·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184342
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP_880--5-8-74-10,000.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
58)
Call No.
Author
Paap
Accession No. P.G:S 9789
परमानन्द
4231134 09-03 1952
Title
This book should be returned on or before the date last marked below,

·No text on this page.

·Gaekwad's Oriental Series Published under the Authority of the Maharaja Sayajirao University of Baroda. General Editor : G. II. Bhatt, 11. No. CXX परमानन्दकाव्यम्

·No text on this page.

·PARAMĀNANDAKĀVYA
of
Kavindra Paramānanda
EDITED BY
GOVIND SAKHARAM SARDESAI
(Post Kamshet, Dist. Poond)
1952
Oriental Institute,
Baroda

·Printed by Ramanlal J. Patel, Manager,
Sadhana Press, Baroda and published
on behalf of the Maharaja Sayajirao
University of Baroda by G. H. Bhatt,
Director, Oriental Institute, Baroda.
November 1952

·CONTENTS Page Foreword 1-9 Introduction II-18 Synopsis of the Sanskrit Text .. 19-31 Text: 1-183 Section I-An account of the Bhonsale Family from Shahji to the Flight of Akabar to Persia 1-21 Section 11-Rajarama's accession at Raigad 22-32 Section III--Last days of Shivaji 33-102 Section IV--History of Shivayogin Hymn to Kāli 103-154 120-125 Section V-Sambhaji's performance of a Sacrifice 155-183 * Contents of disconnected pages 100-102 Appendix : Index of some interesting words 1-3 * N. B. These six pages which were found in the MS. are described as disconnected as they have no bearing on the subject of the MS They are referred to on page 12 of the Introduction by the editor

·No text on this page.

·FOREWORD By DR. JADUNATH SARKAR, Hony. D. LITT., Hony. Member, Royal Asiatic Society, (London), Corresponding Member, Royal Historical Society, England. I. LIFE AND WORKS OF KAVINDRA PARAMÅNANDA. Paramānanda (the son of Govinda I) belonged to a Brahman family originally of Nevāsa near the Godavari, but lived in South Konkan. He was given the titles of Kavindra Kavisvara or Prince of Poets by Shivāji, and accompanied that rāja in his journey to Aurangzib's Court at Agra in 1666. On the escape of Shivāji from prison, the poet was arrested in Jaipur territory under the Padishah's orders and found to be carrying many costly gifts, such as elephants, horses and robes given to him by Shivāji. After being released as innocent of complicity in his rāja's flight, he probably spent some years at Benares (the place of his early education in Sanskrit), as he had avowed such an intention to the Jaipur officials. [See Jaipur Dingal letters, trans. by me in my House of Shivaji. ] When the returned Shivaji after three years of inactivity began to assert himself again in 1670, Paramānanda came back to Mahārashtra, and we find him teaching pupils at Polādpur in March 1673, when Shivāji paid him a visit. But not a line of his epic poem on Shivāji had been yet written, as he is recorded to have welcomed Shivāji on this occasion with laudatory verses only. It was at Shivāji's grand coronation in June 1674 that Paramānanda was commissioned to write an cpic on the national hero, which he planned to extend to a hundred cantos. Out of these only 31 cantos (and 9 verses of the 32nd) were written by the time that Shivāji died. These were carefully corrected by the author and circulated, as more than one manuscript of this portion has been found. Its correct title is Sürya-vamsam (in imitation of Kalidasa's Raghû-varśam) and the author classed it as an Anupurāņa, or "Modern Purāņa.' The poet evidently attended the coronation of Shambhāji at Raigarh in July 1680. But there was no time for him to write 69 more cantos and cover all the incidents of the 19 years of Shivāji's reign from 1661 when the 31st canto stops, to 1680 the year of the Rāja's death. As a practical scheme for winning the new Raja's favour, Paramananda resum- ·2 ed his epic at three years before Shivaji's death, when Shambhāji had a rupture with his father and began to act independently. Thirteen cantos were written of this continuation, and they cover two and a half years, stopping exactly one year before Shivāji's death. Thus only 44 cantos (out of 100) were actually written, and 161 years of Shivāji's reign, including all his more famous exploits, were left untouched. These thirteen cantos of the second series were not fused into the preceding 31, because the poet had no time to plan the lay-out of the unwritten cantos intervening between the two fragments, and these new cantos are not revised and corrected, nor even given their serial numbers, as at the end of every canto its serial number is left blank in the colophon. Only one manuscript of this portion has been found. It is difficult to see how these thirteen cantos could have been made an integral part of the epic on Shivāji, because the narrative starts with the accession of Shambhāji and only in the middle of the fourth canto does the poet begin a retrospective narrative of the last years of Shivāji's life, at the point where he sends his eldest son to Shringārapur, but this narrative is not carried down to Shivāji's death. Hence, a new epic altogether had to be written to glorify Shambhāji as King. Of any attempt in this direction only two indications survive, namely a short poern (143 verses only, section I of the present volume) giving a rapid sketch of the Bhonslé dynastic history down to 1687, and another (112 + 40 verses, Section II here) on Rājārām's accession. These were neither completed nor corrected, but left as first rough drafts. Some deeper scholar of Sanskrit literature than I can claim to be, must critically contrast the grammar, rhetoric, metre and general literary excellence of these two fragments with those of the first 31 cantos, before he can say that the two series have come from the same hand. My own suspicion is that the later fragments are the work, not of Paramānanda himself but of some disciple-assistant of his, whose writing the master promised to revise, but did not live to do so. (Examples of such false ascription of authorship are well-known in European literature, as in the case of Alexandre Dumas and his "ghost " Macquart.) Paramānanda died probably in 1687, and his school of learning and poetical composition evidently ended with him. How could a poor Brahman family have collected any rent from their inām village or gifts ·3 at royal marriages &c. during the convulsion in Maharashtra following Shambhāji's death and Aurangzib's endless warfare ? II. GOVINDA--THE EULOGIST OF SHAHU. Fully half a century and two human generations passed away, when a new scene opened with Govinda II, the grandson of Paramānanda coming to the Court of Chhatrapati Shāhu and winning the patronage of his queen Sakwar Bai about 1740, or more probably in 1745 (the year of the capture of Gowalkot by Shāhu's forces. ) He began to compose a Sanskrit epic on Shambhāji and Shāhu to which he gave the title of " Amšavalaraṇa included in the Siva-purāna," though its connection or rather continuity with the Anupurāņa Sürya-varśam is merely hinted at by his mention of his grandfather's epic in the colophon of his own cantos. But Govinda had not inherited his grandfather's genius. He left behind him, at the end of a life prolonged beyond 1782, only a fragment (of five cantos, being section V of this volume ), which deals with Shambhāji's adoration of the goddess Sakti ( Kāli) and her prophecy that he would have a world-conquering son, Shāhu. But the cantos are uncompleted and uncorrected and the text is disfigured by errors of grammar and prosody. Even his Marathi poem in glorification of Shāhu, though complete, is merely a piece of nauseating flattery, unrelieved by any literary beauty. Govinda's poetic powers being poor, he wrote some prose pieces on the cult of Kāli-worship and its influence on the Court of Shambhāji. These have been printed by P. K. Godé in the Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Vol. XVIII, pt. III, (1937), pp. 287-295 and vol. xix, pt. 1 (1938), pp. 49-60, and include some of the verses in our volume, though often with variants of reading. But there is a still more significant contrast between Govinda II and his grandfather. Paramananda was a Bhāgavat or worshipper of Vişnu; his grandson was a Tantrik priest, an adorer of Siva's female half called Śakti or Kāli. A critical study of their Sanskrit epics shows that they have no value as factual history or exact record of events. For example, Paramānanda calls Soyarā Bāi a daughter of the Mohité family, whereas she was really a Shirké; and Govinda leaves the date of Shāhu's birth a blank, intending to fill up the space later after inquiry. Now, could a courtier of the great Shivāji have been ignorant of the father's family ·4 of his favourite queen ? Or of the date of Shāhu's birth which event was celebrated by Shambhāji with the most lavish pomp? III. THE TĀNTRIK CULT IN MAHĀRASHTRA. But though the poems of Paramānanda and Govinda sadly disappoint the searcher for contemporary evidence on facts and documents, they are of unrivalled value by reason of the light they throw on the state of religion and society in the country at that time. A new window is here opened through which we get an inside view of the religious developments in Maharashtra and the working of the royal Court under Shambhāji which are unknown to us from any other source. Here we learn in the fullest detail what is only briefly hinted at in an earlier Sanskrit poem, the Sivarāja-rajyābhișeka-Kalpataru, or description of Shivāji's second coronation, written by Nischal Puri, the Tāntrik priest. We here see clearly that a new and disturbing factor had entered Maráthā society at this time. It was the establishment of a centre of Śaktiworship at Shringārpur, their capture of the King and his most influential minister Kavi-kalash, and the spreading of a net through the country by this religious coterie for making converts. The Marāthi Tantrik priests learnt their creed by study in Bengal or under Bengali Brāhmans settled in Benares. The best teachers and practitioners of the Śakti cult were to be found in West Bengal (called Ralligini by Govinda ), and here Shiva-Yogi, the new guru of Shambhāji had gone through his noviciate as a Tāntrik disciple before his return home as a master. Unlike Bengal, the Brāhman society of Mahārāshtra was formerly made up entirely of the worshippers of Śiva and Visņu,--the Smārtas and Bhāgavatas--and none of Sakti, the Mother-goddess. There was Śakti worship among the higher classes in Goa territory, especially the Gaur Sāraswata Brāhmans, as the great temples of Sāntā-Durgã prove. But in Mahārāshtra proper, Śakti-worship prevailed only among the wild tribes of the jungle and the unlettered lowest castes of society, and with them it was only a crude form of magic and demon-worship without any Sanskrit scripture or elaborate ritual conducted by learned Brāhman monks. That high development of Śakti-worship had taken place in Bengal only, where the Tantra was an object of study and practice among the highest classes and used to occupy the foremost place among the religions of the people before the rise of Vaişņavisni under Caitanya (1485-1533.)

·5 war. It is a mistake to think that the Tantra was Black Magic or mere hocus pocus. It produced a vast philosophy and literature in Sanskrit, as learned and subtle as the Saiva and Vaişnava theologies of Madras. And its object was not primarily sensual gratification. The aim of Tantra is to acquire perfect control over one's own body and mind, and then make the spirits of the invisible world one's slaves, by the practice of austerities and elaborate mystical rites. After attaining to perfection in this way, the master may employ his supernatural power in sensual gratification, the cure of hopeless diseases, or ensuring the birth of sons to barren householders -or even forging arms which make the devotee invincible in Its ultimate aim, however, was nirvāṇa or perfect salvation. Bewitching other people (especially women) and transmuting baser metals into gold (or, what came to the same thing, discovering buried treasure guarded by yakşas ) were the subsidiary fruits of Tāntrik worship, though these were most emphasised by selfish low-class priests for easy success in propaganda. The reader who wants to understand the true teaching of the Tantras, should study the essays and translations from old Sanskrit works written by Arthur Avalon (the nom de plume of Sir John Woodroffe, a Judge of the Calcutta High Court). Tāntrikism was an import from Bengal into Maltārashtra in Shivāji's time. A Chitpāvan Brāhman named Shiva-Yogi, on hearing of the miracles wrought by Siddha-Yogi, a learned saint in " the city of Rādhā in West Bengal, went there and after a long noviciate in austerities under him was ordained as a Tāntiik monk. On returning to his liome in Konkan, he set up his hermitage (mathi) at Shringārpur ( some ten miles north-east of Sangameshwar), and the fame of his spiritual powers spread far and wide. Two other Tantrik priests, Ganesh Anant Jambékar and Keshav Upādhyāya (both Karhārā Brālınans) also resided there, and thus the place became a centre of Tantrik propaganda in Mahārāshtra. The first success of the new cult was gained when the Tântrik highpriest Nischal Puri, by creating demonic disturbances induced Shivāji to hold a second coronation of himself under Tāntrik rules and give a share of his profuse royal gifts to the Tantrik priests,-the benefits of his first coronation having been monopolised by Gaga Bhatt and other Vedic Brāhmans. Next came their crowning victory, the capture of the government of Shainbhāji. After the death of Shivaji, his Brahman ministers, all mem- > ·bers of the Vedic cult, had conspired to crown his younger son Rājārām, so that when a month afterwards Shambhāji ousted his brother and took the crown, he dismissed and imprisoned the old ministers of his father. Into the vacuum thus created stepped in Kavi-Kalash, a North Indian Brāhman of the Tantrik sect, who had faithfully adhered to Shambhāji's cause and was now rewarded with the post of the king's prime minister and the title of Chhāndogya-Amatya. He introduced Shiva-Yogi as the young king's spiritual director. Shambhu's arins had triumphed on all sides, but his heart was sad because no heir to his throne had been born yet. The Vedic Brāhmans had failed to remove his sterility by their pujās. Therefore, he now turned to the Tântrik priests. Shiva-Yogi was brought to his Court and honoured as the greatest miracle-working saint of the country. He advised the king to worship Kāli, whose powers and ritual are described in the minutest detail in Govinda's poem. The worship of the demons of the nether world was more efficacious than that of the bright deities of the sky, and an heir to the king was born in May 1682. This confirmed the triumph of the Tantrik cult and the monopoly of power in the government of Shambhāji by its follower Kavi-kalash. The Tantrik worship, with its invocation of the powers of darkness and its ritual of wine-drinking, flesh-eating, erotic indulgences and more shocking things, roused in Marāthā Brāhman society a feeling of fear and repulsion which can be compared only to the horror with which a European Catholic priest might look on a scene of naked cannibals singing and dancing round a fire where they are roasting a human body for their food. And yet, on account of the king's patronage, the other Brālimans could not demolish the Tāntrik monasteries and expel the Tantrik priests from the country. This was done a century later, under the Peshwas, when not a vestige of the hermitage of Shiva-Yogi was left at Shringārpur. Besides this theological animosity, between the two sects, the king's charity fund and all the power and patronage in the administration were monopolised by Kavi-kalash and his Tantrik brethren, while the Vedic Brāhmans had to pine in subordinate offices with no chance of amassing fortunes by peculation or taking bribes from suitors at the royal court. IV. WHY SHAMBHAJI REBELLED AGAINST HIS FATHER. Shambhāji, the eldest son of Shivāji, is painted in Marāthā history as a wicked and selfish youngman who rebelled against such a noble father ·7 men. and went over to the national enemy in order to destroy his own country- This story is based upon the accounts written after his death by the ministers of his father's court, all of whom he had antagonised by persecution for their attempt to disinherit him in favour of his younger brother Rājārām, and later for conspiring again and again to murder him after his accession. His unforgivable offence in their eyes was his making Kavi-kalash, a Qanauji Brahman and therefore a “foreigner” in Mahārāshtra, his prime minister with absolute control over his government and thus setting aside all the old Brāhman servants of his house. What could be said on Shambhāji's side has found no place in Marăthă history, because his partisans lost all power after this Rājā's tragic death and were nowhere in the State during the thirty years that lay between Shambhāji's murder (1689) and his son Shāhu's return from his twenty years of Mughal captivity, ten years' war with his rival, and final installation as the undisputed sovereign of Mahārāshtra in 1718. This elevation was effected by an entirely new family of ministers, the immigrant Chitpavan line of Peshwās. Shāhu's mother Yesu Bai, the sole defender of his interests, was held in a Mughal prison for these thirty years. Thus, Shambhāji's partisans have been denied a hearing at the bar of history. But it is now possible to learn their case exactly. Friends of the restored Shāhu at last attempted to tell their version of Shambhāji's rebellion against his father, which was current in the circle of his mother Yesu Bai and her few surviving old adherents, but only after her return to Mahārāshtra in 1718. This version had been earlier put in a Sanskrit poem by Paramānanda, which was left incomplete and uncorrected, and withheld from circulation by being buried among the papers of the poet's family, though written in Shambhāji's reign. The story given in this poem has every appearance of truth, because it fully agrees with human nature and is supported by historical parallels from elsewhere. I summarise it here : Rājā Shivāji, on entering his harem one evening, found his younger wife Soyra Bai lying on the ground, pale, stripped of her ornaments, fasting and weeping. To his soothing words, she replied, "My son Rājārām is a small child and helpless, while his step-brother Shambhāji is grown up and powerful. Princes in greed of empire murder their parents, sons and even full brothers. Your two sons cannot live at the same place in safety. Hence my deep anxiety." The king wiped away her tears and ·8 said, “If their living together at the same place alarms you, I shall send Shambhāji away elsewhere." At this the queen rejoined, “If I am your beloved and you are the full master here, then give this kingdom to Rājārām and everything else that you may conquer to Shambhu.” The Rajä, fascinated by her bewitching beauty, agreed. We see that all this is a close copy of the Rāmāyaṇa scene between Dasharatha and Kaikeyi. The story continues thus : Next morning Shivāji held a grand darbār, called Shambhāji up before himself and addressed him by way of advice, “Kingship is an extremely difficult undertaking and only an exceptionally gifted man can discharge this duty. My great father had thus spoken to me in my youth,– Though my kingdom is boundless, yet you ought to labour and conquer some other territory. I have other sons besides you, and I shall assign a separate share to each of them. When a king does not win any territory by his own efforts, but merely enjoys his father's acquisitions, the people cease to respect him. I make you lord of the Poona district which had been won by your ancestors. Your power will henceforth grow from more to more like the steps of Trivikrama.' So saying, he sent me to rule the Poona district. Then I extended my realm to the sea, and all the neighbouring princes submitted to me in terror. I am now old and feel the approach of death.... You stay in Shringārpur till my return from my next expedition, administer the Prabhāvali district,and learn the art of governing from learned teachers.” Shambhāji dutifully agreed to his father's bidding. Then Shivāji set out on his conquest of the Karṇātak, leaving Rājārām in Rairi fort under the protection of his ministers. Ats': pur Shambhäji exercised himself in gymnastics in the morning, studied the mythical histories and books on law and morals (Itihasa-purāṇas and the Kāmandaki and other Niti-Šāstras), and satisfied his subjects by his good government, so that all people oppressed by his father's ministers flocked to him for redress. Then he worshipped the goddess Kāli, who appeared before him and foretold his future prosperity. On his return from the Karņātak expedition, Shivaji proposed to give Mahārāshtra to his second son Rājārām and the newly.conquered Jinji province to his eldest son Shambhāji. This partition of his heritage naturally dissatisfied Shambhāji, who readily listened to the seductive messages of Dilir Khān, the acting viceroy of Mughal Deccan, and escaped ·9 from his father's territory to join Dilir. The two allies then captured Bhupālgarh by assault. Here the manuscript abruptly ends. But we need not swallow the whole story of the apologist for the line of Shāhu and hold the great Shivāji as a dotard who was beguiled by his youthful wife into committing an act of gross injustice to his eldest son, as Dasharatha had been by Bharata's mother. In 1678 Shivaji proposed a very understandable division of his empire,-the homeland of Mahārāshtra with its long-settled peaceful territory and resident families of hereditary faithful ministers and generals, was to go to Rājárām, a delicate boy of eight, because there was then no whisper even of the Mughal Emperor or one of his sons coming to the South with a vast army for subduing the Marathas, and Bijāpur and Golkonda were still flourishing as allies of the Marăthā rāja. The newly annexed country of the Karņātak (Jinji-Tanjore ) could more reasonably be Shambhāji's share, because the half-subdued condition of the province demanded a vigorous grown-up sovereign to keep hold of it, and for such a task Shambhāji was beyond question the fittest prince, and Rājārāın was unthinkable. Shambhāji naturally grumbled at the ancestral homeland of the Bhonslés being given to his junior brother, while his own lot was to be to shoulder the dangerous and unprofitable task of maintaining himself in an unsubdued province, six hundred miles away from Mahārāshtra, amidst an alien race and alien speech, with no resident Marāthā population to back him but only refractory local chiefs all around. Dilir Khān seized this opening and wrote secret letters to Shambhāji promising to win his patrimony of Desh for him by the armed strength of the Mughal Government if he joined Dilir. There was no talk of annexing Maharashtra to the Mughal Empire; Dilir's support was to be purchased merely by Shambhāji agreeing to a policy of friendly alliance with the Government of Mughal Deccan, exactly as Shāhu did in 1718. The contemporary English factory letters and Persian histories prove that Shambhāji in the Mughal viceroy's camp did not consider himself as a servant of Dilir, but as an independent and equal ally. He openly remonstrated with Dilir Khān against that General's atrocities on the Hindu population of Athni and Tikotă. And we know it as a fact that the Maratha prince left Dilir and returned to his father when that viceroy assumed the haughty tone of a master to him and even planned to send him off to Delhi-to become a mansabdar or Mughal servant, or more probably to be doomed to circumcision or death on refusal to apostatise,

·No text on this page.

·INTRODUCTION 1. History of the manuscript : At the Baroda session of the Indian Historical Records Commission in December 1940, a manuscript in Sanskrit was exhibited under the title "A life of Shivāji," which attracted my attention and that of Sir Jadunath Sarkar. The Director of the Baroda Oriental Institute upon a later enquiry informed me that the Ms. had been entrusted to Prof. D. V. Potdar of Poona for being edited and published in the Gaekwad Oriental Series. Seven years passed and the book shoved no sign of appearing. The Director informed me that he would supply me with a photostat copy, if I paid for it. I remitted the required amount, received the copy and studied it along with Sir Jadunath Sarkar. The work at first sight seemed to be a continuation of Kavindra Paramānanda's Śiva-Bhārata, published by Mr. Divekar in 1926 in an incomplete form. Some portions of this Baroda manuscript are admittedly composed by Paramānanda's grandson Govinda. This work and the incomplete Siva-Bhārata appear to belong to the same Corpus, a life of Shivāji which the poet was asked to prepare, probably on the occasion of his coronation in 1674. The literary remains of the family found their way into the library of the Rājopādhyes residing at Satārā and Kolhapur, because portions of the same work were discovered at the latter place and published by Mr. Gode in the Annals of the Bhandarkar Institute in 1938. As Prof. Potdar in the midst of his other occupations could not find time to edit the work for the Baroda Series, I offered to do it with the help of Sir Jadunath Sarkar and my offer was accepted in 1948. 2. Contents of the manuscript: The photographed copy supplied to me was found defective in many respects. The pages are not numbered nor arranged in consecutive order; there are evident gaps in the narrative, and it is clear that the authors themselves never gave their compositions a final, revised and wellarranged shape. They wrote the portions as they occurred to them. It was a misnorner to call the Baroda fragment the life of Shivāji as it describes the activities of Shambhuji. Aſter a patient labour the sheets were arranged in five different sections and are being here presented to the reader, with a short English synopsis of their contents :- ·12 verses 12 143 153 880 78 46 1. An account of the Bhonslés pages 29 2. Accession of Rājārām 3. Shambhuji's activities in 1677-'8 4. Life of Shivayogi and prayer to Kāli 5. Shambhuji's sacrifice 37 6. Disconnected pages 6 7. Marathi poem on Shāhu 17 8. Rejected pages, blank and reverse 473 361 36 100 II Total 236 2146 Thus the copy supplied to me from Baroda contained 236 pages giving 2146 verses of which 208 pages are printed in this volume. The Marāthi portion of a hundred verses ( vigtiger TH1998) has no connection with this work and is printed elsewhere. This arrangement of a fivefold section did not exist iri the original work ard is introduced leie for convenience. 3. Life of the Poet: It is only recently that the name of Paramananda, whom Sir Jadunath Sarkar styles Shivāji's Poet Laureate (Kavindra ), has become known to students of Maratha history. Mr. Divekar of Poona discovered a Sanskrit manuscript named Anupurāņa at Tanjore and published it in 1927 under the wrong title of Siva-Bhārata, which had been given to it by the Tamil translator of that work. The poem was incomplete, consisting only of 31 cantos and the first 8 verses of the 32nd, which brought the life-story of Shivāji and his ancestors down to the year 1661. The work bore evident marks of the author having lived with the Bhonslé family and obtained intimate glimpses of their acts and the political conditions which led to the rise of the Maratha State. During the quarter century that has elapsed since the first publication of Siva-Bharata several scholars have succeeded in discovering reliable facts about Paramānanda and his family, notably Krishnaji Narayana Deshpandé, Sir Jadunath Sarkar and Prof. D. V. Potdar. Deshpandé -unearthed and printed some fragments of Sanskrit, Marathi and Hindi compositions of Paramānanda's sons Shridhar and Devadatta and his grandson Govinda, (the son of Devadatta), which he found among tlie extant records of the Rajopadhye family of Kolhapur which had long sery- ·13 ed the Bhoslé rulers in hereditary succession.' Sir Jadunath Sarkar after examining the old records of the Jaipur State published letters referring to the poet Kavindra Paramānanda and mentioning that he was in North India during 1666 when Shivāji visited Agra and had audience of the Emperor Aurangzeb. And quite recently in 1948, Prof. Potdar employed his rare ingenuity in identifying this poet Paramānanda with a well-known Saint named Paramānanda Bāvā whom Shivaji highly respected and established at Poladpur near his capital Raigad. A long list of the several saints whom Shivāji honoured and patronized, has been given by his various chroniclers, and the name of Paramānanda Bāvā occurs therein, which many in ignorance supposed to refer to Rāmadāsa. Potdar has now minutely examined the available evidence and established beyond doubt that this Paramānanda Bāvā, a guru of Shivāji, was none other than the poet Paramānanda himself, the author of Anupurāna. It is well-known that Shāhji Bhonsle patronized poets, diplomats and politicians, who later served Shivāji when engaged in building up his independent kingdom. Among these the poets Paramānanda and Jayaram Pinde have supplied us with works of outstanding value in constructing the life of that hero, viz. the incomplete Siva-Bharata, the present Anupurāņa, and Jayaram's Parnal-Parvatagrahanākhyāna and the Rādhamadhavavilāsa-campu. Paramānanda's original home was at Nevāsa ( as he calls himself Nivāsakara ) in the Ahmadnagar district where his father Govindabliatta figured as a learned Brālıman belonging to the Kashyapa gotra, Apastamba Sūtra of the Taittiriya branch. His family deities were the god Govinda and the goddess Ekavīrādevi. Paramānanda spent many years at Benares, where he acquired the traditional learning, and a knowledge of the languages and politics of North India. From Benares he came to Shāhji's Court (probably at Bangalore), and thence migrated to Raigad where Shivāji had established the first capital of his Svarājya. Paramānanda had earned a reputation as a learned poet as early as 1664. In a list of pundits assembled at Rājapur in that year to decide a complicated caste-dispute, the name of Kavindra Paramānanda is clearly mentioned. He was intimately acquainted with Gāgabhatta. + Sardesai Commemoration Vol., Marathi Section, 1938. House of Shivāji, p. 175, second ed. 3 B. I. S. Mandal Quarterly, No. 29, I and 2. + IT: pozila sa 1770718E: HÀ ATTI Section III. 4. 102, text p. 49. 1 2 ·14 Thereafter he figured as a learned ascetic with no love for property or royal patronage and thus came to be looked upon as his guru by Shivāji himself. Jayaram Pinde eloquently describes Shivāji's visit to Paramananda Svami in March 1673. Shivāji's captains Angaji Pandit and Kondāji Rävalekar captured the fort of Panbāla from the Bijapur Government on 6th March, 1673. When Shivāji obtained the news of this success at Raigad, he at once started to visit that fort and on his way he saw the Saint Paramānanda Bāvā at Poladpur (Sansk. : Paulastyapura) near Mahad at the foot of Raigad and received his blessings. When Shivaji arrived, he was received at the entrance of the shrine by fifteen disciples reared and educated by the Saint (that is by dealing out six kinds of food and 9 kinds of literary eulogies). Shivāji then proceeded alone to the inner apartment and saluted the Saint's feet; the latter put his hand on Shivaji's head and conferred bis blessing on him. 4 Paramānanda was present at Shivaji's Coronation (in June 1674) and began under his command to compose an epic on his life, which it seems, he never completed. Some of the chapters printed in this Baroda work, evidently belong to the same incomplete Anupurāņa, in which he drafted detached chapters as the subjects occurred to him, leaving their final arrangement and order for a further revision. It is in this first crude form that the work has been found and is here presented to the reader, Some of these chapters particularly those on Shivāji appear to have been composed by Paramānanda himself, as they conclude with the words TH1976; while the others are from the pen of Govinda, mostly those which refer to Shambhuji and his activities. Paramānanda's end is nowhere recorded, but from the tenor of liis present writings, he may be presumed to have survived Shivāji and seen the beginnings of Shambhuji's rule. While he used a kind of historical setting in his life of Shivājī, his son Devadatta and grandson Govinda ' पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान 4.16 19. ततः पौलस्त्य नगरे परमानन्दनन्दितैः । रसैस्तु. पञ्चदशभि : कवी ट्रैवर्धितैर्द्वि जैः ॥ गीयमानं यशःस्वीयं श्रुत्वा श्रुत्वा शनैः शनैः । गोस्वामिचरणद्वन्द्वं वन्दयामास मन्दिरे । गोस्वामी च ततस्तस्य हस्तं विन्यस्य मस्तके॥ पूर्णसाम्राज्यदात्रीमिराशीभिः पर्य- तोषयत् ॥ स एकदात्मनिष्ठं मां प्रसादमभाषत । यानि यानि चरित्राणि विहितानि मया भुवि । विधीयन्ते च सुमते तानि सर्वाणि वर्णय । शि. भा. १.२५-२६. Probably Paramānanda was commanded to write his life by Shivāji at the time of his coronation, 5 ·15 6 hardly wrote any history and composed merely laudatory poems in honour of Shambhuji, Tārābāi, Shāhu, Gangādhar Pratinidhi and Queen Sakwār Bai, evidently with the object of obtaining their patronage in ināms and gifts. Govinda had a sad end and with him the Paramānanda family seems to have become extinct. Govinda's efforts to obtain patronage from Shāhu and Sakwār Bāj availed him little, as both of them died soon after Govinda had written his Marathi eulogy entitled शाहूराजकीर्तिप्रभामजरी. The Maratha Government was afterwards transferred to Poona by the Peshvas who had no sympathy for the poet Govinda Kavindra. He dragged on a weary existence at Satara and thus wrote to a fellow-priest, Narayan Dikshit Bapat, on 23rd March, 1782, “I have grown old and am grieved to have no issue to leave behind me. Life has become a burden to me and I am going to enter a watery grave at Māhuli, as an ascetic. Do you please take care of my idols of Rāma and draw the annuity of Rs. 300/-, which Government have granted me at Nevāsa.”? While the grand-father Paramānanda can rightly claim to be a masterpoet in some respects, the son Devadatta and the grand-on Govinda appear far inferior in their scholarship and attainments. Their composition discloses inattention even to grammar, when they write-यतिनां for यतीनां, येकः for एकः, येतस्मिन् for एतस्मिन् , गृह्य for गृहीत्वा, or पाठितुम् for पाठयितुम् ; such lapses are possible only in writers very poorly grounded in Sanskrit. 4. Shambhuji's predilection for the Tantric Cult: The value of this poem unlike that of Siva-Bhārata lies in the revelation it makes of how Shivāji' last days were clouded by the undesirable activities of his son Shambhuji, resulting in an untimely end of that great hero. Shivāji could not ensure the safety of the State he had so laboriously reared, and his death brought in a revolution with all the troubles of foreign invasion and the long Mughal War. In his extreme difficulty Shambhuji upon the advice tendered by his trusty counsellor Kavikalasha, had recourse to the performance of tantric rites, which he piously believed would give him the strength to cope with his difficulties. A Brāhmaņa named Sivayogi who had learned by study in Bengal the peculiar art of invoking the help of the goddess Kāli, undertook with the help of other * P. D. S. XXXI. 117, 118, 122; Sardesai Com. Vol. (Marathi), pp. 177-186; 7 P. D. S. XLIII. 16, ·10 priests, Ganesh Bhat Jambhékar and Keshav Upadhye, to perform a grand sacrifice at Shringārapura, 15 miles east of Sangameshvara below fort Prachitgad. The elaborate descriptions of the various phases of this tantric lore and the offerings of feasts with dishes made of meats and wines, are significant features of this narrative, which are as revolting to our sentiment at the present day as they doubtless were then to the orthodox section of Shambhuji's Court. The sacrifice was performed for the acquisition of a son; the goddess granted Shambhuji's wish and a son was born to him, as we know, on 18th May, 1682, who was named Shahu and at whose birth the narrative suddenly stops. Fortunately for Mahārashtra this tantric innovation did not take deep root in society and a new race of men different from the helpmates of Shambhuji appeared on the scene, such as Rāmachandra Amātya and Santāji Ghorapade, who husbanded the national resources of the Marăthās and waged a war against the powerful Delhi Emperor, which forms the glorious chapter of their history. 5. Historical element in the poem : The authors, although partizans of Shambhuji, disclose personal acquaintance with the political situation created by the death of Shivāji and the accession of Shambhuji. They describe graphically Shambhuji's flight from Shringārapura to the camp of Dilir Khan, where he made friends with several Rājput princes 8 who served that Mughal General. Together Dilir Khan and Shambhuji appeared before the fort of Bhupālgad and captured it after a strenuous fight with Shivāji's captain Phirangoji Narasala. The death of Shivāji is not described in the surviving portion of the manuscript, which goes on to deal with the accession of Rājārām, Shivāji's second son, as soon as the funeral rites of the former were over. The offence which Shambhuji felt at this development and the manner in which he seized the throne at Raigad are graphically described. The partizans of Rājārāma, Moropant and Annaji Datto are set 8 रामसिंहस्य तनय : कृष्णसिंह : सुदुर्धरः । मयूरादिप्रभृतिभिः प्रजाविप्लवकारिमिः । जगसिंहमुखाश्चान्ये राजपुत्राः प्रतापिन :॥ राक्षसैरिव दुष्प्रेक्ष्य(राष्टै : कुमन्त्रिभिः॥ श्रीमाननूपसिंहश्च कर्णसिंहसुता इमे । जनकौ मोहममताग्रस्तावपि चमूपते । अमुना शिवराजस्य महाराजस्य सूनुना ॥ कलिगौरवतो यहि तर्हि पूज्यतमौ मम ॥ साधवः साधुना सार्द्ध हृद्यं हार्दमदीधरन् । जनकानन्तरं राजा ज्येष्ठपुत्रो भवत्युत । These Rajput princes are known अहं ज्येष्ठो गरिष्ठश्च कलाभिर्बहुभिर्गुणैः । to be serving the Mughal armies महाराजस्य पदवीमहं भोक्ता गुणाकरः॥ in the Deccan. Section. III. 13-9-11; P. 96. Section III. 12-77-82; p. 94. 9 ·17 down as wicked ministers (TAPAU :). The poet also mentions how prince Akbar sought Shambhuji's shelter and how he was followed by Aurangzeb himself with a large army to put down both his son and his supporters Durgādisa and Shambhuji, the Marathā King. Then came the Emperor's wars against Sikandar Adil Shāh of Bijapur and the Qutb Shah of Golkonda whose Hindu Minister Mādanna was murdered. And lastly, Akbar's flight to Persia to seek shelter with Shāh Abbās of that country, is also mentioned. Most of these facts are themes of correct history, but what gives a special charm to this poem is the graphic picture which it supplies about the social and religious conditions prevailing in Mahārāshtra of those days, such as are probably unequalled by any other source. The writers disclose personal acquaintance with the villages and other places lying on the South Konkan side of the Sahyadri range and in the Maval region of Poona. The authors are fond of alliteration and often use unfamiliar words. For ready reference I have prepared and printed a glossary of difficult words at the end. If there is any merit in the editorial portion of this work, it is entirely due to the unstinted help I have received from Sir Jadunath Sarkar. We freely discussed most of the points arising out of our study of the manuscript and the result is now before the reader. At my request he is writ. ing a foreword to this compilation embodying his views on the influence of the tantric lore in India. My thanks are also due to Mr. N. M. Khuperkar, M.A., a trained member of the Bhandarkar Research Institute of Poona, who has carefully prepared the press copy of the manuscript and readily helped me in several ways. I owe a heavy debt of gratitude to Prof. G. H. Bhatt, the learned Director of the Oriental Institute, Baroda, for the scholarly accuracy and patient labour with which he has seen this book through the Press. My own illness threw upon him much of the work which legitimately belongs to the editor, and he has done it to our entire satisfaction. My thanks are also due to Shri J. S. Pade, M.A., the Superintendent of the Printed Section, and to Shri M. A. Joshi, the Technical Assistant, the two scholars of the Institute, for the remarkable co-operation which they have shown in correcting the press-copy, in filling up the lacunae by apt and intelligent suggestive readings and in going through the proofs right from the beginning to the finish with the utmost care and dexterity. My press copy was ·18 very difficult to compose and the corrections were numerous in the proofs, but these two efficient assistants of the Director have executed this arduous task with unfailing patience. They must not be held responsible for the errors of grammar or prosody that will be noticed; these have been deliberately retained by me as in the author's manuscript and left to be corrected by scholars in future on the basis of this printed text. Lastly, I am particularly grateful to the Manager, Sadhana Press, Baroda, for the alacrity which he has shown in expediting the matter so soon with the utmost care and intelligence. Kamshet, August 1952. GOVIND SAKHARAM SARDESAI N.B.--The letter R in the footnotes indicates the Rajopadhye text printed in the Bhandarkar Annals. In giving variants, the number of the verse is quoted and its four lines are indicated by the letters a, b, c, d.

·SYNOPSIS OF THE SANSKRIT TEXT SECTION I An account of the Bhonsle Family This is a brief summary of the main incidents in the private lives and public careers of Shāhji, Shivāji and Shambhuji down to the year 1687, by which time Bijāpur and Golkonda had both fallen to Aurangzeb, and the rebel prince Akbar had left the Deccan to seek asylum in Persia, but the capture and execution of Shambhuji still lay in the womb of the unknown future. The poet's narrative of such a long space of time is too general in style, too rapid in movement, and too much marked by the conventional flattery of court-poets, to supply any addition to our historical knowledge. The numbers at the end of the verses have been printed exactly as found in the original manuscript. It will be seen that they are not correct, as some numbers have been dropped out and some others given twice over. But these mistakes are due to the poet himself, who evidently did not live to revise and correct his first draught at leisure. But there is no break in the flow of the narrative and no loss of sense anywhere, thus proving that no verse has been really lost in the middle; only one leaf containing the first three verses is missing. The want of the customary wording for the end of a canto also suggests that there were some mure verses after the 147th, which is the last on the last page so far dis: covered. All the surviving (143) verses form an unbroken series written in the Sardalavikridita metre, extending over 29 pages. SECTION II Accession of Rajaram This very short section, consisting of only one full canto (112 verses) and an incomplete second ( 40 verses ) covering 12 pages, describes how after the cremation of Shivāji, the widowed queen Soyarā Bāi pretended to weep, but only rejoiced at the prospect of her son Rājārām being made king, how the old ministers of Shivāji pressed her to enthrone Rājārām and how she hesitated in view of the enmity of Shambhuji and the Mughal Emperor.

·20 SECTION III Shambhuji's activities This is a complete sequence of 13 consecutive cantos (totalling 880 ślokas), on Shambhuji. It begins abruptly with Shambhuji performing his father's śrāddha at Panhala, and declaring himself king. From this we can infer that one canto (or at least a long passage) at the beginning, narrating the death of Shivāji, is missing. In the surviving portion, the first four cantos describe the conspiracy formed at Raigarh by the old ministers of Shivāji and his queen Soyarā Bài to set aside the claims of the eldest son Shambhuji and give the throne to her own son, the boy Rājārām; the dissensions among these ministers, the desertion of the commander-in-chief Hambir Rao Mohite from their party to Shambhuji, that prince's march (as advised by his Amātya Kalasha) on Raigarh and peaceful accession to the throne there, and the ceremonies and rejoicing on that occasion. Then in the midst of the fourth canto, the poet begins to give a retrospective account of Shivāji's last years, evidently to explain away Shambhuji's guilt of rebellion against such a father. These events are seen through the coloured glass of a royal sycophant and are described as happening through supernatural agency as is the customary device of the Sanskrit Puranas. This retrospective history of Shivāji starts with that Rājā's sinful infatuation for his extremely beautiful wiſe Soyarā Bāi Mohite (sic), for whom a mythical birth as the incarnation of Mamatā (the sister of Kalikāla) has been invented; Shivāji's ears are poisoned by false allegations against his noble son Shambhuji, the dotard king listens to these misrepresentations, and in order to please his younger wife, agrees to make Rājārām his heir, and banish his eldest born Shambhuji to Sajjanagad fort. All this is a close copy of the story of Dasharatha setting Rama aside in favour of a younger son, Bharata, through female influence. In November 1676 Shambhuji had gone to Shringārapura, by his father's order, and two months later Shivāji started on his conquering expedition to the Eastern Karnatak. Aurangzeb on hearing of the Marātha King being separated from his heir, seduced Sambhuji through his local agent Dilir Khān, and the Marathå prince fled away from Sajjangad to the Mughal general's camp (on 13th December 1678). As his ally he enabled Dilir Khān to capture Shivāji's ?

·20 stronghold of Bhupālagad (on 2nd April 1679). Here the fragment ends, and the events of one year from the fall of Bhupalagad to the death of Shivāji (2 April 1679—4th April 1680 ), if recorded by our poet, have not been yet recovered. Canto 1. After Shivāji's death, Shambhuji then in Panbāla fort, performed his father's śräddha. One day his spies reported to him that the late king's ministers in Raigarh had conspired with the widowed queen Soyarā Bāi to crown her little son Rājārām and monopolise the Government, and that all the people disapproved of this denial of the claims of Shivaji's eldestborn, as a grown-up and war-experienced prince like Shambhuji alone could successfully resist the powerful Mughal Emperor. The prime minister Moro Pant was planning to send an army to Panhala and seize and kill Shambhuji. On hearing of it, Shambhuji wrote to the commander in-chief Hambir Rao Mohite, inviting him to take up his cause, as he had the legal right to the throne, and the enthronement of a child like Rājārâm would lead to the conquest of Mahārāshtra by some hostile power. Hambir Rao secretly agreed, but the other ministers persisted in their preparations for attacking Shambliuji in Panhāla by armed force. Canto 2. As the ministers were setting out from Raigarh on this campaign, very unlucky portents fell on them. Prahlad Niraji counselled peace with Shambhuji, but Moro Pant insisted that he must keep his word to the late King Shivāji and support Rājārām on the throne. Moro and Annaji rejected Hambir Rao's invitation to a secret conference with him, at which that General felt insulted and took a muster of the contingents of these two ministers; the latter attacked him but were defeated and thrown into prison by Hambir Rao, so also were their families. After placing strong and faithful guards over them, Hambir Rao marched from Karhad to Panhāla. Prahlad Nirāji who had been sent by the other ministers of Raigarh on an embassy to Shambhuji, decided in his mind that Shambhuji was the lawful heir to the throne and so it was best for his own interests to seek his protection. Canto 3. After Shambhuji had established his own authority by repre-sing all the officers hostile to himself, many visitors came to congratulate him.

·22 At that time his amitya, the Brāhmin entitled ( Kavi) Kalasha, advised him to go to Raigarh and hold his formal enthronement there. Listening to this advice, Shambhuji with a large army set out for Raigarh ; on the way he reached Pratapgarh, where he worshipped his father's tutelary goddess Tulajā Bhayāni, and next morning started for Raigarh. Canto 4. my Shambhuji peacefully established his own authority in Panhāla and treated his step-brother Rājāram with many favours, spoke kindly to his step-mother Soyară Băi, and made arrangements for his own enthronement. For this ceremony all classes of people, artists and artisans of every kind flocked to Raigarh, and all in concert performed the coronation of Shambhuji according to the Sastric rites. When Kali-puruşa (the incarnation of the Modern Time) narrated all these facts, the kind-hearted god Śarkara replied to Kali to the following purport: “My leading follower Pramatha, the captain of my troops, is roving through the earth in the form of a man in consequence of the curse of goddess Devi. Hereafter I shall bring him back to my presence. You go and assert your power over this Bharata-Khanda during the time that I am assigning to you, and thereafter you too will come back to me. So, Time (Kali-puruşa ) came down to the earth with his soldiers like Greed, Infatuation etc. On being asked how Pramatha came to be cursed, Kavindra replied :-"Śiva's follower named Vitaņdi, one day enraged Pârvati by failing to show her due respect, and she pronounced on him the curse that he would take a human birth as a suzerain king (Cakravarti), but she would always protect him there. This Vitandi was incarnated as the Chhatrapati Shivāji. Kavindra further narrated how and when by Mahādev's command Kali came to the earth, through his illusory influence all sorts of sins began to prevail and all the other kings engaged in evil practices, but Shivāji alone was spotlessly pure in life and conduct, and by the grace of the Devi he achieved many conquests. Kali had no power over hiin. Canto 5, Kavindra continues the mythical career of Shivāji, thus: Kali finding it impossible to bring Shivāji himself under his power, decided to ·23 influence him by entering the body of his own sister named Mamata, who was born on earth as a daughter of the Mohité (correct as Shirké] family and extremely beautiful. She had borne to Shivāji a son named Rājāråm, whom Shivāji began to love, disregarding his eldest son Shambhuji. In this way Kalipuruşa found an entrance into this house and dispersed his followers,-like anger, pride, etc. among his ministers. The administration became rotten, learned Brāhmans were insulted, the ministers began to harass the people in the presence of Shivāji and extort money by repression, and decay seized Shivāji. The prosperity of the early part of Shivāji's reign due to his merits acquired in a previous birth, was all gone, and the exact reverse now prevailed through Kali's power. Canto 6. Kavindra tells the story of Shivāji setting aside Shambhuji: One day Rājārām's mother Mamatā, by pretending her extreme anger, secured from Shivāji a promise to make her son Rājārām the sovereign of all his kingdom. Under the influence of Kali-kála, Shivāji could not realise the consequences of his action. Canto 7. One day Rajā Shivāji thus addressed his son Shambhuji alone after sending away all his courtiers :- “No ordinary man can maintain this kingdom. I am telling you what advice my father Shāhji gave me when he entrusted this realm to me. Nobody can attain to the kingly position unless a portion of divinity enters into his body. You have gained it through the merit acquired in your former birth. On account of old age I feel that I cannot defend the kingdom in the years to come, and so I hand it over to you. I am not going to give any portion of this kingdom to your step-brother, but I shall 'conquer another dominion for him, so that each of you will enjoy a separate kingdom. While I am acquiring that second kingdom, do you stay at Shringārapur,* and from that place protect Prabhavali, but don't go to Raigarh, where your step-mother lives, as she will not agree with you. Shambhuji bowed to his father's command and replied, "He, who has won a kingdom by his own efforts, is the only true owner. I have no right to enjoy the territory that you have gained. An unworthy son * Shringärapur was the capital of the Surves at the foot of the Sahyadri hills east of Sangameshvar, ·24 cannot maintain a kingdom given to him by his father; the Rajya-Lakşmi is snatched away by others from the hands of a weak king. Hearing this, Shivāji was delighted and felt confident of Shambhuji's capacity to defend the realm. But his wife Mamatā, planted evil in his heart, and raised discord. Canto 8. Then Shivaji set out on his Karnatak expedition, leaving Rājārām in Raigarh and Shambhuji in Shringarapur, where the latter showed his capacity for conducting the administration and protecting the realm, Hearing of the happiness of his subjects under his rule, people from other districts began to flock and settle there. On seeing this, the minister left in Raigarh by Shivājî for protecting Rājārām, was induced by Rājārām's mother to raise rebellions in Shambhuji's dominion and molest the people, but the latter Prince suppressed the disorder. Shambhuji devoted himself to the worship of Kāli, who was highly satisfied and blessed him thus : "All your desires would be fulfilled. A short period of adverse (astral) influence is before you. Some cannot endure your greatness. So, you remain under the protection of the Delhi Emperor for a few days. I am bestowing on you the art called Mohini ( fascination) which will enable you to live there in happiness. After thus passing some time in foreign parts, you will come back in safety, conquer your enemies and become universally glorious.” Shambhuji made many gifts to the Brāhmans. But he felt uncertain how he would go to the Muslim king as advised by the Devi while his father was absent in the Karnatak. Canto 9. Aurangzeb learning that Shambhuji was living apart from his father, planned to bring him over to his own side, and so he sent to him an envoy named Dilir Khan, who highly extolled Aurangzeb's power and presented on his behalf many costly gifts, and a letter. Shambhuji, remembering the Devi's speech when she had appeared to him before, gave a favourable reply to Aurangzeb, making only one objection, that as Shivāji had entrusted that district to Shambhuji at the time of going to the Karnatak, the Prince could not honourably go over to Aurangzeb before the return of Shivāji. The Emperor's letter and its reply were kept secret from everybody except Dilir Khān.

·25 Next Shivaji, after carving out a kingdom of his own in the Karnatak, returned to Panbāla, where Moro Pant and other ministers came to meet him. Canto 10. Then Shivaji discussed with Moro Pant and other ministers how he should distribute his two kingdoms, Mahārāshtra and Karnatak, between his sons, saying that though Shambhuji being the eldest son was entitled to the larger kingdom, yet as he did not desire to keep his little son Rājārām at a distance from himself, he proposed to send Shambhuji to rule over the Karnatak. Moro Pant and the other ministers all agreed to whatever the king said, but added, “Shambhuji has decided to conquer all these kingdoms and for greater benefit to himself he wishes to meet the king of Delhi. The son of that Shivāji who conquered all the earth by the grace of the Devi is seeking the help of the demon who is the enemy of the gods ! Though we behave most humbly to Shambhuji, he treats us adversely. The Delhi sovereign is already strong; if Shambhuji joins him, he will grow stronger still." Hearing this speech, Shivāji wrote to Shambhuji, “You are daily insulting my ministers. Leave Shringārapur and go to Sajjanagarh." Shambhuji went to Sajjanagarh and was lodged in its citadel with all honour by its qiladár. There one midnight the Devi spoke to Shambhuji Go quickly to the army of the king of Delhi. No one will be able to hinder you on the way.' Next day at early dawn Shambhuji told the qiladār to give him a small escort as he wished to go to Mahābaleshwar. Going there he bathed at the junction of the Krishna and the Veni, sent back his Rājput escort, and rode into the camp of Dilir Khān, who welcomed him, as previously arranged between them. Canto 11. Shivaji's heart was wounded when he heard that Shambhuji had made a pact with the Delhi Emperor and taken up his residence in Mughal territory. He began to repent greatly that he had not kept Shambhuji with himself, of which neglect this was the evil consequence. So, he set himself to bringing Shambhuji back. On the other hand, Shambhuji remained satisfied in the Muslini camp, relying on his own valour. One day Dilir Khan took Shambhuji apart into his tent and said, "I consider it my duty to seek your good in every way, ·26 because you came to me in full reliance on my friendship. Do not have any anxiety or suspicion in your heart. I shall suffer every loss (or injury) for your sake". The Khān presented to Shambhuji the many presents sent by the Emperor for him, and the prince lodged in the tents pitched for him. Canto 12. Shambhuji collected a force of strong men ; with Dilir Khăn he rode out and toured the country giving audience to the headmen. Seeing Shambhu in his house, Dilir Khān one day urged the prince to rise in re- Bellion against his father, placing many ancient and modern examples before him, and inciting him to win greatness by displaying his valour. But these speeches had no effect on Shambhuji, who gave him a proud reply, saying, "I can punish through your friendship all my enemies however strong. I do not at all fear them. All my desires have been satisfied through the help of a friend like you. But I shall not turn an enemy to my father, though he has renounced me under the influence of my step-mother and though Moro Pant and other ministers out of their malignity have excited suspicion against me in the hearts of my father and mother. I can suppress all these enemies. After my father, this kingdom will be mine, and I shall get it without the least trouble, etc...." Then by order of Aurangazeb, Dilir Khan invaded Bijāpur, placing Shambhuji in his van. Shambhuji conquered Bhupālagarh and handed it over to Dilir Khān. The news of it greatly delighted Aurangazeb and he began to love that prince. Canto 13. The audience asked, 'Why did Shambhuji commit such improper acts as joining Dilir Khan and capturing forts like Bhupālagarh etc.' Paramānanda replied thus:- Dilir Khān sent a message to the qiladār of Bhupālagarh asking him to surrender the fort, or else he would blow up the fort and the qiladar would not be able to save his life. In Dilir Khan's army there were many Rājput heroes, who were great friends of Shambhuji,—such as Kishan Singh, the son of Ram Singh, Jagat Singh, Anup Singh, Chhatra Singh, Kesari Singh, Karna Singh, etc. So, Dilir Khān became favourably inclined to them; whatever Shambhuji said, Dilir agreed to it, hence he thought that there would be no delay in conquering Shivaji himself, ·27 Assault on Bhupālagarh; sufferings of the troops from the rivers having dried up. The garrison fought with desperate courage; heavy slaughter; the assailants, when falling back, were inspired by the advance of Shambhuji clad in armour at their head, and overcame all resistance. Firangoji Narasala fled away. After capturing the fort, the victorious Shambh uji met Dilir Klần. SECTION IV Life of Shivayogi Prayer to Kali This section consists of 7 cantos and explains how Shambhurājä was advised to invoke the help of the Goddess Kāli to overcome his difficulties. The first canto of 101 verses, after the customary salutation, mentions that Shambhuji called together an assembly of wise men from different places and explained to them how he had overcome most of his enemies. In narrating his conquests every small place and village of the South Konkan and the Maval region has been mentioned in unnecessary detail. Thereafter the king requested the assembly to advise him how he could obtain a son who would manage his extensive dominion properly. The assembly consulted together for a little while. The 2nd Canto of 81 verses begins with the assembly presenting to the king a Brāhman named Sivayogi and assuring him that he need be under no anxiety: the goddess Kāli would grant all his desires if she is properly worshipped. They describe the features of the goddess minutely and her wonderful powers. A long account is given of how the gods approached Kāli and how they prayed to her, Among the gods that appeared before Kāli, there was the creator Brahmadeva who offered a long prayer to her describing her features and powers. Shambhurājā accepted the advice and devoted himself to the worship of Kāli. In the 3rd Canto of 66 verses the particular incantation (or mantra) for invoking Kāli is described. This mantra is to be kept strictly secret and should not be lightly mentioned to unworthy or unbelieving persons. One who scrupuloulsy observed the detailed way in which the mantra is to be used and handled, would be gifted with wonderful superhuman powers. The poet then explains how the sages Sukra, Bphaspati, Viśvāmitra and a host of others so famous in ancient days, obtained their great powers, ·28 through the operation of this mantra. which the mantra is to be recited. Details are given as to the way in The fourth Canto ( 95 verses) explains how Śivayogi was to be employed to learn the details of the worship of Kāli and the procurement of the mantra. There lived a famous sage proficient in that subject at Rädhā (near Burdwan in Bengal). Śivayogi proceeded to that place and served the sage like a humble and devoted disciple for over a year. The sage then conferred all his occult powers on Sivayogi and taught him the rules that must be strictly observed, if his penance was to become effective. He must remain a celibate and accept no king as his disciple and no gift from any one. Śivayogi then returned to the Konkan and lived at Sbringārapur. There is here a break in the narrative and only one page of the next Canto is available containing verses 75-83 which seem to assure Shambhuji that he would have a gifted son. The fifth Canto of 77 verses is devoted to the doings of Sivayogi at Shringārapur. King Shambhu heard of this wonderful priest and came to Shringärapur to see him. The king offered the saint a large amount of money as Dakşiņā and the latter accepted it against the injunction he had received from his guril. This behaviour of Śivayogi and the respect shown to him by the king so enraged the Chitpåvan Brāhmans of the surrounding localities, that they instigated a horde of savage North Indian Nägā Sannyasis ( who had come to the Konkan on pilgrimage) to attack his cottage and destroy it. But the Yogi called his occult powers to his aid, dispersed his adversaries and pardoned them for all their wickedness towards him. Thus was Śivayogi restored to the general estimation and respect of the people and they all with one voice extolled his wonderful personality. King Shambhuji then honoured him all the more and made him a prominent member of his Court, after inducing him to marry and settle down as a house-holder. The sixth Canto of 30 verses commences with an account which the poet Kavindra gives of Ganesh Bhat Jambhekar, son of Anant Bhat residing at Jambugrām. Ganesh went to Benares for study and learnt from a versatile master of the tantric lore the art of using mantras effectively. After finishing his study Ganesh Bhat returned to the Konkan where he was honourably entertained by King Shambhu and appointed a member of his assembly.

·29 The seventh and last Canto of 23 verses opens with an account of Süryarāj of Shringārapur, a Kşatriya family ruling there since olden times. The Süryarão was helped by another family called Shirkas, who employed as their family priest a Brāhman named Keshav Bhat Upadhye. He was introduced to Raghunath Panạit, one of Shivāji's ministers. Therefore, Shivāji conquered both the Surves and the Shirkes and forced them into his service. In due course Raghunath Pandit and Shivāji died and King Shambhu began to rule the country. Shambhu appointed Keshav Bhat to the post of Paņạitarãi, a position which enabled him to give large charities to many Brāhmans and set right abuses that had crept into religious practices. SECTION V Shambhuji's Sacrifice to Kali Cantos 1-5. Canto i of 77 verses begins with Shambhuji giving instructions to make preparations for performing a sacrifice in consonance with the advice tendered by Sivayogi. The King employed competent agents for the various tasks such as the fetching of holy waters from different places and inviting learned and expert representatives versed in the subject. Thus, in due course a large concourse of priests, workers and mechanics, gathered at Shringārapur and they were all respectfully received by the King. He requested them all to attend to every detail with scrupulous care and leave no chance for any error or omission to creep in. All the assembled men worked zealously and carried out the King's behests in minute detail. Every care was taken to propitiate the Goddess Kāli. The priests assured Shambhuji that his highest wish would now be fulfilled. Buildings were erected, festoons and decorations were made in profusion. Flowers and trees were properly set in order. The King sent special messengers to invite chiefs and princes from foreign parts to grace the occasion. Traders, merchants, musicians, dancing girls and professionals of every description gathered to witness the ceremony. The second Canto containing 87 verses, describes the several stages of the main sacrifice, viz. the King's taking the vow after an auspicious bath : then his selection of the chief officiating priest and preparations for a grand dinner. Deities were assigned for propitiating the nine planets and the various ·30 Gods like Vişnu and Sankara. Shambhuji appointed priests to repeat the thousand names of Vişņu and the mantras of Śarkara. The worship of the Aśvattha tree, of the Tulasi plant, of the cow and similar rites were gone through. Offerings were made to the Goddess not only of sweet milk preparations but of meat dishes, of wines and flesh-foods along with articles of fruit. The scrupulous observance of all these minute details so pleased the Goddess Kāli that she appeared in all her charming beauty before the King in his dream that same night. The King felt sure that his desire would now be granted. He humbly saluted the Goddess and praised her great powers. The Goddess felt highly gratified and granted him the boon he asked, viz., that she herself would assume the form of a son to him, who would soon be born and who would protect the kingdom. The Goddess disappeared after assuring the King of her great regard for him. The third Canto containing 60 verses, starts with a sudden change of the scene. All the gods in heaven assembled under the leadership of Brahmā, the Creator and visited Vişņu who was then reclining on the serpent Śeşa in the midst of the milky ocean. Appearing before Vişnu the Gods explained to him how the wicked Tämras ( Muslims) had after the great Shivāji's death again begun to harass the Marathā country, by breaking the idols and disturbing their sacrifices. King Shambhu was then performing a great sacrifice and Vişņu inust now go to his help. · The God Vişnu heard this prayer and assured them that he was aware of what was going on and would so order things that the Goddess Kāli would under his direction assume a male form and be born as a son to the queen Rājasā of the Shirke family. Having received this assurance from Vişņu the Gods retired. At this the assembly of the priests questioned the poet Kavindra, “How can a female Goddess assume a male form?” The poet answered that such a feat was long ago performed by the sage Mārkaņdeya at the birth of Krşņa who was removed to the care of Yasodā. Canto 4 contains 53 verses and mentions how Shambhuji explained his conversation with the Goddess Kāli to his chief priest. The latter was highly pleased with this token of the Goddess's favour and caused the King to pour the last oblation into the sacrificial fire. This oblation consisted of various dishes made of flesh meats, wines and spices and was accompanied by a stream of liquid ghee. Thereafter the King in a humble posture distributed to the Brāhmans in charity a large amount in the ·31 form of cash, lands, horses, elephants, jewels, vehicles, clothes, rings, corn and maid-servants. Thus, Shambhuji's fame spread far and wide. He then had the final bath, put on his lustrous dress and dismissed the grand assemblage. The fifth and last Canto of 84 verses describes the pregnancy of Shambhuji's queen Rajasă developing from month to month. The husband was highly gratified at this result and satisfied the peculiar cravings natural to an expectant mother. He also prepared a suitable place for her confinement with all the necessary conveniences. He got ready expert physicians and competent nurses for rendering comfort to her when she would be a mother. On an auspicious day she gave birth to a highly gifted son.

·No text on this page.

