवचावन्धवैपरीत्यैर्जनस्मितम् ॥ ५६७ ॥
अथोत्तरे रथारूढे जवेनाश्वानचोदयत् ।
क्रीडायै कुरु वस्त्राणि जिष्णुरुत्तरयार्थितः ॥ ५६८ ॥

·:
८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् ।
१२५
दृष्ट्वोत्तरः कौरवेन्द्रसैन्यं शस्त्रजलार्णवम् ।
निवर्तखेति भीभग्नस्त्राणार्थी पार्थमभ्यधात् ॥ ५६९ ॥
तमर्जुनोऽवदन्निन्धं क्षत्रियस्य पलायनम् ।
एकवारक्षये काये मरणं न पुनः पुनः ॥ ५७० ॥
श्रुत्वैतत्कातरतया रथमुत्सृज्य विद्रुतम् ।
आनिनायोत्तरं केशैः पश्चादाकृष्य फाल्गुनः ॥ ५७१ ॥
योत्स्येऽहं कुरुभिधैर्य भजस्व भव सारथिः ।
अर्जुनोऽहं भवद्गहे कङ्काद्याः पाण्डवाः स्थिताः ॥ ५७२ ॥
श्मशानान्तः शमीवृक्षस्कन्धे सन्त्यायुधानि नः ।
प्रयच्छ मम गाण्डीवमित्युवाच तमर्जुनः ॥ ६७३ ॥
उत्तराहृतमादाय धनुरास्फाल्य पाण्डवः ।
तत्प्रेरितरथस्तूर्ण विवेश कुरुवाहिनीम् ॥ ६७४ ॥
एकैकशः समस्तांश्च शराशनिधनागमः ।
भीष्मकर्णकृपद्रोणमुख्यानजयदर्जुनः ॥ ५७५ ॥
प्रस्थापनास्त्रसुप्तानां कुरूणामुत्तराकृते ।
जहार जिष्णुर्वासांसि यशांसीवाभिमानिनाम् ॥ ५७६ ॥
प्रत्याहृते गोधनेऽथ विजयेन जितारिणा ।
चक्रे विराटः पुत्रस्य सभायां विक्रमस्तुतिम् ॥ ५७७ ॥
बृहन्नडप्रभावेण पुत्रस्ते विजयोर्जितः ।
वदन्निति विराटेन प्रहतोऽयुधिष्ठिरः ॥ ५७८ ॥
हेमपात्रे धृते रक्ते द्रौपद्या चक्रवर्तिनः ।
प्रविवेशाचितः पौरैरवाप्तोन्नतिरुत्तरः ॥ ५७९ ॥
अक्षाभिघातरक्ताक्तललाटं वीक्ष्य धर्मजम् ।
स प्रसाद्य प्रयत्नेन निनिन्द कुकृतं पितुः ॥ ५८० ॥
अज्ञातवाससमये पूर्णे पाण्डुसुतानथ ।
हृष्टः प्रकटतां यातान्विराटः समपूजयत् ॥ ५८१ ॥

·काव्यमाला । १२६ तेपामभ्युदयं ज्ञात्वा प्राप्तेष्वखिलबन्धुषु । विराटस्तनयां प्रादादुत्तरामभिमन्यवे ॥ ५८२ ॥ ते कृष्णसात्यकिहलायुधकुन्तिभोज- पाञ्चालशैव्यमगधेशशिखण्डिमुख्यैः । साध सभाभुवमुपेत्य विराटजुष्टां प्रापुः श्रियं कनकविष्टरसंनिविष्टाः ॥ ५८३ ॥ अखण्डितान्पाण्डुसुतान्विज्ञाय कुरुभूपतिः । अलङ्घयशासनं देवं मेने दलितपौरुषम् ॥ ५८४ ॥ तेषामक्षौहिणीः सप्त ज्ञात्वाथ समुपागताः । दुर्योधनः प्रविदधे भूपालबलसंग्रहम् ॥ ५८५ ॥ पाण्डवार्थे समायातं पथि समानभोजनैः । आराध्य तुष्टमहरत्स शल्यं मद्रभूपतिम् ॥ ६८६ ।। द्वारकायां ततः कृष्णं सुयोधनधनंजयौ । तुल्यमभ्येत्य साहाय्यं ययाचाते रणोद्यमे ॥ ५८७ ॥ अक्षौहिण्या परिवृतं कृतवर्माणमच्युतः । दत्त्वा कुरुपतेर्भागमयोद्धा पाण्डवान्ययौ ॥ ५८८ ॥ वृतः सौवलहार्दिक्यभगदत्तजयद्रथैः । एकादशाक्षौहिणीभिः कौरवः प्रमदं ययौ ॥ ५८९ ॥ अत्रान्तरे रणारम्भसंशयाकुलिताशयम् । धृतराष्ट्रं समभ्येत्य प्रणम्योवाच संजयः ॥ ५९० ॥ अराज्यदानसंधानदूतोऽहं तव शासनात् । गतः पाण्डुसुतान्द्रष्टुं लोभाभ्यासेन लज्जितः ॥ ५९१ ।। मयोक्तं भवतोक्तं यत्प्रत्युक्तं यत्तु पाण्डवैः । देव वक्तासि तत्प्रातः सभायां भूभुजां पुरः ॥ ५९२ ॥ इत्युक्त्वा संजये याते धृतराष्ट्रः स्वदुर्नयात् । तद्वाक्यशङ्काकुलितः प्राप निद्रादरिद्रताम् ।। ५९३ ॥ १. 'संमान्य' क.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १२७ ४ प्रजागरगदास्वस्थं द्वाःस्थाहूतः सुखोज्झितम् । तमेत्य विदुरः प्राह संजयोक्ताप्तसंशयम् ॥ ६९४ ॥ अयं ते सुमते कस्मान्निद्राद्रोही महाज्वरः । तापं नायान्ति निष्कामा निर्लोभा निर्भया अपि ।। ५९५ ॥ त्यक्ताभिमानः संतोषी निद्वेषः शीलवान्क्षमी । दुःखैकसारे संसारे पञ्चैते सुखनिर्वृताः ॥ ५९६ ॥ लोभाभ्यासव्यसनमसमं चिन्तया हन्ति निद्रां वस्थः शेते प्रसृतचरणः किं तु निर्लोभ एव । लोभः पुंसामसमविषमः कृष्णवां विधत्ते तीव्र तापं जनधनघनस्नेहसंपूर्यमाणः ॥ ५९७ ॥ असेवाप्ता वृत्तिः खलपरिभवायासरहिता वचः सत्यस्नातं परगुणगणोदीरणपरम् । अनुत्तानः पाणिः परधनकणस्पर्शविमुखः प्रकृत्या निर्वैरं हृदयममलं यस्य स सुखी ॥ ५९८ ॥ राज्याधं भ्रातृपुत्रेभ्यः प्रयच्छ त्यज लुब्धताम् । बन्धुवैररजोदिग्धं प्रक्षालय धिया मनः ।। ५९९ ॥ त्यजैकं कुमतिं पुत्रं संरक्ष सकलं कुलम् । गोनासदष्टमेकाङ्गं त्यज्यते जीविताप्तये ॥ ६०० ॥ विदुरेणेत्यभिहिते धृतराष्ट्रस्तमब्रवीत् । युक्तमुक्तं त्वया किं तु त्यक्तुं शक्नोमि नात्मजम् ॥ ६०१ ॥ हेलास्थलीकृताम्भोधिस्तृणीकृतहिमाचलः । स्वातन्त्र्यचित्रचरितः केन वा लङ्घयते विधिः ॥ ६०२ ॥ श्रुतं न मृत्युरस्तीति मया किल वचः पुरा । तद्ब्रहीति क्षितीशेन पृष्टस्तं विदुरोऽवदत् ॥ ॥ ६०३ ॥ स्वयं वक्तुं न युक्तं मे राजन्नुपनिषत्पदम् । सनत्सुजातो योगीन्द्रः सर्व ते कथयिष्यति ॥ ६०४ ॥ १. 'गरास्वस्थं क. २. निर्दोषः' क. ३. 'च' क. ४. 'तीव्रः' क. ५. 'गोनसा' क-ख. .

·१२८ काव्यमाला। अभिधायेति विदुरस्तं सस्सार स चाययौ । प्राप्तपूजासनः पृष्टः क्ष्माभुजेति तमभ्यधात् ॥ ६०५ ॥ राजन्देहभृतां मृत्युः क्रोधः स्ववेदनोदितः । येनाहतश्च हन्ता च मर्मदाहेन शोचितः ॥ ६०६ ॥ रागद्वेषादयो दोषा जनानां जन्मकारणम् । जन्मैव मृत्युः संसारे नास्ति मृत्युरजन्मनाम् ॥ ६०७ ॥ न मुक्तिदवादेन देहान्ते स पलायते । वीणावंशेषु भग्नेषु न क्वचित्तिष्ठते ध्वनिः ।। ६०८ ।। आत्मप्रत्यवमर्षेण पुनर्जन्म न विद्यते । आत्मप्रकाशं पश्यन्ति योगिनस्तं सनातनम् ॥ ६०९॥ इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्योगीन्द्रे तेजसां निधौ । राजा राजसभां प्रातर्भजे भीष्मादिभिः सह ॥ ६१० ॥ आहूतः संजयस्तत्र पाण्डवोक्ति न्यवेदयत् । श्रूयतामविरुद्धैर्वा क्रुद्धैर्वा तैरुदाहृतम् ॥ ६११ ।। खं राज्यं प्रददाति यद्यवनिपस्तल्कि हतैर्वान्धवै- डूंते किं तु कृतां न विस्मरति तां भीमः प्रतिज्ञा निजाम् । पाणिः किं च पितृव्यपादविनतौ चापे च धावत्यैयं तुल्यं चित्तममन्युमन्युशवलं संधौ च युद्धे च नः ॥ ६१२ ॥ श्रुत्वैतद्धृतराष्ट्रेण तनयक्षयभीरुणा । भीष्माद्यैश्चार्थितः संधि बुबुधे न सुयोधनः ॥ ६१३ ॥ अत्रान्तरे लोकगुरुलोकप्रत्यायनोद्यतः । संध्यर्थी कौरवान्कृष्णः स्वयमेव समाययौ ॥ ६१४ ॥ भक्त्या पुरः समायातीष्मद्रोणकृपादिभिः । सहितः स विवेशाथ धृतराष्ट्रस्य मन्दिरम् ॥ ६१५ ॥ हृष्टेन पूजितस्तेन प्रणयेन निमन्त्रितः । स्नेहे विपदि वा भोक्तुं युक्तमित्याह केशवः ॥ ६१६ ॥ १. 'क्ष्माभुजा व ख-ग, २. 'वचनो' क. ३. 'अलं' ख-ग. ४. 'पुरा' ख.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १२९ विदुरस्य गृहे भुक्त्वा नीत्वा तत्कथया क्षपाम् । प्रभाते राजभिर्जुष्टां प्रविवेश सभां हरिः ॥ ६१७ ॥ हेमासनोपविष्टेऽथ सामात्ये कौरवेश्वरे । भेजे रत्नासनं शौरिः सहायातैर्महर्षिभिः ॥ ६१८ ॥ अथ प्रथमजीमूतश्यामः सामसुधामयीम् । उज्जगार गिरं स्निग्धगम्भीरां गरुडध्वजः ॥ ६१९ ।। कौरवेन्द्र स्वपुत्रास्ते भ्रातृपुत्रास्तु पाण्डवाः । सदृशाः किं त्वया तेषां भेदात्कलिरुपेक्षितः ॥ ६२० ॥ भवान्विद्यासिन्धुस्तव सुमतिदाता च विदुरः प्रणेता भीष्मोऽयं गुरुरपि भरद्वाजतनयः । अहो तत्राप्येषा प्रभवति मतिदुर्नयमयी न विद्मः कस्यायं कुकृतपरिपाकस्य विभवः ॥ ६२१ ॥ कलङ्क या दत्ते प्रसरदपवादास्पदतया सुहृद्धिनैराश्यात्कृतमुखविकारैः परिहता । अभोग्या बन्धूनां कृशविवशभृत्यार्थिविफला सशापा सा संपद्विपदिव जनोद्वेगजननी ॥ ६२२ ॥ यद्वृत्तं खलकेलिकैतवकलिक्लेशेन कालुण्यकृ- चित्ते तत्किल संकलय्य सकलं लोकक्षयाशङ्किभिः । संधिर्वैररजोविरामविमलैरभ्यर्थ्यते पाण्डवै- ग्रामैः किं च कुशस्थलप्रभृतिभिः प्रीत्यार्पितैः पञ्चभिः॥६२३॥ कौस्तुभाभरणेनेति भरतान्वयभूतये । सभ्यानां भीष्ममुख्यानां भाषितेऽभिमते सताम् ॥ ६२४ ॥ प्रबोधितोऽपि मुनिभिः कण्वभार्गवनारदैः । मदनिद्रालसः प्राह संधिद्वेषी सुयोधनः ॥ ६२५ ॥ मया सूच्यग्रमात्रापि न त्याज्या पाण्डवेषु भूः । किं मिथ्यानीतिचिन्ताभिर्दैवाधीना विभूतयः ॥ ६२६ ॥ १. 'श्यामः' क. २. 'भ्रातुः पुत्राश्च' क. ३. 'नारदभार्गवैः' क.

