·No text on this page.

·No text on this page.

·SRI PARIMALA
Publications No. 5.
PHILOSOPHY
Series No. 5.
BHEDA-VIDYA-VILASA
OF
JAGADGURU
SRI VIJAYINDRA TIRTHA SRIPADA
WITH AN INTRODUOTION BY
Dr. R. NAGARAJASARMA, M.A., L T., Ph.D.
UNIVERSITY OF MADRAS
AND SYNOPSIS BY
B. N. KRISHNAMURTY SARMA, M.A.
PRINCIPAL OF
RAJA'S COLLEGE, TIRUVADI
EDITED BY
'KAVITILAKA', 'SAHITYALANKARA'
RAJA S. GURURAJACHARYA
Published by
SRI PARIMALA PUBLISHING HOUSE,
NANJANGUD.
1945
Postage Extra ]
[PRICE 2-8-1

·REFEREES Vidwadbhushanam Asthana Vidwan Durgam Bhimacharya, Nanjangud. « Vidwanmani' Maha Vidwan Prof. D. Vasudevacharya, Mysore. Pandita Ratnam' Maha Vidwan Nerur Krishnacharya, Mysore. Nyaya Bhushanam' Maha Vidwan Prof. D. Krishnamurtyacharya, Mysore. c Vidya Bhushanam' Nyaya Vidwan Nyaya Siromani Astana Vidwan Acharya Venkobacharya, Mantralaya. Nyaya Visarada' Prof. N. Vijayindracharya, Tiruvadi, • Vedanta Vichakshana' Katte Gururajacharya, Kopbal. Dr. R. Nagarajasarma, M.A.L.T. Ph.D. Madras. R. S. Panchamukhi, M. A. Director of Kannada Resoarch, Dharwar,

·श्री परिमळग्रन्थ
वेदान्त विभागाङ्गः ५.
प्रकाशनमालाङ्क: ५
जगद्गुरु
श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ श्रीपादविरचितः
भेदविद्याविलासः
मद्रपुरीय विश्वविद्यालयाध्यापकैः
डाक्ठर आर. नागराजशर्मभिः, एम.ए. एल.टि., पि.एच.डि.
महोदयैः विरचिताङ्ग्ल भूमिकालङ्कृतः
पश्चनदस्थकलाशालाध्यक्षैः
बि. एन. कृष्णमूर्तिशर्मभिः, एम. ए.
महाशयैः विरचिताङ्ग्लभावार्थ विभूषितः
कवितिलकसाहित्यालंकारबिरुदभाग्भिः
राजा श्री गुरुराजाचार्यैः
संस्कृतश्च
श्री परिमळ ग्रन्थप्रकाशन मन्दिरम्
नञ्जनगड
(प्रापणव्ययः प्रथक् )
मूल्यम २॥

·Sri Parimala Publishing House,
NANJANGUD.
PRESIDENT
Sahityalankara, Kavitılaka'
Raja S. Gururajacharya,
VICE-PRESIDENT
Tarka Sahitya Vedanta Vidwan
Nyaya Siromani
K Sreenivasacharya,
Dwita Asst.
M. S. College, Mysore.
6
SECRETARY
Vedanta Ratnam'
H. K. Vedavyasacharya, M. A.
Asst. SECRETARY
C. R. Ramachandra Rao, B. sc.
Nanjangud,
(All Rights Reserved.)
Printed by
G. R. Goshyar, M.A., F.B.B.S.,
CORONATIONS PRESS,
MYSORE.
TITLE FORM PRINTED AT THE SESHADAI PRES8, MYSORE.

·जगद्गुरु श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाः
2503
०९:30883838 1828,
601 383°382
Thmishra
सन्मार्गक समुल्लसन्निज गतिस्सर्वज्ञ चूडामणिः ।
संयोज्याप्यखिलाः कला बुध कुलं संप्रीणयन् सर्वदा ॥
सुव्यक्त द्विजराज भावमहित स्वीयः प्रसादस्समे ।
श्रीमन्मध्वमुनन्दुि रान्तर तमः स्तोमं समुत्सादयेत्
TIIE BANGALORE PRESS

·श्रीमजगद्गुरु सर्वतत्रस्वतन्त्र
श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ पूज्यचरणानां वृन्दावनम्
कुम्भकोणक्षेत्रम्
भक्तानां मानसाम्भोज भानवे कामधेनवे ।
नमतां कल्पतरवे जयीन्द्र गुरवे नमः ॥

·॥ श्री॥ भेदविद्याविलासः श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्यवर्य पदवाक्यप्रमाण पारावार पारङ्गत सर्वतन्त्रस्वतन्त्र यमनियमासन प्राणायाम प्रत्याहार ध्यान धारणाद्यष्टाङ्ग योगानुष्ठानगरिष्ट श्रीमद्वैष्णव- सिध्दन्त प्रतिष्ठापनाचार्य श्रीमन्मूलरघुपतिदेव दिव्यश्रीपाद पद्माराधक जगद्गुरु श्रीमन् मध्वाचार्य मुख्यमहासंस्थानाधीश्वर षड्दर्शनाचार्यवर्य निखिल विद्या चक्रवर्ति चतुःषष्ठिकला- पारङ्गत चतुरधिकशत प्रबन्ध प्रवर प्रकाशन प्रवीण श्रीमत्कर्णाटक साम्राज्याधीश अळिय रामराजसार्वभौम समनुष्ठित रत्नाभिषेकाद्यनेक सेवादिभिर्दिगन्त विश्रान्त विमलकीर्तिचन्द्रिकाराराज्यमानपाद- पङ्कज नास्तिककुलतिमिर निराकरण सहस्रकिरणा- स्तिकमार्ग प्रदर्शनमहाचार्य श्रीमदानन्दतीर्थ भगवत्पाद परंपराप्राप्त द्वैतवेदान्त साम्राज्यदिग्विजयविद्या सिंहासनाधीश्वर निराकृताद्वैतशैवाप्पय्य दीक्षितेन्द्राद्यखिलदुर्वादिमत्तेभ पश्चानन सकलयतिकुलतिलक श्रीमत्सुरेन्द्र तीर्थ श्रीपादान्ते वसदग्रणि जगद्गुरु श्रीमद्विजयीन्द्र तीर्थ यतिसार्वभौम शिखामणिभिः विरचितः

·सकलसद्गुणसमलकृत
जगद्विख्यात महामहिम
स्वाधित सकलभक्ताभीष्ट प्रदान विजित कामधेनु
कलियुग कल्पतरु
तुङ्गातरङ्ग संपावित श्रीमन्मन्त्रालय क्षेत्र
सुविलसत्सुन्दर बृन्दावन
मन्दिर विहार
जगद्गुरु
यतिसार्वभौम
श्रीमद्राघवेंद्रयतीन्द्र
चरणनळिनेऽर्पितोऽयंग्रन्थः
राजतेतराम्
MONTRE

·--
A.OM
॥ श्रीमन्मूलरामोविजयते ॥
जगद्गुरु श्रीराघवेन्द्रगुरुसार्वभौमाः ।
PAUHANHIN
--
Home
-
दुर्वादिध्वान्तरवये वैष्णवेन्दीवरेन्दवे ।
श्रीराघवेन्द्रगुरवे नमः कारुण्यसिन्धवे ॥
The Bangalore Press

·जगद्गुरु श्रीमत्सुयमीन्द्रतीर्थपूज्यचरणाः
[श्रीपरिमळग्रन्थप्रकाशनमन्दिरस्य महाराजपोषकाः]
A
41
dime
शास्त्राटवी सञ्चलनप्रमोदी दुर्वादिमत्तेभविदारणक्षमः ।
वेदान्तसत्पीठगुहाप्रविष्टो राजत्ययं श्रीसुयमीन्द्रकेसरी ॥

·श्रीमुख संख्या (नम्बरु) ९०/६-६-१९४४. मोहरु श्रीरामचन्द्रः (श्रीपादानां हस्ताङ्कनम् सञ्जात स्वस्तिश्रीविजायाभ्युदय शालिवाहनशक १८६७ तमे तारण नामसंवत्सरस्य आषाढशुक्ल पूर्णिमा गुरुवासरे श्रीमत्परमहंसपरिवा- जकाचार्यवर्य पदवाक्यप्रमाण पारावारपारङ्गत सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीम- द्वैष्णवसिद्धान्त प्रतिष्ठापनाचार्य श्रीमन्मूलरघुपतिवेदव्यासदेव दिव्य- श्रीपादपद्माराधक जगद्गुरु श्रीमन्मध्वाचार्य मुख्यसंस्थानाधीश पड्. दर्शनाचार्य निखिलविद्याचक्रवर्ति श्रीमद्राघवेन्द्र गुरुसार्वभौममठीय दिग्विजयविद्यासिंहासनाधीश्वर श्रीमत्सुशीलेन्द्रतीर्थपूज्यचरणचामल श्रीमत्सुव्रतीन्द्रतीर्थ श्रीपादवकुमारकश्रीमत्सुयमीन्द्रतीर्थ श्री- पादैः- अस्मप्रियशिष्येभ्यः श्रीमत्परिपळग्रन्थप्रकाशनमन्दिराधिका- रिभ्यः, कृता नारायणस्मृतिः, वयंगुरुदेवतानुग्रहेण स्नानजपदेवपूजा- पाठप्रवचनाद्यनुष्ठानेन युष्माकं श्रेयोभिवृध्यै श्रीमूलरघुपतिवेदव्या- सप्रार्थनां कुर्वन्तः श्रीमन्त्रालयक्षेत्रमधिवसामः युष्माकं कुशलवार्ता- दिकं लेखनीयम् ॥ तदनु, इहखलुसंसारकान्तार भ्रमणसमादितनैकदुःखानलस- न्यमान मानसानां यस्मिन्कस्मिन्नपि दुःखसाधने सुख-साधनत्व- भ्रान्त्या प्रवर्तमानानामत एव दुःखमहोदधौ निपतितानां तन्निवृत्यु- पायमविजानतामुद्धधीर्षया प्रवृत्ता मातापितबन्धुजनेभ्योऽधिकतर- वात्सल्यवती भगवतीश्रुतिः दुःखनिवृत्तिपूर्वक निजानन्दाविर्भाव- निदानं निरूपयति ॥ कालबलतः निगमार्थनिर्णयविधुराणां सतां हितै. षिभिः पद्मासनादिवृन्दारकगणैरभ्यर्थितो भगवान्पद्मालयाजा निर्वादरा- यणरूपेणावतीर्य निगमार्थनिर्णायकानि ब्रह्मसूत्राणि चकार ।

·... 11 कालेकलौ दुर्भाष्यसन्तमससन्ततितान्धीभूतान् सजनान्वि- लोक्य कृपालुभिर्थ तुर्मुखमुखैरमरगणैः प्रार्थितो वासुदेव स्त्रियुगहू- तिस्स्वकार्यवीर्य सर्वज्ञमन्यमनवेक्ष्य सर्वप्राणिगणनायकमज्ञानादिदो- पविधुरं विश्वशं मातरिश्यानमादिशत् वळित्थादिनिगमगेगीयमान- महिमा विश्वजनीनवृत्तिभगवान्गावनः पवनः विज्ञात भारतपुराण सकलशास्त्रात् अत एव भदृपदभाजः मध्यगेहभूसुरवरादिवत्या प्रादु- बभूव वासुदेव नाना । तत अच्युतप्रेक्षयतिपुङ्गवतो गृहीततुरीयाश्रमः पूर्णप्रसाभिधः सूत्रकृदनुज्ञाया तदाशयावेदकमेकविंशतिकुभाग्यदृषक वासुदेवपरतत्वजगत्सत्यत्वप्रमुख प्रमेय प्रतिपादकं भूतभाविभवदात्म- मिरप्यदृष्यं सूत्रभाग्यादि ग्रन्थशिरोरत्नसञ्चयमाकार्षीत् ॥ तदनन्तरं तदर्थावगतिसामर्थ्यविधुराणि सजन कुमुदवृन्दा- न्यनुजिघृक्षुर्जयतीर्थाभिधयाऽवतीर्णोऽमराधिप स्पुटतरं भाप्यादिनि- खिलप्रवन्धान्व्याचष्ट । तत एतद्वैतराद्धान्ते क्षुद्रमतिभिरारोपितान् दोषाभासान्परिजिहीर्षुः, तत्र तावत्प्रथमेऽसुरान्वय सम्भूतोप्यासुरभा- वविहीनः निजतत्त्वोपदेशेनोद्धृतनिखिलदैतेयपोतः प्रत्यक्षीकृत सक- ललोकाश्चर्यतमनृसिंहरूपीपुरुषोत्तमः सकलजनालादकरीप्रह्लादनामा देववरो व्यासतीर्थाभिधयाऽवतीर्य चन्द्रिकादि प्रबन्धप्रवरान्प्रणि- नीय “प्रतिसूत्रं प्रकाश्येते घटनाघटनेमया । स्वीयान्यपक्षयोस्स- म्यग्विदांकुर्वन्तु सूरय" इत्यादि प्रतिज्ञानपुरस्सरं दुर्वारामितयुक्तिनि- परपक्षखण्डनेन स्वीयसिद्धान्तं स्थापयामास । एतेषामन्तवासिषु प्रथमतया परिगणिताश्चिरंगृहीताशनवतसमनुष्टितनिखिलभूप्रदक्षिण पाविताखिलजनसञ्चयानां प्रध्वंसितदुर्मतध्वान्तानां सन्दीपितद्वैत- सिद्धान्तज्योतिषां श्रीमत्सुरेन्द्रतीर्थ पूज्यपादनां करसरसीरुहसमु- द्भवाः चतुःषष्ठिकलाकोविदाः निराकृतोद्वतशैवाः निजपाण्डित्य- पराभूतशवबुधस्वायत्तीकृतविद्यासिंहानराराज्यमनपदपकजाः श्रीमद्वि- ·111 जयन्द्रिपूज्य चरणाः ॥ इमे युक्तिरत्नाकर साहित्यसाम्राज्य सुभ- द्रापरिणयनाटकालङ्कारमञ्जयोदि कृति निमातृणां नैकवारं कर्णा- टकाधिपतिभिस्तथा रघुनाथभूपालकारितरत्नाभिषेकानां चतुःषष्ठि- कलापरिपूर्णानां श्रीमत्सुधीन्द्रतीर्थप्रतिवराणां विद्यात आश्रमतश्च- गुरवः । वेदत्रयव्याख्या परिमल भावदीप गीतार्थसंग्रह भादृसंग्रहन- मुख प्रवन्ध प्रणेतृणां नास्तिकमयेऽप्यस्मिन्काले ईप्सितफलवितरणेनो द्धृत सकलसजनस्तोमानां कामिताशेषकल्याणकल्पनाकलुषितकल्पपा- दपकामधेनूनां निजवृन्दावन सन्दर्शनजनितामोधाननन्दतुान्दलभक्तज नवृन्दानामत एव स्फुटतरं संवेद्यमान प्रह्लादावताराणां जगद्गुरु श्रीम- द्राघवेन्द्रगुल्सावभौमाणां विद्यात आश्रमतश्च परमगुरुरवः ॥ एतैश्चतुराधिकशताधिकाः प्रवन्धप्रवराः पदवाक्यप्रमाणव्या- सीयशास्त्रेषु निरमायिषत । तेषामयं नरसिंहाश्रममुनिप्रणीत ' भेद- धिक्कार ' स्य खण्डनरूपः 'भेदविद्याविलासा' भिधः ग्रन्थप्रवरः । अत्र सव्याख्याभेदधिक्कारवाक्यान्यनूद्य सम्यग्दूषितानि अस्मिन्प्रबन्धे चत्वारि प्रकरणानि विद्यन्ते । तत्र प्रथमे-मनसः प्रमाणान्तरसहका- रिणः प्रामाण्यासम्भवेन भेदेन सन्निकर्षासम्भवाञ्च । जीवेश्वरभेदे मानसं, ईश्वरत्वस्य दुर्वचत्वेन योग्यानुपलन्धिनिर्वचनासम्भवेन च नाहमीश्वर इति प्रत्यक्षं च न प्रमाणं प्रतीयमानोपि भेदः, औषा- धिको न निरुपाधिक इत्यादिविषयजातमनूध मनसः प्रामाण्यस्य भेदेन सन्निकर्षस्य च साधनेन मानसस्य योग्यानुपलब्ध्यादि निवेच- नेन नाहमीश्वर इति प्रत्यक्षस्य भेदे प्रामाण्यं भेदस्य निरुपाधिकत्वं च समर्थितम् ॥ द्वितीये, सिद्धसाधनत्वव्याप्यत्वासिध्यप्रयोजकत्वादि दोषक- लङ्कितस्यानुमानस्य न भेदे प्रामाण्यमित्यंशं व्यावहारिकभेदमादाय सिद्धसाधनत्वेऽतिप्रसक्तिर्वाधादेरुच्छेदापत्तिश्चेत्यादिना निराकृत्य जीवे श्वरमेदस्यानुमानिकत्वं व्यवस्थापितम् ॥ , ·IV . , , , तृतीये, मेदस्य प्रमाणान्तरगम्यत्वेन तज्ज्ञानस्य पुमर्थ साध- नत्वाभावेन प्रत्युतानर्थहेतुत्वावगमनेन च न भेदेश्रुतितात्पर्यमिति भेदेऽऽगमो न प्रमाणमित्यादीन्यनूद्य निरुपाधिकात्मभेदस्य प्रत्यक्षा- प्राप्ततया तत्र श्रुतेस्तात्पर्य सम्भवति 'पृथुणात्मानं प्रेरितारञ्चमत्वा, योमामेवमसंसूढः' इत्यादि श्रुतिस्मृत्या भेदज्ञानस्य पुमर्थसाधन- त्वावगमेन ' उदरमन्तरं कुरुत ' इत्यादेरर्थान्तरपरत्वस्यैव न्याय्यत्वा- त्प्रत्युताभेदज्ञानस्यैवा नर्थ हेतुत्वावगते रित्यादिना दूषयित्वा निगमवे- यत्वं भेदस्य निरूपितम् ॥ चतुथै, भेदः, विभागः पृथुक्तं वा वैलक्षण्यं वा अन्योन्याभावों वा वस्तुस्वरूपं वेत्यादिना भेदस्वरूपं यन्निराकृतं तदनुवादेन भेदानङ्गी- कारे सुरापयसोः मातृकलत्रयोः, अन्नानन्नयोर्भेदाभावेनबहुविप्लव- स्स्यात् भेदप्रतीतिनिवृत्यै श्रवणादौ प्रवृत्तिनस्यादित्यादियुक्तथा तन्नि- राकृत्य 'अन्यावाचोविमुञ्चथ' 'नान्यःपन्थाः,' ' इतरेणतु जीवन्ति' 'उत्तमःपुरुषस्त्वन्यः' 'चार्थेद्वन्दः' इत्यादि प्रमाणेन भेदं प्रसाध्य तस्य धर्मि स्वरूपं व्यवस्थापितम् ॥ अधुना द्वैतसिद्धान्त प्रवन्धाः विशेषतः श्रीविजयीन्द्रतीर्थकृता: प्रायेण न मुद्रिताः तत स्तन्थानां प्रकाशनाय श्रीपरिमळ प्रकाशनाल- याभिधं प्रकटनमन्दिरं व्यवस्थाप्य ग्रन्थप्रकाशनाय उद्यतानां भवतां ग्रन्थमुद्रणे सहायोऽनुष्टेय इति प्रार्थनानुसारेण यौष्माकीनकार्याभि- वृद्धौ यथा श्रीगुरुराजप्रेरणं सहायमनुतिष्ठामः । एतद्रन्थप्रकाशनेन सुप्रीतः श्रीगुराजोपास्य चरणनलिनः श्रीभारतीशान्तर्गत श्रीमूलजा- नकीजानि भवतां इतोप्यधिक ग्रन्थप्रकाशन सामर्थ्यवितरणेन आयु- रारोग्यादिकं ददात्विति श्रीमूलरघुपतिवेदव्यासमभ्यर्थयामहे । फलग- न्धप्रसादमन्त्राक्षतादिकं प्रेषितं तत्स्वीकरणीयम् । शिष्टस्थितिः पत्राने- तृपुरुषमुखेन विदिताभवति इति नारायणस्मृतिः ॥ मोहरु

·No text on this page.

·tf+:
ಕೃತಿಕರ್ತಾ
ರಾಜಾ, ಎಸ್, ಗುರುರಾಜಾಚಾರ್ಯ

·॥ श्रीः ॥ विद्यात्मनिभिदावोधः श्रीमदानन्दतीर्थीय सच्छास्त्रामृतवर्षकः। श्रीमत्परिको नाम भाति प्रकटनालयः ॥ उपोद्धात: ये नित्यं पद्वाक्यमानसरणी संशीलनालङ्कता- स्तेषामेव करोति या प्रतिपदं सन्तोषमाकर्णनात् । याचानेक विनेय षट्पदतते स्सम्फुल्लमल्लीसमा सैषा वाग्विजयीन्द्रसंयमिमणे निार्थिभि स्लेव्यताम् ॥ १ ॥ स्तौमि श्रीविजयीन्द्रदेशिकमणे प्रौढिं तवाढौकित- प्रज्ञागन्धवह प्रभञ्जनभरोदकैकमास्वद्धराम् । यातिस्फूर्तिमिहबजत्यभिधत्यानन्दमाच्छादय- त्याशाचक्रमहो विभाति रुचिराकारा चिरं द्योतते ॥ २ ॥ सर्वासामप्यनवद्यानां विद्यानां जन्मभूमिरियं भारतभूमिरियं- विवादम् । तत्र बहुतिथात्कालात्मामेव सर्वगुणसम्पन्नो भगवान् वेदव्यासः वेदार्थनिर्णायकानि ब्रह्मसूत्राणि चकार । तानि चानेकै र्भाष्यकार ाख्यातानि । मन्दधिषणानां केषांचित् विपरीतार्थप्रति- पादकैरपि भाष्यै स्साधव स्संशयग्रहप्रस्तान्तरङ्गाः दुस्तरे मोहसागरे न्यमजन् । तदानीं भगवदादिष्टो भगवान् पवमानः श्रीमदानन्दतीर्था- भिधयाऽवतीर्य, एकविंशति कुभाष्याणि निरस्य स्वभाष्येण सत्तत्व- सारं प्रतिपाद्य साधुजनानरीरक्षदिति विश्वविदितोऽयं विषयः । तद्- ·vi नन्तरं श्रीमन्मध्यप्रवर्तितमध्वरत्नमनुसरन्तस्सन्तो बहवोऽमिशवरेण्या: श्रीमट्टीकाकृत्प्रमुखलेखाधिपाः मूलग्रन्थानां टीकाटिप्पण्यादिकं विर- चय्य द्वैतसिद्धान्तस्य प्रचारमाकलयन्तः कलावपि सकलान् जनान् सकलानेव समकपुरिति च निश्चप्रचम् ॥ ततो गच्छति काले, सर्वज्ञतीर्थसच्छिप्यपरम्पराप्राप्त तुरीयाश्रमा: सकलकलाभिज्ञाः व्यासराजाभिधाः यतीश्वराः नकेवलं वेदान्तसाम्रा- ज्याधिपत्यं, अपितु विजयनर संस्थानाधिपत्यमपि निर्वहन्तो व्यरा- जन्त । कदाचि न्महामहिमशालिनः श्रीमन्मध्वचार्याणां महासंस्था- नाधिपतयः मानसपूजाधुरन्धराः श्रीमन्मूलरामार्चनोपार्जित विशि- टवैभवाः श्रीमत्सुरेन्द्रतीर्थपूज्यचरणाः स्वसुहृन्मणीनिमान् व्यासराज- यतीन्द्रान् सन्द्रुष्टुकामा विजयनगरमभ्यागच्छन् । तदानीं श्रीमचन्द्रि- काचार्याणां बहुप्यन्तेवासिघु प्रचुरप्रभावशालिनं वाविशेषविभूषि- तवपुषं तस्मादेव गुरोर्लब्धतुरीयाश्रमं विष्णुतीर्थ नामानां विष्णुभक्त- प्रबह च सन्ददशुः । एतेषां सुरेन्द्रतीर्थानां विषये भूयः प्रदर्शित- स्नेहातिशया व्यासराजवतीन्द्राः स्ववयस्यानमूल्येन केनचित्पारितो- पकेन सन्तोषयितुमाभिलषन्त स्तदर्थमेव परिपालितं स्वप्रीतिपात्रम, विष्णुतीर्थ तेषां करे समर्ध्याममन्दमानन्दमविन्दन् । स्वीकृत्यच विष्णुतीर्थ सुरेन्द्रतीर्थश्रीपादास्तं विजयीन्द्रतीर्थ" इति नवेन नामधेयेन विभूप्य स्वकराच्यमानाः श्रीमन्मूलरामादिप्रतिमा अप्रतिम 1 See introduction of Mr. B. Venkoba Rao, B.A., M.C.S.. in the "Life of Sri Vyasaraja" written by Somanathakavi. विष्णुतीर्थ करं गृह्य सुरेन्द्रस्य करे ददौ । ददामि मत्सुतं तुभ्यं स्वीकृरुष्व यतिव्रत ॥ पारपालय त्वं हंस त्वदर्थ स्थापितो मया । शिष्येष्वेतेषु सर्वेषु नानेन सदृशो मम ॥ इत्युक्ता प्रददौ व्यासः सुरेन्द्राय सुतं मुदा ॥ " विजयीन्द्रविजयः" (श्रीवादिराजयतिवर- शिष्य श्रीमध्वकविविरचितः) ।

·vii 1 पण्डितप्रकाण्डान् महामन्त्रांश्चास्मै अनुगृह्य तं निजे वेदान्तसाम्राज्य महापीटेऽभ्यषि- चन् । एष एव यतीन्द्रो विजयीन्द्रतीर्थ इति प्रथितनामाऽस्माकमेत- द्वचोविचारगोचरी कथानायकः1 ॥ अमीषां श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ श्रीपादानां कालः पोडशशताब्धा रम्भादासमाप्तीति (C. 15 14-1595) आधुनिकानां वहूनां ऐतिहा- सिक विमर्शकानां विवाद विवर्जितो निर्णयः । एतान् १५६९ तमे वत्सरे • सुरेन्द्रतीर्थाः स्वपीठे वेदान्तसाम्राज्योपरञ्जितेऽभ्यपिञ्चन् । तावत्पर्यन्तं श्रीव्यासराजतीर्थानां निकट एव कृतवसतयः इमे सम- प्राणि शास्त्राणि चतुष्षष्ठिकलाश्च साकल्येन सजगृहुः इमे च निजा- युषः भूयांसं भागं निरवद्य विद्यैक सद्मायमाने कुम्भकोणाभिधाने नगरवर एवानषिषुः । तत्र च स्वीयविद्यावैभवेन सर्वानपि ब्राह्मणान् विजित्य तान् सर्वान् शैवान्कुर्वन्तं शैवगुरुं (शैव- गृहीत्वा तं मुनि हंसो विष्णुतीर्थ सुरेन्द्रकः । सुरेन्द्रस्तस्य प्रददौ भिक्षो दण्डकमण्डुलम् ॥ १ ॥ दत्वा श्रीमूलरामाची विद्याराज्येऽभिषिच्य तम् । मनं दत्वा स्ववंशस्य कर्तारं कृतवान् मुनिः ॥ २॥ अथासौ विष्णुतीर्थश्च विजयीन्द्रेति विश्रुतः । "विजयीन्द्रविजयः " ॥ षड्डारं व्यासराजेन्दु मुखाच्छ्रुत्वा विशेषतः । मध्वशास्त्रार्थ सारन्तु व्याचक्षाणं निजान्प्रति ॥ ३ ॥ नवकृत्वोन्यायसुधां व्यासतीर्थपयोनिधेः । उध्दृत्य पीतवन्तं च नाकीन्द्रमिव सन्नुतम् ॥ ४ ॥ सेतुमाधवविरचित विजयीन्द्रस्तोत्रम् ॥ (स्तोत्रमहोदधिः पु. २९२) 1 ·viii 2 1 मठाधिपं) एकादशदिनपर्यन्तं वादवैखरीभरेण पराजित्य तत्स्वायत्ती- कृत सर्वस्वाः व्यराजन्त । तदद्यापि विद्योतते 1 ॥ विजयाभिवृद्धिदत्तचित्तरमीभिः तदा तदा विजयनगरादि विविध नगरीषु दिग्विजययात्राऽकारि । तत्रत्याः विपथिदपश्चिमा मायावादिनो निश्शेष पराजीयन्त । ततश्च, तत्रत्यैः तदानीन्तनैरव- (क) सकोणनिलये ग्रावग्रीवं शैवं जिगायच । तन्मठे ग्रावनिचये वासं तत्र चकार सः ।। "विजयीन्द्रविय (ख) हेरासाख्य आङ्लग्रन्थकारस्य " विजयनगरीय आरी डैनाष्टि" इति ग्रन्थे ५५२ तमे पृष्ठे (P. 552, Heras, v४.५/१६, Dynasty of l’ijayanagar) feria (ग) “ एपिग्राफिया इण्डिकार्या , १३ तमे सम्पुटे ३४६ तमे पृष्ठे च (P. 346, of Ep. Ind. NITI). एतद्विपये सुस्पष्ट लेखो दृश्यते ॥ (घ) श्रीमद्विजयन्द्रितीर्था इमे वादे विजित्य वीरशैवगुरुं तत्स्वाधीनवृत्ति कुम्भकोणीय सर्वदेवालयाधिपत्यं जगृहुरिति कुम्भे- श्वरदेवालये सण्डपस्तम्भोपरिगते एकस्मिन्दीर्घ शिलाविताने उपलम्य- मान शिलाशासना दृत्तोन्तोऽयमवगम्यते इति श्रुणुमः ॥ (ङ) जित्वा वादे वीरशैव गुरुं विस्तृत तन्मठम् । अपहृत्येह संवासं कृतवन्तं सतां हितम् ॥ १ ॥ (विजयीन्द्रस्तोत्रम्) 2 चचारपृथिवी सर्वां सिंहः क्षुद्रमृगेप्विव । शास्त्रज्ञा मूलतां प्राप्ताःजयीन्द्रपुरतस्तदा ॥ ब्राह्मणानजयत्सवस्तिर्कमीमांसवादकान् । दैवज्ञान्भिषजोभट्टान्मयिनश्शास्त्रपारगान् ॥ ये ये जनावेद्यविद्यास्तेते तेन विनिर्जिताः। सर्वान्विजत्य सर्वत्र चचार पवनो यथा ॥ "वि.वि."

·ix भिधो महा- नीश्वरैरनितरसुलभ बहुमान वितरण पुरस्सरमेते आद्रियन्ते स्म । किमधिकेन विजयनगरस्य शास्ता " " अळिय रामराजा" राज एतेषां गुरुराजानां निर्दोष वैदुष्यं प्रेक्ष्य सन्तुप्यचेमान् ‘रना- भिषेकेणा' से वयत् । (१५४२-१५६५ ए.डि.) किञ्च तापुरनगरा- धिपतिः शेवप्पनायको नाम नृपतिरपि (ए.डि. १५३२-१५८०) १५७७ ए.डि. तमे संवत्सरे एतेषां सकलकलाकौशल्यमालोक्य स्वपरितोषफलायितमेकं " अरविलिमङ्गलं " नाम सुभिक्ष समृद्धं ग्राम सामोदं समार्पयत् ॥ एवं चतुःषष्ठिकलाकलापकौशल्येन विलसतां विजयीन्द्रगुरूणां कीर्तिरासेतुहिमालयं सर्वा आशा अवरुध्य विरेजें । तदा तदाकृष्ट- हृदयाः सहृदयाः वहवः शास्त्रितल्लजाः, कविपुङ्गवाः, शैवाद्वैतादि पर राद्धान्तवैदग्धाः तदर्शनाय परीक्षणाय पराजयायचाहमहमिकयाऽ. भ्यधावन् । एपु प्रधानतया गण्यन्ते अप्पय्यदीक्षित ताताचार्य भट्टो- जिदीक्षिताः । भट्टोजिदीक्षिता एतेषां व्याकरण नैपुण्यमुपवागण्य- मानन्दमभजन् । अन्ये वेदान्तिनो ब्रीडाधरितमुखा अपलायन्त । तदीयकवितामाधुरीधुरीणा गीर्वाणगिरोऽवधार्य कविमणयः तदैव स्वाभिमानं तत्यजुः ॥ 1 विद्वद्धरोमाद्विजयीन्द्रयोगी विद्यासु हृद्यास्वतुल प्रतापः । रत्नाभिषेकं किल रामराजाप्राप्याग्रलक्ष्मीनकृताग्रहारान् ॥ “ राघवे. न्द्रविजयः" सर्ग २ श्लो. २१ ॥ 2 (क) “ एफि ग्राफिया इण्डिकायां" द्वादश तमे सम्पुटे एतद्विषयमुपवर्णितम् ॥ (Epigraphia Indica III). (ख) The Mysore Archaeological report for 1917, mentions another grant to Vijayeendra tirtha by Sevappanayaka in 1550 A.]).

·X तर्कविदग्धाः तदीयवादवातोपसेवितेन तर्कतीवानलेन विशे- षतो दग्धा एव । का कथाऽन्येषां तदातनानां पण्डितमन्यानाम् ? असकृदधरीकृत चातुरीका अप्यप्पय्य दीक्षिता एतेषां सुहृदेवावर्तन्त । तत्कृतानामद्वैतराद्धान्तानुरोधिनां नैक प्रवन्धानां खण्डनाय एतेऽपि चतुरधिकशतप्रबन्ध प्रवरानरीरचन् । किञ्च इमे न केवलं सबैशा- स्त्रविशारदाः; अपितु सङ्गीतशिल्पादि चतुःपष्टिकलास्वपि कुशलतरी व्यलसन् ॥ 1(क) चकार बहुसंख्याकान्ग्रन्थानप्पय्यदीक्षितः । तान जिगा- ययतिश्रेष्टः स्वयंग्रन्थान् चकार ह ॥ वातार्थ भेदतत्वार्थ पूर्णान्तवेत्र विश्रुताम् । विजयीन्द्रकृत ग्रन्थैस्तद्रन्थास्ते निराकृताः ॥ (विजयीन्द्र विजयः)॥ (ख) दुर्वाद्यप्पय्य रचित ग्रन्थारण्यविनष्टये । चतुस्संख्या- धिकशत ग्रन्थादीनां प्रचोदकम् ॥ (विजयीन्द्रस्तोत्रम्) ॥ 2 (क) चातुर्यैकाकृति यश्चतुरधिकशत ग्रन्थरत्न प्रणेता धूता- राति प्रबन्धस्फुटविदित चतुःषष्ठिविद्याविशेषः। सोऽयं नः श्रीसुरेन्द्र- ब्रतिवर तनयाद्वैतशैवासहिष्णुः । पुष्णातु श्रीजयीन्द्र त्रिभुवन विदित स्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः ॥ (श्रीमद्वादीन्द्रतीर्थकृत गुरुगुणस्तवनम् ) ॥ (ख) शिष्यः श्रीविजयीन्द्र संयमिमणेः षड्दर्शन दर्शिनः । तत्कारुण्य समेधिताखिल कलोत्कर्षः सुधीन्द्रो यतिः ॥ निर्मात्सर्य गुणोल्लसत्सुमनासां मोदायलक्ष्मीपतेः। प्रीत्यै मध्वमुनीशितुर्वितनुते सद्युकिरमाकरम् ॥ ७ ॥ [श्रीसुधीन्द्रयतिविरचित तर्कताण्डवव्या- ख्यायाम् ॥ (ग) चतुःषष्ठि कलाविद्या पूर्णोऽयमिति वन्दिभिः राजमार्गे घोष्यमाणं श्रीमध्वमतवर्धनम् ॥ (विजयीन्द्रस्तोत्रम् ) ॥ (घ) चतुःषष्ठिकलाविद्याजुणे विद्वन्महोजुपे जमीन्द्रज्योतिये कुर्यो वन्दनानि यशोजुषे ॥ ७ ॥ सर्गः १ (राघवेन्द्रविजयः) ।

·xi u यच्च कैश्चिदाधुनिकै विमर्शकंमन्यैः, वेदान्तविशारदैरुकं विज- यीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेश सामानाधिकरण्यं नासीदिति । तत्स- वथाऽऽग्रहमात्र कथितमनृतमिति सप्रमाण निरूपयितुं प्रभवामः ॥ श्रीविजयीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेश सामानाधिकरण्यम् ॥ 4 (क) तजावूरु संस्थानाधीश्वरो शेवप्पनायकः (१५८० ए.डि.) श्रीविजयीन्द्रतीर्थेभ्यः, ग्राममेकमदादिति क्रिस्तशक १९१७ तम संवत्सरीय मैसूरु आर्कियलाजिकल रिपोर्टाख्य ग्रन्थे प्रतिपादितः तत्रच-" तानय इव स्पष्ट विजयीन्द्र यतीश्वरः । ताताचार्यों वैष्णवाग्यो सर्वशास्त्रविशारदः ॥ शैवाद्वैतक साम्राज्यः श्रीमानप्पय्य- दीक्षितः । यत्सभायां मतं स्वस्व स्थापयन्तः स्थितास्त्रयः" ॥ इति वर्तते । एतेन विजयीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेश सामानाधिकरण्य- मासीदिति समर्थितम् ॥ ख) शेवप्पनायकः १५७७ ए.डि. तमे संवत्सरे श्रीविजयी- न्द्रतीर्थभ्यः- अरविलिमङ्गला' ख्य ग्राम समापयदिति 'एफि- ग्राफियाइण्डिकायां' द्वादशतमे सम्पुटे लेखो दृश्यते । अत्रापि विज- थीन्द्रतीर्थानां कालः समर्थितः ॥ (The Arivilimangalam Plates of Sivappa Nayaka, Edited by T. A. Gopinatha Rau, Epigraphia Indica III.) (ग) किञ्च, विजयनगराधीशो अळिय रामराजमहीपतिरपि (1642-55 A.D.) रत्नाभिषेकादिना विजयीन्द्रानसेवयदिति राघवे- न्द्रविजयाख्य ग्रन्थे वर्णितः । रामराज समकालिकत्व समर्थनेन विजयीन्द्राप्पय्यदीक्षिताः समकालिका इति सिध्यति ॥ (घ) वेल्लुरु जिल्ला अडियप्पाळ्याख्य ग्रामस्थ कलकण्टेश्वर देवालये विद्यमान शिलाशासनानुसारेण अप्पय्यदीक्षितेन्द्राः क्रिस्त- शक १५८० तम संवत्सर पर्यन्तमजीवन् इति सिद्धम् ॥

·2 तर्कविदग्धाः तदीयवादवातोपसेवितेन तर्कतीवानलेन विशे- षतो दग्धा एव । का कथाऽन्येषां तदातनानां पण्डितमन्यानाम् ? असकृदधरीकृत चातुरीका अप्यप्पय्य दीक्षिता एतेषां सुहृदेवावर्तन्त । तत्कृतानामद्वैतराद्धान्तानुरोधिनां नैक प्रवन्धानां खण्डनाय एतेऽपि चतुरधिकशतप्रबन्ध प्रवरानरीरचन् । किञ्च इमे न केवलं सर्वशा- स्त्रविशारदाः; अपितु सङ्गीतशिल्पादि चतुःपष्टिकलास्वप्पि कुशलतरी व्यलसन् ॥ 1 (क) चकार बहुसंख्याकान्ग्रन्थानप्पय्यदीक्षितः । तान् जिगा- ययतिश्रेष्टः स्वयंग्रन्थान् चकार है ॥ वातार्थ भेदतत्वार्थ पूर्णान्सयंत्र विश्रुतान् । विजयीन्द्रकृत ग्रन्थैस्तद्न्थास्ते निराकृताः ॥ (विजयीन्द्र- विजयः)॥ (ख) दुर्वाद्यप्पय्य रचित ग्रन्थारण्यविनष्टये । चतुस्संख्या- धिकशत ग्रन्थादीनां प्रचोदकम् ॥ (विजयीन्द्रस्तोत्रम्) ॥ 2 (क) चातुर्यकाकृति यश्चतुरधिकशत ग्रन्थरत्न प्रणेता धूता- राति प्रबन्धस्फुटविदित चतुःषष्ठिविद्याविशेषः । सोऽयं नः श्रीसुरेन्द्र- बतिवर तनयाद्वैतशैवासहिष्णुः । पुष्णातु श्रीजयीन्द्र त्रिभुवन विदित स्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः॥ (श्रीमद्वादीन्द्रतीर्थकृत गुरुगुणस्तवनम्)॥ (स) शिष्यः श्रीविजयीन्द्र संयमिमणेः षड्दर्शन दर्शिनः । तत्कारुण्य समेधिताखिल कलोत्कर्षः सुधीन्द्रो यतिः ॥ निर्मात्सर्य गुणोल्लसत्सुमनासां मोदायलक्ष्मीपतेः। प्रीत्यै मध्वमुनीशितुर्विंतनुते सयुक्तिरखाकरम् ॥ ७ ॥ [श्रीसुधीन्द्रयतिविरचित तर्कताण्डवव्या- ख्यायाम्]॥ (ग) चतुःषष्ठि कलाविद्या पूर्णोऽयमिति वन्दिभिः राजमार्गे घोष्यमाणं श्रीमध्वमतवर्धनम् ॥ (विजयीन्द्रस्तोत्रम् ) ॥ (घ) चतुःषष्ठिकलाविद्याजुषे विद्वन्महोजुषे जवीन्द्रज्योतिष कुर्या वन्दनानि यशोजुषे ॥ ७ ॥ सर्गः १ (राघवेन्द्रविजयः) ॥

·xi 1 , यच्च कैश्चिदाधुनिक विमर्शकंमन्यैः, वेदान्तविशारदैरुकं विज- योन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेश सामानाधिकरण्यं नासीदिति । तत्ल- वैथाऽऽग्रहमात्र कथितमनृतमिति सप्रमाणं निरूपयितुं प्रभवामः ॥ श्रीविजयीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेश सामानाधिकरण्यम् ॥ 4 (क) तञ्जावूरु संस्थानाधीश्वरो शेवप्पनायकः (१५८० ए.डि.) थीविजयीन्द्रतीर्थभ्यः, ग्राममेकमदादिति क्रिस्तशक १९१७ तम संवत्सरीय मैसूरु आर्कियलाजिकल रिपोर्ट्सख्य ग्रन्थे प्रतिपादितः तत्रच-" तानिय इव स्पष्टं विजयीन्द्र यतीश्वरः । ताताचार्यों वैष्णवाग्यो सर्वशास्त्रविशारदः ॥ शैवाद्वैतक साम्राज्यः श्रीमानप्पय्य- दीक्षितः। यत्लभायां मतं स्वस्व स्थापयन्तः स्थितात्रयः" ॥ इति वर्तते । एतेन विजमीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेश सामानाधिकरण्य- मासीदिति समर्थितम् ॥ (ख) शेवप्पनायकः १५७७ ए.डि. तमे संवत्सरे श्रीविजयी- न्द्रतीर्थभ्यः-' अरविलिमङ्गला' ख्य ग्राम समापयदिति 'एफि- ग्राफियाइण्डिकायां' द्वादशतमे सम्पुटे लेखो दृश्यते । अत्रापि विज- थीन्द्रतीर्थानां कालः समर्थितः ।। (The Arivilimangalam Plates of Sivappa Nayaka, Edited by T. A. Gopinatha Rau, Epigraphia Indica VII.) (ग) किञ्च, विजयनगराधीशो अळिय रामराजमहीपतिरपि (1642-65 A.D.) रत्नाभिषेकादिना विजयीन्द्रानसेवयदिति राघवे- न्द्रविजयाख्य ग्रन्थे वर्णितः । रामराज समकालिकत्व समर्थनेन विजयीन्द्राप्पय्यदीक्षिताः समकालिका इति सिध्यति ॥ (घ) वेल्लरु जिल्ला अडियप्पाळ्याख्य ग्रामस्थ कलकण्ठेश्वर देवालये विद्यमान शिलाशासनानुसारेण अप्पय्यदीक्षितेन्द्राः क्रिस्त- शक १५८० तम संवत्सर पर्यन्तमजीवन् इति सिद्धम् ॥

·xii अत्रेदमवधेयं यत्-केचिन्मन्दमतय आहुः, श्रीमंद्विजयीन्द्र वादिराजयोः समान विद्यार्वभवयोः मिथो महत् मात्सय परस्पर श्रेयो विधातकं समजनि इति । अत एव उभयकृतानां कृतीनां नाति- प्रचार इति च, तत् विवेकशालिभिः सर्वथा अश्रद्धेयं, कस्याप्यु- न्मत्तस्य प्रलापमात्रमिति ब्रूमः । यतः-तत्तादृशागम्यमाहात्म्य शालिनोः अपरोक्षज्ञानिनोः सकलसद्गुण सम्पन्नयोः दोषलेशनिरव- काशयोः अनयोर्विपये सहसा दोषारोपणं कलुषमात्राय कल्पत इति प्रेक्षावद्भिरूपेक्षणीयोऽयं प्रवादः ॥ विजयीन्द्रा इमे आसेतुहिमाचलं सुक्षेत्राण्यटित्वाऽन्ते कुम्भको- णक्षेत्रमासाद्य वेदान्तविद्याप्रवचनप्रचारणादि स्वाश्रमोचितेन धर्म्य- कर्मजातेन महान्तं काल नयन्तः स्ववासेन सहाजातीरस्याप्यपारं पावित्र्यमासादयामासुः॥ (No. 595 of 1911. For remarks See also Y. Mabalinga Sastri's Paper on the date of Appayya Diksita, J.).R. Madras, 1929, p. 140 160.) (ङ) किञ्च, परस्परखण्डनमेतयो ग्रन्थादिषु दृश्यते, तथा श्रीराघवेन्द्रस्वामिनां मठे विद्यमान ताम्रशासन द्वारा विजयीन्द्र- तीर्थाः-क्रि.श. १५९४ आरभ्य कि.श. १५९५ तम संवत्सर पर्य- न्तमवर्तन्त इति सिध्यति ॥ एवञ्च, एफिग्राफिया इण्डिका, मैसूरु आर्कियलाजिकल् रिपोर्ट , ताम्रशासनादिभिः विजयीन्द्रतीर्थानां कालः क्रि.श. १५१४- १५९५ इति निश्चिनुमः । कलकण्ठेश्वर देवालयस्थशिलाशासना- दिभिः अप्पय्यदीक्षिताः क्रि.श. १५८० तम संवत्सरपर्यन्तमजीवन इत्यत्र नकापि संशीतिः। एतेन विजयीन्द्राप्पय्यदीक्षिताः समका- लिका एव इति सिद्धम् । एतयोः कालदेश सामानाधिकरण्यं नासी- दिति यदुक्तं विमर्शकं मन्यैः ततुच्छं, तत्सर्वथा आग्रहमात्रकथितमत्र- तमिति सर्व रमणीयम् ॥