·परमानन्दकाव्यम् Section 1 AN ACCOUNT OF THE BHIONSALE FAMILY FROM SHAHAJI TO THE FLIGHT OF AKABAR TO PERSIA. ५ ur यद्यप्यन्यस्तनूजस्तरणिकुलमणेशभूषायुतोभूद् गोप्ता सौभाग्यशाली प्रवलबलयुतो विज्वरो वैरिशैशल्य : । एतन्मध्ये तथापि प्रमथगविपते: प्रेमपात्रं पवित्रं पुण्यांश : पुण्यशील : समजनि रजनीनायक: शाह एव ।। गौरीसर्वस्वभूत : सकलनृपशिर' नामक भक्त्याविर्भूतरुद्रः परदलदलनो बद्धि[द्ध]सीमासमुद्रः । सत्कर्मी राजधर्मी स्थितिधृतिगतिभितिधर्मावतार : सारं सर्वसहायाः समभवदतुल : साहसी शाहभूप : ।। यस्यानेकमहीमहेन्द्रसमरे मत्तभकुम्भस्थले विद्युद्धान्तिकरी बभूव निभृता खड्गभ्रमि स्वरा । आश्चर्य तु महत्स्वमङ्गलपरासृक्सङ्घलिप्ता सती जाता मङ्गलरूपिणी किल गले मालामला मौक्तिकी ॥ कम्पन्ते चिकिरीया : शरणमनुसृता मैसुरीयास्तुरीया : कारुण्यासकमात्रप्रमुदितहृदया रायलीयास्तुरीया : । चञ्जीचञ्जापुरीया मधुरभणितिभिर्माथुरा नोद्धरा : स्यु: शङ्कन्ते सेतुसंस्था : समरविजयिन : शाहजीकास्त्वसङ्गम् ।। किं ब्रूमश्चास्य भाग्यं नियतिकृतिवशाद् द्राग्वजीरत्वयुक्तो युक्तिप्रत्युक्तिरीत्या स्वयमिव सकले राजकार्ये धुरीण : । निःशङ्क खड्गधाराग्रहणगरिमणि प्रोञ्छलच्छैनिकास्त्रा दिक्पाला : पातशाहा अपि समरविधौ यद्भुजं प्रार्थयन्ति ।। पुत्रैः पौत्रैर्नवीनैरनुसृतपरमप्रेयसीभि: प्रवीणै: क्रीडाभिः शोभिनीभिः प्रतिपदमनयद्वासरान्सौख्यसारान् । चञ्चच्छीचन्द्रमौलेश्चरणकमलयोर्मोदमग्न : सुलग्नो यच्चित्तं चञ्चरीकश्चलनवलनयो! विधि स्वीचकार ॥ * The first three stanzas are missing. ८ o ·२ ब्रह्मण्यस्त्वद्वितीय : प्रकृतिमुपगत : शास्त्रसंस्काररीत्या ब्रह्मण्येऽप्यद्वितीये सुजनसरणिभिः पारमायात एव । तत्तादृक्पाण्डवेयप्रमुखनृपवरैश्चोपमेयोऽप्रमेयो यात : श्रीरामजायाजनकवदतुलं पूज्यभावं जगत्याम् ।। १० उद्धृष्टाः समरे भटा : करिघटा : प्रत्ता : कविभ्यः स्फुटा : प्रोत्कृष्टा : किल कल्पपादपगुणा : स्पष्टा : स्वयं स्वीकृताः । सन्तुष्टैस्तरुणीजननिवसता सङ्गीतशालान्तरे सृष्टाः कामकलानिधे रसकला म्लिष्टा : प्रनष्टा अपि ।। ११ .. गन्धर्वा इव गायका : परिचराः प्रेष्या : प्रवीणा इव व्रात्या : क्षत्रधुरन्धरा इव धराधीशा इव प्रीतिदाः । सत्यं सत्यसमाश्रयाः कलिगता : संसारिण : सारिण : सर्व शाहमहीपतेः सुरसुहृत्साम्राज्यराज्ये बभुः ॥ १२ १३ सर्वे सत्यपरायणा : सुकृतिन : शुद्धीकृताः शासनाद् ब्रह्मद्वेषसुराग्रहग्रहणजा वार्ता कुत: स्यात् कथम् । किं वाच्यं चरितं तु शाहनृपतेश्चित्रं विचित्रं स्फुटं चक्रं चौर्यकुलस्य येन सकलं काशीजले मजितम् ।। गेहं गेहमहो नु धान्यसदृशो राशिर्धनस्याभव- चातुर्वर्ण्यमनङ्गवैरिनिरतं सम्यक् स्वधर्मे स्थिरम् । इत्थं शाहनृपेऽनुशासति महीं माहात्म्यमन्यादृशं द्रष्टुं चारु वसुन्धरेति च पदं पृथ्व्या अभूत् सार्थकम् ।। आबाल्यात् बलवद्विरोधवलनात्स्वीयं पदं प्रोज्झितं तत्रापि प्रकटप्रतापधरणात्स्वाराज्यता नोज्झिता। यं देशं समुपाश्रित : प्रबलधी : श्रीशाह भूमिपति- लोकैरेवमलोकि पूर्ववदसौ तद्देश्य एव प्रभुः ॥ यद्यत्कार्यमुरीकरोति बहुधा वायुप्रबद्धे पथि प्रीत्या तत्परिपूरयत्यतितरां भक्त्या भवानीपतिः। राजानो बहुशो बभूवुरपरे प्राग्दाक्षिणात्याः परं श्रीमच्छाहनृपस्य केवलमहाराजाभिधा पप्रथे । १४ १५ ·३ १६ १७ १८ एकं व्याकरणं विना प्रविदितो नो धातुवाद : क्वचित् प्रावृटकालमृते व्यलोकि न पुनर्मालिन्यमेवाम्बरे । आश्चर्य विदमेव शाहमनसा सच्छास्त्रसंसेवन : सम्प्राप्तं तु मनुत्वमेव हि कथं नाणुत्वमात्रं जहौ । वारं वारमहो नु वर्ण्यमतुलं किं तद्यशो निर्मलं पारावारपरम्परोपरिसरेष्वाजन्मत: प्रस्थितम् । दृष्टे शाहमहीपतौ मतिमतामित्थं मति : प्राभवद् धात्रकत्रभरीकृत : स्वभरित : सर्वो गुणानां गण: ॥ तद्राज्ञो रजनीकरस्य ललिते ज्योत्स्नेव शोभावहे द्वे भार्ये सुबभूवतु : शुभगुणे शोणाधरे शोभने । तत्राद्याऽभवदादराद्यदुकुलोत्तंसा जिजाम्बाभिधा त्वन्या तन्महितान्ववायमहिता ख्याता तुकाम्बा तथा ।। धुर्यास्ता अपरा: समाहृतगुणाः सङ्गीतरत्नाकरा नार्योऽनार्यगुणोज्झिता बहुतरा आसन् परा : प्रेयसि । तासां सन्ततिसन्ततिः समुदभूच्छोभाधरा सद्गुणा सर्वा शाहमहीपतिं सुचरितैरानन्दयाञ्चक्रिरे । ज्येष्ठा श्रेष्ठगुणैर्युता सुरसरित्साधारणी धोरणी नाम्नान्यत्र कनिष्ठतानुलसती निष्ठा कनिष्ठा कचित् । मुख्ये स्त्रीजनमण्डने नरपते राझ्यावुभे निवृते मुख्यापेक्षतया ययोरतितरामाज्ञा नरीनृत्यति ॥ शम्भोः सारकथानुसारवशतः शम्भो : परं सद्गुणं श्रीशम्भोश्चरणारविन्दनिरतं राजन्यधर्मोद्धरम् । सा काले समजीजनगिरिसुता पुत्रं कुमारं यथा धाम्नवाकलितं शिवस्य परमप्रेष्यं शिवाख्यं सुतम् ।। एकं पुत्रमसूत तुष्टमनसा तूर्ण तुकाम्बा ततो जुष्टं देवगुणैरनन्तविभवैर्भूजानिभारक्षमैः । राज्ञा राज्यविधौ तथापि बहुशो भाव्य : सुसम्भावित : श्रीमच्छ्रीशिव एक एव हि कुलोद्धारीभवन् सम्बभौ ।। १९ २० २१ २२ ·बालो वृद्धधियं दधन्नु विदधत्सर्वं च सत्तात्मकं खो गर्वभरेण वामनमनाः सर्वोपरि भ्राजते । किश्चिस्निग्धसुपात्रताकर इबोदधिष्णुतामादधद् बाल्यादेव बलानुजस्य सकलं चापल्यमेवाभ्यसत् ॥ २३ प्रोक्तं मन्त्रिवरैः सुयुक्तिमधुरं युक्तं जिजाम्बाम्बया- मुक्तं पूर्णसपत्निभावभरितैरुप्रैस्तुकाम्बोत्तरै : । राजा राज्यभरादिवैभवभिया भ्राजद्भवस्याज्ञया पुण्यग्राम्णि समाहितो निजधिया वीराग्रग्रण्यं शिवम् ।। २४ म्लेच्छा मोहमुपाययुगलबलागल्लां जहुर्मुद्गला: शुष्का एव तुरुष्किका हृदि सदा त्रेसु : सुरत्राणका: । क्षीणा : प्रेक्षणमात्रत : क्षयमुपाजग्मुर्जना यावना : स्वल्पैरेव सुवासरै : शिवशिव : शब्दो धरामाभरत् ॥ २५ सर्वाण्येव सदा महेन्द्रवदसौ वज्रीभवद्वैरिणां कर्माण्यप्रतिमानुपाणिं रचयन्नानाविधान्यादरात् । नित्यं नीतिविशारदैः परिजनै : प्रोत्साहयुक्तैर्वृत : पारावारपरिष्कृतामपि शिवो विश्वम्भरामावृणोत् । २६ श्यामास्या: समरे जिता रणपरा : पिष्टा : पठाणा : पुन- नाभेदपरास्तथा प्रमृदिता वैजापुराश्चोत्कटाः । कर्णाटा : करदीकृता : कपटिनोऽप्याकण्ठत : कुण्ठिता- स्तत्को नाम नर : शिवस्य धुरि य: पञ्जान्तरं नागत : ॥ २७ : .. : २८ विश्रान्तैर्निजभालदेशविलसच्चन्द्रांशुमन्दाकिनी- कल्लोलांशसुमिश्रितै : पुरभिद : पूर्णे : कटाक्षोत्करै : । शुद्धास्तेन सुपर्वता बहुविधा बद्धा : शिवेनादरा- त्तत्तन्मानं नृसिंहवह्निविभवा : सिंहा निबद्धा : कति ॥ रात्रेमध्यभर भरत्यतिभराद्धेरीभरे निर्भरे गर्जत्यद्भुतरूपधृशिवनृपेणोच्चै टैरुद्भटै : । छेदीकृत्य गृहस्थलेषु विविधान्नारीनरान्भूरिश : • शास्ताखानसमान आसुरवर श्चेटीचपेटीकृत : ॥ : •. २९ ·३० ३३ : सामन्तप्रमुखा : सचन्द्रदलवीमुख्यादयो दुर्मुखा दुर्दान्तास्तरसा धृता: सहगृहा : कारागृहे स्थापिता: । युद्धप्रारभणै : कृता यमपुरप्रास्थानिका : केचन भ्रष्टा: केचिदवि[व]भ्रमन्त्यभिभवाद्भीमे भराट्सङ्घवत् ॥ युद्धं शुद्धमधारि पट्दशसमा : प्रत्ता वरिष्ठा नगा गत्वा दर्शन माचकार सहसा दिल्लीश्वरस्याप्यहो । स्वीय राज्यमथो बभार सहसा स्वल्परहोभि : स्वयं चित्रं चारुतरं शिवस्य चरितं को वाऽनुगन्तुं क्षम : ॥ नानादेशनिदेशधर्मनिपुणाश्छत्राधिनाथैरलं मान्या नामिकजस्य यस्य वितता नामावली पप्रथे । आश्चर्य सुमहत्प्रतापनिकरैर्जाज्वल्यमानोऽपि सन् जात : श्रीशिवभूपतेश्च विषये दिल्लीश्वरोऽनीश्वर : ।। शंलिप्सो : कुतुपाभिधस्य विलसत्कौटिल्यवारांनिधे- विस्मृत्याखिलराजनीतिरचना गत्वा ददौ दर्शनम् । श्रीमच्छ्रीशिवविक्रमार्कविहितां विश्वोपकारक्षमा क्ष्मानाथ : समनुक्रमेण सकलां ची चरीचक्रमे । प्राणा एव बहिश्चरा : खलु सुरत्राणस्य ये सम्मता ये ख्यातास्तु समस्तदेशविषये खाना : खुरासानजा: । ते ग्वडेन शिवेन सम्भ्रमवशात्खण्डीकृता लुण्ठिता- स्तेषामेव हि दण्डनेन शमते भूमण्डलाग्वण्डल : ।। येन त्वेकनिशि प्रसह्य सबलाप्यौरङ्गजेबस्य सा सेना रावणसन्निभस्य भरिता युद्धाब्धिसन्तारिणी । स्वेनैवाशु घटीचतुष्टयमितं न्यकर्णधारीकृता मौकेगका गन्दो टनां दोलिता ॥ गर्वश्चदिलभूपतेधृतिभरो वजीरवर्गस्य तु त्रासो हिन्दुगणस्य हृद्गत उतोत्कर्पोऽसितास्यात्मनाम् । शल्यं श्रीतुलजाम्बिकाहृदयत : संशो[क्षोभ्यमाणे शिवे बिच्छूच्छालनत: पतत्यफजले किं किं क्रमान्नापतत् ॥ ३५ ·. ३७ ३८ .. ३९ बिच्छ्रच्छालनिपातितः क्षितिभृता पट्टा कपाले हतो घट्टाटोपभरात्तथापि तरसा पल्लङ्किकामग्रहीत् । पश्चात्क्लेशभरैरकृन्ति च शिर : कष्टं सुरा अब्रुवन् कालस्याप्यफजल्लखानकलने कालो न संलक्ष्यते ॥ पूर्व मासचतुष्टयाद् हृदि जनास्ता दुर्दशा भेजिरे किं भाव्यं ह्यफजल्लखाननृपतेर्जाते मिलाप शिवे । द्वित्रैरेव शिवप्रसादभरितैर्दष्टं क्षणैरद्भुतं विश्वव्यापि यश: शिवस्य समभूद्विश्वैकभोग्योऽसुरः ॥ सम्पातादफजल्लकस्य तुलजासंस्थानशालान्तरे सन्तोषादुदभूदलं किलिकिलाशब्दो महानद्भुत: । तालोत्तालविमिश्रणाच्छिवनृपस्याश्चर्यसङ्घातना- सञ्जात: करतालिकाकलरव : श्रीकालिकाया: पुर: ॥ कालुष्यन्तु कले : समागतमथो मोहस्य मोहान्धता मालिन्यस्य विकासता प्रतिहता क्रोधस्य लोभस्य च । तृष्णाख्या ललना विमर्दिततनुस्तत्राभवत्तत्क्षणात् पापोप्यप्रतिभ: शिक्षिनिभूतः पापेडफजल्ले हते ॥ सङ्क्रान्तं किल कालसन्निभभटैरत्युद्भटैरुत्कटं प्रध्वस्तं बलमस्फुटस्फुटतरं सङ्काल्यमानं क्रुधा । विश्वान्तस्पृगखर्वशर्वमहिमासर्वस्वसंस्थापक सर्व सद्यवयंलोकि यमवत्तजावलीकाननम् ॥ देवा : प्रापुरलं हवींषि सुखिनो गोब्राह्मणा : स्युर्यदा शेषस्यापि शिरस्थधूरभिहता भूमण्डलं निर्मलम् । त्रैलोक्यस्थितिसञ्चरत्सुकृतिसम्मत्या त्वदीयं तदा मान्यं मानदकस्य नोऽभवदिदं वीराग्रगण्यं रणम् ।। ४२ चश्चच्च[ विष्णुद्वेष ? ] सतृष्ण एवं निनगमालीपुरा प्रेमत: शम्भुस्नेहपराङ्मुखोऽप्यतितरां मूढो वरीवर्तते । तद्वद् दुष्टदिलीश्वरोऽपि निवसन् लग्नोऽस्ति युद्धोद्यमे नो जानाति यथैव कालयवन : कालं शिरःस्थं स्वकम् ॥ ४३ ·४४ सर्वेऽपि प्रतिपन्थिन : प्रसरिता अन्तर्बहिःस्था जना जानीते जनतागतो जनपद : का नो गतिर्भाविनी । प्रत्यूहप्रतियातिकातिशुभदा शम्भौ नृपे सर्वदा शम्भुस्नेहपरम्परैव नितरां वर्वति सर्वोपरि ॥ चश्चञ्चन्द्रकपालकुण्डलधरो बेतालतालोत्करै- स्तालोच्चैस्तिरयस्तरन्नतितरां तारुण्यलीलां वहन् । नृत्यं नृत्यविशारदोऽप्यभिनयन्शुद्धाञ्जलीमण्डली- मन्दं मण्डयति स्म मण्डलमथो देवो मृडानीपतिः ।। शाम्यन्ट्रीतुल जाबिरोध्यफजलोत्साही विदेहीभवन् विश्वव्यापितभक्तवत्सल इति प्रोद्यत्प्रवाही पुन: । विश्वस्योद्धरणं कृतं कृतमिति प्रेम्णा सुरास्त्वब्रुवन् श्रीमछ्रीशिववंशसङ्कटहरो हृद्यं हरो नृत्यति ॥ ४६ हर्षोत्फुल्लविलोचनो निजजनोत्कर्प सतर्प वहन् शीर्षे चन्द्रकलाम्बुनिर्झरझरीधारानुकारान्नयन् । धारावाहिकया कयापि कलया लोकान्समुद्धारयन् श्रीमच्छ्रीशिववंशवैभवविधौ भव्यो भवोऽभूत्क्षणात् ॥ ४५ एतस्मिन्समये निरस्तकुहका : प्रेत्प्रतापोत्कटा: प्रेक्ष्यन्ते परितः पुरस्तत इत: प्रोद्यत्प्रतापोज्झिता: । भेरीमाङ्कतिसम्भ्रमेण भरिता : श्यामायमाने वने खड्गाः खड्गिकमामिलन्ति सुभटा : कण्ठीरवोद्यत्स्वनाः ॥ ४६ राजानो बहवो धृता : खलु..... बन्ध : सुसिद् एव । अङ्करितवैरिभावान्तःकरणतया शम्भुसंज्ञा प्रविष्टस्य पुरोहितसूनो : किञ्चिद्वक्रिमभावो विभाव्यते पितु : पुत्रस्य च । स्वस्य वासनानुबन्धानुबद्धसम्बन्धा अपि त्रय- स्त्रिगुणागिका शरीरसम्पदं प्रापुरेवं सूचनामात्रप्रदर्शनं विहितमत्र ग्रन्थगौरवभयाद्गौरवेणाऽलम् । श्रीशम्भोश्चरणानुसेवनरतौ तौ दम्पती सर्वदा तत्तत्काल उपागतान्बहुविधासम्पूजयन्तौ सुरान् । प्रेमोद्रेकमुपेयुषोरनुदिनं स्वल्परहोभिस्तयोः शम्भु : प्रादुरभूत्सुतः शुभतर : स्वामी कुमारप्रभ: ॥ ५१ ८ ...... • .

·८ १२ : राज्यं वृद्धिमुपागतं बहुतरं शौर्य शिवेनार्जितं कीर्तिर्दिक्षु दशस्वपि प्रसरिता प्रत्यक्षभूचन्द्रिका । शम्भोरद्भुतविक्रमस्य विशदं श्रीविक्रमार्कानुगं विज्ञातं सकलैर्जनैस्तु जनुषो माहात्म्यमन्यादृशम् ॥ राजा: शम्भुगुणान्विता बहुतरा : स्युर्मामकीना: सुता इत्येवं प्रतिवासरं दृढतरां दुर्वासनां सन्दधे । शम्भोस्तत्तपस : प्रभाववशत: शम्भु : क्रुधैवानु किं राजाराममिति प्रियं द्रुततरं पुत्रं द्वितीयं ददौ ॥ शर्मिष्ठेव गरिष्ठगौरवभरा निष्ठावती सर्वदा पत्यु : पादसरोजसेवनसमारम्भैकनिष्टा सती । जाता श्रीमहितान्वयेऽतिमहिता श्रीसोयराम्बा परा राजारामसुतेन सम्भ्रमवती लोकैरलोकि स्फुटम् ।। विष्वग्विदृट्ठ]मसम्भवा व्रततिका विस्तारभावं गता व्याप्नोत्येव हि विस्तृतं विभुतरं सिन्धुं यथा सर्वतः । श्रीशम्भोरतिमानुपा गुणगणा लीनास्तदङ्गेऽप्यहो तत्सम्बन्धिन एव दुःखनिचयैर्नानाविधैरावृणोत् ।। तथापि राजा रमणीयरीति कनिष्ठभावैर्भरितो जहौ किम् । ज्येष्ठे सुते शम्भुनरेन्द्रसंज्ञिक सन्ध्याविहीनस्तु[नं तु] शिवार्चनं यथा ॥ शिवस्य शम्भोरनुरागिणोरलं दिनेषु गच्छत्सु तयोरतिस्फुटम् । प्राचीनसंस्कारविशेष आदी विरुद्धतामङ्करयाञ्चकार ॥ ५६ शम्भोः शिवाराधनतत्परस्य प्रसादचिन्हीकृतकन्धरस्य । सापत्न्यभावो बलवान्यथा तथा भवस्य भावो बलवत्तरोऽभूत् ॥

·६० ६१ सैन्यं न सङ्गे न धनं प्रसङ्गे मनोनुषङ्गः किल युद्धरङ्गे । एवं प्रसक्तेऽपि च दुःप्रसङ्गे राज्यैकसङ्गे शिवभक्तिरङ्गे ॥ हेला कदकृितसिन्धुवेला लीला कनिष्ठीकृतमन्त्रिखेला । शम्भोस्तदानी जगदम्बिकाया निष्ठव निष्ठां नयति स्म राज्ये ।। श्रीमछ्रीशिवराजराजमुकुटालङ्कारचूडामणि- मर्माहात्म्यं निजमाप्रसार्य जगतीनाथेषु जाग्रत्प्रभम् । कैलासे दमनोत्सवाय गिरिशेनाकारितो नु स्वयं शीघ्रं संसृतिनाशनाय महसामाचं प्रतस्थे स्थलम् ॥ नीलासपर्या शिवलोकचर्या कर्तुं शिवे भूमिपतौ प्रयाते । मार्गोऽशिवोऽभून्निजसेवकानां तथाऽपि शम्भु: शिवराज्यमाप ।। यन्त्रं त्रिलोहात्मकमात्रिलोक्याss- ख्यातं स्वतन्त्रे गिरिशोक्ततन्त्रे । त्रियन्तृयन्त्रेऽखिलब्रह्मयन्त्रे नियन्त्रणा यस्य नियन्त्रणास्ते ॥ युग्माम्बरा रक्षति वृत्तिचित्रे चैत्रे सिते .inक! -युक्ते] । काम्यातिथौ तत्कलशाभिषेक : कामं चमत्कारततिश्चकार || राजनेत्रनभोङ्गभूभिभरिते रौद्राहित रौद्रके माघे मासि सिते रथोत्सवदिने मुख्य मुहूर्ते शुभे । शम्भुभूमिपतिस्त्रिवर्षसमये सिंहासने भ्राजते संशोभच्छिवयोरभीतिसुकरच्छत्रप्रभाभास्वरे ॥ कालयुक्तसम्वत्सर is from April 1678 to April 1679. + Shivaji's date : April 3rd रौद्र. ६० ६२ ·६५ ६६ अवत्यारण्यसङ्गेन पुरश्चरणसङ्गिना । कथित : पूर्ववृत्तान्तश्छन्दोगामात्यमन्त्रिणा ॥ यद्गिरोक्तं समागत्य गणेन शिवयो रह : । तत्प्रकाशत्वमायातं मर्म जन्मान्तरोद्भवम् ॥ तद्वंश एव राजन्योऽप्यसौ प्राक्सम्बभूव ह । तेनार्यशिष्यसम्बन्ध ः सुसम्बद्ध : शुभावह ः ॥ द्वयोरप्येकचित्तत्वमभवत्किं तदद्भुतम् । सिद्धसाधकतां प्राप्तौ सम्प्राप्ते जननान्तरे ॥ ६९ : अत्र सम्मतिमाह । सिद्धसाधकयोर्भेद : स्त्रीपुंसोग्नि दृश्यते । तयोस्तु भेदसम्प्राप्तौ चपला चञ्चला भवेत् ॥ तत्सङ्गम : सङ्गमेऽस्मिन् श्रीचक्रोद्धारसम्भवे । अवश्यं सम्भवत्येव भाविसम्बन्धियोग्यता ॥ सूचनामात्रसम्बन्धो दिङ्मात्रेण प्रदर्शितः । मनोज्ञवर्णनीयांशे वर्णनीयोऽनुवर्ण्यते ॥ राज्यं प्राज्यमवाप्य शम्भुनृपति : श्रीशम्भुभक्तौ दृढं नित्यं श्रीजगदम्बिकाभजनकृद्धानैकशौण्ड : सदा । संसेवन् विषयाननेकविधया कार्याण्यनेकान्यलं शेमुष्या सुसमीकरोति विषमाण्याहो विचित्रा गतिः ॥ प्राग्भावाद्गणनागुणाद्गजपतेः सिहासनं साधितं नित्यानित्यविवेकसम्मतिसरन्नित्यात्मयन्त्रान्वितम् । यन्त्रश्रीपरिवेष्टितं परमनुल्लङ्ग्यं परं पार्थिवैः सह्यस्याभरणं ह्यसह्यमनिशं दिल्लीश्वरस्याशये ।। यावच्छम्भुमहीपतिर्महितधीर्दुमन्त्रिदुश्चेष्टिता- दात्मानं परिपालयेदनियताद् दुर्योगभोगोद्भवात् । सूर्य श्यामलकान्तिसंहतिसरन्नभ्रंलिहाभ्रं यथा जन्तूनामशनिस्तु तावदनिशं छत्रं समागाच्छनि: ॥ ७२ ७३ ·: ७४ : : ७६ ७७ सेहे तस्य बलं बलेबलवतो वैकुण्ठनाथादिवत् शम्भुर्दैवबलेन पङ्किरथवत्तीर्णस्तदीयां गतिम् । आश्चर्य सुमहत्तरं नरपतेश्चर्यानुचर्यानुग : प्राक्चर्या बहुधाऽन्यथा नरपतेईष्ट्वैव दृष्टयाऽकरोत् ॥ धिष्ण्येषु दैवज्ञविकल्पितेषु यथा यथा सप्तसु सप्तधाऽभूत् । तथा तथा सप्तसु पार्थिवानामङ्गेषु वैषम्यभर बभार ॥ तद्योगादभयार्थमागतवता स्थातुं स्थलं याचित दिल्लीशस्य सुतेन शुद्धमतिना श्रेष्ठं : सह क्षत्रियैः । सोत्साहं ह्यभयङ्करं त्वकबरस्यादाच शम्भु : प्रभुः देवस्थानविनाशनोद्भवमनस्तापापनुत्यै स्थिरम् ॥ दिल्लीशोऽपि यदा सुतोपरि रुषा क्षुब्धाब्धिवच्चुक्षुभे छन्नं तद्रविमण्डलं कुरजसा दिङ्मण्डलं च क्षणात् । शेषोध[ द्य]फणिमण्डलं विदलितं भूमण्डलं कम्पितं वैकं ह्यप्रतिमं निरक्षत तदा शम्भोर्न हृन्मण्डलम् ॥ सङ्घद्धस्त्वथ सञ्चचाल दलितक्षोणीशदिल्लीश्वर- श्चित्तं चेदिलशाहतत्कुतुपयो (?) दिक्दक्षिणं तत्रसे । गन्तुं सदिगन्नमणि सततं हन्तुं सुखान्यप्यलं साशकं जगतीतलं समभवन्निःशङ्कमासीद्भयम् ॥ सामन्ताः शरणङ्गताः शशमिरे पुण्डा : प्रचण्डा : पृथक् । दैत्यांशा ववृधुस्तदा गजघटाशुण्डाभृशुण्डायुधाः ॥ चामुण्डावररुद्धसम्भ्रभधर : श्रीशम्भुराजश्चल- च्छास्त्रव्यापृतपाणिपङ्कजतल : स्वैरं समाचेष्टते ॥ सावन्तो वृकवद्धृकोदरनिभा : फेरङ्गिकाः सर्पवत् श्यामास्याः शुनवत्सदैव परित : कुर्वन्ति कोलाहलम् । दिल्लीशोऽपि पुरःप्रचण्डबलभृन्नायात एव स्फुरन् श्रीमद्रायगिरीश्वरो विजयते शम्भुनृसिंहप्रभ: ॥ हेलोत्खातविपक्षलक्षदलितप्रत्यब्धिसन्मेखलो वेलावेलविवर्जिताखिलजगद्देवद्विजोत्सारण : । शम्भो : सन्महिमाप्रतापगरिमा वक्तुं न संशक्यते निःशकोऽप्यवरङ्गशाहसदृशः शम्भुं नृपं शङ्कते ।। ८० ८१ ·: ८२ ८३ ८४ मर्यादां भृगुवंशभूषणमणेरुल्लय सेनाभरै : सालीरीप्रमुखान्पुरन्दरयुतान्देशान्सहाकोकणान् । सप्ताब्दावधि कालयन्नतितरां दुर्गाणि संसाधयन् शम्भुर्दुर्यवनो द्वयोर्यवनयोस्तूष्णी गलेष्वापतत् ।। उत्पाता बहवो बभूवुरपरे कम्पो धरण्यामभूद्- युद्धान्यप्यतिदुस्सहानि सुबहून्याहो ह्यभूवन्पृथक् । धृष्टो धैर्यधुरन्धर : प्रसृमर : पृष्ठे स्वयं चेष्टते सैन्यं तत्र महत्त्रिधोदधिरिव प्रत्यक्प्रतस्थे त्रिधा ॥ यन्त्रायन्त्रिकमद्भुतप्रतिभटं बाणार्धबाणायितं खड्डाखङ्गिकमाबभूव तुमुलं युद्धं कटारावधि । दैवादुद्धरयावनीयमखिलं सुन्दोपसुन्दायितं सैन्यं तद्बलवत्तरं समभवत्तूष्णीं क्षयैकोन्मुखम् ॥ धैर्योद्रेकवशात्तथैव युयुधुर्वैजापुरीया : पुरा कृत्वा चक्रियमण्डलं बहुविधं सीमा समीपागतः । पश्चाद्विप्रवरेण पूर्णमातिना मादण्णनाम्ना समं स्वासीत्तत्कलवर्गसीमसमयासङ्गो महान्सङ्गरः ॥ दिक्कालं निभृता बभूव सुखिता विश्वम्भरा निर्भरा श्वासोच्छ्वासविशेषमाप सहसा शेषोऽप्यशेषं तदा । मोहान्मूढधियो मदोद्धतिभरा म्लेच्छा मिथो मङ्गला- श्चक्रुस्ते कुलपांसना बहुतरा नानाविधा दुर्दशाः ॥ अभिबभार पदातिभरः पुरं यवनदुर्जनसङ्गतिसंवृतः । विकटसम्भ्रमसम्भरसन्धरो ह्यथ ससार शिकन्दरसङ्गर : ॥ कुटिलमस्तकवेष्टनकञ्चुका : स्खलितवाम्बलिवक्रितकन्धराः । अपि महद्दिजुनहिनिभा: शुभाः विजयदुर्गमलं दधति स्म ह ॥ ८८ ·८९ ९० ९ १ अभयहस्तमवाप्य दयादरा- नृपशिरोमणिशम्भुमहीपतेः । : प्रकटमुद्भटतद्भटसङ्कुल: सुखमुवास शिकन्दरशाहकः । विकटतद्भटसङ्कट आगते सुपरिधौ परिखाभिविधौ स्थिते स्थितिमवाप न कोऽपि तदा स्थिरां बलमयाचत शम्भुनरेश्वरम् ॥ बलमदान्निजदेशसुरक्षणं द्विजवरावरबाहुजमिश्रणम् । विजयदुर्गमवाप्य महत्तरं तुमुलयुद्धमचीकरदद्भुतम् ॥ अपि दिलीशदलं विपुलं तदा परमभूत्परितो भयतत्परम् । विनिहतं सुभटैबहुशो भृशं प्रबलशम्भुनृपस्य सुसैनिकैः ॥ प्रतिदिनं त्वभिसङ्गसमुद्भवः सुमृधरङ्गमहो ववृधेतराम् । प्रतिभटं मरहट्टकराहति प्रतिरणं समदृश्यत एव हि ॥ जगति शुद्ध शिकन्दरविक्रमो विषयमन्दतया विषयेष्वलम् । बहुविधैर्नु जनैरनुगीयते न विधिना विधिना परिणी[पीयते ।। समय एवमभूदधिकोत्तम स्त्रिविधकूटमिवैक्यमुपागतम् । यवनदुर्जनसङ्गतिमोहित: कुतुप एव सलाहमथाऽकरोत् of ९३ ९५ ·or विनिहतो नु वृथा द्विजपुङ्गवः परिहत: परितोष इव श्रियः । प्रतिहताऽखिलकार्यविचारणा प्रतिगता किल कुत्सितधारणा ॥ कृतभिदा त्ववरङ्गपरोज्वलन् निजरुषा कवलीकृतविग्रहः । स्थलसमेतशिकन्दरनिग्रहे प्रकृतिविग्रहभेदमथो व्यधात् ॥ यदपि फेरुपदं प्रतिरोपिता- स्तदपि सिंहकनाम समेधिताः । प्रतिदिनं बहलोलमुखास्तदा यवनलश्चपरा: सहसाऽभवन् । ९७ ९८ ९९ १०० धृतिरगाद्धरणीतलतोऽखिला सकलशूरजनस्य रसातलम् । प्रचलितं खिलशम्भुबलं पृथक सुविरला हि निदानपरा जनाः ।। यदपि दूत्यककर्मरतः स्थित- स्तदपि नो बिभिये सुमहद्भये । कृतशिकन्दरसार्थसमुत्सुको नृपशिरोमणिशम्भुसुमन्त्रिकः। ॥ अपि कलत्रयुतोऽपि परम्परां न विजहौ निजधर्मपरम्पराम् । कतिपयैस्तु जनैरनुवेष्टितो ध्रुवमतीवदति[वि]ष्ठदुरासदः ॥ प्रबलदुर्यवनोद्भवकृद्भये सुदयया दयति स्म दयानिधिः । अत उपागत आशु दयानिधि: प्रचुरमादरमाप नृपान्तिके ॥ * Madanna? † Kaluşă १०१ १०२ ·१५ १०३ यवनसगरमेव ररक्ष य: स हि बभूव शिकन्दररक्षकः । अपि विधौ विपरीतपथि स्थिते किमिव नो विपरीततरं भवेत् ॥ तदनुसारवशा द्विजदुर्जना यवनकौलरता : सुतरां धृतिम् । अपि भवानुभवे प्रभवे परं सुचरितं किल कौलरता यथा ॥ १०४ स्थलनिराशतया किमु तत्त्यजु: सुजनसेवकसत्प्रभुसम्मतिम् । विगतवासनया गृहमेधिन : सकललौकिकलम्पटतां यथा ॥ : १०५ प्रचलिता : प्रबला : परिखोपरि द्रुतमिराणतुराणसमुद्भवाः । परिगृहीत शाहिति.... -सुचुक्रुशुरद्भतमुच्चकैः ॥ १०६ पारावारानुकारा: प्रबलदलभरा: पातशाहस्य पश्चा- दातोषं घोषयन्त: प्रमुदितहृदया ह्यासमन्ताद्भरन्ति । नानाघोषानुसाराः समरजयभृतो वाधघोषाः समन्ता- त्तध्वानास्तत्प्रचारा इव धननिवहाः काण्डसङ्घाज्झरन्ति ॥ १०७ हस्तं वीजापुरे द्राक् प्रसभमुपगते रावणाभो दिलीश : प्रारेभे गोलकुण्डाधिपकुतुपकृते प्राक्समारम्भणानि । मूढस्तत्पुत्रमत्या प्रमुदितहृदय: सर्वकालं समास्ते नो जानात्येष पाप : स्वकृतफलजुषां कर्मणां दुर्विपाकम् ॥ १०८ आसेतो: स्थानहतो : कपटकृतकलोद्धाटण : किं कपाटो दौर्मन्त्र्यागोलकुण्डाधिपकुतुपकृता कार्यभङ्गोत्कता वा । वीजापु[]र्यस्तभावो बहुविविधतया भावितो भाविकाम्यैः किं वा दिग्दक्षिणायाः कलुषकलुषिता व्यस्ततैवाविरासीत् ।। १०९ ·१६ : भूदुर्गाण्येव पूर्व कतिचिदभयकृत्प्रेममागैर्गृहीत्वा सेनां कार्णाटकेषु प्रकटकपटयुक्सूचनाभि : प्रसार्य । इन्द्रप्रस्थोत्थयात्रां विवृतिकृतिवशाच्छमयित्वा दिलीशो मूढ़ भीत्या निगूढं कुतुपकपटिनं क्रोधपात्रं चकार ॥ ११० चातुर्य प्रागुपात्तं बहुदिवसनयाभ्यासयोगात्तुरीयं मादण्णा मारणीयो यवनकुलपते : कोटिशोऽप्यर्पणीयाः । द्रव्यं वीजापुरार्थ किमपि करुणया रक्षणार्थ प्रदेयं दिल्लीन्द्रस्यैव हस्तादकबरसहितः शम्भुरामजनीय: ॥ ११२ एवं धाटीप्रपाटी कपटविरचितां शम्भुभूपेऽनुसार्य प्रच्छन्नाश्वासनेन प्रबलतरभटान्भेदयित्वा धनेन । विश्वासाघातपातप्रभवसुखमथो भोक्तुकामः प्रकामं कामाचारप्रचार : कुतुपकपटधारितामुजहार ।। ११३ नानावेषानुवेषानुसृतिकृतिपरा : प्राणवन्तो दिलीश- क्रोधावेशानुनीवै[ चै]रुपरि च परित : प्रादुरासन्समन्तात् । लोकानादर्शयन्तः करकलितमित्र द्राक्कले : कर्मपाकं दुष्टा दुश्चेष्टयैव प्रसभमभिमुखं वेष्टयामासुरेनम् ॥ ११४ युद्धारम्भेषु यन्त्रप्रभवरवभर : सार्धयामार्धयामं षड्ग्रामोद्देशमात्रं प्रलयसमयजां कां तु लीलां बभार । पश्चात्पाथोधियुग्मोन्मिलनसमयज : सेनयोस्तद्वदन्य: क्षुभ्यन्मन्थाद्रिमुह्यज्जलधिसमभवद्भाव एवोजजृम्भे ॥ ११४ भागापुर्यानुपुर्यावृतिषु विगलितप्राणसम्प्राणनाशा काचित्कार्याशहीना समरजयविधौ कान्तिरेवोत्ततार । सारासारं विवेकं तदनु च सहसोत्कृत्य दूरानुदूरा- दिन्द्रप्रस्थेन्द्रनाथं वरितुमिव पुरो ह्यासुरी श्री: ससार ॥ ११५ युद्धं त्वावर्षमात्रं दृढतरमतुलं यैस्तु नूनं प्रवृद्ध ध्वस्तं तैरेच नीचैः कुनुपनियगिन : पामरानामिकाग्यैः । धर्माधर्मादिकार्याकरणकरणकृतेदभावोज्झिताङ्ग- यस्तैरेवात्मघातो विगलितममसोमेन एवं बभूव ॥ ११६ ..

·१७ ब्रह्मस्त्रीघातपापक्षुभितहरघुरन्नेत्रवह्नयुत्थचक्र- ज्वालाजालावलीढं कुतुपकपटिनो राज्यमाविर्बभूव । पश्चादिल्लीन्द्रचक्रभ्रमणभरनतं तेजसा व्यापृतं त- नष्टं चासेतुसीमावधिजनविदितं पप्रथेऽलं प्रतस्थे । ११७ व्याली प्रोत्साहवायोर्विधुतिरशनिजा धैर्यभूमीरुहस्य द्रोहोद्रेकस्य जाया त्रिभुवनजननी कालचक्रस्य माया । क्रुद्धत्रस्तान्यलोकस्य च हृदयतले मोहमार्गानुसारा संसारध्वान्तधाराहतिरतिशनकैर्निर्जगमाजगाम ॥ ११८ चेष्टावन्तो विचेष्टा : प्रकटतरमथो केऽप्यभीष्टस्य नेष्टा : प्रेष्ठा : प्रमास्पदं नो दधति मतिहता: प्रेयसीषु प्रियासु । चिन्तासश्चर्विताङ्गाश्चलनवलनजप्रक्रमप्रोज्झितांशा : प्रत्यक्षं प्रेतभावं सपदि परिगता : प्राणिन : प्रत्ययन्ति ॥ ११९ एवं नानाप्रकारैरनुदिनमसकृज्जायमानेऽभ्युपाये प्राकारान्तःपुरेषु प्रबलकृतभिदा विद्यमानेऽप्यपाये । पापौधे पूर्यमाणे परमविभुकृपावीक्षणे क्षीयमाणे तानासाहप्रधानो ह्यभवदभिमुखो नैव नीचो निदाने ॥ १२० सारं सारं समस्तं कृतमिह सहसा नीचविस्तारयोग्यं भोग्यं यद्वस्तु वामं तदपि विरचितं ग्राम ग्राम प्रकामं प्रथिततरमथो ग्राम्यतैवाविरासी- द्वामाचाराद्विधात्रा कुतुपवरपुरे वामतेवं प्रदर्शि ॥ १२१ दाक्षिण्यं दक्षिणात : सकलशुभकलावीक्षणं वीक्षणात : प्रोत्साहं चालनात: प्रकृतिकृतिविधौ प्राणनं प्राणनातः । नैर्मल्यं कल्पनात : सरसतरगुण : कोऽपि कान्ताङ्गनात : किं किं न क्षीणमासीत्कुतुपवरपुरे क्षीयमाणे क्षणेन । १२२ द्वाद्वंद्वन्द्वे] पङ्के निमग्नद्विप इव सहसा ज्योजहारे विलग्न : कुर्वन्कार्याण्यनेकान्यतिविषमतराण्याशुसम्पत्कराणि । दैवोद्योगाभिधाभ्यां द्विरदनपदवी प्रापिताभ्यामुभाभ्यां दिल्लीन्द्रो दारुणाभ्यां कुतुपवरपुरं भञ्जयामास नित्यम् ॥ १२३

·व्य[वि ग्राह्यावकदैवत्यतिरमसमरप्रोल्लसल्लीलया वा
लोकानादर्शयन् किं निजबलविभवं प्रोल्लसद्वेलया वा ।
शम्भोस्तद्वत्तनूजस्य च समितिमतौ सम्प्रमूढो दिलीश:
क्रोधान्धो वासरान्ध : प्रकृतिमुपगतो वीक्षणं नो चकार ॥ १२३
प्रत्यूहप्रतिघातिकातिशुभदा शम्भौ नृपे सर्वदा
शम्भुस्नेहपरम्परैव नितरां वर्वति सर्वोपरि ।
सर्वेऽपि प्रतिपन्थिन : प्रसरिता अन्तर्बहिःस्था जना
जानीते जनतागतो जनपद : का नो गतिर्भाविनी ।। १२४
स्थाने स्थाने सुखाना : प्रकृतिकपटिन : प्रेषिता : प्राक् पठाणा :
प्राणानुत्सृज्य कार्येष्वभिमतमतय: स्थापितास्ते तुराणा: ।
श्यामास्या लोहितास्या : सलिलनिधिपथे प्रायश : सावधाना
जोपं रोषं पिधाय ह्यकबरविषये धातुपोषं पुपोष ॥ १२५
प्रेमाविर्भावभेदं विविधविधितरं द्रागरब्बाधिनाथे
नाथन् दिल्लीन्द्रनाथ : स्वसुतविषयकं सामरस्यं समस्यन् ।
नित्यं सन्तुष्टचेता : करतलविषयेप्यागतो नु प्रचेता
अद्यश्वो दर्शनं नो ह्यकबरसुमतेर्भावि भव्यं बभाण । १२७
प्राज्यं र ..":: करंगतं यद्वत्कुतूपस्य तत्
तद्वत्सम्मनुतेऽवयवनोऽरब्बाधिपादात्मजाम् ।
नो जानाति दुराशया विदलितं दुर्गाद्धरामादिभि-
स्त्विन्द्रप्रस्थसमृद्धराज्यमखिलं प्रस्तं प्रदत्तं शिशो: ।। १२८
किं साध्या मम किं भवेत्किमु भत्कि वा भवगर्हणा
विश्वख्यातनरति[रस्यकाचिदपि नो दिल्लीश्वरे धारणा ।
तस्मादप्यनुमीमहे प्रियकृते प्रायेण पृथ्वीतले
कार्याकार्यविवेकमेव बहुधा पश्यन्ति न क्रोधिन : ॥ १२९
कोपावेशभरात्तदा ह्यकबरो दिल्ली प्रतस्थे बला-
युद्धार्य बलवत्तरं बहुबलं वेगादिदेशासुरः ।
दुर्गादासमुखैर्धनाप्रभृतिभिः शूरै जितं शाम्भ:
सम्यक्सङ्गरमारचय्य रचना चित्राऽव्रताऽऽसीत्तदा । १३०
•.

·१९ १३१ १३२ स्थित्वान्यत्रधिया त्रिभिईढत्तरं सूत्रं त्रिधा सूत्रितं शम्भुश्छत्रपतिस्तथा ह्यकबरश्छन्दोगमन्त्र्युत्तर : । सिन्धोर्मार्ग इतोधिकोत्तमगुणो विज्ञाय निर्धारितो येनासौ समवाप शाहसदनं दिल्लीन्द्रदापहम् ॥ स्वल्पं स्वप्नवदाततं तमसकृत्सम्यक् निनाय क्षणा- दाक्षिण्यात्परमेश्वरस्य करुणा जाग्रद्दशा दुर्दशाम् । आरब्बाधिपतोषमाबजनितं दिल्लीश्वरेणाऽप्यलं नानाम्पवृथामनारथशतैर्मोहात्समावर्धितम् ॥ शम्भुच्छत्रपतेस्तदैव सुयशस्तामैकसोमादयो ह्याकैलासमथाधिमेरुसमभूदा निरन् । आवासं समवाप्तवानकबरस्त्वब्बासशाहस्य त- च्छ्रुत्वा वासनिवास एवमुदभूदृष्टस्य दु.खोदधिः ॥ श्रीमच्छाहअकबरे गतवति प्रायेण विघ्नं विना स्वात्मानं कृतकृत्यमेव मनुते शम्भु : प्रतिज्ञान्तरम् । राज्यद्वन्द्वमहर्निशं रणभराद्गहन[ न्नु] निर्द्वन्द्वत: कृत्यं धिःकृतमेव सामि मनुते सर्व तु दिल्लीश्वरः ।। राज्यं यातु पुन ः प्रयात्वकबरो निर्यान्तु संयान्तु वा स्थानस्थाः प्रबला : प्रचण्डयवना अर्हन्तु गर्हन्तु वा । स्पर्धन्तु प्रकटं प्रसह्य समरे सीमास्थसामन्तका : स्वस्तिक्षमतया नयामि नमयन्सर्वानपि द्रोहिण: ॥ १३३ १ ३ १३४ १३५ कारागारनिषेवणाय निभृतं शूरा : सुता : कल्पिता : स्वीयैरेव चरित्रकै: शुभतरैस्तातोऽतिसन्तोषितः । इन्द्रप्रस्थमुपेत्य पूर्वसुकृतैरौरङ्गजेबेन सत्- कार्य सर्वमकारि छविधृता वन्ध्याः[ध्या: ] कृता बान्धवाः॥ १३४ पुत्रं धर्तुमथेच्छति त्वकबरं वैरानुबन्धाद् ध्रुवं जीर्ण वारिवदास्तृतं निजवयो जानाति नित्यं नवम् । कालस्यातिथितां गतोऽपि कुरुते कां कां नवाश्चर्यता- मश्वत्थ : सततं प्रयाति सुतरां धात्रीफलस्याशया ॥ १३५

·२०
आधिस्तैलकणोद्गताशय इतो वर्धिष्णुतां संययो
व्याधिः पुत्रविरोध एव ववृधे भूयस्तरां मानसे ।
यद्यप्यत्यतिरोषत : प्रकुरुतेऽप्यन्यत्र कोलाहलं
सम्यग्दृश्यत एव साधु न तथा रङ्गोऽवरङ्गोद्भवः ।। १३६
कीर्ति : सुप्रथिता तथैव चलिता सत्त्वाब्धिसामास्वलं
सम्प्राप्ते त्वनुकूलतामकबरे सप्तोत्तरे वत्सरे ।
राजा रायगिरौ रराज सुतरां सह्याद्रिसत्ताधने
शम्भुः शम्भुकृपाभरादवभृथस्नानं प्रकुर्वन्निव ॥ १३७
राजान : शिबिराजराजसदृशा भूयोऽभवन्भूतले
तत्कोटीसमतीत एव सहसा शम्भुः शरण्योऽभवत् ।
दुर्गादाससमन्वितं परिकर बध्वा ररक्ष ध्रुव
निष्क्रान्तं कलिकालकालयवनक्रान्तं तदीयं सुतम् ॥ १४०
एकैकं समनुक्रमेण सकलं चैकत्र नो दृश्यते
शर्वाणीपतिशर्वशुद्धकृपया शम्भौ तु सर्व विह ।
घोरेऽस्मिन्कलिकालके कलिमलक्लान्तातिलोकान्तरे
मानुष्यं ह्यतिदुर्लभं तदनु सद्राज्यं तत: सद्यश: ॥ १४१
शम्भुच्छत्रपतेरकब्बरविधौ जीवे महोदारता
राज्यस्याणुकथा नु का तदधुना केनोपमेय : प्रभुः ।
धैर्य धीरधुरन्धरस्य सुदृढं वरिस्य वीर्य तथा
देहत्यागविधि विनाप्यपरया को नाम तत् क्षमः ॥
यस्यास्तिक्यवशाद्वसन्ति सदनेष्वष्टौ महासिद्धय :
सिद्धेवास्ति सरस्वती सुवदने सिद्धा : सदा सार्थिन: ।
सैवाशु प्रसरीसरीति हृदये भक्तिर्दृढा शाम्भवी
शम्भुछत्रपतिदृढो दृढतरं छत्रं सुराज्यं दृढम् ॥
मोदं नैव दधाति नो प्रकटयत्यानन्दसन्दोहिनी
वाचं काश्चन साम्प्रतं नु पतितां मोहेऽपि सम्मोहिनीम् ।
गर्वादेव मुदाहृतिर्विदलिताप्यष्टादशाक्षौहिणी
मन्दाक्षं मनुते मन : स्म सुरराट् मन्दाक्षमामाक्षते ॥

·विष्णुद्वेषसतृष्ण एव नितरामासीत्पुरा प्रेमत:
शम्भुस्नेहपराङमुखोऽप्यतितरां मूढो वरीवर्तते ।
तद्वदुष्टदिलीश्वरोऽपि निवसन् लग्नोऽस्ति युद्धोद्यमे
नो जानाति यथैव कालयवन : कालं शिरस्थं स्वकम् ॥ १४३
सर्वेऽपि प्रतिपन्थिन : प्रसरिता अन्तर्बहिस्था जना
जानीते जनतागतो जनपद: का नो गतिर्भाविनी ।
प्रत्यूहप्रतिघातिकातिशुभदा शम्भौ नृपे सर्वदा
शम्भुस्नेहपरम्परैव नितरां वर्वति सर्वोपरि ॥
१४४
सर्वेऽपि प्रथिता: प्रतापभरिता : प्रौढाहवाडम्बरा :
प्रारब्धप्रचुरोत्सव हरहरेत्याभाषमाणा भटाः ।
सानन्दं सकुतूहलं बत महामन्त्रोन्नता मन्त्रिण :
शम्भोछत्रपते: सहैव सकलाश्चक्रुः परं विस्मयम् ।। १४
याते सागरमागरालिभिरभिव्याप्तं[प्ते ] तनूजे निजे
शम्भोश्छत्रपतेः प्रभावभरतो वीराग्रगण्येऽधिकम्
दिल्लीन्द्रोद्धतचिन्तया परिवृतो निद्रां न लेभेऽनिशं
श्रीपूर्णेऽकबेर क्रुधा हृदि धृढं सन्तापमापच्चिरम् ।। १४६
दाता दानपरायणोऽधिकरणो नानागुणालङ्कतः
शम्भुछत्रपतिः प्रतीपदलनः सम्प्रेषयित्वोदधिम् ।
प्रेम्णाकब्बरमाशु मन्त्रिनिवहै : साकं स्वचित्ते मुदं
दधेऽनन्तमति : प्रतीतचरित : क्षोणीतले साम्प्रतम् ॥ १४७
•.
:

·Section II RAJARAMA'S ACCESSION AT RAJGAD. १ २ ३ : : ४ कवीन्द्र उवाच । अथ कृताग्निसंस्कारा महाराजस्य धीमतः । पुरोहितप्रभृतयो मन्त्रिणो मन्त्रकोविदा: ॥ प्रातर्द्वितीयदिवसे राजारामस्य मातरम् । ममतां नाम दैत्यानां मायां कार्यार्थमागताम् ॥ दैवात्सम्पादितमनोरथा स्वार्थपथिस्थिताम् । आन्तरानन्दभरितां बहि : शोकपरिप्लुताम् ।। शोचन्तश्विररात्राय रुदन्तो घर्घरस्वरम् । परिवर्वच ः किञ्चिदूचुरुच्चै : समाहितुम् ॥ मन्त्रिण ऊचुः । कष्ट कष्टं महत्कष्टं विधेर्विरचितं विधिम् । अनुगच्छन्ति मनुजा : पशुपक्षिमगादय: ॥ धिगस्तु दृष्टिरस्माकं धिगस्तु ननु जीवितम् । यत्र जीवामहे सर्वे महाराजविनाकृताः ॥ अन्तवन्त इमे लोका: शोकान्तकविकारिण : । अनुभूय प्रभूतातिधाम गच्छन्ति योगिन : ॥ प्रियां पुत्री प्रियं पुत्रं प्रियौ भ्रातरसादरौ । पितरावपि हित्वाहो क्रूरवद्याति मानवः ।। कृत्वा यज्ञास्तपस्तप्वा जप्त्वा नत्वा सदाशिवम् । महापदोत्सवा : किं नन्वस्मान्न गणयन्त्युत ॥ परलोकप्रसक्तस्य स्वलोकैस्तस्य किं भवेत् । यथाऽमृतेन तृप्तस्य घटवारि किमाचरेत् ॥ पारलौकिकसक्तानां कठिनं मानसं किल । बले ब[4] लिकरो विष्णुस्तत्र लक्ष्मी न पश्यति ।। ur : ७ ८ Q १० ·२३ १२ १३ १४ १७ १८ अशाश्वतमिदं सर्वमाशापाशनियन्त्रितम् । कलयन्ति किलात्यर्थ परलोकपरा नराः ।। संस्कृतासंस्कृतं सर्व विनाशमनुगच्छति । ब्रह्मविष्णुमहेन्द्रादिदेवता अपि तादृशाः ॥ दृश्यतेऽपि च यत्किञ्चिद्वस्तुजातञ्चराचरम् । व्यत्यासभावं भजते सर्वमेव न संशयः ॥ अशोच्या एव ते सर्वे ये परं लोकमास्थिताः । भजन्ति पुण्यान् यान् शश्वत् स्वर्वेश्या: सतिलोत्तमा : ॥ मकमानापरलोकप्रवासिनः । वृथा समनुशोचन्ति नरा : पण्डितमानिनः ॥ असारे घोरसंसारे नानाक्लेशानुभाविनः । परलोके महोल्लासान्को नु शोचितुमर्हति ॥ पुण्यद्रविणसम्पर्कान्नानाभोगोपभोगिन: । पुत्रमित्रकलत्राशि न स्मरन्त्यैहिकानि ते । नरा मायाविन : सर्वे कृतघ्ना इव निश्चितम् । स्वनिष्ठान्सकलान्हित्वा परलोके वसन्त्यहो ।। अनावराऽयं प्रवर : काल : कालयति प्रजाः । जन्ममृत्युजराक्लेशानासहन्त्यपि शीलिन : ॥ सुगन्धतैलैरभ्यक्तं[क्त :] सिक्तं[क्त : ] कर्पूरवारिभिः । कृतघ्न इव देहोऽयं देहिनं त्यजति ध्रुवम् ॥ आब्रह्मभुवनान्लोकान्लोका आलोकयन्त्युत । धावतो नाशमेवात्र क[तस्य का परिदेवना ।। अतिमात्रविनिर्वि[ण्णा] जीर्णत्वचि मनस्विन : । देहिनोऽमरतां प्राप्य निवसन्ति सुखं दिवि ॥ जातानार्ताञ्जडानन्धान्निरीक्ष्यातिसुदुःखिताः । परलोकः परगृहमिवोरीक्रियते नरै : ।। पुत्रमित्रकलत्रादिबन्धमुद्बुध्य केचन । परोक्षभावं गच्छन्ति नरा; सुकृतकारिणः ॥ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ ·w २७ २८ २९ ३१ ३२ अकारणं व्याकरणं शास्त्राणि विविधान्यपि । इति मत्वा नु सुधिय : परलोकपरायणाः ॥ विज्ञाताऽखिलसारस्या : प्रशस्याः संकथास्वपि । अमोहिन : परं लोकं नरा रोहन्ति केचन ॥ अर्थाननर्थवत्पश्यन्[वीक्ष्य] परमार्थसमुत्सुकाः । अपवर्ग प्रशंसन्ति परलोककृत ते]क्षणा: ॥ देहिनामिह देहस्य पाश्चभौतिकताभृत: औपाधिकमपञ्चवं प्रकृति : किल पश्चता ॥ मृदेवाकारभेदेन घट इत्यभिधीयते । विकृतौ तु विनष्टायां प्रकृतिः किल तिष्ठते ॥ भस्मसाज्जायतां कामं वपुर्यत्पाञ्चभौतिकम् । चेतनस्यास्ति चेदुच्चैस्तदनाशि यशोमयम् ।। यस्य कीर्तिप्रतापाभ्यामापूरितमिदञ्जगत् । क्षितीशोऽयं परोक्षोऽपि साक्षादेवेह वीक्ष्यते ॥ अद्य शोचति य: शोच्यं श्वस्तमन्योनुशोचिता । अनित्येऽस्मिन्भवे शोच्यशोचित्रोरनवस्थता ॥ श्रुग्विरामं प्रपद्यस्व राजारामं त्वदात्मजम् । राज्येऽस्मिन्नभिषक्ष्याम : स्रक्ष्याम : स्वमनोरथम् ।। आया यत्ययफलालोकममुं शोकमनोकहम् । मातर्माऽतःपरं सिञ्चेरविवेकेन वारिणा ॥ महाराजप्रतिनिधि निधिं साम्राज्यसम्पद : । स्वाभिलाषद्रुमारामं राजाराम विलोकय ॥ त्वमार्ये प्रकृते कार्ये विषीदसितमां कथम् । आज्ञापय स्थितानस्मान्ज्ञापय स्वमनोरथम् ॥ उपाया इव चत्वार : सहायास्त्वत्करे वयम् । वर्तामहे वसुमतीमहेन्द्रदयितेऽन्वहम् ॥ जनतान[ नुमतादद्य प्रभृति प्रभृ[भु]तामृतम् । अनूनलक्षणोपेतं नूनं सूनुममुं तव ॥ ३३ ३६ ३९ ·क उपेत्य परं लोकं बतामुं लोकमागतः । नोररीक्रियते जातु सुधीभिः शोकवागतः ।। ४१ ४२ m इत्थमुक्तवतस्तत्र सापत्रपमवागवाक् । स्थित्वा क्षणमियं राज्ञी न्यगदगद्गदस्वरा ॥ यथार्हवस्तुसंसर्गवश्चकाय विरिश्चये । स्वजीवितमथानाया बत नाथामि नात्मना । मन्ये मदहं[दंह सामेव रंहसा सहसाभितः । प्रभ्रश्याभ्रमिदं सर्वमपतन्मम मूर्धनि । नितान्तमुद्यता येन ध्वस्तं दैन्यमयं तमः । तमधीशमपश्यन्त्याः सर्वमन्धमभूजगत् ॥ भृशं विश्रम्भणीयेषु भवत्सु प्रभवत्सु च । विश्रब्धाहमसन्दिग्धाभिमतार्थपथार्थिनी ॥ यदिदानी मदभ्यर्णे भवद्भिररीकृतम् । कर्णाकर्णिकया सर्व तदाकर्ण्य विमातृजः ।। क्रोधन : पृथुलं क्रोधं पातयेत्पृथुके मम । तदोपनत्वमाधत्तां भावत्कभुजविक्रमः ॥ इदं निगद्य निर्वेदवती तूष्णीकतां गताम् । सा मन्त्रिमण्डली भूयोऽप्यनलीकमलीलपत् ॥ भवती जीवतु चिरं जीवनाय शिशो : परम् । जीवतात्सोऽपि जनताजीविताय शतं समा: ॥ प्रभु : सर्वस्य लोकस्य यदन्तर्द्धिमवाप सः । न तवैवाम्ब तत्पापं किन्त्वस्माकमपि ध्रुवम् ।। भवती भवतीमेव कथमेतहिं शोचते । बतालोकमयं यस्याः स्तोकं त्रिभुवनं किल ।। विधेर्विधिर्यो विधिना त्वद्धस्तविधिनाऽधुना । आनायितो निजं धाम शाइराजात्मज : शिव: ॥ पूज्या साहिजहानस्यात्मजस्य समरोद्धता । राजव्याघी यथा वीरललने लल भूतले ॥ ४९ ५१ . ५२ ५३ ·५४ ६ ५८ ५९ ० मधुकैटभसंहन्त्री हन्त्री दुःखस्य सर्वत: । काली कलयालोकान्त्वमेवाकलयिष्यसि ॥ अर्दिनी रिपुसङ्घनां यथा महिषमर्दिनी । तथा लं वीरजननि प्रभां प्रथय सुप्रभे ॥ निशुम्भशुम्भदम्भस्य स्तम्भिनी भञ्जिनी यथा । तथा त्वं वीरतनये नयेष्वभिमुखी भव ॥ आहोपुरुषिकां काश्चिद्विवेकाद्भावयात्मनि । मातः प्रवीरामसुहृद्गणश्रेणिनिषेक्तेि ।। अपि त्वं वीरभगिनि प्रपन्नां पालय प्रजाम् । राजारामं पुरस्कृत्य तनयं सनयं निजम् ॥ अनाशी मायया यादृक् स शिव: पुरुषोत्तम : ॥ तथा त्वया[म प्यये माये प्राज्यं राज्यमुरीकुरु ॥ अमी प्रोन्नमितग्रीवं समग्रा अग्रजन्मनः । आशंसयन्ति निःशकं त्वत्तनूजस्य राज्यताम् ॥ समाराधयिषुलॊकस्त्वामशोकः स्मयोनते । अकुण्ठोत्कण्ठया तिष्ठत्यतिनिष्ठाभरान्वितः ॥ तोरणे धोरणीभूय प्रभूता वीरमण्डली । द्रष्टुं प्रतीक्षते मातस्त्वत्पुत्रं राज्यसंस्थितम् ॥ अनल्पतरला : प्रेवदत्नपल्याणभासुराः । चत्वरे तावकसुतं द्रष्टुमभ्यागता हयाः ॥ मदवारिस्रवद्गण्डा : शुण्डादण्डप्रहारिणः । प्राङ्गणे करिणस्तिष्ठन्त्यनुद्रष्टुं भक्त्सुतम् ॥ आलेखलेखसुभगा लेखकास्ताक्कं सुतम् । समीक्षितुं लक्षयन्ति कर्णलेखनिशोभिन : ॥ पत्तयः शौर्यपतय: सप्रश्रयकृताश्रया: । भक्त्या : सत्यसीमाया आशंसन्ति परां श्रियम् ।। निशातायुधसन्नद्धाः प्रबुद्धाः शुद्धमानसाः । साटोषमिव यौष्माकीमृद्धिमिच्छन्ति सर्वदा ॥ ६१ १ ६२ ६४ . . ६५ ·२७ ६९ ७१ - . ७३ अखण्डपण्डापाण्डित्यपरिखपिडतपण्डिताः । दण्डीवाखिलवेतण्डी तुण्डी मां दधतश्चिरम् ॥ स्वविशेषैः शेषमपि भलैयन्तो सुधीवराः । अशेषा भाष्यवक्तारो वैयाकरणिका अमी ॥ अतर्व्यतर्काकलित[ता ]शेषब्रह्माण्डमण्डला: । प्राकामकामाः सोत्साहा महान्तो बत तार्किकाः ॥ प्रध्वंसितमहामायाविकारपरिलक्षिताः । स्वमतस्थापनस्वस्थाः केचिन्मीमांसका अमी ॥ घोषणातोषणस्फीता : स्वरशिक्षाविचक्षणाः । स्वच्छन्दं छान्दसाः सर्वे स्वच्छाः प्रोच्छायतर्षुला : गणयन्तोऽतिगणशो भगणगुणरङ्गिणः । गणका : शास्त्रगुणनागुणिनो मणिताशया: ॥ इदं कार्यमकार्य वाऽकृत्यं कृत्यमिदं स्खलु । समालपन्तः सततं प्रथिता धर्मशात्रिणः ॥ नानातन्त्रार्थवेत्तारच्छेत्तार : कार्मणस्य च।:: :: ; ५१०३." शर्मको निलयीभूता : सुलया बत मान्त्रिका: ॥ असद्गुर्वक्षरमिदं लध्वसद्यतिवर्जितम् । इत्यालपन्तः परमछन्दोमा; पैङ्गला ध्रुवम् ॥ चारुसङ्गीतविलसद्गीता गीता: किल क्षिती गायका: सार्थभरिता गन्धर्वा इव सुस्वराः ।। कलाविद : कलकला: सकला: कमलाकुला: । सलीलमखिलालोकभूताश्चेतोविहारिण: ॥ अचिन्त्यसाहित्यमहापौढिमानमहोबमाः । विचक्षणा: केऽपि नकोजृम्भमाणसुलक्षणाः ।। कृतनाट्यश्रमा ज्ञाताधीतसम्भृतनाटकाः । कार्याटका नटा : स्पष्टप्रकटीकृतकौशला: ॥ कथानां कथका : केऽपि विषङ्काः कृतकौतुका: । सदस्यानां क्यस्यानां प्रशस्थानां सतामपि ।। : ७ ७७ ८० ·२८ ८२ ८३ : ८४ ८६ : ८७ इतिहासपुराणज्ञा विज्ञाः सूज्ञजनप्रियाः । पौराणिकास्त्यक्तशङ्का निष्कलङ्का गुणोज्वला : ॥ पाखण्डताण्डवाश्चण्डा वितण्डावादडिण्डिमाः । मण्डलीभूय मिलिता रत्नकुण्डलमण्डनाः ॥ अपरेऽपि च विद्वांसो सहसोत्सवहेतवः । सेतवो ज्ञानविज्ञानसागरस्य जितश्रमाः ॥ बौद्धा: सिद्ध इवासिदार्थालिप्रतिनिदर्शकाः । कर्कशा जठरापूर्तिमात्रोदर्का : प्रकामुकाः ॥ अनवद्यमहाविद्यागद्यपद्यप्रवर्तका: । कवयः सवयोपेता नवयोगप्रदर्शका : ॥ उल्लसच्चारुपीयूषकरा दस्रानुकारिण : । चिकित्सकाश्चिकित्सासु सर्वासु कृतगौरवाः ॥ ज्ञातकोका : खड्गजहयलक्षणवेदिनः । अखर्वगर्वैकमहापर्वता : शर्वसेवका: ॥ नानायोगप्रवक्तारो योगिनो गतविभ्रमाः । ससम्भ्रममिहायाता: संयता यतवासना: ॥ अनेकरत्नकेयूरधारिणो वारबाणिन: । सभ्या : केऽपि महाशूरा इभ्या अपि समागताः ॥ बालमानवीरपत्नि प्रतीक्षन्तः क्षगं क्षणम् । राजारामस्याभिषेकं वसन्त्यातोरणान्तरम् ॥ संसारेऽस्मिन्नसारेऽपि क्षणिकैकसुखास्पदे । स्वसंसारे स्वराज्येऽस्मिन्मा निर्वेदमुरीकुरु ॥ अशाश्वतमिदं सर्व विगणय्याऽतिशाश्वतम् । वर्तितव्यं मनुष्येण नव्यभव्यप्रतीक्षया ॥ स्वायत्तो यावदात्मास्ति सर्वे परिचरा अपि । तावद्यत्नं समातिष्ठेद्यत्नाद्भद्राणि पश्यति ॥ स्वकृत्यरक्षणायास : प्रकर्तव्यो विपश्चिता । सत्कृत्य सकलं लोकं स्थिरायां स्थीयतां स्थिरम् ॥ ८८ ९२ ९३ ९५ ९६ ९७ ·२९ ९८ ९९ १०० १०१ १०२ २ १०३ १०४ : न धैर्येण विनोयोगो नोद्योगेन विना धृतिः । धृत्युद्योगी समारभ्य स्वार्थे कार्ये प्रसज्जता ॥ वैक्लव्यं क्लीबतां प्रादुर्महासाम्राज्यभञ्जनम् । अतो वृणु समुद्योगं सुयोगं वीरबान्धवे ॥ राजनीतिरियं शश्वद्विश्वे विश्वविमोहिनी । विश्वेशेन विधातव्या सर्वदा राज्यतर्षुणा ॥ इतरेषां तु लोकानामन्यो धर्म : सनातन : ॥ राजर्षीणां पुराणानामन्यदीयोऽस्ति सुव्रते ॥ राजा विराजते लोके लोकरञ्जनकारणम् । अतोऽन्यथा विधातव्य : स्वधर्मों विजिगीषुणा ॥ सन्धार्या क्लेशपदवी पामरैरेव सर्वथा । राज्ञोपज्ञानुवीतेन मह एव महा[महत् सदा ॥ असमर्थेन कर्तव्यो बत सादो दिने दिने । भाव्यं महीमहेन्द्रेण महाविक्रमिणावनौ ॥ असमर्थ ः कथं स्वार्थ लभतेऽर्थ समर्थवत् । समर्थे सर्वथा सिद्धिरर्थिनोऽर्थन्त्यनेकदा ॥ शाहराजस्नुषा वीरमहाराजशिरोमणे: शिवराजस्य रमणी स्मरणीयोल्लसद्गुणा ॥ सर्वार्थसाधिनी वीरकन्या मोहितवंशजा । वीरमाता वीरबन्धुरिव्रतपरायणा ॥ भव प्रशाधि सकलान्किङ्करान्वशवर्तिनः । राजारामं पुरस्कृत्य महासाम्राज्यदीक्षितम् ।। सप्ताम्बुधिपरिभ्राजन्मेखलावलयान्विताम् । वसुन्धरां शास्तु चिरं राजारामस्तवात्मजः ॥ सत्यं सत्यं पुन : सत्यमिदमेव न संशयः । यतामहे वयं सर्वे तव हेतोरनारतम् ॥ इति समभिहितार्थ प्रार्थिता मन्त्रिसाथै : । प्रथिततमयशोभि: : साऽथ तथ्यं सपथ्यम् । किल कलिविकलं स्वं मानसं संवहन्ती किमपि नरपपत्नी सम्भ्रमेणाननन्द ॥ १०५ १०६ १०७ १०८ १०९ ११० : १११ ·इत्थं नानाहितार्थ हितमिव कलिना प्रस्त्रचित्तैरुदौः ।। प्रेणा सम्बोधिता सा शिक्नृपरमणी कारणीभूय किश्चित् । ऐच्छद्वक्तुं विविक्ते[ बुध ]समधिषणा दैवयोमावली वीस्तीणों क्षोणिता निजशुभचरितैरिच्छती व्याप्तुमारात् ॥ ११२ इत्यनु० अध्याय: । . ~ L कवीन्द्र उवाच । इत्थं राजकुमारस्य राजारामस्य सा प्रसू: । मन्त्रिप्रवरसम्प्रोक्ता व्यक्तामाकर्ण्य भारतीम् ॥ आनन्दसिन्धुलहरीसम्मग्नहृदया सती । तत्कालोपहितं वाक्यमाजहार शुचिस्मिता ॥ १ २ ३ ४ -- ur राजपत्न्युवाच । सत्यमुक्तं भवद्भिस्तु प्रभवद्भिरहनिशम् । सनाथेवानुनाथामि क्त राज्यमकण्टकम् ॥ तथाऽपि मम चित्तस्य न पर्याप्ति : प्रदृश्यते । बलिना परिभोक्तव्यं बलिना निखिलञ्जगत् ॥ अन्वेषयन्ति सततं द्वेषिणच्छिद्रमप्यरम् । राज्यस्याबलया तत्र यत्नः कीदृक्प्रकल्प्यताम् ॥ बलवानेव भवति राजा लोकेषु केवलम् । बुद्धिमानीतिमान् शश्वदाभुङ्ते परमम्पदम् ॥ नीतिरेव पुरस्कार्या कार्याऽकार्ये विजानता । आर्यवृत्तं विचार्याशु वर्तितव्यं प्रयत्नतः ॥ यत्नवान्विजयी लोके सङ्गच्छति महत्पदम् । सजो मुरद्विषा मत्स्यजनुषा स्क्वशीकृत: ॥ कपटैकपटाच्छन्नीभूय पात्यो बली रिपुः । सख्यं विधाय शक्रेण वृत्रोऽयं विनिपातितः ।। सदसद्वापि कर्तव्यं निर्विशकं बुभूषुणा । नृपेण राज्यं सम्प्राप्य वर्तितव्यं यथा तथा ।। सहजा: सुहृद : कंचित् कृत्रिमा : केचन स्मृताः । उभाभ्यामनुकूलाभ्यां राज्यमुद्योतते चिरम् ॥ ७ ८ ९ १० ११ १ ·१२ १३ । १५ १७ १८ केचित्स्वपक्षमाश्रित्य परपक्षमुपासिनः । अदभ्रधिषणाभ्रंशमभ्रवननयन्त्युत । कृत्रिमा दुहृद : केऽपि तथा साहजिका अपि । राज्यक्षयाय महते सन्नद्धा : सन्ति सर्वथा ॥ बहिरुत्साहजनका अन्तर्भेदक्किारिणः । नरा: पिशुनयत्केऽपि घातयन्ति नृपश्रियम् ॥ उत्साहभङ्गिन : केऽपि कृतवाक्यैकरजनाः । जनयन्ति नृपं भूयो वैकव्यैकनिकेतनम् ॥ केप्याशयकज्ञानार्थ सावधानेन चेतसा । कथयन्ति कथा: काश्चिक्षितीशानन्दहेतुकाः ॥ लालाटिका : केऽपि नरा: प्रजल्पन्त : स्वपौरुषम् । रञ्जयन्ति नृपश्रेष्ठं वृथा समनुजीविनः ।। किश्चिदुच्चावचं कर्माचरन्त : कैतवान्विताः । आपातयन्ति भूमीन्द्रचन्द्रं परिचरा: क्वचित् ।। मायामोहमदाविष्टा दिष्टया दिष्टा : कचिवचित् । साकमेवात्मना नाथं मजयन्त्यसुहज्जले ॥ हिताय यतत: कांश्चित्स्वामिनो यतमानसान् । आतन्वन्त्यपरे केचिद्भेदं मिथ्यापलापिनः ।। सहस्रभानुप्रतिमा : प्रतापप्रथितौजसः । कांश्चित्स्वामिहितात्केचित्भ्रंशयन्ति मतिभ्रमैः ।। उत्कर्षमपि केषांचिदसहन्तो नृपगृहे । राजानमन्यथा बुद्धिं दर्शयन्ति मुखप्रियाः ॥ मिथ्या केचित्प्रशंसन्ति राजानमनयोद्यतम् । साधयन्ति परं स्वार्थ समर्या इव सर्वथा ।। नानाशृङ्गारभङ्गीभि : सुभगाभिरितस्ततः । व्यामोहयन्ति राजानं जनाः केऽपि प्रियंवदा: ॥ आज्ञामात्रप्रतिज्ञातप्रतिज्ञाः प्राज्ञवजनाः । पातयन्ति नराधीशं सत्यमत्याहिते परे ।। केचिद्वितथमर्यादां दर्शयन्त : कृतार्थवत् । विवदन्त: कथा भूपं दुःखकूपे क्षिपन्त्यहो ॥ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ : २६ ·३२ २७ २८ २९ ३० ३१ ३२ अप्रधानाः प्रथावत्सु प्रथयन्त : प्रधानताम् । असन्धानेऽनुसन्धाय भूमीन्द्रं मजयन्त्यमी ॥ मुखदाक्षिण्यमासाद्य सद्य: स्निग्धतराक्षराः । केचित्क्षोणीन्द्रहृदयं हरन्ति सदयं बत ॥ नानानतिमतिप्रौढिसेवाभिः पुरतोऽधिपम् । रञ्जयन्ति पुन : पश्चाद्विहसन्त्यप्यलक्षितम् ।। स्वामिनोऽग्रे प्रतिज्ञाय महत्कर्मापि मन्त्रिण : । मिथ आमन्त्र्य सम्मन्त्र्य समुपेक्षां चरन्ति ते ॥ आदिष्टाः क्षोणिचन्द्रेण क्षीणारातिपराजये । विवर्धयन्ति तं द्रव्यैर्मन्त्रिण : स्वार्थदर्शिनः ॥ स्वस्वाभिमानहान्यर्थ व्यर्थ शत्रुपताकिनीम् । समानयन्ति नयतोऽनयतो मानपूजिताः ॥ वृत्तान्तजातमखिलं खला: केचन मन्त्रिणः । आवेदयन्ति रिपवे स्वाम्युत्कर्षपराङ्मुखाः ॥ अनल्पं स्वामिनाक्षिप्ता: प्रज्वलन्तश्चिरं हृदि । जनयन्ति मिथो भेदं छेदयन्ति नृपश्रियम् ।। इत्थं महादुःखभारं प्राज्यं राज्यं नराधिपः । रुन्धन् छिद्राणि सर्वाणि स वशीकुरुते चिरम् ॥ क्षोणीन्द्रचूडामणिना बलिनातिसुबुद्धिना । ज्ञात्वा सर्वस्य हृदयं वर्तितव्यं यथायथम् ॥ अयं मे तनयो बालो हरिणो हरिणक्षण: । कथं भारं समर्थ : स्याद्वोढुं सोढुमरेर्बलम् ॥ दिल्लीन्द्रः सततं सान्द्रच्छिद्रान्वेषी दुराशयः । निःसंशयं भ्रंशयिता बालकं मामकम्बलात् ॥ शम्भुराजापि मेधावी क्रुद्ध : क्रूर : कृतान्तवत् । नूनं कृतान्त: पुत्रं मे कृतान्तं प्रापयिष्यति ॥ अहमेव निजान्प्राणांस्त्यक्ष्यामि हतदुःखिता । कदाऽपि नैव शक्ष्यामि वैमात्रेयाल्पशासनम् ॥ ३४ • . : ७ ३८ : ३९ युष्मान्समाराध्य.