·१३० काव्यमाला । भवति भिषगुपायैः पथ्यभुडित्यरोगी धनधरणविनिद्रश्छिद्रगोप्ता दरिद्रः । अनयचयविधायी निश्चलैश्वर्यधैर्यः स्ववशनियतशक्तेः शासनेनैव धातुः ॥ ६२७ ॥ इत्युक्त्वोत्थाय दर्पान्धः कर्णेन सह कौरवः । सभान्तराद्विनिर्गत्य वन्धं शौरेरचिन्तयत् ।। ६२८ ॥ सह स्थितेन कथितं कर्णे सात्यकिना हरिः । ज्ञात्वा तन्मतमापेदे विश्वात्मा विश्वरूपताम् ॥ ६२९ ॥ विश्वाकारव्यतिकरलसद्ब्रह्मरुद्रेन्द्रचन्द्रे- याप्तः सर्वैः सुरमुनिगणैः सिद्धगन्धर्वसाध्यैः । निष्पर्यन्ताकृतिकृतजगद्गौरवः कौरवाणां निद्रामुद्रामदिशदशिवामच्युतः प्रच्युतानाम् ॥ ६३० ॥ विना भीष्मं सविदुरं मोहलीनेषु राजसु । सभामुत्सृज्य भगवान्प्रतस्थे गरुडध्वजः ॥ ६३१ ॥ पश्चात्कर्णमथायातमारोप्य स्वरथे हरिः । प्रेम्णा प्राहातनयं कौन्तेयस्त्वं न सूतजः ॥ ६३२ ॥ सहोदरान्पाण्डुसुतान्भजस्व त्यज कौरवान् । राज्यं तव क्रमायातं कुरु मद्वचनं हितम् ॥ ६३३ ॥ इत्युक्तं शौरिणा श्रुत्वा कर्णस्तं प्रत्यभाषत । सर्व वेद्मि न निन्धं तु मित्रद्रोहमहं सहे ।। ६३४ ॥ देव त्वमेव वद कौरवभूमिभर्तु- रुत्सङ्गसक्तशिरसः कथमर्कजोऽहम् । व्यापारयामि सुहृदः परिपीय लक्ष्मी कण्ठे शठः कठिनधारमकुण्ठशस्त्रम् ॥ ६३५ ॥ साम्राज्यं निहतारातिरवाप्स्यति युधिष्ठिरः । स दृष्टः श्वेतवाहस्थः स्वप्ने पायसभुङ्मया ॥ ६३६ ॥ १. 'निशित' क. २. 'शैलस्थः' ख-ग.

·A ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १३१ दृष्टाश्च कौरवाः सर्वे तैलाक्ताः खरवाहनाः । रक्तमाल्याम्बरोष्णीषा व्रजन्तो दक्षिणां दिशम् ॥ ६३७ ॥ इति वैकर्तनेनोक्तं विचिन्त्योचितमच्युतः । तं विसृज्य समामन्त्र्य प्रययौ पाण्डवान्तिकम् ॥ ६३८ ॥ प्रातः कुन्ती समभ्येत्य कर्ण सूर्यार्चनोन्मुखम् । मुक्तमौनं तदेवाह नामन्यत स चाचलः ॥ ६३९ ।। उवाच च विना जिष्णुं न हन्म्यन्यं तवात्मजम् । मयि तेन मया तस्मिन्हते त्वं पञ्चपुत्रिका ॥ ६४० ॥ श्रुत्वैतत्प्रययौ कुन्ती भग्नार्थितमनोरथा । ससैन्याश्च कुरुक्षेत्रमाजग्मुः कुरुपाण्डवाः ॥ ६४१ ॥ बलद्वये कुरुक्षेत्रे संनिविष्टे सुयोधनः । भीष्मं सेनापतिं चक्रे धृष्टद्युम्नं युधिष्ठिरः ॥ ६४२ ॥ स्थसंख्याक्षणे कर्ण भीष्मोऽर्धरथमभ्यधात् । तयुद्धावधि युद्धं च कोपात्तत्याज सूतजः ॥ ६४३ ॥ ततः सुयोधनं भीष्मः प्राहोत्साहाहवोन्मुखः । योद्धाहं त्वद्विपक्षाणामेकं मुक्त्वा शिखण्डिनम् ॥ ६४४ ॥ काशिराजसुताः पूर्व बलात्कन्याः स्वयंवरे । अम्बाम्बिकाम्बालिका च भ्रातुरर्थे समाहृताः ॥ ६४५ ॥ : साल्वाभिलाषिणी नीता त्वयास्मीत्यार्तवादिनी । संत्यक्ताम्बा ययौ साल्वं सोऽपि तां नाग्रहीद्भिया ॥ ६४६ ॥ पुनः प्राप्ता मया त्यक्ता भग्नमानमनोरथा । सा जगामोभयभ्रंशखिन्ना मुनितपोवनम् ॥ ६४७ ॥ ततस्तदुःखकारुण्याद्गुरुर्मामेत्य भार्गवः । अम्बां गृहाणेत्यवदप्रत्याख्यातः पुनः पुनः ॥ ६४८ ॥ आज्ञाभङ्गेन कुपितः स मयां समरे जितः । ययौ क्षत्रोपदेशात्तनियमः स्खं तपोवनम् ॥. ६४९ ॥ १ 'उक्तो' ख-ग. २. 'नाहं हन्मि' ख:ग. ३. 'पुत्रपञ्चका' क. ४. 'अंब्रवीत् ख-ग, ·१३२ काव्यमाला। मन्मन्युत्यक्तदेहाम्बा जाता मत्क्षयकाङ्किणी । कन्या पाञ्चालराजस्य द्रुपदस्य शिखण्डिनी ॥ ६६० ।। प्रख्यापिता पुत्रतया सां पित्रा पुत्रकाङ्क्षिणा। लेभे दशार्णराजस्य विवाहविधिना सुताम् ॥ ६५१ ॥ शय्यारूढा दशार्णेशकन्या कन्यां विलोक्य ताम् । दूत्या न्यवेदयत्पित्रे स च क्रुद्धः समाययौ ।। ६५२ ॥ दशार्णरुद्ध नगरे द्रुपदे विद्रवोद्यते । खिन्ना शिखण्डिनी रात्रौ प्रययौ शून्यकाननम् ।। ६५३ ॥ तत्र स्थूणाख्ययक्षेण कृपयैकदिनार्पितम् । विधातृशक्तिवैचित्र्यात्सा लेभे लक्ष्म पौरुषम् ॥ ६१४ ॥ दर्शितं द्रुपदेनाथ पुरुषव्यञ्जनं सुतम् । दृष्ट्वा विमन्युर्दाशार्णः स्वां ययौ लज्जितः पुरीम् ॥ ६५५ ॥ वनं वैश्रवणः प्राप्तस्तं समीपमनागतम् । स्थिरस्त्रीलक्षणं यक्ष शापेन विदधे क्रुधा ॥ ६५६ ।। अगृहीतेऽथ यक्षेण स्वलक्ष्मणि शिखण्डिनी । पुरुषत्वं गता वlः स्त्रीपूर्वः स मया युधि ॥ ६५७ ।। न संत्रस्ते न निःशस्त्रे नान्यविद्धे न विद्रुते । न स्त्रीपूर्वे न साक्रन्दे निपतन्ति ममेषवः ॥ ६५८ ॥ उक्त्वेति दिव्यतटिनीतनयस्तरखी वृद्धोऽपि शौर्यतरुणस्तरणिप्रतापः । प्रम्लानतां परवले निजकार्मुके ज्यां चित्ते च कौरवपतेधृतिमावबन्ध ॥ ६५९ ॥ दिव्यं युद्धेक्षणं चक्षुः कृष्णद्वैपायनार्पितम् । अग्रहीतमैथ प्राप धृतराष्ट्रेण संजयः ।। ६६० ॥ कुरुपाण्डवसङ्ग्रामं कुरुक्षेत्रे विलोक्य सः । धृतराष्ट्राय निखिलं दिव्यचक्षुर्यवेदयत् ॥ ६६१ ॥ १. 'देहा सा' ख-ग. २. 'विच्युते' क. ३. 'अपि' क.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १३३. P अथ युद्धाय संनद्धे भूमिपालबलद्वये । गुरून्भीष्मकृपद्रोणमुखान्संबन्धिबान्धवान् ॥ ६६२ ॥ दृष्ट्वा युद्धोद्यतानग्रे श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । मुमोह करुणाक्रान्तः प्रशान्तसमरोद्यमः ॥ ६६३ ॥ समाश्वास्य शोकात जगाद गरुडध्वजः । . त्रिजगत्सर्गसंहारक्रीडापरिचितोऽच्युतः ॥ ६६४ ॥ मनुष्यजन्मजनिता केयं ते मोहवासना । क्षयं यदक्षयस्यापि शङ्कसे परमात्मनः ॥ ६६५ ॥ स्फटिकस्येव कुरुते रागयोगाच्चिदात्मनः । मिथ्याकलङ्ककलनां कायाहंकारसंकरः ॥ ६६६ ॥ मेघव्योमसमागमप्रतिनिधि—माग्निसझोपमः श्लेषः कायचिदात्मनोः प्रकुरुते भिन्नोऽप्यभिन्नक्रमम् । छिन्नेच्छाघनमूलनिष्फलतया नित्यप्रवृत्तक्रियैः संमोहः स्वपरावभेदरहितैर्युक्तैः स संत्यज्यते ॥ ६६७ ॥ इत्युक्त्वा प्रत्ययोत्पत्त्यै विश्वव्याप्तिनिदर्शनम् । अर्जुनस्योर्जितं विष्णुर्विश्वरूपमदर्शयत् ॥ ६६८ ॥ तत्सर्वदेवमयमद्भुतमच्युतस्य रूपं सहस्रकरकोटिनिभं वभासे । निःशेषभूपतितरङ्गितसैन्यसिन्धु- ग्रासाभिलाषवडवानलतुल्यवक्रम् ॥ ६६९ ॥ वचः श्रुत्वा वपुर्दृष्ट्वा दिव्यं मोहहरं हरेः । निर्विकल्पमतिर्जिष्णुः सङ्ग्रामाभिमुखोऽभवत् ॥ ६७० ॥ रथाबादवरुह्याथ रणारम्भे युधिष्ठिरः । प्रणनाम प्रसादाान्भीष्मद्रोणमुखान्गुरून् ॥ ६७१ ॥ ते तमूचुर्गुणोदारं विधाय विजयाशिषम् । परं लज्जामहे राजन्प्रयातास्त्वद्विपक्षताम् ॥ ६७२ ॥ १. 'युद्धोद्धतान्' क. २. 'प्रवृत्ता क्रिया' ख; 'प्रवृत्ता...' ग.

·१३४ काव्यमाला। किं कुर्महे परायत्ता वेतनोत्तानपाणयः । कौरवस्य परं याताः सेवाकार्पण्यपण्यताम् ॥ ६७३ ॥ अग्रे संकुचिताकृतिर्लघुतया यात्युन्मुखत्वं विभो- राशापाशनिवेशयन्त्रिततनुः संख्याक्षणे लम्बते । अल्पेनापि समर्पितेन सुतरां वित्तेन धत्ते रति साकम्पः किल कायविक्रयतुलारूढः सदा सेवकः ॥ ६७४ ॥ इत्युक्त्वा तैर्विसृष्टेऽथ रथारूढे युधिष्ठिरे । चेरुर्वीरा यशःपुष्पलुब्धा इव शिलीमुखाः ॥ ६७५ ॥ प्रवृत्ते घनसंमर्दै नृत्यत्खड्गशिखण्डिनि । पेतुर्भूभृत्कुले भीष्मशरधारापरम्पराः ॥ ६७६ ॥ द्वन्द्वसक्तेषु शूरेषु विराटसुतमुत्तरम् । निनाय समरे शल्यः क्षयारम्भोपहारताम् ॥ ६७७ ॥ नवमे युद्धदिवसे नागीतनयमा निम् । इरावन्तं जघानाजौ रक्षःपतिरलम्वुसः ॥ ६७८ ॥ प्रत्यहं युधि भीष्मेण भूभृतामयुते हते । दशमेऽह्नि क्षयाशङ्का पाण्डवानामजायत ॥ ६७९ ॥ भीष्माभिमुखमाप्तस्य रणे गाण्डीवधन्वनः । शिखण्डी पुरतस्तस्थौ मेघस्येव प्रवर्षिणः ॥ ६८० ॥ स्त्रीपूर्वदेर्शनोद्वेगशिथिलीकृतकार्मुकः । प्राह दुःशासनं भीष्मः किरीटिशरपूरितः ॥ ६८१ ।। एते ते त्रिपुरारातिकिरातपतनोन्नताः । शराः खाण्डवशौण्डस्य चण्डा गाण्डीवधन्वनः ॥ ६८२ ॥ एते दुःसहदस्यवः कुरुपतेर्वस्त्रग्रहे गोग्रहे कोपव्याकुलकालखञ्जजयिनः पौलोमनिर्मूलनाः । जिप्णोर्लक्ष्यमिदः स्वयंवरमणे:(हे) क्ष्मापालवैलक्ष्यदा न स्त्रीपूर्वशिखण्डिनस्तनुतृणक्लीवाननाः सायकाः ॥ ६८३ ॥ १ 'मेवस्येवेषु वर्षिणः' ख-ग. २. 'दर्शनोद्योग' ख-ग, ३. 'धन्विनः' ख-ग.