·xiii एतैः कृतानां ग्रन्थानां केषांचिदत्र नाममात्रं निर्दिश्यते श्रीमत्परिमळग्रन्थप्रकाशनमन्दिरस्य श्रीमत्सुमतीन्द्रवाग्विहाराख्य- प्राचीनग्रन्थमाण्डागारे विद्यमानानि ग्रन्थरतानि- १ न्यायामृत गुर्वामादः २ न्यायाध्वदीपिका ३ न्यायामृत न्यायरत्नमाला ४ न्यायमौक्तिकमाला ५ न्यायमाला [चन्द्रिका व्याख्या] ६ न्यायचंपकमाला ७ न्यायामृतोदाहृत जैमिनीय न्यायमाला ८ नयमञ्जरी ९ नयमुकुरः १० वादमालिका ११ वाग्वैखरी १२ श्रुतितात्पर्यकौमुदी १३ श्रुत्यर्थसारः १४ तुरीयशिवखण्डनम् १५ मेदविद्याविलासः १६ परतत्व प्रकाशिका १७ उपसंहार विजयः १८ मध्वाध्व कण्टकोद्धारः १९ चक्रमीमांसा २० अधिकरणमाला २१ शैवसर्वस्व खण्डनम् २२ अप्पय्यकपोलचपेटिका २३ ब्रह्मसूत्र न्यायसङ्ग्रहः २४ प्रमाणपद्धति व्याख्या २५ रामानुजमतरीत्या सूत्रार्थः २६ प्रामाणलक्षण टीकाव्याख्या २७ कथालक्षण टीकाव्याख्या २८ तत्वसङ्खथान टीकाव्याख्या २९ तत्वोद्योत गूढभावप्रकाशः ३० विष्णुतत्वनिर्णय टीकाव्याख्या ·xiv इतरत्र विद्यमानानि ग्रन्थरत्नानि- ३१ मध्वसिद्धान्त सारोद्धारः ३७ पदार्थसङ्ग्रहः ३२ सर्वलिद्धान्त सारसाराविवेकः ३८ चन्द्रिकोदाहृत न्यायविवर- ३३ सिद्धान्त सारसार विवेचनम् णम् ३४ गुक्तिरत्नाकरः [तर्कताण्डव- ३९ नारायण शब्दार्थनिर्वचनम् व्याख्या] ४० पिष्टपशुमीमांसा ३५ प्रणवदर्पण खण्डनम् ४१ अद्वैत शिक्षा ३६ सन्मागदीपिका ४२ विरोधोद्धारः स्तोत्रग्रन्थाः काव्यनाटकग्रन्थाः ४५ व्यासराज विजयः ४३ नरसिंहस्तुतिः ४४ पापविमोचन स्तोत्रम् ४६ सुभद्राधनञ्जयः अनुपलब्ध ग्रन्था:- १ अवशिष्टप्रकरण पञ्चक व्याख्या- ९ आनन्दतारतम्यवादार्थः नानि १० मीमांसा न्यायकौमुदी २ तत्वमाणिक्यपेटिका ११ भेदचिन्ताणिः [भेदकल्पतरू] ३ न्यायविवरण टिप्पणी १२ मेदकुसुमाञ्जलिः ४ अणुभाष्य टिप्पणी १३ मेदप्रभा [भेदरत्नप्रभा]] ५ तत्वप्रकाशिका टिप्पणी १४ भेदागम सुधाकरः ६ दशोपनिषड्याख्यानानि (१०) १५ कुचोद्यकुठारः ७ न्यायदीपिका टिप्पणी १६ लिङ्गमूलान्वेषण खण्डनम् ८ प्रमेयदीपिका टिप्पणी १८ उभयग्रस्त राहृदय नाटकम् ·XV साधुजन समूह सेविताः विज्ञगण वादतोषिताः भूमि- पतिभिराहताः शरणीकृत स्वचरणानां भक्तजनानामनिनिवृत्तिमभीष्ट समृद्धिं च सानुकम्पमनुगृह्णन्त अशीत्यधिकानि वर्षाणि भारतभूमि पर्यभूषयन् । अन्ते वेदान्तविद्यार्विशारदान् षड्दर्शनाचार्यान् चतुःषष्ठि- कलाकोविदान् श्रीमत्सुधीन्द्रतीर्थ श्रीपादान् स्वीयवेदान्त साम्राज्य महापीटे अभिषिञ्च [१५९५ ए.डि.] ज्येष्टकृष्ण चतुर्दश्यां कुम्भको- णनगर एव कवेरकन्याधन्य पयःपवित्रिते तटिनी तटे सुन्दरतमं महत् वृन्दावनं स्वयं प्रविश्य उपविशन्तः जनतानयनात् तिरोभवन् ॥ इदानीमपि स्वसमीपमासन्नानां विविध वाधावसन्नानां विषये प्रसन्ना भूत्वा तेषां दोषानशेषं नाशयन्ति । विना जातिमत वयोलि- ङ्गभेदं सर्वेप्यास्तिका नास्तिका अपि तदीय वृन्दावनं सकृदुपेत्य प्रद- क्षिणनमस्कारादिना किञ्चिदुपचर्य इतरोपायदुरापा अप्यमिता अभी- टसम्पदः प्राप्नुवन्ति इति प्रत्यक्षमिदं पृथिवीजुषामित्यलं विस्तरेण ॥ एतादृश सञ्चरित्र शालिभिरमीभिः चतुरधिकशत प्रवन्धप्र- वराः प्रणीता इत्यनुपद्मवावोचाम । अहो! हन्त !! विषादास्पदमे- वेदं यत्-तेषु प्रबन्धेषु अर्धस्य नाममात्रमपि न श्रूयते । श्रुतनामा- नोऽपि केचित् ग्रन्था न सामग्येणोपलभ्यन्ते । कथंचिदुपलब्धा अपि ते नाद्यावधि मुद्रयित्वा प्रकाशिताः । इमां दुरवस्थां निरस्तुकामा वयं महता परिश्रमेण, तत्र तत्र निलीनान् तड्रन्थान् संगृह्य प्रकाशनकृते " श्रीमत्परिमलग्रन्थ प्रकाशनमन्दिरा " ख्यां काञ्चिन्नवीनां समिति- मुद्घाटितवन्तस्मः। यत्सकाशात् प्रथमतयाऽवतारितो “ मध्वाचार्याणां तत्ववादा" ख्यो ग्रन्थः एच्. के. वेदव्यासाचार्य, वि.ए., (आनर्स) वेदान्तरत्नं महोदयः विरचितः प्राकाशि । तदविच्छेदेनैव अद्धितीय- मपि “ ब्रह्मसूत्रन्यायसंग्रहा " ख्यं प्रवन्धं द्वितीयतया प्रकाशितम- स्माभिः, तदनु “ द्वैतवेदान्ताख्यः" कर्णाटकभाषाप्रबन्धः, किञ्च श्रीम- द्विजयीन्द्रयतीन्द्र विरचितं विष्णुसर्वोत्तमत्व प्रतिपादकं “शैवसर्व·xvi स्वखण्डना" ख्यप्रवन्धरत्नं इति द्वौ अन्या प्रकाशितौ । ऐपमः नृसिंहाश्रम मुनिप्रणीत सव्याख्या भेदधिकारस्य खण्डनरूपं " भेद- विद्याविलासा" ख्यं श्रीमद्विजयीन्द्रगुरुरचितमिदानी विद्वत्प्रपञ्च प्राकाश्यं नयामः । विश्वसिमश्चानेन ग्रन्थेन सर्व वेदान्तार्थ जिज्ञासवः साधवः महान्तमुपकारमासादयेयुरिति ॥ एतस्य प्रबन्धस्य प्रकाशनकार्येऽस्मभ्यं सदयं स्वमठीयं ताल- पत्रात्मकमेकं पुस्तकं तन्मुद्रणोपयोगि द्रव्यादिकं च प्रदाय, तथा ग्रन्थस्यास्य आज्ञापत्रमेकं अनुगृह्य इमां समिति परिपोषयभ्धः, श्रीम- त्परमहंसेत्यादि विरुदालंकृत श्रीमन्मध्वाचार्य मुख्यसंस्थानाधीश्वर जगद्गुरु श्रीमद्राघवेन्द्र गुरुसार्वभौमानां मठीय दिग्विजय विद्यासिंहा- सनाधीशेभ्यः श्रीमत्सुयमीन्द्रतीर्थ पूज्यपादेभ्यः निरवधिकमाधमर्य- मनवरतमास्थिताः स्मः । तेभ्योऽस्माकं कृतज्ञतोपस्कृताः परस्सहस्राः सन्तु प्रणामाः॥ किञ्च कृतिमिमां साकल्येनानुवाच्य तत्वार्थगर्भितां सारतर- विषयोपहितां विमृष्टविविधविषय सङ्घलां ललितमधुर शैलीमनो- हरां पीटिकां विलिख्य उपकृतवभ्योऽस्मत्सुहृद्धरेभ्यः डा. आर्. नाग- राजशर्मभ्यः, एम्.ए., एल्.टि., पिएच्, डि. इत्यादि बिरुदभाग्भ्यः ; अस्मदभ्यर्थनमनुसृत्य महता परिश्रमेण सुललितमतिमनोहरं मेदवि- चाविलास भावार्थसंग्रहमाङ्ग्ल भाषायां (Synopsis) विलिख्य, तथा मेदविद्याविलासस्य " श्रुतिसूची पत्रिका, शुद्धाशुद्धपत्रिका, मुख्यपद PIRE" (References of Sruties, Errata, Index) सजीकरणेनास्मानुपकृतवन्धः अस्मत्सुहृभ्यो पञ्चनदस्थ (तिरुवादि) राजकीय कलाशालाध्यक्षेभ्यः श्रीयुत बि. एन. कृष्णमूर्ति शर्मभ्यो [पम् . ए. महोदयेभ्यः] अपिच स्वकीयं हस्तलिखितमपरं पत्रात्मकं पुस्तकं वितीर्य अस्मदुद्योग सफलयितवभ्धः, म । शा । प्र । महावि-:

·Xvii द्वान् विद्वन्मणि, प्रोफसर डि. वासुदेवाचार्यभ्यः तथा अमज्ज्येष्ठभ्रा- वृभ्यो म । श । प्र । यस्. वेणुगोपाला!यभ्यश्च भास्माकीनाः सन्तु कातड्योपशा स्सहस्रं धन्यवादाः ॥ एतद्रन्थस्थ पंक्तिपरिशोधनविषये स्वकीयं सर्व कार्यमुपेक्ष्यापि महत्तरं साहाय्यमाचरितवभ्यः । विद्वद्भूषणं आस्थानविद्वान् " दुर्ग भीमाचार्येभ्यः, " न्यायविद्वान् , न्यायशिरोमणि विद्याभूषणं गुन्हाळु, वेङ्कोबाचार्येभ्यः " वेदान्तविचक्षण" कट्टे गुरुराजाचार्येभ्यः " न्याय- विशारद ” प्रोफेसर तिरुवादि विजयोन्द्राचार्येभ्यश्च कृतज्ञतापूर्व- कान् प्रणामान् समर्पयामः ॥ एतन्मुद्रणाय शुद्धप्रतिलेखने दोषपरिशोधनेच सश्चद्धं साव- धानं च साहाय्यमाचरितवभ्यः प्रियवयस्येभ्यः रित्ति वेङ्कसणाचा- येभ्यः नातिचिरेण एतद्ग्रन्थमुद्रापयितृभ्यो “ कारोनेषन् " मुद्रणा- लयाधिकारिभ्यश्च अस्मदीया हार्दिकास्सन्तु धन्यवादाः ॥ अयि भोः सद्वैष्णवमत प्रचारभृताशया महाशयाः, भवन्त्रि- कटे समोदमिदं प्रार्थयामहे यत्-विषमतरेप्यास्मन्काले, प्रतिक्षण- मापतन्तीध्वपि अन्तरायपरम्परासु समीरसमय संवर्धन बद्धादरा वयं श्रीहरिवायुगुरुराज प्रसादबलमवलम्ज्य, तत्रभवतां समेषां विदुषां प्रोत्साहनं च प्रतीक्ष्य, प्रतिमासं प्रत्यब्दं वा कथं कथमपि भमुद्रिता- नमूल्यानस्सन्मत प्रबन्धानअसा मुद्रयित्वा विवुधलोकोपकाराय प्रका- शयितुं कृतमतयस्मः । भस्मिन्सत्कार्य सर्वैरपि विद्वज्जनैः स्वस्वोप- लब्ध प्राचीनकृतिप्रदर्शन प्रदानादिसाहाय्येनास्माकमनवद्यमुद्यममिम सफलीकृत्य श्रीमन्माधवमध्वयोरनुग्रहाय पात्रीभूयतामिति ॥ वैशाख शुक्लचतुर्दशी इति विद्वजन वशंवदाः, नृसिंहजयन्ती, " साहित्यालङ्काराः, कवितिलकाः, नजनगूड, राजा, श्री गुरुराजाचार्याः.

·Bhedavidyavilasa BY DI. R. NAGARAJA SARMA, M.A., L.T., Ph.D., University of Maclras, lladras. INTRODUCTION When at the present day Indian Philosophy happens to be in a supremely shocking chaotic condition brought about by certain prize-boys and Dictators wbo notwithstanding their colossal ignorance of the texts, truths, and traditions of the Indian Darsanas (metaphysical systems or philosophical and speculative systems) revealed and substantiated by tbe internal evidence furnished by their own works and publications intended for the purpose of pushing Indian Philosophy into focus of International awareness or cultural consciousness, yet, maladroitly claim and are mechanically acclaimed by the multitude to be leaders of Indian thought and expounders of Indian wisdom for the benefit of Western, European and American audiences, and when consequently, Indian misrepresntations and misinterpretations of Indian Philosophy are working greater have than Non-Indian misconcep tions and inisapprehensions, it beeomes the sacred duty of every genuine lover of the ancient Indian Philosophical classics to publish them on modern lines so that they might be rescued from oblivion and disappearance. “Sri Parimala Grantha Prakasana Mandiram," Big House, Nanjangud, is therefore to be sincerely congra·ixx tulated on the task undertaken, of publishing the works of Sri Vijayindra Tirtha who in the progressive evolution of the bistory of Indian Philosophy, has endeavored in a masterly manner to vindicate the Realism, Pluralism, and Theism of Madhya (Ananda Tirtha) after having controversially refuted the untenable and unfounded charges and criticisms levelled against them by Appayya Dikshita. In the 16th century, the game of Philosophy was played squarely and in perfectly sportsmanlike style, and Sri Vijayindra Tirtha's contribution to preserve intact the power and philosophical prestige of the Dvaita Vedanta should be deemed unique and unparallelled. It was Sri Vijayincra Tirtha who effectively silenced the stern and relentless opposition of Appayya Dikshita to the Dvaita Vedanta. Braluma Sutra Nyaya Sangraha was the first work of Vijayindra to be published in the series. The work now issued is BIIEDA VIDYA VILASA. As tbe very title of the work significantly conveys, the philosophical or metaphysical efflorescence of the doctrine or the discipline of difference forms the subject matter of this short, compact treatise in which Sri Vijayindra has. argued in a marvellous style the basic and foundational doctrine of the Dvaita Vedanta that Reality is rooted in difference. In the course of this brief introduction, let me place before the readers the main and significant conclusions argued by Sri Vijayindra. The category of difference (Bheda) is the central constituent of Reality. The term difference (Bheda) does not necessarily mean or connote any antagonism ·Or lails and with all the incompatibility. The countless objects of the Universe, animate and inanimate, sentient and nonsentient (Jiva and Jada) are characaterised by their own independence and individuality. This factual, constutitive, structural and fuctional independence and a like individuality are the birthright of every object, and more important and valuable than political and economic independence and individuality. Reality is based on tripartite categorisation. The Jiva or the Finite-self is une category. The Jada the Finite-notself is another. Isvara or or the Lord-Supreine is. another. Each furnishes a convenient point of departure, and the three basic or foundational categories are responsible for the projection of the philosophic scheme of quintuple difference. (Pancha-Bheda.) It is this philsopbic scheme of difference that is argumentatively demonstrated by Vijayindra to be based strictly on the sanction and guarantee of the Pramanas. The first section is known as the “ Pratyaksha- Pariccbeda." It may at the very outset be stated that “Bheda Vidya Vilasa” is a direct controversia refutation of the work Bheda Dhikkara" of Nrisimhasrama (Benares Sanskrit Series 1904 Sanskrit Text-a rendering into English Madras University Bulletin 1936) ipsissima verla froin which is cited first and subsequently criticised. With a wealth dialectical paraphernalia of philosophic debate and controversy, Vijayindra has established the thesis that Reality stands rooted in diffrence, without which the #trucural and functional individuality and indepen* " Free 27 ·xxi dence of the countless entities of the Universe cannot be guaranteed and maintained. Indian Philosophy is atrictly based on Pramanas, guarantors of valid knowledge. The first or the opening section is devoted to a demonstration of the thesis that Pratyaksha (renseawareness) is quite competent to reveal Difference that is omnipenetrative of Reality. The section concludes with the emphatic declaration that in correct and flawless perception of the difference between the Finite and the Supreme Lord and a like perception of the difference between one finite self and another, Pratyaksha or sense-awareness stands supreme and unstultified, sanctioning and guranteeing the validity of the perception. The contention that the difference may be an artificial and unreal one is successfully refuted. The difference is established to be natural birthright, real and inalienable. (...Jevesvara-bbedona-aupadhikab-kimtu-svabbavikah. Evam-jeevanampramanam). The second section centres round the demostration of the category of difference on the basis of Inference. (Anumana) several syllogisms of polished and perfected logical technique bave been coined and constructed by Vijayindra and sometimes others are reproduced and restated from the classics of his predecessors the cardinal import of which is that difference between the Finite and the Supreme and difference between one Finite self and another are sanctioned and guaranteed by the evidence furnished by Inference. (Anumana.) The Pramana Arthapathi a ·xxii (a variety of indirect demonstration or proof the essence of which is that, if a given thesis or concept be denied certain well-establisbed facts become inexplicable), is also argued as establishing the Reality of difference. The third section is devoted to an examination of the sacred texts (Sruti) relating to the central concept of difference. The celebrated monistic text“ Tattvamasi” and the equally celebrated dualistic text“ Dvasuparna and other corroborative citations are discussed at length and the conclusion is established tbat the Doctrine of difference has the sanction and support of sacred Scripture. ?> The tourth (final) section deals with the philosophic possibility of the concept of difference itself. Monistic dialecticians like the author of the “ Khandana-khandakhadya have simply excelled themselves in the exhibition of logical legerdemain and argued doubtless to their own satisfaction, not to mention the admirational acquiescence of their admirers, that at the slightest or lightest touch of philosophical analysis the concept of difference itself vanishes into airy nothingness. If I differs from Y, there are three entities in the transaction. There is difference first and foremost. It is Bi-focal. Secondly, there is the subject of difference. Thirdly, there is boundary or tbe frontier of difference. (Bheda Dharmi Pratiyogi) Monists have argued that in view of the philosophic and conceptual impossibility and unintelligibility of all the three difference stands stultified. Sri Vijayindra has easily demolished the imposing Monistic structure ·which has in fact collapsed like a structure of cards. Difference is sbown to be the inalienable birthright of the cosmos and cosmic constituents which however does not inean any antagonism or incompatibility, Class differs from genus, order from order, individual and so on and so forth with the result that each entity enjoys its own independence and individuality, It must be obvious that in the case of non-sentient and inanimate creation there is no awareness of the said independence, but, from the standpoint of the sentient, it would require no proof that even a minutest particle of dust in eyes can seriously hamper the activities of the mightiest. That way the non-sentients have a striking way of having their independence impressed on the sentient. Sri Vijayindra has convincingly demonstrated that in respect of the inseparable tripartite of the nature and constitution, the subject, and boundaries or frontiers, the category of difference (Bheda) should be deemed philosophically the most adequate and satisfying. There is no need to force down the throat of readers any preconceived judgment. Impartial and dissintered students of philosophy and those who have in them the real and genuine research-instinct would easily realize that Vijayindra Tirtha's “Bheda Vidya Vilas". constitutes a full, final, closely-reasoned and convincing refutation of the monistic contention of the philosophic untenability and unintelligibility of the category of difference. Sri Vijayindra has ably and alertly argued an excellent, rationally and philosophically unexpurgated case for the Realism, Pluralism and Theism of Madhva.

·xxiv >> It is interesting to note that reference is made to Vijayindra's another work AAMODA (p. 24) and to yet another " ADVAITA SIKSHA” (p. 27) in which are to found more detailed and elaborate discussions of the problems raised. It is nothing surprising that unique and unparallelled as is the contribution of Vijayindra to Indian Philosophy one would not find any exposition or discussion of his work in any of the publications, flamboyantly styled like "Indian Philosophy," "History of Indian Philosophy," " Oullines of Indian Philosophy" and so forth, that have emanated from modern Universities, simply because, Sri Vijayindra's work can be understood only by first-rate Sanskrit-classicists, and certainly not by modern interpreters of Eastern Wisdom to the West who pathetically rely on translations of the Sanskrit classics attempted by Orientalists and Indologists in Europe and America, the result being a lively heightening of the total effect of the entire comedy of errors It may not be out of place in this context to mention one of Vijayindra's work “Madhva-adhva-kantakoddbara" was criticised by a modern Pandit in Mysore who did not even take the trouble of ascertaining the precise import of the language used by Vijayindra. A suitable vindication of Vijayindra has been published by the present writer. Another ludiorous attack has been launched against Vijayindra by another Mysorean a teacher of philosophy who thinks that Vija yindra is not a sufficiently orthodox follower or champion of Madhva as he bas observed in his ·XXV « Kantakoddhara " that even God's Omnipotence does aot over-ride Nature's Order and Constitution. For instance a mare's Nest can never be a creation of the Almighty. Such foolish and frivolous attack would convincingly demonstrate that Vijayindra's work can be correctly understood only by the intellectual and philosophical aristocracy trained in the traditional methods of the study of Sanskrit classics under the proper types of Pandits. However unpleasant to some the truth has to be told that the works of Vijayindra are not intended for every Tom, Dick and Harry who may maladroitly attempt to teach and write on Indian Philosophy with a smattering of Sanskrit, nodding acquaintance with the Devanagari script and with Apte's dictionary as vade mecum. It is the sacred duty of every lover of ancient Indian Philosophical classics to patronise and encourage the highly commendable work of the “Parimala Grantha Prakasana Mandiram" in issuing the works of Sri Vijayindra Tirtha. Kumbakonam and Madras. R. NAGARAJASHARMA. 10th May 1945.

·विषयानुक्रमणिका पृ.पृ. १.२ २:३ ३-४ ४.६ ८ ११.१३ प्रत्यक्षपरिच्छेदः १ मङ्गलाचरणम् १ २ जीवपरमेश्वरभेदे प्रत्यक्षप्रामाणोपन्यासः ३ जीवेश्वरमेदे मनसोप्रामाण्यशङ्का मनसःप्रामाण्यम् ५... मनसा भेदस्यासनिकृष्टत्वशङ्का ६ तयोः सन्निकर्षोपपादनम् सुखादिसाक्षात्कारस्य साक्षिरूपत्वसमर्थनम् स्मृतेः प्रामाण्यसमर्थनम् ९ योग्यानुपलब्धः दुर्वचनत्वशङ्का १. योग्यानुपलब्धेर्निर्वचनम् ११. . सहकारिविरहाजीवपराभेदानुपलम्भशङ्का १२ जीवस्य परिच्छिन्नत्वनिरासशङ्का १३ जीवपर भेदानुपलम्भनिरासः १४ . (वस्तुतो). योग्यानुपब्धेरिन्द्रियसहकारित्वाभावोप- पादनम् १५ जीवस्याणुत्वसमर्थनम् जीवेश्वरभेदस्योपाधिकत्वशङ्का १६ तद्भेदस्य स्वाभाविकत्व समर्थनम् १७ जीवपरमेदस्योपाधित्वनिरासः १८ नाहमीश्वर इति प्रत्यक्षस्य मेदप्रामाण्यम् १९ जीवेश्वरभेदे प्रत्यक्षप्रामाण्योपसंहार १३:१४ ... १७-१८ ९.२० २०-२२ २२-२४ २४.२५ ·xxvii २६-२८ अनुमानपरिच्छेदविषयानुक्रमणिका जीवेश्वरमेदेऽनुमानस्य प्रामाण्यम् एतदनुमाने दोषोद्धारः २१ जीवानां परस्परमेदेऽनुमानस्य प्रामाण्यम् २२ औपाधिकभेदे व्यवस्थानुपपत्तिप्रदर्शनम् २६ भेदहेतूनां वाधोद्धारः जीवानां निरुपाधिकभेदभावानुमान निरासः २५ भेदेऽनुमानप्रामाण्योपसंहारः २८-२९ २९.३० ३०.३१ ३१-३२ २४ ३२ m: श्रुतिपरिच्छेदः २६ मेदानुवादकत्वेन श्रुते ने तत्र तात्पर्यमिति शङ्का ३३ २७ श्रुते . भैदानुवादकत्वोपपादनेन तत्र तस्यास्तात्पर्य समर्थनम् ३४.३५ २८ मेदज्ञानस्याप्रयोजनत्वेन निन्दितत्वेन च भेदे न- तस्या स्तात्पर्यमिति शङ्का ३५.३६ २९ भेदज्ञानस्य पुमर्थसाधनत्वोपपादनम् ३०. उदमन्तरं कुरुत इत्यादि श्रुतेरर्थातरपरत्ववर्णनेन मेदस्यानिन्दितत्वत्समर्थनम् . ३१ नान्योतीस्तिद्रष्टा नान्यदतोस्तिद्रष्ट इत्यादिश्रुतेर्जीवप.. रमेदप्रतिषेधकत्वाभावसमर्थनम् ३२ द्वासुपर्णत्यादे जीवेशमेदातात्पर्यकत्वशङ्का ३८-३९- ३३ द्वासुपर्णेत्यादे औवेशभेदपरत्वे उपक्रमादिविरोध- परिहारः ३४ श्रुत्यन्तर्गतकासुपर्णेत्यस्य पैजिब्राह्मणविरोधपरिहारः . ४१-४२ ३५ सोचते सर्वान् कामान्सह ब्रह्मणेति श्रुत्या जीवेश- भेद्रस्य पारमार्थिकत्वसमर्थनम् ४२.४३ : ३६.३७ ·xxviii पृ.पू. . ४३-४४ ३६ परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते यदापश्यः पश्यतेरु- क्मवर्ण इति श्रुते जीवेशमेदपरत्वसमर्थनम् ३७ अभेदज्ञानस्य निन्दितत्वेन अमेदश्रुतीनां भेदतात्प- र्यवर्णनम् ३८ भुतेरमेदपरत्वाभावेपि एकविझाने सर्वज्ञानवाचा- रंभणमृदादिदृष्टान्तोपपादनावैय्योपपादनम् ३९ श्रुतेरमेदपरत्वाभावे सदेवेत्यादि अमेदोपक्रमाद्यनु- पपत्तिपरिहारः जीवानां परस्परभेदे श्रुतेः प्रामाण्यम् ४८ चतुर्थःपरिच्छेदः-भेदस्वरूपसमर्थनम् ४१ भेदस्य दुर्वचनत्वाक्षेपः ४२ भेदस्यदुर्वचनत्वपरिहारः ४३ भेदस्य मायिकत्वाशङ्का तप्तरिहारश्च भेदस्य विभा- गादिरूपत्वेपि उपपत्तिकल्पनं ४४ भेदस्य अन्योन्याभावरूपत्वोपपादनम् ४५ भेदस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यानुपपत्तिशङ्का द्विधा तप्तरिहारकथनम् घटत्वात्यन्ताभाव एव भेद इति मते दूषणोक्तिः दूषणपरिहारः भभावस्य प्रतियोगिवृत्तित्वोपपादनम् ४९ भूतलं घटो नेति धियः अभावान्तरविषयकत्वनिरा- करणपूर्वकं अन्योन्याभावविषकत्वव्यवस्थापनम् अतिरिक्तान्योन्याभावस्य विशिष्यदुर्वचत्वेपि अभ्यु- पेयत्वोपपादनम् ५५ ·xxix पृ.पृ. अन्योन्याभावत्वस्याखण्डत्वसाधनम् ५६-५७ ५२ नेत्याकारकप्रतीतेरन्योन्याभावता विषयकारित्वशङ्का ५३ इदमिदंनेति प्रतीतेरन्योन्याभावत्वावगाहिताकीर्त- नम् ५८.५९ अतिरिक्त अन्योल्याभावस्याङ्गीकारेऽनिष्टापादनम् ५९.६० ५५ प्रागभावानङ्गीकारे परमते घटापटोनेति प्रतीत्यनु- पपत्तिप्रदर्शनम् ६० ५६ विरुद्धधर्माकान्तत्वेनात्यन्ताभावान्योन्याभावयोर्मेंद- साधनम् ५७ मेदस्वरूपनिर्वचनम् ६१.६२ ५८ संबन्धिभेदाभावेनान्योन्याभावात्यन्ताभावयोमैदो नास्तीति शङ्कानिरासः ६२-६२ ५९ इदमिदं न, नेदमिहेति प्रतीत्योः कारणवैलक्षण्या- वैलक्षण्यं नेति शङ्का ६. आरोपविशेषस्याभावधीवैलक्षण्य हेतुता प्रतिपादनम् ६३.६५ ६१ मेदाङ्गीकारेऽनवस्थाशङ्का ६२ मेदपक्षेऽनवस्थापरिहारः ६६.६८ ६३ भेदधादिनां दुर्निरूपत्वशङ्का ६४ अभेदपक्षेप्येतदोषापादनम् भेदपक्षे सम्बन्धादीनां निरूपणम् ६६ भेदज्ञानस्य दुर्घटत्वशङ्का ६७ भेदज्ञानेऽन्योन्याश्रयपरिहारः ७१.७३ ६८ भेदप्रमायामनवस्थाशङ्का ६९ भेदप्रमायामनवस्थापरिहारः भेदस्य धर्मिस्वरूपताप्रतिपादनम् ७०

·xxx
पृ.पृ.
७१ संसर्गाभावादीनां अतिरिक्ततासाधनम्
७५.७६
७२ भेदप्रतीतेनिर्विषयत्वशङ्का
७३ भेदप्रतीतेविषयोपपादनम्
७६-७७
भेदस्वरूपनिरूप्यत्वजीवेश्वरभेदसत्यत्वयोः उपसंहारः
७५ परमते भेदप्रतीतेरनिर्वचनीयभेदविषयकत्वशङ्का
७६ भेदस्यानिर्वचनीयत्वनिरासः
चैतन्यातिक्तसत्तासाधनम्
७८.७८
७८ अभेदात्यान्ताभावस्य इदमिदं नेतिप्रतीतिविषयत्व
७७
७७
७७
७८
७. भेदस्य तदतिरिक्ततासाधनम्
भेदस्य साक्षिभास्यत्वेन नातिप्रसङ्ग इति शङ्का-
निराकरणम्
७८-७९
८१ भेदस्व प्रामाणिकत्वोपसंहारः
मैसूरु कारोनेषन् मुद्रणालये मुद्रापितम्, १९४५.

·॥ श्रीमन्मूलरामो विजयतेतराम् ॥ जगद्गुरुश्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थश्रीपादविरचितः भेदविद्या विलास: ॥ प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥ श्रीमद्धनुमद्भीममध्वान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मक- श्रीमल्लक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ॥ उच्चैरारुह्य नीचैः पतति निजजनद्रोहकृत्सत्यमित्थं वस्तु व्याहतुकामः किल दनुजकुलं पाणिजप्रोतमभ्रे । उत्क्षिप्याधः क्षिपन्मे पदभजनपरं रक्षितैवं सदेति प्रह्लादे दत्तदृष्टिन्तजनमजहन्पौरुषः पातु सिंहः ॥ १ ॥ कल्याणगुणपूर्णाय वल्लभाय श्रियस्सदा । श्रीमध्वदेशिकेष्टाय श्रीनृसिंहाय ते नमः ॥ २ ॥ सर्वशं सर्वकर्तारं सर्वजीवजडात्मकात् । प्रपञ्चाद्वस्तुतोऽत्यन्तमिन्नं श्रीनृहरिं भजे ॥ ३ ॥ तं पाणिपल्लवं बाहुशाखं सद्विज शोभितम् । विद्याहासलतापुष्पं मध्वकल्पद्रुमं भजे ॥ ४ ॥ 1 सेवितम्, 2 तरुम्.

·२ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ विरचितभेदविद्याविलासे मध्वशास्त्रमहाचापमनुद्धार्यमपीतरैः । उद्धृत्य कीर्ति यो लेभे तं जयार्य सदा भजे ॥ ५ ॥ यो व्यासमुनिदावाग्निः सच्छास्त्रमरुता सह । ददाह कुमतारण्यं प्रकाशाय तमाश्रये ॥६॥ श्रीसुरेन्द्रगुरोः पादपद्मे रागस्य पीडनात् । रक्ते नखदलोपेते सेवे शिष्याळिसेविते ॥ ७ ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रेण विजयीन्द्राख्यभिक्षुणा । भेदविद्याविलासोऽयं तनुते तत्वविन्मुदे ॥ ८ ॥ नन्वेतदयुक्तम् परमेश्वरात्मनो नृहरे वजडात्मकप्रपञ्चाद्वास्त- वभेदे मानाभावात् । प्रत्युत जडातिरिक्तोऽहमिति प्रतीयमानोऽर्थो न परस्माद्भिद्यते चेतनत्वात्, "तत्त्वमसी" ति वाक्यस्थपदार्थत्वाद्वा ब्रह्मवदित्यनुमानेन जीवपरयोरभेदस्यैव सिद्धेः। विपक्षे मेदग्राहक- प्रमाणाभावात्, अमेदश्रुत्यप्रामाण्यप्रसङ्गाच नाप्रयोजकत्वमिति चेत्र । प्रमाणाभावस्यासिद्धः, “नाहमीश्वर" इत्यादिप्रत्यक्षस्यैव सत्वात् । न च तत्प्रत्यक्षं भ्रमः, बाधकाभावात् । " अहमीश्वरस्सर्वज्ञ" इत्यप्रतीतेः न च न तावदिदं प्रत्यक्षं चक्षुरादिजन्यम्, आत्मनि तदसम्भवात् । मनसश्च प्रमाणान्तरसहकारिणः प्रमाणत्वा- योगात् । अतः क्लप्तकारणाभावात् सा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । सुखाद्युपलब्धेः प्रमाणान्तराजन्यतया मनस एव प्रमाणत्वे भेदस्यापि तत्प्रमाणकत्वात् । न चातीन्द्रियेश्वरभेदः कथं प्रत्यक्षः ? प्रत्यक्ष- प्रतियोगिकामावस्यैव प्रत्यक्षत्वादिति वाच्यम् । अभावप्रत्यक्षे तु 1 1 पृथक्.

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः ३ प्रतियोगिप्रत्यक्षस्यातन्त्रत्वात् । मनसि घटत्वाद्यभावस्याप्रत्यक्षत्वात् । घटे मनस्त्वाद्यभावस्य प्रत्यक्षत्वाच्च । किञ्च यत्र हि यत्सत्वमुप- लब्धिविरोधि तत्र तदभावः प्रत्यक्षः । तथा च जीवेतरमेदवदीश्वरा- भेदोऽपि अस्ति चेत्प्रत्यक्षः स्यादिति तदनुपलब्ध्या भेदः प्रत्यक्षः । न चायमौपाधिक एव, शरीरादिविशिष्टस्यैवेश्वरभेदानुभवादिति न भेदधीः प्रत्यक्षा स्यादिति वाच्यम् । अहमिति प्रतीतेः शुद्धात्म- विषयत्वेन तत्प्रत्याय्यभेदस्याप्यनौपाधिकत्वादिति । अत्र केचित्- " न तावजीवेश्वरभेदे मनः प्रमाणम् । प्रमाणसहकारित्वादालोकादि- वत् । प्रमाणस्य च चक्षुरादेः प्रमाणान्तरसहकारित्वादर्शनात् । चक्षुषः प्रमाणान्तरसहकारित्वे तत्राचाक्षुषत्वप्रसङ्गरूपबाधकस्येव चाक्षुषादिक्षानेऽपि मन प्रयोज्यजातिविशेषप्रसङ्गरूपवाधकस्य तुल्य- त्वात् । न च मनसः प्रमाणत्वानुरोधेन चाक्षुषादिक्षानेऽपि मन:- प्रयोज्यजातिविशेषप्रसङ्ग इष्ट इति वाच्यम् । चक्षुरादिजन्यज्ञाने मानसत्वस्य जातिविशेषस्यानुभवपराहतत्वात् । मन-प्रमाणाभावस्या- बाधितानुमानेन निश्चितत्वाच्च । मनसः सर्वज्ञानकारणत्वेन तदेव सर्वत्र प्रमाणम् , चक्षुरादित्वालोकादिवत्सहकारिमात्रमित्येककारण- तापत्तिः । ननु सुखादिप्रत्यक्षे परिशेषान्मन एव करणम् । एवं मनसेदं पश्यामीत्यनुभवाध्यासङ्गानुपपत्तेश्च, बहिरपि मनः करण- मिति चेन्न । सुखादिव्यवहारः स्वविषयकज्ञानजन्यः व्यवहारत्वा- दित्यनुमानाल्लाघवाञ्च तदेकं सिध्यति । न च सुखादि प्रत्यक्षस्यो- त्पादविनाशानुभवविरोधः। सुखादौ सति पृथक्तदुत्पत्तिविनाशा- नुभवयोरभावेन सुख शानं नष्टमित्याद्यनुभवस्य विषयनाशादिमात्र- विषयत्वात् । न च विनिगमकाभावः, सुखाद्यनुभवदशायां दुःखा- चयोगान्मानाभावाश्च । बुद्धघादिगोचरनित्यसाक्षात्कारस्यैकस्यानभ्युप- 'दुःखादि. 'दुःखादौ. दुःख. । 3 ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे कामः गमे बुद्धयादेर्नियमेन मनसा ग्रहासम्भवेन तद्दशायां मयेदमनु- भूयते वा न वा ? इदानीमिदमिच्छामि न वेत्यादिसन्देहस्स्यात् । ग्राह्यनिश्चयव्यतिरिक्तसंशयसामग्रीसत्वात् । ततश्चावस्थात्रयानुयायि- दुःखादिसाक्षात्कारस्य नित्यत्वान्न तत्र मनः करणम् । मनसेदं पश्यामीत्यनुभवोऽपि तदावयोर्मनो जानातीत्यनुभवेन सङ्कल्पे" त्यादिश्रुत्या च दर्शनाधुपादानस्य मनस आत्मनि दर्शना- द्यारोपनिमित्तत्वान्न विरुध्यते । व्यासङ्गस्त्वात्मनि परस्य क्रमिकज्ञान- जनकशक्तयाऽन्यथोपपद्यत इति न तेनापि मनः करण सिध्यति ॥ किञ्च, प्रमाश्रयत्वादपि न मनसः तत्र करणत्वम् । अहं जानामीति ज्ञानाश्रयतया प्रतीयमानस्याहमर्थस्यान्त करणरूपत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अतो भेदे न मनः प्रमाणमिति ॥ अत्र ब्रूमः-न तावत्प्रमाणसहकारित्वेन मनसो प्रामाण्यम् । रूपादिसाक्षात्कारे जनायितव्ये चक्षुस्सहकारिणोऽप्यालोकविशेषस्य धूमवत् वह्नयनुमानत्वदर्शनेन व्यभिचारात् । बाधसत्प्रतिपक्षस्थले लिङ्गपरामर्शस्य मानसतोऽपि स्वसमानविषयकप्रत्यक्षरूपपरामर्शान्तरे जनयितव्ये विशेषणज्ञानत्वेन विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषण- ज्ञानत्वेन वा प्रत्यक्षसहकारित्वोपलम्भाच्च । न च येन रूपेण प्रमाणा- न्तरत्वं यस्य तस्य न तेन रूपेण प्रामाणान्तरसहकारित्वम् आलोका- देस्तु वह्निव्याप्यत्वादिरूपेण प्रमाणान्तरस्य न तेन रूपेण प्रमाणान्तर- सहकारित्वमिति वाच्यम् । इन्द्रियत्वेन प्रमाकरणस्यापि मनसो न तेन रूपेण प्रमाणान्तरसहकारित्वं, मनस्त्वेनेति तस्याप्या- लोकादिवत्प्रमाणत्वोपपत्तेः । न च मनस इन्द्रियत्वे प्रमाणाभावः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि, महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च, इन्द्रियाणि ददौ कं च पञ्च चेन्द्रियगोचरा" इति भगवडूचनेन, 1 अनुमानतोऽपि. कि तु ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः ५ न च कर्मेन्द्रियं त पायवादि. मनो नेत्रादिधीन्द्रियम्" इति कोशकार- प्रसिद्धया च तत्सिद्धेः । ज्ञानमात्रं प्रति मनस्त्वेन, अपरोक्षक्षानं प्रती- न्द्रियत्वेन, सुखादिसाक्षात्कारं प्रति प्रमाणान्तरासहकृतमनस्त्वेन च जनकत्वाभ्युपगमात् , अनुमित्यादायपरोक्षत्वस्य रूपादिसाक्षात्कारे मानसत्वस्य वा प्रसङ्गः । न चेन्द्रियत्वेन मनसो जनकत्वे माना- भावः। सुखादिक्षाने साक्षात्कारत्वानुपपत्तेरेव मानत्वात् । न च सुखादिसाक्षात्कारस्य साक्षिरूपतया न मनोजन्यत्वमिति वाच्यम् । उत्पादविनाशानुभवेन तस्य मनोजन्यत्वसिद्धेः । न च तदनुभवस्य दुःखाद्युत्पादनाशविषयत्वमुक्तमिति वाच्यम् । ज्ञानोत्पादादिविषयत्वे बाधकाभावात् । न च साक्षिणैव सुखादिव्यवहारसिद्धः, तद्विषयक- मानसज्ञानकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । सुखादिरूपविषयतत्सन्नि- कृष्टमनोरूपसामग्रीसत्वेन तस्याप्युत्पत्तौ वाधकाभावात् । मनसः सर्वज्ञानकरणत्वेन चक्षुरादेश्वालोकादिवत्सहकारिमात्रत्वा- पत्त्या एककारणतापत्तिः । एकस्य करणस्य एकजातीयकार्य प्रति विजातीयसहकार्यपेक्षाया अदर्शनेन चक्षुरादेः सहकारित्वमात्रकल्पना- नौचित्यात् । रूपादिज्ञाने चाक्षुषत्वादिवैजात्यानुपपत्तेश्च । सहकार्यवैचित्र्यादेव कार्यवैचित्र्योपपत्तिः । रूपादिशानसहकारिणां परस्परं विचित्रत्वेनैकत्रापि बहुवैचित्र्योपलम्भप्रसङ्गात् । किं च मनसेदं पश्यामीत्याद्यनुभवेन मनसः प्रमाकरणत्वं दुर्वारम् । न च तदावयोर्मनो जानातीत्यनुभवेन "कामस्सङ्कल्प" इत्यादिश्रुत्या च दर्शनाधुत्पादनस्य मनस आत्मनि दर्शनाद्यारोपनिमित्तत्वेनाप्युक्तानु- भव उपपद्यत इति वाच्यम् । मनो जानातीत्यनुभवस्यैव गौणत्वेन उक्तानुभव वगौणत्वाकल्पकत्वात् न च विनिगमकाभावः । फलानु- सारेण मन करणकत्वस्योक्तत्वात् । "कामः सङ्कल्प" इत्यादेपि 1.चा. सुखा. 3 गौणत्वकल्पकत्वायोगात् . न च 2 ·६ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ विरचितमेदविद्याविलासे लागलं जीवन" मित्यादिवदुपपत्योपादानोपादेयभावाकल्पकत्वात् । अमुख्यार्थाश्रयणस्य उभयत्राविशेषात् । किं च व्यासङ्गानुपपत्त्यापि मनसः प्रमाणत्वं दुर्वारम् । न चात्मान ऋमिकज्ञानजननशक्तथैव व्यासङ्गोपपत्तिरिति वाच्यम् । दृष्टकारणव्यतिरेकादेव इन्द्रियान्तरात् ज्ञानानुपपत्तिसम्भवेऽक्लप्तक्रमिकज्ञानजननशक्तिकल्पनायां प्रमाणा- भावात् । न च क्रमिकज्ञानजननशक्तयभावे समनस्केन्द्रियादेव युगपदनेकज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एकस्य ज्ञानकरणस्यै- कदा एकज्ञानजनकत्वमिति करणस्वाभाव्यादेव तदनुत्पत्तिसम्भवात् । न च मनसो ज्ञानाद्याश्रयत्वेन करणत्वानुपपत्तिः, ज्ञानकरणस्य चक्षु- रादेराश्रयत्वग्राहकप्रमाणाभावेन तस्यातथात्वेऽपि इहोभयग्राहक- प्रमाणसत्वेन ज्ञानाश्रयस्यापि मनसः तत्करणत्वोपपत्तः । अहं जानामीत्यात्मन एव ज्ञानाश्रयत्वानुभवाच्च । निरसिष्यते चाहमर्थस्या- नात्मत्वम् । यदपि किञ्च न भेदे मनः प्रमाणम् , तदसनिकृष्टत्वा- सम्मतवत् । न चासिद्धिः। मनसो भेदेन संयोगसमवायतादा- म्यानामन्यतमो नेति सुप्रसिद्धत्वात् । न चान्य इन्द्रियसन्निकर्षोऽस्ति। न चासनिकृष्टमिन्द्रियमर्थ गृह्णाति, विशेषणविशेष्येन्द्रियसनिक- र्षस्य जन्यप्रत्यक्षमावहेतुत्वात् । न च मेदस्य विशेषणतासन्निकर्ष इति वाच्यम् । व्यवहितप्रदेशेप्यभावग्रहणप्रसङ्गात् । न चाधिकरणे- न्द्रियसन्निकर्षोऽपि कारणमिति वाच्यम् । परमते शब्दाभावस्या- प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । न च यत्र प्रतियोगिनः सत्वमनुपलब्धिविरुद्ध तद्विशेषणताऽभावस्य इन्द्रियप्रत्यासत्तिरिति वाच्यं कदाचिदुपलम्भस्य व्यवहितदेशस्थघटादेरपि सत्वात् । नियमेनोपालम्भस्य च शब्दादे- रप्यभावाद्विशेषणवाया इन्द्रियप्रत्यासत्तित्वे मानाभावाच । अनुप- लम्धिमात्रादप्यभावधानोपपत्तेः । ज्ञानाकरणकस्यापि शानस्य मनःकर- पकानुमितिवदप्रत्यक्षत्वसम्भवाच । कचिदिन्द्रियव्यापारस्याधिकरण- ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः ग्रह एवोपक्षीणत्वात् । न च मानान्तरकल्पनागौरवम् त्वयापि तस्या अभावाने निमित्तताया अभ्युपेतत्वात् । विशेषणतया इन्द्रियप्रत्या- सत्तित्वज्ञानकरणत्वयोः कल्प्यत्वात् । न च समवायप्रतीतौ तत् क्लप्त- मिति वाच्यम् तदसम्प्रतिपत्तेः । तादात्म्ये च न प्रत्यासत्यनन्तरमये- क्ष्यते । तस्य साक्षिभास्यत्वात् । निरवयवात्मनि संयोगासम्भवाच, न मेदस्य इन्द्रियसनिकृष्टत्वम् । एकत्र संयोगतदभावायोगात् । वृक्षादावप्यौपाधिकमेदवत्येव तदुभयप्रतीतेः। अग्रे वृक्षः कपिसंयोग- वान् मूले नेत्यनुभवात् । न च परमते तदभिन्ने तद्भेदस्सम्भवति । सिद्धान्ते च कल्पितप्रदेशवृत्तिसंयोगस्य प्रमाहेतुत्वं न सम्भवति । न चैकस्मिन्नवच्छेदकमेदादेव भावाभाववृत्तिरिति वाच्यम् । अधिकरण- मेदाभावे तदभाववदवृत्तित्वघटितावच्छेदकत्वस्यादग्रत्वादेरयोगात् । तदधिकरणवृत्तित्वस्य प्रमेयत्वादिसाधारण्यात् । संयोगस्य व्याप्य- वृत्तित्वमनुभवपराहतम् , असम्भवि चातथात्वे शब्दादेस्सर्वत्र प्रतीति- प्रसङ्गात् । तस्मान मनसो मेदेन सम्बन्धः सम्भवतीति ॥ तदपि न। इन्द्रियसम्बद्ध विशेषणताया एवाभावेनेन्द्रियप्रत्या- सत्तित्वात् । न च शब्दाभावस्याप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः। तत्रेन्द्रियविशेषण- ताया एव तथात्वोपगमात् न चैवमननुगमः संयोगसमवाययोरिवा- ननुगतस्यापि प्रत्यासत्तित्वसम्भवात् । इन्द्रियप्रत्यासत्सित्वेनानु- गमस्योभयत्र तुल्यत्वात् । न चैवं चक्षुनिष्ठघटाद्यभावस्यापि तेनैव ग्रहणप्रसङ्गः फलबलेन तस्याः कचिदेव प्रत्यासत्तित्वाभ्युप. गमात् । न च तथापि मनसो मेदेन नेन्द्रियसम्बद्धत्वविशेषणता- प्रत्यासत्तिः । निरवयवस्यात्मनो मनसाऽव्याप्यवृत्तिसंयोगासम्भवा- दिति वाच्यम् । आत्मनो निरवयवत्वेऽपि स्वावच्छेदेनैव मनस्संयोग- वृत्तौ बाधकाभावात् । न चासम्बन्धस्यावच्छेदकत्वायोगात् सम्बद्ध- स्यैवावच्छेदकत्वं वाच्यम् । स च सम्बन्धोऽप्यव्याप्यवृत्तिरेवेत्युक्त- ·ट श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविराचितभेदविद्याविलासे दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । स्वसंयोगावच्छेदेन स्ववृत्तिसम्मवेन तदवच्छेदकत्वाविरोधात् । अन्यथा संयोगस्यौपाधिकमेदवत्प्रदेश- वृत्तित्वमङ्गीकुर्वतोऽप्येतद्दोषसाम्यात् । तत्रापि सम्बद्धस्यौपाधित्व- मसम्बद्धस्य वेति विकल्पदूषणयोस्सम्भवात् । न च तथापि कथं शाखादेस्संयोगाद्यवच्छेदकत्वम् , तदभावववृत्तित्वगर्भस्य तस्य शाखादावभावादिति वाच्यम् । अवच्छेदकत्वस्य फलबलेन स्वरूप- सम्वन्ध विशेषत्वकल्पनात् । न च तथापि विशेषणतायाः प्रत्या- सत्तित्वे मानाभावः । अभावस्यैन्द्रियकत्वे सिद्धेऽनतिप्रसङ्गायान्यस्या- सम्भवेन विशेषणताया एव प्रत्यासात्तित्वकल्पनात् । न चानुपलब्धि मात्रादभावप्रतीत्युपपत्तेरैन्द्रियकत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । अनुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वकल्पने गौरवात् । न चेन्द्रियसहकारित्वेन क्लुप्ताया- मनुपलब्धौ करणत्वमात्रकल्पने लाघवम् । विशेषणतायाः प्रत्यासत्तित्व- ज्ञानजनकत्वयोः कल्पने गौरवमिति वाच्यम् । अनुपलव्धेः करण- त्वस्याभावाने तत्प्रयोज्यजातिविशेषस्य च कल्प्यत्वेन तुल्यत्वात् । विशेषणतायाः प्रत्यासात्तत्वकल्पनेनैवानतिप्रसङ्गसिद्धेः, तस्य शान- जनकत्वाकल्पनाञ्च । चक्षुषा घटाभावं पश्यामीत्याद्यनुभवेन घटा- भावज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाद्यनुभवेनानुपलब्धित्वकल्पनायोगाश्च । यदपि नापि मनसः सहकारी योग्यानुपलम्भोऽस्तीत्यादिना योग्यानुपलब्धि- स्वरूपखण्डनं तत्स्वव्याहतत्वादुपेक्षणीयम् । अनुपलब्धिप्रामण्यवादि- नापि तत्स्वरूपस्यावश्यं निर्वक्तव्यत्वात्तस्या एव मनस्सहकारित्वोप- पत्तेश्च । वस्तुतस्तु सुखादिसाक्षात्कारो न मानसः। किं तु साक्षिरूप एव । सुखादिव्यवहारस्यावश्यकसाक्षिणैवोपपत्त्या तत्कल्पकाभावात् । न च सामप्रयेव तत्कल्पिकेति वाच्यम् । अन्यथासिद्धफला- मावेन सामग्रसिद्धः सुखाद्यनुभवस्योत्पादविनाशप्रतीतेश्च सुखाधु- -- रूपत्व.