·Section III LAST DAYS OF SHIVAJI. २ m श्रीगोविन्दाय नम: । कवीन्द्र उवाच । एकमेवेश्वरं स्वस्य बतेश्वरममन्यत ॥ तदा निर्विद्यमानेन विद्यमानेषु वस्तुषु । अतर्कि गन्धर्वपुरप्राकाराकारतामुना ॥ आचार्यायत्तमतिना पटुना कर्मठात्मना । एतेनाकारि कृतिना तत्कृत्यं पितुरन्तिमम् ॥ दिनानि विधिना तेन तदा तानि निनाय स: । तथाध्यात्मविदध्यात्मकथया ताश्च शर्वरी: ॥ अथैष मङ्गलस्नातः सुवासा: सुपरिष्कृतः । चन्दनेनानुलिप्ताङ्गः सुमनोभिर्मनोरम ः ॥ पुरोहितप्रभृतिभिर्विहितस्वस्तिवाचनः । वित्तविश्राणनैविप्रान्विदधन्मुदितात्मनः ॥ स्वनन्निःसाणनिस्वानपूरिताद्रिदरीमुख : । सुमुख ः सैनिकैः स्वीयैः साकमास्थानमासदत् ।। अथ सम्प्रेषितचराश्चरास्तस्य तदन्तिके । सर्वमावेदयामासुवृत्तं रैङ्गिरिवर्तिनाम् ॥ यस्य यद्यन्मतं तत्तद्भतमित्येव ते पुनः । नोदिता: क्षोभिताशेषवृत्तास्तमिदमब्रुवन् । अभिषिच्य पदेऽमुष्मित्राजाराम कुमारकम् । आसमुद्रं वसुमतीमवितार : स्वयं वयम् ॥ इदमुद्दिश्य मनसा मयूराद्यैः कुमन्त्रिभिः । सन्दोहयद्भिः पृतनां वितीर्णोचितवेतनाम् ॥ ससज्जे शम्भुवैराय ललज्जे न मनागपि । जना : सर्वे वदन्तीमां किंवदन्तीं गृहे गृहे ।। ८ ९ १० ११ १२ ·१३ १४ १५ : १७ १८ १९ द्विषि दिल्लीश्वरे दर्पायुध्यमाने दिवानिशम् । न वरं बालिशो राजा सह्यस्यास्य वरं विषम् ॥ क्रियावतामधिभुवे प्रभूतप्रभुताभुवे । हन्तामी स्पृहणीयाय स्पृहयन्ति न शम्भवे ॥ इत्थं मयूरप्रभृतीन्विनिन्दन्त्य: पदे पदे । प्रजास्त्वाशासतेऽद्य त्वां शासितारं दिने दिने । शम्भुराजो नियन्तव्यो मन्तव्यो मन्तुमान्ध्रुवम् । अथवा हन्त हन्तव्यस्तत्र योधैरुदायुधैः ॥ इत्यन्वहमहं युत्वान् श्रुत्वा ]मयूरादीन्प्रशासती । जागर्ति ममताप्युच्चैः पुत्रे स्वे ममतावती ॥ सिंहासनस्य यो भर्ता स नो भर्ता भवेदिति । राद्धान्तितमिदं चित्ते तत्तदुर्गाधिकारिभिः ॥ अस्ति हम्बीरराजस्म ममता ममतात्मजे । तदप्यतितमा पक्षपातस्त्वयि महाभुजे ॥ उदन्तमेनमन्यच्च तेभ्य : श्रुतवताऽमुना । विविक्तवार्तना मन्त्रनिधिना क्षात्रमूर्तिना ॥ हन्त हम्बीरराजाय सेनान्ये शम्भुवर्मणा । अलेखि किल लेखोऽयं वर्णमुक्तामनोरम : ॥ मयि राज्यमिदं न्यस्य वैरं दिल्लीश्वरस्य च । परोक्षभावमभजत्प्रत्यक्ष : परमेश्वर ः ॥ पिता मम प्रतापी तत्कृच्छ्र वाचामगोचरः । सुदुस्तरो ह्ययं काल : पापीयानुत्तरोत्तर : ॥ भवितव्यं भवत्येवेत्यवगत्य स्वया धिया । तदुपक्रम्य ते केन यत्र नास्ति प्रतिक्रिया ॥ उपजापप्रवृत्तानाममात्यानां दुरात्मनाम् । मामुद्दिश्य जिगीषा यतन्त्र खजिजीविषा ॥ दम्भोलिबदभेद्यानां मदर्थे व: समुद्यमे । अहीनविक्रमस्याच भवत्येव भयं च मे ॥ २० २१ FFE २२ २३ २४ २५ २६ ·२७ २८ २९ ३० ३१ ३२ अनवाप्य भवत्पक्ष विपक्षास्ले ममाधुना । बत स्वाय निकेताय किमुत्पातं वितन्वते ॥ प्रबुभूषति य: स्वेन प्रभुं चाभिबुभूषति । स राजानमजानानमितरस्तु न काङ्गाति ।। शम्भु : कनीयसोऽमुष्य द्विषन्नेवेति किञ्चन । अज्ञापयन्नतीवाज्ञास्तन्मात्रेऽमी कुमन्त्रिण : ॥ प्रशास्ता त्वस्य राज्यस्य मद्दत्तस्याकः स वा । अमर्षणामसौ ताम्राननाश्चेन्न जिघृक्षव: ॥ राज्यं नार्जति राजानं राजैव तु तदर्जति । तृणवद्गणयन्त्येतत्केचित्तदतिगुर्वपि । सद्यः शृङ्खलिता एव मयात्र निखिला : खला : । ते तु त्वया विभागे स्वे विनिग्राह्या : कुमन्त्रिण : ।। आहूय यवना नमवमाः स्वामिविद्विषः । मजयेयुरिमं सह्यमसह्ये मय्यमी रुषा ॥ येषां हि महती माया त्वमायाहि मदन्तिके । पालनायास्य राज्यस्य सेनानी: सेनया सह ॥ इदमानन्दराजाय योध्दे मानजिते तथा । प्रबोधनीयं भवता दोःप्रतापभृता मिथ : ॥ विसृष्टं शम्भुराजेन संश्रितप्रश्रया श्रिया । सेनापति : स्वयं लेखममुं सम्यगलोकत ॥ मम त्वन्यन्न विज्ञाप्यमाज्ञया भवदीयया । द्रुतमागत एवास्मि सन्नद्धः सेनया मया म] । एवं सिंहासनायि शम्भुराजाय सस्पृहः । सद्य : स्वेन जनेनैष सन्देशं समदेशयत् ॥ उदारमतिरानन्दराजाद्यैरनुमोदितः । अवोचदपि चामात्यचरं प्रच्छन्नवर्तिनम् ॥ लेखावलोकनाज्ज्ञातं मतमण्णमयूरयोः । विवशुसि घेदन्यदपि ताकेन वक्षिन ३५ ३६ ३७ ३८ ·३६ ४ १ ४२ अण्णाय च मयूराय प्रल्हादाय च राहवे । सद्यः सन्देशमेनं च मदीयं विनिवेदय ॥ तत्र तत्र समेष्यामि यत्र यत्रागमिष्यथ । पथिकीभूयतेऽस्माभिर्भवन्मुक्तस्य[क्तेन] किं पथ :[था] । सन्दिष्टमेतदय ते सचिवा: समेता: सेनापतिप्रहितमाशुचरान्निशम्य । रोढुं प्रणालमचलं प्रचुराभिमानाः स्थानानिजादुदचलन्धरवारवाणाः ।। इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवास क. कवी० अध्याय: ॥ ४३ २ कवीन्द्र उवाच । अथ प्रस्थितमात्रस्य तुरगारोहणक्रमे । मयूरस्य शिरोवेष्ट : पपात धरणीतले ॥ पिचिण्डिलस्य त्वण्णस्य याप्ययानाधिरोहिणः । निरुष्णीषो नर : कृष्णो दृशोरभिमुखोऽभवत् ॥ अनाल्हाददस्तावत्प्रल्हादस्य च गच्छतः । अमन्दमन्दं पस्पन्दे तत्र चक्षुरदक्षिणम् ॥ तस्योपरिष्टात्सैन्यस्य व्यूढस्य प्रौढिमीयुषः । मण्डलान्यपसव्यानि गृध्रवृन्दैर्विदधिरे ॥ एल्य दक्षिणतः स्फारमारटन्त : कटुस्वनम् । प्रजा: सकृत्प्रजानां चाप्यवाजिषुरदक्षिणम् ॥ निमित्तान्यशुभाशंसीन्यमून्यन्यानि चाभितः । पश्यताथ मयूरादीन्प्रल्हादेनाभ्यधीयत । سه द ur प्रल्हाद उवाच । भवन्ति हन्त नास्माकं शकुनाः शकुनावहाः । दशां द्रक्ष्यामहे कां नु बलिना कृतविग्रहा: ।। ममता मन्मता नेयं ममताममतामते । यत्कृतेऽद्य प्रवृताः स्थ पथि सद्भिरसत्कृते ।। ८ ·३७ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ तत्र गत्वाऽतिसत्त्वात्यो दिल्लीन्द्रादाप्तवाञ्छ्यिम् । पित्रे दिदृक्षमाणाय दर्शयन्निजपौरुषम् ॥ सन्धिविग्रहयानादिवेदिना प्रौढकर्मणा । अहो युष्माभिरारेभे विरोध ः शम्भुवर्मणा ।। मतं सेनापतेनैव स्वमतेविषयीकृतम् । न चाद्रिदुर्गपालानां स्वतन्त्राणामिवाधुना ॥ मन्ये हम्बीरराजाद्या : पृतनापतयोऽधुना । बलिना शम्भुना स्वस्य विहिता: पक्षपातिन : ॥ तस्मादद्य प्रपद्यध्वमनवद्याय शम्भवे । परथा[तो] भवदीयानाम्भवताश्च न शम्भवेत् ॥ इत्थमुद्यन्नीतिभारवती प्रल्हादभारती । नान्वमोदि मयूराद्यैर्दिष्टादिष्टानुवर्तिभि: ॥ अथाण्णमुखमालोक्य मयूरो वाक्यमब्रवीत् । प्रल्हादं तत्तथा मन्ये नान्यथाऽत्र यदब्रवी : ॥ दिगन्तान्वा दिवं तां वा पातालं वावलम्बताम् । तथापि न जनस्यास्यान्यथा स्याद्वैधसी लिपि: ॥ कृतावदाता : सन्मानदानदूरीकृतश्रमा : वयं कृताः कृतज्ञेन स्वामिना स्वात्मनः समाः ॥ अनेन सहसा दैवाद्यातुमुन्मनसा दिवम् । यस्तु न्यास इव न्यस्त : शिशुरस्माकमन्तिके । तस्य राज्यमिदं सर्व त्वदीयस्य यवीयसः । त्वं तु कर्णाटकं देशं शाधि तातनिदेशतः ॥ अदो वदोचितं तस्मै न शृणोत्युद्धतो यदा । ऋते दिल्लीश्वरं तस्य नावलम्बान्तरं तदा ॥ इत्युक्त्वा प्रहितस्ताभ्यामुभाभ्यामपि सन्मतिः । सताङ्गतिमसौ शम्भुवर्माणं प्रत्यपद्यत ॥ अथ हम्बीरराजेन प्रहित: स्वहितः स्पश : । पश्यन्नण्णं मयूरश्च मध्येसभमभाषत । १६ १७ १८ १९ २० २१ : २२ ·२३ २४ २५ २६ २७ : २८ कार्य तदतिसंसक्तं यदव्यक्तं हितं भवेत् । अतो द्रक्ष्ये विवक्षुर्वी विविक्तस्थावुभावपि ॥ एनं सन्देशमाकर्ण्य पृतनाधिपतेरम् । सपदि प्रतिसन्दिश्य तत्र प्राहिणुतां चरम् ।। अथ पञ्चाननगति : सेनापतिररिन्दमः । तत्क्षणोत्स्फारितश्मश्रुरेखो रूक्षारुणेक्षण : ॥ पिनद्धवर्मा चर्मासिपाणि : सानीकिनीगण: । वृषस्कन्धसमस्कन्धप्रतिष्ठितशरासन : ॥ प्रत्युद्वजद्भ्यामभितो रुद्धाभ्यां सह सेनया । ताभ्यां तत्र तथाऽलोकि भवत्येव यथा स न । को युवा किमनीकं वां कं प्रत्ययमभिक्रम : । कृतो मर्कटकाभ्यां किं भवद्भ्यामयमुद्यमः ॥ यस्यान्नमत्तमाजन्म तस्मिन्नसति तत्सुतम् । विनियन्तुं प्रवृत्ता: स्थ दुर्वृत्ता : स्थ न संशयः ॥ निगदनिति निग्राह्यौ व्यग्राहयदुभावपि । अधिपद्विषदुत्थायी प्रतापी पृतनापतिः । तत : स्वस्वशिरोवेष्टनियन्त्रितभुजावमू । उभौ ह्रीतौ दुर्विनीतौ नीती दीनां दशामिमाम् । तदवस्थीकृतां तद्वत्तदीयाननुबन्धिनः । सम्बन्धिनश्च सुहृद : सोदरान्बान्धवानपि । हृतायुधान्कृलक्रोधान्योधानपि च कांचन । प्रदाय रक्षणार्थाय पृतनां स्वां प्रजाप्रतीम् ॥ विधाय रक्षितान्शाश्वत्स्वया पृतनया नयी । स्वामिभक्तो महासत्त्व : सत्वरं कार्यलालसः ।। पुर : प्रस्थापयामास प्रणालमचलं. प्रति । करहाटाकिल क्षिप्रं प्रस्थित : पृतनापति: ॥ २ ९ ३० ३१ ३२ ३३ ३४ मनीषिण ऊचुः । विसृष्ट : शम्भुराजाय प्रविष्टोऽपि च तं किल । यहत्यमकरोत्तत्र प्रल्हादस्तदुदीरयः ।। ur ·२ ३७ ३८ : ३९ कवीन्द्र उवाच । स तु मन्तुमतां तेषां शम्भुद्वेषान्धचेतसाम् । श्रेयसः समुदायेन समुदाये वसनमूत् । ज्यायस्तु ज्यायसः श्रेयो यवीयस्तु यायसः । चिरं निरचिनोदेतदयं तु निजचेतसि ।। अतो दूस्योपधिस्तावत्प्रल्हाद : सुधियां कर: । शम्भुवर्माणमभजत्भ्राजमान : स्वया श्रिया । कमपि वसुधालोकेऽमुष्मिन्सुधामयदीधिति तनयमकनीयांसं पश्यन् प्रभोः शिववर्मण : । स किल पृतनापालस्तावत्प्रणालमहीधरे मुदमतितमां लेभे देधेऽपि चाप्यधिकां श्रियम् ॥ विश्वव्यापि भुजोद्यमे शिवमहीपाले प्रयात दिवं कः स्यादस्य पदस्य सम्प्रति महाबाहुर्नियन्तेति यः । सन्देहः स्वमनोऽतिथि : स नुनुदे श्रीशम्भुराजाभिधं दृष्ट्वा मानुषदैवतं प्रमुमुदे चानन्दराजादिभिः ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे कवीं० अध्याय : ॥ : २ कवीन्द्र उवाच । इत्थं विनिगृहीतेषु मन्तुकारिषु मन्त्रिषु । अपरेष्वपि पापेषु ममतामतवर्तिषु ॥ तप्ततैलकटाहान्त : काथ्यमानेषु केषुचित् । निशातकरपत्राप्रैः कर्तितेषु च केषुचित् ।। चूर्णतां भृगुपातेन गमितेषु च केषुचित् । द्विरदोदंप्रदन्तानदारितेषु च केषुचित् ॥ प्रकृतिष्वनुकूलासु विषयेषु वशेषु च । सेनाधिपेषु सर्वेषु विविधेषु विशेषतः ॥ सर्वदुर्गेषु निर्विघ्नं निघ्नतां प्रापितेषु च । चकितेविष तानेषु तटस्पेषु च सर्वशः ।। ३ ४ ५ - ·४० ६ श्रीरङ्गपत्तनाद्विन्दुपुराञ्च मलयाचलात् । सिंहलादन्तरीपाच्च सेतुबन्धाच दुर्जयात् ॥ तथैव भागानगरात्पुराच्च विजयाह्वयात् । गजवाजिप्रभृतिषु प्राभृतेष्वागतेषु च ॥ भूयिष्ठभुजमाहात्म्यममात्यपदवीं स्पृशन् । शम्भुराजमिदं प्राह कलशः सरसं वचः ॥ ८ कलश उवाच । १० ११ १२ १३ स्थितोऽसि चिररात्राय हिताय जगतामिह । महामतेऽतिमहते द्विषतामहिताय च ॥ अथ राज्याभिषेकाय स्वाय रैङ्गिरिमात्रज । भजतां राज्यलक्ष्मीस्त्वां सङ्गतां त्वं च तां भज || सद्यः शिववियोगोत्थं वैक्लव्यं विजिहासती । तत्र त्वां क्षमामणे सिंहासनलक्ष्मी : प्रतीक्षते ॥ गुरौ गते शिवे राज्ञि लघुतां लघुतां गताः । त्वया भजन्तु गुरुतां भूधरा रैधरादयः ॥ सूनुं मूर्धाभिषिक्तस्य त्वामनूनं गुणश्रिया । अनूचानजनेनोच्चैस्तत्ततीर्थाहृतैर्जलैः ॥ महाभाग महाभागं भगीरथमिवानघम् । तत्राभिषिच्यमानं द्रागानन्दभरमेदुरः ।। आभ्यां दृग्भ्यां कदा द्रष्टेत्यभिलाषमहो वहन् । निद्राणोऽपि महाराज निद्रां नोपलभेन्वहम् ॥ एनामनलसो ह्येष कलशोदीरितां गिरम् । निशम्य रम्यविषयां प्रयाणाभिमुखोऽभवत् ॥ तत्र सेनां सुमहतीं न्यस्य युद्धाभिमानिनीम् । स प्रास्थितपृथुप्रख्यः सत्रानीकेन भूयसा ॥ अथ तस्याध्वनीनस्य भवन्दुन्दुभिरध्वनि । दिक्तटानधिकाभ्यर्णेन यः कर्णे जयध्वनिः ॥ ततः कतिपयैरेव दिवसैर्भूदिवस्पतिः । सुखान्यनुभवन्नुच्चैर्वासवीं वसतिं प्रति ॥ १४ १५ १६ १७ १८ १ ९ ·२० २१ २२ २३ २४ २५ उपलभ्याभिलाषार्ह विषयोऽतिशयोज्यले । बलेनात्मजुषा चान्तकल्पान्तहुतभुक्बले । प्रतापिनि प्रतापाद्रौ पृथुलोन्नतमेखले । स्थितामास्थावती तुष्टामुत्सृष्टतुलजापुराम् ॥ शिवराजस्य हस्तेन विध्वस्ताफजलासुराम् । सद्यः प्रसादाभिमुखीमुच्चप्रासादमध्यगाम् ॥ तत्तदाभरणद्योतद्योतिताभ्यर्णदीपिकाम् । अतुलां तुलजां नाम वरदां परदेवताम् ॥ सिंहपृष्ठागतामष्टभुजामभयदायिनीम् । पुरोहितेन सहितःसहित : प्रोल्लसन्मना: ॥ स्वदृशोर्गोचरीकृत्य सर्वदां सर्वमङ्गलाम् । अमस्त स्वाय राज्याय सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ चन्दनागरुकाश्मीरक्षोदेन मृगनाभिना । वज्रवैदूर्यमाणिक्यमुक्तामणिभिरक्षतैः ।। सौगन्धिकैरनेकैश्च सुमनोभि : सुगन्धिभि: । धूपैीपैश्च नैवेद्यैरुपहारैश्च भूरिभि: ॥ अभ्यर्च्य देवीमभ्यामुषितोऽपि च तां निशाम् । यथोचितव्रताचारपरः परपुरञ्जयः ॥ पुर : प्रयातुमुदितो मुदितो मोदितद्विजः । नासीरध्वनदुद्दामद्रवद्दानद्विपव्रज : ।। घोरपत्तिघटोद्धोषत्सङ्घट्टितककुप्तटः । सोऽद्राक्षीदैङ्गिरिं दूराद्विदूराद्रिास्वागतः ॥ अथ धरमधिरुह्य तं प्रतापी सह पटुना ध्वनितेन दुन्दुभीनाम् । सपदि सदसि पश्यते जनाय व्यतनुत मङ्गलमात्मदर्शनेन ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्र परमा० अध्यायः । २६ २८ २९ ३० ·•. श्रीगोविन्द । कीन्द्र उवाच । अथ शम्भुर्महातेजा : स्वकीयमविकारिणम् । व्यधत्त पर्वते तस्मिन्यथाहमधिकारिणम् ॥ तेषु तेषु पदेष्वेव स्वकीयानधिकारिण : । यथायोग्यान्किलाकार्षीत्प्रकर्षेण विचक्षण : ।। ३ ५ ६ वैमात्रेयश्च सम्भाव्य वसनाभरणादिभिः । तन्मातरं तथान्याश्च मातृस्तास्तास्सदुक्तिभिः । असामान्यमतिर्मान्यानन्यानपि महामना: । कुबेरभवनाकारं कोशागारं व्यलोकत ॥ तत्र रैङ्गिरयेऽमुष्मै सौहार्दगरिमस्पृशे । प्रणयात्प्रहितानीव प्रस्थानि स्वानि मेरुणा ॥ पुञ्जीकृतानि रत्नानि स्वर्णानि च सहस्रशः । सप्रभाव : स्वनयनातिथिभावमुपानयत् ॥ अथ राज्याभिषेक केऽस्य ] प्रक्रान्ते पृथिवीपतेः । क्रमान्मह : प्रववृते महीयान् रैंमहीधरे ॥ ततस्ते तेऽग्रजन्मानो बाहुजाश्च सहस्रशः । आर्या : शूद्राश्च बहुशः स्वस्वचर्याविशारदाः ।। तत्तदेश्यास्तथा वेश्या : शैलूषा अप्यनेकश: । कुशीलवाश्च कुशलास्तत्तदातोद्यवादका: ।। वैतालिकाश्चारणाश्च बिरुदावलिपाठका: । माईङ्गिका वैणिकाश्च गायनाश्चारुगायनाः ।। बहाश्चर्यवहेऽमुष्मिन्महेऽमुष्य महीभुज : । आययु : सह्यमचलं प्रस्थित : [ता] : स्वस्वनीवृतः ॥ अथाभ्यर्हितवेशेषु तत्तद्देश्येषु राजसु । चिरस्यास्थानमास्थाय स्थितेषु स्थिरमूर्तिषु ॥ मागधेषु च सूतेषु ब्रुवत्सु बिरुदावलिम् । श्रवःस्वाद्येषु वाद्येषु ध्वनत्सु पटहादिषु ॥ ८ : ९ १० ११ १२ १३ ·४३ १४ १२ १६ १७ १८ : १९ २० गायनैर्गीयमानेषु गीतेष्वपि च सुस्वरम् । नृत्यन्तीषु च वेश्यासु स्वर्वेश्यास्त्रिव शोभनम् ॥ क्रियमाणपरिष्कारेष्वमन्दं मण्डपेषु च । देवेष्वाहूयमानेषु हूयमानेषु चाग्निषु ॥ उपक्रान्तेषु विधिवत्साङ्गग्रहमखेषु च । परिवारसमेतासु मातृकास्वर्चितासु च ।। निशाचरघ्नमन्त्रेषु पठत्सु शुभहेतुषु । इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति जल्पत्सु केषुचित् ॥ इत्थमात्मा परात्मेत्थमभेद : शिवजीवयोः । वितण्डवादपाण्डित्यमालपत्स्वपि केषुचित् ॥ शतकुम्भमयैः कुम्भैगङ्गासागरयामुनैः । समाहृतैः पुण्यजलै.कृतमाङ्गलिकाप्लवम् ॥ कृतान्हिकं कृतमहानित्यदानमहोत्सवम् । कृतदेवार्चनं प्रेम्णा कृतसौरभिपूजनम् ।। कृतप्रणाममाचार्यपितृमातृपुरःसरम् । कृतकौलमहादेवस्मरणञ्चारुभूषणम् ॥ कृतनान्दीमुखश्राद्धं श्रद्धावन्तं यतव्रतम् । नानारत्नकृतापीडं समस्तायुधभासुरम् ॥ प्रतपन्तमिवादित्यं दिनमध्यमुपागतम् । विप्राशिषा वेदोषैर्मङ्गलैरपरैरपि ॥ अनुवीतं महोत्साहं कृतपुण्याहवाचनम् । दक्षिणैर्लक्षणे : पूर्ण दीक्षोत्कर्षप्रदीक्षितम् ॥ पुरोहितपुरन्ध्रीभि : कृतनीराजनक्रियम् । आनन्दसम्भृतैर्लोकैरालोकितमनारतम् ॥ उपात्तपूर्णपात्रीभिः पूजिताभिरनेकधा । सुवेषाभिः सुवस्त्राभि : सकुतूहलमादरात् ॥ आलक्षितं मृगाक्षीभिः स्वाक्ष: साक्षात्क्षमापतिम् । सम्भावयन्तं भव्यै : स्त्रैः सभ्यान्संवीक्षणैरलम् ॥ २१ २२ २३ २४ २५ २६ : : २७ ·: २८ ३० ३१ ३२ : अभ्यसिञ्चन्महाराज शम्भुराजं महौजसम् । विप्रपूर्वाः समस्तास्ते परिपूर्णमनोरथाः ॥ समन्त्रैरौषधिक्काथै दीनदजलैरपि । वपुस्तस्याभिषिक्तस्य तत्तदानीं व्यराजत ॥ विधिना प्रेमनिधिना विधिना सुरराड् यथा । अभिषिक्तोऽतिशुशुभे शम्भुः समधिकोज्वल : ॥ तमन्तःकरणैर्भेजुरन्तःपुरनतभ्रवः । अवापुरधिकं मानं मानसे काश्च नायिकाः ।। वसानो मङ्गलक्षौमे दधानो द्युतिमद्भूतः । काश्मीरक्षोदकलितत्रिपुण्डूललितालिकः ॥ चन्दनेनोपदिग्धाङ्गः सुमनस्स्रगलङ्कृतः । अथ * स्वर्णशिरोवेष्टरोचिष्टितदिक्तटः || महाभिरणोपेतो निकेतो वीरसम्पदः । तेजःपुञ्जस्तपन्भूयो द्वितीयमिव भास्कर : ।। सतनुत्रः सफलकः सकृपाण : सकार्मुकः । हेमसारसनोन्नद्धमध्यभागमनोहर : ॥ नवातपनिभाकारप्रावारपरिशोभित : । उदश्चितसितच्छत्रश्चारुचामरवीजितः ॥ यथाक्रमश्रितश्रेणीपुरोभागद्वयस्थिरैः । बद्धपाणिपुटैस्तैस्तैः क्षितीक्षिद्भिस्सस्तवः[रुदीक्षित:] ।। इत्याकर्ण्य कलेर्वाचं मनोवाचामगोचरः । करुणावरुणावासस्तमुवाच महेश्वरः ॥ ३५ : ३७ ३८ ३९ महेश्वर उवाच । चिरस्य नागत : सोऽत्र प्रथित : प्रमयो मम । शप्तेन येन सम्प्राप्तो भूयो भूयो भवभ्रमः ।। * स्फुरत्स्वर्ण...... + The reader. isadvised to read Kali's speech at the end of this section.