·( श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । इति ब्रुवन्कौरवेशं शरनिर्विवराकृतिः। स पपात रथादस्तशैलादिव दिवाकरः ॥ ६८४ ॥ पितुर्वरेण स्वच्छन्दमृत्युर्योगपरायणः । उत्तरायणमाकाङ्क्षन्स जीवितमधारयत् ॥ ६८५ ॥ दिव्यास्त्रभिन्नभूजाततोयाप्यायकृदर्जुनः । शिरस्तस्य निराधारमुच्चिक्षेप शरैस्त्रिभिः ॥ ६८६ ॥ कर्णेन प्रणिपातकीर्णचरणः पूरेण बाप्पाम्भसा- माशापाशविमुक्तिनिश्चलसुखः संसारविस्तारिणम् । समार सरणीयमन्तसमये संतोषविश्रान्तधीः शान्तानन्तविकल्पतल्पविमले चित्तेऽच्युतं सोऽच्युतम् ॥६८७॥. अथ भीष्मविहीनस्य धृतिहीनस्य पश्यतः । सैन्यस्याधिपतिं चक्रे द्रोणाचार्य सुयोधनः ॥ ६८८ ॥ प्राप्ताभिषेकः प्रददौ वरं दुर्योधनाय सः । युधिष्ठिरं गृहीत्वा ते दास्यामि समरादिति ॥ ६८९ ॥ ततः प्रवृत्ते सङ्ग्रामे प्रथमेऽह्नि नृपक्षयः । इतोऽभूद्रोणविशिखैर्वृष्टद्युम्नशरैरितेः ॥ ६९० ॥ द्वितीये युद्धदिवसे सारितः कुरुभूभृता । गतेऽर्जुने धर्मसुतं ग्रहीष्यामीति सोऽभ्यधात् ॥ ६९१ ॥ ततः संशप्तकाः शूराः शपथादनिवर्तिनः । त्रिगर्ताः समराडूरं निन्युराहूय फाल्गुनम् ॥ ६९२ ॥ कौरवैः पाण्डवानीके कुरुसैन्ये च पाण्डवैः । त्रिगर्ताब्धौ च पार्थेन दारितेऽभून्नृपक्षयः ॥ ६९३ ॥ सुप्रतीकगजारूढस्ततः प्राग्ज्योतिषेश्वरः । मृगन्गजरथानीकं पाण्डुसेनां व्यलोकयत् ॥ ६९४ ॥ -- १. 'निराधारं स चिक्षेप' ख-ग. २. 'विस्तारणम्' ख. ४. 'जल्प' ख. ५. 'इति' क. ६. 'भूभुजा' क. ३. 'विश्रान्तये' ख.

·काव्यमाला ॥ श्रुत्वास्य सैन्यसंमर्दै त्वरितः श्वेतवाहनः । मुरारिप्रेरितरथः कुञ्जरस्याभवत्पुरः ॥ ६९५ ॥ घोरे प्रवृत्ते समरे किरीटिभगदत्तयोः । ऊर्ध्वाधःपातिनामासीत्संघर्षः पत्रिणामपि ॥ ६९६ ॥ विश्वक्षयक्षमं क्षिप्तं भगदत्तेन वैष्णवम् । जग्राहार्जुनरक्षायै वक्षसास्त्रमधोक्षजः ॥ ६९७ ॥ पार्थास्त्रकृत्ते पतिते भगदत्तेऽथ भूभृति । भन्नभूभृत्कुला पृथ्वी चकम्पे कुरुवाहिनी ॥ ६९८ ॥ तृतीये युद्धदिवसे प्रतिज्ञाभङ्गलज्जितः । चक्रव्यूह व्यधात्क्रुद्धः संसारगहनं गुरुः ॥ ६९९ ॥ पार्थ संशप्तकान्याते व्यूह धर्मसुताज्ञया । सौभद्रः केसरिशिशुर्गजयूथमिवाविशत् ॥ ७०० ॥ प्रवेष्टुमुद्यतान्व्यूहमभिमन्युविदारितम् । अवारयद्भर्गवरात्पाण्डुपुत्राञ्जयद्रथः ॥ ७०१ ॥ अभिमन्युशरोत्कृत्तशिरसां कङ्कटक्षये । भूभृतां वजमिन्नानां शृङ्गभङ्ग इवाभवत् ॥ ७०२ ॥ नृपान्कर्णकृपद्रौणिशल्यहार्दिक्यसौवलान् । एकैकशः समस्तांश्च स शरैर्विमुखान्व्यधात् ॥ ७०३ ॥ कृत्तचापः स कर्णेन हताश्वः कृतवर्मणा । कृपेण हतसूतश्च हतः सर्वैर्महारथैः ॥ ७०४ ॥ हत्वा त्रिगर्तानायातः सव्यसाची दिनक्षये । मुमोह तनयं श्रुत्वा हतमेकं महत्तरैः ।। ७०५ ॥ व्यूहद्वारनिरोद्धारं ज्ञात्वा हेतुं जयद्रथम् । अनस्तगे रवौ जिष्णुः प्रतिज्ञां तद्वधे व्यधात् ।। ७०६ ॥ तत्प्रतिज्ञाभयाद्गन्तुं रात्रौ सैन्धवमुद्यतम् । गोप्ता तवाहमित्युक्त्वा दर्पाद्गुरुरवारयत् ॥ ७०७ ॥ १. लुब्धः' क. २. 'नुपकर्ण' ख-ग. . .

·< श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १३७ स्वप्ने स कृष्णः श्वेताश्वः स्तुत्वा देवं पिनाकिनम् । विधि पाशुपतास्त्रस्य तदादिष्टमवाप्तवान् ॥ ७०८ ॥ प्रभाते शकटव्यूहे सूचीपाशे जयद्रथम् । निवेश्य यत्नादाचार्यश्चक्रे दैवजयोद्यमम् ॥ ७०९ ॥ व्यूहद्वारस्थितं द्रोणं प्रणम्याथ धनंजयः । कम्पलोलं विवेशाशु सैन्यं वनमिवानलः ॥ ७१० ॥ मनोजवस्य विशतः शरैर्गाण्डीवधन्वनः । शिरः समूह आच्छिन्नः पपात भुवि भूभृताम् ॥ ११ ॥ दूरं प्रविष्टे श्वेताश्वे शङ्खशब्दमशृण्वता । विवेश सात्यकि!हं विसृष्टो धर्मसूनुना ॥ ७१२ ॥ तस्य निर्दारितारातेर्विशिखाशनिवर्षिणः । भूरिश्रवा धैर्यनिधिर्वेगं गिरिरिवाग्रहीत् ॥ ७१३ ॥ तौ कृत्तकार्मुकरथौ खड्गचर्मधरौ मिथः । युध्यमानौ ददृशतुर्नान्तरं चित्रचारिणौ ॥ ७१४ ॥ सात्यकेः पातितस्याथ शिरश्छेत्तुं समुद्यतम् । जिष्णोरदर्शयह्राद्भरिश्रवसमच्युतः ॥ ७१५ ॥ पार्थस्तस्यार्धचन्द्रेण सखड्गं भुजमुद्यतम् । कङ्कणारावसाक्रोशमिव च्छित्त्वा न्यपातयत् ॥ ७१६ ॥ स कृत्तबाहुर्घिकृत्य निन्दकृष्णकिरीटिनौ । तालुरन्ध्रोद्गतज्योतिर्योगेनात्मानमत्यजत् ॥ ७१७ ॥ अवाप्य संज्ञामज्ञातवृत्तः सात्यकिराकुलः । धिकृतः सर्वभूपालैश्चकर्तास्यासिना शिरः ॥ ७१८ ।। युधिष्ठिराज्ञया व्यूहं प्रविशन्नथ मारुतिः । द्रोणं सरथमुत्क्षिप्य चिक्षेपाद्भुतविक्रमः ॥ ७१९ ॥ स निष्पिष्टगजानीकः प्रविष्टः कर्णमग्रतः । कृतायुधाश्वं घट्कृत्वश्चकाराहतकौरवः ॥ ७२० ॥ १. 'प्रकर' क; 'समूह' ख. २. 'षट्कृत्वा' ख-ग. १८ ·काव्यमाला । ततः कर्णः समुत्कृत्तकवचायुधवाहनम् । तुदन्भीमं धनुष्कोट्या नावधीजननी सरन् ॥ ७२१ ।। दिनस्य शिरसीवा लम्बमाने क्षणक्षये । दृष्ट्वा जयद्रथं दूरात्संदधेऽस्त्रं धनंजयः ॥ ७२२ ॥ क्षितौ तस्य शिरः क्षेप्तुः शिरः पूर्व पतेदिति । पित्रा दत्तं वरं कृष्णः फाल्गुनाय न्यवेदयत् ॥ ७२३ ।। कुरुक्षेत्राबहिर्जिष्णुः संध्यासीनस्य तत्पितुः । चिक्षेपाङ्के शरोत्कृत्तं शिरस्तस्माक्षितिं ययौ ।। ७२४ ॥ अक्षौहिणीः सप्त हेत्वा जिष्णुना सैन्धवे हते । दैवमेव जनो मेने सर्वथा निष्प्रतिक्रियम् ॥ ७२५ ॥ उक्त्वापि गुरुणा रक्षा रक्षिते न जयद्रथे । लजितेन समादिष्टं रात्रियुद्धमवर्तत ॥ ७२६ ॥ समुद्धततमःकेशी रणे तरलतारका । ननःसिभुजा वीररक्तक्षीवेव सा क्षपा ॥ ७२७ ॥ अर्धरात्रेऽथ निप्पिष्टकौरवानीकनायकः । शस्त्रानलशिखावर्षी खं विवेश घटोत्कचः ॥ ७२८ ॥ तस्याट्टहासविस्पष्टदंष्ट्रांशुपटलैर्मुहुः । पाट्यमानमिवाकृष्टं रुरावाघट्टितं तमः ॥ ७२९ ॥ कुरुसैन्ये रणे भन्ने हैडिम्वस्य प्रमाथिनः । कर्ण एव पुरस्तस्थौ पौलस्त्यस्येव राघवः ॥ ७३० ॥ एकवीरवधव्यक्त्या शक्त्या वैकर्तनोऽथ तम् । जघान धनसंमदै कुमार इव तारकम् ॥ ७३१ ॥ पञ्चमे युद्धदिवसे प्रातर्दिव्यास्त्रदुःसहः । प्रेजागरगरक्षीवान्क्षितीशानवधीद्गुरुः ॥ ७३२ ॥ १. 'दत्तवर क. २. 'जित्वा' क. ३. 'अस्नाननशरावर्षी' ख; 'अखानलशिलावर्षी' ग. ४. 'हरावाघटित' ख-ग. ५, 'क्षपामजागरक्षीवान' क. ।

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १३९ हत्वा विराटं द्रुपदं पाञ्चालं च ससृञ्जयम् । ब्रह्मास्त्रेणाकरोद्रोणः कल्पान्ताविर्भवभ्रमम् ॥ ७३३ ॥ अश्वत्थामा हतः संख्ये स्पष्टमुक्त्वेति धर्मजः । हस्तीत्यसत्यचकितः पश्चात्स्वैरमभाषत ॥ ७३४ ॥ श्रुतपुत्रवधस्याथ त्यक्तशस्त्रधृतेर्गुरोः । उत्क्रान्तधाम्नः खड्नेन धृष्टद्युम्नः शिरोऽहरत् ॥ ७३५ ॥ हते द्रोणे प्रकुपितः कृतान्त इव तत्सुतः । नारायणास्त्रमसृजज्ज्वालालीढजगत्रयम् ॥ ७३६ ॥ अस्त्रानले प्रज्वलिते वीराः सर्वे हरेगिरा । रथेभ्योऽवातरन्यस्तशस्त्राः पवनजं विना.॥ ७३७ ॥ एकीभूतास्त्रदहनव्याप्तं भीममथाच्युतः । हृतायुधं समाकृष्य रथापादनयद्भुवम् ॥ ७३८ ॥ शान्तेऽस्त्रे द्रौणिनाग्नेयं घोरमस्त्रमुदीरितम् । ब्रह्मास्त्रेणार्जुनः शान्ति निनाय प्रलयोद्यतम् ॥ ७३९ ॥ अथ मोहविषावेशसमनीलमणिप्रभम् । प्राप्तं दृष्ट्वा मुनि द्रौणिः प्रणम्य व्यासमभ्यधात् ॥ ७४० ॥ कस्मान्मे भगवन्नस्त्रवैकेल्यम्लानमानता । मदनदहनान्मुक्तो कस्मात्कृष्णधनंजयौ ॥ ७४१ ।। तमब्रवीन्मुनिद्रोणे स्वमंशस्त्रिपुरद्विषः । नरनारायणौ देवौ जातौ कृष्णधनंजयौ ॥ ७४२ ॥ मूर्ती त्वयार्चितः शंभुराभ्यां लिङ्गे सुपूजितः । एतौ तेनाधिकौ त्वत्तस्त्यजैतां कोपविक्रियाम् ॥ ७४३ ॥ 'मुनिमाश्वासितद्रौणि व्रजन्तं फाल्गुनः पुरः । दृष्ट्वा रथादवप्लुत्य प्रणम्य तमभापत ॥ ७४४ ॥ . १. 'कल्पान्तविभव' ख-ग. २. 'वैक्लव्य' क. ३. दहनोन्मुक्तौ क. ४. 'द्रौणि ख, ५. 'स पूजितः' ख.