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः मनसैवानु- द्रष्टव्य" यन्ननसा- IN त्पादविनाशविषयत्वोपपत्तेः अनुभवरूपविशेप्यसत्वस्य नित्यसाक्षि- विषयत्वेन वाधेन नाशस्य तदन्वयासम्भवाच्च । न चैवं मेदस्यापि साक्षि- विषयत्वापत्त्या तत्र मनसः प्रामाण्यानुपपत्तिः । तथापि भेदस्य प्रत्यक्ष- त्वानपायेनेष्टत्वात् । न चैवं मनसः प्रामाण्यं न स्यात् , पृथक्फला- भावादिति वाच्यम् । मोक्षसाधनीभूत परमात्मसाक्षात्काररूपफल- सत्वेन तत्प्रामाण्योपपत्तेः । न च तत्र प्रमाणामावः, मित्यादिश्रुतीनामेव तत्र मानत्वात् । न मनुत" इति निषेधस्त्वनवहितमनोन्यत्वनिषेधपरः । " दृश्यते त्वग्रयया बुध्ये " त्यत्र बुद्धिरयत्येन विशेषिता । न च शाब्दमेवापरोक्षज्ञानं मोक्षसाधनं मनस्तु सहकार,अत एव " औपनिषदः पुरुषः" इत्युपनिषदेकगम्यत्वोक्तिरिति वाच्यम् । शाब्दापरोक्षस्या- न्यत्र निरस्तत्वात् । औपनिषदोक्तिस्तु मनस्सहकारिभूतभवणारूप- निषदधीनत्वमाहेति न विरोधः । किञ्च स्मृतिकरणतया च मनसः प्रामाण्यसिद्धिः । तथाहि-स्मृतिस्तावद्विषयावाधात्तमा यथार्थत्व- स्यैव प्रामाण्यरूपत्वात् । न त्वनुभवत्नमपि निवेश्यम् , गौरवात् । एवञ्च स्मृतेः प्रमाणफलत्वे वक्तव्ये शब्दानुमानयोरनुभवमात्रफल- 1कत्वे तध्यतिरेकेऽपि जायमानत्वेन च प्रत्यक्षमात्रफलत्वे स्थिते वहिरि- न्द्रियव्यापारं विनापि जायमानतया मन करणत्वस्यैव वक्तव्यत्वात् । मनसा स्मरामीत्यनुभवाच्च । न चैवं साक्षात्कारोमीत्यनुभवप्रसङ्गः। शानप्रत्यासत्तिजन्यज्ञानरूपतदनुभवेऽपि परिशेषसिद्धसाक्षात्कारस्य दु- स्त्यजत्वात् । " स्मरामि न साक्षात्करोमि " इत्यनुभवोऽसिद्ध एव । न च स्मर्यमाणेन मनसः प्रत्यासत्यभावः, संस्कारस्यैव तत्प्रत्यासत्तित्व- कल्पनात् । न च संस्कारस्यैव तत्करणत्वमस्तु, न तु मनसोऽपीति वाच्यम् । तस्य प्रमाणान्तरतापत्तेः । स्मृतेरपि प्रमाणत्वस्योक्तत्वात् । जन. B.V.V. 2 ·१० श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे न चैव निदिध्यासनस्यैव परमात्मदर्शनरूपत्वेन मोक्षसाधनत्वसम्भ- वेन तज्जन्यसाक्षात्कारवैय्यर्थ्यमिति वाच्यम् । ध्यानत्वेन ध्यानजन्य- विजातीयसाक्षात्कारस्यैव मोक्षसाधनत्वेनावैय्यथ्यापपत्तेः । न च तत्र प्रमाणाभावः । परमते " ततस्तु निष्कलं ध्यायमान" इत्यादिश्रुतेरेव मानत्वात् । ननु योग्यानुपलब्धिस्वरूपस्य दुर्वचत्वेन कथं तत्सहकृत- प्रत्यक्ष त्वेन मेदग्रहः । तथाहि-न तावत्प्रत्यक्षयोग्यस्यानुपलब्धिर्हि योग्यानुपलब्धिः, ईश्वरभेदस्याप्रत्यक्षत्वापातात् । तस्य प्रत्यक्षायोग्य- त्वात्। नापि प्रतियोगितयाप्येतरयावत्तदुपलम्भकसमवधानकाली- नानुपलब्धिः सा, स्मृतघटस्योगध्वंसस्याप्रत्यक्षत्वापातात् । ईश्वर- प्रतियोगिकभेदस्याप्रत्यक्षत्वापाताच्च । नाहमीश्वर इति भेदप्रति- सन्धानदशायामीश्वरोपलम्भकसकलसमवधानाभावात् । तत्कालीन- मन आदेस्तदयोग्यत्वात् । यत्तु यत्र यत्सत्वमनुपलब्धिविरोधीत्यादि- योग्यानुपलब्धिनिर्वचनम् । तदसत् । यत्र कुत्रचित्प्रतियोगिसत्वस्या- न्यत्रोपालम्भाव्याप्तत्वेन अभावदेशीयं तत्सत्वम् , तद्याप्यं वक्तव्यम् । तञ्च न सम्भवति । अभावाधिकरणे प्रतियोगिवैशिष्ट्यसत्वे अभाव- प्रमाऽनुपपत्तेः । तर्कितं तत्र तद्विरोधीति चेत् ; तर्कितस्यापि सत्वा- सत्वान्यतरत्वात् । तत्रासदन्यत्र सदिति चेत्तर्हि ; तत्रैव तदनुपलब्धिः। विरुद्धानाभावाधिकरणे कचिदनुपलम्भविरोधेनान्यत्राभावनिरूपणेऽ- तीन्द्रियेऽपि घटाद्यभावप्रत्यक्षः स्यात् । अभावाधिकरणे सत्प्रतियोगि- वैशिष्ट्यम् असत्वादेव नानुपलम्भविरोधि । न वाऽसता किञ्चि- निरूप्यते । न च यत्र यत्सत्वापादनेनानुपलम्भाभाव आपादयितुं शक्यते, तत्र तदभावः प्रत्यक्ष इति वाच्यम् । असताऽऽपादितेन वैशिष्ट्येनान्यापादनायोगात् । प्रतियोगिवैशिष्ट्यमात्रेणाभावाधिकरणे तदुपलम्भप्रसजनायोगात् । अभावग्राहकेण पुंसान्यदेशीयप्रतियोगि- क्षेण.

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः ११ वैशिष्ट्यस्याग्रहणेन तस्यानुपलब्धिविरोधाभावाच्च । किञ्चापादन- शक्तिः प्रमेयगता व्याप्ति स्तजन्यज्ञानं वा नान्यत् । न च अस- द्वैशिष्ट्यनिरूपिता व्याप्तिरस्तीति तज्ज्ञानं वाच्यम्, ततश्चाभावधी- पूर्व नियमेन व्यतिरेकव्याप्तिज्ञाने सति वह्नयादाविव' अनुमितिरेव स्यात् , न प्रत्यक्षम् । एवमपि प्रत्यक्षयोग्यशब्दाडेरभावः प्रत्यक्षः स्यात् । न त्वतीन्द्रियाभावः, मनस्त्वादेर्घटे तर्कितसत्वस्य तद्याप- काणुत्वापादनेनानुपलम्माविरोधित्वादिति चेन्न । प्रतियोगितचाप्ये- तरयावत्तदुपलम्भकालीनानुपलब्धेरेव योग्यानुपलब्धित्वात् । न च स्मृतघटसंयोगध्वंसस्याप्रत्यक्षत्वापातः प्रतियोगितदिन्द्रियसन्निकर्षा- तिरिक्ततदुपलम्भसम्बन्ध्यनाहार्यप्रत्यक्षस्य तत्राभावादिति वाच्यम् । व्याप्यपदेन . प्रतियोग्युपलम्भासाधारणकारणमात्रस्य विवक्षणात् । अत एवेश्वरभेदस्यापि प्रत्यक्षत्वं मनस्सहकारिभूतश्रवणादेरीश्वरो- पालम्भासाधारणकारणत्वेनोक्तयोग्यानुपलब्धिसत्वात् । यदपि यत्र यत्सत्वमनुपलब्धिविरोधीत्यादिनिरुक्तयोग्यानुपलब्धिखण्डनं, तदपि न । किमेतावताऽनुपलब्धेरभावग्राहकत्वमेव नेति विवक्षितम् । किं वा परोक्तयोग्यानुपलब्धिनिरुक्तिखण्डनमात्रम् । नाद्यः ; अपसिद्धान्तात्। न द्वितीयः; तावताऽपि त्वदङ्गीकृतयोग्यानुपलब्धेः, प्रकृतेऽपि सत्वेन मदिष्टसिद्धेः निरुक्तयोग्यानुपलब्धेरभावग्राहकत्वेऽपि बाधकाभावाच । यत्तु यत्र क्वचित्प्रतियोगिसत्वस्य नानुपलब्धिविरोधित्वमित्यादि- तन्न । गोत्वाश्वत्वयोरपि विरोधाभावप्रसङ्गात् । यत्र कुत्रचित् अश्वत्वस्य गोत्वाविरोधित्वात् , गोत्वाधिकरणे तत्सत्वस्य धर्मि- समसत्ताकत्वाभावात् । आरोपिताश्वत्वस्य सत्वेन त्वयैव गोत्वविरो- धित्वस्वीकारादित्यादेस्तत्रापि सुवचनत्वात् । ननु अनश्वेऽपि वध्य- घातकभावलक्षणविरोध एव सामानाधिकरण्यसापेक्ष्यः, व्यधिकरण- तज्वानम् . अभावे. an - 1 ·१२ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे 1 योस्तद्नुपपत्तेः । सहानवस्थानादिलक्षणविरोधस्तु व्यधिकरणयोरेव, समानाधिकरणयोस्तदनुपपत्तेः । तथा च गोत्वाश्वत्वयोधिकरण- तया वध्यधातकभावलक्षणविरोधासम्भवेऽपि सहानवस्थानादिलक्षण- विरोध न किञ्चिद्धाधकमिति चेत्, समं प्रकृतेऽपि । अभावदेशीय- प्रतियोग्यनुपलब्धेरन्यदेशीयेनापि प्रतियोगिसत्वेन सहानवस्थान- लक्षणविरोधसम्भवात् । निरुतानुपलब्धेरभावमात्रहेतुत्वेनाभावभ्रम- स्थले तदभावेऽप्यदोषात् ॥ यदपि च यत्र यत्सत्वापादनेन यदुपलम्भः आपादयितुं शक्यत इत्यादि निरुक्तानुपलब्धिखण्डनं-तदपि न । तथा सति यद्ययं निर्वह्निः स्यात्तर्हि निघूमत्स्यादित्यादि तर्कमात्रविलयापत्तेः तत्राप्य- सदापादकेन निर्वतित्वेन पुरोवर्तिनि निर्धूमत्वापादनासम्भवात् । यत्र कचित्सता निह्नित्वेन पुरोवर्तिनि निघूमत्वापादनायोगादित्यादेस्सु- वचनत्वात् । यदि च निह्निवस्य निघूमत्वापादकत्वं नाम-निर्धू- सत्वविषयकतर्कशब्दितज्ञानविशेषजनकज्ञानविशेषविषयत्वं, व्याया- रोपेण व्यापकारोपस्तर्क इत्यभिधानात् , तच्चान्यत्र हृदादौ निधूम- त्वव्याप्यत्वेन गृहीतस्य निर्वह्निवस्य पुरोवर्तिनि पर्वतादौ निघूमत्व- विषयकतादृशज्ञानजनकभ्रमविशेषविषयत्वसम्भवान्नोक्तदोष इति, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम् । अन्यत्र प्रतियोग्यधिकरणे प्रतियोग्युपा- लम्भव्याप्यत्वेन गृहीतस्य प्रतियोगितत्वविशेषस्य पुरोवर्तिन्यभावा- धिकरणे प्रतियोग्युपलब्धविषयकतर्कशब्दितज्ञानविशेषजनकाहार्यरूप- भ्रमविशेषविषयत्वसम्भवात् । न चाभावग्राहकेण पुंसा तहात् पूर्वमन्यदेशीयप्रतियोगिसत्वस्य तद्गतोपलम्भव्याप्यत्वस्य च ग्रह- नियमे मानाभावात् तदग्रस्थलीयामावप्रत्यक्षं न स्यात् , तत्र तथा- पादनासम्भवादिति वाच्यम् । आपादयितुं शक्यत इत्यनेनापादन- 1 अभाव ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः योग्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । यदपि किञ्चापादनशक्तिरित्यादि, तदपि न। अन्यदेशीयप्रतियोगिसत्वस्य वास्तवस्यैवोक्तरीत्या प्रतियोग्युपलम्भा- पादकत्वेन तद्गतशक्तेाप्तिरूपाया एवमसम्भवात् । व्याप्तिज्ञानरूप- त्वेऽप्यनुपलब्धेरभावधीपूर्वमभावादित्यनुमित्यनुकूलच्यातरेकव्याप्तिप- क्षधर्मताज्ञानसत्वेऽपि, समाने विषये प्रत्यक्षसामनयाः प्रबलत्वेन संशयोत्तरपुरुषप्रत्यक्षवदभावप्रत्यक्षस्यैवोत्पत्तेः। पढेन एवमपि प्रत्यक्ष- योग्यशब्दादेरभावः प्रत्यक्षस्स्यान्न त्वतीन्द्रियस्थाभावः, मनस्त्वादेर्घटा- देस्तर्कितसत्वस्य तयापकाणुत्वापादनेनानुपलम्भाविरोधित्वादित्यपि प्रत्युक्तम् । इष्टत्वात् । मनस्त्वादेर्घटवृत्तित्वे अणुत्तस्य तद्यापकत्वा- सिद्धेश्च । यदपि सहकार्यभावेन वस्तुतः सन्निकृष्टब्राह्मणादिव्यक्तिषु ब्राह्मणत्वाद्यनुपलब्धिवत् जीवे ब्रह्माभेदसत्वेऽपि सहकार्यभावेन तत्र तदनुपलम्भोप्युपपद्यते । ब्राह्मणत्वादिजातिसाक्षात्कारे जनयितव्ये इन्द्रियस्य लौकिकोपदेशादेरिवात्राप्य भेदसाक्षात्कारे जनयितव्ये मन- सोऽन्यस्य शब्दादेः “ आचार्यवान्पुरुषो वेद, श्रोतव्यो मन्तव्य " इत्यादिना श्रवणादिसहकार्यन्तरस्य प्रलितत्वात् । न च जीवाभेद इव तस्मिन्विद्यमाने ब्रह्माभेदेऽपि मनसो1 वा सहकार्यन्तरापेक्षा न स्यादिति वाच्यम् । जीवत्वादेमनोमात्रयोग्यतया तद्विशिष्टाभेदस्य तावन्मात्रयोग्यत्वेऽपि सर्वात्मकत्वयोग्यत्वादेस्तदयोग्यतया तदात्मक- ब्रह्माभेदे सहकार्यन्तरापेक्षोपपत्तेः । अन्यथा जीवेऽदृष्टवदभेदस्या- नुपलम्भात् सोऽपि न स्यात् । अपि च तमसा घटस्येव- माययापहृतज्ञाना अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः । भवत्यभेदे भेदश्च तस्याशानकृतो भवेत् । इत्यादिस्मृत्या, “ नीहारेण प्रावृता जल्प्या च, अनृतेन हि प्रत्यूढा . . .

·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे इत्यादिश्रुत्या चाज्ञानेनावृतत्वप्रतीतेर्जीवब्रह्मामेदस्य नानुपलम्भस्तत्र तत्सत्वविरोधी । किञ्च मनो न जीवनझामेदयोग्यं " यन्मनसा न मनुत" इत्यादिश्रुतेः, किन्तु " तन्त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि, सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती" त्यादिश्रुत्या वेदैकसमधिगम्यं ब्रह्मेति न मनसोऽ- नुपलम्भात् धर्मादिवत्तदभावसिद्धिः । किञ्च किमिदमीश्वरत्वं यद्वि- शिष्टामेदानुपलम्भात् भेद इत्युच्यते । न तावजातिरेकव्यक्तौ तदभावात् । न च लौकिकेश्वरसाधारणेश्वरत्वं जातिरिति वाच्यम् ; समयमेदेन चेतनमात्रे तदस्तीत्यात्मत्वाद्भेदानुपपत्तेः । लौकिकेश्वराणां तद्भेदानुभवप्रसङ्गश्च । नापि छ्यणुकादिकर्तृत्वं तद्विशिष्टस्यातीन्द्रिय- तया तदमेदस्य ततोऽप्यनुपलम्भोपपत्तेः । नापि नित्यज्ञानवत्वं स्वनित्यताया इव ज्ञाननित्यताया अपि प्रत्यक्षायोग्यत्वात् । नापि सर्वशत्वं, सर्वविषयकज्ञानत्वमात्रस्य जीवेप्यनुभवात् । नित्यसर्वक्षत्वं नानुभूयत इति चेत्, जीवशाने नित्यताभ्रमदशायां तद्वैशिष्ट्य- स्याप्यात्मन्यनुभूयमानत्वात् । ज्ञानार्थयोः स्वरूपमात्र सम्बन्धश्चेत्सर्व- शानं सर्वविषयकमेवेति निश्चयदशायां तदनुपलम्भाभावेन भेदग्रहो न स्यात् । अस्ति च तदापि सः, किञ्च ज्ञानस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वात् सार्वज्ञादेर्जीवात्मप्रदेशावृत्तित्वेनाप्यनुपलम्भोपपत्तेः, न तदधिकरणे मेदग्रहणं सम्भवति । न हि मूलावच्छेदेनाग्रत्वं नानुभूयत इति, तदुभयाधिकरणभेदप्रमा सम्भवति, वृक्षाभेदवदात्माभेदमात्रस्यानु- पलम्भाभावात् । तत्रैकवृत्तित्वं यथानुभूयते न तथात्रेति चेत्; तत्संशयदशायामपि योग्यानुपलम्भासंभवेन स्वस्य विभुत्वाविशिष्ट- भेदवत् तद्भेदस्य ग्रहासम्भवात् । किञ्चाहमिहेतिपरिच्छिन्नतया- नुभूयमाने जीवे भेदोऽनुभूयते, नाहमीश्वर इति, न च निरुपाध्यात्मनः परिच्छेदः सम्भवति; अणुत्वे आत्मनस्सर्वशरीरव्यापिसुखाद्यननुभव- स. an an ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः प्रसङ्गात् । विरुद्धदेशद्वये युगपत्प्रत्ययानुपलम्भप्रसङ्गाश्च । स्वाभाविक- मध्यमपरिमाणे अनित्यत्वाद्यापत्तिः । अतो घटाकाशवदौपाधिक पव परिच्छेद इति, तद्तो भेदोप्यौपाधिक इति न तस्य सत्यत्वं, न वानिरुपाधिकता । अपि चाहङ्कारोऽनात्मा दृश्यत्वात् । घटवत् । न चाप्रयोजकत्वं लाघवेन दृश्यत्वस्यैवानात्मत्वेन व्याप्तत्वादिति- पक्षधर्मताबलादतिरिक्तात्मसिद्धिः । स च सुखादिसाधकः स्वप्र- काशो नित्यानुभवः प्रागुक्तः, स एवेति न दृश्यः । तथा चानात्माहङ्कार- विशिष्ट एव मिन्नतया प्रतीयत इति, नाहीश्वर इति प्रत्यक्षं न निरुपाधिकजीवमेदे प्रमाणमिति । तदापि न, जीवचैतन्ये तद- मेदवन्निरुपाधिकाखण्डब्रह्मचैतन्याभेदस्य जीवनिष्ठत्वे तस्यापि जीव- चैतन्यमात्रत्वावश्यम्भावेन, तद्वदेव सहकार्यभावेऽप्युपलम्भप्रसङ्गताद- वस्थ्यात् । न हि निर्विशेषचिन्मात्रे तादृशचिन्मात्रामेदे वा ज्ञातव्ये ब्राह्मणत्वादिविशेषणोपालम्भ इव सहकारिविशेषापेक्षास्ति । येन तत्र लौकिकोपदेशवदत्राप्याचार्यवान्पुरुषो वेद, श्रोतव्य इत्यादिनोक्तं सह- कार्यन्तरमपेक्षितं स्यात् । किञ्च जीवेश्वरयोर्वास्तवामेदे ब्रह्मधर्मस्य सर्वात्मकत्वसर्वशत्वादेरपि जीवत्वादेरिव जीवधर्मत्वापत्त्या, जीवत्वा- देर्जीवधर्मवदीश्वरधर्मत्वापत्त्या, मनसोपीश्वरीयत्वापत्त्या च, जीवस्ये- श्वरवत्सर्वात्मकत्वसर्वचत्वादिप्रसङ्गः । ईश्वरस्य जीवत्वतयाप्या- नीश्वरत्वादिप्रसङ्गः । जीवस्य वास्तवेश्वराभेदसत्वादीश्वरस्येव सर्व- शत्वापत्या, ईश्वरेण स्वामेदस्येव जीवेनापि स्वनिष्ठेश्वरामेदोपलम्भ- प्रसङ्गश्च । एतेन जीवत्वादेर्मनोमात्रयोग्यतया तद्विशिष्टाभेदस्य तावन्मात्रयोग्यत्वेऽपि सर्वात्मकत्वादेस्तयोग्यतया तदात्मकब्रह्माभेदे सहकार्यन्तरापेक्षोपपद्यत इति निरस्तम् ॥ सर्वज्ञेश्वरामेदे जीवस्यापि सर्वात्मकत्वावश्यम्भावेन तद्योग्य- 1 अनन्तपरिमाणे च गगनवन्न सजातीयभेद इति. - ·१६ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेंदविद्याविलासे स्यैवायोगात् । न हि सर्वात्मकेश्वरादत्यन्ताभिन्नस्सर्वात्मको नेति सम्भवति । न हि नीलात्यन्ताभिन्नो घटो नीलरूपवान भवतीति क्वचिद्दष्टचरम् । एतेनैव जीवे अदृष्टवभेदोऽपि तेन नोपलभ्यत इति प्रत्यूढम् । तव मते तस्याप्यापादनात् । ईश्वराभिन्नं जीवं प्रति, ईश्वरं प्रति वा योग्यार्थस्यवासम्भात् । अत एव अपिच तमसा घटस्येव, मा'यापहतज्ञाना इत्यादिना संवब्रह्मादस्य नानुपलम्भः सत्वविरोधीत्युक्तमपास्तम् । जीवोब्रह्मविशुद्धाचिदिति पराङ्गीकृतत्रि- विधचैतन्यमध्ये, तेनैव परेण जीवचतन्यस्य सर्वज्ञत्वाद्यौपधिक- यावद्धर्मविशिष्टब्रह्मचैतन्येनात्यन्ताभेदोऽसीक्रियतेचेतादृशस्यैव ब्रह्मश- ब्दार्थस्यानुभवसिद्धाज्ञानाल्पशक्तित्वसंसारित्वदुःखित्वाद्यनुपाधिकया- वद्धर्मविशिष्टजीवनान्यत्यन्ताभेदावश्यम्भावेन, जांचब्रह्मशब्दार्थयोरन्य- तरपरिशेषापत्त्या, ब्रह्मेव वा स्याजीव एव ति पराभिप्रेतचैतन्य- त्रैविध्यासम्भवेन, ब्रह्मशब्दार्थस्यैव परिशेपे तस्य तद्रीत्यैव मायया- पहृतज्ञानत्वाभावादज्ञानावृतज्ञानत्वाभावाच्च, जीवविषयत्वेन प्रवृत्तानां माययापहृतज्ञाना इत्यादिस्मृतीनां, नीहारेण प्रावृता जल्येत्यादि- श्रुतीनाञ्च निर्विषयत्वापत्तेः । विशिष्टयोर्जीवब्रह्मशब्दार्थयोः परेणाभेद- स्यात्यन्ताभेदस्य वा नाभ्युपगमाच्च । यदि च निर्विशेषाखण्डेक- रसस्वयंप्रकाशचैतन्यमात्रेण · जीवस्यात्यन्ताभावोऽङ्गीक्रियते; तदानीं जीवपदार्थस्यापि तथात्वावश्यम्भावन पराङ्गीकृतावरणायोगात् । चैत- न्यत्रैविध्यानुपपत्तेश्च । संसारतन्नियतदुःखित्वाद्यनुभवसिद्धतद्धर्मानु- यलम्भापत्तेश्च तद्धर्मरहिताभिन्नस्य तद्धर्मराहित्यवत् निर्विशेपात्यन्ता- मिन्नस्यापि जीवस्य निर्विशेषत्वावश्यम्भावात् । किञ्च ब्रह्मशब्दार्थ यथा यथा सर्वज्ञत्वाद्यौपाधिकधर्माश्रुत्यावेदिताः; तथाविधधर्मविशिष्ट- ब्रह्मशब्दार्थेन जीवस्यात्यन्तामेदे तस्यापि तथा तथा सर्वज्ञत्वाद्यनौपा- - य. वि.

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः धिकधर्मविशिष्टत्वावश्यम्भावेन, तद्वदेव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वापत्त्या अनुभवसिद्धजीवशब्दार्थस्यैवासत्वापत्त्या, तदधिकारिकवैदिकविधी- नामनारम्भणीयत्वप्रसङ्गः। न हि वयभिन्नोऽर्थः वह्निनिष्ठयावद्ध वान भवतीत्यस्ति तथा च भेदोपलम्भस्य दुर्वारतया, निरुक्तयोग्या- नुपलब्धिसत्वेन, भेदस्य प्रत्यक्षत्वं दुर्वारम् । वस्तुतस्तु नानुपलब्धि- रिन्द्रियसहकारिणी तथा हि न तावदुपलम्भसामान्याभावो हेतुः शङ्खशङ्खत्वेन शैत्यानुमितेः सत्वदशायां, शङ्खः श्वेतो नेत्यभाव- भ्रमानुदयप्रसङ्गात् ॥ नचोक्तरूपानुपलब्धिरभाषप्रत्यक्षप्रमामात्रहेतु- रिति वाच्यम् । गुञ्जापुजे आरोपितेन वह्नित्वेनोष्णस्पर्शानुमितौ सत्यां, त्वचोष्णस्पर्शाभावप्रत्यक्षप्रमानुदयप्रसङ्गात् ॥ नापि प्रमात्व- विशेषितोक्तरूपोपलब्धिसामान्याभावोऽभावप्रमाहेतु; शुक्तौ रूप्यभ्रमे सत्यपि, रूप्यप्रमाभावस्य सत्वेन, रूप्यभावप्रमाप्रसङ्गात् । नापि प्रत्यक्षरूपोपलम्भविशेषाभावो हेतुः, मण्डूकवसाञ्जनदोषेण, वंशमु. रगत्वेन चक्षुषा पश्यतः, त्वचोरुगत्वाभावप्रमानुदयप्रसङ्गात् । प्रत्यक्ष- शब्देनाभावग्राहकत्वेनामिमतेन्द्रियकरणकज्ञानविवक्षायामपि, कपाले घटो नास्तीति चाक्षुषसाक्षात्कारस्य, विनश्यदवस्थापन्ने घट उत्पन्न- त्वात् घटध्वंसानन्तरं चक्षुषा तद्धंससाक्षात्कारो न स्यात् । तद्धंससाक्षत्कारोत्पत्यपेक्षया पूर्वक्षणरूपे ध्वंसोत्पत्तिक्षण उक्तरूपघट- साक्षात्कारस्य स्थित्या तदभावरूपहेत्वभावात् ॥ तस्माद्भाव साक्षा- कारेऽभावानुपलब्धिरिवाभाव साक्षात्कारे भावानुपलब्धिः न सह- कारिणी, किंत्ववर्जनीयसन्निधिः ॥ तदुक्तम् पद्धतौ---" अनुपलन्धि- स्त्ववर्जनीयसन्निधिरेवे" ति । किञ्च प्रतियोग्यनुपलम्भस्याभाव- प्रतीति प्रत्यनुपलम्भत्वेनैव हेतुत्वमभ्युपगम्यते, उत अभावप्रतीतौ प्रतियोग्युपलम्भस्य प्रतिबन्धकत्वमुपेत्य, तद्भावत्वेन ॥ नायः । 1श्वेतत्वा. B.V.Y. 3 ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे उक्तरीत्या व्याभिचारेण तत्र तस्याहेतुत्वात् । प्रतियोग्युपलम्म- दशायामप्य प्रामाण्यशङ्कासत्व अभावज्ञानस्य जायमानतया व्यमि- चाराध ॥ न चाप्रामाण्य शङ्काशून्यप्रतियोग्युपलम्भाभाव एव हेतु- रिति न व्यभिचार इति वाच्यम् । लाघवेन प्रतियोग्युपलम्भकाली- नाभावज्ञानत्वेन तदप्रामाण्यशङ्कात्वेन, कार्यकारणभावसम्भवे तद्वि- रहविशिष्ट प्रतियोग्युपलम्भाभावत्वेन तद्भावस्य हेतुत्वे माना- भावात् । अत एव न द्वितीयोऽपि, उक्तरीत्या व्यभिचारेण प्रति- बन्धकामावस्यहेतुत्वात् । अनुपलब्धित्वेनासाधारणरूपेण, हेतुत्वा- नभ्युपगमे अभावशाने प्रत्यक्षादितो वैजात्यानुपपत्तेश्च । न हि सामग्री वैजात्यं विना कार्यवैजात्यं सम्भवति, तस्मादभावप्रतीतौ व्यभि- चारेणानुपलब्धेः कारणत्वस्यैवाभावेन पृथक्प्रामाण्यस्यैवाशक्यशङ्क- तया, अभावज्ञानस्य यथायथं प्रत्यक्षादिजन्यन्वमावश्यकमिति जीव- पर मेदज्ञानस्य साक्षिप्रत्यक्षत्वमप्रत्यूह । एतेन किञ्च मनोन जीव- ब्रह्मामेदयोग्यमित्याद्यपि निरस्तम् । ब्रह्मणो मनोयोग्यत्वौपनिषदत्व- योस्समर्थितत्वात् । अत एव किञ्च किमिदमीश्वत्वमित्याद्यप्यपास्तम् । ईश्वरत्वस्य यत्किञ्चिद्रूपत्वेऽपि तद्विशिष्टामेदोगलम्भापादनसम्भव- स्योकत्वात् ॥ यद्यप्यहमिहेवास्मीति, परिच्छिन्नतयानुभूयमाने जीवे मेदोऽनुभूयते, नाहमीश्वर इति, परिच्छिन्नत्वं चौपाधिकमेवेति तद्तो मेदोप्यौपाधिक एवेति, तदपि न ॥ जीवपरिच्छिन्नत्वस्यौ- पाधिकत्वासिद्धः । न च मध्यमपरिमाणत्वेऽनित्यत्वापत्याणुत्वे च, सर्वाङ्गीणसुखाद्यनुभवानुपपत्या चौपाधिकमेव परिच्छिन्नत्वमिति वाच्यम् ॥ जीवस्याणुत्वेऽपि सङ्कोचविकासात्मक सावयवान्तःकरण- द्वारकसम्बन्धमादाय, सर्वाङ्गीणविरुद्ध प्रदेशवर्तिसुखदुःखाद्युपलम्भो- पपत्तेः । न च जीवस्याणुत्वे " नित्य स्सर्वगतस्स्थाणुरि ति सर्व- प्रत्यूढम् . 1 नित्ये.

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः गतत्वोक्तिविरोधः जीवराशेस्सर्वगतत्वेन तदुपपत्तेः " नित्यस्सर्वगते विष्णावणुजीवो व्यवस्थित " इति । स्मृत्यनुसारेण सर्वगतस्थश्चासा- वणुश्चेत्यर्थपरत्वेनाविरोधोपपत्तेश्च । न च- बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव- माराग्रमात्रो ह्यपरोऽपि दृष्ट" इति श्रुतौ बुद्धिगुणेनाराप्रमात्रत्वम् आत्मगुणेन तु विभुत्वमुक्तमिति वाच्यम् । " तद्यथाणुनश्चक्षुषः प्रकाशो व्याप्त एवमेवास्य पुरुषस्य प्रकाशो व्याप्तो ह्यणु ढेष पुरुष " इति श्रुत्यन्तरानुसारेण ज्ञानस्य गुणेनापरो व्यापारकः, आत्मगुणेन त्वाराग्रमात्र इत्यन्वयोपगमात् । एतेन " अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूप" इति पूर्ववाक्योक्तमङ्गुष्ठमात्रत्व- मपि व्याख्यातम् । न च जीवस्याणुत्वे सौभर्यादेरनेकशरीरेष्वहमिति प्रत्ययानुपपत्तिः ॥ उक्तरीत्या अन्तःकरणव्याप्त्या प्रकाशव्याप्त्या वा, तदुपपत्तेः । न च प्रकाशस्याप्यश्रयं विहायान्यत्र गमनानुपपत्तिः, प्रदीपगुणभूतायाः प्रभाया, प्रदीपं विनान्यत्र वर्तनवत् , वढेकउष्णस्य तत्समीपे वर्तनवत् गन्धस्य द्रव्यं विनान्यत्र वर्तनवत् , जातिसम- वायादेर्धमितोऽन्यत्र वर्तनवञ्चोपपत्तेः। विस्तृतं चैतदन्यत्र । तस्मा- जीवेश्वरभेदः स्वाभाविक एवेति । ननु जीवब्रह्मणो दो न स्वभा- विकः किन्त्वोपाधिक एव । तथा च श्रुतयः- " यथाह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वा नपोभिन्ना बहुधैकोनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवक्षेत्रेष्वेवमजोयमात्मा" ॥ न मस्ति द्वैतसिंधियत्मैव सिद्धौ द्वितीये मायया ह्यन्यदिव"- " एक एव तु भूतात्मा सर्वभूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥

·२० श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे " यथा- कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः। कार्यकारणताभिन्नो पूर्णबोधोऽवशिष्यत " ॥ इत्यादिकाः स एवच संसारादिव्यवस्थाहेतुश्चेति चेन ॥ यमि" त्या:दे श्रुतेर्ब्रह्ममेदौपाधिकत्वपरतया, जीवपरमेदौपाधिकत्व- परत्वासिद्धेः । अत एव तत्र देवात्मभूतात्मशब्दास्तेषां च परमात्मन्येव मुख्यत्वात् ॥ एवं च इन्द्रो मायामि' रित्यादिश्रुतिरप्यनुकूलिता भवति ॥ इन्द्रशब्दस्य योगरूढिभ्यां परब्रह्मण्येव मुख्यत्वात् । इन्द्रश- ब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य परमैश्वर्यस्य ब्रह्मण्येव सत्वात् । “ इन्द्रं मित्रं वरुणं अग्निमाहुः यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहु" रित्यादिश्रुतिस्मृति- भिरार्यप्रसिद्धिरूपरूढेरपि सिद्धेश्च । “कार्योपधिरयं जीव" इत्यत्र यद्यपि, जीवत्वमविद्याकार्यमन्तःकरणोपाधिकम् , ईश्वरत्वं कारणरू- पाविद्योपाधिकं, उपाधिविनिर्मोकेचापरिच्छिन्नचैतन्यमात्राविशेष इत्य- र्थप्रतीयते, तथापि नासौ ताप्तयविषयः, अनादेर्जीवभावस्य सायन्त:- करणोपाधि सम्बन्धायोगात् । सुप्तिदशायां जीवभावानापत्तेः। कृतहानादिप्रसाश्च । न च स्थूलान्त करणस्य सादित्वेऽपि तत्सूक्ष्मावस्थाया अनादित्वात् अनादिजीवोपाधित्वमन्त करणस्य न विरुद्धम् । शुषुप्तिकाले सकले विलीने मनः सर्वैध्यान- स्सहाप्येती" त्यादिश्रुतिरपि सुप्तावन्त:करण स्थूलावस्थाविरल- परैवेति, न कृतहानादिप्रसकोपीति वाच्यम् । तथापि कार्यों- पाधिरित्यस्यासङ्गतत्वापत्तेः । अन्त:करणसूक्ष्मावस्थाया अनादित्वात् । न च कार्यपदमवस्थावत्परमित्यदोष इति वाच्यम् । मुख्यार्थत्या- गापतेः । अविद्याया अप्यवस्थावत्वेन, जीवः कार्योपाधिरीश्वरः कारण्योपाधिरिति विभागानुपपत्तेश्च । किशान्त करपसूक्षमावस्या- किमविद्यारूपा अतिरिका वा नायः, जीवेश्योरेकोमधिकत्वापान ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः २२ भेदानुपपत्तेः। न द्वितीयः " षडमाकमनादय" इति त्वदभ्युपगम- विरोधात् । न च जीवो ब्रह्मविशुद्धाचिदित्यत्र जीवपदेनोपाधिभूता- त करणसूक्ष्मावस्थाया अपि ग्रहणाददोष इति वाच्यम् । ब्रह्मेत्यत्रापि ब्रह्मोपाधिभूताया अविद्याया अपि ग्रहणसम्भवेन तस्याः पृथग्ग्रहणा- नुपपत्तेः॥ अनादित्वेन, सर्वसिद्धविद्यां ब्रह्मपदेनोपादायानादित्वेन विप्र- तिपन्नान्त:करण सूक्ष्मावस्थाया एव पृथनिर्देशौचित्याश्च । नन्वन्त:- करणस्य सूक्ष्मावस्थाऽविद्यापैव चैकोपाधिकत्वेन जीवेशभेदानुपपत्तिः, एकोपाधिकत्वेऽपि विम्बप्रतिविम्बभावेन भेदसम्भवात् । न चैवम- विद्याप्रतिबिम्बो जीवः बिम्ब ईश्वर इति श्रुत्याकारापत्तिरिति वाच्यम्। अविद्याधीनस्य संसारस्य प्रतिविम्वगतत्व ज्ञापनायेश्वरस्य जगत्का- रणत्वज्ञापनाय च- " कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः । इति श्रुत्याकारोपपत्तेः। एवं च "जीवेशावाभासे नकरोती" ति जीवे- श्वरयोरविद्योपाधिकत्वप्रतिपादिका श्रुतिरप्यनुकूलिता भवतीति चेन्न । एवमर्थवर्णनस्य जीवेशभेदोपाधिकत्वनिर्वाह्यकत्वेन तद्भदौपाधिकत्व अस्याश्रुतेः प्रमाणत्वायोगात् । बिम्बप्रतिबिम्बमावस्य, वास्तवमेद- ज्याप्तत्वेन तेन तद्भेदौपाधिकत्वासिद्धेश्च । प्रपञ्चितश्चायमर्थः ॥ अद्वैत- शिक्षायाम् " | " जीवेशावाभासेन करोती " ति श्रुतेश्चायमर्थः भासन, भासो शानं, आभासस्सम्यक् ज्ञानं, तथा चाभासेन करोति जीवेशौ यथावबापयतीत्यर्थः ।. जीवेशयोरनादित्वेन मुख्यार्थस्य यधेन त्वयाप्यनभ्युपगमात् । " पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्किरुपोषिता म्यामिवलोचनाभ्यामि" त्यादौ पिबतेर्लोचनपदसन्निधाने न, दर्शना- सकत्वलामात् करोतेरपि शानवाचिपदसन्निधानेन बानरूपत्वलाम- सम्मवात् । जीवेश्वरमेदे न प्रमाणान्तरापेमा, किन्तु जीवाश्रीतावि- चैव जीवं व्यामोहयन्तीतस्येश्वराद्भिनस्य झापिका भवति माया- ·२२ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे विचित्रशक्तिश्च जीवान्निश्वस्य स्वयमेव झापिकाभवति ॥ माया शब्दस्य शक्तिपरत्वं च, तान्यत्वस्य मायया" इत्यादौ सुप्रसिद्धमिति । माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति वाक्यशेषार्थः। कथमेवं सति तवैतच्छुतिरनुकूला ? प्रयुत प्रतिकूलैवेति । कस्तर्हि कार्योपाधिरिति श्रुतेरर्थः "काय कृतिसाध्यं फलं तन्निमित्तीकृत्य प्रवर्तमानो जीवः, कारणजीवगतपुण्यादिस्तन्निमित्तीकृत्य प्रवर्तमान ईश्वरः अध्ययनो- पाधिनात्र स्थीयत इत्यादावुपाथिशब्दस्य निमित्तेऽपि प्रयोगदशनात् । ननु जीवगतकर्मादिकर्मादायैवेश्वरः प्रवर्तत इति कुतोऽवसीयत इत्यत आह कार्यकारणतामिति कार्यकारणे हि क्वापि कर्मतजन्य- फललेपाभावेऽपि यतः पूर्णबोधोऽवशिष्यते अतो युक्तमित्यर्थः। एवं च- "न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् न साधुना कर्मणा भूयान् नो वासाधुना कनीयान् । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः "॥ न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफलस्पृहा ।" " सम्भोगप्राप्तिरिति घेन वैशेष्यादि " ति श्रुतिस्मृतिसूत्राण्यप्यनुकूलितानि भवन्ति । तरमान जीवेश्वरमेद औपाधिकः किन्तु स्वाभाविक एवेति किच किमिदमौपाधित्वं न तावदुपाधिजन्यत्वं त्वयाप्यनङ्गीकारात् । नापि तदाप्यत्वम् । कौसुम्भाधुपाधिशाप्यवस्त्रभेदस्येव, स्वाभाविकत्वे- नाप्युपपत्तेरिष्टत्वात् । नाप्युपायधीनस्थितिकत्वं अचेतनयोरनायोः परस्पराधीनताया पवायोगात् । नापि तन्निवृत्वधीननिवृत्ति प्रतियो- मित्वं मानामावान् । न ब- ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः २३ " विमेदजनके झाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मना ब्रह्मणो मेदमसन्तं कः करिष्यति ॥ आमुक्तेर्भेद एव स्याजीवस्य ' परमस्य च । मुक्तस्य च न मेदोऽस्ति मेदहेतोरभावत " ॥ इत्यादिस्मृतिरेव तत्र मानमिति वाच्यम् । विमेदो भेदविरोधी अभेद इति यावत् तजनके तद्भापके आत्यन्तिकं नाशं गते सति, जीव- पयोरसन्तममेदं कः करिष्यति को वा ज्ञास्यतीत्यर्थपरत्वेनाप्युपपत्या त्वदुक्ताथै प्रमाणत्वायोगात् । अमुक्तेर्भेद इत्यत्रापि भेदशब्दो न स्वरूप- मेदपरः किन्तु बुद्धिभेदपरः, सामभेदादौ विरुद्धमतावपि मेदशब्द- प्रयोगात् । तथा च मुक्तिपर्यन्तं जीवेश्वरयोः परस्परविरुद्धवियकमति- मत्वं मुक्तस्य तु तत्वसाक्षात्कारवतस्तुमतिविरोधोनास्ति, तद्धेतुभूत- रागादिदोषाभावादित्यर्थपरत्वेनास्यापि, तत्र प्रमाणत्वायोगाश्च । सोऽतेश्रु सर्वान्कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते" त्यादौ ज:वपर- योर्मुक्तावपि भेदश्रवणाञ्च । औपाधिमेदस्य स्वाभाविकभेदं प्रत्य- विरोधित्वेन संसारदशायामप्यभेदोपलम्भप्रसङ्गाच्च । किञ्च न ताव- दविद्यादेर्दर्पणवदुपाधित्वम् । दर्पणे मुखमितिवदविद्यायामन्तःकरणे च चैतन्यमिति प्रतीत्यापत्तेः ॥ नाप्याकाशे घटस्येवोपाधित्वं न परि- च्छिन्ननिष्प्रदेशे ब्रह्मणि परिच्छिन्नोपाधिसम्बन्धायोगात् आवयोर्मते आकाशस्यापि सावयवत्वेन दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेश्च ॥ नापि स्फटिक- लौहित्ये जपाकुसुमस्येवोपाधित्वं, ' संसारादेरविद्यागतत्वापातात् ॥ न च लौहित्यस्य स्पटिकजपाकुसुमोभयगतत्ववदिष्टमिति वाच्यम् । लोहिते जपाकुसुममितिवदविद्यासंसारिणीति प्रतीत्यापत्तः, स तत्र पर्येतीति जीवस्य मुक्तावपि कर्तृत्वश्रवणेन जीवगतकर्तृत्वस्यापि अविद्योपाधिकत्वासम्भवाच ॥ एवं ईश्वरसार्वजगत्कर्तृत्वादिकमपि " 1 ·२४ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे नाविद्योपाधिकम् ॥ स्वाभाविक्षि शानबक्रिया च" " देवस्यैष स्वभावोयमात" त्यादी तत्स्वाभावकत्वोक्तः ॥ तस्माजीवत्वदेरनौ- पाधिकतया तदतमेदोप्यनौपाधिक एवेति स्थितम् ॥ यदपि नाहमीश्वरइति प्रत्यक्षमनात्माहङ्कारविशिष्ट एव भेदं विषयीकारोतीति न निरुपाध्यात्मनोहेंदे प्रत्यक्षं. मानमिति तन्न । ज्ञानसुखदुःखाद्याश्रयत्वेनोपलभ्यमानस्य हमर्थस्यानात्मत्वे प्रमाणाभा- वात् ॥ नचाहंकारोऽनात्मादृश्यत्वादित्यनुमानं मानमिति वाच्यम् । अहङ्कारशब्देनाहङ्कारतत्वान्त करणगर्वोक्तौ सिद्धसाधनात् । चैतन्य- मात्रोक्तौ च बाधात् । अन्त करणविशिष्ट चैतन्योक्तावपि सिद्धसा- धनं, विशिष्टस्य पदार्थान्तरत्वात् , अपदार्थान्तरत्वे त्वंशतो बाधसि- सानापत्तिः । एतेनान्तःकरणधर्मातिरिकाहमनुभवविशेष्यस्य पक्षत्व. मित्यपास्तम् । चैतन्यातिरिक्तस्य अहमनुभवविशेष्यत्वे प्रमाणभावात् । प्रत्युत- " चिन्मात्रोऽहं सदाशिव"। अहमात्मा गुडाकेश"। " त्वां अप्तिमात्र पुरुषं भजाम्यहम् " । इत्यादि श्रुतिस्मृतिमिश्चैतन्यमात्रस्यैवाहमर्थत्वावेदनेन च बाधतादव- स्थ्यात् । दृश्यत्वं च न तावदृत्तिवियत्वं, ब्रह्मणि ब्यभिचारात् । नापि चिद्विषयत्त्वं शाततया साक्षिविषये ब्रह्मणि व्यभिचारतावस्थ्यात् । नापि सामाश्चिद्विषयत्वं तत् , अहं सुर्ख.त्यादिसाक्षिरूपज्ञानस्य सुख- सदाश्रयाहमर्थचिद्विषयत्वेनोक्तदोषानिस्तारात् । ब्रह्मणश्चरमवृत्तिप्रति- विम्बितचैतन्यविषयत्वाच । अन्यथा तदनानानिवृत्तिप्रसङ्गः । समान- विषयकयोरेष तयोनिवर्त्य निवर्तकमावात् । अन्यथातिप्रसङ्गात् । विस्तृतं चैतदसामिरामोदे । अनुकूलतर्काभावेनाप्रयोजकत्वश्च । न चलाघवेन दृश्यत्वस्थानात्मत्वेन ब्याप्ति:, आत्मपदार्थविलोपापः।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः २५ उक्तरीत्याऽदृश्यत्वस्यैवाप्रसिद्धत्वात् । नन्वथातोहङ्करादेशः अथात आत्मादेश इत्यहङ्कारमुपदिश्यात्मनः पृथगुपदेश एव तस्यानात्मत्वे मानम् । न चात्मशब्दः परमात्मपरः तत्र तस्य मुख्यत्वादिति वाच्यम् । यो वै भूमा तत्सुखमिति भूमानमुद्दिश्य स एवाधस्तादिति तस्यापि पृथगुपदेशादिति चेन्न । भूमाहङ्कारात्मानां त्रयाणामपि सर्व- गतत्वोपदेशेन तदभिमतजीवहङ्कारपरत्वसिद्धः। नचात्र सार्वात्म्यमे- वोच्यते न सर्वगतत्वं, स एवेदं सर्वमित्यादिवाक्यशेषानुसारादिति वाच्यम् । सप्तमी पञ्चमी प्रथमान्तेभ्यो दिक् देशकालेष्वस्ततिरिति विहितस्या स्तादिप्रत्ययस्य नानार्थत्वेनानिर्णायकत्वात् । न च वाक्य- शेषानिर्णयः, जडाजडयोरमेदस्य त्वयाप्यनभ्युपगमात् । तद्व्यतिरेके- णासत्वपरत्वाङ्गीकारेच मुख्यार्थत्यागाविशेषः " ब्राह्मणोस्य मुखमा- सीद्राजा राष्ट्र" मित्यादिवत्तजन्यत्वतदधीनत्वस्यैवाङ्गीकर्तुमुचितत्वात् विस्तृतं चैतदन्यत्र । तस्माजीवेश्वरमेदो, नौपाधिकः किन्तु स्वाभा- विक एव । तत्र च प्रत्यक्ष प्रमाणमिति सिद्धम् । एवं जीवप्रति- योगिकेश्वरधर्मिको मेदः प्रत्यक्ष एव तस्यास्मदादिप्रत्यक्षाविषय- त्वेऽपि भगवत्प्रत्यक्षविषयत्वात् । न च तत्र मानाभावः ॥ " उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत" इत्यनुवादस्यैव मानत्वात् । एवं जीवानां परस्परमेदेऽपि नाहं देवदत्त इत्यादिप्रत्यक्ष प्रमाणमिति । इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्याणां श्रीमत्सुरेन्द्रतीर्थ पूज्यपादानां शिष्येण सर्वतपस्वतन्त्र श्रीमद्विजयीन्द्र- भिक्षुणा विरचिते मेदविद्याविलासे प्रत्यक्षपरिच्छेदः समाप्तः ॥ ॥ श्रीहरिः ॐ॥ B.V.V. 4 ·॥ अनुमान परिच्छे दः॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ एव मनुमानमपि जीवेश्वरभेदे मानं तथाहि-जडातिरिक्तोऽ. हमिति प्रतीयमानोऽथों ब्रह्मधर्मिकमेदप्रतियोगी तत्प्रतियोगिकभेद- वान्वा परिच्छिन्नत्वादसर्वज्ञत्वाद्वा घटवत् ॥ न चा रोपितमेदमादाय सिद्धसाधनम् । हृदादावप्यारोपितवद्विसत्वेन बाधोच्छेदापत्तेः । सिद्धसाधनापत्तेश्च ॥ न च व्यावहारिकसाध्याभावो बाधः तादृश- साध्यसिद्धावेवहि सिद्धस्याधनं एवञ्च न बाधाच्छेदो नवा सिद्धसा- घन, भेदश्च व्यवहारिक एवेति सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । व्यावहा- रिकस्याप्यारोपितविशेषत्वेनोक्तदोषानिस्तारात् । न च भेदमात्रसाधने त्वदमिमत मेदपारमार्थिकत्व सिद्धिः कथमिति वाच्यम् । औत्स- र्गिकप्रामाण्यस्वतस्त्वेनैव विषयसत्वरूप पारमार्थिकत्वसिध्युपपत्तेः । अन्यथा जीवनयामेदपारमार्थिकत्वासिद्धिप्रसङ्गात् । नहि तदमेदोऽपि पारमार्थिक इति काचन श्रुतिरस्ति तत्सत्वेऽपि श्रुतिप्रतिपन्नं पारमा- र्थिकत्वमारोपितमिति शङ्कायादुवारत्वेन दूरेगत्वा तदर्थ प्रामण्यस्व- तस्त्वस्यैवानुसरणीयत्वात् ॥ यद्वा अनौपाधिकत्वमिहसाध्यमेविशेषणं, एवञ्चानौपाधिको मेदस्सिध्यन् पारमार्थिकएव सिध्यतीति नार्थान्तरं, नवा सिद्धसा- धनं, नापि दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं, परेणापि जीवब्रह्मभेदस्येव जड- चैतन्यभेदस्पोपाधिकत्वानङ्गीकारात् । नचानात्माहकार विशिष्ट एव भेदानुभवात् , अनौपाधिकत्वविशेषणे बाध इति वाच्यम् । जडाति- २६ .