·४१ ४२ ४४ कम्पते न तरोः पत्रं मशकोऽपि न चेष्टते । शासनेन विना यस्य तं कालं कोऽनुलबते ।। स्थिर : स्थिरायां स्थितये स्थास्यत्येष चिरं यदि । तर्हि मझ्यति भूयोऽपि जराजन्मभरापदि ।। अनेन देवीवचनात्प्रायेणाधिगतं फलम् । अतःपरमिम स्वीयं प्रापयिष्यावहे स्थलम् । प्रशाधि भारतं वर्ष समयो यावदस्ति ते । लोभमोहादय : सर्वे सहायास्त्वां ह्युपासते ॥ यथा दशरथस्यासीत्पत्नी केकयवंशजा । तथैव तस्य नृपतेर्मोहितान्वयसम्भवा ।। यास्ति प्रियतमा कापि देवैर्मायेव निर्मिता । महामोहस्य भगिनी मानुपीरूपमास्थिता ।। ममता नाम सा तत्र तामसी तामसीनिभा । दैवादिष्टैव सपदि त्वदभीष्ट विधास्यति । भवानप्यधिकारं स्वं वर्षे भारतसंज्ञिते । यथाविधि विधायान्ते स्वं स्थानं प्रतिपत्स्यते ॥ ४५ ४७ ४८ इत्युक्तः किल कण्ठोक्त्या श्रीकण्ठेन कृपालुना । कलिरागम्य कैलासादिलातलमलोकत ॥ ४९ लोभमोहादयोप्येनं वज्रन्तमनुवबजु: । सैनिका इव राजानं याचका इव भूरिदम् ।। मनीषिण ऊचुः । प्रमथानामधिपतेः प्रथितः प्रमथ : पुरा । स आसीदिति शर्वोक्त्या कवीन्द्र ज्ञापितं त्वया ।। ५२ केन पापविपाकेन कश्च शापमवाप सः । किश्च नामास्य तत्सर्वमिच्छाम : श्रोतुमञ्जसा ।। न हि शप्तुममुं कोऽपि शर्वपारिषदः प्रभुः । ऋते स्वामिनमीशानं पार्वती वा मनस्विनीम् ।। ५३ ·५६ ५७ ५९ कवीन्द्र उवाच । स तण्डिरिव नामासीद्वितण्डिरिति विश्रुतः । पार्श्ववर्ती पशुपतर्नन्दिप्रेष्ठ : पृथुस्मयः ॥ पीयूषसमपीयूषपरिपूर्णे मनोहरे । अतलस्पर्शतास्पर्शस्पष्टपन्नगविष्टपे ।। भ्रमदिन्दिन्दिरे फुल्लदरविन्दपरम्परे । तपनोपलसोपानकिरणश्रेणिकबुरे ॥ तरत्कादम्बकवके चरच्चक्रकदम्बके । तनुरिङ्गत्तरङ्गान्त: अनिमानिनपुष्प ॥ व्रती व्रतविधानार्थी महासरसि निर्भय : । अवाचिनोत्सरोजानि स जातु सह भार्यया ॥ अत्रान्तरे द्रवत्सान्द्रमरन्दमसृणात्मना । कदम्बचम्पकाशोकवनलग्नेन वर्मना ।। जयाद्यामिवयस्यामि : समेत्य निकषा स्थिताम् । गन्धर्वसुन्दरीवृन्दगीतसङ्गीतसादराम् ॥ विचेतुमब्जखण्डानि सद्यस्तत्र समुद्यताम् । झाङ्कारकारिमधुपी झम्पासम्पातकातराम् ॥ देवी दाक्षायणी नैष मनागपि ननाम ताम् । अथ सा सहसा किञ्चित्सहसा तमवोचत । देव्युवाच । मदमन्दमतेऽकारि बत मन्तुरयं त्वया । तदस्य दीयते तुभ्यं सान्दृष्टिकमिदं मया ॥ दृष्ट्वा जन्मान्यनेकानि सृष्ट्वा धर्माननेकधा । प्लुष्टा पापमशेषं च स्पृष्ट्वा तीर्थानि सर्वशः ॥ भवान्दक्षिणदिग्वर्ती चक्रवर्ती भविष्यति । निहत्यैनस्विनो म्लेच्छान्सुरकार्य करिष्यति ॥ जले स्थले च विजने वने निरवनेऽपि च । प्रपाते वज्रपाते च हेतिपाते च सर्वत: ॥ ६१ ६२ ६३ ६४ ६५ ६६ ·६८ ६९ ७१ ७२ ७३ ग्रहाणां सन्निपाते च तद्वदत्याहितेष्वपि । किं बहूक्तेन सर्वत्र त्वत्पार्श्व पार्श्ववर्तिनी ॥ सततं पालयिष्यामि स्मृतमात्रैव सर्वथा । पावयिष्यति लोकञ्च तवैषा प्रथिता कथा ॥ तमंहसो निवृत्यर्थमित्युदीर्य दयावती । प्रशशास प्रसादेन सती न तु शशाप सा ।। सोऽथ तेनांहसा स्पृष्ट : परिभ्रष्ट : पदात्ततः । स्वरूपमात्मनो हित्वा विस्मृत्य च महीतले ।। भ्रमन्मानुषदेहन लब्ध्वा जन्मानि कानिचित् । वितण्डिर्जनुषानेन शिवराजो व्यजायत ॥ मया भवत्प्रयुक्तस्य वाक्यस्यार्पितमुत्तरम् । श्रूयतां चातिदुवृत्ते: कलेवृत्तं तदुत्तरम् ॥ स तदानीं रटदटद्यवनानीकसङ्कटम् विलुप्तयजनस्थानं जनस्थानं विलोकयन् । विकत्थमानोऽतितमां मोहादीनिदमब्रवीत् ॥ कलिरुवाच । हे हे मोहकामलोभमानक्रोधमदादय : । भवतामेव हस्तेऽद्य विद्यते जगतीजय : || कुलयोषिदिव स्पृष्टा यवनैर्दुष्टचेष्टितैः । अतीव बत निर्वेदवती गोदावरी नदी । इदानीं कलर्षाभूता प्रभूतावर्तवर्तिनी । न भाति सुकृताभृष्टा परित्यक्ता द्विजातिभिः ।। जग्ध्यर्थ वध्यते धेनुर्विष्ट्यर्थ बध्यते द्विज : । पचार्थ चात्र भज्यन्ते यवनैर्यज्वनां गृहाः ॥ म्लेच्छा : सर्वे मम बलं म्लेच्छानामप्यहं बलम् । अत एतैर्मयाप्युच्चैराक्रान्तमवनीतलम् ॥ अविद्धधर्मप्रोल्लाप्तपरित्रासमयेऽर्णवे । मया वाराणसी नाम नगरी विनिमज्जिता ॥ ७४ ७५ ७८ ·८२ ८३ : ८६ गुप्तमेव द्विजा: स्नान्ति न जपन्ति तपन्ति न । यथा भागीरथीतीरे तथा बत मया कृतम् ॥ त्याजितैस्तुलसीदाम नाम चाप्रतिमं हरेः । माथुरैर्यवनत्रासाजीविताशा व्यमुच्यत ॥ दत्वा वरमविद्धेभ्य : पश्चात्तापमुपेयुषी । कापि ज्वालामुखी देवी गुप्तैवाद्यापि तिष्ठति ।। स्ववृत्तिमेव कुर्वाणा : श्ववृत्तिं संश्रयन्ति ये । अधर्म एव तैनूनं क्षत्रियैरद्य शिश्रिये ॥ दृष्टो गौडश्चाहुवाणस्तथा विन्ध्यस्य चाधिपः । कतम : क्षत्रियोऽमीषां म्लेच्छै:सह युयुत्सति ॥ ये ये सुकृतिनोऽभूवन् कृतिनोऽपि दिने दिने । ते तेऽमजन्क्षितिभुजःक्षुभिते मयि सागरे । अविद्धपतिना ह्यद्य क्षत्रियाः काल एव ते । कालरूपेण विध्वस्ता: शिव एको विशिष्यते ॥ आराधितचरा दत्तवरा भगवती यतः । अत: सर्वजितानेन ताम्रवक्त्रा: पराजिता: ॥ त एते सह्यमादातुं प्रागल्भन्त यदा यदा । अपराद्धपृषक्तत्वमन्वभूवंस्तदा तदा ॥ अविद्धविहितावर्तादाविर्तादुपद्रुताः । अध सह्याद्रिमासाद्य सुखिन्य ः सन्ति देवता : ॥ या विनिर्मितपूर्वा हि मया मद्धर्मपद्धतिः । साऽस्मिन्सह्याद्रिखण्डेऽद्यप्रभृति प्रचरिष्यति ॥ यत्र कार्मणसंसिद्धि : सिद्धीनां सिद्धिरुत्तमा । सम्यगङ्गजास्नानं ध्यानं नेत्रनिमीलता ॥ परसेवा महाभाग्यं कृषिवृत्ति : कुलीनता । सम्बन्धिभोजनं धर्म : पितुःश्राद्धमुदारता ॥ पाखण्डवाद : पाण्डित्यं नास्तिक्यं ब्रह्मवादिता । भदाक्षिण्यं परिच्छेदः कार्पण्यमुचितज्ञता ॥ ८८ ८९ ९० ९१ ९२ ९३ ·९५ o/ ९७ ९८ ୧ १०० १०१ पशोर्विशसनं याग : कुटुम्बभरणं यशः । परापकर्ष उत्कर्षों गृहत्यागो विरक्तता ॥ कीबता स्वगृहे वास : प्रतिष्ठा श्वशुराश्रय: । जरार्तजनकानुज्ञाकरणं करुणारस : ॥ प्रयोजनाय महते ब्रह्मास्त्रं वचनं स्त्रिया: । अर्थिने दक्षिणादानमनर्थानां परम्परा ॥ इत्यादीनि रहस्यानि यत्र सन्ति सहस्रधा । मद्धर्मपद्धति : साद्य पठ्यते पण्डितै: सदा ॥ पठन्ति च पठिष्यन्ति राजानः प्रथितामिमाम् । व्रतिनां यतिनां किञ्च वणिजाञ्चातिवल्लभाम् ॥ यश्चकास्ति पटुर्वादे काश्यां कौकुतिक प्रण: । भाट्टदेवीभट्टवंश्य : प्रथमो वेदपाठिनाम् ॥ प्रभाकरमताभिज्ञ : श्रौतसागरपारगः । कार्कशस्तर्कशास्त्रेऽपि स्मृत्यर्थानां प्रवर्तकः ॥ शृङ्गार : शब्दशास्त्रस्य गागाभट्ट : स मे सखा । उपेत्य सद्यः सह्यादिमिमां विस्तारयिष्यति । इत्युक्तास्तेन तेऽप्यैनमूचुर्मोहमदादयः । साधयिष्यसि यत्तद्धि सद्य: सिद्धं न संशयः ॥ परिवेपविनिर्मुक्ताभ्युदितत्रायवाडवम् । क्षतव्रतप्रायसत्रिब्रह्मचारियतीश्वरम् ।। बलूलप्रायवृषभं कुरूपप्रायमानुषम् । प्रभ्रष्टप्रायधर्मिष्ठं नष्टप्रायाग्निहोत्रकम् ।। नास्तिकप्रायनगरं स्मशानप्रायचत्वरम् । कुलटाप्रायनारीकं मृत्प्रायखनि भूमिकम् ।। अस्तप्रायधनं धर्मध्वजिप्राय जनं जगत् । जितमायुष्मता सर्वमेवमेव व्यजायत ।। अशनार्थमुषःस्नानं द्वेषणार्थ जपो महान् । वादार्थमर्थ्यते विद्या दुग्धार्थ धेनुरिष्यते ॥ १०२ १०३ १०४ १०५ १०६ ० १०७ १०८ ·१०९ ११० १११ ११२ ११३ प्रतिष्ठार्थ पुण्डरीको वृत्यर्थ साधुवृत्तिता । व्यायामार्थ देवयात्रानमस्कारपरिक्रमा : ।। निवृत्यर्थ गुरुत्वादेर्गदस्योदरवर्तिन: । शिवरात्रिवतं तद्वत्सम्यगेकादशीव्रतम् ।। चान्द्रं तथा हविष्यान्नं नक्तमेकाशनं तथा । कृष्यर्थ वार्पभीसेवा न तु धर्मार्थमात्मन : ॥ कले तब बलेनैव यवनैर्वृजिनात्मभिः । मजिता मथुरा नाम तथा वाराणसी पुरी ॥ मज्जिता च बतायोध्या युद्ध्वा युद्ध्वाप्यनेकधा । मज्जितं च कुरुक्षेत्रं स्थाणुतीर्थसमन्वितम् ॥ अद्यारभ्य मदाद्यैस्तु सह्याद्रि : परिभूयते । यमिना शिवराजेन यद्यप्यत्र प्रभूयते ॥ धर्म एव प्रवर्तन्ते मन्त्रिणोऽस्य विचक्षणा: । अतोऽमून्भ्रंशयिष्यामो यथामी स्युर्विलक्षणा : ॥ मन्त्रिणां लेखकानाञ्च सैनिकानाश्च भूयसाम् । आश्रितानां श्रोत्रियाणां दीक्षितानां पुरोधसाम् ।। सामाजिकानां सर्वेपां तत्तद्दानाधिकारिणाम् । हृदयानि प्रवेश्याम : करिष्याम : स्वमीप्सितम् ॥ विलम्ब्यता नापि मनाकर्तव्यमवलम्ब्यताम् । आदिश्यतां विवकेन केन किं क्रियतामिति ॥ ११४ ११२ ११६ ११७ ११८ ११९ कलिरुवाच । अये मोहमहो हन्त मनो हन्त त्वमाविश । मदीयेन प्रभावेण प्रपूरय दिशो दश ॥ वशे ब्रह्मगिरियस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मक : । ऋते त्वां तन्मतिभ्रशं विधातुं प्रक्रमत क: ।। अधर्म : पण्डितंमन्यमण्णाजि विशतु ध्रुवम् । दत्ताजि द्विजविद्वेपो दम्भो नीराजिनामकम् ॥ मत्तं मयूरनामानममात्यं चापि मत्सर : । श्यामात्मानं श्यामजित मदलोभावुभावपि ॥ १२० १२१ १२२ ·क्रोध : पण्डितराजश्च दानधर्माधिकारिणम् । स्तेयं सेनापतिं सर्व नास्तिक्यं च पुरोधसम् ।। १२३ राजप्रतिनिधिं राहुरित्याहुर्य विचक्षणा: । आविशत्वविवेकस्तमवसादितसजन : ॥ १२४ समास्थाय पदं स्वं स्वं निधत्ताथ पदं स्थिरम् । अथवा ह्यद्य सर्वेऽपि सर्वान्विशत माचिरम् ॥ १२५ इति किल कलिना विनीय गाढं शिवनृपतौ महिना मन नियुक्ताः । कथमपि निजकार्यभारभन्ते शिरसि निजेऽथ यथा विभागमूहुः ॥ १२६ यन प्रोद्यन्नयेन त्रिगतिविजयी निर्जित : पञ्चबाण : किञ्च स्तब्धन लोभोप्यहह विरचिता येन रेणुप्रमाण : । यछत्रैकाधिकारी शिव इति विदितो य : सुमेरो : समान- स्तं लभे विप्रलब्धुं किल कलिवचनात्कोऽपि मोह : समान ः ॥ १२७ इत्यनुपुराणे सूर्यवंश क० अध्याय : ॥ कवीन्द्र उवाच । अथ मोह : शिवनृपं प्रवेष्टुमुपचक्रमे । तथापि लोकपालांशतया तस्य न चक्षमे ।। तत : सदाशिवेऽमुष्मिन्विचिन्तितसदाशिवे । स्वसारं निःसहं वीक्ष्य स्वसारं स्वामीविशत् ॥ अथ मावीमधुरया मृदुगम्भीरया गिरा । आयतापाङ्गपर्यन्तगामिना वीक्षितेन च । स्नग्धेन सुप्रसिद्धेन वैदग्ध्येन च भूयसा ॥ व्यक्ताव्यक्तेन तन्मन्तुज्ञापकनेङ्गितेन च । मीनकेतोः सवयसा वयसा मध्यमेन च ॥ अत्युन्नतेन घनयोः स्तनयोतियेन च । माल्यबन्धोल्लसन्मौलेमौलेरान्दालनेन च ॥ २ ६ ·७ ८ ९. १० ११ १२ १३ स्तनभारविनम्रण तिर्यग्वलनमञ्जुना । कणत्काञ्चीकलापेन तनुना मध्यमेन च ॥ नमतोन्नमता धन्वसमेन भ्रयुगेन च ॥ हीतकादम्बवृन्देन सिञ्जन्मञ्जीरशालिना । जितमन्दगजेनातिललितेन गतेन च ॥ सरत्नस्वर्णवलयश्रेणिसौष्ठवशालिना । परिहासकथावेशतरस्तरलितात्मना ।। ऊर्मिकारुचिकिरिनखरश्मिमहोर्मिणा । पाणिना ताम्रनलिनप्रतिमानतलेन च ।। तालवृन्तानलेनापि मस्तकान्दोलनेन च । क्षुत्तृड्वेलापरिज्ञानविधिना च दिने दिने । वसनाञ्चलचाञ्चल्यवशात्प्रचलतां मुहुः । अलकानां ललाटान्तात्सम्यगाकुञ्चनेन च ॥ मस्तकादधिकस्निग्धमुग्धकुन्तलहस्तकात् । वसनान्तस्य चलतस्तस्थानीकरणेन च ॥ अपत्रपाप्रपञ्चेन निचोलाडम्बरेण च । दर्शितोर.सूत्रिकया लीलया च कयाचन ॥ तेन तेन च षेण विशेषेण विलासिनी । राजानं रञ्जयामास राज्ञी माहितवंशजा ।। सा तेन पत्या सुश्रोणी व्यभादतितमां तथा । सर्वास्वपि सपत्नीषु शशिना रोहिणी यथा ॥ तस्यामजनयद्राजा राजारामाभिधं सुतम् । महतेऽनिष्टयोगाय ग्रहं केतुमिवोद्गतम् ।। शिशु : सुलक्षणोऽप्येष वैलक्षण्यमधात्तथा । उपचित्यापचित्या च पक्षे पक्षे यथा शशी ॥ तत्तद्गुणवतीवात्मसपत्नीषु सतीष्वपि । राजारामस्य जननी पुत्रिणीऽत्यधिकाऽभवत् ॥ १४ १२ १६ १७ १८ : १९ २० ·५३ २१ आरामेण दृशोस्तेन राजारामेण सूनुना । मुमुदेऽभ्यधिकं माता ममता नाम दानवी ।। मधुरास्फुटया इसमक्षा ग्य' गिरा । स कीर इव वाचाल : पितरौ समरञ्जयत् ॥ वैमात्रयममुं शम्भोरम्भोजसमलोचनम् । बतास्तुत्यमपि प्रीत्या पिता स्तुत्यमिवास्तुत ॥ २२ २३ २५ मनीषिण ऊचुः । कुलैकवर्मण : प्रौढकर्मण : शम्भुवर्मण : । कनिष्ठमपि तं कस्मात्प्रभु : प्रेष्ठममन्यत ॥ कवीन्द्र उवाच । शम्भोरेव प्रसादेन शम्भु : पितुरनन्तरम् । पृथिव्या : सागरान्ताया : कर्ता राज्यमकण्टकम् ॥ रहस्यमिति देवानामवगम्य कलिस्तयोः । अन्तरा वर्तमानस्तमन्तरायं किलाकरोत् ॥ अत: स तं महावाहुमहाबाहुं महाद्युतिम् । द्वितीयं स्वमिवात्मानं जितात्मानं प्रतापिनम् ॥ प्रथितं तेजसात्युच्चैश्चतुर्थमिव पावकम् । त्रयोदशमिवादित्यमादित्यपतिविक्रमम् ॥ शम्भु शम्भुकृपावाप्तं स्वनिष्ठं ज्येष्ठमात्मजम् । अवमत्य विमुग्धात्मा कनिष्ठं बव्हमन्यत ॥ २६ २७ २८ २९ ३० मनीषिण ऊचुः । ममताया : प्रसङ्गेन राज्ञि रायगिरीश्वरे । प्रावर्तत यथा मोहस्तथाभिहितवान्भवान् ॥ अथ क्रोधादय : सर्वे कलिकालनियोजिताः । समस्तान्प्रविविक्षन्तस्तांस्तांस्तत्राधिकारिण : ।। प्रावर्तत पथा येन यत्र यत्र यथा यथा । कवीन्द्र परमानन्द निरूपय तथा तथा ॥ ३१ ३२ ·३३ ४ ३७ ३८ ३९ कवीन्द्र उवाच । क्रोध : पण्डितराजस्य दानधर्माधिकारिण : । प्राविशद्विवशीभूतं मानसं मानसंयुत: ॥ परिक्षयाय महते पात्रापात्रपरीक्षया । मत्वात्मसादिवाशेषमवामंस्त द्विजर्षभान् ।। किमीतमधीषे किं किंविधा शेमुषी तव । का श्रुति : श्रुतिमानीता किं श्रुतं भवता श्रुतम् ।। पठितानि पुराणानि भवता नूतनानि न । आस्तां तवान्यथा ख्यातिरन्यथाख्यातिवादिनः ।। न करोति कृति काश्चिदात्मा तय बतात्मना । चेतसे चेतसेह त्वं प्रकृतिस्ते त्वचेतना ।। अपि प्रत्ययलोपेऽस्ति यत्र प्रत्ययलक्षणम् । प्रत्येमि त्वन्मतं तद्धि सर्वतन्त्रविलक्षणम् ।। इतिहासत्रशादेप इतिहासादिवेदिन : । अधिचिक्षप चिक्षेप मयप्रकृतिरार्थिन : ॥ अबद्धमाहतं म्लिष्टं क्लिष्टञ्चैतदनक्षरम् । ग्रस्तं निरस्तमित्यादीन्यदन्नादीनवान यम् ।। अपेतकरुणोऽल्यर्थ महाकारुणिकः स्वयम् । त्रिवेदिन : सुमनसा वाचस्पतिसमानपि ।। मिलितानथिनोऽर्थाय महते द्वारि भूपते: । वदत : स्वान्यधीतानि बावदूको व्यदृषयत् ।। ततस्त्रिजगति ज्ञातैरवज्ञातैरनेकधा । सप्तसप्तिसमे : शप्तस्तप्ततिग्मतपस्तमैः ।। तैर्देवैरिव भूदेवैर्द्विजराज इवोदित : । असौ शिवाश्रितो राजयक्ष्मणा प्रत्यपद्यत ।। अथ भक्तान्पशुपतः स्वामिसवापरात्मन: । स्प्रष्टुं न प्रभवोऽभूवन्नमूनेकैकशो यदा ॥ तदा लोभमदक्रोधकादर्यइह[कामसम्मोह ] मत्सरा : । अनृतस्तेयनास्तिक्यब्रह्मद्वेषपुरःसरा : ॥ ४१ ४२ ४४ ·: ४८ ४९ २० ५१ २३ ४ तिष्यामात्या इमे तत्र सम्भूय किल सर्वश: । मयू प्रभृतीनेत्य शिवामात्यानवी विशन् ।। महापिशाचैरिव तैः प्रविश्यान्तःस्थिता अमी । अधर्मरुचयोऽभूवन्नन्वभूवंश्च वैभवम् । अथ ते प्रतिगोपुच्छं प्रतिमानवमस्तकम् । प्रतिप्रपं प्रतिगृहं प्रतिपाणिग्रहं तथा ।। प्रतितीर्थाभिषेकं च प्रत्यश्वत्थ परिक्रमम् । प्रतिपण्याङ्गनापण्यं तथा प्रत्यहि तुण्डिकम् ॥ प्रतिदैवतयात्रं च प्रतिग्रामवनीपकम् । प्रतिप्रेतमभिप्रेतं बलिमाददिरे बलात् ।। तरीमाना दुर्वृत्तैस्तस्य भूपस्य पश्यत : । अनाथा इव भीतास्ता : प्रजाश्रुक्षुभिरेऽभित: ॥ न्यायमेवात्तमित्यस्मै ज्ञापयन्ति स्म मन्त्रिण : । प्रजानां तु करे लग्न : कणिशस्य कणोऽपि न ॥ प्रसभाहृतवित्तेभ्य : प्रवृत्तेभ्य : प्रणाशने । बिभ्युरिभ्यास्ततस्तभ्यो व्याघ्रभ्यो गोत्रजा इव ।। मृत्पात्रसङ्ग्रहा: शीर्णवल्कलावृतविग्रहा: । निःस्त्रीभूय बभुस्तत्र तपस्विन्य इव प्रजा: ।। ठुलुण्ठुः परराष्ट्राणि पृतनापतयो यथा । महाराष्ट्रपतेस्तस्य राष्ट्रं धीसचिवास्तथा ।। तस्मादुपहृतास्तैस्ते शतश: स्वर्णराशय: । यै : सुमेरुसमैर्नित्यं मुमुदे स महाशयः ।। यथा यथा महाबाहु : स मुमोहतमां तदा । तथा तथा दिगन्तेभ्यस्तमायान्ति स्म सम्पद: ।। ये दत्तपूर्वास्तामेभ्यस्तेऽमुना प्रभुणा हृता : । पर्वता: पर्वतेन्द्रेण प्रबला : प्रबलादयः ।। अनिष्टमपि यच्चके कालचक्रेण मोहित: । नदेवेष्टमभूत्तस्य पूर्वपुण्यानुभावतः ॥ ५७ ५९ W . ६१ ·६२ यद्यदादत्त हस्तेऽसौ प्रतिपक्षवधोद्यत: । तत्तद्भिदुरतां भेजे भगवत्या प्रभावत: ॥ तं भूपानमा बहविभवं मोहेन तेन स्वयं तं तं धीसचिवं च कर्मसचिवं क्रोधादिभि: क्रोधिभि: । आविश्यति निपात्यमानमपथे पश्यन्प्रतापाधिक: स्वं मेने षुरुषार्थमात्मनि किलात्यर्थ कृतार्थ कलि : ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे कवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायामध्यायशतसम्मितायां शुभलक्षणलक्षितायां वैयासिक्यामध्याय : ॥ ६३ मनीषिण ऊचुः । बत मोहस्य माहात्म्यमतिमानुषतेजसम् । सदाशिवार्चने यत्तं यत्तं शिवममोह्यत् ॥ स बताप्रतिमप्रेमा ममतामतमास्थित : । शम्भुराजे महाराजस्तदा कथमवर्तत ॥ २ سہ ४ कवीन्द्र उवाच । कस्याञ्चन निशीथिन्यामतीव विमनायिताम् । प्रसह्य केनचिन्नीतसर्वस्वामिव दुःस्थिताम् ॥ निशम्य सहसा राजा राजारामस्य मातरम् । विवर्णवदनस्तूर्णमन्तः पुग्नःविदात् ॥ तत्र चित्रमये तल्पे निपेते मणिकुट्टिमे । निःसहां निरलङ्कारां निराहारां निपेतुषीम् ॥ चिरस्योपचरन्तीभिः सञ्चरन्तीभिरन्तिके । अवनम्रमुखीमात्मसखीभिरुपवेशिताम् ॥ निषण्णां स्तम्भमालम्ब्य विषण्णां स्तब्धविग्रहाम् । विदूरग्राव जनावमयीं पाञ्चालिकामिव ॥ दिने दिने हीयमानतमां तनुमिवैन्दवीम् । दशदिग्व्यापिना स्वेन प्रसादेन विना कृताम् । परित्र[स्र स्तालकां तां तां कान्तां समवलोकयन् । व्यषीदत्स विशेषेण न्यषीदच्च तदन्तिके ।। ६ ७ ८ ·-- १० ११ १२ १३ १४ १२ १६ नलिनीदलमादाय मृदुलं मृदुमानसः । सतां मणि : सतां तत्र मन्दं मन्दमवीजयत् ॥ अथोवीवल्लभ : स्वेन पल्लवेनेव पाणिना । सतर्ष इव पस्पर्श भूयो भूय : सनद्वपु: ॥ स्वपाणिस्पर्शमात्रेण प्राणन्ती प्राणदस्तदा । वसुधावासव : प्राह सुधारसकिरं गिरम् ।। किमपूर्वमभूयेन यथापूर्व न वीक्षसे । अन्यादृक्षेव वामाक्षि कार्येनानेन लक्ष्यसे । शिरीषकुसुमप्राये काये च तव कश्चन । गदश्चेदगदङ्कारै : सद्य एवापनाद्यते ॥ यदि नास्ति व्यथा कापि मानसे मानसीमिमाम् । अयेऽपलप मा पद्मलपने लप माधुना ॥ मुग्धे स्निग्धान्परिस्पृष्टनिटिलान्कुटिलानिमान् । समागतेन समया मया नियमयालकान् ॥ मा विषीद विशालाक्षि निषीद मदुपहरे । विलसे : स्वविलासन हसेः परिहसेरपि । ममेव तव वामोरु सर्वा वसुमती वश । अवलम्बस्व मामेव किं स्तम्भमवलम्बसे ।। स्पृश[श्य से येन तापेन तमावदय सुव्रते । एनमेन इवोपेतमपनेतुमहं यते ॥ ईदृशी त्वदशां वीक्ष्य न प्रीयऽहमयि प्रिये ॥ एवमुक्ताऽमुना भूमे : सुनासीरेण सर्वथा । अनुनीता सुवचसा प्रतिवाचमुवाच सा ।। राज्ञी उवाच । यशसा भवदीयेन महीमिव हि मां हिमाम् । न कदाचन भूपाल तापस्तापयितुं प्रभु: ॥ त्वया पीयूषहस्तेन नासत्यसममूर्तिना । दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पृष्टाहमभवं लब्धजीविता ॥ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ ·५८ २४ २५ • . २६ २७ : २८ २९ ३० मदर्थमवनीपाल विद्यां सञ्जीविनीमिमाम् । भुवि भार्गवमानाय्य कदा पठितवान्भवान् । किश्च येनामयेनाऽहं दुःसहेन वशीकृता । व्यथामेतावतीमतवती तमधुना शृणु ॥ सुकृतैः सुकृतैर्लब्धी राजाराम : शिशुर्मया । अदृष्टया द्रक्ष्यते ह्येनं शम्भुवर्मा महाशय : ।। विजहासति चेदानीं त्वामिदं मध्यम वय : । दुरन्तया दिवारानं दूयेऽहं चिन्तयाऽनया ।। समर्थ : शम्भुरत्यर्थमसमर्थश्च मे शिशुः । अमुना हेतुनाऽमुष्मिन्धिमर्शे मदुपक्रम : ॥ मातरं पितरं पुत्रं भ्रातरश्चापि सोदरम् । घातयन्ति महाराज राजानो राज्यलोलुभा: ॥ अनयोऽयं यदनयोरुग्रविग्रहयोरिह । एकत्र स्थितिरग्रेऽपि ग्रहयोरुभयोरिव ॥ भवन्तमिव तं सर्वेऽप्यनमन्तं नमन्ति हि । नूनं तदीयतामेतुमतीवोत्सहते मही ॥ अहंयुः स महाशम्भुवर्मा त्वत्सचिवानिमान् । नमतो मां न मनुते तदवैति न किम्भवान् ॥ अद : सुदुःसहं शल्यमन्तःस्थं सोढुमक्षमाम् । रक्ष मां पक्षमात्मीयं क्षमाजाने जहि क्षमाम् ।। नियामक भवान्दैवात्पारोक्ष्यं भविता यदा । अविता भविता पश्य मत्पोतस्यास्य कस्तदा ।। इदमुक्तवती सा तु रुरोदारुन्तुदारवम् । अभिद्यत यथा सद्यस्तदा हृदपि दारवम् ।। ततस्तद्वदनावेगप्रव्यक्तकरुणारसः । तद्वक्त्रमश्रुसंसिक्तं नक्तकेन मर्माज सः ॥ त्रस्तं तत्कचहस्तं च स्निग्धाञ्जनसमप्रभम् । स्वाभ्यां नियमयामास हस्ताभ्यां स महाप्रभुः ॥ ३१ ३२ ३३ ३९ ३६ ·३८ अथाश्लिष्य निवश्याङ्क शशाङ्कन समाननाम् । जगाद तां दतान्धाम विकिरन्नधिधामः तः ॥ मा भैभीरु तत : शम्भो : स्वार्भकानिष्टशकिनी । अपथस्यास्य किं पान्थ : स वत्स : स गुणाग्रणी: ॥ मत्प्राग्जन्मसखीपद्मसहोदरमुखी सती । मद्धर्मपत्नी या ह्यासीत्प्रथिता प्रथितान्वया ॥ शम्भुं शम्भुप्रसादेन सुतमेनं प्रसूय सा । जगाम सद्य : स्वं धाम स्वप्नलब्धेव देवता ।। अत एष सुत : श्रेष्ठ : प्रेष्ठश्च मम शिक्षित : । मयाप्यनवमन्तव्यो मन्तव्योऽन्यैरहं यथा । ४१ ४२ प्रतापी तपति ह्येष तपातप इव स्वयम् । हन्तेह न सहन्तेऽद्य तेन धीसचिवा इमम् ।। us : अहंयुत्वाभिपन्नास्ते सचिवा मामकाधिय : । महीधीवरमूर्धन्यरत्नं नोपसहन्तु तु ।। यद्यकत्रानयोर्वासस्त्वत्परित्रासकारणम् । अम्भोजनयने तर्हि शम्भोरस्तु स्थलान्तरम् । इत्युक्तया तया तत्र निरपत्रपया पुन : । स्वगतं पृथिवीपाल : प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ यदि चाहमनुग्राह्या प्रेयस : प्रेयसी तव । यदि कर्तुमकतु वा त्वमीश्वर इवेश्वर : ॥ तर्हि राज्यमिदं राजनराजारामाय दीयताम् । प्रौढाय शम्भुराजाय भवतान्यद्धि मृग्यताम् ॥ अनयावहमप्येतत्प्रणयार्थी स पार्थिव : । तदुक्तमुररीचक्रे कालचक्रेण मोहित : ॥ अथ हर्षभरोद्धृतरोमहर्षविभूषिता । अतीव सरसापाङ्गी कृशाङ्गी मधुरस्मिता ॥ हासेन परिहासेन विलासेन च भूयसा । रमणं रमयामास रमणीया चिराय सा ।। ४८ ५१ ·अथामुष्मिभूभृत्यनुभवति सौषुप्तिकसुखं चिरेण प्राग्भागं समयमिव भंजे दिनमुखम् । स्थिरीभूता : सूता अपि भृशबलप्रौढिविषयाम् सुधाम्भोधे: सीमां वरदबिरुदश्रेणिमपठन् । इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकर कवीन्द्रपरमानन्दकृतौ ममताग्रह- विग्रहाङ्कुरनिरूपणं नाम अध्याय : । or : ३ कवीन्द्र उवाच । शय्यानिशान्तपर्यन्तानिशान्तेऽथ विशाम्पति : । विशन्नेत्र सभावेश्म भाभि : स्वाभिग्भासयत् ॥ स्वर्णसिंहासनारूढं निरूढं स्वेन तेजसा । तमुद्यतमिवादित्यं ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ बभाराभरणं यद्यत्स बताभरणं भुवः । तत्तस्याभरणायैव न निजस्येति निर्णय : ॥ आस्थानीमास्थितेऽमुष्मिन्सुमनोभिर्मनोहराम् । सृष्टां स्वयम्भुवा भूमौ सुधर्माणमिवापराम् ।। स्तम्भा इवास्य सदस : संस्तभ्यात्मानमुन्नतम् । उपासाश्चक्रिरे सभ्यास्तमभ्याशजुषोऽधिपम् ।। सञ्चरच्चन्द्रकिरणश्रेणीपुञ्जसमप्रभे । भ्राजमाने भुवोर्भर्तुरुभयोरपि भागयो : ॥ भूयो भूयोऽप्युदगवाग्भावदम्भात्प्रकीर्णके । प्राशंसतामिवोत्कर्ष जगत्यत्र परत्र च ॥ यत्र यत्र प्रभोस्तस्य प्रचरन्ति स्म दृष्टयः । तत्र तत्र सरोजानामभवन्निव वृष्टयः ॥ उभाभ्यामपि भागाभ्यां बद्धाञ्जलिपुटं स्थिते । विरेजतुर्विगजोऽस्य पुरो राजपरम्परे ।। अथ प्राचीमुखोल्लासविलासविनिवेदिनाम् । पठत्सु विरुदश्रेणी निकुरम्बेषु बन्दिनाम् ॥ द or ·११ १२ १३ १४ १२ : १६ : स्वर्णव लहस्तेन जयजीवेति वादिना । पुरुषेण सुवेषेण तत्तदन्वयवेदिना ।। उदितेन समं ह्येनमभिनन्तुमुपेयुषाम् । क्रमेण कीर्त्यमानेषु नामधेयेषु भूभृताम् । उच्चैस्तरां महागजं द्रष्टुमुत्कण्ठितात्मनाम् । सम्मत्तोरणोपान्त मृघ्नतामितरेतरम् ।। तत्तन्नीवृदुपेतानां मौलिभागेषु भूभुजाम् । समन्तानिष्पतन्तीषु रत्नवेत्रलतासु च ॥ ध्वनदम्भोधिबाधिर्यमुद्रोद्भेदविधायिभि: । भरेण भरीभाङ्कारैर्दिक्षु भाकारितासु च ।। व्यायामभवनात्सद्यो विनिर्यातो जितश्रम: । प्रसादमधुरस्मेरवदनो मदनोपम : ।। पाणिना चापमेकेन शरान्पश्चापरेण च । कलयन्वलयं भूमे : सद्योऽवितुमिवोद्यतः ॥ अरव्यायतोरस्कः प्रोच्चस्कन्ध : सुलोचन: । विचक्षण : क्षमाशाली महासत्त्व : सुलक्षण : ।। अतृप्तानामिवापत्य भूयो भूयो प्रपश्यताम् । आददानो दृगन्तेन समन्तान्नमतां नती : ।। अतीव विनयोपतैः सवयोभि : स्मयोज्झितै: । सुवेष : पञ्चषैः सम्यगनुयातो महामना : ॥ द्वारि दौवारिकैदूरादत्तवा दुरासद: । उद्भवद्यौवनावस्थो वनद्विप इवोन्मत: ॥ मध्यसभं सहस्रांशुसमे सिंहासने स्थितम् । सहस्रपत्रपत्राक्षं सहस्राक्षमिवापरम् ॥ समुच्छतिवात्सल्यव्यक्तवीक्षणलालसम् । ननाम पितरं शम्भुौलिना चरणी स्पृशन् । प्रणमन्तममुं दोभा परिगृह्य स पार्थिव : । उपावेशयदभ्यर्णे जयन्तमिव वासव : ॥ १७ १८ १९ : • . २० २१ २२ २३ २४ ·६२ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ उपवेष्टुं पुरा पित्राप्युच्यमान: पुन: पुन: । समर्यादे समर्यादः स बतोपविवेश न ॥ तमैक्षन्त सभास्तारास्तारापतिसमश्रियम् । मेनिरे च समेष्यन्त्या : श्रियस्तस्याः समाश्रयम् ॥ दुर्निरीक्ष्यो हि वैलक्ष्यात्सदःसद्भिदीक्षितः । प्ररराज महाराजकुमारोऽयं सुशिक्षित: ॥ वेत्तारं सर्वनीतीनां भेत्तारं परवक्षसाम् । बहु मेने महाराजस्तमात्मानमिवात्मजम् ॥ अथ सञ्जातमध्याह्नसमयस्याभिधायके । ध्वनत्युदारगम्भीरमधुरस्वरमानके ।। शाखिशाखान्तनीडान्तर्निलीने पत्रिमण्डले । वाचंयम इवातीव स्थिते सपदि निश्चले ॥ नपातपभवोत्तापतप्तात्मसु पदे पदे । स्थिरीभूतेषु पान्थेषु तरुप्रच्छायमण्डले ॥ यथामतमनन्ताध्वमध्यभागमुपागते । तान्तित : किमु विश्रान्तिकामे कान्तिपती स्थिते ॥ स्वेन भ्रूचेष्टितेनैव विनिर्दिष्टे महाशये । स्वाय स्वाय निकेताय प्रयाते राजमण्डले ॥ दरस्मितमुख : शम्भुममुं शम्भुदयाफलम् । वत्सलो वसुधालोकवृषा किल विलोकयन् । व्यपेतदोषमोजस्विप्रसादमधुरं मृदु । नयोपचितमत्युच्चैरवोचत वचोऽर्थवत् ॥ शिवराज उवाच । महाभारमिदं राज्यं भारवाडिव दुर्बल : । बोढुं न क्षमतं जातु साधारणगुणो नृपः ॥ अष्टानां लोकपालानामशैरप्यायितो नृपः । जायतेऽर्थाय जगतामनर्थाय किलापर : ॥ दानशौण्डित्वमिन्द्रस्य प्रतापी जातवेदसः । स तु दण्डधरस्यांशो यस्तु दण्डो यथोचित : ॥ ३२ ३३ ३५ ३७ ३८ ·नैर्ऋतस्य ह्यसौम्यत्वं नीतिमत्वं प्रचेतसः । अनिलस्य बलं चैकपिङ्गस्योच्च : समृद्धता ॥ ईश्वरस्येश्वरत्वं च गुणा येषां पृथक्पृथक् । यत्रैकत्र वसन्त्येते स राजा राज्यमश्नुते ॥ शृणु वत्स यथा राज्यमुपलब्धमिदं मया । अतीव दयया देव्याः स्वधिया च समृद्रया ॥ ४१ ४२ य आसादिभरामस्य महमूदस्य चाश्रयः । अल्लीशाहस्य च पदं प्रविष्टस्य महाशयः ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणेषु शास्त्रेष्वपि च सर्वशः । तत्त्वदर्शी महासत्त्व : सत्यवादी दृढव्रतः ॥ सकलस्यापि लोकस्य प्रियकारी महायशा : । कृशानुरिव तेजस्वी मनस्वी शेवधि : श्रिय : ॥ सहस्रबाहुसदृश : शौर्ये धैर्य धरासमः । ज्ञाता दातावदातात्मा स कारणिकसत्तम : ॥ लक्षणानि मदीयानि सामुद्रिकमते पुनः । पश्यन्समुत्समुत्साहशाली शाह : पिता मम ।। उदग्रनयसम्बन्धान्निबन्धाञ्जलिमग्रतः । सम्बोध्य मां महाबुद्धिर्मिथ एतदभाषत । ४६ शाहराज उवाच । : अपर्याप्तमिति प्राज्यमपि राज्यमिदं मम । तस्मादन्यस्य तस्याप्त्यै त्वया कार्य : परिश्रम : ॥ सन्त्यन्येऽपि हि मे पुत्रा : येषामंशा : पृथक्पृथक् । तेन तेन विधानेन विधास्यन्ते नयान्मया ॥ नार्जयन्ति स्वत: स्वं ये पित्र्यमेव तु भुञ्जते । ताननूनगुणोपेतानपि लोको न मन्यते ॥ सुतः सुविद्यतां धत्ते पारोक्ष्येण यथा पितुः । तथा खलु न सान्निध्यादिति नीतिविदो विदुः । मन्ये दुग्धोद एवादो मन्यते मतमुत्तमम् । प्रापयामास य : सद्य: स सश्चन्द्रमसं शिवम् ॥ ५१ २२ ·२९ कल्पद्रुम : सुरपुरं सुधादीधितिरम्बरम् । विभूषयति सा भूषा क्षीरोदमपि सान्तरम् । प्रकाशतां सकाशे में प्रकाशात्मा स तेऽग्रज : । प्रशस्त : स्वेन वृत्तेन यौवराज्यं प्रशास्ति यः ।। त्वं तु पुण्यं जनपदं मदीयं मदनुज्ञया । अनवद्यमते सद्य : प्रपद्य परिपालय ॥ स्वस्य पूर्वेण पुण्येन पूर्वेषां च प्रथीयसा । आदेशाच्च महेशस्य पुण्यदेशाधिपो भव ।। क्रमात्त्रिविक्रमस्येव पराक्रमवतस्तव । मेधाविन्महती मेधा मदः[ महत् पदमुपैष्यति ॥ बलं न केवलं बुद्धेर्न च बाव्होर्बलं बलम् । उभे अपि बले यस्य मन्ये तस्य बलं बलम् ॥ इदमादिश्यमाशिष्यमाचार्य[ इदमाशास्यमादिश्य आचार्य ] इव सुव्रतः । पुण्यवान्पुण्यदेशाय प्रतापी प्रजिघाय सः ॥ अथ येदिलदिल्लीन्द्रराज्यद्वितयसीमया । सरिता भीमया नाम सुधासोदरनीरया ॥ शरदभ्रघटाशुभ्रसिकताङ्किततीरया । विराजमानमारामनगरनामलग्नया ।। अन्याभिरापगाभिश्च वापिकाभिश्च भूरिश : । कामिनीकु. :: .. ::रशेषतः ॥ चक्रकादम्बकबकप्लवप्लवपरिप्लवैः । पर्यन्तस्फुरदुद्दामप्रच्छायद्गुमदामभिः ॥ तर्कुटङ्कमुखोन्मृष्टशिलासोपानशालिभिः । शशिबिम्बसमाकार : कासारै : सुमनोहरैः ॥ सरोवरैश्च बहुभि: सरोजरुचिराम्बुभिः । नितान्तमातपक्लान्तपान्थतान्तिनिवारकम् ॥ सदाफलसदापुष्पवृक्षसंसक्तषट्पदम् । सदावासमनायासं प्रभवत्सर्वसम्पदम् ।। ६२ : ४ ६ ·६ ७ ६८ ६९ ७१ ७२ अखर्वचेतसां सर्ववेदसां शर्वतेजसा । अपास्ततमसा तप्ततपसां प्रेष्ठमास्पदम् ॥ उपेत्य तं जनपदं पूर्वेषामात्मन : पदम् । अध्यवात्सं समं सैन्यैः सोत्सवं पुण्यपत्तनम् ॥ तदा प्रभावलोपालस्तथा पल्लीवनाधिपः । जयवल्लीपतिस्ते ते सामन्ता अपि सर्वश: ॥ सह्यपर्वतपर्यन्तवर्तिनोऽन्ये च भूभृत : विषयानन्तरस्ताम्रो येदिलश्च विशेषत: ॥ तत्र मे वर्तमानाय सभया इव सर्वशः । स्वं स्वं सम्प्रेषयामासुरुपायनमुपायतः ।। आस्तामिदमथो वृत्तमवर्तत यथा यथा । सर्वत्र विदितं सर्वेदितव्यं न तत्तथा ॥ आसमुद्रमिदं राज्यं समर्थमधिकं मया । विधाय दर्शितं खण्डपरशोरनुकम्पया ॥ दिनेष्वेतेषु मर्म विवशी कुरुते जरा । नेतुं मां परलोकाय कालदूतीव सत्वरा ॥ अतो नास्थितचित्तस्य मम सम्पदियं तथा । पुर : प्रस्थातुमुत्कस्य पान्थस्य वसतिर्यथा ।। अद्याहं निःसहीभूय न सहऽन्यस्य कस्यचित् । वचनञ्चार्वपि यदा कथं राज्यमिदं तदा ॥ सर्वमेतद्धि विन्यस्य वां मध्ये मूर्ध्नि कस्यचित् । तं वर्गमपवर्ग वा हन्तुं गन्तुमिहोद्यत: ॥ उक्तिप्रत्युक्तिमान्युक्तिप्रत्युक्तिक्रमकोविद : । कमनीय : कनीयान्यस्तव भ्राता विमातृज : ॥ अन्ते वयसि सञ्जात इति योऽतीव मे प्रियः । पश्य सोऽप्यस्य राज्यस्य न भागं भोक्तुमिच्छति ॥ भवांस्तु स्वगुणोदन : समप्रां भुवमर्हति । वर्तेत वर्तितव्येषु मन्त्रिणां सम्मते यदि ।। ७७ ७८ ७९ ८० ·८२ '- ८४ ८५ ८६ यस्तु पश्यति नादर्शसदृशा मन्त्रिणां दृशा । स राजाऽराजतां लब्ध्वा राजतां भागधेयत: ॥ प्रायो राजकुमाराणां गुणा एते सुदुर्लभा : ।। सवयोभि: संस्तुतानां स्तुतानाञ्च पदे पदे । एकस्यैकमिदं राज्यं द्वितीयञ्च ने विद्यते । शरीरस्येव सर्वस्य न विभागोऽस्य युज्यते । अतोऽमुष्यापरस्यापि यतेहमुपलब्धये । । । त्वदर्थ वा तदर्थ वा यत्सर्वमुपयोक्ष्यते ।। फलैकोन्नेयकार्यस्य यावदागमनं मम । त्वं शृङ्गारपुरे तावत्तिष्ठ मनिष्ठमानसः ।। तेन तातनिदेशेन वन्दनीयेन सर्वथा । अन्वशासमहं सम्यक्तमेत्य विषयं यथा ॥ तथा त्वमपि हे वत्स शृङ्गारपुरमास्थित : । शाधि प्रभावली सा मन्नियोगानुसारत : ॥ गर्हिते रैङ्गिरावस्मिन्गहेण कलिनाऽधुना । असहर्बहुभिः सार्ध वसतिस्तव मध्यमा ॥ यथा सेनासु सर्वासु यथा सेनाधिपेषु च । कोशाधिकारिषु यथा यथा राष्ट्राधिकारिषु ॥ यथा चराचरचरेष्वखिलेषु चरेषु च । यथा च परिचर्येषु यथा परिचरेष्यपि ॥ अमित्रेषु च मित्रेषु यथा स्त्रीषु च मन्त्रिषु । यथा प्रजासु सर्वासु यथाऽऽयेषु व्ययेषु च ॥ अन्यत्र च नरेन्द्रण वर्तितव्यं यथा यथा । तथा तथाऽथ शिक्षेथास्त्वमाचार्यादतन्द्रित: ॥ स्फुटमप्यस्फुटं लोके कठोरमपि कोमलम् । एवमाभाषमाणस्य भ्राजमानस्य भानुवत् ।। परिशुद्धमति : सर्व निशम्य वचनं पितु: + महाराजस्य सविधे सविधेयः समुल्सन् ॥ . ८८ ८९ ९० ९१ ९२ ९३ : ९४ ·६७ अबाधपदसम्बाधमगाधमपविस्तरम् । उपपत्तिमदत्यर्थं समर्थ वाक्यमब्रवीत् ।। ९५ ९५ ९८ ९९ १०० शम्भुरुवाच । आदिशन्ति यदेतस्मै पिता माता गुरुस्तथा । तदनेन विधातव्यं कदाचिदपि नान्यथा ॥ निशम्याश्रुतपूर्व हि भवदीयमिदं वचः । चिरेण जगतीपाल जनयित्री मया स्मृता ॥ न पिता न पुनर्माता न भ्रातापि सहोदर : । नियतिनियतं हेतुरसुखस्य सुखस्य च ॥ भवानेवावनि सर्वां प्रशास्तु शतश: समा: । स्वाराज्येऽपि न रज्येत वद्वियुक्तस्य मे मन : ॥ येनार्जितमिदं राज्यमर्जयिष्यति चापरम् । स भवानस्तु मे नित्यमस्तु वा मास्तु वापरम् ॥ समर्था एव जायन्ते समर्थानां कुले नरा: । न बीजगुणमुज्झन्ति जातु दीपा इवाङ्कराः ॥ असमर्थे सुते 'पित्रोर्वात्सल्यमधिकं यदा । स एव सचिवैः सार्द्ध प्रशास्ति पृथिवीं तदा । असमर्थ : समर्थाच्चेत्समर्थश्चासमर्थत : । तहि नद्धेतुदोपेण तावभव्यावुभावपि ॥ यस्मादुत्पद्यते यस्तु तदन्यः स न सर्वथा । अत एतद्विभागार्था व्यवहारकथा वृथा ॥ याचते पितरं यस्तु पित्र्यमर्थ सुतः स न । न प्रयच्छति यस्तस्मै तस्य तं स पितापि न । आघूनस्य महाराज गृहा : स्वेऽपि सुदुर्भरा: । विजिगीपोऽस्तु सुभरा समग्रा सागराम्बरा ॥ कातरस्य कर : संस्थाः[करस्थास्तु] समस्ता अपि सिद्धय : । सम्पदश्च यथा कान्ता: क्लीबशय्यामुपागता : ॥ धैर्यमात्रसहायस्याप्यसहायस्य भूपते : । छेत्तु : प्रजाभयस्योच्चैवंश बर्वत्यसौं- धरा ॥ १०१ : १०२ १०३ १०४ १०५ १०६ १०७ ·१०८ साभिमानं महामानी शिवराज : सुयुक्तिमान् । समाकलनसमातहर्षोत्कर्षों बभूव सः ॥ इत्याकर्ण्य गुणाग्रगण्यरचनां शम्भो : शुभंयोर्गिर मेनेऽमुं स बतावलम्बमुचितं राजा स्वराज्यश्रियः । मोहेनान्वितया तया ममतया व्यक्तीभवनन्तरा क्रूरात्मा तु कलिश्चकार सुतरां कालुण्यमेतद्धिय: ॥ १०९ इत्यनुपुराणे ॥ अध्यायः ॥ कवीन्द्र उवाच । १ ४ अथ सह्यपतिर्जेतुं देशं कर्णाटमुद्यतः । सुदिने कारयामास प्रयाणपटहं प्रभु: ।। न्यस्य सूनुं कनीयांसं रैगिरौ गिरिपूजिते । यथार्हसैन्यसहिते रहिते स्वेतरैर्नरैः ।। आत्मनश्च प्रतापेन प्राप्तेन पदमुत्तमम् । द्विजातिजातिना तेन राहुणा प्रतिपालिते ॥ दिल्लीन्द्रादिकदैलेन्द्ररिपुसङ्घसुदुर्गमे । सुमेरुप्रतिमे तुङ्गशिखरे वीरसङ्घले ॥ ज्यष्ठं प्रतापिनं पुत्रं वचन स्थितमात्मन: । आदाय च समाधाय समं स्केन महामना : ॥ दलेलप्रभृतीनां च दमनेऽनीकिनीवृतम् । मयूरं नाम सचिवं प्रौढधामपरिष्कृतम् ।। नियोज्यान्यानपि पुनस्तत्र तत्राधिकारिण : । वाजिनं विजयं नाम समारूढो महोद्यम : ॥ द्विजानां मङ्गलाशीभि : केवलं परिनन्दितः । चकर्ष च महत्सैन्यं ददर्श च भूगूदहम् ॥ स्नातः शुचिरलं तत्र रामतीर्थे महातपाः । स्तारिखदारियविनावि द्रविणं ददौ । ५ ६ ७ : ८ ·of १० ११ १२ १३ १४ १२ उभाभ्यां कालकामाभ्यां भ्रातृभ्यामथ भूषितम् । ब्राहम्या श्रिया भ्राजमानं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणवृतम् ।। सम्यगभ्यय॑मभ्यर्च्य प्रणम्यापि च भार्गवम् । इन्द्रधुम्न इव घुम्नं भौरिकैभूरि दापयत् ॥ अथैष धीनिधानेन प्रधानेन द्विजन्मना । विश्वनाथाभिधानेन सावधानेन साधुना ।। मुदितैदानमानाभ्यामात्मप्रत्यायितात्माभि : जनै : कतिपयैर्युक्तं तथा परिचरैनरैः ।। अहर्दिवं द्रवद्दानद्रवाट्टैर्भद्रजातिभिः । दन्तिभिर्हरिदश्वाश्वसमैरश्वैश्च कैश्चन ॥ पराधैर्भूषणैस्तैस्तैरम्बरैश्च यथोचितः । कियतापि च कोशेन सम्भाव्यश्लाध्यविक्रमम् ।। प्रश्रितं तनयं ज्येष्ठं नयं मूर्तमिवात्मन : । निधाय शृङ्गारपुरे शृङ्गारमिव सम्पदाम् ॥ समुद्धत्य च वात्सल्यरसे मज्जानिज मन: । महाभाग : स्वयं भागानगराभिमुखोऽभवत् ॥ शम्भुस्तु तादृशीं तत्र पितुराज्ञां प्रमाणयन् । अचीकरजगत्यत्र यशसामिव सश्चयम् ।। महाटवीमयेऽमुष्मिन्विषमे विषये वसन् । अन्वभूदन्वहं धन्वी धन्वविद्यामयं रसम् ॥ अहः स आदिमे यामे व्यभाद्यायामलीलया । उद्यत्तनुतमस्वेदकणमुक्तागणश्रिया ।। दशचाष्टौ पुराणानि क्रमेण श्रुतवानयम् । नयं कामन्दकायुक्तमितिहासानपि स्वयम् ।। प्रयतीकुर्वता लोकं स्वेन वृत्तेन सर्वत : । अमोघेन महौधेन स्वःस्रवन्त्या : प्रसर्यता ॥ परिपालितयात्यर्थ धर्मवत्सम्प्रसूतया । भूतानुक्रम्पया कामसौरभेय्या गृहे गृहे || १७ १८ १९ २० २१ ·७० २३ २४ २५ २६ २७ २८ . २९ करेण कल्पतरुणा वचनेनामृतेन च । ... व्यधत्त शम्भुः शृङ्गारपुरमेवामरावतीम् ॥ ततोऽतिमृदुना राजभागधेयेन सम्भृतम् । सुदृष्टया शम्भुराजस्य प्रपन्नावनकारिणम् ॥ यथर्तुगुणसम्पन्नप्रसूनफलशालिनम् । यथावेलचलद्वर्षप्रहर्षितकृषीवलम् । स्वस्वधर्मसमासक्ततत्तद्वर्णपरिष्कृतम् । परिस्तीर्णापणाकीर्ण विस्तीर्णामरमन्दिरम् ॥ अमुं प्रभावलीदेशमन्तरीयान्तरादपि । आस्थावन्तं : किलास्थातुमिभ्यास्ते ते समाययुः ॥ इहान्तरे शिवामात्यैर्दस्युवृत्तैरुपलताः । प्रजा: समागतास्तत्र यत्र शम्भुरवस्थित: ॥ असावतीव भीताभ्यस्ताभ्य: स्वमभयं प्रभुः । अदात्तदावदाताभि: कीर्तिभि : श्रियमावहन् । अथ बाधकबाधाय साधक: साधुसम्मत : । कृती काली किलारार्द्ध प्रावर्तत स सुव्रत : ।। तदा तत्र महासत्रे यन्त्रे मन्त्र च कोविदः । सितयाऽसितयातीव सितै : शबलितैस्तिलै : ।। खाद्यै : समधुभिर्मासै: सर्पिषा पायसेन च । चम्पकैर्बकुलैबन्धुजीवरम्बुरुहैरपि ॥ नागवल्लीदलै : पूगै रङ्गैः कदलीफलै : । कूष्माण्डैरिक्षुकाण्डैश्च कन्दरालैमनोहर : ॥ तार्दाडिमबीजैश्च जम्बीरजर्जाम्बवैरपि । आद्माक्षाफलैरादैर्नारिकरैस्तथोत्तमै : काश्मीरजेनागरुणा निशाचूर्णेन चारुणा । पिष्टातकेन कस्तूर्या चन्दनेन सुगन्धिना ॥ बहुभि: सुरभिर्द्रव्य)माहेरपरैरपि । सप्ताश्च इव तेजस्वी सप्तार्चिषमतर्पयत् ॥ ३० : : ३१ : ३२ : • . ३३ ३६ ३६ ·३७ ३८ ३९ ४२ अथ राजकुमारस्य पश्यतो योगमुद्रया । अभयाशंसिनी साक्षात्कमनीयवरा भवा ।। मणिमन्दिरमध्यस्थस्वर्णसिंहासनस्थिता । योगिनीभिः परिवृता कौसुम्भवसनावृता ॥ रञ्जिताशेषदिक्कोणे : शोणे : पदनखांशुभि: । नमतोऽस्य बतोष्णीषपटलक्ष्मी वितन्वती ।। विषा चढूंषि मुष्णद्भिः पुष्णद्भिः पुण्यवच्छ्यिम् । दिव्यैराभरणैर्युक्तापदप्रपदवर्तिभि: ।। कणकिङ्किणिकोदामरशनादामजन्मभिः । पूरयन्ती प्रसर्पद्भिर्नाभीकुहरमंशुभि: ॥ प्रत्यङ्गलिदलन्यस्तचित्ररत्नाङ्गलीयका । हीरवैदूर्यकिर्मीरहेमकेयूरकङ्कणा ।। ललन्मुक्तामणिमयप्रैवेयकललन्तिका । मार्तण्डमण्डलद्योतिसरत्नस्वर्णकुण्डला ॥ सायुधाष्टादशभुजा प्रसन्नवदनाम्बुजा ।। मृदुग्रीवा कम्बुकण्ठी कलकण्ठी समस्वरा ॥ कीटकोटीररत्नाचिमण्डलेन विसारिणा । आबिभ्रती शिरस्युच्चैरातपत्रमिवापरम् ॥ किरीटामोल्लसदनप्रभापटलमात्मन: । प्रोल्लासयन्ती मार्तण्डबिम्बप्रस्पर्द्धिविभ्रमै : ॥ शुद्धाञ्जनातिसंशुद्धनीलेन्दीवरलोचना । ज्योत्स्नाहरघुतिभरमुक्ताभासुरनासिका ॥ मल्लिकादामसम्बद्धधम्मिल्लालिमनोहरा । अरुणारुणविभाजत्कुकमाश्चितगोधिका ॥ विद्या विश्वस्य जननी वत्सेऽस्मिन् प्रस्नुतस्तनी । कुन्दकुड्मलसङ्काशरदा श्रीभरदायिनी ॥ प्रादुरासीत्प्रतिनिधिप्रदीप्त्या जातवेदसः । सहसोद्भासितनमा तडित्कोटिसमप्रभा । •. ४७ ४९ ·७२ २३ ५९ ५६ नेत्रत्रयेण वर्षन्ती सुधाधारां हसन्मुखी । प्रणमन्तं समुत्थाप्य बाहुभिर्बहुभिः स्वयम् ॥ सा चमत्कृतिदां चारुवाचमुच्चैरवोचत । आनन्दकन्दजननी भक्ताभीष्टचमत्कृतिम् * ॥ देव्युवाच । परिपाल्य पितुर्वाचं शम्भुराज विराजसे । मद्दयासत्त्वतः सत्वगुण : स त्वयि राजते । घटाकाश इवाकाशात्पृथक्भूतोऽप्युपाधिना । न भिद्यते पितु : पुत्रस्तयोर्नान्तरमान्तरम् ॥ कार्याणां सुरकार्याणामन्तरायीभवन्स्वयम् । न स्थाता चिररात्राय वत्स वां कलिरप्ययम् ।। लोभक्रोधादिभिम्रस्तास्त्वपितु : सचिवा इमे । धर्मे स्थितस्य हन्तेह न सहन्ते स्थिति तब ॥ कृतकृत्या : प्रयोगास्ते कृतकृत्या इवाधुना । भवत्यपचिकीर्षन्ति मद्भक्ते प्रभवत्यपि ॥ अतस्तूर्णमितो गत्वा पश्य दिल्लीपतेईलम् । हर्पये : पृथिवीं सी दर्शये : स्वस्य पौरुषम् ॥ ददामि मोहिनी विद्यामिमां परिचरान्वहम् । अयि त्वयि महाबाहो वत्से स्वे वत्सलास्म्यहम् ॥ गमयस्त्वमये तत्र समयं वन्स कञ्चन । पुनरेष्यसि निर्विघ्नं मन्निनं तावकं मन : ॥ तत्रस्थस्तेजसा स्वेन तत्तेजांसि हरिष्यसि । अथात्र पुनरागत्य तान्मृधे संहरिष्यसि ॥ भवान्साम्राज्यविभवान्लब्ध्वा पितुरनन्तरम् । उरीकरोतु कारुण्यादुर्व्या मृदुतरं करम् । येऽथ सह्याद्रिणात्यर्थं युध्यन्ते यवना इमे । हन्तामून्विनिहन्तासि गन्तासि तुलनां निमः ॥ * सुधारसझरी प्राह चमत्कृतिकरी गिरम् . ५८ ५९ ६० ६१ ६२ ·७३ : ७० कलिग्रहग्रहाविष्टान्प्रविष्टानराक्षसैरिव । पितु : प्रधानान्कुमतीन्नियन्तासि नियामक : ॥ ६४ ये ये तवाहिते युक्ता : सक्ता दुर्मन्त्रमन्त्रिते । शम्भुराज क्षपयिता भवान्भुवि भविष्यसि ।। ६५ मद्रहस्यं प्रशस्यं च यशस्यं पल्लविष्यसि । मद्रक्तिभावनिरतो मदर्चायां रत : कृती ।। विहाराहारलीलासु तृप्तिमुच्चैः समेष्यसि । कालं लीलावतीलोलललितैर्गमयिष्यसि ॥ तेजसा भास्कर : साक्षाद्बुध्या जितशतक्रतुः । प्रतापतापितारातिबृहद्भानुरिव स्वयम् ॥ ६८ धर्मे समधिको धीमान्धीर : पुण्यजनाश्रयः । निजदण्डाग्रदमितदुष्टो दण्डीव भासुर: ॥ ६२ प्रचेताश्चेतसा स्वेन प्रचेतृविजयोद्धर : । प्रभञ्जनो विपक्षाणां वृक्षाणां वा प्रभञ्जन : ।। धनद : पण्डितकविविप्रवृन्दस्य सर्वद : । ईशो महेशपत्पद्मसेवाभरसमुत्सुकः ॥ नारायण इव श्रीमान्महामानी जितक्लम: । विजयी विनयोपेतो नयोपेतो जगत्स्तुत: ॥ मान्धातेव क्षमाक्षेमदक्षो दक्षिणलक्षण : । रक्षको द्विजदेवानां गवामाश्रमिणामपि ॥ अनन्तसन्तः प्रथितो जिताऽखिलपरिश्रम: । नलवन्नरपालस्त्वं कृपालु : करुणानिधिः ॥ दानोत्कर्षप्रकर्षण घोषितो जितरोषण: । शोषण : शत्रुवदनतोयस्य नहुषो यथा ॥ पोषणो यज्ञचैत्यादियतिपङ्ग्वन्धमण्डले : । ययातिरिव धर्मिष्ठ : सुशर्मिष्ठ : प्रिय : सताम् ॥ आजमीढ इवातीव निरूढो धर्मसम्पदम् । विरूढकीर्तिः सर्वत्र रूढो विनयमण्डलम् ॥ Footnote on p. 72 contd. : the author's second suggestion in his own : ७२ ७३ ७७ ७८ d.

·७४ ୨୧ ८८ ८१ ८६ रक्षोगणानिवाशेषान्श्यामलानामलम्बलम् । क्षपयिष्यसि ताम्राणां रामो रक्षोगणानिव ॥ म्लेच्छानां यवनानां च खशपारसिनामपि । खुरासनानामुग्राणां मोगलानां तुरुष्किणाम् ॥ सेखसय्यदमुल्लाणपीरजादतुराणिनाम् । इराणिनां पठाणानां फैरङ्गाणां कसायिनाम् ॥ आरब्बानामिङ्ग्रजानां वलन्देजादिनामपि । अम्भोधिदुर्गदुर्गाणामम्भोधावेव गामिनाम् ।। किरातानामभीराणां सागरानूपवासिनाम् । काटकानां कठोराणां ....महर्निशम् ।। असतामतिसाङ्कर्यजातीनामतिनिग्रहम् । करिष्यसि कुमाराभो विक्रमी निग्रहं दृढम् ॥ कर्णाटान्ध्रमहाराष्ट्रचोलकोङ्कणमूरकान् । गौडद्रविडसावन्तपत्तनानि सहस्रशः ।। वैराडपुण्यमगधक-हाडकरवीरकान् । वैजापुरीयान्यान्कांश्चित्पुण्डान्देशाधिपानपि ॥ पालेगारान्नरपतन्किांश्चिद्ग्रामाधिपानपि । महाहृदभरोदननानास्थानाधिपानपि । दरीदुर्गाश्रयान्कांश्चित् कांश्चिदारण्यदुर्ग्रहान् । कांश्चित्सेनापतीन्कांश्चिदधिपान्दुर्धरानपि ॥ पालयिष्यसि विक्रम्य शक्रस्तु त्रिदिवं यथा । शम्भुराज महाराज स्तुत्यामात्यैरभिष्टुतः ॥ विचित्रगुणसंम्पन्नं पुत्रश्चाधिगमिष्यास । सर्वसाम्राज्यपदवीमतीवानुभविष्यसि ।। अलं होमविधानेन तपसाऽपि जपेन च । सर्वेऽर्थास्तव संसिद्धा मत्प्रसादादितःपरम् ॥ इति विहितसमाधि शम्भुभूपं स्ववत्सं सकरुणहृदयश्री:कालिका कौतुकेन । ८६ ८५ ८ ९. ९.

·: प्रवरवरकदम्बैश्छन्दयित्वा तदानीं सपदि निजसखीभि : सा तिरोभावमैच्छत् ॥ तस्मिन्ध्याने प्रकामं प्रथिततमगुणस्तोमलक्ष्मीन्दधानो राज्यश्री: साभिमान : क्षितिपतितिलकस्याग्रजन्मा तनूज : । लब्ध्वा नानावरौघं निजहृदि सततं सस्तुवंश्चाभिवन्दन् प्रेम्णा देवीमुदारामतिमुदमधिकामावहन्काश्च शोभाम् ॥ ९३ दत्वा दत्वा प्रशस्तानभिमतविभवान्कांश्चिदुच्चैर्वरौघान् यातायां स्वं निकेतं झटिति निकटत : कालिकायामजस्रम् । भक्त्या सन्दर्शनार्थी चकित इव भवद् न्] वञ्चितं तद्वियोगात् स्वात्मानं प्रौढमानी बत महिततमो भावयामास भूपः ।। अन्तर्भावं गतायामाभिमतफलदानोद्भरायां भवान्यां वह्न : पूर्णाहुतिं तां समुचितसुरभिद्रव्यमित्रैः सुपकैः । मधैौसैस्तथान्नैरपि परिकलयन्होमशेषं समाप्य प्रत्येकं ऋत्विजानामदददाभिनवान्मरुवत्स्वर्णपुञ्जान् ॥ ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां तां कनकमणिमयीं सन्ददानोऽतिवेलं दक्षो दाक्षिण्यशील : सुरभरविटपिश्रीभरं सम्बभार । तत्रत्यं तान्त्रिकं तत्सकलमपि परं पूर्णतां प्रापयित्वा विप्रेभ्यो भूरि भूयो द्रविणमपि चिरादापयामास भक्त्या ॥ ९६ दत्वान्नं ब्राह्मणेभ्यस्तदनु च विलसच्छीभरोदनकर्मा सद्धर्मासक्तचित्त : समधिकविभवो धर्मवद्धर्ममूर्तिः । अश्ननिष्णातबुद्धि : परममृतमिति क्षुण्णशास्खैकात्त्व : सत्त्वोदिक्तो बिरजे रघुरिव सुलघूभूतदुर्दान्तशत्रुः ॥ ९७ इत्थं सर्व समाप्य प्रथिततममतौ शम्भुराजे स्वराज्यं प्राज्यं पित्रा प्रदत्तं किमपि च विभव : शासति प्रौढधानि । दिल्लीन्द्राय प्रगल्भाः प्रतिनगरमहो सञ्चरन्तश्चरास्ते प्रापुर्वृत्तान्तजातं किल कलिकलितं स्वामिनोऽग्रे प्रशंसुः ॥९८ कर्णाटान्सुभटान्महाप्रतिभटान्जेतुं प्रयाते शिवे क्षोणीन्द्रैकशिरोमणौ स ममतामोहेन सम्मोहिते । उद्विग्नोऽपि सुरेन्द्रतुल्यमहिमा श्रीशम्भुराज :कृती सङ्गच्छामि[च्छेय] कदा मुदाय यवनैरित्थं मन : सन्दधे ॥ ९९ ·: १०० क्षणक्षणमनुक्षणं ललितलक्षणं सुन्दरं स्वयं मनसि भावयन्गिरिसुताप्रयुक्तं वच : । तदेव हि तमुच्चकैः परिविचिन्त्य नुत्यो बुधैः ररक्ष सकला : प्रजा : प्रणयवान्नरेन्द्रात्मज : ॥ किल कलिरपि लीलामित्यमुच्चैर्वितन्वन् शिवनृपतितनूजे सम्भ्रमाविष्टचित्त : । अनुपमममताया व्याजमालम्ब्य भूयो निज विजयसमुत्क : स्वीयचित्ते ननन्द ।। १०१ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायां शुभलक्षण- लक्षितायामध्यायशतसम्मितायां वैयासिक्यामध्याय : । कवीन्द्र उवाच । शिवराजात्पृथक्भूतं पृथुमेघमिवाम्भसः । शम्भुराजमथाकर्ण्य छिद्रान्वेषी दुराशयः ।। उत्कः स्वां ककुभं नेतुं केतुं सह्या चयश्रियः । सूनु : शाहाजहानस्य दलेलाय प्तमादिशत् ।। दलेल: शम्भुराजाय शृङ्गारपुरवर्तिने । सद्यः सम्प्रेषयामास वर्णदूतममुं प्रभुः ॥ २ سم दलेल उवाच । यं हीश्वर इति प्राहुर्मानुषाणामधीश्वरम् । प तपश्चरति दुश्चरम् ।। यः स्वयं अनुजस्याग्रजस्योच्चै : पितु : स्वस्य सुतस्य च । अनये वर्तमानस्य न दाक्षिण्यमधत्त य: ॥ आमहन्द्रादामलयादाविन्ध्यादाहिमालयात् । जागति जागरूकस्य शासितुर्यस्य शासनम् ॥ सोऽपि तुभ्यं स्पृहयति स्पृहणीयगुणश्रिये । तदिहोपत्य सपदि श्रयणीयममुं श्रये : ॥ w ·८ ९ १० ११ १२ : १३ १४ अद्य ते ह्यद्यते तात मर्यादामिह कामपि । विश्वं हिताधायि यथा दिल्लीन्द्रोऽप्यभवत्तथा ॥ जिघृक्षु : सह्यमचलं दिवास्तव पौरुषम् । स तेऽद्य दित्सते तावत्स्वां समृद्धिं समर्द्धकः ॥ सह्याचलमनादाय भग्नं तस्य प्रभोर्मन : । सन्धत्स्व सपदि स्वेन साहाय्येन बतामुना ॥ पत्रमत्र स्वमुद्राङ्क द्विरदा बिरुदानि च । तरलास्तुरगास्ते ते रत्नोत्तंसाश्च केचन ॥ कोशाश्चित्राणि वस्त्राणि शस्त्राणि च भवत्कृते । प्रहितं प्रभुणा सर्वमिदं तेन मदन्तिके ।। धारा इवाम्बुवाहस्य तारा इव विहायसः । ता राजन्तितरां यस्य सेना : सेनाः सहस्रशः ॥ एष तस्य त्वयि प्रेमा हेमाचलसमश्रिय: । स्थितोऽसि बत किं तत्र विनिश्चिन्तो विनिष्क्रियः ॥ स्वदेहमिव मां मत्वा सन्देहं बत मा वहे: । इहोपेत्य वसे : स्वैरं स्वरशे मयि विश्वसेः ॥ कृत्वा त्वदार्यस्तत्कार्यमेति यावदिह स्वयम् । आददेमहि सह्याद्रिं ददेमहि च ते वयम् ।। मध्येकृत्य स मां तावत्त्वामिहानेतुमीहते । प्रबोधमन्तराधाय योगीवात्मानमात्मनि ॥ इत्युदश्चद्वर्णलेख लेखं मनसिकृत्य सः । अस्मरत्तां गिरं प्राह या प्रिया कृत्तिवाससः ॥ ततः प्रकटितप्रायप्रचुरप्रणयाय सः। प्रजिघाय दलेलाय यथार्ह लेखमात्मन: ।। दलेलस्तु स्वलेखस्य प्रतिलेखमुपागतम् । पश्यन्सम्भावयामास शम्भोः शीघ्रतरं नरम् ।। अथैष सस्मयस्तत्र निःशलाकं स्थित : स्वयम् । उद्धाट्य वाचयामास शम्भुवाचिकहारकम् ॥ : १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ ·२२ २३ : २४ २५ २६ २७ २८ यदात्थ मद्वितं मह्यमिदानीं संविदा स्वयम् । तत्तथा भविता सर्व नान्यथा हि ममाशयः ॥ एक एवान्तरात्मास्ति सर्वेषामिति यच्छ्रुतम् । तन्मया मन्मताभिज्ञत्वल्लेखालोकनास्मृतम् ॥ किन्तु विन्यस्य य: सर्वममुं स्वविषयं मयि । निर्विशङ्क : स्वयमगाजिगीषुर्विषयान्तरम् ।। तस्मिन्ननागते सह्यपतौ सह्यममुं प्रति । भवदुक्ताय यानाय मन्मतिर्न हि सम्प्रति ।। विगणय्य निजं श्रेयो नावज्ञेयो गुरुर्मया । किन्त्वमुं प्रीणयिष्यामि स्वभुजा जितया श्रिया । मदीयं पदमादातुं मम कःस्यात्परिश्रम : । किं पुनर्यदि मत्पक्षे दिल्लीन्द्रोऽद्य महोद्यम: ॥ मत्पक्षी भवता पत्रं प्रहितं भवतात्र यत् । तत्पत्रमेव मे प्रेमपथपान्थत्वमीयुषः ।। तस्य मां प्रति तत्पत्रान्मम तं प्रति च स्वत: । यदभूः प्रतिभूस्तस्मादुभयत्र प्रभूयसे । मह्यं मदीयमावेद्य तदीयमपि तत्कृते । मध्यस्थेनेव भवता माध्यस्थमुररीकृतम् ॥ निर्दिष्टं यत्त्वयोद्दिश्य स्नेहस्यामत्रमत्र माम् । घटेत न घटतेति संशयस्तेऽस्तु तत्र मा । दलेल : शम्भवे शम्भुर्दलेलाय च दर्पिणे । स्वं स्वं लेखमिमं गुप्ततम प्राहिणुतां मिथ : ।। तत्रानयोः पुनर्लेखास्तथाऽन्योन्यमुपाययुः । यथा सन्धिरसन्देह : स एव दृढतां दधौ ॥ शम्भु : स्वेभ्य : सखिभ्योऽपि तमुदन्तमपालयत् । दलेलोऽ वेदयं दिल्लीदयितश्च दृढांशयः ॥ अत्रान्तरेऽतिविक्रान्तमाक्रान्तानीकनीवृतम् । युद्धाभिमानिभिर्धन्वपाणिभिर्बहुभिर्वृतम् ।। २९ ३० ३१ ३२ ३३ ३४ ३५ ·३६ ३७ ३९ बहलोलस्य सुहृदं देवभूदेवदुहृदम् । सम्पराये पराभूय लोदिनं कूटयोधिनम् ॥ दण्डयित्वा च दंशान्द्रिविडान्दर्पशालिन: । पाण्ड्यांश्च पाण्डवसम: समस्तान्हस्तियोधिन: ॥ केरलानपि च क्रूरकर्मामरुवरानपि । अन्यानपि नृपानुच्चान्कावेरीकूलवासिनः ।। पराजित्य तपादित्यतेजा: परपुरञ्जयः । तांस्तान्जनपदान्दुर्गाण्यपि चाक्रम्य विक्रमी ।। वैमात्रयं चैकराजं इतविदृतमाहवात् । निरपेक्ष इवोपेक्ष्य प्रेक्षणीयां श्रियं वहन् ॥ तस्याशेषस्य देशस्य कार्यशेषस्य चाखिलाम् । धुरं क्रियाश्चातिनिजे रघुनाथाभिधे द्विजे ॥ निधाय पूतनां काश्चिदपि च स्वां प्रभाविनीम् । श्रीरङ्गपत्तनाधीशात्तथा बिन्दुपुराधिपात् ॥ बहलम्बलिमादाय बलीयान्यवनान्तकः । शिव : शिवेन मार्गेण प्रणालाद्रिमुपागमत् ॥ अथ तं मन्त्रिण : सर्वे खर्वेतरदयादृशम् । चिरेणाभ्येतमभ्यर्णे भ्राजिष्णुं जिष्णुविक्रमम् ॥ पारिबहकरा : प्रह्वतरा : प्रेमभरात्प्रभुम् । प्रत्युद्गम्याशु ददृशुर्मूर्तिमन्तमिवोत्सवम् ॥ उद्वेल्लभुजकल्लोल : प्रसरद्वीचिबाहुभिः । समगस्त स तैस्तत्र नदैरिव महोदधिः ॥ जगज्जाग्रत्तत्तत्कृतिभिरतिनम्रप्रकृतिभि: कृती कुर्वन्वार्ता : कतिचन मयूरप्रभृतिभिः । हसन्मूर्तिमौहूर्तिकनिगदितेऽनेहसि शुभे प्रणालाद्रेमौलिन्धरणिमणिरारुह्य शुशुभे ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायां शुभलक्षण- लक्षितायामध्यायशतसम्मितायां वैयासिक्यां संहितायामध्याय : । ४२ : ४७ ·१ २ ३ ४ ur कवीन्द्र उवाच । अथासांन : स पर्यके सरोरुहविलोचन: । पश्यन्पुरो मयूरादीनवादीद्वदतां वरः ॥ राजोवाच । मयेदमिव तद्राज्यं शृणुत प्राज्यमर्जितम् । अनयो : कतरत्कस्मै कुमाराय प्रदीयताम् ॥ ज्येष्ठे ज्येष्ठ कनिष्ठे च कनिष्ठमिति यः क्रम : । प्रकृते स न भारो हि राज्ययोरनयो : सम : ।। वर्तमानेऽपि वर्षेऽस्मिन्नवमेऽनवमद्युतिः । क्षीरकण्ठः स वत्सो मे न दूरे स्थातुमर्हति ॥ शम्भुरेव ततस्तस्मिन्निवेश्य इति मे मतिः । निश्चिता स्यान्मतिमतां भवतां यदि सम्मति: ॥ इत्थं तेनाऽनुयुक्तेषु मयूरस्तेषु मन्त्रिषु । विमर्शभरनिदृष्टामुद्दिष्टामगम द्गिरम् ।। घटकारो घटं स्वेन करोति च करोति न । दण्डचक्रादयस्तत्र परवन्तो न किञ्चन ।। तथा कर्तुमकर्तुं च प्रभुणैव प्रभूयते । परवद्भि : सहायैस्तु तद्यशो नानुभूयते ।। तं च देशमिमं चोच्चैः शम्भुरेव जिघृक्षति । अमुष्मै महतेऽर्थाय दिल्लीन्द्रश्च दिदृक्षति ।। जिता सर्वसहा येन सहायन सुपर्वणाम् । तत्सुतः स्पृहयत्यद्य साहाय्याय सुद्रुहाम् ॥ तितीर्षति बत ह्येष दिल्लीन्द्रपृतनार्णवम् । नयेन यानपात्रेण न येन युयुजे स्वयम् ।। अश्लीलभावं बिभ्राणा किंवदन्तीयमुत्थिता । हेपयत्यद्य सह्याद्रि नाथस्य तव पश्यतः ॥ महाराजकुमारं तं महाराज मिवापरम् । मन्यामहे वयं सर्वे खर्चेण शिरसान्वहम् ॥ ७ ८ o/ १० ११ १२ १३ ·१४ १५ १६ १७ १८ १९ २० अपश्यत : पश्यतामूनमात्यान्पश्यतोहरान् । इत्थं परिहसत्यस्मानेष नन्तुमुपागतान् ॥ प्रजा इव प्रजा : पाति समन्तादभयप्रद : । अथ का स्यात्समुद्धर्ता राजभागस्य मजतः ।। न केवलेनाभयेन प्रजा: प्रददते धनम् । सम्यग्भयं प्रदाऽपि ताभ्य आदीयते धनम् ॥ न धनेन विना सैन्यं न सैन्येन विना जय।। न जयेन विना राज्यं न राज्येन विना सुखम् ॥ अनुयुते ऽनुयोक्ता यद्युक्तायुक्तोपपत्तिषु । तत्र व्यक्तं वदेद्वक्ता न स्वव्यक्तं कदाचन ॥ प्रसिद्ध एव दिल्लीन्द्र : संसिद्धया स दुरासदः । किं पुनस्तेजसानेन भवदीयेन सङ्गतः ॥ साहसी सहसोपेक्ष्य समृद्धां श्रियमात्मन: । अहो अनुसरत्यष यवनानाततायिनः || यावदत्याहितं नैति तावत्प्रतिविधीयते । न कूपखननं स्थान दह्यमाने निकेतने ॥ इति विज्ञाप्य तं भूपमन्योन्यमुखदर्शिभिः । तन्मतस्थायिमतिभिर्कोषमस्थायि मन्त्रिभिः॥ तदुक्तामुक्तिमाकर्ण्य स तु नीतिमदग्रणीः । लेखनीमादित करे साश्रूणी दधदक्षिणी ।। प्रजाभ्यो ह्यभयं दत्वा निरुणत्सि धनागमम् । अवजानासि चामात्यान्ममात्मान इवान्वहम् ॥ उत्तिष्ठ शृङ्गारपुरात्तिष्ठ सज्जनपर्वते । इङ्गितज्ञाय कषया किं सौजात्यवतेते ॥ पद्यद्वयमिदं सम्यग्विलिख्य स्वयमीशिता । शंम्भव प्रापयामास पुरुषेण विजामता ॥ तन्मुद्राङ्कमदः पत्रमातपत्रमिवात्मनि । :: मन्यमानी महाराजकुमारोऽयं ध्यसमत ।। २२ २३ २४ २२ २६ २७ ·८२ २८ २९ ३० : ३१ ३२ ४ प्रस्थित : सजनगिरि शम्भुराज : स्वयं यदा । मेने शृङ्गारनगरं नगरं न जनस्तदा । अथोपकण्ठमायातमकुण्ठमतिवैभवम् । चरेणावेदितचरं प्रमोदितचराचरम् ॥ तनयं स्वामिन : शम्भुनामकं धनदायकम् । प्रत्युद्गम्य प्रणम्यापि सपदि प्रभुशासनात् ॥ स्थायुकस्तस्य दुर्गस्य दुर्गमादपि दुर्गमम् । पुरःसरैः परिचरैस्तथा सहचरैर्नरैः ॥ सुधिया विश्वनाथेन नाथनिर्देशवर्तिना । द्विजैरन्यैश्च सहितं तत्तद्विद्योपजीविभिः ॥ पिनद्धकवचं सजं सायुधं सपरिच्छदम् । सपताकं सपटहं सवाहं नरवाहनम् ॥ सुविनीत : पुरोभूय पुरःसर इव स्वयम् । प्रापयामास शनकैः सजनादिशिरोगृहम् ॥ असुभिः सम्मतेऽमुष्मिन्सजनाद्रिमिते सुते । .. असजनमिवात्मानममंस्तात्मनि पार्थिव : ॥ सज्जनादिर्जनाल्हादविधाननिधिनाऽमुना ।- -अधिरूढेन समभादुदयादिरिवेन्दुना ।। कदाचिदर्धरात्रेऽमुं सुप्तं तत्र निकेतने । नियोगेन किलेश्वर्या : प्राह वागशरीरिणी ॥ वत्स गच्छ द्रुतं तत्र यत्र दिल्लीपतेर्बलम् । प्रस्थितस्य तबाध्वानं प्रतिबद्धं न केऽप्यलम् ॥ प्रत्यूषे तु समुत्थाय स पूषेव द्युतिं वहन् । न्यगदद्रुतमानाय्य न्यगदद्वतमानाय्य सज्जनाद्यधिका महातीर्थ खलु महाबलिसङ्गमनामकम् । यदुद्धरति न स्नानमात्रेण बत नामकम् ॥ अध तद्याम्यहं तावत्त्वं तारकबलं महत् । प्रस्थापय मया साकं स्थापयात्राऽपि किश्चन ।। ३५ : ३७ ३८ ३९ ४० ४१ ·४२ ४ ४६ अस्त्यन्तिके हि महती ताम्रास्यानामनीकिनी । अथवा किं तया कार्य मय्यस्त्याहवकारिणि ।। महोत्साहस्तमित्युक्त्वा कृत्यवित्कृतिनां वरः । निरगात्सदनात्तस्मात्सज्ज : स्वजनसंवृतः ।। दुर्गपालमनुज्ञाप्य तोरणोपान्तचत्वरात् । स त्वरावान्महासत्त्व : पुरोभूत्स पुरःसरः ।। तं यान्तमनुयान्ति स्म तदीया : सर्व एव हि । इन्दिन्दिरा इवामोदमरविन्दवनोद्भवम् ।। पदे पदे च तुरगस्तुरगस्तस्य गच्छतः । व्हेपयामास मुदिरं हेषमाणो मनोजव: ॥ किकीदिविप्रभृतिभिः शकुनै: शकुनावहै : । मरुता. चानुकूलन मृदुशीतसुगन्धिना ॥ सपदि स्थितयाभ्येत्य माहेय्या च सवत्सया । कुम्भेन चाम्भ:पूर्णेन मन्वानो मुदमुन्नताम् ।। यत्र कृष्णा च वेण्या[णी] च नद्यौ द्वे सङ्गते मिथ : । तत् [हि तीर्थ सारसदृक् स स्वदृग्गोचरं व्यधात् ॥ अथो यथावदाप्लुत्य सम्भेदे तत्र निर्वृतः । व्यतरद्विपुलं वित्तं विप्रेभ्यो विश्वविश्रुतः ।। अथ वीररसावेशभरायत्तो मदोद्धतः । सप्तिवर्ती सप्तसप्तितजा : कङ्कटकावृतः ।। गौरगौरवभृद्गा मौा योजितकार्मुकः । उपासङ्गमुखाकृष्यमाणबाण : सुदुर्धरः ।। निदिष्टाननुयानाय दुर्गपालेन धीमता । राजपुत्रान्महासजपुत्रस्तत्र वचोऽब्रवीत् ।। : : ५२ ५३ शम्भुराज उवाच । कृतं बतानुयानेन भवतामवतामिह । यतो यात : परावृत्य यदि प्राणितुमिच्छथ ॥