·१४० काव्यमाला। भगवन्कौरवव्यूहं प्रविष्टेन मया पुरः । अस्पृष्टभूमिः पुरुषो दृष्टः शूलकरः स कः ॥ ७४५ ॥ मुनिः प्राहार्जुनं देवः स स्वयं शशिशेखरः । व्यम्बकस्त्रिपुरारातिख्यक्षस्त्रिपथगाधरः ।। ७४६ ॥ सर स्मरारिं तमुमासहायं शिवं जगद्रासविलाससक्तम् । भयापहं भीममनेकरूपमुक्त्वेति पार्थ प्रययौ मुनीन्द्रः ॥ ७४७ ॥ हते द्रोणे प्रिय मित्रं कौरवश्चिरचिन्तितम् । कर्ण सेनापतिं कृत्वा जगजितममन्यत ॥ ७४८ ।। अभ्यर्थ्य सारथिं शल्यं चक्रे तस्य सुयोधनः । रुद्रस्य त्रिपुरारातेः संनद्धस्येव वेधेसम् ॥ ७४९ ॥ कीर्णास्त्रकिरणः कर्णस्ततः पाण्डववाहिनीम् । शरत्तीत्र इवोष्णांशुर्मिनायाल्पावशेषताम् ॥ ७९० ॥ भीमः कुरुचमूमध्ये क्षपयन्धृतराष्ट्रजान् । कृष्णाकेशाम्बराकर्षकुशलं प्राप कौरवम् ॥ ७५१ ॥ असिकृत्तोरसस्तस्य भीमः शोणितमापपौ । प्रकोपराक्षसावेशविवशः कुरुते न किम् ॥ ७५२ ॥ कर्णास्त्रपीडनक्रुद्धयुधिष्ठिरगिरादितः । राधेयनिधनाधानसंनद्धोऽभूद्धनंजयः ॥ ७९३ ॥ प्रवृत्ते संभृतामर्षे रणे कर्णकिरीटिनोः । मृगस्त्वं जिष्णुसिंहाग्रे कर्णमित्याह मद्रपः ॥ ७९४ ॥ खण्डपुच्छाभिधं नागमथ संधाय संचितम् । प्राहिणोत्पाण्डपुत्राय कर्णः खाण्डवखण्डितम् ॥ ७९५ ॥ हरिगौरवनम्रश्च(स्य) विनतस्य स पन्नगः । जहाराप्राप्तकण्ठाग्रः किरीटांशं किरीटिनः ॥ ७५६ ॥ भूग्रस्तचक्रमुद्धर्तुमथ स्वरथमुद्यतः । क्षणक्षमार्थे राधेयः पार्थस्यातिथितां ययौ ॥ ७५७ ॥ १. 'पर: ख-ग. २. 'वेधसा' ख-ग. ३. 'गिरार्पितः' ख-ग. ४. 'कण्ठांशःख-ग. ५. 'क्षमार्थी' क.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १४ कृष्णस्तमब्रवीद्रीडाकरशल्योक्तिपीडितम् । धर्मः स्मृतोऽद्य राधेय नाभिमन्युवधे त्वया {{ ७५८ ॥ यथा तप्तस्यान्ते भवति मृदुता संनतिमयी तथा सा स्यात्पूर्व यदि जनमता वृत्तिरथ सः (१) । बनाघातोत्कर्षापरपुरुषहुंकारविहिता न तस्यासीत्पीडा निविडजडतावाप्तविकृतेः ।। ७५९ ॥ इत्युक्ते शौरिणा कर्णः समारुह्य रथं पुनः । संदधे भार्गवादिष्टं महास्त्रं शिथिलस्मृतिः ।। ७६० ॥ बाणेन कृत्तगलमञ्जलिकाभिधेन तस्यार्जुनस्तरलकुण्डलदीप्तगण्डम् । वकं जहार पृथुहारविलम्बिशोण- रत्नप्रभानिमनमः प्रसृतप्रकाशम् ॥ ७६१ ।। हते कर्णे वहन्नन्तःशोकशल्यं सुयोधनः । शल्यं सेनापतिं कृत्वा युयुधे निधनोत्सुकः ॥ ७६२ ॥ शल्येन पीडितं दृष्ट्वा निजसैन्यं युधिष्ठिरः । भ्रूभङ्गकङ्कवाङ्कस्तं समुद्धर्तुमाद्रवत् ।। ७६३ ॥ तस्येषुवर्षिणश्छित्त्वा रथसारथिकार्मुकान् । प्राहार्षीत्पाण्डवः शक्ति कालदंष्ट्रामिवोत्कटाम् ॥ ७६४ ।। प्रविश्य शल्यहृदयं शक्तिलिमिवोरगी। वेगशूत्कारनिःश्वासा साविशद्वसुधातलम् ॥ ७६५ ॥ स्वयं राज्ञा हते शल्ये सहदेवेन सौबले । सैन्ये शेषे च भीमेन निःसैन्योऽभूत्सुयोधनः ॥ ७६६ ॥ कृतवर्मकृपद्रौणिशेषः कुरुपतिस्ततः । विरथस्तान्समामन्त्र्य विवेशालक्षितो हदम् ॥ ७६७ ॥ हृदस्यान्तनृपे तस्मिन्प्रविष्टे शत्रुशङ्किते। भीमं भीमभयेनेव पयश्चिरमकम्पत ॥ ७६८ ॥ १. 'प्राहेषीत्' क. २. 'तले ख-ग, -- ·१४२ काव्यमाला। यस्याशेषनरेशरत्नमुकुटैः पीडाभवत्पादयो- स्तस्यारातिनिपातशङ्कितमतेरेकाकिनोऽन्तर्जले। क्रोधव्याधुतनकचक्रमकरक्रूरान्तदन्ताहति- केशक्लान्तिरभूद्धिगस्थिरपदाः शोकप्रदाः संपदः ॥७६९॥ ऋणशेषमिव ध्यायन्धार्तराष्ट्र युधिष्ठिरः । लुब्धकानां गिरा ज्ञात्वा ससैन्यस्तूर्णमाययौ ।। ७७० ॥ स्तिमितं सलिलस्थं तं जगाद च तटस्थितः । राजन्नुत्तिष्ठ लज्जेयं युक्तं नान्ते पलायनम् ॥ ७७१ ॥ कृत्वा क्षत्रक्षयं शेषां रक्षसि क्षत्रियस्तनुम् । एकेन सह युध्यस्ख जिते तस्मिञ्जिता वयम् ।। ७७२ ॥ श्रुत्वैतत्सहसोत्थाय तमभाषत कौरवः । एष क्षपाक्षपणधीः प्रविष्टोऽहं जलान्तरम् ॥ ७७३ ।। न मे राज्ये शरीरे वा तृणे वापि स्पृहा क्वचित् । इत्युक्त्वा सहितः सर्वैः स कुरुक्षेत्रमाययौ ॥ ७७४ ॥ अत्रान्तरे हलधरः श्रुत्वा कुरुकुलक्षयम् । सारस्वतेषु तीर्थेषु स्नात्वा तं देशमाययौ ॥ ७७५ ॥ प्रधानक्षेत्रके तस्मिन्नुपविष्टे सहामरैः । भीमकौरवयोश्चित्रं गदायुद्धमवर्तत ॥ ७७६ ॥ वर्ण्यमानेऽथ भीमेन प्रहारे कौरवेण च । तदाघातच्युते भीमे भीमाघातेन चापरे ॥ ७७७ ।। सुचिरं संशयतुलारूढे स्वभटमण्डले । न तयोरन्तरं कश्चिद्ददर्शाश्चर्ययोधिनः ।। ७७८ ।। अथ भीमगदाघातभिन्नोरुः कौरवेश्वरः । पपात कीर्णहाराश्रुधारां कुर्वन्निव क्षितिम् ॥ ७७९ ॥ पदा भीमेन तन्मौलौ स्पृष्टे क्रुद्धं हलायुधम् । शमयामास कंसारिर्वदन्कौरवदुर्नयम् ॥ ७८० ॥ १. 'क्लेशाक्रान्ति' ख-ग. २. 'जलान्तरे' ख-ग. -- ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १४३ प्रयातेष्वथ सर्वेषु द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः । निशि देशं तमभ्येत्य ददृशुः पतितं नृपम् ॥ ७८१ ।। भिन्नोरुमध्यव्यथया दन्तदष्टमहीतलम् । वारयन्तं गदाग्रेण गृध्रगोमायुवायसान् ॥ ७८२ ॥ तं दृष्ट्वा द्रौणिरवदत्तीव्रहृन्मर्मवेदैनः । किं त्वया निःसहायेन शत्रुवह्नौ हुता तनुः ॥ ७८३ ॥ अकृष्णपाण्डवं लोकं करोमि तव शासनात् । इत्युक्त्वा तद्गिरा गत्वा प्रविवेश महद्वनम् ॥ ७८४ ॥ कृपभोजसखस्तत्र रात्रौ काकान्निपातितान् । उलूकैर्वृक्षमूलस्थः स दृष्ट्वाचिन्तयच्चिरम् ॥ ७८५ ॥ काकान्कालबलेनैते घ्नन्त्येषारिवधे स्थितिः । हन्तुं पाण्डुसुतान्रात्रौ सुप्तानेव व्रजाम्यहम् ।। ७८६ ॥ ध्यायन्निवार्यमाणोऽपि कृपेण कृतवर्मणा । क्रोधादगणयन्पापं स ताभ्यां प्रययौ सह ॥ ७८७ ॥ पाण्डवेषु गिरा शौरेः सुप्तेष्वन्यत्र शङ्कया । पाञ्चालसेनाशिविरद्वारं द्रौणिरवाप्तवान् ॥ ७८८ ॥ तत्र दृष्ट्वा महद्भूतं सर्पकेयूरकङ्कणम् । प्रादुर्भूतं शिरश्छित्त्वा वह्नौ क्षेप्तुं समुद्यतः ॥ ७८९ ॥ प्रीत्या भगवता तेन रुद्रेण स्वयमर्पितम् । द्रौणिनिस्त्रिंशमादाय विवेशारिक्षयोत्सुकः ॥ ७९० ॥ पद्भ्यामशस्त्रनिधनं धृष्टद्युम्नं विधाय सः । शिखण्डिनं द्विधा कृत्वा जघानाक्षौहिणी क्षणात् ॥ ७९१ ॥ स सुप्तवधपापेन प्रलिप्तः शोणितेन च । कृतान्तक्रूरचरितः प्रययौ कौरवान्तिकम् ॥ ७९२ ॥ निःशेषशत्रुनिधनं श्रुत्वा द्रौणिनिवेदितम् । स्वर्गेऽस्तु सङ्ग इत्युक्त्वा नृपस्तत्याज जीवितम् ॥ ७९३ ॥ १. 'छिन्नोरु' क. २. 'व्याघ्र' ख-ग. ३. 'वेदनम्' ख-ग. ४. 'मथनं' क.

·१ ४ काव्यमाला। प्रातर्वन्धुवियोगातौं कृष्णाशोकाग्नितापितौ । भीमार्जुनौ प्रययतुः क्रुद्धौ द्रौणिजिघांसया ॥ ७९४ ।। द्रौणिः सरस्वतीतीरे चरन्त्रणघृताप्लुतः । दृष्ट्वा भीमार्जुनावस्त्रं ब्रह्मशीर्षमवासृजत् ।। ७९५ ॥ अर्जुनो ब्राह्ममस्त्रं च संघर्षेणास्त्रयोस्तयोः । अकालप्रलयारम्भसंरम्भोऽभूद्दिवौकसाम् ॥ ७९६ ॥ तदौणिमुक्तमपतन्महास्त्रं व्यासशासनात् । अभिमन्युवधूगर्भ द्रौणिचूडामणौ परम् ।। ७९७ ॥ पाण्डवाः पुत्रशोकात धृतराष्ट्रं प्रलापिनम् । गान्धारीसहितं गत्वा प्रणेमुर्लजिताः शनैः ।। ७९८ ॥ क्रमादौलिङ्गने भीमः शौरिबुद्ध्यायसः कृतः । चूर्णतामैगमद्गाढं धृतराष्ट्रेण पीडितः ॥ ७९९ ॥ युधिष्ठिरस्य गान्धारी सती प्रणमतः पुरः । तदृष्टिः सानलज्वाला पादाङ्गुष्ठयुगेऽपतत् ॥ ८०० ॥ स्नुषाभिः सह गान्धारी स्वयं गत्वा रणावनिम् । दृष्ट्वा हतान्सुतान्कृष्णं शशाप क्षयकारणम् ॥ ८०१ ॥ षट्त्रिंशवत्सरे कृष्ण तवाप्येवं कुलक्षयः । भविष्यतीति तद्वाक्यं श्रुत्वा तामच्युतोऽवदत् ॥ ८०२ ॥ पुनरुक्तस्त्वयायं मे दत्तः शापः पतिव्रते। अवश्यमेव भविता तस्मिन्वर्षे यदुक्षयः ॥ ८०३ ॥ ततः कृतोदकविधिर्वान्धवक्षयदुःखितः । राज्यं न लेभे मुनिभिर्वोधितोऽपि युधिष्ठिरः ।। ८०४ ।। कर्ण कुन्तीगिरा ज्ञात्वा भ्रातरं निहतं रणे। स शुशोच शुचाक्रान्तस्ततस्तं नारदोऽवदत् ॥ ८०५ ।। क्षत्रियाचार्यके भीष्मनिकारात्कृतसंयमम् । अस्त्रार्थी भार्गवं कर्णः प्रययौ विप्रवेषवान् ॥ ८०६ ॥ १. 'द्रोणे:' क. २. 'आलिङ्गनात्' क. ३ 'प्रययौ' ख-ग.