·२७ अनुमानपरिच्छेदः रिक्तत्वेन पक्षविशेषणेनोक्तबाधशङ्कानुदयात् । अहमिति प्रतीतेरात्म- मात्रविषयत्वस्योक्तत्वाञ्च ॥ यद्वा ब्रह्म, स्वज्ञानावाध्यजीवप्रतियोगिक भेदवत् , पदार्थत्वा- टवत् । न च खानाबाध्येत्यत्र स्वपदेन ब्रह्मशब्दवाच्योक्तावसत्य- त्वेनाप्युपपत्यार्थान्तरं, तल्लक्ष्योक्तौतु दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं, सर्वस्य ज्क्षतानबाध्यत्वादिति वाच्यम् । त्वदभिमतब्रह्मोक्तावपि बाधकामा- वात् । न चोक्तदोषः, ब्रह्मजडभेदस्य वाध्यत्वे, तदभेदस्य पारमार्थि- कत्वापत्या ब्रह्मणोऽपि जाड्यापत्तेः। प्रतियोगितभावयोरेकस्य बाधे अन्यस्य पारमार्थिकत्वनियमात् । न चोक्तानुमानद्वयेऽपि जडत्वमु- पाधिः । भेदस्यारोपितत्वे लोकसिद्धसर्वव्यवस्थाभङ्गरूपविपक्षबाधक- तर्केण हेतोस्सध्यव्याप्यत्वे निश्चिते, तदव्यापकत्वेनोपाधेस्साध्या- व्यापकत्वात् । न चारोपितभेदो व्यवस्था हेतुः, वहौ तद्भेदारोपेऽपि दाहदर्शनात् , गुञ्जापुजे वह्नयभेदारोपेऽपि दाहादर्शनाञ्च । व्यावहा- रिकत्वाधारोपित विशेषत्वेन ततोऽपि व्यवस्थानुपपत्तेश्च ॥ यद्वा जीवेश्वरभेदः, पारमार्थिकः अनिषेध्यत्वेन प्रमाविषय- त्वात् , ब्रह्मवत् । नचासिद्धिः, नान्योऽतोसिद्रष्टे" त्यादिश्रुत्या भेदस्य निषिद्धत्वादिति वाच्यम् । अस्या श्श्रुतेरीश्वरतुल्यद्रष्ट्रन्तर निषे. धपरत्वेन त्वदभिमतार्थपरत्वासिद्धेः । यथा चैतत्तथाग्रे वक्ष्यते ॥ यद्वा जीवो नब्रह्मा मिन्नः, परिच्छिन्नत्वाद्धटवदित्यनुमानेना- भेदाभावसिद्धौ अर्थान्तरादिशङ्कानुदयात् ॥ न चोक्तानुमानस्य सर्व.. स्यापि । “ तत्त्वमसी "त्याद्यभेदश्रुतिबाधः शङ्कयः, तस्या अन्यार्थपरत्व- स्थानुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात् । विस्तरस्त्वद्वैतशिक्षादौ द्रष्टव्यः । एतेनान्त: करणातिरिक्तोऽहमिति प्रतीयमानो जीवो नपरस्माद्भद्यते, चेतनत्वात् , पदार्थत्वाद्वा ब्रह्मवदिति निरस्तम् ॥ प्रत्यक्षाधुक्तदूषण- गणमासात्॥

·२८ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे किञ्चार्थापत्तिर्जीवपरभेदे मानं, भेदविना संसारित्वासंसारि- स्वादि व्यवस्थानुपपत्तेः । न च कल्पितभेदेन, तदुपपत्तिः, भेदकल्पित- स्वस्याद्याप्यसिद्धेः, आरोपितभेदमाया ब्राह्मणादे वेदाधिकारप्रस- शाच । न च जीवादीश्वरस्य भेदेऽनात्मत्वापत्तिः, अहमनुभवे प्रका- शमानस्यघटादिवदनात्मत्वात् , तदतिरिक्तचैतन्यस्य जीवरूपत्वादिति वाच्यम् । अनात्मनोऽहमनुभवविषयत्वस्य निरस्तत्वात् । अहमर्थव्यति- रिक्तचैतन्यमानस्य जीवरूपत्वे प्रमाणाभावेनेश्वरस्याप्यात्मत्वसिध्युपप- वेश्च ॥ एवंविधदूषणस्यात्मैक्यसिध्यधीनत्वेनान्योऽन्याश्रयाच ॥ एवं जीवानां परस्परभेदेऽपि अनुमानं प्रमाणम् । तथाहि देव- दत्तात्मा, यशदत्तात्मप्रतियोगिकानौपाधिकभेदवान् , तदुःखाननुस- न्धानत्वात् , घटवत् । न चाप्रयोजकत्वं, विपक्षे हेतुविच्छित्तिरेव बाधिकेति । चैत्रो, मैत्रप्रतियोगिकतात्विकभेदवांस्तदनुभूतसर्वा- ननुभवितृत्वात् , घटवत् । न च सर्वपदस्यासिद्धिवारकत्वेन वैय्यर्थ्य, विमतं, सुरमिघूमरहितं चन्दनप्रभववाहिरहित्वादिस्यादाविव सार्थ- क्योपपत्तेः। विमतो बन्धध्वंसः, स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ना- धारप्रतियोगिकप्रतियोगिझानाबाध्यभेदवनिष्टः, बन्धध्वंसत्वात् , संम- तवत् ॥ जीवः, स्वज्ञानाबाध्यजीवप्रतियोगिकभेदवान् , पदार्थत्वाद्धट- वत् । सर्वत्राप्य नौपाधिकभेदाभावे सुखदुःखानुसन्धानाननुसन्धा- नादिव्यवस्थानुपपत्ते नाप्रयोजकत्वं । न चौपाधिकभेदेन व्यवस्थो- पपत्तिः, करचरणाधुपाधिमेदेऽपि बालयुवादिशरीरभेदेऽपिच तगत- सुखदुःखानुसन्धानदर्शनात् ॥ यतु देवदत्तसुखानुसन्धान, यशदचात्मनो नापादनीयं, स्या- पः । सिद्धान्ते यात्ममेवाभावेन तद्नुसन्धानस्यैव तदीयत्वात् । बामणादेर्वेदानधिकारप्रसार 1 ·अनुमानपरिच्छेदः २१ नापि देहस्य तदापाचं जडत्वादिति, तन ॥ देवदत्तशरीरेणापि तज्ज्ञा. नात्प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । न च तच्छरीरप्रवृत्तौ तच्छरीरावच्छिन्नात्मप्रदेश समवायिज्ञानं, कारणं, मृतशरीरे प्रवृत्यदर्शनादिति वाच्यम् । एवं विशिष्यकार्यकारणाभावे प्रमाणाभावात् । न च हस्तावच्छेदेन शानस- स्वेपादाधवच्छेदेन प्रवृत्तिप्रसङ्गः, इष्टसाधनता ज्ञानसत्वे तस्येष्टत्वात् । एवं कल्पनस्यात्मभेदसिध्यधीनत्वेनान्योन्याश्रयात् । आत्मसम्बन्धा- भावादेव वा मृतशरीरे यातनाशरीरज्ञानमादाय प्रवृत्यभावोपपत्तेश्च ॥ न च यन्मनोजन्य ज्ञानं तन्मनोजन्यप्रवृत्तौ तज्ज्ञानं कारणं अतो नोक्त- दोष इति वाच्यम् ॥ एतन्मनसैव यज्ञदत्तादिशरीरे प्रवृत्तिप्रसङ्गस्या- प्यापादनात् । एकस्यानेकान्त:करणसद्भावे प्रमाणाभावेन भेदेन परि- हारासम्भवाश्च । एतेन सिद्धान्तेऽन्त करणस्यैव सुखाद्यनुसन्धानतृत्वा तस्यच मिन्नत्वान्नातिप्रसङ्ग इति निरस्तम् । अन्त करणोपादेयस्यापि तस्यात्मवृत्तित्वेनातिप्रसङ्गतादवस्थाश्च ॥ यदपि च बालादिशरीरं, नभिद्यते, प्रत्यभिज्ञानात् , तन्नाश- काभावाच । प्रथमशरीरे क्लप्त शरीरादिव्यापाराभावात् । द्वितीया- दिशरीरस्य ब्राह्मण्यादेरनुपपत्तो जातिकुलगोत्रादिव्यवस्थासम्भवात् , परिमाणमेदस्या निर्वचनीयस्याङ्गुल्यग्रहृदयाद्यवच्छिन्नशरीरे सङ्कचित- विस्तृतपटादिपरिमाणमेदवदाश्रयमेदानियतत्वादिति । तदपि न ॥ प्रत्य- मियैक्यासिद्धेः ॥ नाहं बालः, किन्तु युवेत्यादिमेदप्रतीतिसमानका- लीनप्रत्यभिज्ञायास्सोऽयं कुन्तलकलाप इत्यादिवजातिविषयत्वात् ॥ शरीरमेदे व्यवच्छेद्यात्मा मेदविषयत्वोपपत्तेश्च । न च नाशकाभावः, युवशरीरोत्पादकस्यैव तनाशकत्वात् । न च द्वितीयादिशरीरस्य ब्राह्मण्यादेरनुत्पत्तौ कुलगोत्रादिव्यवस्थानुपपत्तिः ॥ साधकालीनब्रह्म- ग्वव विश्वामित्रब्राह्मण्यवधोपपत्तेः । युवादिशरीस्यापि बालशरीरो- 1जनक..

·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे पादानोपादेयत्वेन सर्वव्यवस्थोपपत्तेश्च ॥ न च तदुपादेयत्वे माना- भावः, यद्रव्यं यद्दव्यध्वंसजन्यं तत्तदुपादानोपादेयमिति व्याप्तिबलादेव तसिद्धः। परिमाणमेदेन तदाश्रयशरीरभेदस्याप्यावश्यकत्वाच । न चानिर्वचनीयस्य तस्याङ्गुल्यग्राद्यवच्छिन्नशरीरपरिमाणमेदवनभेदक- त्वमिति वाच्यम् । अस्य स्वाभाविकैक्यसिध्यधीनत्वेनान्योन्याश्रयात् ॥ किञ्चौपाधिकमेदेन व्यवस्थेति नयुज्यते । उपाधिमेव्यतिरि- कौपाधिकमेदस्याप्रतीते रसम्भवाच्च । स्वाभाविकप्रदेशविशेषाभावे परिच्छिन्नोपाधिसम्बन्धस्यायोगात् । एतेनावच्छेदकभेदप्रयुक्तावच्छिन्न- मेदएव व्यवस्थापकः, स्थूलसूस्मादिघटावच्छिन्नस्य विंशतिपदार्थाश्र- यस्यनमसस्स्वरूपकार्यमेदानुभव इति प्रत्युक्तम् ॥ आकाशेऽपि स्वाभा- विकप्रदेशसत्वेन दृष्टान्ता सम्पतिपत्तेः । एतेनैव संयोगतदभावाधि- करणयोरोपाधिक मेदाभावे मूलत्वाग्रत्वयोरुभयोरप्युभयसामाना- धिकरण्य नियमेनैकतरावच्छेदेनैकतरस्यानुभवो नस्यादिति प्रत्यु- कम्। संयोगतदभावयोरपि स्वाभाविकप्रदेशवृत्तित्वात् । न चैवमवच्छे- दकवैय्यर्थ्यम् सदृशवस्तु द्वयमेदक कौसुम्भाधवच्छेदकववैय्यो- पपत्तेः॥ एतेन सर्वेषामेव मेदहेतूनां "नान्योतोस्ति द्रष्टा, एकोदेव- स्सर्वभूतेष्वि " त्यादिश्रुत्या " आकाशमेकं हि यथाघटादिषु पृथग्भवेत तथाप्येकोप्यनेकस्स्याजलाधारेब्धिवांशुमा "निति याज्ञवल्क्यवचनेन ममान्तरात्मा तवचयेचान्ये देहसंज्ञिताः सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ नग्राहः केनचित्कचि" दित्यादि भारतवचनेन च बाघ इति प्रत्युक्तं । श्रुतेर र्थस्य वक्ष्यमाणत्वात् । " एकोदेव " इति श्रुतौ भारतवचनेनच जीवमेदमनीकत्यान्तर्याम्यैक्यस्यैव प्रतिपादनेनं त्वदमिमतार्थासि- 'वडक रन्यपरत्वस्य.

·अनुमानपरिच्छेदः ३१ देश्च । याज्ञवल्क्यवचनस्यापि " एकएवतुभूतात्मे त्यादिवत्पर मात्मविषयत्वात् । यथाचैतत्तथोकमदस्तात् ॥ यदपि, किञ्च जीवो, नाणुः, सर्वाङ्गच्याप्तसुखादे र्युगपद्विच्छिन्नदे- द्वये प्रयत्नादेश्चाननुभवप्रसङ्गात् । नापि विभुः, त्वयानङ्गीकारात् । तस्मा जीवाणुत्व विभुत्वयोरयोगात्स्वतो मध्यमपरिमाणत्वेऽनित्यत्वापत्तः, सर्वात्मनो ब्रह्मणः श्रुत्यादिसिद्ध औपाधिकप्रदेशएव जीव इति, न जीवानामपि भेद इति तदपि न जीवस्यौपाधिक ब्रह्मप्रदेशनिरसन- पूर्वकं स्वाभाविकाणुत्वस्य समर्थितत्वात् । तथा चोक्तानुमानेन, मेद- सिद्धिरविकलैव । एतेन ध्वंसाप्रतियोगि देवदत्ताहमनुभवविशेष्यं न भौतिकातिरिक्तयशदत्ताहमनुभवविशेष्यप्रतियोगिकानौपाधिकभेद- वत्, कार्यकारणातिरिक्तत्वेसत्यहमनुभवविशेष्यत्वात् । स्वावृत्ति- मानविषयत्वाद्वा यज्ञदत्तवत् , व्याप्तिग्रहोपाधित्वाञ्च । स्वावृत्तीतिन- व्यर्थ, सर्वेषामास्तिकानां सङ्घात द्वयातिरिक्तात्मा, सिद्ध इति न पक्षे हेत्वसिद्धिः । वृत्तिरपि आत्माध्यस्तैवात्मविषयेति न सिद्धान्ते द्विती- यहेत्वसिद्धिरिति निरस्तम् ॥ तत्र ध्वंसाप्रतियोगीति विशेषणं व्यर्थम् , आत्मातिरिक्तस्य अहमनुभव विशेषणत्वेऽपि मतद्वयेप्यहम- नुभवस्य साक्षिरूपतया वैय्यर्थ्यतादवस्थ्यात् । एवं साध्ये हेतोच भौतिकातिरिक्तत्व कार्यकारणातिरिकत्वविशेषणेऽपि व्यर्थेच उक्त- रीत्या सिद्धसाधनव्यभिचारयोरसम्भवात् ॥ यद्यपि गौरोहमित्यहमनुवे, शरीरादिकमपि विषयः । तथा- प्यात्मन एव तत्र विशेष्यत्वमित्यदोषः । परमते वृत्तेरन्त:करणानि- ततया द्वितीयहेतोरप्यसिद्धिः । न च वृत्तेरात्मन्यध्यस्तत्वा नासिद्धि. रिति वाच्यम् । आध्यासिकसम्बधस्य वृत्तिनियामकत्वाभावात् सर्व- स्थाप्यात्मन्यध्यस्ततया स्वावृत्तिज्ञानाप्रसिद्धिश्च । न च चैतन्यमेव 1 अहमनुभवविशेष्यत्वस्य निरस्तत्वात्.

·३२ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे स्वावृत्ति, प्रसिद्धं तस्यावृत्तित्वादिति वाच्यम् । आत्मानं जानामी- त्यनुभवानुसारेण तस्यापि स्ववृत्तित्वावश्यम्भावात् । अन्यथात्मनोऽपि स्वावृत्तिचैतन्यविषयत्वेनासिध्यापातात् । न च स्वावृत्तिवृत्यविषयत्वं विवक्षितम् । अन्त:करणस्य स्वाश्रयवृत्तिविषयत्वेप्युक्तहेतुसत्वेन व्यभिचारात्, यज्ञदत्तसुखाद्यत्यंताभावाधिकरणत्वस्योपाधित्वाच्च ॥ एतेन न च यज्ञदत्तसुखाद्यभावाधिकरणत्वमुपाधिः, सुषुप्ति- कालीने तच्छरीरानवच्छिन्ने च तस्मिन् साध्याव्यापकत्वात् , यदव- च्छेदेन साध्यं तवच्छेदेनोपाध्यङ्गीकारे पक्षे साध्यसत्वेप्यविरोधा दिति निरस्तम् ॥ आत्मनोऽणुत्वेन शरीरावच्छिन्नप्रदेश शून्यत्वात् । सुषुप्तिकाले सुखाद्यत्यन्ताभावाभावेनोपाघेस्साध्याव्यापकत्वासिद्धेः । नाहं यशदत्तइत्यादि बाधितत्वाश्च ॥ " नित्योनित्यानां चेतनश्चेतनाना मेको बहूनां यो विदधातिकामा" नित्यादि श्रुतिबाधितत्वाश्च । न च श्रुतिर्विशिष्टमेदविषया निरुपाध्यात्मनिमेदनिषेधकश्रुतेरप्रसक्तप्रति- षेधपरिहाराय निरुपाध्यात्ममेदविषयत्वावश्यम्भावात् । अनुकूलतर्का- भावेनाप्रयोजकत्वाच । न चाभेदश्रुत्यप्रामाण्यप्रसङ्गो बाधकः अर्था- न्तरत्वेऽपि तत्प्रामाण्योपपत्तेरिति ॥ इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्याणां श्रीमत्सुरेन्द्रतीर्थ पूज्यपादानां शिष्येण सर्वतत्रवतत्र श्रीमद्विजयीन्द्र- मिक्षुणा विरचिते भेदविद्याविलासे अनुमानपरिच्छेदः समाप्तः ॥ ॥ श्रीहरिः ॐ ॥

·॥ अथ श्रुति परिच्छेदः॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ एवं श्रुतिरपि जीवपरभेदे मानम् । अत्र नवीनाः श्रुति नंमेदे प्रमाणं, तस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन श्रुतितात्पर्यागोचरत्वात् । तात्पर्यवि- षयीभूतार्थ एव शब्दस्य प्रमाणत्वात् । तथाहि । अस्तिहि श्रुतिप्रति- सन्धानविरहिणामपि नाहमीश्वर इति भेदप्रतीति स्ततश्चानुभवसिद्धे न श्रुतितात्पर्य कल्पनीयं, श्रुतितात्पर्य विनापि प्रमाणाभावप्रयुक्त तद्- सत्वशङ्कायाः व्यावृत्तितत्वात् श्रुतिसिद्धमेव भेदं प्रत्यक्षादिरनुवदतीति विपरीतमेवास्त्वितिचेन ॥ यस्य यत्प्रमाणाधीनाऽसत्वशङ्काव्यावृत्तिः तत्तत्प्रमेयं, भेदश्च निरपेक्षानुभवव्याप्तिबलप्रवृत्तानुमानाभ्यामेवास- ध्यावृत्ततया सिद्धो न बहुसापेक्षकविलम्बितप्रवृत्तिकश्रुत्येति श्रुतरतु- वादः । न चानुभवाद्यगोचरस्तात्विकभेदः श्रुतिगोचर इति वाच्यम् । जीवे भेदद्वयस्य बाधितत्वात् ॥ न च तस्यैव भेदस्य तात्विकत्वं श्रुत्यर्थ इति वाच्यम् । पामराणामपि तत्तात्विकत्वबुद्धे स्सत्वात् , परन्तु साधिष्ठानचैतन्यनिष्ठेत्यस्माभिरुच्यते । त्वयातु भेदस्यैवेति कि श्रुत्या ? न च श्रुतिबलादेवास्माभि भैदप्रत्यक्षस्य तात्विकविषयत्वं कल्पितमिति न भेदश्रुतिवैय्यर्थ्यमिति वाच्यम् । श्रुतेरिव प्रत्यक्षादी- नामपि परस्य स्वतः प्रमाणत्वात् । यावयवहारं घटादिवद्वाधाभा- वाञ्च । अतएव सिद्धान्त्यभिंमतमिथ्यात्वं श्रुतिबाधितमिति निरस्तम् । 1 नचास्यैवेति. ३३ B.V.V. 5 ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे , परस्य श्रुतिसमानप्रामाण्यकप्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः। तस्मान्न प्रत्यक्षादि- सिद्धेः श्रुते स्तात्पर्यमिति ॥ तन्न । तत्र न तावत्वद्रीत्या श्रुतेः प्रत्यक्षसिद्धभेदानुवादित्वं त्वन्मते अहमर्थविशिष्ट एव मेदानुभवेन निरुपाध्यात्मनि भेदस्य प्रत्य- क्षाप्राप्ततया तत्र तद्बोधकत्वेनानुवादित्वोपपत्तेः । भेदनिषेधश्रुते रप्रसक्तप्रतिषेधत्वपरिहाराय श्रुत्यैव तत्र मेदस्य प्रसञ्जनीयत्वाञ्च । त्वन्मते प्रत्यक्षस्य थुल्यपेक्षया दुर्वलत्वेन, श्रुतिप्रतिपन्नभेदमिथ्यात्व- बोधने सामर्थ्याभावात् । तत्प्रतिप्रसवार्थत्वेन भेदश्रुतेः प्रवृत्ति- सम्भवाच्च । किञ्च प्रत्यक्षसिद्धातात्विकभेदातिरिक्तभेदविषयत्वान्नश्रुते- रनुवादित्वम् ॥ न चातिरिक्तभेदविषयत्वे प्रामाणाभावः, अनुवादत्वेन नैरर्थक्याद्विषयान्तरकल्पने न वैय्यर्थ्यपरिहारस्योचितत्वात् । 'द्वयोः प्रणयन्ती ' त्यादौ तथा तदर्शनाञ्च । न च जीवे भेदद्वयस्याननुभवो दोषः, एकस्य श्रुत्यैकगम्यतया तदननुभवस्यादोषत्वात् ॥ नाप्यस्मद्रीत्या भेदश्रुतेरनुवादित्वं दोषः, तस्य याथार्थ्य- रूप प्रामाण्याविरोधित्वेनादोषत्वात् ॥ यत्तन्नेत्यादिनिषेधलिंङ्गाभावन 'अनननन्योऽमिचाकशीती' ति कर्मफलानशनेप्यमितः प्रकाश- मानत्वादिरूप विधेयान्तरसत्वेनच, विधानार्थमनुवादेऽपि स्वार्थपर- त्वाक्षतेश्च । किञ्च प्रतिजीवं भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेऽपि जीवत्वावच्छिन्ने तदप्राप्त्या श्रुतेरनुवादित्वमुपपद्यते । किञ्चौपनिषदस्य ब्रह्मणः प्रमा- णान्तरेणाप्राप्ततया तद्धर्मिकस्य तत्प्रतियोगिकस्य वा, भेदस्य कथं शास्त्रनिरपेक्षप्रत्यक्षादिना प्राप्तिः॥ न च शास्त्रसापेक्षत्वाप्राप्त्या शास्त्र- स्यानुवादकता । न च श्रुतिप्रतिसन्धानविरहिणामपि भेदप्रतीते नशास्त्रसापेक्षत्वमिति वाच्यम् । प्रतियोग्युपस्थिति विना तद्भदप्रतीते- रसम्भवात् । न च भेदप्रत्यक्षस्य ' यस्सर्वक्षस्ससर्ववि' दित्यादि प्रतियोगिग्राहक श्रुतिसापेक्षत्वेऽपि, न भेदश्रुतिसापेक्षत्वमिति वाच्य- ·श्रुतिपरिच्छेदः म् । यत्प्रमाणं यद्विषये यमुपजीवन्नेव प्रवर्तते, तस्य तद्विषये तस्य तजातीयस्य वा, अनुवादत्वानापादकत्वात् । अन्यथा तवापि 'तत्व- मसी' त्यादेरननुवादित्वं न स्यात् । श्रुत्या तदर्थस्य, ब्रह्मत्वावगत्य- नन्तरमहमस्मीति तदर्थबझाभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । तस्माच्छ्रुतेरन- नुवादित्वेन भेदे ताप्तर्यमित्युक्तम् ॥ एतेनाहमथै प्रतीयमानस्य भेदस्यौपाधिकत्वात् , मिथ्यात्वेन, न तत्वावेदकश्रुतितात्पर्यविषयत्वमिति निरस्तम् ॥ भेदोपाधिक- त्वस्य निरस्तत्वात् । श्रुतितात्पर्यविषयत्वेनैव, तस्य तात्विकत्वसि- द्धेश्च । न च तात्विकत्वसिद्धि विना तात्पर्यविषयत्वं दुर्जेयमिति वाच्यम् । ब्रह्मणोऽपि श्रुतितात्पर्यसिद्धेः प्रातात्विकत्वासिध्द्या, तत्वा- वेदकश्रुतितात्पर्यासिद्धिप्रसङ्गात् ॥ न च भेदस्य निषिद्धत्वेन तात्वि- कत्वानिश्चया नश्रुतितात्पर्यविषयत्वमिति वाच्यम् । अलक्षणमित्या- दिना ब्रह्मणोऽपि निषिद्धत्वात् । भेदनिषेधश्रुतेरन्यपरत्वस्य वक्ष्यमा- णत्वाच॥ - यदपि भेदज्ञानादनवद्यपुमर्थाभावेन तस्य श्रुतिजन्यत्वायो- गाच न तत्परत्वं युज्यते ॥ प्रत्युत उदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति, मृत्योस्समृत्युमाप्नोति, य इह नानेव पश्यती' ति भेद- ज्ञानस्यानर्थहेतुत्वमेव श्रूयते । अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजान स्तेऽक्षय्यलोका भवन्ति, अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते, अन्योसावन्योऽ- हमस्मीति न स वेद् यथा पशुरि' त्यादिना भेदस्य निन्दितत्वाञ्च श्रुतितात्पर्यम् । ' नान्योतोऽस्तिद्रष्टा नान्योतोऽस्तिश्रोता नात्र काचन- मिदास्ती' त्यादिना वाक्येनानधिगताबाधितप्रयोजनवद्भेदाभावस्य प्रतिपादितत्वाञ्च, न भेदस्सत्यः न वा श्रुत्यर्थः । नचेदं वाक्यं ईश्वर- स्यैव भेदं प्रतिषेधतीति वाच्यम् । द्रष्ट्रसामान्यभेदस्यैव प्रतिषिद्धत्वात् । श्रोत्रादिभेदनिषेधस्य प्रसिद्ध जीवं विहायान्यत्रासम्भवाच । भेदं प्रति- ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ विरचितभेदविद्याविलासे विध्य 'एषत आत्मान्तर्याम्यमृत' इत्यभेदप्रतिपादनाश्च । ईश्वर. नानात्वस्य चाप्रसक्तत्वात् , निषेध इति ॥ तदपि न । 'पृथगात्मानं प्रेरितारच मत्वा, जुष्टस्ततस्तेनामृत- त्वमेति, जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक' इत्यदि श्रुत्या-'योमामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् , स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत' इत्यादि स्मृत्याच भेदज्ञानस्य पुमर्थसम्बन्धि- त्वावगमात् । न चोदाहृतश्रुतिद्वयेऽपि कार्यकारणसङ्घातान्यत्वमेवो- च्यते,नतु जीवेश्वरयोः परस्परभिन्नत्वमिति वाच्यम् । पदन्यायेन तद्वा- क्योपात्तयोरेव भेदप्रतियोगित्वेनान्वयसम्भवे, अन्यविषयकत्वकल्पना- योगात् । 'आत्माप्यनीशस्सुखदुःखहेतोः यः कारणानि निखिलानि तानि, कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकज्ञाचौ द्वावजावीशानीशा' विति पूर्वोत्तरवाक्यपर्यालोचनया च, पृथगात्मानमित्यस्य जीवेश्वरभेदपरत्व- स्यैव न्याय्यत्वाच ॥ ऐक्यमात्रस्य प्रतिपिपादयिषितत्वे, चशब्द पृथक्शब्दयो धैय्य- ाच ॥ आत्मानं मत्वेत्येतावतैव विवक्षितार्थसिद्धेः । वस्तुतः तव जीवेशमेदवत् , जडेश्वरमेदस्यापि बाध्यत्वेन, तज्ज्ञानस्यापि पुमर्थ- सम्बन्धित्वायोगाच ॥ न च 'उदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवती' त्यादौ मेदज्ञानस्यानर्थहेतुत्वमावेद्यत इति वाच्यम् । उदरं अल्पमेव, मिथ्याभूतमेव, अन्तरं, मेदबुद्धिं, यस्तु करोति, तस्य भयं भवतीति, मिथ्याभूतमेददर्शिन एव भयावेदनात् । ‘य इहनानेव पश्यती' त्यस्यापि नानेवालीकं अल्पं वामेदं यः पश्यति, समृत्यु मामोतीत्यर्थपरत्वात् ॥ वस्तुतस्य वाक्यद्वयमपीश्वरे स्वगतस्वप्रतियोपिक मेददर्शि निन्दापामिति, न ततः परस्येसिद्धिः ।। यदा वैष पतसिम ·श्रुतिपरिच्छेदः ३७ . दृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयंप्रतिष्ठांविन्दते, मनसैवेदमाप्तन्य मिति पूर्ववाक्ये परमेश्वरस्य प्रस्तुतत्वात् । 'अथयेन्यथातोविदु रित्यस्यापि स एवेदं सर्व अहमेवेदं सर्व आत्मैवेदं सर्व, मिति सामानाधिकरण्यनिर्देशलब्धं, यत्सर्वनियामकत्वसर्वकारणत्वादि, अतोन्यथा तद्विरुद्धाकारेण ये जानते तन्मात्रनिन्दापरत्वेन, त्वदद्धि- मतार्थपरत्वासिद्धेः । अथयोन्यां देवता' मित्यस्य योऽन्यो जीवोऽन्यां, विलक्षणां, देवतामुपास्ते किमिति, अन्योसौ परमात्माह- मस्मीति, न सवेदयथा पशु' रिति, जीवपराभेदोपासनानिन्दापरत्वेन, त्वदिष्टासिद्धेः । न च व्यवहितान्वयो दोषः सनिधानाद्योग्यतायाः प्रबलत्वात् ॥ यद्वा अन्योऽसावन्योहमस्मीत्येवोपासनाकारः साचोपासना परदेवताविषयिण्येव कार्या, यस्तु परदेवतान्यां देवतामुपास्ते न स वेद यथा पशुः, तथाच ब्राह्मणं, 'वासुदेवं परित्यज्य योन्यं देव- मुपासते । तृषितो जाह्नवीतीरे कूप खनति दुर्मति' रिति । नचैवं * नान्योतोऽस्तिद्रष्टे' त्यादिना भेदं प्रतिषिध्य " एषत आत्मान्तर्या- स्यमृत' इत्यभेदप्रतिपादनानुपपत्तिः । एषोन्तर्यामी ते आत्मा स्वरू- पमि' ति तदर्थप्रतीतेरिति वाच्यम् । 'सदा पश्यन्ति सूरय' इत्यादि द्रष्टनेकत्वप्रतिपादक श्रुतिविरोधेन, द्रष्टुसामान्यभेदनिषेध- परत्वायोगात् । अत इत्यनेन प्रस्तुतं सर्वनियन्तारं परामृश्य * अतोऽन्यो द्रष्टा नास्ति' त्युक्ते अस्मिन्प्रामे अयमेव सर्वनियामको नान्यः पुरुषोस्ति इत्यादावन्यशब्दस्य प्रस्तुतसदृशान्यपरतया व्युत्पन्न- त्वेनेहापि सर्वनियामक द्रष्ट्रन्तरनिषेधस्यैवोचितत्वाञ्च । द्रष्ट्रभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन तदविरोधाय, तस्माद्धम एवाग्ने दिवादृशे नार्चि- स्त्यिादौ दृशेर्दूरे धूमदर्शनार्थकत्ववत् द्रष्टपदस्थापीश्वरतुल्यद्रष्ट्रर्थ- कत्वोपपत्तेश्च ॥

·AW श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे एतेन 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रि' त्याद्यक्षर ब्राह्मणमपि व्यारया- तम् । नच श्रोतृत्वादे जोवादन्यत्रासम्भवः श्रोत्रोन्द्रयादिनियतज्ञानस्यैव श्रोत्रादिपदवाच्यतया, ईश्वरस्यापि श्रोतृत्वाद्युपपत्तेः । नचेश्वरस्य श्रोत्रादिसद्भावे मानाभावः 'सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरो- मुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्यतिष्ठती' ति श्रुतिस्मृत्योरेव तत्र प्रमाणत्वात् । अपाणिपाद इत्यादि निषेधस्तु अस्मदादिवनियतदेश- बृत्तिपाण्यादिनिषेधपर इति न विरोधः । नचेश्वरतुल्यद्रष्ट्रन्तरस्या- प्रसक्ततया, निषेधानुपपत्तिः' । 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते, यस्मात्परतरं न, मत्तः परतरं नास्ती' त्यादिवदुपपत्तेः । तथाच नान्योतोस्ति द्रष्टे । ति न जीवपरभेदप्रतिषेधः॥ नच वाक्यशेषेण तदभेदः प्रतिपाद्यते । 'एष आत्मा पृथिव्या- दिनियामकत्वेन, प्रस्तुत आत्मा तेऽन्तर्यामी पृछ्यपृच्छकभावेन त्वत्स- म्बन्धी, त्वया पृष्टोऽन्तर्यामीति यावत् । अन्तर्यामिणं ब्रूही' ति प्रश्नानुरोधात् , प्राथम्याच्च । प्रस्तुतात्मोद्देशेनैवाऽन्तर्यामित्वविधानस्यैव न्याय्यत्वाञ्च । ' य आत्मनि तिष्ठन्नि' त्याधुपक्रमानुसारेणास्य प्रक- रणस्य जीवपरभेदपरत्वावश्यम्भावाञ्च । तथाच सूत्रम्-'शारी- रश्चोभयोऽपि हि भेदेनेनमधीयत' इति । तस्मात् 'द्वासुपर्णे त्यादि श्रुतेर्जीवपरभेदपरत्वे, न किञ्चिद्वाधकमिति ॥ , यत्तु ' द्वासुपर्णे' त्यादिना जीवेशभेदपरं, ताद्ध, 'तयो- रन्यापिप्पल स्वाद्वत्ती' त्यहङ्कारतादात्म्यापनजीवमन्द्या ‘नमन- न्योऽमिचाकशीति' तमेव ततो निप्कृष्टया भोकृतया दर्शयति, विशिष्टानुवादश्च, निष्कृष्टाहकारस्य तस्याभोक्तृत्वं प्रतिपादयितुमेव, तथासति बनुभवविरोधः परिहत स्स्यात् ॥ अन्यथा “कस्सिनुभगवो विकाते सर्वमिदं विज्ञातमि' ति उपक्रमस्य अन्यावाचो विमुञ्च ।

·श्रुतिपरिच्छेदः 'ब्रह्मवेद तन्न । n ति मेंदवानिषेधस्य 'ब्रह्मैवेदमि' ति पूर्ववाक्यस्य ब्रह्मैव भवति' इत्युपसंहारस्य च, बाधः स्यादिति ॥ 'स्वाद्वत्ती' त्यस्यान्त करणतादात्म्यापन्नचैतन्यपरत्वे प्रमाणाभावात् ॥ न च 'विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपिच, प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः' 'अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते, शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादयः, अहङ्का- रस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मन' इत्यादि श्रुतिस्मृत्यनुसारेण अन्तःकरणस्यैव कर्तृत्वावसायेन, तत्तादात्म्यं विना, जीवस्य कर्तृत्वा- योगात् 'स्वाद्वत्ती' त्यस्य विशिष्टपरत्वावश्यकमिति वाच्यम् । 'विज्ञानं देवा स्सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासत' इति वाक्यशेषेण सर्वदेवो- पास्यतयावगतस्य ब्रह्मतयाऽन्त करणरूपत्वासिद्धेः । 'विज्ञानाध्येव खल्विमानि भूतानी' त्यत्रापि विज्ञानं ब्रह्मैव जगत्कारणमिति श्रव- णात् । विस्तरस्त्वद्वैतशिक्षायां द्रष्टव्यः ॥ 'अहङ्कारविमूढे ' त्यस्याहङ्कारेण, गर्वेण, विमूढात्माऽपहृत- शान अहं कर्तेति मन्यते ईश्वरगतमेवानन्याधीनकर्तृत्वं स्वात्मनि बुध्यत इत्यर्थपरत्वेनान्त:करणस्य कर्तृत्वासिद्धेः । ततोऽहङ्कारस्य दृश्यन्त इत्यस्यापि शोकादौ जनयितव्येऽन्त करणस्य सहकारित्व मात्रप्रतिपादनपरत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ एतेन 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ती' त्यहङ्कारविशिष्टचैतन्य मनूद्य अनश्नन्नन्य' इति निष्कृष्टस्य चैतन्यस्याभोकृत्वमुच्यते, तथासति हनुभवविरोधः परिहृतः स्यादिति, विशिष्टानुवादप्रयोजन- कथनमपि प्रत्युक्तम् ॥ जीवातिरिक्तेश्वरस्यैव कर्तृत्वाभावोक्तयाऽनुभ- वविरोधाप्रसराच । न च 'द्वासुपर्णे' त्यस्य जीवेश्वरभेदपरत्वे कस्मिन्नुभगव' इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधः । अन्य- ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ विरचितमेदविद्याविलासे मानेनान्यज्ञानासम्भवादिति वाच्यम् । त्वयापि जडचेतनयोर्मेदाङ्गी- कारेण साम्यात् । जडस्य मिथ्यात्वेऽपि, तस्य ईश्वरस्वरूपत्वानङ्गी- कारात् । न च ब्रह्मज्ञानेन सर्वे तत्वतो जातं, अध्यस्तं प्रति अधिष्ठा- नस्यैव तत्वरूपत्वादिति वाच्यम् । जगध्यस्तत्वस्याद्याप्यसिद्धः । तत्वं हनारोपितं रूपं तञ्चाध्यस्तस्याध्यस्तत्वमेव । अन्यथाऽनध्यस्तत्वप्रस- कादिति, जगत्तत्वस्य ब्रह्मरूपत्वा सिद्धेश्च । न च ब्रह्मज्ञानेन जगद्ध्य- स्तत्वज्ञानात् सर्वस्यापि तत्वतो शातत्व मविरुद्धमिति वाच्यम् । अन्यज्ञानेनान्यज्ञानायोगस्य त्वयैवोक्तत्वात् । प्रधाने शाते अप्रधानं झातफलं भवति इत्यर्थपरत्वेनोपक्रमस्याविरोधा ञ्चेत्यन्यत्र विस्तरः । एतेना ‘न्या वाचो विमुञ्चथेति परामर्शोऽपि व्याख्यातः ॥ तत्र परमात्मन एव मुख्यज्ञेयत्वस्य अन्येषा ममुख्यज्ञेयत्वस्योक्तयाs- विरोधात् । अन्यथा 'नारायणं महाज्ञेयं, द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये' इत्याद्यसङ्गतं स्यात् । 'नास्त्यकृतः कृतेन, तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवा- भिगच्छे' दित्युपक्रमानुसारेणा न्यावाच इत्यस्य क्षयिष्णुफलकर्म- बोधक वाङिनषेधपत्वेनाविराधाश्च । न च 'ब्रह्मैवेदमि' ति सामा- नाधिकरण्यानुपपत्तिः, ‘सर्व खल्विदं ब्रह्म, तज्जलानितिशान्त- उपासीत,' 'विश्वमेवेदं पुरुष स्तद्विश्वमुपजीवति,' 'सर्व समा- मोषि ततोसि सर्व ' इत्यादि श्रुतिस्मृतिमिरेव तद्गते रुक्तत्वात् ॥ नचैवं ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवती' ति विदुषो ब्रह्मभावापत्तिप्रति- पादनपरत्वात्तद्विरोधः। 'सयोहवै तत्परम ' मिति ज्ञेयस्य परत्वेन विशेषिततया, इह परब्रह्मभावापत्तेः प्रतिपिपादयिषितत्वे, परं ब्रह्मैव भवतीत्याकारत्वापातेन, जीव एव भवतीत्यर्थस्य विज्ञातव्यत्वात् 'द्वे ब्रह्मणी' त्यादौ जीवेऽपि ब्रह्मशब्दप्रयोगदर्शनात् । न च जीवमा- वस्थ स्वतः सिद्धतया ज्ञानफलत्वानुपपत्तिः, ब्रह्मभावस्य, स्वतः सिद्धतया तवापि साम्यात् । नचौपाधिकरूपनिरसनेन निजरूपावि- , ·श्रुतिपरिच्छेदः र्भाव एव सपानसाध्य इति वाच्यम् । ममापि साम्यात् । आविर्भा- वस्यापि तव ब्रह्ममात्रतयाक्तदोषानिस्ताराश्च । ब्रह्मविदामोति पर' मिति श्रुत्यन्तरानुसारेण, 'परात्परं पुरुष मुपैति दिव्य' मिति पूर्ववाक्यानुसारेणच 'ब्रह्मैव भवति ब्रह्मव प्राप्नोती' त्यर्थपरत्वाच्च । भवतीति परस्मैपदस्य व्यत्ययेनाप्युपपत्तेः । एतेन ‘ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्नोती, त्यादिश्रुतिरपि व्याख्याता ॥ यदपि द्वासुपर्णेत्यस्य जीवेश्वरभेदपरत्वे ' तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ती' तिसत्वं, 'अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीती' त्यनश्नन्नन्यो अभि. पश्यतिज्ञस्तदेतत्सत्वं येन स्वप्नं पश्यति अथयोयं शरीररूपद्या सक्षे- त्रज्ञ' इति पैगी रहस्यव्राह्मणविरोध इति ॥ तदपि न । सत्वशब्दस्य 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्वमस्तीति जन्तुषु' इत्यभिधानानुसारेण वन्यान्विनेप्यन्निव दुष्टसत्वा' नित्यादिप्रयोगानुसारेण च जीवपर- स्वेनाविरोधोपपत्तेः ॥ क्षेत्रज्ञशब्दस्यापि क्षेत्रोक्षर एवच, क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धी' त्यादौ परमात्मन्यपि प्रयोगाच्च । आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः, सन्यास- योगाद्यतय शुद्धसत्वा' इत्यादौ अन्तःकरणे सत्वशब्दस्य जीवपरमा- मनोर्मध्ये ज.वात्मा क्षेत्रज्ञ इति विज्ञायत इत्यादी क्षेत्रज्ञशब्दस्य जीवे प्रयोगो दृश्यत इति चेत् भ्रान्तोऽसि । वयमन्यत्र प्रयोग न निषे- धामः । किन्त्विह तयोर्जीवपरमात्मविषयत्वे नाविरोधमेव ब्रूमः । न च 'येन स्वप्नं पश्यति तत्सत्व' मिति, जीवो येन करणेन स्वप्न पश्यति तत्सत्वमिति सत्वशब्दार्थस्य जीवातिरिक्तत्वोक्तिविरोधः येन जीवेन सहितः परमात्मा स्वप्नं पश्यति तत्सत्वमिति जीवस्यैव सत्वोक्तेः । न च परमात्मनः स्वप्नद्रष्ट्रत्वे मानाभावः, भ्रान्तत्वप्रसङ्ग- श्रेति वाच्यम् । अथ रथान् रथयोगान्पथ स्सृजत कामङ्कामं पुरुषो निर्ममाण' इत्यादौ परमात्मनएव स्वप्नपदार्थस्रष्टुत्वोक्या स्वसृष्टपदा- B.V.v. 6 ·४२ . श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ विरचितभेदविद्याविलासे थंद्रष्टत्वभ्रान्तत्वस्य चोपपत्तेः ।। अथ- योयं शरीरउपद्रष्टे' त्युत्त- रवाक्ये परमात्मनएव जीवापेक्षया अधिकद्रष्टुत्वोक्तश्च । ' उपो- धिकेचे ति पाणिनिस्मरणात् । नचात्र क्षेत्रज्ञशब्दो जीवपरएव शारी- रत्वोक्तरिति वाच्यम् । शरीरे स्थित्वा नियामकत्वेन परमात्मनोपि शारीरत्वोक्तयविरोधात् ॥ शारीरपदस्य जीवपरत्वेऽपि शारीरे जीवे स्थित्वा उपद्रष्टेत्यर्थपरत्वेनाविरोधोपपत्तेश्चेति दिक् ॥ एतेन 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमित्यत्रकार्यकारणसङ्घातान्य- त्वमेवार्थः इति प्रत्युक्तम् । द्वासुपर्णे' त्यादि पूर्ववाक्यानुसारेण षो निमग्न ' इति पुरुषपदस्वारस्येन,' अस्य महिमानमि' ति वीतशोक ' इति मोक्षफलभोक्तृत्वेनच प्रस्तुतजीवान्यत्वस्यैव न्याय्य- त्वात् ' एवं ' सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिते । ति जीवे. श्वर भेदे मानम् ॥ सहभावस्य मेदगर्भितत्वात् । मुक्तौ विद्यमानस्य मेदस्यमायिकत्वानुपपत्तेश्च । यत्तु 'सोनुत' इत्येतन्नमुक्तौ भेद- प्रतिपादनपरं विदितब्रह्मरूपेण युगपत्सर्वानन्दानुभवस्यैव तदर्थत्वात् , मुक्तौ तदितरभोगस्यासम्भवात् । अन्यथा सहयुक्त प्रधान इति ब्रह्मणो गुणत्वभोगयोः प्रसङ्गात् । तदुक्तं स्कान्दे-सोचते सकलान्का- मान्क्रमेण सुरर्षभान्नः: 'अविदितब्रह्मरूपेण जीवन्मुक्तो नसंशय ' इति तन्नाविदितब्रह्मरूपेण युगपत्सर्वानन्दावाप्तिरर्थ इत्यत्र प्रमाणभावात् । न चेत्थम्भावलक्षणातृतीयैव मानमिति वाच्यम् । सहपदयोगे सहा- र्थतृतीयाया एव न्याय्यत्वात् ॥ इत्थम्भावलक्षणतृतीयाश्रयणे तु विप. श्चिद्ब्रह्मप्राप्तइति ब्रह्मत्वं प्राप्त इतिवा ब्रह्मविपश्चित्वं ब्रह्मज्ञानं प्राप्त इति वा तदर्थ स्स्यात् । नाद्यः प्राप्यप्रापकभावस्य मेदं विनाअयोगात् । न द्वितीयः तब ब्रह्मत्वस्य स्वतः सिद्धत्वेन तत्प्राप्त्युत्क्ययोगात् । ब्रह्मज्ञानवतः सकलकामावादेप्युपपन्नत्वादिष्टासिद्धः। सहशब्दवैय्याश्च । न च तस्य योगपद्यमर्थः व्यवहितान्वयप्रसङ्गात् ।। . .