·५८ ५९ ६० ६१ एष व्रजामि दिल्लीन्द्रवाहिनीमवगाहितुम् । एण्यामि च पुनः स्वीयं सह्याद्रि सहसार्दितुम् ।। मत्सन्देशमिमं स्वाय दुर्गपालाय शंसत । अथवा शिवराजाय महाराजाय संसदि ।। अमुष्योक्तिमिमां श्रुत्वा ययुस्ते च यथागतम् । प्रत्युद्ययुश्च दिल्लीन्द्रसैन्यानि तमुदङ्मुखम् ।। सङ्गमे शम्भुना स्थेयं सजेन स्वजनैः समम् । दलेलेन च सम्प्रेष्य मुदेऽमुष्य निजम्बलम् ॥ समय : पूर्वमेवासीदयं शम्भुदलेलयोः । स्वस्वकार्यानुरोधेन मिथ : सञ्जातहार्दयोः ॥ आडम्बराडम्बरेण दारिताम्बरगहरा । दिल्लीन्द्रसंज्ञया नाम सा ननाम पताकिनी ।। शिवराजसुतं तत्र सर्वराजसु पूजितम् । बले बलेन सदृशं कपाटपृथुवक्षसम् ॥ कृष्णसारसदृक्षाक्षं मुकुराभमुखत्विषम् । पृथुभालं महाबाहुं सभालङ्कारमुज्ज्वलम् ॥ वाचा मृदुतरं वाचामाचारेण मनोहरम् । शिवराजात्मजं वीक्ष्य राजा वज्र[वदात्मजः जम् ॥ साम्बन्धिकस्य सान्निध्यात्साम्यसम्बन्धमावहन् । अहंयुरभिसङ्गम्य व्हीत व्हीत इवाऽजनि ॥ शिवमिव युधि भीमं सम्यगुत्तीर्णभीम प्रहितबलसमेत राजलक्ष्मीनिकेतम् । तमथ निरवहेल : प्रेमशाली दलेल : श्रितहितनिजपद्य : प्रत्युदेति स्म सद्यः ।। क्लप्तोपचाररचनासुषमाश्रयाय तत्तन्नृपालसमुदायचिरोषिताय । शम्भु निजाय शिबिराय मनोहराय दिल्लीदिवस्पतिचभूपतिरानिमाय ।। ६३ ६४ ·: अजनि हृदि यदीये कोऽपि हर्षोऽतिबेल: स किल यवनसेनाधीशधुर्यो दलेल। सपदि सदुपचारं कारयामास पार्थे स्वशिबिरसमवेशं शम्भुसेनानिवेशम् । इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायामध्यायशतसंमितायां- शुभलक्षणलक्षितायां वैयासिक्यां संहितायामध्यायः । ६७ ३ मनीषिण ऊचुः। अथार्थशास्त्ररीतीनां मानी वेत्तरि । अभेत्तरि स्थितीनां च छेत्तरि द्विषि मर्मणाम् ॥ शुद्धेन यशसा दिक्षु विदिश्वपि च विश्रुते । राज्याधिकारिणि सुते प्रश्रिते सुबहुश्रुने । वञ्चयित्वा जनं सर्व विषयात्स्वाद्विनिर्गते । चिन्तामणाविवाकस्मात्कराकचन विच्युते ॥ सिद्धमन्त्र इवोपेत्य दैवात्सपदि विस्मृते । अध्वनोऽर्धेऽध्वनीनस्य वीते वीताविवोद्धते ॥ पोते सांयात्रिकस्यैव न तत्क्रेतव्यसंयुते । प्रतिकूलेन मरुता द्वीपाीपान्तरं श्रिते ।। युक्तो मयूरप्रमुखैमन्त्रिभिर्मन्त्रवेदिभिः । शिवराज : कृती तत्र कमुपायमचिन्तयत् ॥ स च शम्भुर्महाभागः प्रागल्भ्यमधिकं वहन् । अन्वहं यवने तस्मिन्नहंयुरपि विश्वसन् ॥ अवर्तत कथं सोऽपि शम्भौ स्वां भुवमागते । परमानन्द तत्सर्व शंस सम्प्रति नः प्रति ॥ ५ ur ८ कवीन्द्र उवाच । सज्जनादेविनिर्गत्य सस्थसन्धे महाशये । सध : पौरुषमात्मीयं प्रदर्शपितुमुनते ॥ ९ ·८६ १० सन्धाय दिल्लीपतिना शम्भो तत्नीवृतं श्रिते । कर्तर्या कर्त्यमानेषु स्वेष्वन्त्रेष्विव कातर : ॥ वत्सलः सच्छलान्म्लेच्छ बलादतिंबलाद्भयम् । तस्मिन्सम्भावयन्भूरि शिवराजोऽन्वतप्यत ॥ १२ १३ १४ १५ : १६ शिवराज उवाच । . मयाऽवरधिया शम्भु!पकण्ठे निवेशित: । संसिद्धयैव विशुद्धात्मा न च कण्ठमणीकृत: ॥ मुषिता मन्त्रिभिः सर्वैर्मदीया शेमुषी तथा । स आत्मजो ममात्मेव' सपत्नानाश्रयद्यथा ॥ यदर्थ राज्यमेतन्मे स किमर्थ श्रित : परान् । नानुबध्नाति ह स्वार्थोऽप्यभिमानवतो नरान् ॥" उत्सृज्य य: सिद्धमर्थमसिद्धं लन्धुमिच्छति । लब्ध्वापि स इमं दैवात्सद्यस्तमिव हास्यति ॥ यदसावतियात्याद्यवनानातिवैरिण : । अश्रयच्छ्रेयसे स्वाय तेन मे दूयते मन: ॥ आभ्यन्तरेण कलिना बलिना स उपप्लुतः । पश्यतो मे बतोड्डीय करात्कार इवागमत् ॥ स्वया बालतया तासु तासु लीलासु लालसन् । अहो अनागसं तं प्रत्यवोचं परुषं वचः ॥ तत्तच्चिन्ताचयाम्भोधिवीचिविव्हलितात्मना । इत्थं बतानुतेपे च तेपे च प्रभुणाऽमुना ॥ अथ तं स्वीयसाम्राज्यस्थितिनैश्चिन्त्यनीरधेः । सेतुं सद्यःसमानेतुं शक्तः प्रायतत प्रभुः ॥ शम्भुरप्यनुभावेन स्वेन तां धुरमुद्वहन् । तृणायामन्यत तदा यवनानीकिनीगणम् ।। दलेलस्तु स्वयं नीत्वा शिबिराय शिवात्मजम् । रहः प्राह महाबुदिः स्वासनाोपवेशितम् ॥ १७ १८ १९ २० २१ २२ ·" २३ २४ • • २५ २६ २७ २८ दलेल उवाच । निधाय मयि विश्रम्ममायातोऽसि वरं कृतम् । गुरुणा त्वामनादृत्य स्वं गौरवमनादृतम् ।। श्रेयसा भूयसावाप्य स्वसमाविषमाशया: । अहंयुतायुता : केचिन्न सहन्ते सुतानपि । न मदीया: श्रिय : किन्तु तावकीना इमा श्रिय : । इह मावह सन्देहं पुत्रादप्यसि मे प्रियः ॥ न दानेन विना सम्पन्न शीलेन विना वधूः । न सत्येन विना वाणी राजते राजनन्दन ॥ धन्ववाट विदर्भश्च लब्धान्यानपि नीवृतः । प्रयच्छ प्रक्रियास्तास्ता: क्रियाश्चाभिमता : क्रिया : ॥ महाप्रभुरिमां यस्मै सक्रियां त्वय्यविक्रियाम् । क्रियावति करोत्यद्य कार्यमार्य कुरुष्व तत् ॥ त्वद्धिताय प्रवृत्तस्य यद्यपि स्यान्ममाहितम् । तथापि तन्महाबाहो मया सम्यगुरीकृतम् ॥ आभिर्वाग्भिः प्रगल्भाभिः स प्रोक्तस्तेन वाग्मिना । समवोचत पीयूषसरःसहचरं वचः ।। उड्डीय नीडात्स्वार्थाय जातपक्षा: खगा यथा । पितु: सनीडानामन्ति तथा पुत्राः सुशिक्षिताः ॥ प्रवसेल्लम्धविद्यश्चेद्विधित्सु : स्वाम्प्रसिद्धताम् । जानता गुरुणा तर्हि कुन : स विनिवार्यताम् ।। वाहयित्वा धुरं धुर्य परीक्षन्ते परीक्षकाः । अस्य नैष गुण : किन्तु तस्य वित्तोस्त्यसौ यतः ॥ केन लोकेन नाज्ञायि यथा दिल्लीपतिस्तथा । इह कर्तुमकर्तुं वा भवानेवाधिभूः स्वतः ॥ लखते किल कल्पान्त मर्यादां मकरालयः । न तु जातु विलचन्ते भारती स्वां भवादृशाः ।। हितानामहितानां वा हितार्थ यः प्रवर्तते । तस्योपकृतिशीलस्य नाहितं जातु जायते ॥ २९ : ३० ३१ ३२ ३६ ·८८ अहितीभूयते येन हितस्य हितकारिण: । द्रुह्यन्ति धुसदस्तस्मै कृतघ्नायापकारिणे ॥ ३७ स्वत्तः सर्वमताभिने त्वयि विज्ञापना तथा । स्फटिकैपीटते सौधे दह्यमाना सुधा यथा ॥ इमा दलेल : सरसाममुष्य वाणीमुदारां मनसा विमृश्य । भूयांसि भूपालमणे : शिवस्य श्रेयांसि मेने स्थगितश्विरस्य ॥ ३९ अथैष तस्मै द्विरदांस्तुरङ्गान् दिल्लीश्वरेण प्रहितानुदग्रान् । श्रृङ्गारितान्स्वाभरणोपपन्नान् समर्पयामास कृतोरुमान : ॥ तं तं प्रपद्य परिबर्हमनेकमहे सम्भावितानि बिरुदानि च तानि तानि । सद्यो दलेलविनियोजितसन्निवेशं शम्भुस्ततो निजमियाय चमूनिवेशम् ॥ ४१ इह्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवास० अध्याय : । २ कवीन्द्र उवाच । ततो दिने दिने तत्र शम्भुराजः प्रतापवान् । अनुसारविद : सारवतः पर्वतवत् स्थिरान् ॥ सत्वरान्स्वामिकार्येषु पद्भ्यामपि च गत्वरान् । तत्तद्धतिधरान्धीरान्धुरीणान्धुर्यकर्मणि ॥ संसप्तकान्परिज्ञातानभिज्ञातान् यशस्विनः । उदारप्रकृतीभव्याकृतीन विकृतीकृती ।। समग्रहीत्सङ्ग्रहार्थी सैनिकान्सप्तिवाहिन : । शिखाबदोजसा येषां विशिखा : शब्दवेधिनः ।। अभ्याहवाभिमानिन्य ः फलकिन्य : स्मयोद्धताः । अमुं पर्यचरंस्तत्र पत्तिचम्बः सहस्रशः ॥ सत्वन्वहं मदोन्मत्ते भद्रजातो मतगजे । सृङ्गारिते मदोदने समपानीकमध्यने ।। ४ ६ . ६ ·। दलेलेन सहासीन : पीनस्कन्ध : सुलोचन: । नमतो नमयन्मौलीन्यवनानामनेकश : ॥ 19 ८ ९ १० ११ : १२ : १३ मुष्णन्तेजांसि सर्वेषां जिष्णुप्रतिमविक्रम : । गृह्णन्प्रणामं केषांचित्कांश्चित्पश्यन्कृपादृशा ॥ हसन्कैश्चिद्विलासेन कांश्चित्कुर्वन्कयां मिथ : । स्वजनेन समं साक्षात्सुधासहचरोन्नत: ॥ अखर्वगर्वैरवस्थैः प्रासपट्टिशपाणिभिः । अनुवीतो महाशूरै ः शक्रोऽमरवरैर्यथा ।। अन्यान्यायुधजातानि तानि तानि समन्ततः । साविधाय धावद्भिः पुर : परिजनैरलम् ॥ वृतो महोदप्रधामप्रधान : प्रधनोद्धतैः । अनुवीतो विनीतात्मा महाराजात्मज : कृती ॥ सैन्यमध्येऽतिशुशुभे षण्मुख : सुमुखो यथा । तदा दलेल : प्रोद्वेल्लभुजधामसमुन्नत: ॥ शम्भुराजं समुद्वीक्ष्य वचनं किश्चिदब्रवीत् । सुवर्णघटितं चेतोहारि पीयूषसुन्दरम् ॥ शक्रप्रस्थैकशक्रेणावक्रेण प्रधनप्रथ: । प्रार्थितस्त्वं महाराजासह्यं सह्यमुपद्रुतुम् ॥ स्वायत्तीकर्तुमप्युच्चैस्त्वर्द्धहस्तेन केवलम् । दातुं महाधिपत्यं च सत्यं किञ्चित्पुनस्तव ॥ त्यक्तलोकैकवृत्तस्य ममतामोहितात्मन: । शिवराजाधिराज्यं च प्रशासतु पुनर्भवान् ॥ सत्कर्म वाप्यसत्कर्म कर्तव्यं विनिगः पगा । कीर्तिर्वाप्यपकीर्तिर्वा यथा स्याच्छाश्वती : समा: ॥ राजराजं दशमुखोऽग्रजं पितृसमं स्वयम् । पराजित्याग्रहील्लङ्कां शङ्कातङ्कमिवार्जिताम् ।। सत्यसन्धं कुशलवी रामं दशरथात्मजम् । पराजित्य स्वजनकं राज्यश्रियमवापतुः ।। १४ १५ १६ १७ १८ १९ . २० ·२१ २२ २३ : २३ २४ : २६ अजागलस्तन इवावध्येयमधिकृत्य सः । शौरिः स्वजनकं शूरं स्वयं राज्यमथाकरोत् ॥ दितिजान्दनुजानिन्द्रो ज्येष्ठान्प्रेष्ठतमान्गुणैः । प्राज्यसाम्राज्यपदवीं नियम्याचीकरत्कृती ॥ आचार्यमार्य तं द्रोणं स निहत्य वृकोदरः । धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य वीरलक्ष्मीमबीभरत् ॥ शिखण्डिकृतसाहाय्यो भीष्मं भीष्मतराकृतिम् । आजघानार्जुन : सङ्ख्ये राज्यलोलुभमानस: ॥ धर्मराजोऽपि धर्मात्मा मातुलं शल्यनामकम् । अभिहत्यैकसाम्राज्यपदवीं समदीधरत् ॥ घातयित्वा रामकराद्वालिनं बलिनां वरम् । सुग्रीवोऽग्रजमत्युच्चै : साम्राज्यमकरोदशी ॥ विभीषणेन सम्भाष्यान्तरं भेदं रघूद्वहे । घातित : स्वाग्रजो नाम रावणो लोकरावण: ॥ क्षत्रियान्तकरो घोरो गाङ्गेयेन भृगूद्वह : । अवलिप्त इति ज्ञातो हेलितो विजितोऽपि च ॥ विघ्नेशानं विनिर्जित्य कार्तिकेयेन धीमता । सेनापतित्वमाप्राप्तं प्रताप्याखिलवैरिण : ॥ तातं साहिजहानं स्वङ्कारागारे सुदुःसहे । ओरङ्गशाह : संयम्य दिल्लीन्द्रत्वमुपागमत् ॥ इत्थं सुदुःसहं कर्माचरन्ति विजिगीषवः । भूमण्डलाखण्डलत्वं प्रथामनुभवन्ति हि ॥ जलबुद्बुदवत्सर्वं जीवितं मनुजा[ देहिना]मिदम् । तस्मात्सर्वात्मना कार्यो विक्रम ः प्रबुभूषुणा ॥ ज्ञाता : क्षितौ धरापाला ये विक्रमपराङ्मुखाः । 'नाम तेषां न केनाऽपि श्रूयते परिपठ्यते ॥ यावन्नाम नरस्यास्ति तावद्देवा भजन्त्युत । । तुं सन्तश्च प्रशंसन्ति सङ्कथासु कथास्वपि ॥ : २७ २८ २९ ३० ३२ ·४ ३५ ३७ ३८ उद्यमेन विना नास्ति विक्रमो विक्रमं विना । सिद्धि : सिद्धि विना ख्यातिविना ख्यातिं महद्यश : ॥ महद्यशो विनावश्यं जगन्न जगतो विना । रति : प्राज्यैकसाम्राज्यपदवी नानुभूयते ॥ त्वं समृद्ध : समिद्धाग्निप्रतापस्तपनोज्ज्वल : । वधिष्णुजिष्णुरोचिष्णुधामाराम इवापर: ॥ पृथुकोदण्डनिर्मुक्तकाण्डमण्डलताडिता: । हृदि निद्रां दिवा रात्रौ न ते गच्छन्ति दुहृद : ॥ भवत्प्रतापसन्तप्तस्तपन ः प्रतिवासरम् । निमज्जनं तनोत्येव सायं सायं सरित्पती ।। भवत्कीर्त्या परित्रस्त : कुमुदाधिपतिः क्षयम् । प्रतिमासं कृष्णपक्षे सङ्गच्छति नृपात्मज || भवतो विश्वविजयप्रख्यातबलशोभिनः । अरालितां ध्रुवमपि क : सहेताहितं चरन् ॥ लोभादिविष्ट : सचिवैर्ममताहृतचेतसः । पितुस्त्वं कलिवीतस्य पदं संसाधयिष्यासि ॥ स्वभाषयति सम्भाष्य दलेलो गर्वकुञ्जर : । अतिमात्रं धनुस्वीयं यथा तत्त्रैम्बकं त्रैय्यम्बकं] धनु: ।। स्वर्णपृष्ठं भारसह कमनीयतराकृति । शाङ्गै हरेर्यथा शाङ्ग स्वर्णबिन्दुविचित्रितम् ॥ लसद्गुणं वीरमनोहारि दारुणदारणम् । कारणं शौर्यसम्पत्तेर्युद्धरङ्गविभूषणम् ॥ सारणं बलमत्तानां परवारणवारणम् । हसन्नु कोटियुगलामाभ्यां स्वर्णहिमाचलौ ॥ विधात्रा विहितं किन्नु मेरुविन्ध्याद्रिणो[ ? ]रलम् । तुलनाय महारत्नभूतं नूनतमं श्रिया ॥ अग्रे चकार जिज्ञासुर्बलं तस्य महात्मनः । कुरु सज्ज राजपुत्रेत्युच्चैर्वाचमवोचत ॥ ४१ ४२ ४३ ४४ ४६ ·: ४८ ४९ ५० ५२ ५३ पिता माता सुहृद्वन्धुर्वैमात्रेय : सहोदरः । नियन्तव्यो नरेन्द्रणेत्युक्त्वा मौनमथादधे ॥ महामानी महासत्वो महोत्साहो महोद्यम: । निशभ्य वचनं सर्व विज्यं वीक्ष्य परं धनुः ।। शम्भुराजो निजग्राह तरुणोऽरुणलोचन: । जानन्त्रलं दलेलस्य महद्दलविलासिन : ॥ आचकर्ष यथा रामो भार्गवाद्रेणुकात्मजात् । विचकर्ष यथा राजकुमारो राजमण्डले ॥ चकर्ष तेजस्तत्रौच्चैर्दलेलस्य दलात्मन: । शमला कापि सुषमा तन्मुखे स्थितिमातनोत् ।। ररक्ष जीवितं तस्य ताम्रसेनापतेरलम् । ऊर्ध्व मुमोच तं बाणं मित्रत्वं भावयन्हृदि ॥ अवीवदत्तदा तत्र दलेलं बलिनां वरम् । सत्यमुक्तं दलपते तेज : सम्वर्धितं त्वया ॥ निजाहितान्कुमतिनो नियमिष्यामि सर्वथा । तथा यत्नं विधास्यामि यथा स्याद्विजयो मम ॥ विशन्ति यदि पातालं व्रजन्ति सुरपर्वतम् । भ्रमन्ति यदि दिक्प्रान्ते नियमिष्ये तथाप्यमून् । त्वयि सख्यत्वमायाते न्यूनं किं स्यान्ममाधुना । करस्था एव दृश्यन्ते सन्नद्धाः सर्वसिद्धयः ॥ भवदालम्बमात्रस्यातिमात्रबलपौरुषः । शकस्यापि पदं प्राप्तुं भूयात्को नु मम श्रमः ।। लब्ध्वा सहायं सुग्रीवं प्लवङ्गानामधीश्वरम् । निहतो रामचन्द्रेण रावणो राक्षसाधिपः ॥ वानराणामधिपति : सुग्रीवो नाम वानर : । कृत्वा सहायं श्रीराम वालिनं हतवान्पुरा ।। कृष्णं सहायमाकल्प्यानल्पं सद्गुणशालिनम् । धनञ्जयो रणे कर्णमाजघान स्मयोद्धतः ॥ ५५ ५६ ५७ ५८ ५९ ६० : ६ ·६ ६४ ur ur : ६७ माधवैकसहायेन सुराधिपतिना बलात् । हतो वृत्रो विचित्राणि चरित्राणि कृतानि च ॥ वह्निमात्रसहायेन रुद्रेण मदन : पुरा । स्निग्धमुग्धतनुर्दग्धोऽसाधि कीर्तिदिगन्तरे ॥ बिभीषणसहायेन सौमित्रयेण धीमता । जीविताद्भशितो मेघनादो बत मदोद्धत : ॥ अनलेनानिले सख्यं मुख्यं सम्भाव्य सर्वदा । दन्दह्यते वनं घोरमसह्यममरैरपि । खाण्डवे पाण्डवं लब्ध्वा सहायं कृष्णमप्युत । अकरोत्ताण्डवं वह्निराखण्डलमहेलयन् ।। अरुणं सारथिं कृत्वा भास्करण प्रभाभरै : । व्यापिता भुवन श्रेणी निःश्रेणी श्रेयस.कृता ।। चतुर्भिातृभिः सार्ध द्रुपदाद्यैर्नराधिपैः । लब्ध्वा साहाय्यक धर्मराजो राज्यमथाकरात् ।। बृहन्नडासहायेनोत्तरेण प्रविजानता । विजिता : कौरवाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः ।। देवसेनासखित्वेन विशाखेनाखिलाहितः । तारको निहितो सङ्ख्ये मुख्येनामित्रघातिना ॥ पुष्यवद्भ्यां सुधापाने राहुबहुमदोद्धतः । घातितो विष्णुचक्रेण वक्रदैत्यविदारिणा ॥ सन्ध्यामात्रसहायेन नृसिंहेनासुरद्विषा । हिरण्यकशिपोर्वक्षो दारितं नखरै : खरैः ॥ इत्यादि[वि] चिन्त्य हृदये दिल्लीश्वरचमूपति : । कल्पद्रुमिव राज्यार्थी श्रितोऽस्मि भवदाश्रयम् ॥ मनोरथा मदीया ये ते सिद्धा इति भावये । पथ्यामुतथ्यानुजवदवादीस्त्वं यतो गिरम् ॥ तथ्यपथ्यस्य को लोके वक्ता स्यात्त्वां विना मम । त्वमेव मित्रं मित्राभतेजःपुञ्जसमुद्धरम् ॥ ६८ ur ७० ७१ : ७२ ७५ ·७६ ७७ ७८ ७९ ८० ८१ (२ जनकेन विहीनोऽस्मि ममताग्रस्तचेतसा । वैमात्रयेण शनिना विदूरमभिलक्षितः ॥ मयूरादिप्रभृतिभि: प्रजाविप्लवकारिभिः । राक्षसैरिव दुष्प्रेक्ष्यैर्दूराद्दष्टै : कुमन्त्रिभिः ॥ जनको मोहममताग्रस्तावपि चमूपते । कलिगौरवतो यहि तर्हि पूज्यतमौ मम ॥ प्रजानामेवकारुण्याद्दष्टान्दमयितुं बलात् । शासितुं सचिवान्सेनापतीन्स्तेयादिमोहितान् । मदीयमेव तद्राज्यं तत्र क: स्याच्छ्रमो मम । केनचिद्धेतुना सेनापतेः सख्यमुरीकृतम् ॥ जनकानन्तरं राजा ज्येष्ठपुत्रो भवत्युत । पण्डिता : कथयन्त्युच्चैर्देशे देशे सभास्वपि ॥ अहं ज्येष्ठो गरिष्ठश्च कलाभिर्बहुभिर्गुणैः । महाराजस्य पदवीमहं भोक्ता गुणाकर : ॥ त्वत्सहायेन दिल्लीन्द्रप्रसादेन मयाऽधुना । देशदुर्गाणि बहुधा पत्तन्नानि सहस्रशः ।। साधयिष्ये दिवारानं रिपूणामिति चिन्तये । इति लालप्य तं तत्र दलेलं शम्भुभूपतिः ।। महावीररसावेशाश्चितफुल्लतनूरुह : । बभौ सूर्य इव श्रीमान् राजपुत्रो महाद्युतिः ॥ ततो मौनमुपागच्छद्विचक्षणकृतक्षण : । कुमार इव तेजस्वी कुमार : शिवभूपतेः ॥ श्रुत्वा दलेल : सकलमकलङ्करं वच: । ओरङ्गशाहसन्देशवर्णदूताननुस्मरन् ॥ महाप्रेमभरारम्भं दर्शयन्वचसाधिकम् । अस्तुवच्छम्भुनृपति पारितोषिकमाददत् ॥ दिने दिने गजारूढी श्रीदलेलशिवात्मजौ । कथयन्त :न्तिौ] कथा इत्थं दिनानि नयतश्चिरम् ।। ओरङ्गशाहसन्देशाद्विजयाव्हपुरं प्रति । प्रस्थानमकरोच्छम्भुमने कृत्वा चमूपति : ॥ (३ ८४ .. (५ ८७ ८८ (९ ·९५ o/ ९२ ९३ भूपालदुर्गदुर्धर्ष शिवराजस्य धीमतः । शम्भुराजकरणोच्चैरभिमर्याग्रहीत्कृती ॥ अन्यान्यपि च दुर्गाणि राजपुत्रपुरःसरः । अकरोत्स्वकरस्थानि सुस्वस्थानि धनादिभिः ।। इत्थं शम्भुनृपो दलेलकटकाग्रे सञ्चर-सर्वदा युद्धक्रुविरुद्धराजपटली निघ्नन्कृतघ्नानपि । तं भूपालगडं क्रुधा विकथतामानीय मानी 'स्वयं धीर : सान्द्रकृपाम्बुधिः समधिकं प्रेम्णा दलेलेऽर्पयत् ॥ योद्धा योद्धा समिद्धानलसमविलसच्चण्डबाहुप्रतापो निर्दग्धारातिरण्य : समधिकधिषण : शूरसेनाशरण्य : सानन्दं नन्दनन्दप्रतिमनवयशस्तोमसोमादय : श्री : पश्यन्दिल्लीन्द्रसेनापतिमतिमहितो राजसूनुश्चकासे ॥ भूपालादिगडा: फुडा अपि तथा श्रीशम्भुसाहाय्यतः स्वायत्तीरचिता अनीकपतिना श्रीमद्दलेलेन यत् । तत्संश्रुत्य विचिन्त्य विक्रमभा चित्तेन नन्दोच्चकै. दिल्लीन्द्र : शिवभूमिपालविषये नृत्यानि तेने कलि: ॥ इति विहितजयश्री : संश्रितो वीरसधै : समधिकपदबन्धैर्मागधैःस्तूयमानः । शिवनरपतिपुत्रश्चारुचश्चच्चरित्र : प्रतिसमरमजस्रं द्योतति स्मातिदृप्त : ।। किल कलिरपि भूयो वीक्ष्य वृद्धि स्वकीयां निजहृदि बहु मेने मोहपूर्वप्रधानान् । कृतमिति बत कृत्यं भावयन्भव्यभावै- विकनमविलास : सम्भ्रमेणाजहर्ष । तत्तत्कार्यपरम्पराविरचनादुर्दान्तसम्मर्दनाद् वीराणां परिपालनाद्भुजबलात्तत्तत्कलाकल्पनात् । श्रीशम्भो: करुणाकटाक्षविभवाच्छीमाञ् शिवस्यात्मजः शम्भु : प्रेष्ठतमो बभूव सततं दिल्लीन्द्रसेनापतेः ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दकृतावध्याय : । ९७ •. ९८ " ·२ मनीषिण ऊचुः । अथ भूपालदुर्ग च पितुर्न परिपालितम् । बत तद्वति चानीकं शम्भुना विकीकृतम् ॥ स तु शम्भु : शिवस्योच्चैः सुतः सर्वजनस्तुतः । अकरोद्यदनह तत्प्रतिभाति न वस्तुत: ॥ स हि तत्र स्वयं कर्तुमकर्तुं चाखिलं प्रभुः । अकरोदसदृक्कर्म क्रूरं तत्केन हेतुना ॥ कवीन्द्र उवाच । पत्तिसेनापतिर्यावत्तावदेत्य शिवात्मजः । बतेदमादिशहतो द्वास्थं प्रामाधिकारिणम् ॥ mr ४ ६ ६ ७ दूत उवाच । नोदग्रता गिरावस्मिन्नच सैन्यसमग्रता । द्विषन्निग्राहकेऽमुष्मिन्दले चेयमुद्ग्रता ।। दलेल : सत्यसन्धोऽयं निहत्य त्वां ससैनिकम् । गुरुरोषो गिरेरस्य शकलानि करिष्यति ।। उचितं तद्यदुज्झन्ति स्वामिनोऽर्थाय जीवितम् । अन्यथा तु स्वयं स्वाय बतानर्थाय केवलम् ।। अतो दुर्गमिदं मुश्च श्रयामुं च महाप्रभुम् । अलं युद्धेन ते मन्द बलं निजमपश्यतः ॥ रामसिंहस्य तनय : कृष्णसिंह : सुदुर्धर : । जगत्सिंहमुखाश्चान्ये राजपुत्राः प्रतापिन: ॥ श्रीमाननूपसिंह श्च पद्मसिंहश्च विश्रुत: । तथैव केसरीसिंह : कर्णसिंहसुता इमे ॥ अमुना शिवराजस्य महाराजस्य सूनुना । साधव : साधुना साई हृद्यं हार्दमदीधरन् । अभी : स्वभावतस्तत्र यद्यच्चके स उद्धतः । ततत्सोढं दलेलेन परां वृद्धिमुपेयुषा ॥ ८ ९ १० ११ १२ ·१३ १३ १४ १५ १६ १७ शम्भु : सेनापतेर्वाक्यमकरोन्नाकरोदपि । सत्वस्य पृथुसत्वस्य व्यधत्तैव महामतिः ॥ अथ स्वार्थकलुब्धेन मरुत्वत्प्रस्थभूभृता । तनयं सह्यपालस्य स्वायत्तमिव मन्वता ॥ समलेखि दलेलाय सेनाधिपतये यथा । कथयिष्याम्यशेपेण श्रूयतां विबुधास्तथा ॥ यद्यदर्थयते शम्भुस्तत्तदस्मै प्रदीयताम् । दाक्षिणात्यशिशावस्मिन्सर्वथैवावधीयताम् ॥ प्रस्थीयतां तत: सद्यः स्थीयतां न मनागपि । सन्नाह्य वाहिनी सर्वा सह्याद्रिं प्रति नीयताम् ॥ अथ वा विजया प्राङ्नगरं तन्नियम्यताम् । धत्ते यदवलम्बेन सह्यभूभृदजय्यताम् ।। एनं[व]स एनमादेशं नतेन शिरसावहन् । प्रतस्थे प्रमना : सद्य : समग्रपृतनाग्रणी : ॥ स्वेन सेनासमूहेन व्यूढेन प्रौढ विक्रम : । तदने भूदुदग्रश्रीदुर्धर्ष : शिवनन्दन : ॥ चलत्यस्मिश्च भूपाले चतुरङ्गचमूत्थितैः । धूलिधाराभैरैरन्तरधीयन्त धराधरा : ॥ तदानीमुन्मदानीकभरभारार्दिता धरा । दरादिवमिव भाद्रेणुधोरणिदम्भिनी ।। प्रथितागाधभावानामापगानां तदध्वनि । पय : प्रसूतिभिलभ्यमलभ्यमपि चाभवत् । सैन्यैरध्युषितास्तस्य यवनस्यात्तवर्मन : । नद्यो न द्योतयामासु : स्वगमात्पतिमात्मन : ॥ अभीकः स बलाम्भोधि: शनैरभिसरंस्तदा । महामानं लघूकर्तुं सरितामभवत्प्रभु : ॥ श्रयमाण : शिवस्याथ सीमानं येदिलस्य च । दलेल ; स्वामिवचनाद्विमुखोऽहि रिवाभवत् ॥ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ ·२६ २७ २८ २९ २ ३० : ३१ सेनान्याऽहनि कस्मिंश्चिदूरादभिमुखीभवन् । मुदिराणामिबोदनः शुश्रुत्रे ध्वनिरध्वनि ॥ अथैष शम्भुमाहूय हस्तिवर्ती हयस्थितम् । स्वयं वेदितवृत्तोऽपि पप्रच्छ परवीरजित् ॥ दलेल उवाच । विना मेघागम मेघान्गर्जतोऽमून्विलोकय । तडितोऽपि च तेजोभिः परिदीपयतीर्दिवम् ॥ शंस जिज्ञासमानाय तदिदं वत्स वेत्सि चेत् । पृच्छन्तामिति स प्राह प्रहसन्तं हसन्मुखः ॥ दिल्लीपरिवृढो येन युध्यते बहुशः समाः । तत्सैनिकाः स्वयं ये ते भूपालगिरिवर्तिनः ॥ दीपयन्ति दिवं सर्वी हेतयोमू : सहेतयः । स काल एव सम्पातमदसीयं सहेत यः ॥ तमित्यभिदधावेस्मि[तस्मिन्नभिदधानेऽस्मिन् ] दधाने वीरसम्पदम् । साभिमानेव सेनेयं तमेवाप शिलोच्चयम् ॥ ततस्तद्भमिभृद्दन सद्य एवादिदित्सुना । स्वयं निविविशे तत्र सेनान्या सैन्यमात्मन : ॥ हरिद्भिर्हरिदेवोच्चै : पीताभिः पीत एव च । नीलाभिर्नील एवाथ श्वेताभि : श्वेत एव च ॥ शोण एव च शोणाभिश्चित्राभिश्चित्र एव च । अदभ्रतरसन्ध्याभ्ररेखाभिरिव तत्क्षणम् ।। आरोहन्तीभिरभितो बलिनामारुरुक्षताम् । द्विषतां वैजयन्तीभिरभूपालभूधरः ॥ मरुत्प्रसरदाकुश्चत्ततत्केतुपटाञ्चल : । स बभौ समये तत्र सपतत्र इवाचल : ।। अथादेशाद्दलेलस्य सैनिकास्ते सहस्रश : । असहन्त शिलावर्षे हन्त केचन संहताः ॥ दुर्गमे गिरिदुर्गेऽस्मिन्दृषद्वर्षाणि वर्षति । आरोहन्तः स्वयं हन्त केऽपि चर्मासिपाणय : ॥ ३२ ३३ ४ ३५ ३६ my ३८ ३ ९ ·४० ४१ ४२ ४३ ४ शूराः क्षरदसृक्पूरा : क्षितिं दूरादरञ्जयन् । शीर्यमाणशिरस्कन्धकरकूर्परवक्षसा : ॥ आरुह्यारुह्य संश्लिष्टतटाः सन्नद्धकङ्कटा: । वीराः केऽपि तदोत्तालास्तारा इव विरेजिरे ।। सोट्वाभ्यापततां पातानश्मनां पृथुवर्मणाम् । क्रुधा महायुधाः केचिदधिगत्याप्यधित्यकाम् ॥ खदिराङ्गारवर्षेण स प्रकर्षेण तत्क्षणम् । भस्मतां प्रत्यपद्यन्त पश्यतां पार्श्ववर्तिनाम् ॥ अथ धीरैर्महावीर्गिरिदुर्गावलम्बिभिः । महत : स्वामिनोऽर्थाय जीवितं मोक्तुमुद्यतै : ॥ केषुचित्पात्यमानेषु पातितेषु च केषुचित् । विद्रावितेषु विद्राव्यमाणेष्वपि च केषुचित् ॥ गाढवर्मा तदा शम्भुवर्मा चर्मासिभृत्स्वयम् । धन्विभिर्गदिभिवारैः प्रासिभिश्चन्द्रहासिभिः ॥ त्रिशूलिभिर्मुद्गरिभिर्वाणिभिर्वारबाणिभिः । मानिभिः सहितो मानी शम्भुराजोऽनुयायिभि: ।। अधिरुह्य धर सद्यस्तदा क्रुद्ध इवान्तकः । युध्यमानो विरुद्धानां व्यदधात्कदनं महत् ॥ अलं भिया धियाऽलम्भि किमियं वो महायुधा : द्विषतोऽमून्निगृहीत सङ्गण्हीत यशो युधा ॥ इति शम्भुवच : श्रुत्वा विद्रवन्तो न विद्रुताः । विद्रुतास्तु परावृत्य पुनर्युद्धाय संहताः ।। स धन्वी धन्य धुन्वानस्तन्वान : शरमोक्षणम् । विपक्षान्क्षपयन्नैक्षि दुर्लक्ष : पार्थवत्क्षणम् ॥ स तेषां युध्यमानानां समानानां सुरादिभिः । पाणीपाणीन्कफोणीश्च तयान्त्राणि त्रिकाणि च ॥ पृश्नीन्पृष्ठीबदस्थीनि सक्थीनि च भुजाः स्फिजः । क्रूरकर्मकृतां तेषां पृथक्पृथगथाकरोत् । ४८ ४९ : : ५२ ·१०० : इत्थं राजकुमारेण कुमारणेव कुप्यता । शक्रारिषु समग्रेषु दुर्गरक्षेष्वनेकशः ॥ इषुभिः शकलीकृत्य पातितेषु समन्ततः । स्वप्नदृष्टेष्विवाशेषेष्वपि नष्टेषु विव्हल: ॥ ५६ अपद्रुत्याचलादस्मादकस्मात्कापि निर्गत : । सकलं स्वस्य गर्वस्य फलं प्राप फिरङ्गजित् ।। प्रध्वनल्लोलकल्लोला क्रव्यकर्दमदुर्गमा । क्रूराकारा तदापारा प्रससारासृगापगा । ५८ आप्लुता : सकुलकं सहदारैवीरलोहिततरङ्गवतीषु । मेदसा मसृणितानि तदानीमाशुराशु पिशितानि पिशाचा ः॥ ५९ इत्थनमचलं युधि जित्वा शम्भुरेप विजयी पृथुसत्व : । साहसीसमुदितैर्मुदितै : स्वै : सनिकैः : सह दलेलमपश्यत् ॥ इत्यनुपुराणे कवीन्द्र अध्याय: । १ २ श्रीगोविन्द । कवीन्द्र उवाच । बन्दारुविबुधोदारमौलिमन्दारदामभिः । स्विद्यत्पदारविन्दाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ पुरोहितप्रभृतिभिर्वेदवेदाङ्गवेदिभिः । अनूचान : प्रवचनैर्मन्त्रविद्भिश्च मन्त्रिभिः ।। श्रौतेन विधिना सम्यगभिषिक्त : शिवो यदा । बतातुर इवातीव कातरात्मा कलिस्तदा ॥ कैलासवासिनं देवं गिरीशं तेजसां निधिम् । भालस्थहुतभुक्कीलालीलाप्लष्टमनोभवम् ॥ क्षणध्वस्तान्धकध्वान्तं त्र्यम्बकं त्रिपुरान्तकम् । स्वभावसिद्धविभवं भवं भवभयापहम् ॥ भीममप्यभयाकारमुग्रमप्यतिसुन्दरम् । अनादिमादिं सर्वस्य कृत्तिवाससमीश्वरम् ॥ ३ ४ ५ wr Contents of disconnected pages; p. I ·१०१ ७ जगदेकगतिं भूतपतिं मृत्युञ्जयं मृडम् । शङ्करं सर्वलोकानां शङ्करं प्रत्यपद्यत ।। अथ कल्पद्रुमलतामण्डपान्तर्निवेशिते । पूर्णेन्दुमं* भिः ।। आवेद्यमानजननं स्वर्णवञ्जलपाणिभिः ॥ २४ द्वितीयमिव कैलासमधिकैलासमास्थितम् । दिदृक्षुर्दिविपल्लोकविलोकितमलोकत ।। २५ दवीयानेव देवाय नन्दिना स निवेदितः । सन्दानिताञ्जलिपुट : प्रणनाम पुरःस्थित : ॥ २६ अथो गदितुमाज्ञप्त : शर्वेणोन्नमितभ्रुवा । स तस्मै स्वविनिर्वेदहेतुमाचष्ट तत्वत: ॥ २७ कलिरुवाच । यदत्तपूर्व भवता मह्यं माहेश्वरं युगम् । उदभूदधिभूस्तत्र मदन्य इति किं कृतम् ॥ २८ पुराराते प्रसन्नेन यदुक्तं मे पुरा त्वया । पश्य सर्वज्ञ भगवन् राजते तदवज्ञया ॥ २९ अनेन सा नैषधेन पर्यपालि यथा पुरा । अनेन सा तथा शाहसुतेन परिपाल्यते ॥ ३० उच्चैः सुकृतिनानेन कृतिना कृतिभिर्युगम् । कृतमेवाकारि यदा गतिः काऽपि न मे तदा ॥ ३१ महाकालस्य ते रूपं काल एष सनातनः । वत्सरान्तो निमेषादिश्चक्रवद्यो विचेष्टते ।। ३२ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्र लोका : पुन : पुनः । भूत्वा भूत्वा प्रलीयन्ते समुद्र इव वीचयः ॥ ३३ यत्र ब्राम्य [म]मह : सर्व मनूनामन्तराणि च । युगान्येतानि च पुन: पुनरायान्ति यान्ति च ॥ ३४ * Here the portion up to verse 23 is missing which probably covered ) pages. † Disconnected pages 2 and 3. :

·१०२ यस्य यः समयस्तस्मिन्स वर्तेत यथाविधि ॥ कृते युगे चतुष्पादत्रेतायां तु त्रिपादभूत् । द्वापारे तु द्विपाद्भवा धर्म : मामवतिष्ठते ॥ ३६ स एकपात्पुनस्तिष्ये तिष्ठन्नपि न तिष्ठति । विधिना विहितास्त्येषा धर्मस्यास्य व्यवस्थिति: ॥ ३७ प्रमथ्नाति प्रमत्तात्मा तामिमां प्रमथस्तव । यत्र प्रशासति महीं धर्मस्यैवास्ति दीक्षितः ॥ ३८ हेमसिंहासनासीनो हेमाचल इवापरः । महाबाहुमहाराजः शम्भुराजो व्यराजत ॥ ३९ जामदग्न्येन रामेण बलिना दानवेन च । कल्पद्रुमेणापि च यच्चिरस्य निरकारि न ॥ दैन्यं द्विजातिजातीनां तदनेन दयालुना । प्रददानेन वित्तानि तदा द्रुतमपाकृतम् ॥ ४१ पुरोहितास्तथाचार्या ऋत्विज : श्रोत्रिया अपि । तत्तत्कर्मण्यधिकृतास्ततोऽन्येऽपि च सूरयः ।। ४२ आसमुद्रावनीभागवर्तिनो येऽवनीपकाः । धनदेनामुना सर्वे ते तदा धनदीकृता: ॥ महोदयादहो तस्मादानशौण्डाद्दयावतः । प्राप पञ्चसहस्राणि य: पश्चाशदयाचत । स्वर्णरत्नादिवासांसि गोतुरङ्गमतङ्गजान् । अजाविकमदाच्छम्भूराजो राजसभास्तुतः ।। ४५ त्यागलीलामुदवहत्तथा तस्य प्रभोः शयः । यथा विपश्चितां लेप्सु[लिप्सु गृहेषु स्वर्णराशयः ।। दिल्लीन्द्रप्रभृतिप्रतीपपृतनावस्कन्दनास्कन्दन- स्पष्टस्कन्दसमानमानमहसः सम्पन्नधर्मस्थिते: । भूलोकैकगते : सदाशिवदयोदश्चत्प्रभुत्वोन्नते: शम्भुच्छत्रपतेः सदोदितमिदं साम्राज्यमुद्योतते ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवास करकवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायामध्यायशतसम्मितायां शुभलक्षणलक्षितायां वैयासिक्यामध्यायः । ४४ :

·Section IV HISTORY OF SHIVAYOGIN : २ ३ ४ ६ श्रीगोविन्दो विजयतेतराम् ।R श्रीमदानन्दभरितमोतप्रोतं जगत्रयम् । यत्र तत्परमं तत्त्वं सर्वदा समुपास्महे ॥ कवीन्द्र उवाच । अथ प्रोद्दामवीरश्रीः शम्भुराजो महाबली । सभामागत्य कास्मिंश्चित्समये परमोज्वल : ॥ प्रकृतीनां नतीगुण्हन्महानन्दभरालसः । सिंहासने विशेषेण विरराज सुरेन्द्रवत् ॥ ततः किञ्चिन्महोत्साही नानालक्षणलक्षित : । शिवराजात्मज : शम्भु : सार्वभौमश्रियं वहन् । लोके ययातिवल्लोकैरालोकितपराक्रम : । मान्धातारं परिहसन् लसन् स्वगुणसम्पदा ॥ उपाध्यायान् द्विज श्रेष्ठान् मान्त्रिकान् तान्त्रिकानपि । कवीश्वरान् पण्डितांश्च सिद्धान् योगविशारदान् ॥ दैवज्ञान्मन्त्रिणोऽमात्यान् वतिन : सत्यवादिनः । मुनीश्वराजापकांश्च यायजूकांस्तपस्विन : ॥ आप्तान् सुहृद्बान्धवांश्च मातुलान् शालकानपि । श्वशुरान् गोत्रपुरुषान् कुलीनानथ मानवान् ॥ ८ चातुर्वर्ण्यभवान् कांश्चिद् वृद्धान्मित्राणि कानिचित् । बहुश्रुतान् सभास्तारानाहूयावीवदद्वचः ॥ ९ R=Rajopadhye Records. Contain the following variants :-a, b, c, d ote the four lines of the verse. se: cd. R. सभामगाद्विनोदेन कस्मिंश्चिदपि वासरे । a. R. ततो रह: समावीक्ष्य.---R. cm. 4c-5d. d. R. सिद्धान्योगीश्वरानपि । 7 ab. R. सामाजिकान्मन्त्रिवरान्प्रधानान्प्रधनप्रथान् । ७ 4 6 ·१० •. शम्भुराज उवाच। जिता भवत्सहायेन रिपवो युद्धदुर्मदाः । कबूरा इव दुःसाध्या : श्यामला: सफिरङ्गिणः ॥ इङ्मजाश्च वलन्देजा आरब्बा: काबलै : सह । पुरुत्कालैकनिलया : शूरा : परिजिता : पुन : ॥ ११ सावन्ता : फेरुपदवीमागता : शरणार्थिन: । राज्लूकरा : करान्बध्या मदाज्ञापरिपालिन : ॥ १२ शिरस्का: शीर्णसकलविक्रमा विगताक्रमा : । तुरुष्किका : शुष्कमुखा दिगन्तारण्यमाश्रिता : ॥ १३ वैजापुरीया : साहाय्ये याचयन्ति बलं मम । भागानगरनाथोऽपि नाथते मद्दयां सदा ॥ १४ समस्तपातशाहानां मूर्धन्यो मान्यविक्रम : । ओरङ्गशाह एकोऽसौ किञ्चिद्दर्प वहत्यहो ॥ १५ डिङ्मारा मद्भटाटोपनिरीक्षणभयाकुला: । स्त्रबाहुतेजो निन्दन्तो ददत्याकरभूकरान् ॥ १६ चिनेजाश्चिररात्राय वित्रासितपरा अपि । आहोपुरुषिकां काञ्चिन्न वहन्ति ममाग्रत: ॥ ढोणाका : प्रणयप्रव्हा बव्हालापविवर्जिताः । मद्भक्तिमनुगच्छन्ति प्रयच्छन्ति धनं बहु ॥ १८ फरासिन : समाक्रान्ता विक्रान्ता : सङ्गोष्वलम् । मामकैः सकलै : शूरै: सागरान्तरचारिभिः । १९ बसून्नुरमञ्जुल*[बरमञ्जुल ]चिनकोचगोमन्तपालजाः । वसयी[ ई ]चौलसुरतमसलीमस्कतोद्भवाः ॥ २० After Io ab, R. ins. सहजा : कृत्रिमाश्चैव स्वसहायैः समावृताः । b. R. बर्बरा अपि ( for काबलै : सह ). R. cm. 12 C.-13 b. R. cm. I5 ab. d. R. दापयन्ति करान्मुहुः । R. cm. 17-22. R. cm. 33 cd. * बसूरमङ्गुलचिन: Basur, Mangalore and China are ports. The original in the copy does not suit the metre. १७ 10 11 12 15 16 17 N. B.

·१०५ २१ : २२ २३ २४ २५ २६ चेनपट्टणघोगारभडोचदिवभूभवा : । भोबासमुम्बयी[ई मोसम्बजादवणसम्भवा : ॥ महोसदा: सिंहलजा नागाजद्वीपजा भटाः । घटयन्ति खटाटोपादास्यं मम महोत्कटम् ॥ गिरिकन्दरसञ्चारा भिल्ला मल्ला इवोद्धताः । मत्प्रथां प्रथयन्त्युच्चैर्वचसा मनसापि च ॥ पुण्डाः प्रचण्डदोर्दण्डकण्डूताण्डवखण्डिता : । अखण्ड खण्डशो दासभावमाकलयन्त्युत ॥ सदा मदभरोदना : पालेगारा : प्रहारिण : । सन्दानिताञ्जलिपुटास्तिष्ठन्त्यजिरके मम ॥ मामकं कटकं वीक्ष्य काटका : कठिना अपि । मामेवाशु प्रपद्यन्ते शरणं गलितोद्यमाः ॥ साष्टीसमाश्रया बारदेशस्था : केऽपि भूभुजः । समालभन्ते नो निद्रां मन मिला: ॥ सौनूरवासिन : केऽपि नरेन्द्रप्रवरा : खरा : । मोगला मद्भटैर्भूय : प्रगृहीता गलग्रहै : ॥ पञ्जाबिनस्तब्धपराक्रमतामागताश्चिरम् । समुद्रतीरसञ्चारा आभीरा ः सेवनोन्मुखा : ॥ बिन्दुराश्रयसञ्जातप्रतापप्रथितत्विषः । अहो प्रयच्छन्ति कर भीता मद्भटसङ्गरे । साधेकरा नृपश्रेष्ठा जङ्गमा : परमोद्धताः । प्रपूजयन्ति मामेव हित्वा पाखण्डमुत्कटम् ।। d. R. निवसन्ति ममाङ्गने । d. R. शरणार्थिन : ( for गलितोद्यमा :). 27 cd. R. मत्प्रतापाग्निसन्तप्ता निद्रां नोपलभन्त्युत । b. R. वरा नृपकदम्बके । c. R. -संस्थाना (for-सञ्चारा). so ab. R. बिनूराश्रयसञ्जातप्रतापानिमहोज्वला । २७ : २८ २९ ३० 25 26 28 29 ·३२ : ३३ ३८ केचिदुर्गमदुर्गेषु नरसिंहा: प्रहारिणः । भीता : शशकवच्छश्वद्भवन्त्यन्तर्हिता इव ।। चनीचञ्जावरपुरप्राकारान्तरवर्तिनः । मदीया एव सम्भूता : प्रभूतधनतोषिता: ॥ विलक्षणा : कोङ्कणका : प्रतिक्षणमहर्निशम् । सुलक्षणान्यभ्यसन्ति मद्भटानां समागमात् ॥ नानेमावलका : केऽपि शूराः परविडम्बका : । मदग्रेसरिणो भूत्वा धावन्ति बत दासवत् ॥ तथा पोवनमध्यस्थाः प्रशस्ता : सङ्गरेवलम् । वीरा ः प्रवीरा दुर्गाणि रक्षन्ति च हितङ्करा : ॥ खेडेबारगता वीरा बरा राजन्यमूर्धसु । मदाश्रयात्स्वाश्रमेषु विश्रमन्ति श्रियावृता: ॥ कीराकीर्णतरुवातावृतं कीरातमावलम् । येऽवलम्ब्य बतोत्तंसा भूभुजां तेऽनुयायिन : ॥ अतिदुर्गमदुर्गस्था :--After 32. R ins. : फरासिन : समाकान्ता विक्रान्ता: सगरे दलम् । मामकैः सकलै : शौ: साग[ रान्तरचारिभि : ॥ त्रिनेजाश्चिररात्राय वित्रासितपरा अपि । आहोपुरुषिकां काचिन्न वहन्ति ममाग्रत : ॥ दुनोला : कलिता : शेषपाखण्डाः खण्डमुत्कटम् । आददन्ति विनोदेन जल्पन्तो मामका इति ॥ ढोग्भाका : प्रणयप्रह्वा बह्वालापविवर्जिताः । मद्भक्तिमनुगच्छन्ति प्रयच्छन्ति धनं बहु ॥ After 33 ab. R. ins : कटक मामकं वीक्ष्यारटन्त्यानन्दसम्भृता : कदीना दीनवदना : सदने मद्भयं सदा ॥ विशेषयन्ति विरता : सिन्धुमार्गादनेकधा । cd. R. मदग्रेसरतां प्राप्य धावन्ति विनटन्ति च ॥ After 36. R. ins.: पौडखोरेकनिलया : सलया मद्धिते सदा । मद्दत्तं धनमासाद्य प्राणानुज्झन्ति सङ्गरे ॥ 32 a. R. 33 35 36 37 R. cm. 37-44.

·१०७ ३९ ४० : ४१ ४२ ३ ४४ देशमुख्या: खोपडा ये वृद्धरोहिडसंस्थिताः । जोधेकरा : परे बालरोहिडेखोरवासिन : || केचिद्ये लवणावासा : सदा समरलालसा: । कानन्दखोरसंवासा भानुप्रतिमतेजसः ॥ मोसेखोरगृहा: पलीवारुण्तारलखोरजैः । कोयिनातीरजा : केचिज्जोरचाम्पलखोरिण : ॥ इन्दापूरसिरोलस्था बारामतिजुनारजा: । नीरातटी पुण्यवायी[ ई सासवाडसुपेकरा: ॥ मानगोकर्णमिरजमनोलीकागलादिषु । देशेषु येषु ये भूपा मदाज्ञां मानयन्त्यरम् ॥ चाकणग्रामसम्भूता : किराता : कीरभापिण: । आकिरन्ति कर द्वारोपान्ते बद्धकराश्चिरम् ॥ मूठेखोरालया: पौडरवोर भूप्रभविष्णव : । मत्पक्षमनुरक्षन्त : क्षिण्वन्त्यहितमण्डलम् ॥ मूलसीकास्थितागुञ्जणसावासाश्चिकोडिजाः । मदीयेन प्रभावेन कुर्वन्ति भुवने यश : ॥ R. reads: मूठेखोरगृहाः केऽपि भटा : प्रोत्करमानिन: । आशंसयन्ति मद्धस्ताद्धनं विजयमेव च ॥ ab. R. मलसीकस्थिता: प्रोद्यद्याननामसमर्धिताः । -d. R. रमन्ति स्त्रीकदंबके.-After 46. R. ins. : केचिद् गुञ्जणसंवासा : सुभटा रणकर्कशा: । मद्वासतां गता : सन्तः प्रकुर्वन्ति यशो भुवि ॥ तथा हरणमध्यस्था : परेषां हरणोद्यताः । मदाशाकिङ्कराः सर्वे निवसन्ति सुखं गृहे ॥ तथा हीरडसस्थाना मदाश्रयमुपागताः । भूदुर्गाण्यनुरक्षन्ति लक्षयन्ति हितं मम ॥ पाटण्खोरकृतावासा : प्रवासैककृतक्षणा: । मदाश्रयं संश्रयन्तो भजन्ति शिवमुत्कटम् ॥ भूय: परलखोरस्था: प्रेष्यतां मम सङ्गता : । जैत्रयात्रा : प्रकुर्वन्ति प्रोल्लसन्ति सभास्वलम् ॥ 45 46 .

·१०८ ४७ ४८ कुडालखोरे प्रखरास्तथा हेटकुडालके । अभिख्यां कामपि मम प्रेष्याः प्रख्यापयन्त्यहो । भूपा हीरडसोद्भता : प्रभूताभिजनप्रियाः । मज्जैत्रयात्राः कुर्वाणा : प्रोल्लसन्ति पदे पदे ॥ फोडेकरा : सालसीकाश्चान्देरीसाखलीकराः । मणेरीमर्दनगडहेरेकरनिवासिनः ॥ वाडीडिचोलीनगरे ख्याता : सगरवद्गुणैः । राजपूरसमावेशा : परे सौदालजा नृपाः ॥ पांसूपत्तन भूमिस्था वरा लाओकरा अपि । देवलग्रामसम्भूता देवरूखभवा : परे ।। सङ्गमेश्वरभूभूता दाभोलीदर्पदर्पिताः । सावर्डेकरनामानश्चिपोलणभवास्तथा ॥ फुणगूसकृतावासा धामणैकविलासिनः । हातखाम्बेकरा : केचिन्मत्ता : केलेकराभिधा : ।। ५२ ५३ 47 48 49 तथा तारलखोरस्थाः शूरा : केचन सम्मताः । मत्पत्तिसेनां पतितां भान्ति प्राप्य क्षितौ किल । मेढेखोराश्रया : प्राय : प्रकर्तुं प्रसभोवता : । मत्पत्तिसैन्यपावस्था : प्रस्थाने प्रभवन्त्युत ॥ b. R. खरांशुरिव रश्मिभिः । R. cm. 48. b. R. तथा हेटकुडालका :-After 49 R. ins. : शृङ्खलाकरसंयुक्ताश्चान्देरीग्रामवासिनः । मत्पत्तिसेनावामागमगीकुर्वन्ति सङ्गरे ॥ अन्ये वारुणखोरस्था रोहिडेखोरजैः सह । 50 d. R. तथा सौन्दलजा अपि। b. R. सावर्डेकरजा दृई-After 52 ab. R. ins. : प्रपालयन्ति दक्षाझं सेनाया मम सर्वदा । चिपोलणभवा : केचिदाभोलीप्रभवास्तथा ॥ After 53. R. ins. : सालसीपत्तनगृहाः केचिद्वेलेकराः सदा । पुत्रपौत्रैः परियुता : शूराग्यपदवीङ्गता : ॥ अवन्ति मम सेनाया दक्षवामकरावपि । 52 53 :