·१ ( श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । रामस्तदङ्कसुप्तोऽर्धनिद्रासंक्षयभीरुणा । क्रूरक्रिमिक्षतेनापि कर्णेन न विबोधितः ॥ ८०७ ॥ तद्रक्ताक्तः प्रबुद्धोऽथ दृष्ट्वा क्लेशेऽपि निश्चलम् । रामः कर्ण न विप्रोऽसीत्युक्त्वास्त्रं विफलं व्यधात् ॥ ८०८ ॥ गुरुशप्तः स शक्रेण हृतसंनाहकुण्डलः । घटोत्कचे नष्टशक्तिः शल्याधिक्षेपशल्यवान् ॥ ८०९ ॥ द्विजवत्सापराधेन भूग्रस्तरथनिष्फलः । हतः कर्णः कुरुपतेः कुमन्त्रकृतसंक्षयः ॥ ८१० ॥ नारदेनेत्यभिहिते व्यासमुख्यैर्महर्षिभिः । कृष्णेन भ्रातृभिः सर्वैः प्रयत्नेन विबोधितः ॥ ८११ ॥ राज्यं कथंचिज्जग्राह शल्यतुल्यं युधिष्ठिरः । कस्य बन्धुवियोगार्तिनिःश्वासोष्णाः श्रियः प्रियाः ॥ ८१२ ॥ अभिषेकामुकुटं समेत्याथ युधिष्ठिरम् । उवाच ब्राह्मणाकारश्चार्वाको नाम राक्षसः ॥ ८१३ ॥ छत्रं त्रपाकरमहो व्यजनं जनाये दुःखप्रदं प्रविसृताश्रुकणानुकारः । हारः परं स्वजनमित्रवियोगशोक- पीडावतां बत विडम्बनमेव लक्ष्मीः ॥ ८१४ ।। चार्वाकस्येति वचसा राज्यत्यागोद्यते नृपे । राक्षसः कौरवसुहृद्विप्रकोपात्क्षयं ययौ ॥ ८१५ ॥ ज्ञात्वोत्तरायणं प्राप्तं शरशय्याश्रयस्ततः । मुनिमध्येऽस्मरद्विष्णुं भीष्मः पर्यन्तबान्धवम् ।। ८१६ ॥ दोषाश्रयाखिलतमःशमसूर्यधाम संसारसर्पविषवारणसिद्धमन्त्रः । शुद्धात्मनां भवति पुण्यपणोपपन्नं पाथेयमन्तसमये स्मरणं मुरारेः ॥ ८१७ ॥ 1. 'स्मरन् क. १९ ·१४६ काव्यमाला। स्तुतिप्रवृत्तं विज्ञाय भगवान्भीष्ममच्युतः । सहितः पाण्डवैर्द्रष्टुं ययौ प्रीत्या ससात्यकिः ॥ ८१८ ।। प्रणतं भीष्ममभ्यर्च्य हरिः सुरमुनिस्तुतः । शरशल्यव्यथाहीनं स्निग्धक्सुधया व्यधात् ॥ ८१९ ॥ देहसंन्याससंनद्धं राजा लज्जानतः शनैः । शासनेन हरेर्भीष्मं श्रेयः पप्रच्छ धर्मजः ॥ ८२० ॥ सोऽब्रवीद्भभुजां राजन्भूषणं जनरञ्जनम् । धर्मः प्रजापरित्राणं कोषः सद्धृत्यसंग्रहः ॥ ८२१ ॥ प्रजाकार्ये सक्तिः श्रवणमभिभूतार्तवचसां स्पृहा कामक्रोधप्रमदमदमानव्युपरमे । क्षितेः कायस्थेभ्यः कृपणपरिरक्षा प्रतिपदं गुणासङ्गः श्रेयानयमुदयलक्ष्म्या क्षितिभृताम् ॥ ८२२ ॥ विरक्तस्वीकारः कृतकविरतिः कोषभरणं बलाधिक्ये शत्रोः शरणर्गमनं पादपतनम् । प्रहारश्छिद्राप्तौ निहतरिपुमिथ्याशुपतनं धिया देवादिष्टं शरणमिदमापन्निपतने ॥ ८२३ ॥ आशापाशविमुक्तनिश्चलसुखा स्वायत्तचित्तस्थितिः स्नेहद्वेषविपादलोभविरतिः संतोषतृप्तं मनः । चिन्ता नित्यमनित्यतापरिचये सङ्गेऽपि निःसङ्गता संवित्सेकविवेकपूतमनसामित्येष मोक्षक्रमः ।। ८२४ ॥ कारुण्याद्गलितं प्रदानसमये चित्तं प्रसन्नं सदा क्षीणः पुत्रकलत्रदुःखकृपणः पात्रं पवित्रं परम् । सश्रद्धं परवित्तशल्यरहितं वित्तं स्वधर्मार्जितं तद्दानं दयितं फलप्रियतया वाणिज्यसज्जं न यत् ॥ ८२५ ॥ इत्युक्त्वा विविधं भीष्मः सर्वधर्मार्थसंग्रहम् । विष्णोर्नामसहस्राख्यं मन्त्रराज,दीर्य तम् ॥ ८२६ ॥ १. 'क्षितिः' ख-ग. २. 'गमने' क-ख. ३. नृप ख-ग.४. उदीर्यत' क; उदीर्यते' ख.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १४७ कर्मोदितवलोत्क्षिप्तबिन्दुभेदपथोदितम् । तालुरन्ध्रोच्चलज्योतिर्योगेनात्मानमत्यजत् ।। ८२७ ॥ अथ भीष्मवियोगातः पापशान्त्यै युधिष्ठिरः । अश्वमेधाभिधे चके यज्ञे व्यासाज्ञया मतिम् ॥ ८२८ ॥ अथैकान्तस्थितः कृष्णः पुनः पृष्टः किरीटिना । यत्प्राह समरारम्भे ज्ञानयोगं तदुक्तवान् ॥ ८२९ ॥ कदाचिदथ कंसारिं दृष्ट्वा पथि रथस्थितम् । ऊचे मुनिरुतङ्काख्यः कुरुसंक्षयदुःखितः ॥ ८३० ॥ शक्तेनोपेक्षितः कस्माद्भवता भरतक्षयः । न युक्तं कृतमित्युक्त्वा कोपाच्छापोद्यतोऽभवत् ।। ८३१ ।। ततस्तस्मै स्मितमुखः शौरिदेहतमोहरम् । भासुरार्कसहस्राभं विश्वरूपमदर्शयत् ॥ ८३२ ॥ अथाभिमन्युदयिता दिव्यास्त्रहतमुत्तरा । मत्स्यराजसुतासूत भस्मीभूताकृति शिशुम् ॥ ८३३ ॥ सुभद्रयार्थितः स्वस्त्रा भगवान्भूतभावनः । द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धं शौरिः शिशुमजीवयत् ॥ ८३४ ॥ कुरुवंशे परिक्षीणे संजातस्याङ्कुराकृतेः । परीक्षिदिति बालस्य नाम चक्रे त्रिविक्रमः ॥ ८३५ ॥ अथ यज्ञाश्वरक्षायै व्रजञ्जिष्णु गज्जयी । मणिपूरपुरे प्राप बभ्रुवाहनमात्मजम् ॥ ८३६ ॥ तेनाविज्ञाय समरे सायकैः पातितोऽर्जुनः । उलूप्या नागसुतया रत्नेनार्पितजीवितः ॥ ८३७ ॥ प्रययौ हयमादाय स्वपुरं भ्रातुरन्तिकम् । प्रावर्तत च भूभर्तुर्यज्ञः काञ्चनवर्षिणः ॥ ८३८ ॥ १. 'छन्दोदित' क. २. 'पथोत्थितम्' ख-ग. ३. 'योगज्ञान' ख. ४. 'कोपशापो' क. ५. 'ससुरार्क' ख-ग. ६. 'पुत्र' क. ७. 'परिक्षिदिति' क. ८. 'यज्ञ' ख-ग.

·१४८ काव्यमाला। अथैकपाधैं कनकद्युतिभृन्नकुलोऽद्भुतः । विप्रकोटिशतोच्छिष्टभुवं भेजे लुठत्तनुः ।। ८३९ ॥ सोऽब्रवीद्भूभुजा पृष्टः शिलोञ्छस्वच्छवृत्तिना । सुचिरावाप्तमशनं प्राप्तायातिथयेऽर्पितम् ॥ ८४० ॥ तदुच्छिष्टजलस्पृष्टं पार्श्व मे हेमतां गतम् । द्वितीयपार्श्ववर्णाप्त्यै प्राप्तोऽहं त्वत्क्रतुक्षितिम् ॥ ८४१ ॥ निःसंख्यब्राह्मणोच्छिष्टस्पृष्टस्यापि न मे द्युतिः । जाता सत्त्वोज्ज्वलं याति दानमल्पमनल्पताम् ॥ ८४२ ॥ इत्युक्त्वा नकुले याते दानमानमहोन्नतिः । सर्वस्वदक्षिणे यज्ञे राजा(ज्ञः) शिथिलतां ययौ ॥ ८४३ ॥ अथ दैवतवन्नित्यं पूज्यमानोऽपि भूभुजा । भीमोग्रवचनोद्वेगी धृतराष्ट्रः शनैरभूत् ॥ ८४४ ॥ स सदा पुत्रशोकेन भूमिशायी फलाशनः । मिथ्याराज्योपभोगाप्तिं धर्मजाय न्यवेदयत् ।। ८४५ ॥ स जातगाढवैराग्यः पल्या सह वनं ययौ । व्यासाज्ञया संजयेन कुन्त्या च विदुरेण च ॥ ८४६ ॥ दयितजनबियोगोद्वेगरोगातुराणां विभवविरहदैन्यम्लानमानाननानाम् । शमयति शितशल्यं हन्त नैराश्यनश्य- द्भवपरिभवतान्तिः शान्तिरन्ते वनान्ते ॥ ८४७ ॥ यातस्तपःस्थितं द्रष्टुं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः । ददर्श विदुरं ज्ञानयुक्तित्यक्तकलेवरम् ॥ ८४८ ॥ प्राप्तः खनगरं राजा शुश्राव कुरुपुंगवम् । सानुगं दावदहने प्रविष्टं संजयं विना ॥ ८४९ ।। पत्रिंशेऽब्दे सुखक्षीवा वृष्णयः कृष्णनन्दनम् । साम्वं स्त्रीवेपमादाय पप्रच्छुः सस्मिता मुनीन् ॥ ८५० ॥ १. 'वैराग्य' ख-ग. २. 'पट्त्रिंशाव्दे क..

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १४९ . भावी सुतः सुता वा स्यात्किमिति श्रीविशृङ्खलाः । क्रुद्धास्तान्मुनयः प्राहुर्भविष्यति कुलान्तकः ॥ ८५१ ॥ कालेन लोहमुसलं जातं साम्बस्य वृष्णयः । घृष्ट्वा घृष्ट्वाम्बुधेस्तीरे तत्यजुः क्षयशङ्किताः ॥ ८५२ ॥ तचूर्णजातवल्लीभिः क्षीबाः स्पर्धाकथाक्रुधा । निर्बन्धाधुध्यमानास्ते क्षणेन क्षयमाययुः ॥ ८५३ ॥ कृष्णः कुलक्षयोद्विग्नस्तेजः स्वं धाम्नि वैष्णवे हेम हेम्नीव निक्षिप्य प्रययौ कायशेषताम् ॥ ८९४ ॥ याते प्रविश्य पातालमनन्तत्वं हलायुधे । लुब्धकेन हरिः सुप्तः कृष्णसारधिया हतः ॥ ८९५ ॥ अनल्पं कल्पान्तस्थिरमिव जनः कल्पयति य- न्न यस्मिन्नाशङ्का सुरगिरिगरिम्णि प्रचलने । तदेवाक्ष्णः पक्ष्माञ्चलतरलविक्षेपतुलया क्षयक्षीवः कालः किल गिलति नैवाभवदिति ॥ ८५६ ॥ अथ वृष्णिक्षयं ज्ञात्वा द्वारकामेत्य फाल्गुनः । शोकातस्तद्वधूवृन्दं स्वपुरं नेतुमुद्ययौ ॥ ८५७ ॥ बजतस्तस्य गोपाला बृहल्लगुडपाणयः । जहुराकृष्टचापस्य स्त्रैणमाकीर्णपत्रिणः ॥ ८५८ ॥ ते द्विषत्खण्डनां प्रापुः शरा गाण्डीवधन्वनः । निष्फलत्वं विलक्षस्य याचकस्य गुणा इव ॥ ८५९ ॥ नहि हीनमनाक्रान्त्या फाल्गुनस्य गलद्गुणम् । कलत्रं निर्धनस्येव विधेयं नाभवद्धनुः ।। ८६० ॥ रुद्राभिद्रवमुद्रितादिशिखराः शक्रोन्मुखाः खाण्डवे खेलोत्ताललतायुधोद्यतकृताटोपेषु गोपेष्वहो । १. 'तेजस' ख-ग. २. 'अनन्त' ख-ग. ३. 'प्रदलने' ख. ४. 'लडल्लगुड' क. ५. 'खण्डनाः' ख-ग. ६. 'निर्गुणस्येव' ख-ग, ·१५० काव्यमाला। । जग्मुर्जिष्णुशरा मुरारितरुणीत्राणे तृणक्लीवतां यस्यायन्त्रविचित्रपाककलया कालाय तस्मै नमः ॥ ८६१ ॥ युधिष्ठिरोऽथ विभवं ज्ञात्वा पर्यन्ततादृशम् । भ्रातृभिः सह पत्न्या च महाप्रस्थानमाविशत् ॥ ८६२ ॥ कृष्णायाः पतने प्राह राजा विजयरक्तताम् । प्रियस्य दोषाकलनं वियोगे दुःखभेषजम् ॥ ८६३ ॥ सोऽवदत्प्रच्युतस्याथ सहदेवस्य धीमदम् । नकुलस्यादरं रूपे जिष्णोविजयदृप्तताम् ।। ८६४ ॥ भीमस्य वह्वशनतां व्रजन्नेव शुना सह । पर्यन्तेऽचिन्तयन्नन्तः संसारविशरारुताम् ॥ ८६५ ॥ अथ व्योमपथायातं विमानं सुकृतोज्ज्वलम् । देवदूतापितं राजा नारुरोह शुना विना ॥ ८६६ ।। तत्तस्याश्रितवात्सल्यं धर्मस्त्यक्तश्वविग्रहः । तुष्टः स्खं रूपमास्थाय प्रशशंस पुनः पुनः ॥ ८६७ ।। अथ राजा समारुह्य विमानं त्रिदिवं व्रजन् । ददर्श नरकं घोरं देवदूतप्रदर्शितम् ॥ ८६८ ।। ततस्तदर्शनोद्विग्नं देवदूतस्तमब्रवीत् । राजन्द्रोणवधासत्यान्मिथ्यैतत्तव दर्शितम् ॥ ८६९ ॥ प्रजापीडाक्रीडार्जितधनभरैमोगसुखिना- मकर्णानां क्लाम्यत्कृपणकरुणाक्रन्दसमये । अवश्यं भूपानां भवति विभवोन्मादकुधियां दुरन्ता पर्यन्ते नरककलुषक्लेशकुगतिः ॥ ८७० ।। इत्युक्ते देवदूतेन शक्रलोकं युधिष्ठिरः । धर्मधाम निजं भेजे खं स्वं चान्ये सुरांशजाः ॥ ८७१ ॥ लक्ष्मीश्चामरतारहारहसिता मत्तेभकुम्भस्तनी त्रैलोक्याक्रमणः पराक्रमभरः संभोगयोग्यं वयः । १. 'विहेयं च' ख-ग. २. 'आदाय' ख-ग.