·श्रुतिपरिच्छेदः न च सहार्थतृतीयाङ्गीकारे ब्रह्मणाप्राधान्यं भोगश्च स्यादिति वाच्यम् । सहयुक्तेऽप्रधान इति सहयुक्तस्य प्राधान्ये गम्यमाने तृतीयायाविहि- तत्वेन गम्यमानस्य च वास्तवप्राधान्याविरोधित्वेन न शब्दतो प्राधान्यस्यैवेष्टत्वात् । परमात्मनस्सर्वसारभोक्तृत्वेन भागप्रसङ्गस्यापी- ष्टत्वाच॥ न च सिद्धान्तेऽपि मुक्तस्येतरभोगासम्भवः, ‘स तत्र पति जक्षन् क्रीडन् रममाण ' इत्यादौ भोगान्तरस्यापि श्रवणात् । नचो- त्कृष्टब्रह्मानन्देऽनुभूयमाने भोगान्तरकामना न संभवतीति वाच्यम् । ब्रह्मानन्दस्य मुक्तानुभाव्यत्वासिद्धेः स्वरूपानन्दस्य चानुभूयमानत्वेऽ- पि विषयभिव्यक्तसुखस्य प्रागनुनभूतत्वेन कामनोपपत्तेः । नचाज्ञा- नस्य निवृत्तत्वेन तस्याननुभूतत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । तन्निवृत्ता वपीश्वरेच्छाया आवरकत्वेन तदननुभवोपपत्तेः । एवं उपबृहणमपि नेयम् । एवं परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत,' 'यदापश्यः पश्यते रुक्मवर्ण' मित्यादिश्रुतिप्रतिपन्नद्रपदृश्यभावापि जीवपरभेदे मानात् । न च तस्य कल्पितभेदेननिर्वाहः वह्नौवह्निभेदकल्पनेऽपि दाहादिदर्श- नेन तस्य व्यवस्थाहेतुत्वायोगस्योक्तत्वात् । श्रुतेरतत्वावेदकत्वाप- तेश्च । न च तात्पर्यविषयीभूतस्य शुद्धचैतन्यस्याबाधात् नातत्वावे- दकत्वमिति वाच्यम् । द्रष्ट्रदृश्यभावस्यापि , मानान्तराप्रप्ततया तात्प- यविषयत्ववश्यं भावात् । अभेदश्रुतेरपि कल्पिताभेदविषयत्वे नोप- पत्या तात्विकामेदासिद्धिप्रसङात् । अभेदस्य कल्पितत्वेऽपि श्रुतिता- रपर्यगोचरस्य चिन्मात्रस्य सत्यत्वेन तत्प्रामाण्योपपत्तेश्च ।। न चानुभूयमानभेदविरोधेन श्रुतिपरिचयहीनानाममेदज्ञाना- भावेन तदेकवेद्यस्य मिथ्यात्वेतदप्रामाण्यप्रसनच प्रातीतिकस्य व्यावहारिकस्यवा, मेदस्यायोगात् अभेदश्रुतेः पारमार्थिकाभेदपर- त्वस्यावश्यकत्वमिति · वाच्यम् । यजमानप्रस्तराभेदस्यापि तात्वि- ·श्रीमद्विजयन्द्रितीर्थविरचितमेदविद्याक्लिासे कत्वापत्तेः । तत्राप्यनुभूयमान भेदविरोधेन 'यजमानः प्रस्तर' इत्यादिश्रुतिपरिचयहीनानामभेदज्ञानाभावेन तदेकवेद्यस्य तस्य मिथ्या- त्वेतत्वेतदप्रामाण्यप्रसङ्गेन च प्रातीतिकस्य वा व्यावहारिकस्य वा भेदस्यायोगात् श्रुतेः पारमार्थिकाभेदपरत्वमावश्यकमिति सुवच- त्वात् ॥ ययोरभेदः मेदनिषेधो वा श्रुत्या बोध्यते । तद्भेदस्यादि श्रुत्यैकसमधिगम्यतया, भेदस्यकल्पितत्वे तदप्रामाण्यापत्तेश्च । अमे- दश्रुतेरन्यपरत्वेन वोपपत्या अभेदपरत्वासिद्धेश्च ॥ नचैवं श्रुतहीनादिकं दोषः। मुख्यस्यासम्भवे तस्य सह्यत्वात् । स्वयापि विशिष्टाभेदपरत्वमपहाय चिन्मात्राभेदपरत्वस्वीकाराच्च । न चाभेदज्ञानस्य पुमर्थसम्वन्धित्वादभेदस्य श्रुतितात्पर्यविषयत्व मितिवाच्यम् । योवेद अहं ब्रह्मास्मि, स इदं सर्व भवतीत्यादौ अभेदज्ञानस्य दुःखिजडात्मकत्वप्रतिपादनमुखेन निन्दिततया तस्य पुमर्थसम्बन्धित्वासिद्धेः । भेदज्ञानस्यापे पुमर्थसम्बन्धित्वोक्तयाऽभेद- श्रुतीनामपि भेदे तात्पर्यस्य दुर्वारत्वाच्च ॥ प्रत्युत ‘सोविमेत्तस्मा- देकाकी नरमत ' इत्यभेदस्य भयहेतुत्वस्यैवावेदनात् । न चात्रनिरुप- चरितैक्यज्ञानस्य न भयहेतुत्वमावेद्यते, किन्तु द्वितीयवस्तुसम्भाव नाया एव अतएव 'कस्मान्नुविभेमियन्मदन्यन्नास्ती' त्युत्तरवाक्यममि- सङ्गच्छत इति वाच्यम् । स्वभिन्नत्वेन निश्चितप्रियादेर्भयहेतुत्वाद- र्शनेन विरोधिद्वितीयस्य भयहेतुत्वदर्शनेनच द्वितीयवस्तुसम्भावना- मात्रस्य भयहेतुत्वोक्तययोगात् । एवं च योगात् । एवं च 'कस्मान्नु विभेमि यन्मद- न्यद्विरुद्धं नास्ती' ति वा वाक्यशेषार्थ इति न तद्विरोधोपि ॥ एतेन द्वितीयाद्वै भयं भवती' त्याद्यपि व्याख्यातम् । न च * तत्वमसीत्या' दे रभेदपरत्वाभावे एकविज्ञाने सर्वज्ञान, वाचारम्भ- पमृदादिदृष्टान्त, परमात्मप्रवेशादिमि स्तदुपपादनवैय्यर्थमिति वा- च्यम् । एकविज्ञानेन सर्वज्ञानप्रतिक्षाया अभेदोपपादनपरत्वस्य निर- .

·श्रुतिपरिच्छेदः स्तत्वेन मृत्पिडादि दृष्टान्तस्यापि तदुपपादनपरत्वासिद्धेः 'तत्सृष्ट्वा- तदेवानुप्राविशदि ' ति श्रुत्युक्तप्रवेशोपि परमात्मनएव सृष्ट्यनन्तर- भाविप्रवेशस्य अनादिजीवभावरूपत्वायोगात् ॥ न च व्यापकस्य परमात्मनः प्रवेशानुपपत्तिः, अन्तः प्रवेशावच्छेदेन सृष्टपदार्थसम्वन्ध- स्यैतत्प्रवेशरूपत्वोपगमात् ॥ च श्रुतेरभेदपरत्वाभावे 'सदेवसोम्येऽदमनआसीत् । आत्मावा इदमेक एवाग्रआसीदि' त्यभेदोपक्रमाद्यनुपपत्तिः । सृष्टः प्राक्कालेऽप्यनादिजीवाविद्याकामकर्मादेस्सृष्टथुपयोगिनस्सत्वेना भेदो- पक्रमत्वासिद्धः । नचेतरसत्वस्य ब्रह्मतेरसकललिफ्धविरोधित्वे- पि नाभेदविरोधित्वमिति न तदुपक्रमत्वाद्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । त्वदभिमताभेदस्यापि ब्रह्मण्यतिरेकेणासत्वरूपतया विरोधस्य दुर्वा- रत्वात् । एवं जीवानां परस्परं भेदे श्रुतिरपि प्रमाणम् , 'नित्योनि- स्यानां चेतनश्चेतनामेकोबहूनां परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्व जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः सदापश्यन्ति सूरय ' इत्यादिका ॥ इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्याणां श्रीमत्सुरेन्द्रतीर्थ पूज्यपादानां शिष्येण सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीमद्विजयीन्द्र- भिक्षुणा विरचिते भेदविद्याविलासे श्रुतिपरिच्छेदः समाप्तः ॥ ॥ श्रीहरिः ॐ॥

·॥ भेदस्वरूपसमर्थनं नाम चतुर्थःपरिच्छेदः ॥ , श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ ननु तथापि जीवपरयोर्जीवानां च भेदोऽनुपपन्नः तत्स्वरूपस्य दुर्वचत्वात् । तथाहि-न तावद्विभागः पृथक्तं वा तद्भेदः तयो धर्मिद्वयप्रत्यक्षाधीनप्रत्यक्षत्वात् । प्रत्यक्षातिरिक्तं च भेदे न किञ्चि- प्रमाणमित्युक्तम् । नापि वैलक्षण्यम् । विविधलक्षणस्यैकस्मिन्नपि सत्वात् । विरुद्धलक्षस्यातिरिक्तभेदतग्रहाधीनग्रहत्वात् , अहङ्काराति- रिक्तात्मनि ब्रह्मविलक्षत्वे प्रमाणभावाच्च । अहङ्कारश्वः नात्मेत्युक्तम् । तस्मादन्योन्याभावस्वरूपो वा भेदोवाच्यः तत्र न तावदन्योन्याभावः सम्भवति । तत्प्रतियोगिप्रमाणयोरभावात् तत्र न परमते घटादिः प्रातयोगी, अभेदविरोधिभेदस्य तदभावतया तयोगात् । न च घटा- दिरेव अभेदः, तदधिकरणे तद्भेदाभावप्रसङ्गात् । तादाम्यं भेदप्रति- योगीति चेन्न, तावत्तादात्म्यं घटस्वरूपातिरिक्तं, तत्र न तावद्धट इति बुद्धिःप्रमाणम् । घटो घटाभिन्न इति बुद्धिस्तद्विषया, तस्याः भेदभाक- विषयत्वात् , स एव तादात्म्य इति चेत्, तर्हि भेदतादात्म्ययो रन्योन्यज्ञानाधीनज्ञानतया नैकमप्यनुभूयेत । न च घटाभावाभावो घट इव भेदाभावोऽपि अभावोपस्थिति विनैव ज्ञायत इति वाच्यम् , घटे घटत्वस्येव विधिरूपस्य भेदाभावे अन्यस्याभावात् । न च तत्रापि कश्चिद्धर्मोऽस्त्विति वाच्यम् । अभिन्न इति बुद्धेः, तदन्यस्य तद्विषयज्ञानस्यादर्शनाञ्च । न च घट इति वुद्धरेव तादात्म्यमपि बाधकामावाद्विपयोऽस्त्विति वाच्यम् , घटतस्मृतिजन्यघटनाने तस्य प्रकारतया मानायोगात् । औपाधिकधर्मस्य निर्विकल्पकायोगात्, ·चतुर्थःपरिच्छेदः ४७ घटत्वस्मरणजन्यघटज्ञानसमानाकारस्य ज्ञानस्य तदन्यस्यापि तदधि- कविषयत्वायोगात् , घटत्वस्मरजन्यघटनानाधीनभेदज्ञानस्य तदभावा- विषयत्वप्रसङ्गाश्च । अत एव तादात्म्यमप्यखण्डो धर्मः कश्चिद्धठादि- निर्विकल्पक विषय इति घटप्रत्यक्षे तदपि प्रकारतया प्रतीयत इति प्रत्युक्तम् । शाब्दघटज्ञानाद्भेदज्ञानाभावप्रसङ्गात् , तस्य घटशब्दाद- नुपस्थितेर्जात्यतिरिक्ताखण्डधर्माभ्युपगमे तेनैव सर्वव्यवहारोपपत्तौ जात्यभावप्रसङ्गाच्च । अनित्यस्याखण्डस्य रूपादावयोगात् ; घटहान्य- स्याखण्डधर्मस्य घटत्वादिसमानतया तादात्म्यात्यन्ताभावस्य घटा- द्यप्रतियोगितया तद्भेदत्वानुपपत्तेश्च, नान्याभावेऽन्यः प्रतियो- गीति ॥ उच्यते-न तावद्भेदस्वरूपं तत्प्रतीतिर्वा निराकर्तुं शक्यते, तयो स्त्वयाप्यङ्गीकारात् । भेदप्रतीतौ तन्निरासासम्भवात् । तन्निवृ. त्यर्थ श्रवणादौ प्रवृत्यभावप्रसङ्गात् , ' अन्या वाचो विमुञ्चथ, नान्यः पन्था, अन्यधुष्माकमन्तरं बभूव, नान्यच्छेयोवेदयन्ते प्रमूढा इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्चितौ समानमितरच्छेतेन, चार्थेद्वन्द्र, उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः, मेदव्यपदेशाच्चान्य' इत्यादि श्रौतस्मातसौत्र- व्यवहारानुपपत्तेः । ' नावृषेयं वृणीते, नानुयाजे' स्वित्यादौ, ‘सुड- नपुंसक' स्येत्यादौ च नमः पर्युदासार्थत्वानाश्रयणीयत्वप्रसङ्गाच्च । नचेष्टापत्तिः, एकवाक्यताभङ्गप्रसङ्गात् । अत्र नञः किं प्रसज्यप्रति- षेधोर्थः, उत पर्युदासोऽर्थ इति संशयानुपपत्तेश्च । नत्रः प्रतिषेध- मात्रार्थत्वेन कोट्यन्तराप्रसिद्धः, मेदमात्रस्याप्रामाणिकत्वे जैमिनिना तद्विशेषकर्मभेदे शब्दान्तरादेः प्रमाणत्वेनानुपन्यासापत्तेश्च । दूष्यदूष- पयोः प्रमाणतभासयोः, वेदबाह्यागमयोः, अन्नानन्नयोः, सुरापयसोः, मातृकळत्रयोश्च भेदाभावेन बहुविप्लवापाताञ्च । नित्यानित्यवस्तु विवे- कासम्भवेन तव श्रवणादावनधिकारापाताच ॥

·श्रीमद्विजयन्द्रितीर्थविरचितमेदविद्याविलासे नहिवयं भेद एव नास्तीति ब्रूमः, किन्तु, बिम्बप्रतिविम्बादि मेदवन्मायिक इति, अत स्सर्वापि व्यवस्थोपपद्यत इति पेन, मायि- कस्य कल्पितत्वेन व्यवस्थापकत्वासम्भवस्य बिम्ब प्रतिदिम्बादि भेद- स्वाभाविकत्वस्य चोक्तत्वात् , मायिकस्यापि तस्य त्वदुक्तन्यायेन प्रति- योग्याद्यसम्भवेनासम्भवाच्च । भिन्नतया धर्मिप्रतियोगिज्ञानसाध्य- त्वेन त्वदुक्तानवस्थापाताच्च । मायासामर्थ्यादनवस्थादि ग्रस्तमपि न दूप्यत इति चेन्न, ईश्वर सामर्थ्यात्तथेत्यापातात् , अनुपपत्तिमात्रस्या- दोषत्वापाताश्च । माययैव सर्वस्य व्यवस्थोपपत्तौ तत्तव्यवस्थासिध्यर्थ व्यवस्थापकान्तराभ्युपगमप्रसङ्गाच्च । न च मायिक मेदस्य साक्षिप्रत्यक्ष- विषयतया नानवस्थेति वाच्यम् , सत्यत्वपक्षेऽपि साम्यात् , जीवपर- भेदस्य साक्षिवेद्यत्वेऽपि घबपटादिभेदस्य त्वयापि साक्षिवेद्यत्वस्या- नभ्युपगमाच्च । अनन्यथासिद्ध भेदप्रतीतिरूपफलसिद्धौ अबाधितत्व कादाचिक्तत्कयो निर्वाहाय विषयतत्सामग्रयोः कल्प्यत्वेन विशिष्ट तदनिर्वचनेऽपि दोषाभावाच ॥ न च तदनिर्वचनमपि तथाझस्तुतावद्विभागः पृथक्कं वा भेदः । न च तयोर्धर्मिय प्रत्यक्षाधीन प्रत्यक्षतया प्रत्यक्षप्रमाणकत्वोपपत्तिः, अनुमानस्य श्रुते ; तत्प्रमाणत्व सम्भवात् । उक्तभेदस्य प्रमाणान्त- राप्ततया भेदश्रुते स्तत्र तात्पर्यापपत्तेश्च, वैलक्षण्यं वा भेदोऽस्तु । न च तस्यातिरिक्त भेदग्रहाधीन ग्रहत्वेन भेदप्रतीति व्यवहारविषयत्वा- नुपपत्तिः, परस्परविरहरूपत्वे तयाप्यत्वरूप विरुद्धधर्मवत्वरूपस्य वैलक्षण्यस्यातिरितिक्त भेदनियतत्वेऽपि तहाधीनग्रहत्वे प्रमाणाभा- वात् । न गव्यश्वत्वाभावग्रहेऽश्वभेदग्रहोऽपि कारणम् , येन तथा- स्यात् । चैलक्षण्यमेव भेद इति वदन्तं प्रति तस्य भेदग्रहाधीन महत्वदित्युक्तेरेवायोगाश्च । न च भेदाभावे विरुद्धधर्मवत्वमपि नस्या- दित्यावश्यकत्वात् । तदतिरिक्त एव भेद इति वाच्यम् । आपाधापा- ·चतुर्थपरिच्छेदः १९ दकयो रभेदापातात् , प्रत्युत भेदग्रहस्य धर्मिप्रतियोगितावच्छेदक झानसाध्यत्वेन वैपरीत्यापत्तेश्च । नचाहमातिरिक्तस्य जीवस्य ब्रह्म- विलक्षणत्वे मानाभावः, अहमर्थस्यैव जीवतया तत्र किञ्चिज्ज्ञत्वादि- ग्राहकप्रत्यक्षादेरेव प्रमाणत्वात् । यथा चाहमों नान्त:करणविशिष्ट स्तथोक्तमधस्तात् ॥ अन्योन्याभावो वा भेदोऽस्तु । न च तत्प्रतियोगिप्रमाणयोर- सम्भवः, घटादेः प्रतियोगिनः प्रत्यक्षादेः प्रमाणस्य च सत्वात् । न चाभेदविरोधित्वेन प्रतीयमानस्य भेदस्य घटादि प्रतियोगित्वानु- पपत्तिः । पटः घटो नेति घटप्रतियोगिकत्वतदभेदविरोधित्वयोरप्यनु- भवेन तदुभयोपपत्तेः । घटः पट इति प्रतीताभेदस्यैव प्रतियोगित्वम- नुभूयते, न घटस्येति चेन्न ॥ भूतले घट इति प्रतीतौ संसर्गस्यैव संसर्गाभाव प्रतियोगित्वापत्या घटादे स्तत्प्रतियोगित्वासिध्यापातात् । * नेहनाने' ति श्रुत्या प्रपञ्चमिथ्यात्वासिद्धिप्रसङ्गाश्च । यदि च संसर्गितयारोप्यस्य घटादेरेव प्रतियोगित्वं, न संसर्गस्य, तहभिन्न- तयाऽरोप्यस्य घटस्यैव प्रतियोगित्वं, नामेदस्येति समम् , अस्तु वा अमेद एव तत्प्रतियोगि, तथापि न नो हानिः, अभेदस्यापि घटस्वरू- पत्वात् । नचैवं घटी घटामिन्न इति तद्धर्मत्वानुभवविरोधः प्रमेयत्वं प्रमेयं, घटः प्रतियोगी घटात्यन्ताभावे घटो न, मिथ्यात्वं मिथ्येत्यादि- बदुपपत्तेः । न च तदनुभवस्य स्वरूपमात्रं विषयः न तद्धर्मत्वमपीति वाच्यम् । अमेदानुभवेऽपि साम्यात् । नचैवं घटवति भूतले तद्भेदानुगपत्तिः तस्य भेदविरोधित्वादिति वाच्यम् । नह्मन्योन्यामाक- स्थामेद सामानाधिकरण्यं विरुद्धं किन्तु तत्स्वरूपवृत्तित्वं, तथैवा- नुभवात् । B.V.v. 7 ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे नचैत्र मेदस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्याङ्गीकारेऽभावमर्या- दातिलाइनप्रराजः, तथ्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्वभावत्वादिति वाच्यन् । संयोगामारवत्यानभावादिव त्वदभिमतप्रपञ्चमिथ्यात्व घट- कानायक प्रतियोकि सामानाधिकरण्येऽप्यभावमर्यादानतिलङ्घनो- पपः । न च प्रानभाबादेरेसादेन न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं, मिथ्या मालालाबखाभि च स्वतुल्यसत्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं, तथापि एकामधेन खलुल्यतत्वप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यमेवाभा- वस्थ स्वमात्र इति नगाड़ोष इति वाच्यं, लाघवेन प्रतियोग्य- सामानाधिकारख्यात्य भाययभायतया उक्तदोषानिस्तारात् । यदिच प्रतियोगिसमानाधिकरणेऽव्याभावत्वानुभवादेवं कल्प्यते, तदा प्रकृ. तेऽपिवीयतां दृष्टिः॥ यद्वा-अभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमात्रं न विरुद्धं, घटवत्यपि भूतले सम्बन्धान्तरेण तदभावानुभवात् । किन्तु आरोप्य- सम्बन्येन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं अन्योन्यामाने च तादात्म्यमेव आरोग्यसम्बन्ध इति न भेदस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यानुपपत्तिः । न च तादात्म्यं स्वरूपमेव, नातिरिक्तं, मानाभावात् , स्वरूपश्च संसर्गः तस्यैवारोप्यत्वादिति वाच्यम् , घटत्वस्यव तादात्म्यरूपतया स्वरूपत्वासिद्धेः, प्याः प्रवृत्तिनिमित्त भावार्थकत्वाच्च । न च व्यक्तिभिन्नस्य घटत्वादे घंटादितादात्म्यरूपत्वानुपपत्तिः, तद्भिन्नस्य तदात्मकत्वानुपपत्तेरिति वाच्यम् , तद्भिन्नस्य तत्स्वरूपापत्ति विरुद्धा, न तवृत्तिधर्मत्वमपि तादात्म्यं च तद्वतिधर्म इत्युक्तम् ॥ न च घटत्वादिरूपतादात्म्यस्य संसर्गत्वे प्रमाणामावः, भूतलं घट इत्यारोपे सत्यपि तस्य प्रकारतयाऽसंसर्गत्वादिति वाच्यम् । ना.

·चतुर्थपरिच्छेदः ५१ १ घटो रूपी समवायवांश्चेत्यादाविव संसर्गस्यापि प्रकारत्वोपपत्तः । एतेन तादात्म्यं भेदप्रतियोगीतिचेदित्यादि, नान्योन्याभावेऽन्यप्रतियो- गीत्यन्तं निरस्तं वेदितव्यम् । भेदे तादात्स्यप्रतियोगित्वस्य घटत्वाद्य- तिरिक्ततादात्म्यस्य चानभ्युपगमात् ॥ यदपि घटत्वात्यन्ताभाव एव भेद इति मतान्तरमुपन्यस्य तत्र दूषणमुक्तं, तस्य घटाप्रतियोगिकरमेन तद्भेदत्वानुपपत्तेः । तस्यैव स्वाभावानाधिकरणघटभेदानाधारतया घटत्वाधारत्वप्रसङ्गाञ्च । अभा- वस्येच भावस्यापि विरुद्धत्वेन स्वाभापानधिकरणत्वाद् । न च विरुद्धयोरैकाधिकरण्यमेव विरुद्धम् । नत्वाचाराधेयत्वमिति वाच्यम् । अमावे तदभावस्यापि क्लप्तत्वात् । शिञ्च अभावाधिकरणक्योन्यस्य भूतलस्य घटाधारतादशायां तदभावानाधारत्वं तदनधिद्धरणत्वयोग्य घटाधारत्वप्रयुक्तमेव । नचैवं घरे घटो नास्तीति प्रतीति नस्यादिति वाच्यम् । अभाव इव तद्बुद्धेराधारत्वांशेऽप्रमात्वात् । घटयुद्धिविपये घटत्वाधिकरणे तदभावविषयतया अभावान्तरविपयतया वा प्रतीत्यु- पपत्तेश्च । भूतले घटो नास्तीति बुद्धिस्तु बाधनाभावाभाषविषया । नचैवं तत्र घटलत्वप्रसङ्गः । घटाभावानधिकरणाभाव इव तत्रापि तदभावाभावेऽपि तदनधिकरणत्वोपपत्तेः । उभयाधिकरणत्वयोग्य एव अन्यतराभावेऽन्यतरविधिनियमात् । अपिच घटत्वमिह नास्ति नायं घट इति प्रतीत्योरवैषम्यप्रसङ्गः। किञ्च घटत्वात्यन्तामावः पटा- धिकरणकोऽपि न पटर्मिकघटतादात्म्यविरोधीति कथं तस्य तद्भेदत्वं स्यात् ? तदुभयनिरूपिताभेदविरोधिन एव तद्भेदत्वात् । तदभेदश्च तर्कितः परमते । अतो वृक्षस्याग्रत्वाभाव इव तदधिकरणाभेदेऽपि घटत्वाभावोऽप्युपपन्न इति न स भेद स्तर्किताभेदावराधीति ॥

·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे तदपि न घटाप्रतियोगिकस्यापि घटत्वात्यन्ताभावस्य घटभेद- प्रतीतिव्यवहारविषयत्वे दोषाभावात् । घटत्वात्यन्ताभाव एव घटभेद- प्रतीतिविषय इति वदता तस्य घटप्रतियोगिकत्वानङ्गीकाराश्च । नचैवं घटे प्रतियोगित्वानुभव विरोधः । नहि घटमात्रे प्रतियोगित्वमनुभूयते । किन्तु घटत्वविशिष्ट । तथाच सविशेषणेहीति न्यायाधटत्वविषय एवानुभयोऽस्तु । अतिरिक्तभेदविषयत्वेगौरवात् । न च घटत्वस्यापि स्वाभावानधिकरणतया घटामेदापत्तिः । घटमेदानधिकरणत्वस्य तुल्यत्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगितदभावयोरेकस्याभावेऽन्यस्य सत्व- नियमेनाभावानधिकरणत्वासिद्धेः । नचात्यन्ताभावे उभयानधिकर- गत्वमपि क्लप्तमिति वाच्यम् । घटात्यन्ताभावे घटो नास्तीत्यबाधि- तप्रतीत्या स्वस्थापि स्वाधिकरणत्वेन तदसम्प्रतिपत्तेः । नचैवमात्मा- श्रयः सिद्धविपयत्वेनास्यादोषत्वात् ॥ एतेनाभावाधिकरणत्वयोग्यभूतलस्य घटाधारतादशायां तद- भावानाधारत्वं तदनधिकरणत्वयोग्यघटाधारत्वप्रयुक्तमेव । अन्यथा घटसत्वदशायामपि तत्र तदभावापत्तेः। तथाच कथमभावस्य प्रति- योगिवृत्तित्वमिति निरस्तम् । नह्यभावाधिकरणतायां भूतलत्वमवच्छे- दकम् । तस्य प्रतियोगिमत्यपि सत्वेनातिप्रसक्तत्वात् । किन्तु प्रतियो- गिसंसर्गकालान्यकालीनत्वविशिष्टम् । एवञ्च घटाधारतादशायां अयो- ग्यत्वादेवास्य तदनाधारत्वोपपत्तौ न तदर्थम् । प्रतियोगिनस्तदनधि- करणत्वयोग्यत्वं स्वीकार्यम् । अस्तु वा भूतलत्वेनैव तदाधारत्वयो- स्पता, तथापि न प्रतियोगिनः तदनधिकरणत्वयोग्यत्व स्वीकार्यम् । नचैवं घटसत्वदशायामपि तद्भावापत्तिः। योग्यतायाः कादाचित्क- फलसम्बन्धेऽप्युपपत्त्या आपादकत्वाभावाधिकरणत्वयोग्यभूतलसम्ब- न्धेन प्रतियोगिनः तदधिकरणत्वयोग्यत्वापाताञ्च । न च प्रतियो- गिनः तदधिकरणत्वयोग्यत्वमपि घटे घटो नास्तीति अबाधितप्रतीत्या ·चतुर्थपरिच्छेदः -ताच्च । तदधिकरणत्वस्यैव सिद्धेः । न च घटस्य तदाधारत्वांशे भ्रमः घटा- भावस्य स्वाधारत्वांश एवेति वाच्यम् । वाधकाभावादृष्टान्तासम्पति- पत्तेश्च । भूतले घटोनास्तीत्यत्रापि भूतलस्य तदाधारत्वांशे भ्रमत्वापा- न च प्रतियोग्यवृत्तित्वस्यान्यान्याभावे क्लप्तत्वादिहापि तथेति वाच्यम् । तद्वदेव प्रतियोगिसादेश्याद्यापत्तेः ॥ एतेन घटे घटो नास्तीति प्रतीतिः घटबुद्धिविषयघटत्वरूपाधि- करणे घटाभावविषयतया घटनिरूपित सम्बन्धाभावविषयत्वेनैवो- पपत्तेः । अतः न प्रतियोगिनोऽभावाधिकरणत्वसिद्धिरिति निरस्तम् । भूतले घटोनास्तीत्यत्रापि संसर्गाभावविषयत्वापाताञ्च । बाधकामाव- स्योभयत्र तुल्यत्वात् । एतेनोभयाधिकरणत्वयोग्य एवान्यतराभावेऽ- न्यतरनियमविधिरित्यपास्तम् । प्रतियोगितदभावोभयनिषेधस्य व्याह- तत्वेनासम्भवात् । उभयाधिकरणत्वयोग्येत्यस्य गौरवेण व्यर्थत्वाच । पतेन प्रतियोगिसत्वं नाभावविरोधि किन्तु निरूपकत्वमात्रं लाघवात् । प्रतियोगिवत्प्रतियोगितावच्छेदकमपि अभावनिरूपकमिति न तस्मिन्न- भाववृत्तिस्सम्भावयितुं शक्यते । एवमभावसत्वमपि न प्रतियोगिसत्व- विरोधि, किन्तु लाघवान्निरूप्यसत्वमात्रम् । अभाववभावत्वमर्पि निरूप्यमेवेति नाभाचे प्रतियोगिसत्वप्रसक्तिरपीत्येतदपास्तम् । न हि प्रतियोगितावच्छेदकमेवअभावनिरूपकमिति नियमः। किन्तु फलीभू- ताभावज्ञाने प्रतियोगिदिशे यत्प्रकारतयाभासते तत्सर्व एवञ्च घटत्वं घटातिरिक्तवृत्तिद्रव्यत्वं च पृथुतुनोदराकारवत्पदार्थमात्रवृत्तीति भ्रम- दशायां द्रव्यमिह नास्तीति प्रतीयमानघटाभावस्य भूतलादिवृत्तित्वा- भावप्रसङ्गेन प्रतियोगिसत्वमेवाभावसत्वविरोधीत्यकामेनापि स्वीकार्य- मिति कथं प्रतियोगिन स्स्वाभावानाधारत्वम् । एतेन घटत्वाभाव एव घटभेदश्चेद्धटत्वमिह नास्ति नायं घट इति प्रतीत्योरवैषम्यप्रसङ्ग इति निरस्तम् । नायं घटः घटपटयोरमेदो नास्तीति प्रतीत्योरवैषम्यप्रसङ्गेन ·श्रीमद्विजयन्द्रितीर्थविरचितभेदविद्याविलासे तवापि भेदस्याभेदाभावरूपत्वं न स्यादिति सास्यात् । यदिच नायं घट इति प्रतीत्यनन्तरं अनयोरभेदोनास्तीति विवरणादवैषम्यमिष्टं, तदा भेदस्य घटत्वात्यन्ताभावरूपत्वेऽपि तुल्यम् । अमेदस्य प्रतियोगि- वृत्यसाधारणधर्मरूपनया तद्विवरणस्यैवैतद्विधरणरूपत्वात् ॥ यदपि किञ्च घटत्वाभावः घटाधिकरणेपीत्यादि तदपि न अव्याप्यवृत्तित्वेन धर्मिग्राहकमानलिद्धयो स्संयोगतदुभावयो स्स्वाथ- याभेदाविरोधित्वेऽपि धर्मिग्राहकमानेन व्याप्यवृत्तितया लिद्धस्य घट- त्वाभावस्य तर्कितघटपटाभेदविरोधित्वेनोकदोषाप्रसरात् । वस्तुततु घटत्वाभावो न घटभेदः अयं घट इति ज्ञालानन्तरं पटादौ नायं घट इति तद्भेदाननुभवप्रसङ्गात् । निष्प्रकारकप्रतियोगिज्ञानस्याकारणत्न घटत्वाभावप्रतीत्यसम्भवात् इति ॥ यदपि विच भूतलं घटो नेति चियरसमवायलस्वन्धेनामावो- 'विषयोऽस्तु इति क्वान्योन्याभावः। येन सम्वन्धेन यत्पतियोगी यत्र वर्तते तदतिरेक्तसम्बन्धारोप्यकतदभावस्यैव तद्भेदप्रतीतिविषयत्वा- दिति तदपि न, उक्ताभावस्य घटेऽपि सत्वेन भेदानुभवप्रसङ्गात् । नायं घटः घटोजास्तीति विलक्षणप्रतीत्योरेकसंसर्गाभावविषयत्वा- सम्भवाच । न च तय भूतलघट संसर्गवैरूप्येण विना नर्थोशे शिय- तोपि वैलक्षण्यस्यानावात् । तदपि नस्यात् , उभयत्र भूतलस्य घटा- भाववत्वं प्रतीयत इति अभ्युपगमादिति वाच्यम् । अभेदसंसर्गस्यो- कतया वैलक्षण्योपपत्तेः । नञर्थेऽप्यभेदविरोधित्वानुभवेन तद्वैलक्ष- ण्येनापि प्रतीतिचैलक्षण्योपपत्तेश्च । यथा चाभेदात्यन्ताभाव एव नभेद स्तथोक्तमधस्तात् ॥ एतेन नचान्योन्याभावत्वं प्रतीयत इति वैलक्षण्यमिति वाच्य- म् । इदमिदं नेति प्रतीत्यभावे अन्योन्याभावत्ववैशिष्ट्यस्याप्रतीते: तस्य नअर्थत्वाभावात् । इदमिदं नेति प्रतीतिविषयस्य एतौ भिन्नावे- ·चतुर्थपरिच्छेदः तयोरभेदो नास्तीति विवेचनात् । न च तयोरण्यन्योन्याभाववत्वंप्रती- यत इति वाच्यम् । विभक्काविति प्रतीतिवद्भिन्नाविति प्रतीतेरुभया- शिकमेइविषयत्वेन त्वदभिमताविषयत्वात् । किञ्च भेद तीत्या विदारणरूपोऽमेशमाबो विवधकियते । न त्वभिमत घटाभावः । अतो बेदनिति प्रति त्तत्रमते वैलक्षण्यं नतिद्धतीति परास्तम् । संला नगई बलशाययोरुतत्वात् । इदनिदं ति प्रतीत्या अन्यो- न्याभाववत्वस्य विपक्षीकरणाञ्च । न च तत्प्रतीतिविपयस्यैतयोरभेदो नास्तीति विवेचना मान्योन्याभाववत्वं विषय इति वाच्यम् । वुध्यारो- हाय विवेचनस्य व्याप्यधर्मोपन्यास्यपरत्वात् । अन्यथा अनुभवसिद्धप्र- तीतिपैलक्षण्यानिर्वाहात् । भिन्नविति प्रतीत्यापि भेदसिद्धेश्च । न च विभक्ताविति प्रतीतिवदुझ्याश्रितैऋभेदविषयतया न त्वभिमतभेद- विषयत्वं तस्या इति वाच्यम् । इदमस्माद्भिन्नमित्येकत्रापि पर्याप्यवृ- त्तितानुभयनैकस्योभयाश्रितत्वासिद्धेः । परस्परप्रतियोगिकभेदस्यैव परस्परवृत्तित्यानुभवेन तथाविधप्रतीत्युपपत्तेश्च । विभागादेरपि प्रत्येक परिसमाप्ततया दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तश्च भेदस्य प्रतियोगिवृत्तित्वे स्वात्म- विदारणप्रसङ्ग इव विभागादरुभयवृतित्वे बाधकामांवाच्च ॥ यदपि फिञ्चत्यादि तदपिन । अभेदविरोधित्वमात्रस्यानुभवेs- पि तदभावत्वासिद्धः॥ न च विरोधित्वमेव प्रतियोगित्वं सम्बन्धान्त- रारोप्यकामावप्रतियोगिन्यसत्वात् । न चारोप्यसम्बन्धेन विरोधित्वं तत्राप्यस्तीति वाच्यम् । अत्राप्यमेदस्यैवारोप्यसम्बन्धतया तेन सम्ब- न्धेन घटस्यापि भेदविरोधित्वात् । किञ्चदमिदं नेति प्रतीतेरन्योन्या- भाव एव विषयः । न चातिरिक्तान्योन्याभावो दुर्वचः । इदमिह न इदमिदं नेति प्रतीतिव्यवहारयो वैलक्षण्यस्य सर्वानुभसिद्धत्वेन विष. यवैलक्षण्यं विना तन्निर्वाहायोगेन तस्य इक्षुक्षीरादिमाधुर्यवद्विशिष्य दुर्वचत्वेप्यभ्युपेयत्वात् ॥

·भीमद्विजयीन्द्रतीर्थ विरचितमेदविद्याविलासे " निर्वचनाभावस्य पुरुषाशक्तिप्रयुक्तत्वेन तस्य पुरुषदोषत्वेऽपि सर्वानुभवसिद्धार्थापलापासमर्थत्वात् । अन्यथा तत्तद्विशेषार्थिनां तत्त. दनुभवानन्तरं निष्कम्पप्रवृत्यभाव प्रसङ्गात् । निर्वचनासामर्थ्यनार्थव्य- तिरेकस्यानिश्चितत्वात् । न हि निर्वचनव्यतिरेकमात्रेण मिथ्यात्वा- सिद्धिः । ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् । तस्यापि खण्डनयुक्तथा जगत्कारणत्वादिलण्डनमुखेन दुवेचनत्वात् । न हि कस्यापि धर्म- स्वरूपस्य खण्डनं धर्मखण्डनं विना सम्भवति, तटस्थलक्षणखण्डन सम्भवेऽपि स्वरूपलक्षणखण्डनाभावेन ब्रह्मणस्सच्चिदानन्दरूपत्वे च ब्रह्मातिरिक्तस्यापि तन्यायेन प्रमाणसिद्धसद्रूपत्वाद्युपपत्तेः । किञ्चा- न्योन्याभावत्वं अभावमात्रे अभावत्ववत्भावमात्रे भावत्ववत् । संसर्गा- भावत्व, प्रागभावत्व, प्रध्वंसाभावत्ववञ्चाखण्डोपाधिरेव । न च तत्र मानाभावः । भूतले घटो न चत्वरे घटो नेत्याद्यनुगतप्रतीत्या घटाभावे अभावत्ववत् भूतलं घटो न स्तंभादि घंटो नेत्याद्यनुगतप्रतीत्या अन्यो- न्याभावत्वशाब्दितस्यानुगतस्य धर्मस्य सिद्धौ लाघवेन तस्याखण्डत्वसि- ध्युपपत्तेः । घटपटादिषु पृथुबुनोदराकारत्वादिसमनियतधर्मसत्वेऽपि घटत्वादिवत् अन्योन्याभावे समनियतधर्मान्तरसत्वेप्यन्योन्याभावत्व- स्थाखण्डधर्मत्वानपायोपपचेः ॥ न चैवमतिरिकजात्यनङ्गीकारप्रसङ्गः । अखण्डोपाधिनैव तत्र तत्र तत्तत्प्रतीतिव्यवहारोपपत्तेरिति वाच्यम् । अभावेष्वभावत्वरूपा- कारेऽपि ब्राह्मण्यादि जातिवदन्योन्याभावेऽन्योन्याभाव- त्वरूपाखण्डधर्मस्वीकारेऽपि घटादौ घटत्वादिजातिसिध्यवैकल्योप- पतः । न हि गुणकर्मादिकमखण्डमित्येतावता ब्राह्मण्यादिजात्यप. लापो भवति ततोऽस्तु एतावान् विशेषः । जातिवद्गुणकर्मणारेखण्ड- बेऽपि गुणकर्मणी अननुगते अनित्येच जातिपदार्थार्थस्त्वनुगतो नित्य- मेति । किश विलक्षणप्रतीतिव्यवहारयोस्सत्वेऽपि यदि विषयमेदो- खण्डध ·.. चतुर्थपरिच्छेदः न स्यादत्यन्ताभावेनैव तत्प्रतीतिव्यवहारनिर्वाहश्च क्रियते, तदा प्रौढ- प्रकाशयावत्तेजस्संसर्गाभावसमीनयताभावरूपोऽधकारपदार्थोऽपि तव न स्यात् । तत्प्रतीतिव्यवहारयोरपि तादृशाभावालम्वनत्वेन निर्वाहो- पपत्तः । अपि च प्रपञ्चमिथ्यात्ववादिन स्तव मिथ्यात्वशरीरघटकतया प्रविष्टेन ब्रह्मस्वरूपरूपेणेवाभावेन सर्वाभावप्रतीतिव्यवहारोपपत्तावनुप- लब्धिप्रमाणका तिरिक्तघटाद्यभावास्वीकारप्रसङ्गः । एकस्याप्यज्ञानस्य पृथुवुध्नोदराकाराऽतानवितानात्मकरूपव्यक्तिविशेषसम्बन्धेन घटोऽयं पटोऽयमित्यादिविलक्षण प्रतीतिव्यवहारविषयत्ववदेकस्यैव ब्रह्मस्वरूप- रूपाभावस्य घटपटादिरूपप्रतियोगिविशेषसम्वन्धेन भूतले घटाभावश्च- त्वरे घटाभावः भूतले पटो नास्ति चत्वरे पटाभावः भूतले घटो न भूतले पटो नेत्यादिविलक्षणप्रतीति व्यवहारविषयत्वोपपत्तेश्च ॥ अपिचैवं जडे त्वरीत्या बलप्तेन ज्ञानामानेनैव चैतन्येऽपि नास्ति । न प्रकाशता इति विलक्षणप्रतीतिव्यवहारोपपत्तेः । तत्र तद- भावरूपाशानस्वीकारोऽपि नस्यात् । नचैवं सादृश्यादिरप्यखण्डधर्मः स्यात् विलक्षणप्रतीतिव्यवहारानुसारादिति वाच्यम् । केतकगन्धस- दृशस्सर्वगन्ध इति अबाधितप्रतीतिव्यवहारनिर्वाहाय तस्याखण्डस्या- वश्यांगीकार्यत्वेनेष्टापादनात् । तद्भिन्नत्वे सति तन्तभूयोधर्मवत्वादि- रूपस्य तस्योपाधिरूपस्य सत्वेऽपि पृथुबुध्नोदराकारत्वेन घटत्वस्ये- व तेनाखण्डसादृश्यव्यक्तयभ्युपगमेन तस्य तदभ्युपगमाविरोधित्वात् । एतेन नेत्याकारप्रतीतेरभावत्वान्योन्याभावत्वरूपधर्मद्वयवैशिष्ट्याविष- यत्वेन तस्याभावविषयत्वे प्रमाणाभावाच । न हि तदभावत्वसाध.. कमिद मिदं नेति प्रतीतिव्यतिरिक्तं किञ्चिदस्ति । मेदान्योन्याभावश- दयोः पर्यायत्वेन मेदबुद्धरपि अखण्डविषयतया तदसाधकत्वादिति प्रमाणा. B.V.v. 8 ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे "निरस्तम् । नेति नञ्मात्रजन्यप्रतीतेरभावत्वमात्रवैशिष्ट्यावगाहित्वेऽपि भूतले घटोनेति प्रात्यक्षिकप्रतीते स्संसर्गाभावत्वाविषयत्ववदिद मिदं नेति प्रात्यक्षिकप्रतीतेरन्योन्याभावशब्दिताभाववृत्यखण्डधर्मविषयत्व सम्भवात् । न हि वयं नेतिप्रतीतिमात्रस्याभावत्वान्योन्याभावत्वरूप धर्मद्वयवैशिष्ट्यविषयत्वमभ्युपगच्छामः । येनानुभवानुसार्यस्मदभ्युप- गमो न स्यात् । अन्यथा नेति प्रतीत्या प्रतीयमानस्याभावस्य संसर्गा- भावत्वमत्यन्ताभावत्वं वा न सिध्येत् । तवाभावत्वस्येव संसर्गा- भावत्वस्यात्यन्ताभावत्वस्य चाखण्डधर्मत्वाभावात् । अखण्डधर्म- त्वेऽपि संसर्गाभावान्योन्याभावसाधारणाभावत्वमात्रस्य नञ् शब्दप्र- वृत्तिनिमित्तत्वेन तस्य तन्मात्रप्रकारक प्रतीतिजनकत्वेन संसर्गाभाव- स्वात्यन्ताभावत्वान्योन्याभावत्वप्रकारक प्रतीत्यजनकत्वेन त्वयाऽपि तत्सिद्धः। प्रत्यक्षबलेनैव स्वीकार्यत्वात् । न च संसर्गाभावत्वादिक- मेव नश्पदप्रवृत्तिनिमित्त लाघवनाभावत्वस्यैव तत्पदप्रवृत्तिनिमित्त- त्वात् । प्रतीतेरेकाकारत्वेऽपि न जानामीति प्रतीते जडे ज्ञानाभाववि- षयत्ववञ्चैतन्ये भावरूपाज्ञानविषयत्ववद्याग इष्टसाधनमिति प्रतीतेरि-- ष्टसाधनामेदविषयत्ववत् इष्टसाधनत्व संसर्गविषयत्ववञ्च नेतिप्रती- तेरप्यभावत्व संसर्गाभावत्वान्योन्याभावत्वात्यन्ताभावत्वरूपधर्मवैशि- ध्यविषयत्वोपपत्तेश्च ॥ किञ्च प्रतियोगिविशेषानुल्लेखिनी नेत्याकारकप्रतीतिरेवानु- भवपराहता । इदमिहन इदमिदं नेति प्रतीत्योश्चेकाकारत्वमसिद्धमिति यत्किञ्चदेतत् भूतले घटोन चत्वरे घटाभावो नेति प्रतीत्यो नशे एकाकारत्वेऽपि भावाभावोभयविषयत्ववादिदमिहन इदमिदंनेति प्रती. स्योरपि नअर्थाशे एकाकारत्वेपि संसर्गाभावत्वान्योन्याभावत्वविशिष्टा- भावद्वयविषयत्वोपपत्तेश्च । नचेदमिदं नेति प्रतीते भैदत्वान्योन्याभाव- त्वशब्दिताखण्डधर्मवैशिष्ट्यविषयत्वे तदाश्रयस्य सप्तमपदार्थत्वरूपाभा- ·चतुर्थपरिच्छेदः वत्वसिद्धिरेव नस्यादिति वाच्यम् । अयं घट इति प्रत्यक्षे दोषाभावद- शायां सत्वद्रव्यत्वपृथिवीत्ववत् इदमिदनेति प्रत्यक्ष अन्योन्याभावत्व- स्येव दोषाभावदशायां योग्यत्वेनाभावत्वरूपाखण्डधर्मभानोपपत्तेः। संसर्गाभावत्वादिकमेव नञ्पदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यङ्गीकुर्वतापि नञ्पद- वाचकत्वग्रहार्थे प्रत्यक्षत एव तदुपस्थितेरेवावश्यमभ्युपेयत्वाञ्च । अन्योन्याभावस्संसर्गाभावविशेष इति वदता त्वयापि तदभावत्वसिद्धः प्रत्यक्षेणोपगन्तव्यत्वाञ्च । एव मिदमिदंनेति प्रतीत्या इदमिहनेति प्रतीतिविषयतो विलक्षणविषये सिद्ध तत्रैव मेदान्योन्याभाव शब्दयो- रनादिवृद्धव्यवहारेण तुल्यार्थत्वप्रसिद्धेस्ताभ्यामपि तत्प्रतीतिजननो- पपत्तेश्च । अन्योन्याभावशब्दस्य " यूस्याख्यौनदी " तिवत् परिभा- पात्वेऽपि भेदशब्दवत्तस्याभावविशेषप्रत्यायकत्वमप्रत्यूहमिति किमनु- पपन्नम् ॥ अपि चैवं प्रपञ्चनिवृत्तिस्संसारापादकाविद्यानिवृत्तिश्चात्यन्ता- भावातिरिक्ता न सिद्धेत्प्रागभाववत् । नचेष्टापत्तिः, अत्यन्ताभाव- स्थासाध्यत्वेन निवृत्तेरपि तद्रूपत्वे श्रवणादिरूपपुरुषप्रयत्नासाध्यत्वेन प्रपञ्चनिवृत्तेरविद्यानिवृत्तेश्चापुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । श्रवणायुपायानुसर- पंच विफलं स्यात् । आद्यसमयसम्बन्धित्वेनात्यन्ताभावस्यैव पराभिमत प्रागभावकार्यकारित्ववत् तस्यैव चरमसमयसम्बन्धित्वेन पराभिमत ध्वंसकार्यकारित्वोपपत्ते रतिरिक्तध्वंसापरनामकपराभिमतनिवृत्तेरन- भ्युपेयत्वात् । समयविशेषसंसर्गात्यन्ताभावेनैव प्रागभवप्रध्वंसाभावा- जीकारप्रयोजनसिद्धः। कृतमतिरिक्तप्रागभावप्रध्वंसाभावाङ्गीकारेणेति वदता त्वया तनिहाय काले आद्यसमयत्व चरमसमयत्व रूपाखण्डो- पाध्योरवश्याभ्युपेयत्वाञ्च । प्रागभावमनभ्युपगच्छता तवच्छिन्नसमय- त्वरूपस्य समयाद्यत्वस्यांनभ्युपेयत्वात् । अपि चैवमतिरिकात्यन्ताभावोऽपि नस्यात् । नचैवमभावप्र- ·वस्तु- श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे तीतिव्यवहारानुपपत्तिः । आवश्यकसमयविशेषेणेनैव तदुपपत्तेः । समयविशेषे संसर्गत्ववत् फलबलेनाभावत्वस्यापि कल्पनोपपत्तेः। अपि- चैवं समयविशेषेणैव प्रागभावस्यान्यथासिद्धौ तेनैव घटादिकायनि- र्वाहोपपत्तः, दण्डादिरपि घटादिकारण नस्यात् । तदन्वयव्यति- रेकयोस्तादृशकालविशेषे कारणतावच्छेदकग्रहोपयुक्तत्वेनान्यथासिद्धे स्सुवचत्वात् । तस्यैकस्यैवकारणत्वाङ्गीकारे लाघवाञ्च तस्त्वत्यन्ताभावस्यानादिनित्यत्वमभ्युपगच्छता त्वयापि प्रागभावप्रध्वं- साभावाववश्यमङ्गीकार्यों, ताभ्यांविना अनादिनित्यत्वस्यैव दुर्वचन- त्वात् । अनादित्वं हि प्रागभावाप्रतियोगित्वं नित्यत्वञ्च ध्वंसाप्रति- योगित्वमिति । किञ्चाद्यसमयेनैव प्रागभावकार्यनिर्वाहात् । अतिरि- क्तप्रागभावो नाभ्युपेय इति न तत्समयोत्पन्नानेकपदार्थानामेकत्वापत्तेः। सामग्रीभेदाभावात्मागभावभेदस्यैव सामग्रीमेदप्रयोजकत्वात् ॥ एवमेव पाकघटितैकसामग्रीजन्यरूपरसगन्धरूपकार्यभेदोऽपि प्रागभावे प्रमाणम् । न हि तत्तत्प्रागभावमेदं विना सामग्रीमेदस्सम्भ- वति । तदसम्भवे च कार्यभेद आकस्मिक एव स्यात् । न च तत्त- परसाद्यारम्भकसमानाधिकरणरूपरसादिध्वंसमेदात्तत्तत्सामग्रीमेद- स्सम्भवति इति वाच्यम् । पूर्वरूपादिनाशोत्तरंरूपाद्युत्पत्योः पौर्वापर्ये प्रमाणाभावेन तन्नाशतदुत्पत्योयौंगपद्ये सामग्रीभेदासिद्धेरित्यलं । तस्मादत्यन्ताभाववत्प्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्याभावा अपि साधक- सद्भावाद्वायकाभावाचाकामेनापि स्वीकार्या इति सिद्धं ॥ किञ्च घटत्वपटत्वादिसामान्यमज्ञानातिरिक्तं न तचाज्ञानमेक- मेवेत्यभ्युपगच्छता कथं घटपटयोर्भेदोऽतिरिक्तो नाभ्युपेयः । न हि तेन विना घटः पटोनेति सर्वानुभवसिद्धप्रतीतिरुपपादयितुं शक्या, घटपटादिसाधारणस्याज्ञानस्य घटत्वपटत्वव्यपदेशभाजो घटमात्र विवामान बद्त्यन्ताभावमादाय .. मेदप्रतीत्युपपादनासम्भवात् ।