·१०९ : ५६ ५७ ५८ ५९ 54 d. R. 55 वेलेकरोपनामान : पुत्रपौत्रोपबृंहिताः । क्षारपत्तनिकैः साकं राजपत्तननामका : ॥ साटोलीपुरसञ्जातास्तथा जेतापुरीयका : । प्रभावलीयाः सोदर्काः सङ्गरारम्भकर्कशाः ॥ मूरेकरा : केलवलीजावलीया : प्रभाविणः । कशेलीकाहरचिरीमल्कापूरीयका भटाः ॥ प्रतिक्षणं क्षणपरा दक्षिणाश्चारुलक्षणा: । एते रक्षन्त्यधिरणं मत्सेनामनुगामिन : ॥ सुवर्णदुर्गप्रान्तस्थैः संवृताः सजसैनिका: । मद्भत्यतामनुगताः कर्णाटसुभटा अपि ॥ अलङ्करिष्णुभिर्भूयो वीरौर्जिष्णुपराक्रमैः । महाराष्ट्र: सहाभान्ति भृत्या : शालवनीयका : ॥ राजपत्तनिका : परे। cd. R. प्रभावलीयाः प्रोद्दामसामकृतविस्मया : । After 55 R. ins. : गर्जन्तो दक्षिणे पाच पत्तीनां प्रभवन्त्यरम् । b. R. जयवल्लीसमुद्भवा: cd. R. मल्कापुरालया: शूराः । वाडीगोकर्णभूभवा: -After 56 R. ins.: हरिचेरीपरिस्पन्दाः कशेलीकाश्च केचन । R. cm. 57. 58 b. R. करवीरभवै : सह-After 58 R. ins. : मूर्धानं मम सेनाया नदन्तो भैरवान् रवान् । आलक्षयन्ति रक्षन्त : स्वजनैरभिसंवृताः ॥ नानानाटकनिर्माणनिपुणा : पुण्यकारिण : । उदरे मम सेनायाः कर्णाटा निवसन्त्यलम् ।। ab. R. अलङ्करिष्णवोत्यर्थ वीरान् जिष्णुपराक्रमाः । cd. R. महाराष्ट्रोद्भवा वीरा : सेनामध्ये लसन्त्वमी । After 59 रत्नालङ्कृतकोटीरकुण्डलोज्ज्वलनिग्रहाः । सेन वामाइमाप्राय तिष्ठन्ति बत सिन्धुजा: ॥ कुलबाचलदेशस्था अचला युद्धकर्मणि । अश्रान्तं मम सेनाया दक्षाङ्के विभ्रमन्त्यरम् ॥ 56 57 69 ·११० ६० ६२ ६३ ६४ कल्याणप्रान्तस जाता भीवण्डीजनुष : परे । श्येनग्रामभवा : केचित्तथा खानवलीयका : ॥ नानादेशसमावासा : प्रवीरा वीरमण्डले । सुबेदारा नायकाश्च जुम्लेकारा : सहस्रश: ॥ हवालदास : प्रख्यातास्तथा सोबता अपि । [ए] काकिन : परे केऽपि केऽपि बन्धुसुहृद्वताः ॥ डिचोलीकडवाडस्था : शिवेश्वरनिवासिनः । आङ्कोलेकरनामानस्तथा बाधेकरा अपि । कुलशीलावृताः सर्वे शक्रवत्पृथुविक्रमा: । मदीयपत्तिसेनाया जनयन्ति मुखश्रियम् ।। महाकापट्यभरिता : कानडीयप्रथां गताः । वामकूर्परतां यान्ति मत्सैन्यस्य रणोत्सवाः ॥ आरलग्रामनिलयास्तारलैकसमाश्रया : । सोलाकुरीया : साञ्जुलभवा : शालवनीयका : ॥ d. R. राशिवडेकरमिश्रिता:-After 60 R. ins. : वामकुर्परतामस्मत्सेनायाः कल्पयन्त्युत । प्रेवत्कटकिन : केचित्काटका : षण्मुखोद्यमाः । वामकुलिं दक्षकुक्षि पालयन्ति बलस्य मे ॥ प्रबला: प्रथिता : खानवलीग्रामसमुद्भवाः । मत्सैन्यमध्यस्थेनाभिद्योतयन्ति दिशो दश ॥ मदीयसेनानेत्रश्रीभरं विभ्रति सर्वदा । नानाभूदुर्गरचितसंश्रया : क्रूरमानसाः ॥ मदीयसैन्यकर्णाभां दीपयन्ति मदोन्नताः । 60 .. 61 R. cm. 61 ab. 62 63 After 62 R. ins. : अटन्ति मम सैन्येऽस्मिन्नानादेशसमुद्भवाः । After 63 R. ins.: स्वस्वविक्रमसन्दीप्ता : शक्रवत्प्रथिताः परम् । मत्सेना प्रपदस्थाना द्योतन्ति निजतेजसा ।। वर्गदूतसमालेखप्रगल्भाधिषगोद्यमाः । लेखका : सन्ति मे भूयश्चित्रगुप्तोत्तमोत्तमा : ॥ R. cm. 64. 64 ·ur ६७ ६८ : ६९ ६८ ६९ पण्डाताण्डवनिष्णाता गीष्पते: समताङ्गताः । रचयन्ति श्रियं काश्चित्सभासु मम पण्डिताः ॥ अथर्वण इवावरहस्यपरिशालिन: । ललन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मविद : सर्वत्र कर्मसु ॥ चतुर्वेदविदः केचित्रिवेदीपारगामिनः । द्विवेदाध्ययिनः केचिदेकवेदरता : परे ॥ श्रोत्रियाः स्नातका मौनव्रतिनो जापका अपि । तापसा जटिला : केचिद्वल्कलाजिनवासस : ॥ यायजूका योगविदो दीक्षिता अग्निहोत्रिणः । अयाचितवता ब्रह्मचारिणश्चोर्ध्वरेतसः ॥ अधोमुखा ऊर्ध्वमुखा जीर्णपर्णाशनास्तथा । शीर्णपर्णकृताहारा उञ्छवृत्तिरता : परे ॥ पञ्चाग्निसाधना वायुभक्षका धूमभक्षका : । तोयाहारा : फलाहारा : कन्दमूलाशनाः पुन : ॥ नानावेषधरा : केचिजटिला मुण्डिनोऽपि च । त्रिदण्डिन : केऽपि लसत्रिजटा द्विजटा अपि ॥ उलूखलमुखा : केचिद्गोमुखा गोमयाशनाः । गोमूत्रप्राशनाः केचिच्छाकाहाराश्च केचन ॥ रामानुजा वैष्णवाश्च तप्तमुद्राङ्किता अपि । शुद्धमुद्राङ्कितः सौरैः शाक्तैर्गाणेशकैः सह ।। R. cm. 68 cd. R. cm. 70 cd. After 7I R. ins. : कृशा अपि दिनेशाभप्रभाभरविलासिन : । मत्कल्याणपरा : सर्वे तिष्ठन्ति मम सद्मनि ॥ मन्त्रयन्त्ररहस्यज्ञास्तान्त्रिका मान्त्रिका अपि । समुदायै : समुदयं मत्सभासु गम[ दन्त्यमी । षड्दर्शनरहस्यज्ञा : प्रशस्ता : सङ्कथास्वपि ॥ आवेदयन्ति सततं मत्कल्याणपरं विधिम् । गणि[ण]का गुणिन : केचिद् गणितग्रहमण्डला: । वल्गन्ति दैवं बहुश: सभासु मम सुव्रताः ॥ R. cm. 71-73 d. ७० ७१ ७२ 68 70 71 ·११२ ७३ ७४ ७५ ७६ : ७७ ७९ शैवै : कैश्चिब्रह्मविद्भिर्मान्त्रिकैस्तान्त्रिकैर्वृताः । मुनयो यतय : केचित्प्रसन्नमतयः सदा ॥ सिद्धाः सिद्धिसमृद्धार्था गणकैरनुलाक्षता : । चिन्तयन्ति ममाभीष्टं निरुपद्रवसंश्रया : ॥ केऽपि कार्मणवेत्तार : परकृत्यानिवारका: । आभिचारान् परकृतान् वारयन्ति मम प्रिया : ॥ पुराणा ब्राह्मणा : केऽपि पुर: । पौराण्य ः प्रथिता गाथा : कथयन्त : सभास्थिताः ॥ अलङ्कारविद : केऽपि धिषणापतिधीभराः । आतोषयन्ति वाग्जालैर्मामक मानसं मुहुः ॥ तर्कशास्त्रैकपठनात्कर्कशास्तार्किका जनाः । रञ्जयन्ति महोदय़ाहै : समाजे मानसं मम ॥ पूर्वोत्तरां च मीमांसां पठित्वा केऽपि धीवरा: । समर्थयन्ति सार्थेन स्वार्थान् स्वार्थ पगयगा: ॥ महाभाष्यप्रवक्तारछेत्तार : संशयस्य च । प्रदर्शयन्ति धात्वर्थान्नानारूपान्ममाग्रतः ॥ महाकाव्यकलालापललिता : कलिताऽखिलाः । आभूषयन्ति परममास्थानीस्थानमास्थिताः ॥ चतुर्दशसु विद्यासु शिक्षिता दीक्षिता अपि । विवदन्ति मिथो वादैः स्वमतस्थापनस्थिराः ।। चतुःषष्ठिकलातत्त्रपारगा: कुलभूषणा : । विशेषयन्ति मद्रङ्गे परस्परजिगीषव: ॥ R. cm. 74 ab. After 75, R. read 84-89. d. R. कथयन्ति ममाग्रतः । b. R. धिषणापतिबुद्धयः । b. R. कर्कशत्वमुपागता:-d. R. समाज मम तार्किका ः। ab. R. नानाकाव्यकलालापकोविदाः कविनायकाः । su cd. R. आभूषयन्ति परमं समाज मामकं सदा । R. transfer 82-83 d. R. स्त्रमतस्थापनोद्धराः । R. cm. 83 cd. ८० ८१ : ८२ ८३ 74 75 76 77 78 81 82 83 ·८६ : ८८ ८९ नासत्याविव सर्वासु चिकित्सासु विचक्षणाः । आवहन्ति श्रियं काश्चिन्मामका रोगहारिण: ॥ का: केचित्सम्भ्रमै : सम्भृता : सदा । कलां काश्चिद्रङ्गमध्ये दीपयन्ति ममाग्रत: ।। गान्धर्वविद्यासारस्य वेत्तारो दर्शका अपि । गायन्ति गायना गाथा : सुस्वरा वैणिकैः सह ॥ मार्दगिका : पाणिवादा लयाकल्पनपण्डिताः । भाण्डै : सह महारङ्गे रजयन्ति मनो मम || वाद्य[ नाट्य ज्ञानाभिज्ञतमाः सदाऽहम्मतिवर्जिताः । नटन्ति विनटन्त्युच्चैनटा केचन तोरणे || आभङ्गुरावलग्नश्रीभरा ः स्तनभरैरलम् । नृत्यन्ति वारललना : सकला ः सकलोज्वला: ॥ विचित्रचित्ररचनाचतुराश्चटुलोक्तय : । चित्रकाराश्चित्रयन्ति सचित्रा मद्गहान्तरम् ॥ कारव : कारुशास्त्रार्थवेत्तारश्चारुकुण्डला : । सुरेन्द्रभवनाकारान् रचयन्ति मम गृ]हान् ।। परीक्षका : परीक्षाभिर्बह्वीभी रत्नसञ्चयान् । परीक्षन्ति स्फुरल्लक्षा दक्षिामना: ॥ क्रयविक्रयमत्युच्चैः सततं सत्यवादिनः । वणिग्जना : प्रकुर्वन्ति मत्पुरे गतभीतयः ॥ कुरङ्गवाहनोदप्रवेगा: केऽपि तुरङ्गमा : । हेषन्ति नृत्यन्त इव चत्वरे यामिकै : सह ॥ गलन्मदा : सदोदप्रवेगाः केऽपि मतङ्गजा : । गर्जन्ति घनगम्भीरमजिरेऽरातिदारुणाः ॥ ९० ९२ ९३ 83 88 After 83 ab, R. ins. : क्रीडन्ति चत्वरे सर्वे दर्शयन्त : कमात्कला : । a. R. नानावाद्यकलामिज्ञाः । d. R. सततं मम चत्वरे । 92 ab. R. परीअयन्ति सततं कोशागारे मदीयके । 89 ·रथिभिः संयुता : केचिदङ्गणेऽमी महारथाः । विभान्ति भानुप्रतिमास्तेजोभिर्मत्प्रियङ्कराः ॥ मया दत्तानि देवेन्द्राः पितृभिः सहिताश्चिरम् । हव्यकव्यानि गृह्णन्ति वितन्वन्ति मम प्रियम् ॥ ९८ : ९९ इत्थमापूरितो गौर्या शङ्करेण मनोरथ : । तथापि जागर्ति माये चिन्तानन्ता बतागता ॥ कथं सुतो मम भवेत्प्राज्यसाम्राज्यकारणम् । सुधीवरा : सभास्तारा : प्रविचार्यसम्मता: ॥ कानुष्ठानस्य रचना पुरश्चर्याऽथ का पुनः । प्रकर्तव्या मया ब्रून सप्रधानाः समन्त्रिण : ॥ इत्थं शम्भुनृपः प्रगल्भविभव : शक्रश्रियं भर्त्सयन् शम्भ्वाराधनसाधनोऽपि तुलजासर्वस्वभूतः पुनः । पुत्रेहां मनसा वहन्निजसभास्तारान्निगद्योच्चकै- स्तूष्णीमास सतृष्ण एव निभृतं देव्या: समाराधने ॥ १०० १०१ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे परमानन्दात्मजदेवदत्तोद्भवप्रकाशितायां शुभलक्षणलक्षितायां शिवपुराणान्तर्गतायामनेकाध्यायसाधितायां वैयासिक्यामंशावतरणे राजाधिराजशम्भुराजोक्तिर्नाम अध्यायः । 97 98 a. R. देवा अपि मया दत्तम् । R. reads for 98 इत्थं मनोरथोऽस्माकं शङ्करेण प्रपूरित : । तथाप्येका कापि चिन्ता मयि जागर्ति साम्प्रतम् ॥ so cd. R. सर्वे ब्रूत सभास्ताराः प्रविचार्य स्वके हृदि । 100 cd. R. कार्या मया वा वदत प्रधानमन्त्रिभिः सह । c. R. पुत्रेहां मनसा वहन् । -d. R. देव्याः समाराधने । 101 ·११५ कवीन्द्र उवाच । इत्थं निगद्य धरणीपाले शिवसुते तदा । तूष्णीम्भूते सभास्तारा: परस्परमुखक्षणाः ॥ छन्दोगामात्यसहिताः सोपाध्यायाः सयोगिन : । शिवयोगिनमत्यर्थ पुरस्कृत्य तपोनिधिम् ॥ अब्रुवन्वचनैश्चारुचमत्कृतिविधायकैः । एकचित्ताग्रतां गत्वा शृणुत द्विजसत्तमाः ॥ २ ३ मन्त्रिण ऊचुः । .. ४ १ ६ ८ भो राजन्यकुलोत्तंस चिन्तां मा कुरु सर्वथा । आपूरितार्थनिचयां योगनिद्रां हरे : पराम् ॥ परावरैकसिद्धीनां दात्री पात्री सुखस्य च । दमिताशेषदैत्येन्द्रमण्डलां मङ्गलालयाम् ।। तडित्कोटिप्रतीकाशतेजोभरविराजिताम् । पञ्चाशद्वर्णनिलयां सुरूपां मदमन्थराम् ॥ मदपूर्णितरक्ताक्षी योगियोगैकगोचराम् । चराचरस्य निर्माणकारिणीं शङ्करप्रियाम् ।। शक्तीनामपि सर्वासामाद्यां वन्द्यां विशेषतः । वेद्यां समस्ततन्त्रोधर्मन्त्रसङ्घप्रवर्तिनीम् ॥ भवत्कुलैकवरदां दरदां दनुसन्ततौ । दयान्वितां सदोद्दामपाखण्डदमनोद्धराम् ॥ मुक्तामणिप्रघटितमायूरोद्भासिनासिकाम् । ताटङ्कयुगलीभूतभानुराकेशभासुराम् ।। d. R. तच्छृण्वन्तु मनीषिणः । c. R. आराधयस्व तां कालीम् । b. R. तेजोभरतरङ्गिणीम् । -c. R. सद्रूपां ( for निलयां). b. R. दनुजेष्पल [ध्वलं ] ( ला ? ) ( for सन्ततौ). R. cm. 9 cd. R. transp. To ab and Io cd. After Io R. ins.: कुचकुम्भसमाकारतुहिनस्वर्णपर्वताम् । ९ 3 9 10 ·११ १२ १३ १४ १५ अनेककोटिब्रह्माण्ड जननी भञ्जिनीमपि ॥ अशेषदोषदलिनी दीनवृन्दाभिनन्दिनीम् । महाकालस्य रमणी जननी भगिनीमपि ॥ कर द्वयाङ्गुलिनखा जामदग्रायलीलया । दशमूर्ती : कीर्तिपूर्तीः प्रकुर्वन्ती मुरद्विषः । जितनिद्रस्य भद्रस्य रुद्रस्य गततन्द्रिण : । कल्पयन्ती कटाक्षस्य लीलयैकाददाकृती : ॥ तुषारहेमाद्रिकुचां स्फुरदम्बरचोलिकाम् । वसूनष्टमरुधुक्तान्शकाद्यान्सुरनायकान् । जनयन्ती मुनिमनुयुगानि किल लीलया ॥ अत्युदश्चच्चारुलीलाधृतलीलावतीतनुम् । श्यामलां कोमलगुजां श्यामवस्त्रविलासिनीम् ॥ जितहंसगतिं शश्वत्कणत्कनककङ्कणाम् । दाडिमीबीजसदृशदन्तपङ्क्तिद्वयोज्वलाम् ॥ गूढगुल्फां कूर्मपृष्ठ जयिष्णुप्रपदान्विताम् । पादाङ्गलिनखज्योतिपरिनिजितकीमुदीम् ॥ अङ्गल्यग्राताम्रमानकच्छपीनादसुन्दराम् । भारत्याश्चारुतालादिगीताकर्णन निश्चलाम् ॥ आलोललोचनां लोलां लीलालालितभूसुराम् । अचिन्त्यां सत्यनिलयां महितां सहितां श्रिया ।। १६ १७ १८ १९ २० R. cm. II. 12 12 13 10 b. R. सदयां भक्तमण्डले. d. R. जननीमपि सर्वदा । R. transp. 12 cd and I3 ab. R. cm. 13 c. -16 b. d. R. श्यामलास्त्रविलासिनीम् । b. R. प्रपदद्वयां. R. cm. I0 ab. c. R. कच्छपीध्वनिगम्भीर -R. cm. 20 ab. c. R. भारत्याः ( for अचिन्त्यां ). 18 19 20 ·२१ २२ २३ २४ २१ २६ सदाशिवमहाप्रेतहृत्सरोजोपरि स्थिताम् । महाघोरविरावाभि : शिवाभिः परिवारिताम् ॥ नरास्थिमालाकलितां नरमुण्डविभूषणाम् । कृतकाञ्ची शावकरैर्भूतै: प्रेतै : प्रवेष्टिताम् ॥ शाकिनीडाकिनीरुद्रवेतालबललालिताम् । मुक्तकेशी मुक्तवस्त्रां विमुक्तमणिकञ्चुकीम् ॥ करिशुण्डासमाकारचारूरुयुगभासुराम् । सुरासुरवधूवृन्दसेविता निसरोरुहाम् ॥ दक्षयज्ञप्रमथिनीं समस्तपुरुषार्थदाम् । पूर्णचन्दिरसङ्काशवदनां मदनाकुलाम् ।। सुस्निग्धात्यर्थकुटिलचारुभ्रमरकावलिम् । आदीर्घवेणिकां ज्ञानदीपिका रत्नमुद्रिकाम् ।। रत्नप्रैवेयकां रत्नकाञ्ची रत्नललामिकाम् । सरत्नवलयां रत्नकेयूरपरिराजिताम् ॥ चतुर्भुजां त्रिनयनां खङ्गमुण्डप्रमोदिनीम् । वराभयं सन्दधतीं कालिकां कविचन्द्रिकाम् ।। समाराधय मर्वार्थमाधि साधुनन्दिनीम् । एनाङ्गतैना : पश्चात्त्वं स्वाभिलाषमवाप्स्यसि ॥ इत्युक्त : शम्भुराजेन्द्रो योगिना शिवयोगिना । केशवेन गणेशेन मन्त्रिभिश्चानुमोदितः ॥ b. R. हृतपद्मपरिसंस्थिताम् । R. cm. 21 c -23 d. b. R. त्रिलोकीजननी पराम् । a. R. सुस्निग्धाकुटिलात्यर्थ । -cd. R. मादीर्ववेणिकोद्भासिनानाभूषणभूषिताम् । b. R. रत्नैकमुद्रिका (for ललन्तिकेति वा ). After 27 R. cm. 28 ab. 28 cd. R. लाक्षारागाधियोतचरणां कविचश्चिकाम् । 29 R. cm. 29 ab. cd. R. एनामाराध्य राजेन्द्र स्वामिलाषं प्रपूरय । 30 cd. R. सकेशवेन सगणेशेन मन्त्रिवरैः सह । २५ २८ २ ९ ३० 21 26 26 27 ·३१ सोपाध्यायैर्द्विजश्रेष्ठैः सिद्धैरन्यैर्मुहुर्मुहुः । सम्बधितोऽलं वाग्जालै विभव्यसमन्वितैः ॥ शिवराजात्मज : शम्भू राजराजसम : श्रिया । आनन्दसिम्धुलहरीनिमग्नः समजायत ।। ततोऽस्तुवीत्स्वमनसा काली स्वीयामुपासनाम् । आसन्नोदर्कसम्पर्क ः प्रसन्नवदनो नृपः ॥ ३२ ३३ मनीषिण ऊचुः । ३७ ३८ कवीन्द्र काली या प्रोक्ता सर्वशक्त्युत्तमोत्तमा । तस्या: स्वरूपं किं ब्रह्मन्कि वीर्य को मनुः स्मृतः ॥ का पूजा किंविधं यन्त्रं क : काल : सिद्धिसाधने । यद्यस्ति करुणा चित्ते कथयाशु समासत: ॥ तथैव सिद्धिं सर्वत्र परमां शिवयोगिन : । स्थानजन्मभवां काश्चिद्वद त्वं ललिताक्षरैः ॥ गणेशभट्ट : को नाम कोऽभूत्केशवभट्टकः । एतेषां प्रकृति मञ्जु प्रधानां वक्तुमर्हसि ॥ अगण्यपुण्य चरितश्रवणे बत कौतुकम् । नरीनति वरीवर्ति स्पृहा भो कविनायक ।। इति पृष्ट : कविश्रेष्ठ : सम्भ्रमेण मनीषिभिः । रहस्यमखिलं हर्षाजगाद वदतां वरः ॥ b. R. सिद्धैः कैश्चिन्मुहुर्मुहुः । R. cm. 31 C-32 b. for 33 R. reads: अस्तुवीन्मनसा देवीं स्वोपासनपदं गताम् । शिवराजात्मज : शम्भू राजराजसमः श्रिया ॥ d. R. किं तेजस्तद्वदस्व नः। --After 34 R. ins. : कि वीर्य किं तपो ध्यानं को मन्त्रः को जपः परः । b. R. को जपः परः (for सिद्धिसाधने) -R. cm. 35 cd. d. R. कथयस्व समासतः । b. R. कोभूत्केशवभट्टकः । R. cm. 38. ३९ 31 83 84 96 36 37 88 ·११९ कवीन्द्र उवाच । मनीषिण : सावधाना : शृणुध्वं चरितं महत् । पुण्यं पवित्रं परमं काल्या : श्रोत्रसुखावहम् ॥ आसीत्पुरा धरा सर्वा सलिलेन परिप्लुता । योगनिद्रामयो विष्णुर्योगनिद्रामीधरत् ॥ ४१ वटस्य पत्रस्य पुटे शयाने पुरुषोत्तमे । तदा तत्कर्णमलजौ प्रभूतबलदर्पितौ ॥ ४२ मधुकैटभनामानौ दानवौ साधुगर्हितौ । देवनाविष्टहृदयौ कालयन्त्रनियन्त्रितौ ॥ ४३ आस्फोटेयन्तौ स्वभुजौ तृणीकृत्य जगत्त्रयीम् । महामदभरोदनौ दोहोद्रेकसमेधितौ ॥ अकस्मादिव संवृद्धौ कालानलसमद्युती । प्रतीतौ विश्वविजये परस्परहितैषिणी ॥ एकांशाविव सर्वस्वभूतौ दनुजसन्तते: । उन्मत्तौ क्रोधरक्ताक्षौ विष्णुनाभिकृतालयौ ॥ महाकापट्यभरितौ चरितौ बलिनां वरौ । धातारमत्तुमालोलौ विरेजाते मनस्विनौ ॥ ततो विधाता तौ वीक्ष्य भयाकुलितमानस : । निद्रामुद्राङ्गतो विष्णु : किं कार्यमिति चिन्तयन् ॥ क्षणं तूष्णीं समास्थाय प्रविचार्य स्वके हृदि । अत्यर्थमस्तुवत्स्तोत्रर्योगनिद्रामनुत्तमाम् ॥ ४९ d. R. समर्धितौ (for समेधितौ). b. R. दनुकुलेष्वलं ( for ° जसन्तते :). d. R. कृतालयं ( for लयौ). 47 R. Transp. 47 ab and 47 cd. b. R. प्रबलौ ( for चरितौ ). -cd. R. धातारमत्तुमुद्युक्तौ स्ववीर्यभरशालिनौ । After 48 ab R. ins. : अस्तुवन्मनसा तत्र योगनिद्रामनुत्तमाम् । ४७ ४८ 46 46 47 48 ·१२० विधातोवाच । पुष्टिस्त्वमेव कृतिनां हृदयेषु तुष्टि : सृष्टिविसृष्टिरसि कापि विकृष्टिरेव । धृष्टि : सुवृष्टिरतिवृष्टिरवृष्टिरेका मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ मायाभरैविरहितोऽप्यतिनिर्गुणोऽयम् क्षिप्तो गुणोग्रगहने गिरिजाधिनाथः । वेदा इमे तव नुतं चरितं रटन्ति मातः प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ त्रैलोक्यमेतदखिलं रचितं त्वयैव ग्रस्तं युगान्तसमये किल लीलयोच्चैः । कल्याणदा त्वमसि भक्तजनस्य भूयो मातः प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ५२ दानं त्वमेव सुकृतं परमं त्वमेव रूपं त्वमेव किल वर्णमयी त्वमेव । 50 सिद्धिस्त्वमेव नियतिश्च महासमृद्धि- ति : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ५३ योगस्त्वमेव बत योगिजनैकवेद्यो रङ्गोऽसि रङ्गकमलोज्ज्वलरङ्गभूमिः । लीला कला नवरसा धिषणा रतिस्त्वं मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ R. reads for 50. पुष्टिस्त्वमेव भुवनाकलनं त्वमेव । सृष्टिस्त्वमेव हृदये मुनिपुङ्गवानाम् । तुष्टिस्त्वमेव सकलार्तिहरा त्वमेव । मात : प्रसीद । After 50 R. ins. : शम्भुस्त्वया विनिहितो गुणगहरेऽस्मिन् । R. cm. 5. b. b. R. ग्रस्तं युगान्तसमयेषु विनिर्मितञ्च । a. R. यज्ञस् (for दानं). R. cm. 53 bc. R. सिद्धिस्त्वमेव हृदये बत तापसानाम् । R. cm. 54 bcd. 58 63 54 ·१२१ त्वां ब्रह्मवेदविदुषोऽनुगृणन्ति वेदै- विद्यां प्रगल्भविषणा : प्रपठन्ति भूय: । अर्थ वदन्ति कवयो विदितार्थजाता मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ।। मन्वन्तरं त्वमसि ये मनवस्त्वमेव भानु: शशी पवनभूमिनभोजलानि । वैश्वानरोऽसि परमो यजमान एको मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ५६ काव्यं त्वमेव कविताऽसि कवीश्वराणां निर्दूषणा गुणवती रसपूरिता च । धीरस्य धैर्यमथ वीरजनस्य वीर्य मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ कालस्त्वमेव कलितार्धकला त्वमेव बाला त्वमेव ललिता त्रिपुरा त्वमेव । सार : सर : सरसिजं च रसोरुचिस्त्वं मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ५८ शम्भोस्त्वमेव परमार्धशरीरमूर्ति : पूर्ति : समस्त जनतापरिचिन्तितस्य । उन्मत्तदैत्यदमनोदितकीन:- मति : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ।। ५९ 55 ab. R. त्वां ब्रह्मवेदान्तविद : पठन्ति । विद्यां वदन्ति मुनयः परमार्थदात्रीम् । c. R. सुजना (for मुनयो ). R. ध्याता ( for जाता). 56 bc. R. भानु : शशी वायुधराजलानि । त्वां व्योम वह्निरिति केऽपि भणन्ति धीराः । c. R. धैर्य त्वमेव समरे विजयस्त्वमेव । c. R. वीर्य च किच्चिदसि वीरजनस्य युद्धे । R. Transp. 58 and 50. c. R. उन्मत्तदानवविनाशमयी त्वमेव । After 59 R. ins. : त्रैलोक्यपावनकरी त्रियुगी त्वमेव । सत्यं त्वमेव सकलाकलनं त्वमेव ।। भूषा त्वमेव मणयो निधयस्त्वमेव । मातः.......... 57 58 59 ·१२२ ur कान्तिस्त्वमेव किल कान्तिसमूहभाजां दैवं त्वमेव बत दैवसमेधितानाम् । राज्यं त्वमेव परितप्ततपोव्रतानां मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ६० ख्यातिस्त्वमेव परमासि सुलक्षणानां विद्यावतां नयवतां विनयोज्वलानाम् । हासस्त्वमेव कलिताद्भुतविस्मयानां मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ।। ६१ नाट्यं त्वमेव नटनं नटनायकानां लास्यं त्वमेव सुभगं गणिकाजनानाम् । लज्जाऽसि काऽपि सकला कुलकामिनीनां मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ विश्वेश्वरी त्वमसि विश्वविनोदर्शाला दुःशीलदारणकरी शरणागतानाम् । नारायणी त्वमथ पालनचारुलीला मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ६३ माया त्वमेव भुवनत्रयमोहिनी त्वं विश्वावसानसमये भुवनानि भूय: । स्वीयोदरे वहसि बालमुकुन्दमूर्ति. तिः प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ६४ b. R. द्रव्यं ( for दैवं ). c. R. बहुतप्त ( for परितप्त ). b. R. निभृतं ( for सुभगं) -c. R. लज्जा त्वमेव सततं कुलसुन्दरीणाम् । After 62 R. ins.: लक्ष्मीस्त्वमेवासि सुलक्षणानां । विद्यावतां ज्ञानवतां सताच । उल्लास एवाद्भुतविस्मयस्त्वं । मात :......... | c. R. त्वमसि ( for थ After 64 R. ins. देव्या त्वया ततमिदं प्रतिभाति सर्वम् । शर्वप्रिये नृत्यसि रौद्ररूपा । एकाकिनी कल्पसमाप्तिकाले। मात: प्रसीद..... 60 62 63 64 - ·१२३ ६५ वृत्तिनिवृत्तिभरिताथ जनप्रवृत्ति : क्षान्ति : क्षतिश्च परिसन्नतिरुन्नतिश्च । प्रीतिर्दितिश्च सुमति : कुमतिस्त्वमेका मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ स्फीति ः स्थितिश्च विनतिर्लघुता च भीति : स्फूर्तिश्च कापि विकृति : प्रकृतिश्च काचित् । कृत्यं कृतिश्च निकृति : परमाकृतिस्त्वं मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ यज्ञास्त्वमेव सकला यजनं त्वमेव दीक्षावतां रुचिचमत्कृतिदाऽथ दीक्षा । शिक्षावतामपि सतां प्रमिता तितिक्षा मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ६७ रक्षा भयाकुलितमानसमानवानां भिक्षा च भिक्षुकजनस्य नरस्य माया । सिद्धि : समृद्धिसहिता गृहिणां गृहस्था मातः प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ ६८ ६९ 66 67 अस्त्रं तवैव बत रूपममोघवीर्य शस्त्रं च शास्त्रमपि नाटकभाणजातम् । सङ्गीतगीतमपि वाद्यमथासि नादो मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ R. cm. 65-66. b. R. सौदामिनी वज्रधरी त्वमेव । c. कान्तस्त्वमेव सुमुखो रमणी त्वमेव । After 67 R. ins.: अस्त्राणि शस्त्राणि च ते स्वरूपम् । शास्त्राणि नानार्थमतोनतानि ॥ कीर्तिस्त्वमेव सुमति : कुमतिस्त्वमेव । मातः प्रसीद.........। R. cm. 68-74. 68 ·१२४ ७० निद्रामयी त्वमसि मुद्रितलोकदृष्टि : स्वप्न : प्रशस्तिभरिता प्रथितस्त्वमेव । बोध : प्रबोधसमयेऽप्यथ का तुरीया मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ देव्या त्वया प्रविनतानि विमान्त्यमूनि भव्योन्नतानि भुवनानि विजृम्भितानि । सर्वस्य सर्वमसि वर्धितशवगर्वे मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ।। कारुण्यकन्दलितकान्तिभरं कटाक्षं ये ताबकीनमन वे समुपालभन्त । ते दुस्तराण्यनुतरन्ति भरन्ति भाग्य- रम्ब प्रसीद परिपालय मामनाथम् ।। लिप्सावतीप्सिततति परिपूरयन्ती जागर्पि विश्ववलये वलितालिबीता: । एकापि शङ्करवधूरवधूतपापा मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ॥ प्रौढा : प्रगल्भधिषणा अपि ये सुधीरा- स्त्वामीरयन्ति परमामृतहेतुभूताम् । भूयो भजन्ति न भजन्ति जनुर्जनन्यां मात : प्रसीद परिपालय मामनाथम् ।। इत्थं स्तुता भगवता विधिना विधान- र्नानाविधैः सरभसं नमिता च भूयः । सम्प्रार्थिता भगवती वरदा तदानीं विष्णुं मुमोच सहसा करुणामूर्तिः ॥ मुक्तस्तया निभृततामसरूपयोच्चै- विष्णु : प्रसन्ननयनो दनुजालिजिष्णु: । बाह्वायुधेन युयुधे किल पञ्चदिव्य- साहस्रवर्पकममोघपराक्रमोऽपि ॥ d. R. प्रादुर्बभूव पुरत : करुणाचित्ता । a. R. परमतामस ( for निभृत ). ७३ : ७६ 75 76 ·१२५ ७७ ७८ तौ मायया बत तमोगुणया विमुग्धौ दृप्तौ तदोचतुरिदं वचनं विचित्रम् । तुष्टा वयं मुररिपो वरमावृणीष्व युद्धस्य[द्धन तेऽप्यन[ल]मनेन विकल्पितेन ॥ वाक्यं समाकर्ण्य वरेण्यनाम्ना प्रयाचितौ मृत्युपथाय दुष्टौ । अथोचतुस्तौ जलहीनभूमा- वावां जहि त्वं मधुकैटभारे ॥ अङ्के ततः श्रीरमणो गृहीत्वा तौ दानवौ स्वीयसुदर्शनेन । जहार तेषां हृदयस्थजीवं शिवं पदं प्रापयिषु : प्रकामम् ॥ श्रीविष्णो: प्रभविष्णुतामथ समावीक्ष्योच्चकैर्भूजलं तेजोवायुयुतं नभश्च सुषमां दधेऽधिकां कामपि । चक्रुम्वोत्रगनैःग्नुतिं विधिमुखा : काल्या : प्रकामक्षणा: बध्वा हस्तसरोरुहाणि विनयान्नानाप्रणामानपि ॥ विरचितशुभकार्तिः काऽपि मूर्तिः शिवाया नलिनसदनचित्ताकासितं पूरयित्वा । तदनु झटिति लीलान्तर्हिताभूत्प्रभूत- .:"श्र : श्रीजनित्री त्रिलोक्या: ॥ ८१ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजदेवदत्तोद्भवगोविन्दकवीन्द्रप्रकाशितायां शिवपुराणान्तर्गता. ..., कालीप्रभावनिरूपणमध्यायः ॥२॥ ७९ ८० : 77 78 79 d. R. युद्धेन तेप्यलमनेन विकल्पितेन । R. आकर्ण्य वाक्यमिदमाशु जनार्दनेन संयाचिती मृत्युपथाय भूय : । तावूचतुस्तोयविहीनभूमावावां जहि त्वं मधुकैटभारे ॥ a. R. स्वके ( for तत :) a. R. प्रभविष्णुतां हृदि ( for विष्णुतामथ ). c. R. प्रकामोत्सवाः (for °मक्षणा:). -d. R. बध्वा हस्तसरोरुहावलिमथो नाना- प्रणामानपि। 80 ·१२६ २ mr ४ ६ ६ कवीन्द्र उवाच । अथोऽभिधास्ये परमं मन्त्रं तत्र प्रगोपितम् । वराङ्गमिव सर्वेषां गोप्यं प्रविदुषामपि ॥ स्वयं कृतमिवाकर्म जननीजारगर्भवत् । कन्यासम्भोगवत्पुम्भिर्भगिन्या: परिभोगवत् ।। अभक्ष्यभक्षणमिव मित्रद्रव्यापहारवत् । गोप्य : सर्वप्रयत्नेन पण्डितेन मया यथा ।। नाशिष्याय कदा ब्यान्न शठाय कदाचन । न दाम्भिकायाकृतिने न च नष्टोद्धताय च ॥ यदि ब्रूयात्प्रमादेन देवताशापमाप्नुयात् । तस्मै कुप्यन्ति योगिन्यः सोऽनर्थ ः सुमहान्स्मृतः ।। पद्मभूर्वन्हिमारूढो मालिनीकलितान्तर : । द्विजराजकृतोत्तंसो बीजमेतत्रिवारत ः ॥ ये पठन्ति कविश्रेष्ठास्ते ज्येष्ठा : कविमण्डले । सिद्धिं पारमिकां यान्ति दक्षिणाया : प्रभावत: ॥ हरं सरक्षणं चन्द्रभूषितं द्विः प्रयोजयेत् । जपकाले सधिषणधिषणां परिमर्दयेत् ॥ शूली त्रिवेदी ललितो लक्ष्मीराकेशरञ्जितः । यो द्विः स्मरति शत्रून्स क्षिपत्यतिपराक्रम : ॥ कलत्रान्ते क्षेत्रमथो ज्ञानं विष्णुसमन्वितम् । आत्मा दीर्घकृतावासो धरा स्मरविराजिता ॥ b. R. मन्त्रं सर्वोत्तमोत्तमम् । -After R. ins. : यं जप्त्वा साधकश्रेष्ठो बजेत्सिद्धिमनुत्तमाम् । -R. omits Ic-5d. For 6 R. subst. : ब्रह्मवह्निसमारूढ : कलायुक्चन्द्रशेखरः । बीजमेतन्मनोहारि पठेदादौ त्रिवारत: ॥ a. R. व्योमरक्षणयुक् (for हरं सरक्षणं). cd. R. वीजयुग्ममिदं प्रोक्तं भुक्तिमुक्ति फलप्रदम् । R. शूलीत्रिवेदीमारूढो। cd. R. यो द्विर्जपति सिद्धानां पारगः सुभगो भवेत् । d. R. aziera ( for fear). -After 10 R. reads 12 cd. : ८ ९ 1 6 7 a.

·१२७ १० ११ १२ १३ १४ मयूरः पद्मनाभेनालङ्कतोऽन्ते वदेत्पुनः । बीजसप्तकमत्युच्चैहिकान्तां महोज्ज्वलाम् ॥ प्रतिबीजाधिकफलो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अनन्तपुण्यनिलयो योगिनामपि दुर्लभ: ॥ कलातीतं वरं वस्तु वर्णव्यक्तिमुपागतम् । द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्र : सर्वेप्सितसमृद्धिदः ॥ यस्यानुष्ठानमात्रेण शक्रः सुरपदं गतः । कुबेरो धननाथत्वं वह्निस्तेजस्वितामपि । आस्ते यमो नियमकृत् त्रिलोक्यालोकलोकित : । निर्ऋतिनैर्ऋतिप्राज्यसाम्राज्यपदवीमगात् ॥ वारुणीकृतसंवासो वरुणस्तोयनाथताम् । ईशानोऽभूदथेशान्यां तुषाराद्रिसुतापतिः । प्रभञ्जन : प्रबलतां भेजेऽखिलविभजने ॥ स्वपक्षबलसन्दृप्तो गरुड : पक्षिनाथताम् ।। पालनं कुरुते विष्णु : प्रभविष्णु : पदे पदे । रोचिष्णुतां दिनमणि : प्रपेदे गगनेऽधिकाम् ॥ वाचस्पतित्वमुदभूद्धिषणस्य विशेषत: । सुधामधुरिमोद्गारानदधच्छीतदीधितिः ॥ रम्भा दम्भानप्सरसामहरद्रूपसम्पदा । गन्धर्वाणामधिपतिर्विश्वावसुरथाभवत् ॥ शेषो विशेषप्रथिमा धराभारं बभार ह । अपारविघ्नसंहारधुरीणोऽभूद्गणाधिपः ॥ १५ १६ १७ १८ १९ २० 11 R. cm. II ab. 12 13 14 R. cm. 12 ab and reads 12 cd after 10. c. R. धनदामापद ( for नाथत्वं). b. R. लोकवन्दितः (for लोकित :). 15 cd. R. ईशान्यत्वमथेशान्यामन्वभूगिरिजापतिः । R. cm. I5c-16 b. 1 d. R. अगमद् (for प्रपेदे). c. R. अनन्तविघ्न (for अपार'). 17 20 ·२२४ २४ देवेन्द्रसेनापतितां स्थिरां भेजे षडाननः । त्रिलोकीमकरोद्वेधा ब्रह्माण्डान्यपि कानिचित् ॥ २१ रत्नाकरत्वमुदधिरवृणोद्रत्नसञ्चयैः । अमन्दगन्धकुसुमो मन्दारो नन्दनेऽवसत् ॥ २२ हरणं हरिणा नीता रुक्मिणीप्राणवल्लभा । प्रेष्ठा ज्येष्ठा गुणश्रेष्ठा बभूव रमणीगणे ॥ २३ महाविक्रमसम्पूर्णो भार्गव : क्षात्रमण्डलम् । आचकर्त शरैरुप्रैरेकविंशतिसङ्ख्यया ॥ शुक्र : प्रेङ्खक्रम काव्यमकरोद्भव्यदायकम् । ततो ववे कवीन्द्रत्वं सुरासुरसभान्तरे ॥ २५ अचिन्त्यरूपचरितौ नासत्यौ सत्यसंश्रयौ । समीयतु : समगुणौ भिषग्वरवरेशताम् ॥ २६ प्रष्ठवतो वशिष्ठोऽसौ विश्वामित्रपराक्रमम् । जग्रासाव्यग्रहृदयो हर्षयन्शिष्यमण्डलम् ॥ २७ ब्रह्मर्षित्वं प्रकर्षण ब्रह्मर्षिषु समावृणोत् । विश्वामित्र : पवित्रातिचरित्र : साधुसम्मतः ॥ २८ गन्धर्वयक्षप्रवरकिन्नरैरभिशोभितः । अवाप पर्वतेन्द्रत्वं तुषाराद्रि : स्फुरद्धिमः ।। मेरु : सुवर्णप्राकारपरिखाशतभासुरः । समस्तदेववनितास्थानश्रियमसेवत ॥ ३० cd. R. वेधात्रिलोकी निर्माण चक्रे समुदितोद्यम : । --After 21 R. ins: प्रभञ्जन : प्रबलतां भेजेऽखिलविभञ्जने । R. cm. 22 C-23 d. a. R. -संयुक्तो ( for -सम्पूर्णो ). -c. R. आजघान ( for आचकर्त). a. R. महाक्रमं (for प्रेख). -cd. R. वत्रे कवीन्द्रपदवीं सुरासुरकदम्बके । a. R. प्रेष्ठोकतो[प्रष्टकतु वशिष्ठोऽपि. -cd. R. बभञ्ज जनयन्हर्ष प्रकर्ष शिष्यमण्डले। d. R. समुज्ज्वल : (for स्फुरद्धिम :).. 30 cd. R. समस्तदेवजनतास्थानतां सममुग्रहीत् । २९ 21 22 24 25 27 29 ·३१ : ३२ ३३ ३४ ३५ मार्कण्डेयो महायोगी योगयोगाङ्गगोचर : । दीर्घायुरप्रतिहतबलवीर्याण्युपावजत् ॥ सुरर्षयो नारदाद्या : पुलस्त्याद्या महर्षयः । ब्रह्मर्षयः कश्यपाद्या : सम्प्रापुः स्वमनोरथान् ॥ कामो निकामं कुसुमशरौघैर्धनुषा सह । अजयजगतीं जैतृज्योतिरुद्दीपयन्निव ॥ शीकराणुरिव प्रोक्तं मनोर्माहात्म्यमुत्तमम् । यस्य स्मरणमात्रेण सिद्धिभाग्जायते नर : ॥ अथो यन्त्रं केरलानां वच्म्यहं साम्प्रदायिकम् । यस्मिन्प्रपूजिता देवी साधकाय प्रसीदति ॥ शाक्तं गन्धाष्टकं गृह्य विशोध्य रहसि स्थितः । कौशेयके विरचयेन्नवीने लोचनप्रियम् ॥ रम्यं षट्कोणमालिख्य त्रिकोणत्रितयं ततः । वसुपत्रं धरागेहं त्रिरेखाङ्कितमुत्तमम् ॥ चतुर्दारविशोभायमूजुरेखासमुज्ज्वलम् । अतिमात्रशुभावासमन्त्रमर्चयितुर्भवेत् ॥ आदौ पुष्पाञ्जलिं दत्वा देव्यै पुष्पसमाकुलम् । साधक : पीठशक्तीनामथार्चनमुपाचरेत् ॥ सजयां विजयां पश्चादजितामपराजिताम् । नित्यां विलासिनी दोग्ध्रीमघोरामथ मङ्गलाम् ॥ 31 d. R. चावृणोत् (for उपाव्रजत् ). c. R. तेजो ( for जैतृ). d. R. वहन् किमपि सर्वदा । -After 33 R. ins.: इत्थं समस्तं माहात्म्यं मन्त्रस्य परिदर्शितम् । ३६ ३७ ३८ ३९ 33 34 R. cm. 34. 37 39 35_b. R. वच्मि बारु समासतः । -R. cm. 35c-36 d. d. R. पूजायन्त्रं समीरितम् । -R. cm. 38. For 39 R. subst. : पीठपूजां विधायादौ तत आवरणार्चनम् । प्रकुर्यात्साधकः श्रेष्ठ ः सम्पदामालयो भवेत् ॥ ..

·: पीठशक्तय एताः स्युरथावरणदेवता: । समासेन प्रवक्ष्यामि देवतां तुल्यरूपिणीम् ॥ ४१ ४२ महाकालरतोत्साहां महाप्रेतशिवोपरि । शिवाभि|ररावाभिः समन्तादिक्षु वेष्टिताम् ॥ घोराट्टहासां मदिरापानव्याघूर्णलोचनाम् । स्मरन्पुष्पाञ्जलिं कुर्वनङ्गानि प्रव्रजेत्तत: ॥ पूर्वी दिशं समारभ्य षडयन्त्रमध्यगे काली कपालिनी कुल्लां कुरुकुल्लां विरोधिनीम् ।। ४३ विप्रचित्तामथ नवकोणेऽन्या नवरूपिणीः । उग्रामुग्रप्रभां दीप्तां नीलां पश्चाद्धनामपि । बलाकिकामथी मात्रां मुद्रां मित्रामपि क्रमात् ॥ ४५ सरोरुहाष्टपत्रेषु ललितेषु यथाक्रमम् । ब्राह्मी नारायणी माहेश्वरीं चामुण्डिकामपि ॥ ४६ 41 कौमारीपूर्विकां पश्चादर्चयेदपराजिताम् । वाराहीं नारसिंहीश्च वसुसङ्ख्या वसुप्रदाः ॥ For 41 R. subst. : पीठशक्तीरिमाः ख्याता महावरणदेवताः । समासेन प्रवक्ष्यामि साझावरणपूर्विकाम् ॥ -After 4I R. ins.: महाप्रेतं शिवं ध्यात्वा हृदये तस्य सुस्थिरा । 42 ab. R. महाकालरतां वेशवशां युक्तां शिवागणै : । -R. cm. 42c-43 b. sa cd. R. स्मृत्वा पुष्पाअलिं दत्वा मूलमन्त्रेण साधकः । " ab. R. आरभ्य पूर्वमहानि षडस्ने परिपूजयेत् । -d. R. विरोचिनी (for ° धिनीम् ). b. R. शक्तिर्न वाचयेत् । -d. R. नीलां पश्याप्रनामपि । -b. R. प्रपूजयेत् (for अपि क्रमात् )। 46_b. R. ब्राह्मी नारायणीमथ । -cd. माहेश्वरी व चामुण्डां कौमारीमपराजिताम् । R. cm. 47 ab. -d. R. भूपुरेऽथार्चयेत्सुधीः । 45 ·४८ ४९ ५२ ५४ अथो भूपुररेखासु शोभनीषु समन्ततः । भैरवीश्च महाभैरवीमथो सिंहभैस्त्रीम् ॥ धूम्रभैरविकां भीमभैरवीमुन्मनादिकाम् । वशीकरणपूर्वी च मोहनाद्यामतःपरम् ।। दिगधीशान्हेतियुतानर्चयेत्साधकोत्तमः । एवमाराधिता काली सिद्धा भवति मन्त्रिण : ।। कृत्वा पुरा पुरश्चर्यामाचार्येणानुमोदित: । प्रयोगान्तन्त्रमार्गोक्तान्कल्पयेत्कल्पितार्थदान् ॥ अत्युत्तमः साधकानां साधुसाधितसाधन: । आत्मनोऽन्यस्य सर्वार्थजातमातनुतेऽचिरात् ॥ निन्दा प्रहासं कौटिल्यं द्वेषं रोषं जुगुप्सनम् । रहस्यभेदनं मानहानि ताडनतर्जने ॥ दुरुदन्तं दुरालापं दुरेहां दुनिरीक्षणम् । दुःस्थिति दुर्नयं दुःखाऽऽरोपणं मर्मधाटणम् ॥ आक्षेपमुग्रवचनमनास्तिक्यमनादरम् । यदीच्छेत्सिद्धिमतुलां स्त्रीभ्य एतद्विवर्जयेत् ॥ एवमाचारवान्मन्त्री पुरश्चरणसिद्धये । प्रकुर्वीत धृतोत्साहो होमब्राह्मणभोजने ॥ शिवाबलिमुखान्सर्वान्बलीन्सम्यक्समर्पयेत् । पूजान्ते साधकोत्तंसो भुनक्ति विपुलं यशः । आदीप्य दीपान्परितो घृततैलसमन्वितान् । कुछमागरुकस्तूरीचन्दनैरर्चयेच्छिवाम् ।। सहस्रनामपाठादि कुर्यात्स्वगुरुशिक्षया । सुवासिन्य : कुमार्यश्च बटुकं गणनायकम् ॥ सिद्धयै यतमनोवृत्तिर्भावभक्तिसमन्वितः । समर्चयेत्सममतिरेतान्सिद्धिप्रदायकान् ॥ 48 R. cm. 48 ab. R. cm. 49-66. ५६ ५७ ५९ ६० . 49

·१३२
रात्ररर्धमिते सदैव समये ध्यानप्रसक्तो नरो
यो मन्त्रं परमं पठेच्छठजनालापं हठाद्वर्जयन् ।
भूशय्यासनसंस्थितो ललनया नानाविलासैललन्
काल्याः सः[स] कल यत्यतीवशुभदान्प्रौढान्कटाक्षक्रमान् ॥ ६१
ध्यायेद्वामोधहस्ते परिकलितमसिं मुण्डमेकं ततोऽधो
हस्ते भीति वरश्च प्रबलभयहरं दक्षिणाभ्यां वहन्तीम् ।
मध्याह्लादित्यकोटिप्रतिभटविलसद्दीधितिं कालकामां
काली भालार्धचन्द्रां सुललितवसनां दिव्यभूषावृताङ्गीम् ॥ ६२
इत्थं ध्यायनुदनां विगलितकबरी कालिकां कालकामा
कालातीतां कलाङ्कां नवकमलमुखी कृष्णवेषां सुभूषाम्
कृत्वा कान्तां निजाङ्के जपति मनुवरं सर्वसिद्धीश्वराणा-
मीशत्वं याति तत्वं कलयति सततं सत्यवान्सत्यसङ्घः ॥ ६३
होमद्रव्यैरपार : परमरसपरो वह्निमध्येऽतिवेलं
मन्त्रं जल्पन्पवित्रं गतविषयरतिर्यो जुहोति प्रकामम् ।
नानाभापाविशेषाननुगमति कविर्भव्यकाव्येऽनुरूपान्
निःशेषं दोषजातं परिहरति रातिं याति काश्चिद्रमायाः ॥ ६४
:
निद्रां कामपि तन्द्रिकामपहरन्मुद्रां दधानोऽधिकं
प्रेम्णा सान्द्रकृपामृताहृदयामासंस्मरेत्कालिकाम् ।
भक्त्या पूरितमानसः सरमसं त्यक्तालसो लालस:
पूजायां स कवि : प्रगल्भकवितासाम्राज्यमामृच्छति ॥ ६२
इत्थं कालीमहत्त्वं कथितमिह मया तत्त्वभूतं मुनीनां
योगीन्द्राणां यतीनामहिकुलजनुषां भूसुराणां सुराणाम् ।
अग्रे वक्ष्यामि किश्चित्कलिकलुषहरं योगिन : श्रीशिवस्य
प्रौढं पुण्यं चरित्रं रुचिरुचिरमथो भो द्विजेन्द्रा : शृणुध्वम् ॥ ६६
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे अध्यायस्तृतीयः समाप्त : ॥

·१३३ १ २ ३ : ४ : : ६ ६ कवीन्द्र उवाच । इत्थं मया कालिकाया: कथितं मन्त्रतन्त्रयोः । महत्त्वमथ वक्ष्यामि परमं शिवयोगिन: ॥ उत्तरस्यां पुण्यतमा राढा नाम महापुरी । गगनप्रान्तसंलग्नप्राकाराट्टालिकावृता ।। हंसकारण्डवाकीर्णेश्चक्रवाकोपशोभितः । वापीकूपतटाकाये : पूरिता देवपूर्यथा ॥ इतस्ततो गृहारामै : सरामाभि: समावृता । उद्यानशतसम्बाधा स्फुरत्प्रस्रवणोन्नता ॥ स्वर्णमुक्तामणिमयसोपानश्रेणिशोभितैः । गतप्रत्यागतैः पूर्णरिक्तकुम्भैर्वधूगणैः ॥ लोलविरेफकलितफुल्लपङ्कजशोभितैः । क्रीडद्वधूतोयकणपृक्तवायुस्फुरत्तट्टैः ॥ सुधासवर्णाप्रतिमपुष्करप्रतिमानितः । तीर्थैरनेकैनिचिता पापभञ्जनकारिभिः ॥ गतदंशा गतक्रोधा गतद्रोहा गतस्पृहा । कुलस्त्रीभिः परिवृता कुलदीपविलासिनी ॥ जपाचम्पकपाटलै : । करवीराशोककुन्दकर्णिकारैः सबन्धुकैः ॥ पुन्नागकेतकीझिण्टीबकुलैर्भूमिचम्पकैः । सेवन्तिकार्कस्थलजसरोजैः कन्दुकैरपि ॥ 1 ab. R. इत्थं मया कालिकाया: कथितं मन्त्रतन्त्रयोः । After 2 ab. R. ins.: नाना तपोवनाकीर्णा नानामुनिसमाकुला । अनेकतीनिचिता a. R. हंसकारोद्यानकीणे. : -After 3 ab R. ins. : हंसै : परमहंसैश्च वालखिल्यै : समावृता । गतद्वेषैरमिवृता सिंहव्याघ्रमृगादिमिः ॥ -R. cm. 3c-7 d. b. R. जनमण्डलभासुरा। -d. R. नानापुष्पलताकुला । ८ : ९ १० 2 महापुण्यफलप्रदै : : । -R. cm. 2 cd. 3 8 After 10 R. reads 12.

·: : .. : : ८ कुरण्टकैः कुरबकै : कदम्बैर्देवदारुभिः । कन्दैमूलै : फलै : पुष्यैः पल्लवैररेश्चिता ॥ ११ आप्रेराम्रातकैनिम्बैर्निचुलैर्वजुलै : पुनः । मन्दारै : पारिजातैश्च वटाश्वत्थार्जुनरपि । कर्णिकार : सकरकैर्मधूकैः सीधुपीलुकैः ॥ बिल्वैर्भल्लातकैः सीताफलै रामफलैरथ । अनानसैश्च रम्भाभिः क्रमुकै रिकेरकैः ॥ १४ खर्जूरैश्चन्दनै रक्तचन्दनैः कृष्णचन्दनैः । सुगन्धापूर्णदिक्प्रान्तप्रौढकेसरभूभरैः ॥ १५ पलाशैनव्यलतिकाकलितैललितैः । ग्राहीभिरवकेशीभिर्विविधैश्च शिरीषकैः ।। १६ अलङ्कता मतिमतां मताभिमतदायिनी । वर्ति त्रिपथातीरे मन्दमारुतवीजिते । १७ तस्यां महासिद्धिधर : सर्वसिद्धजनप्रियः । पठन्वेदान्वावदूकः सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥ १८ अथर्वणरहस्यज्ञ: प्रज्ञावान्प्राज्ञसम्मत : । जनयन्दोषदमनं जनानां स्वीयदर्शनै: ॥ १९ ब्रह्मश्रियावृतो दान्त : शान्त : क्षान्त : शुचिस्मितः । ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचर्यचर्यानानार्यपूजितः ॥ २० R. cm. II. c. R. कदम्ब : [म्बै : ]कर्णिकारैश्च । [म्बै : ]कर्णिकारैश्च । -After I2 R. ins. : करकैदरीवृन्दैः करीरैश्चारुपीलुकैः । वधुलैश्चन्दनै रक्तचन्दनैः कृष्ट[ष्ण ] चन्दनैः । वानस्पत्यैरनेकैश्च वनस्पतिगणैरपि ॥ R. cm. I3-15. 18 R. cm. 16-17 b. After 18 ab R. inserts: तेजसा भानुसदृशश्चतुर्मुख इवापरः । c. R. वेदान्वदन् (for पठन्वेदान् ). c. R. दोषमरणं ( for ° दमनं ). 20 b. R. धृतव्रत : ( for शुचिस्मित :). -d. R. वानार्यसम्मत : ( for ° पूजित : ). 11 12 13 18 19 ·१३५ २१ २२ २३ २४ २२ २६ २७ धृतबतिव्रतस्तीव्रसाधितानन्तसाधनः । आर्याभक्तो व्यक्तमतिर्मन्त्रयन्त्रप्रवर्तकः ॥ महासत्त्वोऽतिगम्भीरस्तत्त्ववित्तत्वदर्शकः दूष्यतिष्यः स्फारशिष्यो निर्दूष्यो दोषवर्जितः ॥ अध्यात्मवक्ता सद्भक्तस्त्यक्तसङ्गोऽपि भक्तदः । अष्टांगयोगकुशलो कृती सुकृतिमानितः ॥ निर्वाणपदवीकाङ्क्षाकाङ्क्षको ब्रह्मलक्षकः । चतुःषष्टिकलावेत्ता ज्ञानविज्ञानपारगः ॥ पद्मासनस्थितो दक्ष : श्वेतयज्ञोपवीतकः । श्वेतोत्तरीयक : श्वेतसुमप्रीत : सिताम्बर : ॥ श्वेतानुलेपलिप्ताङ्ग: श्वेतासनसमास्थितः । शिवयोः सामरस्यानि चित्ते समनुभावयन् ॥ अक्षोभ्यै : स्वकृपापाङ्गैरुद्धरन्देशिकत्र जान् । अनुग्रहाय जगतां विग्रही बत शङ्कर : ॥ अभ्रान्तो भ्रान्तिसंहर्ता [विश्ववि ? ] भ्रमणक्रम : । दक्षिणामूर्तिरूपेण भ्रमन्सम्भ्रमसम्भृतः ॥ जगत्यां सत्यसुलभ : सुभग : सत्यसंश्रयः । सत्यव्रत : सत्यतपाः सत्यवाक्यविशारदः ॥ R. cm. 21 ab. R. cm. 22 cd. a. R. साधूनां ( for सद्भक्तस् ). -b. R. सम्मत : सुजनप्रियः । d. R. निःसङ्गो निर्मम : कृती। 24 ab. R. निर्वाणपदवीमिच्छन्बद्धपद्मासन : सुधीः । R. cm. 25 ab. For 25 cd. R. ins. : शुक्लाम्बरधर : शुक्लचन्दनेनानुलेपितः । R. cm, 26 ab. -d. R. समनुचिन्तयन् (for ° भावयन् ). --After 26, R. ins. : कृपाकटाक्षविभवरुद्धरन् शिष्यमण्डलम् । R. cm. 27 ab. 98 ab. R. भ्रमन्गुरुस्वरूपेण जगत्यां सत्यसंश्रय: । R. cm. 28 c-29 b. d. R. सत्यवाक्यपरायणः । २८ २९ 21 22 23 26 26 27 29 ·१३६ ३० ३१ ३२ २ ३३ ३४ ३५ ३६ अनन्तकुलधर्माणां मर्मज्ञश्चारुकर्मकृत् । जटिल : शङ्कर इव समदृष्टिर्मुकुन्दवत् ।। वशिष्ठवच्छिष्टतमो विशिष्टचरितेष्टभू: । भ्रष्टदुर्जनसंल्लापविवर्जनपरो यमी ॥ निरजनो निरालम्भो निरालम्बो निराकुल: । अलक्ष्यचरितावासः सत्पक्षो भव्यलक्षण: ॥ अक्षोभ्यहृदयो मायाविमुक्तो विगतालसः । अतिथिवातनिष्णातपरिचर्यापरायणः ।। लभ्यालभ्यमनोवृत्तिर्योगमुद्राविमुद्रित : । खेचर्यादिमहामुद्राविवञ्चनसमुद्धर : ।। हरन्सुदूरे विषयान्विश्वामित्र इवापर : । मित्रामित्रौ[त्रे समौ[ मे] पश्यन्यशस्य : सिद्धिसम्पदा ॥ प्रात: प्रशस्यप्रथितनामा कामप्रपूरकः । साधकानां समुदिताहलाद : सादविनाशन: ॥ साहसाङ्को जपतपोनुष्ठानै ष्टयपूर्वकैः । अत्रेर्विचित्रं चरितमाचरन् प्रहसन्निव ॥ असाध्वसो महाध्वान्तविध्वंसनकृतश्रम : । आश्रमी श्रमजिद्धीमान् श्रेयस्कामै : समाश्रितः ॥ पिशङ्गहेमाभलसज्जटाजूटो दृढाशय : । मितवक्ता मिताहारो मितमार्गो मितोद्यमः ॥ मितेक्षणो मितरतिर्मिततृण मिततोषभृत् । मिताकल्पचमत्कारी मितविस्मयहर्षुल : ॥ b. R. सत्पक्षोभव्यलक्षण: । -R. cm. 32 cd. R. cm. 33c-34 d. d. R. सिद्धिसम्मत : ( for ° सम्पदा). -After 35 R. ins. : अनन्तपुण्यफलदचरितव्रतमण्डल: । R. cm. 37 ab. -d. R. वहन्विगतसाध्वस :) R. cm. 38. a. R. पिशनचारुविलसज् । -d. R. मितहासो ( for ° मार्गो). 40 ab. R. मितश्रमि[ मी]मिताकाक्षी मिततृट् [[ ] मिततोषभृत् । ३७ ३८ ४० 32 33 36 87 38 99 ·१३७ ४१ ४२ : ४३ ४६ ४७ स्वभूभङ्गाक्षेपलीलापरिप्लुष्टाहितावलिः । अहन्तारहितोत्साही बालोन्मत्तपिशाचवत् ॥ वैराग्यपरिपूर्णोऽपि महासौभाग्यदायकः । दुर्भाग्यदमनोपायो गङ्गाम्भ इव भासुरः ॥ कृतार्थ : सिद्धिकामानां प्रकामनियमोज्ज्वल: । परापरेक्षणपर : परब्रह्मस्वरूपवित् ॥ कश्चिसिद्ध ः समृद्धश्री : सर्वेषां श्रुतिमागतः । आसीदासीमधरणीवलये मुक्तिवल्लभ: ॥ शिवयोगी नाम कश्चिद्राह्मण : कोङ्कणोद्भवः । करहाटस्फुटमतिर्मेघगम्भीरनिस्वन : ।। निशम्य तस्य सिद्धस्य चरितं परमाद्भुतम् । हित्वा कोङ्कणकं देशं तं देशं समुपाययौ ॥ तत्र गत्वाऽथ तं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पादसरोरुहे । बद्धाञ्जलिपुटोऽतिष्ठत्स्थाणुलीलामपाहरन् ॥ सिद्धेन सोऽथ सम्पृष्टो नामग्रहणपूर्वकम् । ग्रामगोत्रे महोदने श्रावयामास सम्भ्रमात् ॥ शिवयोगी श्रावयित्वा कुलशीलादिकं स्वकम् । गुरुत्वेनाश्रुतं सिद्धं वरयामास सुव्रत : ॥ अन्तेवासिनमायान्तमन्ते वस्तुं सुलक्षणम् । समग्रहीत्समु[दमुं] तत्रान्तेवासाय विचक्षणः ॥ a. R. किश्चिद् भ्रूभङ्गविक्षेप. -d. R. बाललीला समावहत् । 4 d. R. दृङ्मार्गाद्वनितां हरन् । R. cm. 43 cd. After 44 ab R. ins. : महानिर्वाणपदवीं मृगयनिजलीलया । -d. R. लयपण्डित : (for मुक्तिवल्लभ :). as b. R. चित्तपावन : (for कोङ्कणोद्भवः). -R. cm. 45 cd. d. R. समुपस्थितः (for ° पाययौ). R. cm. 47 a-49 b. c. R. गुरुत्वेनाशु तं ( for ° नाश्रुतं ). so ab. R. शिष्यत्वेनाथ सोप्येनमग्रहीद्रम्यविग्रहे। -R. cm. 50 cd. ४८ ४९ 41 43 49 ·ततोऽनुकूलनक्षत्रे कस्मिश्चिदपि वासरे । उक्त मासि तिथौ स्वौ प्रवृत्ते चोत्तरायणे ॥ ५१ संवत्सरं कृतां सेवां योगिनो वीक्ष्य कामपि । दीक्षामदान्मदहरी योगीन्द्रहृदयङ्गमाम् ॥ मनीषिण ऊचु: । देवदत्तात्मज महाकविनायक नायक । दीक्षाविधानं प्रब्रूहि सिद्धेनाऽऽकल्पितं यथा ॥ ५३ भवत्प्रोक्तकथालापपीयूपपरिपूरिता : । न तृप्यामश्चिरतरं पायं पायं सुधामिव ॥ नवोदिते कुमुदिनीनाथे प्रेम यथा यथा । तथा तथा भवत्काव्यश्रवणे बत कौतुकम् ॥ कवीन्द्र उवाच । शृण्वन्तु सुधिय : सर्वे दीक्षाया विधिमुत्तमम् । अलौकिक लौकिकं च रेणुकाया : प्रसादतः ॥ आवीक्ष्य हस्तामलवत्सकलं बुद्धिलीलया । कथयिष्य न सन्देह : परमामृतदीपकम् ॥ भूमे : परिग्रहं पूर्वमाकल्प्याशोध्य सादरम् । कृत्वानुरार्पणमथो वास्तुपूजां यथाविधि ।। ६८ हुत्वाग्नौ ब्राह्मणान्नत्वा स्तुत्वा स्वाभिष्टदेवताम् । ध्यात्वा स्मृत्वा स्वपितरावाचार्यकुलकामिनी : ॥ ५९ नन्दिनीनमुम्बागायः गाश्च] कुलाद्रीनुरगानपि । निधीन्ससागरान्कल्पवृक्षान्नदनदी: पुन: ॥ ६० अभिवाद्य गणेशानं बटुकं योगिनीगणम् । नरेन्द्रान्पुण्यचरितानाकीर्त्य सुरनायकान् ॥ ६१ a. R. शुभग्रहै : परिवृते. R. cm. 52a-58 b. 58_cd. R. वास्तुपूजनं च ( for अथो वास्तुपूजां ). b. R. कुलार्दान्तुरगाधिपान् । -c. R. विधीन् ( for निधीन् ). a. R. अमिवन्ध ( for ° वाद्य ). -b R वन्दुकं ( for बटुकं). -c. R. नरेशान् (for नरेन्द्रान् ). ५७ 61 : 52 60 61 ·१३९ : ur ६४ ६५ w ६७ ६८ ur अथ सिद्धर्महासिद्धैरनेकै : परिवारितः । पुण्याहं वाचयित्वाऽशु वाधघोषपुरस्सरम् ॥ कौशेयेन नवीनेन बन्धयित्वा विलोचने । रहस्यानीय तं शिष्यं योगिनं शिवयोगिनम् ॥ अध्वषटूमथाशोध्य सिद्ध : शास्त्रोक्तमार्गतः । दिव्यलक्षणसंयुक्तं दीक्षाषट्मकल्पयत् ॥ तीव्रवेधमयीं दीक्षा सप्तमीमाचरत्ततः । यथा शिष्यस्य सर्वत्र दिव्यभावः प्रजायते ॥ अथो चक्रचतुर्कीर्षु चतुर्दिक्ष्वन्तरे पुनः । बिन्दौ दलेषु वलयेषूक्तेषु समनुक्रमात् ॥ नानौषधिक्काथमिश्रजलपूर्णान्मनोरमान् । संस्थितान्कलशान्गृह्य पूर्वपूर्वक्रमादरात् ॥ अस्नापयन्मन्त्रपूतैस्तोयैस्तीलिजृम्भितैः । पूर्वान्नायभवान्मन्त्रान्पवित्रान्मन्त्रगोपितान् ।। योगिने कथयामास कर्णे सार्थरहस्यकान् । स सिद्धः सर्वसिद्धानां प्रथमो गोरखो यथा ॥ आहृत्य दक्षिणान्कुम्भान्दक्षिणाम्नायजान्मनून् । स्नपयन्कथयामास दत्तात्रेय इव ज्वलन् । पश्चिमाम्नायसम्भूतान्मन्त्रान्कांश्चित्प्रकाशयन् । अभिषिश्चन् पाश्चिमकैः कलशै: शिष्यवल्लभम् ॥ 62_ab. R. अध्वषर्क विशोध्याशु स सिद्ध : सिद्धसम्मतः । 84_cd. R. शिवस्य स्वीयशिष्यत्वदीक्षाषट्कं विधाय च । R. cm. 65. b. R. सत्तमा पर्यकल्पयत् । -R. cm. 66 c-6g b. 69 cd. R. पूर्वान्नायमथोचार्य पूर्वकुम्भैः सुशोभनैः । R. cm. 70 ab. b. R. दक्षिणानायमुत्तमम्। -d. R. इवापर : (for इव ज्वलन् ). For 72 R. subst. : पाश्चिमान्कलशान्गृह्य पश्चिमानायजान्मनून् । अभिषिचन्नकथयत्तथा रैवतको यथा ॥ ७० ७१ ७२ 65 68 : 70 71 72 ·१४० तत्त्वं सत्त्वपर : सत्त्वमाराधय शुचिस्मित । इत्थमाज्ञापयामास सिद्धो रैवतको यथा ॥ ७३ ७२ ७७ तथौत्तरान्घटान्गृह्योत्तराम्नायविचक्षण : । अवीवदत्कर्णमूले शिष्यस्य वडवालवत् ॥ बिन्द्वन्तरालगैःकश्चित्पीयूषौषधिपूरितै : । कलशै: स्नपयामास कथयामास सुव्रतः ॥ अत्यूर्ध्वगतिदं कश्चिदूर्वाम्नायं महाफलम् । प्रथित : सर्वसिद्धेषु सिद्धो नागार्जुनो यथा ॥ बिन्दुमध्यगतं कुम्भं नवरत्नविराजितम् ॥ नवपल्लवसङ्कीर्ण नवौषधिरसावृतम् । नानामञ्जरिकाकीर्ण नवपुष्पसमाकुलम् ॥ कुश्मागरुकस्तूरीमृगनाभिसमचिंतम् । धूपितं विविधैर्गन्धै रक्तचन्दनचर्चितम् ॥ अष्टगन्धमयैर्गन्धैर्लेपितं परिलोलितम् । पिष्टातैश्चारुसीमन्तचूर्णैराचीर्णमन्तरा ॥ एलालवङ्गकरिपूगककोलसङ्कुलम् । ताम्बूलीदलखर्जूरीनारिकेरफलावृतम् । रक्तकौशेयवसनं रक्तमालाविभूषितम् ॥ स्वहस्ते कलशं गृह्य [धृत्वा] प्रशस्ते सिद्धनायकः । कृपाकटाक्षभरितो ललितो गुणसम्पदा ।। नेति नेतीति नेतीति यत्परं श्रुतयो जगुः । अनुत्तरं तमाम्नायमभिषेकं प्रकल्पयन् ॥ व्यादिदेश प्रसन्नात्मा कर्णमूले सुशोभने । शिष्यस्य गिरिजानाथो हयग्रीवस्य यादृशम् ॥ ७९ %3D ८० ८१ - ८२ ८३ ८४ 73 R. cm. 73-82. 83 1 b. R. वदन् (for जगुः). -d. R. शिवकनिजगाद सः । R. cm. 84. 84 ·पूर्णदीक्षां विधायेत्थमागमोक्तेन वर्मना । साम्प्रदायं स्वकं प्रोच्य दृष्टिबन्धं विसृज्य च ॥ निजक्रमागतं कश्चिद्गुरुक्रममयादिशत् । येन शिष्यस्य परमा सिद्धिर्भवति नान्यथा ॥ ८८ आद्यं तद्दिननाथाणे गृहीत्वातिमनोरमम् । चकार निजशिष्यस्य नाम सम्भ्रमपूर्वकम् ।। तेन दीक्षाप्रभावेण स शिवो ब्राह्मणाग्रणीः । योगीति ख्यातिमगमत्सिद्धिपारमुपागतः ॥ शिवयोगी तंतस्तत्र बहुकालं गुरोगृहे । वसन्नाल्हादयामास संसेवन्विविधक्रमै : ।। आराधयन्महोदारसेवाभिमुरुमञ्जसा । शिवयोगी मुनिश्रेष्ठ : सिद्धिं कामप्युपालभत् ॥ : (९ : ९० प्रसन्नचेताः सततं जपन्ध्यायन्स्तुवनमन् । सिद्धस्य चरितं चित्रं शिवयोगी पपाठ सः ॥ ९१ इत्थं भक्तिभरं पश्यन्स सिद्ध : शिवयोगिनः । आज्ञापयामास चिरं ब्रह्मचर्यव्रतश्चर ॥ ९२ 87 पाणिग्रहं कचिदपि मा कुरुष्व व्रतेच्छया । शिष्यत्वेन नराधीशं योगिन्मा वृणु सर्वथा ॥ ९३ a. R. आद्यन्तद्गा[द्वा]रनाथाण[]] । -cd. R. शिष्यस्य कल्पयामास स सिद्धो नाम सम्भ्रमात् । 89 cd. R. तोषयामास विधिवत्तस्य प्रियतमान्परान् । For 90 R. subst: प्रगल्भोदारसेवामिराराध्यगुरुमादरात् । अलभच्छिवयोगी स सिद्धि कामपि सुव्रतः ॥ c. R. किञ्चिज् ( for चित्र). a. R. ज्ञात्वा (for पश्यन् ). 90 91 92 ·१४२ : योगी स सिद्धस्य वचो निशम्य प्रणम्य पादौ परिलभ्य भव्यम् । सङ्कल्पवाक्यं सकलं करिष्ये ययावथो याम्यदिशं व्रतार्थी ॥ विद्योतब्रह्मवर्चा: परिचरिततपा भावयन्मन्त्रजातं पश्यन्क्षेत्राणि नानारसभरभरित : पर्यटन्तीर्थपङ्क्ती : । प्रेम्णा शृङ्गारपुर्या व्यचरदथमठी कोङ्कणक्रूरदेशे वस्तुं योगी प्रसिद्धस्तदनु नुतगुणं सन्निवासश्चकार ॥ ९५ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजदेवदत्तोद्भवगोविन्दकवीन्द्रप्रकाशितायामनेका- ध्यायसाधितायां शुभलक्षणलक्षितायां शिवपुराणान्तर्गतायामंशावतरणे अध्यायः ॥ ४ ॥ 94 R. cm. 95 ७८ 94 bcd. a. R. विद्योतद्वह्निवर्चाः (for ° ब्रह्मवर्चाः ). After 95 R. inserts: भदाज्ञया त्रिपुरजित् तव पुत्रो भविष्यति । भूभारस्यापि संहारं करिष्यति न संशय : ॥ तारयिष्यति भूदेवान् दुःखपङ्कादतन्द्रितः । मर्दयिष्यति दुष्टौघान् निर्जरान्स्थापयिष्यति ॥ रक्षयिष्यति धेनूनां गणान् यवनहस्ततः । श्रीकृष्ण इव तेजस्वी वधूरानन्दयिष्यति ॥ संस्थापयिष्यति मुदा धर्म शर्मसमन्वितः । आह्लादयिष्यति धनैः क्रूरकोङ्कणजान्नरान् ॥ धुरन्धराराजकृत्ये नवीनान्कल्पयिष्यति । स्वपूजायां बताभक्ति धरिष्यति न संशयः ॥ सौरान शाक्तान् गाणपत्यान् शैवानावर्जयिष्यति । अर्चनं बालकृष्णस्य प्रेम्णा परिकरिष्यति ॥ तान: साम महामायो बहुकालं चरिष्यति । आचरिष्यति सौम्य : सन्नेकच्छत्राविपत्यताम् ॥ निरन्तरं वनेऽतीव पापर्ध्यर्थमटिष्यति । स्वमतेनैव सर्वाणि कार्याण्याकल्पयिष्यति ॥ महानन्दभराविष्ट : सदैव विहरिष्यति । वारयिष्यत्यरिष्टानि दूरादेव गतस्पृहः ।। अतः सुतार्थ राजेन्द्र चिन्ता मा कुरु कर्हिचित् ॥ ८० ८१ ८२ ८३ ·१४३ २ ३ w कवीन्द्र उवाच । शिवयोगी ततस्तत्र शृङ्गारनगरे वरे । प्रज्वलन् प्रौढतपसा समिद्धाग्निरिव श्रिया ॥ जपन् मन्त्रं पठन्स्तोत्रं पितॄन्देवान्प्रतर्पयन् । अतिथीन् भोजयन् काले प्रपूज्य च यथाविधि ॥ प्रणमन् ब्राह्मणान् काले प्रार्थयन् पूजयन्नपि । अन्यानपि तथा कांश्चिद्भजन्नाश्रमिणश्चिरम् ॥ समाचचार परमं व्रतं किश्चिन्महाव्रत : । प्रपूरयन् स्वमहसा तत्रत्यगिरिगह्वरम् ॥ शीतकाले शीतसही भीष्मे ग्रीष्मे बहिस्तपन् । वर्षासु जलशायीवालक्षि लोकै तक्षणैः ॥ खेचरी मुद्रिकां बद्वा साधयन्योगमुत्कटम् । सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश्च लालयन् गतमत्सरान् । दशर्क्षवृकजम्बूककपिपन्नगपक्षिणः । रक्षन् स्वलक्षरक्षोभ्यैरक्षीणोज्ज्वललक्षणैः ॥ चान्द्रायणं हविष्यान्नमेकानं नक्तभोजनम् । एकाशनं जीर्णपर्णचर्वणं वायुभोजनम् ॥ कन्दमूलाशनमपि फलपुष्पाशनं पुन : । इशून्द्राक्षागुडं रम्भाफलान्यश्नन् तिलानपि । सक्तुपिष्टं मुद्गपिष्टं पृथुकांश्च कुलित्थकान् । पद्माक्षपिष्टं लाजांश्च वंशपिष्टं मनोहरम् ॥ आम्रजम्बीरनारिङ्गखर्जूरफलपूरकान् । अक्रोडमधुबीजानि शाका: काश्चन भासुराः ।। जम्बूबदरिकापेरूसीतारामफलादिकम् । समानीय मुदा स्वल्पं जग्ध्वा जग्ध्वा निरन्तरम् ॥ यापयामास कालं स शिवयोगी महामतिः । ध्यायनमन्हरिहरौ लोके स्त्रीपुंस्वरूपिणी ॥ इत्थं तपस्यतस्तस्य योगिन : शिवयोगिन: । सुखोदर्कः समधिकं कालो बहुतिथिर्ययौ ॥ : ७ ८ १० ११ १२ १३ १४ ·•. १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ श्रीशृङ्गारपुरावासं शिवयोगिनमादरैः । निशम्य पूजयामास भोजनाच्छादनादिभिः ॥ शिवराजसुत : शम्भुर्ववन्देऽथ पुनः पुन: । अकरोद्वचनं तस्य यशस्यं निबिडाक्षरम् ॥ अयाचकं स्वाश्रमस्थमसेवकमनाश्रयम् । निशम्योद्वीक्ष्य भूपालोत्तंस : कारुण्यशेवधिः ।। अन्नमाभूषणं वस्त्रं बहुमानपुरस्सरम् । देवतार्चनसामग्री समग्रामग्रसम्भवाम् ॥ अदान्मान्यो गुरुरयं धन्य : शमदमादिभिः । अत्यर्थमवदत्सार्थ समर्थानाप्तसेवकान् ॥ गुरुणा प्रतिषिद्धोऽपि योगी राजप्रतिग्रहात् । आदिमायाविमुग्धात्मा सर्वो जग्राह सादरम् ॥ किं ज्ञानिना प्रविदुषा योगिना मुनिनाऽपि च । किं तापसेन यतिना प्रकृतिः सर्वकारणम् ॥ प्रकृत्याचरितं कर्म नरश्चरति दुश्चरम् । विधिनाऽपि विधिज्ञेन दैवं किं परिहण्यते ॥ अथो दुष्टा : परिभ्रष्टा : षड्दर्शनमहोदधेः । क्रूरा मर्कटवल्लोला विलोला: साधुखण्डने ॥ आगमोक्तौ स्थाणुसमा : पन्नगा इव दुःसहा: । सूचीव सुमुखाकारा ः प्रविशन्तोऽन्तरं क्षणात् ॥ देवर्षय : क-हाटाश्च कुलवन्त: कुलोद्भवाः । दाभ्याः सारस्वताश्चित्तपावनाः केचन द्विजाः ॥ असहन्तः परोत्कर्ष स्पर्धन्तो योगिना सह । निन्दामुच्चावचां चक्रुर्वाममार्गप्रवर्तनात् ॥ राजप्रतिग्रहपरं वाममार्गविनोदिनम् । समीक्ष्य योगिनं सर्वे खलाः कोङ्कणका [s] हसन् ॥ हसत्सु कोङ्कणस्थेषु विप्रेषु क्रूरकर्मसु । अधिकं मानयामास योगिनं शम्भुभूपतिः ॥ २२ २३ २४ २५ २६ २७ ·२९ ३० ३१ ३५ गुणिनं परिगृह्णन्ति गुणज्ञानेन केचन । एको जानाति माहात्म्यं निधेर्यक्षाधिनायकः ॥ योगी स शम्भुराजाय भावि भव्यमभाषत । यद्यत्तत्तत्समभवत्तुलजायाः प्रभावतः ।। निष्ठा विशिष्टा भूपस्य तस्मिन्योगिनि सर्वदा । समजायत वर्धिष्णुर्गुणमण्डलमण्डिता ॥ सर्वे जना : कोङ्कणका योगिनं भूपमानितम् । वीक्ष्यारटन्गुरुरयं श्रीशम्भोर्बत दाम्भिकः ॥ एतस्मिन्नन्तरे केचिन्नानाव्रात्यकुलोद्भवाः । संन्यासिन : समाधूतकल्मषा दशनामिन : ॥ भारतीका अरण्याश्च सागरा आश्रमा वनाः । गिरिण : पुरिणस्तीर्था ः पर्वता इन्द्रनामका : ॥ सरस्वतीकाः सन्तोषा महानिर्वाणवल्लभाः । तीर्थयात्रावतपरा : पर्यटन्तो धरातलम् ॥ केचिद्दिगम्बराः केचिजटिलाश्चीरवाससः । मुण्डिन : केऽपि नखरनखा वक्रनखा अपि ॥ ऊर्ध्व बाहुयुगं केचिदेकबाहुमथाऽपरे । समुद्वहन्तो निबिडभस्मचर्चितविग्रहा: ॥ आदीर्घकन्धरा : केचित्तृणवत्तनवः परे । द्योतद्धमनयः केचित्सितश्मश्रुसमुज्वला: ॥ तरुणा बालकाः केचिद्वृद्धा : कम्पितमस्तका: । सदोदतिष्ठका ः केचिदधोलवदनाः परे ॥ पुष्टा महिषवत्केचिद्भिक्षाभक्षणविभ्रमै : । महोक्षवदिवाक्षोभ्यां कुर्वन्त : केऽपि गर्जनाम् ॥ आरक्तलोचनप्रान्ता : कुठारादिमहायुधाः । समाजग्मुर्विलासेन श्रीशृङ्गारपुरं प्रति ।। असहन्तोऽथ योगीन्द्रं कोङ्कणस्था: सुदुर्जनाः । मिथ्यालपन्गुरुरिति श्रीशम्भोर्दशनामिषु ॥ ३६ ३७ ३८ : ३९ ४१ ·४१ ४ ४२ कोङ्कणस्थवचः श्रुत्वा मत्तास्ते दशनामिन : । भतुं मठीं तस्य केचिदुदतिष्ठन्कलेर्बलात् ॥ तत्र गत्वाऽथ तं वीक्ष्य तापसं शिवयोगिनम् । जगदम्बाप्रभावेण मोहमेव समाव्रजन् ।। केचित्प्रचलचित्ताशाः पुरो भूय समावदन् । भोजनोपधिक किश्चिद्देहि नो चेद्विनश्यसि ॥ इतीरयन्तो वचनं कुड्यमेडूकमण्डितम् । वाल्या बभञ्जुस्ते मठ्या जपोत्के शिवयोगिनि ॥ दन्तान्कटकटायन्त : साटोपं मदगर्विताः। उत्तोल्य परशून्केचित्प्रहर्तुमुपचक्रमुः ॥ अमुं समस्त वृतान्तं नाशृणोन्नैक्षदच्युतः । ध्यानस्तिमितनेत्रः सन्सस्मार त्रिपुराम्बिकाम् ।। व्रात्यहस्तगतं वीक्ष्य गुरुं शिष्यस्त्वरान्वित : । कश्चिद्विमोचयन्मन्त्रविद्यां स्वामिन्द्रजालिकीम् ॥ सिद्धवदर्शयामास शृणुत द्विजनायकाः । करेण यष्टिकां गृह्य वज़ुलस्य मनोरमाम् || विलोमं भ्रामयामास दर्शयन्निजलाघवम् । वजुलभ्रमणात्सर्वे तिर्यग्वालितबाहव : ।। स्थाणुबद्धा इव भुवै जैर्गुणैः परमदारुणा: । प्रति प्रतीकमगमत्स्तम्भस्तेषां सुदुस्तर : ॥ तत उच्चक्रुशु : सर्वे दीनास्या दीनभाषिणः । मुधापराद्धमस्माभिर्योगिनो मन्दबुद्धिभि: ॥ अथ मध्याह्नसमये जाते लीनविहङ्गमे । कोटरेषु विशालेषु वृक्षाणां परमादरात् ॥ माहिषा[षेषु वराहेषु ख........पु खड्डेषु]च गजेषु च । चमरीषु नदीतीरे विचरत्सु सुशांतले ॥ देवतार्चनसक्तेषु सर्वेषु गृहकारिषु । सरीसृपेषु घुमणिकरतप्तेषु केवलम् ॥ ४८ : ४९ ५० ५१ ५५ ·१४७ : ५८ ५९ ६० ६१ विसृज्य ध्यानमखिलं शिवयोगी महामतिः । अपश्यदतिहर्षेण समस्तानाततायिन : ।। ध्यानं विमुच्यापचितिं समाप्य जपपूर्वकीम् । प्रफुल्लनयनो योगी स्वमठीं समलोकत ।। ततस्ते वीक्षितास्तेन योगिना दशनामिन : । आबद्धबाहुयुगला : पश्चात्तिर्यगोर्ध्वतः ॥ स्वशिष्यमब्रवीद्योगी कस्येदं मन्त्रलाघवम् । व्रात्यसन्यासिन : केन निबद्धा भुजमण्डले ॥ एतेषामपराध : को भुजदण्डनिबन्धनम् । लब्धं कथं कथयतात्युच्चै त्ययतीश्वरैः ॥ छात्रमध्याच्छात्रवेत्ता कवि-प्रथमकहिपकः । निवेदयामास धियं व्रात्यानां दुष्टचेतसाम् ॥ निशम्य सकलं तेषां व्रात्यानां दुष्टचेष्टितम् । प्रत्यक्षकरुणामतिः कृपां कामप्यथातनात् ॥ विमोचयेमानधुना स्वकर्मफलभोगिन : । अवोचदित्थं शिष्याय विनीतायामितात्मने । शिष्यस्तत : शक्रजालमखिलं परिनिर्मितम् । चकत वाजुली याष्टिं भ्रामयन्ननुलोमत: ॥ बाहुबन्धनतो मुक्ता व्रात्या गर्ववियोगिनः । वितेनु : प्रणतिं भूय : शिवयोगिपदाम्बुजे ॥ शिवयोगी तत: सोऽथ करुणाकृष्टमानसः । लेपायाम [उपायनं] मनोहारि प्रददौ प्रणयावृतः ॥ यथातथमथो जग्मुर्विस्रब्धा दशनामिनः । अखर्वगर्वगलिता दलिता इव तेजसा ॥ उन्मुक्तबाहुबन्धेषु गतेषु दशनामिषु । पप्रथेऽस्य प्रभा भूयस्तरां श्रीशिवयोगिनः ॥ ततो जनाः कोङ्कणका भीता योगीन्द्रतेजसा । चमत्कारं समीक्ष्यामुं स्तुतिमेवावलम्बिरे ।। ६३ ६६ ·१४८ ६९ : ७० ७१ ७२ सः सुमनसोऽभूवन्तत्रस्था ये द्विजर्षभाः । वामाचारपरस्यापि स्तुतिमेवोपचीकरे ॥ विधिर्यदा भव्यदायी वरीवर्ति पुरःसरः । तदा भवति सर्वत्र विपरीते विपर्यय: ॥ ये येऽप्यधर्षयन्पूर्व महोत्कर्षा नरर्षभाः । मेनिरे तेऽस्य वाक्यानि किङ्करा इव सर्वत: ॥ अमुं समस्तं वृत्तान्तं चारोक्तं शम्भुभूपतिः । असेवत समाकर्ण्य विशेषाच्छिवयोगिनम् ॥ अयं गुरुर्गुरुतर : सामाजिकवरैर्नरै : । लक्षितव्योऽनुमन्तव्यो विनतव्य : क्षणं क्षणम् ॥ ७३ इति सर्वान्समादिश्य शम्भुराज : शिवात्मजः । आलोकितुमिवातीव मठीं तस्य समाययौ ॥ प्रविदितपरमार्थ : सार्थवान्भूमिनाथ : ..-: पादपद्मम् । सविनयमथ नत्वा प्रार्थयामास भूयो भव मम बहुमान्यस्त्वं सदस्य : सभायाम् ॥ ७५ ओमित्युक्तिमुपावदत्समभवद्योगी सदस्योत्तमो भूपस्याग्रहतो विवाहमकरोद्वित्वा स्वकीयं व्रतम् । क्षोणीतोऽपि तमन्वहं परिभजन्तस्योक्तिभिर्निर्भर कार्याकार्यविचारणां चिरतरश्चके प्रगल्भोत्सवः ॥ कथितमिह मयाधिक पवित्रं चरितमिदं शिवयोगिनो विचित्रम् । श्रुणुत बुधवरा गणेशभट्ट- स्थितिमतुलाममलां मनुष्यलोके ।। इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजदेवदत्तसुतगोविन्दकवीन्द्रप्रकाशितायां शुभलक्षणलक्षितायां शिवपुराणान्तर्गतायां संहितायामनेकाध्याय- साधितायामंशावतरणेऽध्यायः ॥ ५ ॥ ७७ ·: २ ३ ५ ur कवीन्द्र उवाच । समस्तगुणसम्पन्न : सर्वशास्त्रार्थपारगः । वेदवेदान्तनिष्णात : सदाचारप्रवर्तकः ॥ जम्बूग्रामे महानासीदनन्तो नाम कश्चन । ब्राह्मणो ब्रह्मनिपुणो निमितः ॥ पूजयन् शङ्करं नित्यं सर्वलोकैकशङ्करम् । प्रसन्नहृदयोऽतीव साधुसजनसम्मतः ॥ तस्य पुत्र ः समभवदणेशो नाम विश्रुत: । व्याख्याता धर्मशास्त्रस्य विजेता परवादिनाम् ॥ सहिष्णु: परवाक्यानां भ्राजिष्णुर्जनसंसदि । अनेकसाहित्यकलाकलितो लंलितोऽधिकम् ।। अथो गणेशभट्टः स ब्रह्मचर्यव्रतं चरन् । अभ्यस्तुं सकलां विद्यां पुरी वाराणसी ययौ ॥ जाम्भेकरोपनामा स प्रथित : पृथिवीतले । दृष्ट्वा वाराणसी रम्यां गङ्गातीरमुपागमत् ॥ एतस्मिन्समये कश्चित्सुमतिर्यतिनायकः । ददर्श मार्गे तं नाम नूतनं ब्रह्मचारिणम् ।। प्रथमाश्रमिणं वीक्ष्य यति : परमधार्मिकः । अपृच्छत्कोऽसि कुत्रत्य : किमागमन कारणम् ॥ इति पृष्टो बटुस्तेन यतिना ललिताक्षरम् । कथयामास परमं वृत्तजातमशेषतः ॥ जाम्भेकरोपनाम्नोऽहमनन्तस्यादिम : सुतः । दैवज्ञवृत्या खां वृत्तिमाचरामि समन्तत: ॥ इदानीमभियातोऽस्मि मन्त्रशास्त्रमशेषत : । पठितुं पाठितुं लोकानन्तेवासित्वमागतान् ।। संहारमुपसंहारं मन्त्राणां परमाद्भुतम् । ज्ञातुकाम : कर्तुकामस्तर्तुकामो भवार्णवम् ॥ समागतोऽस्मि भद्रं ते यतिराज महामते । अत्रातिमात्रं कश्चित्त्वमुपायं परिदर्शय ।। ७ ९ १ ११ १२ १३ १४ ·१५० १५ १६ १७ १८ : १९ : २० २१ इत्थं निशम्य वचनं स यतिस्तं दयान्वित : । निजगाद बटो: सर्व कथयाम्यहमादरात् ॥ इत्थमाकर्ण्य तद्वाक्यं स बटुस्त्वरयान्वित : । शिष्यवत्तं महाप्रेम्णा ववन्दे पादपङ्कजे ॥ अहं शिष्योऽस्मि दासोऽस्मि भक्तोऽस्मि तव सुव्रत । इत्यालपद्यतिश्रेष्ठं वरिष्ठगुणमण्डितम् ॥ शिष्यत्वेन बटूत्तंसं वरयित्वा यतिस्तदा । स्वमठी प्रापयामास दिव्यभावविनोदिनीम् ॥ अकुण्ठोत्कण्ठया वीत ः स बटुस्तदनन्तरम् । मठीमटन्मठपते: कार्यजातममन्यत ॥ . अनवद्यां बटुर्विद्यामविद्याङ्कुरभञ्जिनीम् । समभ्यसत्समुदितख्याति ः कतिपयैर्दिनैः ॥ अभ्यस्तेषु समस्तेषु सार्थेषु मनुषूच्चकैः । मुदमाप बटौ तस्मिन्स भिक्षु : प्रविचक्षण : ॥ सरहस्यां समभ्यस्य बटुर्विद्यां यतीश्वरात् । समर्प्य दक्षिणां काश्चिदेशकालानुरूपिणीम् ॥ संसेव्य विविधोपायैर्गतापायैर्निरन्तरम् । स्वदेशदर्शनाकाङ्क्षी जग्राहाज्ञां हताग्रहः ॥ अदादाज्ञामथ गुरुराशीभिरभिनन्द्य तम् । विविधाभिरनेकाभिर्ललिताभिर्निरन्तरम् ॥ गृहीत्वाज्ञां मठपतेहित्वा वाराणसी पुरीम् । स्वं देशमगमद्वेगान्मनोमारुतरंहसा ।। गणेशनामा स बटुर्यदा कोङ्कणमागतः । तदा स्फीति ः समभवत्प्रशस्या तस्य भूतले ॥ अशृण्वन्सकला लोका विद्यासामर्थ्यमञ्जसा । ततोऽभवद्गणेशस्य सततं मानदायकाः ॥ आदी गन्धाक्षतापायासनाद्यानुपचारकान् । ददौ समाजेषु जनो गणेशाय द्विजातिनाम् ।। २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ ·: २९ इत्थं प्रसिद्धिः सर्वत्र गणेशस्य यदाऽभवत् । शम्भुराजस्तमाकर्ण्य सदस्यत्वेऽनुमन्यत ।। क्षितिपतिकुलचूडारत्नभूत : प्रभूत- द्विजवरकुलदाता शासिता दुर्जनानाम् । शिवनरपतिसूनु : सभ्यतां प्रापयित्वा बुधगणवररत्नं तं गणेशं ननन्द ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजदेवदत्तोद्भवप्रकाशितायां शिवपुराणा- न्तर्गतायामनेकाध्यायसाधितायां संहितायामंशावतरणेऽध्यायः ॥६॥ ३० २ : कवीन्द्र उवाच । श्रीशृङ्गारपुरे कश्चिश्चन्द्रवंशसमुद्भवः । अभूत्प्रभूतमहिमा राजारामकुलाधिपः ।। सूर्यराज इति ख्यातः स्वबाहुबलदर्पितः । सहायास्तस्य चाभवन् शिरस्का: क्षत्रियर्षभाः ॥ सेः -: केशवो द्विजनायकः । उपाध्यायाभिधां बिभ्रन् देशे कोकणके चिरम् ।। समस्तकार्यजातानि वशिष्ठ इव साधयन् । मध्येसभं गीष्पतिवद्विहरन्साधुभाषितैः ।। आबभासेतरां विप्रवृन्देषु गुणसम्पदा । हर्षादुपनिषद्देवीमधिकण्ठं प्रकल्पयन् ॥ श्रीमान्पण्डितराजो यः शिवराजप्रियङ्करः । रघुनाथ इति ख्यातो विद्यासागरपारगः ।। अशृणोद्विप्रमुख्येभ्यः सर्वलक्षणलक्षितम् । तं सर्वगुणसम्पन्नं केशवं ब्राह्मणर्षभम् ॥ तत: कतिपयाहोभि: सूर्यराजसमन्विताः । शिरस्का: शिवराजेन स्वायत्ता: सेवकीकृता: ॥ रघुनाथस्ततो वेगास्केशवं विप्रपुङ्गवम् । गताश्रयं गतस्थानं गतगेहं गतश्रियम् ॥ ur ८ or ·१५२ १० . ११ १२ १३ १४ १५ १६ गलिताचार्यकं भ्रष्टविभ्रमं जातसाध्वसम् । स्वहस्तकत्वे प्रणयात्स्थापयामास सादरम् ॥ पण्डितानां गुणध्वंसाद्विप्राणां मानखण्डनात् । उपमत्कवीन्द्राणां गणकानां प्रहासत: ॥ रघुनाथ : क्षयाविष्टो विशिष्टोऽपि धरातले । प्रययावनिवेगेन दिदृक्षुरमरावतीम् ॥ तथैव शिवराजोऽपि सर्वलोकशिवङ्करः । असर्पदतिवेगेन द्रष्टुं कैलासनायकम् ॥ अथो साम्राज्यपदवी परकुञ्जरगृञ्जनः। शिवराजात्मजो भेजे शम्भुराजो गुणोज्वलः ॥ तत: केशवभट्टेन लब्धा पण्डितराजता । पूर्वोपाध्यायपदवी त्यक्ता जीर्णवधूरिव ॥ त्यक्तामर्षो धृतोत्कर्षः प्रहर्षपरिभूषितः । केशव : प्रीणयामास विप्रान् शम्भुसभागतान् ॥ केषाश्चिदग्रहाराणि दापयामास लाघवात् । वर्षाशनानि केषाश्चित्कारयामास सुव्रत: ॥ महाषोडशदानानि व्रतानि विविधानि च । प्रदर्शयामास मुदा शम्भुभूपाय धीमते ॥ अधर्मखण्डनं धर्मस्थापनं नियतव्रतः । केशवो रचयामास हस्तेन नृपतेर्मुहु: ॥ नीतिशास्त्राण्यशेषाणि दर्शयित्वा नरेश्वरे । नीती: संस्थापयामास शाश्वतीधरणीतले ॥ यद्यत्समभवत्सर्व दुःसाध्यमधिभूतलम् । साधयामास तत्सर्व मन्त्रैर्वेदसमुद्भवः ॥ प्रसन्नवदनोऽधिकं ललितलक्षणो दक्षिण : प्रवृद्धधिषणो महान्विदितसर्वतत्ववजः । अभूत्प्रियसखो गुणैः शिवनृपात्मजस्योच्चकै- विचित्रचरितावलि विरचयन्सदा केशवः ॥ १७ १९ २० २१ : : २२ ·१५३ यत्काल्या : शिवयोगिनो यदतुलं श्रीमद्गणेशस्य यद् यच्छीकेशवशर्मणस्त्रिभुवने माहात्म्यमन्यादृशम् । तत्सर्व कथितं मया नृपतिना पुत्रेहया साधितं यद्यत्कर्म तदेव भो बुधबरा ! वक्षाम्ययो सम्भ्रमैः ।। इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजदेवदत्तोद्भवप्रकाशितायामध्यायशतसाधितायां शिवपुराणान्तर्गतायां संहितायां केशवभट्टमाहात्म्यनिरूपणं नाम अध्यायः ॥ ७ ॥ ४८ सुरत्राणीयसैन्यास्तथा सर्वत्र प्रथितप्रशस्तयशसा पृथ्वीतले पार्थिव : । श्रीमच्छाहसुवंशमण्डनमणेरद्धा शिवस्याधुना किं वक्तव्यमतो नु शौर्यमसुरैरेकाङ्गिताङ्गीकृता । छत्रं रायगिरौ धृतं धृतिमता सिंहासनं साधितं शत्रूणां शमनं कृतं सुबहुशो म्लेच्छा : क्षयं प्रापिताः । आबाल्याच्छिवमातृभक्तिरतुला सम्यक्समासादिता तस्यैवोनबलेन सर्वजगतीसाम्राज्यमासादितम् ॥ तस्यानेकनरेन्द्रसेवितपदद्वन्द्वस्य निद्वन्द्वस- द्भावाबोधमयी मयीति सुखदा शक्ति : शुभाऽसीत्पुरा । पीयूषां शकलेन कल्पकतरोवल्लीव जन्मान्तरे रत्नं रत्नपुरेश्वरस्य भवति प्राकन्यकाख्यं परम् ।। ४९ तस्या: श्रीशिवभक्तिभावभरितहृदयश्रीशिवभूपपट्टराइया जातिस्मृतिप्रत्यासत्यवगतं जन्मान्तरीयवृत्तान्तजातं विशदयाम :। सा किल सोमान्ववायमण्डनायमानरत्नपुरेशमहा- महीपालपुत्रिका ललामा कमनीयतररमणीयरूपे द्विजदैवतैकनिष्ठा कनिष्ठीकृतवसिष्ठवामदेवादि- ब्रह्मर्षिस्वरूपे नारदादिदेवर्षिदीधित्यनुरूपे कस्मिंश्चिन्निजपुरोधःपुत्रे प्रेमातिशयमहिम्ना पुत्रभावनां कलयाश्चकार । सोऽपि पञ्चगौडान्तर्गतद्विजाग्रणीर्गुणगरिमनिविष्टहृदय : सहृदय : सुतरां स्वसौन्दर्यसौष्ठववशीकृतसुरसुन्दरीमपरां त्रिपुरसुन्दरी सुन्दरी मातृभावनया भावयामास । एवं निरतिशयानुपमेयाप्रमेयप्रेमसम्भारभरितमनसोस्तयोः कौसल्याराम. योरिव सर्वजनमनोरमा एकाहोरात्रत्रुटिकासहनशील : सीताकुशीलवलयसमानो शिशिरीकृत- सर्वशरीरावयव : कश्चिदपूर्वः स्नेहकलाकलाप : शुद्धान्तःकरणयोर्निष्प्रत्यूहं प्रतिफलति स्म । * Additional prose passage in the text. * ..