·९ बुद्धावतारः] दशावतारचरितम् । १५१ पूर्व सर्वमखर्वगर्वसुखदं संचळमाणं पुनः पर्यन्ते परिणाममीलदखिलास्वादं विषादास्पदम् ॥ ८७२ ॥ इति स भुवनभूत्यै भूतभर्ता विधाय प्रसभविभवशक्त्या भूमिभारावतारम् । अगमदमरसंधैः कीर्त्तमानप्रभावः सह नरमुनिना खं धाम नारायणांशः ।। (७३ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते श्रीकृष्णावतारोऽष्टमः । बुद्धावतारो नवमः । काले प्रयाते कलिविप्लवेन रोगग्रहोगे भगवान्भवाब्धौ। मज्जत्सु संमोहजले जनेषु जगन्निवासः करुणान्वितोऽभूत् ॥ १ ॥ स सर्वसत्त्वोपकृतिप्रयत्नः कृपाकुलः शाक्यकुले विशाले । शुद्धोदनाख्यस्य नराधिपेन्दोर्धन्यस्य गर्भेऽवततार पत्न्याः ॥ २ ॥ मायाभिधाना नरनाथपत्नी गर्भे हरिं विश्वगुरुं वहन्ती । आसन्नचन्द्रेव सुधाब्धिवेला निधानधन्येव वसुंधराभूत् ॥ ३ ॥ कुक्षिं ततस्तत्क्षणमक्षताया विभिद्य मातुर्भगवान्प्रजातः । गर्भोदकास्पृष्टविशुद्धमूर्तिर्जाम्बूनदेनेव विनिर्मिताङ्गः ॥ ४ ॥ स जातमात्रस्त्रिदशप्रमुक्तनभोनदीवारिभराभिषिक्तः । पदत्रयी कम्पितसर्वलोकां दत्त्वा दिशन्दिक्षु भृशं जगाम ॥ ५ ॥ पूर्वा स्थितेयं मम निर्वृतिर्मे धीः सर्वसत्त्वोद्धृतिदक्षिणेयम् । जन्मस्थितिः संप्रति पश्चिमेयं संसारबन्धादियमुत्तरा च ॥ ६ ॥ इति ब्रुवाणं नृपतिस्तमेत्य दृष्ट्वा त्रिलोकीपतिलैक्षणाङ्कम् । स जातदिव्यानुभवाभिमानः कुलस्य भूत्यै धृतिमावबन्ध ॥ ७ ॥ तं लक्षणज्ञा जगदुः सहर्षमयं शिशुर्लक्षणलक्ष्यमाणः । प्रभुर्भविष्यत्यवनीश्वराणामनुत्तरज्ञाननिधिर्मनि ॥ ८ ॥ १. 'सङ्गैः' क; 'संख्यैः' ख-ग. २. 'रागोरगोने क. ३. 'लक्ष्मणाङ्कम्' ख-ग. ४. 'भिमान' क. ५. 'स्म' खाग.

·१५२ काव्यमाला। स सर्वविद्याविदितार्थतत्त्वः संप्राप्तशस्त्रास्त्रगजाश्वशिक्षः । सर्वार्थसिद्ध्या पितुराप्तकीर्तिः सर्वार्थसिद्धाभिधतां जगाम ॥ ९ ॥ सर्वखदानाभिमुखोऽथिसार्थे स देहदाने तृणवत्कृतेच्छः । लीलाविहारी विचरन्रथेन ददर्श वृद्धं पथि जीर्णकायम् ॥ १० ॥ तं वीक्ष्य विच्छायमशक्तिलुप्तमवाप्तपर्याप्तविरक्तभावः । सोऽचिन्तयन्निश्चितमन्तसक्ता कायस्य निर्वेदमयी दशेयम् ॥ ११ ॥ अहो बतायं जरयाभिभूतः कुरूपतां क्लेशमयी प्रयातः । तारुण्यमाकुञ्चितकृष्णकेशं शोचन्निवान्तः श्वसिति प्रेकामम् ॥ १२ ॥ महीनिविष्टाकृतिरल्पदृष्टिः किं कष्टचारी नगरे करोति । संतोषशीतं श्रयति प्रशान्त्यै किमाश्रमं श्रान्ततनुर्न वृद्धः ॥ १३ ॥ भ्रमः कासश्वासः कफभररवः कण्ठकुहरे श्रुतौ नेत्रे घ्राणे त्वचि सरसनायां विफलता । अहो वृद्धस्याँस्मिन्सकलविरहक्लेशसमये प्रमोहस्तृष्णां यत्त्यजति दयितां नैव तरुणीम् ॥ १४ ॥ क्षणं विचिन्त्येति नरेन्द्रसूनुजन्पुरप्रान्तविलोकनाय । शोकाश्रयं हर्पविपादधाम श्मशानमाकीर्णशवं ददर्श ॥ १५ ॥ स सारथिं प्राह विलोक्य लीनं शरीरिणां कायमपायभूमौ । अनित्यताचिन्तनजातवेदः संसारवैरस्यविचारसक्तः ॥ १६ ॥ केदामोदविविग्नवायसशुनः कुत्सापदस्याशुचे- रन्ते यस्य दशेशी क्षयमयी कायस्य भूशायिनः । मूढास्तस्य कृते परार्थहरणोद्योगं परस्त्रीरति- व्यासक्तिं परदेहदारणधनद्रोहं नराः कुर्वते ॥ १७ ॥ नासत्यं न परापवादपिशुनं नो मर्मभिद्धाषते नैराश्येन विशेपशीतलतनुः सेवाप्रेवासोज्झितः । १. 'निश्चयं ख-ग. २. 'प्रकाशम्' ख-ग. ३. 'आश्रयं ख-ग. ४. 'अस्य खं-ग. ५. 'प्रवासोज्झितः' कं.

·९ बुद्धावतारः] दशावतारचरितम् । १५३ पापोपार्जनवर्जितः परगृहे द्वाःस्थैरसंतर्जितः कामद्वेषविषादमोहरहितः पश्यैष शेते शवः ॥ १८ ॥ क्षितिप्रतिष्ठस्य कलेवरस्य पर्यन्तभूमावियमेव निष्ठा । यत्काष्ठपाषाणसमानचेष्टं प्रयाति मृद्भमशकृत्क्रिमित्वम् ॥ १९ ॥ उक्त्वेति वैराग्यमयीं प्रशान्ति श्रयन्विचिन्त्यान्तविनाशि सर्वम् । अन्तःपुराभ्यन्तरमेत्य सोऽभूद्विभूतिभोगे शिथिलाभिलाषः ॥ २० ॥ अन्तःपुरे तस्य नृपात्मजानां सहस्रषष्टया हरिणेक्षणानाम् । चित्रार्पितानामिव संगमोऽभून्न शान्तिसक्तस्य सुखानुभावः ॥ २१ ॥ ततः क्षितीशं समुपेत्य सर्वे मौहूर्तिकाः संसदि तत्त्वमूचुः । राजन्सुतस्ते भविता त्रिलोकीपतिः प्रभावे भगवाजिनो वा ॥ २२ ॥ श्रुत्वेति राजा भुवनाधिपत्यं पुत्रस्य यत्नेन समीहमानः । वनाभिकामस्य तपो निरोद्धं चक्रे पुरद्वारविशेषगुप्तिम् ॥ २३ ॥ अत्रान्तरे शान्तिपथं प्रवेष्टुमाशापरित्यागधृतावधानः । अस्ताद्रिशृङ्गाश्रमधाम्नि सूर्यः संध्याकषायाम्बरमाललम्बे ॥ २४ ॥ रवौ प्रयाते ककुभां बभूव घनोऽनुरागः क्षणमात्रलक्ष्यः । प्रेमाणि चित्तानि च जीवलोके विद्युद्विलोलानि न कस्य नाम ॥ २५ ॥ रवेर्वियोगे गुणिवल्लभस्य शोकानुकारेण तमोभरेण । स्नेहेन साधोरिव बन्धुवर्गः पद्माकरः क्लेशनिमीलितोऽभूत् ॥ २६ ॥ दिक्केशपाशप्रतिमं तमस्तद्दीपावलीचम्पकमालिकाङ्कम् । लेभे वियोगाच्च(त)वधूस्मराग्निस्थानस्फुलिङ्गाकुलधूमलीलाम् ॥ २७ ॥ अथोद्ययौ सत्त्वसितप्रकाशः सुधां दधानः करुणामिवान्तः । निवारयन्मोहघनान्धकारं विश्वोपकाराय शशी प्रवृत्तः ॥ २८ ॥ चन्द्रोदयेऽन्तःपुरसुन्दरीणां प्रसाधनव्यग्रपरिग्रहाणाम् । शृङ्गारलीलासमयं विलोक्य क्षणं प्रदध्यौ नरनाथसूनुः ॥ २९ ॥ १. 'दोष' क. २. 'विग्नं ख-ग. इतः प्रभृति एकोनचत्वारिंशश्लोकस्य प्रथमपादप- र्यन्तं ख-ग-पुस्तकयोस्त्रुटितमस्ति. २० ·१५४ काव्यमाला । इमाः संमोहाभ्रप्रसरतडितश्चारुनयना यदक्षिक्षेपोऽन्तर्विशति हृदयं सूचिसचिवः । सुखादिग्धं मुग्धं विषमिव समुत्सृज्य विषयं श्रयेऽहं पर्यन्तस्थितिपरिचितां शान्तितरुणीम् ॥ ३० ॥ संचिन्तयन्नित्यवनीशसूनुीरेषु रुद्धेषु निशान्तपालैः । दिव्यप्रभावाप्तगतिर्विचार्य विनिर्ययौ हर्म्यपथेन तूर्णम् ॥ ३१ ॥ स्वच्छन्दकाख्यं प्रविबोध्य सूतं हयं समारुह्य च कन्थकाख्यम् । व्योम्ना जवावादशयोजनानि गत्वा वनं निर्जनमाससाद ॥ ३२ ॥ तत्रावरुह्याश्ववरात्प्रभाते केयूरहाराङ्गदकुण्डलानि । मुक्त्वा किरीटं च वितीर्य सर्व सूताय सत्त्वाभरणस्तमूचे ॥ ३३ ॥ हंहो निवर्तस्व हयं गृहीत्वा गृहाण सर्वाणि विभूषणानि । एतैर्न किंचिन्मम कृत्यमस्ति भूभृत्कुले श्लिष्टविनष्टशिष्टैः ॥ ३४ ॥ एको वनेऽस्मिन्निति नैव कार्यस्त्वया मयि स्नेहमयोऽनुतापः । संजायते जन्मनि जन्तुरेकः प्रयाति चान्ते परलोकमेकः ॥ ३५ ॥ द्रुमश्छन्नं मित्रं सरलहृदयोऽयं मम मृगः स्थली लीलाशय्या तनुतरतरुत्वनिवसनम् । स्वकोषः संतोषः कृपणकरुणैव प्रियतमा न संसारः कश्चिद्भवति विभवेऽस्मिन्परिभवः ॥ ३६ ॥ उक्त्वेति सूतं तितिपालसूनुः स्वयं कृपाणेन निकृत्तजूटः । तमश्रुधारार्द्रपटं विसृज्य शृङ्गं गिरेरुन्नतमारुरोह ॥ ३७ ॥ पर्यङ्कवन्धेन सुखोपविष्टे समाधिसंनद्धविरुद्धचित्ते । तस्मिन्क्षणे विश्वगुरौ गिरीन्द्रः स भग्नशृङ्गः शकलीवभूव ॥ ३८ ॥ गिरीन्द्रभङ्गेन विविग्नवकं दृष्ट्वामरा व्योमचरास्तमूचुः । जगद्गुरुं त्वं गिरिरेप धर्तुं प्रभो प्रेसीदात्र शुभं न शक्तः ॥ ३९ ॥ ततः स निष्कम्पमवाप्य देशं वज्रासनाख्यं विकसद्विवेकः । अनुत्तरज्ञाननिधानमाप्तुं धीरः स्थिरध्यानधुरंधरोऽभूत् ।। ४० ॥ १. 'प्रसीद कुशलं क.