·। चतुर्थपरिच्छेदः अपिचात्यन्ताभावान्योन्याभावयोः प्रतियोगिवृत्त्यवृत्तित्वरूपासाधारण धाक्रान्तत्वेन भेदो दुर्निवारः । न च तत्र मानाभावः घटे घटो नेत्य- बाधितप्रतीते घंटो घटो नेत्यप्रतीतेश्च । नचैतावता तयोर्वधर्म्यमेव सिध्यति । नतु भेद इति वाच्यम् । भेदाभावे वैधर्म्यस्यैवानुपपत्तेः । इदमस्माद्भिन्नं तवृत्तिधर्मवत्वादिति वैधय॑ण मेदसाधनानुपपत्तेश्च । न हि तदेव साध्यं तदेवसाधनमिति सम्भवति । अपिच घटत्वपट- त्वादिधर्माणां घटपटाद्यसाधारणधर्मत्वं सर्वसम्प्रतिपन्नम् , तेषां तदसा- धारणधर्मत्वञ्च तन्मात्रवृत्तित्वं तच्च तदितरावृत्तित्वे सति तद्वृत्तित्वरू- पमेव । न हि तत् तदाश्रयभेदं विना सुनिरूपं न च घटत्वस्य घटा- साधारणधर्मत्वं घटत्वात्यन्ताभावववृत्तित्वमेव । अतो नमेद आव- श्यक इति वाच्यम् । घटत्वात्यन्ताभावस्य घटत्वनिरूपणं विना निरूपयितुमशक्यत्वेनात्माश्रयात् । न च घटत्वं घटत्वात्यन्ताभावव. दवृत्तित्वव्यतिरेकेण निरूपयितुमशक्यं । तस्मादत्यन्ताभावातरिक्तोऽ- न्योन्याभावशब्दितो भेदः सर्वथा दुर्निवारः ॥ एतेन न च प्रतियोग्यधिकरणवृत्यभावत्वमन्योन्याभावत्वं तत्प्रतीतिविषय इति वाच्यम् । घटादिनिष्ठभूतलादिमेदबुद्धेस्तद्विष.. यत्वादित्यादि तर्हि तदत्यन्ताभावोऽपि तत्रास्त्येवेत्यन्तं, तत्प्रतीतिविषयस्यासाधारणस्यानिरूपणात् । अत एव न च प्रति- योगिसमानाधिकरणाभाववृत्यभावत्वव्याप्यधर्मो ऽन्योन्याभावत्वमिति वाच्यम् । तस्यैवाखण्डस्य निरस्तत्वादित्यादि, तस्मानकथमपि तव प्रतीतिवैलक्षण्यमुपपद्यत इत्यन्त प्रत्युक्तम् । अत्यन्ताभावस्य प्रतियो- गिवृत्तित्वे प्रमाणस्योक्तत्वात् । कालादिमेदस्य कालादिवृत्तित्वे माना- 'भावेन प्रतियोग्यवृत्यभावत्वस्य तत्राप्यनपायात् । न हि कालः कालभिन्नः इति प्रतीतिरस्ति । नचैवं तस्य जगदाधारता न स्या- दिति वाच्यम् । तत्र प्रमाणाभावेन तदतिरिक्तजगदाधारत्वस्यैवोपग- प्रत्यूढम् ।

·। ६२ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे मात् । जगदाधारताप्रयोजकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धेन प्रतियोग्यवृत्य- भावत्वमन्योन्याभावत्वमिति विवक्षितत्वाद्वा नोक्तदोषावसरः ॥ यत्तु घटाधिकरणे भूतलं घटोनेति प्रतीते विलक्षणोऽभाव इत्य- युक्तम् । तस्या एव त्वन्मते घटाभाववत् भूतलमित्याकारतया अघटं भूतल मिति प्रतीतिवत्तत्रानुदयप्रसङ्गात् । प्रतियोगिवैलक्षण्यं विनाs- भावबुद्धवलक्षण्यायोगात् । ससम्बन्धिकपदार्थस्य सम्बन्धिभेदाभावे तदयोगात् । अत्यन्ताभावातिरिक्तप्रागभावादिरप्यन्योन्याभावतुल्य एवे- ति तन्न ॥ घटवति भूतले भूतलं घटो नेति प्रतीते घटाभाववद्भूतल- मित्याकारत्वासिद्धेः । घटवति भूतलं घटो नेति प्रतीते स्सर्वानुभव- सिद्धत्वात् । घटवति घटरहितं भूतलमिति प्रतीत्यभावेऽपि घटवति भूतले घटमिन्नत्वप्रतीते १रपतवत्वात् । प्रतीतिवैलक्षण्यस्यानुभव-. सिद्धत्वेन तन्निर्वाहाय विषयवैलक्षण्यस्यावश्याङ्गीकर्तव्यत्वात् ॥ यपि ससम्बन्धिकपदार्थभेदस्य सम्बन्धिमेदनियतत्वात् । अमावस्यापि ससम्बन्धिकत्वेन सम्बन्धिमेदाभावे तद्भेद एव न स्या- दिति, तपिन । एकस्मिन्नेव विषये नानाशानसत्वेन व्यभिचारात् । न हि शानं ससम्बन्धिकः पदार्थो नेत्यस्ति नचैकस्मिन्घटे नानासानानि- नभवन्तीत्यस्ति एकस्यैव घटस्य प्रागभावाद्यनेकाभावसत्वेन व्ममिचा- रात् । न हि प्रागभावादि स्ससम्बन्धिकपदार्थानेत्यस्ति न च प्राग- भावादी मानाभावः । श्रौतब्रह्मानाद्यनन्तत्वनिहाय तस्यावश्याभ्यु- त्ि एकपाकानन्तरभाव्येकघटसमवेतरूपरसादिकार्यभेदान्य. थानुपपत्तेश्च । न च ब्रह्मणोऽनादित्वमनन्तत्वञ्च सकलकार्यापेक्षया पूर्वकालसम्बन्धित्वं सकलकार्याभावसमयवृत्तित्वमिति वाच्यम् । प्रागमा विना काले पूर्वत्वस्यैव दुर्वचत्वात्। ध्वंसातिरिकामावेना- नन्तत्वनिर्वाहासम्भवाच । न च पूर्वत्वमनन्तत्वञ्चाखण्डो धर्मः तस्य ·चतुर्थपरिच्छेदः त्वयाऽनभ्युपगमात् । नचैवं ससम्बन्धिकपदार्थभेद आकस्मिक स्स्या- दिति वाच्यम् । तस्य सम्बन्धितावच्छेदकमेदप्रयोज्यत्वात् । नत्रा- न्योन्यात्यन्तामावयो भदौ नस्यात् , तस्य सम्वन्धितावच्छेदकमेदा- भावादिति वाच्यम् । सम्बन्धितावच्छेदकभेदशब्देन प्रतियोगि- तावच्छेदकमेदशब्देनच प्रकृते आरोप्यसम्वन्धभेदस्यैव विवक्षित- त्वात् । अत एवात्यन्ताभावान्योन्याभावप्रतीत्योः प्रतियोगिप्रतियोगि- तावच्छेदक संसगारोपरूपसामग्रीभेदाद्वैचित्र्यमिति वदन्ति ॥ एतेन यत्वारोपवैचित्र्यात्तजन्याभावधीवैचित्र्यमिति तन्न प्रमेय- मेदविना प्रत्यक्षानुमान नजन्याभावधीवद्वैलक्षण्यायोगात् । स्वतो भाववैचित्र्यं विना तस्य तजन्यत्वज्ञानसम्बवाञ्च । अभावधीपूर्व प्रतियोगिज्ञानादिघटिताभावधीसामग्याँ सत्यां आरोपसद्भाचे प्रमाणा- भावाच्च । प्रमेयवैलक्षण्याइते अभावधीवलक्षण्यासम्भवेन ततस्तद- सिद्धः दोषाभावेन आरोपासम्भवाच जन्यारोपमात्रे दोयस्य हेतु- त्वात् । अन्यथा तदग्रामाण्यस्य परतस्वानुपपत्तेः । नचच्छेव दोषः, धर्मिझानसाध्येच्छाया आरोपात्यागसम्भवाद्धार्मज्ञानस्यत्र तवा- रोपरूपस्येच्छासाध्यत्वात् । अन्यवैशिष्ट्यज्ञानेच्छाया अन्यवैशिष्ट्य- ज्ञानाहेतुत्वात् न च सामान्येन भूतले घटज्ञानमस्त्विति इच्छया आरोपइति वाच्यम् । उपस्थितदेशान्तरं विहायात्रैव तदारापे तस्यानि- मित्तत्वात् । किञ्चाप्रतियोगिनो घटत्वस्यारोपो न हेतुः। घटवति न च घटारोपः, अप्रसिद्धिप्रकारत्वाभ्यां घटत्वं नसंसर्ग इत्युक्तम् । इटसाधनत्वज्ञानं चिना आरोपेच्छाया अयोगाच्च । नचैवं क्वचिदप्या- हार्यारोपो नस्यादिति वाच्यम् । मनोब्रह्मेत्यादि शास्त्रानिमित्त तदभा- वस्येष्टत्वात् । प्रतारकवाक्यादे रैच्छिकसंसर्गज्ञानं विनापि सम्भवा- दिति निरस्तम् । इदमिहन इदमिदंनेति चानुपप्रत्यक्षप्रतीत्या रयंघटोs- 1 नादि.

·। ६४ श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे यञ्चपट इति चाक्षुषप्रत्यक्षप्रतीत्योरिव सर्वानुभवसिद्धवैलक्षण्यस्य विषयवैचित्र्येणैवोपपादनीयत्वात् । अन्यथा घटपटविषयक तादृशप्रती- तिभ्यां घटपटयोर्भेदो न सिध्येत् । कार्यवैचित्र्यस्य क्वचित्सामग्रीवैचित्र्य- मात्रकल्पकत्वेन विषयवैचित्र्याकल्पकत्वेऽपि एकजात यप्रत्यक्षवैचि- व्यस्य विषयवैचित्र्यकल्पकत्वानपायात् । तेनविना स्वात्मलाभासम्भ- वात् । विषयमेदस्यापि सामग्रीशरीरप्रविष्टत्वात् । स्वतोप्यभाववैल- क्षण्यस्योक्तत्वाञ्च । स्वतोऽपि प्रमेयवैलक्षण्यस्य प्रमाणप्रवृत्ति विना दुर्घनत्वेनानन्यथासिद्धग्रतीतिवैचित्र्यस्यैव प्रमेयवैविध्यकल्पकत्वेना- नुसरणीयत्वाञ्च उक्तरीत्या विषयलक्षण्यस्य सिद्धौ तद्विपयकप्रत्यक्ष- त्वावच्छेदेन आरोपविशेषजन्यत्वग्रहसम्भवाञ्च ॥ न च प्रतियोगिज्ञानादिघटिताभावधीसामग्यामारोपविशेषस्य प्रवेशे मानाभावः । भूतले घटो नेति प्रात्यक्षिकप्रतीते स्तथावि- धशाब्दप्रतीतेश्च विशेषाभावेन शाब्दनिषेधवुद्धेरिव प्रात्यक्षिकतबुद्धे- रपि प्रसक्तिपूर्वकत्वावश्यम्भावेनाभावाधिकरणे प्रतियोग्यारोपस्यापि. तत्प्रतीतिसामग्रीनिवेशोपपत्तेः । लाघवेन यद्विशेषयोरिति न्यायेनच प्रतियोग्युपरकनिषेधबुद्धित्वस्यैव तादृशारोपजन्यतावच्छेदकत्वाच । न च मेदप्रतीतिस्थलेऽप्रतियोगिघटत्वारोपस्याकिञ्चित्करत्वात्प्रतियोगि- नश्च तत्र विद्यमानत्वेनारोपासम्भवात्तद्धेतुत्वासम्भव इति वाच्यम् । घटत्वसम्बन्धेन घटस्यैवारोपाभ्युपगमेनोक्तदोषाभावात् । यथाचप्रका- रस्यापि घटत्वस्य संसर्गत्वं तथोक्तमधस्तात् ॥ न च दोषाभावादारोपासम्भवः । कारणत्वेनारापे सिद्धे तन्नि- वाहाय दोषस्यापि कल्यत्वात् । न हि जात्यैवकश्चिहोषोऽस्ति कचि- काधघदोष इत्यभ्युपगमात् । इच्छाया एव दोषत्वसम्भवाच । नचे- छातः पूर्व धर्मिशानायभावेन तदनुपपत्तिः भूतलघटसंसर्गज्ञानरूप सामान्यपत्यासत्या भाविज्ञानस्याप्युपस्थितिसम्भवेन तस्येष्टसाधन- ·चतुर्थपरिच्छेदः शानसम्भवेनेच्छासम्भवात् । न च तत्प्रणाड्यां मानामावः, मारोप- हेतुत्वस्यैव मानत्वात् । तवाप्यन्नादौ ब्रह्मदृष्टयभावप्रसङ्गाश्च । न च तत्र वाक्यजन्यस्यान्नब्रह्मत्वज्ञानस्य धर्मिणस्सत्वन तज्ज्ञानसम्भवाद्वै. पम्यमिति वाच्यम् । तथापि तस्यारोपवनिर्वाहाच्छादोषजन्यत्व- स्यावश्यकत्वेनास्मदुक्तप्रणाड्या त्वयाप्यवत्यानुसरणीयत्वात् ॥ यदपि किञ्चास्यप्रतियोगिनरस्वतो नभेद इत्यादिना भेदस्य प्रति- योगिनस्सकाशाद्भेदो नस्वयमेव स्वावृत्तित्वान्नेदो मिन इति प्रतीत्यो- रवैलक्षण्यापाताञ्च । स्वस्यैव स्वं प्रति विशेषणत्वविशेष्यत्वयोरयोगात् । मेदान्तरञ्चाधिकरणभेदमात्रानुपपन्य प्रतियोगिभेदं तदवच्छेदकमेदञ्चा विनाभावभेदेतिऽप्रसङ्गात् । तथात्वे वा अवाभाविनिगमकाभ्यां पटेऽपि स स्यादिति एकस्यैकत्र भेदद्वयं स्यात् । एवं तृतीयोऽपि । अन्यथा द्वितीयस्य घटानेदायोगात् । न च प्रथमस्येव द्वितीयवृत्तित्वसम्भ- वान्नतृतीयोऽगीकार्य इति वाच्यम् । युगपस्वविशेषणं प्रति स्त्रस्य विशेषणवायोगात् । अन्यथैती प्रथमद्वितीयभेदोघटाद्भिन्नाविति प्रतीत्ययोगात् । यदिच विशेषणत्वविशेष्यत्वयोर्विरोधेप्येकवृत्तित्वं तर्हि किमपराद्धं, श्रौतेन जीवब्रह्माभेदेन अयमप्याधाविनिगमाभ्यां प्रथमादिवत् पटादिवृत्तिस्स्यादतश्चतुर्थादिरपि सकलवृत्तिम्स्यादित्येकै- कस्यानन्ताप्रामाणिकभेदः एवं तेषामप्यन्योन्यं तथाभेदात् धार्मप्रति- योगिनोरपि यदिच धर्मिभूतभेदस्वरूपस्यैव भेदप्रतियोगिकभेदबुद्धि- विषयत्वं तदातवैव क्लतत्वात्सर्वत्र स्वरूपस्यैव भेदबुद्धिविषयत्व. किमन्योन्यामावेन ॥ नंचान्योन्याभावस्वरूपस्यैव मेदधीगांचरस्वसिध्युत्तरकालीन- स्वादस्याः कल्पनायाः कथं तदपलाप इति वाच्यम् । घटाद्भिन्नःपट इति प्रतीतिकाल एव घटपटयोर्भेदात् भेदानवगमे तं प्रति तयोर्वि- *9 मस्तु, B.V.v.

·AM श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे शेषणविशिष्यभावेन प्रतीत्ययोगात् । स्वरूपमेव तद्भेदधीगोचरत्वेन क्लुप्त मिति स्वरूपस्य भेदधीगोचरत्वकल्पनाया अन्योन्याभावस्वरू- पस्य मेदवुद्धिगोचरत्वसिध्युत्तरकालीनत्वसिद्धेः। अन्योन्याभावमनपे- क्ष्यैवात्यन्ताभावप्रतियोगिनि घटादौ स्वरूपस्यैवाभावप्रतियोगिकाभावा- भावेन मेदबुद्धिगोचरत्वेन क्लुप्तत्वाच्च । वस्तुतस्तु भेदप्रतियोगिक- मेदो न घटादिभेदनिरूपिताभेदविरोधिन एव भेदभेदधीगोचरत्वात् । घटादेश्च तदविरोधित्वात् । किन्तु तदभेदस्यात्यन्ताभाव एव मेदप्रति- योगिकमेदधीगोचरः । न च घटादिरेव भेदाभेदात्यन्ताभावोस्त्विति वाच्यम् । भेदसमानाधिकरणघटादेर्भेदस्वरूपभूतामेदात्यन्ताभावस्था- नुपपत्तेः। एवं घटपटमेदयोमैदाभावात् सर्वोऽपि मेद् एक एव स्यादिति सदपि गन्धर्वनगरनिर्माणतुल्यं भेदधर्मिकभेदस्य भेदस्वरूप- स्वात् । न च स्ववृत्तिः दोषः भेदोभिन्न इत्यबाधितानुभवेन स्वस्य स्ववृत्तिसम्भवात् । नचाभेदस्यासम्बन्धत्वं विशिष्टप्रतीतिबलादेव तस्य सम्बन्धवसिद्धेः । अन्यथा मेरुमन्दरयोस्सम्बन्धादर्शनात् । भित्रयोरपि सम्बन्धो न स्यात् । यदि च विशिष्टप्रतीतिस्थले सम्बन्ध- स्वीक्रियते, तहाभेदस्थलेऽप्यस्तु अविशेषात् । न च भेदः भेदोभित इति प्रतीप्योरवलक्षण्यापातः, भेदमात्रविषयत्वतत्वविषयत्वाभ्यामेव लक्षण्योपपत्तः । न च भेदोभिन्न इति प्रतीत्या अमेदत्वेन भेदन्व- स्थाविषयीकरणात् कथं अभेदस्य सम्बन्धत्वं इति वाच्यम् । न है भेदोभिन्न इति प्रतीत्या भेदस्य सम्बन्धत्वमभ्युपगच्छामः, किन्वतिरि- तभेदाङ्गीकारे भेदानन्त्यमप्रमाणिकं स्यादिति नचैकस्यैव विशेषणत्व- विशेष्यत्वयोरयोगः । विशिष्टप्रतीतिवलेन प्रमेयत्वादिवत् तयोरुप पत्तेः । न च प्रमेयत्वादिकमपि नाना, मानाभावात् ईश्वरप्रमाविषय- । 11. । स्वरूपत्व.

·चतुर्थपरिच्छेदः अस्तु वा तत्र भेदान्तरं नचाधिकरणभेदमात्रात्तदुपपत्तिः- घटाद्यभावस्य भूतलब्रह्मरूपाधिष्टानरूपाधिकरणभेदेन भेदस्य त्वया. ऽपि स्वीकारात् । प्रागभावादेरधिकरणभेदेनैव भेदाभ्युपगमा । त्वयैव ग्रन्थान्तरे अधिकरणभेदेनाभावभेदे अन्यस्यैव शन्तत्वो. केश्च । तचैवमवाधाविनिगमनाभ्यां तस्य पटादावपि सत्वेनैकस्यैकत्र- मेदवयापत्तिः । प्रागभावादे भूतलाद्यवृत्तित्ववदुपपत्तेः । सामान्यप्र- वीतेः किञ्चिद्विशेषविषयत्वोपपत्या आपादकत्वाभावाच्च । नचैवं तृती- यादेरपि आपत्यामेदानन्त्यप्रसङ्गः । प्रथमद्वितीययोः प्रमेयत्वाभिधेय- त्ववत्परस्परवृत्तित्वसम्भबेन परस्परविशेषणविशेष्यत्वोपपत्या च तद- प्रसङ्गात् । उभयत्रविशिष्टत्वात् । नचैवं विरुद्धयोरपि जीवारयोरभे- दापत्तिः । इहविशिष्टप्रतीतिवत्तत्राभेदवोधकस्य प्रमाणस्याभावात् । न च " तत्वमस्यादि" वाक्यमेवप्रमाणं तस्य भेदबुद्धिविरोधेनाभेद- बोधकत्वायोगात् । प्रतिपादितश्चायमर्थः प्रागेव । एवञ्चैकस्य भदवय- मेवाङ्गीक्रियत इति न भेदानन्त्यम् । यदपि धर्मिभूतभेदस्वरूपस्यैव भेदबुद्धिविषयत्वमित्यादि तदपि न, अस्या कल्पनाया अन्योन्याभाब- स्वरूपस्य भेदधर्मिकभेदप्रतीतिविषयत्वसिध्युत्तरकालीनत्वेनोपजीव्य- विरोधित्वेन तदपलापासम्भवात् । न च घटाद्भिन्नःपट इति प्रतीति- काल एव घटपटयोर्भेदात् मेदानवगमे तं प्रति तयोर्विशेषणविशेप्य- भावेन प्रतीस्थयोगात् । भेदप्रतियोगिकभेदबुद्धेर्घटपटादिस्वरूपगोच- रत्वं तत्रैव क्लतमित्यस्याः कल्पनाया अन्योन्यामावसिध्युत्तरकालीन- स्वमसिद्धमिति वाच्यम् । भेदप्रतीति प्रति धर्मिप्रतियोगिनोभेदात्. मेहावगमस्य परस्पराश्रयेण कारणत्वस्थासम्भवात् । न च विशेषण- विशेष्यमावेन प्रतीत्यनुपपत्तिः, भेदानवगमेऽपि तत्तत्मातिस्विकरूपे- गोपस्थितयोस्तथामानोपपत्तेः । नचान्योन्याभावमनपेक्ष्याप्यत्यन्ताभा- अनुपपत्तिा 1 ·श्रीमद्विजयन्द्रितीर्थविरचितमेदविद्याविलासे वाद्भेदस्य प्रतियोगिस्वरूपत्वं क्लुप्तमिति सर्वत्र स्वरूपस्यैव भेदबुद्धि- विषयत्वं युक्तमिति वाच्यम् । तत्रापि स्वरूपस्य भेदबुद्धिविषयत्व- कल्पनस्याभावप्रतियोगिकाभावाभावेनेत्येवरूपबाधकोपस्थित्यधीनतया- अन्योन्याभाव ज्ञानाधीनत्वानपायात् । क्वचिद्वाधकबलात्स्वरूपस्य भेदबुद्धिविषयत्वेऽपि बाधकाभावस्थले तदपलापासम्भवाश्च । अन्यथा त्वदभिमतात्यन्ताभावोऽपि न सिध्येत् । अत्यन्ताभावबुद्धेः प्रतियोगि- स्वरूपविषयत्वस्य क्लप्ततया सर्वत्र धर्मादिस्वरूपस्यैव विषयत्वसम्भवे किमत्यन्ताभावेनेति वक्तुं शक्यत्वात् । त्वदुक्तन्यायेन भूतले घटो ना- स्तीति प्रतीतिकाल एव घटस्य तदभावत्वाझाने अभावविरहात्मत्वरू- पप्रतियोगित्वज्ञानासम्भवेन स्वरूपविषयत्वस्य क्लप्ततया अत्यन्ताभा- वसिध्युपजीव्यत्वासिध्देश्च । अत्यन्ताभावमनपेक्ष्यव भेदात्यन्ताभाव- बुद्धेः प्रतियोगितावच्छेदकारोप्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिस्वरूपविषय- त्वस्य क्लप्तत्वेन सर्वत्र स्वरूपस्यैव तद्बुद्धिविषयत्वसम्भवे किं संसर्गाभावेनेति वैपरीत्यापाताच ॥ यदपि वस्तुतस्तु भेदप्रतियोगिकभेदो न घटादिरित्यादि तदपिन, घटादेरेव तदभेदविरोधित्वात्. । अन्यथा घटतत्प्रतियोगिकमेदयो- रभेदापातात् । नवं भेदस्य घटसामानाधिकरण्यं नस्यादिति वाच्यम् । न हि सहानवस्थानमेव विरोधः । किन्तु परस्परानात्मकत्व- मपि, तञ्च समानाधिकरणयोरप्यस्ति । इयांस्तु विशेषः संसर्गाभाव- प्रतियोगिनोरुभयविधोऽपि विरोधोऽस्ति, मेदप्रतियोगिनोस्त्वेक एके ति । नचैव घटपटयोरविरोधव्यहारोच्छेदप्रसङ्गः, सहानवस्थानल- क्षणविरोधाभाव तदालम्बनत्वोपपत्तेः । न हि कश्चिदपि तयो:- परस्परात्मकत्वं व्यवहरति । यथा च तदभेदविरोध्यत्यन्ताभावो नत- तेंदबुद्धिगोचरः तथोक्तमधस्तात् । एतेन एवं घटपटभेदयोर्भेदाभावे- नेत्येतदपास्तम् । तयोरेव परस्परमेदत्वस्योक्तरीत्योपपत्तेः ।।

·। चतुर्थपरिच्छेदः यद्यप्यन्यैरुक्तम् । अपि चायं यत्रकुत्रास्तु न तावद्भिन्न आत्मान- यात् । नाप्यमिक्षेव्याघातात् । अथ यत्र प्रतीयते तत्रास्तीतिचेत् प्रतीतेः प्रतियोगिन्यपि सत्वेन तत्रापि तदापातात् । अथ यत्र प्रमीयने तर्हि प्रमात्वस्यार्थसत्वगत्वेन यत्रास्ति तत्रास्त्वित्युक्तं स्यात् । कास्वीति प्रश्ने किमुत्तरं किश्चैवमपि प्रतियोगिन्यपि भेदापत्तिः। तत्रापि प्रतीयमान- सम्वन्धस्यायाधेन प्रतीतेः प्रमात्वात् । न हि घटस्य तस्य वा स्वरूप कश्चिद्वाधते । जायमानोऽपि वा वाघो प्रमा स्यात् । अबाधितस्वरूये वाधकरत्वात् अविनिगमो वा। ननु स्वरूपमात्रं न सम्बन्धः, येन प्रति- योगिन्यपि सा प्रमा स्यात् । किन्तु पटस्वरूपं तञ्च घटे नास्तीत्यप्रति चेन्न, कुड्यादौ भेदज्ञानस्य भ्रमत्वापत्तेः। न पटस्वरूपमेव सम्बन्धः । किन्तु कुड्यादिस्वरूपमपि अतो नातिप्रसङ्ग इति चेत् , तर्हि भेदप्रमावि- षयवैशिष्ट्यस्थाननुगत पटादिस्वरूपत्वेन घटेऽपि यथाशानं तस्याबाधोप- पत्तेः। न हि प्रतियोगिनि भेदज्ञाने सम्बन्धत्वेन पटादिस्वरूमेव भासत इति नियन्तुं शक्यम् । येन बाधस्स्यात् । न च घटातिरिक्तस्वरूपं तत्सं- सर्गः अतिरेकस्योपलक्षणत्वे स एव दोषः विशेषणत्वे च न स्वरूपमेव संसर्गः घटेऽप्युक्तन्यायेन भेदप्रतीतेरबाधेन विशेषणस्य व्यर्थत्वाच । नाप्यन्यस्सम्बन्धः। तस्यापि नियताधिकरणसंसर्गस्य स्वरूपत्वे उक्त- दोषानतिवृत्तः । न च संसर्गस्य संसगो मेद एव । अतो नोक्तदोप.इति वाच्यम् । परस्पराश्रयेण नियम्यनियामकत्वायोगात्। यदि च तत्राप्यन्य एव संसर्गस्तदाऽनवस्थापत्तिः। ननु प्रथमादिभेदस्य द्वितीयादिभेद एव संसर्गस्सम्भवतीति भेदानन्त्यपक्षे नवं दोषः प्रसज्यत इति चेत्, सर्वेषामनादित्वेन पूर्वापरीभावस्यासस्भवात् । नचैकस्य तदतिरिक्त- भेदास्सर्वे संसर्ग इत्यदोष इति वाच्यम् । नियामकाभावात् । एक- स्यापि भेदस्य भेदसंसर्गतयाननुभवनानन्तभेदस्य भेदसंसर्गत्वस्या 1न..

·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे नुमवपरादतत्वात् । एतेन घटत्वात्यन्ताभावस्तद्विशिष्टो वा तदधिक- रणमेदसंसर्ग इति निरस्तम् । घटत्वात्यन्ताभावस्याप्याश्रयः क इति पृष्टः, यदि घटमिन इति भूयात् तदा परस्पराश्रयापत्तिः । यदि च घटत्वरहित इति तदा आत्माश्रयापत्तिरित्यादिदोषप्रसरादिति ॥ तदपि न । स्वभिमताभेदेप्यस्य सर्वस्यापि साम्यात् । नद्वि- तीयः विरोधात् । अथ यत्र प्रतीयते अभेदप्रतीतेर्भिन्नेऽपि सत्वात् । अथ यत्र प्रमीयते तहि यत्रास्ति तत्रास्त्वित्यादेरपि सुवचत्वात् । यदि च स्वयोग्याधिकरणे वर्तते, योग्यता च प्रमितरूपाकान्नेियेति, तर्हि प्रकृतेऽपि तथास्तु, एवं स्वपक्षदोषाभावः परपक्षदूषणं ब्रह्मनिर्वि- शेषत्वञ्च किं तद्वति तदभाववति वेत्यादि विकल्प्य दूषणमूहनी- यम् । एवंविधदूषणं स्वव्याघातकत्वान् । उपेक्ष्यञ्चास्तुवा स्वरूपमेव संसर्गः । नचातिप्रसङ्गः। फलोनेयस्य तस्य अनतिप्रसक्तफलेनैवान- तिप्रसक्तयोपपतेः। फलानतिप्रसक्तिरपि कथमिति चेत् , अनुभवं पृच्छ नासान् । अतिरिक्तो वा संसर्गोऽस्तु । न च तस्यापि नियताधिकरण संसर्गस्थ अतिरिक्तत्वेनानवस्थापत्तिः । प्राथमिकभेदस्यैव तत्संसर्ग- त्वात् । न च परस्पराश्रयतया नियाम्यनियामकामावानुपपत्तिः । भस्योत्पत्याधप्रतिबन्धकत्वेन व सहन्यायेनादोषत्वात् । एतेन यदिच तचाप्यन्यएष संसर्गस्तदानवस्थापत्तिरित्यन्तमपास्तम् ॥ नन्वित्वादिरेतेनेत्यतः प्राकमप्रस्थस्त्वनभिमतपक्षदूषणत्वादेवो- पेक्ष्यः । यदप्येतेनेत्यादिना घटत्वात्यन्ताभावस्य भेदसम्बन्धत्वे दूषण- मुक, तरवतएवापास्तम् । परस्पराश्रयस्य परिहतत्वात् । न च बट- स्वास्थन्तामावस्य भेदसम्बन्धत्वेन भेदस्य तत्सम्बन्धत्वमुच्यते । किन्तु विशिष्टप्रतीतिनिर्वाहकत्वेन सिद्ध सम्बन्धेऽनवस्थापरिहाराय प्रमापसियोस्तयोरेव परस्परसम्बन्धत्वं कल्प्यते । अतो नानुमवो- दोषः यौक्तिकानुमवस्य सत्वात् ।

·चतुर्थपरिच्छेदः यदपि किञ्च तस्यैतस्माद्भेदसंशयव्यतिरेकनिश्चयवशायर्या भस्य- ततो न भेदनिश्चय इति सर्वजनसिद्धमिति तस्यैतनेदनिश्रयोऽस्य ततो भेदनिश्चये कारणम् । यत्संशयव्यतिरेकनिधी व प्रतिबन्धको तनिश्चयस्य तद्धेतु वात् । एवं तस्यैतस्माद्भेदनिधषेप्यस्व ततो भेद- निश्चयो हेतुरित्यन्योन्याश्रयः । न च घटर्मिकभेदः परमते तत्प्रति- योगिको भवति येन तस्य ग्राह्यतया तत्संशयादिरप्रतिबन्धकस्स्यात् । अयं स न भवतीति ज्ञानस्य विशेष्यतया विशेषणतया था तन्नेदविषय- वायोगाश्च । तस्येन्द्रियासनिकृष्टत्वात् । अयं स भवति न बेति संशय- दशायां नियमेन स पतस्माद्भिन्न इति दर्शनेन प्रतिबन्धकत्वानुभवात् । न च प्रतियोगिनः धर्मितावच्छेदकामावनिश्चय एव तद्धेतुरिति वाच्यम् । विनिगमकाभावात् मूलवृक्षे अग्रत्वाभानिधयेप्यप्रक्षे मूलवृक्षभिदानिश्चयेनाभेदभ्रमदशायां तस्मित् सत्यपि तदर्शनात् । अभेदनिश्चयस्य तत्प्रतिवन्धकत्वे च भेदसंशयस्यापि तथात्वात् । भेद- झानस्यापि हेतुत्वं वाच्यम् । तदत्यन्तामावज्ञानमपि तदाश्रयभेदहानं- विना न सम्भवनि । घटन्वादेस्तनिरूपणं दिनानिरूपणात् । प्रतियोगि- तावच्छेदकस्यतवृत्तित्वाभावनिश्चयादिदशायो प्रतियोगिन्येव तद्धा- भावानिश्चयाचेति ॥ तदपि न । एकस्य परस्माद्भेदहानस्यापरलिन स्वभेदहानसाम- ग्रीनियतत्वेन एककस्माद्भेदनिश्चये तस्यापि ततोन्यसाझेदनिश्चय इति युगपदेवोभयनिश्चयेनान्योन्याश्रयानवकाशात् ॥ एतावानस्तु- विशेषः । यत्र धर्मिद्वयं प्रत्यक्षं तत्रोभयत्रापि तद्भेदवान लौकिक यत्रत्वेकमयोग्यं विप्रकृष्टं वा तत्र त्वेकात्रालौकिकमिति । एकत्र भेद- संशये अपरभेद संशयौचित्योपार्जित इति नापरभेदसंशयस्य नैकभेद- निश्चयप्रतिबन्यकत्वम् अतो न यत्संशयेत्यादिव्याप्तिकलादपि नैकभेद- निश्चयस्यापरभेदनिश्चयहेतुत्वं । अतोऽपि नान्योन्याश्रयावकाशः।

·७२ । , श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितमेदविद्याविलासे त्यदुक्तन्यायेनैकस्यापरामेदनिश्चये अपरस्मिन्नेतदभेदज्ञानस्य कारणत्वा- त्या स्वव्याघातप्रसङ्गाश्च । एतेनायं स न भवतीति ज्ञानस्य विशेष्यतया विशेषणतया वा तद्भेदविषत्वायोगाच्च तस्येन्द्रियासन्निकर्षादिति निर- स्तम् । तदंशेप्यलौकिकसन्निकर्षस्योकत्वात् । एतेनैव, न च घंटधर्मि- कोमेदः परमते तत्प्रतियोगिकोभवति । येन तस्य ग्राह्यतया तत्संशया- दिप्रतिबन्धकस्स्यादिति अनभिमतपक्षनिराकरणमप्यपास्तम् ॥ यदपि अयं स न बेत्यादिनाग्राह्यलंशयस्यापि प्रतिबन्धकत्वमु- पपदितं तदप्यत एवापास्तम् । ग्राह्मसंशयस्यप्रतिबन्धकोऽपि ग्रामदि- श्चयस्य तनिश्चयासाध्यतयान्योन्याश्रयायसरात् । नचैवं यत्संशधेत्या- दिव्यातेस्तत्रैवव्यभिचारः । इष्टत्वात् । ग्राह्यातिरिक्तत्वेन विशेषणाद्वे- त्यन्यत्र विस्तरः । एतेनैव, न च प्रतियोगिनीत्यादितद्धर्माभाधानि- वयाचेत्यन्तमपास्तम् । अनभ्युपगमात् । एतेन तस्मिन्नेतद्भेदविषयक- ग्राह्यतिरिक्तसंशयस्य प्रतिवन्धकत्वेपि तन्निश्चयस्याहेतुत्केव्यातिनिश्च- यस्याप्यनुमितिहेतुत्व न स्यात् । प्रतिबन्धकीभूतव्याप्तिसंशयाद्यभा- वस्यैव हेतुत्वं स्यादित्यपास्तम् । व्याप्तिसंशयाधभावमात्रहेतुत्ने अगृ- हीतव्यातेरप्यनुमितिप्रसङ्गरूपवाधकस्येवेह बाधकस्याभावेन तस्मात् एतद्भेदनिश्चयं प्रनि तस्मिनेतद्भेदनिश्चयस्य हेतुत्वे प्रमाणाभावात् । वस्तुतस्तु नव्याप्तिसंशयोनुमितिप्रतिवन्धकः, संशयामनुमित्यभावस्य व्याप्तिनिश्चयाभावप्रयुक्तत्वोपपत्तेः । अत एव शाब्दपरमानन्तरं प्रत्यक्षतो व्याप्तिव्यतिरेकनिश्चयेऽप्यनुमितेः व्याप्तिझानविघटनस्य तत्रासम्भवात् । किन्तु व्यामिनिश्चये प्रतिवन्धकः । तत्र व्याप्तिनि- वयो न हेतुरिति नोक्तरूपाव्याप्तिः । यदपि प्रतिबन्धकसंशयादिस्थले निश्चयामाघस्यापि सत्वेन तस्यापि विनिगमकामावेन प्रतिबन्धकत्वात् । निमयाभावरूपस्तस्मि- बेत वनिश्श्योऽपि प्रतिबन्धकामावतयैव हेतुरित्यन्योन्याश्रयो दुर्वार ·चतुर्थपरिच्छेदः ७३ इति । तदपि न । प्रतिबन्धककालीनत्वमात्रेण न तस्य प्रतिबन्धकत्वम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु संशयाभावदशायां निश्चयाभावेन कार्याभावस्य प्रमाणसिद्धत्वे तस्य प्रतिवन्धकत्वं कल्प्यम् । नचैतदस्ति । किञ्च प्रतिवन्धकसंशयादिस्थले निश्चयाभावस्यापि सत्वेनेत्येतदप्ययुक्तम् । तस्मिन्नेतद्भेदनिश्चयेऽघि तत्राप्रामाण्यशङ्कायामप्येतस्मिन् तद्भेदनिश्च- थाभावेन तत्र त्वभिमत निश्चयाभावस्याभावात् । न चाप्रामाण्य- शङ्काशून्यनिश्चयाभाव एव प्रतिबन्धकः । स च तत्राप्यस्तीति वाच्यम् । लाघवेनावश्यकत्वेन च संशयस्यैव प्रतिवन्धकत्वोपपत्तः । यदपि एवं मेदनिरूपकप्रतीयोगित्वादिज्ञानस्यापि भेदज्ञानाधीनतयान्योन्याश्रयः । स्तम्भात्कुम्भस्य भेद इति प्रतियोगित्वादिविशिष्टस्तम्भादीनिरूप्यभेद- प्रतीतेः स्तम्भादो तत्प्रतियोगित्वज्ञानाधीनत्वादिति ॥ तदपि न । भेदज्ञाने प्रतियोतावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञानस्यैव हेतुतया प्रतियोगित्वज्ञानस्याहेतुत्वात्। न च विशेषणशानतया तस्यापि हेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यत् । न हि यद्यद्विशेषणतया भासते तस्य सर्वस्यापि झानं कारणम् किन्तु यदिशेपणवानं विना यद्विशिवानं नभवति तद्विशेषणशानमात्रं तत्र कारणम् । एवञ्च अभावत्वप्रतियो- गित्वयोरभाववृत्तिवेद्ययोहीन न कारणम् । किन्तु प्रतियोगिज्ञानमात्रं तद्विना प्रतियोगित्वादिवैशिष्ट्यबुद्धेरभावात् । एतेन प्रतियोगित्वांश- झानातिरिक्तसन्निकर्याभावादपि परस्य तत्कारणमिति विधान्तरेणान्यो- न्याश्रयोक्तिरपि प्रत्युक्ता । प्रतियोगिज्ञानस्यैव तदंशेऽपि प्रत्यासत्ति- त्वोपपत्तेः। नचान्यज्ञानस्यान्यप्रत्यासत्तित्वे अतिप्रसङ्गः, तद्धिशिष्ट- ज्ञानजनकत्वस्य नियामकत्वात् । यदपि प्रतियोगित्वज्ञानस्य कारणत्वे हेत्वन्तरमुक्तं धर्मिणस्सकाशप्रतियोगिनोभेदाननुभवे प्रतियोगित्वा- ननुभवादिति, तदप्यत एवापास्तम् । भेद तत्प्रतियोगित्वयोरेकवृत्ति- वेद्यत्वस्योपपादितत्वात् ॥ B.F.. 10 ·श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे यदपि भपिच घटापटोभिन्न इत्यत्र मत्वर्थो भाति घटस्य भेद इत्यत्र षष्टयर्थः तदुभयज्ञानश्च सम्बन्धिनोभदशानाधीनं तदसानद- शायां नियमेन तदप्रतीतः । न च वस्तुसद्भेदसत्तैवापेक्षिता, तदभावे- ऽपि तबादशायां तत्प्रतीतस्तत्सत्वेऽपि तदशानदशायां यमजयोस्तद- प्रतीतेश्च । न च यमजयोस्सादृश्या दभेदनमात्सम्बन्धनानाभावो नमेदाज्ञानादिति वाच्यम् । सत्यपिसादृश्ये मेदशानदशायां सम्बन्ध धीदर्शनात् । भेदाज्ञानमेव भ्रमादिप्रयोजकमिति दोषतयाऽपि तस्यैव वाच्यत्वात् । तत्र तदज्ञानातिरिक्त दोषकल्पनायां प्रमाणाभावात् । एवं विशेषणविशेष्यत्वज्ञानमपि तदधीनम् । अन्यथा विरुद्धयोानासम्भ- वात् । तथाच भेदज्ञाने भेदज्ञानान्तरमपेक्षणीयमिति तन्द्रदक्षानाय तन्नेदवानान्तरापेक्षायामनवस्थेति तदपि गलहस्तितम् । घटात्पटस्यभेद इति विशेष्यतया भेदप्रतीत्यनन्तरमेव पटोघटाद्भिन्न इति विशेषण- तया प्रतीत्यभ्युपगमेन तत्र तत्सम्बन्धप्रतीतो बाधकाभावात् । न च यत्र विशेष्यतयाप्रतीयते तत्र तत्सम्बन्धमानस्यानवस्थादुस्थत्वापत्तिः । विशेषणविशेष्यभान सामग्या एव सम्बन्धमानसामग्रीत्वेन तत्र च मेदवानस्य सामग्रीप्रवेशाभावस्योपपादितया अनवस्थानवकाशात् । यत्र सम्बन्धित्वादिना सम्बन्धो भासते तत्रैव सम्बन्धि ज्ञानस्य कार- गत्वेन इह संसर्गमर्यादयैव तस्यभानेन इह मेदवानहेतुत्वासिद्धेश्च । यत्र यो प्रतियोगित्वेनभानं तत्रैव सम्बन्धिद्वयज्ञानस्य कारणत्वं इहतु भेदस्य अनुयोगित्वेन तज्ज्ञानस्य हेतुत्वासिद्धेश्च । अत एव पुरुष बानाभावेऽपि दण्डप्रकारकपुरुषविशेष्यकज्ञानं सर्वसिद्धमुपपद्यते ॥ यदपि न च वस्तुसद्भेदसत्तैवापेक्षतेत्यादि तदपि न । यमज- योभेदसम्बन्धाप्रतीतिप्रति सादृश्यस्यैवामेदभ्रमद्वारा तज्ज्ञाभावप्रयो- कत्वेन भेदाज्ञानस्य तत्प्रयोजकत्वासिद्धेः । न च सत्यपि सादृश्ये भानम् . 2 सादृश्यदोषात् . ३ सम्बन्ध.