·१५४ .. एवं स्नेहप्रस्फुरणादुत्तरोत्तरवर्धिष्णुतावलनादेनं दिनदर्शनमपि नूतनमिवाकलनादुभयोर्भूयस्तरा- मतिदुःसहा वियोगसहिष्णुता समजनि । तस्यातिशयितस्नेहासङ्गानुषङ्गासंसक्तचेतसः कादि : कालीति शक्ती स्त इति निगमागमप्रतिपादितोपासनामार्गप्रविष्टस्य पुरोहितपुत्रस्यास्यामेव जन्म गृह्णीयां राज्यधर्माननुभवितुमिति भूय : कर्ममर्मसम्पादयित्री जन्मान्तरीयशर्मसम्पत्ति- दात्री शोभमानगात्री कर्मवंशसम्भवनिमित्तविधिनिर्मितैकविधिपात्री नानाविधपुण्यक्षेत्रपुरश्चर्या- परम्परासुवासनसत्पात्री सहैव प्रचचार । तमग्यजन्मानं ब्राह्मणं तपोविघ्नमाचरामीति निबन्ध प्रार्थनापुरःसरं प्रसारितशुद्धाञ्जलिरनेकपाकारिकपुण्यक्षेत्र प्रचलनशीलोऽपि दुःशील : सुशील- नामा परमप्रियान्कश्चित्सदाशिवगण : शृङ्गाररसासक्तयो : सुखोपविष्टयो : शिवयोर्नेत्रसंज्ञामात्र- बलमवलम्ब्याविष्कृतवैरिभावं प्रकटीकुर्वन् बहुश : प्रत्यूह पुजैः पीडयति स्म । सोऽपि तमति- वञ्चयित्वैव कतिपयैरहोभिर्दर्शनमात्रेणैवानेकविधपापिजनसङ्घातसम्भारितजगदुद्धारकतापत्रयो- न्मूलकान्वयार्थी कृतजगन्नाथनामधेयदारुब्रह्मस्वरूपिपुरुषोत्तमसन्निधावतिपुण्यतरपुरुषोत्तमक्षेत्रे पुण्यनक्षत्रे स्वर्लोकसोपानपरम्पगसु सुखेनैव पदप्रक्षेपणं निधिनिक्षेपणमिव स्वयं स्वीचकार । तद्वार्ताश्रवणनिरसितसर्वाङ्गवृत्तिनिश्चेष्टपुत्रिकेव राजपुत्रिका तत्पुत्रपरिष्वङ्गसुखं लेलिहानेव तयाभिभूतां त्रिगुणात्मिकां तनुं द्वित्रिदिनैरेव तत्याज । इत्थं सम्प्रदर्शितकथाकलापवृत्या शिवराजाभिधां प्राप्तस्य सुशीलनाम्न : सयीति नाम विशिष्टाया हैहयवंशभूमिपतेरात्मजाया •• * लभ्यसम्बन्धः । * R. ins. after the above : सुसिद्ध एव । अङ्करितवैरिभावविभावितान्तःकरणतया शम्भुसंज्ञां प्रविष्टस्य पुरोहितसूनो: किश्चिद् वक्रिमभावे विभाव्यते पितु: पुत्रस्य च। स्वस्ववासनानुबन्धानुबद्धसम्बन्धा अपि त्रय स्त्रिगुणात्मिकां शरीरसम्पदं प्रापुरेवं सूचनामात्रप्रदर्शनं विहितमत्र ग्रन्थविस्तरभयाद्विस्तरेणालम् । श्रीशम्भोश्चरणानुसेवनरतौ तौ दम्पती सर्वदा यत्तत्काल उपागतान्बहुविधासम्पूजयन्ती सुरान् । प्रेमोद्रेकमुपेयुषोरनुदिनं स्वल्पैरहोमिस्तयो : शम्भु : प्रादुरभूत्युतः शुभतर : स्वामीकुमारप्रभ: ॥ राज्यं वृद्धिमुपागतं बहुतरं शोर्य शिवेनार्चितं कीर्तिर्दिक्षु दशस्वपि प्रसरिता प्रत्यक्षभूचन्द्रिका । शम्भोरभूतविक्रमस्य विशदं श्रीविक्रमार्कानुगं विज्ञातं सकलैर्जनैरजनि तन् माहात्म्यमन्यादृशम् ॥ ५१ ·Section V SAMBHAJI'S PERFORMANCE OF A SACRIFICE : : سر ४ द कवीन्द्र उवाच । समाकर्ण्य नृपश्रेष्ठ : शिवयोगिप्रभाषितम् । ऋत्विग्वैरैमन्त्रिमुख्यैः प्रधानैर नुमोदितः ॥ कर्तुं पुत्रष्टिमुद्युक्तस्त्वरावान्शम्भुभूपतिः । आज्ञापयामास तदा सेवकानाशुकारिण : ॥ आचार्यः सम्भृताश्चर्यवाक्प्रपञ्चो विचक्षणैः । प्रष्टव्यो यज्ञसामग्री केन का क्रियतामिनि ॥ कथयिष्यति शास्त्रोक्तरीत्या यान् स पुरोहितः । सम्भारान् यज्ञियांस्तांस्तानानयध्वमितस्ततः ॥ वापीकूपतटाकाब्धिनदीनदजलान्यलम् । आहर्तव्यानि चतुरैर्मनोमारुतरंहसा ॥ इत्यादिश्य तथैवान्यान् सेवकान् व्यादिशनृपः । आहूयतां द्विज श्रेष्ठा बहिष्ठगुणमण्डिताः ॥ शिल्पविद्यासु निष्णातान् शिल्पिनोऽनल्पलाघवान् । आनयध्वं समाहूय परीक्ष्य मतिविभ्रमैः || इत्थं नरेन्द्रसन्दिष्टास्वरया वाक्यकारिण : । कर्तुं कार्याण्यशेषाणि जग्मुहर्षपरिप्लुता : ॥ देशान् ग्रामान् पत्तनानि नगराण्याश्रमानपि । गत्वा समाहृयामासुर्विप्रेन्द्रान् शम्भुसेवका : ॥ प्रथां स्वलीलाविभहरन्तो विश्वकर्मण : । आकारिता : शिल्पिमुख्याः प्रगल्भैः शम्भुसेवकैः ॥ निशम्य कारणं सर्वे विप्राः सिद्धाश्च शिल्पिन: । पुत्रैः पौत्रैः परिवृताः शिष्यैश्च विधृतक्षणैः ॥ श्वेतोष्णीषा लसप्छ्वेतकञ्चुका : श्वेतवाससः । द्योतद्गन्धाक्षता भाले समागच्छन्मुदान्विताः ॥ ७ A ९ १० ११ १२ १३ ·१५६ १४ १५ अथो दिगन्तादायाता ब्राह्मणाः शास्त्रपारगाः । दत्वा फलं राजहस्ते निगद्य बहु भावुकम् ।। आदिष्टेषु नरेन्द्रेण पीठेषु विविशुस्ततः । सम्पृष्टाः कुशलप्रश्नः पाद्याद्यैरुपचारकैः ।। प्रपूजिता: सप्रणयं साष्टाङ्गमभिवन्दिताः । सर्वे सुमनसोऽभूवन् द्विजेन्द्रा : शास्त्रपारगाः ॥ ज्ञात्वा तुष्टान् द्विजज्येष्ठान्निष्ठावाञ् शम्भुभूपतिः । नत्वा निवेदयाश्चके स्वकं कार्यमशेषतः ॥ १६ १५ : १९ शम्भुराज उवाच । पठितानि च शास्त्राणि श्रुतानि च पुनः पुनः । पुराणानि प्रदत्तानि दानानि विविधानि च ॥ १८ विजिताः शत्रवः सर्वे बान्धवा : परिलालिताः । संवर्धितानि मित्राणि सुहृदः परिपालिता: ।। कवीन्द्राणां महाकाव्यालापानमृतहारिण: । आकर्ण्य लक्षशः स्वर्णभारा दत्ता गजा हया: ॥ २० यज्ञाः कृता बहुविधा दक्षिणाभिरलङ्कता : । आराधिता दत्तवरा कालीकालाङ्कसंस्थिता ॥ २१ आसेविताश्च गुरव : पितरावपि पूजितौ । इदानी कर्तुमुद्युक्त ः पुत्रेष्टिं स्वेष्टदायिनीम् ॥ २२ नानादेशपरिप्राप्ता ब्राह्मणाश्चरितव्रताः । कुरुध्वमुरुसाहाय्यं वचसा मनसाऽधुना ॥ २३ एकाग्रमनसो भूत्वा परीक्षत धरातलम् । शिल्पिमुख्यान पुरस्कृत्य मापयध्वं प्रमाणत: ॥ २४ इत्थं द्विजनुष : सर्वे व्यादिष्टा : शिवसूनुना । पपरीक्षुर्ममापुश्च [परीक्ष्य मापयामासुः] शास्त्रतो यज्ञभूमिकाम् ।। २५ अनन्तायां मापितायां दिष्टे दिष्टज्ञसूचिते । नवा : कल्पचमत्काराः शिल्पिनो मृष्टकुण्डलाः ॥ वहन्तः क्षितिपस्याज्ञां शिरसा नवमाल्यवत् । प्रसन्नमनसः सर्वे पारितोषिकतर्षुलाः ॥ २७ :

·१५७ २८ २९ ३० चतुरविशोभाढ्यं चारुस्तम्भविराजितम् । देवदारुमयैरुचयैरुपरिसाधितम् ।। नीलहरिन्मणिदलैराच्छादितमनेकधा । अतिशीतलया शश्वच्छायया परिलक्षितम् ॥ समानचत्वरप्रान्तोच्छलत्पानीययन्त्रकम् । इतस्ततो विरचितजलकुण्डकदम्बकम् ॥ पुरतः परमोदारसभया परिमण्डितम् । समभूमिभराक्रान्तं प्रशस्तगुणगह्वरम् ॥ बहि : प्रखेलत्पानीयप्रणालीभिर्मनोहरम् । मण्डपं रचयामासुलॊकलोचनतस्करम् ॥ घटिते मण्डपे विप्राः सम्भ्रभाच्छम्भुभूमिपम् । गत्वा पठित्वा कल्याणं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन् । शिवात्मज महाराज शम्भो शम्भुकृपाङ्कुर । एकचित्ताग्रतां गत्वाऽस्मदीयं वचनं शृणु ॥ ३१ ३२ ३६ ३७ ब्राह्मणा ऊचुः। परीक्षिता महोपायैर्गतापायैर्वसुन्धरा । पुत्रेष्टि : फलदा यस्यां भूयात्प्रभ्रष्टसंशया ॥ सिद्धिप्रदानि चिह्नानि वीक्षितान्यथ कानिचित् । गाव : सवत्सा : पुरतो बालानां शुभभाषितम् ।। सुवासिन्य : कुमार्यश्च ब्राह्मणा: पुष्पहस्तका : । भारद्वाजादिका : पुण्या : पक्षिणश्च समीक्षिताः ॥ विश्वस्ता स्वैरिणी काचिल्लक्षिता भव्यशसिनी । आयान्ती रूपलहरी दृष्टा वारविलासिनी ॥ विरुतानि मनोज्ञानि श्रुतानि शुभपक्षिणाम् । अस्थिखर्परपाषाणरहिता मिलिता धरा ॥ शोधने मुनिभिर्यादृक्पुराणैः परिवर्णिता । यथा पङ्क्तिरथस्यासीद्यज्ञे प्राज्ञजनप्रिया ॥ सिद्धि : सिद्धि : सिद्धिरिति देवदूतेन भाषिता । श्रुतान्तरिक्षादस्माभिः साक्षादिव सरस्वती ॥ ३८ ३९ ४१ ·१५८ देवदुन्दुभिनिर्घोषो विश्रुतो गगनान्तरे । निरीक्षिता पुष्पवृष्टि : पतन्ती व्योममण्डपात् ॥ आकर्णित कम्ररागं गीतं गन्धर्वकल्पितम् । इत्यादिभिर्भव्यचिह्न : सिद्धिहस्ततलागता ॥ गिरिजायाः प्रसादेन ब्राह्मणानां विशेषतः । अवेहि शम्भुराजेन्द्र त्वमस्मान्सत्यवादिनः ॥ ४२ ४३ ४५ : कवीन्द्र उवाच । निशम्य वचनं तेषां विप्राणां नृपनायकः । सत्पुत्रसम्भवाकाङ्क्षी हर्षोत्कर्षमुपागमत् ॥ निजगाद बच: किश्चिद्भरिभावार्थसम्भृतम् । वशिष्ठादीन् मुनिवरानजो रघुसुतो यथा ॥ शम्भुराज उवाच । यद्भवद्भिनिगदितं तत्तथैव भविष्यति । इत्थं सम्भाष्य सोत्कर्ष राजा विश्वम्भरामरान् ॥ पूजयामास विधिवद्दानमानासनादिभिः । आभूषणैः स्वर्णमणिघटितैरम्बरैरपि ॥ एतस्मिन्नन्तरे सर्वे शिल्पिनोऽनल्पबुद्धयः । महाध्वज महोच्छ्रायं परितो बद्धतोरणम् ।। कुण्डैर्यथोक्तरावीतं स्थण्डिलैर्विततैरपि । वेदिकाभिः परिवृतं तुङ्गोट जविराजितम् ।। अत्यर्थ शोधितानन्तं दशकिष्कु प्रमाणतः । रञ्जितं रङ्गवल्लीभिः शोभनीभिरितस्ततः ॥ आबद्धकाण्डपटकं चारुचन्द्रकमण्डितम् । रक्तकम्बलसम्वीतस्तभ्ममण्डलभासुरम् ॥ मुक्तामणिमयैर्गुच्छराचितान्तरमन्तरा । अन्तर्धानपटैर्बद्धै रुचि : समलङ्कृतम् ॥ होरमुक्ताकल्पिताभिर्जालिकाभिः समावृतम् । द्योतत्पलभराक्रान्तकदलीस्तम्भसम्भृतम् ॥ ४८ ४९ ५० ५१ ५३ ·: : : ५६ ५८ ५९ ६० इक्षुभिर्बहुभिर्बद्वैर्वहन्तं श्रियमुन्नताम् । फलैललद्भिपरि विभान्तं रुचिपूरितैः ।। सौवर्णैरथ दौर्वर्णैस्ताम्रपित्तलनिर्मितैः । द्वारोपान्तेषु विन्यस्तै : पूर्णकुम्भैः परिप्लुतम् ॥ पुन्नागमल्लिकाजातीपुष्पमालाविभूषितम् । निबद्धाभिर्मअरीभिर्जनमानसरस्नकम् ॥ प्रवालकान्तिरिपुभि : कोमलैनवपल्लवैः । विद्योतमानमाबद्ध स्त्रिजगन्मोहनक्षमम् ॥ कृतं निवेदयामासुमण्डपं विनयान्विता : । नत्वा पादाब्जयुगले भूपायामिततेजसे ॥ शिल्पिप्रजल्पितेऽनल्पचमत्कृतिविकल्पके। इत्थं श्रुते नरेन्द्रेण प्रदत्ता धनराशयः ।। पारितोषिकमालभ्य ननामु : [नेमुस्ते] शम्भुभूमिपम् । शिल्पिन : स्वकरौ बध्वा वारंवारं मुदान्विता: ॥ याज्ञियानथ सम्भारान्समस्तानाशुकारिणः । परिगृह्य समाजग्मुः सर्वोषधिविमिश्रितान् ॥ आनयित्वा [आनाय्य च] समस्तेभ्यस्तीर्थेभ्य: पावनं वनम् । ववन्दुर्भूपचरणावथो केचन सेवका: ॥ पुत्र जीवेन्धनवातं पुत्रोत्पत्तिफलप्रदम् । विचेत्यान्ये महाप्रेष्या आययुः कार्यसाधका: ॥ यद्यत्समभवत्सर्व याज्ञियं वस्तु भूतले । खीयैानुचरैस्तत्तदानीतं वीक्ष्य भूपति : ॥ मिलितान् ब्राह्मणोत्तंसान् मण्डपञ्च प्रकल्पितम् । विशिष्टदिष्टं दैवज्ञदिष्टं दिष्टमुपस्थितम् ॥ आहूय चारान् चतुराननचातुर्यहारिण: । निमन्त्रणाय भूपानां प्रेषयामास सत्वर : ॥ आहूताः शम्भुराजेन राजान : पृथुविक्रमा । दिदृक्षमाणाः पुत्रेष्टिं समाजग्मुः स्वदेशतः ॥ ६१ ६२ ६५ ·१६० ६९ ७२ वणिग्जना बहुविधा विविधान्वस्तुसश्चयान् । विक्रयार्थमुपाजग्मुर्महानन्दभरालसाः ॥ प्रशस्यलास्यलीलाभिर्भसंयन्त्य : सुराङ्गना । पिककण्ठ्य : कम्बुकण्ठ्यो वारमुख्याः समाययुः ॥ हसन्तस्तुम्बरोर्गानं तथा विश्वावसोरपि । महोत्सवाय महते गायका : शीघ्रमाययु: ॥ ७१ विनोदका नटा मल्ला विटा भाण्डा : सुदूरतः । पुत्रेष्टिं परमोत्साहैरायाता : परिवीक्षितुम् ॥ पम्वन्धबधिरास्तत्र दीनानाथगणाः परे । पाशैराशामयैर्बद्धा इवागत्य चकाशिरे ॥ ७३ आयातेषु समस्तेषु विप्रभूमीश्वरादिषु । यथायोग्यान्निवासाय निलयानददन्नृपः ॥ दत्वा निवासं सर्वेषां कृत्वार्चनमनन्तरम् । आह्लादयामास मुहुर्भोजनाच्छादनादिभि: ॥ तत उदितरुचिर्नरेन्द्रचन्द्रो बुधवरविप्रपुरोहितानुवीतः । व्यरचयदतुलां व्रताधिवासं निजकुलमन्त्रिणि भारमाशु दत्वा ॥ यादित्राणां निनादो गगनगिरिगुहा : पूरयन् दुन्दुभीनां घोषो भव्योक्तिशब्द: समधिकमभितः संस्थितानां प्रजानाम् । आलापो गायकानां ध्वनिरपि गणिकागीतज : प्रादुरासीत् क्षोणीन्द्रेणाधिवासे सुतजननकरे कल्पितेऽनल्पभावै: ॥ ७४ : ७७ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजदेवदत्तोद्भवगोविन्दकर्वान्द्रप्रकाशितायां शुभलक्षणलक्षितायां शिवपुराणान्तर्गतायां संहितायां यज्ञसामग्रीसमुपलब्ध्य- धिवासो नाम अध्यायः।

·१ : २ ३ ४ w कवीन्द्र उवाच । कृत्वाधिवासं पुढेष्टयाः सम्भ्रमेण सयीसुतः । द्वितीयदिवसे प्रातर्मङ्गलस्नानभासुरः ॥ शुक्लवस्त्रावृतो विप्रपरीतः साधुमानितः । पुण्याहं वाचयित्वांशु गीतवादित्रनिस्वनैः ।। नान्दीमुखान् समाराध्य देवान् पितृगणानपि । आचार्यान् विनयान्नत्वा ध्यात्वा स्वाभीष्टदेवताम् ।। योगिनीमण्डलं स्तुत्वा स्मृत्वा श्रीगुरुपादुकाम् । नित्यदानविधिं कृत्वा गृहीत्वा शिष्टसम्मतम् ॥ प्रार्थयित्वा सिद्धगणं मानयित्वा कुलाङ्गनाः । भावयित्वा कार्यसिद्धिं वर्जयित्वाऽहितं वच: ॥ उग्रत्वमखिलं हित्वा धुरं दत्वा स्वमन्त्रिणि । ऋत्विजां वरणं चक्रे राजा पङ्क्तिरथो यथा ॥ सदस्याश्चानुमन्तारो होतार : परिवीक्षकाः। उद्गातारश्च साश्चर्या वृतास्तेन चकाशिरे ।। उत्तमेषूत्तमा मध्या मध्यमेषु निवेशिताः। नीचा नीचेषु कृत्येषु सत्कृत्य शिवसूनुना ॥ अधिकारो नरेन्द्रेण यस्य योऽभूत्समर्पितः । स तमेवाकरोत्तत्र गततन्द्रो गतालसः ॥ बालवृद्धातुरान्धानामनाथानां परिग्रहः। कारितोऽधिकृतानुक्त्वा सयीपुत्रेण धीमता ॥ तुहिनाद्रिसमाकारा लघुशाल्यनराशयः । आसन् प्रकल्पितास्तत्र पुत्रेष्टिपरमोत्सवे ।। एकवर्णगवां दुग्धैर्मुग्धैः समनुसाधितैः । पायसै ः परिपूर्णानि भाण्डानि प्रचकाशिरे ॥ पोलिकानामपूपानां वटकानां महीधराः । शष्कुलीनां पूरिकाणां लजुकानां विरेजिरे ॥ ८ १० ११ १२ १३ ·१६२ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० नानापकान्नजातीनां भक्ष्याणां व्यञ्जनैः सह । पुञ्जा : पूतैर्नरैस्तत्र पूगश : परिकल्पिता: ॥ गुडौदनानि चित्राणि कृशरान्नानि कानिचित् । समण्डा : फेणिकास्तत्र विबभु : पर्वतोपमाः ॥ घृतपकैस्तैलपकैर्मन्दाग्निपरिपाचितैः। पिष्टकैरभिसम्भूतास्तत्र भूरि शिलोच्चया: ॥ कचोरिकाश्चारुतरा वटिकश्चाणकोद्भवाः । कन्दमूलाङ्कुरफलाः : पुष्पपल्लवकोरकैः ॥ स्फुरद्रुचिभराः शाका लेह्यचोष्यसमन्विताः। जितखेदैस्तत्र सूदैः कृत्वा संस्थापिता बभुः ॥ सिताघृतामृतदधिमधूनामतुला हृदाः । बभासुरिन्द्रस्य गृहे सुधाकुण्डचया यथा ॥ इत्थमन्नानि सिद्धानि कृत्वा कृत्वा प्रतिक्षणम् । आयातेभ्यो याचकेभ्यो ददुरन्नाधिकारिणः ॥ दीयतां दीयतां भूयो भुज्यतां भुज्यतामिति । स्फार : शब्द : प्रादुरभूत्सत्रे सर्वगुणोन्नते ॥ गृह्णीध्वमन्नं खाद्यश्च त्यजध्वमवशिष्टकम् । सूपाधिकारिण : सर्वेऽब्रुवन् लेपार्थिनो द्विजान् ॥ पेयं खाद्यं बहुविधं पीयतां खाद्यतामिति । दीयतां स्थीयतां तत्र शब्दो व्योम समास्पृशत् ॥ दिवसे दिवसे तत्र ववृधे स महोत्सवः । यस्मिन्ननाथा दीनाश्च तुतुषुर्भोजनादिभिः ॥ इत्थं कुर्वन्शम्भुभूपो विप्राणां परिभोजनम् । आचार्यसम्मतो विप्राननुष्ठातुं समादिशत् ॥ येन विघ्नस्य संहारः सद्यो भवति सर्वथा । कथयामास तं विप्रानादौ गणपतेर्जपम् ॥ दुर्गाणि यस्यास्तरति नामोच्चारेण मानवः । दुर्गाया ब्राह्मणा मन्त्रं जजपुर्भूपनोदिताः ॥ २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ ·२८ २९ ३० ३१ ३२ : ३३ नमस्कारान्भास्करस्य कर्तुमारोग्यसिद्धये । ब्राह्मणान् ब्रह्मनिपुणान् राजेन्द्रो वरणीमदात् ॥ अभिषेकं हरस्यापि चक्रुर्भूपाज्ञया द्विजा । येन सर्वेष्टसंसिद्धिर्भविष्यति न संशयः ।। उपोषणानि श्रीविष्णोः सतृष्णाः शम्भुसिद्धये । आतन्वंस्तत्वनिष्णाता: सत्ववन्तो द्विजातयः ॥ नवग्रहाणां परमान्मन्त्रान्मान्त्रिकसत्तमाः। भूपप्रदिष्टा : प्राजपन् पुत्रेष्टिफलदायकान् ॥ अमङ्गलस्य विलयो मङ्गलस्य महोदयः । येन तं मङ्गलं पुत्रतोर्विप्रा : प्र[अ]पूजयन् ।। ये ये देवाः समभवन् वरदाः शीघ्रसिद्धिदाः। तांस्तानाराधयामासुर्द्विजेन्द्रा : सर्वसिद्धये ॥ अश्वत्थसेवनं केचिद्गयामासेवनं तथा । अकुर्वन् भूपसिध्यर्थं तुलसीपूजनादिकम् ॥ सहस्रनामस्तोत्राणि कवचान्यपि सिद्धये । अपठन् ब्राह्मणोत्तंसा हंसा इव सुनिर्मला: ॥ अधः स्वमस्तकं केचिदूर्ध्व पादसरोरुहे । कृत्वाऽतपन् भूपसिद्धिकामुका : कामुका इव ॥ एकाशनं केचिदपि परे नक्तं प्रभोजनम् । धारणं पारणमपि केचित्तोयप्रभक्षणम् ॥ फलादनं केचिदपि केचित्पल्लवचर्वणम् । आहारमेके वातस्य भूपकार्यार्थमाचरन् । परिवार्य करौ पृष्ठे व्युत्क्रमात्पदयोर्दृढम् । धृत्वाङ्गष्ठौ बद्धपद्मासना : सिद्धाश्च केचन ॥ पादौ व्युत्क्रमत : केचित्स्कन्धमारोप्य सुव्रताः। अतपन् राजकार्यार्थ सिद्धाः स्वार्थे यथा पुरा ।। दक्षाङ्गुष्ठे केचिदपि वामाङ्गुष्ठेऽथ केचन । अतिष्ठन् भानुवदनास्तपन्तः शम्भुसिद्धये ॥ ३५ ur ३७ ३८ ३९ ४१ ·१६४ ४२ ४५ ४६ ४७ ४८ वामस्कन्धे वामपादं विधाय विधिवेदिन: । आकुर्वन् परमं केचितं श्रीशम्भुहेतवे ।। दक्षपादं वाममूर्ध्नि दक्षमूर्ध्नि परं पदम् । वहन्त : केऽपि नियमं भूपार्थमथ तेनिरे ॥ एके दक्षं परे वाम बाहुयुग्ममथापरे । ऊर्ध्व दधन्त: श्रीशम्भुकार्यार्थ व्रतमाचरन् । निम्बूरसं शर्कराश्च सायं सायं समागृणन् [समागरन् । इच्छन्तो भूपसंसिद्धिं तापसा : केचनोत्तमाः ॥ गुडोदकं केचिदपि द्राक्षाफलरसं परे । अन्ये दूर्वारसमपि निम्बपत्ररसान् परे ॥ गोमूत्रं गोमयं दुग्धं दधि तक्रश्च केचन । पञ्चगव्यं माक्षिकश्च कानिकं घृतशर्कराम् ।। खर्जूरं कण्टकिफलं पोलिका आम्रपोलिकाः । अक्रोडान्नारिकेरानि रम्याश्चारोलिका अपि ॥ बदराण्यैक्षवरसं भल्लातफलबीजकम् । रम्भाफलं जाम्बवानि नारिङ्गान्यपि दाडिमम् ॥ शाकं कन्दं केचिदपि समनन्तो दिने दिने । तपांसि बहुधा चक्रुः श्रीशम्भोर्बत सिद्धये ॥ सर्वे नवीनवसना नवासनसमास्थिताः । नवीनविलसत्पात्रा उपपात्रविलासिनः ॥ रत्नाङ्गुलीयका रामाः स्फुरन्मकरकुण्डलाः । सरत्नवलया रत्नकेयूरावलिराजिता: ॥ गन्धाक्षताभिर्विलसल्ललाटा : शुद्धवृत्तयः । पुष्पमालालसत्कण्ठा प्रेवेयकसमुज्ज्वला: ॥ प्रत्यहं मङ्गलस्नाताचूणरामलकोद्भवै : । महानन्दभरावेशभरिताः सिद्धिवाञ्छका : ॥ वृता ये शम्भुराजेन कर्तुं जपमतन्द्रितम् । विबभुर्मण्डपे तत्र सूर्यप्रतिमवर्चसः ॥ ४९ ५१ ५२ ५४ ५५ ·५६ ५७ : ५९ ६० : ६१ ६२ अपरे भूसुरोत्तंसा मुनिवनियतव्रताः । रक्ताम्बरधराः सर्वे रक्तगन्धानुलेपनाः ॥ रक्तोत्तंसा रक्तपुष्पमालावलिविराजिताः । रक्तासनस्थिता रक्ताक्षता रक्तपरिच्छदा: ॥ ताम्बूलापूरितमुखा : कस्तूरीकेसराप्लुताः । लसत्सुगन्धतैलोघाश्चितदीर्घशिरोरुहाः ॥ प्रसन्नमनसो द्योतन्मणिभूषणभूषिताः । शुचिस्मिता : शौचपरा : पुरश्चर्याकृतश्रमा: ।। क्षुत्तृच्छ्रमसहा : प्रेङ्कत्तेजःपुञ्जमनोहराः । वीक्षितानन्तफलदानुष्ठाना : किल शुक्रवत् ॥ कालिकाया मन्त्रजपमाचरंश्चिरसौख्यदम् । येन सर्वेष्टसंसिद्धिः प्रभूयान्नात्र संशयः ॥ इत्थं व्रतानि कुर्वत्सु विप्रोत्तंसेषु सर्वदा । चतुर्मण्डलसङ्ख्याकः काल : परमको ययौ ॥ अथैकस्मिन्दिने काली निशीथे परिपूजिता । मद्येाँसै : पायसाधैरन्नै ः सपिशितैरपि ॥ विविधैरुपहारैश्च फलैरुपवनोद्भवैः । आराधिता नयवता शम्भुराजेन धीमता ॥ महते वरदानाय पुरस्तात्समुपस्थिता । दर्शयामास भूपाय स्वप्ने स्वां मूर्तिमञ्जसा ॥ चतुर्भुजां खङ्गमुण्डवराभयविजृम्भिताम् । कालपन्नगसङ्काशवेणिकां चन्द्रभूषणाम् ॥ लसत्सीमन्ततिलकां स्फुरत्कुकुममण्डलाम् । मुक्तारत्नमणिवातैः कृतत्रयकावलिम् ।। मुक्ताफलप्रविलसन्नासादण्डसमुज्ज्वलाम् । अनयरत्नताटङ्कमणिकञ्चुकदीपिताम् ॥ स्वर्णतन्तुसमाकीर्णपट्टकूलविलासिनीम् । : ऊर्णोज्वलपरीधानां सुस्मेरवदनाम्बुजाम् ॥ ६३ ६४ ६५ .. ६९ ·काली समीक्ष्य क्षोणीन्द्र : प्रणनाम पदाम्बुजे । मनोरथं सिद्धमिति स्वकं मेने दृढाशयः ॥ अतिष्ठदग्रजः स्वप्ने बध्वा स्वीयं करद्वयम् । अप्रार्थयन्महोपायैरपायदलिनीं शिवाम् ।। ततः सा कालिका देवी वरदानसमुद्यता । जगाद शम्भुराजेन्द्रमुचितं रुचिरं वचः ॥ 86 ७२ काल्युवाच । ७५ अलं जपैश्च विविधैर्ऋतैराचरितैरपि । तपोभिर्विप्ररचितैर्नियमैरपरैरपि ॥ दानधर्मदयाभिश्च प्रारब्धैर्विप्रभोजनैः। प्रसन्नाऽस्मि महाराज समापय महाव्रतम् ।। पुंरूपं प्रतिपद्याहं भविष्यामि सुतस्तव । भूभारं संहरिष्यामि पालयिष्यामि भूसुरान् ॥ रक्षयिष्यामि धेनूनां गणान् यवनहस्ततः । अनाथांस्तारयिष्यामि दुःखपङ्कादिवानिशम् ॥ दुष्टान् संमर्दयिष्यामि स्थापयिष्यामि देवताः । धर्म संवर्धयिष्यामि हर्षयिष्यामि सुन्दरी: ॥ नूतनान् कल्पयिष्यामि कार्यभारधुरन्धरान् । आह्लादयिष्यामि धनाम्यान् कोङ्कणजानरान् ॥ महाराष्ट्रोद्भवान् मध्यरीत्याविष्णामि भूतले । आनन्दयिष्यामि वधूवृन्दं गोपपतिर्यथा ॥ स्वमतेनाचरिष्यामि राजधर्माननेकशः । स्वैरिणीनां जनपदे प्रदास्यामि महाभयम् ॥ अपराधं जनकृतं क्षमिष्यामि. गतस्मया । बहुकालं धरिष्यामि साम ताम्रदलाधिौः ॥ एकच्छत्रं करिष्यामि साम्राज्यं जगतीतले । .. पापद्धि सश्चरिष्यामि सर्वकाले विशेषतः ॥ ७९ ८० ८१ : ८२ ८३

·अतः सुतार्थ राजेन्द्र चिन्तां मा कुरु कार्हेचित् ।
स्वल्परहोभिस्तनयवदनं द्रक्ष्यसि ध्रुवम् ॥
ततः कतिपयाहोभिर्महाकालो मम प्रियः ।
आकारयिष्यति मुदा त्वां स्वकीय स्थल प्रति ॥
इत्थं महावरं दत्वा वराय शिवसूनवे ।
अन्तर्हिता समभवन्महाकाली तदा क्षणात् ॥
शिवनरपतिसूनुः सूर्यनुल्यप्रतापो
वरमभिमतमुच्चैःश्यामया सम्प्रदत्तम् ।
अमृतमिव हृदब्जे श्लाघयित्वा तदानीं
समधिकमुदमापज्जागृति सन्दधानः ॥
८६
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजदेवदत्तोद्भवगोविन्दकवीन्द्रप्रकाशितायामने-
काध्यायसाधितायां शुभलक्षणलक्षितायां शिवपुराणान्तर्गतायां संहितायां
कालीवरप्रदानं नाम अध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच ।
एतस्मिन्समये देवाः पुरस्कृत्य चतुर्मुखम् ।
वैकुण्ठवासिनं देवं वीक्षितुं समुपावजन् ॥
क्षीराम्भोनिधिमध्यस्थे कल्पद्रुममहावने ।
रत्नपल्यङ्कवच्छेषपृष्ठे स्वापपरायणम् ॥
निबद्धहस्तपनेन गरुडेनानुसेवितम् ।
विष्वक्सेनेन परितः कृतवृन्तानिलं मुहुः ॥
सम्मर्दयन्त्या पादाब्जं सप्रेमकलिताङ्ग्रिकम् ।
अङ्के स्वके कमलया लसन्तं वनमालया ॥
शङ्ख चक्र गदां पनं चतुर्भि : करपङ्कजैः ।
वहन्तं कौस्तुभोद्भासि वक्षस्तटमकल्मषम् ॥
वैजयन्तीं नाम मालां दधतं कण्ठदेशतः ।
अतसीकुसुमश्यामं पीताम्बरयुगावृतम् ॥