·९ वुद्धावतारः] दशावतारचरितम् । १५५ जात्यैव मारः शमनिश्चलानां वैराग्यवैरेण विकारकारी। तस्येन्दुकान्त्येव कृताः समाधिभङ्गाय कान्ताः स समादिदेश ॥४१॥ कटाक्षैः कुर्वाणाः कुवलयकुलं कान्तिविकलं सृजन्त्यः पादाजैः स्थलकमलमालामलिनताम् । दिशन्त्यः शीतांशोर्मुखरुचिभिरायासमसमं ययुस्तास्तस्याग्रेधृतदृढसमाधेविफलताम् ॥ ४२ ॥ अथागतैर्दुःसहमारसैन्यैः शस्त्राश्मवह्निद्रुमपांसुवर्षेः । क्षिप्तैरनल्पप्रकरैः कुमारः पुष्पैरिवाकीर्णतनुर्बभूव ॥ ४३ ॥ स्वयं समुत्सृष्टशरे स्मरेऽपि याते विलक्षे घनदैन्यसैन्ये । वज्रासनध्यानधृतिः स सम्यक्संबुद्धतां सर्वविदाससाद ॥ ४४ ॥ ब्रह्मप्रधानैस्त्रिदशैः प्रदत्तं पात्रं समादाय स चीवरं च । संसारमुक्त्यै सुरमर्त्यनागसंघस्य सद्धर्ममथादिदेश ॥ ४५ ॥ हयं समादाय चिरेण सूते शून्यासनं शाक्यपुरं प्रविष्टे जनस्य सान्तःपुरमण्डलस्य समुद्ययौ तीव्रविषादनादः ॥ ४६ ॥ महीपतिः पुत्रवियोगतप्तः प्रसुप्तजीवः क्षणमोहनिद्राम् । निद्रामिवासाद्य घनानुबन्धां निःस्पन्दवृत्तिर्न विवेद किंचित् ॥ ४७ ॥ अवाप्तसंज्ञं सुचिरात्तमूचुर्नभश्वरा मुञ्च विचार्य मोहम् । राजन्सुतस्ते सुगतत्वमाप्तः सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मः ॥ ४८ ॥ ततः क्षितीशस्त्रिजगत्प्रसिद्ध ज्ञात्वापि तं जैनवने जिनेन्द्रम् । द्रष्टुं ययौ हर्षसुधानिधानं सामात्यमित्रस्वजनः ससैन्यः ॥ ४९ ॥ तदाश्रमोपान्तमहीमवाप्य वनं विलोक्य प्रशमाभिरामम् । शुद्धोदनः स्यन्दनपार्श्वसंस्थमुदायिनं बान्धवमित्युवाच ॥ ५० ॥ क्रव्यादोऽपि न भुञ्जते परतनुद्रोहेण हिंसाशनं क्रूराणामपि वैरवह्निविरहान्न क्रोधदिग्धं मनः । व्यालुम्पन्ति न तु स्वयं निपतितादन्यत्फलं वानरा निर्दोषावरणं वनं भगवतः शंभोः प्रसादादिदम् ॥ ५१ ॥ १. 'विकास' क. २. 'शस्त्रास्त्र' ख. ३. 'पुरों' क.

·१५६ काव्यमाला । अक्षोभनिभरजलाः सरितो वहन्ति निर्विप्लवा विरजसः सुखयन्ति वाताः । सध्यानमौनमुनितां दधतीव वृक्षा . निश्चेतनेष्वपि बत प्रसृता प्रशान्तिः ॥ १२ ॥ उक्त्वेति भूपरिवृढः शमसंनिधानं प्राप्याश्रमाग्र(व्य)मवरुह्य रथात्प्रहृष्टः । दूराद्ददर्श सुरसिद्ध रोरगाणां रागादिदोषशमने सुगतं प्रवृत्तम् ।। ५३ ॥ भूनिर्गतप्रततकाञ्चनपद्मपृष्ठ- पद्मासनस्थमविसंस्थुलधामधीरम् । मेरुं सदेहमिव चन्द्रसहस्रकान्ति- पूरैर्नवामृतचितैः कृतरूपकायम् ॥ १४ ॥ सद्धर्मकायमुपदेशदिशा दिशन्तं ज्ञानार्करश्मिहृतमोहमहान्धकारम् । सिंहोन्नतांसयुगमुन्नतवाहुनेत्रं वालप्रवालतरुपल्लवलोहितौष्ठम् ॥ १५ ॥ लावण्यराशिवदनं सरलोरुनासं निर्भूषणश्रवणपाशविशेषशोभम् । तं निर्जितस्मरमुदारगुणं प्रणम्य लेभे प्रतिप्रणतिमानधनप्रमोदम् ॥ १६ ॥ शक्रादिभिः सुरवरैरपि विम्बसार- मुख्यैश्च भूमिपतिभिर्गुरुंगौरवेण । नांगैश्च नम्रवदनैरभिनन्द्यमानः शुद्धोदनः कनकविष्टरमाससाद ॥ १७ ॥ . १. 'निर्झर' ख-ग. २. 'महोरगाणां क. ३. 'दिगन्त' ख. ४. 'लोहिताङ्गम्' ख. ५. 'गिरि' ख. ६. 'नम्रश्च' ख-ग.

·९ बुद्धावतारः] दशावतारचरितम् । १६७ आनन्दबन्धुमवलोक्य तथागतेन्दु : चित्तप्रसादमसमं समवाप्य भूपः । तं प्राप्य हर्षसहजाश्रुनिरुद्धदृष्टि- स्तदर्शनामृतरसे सुतरामतृप्तः ॥ १८ ॥ देव प्रकामकरुणादृशा सहर्ष- निःशेषदोषरहिता विहिता त्रिलोकी । कस्सादहो निजजनस्य कृतस्त्वयायं संमोहकृद्विरहशोकदशोपदेशः ॥ ५९ ॥ नीत्वा क्षपां स्फटिकहर्म्यतले सुखेन शय्यासु चीनवसनद्युतिसस्मितासु । शेषे कथं हरिणसंहतिदन्तदष्ट- शिष्टार्धशष्पपरुषासु वनस्थलीषु ॥ ६० ॥ तच्चन्द्रकान्ति मणिशुक्तिषु संक्तशैत्यं पीत्वा पयः कथमहो पिबसि त्वमद्य । ग्रीष्मोष्ममूढमहिपद्विरदावगाह- क्लिद्यत्करीषकलुषोदरतिक्तमम्भः ॥ ६१ ॥ कस्मादेष विहारतामुपगतः कण्ठः कठोरेण किं संवीतं मृगचर्मणानिलचलच्चीनांशुकाह वपुः । किं ते रत्नकिरीटधानि च जेटाजूटो निबद्धादरः क्रूरक्लेशसखी सुखेषु विमुखी केनोपदिष्टा स्थितिः ॥ ६२ ॥ इत्यार्जवाजनपतौ जनकाभिमाना- त्पुत्रोचितं सदसि रागमयं ब्रुवाणे । स्नेहोपलिप्तरजसा मलिनस्वभावं. तं तापसंभवभिषग्भगवान्बभाषे ॥ ६३ ॥ १. 'देवः' ख-ग. २. 'सकला' क. ३. 'स्वच्छशीतं' ख-ग. ४..'चीनांशुकं ते वपुः' ख-ग. ५. 'जटाजूटेन बद्धो भरः' क. ६. 'जनकाभिधानात्' ख-ग. ७. 'तद्दो- घसंभव' ख-ग.

·१९८ काव्यमाला। किं जीवावधिवन्धनैर्गुणगणेनाराधितैर्बन्धुभि- ये यान्त्यन्त्यदिने क्षणाश्रुपतनप्रत्यायनापात्रताम् । सद्धर्माधिगमः क्रियाव्युपरमः सत्संगमः संयमः पर्यन्तेऽप्यचला विरक्तमनसामेते सतां बान्धवाः ॥ ६४ ॥ आकृप्याटविकैः परैरपहृता सामन्तसीमान्तभू- रीतिः मरणोद्यता प्रियतमा मुख्यस्तुरङ्गो मृतः । मन्त्री द्रोहसमुद्यतोऽतिवलवानित्यात्तचिन्ताशतै- भूपालः किल कोमलेऽपि शयने निद्रादरिद्रः सदा ॥ ६५ ॥ आशापाशनिवेशबन्धनपृथुग्रन्थिव्यथावर्जित- स्तृष्णातापनिवृत्तिशीतलतनुर्मानावमानोज्झितः । रागद्वेषविषप्रशान्तिसुखितश्चिन्ताविहीने वने पाषाणे घनदर्भसूचिनिचिते शेते सुखं निर्वृतः ॥ ६६ ॥ भोगी नित्यमजीणभोजनरुजा जिह्वां सदा दर्शय- वैद्यं पृच्छति तद्भयादभिमतं नानाति तृष्णातुरः । भुक्त्वा स्वल्पकमैप्रयत्नपतितं मूलं फलं वा जलं पीत्वा जातु रुजं जनेश भजते कांचिन्न निष्किञ्चनः ।। ६७ ॥ शय्यास्तास्तनुतूलपेशलतलाः सा हेमहर्म्यस्थिति- स्ताः केयूरकिरीटहॉररचनास्ते कुञ्जरास्ते हयाः । भोगास्तेऽभिमता न कस्य सुखदाः किं त्वक्षिपक्ष्माञ्चल- च्छेदे सर्वमनन्त्य(गण्य)मन्यवशगं दृश्यं न किंचित्क्वचित् ॥६८॥ ग्रीष्मे हारतुषारचन्दनचयश्चीनांशुकं चन्द्रिका शीते राङ्कवकुङ्कुमाङ्कतरुणीपीनस्तनालिङ्गनम् । रात्रौ वेणुरवोग्रवाररमणीगीतं दिने सत्सभा यस्यैतत्कियते स कस्य नृपते कायः कृतघ्नः स्थिरः ॥ ६९ ॥ १. 'गणः' ख-ग. २. 'आकृष्याटनिकैः परैरपहृता सा सा न' क. ३. 'अल्पयत्नप- तितं'.क. ४. 'जातु रुजं जनो न भजते किंचिन' ख-ग. ५: 'भार' ख-ग. ६. 'सर्व- गमन्यगण्यवशगं' ग. ७. 'ते मी' ख-ग. ८. 'रवापरावरमणी' क.