·। चतुर्थपरिच्छेदः भेदज्ञानदशायाममेदभ्रमादर्शनात् तस्यैव प्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । भेदग्रहाभावे सत्यपि विसदृशयोरभेदभ्रमादर्शनेन सादृश्यस्याप्याव- इयकत्वात् । न हि विसदृशयोस्सर्वदा भेदग्रहेण भाव्यमिति निय- मोऽस्ति । न वा अभेदग्रहेण । यदप्येवं विशेषणविशेष्यत्वज्ञाननि- त्यादि तदपिन । प्राथमिकसविकल्पकेऽपि गौरयमित्याद्याकारे विश- षणविज्ञप्यभावविषयत्वस्य त्वयाप्यङ्गीकारेण तस्य भेदज्ञानाधीनत्वा- सिद्धेः । एतन क्लरकारणाभावेतु कार्य स्वप्नरथादीव मायिकामवेति निरस्तम् । एवमपि यत्र कारणं क्लप्तं तस्यामायिकन्योपत्तेः त्वदु- क्तन्यायेन कारणकल्पनस्य क्काप्यसम्भवापातेन चलतकारणाभाव इत्यादि वाचोयुक्तरयुक्तत्वाच्च ॥ वस्तुतस्तु स्वरूपमेव भेदो नान्योभावः । प्रमाणाभावात् । न च घटापटी नभनीत्यादिवुद्धिः प्रमाणम् । अत्र हि घटस्य पटात्मकतावि- रोधी नर्थः प्रतीयते । तच्च स्वरूपमेव अन्यथा तस्य पटात्मकता- पत्तेः । त्वदभिमतान्योन्याभावस्यापि तत्सम्बन्धासिद्धेश्च । अतिरिक्त- भेदमडीकुर्वतापि प्रतियोग्यादितोभेदस्य स्वरूपरूपत्वाङ्गीकाराच । नचैवं घटापटोभिन्न इति धर्मधर्मिभावेन प्रतीत्यनुपपत्तिः भदाभावेऽपि तत्प्रतिनिधेर्विशेषस्य विद्यमानत्वेन तदुपपत्तेः । तदुक्तं-"भेदहीने- त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः विशषोनाम कथितः सोस्ति वस्तुबशे- पत" इति । विस्तरस्त्वन्यत्र द्रष्टव्यः । नचैवं संसर्गाभावोऽपि न सिध्येत् । आवश्यकभूतलादिनैव तत्प्रतीतिव्यवहारोपपत्तेः । अभा- वाधिकरणभूतलादेरेव प्रतियोगिविरोधित्वात् । त्वदभिमत संसर्गा- भावस्थापि नियताधिकरण सम्बन्धासिद्धि प्रसङ्गाञ्चेति वाच्यम् । अस्माभिः प्रामाणिकपदार्थमात्रस्यात्यन्ताभावानभ्युपगमात् । नचैवमपि असत एवात्यन्ताभावोधिकरणात्मा किं नस्यादिति वाच्यम् । अती- त्विा.

·श्रीमद्विजयन्द्रितीर्थविरचितमेदविद्याविलासे तानागतवर्तमानानन्त पदार्थानामभावत्वकल्पनापेक्षया एकस्यैवाङ्गी- कारे लाघवात् । नचवमपि प्रागाभावादरधिकरणात्मकत्व प्रसङ्गः । कायोत्पत्यन्तरं धंसापूर्वमपि यथापूमधिकरणस्य सत्वेन प्राध्वंसा- भावप्रतीति प्रसङ्गात् । नवं भेदस्याधिकरणात्मकचे कश्चिदति प्रसङ्गोऽस्ति । त्वयैव भेदवुद्धेरन्तस्वरूप विषयत्वाङ्गीकाराच्च । अस्स- न्मत्वत्यन्ताभावस्यापि प्रामाणिकत्वेन तस्यात्यन्ताभावो नास्त्येवेति मतदुद्धेः प्रतियोगिस्वरूपविपत्व प्रसक्तिः । एतेन स्वरूपमेदपक्षोऽपि नयुक्तः । भेदस्य विषयणविशेपण्यतयैव प्रतीतः तत्रच दोषस्योक्तत्वा- दिति निरस्यम् ॥ यदपि अपिचाभेदविरोधिपदार्थ एव सेदपदान्प्रतीयते । न च घटादिस्वरूपं भेदः, पटादिमात्रात्मक तदभेदविरोधी तस्य तदुभयसा- मानाधिकरप्य धर्मधर्मिभावसत्वात् । न च परस्य घटपटादिनिरू- पितोऽन्यो भेदोऽस्ति । सप्रतियोगिक मेदस्य निष्प्रतियोगिकस्वरूपत्वा- नुपपत्तेः, घटमेदयो धर्मर्मिभावानुपपत्तश्चेति, तदपिन । भेदपदा- त्पटाघभेदविरोधित्वेन घटादिस्वरूपस्यैव प्रतीतेः । न च तदुभयसा- माधिकरण्यादि दर्शनाद्विरोधानुपपत्तिः । सामानाधिकरण्येऽपि पर- स्परान्नात्मकत्वसक्षणविरोधस्य सत्वेनादोपत्वात् ॥ यद्वा अभेदनिषेध एव भेदप्रतीतिव्यवहारगोचरोऽस्तु, भेदपदा- प्रतीतेः सचाभेदो नपटादिमात्रात्मक इत्यादोषः । नवं तस्याप्रामा- णिकत्वेन तनिषेधरूपभेदस्याप्यप्रामाणिकत्वापत्तिः । रुप्यस्य द्वैतस्या- त्यन्तासतश्चाप्रामाणिकत्वेन बाधगोचरस्य रूप्याभावस्याद्वैतस्यासद्वैल- क्षण्यस्यचामामाणिकत्वापातात् । न च निष्प्रतियोगिकस्य स्वरूपस्य सत्पतियोगिक त्वानुपपत्तिः । त्वयापि ब्रह्मणः प्रपञ्चाभावत्वाङ्गीका- 1भेद्ग.

·चतुर्थपरिच्छेदः रेण स्वव्याघातकत्वात् । यदिचाद्वैतश्रुतिबलात्प्रपञ्चाभावस्य ब्रह्मरूप- त्वमभ्युपगम्यते, तर्हि प्रतीतिवलादुदाहृतस्मृतिवलाञ्च प्रतीतस्य भेद- स्यानवस्थापरिहाराय स्वरूपत्वमस्तु, दृश्यतेचैकस्येवं देवदत्तादेवद- तत्वादिना झाने तु जनकाद्यपेक्षत्वंपुत्रत्वादिना ज्ञाने तु प्रतीतिबला- दुदाहृतस्मृत्यादिबलाच्च तदवेक्ष्यत्वञ्चेति यत्किञ्चिदेतत्तलाद्भदवरू- पस्य सुनिरूपत्वात् जीवेश्वरादिभेदः सत्य एव ।। यदपि स्वमते भेदप्रतीतिविपयोपपादनं अभेदनिषेध एवभेदः, इदमिदं नेतिप्रतीताभेदावरोधित्वेनैव तदनुभवात् । सचाभेदाधिष्ठान- भूत सदृपञ्चैतन्यमेव घटपटयोरिदं सदित्यनुवृत्त सदाकारणप्रतीते रात्मैवेदं सर्वमिति सदान्मन एव सर्वप्रपञ्चस्वरूपत्वावगमाञ्च । न च सदिदमित्यादी सत्तेव प्रतीयते, नसद्रूपं चैतन्यमिति वाच्यम् । "सदेव सोम्वेदमन आतीदि त्यादि श्रुत्या असम्भावित बाधत- याच प्रतिपत्रचतन्य स्वरूपसद्व्यतिक्तसत्तायां प्रमाणाभावात् । तस्यच घटा धुपादानतया श्रुतिसिद्धत्वेन घटायनुगतायात्तत्रतबुद्धिविषय- न्वोक्तेश्चेति, तदपिन । इदमिदं नतिनियेध्यत्वेन प्रतिपन्नाभेदस्य वास्तवात्मस्वरूपत्वायोगात् । न चात एव निषेधस्य मायिकत्वमिति वाच्यम् । तस्याः कल्पनाया अभेदस्यात्मस्वरूपत्व सिध्यधीनत्वेनान्यो- न्याश्रयात् ॥ न च सदिद मिति प्रत्यक्षेणेदं सर्वमित्यादिश्रुत्याच तत्सिद्धिः, औपनिषदस्य ब्रह्मणः प्रत्यक्षविषयत्वासम्भवात् । श्रुतेश्च तदधीनत्वा- अर्धपत्वेनोपपल्या त्वदभिमताभेद परत्वासिद्धेश्च । प्रत्यक्षस्य सत्ता- विषयत्वेनाप्युपपत्तेश्च ॥ न च चैतन्यानिरिक्तसत्तायां प्रमाणाभावः, सदिदमित्यादि- वुद्धेरेव तत्प्रमाणत्वात् । नचास्यास्सत्स्वरूपब्रह्मविषयत्वेनाप्युपपत्ते नसत्तासाधकत्वमिति वाच्यम् । “ सदेव सोम्येदमन आसी" दित्या- ·दारा" श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचितभेदविद्याविलासे दिरेत सत्पदशक्तिग्रहणाय सत्वग्राहिप्रत्यक्षसापेक्षत्वेन तयाप्रत्यक्षवि- षयसमर्पणायोगात् । वैपरीत्यस्यैव न्याय्यत्वाच । वस्तुतस्तु तव ब्रह्मस- पमपि नस्यात् । सत्वरहितत्वात् । न च सत्ववत्तद्रहितस्यापि सद्- पत्वमविरुद्धमिति वाच्यम् । सत्तासतीत्यादि प्रतीतेस्सत्वस्यापि स्व- त्तित्वेन सत्वरहितत्वासिद्धेः । त्वन्मने सत्वादिशब्दानां नैरर्थक्यप्रस- झाञ्च, भावप्रत्ययार्थस्य वाधिनत्वात् । न च प्रकृत्यर्थ एव भावप्रत्य- यस्याप्यर्थः सर्वथानिरर्थक प्रत्ययस्य वाप्यव्युत्पन्नत्वात् । इत्यादौ बहुवचनस्य क्वचिदर्थोऽस्त्येव एतेन अत एव सत्वविशिष्ट- मेव सदित्यपास्तम् । सत्वस्य तन्नेदे असत्वायत्तरिति परास्तम् । सत्व- स्यापि स्ववृत्तित्वस्योक्तत्वात् ।। एतेन एवञ्च घटपटादिनिरूपितामेदात्यन्ताभावो अविद्यया- पलानो घटपटाश्रितो घटःपटो नभवतीति प्रतीयते । जीवपरयोरिव बिम्वप्रतिबिम्बयोरिव च स एव घटान्पटोभिन्न इत्यपि प्रतीयते । उभया- श्रितविभागइवेदमस्माद्विभक्तमितीति निरस्तम् । विभागस्यापि प्रत्येकप- रिसमाप्ततया उभयाधितत्वे मानाभावात् । न च विभक्ताविति प्रतीति- रेच मानमिति वाच्यम् । प्रत्येकपरिसमाप्त परस्परनिरूपित विभागद्वय- विषयत्वेनापि तदुपपत्तेः । दूरदेशवर्ति पदार्थद्वयवृत्तिविभागस्योभया- श्रितत्वे तद्वृत्तिरूपादेरतथात्वप्रसङ्गाश्च । तथाच भेदोऽपि परस्पर- निरूपितः परस्परवृत्तिभिन्न एव एवञ्च यन्संशयेत्यादिनोक्तदोषास्त्वन्म- तपिप्रसजेरन् । एतेन एवंसति यत्संशयेत्यादिदोषोऽपि नावतरति, ग्राह्यसंशयानिरिक्त मेदसंशयस्य प्रतिबन्धकत्वादिति निरस्तम् । उभ- याधिनैकभेदस्य निरस्तत्वात् । यदपि भेदश्चास्माकं साक्षिभास्य इति न तत्रप्रतियोगित्वादिज्ञानापेक्षा धर्मिप्रतियोगिस्वरूपस्य तत्स्वरूप- त्वाश्च नातिप्रसङ्ग इति, तदपि न । अज्ञातघटादिपदार्थस्य घटादिमे- दप्रतीत्यदर्शनेन साक्षिणोमेदविषयत्वेऽपि प्रतियोगित्वादिवानस्य सह- ·चतुर्थपरिच्छेदः कारितया अवश्यवाच्यत्वेनोक्तदोषानतिवृत्तः, प्रतियोगित्वादेर्धा- दिस्वरूपत्वेऽपि त्वदुक्तन्यायेन मेदनिरूपकत्वादिना रूपेण शेयत्वेन त्वदुक्तदोषानतिनिवृत्तश्चेति सबैमनवद्यम् ॥ तस्मा नाहमसंसारी त्येवमादि प्रमाणतः । जीवेभ्योऽत्यन्त भिन्नोऽयं नृसिंह स्स्वस्तिदोस्तुनः॥१॥ आस्तामन्य प्रमाणत्वं भेदे सर्वस्य वस्तनः । भेदं विदूपयन्नेव भवान्भेदस्य साधकः ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्याणां श्रीमन्सुरेन्द्रतीर्थ पूज्यपादानां शिप्येण सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीमद्विजयीन्द्र- भिक्षुणा विरचिते मेदविद्याविलासे भेदस्वरूपसर्थनं नाम चतुर्थः परिच्छेदः समाप्तः । ॥ श्रीहरिः ॐ॥ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥

·" FEIKHLĀTHGTATET: Sri Parimala Publishing House, NANJANGUD. Next Publications ASPECTS OF DVAITA PHILOSOPHY (Sri Suyamindrathirtha commemoration Volume) Comprising essays on Philosophy, religion, ethics, litera. ture, etc., by Great Scholers of the Age, Book to be presented to H. H. The Swamiji of Sri Raghavendra Swamy Mutt on the occasion of his Jublee function. (1) Vedanta Ratnam, H.K. VEDAVYASACHAR, BA (Hons.) (2) Sahityalankara, Kavitilaka, RAJA S. GURURAJACHARYA, Joint Editors. Volumes in Preparation 1. Authorised editions of the "Biography of Great Raghavendra Swami in English and Kannada by Joint authors. H. K. V. and R. S. G. 2. "Sandhya Bhashya." Critically edited with introduction, etc., by“ Vedanta Ratnam" H. K. Vedavyasachar, B.A, (Hons.). 3. "A brief life sketch of Sri Madhva Charya." (Anu Madhva Vijaya) with the commentary of Sci Raghavendra Swamiji. Critically edited by Joint editors. H. K. V. and R.S.G.

·A SYNOPSIS OF THE BHEDAVIDYĀVILĀSA BY B. N. KRISHNAMURTI SARMA, M.A., Principal, The Rajab's College of Sanskrit and Tamil Studies, Tiruvadi. I The Bhedavidyavilasa is a short polemical classic of Sri Vijayindra Tirtha (C. 1514-95) the grand-preceptor of the illustrious Sri Raghavendra Svami. It is a defence and re-establishment of the reality of difference between Jiva and Brahman, as a fundamental and foundational fact of Experience, Reason and Revelation. It is a word for word refutation of the arguments contained in the Bhedadhikkara? of Nrsimhasrama whose Tattvaviveka was completed in 1558 A.D. There is a Visistadvaitic refutation of the Bhedadhilokara under the name of Bhedadhikkaranyakkara. Vijayindra was a close contemporary of the sixteenth century polymath and leader of the Saiva and Advaita Systems : Appayya Diksita, who is credited with over a hundred works. Some of the Diksita's tracts in refutation of Madhya Siddhanta have been assailed by Vijayindra in his turn. The Diksita, though an all-round scholar and a 1 Printed in Benares Sanskrit Series, 1904, ·2 cosmopolitan in outlook, bore a special animus against the system of Madhya which was his bete noire. This is betrayed by the specially offensive ring of the titles 1 of some of his works in criticism of the Madhva system like the Madhvamata Vidhvamsana and the Madhvamatamulchabhanga and by the deplorable bad taste and odiousness of such comparisons drawn by him to the उपसंहारन्याय of Madhva) as:- यवनगुरूपदिष्टशौचप्रक्षालनपौर्वापर्यव्यत्यासवदुपेक्षायः (Upakramaparakrama). It is therefore gratifying to note that in his spirited replies to the criticisms of the Diksita, Vijayindra has not once descended to the level of the unparliamentary expressions of his adversary even in the face of provocation. Nrsimhasrama is generally believed to have preceded Appayya and to have inspired his devotion to Advaita. The period of Vijayindra was thus one in which Madhva Siddhanta was on its trial in the philosophical arena. Vijayindra's guru, the celebrated Vyasaraya, had carried the warfare into the enemies' camp and had thrown bomb- 1 It is no wonder then that Satyanatha and Narayana Panditarya use equally pungent language in reply to the Diksita : सदापये दीक्षितस्य मृधे दुरभिमानिनः । पातयामि शिरस्यद्य गुर्वीमभिनवां गदाम् ॥ (Abhinavagada I, 1) मन्वाद्याः सदसद्विवेकनिपुणाः द्वैतकनिष्ठा इति भ्रन्ता येत्वविवेकिन: पशुसमा: द्वैतानभिज्ञत्वतः । हेयाहेयभुजोऽतितत्वनिपुणा ये ये भृशं पामरा निष्कर्षः किल यन्मतस्य तदिदं विक विक् तमनं च विकू ॥ (Advaitakalanala, i, 34).

·shells upon it thro' his monumental polemics--the Nyaynmrta and Candrika. The attacks were returned with fury by both Advaitins and Visistadvaitins of reputation like Madhusudana Saraswati, Nrsimhasrama, Sathamarshana Tatacarya, Mahacarya, etc. The later half of the sixteenth century in which Vijayindra Tirtha flourished was thus a period of intense philosophical struggle for ascendancy between the Dvaita and Advaita philosphies. Vijayindra was a direct disciple of the great Vyasaraya and had mastered the classics under that Saint and philosopher. He was a prolific writer in the cause of Dvaita Vedanta and takes rank among the most powerful champions and active promoters of the system subsequent to Vyasaraya when critics found their tongues and became vociferous. He ranks with Vadiraja, Vidyadhisa and Tarangini Ramacarya, as one of the sources of post Vyasaraya polemics. He was a most powerful controversialist but at the same time a very dignified writer. He writes a terse and passionless style. The Gurugunastava attributes to him the authorship of a hundred and four works (चातुर्यकाकृतियश्चतुरधिकशतग्रन्थरत्नप्रणेता). He was honored in the court of the famous Nayak Ruler of Tanjore-Sevappa Nayaka (1560-1580) who granted to him the village of Arivilimangalam in 1577 A.D. The grant makes a specific reference to the crushing defeats inflicted by Vijayindra on the Mayavadins-an allusion presumably to his controversies with Appayya and others- पदवाक्यप्रमाणज्ञशेमुषी जितवादिने । मायावादिमताच्छेदकोलाहलभरोक्तये ॥ and pays a handsome tribute to his saintly personality in elegant metaphor : " मध्वाचार्यमतोद्यानसञ्चरत्तरवाहणे (as the royal peacock sporting in the princely park of Sri Madhva's system.)

·4 As Appayya Diksita is known to have built and endowed a temple of Siva in his native village of Adayappalayam in 1582 A.D., the contemporaneity of Vijayindra and Appayya is uncontestable. The frantic attempts of Mahamahopadhyaya Anantakrishna Sastri therefore, in his introduction to his edition of the Nyayamrta and connected works (Calcutta Sanskrit Series No. 9), to post-date Vijayindra on grounds of (1) his (supposed) authorship of a commentary on the Nyayamrita included in the edition-vitr, the Nyayamrita-Kantakoddhara, (2) the alleged absence of evidence in support of their contemporaneity and (3) "Appayya being already very old when Vijayindra began to flourish" and so on, have already been exposed by me 1 on the basis of textural and epigraphic evidence and the attention of readers is invited to them. To mention only the most important of them (1) the Nyayamrtakantakoddhara is not a work of Vijayindra in as much as it criticises certain interpretations contained in the Amoda of Vijayindra himself. (2) Secondly, there is irrefrageable evidence of an inscription, dated 1580 A.D. of Sevappa that Vijayindra, Appayya and Tatacharya used to meet and uphold their respective systems in the court of the King :- "ताग्नय इव स्पष्टं विजयीन्द्रयतीश्वरः । atararat asuparsa: HETIEFTIG: 11 शैवाद्वैतकसाम्राज्यः श्रीमानप्पय्यदीक्षितः। यत्सभायां मतं स्वस्वं स्थापयन्तः स्थितास्त्रयः" ॥ (Text by the kind courtesy of the Director of Archæo. logy, Mysore, cited first in my paper on Vijayindra in the Annamalai University Journal I). 1 New Ind. Ant. II, pp. 658-71.

·(3) The evidence of Manuscripts conclusively establishes that Vijayindra did reply to many of the works of Appayya :- मध्यमताश्चियसनम उपक्रम पराक्रम * उपसंहारविजय (T. P. L. 8086) शिवतत्वविवेक * परतत्वप्रकाशिका (Mys. C. 939) मध्वमतावध्वंसनम् * मध्वाध्वकण्टकोदारः (Printed) मध्वमतमुखभङ्गः alias मध्वतन्त्रमुखभषणम् Nrsimhasrama:- भेदधिक्कार भेदविद्याविलासः अद्वैतदीपिका अद्वैतशिक्षा (Udipi Ms.) and Tatacarya (Srinivasa Sathamarsana of Kumbakonam). प्रणवदर्पण * प्रणवदर्पणखण्डनं (Madras D. C., X. 4798). विजयींद्रपराजय * सिध्दान्तसारासारविवेक (Mys. A.88). That he was a full contemporary of Appayya is thus proved by epigraphic and other evidences available for both. It is needless to pursue the point further. I would however like to take this opportunity of appealing to the Svami of the Sri Raghavendra Svami Mutt, to follow up the publication of the long looked for Bhedavidyavilasa with the speedy publication of all the other available works of Vijayindra-particularly the above mentioned controversial works and to vindicate the prestige of Vijayindra once for all against the cheap and fashionable crticisms of Pandits like Mm. Ananta Krishna Sastri. The custodians of Madhva Philosophy have been too long remiss in their duties to the great makers and saviours of the system and it is high time for them to make amends.

·6 But to revert to Vijayindra, it is obvious that he had rendered signal services to the cause of Madhva philosophy at a very critical time in its history, by putting down the organised opposition to its spread and popularity in the south and that but for his powerful counter--criticisms then and there, the system would have lost ground irreparably in the Tamil Country. It would be evident from the lives of these great men that they chose particular regions to work for the spread of their faith and it is a matter of no mean gratification to those in the Tamil Country that saintly souls like Vijayindra, Sudhindra, Raghavendra and Sumatindra chose to live among them and leave indelible marks of their influence on the times, It is therefore a matter of supreme gratification that the long awaited publication of the matchless works of Vijayindra is to be led by the publication of his Bhedavidyavilasamthanks to the enlightened efforts of my young friends Sri Gururajacharya, Vedavyasacharya and others who as distinguished sons of the respected Svamis of the Mutt of Sri Vijayindra and representatives thereof, have done the right thing by the world of scholarship, of which they are already the ornaments. It is a happy coincidence that the Bhedavidyavilasa is being published under the patronage of Sri Suyamindra Tirtha, the present head of the Mutt, on the happy occasion of the grand celebrations of the twelfth year of his succession to the hoary, pontificate. May we urge on this occasion the desirability of issuing in the years to come, a memorial edition of the complete works of Vijayindra ? That would indeed be the most suitable monument to the memory of the great Saint. The non-publication of many of the polemical works of the system has been misrepresented by adversaries .as a tacit acquisence in the weakness of the Dvaita position or the unsoundness of its attempted defences. The Bhedavidyavilasa goes out into the world to dispel such falsities.

·7 II The work is divided into four Paricchedas? (parts) designated प्रत्यक्ष, अनुमान, श्रुति and भेदस्वरूप devoted respectively to the defence of the dualistic metaphysics from the standpoint of the authority of the only three Pramanas or sources of philosophic knowledge accepted in the system. The last chapter is an examination and defence of the Concept of Difference against the intricate dialectics found in the closing part of the Bledadhikkara from pages 79 to 118. Page 1 Verse 1, Opening verse (Mangalacarana). Note that Sri Nrsimha Murti was the Istadevata of Vijayindra also as of Sri Madhva. Advaitis writers like Citsukha and Nrasimhasrama were also devotees of Nrsimha. Page 1-2, verses 4, 6-7 are found also in other works of Vijay indra like the मध्यावकण्टकोदार, Verse 8-The reading should be grid in the passive. Page 2–The work opens with the declaration that the reality of difference between Jiva and Paramesvara, established by the universal perceptive judgment of all human beings, viz., “I am not God” arengat: is absolutely valid and could not be set aside by any kind of subsequent or future stultification (ar). The Advaitin immediately joins issues that this so-called universal conviction cannot be treated as a direct experience or visual perception (the first of the pramanas recognised by the Dvaitin) in as much as the Self (of man) is essentially beyond sense-awareness (Clay TTH). There is of course, the Mind which is also regarded (by the Dvaitin and some others) as a sense organ. But the objector (Advaitin) says that mental perception cannot be admitted as the sole proof (9910) in regard.to an external 1 No division into chapters is made in the Bhedadhik- Kara but the arguments are found in the same order.

·8 reality like the difference of Jiva from Iswara. The sphere of the mind is strictly limited to internal perceptions like those of pleasure and pain. Further ATTETSEPH cannot be admitted as an independ. ent and immediate means of proof of anything as the Mind is only an auxiliary factor of Experience (9919THAT TEST) like light aiding the visual perception of objects. It is therefore concluded that the alleged perception of Difference between Jiva and Iswara by the mind, is an illusion. The Siddhantin rèplies that there is no real difficulty in regarding the Mind as competent to reveal Difference between God and the Soul, exclusively. It is seen to be the only means of proving the experiences of pleasure and pain for which we have no other warrant. Why could it not then be admitted as the sole means of revealing the difference between God and man which as a fact of experience must be capable of being revealed by some GARUT? The Advaitin now objects that God being supersensuous, the perception of difference from such a being would be impossible for the mind to achieve. This objection is met (p. 3, line 1) in the following way - भेद (Difference) being in essence अन्योन्याभाव (mutual exclusion or mutual nonexistence), it is not necessary to have a perception of the counter-correlate (nlaümit) in order to distinguish a given thing from it. What is required in such cases of 3711997947 is the perception of the base or locus (अधिकरण) alone; cf. the judgment : स्तम्भः पिशाचोन *this pillar is not the ghost' the invisibility (styliveca) of the giantîi thus in no way deters the perception of difference. In the present case, we do have 3718 Ut fram perception of the locus of difference (HEIT) from God; for we are ourselves the locus (Au) and realise in ourselves the yawning difference between us and God.

·9 It may There is thus no bar to the perception of Difference and the judgment alchat: stands unshakeable.. We may again call to aid a simple of that in cases where the existence of a thing is not borne out by perception (when all the requisite conditions for such a percep. tion are present), its nonexistence may be taken to be proved and directly perceived. This is technically known as argument from non-perception 3770 which is admitted by the Advaitin as a separate JATOT. thus be illustrated-"If the identity of Jiva and Brahman were a fact (like the difference of one self from another) it would have been perceptible. It is not so perceived by any one. Hence, it should be treated as a myth and the opposite of such identity i.e., difference, must be admitted to be perceived. The Advaitin thereupon objects that the so-called difference that is realised in life, is only in the embodied state of the Jiva and not in its pure state of isolation from the body and so it cannot be deemed conclusive evidence of the difference of the human soul from God in its ultimate essence (अनापाधिकावंस्था). The author answers that our experience of the self expressed in such judgments as 'I am not God', has reference only to the pristine selfhood of the Jiva ; for the BigTS (ego-consiousness) has for its content, only the pure principle of self (Atman) and not any conditioned aspect thereof though we may all be in a world of material environment. If our most intimate and intuitive perception of self could not conceive, even in a flash, the pure self underlying our being, there is no need for religion and philosophy at all and no hope for the very best of us in all life. P. 3, para l.-The argument based on the mind being only an accessory to knowledge and no independent proof, is then taken up for consideration. The Advaitin puts in that a means of proof cannot be an accessory to its own kind. If the visual sense were an accessory to another, 2 -- ·10 a the resulting knowledge would cease to be visual. Vijayindra replies (p. 4, para 2) that the objection is puerile. Like light aiding the eye in visual perception, and like the smoke acting as an accessory factor in the 991, Fagr that is the cause (Fot) of the inference of fire, the mind too can be an accessory to 9794 (perception) and yet be able to establish a thesis. The mind is seen to be an accessory to treat in in cases of aia and Figliana by way of mental realisation of bunica i.e. feng2193f. It is quite easy to hold that the Mind is a means of proof in one aspectmi.c. as an indriya (sfigurean auct) and an accessory in another capacity~i.e., as Mind—(HAFTET QUT); just as Light in its aspect of being a result (directly pervaded by fire) functions as means of knowledge (90T) and acts as an accessory to perception in its aspect of "lightness (आले.कत्व). P. 4. The author next foils another attempt of the Advaitin to parry the above thrust, by contending that the mind is not an sig at all". Vijayindra quotes many texts from the Gita, Amara, etc., to refute this view. cludes the argument by a brilliant summing up of the various capacities in which the mind produces knowledge : ज्ञानमात्रं प्रति मनस्त्वेन * * * * " (p.5). The mind qua Mind produces knowledge as such ; intuitive knowledge by operating as an sliocy; and experiences of pleasure and pain by operating as a Mind aided by other factors. The other objection (p. 4, pare 2), that the Mind cannot be a means of knowledge in view of its being already a locus of knowledge (9189) is answered by pointing out that the Mind, unlike the eye and other accessories can have both Ho con- 1 The objection is not found in the Bhedadhikkara. But some Advaitins like the Vivaranakara (and following him Dharmaraja in his Paribhasha) have held the view that the mind is not an şi 4. Vijayindra evidently intends to dismiss these.

·11 aspects of ज्ञानाश्रयत्वं and ज्ञानकरणत्वम्. This is only by way of 372/7174917. The Siddhanta position is that the Self (STAT) alone is the real 377377 (locus) of knowledge (cf. I know) and not the Mind. Such occasional judgments as "our Minds know ( BIHHƏT Grana) is only a figurative usage like a gente [the plough is (the means of) life]. P. 6. Nrsimhasrama then raises a powerful objection, The mind must first of all come into contact with “Difference" (between God and Soul) before it could reveal its presence. But no plausible or satisfactory kind of contact (alfans) between the mind and difference could be made out. None of the possible kinds of relations recognised by the Logicians, viz., contact (AIT), inherence (99412), or identity (aria) would apply here and barring these, there is no other sort of sense-relation (Figura ). It would be too much to say that an şi cea grasps an object without coming into contact or some kind of relation with it. Nor can the relation be what is technically known as विशेषणता recognised in cases of अभाव ' In that case, one should be able to sense the non-existence of objects that are too far away. Nor can relationship of the sfossen with the locus (siàti) also, be deemed necessary. Otherwise, the non-existence of Sound (TEÇTHT) would not be directly perceived .. P.7. Vijayindra meets the objection to the perceptibi. lity of Difference for want of suitable relation (#7479677) between Mind and Difference, by answering that the 1 Which may be extended to Difference which is a variety of Negation (अन्योन्याभाव) Because the locus of Sound-i.e. Ether (377975) is not visible to the naked eye though that does not prevent the Logician from recognising that he is perceptually established.

·12 relation in question can very well be इन्द्रियसम्बविशेषणता though not mere faturat now, the Jiva being intuitively perceived is şicurate and difference from God is presented as a qualification (193790) of that Jiva and comes into contact with such difference through contact into the Jiva. It is not necessary that there should be direct relationship of the indriya with difference. This would not entail TOGTHT becoming imperceptible to the eye in view of 24T which is the Statue of Sabda not being visible to the eye. Vijayindra says that in such cases like THTA92497 the contact may be logarasiqat itself. It is no valid objection to this that if different kinds of relations are to be recognised to suit the exigencies in different forms of apata 79, there would be no uniformity ( BTH) of relationship. Vijayindra rules out this objection as silly. Such want of uniformity is recognised by the Logicians in cases of समवाय संयोग, etc. Or, proximity (964TH) as such or sense-relationship (इन्द्रियप्रत्यासत्ति) as such may be treated as the one uniform in all there cases. Page 7, para 2, lines 8 889. The next objection is that the Atman being partless (fazaya) cannot undergo contact (ATT) with the mind (in order that his difference from otherselves or God could be realised). The relation of संयोग is recognised by Naiyayikas to be अव्याप्यवृत्ति-coexistent in the same locus with its own non existence (स्वसमानाधिकरणात्यन्तामावप्रतियोगी). This would be incompatible with the nature of a partless thing. Vijayindra replies that there is no incompatibility in assuming contact of the Atman and the Mind even though the former may be partless. The contact can well be in and through a kind of selflimitation (Fasiga) instead of through essential distinction of parts. It is no use to argue that since an ·13 unrelated entity cannot be considered to act as a limiting factor, only a related entity could do to. And as the only relation in distinction would have to be again co-existent with its own nonexistence, such an entity would save to be parts endowed with (7947). Vijayindra replies that the limitation (starada pora) need not be defined as 37627cmaia in which case above the locus would have to admit of parts but as a special kind of F97AFFE (internal relation) through which the Atman could establish contact with the Mind and realise difference between himself and God. Page 9, line 13 seq. Vijayindra adduces another reason to regard the mind as a valid means of proof and thereby to establish the validity of the mental perception of Difference. The Mind is a valid instrument of Recollection (Fla); because its content remains unstultified and validity is nothing more than unstultified reality (944). The same mind can therefore perfectly well produce a valid perception of Difference. Vijayindra in this connection, establishes the status of Smrti as a piece of valid knowledge even though it may not be of the nature of direct experience (BTH). He puts the Siddhantin's attitude to Smrti in fine form : (p. 9, lines 16-18). Smrti qua knowledge is the result of some 98147 (proof). Other familiar means of proof like verbal testimony and Inference being limited to cases of direct experiences and Smrti being known to be produced even in the absence of such direct experiences, at the time, it must necessarily be ascribed to the mind-consistent with the experience "I remember with my mind” ( MAT HARIA). Page 10. Reverting to the Siddhantin's argumeat on p. 3, lines 2-3, that is a THC could be established on the basis of senseperception aided by योग्यानुपलाब्धि (nonperception of that which is fit to the perceived) Vijayindra reviews certain criticisms of the Advaitin ·14 against the concept of योग्यानुपलब्धि as applied to the present thesis. Nrsimhasrama criticises all possible definitions of the term योग्यानुपलब्धि. Is it (1) giogiaga@at:? In that case, the difference of Iswara from Jiva would not be perceptible as God is beyond the pale of perception (अयोग्य). Or is it to be defined as (2) यत्रायत्सत्वमुपलब्धिविरोधि * * * * or (3) प्रतियोगितद्वथाप्येतरयावदुपलम्भस्रभवधानकालानानुपgeht: ?-(non-perception of a thing at the time of the presence of all factors necessary for the perception of its countercorrelate and all those directly pervaded by it) Vijayindra admits (p. 11) the last definition and applies it to the issue in question. P. 15. The Advaitins' plea that the प्रत्यक्ष नाहीश्वरः relied on by Theists--has reference only to the Terkralesa and not to the cast aspect of the self and that therefore the differential perception are Hist: ought to have reference only to such a conditioned self which is a and therefore heat (unreal), is minutely examined and refuted. Vijayindra remarks that if the pla gara and the unconditioned area were not different and if absolute identity of the unconditioned agaat were present in the जीवचैतन्य (like its identity with its own self (जीवचैतन्ये agitaa), then the said identity being the same as the Gilaa itself, should be capable of being perceived without the accessory help of श्रवण मनन and आचार्योपदेश which are recognised as conditions preceded to FETITAT Secondly, if the Jiva and Brahman were actually one, all the attributes of Brahman like omniscience and all rulership would apply to the Jiva as well, much the same as other recognised attributes of the Jiva like siera and conversely; the attributes of Jiva like Giaca would apply to ·15 $AT in which case, even the mind would be an attribute of free and the Jiva would, like God himself, have to be accepted as omniscient, etc. In as much the Jiva's identity with God is real. he would like Iswara, have to be accepted as omniscient and just as God is always aware of his identity with himself, the Jiva too should be aware of his identity with Iswara, here and now-(which he is not). Thirdly, if absolute identity were a fact, the Advaitin cannot with any show of reason attempt or justify a impartite classification of चैतन्य into जीव, ईश and विशुद्धाचत्. So then, GST being a variety of 37HFEST can well be born of 77787 and the Siddhanti is justified in looking upon it as a साक्षिप्रत्यक्ष. P. 18. Vijayindra next takes up the objection that the Jiva being a limited centre (attiga) as when he comprehends himself to be limited in pervasion (cf. I am here in the house and not outside (BTETHETIA ETÀ) and as limitation implies conditioned existence, the difference perceived in such a conditioned state should also be conditioned. He replies that the limited nature of the self is by no means "conditioned" (singiſaat) but is natural to it. The contention that if the Jiva were medium-sized he would be uppermanent and if atomic he would be incapable of experiencing the sensations of pleasure, etc., all over the body, the said limitation of the Jiva must be acknowledged to be "conditioned", is not all sound. The experiences of pleasure and pain all over the body without overlapping of any kind, is accountable by contact of the self in and through the Mind (3751:0) which has parts and could expand and contract according to external stimulii and even such extended and external experience (@ais garā) in their the body, does not warrant the assumption of an unlimited self. The texts which declare the Jiva to be ubiquitous (सर्वगत) do not mean to deny ·16 2 अणुत्व (atomicity) to it as the form सर्वगत (Gita ) might seem to suggest. As the souls are found to permeate the whole universe and every point of space, 1 the said text may be understood in terms of their wide distribution through space. P. 19, line 17. Vijayindra next reviews the Advaitic objection based on a surface interpretation of text like 27271 gg fallairai faqara उपाधिना क्रियते भिन्नरूपो देवः क्षेत्रष्वेवमजोऽयमात्मा ॥ एक एव तु भूतात्मा that all difference between Jiva and Iswara is conditioned and not absolute. Vijayindra opines that such text as the above oppose only the inner differentiation of the perso. nality of Brahman (FETE) within itself into many forms, Avatars and Vyuhas, and has no relevance to the question of the nature of the relation between the Jiva and Brahman. That is why we find therein terms like canal ; ALCAT, ga, etc., specially significative of the supreme. He goes on to establish (p. 21, lines 10-11), that the other text कार्योणाधियं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः। कार्यकारणताभिन्नः पूर्णबोधोऽवशिष्यते ॥ cited by Advaitins ', could not at all be construed to say that all difference between Jiva and Brahman is atqTieto 1 ef. परमाणुप्रदेशेषु धनन्ताः प्राणिराशयः । (Text quoted by Madhva in V. T. Nirnaya). * An Attella cited by Sankara in his Brahmasutrabhashya (III-2, 18). * This and the abovs text have not been quoted or discussed in the Bhedadhikkara. Vijayindra's work thus covers some other Advaitic tracts. The text prof- Min ait: is quoted in the Samksepa sariraka.

·17 and brought about by adventitious factors like अन्तःकरण which is called a कायापाधि in that it is a product of Avidya- (अविद्या कार्यरूपं अन्तःकरणं उपाधिर्यस्य #:). Vijayindra points out serious difficulties in the way of such a facile interpretation. Now the selfhood of the Jiva is admittedly beginningless in time : cf. जीवईशो विशुद्धाचित् षडस्माकमनादयः ।। P and it cannot therefore be described (as it is here designated) as a product of a:FITO Fhich has a beginning in time. If stra:FTU is supposed to have two, bases a subtle and a gross and the forwer is held to be eternal, the pbrase FTTTTTTS would still be inappropriate ; for the subtle 777:TOT would not be a product at all. The real meaning cif ibe text should therefore be tbat 'tbe Jiya is moved by Considerations (उपाधि) of the fruit of his acticns'.-कार्य कृतिसाध्यं फलं । तन्निमित्तीकृत्य प्रवर्तत इति कार्योपाधि वः । Tbe Lord is arcuitatie in that He is moved by consi. derations of the merit and demerit of the acts committed by the Jivas जीवकर्मफलव्यवस्थापने कारणं पुण्य- पापादि। तदुपाधीकृत्य प्रवर्तमानः। The second half suggests the reason for such an ascendancy of God. It is because He is in Himself above the influence of 3 ·. 18 of उपाधि 1 - - कर्मफलं and पुण्यपाप ive., कार्यकारणताभिन्नः। This idea has the support of Sruti texts like- न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् न मां कर्माणि लिम्पन्ति ॥ (गीता) Vijayindra concludes that the (new) sense suggested by him - viż 307 viz उद्देश्य or प्रयोजन (purpose or object in view) is current in established usages like अध्ययनोपाधिना काश्यां वसति चैत्रः । "X lives in Benares with a view to Studying." The other text जीवेशावाभासेन करोति Simply means that the Sastra correctly reveals (आ सम्यक् भासः शानं करोति) the true nature of both the Jiva and Isvara to Seekers. The verb Billa on account of its juxta position with the word TATET which means 'Knowledge' has to be taken in the sense of "makes' known" (arquía) just as in the well known verse of Kalidasa - पपौ निमेषालसपक्षमपङ्किरूपोजिताथ्यामिव लोचनाभ्याम् । (Raghu II, 19) the root form foafa which means drinking (lit. to drink) is seen to convey the sense of "seeing" on account of juxtaposition with the word लोचन (eye). P. 22. Vijayindra goes on to expose the doctrine of औपाधिकमेद । What does the phrase औपाधिक signify ? Does it mean (1) 'produced by उपाधयः ? or (2) indicated by them; or (3) dependent on them for its existence ? or else. (4) Subject to dissolution on the destruction of उपाधयः? * Quoted in the Vivaraca.

·19 The Advaitin does not concede the first alternative.' There is no point in holding two insentients to be dependent on each other; hence the third alternative is unsound. The fourth is supported by evidence. The second alone remains. But it does not necessarily make for the unreality of Difference indicated by YTT: 1 The true function of an adjunct or upadhi is to render explicit what is implicit and not to create anything new. This will be made clear towards the • close of the अनुमानपरिच्छेद ॥ P. 23. Vijayindra here notices two verses - one irom the Vishnupurana (quoted in the commentary on the Bhedadhikkara) and another from the Pancharatra cited by Vachaspati Misra in his Biamati and appropriated by Advaitins to their cause : विमेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणोमेदमसन्तं कः करिप्यति ॥ Vijayindra-following the ypasidha- reexplains these texts theistically: 'When the ignorance that causes the false notion of identity of Jiva and Brahman is completely 1. This is noteworthy. In the Advaita system also (as in Madhvas', विभाव Safe uncreated in time though (dependent) sutaron Aviaya. But it is not on that account created by Avidya. Prof. H. N. Raghavendrachar unfortunately mistranslates the term adhina in the quotation of the Advaita position, he gives from Nagasutra. Note that the text of the Vyayasutia auvisedly uses the term adhiria *dependent" i.e., Farre instead of 'created' rral (Vide p. 10 of Prof. H.N.R's paper on Madhva's. conception of Svatantra-grs. Uni. Journal, IV. pt 1. A. 1943.] विमेद is here randared as the opposite of भेद । मेद- विरुद्धः अमेदः। the rrekhx वि conveys opposition as in- वि.प्रिय-प्रिय । IS ·20 destroyed, there is nothing else to cause any more wicked estrangement between God and the Soul." The next verse (आमुक्त भेदएव .) is to be thus interpreted,-' It is only up to the state of release that there is disharmony [#]' between God and Souls. There is no disharmony thereafter as the causes of disharmony (ignorance and Prakritic bonds are no longer there.' It would be seen that the term in the above verses has not been taken in the ordinary sense of FIRE (difference of essence). Vijayindra concludes the I chapter by repudiating the distinction between Atma and Ahamkara drawn by the Advaitin in crder to escape the reality of Bheda conveyed by the universal judgment: Ale at: 1 lf & distinction between Atma and Anamkara (ego-consciousness) is proposed to be established by the syllogism,- 'Ahamkara or the ego-consciousness is not the Self because it is subject to (perception) There are many flaws in it. If in 2 the Syllogism the term 3TER stands for train and the like, the Siddhantin has no quarrel with the Advaitin [सिद्धसाधनम् । If STEERT stands for pure consciousness the inference is disproved by experience. There is no proof whatever that there is a pure Consciousness over and above the ego-consciousness. Even those Scriptural texts which 1. signifies dissension and disharmony in the भागवत पुराण विमजस्व यथान्यायं नैवभेदो यथाभवेत् ।' (V111-9, 7.) For further light see Vadiraja's Yuktimiallika. अहङ्कारो अनात्मा दृश्यत्वात् 2.

·-- 21 are often paraded by the Monist in this sense, identify the so called TEST as (the pure Consciousness itself). FASHIŠI Vijayindra draws attention to the glaring (juxtaposition) समानाधिकरण्य of the terms अहम् and आत्मा or its Synonyms in the following cases: Farhat TË AFT: (Kaivalya Up. I. 15). EH STEHT TETT: Gita X-20). cai FAHTË पुरुषम् । ) This is a most original homethrust of Vijayeendra. The Advaitin is let down by his own Mahavakyas! There is difficulty also in defining Bora ! If it is presentability in अविद्यावृत्ति we find it in the Brahman also which is not nowever TYCHT. It cannot be direct know&- bility by cit: for the Brahman qua fra' is FITTI which is the same as Figazat. Neither can it be described as the state of being directly perceived by cit; for such direct perception of the Seif by the Self is present in such judgments as 'Tan nappy. The Advaitin has also to concede the Brahman to be directly perceived by the cit that is reflected in the final phase of Brahmic intuition called चरमवृत्ति. If the Seif were not presented in that final act of knowledge, there would be no hope of destruction of ignoram without which there can be no release ; for knowledge to destroy ignorance must have reference to the same subject of which ignorance has arisen: + Ct. निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः ॥ * CL. STIFTAIPadei आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं !!' 1 1 1 1 1 ·22 ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे समानविषयत्वं तन्त्रम् । So then, it the Atman or Brahman could not be perceived by cit, the Self of man could never get over its ignorance. The interested reader is referred to Vijayindra's (unpublished commentary on the Nyayairta) Amoda, for further discussion on दृश्यत्त्वम् ॥ CHAPTER II, ANUMANA. The Second Chapter opens with a syllogistic enunciation of the difference between God and Soul:- That content of knowledge, other than the insentient, which is perceived as "I am," is the counter correlated (प्रतियोगी) of the difference that has the Brahman for its correlate (PH); or has a difference that has the Brahman for its couter correlate, because of its being limited or not all-knowing, like a pot. (जडातिरिक्तोऽहमिति प्रतीयमानोऽर्थः ब्रह्मधर्मिकमेदप्रतियोगी तत्प्रतियोगिकमेदवान्वा परिछिन्नत्वादसर्वज्ञत्वाद्वा घटवत्). The Advaitin cannot hope to satisfy the world by merely assuming some kind of unreal difference (UTC) between the two. In that case, one may infer some kind of assumed fire in the lake and refuse to accept all correction (art). It makes no difference to facts whether the difference is described as superimposed (tiga) or designated as व्यावहारिक (assumed temporarily). From the Siddhantin's point of view it is needless to qualify the difterence in question as पारमार्थिक ; as validity attaches to knowledge as a matter of rule ( seria) and as reality is the same as actual existence of a thing, the inference of difference, it valid, would imply the reality of its content. The point is illustrated by Vija yindrs with reference to the ·23 79 thesis of identity itself. A text may allude to identity of dive and Isvara. But surely, there is no text which lays down further that that identity is real (Archifër). All the same the Advaitin accepts its absolute to reality. How could he do so, if validity were not intrinsic to knowledge ? Or again, the term difference in the above Syllogism may be qualified by the adjunct "unconditioned (ब्रह्मर्मिकानो- पाधिकमेध प्रतियोगी, etc). By so qualifying in difference, it is shown to be "absolutely real (TICHITE). There is no fear of Art (absence of ETET) in the illustration (jar) as the Advaitin also does not admit any identity between the Sentient Atman and Insentients (ATCHT) like the jar. Vijayindra next enunciates three more Syllogisms in favour of the thesis of difference :- 2. ब्रह्म स्वज्ञानाबाध्यजीवप्रतियोगिकमेदवत्-The Brahman has difference whose counter correlate is the Jiva and which is unsublated by its knowledge. 3. The difference between Jiva and Isvara is absolutely real because it is the object of undeniable correct knowledge. 4. The Jiva is not one with the Brahman, because he is Jimited-like a jar. P. 27, para 1. The difference between Jive and Brahman established through the above inferences sould not be dismiss. ed as merely archs i.e. provisional and not absolute, because as already pointed out, the world-order could not be built upon make believe-foundations values of right and wrong. One cannot make fire not to burn by merely shutting one's eyes to it or just Superimposing difference from fire, on it (ie. to say by looking upon as "not-fire ” or something else, provisionally and for the time being. The Sruti which says- There is no other seer does not deny ·24 difference between God and Soul. It only says that there is no other witness of all things that is equal to God (feat- Taigracada). If the Advaitin should still contend that all inferences of reality of Difference are set aside by Texts like the famous तत्त्वमसि ; अहंब्रह्मास्मि, he should be told that quite different and more satisfactory explanations of them, from the Realistic point of view, are to be shortly indicated. For more detailed discussion of the texts reference may be made to (Vijayindra's other unpublished work)-the Advaita Siksa.1 P.38, para 2. In the same way, one may establish the reality of mutual difference of souls from one another inferentially: देवदत्तात्मा यज्ञदत्त प्रतियोगिक (P. 28, para 2) on the basis oflone soul not experiencing as Iris own the pleasures and pains of another तद्दुःखाननुसंधातृत्वात् . This non-overlapping 2049 (principle of individuality of experience) cannot be secured on the basis of artificial or adventitious factors (ET, ). That the continuity and individualisation of experience could not be brought about by such adventitious factors is proved by the unity of experience in and through the different members of the body as when we complain, I have pain in the feet and aching in the head or even where the bodies change and differ as in childhood, adolescence and old age, individuality is still intact and we have alear realisation of our oneness of being iand the continuity with the past throgh these states. If there were no 1 Another unpublished work of Vijayindra Tirtha-pre. sumably a criticism of the game of Nesimhabrama. complete Ms. is available in the S.M.S.S. College Udipi. This care work, it is hoped will be taken up next for publica- !