·८ १० ११ १२ कस्तूरीतिलकधाजल्ललाटश्चारुलोचनम्। नवरत्नसमावीतमध्यसूत्रस्फुरविषम् ।। केयूरराजितभुजं वैष्णवैरभिशोभितम् । तुलसीदलमालाभिरभिमालिनमुन्नतम् ॥ श्रीवत्साङ्क श्रुतिललन्मकराकृतिकुण्डलम् । वज्राङ्कुशध्वजसरोरुह चिहितपत्तलम् ॥ चारुकण्ठं चारुनसं द्योतद्गण्डमनोहरम् । स्मेरहास्यस्फुरदल्लमनर्थ्यगुणमन्दिरम् ॥ दीर्घस्कन्धं दीर्घबाई दीर्घवक्षस्तटावृतम् । नन्दकं शाङ्गै सशरं समीक्षन्तं प्रतिक्षणम् ॥ पूर्णचन्द्रसमाभासवदनं सदनं श्रिय: । मादिनी रूपसम्पत्तिं दधानमभिमानिनम् ॥ नाभिपङ्कजसञ्जातविधि रम्योदरं वरम् । श्लिष्टजवं सुन्दरोरं मणिभासुरगुल्फकम् ॥ नखज्योत्स्नाभिरधिकं हसन्तं रजनीपतिम् । प्रगल्भपरमोदारलक्षणं परमोवलम् ॥ स्तुतं फणीन्द्रराजेन स्वकीय : सकलैर्मुखैः । चतुर्वेदस्तोत्ररतैर्मुनिभिः परिवारितम् ॥ सिद्धैर्विद्याधरैः सर्वैः सततं नमामिलम् । देवर्षिभिर्नारदाचैराराधितमहर्निशम् ॥ तुम्बरुप्रमुखैः सर्वैर्गन्धर्वैर्गर्वकुअरैः । रम्भाद्याभिः समस्ताभिरप्सरोभिरनारतम् ॥ किन्नरीभिर्नागवधूगणैर्यक्षवधूगणैः । गीतं सङ्गीतभङ्गीभित्रिकालं परमादरात् ॥ बालार्ककोटिसुषमातस्करं कमलापतिम् । ददृशुः सकला देवा विधातृप्रमुखास्तदा ॥ दृष्ट्वा मुकुन्दं प्रणतिमकुर्वन् सुरनायकाः । खखेदभारमखिलं कथयामासुरखासा | १३ १ १४ : १५ : १६ १७ १८ १९ २० ·२१ २२ २३ २४ २५ २६ देवा ऊचुः । धरायामतिसम्बद्धा: खलास्ताम्रा महाबलाः । गते स्वर्ग यदुपतौ समस्तभयभञ्जने ॥ बौद्धावतारे परमं ध्यानासक्ते निरन्तरम् । शिवराजे महाराजे गते रजतपर्वतम् ॥ कुर्वन्ति पापसंवृद्धिं प्रशस्तमददर्पिता: । गावः क्षीणा द्विजा दीना वतिनो भग्नमानस: ॥ यतयो व्रतविभ्रष्टा आश्रमस्था गत्ताश्रमाः । भङ्गः समस्तमूर्तीनां यज्ञादीनां परिक्षय : ॥ धर्मस्य विलयोऽतीव दानानामपि खण्डनम् । पुराणानां कथालापवार्ताया : परिभञ्जनम् ।। खपुष्पवत्कर्मरतिर्नतिः सन्नतिकन्नतिः । सिद्धानां सिद्धिरति : क्षपिता बत पापिभिः ।। उग्रावतार : श्रीशम्भु : सदा यज्ञपरायणः । जपानुष्ठाननिरतः समुपेक्षां तनोत्यलम् ।। दैत्यारे पुण्डरीकाक्ष गोविन्द गरुडध्वज । यथा धर्मस्य संस्था स्यात्त्वमुपायं विचिन्तय ॥ त्वया मत्स्यावतारेण हत्वा शङ्ख महासुरम् । चत्वार : प्रथिता वेदा आनीता मधुमर्दन ॥ धृत्वा कूर्मतनुं पृष्ठ मन्दरो विनिवेशितः। विश्वम्भरापि विधृता कयाचिन्निजलीलया ।। उत्तोल्य धरणी दन्ते त्वमेकः परमोज्वल: । बिर्षि सौकरी मूर्ति नारायण नरोत्तम ॥ हिरण्यकशिपोर्वक्षस्तटीतटविपाटनम् । नृसिंह रूपमास्थाय मुकुन्द प्रतिपादितम् ॥ वामनी मूर्तिमासाद्य त्रिभिर्विक्रमणै: क्रमात् । त्रिलोकी सहसाऽऽक्रान्ता जनार्दन जगत्पते ।। २७ २८ २९ ३० : ३१ ३२ : ३३ ३ ·१७० ३५ ३६ त्रि: सप्तकृत्वा जगतीपतयो विरथीकृताः। कुठारधारयातीव त्वया भार्गवमूर्तिना ॥ त्वया दाशरथीभूय प्रख्यातगुणसम्पदा । शरैरुप्रैर्विनिहतो रावणो लोकरावणः ॥ हलेन सहसाकृष्य कालिन्दी परिभेदिता । त्वया त्रैलोक्यसारेण बलरामतनूभृता ॥ औषहास्यं त्वया नीताः श्रुतयो बौद्धरूपिणा । वर्द्धिता : परमा बौद्धा द्विषन्तो ब्राह्मणर्षभान् ॥ तुरङ्गमं समारुह्य विगृह्य यवनैः सह । भवान् कल्किस्वरूपेण कीर्ति काश्चित् करिष्यसि ॥ ऊर्जस्वीनि स्वरूपाणि बिभर्षि कमलापते । बहूनि यैः समस्तानामानन्द : परिवर्धते ॥ त्वमित्थं दुरितश्रेणी मधुमर्दन सर्वदा । त्रयाणामपि लोकानां हरस्यतिकृपान्वित : ॥ ३९ ४० ४१ हृषीकेशाऽधुना तस्मात्त्वमेवास्मान् प्रपालय । लुप्तयज्ञक्रियारम्भात्परिदीनमनोरथान् ॥ त्राणं त्वत्तो विना विष्णो कोऽन्यो न: प्रकरिष्यति । अतस्त्वामेव सम्प्राप्ता: शरणङ्करुणानिधे ॥ ४२ ४३ व्याप्तश्चराचरमिदं मायया भवदीयया । त्रैलोक्यं विविधान् भावान् बिभर्ति हृदयङ्गमान् ॥ अच्युतानन्त लक्ष्मीश प्रसादसुमुखो भव । मनान् कलौ जलनिधाविव शीघ्रं समुद्धर ॥ इति सम्प्रार्थितो देवैर्माधवो वरदोऽभवत् । अनुकम्पासमावीतो गीर्वाणावलिनायकः ।। ४४ 20 अबोचद्वचनं किश्चिद्देवान् वरसमुत्सुकान् । निरूपयिष्यामि बुधा : सुधेव सकलप्रियम् । २० ·४८ ४९ ५१ ५२ विष्णुरुवाच । तिष्यात्समुत्पन्नमिद भय त्यजत निजेराः । अगण्यपुण्यचरितख्याते भृशबलान्वये ॥ शिरस्ककुलकन्याया राजसाया मनोरमे । जठरे मामकी माया पुंरूपेण भविष्यति ॥ कार्य त्रिलोक्या: परमप्रीत्या परिकरिष्यति । कृत्वा विचित्रं चरितं लोकानाहादयिष्यति ॥ दामोदरो वाक्यमित्थमुक्त्वा त्रिदिववासिन : । विरराम महायोगी विसृज्य प्रणयान्वित ः ॥ उपेन्द्रेण मुदा देवा विसृष्टा : कार्यमुन्नतम् । प्रतिज्ञाय प्रणम्याथ ययुर्बत यथातथम् ।। गतेषु देवेषु निजस्थानानि मधुसूदनः । कमलासेवितपदः सुष्वापोरगनायके ॥ मनीषिण ऊचुः । कवीन्द्र भवतो वाक्यं विश्रुतं परमाद्भुतम् प्रतिज्ञातं कालिकया पुंरूपवरणं यथा ॥ आद्या शक्तिः कथमियं जाता पुरुषरूपिणी । कुत्राऽपि पौरुषप्राप्तिनं दृष्टा रमणीगणे ॥ इत्थमाकर्ण्य वचनं कवीन्द्रो वाक्यकोविदः । सानन्दं कथयामास पण्डिताञ् श्रवणोन्मुखान् ॥ कवीन्द्र उवाच । एता युवतयः सद्यः पुरुषत्वं प्रपेदिरे । मार्कण्डेयेन मुनिना पुराणे परिवर्णितम् ॥ नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा । ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी ।। इत्यमुक्तं भगवता मृकण्डोः किल सूनुना । तस्मादियं महामाया पुंरूपं प्रतिपत्स्यति । ५३ : ५८ ·५९ कथं पुरुषरूपत्वं यास्यतीति द्विजोत्तमाः । महामायात्र सन्देहं त्यजध्वमवलम्बितम् ॥ समुदितनवहर्षा निर्जराणामधीशा मुररिपुमुखपद्माद्वाक्यमुच्चैर्निशम्य । खहितमतिविचित्रं भावयन्त : स्वचित्ते समधिकमुदमापन्या वर्जितानन्तशोकाः ॥ ६० इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दात्मजगोविन्दकवीन्द्रप्रकाशितायामनेकाध्याय- साधितायां शिवपुराणान्तर्गतायामध्यायः । मनीषिण ऊचुः । काल्या प्रदर्शिते स्वप्ने राजा जागृतिमागतः । तदा यद्यत्कर्म चक्रे कवीन्द्र परिवर्णय ॥ कवीन्द्र उवाच । or ३ राजा जागरमासाथ प्रातः प्राप्य सभान्तरम् । पुरोहितायाकथयत्स्वप्नं परमहेतुकम् ॥ पुरोहितोऽपि तत्सर्व निशम्य नृपभाषितम् । अवश्यं भावि सकलं भाति कालीवचो यत: ॥ जपयज्ञैस्तपोयज्ञैरलं निष्ठाप्रवर्तितः । पूर्णाहुतिञ्चर विभो महाराजकुमारक || इत्युक्तः शम्भुभूपालो गौरवेण पुरोधसा । कर्तुं पूर्णाहुतिमथोदतिष्ठत्परमासनात् ॥ प्रवीक्ष्य होमभवनं वीक्ष्य वहिं समेधितम् । ब्राह्मणान् होमसंसक्तानपि सञ्जातसम्भ्रमः ॥ मधर्मासैः सपिशितैः परमान्न विमिश्रितः । एलालवङ्गकङ्कोलकर्पूरक्रमुकैरपि ॥ जातीफलैर्नारिकेरै रम्भाखजूरजै : फलैः । रसालैर्विविधै : खाद्यैरपूर्वटकैः सह ।। ६ ६ : ७ : ८ ·or : १० ११ १२ १३ १४ कुश्मागरुकस्तुरीसिन्दूरपटबासकैः । स्फुरत्सुगन्धपटलैर्विविधैः कुसुमवजैः ॥ कौशेयैः सिचयैरूर्णावस्त्रै : सुन्दरकम्बलै : । अपमिलितैर्वस्तुसञ्चयैर्नरनायकः ॥ घृतधाराभिरधिकं स्नपयन्वातसारथिम् । चकार परमोदारां पूर्णाहुतिमतन्द्रित : ॥ पूर्णाहुती समाप्तायामाततान प्रभोजनम् । विप्राणां शम्भुराजेन्द्र : प्रार्थनापूर्वकं तदा ।। केषाश्चित् प्रददौ प्रामान् दक्षिणायै विचक्षण : । तुरङ्गमान् गजेन्द्रांश्च रथान् रत्नानि कानिचित् ।। अजाविकं बहुधनं शिबिकाः सुमनोहराः । सुखासनान्यश्वतरीरुष्ट्रान् गावस्समाहिषी: ॥ समीचीनानि वासांसि भूषणानि सहस्रशः । भाण्डानि बहुरूपाणि पात्राणि विविधानि च ॥ प्रैवेयकानि वलयावलयो रत्नमुद्रिकाः । काश्चीललामकाभ्रष्टकानि सदनान्यपि ॥ दासीर्दासान् धान्यराशीन् कृषिक्षेत्राणि कानिचित् । समाददे राजसिंहो याचमानाय सर्वतः ।। तथैव दशदानानि प्रख्यातानि नरेश्वर: । प्रमानास मुदा स्वानुष्ठानप्रपूर्तये ।। महाषोडशदानानि कानिचित्परमादरात् । रचयामास राजेन्द्रचन्द्रो यज्ञप्रपूर्तये ॥ इत्थं दानानि निभृतं प्रददन् शम्भुभूपतिः । कल्पद्रुम इवालोकि लोकैर्लोलैर्महोत्सवे ॥ इत्थं दानं समुद्वीक्ष्य तत उच्चुक्रुशुर्जनाः । न ययातेर्न मान्धातुर्न नृगस्य न वा निमः ॥ न सृञ्जयस्य नैलस्य न दिलीपस्य नो शिबे : । हरिश्चन्द्रस्य नाजस्य न च रामस्य नो शिने : ॥ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ : २२ ·२३ २४ २५ २६ २७ २८ : २९ उशीनरस्य राजर्षेर्गयस्य नहुषस्य च । न वीक्षितोऽस्माभिरहो विश्रुतः श्रवणेन वा ॥ यावन्त : पांसवो भूमेर्धारा मेघस्य यावतीः । आदादानानि तावन्ति द्विजेभ्यो राजसत्तमः ॥ यावत्यः सिन्धुतीरेषु वालुकानां परम्पराः । यावन्तो धरणीमध्ये तृणानामपि सश्चयाः ॥ यावत्यः स्वर्णशैलस्य शिला : परमभासुराः । यावत्यो गगनप्रान्ते तारकाः परिसंस्थिता: ।। भानोः करेषु यावन्तोऽणवः समुपबृंहिताः । यावत्यस्तरजातीनां पल्लवावलयः स्मृताः ॥ यावन्त : सागरजले संस्थिता यादसां व्रजा: । तुषाराद्रेः समुदिता यावन्तो हिमजा : कणाः ॥ कणा धान्यस्य यावन्तो धरणीमधिजृम्भिताः । तावतीर्गाः सुवर्णानि याचमानाय सर्वत: ॥ प्रददन् शम्भुराजेन्द्रश्चिन्तामणिरिवापरः । महोत्सवे महोदारे प्रबभावधिकं श्रिया ॥ दत्वेत्थं दानमतुलं ततः श्रीशम्भुभूपति : । स्नात्वावभृथमत्युच्चैः सुहृन्मित्रसमन्वित : ॥ विसर्जयामास मुदा द्विजेन्द्रान् स्वाश्रमं प्रति । हर्षोत्कर्षसमावीत: स सद्यः समजायत । अथो विप्रेषु यातेषु पूर्णकामेषु दापनैः । महानन्दभराविष्ट : शिवराजात्मसम्भवः ॥ समाहूय नृपश्रेष्ठान् सभान्तरमलङ्कृतम् । आभूषयामास मृदुवासोभिर्मणिभूषणैः ॥ अथ सर्वे नृपोत्तंसाः पूजिता: शिवसूनुना । आभूषिता बहुविधं यथातथमुपाययुः ॥ यातेषु भूपमुख्येषु प्रजानामपि मण्डलम् । यथार्ह मानयामास श्रीमाञ् शम्भुनरेश्वर ः ॥ ३० : ३१ ३२ । ३३ ३४ : ३६ ·३ ७ ३८ ३९ ४२ तथा मौला : केचिदपि प्रधाना मन्त्रिनायकाः । मानिता विविधैर्मानस्तदा भूपेन सादरम् ॥ दीनान्धवधिराः केचिदुत्सवार्थ समागताः । तेऽपि सन्तोषितास्तेन क्षोणीन्द्रेण सुबुद्धिना ॥ महोत्सवे येन येन यद्यत्समनुयाचितम् । दत्तमासीत्तस्य शम्भुभूमीन्द्रेण महाधनम् ॥ इत्थं समाप्ति सकलं यज्ञं नीत्वा नरेश्वरः । यथाक्रमं समानाय्यादराद्गत्विग्वरोत्तमान् ।। यस्य यद्यत्समभवद्वस्तु मानसमन्वितम् । तस्य तत्तत्करगतश्चकार परया मुदा ॥ गजान् तुरङ्गमानुष्ट्रान् रथानश्वतरीरपि । आवाह्य धनभारेणविजः स्वान् गृहान् ययुः ॥ ऋत्विजेषु समस्तेषु स्वान् गृहान् प्रस्थितेष्वलम् । शम्भुराजो महाराज : शिवराजात्मजः कृती ॥ बहन् स्वमूर्ध्नि परमं श्वेतच्छत्रं शशिप्रभम् । चामराभ्यां वीज्यमानः सुरराज इवापर : ॥ मायूरव्यजनेनाऽपि सर्वत : परिवीजितः । अनेकसेवासुमुखैः सेवकैरभिसेवितः ।। प्रसन्नवदनाम्भोजो नवाकल्पविराजितः । मुक्ताजालै : कृतोत्तंसो मुक्ताकुण्डलमण्डित : ॥ एकावलिं रत्नहारं वहन् कण्ठे सुशोभने । हीरमाणिक्यघटितकेयूरघुतिबंहितः ॥ वक्षःस्थलाभिविलसत्पदकः स्मरसुन्दरः । रत्नानुवीतवलयद्वयशोभिकराम्बुजः ॥ अनेकरत्नकलितकटिसूत्रमनोहर: । दिव्याम्बरपरीधान : पुष्पमालासमुज्ज्वल : ॥ केशरणानुलिप्ताङ्गो गन्धाक्षतविराजित: । कस्तूरीतिलकधाजल्ललाटरुचिरञ्जितः ।। ४४ ४५ ४६ ४७ ४८ ४९ ·परिपूर्णानन्दभरो वैतालिकपरिष्टुतः । यज्ञमण्डपकं हित्वा प्रविवेश स्वकं पुरम् । स्थित्वा रत्नासने रम्ये कार्यजातमसाधयत् ॥ ५१ अगणितकृतकीर्ति : कामवत्कम्रमूर्ति : विरचितबहुपूर्तिर्याचकानां जनानाम् । मखवरमतिहर्षात्पूर्णतां प्रापयित्वा निजगृहमथ गत्वा शम्भुराजो ननन्द ॥ नीलया निभृतलीलया वरं प्राप्य दत्तमथ शम्भुभूपतिः । आबभार सुषमां महत्तरां कालिकोक्तिमतिभावयन् हृदि ।। ५३ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे परमानन्दोद्भवदेवदत्तात्मजप्रकाशितायामध्यायशतसाधितायां शिवपुराणान्तर्गतायामध्याय : कवीन्द्र उवाच । २ mr अथो शिरस्ककुल जा राजसा शम्भुसुन्दरी । बभार गर्ने परमं सर्वलोकहितङ्करम् ॥ लब्धे राजसया गर्भे पाण्डिमा मुखमाविशत् । उत्थाने निभृतालस्यं पादयोः समुपाययौ ॥ तन्द्राविलोचनप्रान्ते निद्रामुद्राऽपि काचन । अवर्धत विशेषेण सर्वव्यावृत्तिहारिणी ।। नितम्बबिम्बे प्रथिमा क्रशिमाङ्गे सुदुःसहः । समुल्लास सहसा गर्भो जठरसंस्थिते ॥ सुषमा काचिदधिका राजसाया मुखाम्बुजे । जगाम वृद्धि नृपतेर्मानसोल्लासदायिनीम् ॥ भूय : करिशिरःस्पर्धी जघनं गर्भसम्भवे । समाललम्बे सहसा राजसाया विशेषत: ॥ अवलम्बं विनोत्थातुं राजसाया: प्रतिक्षणम् । न शक्तिरासीजठरे गर्भभाराद्गुरावति ॥, ४ ६ : ur , ·• - ८ : ९ १० ११ १२ १३ १४ त्रैलोक्यगुर्वी जठरे यस्या माया समाविशत् । समुद्हेत्समधिकं गरिमाणं कथं न सा ॥ अखण्डधर्मसलिलबिन्दवो मुखमण्डले । मुहुर्ददृशिरे तत्र राजसायाः सखीगणैः ॥ अवलम्ब प्रेमभरादत्वा सख्य : सुविस्मिता : । असेवन्त महोत्साहै राजसां राजसुन्दरीम् ॥ उदरे सत्वसपन्नां नर्मदामिव शर्मदाम् । समीक्ष्य राजसा सख्यः सम्प्रापुः परमां मुदम् ॥ गर्भिणी शम्भुभूपालो राजसां निजसुन्दरीम् । क्षणक्षणं प्रेमभरादलोकत दयान्वित: ॥ सर्वासु सा सपत्नीषु राजसा मानमानिता । राज्ञाधिकं सखिजनैर्मुर्विणीत्यधिकाऽभवत् ॥ यद्यदर्थयते साऽथ राजसा पृथुलेक्षणा । तत्तत्सम्पादितमम्भूच्छभुराजेन धीमता ।। आभूषणानि सा भार मेने शभ्भुनृपप्रिया । अङ्गानामपि केषाश्चिन्महागभरालसा ॥ गर्भच्छाया काचिदपि ववृधे तां समाश्रिता । सखीजनस्य चेतांसि हरन्ती भूपतेरपि ॥ अथ तां मृगशावाक्षी तृतीये मास्युपस्थिते । उदभूवन् सखिजनालादका दोहदा मुहुः ॥ प्रतिमाया देवतानां सदारभ्मणे मतिः । समस्तविप्रवृन्दानां सम्भ्रमात्परिपालनम् ॥ मत्तव्याघ्रवराहाणां बन्धनं परिमर्दने । अभिलाष : समधिकं प्रादुरासीदिने दिने । हरिणानामपि मुहुर्बन्धने हनने रतिः । वधे तित्तिरवृन्दाना रक्षणे च महोत्सवः ॥ सारिकाशुकवृन्दानां धरणे परिपोषणे । प्रीतिः परमिका काचिदिवानिशमतन्द्रिता ॥ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ ·२२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ अनेकपक्षिवातानां हनने परिपीडने । अकुण्ठा परमोत्कण्ठा राजसाया हृदम्बुजे ॥ पवित्रमत्स्यजातीनां त्यक्त्वागलमकुण्ठितम् । धर्तुं समीहा लीलाभी राजसां समुपस्थिता ॥ औदास्यं परमोदारं महाराष्ट्रेषु सर्वदा । कोकणस्थेषु सर्वेषु महादरपरिक्रमः ॥ आरामारोपणोत्साहः समीहा वनवीक्षणे । सर्वत्र करुणा चित्ते जनानां परिपालने ॥ मौलानामाधिपत्येषु नवीनस्थापने रतिः । नमस्यायां मुररिपोरानन्देन समुद्यमः ॥ प्रीतिः समधिका काचिन्नटानामपि नर्तने । हर्षोत्कर्षों वारवधूलास्यलीलासमीक्षणे ॥ सुन्दरीभिः परिकृता अपराधा : समुन्नताः । स्पृहाभिमानेन मया गोपनीया नृपस्त्रिया ॥ विश्वास : सर्वकार्येषु सेवकेषु निरन्तरम् । क्रूरकोङ्कणभूतेषु कृषिकर्मोपजीविषु ॥ आशा वधूः स्वका दासी: करिष्यामि गतश्रमाः । आशामित्थं दधाराशु राजसा सत्वसम्भृता ॥ अट्टालिकाश्चन्द्रबिम्बचुम्बिन्यश्चारुचित्रिताः । कदा विरचयिष्यामि शम्भुभूमीन्द्रसुन्दरी ॥ यवनेषु समस्तेषु सेना सम्प्रेषणस्पृहा । अभिलाषश्चिरतरं सामस्याऽपि[साम्नश्चापि] समुद्यतः ॥ अत्युन्नतपुराणाश्च स्वायत्तीकरणे मतिः । जलस्थलारण्यशैलदुर्गाणां पालनोधमः ॥ तस्कराणामप्यवधे रतिः काचन सर्वदा । प्रजानामपि सर्वासां वाक्यस्य सहनं मुहुः ॥ अभिलाष ः स्वसेनानां विजयप्रेषणे महान् । एकछत्राधिपत्यस्य वाञ्छा स्वच्छा-हृदम्बुजे ॥ २९ ३१ ३२ ३३ : ३४ ३५ ·१७९ ३८ ३९ ४० ४१ ४२ क्रीडनं बालकगणैर्भमणं विभ्रमन्मुहुः । गायकानां गायनस्य श्रवणे परमादरः ॥ सदा विजयभेरीणां ध्वनेराकर्णने महः । अनेकवाद्यजातीनां ध्वानालोचनकौतुकम् ॥ सर्ववस्तुषु वैराग्यं भूषणादिषु सर्वदा । महास्पृहा वितरणे विप्रमुख्येषु काचन ॥ प्रीत्या परमया स्त्रीषु सर्वासु बत गौरवम् । अष्टादशपुराणानां मर्मज्ञाने महोत्सवः ॥ अलौकिक लौकिकञ्च ज्ञानाज्ञानविवेचनम् । अपारवाजिशालानां रचने प्रीतिरुन्नता ।। गलन्मदानां बहुशो गजानां परिवीक्षणम् । अनेकरथशालानामाकल्पनचमत्कृतिः ॥ अभिमान : सेक्कानां स्वकीयानां निरन्तरम् । गौरीवल्लभपूजायामौदास्यं मनसि स्फुटम् ॥ विज्ञप्तिपूरणं सद्यो दीनानाथा[न्धाना]मनेकधा । प्रियोक्तिः सर्वलोकेषु क्षमा कापि च सम्भृता ।। आनन्द : सर्वदा चित्ते दशदिग्विजयक्षम: । दाम्भिकानामपाराणां दूरत: परिवर्जनम् ॥ वैष्णवानामतितरां सन्मानपरिकल्पनम् । विद्यावतां ज्ञानवतामवने मध्यमा रतिः ॥ विनोदकानामधिकं रुचिर्वित्तप्रदापने । भाण्डानां बहुरूपाणां वस्त्राद्यैः परिलालनम् ॥ जलस्थलारण्यगिरिदुर्गेषु निजलीलया । उत्साह ः स्थापने कश्चिदधिकृत्याधिकारिणाम् ॥ स्वबुद्धिलीलाविभवैरार्यकार्यप्रयोजनम् । दत्वा भयं दृढतरमापणानां प्रकल्पनम् ।। अन्योक्तिजल्पनं सर्वे कृत्वा निःस्पृहताधिकम् । कालातिक्रमणं भूयस्तरावेतनदापने ॥ ४६ । ५० ५१ ·५१ ५२ : : ur ५७ स्वकार्यसाधने साधुवचनं समयोचितम् । परोत्कर्षविमर्देषु प्रकर्षण समुंद्यमः ।। कार्योद्यते स्तुतिकथाहलनं कृतकर्मणि । दायादेषु कृपा काचिद्वहि : सज्जनसम्मता ॥ वर्तनानां नवीनानां ग्रहणे प्रीतिरुन्नता । दापने चापि परमा निजप्रेष्येभ्य आदरात् ॥ अभिलाषश्चिरतरं कुङ्कुमारुणवाससाम् । कस्तूरीतिलकस्यापि समीहा हृदयाम्बुजे ॥ वधूटिकानामधिकं लोचनाभ्यां समीक्षणे । स्पृहेत्थं दोहदाः स्फारा बभूवुः शम्भुसुन्दरीम् ॥ ये ये दोहदका : केचित्समभूवन्दिने दिने । राजसाया : प्रपूर्णास्ते शम्भुराजकृपाभरैः ॥ इत्थं ग्रहमिता मासा दिनानि कतिचित्पुन : । व्यतीयुर्दशमस्याऽपि राजसाया नृपस्त्रियः ॥ अथ सर्वोत्सवकरै : प्रगल्भमणिभित्तिके । विचित्रचित्ररुचिरचमत्कृतिविधायके । गुडानिर्गुण्डिकाश्वेतसर्षपैर्निम्बपल्लवै : । अभितोऽभिवृते चारुवचाखण्डविराजिते । परितो दृढसम्बद्ध : कृष्णतन्तुभिराचिते । कनैराम्रदलैोतवारोर्ध्वतनमण्डले ॥ भिषग्वरैः सूतिकायाश्चिकित्सासुविचक्षणे : । बहि: समावृते दिष्टवेदिभिश्च समन्ततः ।। अधिकं भौतिकैर्भूतबाधाहारिभिरावृते । दीपमालापरिवृते कुलस्त्रीभिरभिप्लुते ।। निबद्धकाण्डपटके चतुरै ढपूरुषैः । एकविंशतिसङ्ख्याकमाप्तै : प्राप्तमनोरथै ः ॥ धात्रीजनैरनुसृते सौविदल्लाभिरक्षिते । प्रसूतिकासूक्तजपपरैविप्रैरधिष्ठिते ।- : : ५९ ६० ६१ : ६२ ·६४ चातुर्वर्ण्यभवैः कैश्विद्वद्ध : शुभबिचिन्तकैः । बहिरावेष्टिते मन्त्रभनरक्ष:कदम्बके ।। अन्तःपुराभ्यन्तरस्थे ललिते सूतिकागृहे । शालिवाहनके शाके .... ur ६७ : ६८ ६९ ७० सौभाग्यसम्भृतातीव राजसा राजमानिता । शची जयन्तश्च यथा प्रद्युम्नं रुक्मिणी यथा ।। षडाननं शैलसुता यथा विष्णु यथाऽदितिः । तथा बालार्कविलसदहर्दीधितिमुन्नतम् ॥ साम्राज्यप्राज्यपदवीदायकैः पञ्चभिर्घहै : । असूर्यगैरन्वितायां वेलायां सुषुवे सुतम् । सुश्लक्ष्णकुन्तलं चारुभालं कमललोचनम् । पुरारिमुरलीवेणुनासादण्डमनोहरम् ॥ मनोज्ञश्रवणं राकामायस्पर्द्धिमुखाम्बुजम् । पलाशकलिकाकारलसयुगमण्डलम् ॥ समानगल्लमधिकं विलसद्गण्डयुग्मकम् । सुहनुं चारुचुबुकं मनोज्ञदशनच्छदम् ॥ कम्बुग्रीवं वृषस्कन्धं दीर्घबाहुं विराजितम् । कपाटविलसद्वक्षस्तटं कम्रोदरश्रियम् ॥ योतत्कोकनदाकारकरं सुललिताङ्गलिम् । मनोज्ञजवायुगलं ललन्तं स्वीयतेजसा ।। कम्रोरुयुगुलफ्रान्तं प्रस्फुरन्मणिबन्धकम् । वजोर्ध्वरेखाकुलिशाङ्कुशभास्वत्पदाम्बुजम् ॥ शशरक्ततिरस्कारिनखकान्त्याभिमण्डितम् । षड्डन्नतं षडात्यर्थनतं लक्षणलक्षितम् ।। धात्र्य : प्रभूता : प्रोद्भूतं सुतं वीक्ष्यातिविस्मिताः । संसम्भ्रम विभ्रमेण प्रतीहारमुपाश्रिताः ॥ ७१ ७२ ७ ७४ : ७६ ·७७ नत्वाधिकं नरेन्द्राय शम्भवे शिवसूनवे । निवेदयामासुरुच्चैः सुतजन्म सुधोपमम् ॥ अथ महितजयश्री ः शम्भुनामा नरेन्द्र : समधिकगुणवृन्दैर्बन्दिभि: स्तूयमानः । समुदितनवहर्षाद्धात्रिभिर्जल्पितं यत् सुतजननमुदग्रं तन्निशम्योदतिष्ठत् ॥ उत्थायाऽथो विधायाभिषवमतिरसाच्छम्भुराजः सचैलं दृष्ट्वा वक्त्रं सुतस्य प्रणयनवभराच्चिन्तयन्नादिमायाम् । विप्रेभ्यः सम्भृतेभ्यः कनकवितरणं कर्णवत्पूर्णहर्षो- त्कर्षाञ्चके तदानीममरवरतरुवर्वीक्षितो याचकौधै: ॥ कारागारनियन्त्रणामधिगता ये पूर्वमत्युन्नतां दण्ड्याश्चण्डिमदण्डखण्डनिकरैर्ये दुर्जनाः केचन । ये द्वेष्या अपि पुत्रसम्भवमहोत्साहे प्रसन्नात्मना सर्वे ते शिवसूनुना नृपतिना श्रीशम्भुना मोचिताः ॥ वादित्राणां निनादैः सहरुचिरसितां मत्तकुम्भीन्द्रपृष्ठे- वारोप्यप्रौढहर्षात्सकलजनपदे पत्तने वापि भूय: । आबालं प्रीतियोगात्करसलिलरहे दापयामासुरेके मौलेयाः प्रेष्यलोकाः क्षितितिलकसमा ज्ञापिता यातशोकाः ।। ८१ ७ ९ ८० : ८२ रूपाजीवा नवीना नलिनदलदृशो लास्यलीलामतन्वन् नानागानानि चक्रुः परमरसभराद्गायनाश्चारुतानाः । नृत्यन्त्यारान्नटौघाः परमविटगणैः सम्भृता : केऽप्यकुर्वन् जाते श्रीशम्भुपुत्रे निभृतगुणगणश्रेणिमालापवित्रे ॥ देवा हर्षमुपागमन्....भूतानि शुद्धान्यलं विप्रेन्द्रास्तुतुषु : प्रजाः परमिकामापू रतिं काश्चन । दासीदासगणा: प्रमोदभरिता भूपाः परे शत्रव- श्चित्ते शम्भुनरेशसूनुजननं शल्यं दृढं मेनिरे ॥ ८३ ·१८३ : यः कर्णे शृणुयात्पठेद्रुचिभराधः पाठयेच्छैक्षकान् श्रीशम्भोः सुतजन्म नर्मपरमोत्साहै : क्षितौ मानवः । सर्वे सो लभते मनोरथशतं प्रख्यातकीर्तिमहा- पुत्रामात्यकलत्रबन्धुसुहृदां मानकमान्यो भवेत् ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दोद्भवगोविन्दकवीन्द्रप्रकाशितायामनेकाध्याय- साधितायामंशावतरणे अध्याय ः पुत्रजननं नाम ।

·No text on this page.

·Index of Some Interesting Words अगदङ्कार--A Physician इभ्य--A king अजसा-Truly, in proper light उत्क--उत्कण्ठित-Desirous अजिरक-A Court उत्ताल-Strong उदर्क-Future अणु-Small, a name of Siva अन्त्र-Entrails उद्ग्राह-Lifting up अथो-अथ-Now उधुर----Firm, heavy उपकराठ-Proximity, nearness अदभ्र-Plentifull अनलीक-True उपजाप-~-Whisper, treachery उपधि-A fraud, dishonesty अनीकिनी-An army उपव्हर-A private place अनुसार-Custom, usage, authority उररीकृत्य-Accepting अनूचानः-Versed in Vedas उररीचक्रे - Assented अनेहसि - In time ऊर्ध्वरेतस्-A celebate अनोकह-A tree उलूखल-A mortar अन्तरीप-An island कच्छपी-A female turtle अन्वय, अन्ववाय-A family, race कटाह-A frying pan अपवर्ग-मोक्ष-Final beatitude कराठीरव-A lion अभिचार-Magic employed for evil कपाट-A door अभीक-Lustful, libidious कम्र, कमन---Delicate, lovely अभ्यर्ण Near करपत्र-A saw अभ्यासजुष्-Standing near करिघटा-A collection of elephants अरम्-Quickly कर्बुर-कद्दूर-A demon Tia-Crooked (the eyebrow) rait--A waist-belt अराली-Crooked, uneven country किकिदिविः-The bird called cāsa अलीक-False कीर-A parrot अवदात:-Pure कुड्य-A plastered wall अंहस्-Sin कुहक~~A juggler, a cheat, a rogue श्राखण्डल -Indra कृत्या-A wicked female श्रातङ्क--Disease कोटिर, कोटीर--The hair on the head श्रातोद्य-A musical instrument कोटीर-The hair-knot on the head श्राहोपुरुषिका-A wonder कौकुटिक-A hypocrite, crowing like a cock इन्द्रद्युम्न-Possessing the power of Indra कार्मण-Magic ·२ OTT--- Raw flesh खण्डपरशु-A name of Siva el-Small, dwarfish गान्धर्वविद्या---Music ME - Relating to a house गुल्फ----An ankle गोधिका-Lizard चञ्चरीक-A black bee चन्दिर-The moon GIFTET Eating जम्ध्यर्थम् -For eating 19:- March for conquest 19-Happiness, pleasure 7--An armour Tja-Thirsty, desirous TEE-An ear-ring 712&YTA - A pair of ear-rings fash-Sharp, pointed Trea-Cold, snow TIRETTA ---Residence of teeth, mouth FH-Indra's thunderbolt दस्र-अश्विनीकुमार--The twin gods दुरासद्-Unrivalled arat-One who acts from disinterested motives FT-Wealth, power, glory 39--A deity, planet द्विरदन-An elephant faseret:“A place for the sacrificial fire cafe-A liquor-seller 7481-A towel for wiping dirt 1-To ask, solicit नासीर-An advance guard निकुर, निकुरम्बक-Flock ACT-Subservience APA - A calamity, an evil Art-Disgust, loathing निशीथिनी-Night नीवृत्-An inhabited country TT-A eunuch 9751-Learning GRAE-Retinue, attendants PETA master, owner apoyo-Train, retinue, ornament TUTTIA saddle qizi 51: From the Pāñcāla country पाथोधि or पाथोदधि --An ocean IŠM-The rear of an army पांसुल-Sinfull पिचिण्डिल-Corpulent greff-A mark on the forehead 999--A child säay--Varuņa, god of the waters Tur Stooping to render obedience TATT-At every Spring Given THE Impediment, obstacle 979-A fight, battle 795:--The forepart of the foot 591-A watering place -Followers of Siva Tog-Submissive FETY-Respect, courtesy 58-A delicate person, a dwarf TT: ---Flowing forth, advancing 59597 A table-land प्रेखत्-Oscillating प्रेष्यता-Servitude 266A jackal बन्धुजीव A hower ·Fit for a Brahman HAT-Waves A -A talk, a discourse भिदुर--Fragile -A cliff भृगुपात-Fall from a precipice TICE – Paraśurāma, a descendant of Bhrgu भौरिक--A Brahman TEATT-An ocean 760-Quickly H-Lovely, charming मञ्जीर-An anklet HOSHTMA criminal HYT-Coming from Mathura H1T-A juggler मायूर-Like a peacock ATEGF#-Playing on mțdanga माहेयी-A cow UST-A mirror, a bud मृध्-To moisten —A battle YATA cloud, a frog 797-Full of, covered with मेल-A meeting JA-A night-guard यायजूक-A performer राजपटली-A number of kings TifaTT-A ghost, a giant Fiat-Crying, bewailing far- Raigad -To play, to sport A bamboo flute, a cane वधूटी A young woman qorf-Body afu- A weaver विजम्- An arrow facf919---The stone of a certain mountain विष्टप A region, country fafe--Hired labour वृजिनात्मा-of a crooked heart artet-An elephant-rider वैणिक Playing on the Viņā 49124—A step-brother वैयात्य -Immodesty HA11-Contrariety aala- A creeper T1-Sin, impurity THE-Dirty, sinful शावक, शावकर--Regarding a dead body शेमुषी -Intellect षराढ A eunuch HET-Conversation FARA-Seven-horsed, the sun #HTETIT --A member of an assembly सरीसृप--A serpent सर्पिस्-Ghee H-Weakness, pain सामि-Unfinished सुनासीरः -God Indra सुपर्वन्-A God GT-Exquisite beauty सौषुप्तिक-Sleepy F931—A spy स्वनि-A sound

·No text on this page.

·Gaekwad's Oriental Series
INITION
INRIIIIIII
CATALOGUE OF BOOKS
1951
UNIVERSITY
SAYAJIRAO
AJA
OF BARODA.
सत्यं शिवं सुन्दरमा
:::....:::86:55::832833
ORIENTAL INSTITUTE, BARODA
HOR

·SELECT OPINIONS Sylvain Levi : The Gaekwad's Series is standing at the head of the many collections now published in India. as as Asiatic Review, London : It is one of the best series issued in the East as regards the get up of the individual volumes well the able editorship of the series and separate works. Presidential Address, Patna Session of the Oriental Conference: Work of the same class is being done in Mysore, Travancore, Kashmir, Benares, and elsewhere, but the organisation at Baroda appears to lead. Indian Art and Letters, London : The scientific publications known as the "Oriental Series” of the Maharaja Gaekwar are known to and highly valued by scholars in all parts of the world. Journal of the Royal • Asiatic Society, London: Thanks to enlightened patronage and vigormanagement the "Gaekwad's Oriental Series" is going from strength to strength. Ous > Sir Jadunath Sarkar, Kt.: The valuable Indian histories included in the “Gaekwad's Oriental Series" will stand as an enduring monument to the enlightened liberality of the Ruler of Baroda and the wisdom of his advisers. a The Times Literary Supplement, London: These studies are valuable addition to Western learning and and reflect great , credit the editor and His Hig hness. on ·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published at the Oriental Institute, Baroda I. BOOKS PUBLISHED. Rs. A. a .. 1. Kávyamimamsá (#587HHIAT): a work on poetics, by Rājas'ekhara (880-920 A.D.): edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916. Reissued, 1924. Third edition, revised and enlarged, by K. S. Ramaswami Shasts, 1934, pp. 52 + 314 2-0 2. Naranārāyanānanda (acani991777): a poem on the Paurānic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Minister Vastupāla : edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916, pp. 11 +92 + 12. Out of print. 3. Tarkasangraha (तर्कसङ्ग्रह) work on Philosophy (refutation of Vais' esika theory of atomic creation), by Anandajñāna or Anandagiri (13th century): editd by T. M. Tripathi, 1917, pp. 36 + 142 + 13 Out of print. 4. Pärthaparākrama (4189219 ): a drama describing Arjuna's recovery of the cows of King Virāța, by Prahladanadeva, the founder of Palanpur: edited by C, D. Dalal, 1917, pp. 8 + 29 Out of print. 5. Rāstraudhavamsa ( rigtsar ): historical poem (Mahākā vya) describing the history of the Bagulas of Mayuragiri, from Rastraudha, the originator to Nārāyana Shāh, by Rudra Kavi (A.D. 1596): edited by Embar Krishnamacharya, with Introduction by C. D. Dalal, 1917, pp. 24 + 128 + 4 Out of print. 6. Lingānus'āsana ( f14a): on Grammar, by Vāmana (8th-9th century): edited by C, D. Dalal, 1918, pp. 9 + 24 Out of print. 7. Vasantavilasa (arrafata): a contemporary historical poem (Mahākavya) describing the life of Vastupāla and the history of Gujarat, by Balachandrasuri (A.D. 1240): edited by C. D. Dalal, 1917, pp. 16+ 114 + 6 Out of print. ... an ... 100 ... oc ·2 Rs. A. ... a 8. Rūpakasatka (F69**): six dramas, by Vatsarāja, Minister of Paramardideva of Kalinjara (12th-13th century): edited by C. D. Dalal, 1918, pp. 12+ 191 Out of print. 9. Mohaparājaya (HN2199): an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conversion of Kumārapāla, the Chalukya King of Gujarat, to Jainism, by Yas'ahpala, an officer of King Ajayadeva, son of Kumarapala (A.D. 1229 to 1232) : edited by Muni Chaturvijayaji, with Introduction and Appendices by C.D. Dalal, 1918, pp. 32+135+20. Out of print. 10. Hammiramadamardana (FHITACH ): a drama glorifying the two brothers, Vastupala and Tejahpala, and their King Vìradhavala of Dholka, by Jayasimhasūri: edited by C. D. Dalal, 1920, pp. 15 + 98 Out of print. 11. Udayasundarikatha (उदयसुन्दरीकथा) : a Campū, by Soddhala, a contemporary of and patronised by the three brothers, Chchittaraja, Nāgarjuna, and Mummupiraja, successive rulers of Konkan : edited by C. D. Dalal and Embar Krishnamacharya, 1920, pp. 10 + 158 + 7 Out of print. 12. Mahāvidyavidambana (Herfaqjfacra) : work on Nyāya Philosophy, by Bhatta Vādindra (13th century): edited by M. R. Telang, 1920, pp. 44 + 189 + 7 Out of print. 13. Pracinagurjarakavyasarigraha ( sretags#157897 ): collection of old Gujarati poems dating from 12th to 15th centuries A.D. : edited by C, D. Dalal, 1920, pp 140 + 30 Out of print. 14. Kumarapalapratibodba (179aafata ) : biographical work in Prakrta, by Somaprabhācharya (A.D. 1195) : edited by Jinavijayaji, 1920, pp. 72 + 478 Out of print. 15. Ganakarika (2041141): work Philosophy (Pas'upata School), by Bhāsarvajña (10th century): edited by C, D, Dalal, 1921, pp. 10 + 57 Ont of print. 16. Sangītamakaranda (Antara) : a work on Music, by Nārada : edited by M. R. Telang, 1920, pp. 16 + 64 Out of print. 17. Kavindrācārya List (कवीन्द्राचार्य-मन्थसूची) : list of Sanskrit works in the collection of Kavindracárya, a Benares Pandit (1656 A.D.) : edited by R. Anantakrishna Sastry, with a Foreword by Dr. Ganganath Jha, 1921, pp. 20 + 34 Out of print. 18. Varahagshyasutra (FITIER077): Vedic ritual of the Yajurveda : edited by Dr. R. Shamasastry, 1920, pp. 5 + 24 Out of print. a a a on 04 ...

·3 Rs, A. a 19. Lekhapaddhati (mafa): a collection of models of State and private documents (8th to 15th centuries) : edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, 1925, pp. 11 + 130 Out of print. 20. Bhavisayattakahā or Pancamikahā (Hagynnel): romance in Apabhrams'a language. by Dhanapala (c. 12th century): edited by C. D. Dalal and Dr. P. D. Gune, 1923, pp. 60 + 148 +.74 Out of print. 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im. portant paper MSS. in the Bhandars at Jessalmere (MASCHIOST19-9781aat), compiled by C. D. Dalal and edited by L. B. Gandhi, 1923, pp. 70 + 101 Out of print. Paras'urāmakalpasūtra (97311947997): a work on Tantra, with the commentary of Rāmes' vara: edited by A. Mahadeva Sastry, 1923, pp. 23 + 390. Second revised edition by Sakarlal Shastri 19-0 23. Nityotsava (argitca): a supplement to the Paras'urāma. kalpasūtra, by Umānandanātha: edited by A Mahadeva Sastry, 1923. Second revised edition by Trivikrama Tirtha, 1930, pp. 22 + 252. Reprinted, 1948, pp. 24 + 196 4-0 24. Tantrarahasya (1771773): a work on the Prabhakara School of Purvamimamsa, by Rāmānujācārya edited by Dr. R. Shamasastry, 1923, pp. 15 + 84. Second revised edition by K. S. Ramaswami Shastry. Shortly. 25, 32. Samarangana (94210) : a work on architecture, town-planning and engineering, byKing Bhoja of Dhara (11th century): edited by T. Ganapati Shastri, 2 vols., vol. 1, 1924, 1924, pp. 39 + 290 ; vol. 11, 1925, pp. 16 + 324 Out of Print. 26, 41. Sadhanamala ( साधनमाला): Buddhist Tântric text of rituals, dated 1165 A. D., consisting of 312 short works, composed by distinguished writers : edita by Dr. B. Bhattacharyya, Illu-trated. 2 vols. vol. I, 1925, pp. 23 + 3+2 (out of print); vol. II, 1918, pp. 183 + 295 9-0 27, 96. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda (asiansag giugat): 12 vols,. vol. I (Veda, Vedalaksana, and Upanişads), compiled by G.K. Shrigondekar and K. S. Ramaswami Shastri, with a Preface by Dr. B. Bhattacharyya, 1925, pp. 28 + 264;. vol. II (Srauta Sutras and Prayogas), compiled by K.S. Ramaswami Shastri, 1942, pp. 18 + 95 (folia) + 301 12-4 28, 84. Mānasollasa Abbilasitārthacintamani (AH). 18 ) : an encyclopædic work treating of one hundred different topics connected with the Royal household and the Royal court, by Somes' varadeva, a Chalukya king of the inth century: edited by G. K. Shrigondekar O. uo ... ... a OUT 200 or ·4 ... ... ... . a .. Rs. A. 29. Nalavilasa (nafazia): a drama, by Ramachandrasūri, pupil of Hemachandrasūri, describing the Paurānika story of Nala and Damayanti : edited by G. K. Shrigondekar and L. B. Gandhi, 1926, pp. 40 + 91 Out of print. 30, 31. Tattvasangraha (apanga ): a Buddhist philosophical work of the 8th century, by s'āntarakṣita, with Pañjikā by his disciple Kamalas'ila : edited by Pandit Embar Krishnamacharya, with a Foreword by Dr. B. Bhattacharyya, 2 vols., 1926, vol. 1, Pp. 157 + 80 + 582; vol. II, pp. 4 +353 + 102 Out of print. 33, 34. Mirat-i-Ahmadi ( FATTA-K-3374*): by Ali Muhammad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat : edited in the original Persian by Syed Nawab Ali, 2 vols., illustrated, vol. I, 1926, pp. 416; vol. Il, 1928, PP. 632 19-3 35. Manavagrhyasutra ( Alagg.) work on Vedic ritual of the Yajurveda with the Bhāşya of Astāvakra : edited by Ramakrishna Harshaji s'astri, with a Preface by B. C. Lele, 1926, pp. 40 + 264 Out of print. 36, 68. Natyas'āstra (aragia ): of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir : edited by M. Ramakrishna Kavi, 4 vols., vol. I, illustrated, 1926, pp. 27 + 397 (Out of print); vol. II, 1994, PP. 23 + 25 + 464 5-0 37. Apabhrams'akāvyatrayi (377*T#Tagazt): consisting of three works, the Carcari, Upades' arasāyana, and Kālas varūpakulaka, by Jinadatta Sūri (12th century), with commentaries : edited by L. B. Gandhi, 1927, PP. 124 + 115 38. Nyāyapraves'a (1949), Part 1 (Sanskrit Telt) : on Buddhist Logic of Dinnaga, with commentaries of Haribhadra Sūri and Pārs' vadeva : edited by A. B. Dhruva, 1930, 39 + 104 Out of print. 39. Nyāyapraves'a (Foragazt ), Part 11 (Tibetan Text) : edited with introduction, notes, appendices, etc. by Vidhusekhara Bhattacharyya, 1927, pp. 27 + 67 1-8 40. Advayavajrasangraha ( 299 ) : consisting of twenty short works on Buddhism, by Advayavajra : edited by Haraprasad Sastri, 1927, pp. 39 + 68 2-0 42, 60. Kalpadrukos'a (2017) : Standard work Sanskrit Lexicography, by Kes'ava : edited by Ramā. vatara Sharma, with an index by Srikant Sharma, 2 vols., vol. I (text), 1928, pp. 64 + 485; vol. II (index), 1932, pp. 283 14-0 ... Out of print. ... ... on ·5 Rs. A. ... ... a ... on 43. Mirat-i-Ahmadi Supplement (fhua-2-3187 fire) : by Ali Muhammad Khan. Translated into English from the original Persian by C. N. Seddon and Syed Nawab Ali. Illustrated. Corrected reissue, 1928, pp. 15 + 222 6-8 44. Two Vajrayana Works (99412979374): comprising Prajñopayavinis'cayasiddhi of Anangavajra and Jñanasiddhi of Indrabhūti : edited by Dr. B. Baattacharyya, 1929, pp. 21 + 118 3-0 45. Bhavaprakas'ana (41951a): of s'aradātanaya, work on Dramaturgy and Rara (A, D, 1175-1250): edited by Yadugiri Yatiraja and K. S Ramaswami Shastri, 1929, pp. 98 + 410 Out of print. 46. Rāmacarita (19afia): of Abhinanda, Court 'poet of Haravarsa, probably the same as De vapala of the P'ala Dynasty of Bengal (c. 9th century AD.): edited by K. S. Ramaswami Shastri, 1929, pp. 29 + 407 7-8 47. Nanjarajayas'obhūsana (A#{13790) : by Nrsimhakavi alias Abhinava Kalidasa, a work on Sanskrit Poetics relating to the glorification of Nañjaraja, son of Virabhupa of Mysore : edited by E. Krishnamacharya, 1930, pp. 47 + 270 .. 5-0 48. Nātyadarpana (a12zo): dramaturgy, by Ramacandra Suri with his own commentary : edited by L. B. Gandhi and G. K. Shrigondekar, 2 vols., vol. I, 19 9, pp. 23 + 228 Out of print. 49. Pre-Dinnaga Buddhist Texts on Logic from Chinese Sources (fiatalga F91:) : containing the English translation of Satas'astra of Āryadeva Tibetan text ard English translation of Vigraha-uyavariani of Nagarjuna and the re-translation into Sunskrit from Chine e of Upāyahrdaya ard Tarkas'āstra : edited by Giuseppe Tucci, 1930, pp. 30 + 40 + 32 + 77 + 89 + 91 9-0 50. Mirat-i-Ahmadi Supplement (FATIG-5~392Fnet aftstz) : Persian text giving an account of Gujarat, by Ali Muhammad Khan : edited by Syed Nawab Ali, 1930, pp. 254 6-0 51, 77, 108. Trisastis'alākāpurusacaritra (fatiet#1959- afta): of Hemacandra : translated into English with copious notes by Dr. Helen M. Johnson, 5 vols., vol. I (Ādis' varacaritra), 1931, PP. 19 + 530, illustrated; vol. II, 1937, pp. 22 + 396;, vol. III, 1949... 53-0 52. Dandaviveka (quefaà ): a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamana of the 15th century A. D.: edited by Kamala Krishna Smrtitirtha, 1931. pp. 34 + 380... 8-8 ►o. ... ... ... ... 00 ...

·6 ... ... ... Rs, A. 53. Tathagataguhyaka or Guhyasamaja ( गुह्यसमाज ) : he earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists (3rd century A, D.) : edited by Dr. B. Bhattacharyya, 1931, pp. 39 + 210 4-4 54. Jayakbyasamhita (Ferafgar): an authoritative Pāñcaratra work of the 5th century A D.: edited by Pandit E. Krishnamacharya of Vadtal, with a Foreword by Dr. B. Bhattacharyya, 1931, pp. 78 +47 + 454 12-0 55. Kávyalankarasārasamgraha ( काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रह ) : ): of Udbhata with the commentary, probably the same as Udbhataviveka, of Rājānaka Tilaka (11th century A, D.) : edited by K. S. Ramaswami Shastri, 1931, pp. 48 + 62 2-0 56. Pārānanda Sutra (qraria): an ancient Tantric work of the Hindus in Sutra form: edited by Swami Trivikrama Tirtha, with a Foreword by Dr.B, Bhattacharyya, 1931, pp. 30 + 106 3-8 57, 69. Ahsan-ut.Tawarikh ( 3716917-34-arifa ) : history of the Safawi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Hasani-Rumlu: edited by C. N. Seddon, 2 vols. (Persian text and translation in English ) vol. I, 1932, pp. 36 + 510; vol. II, 1934, pp. 15 + 301 19-8 58. Padmananda Mahakavya ( 99747&#2151022 ): giving the life.history of Rşabhadeva, the first Tirthankara of the Jainas, by Amarachandra Kavi of the 13th century : edited by H.R, Kapadia, 1932, pp.99 + 667 14-0 59. S'abdaratnasamanvaya ( 121779-21 ) : an interesting lexicon of the Nanartha class in Sanskrit, compiled by the Maratha King Sahaji of Tanjore : edited by Vitthala S'āstri, with a Foreword by Dr. B, Bhattacharyya, 1932, pp. 31 + 605 11-0 61, 91, 104. S'aktisangama Tantra (steak Hara) : comprising four books on Kāli, Tara, Sundari, and Chhinnamastā: edited by Dr. B Bhattacharyya, 4 vols., Kalikhanda (Aiatars) 1932, pp. 13 + 179 (Out of print;) Vol. II. Tārakhanda (ariaus), 1941, pp. 12+ 271; vol. III, Sundarikhanda (praias), 1947, pp. 15 + 146. 3-0 62. Prajñāpāramitās (anigrfwar): commentaries the Prajñāparamita, a Buddhist philosophical work : edited by Giuseppe Tucci, 2 vols., vol. I, Abhisamayālankāräloka of Haribhadra, 1932, pp. 55 + 589 12-0 63. Tarikh-i-Mubarakhshahi (तारिख-इ-मुबारकशाही): temporary account of the kings of the Saiyyid Dynasty of Delhi : translated into English from original Persian by Kamal Krishna Basu, with a Foreword by Sir Jadunath Sarkar, 1932, pp. 13 + 299 7-8 64. Siddhantabindu (falfafara ) : on Vedānta philosophy, by Madhusudana Sarasvati, with the commentary of Puruşottama : edited by P. P. C. C. Divanji, 1933, pp. 142 + 93 + 306 11-0 ... vol. I, PRINT ... ... on con- ... ...

·7 Rs. A. ... ... on ... ... 65. Istasiddhi (azaroa) : on Vedānta philosophy, by Vimuktātma, disciple of Avyayātmā, with the author's own commentary : edited by M. Hiriyanna, 1933, pp. 36 + 697 14-0 66, 70, 73, 103. Shabara-Bhasya ( 917974159 ) : the Mimamsa Sutras of Jaimini : translated into English by Dr. Ganganath Jha, in 3 vols, 1933-1936, vol. I, pp. 15 + 705; vol. II, pp. 20 + 708; vol. III, pp. 28 + 1012, Index by Dr. Unesha Mishra, 1945, pp. 6 + 29 ... 49-0 67. Sanskrit Texts from Bali ( afsatq9741: ): comprising religious and other texts recovered from the islands of Java and Bali : edited by Sylvain Levi, 1933, pp. 35 + 112 3-8 71. Narayana S'ataka ( RT075177 ) : a devotional poem by Vidyākaia, with the commentary of Pitāmbara : edited by Shrikant Sharma, 1935, pp. 16 + 91 2-0 72. Rājadharma-Kaustubha ( TASHRIFTH ) : an elaborate Smrti work on Rajadharma, by Anantadeva : edited by Kamala Krishna Smrtitirtha. 1935, pp, 30 + 506 ... 10-0 7+. Portuguese Vocables in Asiatic Languages (tairita- 9762#11 ) : translated into English from Portuguese by A. X, Soares, 1936, pp. 125 + 520 12-0 75. Nayakaratna (ata): commentary on the Nyāyaratnamālā of Parthasarathi Mis'ra, by Rāmānuja of the Präbhākara School : edited by K. S. Ramaswami Shastri, 1937, pp. 69 + 346 4-8 76. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhandars at Pattan (पत्तनभाण्डागारीय ग्रन्थसुची) : edited from the notes of the late C. D. Dalal by L. B. Gandhi, 2 vols., vol, l, 1937, pp. 72 + 498 8-0 78. Ganitatilaka (aproafatasto): of S'ripati, with the commentary of Simhatilaka, non-Jain work on Arithmetic with a Jain commentary : edited by H. R. Kapadia, 1937, pp. 81 + 116 4-0 79. The Foreign Vocabulary of the Quran ( 1072767*TT ) : showing the extent of borrowed words in the sacred text : compiled by Arthur Jeffery, 1938, pp. 15 + 311 12-0 80, 83. Tattvasangraha ( aran) : of s'antarakṣita with the commentary of Kamalas'ila : translated into English by Dr. Ganganath Jha, 2 vols, vol. I, 1937, pp. 8 + 739; vol. II, 1939, pp. 12 + 854 37-0 81. Hamsa-vilasa (jafasia): of Hamsa Mitthu mystit practices and worship: edited by Swami Trivikrama Tirtha and Hathibhai Shastri, 1937, pp. 13 + 331. 5-8 a .. .. a .. ... ... on ... ...

·8 on ... a ..C ... ... Rs. A. 82. Sūktimuktāvali (aferi #190): Anthology, of Jaihana, a contemporary of King Krsna of the Northern Yadava Dynasty (A. D. 1247): edited by E. Krishnamacharya, 1938, pp. 66 + 463 + 85... 11-0 85. Brhaspati Smrti (बृहस्पतिस्मृति): reconstructed text of the now lost work of Brhaspati : edited by K. V. Rangaswami Aiyangar, 1941, pp. 186 + 546 15-0 86. Parama-Samhita (Haifgar) : an authoritative work of the Pāñcharātra system : edited by S. Krishnaswami Aiyangar, 19+0, pp 45 + 208 + 230 8.0 87. Tattvopaplava (apainga): a masterly criticism of the opinions of the prevailing Philosophical Schools by Jayarasi: edited by Sukhalalji Sanghavi and R. C. Parikh, 1940, PP. 21 + 14+ 4-0 88, 105. Anekāntajayapatāka (3 795497191): of Haribhadra Suri (8th century A. D.) with his own commentary and Tippanaka by Munichandra, the Guru of Vadideva Suri : edited by H. R. Kapadia, in 2 vols., vol 1, 1940, pp. 32 + 404; Vol. II, 1947, pp. 128 + 344 + 28 28-0 89. S'astradipikā (sia fq+1) : a well-known Mimamsa work; the Taika pada translated into English by D. Venkatramiah, 1940, pp. 29 +264 5-0 90. Sekoddes'atika (TENZIFI) : a Buddhist ritualistic work of Naropa describing the Abhiseka or the initiation of the disciple to the mystic told: edited by Dr. Mario Carelli, 1941, pp. 35 + 78 2-8 92, 98, 100, 101, 102, 106, 110, 111, 112. Krtyakalpataru (5794.7725): of Laksmidhara, Minister of King Govindacandia of Kanauj; one of the earliest Law Digests: edited by K. V. Rangaswami Aiyangar, 12 vols., Vol. I, Brahmacari-kalda (599||27103), 1948, pp. 100+ 328, Rs. 11; vol. IV, s'raddha-kānda (9 47103), 1950, Rs. 15; vol. V, Dana-kānda (q1a#103), !911, pp. 16 + 129 + 415, Rs. 9; vol. VIII, Tirtha-vivecana-kända (तीर्थविवेचन- #103), 1943, pp. 92 + 301, Rs. 8; vol. III, Niyatakälakānda (fazla #13#105), Ri. 19-«; vol. X, Suddhi-kanda (afgrics), Rs. 9-6; vol. XI, Rajadharma-kanda (119947103), 1944, pp. 95 + 273, Rs. 10; vol. XII, Grhastha-kānda (kurjus), 1944, pp. 20 + 132 + 512, Rs. 12; vol. XIV, Mokşa-kānda ( HTT#108 ), 1945, PP. 62 + 355, Rs. 12 105-14 93. Madhavanala-Kamakandala ( माधवानलकामकन्दला): romance in old Western Rajasthani, by Ganapati, a Kāyastha from Amod: edited by M. R. Majumdar, in 2 vols., vol. I, 1942, pp. 13 + 5 + 509 10-0 94. Tarkabhāsa ( $27191 ) : a work on Buddhist Logic, by Mokşākara Gupta of the Jagaddala monastery: edited with a Sanskrit commentary by Embar Krishnamacharya, 1942, pp. 7+ 114 2-0 ... .. a ... .

·9 on Rs, A. 95. Alamkāramahodadhi ( angrenetafa ) : Sanskrit Poetics composed by Narendraprabha Sūri at the request of Minister Vastupāla in 1226 A. D. : edited by L. B. Gandhi, 1942, pp. 45 + 418 (with 2 plates) 7-8 97, 114. An Alphabetical List of MSS. in the Oriental Institute, Baroda (qfaleet): compiled from the existing card catalogue by Raghavan Nambiyar, 2 vols., vol. I, 1942, pp. 12 + 742 Rs. 9-0, vol. II, 1950 pp. 12 + 743-1653 Rs. 27-8 36-8 99. Vivada Cintamani (faqiqfaralafo): of Vācaspati Mis'ra: an authoritative Smrti work on the Hindu Law of Inheritance : translated into English by Sir Ganganath Jha, 1943, pp. 28 + 348 10-4 .. 107. Pañcapadika (991): the famous Vedānta work of Padmapada, a direct disciple of slankaracarya : translated into English with copious notes and a detailed conspectus by the late D, Venkataramiah of Bangalore, 1948, pp. 46 + 414 17-0 109 Nispannayogavali (F69aytags): describing 26 man. dalas or magic circles with full descriptions of more than 600 deities of the Buddhist pantheon, written by Abhayā karagupta of the Vikramas'ila monastery: edited by Dr. B. Bhattacharyya, 1949, pp. 90 + 94 + 16 1-0 ... 17 ... Hetubinduţıkā (fanzi#1) : commentary of Arcata on the famous work of Dharmakirti on Buddhist logic; edited from a single MS. discovered at Pattan by Sukhalalji Sanghavi, 1949. 11-0 Site Madana Mahārnava (Acantida ): a Smrti work principally dealing with the doctrine of Karmavipaka composed during the reign of Māndhāta, son of Madanapala : edited by Embar Krishnamacharya and Raghavan Nambiyar Shortly i 116r Dvadas'aranayacakra (EFTATEA ) : ancient polemical treatise of Mallavādi Suri,with a commentary by Simhasuri Gani : edited by Caturvijayaji and con. As tinued after his death by L. B. Gandhi, vol. I. Shortly 5111. Aparajitaprccha ( Bakifragazr) : a voluminous work on architecture and fine-arts: edited by P. A. Mankad. Shortly ... ... an .. 118. Gurjararasavali (IFTTT): a collection of several old Gujarati Rāsas : edited by B. K. Thakore, M. D. Desai, and M. C. Modi. Shortly ·10 II. BOOKS IN THE PRESS 1. Natyas'āstra ( alzania ): edited by M. Ramakrshna Kavi, 4 vols., vol. III. 2. Krtyakalpataru (557975) : of Lakşmidhara, Minister of King Govindachandra of Kanauj: edited by K. V. Rangaswami Aiyangar: Kandas, Vyavahāra and others. 3. Samrat Siddhanta (alfagra ) : the well-known work on Astronomy of Jagannatha Pandit : critically edited with numerous diagrams by Kedar Nath, Rajjyotisi. 4. Dhurtasvāmi Bhasya on the s'rauta Sūtra of Āpastamba: edited by M, M. Chinnaswami Shastri, vol. I. 5. Nitikalpataru (alfa94a6 ) : the famous Niti work of Ksemendra : edited by Sardar K, M. Panikkar. 6. Rihla of Ibn Batuta : translated into English with critical notes by Dr. Agha Mehdi. 7. Trisastis alakapurusacaritra (f5afestolargaaf17): of Hemacandra : translated into English by Dr. Helen Johnson, 5 vols., vol. IV. 8. Shivaji Charitra (fararstafin): a Sanskrit account of King Sambhaji : edited by G. S. Sardesai. III. BOOKS UNDER PREPARATION. 1. Paramananda Tantra ( 9241476477 ): an authoritative work of Hindu Tāntric School, edited by H. O. Shastri of Lakhtar, Kathiawad. 2. S'aktisangama Tantra (TAFA777): comprising four books on Kali, Tārā, Sundari, and Chhinnamastā : edited by Dr. B. Bhattacharyya, 4 vols; vol. IV. 3. Nātyadarpana (apenago) : introduction in Sanskrit on the Indian drama, and an examination of the problems raised by the text, by L. B. Gandhi, 2 vols., vol II. 4. Krtyakalpataru (47429a6 ) : one of the earliest Nibandha works of Lakşmidhara : edited by K. V. Rangaswami Aiyangar, 14 vols., vols. VII, XIII. 5. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda ( astat19514474&) : compiled by the Library Staff, 12 vols., vol. III (Grhya and Dharma MSS.) 6. Mānasollāsa (HITATA ): or Abhilaşitārthacintamani : edited by G. K, Shrigondekar, 3 vols., vol. III. 7. Mirat-i-Ahmadi : the Persian text - translated into English by Dr. Syed Mujtaba Ali, 2 vols. .. ..

·II 8. Chhakkammuvaeso ( 3x gagat): an Apabhramsa work of the Jains containing didactic religious teachings : edited by L, B. Gandhi, 9. Anu Bhasya (BTH157 ): a standard work of the s'uddnadvaita School : translated into English by G. H. Bhatt. 10. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhandars at Pattan (Paanjogj01997818=it ): edited from the notes of the late CD, Dalal by L. B. Gandhi, 2 vols., vol. II. 11. Nātyas'āstra (ajzia ): of Bharata with the commentary of Abhinava Gupta : second revised edition by K, S. Ramaswami Shastri, vol. I. 12. Natyas'astra ( 912ta ): of Bharata with the commentary of Abhinava Gupta : edited by M. Ramakrishna Kavi, 4 vols., vol. IV. 13. Pañcami Mahatmya (92A1ATEIFF 27 ) : a Jain religious work : edited by Pandit L. B. Gandhi. 14. Rasasangraha : (11947 a collection of 14 old Gujarati Rasas, composed in the 15th and 16th centuries : edited by M. R. Majumdar. 15. Parasikakosasarigraha (पारसीककोषसङ्ग्रह) collection of four Persian Sanskrit lexicons : edited by K. M. Za veri and M. R. Majumdar. 16. Kalacakra Tantra (#172+277 ) : the first book of the Kalacakra School attached to the Mahayana System of Buddhism : edited by Dr. B. Bhattacharyya. 17. Smrtisara (Falast): an interesting digest of Hindu Law : edited by Mahamahopadhyāya Dr. Umesha Mishra. 18. Rāmāyana Bibliography : Prepared by J. S. Pade, M. A. राससङ्ग्रह) : a For further particulars please communicate with THE DIRECTOR, Oriental Institute, Baroda.

·12 THE GAEKWAD'S STUDIES IN RELIGION AND PHILOSOPHY Rs. A. ... ... ... 1. The Comparative Study of Religions : [Contents : I, the sources and nature of religious truth. II, supernatural beings, good and bad. Ill, the soul, its nature, origin, and destiny. IV, sin and suffering, salvation and redemption. V, religious practices. VI, the emotional attitude and religious ideals] : by Alban G. Widgery, M.A., 1922 15-0 2. Goods and Bads : being the substance of a series of talks and discussions with H.H, the Maharaja Gaekwad of Baroda (Contents : introduction. 1, physical values. II, intellectual values. 111, æsthetic values. IV, moral value. V, religious value. VI, the good life, its unity and attainment] : by Alban G. Widgery, M.A., 1920. (Library edition Rs, 5) 3-0 3. Immortality and other Essays : (Contents : 1, Philo. sophy and life. II, immortality. II, immortality. III, morality and religion. IV Jesus and modern culture. V, the psychology of Christian motive, VI, free Catholicism and non-Christian Religions. VII, Nietzsche and Tolstoi on Morality and Religion. VIII, Sir Oliver Lodge on science and religion. IX, the value of confessions of faith. X, the idea of resurrection. XI, religion and beauty. XII, religion and history. XIII, principles of reform in religion): by Alban G. Widgery., M.A., 19.9. (Cloth. Rs. 3) 2-0 4. Confutation of Atheism : a translation of the Hadis-i- Halila or the tradition of the Myrobalan Fruit; translated by Vali Mohammad Chhanganbhai Momin, 1918 0-14 MISCELLANEOUS, 1. Conduct of Royal Servants : being a collecton of verses from the Viramitrodaya with their translations in English, Gujarati, and Marathi : by B. Bhattacharya, M.A, Ph.D. 0-6 Präyas' chittamayukha (Marathi tr.) : by Ainapure 3-4 3. Dighanikāya (Marathi tr.), Pt. I : by C. V. Rajwade 1-8 4. Pas'chimõtya Pākashastra (in Marathi) : by Ganganaik 5. Nyayashastra (in Marathi): by M, K, Damle 1-0 6. Gaekwad Cenotaphs : an account of the numerous cenotaphs dedicated to the past rulers of the Gaekwad family, by Mrs. Taramati Gupte, printed in art paper with numerous illustrations 12-0 7. Studies in Rāmāyana : being an estimate of the life and life-work of the oldest and greatest of Indian poets, Valmiki :by Dewan Bahadur K. S. Ramaswami Shastri, 1944 7-8 .. ... 2. ... ... ... ... ... ... I

·No text on this page.

·Selling Agents of the Gaekwad's Oriental Series England Messrs. Luzac & Co., 46, Great Russell Street, London, W. C. I. Messrs. Arthur Probsthain, 41, Great Russel Street London, W. C. I. Messrs. Deighton Bell & Co., 13 & 30, Trinity Street Cambridge. Calcutta Messrs. The Book Co, Ltd., 4/3, College Square. Messrs. Thacker Spink & Co., 3, Esplanade East. Benares City Chowkhamba Sanskrit Series Office, Post Box No. 8, Benares. Messrs. Braj Bhusan Das & Co., 40/5, Thathari Bazar. Messrs. Motilal Banarsidass, P. B. 75, Chowk. Bombay Messrs. Taraporevala Road, & Sons, Kitab Mahal, Hornby Messrs. Gopal Narayan & Co., Kalbadevi Road. Messrs. N. M. Tripathi & Co., Kalbadevi Road. Saraswati Pustak Bhandar, Gulalwadi, Fort, Narayan Mulji Sanskrit Pustakalaya, 229, Kalbadevi Road. Poona 2 Oriental Book Agency, 15, Shukrawar Peth, Baroda N. C. Athavale, Bookseller, Raopura, 1000 PATWA P PRESE, BARODA.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.