·१० कयैवतारः] दशावतारचरितम् । १५९. नैराश्ये शमशीतचित्तसुखिनां नानन्दनं चन्दनं कारुण्याभरणाभिरामहृदये हारेण भारेण किम् । रत्नालंकरणादिकं गुरुगिरामाकर्णनं कर्णयो- नेष्टं शीलदुकूलशीलनवतां चित्राम्बराडम्वरम् ॥ ७० ॥ राजन्संत्यज मोहदुर्ग्रहमिमं स्नेहव्यथां मा कृथाः संसारस्य विचारय प्रचलतां मा मज्ज जन्माम्बुधौ । नित्यापूर्वजनोद्भवे भवपथे प्रस्थानपान्थभ्रम- क्षिप्रालापसमागमप्रणयिनां को बान्धवः कः परः ॥ ७१ ॥ इत्युक्त्वा भगवान्नृपस्य विदधे प्राबोधिनी बोधनां दीप्तज्ञाननिशातवज्रशिखया कायाभिमानाभिधम् । भित्त्वा विंशतितुङ्गशृङ्गगहनं स्थूलाचलं याकरो- त्संसारावरणप्रहाणकलनावैमल्यलीनं मनः ॥ ७२ ॥ शाक्यानामथ तत्र मैत्रमनसां सप्ताधिकाः कोटयः सप्त प्राप्तविवेकपूर्वकुशलाश्चित्तप्रसादात्परम् । स्रोतःप्राप्तसकृत्समागमफलान्यागामिकाहत्पदा- न्यापुः सर्वजनाशयक्षयधिया सर्वज्ञसंदर्शनात् ॥ ७३ ॥ अथ स भगवान्कृत्वा सर्व जगजिनभास्कर- स्तिमिररहितं ज्ञानालोकैः क्रमाद्गुणिबान्धवः । जनकरुणया सद्धर्माख्यं निधाय परं वपु- स्तरणशरणं संसाराब्धावभूत्पुनरच्युतः ॥ ७४ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते बुद्धावतारो नवमः । कळवतारो दशमः । अथ स्वं वैष्णवं.धाम गते सुगतभास्वति । कलौ प्रबलतां याते तमसीव सुदुःसहे ॥ १ ॥ १. 'नीलदुगूल' .ख-ग. २. 'जनूद्भवे' क. ३. 'प्रावेविकी' ख-ग, ४. 'काया- भिधाना' ख-ग. ५.'न्यागामिका तत्पदा' ख-ग. ६.'जनाश्रम' क. ७. 'विधाय' ख-ग. -- ·काव्यमाला। मर्त्यभूमि परित्यज्य सदाचारविवर्जिताम् । जग्मुः कलापिग्रामाख्यं दिव्यदेशं महर्षयः ॥ २॥ अवदन्मुनयस्तत्र मार्कण्डेयं चिरायुषम् । भगवन्कलिकालोऽयं कलुपः प्रत्युपस्थितः ॥ ३ ॥ अतोऽपि कीहक्पर्यन्ते मलिनत्वं प्रयास्यति । जानीमहि(हे) नहि मही भारार्ता किं करिष्यति ॥ ४ ॥ विप्रा मद्यघृतक्षीरलाक्षालवणविक्रयैः । जीवन्ति प्रेष्यनिरता निराचारा निरग्नयः ॥ ६ ॥ अश्रोत्रियाः क्रियाहीनाः श्रुतिस्मृतिविवर्जिताः । विप्राः सुखेन मोक्षायै याताः पाषण्डिशिष्यताम् ॥ ६ ॥ वृषलीपतयः प्राप्ताः क्रीडाहासकतां द्विजाः । नृत्तगीतकलाजालशिल्पिचारणवृत्तयः ॥ ७ ॥ क्रोधलोभपराः क्रूरास्तमोमूढा द्विजातयः । त्यजन्ति जीवितं रज्जुविषशस्त्रानलाश्मभिः ॥ ८॥ अक्षत्रिया क्षितिः सर्वा क्षत्रसंज्ञाः क्षितीश्वराः । ये रक्षितारः पौराणां ते प्राणधनहारिणः ॥ ९ ॥ प्रजोपतापशापोष्णैः पापाप्तैर्भूभुजां धनैः । जलैः सलवणैः पीतैरिव तृष्णा प्रवर्धते ॥ १० ॥ कृपणाक्रन्दवधिरा मदान्धा न्यायमौनिनैः । भूपालाः कुँजहृदया लोकपीडारताः सदा ॥ ११ ॥ अलक्ष्यं भक्षयन्त्येव क्षितीशानां दिवानिशम् । समुद्र कोषमखिलं कायस्था वडवाग्नयः ॥ १२ ॥ गायनक्षपिता लक्ष्मीर्दस्युनिर्दलिता दिशः। कायस्थदुःस्था पृथिवी राज्ञामज्ञावृताः समाः ॥ १३ ॥ १. 'वसुख-ग. २. 'प्रवर्तते' क. ३. 'मानिनः' ख-ग. ४. 'कुब्जवृत्तयः शत्रु श्रामपुङ्गवाः' क; 'कुञ्जहृदयाः ग. ५. एतत्पूर्वार्धं ख-ग-पुस्तकयोबुटितम्, - ·१० कयैवतारः] दशावतारचरितम् । मन्त्रिसेनापतिद्वाःस्थसभापतिपुरोहितैः । उत्कोचद्रविणोत्तानपाणिभिः क्षपिताः प्रजाः ॥ १४ ॥ वैश्यस्य क्रौर्यवक्रत्वकार्कश्यैः क्रकचोपमाः। सरलच्छेदिनो वैश्या वैरसरणतत्पराः ॥ १५ ॥ निर्माल्यमलिनां जाति वर्जयन्ति शनैः शनैः । वैश्या विप्रविवाहेन ब्राह्मण्याभिनिवेशिनः ॥ १६ ॥ दृश्यते सरलः शङ्खः फणी च विषवर्जितः । कृतान्तः करुणा” वा न तु वैश्यः कदाचन ॥ १७ ॥ जीव्यते कालकूटेन जीव्यते खदिराग्निना । जीव्यते संनिपातेन न तु वैश्येन वैरिणा ॥ १८ ॥ निशिताः सविषा वैश्या रोषनिर्घषधूमिनः । दृश्यन्ते कलिकालस्य कठिना दशनां इव ॥ १९ ॥ शूद्राः क्षत्रियतां याता वैश्यतामपरे श्रिताः । विपाहीं गुरुतामन्ये होतारो ब्रह्मवादिनः ॥ २० ॥ श्राद्धेषु शूद्राः शूद्राणां भुञ्जते गुरुतापसाः । ब्रह्मस्वदारहरणे प्रवृत्ताश्च महीभुजः ॥ २१ ॥ शूद्रस्य ब्राह्मणो दासः शिष्यश्च चरणच्युतः । भूमिश्च ब्रह्मदेयाख्या प्रवृत्तमधरोत्तरम् ॥ २२ ॥ इत्येष चातुर्वर्ण्यस्य जातः कलिविपर्ययः । प्रतिलोमेन दृश्यन्ते प्रजानां वर्णसंकराः ॥ २३ ॥ ब्रह्मचर्यमतिक्रान्तं गृहिणो वेश्ययोषिताः । वानप्रस्थस्थितिर्नास्ति यतीनां संयतिः कुतः ॥ २४ ॥ उक्तं स्वयं भगवता गिरिशेन शास्त्रं यद्वेदविद्भिरधिंगम्यमशेषविद्यैः । १. 'तत्कोश' ख-ग. २ वैश्यस्य' ख-ग. ३. एतदुत्तरार्धं ख-ग-पुस्तकयोस्त्रुटितम् . ४. ख-ग पुस्तकयोः सर्वत्र ‘जीवते' इति पाठः. ५. 'विप्रार्हगुरुता' ख-ग. ६. 'गृहिणां शेषयोषितः' ख-ग. ७. 'वानप्रस्थातिथि: ख-ग. ८. 'अधीतवेदैः' ख. २१ ।

·१६२ काव्यमाला । . तन्मे(१) प्रमूर्खगुरवः प्रविहाय कष्टं कुर्वन्ति कल्यकुरवै(?)रुपदेशचर्चाम् ॥ २५ ॥ चक्रस्थितौ रजकवायकचर्मकार- कापालिकप्रमुखशिल्पिभिरेकपाने । पानेन मुक्तिमविकल्परतोत्सवेन वृत्तेन चोत्सववता गुरवो वदन्ति ॥ २६ ॥ लब्धं निर्मलमोक्षधाम मुंनिभिर्भवङ्गिरःकश्यपा- गस्त्यात्रेयमुखैर्युगैरपि न यत्तत्प्राप्तमेवाबुधाः । मन्यन्ते खलु कौलगोलगुरुभिर्ग्रस्तार्थधाराः क्षणा- दुच्छिष्टार्पणवेदधूननकथामात्रेण नियन्त्रणाः ॥ २७ ।। दम्भः सर्वस्य लोभान्निरवधिरधिकक्रोधकामस्तपस्वी द्रष्टा मूढः सभायां वणिगतिधनतामल्पकालेन यातः । वैद्यः कायोपजीवी गृहपतिरदयः क्रूरकर्माधिकारी बन्धुर्दारीपहारी नवकलिकलिकाकोमलश्रेणिरेषा ॥ २८ ॥ श्माशानवततापसार्पितचिताभस्मास्थिचूर्णादिभिः सूनावद्धपशूपमं निजपति निःशङ्कशून्याशयम् । कृत्वा गर्वगृहीतगेहविभवाः प्रागल्भ्यलब्धोदयाः स्वातन्त्र्येण चरन्ति शीलविरहव्यापारधीराः स्त्रियः ॥ २९ ॥ इत्येष विपुलः कालः कलेः प्रबलतां गतः । भगवन्कीदृशः प्रान्ते भविता भविता जनः ॥ ३० ॥ श्रुत्वैतदुक्तं मुनिभिर्देवर्षिस्तानभाषत । यास्यत्यतोऽपि मालिन्यं सहस्रगुणतां कलेः ॥ ३१ ॥ कलिविषतरोः प्रातः प्रातर्धनप्रसरः परं नवनवभरः पाके पाके प्रमोहकृदुत्कटः । १. 'कुदुरैः' ख; 'कुररैः' ग. २. 'मुक्तिः' ख. ३. 'नृत्तेन चोत्पलवता' ख-ग. ४. 'गुरुभिः' ख. ५. 'मानापहारी' ख-ग. ६. 'नाना' ख-ग. ७. 'शूद्राशयं' ख-ग. ८. 'काल: ख-ग. .

·१० कळवतार दशावतारचरितम् । १६३ अतिबहलतां पापामोदः प्रयाति सुदुःसहः पतति जनता येनाधोधः कृतेव पदेपदे ॥ ३२ ॥ सप्तवर्षासु नारीषु पुरुषा दशवत्सराः । तनयाञ्जनयिष्यन्ति ह्रस्वाः स्वल्पबलायुषः ॥ ३३ ॥ दरत्तुरुष्कयवनाव(फ)गानशकनन्दनैः । संकोचमेष्यति मही कुष्ठैरिव विसर्पिभिः ॥ ३४ ॥. म्लेच्छाच्छादितसर्वाशा कृपणाक्रन्दनादिनी । मेदःकर्दमिनी क्लेदं रक्तैर्यास्यति मेदिनी ॥ ३५ ॥ तस्मिन्काले निरालोके लोके पापतमोदये । उत्पत्स्यतेऽर्कसंकाशः शिशुः कर्किकुले द्विजः ॥ ३६ ॥ विष्णुर्भूभारशान्त्यर्थी सोऽथ विष्णुयशाः क्षितौ । चरिष्यत्यश्वमारुह्य म्लेच्छसंक्षयदीक्षितः ॥ ३७ ॥ तत्खड्गाघातकृत्तच्युतभुजशिरसा म्लेच्छयूथाधिपानां रक्तैः प्रक्षाल्य लीनं कलिकलुषजनासङ्गसंक्रान्तपापम् । कङ्कालाङ्का कपालव्यतिकरशबला व्यावलत्केशकन्था त्यक्ष्यत्यन्तेऽनुतापं व्रतमिव दधती भूतभृद्भूतधात्री ॥ ३८ ॥ निर्लेच्छां वसुधां विधाय सकलां देवः स्वयं माधवः फुल्लाशोकदलोज्ज्वलां कृतयुगाविर्भावभव्यां विभुः । लोकानां कुशलोदयाय दशभिः स्वेच्छावतारक्रमै- 'धर्माधानधिया करिष्यति पुनर्भारावतारं भुवः ॥ ३९ ॥ श्रुत्वेति देवर्षिगिरं यथार्थी तथेति निश्चित्य महर्षयस्ते । विष्णोः क्षितौ कर्किकुलावतारनिवेशिताशाः सुखिनो बभूवुः ॥ ४० ॥ इत्येष विष्णोरवतारमूर्तेः कथामृतास्वादविशेषभक्त्या । श्रीव्यासदासान्यतमाभिधेने क्षेमेन्द्रनाम्ना विहितः स्तवाग्र्यः ॥ ४१ ।। इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते कर्यवतारो दशमः । १. 'बालकान्' क. २. 'हस्व' क. ३. 'वन्दनैः' क. ४. 'शापपापतमोमये ख-ग. ५. 'कर्किकुले द्विजः शिशुः' क. ६. 'उत्खड्गाघात' ख-ग. ७. 'प्रत्यक्षन्ती न तापं' ख-ग. ८. 'धर्मादान' ख-ग. ९. 'भिधानक्षेमेन्द्र' ख-ग.

·.. १६४ काव्यमाला ।. यो मत्स्यकूर्मादिविचित्ररूपैराश्चर्यकारी हृदयस्थरत्नः । श्रीमाननन्तः स्फुटशङ्खचक्रः श्रियेऽस्तु विष्णुर्विभवोदधिर्वः ॥ १ ॥ कश्मीरेषु वभूव सिन्दुरधिकः सिन्धोश्च निम्नाशयः प्राप्तस्तस्य गुणप्रकर्षयशसा पुत्रः प्रकाशेन्द्रताम् । विप्रेन्द्रप्रतिपादितान्नधनभूगोसंघकृष्णाजिनः प्रख्यातातिशयस्य तस्य तनयः क्षेमेन्द्रनामाभवत् ॥ २ ॥ तेन श्रीत्रिपुरेशशैलशिखरे विश्रान्तिसतोषिणा विष्णोः स्वल्पविलोकिताकृतिसुधासंवर्धितोत्कण्ठया। वाक्पुष्पैरमलैर्गुणप्रणिहितैरम्लानशोभैः स्थिरै- भक्तिव्यक्तदशावतारसरसः पूजाप्रबन्धः कृतः ॥ ३ ॥ स्तुतिसंकीर्तनाद्विष्णोविपुलं यन्मयार्जितम् । तेनास्तु सर्वलोकानां कल्याणकुशलोदयः ॥ ४ ॥ ऎकाधिकेऽब्दे विहितश्चत्वारिंशे सकार्तिके । राज्ये कलशभूभर्तुः कश्मीरेष्वच्युतस्तवः ॥ ५ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः। .. २. 'शक्ति' ख-ग. ३. 'कृत' ख-ग. ४. एकचत्वारिंशन्मिते लौकिकान्दै १०६६ मिते खिस्ताब्द इत्यर्थः. ५. अनन्तदेवसूनोहर्षदेवपितुः. .