·25 are such sense of continuity of conscious-centre, the child would not be entitled to inherit his father's property when he comes of age. It is a flimsy ples of the Monist (P. 28, para 3) that the experiences of one should not be fathered on another, because he does not admit really different souls, and so experiences as & consequences must be ascribed to the d,ferrent bodieswhich however insentient. Vijayindra refutes this dilemma-by pointing out that what is threatened (191947) is that if the selves were not really different from one another, one may expect to experience the peculiar pleasures and pains of Y thro his own body! Vijayindrà goes on (P. 30 par. 2) to show that the explana. tion of individualities of experience (maen) by means of adventitious factors (597) is impossible. The fact is that the socalled migrate (artificial differentation) cannot and does not create a difference where there is none before. A synpost or a partition merely indicates a natural and inherent division in space, in other words, it merely manifests what is latent and could not be perceived by the naked eye. This function of sqet's has been ably expounded by Madhva in:-विद्यमानस्य मेदस्य झापको नैव कारकः । Upadhi-Khandana). CHAPTER HI. SRUTI PARICCHEDA.. This Chapter' opens with a prelimirary objection of Arsimhasrama, that the Vedic texts could not be cited in proof of the reality of difference as the latter is aleady perceived by the senses and could not as such be held to be con- ·26 veyed again by Scripture. It is in the nature of verbal testimony that it is valid only with reference to that with which it is primarily and exclusively concerned to reveal. (area- Starftua). Difference between human beings and God could not be claimed to be the proper, exclusive and primary function of 78. For, it is seen that people come to have such a conviction as T&TT: (1 am not God) without ever having heard 8 word of Scripture. Hence, in a matter that is so entirely within the purview of personal experience, the Sruti ought not to be given jurisdiction (arra); as any doubt arising about the non-exsisterce of difference for want of proof is seen to be cleared by perception itself without recourse to the purport of Srutis. It cannot be that our per. ceptions merely reiterate (1940) what is primarily taught by Scriptures; for it is a well-known principle of thought that a given object should be recognised to be pri- 'marily established by that means of proof alone which is fit to remove any possible doubts as to its nonexistence when such doubts arise ; यस्य यत्प्रत्यक्षाधीनासत्वशङ्काव्यावृत्तिः तत् तस्य प्रमेयम् । Now Difference is perfectly capable of being established and confirmed in case of doubts by independent preception or interences based on concomitance (aria). There is thus no need to court the aid of Srutis whose operation is dependent on so many other factors like (Fuertering and subject to delay. (Panas). Mor is a feasibike to hold that such real difference as is not within the purview of experience, is the subject matter of Sastra. In this case, ono should have to recognise two orders of Ditterence- Superbicial'ono and a deeper one, Nor can it be contended that the Superficial difference revealed by preoptipte is subse quently strengthened by Scripture for even uneducated folk 1 ·27 1 have a conviction of the reality of difference without recourse to Srutis. The only difference then between the two positions of the Advaitin and the Dvaitin would be that the former holds that the perceived reality belongs really to the basic conciousness अधिष्ठानचैतन्य -While to the Dvaitin, it pertains to the difference itself. But in either case, the Sruti has precious little to do with the question! The Dveitin cannot plead that he proposes to attribute absolute reality to Difference comprehended thro', sense preception, only on the strength of the Srutis; for he stands committed to the position that the validity of sense perceptions is as much intrinsically made out as that of the Sruti: ch. प्रत्यक्षवश्च प्रामाण्यं स्वत एवागमस्यतु । Vijayindra proceeds to expose the hidden fallacies in this imposing argument of the Advaitin. Replying to Nrisimhasrama in the light of Advaitic canons of interpretation he says it would not be possible to regard the Bheds-Srutis as simply reaffirming & difference that is stready established by प्रत्यक्ष । It caa very well be taken to teach something more than what is yielded by RETI For, according to the Advatin, the difference revealed by TATT has reference only to the Atma as qualified by the ego-principle (which is Khafea) whereas according to the Dvaitin. the Sruti teaches a difference that applies to the pure, unconditioned solt of man. The two pieces of knowledge derived from H and FTA are not thus the same in content. So there is do repetition in the function of the Sruti but only novelty, (तदोषकत्वेन अननुवादित्त्वोपपत्रीः)। 'ct. सन् घट इत्यत्रापि सन्नित्यधिष्ठामब्रह्मानुवैधएव । (Nya yangrita) ·28 Secondly from the Advaitic point of view, there are certain texts what are supposed to negate difference. (ara). Now, how can the Sruti negate difference (archFn) if the same were not established by other Srutis ? The Advaitin must therefore concede that Difference is pro. claimed by some Srutis if only to be able to account for their denial by anther set of Srutis. The above argument is only on the basis of TOTT. As a matter of fact however, there is nothing illogical in holding that there are two kinds of difference-the ordinary which is within the purview of our experience and another subtler one that could be learnt only from the Sruti, This is much better than having to relegate the Sruti to & position of " repetition" (ar) which would ill-accord with its high states as a TATOT. The recognition of a subtler sense, to Sruti is admitted by the Mimamsakas in the text ist: gorria” where a special purpose is to be served by reaffirmation (garagra). Nor is there much force in the objection that there is no warrant in experience for two kinds of difference-8 gross and a subtle one, It is possible that one of them alone is open to ordinary preception and the other is accessible thro', Scripture alone. Even assuming that the wyra's are repetitive in part, there is no inconsistency with the Siddhantin's position. (p. 34. para 3), For, according to the Dvaitin, (1) ETTER (repetition) is no sign of invalidity or weakness. (2) The gas do not merely repeat but teach something more than what is perceived by ordinary to wit, that God is not merely different from the selves but shines majestically without being touched by the fruits of Karma (). बिनसनेष्यमिता प्रकाशमानत्वादिरूपविधेयान्तरसत्त्वेन) 1 ·29 (3) Experience reveals only individual cases of difference but the Sruti alone could reveal collective difference of Jivas as a class from Isvare. The Sruti thus supplements the ordinary differences perceived by 997 by giving additional points, which are beyond the ken of individual or लौकिकप्रत्यक्ष as other selves are not directly perceptible. The author then examined (p. 35. para 3) the contention that (1) मेदज्ञान is detrimental to पुरुषार्थ ; (2) that certain texts decry its cultivation; उदरमन्तरं कुरुतेऽथतस्यभयं भवति, etc., and threaten the Dualistic thinker with dire consequences and that (3) therefore Difference could not be the ultimate purport of the Srutis; whereas on the contrary (4) texts like arritsatsfengur belaud the acquisition of a knowledge of identity of selves and the Supreme as the most profound truth that could not be got from elsewhere, and which is uncontradictable and full of spiritual benefit. The text arritsatsita could not be explained away by Theitss as merely denying the possibility of two godheads as such a possibility is unthinkable and tne text seems to have the Jiva alone in mind as is evident from the use of the expression ge (one who sees) coupled with the denial of eyes, and ears which are inconceivahle in any but the jivas. Vijayindra disarms these objections" (p. 36, para 1) one by one. There are plenty of texts like mara akartaha THEAT: whigh unequirveally prove and uphold #ra as highly conducive to spiritual welfare. The terms go and I would be, meaningless if identity were meant to be conveyed here. The text trait (Svetasvatara) teaches difference between dive and which would be inconsistent with the Advaita doctrine according to which indifferenc from GS is as much to be transcended as that from चेतन. Texts like उदमन्तरं 5.:

·30 good have no reference to identity of Jiva and Brahman but only to local differentiation of subject and attributes within the personality of the Brahman (aha). Similarly, se otsai देवतामुपास्ते could be explained in terms of one who loves the mystery of God by worshipping Him otherwise than as He is in reality in All-Ruler, etc. As for arat- FFAGE there is no incompatibility of organs of ears and eyes to the Supreme so long as texts like सर्वतः पाणिपादं तत् सहस्राक्षःमहस्रपात् । are there. The denial of hands and feet to Iswara therefore, could only rule out those of a limited nature as in us. As for the implausibility of a second godhead, Vijayindra draws attention to such denials of a being equal to or superior to God in texts like नत्वत्समश्राभ्यधिकश्च यस्मात्परं न मत्तःपरतरंनास्ति । How could the Adveitin explain such negations ? He then takes up (p. 39) the text quitet: mogo which has been explained by Advaitins in terms of gis and sira and having no reference to the difference between Jiva and Iswara at all. Vijayindra refutes this interpretation and shows that the text is concerned with site and Isvara alone. Texts like तमेवैकं जानत आत्मानं (p. 40) do not rule out everything other tháo the Atman as uoreal. What on the ather hand, they tend to teach is that the Supreme Being alone should be primarily sought and krown. This is brought home to us in such verses as 'नारायणं महाज्ञेयम् ' (Cod must bo primarily known' which implies there are others besides which must be known secondarily). Texts like नवेदं सर्व सर्वं खल्विदं ब्रह्म are to be understood in terms of identity not of esssence but of rulership and dependence (4). The 11 ·31 world of beings is ons with God in that it could not subsist without Him. This is the idea of such passages as: इदहिविश्वं भगवानिवेतरो यतोजगस्थाननिरोधसभवः । (Bhagarata). which is distinctly inculcated in the Purusa Sukta : विश्वमेवेदं पुरुषः तद्विश्वमुपजीवति । and (this entire world is indeed God Himself. It depends on Him). Fa Fato aatste: (Gita xi. 40) Thou pervadest all; so Thou art All. Tne realistic theory of Moks& which carries with it the survival of the human soul in release, is clearly taught in सोऽश्रुते सर्वान्कामान् सह ब्रह्मणाविपश्चिता । (Taitt, up). which declares in so many words that the released soul enjoys the fruition of all his desire in Company with the (released fourfaced) Brahma. As companionship necessitates difference of entities, and as such difference is reported in the released State, it cannot be dismissed as conditioned in or ATR, But Nrsimhasrama proposes 8 novel expianation of the text to suit his position of identity, and renders the passage: The released attains complete happiness once for all (FC) (@lhatlā) in and thro' enlightened Brahmanhood (विदितब्रह्मरूपेण) The instrmental clause विपाश्चताब्रह्मणा is on this view expanded with aca atau fera: in the nominative-it., विपश्चित्त्वज्ञाप्य ब्रह्मत्वविशिष्टः। Such a struction is known as financeret in Peninian grammer. By adopting such a roundabout explanation, Nrsimhasarame seeks to escape all reference to difference. But Vijayindra points out that it is both farfetched and unwanrranted. The use of the sociative particle de could not be justified in & case of acut and its use would pri- CON- ·32 . marily be restricted to companionship. If fagraag is interpreted by THT attributively, it would have to be explained in one or the other of the following ways: विपश्चित् ब्रह्मप्राप्तः or ब्रह्मत्वं प्राप्तः or else ब्रह्मविपश्चित्वं (ब्रह्म- ज्ञान) प्राप्तः | All the explanations presuppose an element of difference and as aeri on the Advaitic view is the essential nature of the self, there is no point in saying that the wise one attains" it (a new); and the expresion Ad would be purposeless on this view. The suggestion that it may be treated as an adverb meaning 'all at once' (ra) modifying the verb quà is quite far-fetched and leads to the (literary) defect of Bay remote syntactic connation which would not arise if He were connected with aut. The author then dismisses the objection of the monist that the sociative sense would reduce the Brahman to & position of unimportance as according to Panini (सहयुम्तेऽप्रधाने) & noun in the instrumental with the sociative particle He signifies unimportance. Vijayindra replies that the real and original meaning of the Sutra contemplates no real unimportance of the person or thing denoted in the instrumental but only & temporary syntacito unimportance which has nothing to do with the real status of the thing. सहयुम्तेऽप्रधान इति सहयुम्तस्याप्राधान्ये गम्यमाने तृतीयाया विहितत्वेन गम्यमानस्य च वास्तवप्राधान्याविरोधित्वेन शब्दतोऽ. प्राधान्यस्यैवेष्टत्वात् ॥ "It may be pointed out in this connection that the Maha. bhasya considers the term अप्रघाने" to be unnecessary in the Sutra. The Loghumanjusa of Nagesabhatta takes. particular care to dekine अप्राधान्य as शांवधगुणक्रियाद्यन्वयित्वा- #ra is as verbal unimportance consisting in loss of synatactic ·33 Nrsimhasarma raises one more point (p. 43, para 3). Those unacquainted with vedic texts would not have any idea of identity of souls and God as opposed to the ordinary difference experienced by them. In the circumstances then, the identity that is solely revealed by scripture ought not to be dismissed as false lest the scriptures themselves should be. come invalid. For the same reason as, the said identity could neither be apparent nor phenomenal, (प्रतीतिकस्य व्यावहारिकस्य वा अमेदस्य अयोगात्) । Such texts must be understood in their absolutee sense alone, Vija yindra exposes this sort of specious reasoning by means of a counter proposition, applied to the यजमानःप्रस्तर: (lit. the bundle of grass is the sacrifice) which involves & patent conflict with प्रत्यक्ष. The socalled identity texts must therefore be figuratively interpreted where the primary sense is opposed to experience or unsuitable as in यजमानःप्रस्तर: So too in तत्वमसि अहं ब्रह्मास्मि and others. Even the Advaitin concludes the force of this arguments in that he has to ignore the primary sense of aga (identity between Jiva and Brahman with all their precedence. Thereby supporting the above interpretation of Vijayindra. It is significant also that Nagesa criticises the literal sense of 31 and cites the counter usage: राक्षा सह सेना गच्छति (the army marches in company with the king) where surely no unimportance could attach to the king- यतु प्रधानत्वं मुख्यत्वमत्रनगरेऽयं प्रधान इतिवत् तदभावत्व- मप्रधानत्वं तृतीयार्थ इति । तन्न । राक्षासह सेनागच्छतीत्यादौ तृती- यानापचरित्यन्यत्र विस्तरः भाष्यविरोधाश्च । (Laghumapjusa, p. 1258-9 Chouk. Skt. Series, 19251 6 ·34 features intact) and look aut for a rarefied identity of pure consciousness (FeFhX+) alone. Tne criticism that dualistic texts are not conducive to the achievement of greatef has already been met. Vijayindra now turns round to say that scriptures warn us against the dangers and inadequacy of oneness. सोऽबिमेत्तस्मादेकाकीनरमते. The Advaitin may however console himselfe that what is deprecated here is not the rarefied oneness of pure being but the co-operation of a second being; hence the following sentence- कस्मान्नु विमेमि यन्मदन्यन्नास्ति । Vijayindra says that it would be truer to hold that the cause of fear is not the presence or co-operation of one near and dear to oneself but the Brahman; therefore had no such cause of fear as such things as existed in the beginning of causation were all subject to God's will and none there was hostile to Him, The Advaitin raises one last objection before surrender. ing. If the identity and oneness of all that exsisted were not the basic idea of the Srutis, their repeated declaration that the Sat alone existed in the beginning would be inconsistent. Vijayindre replies that the presumption of the oneness of all things in the beginning of creation is a myth. It is admitted by one and all including the Advaitin, that even before the time of the periodical evolution of the Universe--the souls, Avidya, Kama Karma and other accessories to creation did exist in a subtle condition. It is disingenous to argue that tho' the existence of any second being may be opposed to the denial of everything other than the Brahman in the State of 904, & nebulous identification of all those things then, in the Brahman, would not be incompatible with such & denial. Vijayindra observes that as, according to the Adaitia, even the (nebulous) identity has no existence apart from the Brahman, there could be really no other thing outside the Brahman. Hence the identification of all else with the Brah- - ·35 man is tantmount to the negation of all else. But such ultimate negation of these things, is in effect contradicted by many texts and is opposed to the Advaitic theory: षडस्माकमनादयः। In these circumstances therefore, the reality of even one single object in the world is enough to shatter the thesis of identity. Reality of difference is thus inescapable and so it is plainly taught in the text : नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् । एको बहूनां यो विद्धाति कामान् ॥ (Katha. ), CHAPTER IV. BHEDA-SVARUPA The Fourth Chapter deals with some general criticisms of the concept of Bheda and answers them. The concept and category of Difference had been assailed by Monists from long the time of Madhva when the Nysya Vaisesika Realists formed the target of attack. The Istasidhi of Vimuktatma, the Nyayamakaranda of Anandabodha the Khandanakhanda Khadya of Sriharsa and the Tattvapradips of Citsukha have poured forth volleys of criticism on the concept of Difference and the ways of defining it and tried to establish its utter indefinability and the consequent unreality as & category of thought and being. There criticisms of the early Advaitin dialecticians against the Nyaya Vaisesika categories particularly Difference, have been taken note of by Madhva and Jayatirtha who have in their turn suitably modified their conceptions so as to avoid the difficulties raised by them. The doctrine of vises& propounded by Madhva is a highly significant departure, addition and improvement to the treatment of the subject and marks & distinctive contribution to the solution of the problem. By its aid, many of the logical difficulties and antinomies raised by the lynx-eyed diale.

·36 cticians have been overcome by Madhva and his followers and the concept of Difference established as an unassailable fact of experience. The stabilisation of the eonept of Bheda in the light of visesas, may be said to be the last word on the subject along more originel lines, has been made by subsequent critics, who have mostly chosen to repeat the older criticisms with a few more minor details, without taking into consideration the part played by visesas, and the changes effected by its adoption. A few writers like Madhusudana Saraswati and Brahmananda who have attempted to criticise the conept of visesa, have mostly misunderstood its nature and function; and other criticisms of " Difference" are therefore misplaced. The Bhedadhikkara does not go even so far as to take note of vises& in this connection, It is content to traverse the beaten track of familier arguments against equating Bheda with HIT (disjunction) पृथक्त्वं (separateness) अन्योन्याभाव or अखण्डधर्म । Vijayindrs therefore does not refer to the visesas, in defending these definitions with the help of pure Nyaya-Vaiseisha categories. The main difficulty in recognising Difference as part 1 THE is the impossibility of fixing a suitable counter correlate (प्रतियोगि) for it. For instance, & pot could not be regarded as the प्रतियोगि in the negation: पटः घटो न तु us difference being the opposite of identity is logically the negation ot identity so that the counter correlate of Difference would be the said “identity" and not a thing like pot. This identity could not be regarded as one with the thing in itself; for in that case, the pot being the same as the identity would dispel Difterence from its locus and there would be no difference between them. Vijayindra dispels such hairsplitting ingequities by poiating out that the hard realities of experience could not be abolished by argumentative ingenuity.

·37 The Advaitin explains that what he means to say is that all Difference is apparent (ATR) and not absolutely true. But the apparent being merely superimposed could be made the basis of any practical evalution ( He). Moreover the very same difficulties and logical antinomies in definition, raised on the view of real differences would creep up on the Advaitic view of apparent differences also. The difficulties of regress, etc., would have to be squarely faced, logically accounted for and overcome on any view of their status. If they could be somehow reconciled on the assumption of being Mayic and open to ATTENTRIET & similar solution on the assumption of their being quite real and maintained by the Agency of God and directly intuited by pteft could be suggested from the realistic point of view. Moreover even supposing that Difference, is Mayic, an Advaitin has to rely upon different causes and conditions to account for different experiences of material objects which are apprehended by ordinary sense preceptions and not by Fr. Such perceptions are admittedly dependent on धर्मिप्रतियोगि and other factors. It is thus incumbent upon him to face these difficul. ties and try to define the content and factors of such perceptions that have definite space time relations and validity of their own. In any case then, incapacity to define a thing in some particular way could not mean that the thing in itself is false, The Advaitin has not shown that the way of defining Difference which he has attempted to criticise, are the only ways of defining it or that even these could not be bettered and improved by using suitable qualificatixe phrases. After all, the Advaitia has to reckon and carry on with Difference" in the elucidation of may of his own principles. To call it Avidya-ridden, is not to explain "the how" of perceptions based on it. It is only a name to call it आविद्यक and one name is as good as another: af afin faufaufa: N ·38 If the difficulties are insurmountable, they would render even an af difference unintelligible and impossible: यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपिवासमः । नैकः पर्यनुयोन्तव्यः तागर्थ विचारणे ।। Vijayindra goes on to show however, that Difference could be satisfactorly defined as TRIATHTE I Since the pot and the negation of identity are both presented in the judgment et à 7, both of them could be regarded as the counter correlates according to the particular content of knowledge taken. It cannot be argued that the countercorrelate is not the pot itself but the identity first showing in the form of पटोघट which is subsequently corrected into पटो घटो न । In that case, Vijaindra retorts that in denying the presence of & pot at a certain place at a: I the counter correlate of the denial would be simply the association of the pot and the place (left) and not the pot itself; so much so that the text beariffe would only be able to deny the contact of the world with Brahman, but not its absolute non-existence as desired by the Advaitin, as the counter correlate of the negation: () of the two. If it be contended that in such cases, the actual counter correlate of denial is the object that happens to be first wrongly conceived as being associated (with another)-(Fentant mate) which is subsequently corrected by the negation: qan a ti, the same may be said for the प्रतियोगित्व of the pot in a case like पटः घटो न । Even supposing that such identity that is in effect denied by the negative judgment, should be the counter correlate in all cases, Vijayindra says that it could be treated as part of the nature of pot itselt (TEETTT) so that both the pot and the said identity (negated) could be looked upon as the countercorrelate. The pot sad the parcel of the pot, the identity ·39 an may still be distinguished as its attribute examples of such judgements are not wantingct. Her TH ; : afacert मिथ्यात्वं मिथ्या ॥ If such propositions do not express anything more than the bare essence of the thing and do not attribute anything to the subject, the same thing may be said for the identity, what is therefore illogical is not that He should be co.existent (समानाधिकरण) with its counter-correlate but that it should spare the essence of the latter. In the present case however (पटः घटोन) the अन्योन्याभाव is co-extent with its प्रतियोगी (घट) but it does not share its essence as an attribute thereof. Definitions neither constitute nor exhaust realities and the deficiencies of particular definitions are certainly no evidence of the falsity of things attempted to be defined, It cannot be seriouly mantained that the Advaitin has no use or plan for Difference as such in the scheme of his metaphysics much less that he does nor as & philosopher perceive any difference at all-in which case, he need not take so much pains to refute it or advice people to overcome it by elaborate means of study, reflection and meditation. Ionuemerable references to difference in scriptural texts like: अन्यावाचोविमुञ्चथ (give up all other talks); नान्यः पन्था- faerd (there is no other way), etc., would lose their points. There would be no need to adopt & disjunctive sense in aging DARTHÉ ifa etc., in order to preserve contextual unity. If absolute negation were the only sense of the negative there would be no need to distinguish between the two alternatives of पर्युदास (disjunction) and, प्रसज्य प्रतिषेध (negation). The whole scheme of Jaiminis her on the basis of difference in declaration would be meaningless. If the reality of Difference is not recognised, all distinction ·40 between the true and the false, and valid and the invalid, the Vedic authority and those opposed to it, milk and wine, between approved and forbidden food and so on should vanish. Even the socalled Fareliferace at (realisation of the diffence between the eternal and the temporary) interested on &s preliminary to aut, etc., in Advaitic thought would have no legs to stand upon. The question of finding suitable definitions of things is largely one of individual capacity and granting that such definitions usually fall short of the ideal, they cannot certainly do away with the objects as they are. The nature of object is not seen to change according to over definitions of them or failure to define them! Nor does fruitful activity towards desired results depend always on the perfection of definitions. It is obvious that definitions are not the sole proofs of things. Our concept of feet is avowedly indefinable. (hanta) yet the Monist takes it to be proved beyond doubt. The Brahman defies all definitions, for defini. tions of Brahman's as cause of the universe could be shattered on the basis of the negative clenchs" of Sriharsa; but the reality of Brahman, is by no means admitted to be jeopardised by it. In like manner, the reality of the world of difference may rise above definitions and yet be an indisputable reality. Vijayindra suggests that the may be treated as an arsita (undifined class concept) like प्रागभावत्व, प्रध्वंसाभावत्व, अभावत्व and भावत्वं compressing the entire gamut of priem. The recognition of such a stufe would not in any manner render the acceptance of sifa's generally superflous as both may have their own respective spheres of application and reference,

·॥ श्रीगुरुराजोविजयते॥
मेदविद्याविलासस्य
श्रुतिप्रदर्शनी
BY
RAJA S. GURURAJACHARYA
NANJANGUD
तैति.
श्रुतिः
अजोऽन्यः
श्वेता. ४५ महाना.
८.५+ना.पू.ता. ५/५.
३७-२० अतोऽन्योद्रष्टानास्ति
३५-१६
अथतस्य भयंभवति
२१७
३६.१८
३५.१८} अथवेन्यथातोविदुः
३५.६
. अथयोऽन्यां देवतां
वृह. ९।४।१०
}. अथयोयंशरीर उपद्रष्टास क्षेत्रः
४१.२४ अथश्थान् रथयोगान् पथस्सृजत
कामं काम पुरुषोनिर्मिमाणः
अथातोऽहङ्कारादेशः
छां. उ. ७।२५।१

·२ श्रुतिः ३४-१६ मुण्ड. ३२१११+ऋ.सं. ३८.२०१ अनशनन्यः ३।३।१७ मं.११६४।२. ३९.३०) 1+श्वेता. ४॥६. अनश्शनन्योऽमिपश्यति- देतत्सत्वं येनस्वपश्यति पैंगिरहस्यब्राह्मण १३.२४ अनृतेनहिप्रत्यूढाः छां. उ. ८।३२ अन्यधुष्माकमन्तरंबभूव अन्यराजानस्ते छां. उ. ७।२५।२ ३८.२४] ४०.१० अन्यावाचोविमुंचथ मुण्ड. २।२।५ ४७-१३) ३५-७ अन्योसावन्योहमस्तीति ना. प.९।१ १३-१० अङ्गुष्टमात्रोरवितुल्यरूपः श्वेता. ५।८ श्वेता. ३२१९+ना. प. ९।१४१ अपाणिपादः भवसं. २४५ कैव. २१ अविदितब्रह्मरूपेण जीव- न्मुक्तो नसंशयः अस्यमहिमानमितिवीत- अथर्व ४२.१ शोकः २४-१५ अहमात्मागुडाकेशः भ.गी. १०।२० २-१५ अहमीश्वरः सर्वज्ञः ३५.१९ वं. उ. ७२५१ १९ अहमेवेदंसर्व २९.४. ३९-१४ अहङ्कारविमूढात्मा म.गी. ३२२७ अहङ्कारस्पदृश्यन्ते (बृ. उ. १।४।१०, १०+त्रि.म.ना. अहंब्रह्मास्मि १७१०. शु.र. २०२+पैगंलो १ ४४-११ ·३ १. पं.. १३.२२ भ.गी. ५.१५ ३०-१८ श्रुतिः अक्षानेनावृतंबावं आकाशमेकं हि यथाघटादिषु पृथग्भवेत् आचार्यवान् पुरुषोवेद आत्माप्यनीशः याज्ञवल्क्य छां. उ.६।१४।२ श्वेता. १२ ३६-१० आत्मावा इदमेक एव अग्र आसीत् २ ऐत. ११ ७७१०आत्मैवेदं सर्व छां. उ. ७।२५।२ १९.२३ आत्मैवसिध्दौद्वितीये माययाह्यन्यदिव आमुक्तेर्भेद एवस्यात् २३.३ . नृसिंहो. ९१ पाश्चरात्र भामतिकोट- मादिद्दाने आहार शुद्धौ सत्वशुद्धिः छां. उ. ७।२६।२ औपनिषदः पुरुषः इतरेणतुजीवन्ति कठो. ५५ २०.६ इन्द्रोमायाभिः बृह. २।५।१५+ ऋक्सं अ. ४७।३३ मं. ६।४७।१८ ऋ. सं. १११६४१४६, नि. ७।१८ अथर्व. ९।१०।२८. भ.गी. १०२२ २००८ "४.२३ इद्मित्रवरुणमग्निमाहुः इन्द्रियाणांमनश्चास्मि इन्द्रियाणिदर्शकंचपंच- लेन्द्रियगोचराः भ.गी. १३१६ ·श्रुतिः २५.१६१ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः भ.गी, १५।१७ तैत्ति. २७ ३६.१८४ उदरमन्तरंकुरुते उपोधिकेच पाणिनि. सू. ४२.२ ए १९-२४१ एकएवतु(हि)भूतात्मासर्वभूते. [भूतेभूते] व्यवस्थितः। एकधाबहुधाचैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ त्रि. ता. ५॥१२+ब्र.बि. ११ ऋषसं. अ.. ८॥३॥१९-मं. एकोबहूनां १०१८४४ वनदु. ११० ३२.१२ एकोबहूनां योविधाति कठो. ५।१+श्वेता. ६।१३ कामान् ३०.१७१ श्वेता. ६।११+ब्रह्मो. १६१ एकोदेवः ३०.२२5 २२.१४ एकस्तथासर्वभूतान्तरात्मा कठो. ५।९, १०।११ ३८-११ एषआत्मापृथिव्यादिनिया- मकत्वेन . . . अन्तर्यामिणहि गो. पू. ३३३ गोपालो. ३२१९ १५ एषत आत्मान्तर्याम्यमृत बृह. ३१७/३+४॥२॥३ ३७-१५ एषोन्तर्यामीते आत्मास्वरूपं सुबालो, ५.१५ रामो- રાજ ·श्रुतिः ५-१ कर्मेन्द्रियन्तुपायवादि अमर बृह. ४४.३०} कस्माचविमेमि ३८.२३१ कस्मिन्नुभगव मुण्ड. १९१३ ३१.२४ २१.२३ २२.२ करोतेरपि तान्यत्वस्यमायया ४.५ कामः सङ्कल्पः बृह. १।५।३+मैत्रा. ६.३० ५.२४ २०.१ ॥ २०-१० २१.१२) कार्योपाधिरयञ्जीवः कारणोपाधिरीश्वरः। त्रि.म.ना. ४८+शु.र. ३।१२ कार्यकारणतामिन्नो पूर्णबोधोवशिष्यते ॥ कालात्मयुक्तान्यधितिष्ट शु.र. ३११२ ना.प. ९।२ श्वेता. १३ पाणिनि चार्थेद्वन्द्वः चिन्मात्रोऽहंसदाशिवः कैव. १८ २४.१४ ३०.१९ जलाधारेप्विवांशुमान् जहात्येनां भुक्तभोगाम् {er याज्ञवल्क्य ? श्वेता.४५+महाना. दा५+ना. पू. ता. ५/५. ४५.१३ २१-१३१ जीवेशावाभासेनकरोति नृसिंह. ९ २१-१८॥

·पृ. प. श्रुतिः जुष्टंयदापश्यत्यन्यमीशम् श्वेता. ४७+मुण्डु. ३३०२ ४२.७ त तजलानितिशान्तउपासीत ततस्तुनिष्कलंध्यायमानः मुण्ड. ३१११८ तत्सृष्टवातदेवानुप्राविशत् तैत्ति. १६ ४५.१ २.१११ तत्त्वमसि छां. उ. ६।८।७+६९/४-६।१४।३ शु.र. २॥३+पैङ्गलो. ३२१ ३५.२ ४४.२३ ६७.१२J याज्ञवल्क्य १९.७ ४०.१३ ३७२३ तथाप्येकोप्यनेकस्यात् तद्यथाणुनश्चक्षुषः प्रकाशोव्याप्तएवमेका- स्यपुरुषस्य प्रकाशो व्याप्तोहणुढेष- पुरुषः, तद्विज्ञानर्थ सगुरुमेवाभिगच्छेत् मुण्ड. ११२।१२ तन्त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि बृह. ३१९२२६ तस्माद्धृमएवाग्नेर्दिवाददृशे नार्चिः तस्याशानकुतोभवत् मुण्ड. ३।११+मं. १११६४। तयोरन्यःपिप्पलं स्वाद्वत्ती २० ऋ. अ.२।१।१७+ अथर्व. ९/९/२० तेनमुह्यन्तिजन्तवः भ. गी. ५।१५ त्वांचप्तिमात्रं पुरुषं भजाम्य- हम्. (अ.प्र.शु.). १३.२३ ३८-१९ १३.२२ .

·७ द श्रुतिः देवस्यैषस्वभावोयमाप्त देवक्षेत्रेष्वेवमजोयमात्मा द्वयोःप्रणयन्ति माण्डूक्य. १ ऋ.अ. २।३।१७-मं. १११६४।२०+श्वेता. ४॥६-ना.उ.ता. ११+मुण्ड. ३१११ भवसं. २२.अथर्व. ९/९/२०+नि.१४॥ द्वासुपर्णा द्वितीयाद्वैभयंभवति बृह. १।४।२ त्रि. ता. ४।१७+मैत्रा. ६।२२ ब्रिह्मणीवेदितव्ये कठो. ३११२ दृश्यते त्वग्रयाबुध्या द्रव्यसुव्यवसायेषुतत्त्वम स्तीति जन्तुषु अमर नकर्मणावर्धतेनोकनीयान् इतिहा. २०+ वृह. उ. ४४।२३ नतत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते श्वेता. १८+ भवसं. २१४४ नमा कर्माणिलिम्पन्तिः भ.गी. ४।१४ नलिप्यतेलोकदुःखेनबाह्यः कठो. ५।११ नसवेद यथापशुः बृह. ११४१० नसाधुनाकर्मणाभूयान्नोवा- साधुनाकनीयान् कौ.त. ३१९ ·पृ. पं. १४.२३ श्रुतिः नास्तिद्वैतसिद्धिः अत्मैवसि- द्धौ द्वितीये माययाह्यन्य- दिवः नात्रकाचनभिदास्ति नृसिंहो. ९।१ म.वा.र.४ ३५-२१ ४७-१७ नानुयाजेषु ४७-१७ नानुषेयंवृणीते नान्यच्छ्रेयोवेदयन्ते प्रमूढा ४७-१४ ४७-१३ नान्यःपन्थाः मुण्ड. श२।१० महावा.३+चित्यु.१२७ +लक्ष्म्युप. ७ बृह. ३।८।११ नान्यदतोऽस्तिद्रष्टा २७.१६॥ ३०.१७ ३५.२११ नान्योतोऽस्तिद्रष्टा वृह. ३७२३ ३५-२१ ४०.२२ मुण्ड. श२।१२ २-१४ ३२.१२१ नात्योतोस्तिश्रोता बृह.३७।२३ नारायण महाज्ञेयं महाना. ९/३ नास्त्यकृतःकृतेन नाहमीश्वरः? नित्योनित्यानां कठो. ५।१३. श्वेता. ६।१३+ भवसं. २०४८. गो.पू. ३३३ नित्यः सर्वगतः स्थाणुः भवसं. २०३९. भ. गी. २।२४ नित्यःसर्वगते विष्णावणु जीवोव्यवस्थितः . ४५.१२७ १८.२४

·श्रुतिः
नीहारेण प्रावृता जल्प्याचः ऋग्वेद १०1८२।७
कठो.४।११+बृ.उ.४|४|१९+
नेह नानास्ति किञ्चन त्रि.म. ना. ३१३+ अध्यात्मो.
६३+निरालं. ११.
प
पपौ निमेषालसपक्ष्मपंक्तिः रघुवंश
परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यं
मुण्ड. ३।२।८
परात्परात्परिमुच्यन्ति सर्वे मुण्ड.
परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः
कर्माणि सर्वशः
भ.गी. ३१२७
पृथगात्मा तं प्रेरितारं च मत्वा
वेता. ११६
पुरुषो निमग्न
श्वेता. ५८
वुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव
आराग्रमात्रोह्यपरोऽपि दृष्टः
ब्रह्मविदाप्नोति परं तेत्ति. २।१११+भस्मजा. १७
ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति
चित्यु. १२१५ सुबलो. २४
ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् ऋ.अ.८।४।१९-म.१०।९०।
१२ वा.सं. ३१११
ब्रह्मेवेदं
मुण्ड. २।२।११
ब्रह्मैव भवति ब्रह्मैव प्राप्नोति शरभो. ३७

·श्रुतिः सुबा. ३।३+बृह, ४।४।६ नृसिं- ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्नोति हो. ५।२, ५।५, ५।८+ सहवै ४१.५ २ ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति १३.२३ ७५.१७ भवत्यभेदे भेदश्च विष्णुपुराण भेदव्यपदेशच्चान्यः ब्रह्मसूत्र भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तर नियामकाः । विशेषो नाम कथितः सोस्तिव- स्तुष्वशेषतः॥ मत्तःपरतरं नान्यत् (नास्ति) भ. गी. ७७ मनसवानुद्रष्ट्रव्य बृह.४|४|१९ मनसैवेदमाप्तव्यम् ४।१९ कठो. कौ. त. ३३३ . मनःसातैः ३०.२० ममान्तरात्मा तव च ये चा- न्ये देहसंशिताः। सर्वेषां साक्षिभूतोसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित् ॥ १३.२९१ माययापहृतज्ञानाः भ.गी. ७१५ ३५-१७ मृत्योस्समृत्युमामोति बृह. ४।४।१९ कठो..४ार. आ.प्र.९.

·११ पृ. पं. श्रुतिः ३५.१७१ ४४.१ १९.१९१ २०.३ य आत्मनि तिन् श. प.१४॥५॥३० कठो.४१०+बृ.उ.४|४|१९ य इह नानेव पश्यति आ.प्र. १ यजमानः प्रस्तरः यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वान् अपोमिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उ. पाधिना क्रियते भेदरूपी देवक्षेत्रे- प्वेवमज्जो यमात्मा ॥ (ब्रह्मसूत्रे शांकरभाष्ये उदाहृतेयं श्रुतिः) यदापश्यः पश्यते रुक्मवर्ण मुण्ड. ३।९।३ यदा वैिष एतस्मिन्नदृश्येऽना- त्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽ. भयंप्रतिष्ठां विन्दते ४३.१३ ३६.२५ तैत्ति. १७ यन्मनसा न मनुत केनो. ११६ १४.२० ३८.९ ४७.१५ कठी. ५।५ ४१.२० यमिन्द्रमाहुर्वरुणयमाहुः यस्मात्परतरं न श्वेता. ३१९ महाना. ८1१३? यस्मिन्नेतादापश्रितो येन स्वप्नं पश्यति तत्सर्व योगिरहस्यब्रह्मण यो मामेव म संमूढो भ.गी. १५/१९ यो वेद तैत्ति. २।९।९+ना.उ. ता. १७ यः कारणानि निखिलानि तानि ता.प.९१२+श्वेता. १३ ४४.११ ·१२ पृ. पं. श्रुतिः यः सर्वशः सर्ववित् मुण्ड. ११११९ ३४-२४ र २५.१२ OM राजा राष्ट्र ल लागलं जीवनम् ४१-१२ ३६.१३ २३-१ वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्वान् वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते। तृषितो जान्हवीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः॥ (ब्राह्मणं) विभेष्टदजनके ज्ञाने नष्टे ज्ञानबलान्मुने। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तः किं करि- ष्यति जा.द. ४।६३ विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च तैत्ति. विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्मज्येष्ठमुपसते विज्ञानाध्येव खल्विमानि भूतानि विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति महाता. ९।२+महो. श६ तै.ता.उ. १११ ३९.४ तैत्ति. २१५ तैत्ति. २२५ तैत्ति. २१५ ३८-१६ शारीरञ्चोभयेपि हि भेदेनेनमधीयते (सूत्र) शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय ष २१.१ षडस्माकमनादय ·१३ श्रुतिः ३७३ स एवेदं सर्व छां. उ. ७२५११ स तत्र पति जक्षन् क्रीडन् रममाणः छां. उ. ८।१२।३ ३७ १७१ सदा पश्यन्ति सूरयः पैङ्गलो. १११ ४५ ६+७७ १२१ सदेव सोम्येदमग्रआतीत् छां. उ. ६२१+ ७७+२५- सन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्वाः मुण्ड. ३१२।६ समानमितरच्छेदेन ४०-२० सयोहवै तत्पर रुद्रह. ५२ सतः पाणिपादं तत्सर्व- तोऽक्षिशिरोमुखम् श्वेता. ३१६+न.गी. १३.१४ ३८५ सर्वतःश्रुति मल्लोके सवेमावृत्य तिष्ठति श्वेता. ३१९६+भ.गी. १३।१४ त्रि.म.ना. ११३+निरालं. ११ ४०.१६ सर्व खल्विदं ब्रह्म गान्धर्वो. ६+छां.उ. ३११४१ सर्व समाप्नोषि ततोऽसिसर्वः भ.गी. ११६४० सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति कठो. २०१५+गुह्यका. ३९ स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत भ.गी. ११४० सो बिभेत्तस्मादेकाकी (नरमति) बिमेति बृह. १४२ २३.१३ सोऽनुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मगा विपश्चिता तत्ति. २०११

·१४
पृ. पं.
४२-१६
२२.१६
श्रुतिः
सोश्नुते सकलान् कामा क्रमेणन्
सुरर्षभान
(कान्दपुराण)
सम्भोगप्राप्तिरितिचेन्न वैशेष्यात् (सूत्र)
स्मरामि न साक्षात्करोमि
स्वाभाविकीज्ञानबलक्रिया च
मुण्ड.३।१।१+ऋ.अ. २।३।१७%
मं. ११६४।२०. अथर्व. ९/९/२०
सुडनपुंसक
(पाणिनि)
सुषुप्तिकाले सकले विलीने वराहो. २१६२ + कैव.
२४.१
श्वेताश्व.
स्वाद्वत्ती
हयो. १३
क्षेत्रज्ञोक्षर एव च
क्षेत्रनं चापि मां विद्धि
भ.गी.१३।३
॥ ॐ शान्तिश्शान्तिश्शान्तिः ॐ॥
.

·शुद्धपत्रिका 4 . . " " " - " - " " " - पृ. पं. शुद्धम् 1 - 10 श्रीपादवर -12 श्रीमत्परिमळ 17 भ्रमणसमासादित ii. 2 कृपालुभिश्चतुर्मुख - 16 जनालादकारी v - 13 भूमिरित्यविवादम् vi - 13 विष्णुतीर्थ नामानं - 17 सममिन्दमानन्द viii - 22 मूकता xvii 2 गोपालाचार्येभ्यश्व 10 सश्रद्धम् Iyiii - 17 havoc - 18 become xx - 5 functional - 30 Difference - 31 Structural xxi -30 Arthapatti xxiii -23 disinterested xxiv - 3 which are to be - 11 Outlines १ - १५ सद्विज ८ तन्यते ४ प्रत्यासत्यन्तरं ,, ११ अवज्छेदकत्वस्याग्रता देः १२ -२० उपलब्धि १३ - १५ जीवभेद १४ - १४ स्वरूपसम्बन्धश्वेत् १५. ७ चात्माहङ्कार -१३ विशेषणोपलम्भ १८. ८ भावस्याहेतुत्वात् १९ -१३ प्रकाशस्थाप्याश्रय २० - १७ सुषुप्तिकाले सवैानः प. शुदम् २१. ५ सिद्धाविद्यां ७ अविद्यारूपैव नचकोपाधिकत्वेन २१ बाधेन २४ जीवाश्रिता २२. १ भिजेश्वरस्य २ तान्यज्ञस्य ६ पुण्यादिमनिमित्तीकृत्य ७ उपाधिशब्दस्य प्रयोगदर्शनात् , - ८ कर्मादिकमादाय १८ तस्मान २० तज्ज्ञाप्यत्वं २६. ६ तज्ज्ञापके ,, - १० विरुद्धविषयक - १३ सोभुते २४. १ स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया २ जीवत्वादिरनौपाधिक ३ तद्गत ५ विषयीकरोति ६ अहमर्थस्थ ,, - १८ विषयत्वं ,, - २० साक्षाच्चिद्विषयत्वं , - २४ प्रयोजकत्वाच्च २५: ६ जीवाहकार -१२ अधीनत्वादिपरत्वस्यैव २६ - ८ सिद्धसाधनम् बाघोच्छेदः , -१५ शङ्कायाः दुर्वारस्वेन ,, -१७ मेदविशेषणम् ,, - २० भेदस्यौपाधिकरवान- गीकारात् २७. ४ स्वज्ञानावाध्ये ६ तज्ज्ञान - . - " - - " 1 . A ·पृ. पृ. पं. शुद्धम् ५५ - १०भिन्नाविति , - १५ परिसमाप्ततया ५६-२३ कर्मणोरखण्ड ५७-१३ नास्ति, प्रकाशते - 4 , -११ साध्यव्याप्यत्वे २८ - ३ भेदमादायाब्राह्मणादे १९ -११ सन्धान "-२३ ब्राह्मण्य ३०- ३ तसिद्धः ३१ - २ तथोत्कमधस्तातू ३४-३ तावरवद्रीत्या ८ बाधने ३८- १ व्याख्या , - २१ निष्कृष्टया ४०-१५ निषेधपरत्वेन अविरोधाच्च ४१ - १ सज्ज्ञान २ मात्रतयोक्त , - १० पैङ्गि ४२. १ द्रष्टत्वस्याभ्रान्त , -१७ सुरर्षभाः, विदित ४३ - ४ भोग , -१० विषयाभिव्यक्त "-१४ भावोऽपि मानम् १८ प्राप्ततया ., -१९ विषयत्वावश्यं ४४ - ३ मिथ्यात्वेतदप्रामाण्य ४६ - ८ विलक्षणत्वे " अहङ्कारश्चनात्मेत्युक्तं प्रतियोगी ४७ २ घटत्वस्मरण ३ घटादि ७ घटत्वान्यस्य "-१४ नान्यच्छेयो "-१५ उपाश्रितो इतरच्छेदेन ४८-११ घटपटादि "-१३ कादाचित्कत्व ४९. ९ विरोधित्वयोरुभयोरपि ५१-२३ विरोधीति ५४. ६ संयोगतदभावयोः " ५९-२० प्रागभाव ६३-१० नासंभवाच्च ६४.२१ नारोपे ,,.२२ कश्चिद्दोषो ६६. ३ कालीनत्वासिद्धेः ,, -१७ प्रतीत्यो ६७- ५ नचैव ७०-१९ ग्रन्थस्त्वनभिमत , -२२ भेदस्य तत्सम्बन्धत्वेन वाऽननुभवो दोषः । नहि घटत्वात्यन्ताभाव त्वेन भेदत्वेनोपस्थितस्य+ ७१ - २५ आश्रयावकाशः ७२- २ कारणत्वापत्या ७३-२३ सकाशाप्रति ७५- ७ मायिकमेवेति ,,-१२ नभवतीत्यादि "-१६ भेदाभावे ७६- ३ ययापूर्वमधिकरणस्य ,, . ८ विशेषणविशेष्य , ९ निरस्तम् । "-१५ पटाद्यभेद ,,-१७ लक्षण , -१९ इत्यदोषः। ७७-४-५ ज्ञाने जनकाद्यनपेक्षवं पुत्रत्वादिना ज्ञानेतु तदपेक्षत्वं चेति ७७-१३ सन्यतिरिक्त "-२१ धर्थपर ,,-२३ नचचैतन्यातिरिक्त ७८. १ दिरेव ७९. ९ श्रीमद्विजयीन्द्र ७९-११ स्वरूपसमर्थन - . "

·No text on this page.